…san’ign ear ànc far damàn». Near co nava quella getga schon puspe? Sco blearas otras parsùnas sund ear jou anzatgi ca procrastinescha – jou spost incumbensas pendentas adigna puspe sen ple tard a fetsch anstagl egn’otra lavureta ple poc impurtànta. Igl e bi dagî cunaschaint ca quegl e betga egn’optimala maniera da luvrar, mo tutegna mantegnan blearas parsùnas anavànt quella moda. La mi’explicaziùn e fetg sempla: Igl mieus sistem da spustar las mias pendenzas funcziunescha adigna – sainza exzepziùns! Cler, igl custa ear bleara nearva – las mias atgnas a savens ear quellas digls meas cuncarstgàns, mo a la fegn va’gl adigna sei. Tutegna e quella disa betga anzatge c’ign stuess promover, mo pletost ampruvar da midar. Savund egn artetgel an la New York Times e la raschùn partge ca nus suspandagn las nossas pendenzas adigna puspe da niev sempla: cun quegl c’igl dat ad egn an que mumaint egn bùn santimaint. «Jou ve nign gust da pajear igls quents, par anstagl fetsch jou urden sen la crùna da cudeschs.» Ign barata la leztga c’ign stuess far savens cun egn’otra lavur, sco par exaimpel far or cugl fier, liear pulpier, schubargear faneastras near otras leztgas digl partgea. Vut gir: Betga cun anzatge nunproductiv, sco par exaimpel vurdar televisiùn. Quegl porta tier c’ign sasainta an que mumaint bagn a c’ign â ear betga egna schleata cunzienztga. Procrastinar vean savens duvro an conex cun lavurs displaschevlas near difizilas. Mo blears da nus spostan ear bealas experienztgas near dezisiùns impurtàntas sen ple tard. Tgi da nus â betga schon egn’eada spusto egna scuntrada cun bùns amitgs par quegl c’ign veva semplameing megna blear da far. Egn bùn exaimpel par quella moda da viver e igl film australian «Long story short» (2021). Igl protagonist e egn ca suspenda schon la si’antiera veta dezisiùns impurtàntas, sco par exaimpel passantar daple tains cugls seas bùns amitgs near finalmeing disgir igl sieus job malvieu a suandar igl sieus siemi da davantar fotograf. El survean alura agl decurs digl film mess avànt îls, tge par consequenzas ca spustar quellas dezisiùns savess ver. Igl messadi zentral digl film e fetg sempel: Igl tains ca nus vagn sen que mund e fetg custevel. Ign duess peia betga spustar quegl c’ign vut near sto far sen anzacuras oter, mobagn prender amàn la tgossa gest ussa. Quegl e tut bien a dretg an teoreia, mo an la veta quotidiana e’gl betga adigna sempel da taner aint quegl. Parquegl vean qua ànc egn sempel tric par dumagnear la procrastinaziùn agl mintgagi. Sch’ign stat avànt egna leztga ca fa bregia a c’ign vut stuschar sen ple tard, san’ign gir a sasez: «Ussa lavur jou 10 minutas veda quella leztga.» Igl e ple sempel da saschar aint sen me 10 minutas ca sen egn tains nundezidieu. Suainter quellas 10 minutas en’ign – agl cass ideal – schon aschi fatschando cun quella lavur, c’igl va ple tgientsch da star landervei. Igl â do gis ca jou sund ascheia propi rivada anavànt bagn cun egna leztga, mo ear oters gis c’igl â anzuma betga funcziuno. An quels mumaints e’gl impurtànt da betga easser megna strict cun sasez. Ad anzuma, quellas faneastras sa schubregian numnadameing ear betga da sasez. Egn interessànt artetgel tier igl tema procrastinaziùn e cumparieu an la New York Times, igls 25 da marz 2019 (secziùn B, pagina 8) ad e ear disponibel online: «Why You Procrastinate (It Has Nothing to Do With Self-Control)». Dorathe Schindelholz-Dolf da Vargistagn/Arlesheim lavura en ina chasa editura a Basilea. Dorathe Schindelholz -Dolf

Las funtànas mineralas earan da grànda impurtànza pigl Grischùn digl 16avel antoc’igl 19avel tschantaner. Ellas valan sco origin digl turissem grischùn. Igl program da quest on digl Parc natiral Bavregn (PNB) sacloma «Sfunsar an l’aua». Agl rom da quel e vagnida anvidada Karin Fuchs da referir davart las funtànas curativas grischùnas an general ad an spezial davart la funtàna da l’aua minerala da Pignia ca vean manada digls 1827 annà ad Andeer. La manadra da la partiziùn scolaziùn digl PNB, Samirah Hohl, a la sia assistenta Rahel Krüsi ân preschanto an measeanda passada la referenta Karin Fuchs ad ­egna traintegna d’audituras ad auditurs agl Hotel Fravi ad Andeer. L’istoricra d’origin luzernes e carschida sei a Küssnacht am Rigi. Suainter igl sieus studi a divers posts universitars e ella davantada colavuratura digl Institut par la parscruta­ziùn da la cultura grischùna, pigl qual ella lavura digls 2005 annà. Igls 2019 â ella publitgieu igl sieus studi davart igls bogns da cura grischùns. An que cudesch, ved igl qual ella â luvro var seat ons, risguarda ella igl svilup digls bogns curativs agl Grischùn davent digl 16avel antoc’igl 19avel tschantaner. Ella segi vagnida motivada da sadeditgear da las funtànas mineralas a digls bogns da cura grischùns, parquegl ca la sozietad digl bogn da Fläsch vevi dumando ella da scriver l’istorgia da lur funtàna minerala, â ella palanto an egn’intervesta. S’ocupànd cun la cultura balneara â ella cato quent da la muntada digls bogns da cura an que tains, catànd adavur, c’igl devi egn grànd diember da funtànas mineralas agl Grischùn, da las qualas igl va­gneva fatg diever cun diferainta frequenza. Graztga agl seas studis dispona la referenta d’egna vasta savida ad a màn da numerus documaints digl sieus cudesch â ella preschanto igls bogns grischùns davent da lur antscheata antoc’igl tains da lur ple grànda prosperitad. Fuchs â do egna extendia survesta generala sur da quellas funtànas, preschantànd da maniera savievla, lur diever a lur impurtànza par la populaziùn. D’interess spezial pigl auditori indigen e natiralmeing stada la sia survesta davart la cultura da far bogn an Schons, la quala veva igls seas origins agl Bogn da Pignia. Igls bogns renumos darivan digls 1800 L’antscheata digl 19avel tschantaner e’igl vagnieu inventariso radund tschient funtànas mineralas agl Grischùn. Quellas ­earan vagnidas nizageadas da la popula­ziùn indigena da tschantaners annà sainza gràndas instalaziùns. Davent digl 16avel tschantaner e’gl dantànt plàn a plàn v­agnieu biagieu bietgs ad qual andrez agl danturn da las funtànas par nizagear da maniera ple intensiva lur auas mineralas. Par part en quels andrezs restos mudests, an oters liacs en quels vagnieus svilupos ascheia, c’i ân cuntanschieu reputaziùn internaziunala. Agl Grischùn Zentral eara quegl igls bogns da Givòlta, d’Alvagnì, da San Bernardegn a d’Andeer, noua c’igl e vagnieu biagieu bogns da ple grànd renum. Sen egna tgarta istorica digls 1883 e’gl vagnieu inditgieu ànc diferaints oters liacs cun funtànas mineralas sco par sameglia ainten Avras, a Barvugn, Veulden, Filisur, Flerda, Medel, Novagnas, Rona, Salouf, Sarn, Farera/Val d’Alvra, Savognin, Spleia, Casti/Val d’Alvra, Tinizong, Tusàn a Tumegl. L’istogia da la cultura balneara d’Andeer e documentada bagn. Par l’amprem’eada e’gl vagnieu manzuno la funtàna termala igl on 1553 ad igl e da suponer c’igl vagnevi gea alura fatg bogn agl Bogn da Pignia. Igls 1807 dev’igl sen l’Alp Anarosa sen la Mutogna da Schons egn pintg bogn mineral, numno «Igl Bogn.» Agl Bogn da Pignia e’gl vagnieu andrizo cugl tains egn bogn cun 28 bogneras a duas tgombras pigls bognadurs. Mo igls 1827 e’gl alura sto igl mastral Johann Jakob Fravi-Gondini c’â cumpro egna part da la funtàna minerala. El â biagieu egn conduct da bischels da len par manar l’aua minerala ad Andeer. Durànt igls ons 1818 antoca 1824 e numnadameing va­gnieu biagieu igl stradùn, l’aschinumnada «Strada Taliana», ca manava davent da Tusàn antoca Bellinzona. An que tains da l’antscheata digl turissem â el ear biagieu igl Hotel Fravi ad Andeer c’eara praztgieu sco liac d’etapa par viagiaturs ca vevan par traversar igls pass. La culminaziùn, la fegn a l’antscheata nova Agl Hotel Fravi e’gl vagnieu andrizo 12 stànzas da far bogn cun bogneras dublas a duas stànzas cun mintgame 14 bogneras da len. Cun quella purschida dubla da far staziùn a far bogn e’l igl Hotel Fravi davanto agl curs digls ons egn bataveia pigls hotels da cura agl Grischùn, noua c’igl e vagnieu biagieu suaintermàn ple grànds stabilimaints da bogns curativs. Igls 1880 e’gl vagnieu ramplazo igl conduct vigl cun bischels da fier culo. Igl Hotel Fravi e adigna puspe vagnieu angràndieu ad adato agls basegns digl tains. Da lezs ons e ear vagnida biageada la traversala da la veiafier tras igl San Got­tard. Igl transport da roba a marcanzeia sur igls pass da Spleia a San Bernadegn e tschasso fetg sco basa da viver pigls indigens. Blears en emigros. Mo agl stagl digl transport da roba e va­gnieu mess ad ir igl turissem, ad Andeer cunzund igl turissem da far curas an l’aua minerala. Mo agl curs digl 20avel tschantaner e’gl vagnieu svilupo novas madaschegnas antras l’industreia farmazeutica. Quels medicamaints fagevan pussevel da madajear egna grànda part da las malsognas sainza ir a far bogns da cura. La muntada da quels bogns e tschassada veiadaple. Igls 1968 e vagnieu saro igl bogn da cura d’Andeer. Mo igls 1982 e vagnida fundada egna sozietad d’acziunaris c’â puspe mess ad ir igl bogn da cura an egn bietg nov. Igls 1996 e’gl vagnieu aschunto ­egna batschida externa. Suainter igl referat da Karin Fuchs e’gl vagnieu sarvieu egn puschaint a las visitadras ad igls visitaders agl pierti digl bogn da cura. Anzaquàntas ad anzaquànts ân parfegn ristgieu da dar egn sagl a l’aua. (fmr/bt)