Infra cuort temp vaiva il Center da Sandà Engiadina Bassa (CSEB) miss in pè i’l Ospidal a Scuol ün center da vaccinaziun e da tests da COVID. Suot la direcziun da Corina Bonifazi ha il team da fin 20 persunas fat daspö november 2020 circa 13 000 tests. E daspö schner 2021 fin al di d’hoz s’haja vaccinà s-chars 11 000 jadas. «Adonta da blers cas da Covid illa regiun nun es la dumonda per as laschar vaccinar quasi plü existenta», comunichescha il CSEB, «ed eir la dumonda per far tests es sün niveau bass.» Perquai ha il CSEB serrà per intant il center per tests e vaccinaziun. Ils tests pon gnir fats illas pratchas dals meidis da chasa. «Per motivs logistics nu vegnan sportas ingünas vaccinaziuns cunter COVID in quistas pratchas», infuorma il center da sandà regiunal, «üna jada al mais exista però la pussibiltà da’s laschar vaccinar, davo avair s’annunzchà, i’l Ospidal a Scuol.» Ils termins actuals e detagls vegnan indichats sülla pagina d’internet dal CSEB. «Nos stab da crisa resta inavant activ e po tuot tenor il svilup da la malatia corona reagir svelt.» Ils respunsabels dal center suppuonan cha quai sarà il cas «il plü tard dürant l’utuon». (pdm/fmr)

Il victur olimpic Nevin Galmarini schmetta ingon sia carriera da snowboard. In venderdi es el gnü surprais a Scuol d’ün arrandschamaint tuot particular. In venderdi saira cuort avant las ses d’eira il plan suotterran da la Vinoteca Valentin visavia l’Hotel Belvedere a Scuol bain occupà: I’s vezzaiva glieud cun büschmainta sportiva e tanteraint ün pêr fatschas dad indigens. Tuots d’eiran quiets. Üna gronda tuorta tradiva da che chi’s trattaiva: «Time to say goodbye», d’eira scrit in zücher, «grazcha fich, Nevin Galmarini». A las ses es rivà l’atlet dad Ardez. Nevin Galmarini ha fat sü ögliuns cur ch’el ha vis a tuot la brajada, glieud da seis chomp da carving ch’el ha manà l’eivna passada sül territori da skis sur Scuol e’ls rapreschantants dal cumün, da l’organisaziun turistica regiunala, da las Pendicularas Motta Naluns e dal Bogn Engiadina Scuol (BES). In nom da tuot ils partenaris Claudio Duschletta, il directur dal BES e president dal comitè d’organisaziun dal Maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer, ha portà ils salüds da Martina Hollenstein: «Vairamaing d’eira previs cha nossa directura turistica tegna il pled pro quist aperitiv da surpraisa, ma siond ch’ella ha corona nun ha’la pudü esser da la partida.» Sco ch’el ha dit han ils partenaris vuglü ingrazchar «a nos ambaschadur turistic Nevin pella buna collavuraziun daspö l’on 2014». Ils partenaris d’eiran il cumün da Scuol rapreschantà dal commember da suprastanza Andrea Matossi, pellas Pendicularas Motta Naluns d’eira preschaint il president dal cussagl administrativ Andri Lansel, l’organisaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA d’eira rapreschantada da Tinetta Strimer e’l BES apunta da seis directur. «Nevin ha prestà lavur perfetta» Davo avair manzunà ils gronds success da Nevin Galmarini (p.ex. la medaglia d’or dal 2018 a l’olimpiada a Pyeongchang e la victoria da la Coppa mundiala eir quel on) ha Claudio Duschletta manzunà la lavur dal ambaschadur Galmarini: «El ha fat quai in möd perfet, adonta da seis gronds success es el restà simpatic ed autentic, sainza allüras.» Quai ha confermà, al telefon cun la FMR, eir Martina Hollenstein: «Nevin es stat per nossa destinaziun ün ambaschadur fich credibel, i s’ha adüna badà ch’el ha nossa regiun propcha i’l cour.» Chi saja stat eir bel cha Nevin Galmarini nun haja be fat be d’ambaschadur pel sport d’inviern, «dimpersè eir pellas activitats d’instà, impustüt il bike, quai chi’d es per nossa destinaziun fich important». Nevin Galmarini ha ingrazchà pella surpraisa e dit chi nu saja per el mai stat ün stuvair far d’ambaschadur, «dimpersè ün plaschair da render attent a quista bella regiun chi’d es eir meis dachasa». Trais dumondas a Nevin Galmarini FMR: Es El stat surprais da quist arrandschamaint, o supponiva’L fingià alch? Nevin Galmarini: Na, eu sun stat absolutamaing surprais. No d’eiran i’l Belvedere vi da la bar, cha meis fotograf ha dit ch’eu stopcha ir be svelt vi la Vinoteca, cha Kurt Baumgartner vöglia alch da mai. Id es mega-bel, eir chi sun qua eir glieud da meis camp ch’eu main quist’eivna sülla Motta Naluns. Co esa stat per El da far d’ambaschadur turistic pella destinaziun Engiadina Bassa, Samignun e Val Müstair? Per mai nun esa mai stat ün stuvair far d’ambaschadur pella regiun. Schi’s po scheglier per che chi’s voul metter a disposiziun seis nom – eu nu savess m’imaginar alch plü cool co pel dachasa. Eu n’ha adüna gnü plaschair da realisar ils progets ch’els vaivan preparà per mai, saja quai sülla pista o cul bike. Impustüt cun uffants n’haja gnü plaschair da lavurar. Ha’L uossa ch’El schmetta eir fingià ün pa sentimaints da nostalgia? Schi, sgüra, prossem inviern am mancarà il sport schon, cur cha meis collegas fan darcheu cuorsas, cur chi pon giodair il mumaint avant la partenza, cur chi vain tuot la tensiun e l’adrenalin. Da quai am lascharaja increscher. Ma eu laiva chattar il dret mumaint per schmetter, e na far inavant fin ch’eu perd il plaschair per quist sport. A mai para eir bel cha quai am mancarà, id es eir stat ün temp fich bel, mo üna jada esa a fin. E per mai es quist propcha il dret mumaint. Nevin Galmarini tuot surprais da la blera glieud chi til vaiva spettà zoppada illa vinoteca a Scuol. Nevin Galmarini es stat ot ons l’ambaschadur da la destinaziun turistica d’Engiadina Bassa e Val Müstair. Acziun per Nevin Galmarini Daspö l’on 2014 ha l’atlet Nevin Galmarini fat dad ambaschadur turistic per l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Ingon ha il victur olimpic decis da chalar cun sia carriera da sport. In venderdi vers saira d’eira’l a Scuol giast illa bar da l’Hotel Belvedere. Tuot in üna jada til ha dit seis fotograf ch’el dessa ir be svelt da tschella vart da la via illa vinoteca, cha l’hotelier Kurt Baumgartner douvra alch dad el. Rivà in quista vinoteca es l’atlet d’Ardez però gnü surprais da bler daplüssa glieud co be dad üna persuna. Rapreschantants dal turissem regiunal, da las Pendicularas Motta Naluns, dal Bogn Engiadina ed eir dal cumün da Scuol vaivan organisà quist’acziun per dir grazcha a lur ambaschadur pella buna collavuraziun dürant bod ün decenni. (fmr/fa)

D’incuort han survgni ils da Lavin ün regal tuot particular: Üna charta geografica chi cuntegna in tuot s-chars 270 noms rurals, forestals ed alpins dal territori da Lavin «Realisà es gnü il proget da far üna charta culs noms rurals da Lavin grazcha a Jachen Saluz barmör e sia duonna Silvia», infuorma Andri Bisaz. Il geograf pensiunà chi abita i’l Bernais es oriund da Lavin. «Jachen d’eira magister e paur e cugnuschaiva fich bain ils noms rurals da la muntogna e dal god da Lavin», cuntinuescha’l, «el vaiva ramassà tuot ils noms ch’el e sia duonna cugnuschaivan.» Cul sustegn da plüssas varts Andri Bisaz ha guardà sch’el chatta quists noms ramassats eir i’l «Rätisches Namenbuch» dad Andrea Schorta: «La gronda part dals totalmaing 268 noms n’haja chattà in quel cudesch cumparü dal 1985, be 15 fin 20 noms na.» Chi s’haja lura cumanzà culla lavur da numerar ils noms e tils metter illa charta geografica, ha’l cuntinuà. «Da plüssas persunas da Lavin vaina survgni amo ulteriuras chartas cun aint amo oters noms.» Cur chi d’eira tuot fat ha Andri Bisaz as miss in colliaziun cun Ruedi Haller, il directur dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) chi’d es eir el da manster geograf. «No nu vain sustgnü il proget be perquai cha’ls Lais da Macun chi fan part dal PNS sun sün territori da Lavin», disch Ruedi Haller, «ma eir perquai cha suvent nu sun chartas geograficas cumplettas, e lura cuntegnan noms rurals eir bleras infuormaziuns.» Nina Brunner da seis team ha prestà pels da Lavin tuot la lavur tecnica e digitala chi d’eira necessaria per far quista lavur. Integrà eir infuormaziuns d’interess istoric Cur cha la charta füss statta quasi pronta es nada, sco ch’Andri Bisaz manzuna, l’idea d’indichar sülla charta eir ils noms dals auals per sauar: «Quels d’eiran gnüts fats cur chi s’ha arrondi il terrain agricul, per part s’hana mantgnüts amo bain, oters sun its in decadenza.» L’abitant Curdin Bonifazi e’l geolog Konrad Zehnder chi abita a Lavin han guardà ingio cha quels passaivan ed indichà eir quell’infuormaziun sülla charta geografica da Lavin. La stampa a San Murezzan ha pajà il cumün da Zernez ed ha distribui per Nadal 2021 gratuitamaing a tuot las abitantas ed abitants da Lavin üna da quellas chartas. «Blers ans han dit chi sajan cuntaints cha’ls noms gnian magnüts uschea», s’allegra Andri Bisaz. Cunfins cun trais cumüns ed ün pajais Pro’l territori cumünal da Lavin sun interessants eir ils cunfins: «Lavin nu cunfina, sco chi’s pudess crajer, be cun Susch e Guarda», manzuna Andri Bisaz, «pro’ls Lais da Macun cunfina’l eir cul territori dad Ardez e cun quel da Zernez.» E schi’s guarda da tschella vart da la val, vers nord, as vezza cha’l territori da Lavin cunfina eir cun quel da Clostra ed ün pitschen toc, «ün pa daplü d’ün kilometer», cun l’Austria. Per far la charta ha la gruppa da proget collavurà culla Swisstopo da l’Uffizi federal per topografia naziunala: «Uossa nun esa plü da pajar nöglia schi’s fa adöver da lur chartas geograficas», infuorma Andri Bisaz, «no vain tramiss a la Swisstopo ed eir a la Biblioteca naziunala a Berna ün pêr exemplars da la charta culs noms rurals da Lavin.» La charta culs noms rurals da la fracziun Lavin. Ils Lais da Macun sül territori da Lavin fan part dal Parc Naziunal Svizzer.

D’incuort ha referi illa Scoula Rudolf Steiner a Scuol Christof Wiechert davart la dumonda: «Perche Waldorfschule ?». El ha dat ün’invista i’l möd da la pedagogia da las scoulas Rudolf Steiner. Christof Wiechert accumpogna scoulas Rudolf Steiner sün tuot il muond e spordscha agüd e sustegn. El lavura pel Goetheanum a Dornach ed as dedichescha a temas pedagogics ed antroposofs in Svizra e sur cunfin. Da bel principi s’ha Christof Wiechert dumandà perche cha las scoulas Rudolf Steiner in Svizra as ston finanziar svess, intant ch’in Germania, in Ollanda ed in oters pajais es quella gratuita. Genituors chi tramettan lur uffants in üna scoula Rudolf Steiner in Svizra ston per regla surtour üna part dals cuosts e la scoula viva implü da donaziuns. «Che lain no sco magisters e vo sco genituors pels uffants? No lain cha noss uffants possan imprender ad esser plü tard umans corrects, dezaints ed onests. Però, las cundiziuns d’educaziun s’han müdadas in möd rigurus, in möd chi nu sun be positivas ma eir dannaivlas.» El es persvas ch’educaziuns mangluossas possan perfin provochar dons da sandà. Il spazi liber vain dictà da perscripziuns «Il trend da nos temp, na be ill’educaziun, ma eir illa società es cha la tecnologisaziun e la structuralisaziun piglian suraman ed influenzeschan la vita. Per ün uffant illas scoulas Rudolf Steiner in Ollanda ordinescha il stadi cha’ls magisters stopchan far per minch’eivna ün protocol dals scolars chi indichescha las prestaziuns.» Quistas indicaziuns vegnan lettas da l’inspecziun e nouv daja üna app chi’s po installar sül telefonin. Cun agüd da quella pon genituors e scolars gnir a savair las prestaziuns dad oters scolars. «E perquai less eu be dir, fat il bain da verer chi nu succeda in Svizra il medem.» In divers pajais nu ston ils scolars plü scriver a man, perquai s’haja ün «tablet». Ils neurologs però dischan cha’l scriver a man, il scriver bel, haja per consequenza chi’s promouva l’attenziun e la memorisaziun. Metodas importantas Sper bleras otras metodas promouva la scolaziun da Rudolf Steiner impustüt eir l’art, il disegnar, zambriar, il sport, musica, il movimaint illa natüra ed impustüt l’integraziun: «L’integraziun dal tscharvè culs sentimaints, cun movimaints in üna cumbinaziun motorica e strategica in armonia», ha declerà il referent, e dit ch’important saja il triangul magic chi consista dad uffants, genituors e magisters. «Scha’l contact tanter genituors e magisters nu funcziuna, lura nu funcziuna neir il contact tanter uffants e magisters e l’armonia es disturbada.» Ils preschaints han survgni dürant il referat üna fich bun’invista i’l muond da l’educaziun chi po promouver uffants frischs e sans, ma eir frustrats ed amalats causa il squitsch da notas. Christof Wiechert (1945) es i a scoula a Den Haag, ha stübgià pedagogia e geografia, ed es co-fundatur dal Waldorfseminar per magistras e magisters in Ollanda. El ha referi sün tuot il muond ed es daspö l’on 1999 il manader dal Goetheanum a Dornach. La tabla muossa la direcziun pedagogica La scoula as rechatta a l’ost da Scuol. Christof Wiechert ha referi a Scuol. Educaziun ün pa oter In sonda ha gnü lö illa Scoula Rudolf Steiner a Scuol ün referat da Christof Wiechert davart l’intenziun da la scoulaziun e da la strategia a la pedagogia da Rudolf Steiner. Ils preschaints han survgni dürant il referat üna fich bun’invista i’l muond da l’educaziun chi po promouver uffants frischs e sans, ma eir frustrats ed amalats causa cha per blers quintan be las notas. Important es tenor Wiechert il triangul magic e l’armonia tanter scolars, genituors e magisters. Important per la Scoula Rudolf Steiner a Scuol es la particularità da la scoula, la grondezza e l’ambiaint natüral e famigliar da quella. (fmr/bcs)

Il territori da skis Minschuns in Val Müstair vaiva registrà fin al principi da favrer da la stagiun d’inviern 2021/2022 ün plus da 28% pro las prümas entradas ed ün plus da 62% pro la gastronomia. Causa d’ün don tecnic vi dal runal Alp da Munt la mità favrer ha stuvü gnir terminada la stagiun fingià als 13 da marz 2022 – ün’eivna plü bod co previs. Adonta dal bun cumanzamaint resulta pervi da quai per la fin da la stagiun ün minus d’ün terz pro las prümas entradas e pro las frequenzas. Il schmertsch illa gastronomia s’ha augmentà per ün quart, ma i nu s’ha amo ragiunt las cifras d’avant la pandemia. Quai scriva la Implants da sport SA Val Müstair in üna comunicaziun a las medias. Plü allegraivel es il resultat pro la scoula da skis e da snowboard Val Müstair. Las lecziuns da gruppas han surpassà la marca da 5000 uras. Eir las lecziuns da snowbard s’han augmentadas sün 790 uras. Restà pro var 400 uras sun invezza las lecziuns privatas per creschüts. (cdm/fmr)

In Engiadina Bassa sun gnüts ramassats infra ün on 17 tonnas plastic. La conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha decis a basa da quel resultat da cuntinuar cul ramassamaint. Quai scriva la conferenza in üna comunicaziun a las medias. Il proget da ramassamaint da plastic d’eira gnü lantschà da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair sco proget da pilot in collavuraziun culla firma Inno-Recycling chi’d es specialisada per reciclar plastic. Cul material da plastic cha la regiun ha ramassà infra ün on ha la firma prodüt var 6,5 kilometers conducts per la protecziun da cabels. Pro’l plastic ramassà toccan tanter oter butiglias, folias o bachers da jogurt. Cun ramassar il plastic impè da til arder haja pudü gnir evità l’emissiun da 47 tonnas CO2 – tant sco ch’ün auto prodüa cun ir var nouv jadas intuorn la terra. (cdm/rtr/fmr) La conferenza dals presidents da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha decis da cuntinuar cul proget da ramassamaint da plastic.

Rico Lamprecht cunter Gabriella Binkert Becchetti – quai es bod fingià ün classiker in connex cun elecziuns in Val Müstair. Eir ingon cumbattan els duos pel sez jauer aint il Grond cussagl a Cuoira. Illa cuorsa per quel sez va però eir l’impressari Guido Mittner. Il cumün fusiunà da Val Müstair cullas fracziuns Tschierv, Fuldera, Lü, Valchava, Sta. Maria e Müstair fuorma il circul electoral Val Müstair. Davo il 2014 ed il 2018 daja eir ingon – dimena per la terza jada – ün cumbat electoral tanter il grondcusglier in uffizi Rico Lamprecht da l’Allianza dal Center (AdC) e Gabriella Binkert Becchetti dal Parti popular Svizzer (PPS) e presidenta dal Cumün da Val Müstair. Duos jadas ha Rico Lamprecht fat la cuorsa per l’unic sez cha’l circul ha dabun aint il Grond cussagl a Cuoira. Per quel sez candidescha quist on però eir l’impessari Guido Mittner dal Parti liberaldemocratic (PLD). Il grond cusglier in uffizi In seis terz temp d’uffizi vuless Rico Lamprecht cuntinuar cun sia lavur dals ultims ot ons: «Dürant quel temp am n’haja ingaschà fich ferm per nos chantun ma eir pel bainstar da la Val Müstair. Quai am motivescha da far inavant.» Da restar ragiundschbel es tenor il grond cusglier ün dals problems principals da las regiuns periferas: «Eir scha nus vain hozindi üna buna colliaziun al trafic public e bunas vias nu pudaina restar salda e stuvain pisserar eir in avegnir chi dvainta meglder.» Cha per mantgnair sgürezza e bainstar in Val Müstair saja il Center da sandà cun l’ospidal fich important, uschè Rico Lamprecht, «scha quels centers ed ospidals decentrals nu pon gnir mantgnüts füss quai fich fatal.» Dumondà davart il cumbat electoral cun seis cuntercandidats disch il grond cusglier in uffizi: «Las ultimas jadas d’eira il resultat adüna a mia favur. Eu sper cha las votantas ed ils votants predschan la lavur ch’eu n’ha fat infin uossa.» L’adversaria principala Gabriella Binkert Becchetti es l’adversaria principala da Rico Lamprecht. Eir sch’ella ha pers il cumbat electoral dal 2014 e dal 2018 nun es ella amo stuffa: «Ün pa flà da tgnair tras as stoja schon avair.» Chi füss flot schi funcziuness quista jada ma ch’ella nu vöglia far prognosas, uschè la candidata dal PPS. Da candidar danövmaing es per l’actuala presidenta cumünala però uschè logic sco amo mai: «I’l parlamaint vegnan per exaimpel decisas ledschas cha’ls cumüns ston surtour e chi influenzeschan nossa lavur. Perquai cha las infuormaziuns füssan plü directas, fessa per mai sen dad esser presidenta dal Cumün da Val Müstair ed al istess mumaint eir deputada al Grond cussagl.» A Cuoira vuless ella impustüt dar cuntervent al trend da la depopulaziun da las regiuns periferas: «Quai es üna tematica chi’s sto fruntar sün nivel chantunal e cha be nus sulets sco cumün nu pudain far.» Ün ulteriur tema ch’ella vuless as ingaschar füss la politica d’energia. Candidat sco alternativa «Eu sun da l’avis chi’s pudess far daplü pel commerzi e per la mansteranza in Val Müstair» – quai disch Guido Mittner, il terz candidat pel sez dal circul electoral Val Müstair. L’impressari as vuless ingaschar impustüt per temas chi douvran tenor el daplü vusch i’l parlamaint chantunal: «Il proget La Sassa survegn forsa vuschs, ma i’s doda massa pac. Culla Biosfera vain nus ün exponent chi fa fingià fich buna lavur pel turissem, ma quel vala adüna da promouver.» A la dumonda quantas schanzas ch’el haja da gnir elet respuonda Guido Mittner cun ün surrier: «Quai saja lura la mità da mai.» Cha las votantas e’ls votants dischan suvent ch’els hajan be la schelta tanter duos persunas, uschè il candidat da la PLD, «per tuot quellas e quels am met eu a disposiziun sco alternativa.» Sco ün dals trais suprastants cumünals chi han demischiunà a la fin da schner as stuvarà Guido Mittner però eir laschar plaschair dumondas criticas in connex cun sia candidatura: «La demischiun e la candidatura sun per mai duos differentas chosas. I’s vezzarà, scha la demischiun ha ün’influenza süllas elecziuns. Quella po però esser tant positiva sco negativa.» Candidaturas dal circul Val Müstair Rico Lamprecht, annada 1965, paur e grond cusglier in uffizi, Allianza dal Center (AdC), glista 5 Gabriella Binkert Becchetti, annada 1960, presidenta cumünala, Parti popular Svizzer (PPS), glista 3 Guido Mittner, annada 1971, impressari, Parti liberaldemocratic (PLD), glista 2 Il classiker va illa terza ronda Il cumün fusiunà da Val Müstair cullas fracziuns Tschierv, Fuldera, Lü, Valchava, Sta. Maria e Müstair fuorma il circul electoral Val Müstair. In connex cun elecziuns exista in Val Müstair bod fingià ün classiker – Rico Lamprecht cunter Gabriella Binkert Becchetti. Davo il 2014 ed il 2018 van els duos per la terza jada illa cuorsa per l’unic sez cha’l circul ha dabun aint il Grond cussagl a Cuoira. Duos jadas ha Rico Lamprecht guadagnà. Illa cuorsa per quel sez va ingon però eir l’impressari Guido Mittner – el es stat ün dals trais suprastants cumünals chi vaivan demischiunà per la fin da schner. (fmr/an) Lamprecht cunter Binkert Becchetti – sco dal 2014 e dal 2018 sarà quai eir ingon la dumonda principala pro las elecziuns dal deputà pel circul electoral Val Müstair. Per l’unic sez jauer aint il Grond cussagl candidescha però eir l’impressari Guido Mittner.

Il prossem bal da la Pro Senectute ha lö in mardi, ils 12 d’avrigl 2022 a partir da las 14.00 in l'Hotel a la Staziun a Zernez. Quai scriva l’organisaziun in üna comunicaziun a las medias. La Pro Senectute Engiadina e Vals dal süd invida a tuot las senioras e seniors ad ün inscunter da bal per star in cumpagnia. Tanter las 14.00 e las 17.00 vain il bal accumpagnà da la Chapella Val Mora. (cdm/fmr)

Üna ballada da rock rumantscha dals Diabolics in Val Müstair es gnüda interpretada da la fuormaziun Brass Band Emmental. Uossa pudess il toc gnir sunà eir da societats da musica da la regiun. Illa musica daja adüna darcheu bellas cumbinaziuns e collavuraziuns. I vain experimentà cun far versiuns da pop da melodias popularas, tocs da jazz vegnan dovrats per versiuns classicas o ch’üna chapella populara fa sia versiun d’ün saimperverd da musica da rock. Uossa daja ir üna versiun tuot speciala d’ün toc da la band Diabolic da la Val Müstair. «Patria» in versiun per brass Da l’on 2016 es cumparü l’album «Per sbrüer» dals Diabolics, cun tocs sco: «Cowboy grischunais», «Mare» ed eir la chanzun «Patria», üna ballada cumponüda dad Ivan Zangerle . Da quel daja uossa üna versiun arrandschada per fuormaziun da brass. «Eu taidl jent brass e fingià plü lönch am vessa dat da buonder co ch’üna da nossas cumposiziuns tuness in brass», disch el. Per cas es el rivà pro’l nom Mario Bürki , ün dals musicants, dirigents e cumponists ils plü cuntschaints da la scena da brass: «Mario Bürki ha cumponü blers tocs per differentas fuormaziuns ed eir arrandschà üna pruna tocs cuntschaints, eir da bands svizras», disch Ivan Zangerle, «perquai til n’haja scrit e dumandà sch’el fess quai eir cun ün toc dals Diabolics.» Mario Bürki ha tadlà la musica da la band jaura ed ha respus ch’el pudess s’imaginar versiuns in brass cun differents tocs dals Diabolics. «Insembel vaina lura tschernü il toc ‘Patria’.» Suot la bachetta da Jan Müller Mario Bürki ha arranschà la versiun per brass e lura ha el chattà üna fich buna fuormaziun, la Brass Band Emmental. Quella es statta dal 2018 champiunessa svizra illa categoria da l’elita. La fuormaiun ha lura exercità cul dirigent Jan Müller e registrà il toc. Ed il resultat cuntainta al cumponist Ivan Zangerle: «Eu vess gust sch’eir fuormaziuns qua in Val sunessan la Patria arrandschada da Mario Bürki.» Cha mincha dirigenta e dirigent hajan lur agen möd da diriger, «i füss sgür interessant da tadlar co cha quai tuness.» La band Diabolic da la Val Müstair in acziun. I’l repertori da la Brass Band Emmental es eir il toc «Patria» da la band Diabolic.

La Dumengia da las palmas esa evidaint: Benedi saja il rai chi vain in nom dal Segner! Pasch in tschêl e gloria in las otezzas! (Lc 19,38) Uschè strasuna tras las giassas a Gerusalem. Üna fuolla as rechatta in extasa, cloms d’algrezcha accumpognan l’introit da Gesu sün ün asen, i aintra il rai chi porta il salüd. Chi es Gesu? La Dumengia da las palmas paran da s’accumplir las profezias chi prevezzan ün nouv temp da güstia e pasch, d’ün salvader chi volva la sort da tuot ils umans. – Sco cha nus savain, düra quist entusiassem però pac temp. Malapaina schmuntà da l’asenet, as rechattarà Gesu bod sulet, el gnarà sentenzchà ingüstamaing, torturà e miss a mort. Ingio es la fuolla da la Dumengia da las palmas? Quella es bain amo qua, ma da Gesu nu sana plü chi ch’el es. Da pasch e güstia nu’s saja plü nouvas. Chi es Gesu? I’ls evangelis ha Gesu bainschi ün grond success cun sias predgias, cun guarischuns e miraculs, el inspirescha a blers umans, vain respettà sco rabbi e maister. Chi ch’el es, quai inclegian però adüna darcheu be singuls. Tü est Cristus, il Figl dal vivaint Dieu! (Mt 16,16) chapischa tuot in üna jada Petrus. O Maria: Schi, Segner, eu craj cha tü est il Messias, il Figl da Dieu, quel chi avaiva da gnir sün quaist muond. (Joan 11,27) Oters vezzan pür cler davo la paschiun da Gesu e la crusch. Uschè il chapitani roman chi conclüda cur cha Gesu es güsta trapassà: Vairamaing, quaist crastian eira il Figl da Dieu! (Mc 15,39) Chi es Gesu per Els, charas e chars, e chi es Gesu per mai la Dumengia da las palmas 2022? Sco il chapitani roman vivaina eir nus dal temp davo la paschiun da Cristus. Nus savain da sia sort a la crusch. Nus savain da sia resüstanza. Uschè savaina cha seis salüd, cha sia pasch e güstia as muossan güst illa fraischlezza, illa vulnerabilità, illa contestaziun da violenza e crudeltà in quist muond. Chi es Gesu? L’es quel chi’m lia cun Dieu, güst perche cha’l muond es tal ch’el es. El es quel chi’m driva ils ögls per la dignità da minch’esser uman güst in sia fallibilità. El es quel chi’m revelescha nossa vocaziun in quist muond: e quella resta adonta da la temma l’amur, adonta da la mort la spranza, adonta da la pac derasada incletta da chi cha Gesu es, tant daplü: la cretta. «Chi es Gesu? L’es quel chi’m lia cun Dieu, güst perche cha’l muond es tal ch’el es.» Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva dapi bundant 7 onns en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

A la conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair es gnüda inoltrada üna dumonda per installar üna gruppa da lavur chi's vess d’occupar da la problematica cun bes-chas rapazas illa regiun. Als 7 d’avrigl 2012 es rivà l’uors M13 in Svizra ed ha pisserà impustüt in Engiadina ed i’l Puschlav per testas cotschnas e discussiuns illa populaziun. In confrunt cun regiuns sco la Surselva, sun l’Engiadina e las vals dal süd intant però adüna gnüdas davent cun ün ögl blau, sch’üna bes-cha rapaza sco l’uors o eir il luf d’eiran i’ls contuorns – infin uossa. Per esser preparada pel cas cha la situaziun as müda, voul la suprastanza da l’Allianza dal Center Engiadina Bassa/Val Müstair installar üna gruppa da lavur cul nom «bes-chas rapazas in nossa regiun». «Sch’ün tröp es quia, resta’l» «Impustüt il luf darà da chefar i’l prossem temp eir in nossa regiun ed illas valladas dal süd», disch Fadri Guler, daspö december 2021 president da l’AdC Engiadina Bassa/Val Müstair, davart la necessità d’üna tala gruppa: «Quant svelt ch’ün tröp as po derasar s’haja vis i’l Trentino in Italia ed ir i’l nord dal Grischun.» La gruppa da lavur dess pervi da quai elavurar soluziuns avant cha’l problem exista insomma. «Esa d’adattar la ledscha da chatscha, esa d’inoltrar üna regulaziun dals tröps sco pro’ls capricorns o che as poja far cun lufs chi fan problems o vegnan massa dastrusch als cumüns?», declera Fadri Guler inchünas da las dumondas avertas, «sch’ün tröp es quia, resta’l. Lufs chi nun han plü plazza tscherchan ün oter territori per sviluppar ün nouv tröp.» Tour a tuots aint illa barcha La gruppa da lavur nu dess però be s’occupar dal luf, dimpersè da tuot las bes-chas rapazas – dimena eir da l’uors. Quel nun es tenor Fadri Guler però uschè problematic: «Ils ultims ons han muossà cha l’uors es ün viandant chi passa minch’on tras l’Engiadina.» Cha forsa til saja il territori massa pitschen o ch’el nu chatta pavel adattà, «el nun es davent infra pacs dis, ma nu resta lönch in Engiadina.» Perche inoltrescha però ün parti politic la dumonda per installar üna tala gruppa da lavur e na üna società da chatschaders o paurs? «Nus eschan politicamaing illa mità e vulain integrar a tuot ils pertocs.» Cha quai sajan sper ils chatschaders ed ils paurs nempe eir las gestiuns alpestras ed il turissem, uschè Fadri Guler, «id es però eir da tour aint illa barcha tuot las regiuns sco Samignun, l’Engiadin’Ota, il Puschlav o la Bregaglia. Eir ellas pudessan in avegnir esser pertoccas da la problematica sch’ün tröp da lufs as vess da derasar.» Respuonder dumondas avertas Avant co far ils prossems pass ston però gnir defini amo ils detagls. Fadri Guler: «Nus vain intant inoltrà a la conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair la dumonda per installar la gruppa da lavur. Invers la conferenza stuvain nus uossa però amo respuonder las dumondas che chi sun precis ils böts e cun che masüras cha la gruppa da lavur prevezzess da ragiundscher quels böts.» El spera da pudair respuonder quellas dumondas avertas infra las prosmas duos eivnas per pudair proseguir cul proget. Gruppa da lavur s’ha verifichada in Surselva Üna da las regiuns in Grischun chi’d es fingià daspö divers ons confruntada culla problematica da bes-chas rapazas – impustüt dal luf – es la Surselva. Là exista fingià üna gruppa da lavur sco cha l’Allianza dal Center Engiadina Bassa/Val Müstair tilla vuless installar. Sco cha Duri Blumenthal, mainagestiun da la Regiun Surselva e cheu da la gruppa da lavur disch invers la FMR, s’ha quella gruppa verifichada. Ella as cumpuona da paurs, guardgiasulvaṣchịnas, politikers e rapreschantants dal turissem. La gruppa s’inscuntra duos jadas l’on – üna jada da prümavaira ed üna jada d’utuon per trar ün bilantsch davo la stagiun d’alp. Insembel cun experts definischa la gruppa da lavur racumandaziuns d’agir in connex cul luf e metta a disposiziun fögls d’infuormaziuns sülla pagina d’internet da la regiun. Tenor Duri Blumenthal spordscha la gruppa da lavur eir üna fich buna rait da contacts ed es pels pertocs üna pussibilità per barattar opiniuns ed ideas. (fmr/hh/an) Chattar soluziuns per luf ed uors Als 7 d’avrigl 2012 es rivà l’uors M13 in Svizra ed ha pisserà impustüt in Engiadina ed i’l Puschlav per testas cotschnas e discussiuns illa populaziun. In confrunt cun regiuns sco la Surselva, sun l’Engiadina e las vals dal süd intant però adüna gnüdas davent cun ün ögl blau, scha bes-chas rapazas sco il luf e l'uors d’eiran i’ls cuntuorns – infin uossa. Per esser preparada pel cas cha la situaziun as müda, es gnüda inoltrada al la conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair üna dumonda per installar üna gruppa da lavur cul nom «bes-chas rapazas in nossa regiun». (fmr/an) Intant nun han il luf o l’uors chaschunà amo gronds dons illa regiun. A la conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair es però gnü inoltrà üna dumonda per installar üna gruppa da lavur per avair soluziuns avant cha bes-chas rapazas dvaintan ün problem. Als 7 d’avrigl 2012 es l’uors M13 rivà in Svizra ed ha pisserà impustüt in Engiadina ed i’l Puschlav per testas cotschnas e discussiuns illa populaziun.

In occasiun da la radunanza da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa han ils respunsabels preschantà ils detagls da l’EBexpo 2023. Interessents pon s’annunzchar fin la fin da lügl. Davo duos ons sainza inscunters e cun radunanzas be via internet ha la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa pudü invidar d’incuort darcheu ad üna radunanza generala, quista jada ad Ardez. Il president da la società, Richard à Porta , ha gnü grond plaschair da pudair salüdar üna sesantina da persunas a quista radunanza. In seis rapport annual ha el deplorà la mancanza d’inscunters causa la pandemia. Istess ha el pudü preschantar acziuns da success, per exaimpel il Bun Engiadina, al qual differents partenaris e commembers da la società as partecipeschan. Quist bun engiadinais as poja cumprar e retrar in differents affars. Davo tschinch ons darcheu ün’EBexpo Richard à Porta ha eir preschantà il concept da l’exposiziun da commerzi e mansteranza chi’d es previsa la fin d’avrigl 2023 illa halla Gurlaina a Scuol. L’ultima jada vaiva gnü lö l’EBexpo dal 2018, quella jada cun ün’exposiziun da mansters separada. Quista jada dessan ils mansters gnir preschantats ed integrats ill’exposiziun EBexpo e minch’affar chi preschainta ün manster dess gnir marcà specialmaing. Il venderdi davomezdi dals 28 avrigl 2023, gnaran invidadas tuot las scolaras ed ils scolars dal s-chalin ot a l’EBexpo a Scuol. Scha’ls respunsabels organiseschan eir ün program accumpagnant cun trategnimaint nun es amo cuntschaint. «Nus publichain ils detagls cuntinuadamaing sülla pagina d’internet da la società», ha infuormà Richard à Porta. Marchà digital Intant pon s’annunzchar ils commembers e na commembers da la società chi vöglian as partecipar a l’EBexpo cun ün stand. Quai as poja far fin la fin da lügl da quist on. Causa cha las plazzas sun limitadas, vegnan priorisats ils commembers e quai tenor la data d’annunzcha. In occasiun da la radunanza generala da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa ha referi eir Jon Erni da miaEngiadina a reguard il proget cumünaivel per ün marchà digital. Insembel cun discover.swiss ha miaEngiadina sviluppà per incumbenza da la Regiun EBVM ün marchà online, ingio cha affars interessats pon as partecipar cun ün eShop. Quist marchà digital dess gnir activà quista stà, l’organisaziun Bun Tschlin sarà insembel culla Bieraria Tschlin ün dals prüms chi venda ils prodots genuins sülla nouva plattafuorma digitala. «Chi chi ha interess po s’annunzchar pro miaEngiadina», ha dit Jon Erni. Promouver il spazi da viver Eir il directer da l’Associaziun da mansteranza grischuna Maurus Blumenthal d’eira preschaint ad Ardez. El ha preschantà ils resultats d’üna retschercha in Grischun. Tenor quella sarà il svilup demografic e cun quai eir la mancanza da persunal qualifichà ün dals gronds problems futurs da la mansteranza grischuna. Ch’impustüt eir las vals lateralas varan da patir da quista situaziun. Perquai voul el s’ingaschar in avegnir per cumbatter l’emigraziun e promouver l’immigraziun. Chi saja perquai impustüt eir da promouver il spazi da viver per indigens. «Che güdan plazzas da lavur, schi manca il persunal ed il spazi da viver?», as dumonda Blumenthal e’s giavüscha cha’l Grischun dvainta in general plü cuntschaint eir sco lö da lavur e da viver. www.hgv-unterengadin.ch Maurus Blumenthal (da schnestra), Richard à Porta e Jon Erni s’han preschantats a la radunanza da commerzi e mansteranza.

Ils organisatuors fan quint ingon cun var 140 partecipantas e partecipants als cuors da rumantsch intensivs a Scuol chi han lö la fin da lügl. Fingià uossa s’han annunzchadas 73 persunas. Tscherchats vegnan magistras e magisters da rumantsch. Dals 25 fin als 29 lügl han lö ils cuors intensivs da rumantsch a Scuol. Quists cuors vegnan organisats da la Lia Rumantscha per incumbenza da l’Uniun dals Grischs. Fingià uossa – trais mais avant – s’han annunzchadas 73 persunas. Sco cha l’organisatur e collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha, Linard Martinelli declera, es l’interess il plü grond quel pels cuors da principiants e pels cuors d’avanzats. In tuot vegnan sports ils cuors in ot differents nivels. El fa quint cun var 120 fin 140 partecipantas e partecipants. Adüna avantmezdi han lö ils cuors in classa, il davomezdi vain organisà ün program accumpagnant. «Vieplü vaina eir dumondas da partecipantas e partecipants chi vöglian viver dürant quist’eivna pro famiglias rumantschas», quinta Martinelli. Cha quai saja üsità eir pro oters cuors da lingua sün tuot il muond. Perquai tschercha Martinelli eir famiglias chi piglian sü quists students rumantschs. Cha dumondas daja dafatta per sogiuorns plü lungs e cuors da plüssas eivnas. Quai demuossa vieplü cha l’interess per la lingua rumantscha crescha. Amicizchas per vita düranta Sco cha Linard Martinelli disch, as partecipeschan als cuors impustüt persunas chi vöglian gnir ad abitar e lavurar in Engiadina. Da tschella vart esa eir persunas da la Bassa chi han üna stretta relaziun da famiglia o da vacanzas cun l’Engiadina Bassa e chi s’indentificheschan culla cultura e lingua rumantscha. «Blers partecipants chüran ils contacts eir sur ils cuors oura. Uschè naschan adüna bellas amicizchas pel rest da la vita», disch il promotur regiunal da la Lia Rumantscha. Cha la gronda sfida saja actualmaing da chattar avuonda magistras e magisters dürant las vacanzas da stà. Perquai appellescha el ad interessentas ed interessents da s’annunzchar. Üna fin d’eivna rumantscha Sco cha Linard Martinelli disch, han ils cuors da rumantsch intensivs eir ün effet economic per la regiun. Cha l’ultim’eivna da lügl nu saja però turisticamaing la plü attractiva per organisar cuors da rumantsch. Cha perquai tscherchan ils respunsabels eir spüertas attractivas dürant temps da l’on plü quiets. «Nus stuvain in avegnir chattar ün model da cuors dürant la stagiun debla chi’d es finalmaing eir turisticamaing plü attractiva», disch Martinelli. El stübgia per exaimpel vi d’üna fin d’eivna rumantscha in collavuraziun cun tuot ils partenaris turistics. Attractivs sun dvantats dürant la pandemia dal coronavirus eir ils cuors da rumantsch online. Trais jadas l’on vegnan organisats cuors cun desch sezzüdas a duos lecziuns. In tuot daja üna dunzaina da cuors online in vallader. Als 1. october voul Linard Martinelli rablar insembel eir ils partecipants dals cuors online in vallader ad ün inscunter rumantsch in preschentscha fisica. infuormaziuns ed annunzchas sün www.curs.ch Eir il cusglier federal Ignazio Cassis s’ha partecipà l’on passà per ün di al cuors da rumantsch intensiv a Scuol.

Causa renovaziuns vain il Volg ad Ardez serrà per passa ün mais. Ne ün provisori, ne ün servezzan da far cumischiuns es previs per la populaziun d'Ardez. Lapro ha il Volg invlidà d'infuormar il cumün da Scuol davart la serrada. Il Volg ad Ardez vain renovà e perquai serra’l sias portas da sonda, ils 16 d’avrigl fin in venderdi, ils 20 da mai 2022. Causa cha’l fanestrigl postal es eir integrà illa filiala dal Volg, vaiva la Posta infuormà a la populaziun davart la serrada cun ün fögl volant. Ella dumonda a la populaziun da far las fatschendas postalas illa filiala a ­Scuol. La chascha postala ad Ardez po gnir dovrada sco üsità per büttar aint chartas. Üngün provisori Causa cha’l Volg vain be serrà per passa ün mais, nu voul Volg installar ün provisori. Tamara Scheibli, manadra da la partiziun comunicaziun pro’l Volg, disch: «Las lavuors da construcziun i’l Volg Ardez nu pon gnir fattas dürant cha la butia es averta. Ma causa cha la renovaziun nu düra uschè lönch, ha Volg decis da nun installar ün provisori. Il Volg Guarda es avert dürant las uras d’avertüra üsitadas per las cliaintas e’ls cliaints e quel es eir bain ragiundschibel cul trafic public.» Siond cha la staziun dad Ardez sco eir quella da Guarda nu’s rechattan in vicinanza dals minzs dals cumüns, nun es quista soluziun però adattada per glieud cun mobilità limitada. Na la prüma vouta Tenor Andri Florineth, chanzlist da Scuol, nun es il cumün gnü infuormà davart la serrada. Ün servezzan cumünal da cumprar aint nu saja neir na realisabel, causa cha Scuol nun haja las capacitats per üna tala sporta, uschè il chanzlist. Quai nun es neir na la prüma jada cha’l Volg serra üna butia dürant ün mais in ün cumün in Engiadina Bassa: «Avant duos ons es eir gnüda serrada la butia dal Volg a Ftan», disch Andri Florineth, «eir quella jada cun infuormar be cun ün fögl volant e sainza spordscher ün’alternativa per glieud cun mobilità limitada.» 10% rabat pels d’Ardez Causa la situaziun geografica na adattada per glieud cun mobilità limitada, ha la FMR rendü attent al Volg cha quai nu saja üna soluziun satisfacenta. Il Volg ha uossa tut posiziun. Tamara Scheibli, disch: «Sco üsità vain nus gnü discuors cul fittadin, ma displaschaivelmaing vain nus invlidà d’infuormar al cumün. Nus deplorain quist sbalg fermamaing. Sco pitschna bunificaziun survegnan las abitantas e’ls abitants d’Ardez dürant la renovaziun 10% rabat i’ls Volgs da la otras fracziuns da Scuol. Quai pertocca il Volg a Guarda, quel a Ftan sco eir ils duos Volgs a Scuol. Ün fögl volant per infuormar la populaziun davart la bunificaziun segua i’ls prossems dis.» Il Volg ad Ardez vain renovà e serra sias portas la mità da quist mais.

Ils 19 da favrer 2022 sun gnüts transportats 4225 veiculs tras il tunnel dal Vereina – ün di da record. Dal prüm tren d’autos a las 05:05 fin a l’ultim la not a las 00:40 han ils Cuntrasts documentà ün di da nar pro’l transport d'autos. «I vain mincha di saira», disch bainschi il chargiader Peter Meier da la Viafier retica da sia lavur pel transport d’autos dal Vereina. Ils 19 da favrer es quista calma però statta plü co nessaria: Tras il tunnel dal Vereina sun passats quel di 2086 vehichels da Clostra i’l nord in direcziun da l’Engiadina Bassa i’l süd – e 2139 in tschella direcziun. Ün di da nar – ün di cun ota tensiun Sper la sgürezza es la stabilità da l’urari la plü ota maxima – adüna, eir dürant dis da record sco quels da la mità da favrer. Per cha quella stabilità saja garantida, cumbatta il schef dal transport d’autos Simon Rohner insembel cun 9 chargiaders da tren, 6 chaschieras, 6 persunas da la Securitas e 7 cadets da traffic a Selfranga e Sagliains cunter il temp e l’ora. E cunquai cha tuot penda insembel cun tuot, sun eir amo üna jada üna dunzaina da maschinists e la centrala da gestiun a Landquart da la partida. Il motto dal schef dal transport Simon Rohner es perquai eir cler: «Mo cun quietezza – da chatschar uossa nu güda nöglia.» Ils 19 da favrer han ellas ed els guardà cha 4225 veiculs rivan tanter las 05:05 e las 00:40 cun ses trens d’auto (normalmaing be quatter, ma dürant tals dis ses) in temp ütil dad üna a l’otra vart da la muntogna e cha la rait da tren, inclusivmaing quatter trens da persunas, na crouda insembel. Acziun ed in acziun al Vereina Perquai nu vegnan na be ils trens chargiats minuziusamaing, ma eir la plazza da spettar vain gestida exactamaing – tanter oter da Gian Reto Cantieni chi coordinescha las lingias dals autos ed ha adüna darcheu da far cun ün, cul frain a man: «Schi, schi – quist frain a man. Adüna questa coga da frain a man!» I nu quintan però be las minutas, ma eir ils centimeters: Per cha las colonnas as redüan uschè svelt sco pussibel han da gnir chargiats ils trens uschè bain e da stret sco pussibel. Daplüs autos sül tren, plü svelt chi va. «Far il tischlen» – l’art secret al Vereina «Amo ün pa, amo ün pa – bun!» – «Daplü, daplü, daplü---» – «Stop!», es il vocabulari standard pro’l transport d’autos al Vereina. Quai cugnuoscha minchüna e minchün chi’d es fingià passà tras il Vereina: Noziuns chi toccan pro’l vocabulari üsità per chi chi chargia autos süls trens al Vereina. «Tischlen» ha quai nom qua – precis uschè sco pro la BLS, la Bern-Lötschberg-Simplon-Bahn. Là han nempe ils collavuratuors e las collavuraturas da la Viafier retica imprais avant ons, co chi’d es da «prunar» autos sün trens, apunta «far il tischlen». Il film «In di da nar – 24 uras al Vereina» muossa RTR in dumengia, ils 10 avrigl 2022, a las 17.25 ill’emischiun Cuntrasts sün SRF 1 o illa rait: www.rtr.ch Ün di da nar: Ils 19 da favrer 2022 a Selfranga, il portal nord dal tunnel dal Vereina. Als 19 da favrer spettaiva a Selfranga ün'intera "armada" da veiculs da gnir chargiada sül tren tras il Vereina. Ün di da nar: Ils 19 da favrer 2022 a Selfranga, il portal nord dal tunnel dal Vereina.

In lündeschdi, ils 11 d’avrigl 2022 da las 20.15 fin a las 21.15 illa Chasa Jaura a Valchava ed in mardi, ils 12 d’avrigl 2022 da las 13.30 fin a las 14.30 illa Chasa Misoch a Sent preschainta Mollie Chapman ils resultats da seis proget da perscrutaziun. Quai scriva l’Università da Turich in üna comunicaziun a las medias. Per incleger meglder co ch’umans stiman lur ambiaint ha fat Mollie Chapman, scienziada al departamaint geografic da l’Università da Turich, dürant l’on 2019 intervistas cun pauras e paurs da l’Engiadina Bassa e da la Val Müstair. La scienziada laiva savair da las interrogadas ed dals interrogats che chi predschan vi da la natüra e co chi tilla trattan. Davo il referat daja la pussibilità d’ün barat d’opiniuns e per discuors. (cdm/fmr) La scienziada Mollie Chapman preschainta ils resultats da seis stüdi davart la dumonda quant ch’umans stiman lur ambiaint.

Davo quatter ons sco president «ad interim» dal CdH Engiadina dà Domenic Toutsch giò la squadra per la fin da mai. Sco nouv president es gnü proponü il vicepresident dal club Ruedi Haller dad Ardez. La radunanza generala d’elecziun ha lö in principi da gün. Quai scriva RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Quatter ons es stat Domenic Toutsch da Zernez president dal Club da hockey d’Engiadina. Davo cha Marco Ritzmann d’eira gnü tschernü sco president da Grischun hockey, ha il paur e manader da la filiala d’üna chascha d’amalats a Zernez surtut quel uffizi «ad interim». Our dals ün o duos ons planisats, sun tuottüna gnüts quatter. Fingià avant quist inviern vaiva Domenic Toutsch annunzchà sia demischiun. Il presidi dà el giò in occasiun da la prosma radunanza generala. (rtr/fmr) Davo quatter ons dà Domenic Toutsch giò il presidi «ad interim» dal CdH Engiadina.

A basa d’ün’analisa da l’Institut federal per la perscrutaziun da god, naiv e cuntrada per tuot l’Engiadina, ha la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair laschà elavurar ün stüdi chi dess preschantar masüras per gnir plü effiziaints i’l management d’aua. Quai scriva RTR Radiotelevisiun Rumantscha. Il stüdi elavurà dess muossar pussibilitats per spargnar aua e quai in differents secturs, sco ill’agricultura, cun gnir plü effiziants in structuras da sauaziun o pro’l turissem cun modernisar ils indrizs d’innaiver. Ma eir ils cumüns dessan tscherchar ideas per spargnar aua per las chasadas. (rtr/fmr) Ün stüdi dess muossar pussibilitats per spargnar aua.

In sonda passada ha gnü lö illa baselgia San Lurench a Sent ün concert classic cun «Sun e tun» e l’«Orchester Engadin». L’auditori ha giodü ouvras da Respighi, da Vivaldi, Franchomme e Straus. Sco cha Gyula Petendi ha dit al principi dal concert ha gnü Corona üna grond’influenza negativa: «No vain superà ün greiv temp da prouvas dürant ils ultims duos ons e schabain cha no vain gnü grondas difficultats sun eu fich cuntaint cha no vain pudü far frunt a l’epidemia.» Il concert illa baselgia da Sent suot la bachetta dal manader e dirigent Gyula Petendi d’Ardez cun l’orchester «Sun e tun» e cun l’«Orchester Engadin» ha sport cumposiziuns da divers cumponists cuntschaints. Al principi ün’ouvra in tschinch parts dad Ottorino Respighi (1879-1936) cun musica calma ed inspiranta. Solos da Matthieu Gutbub Sco seguond toc es gnü sunada üna cumposiziun dad Antonio Vivaldi (1678-1741) in trais part cun solo da Matthieu Gutbub . El ha muossà cha seis ingaschamaint sco manader da la Musikschule Oberengadin nun es üna surpraisa. «Matthieu tuna frances, ma Gutbub es tipic svizzer. El ha frequentà fingià cun nouv ons la scoul’ota da musica a Basilea. Cur ch’el vaiva 10 ons vain no sunà insembel ed eu n’ha subit badà, quai es ün Gutbub,» ha declerà Petendi. Gutbub es gnü elet sco manader da la Scoula da musica d’Engiadin’Ota e forsa, sco cha Pedendi ha dit, surpiglarà el eir la bachetta sco manader e dirigent. Davo üna cumposiziun surprendenta cun solo da Gutbub dad Auguste Franchomme amo la Serenada Op. 35 per archetists in tschinch parts. Preschaint al concert d’eiran 21 musicistas e musicists cun instrumaints a corda. Eir musica classica In Engiadina Bassa dispuonan bod tuot il cumüns da musicas instrumentalas chi sun importantas per la vita publica, culturala e per la cumünanza. Quai vala eir per cors virils e masdats, diversas chapellas da musica populara, gruppas da pop e da rock, trubadurs e chantauturs, corns da chatscha e oter plü. Quai chi mancaiva d’eiran fuormaziuns da musica classica. Daspö quatter ons daja l’orchester «Sun e tun» chi spordscha la pussibiltà ch’eir musicistas e musicists da la musica classica han la pussiblità da far musica insembel ed as preschantar a concerts. Üna sporta chi cumplettescha la paletta musicala da l’Engiadina Bassa. 21 musicistas e musicists han preschantà ün concert cun musica classica. Matthieu Gutbub e Gyula Petendi (schn.) han gnü plaschair dal concert gratià. Matthieu Gutbub pro seis solo. Concert illa baselgia a Sent (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö ün concert da musica classica illa baselgia San Lurench a Sent. Ils duos orchesters da musica classica «Sun e Tun» da l’Engiadina Bassa e l’«Orchester Engadin» han preschantà ün program da musica classica varià. Las 21 musicistas e musicists cun instrumaints a corda han sunà suot la bachetta dal manader e dirigent Gyula Petendi d’Ardez. Ils preschaints han giodü ouvras da Respighi, da Vivaldi, da Franchomme e da Straus. Ils concerts illa baselgia a Sent sun adüna bain visitats e vegnan organisats da la Società d’Ütil public da Sent cun Regula Ursprung.

La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair less daplü sustegn finanzial dal Chantun per progets da la Terra Raetica. In üna sezzüda chi ha gnü lö d’incuort a Cuoira han rapreschantants da la regiun deponà lur giavüschs. «A nus mancan las finanzas per ans partecipar a progets sül territori da la Terra Raetica», disch Rico Kienz, mainagestiun da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM). Per dumandar daplü sustegn finanzial dal Chantun ha gnü lö d’incuort a Cuoira ün inscunter cun rapreschantants da la regiun e da l’Uffizi per economia e turissem. A quel inscunter d’eiran preschaints eir il president da la Regenza, Marcus Caduff ed il secretari general dal Departamaint d’economia e fats socials, Markus Hassler. La regiun spetta intant amo la resposta dal Chantun. Rico Kienz ha declerà a la FMR la problematica da la regiun. Esser part da progets surregiunals «La regiun es part da la Terra Raetica chi’d es gnüda fundada avant passa desch ons», disch Rico Kienz, «minch’on han lö sezzüdas, ingio chi vegnan trattats progets a favur da las trais regiuns Engiadina Bassa/Val Müstair, Tirol dal Süd e Tirol dal Nord.» I’s tratta da progets cumünaivels per chattar soluziuns vicendaivlas in connex cul trafic public surregiunal, a reguard l’agricultura o, i’ls ultims ons, impustüt dumondas a reguard la collavuraziun i’l sectur da sandà. «La colliaziun d’auto da posta chi passa tras la Val Müstair e tuorna tras il Tirol dal Süd sur il Pass dal Raisch, es per exaimpel ün da quels progets chi s’ha realisà in collavuraziun cun tschellas regiuns», uschè Rico Kienz plünavant. Cha la Regiun EBVM nu’s vöglia partecipar a progets gronds, «ma perquai cha nus nu vain gnanca a disposiziun mezs finanzials per decider scha insomma ans partecipar als progets pitschens, eschan nus in quellas sezzüdas pelplü be preschaints sco statists.» «La Terra Raetica es alch special» Cha’ls cumüns possan bainschi metter a disposiziun da lur vart ün import per la Terra Raetica, ma cha quel manca lura però per oters progets chi gessan a favur da la regiun, declera Rico Kienz. «La Terra Raetica es alch special», uschè il mainagestiun da la Regiun EBVM, «pervi da quai eschan nus da l’avis ch’ella stopcha gnir sustgnüda dal Chantun e da la Confederaziun. Il Departamaint d’economia e dals fats socials nun es però da quel avis.» Üna prüma dumonda da la regiun per sustegn finanzial es nempe gnüda refüsada cun l’argumaint cha’l Chantun metta fingià a disposiziun a mincha regiun 20 000 francs i’l rom da la promoziun regiunala. Rico Kienz: «Eir quia vaina la listessa problematica. Scha nus piglian quel import per la Terra Raetica manca’l in ün oter lö.» Cha per discuter quella problematica s’hajan rapreschantants da la regiun inscuntrà a Cuoira culs rapreschantants dal departamaint e da la Regenza. Integrar i’l büdschet Ch’ün sustegn finanzial da vart dal Chantun füss bainschi collià cun pajamaints equivalents – voul dir cha la regiun, resp. ils cumüns stuvessan attribuir la listessa somma, uschè Rico Kienz, «ma nus vessan lura a disposiziun ün fondo per cha nus ans pudessan partecipar a las ideas o als progets chi güdan a tuot las trais regiuns.» Ün tal pajamaint equivalent as pudessa tenor il mainagestiun integrar i’l büdschet da la regiun e til scumpartir süls cumüns tenor la clav da scumpart. La regiun spetta intant amo üna resposta dal Chantun. Daplü sustegn per la Terra Raetica La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair less daplü sustegn finanzial dal Chantun per progets da la Terra Raetica. I’s tratta da progets per chattar soluziuns in connex cul trafic public, a reguard l’agricultura o, i’ls ultims ons, impustüt dumondas a reguard la collavuraziun i’l sectur da sandà illas trais regiuns Engiadina Bassa/Val Müstair, Tirol dal Süd e Tirol dal Nord. «A nus mancan ils mezs finanzials per decider, scha insomma ans partecipar als progets pitschens. Nus eschan pelplü be statists», disch Rico Kienz, mainagestiun da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. (fmr/an) La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair less daplü sustegn finanzial dal Chantun per realisar progets da la Terra Reatica. Ün da quels progets es statta la colliaziun d’auto da posta tras la Val Müstair i’l Vnuost.

Eu sun aint il tren e guard oura sül lai da Turich. Id es ün di grisch ed i plouva finin. Ils guottins vegnan strats a l’inlunga per lung la fanestra. Il lai es grisch. La sceneria pudess esser üna d’ün cumgià in ün film. Ma eu nu sun trista. La champogna bramaiva la plövgia, il grisch nu’m dà fastidi, a l’ur dal lai ­chatscha il verd. Eu taidl musica da Hania Rani e Dobruschka. Eu n’ha güsta passantà quatter da meis plü bels dis da lavur cun ellas. Aint il studio, ingio ch’eu tagl meis films a Turich, vaina registrà la musica pel film documentar sur da la famiglia Giacometti chi vegn quist utuon aint ils kinos. Ils duos ultims dis es amo rivada la cumpogna musicista chi suna iI cello, Dobruschka (sün instagram sco haniarani e dobrawaczocher). Da rivar a quist punct es stat üna via lunga e crappusa, ün sü e giò, vi’e nan, inavant ed inavo. Ma quist’eivna, davo nouv ons da lavur, d’eira in ün chantun aint il studio da regi­straziun sün üna pultruna da plüsch türkis cun meis quart gross cudesch da notizchas sülla schnuoglia e n’ha tadlà ils exercizis da ­s-chodar aint al clavazin da Hania Rani. Hania es üna duonna da 31 ons chi gira per tuot il mound intuorn e chi fa eir musica per films. In Engiadina Bassa, i’l center da cultura a Nairs, ha ella cumpuonü la musica per meis film documentar. D’inviern es quai ün lö sumbrivaint, ün pa sco in Bergiaglia da quel temp. Seis exercizis da s-chodar aint han tramiss meis sentimaints sün ün viadi. Mumaints bels e trids da quista producziun da film am sun passats davant ils ögls. Cun quists clings illas uraglias guarda uossa oura sülla bos-cha verda. La fin da meis film es palpabla. Hania e Dobruschka sun uossa insembel culla tecnicra Agata aint i’l ajer. Ellas svoulan inavo in lur pajais, la Pologna. Bainbod ha ­Hania üna turnea in Svizra e d’instà sun tuottas duos musicistas invidadas dad ir a Los Angeles per differents concerts. Las musicistas m’han quintà cha tuottas trais hajan fügitivs da la Ucraina in lur abitaziuns in Pologna. Cha’ls uffants, schabain chi sajan in sgürezza, hajan ­problems psichics e vomi­teschan suvent. Quatter eivnas düra uossa quista schmaladida guerra. E nus ans adüsain landervia, provain da verer ils aspets positivs. Ellas han dit cha la Russia haja enorm blera glieud chi sustegna plainamaing a ­Putin e chi nu vöglia gnanca savair ils detagls. La maschinaria dals mezs da massa manipulada tenor il gust dals pussants fa il rest. Sch’eu füss üna mamma in Ucraina o in Russia, füss uossa meis figl da 20 ons vi dal cumbatter per la patria. Quel impissamaint am fa cridar be subit. Mo perche nu sbancan las mammas russas a quist tiran? – Cha quai nu capitarà, am dischan las musi­cistas. Las mammas chi perdan ün uffant pensan, cha lur figl saja ün erox per la Russia. Che muond da ­disperar. La musica da ­quistas duos giuvnas duonnas talentadas es uschè bella ch’ella fa mal. Che mound plain spranzas. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents Rumantschs» (cineasts.ch). Ses film documentar davart la famiglia d’artists Giacometti vegn quest atun en ils kinos svizzers. Susann a Fanzun, cineasta libra

Jon Duri Tratschin (PS) candidescha pel circul electoral Ramosch sco depütà dal Grond cussagl. La FMR dumonda trais tematicas chi occuparan il Grischun i’ls prossems ons. Trais dumondas a Jon Duri Tratschin FMR : In bleras regiuns i’l Grischun mancan abitaziuns per indigens. Co schoglier quist pro­blem? Jon Duri Tratschin: I douvra sgüra masüras regulatoricas sül chomp cumünal. Pro üna revisiun da la planisaziun e da la ledscha da fabrica as poja per exaimpel introdüer zonas per prümas abitaziuns. Üna masüra efficazia, chi’d es eir fingià gnüda discutada füss da limitar la pussibiltà chi exista hoz, tenor la ledscha da seguondas abitaziuns, da vender chasas ve­glias aint ils cumüns sco seguondas abitaziuns. Eu vez quai sco ün dals plü gronds problems chi ha gnü per consequenza cha’ls centers dals cumüns engiadinais sun dvantads e dvaintan adüna amo vieplü vöds. Ün tal müdamaint da la ledscha nu füss probabelmaing pussibel sül livel cumünal. Important esa tenor mai eir cha’l Chantun sustegna ils cumüns pro qui­sta lezcha. La surfatscha da vadrets e naiv eterna s’ha schmezzada dürant quatter decennis (i’l Grischun). La müdada dal clima es üna realtà. Che po far il Grischun? Las emissiuns da CO₂ ston gnir redüttas e quai in prüma lingia cun rimplazzar l’energia fossila tras energia regenerabla. Il chantun Grischun ha decis d’incuort ün plan d’ac­ziun chi muossa la via per rivar a quist böt. Il plan d’acziun, il uschedit «Green Deal», es gnü elavurà i’l Grond cussagl davo üna intervenziun dal parti socialdemocrat. Natüralmaing nu po nos Chantun ed eir na la Svizra sco pajais far cha’ls vadrets nun alguan inavant. Quai cha no pudain far es dad acceptar quista sfida e da’ns partecipar solidaricamaing als gronds sforzs chi ston gnir fats sün tuot il muond per pussibiltar eir a futuras generaziuns da viver sün quist muond. Sco pajais rich es nos dovair tant plü grond da’ns ingaschar in quista chosa. Che tematica politica sta ad El ferm a cour, per la quala El as voul ingaschar i’l parlamaint grischun? Per la regiun am staja a cour da m’ingaschar per mantegner cumüns vivs cun infrastructuras chi pussibilteschan üna vita sociala per tuot las generaziuns. Per cha la populaziun indigena nu diminuischa inavant, voula plazzas da lavur multifarias, scha na in cumün schi almain illa regiun. Eu less m’ingaschar tant sco pussibel per lö d’abitar pajabel per famiglias e glieud giuvna. Il turissem chi sarà eir in avegnir la plü importanta industria per nossa regiun dess gnir sviluppà in möd perdüraivel. Quai voul dir cha no tuots stuvain avair gronda chüra da nos ambiaint chi sarà eir in avegnir ün da noss gronds s-chazis. Sül chomp chantunal am lessa ingaschar per temas davart l’ecologia. Sco manzunà avant sun las regiuns da muntogna pertoccas fich ferm dal müdamaint dal clima. Il plan d’acziun «Green Deal» es üna gronda sfida chi’ns occuparà ils prossems ons. Bleras decisiuns concretas ston amo gnir trattas dal Grond cussagl per cha no rivan da redüer las emissiuns da CO2 a netto-nolla per l’on 2050. La FMR ha trat la sort da 15 da totalmaing 491 candidats/as per il Grond cussagl e lascha respuonder a quels/las di per di, fin la fin d’avrigl, trais dumondas. L’elecziun chantunala es ils 15 da mai 2022. Co cha la FMR ha trat la sort es da verer in ün video cha la redacziun po in cas metter a disposiziun sün dumonda. Il virolog Jon Duri Tratschin vo per la PS illas elecziuns dal Grand cussagl als 15 meg 2022.

I dà bod adüna üna guerra inglur sül muond, ma no d’eiran adüsats da registrar quai e d’invlidar o metter dvart quai. Pel solit ter lönch davent, pel solit nun ans ha quai tocs in nossa vita quotidiana. Uossa es quai oter, la guerra es bod davant chasa, ils fügitivs rivan in noss cumüns, umans chi vivan in maniera sumgliainta sco no, ils purtrets muossan citads desdrüttas, citads sco las nossas. No eschan observatuors, vezzain las destrucziuns, vezzain la violenza, il patir, la disperaziun, pudain sentir cun las duonnas e’ls uffants che cha quai sto esser, laschar in üna vita dal tuot intscherta a baps ed homens. E che pudaina far? Plondscher, exprimer nossa simpatia, blastemmar, taschair e disperar. Id es propcha Venderdi sonch e no eschan cundannats sco las duonnas suot la crusch a verer, brich incleger o sco’ls scolars da Gesu: Mütschir e serrar ils ögls. Venderdi sonch! Cugnuoschaivat vo Schuders? Ün cumünet ot sur Aschera, Schiers, ün pêr chasas, bundant 40 abitants ed üna baselgina, famusa per seis tet da s-chandellas. Tuot es stip a Schuders, la prada, la via da Schiers sü, la senda giò vers la baselgia. Ün cumünet giò’d via. Eu n’ha survgni d’incuort ün filmin chi muossa duos duonnas da Schuders in baselgia, minchüna tira la sua e fa sunar il sain, las suas pendan nempe aint immez la baselgia e sunar as stoja amo a man. Las duos duonnas fan quai fich seriusamaing e davo dischna amo ün pêr frasas: Co ch’ellas as saintan sco observaturas chi nun pon far nüglia per frenar e stoppar la violenza. Ma almain laschar tunar ils sains als haja fat bain. Verer quist filmin, las duos duonnas, chi expriman cun ils tuns da la sunasoncha l’aröv per pasch, per la fin da l’aggressiun, per üna vita sainza violenza, quai d’eira vezzond quella jada ed es amo hoz üna sbrinzla da Pasqua. La vita es ferma sco la mort, la spranza sco la disperaziun. Pasqua!

Als 13 d’avrigl 2022 ha lö i’l Teater a Cuoira la premiera dal toc «Tschlin retour». Cun ün guaffen tuot special piglian ils Fränzlis da Tschlin cun sai a las spectaturas ed als spectaturs sün ün viadi musical in lur patria Tschlin. La scenaria sül palc es simpla – ün pêr sopchas pels musicists, portanotas ed ün grond visur. Uschè inavant nüglia propa da spectacular per ün concert dals Fränzlis da Tschlin. Immez il palc es però posiziunà ün guaffen curius. In lur nouv toc «Tschlin retour» piglian ils Fränzlis da Tschlin cun sai a las spectaturas ed als spectaturs sün ün viadi musical in lur patria Tschlin – id es ün viadi divertent, per part eir irritant e scuril. Ün rolla centrala i’l toc giovan quel guaffen manzunà ed ün classiker da la musica ­populara svizra. Ün guaffen da nar A la prüm’ögliada para’l üna posauna missa insembel sbagliadamaing. Quel guaffen cun ün pom cotschen es però il Cinemaphon. Ed il Cinemaphon es veritalblamaing ün guaffen da nar. Scha Curdin Janett – dal rest il prüm ed unic sunader da Cinemaphon diplomà – schmacha sül pom s’esa dandettamaing a Tschlin – illa stüva dals Fränzlis, sün lur palantschin, illa bieraria, sün üna via champestra o chi’s passa cul Rapid tras las giassas strettas dal cumün. Eir ils Fränzlis müdan dürant il toc tanter palc e taila vi e nan. Uschè sparischa tanteraint ün dals musicist dal palc per cumparair pac plü tard darcheu in ün oter contuorn sülla taila. Sün quella taila vegnan els eir accumpagnats dad oters musikers – ils uschenomnats «special guests» – o chi sunan o chantan insembel cun els svessa in fuormaziun dubla. Cul Cinemaphon nu’s poja però be siglir da scenaria a scenaria, dimpersè eir giovar a «Super Curdinmania» – ün gö da video, i’l qual i’s survegn puncts cun ramassar instrumaints da tola. Tanteraint ha il Cinemaphon però amo ün o l’oter disturbi tecnic chi vala lura da schoglier. Da l’«Arschloch-Zwiefacher» fin pro’ls Beatles Sco cha Madlaina Janett, chi accumpogna las spectaturas ed ils spectaturs tras il toc, ha dit, sajan ils Engiadinais plüchöntsch «austrofins». «Von Tschlin nach Wien» da Domenic Janett e la «Chanzun da Vienna», arrandschada da Curdin Janett, trattan da quella malinconia per l’Austria. Sül programm stan però eir tocs tradiziunals bavierais sco l’«Arschloch von Leinsiedel» e cun «Il cumün in silenzi» da Tumasch Dolf eir classikers rumantschs. Amaturas ed amaturs dal jazz varan plaschair vi dal «Jazz Intermezzo» da Niculin Janett e per fans dals Beatles es «Eleonor Rigby» aint il pogram. A l’ultim han ils Fränzlis dat ün vesti rumantsch ed our dad Eleonor Rigby es uschè gnüda Elena Ratti. Cun «La ballada da la legislaziun forestala» tunan pro’ls Fränzlis da Tschlin dafatta ledschas chantunalas main süttas co sül palperi. Üna rolla prominenta tras tuot il toc ha eir ün classiker da la musica populara svizra. Chenün, nu vegn però tradi da mai. Il grande finale Forsa ch’üna o l’otra spectatura o spectatur es vers la fin da «Tschlin retour» eir uschè irrità sco eu ed as dumonda: «D’eira quai propa üna skiunza immez la stà sün üna via champestra a Tschlin? Che diavel es quai, quista figüra cun cornas chi chamina adüna darcheu tras il purtret? N’haja quai propa vis o forsa be m’insömgià?» La resposta a quellas dumondas as ­survegna a la fin dal «grande finale». Ün’ultima jada sunan ils Fränzlis da Tschlin dal viv sül palc – e virtualmaing sülla taila – cun tuot lur «special guests» sülla plazza davant lur chasa Tschlin. La premiera da «Tschlin retour» ha lö quista saira a las 19.30 i’l Teater da Cuoira. Davo ün’ulteriura rapreschantaziun da daman a saira, van els sün turnea tras tuot la Svizra. Las datas ed ulteriuras infuormaziuns sun da chattar suot: www.tschlinretour.ch Ün viadi divertent e scuril culs Fränzlis Ils Fränzlis da Tschlin saran sainz’oter üna da las plü cuntschaintas fuormaziuns da musica populara da la Svizra. Als 13 d’avrigl 2022 ha gnü lö i’l Teater a Cuoira la premiera da lur nouv toc cul titel «Tschlin retour». Cun ün guaffen tuot special – il Cinemaphon – piglian ils Fränzlis cun sai a las spectaturas ed ils spectaturs sün ün viadi tuot special in lur patria Tschlin e tras differents geners musicals. Id es ün viadi divertent, per part irritant e scuril, e dal sgüra na be per fans da la musica populara. Davo ils duos termins a Cuoira fan els üna turnea tras tuot la Svizra. (fmr/an) I'l toc «Tschlin retour» piglian ils Fränzlis da Tschlin cun sai a las spectaturas ed ils spectaturs sün ün viadi tuot special in lur patria Tschlin e tras differents geners musicals. Il Cinemaphon ha üna rolla centrala i’l toc «Tschlin retour» dals Fränzlis da Tschlin. Üna scena dal toc «Tschlin retour» dals Fränzlis da Tschlin – (da schn.) Cristina Janett, Madlaina Janett, Curdin Janett, Anna Staschia Janett, «special guest» e chantandura d’opera Sara Bigna Janett, Domenic Janett, Barbara Gisler e Niculin Janett.

Eir üna baselgia sto gnir pulida ed uschè s’han in lündeschdi passà chattadas las commembras da la società da duonnas Müstair per la 38avla jada illa baselgia da la clostra San Jon. Suot la reschia da sour Birgitta es la baselgia gnida nettiada e davo han las muongias invidà a la società ad üna buna marenda in cumpagnia. La FMR ha visità la nettiada suot ils vouts sonchs da la Clostra San Jon. Our da la porta averta da la baselgia da la Clostra San Jon a Müstair es in lündeschdi davomezdi sorti ün vent fraid cun ün’odur da savun lom. La sour Birgitta vaiva preparà bagnöls cun aua choda, süjaintamans e sdratscha s’han prunats süls bancs da la baselgia. Plan planet sun arrivadas las commembras da la società da duonnas Müstair. Cun üna sadella ed ün barschun in man, cun ün surrier e prontas per quist servezzan, han las ot voluntarias e la sour Birgitta preparà e puli la baselgia pella stagiun da stà. Preparaziuns per l’avertüra Causa dons vi dals frescos nu po la baselgia da la Clostra San Jon plü gnir s-chodada d’inviern. Perquai nun è’la in funcziun tanter ils prüms november e’ls prüms mai, la baselgia es dürant quist temp serrada. Per cha quella saja lura pronta pella stagiun da stà, pulischa la società da duonnas Müstair daspö l’on 1984 la baselgia da la clostra. «Ma nus nu pulin be la baselgia da la clostra, eir las otras duos baselgias a Müstair vaina puli minch’on. Causa cha la chapella süsom cumün nu vain plü dovrada suvent, nu stuvaina però plü nettagiar quella», disch Patricia Caratsch. Ella es la presidenta da la società da duonnas Müstair, cun sias 42 commembras üna da las grondas societats illa val. Las duonnas da Müstair nu’s chattan be per pulir baselgias, ellas pisseran tuot on per chosas d’interess public. Patricia Caratsch declera: «Nus eschan üna gruppa cun aspets religius, socials e culturals. Pro la part religiusa tocca il cunagir las baselgias o per exaimpel eir preparer l’aperitiv per la caraisma.» Las commembras vegnan da tuot ils cumüns da la Val Müstair, la gronda part però da Müstair svess. Sur il cunfin Ma sper la part religiusa s’ingascha la società da duonnas Müstair eir pella glieud veglia e’ls uffants. La glista cullas lavuors per tuot l’on vain scumpartida a la radunaza generela in avrigl e las 42 commembras s’han d’annunzchar per almain duos lavuors dürant l’on. Tanter oter van las commembras a far la visita a glieud veglia o organiseschan festas pels attempats, ellas fan cranzins d’Advent culs scolarins da scoulina, ellas fan grassins dürant il temp d’Advent, sustegnan mammas cun uffants – dit cuort: la glista cullas lavuors cha la società realisescha in ün on es lunga. Scha la società survain raps per ün servezzan, vegnan quels adüna eir spais per alch social. In ün ciclus da duos ons fa la societed donaziuns ün on 1000 francs a la cassa dals uffants per ün viadi e tschel on 1000 francs per glieud in val chi ha dabsögn ils raps. Sajan quai famiglias da la Val Müstair chi han pati ün cuolp fatal, famiglias cun uffants impedits u ils vaschins a Tuor. Avant ün pêr ons es là nempe arsa giò üna chasa d’üna famiglia e la società da duonnas Müstair ha eir sustgnü lur amis talians cun üna donaziun. Perche cha «la Val Müstair nu schmetta qua al cunfin, quella va inavant fin al God da Chalavaina», disch Patricia Caratsch. Mincha sfalizcha Davo ün cuort discuors cun Patricia Caratsch, è’la ida per sia sadella ed ha be subit sutgnü a sias colleghas. Üna da las commembras m’ha eir dat ün sdratsch ed uschè n’ha eir eu puli l’ün o l’oter banc. Per proteger il lain istoric, vain dovrada be aua choda cun savun lom per la nettiada. Eir per sour Birgitta es il sustegn da la società alch extraordinari: «Quai es uschè bel cha las duonnas ans güdan minch’on, sainza ellas nu gess que insomma na.» Las ot duonnas han nettià mincha sfalizcha dals bancs, il fuond, qualche ulteriuras surfatschas da lain e sour Birgitta ha sper il pulir pisserà cha tuottas hajan adüna avuonda aua netta. Cha las duonnas nu fan quista lavur pella prüma jasa s’haja badà svelt – il team chi funcziuna bain ha in passa ün’ura puli tuot la baselgia. «Ma quai eir grazcha a tuot la preparaziun da sour Birgitta», dischan las commembras. Üna marenda tanter amias Causa cha la Clostra San Jon es ün convent serrà, nun haun las muongias bler contact culla populaziun da la val. «Güst cun tuot la pandemia nu’ns vaina pudü visitar i’ls ultims duos ans davo la nettiada, quai d’eira fich puchà», disch Patricia Caratsch. Il plaschair dal revair, saja quai da la vart da las muongias sco eir da la vart da las duonnas da la società, es stat fich grond. Davo ün bivgniaint cordial da la priora Aloisia Steiner, han tuottas tut plazza vi da la maisa. Üna marenda cun tuorta, chaschöl, charn crüja, pan e painch, tè e cafè, bels discuors e baderledas allegraivlas han tut seis cumanzamaint. «Stimada priora, eu vaiva schon ün pa üna noscha conscienzia cur cha nus d’eiran hoz cha nus pulivan. Nus discurrivan tenor mai ün pa dad ot in baselgia», disch üna da las commembras da la società. La priora tilla ha guardada cun ün surrier ed ha dit: «Hoz es eir ün di special per Dieu, scha sia abitaziun vain nettiada, quai nun es uschè sul.» E quai nu d’eira l’unic stincal chi’d es gnü fat a maisa. Dürant la marenda sun adüna darcheu passedas las otras muongias a salüder la cumpagnia. Las società da duonnas da Müstair vaiva mincha jada ün grond gust e las muongias han survgni ün applaus. Quai d’eira ün zievamezdi plain charità, ingio chi s’ha pudü invlidar tuot il nosch sül muond per ün cuort mumaint. Ed eir per mai sco hom refuormà d’eira quai ün evenimaint special dad ir visiter la nettiada da la baselgia d’üna clostra da muongias, alch fich insolit ch’eu nu vess mai pensà da far. In mincha cas es la baselgia uossa pronta pella stagiun da stà e tuot las duonnas invoutas (e’l redactur) han gnü ün davomezdi plain plaschair. Davo la nettiada han las muongias invidà ad üna marenda in cumpagnia. Patricia Caratsch in acziun cunagind il fuond. In passa ün’ura han las duonnas da Müstair e la sour Birgitta nettià «l’abitaziun da Dieu». La baselgia da la Clostra San Jon a Müstair driva sias portas als prüms da mai, in lündeschdi passà ha gnü lö la nettiada.

Jürg Wirth (PS) candidescha pel circul electoral Sur Tasna sco deputà dal Grond cussagl. La FMR dumonda davart trais tematicas chi occuparan il Grischun i’ls prossems ons. FMR: In bleras regiuns i’l Grischun mancan abitaziuns per indigens. Co schoglier quist problem? Jürg Wirth: Üna pussibilità füss, cha cumüns dessan in dret da fabrica il terrain da fabrica ch’els han amo a disposiziun. Tuot tenor pudessan ils cumüns eir as partecipar o sustgnair cooperativas da fabrica. Reponderar as stuvessa dal sgüra eir, cha immobiglias dal dret vegl e quellas importantas pel purtret da lö pon adüna amo gnir transfuormadas in seguondas abitaziuns. Schi vegnan fingià fabrichadas seguondas abitaziuns füssa da pisserar cha quellas vegnan dovradas uschè suvent sco pussibel. Seguondas abitaziuns sco talas nu sun nempe mal – quellas persunas contribuischan eir a la vita in cumün – mal esa be scha quellas abitaziuns restan vödas. I füss da chattar üna via d’immez. La surfatscha da vadrets e naiv eterna s’ha schmezzada dürant quatter decennis (i’l Grischun). La müdada dal clima es üna realtà. Che po far il Grischun? Quai cha tuots pon far. Sustgnair energias regenerablas e pisserar cha quellas possan gnir dovradas daplü. Scha pussibel as pudessa eir per exaimpel far adöver plü suvent dad energia solara, oramai cha’l chantun Grischun ha bler sulai. Eir d’adattar las chasas ad ün bun standard energetic füss üna pussibilità. O da promouver veiculs electrics o cun ün bass consüm. Che tematica politica sta ad El ferm a cour, per la quala El as voul ingaschar i’l parlamaint grischun? Eu vuless sgüra m’ingaschar per la giuventüna e güdar a s-chaffir sportas ingio ch’els pon as chattar. In quel connex füssa eir da fabrichar oura il trafic public o s-chaffir pussibilitats per cha’ls giuvens possan tuornar a chasa davo sortida – per exaimpel cun ün bus da not. L’ambiaint am sta natüralmaing eir a cour. Pro che tematicas ch’eu am pudess lura propa contribuir mia part, sarà però da guardar. La FMR ha trat la sort da 15 da totalmaing 491 candidats/as per il Grond cussagl e lascha respuonder a quels/las di per di, fin la fin d’avrigl, trais dumondas. L’elecziun chantunala es ils 15 da mai 2022. Co cha la FMR ha trat la sort es da verer in ün video cha la redacziun po in cas metter a disposiziun sün dumonda. Jürg Wirth (PS) candidescha pel circul electoral Sur Tasna sco deputà dal Grond cussagl.

Rico Lamprecht (AdC) candidescha pel circul electoral Val Müstair sco deputà dal Grond cussagl. La FMR dumonda davart trais tematicas chi occuparan il Grischun i’ls prossems ons. FMR: In bleras regiuns i’l Grischun mancan abitaziuns per indigens. Co schoglier quist problem? Rico Lamprecht: Pel mumaint nu daja ingüna recetta per schoglier quel problem. L’iniziativa da seguondas abitaziuns ha restret fich ferm la pussibilità da fabrichar oura abitaziuns existentas – quai ha schmachà insü il predschs. In quel reguard spera chi’s possa schlockiar quellas reglas. In connex culla planisaziun dal territori cumünal ans stuvaina ingaschar chi resta disponibel avuonda terrain da fabrica. Insembel culs cumüns sto il Chantun s’occupar da quellas duos tematicas per chi saja avantman in avegnir avuonda terrain da fabrica e chasas chi pon gnir abitadas da persunas chi vulessan tour domicil in nossa regiun. La surfatscha da vadrets e naiv eterna s’ha schmezzada dürant quatter decennis (i’l Grischun). La müdada dal clima es üna realtà. Che po far il Grischun? Il chantun Grischun ha fingià declerà da tour serius la problematica da la müdada dal clima. Nus vain eir fingià fat bun il GreenDeal chi’ns dà üna pruna pussibilitats per realisar masüras per schaniar nos clima – e quai in tuot las regiuns – saja quai cun sanar energeticamaing las chasas o da bandunar l’energia fossila. Eu vez la problematica dal müdamaint dal clima eir sco problem per pudair viver in avegnir in nossas valladas. Nus badain hoz fingià tschertas chosas e pervi da quai ans stuvaina ingaschar per chattar soluziuns, eir scha nus nu müdaran il clima mundial. Che tematica politica sta ad El ferm a cour, per la quala El as voul ingaschar i’l parlamaint grischun? Pel mumaint m’occupa impustüt la planisaziun dal territori cumünal. Nus stuvain chattar insembel üna soluziun chi varà lura eir ün’influenza sülla situaziun da las immobiglias. Plünavant am vulessa ingaschar per frenar la depopulaziun da las valladas periferas. Sper quai am sta natüralmaing eir l’agricultura a cour. In quel connex vulessa m’ingaschar per avair ün’agricultura sana chi po prodüer illas regiuns, cha nus mettan a disposiziun localitats e güdan pro la vendita e pro’l marchà da quels prodots da fich ota qualità. La FMR ha trat la sort da 15 da totalmaing 491 candidats/as per il Grond cussagl e lascha respuonder a quels/las di per di, fin la fin d’avrigl, trais dumondas. L’elecziun chantunala es ils 15 da mai 2022. Co cha la FMR ha trat la sort es da verer in ün video cha la redacziun po in cas metter a disposiziun sün dumonda. Rico Lamprecht (AdC) candidescha pel circul electoral Val Müstair sco deputà dal Grond cussagl.

Barbla Conrad-Roner (AdC) candidescha pel circul electoral Suot Tasna sco deputada dal Grond cussagl. La FMR dumonda davart trais tematicas chi occuparan il Grischun i’ls prossems ons. FMR: In bleras regiuns i’l Grischun mancan abitaziuns per indigens. Co schoglier quist problem? Barbla Conrad-Roner: Prüma da tuot stuvaina guardar perche chi’d es gnü a quista situaziun e lura definir böts clers e tils perseguitar. Tenor mai stuvaina eir definir quants abitants permanents cha nus lain avair in nossas regiuns e quants pertschients chi pon esser visitaduras o visitadurs plü o main regulars. Sco eir pro oters temas am para important da stübgiar che valurs cha nus vulain avair uossa e per l’avegnir. Eu am giavüschess cha no surpigliessan insembel la respunsibilità per structuras plü innovativas chi servissan a plü lunga dürada co be al profit dal mumaint. Quai nu’m para però be in quista chosa importat, dimpersè in general. La surfatscha da vadrets e naiv eterna s’ha schmezzada dürant quatter decennis (i’l Grischun). La müdada dal clima es üna realtà. Che po far il Grischun? Nus stuvaran reponderar il consüm sainza masüra, reciclar plü bler pussibel, tscherchar e sustgnair funtanas d’energias amo plü efficiaintas. Quellas füssan però eir da dovrar cun saninclet e na be cul pensar chi s’inclegian da sai. Natüralmaing cha la politica sto sustgnair ün bun svilup cun masüras, promoziuns e ledschas. Ma insè voula a tuots chi surpiglian eir svess la respunsibilità per la situaziun – ningün nu po far sulet miraculs ed i voul blers per ragiundscher e müdar alch. I douvra bunas ideas da tuots, impustüt eir da la giuventüna. Che tematica politica sta ad Ella ferm a cour, per la quala Ella as voul ingaschar i’l parlamaint grischun? Impustüt lessa m’ingaschar i’l parlamaint grischun per la fuormaziun, per üna periferia activa, cumüns vivs e per la cultura e la lingua rumantscha. Ferm a cour am stan però eir ils drets eguals ed ün turissem san in üna natüra intacta. Fich important am sun eir l’agricultura, da s-chaffir plazzas da lavur interessantas e da chattar ideas innovativas, creativas e persistentas per pudair dar inavant a la prosma generaziun bunas perspectivas da viver. La FMR ha trat la sort da 15 da totalmaing 491 candidats/as per il Grond cussagl e lascha respuonder a quels/las di per di, fin la fin d’avrigl, trais dumondas. L’elecziun chantunala es ils 15 da mai 2022. Co cha la FMR ha trat la sort es da verer in ün video cha la redacziun po in cas metter a disposiziun sün dumonda. Barbla Conrad-Roner (AdC) candidescha pel circul electoral Suot Tasna sco deputada dal Grond cussagl.

Ils proprietaris da seguondas abitaziuns da la regiun s’han chattats in sonda passada a la radunanza da la IG ZWET Scuol illa sala cumünala. Sper las tractandas ordinarias sun ils preschaints eir gnüts orientats davart temas chi tils pertoccan. Davo duos ons sainza radunanza generala pervi da Corona ha il president da la IG ZWET Scuol, Heinz Zürcher pudü salüdar ils commembers ad üna radunanza in preschentscha. «I nun es simpel da chattar üna data chi va bain per tuots e perquai mancan pro nossas radunanzas adüna divers proprietaris dad abitaziuns secundaras.» El ha deplorà chi nun es stat pussibel i’ls ultims duos ons d’avair contacts persunals tanter ils commembers, ma eir na cul cumün, cun l’organisaziun turistica TESSVM e cullas Pendicularas Scuol Motta Naluns. La IG ZWET dombra var 230 commembers ed il nomer es restà ils ultims ons stabil. Contacts persunals sun tenor il president la megldra pussibiltà da chattar nouvs commembers e quai ha mancà ils ultims duos ons. «Eir ils inscunters d’infuormaziun cul cumün da Scuol nun han gnü lö pervi da la pandemia. Tuot las activitats da la ZWET sun per no tuots importantas, eir per na commembers.» Tractandas ordinarias Il suprastant Felix Häusel ha preschantà il quint cun entradas da 10'300 francs e sortidas da 16'100 francs cun üna perdita da 5'800 francs e cun ün bilantsch dad 8'300 francs. Il preventiv 2022 prevezza ün gudogn da 10'500 francs. Il suprastant e vicepresident Mario Rutz as retira da la suprastanza ed es gnü onurà cun ün regal. Eir il president Heinz Zürcher s’ha vuglü retrar ma pervia da mancanza da successiun es el pront da manar las fatschendas amo per duos ons ad interim fin chi s’ha chattà üna persuna adattada. Per Rutz es gnü elet Thomas Neff chi s’ha preschantà cuort als preschaints. Zürcher ha manzunà ün studi dal cumün da Scuol per optimar la sporta turistica chi dess gnir preschantada prosmamaing e chi’d es cumbinà cun ün grond ingaschamaint finanzial da vart dal cumün. Oters temas nizzats sun stats la mancanza d’abitaziuns per indigens pajablas ed ün studi d’augmaint da valur. Ils bsögns dals «indigens secundars» Sco proprietaris da seguondas abitaziuns sun quels buns e fidels giasts, pajaders d’impostas e consüments. Els aman la cuntrada intacta e las sportas multifarias da la regiun ed as voulan partecipar sco partenaris als interess cumünaivels da la destinaziun turistica. Perquai cultivan els ils contacts e procuran per üna collavuraziun constructiva. Il president Heinz Zürcher ha manà la radunanza. Il suprastant, Mario Rutz ha demischiunà ed es gnü onurà per seis ingaschamaint. Radunanza da la IG ZWET Scuol (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö illa sala cumünala da Scuol la radunanza generala da la IG ZWET Scuol. I’s tratta da la cumünanza da proprietaris da seguondas abitaziuns chi tscherchan il contact cun indigens e cullas autoritats cumünalas, cun firmas ed instituziuns. Ils raduond 230 commembers aman la cuntrada intacta, la sporta generusa ed as voulan partecipar sco partenaris ils interess cumünaivels da la destinaziun turistica. Sper evader las tractandas ordinarias sun ils preschaints eir gnüts orientats davart progets e visiuns da la regiun pel futur.

L’Engiadina Bassa ha daspö sonda passeda ün ulteriur kino: a Lavin ha gnü lö l’avertüra dal Cinema Staziun, ün kino cun 25 plazzas, integrà in l’anteriura remisa da marchanzia da la viafier. Causa grond sustegn da vart da privats, fundaziuns ed eir grazcha ad ün crowdfunding hà il kino prüvà pudü drivrir sias portas cul film «Un Triomphe» dad Emmanuel Courcol. Our dal tren e directamaing aint il kino – quai es pussibel daspö sonda passada a Lavin. Il Cinema Staziun ha 25 plazzas, es avert la fin d’eivna e sper il cinema Rex a Puntraschigna as tratta quai da l’unic kino in Engiadina chi muossa films actuals. La situaziun cineastica existenta, la buna situaziun areguard il trafic public e las sinergias cul Bistro Staziun d’eiran motivs da tour per mans quist proget. Duos cheus davo il Cinema Staziun, Werner Kupferschmid e Rebekka Kern, han quintà a l’avertüra davart la realisaziun e las intenziuns per l’avegnir dal pitschen, ma bellin kino illa remisa da marchanzia. Prümas experienzas L’idea da dovrar la remisa da marchanzia per occurrenzas e sairadas da film vaivan ils intendants dal proget Cinema Staziun fingià daspö plü lönch. «Illa remisa vaina fingià i’ls ultims ons muossà films, uschenumnats films d’experienza. Quai voul dir, aintaquia d’eira fraid e’ls films muossats d’eiran eir fraids. Quai d’eira lura l’experienza», ha declerà Werner Kupferschmied cun ün surrier. L’advocat es part da la squedra dal Bistro Staziun, abita a Basilea, ma vain suvent sü a gestir il bistro integrà illa staziun da Lavin. Quel driva daspö 15 ons mincha fin d’eivna sias portas ed es dvantà ün lö d’inscunter per giasts ed indigens. Üna statistica da l’Uffizi federal da cultura ha muossà, chi dà (pigliand oura ils pitschens kinos a Tschlin ed a Nairs) be ün kino da Valsot fin sü Segl, nempe quel a Puntraschigna. Quista statistica es tenor Werner Kupferschmid statta ün dals puncts da partenza pel proget Cinema Staziun. El ha declerà: «Quai ans ha lura manats sün l’idea da far alch culla remisa. Prüma vaina fingià il bistro, seguonda eschna causa la staziun bain ragiundschibels cul trafic public e terza vaina blers parkegis.» In prüms discuors culla populaziun davart l’idea dal kino es la resonanza statta talmaing buna, cha’ls cheus davo il bistro s’han dits «hai, quai faina uossa», s’ha algordà Werner Kupferschmid. Bun sustegn e crowdfunding Daspö bundant ün on e mez es la squadra dal Bistro Staziun statta in tschercha da sponsuors, els han analisà las circunstanzas existentas ed han pass per pass cumanzà a planisar lur kino illa remisa da marchanzia. Sper las contribuziuns da blers privats e fundaziuns, es üna part dals cuosts gnida finanziada cun ün crowdfunding. Perquai han eir tuot las 25 sopchas dal Cinema Staziun üna placketta cun sü il nom d’ün donatur plü grond. «Quai d’eira üna dals motivs pel success pro we make it, la plattafuorma da crowdfunding. Là ha mincha interessada ed interessà pudü dar 500 francs per üna tala placketta cul nom», ha dit Werner Kupferschmid. Ün ulteriur kino per la val A Basilea han tenor Werner Kupferschmid stuvü serrar almain tschinch kinos dürant la pandemia. «Id es ün curius temp per drivir ün kino. La glieud giuvna douvra plattafuormas da streaming ed els nu fan plü suvent adöver da sportas cineasticas. Da drivir in üna tala situaziun ün kino es ün ris-ch, ma nus sperain cha nus possan promouver il bain cultural film e cha la glieud ans gnia eir a visitar», disch l’advocat da Basilea. Il Bistro Staziun s’ha in seis quindesch ons pudü stabilir sco lö d’inscunter per blera glieud d’utrò, il Cinema Staziun dess però in prüma lingia esser qua pels indigens. In üna prüma fasa driva il kino sias portas mincha fin d’eivna, il focus es sün films moderns dad arthouse. Ün gener specific nun han ils intendants però in vista, minchatant gnaran muossats eir classikers. La plü nouva tecnica Per cha’l kino saja eir attractiv pel public, sun gnüts istallats ils plü nouvs sistems tecnis. «Schi’s gestischa ün kino cun ün beamer, lura s’haja adüna da spettar duos fin trais mais fin chi’s po cumprar il dvd. Nus ans vain a la fin decis per il pü nouv format da kino, il uschenumno dcp. Cun quel pudaina muossar adüna ils films ils plü actuals», ha explichà Rebekka Kern. Ella tocca eir pro la squadra dal bistro, abita a Lavin e sco architecta es ella eir statta respunsabla pella progettaziun dal Cinema Staziun. Las 25 sopchas dal kino sun fattas our da lain da fraischen. Sper quellas ha eir tuot l’ulteriura lavur in lain realisà la falegnameria Peider da Susch. Ils plümatschs verds sun gnüts creats a Scuol da Livia Horrat. Ils respunsabels dal kino han, sco cha Rebekka Kern e Werner Kupferschmid han dit, «miss pais da dar lavur a mansterans indigens». Localitats polivalentas Per trar a nüz las localitats dal Cinema Staziun eir per otras occurrenzas, sco prelecziuns o eir sco local da sezzüdas, es il fuond gnü construi cun elemaints modulars, ha declerà l’architecta. «Ma in prüma lingia dess quai esser ün kino, las ideas co chi’s po dovrar las localitats eir in oters möds sun qua, ma na amo concretas», agiundscha Rebekka Kern. La prüma fin d’eivna d’avertüra es statta vendüda oura cumplettamaing. A las prümas rapreschantaziuns sun però eir stattas invidadas bleras donaturas e blers donatuors. Per las trais sun in sonda davomezdi rivats ils giasts e cul film «Un Triomphe» dad Emmanuel Courcol ha cumanzà a Lavin üna nouv’era cineastica. In sonda ha gnü lö l'avertüra dal nouv kino a Lavin cun trais rapreschantaziuns dal film «Un Triomphe» dad Emmanuel Courcol. Cun la tecnologia pü moderna muossa il Cinema Staziun mincha find'eivna films da tuot ils scheners. Il kino es integrà in l'anteriura remisa da marchanzia da la staziun da Lavin. Mansterans indigens han realisà las lavuors da renovaziun i'l Cinema Staziun.

Sainza dubi inspirà da la natüra ha l’uman adüna eir vuglü structurar il di e l’on. Üsits sco il tschaiver, Chalandamarz o Pasqua sun bunas perdüttas per quai. Ma l’interess da l’uman sco creatüra ambiziusa d’eira eir da s-chaffir structuras bler plü finas e na da lavurar be cun cler e s-chür e chod e fraid. Per quel scopo ha’l inventà guaffens ed apparats per masürar il temp cul gir dal sulai, cun agüd da sablun o dad aua. Plü tard sun gnüts pro eir ils apparats mecanics cha no nomnain uras. E cullas uras da paraid, las uschedittas Schwarzwälder, e las uras da bratsch sun naschüts nouvs üsits. Mincha di da la listess’ura ha il bap trat sü l’ura da paraid e l’ha drizzada tenor il radio. Ma eir las uras da bratsch sun gnüdas accordadas tenor ils tuns da Beromünster. Ed illa chasa da la direcziun da la Viafier retica es ün’ura chi ha drizzà da Cuoira inoura tuot las uras da las staziuns in Grischun, per ch’ellas muossan dapertuot il listess temp, tant a Mustér sco eir a Scuol. Las uras mecanicas sun bain plü o main precisas, ma na propi exactas – congualà cullas uras da quarz d’hozindi. Per muossar quant bunas chi sun, las uras mecanicas, chi’s tiran sü svess cul movimaint dal bratsch, ha l’industria d’uras svizra introdüt il standard «cronometer». Ün’ura chi porta quista qualificaziun nu das-cha divergiar da l’ura atomara per daplü co duos secundas al di. Quant precisa cha la mecanica d’üna tal’ura sto esser, po minchün s’imaginar svess. Ma che far cun ün’ura d’üna tala precisiun, schi nu’s voul tilla portar sün sai per ün tschert temp, per exaimpel dürant las vacanzas? Il plü tard davo ün’eivna sta’la nempe salda. E quai nu tilla fetscha bain, para. Ün da noss amis – ün uschenomnà «tüftler» – m’ha construi per quel scopo ün apparat chi funcziuna cun forza solara e chi schmuainta l’ura tenor ün program ch’eu poss definir svess. Uossa stordscha quel apparatin mincha di la bunura e la saira per ün quart d’ura mi’ura da bratsch, eir sch’eu nu tilla port sün mai, e quai in möd fich ecologic be culla forza dal sulai. Simplamaing super. Peider Andri Parli è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

Il Club da hockey Engiadina ha nominà a Domenic Bott sco scheftrenader. Pel president dal Cdh Domenic Toutsch chi ha demischiunà proponarà suprastanza a la radunanza generala a Ruedi Haller sco successur. Successiun in fuorma d’ün quartet Il nouv quartet da trenaders dal Cdh Engiadina consista da Domenic Bott, Andri Riatsch, Leo Camichel e Benny Wunderer. A la fin da la stagiun passada in seguonda liga da hockey vaiva il trenader da fin uossa, Benny Wunderer, express il giavüsch da pudair dar giò la respunsablità da la prüm’equipa e da’s concentrar in futur sülla lavur culs juniors. Causa la desditta dal trenader Benny Wunderer han ils respunsabels dal Cdh responderà la situaziun: Da prüma davent d’eira cler cha l’equipa na po ingaschar ün trenader chi cuosta plüs 10'000 francs. Perquai hana tscherchà üna soluziun interna. Uossa ha il Cdh Engiadina chattà quista soluziun. Il schef da sport dal Cdh Engiadina, Domenic Bott, dvainta schef trenader. Sper el s’occupan però eir amo l’anteriur giovader Andri Riatsch, Leo Camichel ed il trenader da fin uossa Benny Wunderer da la prüma squadra dal Cdh Engiadina. Successiun reglada Uschea ha il CdH Engiadina reglà la successiun pel post da trenaders. Fingià plü bod vaiva il president ‘ad interim’ Domenic Toutsch dat cuntschainta sia demischiun. Pro la prosma radunanza generala dal club als prüms da gün 2022 gnarà proponü a la radunanza generala il vicepresident Ruedi Haller dad Ardez sco nouv president. Domenic Toutsch, Benny Wunderer e Jon Corsin Rizzi (da schn.) s'allegran da la soluziun cha'l Cdh Engiadina ha chattà.

L’ün o l’oter as regordarà amo cur cha l’uors M13 es trottà avant precis desch ons tras l’Engiadina e’l Puschlav ed ha pisserà per furori. Ma chi as regorda amo ch’el ha güdà a sclerir ün mordraretsch? – Üna recapitulaziun in fuorma protocollara. Id es mardi, ils 19 da favrer 2013. Tanja B. (36) e seis amant Christoph M. (43) sezzan illa sala dal tribunal da Ravensburg in Germania ed as ston güstifichar davant güdisch. Els han planisà e realisà il mordraretsch a Peter Hilber (39) – ün vendader da delicatezzas oriund dal Tirol dal Süd, stat resident a Friedrichshafen in Germania, hom da Tanja B. e bap da seis figl da ses ons. Il pêrin es achüsà per: mordraretsch malign. La bunura dal listess di seguan illa Val Puschlav tschinch homens ad ün signal da GPS. Id es il signal da la tschinta da culöz dad M13. Sdruoglià da seis sön d’inviern ed in tschercha da pavel vaiva l’uors avant pacs dis inscuntrà ad üna matta giuvna. Ella ha surgni ün schoc ed ha stuvü gnir manada a l’ospidal. M13 es achüsà dad esser: uors da problem. Las giradas dad M13 L’istorgia dad M13 ha cumanzà als 7 d’avrigl 2012. El ha surpassà il cunfin tanter l’Italia e la Svizra e pisserà fingià cuort davo seis arriv in Engiadina per furori. Infra las prümas eivna ha el rumi oura masainas e s-charpà üna chavra. Als 12 d’avrigl 2012 es el gnü narcotisà ed ha surgni ün emettur per gnir survaglià. Als 17 d’avrigl 2012 ha’l fat ün’excursiun i’l Tirol, ma es tuornà davo cuort temp darcheu in Svizra. La saira dals 30 d’avrigl 2012 es M13 gnü tschüf in vicinanza da Scuol d’ün tren da la Viafier retica. «Ad M13 vaja seguond las circunstanzas bain», ha infuormà Georg Brosi – da quel temp manader da l’Uffizi chantunal da chatscha e pes-cha – quatter dis plü tard. Pro la collisiun es però gnü dannagià l’emettur dad M13 chi nu transmetta ingün signal plü. La fin da gün 2012 – M13 es gnü vis sül Pass dal Güglia. Al principi da lügl es el gnü danövmaing narcotisà ed ha surgni ün nouv emettur. Per ün temp es l’uors girà tanter la Svizra e l’Italia vi e nan. Las novitats da bes-chas s-charpadas s’han augmentadas: mità da lügl duos beschs illa Val Poschiavo, pac plü tard amo üna jada quatter beschs, in settember perfin üna chavalla d’asen plaina. Principi d’october 2012 – intant ha’l pers la temma da l’uman – es M13 rivà fin sülla plazza da scoula a Poschiavo ingio ch’el ha plündrià üna masaina. A la tschercha d’alch da magliar ha el ruot aint la mità da november in üna chasa i’ls contuorns da Poschiavo. La chasa d’eira per furtüna abitada be las fins d’eivnas. A partir da la fin da november 2012 esa gnü plü quiet – M13 ha fat seis sön d’inviern. Las istorgias as cruschan L’istorgia da Tanja B. e da seis amant Christoph M. ha cumanzà fingià avant las aventüras dad M13 in Svizra. Il pêrin, chi s’ha imprais a cu­gnuoscher sün üna plattafuorma da dating, laiva avair our d’peis a Peter Hilber. Insembel han els planisà seis assassinadi. A partir dals 4 d’october 2011 ha Christoph M. googlà in seis lö da lavur plüssas jadas co chi’s pudess realisar il perfet assassinadi – sainza laschar inavo stizis. Sco falegnam ha’l con­strui perfin üna chaista aposta per transportar la bara. Il plan oriund da tös-chantar a sia victima cun medicamaints nun ha funcziunà. Tanter ils 20 e 22 d’avrigl 2012 ha Chri­stoph M. coppà a Peter Hilber in sia abitaziun cun 14 cuolps cun ün fier da stirar sül cheu e cun til strangular. Als 23 d’avrigl 2012 ha Tanja B. annunzchà – intant in spranza da Christoph M. – a la polizia cha Peter Hilber saja spari. Als 25 d’avrigl 2012 s’han cruschadas las ­istrogias. Dürant sia excursiun i’l Tirol ha M13 fat crodar ün bös-ch sün üna lingia da forza in vicinanza dal cumün da Spiss in Austria ed uschè chaschunà ün incendi da cultura. Ün dals polizists chi d’eira gnü a sustgnair ils pumpiers ha scuvert üna bara in ün vallun suot la via. Sco cha examinaziuns a l’Institut forensic a Puntina han muossà plü tard, d’eira quel mort Peter Hilber. Pass per pass e detagliadamaing han las autoritats penalas in Austria e Germania uschè pudü reconstruir l’agir da Tanja B. e da seis amant. Las sentenzas Als 19 da favrer 2013 spettan dimena ils trais achüsats lur sentenza. Per ün es quella però fingià decisa. M13 es massa privlus per la populaziun e sto gnir sajettà. A las 9.30 va in üna gonda sur il Lai da Poschiavo il tun mortal – la bes-cha rapaza crouda insembel davo pacs pass. A Ravensburg ston Tanja B. e Christoph M. spettar amo üna ün pêr eivnas a lur sentenza. Pel mordraretsch a Peter Hilber vegnan els sentenzchà als 18 da gün 2013 cun parschun per vita düranta. M13 ha güdà a scuvrir ün secret Avant desch ons vaiva l’uors M13 procurà per agitaziuns in Val Müstair, Engiadina e’l Puschlav. Al principi d’avrigl 2012 d’eira M13 gnü sur il cunfin talian in Svizra. Il prüm tuot chi s’al­legraiva dal retuorn da l’uors. Ma lura ha’l cumanzà a rumir oura masainas e s-charpar bes-chas. Na be ils apiculturs e’ls paurs han cumanzà a pretender chi gnia fat alch cunter quist uors problematic.. Precis da quel temp vaivan commess in vicinanza dal cumün tirolais Spiss üna duonna tudais-cha e seis amant ün mordraretsch. Al pêr füssa forsa gratià da zoppantar, da te­gner secret quel crim. Mo lura ha M13 fat üna spassegiada in quels contuorns. (fmr/fa) Perfin RTR vaiva «dovrà» dal 2012 l’uors M13 per far reclama. L’uors M13 vaiva pisserà avant desch ons per furori in Engiadina ed illa Val Poschiavo. Ma la bes-cha rapaza ha eir güdà a sclerir ün mordraretsch.

Prosmamaing salva l’Uniun dals Grischs a Zernez sia radunanza generala. I’l center da quella sarà la tschercha da persunas chi surpiglian il presidi, la chüra dal vocabulari online ed oter. In sonda, ils 23 avrigl, a las 9.30 cumainza la radunanza generala da l’Uniun dals Grischs (UdG) a Zernez i’l aditori dal Parc Naziunal Svizzer. La radunanza gnarà manada per l’ultima jada dal president Hermann Thom: «Davo quatter ons in quista funcziun n’haja decis da’m retrar», disch el e manzuna ch’el nu varà lungurus: «Ün dals motivs per mia demischiun es ch’eu sun president eir da la corporaziun evangelica da Zernez, e quai dà eir bler da far.» Ch’implü haja’l gnü problems culla sandà, «perquai lessa uossa redüer ün pa la lavur.» Eir otras demischiuns in suprastanza Sco cha Hermann Thom cuntinuescha es l’UdG confruntada cun ulteriuras persunas chi’d es da rimplazzar in suprastanza. «Üna da quellas es Duri Denoth chi chala davo ot ons causa la limitaziun dal temp d’uffizi.» L’otra suprastanta chi ha demischiunà es Martina Shuler: «Ella ha badà cha la Chesa Planta tilla dà fich blera lavur», constata il president scadent, «uschè blera ch’ella sto demischiunar pro l’UdG.» Uschea restan amo Romedi Conradin e Victoria Mosca in suprastanza. Fin in sonda provaran els da chattar trais persunas chi’s mettessan a disposiziun per cumplettar darcheu quista suprastanza. «Nu stuvain ir a la radunanza cun mans vöds» Romedi Conradin da Sta. Maria e Victoria Mosca da Samedan as mettan a disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi in suprastanza da l’UdG. «Romedi ed eu eschan its fingià bod a tscherchar glieud per occupar ils posts vacants in suprastanza», disch Victoria Mosca, «e no vain chattà ün pêr persunas chi füssan prontas da’s metter a disposiziun, scha la radunanza tillas elegia.» Ch’els sajan cuntaints chi nun manglan ir in sonda a la radunanza generala a Zernez culs mans vöds, agiundscha ella. In quai chi reguarda il president o la presidenta declera Victoria Mosca cha la suprastanza as constituischa svessa, «chi chi surpigliarà il presidi vain dimena decis pür in ün seguond pass.» Da chattar ha l’UdG eir üna successura o successur per Duri Schwenninger illa cumischiun sindicatoria. Plazza vacanta eir pro’l dicziunari online «L’UdG tschercha eir amo inchün chi surpiglia da Gion Tscharner la chüra dal dicziunari online», infuorma Hermann Thom, «el ha fat quella lavur dürant l’ultim decenni, ma uossa lessa’l cun seis 88 ons chalar.» Fin uossa nun ha l’UdG amo chattà üna persuna successura. «No vain discurrü cul linguist Michele Badilatti, ma quel ha dit cha per el füssa massa bler, da lavurar pro’l Dicziunari Rumantsch Grischun, far sia dissertaziun ed eir amo chürar il dicziunari online da l’UdG.» Michele Badilatti conferma quai: «Eu n’ha ponderà, ma sco dit, sper tuot mias otras activitats füss quai massa bler.» A sia ultima radunanza generala sco president pudarà Hermann Thom salüdar in sonda eir ad inchün dal presidi da la Lia Rumantscha: «L’on passà ans vaiva il secretari general Diego Deplazes fat la visita, ingon gnaran o Gianna Luzio o Urezza Famos o fosa eir tuottas duos.» Diego Deplazes, il secretari general da la Lia Rumatscha, e Hermann Thom l’on passà a Zernez a chaschun da la radunanza generala 2021 da l’UdG. Radunanza cun plüssas elecziuns In sonda salva l’Uniun dals Grischs (UdG) a Zernez i’l auditori dal Parc Naziunal sia radunanza generala. La suprastanta Victoria Mosca e seis collega Romedi Conradin sun ils unics chi’s mettan a disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi. Quai significha cha la radunanza generala varà in sonda d’eleger üna o ün successur per Duri Denoth, per Martina Shuler e pel president Hermann Thom. Davo quatter ons ha’l decis da’s retrar: «L’on passà vaiva la radunanza decis da restar pro’l nom Uniun dals Grischs, quist on invezza ha’la dad eleger nouva glieud.» Noms nu po ella tradir ingüns, «ma che ch’eu poss dir es cha no vain chattà plüssas persunas chi füssan prontas da’s metter a disposiziun pels posts vacants», disch Victoria Mosca. (fmr/fa)

In sonda, ils 30 d’avrigl 2022 a partir da las 8.30 ha lö a Müstair il «Di da cuntrada» organisà da la Biosfera Val Müstair. Lö da reuniun es illa cuort da la Clostra San Jon. Quai scriva l’organisatura in üna comunicaziun a las medias. Insembel cun l’Uffizi forestal dal Cumün da Val Müstair, la società da chatschaders Turettas, la società da pes-cha Val Müstair e la Pro Natura Val Müstair spordscha la Biosfera Val Müstair a la populaziun la pussibilità da far dürant trais fin quatter uras differentas lavurs a favur da la biodiversità e da la cuntrada da cultura. Dürant il giantar offert pon las interessadas ed ils interessats gnir a savair daplü davart la valur da la biodiversità e davart ils progets curraints dal parc da natüra. (cdm/fmr) Als 30 d’avrigl 2022 ha lö a Müstair il «Di da cuntrada».

Tant rumantsch sco quista gövgia, illa debatta per introdüer üna traducziun simultana aint il Grond cussagl, nu s'haja dal sgür amo mai dudi aint il parlamaint grischun. Bleras deputadas e deputats han tgnü lur pleds in lur aigna lingua - in rumantsch o in talian. Ed ils blers dad els ed ellas han pledà per introdüer quista traducziun simultana. Uschè ch'üna gronda maiorità s'ha laschà persvader ed ha acceptà la proposta cun 88 cunter 14 vuschs. «Stai si, defenda, Romontsch, tiu vegl lungatg...» - Il deputà Lorenz Alig (PLD, Foppa) ha laschà gnir a pled perfin al poet sursilvan Giachen Hasper Muoth in gövgia aint il Grond cussagl. Cun üna clera intenziun: persvader a deputadas e deputats dad entrar illa proposta da la cumischiun predeliberanta e dad introdüer la traducziun simultana pellas debattas dal Grond cussagl. Sco president da la gruppa rumantscha aint il Grond cussagl ha Lorenz Alig perfin declerà da vulair fotografar per la prüma jada il resultat da votaziun chi cumpararà lura süls moniturs in sala. Lorenz Alig: «Per arcunar la cumprouva e per pudair rapportar a la publicità da la solidarità demuossada in quist parlamaint.» La decisiun a favur da la traducziun simultana es lura statta clera. Cun 88 cunter 14 vuschs han deputadas e deputats as laschats persvader da la proposta preschantada dal president da la cumischiun predeliberanta Gian Michael (AdC, Schons). El ha chattà sustegn da blers grondcusgliers da lingua rumantscha chi s'han express in chosa, e quai in lur lingua materna. Discuorrer illa lingua da la mamma Uschè ha eir il deputà e secretari general da la Lia Rumantscha, Diego Deplazes (AdC, Cadi), tut il pled: «Nus deputadas e deputats da lingua rumantscha e taliana eschan suvent obliats da'ns exprimer per tudais-ch per gnir insomma udits e per dar pais a noss votums.» Da l'obligaziun da s'exprimer per tudais-ch nu s'haja però dudi inguotta quista gövgia aint il Grond cussagl. Mario Salis (PPS, Engiadin'Ota) ha dit chi nu saja bain «na acceptabel hozindi cha persunas nu possan per ün o l'oter motiv na s'exprimer in lur lingua materna». Eir il deputà Enrico Kienz (PLD, Ramosch) e la deputada Gaby Thomann (PLD, Surses) nun han laschà ingün dubi chi saja ura e strasura per üna traducziun simultana. Eir Rico Lamprecht (AdC, Val Müstair) ha pledà per entrar illa fatschenda, eir per cha'l parlamaint grischun doda üna jada ün pled in jauer. Dar fadia impè da tradüer Ma id ha eir dat cuntervent i'l parlamaint. Cunter tradüer ils votums rumantschs e talians s'han express ils rapreschantants da la PLD - Rudolf Kunz (Cuoira) e Duosch Fadri Felix (Suot Tasna). Per Rudolf Kunz es üna traducziun simultana cuntradictorica a la politica da linguas grischuna da promouver l'incletta vicendaivla tanter las diversas gruppas linguisticas. Ina quella direcziun ha eir argumentà Duosch Fadri Felix chi'd ha manajà cha mincha deputada e mincha deputà possa incleger cun ün pa buna vöglia ils votums in lingua taliana o rumantscha: «Tradüer simultan nun es perquai necessari.» Per Clemens Berther (AdC, Cadi) es quella traducziun però plü co necessaria. El ha rendü attent a las staintas ed a las sfidas da s'exprimer libramaing in üna lingua estra aint il plenum. «Nus pudain uschè discuorrer in avegnir plü spontan e plü direct, scha nus pudain discuorrer in nossa lingua materna.» E Clemens Berther ha tschüf sustegn dal deputà Bernhard Niggli (AdC, Aschera) chi tgness seis votums eir plü jent i'l dialect dal Partens impè dad in tudais-ch da scrittüra. Plüssas deputadas e deputats - eir da las vals talianas dal Grischun - han gnü plaschair da la debatta intensiva da quista gövgia, in trais linguas. Els speran cha quai resta la realtà eir in avegnir. Plaschair da la decisiun a favur da la traducziun simultana ha s'inclegia eir gnü il deputà Tobias Rettich (PS, Tschinch cumüns) chi vaiva insè lantschà tuot la debatta per üna traducziun simultana illa sala dal Grond cussagl. Avant ün pêr ons vaiva Tobias Rettich nempe fat ün'instanza culla dumonda correspudenta, schi nu fess sen d'installar üna traducziun simultana i'l parlamaint grischun. Uossa es crodada la decisiun - e Lorenz Alig ha pudü far sia fotografia. Ils votums vegnan tradüts In avegnir vessan - tenor la decisiun da quist'eivna dal parlamaint grischun - da gnir tradüts ils votums da grondcusglieras e grondcusgliers, almain parzialmaing. Il parlamaint es segui in gövgia illa sessiun dal Grond cussagl a la proposta da la cumischiun predeliberanta. E quella proposta prevezza cha'ls votums tudais-chs vegnan tradüts in talian ed ils votums rumantschs e talians in lingua tudais-cha. Però la proposta desista da tradüer eir amo tuot in lingua rumantscha, per radschuns da cuosts ed eir perquai chi füss greiv da chattar il persunal qualifichà ed il spazi per installar ulteriuras boxas da traducziun. Cun quista varianta parziala da traducziun simultana vain però garanti cha eir Rumantschas e Rumantschs pon s'exprimer i'l parlamaint grischun in lur lingua e gnir inclets sur üna traducziun in tschellas duos linguas chantunalas. Sco cha la cumischiun predeliberanta vaiva communichà il principi d'avrigl cuosta l'intera installaziun 1,2 milliuns francs. Ils cuosts annuals pella traducziun simultana importaran lura 230'000 francs. (fmr/dat)

L’agronoma Braida Thom tschercha soluziuns per render chadainas da nudritüra plü dürablas. Guerras ed il müdamaint dal clima pon influenzar quellas chadainas – però eir il cumportamaint da la consümenta e dal consüment. La crisa in l’Ucraina ha pisserà cha’ls predschs per carburants han surpassà la marca da duos francs al liter. Uschè üna crisa influenzescha eir il marchà da mangiativas. Quai as bada – almain in Svizra – intant be a l’ur. Ma na be guerras, dimpersè eir il müdamaint dal clima, möds da producziun ed a la fin eir il cumportamaint da la consümenta e dal consüment pon avair ün’influenza. In sia lavur a la Scoul’ota politecnica a Turich s’occupa l’agronoma Braida Thom (28) dad Ardez cun dumondas co cha chadainas da producziun da nudritüra pon gnir plü dürablas e co cha l’aspet human sto gnir integrà. Problematicas d’ün sistem colonial «Id es extremamaing cumplex. Da müdar be ün factur nu güda bler», disch Braida Thom. Cha’l plü sensibel saja la chadaina da producziun pro quellas o quels chi cultiveschan ün prodot – per exaimpel las pauras ed ils paurs da cacau a Ghana: «Nus vain provà d’incleger e da chattar ideas e masüras cunter las deblezzas da las chadainas da valur da cacau, ma eir da guardar scha quellas masüras sun realisablas i’l context local e scha las pertoccas o’ls pertocs sun insomma motivats da tillas realisar.» Ch’in sia lavur in Africa observ’la, ch’üna da las problematicas centralas deriva d’ün sistem colonial ingio cha las inegualitats sajan adüna amo fich preschaintas, declera l’agronoma: «Las producentas ed ils producents tschüffan amo adüna la plü pitschna part dal predsch cha la consümenta e’l consüment paja. Pauras e paurs da cacau a Ghana o a la Côte d’Ivoire nu sun per exaimpel organisats in cooperativas per influenzar quel predsch.» La lavur scientifica da Braida Thom nu güda bainschi na a fuormar da quellas cooperativas, ella integrescha però las producentas ed ils producents in sias perscrutaziuns: «Uschè pudaina manar insembel differents acturs ed i’l meglder cas s-chaffischan els svessa collavuraziuns.» «I voul ün müdamaint da cumportamaint» «Minch’on vain degradada üna surfatscha plü gronda co la Svizra», uschè Braida Thom – il müdamaint dal clima, la cultivaziun na dürabla o l’expansiun da zonas urbanas sun be ün pêr dals facturs chi pisseran cha quel terrain nu po plü gnir cultivà. «Per reagir o per müdar il sistem da cultivar ed uschè evitar quella degradaziun, vulessa però ün müdamaint dal sistem.» Cha pro tuot quellas differentas problematicas saja greiv da dir co chi’s pudess insomma müdar alch o ingio cumanzar, disch l’agronoma: «Per cha minchün possa viver bain stuvessan las chadainas da producziun gnir plü democraticas ed integrar tuots ils partits illas decisiuns. Ed i voul ün müdamaint da cumportamaint chi cumainza pro mincha singula persuna.» La soluziun nun es tenor ella però da tscherchar i’ls extrems. Ch’uschè nu güda bler da consümar be amo prodots indigens per proteger l’ambiaint: «Üna retschercha ha per exaimpel muossà cha da mangiar maila svizra es meglder per l’ambiaint be fin in mai o gün. A partir d’ün tschert punct pon esser las emissiuns per tgnair in salv quels früts in hallas sfraididas plü grondas co las emissiuns da l’import.» Ün effet da domino D’evitar cumplettamaing imports ed exports nu güdess insomma na bler – els nu sun nempe per se noschs: «Schi’s desistiss a l’import da cacau vess daplü dad ün milliun famiglias i’ls pajais da producziun ün problem massiv – plü grond co hozindi pervi dals predschs bass.» Cha tscherts pajais sajan oramai fich dependents dad exports o imports. Quai as muossa pel mumaint eir illa crisa tanter l’Ucraina e la Russia. L’Ucraina es tanter ils «top ten» dals producents da gran da tuot il muond. Tenor l’agronoma ha üna crisa in uschè ün pajais ün grond effet sül marchà e süls predschs – dal gran svess, ma eir d’otras mangiativas: «In l’Ucraina gnarà plücofacil prodot damain, uschè cha’l predsch pel gran s’augmainta. Quai es per exaimpel per ün pajais sco l’Egipta chi importa bler da quel prodot ün fich grond problem. Impustüt scha la populaziun spenda fingià üna gronda part da lur paja per mangiativas.» Da tschella vart es però eir la Russia chi’d es ün grond producent da fertilisaders. Pajais sco la Brasilia sun cumplettamaing dependents d’imports da fertilisaders per prodüer per exaimpel soja, declera Braida Thom plünavant, «eir quia s’augmantaran ils cuosts per la producziun ed a la fin eir il predsch dal prodot. I’s vezza damaja cha’l marchà da mangiativas es fich globalisà. Uschè üna crisa ha svelt ün effet da domino.» Üna lavur i’l muond dal cacau e dal cafè Braida Thom es nada dal 1993 ed ha frequentà la scoula primara ad Ardez. Dal 2006 fin 2012 ha ella fat la matura a l’Institut Otalpin Ftan ed in seguit stübgià agronomia a Turich ed a Vienna. Davo sia lavur da bachelor ha ella fat divers praticums in Brasilia, i’ls pajais baltics ed in Svizra. Per sia lavur da master s’ha ella partecipada ad ün proget per analisar la resistenza da chadainas da valur da cacao a Ghana e da tef – üna sort da panitscha – in Ethiopia. Dal 2018 fin 2021 ha Braida Thom lavurà pro’l World Food System Center – il center da cumpentenza da la Scoul’ota politecnica a Turich per sistems da nudritüra dürabels. Dal 2019 fin al 2022 s’ha ella partecipada illa gruppa da lavur per ecosistems agronomics dürabels da la Scoul’ota politecnica a Turich e fat ün’evaluaziun socioeconomica d’ün proget implementà d’üna firma da cacao illa Côte d’Ivoire. A partir da mai 2022 cumainza Braida Thom sia lavur da doctorat illa gruppa «Agroecological Transitions» da la Scoul’ota politecnica a Turich. Ella analisescha l’impronta ecologica da chadainas da valur da cafè in Brasilia ed illa Republica Democratica dal Congo. R ender chadainas da nudritüra plü dürablas La crisa in l’Ucraina ha pisserà cha’ls predschs per carburants han surpassà la marca da duos francs al liter. Uschè üna crisa influenzescha eir il marchà da mangiativas. Quai as bada – almain in Svizra – intant be a l’ur. Ma na be guerras, dimpersè eir il müdamaint dal clima, möds da producziun ed a la fin eir il cumportamaint da la consümenta e dal consüment pon avair ün’influenza. In sia lavur a la Scoul’ota politecnica a Turich s’occupa l’agronoma Braida Thom (28) dad Ardez cun dumondas co chi’s po reagir a da quellas crisas e co chi’s po render plü dürablas e resistentas las chadainas da producziun cun integrar a tuot ils partits. (fmr/an) Braida Thom es oriunda dad Ardez. In sia lavur tschercha ella soluziuns per render chadainas da nudritüra plü dürablas e resistentas. In lavuratoris vegnan preschantats e discus ils resultats da las retscherchas cun pauras e paurs da cacao a Ghana.

In sonda davomezdi ha gnü lö illa sala polivalenta a Tschlin ün’occurrenza davart l’adöver futur da l’areal da la chasa da scoula. La gruppa da lavur ha preschantà prümas ideas. In lavuratoris ha pudü la populaziun preschainta però eir manar aint svess ideas. Diversas da las passa 40 persunas preschaintas a l’occurrenza sun gnüdas in sonda davomezdi cun sentimaints masdats illa sala polivalenta a Tschlin. Massa bleras jadas sun gnüdas discussas ideas pel futur da l’areal intuorn la chasa da scoula – massa bleras jadas sun quellas ideas rivadas in ün chaschuot e na plü gnüdas perseguitadas. «Las aspettativas a la cumischiun sun grondas», ha perquai constatà Fadri Riatsch, suprastant dal cumün da Valsot e president da la gruppa da lavur, ma el ha eir appellà a las preschaintas ed als preschaints: «Nus lain tuots chi vain movimaint in chosa. Quai va però be scha tuots güdan.» Chattar caracteristicas unicas Al cumanzamaint da l’occurrenza ha preschantà l’expert da la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas ZHAW, Stefan Forster, ils prüms resultats da la gruppa da lavur. La dumonda centrala saja statta: «Co po Tschlin gnir visibel ed as posiziunar?» Chi’s stopcha chattar las caracteristicas chi rendan unic ad ün cumün, ha declerà Stefan Forster plünavant e manzunà: «Id es però eir da chattar üna soluziun chi s’affà i’ls cuntuorns e chi res­guarda ils desideris da la populaziun.» Però cha na main important sajan eir las dumondas schi’s chatta ferms partenaris chi sustegnan ün proget e cha quel saja eir portabel. A basa da quel punct da partenza ha la gruppa da lavur tscherchà ideas ed in seguit defini quatter chavazzins co cha la chasa da scoula e la sala polivalenta pudessan gnir dovrats in avegnir. Quels chavazzins d’eiran: musica populara – flora e fauna – culinarica – albierg o inscunter per giuventüna. Imprender dal passà Cha per la gruppa da lavur saja stat svelt evidaint cha’l chavazzin chi s’affà il meglder cun Tschlin saja la musica populara, ha dit Stefan Forster. «Cun s-chaffir ün lö d’inscunter o da trenamaint per musicistas e musicists as pudessa eir integrar la culinarica e per exaimpel spordscher illa chasa da scoula pussibilitats per pernottaziuns.» Parti sü in gruppas han las preschaintas ed ils preschaints in seguit svessa pudü definir cun che ulteriuras sportas cha l’idea d’ün cumün da musica populara pudess gnir realisà. In quels lavuratoris han els pudü però eir manar aint otras ideas co chi’s pudess in avegnir dovrar la chasa da scoula e la sala polivalenta. Ma els han eir stuvü respuonder la dumonda co chi’s possa garantir ch’ün nouv proget gnia acceptà illa populaziun. Impustüt pro quella dumonda as d’eira dape­rüna la majorità da las preschaintas e dals preschaints – id es d’imprender dal passà. Sala polivalenta sto restar a disposiziun da la populaziun I’l passà vaiva dat nempe tensiuns davart l’adöver da la sala polivalenta tanter l’anteriur fittadin da l’areal e diversas societats in cumün. Pervi da quai d’eira in sonda davomezdi per la populaziun preschainta eir cler chi stopcha in avegnir gnir comunichà meglder e plü transparent e cha la sala polivalenta stopcha, eir i’l rom d’ün nouv proget, restar a disposiziun da la popula­ziun. Sper quai s’han giavüschadas las preschaintas ed ils preschaints chi gnia s-chaffi üna sporta per giuven e vegl ed impustüt üna sporta chi integrescha eir la gastronomia locala. Üna da las ideas discussas es eir statta da realisar spazi ­d’abitar illa chasa da scoula. A reguard quella idea ha dit Fadri Riatsch: «L’intent da la gruppa da lavur nun es da s-chaffir spazi d’abitar, dimpersè da s-chaffir üna plüvalur chi maina impuls al cumün o forsa perfin a la regiun.» Las ideas ramassadas vegnan uossa evaluadas da la gruppa da lavur. Ella prevezza da preschantar ils resultats per d’utuon o cumanzamaint d’inviern da quist on. In ün prossem pass esa lura tenor Stefan Forster eir da chattar gestiunaris e da sclerir co ch’ün futur proget possa gnir finanzià. Co po Tschlin gnir visibel ed as posiziunar? Per chattar soluziuns co cha la chasa da scoula e la sala polivalenta a Tschlin pudessan gnir dovrats in avegnir, vaiva la suprastanza cumünala da Valsot elet üna cumischiun cun rapreschantants da tuot las societats e da la giuventüm (la FMR vaiva rapportà in favrer 2022). Insembel cun Stefan Forster da la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas ZHAW, chi ha grond’experienza i’l chomp da stabilimaints vöds e co chattar nouvs adövers, ha quella cumischiun elavurà ideas per l’adöver futur dals stabilimaints. I’l rom d’üna discussiun e d’ün lavuratori sun in sonda davomezdi gnüdas preschantadas e discussas diversas ideas insembel culla populaziun interessada. (fmr/an) In sonda davomezdi ha gnü lö a Tschlin ün’occurrenza davart il futur da la chasa da scoula e da la sala polivalenta. A l'occurrenza da sonda passada ha la populaziun da Tschlin pudü definir giavüschs per l'adöver futur da la chasa da scoula e da la sala polivalenta.

Las lavurs da construcziun per l’ouvra idraulica cumünaivla ad Ovella tanter Martina e Prutz in Austria rivan illa fasa finala. A partir da la stà dessan gnir fats ils prüms tests da funcziun. A partir da november 2022 dess l’ouvra lura prodüer forz’electrica. La prüma palada per l’ouvra idraulica cumünaivla ad Ovella ha gnü lö in november 2014. Davo ot ons temp da construcziun dessa in november 2022 finalmaing esser uschè inavant – l’ouvra dess furnir forz’electrica per passa 90 000 chasadas. Previs d’eira insè cha quella giaja in funcziun fingià la mità da l’on 2018. Difficultats geologicas e duos invierns cun blera naiv han però pisserà cha las lavurs s’han retardadas. In lündeschdi avantmezdi ha gnü lö üna visita dal plazzal da fabrica cun rapreschantants da la politica svizra ed austriaca. Eir d’inviern pudü proceder bain cullas lavurs «Scha tuot las lavuors procedan tant inavant sco planisadas prevezzaina da stagnar l’aua per la prüma jada in avuost da quist on», ha dit Gottfried Ötzbrugger, il manader dal proget, a las preschaintas ed als preschaints. Ch’in üna prüma fasa possa l’En però gnir stagnà be fin ün tschert nivel e stopcha davo darcheu gnir sbassà, ha manzunà il manader dal proget plünavant. Dürant plüssas eivnas vegnan lura fats tests e masüraziuns per controllar scha tuot funcziuna sco chi sto. Cha pür cur cha las autoritats dettan glüm verda possa l’En lura gnir stagnà sül nivel planisà e l’aua gnir pumpada tras la muntogna vers Prutz in Austria ingio chi’s rechatta l’implant electric, ha declerà Gottfried Ötzbrugger dürant la visita dal plazzal da fabrica. A Prutz dess lura a partir da november da quist on gnir prodot la forz’electrica. Avant co cha l’aua po però gnir chatschada tras la gallaria ed tras las turbinas per prodüer forz’electrica, ston sül plazzal da fabrica ad Ovella però gnir terminadas amo diversas lavurs da construcziun. Cha grazcha a la paca naiv s’haja però pudü dürant quist inviern proceder fich bain, ha dit Gottfried Ötzbrugger ed agiunt: «Quellas lavurs as rechattan tuottas illa fasa finala.» Pel retard dal proget vaiva pisserà tanter oter eir il grip da 600 meters otezza da la vart dretta sur il plazzal da fabrica. Sco cha’l manader dal proget ha declerà a las preschaintas ed als preschaints, saja quel uossa però sgürà e gnia survaglià electronicamaing. Ch’uschè as possa reagir subit e serrar temporariamaing il plazzal da fabrica scha craps as vessan da distachar dal grip. Las lavurs a l’ouvra idraulica ad Ovella procedan bain. A partir d’avuost sun previs ils prüms tests da funcziun. Quist grip a sur il plazzal da fabrica ha pisserà pel retard da las lavurs da construcziun. Rapreschantantas e rapreschantants da la politica da l’Austria e da la Svizra han in lündeschdi avantmezdi visità il plazzal da fabrica ad Ovella. Tanter dad els eir Victor Peer, president dal cumün da Valsot (tschinchavel da schn.).

In l’età da 79 ons es mort in dumengia, ils 24 d’avrigl 2022 il paur, sculptur ed artist d’acziun Alesch Vital da Scuol. L’annunzcha da mort es publichada sülla pagina d’internet dal cumün da Scuol. Alesch Vital es creschü sü giò la Bassa ma tuornà illa patria da seis antenats a Scuol ingio ch’el abitaiva fin pro sia mort. Cuntschaint es gnü l’artist impustüt cun sias figüras our da fierramainta veglia. Alesch Vital as descrivaiva dal rest svessa sco agrartist – üna misculanza da paur ed artist. (cdm/fmr) In dumengia passada es mort il paur, sculptur ed artist d’acziun Alesch Vital da Scuol.

Sch’el passaiva cun seis Aebi tras cumün savaiva giuven e vegl chi cha quai es – Alesch Vital. El d’eira ün original dal cumün da Scuol. In dumengia passada es l’artist e paur mort in l’età da 79 ons. Seis Aebi – hai, quel tractor d’eira propa caracteristic per Alesch Vital sco sia barba grischa. Sper sias ouvras fattas da fier vegl d’eiran caracteristicas per Alesch Vital però eir sias acziuns criticas invers la società. Cun seis ingaschamaint a favur da l’ambiaint ha el pisserà pro ün o tschel adüna darcheu per ün surrier – e quai sur il cunfin dal cumün da Scuol. Avant co cha Alesch Vital, chi d’eira nat als 14 d’october 1942 e chi’d es creschü sü a Dietikon i’l chantun Turich, d’eira rivà a Scuol, ha el passantà sia vita in differents lös e cun differentas professiuns. Davo üna scolaziun da mechanist da precisiun ed üna scoula d’art, d’eira i Alesch Vital in Ingalterra ingio ch’el ha lavurà sco designer d’industria. Dürant ils ons 1969 fin 1972 vaiva el lura lavurà il prüm per la Crusch cotschna a Biafra in Nigeria ed in seguit sco archeolog a New Mexico i’ls Stadis Units ed a Mexico. Acziuns ironicas cun ün aspet serius Principi dals ons ottanta d’eira Alesch Vital lura tuornà illa val da seis antenats. A Tanter Dossa sur Scuol vaiva cumanzà il bap da trais uffants da far da paur insembel cun sia duonna Maryse Vital. Quai d’eira eir il temp ingio ch’el ha cumanzà da dar nouva vita a fierramainta veglia. Uschè ha el laschà nascher per exaimpel insects our dad üsaglias veglias. Our dad Alesch Vital es dvantà l’agrartist – üna misculanza da paur ed artists. Cuntschaint d’eira Alesch Vital eir per sias acziuns. Eir scha quellas paraivan a la prüm’ögliada ironicas, vaivan ellas adüna eir ün aspet serius e critic – impustüt invers la società. «Hozindi vegn prescrit tuot che chi’s das-scha amo far e che nüglia. La situaziun actuala m’ha motivà per quist’acziun», vaiva dit l’artist l’on passà invers la FMR chi vaiva rapportà davart seis intent da ramassar raps cun vender bastuns da lain d’ün meter e mez lunghezza. Cha la pandemia e las masüras da sgürezza hajan separà nossa società in duos partits – in aderents ed in adversaris. Ma ch’el nu vöglia critichar, vaiva Alesch Vital intunà e dit cha cun si’acziun vöglia’l simplamaing incuraschar la glieud da minchatant eir metter in dumonda tschertas chosas. Quell’acziun vaiva per Alesch Vital però eir ün motiv solidaric. Quels raps laiva ramassar l’artist impustüt a favur da la giuventüna: «Tuot la società es bainschi pertocca da la situaziun, ma ils giuvens han merità il plü ferm da gnir sustgnüts.» Far üna chosa cun spiert ed umur Cun Alesch Vital es mort ün original dal cumün da Scuol e testa quadra chi d’eira per part eir rebelic. Davart sia caracteristica dad esser rebelic vaiva dit l’artist in üna cuntribuziun dad RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha per l’emischiun Cuntrasts: «Cur ch’eu sun creschü sü haja adüna gnü nom ch’eu saja subversiv. Eu nu craj, ma forsa ch’eu n’ha inclet fos il pled.» In quell’emischiun vaiva lura declerà Chasper Pult, linguist, romanist e bun ami dad Alesch Vital, cha esser subversiv vöglia dir i’l cas dad Alesch Vital da far üna chosa cun spiert ed umur uschè ch’oters cumainzan a ponderar svessa sur da quella chosa. In sia uffizina ha dat Alesch Vital vita ad üsaglias veglias. In dumengia passada es mort il paur ed artist da Scuol in l'età da 79 ons.

Da la scoulina fin pro la 9avla classa da la scoula da Val Müstair – dimena dal plü pitschen fin pro’l plü grond ha ramassà l’eivna passada raps per sustegner ad üna scoula in l’Ucraina. Quai scriva la scoula da Val Müstair in üna comunicaziun a las medias. Cun grond ingaschamaint han vendü las scolaras ed ils scolars da la Val Müstair in mardi, ils 19 ed in gövgia, ils 21 d’avrigl 2022, cartas, muffins, courins illas culurs da la bindera ucrainaisa blau e gelg, pappas, grassins e portaclavs fats svessa. Uschè han els pudü ramassar pro la populaziun illas fracziuns dal cumün da Val Müstair intuorn 3000 francs per sustgnair uffants in l’Ucraina. Il rechav va a favur da la scoula Sophia a Kiev – üna scoula da Rudolf Steiner. (cdm/fmr) Scolaras e scolars da la scoula Val Müstir han ramassà raps per uffants in l'Ucraina. In mardi, ils 19 ed in gövgia, ils 21 d’avrigl 2022, han scolaras e scolars da la scoulina fin pro la 9avla classa vendü tanter oter eir cartas fattas svessa. Cun ün acziun da solidarità ha la scoula da Val Müstair ramassà pro la populaziun intuorn 2500 francs per üna scoula a Kiev. Cun muffins fats svessa illas culurs da la bindera ucrainaisa blau e gelg han scolaras e scolars da Val Müstair ramassà raps per l'Ucraina.

Il nouv program da La Vouta a Lavin es pront. In avrigl ed in mai spetta a las visitaduras ed als visitadurs ün teater cun musica ed üna prelecziun performativa. Quai scrivan las organisaturas ed ils organisaturs in üna comunicaziun a las medias. In sonda, ils 30 d’avrigl 2022 a las 20.30 as dedichescha il toc «Bitte nicht schütteln!» a dispitas dissonantas ed a dissonanzas dispitaivlas cun bler chant a capella da Barbara Heynen, Herwig Ursin e Diego Valsecchi. Il duo Fitzgerald & Rimini celebrescha in dumengia, ils 1. da mai 2022 a las 11.15 cun il toc «50 Hertz» a revoluzzras ed otras duonnas chi han fat canera, furora e puolvra. Ulteriuras infuormaziuns davart il program as chatta sün la pagina d’internet: www.lavouta.ch (cdm/fmr)

A Ftan as chatta üna da las bes-chas chasanas las plü insolitas – il püf grond Bubo es l’unic da sia sort in Svizra e passainta daspö tschinch ons bler temp cun seis possessur, cumpogn e «genituor» Werner Fischer. L’utschè ha üna gronda voliera sper la chasa, il possessur va di per di cun el a svolar ed il duo straordinari s’inscuntra eir sün via in cumün. Bubo accumpogna dafatta al magister Werner Fischer fin in stanza scoula. Sper chans e giats vegnan tgnüdas a chasa da tuot las sorts bes-chas – da reptils ed amfibis sur peschs fin pro arogns. Bubo es bainschi üna bes-cha chasana insolita ed eir l’unica da sia sort in Svizra, ma insomma na ün exot: il püf grond es nempe dachasa eir i’ls contuorns grischuns. Werner Fischer, magister da gimnastica e da zambriar sco eir guida da muntogna, es «mamma e bap» in üna, meglder ami e cumpogn da Bubo. Avant tschinch ons ha’l survgni il püf grond e daspö là dedichescha’l seis temp liber cun gronda paschiun a seis püf domestic. Per la FMR n’haja pudü ir a visitar il pêrin insolit a Ftan, inclus spassegiada sur las champognas e tschaina cun Bubo. S’accumplir ün giavüsch ​​​ Cuort avant co ch’eu sun rivà culla posta a Ftan, ha ris üna pitschna mattina i’l bus sü per sia mamma ed ha rendü attent a quella cha pro la fermativa dal bus sezza ün püf. Pels da Ftan nun es quai insomma plü ingün purtret insolit, perquai cha’l magister e’l püf chasan van daspö tschinch ons üna via cumünaivla. Saja quai i’l god o sün champogna, in cumün ed in stanza da scoula – Bubo spetta dafatta davant butia a Werner Fischer. Per glieud d’utrò – sco per mai – invezza es quai amo adüna ün purtret insolit. «L’hom vegl cun l’utschè grond», uschè as nomna Werner Fischer minchatant cun ün surrier, m’ha bivgnantà immez cumün. Il magister e guida da muntogna s’ha pudü accumplir avant tschinch ons il sömmi da pudair tgnair ün püf chasan. «I paress minchatant plü liger d’avair a chasa ün jet da guerra co uschè ün utschè, almain areguard ils permiss. Ma plü lönch ch’eu n’ha a Bubo, plü bain inclegia cha las premissas han d’esser fich severas per pudair tgnair uschè ün utschè», disch Werner Fischer. Per cha Bubo possa gnir a star a Ftan e per ch’el survegna il permiss per l’utschè, ha Werner Fischer stuvü far divers cuors davart la chüra e l’allevamaint d’üna tala bes-cha. Quels ha’l absolt e finalmaing ha’l lura survgni il permiss, eir causa cha’l bainesser da la bes-cha til sta fich a cour. Uschè es la voliera da Bubo dubel uschè gronda sco prescritta, Werner Fischer tegna pantiganas e peschs per nudrir il püf seguond seis bsögns e mincha di davo la lavur va il pêrin insolit a spass ed a svolar. Là survain Bubo lura eir sia tschaina. S’adüsar ün vi da l’oter Cun seis tschinch ons paisa Bubo var 2,2 kils, il püf grond es fich bain adüsà vi d’umans ed ha ün’aspettativa da vita da 50 fin 60 ons, però in chüra d’umans. El deriva o meglder dit ella deriva – pro Bubo as tratta nempe d’üna femna – dal parc zoologic Langen Erlen a Basilea. Werner Fischer quinta: «Pür cur ch’eu vaiva il permiss, n’haja pudü laschar cuar oura ils övs. Bubo es lura rivada cun pacas eivnas pro mai e daspö là vaina passantà bler temp insembel.» Scha Bubo es in gir cun Werner Fischer, sezz’la pelplü sün seis man, sün üna manetscha da chürom. In cumbinaziun cun pavel e causa quella manetscha ha Werner Fischer pudü adüsar la bes-scha vi da la vita tanter umans. «L’acceptanza e la fascinaziun per l’utschè es da vart da la populaziun fich gronda», am tradischa Werner Fischer. Scha Bubo nun es güst in gir cun seis patrun, passaint’la seis temp illa voliera, chi’d es colliada culla chasa da Werner Fischer. «La saira tilla lascha però eir i’l liber sün ün trunch sper chasa, ella es bainschi rantada, ma là cumainza per Bubo il temp interessant, cura ch’ella observa ils gods e’ls contuorns», quinta Werner Fischer. Illa voliera, dubel uschè gronda sco pretais i’l permiss, as rechattan ün cuvel ed üna chasina, ün pitschen bogn, divers lös per as zoppar, romma ed ün access directamaing pro’l balcun da la chasa. Ma üna jada al di va il duo vers las champogna o il god. Werner Fischer declera: «Causa cha Bubo nun ha mai imprais co ir per seis butin, tilla n'haja da pavlar. Nus giain mincha di oura sülla prada, là po’la svolar intuorn co chi tilla plascha e davo tschüff’la amo da magliar.» Üna tschaina sün champogna Fin dadour cumün tschainta il püf calm sül man dal patrun, ma dalunga davo cha nus d’eiran rivats insembel sül prà, ha Bubo pudü svolar davent libramaing. Per cha’l püf nu giaja a perder, clappa Bubo per mincha svoul ün emettur. Dürant il discuors e la spassegiada illa champogna, es Bubo svolada intuorn e d’eira infatschendada cun qualche battaglia cun oters utschels chi han cuà oura lur övs in vicinanza. Bubo d’eira s’inclegia ün privel per quels – paradox insè, perquai cha’l püf chasan nun es gnanca capabel dad ir a chatscha. Davo bundant üna mezz’ura eschna its in direcziun dal püf. Werner Fischer ha paquettà oura üna pantigana e tilla ha tgnüda cul main i’l ajer. Davo pac temp es l’utschè svolà vers nus, ha tschüf il butin ed ha giodü cun grond gust sia tschaina. Davo avair maglià la mezza pantigana haja amo dat ün dessert – quel di ün pêr pattas da muntanella. Sco üsità d’eira Bubo davo il convivi sül man da Werner Fischer, ha giodü ils ultims razs sulai ed ha contemplà attentamaing la cuntrada. Werner Fischer disch: «Eir per mai es quai mincha di alch special da pudair gnir oura cun ella, pro minch’ora ed in mincha stagiun da l’on. Quai es eir per mai adüna ün mumaint per am calmar.» Il plaschair da viver insembel para vicendaivel, eir l’utschè para da star fich bain. E Werner Fischer ha cun bler plaschair ed entusiassem quintà a mai da sia Bubo. Ad el staja però ferm a cour cha la glieud vezza eir tuot la lavur davo quista colliaziun, l’amur pels bsögns da la bes-cha e’l temp investi. Perche cha tgnair ün püf chasan nun es be alch «per far uschè sperapro, be perquai cha la bes-cha es ün bel utschè», disch Werner Fischer. A Ftan s’han in micha cas chattadas duos persunalitats – Werner Fischer e Bubo – per ün avegnir da man in ala. Werner Fischer e'l püf grond Bubo van daspö tschinch ons üna via cumünaivla. Bubo as vaiva zoppada i'l god davousvart, ma dalum cha Werner Fischer ha piglia oura la pantigana, è'la svolada nan per giodair la tschaina. La gronda voliera da Bubo es colliada cun la chasa da Werner Fischer.

Il Cumün da Val Müstair metta a disposiziun a partir da gün 2022 la «Chasa Plaz», l’anteriur albierg da giuventüna a Sta.Maria, sco allogi per fügitivs da l’Ucraina. Per infuormar davart quist pass invida il Cumün da Val Müstair in marcurdi saira, ils 4 da mai 2022 a las 20.00 a Sta.Maria ad üna sairada d’infuormaziun. Sco cha’l cumün scriva in seis invid a quella sairada, voul la Val Müstair «demuossar solidarità» uschè per las persunas sülla fügia. A l’infuormaziun a Sta. Maria darà lura tanter oter eir Georg Carl da l’Uffizi per migraziun e dret civil dal Chantun Grischun ulteriuras explicaziuns in quista chosa. La «Chasa Plaz» immez Sta.Maria es in possess dal Cumün da Val Müstair. Il chasamaint istoric d’eira daspö l’onn 1967 üna «jugi» ed es eir stat fin l’inviern scuors part da la rait dals Albiergs da giuventüna svizzers (AGS). Quell’organisaziun svizra ha però desdit – sülla pensiun da la gestiunaria d'infin qua, Rosmarie Tinner – il contrat da fittanza, perquai cha la chasa dovress urgiaintamaing üna sanaziun. L’albierg da la «Chasa Plaz» posseda 47 lets, in stanzas da famiglia o da gruppas plü grondas. (cdm/fmr) L’anteriura «jugi» da Sta.Maria dess dar ricover a partir da gün 2022 a persunas fügidas da la guerra in Ucraina. L’anteriura «jugi» da Sta.Maria dess dar ricover a partir da gün 2022 a persunas fügidas da la guerra in Ucraina.

Üna petiziun online ramassa suottascripziuns per cha’l flüm Spöl aint il Parc Naziunal vegna sanà immediatamaing. Quella es publichada sülla plattafuorma «open petition» ed es gnüda suottascritta intant da passa 300 persunas. La petiziun d’üna persuna privata dal chantun San Galla es drizzada a l’Uffizi federal d’ambiaint. Pervi da sanaziuns vi dal mür da serra «Punt dal Gall» tanter Zernez e Livigno d’eira gnü contaminà l’on 2016 il flüm alpin sün üna lunghezza da var 6 kilometers cul tössi PCB, e quai sül territori dal Parc Naziunal Svizzer. Dispittas pervi dals cuosts e davart la respunsabiltà tiran però a la lunga üna sanaziun dal flüm. Il chantun Grischun vaiva relaschà l’ordinaziun d’üna sanaziun parziala da var trais kilometers. Las Ouvras Electricas d’Engiadina (OEE) – chi sun respunsablas pel mür da serra – han per ò fat recuors. Las OEE nu sun nempe prontas da surtour tuot ils cuosts. Recuors ha eir fat il Parc Naziunal Svizzer. Quel critichescha cha be 3 dals 6 kilometers vessan da gnir sanats. (rtr/fmr) La part dal Spöl chi’d ha stuvü gnir sanada in ün prüm pass, davo la contaminaziun cun il tössi PCB. La part dal Spöl chi’d ha stuvü gnir sanada in ün prüm pass, davo la contaminaziun cun il tössi PCB.

La publicaziun d’ün extrat our d’ün protocol da la cumischiun sindicatoria sülla pagina privata da Facebook, nun ha ingünas consequenzas pel president da la cumischiun sindicatoria da Scuol, Dario Giovanoli. Quai scriva il cumün in sia comunica­ziun dals 21 d’avrigl 2022 davart las decisiuns da la suprastanza cumünala e da la direcziun dal cumün. Davo discussiuns tanter il cussagl cumünal e commembers da la cumischiun sindicatoria s’haja chattà ün consens. Tenor quel consens nu sajan protocols da la cumischiun da princip na publics, eir na tenor la ledscha cumünala da transparenza. Plünavant saja stat ün sbagl e la fosa via da publichar sün Facebook üna part dal protocol, eir scha la tematica saja statta importanta eir per la generalità. Cun quai saja la chosa evasa, tant per la suprastanza cumünala sco eir per la cumischiun sindicatioria. (cdm/rtr/fmr) La publicaziun d’ün extrat d’ün protocol sün Facebook nun ha ingünas consequenzas.