Pel presidi cumünal da Valsot daja uossa duos candidats. Davo cha Fadri Riatsch vaiva fingià annunzchà da candidar, va uossa eir Peder Caviezel in cuorsa. Tuots duos vöglian succeder a ­Victor Peer, chi’d ha annunzchà in gün d’ingon ch’el vöglia demischiunar per la fin da l’on sco president cumünal. El es stat passa 40 ons activ illa politica cumünala ed eir fingià al timun dal cumün da Ramosch avant la fusiun da Valsot. Peder Caviezel es da Ramosch e lavura sco manader dal ­district 4 tar l’Uffizi da construcziun bassa. Fadri Riatsch es pur e viva cun sia famiglia a Vnà. Il suveran da Valsot elegia lura ils 12 da settember 2024 seis nouv president cumünal. (rtr/fmr)

A Scuol ha ün orizi local intensiv chaschunà la sonda not plüssas boudas. Sco consequenza sun plüssas vias serradas (stadi dumengia a las 17.00): la via da S-charl la via d’Uina il traget da Pradella fin a Tramblai La via da S-charl vain pel mumaint rumida per pussibiltar ün passagi per chatschaders e chatschadras chi vöglian ir in lur chamonnas e per turists chi van e tuornan da la Val S-charl. Sco cha’l manader da las gestiuns tecnicas dal Cumün da Scuol Chasper Alexander Felix ha dit invers RTR saja però greiv da prognostisar scha la via gnia amo drivida la dumengia. (rtr/fmr)

I’l tren vers l’Engiadina serva il directer da la Viafier retica Renato Fasciati stortins e café. Eir plü tard capitan chosas remarchablas. Las fracziuns dal Grond cussagl chantan in plaina armonia, sainza la minima dissonanza. I nu’s tratta d’ingünas fatamorganas acusticas u visualas. Id es il di da festa per la nouv-eletta presidenta dal Grond cussagl. La sonda pelegrineschan deputats e deputadas illa Val Müstair. Da la partida sun giasts d’onur, impiegats chantunals e perfin üna anteriura cusgliera naziunala. Fingià i’l tren regna buna glüna. Trais autos da posta mainan la raspada sur il Pass dal Fuorn a Müstair: il lö nativ da Silvia Hofmann. La festa per la nouva presidenta dal Grond cussagl po cumanzar. La musica Concordia marscha ouravant tras cumün. Silvia Hofmann segua insembel cun seis hom ed il salter. Lura vain la regenza, rapreschantants dals güdischs, ils giasts d’onur, amis ed amias da la presidenta. Il cortegi riva al Plaz Grond inua chi dà aperitiv per minchün sco eir ün salüd da la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti. Internas da la regenza Cun s-chellas e plumpas sco da Chalondamarz accumpognan scolars e scolaras la plü ota Grischuna inavant illa chasa da scoula. Là vain servi ün stupend giantar. Ed i vegnan tgnüts pleds plain stincals e pizchöz. Quels sun, sco minch’on, il punct culminant da la festa da presidi. Jon Domenic Parolini fa il cumanzamaint. Sco president da la regenza tradischa el: «Nus da la regenza eschan ün bun team.» I’s stima eir il noviz Martin Bühler chi praista bun support. «Adüna scha nus survgnin ün invid per ün event cha nus considerain bain sco important, ma nu pudain u vulain our d’ün motiv o l’oter na visitar, dain nus l’invid a Martin Bühler.» Quel piglia incunter l’invid cun ün grazcha fich e pissera uschè cha la regenza saja tuottüna preschainta a surprendentamaing bleras occurrenzas in l’inter chantun. La prontezza da Martin Bühler dad ir ad occurrenzas allegra impustüt a Marcus Caduff, cuntinua Jon Domenic Parolini: «Perche cha tuot quai chi’s rechatta dadour il perimeter cultural tanter Chor viril Lumnezia e l’Open air Lumnezia nun es per Marcus Caduff strusch plü cultura.» Il cabarettist Flurin Caviezel chi moderescha la festa manaia davo il pled dal president da la regenza: «Scha la regenza das-cha far uschè bunas pointas, pretend eu il dret cuntrari. Lura das-ch eir eu üna vouta regnar per ün di.» Müstair e Cuoira «Sco cha nus savain our da las medias sto la cità da Cuoira spargnar», cumainza Christof Kuoni seis pled. «La prima victima dals respargns es nossa presidenta dal Grond cussagl Silvia Hofmann», disch il schef da fracziun da la PLD. «Pervi dals respargns nu po la festa da presidi gnir fatta a Cuoira, per la paja a Müstair.» El haja insomma perseguità bain il cumbat electoral da l’executiva da Cuoira. I sajan surtuot crodats sü ils filmins da ballar e cun «cüplis» sün tiktok chi sajan gnüts derasats direct our dal büro dal cussagl da Cuoira da Patrik Degiacomi – bunamaing à la AfD in Germania. L’Allianza dal center dess simplamaing tour a Degiacomi sco exaimpel pel prossem cumbat electoral a Cuoira. «Seppo, eu sun dischillusa» La scheffa da fracziun dals verd-liberals, Nora Saratz Cazin, piglia sülla corna a Franz Sepp Caluori. «Eu sun ün zichel dischillusa, uossa est tü stat dürant teis on sco president dal Grond cussagl trais vouta plü suvent ad occurrenzas co Tarzisius Caviezel. E tü nun hast survgnü gnanc üna suletta lingia grassa illas gazettas e gnanca ün sulet pitschen s-chandalin – malgrà cha tü t’hast dat tuotta fadia da chattar attenziun. Gnanca tia affecziun excessiva per simbols da status nun ha la pressa tematisà.» Cun quai ha Nora Saratz Cazin managià il plaschairun da Franz Sepp Caluori ch’el haja das-chà dovrar las limusinas da la regenza dürant seis on presidial. Bels accords da differentas fracziuns Walter Grass ha enumerà ils adüs e las marottas dals commembers da la regenza. A duos ha el però schanià: «Da Martin Bühler e Marcus Caduff nu disch eu uossa inguotta. Els han fingià da cumportar a bot causa la majorità schnestra i’l Cussagl guvernativ.» La pianista da Scuol Cinzia ha chantà e sunà per la raspada. Eir il cor dal Grand cussagl ha pisserà per tuns musicals. Cun il canon «Viiiiva, vivaa Sil-vi-aaa» han els gratulà a la nouva presidenta dal Grond Cussagl – ed han muossà cha plüssas fracziuns sün ün palc na ston necessariamaing chaschunar dissonanzas, dimpersè pon tuottavia s’accordar bain. Uffants cun s-chellas e plumpas sco da Chalandamarz festiveschan a Silvia Hofmann. Musica e prominenza politica accumpognan la nouva presidenta dal ¬Grond cussagl. Silvia Hofmann vain bainvgnüda in seis cumün nativ da Müstair. La raspada dals giasts fa üna spassegiada davant la claustra San Jon a Müstair via.

Cur che jau vom a far cumpras vi Tusaun, prend jau gugent cun mai in satgados – enstagl dad ina u duas tastgas. Betg perquai ch’i vesa ora pli alternativ u muntagnard – na, il vair motiv è la libertad. La libertad da duvrar omadus mauns. Als duvrar per salidar insatgi, prender ora da la chautscha in fazielet da nas, tschertgar spontanamain in pèr muras u vinatscha en ina chaglia sper via, ubain per far simplamain nagut. Tge bel sentiment, da laschar smanar la bratscha libramain vi e nà cun ir a pe – ils mauns adina averts e schluccads! Tschel di sun jau ida dal Säntis giu la Schwäg­alp – suenter ina ascensiun particularmain bella (senza fullas da turists/as da l’entir mund) – e quai en la gronda cabina da la pendiculara. Sper mai era in giuven bab, sin il bratsch sanester aveva el ses uffant pitschen, en il maun dretg il handy, filmond in video dal viadi engiu. Ses auter buob, in pau pli vegl, vegn nà e dumonda ses bab: «Pudessas Ti ma dauzar si? Jau vuless era guardar or da fanestra.» Il bab è stà in pau irrità, ed en sia gnervusitad di el a ses figl, ma insaco era vers ils viandants dasperas: «Jau hai be dus mauns. Tge duai jau ussa laschar dar, l’uffant u l’i-phone?» Jau hai dà resposta subit ed or d’in instinct agressiv-emoziunal: «Forsa meglier il telefon! Uschia savais Vus guardar or da la cabina, ensemen cun Voss dus uffants!» Cler che na­gin/a n’avess dà sisur insatge, e l’atmosfera è stada in pau chargiada. Però il bab, cun be dus mauns, ha mess en satg il telefonin ed ha auzà ses auter figl, admirond la vista fenomenala ensemen cun ses uffants. Bunamain mintga gia l’entschatta dal mais constatesch jau, guardond l’extract da mes conto bancar, ch’i n’è quasi si pli nagut. Tut mes quints da tschel mais èn pajads, en 8–10 dis vegn ad entrar mia «ahafau» ed en 20 dis mia pensiun pitschnina. Quant ritga ma sent jau! Nagins daivets e naginas reservas. Nagin na po engular insatge. Mias cartas da credit èn fitg limitadas per retrair raps, ed uschia n’è er in enguladitsch nagin problem existenzial. Dal reminent: Il pli custaivel ch’ins pudess engular or da nossa chasada fiss mes clavazin Steinway. Ma quel è uschè grev e grond, in vair obstachel – pia in impediment per mintga lader! Per cletg na possed jau ni chasa ni funs ni facultad. In bel di sai jau partir da quest mund cun mauns vids – e cun cor plain. Mes pitschen cussegliet: Hajas quità da tegnair liber Voss mauns! Co vuls Ti retschaiver insatge, sche Tes mauns èn plains? Il «Hans im Glück» ans mussa la ventira dad esser liber: El aveva vendì tut, pers tut, e la fin finala è el turnà cun mauns vids tar sia mamma ed ha ditg: Jau n’hai nagut pli, ma jau sun liber, jau sun ventiraivel! Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca.

Ün plavan cristian ha visità üna jada ün ami in Giapun. Insembel sun els chaminats sül Fuji chi vala pels Giapunais sco muntogna soncha. Els sun güsta rivats sül piz cur cha’l sulai es alvà. Ün mumaint extraordinari e majestus. Subit ha il plavan cumanzà a far dad ot uraziuns ed ha cun ferma vusch recità psalms biblics. Sün quai til ha dit seis ami giapunais: «Perche be mâ hast tü stuvü ruinar quist mumaint cun teis pleds?» Quist’istorgia m’accumpogna fingià daspö lönch. Eu n’ha l’impreschiun ch’in nossa tradiziun occidentala daja la tendenza da discutar ed analisar a mort la vita. Eu vez cha per nus esa difficil dad esser plü modests ed ümils. Da simplamaing acceptar cha nus nu pudain savair e declerar tuot. Ch’in vardà nu savaina bod nüglia. Cha nos tscharvè nun es propcha capabel dad incleger il muond. Natüralmaing esa flot cha nus umans vain pudü far grazcha a nos spiert gronds svilups. Ma quai nu voul dir cha nus hajan propcha inclet uschè bler. Amo adüna daja guerras e miseria sün quist muond. Eu nu sa che chi pudess esser la soluziun per tuot noss problems actuals. Ma forsa pudessan nus cumanzar a taschair daplü. Da na plü pretender da savair tuot. Na plü discutar a mort las chosas. Simplamaing star salda. Restar quiet. Laschar pro il silenzi. Ir oura illa natüra e sezzer giò sün ün crap. Forsa suot ün bös-ch. Forsa dasper ün lai. Forsa dafatta sün ün piz. E lura simplamaing esser preschaint. Esser cun tuot quai chi’d es. Cun tuot quai chi capita intuorn ed in nus. Esser preschaint in quist lö ed in quist mumaint. Nun improvar dad incleger. Nu vulair savair nüglia. Nu stübgiar, nu reflettar, nun analisar. Be esser. Acceptar quai cha’l silenzi fa cun nus. Tgnair oura la canera e la babilonia in nos cheus. E lura, forsa capita lura cha nus tuornain planin planin vers chasa. Là ingio cha’l silenzi ha seis origen. Là ingio chi nu dà plü ingüns pleds. Là ingio cha silenzi es esser. «Forsa pudessan nus cumanzar a taschair daplü.» Arno S. Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il zen-buddhissem e la mistica cristiana. El lavura dapi il 2001 sco psicoterapeut e cussegliader da lètg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La cuorsa es averta pel post dal capo da Valsot cun duos candidats. Fadri Riatsch e Peder Caviezel candideschan pel presidi cumünal da Valsot. Las elecziuns han lö prosm’eivna dürant üna radunanza cumünala. L’actual president cumünal da Valsot, Victor Peer, vaiva comunichà in gün ch’el finischa sia carica a la fin da quist on. In üna radunanza cumünala dals 12 settember 2024, vain elet seis successur. Duos candidats s’han miss a disposiziun pell‘elecziun: Fadri Riatsch e Peder Caviezel. Candidatura dal vicepresident Fadri Riatsch, paur da 48 ons, abita cun sia famiglia a Vnà, üna fracziun da Valsot. El es daspö il 2016 cusglier cumünal e daspö quatter ons vicepresident dal cumün da Valsot. Invers RTR quinta’l cha seis figl Gino saja tuornà avant ün on a chasa e lavura plainamaing sülla pauraria. Cha perquai hajan els decis: «Ün o tschel sto ir sperapro eir amo ün pa a lavurar.» Ch’uossa saja l’occasiun per el quia da s’orientar nouv. Ils prossems ons prevezza la famiglia Riatsch da surdar la pauraria al figl, ün bun mumaint per candidar. «Eu sun ün tip chi fa jent eir lavur pel public. Eu m’ha fingià adüna ingaschà in societats. Quella vita da società m’interessa e la lavur publica am sta a cour», declera il candidat. Cha’l spazi da viver per indigens saja il tema central ch’el vöglia accentuar. Sco actual respunsabel pella construcziun voul el manar la planisaziun locala finalmaing tras tuot las instanzas. Cha la posiziun da capo es exposta es consciaint a Fadri Riatsch, ma quai saja tenor el güsta üna da sias fermezzas. La cumbinaziun tanter far politica e lavurar sülla pauraria til detta la quietezza bsögnaivla e la forza per elavurar criticas. «Eu nun ha mai gnü fadia da durmir», disch il candidat. Candidat pella schelta Peder Caviezel chi’d es manader dal district 4 pro l’Uffizi da construcziun bassa ed ha 63 ons, voul as preschantar sco candidat per spordscher üna schelta pro l’elecziun: «Important es chi detta üna schelta. Decider decida la democrazia.» El declera ch‘el as metta a disposiziun sco candidat davo cha diversas persunas dal cumün til hajan contactà per til promouver da candidar. Peder Caviezel es creschü sü illa regiun ed abita daspö passa 40 ons a Ramosch. In quel temp s’ha’l ingaschà adüna darcheu i’l cumün in differentas cumischiuns. Pel mumaint lavura’l 100 % sco manader, pudess però redüer per cumbinar la lavur cul presidi fin a sia pensiun prossem lügl. El voul portar inavant ils progets curraints dal cumün e far be pitschens müdamaints – ed eir quai be là, ingio chi fa dabsögn: «Id es forsa da correger üna o tschella roba ed impustüt esa da verer da finir quai chi’d es fingià invià e ragiundscher buns resultats», declera il candidat. A cour til staja cha la glieud fetscha part al process politic in cumün. Quai less el realisar cun esser plü dastrusch a la glieud e cun avair uraglias avertas per tuot la populaziun. «Blera glieud s’ha retratta e nu fa plü part da la cumünanza d’ün cumün cun s-chars 1000 abitants – e quai es puchà», disch Peder Caviezel ad RTR. Las elecziuns pellas instanzas cumünalas e pel presidi da Valsot han lö in gövgia, ils 12 settember 2024 dürant üna radunanza cumünala. Candidatas e candidats das-chan s’annunzchar amo fin a la radunanza. Fadri Riatsch es paur e vicepresident dal cumün da Valsot. Peder Caviezel es manader dal district 4 da l’Uffizi da construcziun bassa e candidat pel presidi da Valsot.

Las pendicularas da Scuol pon guardar inavo sün ün on da gestiun da success. Cha’l rechav da l’on da gestiun 2023/24 s’haja augmentà per 2 % sün passa 16,5 milliuns francs. Quai han comunichà las Pendicularas Scuol. Chi s’haja gnü blera naiv dürant la stagiun d’inviern 23/24 ed il nomer da prümas entradas saja uschea leivmaing plü ot co l’on avant. Ed eir dürant la stà han las pendicularas da Scuol darcheu pudü bivgnantar a bleras persunas. Quai eir grazcha a la carta da giasts chi’d es gnüda introdütta avant duos ons. (rtr/fmr)

Quatter giuvnots da Scuol han tut part l’on passà cun ün auto ed ün töf a l’Europe Africa Rodeo. In 18 dis han els fat 5000 kilometers tras Marokko. L’unica pretaisa per tour part: l’auto nu das-cha avair daplü da 50 forzas, scha’l es plü vegl co 20 ons das-cha’l avair 60 forzas chavagl. Quist’aventüra – ch’els han dal rest fini sülla quarta plazza – nun ha bastü als giuvnots da Scuol. Perquai han decis duos d’els, nempe Lino Stecher ed Orlando Bass, da’s partecipar sco Engadin Mountain Snails cun lur VW Caddy las ultimas duos eivnas eir al Pothole Rodeo Celtic. In nouv dis han els traversà l’Ingalterra, la Scozia e l’Irlanda e dürant quists 3700 kilometers han els gnü da sviar qualche fouras ed evader differentas lezchas. Per quistas lezchas documentadas süllas medias socialas han els surgni puncts. Finalmaing han Lino Stecher ed Orlando Bass ragiunt la terza plazza da 140 squadras partecipantas. Quai nun ha però bastü: Fingià lur viadi per rivar in Ingalterra es stat üna bella aventüra. In tuot han els fat in bundant duos eivnas 6700 kilometers tras desch pajais. Ed il regal per lur plazza da podest es stat ün bun per as partecipar l’on chi vain al prossem Pothole Rodeo tras il Balcan. (pl/nba) Cun lur VW Caddi s’han duos giuvnots da Scuol partecipats al Pothole Rodeo Celtic. Cun lur VW Caddi s’han duos giuvnots da Scuol partecipats al Pothole Rodeo Celtic. Cun lur VW Caddi s’han duos giuvnots da Scuol partecipats al Pothole Rodeo Celtic. Orlando Bass (a schn.) e Lino Stecher han ragiunt la terza plazza al Pothole Rodeo Celtic.

Prossem venderdi saira es ün concert da la gruppa Kouglof i’l Chastè da Cultura a Fuldera. Kouglof preschainta tocs vegls e nouvs, tradiziunals ed agens our da tuot las direcziuns musicalas: melodias melanconicas e rasantas da chantadurs jidics e fidlas, algordanzas musicalas chi mainan fin in Asia, chanzuns africanas sunadas cun instrumaints, ritems da l’Europa da l’Ost, clings plain schlantsch ed eir idillics – musica dad esser in viadi ed a chasa. (cdm/fmr) Il concert da la gruppa Kouglof es in venderdi, ils 13 da settember 2024, a las 20.15 i’l Chastè da Cultura a Fuldera. Reservaziuns sun giavüschadas suot arodigari@bluewin.ch o aldo.rodigari@hoppe.com o 079 416 66 86.

La società «Tischlein deck dich» (rum. Maisa magica) da Winterthur ha eir ün lö da scumpart da mangiativas per glieud chi bsögna a Scuol. Tamara Kaufmann ed Erna Koller organiseschan insembel cun agüdontas ed agüdonts mincha gövgia illa sala pravenda a Scuol dürant ün’ura il scumpart da mangiativas. Daspö tschinch ons vegnan salvadas a Scuol mangiativas chi gnissan büttadas davent. Quellas vegnan scumpartidas a glieud chi viva in s-charsdà. Üna squadra da 16 persunas chi lavura sainza paja s’ingascha a favur da glieud in bsögn. Mincha gövgia da las 10.00 fin las 11.00 sun quatter fin tschinch agüdontas ed agüdonts preschaints illa sala da la chasa da pravenda a Scuol per scumpartir las mangiativas. Avant tschinch ons as vaivan ingaschadas Tamara Kaufmann ed Erna Koller per fundar üna «Maisa magica» eir a Scuol. Cur ch’ellas vaivan survgni la pussibiltà da dovrar la sala da pravenda per quel adöver hana tscherchà ulteriuras persunas chi s’ingaschan pel bun scopo. «Las mangiativas vegnan missas a disposiziun e manadas al lö da diversas firmas. Da Cuoira, dals COOP’s da Scuol e Zernez, da chascharias ed oters furniturs. La furniziun funcziuna fich bain, in möd cha no vain adüna roba avuonda e nu vain dad ir in tschercha.» Cha la lavur per quista instituziun fetscha plaschair, «quai as muossa eir cul schlantsch dals voluntaris chi sun fidels e s’ingaschan per glieud in bsögn», ha dit la manadra Tamara Kaufmann a la FMR. Eir illa richa Svizra daja povertà In Svizra vivan 8,2 % da la populaziun in povertà: Tenor l’Uffizi federal per statistica viva mincha sesavla persuna in povertà, in cifras var 1,34 milliuns da persunas. Al istess mumaint vain desdrüt ün terz da las mangiativas, voul dir var 2,8 tonnas l’on. Perquai salva l’organisaziun «Maisa magica» (tud. «Tischlein deck dich») daspö 25 ons in tuot la Svizra mangiativas chi sun giò da data, ma amo bunas, per persunas in bsögn. Pel mumaint daja in Svizra 159 lös cun quistas Maisas magicas e Scuol es daspö tschinch ons ün da quels lös, as poja leger illa comunicaziun da pressa. Ils lös per retrar mangiativas funcziunan sco üna butia chi’d es averta minch’eivna adüna al istess lö e dürant las istessas uras. Daspö l’avertüra a Scuol dal 2019 s’haja pudü salvar uschea 39 000 kils mangiativas illa valur da var 234 000 francs. Per pudair retrar las mangiativas as paja 1 franc la jada ed ils cliaints ston avair üna carta da cliaint da la Maisa magica chi po gnir retratta pro l‘uffizi social regiunal. Sün quella carta es eir indichà il nomer da las persunas chi pon retrar mangiativas. Infuormaziuns detagliadas pon interessats survgnir pro Tamara Kaufmann, telefon 076 341 19 02. La sporta da la Maisa magica nu po rimplazzar la cumprita da l’eivna, güda però da schligerir il büdschet strapatschà da la chasada. La sporta po be funcziunar cun l’agüd da dittas chi mettan a disposiziun las mangiativas chi nu pon plü gnir dovradas per venditas regularas. Sco cha Erna Koller ha constatà per finir füssa important «d’avair daplüs cliaints chi fan adöver da nossa sporta, cun quai chi resta inavo mincha jada diversas mangiativas». Scuol: Agüd per persunas in bsögn L’instituziun Maisa magica (tud. Tischlein deck dich) es da chasa in 159 lös in tuot la Svizra. Ella ha üna filiala eir a Scuol. Quella es avert minch’eivna la gövgia dürant ün’ura illa sala da pravenda a Scuol. La sporta exista daspö tschinch ons ed es pensada per glieud chi viva in bsögn. Per ün franc pon quellas persunas cumprar mangiativas cun üna carta da cliaint chi po gnir retratta pro l’uffizi social. Diversas firmas e butiers mettan a disposiziun mangiativas chi vegnan manadas al lö e scumpartidas d’üna squadra da voluntaris. (fmr/bcs)

Regularmaing vain realisada in differents lös Engiadina Bassa la Festa da Stradivari. Il quartet cun quel nom suna ingon pella prüma jada a Nairs, i’l Hotel Scuol Palace. Dals 11 als 15 settember ha lö fingià per l’ottavla jada la Festa da Stradivari a Scuol. Quista seria da concerts cul cuntschaint Quartett da Stradivari chi ha ün renom internaziunal tira nanpro ad amaturas ed amaturs da la musica da chombra da tuot il muond. Il Quartett da Stradivari preschainta ouvras da cumponists cuntschaints in lös istorics e puncts panoramics in Engiadina Bassa. Quist on han lö ils concerts per exaimpel i’l Chaste da Tarasp, illas baselgias istoricas dad Ardez, Scuol e Zernez, e pella prüma jada eir aint il Hotel Scuol Palace. Ils concerts cumainzan i’l chastè da Tarasp La Festa da Stradivari cumainza in marcurdi, ils 11 settember, cul concert «Mozart Duos» i’l Chaste da Tarasp. In gövgia, ils 12 settember, segua il concert «Beethoven Streichtrios» illa baselgia dad Ardez. In venderdi, ils 13 settember ha lö il concert «Dvorak Streichquartette» illa baselgia da Scuol ed in sonda, ils 14 settember segua «Haydn Streichquartette» illa baselgia da Zernez. Tuot quists concerts cumainzan a las 17.00. La festa finischa in dumengia, ils 15 settember, a las 11.00, cul concert «Brahms und Mendelssohn Klaviertrios» i’l Hotel Scuol Palace a Nairs. Davo ils concert ha lö adüna üna maisa da Stradivari, ingio cha las musicistas ed ils musicists tschaintan insembel cullas visitaduras ed ils visitadurs per reflettar ils concerts. (pl/nba) Daplü infuormaziuns sün www.stradivarifest.com/scuol.

Dals 13 fin als 15 settember ha lö ün inscunter da chant a Zuoz. L’iniziant Curdin Lansel voul realisar üna plattafuorma per chantar e discuter sur da l’effet da musica e chant cun involver a chantadurs, dirigentas, expertas ed al public. Posta Ladina: Curdin Lansel, El organisescha ün inscunter da chant a Zuoz. Che es il böt da quist arrandschamaint? Curdin Lansel: L’idea da la fin d’eivna es da crear ün format per chantar, s’inscuntrar e far experienzas musicalas. Quai voul dir cha interprets e public vegnan in contact. I’s chanta, i’s taidla e discuta sur da la musica e sur da fuormas da preschantar e lur effet. Insembel as vegna in üna discussiun per provar d’incleger che cha la musica disch a tai e che a mai. Quist barat a man da la musica sta aint il center da la fin d’eivna. El discuorra d’ün format tuottafat nouv. I nun es üna festa da chant e neir ün simpel concert. Che es lura precis l’innovaziun da quist arrandschamaint? Nouv es cha dürant e davo las preschantaziuns vegnan pussibiltadas interacziuns tanter interpret e public. Eu fetsch uossa passa quaranta ons musica sco chantadur, musicant e dirigent ed eu nu n’ha amo mai inscuntrà quist format. A mai para interessant dad ir a fuond a la dumonda cha Reinhard Mey chanta: «Schon wenn der erste Ton erklingt, beginnt der Raum zu atmen und zu leben …». Cha la musica es abla da striunar savaina eir da la «Zauberflöte» da Mozart. Dimena, alch stoja esser. Co as poja s'imaginar quai? Daja ün concert sül palc ed in seguit ün’interacziun cun tuot las preschaintas ed ils preschaints? Precis. Üna preschantaziun o ün concert vain interruot da la moderatura o dad ün’experta chi vöglian savair forsa, co cha üna passascha speciala ha toc a tai. Experienzas pon gnir quintadas e partidas cun tuots. Quai pudess sainz’oter capitar. … e quist’interacziun vain fatta eir cul public? Quai voul dir chi nu va be per far musica, dimpersè eir per tadlar ed approfundir illa musica. Quai es uschè. La moderatura ha l’incumbenza dad involver a las dirigentas, als chantadurs, ad experts ed al public illa discussiun. Nus inscuntrain suvent situaziuns da concerts unilateralas. Quist format invezza dess pussibiltar a l’auditura ed a l’auditur da s’intermetter e da’s partecipar, i’s pudess forsa dir, concerts partecipativs. Quai nu para uschè simpel. Forsa nun interagischa ingün dal public o forsa daja discussiuns infinitas. Co as metta El avant quai? Schi, quai po bain capitar. Ingün nu sa co cha l’inscunter da chant conclüda. L’andamaint e’l resultat nu sun previsibels causa cha nossas occurrenzas vivan dal mumaint, schabain ch’ün plan vaina a tuottavia, e la moderatura pissera per ün fil cotschen. Ma il punct da partenza es seguaint: Nus tuots vain fat fingià musica e chantà. Mincha jada chi’s tuorna d’ün concert o d’ün prouva, s’esa da bun anim, i s’es beà. Quai es ün fenomen cuntschaint chi vain eir perscrutà illas universitats. Nus lain ir in nos möd in tschercha da quist striögn e lain chattar motivs per quista magia. Normalmaing, schi’s tuorna d’ün concert schi vaja pella discussiun scha’l concert es stat bel o trid respectivamaing bun o nosch. Sco ch’eu n’ha inclet nu’s tratta pro quist inscunter da la qualità dal concert, dimpersè da l’effet da la musica. Schi. I nu dependa gnanca dal nivel da la musica. I po esser üna simpla chanzun preschantada da maniera onesta e persvasa ed i’s tschüffa la pel giallina, i commouva. Quist’experienza ha sgüra fat fingià minchün. Per exaimpel Peder Lansel disch: «Be eternas splenduran sü casü stailas d’or…», e lura as dumonda il guitader: «Che mâ hast tü da batter uschè ferm, o meis cour?» Peder Lansel quinta quia dad üna situaziun da resonanza chi provochescha battacour. Quai po bain capitar eir cun far musica. Chi es il public chi dess gnir a quists arrandschamaints? Minchün es bainvis a nos inscunter. Uffants cun lur genituors, bazegners e nonas, giasts chi passaintan jent vacanzas activas. Il public dess esser interessà e plü eterogen pussibel. Ha quist arrandschamaint eir ün aspet turistic? Daja interessats chi vegnan aposta per quist inscunter üna fin d’eivna a Zuoz? Eu crai cha nus indigens possan profitar da glieud estra e giasts, e per giasts percunter pudessa esser interessant da gnir in contact cun glieud da quia. Be scha’l public es avert e divers, daja eir differentas ideas ed impuls interessants per la musica. Che fa El quint da far culs resultats da quist inscunter e da quista perscrutaziun? I nu dà brich üna perscrutaziun. L’inscunter es d’incleger impustüt sco retschercha persunala ed experienza cumünaivla. Minchün survgnirà avuonda impuls per as far ponderaziuns. La fin d’eivna dess restar in memoria sco ün bel regal per la reflexiun sur inviern. Però na ün regal unic. Il böt sarà da cuntinuar cun quist inscunter da chant? Schi, quai tuorna, quai füss l’idea. Scha quist prüm inscunter funcziuna e scha nus vain darcheu il sustegn necessari, vessan nus l’intenziun d’organisar ün inscunter mincha duos ons. Per duos occurrenzas esa stat da s’annunzchar, las ulteriuras occurrenzas sun libras. Cun quanta glieud fa El quint dürant quista fin d’eivna? Tuot las occurrenzas han lö illa baselgia San Luzi a Zuoz. Perquai füssna cuntaints cun üna baselgia implida bain. Plazza esa per var 200 persunas, las plazzas nu vegnan numeradas. Cun 150 persunas füssan nus fich cuntaints. Tuot ils arrandschamaints sun gratuits. Co finanziais Vus quist inscunter da chant a Zuoz? Nus vain üna vainchina da partenaris e sponsurs chi finanzieschan l’arrandschamaint. Grazcha a lur generusità po minchün tour part gratuitamaing a mincha occurrenza. Nossa maxima es: Access gratuit a la fuormaziun da musica. Quai ha funcziunà bain. Co es insomma nada quist’idea? I nun es ün’idea d’ün unic mumaint. Plüssas ideas s’han unidas dürant ils ultims ons. Eu n’ha lura scrit avant duos ons ün concept per quist format e quel s’ha intant eir fingià sviluppà. Perche ha lö quist inscunter la mità da settember? Da stà han lö fich bleras occurrenzas. In settember esa plü quiet, ed in october cumainza darcheu la stagiun da chant e da musica. Perquai esa bun schi’s tschüffa tanteraint alch impuls. Dal rest ha quist inscunter eir differents elemaints da fuormaziun per chantaduras e chantadurs, musicantas e musicants e per dirigentas e dirigents. Uschea sun tuots preparats bain per la stagiun da chant. Per che s’allegra El il plü ferm? Eu m’allegr pella diversità e pels inscunters cun chantar. Per exaimpel dudina il cor d’uffants d’Engiadina Bassa, il Vinschger Chor e’l cor da duonnas da Segl, Viva Voice. Quai sun trais cors cumplettamaing differents. Eu m’allegr eir da dudir e verer che cha noss experts fan cun nus e che impuls ch’els ans dan. Las vuschs clingiaron in vschinauncha da Zuoz «Inscunter da chaunt a Zuoz» as nomna la pü nouva occurrenza chi vain spüerta a Zuoz. Dals 13 fin als 15 settember vain realiseda la prüma ediziun dal «Inscunter da chaunt a Zuoz». Mincha duos ans, adüna la mited da settember, varo lö i’l bel minz da la vschinauncha l’Inscunter da chaunt a Zuoz. Alternand cul Festival Travers, chi vain eir realiso mincha duos ans a Zuoz, figüran sün quist program concerts, preschantaziuns, exposiziuns, discussiuns, excursiuns e lavuratoris. Integredas vegnan furmaziuns vocalas da tuot gener, giasts e referents da la regiun, ma eir specialists d’utrò, que chi do, scu cha’ls organisatuors scrivan in lur comunicaziun als mezs d’infurmaziun, «a l’inscunter ün caracter internaziunel». Ün’attenziun speciela survain la chüra e la promoziun dal chaunt. Chantaduras e chantaduors, dirigentas e dirigents survegnan nouvs impuls per la lavur musicala. La plattafuorma sto a disposiziun per l’inscunter, per la furmaziun musicala e pel barat. Quist nouv format culturel-turistic dess però eir esser interessant pels giasts chi faun gugent vacanzas activas in Engiadina. (cdm/fmr) Il dirigent Curdin Lansel es iniziant dal Inscunter da chant a Zuoz chi ha lö la prüma vouta. Inscunter da chant in tschercha da la magia Dals 13 fin als 15 settember ha lö il prüm Inscunter da chant a Zuoz chi vain organisà da Curdin Lansel. In l’intervista declera el il motiv per quist arrandschamaint: «L’idea da la fin d’eivna es da crear ün format per chantar, s’inscuntrar e far experienzas musicalas. Quai voul dir cha interprets e public vegnan in contact.» Tenor el as vegna in üna discussiun per provar d’incleger che cha la musica disch a minchün. «Eu fetsch uossa passa quaranta ons musica ed eu nu n’ha amo mai inscuntrà quist format.» Curdin Lansel voul ir a fuond a la dumonda cha Reinhard Mey chanta: «Schon wenn der erste Ton erklingt, beginnt der Raum zu atmen und zu leben …». Ch’eir la «Zauberflöte» muossa cha la musica es abla da striunar. «Dimena alch stoja esser.» (nba/pl)

Blera plövgia in sonda avant ün’eivna ha fat gronds dons in Val d’Uina. Il flüm da la val es creschü ed ha schlavà la via. Implü haja dat boudas cun blera crappa e glera. La consequenza: La via es serrada e sto gnir rumida ed üna chamonna es donnagiada. Cun üna strasora sonda avant ün’eivna haja cumanzà. Blera plövgia locala ha chaschunà cha’l flüm da la Val d’Uina es creschü. Lapro sun gnüdas giò boudas cun blera crappa e glera. La strasora haja chaschunà plüs dons, uschea Chasper Alexander Felix, manader da las gestiuns tecnicas dal Cumün da Scuol. Per l’üna es gnüda schlavada la via e per tschella es gnüda donnagiada üna chamonna. Dons vi da la via «Il don chi ha dat uossa es cha’l flüm ha schlavà la via», declera Chasper Alexander Felix. E suot quista via as rechatta eir la lingia principala dal provedimaint da l’aua pel cumün da Sent chi saja eir gnüda periclitada. «L’aual ha la listessa otezza sco la via, uossa til staina sbassar per avair üna differenza d’otezza per cha la via ed impustüt la lingia principala dal provedimaint sajan protettas», declera’l. La via da la Val d’Uina dess uossa eir gnir dozada insembel culla lingua d’aua cul material chi’d es gnü portà al lö: «Il material sto gnir deponà in quista zona quia, nus stuvain modellar frais-ch la cuntrada», cuntinua il manader. Quant material chi’s stopcha rumir davent nu sa’l dir. Uschea saja eir greiv da pudair dir, cura cha las lavurs saran a fin. Eir las pussibiltats tecnicas al lö sajan ün motiv cha las lavurs düran plü lönch: «In Val d’Uina esa difficil da rivar aint cun maschinas grondas», declera’l. Chi saja da dischlocar blers cubics material cun maschinas pitschnas. El suppuona cha las lavurs vi da la via düraran dal sgüra amo duos eivnas. Dons totals vi d’üna chamonna La bouda in Val d’Uina ha gnü consequenza eir per üna gruppa da chatschaders chi vaiva preparà tuot illa chamonna. La bouda ha nempe donnagià quella. Per furtüna nu d’eira la gruppa quella saira là. Chi saja ün don total, uschea Flurin Nuotclà, ün dals chatschaders. Els hajan però gnü furtüna amo quella saira: «Fingià la sonda saira ans han divers chatschaders dad otras chamonnas illa Val d’Uina contactats e dit ch’els fetschan in mincha cas lö e cha nus vessan plazza», disch el. Blera mobiglia e mangiativas nun han ils chatschaders pudü salvar our da la chamonna, be ün pêr robas ch’els vaivan sül seguond plan da la chamonna. La roba importanta sco ils schluppets ed ils spejels da champogna vaivan els per furtüna a chasa, accentuescha il chatschader. La chamonna svess es dal Cumün da Scuol. Ils tschinch chatschaders d’eiran fittadins da l’edifizi da lain. Decider che chi capita culla chasina – sch’ella vain reconstruida o sbodada dal tuot – decidarà il cumün. Las lavurs da refar il flüm ston gnir fattas cun maschinas pitschnas, perquai dürna plü lönch. La chamonna immez la bouda chi tilla ha donnagiada.

Quista stà es cumparüda la nouva Chasa Paterna cha Olga Prevost-Bazzell ha scrit cul titel «Panuoglias». Il cudesch chi cuntegna prosa e lirica preschainta la società paurila ill’Engiadina Bassa da la prüma mità dal 20avel tschientiner. «Il paur culla fotsch sün givè / la paura cun fuorch’e rastè / uffants fan oura chanvà / la famiglia lavura sül prà.» Quista prüma strofa da la poesia cul nom «Idil» descriva da maniera simpla e precisa la vita d’üna famiglia da paurs chi vain preschantada i’l cudesch «Panuoglias» dad Olga Prevost-Bazzell. L’autura dà ün’invista interessanta e detagliada in quista vita paurila muntagnarda da la prüma mità dal 20avel tschientiner in Engiadina Bassa. «Panuoglias» es il nouv cudesch da la Chasa Paterna chi preschainta in fuorma dad istorgias cuortas e da poesias divers aspets da la vita da quel temp. El es cumparü quista stà sco nomer 142 da la Chasa Paterna da l’Uniun dals Grischs. Bod sco reviver il temp passà Olga Prevost-Bazzell nu descriva be co cha’l di da famiglias paurilas guardaiva oura illa prüma mità dal 20avel tschientiner, dimpersè eir dad otras tematicas da quel temp. La lectura ed il lectur vegnan a savair üna pruna davart mansters e l’infanzia da plü bod. Eir davart üsanzas as poja imprender üna pruna ed i’s vezza che chanzuns chi gnivan chantadas in che situaziuns, sco per exaimpel cur cha la racolta d’eira suot tet o cur cha las filunzas d’eiran vi dal filar. Legiond s’haja l’impreschiun cha l’autura haja üna buna memoria, ella descriva nempe tuot fich detaglià e minchatant s’haja bod l’impreschiun da reviver quist temp passà. I para ch’ella haja gnü ün bun ögl contemplond tuot fich bain ed üna buna uraglia tadlond tuot. Congual dal passà cul preschaint L’interessant es eir cha Olga Prevost-Bazzell fa adüna darcheu rinviamaints al temp dad hozindi. Uschea vain preschantà il svilup ed ils conguals muossan quant chi s’ha propa müdà i’ls ultims pêr decennis. Il meglder vain quai illustrà i’l raquint «Svilup e progress» chi conguala la pauraria a Sent dad avant 100 ons cun quella dal preschaint. I’s survain üna survista istorica da l’introducziun da las maschinas. Ed eir la poesia «La müdada» fa ün congual cun ün tun filosofic: «Da temp vegl s’vaiva temp / Pro listess bleras uras / Hoz van quellas sco’l vent / In tanta malura.» L’autura filosofescha qualche jadas, tant in poesias sco qua o eir in seis texts da prosa. Sia lingua cuntegna pleds vegls, es però tuottüna bain chapibla e ligera. Olga Prevost-Bazzell preschainta tant mumaints trists, sco i’l prüm raquint, i’l qual il pop nascha sainza cha’l cour batta e da tschella vart eir mumaints umoristics. Sia lingua es divertenta e schligerischa eir mumaints trists. Raschlar insembel algordanzas Che chi dà ün aspet amo plü istoric a l’ouvra sun las veglias fotografias in nair ed alb da l’archiv da la famiglia da l’autura Olga Prevost-Bazzell. Ellas s’affan da maniera perfetta culla lirica e prosa ch’ellas accumpognan. Minchatant füssa interessant da savair chi chi d’eiran las persunas süllas fotografias e sch’ellas han ün connex culs raquints e cullas poesias ch’ellas accumpognan. L’autura fa star cul buonder a la lectura ed al lectur. Eir il titel dal cudesch s’affa perfet per quista collecziun da texts. Quai demuossa eir la seguainta descripziun davart l’autura sülla cuverta davo dal cudesch: «Olga Prevost-Bazzell ha raschlà insembel sias algordanzas sco cha’ls paurs raschlan insembel il fain per far panuoglias.» Eir las panuoglias sco fotografia pella cuverta s’accordan cun quist purtret chi’s survain dal paur chi fa panuoglias immez las muntognas engiadinaisas. L’autura es nada dal 1937 a Sent ed ha passantà tuot sia vita in Engiadina Bassa. Sün üna tschinquantina da paginas tilla esa gratià da conservar ün toc da l’istorgia engiadinaisa davart pauraria, cultura e vita sociala da la prüma mità dal 20avel tschientiner. Il cudesch finischa cun proverbis e möds da dir chi preschaintan vardats e cun ün glossari dals pleds vegls ütilisats illa prosa ed illa lirica cun üna traducziun tudais-cha. La Chasa Paterna Nr. 142 cul titel «Panuoglias» po gnir cumprada i’l Chesin Manella, online sün udg.ch o illas librarias chi vendan cudeschs rumantschs. Panuoglias: Ün’invista i’l passà La Chasa Paterna Nr. 142 as nomna «Panuoglias» ed es cumparüda quista stà. Sün üna tschinquantina da paginas preschainta l’autura Olga Prevost-Bazzell prosa e lirica davart la società paurila da la prüma mità dal 20avel tschientiner in Engiadina Bassa. La lectura ed il lectur vegnan a savair üna pruna davart pauraria, cultura, vita ed üsanzas da quel temp. L‘autura scriva sias istorgias cuortas e sias poesias da maniera divertenta, filosofica e cun ün sguard nostalgic. In tschertas istorgias e poesias fa’la ün congual dal passà cul preschaint chi muossa che chi s’ha tuot müdà i’ls ultims pêr decennis. (fmr/aj) L’autura Olga Prevost-Bazzell ha scrit la Chasa Paterna Nr. 142 cul titel «Panuoglias». L’ouvra cuntegna eir fotografias chi derivan da l’archiv da la famiglia da l’autura. Quia il bouv chi spetta da manar a chasa la chargia da fain. La cuverta dal cudesch preschainta panuoglias immez las muntognas engiadinaisas.

In dumengia es ün Tudais-ch da 51 ons passà cun seis töf davent da Zernez sü dal Pass dal Fuorn in direcziun da la Val Müstair. Davo la Drossa es el rivà in üna storta a dretta cuort avant Il Fuorn sül vial oppost e collidà cun ün auto chi gniva incunter, guidà eir dad ün Tudais-ch da 60 ons. Sco cha la Pulizia chantunala grischuna scriva s’ha il motociclist ferI pro la collisiun. Ün team da la Rega til ha transportà a l’ospidal da Samedan. Dürant notar ils detagls da l’accidaint ha la Pulizia chantunala fat üna controlla dal flà dal motociclist. Quel d’eira positiv. (cdm/fmr) Il motociclist d’eira rivà sül Pass dal Fuorn sül vial oppost.

Ün stüdi da la fundaziun «Pro Lutra» in collavuraziun cun il Politecnicum federal e la università da Vienna conferma la preschentscha da microplastic aint ils excremaints da lutras chi vivan lung l’En. Daspö l’on 2009 retuornan las lutras plan planet in Svizra. Eir in Engiadina, lung da l’En, as haja daspö l’on 2017 scuvert singulas lutras. In tschinch lös lung l’En – in Engiadin’Ota, in Austria ed in Germania – han scienziats e scienziadas ramassà ed analisà prouvas d’excremaints da lutras. In minch’üna da las 50 prouvas han els chattà microplastic, dimena particlas da materials artificials tanter ün micrometer e tschinch millimeters. Tenor il stüdi publichà quista stà cuntegnan las prouvas ramassadas in Engiadin’Ota la plü ferma contaminaziun cun microplastic in congual cullas prouvas tuttas in Austria e Germania. Pelplü sun quai particlas struschadas giò dals pneus e microfibras da textilias sinteticas. Quant malsan cha la contaminaziun cun microplastic es per las lutras, quai nu saja amo scleri, disch Irene Weinberger invers la «Südostschweiz». Ella es la manadra da la fundaziun «Pro Lutra». Il böt da quist stüdi d’eira tenor ella però eir d’examinar üna nouva metoda pratichabla per analisar e congualar las prouvas, eir cun da quellas dad oters lös obain i’l futur dal listess lö. (fmr/mst) Excremaints d’üna lutra chattats sper Samedan l’on 2022. Üna lutra fotografada sper La Punt l’on 2018.

D’incuort ha il cuntschaint artist da sgrafits engiadinais Paulin Nuotclà realisà a Lavin duos pitturas muralas vi da la fatschada dal Cafè-Furnaria-Pastizaria Giacometti. Id es ün’ouvra chi muossa bain la scrittüra da quist artist chi ha imbelli prunas da fatschadas in Engiadina ed utrò. Ma tenor l’artist saran las duos pitturas probabelmaing stattas sias ultimas ouvras muralas plü grondas. D’incuort ha realisà Paulin Nuotclà duos pitturas grondas vi da la fatschada dal Cafè-Furnaria-­Pastizaria Giacometti immez Lavin. Ün disegn muossa bes-chas chi vivan illa regiun. E tschella pittura quinta l’istorgia dal gran al pan – cun tuot ils process da lavur: dad arar, semnar, tschunker, scuder, moller fin pro’l pan. I sun pitturas detagliadas trattas cun strich fin. Da Baraigla fin a Susch L’artist Paulin Nuotclà es nat dal 1951 a Baraigla, la staziun da la Viafier retica da Ftan. Ma cur ch’el vaiva tschinch ons ha la famiglia fat müdada a Preda. «Meis bap lavuraiva pro la ferrovia e da quel temp as faiva la ‹s-chala›, il prüm sco lavuraint, davo sco polier ed a la fin a la staziun da Samedan. Las scoulas n’haja frequentà a Bravuogn ed a Samedan, plü tard lura la matura a Cuoira e la scoula d’art a Basilea cun diplom sco magister da disegn», ha Paulin Nuotclà quintà, in occasiun dad üna visita pro sias pitturas a Lavin. Intant abita l’artist i’l cumün vaschin da Lavin, a Susch. L’art dal sgrafit engiadinais ha Paulin Nuotclà imprais a cugnuoscher impustüt tras l’anteriur architect Jachen Ulrich Könz chi vaiva realisà la restoraziun a l’ingronda dal cumün da Guarda e da Ftan Pitschen. E là vaiva’l eir fat cugnuschentscha cun Constant Könz, eir quel ün cuntschaint artist da sgrafits. Paulin Nuotclà ha gnü la pussibiltà da pudair lavurar adüna darcheu cun el chi vaiva realisà blers sgrafits illa regiun – ed el ha pudü profitar da si’experienza. Buna collavuraziun cun Jorge Da Silva Bleras lavurs cha Paulin Nuotclà ha realisà in quist millenni sun da chattar in ün cudesch fotografic cul titel tudais-ch «Arbeiten 2003-2019». Quella publicaziun muossa sanaziuns da fatschadas cun sgrafits e pitturas cha Paulin Nuotclà ha realisà in collavuraziun cun Jorge Da Silva dürant quels ons, seis cumpagnun d’affar. «Pro restoraziuns da fatschadas sto gnir tut resguard e mantgnü in prüma lingia la substanza originala, e lura pon per part gnir realisadas eir adattaziuns», ha declerà l’artist davant sia pittura plü nouva a Lavin. «Pro elemaints tradiziunals sco fanestras, portas e travestimaints in lain sto gnir tut resguard a decoraziuns veglias, i resta però eir lura amo adüna spazi avuonda per aignas ideas. Pro las lavuors vegnan integrats adüna eir ils patruns dal fabricat, architects, instanzas da fabrica ed impustüt eir la chüra da monumaints», ha agiunt l’artist. Ma sco cha Paulin Nuotclà ha dit invers la FMR, sarà la lavur murala a Lavin statta probabelmaing si’ultima ouvra. El ha nempe manià: «Eu n’ha gnü gronda fadia da rampignar pella puntinada intuorn – e perquai fetscha forsa be amo qua o là pitschnas lavurs artisticas i’l intern da chasas.» Disegns vi d’üna fatschada a Lavin Sco magister da disegn, illustratur, caricaturist e specialist per sgrafits ha Paulin Nuotclà muossà in tuot seis temp activ grond’abiltà. Bleras fatschadas in Engiadina ed utrò muossan sia scrittüra. Sco ch’el ha quintà a la FMR, saja quai reuschi, schabain chi til saja gnü miss in via blers obstaculs, impustüt da glieud chi nu d’eira buna d’acceptar seis esser. «Schi nu’s d’eira da la dretta pasta, schi’s survgniva minchatant difficultats da’s pudair sviluppar e da survgnir incumbenzas», ha’l quintà. Schabain ch’el ha sün quai güsta eir dat ün exaimpel d’üna experienza cuntraria: «Üna jada suna stat be stut cur ch’eu n’ha survgni l’incumbenza dal departamaint d’illustrar ün cudesch da scoula per la prüma fin sesavla classa. Da quatter grafikers chi vaivan preschantà lur ideas hana schelt davo lungas discussiuns mias propostas. L’on davo n’haja pudü tour in consegna il premi da promoziun dal chantun Grischun.» Sper las lavurs manzunadas ha Paulin Nuotclà eir adüna realisà comics rumantschs ed impustüt ha’l fat musica. Sias chanzuns sun per part dvantadas popularas e sun gnüdas integradas perfin in divers cudeschs da chant. Paulin Nuotclà vain eir nomnà il «Bob Dylan» da la chanzun rumantscha. Ma tuot quai es insè ün’otra istorgia. L’istorgia actuala es quella da las pitturas vi da la fatschada dal Cafè-Furnaria-Pastizaria Giacometti a Lavin. Quels purtrets sun intant süts e deliberats da la puntinada, uschè cha minchüna e minchün po ir a guardar la via dal gran al pan – e forsa davo güsta amo ir a dar üna morsa in ün panin frais-ch. Üna da las ultimas lavurs Paulin Nuotclà, chi abita a Susch, es magister da disegn, illustratur, caricaturist, specialist per sgrafits e disegns vi da fatschadas e chantautur rumantsch, per nomnar be ün pêr da seis talents. El ha creà blerischmas ouvras chi muossan sia scrittüra caracteristica in möd subtil ed impreschiunant. Eir scha sia via es, sco ch’el ha dit i’l discuors, adüna darcheu statta semnada cun obstaculs ed impedimaints nu s’ha el laschà irritar ed ha vivü sia vita. D’incuort ha el realisà a Lavin duos disegns vi da fatschadas chi muossan sia abiltà artistica. Üna pittura muossa bes-chas chi vivan illa regiun, e tschella quinta l’istorgia dal gran al pan. Ün motiv chi s’affà güsta bain culla furnaria situada i’l planterrain da la chasa. (fmr/bcs) Dal gran al pan – üna da las duos pitturas frais-chas a Lavin, realisadas da Paulin Nuotclà. La chasa Cafè-Furnaria-Pastizaria Giacometti a Lavin es gnüda renovada, tanter oter cun duos pitturas da l’artist engiadinais Paulin Nuotclà. Paulin Nuotclà (72) es cuntschaint sco artist multifar – tanter oter sco chantautur, realisatur da comics e sco artist da sgrafits engiadinais. Tschel disegn muossa bes-chas chi vivan illa regiun.

La sezzüda champestra d’ingon ha fat la regenza illa part suot da l’Engiadina Bassa. Il program vaiva preparà il president da la regenza, Jon Domenic Parolini. L’excursiun da la regenza grischuna d’ingon ha cumanzà in mardi a Nairs cun üna visita da l’Hotel Scuol Palace. Davo sun stats ils collegas Martin Bühler, Marcus Caduff, Carmelia Maissen, Peter Peyer, il president Jon Domenic Parolini e’l directur da la chanzlia Daniel Spadin illa Büvetta Tarasp. La presidenta cumünala da Scuol, Aita Zanetti e Simon Berger da la Chüra da monumaints grischuna han preschantà il stabel chi’d es gnü fabrichà da l’on 1875. Quel es uossa periclità da la costa instabila survart, ma eir da crodar in muschna. «Eu laiva cha la regenza saja infuormada da la situaziun da la büvetta e dals progets chi sun in trais-cha», ha dit il president da la regenza a la FMR. I’s tratta qua dal proget per sgürar la costa e da quel per sanar la büvetta. E lura sun la magistrata e’ls magistrats its cun l’auto in Val Sinestra ed inavant fin in Val Lavèr. Da là suna chaminats in Zuort ingio chi han pernottà. Her ha cuntinuà lur viadi a Vnà ed inavant fin in Chant Sura. Qua ha il capo da Valsot Victor Peer preschantà la sanaziun e renovaziun dals uits chi d’eiran per crodar in muschna. Da là davent sun tuots chaminats sur la Val Ruinains fin a Tschlin. L’abitant e musicist ­Duri Janett ha manà a la regenza tras il cumün fin sü pro la baselgia e’l bügl da la Duonna Lupa. Giantà han tuots in l’ustaria da la bieraria Girun e cafè e tuorta haja dat illa nouva ustaria da Tschlin. Lura ha cuntinuà il viadi fin a Tarasp e sül chastè per verer l’exposiziun da Not Vital cun da sias ed otras ouvras. (fmr/fa) Rivats a Tschlin: Peter Peyer, Carmelia Maissen, Martin Bühler, Marcus Caduff, Daniel Spadin e Jon Domenic Parolini cun lur guida Duri Janett. Regenza pro üna duonna ferma: Sper il bügl da la duonna Lupa, Daniel Spadin, Marcus Caduff, Jon Domenic ¬Parolini, Martin Bühler, Carmelia Maissen e Peter Peyer.

Il cumbat electoral in Val Müstair procura per cheus cotschens. Quist’eivna es gnüda inoltrada üna charta averta sün chanzlia cumünala – e scumpartida sco fögl volant in val. 116 persunas pretendan cha la suprastanza fetscha inavant culla «jugi» a Sta. Maria, serrada daspö duos ons. Eir scha la charta discuorra dad ün singul proget, vaja eir per metter in posiziun ün candidat. Daspö cha l’albierg da giuventüna a Sta. Maria – la Chasa Plaz immez cumün – ha serrà sias portas da prümavaira 2022 (guarda boxa), mancan in Val Müstair minch’on var 4500 pernottaziuns. Dürant buns ons sun quai perfin var 5200 pernottaziuns. Quistas cifras han tanter oter motivà a 116 persunas indigenas e persunas cun seguond domicil in Val Müstair – ma eir giasts da vacanzas ed anteriurs giasts da l’albierg da giuventüna – d’inoltrar principi da quist’eivna üna charta averta al Cumün da Val Müstair. Quella charta han eir survgni tuot las chasadas da las fracziuns da Tschierv fin Müstair per posta quist marcurdi. Na invlidar la Chasa Plaz «I’l decuors dals ultims duos ons es la ’jugi’ ida ün pa in invlidanza. Al podium da discussiun per las elecziuns cumünalas chi’d ha gnü lö avant var trais eivnas a Sta. Maria, es la Chasa Plaz darcheu gnüda tematisada. E quai s’haja uossa da tgnair chod», disch Susanna Kuhn da Sta. Maria. Ella es üna da set persunas chi’d es ida a ramassar suottascripziuns per inoltrar la charta averta. Quella pretenda da la suprastanza actuala sco eir da quella futura dal Cumün da Val Müstair cha la renovaziun e la reavertüra da la «jugi» gnia trattada cun gronda priorità. Na plü perder temp Sco cha’ls iniziants e las iniziantas da la charta accentueschan, saja l’albierg da giuventüna a Sta. Maria adüna stat ün success ed haja pisserà per plazzas da lavur – ma eir per vita in cumün, e per schmertsch per ustarias ed affars. «Uossa nu’s poja plü perder temp in quista chosa. Perquai dess la suprastanza actuala fingià preparar la documainta, per cha la nouva suprastanza possa lura directamaing lavurar inavant vi dal proget, e quai independentamaing da chi chi guadogna las elecziuns», uschè Susanna Kuhn, chi va inavant in tschercha da suottascripziuns per ün avegnir da la «jugi» a Sta. Maria. Als 22 da settember 2024, in desch dis, han nempe lö las elecziuns pel presidi dal Cumün da Val Müstair. Perquai as poja trasoura eir leger quista charta sco part dal cumbat electoral. Eir causa ch’ün dals duos cuntercandidats da la presidenta actuala, Gabriella Binkert Becchetti cumpara in quella. Thomas Schadegg vain nempe nomnà illa charta averta sco persuna chi vess per mans üna soluziun. Illa charta esa nempe scrit: «Apparaintamaing mancaivan al Cumün da Val Müstair ils mezs finanzials per la sanaziun e per la reavertüra da l’albierg da giuventüna. Perquai pretendain nus medemmamaing chi vegnan chattadas soluziuns innovativas (sco p.ex. quellas da Thomas Schadegg, chi ha fat la proposta d’installar üna fundaziun)». Prioritats fingià lönch comunichadas E che disch la persuna chi vain apparaintamaing critichada per nu priorisar la Chasa Plaz? – «Avant cha nus nu cugnuschain ils cuosts definitivs per ün proget da sanaziun da la Chasa Plaz, nu faja ingün sen dad ir a discuorrer cun fundaziuns e neir na da metter ad ir fundaziuns», disch Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta cumünala da Val Müstair. Ch’üna fundaziun – o otras fuormas da proprietari – saja dal sgür üna da las opziuns pussiblas per tuot la suprastanza a reguard il futur da la Chasa Plaz. «Ma na avant chi nun es sün maisa ün proget cun mans e peis», agiundscha la presidenta cumünala. Implü accentuescha ella cha la suprastanza vaiva decis fingià l’on passà cha la renovaziun da la scoula a Müstair haja priorità – e cha la sanaziun da la Chasa Plaz possa – eir causa la situaziun finanziala stretta dal cumün – pür gnir realisada davo. «Quai vaina eir adüna comunichà uschè cler e net. Eir nus vessan plaschair, scha la ’jugi’ driviss darcheu sias portas, ma oramai ha la scoula pel mumaint üna plü gronda importanza pel futur da la val», uschè Gabriella Binkert Becchetti. «Plaschair scha’l proget gess inavant ün pass» La charta averta pretenda implü eir cha la suprastanza cumünala fetscha tuot il pussibel cha l’organisaziun Albiergs da giuventüna svizzers (AGS) vegna darcheu guadagnada sco gestiunaria da l’albierg da giuventüna a Sta. Maria. Chi chi legia la charta averta survain eir l’impreschiun cha la AGS pudess forsa intant perfin avair pers l’interess vi d’üna collavuraziun futura cul Cumün da Val Müstair. Voul quell’associaziun insomma tuornar ün bel di a Sta. Maria? «Da nossa vart nun esa pussibel – pervi da motivs economics – da pajar ün fit da marchà. Perquai vaina suottamiss al Cumün da Val Müstair üna proposta per ün fit da la Chasa Plaz chi’d es modest ed acceptabel per nus», disch Hans-Urs Häfeli, il vice-mainagestiun da la Fundaziun svizra per turissem social, invers la FMR. Quella fundaziun administrescha, fabricha e paja immobiglias per la AGS. Hans-Urs Häfeli agiundscha chi’s saja adüna darcheu stat in contact cul Cumün da Val Müstair daspö cha la «jugi» es gnüda serrada avant passa duos ons e mez. Implü s’haja eir suottascrit üna sort decleraziun d’intenziun l’on 2022 chi conferma cha tuottas duos varts giavüschan üna collavuraziun futura. «Quist interess es natüralmaing adüna amo quia ed i füss bel da drivir darcheu ün albierg da giuventüna illa Chasa Plaz renovada.» Il böt per la AGS es da realisar cul proget da renovaziun da nouv tanter 70 ed 80 lets illa Chasa Plaz, quai chi’d es tenor els üna buna grondezza per pudair gestiunar l’albierg da giuventüna da maniera rendabla. Tenor Hans-Urs Häfeli s’haja eir incletta per la lezcha difficila dal Cumün da Val Müstair – e sia fundaziun haja eir pazienza per spettar inavant. Ed el agiundscha: «Nus vessan in mincha cas eir plaschair, scha tuot il proget gess inavant ün pass.» Ingüna varianta luxuriusa Da prümavaira 2022 han güsta plüs facturs pisserà cha las portas da l’albierg da giuventüna a Sta. Maria – gestiunà da l’organisaziun dals Albiergs da giuventüna svizzers (AGS) daspö ils ons 1960 – s’han serradas. La mainagestiun es ida in pensiun e cun be 47 lets nun d’eira la «jugi» tant rendabla e vess gnü d’augmantar il nomer da lets. Ma impustüt ha la Chasa Plaz – chi’d es la dmura da l’albierg da giuventüna illa Val Müstair – dabsögn d’üna renovaziun e perquai vaiva la AGS eir desdit il contrat da fittanza. La chasa istorica, fabrichada da l’on 1537, dovress surtuot ün nouv tet, ün nouv s-chodamaint ed üna nouva cuschina. Intant serva la Chasa Plaz daspö la stà 2022 sco allogi per fügitivs da l’Ucraina. La suprastanza cumünala da Val Müstair ha daspö il 2011 laschà elavurar trais stüdis per üna sanaziun da la Chasa Plaz. Ils ultims sclerimaints dal 2022/23 vaivan muossà chi dovress investiziuns da var 5 milliuns francs per metter ad ir la chasa istorica. L’on passà ha la suprastanza cumünala però decis unanimamaing cha la renovaziun da la scoula haja prüma priorità e la la sanaziun da Chasa Plaz dess lura gnir realisada in ün seguond pass. Implü nu dessa dar üna sanaziun luxuriusa per 5 milliuns francs, dimpersè üna varianta minimala tanter 3 milliuns e 3,5 milliuns francs pel nouv albierg da giuventüna a Sta. Maria. (fmr/cam) La Chasa Plaz i’l minz da Sta. Maria serviva fin da prümavaira 2022 sco albierg da giuventüna. Üna charta averta a la suprastanza cumünala pretenda uossa – immez il cumbat electoral pel presidi cumünal – cha quella «jugi» gnia renovada uschè svelt sco pussibel.

Eir scha las bes-chinas cun ses chommas strapatschan suvent la pazienza dals umans, schi’s plachan per exaimpel sülla suonda da püschain o schi pizchan dürant la not: scarafags, aviöls, splers, muos-chins & co. sun per noss sistems ecologics indispensabels. In marcurdi, ils 18 settember 2024 a las 20.30 referischa la scienziada Anne Kempel, a Zernez, i’l auditori dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) davart ils insects. «Eir schi sun be pitschens giovna üna rolla importanta in nossas chadainas da nudrimaint – l’impollinaziun es be ün exaimpel per quai», scriva il PNS chi organisescha la seria da referats Naturama in sia comunicaziun als mezs d’infuormaziun. Numerus stüdis muossan tenor quella cha’l nomer dad insects s’haja redüt i’ls ultims ons in möd drastic. In seis referat preschainta Anne Kempel, chi’d es collavuratura scientifica pro l’Institut per naiv e lavinas SLF, la diversità e l’importanza enorma dals insects e manzuna eir ils motivs e las consequenzas da lur regress. Il referat ha eir ün connex cun l’exposiziun actuala «Respet, insect!» i’l center dal parc naziunal. (cdm/fmr)

Illas stortas dal Pass dal Stelvio, Umbrail, Fuorn e Bernina es daspö quatter stads in gir il fotograf ungarais Dániel Gazsy cun sia squadra. Els gestischan üna plattafuorma da web, ingio ch’els publicheschan daspö ot ons las fotografias d’autos e töfs chi passan las curvas e vias imposantas da tuot l’Europa Centrala. Ingon sun els per la prüma jada stats tuot la stagiun d’instà illa regiun ed han eir chattà ün dachasa a Tschierv. Chi chi’d es passà quista stà tras Tschierv, a quel ed a quella varà probabelmaing dat in ögl üna gronda reclama a l’ur da la via. Quella as rechatta güst pro l’entrada dal cumün da la vart dal Pass dal Fuorn. Sün quella vain – cun gronds custabs gelgs – rendü attent a «Kanyarfoto e Curvafoto». Ma che es quist Kanyarfoto? Il lö da la lavur da Kanyarfoto nun es be part principala dal logo da la ditta, dimpersè eir part centrala da seis nom. «Kanyar es nempe ungarais e significha storta – perquai as nomna la ditta illa regiun da cunfin tanter l’Italia e la Svizra eir Curvafoto», disch Dániel Gazsy, co-fundatur e pledader da Kanyarfoto. Insembel cun üna squadra da desch fotografs es el bod tuot on in gir pels pass in l’Europa Centrala, in tschercha da curvas davant culissas imposantas. La squadra da Kanyarfoto fa lura fotografias da quasi tuot ils autos e töfs chi passan speravia, ed els chargian davo quels purtrets i’l internet, ingio cha tuot ils numers d’auto sun zoppats digitalmaing per evitar cha auto ed automobilists/as vegnan identifichats. Sülla plattafuroma as poja lura ir a tscherchar las fotografias tenor pajais, pass, di e dafatta ura. E chi chi voul, po lura cumprar il purtret per 10,50 euros e til telechargiar direct sül computer. ​​​​​​​ Inspirà dals Stadis Units Dániel Gazsy ha fat üna scolaziun illa branscha da fotografar e video ed ha eir lavurà sco animatur da video. «Ma fingià dürant l’era dals apparats analogs n’haja sco giuven fotografà a meis bap in diversas curvas pro nus a chasa in Ungaria. L’idea per la spüerta da Kanyarfoto n’haja però gnü in America avant var ot ons, cur ch’eu n’ha visità a meis cusdrin», s’algorda il fotograf in discuors culla FMR. Là ha el nempe imprais a cugnuoscher quist format da fotografar autos in lös impreschiunants, per lura vender quels purtrets sur l’internet. Cun quista inspiraziun in buscha è’l tuornà in Europa ed ha lura cumanzà a metter ad ir la plattafuorma da web da Kanyarfoto. Sco prüm es Kanyarfoto stat activ be in Ungaria, intant sun ils fotografs in gir in stortas slovacas, austriacas, talianas ed apunta eir svizras. In acziun a l’Umbrail dürant tuot la stagiun Daspö quatter ons sun ils fotografs ungarais perquai eir in acziun illa regiun dal Pass dal Stelvio, Umbrail, Fuorn e Bernina. «Quist on vaina però augmantà nossa spüerta al Pass da l’Umbrail e nus vain quasi tuot la stagiun ün fotograf in acziun in quellas curvas», declera Dániel Gazsy. Perquai ha Kanyarfoto eir tut a fit üna chasa a Tschierv – precis davant quella as rechatta eir la reclama manzunada. Uschè es eir Dániel Gazsy svess stat in acziun adüna darcheu al Pass da l’Umbrail. E cur ch’el ha müdà seis lö da lavur pro üna storta al Stelvio, til ha eir seis figl – chi’d ha eir gronda experienza cun fotografar – rimplazzà e sustgnü dürant sias vacanzas da l’università. Posa d’inviern Illa scena d’automobilists e da töffists es Kanyarfoto tenor Dániel Gazsy intant eir cuntschaint ed uschè vain el eir adüna darcheu cugnuschü dürant la lavur. «Nus eschan eir fich activs in tuot las medias socialas e vain eir divers videos cun passa ün milliun views. Intant as drizza la glieud eir a nus e voul minchatant eir far ün selfie cun mai! Id es bel cha nus ans vain pudü etablir», disch Dániel Gazsy. El agiundscha cha las fotografias vegnan eir cumpradas adüna plü suvent e ch’els vöglian inavant crescher sco plattafuorma e servezzan da fotografar. Uschè expandescha Kanyarfoto quist utuon eir in direcziun da la Spogna. E per Dániel Gazsy füssa ün sömmi da fotografar l’on chi vain illas Alps francesas. Ma per ingon resta el amo fin la fin d’october illa regiun da la Val Müstair. Davo fan lura ils fotografs da Kanyarfoto – sco eir ils pass – üna posa d’inviern. Els saran lura darcheu a partir da favrer in gir in regiuns europeicas cun main naiv. In tschercha da curvas spectacularas ​Cur cha’l fotograf ungarais Dániel Gazsy es tuornà d’ün viadi dal Stadis Units avant ot ons, nun ha’l be tut cun sai numerusas impreschiuns, dimpersè eir ün inspiraziun per sia ditta futura. Da l’otra vart da l’Atlantic ha il fotograf nempe imprais a cugnuoscher il format da fotografar autos e töfs davant culissas imposantas, per tillas vender ad interessats sün üna plattafuorma in l’internet. Uschè ha Dániel Gazsy miss ad ir la plattafuorma Kanyarfoto ed ha cumanzà a fotografar co prüm be in sia patria, l’Ungaria. Intant es il servezzan fotografic in acziun sün pass in tuot l’Europa Centrala e quai bod tuot on. Uschè sun ils fotografs da Kanyarfot daspö quatter stads eir in gir per las curvas dals Pass dal Stelvio, Umbrail, Fuorn e Bernina ed han dürant quista stà chattà ün dachasa a Tschierv. (fmr/cam) Kanyarfoto fat fotografias d'autos e da töfs in gir pels pass da l'Europa Centrala Il fotograf ungarais Dániel Gazsy es co-fundatur da Kanyarfoto ed ha passantà bod tuot la stagiun d’instà a Tschierv e süls pass in vicinanza. Per la prüma jada sun ils fotografs da Kanyarfoto stats üna stagiun intera illas stortas dal Pass da l’Umbrail. Kanyarfoto es üna plattafuorma da web e da vendita da fotos, ingio chi’s po ir a guardar e cumprar il purtrets cha’ls desch fotografs fan illas curvas da l’Europa Centrala.

A la radunanza cumünala da gövgia saira ha il plenum elet a Peder Caviezel da Ramosch sco nouv capo da Valsot. El ha fat set vuschs daplü co seis adversari Fadri Riatsch da Vnà – e succeda uschè a Victor Peer. Avant co insomma pudair cumanzar culla radunanza, s’haja stuvü portar aint amo ün pêr bancs implü per ch’ingün nu stopcha star in pè. Stachida plaina es nempe statta la sala polivalenta da Ramosch quista gövgia saira: Passa 240 persunas, bundant ün terz da las votantas e dals votants da Valsot, s’han radunats per eleger ün nouv capo, üna nouva suprastanza, ün nouv cussagl da scoula ed üna nouva cumischiun sindicatoria. Üna cuorsa stretta Pella successiun da Victor Peer, il capo actual da Valsot, as vaivan miss a disposiziun duos candidats: Fadri Riatsch, paur da Vnà ed actualmaing vicecapo da Valsot, e Peder Caviezel da Ramosch, manader da l’Uffizi da construcziun bassa a Scuol. Tuots duos s’han preschantats cuortamaing al plenum, avant chi sun lura gnüdas scumpartidas las cedlas da vuschar. In seis votum ha Peder Caviezel (63) constatà cha la cumünanza saja ida ün pa a perder daspö la fusiun d’avant 12 ons, e chi til stetta a cour da müdar quai. El ha appellà a la collavuraziun da tuottas e tuots per s-chaffir darcheu daplü cumünanza. Peder Caviezel ha eir sport da’s tour minch’eivna ün mez di temp per tadlar che chi fa problems o pissers, ed impromiss da vulair chattar oura in mincha fracziun ingio chi schmacha la s-charpa. Fadri Riatsch (48) da sia vart s’ha preschantà sco candidat giuven cul avantag d’üna perspectiva plü a lunga vista. Ch’eir el vöglia sviluppar Valsot insembel cul public. La nouva butia da Ramosch e’l nouv restorant da Tschlin, progets pro’ls quals eir Fadri Riatsch svess es stat involvà, ha’l nomnà sco buns exaimpels per quist svilup: pitschens pass concrets impè da grondas ideas chi restan be chastels in l’ajer. Per tuots duos candidats es il s-chars spazi d’abitar per indigens üna da las grondas sfidas per Valsot. Evidaintamaing esa però reuschi a Peder Caviezel plü bain da persvader la radunanza. Ill'elecziun ha el nempe fat 118 vuschs, precis tantas co chi d’eiran necessarias per ragiundscher la majorità absoluta. Fadri Riatsch ha fat 111 vuschs. Cul resultat plü stret pussibel es Peder Caviezel dimena gnü elet fingià aint il prüm scrutin. Retuorn illa politica locala Il capo da Valsot per la legislatura 2025-2028 abita daspö 40 ons a Ramosch. Amo fin prosma stà sarà el manader dal district 4 pro l’Uffizi da construcziun bassa ed uschè respunsabel per las vias in Engiadina Bassa, Val Müstair e Samignun. In lügl 2025 va el lura in pensiun. Ün noviz politic nun es Peder Caviezel – avant la fusiun vaiva el fingià ün uffizi politic in cumün. Dürant ses ons es el stat commember da la suprastanza da Ramosch. Il prüm gratulant dal nouv capo es stat seis adversari Fadri Riatsch. Ch’el saja natüralmaing dischillus chi nun ha bastü, eir sch’el savaiva cha cun duos candidats possa guadagnar be ün. El vaiva decis fingià ouravant da candidar be sco capo e na plü per la suprastanza. Cul plebiscit da gövgia saira es sia carriera politica a livel cumünal, almain pel mumaint, ida a finir. Fadri Riatsch d’eira gnü elet l’on 2015 illa suprastanza da Valsot. Ad el succeda Armon Mayer, paur da Chaflur. Tschels trais commembers da la suprastanza, Andri Cantieni, Ursina Caviezel ed Armon Kirchen, sun gnüts reelets. La fin d’üna lunga carriera Peder Caviezel surpiglia l’uffizi da Victor Peer chi’s retira sülla fin da quista legislatura da la politica cumünala. Daspö l’on 1985 s’ha’l ingaschà sainza interrupziun politicamaing, il prüm sco capo e vicecapo da Ramosch, a partir da l’on 2013 lura sco prüm e fin uossa unic capo dal cumün fusiunà Valsot. Seis ingaschamaint lung es gnü onurà in gövgia saira cun grond applaus illa sala polivalenta da Ramosch. La radunanza cumünala da gövgia ha dimena portà per Valsot ün müdamaint illa gestiun politica. Ed üna jada daplü haja eir dat la cumprouva cha in üna democrazia quinta mincha vusch. «Eu sun stut e fich superbi» Trais dumondas a Peder Caviezel, il nouv capo da Valsot. FMR: El ha annunzchà sia candidatura pür la fin d’avuost. Vaiva’l fat quint cun quist resultat? Peder Caviezel: Eu sun ün pa stut e fich superbi. Cun mia candidatura n’haja eir vuglü dar üna schelta als votants ed a las votantas da Valsot. D’avair üna schelta es adüna bun. Ma eu nu vaiva fat quint chi bastess per ün o per tschel da nus duos fingià aint il prüm scrutin. Uossa esa güsta i sü s-chars fingià aint il prüm scrutin – tant plü es quai allegraivel.» Che sun tenor El las grondas sfidas per Valsot pels prossems ons? Üna gronda sfida es dal sgüra il spazi d’abitar. Quai es alch chi preoccupa a blera glieud. Scha nus lain spordscher plazzas da lavur in cumün, staina pisserar eir per lö d’abitar. Il cas il plü mal es, scha la glieud sto ir our d’cumün ad abitar, perquai chi nu chattan quia plü ingün’abitaziun. Lura es il privel fich grond cha quels van lura eir a lavurar our d’cumün. I dà eir diversas otras sfidas: vias chi’d es da metter ad ir, il god cha nus vain da mantegner o eir da promouver il turissem, dal qual nus tuots eschan directamaing o indirectamaing dependents.» El ha manzunà dürant la radunanza cumünala quant importanta cha la cumünanza es per el. Perche? Quella am sta fich ferm a cour. Eu less avair ün’uraglia averta per minchün e minchüna, tour seri ils desideris ed ils pissers cha la glieud ha, badar il puls e savair ingio cha la s-charpa schmacha. Nus eschan quels al timun, l’administraziun sto in mincha cas lavurar fich bain insembel, ma eir provar d’integrar uschè bain sco pussibel la populaziun. Perche sainza la populaziun nu vaja. (fmr/mst) Ils duos chi sortan da l’executiva da Valsot: Fadri Riatsch e Victor Peer sül palc dürant la radunanza cumünala. Il nouv capo da Valsot, Peder Caviezel, es gnü elet cul prüm scrutin cun 118 da 235 vuschs. Il nouv capo da Valsot, Peder Caviezel, es gnü elet cul prüm scrutin cun 118 da 235 vuschs. La suprastanza da Valsot sül palc – in üna sala stachida plaina. Bundant 240 votantas e votants s’han partecipats a las elecziuns da Valsot.

Vaivat eir quai, chi dà robas cha vo nu laivat verer e cha vo nu laivat tadlar – be cha quai cul nu verer e’l nu tadlar nu funcziuna? Ün exaimpel: la duonna chi sezza visavi a mai aint il tren fua i’l nas. Ella fua profuondamaing sü per las fouras da nas e chava e chava. Simplamaing … bäh! Uossa ha ella badà ch’eu n’ha vis. Ma apaina cha seis mans as distachan da la tastatura da seis laptop e van sü vers il cheu guarda darcheu via, eir sch’eu nu less. I’m para ch’ella nu vöglia plü fuar ed eu sa ch’eu nu less plü verer. Sia dainta para da gnir attratta magneticamaing dal nas. Scha’l tscharvè tilla disch da nu fuar i’l nas, lura as ferma la dainta suot il nas pro’ls lefs ed ella savura vi da la pizza da la dainta o va dasper las fouras sü, sü vers il chavels, sur il cheu via e darcheu giò sülla tastatura. Ün hom chi sezza diagonalmaing visavi discuorra daspö üna mezz’ura cun inchün al telefon e til cussaglia che ch’el dessa far. Trais mais a scoula in America e trais mais a viagiar. Eu nu less tadlar. I nu m’interessa. Uossa dumonda’l: «E perche na in Australia?» – O Dieu, uossa cumainza quel teater ­cull’Australia. Eu pigl meis uragliers e taidl «La sera dei miracoli» da Lucio Dalla, o che bel… ma il vaschin discuorra massa dad ot ed eu dod «America, San Diego, New York…». Eu nu less tadlar! La duonna visavi passa culs mans sur il nas via e stumpla ils ögliers sü pel nas, quai davo avair savurà cuortin landervia. Uossa sgratt’la eir il cheu e fua illas uraglias. Eu nu less verer! Cun Lucio Dalla illas uraglias guarda our da fanestra sül lai da Turich. Eu ser ils ögls, ma lura doda darcheu massa bain al vaschin da tschella vart. Dimena riva ils ögls e dumond a la nüvla dal savair perche cha la glieud fua vairamaing i’l nas? Las respostas sun interessantas. Mangiar il moc saja üna fuorma da rinforzar il sistem d’immunità. 91 % da las persunas fuan qua e là i’l nas. Il plü gugent fana quai cur chi pensan da nu gnir observadas. Ah, eir verer sainza lair ha gnü ün effet positiv pro mia vaschina, ella fa uossa oters viadis culs mans. Ed attenziun: fuar i’l nas po esser privlus. Perche precis, pudaivat gugent retscherchar. Fine finale as poja dir, cha blers primats sun fua-nas. Schimgias fan quai sainza retgnentschas, umans spettan gugent la sezzüda clandestina. Ed uossa saja, che chi’d es bun da far – da lavar adüna darcheu ils mans. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents ­Rumantschs» (cineasts.ch). Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents ­Rumantschs» (cineasts.ch).

In venderdi cumainzan a Zernez illa Biblioteca publica darcheu ils arrandschamaints per uffants «Buchstart». Quels as drizzan ad uffants da las annadas 2020 fin 2024 e lur genituors o paraints. Il böt: gnir a cugnuoscher uschè bod pussibel il muond da vers, chanzuns ed istorgias. «Punkt, Punkt, Komma, Strich, fertig ist das Mondgesicht.» Quatter simpels segns cha Beatrice Müller Triebs disegna davo cul daint muossader sülla fatscha d’üna poppa da stoffa, pronunzcha bain inclegiantaivel mincha pled e guarda cun üna fatscha riainta illa ronda. Ils desch uffantins, accumpagnats da mamma o bap, da nona o bazegner, da mima o pin, s’han radunats süllas sopchas o bankins e taidlan – chi daplü, chi damain – als pleds da Beatrice Müller Triebs. Cun ün pitschen versin chantà, «tschau, tschau, chara Lina, bell cha tü est quia», salüda la manadra a minch’uffant persunalmaing, ün davo tschel. Chi chi sà e riva, chanta in armonia. Il listess vala eir per la chanzun d’anniversari cha tuot la cumpagnia chantà hoz in seguit per ün dals uffants avant sco cha minch’uffant po svessa scuvrir e contemplar quels cudeschs ch’el o ella ha güsta gust da far. Chattà la via in Engiadina pella lavur Beatrice Müller Triebs es creschüda i’l chantun Argovia, ha lavurà là sco magistra primara ed in classas d’introducziun, es ida a star in l’ester, tuornada ed ha absolt a la scoul’ota interchantunala per pedagogia curativa a Turich la scolaziun sco pedagoga curativa. Davo ha ella chattà la via in Engiadina, ed ha pudü esser pro a Samedan cur cha là es gnü introdüt dal 1996 in scoula il model biling ed eir güsta la promoziun integrativa. Ella ha trais figlias, sta da chasa e lavura actualmaing a Zernez sül livel da la scoula primara. Daspö desch ons es ella eir illa squadra da la Biblioteca publica da Zernez. Cha’l proget «Buchstart» saja derivant da l’Ingalterra, sa Beatrice Müller Triebs, ed eir, ch’in Svizra detti amo bainquant potenzial in quel reguard. «L’idea dal proget es, cha scha pussibel minch’uffant dess gnir in contact cun cudeschs, cun lingua, vers e versets ed eir chanzuns, amo avant il temp da scoulina e scoula.» Ch’ella haja dürant ils ultims ons badà, quant importanta cha quista spüerta saja gnida eir pels genituors. «Quels sun da solit liats cun lur uffants a lur chasa e contuorns, quia tar nus illa biblioteca vegnan els a cugnuoscher ün oter muond divers.» Fich cuntainta es ella dal fat, cha davo ils uffantins vegnan adüna eir amo las manadras da la Canorta Dschemberin da Zernez cun lur brajada illa biblioteca per eir els als partecipar al proget «Buchstart». Important sajan quists inscunters our da sia vista eir our dal motiv social: «Uschè s’imprendan creschüts ed uffants a cugnuoscher ed eir a comunichar insembel. Eu bad eir, cha famiglias chi vegnan nouv a star a Zernez vegnan infuormadas dad oters sur da nossa spüerta.» Ella svessa va üna jada l’on sün l’administraziun cumünala e dumonda la glista dals uffants ils plü giuvens. «Eu scriv alura a las famiglias da Brail fin Lavin, preschaint il proget e las invid da gnir e far part da quel», disch Beatrice Müller Triebs. Fich important: la lingua Dasper la scuverta dal cuntgnü da cudeschs e da purtrets es per la manadra importanta eir e surtuot la lingua, respectivamaing las linguas: «Nus discurrin quia da prüma davent e consequentamaing tant rumantsch sco eir tudais-ch. E, schi vegnan uffants cun genituors da derivanza portugaisa, alura eir portugais.» Uschè müda Müller Triebs eir adüna giò la lingua da versins e chanzuns. La visita a’l proget «Buchstart», eir quai dess esser manzunà, es gratuit e facultativ. Avant sco cha’ls uffants fan plazza a quels da la canorta, pon els amo sbuondriar in cudeschs e giovarets ed eir amo ir in tschercha d’ün pitschen present cha la manadra ha zoppà hoz tanter ils cudeschs da la biblioteca. «Punkt, Punkt, Komma, Strich, fertig ist das Mondgesicht. Und zwei kleine Ohren dran, fertig ist der Hampelmann.» Tuots rian e tuornan cuntaints e cun fatschas riaintas darcheu a chasa. «Fin la prosma jada» tils cloma davo Beatrice Müller Triebs, cuntainta e satisfatta. Ils prossems inscunters «Buchstart» illa Biblioteca publica a Zernez han lö mincha duos mais al venderdi da las 9.15 fin las 10.00 a las seguaintas datas: als 20 settember, 22 november da quist on e 17 schner, 14 marz e 23 mai da l’on chi vain. Ulteriuras infuormaziuns da Beatrice Müller Triebs suot telefon 081 852 10 29 opür 079 690 90 48. Vair eir: www.buchstart.ch opür www.biblio-zernez.ch La pedagoga curativa Beatrice Müller Triebs accumpogna cun bler sang cour ad uffants i’l muond da cudeschs, gös e chanzuns. Cudeschs ed oter pels plü pitschens A Zernez illa Biblioteca publica recumainzan in venderdi ils inscunters dal proget «Buchstart». Quist proget as drizza ad uffantins in lur prüm on da vita ed a lur genituors o paraints. Davo quist proget naziunal stan l’organisaziun Bibliomedia Schweiz e l’Institut svizzer per medias d’uffants e giuvenils. Il böt es cha tuot ils uffants nats in Svizra vegnan uschè bod sco pussibel in contact culla promoziun dal svilup da lingua, per ch’els chattan in futur uschè liger sco pussibel la via i’l muond fascinant da cudeschs e da savair. La Posta Ladina ha fat visita il «Buchstart» e vis als uffants in quist muond magic da cudeschs, purtrets, fotografias e disegns. (PL/jd)

Chi chi sföglia tras la revista dal «Chatschader grischun», tras prospects turistics ed uffizials o tras las gazettas localas riva plü bod o plü tard dal sgür sün üna fotografia da Cesare Mauri. L’Engiadinais es ün fotograf paschiunà ed il plü jent in gir illa natüra. Seis archiv fotografic spievla la fauna engiadinaisa, dal capricorn sü aint illa grippa fin pro la libella giò sper l’En. «Sch’eu cumainz a far alch, lura fetscha inandret», disch il fotograf paschiunà Cesare Mauri. Cesare Mauri salüda in vesti da camufladi. La camera cul teleobjectiv ha’l fingià montà sül stativ. Davo il termin culla FMR voul el nempe ir amo in tschercha dal pirat. Uschè nomna’l ün vegl boc da chamuotsch cun be ün ögl. Ün boc ch’el observa fingià daspö plüs ons e cugnuoscha intant fich bain. E na be il pirat – Cesare Mauri cugnuoscha ils lös ingio cha’ls utschels cuan, ingio cha la vuolp ha sia tanna o ingio chi’s pudess inscuntrar la leivra. Sün seis profil dad Instagram s’inscuntra al girun barbet, al gial sulvadi, al luf, al Martin sül glatsch, al castor ed a bleras otras bes-chas: üna vasta collecziun fotografica chi muossa la fauna engiadinaisa in tuot sia diversità. Chatschader sainza schluppet Bod trenta ons d’eira Cesare Mauri chatschader, ma la chatscha til es gnüda massa cumplichada – «massa bleras prescripziuns» discha’l. «E cur chi’d es i a fin culla chatscha n’haja cumanzà a fotografar. Quai es i ün aint in tschel.» Cha la lunga experienza sco chatschader til haja dat üna buna fundamainta per ir a fotografar. «Üna camera chara ed ün bun objectiv po cumprar minchün. I douvra eir la cugnuschentscha e la pazienza», disch Cesare Mauri. «In tuot quists ons n’haja imprais a cugnuoscher la natüra, ingio chi sun ils utschels, la sulvaschina, il tass. Uossa saja ingio tscherchar ils motivs per mias fotografias.» Cul töffin a tadlar utschels La fascinaziun per las bes-chas e pustüt per ils utschels ha Cesare Mauri daspö ch’el es giuven. El quinta d’excursiuns nocturnas ch’el faiva cun 14 ons: cul töffin sü vers Guarda per ir a tadlar a tschüblar. «Ün pa giaiva in sortida, ün pa a tadlar utschels». Eir ün apparat da fotografar vaiva’l cumpra fingià sco giuvnot – culs raps guadagnats cun lavurar dürant las vacanzas da stà. «Là daiva amo Vivitar e Minolta», firmas chi nun han survivü il müdamaint da la fotografia analoga sün quella digitala. «Quella vouta nu vaiva raps – e tuot cuostaiva: ils films e lura da sviluppar las fotografias. Quai d’eira üna catastrofa», as regorda Cesare Mauri riond. E listess: «La natüra d’eira fingià adüna üna paschiun, e la tecnica am plaschaiva eir.» Ün biotop avant porta Cesare Mauri, chi’d es nat e creschü sü a Scuol, viva intant a Sclamischot, üna fracziun da Valsot. Quia ha’l cumprà avant s-chars 15 ons üna chasa cun ün toc terrain pac davent dal god, «per avair alch agen e per far experimaints.» Sün seis terrain ha’l plantà bös-chs e frus-chers, miss nan ün pêr craps e chavà oura ün pitschen puoz: ün biotopin privat sün vamporta, drizzà aint pels utschels, pellas libellas, pels ruos-chs. Üna o tschella fotografia ha Cesare Mauri pudü far directamaing our d’üna fanestra da sia chasa. Eir il gialet da mai ha fingià fat visita in seis biotop. L’utschè cullas pennas elegantas sül cheu, quai es seis utschè. «Scha quel fess quia seis gnieu e cuess – quai füssa!» Ma il gialet da mai es rar, per la prüma fotografia da seis utschè predilet ha Cesare Mauri stuvü spettar set uras in seis zop – set uras fin cha’l gialet da mai s’ha muossà in ün mumaint ch’eir la glüm d’eira buna avuonda per fotografar. Pervi dal gialet da mai ha’l gnü eir ün oter inscunter straordinari, ün cul luf. Quai d’eira l’on 2016, dimena cur cha quista bes-cha rapaza d’eira pür amo landervia da scuvrir l’Engiadina. Quai d’eira i uschè: Sper Brail vaiva Cesare Mauri chattà ün gialet da mai chi cuaiva. Üna bunura ch’el d’eira in viadi per observar, til saglia tuot in üna vouta il luf davant la camera: «I sto bod esser ch’eu d’eira ün dals prüms chi ha fotografà il luf in Engiadina, almain in quella qualità.» Inchantà da la natüra «In prüma lingia vegna ad observar. Las fotografias fetscha sco documentaziun», disch Cesare Mauri. Eir el constatescha chi’s vezza adüna plü pacs utschels, adüna plü pacs insects. «Vairamaing am vaja eir per quai da muossar che cha nus vain tuot, da divrir ün pa ils ögls.» Daspö trais ons observa’l via da tschella vart da la val ün milan cotschen chi prouva da cuar: «Quai füss il prüm in Engiadina.» E principi marz va’l sül far not a tadlar il püf, aint vers Samignun ha’l uschea scuvri ün gnieu da püf chi nu d’eira amo cuntschaint. Sias observaziuns annunzcha’l pro las instituziuns chi cartografeschan il nomer d’utschels e s’ingaschan per la protecziun. Cesare Mauri as giavüschess üna collavuraziun plü vasta: «Cha tuot quistas instituziuns lavuressan üna jada insembel. Eu n’ha l’impreschiun cha quai nu saja amo il cas: Dar e tour, partir las experienzas, profitar ün da tschel.» Cha finalmaing stopcha ir per la chosa, per mantgnair la natüra e da s-chaffir ün plaschair collectiv. Davo l’inscunter culla FMR as mettarà Cesare Mauri in viadi, in tschercha da seis pirat – cun camera, stativ e vesti da camufladi. Id ha cumanzà a plouver ün zich e’l sulai va adieu. In paca pezza saraja massa s-chür per fotografar. Ma Cesare Mauri giarà be listess. «Star coura, spettar, guardar, tadlar. Quai es üna bellezza.» Cesare Mauri sper il biotop ch’el ha drizzà aint pels utschels e otras bes-chas a Sclamischot. «Cur chi’d es i a fin culla chatscha n’haja cumanzà a fotografar»: Cesare Mauri in vesti da camufladi. Il gialet da mai, l’utschè predilet da Cesare Mauri, fotografà a Sclamischot. Metter il focus sülla fauna engiadinaisa: üna pitschna invista i’l archiv da Cesare Mauri. Metter il focus sülla fauna engiadinaisa: üna pitschna invista i’l archiv da Cesare Mauri. Metter il focus sülla fauna engiadinaisa: üna pitschna invista i’l archiv da Cesare Mauri. Metter il focus sülla fauna engiadinaisa: üna pitschna invista i’l archiv da Cesare Mauri. «Sch’eu cumainz a far alch, lura fetscha inandret», disch il fotograf paschiunà Cesare Mauri. Focus sülla fauna engiadinaisa Cesare Mauri es fotograf paschiunà ed il plü gugent in viadi illa natüra engiadinaisa. Avant ün pêr ons ha l’hom da Sclamischot miss davent il schluppet e tut la camera. In sias fotografias as spievla la diversità da la fauna locala. «Star coura, spettar, guardar, tadlar. Quai es üna bellezza», quinta Cesare Mauri – e che chi douvra sper üna camera per crear fotografias impreschiunantas. (fmr/mst)

In venderdi, ils 27 settember 2024 es ün concert dal duo Bluescht i’l Chastè da Cultura a Fuldera. Il duo basilais fa tenor üna comunicaziun a las medias nouva musica populara svizra, folk ed improvisaziun. I’l center es il jodel natüral chi vain applichà tant da maniera tradiziunala sco eir plainamaing libra. La vöglia da scuvrir la musica populara tradiziunala e da tilla interpretar libramaing es pro Bluescht dudibla e resentibla. (cdm/fmr) Il concert da la gruppa Bluescht es in venderdi, ils 27 settember 2024 a las 20.15 i’l Chastè da Cultura a Fuldera. Reservaziuns sun giavüschadas per e-mail ad arodigari@bluewin.ch o aldo.rodigari@hoppe.com o per telefon a 079 416 66 86. Il duo Bluescht dà ün concert in venderdi, ils 27 settember 2024 a Fuldera.

Avant cuort n’haja inscuntrà i’l tren a duos turists dals Stadis Units. Davo ün mumaint hana cumanzà a tematisar quai chi’s po leger eir pro nus illas gazettas: la polarisaziun dal cumbat electoral in lur patria e quant difficil chi saja dvantà da discuorrer da politica in quist’atmosfera tendüda, eir tanter amis e paraints. Quant spinus cha quai renda l’affar da chattar bunas soluziuns per tuots! As pensa cun buna radschun. …co füss nos muond, schi regness plü gronda armonia? Sco quella jada tanter ils prüms cristians, per exaimpel. Schi, las prümas raspadas ston esser stattas sco ün corp ed ün’orma: il Spiert sonch svess varà pisserà per ün’armonia celestiala. Inschinà nu vessa neir brich dat üna cretta mundiala our d’ün pitschen movimaint in üna provinza insignifichanta da l’imperi roman. Ma l’incuntrari es stat il cas. Gnanca duos decennis davo la mort da Gesu as vaiva quist movimaint tuot tenor raspada sviluppà in maniera uschè differenta cha’l discuors tanter pêr d’eira dvantà difficil. As stessan tuots tegner vi da la ledscha religiusa dals Israelits? Che cumandamaint vaglia per chi? E finalmaing d’eiran – sco suvent tanter nus essers umans – ils raps üna radschun per discordia. In quista situaziun da conflict esa svelt dvantà cler cha cun chartas o cun mess chi’s tramettaiva d’üna raspada in tschella, nu’s laschessan plü schoglier ils problems. Uschè parta Paulus probabelmaing l’on 48 vers Gerusalem per inscuntrar là als seniuors ed als apostels. Sco cha Lucas rapporta i’ls Fats dals apostels, sto la debatta esser statta lunga. Petrus, üna da las persunas importantas per la raspada a Gerusalem, surprenda finalmaing a Paulus ch’el cun ün votum decisiv propaghescha la generusità: « nun ha fat ingüna differenza tanter nus ed els, davo ch’el ha nettià lur cours tras la cretta. Anzi, tras la grazcha da nos Segner Gesu crajain nus da dvantar salvs in l’istessa maniera sco els.» (Fats 15,9.11) Il resultat es quel chi darà da quinderinavant ün’avertezza per la multifarietà in unità tanter ils prüms cristians – chi sajan oriundamaing stats güdeus o pajans, adüsats als cumandamaints religius dals Israelits o chi faivan part da la società da cultura greca derasada intuorn la part orientala dal Mar Mediterran. Chi ha dat üna cretta mundiala our d’ün pitschen movimaint, nun ha dimena da chefar cun quai chi vess regnà ün’armonia celestiala sainza dispittas, ma chi s’ha imprais a schoglier problems cun l’agüd d’inscunters, discuors e: generusità. Da quai po mincha società democratica d’üna o da tschella vart da l’Atlantic imprender üna pruna! Schi, forsa dafatta mincha singul uman. Uschea giavüscha a tuots: Üna buna dumengia! Christoph Reutlinger è creschi si en la vischinanza da Winterthur e viva dapi il 2013 en Engiadina Bassa. El è il reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

L’Institut federal per la perscrutaziun da god, naiv e cuntrada (WSL) ha publichà seis «Merkblatt für die ­Praxis» davart il dschember in üna traducziun in rumantsch vallader. Il fögl d’infuormaziun tematisescha la biologia, l’ecologia, la genetica e las perspectivas da svilup dal dschember ed as drizza tant a silviculturs sco a persunas laicas interessadas. «Il böt es da sensibilisar per las sfidas ed ils bsögns dal dschember», declera il perscrutader Felix Gugerli da l’Institut federal per la perscrutaziun da god, naiv e cuntrada (WSL) l’intenziun dal fögl d’infuormaziun chi’d es uossa eir publichà in rumantsch vallader. Sün 14 paginas spordscha quel ün’invista universala davart il dschember. Cha la tematica saja consciaintamaing preschantada in möd fich vast, cun focus na be sülla sort da bos-cha, ma eir sün l’istorgia, significaziun culturala e sül spazi da viver dal dschember, disch il perscrutader dal WSL, «uschè cha’l fögl nu cuntegna be fats interessants per specialistas o specialists, dimpersè eir infuormaziuns multifarias per scoulas obain pel turissem.» In tudais-ch, talian e frances exista il «Merkblatt» davart il dschember fingià daspö l’on 2022. «Saviond cha’l dschember ha üna gronda importanza in Engiadina Bassa ed illa regiun dal Parc Naziunal Svizzer, vain nus decis da spordscher il fögl d’infuormaziun eir in rumantsch vallader», spiega Felix Gugerli. Scritta ha la versiun valladra la traductura Ines Gartmann da Zuoz. Il fögl d’infuormaziun davart il dschember po gnir tele-chargià sco PDF o postà in fuorma stampada sün wsl.ch, la pagina da l’internet dal WSL. Sainza graglias ingüns dschembers Schi’s legia il fögl d’infuormaziun as vegna per exaimpel a savair cha’l dschember cumporta bain temperaturas fich fraidas fin −40° C e daplü, bod meglder amo co il pin ed il larsch – ma ch’el reagischa eir plü sensibel sün süttinas e ch’el es capabel be fich plan da s’adattar als müdamaints climatics chi pericliteschan seis spazi da viver. Ed eir cha’l lain da dschember ha ün effet antibacterial e s-chatscha insects – e ch’el gniva perquai jent ütilisà per fabrichar s-chaffas per magazinar mangiativas. O quant importanta cha la graglia es pel dschember: ella ramassa ils sems da dschember e tils zoppa aint il terrain sco provisiun d’inviern. Ouramai ch’üna part dals sems nu vain plü chavà oura dürant l’inviern creschan landroura nouvs bös-chs – uschè cha l’utschè es quasi sulettamaing respunsabel per la cuntinuità dals dschembers. Il dschember, nomnà eir il «rai da las alps», es descrit in tuot sias ­fatschettas illa publicaziun dal WSL.

Ils 11 settember 2024 sun stats ils Discuors da Schlanders in l’Auditori dal Chastè dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez. I’s tratta da l’inscunter annual da l’organisaziun da lavur transcunfinala Mobilita Raetica. Tenor üna comunicaziun a las medias ha Thierry Müller, manader da la partiziun trafic public da l’Uffizi d’energia e da trafic dal Grischun, manà tras l’occurrenza chi staiva suot l’insaina da la mobilità transcunfinala da la Terra Raetica. Rapreschantantas e rapreschantants d’associaziuns da trafic e dal svilup regiunal da la Terra Raetica – Tirol dal Nord, Tirol dal Süd e da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair sco eir rapreschantantas e rapreschantants da la politica s’han partecipats als ­discuors. Insembel hana discutà davart svilups e sfidas actualas illa mobilità transcunfinala e davart cooperaziuns futuras. (cdm/fmr) Rapreschantantas e rapreschantants d’associaziuns da trafic, dal svilup regiunal e da la politica da la Terra Raetica s’han partecipats d’incuort als Discuors da Schlanders 2024 a Zernez.

Daspö il principi da settember posseda il servezzan da salvamaint dal Center da Sandà Engiadina Bassa ün servezzan da meidi d’urgenza cumplettamaing autonom. Quel vain dovrà pel prüm agüd pro grondas feridas (p.ex. accidaint sün via) o malatias (p.x. cuolp da cour). «Dürant s-chars vainch ons han ils meidis per cas urgiaints da la partiziun per anestesiologia, terapia cunter dolurs e medicina d’urgenza da l’Ospidal procurà da libra voluntà pel servezzan d’urgenza illa regiun Engiadina Bassa», comunichescha il center da sandà regiunal CSEB als mezs d’infuormaziun. «Quai hana fat, sper il servezzan i’l ospidal, in collavuraziun culs meidis da chasa regiunals.» Cha’l chantun Grischun haja uossa surdat quell’incumbenza directamaing als ospidals. Nouv vain dimena uossa il servezzan cun meidi per cas urgiaints finanzià dal Chantun. «Uschea pudaina procurar pels indigens e’ls giasts ün servezzan per cas urgiaints chi dà uschigliö be in citads plü grondas», disch il schefmeidi e directur da l’Ospidal dr. Joachim Koppenberg. Ils meidis da chasa han tenor el inavant l’incumbenza da chürar cas urgiaints, «els restan la prüm’adressa per cas urgiaints chi nu mettan in privel la vita». Cun nouv veicul in collavuraziun sur cunfin Pel nouv servezzan da cas urgiaints da «di e not» da l’Ospidal dovraiva ultra dal ün nouv veicul pel meidi d’urgenza eir nouv persunal. La direcziun ha ingaschà a trais meidis, resp. doctoressas: Daspö ils prüms avuost sun in funcziun dr. med. Carina Niederreiter (doctoressa per anestesia e medicina per cas urgiaints), daspö ils prüms settember dr. med. Remo Grifone ( meidi per anestesiologia e medicina intensiva) ed a partir dals 1. october sarà quai dr. med. Marco Enderlin (meidi specialisà per anestesiologia). Implü es la basa d’ambulanza in Samignun nouv occupada dürant tuot l’on cun ün fliunz specialisà per cas urgiaints. UItra da quai surpiglia il nouv servezzan da meidi d’urgenza sün dumonda dal «Land Tirol» e cul permiss dal chantun Grischun eir il provedimaint da cas urgiaints da la regiun Danuder. Quai pervi dad ün grond plazzal da fabrica cun diversas sanaziuns da tunnels dürant trais ons. In connex cun quista cooperaziun das-chan paziaintas e paziaints dal Tirol eir gnir transportats a a Scuol per gnir trattats qua in l’Ospidal. (cdm/fmr) Il nouv veicul pel meidi d’urgenza davant l’Ospidal a Scuol.

Il suveran da Samignun ha acceptà cun üna gronda majorità da bod 89 % la nouva ledscha da votaziuns ed elecziuns cumünalas. Quista nouva ledscha d’eira dvantada necessaria perquai cha las regulaziuns d’infin uossa d’eiran fixadas illa veglia constituziun cumünala. Quella es però gnüda revaisa dürant il mais avuost da quist on. Illa nouva constituziun mancaivan regulaziuns per votaziuns ed elecziuns. SCHI han dit ils da Samignun eir a duos nouvs magazins per sigliantar lavinas al Piz Ot. Il suveran ha acceptà ün credit per installar duos magazins da 24 chargias explosivas. Uschea vain la capacità redublada. (rtr/fmr)

Be per üna vusch nun ha la presidenta actuala da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti, ragiunt la majorità absoluta da 362 vuschs ed uschè nun tilla es neir na reuschida la reelecziun in dumengia. Uossa daja ün seguond scrutin als 13 d’october, ingio cha be amo Thomas Schadegg as metta a disposiziun – Ivo Lamprecht s’ha intant retrat dal cumbat electoral. La cuorsa pel presidi cumünal da Val Müstair – ün cumbat intern in suprastanza tanter la presidenta actuala, Gabriella Binkert Becchetti e’ls duos suprastants Thomas Schadegg ed Ivo Lamprecht – va in üna seguonda runda. Ingün dals trais candidats nun ha nempe ragiunt la majorità absoluta da 362 vuschs in occasiun da las elecziuns pel presidi cumünal in dumengia passada. Bod ingün, as stoja però dir. Be per üna vusch Intant cha Fortuna vaiva amo pisserà cha Gabriella Binkert Becchetti vaiva guadagnà sia prüma elecziun avant quatter ons cun be üna vusch daplü co la majorità absoluta, nu d’eira la furtüna quista jada da sia vart. Cun 361 vuschs ha ella bainschi fat il meglder resultat, ma manchantà la reelecziun in dumengia passada per be üna vusch. «Quai d’eira natüralmaing disfurtüna. L’ultima jada esa stat viceversa ed uossa n’haja da far amo üna storta. Ma da verer ch’eu n’ha il meglder resultat e’l sustegn da 361 persunas, quai m’ha natüralmaing fat grond plaschair e’m dà la motivaziun pel seguond scrutin», disch Gabriella Binkert Becchetti. Ils duos cunter-candidats da la presidenta cumünala nun tilla han propcha fat concurrenza e lur vuschs cumbinadas nu vessan pudü batter il resultat da Gabriella Binkert Bechetti. Uschè ha l’impressari da fabrica Thomas Schadegg fat 218 vuschs e’l paur Ivo Lamprecht 100 vuschs. A l’elecziun da dumengia sun gnüdas inoltradas 722 vuschs valablas. 68,5 % da la populaziun cun dret da vuschar in Val Müstair s’ha partecipada. Ragiunt prüm böt Tenor Thomas Schadegg sun quistas 318 vuschs cunter la presidenta, las 59 vuschs na valablas e las 43 vuschs per candidats singuls ün segn cha la Val Müstair douvra e voul ün müdamaint politic. E quai es tenor el eir ün segn chi nu possa plü ir inavant uschè sco uossa. «In prüma lingia vaina ragiunt il böt chi dà ün seguond scrutin e cha’l presidi actual nu vain confermà quista dumengia», disch Thomas Schadegg ed agiundscha: «Nus nu vain però pudü ragiundscher ad uschè blera glieud sco giavüschà per tilla muossar chi douvra ün müdamaint. In mincha cas sun eu però fich grat pel sustegn.» El voul in mincha cas amo üna jada candidar per ün seguond scrutin, a s’es però eir consciaint chi douvra amo blera lavur da persvasiun dürant las prosmas trais eivnas. Sco cha Thomas Schadegg disch, nu s’haja amo chattà ils güsts chanals per render attent a la glieud a divers problems, chi nu sun tenor el amo gnüts scholts suot la bachetta da Gabriella Binkert Becchetti. «Sch’ella vess fat üna buna lavur, lura füss’la gnüda reeletta cun gronda majorità. Uossa esa da persvader la glieud fin als 13 october ch’eu sun la persuna chi riva da schoglier quists problems», uschè Thomas Schadegg. «Na plü cun Gabriella sco presidenta» «Eu sun dischillus dal resultat ed eu vess spettà daplü vuschs. Eu sun daspö quatter ons in suprastanza e n’ha pudü realisar divers progets dürant quista legislatura. Sco chi para nu ha la glieud predschà quista lavur», disch Ivo Lamprecht. El agiundscha ch’el accepta plainamaing quist resultat, ma ch’ün seguond scrutin pel presidi nu vegna per el in dumonda causa seis resultat sco terz-meglder. A reguard la suprastanza cumünala as mettess Ivo Lamprecht jent a disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi, siond ch’el voul amo realisar e perseguitar inavant l’ün u l’oter proget . Ma quai be cun üna premissa: «Na plü cun Gabriella sco presidenta», uschè il suprastant cumünal, chi annunzchess lura sia candidatura tenor il resultat dal seguond scrutin als 13 d’october 2024. Scha la presidenta actuala vess da far la cuorsa i’l seguond scrutin, nu’s mettessan neir na Thomas Schadegg ed ün ulteriur suprastant cumünal plü a disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi in suprastanza cumünala. Ma fin cha quai vain decis, giarà il cumbat electoral jauer illa prosma ed ultima fasa – ün cumbat electoral chi’d ha fingià pisserà per l’ün o l’oter cheu cotschen tanter Tschierv e Müstair e chi pisserarà per ulteriuras emoziuns. Ingün dals trais candidats pel presidi cumünal da Val Müstair nun ha ragiunt in dumengia la majorità absoluta. Al seguond scrutin als 13 d’october 2024 van però be amo Gabriella Binkert Becchetti e Thomas Schadegg in cuorsa, Ivo Lamprecht ha retrat sia candidatura.

La musicista e chantadura engiadinaisa Cinzia Regensburger ha in dumengia guadagnà insembel cul guitarrist Arnaud Pais ed il percussiunist Tiemo Chicherio il premi «Kleiner Prix Walo 2024» illa categoria «band». «Nus eschan grats cha nossa musica e impustüt eir la cultura rumantscha han chattà üna resonanza uschè positiva», ha dit Cinzia Regensburger pro la premiaziun a Birr. Cul premi «Kleiner Prix Walo» vegnan minch’on undrats giuvens talents da la scena culturala svizra in differentas categorias. Cha cun lur misculanza unica tanter pop, jazz e chanzuns rumantschas hajan Cinzia e sia band persvas quist on a la giuria ed al public, scrivan ils respunsabels da la concurrenza. (cdm/fmr)

Ils duos cuntracandidats da Gabriella Binkert Becchetti han giavüschà var trais eivnas avant las elecziuns pel presidi cumünal chi detta üna survaglianza dal büro electoral. Lur proposta füss però statta ch’ün suprastant our da l’aigna campagna fetscha quella. Tant l’advocat da Val Müstair, sco eir l’Uffizi da cumüns, d’eiran però da l’avis cha quista proposta nu saja güstifichada. Martin Camichel/FMR «Sch’eu vess fat las 362 vuschs necessarias, lura pensa cha meis duos cuntracandidats vessan fat recuors cunter il resultat. Per mai persunalmaing esa natüralmaing stat üna disfurtüna, ma per las instituziuns dal Cumün da Val Müstair es quist resultat uossa meglder», disch Gabriella Binkert Becchetti. Ella ha nempe manchantà in dumengia passada la majorità absoluta da 362 vuschs be per ün’unica vusch e nun ha ragiunt uschè i’l prüm scrutin la reelecziun sco presidenta cumünala da la Val Müstair. Ma perche es ella plü cuntainta cun quist resultat – ed uschè eir chi dà ün seguond scrutin als 13 d’october 2024? Evitar pre-controllas Principi da settember – var trais eivnas avant las elecziuns – han ils duos cuntracandidats da Gabriella Binkert Becchetti – Thomas Schadegg e Ivo Lamprecht – fat la dumonda al Cumün da Val Müstair, schi nu füss pussibel ch’ün ulteriur suprastant survagliess la procedura da dombrar oura las vuschs electoralas. «Cun quista dumonda vaina vuglü garantir chi nu vegnan drividas ingünas bustas per üna pre-controlla», declera Thomas Schadegg a la FMR. El agiundscha chi haja fingià dat cas – eir fingià avant il temp d’uffizi da Gabriella Binkert Becchetti – cha las bustas da vuschar sajan gnüdas drividas ouravant per pudair preparar meglder la dombraziun da la dumengia. Pro quellas controllas as trattaiva para d’üna evaluaziun, scha’ls votants e votantas han insomma la legitimaziun da vuschar. «Glieud chi’d ha dombrà las vuschs in dumengia passada, m’ha pudü confermar cha quai es tuot i sco chi tocca dürant las elecziuns e chi nu sajan gnüdas drividas ouravant ingünas bustas», uschè Thomas Schadegg. El accentuescha ch’el nun haja però vuglü incuolpar ad ingünas persunas o gremis e cha quista dumonda per üna survaglianza saja ün resultat da la disfiduzcha tanter el sco suprastant e la presidenta actuala. «Ün act da disfiduzcha» «Nus nun eschan ingüna dictatura o republica da bananas in Val Müstair», uschè Gabriella Binkert Bechhetti ed agiundscha cha quista dumonda saja statta fich discreditanta per l‘administraziun cumünala. Impustüt eir causa cha’l büro d’elecziuns haja adüna fat buna lavur, e siond chi nun haja mai dat dubis d’irregularitats. E che disch il chanzlist cumünal, chi'd es respunsabel pel büro electoral? – «Eu sco eir meis collavuraturs da l’administraziun eschan stats fich schmorts da quista dumonda per üna survaglianza ed eir da la skeptica invers nossa lavur – ün act da disfiduzcha. Impustüt perche cha’l candidat proponü per survagliar il büro electoral füss stat üna collega da campagna dals duos cuntracandidats», disch Not Manatschal, chanzlist pro’l Cumün da Val Müstair. Ils duos cuntracandidats vaivan nempe proponü cha’l suprastant Chasper Stuppan surpigliess la survaglianza. Tenor il chanzlist es quista proposta statta malponderada güst areguard l’independenza da quella persuna. In sia stupefacziun s’ha il Cumün da Val Müstair – tenor infuormaziun da Not Manatschal – drizzà a seis advocat sco eir a l’Uffizi chantunal da cumüns. La resposta da tuottas duos varts es statta clera: La proposta da Schadegg/Lamprecht nun es güstifichada e realistica, e chi saja paradox da pretender üna survaglianza independenta, e da propuoner a listess mumaint ün candidat da l'aigna campagna. «​Autonomia es aigna respunsabiltà» Cha l’administraziun cumünala da Val Müstair es statta in contact cun l'Uffizi da cumüns dal Grischun, quai ha conferma eir il manader da quel, Thomas Kollegger. El disch: «Cul reglamaint cumünal d’elecziuns e votaziuns ha il Cumün da Val Müstair reglà independentamaing sia procedura da votaziun e d’elecziun. Uschè nu prescriva quel reglamaint da chenünas persunas cha’l büro da votaziun s’ha da cumpuoner.» El agiundscha cha l’uffizi haja exprimi la persvasiun cha las candidatas ed ils candidats chi fan part da las elecziuns, nu possan acceptar üna funcziun i’l büro electoral o sco observaturs electorals. Tenor Thomas Kollegger es eir fingià gnüda fatta i’l passà la dumonda al Chantun, scha rapreschantantas e rapreschantants da quel pudessan esser commembras o commembers d’ün büro electoral cumünal – o sch’els surpigliessan üna funcziuna d’observaturs neutrals. «Fin uossa nun haja però amo mai dat talas intervenziuns da survaglianza da vart dal Chantun. Autonomia cumünala es eir adüna aigna respunsabiltà», conclüda Thomas Kollegger. I regna disﬁduzcha in val La disfiduzcha tanter la presidenta actuala da la Val Müstair e seis duos cuntracandidats ha ragiunt principi settember ün nouv livel. Ils duos concurrents han nempe perfin giavüschà cha las elecziuns vegnan survagliadas d’ün suprastant. Quai ha pisserà per disgusts eir in chanzlia cumünala. Var trais eivnas avant las elecziuns pel presidi cumünal da la Val Müstair s’han ils duos candidats Thomas Schadegg ed Ivo Lamprecht drizzats al Cumün da Val Müstair. In vista a las elecziuns da dumengia passada han els dumandà, schi nu füss pussibel ch’ün suprastant cumünal surpigliess üna rolla da survaglianza dürant cha las vuschs vegnan dombradas. Tenor Thomas Schadegg s’haja uschè vuglü garantir chi nu vegnan drividas ingünas bustas d’elecziun fingià ouravant per üna precontrolla. L’Uffizi da cumüns dal Grischun sco eir l’advocat dal Cumün da Val Müstair han però dit cleramaing cha quista proposta nu füss realisabla e güstifichada, siond cha’l suprastant proponü füss stat eir amo ün collega d’elecziun da Schadegg/Lamprecht. «Eu sco eir meis collavuraturs da l’administraziun d’eiran fich schmorts da quista dumonda per üna survaglianza e da la skeptica invers nossa lavur – ün act da disfiduzcha», disch Not Manatschal, chanzlist pro’l Cumün da Val Müstair. (fmr/cam) Dal 2021 vaiva il Parc da natüra Biosfera Val Müstair installà a Süsom Givè ün «selfie-point» cun sguard vers la val. Pel mumaint daja güsta vistas particularas süllas elecziuns presidialas dal Cumün da Val Müstair, cun ün viv cumbat electoral ed incuolpaziuns da diversas varts. Dal 2021 vaiva il Parc da natüra Biosfera Val Müstair installà a Süsom Givè ün «selfie-point» cun sguard vers la val. Pel mumaint daja güsta vistas particularas süllas elecziuns presidialas dal Cumün da Val Müstair, cun ün viv cumbat electoral ed incuolpaziuns da diversas varts.

Dals 7 als 11 october 2024 spordscha la Lia Rumantscha (LR) per incumbenza da l’Uniun dals Grischs cuors intensivs da vallader a Müstair. Sco cha la LR scriva in sia comunicaziuns als mezs d’infuormaziun s’han quist on annunzchadas 63 persunas pels cuors da rumantsch in Val Müstair, quai chi saja ün record da partecipaziun. «I conferma il grond interess cha’ls cuors da vallader svaglian eir illa Val Müstair.» Ch’in tuot gnian sports 9 differents cuors, cuors classics cul mez d’instrucziun «In lingia directa», cuors da conversaziun per persunas avanzadas fin ad ün cuors da lectüra litterara suot l’insaina dal teater popular rumantsch. Il program accumpagnant cultural cuntegna eir quist on referats, guidas e contacts cun persunas rumantschas. Occurrenzas publicas per üna e scodüna Eir quist on es invidà il public interessà da tour part ad üna part dal program cultural. In lündeschdi, ils 7 october a las 17.45 preschainta Plazin Tschenett l’üsanza dal Chalandamarz in Val Müstair. Il di davo vain sporta a partir da las 17.00 la «Stüa da leer»: Chasper Stuppan preschainta tanter oter parts dal s-chazi litterar da sia mamma Madlaina Stuppan, l’autura dal «Bös-ch rumantsch». In gövgia, ils 10 october vegnan sports güst duos arrandschamaints: A las 14.45 han ils interessats l’occasiun dad inscuntrar ad ün dals protagonists da l’exposiziun «Tantertemp» a Valchava illa Chasa Jaura: Il chalger Heinrich Ritz demonstrarà seis vegl manster e quintarà da sia vita. A las 19.00 i’l Hotel Alpina a Sta. Maria preschantarà Jachen Prevost, magister als cuors intensivs e redacter da musica, la pagina-web «nossaistorgia.ch» cun fotogravias e videos eir da la Val Müstair. «Quella saira daja da dudir nouvas istorgias our da quels documaints vegls ed i’s vain a savair co chi’s po contribuir svessa a quista collecziun», infuorma la LR, l’organisatura dals cuors da rumantsch. Las datas extactas ed ulteriuras infuormaziuns as chatta sün www.curs.ch. (cdm/fmr)

Laschà passar il tren, ün da Lavin pront da güdar, ed üna svouta inaspettada: Uschea es rivà il giuven Talian Eugenio de Santis a Lavin, ingio ch’el ha chattà sco furner e pizzaiolo sia nouva patria. Id es capità cuort avant il temp da Nadal: Il Cinema Staziun muossaiva ün film documentar davart l’actività da l’Armada dal salüd a Turich. Rivà darcheu a chasa a Lavin ha badà ün dals spectaturs ch’el nu chattaiva plü seis telefonin. El es tuornà i‘l kino, nun ha però gnü success culla tschercha. Pella paja han el e l’uster dal Bistro Staziun dudi ün «aiuto, aiuto» disperà. Els han vis ad ün giuven Talian chi tils ha declerà tuot our d’flà ch’el stopcha in mincha cas esser da not a las trais a Cuoira, perquai cha seis Flixbus parta quella jada per Rimini, ch’el haja però tut il fos tren a Sagliains e saja uossa plachà a Lavin. L’ura da la staziun muossaiva fingià davo las ündesch da not, l’ultim tren d’eira parti, las schanzas dal Talian da rivar istess amo a Cuoira d’eiran praticamaing inexistentas. Üna casualità davo tschella Il giast dal kino, amo adüna impreschiunà dal benificenza da l’Armada dal salüd, ha ponderà e lura decis da manar al giast cun l’auto tras il tunnel dal Veraina fin a Cuoira e da tuornar lura darcheu a chasa sur il Pass dal Güglia. Siond cha la previsiun da l’ora annunzchaiva naiv intensiva ha’l però, cun spettar davant il Veraina, müdà seis plan e fat la sporta al giast da durmir quella not pro el a chasa. Cunquai chi vaivan discurrü fingià ün pa savaiva l’abitant da Lavin cha’l Talian d’eira furner, pizzaiolo e guitarrist. Per cas vaiva il furner local güst avant ün pêr dis tscherchà via post i’ls mezs socials ün collavuratur. Uschea ha manà l’abitant da Lavin i’l prossem di a seis giast pro’l furner. Chattà il pos Uossa abita Eugenio de Santis, uschea as nomna il giuven hom da Rimini, a Lavin, fa pan ed adüna il mardi e venderdi pizza i‘l fuorn darcheu tut in funcziun. Ma perche less inchün chi’d es creschü sü in üna metropola da vacanzas pulsanta, abitar in ün lö tant quiet? Precis perquai, respuonda Eugenio. Ad el plascha güst chi’d es a Lavin plütöst quiet e natüralmaing til ha eir l’ospitalità da la glieud qua impreschiunà, na be quella saira a la staziun. E propcha, chi chi vezza al pizzaiolo vi da la lavur, bada ch’el es plainamaing in seis elemaint. Ch’eir quai til haja mancà i’ls ultims ons in Italia, dürant ch’el lavuraiva a Rimini o eir a San Marino. Cha‘l manster dal pizzaiolo nu nun haja uschè üna buna reputaziun. E chi sajan hozindi impustüt persunas chi fetschan quella lavur sainza avair propcha imprais. Paschiun pella pizza Ma per Eugenio es pizza, respectivamaing sia pasta, paschiun. Dumandà il secret d’üna buna pasta da pizza cumainzan seis ögls a glüschir ed el tegna ün pitschen referat dals secretezzas da la basa ideala. Chi saja evidaint cha la pasta consista da las quatter ingredienzas farina, alvamaint, öli d’olivas ed aua. Chi cumainza però fingià cun l’aua, quella in Italia saja clorada e reagischa perquai tuot oter culla pasta co l’aua da Lavin chi cuntegna blera chaltschina ed ingün clor. Cha l’alvamaint s’alva d’inviern oter co d’instà e cha la pasta stopcha gnir tgnüda plü ümida pervi da l’ajer plü süt in muntogna co a Rimini. Chi saja insomma tuot ün organissem e la pasta üna pitschna creatüra, da la quala i saja d’avair pisser, disch Eugenio cun paschiun e quinta bod fingià cun amur da sia lavur. Al medem mumaint explichescha’l eir las differenzas regiunalas pro las pastas da pizza talianas. S’inclegia ch’el fa eir pinsa, tratta quista massa cun amur, uras a l’inlunga e cun chüra, il resultat es ün fuond arius. Eir foccacia sa’l far, sco eir otras specialitats talianas squisitas. E sper la pizza ha el manà eir amo daplü Rimini a Lavin. Uschea lavura daspö ün tschert temp seis collega sco cuschinunz i’l Hotel Piz Linard. El d’eira activ fingià in divers oters sectuors, tanter oter eir sco viticultur e torclader. E – surpraisa – eir ad el plascha Lavin, perquai chi saja quiet. Bun per Lavin – üna perdita per Rimini … E dal rest, il telefonin – quel d’eira simplamaing a chasa ill’abitaziun. Quist artichel es cumparü la prüma jada i’l magazin per giasts «allegra» e lura ill’Engadiner Post. Traducziun dal tudais-ch: Flurin Andry/FMR Eugenio de Santis es rivà davo ün incidaint na planisà da Rimini a Lavin per far pizzas. Lavin plascha eir perquai chi’d es bel quiet qua.

Il Cumün da Scuol es landervia a surlavurar las ledschas e zonas da construcziun ed ha perquai expost üna pro­posta per üna nouva planisaziun locala. L’on 2015 es statta la fusiun dal Cumün da Scuol. Ma fin uossa daja listess ses ledschas da construcziun e mincha fracziun ha differentas zonas da construcziun e masteranza. Ultra da quai nun es in tuot il cumün na reglada la situaziun a reguard las seguondas abitaziuns. E finalmaing han eir il Chantun e la Confederaziun relaschà diversas prescripziuns chi ston gnir integradas illa nova planisaziun locala da la Cumün da Scuol. Üna proposta per üna tala revisun es gnüda elavurada dürant ils ultims ons e quella es uossa exposta publicamaing per la populaziun fin als 1. november 2024. La populaziun ha, a chaschun da sairas d’infuormaziun, la pussibiltà da far dumondas ed inoltrar müdamaints. Il temp per far dumondas ed inoltrar müdamaints düra amo fin al principi da november. La zona da construcziun es il tema central Il tema dominant pro la populaziun es la dumonda che chi capita cun la zona da construcziun intuorn la chasa o üna parcella a l’ur dal cumün. Ma eir proprietaris e possessuras da seguondas abitaziuns lessan savair sch’els stöglian pajar in avegnir üna eventuala taxa directiva. Il cumün prevezza d’elavurar las dumondas entradas da la populaziun dürant il prossem inviern. Davo esa planisà da suottametter la revisiun totala da la planisaziun locala a l’urna i’l decuors da l’on 2025 o eventualmaing eir pür da l’on 2026. (rtr/fmr) L’exposiziun dals plans da la revisiun totala da la planisaziun locala da Scuol.

Analog als ons passats as partecipeschan eir ingon las famiglias paurilas grischunas a l’acziun europeica dal fö d’admoniziun davart il luf respectivamaing per defender la cultivaziun dals pas-chs. Sco cha l’Associaziun da paurs grischuna scriva in üna comunicaziun, vain il fö principal da quist on organisà da l’Uniun paurila da l’Engiadina Bassa. Il fö vain impizzà in venderdi, ils 27 da settember 2024, a las 19.00 sper il cumün da Sent. L’inscunter e’l fö sun güsta in vicinanza dal restorant Vastur e l’occurrenza dess tenor comunicaziun eir spordscher ün barat persunal tanter pauras e paurs interessats. (cdm/fmr) Quist venderdi vain impizzà a Sent ün ​fö d’admoniziun in connex cul luf e la protecziun dals pas-chs.

D’incuort s’han units ot territoris da passlung illa regiun da cunfin tanter l’Austria, l’Italia e la Svizra ed han fundà üna associaziun da passlung cul nom «nordic³». Sco cha’ls respunsabels scrivan, stan a disposiziun 232 km da loipas da «nordic³» i’l Vnuost/Vinschgau, a Danuder/Nauders ed in Engiadina Bassa sco eir illa Val Müstair. Fin d’incuort nu faiva l’Engiadina Bassa part da quista associaziun, chi vaiva nom fin uossa «Venosta Nordic». In lündeschdi, ils 30 da settember 2024, ha perquai lö üna conferenza da pressa a Graun, ingio cha’l proget nordic³ vain preschantà da tuot ils ot partenaris a las medias ed ingio cha vain eir ufficialmaing müdà il nom da l’associaziun. (cdm/fmr)

Amo bundant ün mais düran las ultimas lavuors da sanaziun dal clucher a Sent. Tanter oter sun gnüts restorats ornamaints dad avant 124 ons. La Posta Ladina ha fat üna visita süsom il clucher per dar ün cuc. La culla dad or manca, quella as rechatta amo i’l Voralberg pro üna restoratura. Ella gnarà tramissa amo inavant i’l Allgäu per tilla revestir cun or pro ün dals ultims in Europa chi pratichescha amo quista tecnica. Eir il dragun da vent es amo sün terra e spetta da pudair gnir miss darcheu in funcziun. La stanga da fier da bundant ses meters chi til tegna sto eir amo gnir installada. Pella paja sun gnüts refats 46 da 132 ornamaints da beton ed installats vi dal clucher. «Krabben» es il term tecnic tudais-ch per quists elemaints decorativs i’l stil gotic. Ils «giamberets» donnagiats, tgnüts insembel cun spaits da metal plain ruina, as rechattan in üna lingia sül prà davant il clucher. Sün üna maisa sun prunats tettins da tola cun patina blau-verdainta. Eir quels sun gnüts rimplazzats. Jon Duri Wetzel es ingaschà dal cumün da Scuol sco mainaproget da la sanaziun dal clucher da Sent. Intant chi’d es da spettar a l’ascensur provisoric chi maina fin bod süsom il clucher, declera’l che chi’d es capità tuot in connex culla sanaziun. «La stà passada vaina restorà la part dadaint dal clucher e là vaina eir survgni üna survista dals dons dadoura.» In mai da quist on sun lura gnüdas montadas las puntinadas e la restoraziun dadoura ha cumanzà. La fin d’october stuvessan las lavuors esser glivradas. Grazcha ad üna copcha, ün uschedit «Abguss» han ils nouvs ornamaints pudü gnir s-chaffits dürant ils mais d’inviern. Sül lö es stat dürant ils ultims mais il restoratur Tobias Hotz cun seis team. Ün clucher cun 264 fanestras Il clucher es gnü fabrichà tanter 1898 e 1900 tenor ils plans da l’architect Nicolaus Hartmann. La prüma jada es il clucher gnü renovà dal 1984. Da quel temp sun gnüts sgürats per part ils giamberets e spatügliats oura dons superficials. «Culla sanaziun actuala invezza eschna its a fuond e vain tut davent tuot quai chi’s distachaiva, d’eira marsch o da ruina», declera Tobias Hotz apaina rivà cun l’ascensur sün terra. Tenor sias infuormaziuns es il clucher cun seis 60 meters otezza fich expost a tuot las oras e temperaturas. Aua es entrada ed ha chaschunà blera ruina e maglià vi da la substanza dals ornamaints. Implü as muantaiva il clucher ed i sun ruottas eir diversas fanestras. Da las 264 fanestras sun bundant 50 fanestras gnüdas rimplazzadas. Quellas vegnan amo pulidas avant co demontar las puntinadas. Tobias Hotz es bainschi adüsà da far lavuors da restoraziun vi da cluchers. «In quist cas sun la dimensiun dal proget, il lö illas muntognas e l’otezza dal stabilimaint fich special», disch el. Üna sfida saja la plövgia. Schi plouva e fa vent esa da far la posa. Ün mumaint posa ha il restoratur eir intant cha l’ascensur til porta insembel cun Jon Duri Wetzel vers amunt. Ün clucher cun betun Süll’otezza da l’ura as vezza ch’eir quella vain güsta restorada. «L’ura tuorna mità d’october», disch il mainaproget. Tanter oter ston ils manins amo gnir surdorats e la tabla verda da fier davovart vain eir renovada. Cun ir amunt esa bain visibel cha’l clucher es gnü construi cun differenta crappa. La part suot es da granit da Val Sinestra. Quia nun haja dat ingüns dons. La part intuorn l’ura es da crap da tuf gelguaint da la regiun. Eir quel crap es mantgnü bain. E lura daja amo ils elemaints da la prüma generaziun da betun, per exaimpel ils pilasters. Cement es gnü inventà pür davo l’on 1860. Il prüm s’haja construi cun cement bügls pel muvel. Pür daspö il 1900 vain quist material dovrà eir sco material da fabrica per stabilimaints. Il clucher da Sent sarà stat ün dals prüms stabilimaints illa regiun cun betun. Ün proget per ün milliun francs Jon Duri Wetzel nu controlla be las lavuors, el tillas sto eir coordinar tanter ils mansterans, sto pisserar cha’l quint giaja sü e cha’ls termins vegnan resguardats. Fin uossa ha funcziunà tuot sainza incaps plü gronds. Il proget da sanaziun es büdschetà cun ün milliun francs. Bundant la mità surpiglia il cumün da Scuol, il rest vain scumparti sün Confederaziun, Chantun, Baselgia evangelica chantunala e Corporaziun evangelica da Sent. 54 160 francs vaiva cuostü il clucher dal 1900. 17 000 francs vaiva l’architect pajà svessa perquai cha’l clucher es dvantà dudesch meters plü ot co previs. Imprais dal passà Süll‘otezza dals chanals per aua da plövgia ferma l’ascensur darcheu. In tuot ils quatter chantuns dal stabilimaint esa ün chanal cun ün tettin. Eir quels han stuvü gnir renovats. Lura riva l’ascensur pro la staziun finala, illa part da las fanestras. In quella part chi straglüscha la not in differentas cu luors. Las fanestras sun gnüdas rimplazzadas d’üna firma da Rümlang (ZH). Avant 124 ons d’eiran ellas gnüdas fixadas cun cement e sun perquai eir ruottas cul movimaint dal clucher. Las fanestras nouvas sun fixadas in ün let da silicon e’s muaintan cul stabilimaint. Süllas puntinadas sezzan duos duonnas e pitturan culur grischa süls pila-sters. Id es fingià la seguonda vetta. La culur es ün zichin plü s-chüra co l’originala. «Nus vain fat differentas prouvas da culur e discus la tscherna culla Chüra da monumaints. Nus vain analisà ils differents materials e vain copchà las fuormas dals ornamaints tenor ils ori-ginals», declera Tobias Hotz. Id ha dat eir diversas sezzüdas cul indschegner. La statica es in uorden. Nouv sun però listess gnüts fabrichats aint duos rinforzamaints. Eir nouvas sun las ancras per francar ils ornamaints dad atschal da crom chi nu po far ruina. La culla d’or vain darcheu implida Pel mumaint vegnan fattas las ultimas lavuors. Be aint illa supchoula, dimena là ingio chi pendan ils sains, esa amo dons. I darà eir üna nouv’inglüminaziun i’l tet dal clucher. Ed apunta, süsom, là ingio cha l’ascensur nu riva plü sü, manca amo la stanga cul dragun da vent e la culla d’or. Quella as poja drivir per metter aint documainta contemporana, per cha la prosma generaziun chi ha da sanar il clucher survegna ün’invista illa vita e società da l’on 2024. Tanter oter dess gnir deponà eir quist artichel illa culla. Important esa da chattar üna metoda per proteger la documainta da l’aua. Cur cha la culla es nempe gnüda drivida quista prümavaira per tilla restorar as haja chattà laint be palperi demoli da l’ümidità. Tobias Hotz e Jon Duri Wetzel (da schn.) süsom il clucher da Sent. Ils ornamaints ruots sun miss in lingia davant il clucher Üna restauratura in acziun. Las renovaziuns sun gnüdas fattas vi da tets, ornamaints, mürs ed oter plü. Las renovaziuns sun gnüdas fattas vi da tets, ornamaints, mürs ed oter plü. Las renovaziuns sun gnüdas fattas vi da tets, ornamaints, mürs ed oter plü. Sturnizi nu’s das-cha avair per lavurar süsom il clucher da Sent. La vista davent dal clucher da Sent cun Scuol e Tarasp Vulpera.

La Maisa magica a Scuol es illa saletta da la chasa da pravenda cumünala.

Dürant la stà lavura Constanze Conradin impustüt dadoura illa natüra. La biologa independenta da Seraplana spordscha excursiuns botanicas e fa lavur champestra in Engiadina ed in Val Müstair. Per dar inavant seis savair vaiv’la fundà insembel cun üna collega avant passa nouv ons ün agen affar botanic. «Il prüm hast l’impreschiun cha la prada saja simplamaing verda», declera Constanze Conradin ed agiundscha cha apaina chi s’imprenda a cugnuoscher tuot las plantas as müda quai: «Il contuorn dvainta bler plü detaglià e bler plü sgiaglià.» Pella biologa engiadinaisa da 38 ons esa «fascinant da pudair ir oura illa natüra e da verer daplü, schi’s sa daplü. Tschertas robas dan lura in ögl ed i dvainta mincha di plü interessant.» In seis stüdi da biologia a la Scoula politecnica federala ha’la badà cha la botanica, la scienza chi s’occupa da las plantas, tilla fascinescha il plü ferm. Dürant il stüdi ha’la lura pudü lavurar sco assistenta ed ha manà excursiuns botanicas. Talas excursiuns main’la amo adüna, ma daspö ün pêr ons per seis agen affar ed in Engiadina ed in Val Müstair. Biologa cun agen affar botanic Dürant seis stüdi vaiva Constanze Conradin pudü surtour cun üna collega da stüdi sper excursiuns botanicas per students e studentas eir ün cuors da chomp da botanica da l’organisaziun pella protecziun da natüra Birdlife a Turich. Là vaivan las duos studentas badà chi vöglian far quai inavant, però pro Birdlife d’eira quai limità ad ün on e mez ed ellas nu’s laivan obliar per tant temp. Implü nu d’eira pajà tant bain. Perquai han ellas duos dit: «Id es fich puchà, nus vain uschè ün grond savair. Nus pudessan far alch in nos agen nom.» Dit e fat, dal 2015 hana fundà lur affar cul nom «Botanik Exkursionen» – «cull’idea cha quai sarà adüna be ün proget sperapro», uschea la biologa. Al cumanzamaint d’eira quai eir il cas: Constanze Conradin lavuraiva i’l Parc da natüra Biosfera Val Müstair e faiva sperapro excursiuns: «Nus vain cumanzà cun quatter excursiuns l’on e lura augmantà planet nossa sporta.» Duos ons plü tard han las duos biologas lura ris-chà da metter tuot sün üna carta: «Eu nu d’eira tant cuntainta in büro e mia collega vaiva güst fini seis doctorat.» Perquai hana fabrichà oura il program cun adüna daplü excursiuns botanicas e daspö il 2019 lavura üna terza biologa in lur affar. Mix tanter excursiuns, lavurs champestras e büro Ellas trais spordschan cuors ed excursiuns botanicas da differents nivels. Constanze Conradin fa quai in Engiadina, sias collegas giò la Bassa. «In noss cuors nu’s tratta be d’imprender a cugnuoscher co cha las plantas han nom, dimpersè eir da cugnuoscher detagls e relaziuns ecologicas», decler’la. Be savair co ch’üna planta ha nom, nu füss tenor ella uschè interessant. Interessant saja da savair p.ex. cha quai es quella planta chi’d es la nudritüra per quel splerin o da savair che cha la planta disch davart il fuond, ingio ch’ella crescha. Sper ils cuors fan ellas per lur affar eir lavurs e retscherchas champestras, tanter oter per ün proget da monitoring da biodiversità da la Svizra e per ün proget da monitoring da biodiversità dal chantun Grischun. Constanze Conradin es respunsabla impustüt pellas regiuns Engiadina e Val Müstair. «A mai plascha il mix da lavurar dadoura cun glieud dürant excursiuns, far lavurs champestras ed eir lavurar in büro», quint’la ed agiundscha riond cha adüna be dar cuors füss fich intensiv. Avant ün’excursiun esa nempe eir da preparar tuot: «Nus ans fain blers impissamaints co structurar ün di stübgiond quant lunga cha la ruta es, che muossar ingio, co far per chi nu vegna lungurus.» Tenor ella saja quai ün dals motivs perche ch’ellas hajan tantas persunas chi vegnan a lur excursiuns. Ün oter saja ch’ellas spordschan ils cuors per as preparar als examens da far certificats da cugnuschentschas da plantas. Insomma, sper Botanik Exkursionen daja be amo Birdlife chi spordscha cuors ed excursiuns sumgliaints in tuot la Svizra. Tuornada in patria per restar «Meis grond giavüsch d’eira da gnir inavo in Engiadina o in Val Müstair. I d’eira fich ün bel temp a Turich, ma eu vulaiva tuornar illa regiun ed eu nu less plü ir davent», declera Constanze Conradin riond. Ella gnanca nu sa plü precis perche ch’ella laiva tuornar, probabelmaing pervi da la cuntrada, la natüra, la glieud e la lingua. Perquai nu d’eira la müdada da Turich in Val Müstair ingün problem pell’experta da la flora. Al cumanzamaint giaiv’la üna jada l’eivna amo a Turich per dar cuors da sport. Uossa fa’la quel viadi be plü d’inrar per inscuntrar a sias collegas da lavur e per far excursiuns botanicas in regiuns plü bassas dürant la prümavaira cur chi’d es amo mez inviern in Engiadina. Sia lavur variescha insomma tenor las stagiuns. Ils cuors sun da marz fin in settember ed eir las lavurs champestras sun idas a fin avant ün pêr dis. «D’inviern fetscha plütost lavur da büro e nus provain da sviluppar inavant noss cuors e nossa sporta», disch la biologa. Implü esa l’inviern per ella eir il temp per far sport sco equiliber a la lavur in büro. Ella dà ün cuors da sport a Ramosch e Scuol: «Far sport in gruppa cun otra glieud am fa plaschair.» Uschigliö tilla stira eir i’l temp liber oura illa natüra giond a cuorrer, a far passlung o ir in muntogna. Biologa specialisada per botanica Constanze Conradin (38) es creschüda sü a Sta. Maria ed a Ramosch. Ella ha fat ün stüdi da biologia cun diplom per instruir a la Scoula politecnica federala Turich. Ella viva a Seraplana (Valsot) cun seis partenari ed ha fundà dal 2015 sia aigna firma «Botanik Exkursionen» cun üna collega da stüdi. Insembel spordschna cuors ed excursiuns botanics e fan lavurs champestras cun monitorings da biodiversità. Constanze Conradin ha tanter oter eir dat substituziuns da biologia a gimnasis a Turich, lavurà sco manadra da progets pel Parc da Natüra Biosfera Val Müstair e dat cuors botanics pell’organisaziun Birdlife Turich. (fmr/aj) Lavurar illa natüra ed in büro La natüra in Engiadina ed in Val Müstair es d’instà il lö da lavur da Constanze Conradin. La biologa engiadinaisa fa excursiuns botanicas e retscherchas champestras davart la flora indigena. Davo ün stüdi da biologia a la Scoula politecnica federala a Turich ha’la fundà dal 2015 insembel cun üna collega da stüdi l’affar «Botanik Exkursion» per spordscher talas excursiuns – insè sco proget sperapro. Daspö ün pêr ons fa’la però be plü lavurs per lur affar. A la biologa plascha il mix da lavurar illa natüra cun glieud dürant excursiuns, da far lavurs champestras illa natüra e da lavurar in büro. (fmr/aj) Equipada culla marella prouva Constanze Conradin da scuvrir tuot las caracteristicas d’üna planta. Constanze Conradin cugnuoscha a fuond la flora in Engiadina. La biologa Constanze Conradin culs partecipants e las partecipantas d’üna da sias excursiuns botanicas in Engiadina Bassa. La biologa Constanze Conradin culs partecipants e las partecipantas d’üna da sias excursiuns botanicas in Engiadina Bassa. La biologa Constanze Conradin culs partecipants e las partecipantas d’üna da sias excursiuns botanicas in Engiadina Bassa.

La regenza ha approvà ün proget per correger la via d’Engiadina sül traget tanter il portal da la gallaria Sassella e l’entrada dal cumün da Susch. I’l rom dal proget dess il traget da circa ün kilometer lunghezza gnir schlargià sül profil traversal regular da set meters. Il trassè vain schlargià da la vart da la val. In quist connex vegnan las construcziuns da sustegn existentas demontadas e rimplazzadas tras ün’implida da terrain planiva chi po gnir cultivada da l’agricultura. Ils cuosts totals da quist proget sun tenor üna comunicaziun da la regenza büdschetats cun var 3,7 milliuns francs. (cdm/fmr) La via d’Engiadina tanter il portal da la gallaria Sassella e l’entrada da Susch dess gnir schlargiada.

Il di da las portas avertas da l’Ospidal Scuol d’eira ün di da furtüna pella canorta locala. Il büfè da dessert ha fat il Zonta club Engiadina/Val Müstair e la populaziun ha pudü dar üna collecta pels tocs tuorta a favur da la Canorta Scuol. Tenor üna comunicaziun a las medias sun gnüts ramassats totalmaing 1500 francs. L’Ospidal Scuol ha arrundi quist import a 2000 francs. «Zonta s’ingascha per duonnas e mattas. Cul sustegn da la canorta voul Zonta contribuir cha las duonnas as possan partecipar plü ferm a la vita professiunala e cha’ls uffants hajan üna buna promoziun», manaja Margreet Groot, suprastanta dal Zonta Club Engiadina/Val Müstair. Insembel cun Joachim Koppenberg, directer dal Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB) ha’la surdat la collecta a la canorta ils 17 settember 2024 là, ingio cha’l nouv fabricat da la canorta es planisà. «Eu n’ha grond plaschair da quista collecta, impustüt perquai cha nus vain planisà bler cul fabricat nouv. Grazcha fich!», disch Gabriela Greiser, manadra da la canorta pro Chüra d’uffants Engiadina Bassa. (cdm/fmr) Margreet Groot, Zonta Club Engiadina/Val Müstair (a schn.) ed il directer dal CSEB, Joachim Koppenberg surdan üna collecta da 2000 francs a Gabriela Greiser, manadra da la canorta (immez).

Fingià daspö decennis ha il cumün da Sta. Maria in Val Müstair da cumbatter cul trafic da transit. Per dis-chargiar la via vain lavurà daspö ün temp vi da l’intent per ün sviamaint. Per realisar quel sto però il plan directiv chantunal gnir adattà. Là vaja uossa ün pass inavant. Sco cha’l chantun scriva in üna comunicaziun a las medias, vain l’adattaziun dal plan directiv exposta publicamaing a partir dals 30 da settember 2024. Ella es publica per 30 dis. Dürant quist temp han tuot las persunas interessadas la pussibiltà dad inoltrar in scrit objecziuns e propostas. Parallel fa eir la Confederaziun ün’examinaziun preliminara. Davo ils 30 dis vain il plan directiv elavurà inavant, quai sün basa dals resultats da l’exposiziun. Pür lura po la regenza dal Grischun conclüder il plan, il Cussagl federal til approvar ed il sviamaint gnir construi. (rtr/fmr) Quist sviamaint cun ün tunnel (cotschen) es previs per dis-chargiar Sta. Maria dal trafic.

Josef Sedláček pissera per ün zich «Silicon Valley» in Engiadina. A Sent programmescha el apparats electronics da dosar chi vegnan furnits ad impraisas industrialas sün tuot il muond. Eir cun bainbod 77 ons nun ha’l amo pers la vöglia da lavurar e d’imprender adüna darcheu alch nouv. Cha l’üert haja pati ün pa quista stà, esa gnü constatà in famiglia Sedláček – na pervi da l’ora, ma perquai cha Josef vaiva pac temp per güdar a til cultivar. El ha quista stà stuvü passantar daplü temp co fat quint in seis büro. Ün cliaint da Singapur as vaiva annunzchà cun ün problem: cha las maschinas culs regulaturs electronics da Josef Sedláček as pichan sü e stettan salda. «Lura n’haja stuvü tscherchar e schoglier il problem. Cun quai d’eira absorbà ün zich dürant ün pêr eivnas», quinta Josef ­Sedláček, bain eir cun ün zich malavita per seis üert. Josef Sedláček sezza aint il büro da sia firma «Radiar». In ün büro chi’d es al listess mumaint güst eir ufficina: plain apparats electronics, plain cabels e moniturs our da differentas epocas e plain s-chaclas cun aint sast tü che. Quia ha’l passantà quista stà in tschercha dal problem per seis cliaint da Singapur – ed üna buna part da sia carriera professiunala. Daspö 44 ons exista sia firma a Sent, daspö ch’el e sia famiglia han fat müdada sü da Turich. Intant ha’l bod 77 ons – ma ingüna prescha dad ir in pensiun. «Scha’ls raps culan amo, lura perche na far inavant?», dumonda’l retoricamaing e na sainza ironia. Da Sent in tuot il muond La «Radiar» prodüa apparats electronics per l’industria, apparats chi controllan e reguleschan la dosa per tuotta sorts misculanzas. Che precis cha quels fan, demonstrescha Josef Sedláček directamaing in seis büro: El svöda alch granulat sintetic in ün tanc, our da quel penda oura suotvart ün condot cun üna spirala. Tuot tenor quant svelt cha la spirala as stordscha transport’la daplü o damain granulat our dal tanc. «Eu dun aint ch’eu douvr 4 kg granulat per ura e lura schmacha quia sün start» declera’l – e fingià pissera seis apparat cha la spirala stordscha cul dret tempo per ragiundscher precis quella dosa. Fin dudesch differentas dosas riva il regluatur – chi’s nomna «Swiss Industry Controller A2» – da controllar al listess mumaint. El funcziuna cun üna tecnologia sviluppada al Politecnicum federal a Turich. Chi saja üna tecnologia cun funcziuns multifarias, ma cun mezs simpels, disch Josef Sedláček: «Quai es üna virtü da la Svizra: id es simplifichà e survisibel – e tras quai eir sgür e fidaivel.» Ma eir scha quista tecnologia svizra nun ha mai gnü propi grond success a livel global, a Josef Sedláček ha’la fat buns servezzans. In tuot las direcziuns dal muond ha’l tramiss seis apparats, in Ungaria, i’l Danemarc, a Taiwan o eir in Chile. Uschè es l’electronica «made in Sent» tanter oter gnüda ütilisada per prodüer tablettas da «Viagra», capslas da cafè, tagliadinas da ris o paracuolps dad autos. «Nos apparat vain ütilisà, schi ston gnir masdadas differentas cumponentas in üna tscherta relaziun», disch Josef Sedláček. Scholt la chascha da pensiun per ün computer Aint il büro da sia firma sta amo hoz üna chaistuna blaua cun monitur antic e tastatura grossischma. Cun quel apparat vaiva cumanzà avant passa 40 ons l’aventüra d’impressari da Josef Sedláček. Al cumanzamaint d’avuost dal 1968 d’eira’l rivà da Prag in Svizra, vairamaing be per imprender ün pa frances. Ma be pacs dis plü tard es l’armada dal pact da Warschau marchada aint a Prag per opprimer il movimaint da refuorma dal «Prager Frühling». Ch’el nu tuornarà plü inavo in sia patria, cha quai nu saja in quel mumaint dafatta brich stat cler, as regorda Josef Sedláček. «Tuot ils Tschecs e Slovacs chi d’eiran là in ­Svizra han davo l’invasiun in Tschecoslovakia però tschüf il permiss per lavurar e ­stübgiar.» Uschè ha’l pudü stübgiar ­fisica al Politecnicum federal a Turich, ingio ch’el ha lura eir fat sia dissertaziun. Fingià davo pac temp in Svizra ha’l eir imprais a cugnuoscher a sia duonna Maria chi’d es oriunda da Sent. Cun ella e cun seis uffants ha Josef ­Sedláček fingià a Turich cumanzà a discuorrer rumantsch. Davo dudesch ons in cità ha la famiglia decis da partir vers l’Engiadina. Da seis vegl patrun da lavur – üna firma chi prodüaiva stadairas – ha Josef Sedláček amo pudü cumprar giò quel computer blau chi sta amo uossa in seis büro. Cun ün arcun da lavur da 64 kilobytes d’eira’l quella vouta s-chaffi maximal. Per insomma as pudair prestar quella maschina as ha’l laschà pajar oura ils raps da sia chascha da pensiun: ils 40 000 francs pel computer blau sun stats il principi da sia carriera independenta. «Rivats tras magara bain» Per Josef Sedláček nu d’eira quai mai ün cumpromiss da gnir in Engiadina – neir na our da perspectiva professiunala. «I d’eira anzi uschè cha la glieud gniva jent sü quia per alch sezzüda», eir scha Sent nu tocca güst pro’ls centers industrials gronds dal muond e forsa neir gnanca pro’ls pitschens. «Pustüt al cumanzamaint giraiva fich bain», quinta Josef Sedláček. In sia firma vaiva el scolà ils prüms giarsuns d’electronica in Engiadina, ün temp d’eira’l patrun da ses impiegats ed ün temp as vaiva eir seis figl Jan partecipà a la «Radiar». Hoz disch Josef Sedláček «Nus vain provà a Sent ed eschan rivats tras magara bain». E darcheu as muossa quel umur süt tant tipic per el. Ün pa plü seri agiundscha’l amo: «Nus eschan adüna eir gnüts sustgnü dal cumün e da la glieud quia.» Ma apunta – a fin nun es sia aventüra d’impressari inamöd amo brich. Eir scha la dumonda, perche ch’el fetscha amo adüna inavant, nu sa’l gnanca respuonder uschè precis. Sgür es ch’el nu n’ha pers il plaschair intant. «In general m’interessa la colliaziun tanter ils umans e’l prodot. In quist guaffen pitschen electronic as manifesta il lavur da blera glieud – e blera otra glieud prodüa cun quel lura darcheu da tuotta sorts differenta roba. Quai am para remarchabel.» Seis buonder ha’l in mincha cas mantgnü, eir cun bod 77 ons. Daspö ün on imprenda Josef Sedláček eir amo a sunar la gïa – el chi ha chantà e dirigi in divers cors e chi suna eir amo clavazin. «Pro la gïa as stoja tadlar precis, scha’l tun chi vain oura es da tgnair oura o nöja.» Chi sa, schi resta lura prosma stà daplü temp per cultivar eir ün pa il üert. Il pitschen «Silicon Valley» da Sent Daspö 44 ons exista a Sent ün affar d’electronica tuot particular – l’impraisa «Radiar» da Josef Sedláček. Il Sentiner da 77 ons, chi’d es oriund da Prag, lavura eir hoz amo regularmaing in si’ufficina, perquai ch’el as disch: «Perche na far inavant?» – Tanter oter ha el sviluppà cun si’impraisa apparaturas per l’industria, sco p.ex. regulaturs. Ün da quels apparatins as nomma «Swiss Industry Controller A2». La FMR ha fat üna visita ill’ufficina da Josef Sedláček e s’ha laschà declerar quist «A2». (fmr/dat) Daspö 44 ons es Josef Sedlácek impressari a Sent. 40 000 francs per cumanzar üna carriera independenta. Il prüm computer da la firma «Radiar» sta amo adüna in büro. Il regulatur A2 da la firma «Radiar» pissera sün tuot il muond per misculanzas correctas. Josef Sedlácek demonstrescha e declera seis apparat electronic per dosar misculanzas.

In sonda haja dat a S-charl ün accidaint chaschunà svess cun ün auto. Il manaschunz es gnü feri. Sco cha la Pulizia chantunala communichescha ha ün hom da 68 ons manövrà seis auto in vicinanza da la chasa. Il veicul ha cumanzà a sglischar sül prà chi d’eira cuernà cun naiv ed es i a cupichas giò dad üna spuonda. L‘auto s’ha fermà sül tet sper üna maschina da fabrica chi d’eira parcada sün üna plazza da parcar. Terzas persunas han observà l’accidaint e sun gnüdas a güdar. Ellas han ruot üna da las fanestras da la vart ed han güdà al manaschunz our dal veicul. L’hom disgrazchà s’ha feri pro quist accidaint. Davo il prüm agüd d’ün team dal Salvamaint Scuol ha la Rega svolà al feri oura Cuoira in l’ospida chantunal. La pulizia chantunala sclerischa ils motivs exacts da l’accidaint. (cdm/fmr) L’auto es sglischà sül prà cuernà cun naiv ed i a cupichas giò dad üna spuonda.

L’elecziun dal president o da la presidenta cumünala da la Val Müstair ils 13 october 2024 ha consequenzas eir per la suprastanza futura. I dà però eir oters motivs per demischiuns. RTR ha fat üna retschercha pro la suprastanza actuala. Chi chi dvainta president o presidenta cumünala da la Val Müstair vain decis ils 13 october 2024 in ün seguond scrutin. In november vain lura eletta la suprastanza. Chi chi candidescha lura amo, dependa eir da chi chi surpiglia il presidi. I dà però eir oters motivs per demischiuns da suprastants e d’üna suprastanta. I darà grondas müdadas i’l gremi pella prosma legislatura, quai demuossa üna retschercha cha RTR ha fat pro la suprastanza cumünala acutala da la Val Müstair. Ingüna collavuraziun futura cun Binkert Pel cas cha Thomas Schadegg nu gniss elet sco nouv president cumünal, banduna’l la suprastanza la fin da quist on, uschea l’impressari. Eir per Ivo Lamprecht chi s’ha re-trat da la cuorsa pel presidi i’l seguond scrutin saja cler, ch’el cuntinuess cun sia lavur in suprastanza be scha Ga-briela Binkert Becchetti nu füss plü al timun dal cumün ed i’l cas cha Thomas Schadegg gniss elet sco president cumünal. Plüssas demischiuns pervi da differents motivs L’actual vicepresident Daniel Pitsch banduna la suprastanza davo üna legislatura da quatter ons pella fin da quist on, quai vaiva el annunzchà fingià i’l mai da quist on. Tenor infuormaziuns da Stephanie Ulayayi-Albertin haja ella indichà fingià pro sia elecziun il marz 2022 da vulair provar il pass i’l muond politic e saja però gnüda a la conclusiun cha politica ed executiva nu sajan propa seis muond. Eir ella banduna il gremi a la fin da quist on. Rinaldo Lechthaler chi’d es in uffizi daspö il 2021 ha demischiunà in suprastanza pella fin da quist on per motivs privats. Invers RTR ha’l indichà ch’el haja da priorisar il temp a favur da sia lavur professiunala. Be ün actual voul dal sgür restar Unicamaing Chasper Stuppan es pront da restar in suprastanza ün’ulteriura legislatura. Sco ch’el ha dit ad RTR, impustüt per garantir almain ün da la veglia suprastanza cun experienza i’l gremi chi sarà in üna nouva constellaziun il prossem on. Quai saja el pront da far, adonta cha la collavuraziun in suprastanza, impustüt culla presidenta cumünala, saja tuot oter co optimala. Suprastanza plü pitschna La radunanza cumünala da la Val Müstair vaiva approvà il favrer da quist on da redüer il nomer da suprastants e suprastantas da set sün tschinch pella prosma legislatura. L’elecziun da quella ha lö ils 3 november 2024. Sper Chasper Stuppan van actualmaing trais nouvs ed üna nouva in cuorsa pels quatter sezs libers: Roman Federspiel, Leonora Leu-Fallet, Jachen Armon Pitsch e Riet Scandella.

L’artist Rudolf Glaser chi viva cun sia partenaria daspö 21 ons a Tarasp e lavura impustüt in seis atelier a Fontana. La vainchavla exposiziun da giubileum es actualmaing averta i’l «Atelier Stradun 315» a Scuol amo fin als 6 d’october. Regularmaing e daspö 20 ons driva l’artist Rudolf Glaser d’utuon la porta da seis atelier per glieud chi s’interessa per art e cultura. In venderdi passà ha gnü lö la vernissascha da sia exposiziun da giubileum illas localitats dal fotograf Mayk Wendt, i’l «Atelier Stradun 315» a Scuol. Ils visitadurs e las visitaduras pon contemplar pro quist’exposiziun la via da l’artist Rudolf Glaser davent da sias prümas lavurs fin pro seis purtrets da l’on 2024. Differentas structuras e materialias La vernissascha es gnüda imbellida da la musicista Miriam Brang cun sia violina, la quala ha manà tuns virtuos illas localitats da l’exposiziun immez Scuol. Quella es averta amo fin ils 6 d’october culla finissascha a las 16.00. Rudolf Glaser experimentescha pro seis purtrets cun differentas structuras da surfatschas – cun gess, keramica, ardschiglia sütta, puolvra da crap da Tarasp ed oter plü. Ils fuonds svess dals purtrets, la basa, sülla quala i vain pitturà, consistan da stoffa, da textilias, fieuter da lana e plattas da metal. E Rudolf Glaser pittura lura cun culurs dad öli, acril e cun diversas cumbinaziuns. Ils motivs abstracts ch’el disegna sun per part associaziuns chi dan a l’ouvra d’art eir seis nom. Nu cugnuoscher il resultat final Las lavurs da l’artist as cumpuonan da culurs tenor sia disposiziun momentana e nu vöglian tradir l’intenziun precisa. «Al principi da mias ouvras nu sta üna visiun exacta, uschè ch’eu nu cugnuosch da prüma davent il resultat final. La reducziun da las culurs lascha liber al contemplader da far sias interpretaziuns persunalas e minchün vezza quai in möd different», ha dit l’artist in occasiun da la vernissascha. Ün temp ha Rudolf Glaser lavurà cun gess bletsch, lasura ha’l miss vettas da culurs, e cur cha’l gess d’eira süt as fuormaivan sfessas chi daivan al purtret üna fuorma fich individuala. Ün’otra tecnica da l’artist d’eira ch’el ha laschà fluir las culurs sur la taila, da möd cha’l resultat da l’ouvra gniva influenzà cun stordscher il purtet. Rudolf Glaser e Bea Lienhard organiseschan insembel cuors cul titel «culur e fuormas» in lur atelier – e persunas interessats as pon annunzchar pro l’artist. Da Basel a Tarasp Rudolf Glaser deriva da Basilea e viva insembel cun sia partenaria Brigitta Balmer daspö l’on 2003 a Tarasp. El es nat dal 1949 a Basilea Cità e s’ha dedichà üna vita intera a l’art. A Fontana/Tarasp ha el seis atelier, ingio ch’el lavura, dà cuors ed organisescha exposiziuns. Davo las scoulas popularas ha el fat ün giarsunadi sco disegnadur da fabrica. Al seminari pedagogic a Dornach s’ha el scolà sco magister ed ha dat scoula. In seis ateliers a Basilea ed a Wikartwil (BE) ha’l lavurà sco artist liber ed ha gnü la pussibiltà da far exposiziuns in Svizra e sur cunfins. Rudolf Glaser es pensiunà, ma as dedichescha amo adüna a sia paschiun. Pels Taraspins es el intant dvantà ün indigen. (fmr/bcs) L’artist Rudolf Glaser a chaschun da la vernissascha da si’exposizun. Miriam Brang ha imbelli la festa in möd musical. Ouvras da l’artist Rudolf Glaser chi viva a Tarasp. Ouvras da l’artist Rudolf Glaser chi viva a Tarasp.

Als 6 october ha lö il settavel ed ultim «Bundstag» a Valchava. Sco cha’l chantun scriva, sta la dumengia suot l’insaina da la recugnuschentscha per la natüra e l’istorgia. La festa da giubileum vain cumbinada culla festa da la racolta. Aposta per las festivitats in Val Müstair han Eva e Magnus Schleich scrit ün toc teater chi vain rapreschantà da las gruppas da teater da la Val Müstair la davomezdi. Il toc «Spranza chi vegnan meglders temps» cumbina scenas istoricas cun discussiuns tanter ils acturs e las acturas. Avant la rapreschantaziun da teater daja eir ün grond cortegi da festa ed ün act festiv cul cusglier guvernativ Marcus Caduff, la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti ed il deputà al Grond cussagl Rico Lamprecht. Il di da festa cumainza a las 10.45 cun ün cult divin ecumenic e düra fin las 17.00. Il toc da teater «Spranza chi vegnan meglders temps» vain eir preschantà fingià als 2 e 4 october, mincha jada a las 17.00. (cdm/fmr) Foto

Cun grond s-chellöz e cun üna tscherta baja sun tuornadas las chavras da Guarda chi han passantà la stà sün Alp Suot Val Tuoi in cumün. Tschients da giasts ed indigens han visità la s-chargiada da l’alp cul cortegi da las chavras tras cumün. Cur cha’ls dis vegnan plü cuorts e las nots plü lungas han lö in blers cumüns muntagnards las s-chargiadas da las alps. I’s tratta da festas tradiziunalas chi attiran adüna blera glieud. Hozindi sun quai evenimaints chi vegnan festagiats in tuottas pussiblas fuormas. Üna tradiziun scharmanta Las s-chargiadas d’alp, saja quai da las vachas, da las chavras o da la bescha, fascineschan ed algordan al temp passà ingio cha’ls blers abitants dals cumüns d’eiran paurs e vivaivan da l’agricultura e da lur bes-chas. Uschè han giodü in sonda blers giasts ed indigens la s-chargiada da las chavras da l’Alp Suot Val Tuoi chi sun tuornadas in cumün. Tras la via principala da Guarda han las var 120 chavras per part bain decoradas as preschantadas, cun üna tscherta nöblezza sco ad üna rapreschantaziun da moda. Ouravant üna scossa da chavals e lura la signuna e la pastura seguidas dal tröp. Tschients da giasts ed indigens nu s’han laschats tour la pussibiltà da giodair üna tradiziun scharmanta. Las s-chargiadas vegnan eir festagiadas sco ingrazchamaint cha tuot ha funcziunà dürant la stà sainza gronds discapits. In mans da las duonnas La s-chargiada e schelpcha da l’Alp Suot Val Tuoi a Guarda d’eira plainamaing in mans da las duonnas. La Società da duonnas da Guarda vaiva preparà ün büfè cun tuortas e bavrondas sülla Plazzetta immez cumün cun bancs e maisas per tour plazza ed as tratgnair. La scheffa d’alp, Rita Inderbizin ha quintà davart l’organisaziun da l’alp: «Nus vain gnü sün l’alp var 120 chavras cun usöls ed amo ün pêr chavals. Cul lat da las chavras vaina fat in nossa chascharia d’alp chaschöl mez dür e chaschöl d’alp ed oters prodots da lat.» Chi hajan gnü sün l’alp gnü quista stà üna signuna ed üna pastura chi hajan chürà e manà l’alp. Quella es gnüda chargiada quist on al principi da gün. Il chaschöl chi vain minch’on sün l’alp fat tocca als paurs chi han casü lur bes-chas. Il chaschöl vain scumparti e vendü «No vendain eir chaschöl ed ils raps cha no inchaschain vegnan scumpartits als paurs – sco eir tuot il rest dal chaschöl», ha declerà Rita Inderbizin. Davo cha las chavras vaivan fat lur cortegi tras cumün suna gnüdas manadas sün ün prà e s’han laschà gustar l’erba frais-cha. Intant as vaivan radunats giast ed indigens sün Plazzetta e s’han eir els laschà gustar las tuortas e bavrondas e perfin purziuns da raclette. I regnaiva buna glüna adonta da l’ora chi nu d’eira güsta la megldra. Cun plaschair ed impustüt eir cun bleras fotografias es la cumpagnia da festa lura tuornada a chasa. La scheffa da l’alp, Rita Inderbizin cun seis bel custüm. Üna da las manadras da l’alp controlla scha tuot funcziuna. Las chavras pro lur cortegi tras il cumün da Guarda. Davo il cortegi han giodü las chavras l’erba fraischa. S-chargiada d’alp a Guarda Las s-chargiadas d’alp in Engiadina han gronda tradiziun ed algordan a giasts ed indigens als temps da plü bod, cur cha la blera glieud da cumün vivaiva da lur paurarias. Üna festa cun bler colorit s’haja pudü giodair in sonda passada Guarda, cur cha las chavras da l’Alp Suot Val Tuoi sun tuornadas in cumün bain decoradas e cun grond s-chellöz. La Società da duonnas vaiva preparà ün büfè cun tuortas e bavrondas sün Plazzetta immez cumün chi han invidà a las bleras preschaintas e preschaints da tour plazza e da’s tratgnair. (fmr/bcs)

La populaziun da Valsot ha visità ed inaugurà sonda passada il nouv stabilimaint da la scoula a Strada. Cun l’ingrondimaint da la chasa da scoula s’haja pudü concentrar tuot la scoula in ün lö. Dal 2022 vaivan las votantas ed ils votants deliberà ün credit cumplessiv da 4,4 milliuns francs per quist intent. In occasiun da la radunanza cumünala da preventiv dal 2022 vaivan acceptà las votantas ed ils votants da Valsot ün credit cumplessiv da 4,4 milliuns francs per ingrondir la chasa da scoula a Strada. In sonda passada ha lura la populaziun da Valsot pudü visitar ed inaugurar il nouv stabilimaint da scoula a Strada. Quist stabilimaint da lain dasper la chasa da scoula existenta cumpiglia trais stanzas da scoula modernas pel s-chalin ot, ün local pella magistraglia e per la mainascoula, ün local per experimaints e chemia ed ün local per lavurs da gruppa. Il nouv stabilimaint es collià suot terra directamaing culla chasa da scoula existenta, ingio chi sun eir gnüts fats differents adattamaints. Tuots duos stabilimaints han ün ascensur. Dadourvart es gnüda adattada e renovada la plazza da sport per var ün milliun francs. Dürant la part ufficiala da l’inauguraziun es la sala polivalenta a Strada statta plain stachida. Üna gronda part da la populaziun da Valsot ha vuglü verer ingio cha’ls uffants da Ramosch, Vnà, Tschlin, Strada e Martina passaintan lur temp da scoula. Plan da termins sportiv Per Fadri Riatsch, commember da la suprastanza cumünala e respunsabel per l’infrastructura cumünala da Valsot, es il di da las portas avertas e l’inauguraziun stat ün mumaint da grond plaschair. Magari sportiv d’eira nempe stat il plan da termins per realisar l’ingrondimaint da la chasa da scoula a Strada. La mità da marz 2023 vaiva gnü lö la prüma palada pel nouv stabilimaint. Avant co cumanzar culla fabrica han però stuvü gnir sviadas las lingias d’aua, da forz’electrica e da fibras da vaider. Fingià al principi da l’on 2024 han tuot ils uffants lura pudü far müdada e tuot las investiziuns s’han verifichadas. Dürant las vacanzas da stà sun lura amo gnüdas realisadas la lavurs sün ed intuorn la plazza da sport. Uschè cha plü o main tuot es gnü realisà a fin punctualmaing per l’inauguraziun e’l di da las portas avertas in sonda passada. «Nus vain vuglü realisar ün’infrastructura moderna cun plü ota qualità pussibla», ha dit Fadri Riatsch dürant seis pled d’inauguraziun eir in preschentscha da l’architecta Seraina Felix Gallmann. Tuots duos han grond plaschair cha quai ha pudü gnir realisà per gronda part cun mansteranza indigena. Fadri Riatsch ha lodà la collavuraziun dürant il proget e l’iniziativa e la prontezza da la populaziun da Valsot da vulair investir illa prosma generaziun. Plazzas da lavur attractivas Raduond 70 scolaras e scolars dombra la scoula da Valsot cumprais la scoulina. Fin quist on gnivan quists uffants instruits in differents lös e la magistraglia staiva per part far viadis tanter Ramosch e Strada. In üna decisiun strategica vaiva il cumün da Valsot decis dal 2022 da concentrar la scoula in ün lö e quai a Strada. La chasa da scoula da Strada d’eira gnüda fabrichada dürant ils ons 1994/95 e d’eira eir amo in ün bun stadi. «Perquai vaina decis da concentrar tuot la scoula a Strada», ha dit Fadri Riatsch. Daspö la fusiun dal cumün e da las scoulas gniva dovrada la chasa da scoula a Strada impustüt da la scoulina e dal s-chalin ot. «Uossa vaina tuot al medem lö e nus vain s-chaffi ün ambiaint agreabel cun plazzas da lavur attractivas eir pella magistraglia», ha’l declerà. Culla müdada da la scoula primara da Ramosch a Strada, es la chasa da scoula a Ramosch restada vöda. Quia perseguitescha la suprastanza cumünala da Valsot l’idea da realisar spazi da viver per indigens. La populaziun da Valsot ha visità ed inaugurà in sonda passada il nouv stabiliamint e l’ingrondimaint da la chasa da scoula a Strada. La populaziun da Valsot ha visità ed inaugurà in sonda passada il nouv stabiliamint e l’ingrondimaint da la chasa da scoula a Strada. Inauguraziun da la nouva chasa da scoula Dal 2022 vaiva decis il cumün da Valsot da concentrar tuot la sporta da scoula in ün lö, nempe a Strada. Per spordscher ün tet a la scoulina, a la scoula primara ed al s-chalin ot, ha la chasa da scoula a Strada stuvü gnir ingrondida. In occasiun da la radunanza da preventiv dal 2022 vaivan las votantas ed ils votants acconsenti ün credit cumplessiv da 4,4 milliuns francs. Da prümavaira 2023 ha lura gnü lö la prüma palada per ün nouv stabilimint da scoula dasper la chasa da scoula existenta a Strada. Quista prümavaira han tuot ils uffants pudü far müdada in ün’infrastructura da scoula moderna. In sonda ha pudü visitar eir la populaziun da Valsot l’infrastructura moderna ed il nouv stabilimaint da scoula a Strada. Our da la chasa da scoula vöda a Ramosch dess gnir realisà spazi d’abitar per indigens. (pl/nba)

Susanna Fanzun, cineasta libra

Paulin Nuotclà ha realisà la stad 2024 dus dissegns vi da la fatschada dal Cafè-Furnaria-Pastizaria Giacometti a Lavin.

Radunanza communala da Valsot, ils 12 da settember 2024 a Ramosch - cun elecziuns communalas.