Chest’emda sa participescha Samantha Andenmatten da Stierva agls campiunadis da professiun svizzers «SwissSkills». La pictoura totga tigls miglers da sia annada. Cumprovo ò ella chel talent cun aveir termino igl amprendissadi e la qualificaziun digls SwissSkills mintgamai segl amprem rang. Aint igl discurs cun la FMR ò ella tradia pertge tg’ella fiss bunamaintg betg sa participada agls SwissSkills. Mintga terza participanta e participant digls SwissSkills – igls campiunadis da professiuns svizzers – eran scolaras e scolars segl ple ­mediochers. Uscheia aglmanc la statistica tgi la pagina d’internet da SwissSkills tradescha. ­Samantha Andenmatten (18) da Stierva appartigna definitivamaintg agls oters dus terzs. Malgro bungas prestaziuns ainten scola è ella sa decideida per en mastier artisanal scu pictoura – er schi scolastas e scolasts la vessan gugent vaseida ainten en gimnasi u en amprendissadi, noua tgi «la scola è pi strantga», scu tg’ella dei. Sies amprendissadi ò ella termino chest onn – scu miglra pictoura digl Grischun. Chest’emda cumprova ella igl sies talent agls SwissSkills 2022 a Berna. 12 donnas ed en om «Ia sung ena persunga fitg spontana, flexibla, averta per bler e va adegna ensatge da reir», dei Samantha Andenmatten aint igl discurs cun la FMR. E daveiras, exact chel plascheir da veiver e sia spontanitad èn forsa gist stos igls factours decisivs tgi la pictoura da Stierva sa maseira chest’emda cun igls ulteriours 12 miglers pictours digl onn dalla Svizra. Da mesemda anfignen sonda on las 12 pictouras ed igl pictour per exaimpel da dar lac ad en isch ed igl rom e tapezar ena pare inclusiv cantuns. Ainten la tecnica libra da tatger ston els construeir e malager tenor schablona, e chegl sot squitsch da taimp. «Chegl è bler pi decorativ. Las lavours tgi nous faschagn agls SwissSkills sa disfranztgeschan digl noss min­tgade», tradescha Samantha Andenmatten. Gist chegl pudess forsa er esser egn digls muteivs tgi la concurrenza dalla pictoura ­surmirana sa cumpona cun en’excepziun da donnas. Pero er igl mastier scu tal vigna aint igl frataimp tscharnia da daple donnas tgi omens, dei la pictoura. Pertge sa disfranztgeschan pero las pretensiuns agls SwissSkills talmaintg dallas lavours digl mintgade? Samantha Andenmatten dat sclarimaint: «Dar calour ad ena pare è mintgign tgi so.» La miglra digls miglers «Cun tanta gliout e schi grond, chegl n’è navot per me», è stada la rasposta da Samantha ­Andenmatten cura tgi collegas da lavour e ­patrungs l’on fatga attenta durant e vers la fegn da sies amprendissadi tg’ella fiss ena candidata pigls SwissSkills. Mengia gronds eran igls ­dubis, er sch’ella ò cun la nota finala d’en 5,5 ple tgi adamplia la premissa dad ansomma pudeir s’annunztgier per la qualificaziun. Siva differents discurs ed a moda spontana è ella – sainza grondas preparaziuns u spetgas – s’annunz­tgeida per la qualificaziun digls SwissSkills tg’ò gia li igl avost 2022 a Wallisellen. «Ins vess bler daple d’aveir igl curasch e deir ea. Mintgatant ins ò angal ena pussebladad per ensatge», dei ella aint igl discurs cun la FMR ed agiunta: «Er sch’ins croda forsa per tera, alloura ègl da star se, amprender e far anavant.» A Wallisellen è Samantha Andenmatten betg crudada a tera, igl cuntrari. Siva d’aveir luvro e cumprovo igl sies talent durant en’emda è ella sa profilada: da 25 participantas e participants ò ella termino la qualificaziun scu miglra. Carscheida se è Samantha Andenmatten ainten ena famiglia da pours ed è damai disada da luvrar cugls mangs. «Schi te lavouras cugls mangs, vogl betg mintga de madem bagn», dei Samantha Andenmatten. E perchegl vo ella er sainza spetgas agls campiunadis svizzers. Aint igl center stetta per ella igl plascheir ed igl evenimaint scu tal: «Chegl stat per l’antiera veta, independent digl resultat final.» Fatg è, tgi la victoura u igl victour digls SwissSkills pò sa participar agls WorldSkills 2024 a Lyon – igls campiunadis mundials ed igl sagond u la sagonda dastga eir agls EuroSkills 2023 a Danzig – igls campiunadis europeics. «Chegl fiss per franc sensaziunal», dei la pictoura tot incantada. Ella seia ena persunga ambiziousa, pero vegia ella er en dung per lavours fegnas e detagls – chegl seian magari igls factours decisivs pigl sies success, dei la pictoura. Pero er aint igl ­menaschi d’amprendissadi Colorado a Sedrun vegia ella profito dallas stupentas abilitats d’ena conluvranta. Differentas preparaziuns Ossa vogl damai per la plema. An cum­paregliaziun cun la qualificaziun è Samantha Andenmatten pigls quatter deis giu Berna sa preparada – aglmanc en tant. «Ia sa tgi vagn da dar calour ad en isch e da luvrar cun calours an tecnica libra, chegl vaia fatg anc eneda. E siva vainsa da tapezar anturn igl cantun, chegl n’è betg gartagea alla qualificaziun e chegl vaia treno anc eneda», dei Samantha Andenmatten. Ossa sa sainta ella bagn e seia pronta. Giuditgier la concurrenza seia grev: «Da chels pansiers na fatscha betg, ed ia stò er betg gudagner. La fegn finala ègl bel d’appartigneir ansomma agls 13 miglers.» En fatg tgi procura tenor igls organisatours tgi victouras e victours fon ena carriera rasanta an taimpra da dus onns siva la participaziun. Alla car­riera na painsa Samantha Andenmatten betg ­propa: «Ia na sa betg anc an tge direcziun professiunala tg’ia vign anc.» Actualmaintg viseta ella la scola media professiunala. La miglra pictoura grischuna Nom: Samantha Andenmatten De da naschientscha: 17-11-2003 Li d’abitar: Stierva e Tusang Famiglia: treis soras Professiun: pictoura, scolara alla scola media professiunala Hobis: musica instrumentala (corn an es), liger, cuschinar Samantha Andenmatten alla qualificaziun pigls SwissSkills a Wallisellen. Cun sias lavours ò ella davantada amprema da 25 pictouras e pictours. Samantha Andenmatten alla qualificaziun pigls SwissSkills a Wallisellen. Cun sias lavours ò ella davantada amprema da 25 pictouras e pictours.

Cartas geograficas am fascineschan. Surtot chellas da palpieri. Rasar or ena carta e vaseir igl antier preferescha anvezza da chellas digitalas pitschnignas segl telefonign. Scu mattatsch dalla scola primara ò antschet la passiun da rimnar cartas geograficas. Per tge raschungs saia oz betg ple reconstrueir. Ia ma regord er betg d’en evenimaint-clav. Dalla quarta classa anfignen la terza secundara fascheva da stad igl portier aint igl hotel Gelgia a Casti. Igls giasts nivan da divers cantuns e da differentas teras. Forsa on las plachettas digls autos sviglia igl interess per la geografia. Cugl interess ve da cartas geograficas ò scumanzo bagnspert er igl regl da collecziunar exemplars pi vigls e pi novs. E sch’ia dastgev exprimer en giaveisch a tgesa, schi leva betg darar ena carta. Uscheia sunga oz an possess d’en bel domber. Tranter oter sa catta ainten ena scatla forsa la pi preziousa: «Topografische Karte Schweiz General Dufour», tom XV dall’annada 1873. Chella è da teila e mossa angal ena part digl Grischun. Ed ins catta immediat noms remarcabels: Schweiningen (Savognin), Fettan (Ftan) ni Cierfs (Tschierv). Igl prietsch da compra cun 3.30 francs am para per da lezzas ouras anc dètg ot… Sa tgapescha vaia er rimno las cartas geograficas obligatoricas, cun las qualas nous luvravan ainten scola. Cò fiss da numnar la «Schulkarte des Kantons Graubünden» da prof. dr. h.c. Eduard Imhof dall’annada 1964. Er cò dattigl l’egna u l’otra surpresa ord vista dad oz. Igl plang dalla Greina è gio transfurmo an en lai cun ena surfatscha sumigliainta a chella digl lai da Silvaplana. Tatgs alvs marcheschan igls noss glatschers. Chels parevan alloura anc dad esser bagn dimensiunos ed intacts. Sper igl rimnar cartas geograficas am lubiva da cumprar da taimp an taimp en atlas. Per exaimpel chel digl taimp digl seminari scolastic a Coira igls onns 70: «Neuer Weltatlas, Exklusivausgabe des Schweizer Buchzentrums Olten in Zusammenarbeit mit Kümmerly & Frei, Bern». Sfigliond chel, am para tg’el vegia mantignia la savour d’antrouras. Circa 25 onns pi tard vaia laschea renovar chel atlas. Gieri Collenberg barmeir da Morissen igl ò ranfurzo ed ambellia cun ena cuverta da tgirom. Cugl madem anschign ò’l renovo igl guid turistic «Baedekers Unter-Italien» d’anno 1911. E puspe dattigl l’egna u l’otra surpesa, sfigliond chel giuvel: igls Cafes digls Grischuns vignan er numnos, scu per exaimpel sot «Brindisi» igl «Café Caprez (vormals Caflisch)». Digl nez didactic-pedagogic, schi unfants antschevan a rimnar, sunga persvadia. Esser marveglious sveglia er igl interess per amprender ainten scola. Ena collecziun è ensatge palpabel e durabel. Chegl fò anc adegna bagn, pir dretg aint igl taimp digital, noua tg’ins sa catta bagn savens aint igl modus da stidar. Linard Candreia abitescha a Laufen BL. Igl anteriour scolast è autour e deputo digl cantun Basilea Campagna. Linard Candreia

Cun la midada digl urari tigl traffic public igl mez da december 2022 dattigl er considerablamaintg daples curs da posta ainten la regiun Alvra. Pigls impressaris dad autos da posta ena veira sfeida betg angal chegl tgi pertotga la logistica, mabagn er da cattar manischunzs tgi von cun las postas. Anc avant 30 onns tutgivan las profes­siuns da pilot, da locomotivists ed er da manischunz da posta tar en mastier da semi per mattatschs e giuvenils. Gio dadei totga chel semi da professiun agl passo ed oz sa decida ena bunga part digls giovens da far ena scola ota, da stibgier ed er da far en amprendissadi tg’ò da far cun informatica, digitalisaziun u er tecnica. La Swiss per exaimpel è permanentamaintg alla tschertga da pilots, la Veiadafier svizra ed er la Veiadafier retica tschertgan an en cuntign locomotivists ed igl madem sa mossa er tar AutoDaPosta cun man­tger manischunzs da posta. AutoDaPo­sta è an Svizra la gronda fatschenta da bus digl traffic public. Radond 4000 collaboratours e collaboratouras occupescha l’interpresa. Ple tgi 2200 autos da posta, pi pitschens e pi gronds magnan an en onn vers 152 milliuns viagiatours d’en li an l’oter. An Surses ed an Val Alvra dovrigl igl auto da posta Cun miglras colliaziuns, cun ples curs digl auto da posta, cun pi pac taimp da spetga cunzont a Casti duess igl traffic public ainten la regiun Alvra daventar pi attractiv per mintgign. Chegl cun la midada digl urari igl mez da december 2022. An Surses ed er an Val Alvra do­vrigl igl auto da posta, chegl cunzont per indigens e giasts tg’èn betg motorisos ed on nign auto. Sainza igl auto da posta funcziuness alloura er betg igl transport da scolars e scolaras. Tras la Val Alvra vo bagn la Veiadafier retica, dantant angal cun farmadas a Casti, Filisour, Barvogn e Preda. Uscheia èn er las vischnancas scu Alvagni, Farrera e Surava dependentas digl auto da posta. Igl madem vala er per las vischnancas da Brinzauls, Lantsch, Lai ed er Alvaschagn, Mon e Stierva. A persungas sainz’auto da tot las 11 vischnancas da Surses fò igl auto da posta mintga de en grond sarvetsch. Catto otg manischunzs da posta L’interpresa Reptrans da Salouf cugls dus patrungs Rodrigo Demarmels e Moreno Demarmels è en bung exaimpel per en affar da famiglia ed en travagl tgi vign ad occuppar cun la midada digl urari gist otg chauffeurs da posta daple. «Da cattar chels otg manischunzs da posta è sto tot oter tgi simpel», dei Moreno Demarmels. El seia fitg led d’aveir catto igls otg manischunzs da posta cun esser la Reptrans a parteir digl mez da december 2022 responsabla per en po daples curs da posta. Chegl da Beiva anfignen Lai, da Savognin a Tusang ed er da Cunter an direcziun Riom, Parsonz, Salouf, Mon e Stierva a Casti. Da Beiva anfignen Coira, chels curs fetscha la sia intepresa betg ple, ò detg Moreno Demarmels. Digls otg paladers da posta supplementars tgi la Reptrans ò gia da tschar­tger èn angal dus Svizzers. «Igls oters seis dereivan dall’Italgia digl nord», accentuescha igl gioven patrung. Treis autos da posta vignan vetiers Da preschaint vegia la Reptrans set autos da posta, ò menziuno Moreno Demarmels. A parteir digl proxim december seian chegl an tot diesch autos da posta. Chel domber dovra l’interpresa er cun esser responsabla igl anviern pigl bus da sport a Savognin. Igl mument vegia el otg chauffeurs da posta e varsaquants tgi geidan or. «Cun la midada digl urari vainsa 20 ampluias, chegl inclus las persungas tgi segnan per l’antiera administraziun e logistica», ò detg Moreno Demarmels. Scu oters impressaris d’autos da posta ò er Moreno Demarmels gia da far tar AutoDaPosta offertas per survagneir igls curs da posta. Igls contracts fatgs chels cozzan pigl mument dus onns. «An en onn fò en auto da posta 120 000 kilometers. En manischunz da posta gudogna per meis tranter 5200 e 5700 francs, sainza l’indemnisaziun per lavour da notg u viadis supplementars», ò menziuno igl gioven patrung. Per eir cugl auto da posta dovra en chauffeur dasperas la legimitaziun per carar obligatorica er igl documaint da carar D. Sa tgapescha tg’en manischunz da posta ò d’esser fitg flexibel, pront da luvrar la seira, las fegns d’emda ed er igls firos. I mancan ils manischunzs da posta A partir da mez december vala il nov urari dal traffic public en il Grischun. Lura curseschan era en la Val d’Alvra dapli postas. Quai è in fatg legraivel. Però: La difficultad da tschertgar e chattar persunal pertutga era la branscha da manischunz da posta. «Da chattar manischunzs da posta è stà tut auter che simpel, di Moreno Demarmels, in dals manaders da la firma Reptrans a Salouf. Dals otg manischunzs da posta èn allura be dus Svizzers. Ils ulteriurs manischunzs derivan da l’Italia dal nord. (fmr/gns/sb) Daples postas er tras Surses, vot deir da Beiva an direcziun Casti ed igl cuntrari. Manischunzs da posta on er da luvrar la fegn d’emda.

An treis batschigls d’ava cun en volumen total da 67 500 liters ava è la siertad garanteida anc cass d’urgenza schi dess en incendi. La raschung persiva è tgi a Mot Soura vignan igl provedimaint d’ava ed igl reservuar sanos. Siva digl 2017 è Mot Soura ena part digl cumegn politic da Tusang. Tar Mot Soura appartignan er las dus curts Stafel e Spina. Mot e Mot Soura èn vischnancas cun derivanza gualsra. Mot Soura schea sen 1863 meters sur mar e situo e igl li aint igl nord digl Corn da Mot. A Mot Soura dattigl radond 30 tgesas, ple u manc tottas da lenn. Igl 1946 è la gronda part da chella fracziun arsa giu cun daventar igls bietgs en’unfrenda d’en incendi. Aint igl decurs digls proxims decennis èn las tgesas puspe neidas construeidas e chegl danovamaintg da lenn. Mot Soura è digltottafatg en li cun angal tgesas da vacanzas e betg cun albierts occuppos sur onn. Da preschaint vign igl provedimaint d’ava per Mot Soura e las dus curts Stafel e Spina sano cumplettamain. Vetiers vign er igl reservuar renuvo e fatg pi grond. Chellas lavours da sanaziun èn er la raschung tgi igls pumpiers da Tusang ed igl cumegn da Tusang on piglia a tschains treis ba­tschigls d’ava amplania chels cun ava, ava scu reserva schi vess da dar en cass da fi urgent a Mot Soura. Vessigl da dar en incendi alloura fiss l’ava da tottas ouras pronta per stidar igl fi e chegl er schi da preschaint vign igl provedimaint d’ava sano. Da gronda impurtanza Igls treis sistems amplanias cun ava èn sa tgapescha pigls pumpiers da gronda impurtanza schi dess propi en cass da fi urgent a Mot Soura, agl Stafel ed er a Spina. Igls dus recipients d’ava a Mot Soura ed agl Stafel on mintgamai en volumen da 30 000 liters ava. Chel a Spina è considerblamaintg pi pitschen ed ò en volumen da 7500 liters ava. Cun esser amplanias igls treis batschigls cun ava è er pussebel da pumpar cun la sprezza a motor ava or da chels, schi vign propi tar en incendi. La capacitad maximala dalla sprezza a motor schea tar 1000 liters per minuta. Tot tenor grondezza digl fi è pero pussebel d’adattar la capacitad dalla sprezza a motor agl basigns dall’ava. La soluziun la pi simpla Agl corp da pumpiers appartignan 74 persungas, da chellas 13 donnas. Seis pumpiers stattan a Mot ed a Solas Soura ed els èn chels tgi vignan igl amprem an acziun schi dat en cass da fi urgent a Mot. A disposiziun on els er en equipamaint cun la roba la pi urgenta ed er en auto da pumpiers. Marco Cereghetti, igl cumandant digls pumpiers da Tusang dei, tg’ins vegia fatg plessas pondera­ziuns an connex cun la siertad dall’ava da reserva a Mot, savond dalla sanaziun digl provedimaint d’ava. Ena soluziun fiss stada schi dess en incendi igl helicopter. Chel savess betg sgular la notg, angal da de e schi fiss blera brainta er betg. Cun saveir tgi l’armada svizra metta a disposiziun da chels bartschigls d’ava ins vegia sa decidia per chella varianta. Pudia piglier a tschains chels treis tocs vegian igls pumpiers da Tusang digls pumpiers dalla Muntogna. Chels vevan duvro igls ba­tschigls d’ava ena stad pi sitga cun mancanza d’ava segl Glaspass. Ossa damai fon igls batschigls d’ava en grond sarvetsch agls pumpiers da Tusang ed agls giasts da vacanzas da Mot Soura, chegl speranza sainza tg’ins dovra l’ava. Egn digls gronds batschigls d’ava chel a Mot Soura. Foto Gion Nutegn Stgier A Mot Soura vign da preschaint sano igl provedimaint d’ava ed igl reservuar er gist. Fotos Gion Nutegn Stgier

Ainten treis bitscheidas d’ava cun en volumen total da 67500 liters ava è la siertad garanteida an cass d’urgenza schi dess en incendi. La raschung persiva è tgi a Mot Soura vignan sanos igl provedimaint d’ava ed igl reservuar. Siva digl 2017 è Mot Soura ena part digl cumegn politic da Tusang. Tar Mot Soura appartignan er las dus curts Stafel e Spina. Mot e Mot Soura èn vischnancas cun derivanza gualsra. Mot Soura schea sen 1863 meters sur mar e situo è igl li aint igl nord digl Corn da Mot. A Mot Soura dattigl radond 30 tgesas, ple u manc tottas da lenn. Igl 1946 è la gronda part da chella fracziun arsa giu cun davantar igls bietgs en’unfrenda d’en incendi. Aint igl decurs digls proxims decennis èn las tgesas neidas construeidas puspe e chegl danovamaintg da lenn. Mot Soura è en li digl tottafatg angal cun tgesas da vacanzas e betg cun albierts occuppos sur onn. Da preschaint vign sano igl provedimaint d’ava per Mot Soura e las dus curts Stafel e Spina. Vetiers vign renovo e fatg pi grond igl reservuar. Chellas lavours da sanaziun èn er la raschung tg’igls pumpiers da Tusang ed igl cumegn da Tusang on piglia a tschains treis bitscheidas d’ava (Wasserbecken) ed amplania chellas cun ava, ava scu reserva schi vess da dar en cass da fi urgent a Mot Soura. Vessigl da dar en incendi alloura fiss l’ava pronta da tottas ouras per stidar igl fi. Da gronda impurtanza Igls treis sistems amplanias cun ava èn sa tgapescha da gronda impurtanza pigls pumpiers schi dess propi en cass da fi urgent a Mot Soura, agl Stafel ed er a Spina. Igls dus recipients d’ava a Mot Soura ed agl Stafel on mintgamai en volumen da 30 000 liters ava. Chel a Spina è considerblamaintg pi pitschen ed ò en volumen da 7 500 liters ava. Cun esser amplaneidas las treis bitscheidas cun ava è er pussebel da pumpar l’ava cun la sprezza a motor or da chels, schi vign propi tar en incendi. La capacitad maximala dalla sprezza a motor schea tar 1 000 liters per minuta. Tot tenor grondezza digl fi è pero pussebel d’adattar la capacitad dalla sprezza a motor agl basigns dall’ava. La schliaziun la pi simpla Agl corp da pumpiers appartignan 74 persungas, da chellas 13 donnas. Seis pumpiers stattan a Mot ed a Solas Soura ed els èn chels tgi vignan igl amprem an acziun schi dat en cass da fi urgent a Mot. A disposiziun on els er en equipamaint cun la roba la pi urgenta ed er en auto da pumpiers. Marco Cereghetti, igl cumandant digls pumpiers da Tusang dei tg’ins vegia fatg ples ponderaziuns an connex cun la siertad dall’ava da reserva a Mot, savond dalla sanaziun digl provedimaint d’ava. Ena schliaziun fiss stada igl helicopter schi dess en incendi. Chel savess betg sgular la notg, angal da de e schi fiss blera brainta er betg. Cun saveir tgi l’armada svizra metta a disposiziun da chellas bitscheidas d’ava ins vegia sa decidia per chella varianta. Pudia piglier a tschains chels treis tocs vegian igls pumpiers da Tusang digls pumpiers dalla Muntogna. Chels on gia duvro las bitscheidas d’ava ena stad pi sitga cun mancanza d’ava segl Glaspass. Ossa damai fon las bitscheidas d’ava en grond sarvetsch agls pumpiers da Tusang ed agls giasts da vacanzas da Mot Soura, chegl speranza sainza tg’ins dovra l’ava. Egna dallas grondas bitscheidas d’ava è chel a Mot Soura. A Mot Soura vignan sanos da preschaint igl provedimaint d’ava ed igl reservuar.

L’emda passada è Samantha Andenmatten da Stierva sa participada agls campiunadis da professiun svizzers a Berna. Termino ò ella igls «SwissSkills» segl dieschavel plaz. La FMR ò discurria siva igls campiunadis cun la pictoura davart impressiuns nunamblidablas e pertge tg’igl n’è betg tanschia pigl podest. Avant en’emda ò la FMR rapporto davart la pictoura da Stierva, Samantha Andenmatten. La donna da 18 onns è sa participada l’emda passada agls campiunadis da professiun svizzers «SwissSkills» a Berna. Cun aveir termino igl amprendissadi ed er la qualificaziun digls SwissSkills mintgamai segl amprem rang totga ella tigls miglers dalla sia annada ed uscheia er tigls favorits digls campiunadis. Siva dalla dumengia passada è la rangaziun publica: Samantha Andenmatten ò termino igls campiunadis sen rang 10 da totalmaintg 13 pictouras e pictours. Per ella è chel resultat pero tot oter tgi desillusiunont. FMR: Samantha Andenmatten. Dumengia seira ischas turnada siva tschintg deis a tgesa digls campiunadis da professiun a Berna. Tge impressiuns vez piglia cun vous? Samantha Andenmatten: Glè grev da descreiver, glè sto ensatge unic, ensatge tg’è ia a cor e tgi resta per l’antiera veta. Las dimensiuns da chell’occurrenza èn fitg impressiunontas, visitada da tantas persungas. Pinavant ègl mai sto en cumbat da concurrenza, igl cuntrari. Glè en’occurrenza fitg famigliara e fitg faira ed a chegl ma regorda gugent. Glè pero er da menziunar tgi chels campiunadis pretendan ena fitg bunga furma mentala e corporala, ia sung rivada dus u treis gedas agl cunfegn. Ins amprenda a canoscher sasez. Igl stress è permanent, cunzont tar l’occurrenza da speed: mintga participant tschivla sch’el è a fegn, chel tschivlem metta enorm sot squitsch. Avant igls campiunadis vez detg aint igl discurs cun la FMR: «Schi te lavouras cugls mangs, vogl betg mintga de madem bagn.» Tge è betg ia schi bagn chels deis a Berna? Las nossas lavours èn neidas valetadas mintga seira uscheia tgi nous vagn pudia piglier invista mintga dumang aint igls resultats intermediars. All’antschatta era damez aint e sonda dumang sen plaz treis. Igl factour decisiv è sto tg’ia va betg pudia terminar la lavour da design la sonda, causa mancanza da taimp. Ed uscheia vaia pers varsaquants puncts e sung davanta dieschavla. Vous vez termino igl amprendissadi ed er la qualificaziun pigls SwissSkills mintgamai segl amprem rang. Igls campiunadis vez termino sen plaz 10 da 13. Quant gronda è la desillusiun? Ansasez vaia gio savia tgi na tanscha betg cura tg’ia na va betg pudia fittar la mia lavour da design. Igl mument dalla rangaziun è sa tgapescha sto desillusiunont, pero ia va gia schi grond plascheir pigls oters uscheia tgi chel frust è spert sto amblido. Ia sung er digl aveis tg’ia va do igl mies migler ed oramai ègl dad esser uscheia. Alla fegn finala ischans tranter igls 13 miglers, ena prestaziun extraordinaria e chegl chinta. Er sch’ia na sung betg stada segl podest è igl mument dalla rangaziun sto ena tarmenta show, ia ma santiva scu en pitschen superstar. E perchegl recumonda a mintgitgn tg’ò la pussebladad dad eir a chels campiunadis dad far chegl exnom. Ins è part d’ena gronda famiglia ed aintra an contacts tgi restan. La pictoura Samantha Andenmatten da Stierva ò termino igls campiunadis da professiun sen rang 10. En mument emoziunal: las soras e sies nev on fatg igl viadi anfignen giu Berna per sustigneir lour sora resp. onda.

Cun Panadoz ò Surses retschet a tgesa en adversari tgi schea betg schi bagn alla squadra. Da far puncts cunter chels da Panadoz è pigls Sursetters adegna sto pi grev. Gist uscheia ègl er sto a Tinizong cura tgi l’equipa da Philipp Berri ò do cunter Panadoz. Sa resulto è cugl pari aglmanc en punct, tiers tgi sen fundamaint dalla dominanza dall’equipa indigena fiss ena victorgia stada ple tgi miritada per Surses. Crudos èn ainten chella parteida damai dus gols, igl 1:0 per Panadoz gio siva 13 minutas ed igl pari siva 70 minutas digl gi antras Robin Demarmels. Remarcabel è tgi siva digl gol d’avantatg digls giasts ò igl arbiter interrot igl gi per 35 minutas, chegl perveia digl immens temporal cun ena ferma daratgeda. Siva tgi las dus squadras èn turnadas dalla pôssa nunspitgeida ò Surses surpiglia igl cumond segl plaz, dantant sainza trer a nez la dominanza. Vetiers on igls Sursetters er anc gia disfurtegna cun tutgier Adriano Simonet angal la pitga. Schanzas da far igl pari gio ainten l’amprema mesadad on gia cunzont Robin Demarmels e Manuel Simonet. En colp liber da Julian Jenal è ia angal per pac centimeters siva igl gol da Panadoz, en schoz da vaglia tgi vess tgunsch er savia esser igl 1:1. Er siva dalla pôssa uffiziala ò igl team da Philipp Berri fatg ena bung’impressiun e fatg squitsch per signier igl pari. Er Robin Demarmels ò alloura gia pac cletg cun egn digls sies schozs, cun tutgier er el angal la latta. Ple cletg ò Robin Demarmels alloura gia ainten la 70avla minuta cun marcar igl 1:1 tigl resultat final. (fmr/gns)

An Surmeir vign ena gronda part dall’energeia produtgeida digl ewz. An vista alla mancanza d’energeia imminenta igl anviern vegnent è la dumonda, scu tgi la situaziun sa preschainta aint igl Grischun central? E tge maseiras necessarias peglia igl ewz? La FMR ò discurria cun Harry Graf, schef da communicaziun tigl ewz. Las Ovras electricas digl martgea da Turitg (ewz) disponan aint igl Grischun da 16 ovras idraulicas. Diesch da chellas sa cattan aint igl Grischun central scu per exaimpel a Tinizong, Casti, Solas e Seglias. Damai è igl ewz er chel travagl tgi produtgescha ena gronda part dall’energeia regenerabla per la regiun. Ultra da chegl è igl ewz aint igl Grischun central er en partenari fido pigls cumegns, en grond patrung e cunzont er en menaschi tgi paia sommas a tschains d’ava agl cantun ed agls cumegns. Igl cantun retscheva digl ewz per onn passa diesch milliuns francs. Igls cumegns da concessiun digl Grischun central reteiran an media 5.3 milliuns francs digl ewz. Harry Graf è schef da communicaziun tigl ewz. El dat pled e fatg allas dumondas urgentas an connex cun la mancanza d’energeia. FMR: Igls prietschs da furniziun dall’energeia e digl current restan tigl ewz nunmidos pigl onn 2023, er pigls territoris grischuns noua tg’igl ewz furnescha energeia. Tge vot chegl deir an cefras? Harry Graf: La tariffa digl current digl ewz sa dat or digls suandonts cumponents: furniziun dall’energeia, adiever dalla reit e taxas (taxas communalas scu er taxas naziunalas supplementaras per la reit). Cun esser igl ewz an possess d’avonda atgnas ovras (ovras idraulicas, da vent e fotovoltaik) per la producziun da current è pussebel da furneir agls noss clients energeia pigl provedimaint da basa per en prietsch stabil, detg oter en prietsch da producziun. L’immensa fluctuaziun tigls prietschs tar la fiera digl current ò nign’influenza sen la calculaziun digls prietschs. Igl cumponent furniziun dall’energeia resta pigl 2023, invariabel e stabil pigls noss clients da basa, igl martgea da Turitg ed igls cumegns digl Grischun, tgi reteiran energeia digl ewz. Tenor ena cumparaziun dalla cumischung naziunala d’electricitad ElCom schea la tariffa pigl martgea da Turitg tar 22.94 raps per kilowatt e pigls cumegns grischuns clients digl ewz tar 22.49.raps per kilowatt, chegl tar en consum da 1.600 kilowatts. Chegl vot deir tgi er pigls consuments aint igl Grischun central dattigl nign augmaint tigl prietsch digl current? Tigls cumegns tgi vignan furnias directamaintg cun energeia digl ewz èn igls dus cumponents da tariffa, furniziun dall’energeia e diever dalla reit, er igl 2023 identics cun chels digl onn precedent. Tar la tariffa dallas taxas dattigl dantant differenzas, cun neir messa chella a chint individuala ed er definada digls cumegns. Uscheia è er d’argumentar la differenza minima tigl martgea da Turitg. Igls oters cumegns digl Grischun decidan sez noua (furniziun dall’energeia) e per tge cundiziuns tgi reteiran igl current. Els èn er responsabels sezs pigl travagl tgi segna pigl adiever dalla reit. Blers oters cumegns digl Grischun on er incumbenso igl ewz an chella tgossa e reteiran igl current digl ewz. Exista pigl ewz an chella tgossa ena cunvegna alla quala el ò da sa tigneir, gist tigls cumegns da concessiun e cozza chella cunvegna per en taimp limito? Tigls cumegns digl Grischun igl quals igl ewz furnescha direct igl current vala la tariffa scu tigl martgea da Turitg er, la tariffa tgi s’orientescha agls costs da producziun. Tigls oters cumegns decida la durada da cunvegna tg’è avant mang, inclus la cundiziun da fiera, tge prietsch da compra tgi exista. Tgunsch pussebel tgi chella cunvegna scroda gio chest onn. Vess chegl dad esser igl cass alloura s’augmaintan igls costs da compra pigl 2023. Vala la cunvegna per ples onns, alloura resta igl prietsch digl current stabil. Aint igl Grischun on pero blers cumegns betg anc publitgia igl prietsch dall’energeia pigl 2023, chegl tenor l’ElCom. Da tot las varts vign adegna pretendia, tgi an Svizra mantga eventual igl anviern igl current. Savess chegl er succeder aint igl Grischun central cun en ewz scu partenari serious? Sen fundamaint dall’affluenza (Zufluss) istoricamaintg bassa, dalla schleta disponibladad dallas ovras idraulicas franzosas, respectivamaintg dalla mancanza da gas dalla Russia vainsa da sa parager sen en anviern cun mancanza da current. Sapientivmaintg administragn nous conservativ igls noss lais da farmada cun la fegnameira d’en ot stand da volumen dall’ava per cuntanscher la flexibilitad pigl mez onn d’anviern. L’affluenza maira ed istorica magna tar ena minoranza da producziun, uscheia tg’è da retrer igl quantum a current, schinavant tgi chel è avant mang. Cotras so er igl ewz suandar allas sias obligaziuns er ainten chella situaziun extraordinara e garanteir igl povedimaint d’energeia. Vign igl consum d’energeia betg redutgia an Svizra alloura tanscha la capacitad dalla producziun da current betg. Anfignen ossa vainsa savia retrer igl anviern current digl exteriour. Cun esser l’energeia er aint igl exteriour pi stgera è betg pussebel da curveir igl basigns da current cugl import. Er schi igl ewz so garanteir igl provedimaint da current on igl consum dall’energeia e la producziun da chella d’esser madema an Svizra. Cun betg esser garanteida dapertot la produziun da current e mantger igl import da chel resta pac oter tgi da redutgier igl consum da current. Per aveir d’anvien current avonda è da spargner gio oz. Pertutgia da chegl è er igl Grischun, cun esser el betg en’insla an Svizra, mabagn cun esser collieida la reit da current sur l’antiera Svizra ferm cun l’Euorpa. Vess da capitar igl cass tg’ins dastga betg duvrar tant current. Decida chegl igl cunsegl federal u en oter gremi? Igl cunsegl federal ò lantschea da curt ena campagna cun la supplica da spargner energeia. El appalescha alla populaziun tgi seian necessarias gio oz maseiras e mintga kilowatt pi pac decida. Portan chellas maseiras nign resultat dastga igl cunsegl federal decider maseiras nunliontas sen scalem d’ordinaziun. Chegl savessan esser maseiras da contingentaziun e schizont maseiras da metter giu cumplettamaintg igl current. Da chellas maseiras fiss alloura pertutgia er igl Grischun. Realisar chellas maseiras an situaziuns extraordinaras ò l’Organisaziun da provedimaint da current (OSTRAL). Produtgescha igl ewz da preschaint current sen reserva u venda el perfign current? Scu reserva servan igls lais da farmada, noua tgi l’ava vign accumulada. Igl ewz varda d’aveir tant scu pussebel lais da farmada bagn amplanias. Cun aveir igl mument ena producziun bassa, perveia dalla situaziun meteorologica e singulara è pigl ewz betg pussebel d’eir sen la fiera e vender energeia. Nous cumpragn schizont current per prietschs ots per garanteir ena part digl provedimaint d’energeia an Svizra. Igl Lai da Marmorera è da preschaint bagn amplania. Scu darar da chel taimp? Actualmaintg è igl intent da sierar ena reserva, uscheia tgi anfignen tigl anviern vess igl lai artifizial d’esser amplania cumplettamaintg. La fegnameira è d’aveir anfignen tar la derotta da neiv la premaveira 2023 ava avonda aint igls lais da farmada per sarveir serious e bagn igls noss clients. Igl ewz è pertschert dalla responsablada e peglia er seriousa chella. Tuttegna è da spargner gio actualmaintg energeia. Vign igl Lai da Marmorera betg svido aint igl decurs digl aton e durant igl anviern scu magari oters onns? Normalmaintg vignan igls lais amplanias igl aton, dantant da premaveira sa mossa en fitg bass digl volumen dall’ava. Sapientivmaintg vign igl ewz durant igl anviern a far adiever da chel implant e da chintar è tgi da premaveira cuntanscha el en nivel fitg bass, schizont istoric. Èn ovras idraulicas scu igl Adont u Nandro er d’impurtanza ossa cun la mancanza d’energeia? Mintga ovra idraulica è impurtanta e tuttegna dovran er las pi pitschnas ava avonda. L’affluenza è er tar chels igl anviern per en po pi pitschna tgi la stad. Cun sa mussar tg’igls ragns da chels on er da stad gio gia pac’ava è da supponer tgi igls ragns vegian er igl anviern proxim pac’ava. An cass tgi igl quantum minimal d’ava è betg avant mang fiss pussebel tgi vegian da metter giu er las ovras digl Adont e da Nandro. Aint igl Grischun èn las ovras idraulicas igl pang da mintga de (pigl consument, pigl turissem, l’economia e pigls cumegns). Cugl ewz ò igl Grischun central siva da passa 10 onns en partenari fitg fido. Resta chegl er uscheia? Igl ewz è sto igls davos onns en partenari fido, chegl è el anc adegna ed aint igl avigneir vign el er ad esser en patrenari serious. 110 collaboratours ò igl ewz aint igl Grischun e chels paian cò er taglia. Igl ewz paia agl cantun ed agls cumegns da concessiun per onn 30 milliuns francs. Ultra da chegl è igl travagl er responsabel pigl mantignamaint da reit, pigl cunsegl digls noss clients e per dar en cunsegl chegl tgi pertotga en’energeia pi effiziainta. Tge cunsigliez vous per spargner current? Da spargner current ègl immediat e betg pir all’antschatta digl nov onn. Mintga kilowatt tgi spargnagn oz vign dabung igl anviern. Stidar la gleisch, cuschinar angal cun se en viertgel sen las padelas, stidar televisiuns e computers, la temperatura dalla frestgera regular sen set grads e duvrar peirs da LED an pe d’oters. Far la duscha an pe da bogn, lavar igls mangs angal cun ava freida e savung e redutgier la temperatura da mintga salv. Boilers e scoldamaints dovran bler current. Far adiever da nigns apparats da climatisaziun e da nignas pegnas. Daple cunsegls ins catta sen la nossa pagina d’internet www.ewz.ch. Remartga: l’intervista è neida fatga an scretg. Aint igl Lai da Marmorera duess neir siero actualmaintg ena reserva, uscheia tg’igl lai artifizial vess dad esser amplania anfignen tigl anviern. Casti è egna da diesch ovras idraulicas digl ewz aint igl Grischun central.

Oz è l’anterioura rezgia communala da Salouf an possess da Samuel Grütter. Igl legnamer persequitescha ena fegnameira concreta: far marschar la rezgia pigl agen adiever, pero er pigls pours da Salouf. Ma scu ins fò marschar ena rezgia da passa 100 onns? La FMR ò fatg ena viseta a Salouf. Avant 9 onns – igl onn 2013 – era Salouf anc en cumegn autonom e scu blers oters cumegns an possess d’en’anterioura rezgia communala. Samuel Grütter (42) ò gia la caschung da cumprar da lez taimp la rezgia a Mulegn – ena fracziun sotvart la baselgia da Salouf. Igl sies intent: construeir ordlonder ena tgesa d’abitar – ena sort loft scu tg’el rachinta: «Scu legnamer ègl adegna sto igl mies giaveisch da biagier or en clavo e fabritgier ena tgesa d’abitar.» E per en legnamer qualifitgia scu Samuel Grütter bagn en project realisabel. «Cura tg'ia va alloura pero vasia chella rezgia aint igl intern, fissigl sto putgea pigl mies cor da legnamer da scarpar or ella», sa regorda Samuel Grütter. Far marschar puspe la rezgia Actualmaintg cumpara l’anterioura rezgia communala cun fatscheda pi clera. Samuel Grütter ò permangs da dar en nov vistgia cun lattas da lenn – betg per construeir la tgesa d’abitar planisada uriunda mabagn per renovar la rezgia scu tala. «Ia va er an senn da montar plattas da fibras per evitar an futur tgi teira u tgi neiva ainten la rezgia.» Perfign ena pitschna stanza isolada cun colliaziun d’ava ò el construia. Tot chellas lavours fò Samuel Grütter aint igl sies taimp liber. Da glindesde anfignen gievgia lavoura el scu montader da mobiglias a Turitg. Las fegns d’emda passainta el a Del ainten la tgesa da vacanzas paterna. Igl sies intent: far marschar la rezgia pigls basigns digls pours an vischnanca e per el sez per pudeir construeir l’egna u l’otra mobiglia per vender. «Ia survign adegna puspe dumondas», dei igl legnamer. El mossa l’egn u l’oter object tg’el ò gio fabritgia, uscheia per exaimpel ena meisa da salun, en banc ed en taburet. Samuel Grütter savess er s’imaginar da luvrar sen sasez an taimp parzial ainten la sia rezgia a Salouf. En mument istoric Ma scu stattigl propa per la rezgia da Salouf, funcziuna chella ansomma anc? Erigeida anturn igls onns all’antschatta digl 20avel tschentaner sarviva ella per razger lenna da construcziun pigl adiever dalla vischnanca, abitantas e abitants. Cun scher gist dasper igl ual Balandegn niva ella uriund messa an muvimaint cun ava. Oz n’è strousch ple visibel ensatge dall’anterioura roda d’ava. Samuel Grütter suppona da canoscher igl li aint igl plang sot dalla rezgia noua tgi chella roda pudess esser stada montada. La plepart dallas infurmaziuns davart l’istorgia dalla rezgia ò el d’abitantas ed abitants da Salouf. I saro anturn 40 onns tgi la rezgia da Salouf n’è betg ple stada an funcziun. Avant tgi Samuel Grütter l’ò cumprada sarviva ella anc scu magasign per diversa roba da cumegn. Samuel Grütter conferma: «Ella funcziuna anc adegna.» E prest scu mument istoric sa regorda el a chel de cura tg’igl tung dalla rezgia è starsuno per l’amprema geda puspe tras la vischnanca da Salouf. «Igls vigls eran sen baselgia ed on detg tgi chel tung vegian els gio decennis betg ple santia.» El vegia er gio razgea l’egna u l’otra bora durant igls davos onns, rachinta Samuel Grütter. Igl tgar tgi serva per manar la bora tras la rezgia – ena part essenziala dalla rezgia – era defect cura tgi Samuel Grütter l’ò cumpro. Ma noua procurar en nov tgar? Catto ò el en tgar sumigliont ainten la rezgia digls Mulegns. Chel sarviva digl reminent tranter oter per razger la lenna da construcziun pigl rampar da Marmorera. La mecanica – ena sfeida Deplorablamaintg è eida ampaglia ena struba cun razger chest onn la davosa bora – en toc mecanic essenzial tgi Samuel Grütter stò ossa cuntschier gl’amprem avant tgi pudeir razger anavant. «Ia na nign’ideia digl mecanissem da chella rezgia. Amprender cun far, chegl è la devisa.» El constatescha pero, tg’el vegia, gugent u naveidas, da piglier dapart l’antiera mecanica. «La fegnameira è da razger aint pigl anviern vegnent», dei Samuel Grütter. Ed el agiunta: «Igls onns 1980 è la rezgia neida attatgeda agl current. An en amprem pass less ia far marschar ella puspe cun electricitad. An en sagond pass la pudessa forsa perfign puspe far marschar cun ena roda d’ava.» En project ambizous e scu tgi Samuel Grütter conferma: ena dumonda finanziala. Lenna – ena gronda passiun Lenna è igl material essenzial ainten la veta da Samuel Grütter. «Luvrar cun lenna monta lavour da precisiun e blera pazienztga. Igl è en sentimaint fitg cuntantevel sch’ins so rachintar l’istorgia d’ena mobiglia, noua tgi la planta è carscheida, neida razgeda e setgantada ed alla fegn finala montada. Chegl dat ena valour nunpaebla ad ena meisa.» Eir alla tschertga d’ena bora ed elaborar chella è la sia gronda passiun. «Esser ainten la rezgia è per me scu vacanzas», tradescha el. Ed uscheia less el an futur er esser daple a Salouf ed aveir cò igl sies center dalla veta. Cò an Surses, noua tgi chella passiun per lenna ò antschet avant 17 onns cura tg’el ò fatg igl amprendissadi scu legnamer a Savognin. Uscheia sa preschentava la rezgia communala da Salouf avant radond 100 onns. Oz ò Samuel Grütter vistgia da nov la rezgia aint igl quartier Mulegn a Salouf. Chella fatscheda spetga anc sen las novas lattas. Samuel Grütter ainten la sia rezgia a Salouf. Differentas boras ò el gio razgea liaint. Igl intern dalla rezgia. Igl intern dalla rezgia. Samuel Grütter preschainta igls sies differents plats dalla rezgia.

Cun en sarvetsch d’abunamaint «Novitads» lantscha igl cumegn da Surses en sarvetsch da novitads. Scu tg’igl cumegn screiva ainten ena communicaziun allas medias duessan utilisadras ed utilisaders retschever mintgamai en e-mail, cura tgi vign publitgeida ena nova communicaziun sen la pagina d’internet digl cumegn. La communicaziun digl cumegn davainta pi impurtanta e vigna veapi pretensiousa, screiva igl cumegn. Cun la crisa da corona seia sa musso en basigns da schlarger la purscheida digitala digl cumegn. Perchegl vegia igl cumegn stgaffia igl sarvetsch d’abunamaint tgi duess pussiblitar a persungas interessadas da restar segl current davart chegl tgi capeta aint igl cumegn. An dialog cun la populaziun Cugl sarvetsch d’abunamaint «Novitads» less igl cumegn cumplettar las diversas maseiras da communicaziun tgi èn neidas lantschedas igls davos meis per infurmar la populaziun da maniera pi vasta. En instrumaint venavant impurtant è la pagina d’internet digl cumegn noua tgi persungas novdomicileidas cattan las infurmaziuns basignevlas u noua tg’ins po s’infurmar davart projects pi gronds. Tiers la pagina digl cumegn vignan occurenzas e publicaziuns uffizialas publitgeidas er anc sen Crossiety (plazza da vischnanca digitala). (cdm/fmr) Igl sarvetsch d’abunamaint pò neir activo a parteir da dalunga sot www.surses.ch cun annunztgier l’adressa d’e-mail.

La situaziun economica actuala è extraordinaria. Siva dall’antschatta dalla pandemia digl coronavirus igl 2020 dattigl gronds problems da furniziun, uscheia tgi blers products pon neir cumpros angal cun grond retard e per prietschs mengia ots. Mademamaintg èn igls prietschs per matergia prima scu lenn (per biagier ed arder) s’augmentos fitg. Siva tgi la Russia ò attatgea l’Ucraina igls 24 da favrer 2022 èn er explodias igls prietschs d’energeia. Ultra dallas sfeidas economicas exista actualmaintg ena mancanza da persunal qualifitgia. Er las nossas interpresas pitschnas e masangas tschertgan intensivamaintg installatour(a)s, scrinari(a)s, legnamer(a)s, miraders e miradras e.o.p. Tenor la teoria dall’economia publica duess igl mang public (la Confederaziun, igls cantuns, igls cumegns) sa retigneir cun investiziuns durant tals taimps, per betg surstrapatscher l’economia. Tot las investiziuns tgi èn betg necessarias ed urgentas duessan neir transfereidas pigl taimp d’ena recessiun, per alloura porscher lavour allas interpresas indigenas e cumbatter la disoccupaziun (politica da conjunctura anticiclica). La suprastanza digl cumegn da Surses fò puramaintg igl cuntrari. A tot prietsch amprova ella da sfurzar igl project d’ena nova ustareia, da treis novas plazzas da tennis, d’ena plazza da glatsch artifizial e d’edifezis da menaschi e deposit, schibagn tg’igls costs èn ord controlla e tg’igls termins ampurmess pon betg neir risguardos perveia digls muteivs numnos. Igls 13 da mars 2022 è nia accepto all’urna - notabene siva dall’invasiun dalla Russia ainten l’Ucraina e cura tgi stueva esser ancunaschaint alla suprastanza tg’igls prietschs s’augmaintan fermamaintg - igl credit da 4.5 milliuns per la construcziun dall’arena da sport La Nars a Savognin. Tar la redacziun da chel project da votaziun vess la suprastanza gia da communitgier allas votantas ed agls votants tgi chel credit vigna betg a tanscher. Gio tschintg meis pi tard, igls 29 d’avost 2022, ò la suprastanza proponia en credit supplementar dad 1.1 milliuns francs pigl project. Sch’ins calculescha igl augmaint da costs da 4.5 sen 5.6 ainfer tschintg meis per en antier onn, sa resulta ena carascheia da 48% (!). (Actualmaintg importa la carascheia an Svizra 3.4%). Scu tgi er diversas dumondas da piglier igl pled a caschung dalla radunanza communala digls 29 d’avost on musso, dattigl grondas resalvas anvers igl project. La rentabilitad dall’ustareia vign messa an dumonda. La construcziun dall’ustareia è betg en pensum digl cumegn. La construcziun d’ena plazza da glatsch artifizial è betg adattada perveia dalla crisa d’energeia tgi sa mossa proximamaintg. Menaschis industrials, implants da far neiv, pendicularas e.u.a. ston prubablamaintg interromper temporalmaintg lour activitad. Igl li da construcziun è fitg disfavorevel, perchegl tgi dat a La Nars angal pacs parcadis. (Igl grond parcadi da Barnagn, tgi pò neir duvro gratuitamaintg igl anviern, sa catta ple tgi en kilometer davent da La Nars). Las votantas ed igls votants ston sa dustar cunter chel sfurzem e refusar igl project per tg’el possa neir surluvro e redimensiuno dalla suprastanza communala (p.ex. desister dall’ustareia, fabritgier en glatsch sintetic an pe d’en glatsch artifizial e.u.a.). Nous vagn taimp avonda, la proxima recessiun vign per franc. Cura tgi chegl è igl cass, realiseschan las interpresas indigenas fitg gugent igl project redimensiuno pigl cumegn e chegl speranza per prietschs (pi) favorevels.

L’uniun «Anavant Surses» ò igl intent da radunar indigens e sagond-dimorants an Surses. Ord chest muteiv viseta l’uniun da passa 400 commembers e commembras proxima sonda, igls 17 da settember 2022 la vischnanca da Salouf. Indigenas ed indigens dervan lour portas e procuran per en program variont. Igl è er pussebel da sa participar angal en mez de. Program avantmezde: Visita digl pastregl Svilup dalla construcziun, tgesas-tor, edifezis spezials, recumposiziuns digl fons cun Toni Sonder Bagn puril agricol, economia da latg, cultivaziun da garnezza ed infurmaziuns tar Gran Alpin e la tgatscha da Salouf, bagn puril Cresta cun Andri e Sandra Baltermia Bagn puril agricol, cultivaziun da verdura, commerzialisaziun directa, bagn puril Cadras cun Gianna Sonder e Dominic Pfluger Circa las 12.15 pôssa da mezde segl bagn Cadras Program sivamezde: Ellaboraziun da lenna ed infurmaziuns davart tgangs da tgatscha cun Roger Demarmels Istorgias dalla baselgia, influenza digl svilup dalla vischnanca e la populaziun cun Ursus Baltermia Finiziun tigl pastregl cun l’Uniun da donnas Salouf Annunztgas ed ulteriouras infurmaziuns èn da cattar sot www.anavantsurses.ch/program ni sot info@anavantsurses.ch. Per plascheir inditgier, sch’ins sa participescha igl antier u angal igl avant - resp. igl sivamezde. (cdm/fmr) L'uniun Anavant Surses fò ena viseta a Salouf.

Dumonda urgenta dalla PPS pertutgont crisa d’energeia: La PPS ò mess an dumonda schi la crisa d’energeia seia pertscherta alla regenza e schi seia planiso da gidar ad interpresas tgi vegian disdetg agl provedimaint da basa e seian ossa confrontadas cugls prietschs dalla fiera averta. Per la PLD vaia pudia neir a pled, aint igl qual nous appellagn alla responsabladad persunala digls consuments d’energeia ainten la fiera libra, tg’on ossa profito onns or da prietschs bass e tgi pretendan ossa per part ageid digl mang public. An en oter votum vaia pudia pretender an nom dalla PLD da s’occupar pi svelt cun las proceduras da lubientscha ed da restranscher la pussebladad da far recurs ed igl dretg da plants per projects an connex cun produtgier u transportar energeia. Mia dumonda alla regenza pertutgont projects d’angrondaneir igls Lais da Marmorera ed da Curnera-Nalps per stgaffeir reservas d’anviern: La regenza confirmescha tgi la strategia d’ovras electricas digl cantun, influenzeschan betg igls projects actuals d’angrondaneir igls Lais da Marmorera e Curnera-Nalps an Surselva. Uscheia blochescha igl cantun betg la stgaffeida da reservas d’anviern e restranscha betg igl dretg da discorrer cun igls cumegns da concessiun. Revisiun parziala dalla lescha da lavour digls collaboratours e las collaboratouras digl cantun Grischun: La PLD s’angascha tigl cantun per cundiziuns adattadas agl taimp per collaboratouras e collaboratours digl cantun, sainza perder or digl îgl da betg concurrenzar la fiera privata. Revisun totala dalla lescha pertutgont igl traffic public Ena bunga reit da traffic public è cunzont an regiuns urbanas elementara e da gronda impurtanza. Dasper chella ègl pero betg d’amblidar igl traffic individual motoriso. An spezial ainten regiuns periferas niro chegl ad esser veanavant igl med da traffic principal. Da betg amblidar chella part dalla populaziun è per la PLD da grond’impurtanza.

Gist cun en derbi grischun scumainza igl campiunadi 2022/23 pigl Club da hockey Lai/Valbella. L’equipa dat sonda proxima orsoura a Scuol cunter Engiadina. Igl club surmiran ò pulitas ambiziuns per la nova staschung. Ensatge pi bod tgi usito antscheva igl campiunadi 2022/23 er pigls clubs da hockey dallas ligas pi bassas. Chegl vot deir tg’igl nov campiunadi scumainza er pigl Club da hockey Lai/Valbella, tgi dat ainten la 2. liga. Alla gruppa cun Lai/Valbella appartignan anc 9 oters teams e da chels cun Engiadina e Son Murezza er dus equipas grischunas. Las ulteriouras squadras èn: Dielsdorf-­Niederhasli, Dürnten, Illnau-Effretikon, Kreuzlingen-Konstanz, Schaffhausen, Uzwil e Weinfelden. Ena gruppa angulivada Da favorisar egna da chellas diesch equipas tgi dattan ainten la gruppa ost dalla 2. liga è betg schi simpel. Igls teams èn ple u manc tots tuttegna ferms e fitg angulivos. Cun ­Diesldorf-Niederhasli ed Illnau-Effretikon dattigl tuttegna dus teams tgi paran d’esser ensatge miglers tgi la concurrenza. Chegl schinavant tgi las dus equipas dattan scu igl anviern 2021/22, noua tg’ellas on persvadia tottas dus. Digls treis clubs grischuns, Engiadina, Lai/Valbella e Son Murezza è la ­squadra da Lai/Valbella aglmanc segl palpieri la pi ferma. Son Murezza è cunzont a tgesa en ­adversari malangraztgevel cun dar igls gis ­alla plazza da glatsch Ludains e chegl sot tschiel avert. Engiadina è magari bung per ena surpresa, dantant chegl tgi mantga è ena tscherta constanza. Lai/Valbella, l’equipa da Ramon Pfranger e Jannik Ehinger ò ena clera fegnameira è chegl è d’esser siva digls gis da qualificaziun alla testa dalla rangaziun. Damai ò la squadra ena pulita ambiziun scu ­fegnameira pigl campiunadi 2022/23, ena fegnameira tg’è realistica. Varsaquants novs giuieders da Coira Cun excepziun da Marco Simeon tg’ò termino la sia carriera activa è igl team da Lai/Valbella identic cun chel dalla maestranza 2021/22. Anzi, la squadra è anc neida rinforzada cun varsaquants giuieders, uscheia tg’ella para ­d’esser pi ferma e d’aveir definitivmaintg igl potenzial e la classa per tigneir pitg agls pi ­ferms concurrents. Igls treis indigens Luca ­Infanger, Jeremy Mazzolani e Jan Monstein èn turnos da Coira tar lour club uriund. Cun ­Tobias Klopfer, Dario Oswald e Romano Riedi èn er nias vetiers tar Lai/Valbella treis giuieders cun blera experientscha. Menziuno seia tgi cun chels seis novs giuieders e cugl team actual dattan cun Lai/Valbella cun pacas excepziuns prest angal giuieders tg’on do eneda cun ­en’equipa dalla 1. liga e schizont ainten la «May Hockey League». Lai/Valbella dat igls amprems dus gis digl nov campiunadi orsoura cunter Engiadina e Schaffhausen ed igl amprem gi a tgesa igls 1. d’otgover cunter Dürnten. Gio aint igl amprem gi vignigl tigl derbi grischun Engiadina-Lai/Valbella.

Igls 25 da settember vign voto sur dall’AVS 21: Sandra Baltermia-Guetg, presidenta dallas donnas dall’Allianza digl Center Grischun e Luana Bergamin, deputada digl Circuit Alvaschagn, on infurmo sur dalla refurma. L’Allianza digl Center Alvra/Surses ò anvido ad ena occurenza publica «Scu anavant cun l’AVS?» a Casti. Cun en Ea all’AVS 21 vigna chella stabilisada e la solidaritad tranter las generaziuns rinforzada, uscheia Sandra Baltermia. Gio 25 onns amprova la politica naziunala da cattar en cumpromiss per ena refurma dall’AVS, tgi seia daveiras basignevla. La fegnameira dalla refurma seia da stabilisar la situaziun finanziala pigls proxims 10 onns, mantigneir l’otezza dallas rentas e porscher daple flexibilitad chegl tgi pertotga la vigliadetna da pensiun. Las sfeidas dall’AVS seian la demografia, la situaziun economica ed igl svilup dalla societad. Las maseiras preveidas per neir a freida igls proxims 10 onns finanzialmaintg cun l’AVS seian da harmonisar la vigliadetna da referenza per la pensiun sen 65 onns per donnas ed omens. Las donnas dallas annadas 1961 – 1969 vignan indemnisadas per chel dulzamaint dalla vigliadetna da pensiun, e chegl dependent dallas antradas. Chegl vot deir tgi donnas cun paias bassas survignan daple indemnisaziun tgi donnas cun paias otas. Da nov duess esser pussebel per tots dad eir an renta tranter 63 e 70 onns e chegl er cun retrer rentas parzialas ni remetter ena part sen pi tard. Chella flexibilitad ed igl mantignamaint dall’otezza dallas rentas duess neir finanztgeida cun en dulzamaint dalla taglia sen la plevalour da 0.4%. Sandra Baltermia e Luana Bergamin on menziuno tg’igls paiamaints per las donnas dalla generaziun da midada seian ena part fitg impurtanta da chella refurma. «Donnas dalla generaziun da midada tgi reteiran betg pi bod lour renta, survignan ena indemnisaziun mensila, per veta duranta. I dat nignas rosnas da renta ed i vignan er betg scursaneidas las rentas», on ellas resumo. I seia impurtant da betg dar adegna la colpa ad oters per tgossas tgi funcziungan betg uscheia scu chegl tgi vessan, ma da piglier ainta mang sez las tgossas pigl agen futur. I schea tar nous da midar ensatge e dar daple stabilitad ainten chels taimps intscherts digl mond, ò menziuno Luana Bergamin. Per sierar las nossas rentas dovrigl ossa ena refurma dall’AVS. Schi chella vigna refusada puspe scu las davosas 5 amprovas, dess chegl ena gronda rosna finanziala ainten la cassa dall’AVS. Chella savess neir stupada angal cun scursaneir las rentas ni dulzar las contribuziuns, on las referentas resumo. Siva digl referat sur dalla refurma dall’AVS on igl deputo Reto Crameri da Surava e la deputada Gaby Ulber da Lantsch infurmo sur digls affars actuals digl Cunsegl grond. Ainten la sessiun d’avost èn nias tractos tranter oter la revisiun parziala dalla lescha digl traffic public e la revisiun dalla lescha da persunal. Nia spusto sen la sessiun d’aton è la revisiun parziala dalla lescha davart la protecziun dalla nateira e dalla patria. Luana Bergamin, deputada circuit Alvaschagn e Sandra Baltermia, presidenta dallas donnas dall’Allianza digl Center Grischun.

Atgnamaintg vign supponia siva da var 20 onns tgi stò aveir do avant 2000 onns aint igl conturn digl Crap Ses, en cumbat tranter legiunaris romans e cumbattants indigens. Igls davos treis onns èn neidas intensivadas las perscrutaziuns archeologicas – surtot ossa, durant las ampremas dus emdas da settember. Las scuvertas èn remartgablas, scu tg’igls magnaprojects on infurmo mesemda las medias. La populaziun pò far chesta sonda ena visita agl li. L’istorgia «rumantscha» è atgnamaintg simpla e niva rachintada an scola circa uscheia: igl pievel digls «Rets» era ena cumpagneia dètg selvadia ed impertinenta. E perchegl leva igl imperi digls Romans igls dumestar. Igl imperatour Augustus ò tarmess igl onn 15 a. C. sies dus fegls – Drusus e Tiberius – sur las Alps per conqui­star igl pievel alpin. La «Rezia» è uscheia davantada ena provinza romana. Ed or digl mix da Rets e Romans ègl do pi tard igl lungatg rumantsch. – Tant anavant para tot logic, ins pudess creir. Ma bler da chell’istorgia vign ad esser legenda. Bleras dumondas vignan discutadas an moda cuntraversa ainten la scienza: noua èn passadas las legiuns romanas? Cura exact? E tgi eran las cuminanzas indigenas tgi vivevan da chel taimp aint igl Grischun ed an Surses? En project cooperativ A chellas dumondas digl amprem tschentaner a.C. less igl project da perscrutaziun «Cumbat» gidar da rasponder. Gio siva da 20 onns è ancunaschaint – graztga a differentas scuvertas aint igl territori digl Crap Ses/Crestas – tgi stò aveir do ena pulita battaglia sur la tgavorgia ainten la vischinanza da Cunter (varda intervista cun Hannes Flück). Avant treis onns èn neidas cattadas anc daple restanzas tgi dattan perdetga dad en cumbat. Tranter oter ò en perscrutader laic fatg ena scuverta extraordinaria: en stilet d’en legiunari roman. Tot chellas perdetgas on mano igl Sarvetsch archeologic digl Grischun alla conclusiun da leir intensivar la retschertga agl li – an cooperaziun cun la professura Vindonissa dall’Universitad da Basilea, en’instituziun spezialisada sen archeologia romana, ed an collavuraziun cun en’associaziun da perscrutaders laics (Arbeitsgemeinschaft Prospektion Schweiz). Dus emdas intensivas Durant las dus ampremas emdas da settember è ossa propi nia perscruto intensivamaintg. Cun ageid da detectours da metal, cun palas e scuas, cun apparats da fotografar e dronas on perscrutaders professiunals e laics tschartgea, tgavo e documento. Tranter oter on er studentas e students dalla Scol’ota spezialisada digl Nordvest dalla Svizra realiso models topografics tgi duessan sarveir per reconstrueir igl cumbat. Matthias Seifert digl Sarvetsch archeologic digl Grischun ò detg mesemda an occa­siun dad ena orientaziun allas medias: «Las cattadas èn propi extraordinarias e stattan all’an­tschatta dall’influenza romana ainten chella regiun. Igls Romans on siva fatg valeir lour influenza culturala da chella vart dallas Alps – cun construeir veias, batter muneida, applitgier igl dretg roman e naturalmaintg er cun derasar igl lungatg lategn.» Er Peter-Andrew Schwarz dalla professura Vindonissa ò intuno mesemda l’impurtanza digl plazzal se Crestas: «Igl è propi extraordinari tgi nous vagn cò ena concentraziun da cattadas tgi stattan tottas an connex cun en unic evenimaint, cun en cumbat.» Las re­tschertgas vegian er mano alla gleisch numerousas perdetgas digls cumbattants indigens, an chel cass igls schinumnos «Suanetes» tgi vivevan ainten la regiun. Peter-Andrew Schwarz: «Nous vagn p.ex. catto ena gloua ornada cun en tgea, nous vagn catto en ­fragmaint dad ena tschinta da spada ed er ena gotta dad ena capeligna. Chegl è propi grondious.» Ploms cun bols Ed aint igl areal sur igl Crap Ses èn neidas cattadas anfignen ossa tschent da gottas da calzers e ploms da schlengia, frezzas ed oters objects tgi dattan perdetga dalla battaglia vehementa anmez Surses. Remartgabel tigls passa 250 ploms è, tgi portan per part en bol dalla terza, la dieschavla e la dodeschavla legiun romana. Graztga a chella scuverta sa laschan reconstrueir igls muvimaints da chellas truppas romanas. Igls archeologs on per fegnameira da pudeir documentar e tgapeir migler cun las scuvertas da Crestas scu tg’igls Romans èn rivos sur las Alps ed aint igl Grischun. E scu tgi Hannes Flück, Matthias Seifert e Peter-Andrew Schwarz on sincero all’orientaziun da mesemda, lessan els er exponer cun occasiun las cattadas aint igl Grischun – er an Surses. Ma per scumanzar dattigl che­sta sonda en de da viseta per la populaziun. Igls 17 da settember, tranter las 10.00 – 15.00, anveidan igls responsabels digl project «Cumbat» la populaziun ad ena viseta agl li. Igl areal da perscrutaziun a Crestas – noua tg’igl ò do igl cumbat. Da l’otra vart dalla val (sanester) è la Motta Vallac, ena colonia preistorica. Tg’igl cumbat stò esser sto fitg sanguinous cumprovan passa 250 ploms da schlengia tgi pon caschunar blessuras fitg gravantas. Persunas voluntarias han gidà a tschertgar quests dis cun detecturs da metal restanzas dal cumbat. Els treis on infurmo davart las lavours da perscrutaziun e las scuvertas archeologicas aint igl conturn da Burvagn/Cunter (da san.): Mathias Seifert digl Sarvetsch archeologic digl Grischun, Hannes Flück, igl magnaproject e Peter-Andrew Schwarz dalla professura Vindonissa all’Universitad da Basilea. Hannes Flück magna pigl Sarvetsch archeologic digl Grischun las perscrutaziuns archeologicas anturn igl Crap Ses. Chellas lavours ­vi­gnan fatgas an cooperaziun cun la professoura da Vindonissa all’Universitad da Basilea. Mellas da gottas da calzers èn neidas cattads a Crestas – gottas tgi tutgevan tar calzers da legiunaris - cò an ena reconstrucziun. Egna dallas cattadas tgi dat perdetga digl cumbat tranter indigens e legiunaris romans: ena gloua decorada cun en tgea. Cun gronda probabilitad sa trac¬tigl dad ena gloua indigena. Egna dallas cattadas tgi dat perdetga digl cumbat tranter indigens e legiunaris romans: ena gloua decorada cun en tgea. Cun gronda probabilitad sa trac¬tigl dad ena gloua indigena. Tg’igl cumbat stò esser sto fitg sanguinous cumprovan passa 250 ploms da schlengia tgi pon caschunar blessuras fitg gravantas.

Tgi ò propi gudagnea tigl cumbat agl Crap Ses avant 2000 onns? Tgenegnas èn las cattadas las pi extraordinarias ainten chel li? E tge ò igl responsabel per las extgavaziuns archeologicas aint igl territori digl Crap Ses, Hannes Flück, tgavo or sez? La FMR igl ò fatg chellas dumondas. Hannes Flück magna pigl Sarvetsch archeologic digl Grischun las perscrutaziuns archeologicas anturn igl Crap Ses. Chellas lavours ­vi­gnan fatgas an cooperaziun cun la professoura da Vindonissa all’Universitad da Basilea. FMR: Tgi ò gudagnea la battaglia avant var 2000 onns sur igl Crap Ses? Hannes Flück: (rei) Chegl è atgnamaintg ena bunga dumonda. Nous ischan betg anc digl tottafatg sieirs. Pero nous vagn indezis tg’igls Romans vegian gudagnea, perchegl tgi nous vagn catto daple objects digls Suanetes (igl pievel indigen, rem. red.) tgi digls Romans. Uscheia tg’igl è da supponer – er risguardond igl andamaint general dalla campagna militara digls Romans sur las Alps – tg’igls indigens vegian pers. Ma scu detg, chegl è pigl mument anc ena hipotesa sen basa d’indezis. Avant treis onns n’erigl betg anc franc, sch’igl è propi do en cumbat aint igl conturn digl Crap Ses u betg. Ossa pero bagn? Gea, ossa ègl propi cumprovo tg’igl è do en cumbat. Gio angal la quantitad ed igl gener dallas differentas cattadas laschan supponer tg’igl è do ena confrontaziun cumbattiva ainten chel territori. Nous vagn ainten la regiun anc oters plazzals d’extgavaziun, p.ex. igl Plang Ses an vischinanza, pero las cattadas èn lò dad oter gener. Igl punct da partenza per intensivar la perscrutaziun archeologica a Burvagn e conturn è sto igl famous stilet roman. È chel anc adegna igl «star» da chel plazzal? U ègl do aint igl frataimp anc otras scuvertas interessantas? Gea, nous vagn catto dus dies da scut (Schildbuckel) tg’èn stos da cumbattants indigens. Chegl èn dus plattas da metal tgi protegian igl mang, sch’ins ti­gna igl scut. Chel dies vei or scu en nouf davantvart aintenmez igl scut. Chegl èn propi cattadas extraordinarias. Ins ò bagn catto da chels er a Giubiasco ainten ena fossa. Ma da cattar chels elemaints da scuts aint igl context dad en cumbat è propi extraordinari e bel. Alloura vainsa er catto en «para-vestas» (Wangenklappe). Chegl è ena protecziun laterala tigl casc, da mintga vart en toc per proteger las ve­stas. Er chel «para-vestas» stò esser d’en cumbattant indigen. Pero ea, igl stilet roman è e resta ena cattada extraordinaria. Ansomma dat ossa tot la somma dallas cattadas en maletg pi cumplet digl cumbat – e surtot è neida ossa pi visibla la vart indigena. È la concentraziun da cattadas segl plazzal da Burvagn propi extraordinaria – er a livel svizzer ed internaziunal? (rei) Igl è cun gronda probabilitad igl plazzal archeologic cun las pi bleras gottas da calzers! Chegl era gio tranter oter egn digls gronds avantatgs digls legiunaris romans – els vevan bungs calzers! A livel svizzer è chel plazzal archeologic propi extraordinari. Ins canoscha angal pacs lis da cumbat da chella geda. A livel internaziunal dattigl bagn enqual cattadas sumigliaintas, p.ex. ad Alesia an Frantscha u bagn a Kalkriese an Tera tudestga. Cò tigl Crap Ses èn da menziunar surtot igls ca. 300 ploms da schlengia tg’èn mintgign schi grond scu en polesch. Chels portan l’impronta/en bol da treis differentas legiuns romanas. Perchegl scu rasposta alla dumonda: per ­l’archeologia ed istorgia grischuna è igl plazzal d’impurtanza fundamentala. Vez Vous ena teoria – pertge è ansomma nia cumbattia precis ainten chel li, sur igl Crap Ses? Ins sto contextualisar chel li cun la campagna militara digls Romans digl onn 15 avant Christus, schibagn tgi nous stuagn anc far ena analisa precisa. Nous savagn or dall’istoriografia tgi las legiuns romanas on gia surmunto las Alps aint igl ost ed aint igl vest. Ma ena terza campagna militara an lengia directa sur igls pass grischuns, tranter oter sur igl Pass digl Set – chegl è cumprovo scientificamaintg. Aint igl decurs da chella campagna pudess la tgavorgia da Crap Ses aveir furmo egn digls davos obstachels pigls Romans. Da l’otra vart dalla val, dasper Salouf, sa catta la Motta Vallac, siva da blers onns ancunaschainta scu colonia preistorica. Davent dalla Motta Vallac ins vei fitg bagn tot chel territori da Burvagn e Crap Ses. Igl è damai tgunsch pussebel tg’igls indigens on vasia cò ena davosa schanza per franar igls Romans ainten chel li neuralgic. Nous supponign – sen basa da tot las scuvertas – tgi var 1000 – 2000 omens vegian cumbattia a cò. Ainten en’intervista avant dus onns vez Vous detg tgi detta dus teorias perveia dalla dataziun digls objects da Burvagn. Egna dei tgi las cattadas seian da datar sen 15 avant Cristus an connex cun la campagna militara digls Romans. L’otra teoria dei tgi tot seia en pêr onns pi vigl. Savez Vous ossa daple? Ia crei bagn. La pi giovna muneida tgi nous vagn catto sa lascha datar sen igls onns 29–25 avant Cristus. Damai supponign nous tg’igl cumbat seia sto igls onns tranter 25–15 avant Cristus. Pero ainten l’archeologia ègl adegna grev da far dataziuns fitg exactas, perfign sch’ins ò tant cletg scu nous cò, sen chel plazzal extraordinari. Vous persunalmaintg vez er tschartgea e tgavo chellas dus emdas an Surses. Vez catto en object? Gea, chest’emda vaia gia la furtegna da pudeir render visibel igl «para-vestas» digl cumbattant indigen. Atgnamaintg ò en collega scuvert chel. Ma causa tgi en’equipa da film accumpogna nous durant las lavours, va ia pudia metter liber igl object. Chegl è propi sto en bel evenimaint! Igl onn 15 avant Cristus vala scu naschientscha digl lungatg retorumantsch – causa igl clash cultural tranter igls Romans ed igls schi numnos «Rets». È damai igl lungatg rumantsch igl resultat dad ena simpla e banala battaglia? (rei) Na, chegl n’è an mintga cass betg igl cass! Gist igl svilup dad en lungatg scu igl rumantsch na sa lascha franc betg redutgier giu sen en muteiv u an chel cass sen en cumbat! Igl lungatg rumantsch è sa sviluppo aint igl decurs da blers onns, sen basa dad ena convivenza digls Romans cun la cuminanza indigena. E surtot è chegl capito pitost vers la fegn digl taimp roman. Pero an chella dumonda dattigl sieir oters scienzos e scienzadas tgi pon declerar chegl bler migler – franc migler tg’en archeolog. Hannes Flück magna pigl Sarvetsch archeologic digl Grischun las perscrutaziuns archeologicas anturn igl Crap Ses. Chellas lavours ­vi­gnan fatgas an cooperaziun cun la professoura da Vindonissa all’Universitad da Basilea. Tg’igl cumbat stò esser sto fitg sanguinous cumprovan passa 250 ploms da schlengia tgi pon caschunar blessuras fitg gravantas. Els treis on infurmo davart las lavours da perscrutaziun e las scuvertas archeologicas aint igl conturn da Burvagn/Cunter (da san.): Mathias Seifert digl Sarvetsch archeologic digl Grischun, Hannes Flück, igl magnaproject e Peter-Andrew Schwarz dalla professura Vindonissa all’Universitad da Basilea. Tg’igl cumbat stò esser sto fitg sanguinous cumprovan passa 250 ploms da schlengia tgi pon caschunar blessuras fitg gravantas.

Cun en act da festa è la pi lunga pista per skis da rodas neida surdada sonda passada agl travagl. Da nov ò ella ena lunghezza da 4 km. Custo ò igl antier project 3,3 milliuns francs. A madem mument ò Swiss Ski surpiglia la societad da menaschi dalla Roland Arena da biatlon. Tiers las temperaturas pitost malampernevlas ò en bel domber da persungas catto la veia a Lantsch per assister all’avertura uffiziala dalla nova pista per skis rullants. Siva d’ena fasa da diesch onns per planisar e construeir, stat la pista ossa a disposiziun ad atlets ed atletas da biatlon ed er da passlung. Previa era da prolungar la pista per skis da rodas existenta dad 1,4 km sen 6 km. Fatg fegn a chella intenziun on alloura plessas organisaziuns digl ambiaint. Catto ins ò alloura cun chellas en cumpromiss e decidia da prolungar la pista per skis da rodas existenta sen 4 km. 7% daples costs Igl cumegn da Lantsch scu proprietari dalla Roland Arena da biatlon ò investo per prolungar angal igl tratg per eir cun skis da rodas 2,4 milliuns francs. Scu tgi Simon Willi, igl president communal da Lantsch ò detg, vegia la Confederaziun sustignia chel project cun en mez milliun francs ed igl cantun vegia contribuia 450 000 francs. El ò menziuno tgi er igls cumegns vaschigns da Vaz, Churwalden, Albula/Alvra e Surses vegian sustignia finanzialmaintg igl project. Detg ò Simon Willi tgi igl antier project seia nia per 7% pi tger tgi previa, chegl cun s’augmentar igls prietschs da material e da construcziun perveia dalla carascheia generala. A madem mument ins vegia er gist nizigia la caschung da far conducts da beischels, chegl an vsita agls campiunadis mun­dials da biatlon igl 2025 a Lantsch. Tigl sotpassadi è nia fatg en deposit, uscheia tgi igl antier project costa 3,3 milliuns francs. Da gronda valour Graztga alla purscheida dalla pista per skis da rodas gudogna la Roland Arena da biatlon considerablamaintg a valour. Chegl on detg Peter Ba­randun, igl vicepresident da Swiss Ski ed er Lukas Keel, igl schef biatlon tar Swiss Ski. I seia en immens gudogn d’aveir a disposiziun chel tratg per trenar er la stad e chegl betg angal per biatlets e biatletas, mabagn er per sportists e sporti­stas da passlung, ò menziuno Lukas Keel. Per runda on sportists e sportistas da surmuntar 87 meters d’otezza. Igl punct igl pi ot dalla pista schea sen 1483 meters sur mar. Igls singuls tratgs dalla pista sa laschan er cumbinar individual. Betg angal atlets ed atletas da Swiss Ski A caschung dall’avertura uffiziala dalla pista per skis da rodas on Michael e Carola Hartweg, igl pêr tg’ò gronds marets per l’arena da biatlon a Lantsch surdo simbolicmaintg la clav dalla Tgesa Nordica a Swiss Ski. Cun l’antschatta da matg 2022 ò Swiss Ski surpiglia uffizialmaintg la pluralitad dallas aczias dalla societad da menaschi dalla Roland Arena da biatlon. Michael Hartweg e la sia donna èn dasperas igl cumegn da Lantsch igls investours e promotours principals digl antier project e cunzont digl bietg nordic e multifuncziunal. Tgi igl project biatlon è nia realiso a Lantsch ò sa tgapescha l’antiera regiun er contribuia igl sies. A Lantsch èn chegl dasper igl cumegn er bleras persungas singulas scu per exaimpel igls frars Baselgia, Ursin Fravi e da Lai Hannes Parpan. Lantsch duess igls proxims 20 onns davantar igl center svizzer da biatlon e chegl betg angal per atlets ed ateltas da Swiss Ski, mabagn er digl exteriour, ò punctuo Peter Barandun. Swiss Ski vegia surpiglia cun chel intent la societad da menaschi dalla Roland Arena da biatlon. Naturalmaintg tgi sportists e sportistas da Swiss Ski vegian prioritad, dantant far diever dall’antiera pruscheida dastgan er equipas digl exteriour, dei Peter Barandun. Da realisar all’arena aint igl avigneir cursas da biatlon internaziunals seia la clera fegnameira, pero er cursas da passlung duessan aveir li regular a Lantsch. Biatlon vegia igls davos onns er gudagnea an Svizra a muntada e seia oz tar Swiss Ski, davos ski alpin, igl sport nomer dus, chegl tgi pertotga igl domber dad atlets ed atletas. Detg oter, biatlon vigna an Svizra dad onn tar onn adegna pi popular, chegl tar la populaziun scu er tar giovens sportists e sportistas. Venavant sustign Daplessas persungas ed an plessas modas e manieras èn Michael e Carola Hartweg nias undros ed er ludos sonda passada. Cun grond angaschamaint e cun ena gronda investiziun finanziala da vers diesch milliuns francs ò igl pêr contribuia fitg bler tgi la Roland Arena da biat­lon a Lantsch è gio ena «marca». I seia bagn en mument emoziunal da dar «lour unfant» an oter mangs, dantant da vaseir scu la missiun biat­lon vegia sa sviluppada igls davos onns seia en veir plascheir, ò managea Michael Hartweg. El ò angraztgea allas bleras persungas tgi ve­gian gia la confidanza, tgi vegian cartia agl project, tgi vegian sustignia chel e tgi vegian accumpa­gnea el anfignen oz per realisar l’arena. «Cun plascheir ed an plessas funcziungs vigna er aint igl futur a sustigneir la missiun biatlon», ò detg Michael Hartweg. Chegl è strousch da dubitar, on igls «Hartwegs» vivia pigl sport da biatlon e veivan anc dei per el, gist an vista allas occurrenzas internaziunalas da biatlon a Lantsch cun la culminaziun, igls campiunadis mundials da biatlon 2025. La pista è preparada Las pistas vegnan normalmain preparads l’enviern. Dentant tar la nova pista per skis da rodas a Lantsch è quai auter – ella è gea fatga da catram! La sonda è il nov vial – prolungà dad 1,4 km sin 4 km – vegnì inaugurà uffizialmain. Custs totals da quest project: 3,3 milliuns francs. Tar l’inauguraziun ha l’associaziun SwissSki gist surpiglià la gestiun da la Roland Arena (edifizi brin davostiers) or dals mauns da Michael e Carola Hartweg, ils quals han investì bler temp e raps en lur arena da biatlon. (fmr) Siva da sonda è la pista per skis da rodas a Lantsch averta uffizialmaintg. La nova posta per skis da rodas a Lantsch - sin ina lunghezza da 4 km. Surdada dalla clav dalla Tgesa Nordica an moda simbolica da Michael e Carola Hartweg a Peter Barandun (san.) igl vicepresident da Swiss Ski.

L’antschatta settember 2022 è morta l’autoura surmirana Erica Lozza-Pasquier ainten la vigliadetna dad 86 onns. Tranter oter ò ella scretg numerousas contribuziuns an periodicas rumantschas, tranter oter er rapports da viadi. Erica Lozza-Pasquier è nascheida igls 6 da november 1935 a Rona, sco feglia d’en scolast. Pi tard ò ella stibgia lungatgs, filosofia ed istorgia a Friburg, Paris, Londra, Minca e Turitg. Igls sies studis ò ella termino cun la dissertaziun cugl tetel «Die Prosaepik Oskar Loerkes», damai davart l’ovra dad en poet tudestg. Passa treis decennis è Erica Lozza-Pasquier stada scolasta da tudestg – e parzialmaintg er da taliang e franzos – agl seminari da scolastas e scolasts da Lucerna. Dasperas ò ella fatg numerous viadis, sur digls quals ella ò scretg regularmaintg poesias e reportaschas ainten publicaziuns surmiranas, tranter oter aint «Igl Noss Sulom», l’anterioura periodica dall’Uniun Rumantscha da Surmeir. Uscheia ò ella scretg p.ex. rapports da viadi dalla Russia, dall’Egipta e dalla China, scu tgi RTR ò gia rapporto avant diesch onns. L’antschatta digls onns 1980 ò Erica Lozza-Pasquier er rapporto dad en viadi cugl tren transsibiric. Davart igls sies viadis ò ella er scretg ainten ena curta autobiografia tg’ella ò scretg gl’onn passo ainten la revista Litteratura, nr. 40: «Loscha sunga surtot tgi durant igls onns dalla gronda avertura am è reuschia da pudeir tigneir treis referats sur dalla Svizra ainten egna dallas universitads da Kunming, China digl sid, e cun chella occasiun survagneir en’invista aint igl travagl academic da chel paeis.» Remarcabla è er la construcziun finala dalla sia pitschna autobiografia ainten la revista Litteratura. Erica Lozza-Pasquier screiva: «Ossa spetga sen la revelaziun digls gronds misteris siva la mort tgi ans deliberaro da chel mond imperfetg.» – Erica Lozza-Pasquier è morta igl 2 da settember siva lunga malsogna. (fmr/dat)

Igl anteriour hotelier Sepp Waldegg da Savognin è mort igls 18 da settember 2022, bung dus emdas siva igl sies 77avel anniversari. Chegl ò sia famiglia annunztgia chest’emda. Sepp Waldegg ò mano – ansemen cun sia donna Regina – durant blers decennis igl hotel da tradiziun Piz Mitgel anmez Savognin. Chel hotel istoric digl 19avel tschentaner è sto durant passa 60 onns an possess da sia famiglia. E Sepp Waldegg igl ò mano an sagonda generaziun. Gl’onn passo ò igl hotelier vandia igl hotel alla fundaziun «Piz Mitgel», la quala ò renovo igl stabilimaint. La premavaira da chest onn ò igl Surmiran, tg’è er sto durant 15 onns mastral digl cumegn baselgia Savognin, publitgia an collaboraziun cun ­Romano e Peder Plaz en codesch extendia davart l’istorgia digl hotel da passa 150 onns. (rtr/fmr) Igl anteriour hotelier Sepp Waldegg (1945–2022).... La famiglia Waldegg - cun Sepp Waldegg amez - han vendì l'onn 2021 lur hotel Piz Mitgel.

Passa 4 000 persungas on catto la veia all’occurrenza per tot chels tgi maglian gugent bagn. Anvido alla fiera singulara ò igl star-cuschinier Andreas Caminada. Schi ena corifea dalla cuschigna scu el è anveida ad ena occurrenza publica, alloura ègl da profitar, varo panso la gronda part. Antschet cugl schinumno «Genussmarkt» ò Andreas Caminada igl 2016 e chegl ple or d’ena ideia spontana. Gio siva dall’amprema ediziun dalla fiera per gourmets è sto cler tgi chella occurrenza sa drezza betg angal agls magliabagns. Na, ella è er ena veira aventura per tot chels tg’on interess da saveir danonder tg’igls bungs products dereivan ed er da canoscher igls producents digls products. Igl interess per la fiera da gourmets è sto immens grond, igl era da star dapertot an colonna per neir tigl deletg culinaric. Igl li è fitg singular Cun la fiera per gourmets metta Andreas Caminada betg sasez aint igl center, mabagn igls sies producents. El dat a tots ena plattafurma per sa preschentar ad en public pi vast. Dumengia èn chegl stos passa 4000 dels tg’èn ias tras las giassas digl pitschen «martgea da Fürst enau». Igl li sez è gio fitg singular, i dat ples curtgigns ed antgernas ed ansomma è igl antier conturn digl casti «Schauenstein» scu fatg per ena occurrenza sot tschiel avert. La culissa è an mintga cass stada magnifica e ple tgi magnifics èn er stos igls products e tot chegl tg’è do da gustar scu tratgas exquisitas u er liquid. En idol an tottas modas e manieras Er dumengia passada ins ò vasia tgi’igl star-cuschinier Andreas Caminada vign aduro an veir senn scu en idol da pop, chegl tg’el è er schi sa tracta per ena cuschigna fegna. Tiers igl sies success, puncts e tgapitschas da tottas varts, premis e rancunaschientschas dad otras varts è el resto modest ed en om serious. Tar el è betg angal la sia cuschigna da vaglia tgi atteira igls gourmets digl antier mond agl «Schauenstein», na, er la sia gentilezza, igl sies carisma e la sia simpladad. Er dumengia passada ò el menziuno adegna puspe tgi betg el seia igl grond star, mabagn igls sies producents tgi furneschan roba da qualitad, autentica, naturala e frestga. Scu gio tar las davosas ediziuns dalla fiera da deletg ò igl hospitant er actual piglia bler taimp pigls visitaders tg’èn nias an rotscha. Ameis e betg concurrents Anvidos alla fiera per gourmets eran er varsaquants oters cuschiniers da renom tg’èn per Andreas Caminada betg concurrents, mabagn ameis. Cun la preschientscha da chels ò el lia mussar quant vasta tgi la cuschigna grischuna e svizra è, e cunzont er tg’igls cuschiniers totgan an Svizra tar l’elita schi vo per ena bunga cuschigna. La brigada digl «Schauenstein» ò er confirmo cun las sias tratgas exquisitas pertge tgi igl restorant totga an Svizra tar egn digls miglers. Igl filet da tschot è an mintga cass sto ple tgi angal fegn e da bung gost. Stefan Jäckel, digl hotel «Storchen», Turitg, bagn er egna dallas miglras adressas tgi dat an Svizra, ò sarvia ena pulenta exclusiva cun treflas ed en ov poscho. Ensatge per buccas fegnas eran igls raviauls cun bulias da Roger Kalberer, igl junior digl «Schlüssel» a Mels, en restorant nobel cun ena stupenta cuschigna e chegl siva da 40 onns. Perfetgas èn er stadas las piculezzas tgi Hansjörg Ladurner digl «Scalottas», Lai, ò offeria a tot igls visitaders tg’èn sa cattos bagn ainten chella cucagna culinara a «Fürstenau». Bunamaintg cult èn alloura igls capuns d’Annalisa Giger digl «Alpsu», Mustér. Ella vign adegna anvidada d’Andreas Caminada da cuschinar gist agl li tar la fiera da deletg. Radond 50 stands Sen 50 stands ègl do da gustar e cumprar blers products regiunals e frestgs. Ena bela paletta er chella dalla verdura. Tgern setga e salsizs davigl da tottas sorts animals. Ins ò er vasia spezialitads tgi dat betg gist da cumprar ainten mintga negozi, scu per exaimpel biscuits da Müstair cun nouschs caramelisadas. Er fregna da «Gran Alpin» è neida fatga venala, en product tgi prest mintga bung cuschinier ò aint igl sies sortimaint da cuschinar. Mantgea alla fiera da gourmets ò er betg Marcel Heinrich, igl pour da Filisour tgi cultivescha gist 45 sorts da tiffels. Vegns grischuns davigl er, da qualitad fitg bunga e cun en bouquet plagn odour. Ena gronda paletta da bieras spezialas digl Grischun ed er da tottas sorts vinars grischuns è sto pussebel da degustar. Raviauls da bulias cun pantg fegn.

Antschatta digl campiunadi da hockey 2022/23 cun ena victorgia pigl Club da hockey Lai/Valbella. Engiadina è sto pigls Surmirans en adversari pi ferm tgi cartia. Alla fegn ègl tuttegna tanschia da turnar a tgesa cun treis puncts. Igl campiunadi da hockey 2022/23 dalla 2. liga è lantschea e cun el è damai er turnada la normalitad ainten las ligas pi bassas siva digls dus davos campiunadis interrots perveia dalla pandemia. Per Lai/Valbella ò igl nov campiunadi gist scumanzo cun en derbi grischun. Orsoura a Scuol, ò igl team digl li turistic do cunter Engiadina, en adversari tg’ins cunascheva bagn. Sa musso è alloura tg’igls Engiadines èn stos pi ferms tgi supponia. Dus terzs fitg angulivos Las ampremas 40 minutas digl derbi è chel sto pulit angulivo. Aint igl center èn stos igls dus golis Nello Kurz da Lai/Valbella e Men Noggler d’Engiadina. Els dus on fatg fegn cun lour paradas allas schanzas digls attatgeders e caschuno tar chels per ena veira desperaziun. Igls amprems dus terzs èn er stos signias da blers ­casteis e chegl tar tots dus teams. Igls indigens on casso tschintgs casteis a dus minutas ed igls giasts digl Grischun Central on retschet quatter ­casteis da dus minutas. Ainten la 7avala minuta ò Lai/Valbella nizigia igl avantatg da dar cun en om daple cun far igl 1:0. Exact 18 secundas ò cuzzo igl powerplay da Lai/Valbella anfignen tgi Ramon Pfranger ò marco igl 1:0 pigls giasts. Duvro ègl alloura ple tgi tschintg minutas anfignen tigl pari, marco da Men Camichel tigl mirito 1:1. Aint igl terz da mez è crudo angal en gol e chegl ainten la 25avla minuta. Signia igl 2:1 per Lai/Valbella ò Romano Riedi, siva d’ena cumbinaziun cun Raoul Dünser. Siva da chel gol on igls Surmirans casso gist quatter casteis. Sa mussada è alloura la defeisa cun en boxplay persvadent. Ad Engiadina è betg reuschia da batter chella inclus igl goli. Tschintg gols aint igl davos terz Las davosas 20 minutas digl derbi on tottas dus equipas do pi offensiv, cun ple tgatsch e cunzont er fatg daple sbagls individuals. La consequenza è stada tgi crudos èn gist anc tschintg gols. Igl pari tigl 2:2 ò fatg per Engiadina ­Sandro Ritzmann. Pacas secundas pi tard ò Raoul Dünser marco igl 3:2 per Lai/Valbella. Quatter minutas sessour on igls indigens fatg danovamaintg igl pari antras Fabrizio ­Mayolani. 55 seundas avant la sirena finala ò Engiadina casso en castei. Igls giasts digl Grischun Central on reagea dalunga an surdomber e siva 23 secundas powerplay fatg graztga agl gol da ­Ramon Pfranger igl 4:3. L’oura mussava 59 minutas e 57 secundas cura tgi Lai/Valbella ò marco anc igl 5:3 tigl resultat final e chegl aint igl gol veid. Halla da glatsch Gurlaina Scuol, circa 100 aspectatours. Lai/Valbella: Nello Kurz, Lars Egli, Dario Noah Oswald, Raoul Dünser, Marco Just, Jan Monstein, Romano ­Riedi, Luca Infanger, Orlando Scherz, Yannick Bruderer, ­Ramon Pfranger, Björn Bächinger, Marc Cola. Ena schanza da far en gol per Lai/Valbella antras Ramon Pfranger (dretg). En bel disurden davant igl gol d’Engiadina.

Success pigl biatlet Niklas Hartweg. A Ruhpolding ò el gudagnea tar la cursa da sprint la medaglia da bronz tigls campiunadis mundials da biatlon da stad. Er chegl dattigl damai. Biatlon è an Germania igl sport d’anviern tgi sveglia igl interess da mellas e mellas persungas. Per persequitar las cursas da biatlon fon igls Tudestgs lungs viadis per sustigneir lour idols agl li. En li tgi dastga betg mantger sch’ins discorra da biatlon è Ruhpolding, en li turistic ainten la Baviera. Cò on li igl anviern cursas da biatlon cun anfignen 40 ​000 fans per cursa. A Ruhpolding on alloura er gia li igls campiunadis mundials da biatlon da stad. Dalla parteida èn stos 350 biatlets e biatletas da 30 naziuns. An quatter deis on 17 000 persungas vurdo agl li las cursas e chegl conferma bagn er tgi Ruhpolding è an veir senn igl Mecca digl biatlon, e chegl er igl biatlon da stad. Dus Svedes miglers tgi Hartweg Niklas Hartweg è commember digl cader naziunal B da biatlon ed el ò 22 onns. Igl biatlet è igl fegl da Michael e Carola Hartweg, igl pêr promotour digl biatlon a Lantsch. Niklas Hartweg stat per gronda part a Lai noua tg’igls sies genitours on ena tgesa. Tant scu pussebel trenescha Niklas Hartweg a Lantsch cun aveir l’arena da biatlon prest avant tgesa. Siva tg’igl talent da biatlon è davanto igl 2019 campiun mundial da juniors ainten la cursa singula ò el er gia success a Ruhpolding. Tigls campiunadis mundials da biatlon da stad 2022 ò Niklas Hartweg gudagnea la medaglia da bronz aint igl sprint da 7.5 kilometers. Angal igls dus Svedes Sebastian Samuelsson e Peppe Femling èn stos pi sperts. Menziuno seia tgi tigl teir an peis ò Niklas Hartweg gia en sbagl, chegl tg’è er sto igl cass tar tots dus Svedes. Persiva èn els dus stos per 27 secundas pi sperts aint igl vial. Ena medaglia da bronz ègl alloura er do per la biatleta Lena Häcki e chegl er ainten la cursa da sprint. Bronz pigl biatlet da Lai Niklas Hartweg tigls campiunadis mundials da biatlon da stad an Germania. Foto Swiss Ski

Igl term globalisaziun vign savens duvro an connex cun l’economia. Igl mond è scu ena gronda plazza da fiera. La matergia prima vign recal­tgeda an Africa, produtgia vign an Asia e vandia an Europa. Tant anavant cunaschagn nous igl sistem dalla globalisaziun. I dat pero anc en’otra globalisaziun. La globalisaziun dalla cultura. Avant en pêr decennis vevas dad eir an Engaltera, USA u Australia per pudeir far adiever digl engles, amprandia an scola. Oz post eir ainten prest mintga martgea e te saintas dretg e sanester betg angal engles e blers oters lungatgs. Perfign igl rumantsch è nia tgappo e deraso digl vent dalla globalisaziun. Adegna puspe fatscha l'experien­tscha tgi vign discurria ruman­tsch segl antier mond, savens an lis e situaziuns nunspitgeidas. Per exaimpel chella geda aint igl Grand Canyon, USA. Ia era sen ena tura e veva se en chepli da Radio e Televisiun Rumantscha per ma schurmager digl suglegl. Davos me sainta tottanegna en signour tgi am dumonda sch’ia discorra er rumantsch. Ma cler! Anmez igl Grand Canyon vign discurria rumantsch. Nova situaziun: Alla cassa dad egn digls grossists gronds dalla Svizra. Ia cun en tgarign plagn magliaretsch e dus unfants pitschens tgi lessan egn digls dultschems preschantos sper la cassa. La cassiera tedla la nossa discussiun pro e contra dultschems e dumonda schi discorrans rumantsch. Ma cler! La cassiera n’è pero betg, scu tgi vessas forsa spitgia, uriunda digl Grischun, na ella dereiva digl Maroc ed è maridada cun en Rumantsch. Antras la globalisaziun davainta igl mond adegna pi pitschen. Uscheia sa restranscha igl territori lingustic betg agls cunfegns statals. Cuntrari! Adegna pi savens fatscha l’experientscha tg’igl rumantsch vign cultivo pi ferm ordvart igl Grischun tgi ainfer igl territori d’origin. Sch’ins antoppa ordvart igl Grischun en Rumantsch, ins meida directamaintg aint igl lungatg mamma/bab. Aint igl Grischun ins resta savens tigl tudestg, schi la persunga an vista na discorra betg exact igl madem idiom. I dovra – scu tgi para – la globalisaziun per mantigneir igl rumantsch. Per manifestar chella preteisa lessa az rachintar d’en ulteriour antop. Afropfingsten a Winterthur, egna dallas grondas festas da musica e fiera aint igl martgea turitges. Tot las sorts products dall’Africa vignan offerias ve da pitschens stands. Tranter chels stands è er egn cun bels canasters fatgs a mang. Per deir la verdad na possa betg ple ma regurdar sch’igls canaster derivavan da Ghana, Senegal u d’en oter stadi african. Ia ma regord pero tg’igl vendader veva en tal accent grischunes aint igl sies tudestg svizzer tg’ia igl va dumando da noua tg’el dereiva uriund. Nous vagn alloura discurria rumantsch anavant. El engiadines da Sent ed ia surmiran da Savognin. Sia donna tgi stava dasperas discurriva displaschevla­maintg angal engles … ma forsa tg’ella amprenda pi tard anc ruman­tsch. Pia Plaz lavoura scu schurnalista libra. Ella veiva cun sia famiglia a Winterthur.

Tar ena controlla da sveltezza a Mulegns an direcziun Savognin ò la Pulizeia cantunala tschiff venderde passo ena grupppa da 19 autos tgi gevan mengia spert. Anstagl digls 80 km/h lubias èn igls autos ias cun 98 km/h anfignen 165 km/h. 15 autos dalla gruppa da total 19 ò la pulizeia pudia frenar an Surses – igls ulteriours quatter vignan ossa tschartgeas, communitgescha la Pulizeia cantunala. Quatter «rowdies» Quatter digls 19 manischunzas valan scu «rowdies», perchegl tg’els èn ias cun daple tgi 60 km/h pi spert tgi lubia sen la veia dad 80 km/h. 12 digls manischunzs dalla gruppa tgi eran sen veia cugl madem tip dad auto on stuia dar giu igl bigliet agl li. Els vignan dalla Hollanda, Belgia, Monaco, Spagna, Germania e Frantscha. En manischunz ò pudia paer la multa da 240 francs gist agl li – tot tschels vignan denunztgias tar la procura publica grischuna. (rtr/fmr) Siva dalla controlla da sveltezza an Surses è ena gruppa da d’autists neida farmada dalla Pulizeia cantunala.

Cun 168 vouschs EA cunter 24 vouschs NA e damai radond 88% ò igl suveran da Lantsch detg cleramaintg EA agl credit da 4,6 milliuns francs per sa proteger cunter ava gronda. Chellas maseiras da protecziun duessan neir realisadas aint igl territori dalla Val Tgietschen e Runcalatsch. Ena carta da prievels surluvrada mossa en prievel pigl territori abito, tranter oter antras las bovas dalla Val Tgietschen e Runcalatsch. Ainten tots dus lis èn gio avant mang rampars da protecziun tgi tignan anavos la gera, chels ston pero neir adattos. Lavours etappadas La radunanza communala veva gio delibero igl credit la fegn zarcladour 2022 per mangs dall’urna. Scu tg’igl cumegn ò scretg aint igl messadi vignan las lavours prubablamaintg subvenziunadas cun 35% dalla Confederaziun e cun 20% digl cantun. Chellas duessan neir etappadas, las lavours an Val Tgietschen duessaan neir realisadas igls onns 2023-2024 ed a Runcalatsch igls onns 2023-2025. (fmr/sab)

Cun 58% dallas vouschs ò igl suveran da Surses detg NA agl credit supplementar per l’Arena da sport La Nars a Savognin. Gl’è l’amprema geda tg’igl grond project na vign betg sustignia dalla maioritad. En resultat tgi fò er surstar igl mastral Leo Thomann. An cumparegliaziun cun anteriouras decisiuns e votaziuns ègl chest’eda do ena schlaffada pigls iniziants dall’Arena da sport La Nars a Savognin. Cun 432 vouschs NA cunter 318 vouschs EA ò igl suveran da Surses refuso igl credit supplementar dad 1,1 milliuns francs pigl implant da sport. «Grev dad interpretar chel resultat» Tg’igl credit supplementar per La Nars è nia refuso ò er fatg surstar igl mastral da Surses Leo Thomann, scu tg’el ò detg siva dalla votaziun anvers la FMR: «Gl’è grev dad interpretar chel resultat ed igls muteivs persiva. Tgi projects vignan pi tgers stuess esser cler a mintgign.» Igl mastral amprova tuttegna dad erueir las raschungs pigl NA: uscheia per exaimpel tg’era previa da vart digl cumegn tg’igl restorant planiso a La Nars duess esser avert igl antier onn e pudess uscheia esser concurrenza per oters affars gastronoms. «Da chellas resalvas vainsa er santia sen cumegn», dei igl mastral ed agiunta, «forsa on blers er cartia tg’igl credit vigna approvo sainz’oter ed èn betg ias a votar». Nign sbagl tactic Cun radond 75% dallas vouschs veva igl suveran concedia igl mars 2022 all’urna igl amprem credit da 4,5 milliuns francs per ansomma pudeir realisar l'Arena da sport La Nars. La raschung tg’igl cumegn ò gia da dumandar en mez onn pi tard en credit supplementar è la carascheia actuala ed an spezial igls pi ots costs pigl material da construcziun. Muteivs, tgi n’on oramai betg persvadia 58% digl suveran da deir EA agl credit supplementar. La constituziun digl cumegn da Surses prescreiva, tgi projects a parteir da 2 milliuns ston neir concedias all’urna. Damai en sbagl tactic digl cumegn dad eir cugl credit supplementar dad 1,1 milliuns er puspe all’urna? Leo Thomann dat sclarimaint: «Tenor constitziun ègl dad eir cun mintga credit supplementar all’urna sch’igl credit uriund è gio nia decidia all’urna.» Staschung d’anviern scu planisada Uriund era planiso tgi l’Arena da sport duess esser pronta la fegn da chest onn. Igl zarcladour 2022 veva la suprastanza da Surses infurmo alla radunanza communala tgi las plazzas da sport vignan ad esser a fegn en onn pi tard e custar daple. Igl project cumpeglia la construcziun da treis novas plazzas da tennis, ena patinera artifiziala adattada er per dar a hockey, en nov bietg da restorant e da menaschi ed en magasign. Scu tg’igl cumegn veva scretg aint igl messadi per la votaziun all’urna digls 25 da settember 2022 ins chinta da pudeir construeir igl magasign e las plazzas da sport anc igl onn 2022 ed an ena sagonda etappa igl bietg da menaschi e la finiziun dallas plazzas da tennis igl onn 2023. Leo Thomann sincerescha tg’igl glatsch vigna ad esser pront an mintga cass per la staschung d’anviern vegnenta. «Pigl anviern vegnent na dattigl nignas midadas, per las gardarobas dattigl en provisorium e l’ustareia resta chella dalla scola da skis. Igl rest stuainsa ossa analisar sen basa dalla votaziun.» Agl cumegn stat siva dalla decisiun da dumengia sulettamaintg a disposiziun en import da 4,5 milliuns tgi na tanscha tenor calculaziuns betg per realisar igl antier project. Scu tg’igl cumegn screiva ainten la communicaziun allas medias stoptga la suprastanza analisar scu amprem, tge consequenzas tgi chel NA vegia pigl antier project, cunchegl tgi las lavours per La Nars vegian gio antschet. Vouschs criticas Tg'igl suveran n’ò chest’eda betg sustignia igl project pudess er star an connex cun vouschs criticas tg’igl è do durant las davosas emdas. «Tenor la teoria dall’economia publica duess igl mang public sa retigneir cun investiziuns durant tals taimps, per betg surstrapatscher l’economia», ògl gia nom ainten ena brev da lectours tg'è cumpareida avant dus emdas. Ena brev tgi sa referescha agls problems da furniziuns ed agls prietschs mengia ots actuals. La suprastanza digl cumegn da Surses fetscha igl cuntrari, viglia a tot prietsch sfurzar igl project, schibagn tg’igls costs seian ord controlla ed igls termins ampurmess na possan betg neir risguardos. Ena critica tg’è pac tgapibla per Leo Thomann: «Naturalmaintg amprova igl cumegn d’investeir anticiclic, ma nous vagn tants projects e schi spitgagn, n’igls savainsa er betg realisar. Digl reminent èn chels projects er fixos aint igl preventiv. Pinavant ègl betg da chintar tg’igls prietschs sa sbassan, chegl saro igl standard.» Ulterioura decisiun pigl cunsegl da socla Pinavant on igls da Surses eligia Anina Janett scu nova commembra digl cunsegl da scola. Ella è neida eligeida cun 100% dallas vouschs anfignen igls 31-12-2023, damai tgi sa tracta d'ena elecziun da ramplazzamaint. Anina Janett è scolasta alla scola media ed abitescha a Savognin. Igl project dall’Arena da sport La Nars a Savognin na pò betg neir realiso scu previa uriund, igl suveran ò refuso en credit supplementar.

Eir a tgatscha – chegl vaia adegna surlaschea agls oters. Pertge? Forsa perchegl tgi la tgatscha n’è mai stada schi preschainta ainten famiglia. Forsa ègl er simplamaintg sto igl respect da chels maletgs ainten mia testa: igl schoz, igl cupitgier digl animal, la svantrada, igl sang. Chest onn vaia pero lia dar ena schanza a chels maletgs, ena schanza alla tgatscha. Pudia accumpagner vaia Sarah Cadotsch (26) da Savognin. An cumparegliaziun cun la mia biografia è Sarah carscheida se cun chels maletgs, bab e mamma catscheders passiunos. Ed uscheia na fogl betg surstar tgi Sarah vo chest onn gio per l’otgavla geda sezza a tgatscha. An vista alla mia premiera ans vainsa decidia dad eir a tgatscha da tgamutschs – da Radons sur Savognin veadaint dalla Val Curtegns. 06:35 Cun la tgatscha da tgamutschs ò Sarah paca experientscha, perchegl ans accumpogna oz sies bab Gion-Peder. Tozzas cornas da tgamutschs pendan ainten steiva da sia hetta a Radons e cumprovan igl sies success digls davos decennis. Da lò anor ischans partias ozandumang las 5:20 cun gleisch da front e camera termica veadaint per la stgirainta notg dalla Val Curtegns. Adegna puspe ans farmainsa e dagn en tgit tras igl beischel – ma adumbatten. Igls tgamutschs paran dad esser svanias. Gio ier seira ainten hetta ò Gion-Peder randia attent tgi stoptgans vurdar tge tg’ans spetga: «Te survignst angal chegl tgi te ast dabung.» 07:24 Igl è freid. Cun fruntagl, giacca da plemas e sottgotschas termicas stunga segls caltgogns da Sarah e Gion-Peder, tgit adegna puspe vers las spondas dretg e sanester. Ed i para strousch pussebel, ma exact ia – la noviza – vei igl amprem tgamutsch. Deplorablamaintg ègl en buc. E scu amprem seiigl da sagettar ena tgora (sa tgapescha sainza ghiz), ò Sarah declaro ier seira. Ma nous decidagn d’ans farmar ed observar. E varda, veaple sa mossan ulteriours tgamutschs – bucs, tgoras cun ghiz e finalmaintg er ena tgora sainza ghiz, damai ena tgora lubeida. 08:47 Nous sclivigliagn se per la sponda schalada. «Psst», mossa Sarah. Ia sung nervousa, tschent partratgs am von tras testa, spetga igl tgamutsch davos igl proxim crap? Igl vaia «dabung» (notabene igl mies amprem de da tgatscha)? Precautamaintg dainsa en tgit anturn igl cantung. E cò spetga el, nunsurvasevel. Bunamaintg maiestous vasainsa exact chel tgamutsch lubia segl cron sur nous. Tottanegna vo tot fitg spert, Sarah sa metta sen vainter, Gion-Peder am dat igl segn da sarar las ureglias, anc spert ena fotografia e «pummm». «Chel ast», dei Gion-Peder. 09:10 Ia spetg, lasch repassar las impressiuns dallas davosas minutas, contemplond la sumbreiva digl Piz Forbesch tgi sa mossa da l’oter mang dalla val. Tge furtegna, tge deletg, tge istorgia nuncredibla e chegl igl mies amprem de da tgatscha! Sarah e sies bab èn sa mess sen veia per tschartger la preda, ia spetg e tign an îgl igl crepel dalla sagettada per mussar da sotanse noua tg’el è cupitgia. Adegna puspe varda vease – ma navot. Ni Sarah, ni Gion-Peder, ni igls tgamutschs vignan ad îgl. «DüDü», en sms da Sarah. «Te sast eneda eir giu segl trotg aint igl suglegl, scu para la va betg tutgida.» 12:29 Ia va spitgia e spitgia anfignen tgi Sarah e Gion-Peder èn finalmaintg turnos, ma sainza la preda. Ia na sa betg, tgi tg’è pi desillusiuno, Sarah ni ia? «Chegl totga er tar la tgatscha», consolescha Gion-Peder. «Ansasez totga adegna», manegia Sarah. Veva ella ier seira anc rachinto a moda modesta digls sies tschervs e capriols. Alla sponda visavi observainsa en scot da 40 tgamutschs tgi vevans gio via ozandumang. «I fiss en po sfurzo», manegia Gion-Peder. Da chel meini sung er ia. Oramai na vaia oz betg dabung chel tgamutsch. E tuttegna, cun turnar dalla val veador anavos a Radons lascha repassar anc eneda chellas minutas avant igl schoz: l’agitaziun, chels sentimaints, igl plascheir da vaseir en tgamutsch lubia ed er igl schoz da Sarah. Ed ia stò conceder: l’è propa ensatge bel ed unic, chella tgatscha. Ed ia decid (per mamezza) tgi saro betg stada la davosa geda per me, e forsa vaia alloura er dabung igl mies amprem tgamutsch. Sarah e sies bab Gion-Peder observeschan differents tgamutschs. La hetta da Sarah e Gion-Peder Cadotsch a Radons. Gion-Peder e Sarah observeschan igl scot da tgamutschs alla sponda visavi. Da l’otra vart dalla val sa mossa la sumbreiva digl Piz Forbesch, agl our da chella en scot da radond 40 tgamutschs. Sarah Cadotsch curt avant igl schoz. Igl tgamutsch sa catta survart aint igl crepel. Sarah Cadotsch observescha igls tgamutschs. Sen far de ainten la Val Curtegns.

La Cuminanza d’interess La Nars (CI La Nars) è ena reuniun da ples clubs da sport dalla regiun Surses tgi on sustignia da bel’antschatta cun grond angaschamaint la realisaziun digl project dall’Arena da sport La Nars a Savognin. La FMR ò fatg treis dumondas agl president dalla Cuminanza d’interess La Nars, Roland Kolb. FMR: Roland Kolb, quant mal fò chel resultat dalla votaziun da dumengia passada? Chel fò perfranc mal. Ia stò pero conceder tg’ia va m’accurschia igls davos dus meis tgi dat commembers e commembras dall’uniun tgi stavan tottanegna betg ple schi fitg davos igl project. La dumonda centrala è stada, pertge tgi costa tant daple. 1.1 milliuns francs è en’enorma somma, dalla quala blers on gia tema, oters n’èn betg sa fatschantos cun chella. Pertge tgi costa tant daple è grev da deir, tschertas tgossas saron neidas tralaschedas ainten la planisaziun. Igl pievel para dad esser pront da dar or 4.5 milliuns francs per implants sportivs cun restauraziun ma betg 5.6 milliuns francs. Igl resultat fò mal, ma i faschess anc pi mal schi dess ena ruigna ainta La Nars, e glez na saro betg igl cass. La CI La Nars è s’angascheda a moda extraordinaria per chel project, cunzont igl anviern passo ò ella signaliso igl sies interess per contanscher votantas e votants. Ins è chest’eda forsa sto en po naiv e mengia passiv? Cun esser l’amprema votaziun igl anviern passo anmez la nossa staschung ota ed igl affar digl mintgade ègl sto pussebel dad esser pi activs e preschaints tgi ossa durant la stad. Glè pero da menziunar tgi chella nova digl zarcladour tgi costa 1.1 milliuns daple ans ò er scadano. Tgunsch pussebel tg’ischans er stos en po naivs cun creir tgi schi vign accepto l’amprem’eda geigl er tras la sagonda geda. En tgit segl resultat mossa pero cler e bagn: la participaziun è stada minimalmaintg pi ota tg’igl mars, chegl vot deir tgi betg tot chels tg’on detg EA igl mars èn stos anc eneda all’urna ni tgi ena part da chels tg’on detg EA igl mars on aint igl frataimp mido igl meini. Seigl perveia digl credit supplementar ni per oters muteivs. Igl votant vess forsa tgunsch accepto en augmaint da costs da 10% cun aveir en svilup da prietschs, ma en augmaint da 25% digls costs è mengia ot. Pigl votant dattigl dasper igl dar or daple daners er la varianta da spargner aint enqualtgi tgossa. Igl suveran ò decidia, i resta tigls 4.5 milliuns francs. Noua vasez vous pussebladads per redimensiunar igl project? Tge tgi chella decisiun monta ossa concret na saia betg prognostitgier. Ossa stuainsa antschever puspe da sotanse ed adattar la planisaziun. Detg net e stget: la planisaziun ed igl team da planisaziun ston neir adattos. Sbagls tg'èn nias fatgs aint igl passo ston neir evitos. La collaboraziun tranter cumegn e CI stò neir rinforzada ed i vala dad elaborar en project favorevel tgi corresponda agl budget tg’igl suveran ò delibero. La CI n’è betg stada involvada igl davos mez onn. Ossa parigl dad esser necessari tgi las uniuns sportivas pon deponar igls basigns e tg’ins stretga chegl tgi è aint igl project sot la categoria «fiss bel d’aveir» ma tgi na pertotga betg l’infrastructura da basa. Chegl monta da simplifitgier igl bietg da menaschi.

En cler naufragi per l’iniziativa cunter la tratga intensiva cun ena differenza da 1 063 vouschs. Er igl suveran da Surmeir è sto per dulzar la vigliadetna da pensiun dallas donnas. La regiun Alvra cugls cumegns Albula/Alvra, Barvogn Filisour, Farrera, Lantsch, Surses e Vaz ò total 5 836 persungas cugl dretg da votar. Fatg adiever la davosa fegn d’emda da lour dretg democratic on 2 832 votantas e votants. Damai schea la participaziun tar 48.5%. Uscheia è igl interess per las votaziuns federalas sto ainten la regiun Alvra per 1% pi bass tgi aint igl Grischun e per 3.5% pi bass tgi an Svizra. Tgi er igls Surmirans e las Surmiranas èn stos diligents cun eir a votar è bagn er d’attribueir all’iniziativa cunter la tratga intensiva, en’iniziativa tg’ò caschuno er an Surmeir per bler material da discussiun. Ultra da chegl è la reclama cunter chella iniziativa stada preschainta, ins vaseva giond per veia fitg blers placats cugl aveis da refusar l’iniziativa. Sa fatschanto è igl suveran dalla regiun Alvra bagn er cun l’AVS, la sieranza per vigls e survivents, detg pi simpel la «AHV». Chella è bagn en tema tgi pertotga mintga persunga. Treis cumegns cun passa 51% participaziun Cun risguardar la diligenza da votants digls seis cumegns da Surmeir vign alla gleisch tg’igl interess per las votaziuns federalas è sto igl pi grond aint igl cumegn da Barvogn Filisour. Chel cumegn ò 648 persungas cugl dretg da votar. Stadas all’urna la davosa fegn d’emda èn 51.39% da chellas persungas. Digls 1 877 votants digl cumegn da Vaz èn 51.30% stos a votar. Igl terz cumegn da Surmeir cun ena participaziun da 51% è chel da Lantsch, noua tgi 200 omens e donnas èn ias all’urna. An Surses èn stos 48.2% digls votants all’urna e damai 858 persungas. Igl pi pac diligents èn stos igls votants digl cumegn d’Albula/Alvra noua tgi da 960 persungas cugl dretg da votar èn stadas gist 43.12% all’urna. Lantsch igl pi cler cunter l’iniziativa L’agricultura è er an Surmeir ena ferma pitga, tgi vign respectada dalla gronda part dalla populaziun. Lantsch è en li cun blers pours ed ainten chel cumegn è l’iniziativa neida refusada cun 73%, damai en cler NA. Er aint igls cumegns d’Albula/Alvra cun 69% vouschs cunter l’iniziativa, Surses cun 67% e Vaz cun 68% vouschs ancunter ò l’iniziativa fatg cler naufragi. Aint igls cumegns Barvogn Filisour e Farrera è l’iniziativa bagn er neida refusada, dantant cun resultats betg schi clers scu aint igls oters quatter cumegns dalla regiun Alvra. Detg igl pi cler EA cun 69% tigl dulzamaint dalla vigliadetna da pensiun dallas donnas ò igl suveran digl cumegn da Lantsch, suando digls cumegns da Farrera cun 66% e Vaz cun 64%. Aint igl cumegn d’Albula/Alvra èn angal 54% stos per far la midada dalla vigliadetna da pensiun tar las donnas da 64 sen 65 onns. L’iniziativa cunter la tratga intensiva è neida refusada er an Surmeir. Chels portgs gioldan dantant venavant lour bela veta aint igl liber.

Per l’antschatta dalla staschung d’anviern survign igl hotel Piz Mitgel novs hospitants. Igl pêr tg’ò mano la tgesa igl davos onn cun bler angaschamaint bandunga igl hotel Piz Mitgel e chegl sen agen giaveisch. Igl december 2021 è stada la reavertura digl hotel Piz Mitgel a Savognin, chegl siva d’ena sanaziun interna pi gronda. Da premaveira 2022 è igl bietg, cun ena lunga istorgia e tradiziun, er nia renovo extern, uscheia tg’el sa preschainta oz an en nov vistgia. Michael e Marlies Gehrig èn stos durant la planisaziun e la sanaziun dalla tgesa adegna alla front ed on sessour er surpiglia la direcziun digl hotel. Siva dalla lavour constructiva da success èn igl om e la donna sa decidias siva d’en onn scu hospitants da s’orientar professiunalmaintg da nov. Eveline Saupper, la presidenta digl cunsegl d’administraziun tg’ò surpiglia igl hotel dei, tgi an 12 meis seia reuschia da sa posiziunar cun success e da sa sviluppar chegl tgi pertotga gastronomia, occurrenzas e cultura. Igl cunsegl d’administraziun angraztga agl pêr pigl grond angaschamaint, Michael e Marlies Gehrig vegian gronds marets tgi la tgesa vegia oz en bung nom. Er aint igl avigneir vigna igl hotel istoric a retschever cun plascheir giasts da gliunsch e da manevel, porscher venavant er sarvtesch d’amprema classa e veiver la hospitalitad. Scu tgi Eveline Saupper dei ins seia gio an contact cun successours potenzials pigls hospitants partents. Anc anfignen alla fegn da november 2022 segnan Michael e Marlies Gehrig per la direcziun digl hotel Piz Mitgel. Igls ampluias ins vegia infurmo tgi detta ena midada tigls hospitants e patrungs, ò punctuo Eveline Saupper. Ella è da bunga speranza tg’igls ampluias restan fidevels alla tgesa e da bunga speranza è ella er da cattar bagnspert novs hospitants. Vers la fegn da chest onn survign igl hotel Piz Mitgel a Savognin novs hospitants.

Cugl taimp da raccolta e cun la midada dalla nateira antscheva er igl taimp da deletgs. Igls pros èn la dumang da ruada, igls deis vignan pi curts e las sumbreivas pi lunga. Igl è aton, taimp da raccoltar er an Surmeir. Per blers è igl aton la pi bela staschung digl antier onn e siva dall’emda passada vainsa er tenor igl calender aton. La cuntrada sa meida planget an en vistgia da ples calours ed igl suglegl scolda agreabel ed ampernevel. La seira vign per en po bi bod stgeir e la dumang s’annunztga igl de pi tard. Cun la stancladad d’aton vign alloura er igl taimp da deletg, igl taimp da viandar, da galdeir la cuntrada surdorada ed er igl taimp da raccoltar garnezza, fretga, tiffels e da tottas sorts ervas. La vista vign per en po pi clera ed abundanta, uscheia tgi las muntognas paran d’esser pi manevlas e prest pusseblas da tutgier aint. La nateira sa mossa dalla sia miglra vart, cun esser schi bela, plagn variaziun da calours e naturala. Fitg ampernevels èn er igls tungs digls scalots, dallas stgellas e digls talatgs dalla biestga tgi pasculescha segls pros, igls tungs tgi procuran schizont per ena tscherta quietezza. Bunga raccolta da fretga e tiffels La fanada 2022 totga agl passo er sch’ins vei anc chi e lò pros cun panoglias digl terz tagl. La raccolta dalla fretga è per gonda part passada an Surmeir. Er an Val Alvra ed an Surses dattigl meilers, peirers e paloiers ainten blers curtgigns. Cun discorrer cugls proprietaris digls pumers è sa resulto tgi la raccolta seia stada chest onn fitg bunga, chegl betg angal dalla qualitad, mabagn er dalla quantitad. Cunzont igls paloiers èn stos an veir senn surcargeas cun paloias, tantas scu darar. Menziuno seia tgi la raccolta dalla blera fretga è succedeida er an Surmeir prest dus emdas pi bod tgi usito. Schi vagn discurria tg’igl aton seia igl taimp da raccoltar ed er igl taimp per galdeir dastga bagn betg mantger la raccolta da tiffels. Er cò èn gio neidas raccoltadas tonnas tiffels er an Surses ed an Sotses. Igls pours ed er las persungas privatas tg’on en êr da tiffels u on varsaquantas retschas cun tiffels ainten iert, cultiveschan igl pi savens tiffels dalla sort Désirée u dalla sort Agria. Marcel Heinrich, igl pour da tiffels da Filisour ò schizont 45 sorts tiffels aint igl sies sortimaint. An mintga cass igls tiffels tgi dat da cumprar tigls pours chels èn da qualitad fitg bunga, da bung gost ed èn en veir deletg. Igl aton è damai betg angal igl taimp da rccoltar, mabagn er igl taimp da galdeir tots chels bungs deletgs davent dalla blera verdura d’iert anfignen tigls tiffels, dalla fretga anfignen tar las bleras ervas e dalla selvaschigna anfignen tar las bungas liongias da tgesa tgi dat gio dalunga. Meila da Cunter. Tiffels da Solas soura. Paloias da Savognin Peira da Savognin. Ivas da Salouf.

Lantsch pò sviluppar anavant l’infrastructura dall’Arena da Biatlon. Cun gronda maioritad ò la radunanza communala approvo la revisiun parziala dalla planisaziun locala. La radunanza communala da Lantsch ò approvo cun 43:1 vouschs la revisiun parziala dalla planisaziun locala Center da Biatlon Bual. Chella decisiun è stada la premissa per pudeir sviluppar anavant l’infrastructura dall’Arena da Biatlon an vista agl campiunadi mundial digl onn 2025. Igl otgover finescha igl taimp da far recurs, igl favrer chintan igls planisaders cun l’approvaziun dalla regenza e schi tot vo tenor plan duessan las lavours da construcziun scumanzar la premaveira digl 2023. Igl nov bietg tgi duess neir construia per gronda part sutterran e per part sot la pista dad eir cun skis rullonts, duess adampleir divers giaveischs. Uscheia duessigl dar lò tranter oter en center da pressa, locals per far controllas da doping, locals pigls voluntaris e locals funcziunals per exaimpel per andrizzar ena cuschigna. Igls costs stimos pigl nov bietg sutterran montan a passa set milliuns francs. Pinavant ò la radunanza communala decidia igl suandont: Igl contract da fittanza cun St. Cassian Camp & Gastro GmbH è nia approvo. La famiglia Nadig tgi magna igl campadi St. Cassian stò da nov betg ple prolungar regularmaintg igl contract, el vala da nov anfignen igl onn 2072 sch’el na vign betg disdetg avant digls gestiunaris. La revisiun totala dalla lescha digl fondo d’infrastructura turissem è nia approvo cun pitschnas adattaziuns. Per schlarger la veia da fons Voia Crapausa e la senda da viandar è nia approvo en credit da 410 000 francs. Per eriger la nova deponia da neiv Val la Fola è nia approvo en credit da 150 000 francs. Per furmar da nov igl parcadi Sumvoi damanevel dalla baselgia e dalla scola è nia approvo en credit da 430 000 francs. An tot vignan realisos 21 parcadis catramos. Tigl parcadi Sumvoi vign realiso pinavant en tancadi per autos electrics per 30 000 francs. (rtr/fmr) Visualisaziun digl nov bietg sot la pista da skis rullonts.

La staschung d’alp 2022 totga agl passo. Ena stad cun bler suglegl e temperaturas schi otas scu siva ples onns betg ple. Cun pacas excepziuns ò sen las 70 alps an Surmeir betg mantgea l’erva sen las alps ed er betg l’ava. Vers la fegn è pero betg ple carscheida l’erva. Cun pacas excepziuns è la staschung d’alp an Surmeir betg stada pi curta tgi avant en onn. Erva ed ava ò la muaglia gia avonda er graztga alla lavour seriousa da pasters, signungs, zezens e tgeas d’alp. Gia ple lavour on els cunzont cun spustar la muaglia da pastgira tar pastgira, lò noua tgi dava anc erva ed er ava. Er an Surmeir è la muaglia per gronda part eida pi bod ad alp, chegl gist noua tgi singulas alps èn situadas pi bass. Turnadas a tgesa ensatge pi bod tgi schiglio èn bagn las vatgas da varsaquantas alps, scu per exaimpel dallas alps Scharmoin e Lavoz, a Lai. Las alps dall’armainta chellas vegian betg scargea pi bod tg’igls oters onns, dei igl pour e tgea d’alp Andreas Stgier da Parsonz. Tar la pastgira situada pi segls ots cò vegia per part mantgea l’ava cun esser sto adegna pi sitg. An general seia la staschung d’alp stada ena fitg bela chegl graztga alla blera bel’ora ed allas temperaturas ampernevlas. An cumparaziun cun la stad 2021 seia la stad passada stada ideala er pigl persunal d’alp e per la muaglia, manegia Andreas Stgier. Chegl tgi pertotga igl quantum da latg, chel seia ple u manc aint igl rom digls davos onns. 130 ​000 tocs biestga Aint igl Grischun vainsa 750 alps, noua tgi radond 130 ​000 tocs biestga passaintan la stad (inclus nursas, tgoras e portgs). Da chel domber dereiva 15% dalla biestga da pours dalla bassa. Igl è er uscheia tg’igls ples digls pours dalla bassa stattan fidevels allas alps noua tgi lour biestga passainta la stad. Divers pours dalla bassa, gist dalla Svizra orientala mettan passa 20 onns e daple lour biestga adegna sen las mademas alps an Surmeir. Igls prietschs per animals dalla bassa (armainta) per alpager sen egna dallas alps grischunas chels varieschan. Els schean tranter 50 e 150 francs per toc. Quant gudogna igl persunal d’alp? Digls 130 ​000 tocs biestga tgi passaintan la stad sen egna dallas 750 alps digl Grischun vardan 1 500 omens e donnas u er gist famiglias. Els ed ellas vignan indemnisos cun vers 14 milliuns francs. Chegl tgi pertotga las paias digl persunal d’alp dattigl schinumnadas directivas. Fixadas vignan chellas an cunvegna cugl Sarvetsch d’alp digl Plantahof, l’Uniun purila digl Grischun e l’Associaziun grischuna digl persunal d’alp. Las ouras da lavour digl persunal d’alp sa drezzan tenor pensum digl travagl. Ellas duessan esser tranter 11 e 14 ouras per de e betg daple. Ainten las directivas dalla paia èn er cumpigleidas las vacanzas, uscheia tgi chellas èn indemnisadas cun la paia. Scu tgi Andreas Stgier dei giaveischa igl persunal d’alp da neir indemniso igl mez dalla stad ed alla fegn dalla staschung d’alp. Igl pi gugent vegia igl persunal d’alp la paia gist an daner contant. Fatg igl contract cun la paia vign an scretg, chegl tgi vala er pigl rendachint dalla paia. Igl Sarvetsch d’alp digl Plantahof cunseglia er directivas pigls funcziunari d’alp. Pigl president dalla corporaziun d’alp 500 francs, pigl actuar 300 francs, pigl tgea d’alp (alp da vatgas) 3 200 francs e pigl tgea d’alp d’otras alps 1 800 francs. La paia digl contabilist è fixada cun ena somma da 2 000 francs. Turnada a tgesa è er chella armainta d’en pour da Casti.

La producenta da podcasts Andrea Blatter, ò passanto chesta stad tschintg deis ainten la Val Alvra. Ella ò scontro persungas indigenas, discurria cun ellas davart lour veta e professiun, registro tungs e sungs e produtgia en podcast. Pertge tg’igl podcast «Neben der Spur» è sto en project extraordinari ed unic e pertge tgi podcasts davaintan adegna pi populars ò ella tradia ainten l’intervista cun la FMR. Passantar en’emda vacanzas a Barvogn sen taimp da lavour – chegl è stada ple u manc l’unica infurmaziun tgi Andrea Blatter (29) ò gia avant tg’ella è viageida a Barvogn. Sainza canoscher igl program detaglea ò ella passanto chesta stad tschintg deis ainten la regiun, scontro differentas persungas indigenas, registro las sias aventuras e sviluppo alla fegn finala igl podcast «Neben der Spur». En project extraordinari per la producenta da Winterthur. FMR: Andrea Blatter, s’accurschez anc ensatge dalla ralentada tgi vez percepia ainten la Val Alvra? Andrea Blatter: (rei) Deplorablamaintg sunga dabot puspe arrivada aint igl mintgade. Tuttegna ma regorda adegna puspe anavos agls deis ainten la Val Alvra e perchegl schessa ea e na. Igl voss tip persunal siva digl podcast monta: i vala la pagna, da bandunar chi e lò igl agen vial u binari. Scu vez vous banduno chel cura tg’ischas viageida a Barvogn? La lavour per chel podcast è stada extraordinaria, cunchegl tg’ia n’era betg infurmada davart igl concept e tge tg’am spetga propa durant chels tschintg deis a Barvogn, en li digl qual ia na saveva mianc propa noua tg’el sa catta. Ia stò perfign conceder, tg’ia era digl aveis tgi Barvogn sa catta ainten la Nagiadegna. Ia sung stada fitg nervousa e va an chel senn banduno la zona da comfort. Quant savevas propa ordavant davart igl project «Neben der Spur»? Ainten l’amprema episoda è da santeir ena sequenza d’en discurs cun la mia schefa. Ia amprov d’erueir en po daple davart chellas «vacanzas» a Barvogn. I sa tracta digl telefonat orignial. Ia saveva ansasez propa navot, angal tgi seia organiso differentas scuntradas ed aventuras. Mintga de vez vous registro igls discurs e las ramours necessarias per produtgier pi tard episodas captivantas. Scu è chegl ansomma pussebel sch’ins na canoscha betg igl concept? Igl è perfign sto pi simpel. Ia va simplamaintg rachinto tge tg’ia vei e saint e va pudia esser sincera. Ia va perchegl registro l’antiera aventura e rachinto la mia istorgia, igl microfon è adegna sto an funcziun ed ia na va betg gia da far grondas ponderaziuns. Mintga seira siva en’aventura vez vous elaboro e sortia igl material registro. Scu ègl da s’immaginar chella lavour – siva tantas impressiuns e discurs? Chellas scuntradas on cuzzo mintgamai egna anfignen dus ouras e damai veva er tant material per elaborar. Chel vaia alloura tadlo anc eneda e graztga agl noss program digital vaia pudia marcar singulas passaschas, p.ex. davart la construcziun digl tunnel u quots essenzials. Uscheia vaia pudia sviluppar en plan approximativ. Sper igl pled ralentada gioia er igl pled rumantsch pacific ena rolla centrala aint igl podcast. Tge è sto per vous spezialmaintg pacific ainten la Val Alvra? L’antiera aventura, las muntognas derasan ena chietezza, i na dat strousch traffic ed er las persungas èn calmas. Chegl è sa musso tg’ellas on sa piglia peda per me, sainza stueir correr tigl proxim termin. Ed er igl letg da schember ò procuro per en sentimaint pacific siva igl de da lavour, ia va perfign cumpro en vapurisader per a tgesa. Cura tgi vous vez banduno la Val Alvra è igl podcast betg anc sto produtgia. Tge è capito cun las registraziuns cura tg’ischas turnada a Winterthur? Ia va scretg ena sort script ni scenari. Chel podcast consista da treis scalems – la moderaziun agl li, la moderaziun aint igl studio ed igls discurs cun las persungas. Ia va luvro cun differentas scenas ed agiunto moderaziuns per tgi auditouras ed auditours possan suandar. Siva d’aveir tarmess igl script agl cliaint vaia alloura cumponia las moderaziuns supplementaras aint igl studio e produtgia igl podcast final. En podcast per carmalar giasts – chegl è en concept extraordinari, u betg? Podcasts davaintan adegna pi populars perchegl tgi blers carstgangs èn bombardos cun stimulaziuns visualas. En podcast è damai ena bunga furma da sa participar ad en’aventura, sainza stueir vurdar segl monitour. Tigl podcasts sa sviluppeschan damai igls maletgs ainten la testa da mintgign, chegl è igl coc dalla tgossa. Vous luvrez tar egna dallas grondas agenturas da podcast an Svizra. An tge senn sa disfranztgescha la lavour per «Neben der Spur» da podcasts normals? Mintga podcast è an chel senn unic. «Neben der Spur» è extraordinari chegl tgi pertotga igl concept – ia scu produzenta na sung betg stada participada u infurmada davart chel. Pinavant sunga davantada protagonista. Chegl è perfranc spezial. Igl voss facit siva digl podcast: Vous pigliez cun vous bleras experientschas e scuntradas leghras. Ainten egna dallas episodas dumandez vous igl coordinatour digl plazzal digl tunnel Alvra siva igl sies mument preferia. Damai, tge è sto igl voss mument preferia a Barvogn e Filisour? Glè difficil da numnar en mument unic, ia va scuntro bleras persungas fitg cordialas. En mument tg’am resta pero perfranc è sto igl amprem de alla staziun da Stugl. Ia sung stada cugl mies microfon ainten chella prada e va registro l’introducziun. Ia ma cattava sen en punct en po pi ot ed igl è simplamaintg sto en mument unic ainten en rom protegea. Igl podcast ed ulteriouras infurmaziuns èn da cattar sot www.graubuenden.ch/de/podcast. La producenta Andrea Blatter (29) lavoura siva da dus onns tar la «Podcastschmiede» – egna dallas grondas agenturas tgi produtgeschan podcasts sen incumbensa da cliaints. Andrea Blatter lavoura scu producenta. Chegl vot deir tg’ella elaborescha concepts, registrescha e produtgescha podcasts. Avant ò ella luvro tigl radio scu redactoura e moderatoura. Igl podcast En podcast è ena sort emissiun da radio tg’è accessibel sen differentas plattafurmas da podcast scu Spotify ni Apple Podcast. «Neben der Spur» è en podcast da tschintg parts da Grischun vacanzas an collaboraziun cun la regiun da vacanzas Barvogn Filisour e la Veiadafier retica. I sa tracta digl amprem podcast da Grischun vacanzas. Auditouras ed auditours passaintan en’emda da vacanzas ainten la regiun Barvogn Filisour. Sen incumbensa da Grischun vacanzas ò la producenta da podcast Andrea Blatter visito la regiun. Ella n’ò dantant betg savia, tge tgi la spetga. Mintga de scontra ella persungas dalla regiun tgi dattan invista ainten lour veta e professiun. Sen basa dallas sias aventuras ò Andrea Blatter produtgia igl podcast «Neben der Spur» – en podcast tgi duess inspirar. Igl mument igl pi spezial per Andrea Blatter cura tg’ella è stada igl amprem de alla staziun da Stugl. Andrea Blatter è turnada cugl sies material registro a Winterthur, noua tg’ella ò produtgia igl podcast aint igl studio. Andrea Blatter è turnada cugl sies material registro a Winterthur, noua tg’ella ò produtgia igl podcast aint igl studio. Andrea Blatter ò produtgia en podcast ainten la regiun da Barvogn e Filisour. Andrea Blatter ò produtgia en podcast ainten la regiun da Barvogn e Filisour.

Quatter gis, treis victorgias ed en pari. Chegl è stada la bilantscha digl CB Surses avant la parteida cunter Danis/Tavanasa. Siva da chella è neida vetiers l’amprema tarada cun perder igls Sursetters igl gi cun 3:2. L’equipa da Surses è parteida an direcziun Surselva cun la clera fegnameira da turnar a tgesa cun treis puncts. Davanto è chegl alloura betg realitad cun perder igl CB Surses igl gi cunter Danis/Tavanasa cun 3:2. Las ampremas 40 minutas digl gi è chel sto fitg angulivo, angal gols ègl do nigns. Igl amprem gol dalla parteida ò marco igl CB Surses e chegl ainten la 40avla minuta. Fatg chel gol ò igl attatgeder Julian Jenal. Angal dus minutas siva digl gol d’avantatg pigls Sursetters è reuschia ad Andri Carigiet da signier igl pari. Ainten la 55avla minuta ò igl arbiter do en penalti cunter igl CB Surses. Tratg chel cun success per Danis/Tavanasa ò Jonas Beer, uscheia tg’igls Sursilvans èn ias an avanatatg cun 2:1. Gist diesch minutas sessour on igls giasts digl Grischun central fatg igl pari e chegl graztga agl penalti tratg precis da Julian Jenal. Las proximas 20 minutas vessan tottas dus equipas gia schanzas avonda da far anc l’egn u l’oter gol. Marco igl 3:2 ed a madem mument igl gol da victorgia on igls Sursilvans ainten la 87avla minuta e chegl antras Elia Schmed. Alla testa dalla tabella è Vaz sot tg’ò gudagnea anfignen ossa tottas tschintg parteidas ed ò uscheia 15 puncts. Igl CB Surses è rango segl terz plaz e chegl cun diesch puncts. Alla cua dalla tabella è Schlarigna tg’ò betg anc fatg en punct. Fabio Stecher, igl goli digl CB Surses an acziun.

Tiers la victorgia siva prolunga ò Lai/Valbella ansomma betg persvadia orsoura cunter Schaffusa. 13 gols ègl do ainten chel gi, vot deir tgi tottas dus defeisas èn betg stadas stabilas. Gio cunter Engiadina ò Lai/Valbella gia fadeia da gudagner cugl team betg sa cattar tar en’unitad. Er orsoura cunter Schaffusa ò l’equipa digl li turistic danovamaintg betg persvadia e fatg cun cletg aglmanc dus puncts. Sa musso è tgi la defeisa digls Surmirans è stada eneda daple malsieira e tot oter tgi tschent per tschent. Scu savens ò Lai/Valbella gist aint igl sagond terz betg fatg la miglra impressiun cun mantger la concentraziun necessaria. La consequenza è tg’igls Surmrians on casso treis gols aint igl terz da mez. Fatg treis gols an tschintg minutas Scumanzo ò igl gi tot oter tgi bagn pigls Grischuns cun cassar gio siva dus minutas igl amprem gol da Schaffusa. Da chel colp ègl duvro otg minutas anfignen tgi Lai/Valbella è sa revignia. Persiva alloura pir dretg, agls Surmirans è reuschia da far gist treis gols tranter la 10avla e la 15avla minuta. Igl 1:1 è sto ena cumbinaziun da Jan Ferrari cun Jan Salis, tg’ò signia igl gol. Luca Infanger ò marco igl 2:1 per Lai/Valbella e chegl siva d’en pass da Ramon Pfranger. Lez ò alloura fatg igl 3:1 pigls giasts digl Grischun e chegl an cumbinaziun cun Jan Monstein. Curt avant la fegn digl amprem terz è anc reuschia agls indigens da marcar igl sagond gol tigl resultat intermediar da 3:2 per Lai/Valbella. Aint igl terz da mez on igls Grischuns retschet gist treis gols, dantant fatg angal en sulet gol. Signia chel ò Tobias Klopfer siva 30 minutas e chegl an ena situaziun da surdomber cun aveir Schaffusa en om segl banc da castei. Cugl resultat intermediar da 5:4 per Schaffusa èn igls dus teams ias ainten la sagonda pôssa. Siva da chella ègl cuzzo exact 30 secundas anfignen tgi Lai/Valbella ò fatg igl pari. Ias èn igls Grischuns siva 56 minutas perfign an avantatg cun 6:5. Strousch tg’igl arbiter ò puspe do liber igl gi on igls indigens signia igl 6:6, uscheia tg’è nia tar ena prolungaziun. 36 secundas avant la fegn da chella ò Jan Monstein marco igl 7:6 per Lai/Valbella ed uscheia igl gol da victorgia. Schaffusa-Lai/Valbella 6:7 (2:3, 3:1, 1:2, 0:1) IWC Arena, 170 aspectatours Lai/Valbella: Sergio Collet, Yasin Agha, Lars Egli, Dario Noah Oswald, Tobias Klopfer, Jan Monstein, Jan Salis, Romano Riedi, Luca Infanger, Ramon Pfranger, Jan Ferrari, Marc Cola, Raoul Dünser, Dario Lütscher. Sonda proxima dat Lai/Valbella igl sies amprem gi digl nov campiunadi a tgesa aint igl Centrum da sport Dieschen a Planeiras, chegl cunter Dürnten.