Dacurt sun jau daventada tatta per la segunda giada. Paucas minutas suenter ch’igl ha fatg la curella sin Whatsapp che nus avain in pitschen nov uman en famiglia, hai jau gia survegnì messadis. «Charina u betg?» – «O, tge herziga!» – «Jösgher, tge gnocca!» – «Ti es segir tut inamurada en tia pitschna biadia?» – Tge pomai respunder? Jau sun sa chapescha schon in pau loscha. Jau ma legrel che la naschientscha è ida bain, che la poppa po baiver flot, ch’ella dorma magari era quatter u tschintg uras al toc la notg, uschia ch’ils geniturs pon durmir. E lura ma legrel jau era da dastgar prest ina giada tegnair la pitschna e chantar per ella «Tutta nanna tgu». Ma inamurada na sun jau ussa betg. E charina u herziga? Novnaschids vesan per mai adina ora in zichel mudregiads e splatragnads. Igl è bain commovent da vesair ils manuts, ils pitschens dets, il nasin etc. Ma charin? Nun ch’ins quinta era che l’extraterrester E.T. saja charin! Per novnaschids datti tenor mai duas categorias da bellezza: «In zichel pli bel che E.T.» u «in zichel main bel che E.T.». E lura datti anc la categoria da mes agens uffants, lezs eran sa chapescha nunditg bels gia da prim ennà – immediat. Ma tar tut ils auters novnaschids n’hai jau nagin filter rosa avant mes egls u en mes tscharvè. Jau als ves simplamain sco umans pitschnins. Propi gnocs da s’inamurar daventan els magari pli tard. Ma tge respundan ins ussa pomai sin ils messadis da Whatsapp plain euforia exagerada ed exaltada davart la bellezza da novnaschids. Scriver enavos ch’el sumeglia giu da il chau E.T., quai na va insaco betg. Tge faschessas Vus? In zichel dar da crair e medemamain chantar la chanzun da pops charins? Forsa fan quai gea tuts? Lura m’èsi vegnì endament cun tge pleds che mes augs e mias ondas commentavan pli baud magari in novnaschì – cunzunt sch’el sbragiva mordio. «Saun e taffer», schevan els lura. Ed atgnamain èsi exact quai ch’jau hai il pli fitg plaschair. Mia pitschna biadia è sauna e tafra. E speranza resta ella quai gist per vita duranta. La proxima giada, ch’jau davent tatta, scriv jau gliez sco resposta sin ils messadis.

Cun in menu da festa opulent, producziuns da musica e blers pleds han la citad da Cuira ed il chantun Grischun festivà l’ultima sonda Franz Sepp Caluori sco nov president dal Cussegl grond. La festa ha gì lieu en il chastè da Haldenstein. Cuira sco lieu da domicil dal nov president dal Cussegl grond Sepp Caluori ha envidà a la fe­sta. El e sia consorta Monika Fehr-­Caluori en partids en in oldtimer davent l’edifizi dal Cussegl grond en la citad veglia da Cuira (mira foto sin la front). E lura è l’entira societad envidada charrada cun in tren extrordinari vers Haldenstein. Accumpagnadas da la Musica instrumentala Union da Cuira è il cortegi cun var 250 persunas arrivà punctualmain a las 11.00 en il curtin dal chastè da Haldenstein. Suenter l’aperitiv hai dà in gentar cun staglià da bov Stroganoff cun flutgets da quarc e legums. Ed a la fin in grond buffet da dessert. La societad fe­stiva è vegnida accumpagnada dal Chor maschadà dal Cussegl grond e d’ina furmaziun da jazz cun il musicist Pius Baumgartner. A la testa Urs Marti, il president liberaldemocratic da la citad da Cuira, ha concedì en ses bainvegni ch’ils represchentants prominents da l’Allianza dal Center sajan en la maioritad tar questa fe­stivitad. El ha beneventà l’anteriura cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf, il president dal Cussegl naziunal Martin Candinas ed il president dal Cussegl communal da Cuira Norbert Waser (tuts AdC). Auguris cun inqual piztgada Tradiziunalmain è la festa per il president/a dal Cussegl grond era ina festa cun blers pleds. Igl è in pau sco en las occurrenzas da carnaval en Germania, nua ch’ils politichers salvan lur pleds cun svidar il puppen e dir tut quai ch’els na pon dir durant l’entir onn. En quest senn umoristic ha er Peter Peyer, il president da la regenza grischuna fatg ina analisa da la relaziun actuala tranter la regenza ed il Cussegl grond. Piztgadas èn part da la festa Las presidentas ed ils presidents da las frac­ziuns han gratulà al nov president dal Cussegl grond cun dar inqual piztgada u «tecca», sco ils Sursilvans din. Uschia ha il nov schef da la frac­ziun liberaldemocratica, Christoph Kuoni, deplorà che Walter Grass, ses collega da la PPS, haja delegà il pled festiv al deputà Reto Lehner. Probablamain sa turpegia Walter Grass anc adina ch’el saja crudà giu dal podest durant la ses­siun «extra muros» a Claustra. Plirs pledaders, uschia er Reto Crameri e Martin Bettinaglio da la fracziun AdC han prendì sut la marella las novas infrastructuras en il Cussegl grond. Reto Crameri ha ditg, ch’el haja badà ch’i dettia deputadas e deputads dal Grischun tudestg che taidlian pli gugent la translaziun simultana en talian che la vusch originala d’in collega tudestg. Ospitalitad en la politica A la fin da la festa ha Seppo Caluori fatg ina curta definiziun da ses motto per l’onn presidial. Ospitalitad valia er per la politica. I saja da construir punts cura ch’ins na saja betg da la medema opiniun. «Gist en in temp ch’il mund è uschè dividì e che la politica polarisescha uschè fitg, èsi impurtant da tschertgar il dialog e da s’avischinar.» Il chantun Grischun sco chantun turistic haja ina buna basa per dar anc dapli pais a la ospitalitad. Cuira ha festivà ses Seppo Caluori Sonda vargada è stà in grond di da festa per il nov president dal Cussegl grond, Franz Sepp (Seppo) Caluori (dretg) e per var 250 giasts da la politica, da l’administraziun e da las medias. Accumpagnà da sia consorta Monika Fehr-Caluori è il cortegi festiv partì davent da Cuira cun oldtimer e viafier vers il chastè da Haldenstein. (fmr/mg) Var 250 persunas han prendi part da la festa per Seppo Caluori. Arrivada a Haldenstein. Da san: Silvia Hofmann (vicepresidenta Cussegl grond, Peter Peyer, Carmelia Maissen, Jon Domenic Parolini, Marcus Caduff ed il chancelier Daniel Spadin. Il Chor dal Cussegl grond ha chantà sut la direcziun d’Ursin Widmer. La Musica instrumentala Union da Cuira ha accumpagnà il til festiv. Numerus giasts han tschertgà l’umbriva en il curtin dal chastè da Haldenstein.

Urs E. Schwarzenbach è milliardari. Ma el na less para betg pajar sias taglias a Turitg. L’Uffizi da scussiun e concurs Malögia ha dentant l’incumbensa da stumar il milliardari. Ma pertge èsi vegnì uschè lunsch? – En duas parts, oz e damaun, declera la FMR il «cas Schwarzenbach» cun ils svaris fiscals e rampigns giuridics enturn il milliardari cun ferms lioms en Engiadina. En l’emprima part vegn recapitulada l’istorgia davent da l’entschatta. Igl è sco en il gieu da monopoly. Mo ch’igl è realitad. Urs E. Schwarzenbach (74) posseda immobiglias, cunzunt en l’Engalterra, ma era en Scozia, Australia, Marocco u a San Murezzan. El è acziunari principal dal Dolder a Turitg. Il hotel da luxus splendura sur la citad e renda visibla la ritgezza da l’acziunari. Buns giugadurs da monopoly na possedan betg mo immobiglias, mabain fan era daners cun trens u pendicularas. Urs E. Schwarzenbach è president ed acziunari principal da l’Engadin Airport. Lezza gestiunescha il manaschi da la plazza aviatica a Samedan. Las fatschentas marschan e l’acziunari gudogna daners era cun il traffic aviatic en l’Engiadin’Ota. Ma el è era in cuntrabandist. Sia passiun è art da gronda valur. Las dretgiras han constatà che Urs E. Schwarzenbach ha engianà onns a la lunga sistematicamain la duana. El ha importà picturas en Svizra senza las declerar e senza pajar taglias d’import. Traplà l’emprima giada a Turitg Il Tages-Anzeiger ha descrit avant tschintg onns en detagl co che Urs E. Schwarzenbach è vegnì traplà l’emprima giada. Ils 20 da settember 2012 saja el sa tschentà cun ses aviun privat a la plazza aviatica a Turitg. El haja prendì la via tras l’eroport nua ch’ins passa, sch’ins n’ha nagut da declerar. La schurnalista Catherine Boss che ha publitgà bler davart il milliardari descriva era sia carriera fulminanta. Il 1968 cumenza el in emprendissadi da banca, va a Londra, fa daners cun commerzi da devisas e lura cun immobi­glias. Ma quel di il settember a l’eroport da Turitg ch’ils duaniers traplan il milliardari cun ina pictura da passa 300 000 francs cumenzia ses declin, scriva la schurnalista en l’artitgel cun il titel «Überflieger schlingert». La duana è alerta. Ils proxims onns suondan razzias, per part spectacularas, era en il hotel Dolder. «Avant ils egls consternads da giasts vegnan confiscadas picturas custaivlas», scriva il Tages-Anzeiger. Traplà a Samedan? – Ina fama? Las razzias sa spleghian en villas, firmas e biros dad Urs E. Schwarzenbach, scriva Catherine Boss. Il fiscus blocheschia facultad en la valita da 220 milliuns francs. La duana confischeschia picturas en la valita da 150 milliuns francs. «Quai fa passa ina terza milliarda francs facultad, da la quala el na po betg pli disponer.» Ma è el propi vegnì traplà l’emprima giada a Turitg? – La FMR ha discurrì cun duas persunas – ellas na vulessan betg vegnir numnadas – che fan valair che Schwarzenbach saja l’em­prima giada crudà en ils latschs da la duana a la plazza aviatica a Samedan. Là haja el pliras giadas chargià picturas or da ses aviun privat cura ch’ils duaniers n’erian betg gist denturn. Sco president da l’Engadin Airport haja el gea pudì s’infurmar, sch’ils duaniers sajan preschents u betg, manegian ils dus infurmants. Sa tracti qua dad ina fama, da curellas? L’onn passà ha la Dretgira superiura da Turitg sentezià Urs E. Schwarzenbach pervi dad omissiun fiscala repetida en connex cun l’import dad art. La dretgira ha adossà ad el duas multas: ina giada 3,1 milliuns ed ina giada 7 milliuns francs. Las duas sentenzias menziunan las differentas plazzas aviaticas ed ils posts da duana, nua che Schwarzenbach ha fatg ses imports illegals. Las sentezias publitgadas èn però anonimisadas, vul dir, nums è lieus vegnan inditgads be cun bustabs che na tradeschan nagut. Per dus eroports cun posts da duana stat per exempel scrit «AK» u «AV». I na resorta perquai betg, sche Urs E. Schwarzenbach ha nizzegià la plazza aviatica a Samedan. Fiscus vegn alert Urs E. Schwarzenbach ha recurrì cunter las multas. Las sentenzias n’han perquai anc betg vigur legala. In dals dus cas è pendent a Losanna, davart l’auter ha il Tribunal federal gia decidì e puspè renvià el a la Dretgira superiura da Turitg. Insumma ha il Tribunal federal da sa fatschentar ils ultims onns savens cun recurs dal milliardari. Pertge entras las razzias e las letras grassas pervi da cuntrabanda dad art è era il fiscus vegnì alert. A Turitg han ins cumenzà a prender sut la marella sias fatschentas e sias entradas cun il commerzi d’art. Ils cumissaris da taglia turitgais èn vegnids a la conclusiun ch’il milliardari stoppia pajar suenter pulitas summas – blerun dapli che las multas pervi da ses imports illegals dad art. Ma ils quints da taglia na vul il milliardari para betg pajar. L’onn 2016 ha l’Uffizi da scussiun e concurs da la Regiun Malögia – ma era auters uffizis da scussiun en Svizra – survegnì l’incumbensa da stumar facultad dad Urs E. Schwarzenbach. Il 2019 ha l’uffizi en l’Engiadina perfin survegnì il lead per la scussiun, vul dir l’incumbensa da Turitg da coordinar las scussiuns dal milliardari tar tut ils uffizis pertutgads. Ma pertge insumma ha gist l’uffizi engiadinais survegnì quest truffel chaud? La segunda part dal «cas Schwarzenbach» cun l’artitgel «Turitg giavischa uffizi en l’Engiadina per la scussiun» cumpara en l’ediziun da La Quotidiana da damaun. Gugent a San Murezzan Urs E. Schwarzenbach, 75, figurescha tar «Bilanz» sin la glista dals pli ritgs da la Svizra. Ses daners ha il figl d’in stampadur fatg cun il commerzi da devisas a Londra. Tenor wikipedia posseda il milliardari en l’Engalterra immobiglias en la valita da 300 milliuns euros. Ses imperi da chasas e villas s’extenda dentant era en l’Australia, Marocco u la Scozia. En Svizra è el tranter auter acziunari principal dal hotel Dolder u fa fa-tschentas en l’Engiadin’Ota cun «SISA Immobilien». El ha ses domicil en il chantun da Turitg e sa senta da chasa en la scena dals ritgs a San Murezzan. (fmr/vi) In milliardari recurra – cunter multas, taglias e scussiun Il 2012 han ins traplà Urs E. Schwarzenbach. El ha importà clandestinamain ina ovra d’art custaivla en Svizra. Suenter hai dà razzias. La duana ha chattà tar il milliardari tschients dad ovras d’art importadas a moda illegala. Lura han cumenzà numerus process giudizials pervi da multas e taglias. L’Uffizi da scussiun e concurs da la regiun Maloja ha il lead per stumar il milliardari. Claudia Cadruvi/FMR La FMR ha retschertgà il «cas Schwarzenbach» che occupescha dapi onns dretgiras ed uffizis. Il milliardari è per exempel sa dustà ditg cunter duas multas pervi da ses imports illegals dad art. Las multas van en ils mil­liuns. El ha recurrì cunter il fiscus da Turitg che pretenda ch’el paja suenter taglias per sias fa­tschentas clandestinas cun l’art. Dapi il 2019 sa dosta el era encunter tut ils pass che l’Uffizi da scussiun e concurs Maloja interprenda. Lez ha numnadamain survegnì il lead da coordinar las scussiuns cunter Urs E. Schwarzenbach che posseda immobiglias era en l’Engiadin’Ota. Malgrà che tut quai ha cumenzà gia 2012, cura ch’il milliardari è vegnì traplà da la duana, è ina gronda part da las proceduras anc pendentas: multas, taglias, scussiuns. Igl è ina istorgia cumplexa. Perquai declera la FMR l'entir cas en trais parts. Il milliardari Urs E. Schwarzenbach suenter in process a Bülach il november 2017. En quel process gievi per cuntrabanda d'art. Duas persunas che na vulessan betg vegnir numnadas fan valair che Urs E. Schwarzenbach saja l'emprima giada crudà en ils latschs da la duana a la plazza aviatica a Samedan. En la Chesa Ruppaner a Samedan sa chatta la sedia da l'Uffizi da scussiun e concurs Malögia - e qua vegn tractada la scussiun dad Urs E. Schwarzenbach, era per incumbensa da Turitg. Il milliardari Urs E. Schwarzenbach suenter in process a Bülach il november 2017. En quel process gievi per cuntrabanda d'art.

Urs E. Schwarzenbach ha hotels, immobiglias e picturas custaivlas. Il fiscus turitgais less incassar taglias dad el. Il milliardari sa dosta cun recurs e rampigns. Avant quatter onns ha lura l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia survegnì il lead da stumar il milliardari e da coordinar sias scussiuns en l’entira Svizra. La FMR ha empruvà d’eruir pertge che Turitg surdat atgnamain quest’incumbensa en l’Engiadina. Il secret da taglia para dad esser sontg per il fiscus. Las autoritads da taglia a Turitg refusan da respunder a la FMR, tge summa che Urs E. Schwarzenbach sto anc pajar suenter. Ma damai ch’il milliardari recurra savens datti sentenzias da dretgira. Quellas èn publicas e tradeschan inqual fatg interessant. Il 2012 vegn Urs E. Schwarzenbach traplà da duaniers. El emprova dad importar en Svizra ina pictura da gronda valur senza la declerar a la duana per betg stuair pajar taglia d’import. Tar razzias chatta la duana silsuenter tschients dad ovras d’art importadas clandestinamain. Sper la duana vegn er il fiscus activ. Las autoritads da taglia fastizeschan ch’il milliardari ha fatg fitg bunas fatschentas cun commerzi d’art. Taglias da passa 200 milliuns francs Per sias entradas or dal commerzi cun art tschenta il fiscus turitgais il 2016 quints ensalads. Il medem mument relascha il fiscus gist duas disposiziuns da segirada (Sicherstellungsverfügungen): 65 milliuns francs per las taglias federalas e 140 milliuns per las taglias chantunalas e communalas. En questa dimensiun sa movan para las pretensiuns dal fiscus al milliardari e commerziant dad art. Turitg incumbensescha gist plirs uffizis da scussiun en Svizra dad arrestar facultad dad Urs E. Schwarzenbach: immobiglias, picturas etc. Era l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia survegn quest’incumbensa. Il 2019 fa Turitg in ulteriur pass. Malögia survegn il lead da scussiun per ils daivets da taglia da Schwarzenbach. Quai vul dir: L’uffizi cun ses biros en la Chesa Ruppanner a Samedan sto coordinar las scussiuns da tuts uffizis involvids. Gliez na plascha betg ad Urs E. Schwarzenbach. El recurra fin al Tribunal federal cunter il lead da Malögia. Il Tribunal federal conferma però ch’il lead da Malögia saja correct. «Absurd» e «tactica da demoralisaziun» Ma pertge giavischa Turitg insumma che la scussiun vegnia coordinada en l’Engiadin’Ota? Andrea Fanconi è il schef da l’Uffizi da scussiun e concurs da la regiun Malögia. El di ch’el na sappia betg respunder a questa dumonda e renviescha a l’autoritad fiscala da Turitg. Lezza sa zuppa sin dumonda da la FMR puspè davos il secret da taglia. Ina raschun pussaivla: Urs E. Schwarzenbach posseda immobiglias en l’Engiadin’Ota. Sia firma «SISA Immobilien» venda ed affitta abitaziuns a San Murezzan. En l’Engiadin’Ota dessi pia facultad che pudess vegnir ingiantada per saldar ils quints da taglia. I saja «absurd» che l’uffizi en l’Engiadin’Ota, lunsch davent da ses domicil en il chantun Turitg, saja responsabel per la scussiun, è Urs E. Schwarzenbach sa dustà en in recurs avant Tribunal federal. Il fiscus a Turitg proseguia ina «tactica da demoralisaziun» ed haja perquai surdà il lead da scussiun uschè lunsch davent sco pussaivel. En in auter recurs fa il milliardari valair ch’el n’haja gea gnanc tanta facultad en l’Engiadin’Ota, en auters lieus possedia el dapli. En la citad da Turitg posseda Urs E. Schwarzenbach per exempel il hotel Dolder u la villa signurila neogotica Falkenstein. Èsi forsa propi uschia che las autoritads da taglia da Turitg preferescha ina tscherta distanza per il lead da scussiun? Advocats han lavurà tar la taglia a Turitg I dat en mintga cas in fatg picant. Sisum las sentenzias dal Tribunal federal stat mintgamai scrit il num da l’advocat d’in recurrent. Urs E. Schwarzenbach ha per las dumondas da scussiun gist dus advocats. Els han num Hans Frey ed Orlando Vanoli. Omadus han lavurà plirs onns tar l’uffizi da taglia da Turitg. Quai resorta da lur profils sin la plattafurma Linkedin. Tras la lavur en in uffizi da taglia sa resultan magari buns contacts, per exempel tar uffizis da scussiun locals. En vista a quest fatg n’èsi forsa betg malprudent, sch’in uffizi da scussiun en l’Engiadin’Ota, cun ina tscherta distanza dals ravugls turitgais, coordinescha la scussiun. Ils dus advocats èn dal reminent fitg lavurus. Els recurran encunter mintga singul pass da l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia. Ils recurs van mintgamai tras tuttas instanzas fin a Losanna. Dapi il 2019 ha il Tribunal federal gì da decider almain sis giadas davart decisiuns da scussiun or da l’Engiadina. Fin ussa ha Urs E. Schwarzenbach – en ils sis cas ch’èn enconuschents a la FMR – adina pers. L’Uffizi da scussiun Malögia ha survegnì raschun da las derschadras e dals derschaders federals. La terza part dal «cas Schwarzenbach» suonda cun l’artitgel «Nus vegnin ora cun nossas resursas», in'intervista cun il parsura da l'Uffzi da scussiun e concurs Malögia. Survegnì enavos las picturas Gugent avess la FMR dumandà il milliardari sez, pertge ch’el na paja betg ses quints da taglia. Per il mument na dettia Urs E. Schwarzenbach naginas intervistas, di ses pledader Sacha Wigdorovits. Ses advocats laschan dentant drizzar ora il suandant: «Suenter che signur Schwarzenbach ha pudì reglar las proceduras da duana, è el da preschent londervi dad era chattar ina soluziun cun las autoritads fiscalas en las dumondas da taglia. A dumondas davart il proceder na less signur Schwarzenbach betg prender posiziun.» Tge munta quai? – Urs. E. Schwarzenbach haja en il fratemp pajà las taglias da duana, di Sacha Wigdorovits. Perquai haja el era survegnì enavos las picturas ch’eran vegnidas confiscadas da la duana. Pendentas davant Tribunal federal e davant la Dretgira superiura da Turitg sajan las duas proceduras davart multas per l’import dad art betg declerà. Las dretgiras ston anc decider davart l’autezza precisa da las multas. Ils daners per rembursar las duas multas haja Urs E. Schwarzenbach dentant gia pajà en, di Sacha Wigdorovits. Anc avertas sajan plinavant las proceduras pervi da differentas taglias communalas, chantunalas e federalas dal 2005 fin il 2015, conferma il pledader. E cun gliez èn pia era anc avertas las proceduras da scussiun, per la quala l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia ha il lead. (fmr/vi) Il milliardari Urs E. Schwarzenbach suenter in process a Bülach il november 2017. En quel process gievi per cuntrabanda d'art. Il milliardari Urs E. Schwarzenbach suenter in process a Bülach il november 2017. En quel process gievi per cuntrabanda d'art. Duas persunas che na vulessan betg vegnir numnadas fan valair che Urs E. Schwarzenbach saja l'emprima giada crudà en ils latschs da la duana a la plazza aviatica a Samedan. En la Chesa Ruppaner a Samedan sa chatta la sedia da l'Uffizi da scussiun e concurs Malögia - e qua vegn tractada la scussiun dad Urs E. Schwarzenbach, era per incumbensa da Turitg.

In pitschen uffizi regiunal en Grischun surpiglia la lavur per in cas delicat turitgais. Questa constellaziun datti al mument en connex cun la scussiun dal milliardari Urs E. Schwarzenbach. La FMR ha recapitulà ils svaris en connex cun cuntrabanda d'art e cun dumondas fiscalas. Ma co declera l'Uffizi da scussiun e concurs Malögia sez questa constellaziun. Andrea Fanconi è il manader da l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia. Il lead per la scussiun dal milliardari Urs E. Schwarzenbach è en l’Engiadin’Ota. Cun tschintg plazzas cumplainas lavura l’uffizi che ha ses biros en la Chesa Ruppaner a Samedan. Andrea Fanconi ha surpiglià il dossier Urs E. Schwarzenbach. Visavi a las dumondas da la FMR è el reservà e precaut, pertge las proceduras da scussiun n’èn betg publicas fin ch’i vegn ad in ingiant. El è dentant stà pront da respunder dumondas generalas. FMR: È la procedura da scussiun dad Urs E. Schwarzenbach la pli gronda che l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia ha manà insacura? Andrea Fanconi: Il cas è adina en las gasettas. Ma igl è in cas sco in auter era, in pau pli grond, in pau pli cumplitgà, ma uschiglio betg spezial. Quai fa surstar, che Vus schais ch’il cas na saja betg spezial! Nus avain qua en l’Engiadin’Ota savens tals cas. Nossas proceduras n’èn betg ina sco l’autra sco forsa en autras regiuns. Nus avain en nossa regiun natiralmain blera glieud che ha cumprà immobiglias. Igl èn blers milliuns francs denturn. Nus essan perquai disads cun proceduras cun grondas sfidas. Circa tschintg plazzas cumplainas ha Voss uffizi, inclus il secretariat e la contabilitad. Basta quai per tractar scussiuns en questa dimensiun? Nus vegnin ora cun nossas resursas. Pertge ha gist l’uffizi da Malögia survegnì il lead per la scussiun dal fiscus da Turitg e betg in auter uffizi en Svizra, nua che Schwarzenbach posseda era facultad? Quai stuais Vus dumandar l’Uffizi d’impostas da Turitg. Nus avain survegnì l’incumbensa e l’ademplin. Normalmain decida in tribunal tge uffizi che sto far la scussiun. Ma era in uffizi d’impostas po prender questa decisiun. I n’è betg stà nossa decisiun. Il Tribunal federal ha confermà che questa incumbensa da Turitg saja giustifitgabla ed ha acceptà che nus avain il lead. Dapli dumondas na vul il manader da l’Uffizi da scussiun e concurs da la regiun Malögia betg respunder. Las sentenzias da dretgiras areguard la scussiun èn dentant publicas e lur lectura porscha suandanta impressiun. Mulin e mulinella giuridic Ils advocats dad Urs E. Scharzenbach recurran cunter mintga singula decisiun da l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia, per exempel cunter la stimaziun dad immobiglias, l’arrest, il document d’arrest, il cumond da pajament etc. Ils arguments dals advocats fan endament in gieu da mulin e mulinella cun la speranza che l’autra vart fetschia insacura in sbagl procedural ubain era cun l’intenziun da retardar la procedura. Fin ussa datti almain sis sentenzias dal Tribunal federal che pertutgan la scussiun Malögia. Losanna ha fin uss adina confermà ils pass da l’uffizi dad Andrea Fanconi. La scussiun è anc pendenta. In ingiant dad immobiglias che tutgan ad Urs E. Schwarzenbach en l’Engiadin’Ota, n’è fin ussa betg stà scrit ora. Ma vegni insumma uschè lunsch? Ston ins propi ingiantar villas u chasas dal milliardari per saldar ses daivets da taglia? Annunzia d’in ingianat sfurzà il 2021 L’exempel d’in ingiant annunzià en la chasa d’aucziun Koller il 2021 a Turitg mussa co ch’il milliardari sa cuntegna, sch’i vegn propi serius. I gieva per 158 picturas custaivlas che la duana aveva confiscà tar Urs E. Schwarzenbach. Cun questas picturas ha l’Administraziun federala da duana vulì far in ingiant sfurzà. Schwarzenbach n’ha numnadamain betg pajà sias taglias. Qua vai per las taglias d’import per las ovras d’art ch’el aveva onns a la lunga importà clandestinamain en Svizra. En l’ultim mument ha Urs E. Schwarzenbach tuttina anc pajà 6 milliuns francs. Dad in di sin l’auter è l’ingiant gia annunzià vegnì annullà. Tranter las picturas che fissan vegnidas en ingiant sa chattavan ovras da Gerhard Richter, Keith Haring u era dal famus aurer russ Fabergé. La Keystone-SDA ha scrit surlunder ed ha finì uschia ses rapport: «Cun il pajament da 6 milliuns francs n’èn dentant anc betg curclads tuts dabuns. L’Administraziun federala da duana ha anc dabuns per l’import da 20 milliuns francs.» Sch’il milliardari ha en il fratemp pajà questa summa restanta (guarda era box «Schwarzenbach ha survegn ì enavos las picturas»), na vul l’Administraziun federala da duana betg tradir sin dumonda da la FMR. Da quella vart hai mo num, sco adina: «Secret da taglia.» Quest è la terza part dad ina rapportaziun che recapitulescha il «cas Schwarzenbach». L'emprima part ("In milliardari en ils latschs da la duana") recapitulescha las proceduras ed inquisiziuns a partir da l'entschatta. La segunda part ("Turitg dumonda Malögia per agid") declera daco che l'Uffizi da scussiun e concurs Malögia ha surpiglià il lead en la scussiun. En la Chesa Ruppaner a Samedan sa chatta la sedia da l'Uffizi da scussiun e concurs Malögia - e qua vegn tractada la scussiun dad Urs E. Schwarzenbach, era per incumbensa da Turitg. Il milliardari Urs E. Schwarzenbach suenter in process a Bülach il november 2017. En quel process gievi per cuntrabanda d'art. Il milliardari Urs E. Schwarzenbach suenter in process a Bülach il november 2017. En quel process gievi per cuntrabanda d'art. Duas persunas che na vulessan betg vegnir numnadas fan valair che Urs E. Schwarzenbach saja l'emprima giada crudà en ils latschs da la duana a la plazza aviatica a Samedan.

Quest venderdi saira è la vernissascha da la monografia «La face cachée de l‘instant» en la Galerie Luciano Fasciati a Cuira. I sa tracta dad ina publicaziun che preschenta – en las trais linguas rumantsch, tudestg e franzos – l’ovra da l’artista Ladina Gaudenz. L’oriunda Engiadinaisa viva e lavura dapi ils onns otganta a Genevra. Si’ovra stat dentant savens era en relaziun cun la natira engiadinaisa. Auturas ed auturs da la monografia èn Seraina Peer, Beat Stutzer, Rainer Michael Mason, Françoise Jaunin e Karine Tissot. La vernissascha da «La face cachée de l’instant» furma gist era l’entschatta dad in’exposiziun collectiva cun il titel «Nach der Natur I» en la Galerie Luciano Fasciati. En quell’exposiziun èn da vesair – sper ovras da Ladina Gaudenz – era lavurs dad artists/as sco p.ex Remo Albert Alig, Evelina Cajacob, Ursula Palla u Jules Spinatsch. (cdm/fmr) La vernissascha da «La face cachée de l’instant» en la Galerie Luciano Fasciati a Cuira è venderdi, ils 8 da settember 2023 a las 18.00 – 20.00. Il frontispizi da la monografia da l’ovra da Ladina Gaudenz: «La face cachée de l’instant».

Glindesdi, ils 11 da settember 2023, da las 12.15 fin a las 13.00 cumenza en la Biblioteca chantunala a Cuira la retscha «Literatur am Mittag». Martina Kuoni preschenta in cudesch, ina persunalitad u in eveniment dal mund litterar dal Grischun u da la Svizra orientala – en moda captivanta, divertenta ed infurmativa. Sco che la Biblioteca chantunala infurmescha è Martina Kuoni, oriunda da Cuira, germanista ed intermediatura da litteratura. Quest onn cumernza la retscha en trais parts cun rescuvrir ina da las vuschs las pli impurtantas da la litteratura svizra dal 20avel tschientaner: Adelheid Duvanel (1936-1996). Ses curts raquints tractan savens da figuras feridas, che han dentant forzas surprendentas. Els sa fan valair cunter las sfidas la vita e na sa laschan betg sfurzar da sviluppar capacitads socialas pretendidas. En ils texts ch’èn savens sombers en il tun da basa sbrinzlan adina puspè la poesia e l’umor. Entrada gratuita. Annunzia: info@kbg.gr.ch / 081 257 28 28

Ils 1 da settember ha l’atun meteorologic cumenzà. Quai malgrà ch’igl è actualmain dis da bellezza d’ina stad tardiva. La plievgia abundanta dals davos dis d’avust ha fatg bain als fritgs e legums en ils ierts e las culturas enturn chasa. Dentant er ils fritgs selvadis ha ella pudì bagnar e sustegnair il temp da madirar da quels. Blers conuschan sulettamain products usitads da l’atun: maila, paira, primbla, forsa anc cudogns. Tar quests datti ina gronda diversitad e betg sulettamain Gala, Golden, Williams e Gravensteiner sco en ils negozis dals detaglists. Er las chaglias selvadias portan fritg. Ir a racoltar quels è almain uschè interessant sco dad ir per bulieus, igl è l‘alternativa. Perquai il tip dad oz: Preparai chanasters e sadellas per la racolta da fritgs selvadis. Sin ils auts creschan las giglidras, en sursilvan ils garnedels. Quest onn datti blers. Forsa avais Vus gia racoltà avant in mais la suitga cotschna. Quella è spezialmain savurusa. A l’ur da guauds creschan intginas chaglias che portan fritgs da diversas colurs. Ina giada è quai la vinatscha (Spitzbeere) cotschna. Attenziun, quella chaglia ha finas spinas satiglias. Betg da survesair è la plonta da culaischen, era quella cun fritgs gudibels. Cun inschign pon ins racoltar las grossas coclas cotschnas. Fritgs blaus ha entant il parmuglier, er ina chaglia cun spinas. Il miglier tagliar entirs roms. Quai na fa nagut, pertge la chaglia regenerescha svelt. In cussegl en connex cun quest’alternativa envers il racoltar bulieus: Vus na stuais betg far prescha. Inspectai oravant ils lieus. Per pudair duvrar ils fritgs, ston quels esser madirs. I tanscha da spetgar enfin l’october. La puma-caura dal culeischen è gudibla.

Per esser sincera: Dal Stadi dal Vatican na sun jau mai propi m’occupada detagliadamain. Forsa era, perquai che jau n’hai tochen ussa anc betg gì la chaschun da visitar Roma. Pia, per mai era il Vatican adina quest stadi in pau spezial che consista dal papa, ses gardists e tut ils emploiads. Jau stoss conceder (a mia vargugna) che jau n’hai fin l’emna passada gnanc savì, che quest stadi ha era abitantas ed abitants, pia, famiglias che vivan en tut «normalas» chasas cun naziunalitad «Vatican» – almain uschè ditg sco ch’els servan resp. han ina funcziun en il Vatican. La raschun è ina nova seria cun il num «Vatican Girl». En set parts tracta la mini-seria la spariziun dad Emanuela Orlandi – ina matta da 15 onns – cun naziunalitad «Vatican». Suenter l’instrucziun da musica l’onn 1983 n’è ella betg pli turnada a chasa. Dapi lura è ella sparida. Dal rest sa tracti d’ina istorgia reala ed in dals cas ils pli misterius en l’istorgia criminala taliana. En la mini-seria ch’è cumparida quest onn sin Netflix vegn tractà anc ina giada il cas Emanuela Orlandi. Era novas perditgas vegnan a pled, quasi per il «giubileum» da 40 onns. Sia bara n’è mai vegnida chattada, e quai che pertutga sia spariziun datti adina puspè novas speculaziuns nua ch’il Vatican gioga era ina rolla. Ina da las grondas dumondas en la seria è: Quant sa il Vatican propi en quai che pertutga il sparir dalla matta – che fiss en il fratemp ina dunna da 55 onns? La seria è per mai dentant er stada ina pitschna lecziun da scola davart il Vatican; in’invista en quest stadi extraordinari e sias abitantas ed abitants. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Quest venderdi saira envida l’Uniun Rumantscha Cuira (URC) a la Festa da curtin tradiziunala tar la Chasa Rumantscha. En la chapitala viva ina da las pli grondas cuminanzas rumantschas. E quella ha sa chapescha giavischs e projects che vegnan purtads per gronda part da la URC, la quala avess però gugent ina «buna basa da commembers e commembras». «Nus avain gia survegnì var 170 annunzias, quai è stupent», di Patric Collet tut satisfatg sin dumonda da la FMR. Quellas annunzias ha el survegnì per la Festa da curtin a Cuira da quest venderdi – ina festa tradiziunala per Rumantschas e Rumantschs che vivan en la chapitala grischuna. Patric Collet è president da l’Uniun Rumantscha Cuira (URC) ch’exista ussa dapi intgins onns e ch’è sa constituida da nov l’onn 2022. Dapi ch’i dat l’URC ha ella surpiglià l’organisaziun da la festetta en il curtin da la Chasa Rumantscha – inclusiv salata, petta e chant d’uffants da la scola bilingua. «Ina uniun da lobby» Ma la Festa da curtin è mo in sulet arranschament che l’URC ha per mira d’organisar. Dasperas vul la URC esser – tenor Patric Collet – «la vusch» per ils interess rumantschs a Cuira e conturn. «Formulà simpel vulain nus esser in’uniun da lobby», manegia il president, «nus vulain represchentar ils interess da Rumantschas e Rumantschs envers instituziuns ed autoritads en la chapitala.» A la fin dals quints han 7% da la populaziun da Cuira in ferm connex cun il rumantsch (guarda boxa). L’URC metta tar sias activitads actualas il focus surtut sin la purschida scolastica. Dapi ils onns 1950 exista gea ina scoletta rumantscha a Cuira (purtada a ses temp da l’organisaziun antecessura da la URC, l’Uniun scolina Cuira). E dapi l’avust da l’onn 2000 porscha la citad ina scola primara bilingua rumantsch-tudestga (sper ina talian-tudestga). Quellas classas rumantschas han adina avunda uffants, per il mument èsi enturn 80 uffants en primara – cun tendenza creschenta, tenor la direcziun da la scola da Cuira. Uschia che la scola bilingua na vegn atgnamain betg pli messa en dumonda, cun excepziun sche la citad discuta puspè davart mesiras da spargn pli rigurusas. Quai ch’è per exempel stà il cas avant var diesch onns. Ina canorta rumantscha? Patric Collet – ch’è sez bab da famiglia d’uffants da scola – è da principi fitg cuntent cun la purschida bilinguala a Cuira. Schegea ch’el di: «Igl è impurtant che nus sustegnain quella offerta e che nus sajan per la scola l’uniun che represchenta ils interess rumantschs. La scola bilingua è per uschedir nossa basa cuminaivla.» Ozendi po in uffant da Cuira frequentar tras e tras in’instrucziun rumantscha che merita ses num, da la scoletta enfin eventualmain tar ina maturitad bilingua. I dat dentant «rusnas» en ina tala carriera scolastica, sco p.ex. tar l’educaziun prescolara e tar il stgalim superiur: «Tar il temp prescolar purschain nus al mument ina giada l’emna l’uschenumnada ‹Rumantscholina›, ina gruppa da gieu. Ma atgnamain surpassan ils custs per quella termagliera nossas pussaivladads finanzialas.» E perquai è l’uniun – ensemen cun in’uniun d’educaziun prescolara (Famur) – vi d’evaluar pussaivladads da porscher perfin dapli per ils uffants pitschens, numnadamain ina purschida da canorta rumantscha. «Nus essan sin buna via», manegia Patric Collet da la URC, «i dat in viv interess da famiglias da Cuira per quella purschida. E nus sperain ch’ina canorta possia entschaiver la primavaira 2024.» Ina «detg buna infrastructura» Ina canorta rumantscha – schegea forsa mo sco purschida selectiva aifer ina canorta pli gronda – fiss damai ina nova pussaivladad a Cuira per «viver» e tgirar la lingua rumantscha tar ils uffants. Uschia che la «infrastructura rumantscha a Cuira», sco che Andreas Gabriel numna quai, pudess s’augmentar. Andreas Gabriel è pledader da medias da la Lia Rumantscha ed abitescha sez gia var 20 onns a Cuira. Or da si’optica professiunala sco er persunala valitescha el «l’infrastructura rumantscha a Cuira sco detg buna», gist en il sectur da scola. Tuttina è el da l’idea che la chapitala grischuna pudess senz’auter mussar pli ferm ina «normalitad trilingua». Quella sa manifesteschia bain ad arranschaments culturals sco la «Sonda lunga», pudess dentant avair dapli preschientscha en il mintgadi. Gist tar instituziuns chantunalas – da museums, uffizis enfin bibliotecas cun sedia a Cuira – spetga Andreas Gabriel che quellas sa tegnian vi da las pretensiuns da la lescha da lingua ed applitgeschian las trais linguas chantunalas. Pertutgant la «vita» rumantscha en la chapitala renviescha Andreas Gabriel a la lavur actuala da la URC. «Talas organisaziuns e lur engaschament èn d’eminenta impurtanza», di il pledader da la LR, «la URC po far valair ils interess rumantschs a Cuira ed è in impurtant partenari per nus.» E surtut po in’uniun sco la URC esser purtadra dad in u l’auter project en la diaspora rumantscha, la quala vegn gea sustegnida ussa ed en futur sur projects cun raps da la Confederaziun. Schlargiar la basa Damai è tut en urden cun il rumantsch a Cuira? – Per Patric Collet datti schon anc in u l’auter plazzal. Surtut pudess il rumantsch dar anc pli ferm en egl en la citad. Gist en quel connex avessan el e «sia» uniun anc ina u l’autra idea: «Pertge betg realisar ina sort tatgader, cun il qual persunas a Cuira pudessan dar d’enconuscher ch’ellas discurran rumantsch? – Pertge na pudess la citad betg integrar en sias broschuras per ils geniturs dad uffants novnaschids gist er ina survista da tut las purschidas rumantschas? – E las bibliotecas a Cuira, quellas pudessan bain era porscher, sper las differentas occurrenzas en linguas estras, duas giadas l’onn in arranschament per uffants rumantschs? – Ed i fiss flot, sch’ins pudess ‹filtrar› babysitters che discurran rumantsch.» I dat damai ideas e l’uniun vuless lavurar pass a pass vi dals divers projects. Ma il president da la URC renda attent che tut quellas ideas possian vegnir realisadas mo, sche l’uniun haja ina «gronda e buna basa da commembers e commembras» che sustegnian las activitads. Actualmain ha la URC var 60 commembranzas, ina buna part commembranzas da famiglia. Forsa che la Festa da curtin da venderdi po gidar a schlargiar la «buna basa». Var 2300 Rumantschs/as En la citad da Cuira viva en Svizra ina da las pli grondas cuminanzas rumantschas. Tenor las pli actualas cifras da l’onn 2021 da l’Uffizi federal da statistica (UFS) han inditgà 2268 persunas (sur 15 onns) da Cuira il rumantsch sco ina da lur linguas principalas. Uschia ch’ins po discurrer da silmain 7 % da la populaziun da Cuira ch’ha in ferm liom cun il rumantsch (lingua principala). Igl è da supponer ch’i dettia anc dapli persunas ch’han bunas enconuschien­tschas dal rumantsch (linguas secundaras). Quels 7 % da la populaziun èn tenor la statistica federala exact medem bler sco la part «taliana». Il 2021 avevan inditgà 2282 persunas (sur 15 onns) da Cuira il talian sco ina da lur linguas principalas. Per cumparegliar: A Turitg han inditgà 1232 persunas il rumantsch sco ina da las linguas principalas. Vischnancas fusiunadas pli grondas sco Ilanz/Glion u Scuol han probabel dapli «Rumantschas e Rumantschs». Las cifras correspundentas sin livel communal na rimna l’UFS dentant betg. La statistica en detagl fa el mo da citads pli grondas. (fmr/dat) Canorta rumantscha è sin buna via Var 7% da la populaziun da Cuira inditgescha il rumantsch sco ina da las linguas principalas. L’Uniun Rumantscha Cuira vul esser la «lobbista» da quella cuminanza rumantscha. Ussa para in giavisch dad ir proximamain en vigur – ina purschida da canorta rumantscha. David Truttmann/FMR Il chantun Grischun sa decorescha gugent cun las plimas da la trilinguitad. Ed era sia chapitala renda gugent attent a la ierta e preschien­tscha da tuttas trais linguas chantunalas – tudestg, talian e rumantsch. Però co è il mintgadi rumantsch a Cuira? Gist oz, venderdi saira, sa raduna ina ­pi­tschna part da la cuminanza rumantscha da Cuira ad ina festetta. L’Uniun Rumantscha Cuira (URC) organisescha numnadamain la Festa da curtin tradiziunala tar la Chasa Rumantscha. Quell’uniun vul esser «la vusch» da Rumantschas e Rumantschs da Cuira. Tenor il president, Patric Collet, è la pitga principala da la promoziun e preschientscha rumantscha a Cuira la scola bilingua, la quala exista e funcziuna detg bain dapi passa 20 onns. Tuttina vesa si’uniun er anc schanzas da preschientscha rumantscha en auters secturs – p.ex. en l’educaziun prescolara. Qua porscha l’URC atgnamain sezza la gruppa da gieu «Rumantscholina», ella ha dentant fadia da finan­ziar quella. Perquai è l’uniun vidlonder da tschertgar ina soluziun per ina purschida da canorta rumantscha a Cuira. Tenor infurmaziuns da Patric Collet èn ins qua sin buna via: «Nus sperain ch’ina canorta rumantscha possia entschaiver la primavaira 2024.» Rumantschas e Rumantschs unids en il curtin tar la Lia Rumantscha a Cuira. Ils 26 d’avust 2022 ha la Uniun Rumantscha Cuira (URC) envidà ad ina festa. Ed er là ha il president Patric Collet rendì attent a las ideas da quest’uniun.

L’emna passada ha ina redactura da la FMR dà en questa rubrica in tip per ina seria audio dad SRF che tracta «l’emprima giada». En quella seria vai per premieras (svizras) che n’avevan betg mo da far cun l’amur. Quel tip m’ha dà l’impuls dad era ristgar ina «emprima giada», schegea betg ina premiera enorm picanta: l’emprima giada cuschinar ina focaccia! Sa chapescha sa laschan recepts da focaccias googlar en milli variaziuns. Qua damai ina versiun simpla per ina lastra focaccia (4 persunas): 500 g farina 1,5 sdunins sal 20 g levon ubain in satget pulvra da levon 4,5 dl aua tievia 2 sduns ieli d’ulivas Dasperas dovri anc sal da mar, rosmarin ed ieli d’ulivas. Masdar la farina, il sal, il levon, l’aua e l’ieli en ina cuppa e truschar tut cun ina palutta enfin che la pasta è loma. Lura laschar trair la pasta durant 30-60 min en la cuppa curclada. Silsuenter rasar ora sin ina lastra. Adatg, i tatga ferm. Perquai vai meglier cun lavar tranteren ils mauns ed ir vidlonder puspè cun mauns bletschs. Laschar star in mument la pasta rasad’ora. Lura vegn il bel mument: smatgar cun ils dets pitschnas foppas en la pasta e metter intgins guts ieli d’uliva sin la pasta. A la fin springir la pasta da focaccia cun sal e rosmarin – tenor gust. Ma i cumporta detg bler sal! E lura vai cun lastra, pasta e tuttiquanti per var 30 min en il furn, tar 220 grads (aria circulanta cun 200 grads). Facit: Igl è in recept da focaccia ordvart simpel che n’è betg ina gronda chaussa, surtut betg sch’igl è l’emprima giada! – Bun appetit. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel tip gustia a tuttas e tuts. Il recept per ina simpla focaccia - il recept da basa ch'ins po lura variar.

Il Chantun ha envidà la fin d’emna als Dis europeics dal patrimoni ch’èn stads quest onn sut il motto «reparar e reutilisar». A Roten/Rodels è vegnì mussà la sonda – era cun agid da «maister-mastergnants» – che da sanar chasas n’è betg mo in schanza cultur-istorica, mabain ina necessitad ecologica. Tgi che rumpa ses telefonin – quel u quella cumpra simplamain in nov. Uschè simpel è quai. I vegn ditg ch’i na valia betg la paina da reparar l’apparat. Per midar quella tenuta, stuess ins sensibilisar blera glieud e transfurmar in’entira industria. Tar il Dis europeics dal patrimoni na vai sa chapescha betg per telefonins, mabain per la cultura da bajegiar. Ma tar quella è il «problem» atgnamain il medem: I vegn savens sbuvà e fabritgà da nov – enstagl da «reparar e reutilisar». Quai è stà il motto quest onn tar ils Dis europeics dal patrimoni ch’èn vegnids organisads la davosa fin d’emna er en il Grischun en differents lieus tranter Zezras, Cröt/Avras, San Murezzan e Müstair. Coordinà las occurrenzas ha sco adina ils davos onns la Tgira da monuments dal Grischun. In lieu ideal Per uschedir il center da tut las occurrenzas è stà questa fin d’emna a Roten/Rodels en Tumleastga. Là han il president communal da la vischnanca fusiunada Tumleastga, Pius Giger, ed il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, salidà la sonda damaun ina tschuncantina da persunas en la sala da gimnastica. Il president communal ha fatg valair: «La Tumleastga è cun ses blers chastels e cun sias bleras chasas veglias sanadas in lieu ideal per quest di dal patrimoni.» A Roten hai dà durant la sonda ina seria da referats (organisads da la secziun grischuna da la Protecziun da la patria), singulas guidas ed ina plazza da fiera ch’ha prendì ferm a cor il motto dal di – «reparar e reutilisar». Davant la scola han divers mastergnants numnadamain exponì e demonstrà lur art ed artisanadi. Uschia eran da la partida p.ex. il fravi Roman Platz d’Alvagni, il tagliaschlondas Patrick Stäger dad Untervaz ed il restauratur Aaron Bellini da Parsonz. Els eran questa sonda per uschedir «l’incarnaziun» da las teorias e strategias ch’èn vegnidas preschentadas e discutadas en sala da la scola. Il sguaz d’energia En sala ha p.ex. referì Stefan Kunz, il mainagestiun da la Lia svizra per la protecziun da la patria. Quell’organisaziun ha en emprima lingia en mira la tgira da la cultura da bajegiar – e forsa pir en segunda lingia la protecziun da la natira. E tuttina ha Kunz rendì attent gist a l’inizi dal referat al sguaz energetic tar la construcziun da chasas. El ha numnà pliras cifras en quel connex, tranter auter questa: «50 % da tut las emissiuns da CO₂ èn d’attribuir a la branscha da construcziun.» Tenor sias indicaziuns èn perfin 55 % da l’entir volumen da rument d’attribuir al material che stat en connex cun sbuvadas d’edifizis, schebain che ina buna part da quel material (passa 30 %) vegn reciclada. Per evitar quest sguaz da resursas ha sia organisziun lantschà l’uschenumnada «Offensiva dal clima», inclusivamain pagina d’internet correspundenta. La finamira da l’offensiva: accordar las necessitads e giavischs en la tgira da monuments cun quellas da la protecziun dal clima. Concret vai per sensibilsar co ch’ins po e sto mantegnair substanza veglia era cun l’intenziun da spargnar resursas ed energia. L’offensiva parta dal fatg ch’igl è adina pli dispitaivel en la societad – era per raschuns ecologicas – da simplamain sbuvar entirs edifizis e fabritgar da nov. E tuttina dovri tenor Stefan Kunz anc blera lavur da persvasiun, saja cun dis da patrimoni, cun premis da buns exempels (Premi Wakker) u cun lavur politica. Laschar sclerir in edifizi In instrument per cuntanscher las finamiras d’iniziativas sco quella da la «Offensiva dal clima» pudess esser l’instrument che Fredi Altherr ha preschentà sonda a Roten. Durant 18 onns, enfin dal 2018 è el stà tgirader da monuments en il chantun Appenzell Dadora. En quella funcziun ha Fredi Altherr sviluppà la «analisa d’edifizi» (Haus-Analyse). Cun quell’analisa, finanziada per part da chantun e vischnancas, pon possessuras e possesurs d’immobiglias veglias far emprims scleriments, sche e co che lur chasa sa lascha sanar. Fredi Altherr: «Bleras persunas èn simplamain surdumandadas: Tge custass ina sanaziun da mia chasa? Tge pretenda u lubescha la lescha? È la substanza da mia chasa insumma buna avunda per vegnir sanada?» – En tals cas po apunta in’emprima analisa intimar da concretisar in project. Tenor Fredi Altherr hai dà en l’Appenzell Dadora en il decurs dals davos 20 onns var 200 «analisas d’edifzi» – e quellas hajan lura manà a 150 projects da fabrica. Entant è questa furma da pre-scleriment s’etablida en l’entira Svizra. I dat in’associziun specifica (EspaceSuisse) che cusseglia e coordinescha – dal rest er en il Grischun – questas «analisas d’edifizi». Ina necessitad ecologica Tant il referat da Stefan Kunz sco era quel da Fredi Altherr han declerà ed exemplitgà cun tutt’evidenza ch’ina ferma cultura da renovaziun n’è betg mo in flot e bel giavisch, mabain ina necessitad ecologica – cun tuttas sfidas che quai porta. L’argument ch’ina sanaziun n’è betg mo in gudogn cultural, mabain era in gudogn ecologic, quai gida Simon Berger en sia lavur da mintgadi. Il tgirader da monuments dal chantun Grischun ha uschia motivaziun dapli per intimar da renovar enstagl da sbuvar in edifizi. Schebain ch’el s’è conscient che en l’entira industria da construcziun èn las renovaziuns mo ina pitschna part, per uschedir ina «nischa». Ma Simon Berger è persvas: «Quella nischa vegn adina pli impurtanta, perquai che nossa societad è sfurzada da construir pli spess ed ecologicamain pli prudent, igl è da sanar e reutilisar.» E cun sguard or da la sala da Roten, ora sin la plazza da scola, di Simon Berger: «Gist ils artisanadis vegls pon gidar, perquai ch’els tgiran il savair d’antruras co ch’i funcziuna da construir cun las resursas dal lieu e co ch’igl è da reutilisar las materialias. I fiss desastrus, sche quel savair giess a perder.» Perquai sa vesa l’organisatur dal Di dal patrimoni era sco «pertgirader da quella nischa». U cun ils pleds da cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini en ses bainvegni la sonda damaun a Roten: «En vista a las sfidas ecologicas èsi prudent d’emprender dals vegls maisters.» Sanar e reparar per amur da la natira La dumonda sa tschentan bleras possessuras e possessurs dad immobiglias veglias en il Grischun: sanar e renovar ina chasa veglia ubain sbuvar l’edifizi e fabritgar in nov. Atgnamain è oz la generalitad da l’opiniun ch’i saja inditgà da sanar u silmain da prender en mira ina sanaziun. Ma tge vul quai dir exact? Tge è pussaivel? Co prender per mauns in tal project? – Gist talas dumondas èn vegnidas tractadas quest onn als Dis europeics dal patrimoni ch’èn vegnids organisads questa fin d’emna er en divers lieus en il Grischun – tranter auter a Müstair, Favugn e San Murezzan. Il motto dals «dis» èn stads «reparar e reutilisar». Surtut a Roten/Rodels en Tumleastga è quel motto vegnì tractà, discutà e preschentà cun referats e guidas e cun ina fiera da manstergnants che tgiran artisanadis d’antruras. In consens para da s’etablir tar dumondas da sanaziun e da tgira da monuments: I na va betg mo per il mantegniment da bains culturals, mabain era per necessitads ecologicas. (fmr/dat) Il restauratur Aaron Bellini da Parsonz (dretg) ha preschentà sonda a Roten/Rodels sia lavur. Il tagliaschlondas dad Untervaz: Patrick Stäger. Tenor sias indicaziuns marscha sia fatschenta cun renovar tetgs da schlondas detg bain al mument. In dals «vegls maisters» ch’ha preschentà a Roten/Rodels ses artisanadi: in collavuratur da la restauratura Maria Helena Wassenberg a Cuira. Stefan Kunz, il mainagestiun da la Lia svizra per la protecziun da la patria, ha rendì attent en ses referat a la necessitad ecologica da renovar enstagl da sbuvar edifzis. Stefan Kunz, il mainagestiun da la Lia svizra per la protecziun da la patria, ha rendì attent en ses referat a la necessitad ecologica da renovar enstagl da sbuvar edifzis. Ina tschuncantina da persunas interessadas han tadlà a Roten il referat da Fredi Altherr ch’è stà durant 18 onns tgirader da monuments dal chantun Appenzell Dadora.

A partir dals 12 da settember 2023 datti era ina purschida rumantscha sin l’ediziun online dal «Lexicon istoric da la Svizra». Enfin ussa era quel separà tar il «Lexicon istoric retic». Cun quella migraziun datti era per l’istoriografia en lingua rumantscha ina preschentaziun pli multimediala. Ella vala sco ina da las ovras da consultaziun las pli impurtantas e fidadas en l’istoriografia svizra – il «Lexicon istoric da la Svizra» (LIS), per tudestg «Historisches Lexikon der Schweiz» (HLS). Quel lexicon datti en furma stampada en plirs toms, ed era en in’ediziun online. Enfin ussa era quell’ediziun online «mo» trilingua – tudestg, franzos e talian. La versiun rumantscha era distatgada dal rest ed unida sut il num «Lexicon istoric retic» (LIR), tant en furma stampada cun dus toms (2010-2012) sco er en sia furma digitala (www.e-lir.ch). Sco che l’instituziun dal LIS scriva ussa en ina communicaziun a las medias datti ina sort «fusiun». A partir da mardi, ils 12 da settember 2023 è accessibla er ina versiun rumantscha sur la plattafurma svizra. Per il mument var 100 artitgels L’ediziun online dal HLS/LIS daventa uschia quadrilingua. La purschida (parziala) rumantscha sin la pagina cumpiglia entant radund 100 artitgels, ils quals vegnan preschentads en ina furma pli multimediala, graficamain pli variada e frestga e cun cuntegns pli approfundads en cumparegliaziun cun la versiun online dal LIR d’enfin qua. Pass a pass vegn la «Redacziun rumantscha», cun il responsabel Ivo Berther, a cumplettar, tgirar e rediger ils artitgels rumantschs. Sco ch’il LIS scriva en sia communicaziun duain vegnir mess a disposiziun en la versiun rumantscha «cuntegns davart l’istorgia svizra en lingua rumantscha ed inserids aspects da l’istorgia grischuna en la plattafurma naziunala». Cuntinuadamain duain uschia era vegnir migrads ed actualisads cuntegns da l’anteriur LIR en il nov LIS, damai quels artitgels cun focus sin il Grischun e la Rumantschia. Selectiv – però entretschà La purschida d’artitgels istoriografics rumantschs vegn – tenor l’intenziun dal LIS – bain a restar selectiva, ella vegn ussa dentant entretschada meglier en la purschida generala. Emprims artitgels accessibels al mument èn singulas tematicas, persunalitads u vischnancas sco p.ex. «Chauma da las dunnas (1991)», «Internet», «Lavinas», «Angelika Kauffmann», «Breil/Brigels» u «Cuira». Gists ils artitgels differents sin LIS e LIR davart l’artista Angelika Kauffmann illustreschan bain las differenzas tranter las duas plattafurmas. (cdm/fmr) Detagls sin https://hls-dhs-dss.ch/rm ed www.e-lir.ch. L’exempel da l’artitgel rumantsch davart l’artista Angelika Kauffmann ch’era naschida dal 1741 a Cuira. Extract or da https://hls-dhs-dss.ch/rm

En 999 dis vegn dà a Cuira l’emprim culp da la 59avla festa da tir federala. La davosa giada ha quella gì lieu en il Grischun il 1985. Il preventiv per quella occurrenza naziunala dal 2026 importa 14 milliuns francs. Cun la planisaziun da la proxima festa federala da tir che ha lieu en trais onns per la quarta giada èn il Grischun è il comité d’organisaziun sin buna via. Quai è vegnì ditg quest glindesdi a Cuira tar ina orientaziun da medias. Cun ­esser stada ier glindesdi l’entschatta da la sessiun d’atun a Berna è Martin Candinas, il president dal comité d’organisaziun da la Festa da tir federala 2026, betg stà preschent. Carl Frischknecht, l’anteriur president da l’Uniun chantunala da tir è la persuna che segna per la gestiun da l’occurrenza. El è perschert che quella festa da tir naziunala en trais onns daventa in success cun in resun positiv er sur ils cunfins grischuns. Dals 5 da zercladur fin als 5 da fanadur 2026 vegnan 36 000 tiradurs e tiraduras a sa participar a la festa da tir. Ultra da quai quintan ils organisaturs cun vitiers 100 000 persunas e visitaders che vegnan ad accumpagnar ils tiradurs e las tiraduras en il Grischun. Frischknecht ha ditg: «Quella occurrenza da tir naziunala vegn er ad esser da gronda valur per il turissem ed er per l’economia.» Che quai è uschia conferman per exempel er las davosas duas festas da tir chantunalas dal Grischun, il 2012 en il ­Grischun Central ed il 2018 en Surselva. Frischknecht ha era ditg che las quatter lin­guas naziunals duaian era survegnir ina gronda muntada en connex cun la festa da tir federala. Cuira sco center e 20 stands da tir exteriurs Schef da tir da la festa da tir federala è cun ­Hubert Tomaschett ina persuna cun ina immensa experientscha, quai che pertutga il sport da tir. El ha ditg che fin ussa dastga el esser cuntent cun il decurs da la planisaziun. A Cuira vegnia sajettà cun excepziun da la mesemna mintga di durant in mais. Sin ils 20 stands exteriurs saja quai lura mintgamai il cas il venderdi, la sonda e la dumengia. Quels stands sa chattan da Cuira fin Landquart, da Domat fin Sufers e lura er a Tavau ed en Surmir. A Cuira vegnan tratgas pliras distanzas, las distanzas da 300, 50, 25 meters e per l’emprima giada d’ina festa da tir federala er 10 meters. In novum è lura er che endatads vegnan ils resultats cumplettamain en furma digitala, vul dir ch’il «cudeschet da tir» na vegn pli ad esser preschent. 8,5 milliuns francs Schef da finanzas da la festa da tir federala en il chantun Grischun è André Renggli. El ha ditg che dals 14 milliuns francs dal preventiv ­derivan 8,5 milliuns francs dals differents stetgs che tiradurs e tiraduras vegnan a cumprar. ­Renggli ha ditg: «Nus quintain cun in sponsoring da 3,5 milliuns francs e nus essan er da buna speranza da vegnir tar quels daners, era che quai è ina vaira sfida.» Er el ha menziunà d’esser sin buna via ed ch'i saja fin ussa stà pussaivel da gudagnar cun la Banca Chantunala e la «Ems Chemia SA» dus sponsurs generus. Cun auters sponsurs saja el permanentamain en contact. Sco persuna che segna per las occurrenzas spezialas dastga Martin Candinas, il president dal comité d’organisaziun esser losch d’avair cun Lucas Caduff, l’anteriur divisiunari e cumandant da la Divisiun territoriala 3, in um cun fitg buns contacts sin champ naziunal e cunzunt era tar il militar. I vegn a dar plirs dis spezials, saja quai per ils tiradurs giuvens, per l’armada, per tiradurs svizzers che vivan ordvart la Svizra, lura intginas occurrenzas cun in program lateral e sco finizun ils tirs per eruir ils retgs ubain las reginas da la festa. Voluntaris vegnan ad esser 1500 persunas en acziun per insumma realisar l’occurrenza da tir federala. Che quai gartegia è er Luca Fillippini, igl president da l’Associaziun svizra da tiradurs, per­svas. Quai ha el ditg ier a Cuira avant in bel dumber a schurnalists e schurnalistas. Al comité d’organisaziun appartegnan 50 persunas. Al comité central fan part quellas persunas (da san.): Peter Bänziger, Hubert Tomaschett, Carl Frischknecht, Esther Hug, Lucas Caduff, Anna Marugg ed André Renggli.

L‘Alpen Challenge Lai ha gì lieu quest onn per l’emprima giada il settember. Quai pervia d’ina collisiun da termins cun la cuppa mundiala da bike il zercladur. La cursa tras il Grischun e tras l’Italia fa part a la seria da Swiss Cycling Top Tour, ina seria cun ils pli gronds maratons da velo en Svizra. Tar la premiera da settember da la Alpen Challenge Lai ha Nina Zoller da Mustér gudagnà tar las dunnas. La segunda da l’on passà ha bain stuì reducir fermamain il tempo sin il Pass dal Spleia, ma ella nun es stada da batter en 7:21:39 uras. Aveva ella a Chiavenna anc 11:45 minuts avantatg sin Monika Dietl da la Germania, era quai be pli 3:08 minutas sin l’autezza dal pass – fin en il final a Lantsch però puspè 4:36 minutas. Davos Dietl ha cumplettà cun Kathrin ­Chudoba in’ulteriura Tudestga il podium. Tar ils umens hai dà ina victoria traidubla taliana en la distanza lunga. Fabio Lanzone è sa mess a la testa pir en la cursa finala da Casti a Lantsch ed ha guda­gnà cun 6:07:21 uras avant Michele ­Negri e Thomas Geschnitzer.(cdm/fmr) Nina Zoller da Mustér da buna luna durant la cursa. Via Davos Mustér 2 CH-7180 Disentis/Mustér Ils ciclists e las ciclistas en la vischnanca da Bravuogn.

La baselgia catolica svizra e cunfruntada cun in veritabel desaster – varga 1000 cas d’abus sexual ha in studi da la Universitad da Turitg identifitgà per la segunda mesadad dal 20avel tschientaner enfin oz. Il studi ch’è vegnì fatg per incumbensa da la conferenza d’uvestgs è vegnì preschentà mardi a l’Universitad da Turitg, en preschientscha da l’uvestg da Cuira, Joseph Maria ­Bonnemain. Lez empermetta meglierament. Quant malprecaut che la baselgia catolica ha agì en cas d’abus sexual entaifer sias atgnas retschas, quai mussan ils istorichers da l’Universitad da Turitg a maun d’intgins exempels concrets en lur rapport, preschentà quest mardi. Uschia vai tranter auter per l’augsegner G.A, che aveva davent dals onns 1950 violà almain 67 uffants. Malgrà ch’el è vegnì condemnà a dus onns praschun, ha la baselgia procurà per el enfin curt avant l’onn 2000 per in «job» sco cusseglier pastoral en differents lieus en Svizra. L’augsegner cun il camper –ed il pader da Mustér Plirs cas concrets d’abus han era gì lieu en il Grischun, sco ch’i resorta dal studi davart ils malfatgs da la baselgia durant ils ultims 70 onns ed il qual è era accessibel online. I dat l’exempel dal pader K.M, en uffizi en in vitg grischun cun paucs millis abitants. L’onn 1986 vegn enconuschent, che K.M. haja mulestà plirs mattets. L’augsegner fascheva excursiuns cun ministrants e gieva davent cun intgins buobs en ses camper per plirs dis, nua ch’el violava quels mats sexualmain. L’onn 1989 è el perquai vegnì en praschun per 12 mais. Malgrà la sentenzia tras ina dretgira nun ha la baselgia mai manà in’inquisiziun cunter K.M – ed er betg sancziunà el. Tranter l’onn da la sentenzia e l’onn 2008 ha K.M. lavurà vinavant en la pastoraziun. La sensibilitad per abus sexuals entaifer la baselgia è ils ultims onns però creschida fermamain. Differents scandals en Svizra ed en Germania han procurà ils onns 2010 per lingias grassas. Da quella midada da tenuta dat perditga in cas a Mustér, il qual la Südostschweiz am Sonntag aveva revelà: In scolar aveva il mars 2010 renfatschà ad in pader da la claustra da Mustér ch’el haja mulestà el sexualmain. Il superiur, a lezzas uras l’avat Daniel Schönbächler barmier ha sinaquai immediat infurmà la polizia. «Il cumenzament dad in lung process» Ch’i na sa tracta dentant betg mo dad in­tgins paucs cas singuls, mabain dad in problem structural da la baselgia catolica, mussa il grond rapport da 135 paginas a moda impressiunanta nair sin alv: 1002 cas d’abus sexual èn vegnids a la glisch. Quai èn tenor il rapport considerablamain dapli cas che quai che la baselgia ha fin ussa communitgà. Per l’emprima giada han istorichers survegnì access a bundant dus tozzels archivs da la baselgia – sin incumbensa da la conferenza svizra d’uvestgs. «Nus supponin però ch’i sa tracta tar questa cifra dentant be dad ina pitschna part ch’è vegnida a la glisch», ha ditg ­l’istoricra Marietta Meier a la conferenza da medias da mardi avantmezdi en ­in’aula da l’Universitad a Turitg. Er l’uvestg da Cuira sco represchentant da la conferenza svizra dals uvestgs, Joseph Maria Bonnemain, è stà da la partida a la preschentaziun dal rapport. El ha ditg: «Ils proxims onns vegnan segir a franc anc ora dapli cas d’abus.» Tar la gronda part dals cas examinads n’è il dretg penal da la baselgia betg ve­gnì applitgà. Enstagl sajan numerus cas ve­gnids taschentads, zuppentads u bagatellisads, din ils perscrutaders. Da quai è era l’uvestg da Cuira conscient: «Enstagl ch’ils culpants fissan vegnids chastiads, èn els per part simplamain vegnids enga­schads en auters lieus», uschia Joseph Maria Bonnemain, empermettend ch’i vegnia meglier ils proxims onns: «Igl è pir il cumenzament dad in lung process, i dovra ina midada fundamentala da la cultura entaifer la baselgia.» Las cifras exactas Tut en tut èn vegnids identifitgads 510 malfatschents e 921 victimas en l’entira Svizra. 149 persunas inculpadas han ­abusà silmain duas u pliras victimas Tar 361 malfatschents è l’abus sexual ad ina persuna vegnì testifitgà. En 39 % dals cas era la persuna pertutgada ina dunna, en radund 56 % in um e tar 5 % n’è la schlattaina betg stada d’eruir. Ina gronda part da las victimas èn anc stads uffants en il mument dal delict. Ils malfatschents èn, cun paucas excepziuns, umens. Ina cifra exacta tenor regiun na resorta betg dal rapport. L’uvestgieu da Cuira, che cumpiglia il Grischun, Turitg, Sviz, Sursilvania, Sutsilvania e Glaruna è dentant cun 310 pravendas il segund grond uvestgieu da tuts da la Svizra. Haas e Huonder en la critica Ils anteriurs uvestgs da Cuira Wolfgang Haas e Vitus Huonder vegnan crititgads fermamain en il rapport. Haas era davent da 1990 enfin 1997 en uffizi. Tenor ils auturs dal studi haja el, tar la furmaziun e selecziun da spirituals, gì ses stricts agens criteris, quai che muntava: consecrar uschè blers ed uschè conservativs giuvens spirituals sco pussaivel. Era spirituals ch’eran tenor ils responsabels per la scolaziun betg adattads per il mastergn haja Wolfgang Haas tuttina consecrà. Era Vitus Huonder, uvestg da Cuira durant ils onns 2007–2019, vegn criti­tgà en il rapport: Ina part da la scolaziun era da tematisar la sexualitad e da far expertisas, sch’insatgi è insumma adattà per esser augsegner. Questas parts èn vegnidas abolidas sut Vitus Huonder. Tenor perditgas, cun las qualas la Universitad da Turitg ha pudì discurrer, èn vegnids ­destruidas en ses biro regularmain actas. «Be ina baselgia senza violenza ha in dretg d’existenza» Per pudair tschiffar meglier las dimen­siuns dals abus, è indispensabla anc dapli prescrutaziun. In proxim project da prescrutaziun è gia planisà per ils onns 2024–2026. Joseph Maria Bonnemain e la conferenza d’uvestgs sustegnan questas stentas: «Be ina baselgia senza violenza ha in dretg d’existenza» ha l’uvestg da Cuira ditg. Controllas pli severas, ina dretgira professiunala e dotada bain e naginas actas che vegnan destruidas èn las emprimas mesiras che Bonnemain ha annunzià en il num dals uvestgs svizzers il mardi. Il rapport è public ed accessibel online. La presidenta da la conferenza roman-catolica, Renata Asal-Steger, l’uvestg Joseph Maria Bonnemain, Beat Müller, responsabel da medias da la Universitad da Turitg e las duas istoricras responsablas per il rapport Marietta Meier e Monika Dommann a la conferenza da medias a Turitg. Commentari La dimensiun davos las singulas tragedias Sandro Buchli/FMR I n’è propi betg da crair. – Almain 1002 cas d’abus sexual èn documentads – e la cifra effectiva vegn ad esser anc bler pli auta. Il studi preschentà quest mardi a Turitg ha numnadamain mo preschentà la dimensiun dals cas effectivamain documentads. La cifra consternescha e fa snavurs. Davos quests milli «cas» d’abus sexual sa zuppan mintgamai carstgauns innocents – per gronda part uffants ch’èn vegnids maltractads, violads e traumatisads per vita duranta. Mintga singul cas è ina tragedia. Ussa vegn a la glisch la dimensiun. I mancan ils pleds. In’instituziun, la quala ha pregià onns a la lunga giu da la chanzla sia morala, ha sez ignorà quella, cunterfatg a quella e malchapì da rudent «l’amur per il proxim». La gronda dimensiun dals abus sexuals è pir ussa imaginabla e palpabla grazia al nov studi. Onns a la lunga ha la baselgia catolica ed uffiziala taschentà, bagatellisà, zuppentà, ditg che quai sajan «be excepziuns». Il studi mussa che l’abus sexual ed il schurmetg dals malfatschents entras la baselgia ha gì per uschedir sistem. Augsegners e paders èn vegnids schurmegiads tras lur autoritad e posiziun da pussanza en la societad, els han violà e maldruvrà, els èn per part bain vegnids senten­ziads, ma han tuttina dastgà restar en lur uffizis, simplamain en in auter vitg u en in auter uffizi. Igl è da dir sco ch’igl è – igl è in scandal ed ina portgaria. La baselgia ha cun ses agir numnadamain pussibilità ed acceptà ch’i dettia ulteriuras unfrendas. Sco ditg, davos mintgina da quellas victimas sa zuppa ina tragedia. Ils resultats dal studi dattan in maletg desolat da la tenuta morala e da responsabladad da la baselgia. Ma almain ussa – finalmain – stattan ils uvestgs ­Bonnemain e ses collegas botta. Els empermettan remedura e proponan mesiras per impedir ul­teriurs cas d’abus en avegnir. Quai è in emprim pass. Sche quellas mesiras gidan a la baselgia d’impedir ch’ella perdia vinavant commembers ­crettaivels en il club catolic, quai è bain in’autra dumonda. Forsa ch’igl è gia memia tard. Sch’ins pensa che l’entir sistem ierarchic-catolic ha pussibilità abus surt tants onns, en tut las furmas pussaivlas ed en tala dimensiun, lura pudess ins perfin ir in pass vinavant e dir: Forsa ch’igl è bun, sche l’instituziun «baselgia» perda sia relevanza en la societad, perquai che las structuras da questa instituziun han dà suttetg ad abus sexuals e chaschunà bler mal. Sch’ella predia dal bun e fa dal mal – la dovri lura insumma anc? La Baselgia ha ussa il sontg duair da cumprovar ch’i dovra ella. Trais dumondas a Bonnemain «I na va betg per cifras, mabain per umans e lur destins» Sandro Buchli/FMR FMR: Radund 1000 cas d’abus sexual ha il project istoric revelà. Bler dapli che communitgà enfin ussa da la baselgia. Na saveva la baselgia nagut da quai – u pertge n’ha ella betg communitgà pli baud? Joseph Maria Bonnemain: La baselgia catolica svizra maina dapi l’onn 2010 ina statistica da las annunzias d’abus sexuals. Fin ussa èn vegnidas registradas var 450 da talas annunzias. Il studi percunter registrescha il temp dal 1950 fin oz. Uschè han ils perscrutaders pudì registrar ils cas ch’èn gia vegnids tractads e ch’eran gia en ils archivs. Da quai resulta che la cifra publitgada è uss dubel uschè auta sco il dumber che nus avain survegnì da la statistica. Cun insi­stenza vuless jau dentant accentuar: i na va betg per cifras, mabain per umans e lur destins, per il destin da la famiglia ch’è er involvida, dad amis e collegas. In abus ruinescha per part la vita privata e professiunala dal pertutgà, influenzescha sia sanadad psichica sco era la relaziun cun Dieu. Vus as occuppais gia dapi decennis cun cas d’abus sexuals en la baselgia e Vus avais gea era manà l’archiv ­secret, nua ch’i dat in grond dumber d’actas d’abus. Essas Vus surprais dal dumber? Anc ina giada: mintga singul cas è in cas che n’avess betg dastgà capitar. Nus stuain finalmain metter las victimas e las persunas pertutgadas en il center. Quai che jau sent è secundar. Decisiv è quai che las victimas sentan e lur patir. Be cun ina midada da la cultura pudain nus ir en la dretga direcziun. Dapi passa dus onns essas Vus uvestg a Cuira ed avais gia mess en rocla bain inqual chaussa. Resta quest rapport ussa en in truclet – u tge capita concretamain? Il rapport dat in impurtant impuls per concretisar mesiras che nus avain gia gì en elavuraziun ils ultims mais. Quai èn per exempel: Novas structuras d’annunziar abus sexuals, controllas pli severas tar la tscherna da futurs collavuraturs, ina professiunalisaziun dals fatgs da persunal ed i duai vegnir impedì che actas vegnan destruidas. L’intervista è vegnida manada en scrit. Sch’il spiritual violescha L’emprima giada ha in team d’istorichers pudì prender invista en actas d’abus sexual da la baselgia catolica. Ils resultat: paders, augsegners ed auters clericals han ils ultims 70 onns violà sexualmain en almain 1002 cas. L’uvestg Joseph Maria Bonnemain em­permetta mesiras concretas per impedir en futur tals cas. Il represchentant dals uvestgs svizzers Joseph Maria Bonnemain ha gist proponì differentas mesiras concretas sco per exempel in post d’annunzia naziunal per impedir en futur abus ­sexual da clericals. «Quest rapport è pir l’en­tschatta dad ina lunga via», ha el ditg mardi avantmezdi a la preschentaziun en in’aula da la Universitad da Turitg ed en preschientscha da radund 50 schurnalistas e schurnalists. Tar ils 1002 cas d’abus sexual – en 74 % dals cas eran las victimas minorennas – sa tractia senza dubi mo dad ina pitschna part ch’è enfin ussa vegnida a la glisch, hai gì num en il rapport publitgà e preschentà il mardi. Quai sajan gia ussa bler dapli cas che quai che la baselgia catolica haja communitgà enfin ussa, stat en il rapport. Ina gronda part dals abus sexuals è capità en las vischnancas en il rom da la pastoraziun, servezzan da ministrants u lecziuns da ductrina. Il pir: la baselgia ha onns a la lunga schurmegià ils delinquents. Era ulteriurs projects da perscrutaziun independents vegnan a suandar ils proxims onns per pudair tschaffar las dimensiuns. ­Bonnemain ha mess en vista ch’el vegni era a s’engaschar persunalmain tar il papa per l’avertura dals archivs. Ina ferma critica drezza il rapport era envers ils dus anteriurs uvestgs da Cuira, ­Wolfgang Haas e Vitus Huonder. Cun commentari, pagina 3 «Quest rapport è pir l’entschatta dad ina lunga via.» Joseph Maria Bonnemain represchentant da la conferenza dad uvestgs ed uvestg da Cuira

Sandra Locher è snuaivel gugent cussegliera naziunala. La socialdemocrata vul perquai politisar fin l’ultima minuta da sia davosa sessiun. A la FMR declera ella pertge ch’ella chalia insumma, tge ch’ella haja prestà e co ch’ella haja cuntanschì insatge a Berna. Quai n’hai mai dà fin tar questa legislatura. Las dunnas occupeschan trais dals tschintg sezs grischuns en il Cussegl naziunal. Gia en la proxima legislatura, che cumenza il december, pudessi esser a fin cun la maioritad feminina. Sandra Locher Benguerel ha dà enconuschent l’entschatta da quest onn ch’ella sa retiria. La cussegliera naziunala na vul gnanca pensar londervi che questa sessiun d’atun è sia davosa. FMR: En la proxima sessiun sesa forsa in um empè d’ina dunna sin Voss sez en il Cussegl naziunal. Na stais Vus betg mal? Sandra Locher: Gliez stun jau en mintga cas mal. Ma i po gist uschè bain era esser ina dunna. Il pli impurtant per mai èsi ch’il sez restia en l’allianza da clima cun la PS, ils verds, ils verd-liberals e la glista libra. Sin questas glistas datti buna glieud che promova in bun svilup da la Svizra. Chalais Vus forsa era perquai che Vus avais gì starment da defender Voss sez en il cumbat electoral? Vus avessas stuì batter quest’atun cunter la PPS e cunter ina ­ferma coaliziun burgaisa cun exponents prominents. Gliez n’è mai stà in criteri da betg pli candidar. La glieud che m’enconuscha sa, jau n’hai betg tema dad ir en in cumbat. La decisiun da ma retrair è stada greva cunzunt pervi da la represchentanza da dunnas. Avant quatter onns sun jau ida «sco dunna dal Grischun» a Berna. Perquai hai jau fatg vess da remetter l’uffizi. Cura che Vus avais fatg enconuschent Vossa demissiun, avais Vus sutlingià d’avair nunditg plaschair da politisar a Berna. Ma pertge pomai chalais lura? Jau sun persvadida dal sistem da milissa. Cun mia nova incumbensa tar l’uniun tetgala da la Magistraglia Svizra na sa lascha l’uffizi politic però betg pli cumbinar. Jau instruesch gea era a la scola bilingua rumantsch-tudestga a Cuira. Jau hai stuì decider sin tge ma concentrar. I n’è betg stà ina decisiun cunter la politica, mabain per mias incumbensas en la scola e furmaziun. Ma i fa sa chapescha mal da bandunar la politica. Vus As sentis bain en Chasa federala. Tge vegn a mancar il pli fitg? Far politica sin champ naziunal. Igl è donn ch’jau n’hai nagina vusch pli tar la refurma da las rentas da cassa da pensiun. Igl è donn ch’jau na poss betg pli influenzar fatschentas da l’egualitad. Politica è ina part da mai suenter 17 onns en il Cussegl grond ed en il Cussegl naziunal. E tge persunas vegnan a mancar a Vus? Sa chapescha la glieud da la fracziun. Igl è ina super fracziun. Nus vivain il principi da l’intelligenza collectiva. Ed jau sun ina part da quella. Jau hai svelt chattà mes plaz tar ils socialdemocrats. Ma er ils inscunters cun las autras fracziuns. Jau sun stada surstada a moda positiva da la stima vicendaivla che regia en general en Chasa federala. Discurrinsa da Vossas lavur politica. Vus avais tschentà bleras dumondas en l’ura da dumondas e fatg interpellaziuns. Ma mo­ziuns u postulats n’avais Vus strusch inoltrà. Pertge n’avais Vus betg fatg diever ­dapli dal ferm caliber d’intervenziuns? Jau stoss dir cler e net: moziuns u postulats fan pli grond effect sch’i vegn d’ina cumis­siun. Jau hai mezza scrit u gidà a scriver circa ina terza da las intervenziuns or da mia cumissiun – la cumissiun per scienza, educaziun e cultura. Pertge avais Vus fatg quai sur la cumissiun e betg cun intervenziuns persunalas? Jau hai uschia cuntanschì dapli. Via cumis­siun vegn decidì bler pli spert. Tar interven­ziuns persunalas dura quai dus u trais onns. Ma uschia na cumpara nagliur Voss num? Gea, ma per la chaussa èsi meglier. Sin la pagina d’internet dal parlament pon ins leger mes votums en il Cussegl naziunal. Jau sun savens stada pledadra da cumissiun ed hai dastgà defender posiziuns ch’jau hai mezza purtà en la cumissiun. Pudais Vus numnar dus exempels? Entras ils protocols da Magglingen hai dà grondas irritaziuns pervi da mulestas sexualas tar las atletas. Ensemen cun ina collega da cumissiun hai jau proponì in post dad ombud per tals cas. In auter exempel èn ils 400 000 francs per onn per la diaspora rumantscha ch’jau hai proponì en il messadi da cultura 2021-2024 e ch’il Cussegl naziunal ha lura acceptà. Dad ir sur la cumissiun è stada mia tactica. 25 commembers ha la cumissiun per scienza, educaziun e cultura dal Cussegl naziunal. Probabel n’èsi betg simpel da sa far valair en in gremi uschè grond? En sasez è gliez stà il pli legraivel, jau hai svelt survegnì ina posiziun clav – cun enconuscher da rudent ils dossiers e cun avair buns contacts tar auters commembers da cumissiun. La lavur principala capita adina avant las sesidas da cumissiun. Jau hai gia ponderà avant, cun tgi discurrer e co argumentar. Da sez na vai betg. Quai hai jau emprendì gia en il Cussegl grond. Tge avais Vus emprendì là? Sco dunna, sco sanestra, sco giuvna deputada cun derivanza da la Bassa hai jau stuì emprender baud co sa far valair politicamain en il Cussegl grond. Quai è stà in avantatg gia en l’emprima sesida da la cumissiun dal Cussegl naziunal, jau hai svelt pudì lavurar cun effect e betg anc stuì chapir co ch’i marscha en la politica. Ed uss en questa sessiun? Prendais cumià e faschais in pau patgific? Na, jau sun anc pledadra da cumissiun, jau inoltresch duas interpellaziuns e m’engasch fin il davos. Per gliez sun jau elegida. Jau frain pir il davos dal tut. Cumià da la politica Ella pudess prender patgific en sia ultima sessiun. Ma Sandra Locher Benguerel vul s’engaschar fin la davosa minuta. «Per gliez sun jau elegida», di la cussegliera naziunala che banduna en sasez navidas la politica. I na saja betg uschia ch’ella avess forsa gì starment dad ir en il cumbat electoral quest‘atun, di ella en l’intervista cun la FMR. «Cun mia nova incumbensa tar l’uniun ­tetgala da la Magistraglia Svizra na sa lascha l’uffizi politic però betg pli cumbinar.» Ella saja ida a Berna sco «dunna dal Grischun». Cunzunt era pervi da la represchentanza da dunnas haja ella fatg vess da decider da chalar. Durant questa legislatura dal 2019 fin 2023 han las dunnas per l’emprima giada gì maioritad ed occupà trais dals tschintg sezs grischuns en il Cussegl naziunal. Ina politicra passiunada banduna il Cussegl naziunal – Sandra Locher en la Wandelhalle. Suenter 17 onns en la politica vul Sandra Locher sa concentrar cumplainamain sin la ¬scola e furmaziun – sco magistra a la scola bilingua a Cuira e sco funcziunaria tar la Magistraglia Svizra. Suenter 17 onns en la politica vul Sandra Locher sa concentrar cumplainamain sin la ¬scola e furmaziun – sco magistra a la scola bilingua a Cuira e sco funcziunaria tar la Magistraglia Svizra.

Il president dal cussegl Stephan Schwager (PLD) ha pudì salidar a la sesida dal cussegl communal er giuvnas burgaisas e giuvens burgais da l’annada 2005. La festa per giuvens burgais è suandada suenter avair tractà ils affars parlamentars. La tractanda principala era la «optimaziun da las structuras da manaschi en la gestiun forestala ed il lavuratori communal». Il manader dal departement Daniel Meier (PPS) ha explitgà la restructuraziun da la partiziun, quai saja il resultat dad ina elavuraziun cumplessiva da plirs onns. Nov saja ch’ins possia cun stgaffir ina plazza parziala en ils secturs Natira ed ambient cuntentar meglier ils giavischs da la populaziun. Il dumber da collavuraturs occupads correspundia a la media dad autras vischnancas. Nov èn pervi da l’adattaziun a las novas funcziuns previssas 14 plazzas, ina dapli che fin uss. Causa l’augment da populaziun sajan vegnidas tiers novas lezias. Il parlament ha fatg dumondas criticas, s’è dentant mussà avert per l’intent. Ina dumonda per auzar ils pertschients da plazzas a favur da las lezias da la cumissiun per la giuventetgna è vegnida retratga. Ella duai dentant vegnir perseguitada vinavant en occasiun da la discussiun da budget. La partiziun «guaud e lavuratoris communals» survegn er in nov num, sa numna uss «Implants tecnics ed ambient». Quai fetschia senn causa las novas incumbensas e l’integraziun dal sectur ambient, uschia il schef dal departement Meier. L’approvaziun è stada unanima. Intervenziuns parlamentaras Luna Weggler (PS) e cunsutsegnaders han pretais cun in postulat ina plazza da Soccer/Basket/glatsch sin la plazza tar la chasa communala. La scheffa da parlament Silvia Bisculm Jörg (PS) ha declerà che las planisaziuns per in project durian anc, ch’in tal intent sin la plazza da la chasa communala na saja prest betg realisabel. En discussiun saja ina varianta a Vial, nua ch’ina plazza da glatsch sintetica possia vegnir construida meglier. Areguard l’interpellaziun davart «Tgira d’uffants cumplementara a la famiglia durant las vacanzas da scola», dad Andrea Bäder Federspiel (AdC) ha declerà la scheffa dal departement Bisculm Jörg ch’ina realisaziun na saja betg gartegiada causa ch’il basegn na saja sco ch’i paria betg grond avunda. Davart l’intervenziun «Suppleanzas en il cussegl communal» da Philipp Ruckstuhl (AdC) ha proponì il president da la vischnanca Erich Kohler dad inoltrar la moziun, la dumonda per suppleanzas pli flexiblas vegnia discutada a chaschun da la reviusiun totala da la constituziun communala. Festa tradiziunala per ils giuvens burgais Suenter la sesida ha gì lieu la festa per ils giuvens burgais sco ch’igl è tradiziun a Domat. Avant la sesida eran giuvnas burgaisas e giuvens burgais vegnids introducids dal president dal cussegl Stephan Schwager e da l’actuar communal Lucas Collenberg en las structuras politicas e da singuls commembers dal cussegl en ils andaments politics. En sias externaziuns ha intunà il president da la vischnanca Kohler ch’ins viva en Svizra en in mund privilegià, per il gual i rendia da s’engaschar era politicamain. Ultra dal document per ils giuvens burgais han survegnì las indesch giuvnas burgaisas e giuvens burgais per regal ina buttiglia per baiver producida da moda neutrala al clima «one bottle – one tree» cun il logo da Domat. Tar l’apero èn las impressiuns vegnidas discutadas ed approfundadas e Lara Desax, collavuratura da la chanzlia communala, ha mess cun sias producziuns musicalas il punct final sonor. Il president dal cussegl communal Stephan Schwager surdat a Marc Tanner il document da giuven burgais da Domat.

La vischnanca da Scuol ha annunzià quests dis online la mort da Guiu Sobiela-Caanitz. El è mort venderdi, ils 8 da settember2023. Guiu Sobiela-Caanitz (1935–2023) era enconuschent sco autur da numerus artitgels en gasettas grischunas davart las linguas e cuminanzas europeicas. Il linguist, scienzà privat, scolast, translatur e publicist Guiu Sobiela-Caanitz è naschì l’onn 1935 en la part franzosa da la Catalunia dal nord (Département Pyrénées-Orientales). Il 1959 è el emigrà en Svizra, per betg vegnir recrutà per la guerra en Algeria. L’onn 1971 ha el lura maridà l’imnologa Mechthild Sobiela Caanitz (1932-2020). Ensemen cun ella ha Sobiela vivì a partir dal 1988 ad Ardez en Engiadina Bassa. Gia avant, ma surtut a partir da quel mument, ha el s’acquistà bler savair en tut ils idioms rumantschs ed en rumantsch grischun. L’onn 2015 è Guiu Sobiela-Caanitz lura perfin vegnì undrà cun il «Cubetto» da l’organisaziun «Pro Griogioni Italiano» per sias stentas publicisticas da promover la lingua taliana en il Grischun ed en Svizra. In multilinguist rumantsch Guiu Sobiela-Caanitz è stà tranter auter scolast a la scola media (p.ex. a l’Institut Otalpin Ftan) ed ha instruì pliras linguas romanas. El aveva enconuschientschas en numerusas linguas. Sco ch’el ha scrit sez ina giada en il Chalender Ladin pudeva el porscher servetschs da translaziun en rumantsch, catalan, franzos, englais, portugais, spagnol, talian, tudestg ed ollandais/flam. El ha contribuì durant ils davos 20-30 onns numerus artitgels per las gasettas, surtut per la gasetta interrumantscha La Quotidiana ch’eran scrits per regla en la lingua da standard rumantsch grischun. Quels texts tractavan per regla fenomens e svilups da las linguas en Europa e la convivenza da las cuminanzas culturalas. Ses artitgels etnolinguistics avevan savens «in caracter enciclopedic», sco ch’il romanist Jachen Curdin Arquint aveva descrit questa lavur l’onn 2015 en ina curta biografia dal barmier. (fmr/dat)

Ellas duain vegnir schluccadas – las reglas per abitaziuns secundaras en chasas dal dretg vegl. En duas emnas discutescha il Cussegl naziunal surlonder. Mess en rocla la chaussa ha cusseglier naziunal Martin Candinas avant trais onns cun sia iniziativa parlamentara. Perquai ch’el timuna quest’onn il cussegl sco president, na dastga el betg sa participar a la discussiun. En sasez vai be per midar in sulet artitgel en la lescha d’abitaziuns secundaras. Ma il hist e host en il Cussegl naziunal è programmà. En duas emnas debattescha il cussegl davart la midada. I dat in cumbat tranter quels ch’inter­preteschan a moda severa il scumond d’abitaziuns secundaras e quels che giavischan schluccadas. Enchalirada vegn la debatta entras la ­mancanza d’abitaziuns per indigens en regiuns turisticas. I va per chasas dal dretg vegl che existivan gia avant il 2012. Quellas dastgan, sch’i sa tracta dad abitaziuns secundaras, vegnir engrondidas per 30 %. Gliez n’è nagut nov e vala gia oz. Ma igl è scumandà da stgaffir cun l’engrondiment gist anc ina ulteriura abitaziun. Vul dir: Ins na po betg far or dad ina abitaziun da vacanzas (dal dretg vegl) duas abitaziuns da vacanzas. Gist gliez ha Martin Candinas vulì midar cun sia initiativa parlamentara inoltrada avant trais onns. Sin fundament da ­quest’iniziativa ha la cumissiun dal Cussegl ­naziunal formulà adattaziuns. Lezzas lubeschan da far duas u pliras abitaziuns da vacanzas or dad ina chasa dal dretg vegl. La surfatscha na dastga simplamain betg vegnir engrondida per dapli che 30 %. Sulettamain sch’i vegn stgaffida ina abitaziun primara abitada tut onn, dastga l’engrondiment surpassar ils 30 %. xLa cumissiun dal Cussegl naziunal ha approvà questa proposta cun 14 cunter 9 vuschs. Betg d’accord cun gliez è il Cussegl federal. El suttametta ina proposta pli temprada che pertutga dus scenaris. L’emprim scenari pertutga ina chasa dal dretg vegl che vegn stgarpada giu e bajegiada si da nov ed engrondida per 30 % . En ina tala chasa dastga vegnir stgaffida in’ulteriura abitaziun. I sto dentant esser ina abitaziun primara. Il segund scenari pertutga l’engrondiment da chasas dal dretg vegl per exempel en connex cun ina renovazun u sanaziun. Alura è lubida in’ulteriura abitaziun era sulettamain, sch’i sa tracta d’ina abitaziun primara, ubain sch’igl è ina abitaziun commerzialisada turisticamain. A prima vista existan be pitschnas differenzas tranter il Cussegl federal e la cumissiun. Ma gist per indigens che vivan sur onn en lieus turistics e che tschertgan abitaziuns, èsi differenzas decisivas. La varianta dal Cussegl federal schlucca bain era la lescha d’abitaziuns secundaras, ma cun l’intent da stgaffir abitaziuns primaras – e betg abitaziuns secundaras sco la cumissiun. Sper las duas variantas principalas datti anc propostas da minoritads. Ina da quellas pretenda da midar nagut. In’autra giavischan che las midadas pertutgian be vischnancas cun almain 50 % abitaziuns primaras. Sin dumonda da la FMR na less Martin Candinas betg s’exprimer. Sco president dal Cussegl naziunal na dastgia el – gugent u navidas – per il mument betg politisar, gnanca sch’i sa tractia dad ina fatschenta ch’el haja instradà. Era durant la debatta en duas emnas na sa posiziunescha el betg. El timuna però la debatta sco president. Sch’igl avess da dar in patt entras paritad da vuschs en il cussegl, lura pudess el sco president decider cun la vusch da tagl.

«Ambizius» e «sportiv» han ins titulà da bell’entschatta l’express solar. Fin en dus onns duai lez pussibilitar novs implants autalpins che furneschan dapli energia indigena l’enviern. Ils projects planisads en il Grischun s’avanzan en tutta furtina – però forsa tuttina memia plaun. Igl è strusch pussaivel d’ereger ils implants sin la fin dal 2025. Pon ins spustar il termin en la lescha? Clera e curta è la resposta da Martin Schmid. «Na.» E perquai ch’il cusseglier dals chantuns vesa che la schurnalista spetga atgnamain ­dapli, conferma el anc ina giada: «Na, i na va betg». L’express solar na sa laschia betg simplamain prolungar. Fin ils 31 da december 2025 ston ils novs gronds implants solars alpins producir almain 10 % da lur forza per profitar da la procedura simplifitgada inclus las subvenziuns. Uschia statti en la lescha. Martin Schmid è giurist ed el sesa en la cumissiun d’energia dal Cussegl dals chantuns. El è pront d’explitgar la problematica. Il settember avant in onn ha il parlament mess sin via l’express solar – cunzunt per gidar a proveder la Svizra cun energia l’enviern. Capità è quai a la svelta cun in conclus federal urgent. «In tal è adina terminà e na sa lascha betg simplamain prolungar, gliez cuntrafaschess a la constituziun», di Martin Schmid. In pau main giuridic argumentescha Beat Rieder. Il politicher vallesan è in dals babs da l’express solar. Decisiv saja ch’i vegnia uss inoltrà dumondas da bajegiar ils gronds implants autalpins. Lura vesian ins co che las instanzas tractian ils projects e sche la voluntad politica saja avant maun. «Sch’i vegn lura recurrì cunter mintga lubientscha da bajegiar fin al Tribunal federal, na pon ils implants sa chapescha betg vegnir con­struids en connex cun l’express solar», di Beat Rieder. Lura sa tschentian dus problems. Prolungar l’express solar? «Tenor mes manegiar stuess il parlament discutar quai», di il Vallesan, malgrà ch’er el fa attent ch’in conclus federal urgent saja limità. Ma il segund problem, co survegnir avunda energia l’enviern, na saja lura anc betg schlià. Ils adversaris dad implants autalpins na porschian naginas soluziuns per ils proxims onns. Beat Rieder enumerescha: Da construir ovras atomaras duria segir ventg onns. Novs implants idraulics dovrian almain diesch onns. Da metter sin mintga tetg in panel solar na portia betg avunda energia l‘enviern, gliez saja fantastarias. Ed encunter las rodas da vent saja la resistenza enorma. La suletta soluziun sajan ils implants autalpins ch’ins possia installar svelt, punctuescha il cusseglier dals chantuns. En il Vallais hajan dal reminent gist las vischnancas cun projects ­solars alpins acceptà l’ultima fin d’emna a ­l’urna la procedura facilitada per lubir ils implants. Per ina refusa hajan procurà las autras vischnancas che na sajan gnanca pertutgadas directamain. Ruedi Noser vala sco segund bab da l’express solar. Il politicher turitgais fa attent a la lescha per segirar il provediment d’energia che duess prest vegnir deliberada dal Parlament federal. Ella lubeschia gronds implants solars autalpins ch’eran gea scumandads fin tar ­l’express solar. Forsa porschia quai ina pussaivladad per implants che na possian betg vegnir realisads svelt avunda fin ils 31 da december 2025. Martin Schmid ha ses dubis e na crai betg che la lescha porschia ina soluziun realistica. L’express solar prevedia ina procedura simplifitgada senza plan directiv. Suenter duvrassi però in plan directiv inclus las usitadas lubientschas da construir. Il passà haja mussà ch’i saja intschert sch’ins survegnia insumma insacura ina lubientscha da construir ina ovra d’energia cun tut questas lungas proceduras cumplitgadas. «La raschun che nus avain decidì l’express solar è che la pratica ha mussà che novs projects per energias regenerablas n’èn uschiglio deplorablamain betg pli pussaivels», di ­Martin Schmid. I n’è betg exclus ch’ins croda puspè enavos en quel temp che recurs e proceduras impedeschan novs implants e novas ovras.

Dapi intginas emnas datti la nova varianta dal coronavirus Eris era en Svizra. Quella varianta na saja tenor l’organisaziun mun­diala da sanadad WHO dentant betg pli privlusa che las ultimas variantas. Il dumber da cas en Svizra na saja anc betg alarmants, di Marina Jamnicki, la media chantunala dal Grischun. Tenor la revista «Beobachter» è la nova varianta dal coronavirus vegnida scuvrida per l’em­prima giada il favrer 2023 en China. Pli tard saja la varianta Eris era vegnida constatada en l’Europa. Radio SRF ha rapportà ils 24 d’avust 2023 che la varianta Eris saja pli contagiusa che tut sias antecessuras. Tenor las datas ch’ins ­haja enfin uss, na saja Eris dentant betg pli privlusa che las ultimas variantas da Omikron. Er ­Marina Jamnicki, la media chantunala dal Grischun, di che la varianta Eris na sa differenziescha betg essenzialmain da las davosas variantas. «Ils sintoms da Eris èn ils medems sco quels che nus enconuschain da las subvariantas Omikron d’enfin qua.» El Grischun è la curva anc planiva L’Uffizi federal per la sanadad publica na regi­streschia betg pli uschè detagliadamain sco anc avant in onn las datas dal coronavirus, di la media chantunala dal Grischun en discurs cun la FMR. «Quai che nus pudain percunter con­statar è ch’il dumber da persunas infectadas cun Eris crescha en Svizra. Il dumber s’augmenta dentant plaun. E nus n’avain enfin qua naginas infurmaziuns ch’i avess dà infecziuns cun decurs grevs u problematics.» Era el Grischun n’è Eris anc betg in grond tema enfin qua. Tenor la media chantunala vegnia la derasaziun dal virus mesirada en la serenera da Cuira actualmain. «La curva grafica dal dumber da cas el Grischun è fitg planiva il mument. Quai vul dir che la situaziun n’è betg alarmanta a basa da quai che nus savain oz.» Immunitad da basa è avant maun «La gronda part da la glieud ha anc ina immunitad da basa cunter il coronavirus», di Marina Jamnicki. «Las emprimas vaccinaziuns ed ils boosters han gidà cunter las variantas da lezs dis.Tuttina han quellas e quels ch’èn stads vaccinads u che han gì il coronavirus, anc adina ina immunitad fundamentala. En la medischina vegn quella resistenza da basa numnada immunitad cellulara.» Quella immunitad furmia ina resistenza fundamentala e gidia d’impedir decurs grevs dal virus. «Mancar manca l’immunitad cumplessiva cunter la nova varianta Eris. Strusch ch’ins ha producì ina vaccinaziun cunter ina varianta, suonda gia ina nova varianta dal virus.» E tuttina recumonda la media chantunala a tuttas persunas cun facturs da ristg da sa laschar vaccinar en il decurs da quest atun. L’Uffizi federal da la sanadad publica vegnia a publitgar proximamain ina directiva per las vaccinaziuns da quest atun. Persunas giuvnas e cun ina buna sanadad che hajan gia sa laschà vaccinar u hajan gì il coronavirus, hajan per il pli ina buna immunitad da basa che gidia cunter decurs grevs d’ina nova varianta. Viagiar cun esser precaut Las vacanzas d’atun s’avischinan. Areguard privels d’infecziun per las vacanzas dettia naginas ordinaziuns spezialas, di la media chantunala Marina Jamnicki. Viagiar saja adina cumbinà cun in tschert ristg. «Quest ristg na pertutga betg mo il coronavirus, mabain era autras gnagnas. Jau cussegliass simplamain da tegnair quint bain da la igiena cun lavar ils mauns e dischinfectar ed evitar la vischinanza da persunas che tussan u starnidan.» Quai valia spezialmain per plazzas aviaticas, aviuns, trens ed ulteriuras localitads stretgas cun blera glieud. «Jau cusse­gliass en mintga cas da purtar ina mascra da protecziun en lieus nua ch’i na va betg da gun­tgir las massas da glieud.» Emprendì da star a chasa «En ils davos onns cun la pandemia avain nus tuts emprendì da star a chasa e da guarir las variantas dal coronavirus.» Cun quests pleds fa la media chantunala Marina Jamnicki allusiun al temp cun dafraid, grippa e gnagnas che cumenzà en paucas emnas. «Tgi che sa senta malsaun e na vul betg sa laschar testar, duai restar a chasa, empè d’infectar auters umans.» Que­sta regla vala tenor la media chantunala per tuttas variantas futuras dal coronavirus ed era per autras grippas d’enviern. Grischun Nova varianta dal coronavirus L’avust passà ha ina nova varianta dal coronavirus, numnada Eris, procurà per letras grassas en las medias svizras. Per l’emprima giada è la nova varianta vegnida scuverta il favrer 2023 en China. Pli tard è Eris cumparida adina pli savens er en Europa. Quai rapporta la revista «Beobachter» e sa basa ad in rapport da l’organisaziun mundiala da sanadad (WHO). La media chantunala dal Grischun Marina Jamnicki di en discurs cun la FMR, che la varianta Eris na sa differenziescha strusch da las davosas variantas da Omikron. La nova varianta saja bain pli svelta e contagiusa che sias antecessuras. Enfin oz n’haja ella dentant udì e legì nagut da decurs problematics pervia da Eris. (fmr/mg)

Martin Candinas sbriga tras la Wandelhalle. El vegn gist dad ina sesida ed en mes’ura cumenza gia la proxima. Il «pli aut Svizzer» ha reservà ina mes’ura per la FMR che less savair tge ch’in president dal Cussegl naziunal traffica atgnamain l’entir di. Martin ­Candinas tradescha ses program da quest glindesdi. Il pli aut Svizzer leva e sa semtga per in lung di. El n’ensolva nagut, el n’ensolva mai. Anc duas emnas cuzza sia ultima sessiun sco president dal Cussegl naziunal. L’entschatta da la sessiun d’enviern surdat Martin Candinas il timun a ses successur u a sia successura. Il di da lavur cumenza cun ina sesida che n’ha da far nagut cun l’uffizi. Martin Candinas sto gea era liquidar sia lavur «normala». Tar quella tutga per exempel il presidi da la LITRA, l’organisaziun che defenda ils interess dal traffic public. Martin Candinas s’inscuntra cun il mainagestiun da la LITRA. Els preparan ina sesida cun il secretari general dal Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (UVEK). Lezza sesida cumenza da las 8.30. Sur la porta-biro paradescha l’inscripziun «president». L’inscripziun è aposta fatga per rumantsch per quest’onn presidial. Martin Candinas beneventa la FMR en ses biro. Igl è ina stanza cun in candelaber pompus, tapetas da colur dad aur ed ina gronda bandiera svizra sper il pult. Avair in agen biro saja in privilegi, di Martin Candinas. Mo duas persunas dal parlament hajan in agen biro en Chasa federala: il president e la presidenta da las duas chombras federalas. Gia oz deplorescha el ch’el sto prest renunziar puspè a questa cumadaivladad. Ma l’onn presidial dura halt be in onn. Ensemen cun il secretari general sa prepara Martin Candinas sin la segunda emna da sessiun. Da las 11.30 sa raduna l’entir biro dal Cussegl naziunal per cuntinuar cun las preparativas. Il collega dad Uruguai fa visita a Martin Candinas. Sebastián Andujar presidiescha la chasa da represchentants dal Uruguai. Ils dus umens èn gia s’inscuntrads cura che Candinas ha visità l’America dal Sid. Uss sa posteschan els sut las statuas dals trais confederads en Chasa federala per sa laschar fotografar. Nundumbraivels inscunters cun magnats e magnatas da l’entir mund ha Martin Candinas gì quest onn. Era il papa Francestg ha el dastgà visitar – in mument culminant. Circa ina mes’ura è reservada per in discurs secret tranter ils dus presidents dals parlaments. Schurnalists na dastgan betg tadlar tge ch’els dian in a l’auter. Sulet la dolmetschra è preschenta. Suenter datti gentar. La FMR dastga dar in tgit en la stanza da mangiar. Per otg persunas èsi mess a maisa cun tuaglia alva sco da perdunanza. Ils pitschens bouquets da flurs en blau, alv e mellen han las colurs da la bandiera dad Uruguai. Bun appetit! Il sun cler dal scalin dal president tuna tras il Cussegl naziunal. Il marmugnar da var 200 parlamentaris e parlamentarias tschessa. I cumenza l’ura da dumondas. Il Cussegl federal sto respunder a 31 dumondas. Martin Candinas na maina betg l’entir suentermezdi il cussegl. El surdat ses scalin al vice-president. «El sto la finala era emprender da manar il cussegl», manegia Candinas che na sesa betg pli ditg sin la pli auta sutga en il Cussegl naziunal. Ina delegaziun grischuna vul discurrer cun Martin Candinas per eruir co schliar problems che lur vischnanca ha cun in uffizi federal. Il Cussegl naziunal discutescha davart «bajegiar ordaifer la zona da construcziun», davart l’iniziativa da biodiversitad, davart intelligenza artifiziala en connex cun la segirezza dal provediment d’energia. Martin Candinas surlascha il timun a ses vice. El va en biro per respunder ­e-mails e liquidar pendenzas. Plaunsieu van a fin las debattas dal glindesdi. Il president sesa puspè a la testa dal Cussegl naziunal. Sco adina terminescha el la sesida cun in­tgins pleds rumantschs. Tanta preschientscha sco quest onn ha la quarta lingua anc mai gì en Chasa federala. Ed uschia è il rumantsch era stà d’udir uschè savens sco anc mai en las stivas svizras dals aspectaturs da televisiun u da las audituras da radio. Sa durmenta Martin Candinas tgisà gia avant u pir suenter mesanotg? Stanchel avunda vegn el en mintga cas ad esser. Ils dis da sessiun èn enorm intensivs. Era las fins d’emna èn occupadas cun termins e viadis. E lura èsi gea anc cumbat electoral. En tschintg emnas elegia la Svizra in nov parlament. Quai augmenta il squitsch e la tensiun per il president che sto gea era batter per ses sez en la chombra gronda. Tuttina sincerescha Martin Candinas l’avantmezdi durant l’inscunter cun la FMR ch’el veglia gnanc anc pensar londervi da dar giu l’entschatta december il presidi. «Jau fatsch enorm gugent quai ed i fa enorm plaschair.» Aposta fatg per l'onn presidial da Martin Candinas - l'inscripziun rumantscha sur il biro dal president dal Cussegl naziunal. Sco president dal Cussegl naziunal ha Martin Candinas in agen biro en Chasa federala. Quest privilegi giaudan be paucs. Surir presidial cun stucatura, spievel e ramas d'aur - Martin Candinas en la Wandelhalle dal Cussegl naziunal. In privilegi - sco president dal Cussegl naziunal ha Martin Candinas in agen biro e lura pir anc in cun candelaber e bellas tapetas da colur d'aur.

Collia las dretgas frasas ina cun l’autra. E gia has era Ti scrit ina columna. Latiers dat la dretga successiun dals bustabs ina frasa da soluziun. Scriva quella sin in cedel e bitta quel en il proxim chanaster da palpiri. El è per il giat. Bun divertiment. – Che 1 + 1 = 2 ... – Che Putin saja en il profund da ses cor in bun carstgaun … – Pitschnas dultscharias ... – Che tuppadad n’ha betg cunfins … – Ch’il clima daventa adina pli fraid ... – Tgi che va baud a letg ... – Sche la vita fiss ina cursa ... – Ch’elefants vegnan fitg vegls ... – Che Donald Trump vegn puspè ­president american… – Per crair che la naziunala svizra da ballape daventa ina giada campiun mundial ... – Che quels giu Berna fan soviso quai ch’els vulan ... – Ch’i n’haja mai dà Covid ... – Ch’i na vegnia betg bavì alcohol a l’Open air Lumnezia ... – Sch’insatgi da pel clera stat a sulegl per vegnir brin... Cuntinuaziun da las frasas: … mantegnan la surpaisa. … è mo en tschertas relaziuns interumanas uschia. … gudagnass quel u quella ch’è a fin ­l’emprim. … constat mo, sch’els na crappan betg baud. … è tuttavia pussaivel, cun quels Amis na san ins maina. … ston ins esser in fitg grond optimist. … na poss jau cun tutta buna veglia betg crair. … è deplorablamain vair. … pudain nus impedir. … è creschì sin il ladimer da glieud ­malcuntenta e malinfurmada. … è sco da dir che la lieur da Pasca ovia. … è matematicamain correct. … po quai vegnir taxà ozendi sco appropriaziun culturala (kulturelle Aneignung) … ha damain da la notg. Soluziun: Erwin Caduff è dad A e lavura sco redactur tar B. Soluziun: A = Morissen, B = Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff

Igl è ussa stagiun da bovists! – E quest onn 2023 para dad esser perfin in fitg bun onn per la racolta da bovists. Quest gigant tranter ils bulieus sa lascha cuschinar grondius e gist en pliras variantas. Per oz preschentain e recumandain nus la varianta classica – flettas da bovist à la «piccata milanese». Las ingredienzas: in bovist 5–6 tschaduns farina 2 ovs 3 tschaduns latg 1–2 pugns plain chaschiel grattà sal e paiver E lura vai vi da la preparaziun dad in bovist che sto sa chapescha esser frestg. Tagliar giu flettas da bovist da circa 1 cm largezza, tenor gust era pli gross u pli fin. Ta­gliar davent la paletscha tar quellas talgias. Preparar en in em­prim taglier la purziun farina. Maschadar cun ina furtgetta en in segund taglier ils ovs, il latg ed il chaschiel grattà. Cundir quella sosa melna abundantamain cun sal e paiver. Entant èsi da stgaudar ina padella da brassar cun pischada/paintg. – E lura vegn il spass: volver las flettas/talgias en il taglier cun la farina e suenter en la sosa melna – e zac – en la padella da brassar. Laschar brassar dad omaduas varts enfin che las talgias han ina bella crusta brina. Il bovist sa lascha cumbinar cun tut, cun salata, cun pasta, cun truffels u risot – e cun in vin. Ma en mintga cas èsi da mangiar il bovist en buna cumpagnia, perquai che suenter duas talgias han ins atgnamain avunda. Sch’ins mangia memia bler bovist, lura dat il gust dal bulieu in zic giu per il nas. – Bun appetit! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – in cussegl u ina recumandaziun, senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In bovist - in bulieu per cuschinar.

Cun in’acziun d’art speziala festivescha ina da las grondas interpresas da construcziun en il Grischun – la HEW da Cuira – si’existenza dapi 85 onns. Ella vegn ad ir quest atun cun grondas banderolas d’art grischun sin ils plazzals. En occasiun da ses giubileum dad 85 onns ha l’interpresa da construcziun HEW envidà l’emna passada set artistas ed artists en ses lavuratori-deposit a Favugn. Là han las artistas e l’artist realisà al lieu lur ovras, inspiradas da la branscha e da materialias da construcziun. Da la partida tar quest’acziun èn stads artists ed artistas cun lioms grischuns e rumantschs: Esther Schena, Gudelia Kobelt, ­Denise Haschke, Yvonne Gienal, Svenja Gansner, Annatina Dermont e Gianin Conrad. Uschià ha p.ex. Esther Schena fatg sin las tipicas aissas d’armar (Schaltafel) stampas serigraficas. Annatina Dermont ha realisà cun tavlas da plazzal (Stegplatten) ina gronda sculptura sco in puzzle. Ed Yvonne Gienal ha fatg sin las medemas plattas gronds maletgs en alv e nair cun buls che regordan a structura da crappa duvrada en la construcziun. Gievgia passada è stada a Favugn ina preschentaziun da las ovras. Cun banderolas sin ils plazzals En in proxim pass vegn il fotograf Matthias Kunfermann a fotografar tut las ovras realisadas a Favugn. La graficra Anna Stoffel realisescha silsuenter placats cun quels maletgs – sin grondas banderolas da plazzals. Quels bategls vegn l’interpresa HEW a pender quest atun sin ses plazzals da construcziun. L’interpresa HEW che po festivar quest onn ses 85avel giubileum ha annunzià durant il mais d’avust ina midada en sia fatschenta. Thomas Roth, descendent da la famiglia ch’aveva fundà il 1938 la HEW, ha surdà la maioritad da las aczias a trais commembers da la direcziun: Rolf Bühler, Ciril Disch e Marcel Kunfermann. Tar l’interpersa HEW lavuran actualmain radund 200 emploiadas ed emploiads en sis differentas sedias, tranter auter era en las regiuns Partenz ed Engiadina. (fmr/dat) L'artista Esther Schena porta ina da sias ovras - stampads sin aissas d'armar - realisadas tar l'acziun d'art speziala da la HEW. Il fotograf Mathias Kunfermann ha inscenà l’ovra dad Esther Schena – per la fotografar e lura realisar ordlunder banderolas per ils plazzals da construcziun. L’artist Gianin Conrad (dretg) inscenescha gist sez las puntanadas. L’artista Yvonne Gienal prepara in da ses buls.

En duas u trais emnas pudessi forsa dar ina candidatura grischuna per il Cussegl federal. Per il mument targlina Jon Pult dentant anc. Il socialdemocrat discurra cun anteriurs cussegliers federals e sa dumonda: «Vi jau quai? Pudess jau far il job e muventar ­la chaussa en la dretga direcziun?» La NZZ menziunescha el. Il Tages-Anzeiger numna el. Radio e televisiun vegnan trasora cun ses num. Dapi che Alain Berset ha dà enconuschent sia demissiun sco cusseglier ­federal, vegn Jon Pult numnà sco successur pussaivel. Ses num na croda betg gist sco emprim, mabain tuttina cuntinuadamain sco terz u quart candidat potenzial. En il fratemp han trais socialdemocrats fatg a savair ch’els veglian candidar – quatter socialdemocratas han ditg ch’ellas renunzian. Jon Pult targlina anc. «Jau hai fatg bleras ponderaziuns», di Jon Pult. «Ma jau n’hai anc betg decis. Jau sun en il process approfundì d’evaluaziun.» Durant la sessiun d’atun (redacziun: la sessiun dura fin ils 29 da settember) na crodia la decisiun segir anc betg, ma probabel avant las elec­ziuns naziunalas. Questa sessiun saja per el in pau in test. Ina sessiun saja adina dira e stressanta. El veglia guardar co ch’el sa sentia a la fin. «Sch’ins less candidar ston ins numnadamain avair gust da la politica era cura ch’ins è il pli stanchel dal politisar.» «Sai jau far quest job bain avunda ch’jau vegn da muventar politicamain las chaussas en la dretga direcziun?» Quai saja en sasez la dumonda principala, di Jon Pult. Per chattar ora quai mainia el blers discurs cun anteriurs cussegliers federals u cusseglieras federalas u cun persunas che hajan collavurà stretgamain cun la regenza. Ina segunda dumonda impurtanta saja, sch’el veglia insumma quai – per el persunalmain, per sia famiglia, per sia lètg. Ils socialdemocrats grischuns avessan en min­tga cas plaschair da nominar Jon Pult per il cussegl federal, di il president da partida Andri Perl. Els spetgian uss sin sia decisiun. Andri Perl è plain laud per las qualitads da ses collega da partida: Jon Pult timuneschia e communitgeschia bain, haja ina vasta experientscha politica, reageschia bain en situa­ziuns imprevisas, enconuschia ils dossiers politics e sappia ir enturn bain cun la glieud. Sin champ federal ha la partida socialdemocrata il suandant urari: Fin ils 29 d’october pon las partidas chantunalas inoltrar lur propostas. Ils 25 da november decida la fracziun tgi che vegn sin il ticket. Ils 13 da december elegia l’Assamblea federala il Cussegl federal. Fin uss aspireschan Matthias Aebischer da Berna, Daniel Jositsch da Turitg e Mustafa ­Atici da Basilea per la successiun dad Alain Berset. Tar las persunas che pondereschan anc tutgan sper Jon Pult per exempel Beat Jans, Cédric Wermuth, Mattea Meyer, Jean-François Steiert, Eva Herzog u Tamara Funiciello. Il segund cusseglier federal rumantsch? Il num da Jon Pult croda il davos temp savens en las medias naziunalas, sch’i va per specular, tgi che pudess daventar il successur da cusseglier federal Alain Berset. Tant la NZZ sco per exempel er il Tages-Anzeiger attestan al socialdemocrat grischun in grond dun da communitgar e talent strategic. El vegn enumerà en la glista da candidats cun schanzas. Ma tge di el sez? «Jau n’hai anc betg decis definitivamain. Jau sun anc adina en il process approfundì d’evaluaziun», respunda Jon Pult sin la dumonda, sch’el candideschia. Sia candidatura fiss insatge extraordinari per la Ruman­tschia. Fin uss hai numnadamain dà be in soli cusseglier federal rumantsch – e quai avant passa tschient onns: Il commerziant ed advocat Felix Calonder è stà en la regenza svizra dal 1913 fin il 1920.

La regenza grischuna vul dar in brav stausch a la digitalisaziun en l’administraziun chantunala. Per realisar sia «strategia da digitalisaziun» vul la regenza stgaffir 45,6 novas plazzas. Ils custs per quest «stausch digital» importan 35 milliuns francs. Davart la strategia vegn il parlament chantunal a decider en la sessiun da december. Il chantun Grischun – cun sias 150 valladas e cun bleras regiuns periferas – haja tar la digitalisaziun in potenzial spezial. Quai è l’avis da la regenza grischuna ch’ha communitgà mesemna co ch’ella vuless realisar sia «strategia digitala» en l’atgna administraziun. La finamira è da realisar in’administraziun digitala moderna ch’è pronta per las sfidas da l’avegnir. Ils servetschs publics duain star a disposiziun independentamain da temp e lieu. Era per abitantas ed abitants Il Grischun ha gia streglià digitalmain si’administraziun durant ils davos quatter onns (2019–2023) cun ina «Strategia dad e-government», damai cun l’idea da digitalisar infurmaziuns e proceders. Ussa vul il Chantun dar anc dapli gas en quest svilup. La finamira da la regenza è tranter auter d’etablir fin l’onn 2028 intgins servetschs da basa, sco per exempel in e-portal chantunal, ina chascha da brevs digitala u in’administraziun electronica entaifer l’atgna administraziun. Las infurmaziuns digitalas ed ils process che stattan a disposiziun er ad abitantas ed abitants sco er ad interpresas duain vegnir amplifitgads cuntinuadamain. Sco exempel numna la regenza tranter auter la procedura electronica tar dumondas da bajegiar. Era temas sco intelligenza artifiziala, cyber-security ed identitad electronica duain esser part da la strategia. 45,6 plazzas cumplainas Per pudair realisar questa «strategia da digitalisaziun en l’administraziun» dovri però glieud e raps. Persunal dovri surtut per stgaffir «in pool central da forzas spezialisadas dad IT tar l’Uffizi d’informatica», sco che la regenza scriva en sia missiva per mauns dal Cussegl grond. En quella numna la regenza grischuna la cifra da 45,6 plazzas cumplainas (FTE) – quai che vuless dir passa 50 persunas u dapli, tut tenor pensums individuals. Ina gronda part da quellas plazzas che ston vegnir occupadas da nov vegn domiciliada tar l’uffizi d’informatica. Il post da stab per l’administraziun digitala vegn domicilià en il Departament da finanzas e vischnancas da cusseglier guvernativ Martin Bühler (guarda intervista). Ultra da quai ve­gnan engaschadas en tut ils departaments persunas responsablas per la digitalisaziun. Il Cussegl grond vegn a tractar la «strategia da digitalisaziun» per ils onns 2024 fin 2028 ed il credit d’impegn correspundent da 35 milliuns francs en la sessiun da december 2023. (Guarda intervista «Ussa stuain nus esser curaschus» cun Martin Bühler) Var 46 plazzas novas tar il Chantun Igl è in semperverd svizzer, la chanzun «Är isch vom Amt ufbotte gsy» dal chantautur barmier Mani Matter. En quella chanzun stuess ina persuna ir tar in uffizi, è però surdumandada cun tut las stanzas ed ils biros – e sa perda a la fin en ils corridors. Forsa che la regenza grischuna ha prendì a cor la chanzun da Matter cun elavurar sia «Strategia Administraziun digitala chantun Grischun 2024 – 2028». Il Chantun vuless numnadamain ch’ils proceders administrativs en il Grischun daventian pli digitals, vul dir che era ils abitants e las abitantas possian entrar en contact sin via digitala cun l’administraziun e liquidar ina gronda part da las proceduras sin via electronica. Sco exempel concret valan las lubientschas da bajegiar. Questa strategia digitala però custa e dovra persunal. Concret: 35 milliuns e 45,6 plazzas cumplainas. E gist la recrutaziun da tut quel persunal vegn ad esser la gronda sfida, sco ch’il regent responsabel, Martin Bühler, sincerescha en l’intervista cun la FMR. (fmr/dat)

Probabel n’hai anc mai dà en il chantun Grischun in plan d’acziun che prevesa d’engaschar uschè spert tant persunal – passa 40 novas plazzas cumplainas aifer tschintg onns. Tenor il cusseglier guvernativ è il pass necessari per ch’abitantas ed abitants possian star en contact cun las autoritads. Tut las lavurs e mesiras en connex cun la «Strategia Administraziun digitala chantun Grischun 2024-2028» vegnan dirigidas tras in departament – quel da cusseglier guvernativ Martin Bühler. Ses Departament da finanzas e vischnancas, surtut l’Uffizi d’informatica, duai esser la centrala che coordinescha, planisescha e realisescha ensemen cun tut ils auters uffizis e departaments la strategia da digitalisaziun. FMR: Ha il Grischun durmì ils davos onns, ch’i fa ussa tuttenina uschè prescha cun la digitalisaziun en l’administraziun? Martin Bühler: Na, nus n’avain betg durmì. Nus avain gea fatg bleras prelavurs ed experientschas cun la strategia antecessura dad «e-government» dals davos quatter onns. Là avain nus elavurà la basa che serva per cuntinuar ed accelerar l’entir process. Però cler, il svilup digital na stat betg airi, i dat aspectativas era da vart politica, uschia che nus stuain ussa far vinavant. Co avess p.ex. in abitant u in’abitanta da Salouf da profitar en avegnir dad in’administraziun pli digitala? L’idea è ch’i dat tar tut ils contacts cun las autoritads dasperas era la pussaivladad da sa metter en colliaziun en moda digitala. Uschia vegni a dar in e-portal che serva tranter auter per dumondas e proceduras da taglia u da lubientschas. In aspect interessant ma paran las dumondas da bajegiar, nua che plirs uffizis, partidas e stgalims pudessan avair invista al medem mument en ils documents. Quai fiss in avantatg gist en noss chantun, nua che las distanzas èn per part grondas. I regia en tuttas branschas mancanza da persunal qualifitgà. Nua pomai vuless il Chantun recrutar passa 50 persunas? Quai è senza dubi la pli gronda sfida, da chattar glieud qualifitgada en ils secturs che nus duvrain. Però igl è era da chapir che nus na duvrain betg tut quellas persunas gist sin entschatta 2024, mabain onn per onn ina «purziun». Igl è in svilup che cuzza plirs onns. Per chattar la glieud stuain nus porscher circumstanzas attractivas per in project ordvart interessant cun finamiras cuminaivlas. Ultra da quai vulain nus impunder ina buna part dals raps era per scolar persunal intern, il qual pudess en avegnir occupar quellas plazzas. La strategia è transitorica, enfin l’onn 2028. Han las persunas engaschadas lura da dar adia suenter 4 – 5 onns? Na, quellas persunas vegnan ad avair occupaziun vinavant. Nus essan en in lung process da transfurmaziun. Il persunal vegn ad avair lavur avunda a lunga vista. Sche l’administraziun è pli digitalisada, lura dovri gea damain uffiziantas ed uffiziants. Damai èsi a lunga vista ina mesira da spargn? En in’emprima fasa dovri segir anc l’administraziun per uscheditg «classica». Pli tard datti ina midada, nua che mintga singul collavuratur vegn a stuair porscher autras prestaziuns. En mintga cas na duvrain nus per il mument segir betg damain persunal, mabain dapli. Gronds projects d’informatica – era a livel naziunal – han er gia fatg naufragi. ­Nagina tema? Cler, nossas finamiras èn ambiziusas, igl è in fitg grond project. I dat però evidentamain in basegn ed in’aspectativa en quest sectur. Perquai stuain nus esser curaschus e far ils pass necessaris. Tut quai ch’è pussaivel stuain nus era realisar en coordinaziun cun auters chantuns e la Confederaziun. Perquai dovri però, sco che nus savain da noss pajais federalistic, engaschament e finanzas. «Quai è senza dubi la pli gronda sfida, da chattar glieud qualifitgada en ils secturs che nus duvrain.» Martin Bühler, parsura Departament da finanzas e vischnancas

La Svizra è in pajais da chaschiel! E quai n’è forsa betg manegià sco offensiun, mabain sco cumpliment. Sper las uras e las bancas è il chaschiel – almain tenor il clisché – forsa in dals pli enconuschents products helvetics. Ussa – curt suenter che las vatgas èn turnadas da las bellas alps Naustgel, Foppa u Astras-Tamangur è il meglier mument dad ir a la tschertga dad in bun chaschiel per avair avunda proteins per ils proxims mais – u per simplamain avair adina insatge bun culinaric sin reserva. Ed ussa mes tip: Cumprai gist in’entira magnucca. Be curascha – contactai directamain Voss signun da confidenza e dumandai quel suenter sia offerta, ils blers fan magnuccas da circa tschintg, sis kilos. Quai ha blers avantatgs, per exempel: Cumprar la magnucca entira dovra pli pauc plastic che da cumprar mintgamai in pitschen toc vacumà en stizun. Avantatg 2: Ina magnucca sa laschà purziunar bain. Avantatg 3: Sche Vus essas envidads a tschaina lura tagliai in toc da la magnucca. Igl è in regal ideal, e betg uschè lungurus sco la buttiglia da vin. Avantatg 4: Il pretsch è per regla era meglier – ed ils daners sa tschentan directamain en il satg dal producent. Avantatg 5: Sche Vus vulais anc laschar madirar la magnucca pudais Vus far quai senza problems. Jau garantesch – ina magnucca e ruczuc davent! Bun appetit! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Dapi l’onn 2016 fa l’Uffizi per la natira e l’ambient (UNA) – en collavuraziun cun tschertas vischnancas – in monitoring davart ils mustgins asiatics. La Scuola Universitaria Professionale della Svizzera Italiana (SUPSI) a Mendrisio sustegna cun ses center da cumpetenza per mustgins asiatics il monitoring da mustgins en il Grischun. Quai fa ella cun preparar ed evaluar las provas. La regenza ha incumbensà il UNA da cuntinuar questa collavuraziun cun la SUPSI fin l’onn 2027, cun l’opziun da prolungar per in ulteriur onn fin ils 31 da december 2028. «La perioda da monitoring da 5 onns ch’ins ha en mira per ils onns 2023 fin 2027 è budgetada cun 573 000 francs», communitgescha la regenza grischuna. Quai correspunda als custs annuals da fin ussa da circa 114 600 francs. Quest monitoring è ina mesira da prevenziun. Indicaziuns detagliadas davart la derasaziun actuala chattan ins sin la pagina d’internet dal UNA. (cdm/fmr)

Enfin ussa n’ha nagin gughegià da sfundrar en ils archivs tschertgond actas dal teater grischun. Manfred Veraguth ha fatg quai. L’istoricher oriund da Vuorz e sesents a Sagogn ha chattà ina massa en quest connex. Il resultat è cumparì en furma d‘in cudesch da 312 paginas. Il cudesch è cumparì en la chasa editura Chronos da Turitg. La lavur ha l‘istoricher promovì Manfred Veraguth fatg en connex cun in project da l‘Institut per la perscrutaziun da la cultura dal Grischun. Oscar Eckhardt, il substitut da l’Institut, ha beneventà ils preschents. El ha introducì la vernissascha mesemna saira en la baselgia Regula a Cuira cun intgins exempels da locuziuns en connex cun far teater: «Quai è ina vaira cumedia»! «Na fai betg in drama da quai»! «Quai n’è betg impurtant e na giova nagina rolla», audan ins tschà e là. Igl ha connex cun inscenaziuns. E gist a quest aspect ha l’autur dal cudesch «Theatergeschichte der Drei Bünde» dà gronda paisa. Il cudesch na saja betg cumplet, ha Manfred Veraguth concedì en ses referat. Quai ch‘el ha examinà scientificamain n’è per gronda part betg quai ch’ins s’immaginescha cun il pled «teater». Cu giovar teater sin la tribuna, cun culissas e reschia, han ins cumenzà pir l‘onn 1792, quest onn han ins fundà a Cuira la societad da teater. Las producziuns ed ils gieus ch‘ins ha preschentà en il pajais da las Trais lias tranter il 1500 ed il 1800 èn inscenaziuns. E da quellas hai dà nunditg bleras. L‘autur ha scuvrì e menziunà quellas en il cudesch nov . «Teatergeschichte der Drei Bünde – Schaustrafen und Fastnachtsbräuche, Konfessionstheater und Wanderbühnen (1500-1800), 2003, li à, 312 paginas, 85 illustraziuns nair/alv, ISBN 978-3-0340-1728-2, CHF 48.00. Manfred Veraguth ed Oskar Eckhard han preschentà il cudesch en la baselgia Regula a Cuira

L’uniun d’interess per la litteratura rumantscha – la ULR – vul sa transfurmar. Perquai fa ella gist in’inspecziun ed analisa approfundada tge, co e cun tgi ch’ella duai lavurar en avegnir. Però tge vul l’uniun propi cun quest «process da transfurmaziun»? Datti a la fin in nov post litterar? – La presidenta da la ULR, Manuela Balett, declera pertge che l’uniun sto drizzar il cumpass – ed en tge direcziun che quel duai mussar. Che la litteratura rumantscha saja ina «scena viva e viscla cun adina puspè novas auturas ed auturs», però ch’i dettia intgins mancos. Ch’i manchia numnadamain «ina ferma lobby, ina coordinaziun professiunala ed ina promoziun pli offensiva che profiteschia era da sinergias». Quai di Manuela Balett ch’è dapi il 2019 presidenta da la Uniun per la litteratura rumantscha (ULR). Quell’uniun è pli u main il sindicat u la cuminanza d’interess dad auturas ed auturs rumantschs, da translaturs, dad edituras ed amis da la litteratura rumantscha (guarda boxa). Damai fiss la ULR exact quell’uniun che pudess remediar ils «mancos» che Manuela Balett identifitgescha. La sbrinzla da Vital e Badel Però ils davos onns ha la ULR era gì sias fasas pli spinusas e main activas, saja cun midadas en suprastanza, cun la pandemia da corona ubain cun absenzas e congedis en ils gremis, uschia «ch’igl èn sa tschentadas dumondas fundamentalas che pertutgan l’engaschament, l’organisaziun e la strategia da la ULR», declera Manuela Ballet envers la FMR. Surtut da vart da dus commembras, da l’autura ed artista Flurina Badel e da la romanista e redactura Bettina Vital, las qualas organiseschan tranter auter il «Festival LitteraturA Nairs», saja vegnida la sbrinzla d’evaluar tgi che promovia, coordineschia e intermedieschia insumma la litteratura rumantscha. Dal «post» a la «transfurmaziun» Gia en il ravugl da la radunanza generala da l’onn 2022 da la ULR – damai vers la fin da la pandemia da corona – è vegnida discutada la dumonda da Bettina Vital e da Flurina Badel. Là avevan ellas anc en testa da stgaffir in «Post per la promoziun da la litteratura rumantscha», sco ch’i stat scrit en il protocol da la ULR. Sinaquai ha l’uniun dentant prendì svung dus-trais pass pli enavos. Vul dir che la ULR ha gist instradà in entir «process da transfurmaziun», sco ch’i stat lura scrit en il proxim protocol da la radunanza ULR dad in onn pli tard, la fin d’avrigl da quest onn. Manuela Balett declera: «Las circumstanzas e la proposta concreta per in post han simplamain manà a la conclusiun ch’i fetschia basegn d’insumma reorganisar e reorientar l’uniun – forsa era da professiunalisar ed indemnisar tut quella lavur che vegn ussa prestada per gronda part en moda voluntaria e forsa era in zichel casuala.» I va damai per drizzar e calibrar da nov il cumpass. Sustegn grazia a Covid-19 Perquai han las trais dunnas – Flurina Badel, Bettina Vital e Manuela Balett – elavurà anc amez il temp da corona in emprim concept per in «process da transfurmaziun», il qual è era vegnì sustegnì cun l’import remartgabel da 50 000 francs tras chantun e Confederaziun en il rom da sustegns da la lescha da Covid-19. «Quel sustegn ans pussibilitescha da far ussa, dapi il mars 2023, propi lavur da basa», di Manuela Balett. Uschia ha la gruppa da lavur investì bleras uras – era cun sustegn d’in coaching professiunal e cun persunas externas – per rimnar infurmaziuns e far inspecziun externa ed interna da tut las datas che stattan en colliaziun cun la litteratura rumantscha: da fundaziuns enfin bibliotecas, da centers culturals enfin tar las medias. Actualmain vegn realisada ina retschertga tar radund 60 acturas ed acturs en il ravugl litterar rumantsch. E sco terza pista vegnan er anc integrads ils commembers e las commembras da l’uniun. L’entschatta da settember hai dà perquai ina sort «maisa radunda» a Cuira, nua che la participaziun è dentant stada fitg modesta. Ils 17 d’october 2023 è previsa ina proxima preschentaziun e discussiun online en il ravugl da commembers/ras da l’uniun e dad amis ed amias da la litteratura rumantscha. Manuela Balett: «Nus sperain uschia da pudair terminar quest entir process anc avant ils Dis da litteratura.» – La scena litterara rumantscha sa scuntra als 3 enfin 5 da november a Domat a la 32 avla ediziun da quest festival che stat gea sut il patrunadi da la ULR. In post litterar u mandats? E tge èn ils emprims resultats e las conclusiuns enfin ussa? Vegn stgaffì in nov «post litterar»? – Manuela Balett: «Quai è anc tut avert. En questa fasa dal process gievi propi per ina rimnada da quai ch’è avant maun e da tut ils basegns, per lura identifitgar las incumbensas e quantifitgar la lavur. Nus essan ussa vi dad in plan da business – per era savair tge ch’i custa la finala.» E concernent la creaziun dad in «post litterar» manegia la presidenta da la ULR: «I na sto betg resultar exnum en in post operativ. Pussaivel fissan era singuls mandats, per exempel per lavur publica u il networking. E sa chapescha sto tut anc esser finanziabel per l’uniun, la quala vul restar purtadra da tut.» Avant passa diesch onns era vegnida fundada la Chasa Editura Rumantscha (CER). Las duas collavuraturas Anita Capaul e Karin Kohler-Pattis tgiran a moda professiunala las auturas ed ils auturs rumantschs e silsuenter era las publicaziuns. La CER ha per mira tenor agen credo da «render visibla» la litteratura rumantscha. Na ristga la ULR damai betg da concurrenzar l’atgna chasa editura? – «Na, insumma betg», manegia Manuela Balett, «la CER è stada integrada davent da l’inizi en quest process. Ella fa fitg buna lavur, po però segir duvrar da nossa vart in sustegn pli structurà, professiunal, persistent e fidà. Tant la CER sco er la ULR pudessan propi profitar da sinergias.» Infurmar, communitgar e stabilir raits I resta a la fin la dumonda – damai che Manuela Balett è participada tar l’entir process – tge mesiras ch’èn vegnidas identifitgadas fin ussa sco prioritaras: «I dovra ina meglra infurmaziun ed ina communicaziun pli clera ed accessibla per tut ils acturs en la scena litterara ed i dovra in meglier networking a livel naziunal cun uniuns ed instituziuns da medem gener», di la presidenta da la ULR e conceda: «Quai èn per part mesiras e finamiras ch’eran gia en discussiun da bell’entschatta dal process. Ma ussa pudain nus quantifitgar quai meglier e concretisar e definir pli exact tut las incumbensas.» – Cun auters pleds: Il cumpass è pli u main drizzà, ils differents satgados cun la marenda èn pachetads ed ils chalzers èn pronts. Ussa spetga la viandada. Proxima fermada per la ULR: als 17 d’october 2023 ed als Dis da litteratura a Domat. Da la «UdSSR» a la ULR Pli baud aveva l’Uniun per la litteratura rumantscha num durant blers onns «USR» (Uniun da scripturs rumantschs) – e perquai vegniva ella era numnada qua u là ironicamain la «UdSSR» (Uniun da scripturas e scripturs rumantschs). A sia fundaziun, l’onn 1946, existiva anc l’imperi sovietic cun la medema scursanida ed il mund litterar rumantsch era in pau different! Entant han midà il mund ed il num da l’uniun: ULR – Uniun per la litteratura rumantscha. Dapi sia fundaziun s’engascha quella tenor atgna definiziun per la «promoziun integrala da la litteratura rumantscha». Ella furma la cuminanza d’interess per il ravugl litterar rumantsch, ella sustegna auturas ed auturs cun lectorats, cun dietas da scolaziun ubain cun il barat cun associaziuns ed instituziuns a livel svizzer. Tranter auter edescha la ULR ina giada l’onn ina revista litterara («Litteratura») ed ella è era societaria da la Chasa Editura Rumantscha che procura dapi il 2010 per ediziuns professiunalas da litteratura surtut belletristica. Il punct culminant da l’onn èn mintgamai ils tradiziunals Dis da litteratura da Domat, dals quals la ULR è purtadra. La ULR ha actualmain 123 commembras e commembers da tut las regiuns rumantschas. La ULR è restada durant tut ils 77 onns da si’existenza in’uniun – vul dir che ses engaschament dependa ferm da l’engaschament e la lavur voluntaria da singulas persunas. (fmr/dat) Nua via exact? – Adina l’entschatta november sa chatta la scena litterara rumantscha a Domat – als Dis da litteratura. Ussa vuless l’uniun purtadra da quel festival sa «reorganisar a reorientar.» Nua via exact? – Adina l’entschatta november sa chatta la scena litterara rumantscha a Domat – als Dis da litteratura. Ussa vuless l’uniun purtadra da quel festival sa «reorganisar a reorientar.» Nua via exact? – Adina l’entschatta november sa chatta la scena litterara rumantscha a Domat – als Dis da litteratura. Ussa vuless l’uniun purtadra da quel festival sa «reorganisar a reorientar.» Manuela Ballet è dapi l’onn 2019 presidenta da l’Uniun per la litteratura rumantscha – ed ella è era involvida actualmain en il «process da transfurmaziun» da sia uniun. Manuela Ballet è dapi l’onn 2019 presidenta da l’Uniun per la litteratura rumantscha – ed ella è era involvida actualmain en il «process da transfurmaziun» da sia uniun. Rinforzar la vusch litterara Ella unescha sut ses tetg ils interess da la scena litterara rumantscha – la Uniun per la litteratura rumantscha. Dapi passa in onn vul l’uniun «sa reorientar e reorganisar». En in mais avess l’emprim pass dal «process da transfurmaziun» dad esser terminà. David Truttmann/FMR Sch’ins pudess classifitgar e rangar las uniuns rumantschas tenor lur activitads, lura na fiss l’Uniun per la litteratura rumantscha (ULR) segir e franc betg sin ils davos plazs! – Anzi, l’uniun affiliada a la Lia Rumantscha edescha onn per onn ina revista litterara, ella organisescha ils Dis da litteratura a Domat, la ULR ha 123 commembras e commembers ed ella organisescha regularmain scolaziuns internas per tut ils amis da la litteratura rumantscha. Damai paress il mund litterar rumantsch dad esser en urden. Ma l’uniun vuless s’engaschar anc pli ferm per ils basegns da sias auturas e ses auturs – ella vuless promover ed intermediar meglier da la litteratura rumantscha. Perquai ha ella instradà avant passa in onn in «process da transfurmaziun», il qual vegn era co-finanzià da chantun e Confederaziun ed il qual avess d’esser terminà la fin d’october. Però co e pertge vul la ULR insumma sa «transfurmar»? – La presidenta Manuela Balett declera envers la FMR: «I fa simplamain basegn da reorganisar l’uniun – forsa era da professiunalisar ed indemnisar tut quella lavur che vegn ussa prestada per gronda part en moda voluntaria e forsa era in zichel casuala.» – Ils 17 d’october vul la gruppa da lavur infurmar il ravugl litterar rumantsch davart las emprimas conclusiuns dal process.

Pliras spezias da peschs sco per exempel la litschala u il scarun èn periclitadas da svanir ord ils flums ed auals dal Grischun. Il dumber da peschs da quellas spezias periclitadas tschessa ad in tschessar. Igl è intschert, schebain ils effectivs pon puspè sa revegnir. «Cun noss peschs na vai betg bain», di Marcel Michel, il manader da la partiziun da pestga en l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun. ­«Litschalas, scaruns ed era las litgivas d’aual èn ferm periclitadas.» Il svilup negativ dals effectivs da quels peschs cuntinueschia, constatescha Marcel Michel. «Il pesch il pli periclità da svanir è il scarun dal Lai da Constanza ch’ins chattava pli baud fitg savens en il Mesauc, ma er en il Rain enfin en Surselva ed en il Grischun Central. Sa reducids èn er ils effectivs da las ­litschalas che tutgan tar la famiglia dals salmuns.» Il biolog da pestga di ch’ins haja con­statà ina digren marcanta da litschalas en la Val Mesauc. «En l’Engiadina è il dumber da ­litschalas anc in pau pli gronds, ma er là è l’effectiv periclità.» Perquai ha la Confederaziun mess la populaziun da las litschalas en l’Engiadina sin la glista dals animals da muntada naziunala. Tenor la glista cotschna dals peschs periclitads che l’Uffizi federal da l’ambient ha ­publitgà, èn 43 da 66 spezias da peschs en Svizra periclitadas (guarda box). Litgiva d’aual manca en Surselva Il manader da la partiziun chantunala da ­pestga Marcel Michel di, che la situaziun da las litgivas d’aual saja tut tenor regiun dal Grischun differenta. «Acuta è la situaziun actualmain en Surselva. En il Rain Anteriur han ins constatà ina ferma digren dalla litgiva d’aual ils davos onns.» L’Uffizi chantunal da chatscha e pestga saja londervi d’eruir ils motivs per quest regress uschè grond da las litgivas d’aual insumma ils flums sursilvans. «En general pon ins constatar, ch’il Grischun dal Nord ed il Grischun Central han dapli difficultads cun la digren da las litgivas d’aual. El Grischun dal Sid ed en l’Engiadina è il dumber da litgivas d’aual anc pli grond.» L’influenza da la midada dal clima «La midada dal clima ha ina grond’influenza sin la digren dals peschs en ils flums ed auals dal Grischun. Ils eveniments extrems da l’aura sco per exempel las plievgias fitg andetgas e fermas da la stad passada, han consequenzas per ils flums ed ils auals e cunquai era per ils peschs.» Sco ulteriura consequenza da la midada dal clima numna Marcel Michel las temperaturas creschentas dalla stad e las undas da chalira. Quellas fetschian ch’ils flums ed auals portan damain aua. Il grond avantatg envers ils flums en la Bassa saja, che l’aua dals flums, dals auals e dals lais alpins en il Grischun, hajan pudì mantegnair lur temperaturas frestgas. La prognosa è negativa La prognosa che Marcel Michel dat areguard il svilup dals effectivs da peschs en il Grischun è negativa per ils proxims onns. «Jau na poss ­deplorablamain betg dar ina prognosa empermettenta per l’avegnir da noss effectivs da peschs. Cunzunt ils flums ed auals da noss chantun èn fitg exponids, perquai ch’i dat differents interess per il niz da las auas.» Tar ils differents interess tutgi per exempel la produc­ziun da forz’electrica idraulica. Las quantitads d’aua restanta memia pitschnas entras la producziun d’energia idraulica e hajan er consequenzas sin ils effectivs dals peschs. Ed en pli fetschia la setgira permanenta gronds donns als effectivs da peschs, manegia il biolog da peschs Marcel Michel en discurs cun la FMR. «A la fin finala avain nus anc da far cun in nov fenomen, quel da las contaminaziuns da micro cun substanzas betg decumponiblas dal sectur tecnic e dal sectur da con­strucziun, restanzas da medicaments, fluor u era per exempel particlas u fils da microplastic en las auas.» Quellas substanzas da micro effectueschian er ch’ils peschs en ils flums ed auals hajan adina dapli problems da surviver. Pestgaders dovran dapli pazienza Il manader da l’Uffizi chantunal da pestga di, che malgrà las schletas prognosas hajan las pestgadras ed ils pestgaders – cun in pau perseveranza e pazienza – er en l’avegnir la ­pussaivladad da far bunas predas durant la pestga grischuna. L'Uffizi da chatscha e pestga haja bain stuì far restricziuns tar la pestga per empruvar da salvar las spezias da peschs ­(litschala, scarun e litgiva d’aual). Da l’autra vart dettia lieus, per exempel lais alpins, nua che la surveglianza da pestga procuria per effectivs constants cun metter ora els lais peschs da las tratgas dal chantun. 43 da 66 spezias èn periclitadas A la fin dal 2022 ha l'Uffizi federal d'ambient publitgà sia ultima glista cotschna actuala dals peschs periclitads. Da las 66 spezias svizras examinadas èn 43 spezias da peschs periclitadas da svanir dal tuttafatg. Nov da quellas spezias èn gia svanidas da las auas en Svizra. 14 spezias da peschs sin la glista cotschna datti er en auas currentas dal Grischun. La statistica da la glista cotschna da l’Uffizi federal d’ambient sa basa a 70 000 observaziuns. La statistica svizra è decisiva per las conclusiuns che l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun fa per noss chantun. La glista ed ulteriurs detagls èn da chattar sin la pagina d’internet da l’Uffizi federal d'ambient. (fmr/mg) Duas terzas dals peschs en periclitads L'uffizi federal d'ambient ha publitgà la glista cotschna dals peschs periclitads. Da las 66 spezias ch'èn vegnidas examinadas, èn 43 periclitadas en tut la Svizra da murir ora. 14 spezias da peschs sin la glista cotschna datti er en auas currentas dal Grischun. Tenor il biolog da peschs Marcel Michel ch’è er manader da la partiziun da pestga en l’Uffizi chantunal da chatscha e pestga, s'augmenta la situaziun cuntinuadamain. Per exempel per il scarun dal Lai da Constanza ch’è er da chattar en il Rain Anteriur ed en il Rain Posteriur. Sa reducì fermamain è ultra da quai l'effectiv da las litschalas, en spezial en l'Engiadina ed en la Val Mesauc. (fmr/mg) Las litgivas d’aual èn periclitadas en il Grischun dal Nord.Foto Uffizi da chatscha e pestga GR

Dapi in pèr emnas sun jau ussa mamma da duas figlias. E natiralmain ch’i dat lura ina massa gratulaziuns e cumpliments («Oh, tge herziga», ­«Jöösgher, tge gnocca!») ed era in pèr offaisas bain u main zuppadas sco cumparegliaziuns cun il pitschen extraterrester E.T. (Quel è dal reminent tenor mia opiniun gnanc uschè maltgiert sco per il solit pensà...). Tge che suonda savens sin tals cumpliments inizials è la dumonda: «E lura, co vai?». E fin ussa hai jau atgnamain adina pudì respunder cun in «Hei, bain, atgnamain propi pa­tgific». Ina resposta che vegn per il solit suandada dad egliadas scepticas, surtut da mammas. Suenter las emprimas pèr giadas hai jau pervia da quai emprendì da spert anc far suandar ina relativaziun: «Also schon strentg, ma bel». Tar il segund uffant vegn spe­tgà murdraretsch e mazzament a chasa. Ni sco ch’ina autra mamma ha manegià in pau consternada suenter mia resposta iniziala: «Ti es era l’emprima che respunda uschia». Ma tge duess jau dir? – Per mai è il temp ussa suenter la naschientscha da mia segunda figlia stà bler pli patgific che il temp suenter la naschientscha da l’emprima. E quai n’ha da far nagut cun ils uffants. Omaduas èn resp. eran poppins pli u main mediochers. Mintgatant happy, mintgatant in u huara sbragim senza ch’ins saveva pertge, mintgatant levan ellas baiver, mintgatant betg, mintgatant bler cac, mintgatant bunamain nagut. Halt normalas poppas novnaschidas. Jau crai, mia percepziun positiva da quest emprim temp ha duas raschuns, ch’èn dentant fermamain colliadas. Per l’ina ma pareva il crash tranter libertad cumplaina e l’occupaziun 24/7 cun in poppin ualti crass. La midada dad in uffant pitschen da trais onns che curra enturn 24/7 vi tar in poppin che dorma quasi 24/7 era pipifax encunter l’emprim pass. Per l’autra pudeva jau mo giudair il poppin che durmiva uschè bler perquai che R., mes partenari, aveva congedi. Congedi. Congedi da paternitad. E quai betg mo questas «lausigas» duas emnas che la Confederaziun permetta, mabain otg emnas. Sis emnas da ses patrun, duas da sias atgnas vacanzas. E quai ha fatg quest start en nossa vita da famiglia en quatter simplamain bler pli patgific. Nossa figlia gronda ha gì avunda attenziun, uschia che scuidanza n’ha gnanca propi pudì vegnir si. Jau hai savì ruassar tranter las sessiuns da dar latg, leger in pau e ma revegnir da la gravidanza e la naschien­tscha. Nus avain omadus pudì decider sezs cura che nus eran ready da survegliar persuls las duas buobas, senza agid. E nus avain savì crescher ensemen sco famiglia en tut ruaus. Jau sun pertscherta che nus avain ina situaziun da luxus. Jau sai che betg tuttas interpresas na pon porscher in tal goodie a lur collavuraturs, respectivamain che betg tuttas fami­glias na pon sa prestar da prender uschè ditg vacanzas. Ma jau sun era per­tscherta ch’il dumber da naschientschas en Svizra stagnescha tar ca. 1,5 uffants per dunna. E ch’ils boomers vegnan ussa pensiunads e che lur pensiun vegn finanziada da ­generaziuns numericamain inferiuras. I fiss pia nairas uras da render pli attractiv da daventar mamma... Cler, dapli congedi da paternitad na schlia betg tut ils problems. Ma blers. Avant la naschien­tscha da mia segunda figlia hai jau savens udì che la midada dad in sin dus saja pli stuffi che da nagin poppin sin in, e ch’i vegnia ad esser immens strentg e stuffi e stentus cun dus. Jau aveva temunas. Dentant n’èn mias temas (anc) betg sa verifitgadas. Par­zialmain forsa perquai che tuts uffants e tuts geniturs èn auters. Ma jau sun era persvadida ch’jau n’avess betg survegnì uschè bleras egliadas scepticas e reac­ziuns consternadas dad autras mammas sin ils raquints positivs dal emprim temp sco mamma da dus, sche las mammas na fissan betg persulas cun lur uffants mo duas emnas suenter la naschientscha. Viola Cadruvi è ina Rumantscha da la Bassa. Mintgatant scriva ella texts, mintgatant instruescha ella scolaras e scolars, mintgatant docescha ella a l’Universitad e mintgatant legia ella avant a ses uffants. Ma bunamain adina traffitgescha ella cun bustabs. Viola Cadruvi

Il Cussegl naziunal vul schluccar la lescha d’abitaziuns secundaras. Cun 105 cunter 80 vuschs ha el decidì il mardi, ch’ins dastga stgaffir ina nova abitaziun da vacanzas, sch’ins engrondescha u bajegia si da nov ina chasa dal dretg vegl. Midadas da la lescha d’abitaziuns secundaras na sajan betg necessarias, era la tenuta da l’ala sanestra e verda en il Cussegl naziunal. Il pli gugent na fiss ella mardi gnanca entrada sin la proposta da cumissiun da dar dapli pussaivladads per engrondir u reconstruir chasas dal dretg vegl. La maioritad burgaisa ha però dominà ed il Cussegl naziunal ha tractà la schluccada da la lescha per abitaziuns secundaras che scumonda da construir novas abitaziuns da vacanzas en lieus nua ch’igl ha gia bleras. Chasas construidas avant il 2012, pia avant il GEA a l’inziativa d’abitaziuns secundaras, dastgan vegnir nizzegiadas sco abitaziuns secundaras. Scumandà è dentant da far londerora anc dapli abitaziuns da vacanzas – saja quai tar in engrondiment u sch’ins spazza e bajegia si da nov la chasa. Il Cussegl naziunal ha approvà il mardi la proposta da sia cumissiun. Lezza veglia pussibilitar cun ina schluccada in svilup en las regiuns da muntogna e ch’i possia vegnir bajegià pli spess, ha explitgà Pierre-André Page da la PPS. Uschia duai quai dar dapli abitaziuns modernas per ils indigens. Chasas bajegiadas avant il 2012 duain ins pudair engrondir e parter en dapli abitaziuns. Quai na muntia betg exnum ch’i dettia dapli abitaziuns secundaras, ha manegià Nicolò Paganini da la AdC. Sche proprietaris possian renovar lur chasas a moda moderna, frainia quai l’emigraziun dals indigens, ha ditg Susanne Vincenz-Stauffacher da la PLD. Ina tala schluccada mainia en mintga cas a dapli abitaziuns secundaras e gliez cuntrafetschia a l’artitgel constituziunal che restrenschia abitaziuns da vacanzas, ha avertì Gabriela Suter da la PS. Indigens che tschertgian abitaziuns vegnian cun ina tala midada da la lescha anc pli fitg sut squitsch. Kurt Egger dals Verds ha discurrì d’in svilup privlus. La midada promovia che chasas dal dretg vegl vegnian stgarpadas giu e bajegiadas si da nov. Ma gist chasas veglias porschian gea savens abitaziuns favuraivlas per indigens. Perquai han tant il Cussegl federal sco era ina minoritad proponì ch’ins dastga stgaffir ulteriuras abitaziuns be suenter spazzadas u tar engrondiments, sch’i sa tracta dad abitaziuns primaras. Cusseglier federal Albert Rösti ha avertì che novas abitaziuns da vacanzas cuntrafetschian a l’artitgel constituziunal. Ma ils avertiments èn stads adumbatten. Ils burgais n’han betg tadlà al Cussegl federal ed ils dubis da l’ala sanestra e verda. Ina proposta da schluccar la lescha be a favur dad abitaziuns primaras per indigens ha il Cussegl naziunal refusà cun 88 cunter 101 vuschs. La schluccada da pudair far or da chasas dal dretg vegl anc ulteriuras abitaziuns – tant secundaras sco primaras – ha il Cussegl naziunal acceptà cun 105 cunter 80 vuschs. Dumondas criticas hai cunzunt dà da la sanestra. Ella saja stada 16 onns magistra da skis en l’Engiadina ed haja vis co che indigens bandunian la val, ha ditg Jacqueline Badran da la PS. «Jau sun perquai involvada emoziunalmain.» La schluccada promovia ch’ins fetschia chasas da vacanzas or da chasas dal dretg vegl. «Pudais Vus explitgar pertge che Vus vegnis a la conclusiun che la schluccada frainia l’emigraziun dad indigens?», ha Jacqueline Badran dumandà Susanne Vincenz-Stauffacher da la PLD. Lezza ha respundì ch‘ella enconuschia la situaziun en il Toggenburg, nua che indigens giajan davent perquai ch’els sajan restrenschids cun renovar chasas dal dretg vegl. Cun la schluccada veglian ins dar stimuls per che chasas veglias possian vegnir adattadas a las pretensiuns dal temp. La schluccada da la lescha d’abitaziuns secundaras va enavos sin l’iniziativa parlamentara da Martin Candinas da l’AdC. Il Cussegl naziunal ha tractà la fatschenta sco emprim cussegl. Sco proxim sto il Cussegl dals chantuns decider sch’el va d’accord. Renovar e far nova abitaziun da vacanzas Tge ch’è fin uss scumandà en vischnancas cun bleras abitaziuns da vacanzas, pudess prest esser pussaivel. Cun 105 cunter 80 vuschs ha decidì il Cussegl naziunal ina schluccada da la lescha d’abitaziuns secundaras. I pertutga chasas dal dretg vegl. Fin uss na dastgavan ins betg engrondir talas chasas e construir lien ina ulteriura abitaziun secundara. Tenor il Cussegl naziunal duai quai esser pussaivel. Il Cussegl federal avess vulì lubir in’ulteriura abitaziun be per abitaziuns primaras abitadas sur onn. Sco proxim s’occupa il Cussegl dals chantuns da la fa­tschenta.

Gust da puspè ina giada leger insatge per franzos? – Politica naziunala? – Jau As cussegl da leger in blog. El sa numna «Les lauriers de Georges Plomb». Jau sun amatura da quest blog e stoss conceder, igl ha era da far in zichel cun il schurnalist che scriva il blog. El è fitg intelligent, fitg eloquent e fitg scharmant, sch’el prenda la peda per in discurs. Jau l’inscuntr magari, sch’jau lavur en Chasa federala. El lavura en la chasa da medias damanaivel da la plazza ch’jau ses adina, sche jau lavur gist a Berna. Per il solit na fa el stim da nagut e da nagin. El sesa concentrà avant ses laptop e legia e legia e legia. Uras en ed uras ora. Lura scriva el ses blog. Min-tga di in curt textin. Formulà pregnant, magari en stil da telegram u cun chavazzins. Mintga text cumenza cun il tema pli actual dal di. Georges Plomb guarda en in context vast sin l’eveniment da la politica naziunala. Cun sia savida profunda e spessa fa el colliaziuns cun quai ch’è capità avant diesch, avant tschuncanta, tschient u tschintgtschient onns en Svizra. A la fin suonda ina conclusiun, ina dumonda u ina pitschna remar­tga. Magari è ella formulada uschè fina ch’ins n’è betg segir, sch’ella è mo per casualitad ironica. El è in vair blogger, quest Georges Plomb, ed il pli vegl schurnalist che scriva da la Chasa federala. Cun ses 85 onns, sia savida e sia vista frestga sin ils fatgs actuals, metta il Genevrin inqual giuven e giuvna schurnalista en la sumbriva.

Ina investura da l’exteriur na dastga betg bajegiar ina chasa per persunal da hotel – gnanca sch’ella posseda gia in hotel e duvrass las abitaziuns u stanzas per ses agen persunal. Il glindesdi ha il Cussegl naziunal approvà ina moziun da Martin Schmid che vul midar quai. Uss sto il Cussegl federal agir. Cun 103 cunter 78 vuschs ha il Cussegl naziunal ditg GEA quest’emna a la mo­ziun da Martin Schmid da la partida liberaldemocratica (PLD=. La moziun vul gidar a mitigiar la mancanza dad abitaziuns u stanzas per persunal dad hotels en lieus turistics. Cun il Cussegl naziunal ha il segund cussegl approvà la moziun. Uss è il Cussegl federal en roda. El sto suttametter al parlament ina midada da lescha. Ditg n’eri insumma nagin problem. Hotels che appartegnevan ad ina persuna da l’exteriur pudevan survegnir senza problem la lubientscha da construir abitaziuns u chasas cun stanzas da persunal. Lura ha il Tribunal federal franà la pratica dal chantun Grischun. Il tribunal ha decidì en ina sentenzia dal 2021 che questa pratica cuntrafetschia a la Lex Koller. Duas chasas da persunal – ina a Lai e l’autra a Tavau – n’hajan perquai betg pudì vegnir construidas, di Martin Schmid a la FMR. Il cusseglier dals chantuns ha perquai inoltrà l’onn passà ina moziun che pretenda ina adattaziun da lescha che lubescha a proprietaris da hotels da l’exteriur da construir chasas da persunal. Nagina simpatia per quest’idea ha demussà il Cussegl federal en sia resposta a la moziun. La Lex Koller scumonda cumpras da terren entras persunas da l’exteriur cun la finamira dad evitar speculaziun cun terren. Hotels n’èn betg suttamess a quest scumond, chasas da persunal da hotel para bain. Da midar quai «stgaffiss ina nova pussaivladad dad investir chapital per persunas da l’exteriur en il spazi d’abitar» en Svizra, scriva il Cussegl federal. Il medem quità è era vegnì exprimì en la debatta dal glindesdi en il Cussegl naziunal. Ritgs investurs pudessan chatschar anc pli fitg ad aut ils pretschs da terren, ha avertì Tamara Funiciello da la PS: «Nagin po garantir che persunas da l’exteriur, era sch’ellas empermettan da construir abitaziuns da persunal, na bajegian betg forsa tuttina abitaziuns da luxus.» Sidney Kamerzin da l’AdC ha perencunter regurdà al fatg che la pratica en plirs chantuns lubiva fin avant paucs onns anc che persunas da l’exteriur contrueschian chasas da persunal. Questa pratica duai uss vegnir fixada en la lescha.

Els vulan turnar per quatter onns en il Cussegl dals chantuns. Ma tgi represchentan els insumma là? Il Grischun? Ubain las interpresas nua ch’els han mandats? Martin Schmid e Stefan Engler respundan versadamain. Els n’èn anc betg unfis da la politica. Gia dudesch onns politiseschan Stefan Engler e Martin Schmid en il Cussegl dals chantuns e vulan sa laschar eleger ils 22 d’october 2023 per in’ulteriura perioda d’uffizi. L’architect Hans Vetsch candidescha medemamain per in dals dus sezs en la chombra pitschna. Ma el ha strusch schanzas. Memia prominents e pussants èn ils dus umens en uffizi. Nov differents mandats – pajads e nunpajads – occupescha Stefan Engler da l’Allianza dal Center sper la politica. Il liberal Martin Schmid ha indesch mandats. Igl è surtut presidis u posts en cussegls d’administraziun d’interpresas. La FMR ha perquai vulì savair l’emprim dals dus politichers, tgi ch’els represchentian insumma a Berna. FMR: Essas Vus lobists per las interpresas nua che Vus avais mandats? U faschais Vus politica per l’electura e l’electur grischun? Martin Schmid: Jau ma sent oravant tut sco cusseglier dals chantuns dal Grischun. Nus represchentain sa chapescha interess multifars e prendain influenza – per exempel per il Ospital chantunal ch’jau presidiesch. Là na vulain nus betg perder la clinica d’uffants e salvar il servetsch d’urgenza per dunnas en speranza. Per tals intents m’engasch jau cun persvasiun. Stefan Engler: En emprima lingia essan nus lobists per il Grischun. Sco anteriurs cussegliers guvernativs enconuschain nus bain ils basegns dal chantun. I dat dal reminent darar ina votaziun nua ch’il suveran grischun avess votà auter tar in referendum che quai che nus avain votà en la chombra pitschna. Ma tgi represchentais Vus propi? Stefan Engler: Questa dumonda ans vegn adina puspè tschentada. Impurtant è che nus possian decider independentamain. Atras noss engaschi professiunal sper la politica recaltgain nus impurtanta savida da l’economia. Quest aspect emblidan ins gugent. Noss engaschi professiunal ans fa pli independent da la savida da l’admini­straziun federala. Vus, Stefan Engler, presidiais trais ­ovras d’energia en il Grischun. Pudais Vus anc far ina politica d’energia ­independenta ? Stefan Engler: Jau sun president da la Grischelectra che lavura per ils interess da las vischnancas concessiunarias e dal chantun. Las duas autras ovras ­tutgan a Tavau ed a las vischnancas en la Val d’Alvra. Igl èn pia societads publicas. Entras l’experientscha sco president da questas ovras, poss jau giudi­tgar meglier fatschentas d’energia en il parlament. Da quai profitan era las vischnancas e la populaziun. Vus, Martin Schmid, avais intgins mandats lucrativs, per exempel en il cussegl d’administraziun da la Swiss Life. L’interpresa d’assicuranzas cuntanscha ina svieuta annuala da 19 milliardas. Pon ins, cun tals mandants, insumma anc represchentar ils interess dal simpel burgais? Martin Schmid: La Swiss Life ha sa chapescha era blers assicurads ed assicuradas dal Grischun. Jau sun persvadì che nus avain atgnamain memia paucs politichers che derivan da l’economia e dal mastergn. Igl è impurtant d’avair ­atgnas experientschas ed enconuscher ils problems da l’economia. Ma Vus prendais influenza. Martin Schmid: Sco singul parlamentari na poss jau betg simplamain chatschar atras interess. Il davos decida adina l’entir parlament – 246 parlamentaris e parlamentarias en omaduas chombras. Jau giavischass ch’anc plirs parlamentaris e parlamentarias enconuschessan la pratica e vesessan tge consequenzas che las regulaziuns han ch’els ed ellas decidan en il parlament. Plinavant: Blers NGO’s – organisa­ziuns d’ambient etc. – fan era ferma lavur da lobing. Tuts fan lobing. Impurtant è ch’i resta transparent e ch’i dat en tut in tschert equiliber. Stefan Engler: Nus avain gea tuts era anc famiglia ed enconuschents. Jau hai per exempel trais frars. Quels ma din lura schon, «He, cun tia politica suondas ti in interess particular». Talas vuschs udin nus era en nossas partidas. Ellas procuran per ina egualisaziun. Lain dar in sguard sin la legislatura 2019-2023. Stefan Engler, tge è tenor Vus la meglra prestaziun da Martin Schmid en questa legislatura? Stefan Engler: Il Cussegl federal ha clomà Martin Schmid en gremis da cussegliaziun pertutgant la mancanza d’energia d’enviern. Grazia a sias raits da contact en la branscha d’energia ha el contribuì considerablamain dad evitar ina situaziun da mancanza d’energia l’enviern passà. Martin Schmid ha pudì mussar ad uras al Cussegl federal tge che la branscha po far ed ha era procurà che las interpresas d’energia reageschian. E tge è tenor Vus, Martin Schmid, la meglra prestaziun da Stefan Engler en questa legislatura? Martin Schmid: Nus avain pudì reveder la lescha da chatscha che lubescha uss da regular il luf. Senza Stefan Engler na fiss quai betg stà pussaivel. Grazia a sia chapientscha dal fatg ed a ses sensori politic è questa fatschenta passada tras il parlament e la votaziun. Stefan Engler è stà quel che ha fatg la lavur davostiers. Quai è sia qualitad. Lavur parlamentara è cumbinada cun trumpadas. Malgrà grond enga­schi van bleras intervenziuns da la glatscha giu. Tge èn stads Voss frusts? Martin Schmid: I n’è betg reussì da persvader il parlament a Berna ch’igl è meglier da proteger las ovras idraulicas existentas cun salvar la medema producziun d’energia. I va per la dumonda da l’uschènumnada «Besitzstand­wahrung». Quai è stà mia pli gronda trumpada. Jau na chapesch betg ch’ins construescha aposta ina nova ovra dad ieli sco a Birr e dasperas restrenschan ins la producziun da las ovras existentas. Stefan Engler: Jau sun m’engaschà per l’iniziativa per concerns responsabels. La populaziun svizra ha en sasez ditg GEA, ma l’iniziativa ha fatg naufragi perquai che la maioritad dals chantuns ha ditg NA. Jau sun persvadì che quest tema ans occupescha anc en l’avegnir. La dumonda è: Pudain nus far ina regulaziun svizra u stuain nus in di surpi­gliar las reglas da l’Uniun europeica? Pertge duai il suveran grischun ­tarmetter Vus anc ina legislatura a Berna ? Martin Schmid: Jau ma vilent che nus avain dapertut proceduras lungas e cumplitgadas – per bajegiar chasas u per implants d’energia. Nus stuain procurar ch’i va pli svelt. Pli gugent ina giada ristgar in NA ad uras che da trair per decennis a la lunga. Exemplaric è l’ovra al Grimsel nua ch’ins n’ha – suenter ventg onns – anc adina nagina lubien­tscha per dauzar il mir da fermada. Mia finamira èsi da cuntanscher proceduras pli curtas, tant per il singul burgais sco era per l’economia. Stefan Engler: La politica federala è sfurzada da spargnar. La regiun da muntogna è pertutgada pli fitg che ­autras. La mesadad da las finanzas grischunas vegnan da la Confederaziun. Cun nossas experientschas sco ­anteriurs cussegliers guvernativs e nossa chapientscha dals process politics a Berna pudain nus prender influenza a moda positiva per ch’ils respargns na capitian betg sin donn e cust dals chantuns pli flaivels. Gia dudesch onns politiseschan els en questa chombra. Uss lessan els anc turnar ina giada per quatter onns en il Cussegl dals chantuns. Gia dudesch onns occupeschan els quests sezs. Uss lessan els anc turnar ina giada per quatter onns en il Cussegl dals chantuns.

Èsi ina miracla u simplamain l’ovra geniala da noss pli grond networker e Gion dapertut en Chasa federala? Jau na sai betg. Fact è: La Surselva vegn optimada! Bain, quai va. Suenter milli onns – gefühlt! – survegn ella numnadamain novs vaguns da viafier! Ils veders hajan ins decidì da plazzar senza targlinar en il Museum da viafier a Bravuogn. Sco mussament da la duraivladad quasi illimitada dal material rudlant retic. E per undrar la pazienza senza fin d’in’entira regiun. Prest pon damai er oberländers ed oberländras viagiar cun il tren senza ristg da donns da sanadad. Ed i vegn ad esser in vair daletg, perfin per tgi che sa chatta dador il tren. Dascusa e sublima sco in Tesla vegn la frizza cotschna a filar tras la bella vallada. En tut sia grazia ed oramai tschient pertschient senza projectils tuffalents e duscha melna. Sche quai n’è betg in sigl da qualitad! E da cultura! Grazia fitg, Retica. Ma quai è mo il piz da l’iceberg. Sco la Surselva essan nus ozendi tuts en las griflas da l’optimaziun. Di e notg. Senza remischun. E cun quella «IA» na vegni strusch meglier. – Perstgisai, na, «IA» n’è betg tudestg. L’ortografia na para betg dad esser Vossa fermezza. E cun asens n’hai per cas er da far nagut. Uschè pauc sco algoritmus ha da far insatge cun ritmus. Almain en il senn dal valzerin. E da la polca. «IA» stat per intelligenza artificiala e basta. E quai è quella che ristga da smanatschar insacura l’entira umanitad, cunzunt là nua che l’intelligenza «normala» n’è betg a l’autezza. Ma per fortuna è quai be in problem per ils intelligents. Tut tschels pon star patgific. Basta. Jau hai en mintga cas cumenzà ad optimar mamez er senza pressiun d’ordaifer. Cunzunt pertutgant il parc digital. E sa chapescha las medias socialas. Facebook per exempel è definitiv out. Quai è be anc per gruftis. En mia community engirain nus sin Insta. E Tinder. Gea, cunzunt Tinder, la dating app par excellence. Sco pensiunà, navair, has ti temp e peda da sterner. Dovras er. Pelvair, en il fratemp sun jau daventà in vair networker. Jau sun preparà per tut las eventualidads. Cun ina excepziun. A la staziun da Cuira avessi dacurt per in pail dà ina catastrofa. Mes accu era giu en tschaler e jau hai stuì dumandar ina passanta per arver la tualetta! Ina dunna! E per englais, mann! Roman Caviezel è stà scolast gimnasial – ed è ussa damai «in vair networker». Roman Caviezel

Las lingias grassas e finas dal mais settember 2023 La redacziun da la FMR renda gist onur – en la rubrica dal «Foto-Finish» sin la davosa pagina da La Quotidiana – a la tematica che sa tira sco in fil cotschen tras il mais da settember 2023: la crappa! Il Piz Vizan (per sutsilvan Pez Vizàn) è ina bella muntogna sin la Muntogna da Schons. Quai sa er il nov mainagestiun dal Parc natiral Beverin (PNB), Simon ­Egger, schebain ch’el è oriund dad Eriswil (AG) en il Napf. En in purtret da la FMR da quest mais ha el raquintà da ses emprims 100 dis d’engaschament tar il PNB: «Suainter egn stantus gi da lavur seas jou sen la loptga a vard co las neablas sadòlzan orasei digl Fundogn a tiran sur igl Crest anviers igl Pez Vizàn, egn’experienztga oriunda digl Napf ca mi â acumpagnieu tut la veta.» – I n’è bunamain betg da crair ch’ins vesa il Fundogn ed il Vizan er davent dad Eriswil! I dat cuminanzas religiusas che fan valair che mintga commember da lur secta u gruppa saja ina crap prezius, in cristal ubain in cural en ina chadaina da perlas. Mintgin e mintgina lavuria per l’ideal e per l’idea gronda. Insumma, da talas cuminanzas vegnan lura frasas sco p.ex. questa: «Nus vivain il principi da l’intelligenza collectiva. Ed jau sun ina part da quella. Jau hai svelt chattà mes plaz.» – I tuna schon in pau sco en in film che fa sgarschur. Però quests pleds ha ditg la cussegliera naziunala partenta Sandra Locher Benguerel (PS) en in’intervista da bilantscha da ses quatter onns a Berna e da sia lavur en la fracziun. Silmain lavura quella fracziun tenor il principi da l’intelligenza collectiva – e betg artifiziala! «Reciclar la crappa» – quai è stà circa il motto dals Dis europeics dal patrimoni da quest onn. Il motto exact da las differentas occurrenzas – ch’èn stadas l’entschatta da settember en divers lieus en il Grischun – è stà «reparar e reutilisar». Tar in’occurrenza a Roten/Rodels en Tumleastga gievi tranter auter per la dumonda co ch’ins pudess refar e renovar vegls edifizis enstagl da sbuvar quels e fabritgar da nov. Tranter ils singuls referats e surtut sur mezdi ha l’uniun da giuventetgna locala – la «JUMA Ausserdomleschg» – organisà l’ustaria cun café, turta e gentar. Ils maccaruns han els servì cun plats e pusada da plastic per bittar davent. Tant tar il motto «reparar e reutilisar». Sco in grip en tut las burascas tirolaisas pareva el dad esser a ses temp: Luis Durnwalder. Il politicher dispitaivel è stà durant 25 onns «Landeshauptmann» da Bulsaun (I), ina provinza vischina dal Grischun. Ina da sias spezialitads durant ses guvern era la suandanta: mintga vischin e mintga vischina pudeva vegnir tar el la damaun e discutar in problem che al deva gist fastidi. Luis Durnwalder empermetteva da s’occupar dal problem. Ussa para Martin Candinas d’avair copià quella metoda d’audienza. En in purtret en furma da diari ha el tradì a la FMR che al medem di saja vegnida en ses biro a Berna ina delegaziun grischuna «per eruir co schliar problems che lur vischnanca ha cun in uffizi federal». – Il pli aut Svizzer po gea procurar per il fil direct a Berna. E perquai ha era ina brev da lectur caracterisà ­Martin Candinas quests dis cun ils pleds: «Nies Martin ei in da quels cristals che glischa ...» In crap cun amez tras ina rusna – quai è in tunnel. Uschè simpel èsi. L’Engiadina e ses vischins lumbards e tirolais n’èn simplamain betg buns da decider nua exact ch’i valess la paina da far ina nova rusna per il traffic public. Tranter Mals e Scuol? Insanua tranter Zernez e la Val Müstair? U plitost tranter S-chanf e Livigno? Gia dapi in brav temp vegn discutà aifer las regenzas regiunalas da l’Italia, la Svizra e l’Austria tgenina varianta che fiss adattada e reali­sabla en il «Triangul retic». Quest mais ha il Comune di Livigno fatg valair ferventamain ch’i fiss da priorisar in tunnel tranter S-chanf e Livigno. Quai ch’è interessant: Igl exista gea schon ina gronda gallaria che maina bler’aua da l’En da S-chanf fin en il Lai da Livigno. Da gist anc spedir e turbinar in­tgins vaguns da tren tras quel tubo na fiss gea nagina chaussa. In pled vegl per crap è «sass» – dal latin «saxum». E da quel pled deriva il num «Sursaissa/Obersaxen». Quel lieu sa chatta damai «sur il crap» e da la vart sumbrivauna da la Surselva. Il sulegl splendura plitost da l’autra vart da la val, p.ex. a Breil. E tuttina ha in’idea fatg surstar quest mais: En in lavuratori final dal grond project cultural «Fausta piuniera» – en memoria a Fausta Capaul, l’emprima hoteliera da Breil – èn vegnidas discutadas propostas per sviluppar vinavant la vischnanca e la regiun. E tenor l’iniziant dal project, Otmar Seiler, è vegnida ventilada in’idea fitg giagliarda: construir ina punt pendenta tranter Breil e Sursaissa, damai sur l’entira val, dal sulegl en direcziun sumbriva. Quintessenza: Entant che l’Engiadina discutescha anc da tunnels, sa la Surselva or d’experientscha ch’igl è pli prudent da midar sin punts pendentas. Ils enguladitschs èn propi fitg misterius: en diversas baselgias ha ladramenta engulà las davosas emnas fluras che servivan per decorar ils cults divins. Orchideas ed ortensias èn simplamain svanidas or da las baselgias a Trun, Cumpadials, Rabius, Glion, Tersnaus e Sumvitg. La calustra da Trun, Gaby Cajacob, ha purtà sin il punct ses frust: «Quei mudregia mei fetg. Igl ei guess buc ina facultad, las fluras han buca custau il mund. Ei va pil principi.» – Tge èsi damai da cussegliar a las plaivs ed a las calustras? – Decorar ils altars cun crappa enstagl cun fluras! Cun crappuns! Quels n’engola nagin. Blera crappa en il Grischun survegn bainprest ina «glasura». I dat gea actualmain 18 differents projects gronds da fotovoltaica en las muntognas grischunas, cun entirs tapets d’indrizis solars. La vischnanca da Scuol ha ditg ils 24 da settember 2023 per il nair da l’ungla GEA a l’implant da ScuolSolar. Ed er auters projects èn instradads, da la Val Müstair enfin sisum il Tujetsch. Il pli grond project ha preschentà quest’emna la EWZ, cun Nandro-Solar. I sa tracta dad in implant sin ina sur­fatscha da var 100 plazzas da ballape. Ma tenor ils projectants n’è l’indriz «prest betg visibel» davent da la val. Atgnamain èsi donn per la bella «glasura» da 66,5 hectaras, sche nagin na vesa quella. Ad Andeer stat dapi quest mais in model 1:1 dad ina chaplutta. I sa tracta d’in model provisoric da l’idea per ina chaplutta d’autostrada ch’ils architects enconuschents svizzers Herzog & de Meuron pudessan construir per var 6,8 milliuns francs – quasi sco pausadi meditativ sper l’A13. Ma a la fundaziun inizianta n’èsi anc betg gartegià da rimnar ils raps necessaris per bajegiar. E perquai ha ella ussa montà in model 1:1 per render attent al fundraising per sia chaplutta. Atgnamain han els simplamain prendì in exempel dad Origen: Giovanni Netzer e sia squadra han gea era montà ils davos sis onns in provisorium 1:1 sin il Pass dal Gelgia – per forsa pudair bajegiar sco proxim pass ina tur endretg. Il mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Ruman­tschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat) Illustraziun dal Mais da pais dal settember 2023 - en connex cun ils abus sexuals aifer la baselgia catolica durant ils onns 1950 enfin 2023.