Nign grond gi è sto igl derbi dalla 4. liga tranter Surses e Lai/Valbella. L’equipa indigena ò fatg igl sies pensum cun gudagner la parteida cun 3:1, chegl dantant angal graztga alla prestaziun dallas ampremas 45 minutas. Cun Lai/Valbella da premaveira aveir fatg igl zap dalla 5. liga ainten la liga pi ota ègl eneda puspe nia tar en derbi surmiran. Surses ò retschet a Tinizong igl team digl li turistic e la squadra indigena era segl palpieri la clera favorita per gudagner chel gi. Lai/Valbella veva pers igls dus amprems gis digl campiunadi e chegl cleramaintg. Cun Lumenzia ògl do orsoura ena tarada da 4:0 e cun Panadoz ò Lai/Valbella pers a tgesa gist cun 6:1. Surses dantant è partia aint igl nov campiunadi cun batter a tgesa Danis/Tavanasa cun 6:1. Dus gols da Julian Jenal Derbis on savens las atgnas leschas ed adegna puspe peglian els ena fegn nunspitgeida. Igl è er uscheia tgi tar en derbi gudogna betg adegna igl team favorit, mabagn l’equipa tg’è aglmanc segl palpieri la pi debla. Tigl derbi actual da Surses-Lai/Valbella eran igls giasts la squadra taxada pi debla. Damai oter tg’ena victorgia da Surses fiss stada pigls Sursetters ena blamascha. Bagndalunga ò igl team indigen er surpiglia igl cumond segl plaz, fatg pressiun e mess igl adversari pulit sot squitsch. Gio siva 3 minutas ò Julian ­Jenal marco igl 1:0 per Surses, chegl an cumbinaziun cun Manuel Simonet. La miglra schanza da far igl sagond gol per l’equipa indigena ò gia ainten la 14avla minuta Giatgen Mitgel Bellini. Curt ­sessour è Mauro Da Silva Santos nia taro ingistamaintg ainten la zona da castei ed igl arbiter ò gia da dar en penalti per ­Lai/Valbella. Mantgea ò pac tgi Niclo Devonas vess paro igl penalti tratg da Mauro Da Silva tigl 1:1. Siva da chel èn igls giasts stos pi alerts e giuia pi concentro, chegl alloura sainza ena consequenza tigl resultat. Mantganto da signier igl gol d’avantatg per Surses on Julian Jenal ed er Manuel Simonet. Crudo è igl 2:1 per l’equipa indigena pir siva 34 minutas digl gi. Fatg igl gol ò Men Andreia Candreia siva d’en sbagl digl goli da Lai/Valbella. Angal quatter minutas pi tard è reuschia a Julian Jenal da marcar igl 3:1 e per el igl sagond gol ainten chel derbi. Siva dalla pôssa ò la parteida pers ferm a qualitad er schi Surses ò gia plessas schanzas da far gols chegl antras Manuel Simonet, Giatgen Mitgel Bellini e Robin Demarmels. Fatg fegn a chellas schanzas ò er adegna puspe Franco Ardüser, igl goli da Lai/Valbella. CB Surses: Niclo Devonas, Linard Augustin,­ ­Gianluca Augustin, Corsin Carisch, Robin Demarmels, Giatgen Mitgel Bellini, Mauro Simonet, Manuel Simonet, Nico Demarmels, Men Andreia Candreia, Julian Jenal. Reserva: Fabio Stecher, Dorian Sonder, Adriano Simonet, Raphael Poltera, Aurel Tscharner, Flurin Demarmels. CB Lai/Valbella: Franco Ardüser, Domenico ­Parpan, Albin Bergamin, Diogo Leite Carvalho, Andrin Hassler, Mauro Da Silva Santos, Patrick Rogentin, Rafael David Pereira Macedo, Remo Cadalbert, Silvano Rogentin, Nando Parpan. Reserva: Carsten Taege, Andrin Zenklusen, ­Rodrigo Carvalho Rodrigues.

I vagn gio igl meis da settember, la fanada vo planget a fegn, igls deis vignan pi curts e la tgatscha ò er antschet. Segns tgi vo vers aton ed igl taimp tgi la muaglia e pastreglia turna dallas alps ainten la val. Chegl vot deir tgi per mellas e mellas animals, seian chegl vatgas, tremas, sterlamainta, tgoras, nursas e portgs èn las vacanzas bagnspert a fegn. Chegl siva d’aveir gia ena stad da belezza cun temperaturas fitg tgodas er sur 2000 m s.m. ed angal eneda ensatge paca neiv. La qualitad digl caschiel para d’esser fitg bunga ed er chegl tgi pertotga igl quantum èn signungs, signungas e pours cuntaints. Singulas alps da vatgas an Surmeir on gio scargea e las vatgas èn gio a tgesa an uigl u sen la parada. Tot piglia è la staschung d’alp stada plaschevla e la tema digls pours tar la cargeda igl mez da zarcladour tgi seia mengia sitg e l’erva mantga, è betg sa verifitgeida. Bler suglegl, erva avonda, adegna puspe plievgia e bler caschiel, tge dovrigl daple per aveir ena bunga stad sen las passa 60 alps da Surmeir. (fmr/gns) Chella nursa ainten la regiun dall’Alp Flex para da galdeir las vacanzas tgi von pero planget a fegn. Anc on ellas bela veta, las tgoras appenzellesas d’en pour da Mot. Proximamaintg scargia er l’Alp Surgonda segl Pass digls Gelgia. Er per chellas dus tschuias cun lour purschels dall’alp da Mot vo la stad segls ots planget a fegn.

Igl altar dalla baselgia da Brinzauls è turno puspe a tgesa. Igl matg era el nia «evacuo» perveia dalla bova. Avant igl return è el nia restauro dad expertas ed experts dalla Scola ota per igl art da Berna. Otg emdas è igl team sa caso a Stierva ed on transfurmo l’anterioura sala da gimnastica an en luvratori temporar. Tg’igl altar da Brinzauls è nia restauro a Stierva è stada pitost en ena «acziun spontana». L’antschatta matg 2023 è la bova da Brinzauls s’accelerada e chegl a moda rasanta. Cun ageid dalla protecziun civila e la protecziun digls bagns culturals è igl altar nia evacuo ainfer en pêr deis. Scu tgi igl cumegn d’Albula/Alvra screiva aint igl bulletign, seia igl altar da 500 onns e 5,6 m otezza ossa puspe aint igl sies li d’origin – damai ainten la baselgia Son Tgalester a Brinzauls. La restauraziun costa passa 100 000 francs, ò detg igl tgirader da monumaints digl Grischun, Simon Berger. Dus terzs vignan finanztgias digl cantun, dalla Confederaziun e dalla baselgia catolica digl Grischun. Scu possessoura digl altar stò la pleiv da Brinzauls finanztgier igl rest. Chella è actualmaintg anc alla tschertga da donaziuns. Scu per exaimpel er igl altar da Beiva è chel da Brinzauls egn tgi vign attribuia agl luvratori digl sculptour Ivo Strigel – egn digls pi renumos ed ancunschaints digl taimp gotic tard. I sa tracta perchegl d’en bagn cultural da muntada naziunala.(cdm/rtr/fmr) En team da radond 12 persungas ò restauro igls davos meis igl altar da Brinzauls. Igl altar da Nossadonna avant l’evacuaziun ainten la baselgia a Brinzauls. En team da radond 12 persungas ò restauro igls davos meis igl altar da Brinzauls.

Cun adattar la spierta da campar less la regiun Alvra redutgier tranter oter igl problem digl campar selvadi. Ossa ò la regenza grischuna approvo igl plan directiv regiunal «Campadis» correspondent. Cun chel plan directiv tgi la regenza ò ossa approvo vignan fixadas las fegnameiras e las directivas liontas per las autoritads per sviluppar venavant campadis existents scu er per planisar novs campadis ainten la regiun Alvra. La regiun ò decidia chel plan directiv igls 20 da matg 2022. Igls campadis ainten la regiun Alvra La flevlezza dalla purscheida da campadis actuala ainten la regiun Alvra è la capacitad insuffiziainta dallas plazzas per passants. Perchegl ò igl augmaint dallas plazzas per passants prioritad avant tgi la purscheida existenta vign angrondaneida u avant tgi novs lis vignan an dumonda. En augmaint da plazs possa gidar da cunterfar agls problems an connex cun campar selvadi. Igls cuntigns digl plan directiv tgi pertotgan igl cumegn da Surses, vignan dantant returnos alla regiun per lascher surluvrar. Igl basigns per stgaffeir ulteriours campadis aint igl territori da Surses seia bagn incontesto, i seia dantant ord vista dalla planisaziun digl territori necessari da considerar e d’examinar lis supplementars, screiva la regenza. (cdm/fmr) Cun en augmaint da plazs ins less cunterfar agls problems anc connex cun campar selvadi. Egn digls campadis ainten la regiun Alvra, igl campadi Gelgia a Savognin.

Arien Elmiger, en impressari digl cantun Turitg è gio decennis en amatour da tottas sorts vehichels cun rodas. Igl pi fitg igl fascineschan velos da carbon. Gio pi dei ò el tschartgea en bietg per metter sot tetg la sia collecziun da vehichels. Catto chel bietg ò el a Filisour. Igl de tgi Hans-Jakob Schutz da Filisour ò anvido agl batten digl sies tgar da veiadafier 1 711 ainten la zona d’industreia Frevgias è er stada l’avertura uffiziala digl «F22 Mobility Museum». Iniziant da chel museum da mobilitad è Arien Elmiger, en impressari da Zollikon ZH. Igl om d’affar da 46 onns è en grond amatour da tottas sorts vehichels da rodas, seian chegl autos, töfs e cunzont velos. Igls davos 20 onns ò Arien Elmiger rimno adegna daple velos, ple u manc tot velos da carbon, en material adatto per la construcziun da velos. Rimno ò el er töfs ed an possess è igl impressari turitges er da ples autos pi vigls, detg oter «oldtimers». Siva da ples onns è Arien Elmiger alla tschertga d’en bietg adatto u d’ena halla per metter sot tetg l’antiera collecziun da velos, autos e töfs. Catto ò el alloura chella halla a Filisour tar Hans-Jakob Schutz, igl impressari da lenna. S’annunztgia segl inserat 40 onns ò la halla tg’è ossa en museum da mobilitad sarvia scu luvratori digl menaschi da lenna da Hans-Jakob Schutz. Cun esser pensiuno e redutgier la lavour è el sa decidia da far venal la halla digl luvratori. «Sur la Remax vaia scretg or la halla cun la speranza da cattar en cumprader», dei Hans-Jakob Schutz. S’annunztgia e musso interess da cumprar chel bietg è alloura Arien Elmiger. Siva da tractativas pi lungas èn el e Hans-Jakob Schutz, scu proprietari dalla halla sa cunvignias e la vendita digl object ad Arien Elmiger è stada perfetga. La halla è pulit gronda, i dat en plang sot scu magasign, en plang-taragn ed en amprem plang. Intern ainten la halla èn neidas fatgas midadas cun svaneir las maschinas. Hans-Jakob Schutz ò detg tgi igl sies travagl da lenna seia anc adegna activ, dantant an ena dimensiun pi pitschna. El seia cuntaint d’aveir catto cun Arien Elmiger en cumprader per la halla e cunzont tgi chella fetscha igl sies sarvetsch agl nov possessour. Porscher turas cugls differents vehichels Arien Elmiger è incanto d’aveir savia cumprar la halla a Filisour. A Turitg vess el strousch catto ena halla adattada, e schi bagn, alloura angal cun paer en immens prietsch da compra. Igl impressari turitges ò en’abitaziun da vacanzas a Schlarigna ed er an Nagiadegn’ota vess el strousch catto la halla giavischeida. Exponias èn aint igl museum da mobilitad numerous velos, passa 50 tocs, er velos pi vigls, velos prest novs e velos tg’ins vei betg schi savens. Igl è ena bela paletta a velos da carbon, igl material digl qual Arien Elmiger è fascino. Da vaseir èn aint igl museum er divers töfs, belas maschinas, cunzont maschinas tg’èn ena raritad. Cun esser Arien Elmiger er en grond amei dad autos mantgan aint igl sies museum da mobilitad er betg igls «oldtimers». Igl proprietari ed iniziant digl museum singular a Filisour less porscher aint igl futur er turas cugls differents vehichels. Filisour seia igl li ideal scu li da partenza per eir cugls vehichels sur colms e vals, seian chegl velos, töfs u er autos. Ouras d’averturas dattigl betg tigl museum da mobilitad. Sen dumonda è pussebel per gruppas da visitar igl museum. Da totta sorts velos èn exponias aint igl nov museum a Filisour. Er autos pi vigls mantgan betg aint igl nov museum da transport. Er essas viglias èn exponeidas aint igl museum. Arien Elmiger ò cumpro chella halla a Filisour per far en museum ed ena sala d‘events ordlonder.

35 premaudiziuns, passa 350 preschentaziuns, radond 7 000 visitaders e siva da seis onns è ella istorgia: la Tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia. Venderde passo ò igl public piglia cumgea per adegna digl bietg temporar tgi ò sarvia scu bietg da teater e concert digl Origen Festival Cultural. Proximamaintg vign el demonto. L’istorgia da success dalla Tor cotschna tgi Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural, ò laschea construeir sensom igl Pass digl Gelgia ò scumanzo igl 2017. Da lez taimp è chel project pero nia crititgia da ples varts. Dad onn tar onn ò la tor gudagnea adegna daple a popularitad ed ossa tg’ella svanescha è ena gronda part dallas persungas tg’èn stadas criticas anvers chella tor digl aveis da lascher ella per pi dei. Siva da venderde passo è igl bietg da teater istorgia e totga agl passo. Piglia cumgea dalla Tor cotschna ò igl auditori cun galdeir igl concert final digl Ensemble Origen tg’ò canto ples gedas las grondas vespras da Sergei Wassiljewitsch Rachmaninow. Blers indigens tranter igl auditori Tenor program è sto previa tgi igl public dastga piglier adia dalla Tor cotschna cun esser preschaint ad egn digls tschintg concerts finals dallas vespras digl grond cumponist russ. La dumonda per chels concerts è stada schi gronda tgi Giovanni Netzer è sa decidia cun Clau Scherrer, igl dirigent digl Ensemble Origen e cun cantadours e cantadouras per dus concerts supplementars. An pacas ouras èn er chels stos vandias or. Giovanni Netzer dei: «Ia va gia grond plascheir da vaseir e da beneventar tranter igl auditori tar tots set concerts blers indigens, er indigens tg’eran anc mai stos ad ena preschentaziun digl Origen Festival Cultural.» Blers indigens vegian pi prubabel nizigia la caschung da neir segl Pass digl Gelgia ad ena producziun, avant tgi la Tor cotschna svanescha scu annunztgia gio dadei. Plaschevel seia er tgi tants indigens vegian fatg adiever dall’antrada gratuita cun aveir retschet l’antiera populaziun da Surses en bon per en’antrada libra ad ena preschentaziun dalla stad culturala 2023. Emoziun profonda e vivainta Tgi igl Ensemble Origen totga an Svizra tar egna dallas miglras tschintg furmaziuns da cant è alloura sa verifitgia danovamaintg tigls davos set concerts ainten la Tor cotschna. Las vespras cantadas digl chor èn en’ovra da belezza, dantant ena cumposiziun fitg pretensiousa. Alla fegn digl davos concert è igl public sa dulzo digls bancs e cun en applaus frenetic remunero la preschentaziun magnifica digl ensemble. Drizzo ò igl public igl applaus betg angal a dirigent, cantadours e cantadouras, mabagn er agl adia dalla tor, tg’ò mess igls davos seis onns accents tigl Origen Festival Cultural. Var 350 preschentaziuns 35 premaudiziuns, passa 350 preschentaziuns e radond 7 000 visitaders, chegl è la bilantscha tgi igl Origen Festival Cultural dastga far dalla Tor cotschna siva da seis onns. La viseta digls ministers da cultura dall’antiera Europa igl schaner da chest onn seia sto egn digls puncts culminonts ainten l’istorgia dalla tor, dei Giovanni Netzer. Els èn stos a Tavo agl Forum mundial d’economia e vegian nizigia la caschung da neir segl Pass digl Gelgia per vurdar la Tor cotschna ed assister ad en concert da canzungs angal rumantschas. Alla fegn d’otgover è davent tot Da preschaint vignan demontos tot igls indrezs tecnics, scu gleischs, installaziuns da musica e tribuna. An bung dus emdas succeda la demontascha digls elemaints da lenn e dallas fanestras. Chegl tgi seia tecnica e gleischs ins saptga duvrar er pi tard, las fanestras er schinavant tgi igl interess è avant mang, dantant igl elemaints da lenn betg, dei Giovanni Netzer. Igls concerts da Nadal vegian an mintga cass li, chegl pero an ena dimensiun pi intima e pi pitschna, dei Giovanni Netzer. Igl program d’anviern 2023/24 duess davantar en pi pitschen e la stad 2024 alloura anveida igl Origen Festival Cultural puspe a pi bleras producziuns. Prioritad vegia ossa propi igl project «ospizi», punctuescha Giovanni Netzer. I sa tracta dalla sia pi nova idea: ena tor stabla da 55 m sensom igl Pass digl Gelgia. La tribuna è stada igl cor dalla Tor cotschna. Tigls davos concerts ò igl auditori er gia la pussebladad da contemplar igl model dalla nova tor tgi duess neir construeida ensacuras sensom igl Pass digl Gelgia. Igl 2017 ò cunsiglier federal Alain Berset (dretg) avert uffizialmaintg la Tor cotschna, (san.) Giovanni Netzer ed Andrea Hämmerle (da mez). Clau Scherrer, ena capacitad musicala scu pacas otras. Agl Ensemble Origen mantga cun la Tor cotschna en li adatto per concertar, en li cun ena schi bunga acustica. Anc è la Tor cotschna betg demontada sensom igl Pass digl Gelgia. Proximamaintg vign scumanzo cun la demontascha digl bietg.

Mintga quatter onns ò li a Lucerna igl campiunadi svizzer digls bostgers, uscheia er igls 24 e 25 d’avost 2023. Sa participos agls 12avels campiunadis svizzers e sa misiros tranter radond 100 participants èn er enqualtgi bostger digl Grischun Central. Tenor communicaziun ò en team d’ota qualitad tg’è sa cumponia digl selvicultour Enrico Netzer dalla Val d’Avras tg’è carschia se a Savognin e digls dus bostgers Jann Boner e Daniel Angerer digl menaschi forestal Tgazzas, represchento igl Grischun. Per la la categoria sot 24 onns èn nias selecziunos Gian Tschuor dall’interpresa forestala Florinett SA da Barvogn scu er Nico Widmer dall’interpresa Cotti Agrar Forst Kommunal da Sur. Nico Widmer cun crutschas Enrico Netzer è davanto quart tigls profis, chegl cun angal gist 11 puncts disavantatg segl terz plazzo. Ultra da chegl ò el gudagnea la medaglia d’argient ainten la disciplina sromar. Gian Tschuor è davanto sagond ainten la categoria sot 24 onns, pinavant rang dus per el ainten la disciplina sromar e rang treis tigl midar cadagna. Aint igl classamaint digls cantuns èn igls Grischuns davantos quarts ed ainten la staffetta digls cantuns èn els davantos terzs. Deplorablamaintg è igl junior Nico Widmer sa blesso curt avant igls campiunadis, uscheia tg’el ò gia da persequitar chels cun crutschas. Cun chel resultat ins possa, tenor communicaziun, spitgier cun tensiun tgi tgi represchainta la Svizra agls campiunadis mundials igl onn 2024. (cdm/fmr) Enrico Netzer tigl midar cadagna. Igl team Grischun pigls campiunadis svizzers digls bostgers (davos da san.): Jann Boner, Enrico Netzer, Daniel Angerer e Gian Tschuor. (Davant da san.) Urs Buchli, Nico Widmer e Ralf Prinoth.

L’amprema fegn d’emda d’otgover ò li a Casti la tschintgavla ediziun dalla exposiziun «Expo Albula/Alvra». Per dus deis on vigl e gioven la pussebladad da visitar 20 travagls e da vurdar a patrungs ed ampluias sur igls givis. Igls 7 ed 8 d’otgover 2023 ò li a Casti per la 5avla geda l’exposiziun industriala «Expo Albula/Alvra». L’amprema exposiziun d’industreia ò gia li a Casti igl 2007 e da lez taimp anc scu «Expo Casti». Er quatter onns pi tard on patrungs da passa 20 affars e firmas da Casti avert per dus deis lour portas digls travagls per la publicitad. Cugl fusiunar igl 2015 igl cumegn da Casti tigl nov cumegn Albula/Alvra è davanto or dall’exposiziun «Expo Casti», l’exposiziun «Expo Albula/Alvra». La davosa geda è chella stada igl otgover 2019 ed ossa ò chella occurrenza li an bung seis emdas. Damai ò l’exposiziun li mintga quatter onns e chegl er gist chel onn tgi las elecziuns naziunalas on li. Gio igl 2019 ò l’exposiziun industriala betg ple gia li decentral, mabagn central a Casti e chegl ainten la zona d’industreia «Dalmeras». Set persungas pigl comite d’organisaziun L’exposiziun «Expo Albula/Alvra» è ainten la regiun Alvra la pi gronda occurrenza d’industreia. Er tar l’ediziun 2023 chintan igls organisatours cun radond 2 000 visitaders. Per l’organisaziun e realisaziun segna en comite d’organisaziun agl qual appartignan set persungas. Reto Crameri e Giancarlo Lozza furman igl co-presidi. Cumpletto vign igl comite d’organisaziun antras Benno Bossi, Andreia Cola, Fabio Durisch, Franco Simonet ed Arno Tiefenthal. Stefanie Tiefenthal segna scu actuara digl comite d’organisaziun. Passa 20 patrungs, er da chels tg’on lour travagls ainten egna dallas set fracziuns digl cumegn d’Albula/Alvra, preschaintan cun lour collaboratours mintgamai lour menaschi agl public interesso. L’occurrenza cun exposiziun è er adegna ena bunga caschung pigls patrungs da piglier taimp per lour clients, da gudagner novs clients e da tgirar anc pi fitg la clientella fidevla. Tar l’exposiziun «Expo Albula/Alvra» è er uscheia tg’ins antopa magari en patrung tgi fò ena viseta agl travagl vaschign, chegl tg’è bagn er bel. L’exposiziun industriala è alloura er en maletg dall’economia locala e regiunala. Ella conferma alloura cunzont tgi l’economia veiva er aint igl cumegn d’Albula/Alvra. Discussiun agl podi Sa tgapescha tgi er tar l’ediziun da giubileum dall’exposiziun d’industreia mantga betg igl program lateral. L’avertura ò li la sonda dumang a Casti. La sonda seira dattigl alloura ainten la sala polivalenta a Cumpogna en’occurrenza cun divertimaint, folclora e musica populara. Pigl travagl d’ustareia segnan uniuns e societads localas. La dumengia dumang ò li ainten la zona d’industreia a Casti en sarvetsch divin ecumenic. Ambellia musicalmaintg vign chel antras igl «Älplerchörli Vaz/Obervaz». Luzi Schutz, igl president dalla conferenza da mastrals dalla regiun Alvra vign a manar la discussiun agl podi, tg’ò li la dumengia avant mezde a Casti. Alla discussiun agl podi èn dalla parteida las suandontas candidatas ed igls suandonts candidats pigl cunsegl naziunal: Anna Giacometti (pld), Franzsika Preisig (ps), Anita Mazzetta (Verda), Walter Grass (pps), Kevin Brunold (Allianza digl Center) e Sandro Pirovino (Verdliberals). Temas vignan ad esser: traffic public, planisaziun digl territori, cundiziuns da basa per l’industreia dallas regiuns periferas e l’emigraziun. Er las garaschas tgi sa cattan a Casti dervan lour portas per la publicitad. Igl comite d’organisaziun dall’exposiziun da giubileum Expo Albula/Alvra. (da san.) Andreia Cola, Fabio Durisch, Arno Tiefenthal, Stefanie Tiefenthal, Giancarlo Lozza, Reto Crameri, Benno Bossi, Reto Simonet.

Grond success per tiradurs e tiraduras tar il final svizzer da gruppas a Winterthur. Trais gruppas èn sa qualifitgadas per l’occurrenza finala ed tuttas trais gruppas han fatg in plaz da podest. Duas gruppas èn lura daventadas campiunessas svizras. Grond success per tiradurs e tiraduras tar il final svizzer da gruppas a Winterthur. Trais gruppas èn sa qualifitgadas per la concurrenza finala e tuttas trais gruppas han fatg in plaz da podest. Duas gruppas èn lura daventadas campiunessas svizras. Il final svizzer dal tir da gruppas è adina la culminaziun da la stagiun da tir. Qualifitgadas per quel èn stadas las pli fermas 64 gruppas da l’entira Svizra. Quellas gruppas han gia tratg ferm èn las trais prerundas svizras e grazia lur resultats excellents cuntanschì il final naziunal. Gì lieu ha quel sonda passada a Winterthur. Il Grischun è stà represchentà cun tschintg gruppas. En il champ A era quai Favugn, en il champ D eran quai Bregaglia, Giuvaulta e Tumegl ed en il champ E Schiers/Aschera. En il final è vegnì tratg en tuts trais champs in quart final, in mez final ed in final. Gia suenter il quart final è l’occurrenza stada a fin per las gruppas da Favugn e da la Bregaglia. Trais trumpfs grischuns Las gruppas da Giuvaulta e Tumegl èn partidas omadus en l’occurrenza sco favuritas per far ina medaglia, gea schizunt per gudagnar il final. A la gruppa da Giuvaulta è quai reussì gia il 2019 ed il 2021. La gruppa da Tumegl era stada fin ussa gia trais giadas vicecampiunessa svizra, la davosa giada avant in onn. Finalmain ha il quintet da Tumegl gudagnà il final e vegnì campiun svizzer. La gruppa cun Norbert Caviezel, Theo Caviezel, Urs Nauli, Hermann Sgier e Miguel Sgier ha fatg in resultat da 713 puncts, tschintg puncts dapli che la gruppa Ägerital-Morgarten, la victura da l’onn passà. La gruppa da Giuvaulta cun Carl Frischknecht, Dirk Frischknecht, Mauro Ardüser, Kevin Plaz e Silvia Plaz ha cumplettà il podest e cuntanschì, sco gia avant in onn, «be» il terz post e quai grazia a ses 704 puncts. Per la pli gronda surpraisa en il final ha lura procurà la gruppa da Schiers/Aschera. Ella è partida en l’occurrenza senza grondas ambiziuns e schizunt cun duas tiraduras da reserva enstagl la furmaziun originala. Las trais tiraduras Marina Imhof, Mirjam Engelhardt-Hartmann e Desirée Hartmann e bab e figl Bruno e Livio Tscharner han tratg fitg constant en tuttas trais rundas. A la fin ha la gruppa dal Partenz gudagnà aur grazia a ses resultat da 688 puncts. Tratg excellent per Schiers/Aschera ha cunzunt Livio Tscharner, cun 13 onns il pli giuven da 320 participants e participants. Segunda è vegnida la gruppa da Thun cun 687 puncts e la gruppa d’Ibach sco terza ha obtegnì 686 puncts. In vair di grischun a Winterthur cun ir a fin quel cun trais medaglias per tiradurs e tiraduras da noss chantun. La gruppa victura da Tumegl (da san.): Hermann Sgier, Theo Caviezel, Norbert Caviezel, Urs Nauli e Miguel Sgier. Plaz da podest per la gruppa da Giuvaulta (da san.): Kevin Plaz, Silvia Plaz, Carl Frischknecht, Dirk Frischknecht e Mauro Ardüser.

Dumengia passada ò gia li per la 17avla geda igl slowUp tranter La Punt e Filisour. Chegl monta tg’igl Pass digl Alvra vign saro per tot igl traffic motoriso e stat a disposiziun sulettamaintg a velocipedists, viandantas, skaters e persungas cun skis rullonts. Scu tg’igls responsabels dall’Uniun slowUp Mountain Albula screivan ainten ena communicaziun ins seia fitg cuntaint cun l’occurrenza da chest onn, betg igl davos perveia d’en nov record da participantas e participants. Var 6 800 persungas da tottas generaziuns èn sa radunadas la dumengia sen igl Pass digl Alvra. Igl proxim slowUp segl Alvra ò li igls 1. da settember 2024. (cdm/fmr) Impressiuns digl slowUp 2023 segl Pass digl Alvra cun var 6 800 participantas e participants. Impressiuns digl slowUp 2023 segl Pass digl Alvra cun var 6 800 participantas e participants.

Sonda proxima, igls 9 da settember 2023 ò li la 23avla ediziun dalla cursa da velo «Alpen Challenge». Perchegl tgi chella magna tras differentas regiuns digl cantun Grischun ègl da chintar tenor communicaziun dalla pulizeia cantunala, sen differents tratgs cun impedimaints digl traffic e taimps da spetga. La cursa ò li tranter las 06.45 e las 17.00 segls tratgs suandonts: Lantsch – Casti – Filisour – Pass digl Alvra – La Punt Chamues-ch – Samedan – Silvaplana – Maloja – Castasegna – Chiavenna – Pass digl Spleia – Spleia – Tusang – Veia digl Meir – Casti – Lantsch scu er Silvaplana – Pass digl Gelgia – Beiva – Savognin – Cunter – Salouf – Mon – Casti – Lantsch. Per l’amprema geda igl aton La cursa da velo «Alpen Challenge» Lai ò li chest onn per l’amprema geda igl aton. La 23avla ediziun digl classicher da velo aint igl Grischun è stada preveida uriundamaintg igl zarcladour. Alloura ò gia li pero la cuppa mundiala da bike a Lai. Uscheia tg’igls organisatours digl «Alpen Challenge» on communitgia igl favrer passo siva differents discurs, termins, examinar opziuns, annullar puspe igls termins e scumanzar da nov, da spustar la cursa segl aton. La fegnameira seia stada da cattar en termin adatto per pudeir porscher en bung servis agls participants ed allas participantas. (cdm/fmr) La cursa da velo «Alpen Challenge» magna sur passa 190 km tras las Alps.

Dalla somma dad 1,239 milliuns francs tgi igl seis cumegns da Surmeir paian all’angulivaziun da finanzas digl cantun paia igl cumegn da Vaz gist 85 %. Chel cumegn è er egn da chels 38 cumegns tgi paia angal, survign dantant navot. La fegn avost ò igl cantun publitgia las cefras dall’angulivaziun da finanzas 2024 agls cumegns digl Grischun. Dalla somma totala da 60,9 milliuns francs tgi igls 62 cumegns pi «povers» retschevan digl cantun finanztgescha igl cantun 37,9 milliuns francs ed igls oters 23 milliuns francs dereivan digls 38 cumegns tgi stattan finanzialmaintg fitg bagn. La calculaziun tge cumegns tgi paian agl cantun e tge cumegns tgi survignan daners dall’angulivaziun da finanzas sa dat tenor chels criteris: las antradas da taglia sen gudogn, facultad e funtanga. Er la taglia da persungas giuridicas è en ulteriour criteri per la calculaziun. Risguardo vign er igl tschains d’ava, las prestaziuns da cumpensaziun e las valours fisicalas dallas immobiglias. Or da chels criteris vign erueida la media digl potenzial da resursas per persunga tgi schea chest onn tar 4 109 francs per testa. Chella valour media cantunala corresponda a 100 puncts aint igl index da resursas. Pi ot tg’igl potenzial da resursas è, e daple tg’en cumegn paia all’angulivaziun da finanzas. Vaz cun en index da resursas da 148,6 Igls seis cumegns dalla regiun Alvra ­paian 1,239 milliuns francs ainten la cassa d’angulivaziun da finanzas digl cantun. Da chella somma paia igl cumegn da Vaz 1,055 milliuns francs agl cantun. Igl cumegn da Vaz cun 2 700 abitants, antradas da taglia da radond 23 milliuns francs ed en index da resursas da 148,6 puncts, damai en fitg ot, survign navot or dalla cassa d’angulivaziun digl cantun, stò dall’otra vart paer ena bela somma agl cantun. Scu gio menziuno schea la valour an media tar 100 puncts aint igl index da resursas digl cantun. Igl cumegn da Son Murezza ò per exaimpel en index da resursas da 294,4 puncts ed è aint igl Grischun igl cumegn tgi paia cun 8,6 mil­liuns francs la pi ota contribuziun ainten la cassa d’angulivaziun cantunala. Cun excepziun digl cumegn da Vaz paian igls oters tschintg cumegns da Surmeir bagn 184 000 francs agl cantun, reteiran pero dall’angulivaziun da finanzas cantunala passa 3 milliuns francs. Menziuno seia tgi tranter igls 12 cumegns tg’on igl dretg d’angulivaziun aint igl sectour social figurescha dalla regiun Alvra angal igl cumegn da Lantsch. Dall’otra vart digl Gelgia Tranter igls 38 cumegns tg’èn igls gronds creditours e chels tgi paian ­belas sommas ainten la cassa d’angulivaziun cantunala figureschan gist tschintg dalla Nagiadegna ota. Alla testa da chels tschintg cumegns stat igl cumegn da Son Murezza tgi paia igl 2024 gist 8,652 milliuns francs ainten la cassa d’angulivaziun da finanzas digl cantun. Igl cumegn da Schlarigna tarmetta ena somma dad 1,736 milliuns francs a Coira. Igl cumegn da Silvaplana e cumegn vaschign digl cumegn da Surses paia 1,230 milliuns francs agl cantun. 1,040 milliuns francs paia igl cumegn da Puntraschigna alla cassa d’angulivaziun digl Grischun ed igl cumegn da Samedan ò da paer agl cantun igl onn tgi vign stgers 352 000 francs scu angulivaziun. Digls seis cumegns dalla regiun Alvra è igl cumegn da Vaz chel tgi paia, dantant tgi igls oters tschintg profiteschan dall’angulivaziun da finanzas digl cantun.

Biagier ansemen 100 parts d’en altar da 500 onns è scu da montar ena stgaffa sainza instrucziun. Siva da sia «evacuaziun» igl matg passo ed ena restauraziun intensiva a Stierva è igl altar da Brinzauls turno a tgesa all’antschatta da chest meis. Igl bagn cultural fraschel e da muntada naziunala splendurescha ossa da nov. I sa tracta pero d’en project da perscrutaziun tgi n’è anc betg termino. «Las fatschas eran avant fitg stgeiras, ossa ènigl prest scu la pel. Chegl è remar­tgabel», deian Edith Bisculm e Hermann Bossi vurdond sen las figuras segl altar. La raschung è tgi la cassiera ed igl president digl cumegn-baselgia da Brinzauls on siva dall’antschatta settember finalmaintg puspe anavos lour altar ainten la baselgia da Brinzauls. Chel era nia «evacuo» perveia dalla bova tgi smanatscheva igl matg passo. Ed avant igl return èn las passa 100 singulas parts digl altar neidas restauradas d’en team da radond 12 persungas dalla Scola ota per igl art da Berna. Fatg on els chegl igls davos dus meis ainten l’anterioura tgesa da scola a Stierva (la FMR ò rapporto). Noua è Ivo Striegel? Igl altar da Nossadonna da Brinzauls vala scu bagn cultural da muntada naziunala, scu chegl tgi Simon Berger dalla Tgira da monumaints digl Grischun ò accentuo a caschung d’ena conferenza da ­medias ainten la baselgia Son Tgalester a Brinzauls igl venderde passo. Perchegl è igl altar er gio ad ouras nia integro aint igls plans d’evacuaziun da Brinzauls. La raschung: Igl altar da 5,6 meters otezza vign attribuia agl luvratori dad Ivo Striegel, igl sculptour digl taimp gotic tgi vala scu «Gucci» tge tgi perto­tga la construcziun dad altars. Blers da chels altars èn causa dalla refurmaziun u incendis nias destruias u dislocos, pero betg chel da Brinzauls. Pero – propi cumprovo n’ègl betg tg’igl altar dereiva digl cuntel d’antagler da Striegel. Karolina Soppa dalla Scola ota digls arts ed igl sies team veva damai spero da cattar ena signatura u en indezi scu mussamaint durant las lavours da restauraziun. Fatg provas da calour «El ans fò betg simpel la tgossa», ò ossa tradia Karolina Soppa, «scu tar Gucci na fò betg igl patrung las taschas, mabagn ò el bleras persungas tgi fon chella lavour per el. Igl è damai da tschartger Ivo ­Striegel. Nous vagn per exaimpel piglia provas da calour minimalas da 0,5 mil­limeters. Chellas examinaziuns n’èn anc betg terminadas.» Damai, ena signatura evidenta dad Ivo Striegel ins n’ò betg catto durant las lavours da fotografar, documentar, consolidar e nattager a Stierva. «Igl altar è en veir scazi ed igl è da cattar indezis e d’amprender a liger igls segns. E perchegl ­stuainsa er examinar oters ‹Striegels› per saveir cumparagler.» Perchegl less la Scola ota per igl art er cuntinuar cun en project da perscrutaziun, dei Karolina ­Soppa. «Ia na sung damai betg stada per la davosa geda a Brinzauls.» Mellas ouras da lavour Diesch emndas on Karolina Soppa ed igl sies team passanto a Stierva. «Chegl èn mellas ouras da lavour. Ma cugl resultat ischans fitg cuntaints.» Ella accentuescha tgi sa tracta pitost d’ena conservaziun tgi d’ena restauraziun. «Igl è sto ena veira sfeida, quant gliunsch tgi duessans eir. Quant nattagiainsa, quant digls segns da vigliadetna conservainsa. Igl è sto impurtant tg’el cumpara ossa betg scu ensatge totalmaintg nov. Mabagn tgi las calours – cunzont chellas dalla pel – splendureschan ossa puspe. Da lez taimp era betg tot greisch e stgeir, mabagn coluro.» Ena stgaffa d’IKEA sainza instrucziun Cun las ampremas lavours da restaura­ziun n’erigl anc betg cler, sch’igl altar da 500 onns turna siva directamaintg a Brinzauls u ainten en deposit temporar. Sen basa digl prievel e la fasa melna tgi vala actualmaintg a Brinzauls ins seia sa cunvignia da turnar directamaintg a tgesa, ò detg Simon Berger dalla Tgira da monumaints. Perchegl è igl altar nia transporto la fegn avost da Stierva puspe anavos a Brinzauls – plang-planget èn igls camiuns amplanias cun la tocca carros dad en mang dalla val tar tschel. Pero betg angal igl transport è sto ena sfeida. Demontar en altar an singulas parts è ena tgossa. Puspe biagier ansemen chellas parts tar en altar è scu da montar ena stgaffa d’IKEA sainza instrucziun, uscheia Simon Berger. «Perchegl ègl er cuzzo var quatter deis.» Chegl èn stos muments da battacor er per Karolina Soppa: «Ins tema anfignen la fegn, schi tot vo puspe bagn ansemen. Cura tgi vagn alloura via tg’è gartagea da montar igls passa 100 tocs, chegl è sto grondious.» Prevignia per en’ulterioura evacuaziun Donns sa laschan tar ena tala acziun dantant betg evitar. «Chellas parts èn schi fraschlas. An relaziun cun sia grondezza è igl donn pero pitschen. Alla finala duess igl altar restar cò ulteriours 500 onns», uscheia Karolina Soppa. Igl «Gucci» è ossa damai anavos e splendurescha da nov. Igl tema «bova da Brinzauls» n’è dantant betg termino. Per igl cass, tg’ins stuess danovamaintg eva­cuar la vischnanca e damai er igl altar ins ò pero prevignia. «Igls singuls process èn ossa documentos cun fotografias ed an scretg. Pinavant on studentas e students – an furma da singulas lavours – documento scu tg’è da piglier dapart igl altar. E nous vagn decidia da lascher construeir ena puntanada. Chella serva pigl mantignamaint e garantescha tar en’ulterioura evacuaziun en process pi effiziaint.» En toc mantga anc «Ossa vainsa en tip top altar», uscheia igl facit digl president digl cumegn-baselgia Hermann Bossi. La restauraziun è dantant er ena sfeida finanziala. Digls passa 100 000 francs vignan dus terzas finanztgeidas da cantun, confederaziun e la Baselgia catolica digl Grischun. 30 % restan pigl cumegn-baselgia. «Nous ischan dependents da donatours», veva detg Bossi avant dus meis a Stierva e fatg appel per donaziuns. «Igl è do e dat anc adegna donaziuns e cun chellas ed agens meds finanzials ischans da buna speranza da cuvreir igls costs», uscheia la cassiera digl cumegn-baseliga Edith Bisculm. Per antant resta lour «Gucci» a tgesa – a Brinzauls. Schi bagn tgi n’è anc betg tot original, scu tgi la cassiera tradescha: «Igl reliev – la part sot – è ena cupeia. Igl original è anc giu Berna per perscrutar. Perchegl ònigl aposta fatg ena cupeia, ­schiglio vessans ena rosna. Cura tgi la davosa part turna, na savainsa betg anc, pero er chella vign a turnar.» «Gucci» è turno Igl sculptour supponia digl altar da Brinzauls – Ivo Striegel – vala scu «Gucci» digl taimp gotic tge tgi pertotga la construcziun dad altars. E chel altar da Brinzauls è egn digls pacs da sies taimp tg’è anc avant mang uscheia cumplet. Perchegl vala el scu «veir scazi» cultural ed è da muntada naziunala. Siva d’ena «evacuaziun» causa dalla bova tgi smanatscheva igl matg passo ed ena restauraziun intensiva è igl altar turno a tgesa all’antschatta da chest meis – ainten la baselgia Son Tgalester a Brinzauls. Biagier ansemen passa 100 parts d’en altar da 500 onns è scu da montar ena stgaffa d’IKEA – simplamaintg sainza instrucziun. La baselgia Son Tgalester a Brinzauls ò siva da radond quatter meis puspe anavos igl sies altar. Karolina Soppa (damez) aint igl discurs cugls responsabels a caschung dalla conferenza da medias (da san.): Christian Gartmann (responsabel per las medias), Federico Pelicon (plevant), Hermann Bossi (president cumegn-baselgia Brinzauls), Simon Berger (Tgira da monumaints digl Grischun) e Daniel Albertin (mastral cumegn d’Albula/Alvra). Igl altar da Nossadonna è siva da sia restauraziun puspe turno a Brinzauls. Las calours dalla pel splendureschan da nov. Las calours dalla pel splendureschan da nov. Cugl ageid dalla protecziun civila èn las passa 100 parts digl altar puspe neidas biageidas ansemen. Chella part n’è anc betg originala, mabagn ena cupeia. Igl original è anc a Berna e serva scu object da perscrutaziun. Impressiun digl transport da Stierva a Brinzauls. Biagier ansemen en altar da 500 onns è tenor Simon Berger scu biagier ansemen ena stgaffa sainza instrucziun. Igl altar da Brinzauls – è el propi digl luvratori dad Ivo Striegel? La perscrutaziun sumeglia tenor Karolina Soppa dalla Scola ota per igl art ad en ultramaraton. Impressiun digl transport da Stierva a Brinzauls. Cugl ageid dalla protecziun civila èn las passa 100 parts digl altar puspe neidas biageidas ansemen. Biagier ansemen en altar da 500 onns è tenor Simon Berger scu biagier ansemen ena stgaffa sainza instrucziun. Biagier ansemen en altar da 500 onns è tenor Simon Berger scu biagier ansemen ena stgaffa sainza instrucziun.

Set onns è cuzzada ena dispeta giuridica davart la «Lok 205» – ena locomotiva istorica dalla Veiadafier retica. Ossa pò igl Museum dalla veiadafier Alvra a Barvogn sa legrar: La possessoura dalla locomotiva – la Scola ota turitgesa per scienzas applitgeidas – regala agl museum an Val Alvra la locomotiva istorica. Tgi è possessoura u possessour dalla «LOK GE 2/4 Nr. 205» dalla Veiadafier retica (VR) – ena locomotiva istorica? Chella dumonda ò occupo durant set onns la Procura publica e la Dartgeira cantunala digl cantun Sviz ed alla fegn ­finala perfign igl Tribunal federal (varda box). Siva en ve e no ègl gartagea da cattar la possessoura dalla locomotiva: la ­Scola ota turitgesa per scienzas appli­tgeidas (ZHAW). Mantigneir per generaziuns vegnentas Siva da chegl tg’è sto cler, tgi la ZHAW seia possessoura dalla «Lok 205» ins vegia pudia sottascreiver en contract da donaziun tranter la ZHAW ed igl Museum dalla veiadafier Alvra a Barvogn, scu tgi chel screiva ainten ena communicaziun. La locomotiva duess augmentar l’exposiziun agl Museum dalla veiadafier Alvra. «Avant radond 50 onns ò la nossa Alumna, respectivamaintg la Veiadafier retica, regalo a nous ena locomotiva particulara, collieida profundamaintg cun l’ierta tecnica da nossa scol’ota. Oz dagn nous anavant cun luschezza chel toc istorgia agl Museum dalla veiadafier per manti­gneir ella per generaziuns vegnentas», uscheia Jean-Marc Peveteau, rectour dalla ZHAW. En nov vistgia Scu «Historic-RhB-Projekt» ègl necessari da restaurar la locomotiva, perchegl tg’ella sa catta tenor communicaziun an en schlet stadi – er perchegl tg’ella è stada onns alla lunga or agl liber. La ­fegnameira è dad exponer la «Lok 205» ansemen cugl «Krokodil Nr. 407» – en’ulterioura locomotiva istorica – a Barvogn. Las dus «bregnas» dattan perdetga dall’antschatta digl taimp dall’electrificaziun. Tenor communicaziun ègl anc avert, schi la «Lok 205» è puspe eneda da viadi sen la reit dalla VR, pudess pero esser ena fegnameira a lunga vista. Cler è tg’ella vign scu proxim a far igl viadi a Landquart per la sanaziun avant tgi eir an nov vistgia direcziun Barvogn. Dispeta da set onns Uriundamaintg è la locomotiva «Lok 205» – tg’era a parteir dall’antschatta electrifitgeida – neida biageida pigl tratg ainten la Nagiadegna Bassa. Biageida è ella neida tranter 1912 e 1913 ed è neida messa an funcziun igls 17 da matg 1913 sen la lengia dalla veiadafier ainten la Nagiadegna Bassa. Siva da piglier ord sarvetsch la locomotiva igl onn 1974 è ella neida regalada dalla Veiadafier retica agl Technikum Winterthur scu object d’exposiziun. Igl onn 2007 è ella neida transportada ad Arth-Goldau, noua tg’ella vess gia da neir restaurada. Igl onn 2015 è ella neida transportada a Landquart e curt sessour a Filisour noua tg’ella spetga siva ­d’alloura ainten ena remisa. Suando è en ve e no tranter persungas privatas, chegl durant ples onns, cun de­nunziaziuns e betg manc tgi tschintg recurs tar la Dartgeira cantunala digl cantun Sviz. L’antschatta matg 2022 ò igl Tribunal federal constato, tgi igl Technikum Winterhtur (nov ZHAW) seia possessoura dalla locomotiva e tgi igl transport dad Arth-Goldau a Landquart e Filisour na seia betg sto en anguladitsch. (cdm/fmr) La locomotiva istorica igl onn 1966 a Landquart. La «Lok 205» a Domat – data betg ancunaschainta. Avant tgi la «Lok 205» è neida transportada igl onn 1974 a Winterthur. La «Lok 205» è neida deponeida ainten la remisa a Filisour, noua tg’ella sa catta pigl mument anc adegna. La «Lok 205» vign cargeda igl matg 2015 ad Arth-Goldau. La «Lok 205» all’antschatta digl onn 2015 ad Arth-Goldau.

Tge parteida tranter Schlarigna e Surses, cugl pari da 4:4. Siva 38 minutas pareva igl gi d’esser decidia cugl resultat intermediar da 4:0 per Surses. Igl ferm vent, la nunsportivadad digls indigens e la passitivitad digls Sursetters èn las raschungs tgi igls Engiadines on anc fatg en punct. En gi cun ena dramaturgia tgi vess betg savia esser pi multifara. Surses è s’inscuntro cun Schlarigna sen en adversari tot oter tgi fair e chegl dall’amprema minuta dalla parteida anfignen tigl mument tgi igl arbitrader ò ­tschivlo giu igl gi siva 96 minutas. Agl arbiter è betg reuschia da far urden segl plaz e da procurar uscheia per daple fairness. Tgi Schlarigna gioia agressiv ed er sainza respect pertutgont blessar igls giuieders digl adversari è ancunaschaint. En Schlarigna schi nunsportiv scu dumengia passada agl plaz da ballape San Gian ins ò alloura darar vasia. La consequenza è stada tgi Flurin Demarmels ò gio siva 20 minutas gia da bandunar igl plaz perveia d’ena blessura e consultar immediat ­igl medi. Er oters giuieders da Surses on fatg cunaschientscha cugl sa cuntigneir malgist davart l’equipa indigena. Cunzont igls dus capoatta­tgeders da Surses Julian Jenal e Manuel Simonet è a Schlarigna angal reuschia cun tarar els. Tuttegna dus gols da Julian Jenal Las ampremas 45 minutas ò Surses giuia cugl vent da Maloja tgi vess betg savia esser pi ferm. L’equipa da Roman Stäbler ò betg laschea en sulet stetg agls Engiadines. Mintga acziun digls Sursetters è gartageda e schi chegl è betg sto igl cass è la nunsportivadad digl adversari stada pi ferma. An avantatg è Surses gio ia siva dus minutas e chegl graztga agl gol da Manuel Simonet. Curt sessour ò Julian Jenal signia igl 2:0 per sies team. Las proximas 25 minutas ò Surses controllo igl gi e strousch laschea neir igl adversari tar ena concreta schanza. Ainten la 34avla minuta ò Julian Jenal fatg igl 3:0 per Surses cun en belezza schoz da distanza. Angal quatter minutas pi tard è reuschia a Linard ­Augustin da marcar igl 4:0 per Surses. Curt avant la fegn dall’amprema mesadad on igls Engiadines signia cun en colp liber da Martim Troncho igl amprem gol. Ena confusadad Antschet ò la sagonda mesadad dalla parteida tot oter tgi bagn per Surses. Strousch tgi igl ­arbitrader ò do liber igl gi è reuschia agls indigens da far igl sagond gol graztga agl vent ed er graztga agl suglegl tg’ò piglia a Fabio Stecher la vista. Siva d’en corner ainten la 65avla minuta ò Joel Armando Cabral marco igl terz gol per Schlarigna ed er tar chel gol ò la balla piglia perveia digl vent tot en’otra veia. An en colp è la confusadad tigls giuieders da Surses s’augmentada betg angal cun cassar chels dus gols, mabagn er cugl arbitrader betg far urden segl plaz. Cugl schoz da 35 meters siva 74 minutas an direcziun gol da Surses ò la balla piglia antras igl vent ena veia tgi defensours, igl goli ed igls blers fans da Surses on betg gist spitgia ed è anstagl eir sur igl gol crudada ainten chel tigl 4:4. Menziuno seia alloura er tgi igls Susetters on siva dalla pôssa er betg ple giuia schi offensiv, mabagn pitost passiv. Surses: Fabio Stecher, Linard Augustin, Gianluca Augustin, Dorian Sonder, Corsin Carisch, Mauro Simonet, Flurin Demarmels, Giatgen Mitgel Bellini, Nico Demarmels, Manuel Simonet, Julian Jenal. Reserva: Men Andreia Candreia, Robin Demarmels, Ivano Simonet, Marino Wasescha. Nico Demarmels (dretg) ò giuia ena ferma amprema mesadad. Giatgen Mitgel Bellini (san.) e Corsin Carisch (dretg) tschertgan da frenar Pedro Filipe Goncalves Pereira.

A Thun on gia li durant en’emda igls campiunadis svizzers da teir sen la distanza da 300 meters. Turnada a tgesa è la delegaziun grischuna da 40 participants cun ples medaglias. Egna dad ôr ò gudagnea Silvia Plaz. Scu usito on igls campiunadis svizzers da teir, e chegl sen ples ­distanzas e cun ples armas, er chest onn gia li a Thun. L’occurrenza ò adegna li igls amprems diesch deis da settember. Da chella realitad on cunzont igls tiradours digl Grischun betg schi grond plascheir cun esser gio tgatscha da chel taimp. Igl è alloura er uscheia tgi ples tiradours da noss cantun tgi fissan sa qualifitgias pigls campiunadis svizzers da teir on renunztgia all’occurrenza naziunala agl stand da teir Guntelsey a Thun. Betg renunz­tgia d’esser dalla parteida agls campiunadis svizzers ò Silvia Plaz, la donna tgi stat a Brugg AG ed è maridada cun Franz Josef Plaz da Savognin. La tiradoura ò gia ena fitg bunga staschung da teir cun adegna puspe esser stada segl podest e savens er igl pi sensom igl podest. Ena muscha daple Igl pi sensom igl podest è Silvia Plaz er stada a Thun e chegl aint igl teir arma 57/03 an vainter. Tratg ò ella scu igls oters 59 participants e participantas 60 schozs, detg pi exact seis gedas diesch colps. Termino ò la nova campiunessa svizra igl program cun far 574 puncts. Sa resulto è chel resultat cun las suandontas passas: 97,92, 96, 97, 95, 97. Cun aveir fatg Silvia Plaz 12 muschas e sies pi ferm concurrent Claude Chenaux da Gansingen AG angal 11 muschas, dantant er 574 puncts ò la tiradoura decidia l’occurrenza da teir a sia favour. Eneda daple ò Silvia Plaz tratg excellent e chegl tar ena fitg ferma concurrenza cun esser dalla parteida l’elita da teir naziunala. Medaglias pigl team grischun on er fatg Norbert Caviezel (Tumegl) ôr ed argient, Carl Frischknecht (Tumegl) argient, Annina Tomaschett (Trun) argient, arma 50 meters, ed Alicia Beer (Rueras) bronz, arma 50 meters. La tiradoura Silvia Plaz ò tratg excellentamaintg e chegl tar ena concurrenza ferma dall’antiera Svizra.

I saron ossa tschintg u seis onns tg’ia va gia ena ­discussiun cun en ancunaschaint. An ena dumonda erans betg dalla madem’ideia. El, scu er ia erans persvadias dad aveir raschung. Scu tg’ins fò magari va ia alloura detg spontanamaintg: «Lainsa far ena metta?» – «Schi tge lainsa metter?», è stada la sia rasposta betg manc spontana. Savond tgi el seia en amatour da bungs vegns e tgi el vegia bagn enqualtgi bunga clocca giun schler vaia raspundia: «La miglra clocca tgi te ast giun schler.» – «Chegl vala er tar tè», el stenda or igl mang e la metta è stada fatga. S’infurmond an divers lis e tar diversas persungas tgi eran crediblas è sa ­cristalliso bagnspert tgi ia veva raschung ainten la dumonda dispitevla. Igl de siva sunga sto betg pac sursto cura tgi gl’è scalino la dumang gio pulit bod ve digl isch-tga ed igl mies «contrahent» stava lò cun ena clocca vegn ainta mang: «Bun de, oramai lainsa star da pled cun la metta, giolda igl bung got», dei el ed am tanscha la butteglia. Ia sung sto betg pac perplex ed en po da malpu­tgea deia: «Ma schi serious n’è chegl betg sto managea. Pitost an spass.» «Na, na – sch’ins pretenda da chegl tgi constat betg, ins duess er star tar chegl», è stada la sia replica. Ed el ò detg adia. Scu tgi ia fatsch per solit retschavond ena but­teglia vegn, ia pegl igl mies smartphone, e cun la app «vivino» vaia fatg ena fotografia dall’etiquetta digl mies bung vegn gudagnea cun la scumessa. An curt taimp dei la mia app quants puncts tgi igl vegn ò surva­gnia e quant tgi el costa an media. Cotras vaia ena tscherta ideia dalla qualitad digls mies vegns giun schler. Cura tgi ia va via igl prietsch digl mies vegn gist retschet vaia stuia ma tschantar: 651,80 francs! Er cun metter se igls igliers èn las cefras betg sa midadas. Pir ossa vaia ansomma fatg ple stem dall’etichetta e digl nom digl vegn exquisit «Château Haut Brion 1991». Ea, ia va gugent bungs vegns e canosch gist en tant las regiuns. Ma ia stò conceder tgi chel nom vaia anc mai gia santia. Dantant vaia alloura m’infurmo aint igl internet e sung nia ­sessour tgi chel «Château Haut Brion» è egn digls miglers vegns dalla regiun da Bordeaux cun ena lunga tradiziun tgi vo anavos anfi­gnen tar Napoleon III. Dalunga vaia piglia igl telefonign e contacto igl mies contrahent dalla scumessa e do d’ancleir tgi ia na saptga betg acceptar gist ensatge uscheia. «Chegl è tot an rughel e te beva e giolda igl ties vegn. Gl’è en bung. En fitg bung», è stada la sia rasposta decideida. Ia sung alloura aglmanc nia dad neir tigl cumpromiss tgi bevans el ansemen cun ena tschagna tar me a tgesa. I vagn adegna gia difficultads da cattar en termin u tgi gl’è adegna puspe nia ensatge tranteraint. Ed ossa èn passos chels tschintg u seis onns. Da curt vainsa alloura catto en termin. Igl grond mument è sto cò. Ia va davert la clocca scu cunsiglia digls omens digl rom. Igl mies giast è rivo e la tschagna è stada pronta. Ainten me era ena tala tensiun ed ia era cuntinuadamaintg an tema da pattar anturn la clocca u igls glas. Ia va ma piglia ansemen. Zont cura tgi gl’è sto da far viva. Igl cuntign dalla clocca è 75 cl. Tals vegns ins beva or da glas da buttatsch e metta liaint ca. 15 cl. Vot deir tgi dat an tot 5 glas. Ed en glas ins sveida normalmaintg cun ca. 12 gots. Sa referent sen igl prietsch da compra digl vegn monta chegl tgi mintga got tgi corra giuadaint dalla gula vala 10,83 francs. Ia era plagn aspectativas prest miraculousas cura tgi va stranglo igl amprem got. Ia spitgiva gio ainten bucca e siva giu per la gula ena explosiun vino-aromatica. Cò è pero capito navot! Ea, en bung got, ma betg ensatge straordinari u zont ensatge tgi lavantess sentimaints celestials. Ia sung prest inclino da deir, tgi er igls super-vignerols cuschi­gnan angal cun ava. Ossa valevigl da mantigneir tenuta anvers igl mies giast e benefactour. Cun la mimica correspondenta e ramours da surpresa e fascinaziun vaia tschartgea da zuppantar la mia desillusiun. Facit dalla scumessa: Ia va gugent bungs vegns, sung pero betg stgaffia per fitg bungs vegns! Peder Antona Baltermia da Salouf è sto passa treis decennis redactour ­responsabel da La Pagina da Surmeir. Peder Antona Baltermia

Bler travagl dumengia passada aint igl martgea da Farschno. Eneda daple è la fiera da deletg e da gourmets stada en success. Igl hospitant Andreas Caminada è sto ple tgi angal cuntaint. L’istorgia da success digl schinumno «Genussmarkt» – organiso digl cuschinunz da renom Andreas Caminada – cuntinuescha. Er dumengia passada èn magliabagns e gourmets nias an rotscha a Farschno alla fiera sot tschiel avert. Schi ena corifea dalla cuschigna scu tgi el è anveida ad ena occurrenza publica, alloura ègl da profitar, varo panso la gronda part digls vers 4500 visitaders e visitadras. Antschet cun la fiera da deletg e da gourmets ò Andreas Caminada igl 2016 e chegl ple or d’ena ideia spontana. Gio siva dall’amprema ediziun dalla fiera per gourmets è sto cler tgi chella occurrenza sa drezza betg angal agls magliabagns. Na, ella è er ena veira aventura per tot chels tg’on interess da saveir danonder tg’igls products dereivan ed er da canoscher igls producents digls products. Igl interess per la fiera da gourmet è sto dumengia passada immens grond, igl è sto da star dapertot an colonna per neir tigl deletg culinaric. El metta igls sies producents aint igl center Cun la fiera particulara metta Andreas ­Caminada betg sasez aint igl center, mabagn igls sies producents. El dat a tots ena plattafurma per sa preschentar. Farschno, igl li sez è gio singular, i dat ples curtgigns ed antgernas ed ansomma è igl antier conturn digl ­casti «Schauenstein» scu fatg per ena occurrenza sot tschiel avert. Sen 50 stands ègl do da gustar e cumprar blers products regiunals e frestgs. Ena bela paletta er chella dalla verdura. Tgern setga e salsizs davigl da tottas sorts animals. Ins ò er vasia spezialitads tgi dat betg gist da cumprar ainten mintga negozi – tranter oter vegns da fitg bunga qualitad. Ena gronda paletta da bieras spezialas digl Grischun ed er da tottas sorts vinars grischuns è sto pussebel da degustar, tiers las temperaturas prest tropicas. En star tranter igls gronds cuschiniers Dumengia passada ins ò er vasia tgi igl cuschinier Andreas Caminada vign aduro scu igl pi grond star. Tiers igl sies success, puncts e tgapitschas da tottas varts, premis e rancunaschientschas dad otras varts è el anc adegna modest ed en om serious. Tar el è betg angal la sia cuschigna da vaglia tgi atteira igls gourmets digl antier mond agl «Schauenstein», mabagn er la sia gentilezza, igl sies carisma e la sia ­simpladad. «Betg ia sung igl grond star, mabagn igls mies producents tgi furneschan roba da qualitad, autentica, naturala e frestga. Els maretan igl pi grond respect», dei Andreas ­Caminada. Er dumengia passada ò igl hospitant piglia bler taimp pigls visitaders tg’èn ­nias an rotscha e galdia en de da cucagna. Tots ple tgi 16 puncts Anvidos alla fiera per gourmets èn er stos varsaquants oters cuschiniers da renom tg’èn betg concurrents per Andreas Caminada, mabagn ameis. Tants cuschinunzs da steilas e da puncts e tantas cuschinieras tgi cuschignan uscheia perfetg scu dumengia passada ins ò betg vasia tar las davosas ediziuns dalla fiera da deletg. Preschaints èn stos tranter oters igls suandonts cuschiniers da renom: Joël Ellenberger, «Igniv», Bogn Ragaz, Stefan Jäckel, «Storchen», Turitg, Roger Kalberer, «Schlüssel», Mels, Hansjürg ­Ladurner, «Scalottas», Lai e Dominique Schrotter, «La Riva», Lai. Communabel on els ples steilas «Michelin» e mintgign sur 16 puncts «Gault Millau». Sto pussebel da sa lascher eir bagn è er sto tar las dus cuschinieras grischunas Rebecca Clopath, «Taratsch», Lon ed Annalisa Giger, «Alpsu», Mustér. Igl pour Simon Kunfermann e la poura Jacqueline Stgier discorran cun ancunaschaints. Igls sies vegns èn ancunaschaints: Gian-Battista von Tscharner digl casti a Reichenau/La Punt. Dominique Schrotter (san.) digl «La Riva» a Lai ed igl sies team on cuschino raviolis exquisits. Las tratgas èn stadas er ensatge pigl îgl. Igls capuns d’Annalisa Giger èn prest cult. Andreas Caminada (dretg) an discurs cun giasts e visitaders dalla fiera a Farschno. Er Marcel Heinrich tgi cultivescha a Filisour passa 45 sorts tiffels ò betg mantgea all’occurrenza. Stefan Jäckel, (san.) digl «Storchen» a Turitg – egn digls miglers cuschiniers an Svizra.

An Surmeir è sto taimp da scuder las davosas treis emdas. Er ainten la regiun Alvra ò la cultivaziun digls êrs e dalla garnezza ena lunga tradiziun. 20 pours dalla regiun cultiveschan lour êrs cun giotta – per far biera. Anc avant bung 60 onns veva mintga pour egn u ples êrs – e schi geva vers aton niva tschuntgia, scoss e chegl pir cura tgi niva tutgia da mes. Bung tschintg decennis pi tard dattigl bagn er an Surmeir anc pours tgi cultiveschan lour êrs, dantant digls 36 pours tg’en commembers dalla corporaziun Gran Alpin cultiveschan 20 pours angal êrs noua tgi vign semno sem tgi dat alla fegn finala giotta per far biera. Graztga a Gran Alpin ò la cultivaziun biologica ed ecologica da garnezza gudagnea a taragn e cunzont a muntada er tigls pours an Val Alvra ed an Surses. Egn da chels êrs sa catta a Solas Soura. L’emda passada è neida raccoltada la garnezza e gist er neida scossa agl li. Egn tgi segna ainten la regiun Alvra per scuder è Flurin Frigg, tgi stat a Pasqual. Tradiziun da famiglia Ensatge daple tgi en’oura ò Flurin Frigg gia cun la sia maschina per scuder igls dus êrs a Solas Soura cun ena surfatscha da radond 70 aras. La maschina, pi bagn detg ena maschinunga, ò igl om dalla Tumliastga siva dad 11 onns. Cun chel vehichel tg’ò 350 PS taglia el la garnezza graztga agl indrez da cuntels, en indrez cun ena largezza da 5,5 meters. La garnezza vo ainten en tanc da garnezza cun en volumen per 5 anfignen 6 tonnas grang. Igl strom patta la maschina davos or segl êr. Alla fegn digl scuder vign igl indrez da tagler la garnezza demonto dalla maschina e cargea – per eir tigl proxim pour – sen en tgar annex. «Per carar sen veia è la maschina cugl indrez da cuntels mengia largia», dei Flurin Frigg. Sia famiglia vegia ena gronda tradiziun per eir a scuder. Sies tat Noldi Frigg ed er sies bab Jörg Frigg seian gio ias segls êrs per scuder. Siva tg’el vegia surpiglia la lavour da scuder avant 11 onns seia neida vetiers sper la Tumliastga er anc la regiun Alvra cun Sotses e Surses. An Tumliastga vigna scoss gio aint pigl meis da fanadour ed avost, dei Flurin Frigg. An Val Alvra, scu per exaimpel ad Alvagni, agl Bogn d’Alvagni ed a Filisour vigna scoss pi bod tgi an Surses u a Solas Soura, noua tgi igls êrs èn situos pi ot. Per scuder en êr cun ena surfatscha d’ena hectara costigl tranter 450 e 500 francs, tot tenor topografia. «Quench» – la giotta adattadaper êrs situos pi ots Scu tigls oters 20 pours da Surmeir tgi segnan sulettamaintg per la cultivaziun da giotta per far biera è er tigl pour Andreas Buchli e sies fegl Stefan Buchli igl cass tgi vign cultivada la sort da giotta «Quench». Chella è fitg adattada per la cultivaziun da garnezza sur 1000 meters sur mar, schizont anfignen 1400 m s.m. Solas Soura è situo sen 1200 m s.m. Avant passa diesch onns èn neidas samnadas er otras garnezzas scu amprova per far sessour biera. Sa verifitgia è alloura tgi la sort da garnezza «Quench» è la pi adattada per aveir ena raccolta da success. Bab e fegl Buchli da Solas Soura èn cuntaints cun la raccolta, cun la qualitad dalla giotta per far biera e cugl retgav. Raccoltadas èn neidas 2,1 tonnas giotta per far biera , giotta cun en’umiditad da 13,7 %, chegl tg’è anc ideal. La quantitad digl strom schea tar ca. ena tonna u forsa er ensatge daple, ò menziuno Stefan Buchli. «Quench» è ena sort cun ena bunga stabilitad da strom, ella è da fitg bunga qualitad, è er resistenta cunter maloras graztga ad ena lunghezza digl moni dalla speia betg schi ota. Giotta per far biera è dumandada Raccoltadas vignan ainten las regiuns muntagnardas digl Grischun 170 tonnas giotta per far biera. Da chel domber dereivan 60 tonnas digls 20 pours da Surmeir e 40 tonnas digls pours dalla Tumliastga. Er an Surselva, Nagiadegna ed ainten la Val Müstair vign cultivada la giotta per far biera, vot deir total 70 tonnas. Maria Egenolf, l’administratoura da Gran Alpin dei tgi la giotta per far biera seia fitg dumandada. Sulettamaintg la bierareia Locher ad Appenzell reteira 110 tonnas da Gran Alpin. L’ancunaschainta bierareia – en travagl tgi fò biera spezialisada – pigless gugent anc daple giotta. Ella produtgescha er la biera da Gran Alpin. I seia betg pussebel da furneir daple a chella bierareia cun esser er las bierareias da Monstein e da Tschlin clients da Gran Alpin. Per far 100 liters biera dovrigl 21 kg giotta, respectivamaintg 17 kg malt tgi sa dat or dalla garnezza e tg’è indispensabla per far biera – sper ava, offa (Hopfen) e lavamaint. Cun êrs dad ôr scu an Surmeir dattigl damai biera da bung gost. Maria Egenolf bandunga Gran Alpin Ena persunga tg’ò gronds marets tgi l’Associaziun Gran Alpin ò fatg igls davos 15 onns progress an ples gros, cunzont tar la commerzialisaziun ed er tigl svilup da novs products è Maria Egenolf, l’administratoura. 15 onns è ella stada ena persunga fidada ed en’administratoura plagn angaschamaint. Ins dastga prest deir tg’ella seia stada ed è anc anfignen alla fegn da chest onn «l’olma» da Gran Alpin. L’administratoura partenta è stada chels 15 onns er la persunga tg’ò tgiro igls contacts cugls furnitours dalla diversa garnezza, vot deir cugls 130 pours tgi segnan per la cultivaziun digls êrs. Ultra da chegl ò Maria Egenolf er gia ena bunga relaziun cun cumpraders dalla garnezza, cun affars, travagls e restorants tgi segnan per la vendita digls products da Gran Alpin. Vetiers ò la donna tgi vo alla fegn digl 2023 ainten la pensiun miritada er adegna vurdo bagn dallas finanzas dalla corporaziun. Maria Egenolf è stada an chels 15 onns er a numerousas exposiziuns per vender igls products dumandos, chegl da clients betg angal digl Grischun, mabagn er da clients d’ordvart igl cantun. An sies 15 onns scu administratoura ò Gran Alpin retschet ples premis. Igl pi impurtant è bagn igl amprem «Prix Montagne» tgi Gran Alpin ò retschet igl 2011. Successoura da Maria Egenolf scu administratoura davainta Sandra Kunfermann. La donna stat a Dalin (Muntogna) ed ella lavoura gio a Surava, noua tgi l’administraziun e la producziun da Gran Alpin sa catta. La nova administratoura ò fatg siva d’en amprendissadi mercantil la matura e sessour termino cun success la scola ota agricola a Zollikhofen cugl studi d’agronomia. Sandra Kunfermann ò er luvro dus onns tigl Parc Ela e treis onns tar la «Landi» a Landquart scu manadra dalla vendita agro. (fmr/gn s) A Solas Soura è nia scoss l’emda passada. Sur en bratsch (rol) vign la garnezza transfereida digl tanc da garnezza dalla maschina aint igls satgs. Chels von a Landquart tar la «Landi», noua tgi la garnezza vign setgantada, nattageda e conservada avant tg’ella vign transportada anfignen Appenzell tar la bierareia Locher. La speia (san.) avant igl scuder e siva digl scuder. Dalla giotta grischuna dattigl alloura tranter oter la biera Gran Alpin. Maria Egenolf, (dretg) l’administratoura partenta cun la sia successoura Sandra Kunfermann.

L’amprem’emda dalla tgatsch’ota è a fegn. An general è la bilantscha dall’amprema emda mianc schi mala. An cumparaziun cun oters onns èn nias sagettos an Surmeir anfignen ossa daple capriouls e tgamutschs. Quantifitgier an cefras l’amprem’emda dalla tgatsch’ota ins so betg exact. Antschet ò chella igls 2 anfignen e cun igls 10 da settember 2023. Chest’emda on la selvaschigna ed er igls catscheders pôss cun esser interrota la tgatsch’ota per set deis. Taimp da pussar on alloura igls catscheders er gia l’emda passada cun esser las temperaturas pitost nunusitadas per da chel taimp e cunzont per eir tranter de a tgatscha. Scu chegl tgi ples catscheders on confirmo èn els ias cunzont la dumang bod e la seira alla tschertga da tschervs, tschervas e capriouls. Tenor infurmaziuns digls guardiaselvaschignas ed er da varsaquants catscheders èn nias sagettos an media an cumparaziun cugls davos tschintg onns ensatge pi pacs animals, cunzont tschervs e tschervas. Realitad è tgi l’ora cun temperaturas tgodas è stada tot oter tgi ideala per vaseir la selvaschigna e per neir a schoz. Scu tgi la statistica mossa èn igls amprems deis dalla tgatsch’ota igls pi ferms ed uscheia ègl er sto chest onn. Sa musso è pero tgi er cò è la differenza digls animals sagettos da vischnanca tar vischnanca otra. Selvaschigna inactiva Ena raschung tgi l’amprem’emda dalla tgatsch’ota è betg gist stada la miglra è bagn er igl louf, ma cunzont la bel’ora. Tgi igl louf ò en’influenza sen la tgatscha, a chegl è nign tgi cunterdei. Cugl tgod eran igls tschervs ple u manc aint igls asils e nivan or angal la seira tard – e la dumang bod gevigl puspe anaint. Ples catscheders on detg tgi cun chel tgod seia la selvaschigna stada inactiva e stava a sumbreiva scu els er. Ossa speran igls catscheders sen las dus davosas emdas dalla tgatsch’ota, forsa sen neiv per tgi igls animals e cunzont igls tschervs nissan oragiu dalla muntogna. Realitad è tgi l’amprema emda dalla tgatsch’ota è stada da success pigls catscheders da tgamutschs. An cumparaziun cun oters onns èn l’amprema emda dalla tgatsch’ota nias sagettos an Surses, cunzont an Surgôt ed er an Val Alvra daple tgamutschs. En fatg remarcabel è tgi crudos èn igls tgamutschs betg angal sen la pizza, mabagn er aint igls gôts. Bunga è er stada la tgatscha da capriouls. L’emda passada èn nias mazzos blers capriols, cunzont a Beiva, an Sotgôt ed an Val Alvra, an tot cass per en po daples tgi anc avant en onn da chel taimp. Chegl tgi pertotga la schlattagna digls animals, bucs e vatgas è igl domber digls animals crudos pulit angulivo. Quatter tschervs da carunga Chest onn èn igls tschervs da carunga stos libers per la 7avla geda durant treis deis. An chels treis deis èn nias sagettos an Surmeir quatter tschervs da carunga. Dus da chels èn crudos an Surses, pi bagn detg ainten la Val Nandro ed igls dus oters an Val Alvra. Egn da chels ò gia en peis da vers 220 kilos. Valentin Praxmacher da Casti (san.) e Hans-Peter Salzgeber da Solas cun ena tgora-tgamutsch da dus onns a mez tg’è neida sagettada aint igl gôt. Chel tscherv dad otg cornas ò sagetto Jürg Giovanoli da Beiva. A Lavoz ò Clemens Hartmann da Zorten sagetto chel caprioul.

La staschung da lotga 2023 è betg angal a fegn pigls miglers lutgadours dalla Svizra, mabagn er pigls giovens lutgadours digl Grischun Central. L’emda passada èn els s’inscuntros a Tgazzas pigl davos trenamaint per ples emdas. Radio, televisiun, gasettas, portals online – tots rapportan an en cuntign dallas occurrenzas da lotga an Svizra. Lotga è oz en sport popular scu strousch en oter an Svizra e gio dadei betg angal ple en sport noua tgi commembers e simpatisantas dalla PPS s’inscuntran. La lotga è en «magnet» tgi atteira la massa da ples generaziuns. Per esser oz «in» ègl dad eir ad egna dallas grondas occurrenzas da lotga – scu per exaimpel chella dalla «Schwägalp» u egna dallas lotgas regiunalas scu la lotga dalla Svizra digl nordost. Festas da lotga federalas , tg’on li mintga treis onns, sveglian schizont igl interess da ples 100 ​000 persungas ed igls bigliets èn vandias an en colp. 40 mats da set anfignen 16 onns Aint igl Grischun Central dattigl angal en club da lotga. Chegl è igl Club da lotga Muntogna (Schwingclub Heinzenberg). Chel è nia fundo avant 57 onns ed è oz anc adegna ena ferma pitga dall’Uniun cantunala da lotga. Igls davos 30 onns è chel club sa sviluppo tar egn digls pi gronds ed er tar egn digls clubs da success. Igl Club da lotga Muntogna ò passa 400 commembers, la gronda part commembers passivs e simpatisants. Lutgadours activs dereivan igl mument diesch digl Club da lotga Muntogna. Commembers èn tranter oter er igls anteriours atlets Beat Clopath e Hubi Pazeller. Els dus on er fatg ples cranzs ainten lour lungas carrieras. Er Ursin Battaglia, igl lutgadour dalla Tumliastga, ò gia bler success aint igl razgem e gudagnea 32 cranzs tar festas pi grondas e pi pitschnas. Igl lutgadour e legnamer da 37 onns è sa retratg avant en onn digl sport activ. Aint igl Club da lotga Muntogna segna el gio pi dei pigls trenamaints e per la promoziun digls lutgadours giovens. «Da preschaint vainsa 40 mattatschs e cumpogns da set anfignen 16 onns tgi vignan agls trenamaints e sa participeschan parzialmaintg er ad occurrenzas da lotga per giuvenils», dei Ursin Battaglia. Ena media da 25 giovens Igls giovens lutgadours digl Grischun Central – tranter chels er ples Surmirans – s’inscuntran mintga mesemda seira a Tgazzas per trenar. Siva digl 2008 ò igl club ena halla tgi stat a disposiziun agls lutgadours activs ed er alla garda giovna scu li da trenamaint. Per l’organisaziun e realisaziun digls trenamaints segnan dasper Ursin Battaglia er igls dus lutgadours activs Fabio Castelli e Mauro Gartmann. Lotga seia en sport da cuminanza, d’amiceztga, da collegialitad ed er da loialitad, dei Ursin Battaglia. Chegl er schi, aint igl razgem, seia mintgign sulet e dependent da sasez. Success scu lutgadour ins vegia er graztga agl bung clima, alla bunga atmosfera ed alla cuminanza ampernevla digl antier team. Sper la part sportiva èn chels aspects er da gronda impurtanza tar mintga trenamaint digls giovens lutgadours digl Grischun Central. An media èn 25 mattatschs dalla parteida agl trenamaint. 11 victorgias an ena staschung Ena staschung da vaglia ò gia chesta stad Sämi Moser, igl lutgadour da Mot. El ò 13 onns ed è en stagn cumpogn, en mat cun en’immensa forza. La gronda forza seia er la sia fermezza, dei Ursin Battaglia. Graztga a chella è igl lutgadour tgi dereiva d’ena famiglia purila ed appenzellesa, ena famiglia da set unfants, er ia chesta stad da success a success. La bilantscha da Sämi Moser sa lascha mussar cun 11 victorgias. Alla dumonda tge lutgadour tgi seia per el igl idol e bung exaimpel ò Sämi Moser detg dalunga: «Sämi Giger naturalmaintg». Scu savess chegl esser oter, sch’ins ò nom scu igl lutgadour digl cantun Turgovia, tg’è cun angal 25 onns gio en idol per vigl e gioven. Scu tgi totga: avant la lotga vign salido e giavischia en bung cumbat. Igls lutgadours giovens digl Grischun central cun lour trenaders. (davant san.) Ursin Battaglia e Fabio Castelli. Igls lutgadours giovens survignan er l’instrucziun nizevla digls trenaders. Sämi Moser (da mez) tg’è ia chesta stad da success a success. Aint igl razgem vign er cumbattia tigl trenamaint a Tgazzas. Igl idol digls giovens lutgadours Sämi Giger (dretg) cun Andrin Poltera, igl lutgadour grischunes-appenzelles.

Igl onn da gestiun dalla Regiun da vacanzas Lai 2022/23 è sto igl amprem siva dalla pandemia da corona e signia d’en anviern pretensious cun temperaturas otas, treid’ora e paca neiv. Malgro chest fatg èn igl domber da pernottaziuns da hotels scu er las ampremas antradas digl territori da skis Arosa Lai stadas sur igl nivel d’avant la pandemia e la cumparegliaziun sur tschintg onns. Ord vista finanziala sera la Lai Marketing e Support SA igl onn da fatschenta cun en pitschen minus da 2759 francs. Scu chegl tg’igl è nom ainten ena communicaziun allas meidas seia chella pitschna sperdita neida preschentada aint igl rom dalla radunanza generala da mesemda passada. Ultra da chegl ins vegia aint igls onns 2022/23 pudia terminar igl svilup dalla strategia. Igl focus seia dad amplifitgier la purscheida ainten la regiun, chegl cunzont aint igls sectours ski alpin, bike, nordic e viandar. Ulteriours puncts digl «plan da ­destinaziun 2030» seia la creaziun da spazi d’abitar per indigens e persunal e la revaletaziun digls centers locals. (cdm/fmr)

Perveia da lavours ve digls binaris stò la veia dalla Landwasser neir sarada ainten la vischnanca da Surava. Scu tgi la Pulizeia cantunala digl Grischun communitgescha, sa tractigl digl traject digl surpassadi dalla veiadafier Motta Planga. La veia è sarada per tot igl traffic da marde proxim, igls 19 da settember 2023 a parteir dallas 21.00 e cozza anfignen mesemda dumang, igls 20 da settember 2023 allas 5.30. I n’exista nigna pussebladad da sviamaint, pedunzas e ciclists pon passar igl plazzal. (cdm/fmr)

Igl cumegn da Surses survign dus novas bitscheidas d’ava per stidar fi. Egna da chellas vign construeida aint igl territori Senslas e l’otra a Promastgel. Scu tgi la regenza grischuna ò communi­tgia chesta gievgia vegia ella approvo igl project «Bitscheidas d’ava da stidar fi Senslas e Promastgel» digl cumegn da Surses. I na detta ainten chels dus lis nigns uals u lais per retrer ava per stidar cun helicopters, autos-cisterna u pompas. La regenza ò concedia ena contribuziun cantunala da maximalmaintg 720 000 francs. (cdm/rtr/fmr) Igls lis digls novs batschigls Senslas (san.) e Promastgel.

Igl traject dalla Veiadafier retica (VR) tranter Tavo Platz e Filisour vign saro mintgamai glindesde e marde, igls 18 e 19 da settember 2023 ed igls 25 e 26 da settember 2023 per igl traffic da tren. Scu tgi la VR communitgescha ins vegia uscheia peda per eliminar igls donns dalla malora digls 18 da fanadour 2023 aint igl gôt sur igl traject dalla veiadafier tranter Tavo Monstein e Tavo Wiesen. Durant la bloccada vignan transportos davent plantas crudadas cun ageid d’en helicopter. Per viagiatouras e viagiatours circuleschan bus da ramplazzamaint, infurmaziuns deta­gledas porscha igl urari online. (cdm/fmr) Perveia dalla malora igl fanadour passo ston neir fatgas lavours da rumageda tranter Tavo Platz e Filisour.

60 persungas, e da chellas er en bel domber indigenas, èn suandos all’invitaziun dall’organisaziun da turissem «Anavant Surses». La raschung è tgi siva dallas visetas agls Mulegns, Beiva e Salouf ò chella occurrenza mano a Tinizong. «Anavant Surses» è ainten la val en’organisaziun turistica laterala tgi unescha igls giasts stabels da Surses. Er an Surses ins è pertschert dalla valour digls giasts stabels, savens er numnos sagond-dimorants. Gist chels giasts èn bagn igls pi fidevels, igls pi fervents ed er igls giasts tg’èn preschaints da staschung morta. Igl intent da fundar igl 2018 l’organisaziun «Anavant Surses» è sto tgi gist chels giasts stabels maretan en’attenziun speziala. Da preschaint passa 400 commembers e commembras L’organisaziun ò da preschaint passa 400 commembers e commembras. Promover igl barat tranter indigens e sagond-dimorants è en oter scopo tg’ins ò fundo avant tschintg onns «Anavant Surses». Sur onn porscha l’organisaziun da turissem en program vast facultativ a lour commembers e commembras. Tar chel program totga er l’occurrenza «Sen viseta a» tg’ò gia li sonda passada per la quarta geda. Giasts ed indigens on gio pudia visitar igls Mulegns, Beiva e gl’onn passo Salouf. Sonda passada è stada segl program la viseta a Tinizong. Igl interess per chella è sto grond cun suandar 60 persungas all’invitaziun dall’organisaziun «Anavant Surses». «Nous ischan surpiglias tgi tants commembers e commembras on catto la veia a Tinizong e bel è er tgi blers indigens èn dalla parteida», deian Hubert Müggler ed Urs Zurkirchen dalla suprastanza dall’organisaziun «Anavant Surses». Dad ier e dad oz Igl è uscheia tgi er blers digls commembers e dallas commembras dall’organisaziun on lour residenza da vacanzas betg angal a Savognin, mabagn er ainten las otras vischnancas da Surses. Cun l’occurrenza «Sen viseta a» less «Anavant Surses» dar a tot igls interessos la pussebladad da neir tar infurmaziuns da persungas tgi veivan mintgamai ainten la vischnanca tgi vign visitada. Er sonda passada on las 60 persungas retschet infurmaziuns dad ier e dad oz, infurmaziuns actualas, dall’economia, dall’agricultura, dalla cultura e perfign digl sport. La fegnameira dall’occurrenza è bagn er da mussar a vigl e gioven las diversas facettas digl li ed er dalla veta dalla populaziun tgi abitescha ainten chella vischnanca. Gianto an cuminanza Tar la plazza da ballape a Tinizong è la societad neida beneventada. Da Gianluca Augustin digl CB Surses on igls preschaints e las preschaintas santia l’istorgia digl club, tgi dat gio passa 40 onns. Igl selvicultour Pascal Murbach ò preschento igl sarvetsch forestal da Surses e rachinto digl gôt e digl antier travagl anturn chel. Visitada è er neida la rezgia «Resurses SA» dalla Uffer SA. Giantar communabel ègl alloura do ainten l’ustareia «La Scuntrada». En sguard ainten l’istorgia da chel travagl ò er betg mantgea. Siva giantar è alloura nia a pled Mario Jegher, tg’è igl istoricher local a Tinizong. Interessos on igls preschaints tadlo las sias explicaziuns interessantas e singularas. Igls omens e las donnas on er gia la caschung da visitar la baselgia da son Plasch ed els on survagnia las indicaziuns basignevlas da Mario Jegher. Cun Roger Janett ègl ia anfignen tigl bagn puril da bio Gravas da Séverine Curiger e Michael Dick. Visitada è er neida l’ovra hidraulica «Ragn d’Err». Roger Janett ò betg angal preschento chel travagl, mabagn er rachinto dall’impurtanza dall’agricultura a Tinizong. Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses e Beat Jenal, igl canzlist, on avert pigls interessos las portas dalla canzleia e digl bietg communal. Mario Jegher ò rachinto cun blera saveida l’istorgia da Tinizong. Cun Roger Janett (davant, sagond da dretg) èn igls visitaders ias an direcziun Gravas.

Las maloras la fegn avost on procuro per varsaquantas crudadas da crappa. Pinavant vala an futur en scumond da carar tranter Vazarouls e Brinzauls. La ferma plievgia digls 26 d’avost 2023 ò laschea sglischier temporarmaintg pi fitg la bova sur la vischnanca da Brinzauls. Scu tg’igl cumegn d’Albula/Alvra infurmescha aint igl pi nov bullettign d’infurmaziun vegigl do 160 mm plievgia ainfer treis deis. Chegl seia ena quantitad tgi detta angal circa mintga 30 onns. I vegia do ples crudadas da blocca. Cunzont las parts «Front/Plateau», «Insla Ost» e «West» seian sglischeidas curtamaintg pi spert. Siva pacs deis seia la spertezza dantant puspe tschessada. Igl sarvetsch d’avertimaint vegia survigilo la situaziun a moda intensiva durant la ferma plievgia ed i na vegia do nignas crudadas tgi vessan pudia periclitar la vischnanca. Las ulteriouras parts dalla bova seian sglischeidas madem spert u pi plang tgi avant. Uscheia sa mova la vischnanca venavant cun ena spertezza da radond en meter per onn. Ruta postala tranter Vazarouls e Brinzauls Pinavant ins vegia pudia terminar chels deis las davosas lavours da mantignamaint dalla veia da Vazarouls a Brinzauls. Igl aton suondan anc lavours d’asfaltar. La veia vegia ossa daple lis per cruschar, tuttegna tanscha la largezza dalla veia betg per evitar tgi en cruschar sainza prievels pudess esser pussebel. Perchegl vegia igl cumegn d’Albula/Alvra decidia tgi vala a parteir d’immediat en «scumond da carar per autos e töfs», chegl cun excepziun d’abitantas ed abitants, la posta, agricultura e selvicultura e velocipedists. Visitadras e visitaders da Brinzauls pon far adiever venavant dalla veia sur Surava/Alvagni/Crappa Naira. Pinavant vign la veia tranter Vazarouls e Brinzauls signalisada scu ruta postala da muntogna. Igl cumegn rimna ossa experientschas e tot tenor basigns ègl pussebel tgi detta midadas. (cdm/fmr) Per la veia da Vazarouls a Brinzauls vala a parteir dad immediat en scumond da carar per autos e töf.

Amprender a canoscher la democrazeia e scu s’angascher pigls agens interess: chegl è sto igl intent dall’invitaziun pigls giuvenils e las giuvenilas da Surses. La cumischung per la participaziun d’unfants e giuvenils da Surses ò piglia la caschung digl de internaziunal dalla democrazeia ed ò anvido venderde passo a Cunter per chel inscunter. 18 giuvenilas resp. giuvenils èn suandos e chella ed on debattia davart ena stanza da fitness, illuminaziuns agl Lai Barnagn ed en bus da notg da Coira a Surses. Tgi tgi vo venderde u sonda seira a Coira an sorteida e vot turnar a tgesa pò far adiever d’en bus da notg tgi parta allas 2.30 a Coira, tgi vo sur Lai e contanscha Casti las 3.18. Damai ena bunga purscheida per tot igls giuvenils e las giuvenilas surmiranas tranter Lai e Casti. Pigls giuvenils da Surses fetta igl viadi a Casti. U tg’els organiseschan en transport privat da Casti a tgesa u tg’els pernotteschan tar cumaratas e cumarats a Coira. «Prolungar chella purscheida anfignen Surses» – chegl è ena petiziun tgi la giuventetna da Surses pudess inoltrar gio bagnbod agl cumegn da Surses. Debattia davart chella ed otras ideias on 18 giuvenils e giuvenilas venderde passo aint igl salv da giuvenils a Cunter. «Power to the people» Igls 15 da settember vala scu de internaziunal dalla democrazeia. An Svizra on li differentas occurrenzas tgi duessan regurdar alla democrazeia. Er la cumischung da participaziun d’unfants e giuvenils Surses ò piglia la caschung ed organiso per l’amprema geda en inscunter per giuvenils dalla regiun tigl tema «De dalla democrazeia – Power to the people». Igl intent: mussar scu tgi ena democrazeia funcziunescha e tge pussebladads tgi mintga singul ò, scu per exaimpel formular ena petiziun ni lantscher en’iniziativa. Adrian Ballat – assistent da giuvenils da Surses ò organiso igl inscunter ansemen cun Linda Netzer, sviluppadra digl li ed igl deputo da Surses, Fabio Luzio. «Igl interess general per la politica tschessa, chegl sa mossa per exaimpel tar la participaziun tar radunanzas communalas. Tant pi impurtant ègl da mussar da gioven anse tgi dat pussebladads da midar tgossas an pe dad esser simplamaintg deprimia», dei igl suprastant da Surses, Adrian Ballat. Igls 16 giuvenils e las dus giuvenilas tranter 13 e 19 onns tg’èn sa participos venderde passo a Cunter on musso interess da vuleir s’angascher per lour ideias. «La saveida politica n’è betg tar tots madema. An general è sa musso venderde tg’els n’èn betg propi versos. Els son bagn tgi dat per exaimpel en parlamaint u cunsigliers federals. Ma els na son betg scu sa participar», dei Adrian Ballat. Tgi cunzont mattatschs èn sa participos a Cunter daclera el uscheia: «Chegl ampruainsa sa tgapescha da midar. Ma igl salv da giuvenils è an general pitost occupo da mattatschs tgi da mattatschas. L’experientscha mossa tgi gist tar discussiuns son mattatschas antrar fitg bagn.» Debattas apprezieidas e cun humor Ena stanza da fitness, illuminaziun da notg tigl pumptrack e la plazza da volley, nigns tests ple, placats turistics per rumantsch e tudestg, lascher avert igl salv da giuvenils pi dei tgi las 22.00 ni en bus da notg da Coira anfignen Surses: chegl èn stadas las ideias tg’igls 18 giovens on iniziia venderde passo. Siva d’ena introducziun ed exaimpels concrets dad iniziativas e moziuns aint igl cumegn da Surses tgi Adrian Ballat ò preschento agls giovens èn el, Linda Netzer e Fabio Luzio antros an dialog cugls giuvenils ed on discuto davart iniziativas e la lavour d’en deputo. «Nous vagn debattia, mintgign ò pudia piglier igl pled per la sia tgossa ed alla fegn finala decidia democraticamaintg per igl bus da notg», dei Adrian Ballat. Proxima farmada: inoltrar palpieri Igl proxim pass è tenor Adrian Ballat da formular en palpieri sober davart la proposta da prolungar igl bus da notg da Casti anfignen Surses. «Chegl fatsch ia per els ed alloura survignan els igl palpieri per dar lour consentimaint. En proxim pass fiss da dumandar las uniuns da giuventetna sch’ellas fissan prontas da sustigneir e siva da dar giu igl palpieri agl cumegn.» Cun la participaziun digls 18 giuvenils e las giuvenilas è Adrian Ballat fitg cuntaint. «Igl è perfign sto preschaint en unfant da Filisour ed egn da Churwalden cun relaziuns cun Surses. Chegl fò plascheir. Alla fegn finala sa mossa tgi la cumischung d’unfants e giuvenils è fitg custevla. Las debattas da venderde èn stadas apprezieidas, cun humor ed ena bung’acceptanza pigls meinis digls oters.» Treis dumondas a treis giuvenils Haris Bajrektarevic, Kimi Thomann e Tim Schaniel èn treis digls giuvenils tg’èn sa participos venderde passo agl de dalla democrazeia a Cunter. Ma tge monta per els persunalmaintg democrazeia e fon els ansomma adiever da lour dretg da votar ed eliger, chegl ò la FMR lia saveir dad els e fatg las treis dumondas suandontas: 1. Pertge ist te ta participo agl de dalla democrazeia? 2. Democrazeia monta da pudeir s’angascher per dretgs ed atgnas ideias. Tge èn las tias? 3. Democrazeia monta er da pudeir votar ed eliger. Fast adiever da chel dretg? Haris Bajrektarevic (19), Savognin 1. Gl’am interessescha tge tgi marscha an Surses. Ia ma participesch gugent a discussiuns davart midadas e port gugent novas ideias. 2. Cun esser rivo mecta tard agl inscunter na vaia betg purto atgnas ideias. Ma ia sustign igl bus da notg da Savognin a Coira. I fiss migler sch’ins pudess turnar a tgesa an pe da pernottar adegna tar collegs. Ia vei ena schanza per chell’ideia perchegl tgi dat gio ena posta anfignen Casti uscheia tgi fiss betg en grond problem dad eir anc anfignen Savognin. Pi problematic è forsa pitost dad eir siva anc ainten las singulas vischnancas scu Salouf u Beiva. 3. Anc na va nign pass svizzer, ma sch’ia survign el alloura lessa er eir a votar ed eliger. Kimi Thomann (19), Cunter 1. Adrian Ballat ò scretg a me e mies frar am ò musso igl flyer ed ia va panso tgi chegl seia ena bunga tgossa, forsa saia midar ensatge an Surses tg’am plai betg uscheia bagn. 2. Venderde vaia purto dus ideias: en local da fitness ed igl bus da notg da Coira anfignen Surses. Igl davos ischans ans decidias d’ans focussar segl bus da notg. Ia crei tgi chel vegia bungas schanzas, igl è ansasez angal d’adattar igl urari existent e prolungar da Casti anfignen Surses. I dat blers giovens tgi von an sorteida a Coira ed on siva igls genitours tgi ston neir per els. Ia m’angasch fitg per chell’ideia, er per exaimpel cun dar ossa chella intervista. Scu proxim ègl da purtar anavant l’ideia e saveir incantar otra gliout per aveir tantas vouschs scu pussebel. 3. Ea, tar votaziuns per leschas fatscha adegna adiever da chel dretg. Tar radunanzas communalas dependigl sch’igl tema pertotga me. Tim Schaniel (16), Churwalden 1. Ia sung uriund da Tinizong ed sung sto chella seira gist cun en amei an Surses ed uscheia igl vaia accumpagnea a Cunter. 2. Ia na va betg purto atgnas ideias. Igl è pero sto fitg interessant da tadlar tge tg’els lessan tot scu per exaimpel igl bus da notg. Chel ò tenor me schanzas, ellas n’èn pero betg schi grondas. I dat mengia pacs giuvenils tgi von la seira giu Coira e tgi turnan siva puspe anse. 3. Ea, glez vaia an senn pi spert tg’ia va 18 onns. Ia less saveir tge tgi marscha aint igl cantun e decider tge tg’ia vi e tge betg. Tim Schaniel Kimi Thomann Haris Bajrektaveric En’invista dallas ideias tg’èn neidas discutadas venderde passo tranter igls 18 giuvenils resp. las giuvenilas.

L’uniun tetgala dallas instituziuns da sanadad digl Grischun ò laschea far en studi pertutgont la muntada da spitals, clinicas e tgesas da tgira per l’economia publica. A Casti èn nias preschentos l’emda passada igls resultats per las dus regiuns da sanadad Alvra/Viamala e Surses. Igl zarcladour 1923 è neida fundada L’Associaziun da spitals, clinicas, tgesas da tgira e tgesas da vigls digl Grischun. An vista agl giubileum da 100 onns dall’organisaziun ò chella laschea far en studi per erueir tge tgi las instituziuns da sanadad montan e portan per l’economia publica. Sapientivamaintg ò l’uniun tetgala betg laschea far chel studi durant igls dus onns dalla pandemia, mabagn èn las cefras digl 2019 stadas la basa per far chel studi. Fatg chel ò igl Institut da perscrutaziun economica BAK Economics. Sa resulto è alloura tgi spitals, clinicas, tgesas da tgira, tgesas da vigls ed instituziuns socialas staziunaras occupeschan aint igl Grischun passa 11 000 persungas. Chegl èn 9 % da tot las persungas tgi lavouran aint igl Grischun. Chellas persungas prestan alloura er 7 % dalla producziun economica digl Grischun. Sulettamaintg igl 2019 on tot chellas instituziuns da sanadad procuro per ena revaletaziun economica da 930 milliuns. Da gronda muntada per l’economia publica èn er las set instituziuns da sanadad cun spitals, clinicas, tgesas da tgira e tgesas da vigls dallas dus regiuns da sanadad Alvra/Viamala e Surses. A Casti è stada gievgia passada l’occurrenza noua tgi igls resultats digl studi èn nias preschentos e chegl ord vista digl Grischun Central. Preschento chels ò Philipp Gunzinger da Scuol, en om digl rom tg’è er s’occupo cugl svilup dalla regiun da sanadad digl Grischun Central. Evitar la centralisaziun Igls preschaints e las preschaintas èn nias beneventos da Markus Pieren, igl directour dalla tgesa da tgira e da vigls «Parc» a Lai. A pled è er nia Luzi C. Schutz tgi stat agl timung dalla conferenza da mastrals dalla regiun Alvra. Igl mastral da Barvogn Filisour ò preschento la regiun Alvra pi an detagl ed er menziuno l’impurtanza e la valour dallas instituziuns da sanadad tgi sa cattan an Surses, an Val Alvra ed a Tusang e conturn. Luzi C. Schutz metta cler: «I dovra urgentamaintg chellas instituziuns da sanadad pigl provedimaint dalla sanadad. Ena centralisaziun dallas instituziuns da sanadad è d’evitar an mintga cass». Igl Grischun Central sa lascha, chegl tgi pertotga las distanzas tar spitals, tgesas da tgira, tgesas da vigls e clinicas, betg sa cumparagler cun regiuns tgi sa cattan aint igl manevel digls martgeas. Lò ins contanscha an curt mument en spital, chegl tgi seia ainten ena regiun perifera scu la regiun Alvra betg igl cass. Da Preda anfignen Tusang seia la distanza gio gronda ed anfignen Coira fiss chella anc bler pi gronda, ò punctuo Luzi C. Schutz. Aint igl sies pled ò igl mastral da Barvogn Filisour s’exprimia ferm per mantigneir igls spitals da Savognin e da Tusang ed er las otras instituziuns socialas staziunaras. Dus regiuns e dus centers Igls 26 d’avost 2020 ò igl cunsegl grond gia approvo la revisiun parziala dalla lescha da promover la tgira da malsangs. Chella è eida an vigour cun l’antschatta da schaner 2021. Sen fundamaint da chel fatg ò er la regiun Alvra cugls cumegns d’Albula/Alvra, Barvogn Filisour, Farrera, Lantsch, Surses e Vaz gia da s’orientar da nov pertutgont las structuras adequatas digl provedimaint da sanadad. Siva da ples sedutas, discussiuns, opiniuns ed er opziuns è nia decidia tgi la Val Alvra duess furmar cun la regiun Viamala la regiun da sanadad Alvra/Viamala cun Tusang scu center e Surses duess furmar la regiun da sanadad Surses cun Savognin scu center. L’opziun schi Surses less eventualmaintg er far part alla regiun da sanadad Alvra/Viamala chella vala er aint igl avigneir. Per infurmaziun: aint igl Grischun dattigl 13 regiuns da sanadad. Ena creaziun da valour per l’economia publica dad 87 milliuns francs La sanadad persunala è per mintgign igl pi grond bagn. Igl studi mossa alloura er tgi la populaziun è cuntainta cugl sistem da sanadad, cugl provedimaint e cun la qualitad da chel. Tuttegna vignan igls costs da sanadad mess savens davantvart e betg la qualitad, ò menziuno Philipp Gunzinger aint igl sies referat. Cugl studi è alloura er sa musso tgi an Europa è la Svizra alla testa chegl tgi pertotga la qualitad digl sistem da sanadad, avant la Hollanda e la Norvegia. Alla cua dalla rangaziun èn la Slovachia, la Spagna e l’Italgia. Or digl studi sa resulta er tg’en partenadi strategic tranter las dus regiuns da sanadad fò senn. Gist digls sarvetschs multifars digls spital e las otras instituziuns da sanadad saptgan profitar tottas dus regiuns da sanadad. Er chegl tgi pertotga igl svilup supplementar fetscha ena collaboraziun senn. La rentabilitad e la profitabilitad vignan er rinforzadas, chegl tgi seia a lunga vista la basa d’existenza, ò punctuo Philipp Gunzinger. El ò alloura er fatg attent repeteidamaintg alla creaziun da valour per l’economia locala e regiunala antras las instituziuns da sanadad digl Grischun Central. Chegl èn tuttegna 87 milliuns francs, ena bela somma. Davart digl commers e turissem èn chegl per exaimpel pigl antier Grischun Central 211 milliuns francs e tar la construcziun ed immobiglias schea chella revaletaziun per l’economia publica tar 221 milliuns francs. Las regiuns an cefras La regiun da sanadad Alvra/Viamala an cefras 2019 Plazzas da lavour 1 263 Plazzas da lavour dalla regiun 10,6 % Consultaziuns ambulantas 29 250 Deis da tgira staziunars 11 466 Deis da tgira ainten tgesas da tgira 91 509 Creaziun da valour brutta 77 milliuns francs Creaziun da valour dall’antiera regiun 7,3 % Spitals e clinicas 2 Tgesas da tgira 6 Instituziuns per unfants 4 Instituziuns per luvrar ed abitar 4 La regiun da sanadad Surses an cefras 2019 Plazzas da lavour 116 Plazzas da lavour dalla regiun 7,9 % Consultaziuns ambulantas 18 812 Deis da tgira staziunars 1 160 Deis da tgira ainten tgesas da tgira 12 508 Creaziun da valour brutta 10 milliuns francs Creaziun da valour dall’antiera regiun 8,7 % Spitals e clinicas 1 Tgesas da tgira 1 Da gronda impurtanza pigl Grischun Central: l’instituziun Argo a Casti ed a Surava. Da gronda valour per Surses: igl spital e la tgesa da vigls e da tgira a Savognin. Philipp Gunzinger ò preschento igls resultats digl studi. Directouras e directours, administratouras ed administratours dallas instituziuns da sanadad digl Grischun central. (davos da san.) Reto Keller, spital Tusang, Markus Pieren, tgesa da tgira Parc, Lai, Michael Pethe, Argo, Surava e Fabio Botta, Nido del Lupo, Alvagni. (davant da san.) Anna Emilia Hemmi, Spitex Alvra/Churwalden, Christine Demarmels, Claudia Husmann, Center da Sanadad SA, Savognin e Patricia Rollinger, Envia, Alvagni.

Inscunter singular sonda passada a Savognin. S’antupos èn 20 proprietaris cun lour camiuns da militer dalla marca Saurer. Chels camiuns da militer èn stos igls davos camiuns tgi la firma Saurer ò produtgia. En hobi ed ena passiun ò ple u manc mintga persunga. Chel hobi so esser fitg different ed er fitg multifar. La passiun d’aveir a tgesa egn e schizont ples anteriours camiuns dall’armada svizra, camiuns dalla marca Saurer 6/DM u Saurer 10/DM è alloura betg la pi usitada. An Svizra dattigl tuttegna en bel domber omens tg’èn an possess d’en tal vehichel da militer, vehichels tg’èn nias produtgias tar la firma Saurer tranter igl 1983 ed igl 1987. L’incumbensa da produtgier chels camiuns ò l’interpresa d’Arbon survagnia da lez taimp dall’armada svizra, tg’ò gist ordino 1 200 da chels camiuns. 800 camiuns digl model 6/DM (dus axas) e 400 camiuns digl model 10/DM (treis axas). Gio siva da mattatsch passiun per chels camiuns En grond amei da chels camiuns da militer è igl mecanist e diagnosticher d’automobils Laurin Luzio da Savognin. Gio da mattatsch è el sto digl tottafatg fascino digls camiuns dalla marca Saurer. Chella fascinaziun è neida adegna pi gronda, uscheia tgi igl giuvenil è sa profundo adegna pi fitg cugl tema Saurer. Fatg ò el alloura er en amprendissadi da mecanist da camiun tar la Thomann SA a Coira ed er igl amprendissadi supplementar da diagnosticher d’automobils. Fi e flomma è Laurin Luzio sto chel de tg’è sto realitad tg’el dastga far la recruta scu manaschunz da camiun. Camiuns dalla marca Saurer e cunzont igls models da camiun 6/DM u Saurer 10/DM èn igl mond digl cumpogn da 25 onns. Cun discorrer da Saurer targleischan igls sies îgls anc bler daple, gist uscheia er sonda passada a Savognin, cun esser nias 19 digls sies ameis cun lour Saurers agl inscunter organiso dad el. Nias an vendita avant tschintg onns Passa 30 onns on igls camiuns da militer 6/DM e 10/DM fatg lour sarvetsch all’armada. Scu tgi Laurin Luzio dei vegia l’armada oz anc 50 tocs da total 1 200 camiuns da chella marca. Cun dismetter l’armada svizra tranter igl 2015 ed igl 2018 successivamaintg chels camiuns dalla marca Saurer èn igls vehichels er nias an vendita. Cumpro dus da chels ò alloura er Laurin Luzio, tgi tgira chels scu schi fissan dad ôr. «Avant 40 onns cura tgi l’armada svizra ò laschea construeir Saurer chels camiuns ò en camiun custo 360 ​000 francs», dei Laurin Luzio. Igls camiuns èn nias an vendita tigl militer siva digl 2018 per en prietsch da 9 ​000 anfignen 12 ​000 francs per toc. Avant tgi vender els è nia demonto tot igl supplemaint tgi igls camiuns vevan survagnia perveia digl militer. Oz vegian igls camiuns ena valeta da 15 ​000 anfignen 20 ​000 francs. El ed er igl sies cunorganisatour Roman Porta seian stos surstos tgi 20 ameis seian nias cun lour camiuns agl inscunter, manegia Laurin Luzio. Chinto vegia el cun diesch participants. Da far igl viadi dalla bassa cugl camiun anfignen Savognin seia tuttegna ena bela distanza. Da Basilea e da Berna Agl antop a Savognin seian nias camiunists cun lour vehichels dall’antiera Svizra, dei igl iniziant ed organisatour. Schizont da Basilea e da Berna vegian ameis digls camiuns Saurer catto la veia a Savognin. Laurin Luzio dei tgi blers da chels vegian er fatg militer cun uscheia en camiun, chegl tgi seia er la raschung per la passiun e simpateia tigls models da camiun Saurer 6/DM e 10/DM. Oters vegian simplamaintg plascheir da chels camiuns, er cun esser da professiun informatichers, giurists e commersants. Roman Porta tg’ò organiso cun Laurin Luzio igl inscunter a Savognin lavoura schizont scu construeider da trens ed ò da far professiunalmaintg navot cun camiuns. Da far navot ple cun camiuns, oters vehichels, autos da posta ò er la firma Saurer, fundada igl 1853, tg’è oz an possess d’ena firma chinesa, la gruppa Jinsheng, tgi segna per la producziun da maschinas da cuser. Igls dretgs digls motors e digl svilup da Saurer vegia cumpro l’interpresa da camiuns Iveco tgi appartigna agl concern Fiat, avant 33 onns, ò detg Laurin Luzio. En sulet incap Gio igl venderde èn igls camiunists nias cun lour vehichels anfignen Savognin. An fila èn igls camiuns nias parcos scu chegl tgi totga per vehichels da militer. Per la sonda ègl do en’ordra digl de, uscheia tgi mintgign digls camiunists ò savia scu e tge. La partenza da Savognin an direcziun Pass digl Gelgia è stada la sonda allas 10.15. Avant on igls blers interessos (cunzont camiunists ed anteriours camiunists) gia la caschung da contemplar igls camiuns da militer, tots pi vigls tgi 35 onns. Blers da chels camiuns èn er nias transfurmos an campers e fon damai lour sarvetsch per chel scopo. Mano ò igl viadi a Zernez e sessour sur igl Pass digl Flüela e davent da Tavo puspe a tgesa. «Gia vainsa en sulet incap e chegl sensom igl Pass digl Flüela. La reparatura ò cuzzo betg daple tgi treis minutas», punctuescha Laurin Luzio. Igls participants digl inscunter seian stos incantos da pudeir eir cun lour camiuns gist sur dus pass, chegl tgi seia anfignen ossa mai sto igl cass tigls davos treis inscunters. Cun chel hobi e cun chella passiun tigls camiuns da militer dalla marca Saurer ins dastga bagn deir: duvrar diesel per plascheir. Aint igl tanc d’en camiun on plaz tranter 300 e 360 liters diesel e per ena distanza da 100 km dovrigl radond 40 liters diesel. Igls camiuns èn nias parcos tigl parcadi dallas pendicularas da Savognin. Laurin Luzio (san.) cugl sies promotour digls camiuns Saurer, Meltger Poltera. Tiers igls onns èn igls camiuns da militer anc bagn an rap. Igl train da camiuns passa Tinizong e Vardaval.

Er a Beiva ò mantgea igl davos anviern la neiv. Chella raschung ò gia per consequenzas tgi Beiva Runals SA ò fatg stgers 10 % pi pac stgamgiamaint. 35 000 francs damanc ò er fatg la scola da skis tgi vign manada digls runals. Schi la neiv mantga tar ena destinaziun da skis scu Beiva, situada sen prest 1800 m s.m., alloura ò strousch en oter li turistic aint igl Grischun neiv. Fridolin Vögeli, siva da 17 onns president digl cunsegl d’administraziun dalla societad acziunaria digls runals screiva aint igl sies rapport da gestiun 2022/23 igl suandont: «Deplorablamaintg ò betg la crisa d’energeia fatg en stretg tras igl chint e fatg chitos, mabagn l’ora.» Ampluias an en cuntign cun la pala da neiv Graztga agls neivadoirs seia sto pussebel da produtgier neiv artifiziala e da porscher pistas ple u manc acceptablas. Cun mantger durant igl antier anviern la neiv naturala ins vegia gia da manar notiers neiv cun maschinas agricolas per sierar igl trasse ed er las pistas. Ultra da chegl seian igls ampluias stos occupos fitg bler, gist tranter Nadal e Bumang, cun la pala da neiv per pattar adegna puspe neiv aint igl trasse e las pistas, è da liger aint igl rapport da gestiun 2022/23 da Beiva Runals SA. En onn cun blera neiv seia chegl betg igl cass tgi igls ampluias dovran schi bler la pala da neiv scu igl davos anviern, dei Fridolin Vögeli. Anfignen alla fegn da mars on igls runals da Beiva fatg bungs affars, mantgea on igls skiunzs cunzont aint igl meis da mars ed er sur Pasca, cun esser las relaziuns per eir cun skis betg ple schi bungas perveia dalla mancanza da neiv. Menziuno seia er tgi la davosa staschung d’anviern da Beiva Runals SA è stada per en po pi curta tgi igl onn da gestiun 2021/22. 158 500 francs pi pac stgamgiamaint Cun ena somma totala dad 1,490 milliuns francs è la sviouta totala da Beiva Runals SA sa redutgeida per 158 500 francs. Sa redutgia è uscheia er igl stgamgiamaint digl traffic sen en total da 909 000 francs cun esser per 141 000 francs pi bass tgi anc aint igl onn da gestiun 2021/22. La scola da skis ò fatg igl anviern 2022/23 en stgamgiamaint total da 288 000 francs. Chegl tg’èn 11 % pi pac tgi anc igl anviern avant. Cun 738 000 francs èn igls costs da persunal la gronda expensa tar Beiva Runals SA ed èn per ensatge pi ots tgi anc aint igl onn precedent. Igls costs da menaschi schean tar 481 000 francs ed èn per 8 % pi bass tgi anc tigl onn da gestiun 2021/22. Amortisaziuns odiernas ò la societad acziunaria fatg per ena somma da 245 000 francs. Fatgas èn er neidas amortisaziuns extraordinarias per ena somma da 132 000 francs. Igl chint annual sera alla fegn finala cun en gudogn da 313 francs. Ena reducziun da 7,5 % tigls amprems giasts Cun ena cefra da 36 218 amprems giasts è chella sa redutgeida igl anviern passo per 7,5 %. Er las frequenzas èn sa sminueidas e chegl per 7,2 % (total frequenzas da 251 671) an cumparaziun cun la media digls davos tschintg onns. Igl retgav per skiunz schea tar 52 francs ed è per treis francs pi ot tgi anc igl anviern 2021/22. La radunanza da giubileum da Beiva Runals SA, la 20avla, ò li igls 7 d’otgover 2023 allas 16.00 aint igl hotel Solaria. La neiv naturala ò mantgea igl davos anviern er a Beiva.

En unic gol ò decidia igl gi Tusang/Tgazzas cunter Surses. Signia chel pigls Sursetters ò igl capoattatgeder Julian Jenal. Er siva quatter gis ò Surses betg anc pers ena parteida. La parteida Tusang/Tgazzas cunter igl CB Surses sveglia tar tots dus teams ena tscherta tensiun. An general tgiran igls dus clubs ena relaziun ampernevla, er perveia dalla bunga collaboraziun segl scalem da juniors. Vignigl tigl derbi digl Grischun Central ainten la 4. liga, alloura exista strousch igl partenadi agreabel. Per mintgigna dallas dus squadras è ple tgi angal reputaziun da gudagner. Tusang/Tgazzas ed er Surses on gia ainten chel derbi angal ena fegnameira, numnadamaintg da far treis puncts. En’amprema mesadad angulivada Las ampremas 15 minutas on betg purto igl spitgia d’en derbi cun ena schi gronda brisanza. Tots dus teams on duvro igl taimp per sa cattar tigl gi usito. L’amprema schanza pi concreta ò gia Surses ainten la 16avla minuta antras Julian Jenal. Curt sessour on igls indigens mantganto da far igl 1:0 siva d’en corner. Pigl proxim quart d’oura èn igls dus golis stos aint igl center. Fatg ena bunga impressiun on alloura er igls defensours da tottas dus equipas cun esser stabils ed adegna segl post. Siva 31 minutas è Manuel Simonet nia taro ingist. Tratg igl colp liber ò Julian Jenal, en bel schoz tg’è pero ia sur igl gol anstagl aint igl gol da Tusang/Tgazzas. Mantganto pac siva da far igl 1:0 per Surses ò Giatgen Mitgel Bellini. Cun conters èn igls indigens dantant adegna stos privlous. Cunzont Luca Michael ò do fitg ferm ed er caschuno tigls defensours da Surses per ena tscherta problematica. Pacas minutas avant la fegn dall’amprema mesadad èn igls dus capoattatgeders da Surses, Julian Jenal e Manuel Simonet marschos an direcziun defeisa da Tusang/Tgazzas, pero sainza consequenza pigl resultat. Cugl resultat intermediar da 0:0 èn las dus squadras eidas ainten la pôssa. En schoz da 25 meters Igl è sto da supponer tgi igl team tgi segna igl amprem gol gudogna igl gi. Chegl cun controllar Tusang/Tgazzas e Surses igl gi e cun strousch neir da superar las dus defeisas. Siva 53 minutas on igls giasts da Surses gia cletg da betg cassar igl 1:0 cun tutgier igls indigens angal la pitga. Pac siva ò Robin Demarmels do en pass precis a Julian Jenal. Chel ò concludia l’acziun cun far igl 1:0 per Surses e chegl cun en schoz da belezza da 25 meters. Per neir tar schanzas è Tusang/Tgazzas sto ranvia a colps libers u a corners, pertge or digl gi sez è sa resulto pac. Ainten la 79avla minuta ò Mèn Candreia mantganto da signier igl 2:0 per Surses. Anfignen tigl tschivel final digl arbiter ò l’equipa indigena fatg pressiun e mess igls giasts sot en pulit squitsch. An chella fasa è Fabio Stecher, igl goli da Surses, sa musso dalla sia miglra vart e fatg fegn allas numerousas schanzas da Tusang/Tgazzas. Fiss reuschia agls indigens da marcar igl pari fiss chel er sto mirito. Uscheia ò Surses er siva quatter parteidas, betg anc pers ena suletta. CB Surses: Fabio Stecher, Dorian Sonder, Gianluca Augustin, Robin Demarmels, Linard Augustin, Mauro Simonet, Corsin Carisch, Giatgen Mitgel Bellini, Ivano Simonet, Julian Jenal, Manuel Simonet. Reserva: Mèn Candreia, Nico Demarmels, Raphael Poltera, Aurel Tscharner. Bunga prestaziun digls defensours digl CB Surses.

All’exposiziun internaziunala da veiadafiers da model on la Veiadafier retica ed igl museum dalla veiadafier da Barvogn preschento enqualtgi «perlas» dalla veiadafier. La fegn d’emda passada on gia li a Göppingen an Tera tudestga la 38avla exposiziun internaziunala da veiadafiers da model (IMA) ed igls 13avels deis da Märklin. 130 expositouras ed expositours on attratg var 60 000 visitadras e visitaders. Tranter igls expositours èn er stos igl Museum dalla veiadafier Alvra a Barvogn e la Veiadafier retica (VR). Reconstruia tren digl record mundial Avant radond en onn ò la VR pudia realisar en record mundial cugl pi lung tren da persungas, chegl cun 25 cumposiziuns cun 100 vagungs sen ena lunghezza da 1 910 meters. All’exposiziun a Göppingen è chel tren nia reconstruia cun en model. 25 trens da Capricorn cun 100 vagungs ed ena lunghezza da 70 meters tgi correspondan ad ena scala da 1:22.5 èn caros sen en tratg da 220 m lunghezza. Pinavant ò igl Museum dalla veidafier preschento igl project «Veiadafier retica miniatur» tgi vign realiso igls onns vegnents aint igl rom dalla «Landwasserwelt». Sot igl museum a Barvogn duessan neir reconstruias sen 4 000 m² enqualtgi «highlights» dalla VR, scu per exaimpel igl viaduct dalla Landwasser. Preschento igl velo da rodaias Varsaquants tratgs dalla VR èn nias controllos differents onns cun velos da rodaias. Egns da chels – igl velo nr. 155 ​280, annada 1943, tip Condor – ò igl Museum dalla veiadafier Alvra piglia cun el a Göppingen e preschento agl public. (cdm/fmr) Igl velo da rodaias cun annada 1943 tg’è nia musso a Göppingen.

La paca neiv digl davos anviern ò er gia consequenzas per Savognin Pendicularas SA. Igl stgamgiamaint total è sa redutgia per passa 11 % ed igl domber digls amprems skiunzs schizont per 29 %. Igl 61avel rapport annual da Savognin Pendicularas SA è cumparia chels deis. An Surses totga igl travagl tar egn digls gronds patrungs cun occupar igl anviern 80 persungas e sur onn èn chegl 20 ampluias. Igl onn da gestiun 2021/22 è sto acceptabel ed er cuntantevel per la societad acziunaria. Chegl sa lascha alloura betg propi deir digl onn da gestiun 2022/23. Gio la stad 2022 ò Savognin Pendicularas SA betg gia ena schi bunga staschung scu la stad 2021 e las cefras digl anviern 2022/23 èn per en po pi malas. La raschung principala è tgi digl december anfignen alla fegn digl anviern ò simplamaintg mantgea la neiv naturala. Uscheia è cunzont a Radons strousch sto pussebel dad eir cun skis. Sainza la neiv artifiziala digl tratg da Martegnas anfignen Savognin vess la situaziun vasia or anc bler mendra, chegl tgi pertotga igls affars. Tar Savognin Pendicularas SA ins discorra schizont digl anviern cun la pi paca neiv e chegl siva da chegl tgi dat la societad acziunaria. Chegl èn tuttegna 60 onns ed an chels seis decennis ègl sieir er do onns cun betg schi blera neiv. Passa 1 milliun francs pi pac Igl onn da gestiun 2021/22 ò Savognin Pendicularas SA gia fatg ena sviouta totala da 9,2 milliuns francs. Igl davos onn da gestiun, igl 2022/23 schea igl stgamgiamaint tar 8,2 milliuns francs. Chegl vot deir tgi la sviouta è sa redutgeida per 1 milliun francs (11,2 %). La somma fatga angal cugl transport da skiunzs e giasts schea tar 5,5 milliuns francs ed è per 21,9 % pi bassa tgi anc igl onn da gestiun precedent. S’augmentada è persiva la sviouta tigls affars secundars (gastronomia e camps) e chegl per 32,2 % sen da nov 2,1 milliuns francs. Luvro bagn siva da chegl tgi la pandemia è stada istorgia on cunzont puspe igls camps tgi Savognin Pendicularas SA magna sen agen chint. Las ustareias on gia ensatge pi pacs giasts, persiva giasts tg’on consumo bagn, è da liger aint igl rapport da gestiun 2022/23. 4,5 % pi ots costs da menaschi Per bunga sort seia betg sa verifitgeida la mancanza da current scu prognostitgia da ples varts, screiva Savognin Pendicularas SA aint igl rapport da gestiun 2022/23. Las expensas da menaschi èn s’augmentadas per 4,5 % sen en total da seis milliuns francs. Tigls costs da marcanzeia ègl do en augmaint da 40,6 % sen ena somma totala da 602 379 francs. Cun 3,1 milliuns francs èn igls costs digl persunal per stgers 5 % pi ots tgi anc igl onn da gestiun 2021/22. Igl resultat finanzial avant tgi aveir fatg amortisaziuns schea tar 2,1 milliuns francs ed è uscheia per 38 % pi bass. Igl gudogn siva amortisaziuns, tschains e taglia monta a 3 157 francs. Igl domber digls amprems giasts è sa redutgia la stad 2022 per 9,5 % sen en total da 47 187 amprems giasts. Igl anviern è la cefra digls amprems giasts schizont sa sminuia per 29 % sen en total da 148 480 amprems giasts. Vurdo sur onn, stad ed anviern, è chel domber sa redutgia per 25 %. Transporto ad ot ò Savognin Pendicularas SA igl davos onn (stad ed anviern) 1,2 milliuns skiunzs, giasts e viandants, chegl tg’èn 36,5 % pi pac tgi anc igl onn 2021/22. Giubilars da lavour 25 onns Daniel Collet, Felix Saner 15 onns Curdin Baltermia 10 onns Duno Caspar, Reto Sonder 55 staschungs Leza Schmid 15 staschungs Roman Martin Leza Schmid, siva da 55 staschungs en ampluia fido digl travagl da pendicularas. Cun mantger la neiv on mantgea igl anviern 2022/23 igls skiunzs tar Savognin Pendicularas SA.

Igl 2024 sa meidan igls prietschs d’energeia er an Surmeir. Uscheia paia ena casada aint igl cumegn d’Albula/Alvra 432 francs per onn daple pigl current. A Barvogn Filisour alloura angal 67 francs daple vurdo sur igl antier onn. An Svizra crescha igl prietsch d’energeia an media per 18 %, chegl tenor infurmaziuns dalla cumischung federala d’energeia Elcom. Per la casada an media dalla Svizra monta chegl en augmaint da 220 francs (32.14 raps per oura kilowat) tar en consum da 4 500 ouras kilowat. Paer daple pigl current stò igl onn 2024 er mintga casada an Surmeir. I sa mossan dantant immensas differenzas tranter igls seis cumegns da Surmeir, Albula/Alvra, Barvogn Filisour, Farrera, Lantsch, Surses e Vaz. Las cumponentas pigl prietsch d’electricitad èn la tariffa per l’utilisaziun dalla reit, igl prietsch pigl transport digl current dall’ovra electrica anfignen a tgesa, igl prietsch per l’energeia sezza e las taxas e tariffas cantunalas e communalas. Vetiers vignan supplemaints per la reit scu per exaimpel per la forza hidraulica. Savens è er uscheia tgi igls furnitours digl current on betg tariffas unifitgeidas per mintga client. Igl prietsch dependa er digl consum digl current, digl domber tgi vign duvro, tariffa da de u da notg e staschung. Survista digls prietschs da current tigls cumegns da Surmeir Digls seis cumegns da Surmeir on chels tgi reteiran lour current digl EWZ betg da chintar cun en augmaint digl prietsch schi ot. Scu tgi igl EWZ screiva vignan igls prietschs pigls agens clients (cumegns da concessiun) angal adattos minimal, igl EWZ produtgescha agen current avonda . Suandontamaintg ena survista da mintga cumegn da Surmeir chegl tgi pertotga igl augmaint digl prietsch digl current pigl onn 2024. Albula/Alvra +47 % Igl 2024 paia ena casada aint igl cumegn d’Albula/Alvra an media 30.17 raps per oura kilowat. Chegl dat en chint annual da 1 358 francs pigl current. Chegl èn 432 francs daple tgi igl 2023. Barvogn Filisour +5 % Igl 2024 paia ena casada aint igl cumegn da Barvogn an media 31.95 raps per oura kilowat. Chegl dat en chint annual da 1 438 francs pigl current. Chegl èn 67 francs daple tgi igl 2023. Farrera +15 % Igl 2024 paia ena casada aint igl cumegn da Farrera an media 28 raps per oura kilowat. Chegl dat en chint annual da 1 260 francs pigl current. Chegl èn 161 francs daple tgi igl 2023. Lantsch + 14 % Igl 2024 paia ena casada aint igl cumegn da Lantsch an media 25.36 raps per oura kilowat. Chegl dat en chint annual da 1 141 francs pigl current. Chegl èn 139 francs daple tgi igl 2023. Surses +7 % Igl 2024 paia ena casada aint igl cumegn da Surses an media 22.99 raps per oura kilowat. Chegl dat en chint annual da 1 035 francs pigl current. Chegl èn 72 francs daple tgi igl 2023. Vaz +31 % Igl 2024 paia ena casada aint igl cumegn da Vaz an media 32.33 raps per oura kilowat. Chegl dat en chint annual da 1 455 francs pigl current. Chegl èn 345 francs daple tgi igl 2023. Per far ena cumparaziun tigls cumegns vaschigns: aint igl cumegn da Bergiaglia vign igl current per 11 % pi tger, chegl èn 72 francs. Tigl cumegn da Tumliastga monta igl augmaint a 12 %, chegl èn 98 francs. Tigl cumegn da Tavo sa redutgescha alloura igl prietsch digl current per 11 %, uscheia paia ena casada an media 162 francs pi pac pigl current. An media s’augmainta igl prietsch digl current an Svizra per 18 %. Cumegns tgi reteiran l’energeia digl EWZ on betg en schi grond augmaint tigl prietsch digl current.

Siva da quatter onns varda Leo Tempini per dretg ed urden agl Lai da Palpuogna. Per la fegn da chesta staschung ò igl «ranger» pero viso sia lavour. Scu vogl anavant? – La FMR ò discurria cugl Parc Ela ed igl cumegn da Barvogn Filisour. Cler è, igl sarvetsch duess neir purschia er an futur, la dumonda è pero an tge pensum e dimensiun. Pinavant propona igl Parc Ela da nov en ranger per l’Alp Flex. Per tots dus sarvetschs – Palpuogna e Flex – èn pero anc necessaris enqualtgi discurs tranter parc e cumegns. «I dat blers lis cun blera gliout, per exaimpel er l’Alp Flex», chegl èn stos da curt igls pleds da Leo Tempini. La FMR igl veva accumpagnea durant egna da sias turas agl Lai da Palpuogna (varda LQ digls 22-09-2023). Lò segna el siva da quatter onns scu ranger, varda per dretg ed urden ed infurmescha la gliout. Cun la fegn dalla staschung agl Lai da Palpuogna, la fegn otgover, ò Leo Tempini viso la sia lavour scu ranger. Scu tgi vo anavant siva cugl sarvetsch da ranger seia anc avert, veva el menziuno. Ranger per Palpuogna e Flex? Tigl «uffezi» digl ranger sa tractigl d’ena maseira digl cumegn da Barvogn Filisour digl onn 2019 per evitar en «overtourism» agl Lai da Palpuogna. Igl cumegn ò gia incumbenso igl Parc Ela da sviluppar en concept per neir a freida cugl domber carschaint da visitadras e visitaders. Igl resultat: en ranger durant 50 mez deis – ena maseira tg’ò purto success. Anc n’è scretga or nigna plazza per occupar igl matg 2024 igl post da Leo Tempini, chegl conferma er Veronika Widmann, manadra digl Parc Ela. «Chegl duess succeder aint igl decurs digl aton.» La raschung è tg’ins fetscha anc ponderaziuns strategicas. Aint igl discurs cun la FMR veva Leo ­Tempini proponia ena schliaziun pussebla a lunga vista: en ranger pigl antier Parc Ela. Veronika Widmann dei, tg’igl basigns da rangers classics aint igl parc na seia betg schi grond. «Tar nous è chegl an amprema lengia igl Lai da Palpuogna e l’Alp Flex. Lò vainsa bleras visitadras e visitaders e perchegl fògl senn dad aveir lò ena persunga agl li tgi fò attent tge tg’è da risguardar ainten en territori sensibel.» L’ideia digl Parc Ela è damai tenor Veronika Widmann: cuntinuar cugl ranger agl Lai da Palpuogna e da nov en ranger sen l’Alp Flex. Anc ins stoptga – an vista agl sarvetsch da ranger se Palpuogna – pero er sa cunvigneir cun igl cumegn da Filisour Barvogn, damai tg’igl lai sa catta sen chel territori communal. Igl madem vala per l’Alp Flex tgi sa catta sen territori da Surses: ins stoptga sa cunvigneir cun igl cumegn da Surses, dei la manadra digl Parc Ela. Sper igls rangers anc guides Luzi C. Schutz – mastral da Barvogn Filisour conferma chegl. «Nous ischan anc aint igl ­discurs cugl Parc Ela. Da prancepi lagn nous ansemen cugl parc cuntinuar cugl ranger. I dat pero anc enqual dumonda scu tgi vo anavant cun lour concept da ranger.» Veronika Widmann digl Parc Ela remartga, tgi detta anc l’egna u l’otra dumonda tg’ins stoptga sclareir. «Sper igls dus rangers a Pal­puogna e Flex ans lainsa focussar aint igl parc sen guides tgi porschan differentas excursiuns, viandadas ed occurrenzas.» Chel concept ins finalisescha pigl mument, duess pero gio neir realiso segl proxim onn, uscheia Veronika Widmann. «Er sen livel cantunal dattigl ponderaziuns chegl tgi pertotga igl sarvetsch da ranger e perchegl stuainsa ponderar, scu tgi savagn ans cunvigneir.» Costs sainza creaziun da valour Tant Veronika Widmann scu er Luzi C. Schutz accentueschan, tg’igl ranger da Palpuogna duess cuntinuar, tot tenor pero cun tschertas midadas. Anfignen ossa è Leo Tempini – igl ranger da Palpuogna – sto an sarvetsch durant 50 mez deis. «Igl è tgunsch pussebel tgi dat forsa betg ple tants sarvetschs, chegl stuainsa discutar cugl cumegn», dei Veronika Widmann. «Cugl ranger vainsa contanschia chegl tgi vagn lia, dretg ed urden agl lai», dei Luzi C. Schutz. Tge tgi detta dantant da discutar sen cumegn seia igls costs. «Chel sarvetsch costa ed alla fegn finala na vainsa nigna creaziun da valour agl lai. Pero ainten suprastanza ischans digl aveis tg’è da cuntinuar, schiglio vainsa ­puspe caos.» Sfeida da cattar persunga adattada Damai: cugl ranger da Palpuogna duess neir cuntinuo, la dumonda è anc an tge furma, quants sarvetschs e schi sa tracta alloura d’ena persunga tgi segna agl Lai da Palpuogna e sen l’Alp Flex scu ranger u da dus differentas persungas. «Chegl dependa dalla persunga e sias cunaschientschas. Ideal fiss d’aveir dus per­sungas per aveir en backup schi egna croda or», uscheia Veronika Widmann. Da cattar chella persunga adattada – cun cumpetenzas socialas, tgi canoscha la cuntrada tg’ò pero er experien­tscha aint igl management da conflict – è tenor Veronika Widmann e Luzi C. Schutz ena sfeida (varda er box). «Igl è da remartger tgi cun Leo Tempini vainsa per furtegna gia ena persunga indigena e cumpetenta. E perchegl ègl an mintga cass dad esser er an futur ena persunga adattada», dei Luzi C. Schutz. Ranger – anc nigna professiun uffiziala La sfeida da cattar rangers adattos è er ancunaschainta tigl cantun, scu tgi Andreas ­Cabalzar digl Uffezi per la nateira ed igl ambiaint digl Grischun conferma. Perchegl tg’igl cantun sustigna finanzialmaintg sarvetschs da ranger – gist er tigls parcs aint igl cantun – ins vegia elaboro standards da qualitad. «Lò noua tgi vign purschia sarvetschs da rangers, duess er esser avant mang ena qualitad cumparegliabla. Chegl pretenda rangers tg’èn scolos tuttegna tant scu pussebel, pero er ena basa tgi serva per lour lavour digl mintgade. Anc dattigl mengia grondas differenzas», uscheia Cabalzar. Ena scolaziun da ranger – tgi cozza digl reminent en onn – dattigl pigl mument angal aint igl center da furmaziun Wald a Lyss/BE. Andreas Cabalzar conferma tg’igl cantun Grischun seia veda finalisar en concept da furmaziun per rangers. «L’ideia fiss da a porscher an dus onns igls amprems curs ainten la Svizra Sidorientala.» Cun chegl ins viglia contanscher tgi daple persungas seian scoladas. «Per nous ègl impurtant, tgi la scolaziun vign finalmaintg acceptada dalla Confederaziun scu professiun. L’Associaziun Swiss Rangers lavoura intensivamaintg ve da chegl», dei Cabalzar. (fmr/sab) Igl ranger – el varda per dretg ed urden, infurmescha pero er la gliout davart la cuntrada. Anc è Leo Tempini ranger pigl Lai da Palpuogna. Igl sarvetsch duess cuntinuar er igl proxim onn. Tgi ed an tge furma è anc avert.

Vurdo segl igl antier gi ò igl CB Surses domino chel e tuttegna pers orsoura la parteida cun 3:2 cunter Panadoz. Igls indigens on gia treis schanzas e gist transfurmo chellas an gols. Igls Sursetters dantant on gia ena pussebladad siva l’otra da far gols e fatg angal dus. Siva dalla tarada nunspitgeida da 3:2 orsoura cunter Schluein/Glion ò Surses gia da far igl viadi a Panadoz. Lò è l’equipa s’inscuntrada segl magnatabella perchegl tgi Panadoz n’ò betg pers egn digls quatter gis digl campiunadi actual. Dalla fermezza digl adversari eran igls Sursetters alloura pertscherts perchegl tgi Panadoz totga tar egna dallas squadras cun ambiziuns da far igl zap dalla 4. liga ainten la liga pi ota. Menziuno seia er tgi Panadoz è per Surses adegna sto en adversari da tema ed en team digl qual ins ò en tschert respect. An curt taimp dus gols per Panadoz Aint igl gi da sonda passada cunter Panadoz ò Surses bagn gia respect digl adversari, dantant tema ansomma betg. Chegl conferma er tgi gio siva quatter minutas ò Corsin Carisch cun en schoz da distanza mantganto da far igl amprem gol dalla parteida. Pigls indigens è chegl sto en alarm ed en segn da sa concentrar pi fitg. Chegl è alloura er sto igl cass cun Panadoz plangsia sa cattar tigl gi. Siva 16 minutas ò l’equipa indigena marco siva d’en corner igl 1:0. A nigns digls defensours da Surses è reuschia d’evitar tgi Jon Jenal ò tratg la balla sur la lengia digl gol. Curt siva digl gol d’avantatg per Panadoz ò Manuel Simonet mantganto da signier igl pari. Persiva ò Jon Jenal ainten la 22avla minuta fatg cun en schoz da distanza igl 2:0 per sia squadra ed igl sies sagond gol. Da chel colp èn igls Sursetters sa revignias e surpiglia igl cumond segl plaz. Suandada è ena schanza siva l’otra per Surses e chegl antras Giatgen Mitgel Bellini, ­Julian Jenal e Manuel Simonet. Tots treis on s’accorschia tgi la defeisa da Panadoz era chel de feribla. Mantgea ò tuttegna igl success per Surses e chegl anfignen alla fegn dallas ampremas 45 minutas. Digl 2:0 tigl 2:2 Siva dalla pôssa ò Surses augmento igl tempo, giuia ple sur las alas e fatg ­pressiun cugl cler intent da finalmaintg far igl amprem gol. Siva 49 minutas vess chel er gia da crudar antras Giatgen Mitgel Bellini, el tg’ò concludia en’ac­ziun cun Manuel Simonet cun trer en schoz an direcziun gol digls indigens, deplorablamaintg sainza consequenza segl resultat digl gi. Ainten la 67avla minuta ò Surses marco igl amprem gol. Sagetto chel ò Giatgen Mitgel Bellini siva d’ena cumbinaziun cun Gianluca ­Augustin e Nico Demarmels. Igls giasts da Surses on musso morala e venavant giuia offensiv cun la fegnameira da far igl pari. Fatg chel ò siva 83 minutas ­Nico Demarmels e chegl siva d’en corner. Pac siva è Panadoz danovamaintg ia an avantatg cun 3:2 e chegl graztga ad en conter da Patrick Barros. A Surses è betg ple reuschia da marcar igl pari. CB Surses: Filippo Pantusa, Linard Augustin, ­Gianluca Augustin, Robin Demarmels, Dorian Sonder, Corsin Carisch, Encrio Carisch, Mauro Simonet, Manuel Simonet, Giatgen Mitgel Bellini, Julian Jenal. Reserva: Nico Demarmels, Raphael Poltera, ­Adriano Simonet, Ivano Simonet, Aurel Tscharner. La defeisa da Panadoz è adegna puspe stada sot pressiun cun giuier Surses ­offensiv.

Igl suveran da Vaz ò approvo la cunvigna da prestaziun cugls dus cumegns vaschigns da Lantsch e da Churwalden. Chella è collieida cun en credit d’obligaziun annual da passa en mez milliun francs pigl consorzi d’events dalla regiun. Igls davos 20 onns è Lai s’avanzo tar en li cun blers events internaziunals, cunzont occurrenzas da sport. Igl mang public, cunzont er igl cumegn da Vaz, ò mintg’onn sustigna ples occurrenzas e chegl cun ena bela somma. Fatg vign chegl sen fundamaint digl giudicat dall’impurtanza e relevanza turistica digl event. Siva digl 2019 ò igl cumegn da Vaz sustignia an media per onn cunzont occurrenzas da sport cun ena somma da 758 000 francs. Digls events da sport profitescha alloura betg angal Lai sez, mabagn l’antiera regiun. Chegl è er la raschung tgi las suprastanzas digls cumegns da Vaz, Churwalden e Lantsch an collaboraziun cun la Lai Marketing Support SA èn neidas tar en conclus d’introdueir en schinumno «Eventpool» cun en mandat da prestaziun. Igl mandat da prestaziun chel scumainza igl 2024 e vo anfignen e cugl 2028, damai tschintg onns. Igl cumegn da Vaz paia mintg’onn 560 000 francs ainten chel pool d’events. Igl cumegn da Churwalden chel paia per onn 160 000 francs ed igl cumegn da Lantsch 80 000 francs. Dumengia passada ò igl suveran digl cumegn da Vaz detg EA a chella cunvigna cugls dus cumegns vaschigns. Er detg EA alla cunvigna ò igl cumegn da Lantsch a caschung dalla radunanza communala da glindesde passo (varda artetgel sotvart). Ena participaziun da stgers 32 % La votaziun ò sviglia igl interess da stgers 32 % digl suveran da Vaz. Igl resultat è alloura sto igl suandont: 320 cunter 232 vouschs per la cunvigna e per l’approvaziun digl credit d’obligaziun. El seia cuntaint cugl resultat, ò menziuno Maurin Malär, igl president communal da Vaz. Danonder tgi las vouschs cunter la cunvigna seian neidas seia strousch pussebel da deir. Deir saptga el tgi avant la votaziun seia sto quiet e fatg seia er betg neida gronda propaganda cunter u per chella cunvigna. Sulet igls hoteliers seian cun ena brev da lectours s’exprimias da sustigneir la cunvigna da prestaziun. Tar votaziuns tgi sa tracta da sommas daners sa cuntigna igl suveran oter tgi per exaimpel tar votaziuns noua tgi sa tracta da fatschentas ed affars, ò accentuo igl mastral digl pi grond cumegn da Surmeir. Egn digls gronds events tg’ò adegna puspe li ainten la regiun da Lai è igl Tour de ski.

A caschung dalla radunanza communala da glindesde passo ò igl suveran da Lantsch approvo la cunvigna da prestaziun cugls cumegns da Vaz e Churwalden an connex cun en «Eventpool». Chegl resorta d’ena communicaziun digl cumegn da Lantsch. I sa tracta d’ena nova strategia d’events tgi duess optimar la finanziaziun dad occurrenzas turisticas ainten la regiun. Igl mandat da prestaziun vala pigls proxims tschintg onns. Igl cumegn da Lantsch sa participescha cun en credit d’obligaziun da 400 000 francs, repartia sur igls onns 2024–2028 (varda er artetgel soura «58 % èn stos persiva»). Pinavant ò la radunanza generala da Lantsch approvo las fatschentas suandontas: Revisiun parziala dalla planisaziun locala «Surveglias»: Chella duess pussibilitar uscheia da realisar spertamaintg igl project dalla cooperativa d’abitar Lantsch. Credit d’impegn da 48 000 francs per spustar la loipa aint igl territori «Clois». Credit d’impegn da 35 000 francs per prolungar igl passape «Sudem Vischnanca»: Cun prolungar igl passape duess neir migliuro igl traversar dalla Voia Principala tar la farmada da posta. Lescha dalla protecziun dalla populaziun tgi regla l’organisaziun, las incumbensas e cumpetenzas an situaziuns d’urgenza. Revisiun parziala dall’ordinaziun da salarisaziun per las autoritads, commembras da cumischungs e funcziunaris communals: tranter oter vign augmento igl pensum digl presidi communal da 30 % sen 40 %. (cdm/fmr)

Las Ovras electricas digl martgea da Turitg – la EWZ – planiseschan ainten la Val Nandro en implant solar sen ena surfatscha da 66,5 hectaras. «Nandro-Solar», tgi la EWZ ò preschento marde a Tinizong, fiss damai igl pi grond implant fotovoltaic aint igl Grischun. Igl cumegn da Surses sustigna igl project ambizious ed è an tractativas perveia dallas indemnisaziuns. «Strom für Zürich», uscheia sa nomna en film documentar digl onn 1997 dad SRF tgi rachinta l’istorgia da Marmorera, sacrifitgia durant igls onns tschuncanta per en lai da farmada dalla EWZ, las Ovras electricas digl martgea da Turitg. Dantant è igl Grischun Central – e surtot Surses – en furnitour impurtant per forza hidraulica vers Turitg, tranter oter cun ena centrala gronda a Tinizong. Pero bagnbod dattigl forsa er «suglegl per Turitg». «Visibel angal per part» Aintadem la Val Nandro, davains Radons sur Savognin, planisescha la EWZ en’ovra fotovoltaica cun ena producziun annuala da 68 ouras gigawatt. Chegl è daple tg’igl project solar a Scuol. Sen ples spondas e pastgiras d’alp, tranter Padasch, Bleis ed igl Piz Cartas e sen ena surfatscha enorma da 66,6 ha (var 100 plazzas da ballape), less l’ovra da Turitg installar mellas e mellas da panels solars (varda boxa). «Igl implant na fiss betg visibel davent da Surses, perfign davent da Radons fiss visibla angal ena pitschna part dall’antiera surfatscha da panels.» Chegl ò detg Daniel Bürgler, igl manader da projects fotovoltaics dalla EWZ, chest marde a Tinizong tar la preschentaziun digl project «Nandro-Solar». Daniel Bürgler e Philippe Heinzer, manader energeia tar la EWZ, veian anc oters avantatgs digl project ainten la Val Nandro: «Nous pudagn nizigier tranter oter l’infrastructura existenta», ò declaro Daniel Bürgler ed ò randia attent alla lengia d’ava dall’ovra hidraulica Nandro dall’atgna interpresa, en conduct tg’ins pudess nizigier per metter aint igls cabels tgi transporteschan ­alloura la forza electrica vers anor. En ulteriour punct tgi pledescha per igl territori aintadem la Val Nandro è tg’el n’è sottamess a nign status da protecziun naziunal, chegl tgi pudess facilitar l’antiera planisaziun e procedura da lubientscha aint igl rom digl «Solar-Express». Igl Piz Curvér è «scrudo» Ainten ena communicaziun avant dus meis ò la EWZ anc gia mess an vista da leir trer a nez ena surfatscha anc pi gronda ansemen cun chella dalla Val Nandro, numnadamaintg er var 30 ha sot igl Piz Curvér. Chell’ideia ò l’interpresa sbitto aint igl frataimp, tranter oter perchegl tg’igl territori n’è betg accessibel schi bagn. Chell’accessibilitad è tenor la EWZ garanteida ainten la Val Nandro, surtot durant igl biagier l’ovra. Per construeir igl implant ègl previa da duvrar la veia (actualmaintg an con­strucziun) tranter Tinizong e l’Alp Curtegns. Davent da lò vignan alloura transportos venavant igls panels e las pitgas cun en sistem da pendicularas u cun helicopters tar igl li da montascha. L’ideia fiss d’installar moduls «bifazials», vot deir panels tg’èn productivs da dus varts. Chels nissan montos sen en indrez da pitgas dad en’otezza da 2 anfignen 2,5 meters, uscheia tg’ena persunga pudess atgnamaintg tgaminar sotor. Sen chel indrez, vot deir sen las stangas da fier, vignan alloura montadas las tavlas solaras. Uscheia tg’en singul «apparat», inclusiv armadeira e tavla, vess la fegn en’otezza da vers 6 meters. Igl project è tard – ma avanzo Igl punct da partenza per la EWZ dad ansomma piglier per mangs en tal project fotovoltaic è evident: la Svizra less e stò augmentar igls ­proxims onns la producziun d’energeia regenerabla. La Confederaziun promova igls implants fotovoltaics. Igl conclus federal urgent cor­respondent – igl «Solar Express» – è bagn ancunaschaint (varda boxa). E sa tgapescha è chel conclus er ancunaschaint ad interpresas scu la EWZ. Tgi «Nandro-Solar» vign preschento relativamaintg tard, an cumparegliaziun cun oters projects an Svizra, ò da far tenor Philippe ­Heinzer cun la «filosofia» dalla si’interpresa: «Igl noss project è gio dètg avanzo a livel tecnic – e nous giagn or ainten la publicitad cun igl project, pir cura tgi nous vagn sen meisa ena proposta pi concreta scu an chel cass.» Integrar tot igls «partenaris» Pò dar tgi «Nandro-Solar» seia a livel planisatoric pi avanzo tgi oters projects, ma igl plan da termins resta fitg sportiv: igls 24 d’otgover 2023 vign infurmada la populaziun da Surses, igl december duess chella decider an tgossa – e la fegn 2025 vess ena pitschna part (10 %) digls panels gio da furneir energeia vers Turitg. Philippe Heinzer dalla EWZ ò intuno marde a Tinizong quant a cor tgi stetta perchegl all’interpresa d’aveir tot igls «partenaris» ainten la bartga: «Nous lagn integrar bod tot igls partenaris e nous stuagn survagneir bagnspert la lubientscha da biagier, sainza tgi detta recurs. Alloura nignsa da realisar a taimp igl project.» Tar igls «partenaris» totga sa tgapescha er igl cumegn da Surses. Igl mastral, Leo ­Thomann, ò sincero marde igl interess digl cumegn per chell’ovra: «La suprastanza benevainta fitg igl project. Nous ischan igl mument anc an tractativas cun la EWZ perveia dallas indemnisaziuns.» Scu tgi Leo Thomann ò tradia alla FMR spera igl cumegn da Surses sen en’indemnisaziun annuala dad aglmanc 600 000 francs. Oters «partenaris» numnos dalla EWZ èn igl Parc Ela u l’organisaziun digl ambiaint scu la Pro Natura. La Pro Natura conferma sen dumonda dalla FMR tg’igl è do discurs. Igl ma­gnafatschenta Armando Lenz dei: «La EWZ ò preschento ainten ena seduta amprems lis pussebels, sainza antrar an detagls.» Ossa tgi «Nandro-Solar» è sen meisa, manegia Armando Lenz: «Pigl mument ègl anc mengia bod per piglier posiziun. ’Nandro-Solar’ n’è betg igl migler, ma franc er betg igl mender project aint igl Grischun. An mintga cass ègl schon eneda bung tg’igl project n’è betg ainten ena zona da schurmetg naziunal. Concernent effects pussebels per la biodiversitad spitgainsa anc igl rapport d’ambiaint.» Igl project «Nandro-Solar» è ossa damai sen meisa. I spetgan anc ples obstachels: votaziuns, planisaziun da detagl, lubientschas. Leo Thomann, tgi vign a bandunar igl sies uffezi da mastral sen la fegn digl onn, è opti­mistic: «Chel project è tenor me realisabel an chel tempo, igl sulet punct critic pudessan esser igls recurs!» – E chel punct na vala franc betg angal per «Nandro-Solar». Igl express vo ainta Radons Igl schi numno «Solar Express» – igl conclus urgent federal – ò laschea crescher or dalla tera numerous projects fotovoltaics an Svizra. Sa tgapescha ò chel express survagnia svung perchegl tgi la Confederaziun metta an vista da surpiglier ena bunga part digls costs d’investiziun (anfignen 60 %) per igls novs implants fotovoltaics. Ed er aint igl Grischun dattigl actualmaintg – tenor ena survista online dall’Associaziun dallas interpresas electricas svizras (AES) – exact 18 projects per implants solars. Da discutar dattan surtot chels sen surfatschas libras pi grondas, scu p.ex. a Mustér, Rueun u Scuol. Tranter tot igls projects frestgs fiss l’ovra da «Nandro-Solar» sen territori digl cumegn da Surses pigl mument la pi gronda, perfign en zichel pi gronda tgi igl implant fotovoltaic tgi vign planiso sur Scuol. Igl suveran ò gist detg GEA dumengia passada cun 52 % dallas vouschs per «ScuolSolar». L’ovra fotovoltaica otalpina da «Nandro-Solar» sa catta sur Radons ainten la Val Nandro, sen en’otezza da var 2200 – 2700 m s.m. Ulteriouras cefras anturn igl project: Surfatscha: 66,5 hectaras Tavlas solaras: 11 625 tocs Producziun annuala: 68 ouras gigawatt Part d’anviern: 45,1 % Somma d’investiziun: ca. 100–150 milliuns frs. Turitg dovra suglegl An Surses vign planiso igl pi grond project fotovoltaic digl Grischun – pi grond tg’igls projects a Scuol, Mustér u Samedan. «Nandro-Solar» vign or dalla cuschigna dalla EWZ. Igl cumegn da Surses benevainta igl project, ma igl plan da termins è ambizious. David Truttmann/FMR Prest emda per emda vign sen meisa en nov project fotovoltaic an connex cugl «Solar-Express» federal. Chest marde è er la gronda EWZ, las Ovras electricas digl martgea da Turitg, finalmaintg neida or cun igl marmogn. Gio la stad ò l’interpresa d’energeia gia annunztgia tg’ella seia ve dad evaluar en project per en grond implant fotovoltaic otalpin an Surses. Tenor las infurmaziuns da marde a Tinizong vessigl da dar aintadem la Val Nandro en’ovra cun 93 000 moduls solars sen 11 625 tavlas – e chegl sen ena surfatscha da var 100 plazzas da ballape. Chegl fiss en zichel pi grond tg’igl project fotovoltaic da «ScuolSolar» tg’è an discussiun an ­Nagiadegna Bassa. La EWZ less sa tgapescha realisar igl project aint igl rom digl conclus federal urgent ancunaschaint, cugl qual la Confederaziun strocla segl gas cun la realisaziun d’implants d’energeia regenerabla. Per pudeir survagneir igl su­stign federal stuess er «Nandro-Solar» esser realiso – aglmanc sen ena surfatscha da 10 % – anfignen la fegn digl onn 2025. Pussebel u nunpussebel? – Philippe Heinzer, manader energeia dalla EWZ, ò detg marde a Tinizong: «Nous lagn integrar bod tot igls partenaris per survagneir bagnspert la lubientscha da biagier, sainza tgi detta recurs. Alloura nign nous da realisar a taimp igl project.» Sen ena surfatscha da var 100 plazzas da ballape aintadem la Val Nandro less la EWZ installar 11 625 tavlas solaras. Sen ena surfatscha da var 100 plazzas da ballape aintadem la Val Nandro less la EWZ installar 11 625 tavlas solaras. Sen ena surfatscha da var 100 plazzas da ballape aintadem la Val Nandro less la EWZ installar 11 625 tavlas solaras. Sen ena surfatscha da var 100 plazzas da ballape aintadem la Val Nandro less la EWZ installar 11 625 tavlas solaras. Daniel Bürgler, manader da projects fotovoltaics tar la EWZ. Leo Thomann, president communal da Surses Leo Thomann, president communal da Surses Philippe Heinzer, manader energia tar la EWZ

Siva da dus emdas ins vei a passar an Surmeir mintga de blers camiuns cargeas cun biestga. Els magnan igls animals tg’èn stos ad alp puspe tigls pours. Igls prietschs da transport sa drezzan tenor domber digls animals e tenor distanza digl transport. Cun pacas excepziuns on pastreglia e movel banduno las alps per turnar a tgesa ed ainten uigl. Igl ple è uscheia tgi anfignen igls 24 da settember èn igls 130 ​000 ­animals, cun excepziun dallas vatgas, tgi passaintan la stad sen egna dallas 730 alps grischunas anc segls ots. Cun constatar tgi las davosas dus emdas è passo en camiun da biestga siva l’oter tras Surses e Sotses ins dastga deir tgi er tar nous, e cunzont an Nagiadegna, èn las alps scargedas. La gronda part digls camiuns da bies­tga tgi passan Surmeir magna a tgesa ­animals tg’èn stos ad alp an Nagiadegna ota, an Surses e cunzont er aint igl territori digl Gelgia e digl Pass digl Set. La raschung tg’ena bunga part digls radond 30 ​000 animals dalla Bassa passaintan la stad sen egna dallas alps grischunas è tgi lò on las alps daple capacitad cun aveir pi paca muaglia indigena. Aint igl Grischun Central per exaimpel sa preschainta la ­situaziun tot otra cun aveir chella regiun per en po daple travagls purils tgi dall’otra vart digl Gelgia. Set camiuns cun tgar annex Passa 30 onns segna la Streil Transport SA da Sufers – en travagl da famiglia – per transports d’animals ed er transports da fagn, strom e maschinas. Hansjörg Streil ò fundo avant passa treis decennis igl travagl e siva da ples onns vign igl senior sustignia digl fegl John Streil. El dei: «Da preschaint vainsa staschung ota e per veia èn mintga de tot igls set camiuns cun tgars annexs per manar la biestga dallas alps anavos tigls pours.» Igl patrung gioven dei tgi dus terzs digls transports da biestga fetschigl aint igl Grischun e l’oter terz transports da ­biestga alla Bassa. John Streil dei er tgi, scu igls oters transportaders da biestga, vegia er la Streil Transport SA clients fidevels, pours tgi risguardan mintg’onn igl madem menaschi da transport. Igls prietschs per transportar la bies­tga sa drezzan tenor igl domber digls ­animals tgi vignan transportos pigl pour ed er tenor la distanza digl transport. En transport dalla Bassa anfignen a Müstair cun en camiun e tgar annex plagn bies­tga costa radond 1 800 francs. Tot tenor peis digls animals ins dastga transportar angal anfignen 30 animals. Tar vatgas e tremas èn chegl schizont angal diesch tocs per camiun e per tgar annex. Ples pours on confirmo tgi per en transport da biestga an ena vischinanza da 200 kilometers e pi pac ins paia pigl transport per toc radond 100 francs. Pulitas prescripziuns Igls transportaders da biestga on alloura da sa tigneir allas prescripziuns ed ordinaziuns prescretgas dalla lescha da transports d’animals e digl uffezi veterinar. Igls camiunists tgi magnan igls animals d’en li a l’oter vegian da sa scolar adegna puspe per saveir tge tgi seia lubia e tge betg, dei John Streil. Er igl spazi minimal tg’en animal dovra aint igl camiun u aint igl tgar annex seia prescretg. Chel sa drezza tenor igl peis digl animal. Per exaimpel seia obligatoric tg’en biestg da 500 kg vegia spazi avonda aint igl camiun da transport. Er la pendenza dalla rampa noua tg’igls animals von e vignan or digl camiun è prescretga. Ella dastga betg aveir ena pendenza tgi surpassa 25 %. La surfatscha digl fons digls camiuns da biestga ed er digls tgars annexs ò dad esser resistenta cunter sglischier. Ultra da chegl è da rasar strom avonda. Igl tetg digls camiuns da biestga on d’aveir ples fanestras per tg’igls animals sa cattan bagn durant igl transport. Da vurdar è er tgi la biestga vegia ava avonda durant igl transport. Siva mintga transport ò igl ­camiun ed igl tgar annex da neir nattagea e schizont desinfecto. Fixo è er igl taimp da transport tgi dastga betg eir sur otg ouras. Cozza chel schi dei èn farmadas d’aglmanc 15 minutas obligatoricas. Ellas spetgan anc per neir cargedas e transportadas a tgesa. L’emda passada è er neida cargeda a Marmorera l’armainta dall’Alp Natons.

Igl bogn ad Alvagni tg’è saro siva da radond treis onns vign in tganto. Mesemda ò igl Uffezi da scussiun e concurs Alvra publitgia igl termin. An en meis vign igl bogn termal d’Alvagni sot igl martel. In tganto vign igl bogn da cura e l’ustareia. Vetiers vign igl taragn cun ena surfatscha da passa 4000 m2. La stema dall’immobiglia e digl taragn monta a 1,8 milliuns francs. Igl bogn ad Alvagni è nia saro avant radond treis onns perchegl tg’el na randeva betg ple. Las frequenzas digl bogn èn eidas anavos onn per onn. Igl mars ò la Bogn Alvagni SA deponia la bilantscha. La Christoffel Holding SA da Tavo tg’è anterioura possessoura digl bogn ad Alvagni, ò detg anvers RTR tg’ella viglia sa participar agl intgant digl bogn. (rtr/fmr) Siva da treis onns è igl Bogn ad Alvagni saro, ossa duess el neir intganto.

Damaun venderdis, ils 29 da settember 2023, allas 20.15, ei a Lumbrein ina sera d’informaziun e discussiun davart la producziun d’energia. Il tetel dall’occurrenza ei «Producziun d’energia el conflict». Sco introducziun dalla sera dat ei treis referats cuorts dad Andy Kollegger, il president dalla gruppa d’interess IBK dallas vischnauncas da concessiun sco era Reto Crameri, il copresident dall’Allianza dil Center. Alla discussiun al podi che suonda separticipeschan Stefan Schmid, president communal Val S. Pieder, Daniel Solèr, president communal Lumnezia, Kevin Brunold, president Allianza dil Center GR sco era Sarina Caduff, presidenta dil Forum giuven dalla SAB. Deputau Fabian Collenberg moderescha quella sera publica.(fmr/abc)