Suenter ch’ins aveva ils ultims onns l’impressiun ch’il parlament grischun tractia dumondas en connex cun las sfidas da las linguas chantunalas – surtut er quellas spinusas e quellas che custan – plitost cun pauc tschaffen, han ins il pli tard dapi las ultimas elecziuns l’impressiun ch’i regnia ina nova conscienza e voluntad politica en quel reguard. Anc curt avant las elecziuns ha il Cussegl grond decidì l’avrigl 2022 dad introducir in servetsch da translaziun simultana per pussibilitar ch’era votums en rumantsch e talian vegnian chapids da tuttas e tuts e damai per promover il diever da tuttas linguas chantunalas en la lavur parlamentara. L’avust ha il deputà Manuel Atanes da la Mesolcina inoltrà cun il sustegn da numerusas deputadas e deputads ina dumonda en connex cun la purschida da meds d’instrucziun actuals en rumantsch e talian. La discussiun da la dumonda ha gì lieu durant la sessiun da quest mais. En quel connex ha il deputà Silvio Dietrich era rendì attent al grond problem da la mancanza da magistraglia rumantscha qualifitgada. Gia l’october passà ha la deputada Nora Kaiser da Cuira inoltrà ina dumonda en connex cun la mancanza da magistraglia en il territori rumantsch, surtut er per il livel secundar. Ed il medem temp ha il deputà Tobias Rettich inoltrà cun il sustegn da 35 deputadas e deputads ina incumbensa a la regenza concernent ina politica chantunala da linguas strategica e cumplessiva. Era quella incumbensa è vegnida discutada en l’ultima sessiun. La deputada Nora Saraz Cazin da Puntraschigna ha tegnì in fervent votum persuenter. In bel success politic per il deputà Manuel Atanes è stà ch’il Cussegl grond ha concedì la fin da l’onn passà in sustegn supplementar da 200 000 francs a partir dal 2023 per servetschs da schurnalissem per la populaziun grischuna da lingua taliana. Er sche quests exempels n’han forsa betg revoluziunà la politica linguistica dal chantun, igl è in segn positiv che noss parlament para da vulair discutar pli activamain davart la politica linguistica ed er da metter a disposiziun raps. Il parlament mussa uschia a la regenza l’impurtanza politica da talas dumondas e tegna en moviment constant il departament pertutgà. Quel departament è er sez fitg activ en diversas domenas sco ch’il votum dal cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini respundend l’incumbensa Rettich ha mussà. Tranter auter grazia al nov delegà per la plurilinguitad Alberto Palaia ch’intervegn da sia vart a piz e chantun entaifer l’administraziun. Che la scola e las medias èn las grondas sfidas actualas na fa betg surstar. Ins po mo sperar che l’interess politic na vegnia uss betg memia tard, gist pertutgant la magistraglia rumantscha, suenter las negligientschas dals ultims decennis. Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg. Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg.

Malgrà plirs obstachels èsi reussì a la societad cooperativa bainviver-chur da realisar ina cuminanza d’abitar amez la citad da Cuira. Ils emprims abitants han retratg lur abitaziuns – e la FMR ha fatg ina visita en la Chasa Planaterra 11. Sin l’areal da l’anteriur laboratori chemic chantunal a Cuira gist davos la baselgia da Regula han lieu quests dis las ultimas lavurs dal conturn da la nova Chasa Planaterra 11 che dat albiert a la cuminanza d’abitar. Bainviver è il num da la societad che ha realisà quest project da generaziuns (ina spezia da wg da genera­ziuns). Ina curta guida en las localitads da la cuminanza cumprova, ch’il bainstar ha emprima prioritad en la chasa renovada da la cuminanza da viver. Umans en differentas situaziuns da vita «Suenter bunamain 14 onns avev jau il basegn da puspè viver en ina cuminanza», di Susanna Schüeli ch’è stada inizianta e confundatura da la societad cooperativa bainviver–chur. «Jau sun m’engaschada fitg per questa communitad da vita. Igl è fitg bel da vesair che quai che nus avain plantà prosperescha.» Richard Diener è er stà commember da fundaziun da la societad cooperativa bainviver-chur che ha inizà la renovaziun da la Chasa Planaterra 11. El e sia partenaria han retratg il favrer 2023 ina unitad da duas stanzas en il cluster (abitaziun communabla da pliras persunas) da la Chasa Planaterra 11. «Nus ans essan decidids da vegnir qua, malgrà che nus avain anc ina abitaziun da quatter stanzas en in auter lieu. Quella rumin nus uss en tutta quietezza.» Ignaz Fetz è in dals abitants pli giuvens en la nova cuminanza d’abitar. El abitescha en la Chasa Planaterra 11 e s’engascha en la pitschna scrinaria en la curt sper chasa. Ignaz Fetz fa era reparaturas per la chasa d’abitar. «Jau m’alle­grel er, sch’ils abitants visitan noss lavuratori per zambregiar.» In ulteriur nov abitant da la Chasa Planaterra è Rienk Smittenberg. El è oriund da l’Ollanda ed ha vivì en ils Stadis Unids da l’America ed en Svezia. Suenter ch’el e sia consorta han decidì da sa separar, ha Rienk Smittenberg chattà il contact cun la societad cooperativa bainviver. «Jau hai pudì fittar ina pi­tschna abitaziun en la Chasa Planaterra 11 ed er gist prendì en locaziun ina chombra da durmir separada per mes uffants, cura che quels vegnan sin visita.» In project per pliras generaziuns La societad cooperativa bainviver vegn gestiunada d’ina suprastanza. Copresidenta è Regula Ott che ha accumpagnà l’entira procedura da renovaziun da la Chasa Planaterra 11. Regula Ott di, che la suprastanza haja stipulà plirs puncts liants per la renovaziun da la chasa. «Nossa Chasa Planaterra 11 è daventada in lieu d’abitar viv. Las quatter etaschas sisum èn endrizzadas sco abitaziuns da pliras generaziuns. Nus avain duas abitaziuns d’atelier, pliras abitaziuns da tuttas grondezzas ed ina abitaziun da cluster», di Regula Ott. Tenor ella datti plinavant in lieu d’inscunter sociocultural en il plaunterren da la Chasa Planaterra 11. En la remisa vegn endrizzà in lavuratori da velo ed en il plaun sura da la remisa datti in lavuratori per la cuminanza. Regula Ott: «In lieu fitg plaschaivel daventa ultra da quai er la plazza davant la chasa. Là èn ins vidlonder da furmar ina zona d’inscunter e davos chasa, si cunter la Halde, avain nus in’oasa da recreaziun ed in curtin cuminaivel.» Il nov edifizi è tenor la copresidenta da la societad bainviver-chur realisà tenor ils princips da l’ecologia en moda persistenta. En mintga cas dentant er en favur da las proximas generaziuns. La cuminanza sto s’organisar In princip da la cuminanza d’abitar en la Chasa Planaterra 11 è la moda e maniera da s’organisar cuminaivlamain en las lavurs che pertutgan tuttas e tuts abitants. Per exempel il diever dal local d’inscunter cuminaivel ed er il diever da la stanza dals giasts. Quai vegnia organisà da la cuminanza, di l’abitant Richard Diener. «Il medem vala er per las lavurs da nettegiar e da mantegnair las parts cuminaivlas en ed enturn chasa. Nus essan vidlonder da fixar il sistem co che nus vulain far quai.» E Susanna Schüeli agiunta ch’i dettia ina giada per mais in inscunter da tut las abitantas ed ils abitants. Il cumenzament n’è betg stà simpel Durant blers onns è il Hofgraben, l’immobiglia cun ina surfatscha da passa 3000 meters quadrats a la Via Planaterra, stà enconuschent sco laboratori chemic dal chantun Grischun. En questa chasa lavurava er il veterinari chantunal. Oriundamain era la chasa ina scola da pratica per seminaristas e seminarists. 2020 ha il laboratori chemic midà domicil en la Synergia. En quest mument ha la societad bainviver pudì surpigliar l‘immobiglia. Tenor la copresidenta da la societad, Regula Ott, haja il chantun publitgà l’edifizi per il dretg da construcziun. «Per persvader il chantun da surlaschar l’object a nus avain nus stuì pigliar chatsch pliras giadas. Ed er per survegnir ils daners per la renovaziun hai duvrà grondas stentas persunalas da la societad cooperativa.» La Chasa Planaterra 11 cun sia nova furma d’abitar è nova per il Grischun. En auters chantuns è la convivenza da pliras generaziuns en ina cuminanza d’abitar ina realitad dapli blers onns. L’avertura uffiziala da la Chasa Planaterra 11 ha lieu ils 13 da matg 2023. Nova cuminanza d’abitar a Cuira Sin l’areal da l’anteriur laboratori chemic chantunal a Cuira han lieu quests dis las ultimas lavurs da conturn da la nova Chasa Planaterra 11 che dat albiert ad ina cuminanza d’abitar. Bainviver è il num da la societad che ha realisà quest project da generaziuns. 2020 ha il laboratori chemic midà domicil en la Synergia. En quest mument ha la societad bainviver-chur pudì surpigliar l‘immobiglia. Tenor la copresidenta da la societad, Regula Ott, haja il chantun publitgà l’edifizi per il dretg da construcziun. «Per persvader il chantun da surlaschar l’object a nus avain nus stuì pigliar chatsch pliras giadas. Ed er per survegnir ils daners per la renovaziun hai duvrà grondas stentas persunalas da la societad cooperativa.» Ils 13 da matg vegn la Chasa Planaterra 11 a Cuira averta uffizialmain. (fmr/mg) Pliras generaziuns furman ina cuminanza da viver. Da san: Susanna Schüeli, Ignaz Fetz, Regula Ott (presidenta bainviver-chur), Rienk Smittenberg e Richard Diener.

Stefan Engler sesa en il comité da l’inizativa per ils glatschers. Il comité ha retratg l’iniziativa l’atun passà per cuntanscher pli svelt sias finamiras da reducir emissiuns nuschaivlas per il clima. Uschia vegn a l’urna la proxima stad la cuntraproposta indirecta tar l’iniziativa. Ina ulteriura cuntraproposta – ina directa – ha il Cussegl naziunal sepulì la mesemna. Il cusseglier dals chantuns da l’Allianza dal Center explitgescha, pertge che quai è en ses senn. FMR: Fissas Vus gugent in activist da clima? Stefan Engler: Jau na ma tatgass mai cun ils maun vi da la via. Jau preferesch il process politic e democratic. Vus essas en il comité da l’iniziativa per ils glatschers. Per tge motiv? Igl è il quità da mantegnair in ambient che serva era a noss uffants d’avair ina buna vita. I dat indizis che demussan: Sche la politica na vegn betg activa, smanatscha ina catastrofa. Il 2019 è l’iniziativa per ils glatschers vegnida inoltrada cun radund 113 000 suttascripziuns valaivlas. L’atun passà ha Voss comité retratg l’iniziativa. I sa tracta d’ina retratga cundiziunada. Tge vul quai dir? Quai vul dir, sche la cuntraproposta indirecta vegn refusada en la votaziun dals 18 da zercladur, lura è anc adina l’iniziativa sin maisa e la populaziun po decider pli tard davart lezza. Tge è tenor Vus l’avantatg principal da la cuntraproposta? Ella na cuntegna nagins scumonds e na prescriva betg co che la glieud ha da viver. Ella prevesa finamiras e promoziun. La finamira da cuntanscher il 2050 netto-nulla emissiuns nuschaivlas da clima è però la medema sco tar l’iniziativa. L’iniziativa da glatschers scumonda ieli, gas e cotgla en Svizra a partir dal 2050. Tge alternativa porscha la cuntraproposta indirecta? Lezza pussibilitescha a possessurs da chasas da remplazzar ils stgaudaments vegls che chaschunan emissiuns nuschaivlas. Il stadi sustegna durant diesch onns cun 200 milliuns francs l’onn tals remplazzaments. L’iniziativa percunter na cuntegna anc naginas mesiras concretas. Per realisar l’iniziativa duvrassi l’emprim anc ina lescha che definescha las mesiras. Datti anc auters puncts che paran a Vus megliers tar la cuntraproposta indirecta? Tenor l’iniziativa stuess l’entir traffic esser liber dad emissiuns da clima fin il 2050 – senza resguardar basegns economics u da la regiun muntagnarda, nua ch’igl è franc pli grev da cuntanscher talas finamiras. En quest punct è l’iniziativa pli radicala che la cuntraproposta che lascha anc in tschert spazi. Però oz, intgins onns suenter inoltrar l’iniziativa, èn ins gea optimistic che l’entira mobilitad sa midia fin il 2050. Tge schanzas dais Vus a la cuntra-proposta indirecta a l’urna? Ella ha – cuntrari a la lescha da CO2 refusada – bunas schanzas. Jau crai ch’i dat sur pliras partidas ora in consens ch’ins stoppia agir. L’atun datti elecziuns naziunalas. Ha quai ina influenza? Jau sper che las elecziuns naziunalas n’influenzeschan betg memia fitg la votaziun. La PPS ha fatg il referendum. Da la PLD na san ins anc betg sin tge vart ch’ella croda. Mia partida, l’Allianza dal Center, ha decidì cun ina gronda maioritad dals delegads da sustegnair la cuntraproposta. Atgnamain hai dà duas cuntra-propostas tar l’iniziativa da glatschers – sper la indirecta eraina directa. Lezza ha il Cussegl naziunal sepulì la mesemna. Deplorais Vus quai? Ella avess gì il medem dischavantatg sco l’iniziativa. I avess l’emprim duvrà ina lescha per l’exequir. Quai dovra temp ed i fiss stà in pau ina black box. «Iniziativa per ils glatschers» – tacticamain in bun titel? Il titel m’ha parì fitg simpatic. Igl è forsa la raschun ch’jau ma sun engaschà. Pertge i pertutga nossa regiun munta­gnarda nua che la visibilitad da la midada da clima è evidenta. Nus vesain ils vadretgs che vegnan onn per onn pli curts. Nus essan pertutgads da malauras e bovas, da setgiras u pauca naiv. Las muntognas èn in territori fitg sensibel e la midada da clima smanatscha era nossas existenzas. Da là ennà avain nus muntagnards buns motivs da s’enga­schar per il clima.

Il Parlament federal festina e less deliberar anc en questa sessiun la refurma per la segunda pitga. L’empermischun da meglierar las rentas per las dunnas, na para betg da reussir a moda persvadenta. Ils sindicats e la sanestra smanatschan cun il referendum. Las trais cusseglieras naziunalas grischunas han tradì a la FMR lur tenuta. Il mardi è il Cussegl naziunal sa fatschentà per la segunda giada cun la refurma da la preveziun professiunala (BVG). Igl è reussì dad eliminar inqual differenza tar il cussegl dals chantuns (guarda box). L’ala sanestra è dentant malcuntenta. Era cussegliera naziunala Sandra Locher na va betg d’accord: «Nus vulevan cuntanscher ina buna e faira soluziun per persunas cun entradas bassas e cunzunt era per las dunnas. I dovra ina soluziun ch’ils assicurads han ils davos dapli daners en la bursa.» Cun las decisiuns che sajan uss sin maisa haja il parlament fatg naufragi e gliez mainia al referendum, di la politicra da la PS. Dal cumpromiss oriund per la segunda pitga – ch’ins avevia chattà tranter ils partenaris socials – sajan ins s’allontanà in brav toc, di Sandra Locher. «Perquai èsi endretg ch’il pievel po dar ses parairi. Jau sun persvadida ch’il pievel giuditgeschia la chaussa a moda fitg critica.» Tenor Anna Giacometti tutga la smana­tscha cun il referendum in pau tar il gieu politic. La cussegliera naziunala da la PLD na vul betg trair ina bilantscha avant ch’il parlament n’ha betg deliberà definitivamain la refurma. Impurtant para ad ella ch’ins sbassia la sava per pajaments en la prevenziun professiunala (BVG). Questa sava – tenor lescha vertenta è ella tar ina paja da 22 000 francs l’onn – saja per il mument memia auta. Plinavant duai la glieud giuvna cumenzar pli baud a spargnar. Oz cumenzian ins cun 25 onns a pajar contribu­ziuns da BVG. La politicra da la PLD ­deplorescha ch’il Cussegl naziunal ha refusà il mardi da sbassar la vegliadetgna sin 20 onns. Da sbassar la tariffa da conversiun sin 6 % pertschient – da preschent 6,8 % - muntia ina adattaziun en la dretga ­direcziun, di Magdalena Martullo. «Da recumpensar tut quels che survegnan entras gliez a curta vista ina renta pli bassa è endretg. Quai è era reussì a las partidas burgaisas en questa fatschenta – era sch’i tuna da vart sanestra sa chapescha auter.» Cunzunt las persunas che stettian avant la pensiun stoppian ins recumpensar per las sperditas, di la cussegliera naziunala da la PPS. Questas persunas hajan quintà cun ina renta che sa basia sin la tariffa da conversiun pli auta. Impurtant saja era da recumbensar persunas cun entradas bassas nua ch’i dettia cas da direzza cun la tariffa da 6 %. «Ina tscherta cumponenta sociala ston ins resguardar ed è adina stada l’idea da questa fatschenta», di Martullo Blocher. Ch’ils sanesters reclomian gia uss e ditgian che questa refurma pegiureschia la situaziun, saja plitost da chapir sco campagna en in onn electoral. BVG – nua perina? Las duas chombras s’avischinan en la refurma da la segunda pitga. Ier, mardi ha il Cussegl naziunal eliminà pliras differenzas tar la chombra pitschna. Il coc da la refurma è da sbassar l’uschènumnà Umwandlungssatz – per rumantsch tariffa da conversiun. Cun lezza tariffa calculeschan ins las rentas. La refurma prevesa da sbassar la tariffa da 6,8 % sin 6 %. Quai munta: Tgi che ha spargnà in chapital da BVG da 100 000 francs, survegn ­suenter la refurma ina renta da 6000 l’onn e betg pli 6800 francs. Puncto cumpensaziun per ina tala sperdita da renta èn las duas chombras uss era perina. 15 annadas duain suenter la refurma profitar da supplements per vita duranta – dentant sulettamain fin tar in chapital da vegliadetgna da 430 200 francs. Tgi che ha spargnà dapli, na survegn nagina cumpensaziun. Era perina èn las duas chombras, che 80 % da la paja duai esser assicurada en il BVG. Ina deducziun fixa a coordinaziun sco fin uss na duai quai betg pli dar. Differenzas restan per exempel tar la dumonda, tgi che duai tut esser ­assicurà tenor BVG. Il Cussegl dals chantuns less sbassar la sava sin pajas a partir da 17 000 francs l’onn. Il Cussegl naziunal less restar tar 22 050 francs. Il Cussegl dals chantuns ha ­tractandà damaun gievgia ina segunda lectura da la refurma da BVG. (fmr/vi)

Il december passà è cumparida en la chasa editura Haupt da Berna la monografia d’in utschè da caracter: il corv grond (tud. Kolkrabe, lat. Corvus corax). Autur da quel è Heinrich Haller. L’anteriur directur dal Parc naziunal svizzer n’ha betg scrit in cudesch scientific. A moda persunala e cun fotografias da bellezza purtretescha el l’utschè fascinant. Il cudesch dat en egl. Il frontispizi mussa, en grisch e nair, il protagonist en il sgol. Igl è ina da las bleras fotografias che l’autur ha fatg dal corv grond. La chasa editura Haupt da Berna ha edì in cudesch represchentativ da 248 paginas, cun bleras fotografias, cun cuverta dira, lià e betg culà. Heinrich Haller purtretescha cun quest product bibliofil il corv grond. Il suttitel è «Totenvogel-Götterbote-Tierisches Genie». Sco sch'el musass in rir L’anteriur directur dal Parc naziunal svizzer admira, observa e fotografescha dapi decennis ils gronds utschels nairs. En l’introducziun scriva Heinrich Haller ch’il cudesch na saja betg in’ovra scientifica, ed er betg ina monografia usitada dal corv grond. El saja bain scienzià, haja dentant vulì dar vinavant sias experientschas persunalas e subjectivas ch’el haja fatg cun l’utschè. «Il cudesch dat paisa a l’aspect estetic, ed er al puntg da vista ideologic», uschia Heinrich Haller. Il corv grond ha in cumportament social cumplex sumegliant a l’uman. Da principi è il cudesch in pledoyer per ina specia d’utschels ch’è stà in zic en concurrenza cun quel. En l’epoca da superstiziuns, strias e magia naira na fidavan ins betg d’animals intelligents. Perquai ha el interessà spezialmain, dapi il 19avel tschientaner, ils scienziads e biologs d’animals. Cun ses cudesch nov vul l’anteriur directur dal Parc naziunal mussar er la vart estetica, el fa quai cun bleras fotografias. Ins vesa il corv grond affecziunà sco pèrin, en sgols virtuos, cun sia cumparsa degna ed ils egls vivs. Sin intginas fotografias pari ch’el mussia in rir malizius. Accumpagnaders da fraudaders «In maletg di dapli che milli pleds», san ins leger en in trantertitel. I saja ina vaira sfida da fotografar corvs, conferma Heinrich Haller. Il corv grond saja fitg temelitg e na fidià betg a l’uman. La finala ha quel persequità durant tschientaners l’«utschè da la mort» e surlaschà ad quel ils cadavers (guarda box). Il cudesch è ina documentaziun da quest animal sbittà. Cun sias fotografias avischina Heinrich Haller lecturas e lecturs ad el. Dapi blers onns ha el ina affinitad per il corv grond. «El m’ha accumpagnà sin mia via da realisar projects da la biologia da selvaschina», scriva el. Cunzunt tar retschertgas en connex cun fraudaders ha el gudagn à la fidanza dal perin da Buffalora. Adina han quel ed auters corvs rendì attent el sin fraudaders. Quest perin ed auters cun num accumpagnan atras il cudesch. Da las prestaziuns cognitivas «Corvs gronds èn chaus perderts», sa Heinrich Haller. Il cudesch è ina avischinaziun ad ina animal selvadi intelligent. Heinrich Haller confirma quai. En ils differents chapitels raquinta el da las sentupadas cun ils perins da corvs gronds. Cun blera pazienzia ha el pudì integrar quels en sias observaziuns sur onns. El descriva il caracter dals utschels, lur moda da viver. En in chapitel preschenta el la populaziun en general ed en spezial quella da l’Engiadina. El descriva l’istorgia culturala e la relaziun ambivalenta che l’uman ha cun il «tgaper grond». Fitg clerifitgant è il text davart il context cun l’evoluziun. Il corv grond tutgi, ensemen cun schimgias e primats, balenas e papagagls, senza dubi tar ils schenis en il mund dals animals. Era il chaun ed il giat èn intelligents, dentant auter. Il corv grond ha capacitads cognitivas surprendentas. Mintgatant vegnia el descrit sco ‘primat cun plimas’, uschia Heinrich Haller. Quai ch’el scriva dal rest en l’introducziun, ch’i saja in purtret persunal e betg in cudesch scientific, tira el tras consequentamain: Mintgina e mintgin po suandar e chapir, ils texts en scrits en in linguatg popular. Cun fotografias magnificas dals protagonists. Il corv grond – curt e bun Il num scientific dal corv grond è Corvus corax. Igl è in commember da la vasta famiglia dals corvs (Corvidae) ed è derasà sin l’entir mund, cun excepziun dal sid da l’America dal sid, da la Grönlandia e l’Arctica. Las 120 sorts da la famiglia sa dividan en 25 specias. En l’Europa centrala ed en las Alps conuschain nus cunzunt corv champester, corv grisch, corv nair, cratschla, giazla e curnaglia. Il corv grond è vairamain il grond. El populescha tant las costas maritimas sco las autas muntognas. Sia grondezza è da cumparegliar cun in girun, las alas avertas èn 120-130 cm lungas, el paisa tranter 1 ed 1,5 kilos. En sia evoluziun ha il corv grond profità da la civilisaziun umana sco funtauna da nutriment. Gist perquai ha l’utschè nair er survegnì il num «utschè da la mort». Els han numnadamain sa laschà attrair dals champs da battaglia. En il temp dals Grecs, Romans enfin l’epoca modern-tempriva han els fatg urden cun ils morts, ins surlaschava ad els er persunas executadas. Il corv grond n’èn dentant ni suspectus ni privlus. Igl è in utschè intelligent cun cuntegnair social expressiv. In pèr resta ensemen blers onns e cua mintg’onn sin plontas u en la grippa. El sa nutrescha da vivonda ritga d’energia e grass, tant d’animals sco da plantas. Attractiv èn capiergnas e restanzas da vivanda.

Co translatar, sch’ins na sa betg la lingua da partenza? Dastgan ins insumma far quai? – Quellas ed autras dumondas èn sa tschentadas al lavuratori «Traversadas Litteraras» organisà venderdi passà da la Lia Rumantscha ensemen cun la Chasa da la translaziun Looren cun sustegn da la Fundaziun per la cultura Pro Helvetia. Il lavuratori è stà per uschedir il preludi per il festival LitteraturA Nairs da questa fin d'emna a Scuol. «Neolatin» è stà il tema da la scuntrada. La novavla «Traversada Litterara» è stada ina collavuraziun cun il festival LitteraturA Nairs che ha lieu mez mars. Quest onn s’inscuntran al festival poets e poetessas da linguas neolatinas lirichers e liricras rumantschs/as en furma da tandems interculturals. Era poesias èn vegnidas barattadas per las laschar translatar mintgamai en la lingua materna. Cun tschintg da quellas poesias s’han era ils participants e las participantas dal lavuratori «Traversadas Litteraras» occupà. «Igl è interessant da translatar ina giada en il context neolatin e betg tudestg – linguisticamain è quai pli natiral», manegia Gianna Olinda Cadonau da la Lia Rumantscha. Discussiuns animantas Venderdi a bun’ura en la Helferei a Turitg: Il lavuratori cumenza cun ina poesia portugaisa da Carlos Coelho. Attentamain taidlan las translaturas, ils schurnalists e las auturas che sa participeschan, in’audio cun sia recitaziun. Lura prelegian tuts e tuttas en roda in vers da la poesia tenor lur atgna translaziun – e gia cumenza la discussiun: Tge pled è il pli adattà? Duessan ins sa tegnair uschè bain sco pussaivel a l’original u pon ins era far interpretaziuns libras? «Mai fascinescha ch’i na dat betg ina traduc­ziun definitiva, mabain pliras opiniuns – ins emprenda adina insatge nov», di il participant Dumenic Andry. «Und damit, mes chars, müssen wir weitergehen zum nächsten Gedicht!», sblatscha Ruth Gantert, manadra da la redacziun ‹viceversa literatur›, translatura e la moderatura da l’occurrenza, tuttenina ils mauns. Ussa duess in’ovra ladin dolomitana vegnir discutada. Nova scolaziun per scriver litterar Per far appetit datti avant gentar intginas bunas novitads. Tranter auter preschenta Gianna Olinda Cadonau ina nova furmaziun da scriver litterar en furma da plirs moduls che duai cumenzar l’onn 2024. «Davent in tschert punct na profiteschan ins betg pli, sch’ins fa ina tala scolaziun en in’autra lingua che quella ch’ins scriva», declera Gianna Olinda Cadonau. Perquai duai uss pia era dar ina furma­ziun rumantscha. Translatar cun agid da punts – è quai lubì? Il suentermezdi vai gist vinavant. Trais ulteriuras poesias en talian, catalan e galizian stattan sin il program. Quellas vegnan analisadas en trais gruppas e silsuenter discutadas en il plenum. «La lavur en la gruppa pitschna m’ha plaschì fitg bain – quai è stada la part la pli intensiva», manegia il participant Toni Vinzens.Tenor el dastgan ins translatar d’ina lingua da partenza ch’ins na sa betg – ozendi saja quai bain pussaivel cun tut las pussaivladads electronicas. Da quest’opiniun è era Gianna Olinda Cadonau. «Il cas ideal fiss natiralmain che la persuna che translatescha sa fitg bain omaduas linguas – la realitad è però in’autra tar linguas minoritaras.» I saja pia necessari da translatar cun agid da punts – sche tuts e tuttas sajan d’accord, saja en urden da far quai era a moda professiunala. Proximas «Traversadas litteraras» La fin annunzia Gianna Olinda Cadonau anc il proxim lavuratori. Quel tracta d’in project pilot: Mintg’onn publitgescha l’Uffizi federal da cultura extracts da las ovras premiadas da quel onn – per tut las linguas naziunalas, danor per rumantsch. Durant las proximas «Traversadas litteraras» duain per l’emprima giada intgins extracts da las ovras da l’onn passà ve­gnir translatads per rumantsch e publitgads online. Quai vegn franc puspè a procurar per discussiuns davart muntadas da pleds ed interpretaziuns. Discussiuns animantas a las "Traversadas litteraras" da venderdi passà - en vista al festival LitteraturA Nairs. Discussiuns animantas a las "Traversadas litteraras" da venderdi passà - en vista al festival LitteraturA Nairs. Discussiuns animantas a las "Traversadas litteraras" da venderdi passà - en vista al festival LitteraturA Nairs. Discussiuns animantas a las "Traversadas litteraras" da venderdi passà - en vista al festival LitteraturA Nairs.

Cuntenta ses jau davos maisa. Oz datti mes solver preferì: turtettas da ris. Jau sun anc in zic stancla, perquai che jau sun puspè vegnida dasdada la notg. Quai capita savens qua: U pervi da la musica en la bar visavi u perquai che noss chaun da guardia giappa u pervi dal chant da la damaun en la moschea. Suenter solver sortin nus da la chasa. L’um da guardia ma dat il cudeschet, nua che nus avain d’indi-tgar las uras cura che nus partin e cura che nus returnain a chasa. Alura ma met jau sin via a pe cun duas autras mattas per ir en la canorta, nua che jau lavur. En il fratemp enconusch jau gia bain la via. Jau giaud d’avair ina vista sin ils culms qua ad Arusha, muntognas che ma fan sentir dachasa. La via è oz plain lozza, perquai ch’i ha pluvì la davosa notg. «Guarda, quest giat avain nus gia vesì ier!», di ina da tschellas mattas e mussa cun il maun. Davos nus aud jau duas dunnas a scutinond per swahili. Jau salid in mattet che nus inscuntrain quasi min-tga di. «Jambo sisters!» («Hallo soras»), cloma in giuven che passa. La glieud en la Tansania ma pledenta savens cun «sister». «Mama» sun jau vegnida numnada mo ina giada enfin ussa. Nus arrivain sin ina sort via principala ed ussa ves jau gia il bajetg da la canorta. «Happy Daycare» è scrit sin la fatschada. Jau entrel e ditg bun di als uffants. Els stattan en rudè e chantan ina chanzun cun la manadra. Jau pens a mes emprim di qua en la canorta. Sco emprim pensum m’aveva la manadra suppli-tgà da chantar ina chanzun. In zic perplexa aveva jau lura cumenzà cun «If you’re happy and you know it clap your hands ...» – En il fratemp enconusch jau intginas chanzuns d’uffants en-glaisas. In mattet ri e mova ses mauns sco sch’el sunass ina trumbetta, cura ch’el ma vesa. Quai fa el mintga di, sch’el ma vesa, dapi che jau al hai mussà quai l’emprim di. Mintgatant èsi pli simpel da discurrer cun mauns e pes – quai hai jau vairamain emprendì qua. Tranter far exercizis da scriver, chantar e far termagls datti ina marenda. Ils uffants survegnan ina sort porridge – jau in té ed in paunin. Tge ch’il té cuntegna tut na sai jau anc adina betg, el gusta però extrem bain. Suenter pausa dastg jau ir giuadora sin la plazza da gieus cun intgins uffants e lura èsi bainprest temp per il gentar. Era jau survegn «ugali» – ina sort buglia or da farina da tirc, però nagut da baiver. Jau sun leda e ma turpegel il medem mument. Ier aveva jau survegnì in curius latg da consistenza spessa. Era sche jau hai empruvà da betg laschar sentir insatge, ha la manadra probablamain tuttina realisà che quel latg na ma gustava betg propi. Cura ch’ils uffants van a far la sien da mezdi ditg jau adia. L’autra matta che lavura en la canorta ed jau sortin. Enavos sin la via principala empustain nus in «tuktuk» per ir en citad. Nus ans vulain inscuntrar cun tschellas mattas ed ina coordinatura per ir a mar-tgà. Sin via ponderesch jau gia tge souvenirs che jau vi cumprar. Tgi sa, sch’i ma gartegia oz meglier da mar-tgadar che la davosa giada?­ Laura Schütz (20) ha passentà la primavaira da l’onn passà in mais en Tansania, nua ch’ella ha fatg intginas uras lavur voluntaria per di e nua ch’ella ha scuvrì il pajais. Ella ha lavurà en ina canorta ad Arusha. Durant quest temp ha ella vivì en ina chasa cun auters giuvenils e giuvenilas da l’entir mund. En questa columna ha ella raquintà dad in da ses dis en Tansania – damaun suonda ina enumeraziun cun chaussas ch’ella ha emprendì en quel pajais. La marenda en canorta en Tansania, nua che la columnista Laura Schütz aveva lavurà durant il 2022.

1. Sch’ins ha gia purtà ils medems flip-flops quasi mintga di durant in mais, rumpan els insacura. 2. Per empustar il dretg «dala dala» (bus) èsi da guardar sin las colurs da las sdrimas malegiadas sin il vehichel e da far attenziun a las regiuns ch’il chauffeur cloma. 3. Co sa cumportar en in «dala dala»: A. Betg star en pe, sche nova glieud entra. Alura ristgan ins da perder l’agen sez e na po forsa betg pli seser. Stuair star en pe durant ch’il «dala dala» va n’è betg legher. – B. Dar adatg da betg pitgar en il chau. – C. Pajar cun «pi­tschna» munaida – i n’è betg garantì ch’ins surve­gnia enavos il rest. 4. Durant conversaziuns poi dar interessantas midadas da tema: Sin decleraziuns davart la natira po per exempel suandar la dumonda sch’ins saja gia maridada. 5. Sch’i scruschigna durant la notg en il stgarnuz cun spagnolettas da la cunabitanta, pudessi esser perquai ch’el cuntegna in ratun. 6. Durant chavaltgar sin in chamel èsi da sa tegnair extrem bain. Cunzunt cura che l’animal stat si e stat giu, ballucchi fitg. 7. Café na ma gusta betg, gnanc en in pajais nua ch’i dat plantas da café. 8. Las bananas en Tansania gustan bler meglier che quellas ch’ins po cumprar en Svizra. Biera da bananas n’hai jau però betg gugent. 9. Sch’ins mangia ensemen cun ils vegls dal pievel da Maasai na duess ins betg dumandar, sch’ins po dar las restanzas da la maglia als chauns. Quai pudess vegnir chapì sco sch’ins avess pli gugent chauns ch’uffants, perquai ch’ils uffants vegnissan tar ils Maasai en roda avant ils chauns da mangiar. 10. «Vuls festivar tes anniversari a moda africana?» – Sin questa dumonda suonda ina sadella d’aua sur il chau. 11. Simplamain respunder per rumantsch, sch’ins n’ha betg gust da discurrer cun vendiders a la riva a Sansibar – quai è ina buna soluziun. Ins na duai lura però betg far il sbagl da discurrer cun la medema vendidra englais il proxim di. 12. I na dat betg mo mustgins, mabain era peschs-mustgins, ch’èn medem stentus. 13. «Pole» munta «perstgisa» per swahili. «Pole pole» na munta però betg «perstgisa perstgisa», mabain «plaun». 14. Far amogna ad in guid a Sansibar las restanzas da pizza è flot – quai na duess ins dentant betg far durant Ramadan. 15. In viadi cun in «piki piki» (moto) ballucca fitg. Seser si en trais n’è betg exnum ina buna idea. 16. Far sezza fieu è difficil e pretenda ina buna coordinaziun, perquai ch’ins sto far dus moviments differents cun il maun sanester e cun il dretg. 17. Buttiglias da plastic n’èn betg lubidas, sch’ins fa ina spassegiada al punct da partenza per la ­viandada sin il Kilimanjaro. Ultra da quai ston ins far attenziun da returnar puspè al «gate» avant las 17.00, uschiglio ston ins anc pajar la summa da viandar per il proxim di. 18. Sch’ins na chatta betg las ballas da bigliard, pudess il chaun avair zuppà questas en l’iert. 19. In kilogram fritgs da la planta da baobab è extrem bler. Sch’il vendider ha gia pasà giu quest quantum n’èsi betg pussaivel da far cler ch’ins na vul tuttina betg tant. 20. Sch’ins cumpra memia blers souvenirs ristgan ins da stuair pachetar danovamain sin la plazza aviatica. Sche la cusadira da la cofra rumpa lura, ston ins suttascriver in formular spezial ch’ins saja conscienta che la cusadira è rutta. Laura Schütz (20) ha passentà la primavaira passada in mais en Tansania, nua ch’ella ha fatg intginas uras lavur voluntaria per di – e nua ch’ella ha scuvrì il pajais. Ella ha lavurà en ina canorta ad Arusha. Durant quest temp ha ella vivì en ina chasa cun auters giuvenils e giuvenilas da l’entir mund. En la columna dad ier ha ella descrit in di en Tansania. In martgà en Tansania.

Il Grischun è il chantun da la Svizra ch’è pertutgà il pli fitg da la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas. Il Forum d’economia dal Grischun ha gia l’atun passà proponì mesiras per dar cuntrapaisa a quella situaziun. La FMR ha discurrì cun Maurus Blumenthal, il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn davart las mesiras ch’èn las pli urgentas. Il chantun Grischun ha propi ina schletta prognosa per ils proxims dus decennis puncto persunal. Persunal vegn a mancar en tut ils secturs. Era cun las forzas qualifitgadas na vesa quai betg or bain. Quai mussan igl index da persunal qualifitgà da l’onn 2021 da la Cussegliaziun d’economia da Basilea e la prognosa davart il svilup demografic enfin l’onn 2050 da l’Uffizi federal per statistica. Gia l’atun passà aveva il Forum d’economia dal Grischun infurmà a basa d’ina retschertga ch’il Grischun vegnia ad avair ina mancanza da 30 000 forzas da lavur enfin l’onn 2040. Per Maurus Blumenthal, il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, èn las mesiras proponidas fitg bainvegnidas. FMR: Tge fa l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn sco uniun tetgala dal commerzi grischun cunter la stgarsezza da persunal? Maurus Blumenthal: Per nus è la mancanza da persunal in impurtant punct. Bleras interpresas dumognan questa sfida. I vegn automatisà adina dapli er en fatschentas pitschnas e mesaunas. Tenor il Forum d’economia grischun èsi impurtant che la fiera da plazzas dal maun public na concurrenzeschia betg memia fitg quella da las interpresas privatas. Quest equiliber avain nus cuntanschì sin basa politica pli u main cun la revisiun da la lescha chantunala da persunal. Plinavant ans essan nus engaschads per meglras cundiziuns per la cumpatibilitad da professiun e da famiglia en connex cun la revisiun da la lescha chantunala correspundenta. E tar la proxima revisiun da la lescha da taglia sto la populaziun che lavura vegnir distgargiada per ch’il Grischun daventia pli attractiv sco lieu da lavur. La mancanza da persunal e forzas qualifitgadas stat ultra da quai er en stretg connex cun la planisaziun territoriala. Las vischnancas che vulan duain pudair sa sviluppar er en l’avegnir. Nus duvrain spazi d’abitar per nossas forzas da lavur. Ils proxims onns van las grondas annadas dals babybomers en pensiun. Ins saveva gia daditg ch’i possia dar quella situaziun da mancanza da persunal. Daco vegn ins pir uss alerta e propona mesiras? L’emigraziun è in vegl fenomen dal Grischun sco regiun periferica. Igl è uschia che avant 20-25 onns n’han ins betg cumbattì uschè fitg l’emigraziun da forzas da lavur grischunas ch’èn idas giu la Bassa. Ins na dastga dentant betg emblidar ch’igl ha er dà autras fasas sco per exempel quella durant ils onns 1990 ch’i deva dapli dischoccupads. Lura avevan nus memia paucas plazzas da lavur e memia paucas plazzas d’emprendissadi en il Grischun. N’han ins betg spetgà memia ditg? Ins na dat betg tanta prioritad als problems ch’èn lunsch davent. Forsa han ins pensà da dumagnar quest problem ed ussa èsi vegnì mender che spetgà. Far il meglier or da la situaziun uss è nossa devisa. Quai vul dir, il chantun Grischun sto exnum daventar pli attractiv sco chantun d’abitar e lavurar per famiglias giuvnas. Quai succeda cun cundi­ziuns attractivas d’abitar. Pertge na pon ins betg stuppar las rusnas da la mancanza da persunal cun ir per forzas da lavur en l’exteriur? Quai faschain nus gia oz. Per exempel en l’Engiadin’Ota è quai la pratica en bleras branschas. Senza cunfinaris avess l’Engiadin’Ota in problem nunditg. La branscha da construcziun recrutescha gia daditg en l’exteriur, cunzunt en l’Italia u il Portugal. Datti era cunfinaris en autras regiuns? Ils cunfinaris en er in tema actual a Cuira e conturn. A Tusaun èn ins vidlonder da ponderar co ch’ins pudess tegnair avert il Pass dal Spleia sur l’enviern per pussibilitar a persunas da l’Italia vegnir tar nus a lavurar. Per eliminar la stgarsezza da persunal è quai dentant be ina pussaivladad. En l’Engiadina Bassa na vegnan per exempel betg pli tants cunfinaris perquai ch’il Tirol dal Sid ha augmentà las pajas ed igl è daventà pli attractiv da lavurar a chasa. Perquai stuain era nus en il Grischun vegnir pli ­attractivs. La dumonda è era quanta migraziun che nus vulain. Questa dumonda politica vegn actuala ils proxims 20 onns. Directivas impurtantas L’atun passà ha il forum d’economia grischun publitgà 30 mesiras per mitigiar la situaziun da mancanza da persunal e da forzas qualifitgadas en il Grischun. Qua las direcziuns da las mesiras: Occupar persunas en la vegliadetgna da pensiun ed evitar ch’ils babyboomers van dal tut en pensiun. Motivar la generaziun giuvna cun novs models da temp da lavur, novas structuras da manar, novas culturas d’interpresa. Trair a niz il potenzial da las dunnas – meglierar cumpatibilitad da professiun e famiglia per exempel cun structuras dal di. Gudagnar persunal cun in’auta qualitad d’abitar. Trair a niz forzas da lavur da stadis terzs. Reducir ils plazs da lavur cun digitalisaziun, adattaziuns dals models d’affar ed – en il mender cas – outsourcing. Forzas da lavur mancan dapertut Ils proxims 20 onns vegn il chantun Grischun ad esser pertutgà fitg ferm da la mancanza da forzas da lavur. En discurs cun la FMR di il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, Maurus Blumenthal, nua ch’el vesa il basegns d’agir. Martin Gabriel/FMR L’economia ed il commerzi dal Grischun sa drizzan a la politica che stoppia tractar cun dapli prioritad il problem da la mancanza da persunal. Il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e commerzi, Maurus Blumenthal di en discurs cun la FMR, che tut ils acturs stoppian collavurar en l’avegnir pli fitg sch’ins veglia ch’il Grischun daventia pli attractiv sco lieu da lavur. Tenor Maurus Blumenthal èsi impurtant che la fiera da plazzas dal maun public na concurrenzeschia betg memia fitg quella da las interpresas privatas. «Nus ans engaschain er per ina meglra cumpatibilitad tranter professiun e famiglia. E tar la proxima revisiun da la lescha da taglia sto la populaziun che lavura vegnir distgargiada per ch’il Grischun daventia pli attractiv sco lieu da lavur.» Il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, Maurus Blumenthal di er, ch’il cumbat cunter la mancanza da persunal en il Grischun saja in pensum da generaziuns. Maurus Blumenthal, directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn

Tut è pront per ina patgifica saira, la tschaina è dustada giu da maisa, la vaschella è en la maschina e vus as legrais gia da guardar in film. Igl è mo pli da metter in davos magiel en la maschina … e clirrr! Il magiel croda or da maun, per terra, en milli tocca, tocca gronda e pitschna. In desaster! L’emprim tip: dar ina brava blastemmada per vegnir liber da las agressiuns. – Il segund tip: trair en stgalfins, per betg chaminar sin ina stgaglia da vaider. – Ma lura vegn il terz tip, il tip ultimativ, verifitgà dapi divers onns. Tuttas e tuts sa dumondan numnadamain en ina tala situaziun: nua ir pomai cun tut quellas stgaglias da vaider. Co metter quellas en il rument senza che las stgaglias taglian si il satg? Ok, la tocca pitschna tschitscha si il tschitschapulvra. Ma la tocca gronda u mez gronda? Il BFU, il Post da consulta-ziun svizzer per la prevenziun d'accidents – damai l’autoritad federala er per magiels ruts – cusseglia da pachetar quellas stga-glias pli grobas en gasettas e da bittar gasettas e vaider en il rument. Ma quai èn tgutgarias! I dat in bler meglier tric. Il proceder: Ir vi da la frestgera e prender ora in tetrapac da latg u da suc d’oranscha gist snizzà. Baiver ora tut il latg/suc ubain derscher il liquid en ina cria. Lura tagliar avert sura la stgatla. Emplenir il tetrapac vid cun tut las stgaglias grondas e mez grondas. Serrar sura cun rudlar giu l’ur ubain fixar cun in tatgader – e davent en il rument. Dal rest, sche vus n’avais betg ina stgatla da latg, lura funcziuni er detg bain cun ina butti-glia da plastic da latg. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Ina stgatla da latg emplenida cun stgaglias da vaider.

Tschel di hai jau legì in artitgel en ina gasetta da purs. Quai era in purtret dad in’artista. Susan von Aarburg da Benken è pictura artista e na malegia betg mo sin taila u palpiri, mabain er sin chaussas. Ses pli nov project è in butschin da puschina. L’artista sa deditgescha à l’art figurativ. Oravant tut al picturar vatgas, andas, capricorns u era chauras. Sin la gloriusa idea da decorar cun in bel sujet da vatgas il butschin da puschina è ses um vegnì. Susan von Aarburg dissegna en colurs da la natira u er en colurs tenor ses gust. Il butschin da puschina da ses um decorescha per exempel ina vatga blaua. Quai ord il simpel motiv che l’uder da puschina è blau. Ed uss pudais vus dumandar tge ch’è propi mes tip dad oz? Mia proposta fiss da decorar tut ils butschins da puschina da la Rumantschia cun bels dissegns d’artistas ed artists. Quai po er esser dals pli pitschens, per exempel d’ina classa da scolina u classa primara che po far insaquantas uras da dissegn sin il bain puril. Jau m’allegrel da vesair ils resultats. Art sin il butschin da puschina - ina bella idea. Foto Susi Rothmund Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Claudia Cadruvi/FMR Uss sto era il Cussegl federal prender posiziun davart ils territoris rumantschs «sparids». L’Uffizi federal da statistica aveva communitgà la fin da l’onn passà che Surses e la Muntogna da Schons tutgan tar il territori tudestg. Stefan Engler pretenda pled e fatg – e cunzunt che la Confederaziun sa cuntegnia auter en l’avegnir. Il cusseglier dals chantuns ha inoltrà il glindesdi ina interpellaziun. Cun lezza giavischa el ch’il Cussegl federal s’exprimia tar la cuntraversa che l’uffizi da statistica ha evocà. E la Confederaziun duai resguardar en l’avegnir las particularitads linguisticas dal Grischun, uschia il politicher da l’Allianza dal Center. Ils territoris linguistics duain esser nudads sin las chartas da l’uffizi da statistica uschia ch’i correspundian cun las linguas uffizialas dal Grischun, pretenda Stefan Engler. Divergenzas sin fundament da l’elevaziun statistica possian vegnir nudadas sin ina segunda charta accumpagnanta. Plinavant duai vegnir fatga ina broschura che preschentia la situaziun linguistica en il Grischun. La broschura duai mussar las linguas uffizialas da mintga vischnanca e tge linguas ch’ils abitants discurran. Per la publicaziun da questa broschura duai l’uffizi da statistica collavurar cun il chantun Grischun. Ils 27 da december aveva l’uffizi da statistica communitgà ch’el dumbria Surses e la Muntogna da Schons tar il territori tudestg e betg pli tar il rumantsch. Plinavant ha l’uffizi publitgà ina nova charta cun ils territoris lin­guistics. Sin lezza figureschan be pli vischnancas da la Surselva e vischnancas en l’Engiadina sco vischnancas rumantschas. L’entir Grischun Central, ma era vischnancas da l’Engiadina’Ota sco per exempel Zuoz èn marcadas sco territori tudestg. «En il Grischun e particularmain en las vischnancas pertutgadas ha questa communicaziun chaschunà nunchapientscha ed indignaziun», scriva Stefan Engler en sia interpellaziun. «Quai cunzunt perquai che las duas vischnancas tutgan tenor la lescha da linguas dal Grischun e tenor la realitad vivida propi tar il territori rumantsch.» La charta che l’Uffizi da statistica federal haja designà tenor sias atgnas evaluaziuns statisticas chaschunia interpretaziuns sbagliadas en connex cun il dretg liant da lingua en las regiuns pertutgadas. Ina tala «communica­ziun nundifferenziada» fetschia donn a las stentas da mantegnair e promover il rumantsch. En il futur stoppian chartas che mussian ils territoris da lingua exnum resguardar las particularitads grischunas.

Gonda – in quartier da Mustér – era pli baud ina gronda zona d’industria. Là vegniva resgià, mieut farina ed era mess en funcziun in fallun cun agid da la forza da l’aua dal Rain d’Acletta. Ed i deva anc in auter manaschi ch’era dependent da questa forza: la stgarsinaria da la famiglia Desax. Quest manaschi è en funcziun anc oz. Dapi 1947 funcziunan las maschinas da stgarsinar dentant cun electricitad. Cun la chanalisaziun dal flum è l’era da forza da l’aua ida a fin per quest manaschi. Las maschinas èn restadas las medemas, ellas èn simplamain vegnidas cumplettadas cun in motor electric che procura dapi lu per la tracziun. Las maschinas che procuran anc oz per la lavur da stgarsinar la launa – surtut da nursas – èn pli che 170 onns veglias. Sco ch’ins po leger en in artitgel en las Annalas da 1985, èn ellas vegnidas installadas a Gonda enturn 1850. Ellas eran vegnidas retratgas da la Germania e gia lu eran ellas occasiuns. Durant blers onns è vegnì lavurà a Gonda sin quatter maschinas da stgarsinar, uss èn anc duas en funcziun e da vesair en il manaschi. I po dir che la stgarsinaria a Mustér saja la pli veglia en Svizra. Sa mantegnida enfin il di da oz è pli u main l’infrastructura da pli baud sco per exempel la roda d’aua veglia. Ma lura era la gronda roda dentada che manava la forza da la roda da l’aua cun agid da tschintas sin las maschinas da stgarsinar. La «Stgarsinaria de Sax» elavurescha anc oz launa per clients pitschens. Ella è dentant er in manaschi da demonstraziun. Persunas che vulan visitar la stgarsinaria e sa persvader da la lavur vi da la launa pon s’annunziar tar Roland Desax per telefon 079 561 10 51. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Roland Desax en sia stgarsinaria a Mustér/Gonda.

Gia cun pliras occasiuns è vegnì fatg ils davos mais la cumparegliaziun tranter il wildwest ed il chantun Grischun – betg en connex cun embrugls da cartels, mabain en connex cun ovras solaras. I regia numnadamain in pitschen «rush» tranter Tschamut e Lü. En plirs lieus dal Grischun vegnan discutads projects, visiuns ed ideas per implants fotovoltaics. Il stausch per l’offensiva solara han dà la guerra en l’Ucraina, la midada dal clima ed ina previsibla stgarsezza d’energia. La Svizra duvrass ils proxims decennis var 40 uras terawatt dapli energia. La politica ha perquai reagì ussa pli spert, suenter che la Svizra n’è betg stada piuniera en quest champ. Il parlament ha deliberà l’onn passà en tutta prescha ina sort plan d’acziun per promover e sustegnair novs e gronds implants fotovoltaics en zonas libras alpinas – apunta era en il Grischun. Dapi quella decisiun federala creschan ils projects sco bulieus or da la terra. Però nua ch’i va svelt, sa tschentan era svelt dumondas: Nua vegnissan insumma en dumonda tals implants? Tgi investescha? Èn grondas ovras fotovoltaicas insumma rentablas? E tge din las organisaziuns per la protecziun da la natira? Pudessan entiras vals solitarias vegnir emplenidas cun panels solars? E tge tenuta ha atgnamain il chantun Grischun en connex cun quest «rush»? L’emissiun «Trend» dad SRF ha tematisà ils 1. da mars 2023 exact quellas dumondas. Il titel da l’emissiun è «Energie-Bonanza in den Schweizer Alpen». Il redactur Klaus Ammann va en tschertga da respostas – tar uffizis, interpresas d’energia, organisaziuns ambientalas ed experts. Ed il redactur dat cun sia retschertga ina fitg buna survista da las discussiuns e dumondas en connex cun il «rush solar». Tgi che vul tadlar l’istorgia da wildwest «Energie-Bonanza in den Schweizer Alpen», po far diever da quest link: https://www.srf.ch/audio/trend/energie-bonanza-in-den-schweizer-alpen?id=12344098 Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In implant solar.

Claudia Cadruvi/FMR Il mars nominescha la regenza duas persunas per il cussegl d’administraziun da la Repower. L’elecziun succeda il matg entras ils acziunaris da l’interpresa d’energia. Las duas novas persunas en il cussegl d’administraziun pon quintar mintgina cun indemnisaziuns da 90 000 francs l’onn. Questa summa han tenor rapport da gestiun era Claudio Lardi e Martin Schmid survegnì ils ultims onns da la Repower. Ils dus represchentants dal chantun demissiuneschan pervi da la limitaziun dal temp d’uffizi. Omadus èn anteriurs cussegliers guvernativs. Pertutgant lur successiun datti in tschuat dumondas avertas. Èn lur successurs puspè anteriurs regents? U mida il chantun sia pratica dad occupar quests mandats? Sin talas dumondas da la FMR n’hai dentant dà naginas respo­stas da l’uffizi chantunal responsabel – malgrà las novas reglas da transparenza en questas proceduras da nominaziun. Gnanca quantas annunzias ch’i haja dà less il chantun tradir. Il schaner ha il Departament d’infrastructura, energia e mobilitad (DIEM) numnadamain scrit ora ils dus mandats. Fin ils 10 da favrer han interessents pudì inoltrar lur annunzias. Dapi l’entschatta da quest onn èn en vigur novas disposiziuns ch’obligheschan il chantun dad occupar tals posts en ina procedura «averta e transparenta». Ma dapli che quai ch’è stà scrit en l’inserat publitgà, na communitgescha il DIEM per il mument betg. El di gnanca cura che la regenza decida precis tgi nominar. Oriundamain n’èn tals mandats betg stads scrits ora publicamain. L’administraziun chantunala, respectivamain la regenza, ha mintgamai tschertgà sezza persunas adattadas per cussegls d’administraziun en las ovras idraulicas nua ch’ella aveva participaziuns. Pli baud eri perfin usit che cussegliers guvernativs en uffizi han occupà tals posts. Uschia ha era Martin Schmid survegnì gia durant ses temp sco minister da finanzas in sez en il cussegl d’administraziun da la Repower. Da surpigliar tals mandats durant il temp d’uffizi n’è oz però betg pli lubì. Cun ina indemnisaziun da 90 000 francs l’onn èn ils dus mandats da la Repower segir ils pli lucrativs che la regenza grischuna po occupar ed uschia sa tracti d’ina dumonda in pau delicata. Tgi che la regenza nominescha vegn enconuschent sin il pli tard l’entschatta avrigl. Lura infurmescha la Repower numnadamain ses acziunaris davart la demissiun da Martin Schmid e Claudio Lardi e dat en il medem mument era enconuschent tgi che la regenza ha nominà sco successurs. Il chantun grischun posseda 27 pertschient da las aczias da la Repower ed ha il dretg sin dus da set sezs en il cussegl d’administraziun. La regenza po dentant be far las nominaziuns, l’elecziun sco tala succeda entras ils acziunaris a la radunanza generala dals 17 da matg. Era durant l’ultima sessiun dal Cussegl grond èn ils sezs chantunals tar la Repower stads tema, numnadamain durant la debatta davart las pensiuns dad anteriurs cussegliers guvernativs. Suenter il temp d’uffizi han lezs da bun ina pensiun d’enfin 110 000 francs l’onn per vita duranta. Il Cussegl grond ha decidì ch’i dovria qua ina midada ed ina soluziun pli moderata en l’avegnir. Durant questa debatta han plirs deputads remartgà che anteriurs cussegliers guvernativs profiteschian, sper la pensiun generusa, era da mandats bain-pajads sco quel da la Repower. Igl è per part vegnì crititgà che la regenza conceda tals mandats ad anteriurs collegas. Quai pudess era quest onn puspè esser il cas. Gist sortì da la regenza èn Mario Cavigelli e Christian Rathgeb. Els èn omadus candidats ch’avessan las qualificaziuns per surpigliar il mandat tar la Repower. Mandat lucrativ per 90 000 francs I sa tracta dals sezs probabel pli lucrativs ch’il chantun po occupar – ils dus sezs en il cussegl d’administraziun da la Repower. Martin Schmid e Claudio Lardi han ils ultims onns gì quests mandats e demissiuneschan quest onn. La regenza sto nominar uss successurs. Igl è ina nominaziun delicata che ha procurà per inqual remartga en la sessiun da favrer dal Cussegl grond. Il chantun posseda 27 pertschient da las ac­zias da l’interpresa d’energia Repower e po perquai occupar dus dals set sezs en il cussegl d’administraziun. Fin uss èn quests sezs per il solit vegnids occupads dad anteriurs cussegliers guvernativs – pli baud perfin da cussegliers guvernativs en uffizi. Mida il chantun uss questa pratica? Sin questa ed autras dumondas n’ha la FMR survegnì naginas respostas dal Departament d’infrastructura, energia e mobilitad (DIEM). Lez ha scrit ora il schaner ils dus mandats. Interessents han pudì s’annunziar fin ils 10 da favrer. Gnanca quantas annunzias ch’i ha dà, n’ha il DIEM vulì tradir. La nominaziun vegn en mintga cas observada cun interess, en l’ultima sessiun dal Cussegl grond l’han menziunà gist plirs deputads. Delicata è la nominaziun betg mo pervi da l’indemnisaziun da 90 000 francs l’onn, mabain era perquai che la regenza decida, sche anteriurs collegas, per exempel Mario Cavigelli u Christian Rathgeb, survegnan il mandat lucrativ – u betg. Dapi l’entschatta da quest onn èn las reglas per reparter tals mandats dal chantun tar ovras idraulicas pli severas. Il chantun sto far quai en ina procedura «averta e transparenta». Perquai èn ils mandats era vegnids scrits ora publicamain cun las pretensiuns per las qualificaziuns ed experientschas necessarias. (fmr/vi)

Oz datti sin l’entir mund manifestaziuns per l’egualitad tranter las schlattainas. Ils 8 da mars vegn celebrà sco Di internaziunal da la dunna. En Svizra datti dentant anc in segund di da dunnas, ils 14 da zercladur. Esther Hug da la Centrala grischuna da dunnas declera daco e dacum. Il Di internaziunal da la dunna existia dapi passa tschient onns, di Esther Hug. «Ils 8 da mars 1857 han lavureras da textilias fatg chauma a New York per meglras cundiziuns da lavur ed ina meglra paja.» Suenter saja quel di s’etablì sco Di internaziunal da la dunna. Il 1911 hajan per l’emprima giada era protestà dunnas en Svizra ils 8 da mars. Lura gievi quai anc per il dretg da votar per las dunnas, di Esther Hug. Cunzunt ils sindicats mobiliseschian mintgamai quel di per pretender pajas u cundiziuns da lavur egualas per las dunnas. Ils 14 da zercladur però vegnia celebrà en Svizra sco Di da chauma da dunnas. L’emprima giada saja quai capità 1991 sut il motto «Wenn Frau will, steht alles still». Lez onn sajan tschientmillis dunnas da tuttas partidas idas sin via u hajan fatg chauma, di Esther Hug. Quai saja stà exact diesch onns suenter ch’il pievel avevi acceptà l’artitgel d’egualitad en la Constituziun. «Ma perquai ch’igl è strusch sa midà insatge entaifer quels diesch onns, han las dunnas fatg chauma.» 28 onns pli tard, il 2019, hai puspè dà ina gronda chauma da dunnas. «Dapi lura celebreschia il collectiv feministic da dunnas mintg’onn ils 14 da zercladur cun protestas. Durant omadus dis fetschian las dunnas acziuns per l’egualitad, per ils medems dretgs, per pajas egualas – i sa tractia simplamain da duas differentas datas, di Esther Hug. Ils 14 da zercladur è il Di da chauma da dunnas ed ils 8 da mars è il Di internaziunal da la dunna.

En il Grischun en las vischnancas responsablas per il provediment d’aua. Il chantun pretenda dals provediders ina documentaziun co prevegnir ad ina mancanza urgenta dad aua. Per exempel sche l’aua è stgarsa en consequenza da sitgira. In scenari actual era per la vischnanca Lumnezia. «Il provediment d’aua è chaussa da las vischnancas», pon in leger sin la pagina da l’Uffizi per natira ed ambient. Dal tuttafatg na surlascha il chantun dentant betg l’aua da niz a las vischnancas sco quai ch’il schef da l’Uffizi per natira ed ambient, Remo Fehr explitgescha. «Nus analisain per las vischnancas la qualitad da l’aua.» Il chantun ha era elavurà en consequenza da la lescha per la protecziun da la populaziun dal 2015 in concept per segirar il provediment d’aua en situaziuns d’urgenza. Situaziuns d’urgenza dettia bleras sco ch’ins po leger en il concept chantunal. Ellas tanschan da donns da lavinas e bovas via interrupziun dal current, enfin sabotascha e sitgira. Naiv e plievgia mancan E gist la mancanza actuala da precipitaziuns ha intimà il mainagestiun da la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna,Thomas Egger, da pretender ina strategia federala per manischar il diever da l’aua. El ha ditg a radio SRF ch’il basegn per aua saja grond e sche l’aua saja stgarsa stoppian ins coordinar co e nua duvrar ella. Remo Fehr è da l’avis ch’il chantun Grischun saja sin ina buna via cun ses concept per situaziuns d’urgenza. Exact 370 povediders d’aua èn responsabels en il Grischun che l’aua da niz e da stizzar incendis culia regularmain, per regla giascha il provediment en mauns communals. «Nus pretendain dals gronds povediders d’aua ina documentaziun co ch’els prevedan da segirar il provediment en cas d’urgenza.» Remo Fehr fa attent ad in tool a disposiziun per elavurar la documentaziun. «Via quest tool pertschaivan ils provediders nua e co ch’els pon meglierar il provediment en cas d’urgenza.» La plipart da vischnancas ed ulteriurs provediders publics ubain privats han gia elavurà la documentaziun u èn sin buna via, sco Remo Fehr di. Tuts provediders d’aua n’han dentant betg cuntanschì la limita da temp fin l’onn 2022 che la lescha ha concedì per inoltrar la documentaziun. La stgarsezza en Lumnezia Sco tar ulteriuras vischnancas grischunas è il provediment d’aua er in tema tar la vischnanca Lumnezia, sco quai ch’il president communal, Daniel Solèr conceda. «La Lumnezia dado ha magari da batter cun stgarsezza dad aua durant temps da sitgira.» E la vischnanca vul meglierar la situaziun e colliar ils provediments da las singulas fracziuns, di il president communal. Colliar ils divers conducts è ina da las mesiras ch’il concept d’urgenza dal chantun numna. Finamira è da pudair spisgentar lieus nua che l’aua è stgarsa cun funtaunas cun blera aua. «Ils lieus che pon duvrar aua sutterrana sa chattan en ina meglra situaziun che las vischnancas dependentas cumplainamain da funtaunas.» Las reservas da l’aua sutterrana tanschan numnadamain pli ditg. Tenor las explicaziuns dal schef da l’Uffizi da la natira e da l’ambient datti dentant cunfins da segirar il provediment sche la plievgia manca a lunga vista. «Lura na datti nagut auter che reducir il diever.» Vul dir chalar da lavar autos, bagnar curtins, emplenir bogns en il liber ed auter. Quai vesa era il president communala Daniel Solèr uschia. Ed el vesa era paucas opziuns per la vischnanca da trair a niz en il futur novas funtaunas en Lumnezia. Ch’i dat magari in conflict d’interess tranter la protecziun da la natira e nizzegiar novas funtaunas vesa Remo Fehr. «I dovra en quest cas diversas examinaziuns, sclaus n’èsi dentant betg da nizzegiar novas funtaunas.» En ina chaussa èn il president communal Daniel Solèr ed il schef da l’Uffizi per la natira e l’ambient, Remo Fehr da medema opiniun. «La sensibilitad per l’aua ed ils basegns d’investir en il provediment èn avant maun tar la populaziun.»

Anc mai dapi l’onn 1966 n’ha il chantun Grischun pudì preschentar in quint annual uschè bun: cun in surpli dal retgav da 205,6 milliuns francs è il resultat total vegnì augmentà per 71,3 milliuns francs en cumparegliaziun cun l’onn precedent. Il trend positiv na dastgass dentant betg cuntinuar eternamain. Ils motivs per quest resultat extraordinari, sco ch’il secretari da finanzas dal Grischun Urs Brasser ha ditg la gievgia avant las medias a Cuira, sajan d’ina vart la distribuziun maximala dal gudogn da la Banca naziunala svizra (BNS) da 92,4 milliuns francs, entradas da taglia bler pli autas, pli paucas expensas pervi dal coronavirus ed il budget che saja vegnì sutpassà fermamain. Passa 160 milliuns francs n’èn betg vegnids duvrads – malgrà che quels eran budgetads. Ina part da quels daners – radund 82 milliuns francs – causa retards da projects. In’autra part da quests daners ch’èn betg vegnids duvrads sa resulta pervia da la mancanza da persunal. Il chantun ha dà ora l’onn 2022 18 milliuns francs damain per persunal che planisà. Sin dumonda da l’agentura da novitads Keystone-SDA ha Urs Brasser declerà ch’i saja grev da chattar persunal adattà en spezial sin il sectur da las vias e da l’informatica. Ma er il post da manader da l’administraziun chantunala da finanzas è restà in mez onn vacant. Soluziuns per quest problem da la mancanza da forzas qualifitgadas èn en lavur. Per famiglias e forzas da lavur èn planisadas ils proxims onns reducziuns da taglia. Er las contribuziuns chantunalas per la tgira d’uffants cumplementara a la famiglia sa dublegian. Co che quai ha in effect concret sin il martgà da lavur, vegn per il mument calculà. Signals positivs per il 2023 Per l’onn 2023 ha il nov directur da finanzas Martin Bühler (PLD) gia emess signals positivs. El quinta cun in plus da 50 fin 100 milliuns francs. La perdita cumpletta da la distribuziun dal gudogn da la BNS ch’è gia enconuschenta possia per entant vegnir supportada bain. Pils onns 2024 tochen 2026 quenta Bühler denton cun in quint main allegraivel, sco ch’el ha detg vinavanat a la conferenza da medias. La culpa èn dad ina vart pli autas investiziuns dal chantun, e da l’autra vart contribuziuns reducidas or da la gulivaziun da finanzas. Il plan d’acziun «Green Deal» vegn medemamain a custar supplementarmain. Ensemen cun la sbassada da taglia planisada e cun las contribuziuns na possia il trend positiv betg vegnir cuntinuà. Als onns grass suondan ils maghers Il quint chantunal da l’onn 2022 serra cun in gudogn da record da 205.6 milliuns francs. Il nov directur da finanzas dal chantun, Martin Bühler ha preschentà las cifras positivas da l’onn passà. El ha dentant er dà d’entellir ch’ils proxims onns vegnian pli difficils per las finanzas chantunalas. La FMR ha discurrì cun Martin Bühler. Martin Gabriel/FMR Tranter auter grazia a las fitg autas entradas da taglias sin gudogns ord bains immobigliars ha il chantun Grischun recaltgà 2022 il pli aut gudogn insumma. Malgrà la buna situaziun da partenza ha Martin Bühler rendì attent als proxims onns ch’il chantun survegnia pli paucs daners da la Confederaziun e da la Banca naziunala. Vitiers vegnia ch’il chantun haja ina ri­tscha da gronds projects che custan, sco per exempel il «Green Deal» u la tgira d’uffants cumplementara a la famiglia. Sco patrun haja il chantun da pajar la chareschia a ses persunal, e las contribuziuns per la reducziun individuala da las premias da las cassas da malsauns vegnian er a s’augmentar ils onns proxims. FMR: Vus avais numnà blers projects che occupeschan il chantun. Betg numnà avais vus las pretensiuns da l’economia per cundiziuns da viver pli favuraivlas per surve­gnir forzas da lavur qualifitgadas en il Grischun. N’è quai nagin tema ? Martin Bühler: Il Cussegl grond ha decidì da surdar a la regenza l’incumbensa parlamen­tara dal deputà Oliver Hohl che pretenda ina distgargia da taglias per famiglias. Nus suste­gnain quella incumbensa en il senn da render pli attractiv il Grischun per famiglias. Ma igl è da metter en relaziun questas distgargias da taglias cun las pussaivladads ch’il preventiv chantunal porscha. È ina reducziun dal pe da taglia chantunal in tema? La discussiun dal pe da taglia è in act da ballantscha. Sch’ins na fa nagut, n’è quai betg bun per las persunas giuridicas ch’èn er pajataglias e plinavant ils patruns en noss chantun. Da l’autra vart ha il chantun blers projects che custan ils proxims onns. La finamira sto simplamain esser quella d’armonisar il plan da finanzas cun il program da la regenza ed il process da legislaziun. La Banca naziunala na paja nagina distribuziun da ses gudogn pli als chantuns. Vala quai mo per l’onn 2023 u èsi da quintar che quels milliuns èn stritgads per pli blers onns? Quai cuzza pli ditg ch’in onn. Las reservas da la Banca naziunala èn duvradas e pli che duvradas. Jau persunalmain na sun betg optimistic ch’i dettia ina distribuziun dal ­gudogn per 2024. E da guardar pli lunsch na fa nagin senn. Co sa differenziescha Martin Bühler sco ­directur da finanzas chantunal da ses antecessur Christian Rathgeb? Las persunas n’èn betg impurtantas. La situaziun finanziala dal chantun sa mida. Per mai èsi impurtant da communitgar cura ch’i va bain, ma era cura ch’i na va betg bain cun las finanzas chantunalas. Jau vuless esser transparent. Perquai vuless jau budgetar anc pli datiers da la realitad. Jau sai, igl è ina gronda sfida da savair pli precis quants daners che nus duvrain per tge post da custs. Il pli grond gudogn dapi 57 onns Grazia ad expensas pli bassas, ad entradas supplementaras da la Banca naziunala e pli autas entradas da la taglia chantunala, serra il quint annual dal chantun cun in plus da 205,6 milliuns francs. Martin Gabriel/FMR Gia l’onn 2021 ha il chantun Grischun cudeschà in gudogn da bundant 134 milliuns francs. L’onn 2022 è il plus anc ina giada pli aut. Prest 206 milliuns francs restan a la fin sin il carnet da spargn dal chantun. Il nov directur da finanzas chantunal, Martin Bühler discurra d’ina situaziun da partenza ideala: «Malgrà il resultat legraivel stuain nus esser precauts ils proxims onns perquai ch’il chantun ha blers novs projects.» Contribuì al grond gudogn han en spezial la distribuziun dal gudogn da la Banca naziunala svizra (BNS) en summa da 92,4 milliuns francs. Plinavant l’augment considerabel da 91,3 milliuns dals re­tgavs da taglia dal chantun. Dapli gudogns da taglia en tut ils secturs En cumparegliaziun cun las entradas da taglias da l’onn 2021 èn ch’ils retgavs en tut ils secturs da taglia pli auts. Quai è surprendent, perquai che las entradas da taglias da l’onn 2022 sa basan per gronda part a la taxaziun da l’onn 2021, damai amez la pandemia dal coronavirus. In ulteriur factur per il resultat fitg positiv dal quint chantunal 2022 èn las expensas ch’èn stadas in toc pli bassas che previsas en il budget 2022. Respargns hai dà cunzunt tar las reducziuns da las premias da la cassa da malsauns e tar il quint da vias.

Foto Suenter che l’entir spectrum politic grischun ha sustegnì la dumonda da credit ha er il suveran acceptà ils 151 milliuns francs per il nov Center da scol’auta spezialisada a Cuira. Ils 30 469 GEA cunter ils 6204 NA è in resultat persvadent per la scol’auta dal Grischun malgrà la participaziun plitost modesta a la votaziun. Il Cussegl grond sco tut las partidas grischunas avevan sustegnì unanimamain la dumonda da credit da 151 milliuns francs per realisar in nov campus per la Scol’auta spezialisada dal Grischun a la Pulvermühlestrasse a Cuira. Dubis ch’il suveran grischun pudess forsa esser d’in auter parairi n’hai dà nagins. Il resultat da votaziun da questa dumengia cun 30 469 GEA cunter 6204 NA a favur dal nov campus è dentant in cler confess da Grischunas e Grischuns per la Scola auta spezialisada dal fatg – e per la scolaziun en general. Che la participaziun a la votaziun (26,3%) na vegnia betg ad esser uschè ferma è stà da supponer. Il fatg ch’i n’ha dà nagina opposiziun vers il project e naginas votaziuns federalas n’ha betg pudì carmalar ier las massas a l’urna. Sustegn da tuttas regiuns Plaschair dal resultat da votaziun ha la cussegliera guvernativa e scheffa dal Departament d’infrastructura, energia e mobilitad, Carmelia Maissen. «Jau sun satisfatga che passa 80 % da votantas e votants han ditg GEA al credit e ch’il sustegn per la nova scol’auta è vegnì da tuttas regiuns.» La cussegliera guvernativa è persvadida ch’il messadi ch’ina scol’auta moderna saja relevanta per l’entir chantun haja cuntanschì votantas e votants. «La Scol’auta è impurtanta per scolar nossa giuventetgna ed uschia intimar ella da restar en noss chantun.» Ed era per carmalar natiers persunas dad ordaifer per sa scolar e star a disposiziun a l’economia grischuna, sco quai che Carmelia Maissen punctuescha. Il deputà e president dal comité da votaziun, Jürg Kappeler, ha discurrì dad in resultat sensaziunal. «Sche tuttas vischnancas grischunas din uschè cler GEA ad in fitg grond credit è quai in cler segn.» Per Jürg Kappeler è il resultat da votaziun in mussament ch’il chantun Grischun è unì, sch’el vesa la necessitad da far in pass enavant per restar in chantun modern ed attractiv. «Ussa è la balla tar la Scol’auta spezialisada che sto mussar dad esser degna da la confidenza.» Sper ils 151 milliuns francs ussa concedids dal suveran grischun vegnan anc vitiers 27 ulteriurs milliuns francs da la Confederaziun. Sche tut va sco planisà succeda l’emprima badigliada per il nov campus l’onn 2024 e la scola nova stess a disposiziun a studentas e students quatter onns pli tard. Silsuenter surdat il chantun l’edifizi nov gratuitamain a la Scol’auta spezialisada dal Grischun e quai cun il consentiment dal suveran grischun. Era davart quella dumonda ha il suveran decis.

Las votantas ed ils votants da Cuira han approvà ier dus gronds projects cun passa 60 % vuschs. In fitg cler GEA hai dà per la contribuziun annuala da 560 000 francs per la nova Halla da la citad da Cuira. GEA ha il suveran era ditg tar il schlargiament da la rait da chalur a distanza dals Manaschis industrials da Cuira (IBC). La nova Halla da la citad da Cuira che custa 43 milliuns francs po vegnir bajegiada. Votantas ed votants han gì da decider ier dumengia davart la segunda part da la finanziaziun. Per finanziar la nova halla sto la Stadthalle AG emprestar var 26 milliuns francs en furma d’in emprest federal e d’ina ipoteca. Malgrà ch’il manaschi da la nova halla da la citad cuvra ils custs, han ins calculà in deficit entras tschains ed amortisaziuns. Quest deficit na pudess betg vegnir purtà senza il sustegn da la citad. Suveran vul ina nova halla da la citad En ina votaziun da l’onn passà avevan las votantas ed ils votants da Cuira approvà la vendita da l’areal da la veglia halla da la citad che sto guntgir a la nova pendiculara da Brambrüesch. Il president da la citad da Cuira, Urs Marti ha ditg a la FMR, ch’il suveran da Cuira haja vesì l’impurtanza d’ina nova halla per la chapitala grischuna. «Jau sun segir che er il lieu sper ils indrizs da sport sin l’areal da la Obere Au ha persvas nossas votantas ed noss votants.» Urs Marti è conscient ch’ils 560 000 francs saja ina expensa che sa repetia per la citad da Cuira. «Quella expensa annuala chaschuna dentant ina nova creaziun da valur. Tut las occurrenzas che han lieu en la halla nova genereschan novas entradas a Cuira en in furma u l’autra.» Ultra da quai saja ina halla da la citad in basegn fundamental che obligheschia er la citad da purtar sia cumpart, uschia il president da la citad da Cuira. La nova halla da la citad duai cumpigliar fin 8000 plazzas da star en pe u 5200 plazzas da seser. Enfin 2040 neutral al clima Il provedider d'energia e d'aua da Cuira, ils Manaschis industrials da Cuira (IBC), ha la finamira da furnir fin il 2040 energia neutral al clima. Per cuntanscher questa finamira vul l'IBC bajegiar ora la rait da chalur a distanza e nizzegiar aua sutterrana. Cun il GEA han votantas e votants da Cuira approvà il credit da totalmain 80 milliuns francs repartì sur 12 onns. Cunquai ha il suveran da Cuira era ditg GEA als plans per la neutralitad al clima enfin 2040. Cumbattì quest project aveva la Partida populara svizra da Cuira. Tenor il president da la citad, Urs Martin ha er il credit per la rait da chalur dumagnà l’obstachel da 60 % vuschs da GEA. Il cumbat da votaziun da la PPS n’haja betg purtà bler, ha Urs Marti manegià. A Cuira han 35 % da las votantas e dals votants prendì part da las votaziuns communalas. Il project per ina nova halla da la citad ha persvas il suveran da Cuira

I crodan savens sin la medema dumengia da mars – il sport e la politica. Per esser concret: savens datti durant il mars ina collisiun da termins tranter il Maraton da skis engiadinais e las votaziuns a l’urna. Quai è stà il cas era questa dumengia passada: maraton e votaziuns. Exact tuttina è quai stà avant 11 onns, ils 11 da mars 2012: il medem di ina dumengia da maraton ed ina dumengia da votaziun. I dat damai parallelas tranter quellas duas dumengias dal 2012 e dal 2023. Ma i dat – silmain a livel politic – ina differenza eclatanta. Questa dumengia da votaziun è stada calma. Naginas votaziuns a livel federal. E sin palancà chantunal mo gist in sulet credit per in nov edifizi da scola, schebain che quai è stà in brav «rap» da 151 milliuns francs. La participaziun a l’urna en tschaler: 26,3 %. Tut autra era stada la situaziun la dumengia dals 11 da mars 2012. Il suveran grischun aveva ditg quel di GEA be per il nair da l’ungla al nov center administrativ «Sinergia» a Cuira. Il famus «nair da l’ungla» era stà talmain «piz a cup» ch’ins aveva stuì dumbrar anc ina giada las vuschs. Ed era per il nair da l’ungla aveva la Svizra ditg GEA quella dumengia a l’iniziativa federala cunter segundas abitaziuns. Ina decisiun istorica per las regiuns alpinas e surtut per il chantun Grischun. La politica, l’economia e la societad grischuna avevan survegnì servì cun quell’iniziativa in «menu surprise». Nagin na saveva anc tge mangiar dal plat e co che prender per mauns mintga singula ingredienza. Limitar la construcziun da segundas abitaziuns era gea da basa in bun patratg. Nagin n’aveva seriusamain insatge encunter. Però co limitar la construcziun? Nua? Co? Tar tgi? E tge consequenzas ha quai a lunga vista? Ussa, in brav decenni pli tard, è la Svizra anc adina vi da contrahar e discutar – igl è in detg maraton politic che cuzza anc adina. Schegea che entant exista ina lescha che precisescha las ideas oriundas da l’iniziativa. E surtut ves’ins entant era las consequenzas da l’iniziativa. Ella n’ha betg propi frenà l’economia da construcziun. Ed ella n’ha atgnamain era betg frenà che p.ex. glieud da la Bassa cumpra ses «Feriahüsli» ad Ardez. Ussa sa focusescha simplamain tut sin edifizis pli vegls ch’èn deliberads cumplettamain da mintga restricziun. E la pandemia da corona ha anc mess sia groma sin l’entir menu, igl ha dà in «run» incredibel sin immobiglias en regiuns da muntogna. Sut la chapitscha cun tanta groma datti pauc flad per spazi d’abitar per indigens. Ussa, 11 ons suenter la votaziun istorica, han il chantun Grischun e las vischnancas anc adina fadia da s’orientar e da sa focussar. Damai: «affaire à suivre». E tge è la morala da l’entir’istorgia? – Dad avair da temp en temp ina dumengia da votaziun pli calma n’è gnanc uschè mal. I dat forsa spazi dad chattar soluziuns per decisiuns pli impurtantas d’antruras. Dal rest, quella dumengia famusa dal mars 2012 avevan gudagnà in Svizzer ed ina Franzosa il Maraton da skis engiadinais. Quest onn èsi stà in Franzos ed ina Svizra.

«Turtle people! Renovation people!» – Jau ses sin il canapé en la chasa da voluntaris e voluntarias ad Ambalangoda e spetg sin il clom per mes program. Cura ch’il coordinatur cloma: «Monk teaching!», stun jau si. Curt pli tard ses jau en in bus cun ils auters giuvenils e las autras giuvenilas. Tar il tempel budistic sortin in giuven ed jau. Nus tirain ora noss chalzers avant ch’entrar en ils bajetgs dal tempel sco ch’igl ans è vegnì mussà l’emprim di. In’autra regla è ch’ins na dastga betg far in selfie, sch’ins è postà cun il dies encunter ina statua da Buda. Perquai ch’ils dus giuvens paders che nus instruin n’èn betg en la stanza da scola, als giain nus a tschertgar en il tempel. «Buh!» – cloma tuttenina insatgi, siglia enavant e ma fa pigliar tema. In pader era sa postà tranter las statuas da paders. Cunquai ch’el porta la medema taila oranscha sco las statuas n’era el strusch da distinguer dal conturn. Sin via enavos en la stanza da scola commentescha in pader la nova frisura dal giuven che dat scola cun mai. El ha dà colur ils chavels oransch. «Quai vesa bain ora sgarschaivel!», di el. «Vus pudessas era tagliar giu ils chavels sco nus e daventar paders!» Jau stoss rir. Suenter la lecziun d’englais empost jau in «tuktuk» en il chat da «tuktuks», perquai che jau vi anc ir en citad a cumprar en. «Has ti vis la chanella?», interrumpa il chauffeur mes patratgs. Jau ditg da na ed el volva sinaquai il «tuktuk». Jau stend ora il chau e ves duas dunnas che han rasà ora giun plaun scorsas-chanella. Ina dunna stat si cura ch’ella ma vesa e ma regala ina scorsa. «Istuti!», engraziel jau. Cura che jau vom pli tard a gentar hai jau fomaz e sun leda che la spaisa dad oz n’è betg uschè picanta sco era gia. Jau hai anc adina in zic fadia da m’endisar al mangiar picant sco era al clima fitg umid en Sri Lanka. Ina matta arriva che vul discutar cun mai la lecziun dal suentermezdi. Nus faschain omaduas part dal program «family teaching». Cun in «tuktuk» charrain nus tar la chasa da la famiglia, nua che nus dain scola giuadora en curtin. Ils figls da la famiglia èn mintgamai preschents e lura anc uffants da vischins ed amias. «Oz tractain nus il tema ‹animals›, annunziel jau. – «Quai è gea perfetg. Noss giat ha survegnì giattels la davosa notg!», excloma in mattet. El ans tira gist en chasa per mussar ils giattels. Cura ch’il «tuktuk» arriva puspè duas uras pli tard sun jau stancla e cuntenta enina. Laura Schütz (20) ha passentà la primavaira passada in mais en Sri Lanka, nua ch’ella ha fatg intginas uras lavur voluntaria per di e nua ch’ella ha scuvrì il pajais. Ella ha instruì englais a giuvens paders budistics ed ad uffants a chasa tar ina famiglia ad Ambalangoda. Durant quest temp ha ella vivì en ina chasa cun auters giuvenils e giuvenilas da l’entir mund. En questa columna ha ella raquintà dad in da ses dis en Sri Lanka – damaun suonda ina enumeraziun cun chaussas ch’ella ha emprendì en quel pajais. Laura Schütz - da viadi en Sri Lanka

Dasper far sport u/e musica datti anc nundumbraivlas furmas da passentar il temp liber. Tedlar musica e guardar sport per exempel. Autra glieud odieschan gist quai e charezzan il zambregiar. I dat anc auters exempels: leger, dar gieus da cartas u guardar films. I dat er glieud che scriva gugent. Per tscherta glieud è schizunt schubregiar, ir cun auto, in passatemp perferì. Tals «hobis» pon sa sviluppar a dretgas manias. Dentant duai valair: a mintgina e mintgin ses gust e preferientscha. In «pitschen» e discret passatemp è quel da far cruscheras. En memoria ha in u l’auter la scena dal cabaretist Emil ch’è occupà cun quai, guardai ina giada sin «Youtube» la scena da risadas. Igl n’è dentant betg il tip dad oz. Er jau hai ina pitschna passiun per cruscheras. Igl è daventà in pitschen ritual da restar a maisa suenter il gentar u la tschaina, e da sa profundir en la cruschera. Ins po far quai en dus u sulet. Il partenari entschaiva, e la partenaria cuntinuescha e finescha. U il cuntrari. Blers mettan legns en crusch en cumbinaziun cun in gieu simpel e senza senn. Cun il temp po mintga tgutg emplenir ils quadrin cun la dumonda: «Chantun svizzer cun trais bustabs» u «Num franzos per tren». Conuschais Vus dentant la cruschera da TMB en il Magazin da la gasetta turitgesa Tages-Anzeiger? Igl è ina cruschera cultica. Dapi 1993 cumpara quel mintg’autra emna en il Magazin. Fans san: TMB è Trudy Müller-Bosshard. Ses legn cun ils quadrins horizontals e verticals n’è betg simpel, igl è in vair legn. L’autura gioga cun il linguatg tudestg. Mintga dumonda è cumbinada cun ina associaziun. Mintga dumonda è ina sfida. Il legn da TMB irritescha e po far nervusa la persuna ch’emprova da respunder. Faschai dimena stim la proxima giada da la cruschera en il «Tagi-Magi». Il legn da l'autura TMB

Mintgatant hai jau l’impressiun che jau saja in’egoista. I va bain cun mai. Jau sun pensiunada ed hai ina buna qualitad da vita. Ma jau savess far dapli per quels e quellas che n’èn betg en ina situaziun uschè confortabla. Jau savess era pajar anc dapli ad instituziuns ed organisaziuns caritativas che s’engaschan per persunas che han ina vita greva e malsegira. Perquai magari l’impressiun da l’egoista. Ma mintgatant hai jau era l’impressiun che jau saja in bun carstgaun. Avant in temp hai jau prendì si da la via in da quests satgets cotschens che giascheva gia dapi dus dis a l’ur da la via. Jau al hai tschiffà sulettamain cun mes polesch e mes det mussader sanester. E cun ir vinavant al hai jau tegnì lunsch davent da mes mantè e lura al bittà 200 m plinensi en in da quels robidogs. Ubain tschel di era ina sdrima da palpiri da schubregiar giun plaun sper via. Jau sun ida da la via si ed hai laschà la sdrima nua ch’ella era. Jau sun vegnida engiu ed ida sperasvi. Ma 10 pass plinengiu sun jau turnada ed hai prendì la sdrima da passa in meter cun mai a chasa per la dismetter. Mintgatant fatsch jau da quai. Perquai magari l’impressiun dad esser in bun carstgaun. Il lulli, «mes» lulli en il truclet dal rollcontainer en mes biro, quel giascheva era in di a l’ur da la via. L’emprima giada che jau al hai vis sun jau ida sperasvi senza far gronds patratgs. La segunda giada n’hai jau er betg savì decider da prender el cun mai. E lura è la naiv vegnida ed ha curclà la cuntrada cun lulli e tut. Jau sun stada mal che jau n’aveva betg prendì il lulli ad uras si da plaun. El aveva numnadamain gia cumenzà a dar alas a mia fantasia. Cura che la naiv è stada luada, tge bel mument, al hai jau puspè vis. «Mes» lulli! E lura n’hai jau betg targlinà. Jau al hai tschiffà, purtà a chasa, mess en in satget da plastic e hop en mes truclet cun il pitschen puff. E là è il lulli anc adina. El m’ha dà divers impuls da far patratgs tge che fiss capità sche ... ... sche il lulli fiss arrivà enstagl dad en mes truclet en la bucca d’in vadè, sche avess quel fatg ina curiusa parita cun in lulli bler memia pitschen – e forsa al vess el traguttì. Sche ina giazla avess vis a glischar il lulli suenter ina plievgia matutina, forsa ch’ella avess tschiffà el cun ses bec ed al transportà enfin en ses igniv – e cunquai che giazlas èn intelligentas avess ella forsa reciclà il lulli e duvrà el sco material da construcziun per ses dachasa improvisà. Tras mes chau èn idas anc tut autras istorgias grazia al lulli. Ma questa columna na duess betg esser in impuls per bittar davent satgs cotschens e lullis – sulettamain per ch’insatgi auter survegnia in’idea da scriver insatge dianter, ubain sulettamain per ch’insatgi auter, che prenda si il rument sper via, haja l’impressiun dad esser in bun carstgaun. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». L’entschatta favrer aveva Maria Cadruvi scrit en ina columna dad avair vis en ses biro – durant far urden – in lulli. Ed ella aveva lura «empermess» da scriver l’istorgia da quel en ina proxima columna.

1. Chadainas cun fluras èn bellas, ma na restan betg ditg bellas. 2. In singul diari na tanscha betg, sch’ins è trais mais da viadi. 3. Pavuns pon sgular, schizunt encunter fanestras da bus ch’èn da viadi. (Jau sper ch’il pavun haja survivì). 4. Sch’ins vul cumprar insatge da mangiar per prender cun sai, poi dar che l’ustaria n’ha naginas furtgettas da plastic e regala perquai ina furtgetta da metal. 5. «Tuktuks» na vegnan betg adina ad uras. Plinavant duessan ins sa cunvegnir ad in pretsch avant ch’entrar. 6. Ir cun «tuktuk» è pli simpel che dad ir cun auto. 7. Ir a viandar sin il culm «Big Adam’s Peak» durant la notg – per vesair la levada dal sulegl – po esser ina bella excursiun – dentant betg sch’i plova l’entir temp. 8. Il tip dal scolast da surfing a Ghana co sa posiziunar per restar en pe senza ch’ina unda tiria sut l’aua, na funcziuna betg exnum en Sri Lanka. 9. Vers saira, cura che jau sun stancla, èsi pli difficil per mai da discurrer englais. 10. Dar dal chau na munta betg exnum «gea» e scurlattar il chau na munta betg adina «na». Volver il chau en ina sort mez rudè, na munta betg «gea» u «na», mabain «okay». 11. Ils muments che la pasternera salida sin via, perquai ch’ins vegn fitg savens a cumprar petta da tschigulatta – ubain cura ch’ins entaupa glieud indigena ch’ins enconuscha en butia – quai èn quels muments cura ch’ins cumenza a sa sentir da chasa en in lieu. 12. Sch’ins vul far in picnic sin il culm «Lion’s Rock» èsi da far attenziun. I pudess esser che schimgias tschappan or da maun ils crackers. 13. Sch’ina persuna englaisa di «half ten» na manegia ella betg «mesa las diesch», mabain «mesa las endisch». 14. Mintgatant èsi era bel da puspè ina giada esser suletta, sch’ins viva ensemen cun blera ­glieud sur in lung temp. 15. Crappa cun il num «moonstone» datti sulettamain en Sri Lanka. Suenter intgins onns sto ina miniera (da quella crappa) midar lieu per puspè chattar nova crappa. 16. Co schubregiar ils chalzers tschufs senza als stuair nettegiar mezza? Sperar che la cunabitanta laschia crudar sia sminca sin els ed als schubregia ord schletta conscienza. 17. Avant che laschar liber ina poppa tartaruga en la mar, èsi da la dar in num. 18. Seser en l’emprima retscha tar ina saira culturala da saut n’è betg ina buna idea, sch’ins na vul betg ristgar da stuair sautar davant tuts e tuttas. 19. I dovra in mument per s’endisar vi da peschs che maglian la pel morta dals pes, ma lura èsi sco ina sort massascha. 20. Igl è normal ch’ins lascha mintgatant encrescher, era sche tut è en urden. Igl è era normal ch’ins vul returnar a chasa in mument ed il proxim mument cuntinuar da viagiar per adina. Laura Schütz (20) ha passentà la ­primavaira passada in mais en Sri Lanka, nua ch’ella ha fatg intginas uras lavur voluntaria per di e nua ch’ella ha scuvrì il pajais. Ella ha ­instruì englais a giuvens paders budistics ed ad uffants a chasa tar ina famiglia ad Ambalangoda. Durant quest temp ha ella vivì en ina chasa cun auters giuvenils e giuvenilas da l’entir mund. En la columna dad ier ha ella descrit in di en Sri Lanka. In tuktuk en Sri Lanka

Magdalena Martullo-Blocher e Thomas Roffler èn sin ils emprims plazs da las duas glistas d’elecziun da la Partida populara svizra (PPS) dal Grischun per las tschernas dal Cussegl naziunal da l’atun proxim. La PPS chantunala ha preschentà glindesdi a Cuira lur candidatas e candidats e lur finamiras per las proximas elecziuns. La glista cun il num «Power» sa drizza a l’economia e la glista «Purs» a l’agricultura. Tenor il president da la PPS dal Grischun Roman Hug èn l’economia e l’agricultura ils temas, als quals la PPS dal Grischun vuless dar prioritad en il cumbat electoral. «Nossa finamira è plinavant da defender la posiziun sco partida la pli ferma ed impedir ch’i dettia ina maioritad sanestra/verda.» Quatter dunnas e sis umens Sin la glista «Power» candideschan interprendidras ed interprendiders. Sper la cussegliera naziunala Magdalena Martullo-Blocher, en uffizi dapi l’onn 2015, candideschan ils quatter deputads Sandra Adank da Cuira, Gabriela Menghini-Inauen da Poschiavo, Roman Hug da Trimmis e Ronny Krättli da Domat. Sin la glista «Purs» è il president da l’Uniun purila grischuna, Thomas Roffler, sin l’emprim plaz. Ulteriurs candidats e candidatas èn Walter Grass d’Urmein, Gabriella Binkert Becchetti da la Val Müstair, Benjamin Hefti da Zezras e Martin Sgier da Surin. Ina strategia sin dus binaris Il mund da la lavur, en spezial l’augment da taglias e taxas, la stgarsezza dal spazi d’abitar, il provediment d’energia insuffizient ed adina pli char, la mancanza da forzas da lavur e la birocrazia, quai èn ils accents da la glista «Power». La glista «Purs» è ina glista da lobi per l’agricultura cunter la politica d’agricultura da las partidas sanestras. Bleras politicras e politichers sanesters hajan pli gugent ils lufs che las vatgas sin las alps, han ils represchentants manegià glindesdi a Cuira. La nominaziun ufiziala da las candidatas e dals candidats fa la partida ils 23 da mars a Cuira. PPS quinta cun in’allianza burgaisa La PPS dal Grischun è en tractativas per furmar in’allianza d’elecziun burgaisa cun la PLD dal Grischun e cun cun l’AdC dal Grischun. Quai na saja nagut da nov, ha la gestiun da la campagna electorala ditg en occasiun da la preschentaziun da las candidaturas. Ed il president dalla PPS, Roman Hug ha confermà envers la FMR ch’ils discurs per in’allianza burgaisa sajan fitg positivs enfin qua. La glista «Power.» Da san: Roman Krättli, Magdalena Martullo, Sandra Adank, Gabriela Menghini-Inauen e Roman Hug. La glista «Purs.» Da san: Walter Grass, Martin Sgier, Benjamin Hefti, Gabriella Binkert Becchetti e Thomas Roffler

«Turtle people! Renovation people!» – Jau ses sin il canapé en la chasa da voluntaris e voluntarias ad Ambalangoda e spetg sin il clom per mes program. Cura ch’il coordinatur cloma: «Monk teaching!», stun jau si. Curt pli tard ses jau en in bus cun ils auters giuvenils e las autras giuvenilas. Tar il tempel budistic sortin in giuven ed jau. Nus tirain ora noss chalzers avant ch’entrar en ils bajetgs dal tempel sco ch’igl ans è vegnì mussà l’emprim di. In’autra regla è ch’ins na dastga betg far in selfie, sch’ins è postà cun il dies encunter ina statua da Buda. Perquai ch’ils dus giuvens paders che nus instruin n’èn betg en la stanza da scola, als giain nus a tschertgar en il tempel. «Buh!» – cloma tuttenina insatgi, siglia enavant e ma fa pigliar tema. In pader era sa postà tranter las statuas da paders. Cunquai ch’el porta la medema taila oranscha sco las statuas n’era el strusch da distinguer dal conturn. Sin via enavos en la stanza da scola commentescha in pader la nova frisura dal giuven che dat scola cun mai. El ha dà colur ils chavels oransch. «Quai vesa bain ora sgarschaivel!», di el. «Vus pudessas era tagliar giu ils chavels sco nus e daventar paders!» Jau stoss rir. Suenter la lecziun d’englais empost jau in «tuktuk» en il chat da «tuktuks», perquai che jau vi anc ir en citad a cumprar en. «Has ti vis la chanella?», interrumpa il chauffeur mes patratgs. Jau ditg da na ed el volva sinaquai il «tuktuk». Jau stend ora il chau e ves duas dunnas che han rasà ora giun plaun scorsas-chanella. Ina dunna stat si cura ch’ella ma vesa e ma regala ina scorsa. «Istuti!», engraziel jau. Cura che jau vom pli tard a gentar hai jau fomaz e sun leda che la spaisa dad oz n’è betg uschè picanta sco era gia. Jau hai anc adina in zic fadia da m’endisar al mangiar picant sco era al clima fitg umid en Sri Lanka. Ina matta arriva che vul discutar cun mai la lecziun dal suentermezdi. Nus faschain omaduas part dal program «family teaching». Cun in «tuktuk» charrain nus tar la chasa da la famiglia, nua che nus dain scola giuadora en curtin. Ils figls da la famiglia èn mintgamai preschents e lura anc uffants da vischins ed amias. «Oz tractain nus il tema ‹animals›, annunziel jau. – «Quai è gea perfetg. Noss giat ha survegnì giattels la davosa notg!», excloma in mattet. El ans tira gist en chasa per mussar ils giattels. Cura ch’il «tuktuk» arriva puspè duas uras pli tard sun jau stancla e cuntenta enina. Laura Schütz (20) ha passentà la primavaira passada in mais en Sri Lanka, nua ch’ella ha fatg intginas uras lavur voluntaria per di e nua ch’ella ha scuvrì il pajais. Ella ha instruì englais a giuvens paders budistics ed ad uffants a chasa tar ina famiglia ad Ambalangoda. Durant quest temp ha ella vivì en ina chasa cun auters giuvenils e giuvenilas da l’entir mund. En questa columna ha ella raquintà dad in da ses dis en Sri Lanka – damaun suonda ina enumeraziun cun chaussas ch’ella ha emprendì en quel pajais. Laura Schütz durant ses segiurn en Sri Lanka

La regenza n’ha nagin interess da discutar da crear ina task force per cumbatter la mancanza d’abitaziuns en las valladas grischunas. L’organisaziun Anna Florin ed ulteriuras gruppas d’interess avevan vulì intimar ad in inscunter. Anna Florin na chapescha betg pertge che la regenza sa cunte­gna uschè passivamain. L’organisaziun empermetta dentant da betg laschar luc en il cumbat encunter la mancanza d’abitaziuns primaras. Quai resorta da la communicaziun da medias da glindesdi dad Anna Florin. Allegà a la communicaziun è la correspundenza tranter la regenza e l’organisaziun. Il schaner avevan Anna Florin ed autras gruppas d’interess giavischà da s’inscuntrar cun la regenza. L’intent era che lezza installeschia ina task force che coordineschia il cumbat encunter il problem structural da mancanza d’abitaziuns primaras. En sia resposta dal favrer scriva cusseglier guvernativ Marcus Caduff che la regenza na veglia betg sezza crear ina tala task force, ma saja gugent pronta da collavurar. Ina tala task force stoppia vegnir organisada sin livel communal u dad organisaziuns d’interess. Gugent prendia in represchentant dal chantun part ad ina sesida da kick-off d’ina tala task force. «La politica activa da terren e dad abitaziuns considerain nus sco clera incumbensa da las vischnancas», explitgescha Marcus Caduff. «Era il svilup strategic da las vischnancas sco spazi da viver attractiv pon far mo ellas sezzas.» Il chantun haja gia stgaffì la basa legala per che las vischnancas possian crear spazi d’abitar per indigens. Mintga vischnanca haja auters basegns, uschia che soluziuns surregiunalas na por­tian nagut. (fmr/vi)

Duas giadas curt ina suenter l’autra va ora puschina – a Maton ed a Schmitten. En l’Ual da Suden chaschuna quai ina muria da peschs, en la Landwasser survivan las litgivas. Il biolog Marcel Michel maina la partiziun da pestga dal chantun ed explitgescha ils dus cas. L’emprima giada èsi capità ils 2 da mars 2023. Cura ch’in pur vul svidar la puschina en ina autra puschinera curra il liquid durant in quart d’ura da la parada giu ed en l’Ual da Suden. Trais dis pli tard flessegia era a Schmitten/Ferrera puschina d’ina parada giuadora. Lezza giada remartgan ins pir suenter ina lunga urella la chaussa. Ils dus cas vegnan anc examinads pli da radent – tranter auter da Marcel Michel en l’Uffizi da chatscha e pestga. FMR: Tge capita cun ils peschs, sche puschina vegn en l’aua? Marcel Michel: Puschina cuntegna amoniac ch’è sco in tissi per ils peschs. I dependa adina da la concentraziun da l’amoniac en l’aua e da la grondezza dal pesch. Ma i bastan gia concentraziuns relativ pitschnas, pia paucs diesch­avels da milligrams, per in privel acut ed ina muria da peschs. Tar la puschina ch’è ida en la Landwasser n’èn fin ussa morts nagins peschs. Tge è la raschun? La puschina è l’emprim flessegiada in detg toc sur in prà giu. Il terren ha gì in effect da filter. Plinavant han ins pudì schlunganar la concentraziun da la puschina perquai che las ovras idraulicas han laschà currer dapli aua. A Maton nua che la puschina è rivada en l’Ual da Suden èn tut ils peschs crappads. Pertge? Là è la puschina rivada pli spert en l’aua cun la concentraziun cumplaina da l’amoniac. En in tal cas cuzza quai paucas minutas ed ils peschs moran. Co moran ils peschs? L’amoniac fa donn a las brantschas dals peschs. Las capillaras finas en las brantschas vegnan quasi brischadas. Ils peschs na pon betg pli trair flad, respectivamain betg pli absorbar l’oxigen. Quant grond è il donn en l’Ual da Suden? Igl è in pitschen aual. Nus avain rimnà circa 5 kilos peschs morts, ils auters èn fluids davent. Nus stuain uss calcular il donn sin fundament dad inventaris da pli baud. Sa revegna la populaziun da peschs da sezza en l’Ual da Suden? Na, ils peschs n’han ni access da sura ni da sut a l’aual. Ins sto metter ora peschins. I dura plirs onns fin ch’els fregan. Circa tschintg onns ston ins spetgar fin ch’ins ha puspè tuttas vegliadetgnas da peschs. Ma co che nus vulain proceder, stuain nus anc evaluar. Tgi metta ora ils peschs? Il Chantun è responsabel per questas dumondas. Nus collavurain dentant adina cun las uniuns da pestga localas. L’uniun da pestgaders en Val Schons ha ina tratga da peschins ad Andeer uschia ch’ella ans po sustegnair. Ed en la Landwasser sut Schmitten n’hai dà nagins donns? Cler è, ch’i n’ha dà nagina muria da peschs acuta. Las controllas entras la surveglianza da pestga, ma era ina emprova da pestgar a moda electronica, han mussà ch’i dat anc peschs da tuttas grondezzas. Pudessi esser ch’ils peschs crappan pir pli tard? Nus na savain anc betg, sche la puschina ha donnegià l’ova. Sch’ils peschins sortan da l’ova, faschain nus anc ina giada ina controlla sin il tschancun pertutgà. I pudess esser ch’il cuaditsch è crappà, lura manca l’annada dal 2023. Era sch’ils organissems, dals quals ils peschs sa nutreschan, èn forsa morts, na savain nus anc betg. Gliez pudain nus sclerir en duas u trais emnas. Tge sorts peschs vivan en la Landwasser ed en l’Ual da Suden? Igl è litgivas d’aual. Entaifer gnanc in’emna èsi ì ora duas giadas puschina. Pertge? Quai è ina casualitad – ina disfortunada. En il Grischun capita quai plitost darar cumpareglià cun auters chantuns sco per exempel Lucerna nua ch’i dat blers allevaments da pors cun bler puschina. Tar quests dus schabetgs han era las ovras idraulicas gidà ad impedir donns. Co? Las ovras han reagì svelt ed a moda generusa. Suenter l’avis da la surveglianza da pestga ha l’ovra al Rain Posteriur laschà currer dapli aua. Quai ha gidà ch’i n’è betg anc crappà peschs en il Rain Posteriur suenter il schabetg da Maton. Il schabetg a Schmitten han ins remartgà pir tard. Ma era là han las ovras laschà currer immediat dapli aua a partir da Glaris e Filisur.

Da scriver e dar ora quest cudesch è stà ina via da Calvari. Il 2019 decida la schurnalista dal Tages-Anzeiger Michèle Binswanger da far retschertgas pertutgant l’affera da Landammann da Zug. Sia finamira è da mussar ina vart strusch enconuscha da la affera, quella da Markus Hürlimann. Suenter l’ominusa festa da Landammann a Zug il december 2014, sa mida la vita da Markus Hürlimann cumplettamain. En las medias vegn il president da la PPS da Zug suspectà d’avair dà daguts da k.o. a la politicra verda Jolanda Spiess-Hegglin. Las medias, oravant tut il Blick, stgandaliseschan mintga detagl picant, malgrà che ni Hürlimann ni Spiess-Hegglin sa regordan tge ch’è propi tut capità quella notg. Plirs mais examinescha la procura publica il cas. Entaifer quel temp tascha Markus Hürlimann. Jolanda Spiess-Hegglin discurra però gugent cun las medias e fa allusiuns d’esser ina unfrenda. Cura che la procura publica smetta sias examinaziuns perquai ch’i na dat gnanca minims indizis per in act criminal, ha la publicitad gia daditg fatg in maletg che na sa lascha betg pli curreger. Markus Hürlimann sa retira da la politica e maina oz ina vita retratga. Jolanda Spiess-Hegglin sa profilescha però sco cumbattanta encunter disfamaziun en las medias. Ella daventa ina persuna prominenta en Svizra e profitescha dal fatg che bleras la vesan anc adina sco unfrenda d’abus che sa dosta curaschusamain. Jolanda Spiess-Hegglin emprova trais onns a la lunga fin avant Tribunal federal da scumandar la retschertga da Michèle Binswanger. Lezza na ceda betg. Il schaner ha la schurnalista edì «Die Zuger Landamann-Affäre – eine Recherche». Il cudesch mussa co ch’in suspect nungiustifitgà, cumbinà cun ina campagna massiva da medias, destruescha a moda irreparabla la carriera politica da Markus Hürlimann.

Flurin Andry/FMR Il tip dad oz sa numna «Tedeschi Trucks Band» da Jacksonville, Florida. Ella consista dad indesch musicistas e musicists. Ils ins d’els faschevan part da la band da Susan Tedeschi (chant) e l’autra da la band da ses conjugal, il ghitarrist Derek Trucks. Els sunan ensemen dapi lur emprima turnea cuminaivla ch’els han fatg da l’onn 2010. Lur emprim album «Revelator» han il pèr e lur bands publitgà dal 2011 ed han survegnì per quel in Grammy en la categoria «meglier album da blues». Tar il segund album, «Made Up Mind», ch’els han publitgà dal 2013, audan ins ina band che cumbina differents geners da musica sco rock, blues, soul, funk e perfin in zic country. Quai è il cas era tar ils proxims albums «Let Me Get By», «Signs» ed «I Am The Moon». A mai plascha da tadlar questa band, resp. quest orchester, ch’è da chasa en tut quests stils da musica. Mes tip è perquai da tadlar ina giada co che las musicistas e musicists midan dad in stil a l’auter u co ch’els als cumbinan. E sche Vus vulais, qua quatter propostas da bels songs: «Playing With My Emotions», «Anyhow», «Do I Look Worried» da pli baud e «Hear My Dear» da l’ultim album da la Tedeschi Trucks Band da l’onn passà. Ils conjugals Derek Trucks e Susan Tedeschi en acziun.

Il Cussegl naziunal tschenta la prioritad sin 15 projects da forza idraulica per survegnir dapli energia indigena. El s’exprima il mardi però cunter l‘obligaziun dad endrizzar panels solars sin tuts bajetgs gronds. Ina tala obligaziun giavischa il Cussegl naziunal be sin novs bajetgs gronds e betg sco il Cussegl dals chantuns era sin vegls. Sco gia il Cussegl dals chantuns ha era il Cussegl naziunal decidì unanimamain da stgaffir ina basa legala per ina reserva d‘energia. Nov è che las grondas ovras idraulicas duain vegnir obligadas da sa participar a questa reserva. La debatta per segirar il provediment d’energia cuntinua la mesemna. (sda/fmr)

En Svizra han 800 000 persunas difficultads cun leger e scriver. Ils motivs èn fitg differents. I dat vias per eliminar il problem. Er en il Grischun porscha l’Uniun tetgala per leger e scriver ensemen cun la Crusch cotschna grischuna curs cunter illetrissem. L’illetrissem na dastga betg vegnir scumbiglià cun l’analfabetissem. Fertant che persunas analfabetas n’han mai emprendì da leger e scriver han persunas illetristas frequentà la scola populara ed emprendì insacur ina giada da leger e scriver. Persunas cun illetrissem na disponan dentant betg da la cumpetenza da leger u scriver in text e da chapir quai ch’els legian u scrivan. Plinavant è il scriver senza sbagls in grond problem dals pertutgads. En Svizra datti 800 000 persunas illetristas. Sandra Manzanell che viva a Panaduz dat curs per eliminar ils problems da leger e scriver a Cuira. Ella di che las schanzas da surventscher las difficultads da leger e scriver sajan tenor sias experientschas fitg grondas. Il pli grond obstachel saja savens l’emprim pass da conceder ils problems e d’acceptar l’agid. Durant l’inscunter cun la FMR ha l’anteriura logopeda Sandra Manzanell repetì pliras giadas ch’i saja impurtant da guardar en ils egls al problem e da sa laschar gidar. In grond problem è la fidanza en sai En las broschuras da la l’Uniun tetgala svizra per leger e scriver e la Crusch cotschna dal Grischun pon ins leger che l’illetrissem n’è betg in problem da l’intelligenza d’in uman. La manadra da curs Sandra Manzanell affirmescha quai: «Jau hai instruì persunas da bleras professiuns en mes curs. Jau less dir ch’ins po perfin studegiar a l’universitad ed esser illetrista u illetrist.» In dals gronds problems saja la mancanza da confidenza en sasez. «En il davos curs hai jau gì otg dunnas fitg intelligentas. Quellas eran suenter dus onns en il curs uschè enavant, ch’ellas scrivevan quasi senza sbagls. Mia rolla è stada da dar a las dunnas la confidenza en sasezzas, ch’ellas sajan ablas da dumagnar lur difficultads.» En in auter cas ha ella instruì in giuven da 28 onns che na chapiva betg quai ch’el legeva. Quai malgrà ch’el legeva apparenta­main fitg bain. «En quest cas hai jau mussà al giuven da leger en pass da singulas construc­ziuns, damai ina construcziun, da chapir quella e da pir lu leger vinavant.» E pass per pass ha il giuven chapì quai ch’el legeva. Sandra Manzanell di era, ch’i dettia exempels ch’ella n’haja betg gì success da mussar da leger e scriver. Ins sa turpegia La revista davart illetrissem da la Crusch co­tschna dal Grischun enumerescha differents motivs per las fadias da leger e scriver. Per exempel bleras midadas da domicil e da scola en l’uffanza, malsogna sco uffant, relaziuns difficilas en famiglia u er malsognas dals egls. Tenor la scolasta per illetrissem, Sandra Manzanell giajan las cumpetenzas da leger e scriver a perder sche quellas na vegnian betg duvradas suenter la scola populara. E lu succedia il mender: «Tgi che ha perdì la cumpetenza da leger e scriver sa turpegia ed ha sentiments d’inferiuradad.» Uschia ha Sandra Manzanell era gia udì da participantas e participants da curs ch’els sa turpegiavan da far sbagls. Dunnas èn pli avertas che umens Al cumenzament d’in curs vegn sclerì cun las participantas ed ils participants co ch’ins ve­glia proceder. Ella guardia adina al cumenzament, nua ch’il chalzer smatga. «Jau hai per exempel er gia gì ina persuna che ha detg a mai, ch’ella na chapeschia betg quai ch’ella legia. In’autra persuna ha ditg ch’ella na sappia leger dad aut avant auters. En quests cas lavur jau immediat vid ils problems ch’ils pertutgads numnan.» Enfin oz haja ella gì dapli dunnas che umens che hajan fatg ils curs: «Tenor mia experien­tscha èn las dunnas pli avertas ch’ils umens cura ch’i sa tracta da far l’emprim pass per em­prender da nov da leger e scriver. Novas tecnologias pretendan dapli Entras las novas tecnologias d’infurmaziun e da communicaziun digitalas èn las pretensiuns envers nossas abilitads da leger e da scriver creschidas fermamain en quasi tut ils secturs da la vita. Tut sto ir pli svelt ed il temp per leger e scriver daventa pli e pli curt. Igl è daventà pli difficil d’ademplir las pretensiuns en tut las situaziuns da vita. Per persunas cun fadias da leger e scriver saja quai in grond problem. Il privel da vegnir exclus da secturs da vita relevants pervia da tals problems è er tenor l’Uniun svizra per leger e scriver s’augmentà cleramain en il decurs dals ultims decennis. Ins po schliar il problem Il problem da las difficultads cun leger e scriver po vegnir schlià. Ins po contactar l’Uniun tetgala svizra per leger e scriver a Berna che cusseglia e fa propostas per in curs e per ina cussegliaziun. Cifras e fatgs davart l’illetrissem La noziun illetrissem munta ch’ina pertutgada u in pertutgà ha grondas fadias cun leger e scriver. En Germania ed en l’Austria vegn l’illetrissem er numnà «analfabetissem funcziunal». Tenor in studi da la OECD (Organisaziun europeica per collavuraziun economica e svilup) datti en Svizra circa 800 000 persunas che han grondas difficultads cun leger e scriver. Pressapauc la mesadad èn Svizras e Svizzers, ils auters èn migrantas e mi­grants. 16 % da la populaziun svizra tranter 16 e 65 onns è pertutgada da l’illetrissem. La cumpart da quellas e quels che han fadia cun leger e scriver crescha mintg’onn per 4000 enfin 5000 persunas. (fmr/mg) Grischun Illetrissem datti er en il Grischun En Svizra na dumognan 16 pertschient da las persunas creschidas betg en moda suffizienta las abilitads fundamentalas da leger e da scriver. En l’entira Svizra èn quai 800 000 persunas ch’èn pertutgadas da l’illetrissem. Illetrissem è in fenomen da la societad ch’enconuscha ils motivs multifars e che sto vegnir prendì per mauns sin differents plauns. L’Uniun tetgala svizra per leger e scriver organisescha curs per eliminar las difficultads cun leger e scriver. La FMR ha inscuntrà la manadra dals curs a Cuira, Sandra Manzanell, che di tranter auter ch’il problem da l’illetrissem saja schliabel. (fmr/mg) Blers che vegnan els curs s’avran sc’ina rosa cura ch’els resentan il success, di la manadra da curs, Sandra Manzanell

Claudia Cadruvi/FMR In roman istoric plain tensiun, cungì cun rumantsch bargunzegner, è dapi il favrer sin fiera. Igl è «Bergünerstein II – der Mord» dad Antonia Bertschinger. Il cudesch ha be in soli sbagl. Suenter tschintgtschient paginas è el simplamain bler memia baud a fin. Il lectur sfundra en il 17avel tschientaner. A Bra­vuogn n’è anc nagina stria vegnida brischada – betg sco en blers auters lieus dal Grischun. Il mastral Cla da Jochberg na lubescha betg che cardientschas blauas piglian surmaun en ses cumin. Ma cura ch’el sto surdar l’uffizi a ses nev ambi­zius giuncher Pol, sa tschenta la fulastra Susanna Hercli Ambriesch en la tur. Plirs vischins, che crain gia daditg che la giuvna mamma saja ina stria, l’han denunziada. Tranter auter d’avair mulschì or da la trav en il tavlo latg da la vatga dal Marti Michel . Il boier è gia arrivà da Cuira. El duai torturar l’inculpada per che las autoritads la possian interrogar. Ils blers en il cumin èn persvadids ch’il martiri mainia adina la vardad a la glisch. Dunna Lena maina ina stiva da retgamar e fa lavurs per dunnas noblas. Susanna è ina da las retgamadras da dunna Lena – sia meglra lavurera. A dunna Lena èsi conscient che dunnas torturadas na raquintan betg la vardad, mabain simplamain quai che l’interrogader vul udir. Perquai emprova ella da spendrar Susanna. Ma dunna Lena ha sezza ses misteris e sa chatta las miserias. Ella na deriva numnadamain betg da la Surselva sco ch’ella dat da crair a ses um, mabain dal Partenz. Ses passà obscur – cun ses emprims dus uffants e ch’ella ha pli baud gidà autras dunnas a stga­tschar – na dastga nagin savair, uschiglio sa tschenta ella sezza en la tur. E lura capita anc ina sgarschaivla disgrazia. Cura ch’ils Bargunzegners vulan construir la via sur il Crap da Bravuogn, crodan figls, frars, babs e consorts en la profunditad e vegnan per la vita. Insatgi sto bain esser la culpa, i na po betg esser be ina raschun natirala sco l’aua che sorta tuttenina dal grip. La gritta dals Bargunzegners crescha e daventa adina pli e pli privlusa per dunna Lena e Susanna. Ina part dal roman sa splega a Puntraschigna nua che Mengia Stuppaun maridass uschè gugent ses marus Giovanni della Zala da Tiraun. Il pèr interprenda tut il pussaivel per persvader il bab Dreja Stuppaun. Ma il bab malign insista che sia figlia maridia in Samedrin u in Zuozingher. I sto esser insa­tgi da las famiglias noblas Salisch, Planta u Travers. Perfin suenter ch’il pèr s’empermetta e fa spusalizi avant duas perditgas, n’accepta il bab betg lur relaziun e serra sia figlia per emnas en il chamberlet. Il marus va sco guerrier en Spagna per pudair turnar sco um ritg, sa cumprar en sco Samedrin e lura da­stgar spusar sia Mengia, uschia il plan. L’autura Antonia Bertschinger chapescha da filar il raquint da quest lung roman senza che la tensiun tschessa. Cun inschign entretscha l’autura l’istorgia da dunna Lena cun quella da Mengia Stuppaun, e mida sa chapescha adina exact lura a Puntraschigna, cura ch’ins less exenum savair co ch’i cuntinua a Bravuogn. Ferm è il raquint cunzunt là nua ch’ella descriva ils sentiments tribulads da sias figuras femininas. Dunna Lena, en sasez ina dunna da fatschenta fatga, vegn turmentada da dubis. I dat muments ch’ella sa dumonda, sche las cardientschas blauas davart strias èn forsa tuttina vairas e correspundan a la realitad, sch’ella è forsa sezza ina stria, sch’ils siemis nua ch’il diavel fa barlot cun ella, n’èn forsa betg mo siemis. Sia nauscha conscienza la maina en errur. Ella n’è gea betg mo la consorta fidaivla e retgamadra famusa. Sia vaira derivanza e ses passà, ch’ella encusa dascusamain en ina taila adina zuppada bufatg en ses scrin, na la lascha betg en ruaus. Antonia Bertschinger descriva a moda persvadenta il viriveri intern, la malsegirezza infinita ed il squitsch dal putgà declamà da baselgia e societad. L’agen suspect da forsa esser ina stria sfratga bunamain la dunna che sa dumonda inscacura, sch’ella duess forsa ir a denunziar sasezza. Als lecturs da lingua rumantscha porscha l’autura in plaschair singular cun adina puspè sterner pitschnas frasas en bargunzegner, pledins u buschias ruman­tschas u expressiuns localas d’antruras en ils dialogs. Questas ivettas linguisticas accentueschan la tempra istorica dal roman. Ellas rendan unica e particulara la lectura. Ed ellas porschan a Rumantschs e Rumantschas il privilegi cuntentaivel da chapir meglier che tut ils auters lecturs quest cudesch.

Claudia Cadruvi/FMR Il recurs da la vischnanca refusa la Dretgira administrativa dal Grischun. L’onn passà aveva la regenza decretà tempo 30 a Claustra. Igl è stà ina da pliras mesiras per reducir la canera. Claustra è sa dustà adumbatten avant la Dretgira administrativa. La decisiun da la dretgira è crudada ils 23 da favrer 2023. Ier mesemna ha la regenza communitgà ch’il chantun cumenzia uschespert che la sentenzia haja vigur cun la realisaziun da tempo 30 a Claustra. L’uffizi da construcziun dettia lura las incumbensas per installar la signalisaziun e far las marcaziuns. Per il mument n’è il termin da recurs anc betg scadì, Claustra po anc trair vinavant la chaussa al Tribunal federal. L’advocat haja cusseglià dad acceptar la sentenzia, di il chanzlist communal da Claustra Michael Fischer. La suprastanza haja dentant decidì da consultar il parlament communal. Lez haja a sias uras numnadamain pretendì che la vischnanca recurria a la Dretgira administrativa. Perquai duai era il parlament sez decider, schebain el acceptia la sentenzia u recurria a la proxima instanza. (fmr/vi)

Il Tip Avant paucs dis ha l’Uniun da las apotecras e dals apotechers grischuns appellà a la populaziun da sa laschar vaccinar cunter piztgadas da zeccas. Las zeccas sa delibereschan apparentamain gia davent dad otg grads sur nulla or da lur marvezza d’enviern e daventan activas. Zeccas transportan infecziuns viralas. Ina infecziun è l’infecziun da meningoenzephalitis da l’entschatta da la stad (FSME). Ina segunda infecziun che vegn surportada da zeccas è la borreliosa da Lyme. Enfin la mesadad da las zeccas pon esser infectadas cun la borreliosa e infectar l’uman. Sco quei che la pagina d’internet www.zecken-stich.ch infurmescha, cumenzian las borreliosas a sa multiplitgar sut la pel da l’uman pir intginas uras suenter la piztgada. Allontanar la zecca dal corp uschè svelt sco pussaivel possia sminuir la ristga d’ina infecziun da borreliosa. En mintga cas vala davent d’immediat la re­gla da far ina controlla da zeccas vi dal corp e vid la vestgadira suenter mintga spassegiada en la natira. Mes tip en quest connex è da sa proteger uschè bain sco pussaivel: En emprima lingia cun purtar vestgadira lunga che protegia la pel. Ils uschenumnads sprays e meds cunter zeccas gidan be in curt temp. In’autra pussai­vladad sper las controllas permanentas suenter spassegiadas è la vaccinaziun cunter il virus FSME ch’ins po far tar il medi da chasa u en l’apoteca. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La litteratura rumantscha è il mument cunzunt ina litteratura da poesias ed autras furmas da texts curts sco raquints. Las duas edituras Anita Capaul e Mevina Puorger publitgassan gugent dapli romans e texts pli lungs.Ma: I mancan ils texts. «Actualmain datti ina ferma tendenza da publitgar poesias e texts curts», di Anita Capaul, la manadra da la Chasa Editura Rumantscha (CER) a Cuira. Cun paucas excepziuns èn ils ultims onns cumparids blers cudeschs da lirica rumantscha. Auturs ed auturas activas sco per exempel Jessica Zuan, Gianna Olinda Cadonau, Dumenic Andry u Tina Planta-Vital publitgeschan en emprima lingia poesias. E quai malgrà che la lirica è in gener da litteratura che vegn sulettamain legì dad in pi tschen public e vala atgnamain sco gener grev chapibel. In’egliada en las glistas da semperverds dad autras linguas conferma che lirica è nunpopulara: Be fitg darar chatta in cudesch da poesias la via en ils top 10. «La prosa manca» «La prosa rumantscha manca prest cumplettamain quests dis», di l’editura Mevina Puorger . Ella publitgescha bain era prosa, ma surtut ediziun e reediziuns da «classichers» sco ils raquints da Balser Puorger u las novellas da Selina Chönz. Cun sia chasa editura ha era ella ils ultims onns edì numerus cudeschs da poesias contemporanas, e cun quels era guadagnà premis naziunals per ils trais cudeschs «Ultim’ura da la not /Letzte Stunde der Nacht» da Gianna Olinda Cadonau, «tinnitus tropic» da Flurina Badel e «be cun rispli» da Jachen Andry. L’editura cun sedia a Turitg di: «Jau ediss fitg gugent era prosa ruman tscha, magari era in roman, ma il mument na datti nagut – u be en il zuppà.» Cun in sguard sin las publicaziuns dals ultims onns constatescha ella era il trend en direcziun da la furma curta. Sin il champ da la prosa datti actualmain be paucs texts. E sche, lura èn quai savens transcripziuns dad «Impuls» da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, columnas che vegnan republitgadas u raquints curts. «Forsa è l’autur sursilvan Leo Tuor ni ils auturs engiadinais Rut Plouda e Göri Klainguti anc ils unics en la litteratura rumantscha che scrivan prosa rumantscha, era pli lunga,» di Mevina Puorger. Almain per il mument è quai uschia. Auturas ed auturs sco per exempel Arno Camenisch u Leta Semadeni che scrivessan u scrivevan bain era prosa, publitgeschan per gronda part per tudestg (u en furma bilinga) lur cudeschs. Betg ina «spezialitad rumantscha» Anita Capaul da la Chasa editura Rumantscha accentuescha che quel trend da las poesias na saja dentant betg be ina «spezialitad ruman tscha». Era edituras ed editurs da la Svizra tudestga èn pli e pli confruntads cun texts en formats curts. «Quai è dad ina vart da declarar cun la tendenza generala da la societad che tut vegn consumà a la svelta ozendi. SMS, Whatsapp, Instagram – ozendi ve gnin nus inundads cun infurmaziuns da tut las varts», di Anita Capaul. Ed uschia manca tenor ella mintgatant forsa era la pazienza da star pli ditg vi dal text. «La litteratura u las furmas da litteratura n’èn gea la fin finala nagut auter che in spievel da la societad.» Da l’autra vart han tenor Anita Capaul las furmas curtas era adina gì ina tscherta tradiziun en la litteratura rumantscha. Las stampas regiunalas cun lur gasettas han mintgamai aschuntà in fegliet cun litteratura, per exempel novellas u poesias. «E là n’eri era betg blera plazza per lungs raquints.» In giavisch da las edituras «Cler, i faschess plaschair dad avair in grond raquint rumantsch. Per mai persunalmain fissi in grond regl da pudair m’approfundar en in roman rumantsch pli lung», admetta Anita Capaul. Tge dovria lura per che Ruman tschas e Rumantschs na scrivian betg «mo» poesias, ha la FMR vulì savair. Unisono èn las edituras da l’avis: I dovra temp! «Scriver in roman è enorm intensiv ed i dovra in bun fil e stil da raquintar», di Anita Capaul. Mevina Puorger agiunta: «Scriver in roman n’è betg fatg en duas secundas, ed i dovra era talent.» Ella regorda a l’autur rumantsch Cla Biert che aveva cun ses roman «La müdada» l’onn 1962 publi tgà forsa il pli «lung» roman da la litteratura rumantscha insumma: «Cla Biert era diversas stads e vacanzas vi da scriver quest roman!» Era contribuziuns u «sponsorings» dal maun public u da fundaziuns fissan en sasez gia avant maun. Da la Lia Rumantscha e da la Pro Helvetia datti tenor Anita Capaul da principi adina puspè programs che promovan per exempel dimoras pli lungas per propi pudair sa deditgar ad in project artistic sco per exempel scriver in roman. Ma: la fin finala dovri era la glieud che gu ghegia da scriver in roman. Ed il «pool» dad auturas ed auturs è gist en ina lingua minoritara anc pli pitschen che en linguas pli grondas. Per entant vai vinavant cun las furmas curtas en la litteratura rumantscha. La proxima fin d’emna ha lieu il «festival LitteraturANairs». En il center da quel stat: la lirica. Ed er las proximas ediziuns da las duas chasas edituras rumantschas han in focus sin la furma curta. «Cler, i faschess plaschair dad avair in grond raquint rumantsch.» Anita Capaul, manadra da la Chasa editura Rumantsch «Scriver in roman n’è betg fatg en duas secundas, ed i dovra era talent.» Mevina Puorger, editura editionmevinapuorger Il mument litteratura rumantscha en direcziun poesias e furmas curtas. Foto David Truttmann In sguard sin ediziuns da poesias da la Chasa editura Rumantscha dals ultims onns. Tuttas trais publicaziuns da Leta Semadeni, Dumenic Andry e Jessica Zuan han recaltgà premis naziunals e regiunals. Fotos mad Trais ediziuns da poesias ruman tschas da success dals ultims onns or da la chasa editura editionmevinapuorger. Fotos mad «La prosa rumantscha manca» «La prosa rumantscha manca prest cumplettamain», di l’editura da cudeschs rumantschs Mevina Puorger. Ils ultims onns è bain cumparida blera e buna litteratura rumantscha che ha era gì success sin palancà naziunal, ma per il pli aveva quella in focus sin furmas curtas sco poesias, raquints pitschens u miniaturas. Tge che manca il mument èn raquintaziuns pli lungas, di era Anita Capaul da la Chasa Editura Rumantscha a Cuira: «Clar, i faschess plascher dad haver in grond raquint rumantsch.» In discurs cun las duas edituras davart la situaziun actuala da la litteratura rumantscha e tge ch’i dovra insumma per scriver in roman. (fmr/sb)

Dacurt è vegnì suttascrit il contract cun las societads che organiseschan la proxima festa chantunala da musica. Quella ha lieu ils 8 e 9 da zercladur 2024 a Claustra. La radunanza da delegads da l’Uniun Chantunala da Musica dal Grischun aveva surdà la proxima festa chantunala da musica a Claustra cun la resalva ch’il contract areguard l’organisaziun e realisaziun vegnia stipulà. Be dacurt è il contract vegnì suttascrit. Quest contract regla la collavuraziun tranter l’organisatura e l’arranschadra. En pli èn definids en quest reguard puncts da chantun organisatorics. Societads Jenaz e Madrisa Klosters-Dorf collavuran La festa chantunala da musica vegn organisada da la Societad da musica Jenaz en collavuraziun cun la Societad da musica Madrisa Klosters-Dorf. Ils dus anteriurs presidents furman perquai er il presidi dal comité d’organisaziun. Els èn era stads quels che han suttascrit il contract. Da vart da l’Uniun da Musica èn stads preschents tar la suttascripziun dal contract il president chantunal Andy Kollegger ed il president da la cumischiun da musica chantunala Ivan Vinzens. Er cun musica da parada A la radunanza da delegads da l’Uniun chantunala da musica dal Grischun vegn deliberà er anc il reglament da festa. En quel vegnan regladas las concurrenzas da musica. Sco en il passà, uschia dess er en l’onn 2024 vegnir purschida sper las producziuns da gara en las localitads da concurrenza era la musica da parada (pli baud: concurrenza da marsch). La dumengia, ils 9 da zercladur 2024, duess avair lieu a Claustra er la producziun tradiziunala dals tocs generals cun probablamain var 2000 musicantas e musicants. A l’Uniun Chantunala da Musica dal Grischun fan part baud 100 societads da musica cun en tut var 3000 musicantas e musicants. (cdm/fmr) Suttascrit contract per la proxima festa chantunala (da san.) Andy Kollegger (president chantunal), Peter Marugg (Societad da musica Madrisa Klosters-Dorf), René Sprecher (Societad da musica Jenaz) ed Ivan Vinzens (president da la cumissiun da musica).

Quants liters d’aua (en buttiglias) avais Vus a chasa? Disponis Vus d’in buglider da gas, ina lampa da maun, intginas chandailas, in zic daner blut e victualias per in’emna? Jau stoss conceder, nov liters d’aua – scu quai che la Confederaziun cusseglia per situaziuns d’urgenza – n’hai jau betg a chasa ed era mia reserva da chandailas basta probablamain be per dus dis. Jau ma regord anc bain da questas lingias grassas avant trais onns: cumpras da panica. Ils regals da differentas pastas en il Spar eran vids. Jau m’hai adina dustà cunter questas cumpras. Ils ultims dis sun jau m’occupada casualmain duas giadas en mes artitgels cun situaziuns d’urgenza (terratrembels e lieus d’inscunter d’urgenza). Omadus giadas sun jau fruntada sin la pagina web resp. l’app alertswiss.ch. Jau stoss conceder (per la segunda) che jau n’hai enfin ussa mai udì insatge da questa app. In dus clics, e gia è l’app stada chargiada sin mes telefonin. Questa app dalla Confederaziun infurmescha da tuttas uras davart il provediment e cumportament en situaziuns d’urgenza e catastrofa en Svizra. Saja quai per exempel tar terratrembels, auas grondas, stemprads, navaglias fermas, incendis da guaud, undas da chalira, undas da fradaglia, interrupziun d’electricitad, pandemia, accident da manaschi da chemia, accident d’in indriz da fermada, ni accident d’ina ovra atomara. L’app porscha in servetsch d’infurmaziun per il lieu actual ed ins po era definir chantuns en Svizra sut «favurits». Plinavant dat ina charta da la Svizra scleriment davart la situaziun actuala: actualmain per exempel in scumond absolut da far fieu per las vals dal sid en il Grischun. La rubrica «provediment» infurmescha davart in plan d’urgenza, uschia per exempel er tips per ina reserva a chasa, tranter auter: 9 liters aua per persuna, victualias per in’emna, in buglider da gas ni eba lura intginas chandailas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

A las claustras da Mustér, Müstair, Cazas e Glion mancan las novizas ed ils novizs. Fertant che la situaziun a Mustér ed a Cazas è anc supportabla, nun han las cuminanzas da las claustras da Glion e da Müstair naginas novizas ed ina auta vegliadetgna media en lur cuminanzas. L’uvestgieu da Cuira ponderescha soluziuns pussaivlas. «Nus avain decidì da restar qua», respunda la sora priura Aloisia Steiner da la claustra da Müstair a mia dumonda co ch’ellas planiseschian lur avegnir sco cuminanza benedictina. «Ma jau hai tutta chapientscha che la glieud d’ordaifer la claustra dumonda co ch’i giaja vinavant cun nus otg soras ch’essan anc qua.» Ellas hajan ina gronda confidenza en Dieu, di la priura sora Aloisia Steiner. Quella confidenza dettia la forza ad ellas da surviver sco cuminanza claustrala. Strusch pli novizas u novizs La davosa sora benedictina en la claustra da Müstair è entrada avant 15 onns. En la claustra dallas dominicanas a Glion èsi anc pli ditg dapi che la davosa noviza è entrada e restada. La claustra da Glion ha ina media da vegliadetgna da 84 onns ed il dumber da soras è sa reducì fitg entaifer ils davos 20 onns. La priura generala da la claustra da Glion, sora Annemarie Müller ha ditg dacurt a la FMR, (guarda LQ dals 7 da mars 2023), che las 77 soras dalla congregaziun dominicana da Glion hajan decidì d’elavurar ina strategia davart il futur da la communitad. «En paucs onns vegnin nus anc ad esser 50 soras u damain.» Las 45 soras dominicanas da la claustra da Cazas èn anc en ina situaziun pli favuraivla. Ins ha survegnì duas novizas giuvnas che sa preparan actualmain per l’empermischun u il profess perpeten. Sco quei che la priura Brigitte Schönenberger declera a la FMR, saja il regress da la religiusadad insumma in motiv che pli e pli paucas dunnas sa decidian d’entrar en ina claustra. «Ins po cumparegliar quai cun las lètgs che vegnan serradas. I dat era pli paucas lètgs che vegnan serradas tenor la tradiziun cristiana oz. Ins sa decida da betg maridar, mabain da viver furmas alternativas. Il medem vala per la relaziun cun ina cuminanza claustrala.» Ma regress haja adina dà, di sora Brigitte Schönenberger. La priura da Cazas spera fitg ch’ils temps sa midian puspè en favur da las cuminanzas claustralas. Contacts cun ils giuvens èn impurtants L’unica claustra da paders en il Grischun è quella dals benedictins a Mustér. Avat Vigeli Monn è dapi 11 onns avat da la claustra. El è actualmain er preses da tut las claustras da benedictins en Svizra e da duas claustras en il Tirol dal Sid. En claustra da Mustér abiteschan 21 paders e fraters. Avat Vigeli di, che la tendenza en la claustra da Mustér saja bain era regressiva. Dentant hajan ils benedictins da Mustér adina puspè gì vocaziuns ils davos onns. Quai èn entradas da singuls umens ch’èn sa decidids per la vita claustrala. «Nus avain dus confrars ch’èn en il studi e nus avain uss dus novizs. La davosa messa nuviala en claustra avain nus gì l’onn 2018. La media da vegliadetgna è anc sut 60 onns.» La claustra da Mustèr speria da survegnir ulteriuras entradas ils proxims onns, di avat Vigeli. En scadin cas guardia el cun buna speranza vers l’avegnir. «Nus organisain qua tar nus occurrenzas per la giuventetgna e vegnin uschia en contact cun ils giuvens.» Ed ils confrars giuvens sajan er adina preschents a las occurrenzas da la giuventetgna catolica. Avat Vigeli: «Nus essan per exempel da la partida al Di mundial da giuventetgna ni era als Dis internaziunals da la giuventetgna che han lieu la stad 2023 en il Portugal. En quels lieus datti adina novs contacts.» Novas furmas da communitad En il Grischun èn las claustras da las mungias pli pertutgadas da la mancanza da successuras che la claustra da muntgs a Mustér. Er tar l’uvestgieu da Cuira èn ins conscient dal problem. La pledadra da l’uvestgieu Nicole Büchel ha ditg, che l’uvestg Joseph Maria Bonnemain observeschia cun gronda empatia il svilup da las claustras grischunas. Ed igl uvestg vuless sustegnair las claustras cun tschertgar soluziuns. Nicole Büchel: «Nus essan vidlonder da ponderar da metter ensemen singulas cuminanzas che han ina spiritualitad sumeglianta. I fiss gia in grond pass sch’ins pudess collavurar sin il sectur administrativ tranter las claustras. Las singulas cuminanzas ston dentant pudair salvar lur independenza e viver quella a moda e maniera autonoma.» Tenor la pledadra da l’uvestgieu dettia a Sarnen en Sutsilvania in Center claustral nua che trais cuminanzas claustralas vivian sut in tetg. E quai funcziuneschia bain, di Nicole Büchel. Chaputschins dad Olten bandunan lur claustra Auter ch’en il Grischun datti en la Svizra bassa er claustras sco quella dals paders chaputschins ad Olten che bandunan lur claustra da Pastgas 2024. En la claustra amez la citad dad Olten ch’è vegnida fundada l’onn 1646 vivan oz anc otg fraters. La media da vegliadetgna dals otg frars è 84 onns. Quai ha frater Josef Bründler, il manader da la cuminanza claustrala dad Olten, declerà dacurt en ina emissiun da SRF. Il commember il pli giuven haja 78 onns e la generaziun giuvna manchia. En Svizra datti sper Olten anc tschintg autras claustras da chaputschins. Frater Josef Bründler ha ditg, che cura ch’el saja entrà en l’urden l’onn 1966, aveva l’urden entir 800 frars chaputschins svizzers. Oz sajan quai anc 90. Fin uss n’èsi betg enconuschent nua ch’ils otg fraters chaputschins dad Olten van ad abitar suenter Pastgas 2024. I na dat er anc nagins plans per l’utilisaziun futura da la claustra dad Olten. (fmr/mg) Novas furmas da convivenza u status quo fin a la fin A las claustras dal Grischun mancan las novizas ed ils novizs. Fertant che la situaziun a Mustér ed a Cazas è anc supportabla, nun han las cuminanzas da las claustras da Glion e da Müstair dapi varga in decenni naginas entradas novas en claustra. Plinavant han las soras ina auta vegliadetgna media en lur cuminanzas. Las soras dominicanas da Glion han decidì da planisar lur avegnir e da guardar co proceder cun lur immobiglias. Tar la claustra San Jon a Müstair è la dumonda dal futur dal bain claustral reglà. E las otg soras han decidì da restar en claustra e sperar ch’i dettia in di soras che succedian. Er tar l’uvestgieu da Cuira èn ins conscient dal problem. La pledadra da l’uvestgieu Nicole Büchel ha ditg che l’uvestg veglia sustegnair las cuminanzas claustralas grischunas e tematisar cun ellas lur avegnir.(fmr/mg) La claustra da Mustér ha giu singuls novizs ch'èn entrads en claustra ils ultims onns

Onn da fatschenta da success per las bancas Raiffeisen dal chantun Grischun: Il resultat da fatschenta crescha per 23 % sin 39,1 milliuns francs, il gudogn s’augmenta per 8,9 % sin 5,4 milliuns francs. Las set bancas da l’uniun grischuna da las bancas Raiffeisen han fatg l’onn 2022 in fitg bun resultat. La summa da bilanza è creschida envers l’onn precedent per 2,7 % sin 7,16 milliardas francs ed il gudogn è cun 5,4 milliuns francs per 8,9 % pli aut che l’onn avant. Il re­tgav da fatschenta è schizunt s’augmentà per 2 3% sin 39,2 milliuns francs. Model cumprovà «Noss model da fatschenta cooperativ cun fermas ragischs localas è sa cumprovà ina giada dapli e contribuescha a la confidenza da la clientella ed al bun andament da fatschenta. Jau hai surtut plaschair che las bancas Raiffeisen han pudì augmentar lur cumpetenza en la fatschenta d’investiziuns e provediment, quai che sa mussa era en la cumpart substanziala dal gudogn da la fa­tschenta da cumissiuns e da servetschs al svilup positiv dal retgav da fatschenta», di Alfons Quinter da Mustér, co-president da l’uniun grischuna da las bancas Raiffeisen. Ils emprests ipotecars, la fatschenta principala da las bancas Raiffeisen, èn creschids per 187,3 milliuns sin 5,55 milliardas francs. «Quel augment reflectescha la politica da credit precauta e l’intenziun da las bancas Raiffeisen da crescher a moda qualitativa sin il nivel da la fiera da la fatschenta ipotecara», cuntinuescha el. Sin la vart passiva èn ils deposits da la clientella creschids per 174,2 milliuns sin 5,89 milliardas francs. La fatschenta da tschains sco funtauna principala dal retgav è medemamain sa sviluppada a moda positiva. Il gudogn net da la fatschenta da tschains è s’augmentà per 8,7 % sin 65,9 milliuns francs. Augment dal chapital agen Grazia a l’augment dal retgav da fatschenta è la relaziun da custs tar il retgav sa meglierada sin 50,6 %. «Per ina banca da retail è quai ina buna valita e demussa l’effizienza operativa da las bancas Raiffeisen en il chantun Grischun», constatescha Alfons Quinter. Ina gronda part dal gudogn resta en las bancas ed augmenta il chapital agen. (cdm/fmr)

En il center cultural a Nairs èn sa scuntradas questa fin d’emna poetessas e poets rumantschs cun auturs/as dad autras linguas neolatinas. Ils inscunters han dà invistas e provocà dumondas. – Ina impressiun da quatter inscunters lirics neolatins durant la sonda passada al festival «LitteraturA Nairs». Pli baud era Nairs a Scuol in center turistic ed in lieu per prender bogns minerals. La fin d’emna passada hai dà a Nairs in bogn da linguas. Che l’ediziun da «LitteraturA Nairs» da quest onn saja ina sort «Laboratoire Nairs Babylon», han las organisaturas dal festival Flurina Badel e Bettina Vital annunzià la sonda damaun en lur pled da bainvegni – conscientas che betg tut na vegnia chapì da tuts. In program ambizius Pelvaira, detg ambizius era il program dals inscunters lirics: auturas ed auturs rumantschs s’inscuntran en in duo cun auturas ed auturs dad in’autra lingua neolatina per discutar davart lur poesias e davart lur lingua. Mintgamai tschintg poesias dals giasts eran vegnidas translatadas per rumantsch. Leger e tadlar e suandar discurs en da tuttas sorts linguas, p.ex. catalan, portugais, galizian, ladin dolomitan e rumantsch – quai è pretensius. Era sche las linguas èn soras u cusrinas, mintgatant èsi tuttina pli difficil da chapir la parentella (linguistica) che quai ch’ins less conceder. Ils duos èn perquai sa servids dal tudestg u spagnol sco lingua communabla per il dialog – ubain cun translaziuns englaisas ad hoc. Per tschertins dals visitaders e da las visitadras è quai stà repetitiv, auters han savì grà persuenter. En mintga cas hai gì num gizzar las ure­glias al festival «LitteraturA Nairs» da quest onn. La vargugna ed il scriver a l’ur En furma curta ed instructiva han ils duos lirics mintgamai mess a lieu la situaziun linguistica e politica da lur «lingua da giast». Sco ch’igl ha era dà (e dat per part anc adina) muments da cumplexs d’inferiuradad tar Rumantschas e Rumantschs, è questa impressiun da la lingua rurala e «povra» anc adina preschenta, p.ex. en il catalan ed il galizian. Uschia ha declerà l’autur catalan Pol Guasch questa sonda a Nairs: «L’idea ch’ins na sappia betg far rauba coola en il linguatg catalan sa mida pir ussa plaunet.» Las explicaziuns davart il status dal catalan sco lingua minoritara e supprimida en Spagna han evidentamain interessà ed impressiunà il public durant il dialog tranter Pol Guasch e l’autura putera Jessica Zuan, la quala viva a Barcelona. Questa tematica ha bunamain impressiunà dapli che las poesias che stevan atgnamain en il center. Betg en il center dal territori da las linguas romanas, mabain cumplettamain a l’ur da quel, viva l’autura Yolanda Castaño. Ensemen cun l’autura da Lavin Leta Semadeni han ellas illustrà aspects dal scriver en la periferia sin plirs livels: sco dunna, en ina lingua minoritara, scrivend poesia, in gener marginal en la litteratura, ed en il cas da Yolanda Castaño er geograficamain, vivend orasum la Galizia. «La lingua da l’Europa è la translaziun», è stà venderdi in statement fitg cler da l’autura galiziana Yolanda Castaño che posseda ina qualitad admirabla (e magari rara), numnadamain quella da recitar e performar sias poesias a moda captivanta e chapibla era per in public laic. Pleds emblidads e provocants «Jau na ma fatsch betg illusiuns da pudair vivifitgar la lingua entras poesias», ha declerà l’autur ladin engiadinais Dumenic Andry a sia interlocutura ladina Nadia Rungger da la Val Gherdeïna. In da lur temas da discussiun è stada la tema per ils pleds che van a perder. Co far, per ch’ils pleds restian en diever e tge capita cun in pled che vegn mess en il «ciulin» gardenais, pia en ina remisa? Tut laconic è vegnì constatà ch’ils vocabularis sajan atgnamain tals deposits per pleds, ils quals na vegnan però betg pli duvrads. Entant che tscherts auturs ed auturas lavuran fitg intensiv cun vocabularis, na po Nadia Rungger betg s’imaginar da scriver poesias cun auters pleds che quels ch’ella dovra er en ses mintgadi. Betg or dals vocabularis, mabain or dal Bogn Engiadina Scuol, ses lieu da lavur, prenda Carlos Coelho ils pleds sco inspiraziun per ina poesia. En il discurs cun Gianna Olinda Cadonau ha el declerà avertamain a Nairs che sia lingua e sia derivanza na sajan betg d’impurtanza en la poesia: «Mia poesia n’ha nagina colliaziun cun il Portugal, auter che entras la lingua portugaisa.» Era scriver poesias stoppia ir svelt tar el. Quest «scriver svelt» ha irrità e procurà per ilaritad en il public, magari disà da tut in auter purtret dal poet e da la poetessa – numnadamain quel da persunas che gliman ad infinit vi da la dretga formulaziun. A moda diplomatica ha Gianna Olinda Cadonau intermedià tranter l’idea forsa clischada da far poesias e la furma spontana da scriver e publitgar, rendend attent a l’identitad dal «pseudo poeta» (sco che Carlos Coelho sa titulescha sez) en las raits socialas. Sut in pseudonim publitgescha el là poesia curta da gener erotic. Carlos Coelho: «Sche jau vi cuntanscher il public, stoss jau provocar.» Linguas verdas sco plantas La «babilonia» da linguas la fin d’emna a Nairs ha fatg sunar en las ureglias, ma ils discurs han era purtà impuls che pudessan resunar anc vinavant: Essan nus auters, tut tenor la lingua che nus discurrin? Co influenzescha la lingua nossa percepziun dal mund? Per exempel ha Nadia Rungger illustrà ch’ella, udind il pled gardenais «lën», vesia davant ella ina planta da guilas, entant ch’il pled tudestg «Baum» evocheschia il maletg dad ina planta (radunda) da feglia. Ed apropos plantas – per Pol Guasch è la colur da sia lingua il verd, perquai che la lingua po crescher sco ina planta, surtut en dialog cun autras linguas. E per finir pon ins era laschar crescher l’agen stgazi da pleds legend poesias – libramain tenor ina poesia da Yolanda Castaño: «En la poesia schlargian ils pleds lur circul d’amis.» Forsa ch’er il festival «LitteraturA Nairs» da questa fin d’emna ha schlargià il circul d’amis aifer la parentella neolatina. Inscunter da «parentella» a Nairs (en cumbinaziun cun foto Coelho e Cadonau) La poesia neolatina è stada en il center dal festival «LitteraturA Nairs» da questa fin d’emna passada. Auturas ed auturs ruman­tschs èn sa barattads/as davant publicum cun poets e poetessas dad autras linguas parentas al rumantsch. Uschia èn stadas d’udir quests dis en il center da cultura sper l’En poesias ladin-dolomitanas, portugaisas, franzosas, talianas, galizialas e catalanas. La sonda è l’autura engiadinaisa Gianna Olinda Cadonau entrada en in dialog liric cun Carlos Coelho, in poet da lingua portugaisa che viva dapi trais decennis a Scuol. Il festival è stà ina veritabla «babilonia» da linguas neolatinas, sco las organisaturas han annunzià gia da bell’entschatta a la terza ediziun da quest festival litterar. (fmr/dat) In dals differents tandems neolatins: l’autur catalan Pol Guasch e l’autura putera Jessica Zuan che viva dapi divers onns a Barcelona. In dals differents tandems neolatins: l’autur catalan Pol Guasch e l’autura putera Jessica Zuan che viva dapi divers onns a Barcelona. Yolanda Castaño da la Galizia e Leta Semadeni da Lavin en dialog poetic a Nairs. Rico Valär, professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg, ha discurrì a Nairs davart las litteraturas neolatinas ch‘èn gia dapi decennis e tschientaners en dialog. In dals differents tandems neolatins: l’autur catalan Pol Guasch e l’autura putera Jessica Zuan che viva dapi divers onns a Barcelona. Flurina Badel e Bettina Vital han curatà e preschentà gia per la terza giada in program varià al festival LitteraturA Nairs. In dals dialogs poetics a Nairs al festival "LitteraturA Nairs" da quest onn: Carlos Coelho e Gianna Olinda Cadonau. In publicum fidaivel è vegnì era tar la terza ediziun dal festival "LitteraturA Nairs".

La Grischelectra SA ha vendì radund 424 milliuns uras kilowatt l’onn da fatschenta 2021/22. En cumparaziun cun l’onn avant è la producziun d’energia sa reducida per radund 37 %. Il maun public ha obtegnì 2,1 milliuns francs da la Grischelectra SA sco participaziun al success da fatschenta. Sco quai che l’interpresa scriva en ina communicaziun als meds da massa, èn ils custs da producziun s’augmentads sin 6,74 raps per ura kilowatt. L’onn avant muntavan ils custs anc 4,62 raps per ura kilowatt. Il motiv per quests custs pli auts è en emprima lingia la reducziun dal quantum d’energia producì per 37 %. Lura era pervia dals custs annuals correspundents ch’èn sa reducids per sulettamain quatter pertschient. L’agio – la participaziun al success – ch’è vegnì pajà ora a las vischnancas da concessiun da la Corporaziun Energia Engiadina, a la vischnanca da Mesocco sco er al chantun importa radund 2,1 milliuns francs. Quai è 1,2 milliuns francs damain che l’onn avant. L’agio per l’onn da fatschenta 2021/22 resta a 0,5 raps per ura kilowatt. Cun 1. d’october 2022 è quel s’augmentà sin 0,6 raps per ura kilowatt e davent dal 1. d’october 2023 munta el a 0,8 raps per ura kilowatt. Il cussegl d’administraziun da la La Grischelectra SA vegn presidià dal cusseglier dals chantuns Stefan Engler. (cdm/fmr)

Cas Credit Suisse L’avegnir da la banca Credit Suisse è decidì. Ella vegn surpigliada da la UBS. Las reacziuns en Svizra èn differentas – tgi è levgià e tgi grittentà. Tge munta la fusiun da la Credit Suisse cun la UBS per la singula clienta u per il singul client? La FMR ha tschertgà respostas. Tge succeda cun mes contos tar la Credit Suisse? Segund il Departament federal da finanzas stattan tut ils servetschs da las bancas Credit Suisse nuninterrutamain a disposiziun er suenter che la banca UBS ha surpiglià la Credit Suisse. Tut las activitads commerzialas pon vegnir cuntinuadas senza restricziuns. Ils deposits èn protegids. Medemamain garantids èn ils contos e las ulteriuras prestaziuns da servetsch sco spurtegls, automats ed e-banking. Las cartas da debit e da credit restan accessiblas en moda usitada. Sco ch’i ha num en la communicaziun dal Departament federal da finanzas fissan ils deposits fin 100 000 francs uschè u uschia segirs, era sch’i fiss vegnì tar in concurs da la Credit Suisse Davent jau ussa automaticamain clienta u client da la UBS? Tenor la revista online Watson èsi da quintar ch’il process da surpigliar la Credit Suisse entras la UBS vegnia a cuzzar intginas emnas. Damai na daventa in possessur d’in conto tar la Credit Suisse betg d’in di sin l’auter client da la UBS. Sco quai che Watson infurmescha vinavant, vegnian quels detagls reglads ils proxims dis. En il fratemp na sa midia nagut per la clienta e per il client da la Credit Suisse. Tge capita cun mias aczias tar la Credit Suisse? SRF rapporta ch’il deal da las duas bancas grondas prevesia che l’UBS paja var 3 milliardas francs en atgnas aczias per la concurrenta. Ils acziunaris da la Credit Suisse vegnan uschia a survegnir in’aczia da la UBS per 22,48 aczias da la Credit Suisse. Quai correspunda a la nova cuntravalur da circa 76 raps per titel (valita d’ina aczia) da la Credit Suisse. Venderdi passà vegnivan ils titels da la Credit Suisse numnadamain anc martgadads per 1,86 francs. Tge capita cun mia terza pitga tar la CS? La facultad en la terza pitga vegn tenor SRF transferida sin l’UBS, resta pia mantegnida. La facultad sin contos da 3a saja da princip protegida fitg bain, meglier anc ch’il chapital sin contos da spargn. Tge capita ussa cul persunal da la Credit Suisse? Sco quai ch’il president da l’UBS, Collm Kelleher, ha declerà a la conferenza da medias dad ier saira, saja anc memia baud per dir, sch’i dettia effectivamain reducziuns da plazzas. Tuttas duas bancas occupan en Svizra pli che 16 000 collavuraturas e collavuraturs. Tge munta la surpigliada da la Credit Suisse entras la UBS per las plazzas da la Credit Suisse en il Grischun? Tar questa dumonda na datti anc naginas respostas. En il Grischun datti filialas da la Credit Suisse a Cuira, Tavau, San Murezzan e Puntraschigna. De facto ha la Credit Suisse serrà pliras filialas en Svizra l’onn passà. La gasetta online Finews.ch rapporta che la Credit Suisse haja serrà tranter il november 2022 ed il favrer 2023 mintga 10avla filiala en Svizra. Quai èn 14 da 109 filialas svizras da la banca.

Flurin Caviezel ha tratg sonda saira tut ils registers da ses numerus orgels da maun. El ha plegà e stratg a tut pudair ils fols da quels instruments ed ha laschà sortir musica calma e «lupfiga» – ed el ha raquintà istorgias tristas e da rir. Sonda passada è stada a Cuira la premiera dal nov program «Falten» dal cabarettist grischun-engiadinais-globetrotter. Tge e tgi è Flurin Caviezel atgnamain? – È el in cabarettist ubain in musicist multifar? È el forsa in collecziunader d’istorgias ubain in scolast da musica sin il palc? In flaneur multilingual u in trubadur sin il velo? In cumediant cun talent musical ubain in musicist cun talent cumediantic? – Forsa è Flurin Caviezel in pau dal tut. Tar ses nov program cabarettistic ha el dentant mess, ensemen cun la reschissura Sara Francesca Hermann, in ferm accent sin la musica e sin ses talent straordinari da sunar ed intermediar musica da quasi l’entir mund. Ma tge diavel ha quai da far cun las faudas? Faudas dapertut Las faudas èn atgnamain mo il fil cotschen evident, per uschè dir placativ e repetitiv, tras la «one-man-show» che Flurin Caviezel ha mussà sonda passada en la sala fullanada dal Teater Cuira. Igl è stà in program cun «faudas» da tuttas varts. Sa chapescha sa zuppan quellas dapi in tempet en la fatscha da 67 onns da Flurin Caviezel. Ma lura vai en il program da var 90 minutas era per «faudas» tectonicas, per faudas supprimidas cun botox, per la dretga tecnica da «faudar» in pullover, in aviun da palpiri u in velo. Ma atgnamain è la tematica principala da la saira sa zuppada apunta davos las faudas, saja en la testa dal cabarettist (en furma d’anecdotas ed istorgias) e surtut davos las faudas dals fols dals orgels (en furma da musica). In viadi musical Cumenzà la saira ha Flurin Caviezel en il stgir, cun ina chanzun tranquila e trista, sunada cun in classic orgel da maun. Or dal stgir e senza bleras requisitas sin il palc ha il cabarettist lura cumenzà a «splegar» ses viadi musical cumenzond tar l’atgna biografia musicala en Engiadina Bassa ed arrivond vers la fin en Argentina. Latiers ha il multi-instrumentalist Flurin Caviezel – che savess gea era sunar stupent il clavazin u la gìa – sa concentrà plainamain sin l’instrument che al stat probabel il pli ferm a cor: l’orgel da maun. Per betg sa far memia simpla la chaussa ha Flurin Caviezel sunà circa ina ventgina da differents orgels: p.ex. il famus «Schwyzerörgeli», l’orgel american da Cajun, il bandoneon da tango, la «Schrammelharmonika» viennaisa, la pitschna concertina englaisa ubain il «organetto delle Abruzze». Mintga orgel ha si’atgna istorgia, ses agen tun ed in’autra tempra. Sco sch’i fiss il pli normal dal mund ha Flurin Caviezel sunà cun differenta tecnica tut quests instruments e ha laschà strasunar las pli variadas melodias cun agid da registers accordeonistics en tuttas colurs. E sco sch’i fiss il pli normal dal mund ha Flurin Caviezel era chantà e discurrì en differentas linguas dasper il dialect grischun: englais, portugais, franzos, talian e natiralmain era rumantsch. Da Tschiertschen enfin en California Sin ses viadi musical ha Flurin Caviezel raquintà-sunà-chantà las pli diversas anecdotas. Per exempel è el sa regurdà da l’Engiadinais Jachen Scharplatz che pusava adina ses chau sin l’orgel durant sunar ina (trista) chanzun da saut. In punct culminant dal program è era stada la demonstraziun co che las corifeas svizras dal «Schwyzerörgeli», Josias Jenny, Peter Zinsli e Res Gwerder, sunavan lur instruments. Surtut l’imitaziun dal «Ländlerkönig» Peter Zinsli da Tschiertschen ha procurà per risadas en sala. Ma il viadi musical «orgelistic» da Flurin Caviezel ha era bandunà la Svizra – cun il velo, perquai che Flurin Caviezel ha ils davos onns adina fatg viadis pli lungs cun ses velo, gudagnond ses raps da viadi era sco trubadur sin vias e plazzas. Uschia ha Flurin Caviezel raquintà da ses inscunters musicals a Montenegro, da la «Dancing Night» en la pampa irlandaisa, da la scuverta da l’orgel da Cajun en ina stizun en California, ubain da la collisiun dal Boléro da Maurice Ravel cun ina melodia populara da la Germania en ina biblioteca franzosa. Tut quels inscunters ha Flurin Caviezel adina garnì cun la musica e l’orgel dal lieu, da maniera che vers la fin dal program era il palc plain orgels, accordeons, «patgificofons» ed auters instruments per «faudar». La maridaglia cun la musica Uschia n’avess il program cabarettistic «Falten» atgnamain gnanc duvrà il tema principal da las faudas. Flurin Caviezel po divertir ed inspirar bain avunda cun sias istorgias musicalas, senza ch’i dovra in fil cotschen che para inqual giadas forsa in pau tschertgà. Ed in program cabarettistic na sto gnanc esser adina per forza «lustig» – el po era esser simplamain bel, bel trist, bel spiertus-musical e bel anecdotic-parodistic. Exact là èn ils muments ils pli ferms da «Falten», cura ch’il viz u la narradad da Flurin Caviezel fa maridaglia cun la musica e lascha sautar e chantar il public. Sco la fin dal program da sonda saira: Flurin Caviezel suna sin sia pitschna concertina ina melodia bain enconuschenta a tuttas e tuts. E l’entira sala entschaiva a chantar: «Muss i denn, muss i denn zum Städtele hinaus.» – Là è Flurin Caviezel simplamain Flurin. E simplamain grondius. En il decurs da quest onn vegn Flurin Caviezel a preschentar anc numerusas giadas ses program «Falten». Detagls sin: flurincaviezel.ch. Flurin Caviezel prenda per mauns durant ses program «Falten» vers ina ventgina dad orgels da maun e fa cun quels in viadi musical da l’Engiadina enfin en Argentina. Flurin Caviezel prenda per mauns durant ses program «Falten» vers ina ventgina dad orgels da maun e fa cun quels in viadi musical da l’Engiadina enfin en Argentina.

Corina Casanova sa tge che sa splega davos las culissas sch’ina gronda banca è periclitada. Sco chanceliera federala ha ella organisà il 2008 las sesidas dal Cussegl federal che ha stuì spendrar l’UBS. Ils ultims dis è la Credit Suisse vegnida sut squitsch. Puspè è il Cussegl federal stà sfurzà dad agir – questa giada cun gidar che l’UBS possia cumprar la Credit Suisse. FMR: Avais Vus gì in déjà-vu cun leger ils davos dis en las gasettas davart las miserias da la Credit Suisse? Corina Casanova: In pau bain. Era sche la situaziun da basa è stada differenta avant 15 onns. Intgins gremis eran gia semtgads per prender tschertas mesiras. Il davos avevi lura tuttina stuì ir fitg svelt. Quant gronda è la hectica è gnervusadad davos las culissas en ina tala situaziun? Quella è schon avant maun. Igl era ina situaziun extraordinaria cun fatgs extraordinaris. Il president da la Confederaziun Pascal Couchepin e cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf han dumagnà bain la crisa – ensemen cun la Banca naziunala e la FINMA. Tge incumbensa avais Vus gì sco chanceliera federala? Jau hai gì da convocar las sesidas dal Cussegl federal ed era cun ils responsabels da la Banca naziunala, la FINMA ed ils presidents da las partidas e da las fracziuns. Sch’i sto ir svelt da spendrar ina banca sco l’october 2008 l‘UBS, tge dovri? En mintga cas eran il departament da finanzas ensemen cun la Banca naziunala svizra gia sa preparads. Els avevan pli probabel quest scenari en il truclet. Da là ennà eran els sem­tgads bain. Betg previsibel lezza giada è stà ch’il minister da finanzas Rudolf Merz vegn malsaun dad in di sin l‘auter. Igl è stà ina dumengia il settember. Il president, Pascal Couchepin, leva gist sgular a la radunanza generala da l’ONU a New York. El m’ha telefonà e ditg, nus avain in problem, Rudolf Merz è en spital. Couchepin ha annullà ses viadi a New York ed è turnà a Berna per organisar co cuntinuar. L’auter di ha cumenzà la sessiun dal parlament. Eveline Widmer-Schlumpf ch’era la scheffa dal departament da giustia ha stuì surpigliar subit tut ils dossiers, damai ch’ella era la substituta da Merz. Co ha ella reagì? Jau hai anc fatg amogna ad ella da dumandar da spustar tschertas tractandas en il parlament. Ma ella ha ditg, ‘Na, quai dumagnain nus schon!’. Fenomenal. Quai è stà ina gronda sfida per la cussegliera federala che ha immediat prendì enta pugn la chaussa. E suenter ha ella gì da reagir entaifer curt temp sin la pli gronda crisa da bancas da la Svizra. Quant impurtantas èn las figuras che stattan davanttiers en tals muments? Ellas èn il A ed O. Sch’ins ha ina crisa, ves’ins tgi che è adattà per talas funcziuns. Cussegliera federala Widmer-Schlumpf ed il president Couchepin han vairamain moderà e superà questa crisa en mintga mument. Datti in mument spezial ch’è restà a Vus en memoria? En ina da questas sesidas extraordinarias baud la damaun ha ina persuna ditg, ‘Jau sun stà là en la crisa da la Swiss, quai na less jau mai pli far atras, nus essan in pajais bainstant e stuain impunder ils meds necessaris ch’i dovra en talas situaziuns’. E gliez han il Cussegl federal e la Banca naziunala svizra lura era fatg. Il 2008 ha la Confederaziun impundì sis milliardas francs per spendrar la UBS. En sasez èsi stà daners da taglia? La Confederaziun ha la fin finala survegnì enavos dapli che quai ch’ella ha impundì. I n’è betg ì a perder daners da taglia. Anzi, la Confederaziun ha fatg in profit. Igl è ì ora en bain? Gea, per cletg. Suenter il 2008 han ins lura fatg leschas pertutgant «too big to fail» per che las bancas na vegnian mai pli en ina tala situaziun. Pertge che questas leschas n’han betg gidà, na sai jau betg giuditgar. Hai dà per Vus sco scheffa da la Chanzlia federala era situaziuns heiclias? La Chanzlia federala aveva gia dapi decennis adina fatg protocols da las sesidas dal Cussegl federal. En pliras sesidas pertutgant l’UBS ha il president giavischà da betg protocollar. Betg per far insatge dascus, mabain perquai ch’i sa tractava da decisiuns relevantas per la bursa. Co avais Vus reagì? Ils vice-chanzeliers ed jau avain tuttina fatg notizias e cura ch’il parlament ha dumandà, avain nus pudì reproducir in protocol che cuntegneva tut ils puncts relevants da la discussiun. Quai aveva chaschunà critica. Da lezzas uras na devi dentant nagina obligaziun da la Chanzlia federala da protocollar. Il parlament ha pli tard francà l’obligaziun da protocollar las sesidas dal Cussegl federal en la lescha. Quant grond è stà il squitsch medial? Scalinava Voss telefon d’in cuntin? Jau na ma regord betg pli da tuts detagls, crai dentant ch’il 2008 n’era la situaziun da la UBS betg uschè enconuschenta sco ils ultims dis quella da la Credit Suisse che tut saveva ch’i sto capitar insatge. Il squitsch n’è probabel betg stà uschè grond. Cura ch’ins ha lura infurmà davart las decisiuns dal Cussegl federal co spendrar la UBS, hai dà in grond ‘aha!’. La giurista Corina Casanova è creschida si a Tarasp e Ruschein. A partir dal 1992 ha ella lavurà en pliras funcziuns en l’admini­straziun federala, per exempel sco collavuratura persunala da cusseglier federal Joseph Deiss e sco secretaria generala suppleanta dal departament d’affars exteriurs. Dal 2008 fin il 2015 ha ella timunà la Chanzlia federala. Dapi il 2019 presidiescha ella la Fundaziun medias rumantschas (FMR). La redacziun da la FMR scriva davart actualitads per las medias rumantschas.

En il chastè da Rehanau è vegnì fundà ier l’uniun Grischun Aua. Ils fundaturs cun l’ambassadur da l’aua Ernst Bromeis a la testa derivan da la scienza, dal turissem, da la politica e da la societad. L’uniun vul tematisar e promover la savida en connex cun l’aua, il clima e la persistenza en il Grischun. «Tgi avess pensà avant 15 onns ch’ins vegnia a discurrer in di en il Grischun – che ha aua en abundanza – da la stgarsezza d’aua?», ha l’ini­ziant ed ambassadur da l’aua Ernst Bromeis ditg envers il public envidà en la sala dal chastè da Rehanau. «Gia l’onn 2008, cura ch’jau hai realisà il project «Das blaue Wunder» cun nudar tras ils lais dal Grischun hai jau pensà per mai, che las discussiuns davart la finitad da l’aua pudessan er occupar il Grischun in bel di.» Colliar interess particulars Ernst Bromeis ha ditg a la FMR, che la nova uniun Grischun Aua disponia d’ina vasta spierta da temas davart la resursa aua. «Nus vulain era lantschar la discussiun cun gruppaziuns e persunas che han interess particulars en connex cun l’aua.» Interess particulars sajan per exempel il diever d’aua per la producziun da forz’electrica ubain il diever d’aua or da la vi­sta da las organisaziuns da l’ambient. La pli impurtanta finamira da l’uniun saja dentant da lantschar la discussiun cun l’entira populaziun perquai che mintga Grischuna e mintga Grischun haja en il futur la medema sfida en connex cun il diever d’aua. Plirs acturs impurtants en la medema bartga La nova uniun Grischun Aua represchenta ina gronda part da la societad grischuna. In dals emprims contacts politics han ils iniziants gì cun il cusseglier dals chantuns Stefan Engler. El ha ditg en occasiun da la fundaziun da Grischun Aua ch’el saja persvas ch’ils conflicts areguard l’aua vegnian a crescher. «Nus vulain lantschar la discussiun a temp. Jau sun persvas che era auters chantuns vegnan a discutar da l’aua.» La nova uniun Grischun Aua vegn su­stegnida enfin l’onn 2026 cun 260 000 francs da la Nova politica regiunala (NPR), da la Confederaziun e dals chantuns. L’uniun Grischun Aua che duai vegnir transfurmada proximamain en ina fundaziun, vegn sustegnida da plirs interprendiders. In dad els è Andreas Züllig, il president da Hotelleriesuisse che venda aua da spina en ses hotel a Lai e surdat il re­tgav da la vendita ad Ernst Bromeis per ses projects. L’uniun Grischun Aua vegn plinavant sustegnida da la Marca Grischun. Per il gestiunari da la Marca Grischun, Gieri Spescha, porscha Grischun Aua la pussaivladad ideala d’intermediar la valita da l’aua en il turissem. «En l’avegnir vulain nus mussar a noss giasts da vacanzas che l’aua è in regal unic e prezius.» Plattafurma da dialog David Bresch, perscrutader dal clima e professer a la Scol’auta politecnica a Turitg ha preschentà la situaziun da l’aua sco resursa futura or dal puntg da vista da la midada dal clima. «Dapi l’onn 1970 avain nus tranter 20 e 30 % dapli naiv durant l’enviern. Ma la naiv lieua oz pli svelt pervia da las temperaturas pli chaudas. Ussa avain nus schizunt fatg in’experientscha cun in enviern sitg. Sche quai sa repeta vegn l’uman a stuair reducir ses diever d’aua.» Stefan Forster, il manader da la partiziun turissem e svilup persistent da la Scol’auta turitgaisa per scienzas applitgadas vegn a lantschar la discussiun cun ils acturs turistics en l’Engiadina Bassa. Il zercladur 2023 ha lieu Forum Aua Forta. Segund Ernst Bromeis, l’iniziant da Grischun Aua, vegnia la nova uniun a priorisar en l’em­prim temp il dialog e la furmaziun. Sin quels dus secturs dettia svelt blers contacts che portian ina tscherta dinamica. Ernst Bromeis: «Alla fin finala duai la discussiun davart la resursa aua cuntanscher l’entira populaziun e per exempel er daventar in tema a la maisa da famiglia.» Ernst Bromeis maina la nova uniun Grischun Aua. La suprastanza da Grischun Aua, da san: Ernst Bromeis, Stefan Forster e Thomas Streiff.

«In’exposiziun da primavaira tutga tar la citad Cuira», ha Marco Tscholl, il gestiunari da la Grimavera, ditg ier mesemna durant l’avertura da l’emprima exposiziun da commerzi e mastergn Grimavera. Enfin dumengia proxima dat la halla da la citad albiert a l’emprima Grimavera che ha 80 stans d’exposiziun. La FMR è stada preschenta a l’avertura da la Grimavera. La citad da Cuira ha sustegnì cun differentas prestaziuns la renaschientscha da l’exposiziun da primavaira a Cuira. Il president da la citad, Urs Marti ha ditg che la Grimavera saja ina plantina che creschia e stoppia daventar ferma sco la HIGA, sia antecessura. Il num Grimavera sa cumponia dals pleds «grigioni» e «primavera.» Cun la Grimavera veglia la citad da Cuira laschar reviver la tradiziun da 62 onns da l’anteriura HIGA Exposiziun tradiziunala cun nov concept «Nus avessan senz’auter pudì copiar il concept da la veglia HIGA», ha il gestiunari da la Grimavera Marco Tscholl ditg a la FMR. «Nus avain dentant nizzegià la schanza da dar in nov vestgì a l’exposiziun da commerzi e mastergn. En quest senn avain nus concepì ina part da l’exposiziun ordador e nus avain desistì da structurar in gir tras l’entira exposiziun.» Sin l’areal ordador datti ussa damai ina exposiziun speziala da chauras e plirs stans d’ustaria. Ordador pon ins uschia sa mover en l’aria frestga e tuttina èn ins suttetg en cas da plievgia u ferm sulegl. La part interna da la Grimavera 2023 ha ina architectura averta senza in gir fix. Tenor il schef da l’exposiziun Marco Tscholl pussibiliteschia quai a la visitadra ed al visitader dad ir e turnar tar ils stans preferids. «Cun quella novaziun vulain nus satisfar als basegns d’ina gronda part dal public che na vul betg pli far il viadi tras l’entira exposiziun. Fitg bleras e blers vulan visitar be tscherts stans d’exposiziun.» Marco Tscholl ha remartgà, che las duas novaziuns na sajan nagina invenziun da la Grimavera. La structura d’exposiziun averta ed individuala saja il standard da fitg bleras exposiziuns svizras ozendi. 80 exposituras ed expositurs Marco Tscholl è cuntent cun il dumber d’exposituras ed expositurs. «80 stans d’exposiziun avain nus e nus sperain ch’i vegnia mintg’onn daplirs.» La HIGA avevi ils davos onns da sia existenza var 200 exposituras ed expositurs. Suenter la pausa da pandemia dovria simplamain in pau temp da puspè s’avischinar a quest dumber d’exposituras ed expositurs. Marco Tscholl: «In expositur è s’annunzià pir l’ultima fin d’emna cun la dumonda da survegnir in stan. Quai mussa che blers pondereschan pli ditg avant che s’annunziar.» Concept vegn sviluppà vinavant Enfin l’onn 2025 ha la Grimavera lieu en la veglia halla da la citad da Cuira. Suenter mida l’exposiziun da commerzi e mastergn en la nova halla da la citad che vegn construida sin l’areal da la Obere Au. Per Marco Tscholl è quai er il mument ch’i vegn a dar ulteriuras midadas concepziunalas da l’exposiziun. «Nus discurrin d’in process d’evoluziun. La Grimavera sto s’adattar als basegns dal public. Insacura ha ella sia posiziun e po sa tegnair sin il martgà.» Exposiziun da chauras En ina da las tendas ordador ha lieu ina exposiziun speziala da chauras. Quella porscha era pussaivladads da contacts tranter las chauras e las famiglias cun uffants. I vegn mussà co che las chauras vegnan mulschas ed in po guardar e cumprar differents products da chauras. La gievgia saira ha plinavant lieu da sairada da sport da Cuira ed il venderdi e la sonda datti partys e live-acts cun DJ’s. La dumengia, il davos di da la Grimavera è in di per famiglias cun differentas activitads per uffants. Grigioni e primavera dat Grimavera Ier ha gì lieu a Cuira l’avertura da l’emprima exposiziun da commerzi e mastergn Grimavera. Suenter la fin da la HIGA l'onn 2019 e la pausa dal coronavirus han ils organisaturs prendi la chaschun da dar in nov vestgì cun in nov concept a l’exposiziun da primavaira a Cuira. Ins ha stritgà il gir fix tras l’exposiziun. Quel na correspundia betg pli als basegns d’ina messa moderna ed averta, ha il gestiunari da la Grimavera, Marco Tscholl ditg en occasiun da l’avertura. Da nov datti er in sectur extern cun differents stans d’ustaria. In dals highlights è l’exposiziun speziala da chauras. Circa 70 expositurs preschentan lur products e servetschs a la Grimavera. (fmr/mg) Il gestiunari Marco Tscholl ha avert la Grimavera. 80 exposituras ed expositurs preschentan lur products a l’emprima Grimavera 2023.

500 onns refurmaziun a Cuira Quest onn festivescha la citad da Cuira ensemen cun l’entir chantun Grischun il 500avel onn dapi la refurmaziun. La plaiv refurmada da Cuira ha preparà in program da giubileum ch’è vegni preschentà gievgia a las medias. L’Antistitium, la chasa parvenda istorica en la citad veglia da Cuira vegn averta quest onn per il public. Sper differentas guidas ed occurrenzas vegn preschentà in cudesch cun l’istorgia da l’Antistitium. Plinavant è programmada la fin d’avrigl 2023 in’occurrenza davart la disputaziun (debatta) en la sala dil Cussegl grond. La cultura da disputar ha cumenzà cun la refurmaziun. Durant la stad datti a Cuira in teater el liber cul titel «Comander – Glaube Wissen Macht». Il settember ha lieu ina gronda festa communala interconfessiunala en regurdientscha a la refurmaziun a Cuira. E per finir l’onn da giubileum vegn Ludmilla Seifert a preparar l’istorgia da las quatter baselgias refurmadas da Cuira. Previsas èn ultra da quai occurrenzas d’Advent e da Nadal. Il giubileum vegn terminà ils 31 da december cun il servetsch divin festiv. Sis onns pli tard La refurmaziun a Cuira, instradada l’onn 1523 da Johannes Comander, ha chaschunà bleras midadas en l’istorgia dal Grischun. Cun la refurmaziun è er vegnida introducida ina cultura da debattar moderna che ha purtà novas libertads ed il cumenzament da la democrazia. Perquai festiveschan Cuira ed il Grischun quest onn il giubileum da la refurmaziun, malgrà che quel è vegni festivà en Svizra gia l’onn 2017. (fmr/mg) Ils organisaturs da la Refo500 a Cuira. da san: Corina Pfiffner,Manuela Noack, Curdin Mark, Paola Cotti e Ladina Ehrler. document dal nunzi papal Antonio Pucci dal 1519 cun il permiss da pudair occupar Johannes Comander sco vicari a Cuira

Ils Dis da litteratura a Soloturn han dà enconuschent mesemna tgi che gudogna la concurrenza da scriver OpenNet da quest onn. Quai èn: Alice Chau, Jürg Gautschi und Shpresa Jashari. Els trais han gudagnà la concurrenza per participar a la uschenumnada occurrenza da «Resonanzraum-Text», nua che artistas ed artists da differentas disciplinas dattan novs access a texts dad in/a autur/a. Sco che il festival litterar scriva en ina communicaziun a las medias furman il punct da partenza da quest onn – en il Gym-Saal dal Landhaus a Soloturn – ils texts da l’autura premiada svizra Martina Clavadetscher. Quest onn po damai sa participar cun Jürg Gautschi era in autur rumantsch al OpenNet a Soloturn. Ils texts premiads èn era accessibels sin la pagina d’internet dals Dis da litteratura. Il festival è dals 19 als 21 da matg 2023. Durant quels dis ve­gnan era surdads ils premis svizzers da litteratura, in da quels va a Jachen Andry ed il «Grand Prix Litteratura» a Leta Semadeni. Il program detaglià dals Dis da litteratura a Soloturn vegn publi­tgà ils 18 d’avrigl. (cdm/fmr) L'autur rumantsch Jürg Gautschi

Ils Dis da litteratura a Domat tschertgan a partir d’immediat u tenor cunvegnien­tscha commembras e commembers per il comité d’organisa­ziun dal festival. Quai scrivan ils organisaturs en in avis via medias socialas e la newsletter «posta ruman­tscha». L’occurrenza dals Dis da litteratura è dapi l’onn 1990 – mintgmai l’entschatta da november – in inscunter tradiziunal e lieu da barat per ­amias ed amis da la litteratura rumantscha. Igl è ina fin d’emna en la Sala Tircal a Domat cun prelecziuns, referats, concerts e performanzas da teater u cabaret. Il comité d’organisaziun tscher­tga commembras e commembers che gidan a concepir ed organisar l’entir program, damai era il festival litterar da quest onn ch’è dals 3 als 5 da november 2023. Ulteriuras infurmaziuns: Laura Pfister, pfister@disdalitteratura.ch, ubain sur: www.disdalitteratura.ch. Il comité dals Dis da litteratura a Domat (qua en sia cumposiziun dal 2022 cun da sanester Sara Francesca Hermann, Toni Vinzens, Carin Caduff e Laura Pfister) tschertga persunas che sustegnan tar l’organisaziun.

L’emprim d’avrigl cumenza la cursa per eriger gronds implants fotovoltaics alpins – e per survegnir daners da la Confedera­ziun. Il Chantun dat la permissiun. – Però è quel semtgà per il chatsch? Datti craps da stgarpitsch? Il manader da l’Uffizi d’energia e traffic Thomas Schmid dat pled e fatg. En tutta furtina ha il Parlament federal decidì il settember passà in’offensiva solara – senza definir ils detagls. Lezs ha il Cussegl federal publitgà l’emna passada cun duas novas ordina­ziuns. Quellas van en vigur l’emprim d’avrigl. A partir da quel termin pon vegnir inoltrads projects per gronds implants solars tar il chantun Grischun – e quels van lura sur il pult da Thomas Schmid che timuna dapi il 2020 l’Uffizi d’energia e traffic. FMR: Uss datti blera lavur per Vus. As legrais u avais plitost starment? Thomas Schmid: Nus ans legrain. Igl è ina nova activitad. Quai è captivant ed ans fa plaschair. La Confederaziun paja fin 60 %da las investiziuns, però be fin ch’ils novs implants produceschan 2 TWh l’onn. Suenter na datti nagins daners pli. Vegn uss in chatsch da quels che stattan a la guetta per surve­gnir contribuziuns federalas? Quai è uschia. Ed igl è era in zichel il privel. Pertge ils sperts n’èn betg adina ils buns. Il setting ha però la Confederaziun decidì. Ussa datti il culp da partenza. Noss quità è in pau ch’i vegn inoltrà projects betg cumplets che ston anc ina giada vegnir surlavurads e che staupan la pipeline. Vul quai dir che quels che tschentan l’em­prim la dumonda da permissiun survegnan era l’emprim daners? Na, quels van simplamain l’emprim en la procedura. Ma sch’il dossier n’è betg cumplet, turna quel enavos tar ils projectants. Quels cun ils megliers projects han las meglras schanzas da survegnir il pli svelt la permissiun e las contribuziuns. Cun quantas dumondas quintais? Nus quintain cun otg fin dudesch dumondas. Èsi be grondas interpresas d’energia che vulan endrizzar fotovoltaica alpina? I dat tut – gronds producents d’energia, ­pitschens provediders d’energia, vischnancas, privats, biros d’inschigners. Quai renda interessanta la chaussa ed i sa mussan era las cumpetenzas. Ils implants ston producir almain 10 GWh l’onn. Co vesa in tal implant ora? Nus discurrin d’in implant che s’extenda sur 7 fin 10 plazzas da ballape. Quai fiss la pli pitschna varianta. Tals implants existan en Germania, en Spagna ed en ­Canada. Ma en las muntognas na datti anc nagliur insatge cumparegliabel. Qua è il grond crap da stgarpitsch – la tecnica e la lavur d’inschigner. Pudais Vus explitgar in pau quest crap da stgarpitsch? I dovra vias che mainan en l’intschess da l’implant. I dovra lingias che transportan davent l’energia. Quai sclauda gia blers territoris. E las difficultads tecnicas e lavurs dad inschigner? Experientschas co construir en las muntognas in tal implant n’existan fin ussa betg. Tge fundament dovri? Quant aut èsi da postar ils panels solars per ch’els na sfundran l’enviern betg en la naiv? E sper ils problems tecnics? Il squitsch da temp. Ils implants ston furnir gia la fin dal 2025 energia. 10 % da la prestaziun sto esser installada. Sch’i dat lura forsa ina surpraisa durant bajegiar, lura va l’entir project en paglia. Quai han ins emblidà en l’euforia dals ultims mais. Bainprest èsi avrigl, ils projects pon vegnir inoltrads. Ha il chantun engaschà aposta glieud per elavurar las dumondas? Nus faschain quai cun nossa equipa. Jau sun persvadì che nus dumagnain quai. Nus vulain metter a disposiziuns als projectants in mussavia – in agid per savair tge ch’igl è da resguardar, per savair inoltrar megliers projects ed avair bunas schanzas. Il mussavia è pront il matg. E co marscha la procedura da permissiun? I sa tracta d’ina procedura per bajegiar ordaifer la zona da construcziun. Il Parlament federal ha decidì ina procedura simplifitgada. Tge munta quai? Normalmain ston tals implants esser skizzads en il plan directiv. Quai scroda, per ch’i giaja pli svelt. Ma i dovra tuttina anc pliras etappas. L’emprim ston las vischnancas dir GEA? Sin livel communal sto il legislatur decider – u a l’urna u a la radunanza communala. L’emprim sto in project dumagnar quest obstachel. Lura datti las usitadas pussaivladads da recurrer sin fundament da differentas leschas. Las organisaziuns d’ambient pon far ­protesta. Va gliez lura tras tuttas instanzas giudizialas? Jau suppon ch’i dettia process da model. Fin al Tribunal federal? Gea, forsa. Nus essan en in stadi da dretg che porscha questa pussaivladad. E co marscha la procedura da permissiun dal chantun? Il chantun tracta mintg’onn var milli dumondas per bajegiar ordaifer la zona da construcziun ed ha ina gronda experientscha. Quai ­gida. Las pli grondas difficultads èn probablamain la qualitad dals dossiers inoltrads, ma era ils recurs pervi dal maletg da cuntrada, pervi da la protecziun d’ambient u da moviments da burgais. Fin la fin dal 2025 ston ils implants furnir ina part da l’energia. Quai è fitg ambizius? Quai è uschia. Sche Vus vulais producir gia la fin dal 2025 10 % da l’energia, stuais Vus installar la stad 2025 era 10 % dals panels solars sin la muntogna. Lura ston en mintga cas vegnir fatgas gia emprimas lavurs il 2024. En questas autezzas pon ins gea bajegiar mo paucs mais. Igl è sportiv. Cun concessiunar ovras idraulicas datti ina vasta experientscha. Ellas pajan tschains d’aua. Gronds implants solars alpins èn dal tuttafatg novs. Tge survegnan las vischnancas? E vul il Chantun forsa era anc in toc da la petta? Tar il diever da l’aua èsi giuridicamain cler. Ma tar l’aria, il vent ed il sulegl n’èsi betg uschè cler. U ditg cun auters pleds: Il Chantun n’ha nagina basa legala e n’ha uss era betg l’intenziun da far raps cun tals implants. Las vischnancas èn per il mument relativ libras co sa cuntegnair. Duain ellas pretender tschains per il terren? Vender il terren? Retrair energia gratuita? Tut questas pussaivladads existan. Las vischnancas pon era sa participar als implants. Ma igl è dad esser precaut. I dat tantas variaziuns da proprietad da terren. Tutga il terren per l’implant a la vischnanca politica, a la vischnanca burgaisa, ad in privat u ad ina corporaziun d’alp? En la pratica n’èsi betg uschè simpel. E co agir? Co recumpensar l’adiever da terren? Per mintga proprietari da terren datti la pussaivladad da sa participar – forsa cun aczias – u ch’el pretenda in tschains en daner u cun retrair energia. Ina vischnanca sco proprietaria da terren ha da principi las medemas ­pussaivladads. Vus schais «da principi». Datti lura era scenaris nua che la vischnanca na po betg far pretensiuns? Sch’ina vischnanca – che n’è betg proprie­taria dal terren – fa dependenta sia lubien­tscha da daners u d’autras pretensiuns, lura po quai daventar problematic. Quai vala per situaziuns nua ch’ina corporaziun dad alp u in privat posseda il terren per l’implant solar. En tals cas èn las pussaivladads da las vischnancas da far pretensiuns limitadas. Tuna cumplitgà. Senza sa perder en ils detagls. Da principi stoi esser en l’interess dal maun public, pia da las vischnancas, da percurrer quest process, da pudair participar, da sa metter en la posiziun ch’ellas pon profitar insaco. Quai è decisiv. I dat gea era vischnancas che lessan sezzas bajegiar l’implant. Gea, forsa ensemen cun in investur. Quai è raschunaivel. Ed igl è in bel patratg, sch’jau fatsch ir mia maschina da café e sai che l’energia vegn direct giu da la muntogna – e betg d’ina ovra atomara en Frantscha. Projects per implants solars amez la pastgira, sco p.ex. a Nalps, pudessan bainprest vegnir sin il pult da Thomas Schmid da l’Uffizi chantunal d’energia e traffic. Thomas Schmid timuna dapi il 2020 l’Uffizi d’energia e traffic. Thomas Schmid timuna dapi il 2020 l’Uffizi d’energia e traffic.

«Quai ch’ins craja adina dapli enturn la tecnologia moderna e l’intelligenza artificiala n’è betg ina novitad. Anc en nossa regiun ston ins intgirar cun l’evoluziun tecnologica e la digitalisaziun. Ma quella nova tecnologia ha era il pussaivel dad avair in impact direct sin las linguas minuritarias. La tecnologia da l’intelligenza artificiala è ina gronda avanza tecnologica per nossas societads, ma ­ella è era basada sin datens e statistica. Sin consequenza, las linguas minuritarias pon vegnir excludidas da quella evoluziun, perquai ch’ellas han ina quantitad pli bassa da datens e test. Quai signifitgescha che la tecnologia da l’intelligenza artificiala pudess vegnir sviluppada cun ina perspectiva monolingua. Quai pudess esser in ­problem per nossas linguas minuritarias, perquai ch’ellas pon vegnir reducidas a surviver sco linguas da cumonda ed èsser perdidas sco patrimoni cultural. Sco rumantsch, sai jo quai dapli ben enconuschent. La noscha lingua è gia ina lingua minuritara, e nus ston star attents da betg perder la noss’identitad linguistica. Aunc è dentant betg finì cun quella discussiun. Nus ponan era engaschar ni uffants ni linguists per sviluppar ina tecnologia che pon vegnir utilisada en connex cun las linguas minuritarias. En la fin finala, la tecnologia da l’intelligenza artificiala pudess esser ina gronda chanzlia per las linguas minuritarias. Nus ston era stremar nus per far valair nossas linguas e noss cultura en il mund digital. En resum, nus ston sguardar cun optimissem e realissem. Nus ston esser creativs ed innovatius. E nus ston esser conscients che nus ponan esser activs per proteger e sviluppar nossas linguas minuritarias en l’epoca digitala.» Avais badà? Avais bain pensà che quest Rico Valär va ussa cumplettamain per la roma? Questa (emprima part da la) columna n’hai betg jau scrit, mabain la maschina «chatGPT». Quest nov program che para da metter sutsura scolas ed universitads. Cumponiments, essais, lavurs scrittas, columnas – tut producescha quest program, perfin en rumantsch. Questa columna mussa tschert ses cunfins: L’entir text na di en sasez nagut e propi rumantsch (tge varietad er adina) n’è quai er betg. Ma il text mussa er impressiunantamain quant avanzada che questa tecnica è gia: Cun far ina simpla dumonda al program («Schreibe mir bitte eine Kolumne auf Rätoromanisch zum Thema künstliche Intelligenz und Minderheitensprachen.») producescha quel en paucas secundas in tal text cun titel. Ins po s’imaginar cun pauca fantasia, tge che quai munta per noss mintgadi, probabel gia en paucs onns. E tut las dumondas spinusas che sa tschentan. Per exempel: Ma duai la FMR pajar in onurari per questa columna? Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg. Ed il program ChatGPT è in chatbot d’intelligenza artifiziala sviluppada da l’interpresa Open AI.

La Lia Rumantscha (LR) è en tschertga dad ina successura u d’in successur per il secretari general Diego Deplazes. Ins saja en la fasa finala, ha Patric Vincenz ditg envers RTR. Tenor il suprastant prevesa la LR da communitgar en chaussa en il decurs da las proximas trais emnas. Tradì il num ni ils nums tgi che vegnia ad esser la nova u il nov secretari general da la Lia Rumantscha, n’ha Patric Vincenz sa chapescha betg envers RTR. Ensemen cun Urezza Famos e Donat Nay è el stà part da la gruppa d’evaluaziun da las candidaturas, el ha er manà ils discurs da preschentaziun ed ha fatg la proposta a l’en­tira suprastanza che vegn a decider. «Nus essan en la fasa finala», ha tradì Patric Vincenz. En dus enfin trais emnas vegnia la Lia Rumantscha a communitgar en chaussa. Ins saja en ils discurs finals per concretisar la successiun, quai sajan anc discurs da detagl. Per la quarta giada ad interim L’anteriur secretari general da la LR, Diego Deplazes, aveva bandunà l’uffizi la fin da l’onn passà, uschia ch’il post è vacant, enfin che la successiun è reglada. Perquai aveva la suprastanza numnà gia l’atun passà Andreas Gabriel sco secretari ad interim. El è il substitut dal secretari general ed actualmain responsabel per la represchentanza dals interess e dals affars publics da la LR. Ensemen cun la direcziun garantescha el la gestiun operativa. Andreas Gabriel – ch’ha surpiglià questa funcziun gia per la quarta giada – ha accentuà sin dumonda da RTR da betg esser in candidat per occupar da nov l’uffizi da secretari general. (rtr/fmr)

Premiera a Berna: per l’emprima giada hai dà en Svizra ina sessiun da las persunas cun impediments. Da la partida è era stà il Rumantsch Silvio Derungs da Dardin. Ils 44 «parlamentaris» han deliberà ina resoluziun che vul augmentar la represchentanza e participaziun politica da persunas cun impediments. Durant in entir suentermezdi han debattà venderdi passà exact 44 persunas cun impediments davart lur giavischs en vista ad ina participaziun politica. La sessiun era vegnida lan­tschada da Martin Candinas ch’è actualmain president dal Cussegl naziunal. Martin Candinas ha er fatg il bainvegni a la sessiun speziala cun ils pleds: «La sessiun per las persunas cun impediment ma stat persunalmain fitg a cor. L’inclusiun dad umans cun handicaps en tuttas domenas da la vita sto insumma star a cor da nus tuts.» A la sessiun è vegnì discutà davart differents pass ch’i dovra u duvrass per reducir ils obstachels existents e davart soluziuns per pussibilitar la participaziun politica da persunas cun impediments. A la fin han las 44 delegadas e delegads deliberà ina resoluziun correspundenta (guarda boxa). «Nus essan sutrepreschentads» Las tractativas en la sala dal Cussegl naziunal èn vegnidas manadas da Christian Lohr. El sesa dapi il 2011 per l’Allianza dal Center da la Turgovia en il Cussegl naziunal. Ed el s’engascha fermamain per ils dretgs da persunas cun impediment. Ils dischavantatgs per quellas persunas sajan en Svizra anc adina gronds, ha constatà Christian Lohr. El ha ditg: «Nus essans dal tuttafatg sutrepreschentads en la politica.» El sez è naschì senza mauns e cun pes defurmads per consequenza dad in tractament cun il medicament Contergan. Christian Lohr di dentant era ch’el n’haja mai resentì l’impediment sco in frain. Per el è quai in fatg che al dettia pir da dretg curaschi per s’engaschar. «Mussar preschientscha» Tranter las persunas ch’han represchentà a Berna las persunas cun impediment è era stà il ­Rumantsch Silvio Derungs da Dardin ch’è tschorv. Tenor el aveva sia participaziun surtut ina finamira, sco el ha ditg envers RTR: «Il pli impurtant èsi da mussar preschientscha, dad esser qua e da mussar quant blers che nus essan atgnamain. Igl è simplamain impurtant da render attent a nus.» Christian Lohr è ì anc in pass vinavant cun las finamiras da la sessiun ed ha ditg: «Nus na vulain betg ch’i vegnia discurrì sur da nus, mabain nus vulain ch’i vegnia discurrì cun nus. Da l’autra vart na pudain nus betg mo pretender midadas da la societad, nus stuain era influenzar sezs quellas midadas.» «Fitg interessant ed impressiunant» En Svizra datti tenor statisticas federalas var 1,8 milliuns persunas cun impediments. Quai correspunda a 22 % da la populaziun. Perquai eran a la sessiun da venderdi passà a Berna era occupads 22 % dals sezs dal Cussegl naziunal. Vul dir che 44 dals 200 sezs en sala èn stads occupads. Las participantas ed ils participants èn vegnids elegids ordavant cun in voting online. Suenter la sessiun, il venderdi saira, è l’organisaziun Pro Infirmis ch’ha organisà l’occurrenza sa mussada fitg satisfatga. En ina communicaziun a las medias ha ella fatg la conclusiun: «La premiera è stada in grond success.» Era Christian Lohr ha fatg ina bilantscha positiva, ha dentant era manegià che la via d’inclusiun saja anc lunga. Che suenter questa sessiun saja la Svizra però in’autra. Ed il Sursilvan Silvio Derungs ha ditg a la fin da la sessiun envers RTR: «Fitg interessant ed impressiunant. Jau crai ch’i saja ina buna chaussa.» Per ina participaziun politica La sessiun da persunas cun impediments ha deliberà sonda – suenter viva discussiun – ina resoluziun per mauns da politica, autoritads e societad. En quella fa ella tranter auter las suandatas pretensiuns: La Confederaziun, ils chantuns, las vischnancas u partidas duain render accessibel a persunas cun impediment ils documents e las infurmaziuns politicas. Las persunas cun impediment duain pudair sa participar a moda autonoma e senza barrieras a votaziuns ed elecziuns. Las persunas cun in impediment duessan esser represchentadas pli bain en gremis politics – e quai dal cussegl communal enfin tar il Cussegl federal. Ultra da quai giavischa la sessiun da persunas cun impediment che quella na saja betg stada la davosa sessiun da questa furma. (rtr/fmr) Martin Candinas, president dal Cussegl naziunal, beneventa il parlamentari Silvio Derungs. Foto RTR

El è enavos – Ted Lasso. Ed ensemen cun el è era enavos sia squadra (fictiva) da ballape da la Premier League, l’AFC Richmond. Els èn enavos dapi ils 15 da mars 2023 cun la terza sta­giun da la seria televisiva da success cun il num «Ted Lasso». Quella funcziuna atgnamain sco ina pilla da fortuna. Tgi che guarda episoda per episoda, survegn mintgamai injectà ina purziun da vitamins per simplamain star bain ed esser cuntent cun il mund. Per tge vai atgnamain? – Ted Lasso (Jason Sudeikis) è oriundamain in American. Ed atgnamain è el in trenader da football american. Ma dapi trais stagiuns trenescha el l’AFC Richmond en Engalterra, schegea che Ted Lasso n’ha absolutamain nagin’idea da ballape. Per la paja ha el autras qualitads extraordinarias, malgrà ch’el patescha dad attatgas da panica e da problems cun sia lètg. El è in tip positiv, ina persuna ch’è sgarschaivel empatica e simpatica ed ina persuna che mussa stima e respect envers tut ils conumans. El salida in e mintgin sin l’areal dal club, el discurra cun ils superstars, cun ils birolists e cun quels che schubregian las tualettas. Cun sia buna luna creescha Ted Lasso in’atmosfera solidarica e da success. L’AFC Richmond pudess uschia forsa far furora en la Premier League – tgi sa? Però sche l’AFC Richmond gudogna u perda è atgnamain tuttina. Perquai ch’i va en la seria comica per insatge auter, forsa per la dumonda co che nus vivain e discurrin in cun l’auter. Però tanta morala fiss gia suspecta a Ted Lasso... Insumma, mintgin/a duai em­pruvar sez las pillas per star bain. La terza stagiun da la seria «Ted Lasso» è accessibla tar Apple TV. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. La seria "Ted Lasso" vegn emessa tar Apple TV - la primavaira 2023 en sia terza stagiun/stafla.

La chaura è il pli vegl animal da chasa en il Grischun. Durant decennis è il dumber da chauras en il Grischun tschessà. Ils davos onns è quai sa midà. Products sco charn-chaura, latg-chaura e chaschiel-chaura èn ussa puspè dumandads sin il martgà. Actualmain prosperescha l’allevaziun da chauras en il Grischun. E quai malgrà che las puras ed ils purs da chauras han da batter cunter il luf. L’Associaziun grischuna da las allevaturas e dals allevaturs da chauras ha fatg ils ultims onns blera lavur da publicitad per meglierar la reputaziun da las chauras e dals products da quels animals. Latiers èn las disas da sa nutrir da l’uman sa midadas. Stefan Geissmann, il mainagestiun da l’Associaziun grischuna da las allevaturas e dals allevaturs da chauras di ch’i dettia plirs motivs che la vendita da la charn d’ansiel, dal latg e dal chaschiel-chaura saja s’augmentada. «Ils mazlers han survegnì dapli interess per la charn-chaura. Nossa lavur sco allevaturas ed allevaturs è quella da furnir ils animals da maz.» Sche dus u trais mazlers cumprian la primavaira mintgamai in u dus ansiels dad in pur, saja quai in affar lucrativ per quel pur, remartga Stefan Geissmann, ch’è sez pur da chauras e cussegliader per remagliaders pitschens al Plantahof. Ils pretschs stuessan crescher «Ozendi po in pur da chauras che na venda betg direct al mazler, er annunziar ses animals da maz a la societad Grischun Biestga SA – e la vendita vegn lura coordinada a moda professiunala», di Stefan Geissmann, «nus purs essan cuntents d’avair quest support.» Avant 10 onns na fiss ina tala collavuraziun betg stada pussaivla, constata il gestiunari da l’Associaziun grischuna da las allevaturas ed dals allevaturs da chauras. Sulettamain ils pretschs da vendita per ils ansiels stuessian anc crescher in pau. Positiv per la dumonda dals products da la chaura saja, che las allevaturas ed allevaturs grischuns sajan fitg preschents a las exposiziuns da chauras grischunas e naziunalas. Stefan Geissmann: «Jau vuless dir ch’i dat per nus puras e purs da chauras actualmain duas chaussas che fan plaschair vi da l’allevament da chauras: Ina chaussa e la dumonda creschenta sin il martgà e l’autra chaussa è il plaschair vid la chauras sco animals da chasa ed il bun clima che nus avain tranter allevaturas ed allevaturs.» L’ansiel per il «jö» – e l’ansiel per la padella Ansiels e chauras ves’ins savens durant exposiziuns. Per exempel er a l’exposiziun Grimavera dals davos dis a Cuira. Il zoo da carsinar è in magnet per ils uffants che pon dar da baiver cun il gutter als ansiels. Ma gia en paucs dis pudess l’ansiel esser dumandà sco ansiel per il past festiv da Pasca. Stefan Geissmann, il gestiunari da las allevaturas e dals allevaturs da chauras dal Grischun, di che da Pasca vendian las puras ed ils purs ils pli blers ansiels. «Avant bundant trais onns èsi reussì a mai sco maina­ge­­s­tiun d’equilibrar ils pretschs da vendita sur l’entir onn. I fiss stà impurtant d’avair pretschs eguals l’entir onn (er da Pasca) per garantir ina cuntinuitad da tut ils products inclus il latg ed il chaschiel-chaura. Uschia avain nus savens memia paucs ansiels suenter Pasca.» Tenor Stefan Geissmann n’èn las consumentas ed ils consuments betg pronts da midar lur plan da nutriment sur ils dis da Pasca. El haja badà durant l’exposiziun Grimavera a Cuira che las al­levaturas ed ils allevaturs da chauras stoppian infurmar meglier las consumentas ed ils consuments davart il ciclus da la chaura. Exposi­ziuns da chauras sajan era bunas occasiuns per udir las opiniuns da las consumentas e dals consuments, ma er per declerar la situaziun da las puras e dals purs, di Stefan Geissmann. Blera birocrazia e lufs La preschientscha dal luf è in tema che fa­tschenta sa chapescha era l’Associaziun grischuna da las allevaturas e dals allevaturs da chauras. Stefan Geissmann di ch’el saja dapi 16 onns mainagestiun da l’associaziun grischuna. Ils davos onns cun bleras sperditas da chauras stgarpadas dal luf sajan stads onns fitg engrevgiants. «Jau na vuless insumma betg procurar per agitaziuns supplementaras. Ma ils lufs chaschunan donns immens. E la situaziun resta vinavant difficila. Jau poss far tut il pussaivel per impedir donns dal luf, e tuttina n’hai jau betg la garanzia ch’in na capita nagut.» Las allevaturas ed ils allevaturs da chauras sajan al cunfin da lur forzas. «I tanscha», di Stefan Geissman cun vusch fitg energica, «blers purs che han pers chauras entras il luf e ston suenter tadlar tut tge ch’els hajan fatg fauss, han avunda e bittan la fautsch en il chanvà.» Tenor Stefan Geissmann datti dentant er auters motivs che pon esser seccants per las las allevaturas e per ils allevaturs. «Quai èn per exem­pel novas leschas ed ordinaziuns che decreteschan midadas ed adattaziuns.» Ina da las davosas saja che mintga pur stoppia avair ina stalla cun indrizs che las chauras possian sa mover libramain. Lufs e pretensiuns statalas fan in pau quitads a Stefan Geissmann: «Gea, jau tem mintgatant che nus na vegnian betg da tegnair pli ditg l’effectiv da chauras en il Grischun.» Allevar chauras è ina belleza occupaziun Malgrà lufs e novas pretensiuns di Stefan Geissmann, il pur, gestiunari da l’associaziun professiunala e cussegliader chantunal, che l’allevament da chauras restia per el persunalmain ina passiun. «La chaura è in animal fitg attaschà a l’uman. Chauras suondan al pur cura che quel va ordavant. Quai è tut auter che per exempel cun nursas.» Cura ch’el vegnia sin pastira tar ­sias chauras e dettia in tschivel, currian tuttas per beneventar el. Vitiers vegnia che las chauras sajan fitg bunas cultivadras da la cuntrada. Ed a la fin menziunescha Stefan Geissmann ch’el saja fitg superbi da ses agens products da charn e latg ch’el possia producir e vender sez. Tge razs da chauras datti en il Grischun? En il Grischun datti quatter razs da chauras frequents. La gronda famiglia da chauras grischunas èn las chauras stralas. Fitg preschenta en noss chantun è er la chaura mez alva e la «capra grigia» ch’è da chasa en il Grischun dal sid. Ed il quart raz da chauras ch’i dat en il Grischun è la chaura alpina da colur-chamutsch. Da las 80 000 chauras ch’i dat en l’entira Svizra (ultima dumbraziun da l’onn 2020) ha il Grischun las segund bleras suenter il chantun Berna. En il Grischun datti 10 alps da chauras che produceschan chaschiel-chaura. (fmr/mg) Tegnair chauras daventa pli attractiv L’allevament da chauras sa sviluppa bain en il chantun Grischun. Puras e purs tegnan adina dapli chauras, sco ch’il gestiunari dals allevaturs chantunals conferma. I dat però era allevaturs ch’èn unfis – pervi dal luf. Martin Gabriel/FMR Era a l’exposiziun Grimavera da quests davos dis èn ellas stadas in’attracziun per pitschen e grond – las chauras cun lur ansiels. L’onn 2022 han ins registrà 1633 chauras en ils cudeschs d’allevament dal chantun Grischun. Quai èn 74 chauras dapli che l’onn 2021. Actualmain s’augmenta damai il dumber da chauras en il chantun Grischun. Ils products da la chaura èn pli dumandads che anc avant 10 onns. Ad interim è la vendita dals ansiels organisada bain. Ils pretschs per ansiels èn pli auts en il temp da Pasca che durant l’ulteriura part da l’onn. Birocrazia e luf Quels svilups e quellas cifras conferma ed explitga Stefan Geissman, il gestiunari da l’Associaziun chantunala da las allevaturas ed allevaturs da chauras e cussegliader chantunal da remagliaders pitschens. Ma el renda era attent a las grondas sfidas actualas per l’allevament da chauras. Tenor el èn quai las pretensiuns birocraticas ed il luf. Gist pertutgant quel animal da rapina manegia Stefan Geissmann: «I tanscha. Blers purs che han pers chauras e ston suenter tadlar tut tge ch’els hajan fatg fauss, han avunda e bittan la fautsch en il chanvà.» (fmr) L’allevament da chauras, in vegl animal da chasa grischun, ha in pitschen revival. Stefan Geissmann è sper ses uffizis sco cusse­gliader chantunal e gestiunari da l’Associaziun d’allevaturas ed allevaturs da chauras er in passiunà pur da chauras

En il Grischun hai dà ils 2022 dapli delicts che l’onn 2021. Ier glindesdi ha la Polizia chantunala preschentà la statistica criminala da l’onn passà. Ils pli blers delicts hai dà cunter la legislaziun penala. Creschids per 31 % èn ils delicts da violenza a chasa. La manadra da la polizia criminala dal Grischun, Barbara Hubschmid, ha ditg a l’infurmaziun da medias, ch’ils cas da criminalitad en il Grischun vegnian pli e pli cumplitgads. Las pretensiuns envers la polizia creschian. Barbara Hubschmid ha repassà l’entira paletta da delicts succedids l’onn 2022 en il Grischun. Ella ha declerà che la gronda part dals delicts sajan malfatgs cunter il cudesch dal dretg penal e 62 % da tut ils delicts cunter il cudesch dal dretg penal sajan delicts da facultad. «Quests delicts da facultad èn s’augmentads l’onn 2022 per 29 % en cumparegliaziun cun l’onn avant. La gronda part dals delicts da facultad èn enguladitschs. En il Grischun hai dà l’onn 2022 en tut 2354 enguladitschs. Damain delicts cun meds narcotics Ils cas da cuntravenziuns cunter la lescha da narcotics èn restads stabils nà dal dumber da cas ils ultims onns. Tenor la scheffa da la polizia criminala dal Grischun, Barbara Hubschmid, valia quai per il consum sco er per il commerzi. «Dals totalmain 1240 malfatgs èn 461 vegnids commess a Cuira, 327 en l’Engiadina e 284 en la regiun Rain-Moesa.» Consumads sco er vendids vegnian ils davos onns principalmain products da chonv. Violenza a chasa crescha Ils responsabels da la polizia criminala dal Grischun han preschentà il tema violenza en in pachet. Tar ils cas da violenza greva hai dà 2022 in augment da 19 cas cumpareglià cun l’onn precedent. Barbara Hubschmid ha rendì attent a l’augment considerabel en la sparta violenza a chasa. «L’onn 2022 èn vegnids registrads en il Grischun 284 delicts penals en connex cun la violenza a chasa. Quai èn 31 % dapli che l’onn 2021.» Ils cas penals ils pli frequents da la violenza a chasa èn metter maun vi da persunas, smanatschas ed ingiurias. La mesadad da tut ils delicts da violenza a chasa pertutgan relaziuns da partenadi. Pli paucs cas da criminalitad digitala Ils cas da criminalitad digitala en il Grischun èn sa reducids l’onn 2022. En cumpareglia­ziun cun 2021 hai dà bunamain 10 % damain cas. Ina fitg gronda part dals 516 cas da criminalitad digitala registrads l’onn 2022 pertu­tgan la cybercriminalitad economica. Trais dumondas a Susanna Gadient La manadra da l’Uffizi dal servetsch social dal Grischun, ­Susanna Gadient ha ditg en occasiun da la preschentaziun da la statistica criminala dal Grischun, ch’ils cas penals da violenza a chasa che la polizia haja registrà, sajan bain en la statistica. Il dumber da cas da violenza a chasa saja dentant pli aut, perquai che blers cas na vegnian enconuschents. FMR: Vus avais menziunà la cifra dals cas nunenconuschents. Però er il dumber dals cas registrads è creschì fitg. Datti en in onn anc daplirs cas en la statistica criminala ed anc daplirs cas nunenconuschents? Susanna Gadient: Quai na poss jau betg respunder. Quai è fitg grev da dir. Las cifras da quels cas registrads da la polizia è ina vart da la medaglia. L’autra è tut quella glieud che na gughegia betg dad ir per agid. Nus partin dal fatg che quella cifra è auta. Vus avais ditg che in cas da violenza a chasa na muntia betg adina in causal penal. Tge manegias Vus cun quai? Violenza a chasa ha plirs causals penals. I vegn mess maun vi da persunas, i vegn smanatschà e fatg ingiurias. Quels cas da violenza a chasa che cumparan qua en la statistica na consistan betg tuts be dad in casual penal. Vus avais ina maisa radunda che sa cusseglia pertutgant la violenza a chasa? Gea, da quella maisa radunda che vegn manada da noss post da coordinaziun cunter violenza a chasa sa participeschan 20 differentas organisaziuns che lavuran per la medema finamira. Numnadamain d’eliminar la violenza a chasa. Puspè dapli enguladitschs en Svizra Per l’emprima giada dapi 10 onns mussa la statistica da polizia svizra in augment dals enguladitschs e da las infracziuns. En tut èn vegnids registrads en Svizra 35 732 enguladitschs ed enguladitschs cun infracziun. Quellas cifras ha l’Uffizi federal da statistica (UST) communitgà ier. Creschids èn er ils delicts da violenza. Ils grevs delicts da violenza èn creschids per 16,6 % a 1942 cas en cumparegliaziun cun l’onn precedent. S’augmentadas èn surtut violaziuns e grevas blessuras corporalas. Il dumber da las violaziuns è s’augmentà per 14,5 % sin 867 cas, las grevas blessuras corporalas per passa 17 % a 762 cas. Sco gia l’onn precedent ha la polizia registrà er l’onn 2022 en tut 42 delicts da mazzament cumplets. 15 dunnas ed in um èn vegnids mazzads entaifer in partenadi actual u anteriur. Tschintg morts eran uffants mazzads d’in dals geniturs. (sda/fmr) Blers delicts en il Grischun La Polizia chantunala dal Grischun ha preschentà la statistica criminala 2022. Cumpareglià cun l’onn precedent èn ils delicts s’augmentads per 29 % tar las cuntravenziuns cunter il cudesch penal svizzer. Martin Gabriel/FMR En il chantun Grischun èn vegnids registrads l’onn passà 11 234 delicts penals. Quai èn 23 % dapli che l’onn 2021. Questas cifras ha la Polizia chantunala dal Grischun preschentà glindesdi a chaschun d’ina conferenza da medias a Cuira. Ils pli blers delicts hai dà l’onn 2022 cunter la legislaziun penala. 62 % da tut las cuntravenziuns cunter il cudesch penal pertutgan malfatgs cunter la facultad. La manadra da la Polizia chantunala dal Grischun Barbara Hubschmid ha ditg, ch’ils delicts vegnian pli e pli cumplitgads. Las pretensiuns envers la ­polizia sajan creschidas. Barbara Hubschmid ha preschentà l’augment considerabel da la violenza a chasa. «L’onn 2022 èn vegnids registrads en il Grischun 284 delicts penals en connex cun la violenza a chasa. Quai èn 31 % dapli che l’onn 2021.» La manadra da l’Uffizi social dal Grischun, Susanna ­Gadient ha ditg, che sper il dumber da cas penals dettia fitg blers cas da violenza nunenconuschents. La mesadad da tut ils delicts da violenza a chasa pertutgian relaziuns da partenadi.

Il chantun tschertga trais students u studentas d’architectura che van a fotografar mises u aclas. Els ston avair ina buna cundiziun, perquai ch’i ston chaminar a pe en lieus abandunads. «Tschertgas ti ina lavur durant las vacanzas da stad – alura es ti tar nus al dretg lieu!» Uschia èn las plazzas scrittas ora en il portal dal chantun. L’Uffizi per valitaziun d’immobiglias vul engaschar ils students tenor cunvegna tranter fanadur e settember da quest onn. Quels survegnan «ina paja usitada per jobs da students», di Gion-Reto Hassler, il schef da l’uffizi. Lur incumbensa: inventarisar clavads, clavadeiras, hittas, chamonas, barguns, sustas – insumma bajetgs en lieus isolads ed allontanads en il Grischun. Igl è bajetgs ch’ins na cuntanschia betg cun auto e stoppia forsa ir duas u trais uras a pe, di Gion-Reto Hassler. Ils students stoppian en emprima lingia fotografar ils bajetgs. I saja era dad emplenir ora in simpel formular, nua ch’i vegn dumandà, sch’il tetg saja forsa defect u sch’i dettia uschiglio in donn evident. «Igl è ina simpla lavur», di il schef da l’uffizi per valitaziun d’immobiglias. «Sch’i dat insatge extraordinari, va nossa glieud sezza a guar­dar.» Dad ir en il bajetg per valitar per exem­pel ina nova cuschina n’è betg l’incumbensa dals students. L’uffizi fetschia mintga diesch onns ina nova valitaziun d’in bajetg. «Sch’i dat ina via d’autos, lura po in valitader da la regiun svelt ir speravia. Ma sch’igl è dad ir uras siadora a pe, impundain nus memia bler temp. Lura èsi pli favuraivel da laschar far quai in student u ina studenta», di Gion-Reto Hassler. Damai ch’ils bajetgs sajan tuts gia inventarisads, bastian fotografias actualas che mussian l’exteriur dal bajetg. L’uffizi possedia gea ils plans, enconuschia ils custs da construcziun, ils custs dad investiziuns u da locaziun. A basa da las novas fotografias possian ins lura calcular la svalitaziun d’in bajetg. Ina valitaziun actuala saja impurtanta per fixar l’assicuranza d’edifizi e per la taglia. «Ils students survegnan ina glista dals objects ch’els ston ir a guardar durant las proximas ­duas emnas. Lura po il singul student sez organisar cura ch’el va a fotografar ils bajetgs e cura ch’el metta giu las fotografias e datas en il si­stem», di il schef da l’uffizi da valitaziun d’immobiglias. Impurtant saja che la persuna saja gugent en il liber, haja ina buna cundiziun e possia s’orientar bain. «Sche nus chattain students u studentas d’architectura è quai in grond avantatg, ma betg cundiziun. Nus vulain simplamain glieud che ha interess vi dad immobiglias e nus purschain la pussaivladad da survegnir invista co ch’ina valitaziun da bajetgs funcziuna.» L’onn passà hajan duas studentas fatg quest job da vacanzas, ina en il Surses e l’autra en la regiun da Cuira. Quest onn cuntinueschia l’uffizi cun l’Engiadina, il Scanvetg, la Val dal Rain ed era cun il Surses.

Sche jau pens londervi, formulesch jau in motto dal di u da l’emna, sco per exempel: «Oz prend jau tut cun umor.» – Grazia a mes mottos survegn jau ina tenuta che ma gida tar mias sfidas cun mes scolars gronds e pitschens, chars e difficils. Mes motto da quests dis è: «Jau scuntr a tut cun mirveglia.» Ed uschia sun jau ida a scola, nua che jau hai realisà ch’il Ramadan ha cumenzà. Per mai privat n’ha quai betg gronda relevanza, ma per la scola bain, u meglier ditg, per tscherts scolars. «Musa, fas ti puspè Ramadan?», dumond jau ad in scolar da la tschintgavla classa. El vegn da la Tirchia ed è dapi var trais onns en Svizra. Jau ma regord da ses Ramadan da l’onn passà che m’ha laschà concluder: «Ramadan è super!» Quai di jau a mia collega, che ma guarda in pau sceptic. In pèr scolars èn anc, suenter ch’igl ha scalinà per la pausa da mezdi, cun nus en stanza da scola per baterlar in pau. Jau dumond ad Amir, che fa era Ramadan, tgeninas reglas che valan uschi­glio anc durant il temp da curaisma dals muslims. «Ins na dastga betg dir manzegnas, ins na dastga betg pitgar auters, ins na dastga betg tutgar en las mattas ed ins sto far dal bun ad auters.» Wow, quai tuna gea grondius, e jau ma regord che Musa, uschiglio betg adina il pli brav, era l’onn passà durant il Ramadan sco in anghel. I n’èra betg stà necessari da far vegnir ses bab per discussiunar ils problems disciplinars. Quai che n’ha dal rest mai purtà bler. Il bap da Musa è scriptur e nus discurrin pli gugent da litteratura che davart las lumparias da ses figl. «Navaira, Musa, ­era quai cun far ­gigina è ì bain l’onn passà?» dumond jau a moda sugestiv-entusiastica. – «Hm», fa Musa. Grazia al giginar durant il di è ses livel dal zutger en il sang restà pli stabil e Musa tras quai pli concentrà. Plaunsieu vesa era mia collega ils avantatgs dal Ramadan. «Quai vul dir ch’els na stuppan betg en chips e tschigulatta durant pausa!» La ‹marenda sauna› en nossa scola è deplorablamain in tema nua che nus na faschain nagin progress. Mintga cussegliadra da nutriment survegniss il schoc per la vita, sch’ella vesess tge che vegn consumà. Dals geniturs na datti betg bler sustegn. Era tscherts dad els vegnan cun il energy drink en in maun ed il handy en l’auter maun a prender lur uffants suenter scola. Malgrà ch’igl ha num ­‹nagins taxis da geniturs›. Ma enavos tar il Ramadan. – «Ti has cletg ch’igl è Ramadan, uschi­glio ..!» aud’ins a sbragir in scolar da la sisavla classa si per in auter. Uschiglio… fissi gist escalà. «Sch’els na vegnan sez betg sin l’idea che Ramadan vul era dir da sa tegnair vi da las reglas moralas, lura als pos adina regurdar londervi», di jau a mia collega. «Tiptop», di ella, «re­sta mo anc quai cun l’uraziun. Musa ha dumandà, sche nus pudessan endrizzar in local, nua ch’ils uffants che fan Ramadan dastgan ir ad urar durant il temp da scola.» Per fortuna ha ella gia delegà la dumonda. Musa sa metta sin via en direcziun dal biro dal manader da scola. Tgi sa cun tge ‹motto› che quel prenda encunter il giavisch? Chatrina Josty-Kreuzer viva en il chantun Berna e lavura sco pedagoga curativa en ina scola che ha il motto «Mussar respect – viver la diversitad».

Il chantun Grischun ha registrà la pli lunga spassegiada enconuschenta fin ussa d’in luf en l’Europa. Il luf grischun M237 è spassegià 1927 kilometers fin en l’Ungaria. Quai fa Kora, la fundaziun per ecologia d’animals da rapina da savair. Sin sia spassegiada ha il luf traversà quatter pajais. Il zercladur 2022 ha el traversà en l’Engiadina Bassa ils cunfins cun l’Italia, è lura chaminà tras l’Austria avant ch’el ha traversà il favrer 2023 ils cunfins ungarais en direcziun da Budapest. Avant in onn ha l’Uffizi da chatscha e pestga grischun montà al luf in cularin cun in emettur da GPS. La spassegiada da M237 mussia, quant bain che lufs possian s’adattar. Sin sia tura ha il luf traversà differentas cuntradas – da l’auta muntogna sur cuntrada culturala fin tras zonas abitadas. El ha traversà flums, bleras vias d’auto e viafiers sco era muntognas da fin a 3500 meters. Il bler è il luf chaminà magari exact en ina direcziun, magari ha el fatg en in lieu ina pausa da paucs dis fin duas emnas, forsa per ruassar, forsa pervia da la buna offerta da nutriment, avant che cuntinuar ses viadi. (sda/fmr)

Ospitals grischuns, clinicas, chasas da tgira ed instituziuns socialas occupeschan 9 % da tut las persunas che lavuran en il chantun e prestan 7 % dal product economic grischun. Quai è il resultat d’in studi actual da l’Institut da perscrutaziun economica BAK Economics. Il studi è vegnì incaricà da la Federaziun d’ospitals e chasas da tgira (BSH) a chaschun dal 100 avel anniversari da si’existenza. La federaziun ha preschentà ier ses resultats. Il BSH unescha sco uniun tetgala ils manaschis staziunars dals fatgs socials e da sanadad en il Grischun. A quel appartegnan tut ils ospitals publics, clinicas privatas, chasas da tgira, instituziuns d’uffants e da giuventetgna. L’onn 2019 han las persunas che lavuran en questas instituziuns elavurà 930 milliuns francs – quai èn 7% da tut las prestaziuns d’economia elavuradas en il Grischun. Questas instituziuns èn cunquai ina da las pli impurtantas patrunas. 2019 han ellas occupà 11 695 persunas en 8105 plazzas cumplainas. Quai èn 9 % da tut las persunas che lavuran en il Grischun. (sda/fmr)

In tal chastè na chattan ins negliu en la Svizra orientala. Igl è ina fortezza tenor l’exempel dals chastels savoiards da la Svizra franzosa. Quest monument istoric è dentant en il Grischun, en la vischnanca da Landquart. Marschlins era oriundamain ina fortezza cun in lartg foss d’aua. Perquai vegn el era menziunà sco chastè dall’aua. Da 1633 enfin 1933 è el stà en possess da la famiglia von Salis. Construì questa fortezza han ins probablamain entuorn la mesadad da 13avel tschientaner. Dapi alura enfin 1633 ha el gì intgins signurs sco proprietaris: ils conts Monfort, Habsburg, Toggenburg, enfin la famiglia da l’uvestg Ulrich von Brandis, alura la famiglia da feudals Gugelberg. A Marschlins han ins cultivà ils emprims tartuffels e l’emprim tirc en il Grischun. La famiglia von Salis ha derasà las novas plantas che èn daventadas nutriment fundamental da la populaziun grischuna. L’abitanta pli renomada dal chastè da Marschlins è Meta von Salis-Marschlins, la defensura dals dretgs da la dunna. Ella avevà battì cun success per pudair studegiar istorgia e promover sco doctoressa a l’universitad da Turitg. Il tip dad oz è dimena da far ina spassegiada da primavaira en il conturn da Marschlins. Ins po cumenzar la curta tura amez il vitg dad Igis. Sin il santeri da la baselgia èn ils signurs Salis-Marschlins sutterads. Da la «Gandastrasse» pon ins gia vesair il chastè. Ins po giudair ina bella vista vers la Val dal Rain, la planira dal Signuradi enfin Sargans. Il chastè da Marschlins na pon ins dentant betg visitar. Dacurt ha el midà possessur. Cumprà il bajetg imposant ha in Rudolf von Liechtenstein, in commember da la famiglia dal pajais davos il Pass da Son Gliezi. Il chastè da Marschlins ad Igis/Landquart.

Durant 15 onns han las organisaziuns da musica da la baselgia catolica e da la baselgia reformada dal Grischun collavurà bain en il sectur da la scolaziun da musica, cunzunt d’organistas ed organists. Avant dus onns è questa collavuraziun vegnida sistida. ­Las duas baselgias grischunas van ussa vias separadas en chaussa scolaziun da basa d’organistas ed organists. Avant 15 onns han l’Uniun catolica da musica dal Grischun e la VOGRA, l’Uniun da las organistas ed organists refurmads dal Grischun, cumenzà a collavurar cun curs communabels sin il champ da la scolaziun d’organistas ed organists. La Baselgia evangelica refurmada e la Baselgia catolica dal Grischun han sustegnì questa scolaziun finanzialmain. Omaduas baselgias han pajà mintgamai a lur uniun 17 000 francs. Avant dus onns n’ha la Baselgia reforma­da grischuna tuttenina betg pli vulì pajar sia contribuziun a la VOGRA. Igl haja dà da lezzas uras grondas discussiuns cuntradictoricas tranter ils responsabels da la baselgia e la VOGRA, ha Ulrich Weissert da Tavau, il nov president da la VOGRA, ditg a la FMR. Nagins dals responsabels che la FMR ha contactà han vulì tradir detagls da questas dispitas. Suenter las charplinas aifer la baselgia refurmada è la collavuraziun tranter las uniuns da musica e las baselgias vegnida sistida. La VOGRA ha duvrà ina pezza da sa reorganisar e l’Uniun catolica da musica ch’era memia pitschna per organisar atgnas scolaziuns per organistas ed organists en il Grischun è sa drizzada a l’uvestgieu da Cuira. Oz è la scolaziun da las organistas e dals organists catolics dal Grischun integrada en la scolaziun cun ils auters chantuns da l’uvestgieu da Cuira. Da cuminanza tranter Uniun catolica da musica dal Grischun e VOGRA succeda anc la scolaziun da perfecziunament per organistas ed organists. Simplamain donn Dapi circa in mais è il musicist Ulrich Weissert da Tavau president da la VOGRA. El na vuless betg perder temp cun tschertgar ussa culpantas u culpants per il «crash» da lezzas uras tranter Baselgia refurmada grischuna e la VOGRA. «Igl è simplamain donn che nus n’avain pli ils meds finanzials per organisar la scolaziun d’organistas ed organists ensemen cun noss collegas da l’Uniun catolica da musica dal Grischun.» El emprovia en il futur sco parsura da la VOGRA da puspè unir ils protagonists da la musica da baselgia. Pieder Jörg da Domat, il president actual da l’Uniun catolica da musica dal Grischun di che da la vart catolica hajan ins simplamain stuì tschertgar ina via suenter che la baselgia refurmada haja sistì la contribuziun finanziala a la VOGRA. «Nus collavurain ussa simplamain anc sin il champ dals curs da perfecziunament. Quels curs faschain nus sa chapescha ensemen cun la VOGRA, cunquai che la finanziaziun da quels curs è reglada.» Per scolaziun d’orgla fundamentala, per la scolaziun dals cantors e dals chors da baselgia hajan els tschertgà in auter partenari, «perquai che la baselgia catolica dovra urgentamain novas organistas ed organists e dirigentas e dirigents giuvens». Baselgia reformada porscha atgna scolaziun Las duas baselgias grischunas vulan ir atgnas vias en connex cun la scolaziun da musica da baselgia. Uschia vegn la Baselgia refurmada grischuna a porscher davent da quest onn in’atgna scolaziun da basa per organistas ed organists e per manaders da chors-baselgia. Sco quai ch’il decan actual Thomas Müller ha ditg a la FMR, hajan ins ponderà bain ina collavuraziun cun la baselgia catolica. «Ils basegns e las ideas dals catolics e dals refurmads èn dentant differentas. Perquai avain nus decidì da far ina atgna scolaziun be per ils refurmads. Nossa scolaziun duai esser effizienta ed orientada vers la pratica.» Tenor Thomas Müller vegnia la VOGRA en avegnir a porscher ils curs da perfecziunament. Quels possia la VOGRA finanziar bain senza sustegn da la baselgia chantunala. Via communabla e lura vias separadas Perquai che la baselgia refurmada dal Grischun n’ha betg pli pajà a l’Uniun d’organistas ed organists VOGRA la scolaziun da basa per organistas ed organists, van la VOGRA e l’Uniun catolica da musica dal Grischun ussa vias separadas pertutgant la scolaziun. Martin Gabriel/FMR Durant passa in decenni han da las duas baselgias chantunalas las uniuns per la musica da baselgia collavurà fitg bain sin il champ da la scolaziun da basa per organistas ed organists novizas e novizs e dirigents. Instradà quella collavuraziun ecumena fritgaivla entuorn l’onn 2008 avevan Albert Spescha da Pigniu sco anteriur president da l’Uniun catolica da musica dal Grischun e l’anteriura presidenta da la VOGRA, Christa Pinggera da Zernez. Differentas opiniuns Suenter discussiuns cuntraversas tranter la VOGRA e la Baselgia refurmada dal Grischun è la collavuraziun tranter las uniuns da musica e las baselgias vegnida sistida avant dus onns. La VOGRA ha duvrà temp da sa reorganisar sin il sectur dal perfecziunament. Sco ch’il decan actual da la baselgia refurmada Thomas Müller-Weigel ha ditg a la FMR, porschia la Baselgia refurmada dal Grischun in’atgna scolaziun da basa. «Nus avain ponderà ina collavuraziun tranter las duas baselgias, las ideas ed ils basegns eran dentant memia differents.» La scolaziun da las organistas e dals organists catolics dal Grischun succeda da nov sin plaun da l’uvestgieu da Cuira. Da cuminanza ha anc lieu la scolaziun da perfecziunament.

«Vein nus pertgirau pors ensemen?» – Jau na sai betg dir a Vus cura ch’jau hai udì per l’emprima giada questa moda da dir, ma ella m’è restada. Ed era sche quai m’avess bainduras cutizzà, n’hai jau mai duvrà questa expressiun. La furma da curtaschia e respect «Vus» svanescha pli e pli. Per cupitgar è ella schizunt là, nua ch’il client/la clienta era fin oz retg/regina. Avant bun dus onns ha per exempel la banca Credit Suisse communitgà da vulair dar dal «Ti» a sia clientella. Era sch’il schef da la banca ha pli tard relativà questa decisiun, savain nus oz che ni il «Ti» ni il «Vus» n’han pudì salvar la banca da ses destin. Era l’organisaziun turistica da Lai promova il «Ti» dapi in onn, ed animescha era hotels, ustarias e butias da la regiun da far il medem. Ed era sche quest agir polarisescha tscha e là, accepta la plipart da las persunas quest agir. Uschia èsi stà d’udir l’entschatta da favrer en ina contribuziun da radio dal Schurnal regiunal Grischun. Cun collegas da lavur e persunas che fan part da las medemas organisa­ziuns ed uniuns sco jau, sun jau per «Ti». Sch’insatgi ch’jau n’enconusch betg dat dal «Ti» a mai, lura è quai sia chaussa. Sch’jau discur cun ina persuna nunenconuschenta, vala per mia part la furma da curtaschia «Vus». Per mai è quai ina tenuta ed in segn da respect e da sauna distanza. Punct! Na, avant che dar dal Ti ad ina persuna, na stoss jau betg avair «pertgirà portgs cun quella». E mo per dir: Betg mo persunas, mabain er animals, en quest cas ils portgs, meritan noss respect. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR.

Sis uffants schendra in prer catolic cun quatter dunnas giuvnas. Pir suenter la sepultura dal bab il 2011 emprendan ils fragliuns d’enconuscher in l’auter. Uss raquintan els en «Unser Vater» da lur vita. Il film vegn questa fin d’emna en ils kinos. A Cuira èsi premiera la proxima mesemna (guarda box). Anton Ebnöther n’è betg fatg per il celibat. Gliez sa mussa gia en sia emprima plazza sco vicari a San Murezzan. Lezza sto el bandunar il 1949 pervi da flattims ed amurettas. L’uvestg al tarmetta dad ina plaiv a l’autra – Bülach, Claustra, Giswil. Quatter uffants neschan entaifer diesch onns. L’uvestg refusa dad installar il prer en ina nova plaiv. Anton Ebnöther na dastga betg pli lavurar sco plevon. El fa l’ustier en il Sunneschi a Saas ed i naschan anc dus uffants che creschan si senza bab. En il film da Miklós Gimes vegnan a pled las quatter figlias ed ils dus figls. Sch’igl existan anc ulteriurs uffants, lascha il film avert. «A la sepultura hai jau vulì ir», di la figlia Monika Gisler. «Jau saveva dapi onns, la sepultura dal Toni è la clav per scuvrir la chaussa. Pertge a la sepultura vegnan ils parents. Jau sun ida a la sepultura e sun sesida en l‘emprima retscha, là nua che la famiglia sesa.» Ins l’ha pliras giadas empruvà da cumplimentar davent, il banc saja reservà per la famiglia. Ma ella resta en il banc-baselgia ed ha respundì ch‘ella saja la figlia dal Toni. Fatschas stuttas. A la sepultura vegn la figlia en raschieni cun ina dunna che conceda, «jau hai dus uffants cun el.» Monika Gisler prenda si contact cun quels. Pli tard tschertga ella anc ulteriurs fragliuns. Ella vesa en ils egls dad ina da sias mesas soras l’egliada da ses bab, ed en fisionomia e demananza da ses mez frar ina sumeglientscha surprendenta. Ils fragliuns han gia passa sessant’onns. Els èn daditg creschids. E tuttina han els anc oz che gueglia. Pli baud han ins raquintà ad els manzegnas da lur derivanza. Ils auters han ins sfurzà da taschair. Ad ina da las figlias han ins dà da crair ch’il bab saja mort d’ina greva malsogna. Plirs d’els intervegnan pir sco creschids tgi ch’è il bab biologic, malgrà ch’els han gea enconuschì il prer che vegniva a Nadal sin visita. «Quai ha fatg ir en paglia insatge en me», di il figl Toni Meier. El n’haja nagina fidanza en auters umans pli, el na possia guardar naginas scenas d’amur en films. Cura ch’ina figlia dovra in pass, intervegn ella, ch’il bab n’ha gnanc renconuschì ella. Cura ch’ella telefona ad el e pretenda ina renconuschientscha da paternitad, fa el sco sch’ella less be raps ed ierta. Ma la figlia insista ch’ella na saja betg interessada vi da daners, mabain veglia esser renconuschida sco figlia. Intgins dis pli tard survegna ella la renconuschientscha per posta. Trais mammas raquintan en il film co ch’ellas èn vegnidas en speranza dal prer. Ina na saveva gnanc, tge che capitia cura ch’il prer l’ha dumandà da vegnir a star a chaud cun el sut il tarpet. In’autra era cuschiniera en chasa-pravenda ed il vicari vegniva la notg tar ella en letg. Cura ch’ella è stada en speranza, l‘han ins spedì, il vicari ha dastgà restar. Ma betg tuttas mammas èn vegnidas surmanadas u violadas. Dus fragliuns raquintan che lur mamma haja gì sappientivamain ina relaziun cun Anton Ebnöther ed ella haja vulì uffants dad el. Prepremiera da film cun uvestg a Cuira L’emna proxima vegn il film mussà era en il Grischun. Ils 5 d’avrigl da las 18.30 èsi prepremiera da «Unser Vater» en il kino Apollo a Cuira. Preschent è sper il reschissur Miklós Gimes era l’uvestg da Cuira Joseph Maria Bonnemain. El fa part da la discussiun da podi cun Monika Gisler ed Adrian Meier, dus protagonists dal film, e cun Carin Iten che sa fatschenta en l’uvestgieu cun abus da pussanza. Il schurnalist Olivier Berger moderescha.

Questa moda da metter tut en dumonda hai jau oramai. Temps dapli e temps damain. Mintgatant è quai tut interessant e flot. Jau chat respostas e crai dad esser vegnida pli sabia. Ma mintgatant èsi er seccant. Jau met tut en dubi e mes pensar na chatta betg conclusiuns. Insaco resent jau lura ina inquietezza e tensiun interna che na ma lascha paus. Sco per exempel tschel di a Cuira. In di da bellezza. Gia in sulegl cler e chaudin da primavaira, ideal per giudair. Jau hai peda. Tge dess jau far? Baiver insatge davant il Maron? Pertge? Jau n’hai betg said. Ir in pau per las butias? Per las butias? Jau na dovr nagut. Cumprar almain in bun paunin? Ah, adina mangiar e consumar be per sadular ina tscherta videzza. Visitar enconuschentas u enconuschents? Ah tge! Tgi? Quels han mettain da far lur chaussas. Museums? Jau vom in’ura per sulers e hallas enturn. Guard si per paraids ed objects. Tge vulani cun quest? Jau legel texts sin tavlas, na sai gnanc tge che jau hai legì. Interessescha quest mai? Tge hai jau insumma pers qua? Svanesch or da porta. – Cura va il proxim tren? Ma sche ti es gia ina giada en citad ... ma di jau, lura sta in pau. En Engiadina pos ti star anc avunda. Il mund è uschè vast. Tut va en gir. Na vuls bain betg esser adina be en quest’Engiadina! Sco sch’insatgi ma stuschass vers la staziun vom jau da via giu. A la mesa va gist il tren. Perrun 5. Vi ed en e prender plazza. Vilada che jau vom gia a chasa. Pertge sun jau ussa en quest tren? Tge hai jau pers qua? Tge hai jau pers en Engiadina? Nua hai jau insumma pers insatge? Tge hai jau pers sin quest mund? (öhö!) A Landquart, or d’in tren ed en tschel cun la massa da glieud. Purtrets sco quels dal maraton. Tge han quests umans pers dapertut enturn. Nua vani? Nua tutgani, cumpareglià cun autras creatiras, che naschan, van sgrattond ensemen da magliar en lur conturn e moran... Ma na! – Ils umans èn insatge auter. Ils umans san apunta pensar. E co! Mintgatant è quai d’avantatg e bun. Ma da tschella vart èsi gist pervi da quai in pover battibugl. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha. Aita Dermont-Stupan, columnista da la FMR

Las lingias grassas e finas dal mais mars 2023 La pli prominenta frasa dal mais da mars 2023 è evidenta – ma sper la Credit Suisse hai dà quest mais era en il Grischun bleras chaussas ch’èn «too big to fail». Per bun rumantsch: «Memia grond per fallar – memia grond per far naufragi – memia grond per dar en l’aua – memia grond per crappar». Bleras stizuns da vischnanca èn «too big to fail». Cuminanzas ed autoritads sa stentan per mantegnair silmain ina davosa butia cun farina, spaghettis e latg. Quest mais èn p.ex. vegnidas avertas stizuns digitalas (senza persunal) a Vignogn e Rueras, ina stizun porscha surtut products regiunals e l’autra è in container dal detaglist Spar. Ma en connex cun stizuns dal vitg ha in redactur da la FMR rapportà quest mais dad in dialog ch’el ha udì en l’auto da posta, in discurs che pleda per mantegnair mintga singula stizun. In mat da tschintgavla classa ha constatà en la posta ch’i na dettia gea nagina stizun a Schluein. Sinaquai respunda ses collega: «In vitg senza Volg ei semplamein sco in pur senza vaccas!» Il «too big to fail» en connex cun il vitg da Brinzauls ha bunamain ina connotaziun cinica. La bova sur vischnanca – la famusa spunda ch’ha num «Igl Rutsch» – sa mova numnadamain adina pli spert. Il bloc central dal «Rutsch» vegn numnada «insla» e quella ruschna entant perfin cun ina sveltezza da 18 meters l’onn! Quai vuless dir che quell’insla sa mova mintga di per 5 cm! E perquai fan experts/as e la vischnanca quint che baud u tard pudess quel bloc vegnir aval, sch’ins na cuntinuescha betg spert cun las cuntermesiras. Perquai vala a Brinzauls per il mument per la «insla» la devisa: «Memia grond per laschar crudar.» La cifra da lufs en il Grischun è entant era bunamain «too big to fail». Forsa è la cifra perfin memia «big». Ed intgins Grischuns e Grischunas tramettessan gugent tut ils lufs a «Chicago» ubain en «California». In luf da Stagias en Surselva ha prendì a cor quest’expressiun rumantscha ed è partì, sco che ses cularin-emettur ha tradì. El n’è però betg partì a Chicago, mabain chaminà 1927 kilometers enfin en Ungaria. Il pli grond parlament svizzer è il Cussegl naziunal – cun 200 commembers e commembras. Damai è quel parlament relevant per il sistem politic e perquai «too big to fail». Però curt avant Chalandamarz ha il parlament fatg naufragi, vul dir il CB Cussegl naziunal ha pers ina partida da ballape en il Wankdorf a Berna encunter il CB Rumantschia – cun il resultat dad 1:2. Tenor il rapport dad ina giugadra haja il trenader da l’equipa rumantscha (Beat Dermont) dà ora ina clera devisa per motivar sia squadra: «L’equipa che dat ensemen è l’equipa che gudogna!» – Il CB Rumantschia ha damai giugà bain ensemen e gudagnà. E co vulain nus valitar tenor la devisa da Beat Dermont il spiert d’equipa dal Cussegl naziunal? Tge manegia il «coach» dal Cussegl naziunal, Martin Candinas? Las bleras partidas speran dad esser quest atun «too big to fail». Tuttas vulan esser «grondas» per pudair recaltgar blers sezs en ils parlaments federals. Quest mais han diversas partidas grischunas preschentà lur candidats/as e lur glistas per l’elecziun dal Cussegl naziunal. Quellas glistas portan per part nums creativs. P.ex. va la partida Verda en la cursa cun ina «Glista principala» ed ina «Glista giuvna», la AdC va en las elecziuns cun ina «Glista 1» ed ina «Glista 2». La PPS è in zichel pli creativa – ella candidescha cun ina glista «Power» ed ina glista «Puura». Sin la glista dals purs candideschan quatter purs e Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta communala da la Val Müstair. Però è quella pura? – Vulain dir uschia: Ella è presidenta en ina val cun blers purs. L’aua è vegnida celebrada ils 22 da mars era da la FMR en connex cun il Di mundial da l’aua. L’element aua è senza dubi «too big to fail». Quest enviern sitg cumprova quai. E perquai ha dà en egl ils 10 da mars 2023 ina pitschna novitad. La vischnanca da Medel/Lucmagn ha appellà a la populaziun da spargnar aua. Ed en quel appel han las autoritads era fatg attent ch’i dettia «spinas aviartas» en singulas chasadas. Vul dir ch’i vegnia simplamain laschà currer l’aua or da la spina, per evitar donns da schelada. Insumma, nus na vulain betg valitar quest agir, però ans imaginain ils suandants dus maletgs enta Medel: Dad ina vart ina chasada che fa la duscha mo cun pauc’aua, cumpra spinas per spargnar aua, bogna las flurs cun aua da plievgia e tscherna tar la maschina da lavar il modus super-ecologic. E tge fa la chasada vischina? – Quella lascha cular en tschaler durant l’entir enviern l’aua or da la spina. La frasa da «too big to fail» n’ha betg valì per la famusa muschna dal pur ed anteriur suprastant lumnezian Renzo Blumenthal. La muschna è gea crudada, dentant senza lubientscha communala. Quai aveva procurà per lingas grassas enfin en il Blick. Insumma, la procedura cun ina lubientscha posteriura è stada tema quest mais tar la FMR. Ma anc insatge auter è stà tema: Renzo Blumenthal ha installà amez vischnanca in automat-stizun cun spezialitads sco chaschiel, mel d’avieuls u pulpa – il «Renzo’s Hofladen». Sa chapescha ha la redactura da la FMR era dumandà il mister Svizra da 2005, sch’el haja duvrà ina lubientscha per quel apparat. Ed ella rapporta lura: «Tenor Blumenthal ha ei buca duvrau ina lubientscha per plazzar in tal automat. Quel seigi movibels e perquei basti ei d’informar la vischnaunca.» – Atgnamain èsi donn ch’i na dat betg muschnas sin rodas. In’occurrenza grischuna ch’è senza dubi «too big to fail» è il Maraton da skis engiadinais. Ils organisaturs han fatg tut il pussaivel per organisar la cursa, malgrà la pauca naiv. En in lieu ha il traject stuì vegnir svià. Las curriduras ed ils curridurs han stuì passar intgins meters sin ina loipa fitg stretga. Quai ha procurà per colonnas, uschia che singuls atlets han simplamain prendì giu ils skis ed han surpassà a pe la colonna. Sa chapescha è quai in embrugl. Ma ils embrugliaders pudessan sa defender bain en quest cas: Els han gea simplamain testà ina giada co ch’ins fa en 15-20 onns l’entir traject da Malögia a S-chanf: senza naiv e senza skis. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». (fmr) Caricatura Mais da pais da Jon Bischoff - mars 2023

Dapi il november passà datti il chatbot GPT. Il tool d’intelligenza artifiziala che producescha texts a basa or da chavazzins vegn er duvrà en il Grischun. La politica chantunala na vul anc dar naginas directivas per las scolas. Pliras scolas grischunas discuteschan dentant en tge furma ch’il chatbot GPT pudess vegnir applitgà. Il chatbot GPT è dapi paucs mais sin il mar­tgà da l’intelligenza artifiziala. El è per uschedir ina maschina da conversaziun che generescha texts (er en tudestg, ed en furma rudimentara perfin per rumantsch) a basa da chavazzins e dumondas. Quai è sa chapescha ina chaussa attractiva era per scolaras e scolars che han da scriver texts per la scola! Emprimas intervenziuns politicas En la sessiun dal Cussegl grond dal favrer 2023 han trais deputads dumandà la Regenza co ch’il Chantun prevesia d’introducir il chatbot GPT en las scolas dal Grischun. Ed a Domat ha in parlamentari communal inoltrà ina interpellaziun che vegn tractada l’emna proxima en il parlament communal. Reto Spiller e plirs consutsegnaders vulan savair da la suprastanza communala co ch’il chatboat GPT duess ve­gnir integrà en las scolas da Domat. Naginas directivas chantunalas Da vart dal Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal Grischun (DECA) na datti en il mument naginas directivas en connex cun l’introducziun dal chatbot GPT en la scola populara. Sco quai che Fabio Camichel, collavuratur scientific tar l’Uffizi per la furmaziun media-superiura dal Grischun, di a la FMR, saja la Regenza da l’avis ch’i stoppia l’emprim dar ina discussiun pli detagliada sin plaun naziunal davart il diever da questa plattafurma d’intelligenza artifiziala en las scolas. Fabio Camichel: «Differentas persunas da l’Uffizi da la scola populara e sport sa participeschan a quellas discussiuns en differents gremis interchantunals.» Las scolas grischunas observian il svilup en auters chantuns e vegnian a coordinar eventualas directivas co applitgar il chatbot GPT en lur scolas. «Nus na vulain betg suflar si il tema» «Il chatbot GPT vegn probablamain er applitgà da scolaras e scolars da la scola populara», di il mainascola da Ilanz/Glion, Silvio Dietrich, ch’è er president dals mainascolas dal Grischun e deputà en il Cussegl grond. «Nus na vulain dentant betg suflar si il tema ed intervegnir cun mesiras malponderadas.» En la scola populara na saja il diever dal chatbot GPT betg ina tematica che vegnia discutada en il mument tranter las magistras ed ils magisters. E la fin finala haja la magistraglia l’incumbensa da mussar a las scolaras ed als scolars las varts positivas da l’intelligenza artifiziala e co che quella possia vegnir integrada bain en il svilup persunal da las scolaras e dals scolars. Concepir il diever Pliras scolas, sco per sumeglia la Scol’auta spezialisada dal Grischun (FHGR), han installà gruppas da lavur per sclerir las dumondas co che la plattafurma d’intelligenza artifiziala possia vegnir applitgada en las scolas. Il directur da la Scola professiunala da Cuira, Martin Good ha ditg a la FMR ch’i saja impurtant d’evitar ch’i vegnian producids texts cun agid meds digitals als examens finals. Quai saja ina mesira a curta vista che vegnia realisada a basa dal chatbot GPT gia la proxima stad en la Scola professiunala da Cuira. Magistras e magisters da sia scola hajan avant paucs dis frequentà ina scolaziun da perfecziunament sin il sectur da la instrucziun digitala, di Martin Good: «Suenter quest lavuratori ha la direcziun da la scola decidì da resguardar la plattafurma GPT da principi sco schanza per l’instrucziun.» Il prorectur dal Lyceum Alpinum a Zuoz, Christian Grütter discurra er d’ina fasa d’evaluaziun da la scola en connex cun products d’intelligenza artifiziala: «Nus vulain che nossas scolaras e noss scolars emprendian a scriver e betg a dar l’incumbensa da scriver. Quai vul dir che nus stuain laschar scriver dapli en las lecziuns e desister d’autras lezias da scriver sco pensum da chasa.» In’autra via è tenor Chri­stian Grütter quella d’integrar il chatbot GPT sapientivamain en las lecziuns, da far scriver en in emprim pass il «roboter» e lura dentant da sviluppar enavant il text. En la medema crenna dat er Werner Carigiet, il conrectur da la Scola chantunala grischuna. En in emprim pass vegnian las scolastas ed ils scolasts sensibilisads e sco segund pass vegnia ina gruppa da lavur a far propostas per in concept da diever d’applicaziuns d’intelligenza aritifiziala. «Ina fitg buna chaussa» «Nus avain gia fatg differents lavuratoris e tematisà l’avegnir da l’intelligenza artifiziala, gist ussa cun la plattafurma chatbot GPT», di il pedagog da medias ed anteriur magister secundar Giusep Carigiet. El ha in’atgna interpresa da medias ed informatica a Glion. Giusep Carigiet è spezialist per dumondas da la transfurmaziun digitala en scola. «Per mai è ‹ChatGPT› ina gronda schanza.» Ch’el sa regordia anc bain da las agitaziuns ch’igl aveva dà a ses temp cura che l’internet saja vegnì e las scolaras ed ils scolars hajan cumenzà a s’infurmar via internet. «Las scolas ston ussa far consequentamain il pass da la transfurmaziun digitala e betg bloccar quest process», di il pedagog da medias Giusep Carigiet. I stoppia dar midadas en il pensar da las magistras e dals magisters. Il chatbot GPT possia esser ina gronda schanza. «Jau poss be animar da concepir, da sa fatschentar e da lavurar en l’ave­gnir cun l’intelligenza artifiziala.» Tgè è il chatbot GPT? Il pled «chat» munta conversaziun. La segunda part dal pled «bot» stat per roboter. «GPT» stat per «Generative Pre-Training Transformer». I sa tracta qua d’ina plattafurma d’intelligenza artifiziala che vegn duvrada per generar texts. Sur ina fanestra dal giast po l’uman communitgar cun l’intelligenza artifiziala cun inditgar giavischs en furma da chavazzins. Il chatbot GPT scriva referats e poesias ed auters texts giavischads. Ins po era laschar schliar el incumbensas matematicas. La fin da november da l’onn passà è il program vegnì mess a disposiziun gratuitamain da l’interpresa da perscrutaziun per intelligenza artifiziala da la California «OpenAI». Dapi lura èn sa regi­strads passa 100 milliuns utilisaders sin la plattafurma (fmr/mg) Grischun Chat GPT occupescha las scolas grischunas Dapi il november 2022 datti il roboter da conversaziun che producescha texts sin giavisch. La plattafurma d’intelligenza artifiziala sa numna chatbot GPT e deriva da l’America. L’applica­ziun d’intelligenza artifiziala vegn er duvrda en il Grischun. Per las scolas grischunas e il chatbot GPT ina sfida. El mument èn pliras scolas medias e professiunalas vidlonder da concepir il diever dal chatbot GPT per l’instrucziun da scola. Il chantun vul observar tge soluziuns che auters chantuns prevesan avant che prender posiziun. (fmr/mg)