En il tren vers l’Engiadina serva il directur da la Viafier retica Renato Fasciati stortins e café. Era pli tard capitan chaussas remartgablas. Las fracziuns dal Cussegl grond chantan en plaina armonia, senza la minima dissonanza. I n’è naginas fatamorganas acusticas u visualas. Igl è il di da festa per la nov-elegida presidenta dal Cussegl grond. La sonda pelegrineschan deputads e deputadas en la Val Müstair. Da la partida èn giasts d’onur, emploiads chantunals ed perfin ina anteriura cussegliera naziunala. Gia en il tren regia buna luna. Trais autos da posta mainan la raspada sur il Pass dal Fuorn a Müstair: il lieu nativ da Silvia Hofmann. La festa per la nova presidenta dal Cussegl grond po cumenzar La musica Concordia marscha ordavant tras vischnanca. Silvia Hofmann suonda ensemen cun ses um ed il salter. Lura vegn la regenza, represchentants da las dretgiras, ils giasts d’onur, amis ed amias da presidenta. Il til arriva al Plaz Grond nua ch’i dat aperitiv per in e scadin ed in bainvegni da la presidenta communala Gabriella Binkert. Internas da la regenza Cun stgellas e plumpas sco da Chalandamarz accumpognan scolars e scolaras la pli auta Grischuna vinavant en la chasa da scola. Là vegn servì in stupent gentar. Ed i vegn tegnì pleds plain tuccas e stuccas. Quels èn, sco mintg’onn, il punct culminant da la festa da presidi. Jon Domenic Parolini dat l’entschatta. Sco president da la regenza tradescha el: «Nus da la regenza essan in bun team.» Ins apprezieschia era il noviz Martin Bühler che prestia bun support. «Adina sche nus survegnin in invit ad in event che nus considerain bain sco impurtant, ma na pudain u vulain ord in motiv u l’auter betg visitar, dain nus l’invit a Martin Bühler.» Lez prendia encunter l’invit cun in grazia fitg e procuria che la regenza saja tuttenina preschenta a surprendentamain bleras occurrenzas en l’entir chantun. La prontezza da Martin Bühler dad ir ad occurrenzas legria cunzunt Marcus Caduff, cuntinua Jon Domenic Parolini: «Pertge tut tge che sa chatta ordaifer il perimeter cultural tranter Chor viril Lumnezia e l’Open air Lumnezia n’è per Marcus Caduff strusch pli cultura.» Il cabarettist Flurin Caviezel che moderescha la festa manegia suenter il pled dal president da la regenza: «Sche la regenza dastga far uschè bunas pointas, pretend jau il dretg cuntrari. Lura dastg er jau ina giada regnar per in di.» Müstair e Cuira «Sco nus savain or da las medias sto la citad da Cuira spargnar», cumenza Christof Kuoni ses pled. «L’emprima unfrenda dals respargns è nossa presidenta dal Cussegl grond Silvia Hof mann», di il schef da fracziun da la PLD. «Pervi dals respargns na po la festa da presidi betg vegnir fatga a Cuira, mabain a Müstair.» El haja insumma persequità bain il cumbat electoral da l’executiva da Cuira. I saja cunzunt crudà si ils filmins da saut e cun «cüplis» sin tiktok che sajan vegnids derasads direct or dal biro dal cussegl da Cuira da Patrik Degiacomi – bunamain à la AfD en Germania. L’Allianza dal center duai simplamain prender Degiacomi sco exempel per il proxim cumbat electoral a Cuira. «Seppo, jau sun trumpada» La scheffa da fracziun dals verd-liberals, Nora Saratz Cazin, prenda sin la corna Franz Sepp Caluori. «Jau sun in zichel trumpada, uss es ti stà durant tes onn sco president dal Cussegl grond trais giadas pli savens ad occurrenzas che Tarzisius Caviezel. E ti n’has survegnì gnanc ina solia lingia grassa en las gasettas e gnanc in sulet pitschen scandalin – malgrà che ti has dà tutta fadia da chattar attenziun. Gnanc tia affecziun excessiva per simbols da status n’ha la pressa tematisà.» Cun gliez ha Nora Saratz Cazin manegià il tschaffenun da Franz Sepp Caluori ch’el ha dastgà duvrà las limusinas da la regenza durant ses onn presidial. Bels accords da differentas fracziuns Walter Grass ha enumerà las disas e marottas dals commembers da la regenza. Dus ha el però schanegià: «Da Martin Bühler e Marcus Caduff na di jau uss nagut. Els ha gia da suffrir avunda da la maioritad sanestra en il Cussegl guvernativ.» La pianista da Scuol Cinzia ha chantà e sunà per la raspada. Era il chor dal Cussegl grond ha laschà ora cups. Cun il canon «Viiiiva, vivaa Sil-vi-aaa» han els gratulà a la nova presidenta dal Cussegl grond – ed han mussà che pliras fracziuns sin in palc na ston betg exnum chaschunar dissonanzas, mabain pon tuttavia s’accordar bain. Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt

Il tip David Truttmann/FMR «Di a mai co che ti has num – ed jau emprov d’engiavinar danunder che ti es!» – Quest pitschen quiz è bain anc divertent, ma na funcziuna betg pli uschè bain sco pli baud, avant las grondas fusiuns communalas en il Grischun. Ed insumma datti entant gea Camichels, Caduffs e Demarmels dapertut. Ma empruvain tuttina da far in test! Jenal e Zegg? – Bain cler, ti es da Samignun! – Giovanoli e Giacometti? – Bubi, ti es da la Bregaglia! – Venzin e Pally? – Logo, quai è Medel! – I dess senza dubi anc auters bels exempels. Ma constatti propi era «statisticamain» cun quels nums da famiglia? Datti propi blers Jenals enta Samignun e blers Venzins enta Medel? La cumprova furnescha onn per onn l’Uffizi federal da statistica. Avant paucs dis, ils 23 d’avust 2024, ha quel uffizi numnadamain publitgà las cifras e glistas las pli actualas (stan 2023) dals nums e prenums en Svizra. Quellas glistas cuntegnan blerischmas truvaglias da nums e prenums, ordinads tenor linguas, um e dunna, annada ed ­auter pli. Savevas vus p.ex. tge prenum feminin ch’è il pli frequent en il mund rumantsch? – Maria! En la squadra redacziunala da la FMR lavuran quatter Martins e Martinas. E baincomal, quella frequenza vegn confermada statisticamain: en Svizra rumantscha rangheschan ils «Martins» e las «Martinas» sin il segund rang tar ils umens e sin il novavel plaz tar las dunnas. E co statti cun ils nums da famiglia? – Da mia stirpa, dals «Truttmanns», datti exact 540 exemplars. E da vossa famiglia? Tgi che vul svutrar en las glistas da nums, po far quai sin la pagina correspundenta da l’Uffizi federal da statistica. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Ils nums da famiglia en la vischnanca da Medel (Lucmagn) - tenor la statistica da l'Uffizi federal da statistica da l'onn 2023.

Suenter set onns tar RTR era Selina Chistell madira per ina midada en sia vita. Ella haja bain ponderà quest pass e fatg diversas retschertgas fin ch’ella è sa decidida, era perquai ch'ella ha ina gronda passiun per las muntognas, dad ir per ina stagiun sin la chamona dal Dom en il Vallais. La FMR ha fatg ina visita ad ina da las actualmain pli «autas» Rumantschas sin 2940 meters sur mar. Tgi che vul visitar la chamona dal Dom, lunsch sur Zermatt, nua che la schurnalista rumantscha Selina Chistell da Falera lavura actualmain, sto avair ina buna cundiziun, buna gnerva da raiver si per la grippa ed esser senza sturnizi. Ma tut ils strapatschs rendan, sch’ins vegn beneventà, suenter radund quatter uras e mez ed in’ascensiun da 1500 meters davent dal punct da partenza Randa, sin 2940 meters sur mar, dad ina simpatica giuvna rumantscha cun in bun plat rösti. Paucs giasts dal di Sin la chamona dal Dom na vegnan betg blers giasts dal di. «Quai è ina chamona per far turas autas. Ils blers vegnan per ascender il proxim di il Dom, ma nus avain er in pèr paucs giasts che vegnan per ir sin in dals pizs da la gruppa Mischabel, sco per exempel la Lenzspitze u il Täschhorn.» Il piz dal Dom tutga cun ses 4546 meters sur mar era tar la gruppa da Mischabel ed è la pli auta muntogna che stat cumplettamain sin territori svizzer. Uschia ha la giuvna da 31 onns sur mezdi detg avunda temp da seser giu cun la schurnalista da l’FMR e raquintar pertge ch’ella è splatschada sin la chamona dal Dom, tge ch’ella fat l’entir di si qua e co ch’i duess cuntinuar suenter la stagiun aut alpina. Propi la greva part dal di da lavur entschaiva per Selina Chistell e ses team pir la saira, cura che la stiva è plaina ed igl è da servir a tuts la tschaina. «Nus avain plaz per 76 giasts e lavurain la saira fin a las diesch.» Las muntognas en ils gens «Nus gievan bler a viandar cun la famiglia. Nus avain ina tegia. Ed in collega da mes bab ha manà durant divers onns la chamona Punteglias si sur Trun, nua che nus eran savens – forsa che l’idea da vulair lavurar en ina chamona muntagnarda vegn anc da quel temp», declera la Sursilvana cun in rir ed agiunscha che la fin finala giaja quai bain pli tgunsch da ristgar ina tala aventura cun 30 onns enstagl da spetgar tochen suenter la pensiun. «Cun vegnir 30 èn tschertas dumondas sa furmadas en mai: tge vuless jau insumma? E tge vuless jau anc cuntanscher?» Selina Chistell ha decis da far ses fagot e partir, almain per ina stagiun sin la chamona dal Dom. «Jau hai era gia lavurà en ina chamona cun blers giasts dal di. Per quai savev’jau ch’i vul insatge pli aut e pli grev da cuntanscher, per avair temp da discurrer culs giasts. Mia sora stat a Brig e suenter ch’ella è stada pronta da dar suttetg a mai durant mes dis libers, hai jau tschertgà sapientivamain ina plazza en ina da las chamonas autas en il Vallais.» Il di da lavur cumenza las 02:30 la damaun «Pli u main savev’jau tge lavurs che ma spetgassan. Igl è mintga di da nettegiar, far las chombras, far service e gidar en cuschina. E forsa in zic spezial, ma nus avain da dar bler scleriment sur da las cundiziuns sin la muntogna al telefon», quinta l’anteriura schurnalista si, tge lavurs ch’ella ha da far. Ma propi quella lavur che saja per ella il medem mument il pli grev ed era il pli bel saja da far l’ensolver: «Quel mument cura ch’ins sto levar n’è betg bel», admetta Selina Chistell. «Ma suenter, cura che jau vegn giu da chombra en cuschina e tut è anc quiet e jau cumenz a tagliar si il paun e preparar l’ensolver, quai è in spezial mument dal di.» Ils giasts sajan per part magari gnervus la damaun, descriva la gidantra da la chamona l’atmosfera: «I dat da quels che na chattan betg lur num sin maisa, auters han gist anc pers lur glisch da frunt ed auters han anc ina pezza tochen ch’i han pachetà endretg lur bulscha.» Ma quel mument cura che tut ils giasts èn or da la chamona, giauda Selina Chistell en a quella, ch’era ella va giuadora ed observa tant las glischs si vers il Dom, ma era quellas sin las muntognas vis-a-vis, sco il Matterhorn ed il Weisshorn. «Quai èn propi bels muments, avant che jau turn anc ina giada en letg.» Pissers e salvaments La vart davos la medaglia da la lavur sin chamona èn natiralmain las disgrazias, conceda Selina Chistell. «L’entschatta da la stagiun ha nossa scheffa cleramain ditg che tragedias, salvaments e perfin mortoris vegnan a capitar.» Per cletg hai dà, da pliras tschient persunas che èn idas sin il Dom questa stagiun, be dus salvaments cun bunas fins tochen uss, di ella. «Ina dunna era spussada ed ha stuì vegnir salvada cun il helicopter ed in um aveva avert ina chomma per quai ch’in crap grond era crudà giu.» (Remartga da la redacziun: suenter la visita ed il discurs sin la chamona, hai dà ils 26 d’avust in accident mortal sin il Dom.) «Ina giada hai jau fatg gronds quitads. In um era sulet en viadi e n’è betg turnà enavos la saira», raquinta Selina Chistell. Per ch’els hajan pli u main la survista, pon ils giasts pajar la chamona pir suenter ch’els èn stads sin il piz. «Per il solit maglian els anc insatge u stattan perfin anc ina notg, avant che far la descensiun», declera la gidantra. Che ils blers sajan cuntents dad esser enavos ed avair fatg quella bella experientscha sin il Dom e magari stracs suenter la gita sin il Piz. «La fin n’era quel um gnanc ì sulet sin il Dom, perquai che sia glisch era rutta è el simplamain turnà giu en la val sin il campadi da Randa. Ma là hai jau schon fatg gronds quitads e pensà cura turna quel pomai.» Dentant sajan ils blers giasts fitg flots, averts e disads dad ir en ina chamona, uschia Selina Chistell: «La via ensi è definitivamain memia greva per turists da flip-flops ed influenzaders. Quels che arrivan san tge ch’als spetga en chamona però era sin la tura.» E per quai giauda ella da pudair avair peda da discurrer culs alpinists che stattan sin la chamona dal Dom sur notg. Il pli bler discurra Selina Chistell, dasper il tudestg, englais e mintgatant talian, ed era per franzos haja ella gia fatg giu quint. «Mintgatant arriva perfin in guid rumantsch», di la gidantra da la chamona e glischa sur tut la fatscha. «Quai è adina flot da pudair discurrer rumantsch, tuttina sch’i èn Sursilvans, Engiadinais u da la Val Müstair.» Las ragischs in Grischun Apropos rumantsch ed il dachasa: Co vai vinavant suenter la stagiun aut alpina per Selina Chistell? «Jau hai sapientivamain laschà avert mes futur. L’unic ch’è cler è che jau surpigl l’emprim d’october puspè mia abitaziun a Cuira.» Durant ch’ella saja sin chamona saja ella in zic en ina scufla e betg sin il current tge che pertutga las novitads ma era betg tge che pertutga offertas da lavur. Ma per il mument giauda Selina Chistell anc il mintgadi da chamona cun il flot team enturn ella ed è cuntenta ch'ella ha ristgà da vegnir or da sia zona da confort ed empruvar l’aventura. «Cura che jau hai ponderà questa opziun pareva quai tut bler pli grev, uss sun jau cuntenta che jau hai pudì far questa experientscha.» La chamona dal Dom En la chamona dal Dom datti 76 plazs da durmir. La chamona, che tutga a la secziun Uto dal CAS, è vegnida renovada ed engrondida l’onn 2012. Cun ina autezza da 2940 meters sur mar tutga ella tar las autas chamonas ospitadas. Ospitada è la chamona dal Dom tranter la fin da zercladur fin mez settember. Per stagiun quinta la chamona cun tranter 2000-2300 pernottaziuns. Tuttina sche ella ha temp da baiver in café u simplamain far ina curta pausa, Selina Chistell giauda anc adina il panorama impressiunant cul Matterhorn davosvart oplus_32Piculezzas sco far in café u ina zuppa po era Selina Chistell preparar, e quai cun ina grondiusa vista via vers il Weisshorn. Entant che Selina Chistell era responsabla pel service e per l’accogliment dals osps quel suentermezdi ha il Nepalais Dendi Sherpa, che lavura uschiglio durant la primavaira en il Basecamp 2 direcziun Mount Everest, fatg la cuschina. Durant il suentermezdi fa ina mesadad dal team pausa entant che l’autra lavura. En tut è n’els en tschintg sin la chamona, dus cuschinunz e trais che gidan en il service. Selina Chistell tutga tar il team service. Il rösti che vegn servì sin la chamona dal Dom n’è betg mo fitg bain merità mabain era grondius. La vista davent da la chamona dal Dom è grondiusa. Dal Matterhorn giu da la val dal Matter e via tar la gruppa dal Weisshorn. Per sin ils ultims meters sa mussa la chamona dal Dom tranter la grippa. Medemamain zuppentà è era il piz dal Dom, davos en a sanestra. Suenter ina chaminada taissischma ensi da bundant dus uras, lura cura ch’ins vess en sasez gia fadià ina bavronda frestga sin terrassa, entschaiva pir la part pretensiusa (T4) che maina si tar la chamona dal Dom. «La via ensi e definitivamain memia greva per turists da flip-flops ed influenzaders.» Selina Chistell Legendas: Legenda 1. Tuttina sche ella ha temp da baiver in café u simplamain far ina curta pausa, Selina Chistell giauda anc adina il panorama impressiunant cul Matterhorn davosvart. Legenda 2. Suenter ina chaminada taissischma ensi da bundant dus uras, lura cura ch’ins vess en sasez gia fadià ina bavronda frestga sin terrassa, entschaiva pir la part pretensiusa (T4) che maina si tar la chamona dal Dom. Legenda 3. Durant il suentermezdi fa ina mesadad dal team pausa entant che l’autra lavura. En tut è n’els en tschintg sin la chamona, dus cuschinunz e trais che gidan en il service. Selina Chistell tutga tar il team service. Legenda 4. Il rösti che vegn servì sin la chamona dal Dom n’è betg mo fitg bain merità mabain era grondius. Legenda 5. Per sin ils ultims meters sa mussa la chamona dal Dom tranter la grippa. Medemamain zuppentà è era il piz dal Dom, davos en a sanestra. Legenda 6. Piculezzas sco far in café u ina zuppa po era Selina Chistell preparar, e quai cun ina grondiusa vista via vers il Weisshorn. Legenda 7. La vista davent da la chamona dal Dom è grondiusa. Dal Matterhorn giu da la val dal Matter e via tar la gruppa dal Weisshorn. Legenda 8. Entant che Selina Chistell era responsabla pel service e per l’accogliment dals osps quel suentermezdi ha il Nepalais Dendi Sherpa, che lavura uschiglio durant la primavaira en il Basecamp 2 direcziun Mount Everest, fatg la cuschina.

Cur che jau vom a far cumpras vi Tusaun, prend jau gugent cun mai in satgados – enstagl dad ina u duas tastgas. Betg perquai ch’i vesa ora pli alternativ u muntagnard – na, il vair motiv è la libertad. La libertad da duvrar omadus mauns. Als duvrar per salidar insatgi, prender ora da la chautscha in fazielet da nas, tschertgar spontanamain in pèr muras u vinatscha en ina chaglia sper via, ubain per far simplamain nagut. Tge bel sentiment, da laschar smanar la bratscha libramain vi e nà cun ir a pe – ils mauns adina averts e schluccads! Tschel di sun jau ida dal Säntis giu la Schwäg­alp – suenter ina ascensiun particularmain bella (senza fullas da turists/as da l’entir mund) – e quai en la gronda cabina da la pendiculara. Sper mai era in giuven bab, sin il bratsch sanester aveva el ses uffant pitschen, en il maun dretg il handy, filmond in video dal viadi engiu. Ses auter buob, in pau pli vegl, vegn nà e dumonda ses bab: «Pudessas Ti ma dauzar si? Jau vuless era guardar or da fanestra.» Il bab è stà in pau irrità, ed en sia gnervusitad di el a ses figl, ma insaco era vers ils viandants dasperas: «Jau hai be dus mauns. Tge duai jau ussa laschar dar, l’uffant u l’i-phone?» Jau hai dà resposta subit ed or d’in instinct agressiv-emoziunal: «Forsa meglier il telefon! Uschia savais Vus guardar or da la cabina, ensemen cun Voss dus uffants!» Cler che na­gin/a n’avess dà sisur insatge, e l’atmosfera è stada in pau chargiada. Però il bab, cun be dus mauns, ha mess en satg il telefonin ed ha auzà ses auter figl, admirond la vista fenomenala ensemen cun ses uffants. Bunamain mintga gia l’entschatta dal mais constatesch jau, guardond l’extract da mes conto bancar, ch’i n’è quasi si pli nagut. Tut mes quints da tschel mais èn pajads, en 8–10 dis vegn ad entrar mia «ahafau» ed en 20 dis mia pensiun pitschnina. Quant ritga ma sent jau! Nagins daivets e naginas reservas. Nagin na po engular insatge. Mias cartas da credit èn fitg limitadas per retrair raps, ed uschia n’è er in enguladitsch nagin problem existenzial. Dal reminent: Il pli custaivel ch’ins pudess engular or da nossa chasada fiss mes clavazin Steinway. Ma quel è uschè grev e grond, in vair obstachel – pia in impediment per mintga lader! Per cletg na possed jau ni chasa ni funs ni facultad. In bel di sai jau partir da quest mund cun mauns vids – e cun cor plain. Mes pitschen cussegliet: Hajas quità da tegnair liber Voss mauns! Co vuls Ti retschaiver insatge, sche Tes mauns èn plains? Il «Hans im Glück» ans mussa la ventira dad esser liber: El aveva vendì tut, pers tut, e la fin finala è el turnà cun mauns vids tar sia mamma ed ha ditg: Jau n’hai nagut pli, ma jau sun liber, jau sun ventiraivel! Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca.

Il rockadur sursilvan Elmar Deflorin ha chantà cun ses Hades ils onns otganta cun patos la chanzun dals daners che regian il mund. Il refrain «daners, daners, daners» va en charn e sang – u en las chommas tar quels che sautan gugent. Era il mund rumantsch dovra daners per far marschar sias instituziuns. La FMR ha eruì danunder ch’ils daners vegnan e tgi ch’als dovra. Ellas n’existissan betg, sch’i na fluissan betg daners en lur cassas: las instituziuns rumantschas. I na dess nagin radio, naginas gasettas, nagin pledari e nagins cafés rumantschs – u forsa be a moda limitada. La FMR ha perquai vulì savair: Danunder vegnan ils daners per las grondas instituziuns ed interpresas rumantschas cun in budget da passa in milliun francs? E per tge vegnan ils daners insumma impundids? Dus aspects fan smirvegliar La retschertga ha purtà a la glisch dus aspects che fan smirvegliar: In dals gronds donaturs metta – per dir salop – ils daners ch’el conceda gist en ses agen satg. Interessant è era che la Lia Rumantscha (LR) fa or d’atgna forza ed agens servetschs in considerabel retgav. Gliez na reussescha betg ad autras instituziuns. Las infurmaziuns concernent lur finanzas derivan da las instituziuns sezzas, da la Confederaziun e dal chantun. I sa tracta da las cifras dal 2023 ch’èn represchentativas era per auters onns. Tar il maun public na sa laschan ils daners per la promoziun dal talian e dal rumantsch betg specifitgar. En lezzas summas èn pia inclusas ils daners tant per il talian sco era per il rumantsch. Donaturs – ils trais gronds Ma tgi dat insumma ils daners a las instituziuns ed interpresas rumantschas? Passa 30 milliuns francs l’onn contribueschan ils trais gronds donaturs: Per lunsch ora il grond quantum vegn da la Societad Svizra da Radio e Televisiun (SRG), numnadamain 24,6 milliuns francs l’onn. Per la SRG sa tracti però d’ina cagna. L’import ch’ella paja ad RTR correspunda numnadamain be ad 1,5 % da ses entir budget. La segund gronda donatura è la Confederaziun. Ella dat radund 5,8 milliuns francs. Ina pitschna part – 0,4 milliuns – paja ella direct per projects en la diaspora. La gronda summa, numnadamain 5,4 milliuns francs, trametta ella al Chantun cun l’incumbensa da promover il talian ed il rumantsch. Ina cunvegna da prestaziun tranter l’Uffizi federal da cultura ed il chantun definescha co ch’ils daners èn dad impunder. Bunamain tant sco la Confederaziun metta era il chantun Grischun anc a disposiziun per sias duas linguas minoritaras, numnadamain 5,7 milliuns francs. Ina ulteriura donatura – pli pitschna – è l’Academia svizra da scienzas umanas e socialas (ASSU) che paja radund 1,2 milliuns. Indirect derivan quests daners era da la Confederaziun. En tut vegnan ensemen uschia 37,3 milliuns francs ad onn. Tgi survegn damai quests daners? Finanzialmain pli potent Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) è finanzialmain per lunsch ora la pli potenta interpresa rumantscha. Da la SRG survegn l’interpresa ils 24,6 milliuns francs menziunads sura. RTR fa radio, emissiuns da televisiun e porscha cuntegns audiovisuals e texts sin sia pagina d’internet. Radund 170 persunas lavuran per l’interpresa. Quant aut ch’ils custs da persunal èn, na vul l’interpresa betg tradir. Per il 2023 specifitgescha l’interpresa però il suandant: 6,3 milliuns francs ha RTR duvrà per far radio – infurmaziun e program accumpagnant – 2,3 milliuns per il Telesguard ed 1,4 milliuns per ils Cuntrasts. Las emissiuns d’uffants, il Pled sin via u la runda da discussiun Controvers han custà ensemen circa 0,5 milliuns. En las cifras èn inclusas las pajas da las redacturas e dals redacturs. Tge che RTR ha da prestar, resorta da la concessiun che la SRG ha survegnì da la Confederaziun. Chantun dovra gist sez passa 5 milliuns Suenter RTR na vegn ditg nagin pli che po spender tants daners per il rumantsch. Insacura suonda lura sin plaz dus il chantun Grischun. Lez dovra gist sez ina bella summa – numnadamain radund 5 milliuns – dals daners ch’il maun public metta a disposiziun. Cun quests daners finanziescha il Chantun il servetsch da translaziun, meds d’instrucziun, la maturitad bilingua a la Scola chantunala, l’instrucziun rumantscha e taliana a la Scola auta da pedagogia dal Grischun ubain projects dal post che promova la plurilinguitad en l’administraziun. Pia: Dals 5,7 milliuns francs (guarda sura) ch’il chantun contribuescha per promover il talian ed il rumantsch, na resta a la fin dals quints – sch’ins subtrahescha ils daners ch’el dovra gist sez – gnanc pli tant. Lia Rumantscha gudogna era sezza daners La Lia Rumantscha survegn radund 2,8 milliuns francs dal maun public. Sia svieuta è però pli auta, pertge ch’ella gudogna anc passa 1 milliun, per exempel cun translaziuns u vender cudeschs. In retgav en questa dimensiun entras atgna prestaziun na po nagin’autra instituziun rumantscha demussar. Co che la LR ha da promover la lingua è definì en ina cunvegna da prestaziun cun il Chantun. Concretamain organisescha ella cafés rumantschs, va a fieras, intimescha vischnancas e firmas da duvrar la quarta lingua, fa lobbing politic u prenda posiziun tar sbozs da leschas. Las linguistas ed ils translaturs tar la LR lectoreschan, tgiran il Pledari grond, promovan la digitalisaziun da l’infrastructura linguistica, dattan curs u edeschan cudeschs. L’enumeraziun n’è betg cumpletta, il rapport annual 2023 cuntegna anc bler dapli detagls davart las activitads. Passa 20 persunas lavuran tar la LR – bleras en pensum parzial. Dal reminent: la Lia dat era vinavant daners, per exempel a la Chasa Editura Rumantscha ubain a sias uniuns affiliadas. L’onn passà ha ella sustegnì plirs tozzels cudeschs, events, concerts u portatuns. Las contribuziuns da la LR a terzs importan var 0,4 milliuns francs. Dus pitschens – la FMR ed il DRG Las autras instituziuns rumantschas ston sa cuntentar cun damain. La Fundaziun Medias rumantschas (FMR) survegn radund 1,8 milliuns francs dal maun public. Ses pensum tenor cunvegna da prestaziun è da manar ina redacziun independenta che producescha cuntegns per las medias en tut ils idioms ed en rumantsch grischun. Las contribuziuns schurnalisticas da la FMR cumparan en La Quotidiana, la Pagina da Surmeir u la Posta Ladina. Era RTR po duvrar ils texts e las fotografias. Da preschent lavuran 18 persunas en la redacziun – las bleras en in pensum parzial. L’Institut dal DRG obtegna 1,2 milliuns francs da l’Academia svizra da scienzas umanas e socialas (ASSU) – pia indirectamain da la Confederaziun. Il chantun contribuescha 0,1 milliuns. L’institut ha l’incumbensa da rediger e publitgar il Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG), il vocabulari naziunal dal rumantsch. Enturn diesch persunas èn engaschadas da l’institut – pliras en pensum parzial. La Confederaziun sustegna cun 0,4 milliuns francs anc directamain projects en la diaspora. La finamira è tranter auter da promover e rinforzar la lingua dals uffants e giuvenils rumantschs che creschan si ordaifer il territori linguistic. Sco menziunà sura: Il maun public – Confederaziun e chantun – dattan ils daners da promoziun tant per il rumantsch sco era per il talian. Per esser cumplet èsi perquai anc da menziunar ils 1,2 milliuns francs che van a la Pro Grigioni Italiano (PGI) ed a l’agentura da novitads Keystone-SDA per promover il talian e la rapportaziun en lingua taliana en il Grischun. Las summas inditgadas èn adina arrundadas. Plinavant mancan entradas sco donaziuns da privats, contribuziuns da commembers u retgavs da venditas da publicaziuns. Ma i sa tracta da pitschens imports che midan pauc vi da las summas e relaziuns generalas.

Las grondas instituziuns ed interpresas rumantschas survegnan e dovran onn per onn passa 30 milliuns francs. Ils daners derivan dad in e scadin che paja taglia e da tuttas e tuts che pajan la taxa da radio e televisiun. L’emprim mument paran passa 30 milliuns bler. L’impressiun cugliuna però malamain. La summa n’è numnadamain betg destinada exnum e directamain per la promoziun dal rumantsch. Anzi, per lunsch ora la gronda part dals daners vegn impundida per ina infrastructura da basa – nagins extras. Per exempel: En Svizra tudestga, franzosa e taliana sa chapeschi da sasez ch’ins po tadlar radio e guardar televisiun 24 uras al di. Ils passa 24 milliuns per RTR muntan simplamain ch’era ils Rumantschs e las Rumantschas han ina purschida audiovisuala adequata. In auter exempel: Il chantun producescha meds d’instrucziun en tuttas linguas chantunalas. El procura ch’ils magisters futurs vegnan scolads per talian e rumantsch. El translatescha documents uffizials u leschas. Era qua na sa tracti insumma betg d’ina promoziun – era sch’il chantun chapescha ils 5 milliuns ch’el dovra per translatar ed elavurar meds d'instrucziun sco promoziun da lingua. Tar ils meds da lingua tudestga n'è quai gea betg il cas. Ch’ils uffants rumantschs han cudeschs da scola en lur lingua, stuess bain sa chapir da sasez. Sch’ins resguarda gliez, vanza dals passa 30 milliuns a la fin gnanc tant pli per ina vaira protecziun e promoziun dal quart linguatg naziunal. Il rockadur Elmar Deflorin chantava en ils onns otganta cun sia band Hades dad excess e pussanza dad tut quels che han «daners, daners, daners» en abundanza. Questa chanzun, menziunada en il titel da l'artitgel dasperas descriva ina situaziun da la quala la promoziun dal rumantsch è lunsch davent.

Pseudo-chalets en «stil engia-dinais», monster-bajetgs da hotels fabritgads cun material da l’exteriur u la bain enconuschenta epidemia da chasas d’ina famiglia. Tut quai è era vegnì bajegià en il Grischun en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner. Che quella perioda po dentant tuttavia era esser captivanta ed architectonicamain da valur, quai illustrescha il cudesch «52 megliers edifizis – cultura da construcziun Grischun 1950-2000». L’onn 2020 aveva la Protecziun da la patria preschentà mintg’emna in edifizi marcant or da questa perioda (la FMR aveva era preschentà quels bajetgs mintgamai en la rubrica dal Foto-Finish da La Quotidiana). A la fin da l’onn è lura vegnì edì il cudesch. In exempel dad in bajetg or dal cudesch è la chaplutta da Sogn Benedetg sur Sumvitg (foto), bajegiada l’onn 1988 da l’architect Peter Zumthor. Quella è bain minimalistica e moderna, ma a medem temp bajegiada cun elements tradiziunals sco las schlondas, che sa refereschan a la cultura da bajegiar en Surselva. In’auter exempel ch’è da chattar en il cudesch è l’abitadi Lacuna en il «Rheinquartier» da Cuira. Questas chasas autas, planisadas dal biro d’architectura ­Thomas e Thomas Domenig valan sco project innovativ dad abitar dals onns 1970 e porschan plazza a radund 4700 persunas. Il bel cudesch cun ritgas illustraziuns è da cumprar en las bleras librarias grischunas. E per tgi ch’i cutizza immediat da vesair bajetgs da la moderna grischuna, quel po era ir a guardar sin la pagina-web www.52bestebauten.ch. Bun divertiment! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Be gist dus mais hai durà fin che l’emprim’ediziun da 1000 exemplars dal Hobbit sursilvan è stada exausta. Era sche quai n’è betg l’emprima e betg l’unica giada ch’in cudesch rumantsch sa venda uschè bain, è quai tuttina ina stupenta novitad, di l’editur. «Quai è grondius», declera Gion Fry, il fundatur da la chasa editura Ediziun Apart. Quella chasa editura che ha organisà ils dretgs per laschar translatar en sursilvan il classicher dal gener da fantasy da J .R. R Tolkien, il Hobbit, e stampà ina emprim’ediziun da 1000 exemplars. Translatà il classicher da fantasy dad englais en sursilvan il giuven linguist Not Soliva. «Nus avain anc tegnì enavos 15 exemplars per ils dis da litteratura, ma uschiglio è tut davent.» E che quai saja ì uschè svelt, entaifer gnanc dus mais, saja per els ina sensaziun, uschia Fry. Ch’els hajan dentant era gia vendì tants u perfin dapli exemplars, però durant in temp pli lung, ed alura n’eran quai betg cudeschs be per sursilvan, ma per exempel in guid da viandar en la Surselva per tudestg, declera Fry. «Nus na savevan betg, sche las lecturas sursilvanas ed ils lecturs sursilvans han propi gust da quest gener da fantasy», conceda Fry. Cler ch’els hajan gì in pèr empustaziuns d’oravant e cun lur experientscha hajan els decidì da stampar 1000 tocs, di Gion Fry davart las ponderaziuns pertutgond la grondezza da l’ediziun. Conferma per la chasa editura Era per l’anteriura manadra da la Chasa Editura Rumantscha (CER), Anita Capaul è la novitad dad ina tala vendita in mument rar e fitg legraivel. «Sch’ina chasa editura venda or entaifer uschè in curt temp tants exemplars, vul quai dir ch’els han tutgà la noda.» Che quai saja ina bella conferma per la chasa editura Apart. «Quai vul dir che las lecturas ed ils lecturs han legì si cun plaschair quest’istorgia.» I na saja betg l'emprima giada tar in cudesch rumantsch, ma i fetschia natiralmain adina plaschair. Per exempel sajan las poesias da Leta Semadeni, la paraula Tredeschin ed il cudesch da chanzuns IL GRISCH era stads vendids en questa dimensiun. E fitg probabel era titels da la chasa editura octopus u in u l'auter numer en la retscha dal Tschespet. «Il bel è ch'ils cudeschs rumantschas arrivan tar il public e vegnan legids.» Lecturs rumantschs èn buns clients Tge che fa dentant impressiun è da congualar las cifras rumantschas cun quellas da la Svizra tudestga, renda Anita Capaul attent. «En la Svizra tudestga tutga in cudesch cun 5000 exemplars vendids tar ils uschenumnads bestsellers. Sche nus congualain quants lecturs potenzials ch’i dess en la Svizra tudestga e quants rumantschs u en quest cas sursilvans ch’i dat, alura en 1000 exemplars vendids propi ina demonstraziun da lecturas e lecturs fitg bainvulents.» Che la glieud rumantscha saja ina clientella affina per il martgà da cudeschs rumantschs, di Anita Capaul da si’experientscha suenter passa 14 onns sco manadra da la CER. Sche la chasa editura Apart reedescha il Hobbit n’è actualmain anc betg cler, di Gion Fry. «Nus ponderain anc nossas opziuns. Cunquai ch’ina segunda ediziun munta era gronds custs, sco per exempel per ils dretgs che nus stuain pajar a la chasa editura da Londra Harper Collins, stuain nus esser segirs che quai renda per nus.» Ch’els ramassian uss empustaziuns e sch’i dess anc ina giada radund 500 interessents per il Hobbit, alura pudess Gion Fry s’imaginar da laschar stampar anc ina giada 1000 exemplars. Foto mad Il Hobbit da J. R. R. Tolkien tutga en pliras linguas tar ils absoluts bestsellers dal gener da fantasy.

Durant la radunanza generala da l’Uniun per Litteratura Rumantscha mez settember datti bler da discutar. La suprastanza da l’uniun perda duas commembras e l’entir comité d’organisaziun dals Dis da Litteratura ha demissiunà. Tge èn las consequenzas per l’uniun e per l’occurrenza litterara? Dacurt han las commembras ed ils commembers da l’Uniun per Litteratura Rumantscha (ULR) survegnì l’invit a la radunanza generala 2024 da l’uniun (guarda box) agiuntà cun ina u l’autra novitad. En l’invit stat scrit: «Midadas essenzialas confruntan nus quest onn». D’ina vart vegn annunzià in post operativ per la litteratura rumantscha. Da l’autra vart communitgescha l’ULR che duas suprastantas chalian e che la successiun saja ina sfida. Anc pli surprendent è il fatg che l’entir comité d’organisaziun dals Dis da Litteratura (DDL) sa retira quest onn. La FMR ha vulì savair da Manuela Balett, la presidenta da l’ULR, tge che questas midadas signifitgian per l’ULR e surtut era per ils DDL. «Igl è gist in grev mument per l’ULR e nossas commembras e noss commembers dessan savair quai», intuna Maunela Balett e declera ch’i saja en pli il mument per scuvrir tge che l’uniun dovria insumma e per guardar co ir vinavant. «Perquai vulessan nus che bleras commembras e blers commembers vegnian a discurrer cun nus.» Da discurrer durant la radunanza generala datti pelvaira ina pluna. En tschertga d’ina nova furma per ils DDL Per l’ina èsi da discutar co ch’i va vinavant cun ils Dis da Litteratura. L’entir comité d’organisaziun dals DDL che sa consista da Sabrina Bundi, Sara F. Hermann, Laura Pfister e Toni Vinzens ha demissiunà e vegn a sa retrair suenter l’ediziun da quest onn il november. «Nus vulain rimnar ideas a nossa radunanza per il futur dals DDL», di la presidenta e declera che l’occurrenza litterara a Domat saja ils davos onns vegnida adina pli gronda cun adina dapli lavur. Perquai agiunta ella che ussa saja il dretg mument per studegiar tge ch’ins pudess midar. Ils DDL en lur furma enconuschenta dals davos onns vegnia quest november probablamain a dar per la davosa giada. Ch’il comité d’organisaziun dals DDL sa retira haja en pli ina consequenza per la suprastanza da l’Uniun per Litteratura Rumantscha. Quella daventa sco organisaziun tetgala dals DDL suletta responsabla per ils DDL. Ed ella n’ha betg la capacitad d’organisar l’occurrenza, ella sezza stat numnadamain era davant midaments persunals. ULR cun suprastanza reducida e post operativ Betg mo il comité dals DDL na perda ils commembers, mabain era la suprastanza da l’ULR. Per fortuna però betg l’entira suprastanza. Las duas suprastantas Carin Caduff e Jessica Zuan han demissiunà. Quai che signifitga ch’i restan anc trais suprastantas. Sper la presidenta èn quai Flavia Hobi ed Annatina Nay. «Nus avain tuttas anc famiglia e/u nossa lavur sper nossa incarica sco suprastantas», declera Manuela Balett. La consequenza: La capacitad saja limitada ed i saja ina sfida da chattar persunas che veglian s’engaschar en l’ULR. In problem enconuschent era tar autras uniuns. Fin ussa na saja, sco che la presidenta di, betg reussì a l’ULR da chattar ina successiun per las duas suprastantas. In’ulteriura infurmaziun che vegn preschentada pli detagliadamain durant la radunanza generala è pli allegraivla. Uschia saja tut pront per installar in post operativ per la litteratura rumantscha a partir dal 2025. «L’idea è dad avair in post operativ pajà che fa lavur da rait, da sinergia, da visibilitad e da coordinaziun», declera Manuela Balett. Il giavisch e la necessitad per in tal post sajan qua, i saja anc da guardar co finanziar il post. En la radunanza generala che ha lieu mez settember vegn ins a savair dapli davart las sfidas e las midadas essenzialas da l’ULR. Radunanza generala e vernissascha L’Uniun per Litteratura Rumantscha (ULR) fa sia radunanza generala 2024 sonda, ils 14 da settember 2024 a Cuira. Là vegn ella tranter auter er a tematisar las midadas essenzialas da l’uniun. Suenter la radunanza ha lieu in gentar communabel e la vernissascha dal cudesch «Guarda tge schubanza, mettain in’emanza» da Viola Cadruvi. L’autura preschenta en in discurs cun la lectora Nadina Derungs sia dissertaziun davart figuras da la feminilitad en la litteratura rumantscha. La vernissascha è tenor ina communicaziun da l’ULR publica cun in aperitiv. I vegn supplitgà da s’annunziar al gentar ed a la vernissascha fin ils 12 da settember 2024 via info@litteraturarumantscha.ch (cdm/fmr) La radunanza generala 2024 da l’Uniun per Litteratura Rumantscha è sonda, ils 14 da settember 2024 a las 10.15 en il restaurant Stern a Cuira (Reichsgasse 11). A las 12.00 datti in gentar communabel ed a las 14.00 la vernissascha dal cudesch «Guarda tge schubanza, mettain in’emanza» da Viola Cadruvi cun in aperitiv . Nova furma dals DDL è tschertgada L’entschatta da november han lieu ils proxims Dis da Litteratura (DDL) a Domat. Probablamain l’ultima giada en lur furma usitada. Il comité d’organisaziun ha numnadamain demissiunà. Co ch’i va vinavant e tgi che vegn en l’avegnir a metter si ils placats da l’occurrenza vegn discutà a la radunanza generala da l’Uniun per Litteratura Rumantscha mez settember. Quai n’è betg l’unic midament per l’uniun. Ella perda duas suprastantas e preschenta in post operativ litterar. (fmr/aj) Nova furma dals dis da litteratura è tschertgada. Quest november pon ins probablamain giudair questa atmosfera tipica als Dis da Litteratura per l’ultima giada. Il comité d’organisaziun ha numnadamain demissiunà ed ins è en tschertga d’ina nova furma per l’occurrenza litterara.

La Regenza ha prendì enconuschientscha da l’instituziun d’ina cumissiun da donaziuns. Quella garantescha l’utilisaziun correcta dals daners da donaziuns a favur da las persunas pertutgadas da las malauras en la regiun Mesauc. Ils 21 da zercladur 2024 han malauras desastrusas en la regiun Mesauc tutgà las vischnancas da Cama, Grono, Lostallo, Mesocco, Soazza e Roveredo. La vischnanca da Lostallo è stada pertutgada spezialmain ferm da las malauras. Ina lavina da glera e da crappuns ha sutterrà parts da l’aclaun Sorte. «Las malauras n’han betg mo chaschunà suffrientschas umanas, mabain er ruinà terren cultivabel e donnegià respectivamain destruì stabiliments d'infrastructura», scriva la regenza grischuna gievgia en sia communicaziun als meds d’infurmaziun. Quant grond ch’il donn finanzial da questa catastrofa da la natira vegnia ad esser, na possian ins anc betg stimar per il mument. «La solidaritad naziunala cun la populaziun da la Val Mesauc è fitg gronda», constata la Regenza, «differentas instituziuns publicas, interpresas e bleras persunas privatas han empermess u gia fatg donaziuns.» Utilisaziun correcta vegn garantida L’utilisaziun correcta dals daners da donaziuns vegn garantida tras ina cumissiun da donaziuns. La cumissiun è tenor communicaziun vegnida instituida da las vischnancas da la regiun Mesauc. «La Regenza ha prendì enconuschientscha dal fatg, che la cussegliera naziunala Anna Giacometti sco presidenta ed il cusseglier dals chantuns Stefan Engler sco vicepresident èn sa declerads pronts da manar la cumissiun da donaziuns», legian ins en la communicaziun. La funcziun da surveglianza suprendia l’Uffizi da vischnancas (UV). «Perquai vegn el er ad esser represchentà – en funcziun consultativa – en la cumissiun da donaziuns.» La Regenza ha engrazià gia uss a tut las commembras ed ils commembers da la cumissiun da donaziuns per quest engaschament impurtant. (cdm/fmr) Tut las infurmaziuns davart il conto da donaziuns stattan a disposiziun sin la pagina d'internet da la regiun Mesauc.

Orlando Rada e ses team han persvas cun lur affar da chalger New Rada la giuria dal Prix Montagne e gudognan il premi dotà cun 40 000 francs. Il favurit dal public è il guaud magic da Lai. Ils responsabels dal festival d’enviern gudognan 20 000 francs. Per l’emprima giada ha il nov president da la giuria Dario Cologna surdà il premi. «Jau n’avess mai pensà che nus gudognian tranter tut quests super candidats», admetta Orlando Rada, il chalger e manader da l’affar New Rada da Le Prese. El ha prendì quest’occurrenza da Prix Montagne gist sco occasiun da serrar la fatschenta e far in’excursiun cun tut il team. «Oz giain nus anc a guardar la citad da Berna, damaun Thun e cun ir vers chasa passain nus anc a Lucerna», declera il capo-chalger. Che quest saja l’emprima excursiun cun tut il team, e quai suenter ch’i dat New Rada gia 30 onns. Cur che Dario Cologna, il president da la giuria dal Prix Montagne ha clamà il team New Rada sin il palc e surdà la trofea eran ils Puschlavins gist in zic surprais, ma fitg emoziunals da spir gust. Circa 3000 pèra chalzers da muntogna e stgalfins da raiver reparan Orlando e Leonia Rada ensemen cun lur team da trais collavuraturs mintg'onn en lur lavuratori a Le Prese en il Puschlav. Uschia na dat lur interpresa betg mo ina segunda vita a chalzers, mabain stgaffescha era plazzas da lavur preziusas en ina regiun periferica. Per il solit arrivan ils chalzers ruts, da persunas privatas ubain era da butias, per posta en il Puschlav. Investir il premi en reclama per durabilitad Questa primavaira haja Orlando Rada casualmain legì insatge sur da questa concurrenza da Prix Montagne ed alura s’annunzià (guarda box). «La surpraisa è stada grondischma dad esser en il final», raquinta Orlando Rada. Els sajan era stads fitg impressiunads, cur ch’ils responsabels dal Prix Montagne sajan vegnids a filmar. Ed uss èn els tuts pli che cuntents e commovids da questa victoria, uschia ch’i na san betg propi tge dir. Be tant saja cler, accentuescha Orlando Rada: «Tge che nus faschain cun ils raps, studegiain nus pli precis, cur che nus pudain puspè pensar cler. Segir è però che nus vulain far insatge en direcziun reclama per la durabilitad. Nus vulain mussar l’impurtanza da betg gist bittar davent, sch’insatge rumpa, mabain dad empruvar a laschar cumadar. Uschia sco che nus faschain quai cun ils chalzers.» Premi dal public va al guaud magic da Lai «Sperar as spera adina», di Marina Morgenthaler, manadra dal team d’events dal biro da turissem Lai ed Arosa. E suenter avair udì ch’els tutgan cun lur guaud magic tar ils favurits dal public s’ha questa speranza accumplida: «La surpraisa è stada enorm gronda.» A la dumonda sco ch’els veglian investir lur premi, sa Marina Morgenthaler era gia da dir insatge: «Nus vulain megliurar e render pli bella l’entrada. Detagls na savain nus anc betg, però ideas avain nus gia.» Il premi dal public è dotà cun 20 000 francs. Il «festival dal guaud magic» ha lieu mintg’onn durant circa 18 dis il december, avant Nadal – quest onn gia per la indeschavla giada. Sper ils concerts e las purschidas culinaricas carmalan cunzunt las installaziuns da glisch singularas ils osps en il guaud tranter Valbella e Lai. Dischillusiun tar la butia da Ramosch La butia da Ramosch, ch’era era tranter ils sis nominads, è vegnida segunda, «tant tar il premi da public sco era da la giuria», di Cla Nogler, commember da l’uniun da purtaders da la butia. Ma sco segund na datti nagut. «L’emprim mument eran nus in zic dischillus, quai è cler. Ma suenter avair tratg il flad ina giada, essan nus fitg cuntents cun quai che nus avain cuntanschì enfin uss», quai saja numnadamain ina conferma che lur project saja fabritgà si bain e funcziuna bain, uschia Cla Nogler. «Quai dat schlantsch da cuntinuar.» Sche la butia da Ramosch avess survegnì in premi, avessan els savì be precis nua investir, di Cla Nogler: «Ina chaussa che nus avessan gugent fatg, è ina stora per che nus possian far nossas tschainas da tschiainders il venderdi saira era da trid’aura.» Ma forsa che uss cun la publicitad tras questa nominaziun, sa chattia era in sponsur privat, concluda Cla Nogler. 5 dumondas a Dario Cologna FMR: Dario Cologna, Vus avais surtut questa lavur da presidiar la giuria dal Prix Montagne da Bernhard Russi. Co è quai i? Dario Cologna: Bernhard Russi m’ha telefonà e dumandà, sche jau na vuless betg surprender quest post. Quai era ina gronda onur per mai, nus essan tuts dus da las muntognas. Ed uschia fa quai senn per mai. Suenter la finiziun da mia carriera sportiva hai jau survegnì pliras dumondas da surprender talas incaricas, ma jau vuless far be chaussas che m’interessan e fan senn per mai. E nua che la lavur è survesaivla. Quant blera lavur dat quest presidi da far? Quai che dat segir il pli bler da far, è da guardar tras tut las annunzias. Quest onn avain nus gì 61 annunzias. Suenter faschain nus ina sesida cun l’entira giuria e sche nus vegnin da perina tgenins candidats che nus tschernin en il final, alura na dovri betg ina segunda sesida. E suenter vegn be anc quest’occurrenza cun la premiaziun. Ils commembers da la giuria surprendan mintgin anc in patrunadi per in dals finalists. Quels fan alura era la laudatio avant la premiaziun. Ma il president na sto betg far quai. Che lavur faschais Vus uschiglio anc? Jau hai la fortuna dad anc adina pudair lavurar ensemen cun in pèr da mes sponsurs. Quai dà da far in pau. E lura hai jau era in pèr mandats, sco per exempel da commentar las cursas per la televisiun svizra, durant l’enviern. Jau sun era en la suprastanza da l’organisaziun per ils gieus olimpics 2038, nua che jau speresch ch’i dettia bainbaud in zic dapli da far. E lura lavur jau era per Swiss Ski. Ed jau hai dus uffants pitschens a chasa, uschia che jau hai detg avunda da far per il mument. Che gist trais dals nominads èn dal Grischun, ha quai da far insatge cun Vus? Na, quai è propi ina casualitad. Jau hai, sco ils auters commembers da la giuria, era be ina vusch. Nus valitain ils megliers projects. Cler che nus empruvain era da resguardar las regiuns, ma qualitad dals affars ha emprima prioritad tar nossas ponderaziuns. Avais Vus gia avant enconuschì il chalger New Rada? Na, jau na l’enconuscheva betg. Ma interessantamain eran els tar tut ils commembers da la giuria fitg davantvart. Flot è ch’els fan buna lavur e porschan plazzas da lavurar en la regiun. Ma da far ina selecziun è enorm grev, gist era perquai che tut ils projects èn fitg differents. La finala pon tut ils ses finalists avair ina conferma ch’els fan fitg buna lavur, era da buna qualitad. In zic dischillus en l'emprim mument era il team da la butia da Ramosch schon. Ma era els èn loschs dad esser vegnids en il final e prendan cun els il schlantsch da far vinavant cun questa conferma che lur project saja bain organisà. Il guaud magic da Lai ha persvadì il public. La maioritad da las 8600 vuschs èn idas al guaud magic d'enviern si Lai, cun la represchentanta Marina Morgenthaler (terza da san.). Orlando Rada e sia dunna Leonia Rada èn commoss da questa surpraisa. Els dus mainan gia varga 30 onns l'affar da chalger e cumodan varga 3000 pèra chalzers ad onn. Orlando e Leonie Rada survegnan emprimas gratulaziuns da la moderatura da l’occurrenza Sabine Dahinden. Victurs cuntents: il team enturn il chalger da Le Prese, Orlando Rada è surprais, ma tant pli cuntents dad avair guadagnà il Prix Montagne dotà cun 40'000 francs.

Suenter esser sortì dal portal sid dal tunnel Traversa è in automobilist charrà sin l’autostrada A13 en la faussa direcziun. El ha alura midà direcziun. L’automobilist ha suenter pudì vegnir fermà. Il Tudest da 65 onns charrava, sco che la Polizia chantunal dal Grischun communitgescha, dumengia a las 9.30 da Tusaun en direcziun da San Bernardino. Suenter il tunnel Traversa ha el midà vial ed è circulà sin il vial nord sco automobilist che va en la faussa direcziun. Suenter var 600 meters ha el badà ses sbagl, ha vieut en ina nischa dad SOS ed è turnà en direcziun da Tusaun. Tar l’access Avras ha’l midà correctamain sin il vial sid ed ha cuntinuà ses viadi fin a Nufenen. Là l’ha ina patruglia da la Polizia chantunala dal Grischun fat fermar. (cdm/fmr) Dumengia è in automobilist charrà sin l’A 13 en la faussa direcziun.

Il min Pépin è sparì. Restadas enavos en abitaziun èn la mamma Aurélie e la figlia Prune. Tut quai che las resta è la regurdanza e la speranza ch’il giat turnia puspè. Aurélie e Prune cumenzan a scriver brevs al giat per savair nua ch’el è arrivà. Ma ellas n’èn betg las unicas che scrivan, er il plimatsch dal giat, sia cuppina ed il vischin al tramettan brevs. E lura la surpraisa: Pépin scriva enavos a Prune! Tut quai ch’ins vegn a savair da l’istorgia da la famiglia ed il giat vegn ins a savair tras las brevs. Totalmain datti dudesch brevs cun la finamira dad esser il cumià da mamma e figlia per lur min amà. Il min che aveva per ellas ina plazza uschè impurtanta sco ina terza persuna en lur famiglia. Ins na vegn betg a savair tge ch’è capità cun il giat, i dat però in pèr istorgias cun teorias nua ch‘el è en las brevs. Quellas na vi jau betg tradir qua. I vala la paina da leger il cudesch. Antoinette Rychner ha scrit il raquint en franzos, Jachen Andry l’ha translatà en vallader e Mevina Puorger ha edì il cudesch «Chartas al giat» il 2023. L’istorgia è scritta d’ina maniera captivanta e la lingua tschernida è fitg fina e chapibla era per uffants. Jau hai legì tut il cudesch en ina tratga ed hai bunamain spons ina larma pensond vi d’in min ch’era sparì cura che jau era ina mattetta sco Prune. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Cuverta dal cudesch preschentà per il tip.

«Weltgeschichte auf der Dorfbühne. Suworow. Geschichte und Geschichten» è il titel da la prelecziun cun Arnold Spescha, ils 16 da settember 2024, a las 18.00 en la Biblioteca chantunala dal Grischun a Cuira. Il tema è il general Suworow a Pigniu en Surselva. L'october 1799 ha il general Suworow cun sia armada russa surmuntà davent dad Elm il Veptga ed è arrivà cun 15 000 schuldads fomentads en il vitg da Pigniu en Surselva. Sco ch’ins legia en la communicaziun da la Biblioteca chantunala aveva il vitg da quel temp var 70 abitantas ed abitants. L’armada ha chaschunà ina gronda miseria. En sasez è quai stà in eveniment tragic. E tuttina: El viva anc adina ed interessescha quellas e quels da Pigniu anc oz, dentant er bleras autras persunas en il Grischun, en Glaruna, en l’ulteriura Svizra ed ordaifer la Svizra. Quai è la fascinaziun da la gronda istorgia e da las bleras pitschnas istorgias che vegnan raquintadas davart quest eveniment. Laschà enavos fastizs da tut gener Arnold Spescha (naschì 1941 a Pigniu) prenda ses public sin in viadi d'exploraziun e raquinta, co ch’il passadi da Suworow sur il Veptga ha laschà enavos fastizs da tut gener – litterars, musicals, culinarics – e co che quests eveniments vivan fin oz, da l’Alp Ranasca da Domat fin a St. Petersburg. L’occurrenza ha lieu en tudestg. Pervia dal dumber da participantas e participants limità, èsi necessari da s’annunziar per l’occurrenza: info@kbg.gr.ch / 081 257 28 28. L’entrada è gratuita. (cdm/fmr) Ulteriuras infurmaziuns: Martina Albertini, Biblioteca chantunala dal Grischun, Tel. 081 257 20 88.

I fa prescha. Ils deficits structurals da la Confederaziun cuntanschan il 2027 passa 3 milliardas francs. Il rapport Gaillard mussa nua spargnar. Cun maisas radundas emprova la regenza svizra da cuntanscher in sustegn vast per las mesiras da spargn. Ellas han fatg curtas il glindesdi – la presidenta e la vicepresidenta da la Confederaziun. Suenter duas maisas radundas èn Viola Amherd e Karin Keller-Sutter passadas avant las medias, en sasez be per demonstrar ch’i marschia: Il process politic per chattar soluziuns da spargnar è en rocla. Gliez è stà il messadi. Davart ils resultats a las duas maisas radundas – ina cun las partidas politicas e l’autra cun las organisaziuns da patrunas e lavurants – han las duas pli autas dunnas al guvern taschì. Ellas n’han ni tradì sch’i dat ina avischinaziun tranter las partidas appartegnent il rapport Gaillard ch’è cumparì l’emna passada ed era betg, sche la PS restia vinavant tar sia posiziun ch’il rapport saja «ina schlepparada». Oz, mardi, datti la terza maisa radunda cun represchentants dals chantuns. Quai vul dir: I va svelt. Gnanc in’emna suenter il rapport Gaillard ha il Cussegl federal gia terminà ses emprims sondagis. I saja ina excepziun ch’ins fetschia talas maisas radundas, ha ditg la ministra da finanzas Karin Keller-Sutter. Ma a partir dal 2027 smanatschia in deficit structural da 3,5 milliardas. Perquai saja necessari in «act vigur» da spargnar, ha ditg Viola Amherd. Cun ses proceder veglia il Cussegl federal procurar per in vast sustegn per scursanir subvenziuns ed expensas. Respargns fin a 5 milliardas francs l’onn propona il rapport cun il titel «Aufgaben- und Subventionsüberprüfung». «La Svizra è or da vista da la gruppa d’experts abla da dumagnar questa sfida en il rom dal frain d’expensas», scriva la gruppa da politicras ed experts da finanzas enturn Serge Gaillard. La sfida na sa preschenta però betg en l’abilitad, mabain en la voluntad da spargnar: 5 milliardas èn 6 fin 7 % da las expensas da la Confederaziun. Ils gronds imports pertutgan la politica da migraziun, da clima e l’infrastructura da traffic. Plinavant duain vegnir stritgadas contribuziuns als chantuns en differents secturs. Il problem da chattar in vast sustegn sa mussa immediat, sch’ins contempla ils detagls en il rapport da radund 150 paginas inclus annexas. I dat per exempel era respargns che pertutgan las regiuns, las muntognas u il messadi da cultura, nua ch’i va tranter auter per linguas minoritaras. Per promover il svilup en las regiuns ed en las muntognas exista in fond che vegn alimentà dals chantuns e da la Confederaziun. Il rapport propona da stritgar dal tuttafatg questas contribuziuns tranter 12 e 28 milliuns francs ad onn. Medemamain duain vegnir stritgads cumplettamain ils 0,7 milliuns francs per distribuir programs da radio en las regiuns. Era ils 4,8 milliuns francs che van al Fond Svizzer per la Cuntrada vul ina maioritad da la gruppa d’experts unfrir. Ils custs nuncuverts en il traffic regiunal da persunas vegnan recumpensads dal maun public. Il rapport Gaillard propona da scursanir 5 % da questas cumpensaziuns e da spargnar uschia radund 60 milliuns. Las expensas da cultura – tar lezzas tutgan era contribuziuns per il talian ed il rumantsch – duain vegnir «schelentadas». L’Uffizi federal da cultura (BAK) aveva prevedì che las expensas definidas en il messadi da cultura creschian fin il 2032 per 20 milliuns francs. Il rapport Gaillard propona che las expensas restian tar 245 milliuns. Suenter las discussiuns a las maisas radundas da quest’emna sto il Cussegl federal decider, tgeninas mesiras ch’el vul surpigliar. Lura suonda la fasa da consultaziun, durant la quala las organisaziuns, partidas e gruppas d’interess pon prender posiziun. Tschertas mesiras da spargn stattan en la cumpetenza dal Cussegl federal. Per autras dovri midadas da lescha ch’il parlament sto a la fin dals quints anc decider.

Mesemna, ils 18 da settember 2024, a las 12.30 ha lieu puspè il «Rendez-vous a mezdi en il Museum da la natira dal Grischun». Il tema è «Ina multifaradad nunenconuschenta – Biodiversitad da bulieus en l’aua en Engiadina». Bulieus en l’aua giogan impurtantas rollas ecologicas en auals ed autras pitschnas auas. Quai legian ins en la comunicaziun dal Museum da la natira dal Grischun. Sco ils bulieus sin il terren dal guaud decumponan els il sternim da las plantas e rendan quella resursa disponibla ad auters organissems. Quant bain ch’ils bulieus pon accumplir quest’incumbensa dependa da lur varietad. Bleras enconuschientschas da lur biodiversitad e lur derasaziun sco era interacziuns cun autras spezias èn anc nuncumplettas. L’Engiadina era dapi il cumenzament da la perscrutaziun ecologica da bulieus en l’aua avant circa 80 onns en il focus dals piuniers. Cun il Parc Naziunal Svizzer en Engiadina pon ins far uschia l’artg dals cumenzaments da questa sort perscrutaziun fin a las stentas actualas per sviluppar ina protecziun da questa spezia. Il scienzià Andreas Bruder lavura en l’Institut per microbiologia a la Scol’auta spezialisada Svizra dal sid a Mendrisio. El maina là la gruppa da lavur Biodiversitad aquatica ed ecologia funcziunala. In accent da sia lavur è la biodiversitad dals bulieus aquatics en tut lur fassettas. Cun ses projects sustegna el er organisaziuns per la protecziun da l’ambient naziunalas ed internaziunalas. (cdm/fmr) Il «Rendez-vous am Mittag» è mesemna, ils 18 da settember 2024 da las 12.30 fin las 13.30 en la sala B12 (sper il Museum da la natira dal Grischun). Il scienzià Andreas Bruder prenda ina prova d’in bulieu aquatic.

Daditg vegn lamentà che pèrs maridads stoppian pajar memia bler taglia cumpareglià cun pèrs nunmaridads. L’emna proxima sa metta il Cussegl naziunal a la lavur e debattescha davart ina soluziun che la cumissiun recumonda cun ina tscherta sceptica. «Heiratsstrafe» – il chavazzin tudestg resumescha in dilemma che stat daditg sin l’agenda politica. E las duas cifras «13 cunter 12» illustreschan quant grev ch’igl è da schliar quest dilemma. Cun questa pitschna differenza da vuschs s’exprima la cumissiun dal Cussegl naziunal persuenter da dissolver l’uschenumnada puniziun da la maridaglia resp. d’introducir l’imposiziun da taglia individuala. Il stgars resultat mussa quant dira che la battaglia politica vegn ad esser e lezza cumenza il glindesdi en il Cussegl naziunal. Tractandadas èn ina iniziativa populara ed ina cuntraproposta dal Cussegl federal. Omaduas vulan il medem: Pèrs maridads na duain betg pli pajar ensemen la taglia, mabain mintgin dapersai. Il text d’iniziativa è simpel: «Persunas natiralas vegnan imponidas independentamain da lur stadi civil.» Quest principi stuess, en cas d’in GEA a l’urna, anc vegnir definì en la lescha. I giess pia anc intgins onns fin che la taglia individuala fiss realitad. La cuntraproposta prenda la via curta. Cun lezza propona il Cussegl federal directamain las midadas necessarias: Cun la taglia individuala duai gist era vegnir auzà las deducziuns per uffants da 6700 sin 12 000 francs. L’import vegn partì si tranter ils geniturs en la decleranza da taglia. Plinavant duain las tariffas da taglia vegnir adattadas uschia che persunas cun entradas bassas u mesaunas pajan damain taglia, persunas cun pajas autas cuntanschan pli svelt la tariffa maximala. Ina milliarda francs damain entradas chaschunassan questas midadas tar la taglia federala. Tut quai na tuna gnanc uschè cumplitgà. Ma en vardad sa tracti d’ina midada radicala dal sistem da taglia. Las adattaziuns da lescha sin champ federal èn numnadamain pir l’entschatta. Tut ils chantuns ston era anc adattar lur leschas. Abstrahà dal livel statal sa tschentan en las famiglias dumondas che n’èn fin uss betg stadas relevantas. Ils conjugals ston per exempel definir, a tgi che lur chasa è. Tgi declera la facultad en la decleranza da taglia? En la debatta che cumenza il glindesdi en il Cussegl naziunal vegnan dus elements a giugar ina rolla principala: la vista sin la lètg e las finanzas statalas. La Confederaziun sto stritgar expensas ils proxims onns. Cun introducir la taglia individuala duvrassi tut tenor respargns anc pli rigurus. Era la vista tradiziunala sin la famiglia e la lètg è in obstachel per la taglia individuala. La communicaziun da la cumissiun menziunescha che la minoritad «less mantegnair la chapientscha d’ina lètg sco cuminanza economica». Tut questas resalvas – finanzas statalas, obstachels legislatorics e la tenuta tradiziunala – sa resplendan en las 13 cunter 12 vuschs da la cumissiun che recumonda al Cussegl naziunal dad acceptar tant l’iniziativa sco era la cuntraproposta.

Var trenta persunas fan part dal comité d’iniziativa per la taglia individuala. Prest tuttas partidas èn represchentadas, ma per gronda part èsi politicras u politichers da la PLD – sco la cussegliera naziunala Anna Giacometti che ha dà pled e fatg a la FMR. Il glindesdi tracta il Cussegl naziunal l'iniziativa e la cuntraproposta dal Cussegl federal. FMR: Pertge S’engaschais Vus per l’imposiziun da taglia individuala? Anna Giacometti: La discriminaziun da pèrs maridads tar la taglia vegn daditg cumbattida. Jau sun da l’avis che l’uschenumnada puniziun da la maridaglia stoppia vegnir abolida. Nus avain ina mancanza da persunas qualifitgadas. Igl è impurtant che las dunnas mari-dadas giajan a lavurar dapli. Gliez sto render. Da preschent tiran pèrs che lavuran omadus la curta pervi da la progressiun da taglia. Tge preferis Vus? L’iniziativa sco tala u la cuntraproposta dal Cussegl federal? Nus avain inoltrà l’iniziativa. Ma nus essan engraziaivels per la cuntraproposta. Cun lezza cuntanschan ins pli svelt la finamira. Sch’il parlament accepta la cuntraproposta ed i na dat nagin referendum, discutain nus en il comité, sche nus vulain retrair l’iniziativa. Ina milliarda francs damain entradas chaschunass la cuntraproposta. Gliez è bler, il maun public sto spargnar. Quant realistic èsi che la midada reusseschia? Nus partin da quella che la taglia individuala maina a dapli occupaziun e gliez chaschuna dapli entradas da taglia. Las cifras che curseschan da preschent n’èn anc betg definitivas. Ha Voss comité era cumprà suttascripziuns per l’iniziativa? Jau na sai betg, questa dumonda stuess la presidenta da las dunnas da la PLD respunder. Jau hai mezza rimnà suttascripziuns – ensemen cun bleras dunnas da la PLD. Nus essan idas sin via ed avain discurrì cun la glieud. Quai è perfin stà durant il temp da corona, nus stuevan purtar mascrinas.

Cur che Alex Capus era anc «in detg giuven um, betg pli student ed anc nagin autur» ha el decis dad ir ad abitar en Italia. Per paucs daners ha el cumprà ina chasetta en il Piemunt. «Ella era tut suletta en ina val laterala dad ina val laterala, vi d’ina costa sulegliva», legian ins en il pli nov cudesch da Capus «Das kleine Haus am Sonnenhang» ch’è cumparì da l’onn 2024 e che ha 159 paginas. Igl èn ils onns 1990 en Italia, en las ustarias vegni anc fimà e tar ils tancadis vegnan ins anc servì. Alex Capus quinta en ses cudesch da quest temp en la chasetta, nua ch’el s’aveva mess a la lavur per scriver ses emprim roman. El passenta bler temp en quella cun sia amia ed amis. Cur ch’il semester cumenza puspè turnan tuttas e tuts en Svizra. El giauda questa suldina ch’el dovra per lavurar vi da ses emprim roman. Cur ch’il protagonist sa senta memia sulet va el en il vitg vischin en la Bar Da Pierluigi e sa scuntra qua cun Giuseppe, Mauro, Sergio e Roberto per fimar, baiver vin e per dar ina baterlada. «Mintgatant ma dumond jau co ch’ins pudeva be fimar uschè bler», scriva Alex Capus. L’autur è naschì dal 1961 en la Normandia e stat uss ad Olten. El scriva romans sco p.ex. «Léon und Lousie», «Königskinder» u «Susanna», ma era istorgias curtas e reportaschas. Mes tip oz è però da leger sco emprim ses cudesch da la pitschna chasa giu’l Piemunt: Capus quinta da sia vita simpla e calma, da sia amur per la litteratura e da la valur da l’amicizia. Alex Capus ha in grond talent da raquintar, era sch’i sa tracta da chaussas na uschè spectacularas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il frontispizi dal nov cudesch dad Alex Capus

Propostas singulas fan per il solit naufragi en il Cussegl naziunal – auter la mesemna. Cun 180 cunter 8 vuschs rabaglia in trio grischun tras ina proposta cunter la veglia dal Cussegl federal. I va per la definiziun «diaspora rumantscha e taliana». Far «buna farina ensemen» vul dir ch’ins collavura fitg bain. E gliez han fatg la mesemna Jon Pult da la PS, Martin Candinas da l’AdC ed Anna Giacometti da la PLD. Ils trais parlamentaris han persvadì il Cussegl naziunal da votar per ina pitschna adattaziun da las contribuziuns per la diaspora rumantscha e taliana. La finala han tuttas partidas sustegnì la proposta. Perfin la PPS – uschiglio fitg sceptica tar expensas – ha votà GEA. La raschun: La proposta na custa betg dapli, i sa tracta be d’ina dumonda da repartiziun da daners e betg d’ina d’augment. En il messadi da cultura per il 2025 fin il 2028 datti questa novaziun: La Confederaziun instituziunalisescha il sustegna da la diaspora rumantscha e taliana ordaifer il Grischun ed il Tessin. La regenza grischuna ha però fatg attent ils cussegliers naziunals grischuns ch’i dettia era entaifer il Grischun ina diaspora rumantscha u taliana. Quella duai era profitar dal sustegn da la Confederaziun e betg mo la diaspora en la Bassa. Cun trais propostas singulas identicas han Pult, Candinas e Giacometti purtà il giavisch en il parlament – e para anc prestà bravamain lavur da lobing davos las culissas. Cussegliera federala Elisabeth Baume-Schneider è numnadamain s’exprimida encunter. Tuttina ha il Cussegl naziunal acceptà la proposta cun 180 cunter 8 vuschs e 3 abstenziuns. «Igl è fitg impurtant ch’i saja pussaivel da rinforzar dapertut projects da la diaspora taliana u rumantscha», di Jon Pult. «En la realitad dal Grischun èsi cler ch’in project per la promoziun dal rumantsch a Cuira, a Tavau u a Landquart è medemamain ina contribuziun per rinforzar la diaspora sco in project a Turitg, a Basilea u a Soloturn.» Uss saja garantì che mintga project per la diaspora possia vegnir sustegnì. L’Uffizi federal da cultura preveda ina summa da radund 400 000 francs l’onn per la diaspora rumantscha. En tut vai en il messadi da cultura per 990 milliuns per las pli differentas spartas culturalas ed era per instituziuns sco il Museum naziunal svizzer u la Pro Helvetia. La mesemna ha il Cussegl naziunal approvà sco segunda chombra il messadi da cultura. La fatschenta turna uss en il Cussegl dals chantuns per purifitgar las differenzas.

En connex cun las festivitads da 500 onns Trais Lias marschan a Lantsch las ultimas preparaziuns per il toc da teater «1524» or da la plima da Giovanni Netzer. La FMR ha la mesemna visità las emprovas dal toc è vesì l’imperatur ed il duca che avevan da lezzas uras interess vi dals pass grischuns. 1524 – L’onn da la fundaziun da las Trais Lias è nudà da turbulenzas europeicas che tanschan fin en il Grischun. En quest temp burascus è situà il nov toc da teater scrits da Giovanni Netzer che vegn proximamain preschentà sut tschel avert en vischinanza da la baselgia da s. Maria a Lantsch. «In gieu en il liber dovra in’autra lingua che ina tribuna dad in’opera, i dovra ina lingua pli simpla e substanziala che sa fa er bain cun la natira», declera l’intendant dad Origen a chaschun da l’orientaziun a las medias la mesemna a Lantsch. Giugà e sautà vegn sin ina tribuna da laina, che è quests dis vegnida construida da la Uffer e da la Invias SA. Er cun giuvenils da la regiun La represchentaziun vegn dad ina vart giugà da sautunzs e sautunzas professiunals, ma da l’autra vart er da giuvens laics tranter 12 e 25 onns or da l’entir Grischun. «Quai è atgnamain ina da las experientschas las pli positivas dals ultims onns lavur teatrala. Igl è bel da vesair co giuvenils han interess vi dal teater e da lavurar ensemen cun ils profis», explitgescha Giovanni Netzer. Enramà da musica contemporana dals cumponists Lorenz Dangel, Kirill Richter e Philipp Glass vegn la truppa cun saut expressiv e pantonima a catapultar ils aspectaturs e las aspectaturas enavos en il 16avel tschientaner. In’amicizia patescha En in temp da grondas midadas raquinta il toc l’istorgia dad in’amicizia dad in giuven grischun ed in giuven da la Vuclina. Questa amicizia patescha da las guerras sanguinusas e dal fatg, che la Vuclina daventa tuttenina terra suttamessa al Grischun. Las famiglias da la Vuclina n’acceptan betg quest nov status – tge che procura per separaziun e cumbat tranter els e lur dominaturs. Figuras da caracter sco in duca da Milaun ed in’imperatur da l’ost mussan sper il conflict principal er ils interess internaziunals vi dal Grischun, che è grazia a ses pass e vias da transit in territori desiderabel e custaivel. Tranteren mussan scenas cun la populaziun dal vitg co che quel è stgarpà envi ed ennà tranter loialitad e tradiment. Pussanza ier ed oz «Ina da las dumondas centralas dal toc è: Co sa sviluppescha la pussanza e tge munta ella il 16avel tschientaner?», declera Giovanni Netzer: «Jau vi mussar – cun furmas forsa pli abstractas – sco la populaziun patescha sut questas relaziuns e betg sulettamain mussar ils success da quel temp.» La dumonda da la pussanza saja natiralmain era anc oz actuala, «simplamain ch’igl è ussa ina dumonda globala», uschia l’autur dal teater. Il liom cun il temp d’ozendi è per el impurtants: «I fiss sbaglià da sa pusar enavos e da dir: cun nus vai ussa bain e tut l’auter n’interessescha betg nus. Quai fiss fatal en in mund che sa perda plaunet en autocrazias.» L’atmosfera paschaivla da Lantsch cun ina vista magnifica sin culms, pass e valladas envida da sfundrar en il temp istoric enturn l’onn 1524, ma ils organisaturs fan tuttina attents da prender cun sai la giacca chauda dal 21avel tschientaner. La prepremiera per la giuventetgna è venderdi, ils 20 da settember 2024 a las 18.30 (vendì ora) a Lantsch sper la baselgia da s. Maria. Ulteriuras represchentaziuns: 21, 22, 27, 28 e 29 da settember, ed ils 4, 5, 11 e 12 d’october, mintgamai a las 18.30. Reservaziuns via origen.ch «Ins entaupa adina nova glieud» Tim Cathomen (20) è in dals numerus collavuraturs dad Origen. El è creschì si a Rafz en il chantun Turitg, ha dentant parentella a Falera e discurra currentamain sursilvan. «Bab e tat e tuts vegnan da Falera», declera el a la FMR. Dapi radund trais mais è el engaschà sco praticant dad Origen ed era preschent a l’orientaziun da las medias: «Jau fatsch qua differentas lavurs, davent da la producziun, lavurs sin la tribuna, organisar pitschnas chaussas – in pau da tut.» Quai plaschia ad el fitg bain, sco ch’el raquinta: «La stad vegnan mintga emna glieud da la Spagna, da l’Argentina, da la Germania. Dad atgnamain dapertut vegnan quels ed uschia vegnan ins svelt en contact ed ins po emprender bler.» (fmr/sb) «1524» a Lantsch A Lantsch en la vischinanza da la baselgia s. Maria marschan actualmain las ultimas emprovas dal teater «1524», manà da l’intendant dad Origen, Giovanni Netzer. Il toc vegn giugà sut tschel avert cun vasta vista sin culms, valladas e pass grischuns sin ina marcanta tribuna da laina. Inspirà è l’istorgia dal teater da la fundaziun da las Trais Lias l’onn 1524, cura che diversas pussanzas cumbattevan per las vias da transit grischunas. Quest cumbat per influenza ha er laschà patir l’amicizia tranter in giuven grischun ed in giuven da la Vuclina. Il spezial: I vegn giugà senza pleds, e la truppa sa cumpona da sautunzs e da sautunzas professiunalas sco era da giuvenils da l’entir Grischun. La FMR ha ier mesemna avantmezdi visità las emprovas dal teater ed intervegnì che perfin in imperatur ed in duca vegnan sin la tribuna a Lantsch. (fmr/sb) Ils costums han da tuttas colurs. L’imperatur (dretg) mussa interess vi dals pass grischuns. L’amicizia tranter in giuven grischun ed in giuven da la Valtellina vegn en il toc messa a la prova. Tim Cathomen è in dals numerus collavuraturs dad Origen Cun saut e performanza vegn giugada l'istorgia grischuna

Luf e chatscha è ina cumbinaziun che po svelt chaschunar irritaziuns – era tar Roman Hug. Il cusseglier naziunal da la PPS giavischa pled e fatg pertutgant la lubientscha retardada da la Confederaziun per la chatscha sin il luf. El vul savair: Tgi s’empo? Roman Hug vul eruir, sch’il chantun Grischun saveva che la Confederaziun dovria 15 dis da lavur per lubir da sajettar ils lufs. Ed el vul savair, sche la dumonda dal Grischun è vegnida inoltrada pir ils 14 d’avust da la regenza grischuna, pia memia tard per survegnir ad uras la lubientscha per il cumenzament da la chatscha ils 2 da settember. Questas dumondas tschenta il cusseglier naziunal da la PPS en l’ura da dumondas dal proxim glindesdi. Albert Rösti, il minister d’ambient e collega da partida da Hug, sto dar resposta en la Chombra gronda. «2700 chatschadurs e chatschaduras han fatg il curs per sajettar lufs», di Roman Hug a la FMR. Quai saja circa la mesadad dals chatschadurs che sajan ids quest onn a chatscha. El haja er absolvì il curs: «Jau hai pensà ch’i saja cler intgins dis avant la chatscha, sch’ins dastga sajettar il luf u betg. Ins sto gea era sa preparar», explitgescha Hug. Blers chatschadurs – el sez era – sa chattian a partir da l’emprim di da chatscha en territoris senza rait. Els n’hajan perquai betg intervegnì che la lubientscha si da Berna saja la finala arrivada la saira l’emprim di da chatscha e tge triep ch’i fiss stà lubì da sajettar. Anc avant che la chatscha ha cumenzà, aveva Roman Hug contactà l’administraziun federala e survegnì la resposta che la regenza haja inoltrà memia tard la dumonda. Gliez vilenta il cusseglier naziunal – tant pli che la regenza haja pretendì publicamain che la Confederaziun targlinia e na fetschia betg vinavant. «Jau ma vilent ch’ins mobilisescha 2700 chatschadurs e chatschaduras che pensan ch’els vegnian orientads ad uras, tge ch’è lubì e tge betg«, resumescha Roman Hug. «E suenter sa mussa, che la regenza ha inoltrà memia tard la dumonda. Ils chatschadurs e las chatschaduras avessan pudì gidar a sajettar ils lufs. Sch’ils guardiaselvaschina ston uss far quai, custa quai bler dapli.» El na vul perquai betg mo savair directamain dal Cussegl federal, tgi che s'empo insumma da tut quai, mabain era sch’ins unifitgeschia en l’avegnir las proceduras, per che tals retardaments na capitian betg pli. Sco chatschadur avess Roman Hug gugent gidà a regular il luf. Sco cusseglier naziunal tschenta el dumondas criticas ad Albert Rösti. Sco chatschadur avess Roman Hug gugent gidà a regular il luf. Sco cusseglier naziunal tschenta el dumondas criticas ad Albert Rösti.

La ragisch da schentsch vegn era classifitgada sco "superfood" e duai gidar cunter tut ils mals. Lain esser sincers: 95 % dal mund rumantsch (inclusiv jau!) discurra dad «ingwer», schebain ch’i dess in curt e bel pled rumantsch per quella ragisch: schentsch. Tut tenor idiom vegni scrit «schensch», ma en la pronunzia mida quai pauc. E lain esser gist anc ina giada sincers: il gust da schentsch n’è mai propi stà in da mes gusts favurits. Ina tratga asiatica cun schentsch? – I dat megliers menus! Ed jau rest tar quell’opiniun, era sch’il schentsch vegn celebrà en cudeschs e gasettas sco «superfood», sco planta magica che gida cunter quasi tut ils mals – cunter reuma, per metter en moviment la digestiun u cunter in simpel dafraid. Ins pudess propi crair: schentsch gida adina, era cunter mal ils chavels. Però i dat in sulet mument, nua che era jau davent in apostel da la ragisch tropica. Quel mument vegn per regla ina u pliras giadas l’onn – cura che jau hai mal la gula! En quels muments prend jau gugent per mauns in toc da la ragisch magica e fatsch mes agen «té cunter mal la gula». La receptura da quel té è atgnamain uschè secreta sco quella da Coca-Cola. E tuttina saja la mixtura tradida en quest lieu, era sch’ella sa lascha googlar aifer paucas secundas: Grattar u tagliar schentsch en ina scadiola (ca. ½ fin 1 tschadun pitschen). Metter lien in mez tschadun mel ed ina rudella da citrona. Lura emplenir la scadiola cun aua buglienta e laschar trair la broda var diesch minutas. E finito, gia è la bavronda magica pronta per cumbatter ils bacils en la gula. Mia expertisa persunala po confermar: i gida! – E cun avunda mel e citrona gusta er a mai il schentsch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La raspada da la Baselgia catolica dal Grischun decida ils 22 da settember 2024 davart ina nova constituziun. Per il president da la executiva da la baselgia chantunala, Thomas Bergamin, ina buna pussaivladad da muventar insatge en la baselgia enstagl da far pugn en satg. Bun 54 000 Grischunas e Grischuns han retschavì ils cedels da vuschar. La Baselgia catolica dal Grischun è en il chantun ina instituziun dal dretg public analog a la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun. Las commembras ed ils commembers da las plaivs catolicas grischunas decidan ils 22 da settember 2024 davart ina revisiun totala da la constituziun da l’atgna organisaziun tetgala. Sco quei che la Baselgia catolica dal Grischun scriva en sias explicaziuns da votaziun datescha la constituziun actuala da l’onn 1959. Betg schliar tut ils problems Il Corpus catolicum, il parlament e la cumissiun administrativa che vala per executiva da la Baselgia catolica dal Grischun suttamettan ussa a commembras e commembers da las plaivs ina constituziun revedida cumplettamain. La Baselgia catolica grischuna conceda che las circumstanzas giuridicas e la societad sajan sa midadas dapi la fin dals onns 1950. «La societad e daventada pli movibla ed individuala.» La baselgia chantunala è da l’avis che purschidas e structuras da la baselgia hajan, almain per part, pers lur impurtanza. «Persuenter crescha il basegn d’orientaziun e spiritualitad.» E la Baselgia catolica dal Grischun scriva che la revisiun da la constituziun na possia betg schliar tut ils problems e tut las sfidas, cun las qualas la baselgia catolica saja confruntada. «La constituziun po sulettamain reglar ils interess da la baselgia chantunala e da las plaivs.» Las explicaziuns da votaziun tradeschan che l’organisaziun da la baselgia catolica mundiala suondia a las basas legalas dal dretg canonic, en il qual la baselgia chantunala na possia betg intervegnir. Appel da vuschar Per il president da la cumissiun administrativa, Thomas Bergamin, èsi impurtant da motivar las commembras ed ils commembers da las plaivs da vuschar ils 22 da settember 2024 a favur da la revisiun. «La revisiun porscha la pussaivladad da sustegnair midadas en la Baselgia catolica dal Grischun.» Ord sia optica eis ei il dretg mument da prender il cedel da vuschar enta maun enstagl da far pugn en satg. Per il timun da la executiva da la Baselgia catolica grischuna è la lavur da mintgadi da las plaivs a favur da parochianas e parochians impurtanta. E quella lavur da mintgadi vul la baselgia chantunala sustegnair tranter auter cun ina nova constituziun. Thomas Bergamin è conscient che las structuras democraticas da la baselgia chantunala stattan magari en cuntradicziun cun l’ierarchia da la baselgia catolica mundiala. «En nossa lavur da mintgadi è questa cuntradicziun betg talmain preschenta.» Tenor las explicaziuns dal president da la cumissiun administrativa saja quai d’attribuir al timun actual da l’uvestgieu da Cuira che saja avert per il dialog. E Thomas Bergamin di che la baselgia chantunala fetschia tut il pussaivel per simplifitgar al commembradi da ir a vuschar. «Nus avain sapientivamain coordinà nossa votaziun cun ina votaziun ordinaria dal pievel.» En tut han datiers da 54 000 catolicas e catolics dal chantun Grischun retschavì il cedel da vuschar davart la nova constituziun per la baselgia catolica chantunala. Dapli dretgs per las plaivs Divers puncts centrals da la revisiun totala da la constituziun numnan las explicaziuns da votaziun che la Baselgia catolica dal Grischun ha publitgà: Ina da las midadas pertutga la commembranza da las plaivs che resta da principi liada al lieu da domicil. Da nov po la legislativa dentant conceder excepziuns, uschia che persunas cun domicil secundar en ina vischnanca grischuna pon daventar commembras da las plaivs catolicas ed era surpigliar uffizis. Il dretg da vuschar en fatgs ecclesiastics vala a partir da 16 onns e sulet l’elegibladad resta sin 18 onns. Era pertutgant l’elecziun dals plevons retschaivan las plaivs dapli dretgs, per exempel il dretg da betg pli reeleger il plevon. Da principi vul la nova constituziun rinforzar ils dretgs da cundecider da las plaivs per exempel cun sbassar il dumber da suttascripziuns per ina iniziativa ni in referendum facultativ. Ed ella rinforza la libertad d’organisar da las plaiv e conceda ad ellas dapli dretgs d’agir. La baselgia catolica chantunala scriva che la nova constituziun saja in cler confess a la trilinguitad grischuna vivida oz en la baselgia chantunala. «La trilinguitad renda la baselgia chantunala unica en Svizra, signifitga dentant era ina gronda sfida.» (fmr/ac)

L’Uniun Rumantscha Cuira vul far gust a geniturs rumantschs da trametter lur uffants en scolina rumantscha e pli tard en la scola bilingua. Ella vul er intimar la citad da Cuira da puspè porscher duas partiziuns da scolina rumantscha. La mesemna passada ha la uniun envidà a Cuira ad ina infurmaziun en Chasa rumantscha. Famiglias da lingua rumantscha vivan bleras en la citad principala dal chantun Grischun. Ma blers dad els na tramettan betg lur uffants en la scolina rumantscha. Patric Collet, il president da l’Uniun Rumantscha Cuira enconuscha il motiv principal: «Blers geniturs rumantschs vulan che lur uffants giajan en il quartier a scolina, enstagl da far in viadi cun il bus tras la citad per ir en la scolina rumantscha.» E dapi quest onn è in ulteriur argument vegni vitiers. «La citad da Cuira ha serrà ina da las duas partiziuns da la scolina.» Per mancanza da scolaras e scolars, sco quai che Patric Collet tradescha. «En la scolina actuala discurran las magistras mo sursilvan.» E sco ch’i para è quai in ulteriur motiv, principalmain per geniturs che discurran in auter idiom, da betg trametter lur uffants en la scolina rumantscha. Per ils uffants nagin problem La situaziun actuala a la scolina rumantscha da Cuira valitescha Gian Peder Gregori, anteriur docent a la Scola auta pedagogica ed um dal fatg per dumondas da la plurilinguitad, per betg ideala. «Betg ideala plitost ord vista dals geniturs che ord vista dals uffants.» A ses avis èn ils uffants fitg flexibels e pronts da s’adattar, uscheditg ch’els han puncts fixs che lubeschan da s’orientar. Gian Peder Gregori è stà envidà la mesemna passada da l’Uniun Rumantscha Cuira per infurmar geniturs davart l’instrucziun bilingua rumantsch/tudestg en la scola da Cuira – per far gust als geniturs da trametter lur uffants en la scolina rumantscha e pli tard en la scola bilingua. Gian Peder Gregori ha punctuà ils avantatgs da la plurilinguitad per ils uffants renconuschids gia dapi passa 80 onns. Tranter auter ha el numnà la buna basa che uffants bilings retschaivan per emprender autras linguas. «Ils uffants èn flexibels, creativs e disads da s’adattar svelt a novas situaziuns.» Gian Peder Gregori ha numnà anc ulteriurs puncts per che la lingua flaivla, a Cuira è quai il rumantsch, possia sa sviluppar tar ils uffants: «I dependa era quant fitg che la bilinguitad vegn vivida en la famiglia e sch’in ambient rumantsch ordvart da la famiglia è avant maun.» Gian Peder Gregori ha ditg che nagina scola saja vegnida examinada uschè intensivamain sco la scola bilingua da Cuira. «Las cumpetenzas da scolaras e scolars da la scola bilingua èn absolutamain egualas a scolaras e scolaras cun be ina lingua d’instrucziun.» Nagina scola d’elita Ina runda da discussiun cun la scolasta da la scola bilingua Annatina Guidon, cun ils geniturs Martina Schmid, Hans Lühr, cun Anna­lisa Schaniel, collaboratura da la Lia Rumantscha e Gian Peder Gregori ha respundì a dumondas da Flurina Kaufmann da la Uniun Rumantscha Cuira davart l’instrucziun bilingua. Els han era respundì a las dumondas dals geniturs preschents davart scolars flaivels, sustegn da pensums e resguardar basegns linguistics individuals da scolaras e scolars. Gian Peder Gregori ha punctuà che la scola bilingua na saja betg ina scola d’elita. Da la partida la mesemna passada en Chasa Rumantscha a Cuira è era stà Silvio ­Dietrich. El è stà durant blers onns manader da la scola da la vischnanca dad Ilanz/Glion e da nov responsabel tar la Lia Rumantscha per lingua, furmaziun e cultura. «Las dumondas ed ils pregiudizis che jau aud qua, vai jau udì avant onns a Glion.» Silvio Dietrich ha ditg ch’i na dettia a Glion nagins pregiudizis pli, la scola bilingua saja s’etablida a Glion. «Qua a Cuira para il basegn dad infurmaziun dad esser grond.» E quel basegn per infurmaziun emprova la Uniun Rumantscha Cuira da satisfar, sco quai che Patric Collet di. «Nus vulain che dapli geniturs tramettan lur uffants en scolina rumantscha, per che la citad porschia puspè duas partiziuns.» El vesa la scolina sco funtauna per la scola bilingua e quella purschida vulan l’uniun e la Lia Rumantscha segirar vinavant en la chapitala grischuna.

Tar l’Uniun per la Litteratura rumantscha (ULR) è bler en moviment. Suenter che l’entir comité d’organisaziun dals Dis da litteratura (DDL) ha demissiunà, sto la suprastanza da la ULR – ch’è l’uniun purtadra dals DDL – surpigliar l’incarica per l’ediziun 2025. A la radunanza generala da sonda passada a Cuira è vegnì decidì, ch’i duai dar vinavant ils DDL, ma en in’autra furma. Tar l’Uniun per la Litteratura rumantscha (ULR) marscha bler il mument. Ina ventgina da commembers e commembras èn s’entupads la sonda per discurrer co spendrar ils Dis da litteratura (DDL). En l’invit als commembers era vegnì annunzià, che l’entir comité sa retiria suenter l’ediziun d’uonn (La FMR aveva rapportà). Manuela Balett, la presidenta da la ULR e las suprastantas Flavia Hobi ed Annatina Nay èn sa legradas che dapli commembers e commembras che auters onns han chattà la via en las localitads da l’Hotel Stern a Cuira per discutar davart il futur dal festival. La balla è tar l’ULR Ils Dis da litteratura a Domat èn per uschè da dir il «Soloturn» da las Rumantschas e dals Rumantschs. Sumegliant als Dis da litteratura da lingua tudestga che han lieu a Soloturn, s’inscuntran amaturs ed amaturas da la litteratura rumantscha dapi l’onn 1990 durant ina fin d’emna ad onn a Domat, per regla l’entschatta da november. A quest festival vegnan preschentadas novas ovras, là vegn discutà e debattà, cun la finamira da sa vesair, barattar ideas u survegnir novs impuls. Igl è in’occurrenza ch’i dovria, sco differentas commembras e commembers han ditg sonda passada a la radunanza generala da la ULR: «Ina lingua sco il rumantsch senza Dis da litteratura fiss sco in uman che giess zop.» Per l’ediziun da quest onn è tut sin buna via: Per la 33avla giada daventa la Sala Tircal a Domat la fin d’emna dals 2 e 3 da november 2024 puspè il mecca da la litteratura cun vernissaschas, prelecziuns e la surdada dal premi Term Bel. Per l’ediziun dal proxim onn datti però anc intgins segns da dumonda. L’entir comité d’organisaziun dals DDL cun Sara F. Hermann, Carin Caduff, Laura Pfister e Sabrina Bundi ha annunzià sia demissiun. Charplina u conflicts na sajan dentant betg stads la raschun per la demissiun. Midadas en la vita privata e professiunala e mancanza da resursas èn tenor il comité ils motivs. Perquai va la balla uss puspè tar la ULR, l’uniun purtadra. Ils DDL cun deficit Chattar persunas che s’engaschan – per gronda part voluntarmain – saja fitg grev e fin uss betg reussì, uschia la presidenta da l’uniun Manuela Balett envers RTR. Vitiers vegnia il fatg che l’occurrenza nodia en il preventiv per l’ediziun da quest onn in grond deficit, tradescha la presidenta. Uschia saja er da ponderar co porscher en l’avegnir ils Dis da litteratura. Dad insumma betg pli far quels na saja però nagina opziun, era sin basa da las discussiuns a la radunanza: «Nus da la suprastanza avain uss surpiglià l’incumbensa da metter en pe in festival ch’è forsa pli pitschen u auter ch’ils ultims onns», ha declera Manuela Balett. Differentas Ideas da cooperaziuns A chaschun da la radunanza generala ha la suprastanza vulì generar ideas co far vinavant cun ils DDL. Ideas hai bain dà differentas. Per exempel da far il 2025 in’ediziun pli pitschna. Igl è era vegnì discurrì da pussaivlas cooperaziuns u era da far l’occurrenza a Cuira – enstagl sco usità a Domat. Enfin uss èn però be ideas sin maisa. E la suprastanza da la ULR va bainspert a la tschertga da persunas che vulan s’engaschar ensemen cun ella – per l’ediziun da l’onn 2025. Suprastanza puspè cumpletta Sper la demissiun dal comité dals DDL hai era dà duas demissiuns en la suprastanza da la ULR. Cun applaus ha la radunanza elegì Walter Rosselli e Rico Valär che remplazzan Carin Caduff e Jessica Zuan. La presidenta Manuela Balett, la cassiera Flavia Hobi e la suprastanta Annatina Nay èn vegnidas reelegidas. Actualmain dumbra l’uniun plus minus 120 commembers. Las trais suprastantas da la ULR (davant, da san.) Annatina Nay, Flavia Hobi e Manuela Balett (presidenta) han preschentà avant ina ventgina da commembras e commembers las sfidas actualas ed ils plans da l’uniun. Foto Sandro Buchli In «post» che s’occupa da litteratura Il segund punct da discussiun a la radunanza generala da la ULR è sta quel dad in «post» instituziunalisà che s’occupass cun la promoziun da litteratura rumantscha. La ULR ha en quest connex laschà far in’analisa cumplessiva da Bettina Vital e Flurina Badel. Ensemen cun ina cussegliadra professiunala han ellas tranter auter intercurì en tge context che la ULR sa mova, tge che l’uniun represchenta atgnamain e tge ch’i duvrass per rinforzar la litteratura rumantscha. La conclusiun da la suprastanza cun la presidenta Manuela Balett sin basa da quest palpiri: «Nus na vegnin betg, en la constellaziun che nus essan oz qua, da far la lavur necessaria cun nossas resursas». Or dal ravugl da la radunanza è vegnida l’idea dad inoltrar ina dumonda da sustegn per stgaffir in «post» che s’occupa pli professiunalmain da litteratura rumantscha. Intginas da las commembras da l’uniun èn sa decleradas prontas da sustegnair la suprastanza durant ils proxims pass da formalisar ina dumonda da sustegn. (fmr/sb) Dis da Litteratura en in’autra furma Ils Dis da Litteratura (DDL) tutgan tar ils puncts culminants da tut ils amis da la litteratura rumantscha. Tar l’uniun-purtadra – l’Uniun per la Litteratura rumantscha (ULR) – è dentant bler en moviment causa la demissiun dal comité d’organisaziun. I vegn dentant fatg vinavant, quai han ils commembers e las commembras decidì a l’ultima radunanza generala la sonda a Cuira. Sandro Buchli/FMR e RTR Suenter la demissiun da l’entir comité dals Dis da Litteratura (DDL) pervi da midadas en la vita privata e professiunala e mancanza da resursas, dovri ina «refurma» da l’inscunter litterar che ha lieu mintgamai il cumenzament da november a Domat. A la ultima radunanza generala da l’Uniun per la Litteratura rumantscha (ULR) da sonda passada a Cuira han ils commembers e las commembras decidì, da cuntinuar cun ils DDL, ma en in’autra furma. «Nus da la suprastanza avain uss surpiglià l’incumbensa da metter en pe in festival ch’è forsa pli pitschen u auter ch’ils ultims onns», ha la presidenta da la uniun-purtadra, Manuela Balett, ditg envers RTR. Enfin ussa na saja anc betg gartegià da chattar successuras u successurs per il comité partent e plinavant nodia l’ediziun da quest onn in deficit en il preventiv. Entant surprendan Rico Valär e Walter Rosselli ils posts vacants en la suprastanza da la ULR per las duas suprastantas partentas Carin Caduff e Jessica Zuan. Commentari Tgi fa? «Rumantschia senza Dis da litteratura – nunpussaivel!» Votums da questa tempra èn stads d’udir pliras giadas sonda passada a la radunanza generala da la Uniun per la Litteratura rumantscha (ULR). E davairas: Ils Dis da Litteratura (DDL) a Domat èn sa sviluppads tar in festival annual da gronda impurtanza per la scena litterara – e sur quella ora. Qua vegn discutà e debattà publicamain davart litteratura e cultura rumantscha, qua vegn encuraschà auturs ed auturas giuvnas, qua vegnan preschentads ils novs cudeschs. Ils DDL èn in’eveniment, nua che dumondas actualas che occupan Rumantschas e Rumantschs vegnan reflectadas e crititgadas. Forsa èsi perfin l’unic eveniment en Rumantschia che porscha ina tala plattafurma independenta. Organisà vegn quest inscunter annual dad in pitschen comité. Quest comité da quatter enfin tschintg persunas è responsabel per program, organisaziun, realisaziun e finanziaziun da la «fin d’emna rumantscha». Il budget annual tranter 60 000 ed 80 000 francs è creschì ferm ils ultims onns e cunquai forsa era las aspectativas da vart da las auturas, da las chasas edituras e dal publicum. Betg d’emblidar è perquai: Ils DDL vegnan organisads quasi gratuitamain. Ussa ha il comité dentant tratg in stritg ed inoltrà sia demissiun, perquai ch’i manchia il temp e las resursas. Èsi ideal che gist tut las commembras dal comité dals DDL sa retiran il medem mument? Na, n’èsi betg. Ma las raschuns èn da chapir cumplainamain. Organisar sper l’atgna lavur in festival da tala grondezza «per in Dieus-paghi» daventa pli e pli chaussa nunpussaivla e dumonda bler idealissem. La consequenza: Il clom d’agid per dapli professiunalitad e dapli sustegn. Ma per propi instituziunalisar u chattar in/a fautur/a che sustegna finanzialmain la litteratura rumantscha ed ils DDL, dovri era puspè temp per inoltrar dumondas, scriver concepts, tgirar ina gronda rait da contacts, far lobi etc. Temp che nagin n’ha. E cunquai ha la ULR in problem da bleras uniuns: Tgi fa la lavur? Per il pli vegni murquiet en la sala da la radunanza, cura ch’i va per reparter las lavurs u da chattar suprastants e suprastantas. Quai tanghescha la ULR tant sco il club da tennis u l’associaziun che s’engascha per la promoziun da flautas traversas. Il futur ed il surviver dals DDL vegn perquai a depender da la dumonda, schebain ins vegnia da chattar ina buna ballantscha tranter «lavur en uffizi d’onur» e professiunalisaziun, en tge furma er adina. Quai è dentant ina sfida che na pertutga betg be la scena litterara ed ils DDL, mabain l’entira communitad. La nova suprastanza da la ULR cun Flavia Hobi, Manuela Balett, Walter Rosselli ed Annatina Nay, Las trais suprastantas da la ULR (davant, da san.) Annatina Nay, Flavia Hobi e Manuela Balett (presidenta) han preschentà avant ina ventgina da commembras e commembers las sfidas actualas ed ils plans da l’uniun.

En las profunditads da parcadis u passaschas da grondas citads chattan ins mintgatant exchavaziuns archeologicas u artefacts ch'èn exponids là permanentamain. Uschia pon ins vesair p.ex. en la passascha da la staziun a Berna las restanzas d'ina gronda tur medievala – u en il Parkhaus Opera a Turitg pon ins admirar ils chats da l'abitadi preistoric da palissadas. Ditg curt: flanar u parcar daventa uschia in curt eveniment cultural. In'experientscha sumeglianta pon ins er far cun parcar en il Parkegi Centrel a Zuoz. En il tract da colliaziun sutterran tranter la chasa da parcar ed il center dal vitg na chattan ins betg in anteriur tempel roman u restanzas d'in tschaler medieval. En quest tunnel pon ins dentant contemplar tschintg ovras da l'artist da vaider Gian Casty (1914-1979), ch'è creschì si a Zuoz e che vala sco in dals pli impurtants picturs da vaider svizzers dal 20avel tschientaner Las fanestras da vaider «Las tschintg parts dal mund» mussan cun blera colur co che l’artist svizzer ha interpretà ils tschintg continents. L'emprim purtret «Matrose» e l'ultim, «India», mettan l'uman e sia cultura en il center. Ils trais auters raquintan da la natira en las regiuns ch'èn represchentadas da la terra: dal spess «Urwald» en l'America dal Sid, dal mund oriund en «Africa» e da la vastadad infinita dal nord en il maletg «Eskimo». Uschia è mes tip dad oz dad ir a parcar a Zuoz ed admirar ils bels maletgs da vaider. U alura d’almain far ina spassegiada sutterrana en il tunnel da colliaziun dal parcadi zuozingher e dad ir a visitar las ovras da Gian Casty. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il purtret da vaider "Africa" da Gian Casty.

La notg sin glindesdi è vegnì chattà a Zernez in chatschadur mort da 33 onns. Ses dus collegas avevan annunzià el sco sparì. Sco che la polizia communitgescha aveva l’um bandunà dumengia saira a las 22.30 la chamona en la regiun da l’Alp Mund. Perquai ch’el n’era betg turnà suenter in tschert temp, han ses collegas alarmà la polizia ed entschet a tschertgar el. Curt suenter l’ina han ins la finala chattà il chatschadur mort en il territori taiss. Tenor la Polizia chantunala saja fitg bain pussaivel che l’um saja crudà. Tuttina vegnia investigà uss en tuttas direcziuns. Blessuras da culps na dettia betg. Per accumpagnar ils confamigliars stettia in team da care a disposiziun. (sda/fmr) En la vischinanza da Zernez è vegnì chattà in chatschadur mort da 33 onns.

Il scandal evochescha indignaziun – cun tutta raschun. I sa tracta gea d’in dubel scandal. Per l’ina èn vegnidas sfalsifitgadas suttascripziuns per iniziativas. Per l’autra èsi uss cler: Iniziativas popularas pon vegnir cumpradas. Sch’in comité na cuntanscha betg avunda suttascripziuns, incumbensescha el simplamain ina firma. Las sfalsificaziuns èn ina dumonda penala e chaussa da controlla. Persunas u firmas che sfalsifitgeschan ston vegnir avant dretgira e survegnir in chasti. Las instanzas che han da controllar las suttascripziuns ston daventar alerta ed examinar pli consequent. La cumpra da suttascripziuns è però ina dumonda politica. Duain ins scumandar en l’avegnir als comités dad incumbensar ina firma e da pajar per las suttascripziuns? Sch’ins less mantegnair l’idea origina da las iniziativas, è in tal scumond inevitabel. L’instrument da l’iniziativa populara – e dal referendum – è in correctiv. Il parlament decida las leschas, las reglas che valan en il pajais. En il cas ideal resguarda il parlament ils interess dal pievel. Ma sch’il parlament ignorescha in malesser en la populaziun u decida reglas manglusas, duai il pievel avair la pussaivladad da lantschar ina iniziativa che sto vegnir tractada: l’emprim dal parlament e suenter a l’urna. Il dumber da las suttascripziuns gioga qua ina impurtanta rolla. Betg mintga piculezza u particularitad duai vegnir tractada. I duain esser desideris pesants che occupeschan ina vasta part da la populaziun. Sin champ federal èn necessarias 100 000 suttascripziuns valaivlas. Da rimnar questas suttascripziuns dastga tuttavia esser in pau stentus. Ina iniziativa duai gea era resplender l’engaschi da la societad civila per ina chaussa che duai vegnir francada en la Constituziun. Quest engaschi munta ch’ils iniziants e las iniziantas van sin via e discurran cun la glieud e chattan avunda persunas che conferman cun lur suttascripziun che l’intent da l’iniziativa è degn da vegnir sin il palancà politic. Il dumber da las suttascripziuns mesira il grad d’in malesser u quant fervent ch’in giavisch è tar il pievel. Sch’in comité na rabaglia betg ensemen las suttascripziuns, duai l’iniziativa consequentamain far naufragi gia en la fasa da rimnada. Suttascripziuns che pon vegnir empustadas tar ina firma e pajadas da persunas u gruppas che han milliuns danvanz, disfigureschan l’idea oriunda d’ina iniziativa populara. Cun tolerar vinavant questa pratica vegnan las iniziativas popularas pervertidas e svalitadas ad iniziativas denaras. Talas iniziativas denaras mesiran be la forza finanziala da singulas persunas u gruppas particularas. Uschia n’èn las iniziativas popularas – tant sin champ federal sco era chantunal e communal – mai stadas manegiadas.

Tscherts trens dal Bernina Express e dal Glacier Express duain uss tuttina sa fermar er en avegnir a Casti. Il zercladur passà aveva la Viafier retica (VR) infurmà che las fermadas dals trens express a Casti vegnian stritgadas per motivs da manaschi. La Regiun Alvra aveva crititgà quella decisiun. Uss han la VR, la Regiun Alvra ed il chantun Grischun apparentamain chattà ina soluziun tranter auter grazia al sistem da la fermada curta. Davent dals 15 da december 2024 datti la fermada curta (tud. Kurzwende) sin la lingia da l’Alvra da la Viafier retica (VR). La fermada curta munta ch’ils trens arrivan – grazia al nov tunnel da l’Alvra – intginas minutas pli baud a San Murezzan e partan gia suenter 14 minutas puspè vers Cuira. Enfin oz partiva il tren vers Cuira pir in’ura pli tard. Tuts ston laschar plimas Diversas mesiras d’optimaziun dal manaschi ed il dialog tranter la VR, la Regiun Alvra ed il chantun Grischun han effectuà ch’ina part dals trens express sa ferman er vinavant a Casti. Sco quai che la VR ha infurmà ier glindesdi, vegnan dus da quatter dals Bernina Express a sa fermar a Casti. Il Glacier Express sa ferma en l’avegnir a Casti u a Filisur. (Trais trens a Casti, dus a Filisur ed ulteriurs trais Glacier Express a Filisur ed a Casti.) Cun questas mesiras vegnan er ils giavischs da Luzi C. Schutz, il president da la conferenza dils presidents da la Regiun Alvra resguardads parzialmain. El aveva crititgà l’urari provisoric da la VR la stad passada che preveseva da stritgar las fermadas dals trens express a Casti per motivs da manaschi. Luzi C. Schutz aveva ditg che las fermadas dils trens express a Filisur enstagl a Casti sajan da donn per las frequenzas, perquai che la staziun da Filisur saja memia pitschna e na dumognia betg il surpli da traffic da persunas. Puspè dapli persunal Ils trens da la VR ch'èn vegnids stritgads pervi da mancanza da persunal pon puspè vegnir reprendids cun la midada d’urari a partir da mez december 2024. Fin lura vuless l'interpresa da viafier avair augmentà il dumber da persunal. Quai saja er in motiv ch’ins possia introducir la fermada curta a San Murezzan ed optimar ils uraris e las fermadas, scriva la VR en sia communicaziun. Ils trens express vegnan ussa tuttina a sa fermar era en avegnir a Casti.

Il chancelier federal è vegnì bumbardà il glindesdi cun dumondas. Il Cussegl naziunal ha nizzegià l’ura da dumondas da prender en la zanga Viktor Rossi. Lez ha affirmà che naginas iniziativas na sajan vegnidas realisadas entras sfalsificaziuns. Cura è la Chanzlia federala vegnida a savair l’emprima giada da cugliunarias tar iniziativas? Pertge n’ha la Chanzlia federala betg infurmà ch’ella ha fatg denunzia pervi da sfalsificaziuns? Quant fitg èn creschidas las procentualas da suttascripziuns nunvalaivlas ils ultims onns? Controllescha ella anc ina giada las suttascripziuns dad iniziativas pendentas? Passa in tozzel parlamentaris e parlamentarias han prendì en la zanga Viktor Rossi en l’ura da dumondas. Sco gia l’emna passada ha il chancelier federal affirmà era en il Cussegl naziunal: I na dettia nagins indizis che iniziativas pendentas sajan vegnidas realisadas grazia a suttascripziuns sfalsifitgadas. Ins n’haja era betg en il senn dad anc ina giada prender sut la marella iniziativas pendentas e far provas, sche las suttascripziuns sajan valaivlas, ha ditg Viktor Rossi. Gliez stgaffiss intschertezza giuridica e retardass las iniziativas pendentas che ston vegnir tractadas entaifer in tschert interval dal parlament e decididas a l’urna. Il venderdi passà haja la Chanzlia federala mess en funcziun in monitoring, ha ditg il chancelier federal. Ensemen cun ils chantuns veglian ins a partir dad immediat intensivar las controllas da suttascripziuns. Ina maisa radunda duai en pli elavurar mesiras a lunga vista e proponer las adattaziuns da lescha. Il 2019 saja la Chanzlia federala l’emprima giada vegnida fatga attenta sin sfalsificaziuns. Il 2022, cura ch’ils cas sajan s’augmentads, haja la chanzlia fatg denunzia. Plirs parlamentaris han renfatschà a Viktor Rossi da betg prender serius avunda la chaussa. Roger Nordmann da la PS ha ditg: «Co pudais Vus dir ch’i na dettia naginas problems, malgrà ch’igl è evident ch’ins ha fabritgà a moda industriala sfalsificaziuns da suttascripziuns?» I dettia figls da suttascripziuns, nua ch’i saja evident ch’els sajan vegnids emplenids ora en in biro e betg sin via, ha ditg il cusseglier naziunal dal chantun Vad nua ch’i dat gia dapi intgins onns problems cun sfalsificaziuns. Sin quests figls da suttascripziuns na vesian ins naginas nodas e maclas. In figl da suttascripziun, che pliras persunas hajan gì enta maun sin via, na saja mai uschè net. Era Balthasar Glättli dals verds ha reclamà che la Chanzlia federala stoppia immediat prender mesiras e betg spetgar sin resultats d’ina maisa radunda. «Nus essan conscients che nus avain in problem», ha concedì Viktor Rossi. Il chancelier federal ha però er avertì ch’i dovria soluziuns ponderadas. Caracteristic per las iniziativas saja ch’ins possia rimnar las suttascripziuns a moda simpla. El ha menziunà ina uschenumnada «Amtsstubenlösung» ch’ins pudess introducir a la svelta. Lura stuessan persunas che vulan suttascriver ina iniziativa ir sin vischnanca a suttascriver. «Quai purtass gronda segirtad, ma i na correspundess betg pli al spiert simpel da l’iniziativa populara da s'engaschar sin via per ina chaussa», ha ditg Viktor Rossi.

La sesida champestra dal cussegl communal da Domat ha manà quest onn a Kloten ed a l’eroport Turitg. Betg perquai che Domat ha gì durant decennis ina plazza aviatica era Kloten la destinaziun, mabain perquai ch’il president dal cussegl Reto Spiller (AdC) ha in’affinitad speziala tant professiunala sco era privata per Kloten. L’excursiun è stada sut l’insaina dad innovaziun e svilup urban, quai è sa manifestà gia tar il discurs cun il president da la citad da Kloten, René Huber. Ils giasts da Domat han survegnì envistas preziusas en las sfidas dad ina citad pli gronda sco che Kloten è, per pudair emprender da las experienzas dad autras vischnancas e per pudair sviluppar propostas cuminaivlas per soluziuns. En il Circle, il center multifuncziunal da l’eroport, steva ina visita a la Inventx AG sin il program. Quai è il patrun da lavur dal president dal cussegl communal. Quella firma gioga ina rolla centrala en la branscha finanziala e d’assicuranzas. Sco ulteriur punct culminant è suandada ina guida tras l’eroport da Turitg, ina da las pli impurtantas paleras internaziunalas da la Svizra. La tscherna da la destinaziun da l’excursiun nun è vegnida fatga mo casualmain: Reto Spiller è vischin da la Val Müstair sco er dapi curt da Domat ed ha in’affinitad speziala per l’aviaziun, ses figl Andri gioga tar l’EHC Kloten, professiunalmain è Reto Spiller savens occupà en la centrala – Kloten ina cumbinaziun da professiun e da fatgs persunals. Motiv avunda per tscherner per la sesida champestra da quest onn questa destinaziun particulara, nua ch’i dat bler cuminaivel ed er different, ma adina chaussas interessentas e perdurablas. Domat aveva pli baud era ina plazza aviatica. Foto mad

Il Parlament federal ha approvà l’engaschi d’assistenza da l’armada per la segirezza dal World Economic Forum a Tavau per ils proxims trais onns. Il credit d’impegn da 7,65 milliuns francs per quel diever ha il Cussegl dals chantuns sco segund cussegl approvà cun mo ina cuntravusch. Uschia è il Cussegl dals chantuns suandà a sia Cumissiun per la politica da segirezza (CPS), la quala aveva proponì senza opposiziun dad approvar l’engaschament d’assistenza da l’armada per il World Economic Forum (WEF) a Tavau. Il Cussegl naziunal aveva fatg quai gia durant il mais da zercladur. Uschia è l’affar politic uss reglà. «Il WEF rinforza la Svizra sco lieu da conferenza e da pliras instituziuns internaziunalas», ha ditg la pledadra da la CPS, Andrea Gmür-Schönenberger (AdC/Lucerna) cun motivar la decisiun da la cumissiun. «En vista als avantatgs economics, ch’il WEF maina a la Svizra è l’engaschament finanzial da la Confederaziun giustifitgà.» Cun l’engaschi d’assistenza da maximalmain 5000 schuldads da l’armada svizra sustegna il Cussegl federal il chantun Grischun mintg’onn per pudair garantir la segirezza dal WEF che ha lieu mintgamai la mesadad da schaner. Per finanziar quest engaschi han approvà ils cussegls federals in credit d’impegn da 7,65 milliuns francs fin l’onn 2027. La Confederaziun sa participescha uschia cun 2,55 milliuns francs per onn a la finanziaziun da las mesiras da segirezza. Quai correspunda ad ina cumpart da 25 %.

Ovras d’energia na duain betg vegnir surpigliadas dad investurs esters. Ma co impedir gliez? Il Cussegl naziunal ha confermà la mesemna da vulair suttametter l’infrastructura principala d’energia a las reglas da la Lex Koller. Ellas n’èn betg perina, las duas chombras federalas. Il Cussegl naziunal giavischa reglas severas per impedir che ovras idraulicas, ovras atomaras u lingias d’electricitad u da gas vegnian en ils mauns dad investurs esters. Cun 120 cunter 67 vuschs ha il Cussegl naziunal confermà la mesemna ch’el giavischia da suttametter l’infrastructura energetic strategica a la Lex Koller. Lezza protegia fin uss be il terren e las immobiglias che na dastgan betg vegnir vendidas ad esters. Il Cussegl dals chantuns n’era il favrer passà gnanc entrà sin l’adattaziun da la Lex Koller per infrastructura energetica. Impurtantas ovras ed impurtants indrizs energetics sajan essenzialas per la segirezza da la Svizra, han argumentà la mesemna ils aderents e las aderentas da reglas severas. «Nus na vulain betg, ch’ils daners che la populaziun svizra paja per l’energia, giajan en l’exteriur», ha ditg Gabriela Suter da la PS. Jon Pult da la PS ha explitgà la fatschenta en num da la cumissiun: La Lex Koller limiteschia la cumpra d’immobiglias entras persunas da l’exteriur. Era l’infrastructura strategica da l’economia energetica duaja vegnir protegida sin questa moda, damai ch’i sa tractia d’in sectur critic e vital per l’economia svizra. Investurs esters, per exempel chinais, cumprian adina pli savens impurtants elements da l’infrastructura energetica en l’Europa, ha ditg Jon Pult. «Perquai che l’energia idraulica e las raits electricas e da gas èn d’impurtanza vairamain vitala per la segirezza d’in provediment independent, èsi tenor nossa cumissiun necessari da garantir che la gronda part restia en mauns svizzers.» Questa tenuta han sustegnì sper la PS era ils verds e la PPS. D’auter avis èn stads il Cussegl federal, l’AdC, la PLD ed ils verd-liberals. Da lezza vart hai gì num che la Lex Koller na saja adattada. I sa porschia da schliar il problem cun la lescha da controlla d’investiziun che vegnia era tractada en questa sessiun d’atun. Investiziuns dad esters restian vinavant lubidas cun la lescha da controlla d’investiziun, ha argumentà il minister da giustia Beat Jans. Il stadi possia però intervegnir, sch’i dettia resalvas da segirezza. Ins na saja tuttavia betg naiv pertutgant fondos da stadis che cumprian si infrastructuras, ha ditg Nicolò Paganini da l’AdC. Ma in scumond na fetschia betg da basegn. La gronda part da l’infrastructura d’energia saja gea en ils mauns dals chantuns e da las vischnancas. I saja perquai pli prudent da sepulir a moda degna la fatschenta – era perquai ch’ella n’haja naginas schanzas en il Cussegl dals chantuns. Susanne Vincenz-Stauffacher da la PLD ha avertì da smesar ils dretgs da proprietaris dad ovras d’energia cun in scumond da vendita. Plinavant donnegeschia in tal era la segirtad da provediment, sch’ins na possia betg pli procurar per chapital d’investiziuns. Plinavant pudessan las interpresas d’energia svizras sentir mesiras da retorsiun, sch’ellas vulessan sezzas cumprar ovras u participaziuns en l’exteriur. La fatschenta turna uss en il Cussegl dals chantuns. Sche lez refusa per ina segunda giada l’adattaziun da la Lex Koller, è quella giu da maisa.

Tenor la Lia Rumantscha vivan actualmain bundant in terz da las rumantschas e dals rumantschs ordaifer il territori rumantsch. In motiv da s’organisar era en la diaspora per pudair mantegnair e promover lingua e cultura. A Son Gagl/Appenzell, Winterthur, Basilea, Lucerna e Berna hai dà perquai novas uniuns rumantschas. Ina bilantscha Ina chaussa che tut las uniuns rumantschas en la diaspora han da cumin è la tschertga dad ulteriuras persunas rumantschas che vulessan sa gidar, sa participar u simplamain sustegnair l’organisaziun. Dentant che tschertas cuminanzas s’èn gia bain etablidas, s’inscuntran en auters lieus adina puspè be las medemas trais fin quatter famiglias. En ina moda ni l’autra datti dapertut inscunters per pigns e gronds. Nua cun in’intenziun pedagogica e nua simplamain cun l’idea da pudair star da cumpagnia, da discurrer rumantsch e tranteren da giudair ina sairada culturala. L’iniziativa da fundar questas uniuns è oriundamain vegnida da la Lia (guarda box). Dapi dus onns s’èn questas cuminanzas transfurmadas, per part en uniuns, ed organisà in bel puschel da differentas occurrenzas, inscunters e scolaziuns. Tge ha funcziunà? Nua mancan anc commembers e nua vesan ils organisaturs anc potenzial da lavurar pli bain ensemen? Tut dumondas che èn vegnidas discutadas en il rom da la maisa radunda, che la Lia Rumantscha aveva organisà questa stad per trair bilantscha. En in discurs cun las differentas uniuns han il e las responsablas raquintà sco igl è tar els. Lucerna: Maisa radunda ed inscunters per uffants A Lucerna tutga Martina Bühler tar il comité dad organisaziun. «Nus ans avevan organisads gia avant che la Lia Rumantscha ans aveva contactà. Ma uschia avain nus survegnì sustegn finanzial per empruvar ora durant dus onns tge che funcziuna.» Dentant s’è mussà ch’i va bain cun in program per uffants ed in per creschids, declera Martina Bühler. «Ina giada al mais avain nus ina spierta per uffants a partir da quatter onns en la biblioteca dal martgà. Quai è vegnì organisà dad ina magistra che ha fatg blers gieus interactivs per emprender rumantsch culs uffants.» Uss dentant sajan ils uffants be fieu e flomma perquai ch’els han era chattà novs amis rumantschs, descriva Martina Bühler l’atmosfera. «Cun il lieu en la biblioteca essan nus era fitg cuntents, perquai che nus avain era pudì drizzar en in chantun cun cudeschs rumantschs.» Ma els sajan a la tschertga dad in’ulteriura persuna che dat las lecziuns. Pels creschids datti a Lucerna, mintga emprima gievgia dal mais, la saira a partir da las set, ina maisa radunda en in’ustaria en il martgà. Pel solit sajan là enturn diesch persunas. «Quai è adina puspè flot da vesair ch’era persunas che èn vi dad emprender rumantsch sa participeschan», s’allegra Martina Bühler. Ed il pli grond success per ella saja, che or da quella gruppa da creschids s’hajan era gia chattads tandems, che s’entaupan era uschiglio per emprender rumantsch. Dentant fissi la finamira dal comité dad organisaziun da chattar en la gruppa dals creschids anc in pèr persunas che avessian gust da s’engaschar per l’uniun ubain era per ils uffants. Contact e dapli infurmaziuns: https://ucrl.ch. Proxima occurrenza a Lucerna: Maisa radunda, ils 3 d’october 2024, a partir da las 19.00 fin las 21.00 en il ­restaurant Petrus a Lucerna. Appenzell/Son Gagl: Atelier da lingua e café rumantsch L’atun dal 2022 ha l’istorgia da l’Uniun Cultura Rumantscha Appenzell/Son Gagl cumenzà, sa regorda Domenica Tischhauser, ina da las trais suprastantas. «A l’emprim inscunter èn var 50 persunas vegnidas, quai è stà in vaira success ed ha dà schlantsch dad empruvar ad etablir ina purschida per nossa lingua en nossa regiun.» Ad Appenzell è ina part l’atelier da lingua per ils pitschens, quai vul dir per uffants tranter in e 12 onns e tschella part è in inscunter per creschids en in café rumantsch a Son Gagl, declera Domenica Tischhauser la purschida en la Svizra orientala. «L’emprim avevan nus mintga dus emnas in atelier per ils uffants, ma suenter ch’i vegnivan adina pli paucs, avain nus dumandà a las famiglias tge ch’ellas vulessan ed avain alura adattà il program sin be ina giada al mais.» Fitg bel saja che l’atelier rumantsch per ils uffants ha chattà in suttetg en ina chasa tut speziala. «A Hundwil ha ina artista cumprà ina chasa veglia ed è vidlonder da fabritgar enturn quella sco pli baud. Ella vul però metter a disposiziun questa chasa sco lieu d’inscunter e cur ch’ella ha udì da noss atelier rumantsch, ha ella subit fatg amogna da vegnir là.» Per els saja quai fitg flot, sa legra Domenica Tischhauser. «Nus avain drizzà en ina curuna cun noss gieus e cudeschs rumantschs e tut quai ch’i dovra per noss atelier culs uffants.» Per ils creschids datti ina giada al mais in café rumantsch a Son Gagl en la Militärkantine. «Là avain nus adina ina interessanta cumbinaziun da glieud giuvna tranter 28 onns e glieud pli veglia fin a 70 onns ed adina puspè era auters. I na dovra nagina annunzia, tgi che vegn, vegn», uschia Domenica Tischhauser. Era ad Appenzell/Son Gagl fiss giavischà dad organisar era chaussas culturalas sco per exempel in concert. Ma ch’ellas fetschian pass per pass. «Insumma fiss i flot sch’i dess anc in pèr dapli che avessan gust da sa participar ed era da s’engaschar.» Contact e dapli infurmaziuns: https://crasg.ch. Proximas occurrenzas ad Appenzell/Son Gagl: Café Rumantsch, ils 3 d’october 2024, a partir da las 19.00 fin las 21.00 en la Militärkantine a Son Gagl. Ils 23 october 2024, tranter las 14.00 e las 16.00 atelier rumantsch a Hundwil. Ils 13 november 2024 suentermezdi da grassins a Hundwil. Appenzell/Son Gagl: Atelier da lingua e café rumantsch L’atun dal 2022 ha l’istorgia da l’Uniun Cultura Rumantscha Appenzell/Son Gagl cumenzà, sa regorda Domenica Tischhauser, ina da las trais suprastantas. «A l’emprim inscunter èn var 50 persunas vegnidas, quai è stà in vaira success ed ha dà schlantsch dad empruvar ad etablir ina purschida per nossa lingua en nossa regiun.» Ad Appenzell è ina part l’atelier da lingua per ils pitschens, quai vul dir per uffants tranter in e 12 onns e tschella part è in inscunter per creschids en in café rumantsch a Son Gagl, declera Domenica Tischhauser la purschida en la Svizra orientala. «L’emprim avevan nus mintga dus emnas in atelier per ils uffants, ma suenter ch’i vegnivan adina pli paucs, avain nus dumandà a las famiglias tge ch’ellas vulessan ed avain alura adattà il program sin be ina giada al mais.» Fitg bel saja che l’atelier rumantsch per ils uffants ha chattà in suttetg en ina chasa tut speziala. «A Hundwil ha ina artista cumprà ina chasa veglia ed è vidlonder da fabritgar enturn quella sco pli baud. Ella vul però metter a disposiziun questa chasa sco lieu d’inscunter e cur ch’ella ha udì da noss atelier rumantsch, ha ella subit fatg amogna da vegnir là.» Per els saja quai fitg flot, sa legra Domenica Tischhauser. «Nus avain drizzà en ina curuna cun noss gieus e cudeschs rumantschs e tut quai ch’i dovra per noss atelier culs uffants.» Per ils creschids datti ina giada al mais in café rumantsch a Son Gagl en la Militärkantine. «Là avain nus adina ina interessanta cumbinaziun da glieud giuvna tranter 28 onns e glieud pli veglia fin a 70 onns ed adina puspè era auters. I na dovra nagina annunzia, tgi che vegn, vegn», uschia Domenica Tischhauser. Era ad Appenzell/Son Gagl fiss giavischà dad organisar era chaussas culturalas sco per exempel in concert. Ma ch’ellas fetschian pass per pass. «Insumma fiss i flot sch’i dess anc in pèr dapli che avessan gust da sa participar ed era da s’engaschar.» Contact e dapli infurmaziuns: https://crasg.ch. Proximas occurrenzas ad Appenzell/Son Gagl: Café Rumantsch, ils 3 d’october 2024, a partir da las 19.00 fin las 21.00 en la Militärkantine a Son Gagl. Ils 23 october 2024, tranter las 14.00 e las 16.00 atelier rumantsch a Hundwil. Ils 13 november 2024 suentermezdi da grassins a Hundwil. Winterthur: Differentas occurrenzas per famiglias A Winterthur avevan Manuela Bühler ed ina amia cumenzà gia da l’onn 2019 sin atgna iniziativa dad organisar inscunters per famiglias rumantschas. «Adina cur ch’ins ha inscuntrà insatgi rumantsch avain nus fatg reclama e ditg ch’i dessan dir vinavant.» Ma propi s’etablì s’èn ils inscunters per famiglias pir suenter corona. Grazia al sustegn da la Lia Rumantscha èsi in zic pli simpel dad organisar ina chasina u ina infrastructura per ils inscunters», declera Manuela Bühler. «Cunquai che blera glieud s’annunzia fitg spontan è quai la pli gronda sfida da pudair far quint tge ch’igl è d’organisar.» A Winterthur datti mintga dus mais in program da famiglias durant la dumengia. «Ina giada avain nus prendì a fit in kino e mussà il film dals Babulins cun popcorn e tut quai ch’i tutga», sa regorda Manuela Bühler dad in dals puncts culminants a Winterthur. Era il concert, nua ch’i vegnan mintga mai 50 fin 70 persunas, ch’i dat ina giada a l’onn tutga tar ils puncts preferids da quels da Winterthur. «Mintg’onn faschain nus las medemas occurrenzas sco in di da sport, ina spassegiada, cuschinar ensemen e zambregiar e quai adina la dumengia.» Cunquai che la gronda part dals uffants rumantschs a Winterthur sajan en il stgalim primar en scola, hajan ins badà che l’unic di senza auter program saja la dumengia. Per Manuela Bühler dessi magari bler potenzial da collavurar meglier ensemen tranter las differentas uniuns. «Nus avain per exempel instradà ina dropbox cun differents documents che tuts pudessan duvrar. Era da studegiar fissi, sch’i faschess senn da porscher tuts ensemen be ina pagina da web, simplamain cun ils differents programs.» Ma che quai stoppian els tuts anc discutar ensemen, forsa vi dad in’ulteriura maisa radunda. Contact e dapli infurmaziuns: https://www.allegrawinti.ch Proxima occurrenzas a Winterthur: Ils 24 da november 2024 tranter las 14.00 e las 16.00 zambregiar per ils ­uffants e suenter star da cumpagnia per ils creschids. Winterthur: Differentas occurrenzas per famiglias A Winterthur avevan Manuela Bühler ed ina amia cumenzà gia da l’onn 2019 sin atgna iniziativa dad organisar inscunters per famiglias rumantschas. «Adina cur ch’ins ha inscuntrà insatgi rumantsch avain nus fatg reclama e ditg ch’i dessan dir vinavant.» Ma propi s’etablì s’èn ils inscunters per famiglias pir suenter corona. Grazia al sustegn da la Lia Rumantscha èsi in zic pli simpel dad organisar ina chasina u ina infrastructura per ils inscunters», declera Manuela Bühler. «Cunquai che blera glieud s’annunzia fitg spontan è quai la pli gronda sfida da pudair far quint tge ch’igl è d’organisar.» A Winterthur datti mintga dus mais in program da famiglias durant la dumengia. «Ina giada avain nus prendì a fit in kino e mussà il film dals Babulins cun popcorn e tut quai ch’i tutga», sa regorda Manuela Bühler dad in dals puncts culminants a Winterthur. Era il concert, nua ch’i vegnan mintga mai 50 fin 70 persunas, ch’i dat ina giada a l’onn tutga tar ils puncts preferids da quels da Winterthur. «Mintg’onn faschain nus las medemas occurrenzas sco in di da sport, ina spassegiada, cuschinar ensemen e zambregiar e quai adina la dumengia.» Cunquai che la gronda part dals uffants rumantschs a Winterthur sajan en il stgalim primar en scola, hajan ins badà che l’unic di senza auter program saja la dumengia. Per Manuela Bühler dessi magari bler potenzial da collavurar meglier ensemen tranter las differentas uniuns. «Nus avain per exempel instradà ina dropbox cun differents documents che tuts pudessan duvrar. Era da studegiar fissi, sch’i faschess senn da porscher tuts ensemen be ina pagina da web, simplamain cun ils differents programs.» Ma che quai stoppian els tuts anc discutar ensemen, forsa vi dad in’ulteriura maisa radunda. Contact e dapli infurmaziuns: https://www.allegrawinti.ch Proxima occurrenzas a Winterthur: Ils 24 da november 2024 tranter las 14.00 e las 16.00 zambregiar per ils ­uffants e suenter star da cumpagnia per ils creschids. Berna: Inscunters da famiglias A Berna eri cler da l’entschatta davent ch’ils inscunters sa concentreschan sin las famiglias cun uffants, declera Cla Mathieu, in dals commembers da la suprastanza. «Nus avain organisà inscunters matutins cun ina pedagoga da musica, cun la quala ils uffants han pudì chantar e sa mover ed ils creschids èn stads da cumpagnia.» Dentant s’è però era l’uniun inscunters da famiglias a Berna sviluppada vinavant. Els han organisà gia duas festas da stad cun success, ed instradà in chantun cun cudeschs rumantschs en la biblioteca dal Kornhaus. «Ma tuttina dovri anc dapli engaschament», di Cla Mathieu. «Nus avain badà ch’i va bunamain il pli bain dad organisar inscunters libers. Perquai avain nus era gia fatg inscunters dad ir ensemen sin il glatsch cun patins ubain da sa chattar sin differentas plazzas da giugar en il martgà. Ils uffants sa chattan bainspert ensemen ed ils creschids han in zic temp per dar ina baterlada.» Savens vegnian las medemas famiglias e tranteren singuls novs, uschia Cla Mathieu. In plan magari concret dals Bernais è dad etablir ina seria da prelecziuns en la biblioteca per quest onn che vegn. Ed in’ulteriura finamira, a lunga vista, fiss da pudair etablir ina furma dad instrucziun per ils uffants. Quels pudessan sa participar virtualmain als curs da la Lia Rumantscha. «E natiralmain fissi er a Berna flot sch’i dess anc in pèr Rumantschas e Rumantschs dapli, che avessan interess dad entrar en l’uniun e da s’engaschar», ha concludì Cla Mathieu. Contact e dapli infurmaziuns: https://inscunters-famiglias-rumantschas-berna.jimdosite.com/ Proxima occurrenzas a Berna: Ils 20 dad october 2024 dumengia avantmezdi inscunter per famiglias. Iniziativa e sustegn da la Lia Rumantscha Perquai che bundant in terz Rumantschas e Rumantschs vivan actualmain en la diaspora ha il Cussegl federal fixà en la missiva da cultura per ils onns 2021 fin 2024 la prioritad da promover la lingua e cultura rumantscha en la diaspora rumantscha. Quai era motiv avunda per la Lia Rumantscha dad instradar la fin da l’onn 2021 il project «Rumantsch en la diaspora». Quest project è vegnì sustegnì da l’Uffizi federal da cultura cun ina contribuziun da 50 000 francs. Uschia èn vegnidas fundadas la stad 2022 tschintg novas cuminanzas rumantschas en la diaspora: a Basilea, Berna, Lucerna, Son Gagl/Appenzell e Winterthur. Ils uffants da San Galla/Appenzell tut concentrads vi dal zambregiar en il atelier rumantsch en la chasa a Hundwil.

Era jau hai fatg l’experientscha ch’i dat uffants che piclan ora da las mangiativas be quai ch’els han gugent. Sco per exempel be las rischmelnas crivas enstagl cotgas ubain be ils peperonis cotschens, perquai che la colur melna na plascha betg als pitschens. Ma era sch’ils uffants n’èn insumma betg heicli datti cunfins en quai che pertutga la verdura. Cun quai che nus n’avain betg in iert per metter sez las verduras e la salata preferida, avain nus abunà in chanaster da verdura emnil. Quel vegn furnì cun products stagiunals e locals. E tranteren datti fasas cun pauca variaziun da verdura. Tge pomai cuschinar, per ch’i vegnia tuttina mangià, era sch’i dat per exempel per la quarta giada be ina sort giabus en il chanaster? La schuppa va bain per ina ni l’autra giada. Era da metter la verdura en ina sosa da tomatas va bain. Ma propi il product preferì per zuppentar la verdura – normalmain spretschada – èn daventads tar nus las veschlas. Recepts da veschlas datti ina massa. In che funcziuna fitg bain tar nus è da manizzar fitg fin la verdura, e qua avain nus empruvà gia da las tuttas: cun giabus, cun oberschinas u zuchettis, cun zitga e perfin cun finotg. Impurtant è simplamain da manizzar la verdura spretschada uschè fin ch’ins na la vesa quasi betg pli. E lura maschadar la verdura cun in zic tartuffel, in zic tschagula, flocs d’avaina ed ovs e brassar bain fin che tut è a tras ed ha ina colur dad aur. E sche jau vend a mes uffants anc questas veschlas sco «Veggie-Burgers» va la verdura davent sco paunins chauds. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il Center da sanadad Savognin è stà quest onn curt avant il bancrut. Sper sustegns urgents da la vischnanca Surses, ha il cussegl d’administraziun elavurà ina strategia per reducir servetschs e custs. Però a la saira d’infurmaziun da mesemna a Savognin hai dà resistenza cunter quella strategia. Ussa è perfin en vista in’iniziativa communala per dar al spital garanzias communalas. En tge direcziun vai per il Center da Sanadad ch’è en ina crisa finanziala? Tar ina saira d'infurmaziun als 18 da settember 2024 è vegnì discutada la strategia per l'avegnir. Sch’i dat tensiuns e cuntraversas en il Surses, lura èsi dad ir per sutgas en la Sala Grava a Savognin. Ina sala fullanada hai dà era questa mesemna saira. Il Center da Sanadad Savognin (CeSa) ha numnadamain envidà ad ina saira d’infurmaziun – e passa 400 persunas èn vegnidas. La situaziun enturn l’instituziun è numnadamain alarmanta. Però las mesiras ch’il cussegl d’administraziun ha annunzià mesemna en sala, han survegnì in pulit lavachau. Bunamain serrà il spital Ch’i stat propi mal cun il CeSa, ha il president da la societad d’aczias, Peder Cathomen, gia annunzià en il bainvegni da la saira: «Dapi il 2019 è il center – surtut il spital – glischnà adina pli ferm en il minus. Surtut la liquiditad è sa diminuida fermamain.» Cun pleds pli clers ha lura descrit il mastral da Surses, ­Daniel Wasescha, la situaziun precara: «Il Center da sanadad fiss quest onn prest vegnì serrà! Sche la vischnanca n’avess betg pajà anticipadamain ses imports dal 2024 e per part dal 2025 – che van atgnamain uschiglio mais per mais a favur da la chasa d’attempads – lura n’avess l’instituziun betg pudì pajar las pajas dal persunal ed era betg auters quints.» Che la ­vischnanca, vul dir la suprastanza communala, è insumma sa sentida responsabla da salvar a curta vista il CeSa, ch’è gea ina societad d’aczias, ha da far cun il fatg ch’ella posseda 97 % da las aczias. Igl è damai in’interpresa privata quasi en maun da la vischnanca. L’onn da gestiun 2023 ha la Center da Sanadad Savognin SA fatg in deficit dad 1,68 milliuns francs. Il center cumpiglia pliras partiziuns e servetschs, uschia il spital, la chasa d’attempads ed il servetsch da salvament. Sco che la direcziun dal spital regiunal ha gia scrit en il rapport annual dal 2023 è la gronda part dal resultat negativ dentant d’attribuir al spital. La raschun per questas cifras alarmantas sa lascha declerar – sco dal rest tar blers auters ospitals regiunals en il Grischun era – cun il svilup negativ da las tariffas, ma en il cas da Savognin surtut era cun damain cas, vul dir damain pazientas e pazients. Far guarir il center Sin basa da questas cifras dramaticas pari damai evident ch’il cussegl d’administraziun e la direcziun dal CeSa han stuì – ensemen cun la vischnanca – ir en tschertga da vias or da la ­crisa. U cun ils pleds da Daniel Wasescha: «Il center sto vegnir tgirà per ch’el daventia saun.» Mesemna saira èn vegnids preschentads a Savognin ils puncts centrals per «guarir» il Center da Sanadad (guarda boxa). Ils puncts che fan il pli mal èn segir da stritgar tuttas operaziuns e lura er da tegnair avert mo durant la stagiun d’enviern la partiziun da letgs, vul dir la partiziun acuta. Tuttas duas mesiras sa basan sin cifras actualas fitg crudaivlas: L’onn passà hai dà en il center mo gist 19 operaziuns grondas, e cun mo 400 pazients èn era ils letgs staziunars stads occupads pauc bain. Surtut tranter primavaira e la fin da l’onn datti paucas pazientas e pazients en quella partiziun. Applaus per vuschs criticas Ma tut questas propostas per ina «cura» dal ­CeSa èn fruntadas mesemna saira a Savognin sin vehementa opposiziun. Var ina ventgina da persunas han prendì il pled ed han fatg valair lur critica. Per part han era collavuraturas e collavuraturs prendì curaschi ed il pled. Sa chapescha han tut ils votums fatg valair quant bler che giess a perder cun tut quellas mesiras da spargn per il provediment da sanadad, per l’economia locala (plazzas da lavur) e per l’attractivitad da la regiun. Ed igl ha era dà renfatschas envers il cussegl administrativ e la direcziun – ch’els n’hajan betg propi infurmà ordavant il persunal, ch’els n’hajan betg examinà alternativas, che tut las mesiras sajan malponderadas e mainian a la mort dal CeSa. La tenuta generala da mesemna saira en la Sala Grava è stada clera. Pliras giadas hai dà applaus per ils votums critics. E quel applaus ha cumprovà: La gronda part da las persunas na vul betg reducir las purschidas en il CeSa. In’iniziativa a favur dal spital Surtut il votum da Guido Luzio, anteriur deputà ed er anteriur commember dal cussegl administrativ da la CeSa, ha dà ina vieuta a la discussiun. El ha annunzià ch’ins saja vidlonder da preparar in’iniziativa communala. Quella avess per finamira d’elavurar ina lescha che dess a la vischnanca la pussaivladad da surpigliar ils deficits dal Center da Sanadad. Cun auters pleds: Il CeSa pudess far auter ses quints, sche la vischnanca Surses cuvriss ina gronda part dals deficits. Quest’idea da l’iniziativa ha survegnì grond applaus ed il support da pliras varts. Il mastral da Surses ha bain beneventà l’idea constructiva da laschar decider la populaziun en chaussa. El ha dentant era admonì als custs: «Quai fiss bain ina decisiun politica pussaivla, ma quella custass! Ina garanzia da deficit da vart da la ­vischnanca custass a Surses l’emprim onn passa 1,5 milliuns francs.» Cun l’annunzia da l’iniziativa communala è però tut mess sin glatsch – a livel strategic ed operativ. Tant il president dal cussegl administrativ (guarda intervista), la directura actuala Claudia Husmann ed er il mastral han confermà suenter la saira d’infurmaziun a la FMR ch’i saja ussa dad ir sur ils cudeschs e da spetgar las proximas discussiuns e decisiuns politicas. La «operaziun» è terminada La gronda «operaziun» politica è terminada pir per ils 9 da december 2024. En la radunanza communala da quella saira ha il mastral Daniel Wasescha mess en vista decisiuns en connex cun la finanziaziun dal CeSa. Per l’ina vegn il suveran anc a pudair (u stuair) dar sia benedicziun per ils sustegns urgents che la vischnanca ha dà ils davos mais al center. Ma lura pudessi era ir vi dal viv per las propostas d’ina iniziativa messa en vista. Davart tge exact ch’i vegn decis ils 9 da december, n’è anc betg cler. Ma atgnamain vai per ina simpla dumonda: Vul il Surses star bun per ils deficits da ses agen spital? E vul la vischnanca sa laschar custar quai silmain 1 milliun l’onn? – Tenor ils votums da mesemna saira pudessi dar duas giadas in cler GEA. Passa 400 persunas en Sala Grava èn s’interessadas per l’avegnir da lur spital. In pazient a l'entrada dal Center da Sanadad Savognin. En tge direcziun vai per il Center da Sanadad ch’è en ina crisa finanziala? Tar ina saira d'infurmaziun als 18 da settember 2024 è vegnì discutada la strategia per l'avegnir. En tge direcziun vai per il Center da Sanadad ch’è en ina crisa finanziala? Tar ina saira d'infurmaziun als 18 da settember 2024 è vegnì discutada la strategia per l'avegnir. En tge direcziun vai per il Center da Sanadad ch’è en ina crisa finanziala? Tar ina saira d'infurmaziun als 18 da settember 2024 è vegnì discutada la strategia per l'avegnir. Peder Cathomen, il president dal cussegl administrativ da la Center da Sanadad Savognin SA, ha preschentà ils 18 da settember a Savognin las mesiras per garantir a lunga vista ina finanziaziun dal spital. En tge direcziun vai per il Center da Sanadad ch’è en ina crisa finanziala? Tar ina saira d'infurmaziun als 18 da settember 2024 è vegnì discutada la strategia per l'avegnir. Survista da las mesiras Mesemna saira ha il cussegl d’administraziun dal Center da Sanadad Savognin preschentà diversas mesiras per spargnar e garantir in manaschi pajabel dal center. Ina survista da la strategia da l’interpresa: Stritgar operaziuns: Sin entschatta 2025 na datti pli naginas operaziuns. Pitschnas intervenziuns, cun anestesias localas, pon vegnir fatgas en la pratica da medis. La raschun per questa mesira: En il spital datti bler memia paucas operaziuns, las qualas pudessan garantir in bun standard. Surtut ils standards da sterilisaziuns d’apparaturas ed instruments na pudess – tenor il schefmedi Stefano ­Corra – il center betg pli ademplir. Staziun da letgs mo pli averta sur enviern: La partiziun da letgs cun otg stanzas singulas e dublas è averta mo pli durant var trais mais sur enviern. Tenor experientschas al CeSa datti durant quel temp ils pli blers cas – betg exnum pervi dal turissem, mabain pervi da la situaziun generala che la glieud è plitost malsauna e fa accidents durant l’enviern. Pratica da medi: Durant l’entir onn duai vegnir garantì il provediment da sanadad cun in manaschi ambulant, damai ina sort «permanence» durant las uras da lavur, circa da las 08.00–18.00. Cas d’urgenza: Ils cas d’urgenza vegnan organisads cun uras da consultaziun da «walk-in» (senza preannunzia) ed en maniera ambulanta, v.d. senza staziunar il pazient u la pazienta en il spital. Ordaifer las uras da consultaziun vegn garantì il servetsch d’urgenza sur l’ambulanza en collavuraziun cun Tusaun. Tut questas mesiras stuessan dentant anc vegnir concretisadas ed adattadas il proxim temp. E surtut dependan ellas anc da decisiuns politicas (garanzias da deficit). (fmr/dat) Il spital che dovra ina cura Il Center da Sanadad Savognin SA è en pitgiras finanzialas. E perquai è ussa sin maisa ina strategia per stritgar singuls servetschs en il spital. Ma quella strategia è fruntada mesemna sin ferm cuntravent tar ina saira d’infurmaziun a Savognin. David Truttmann/FMR Ins po formular tut simpel la situaziun dal Center da Sanadad Savognin SA (CeSa): I mancan ils raps! La situaziun è stada quest onn uschè delicata che l’acziunaria principala, la vischnanca Surses, ha stuì far da pumpier. Per ch’il center vegnia da pajar ses quints e sias pajas, ha la ­vischnanca pajà anticipadamain intgins imports dals onns 2024 e per part dal 2025. Ma a media e lunga vista dovra il CeSa autras entradas ubain ch’el sto spargnar. U cun ils pleds dal mastral da Surses, Daniel Wasescha: «Il Center da Sanadad sto vegnir tgirà per ch’el daventia saun.» – Per sia guariziun ha il cussegl d’administraziun dal CeSa elavurà ina strategia che prevesa da stritgar singuls servetschs. Tranter auter na vegniss betg pli operà a Savognin a partir dal 2025. Las singulas mesiras èn vegnidas preschentadas mesemna tar ina saira d’infurmaziun. Ma il cussegl d’administraziun ha stuì prender encunter blera critica. Il tenor en la Sala Grava a Savognin è stà cler: ina buna part da la populaziun vuless mantegnair ils servetschs dal CeSa sco fin qua – sch’i sto esser cun anc ­dapli sustegn da la vischnanca.

Peder Cathomen, il president dal cussegl administrativ da la Center da Sanadad Savognin SA, ha preschentà ils 18 da settember a Savognin las mesiras per garantir a lunga vista ina finanziaziun dal spital. Dapi il 2019 è l’advocat Peder Cathomen da Mon president dal cussegl administrativ da la Center da Sanadad Savognin SA. Quel gremi ha – ensemen cun la direcziun operativa e medicinala dal center – elavurà la strategia per l’avegnir da l’instituziun. Mesemna saira ha el preschentà ensemen cun l’entir cussegl administrativ a Savognin las mesiras per spargnar. FMR: Pertge vai uschè mal al Center da Sanadad Savognin? Peder Cathomen: Nus n’essan betg ils sulets, en tut la Svizra han ils spitals fadia. E per quella situaziun datti pliras raschuns, sco p.ex. las tariffas veglias che n’èn betg adattadas a la chareschia. Ed ils custs per mintga cas èn – cun las frequenzas a Savognin – simplamain memia auts. As faschais Vus, sco president dal cussegl d’administraziun, reproschas da betg avair reagì pli baud sin la situaziun precara? Jau sun gea a partir dal 2019 president dal gremi. E pir dapi lura datti insumma controllas da liquiditad – tranter auter per che nus sappian, sche investiziuns necessarias èn finanziablas. La crisa è s’accentuada ils davos onns causa circumstanzas externas e perquai ch’igl ha dà en il spital adina pli paucs cas. Ussa ha il cussegl d’administraziun proponì in pachet cun mesiras urgentas e rigurusas. Tge consequenzas avessan quellas per il persunal? Igl è cler, las mesiras vegnan ad avair consequenzas – damai che nus vulain e stuain gea reducir servetschs. Ma en detagl n’èsi anc betg cler tgeninas e quantas plazzas ch’i vegn a pertutgar. Tut quai stuain nus anc elavurar en detagl. Nus duvrain però en mintga cas er en avegnir persunal qualifitgà – per exempel en la partiziun da letgs staziunars, er sche quella è mo pli averta durant l’enviern. I vegn però segir grev – en temps da mancanza da persunal – da chattar persunal qualifitgà mo per ina singula stagiun? Qua sperain nus propi da pudair chattar novs models da lavur – per exempel cun lavur intensiva sur ina curta perioda da temp. E sco che perits da la branscha m’han declerà, datti ­trasora ina fiera da persunal stagiunal en il sectur da sanadad. Essas Vus dentant persvas che las mesiras proponidas tanschan a lunga vista per garantir il manaschi dal Center da Sanadad Savognin? Igl è segir e franc in pass en ina buna direcziun per garantir che Savognin restia a lunga vista in lieu da spital – e quai senza inchargiar anc dapli la chascha da la vischnanca Surses. L’opposiziun cunter Vossas propostas è stada gronda en sala. Essas Vus stads suprais da la vehemenza? Na, atgnamain betg. Il spital a Savognin è quasi in bain cultural. L’identificaziun da la glieud cun quell’instituziun è gronda. E pervi da la critica: Jau hai pli gugent, sche mintgin di si’opiniun che mo splatschar in a l’auter sin la spatla. E tge schais Vus da la critica? Nus avain stuì far in’examinaziun tenor ponderaziuns economicas: nua dessi anc entradas e nua datti potenzial per spargnar. Sch’ins vuless midar radicalmain nossa strategia proponida, lura daventi politic, p.ex. vai lura per in’iniziativa per metter en vista dapli raps da la vischnanca. Sche quai reussiss, lura fiss il punct da partenza tut in auter per il spital. Basta ch’i saja cler – era sche nus essan ina societad d’aczias, essan e restain nus in spital public. Nus na stuain betg generar gronds gudogns, mabain simplamain avair ina structura finanziala sauna. Suenter las discussiuns da questa saira sa tschenta ussa la dumonda: co vinavant? Questa saira è apunta vegnì mess en vista quella iniziativa communala che pussibilitass a la vischnanca da dar ina garanzia da deficit. Cun ina tala iniziativa fiss la situaziun sa chapescha ­autra. Perquai è la situaziun ussa in pau bloccada, nus na pudain gea betg serrar la partiziun da letgs sin avrigl 2025, sch’il pievel di ch’el vuless pajar e garantir vinavant quella. L’entschatta october avain nus la proxima sesida dal cussegl administrativ. E là stuain nus analisar las reacziuns e discussiuns da questa saira – e lura decider co vinavant.

Christian Simmen-Schumacher è vegnì reelegì sco president communal da la vischnanca da Valragn, quai per ils proxims trais onns. El ha survegnì 170 da 206 vuschs valaivlas. Ina cuntercandidatura per il post n’hai betg dà. Era tar la suprastanza communala èn ils medems commembers vegnids reelegids per la perioda d’uffizi il 2027 cun naginas novas candidaturas. Quai èn Andrea Kriegbaum, Orlando Strub, Georg Trepp-Ulber e Gian Zinsli. (rtr/fmr)

Il chantun po cumenzar la primavaira 2025 a construir il nov edifizi per la protecziun civila en il Meiersboda. Cun 42 607 cunter 12 563 vuschs ha il suveran approvà la dumengia l’edifizi che remplazza il bajetg dals onns settanta. Puspè lubeschan ils votants e las votantas cun gronda maioritad in edifizi dal chantun. Bundant 77 % din GEA als 19 milliuns per il nov Center d’instrucziun Meiersboda che serva a la protecziun civila. Gia l’onn passà han passa 80 % dà il consentiment per la nova Scola auta spezialisada dal Grischun. Carmelia Maissen, la ministra d’infrastructura dal Grischun, ha respundì la dumengia las dumondas da la FMR suenter che las vuschs èn stadas dumbradas ora. FMR: Per la segunda giada entaifer gnanc dus onns dumagnais Vus atras a l’urna in project da blers milliuns francs. Tge è Voss recept da success? Carmelia Maissen: Omadus projects èn stads investiziuns en la furmaziun – ina giada la scol’auta ed uss vai per la furmaziun da la protecziun civila. Tar questas infrastructuras han ins pudì mussar che l’entira populaziun profitescha, pertge i n’èn betg mo investiziuns en betun, mabain ellas promovan nossas forzas umanas en differents champs. Tge pon ins en l’avegnir far en il nov bajetg dal Meiersboda che n’era fin uss betg pussaivel en il vegl? Il bajetg ademplescha las medemas funcziuns sco il bajetg dad oz. Lez deriva dentant d’in temp che las metodas d’instrucziun eran autras. Il nov bajetg pussibilitescha ina instrucziun moderna, digitala e pli agila. L’entir manaschi lubescha process optimads. Il mantegniment è pli simpel ed ils custs d’energia sa reduceschan. Vus essas architecta da professiun. Tge persvada Vus tar quest edifizi? Il nov bajetg cumplettescha bain ils indrizs existents da la protecziun civila en il Meiersboda. Igl è in bajetg en lain – in material fitg intelligent che correspunda a las pretensiuns da construir ecologic. Ils planisaders han procurà che tut las cumparts dal lain vegnian utilisadas – ch’ins dovra tant sco pussaivel dal bist da la planta. Era l’idea da l’economia circulara – da pensar a l’entir decurs da vita d’in bajetg fin ch’el vegn il davos spazzà – han ins integrà en la planisaziun. Talas chaussa m’han persvadì. Avais Vus gia in proxim grond project d’infrastructura ch’è sin rucca? La glista è lunga. Ma per gronda part sa tracti da sanaziuns dad infrastructura existenta. Nus avain ina retscha da bajetgs gronds dals onns settanta ed otganta che ston vegnir renovads, per exempel il bajetg da la polizia chantunala en la Ringstrasse a Cuira u la Scol’auta da pedagogia dal Grischun u il Museum da la natira. Quai na dat betg nova infrastructura, mabain gronds projects da sanaziun. Ina infrastructura nova è prevesida en il center regiunal a Samedan ch’è gia pli daditg sin la glista. Ma i basegna anc tscherts pass da la planisaziun locala fin ch’ins po cuntinuar a planisar. Visualisaziun dal Center da furmaziun per la protecziun civila Maiersboda: La primavaira 2025 cumenza il chantun a bajegiar. Visualisaziun dal Center da furmaziun per la protecziun civila Maiersboda: La primavaira 2025 cumenza il chantun a bajegiar.

Puncto rentas na sa fidan votants e votantas betg a las partidas burgaisas. Per la segunda giada quest onn suonda il suveran la recumandaziun dals sanesters e refusa la refurma da la segunda pitga. Il mars avevi dà in GEA a la 13avla renta d’AVS. Bundant 67 % han vuschà NA. Quai munta ina brava schlaffada per la refurma da la cassa da pensiun. Cun ina refusa han ins quintà dapi las ultimas prognosas – ma betg cun ina uschè clera resposta dal pievel cunter questa refurma che tut las partidas burgaisas, il parlament ed il Cussegl federal avevan giavischà. Il messadi «pajar dapli per damain rentas» dals sanesters, verds e dals sindicats ha persvadì il suveran. Il resultat da votaziun saja ina lecziun per ils burgais, ha ditg la co-presidenta da la PS Mattea Meyer al radio SRF. Il suveran haja pledà in’ulteriura giada cunter sbassar las rentas. Ch’il project da votaziun saja stà memia cumplex, n’ha la co-presidenta da la PS betg vulì laschar valair: «La glieud ha chapì fitg bain, ch’i muntass rentas pli bassas per tuts.» Tar ina nova refurma da la cassa da pensiun stoppian ins sbassar las renditas per bancas ed assicuranzas che sgromian tar la cassa da pensiun, ha ditg Mattea Meyer. En l’avegnir dovria quai er ina cumpensaziun da la chareschia tar las rentas e plinavant meglras rentas per dunnas. L’Uniun sindicala svizra pretenda suenter questa votaziun ina midada da curs en la politica da rentas. La populaziun stoppia vegnir resguardada meglier. «Cun las cassas da pensiun vai bain», ha ditg Gabriela Medici dal sindicat a radio SRF. «Uss ston ils daners puspè arrivar tar ils assicurads.» Lura chattian ins ina soluziun. D’ina schanza manchentada discurra Regine Sauter, cussegliera naziunala da la PLD. La campagna da far tema dals sanesters haja fatg vegnir malsegira la populaziun. «Nus avain vulì assicurar meglier persunas cun entradas bassas e cun pensum parzial», ha ditg Regine Sauter a radio SRF. Ella ha renfatschà als sanesters ch’els discurrian constantamain mal da la segunda pitga. Il president da l’AdC Gerhard Pfister vesa la raschun dal naufragi era tar ils burgais ch’èn stads malperina. La campagna burgaisa per in GEA saja vegnida sutminada da parts da la PPS. Er entaifer la PLD haja quai dà vuschs prominentas che sajan s’exprimidas encunter. Co ch’i duaja uss ir vinavant cun las cassas da pensiun, n’ha Gerhard Pfister betg vulì dir. «I n’è betg nossa chaussa da dir, tge che nus faschain damaun u puschmaun», ha el ditg. Ma i saja inditgà da prender in «timeout». Il verdict dal pievel saja da prender serius. Per ch’ina refurma politica haja schanzas, sajan necessarias duas premissas, ha explitgà il politolog Urs Bieri a l’agentura da novitads Key­stone-SDA: «Primo sto ina maioritad vesair in problem che pretenda proximamain ina soluziun. Secundo sto la refurma porscher ina soluziun che vegn acceptada da la maioritad.» Ma gia il problem sco tar las cassas da pensiun saja vegnì snegà da vuschs prominentas. Plinavant hajan prendì surmaun ils dubis vi da las mesiras da la refurma. En pli hajan las cifras sbagliadas da la Confederaziun tar la prognosa per l’AVS promovì la disfidanza.

Las votantas e votants catolics dal chantun Grischun han approvà cleramain la revisiun totala da la constituziun da la baselgia chantunala. La nova constituziun po uschia entrar en vigur ils 1. da schaner 2025. La decisiun per ina revisiun totala aveva, sco che la baselgia chantunala scriva en ina communicaziun a las medias, prendì gia durant l‘october 2020 il Corpus catholicum, il parlament catolic. Causa la constituziun da passa 60 onns e las novas pretensiuns ad ina lescha moderna eran ins da l’avis ch’ina revisiun saja necessaria. Ina cumissiun da 18 persunas ha elavurà durant ils onns passads il sboz per la constiziun revedida, il qual las votantas e votants catolics han uss approvà cun clera maioritad. Las novas disposiziun èn vegnidas consultadas da tut las instanzas ed han chattà grond sustegn. L’approvaziun da la nova constituziun marca tenor communicaziun «in impurtant pass per l’ulteriur svilup da las structuras da la baselgia en il chantun Grischun e segireschan che quellas correspundian a las exigenzas dal temp odiern». (cdm/fmr)

En Svizra na datti ni pretensiuns pli severas ni stentas supplementaras per promover la biodiversitad. Il suveran svizzer ha refusà l’Iniziativa da biodiversitad cun 63,0 % NA. Il Grischun ha sbittà anc pli resolutamain l’iniziativa cun 67,2 % da las vuschs. Tant adversaris sco aderents grischuns da l’iniziativa, vulan dentant promover e proteger vinavant la biodiversitad. Igl era in’iniziativa cun in’intenziun plitost nunconcreta. Ella vuleva – tenor text d’iniziativa – tranter auter che Chantun e Confederaziun procurian che «las surfatschas, ils meds ed ils instruments necessaris per segirar e per rinforzar la biodiversitad stettian a disposiziun». Da basa vuleva l’iniziativa damai che la Svizra fetschia anc dapli sforzs che oz per proteger e promover la biodiversitad – vul dir la varietad dad animals e plantas. Inclus en quell’intenziun eran era cuntradas, maletgs dal vitg e lieus istorics. Cler resultat er en il Grischun Ma tut quellas intenziuns han fatg naufragi questa dumengia tant tar la populaziun sco er tar ils chantuns. Prest tut ils chantuns han ditg NA, mo Genevra e Basilea-Citad han approvà. Be 37 % da votants e votantas han ditg GEA, quai tar ina participaziun da 45,2 %. Er il suveran grischun ha refusà cleramain l’iniziativa cun 67,2 % da las vuschs (tar ina participaziun da 43,9 %). Tut las vischnancas grischunas han refusà l'iniziativa – il pli cler NA è vegnì da Furna en il Partenz cun passa 90,1 %. La vischnanca da Trin ha refusà il pli stgars cun 52,9 %. L’Uniun purila grischuna è cuntenta L'Uniun purila grischuna era s’engaschada ferm cunter l’iniziativa ed era s’exprimida cleramain durant il cumbat che las pretensiuns da l’iniziativa da biodiversitad «sajettan sur ils cunfins ora e pericliteschan tranter auter er il futur da purs giuvens». Perquai è il president da l'uniun, Thomas Roffler, stà satisfatg dumengia dal resultat final – era sch’el ha concedì envers RTR: «I vegn ad ir vinavant cun la discussiun davart la biodiversitad. Nus savain che quella è impurtanta e sto vegnir vivida.» Ma en vista a las discussiuns ha Thomas Roffler menziunà in da ses arguments principals cunter l’iniziativa sbittada: «Nus da l’Uniun purila grischuna na vulain betg leschas ordinadas da surengiu, mabain nus vulain che la glieud vegnia motivada da sutensi da tegnair tgira da la biodiversitad, senza stgaffir novas controllas.» Pro Natura vul insister sin leschas existentas Per Armando Lenz, il mainagestiun da la Pro Natura dal Grischun, resta il problem da basa: «In terz da las spezias d’animals e plantas e la mesadad dals spazis da viver èn periclitads. Perquai stuain nus far dapli!» Ed envers RTR ha el renvià – en connex cun futuras mesiras – ad in argument cunter l’Iniziativa da biodiversitad: «Ils adversaris e las adversarias han adina ditg en il cumbat da votaziun che las leschas existentas tanschian. Perquai èsi uss impurtant che nus ans tegnian vi da quellas leschas e che nus fetschian sin basa da quellas anc dapli a favur da la biodiversitad.» Il suveran svizzer ha refusà l’Iniziativa da biodiversitad – el na vul damai betg far ulteriurs sforzs a favur d’ina ritga variaziun da spezias.

L’Iniziativa da biodiversitad n’ha gì nagina schanza. 63 % da votantas e votants en Svizra han refusà l’iniziativa ch’è vegnida taxada d’adversaris sco «memia extrema». L’interessant è dentant che malgrà il NA na metta nagin propi en dumonda la bun’intenziun da l’iniziativa. Tuttas e tuts s’èn conscients ch’i fiss da tgirar e promover meglier la biodiversitad. Pertge fa lura quest’iniziativa tuttina naufragi? – Probabel perquai ch’ella è simplamain vegnida en plirs reguards al mument sbaglià. Il mument sbaglià numer 1: Da persvader quests dis la populaziun ch’ins stoppia investir (tenor la missiva da votaziun) ulteriurs 400 milliuns francs mintg’onn per ina natira pli biodiversa, n’è betg simpel. Tuts ston spargnar. La Confederaziun ha preschentà quest mais respargns radicals da prest 4 milliardas francs en plirs secturs che fan propi mal, per part era respargns en dumondas ecologicas. Il mument sbaglià numer 2: Igl è stà in’ulteriura inziativa ch’ha mess en dumonda l’agricultura svizra. Betg che quai fiss in putgà mortal. Ma l’agricultura è ils davos onns stada repetidamain en il focus da projects da votaziun, saja cun las duas iniziativas agraras, saja cun la votaziun dal clima u cun tut las votaziuns enturn il luf. Igl è da chapir, sche puras e purs van sin las barricadas, sche lur sectur survegn adina puspè en maun il «Peder nair», la carta dal tamazi che smerda l’ambient. Senza dubi, i dat segir potenzial «ecologic» sin ils bains purils, dentant betg mo là. I fiss ura e temp da trair il scrauv pli ferm da l’autra vart, tar consumentas e consuments da products agriculs, mussond ch’in kilo cardifiol custa halt 6.00 francs, sch’ins vul avair lien anc intginas «vitaminas» biodiversas. Il mument sbaglià numer 3: Sper dapli raps vuleva l’iniziativa surtut dapli spazi per la biodiversitad – vul dir dapli surfatscha. Ils inziants e las inziantas n’han betg numnà ina cifra concreta en «meters quadrats» ch’ins vess stuì surlaschar a la natira. Però la scienza discurra actualmain da var 30 % da la surfatscha che fiss necessaria per pudair franar la muria da las spezias. Oz ha la Svizra – tenor il studi «Biodiversität in der Schweiz» dal 2023 – var 13,4 % dal territori che stat sut l’ensaina da la biodiversitad. Quai è atgnamain bler, però tuttina 17 % memia pauc. Però quella persuna che ha fatg in stritg tras tut quellas cifras e procentualas, quella sesa en il Kreml a Moscau. Suenter che la Russia ha attatgà l’Ucraina èsi era vegnì pli «stretg» en Svizra: Tuttenina vegni discurrì auter co ch’i fiss da nizzegiar la surfatscha, saja per construir novas ovras idraulicas, saja per la cultivaziun da granezza. Da declerar a la populaziun en in tal mument delicat ch’ins stoppia laschar crescher en dapli surfatschas verdas, è plitost pretensius. En il mument actual era damai l’Iniziativa da biodiversitad per bleras votantas e votants plitost in «luxus» enstagl d’ina necessitad, schegea ch’i va per la basa da vita e betg per marenghins. Il «bun mument» turna segir e franc e senza remischun – la dumonda è mo cura e co? Tgi che legia numnadamain il studi menziunà da l’Uffizi federal d’ambient («Biodiversität in der Schweiz»), survegn la sgarschur. Il studi conceda bain che las mesiras dals davos onns hajan purtà intgins success a favur da la biodiversitad, ma el scriva era: «Tut en tut è la biodiversitad en Svizra en in nausch stadi. Ella na po betg pli garantir a lunga vista ch’il sistem ecologic possia prestar sia lavur.» Per concretisar quella frasa cun in maletg: I regia in grond privel che singulas spezias d’avieuls n’impollineschian betg pli las fluras. La consequenza d’in tal svilup è grev digeribla. L’iniziativa è vegnida valitada, en quest mument ed en quella furma, sco in luxus nunnecessari. Ma ins na sto betg esser in apostel da l’apocalipsa per dir: I vegn il mument, nua ch’igl è necessari da sa prestar tut il «luxus» pussaivel per salvar avieuls, nua ch’igl è da prender en maun blers raps per anc pudair stritgar mel natiral sin il paun. Tut ils studis serius mussan che quel di vegn. – Basta ch’i na saja lura betg memia tard. David Truttmann è schefredactur da la FMR Fundaziun Medias Rumantschas

Jau sun trumpà da Tai. Mintga giada che jau vom la damaun tar mia chascha da brevs, sper jau da chattar là ina brev da Tai, pia dal CEO da Grischun Vacanzas. E mintga giada la gronda dischillusiun. Di per di. Dasperas tutg jau tar ils giastaders exemplarics dal Grischun – era sche jau n’hai da far nagut cun il turissem. Jau na possed betg in’abitaziun da vacanzas per affittar. Jau na sun era betg in hotelier. Ed oravant tut na sun jau betg in locatur d’abitaziuns dad Airbnb (dal reminent ina furma turistica che procura per adina pli paucas abitaziuns pajablas per ils indigens). Tuttina sun jau in giastader che fa il pussaivel, per che noss osps sa sentian bain qua tar nus. Jau als salid mintgamai cun in curtaschaivel «bun di» u «hallo», sche jau als scuntrel sin ina via da viandar u sin ina ruta da velos. E sche jau ves persunas studegiond ina charta geografica u in mussavia turistic, dumond jau, sche jau possia gidar. Ma nagin ma di «grazia fitg» per quel servetsch premurus – danor quels pèr giasts che stiman mia servetschaivladad. I dat dentant era ils auters giasts. Per exempel quels che ignoreschan mai e volvan aposta il chau per betg stuair reagir sin mes «hallo» bainmanegià. Ubain quels che na pon betg spetgar, sche jau sun londervi da prender puma u verdura or dal regal en la Migros ni en il Coop, e ma stauschan mintgatant – betg mo en il senn figurativ – en las stretgas. Cler, els èn era noss giasts, ma betg exnum mes giasts preferids. Tar mintg’inscunter malempernaivel cun giasts stressads che na vulessan il pli gugent n’avair da far nagut cun nus indigens ma vegni endament in’episoda: Durant ils onns otganta aveva Grischun Vacanzas (lura anc sut il num Uniun da traffic dal Grischun) lantschà ina campagna per meglierar la chapientscha dals indigens per la valita economica dal turissem. Atgnamain ina buna chaussa. Ma ins aveva emblidà da sensibilisar en il medem mument era ils osps per ils basegns dals indigens. Be cun far tut per attrair mintg’onn anc dapli giasts en nossas valladas (quai è tenor Vossa homepage anc adina Vossa finamira principala) n’èsi betg fatg. I dovra era mesiras che mitigeschan las exageraziuns dal turissem da massa. Sche jau guard co ch’il turissem è sa sviluppà ils davos onns, ma fa quai quitads. Tenor mai essan nus er en il Grischun sin buna (u forsa plitost nauscha?) via en direcziun d’in «over­tourism». Guarda ina giada per exempel quants autos ch’èn parcads sin prads ed en guauds, perquai che tscherts da noss giasts èn memia marschs dad ir in zichel a pe. Gnanc da discurrer dal rument ch’i laschan enavos en la natira. Respect per la natira muntagnarda sensibla? – Patratga! Na fissi pia betg nairas uras per Grischun Vacanzas d’elavurar novas strategias per in svilup sanadaivel e persistent da noss turissem? U vulain nus propi relaziuns sco a Venezia, a Barcelona u sin las Inslas balearas, nua che millis d’indigens protesteschan ussa vehementamain cunter ils excess turistics? Char Martin Vincenz. Jau sun spanegià sin Tia resposta. E sche Ti vuls cun questa chaschun era gist engraziar a mai per mes servetschs gratuits a favur d’in turissem filan­tropic en il Grischun, poss Ti far quai cun la medema brev. Sco gia ditg, jau guard mintga di en mia chascha da brevs … Cun cordials salids, Pieder Caminada Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la «Südost­schweiz». Dapi l’october 2021 è el pensiunà – e tranteren «giastader ­turistic». Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la «Südost­schweiz». Dapi l’october 2021 è el pensiunà.

500 onns istorgia grischuna en furma da cartas, diagrams ed infograficas. – Quai è il nov «Atlas da l’istorgia dal Grischun». Igl è in’ovra cumpilada e coordinada da pliras instituziuns grischunas ed elavurada dad ina tschuncantina da perscrutadras e perscrutaders. Venderdi saira è vegnida festivada a Cuira la vernissascha en furma trilingua, exact sco l’ovra sezza. Cun passa 900'000 francs ha il chantun Grischun sa participà als custs totals dad 1,1 milliuns francs dal «Atlas da l’istorgia dal Grischun». A la vernissascha ha il president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini, pudì prender en consegna las trais versiuns linguisticas da l’atlas. Da temp en temp datti en l’istoriografia grischuna publicaziuns che pon vegnir valitadas sco «monumentalas». Ma savens survegnan tals cudeschs quel attribut pir en la retrospectiva. A la pli nova publicaziun istoriografica, preschentada venderdi passà en il Teater Cuira, pon ins senza dubi attribuir il «monumental» gia ussa. Perquai che gia mo la lavur davos quella publicaziun, dal punct da partenza fin al di da sia preschentaziun, merita quella classificaziun: Quatter onns da lavur scientifica fatga dad ina squadra da passa 50 perscrutadras e perscrutaders per in cudeschun translatà en tuttas trais linguas chantunalas. Quai èn mo paucas cifras indicativas per la lavuruna vi dal «Atlas da l’istorgia dal Grischun». L’entira squadra sin il palc Ed ina tala lavur scientifica coordinada tranter pliras instituziuns dal Grischun basegna er ina vernissascha festiva. A quella èn sa preschentadas venderdi en ina sala plaina dal Teater Cuira tut las persunas ed organisaziuns entretschadas – l’Institut per la perscrutaziun grischuna (IKG), l’Archiv dal stadi dal Grischun, ils posts da translaziun chantunals sco era las organisaziuns cultural-linguisticas. Sco finale da la vernissascha ha l’entira squadra da co-auturas e co-auturs, ina tschuncatina da persunas, pudì surdar las trais versiuns linguisticas da l’atlas al purtader e finanziader principal da l’ovra, numnadamain al Chantun. Quel era represchentà dal president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. Il regent ha engrazià a tut las persunas involvidas en quest grond project, surtut er a la coordinatura principala da l’atlas, l’istoricra Karin Fuchs. La vernissascha da venderdi saira è stada – sco l’ovra sezza – ina manifestaziun da la trilinguitad grischuna. Dal chant (dals uffants da la Stimmwerkbande), sur la moderaziun dal schurnalist Claudio Spescha fin tar ils numerus pleds festivs è tut vegnì manà en trais linguas, sco sche quai fiss la pli normala chaussa sin il globus grischun. Da divorzis fin velos Ma tge cuntegna il nov «Atlas da l’istorgia dal Grischun» atgnamain? – Sin passa 200 paginas visualisescha e descriva quel svilups e muments da l’istorgia dals davos 500 onns en il Grischun. Mo trais pitschens exempels or da l’ovra: Ina carta grischuna visualisescha tenor regiun, co che la facultad privata era repartida l’onn 2002. L’Engiadin’Ota era sa chapescha a la testa, entant che la ex-vischnanca da Pigniu era a la cua. In’autra grafica mussa il svilup da la cifra da maridaglias e divorzis tranter ils onns 1880–2020. Entant che l’emprima cifra va pass per pass aval, mussa l’autra curva ferm amunt. Ed ina pitschna grafica mussa ch’i deva dal 1986 anc pli paucs velos en il Grischun che autos, entant che oz è quai sutsura. Bler da svutrar e guardar Damai resta la publicaziun fidaivla a sia denominaziun «atlas», vul dir ch’ella emprova dad illustrar e visualisar muments e midadas da l’istorgia grischuna – en quest cas dals davos 500 onns. Sco tar in classic atlas cun cartas geograficas, pon ins svutrar en il «Atlas da l’istorgia dal Grischun» tut tenor dumonda ed interess. Ins po piclar ora quai che dat en egl, e lura tut tenor anc leger ils texts explicativs vitier. Totalmain tracta l’atlas otg tematicas principalas, sco p.ex. societad, economia ed abitadi. E lura visualisescha e descriva el precis 50 sut-tematicas concretas che tanschan da las linguas chantunalas, sur il svilup da las bancas grischunas fin tar ils incendis da vitgs e guauds. I dat damai bler da guardar e svutrar. U savevas vus p.ex. ch’i deva durant la Segunda Guerra mundiala en il Grischun indesch organisaziuns faschisticas e nazisticas? – Il nov atlas mussa nua exact. Il «Atlas da l’istorgia dal Grischun», edì da l’Institut per la perscrutaziun grischuna (IKG) en collavuraziun cun l’Archiv dal stadi dal Grischun, po vegnir cumprà en las librarias. En furma electronica metta il IKG perfin a disposiziun gratuitamain ils temas e las basas da datas sin www.kulturforschung.ch/atlasgr. Il «Atlas da l’istorgia dal Grischun», edì da l’Institut per la perscrutaziun grischuna (IKG) en collavuraziun cun l’Archiv dal stadi dal Grischun, po vegnir cumprà en las librarias. En furma electronica metta il IKG perfin a disposiziun gratuitamain ils temas e las basas da datas sin www.kulturforschung.ch/atlasgr. Duas persunas impurtantas per la realisaziun dal «Atlas da l’istorgia dal Grischun» en discussiun cun il moderatur Claudio Spescha (san.) – la manadra da project Karin Fuchs e l’archivari chantunal Reto Weiss. Ina tschuncantina da persunas – perscrutadras, translaturs, grafichers e coordinaturas – han pudì surdar venderdi uffizialmain al chantun, vul dir al president da la regenza grischuna Jon Domenic Parolini, il nov «Atlas da l’istorgia dal Grischun». Applaus a la vernissascha per l’isoricra Karin Fuchs ch’è stada la manadra principala dal project «Atlas da l’istorgia dal Grischun», preschentà venderdi passà en il Teater Cuira. Cun passa 900'000 francs ha il chantun Grischun sa participà als custs totals dad 1,1 milliuns francs dal «Atlas da l’istorgia dal Grischun». A la vernissascha ha il president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini, pudì prender en consegna las trais versiuns linguisticas da l’atlas. In grond atlas per il globus grischun Las festivitads enturn ils 500 onns dal stadi da las Trais Lias cumpiglia quest onn tants puncts da program ch’ins pudess facilmain survesair ina u l’autra chaussa. Ina publicaziun fitg voluminusa, fatga bel ed aposta per il giubileum, n’è dentant strusch da survesair, perquai ch’igl è in «cudeschun». Venderdi saira ha il «Atlas da l’istorgia dal Grischun» gì en il Teater Cuira sia vernissascha festiva. Igl è per uschedir in’ovra monumentala gia mo pervi da sia realisaziun: radund 50 perscrutadras e perscrutaders han elavurà e visualisà durant quatter onns 50 differents champs en l’istorgia grischuna. Il nov atlas visualisescha cun cartas, diagrams ed info-­graficas differentas tematicas sco p.ex. las linguas, l’economia d’alp u la migraziun. L’immens project è vegnì coordinà principialmain da l’istoricra Karin Fuchs e tgirà da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna (IKG).

In grond misteri da noss temp èn ils algoritems dad Instagram, Netflix u Youtube, ils algoritems che crain da savair tgi u tge che plascha a nus e tge che nus stuessan en mintga cas guardar sco proxim. Las propostas dals algoritems chat jau plitost trivialas, impertinentas u evidentamain be ora sin ma tegnair uschè ditg sco pussaivel davant il monitur. Tar tut la critica giustifitgada cunter ils algoritems pussants – mintgatant fan quels propostas remartgablas. A mai ha Youtube proponì avant in temp da guardar in video da Josep Castanyer Alonso, in cellist tar l’orchester filarmonic da Stockholm, che suna era «in païn» clavazin. En quel video interpretescha’l la chanzun «Barbie Girl» dad Aqua, uschia sco sche quella fiss vegnida cumponida da Mozart, Beethoven, Schumann, Schubert, Chopin u da Ravel. Tgi ch’enconuscha er be in zichel la musica da quels cumponists, reconuscha segir in u l’auter element tipic, incorporà en la melodia da quest superhit da qualitad dubitaivla dals onns 90: Excurs virtuus sco tar Chopin, passaschas melanconicas sco tar Schumann, midadas armonicas abruptas sco tar Schubert... E tgi che n’enconuscha insumma betg la musica da quels cumponists, quel o quella vegn introducì en lur munds musicals cun ina tschegnada, ma tuttina er cun substanza. Quest Josep ­Castanyer Alsonso sa tge ch’el fa! En in auter video interpretescha’l la disfamada chanzun «Never gonna give you up» da Rick Astley, sco sch’i fiss ina fuga scritta da Johann Sebastian Bach. Ed en ses video il pli actual suna el ina polonaise da Frédéric Chopin – en in duo cun sasez vi dal clavazin e vi dal cello. Igl è quella cumbinaziun nunusitada da expertisa musicala, spiert umoristic e talent tecnic che fa ora ils videos dal cellist e pianist catalan. Ed jau di grazia a l’algoritem da Youtube!

Savevas Vus, che esser solitari fa dapli donn al carstgaun che fimar? Betg che jau vuless propagar qua da fimar u che fimar saja sanadaivel. Dentant cumprovan studis actuals che la solitariadad n’influenzescha eba betg mo la psica, mabain er il corp. Quai ed anc bler dapli pon ins leger en il «Health Forecast 2024». I vegnan respundidas dumondas sco: Tge è il misteri per ina lunga e sanadaivla vita? Da tge ha la Svizra la pli gronda tema? – I sa tracta d’in cudesch annual da 400 paginas – edì da la Sanitas – ch’è cumparì quest onn per la tschintgavla giada e che metta il focus sin organs, temas ed ormons. Il «Health Forecast 2024» accentuescha, quant impurtant ch’igl è da contemplar il corp a moda cumplessiva per promover il bainesser a lunga vista. La sanadad vegn chapida adina pli savens sco cumbinaziun da plirs facturs. Ina rolla centrala na gioga betg mo la fitness corporala, mabain era la stabilitad mentala ed emoziunala. In tema central dal cudesch è l’impurtanza da la sanadad dals organs. Entant ch’il cor vala savens sco simbol da la vitalitad, vegn rendì attent, che er auters organs èn decisivs per noss bain­esser. Il gnirom per exempel, l’organ da disintoxicaziun, vegn inchargià pli e pli fitg en il mund modern – saja quai tras il nutriment malsanadaivel, tras medicaments u tras tissis en l’ambient. Il cudesch dat tips e cusseglia, co ch’ins po gidar per exempel cun avunda liquid. Il «Health Forecast 2024» sa cumpona da differents artitgels, scrits d’ina redacziun independenta da 30 schurnalistas e schurnalists che respundan dumondas da la sanadad, quai sin basa da discurs cun persunas dal fatg, studis, trends da scienza e perscrutaziun. Damai ch’il cudesch da 400 paginas cuntegna divers artitgels – pli curts e pli lungs – n’èn ins betg sfurzà da’l leger dad A fin Z. El porscha purziuns ed ins po tscherner singulas per leger. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Dapi mez mars ha la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) puspè ina suprastanza cumpletta. Quella ha manà nov schlantsch a l’uniun ed ha organisà pliras occurrenzas cun la finamira dad avair dapli commembers e commembras. «Chattar la nischa è difficil, ma nus essan sin buna via», di il president da la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu), Lucas Kirchen. Ils davos mais ha el organisà ensemen cun Mevina Conrad, Mic Armon Conrad, Simon Scandella e Flurin Schlegel che furman cun el la suprastanza da l’uniun, ina u l’autra occurrenza per la GiuRu. «Nus vulessan gugent avair in’occurrenza pli gronda che sa repeta mintg’onn ed avain empruvà ora tge che funcziuna e tge betg», declera el. La finamira da las occurrenzas saja dad avair ina communitad pli gronda che vegn a las occurrenzas, d’emprender d’enconuscher in l’auter ed apunta da chattar la nischa per in’occurrenza repetitiva annuala. «Nus vulessan ch’ins possia sa legrar mintg’onn sin l’occurrenza ed avair in pau stabilitad», uschia il president. Occurrenzas per survegnir dapli commembranzas La suprastanta ed ils quatter suprastants èn en carica dapi mez mars da quest onn. Avant aveva la GiuRu fadia da chattar suprastants ed uschia n’aveva ella er organisà naginas occurrenzas pli (guarda box). «Nus avain decidì da metter l’entschatta noss focus sin las occurrenzas e betg sin ils seminaris enconuschents da la GiuRu», declera il president ed agiunta ch’els veglian puspè dar dapli pais a quests seminaris cura ch’els hajan pudì segirar ina communitad pli gronda tras occurrenzas. La suprastanza da la GiuRu ha tranter auter organisà ina fin d’emna da bouldrar en il MagicWood en la Val d’Avras il fanadur ed in DayRave, in’uschenumnada occurrenza per ballar durant in di, sin ina bartga al Lai da Turitg mez settember. «Al DayRave avain nus gì bler dapli participantas e participants», declera Lucas Kirchen e tira in facit positiv da las occurrenzas organisadas ils davos mais. El declera era che la GiuRu haja propi survegnì in u l’autra commembra en pli tras questas occurrenzas. Actualmain è la suprastanza da l’uniun vi da l’organisar ulteriuras occurrenzas en differents lieus. Ultra da quai tracta la suprastanza dumondas da contribuziuns durant sias sesidas. Tradiziunalmain ha la GiuRu numnadamain la pussaivladad da sustegnair autras uniuns u projects da giuvenils rumantschs en il rom da ses budget. In auter lieu nua che la suprastanza da la GiuRu vesa in svilup positiv tar l’uniun è sin las medias socialas. La GiuRu è per il mument fitg activa sin Instagram ed il president declera ch’els hajan adina dapli interacziuns: «Sin las medias socialas ves’ins las cifras ed ils fatgs fitg precis.» Quels èn s’augmentads dad occurrenza ad occurrenza. Lia Rumantscha era cuntenta La Lia Rumantscha (LR), da la quala la GiuRu è ina da las uniuns affiliadas, è era cuntenta cun l’engaschament da la suprastanza actuala da la GiuRu: «Nus essan satisfatgs, avain plaschair da las activitads che la GiuRu fa ed essan en in contact occasiunal orientà a lur activitads», declera Andreas Gabriel, il vicesecretari general da la LR. El agiunta che quest onn haja la GiuRu puspè survegnì la contribuziun annuala da la LR. La radunanza da delegads dal 2023 aveva reducì en il preventiv per il 2024 la contribuziun per 5000 francs sin 15 000 francs en connex cun la mancanza dals suprastants. Ils davos sis mais ha la suprastanza da la GiuRu purtà il nov schlantsch ch’era necessari per l’uniun. I dat puspè occurrenzas, la suprastanza è activa e l’uniun daventa pli attractiva ed enconuschenta cun dapli commembers e commembras. Uss èsi da prender cun sai quest nov schlantsch e da cuntinuar. Si e giu cun la GiuRu La Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) è vegnida fundada il 1991 cun l’idea d’ina collavuraziun tranter las differentas regiuns rumantschas. Ella ha pudì realisar divers projects cun success, sco a l’entschatta il cudesch da comic «Jo – 17 ed en speranza» ed ils davos onns lur renumads tatgaders «Nus discurrin rumantsch» e «Per rumantsch?». En pli ha ella sa participada a discussiuns politicas ed ha scrit brevs a la regenza. Ils davos onns ha la GiuRu però adina puspè gì difficultads. La pli gronda difficultad è stada l’onn passà, nua che la suprastanza da l’uniun sa cumponiva mo pli da duas persunas. En occasiun da la radunanza generala da la Lia Rumantscha (LR) la fin da l’october 2023 avevan la suprastanta ed il suprastant restants infurmà davart lur situaziun e dumandà sustegn ed agid. La GiuRu è lura stada en stretg contact cun sia uniun tetgala, la LR, per guardar co vinavant en l’avegnir. Quella aveva era sistì la contribuziun annuala da 20 000 francs da l’onn 2023 causa mancanza da suprastants e d’activitad. Il mars dal 2024 ha la GiuRu chattà tschintg novs suprastants che emprovan dapi lura cun novas forzas da dar puspè schlantsch a l’uniun. (fmr/aj) GiuRu puspè activa Dapi questa primavaira ha la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) puspè ina suprastanza cumpletta. Ils davos sis mais ha il president Lucas Kirchen dà ensemen cun la suprastanta Mevina Conrad ed ils suprastants Mic Armon Conrad, Simon Scandella e Flurin Schlegel nov schlantsch a l’uniun che daventada puspè activa. Ensemen han els organisà diversas occurrenzas cun la finamira dad emprender d’enconuscher in l’auter, dad avair ina communitad pli gronda ed era da chattar in’occurrenza che pudess sa repeter mintg’onn. Ed era la Lia Rumantscha è cuntenta cun l’engaschament da la suprastanza actuala da l’uniun affiliada. (fmr/aj) Dapi il mars procuran Simon Scandella, Mevina Conrad, Mic Armon Conrad, Lucas Kirchen (president) e Flurin Schlegel (da san.) sco suprastanza per nov schlantsch en la GiuRu. Il logo da la GiuRu è enconuschent en tut la Rumantschia. Questa curuna è plaina cun regurdanzas da projects passads da la GiuRu. I dat anc lieu per novs projects.

Oz, glindesdi, ils 30 da settember 2024, discurra tut la Svizra davart la protecziun cunter infracziuns. La Polizia chantunala dal Grischun infurmescha la populaziun a Samedan, Porta Samedan, ed en il Coop Bellevue a San Murezzan. Quest di spezial sut l'ensaina dad infracziuns ed enguladitschs vegn realisà en tut la Svizra dapi l’onn 2015, mintgamai a l’emprim glindesdi suenter il midament dal temp da stad sin il temp d’enviern. «Quest onn han ins dentant decis da far il di tematic gia in mais avant, perquai che l'experientscha mussa che las uschenumnadas infracziuns sin il far notg cumenzan gia pli baud», scriva la polizia en sia communicaziun a las medias, «ils laders pon, protegids da la glisch stgira, commetter lur delicts, entant che las abitantas ed abitants èn savens anc a lavur.» Perquai vul la Polizia chantunala infurmar davart las pussaivladads ch’igl existan per prevegnir ad infracziuns. Necessari era en Grischun Ch’il Di naziunal da la protecziun cunter infracziuns saja necessari era en il chantun Grischun: «Il dumber da questa sort delicts s’è puspè augmentà suenter divers onns cun damain cas», infurmescha la polizia, «l’augment da l’onn 2022 fin il 2023 importa en noss chantun 21 %, en tut la Svizra 13 %.» Quest onn porscha la Polizia chantunala dal Grischun duas acziuns cun stands a Samedan en il parterre dal center da cumpras Porta Samedan ed a San Murezzan, en il Coop Bellevue sper la Via dal Bagn 18. Collavuraturs/as dal post spezialisà prevenziun e da la basa Engiadin’Ota da la polizia cusseglian la populaziun en omadus lieus tranter las 10.00 e las 15.00. (cdm/fmr) Il logo dal Di naziunal cunter infracziuns en tudestg

Las lingias grassas e finas dal mais settember 2024 Illustraziun da Jon Bischoff en connex cun la fusiun da l'Ospital d'Engiadin'Ota cun l'Ospital chantunal a Cuira. Il mintgadi rumantsch è plain ­cifras. Quai vala surtut per il mais da chatscha cun tut las cifras da selvaschina sajettada, da nov era cun ina statistica per ils lufs. Ma laschain quella tematica delicata! Nus avain piclà ora autras cifras interessantas dal settember 2024. Dus deputads sursilvans – Maurus Tomaschett (AdC) e Martin Sgier (PPS) – han guardà exact sin la tavla da tempo 50 sper via a Laax. Els ed ina trentina deputads/as han numnadamain tschentà en la davosa sessiun la dumonda a la regenza, daco ch’ins possia charrar per lung da l’entir vitg da Laax mo pli cun 50 km/h. Il Chantun fa gea actualmain sin quel tschancun lavurs da correcziun e reducescha gist era la limita da tempo – pervi da las emissiuns da canera. Fitg interessanta è l’argumentaziun da Tomaschett/Sgier: Els scrivan ch’ils pendularis sursilvans perdian bler temp pervi da quella reducziun da tempo – in temp che giaja a perder «per lur famiglias e per activitads da temp liber». Sche faschain pia ora il quint exact! – Cun la reducziun dad 80 km/h sin 50 km/h sin in traject da var 2 km sper Laax «perdan» automobilists/as precis 54 secundas da lur temp da «famiglia e temp liber». Cun in viadi ensi ed engiu fissan quai totalmain 108 secundas per di. Geabain, igl è propi in scandal: cun talas schicanas vegnan deputadas e deputads sfurzads da prender en avegnir il tren per ir giu Cuira. In minus dad 8 milliuns ha il Spital da Tusaun scrit l’onn passà. Sco divers auters ospitals regiunals en il Grischun è era quel da Tusaun en massivas pitgiras finanzialas. La purtadra da l’ospital – la fundaziun Sanadad Grischun Central – ha dentant ussa l’incumbensa explicita ed unanima da las vischnancas da la regiun da betg scursanir las offertas, mabain da far vinavant. Igl è simplamain da far ina cura radicala. Ina taskforce enturn l’anteriur cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ha preschentà l’entschatta settember 160 mesiras per sbassar ils custs. Sper mesiras fitg rigurusas (cooperar cun auters ospitals, reducir la cifra da letgs e las salas d’operaziun) ha era dà en ureglia in respargn pli pitschen: I na dat pli nagin’aua minerala durant las sesidas! En il jargon medicinal fiss quai damai plitost in medicament omeopatic – u forsa perfin in placebo? Var 10 onns aveva l’ustier Markus Beer dad Alvagni tschertgà in successur per ses Hotel Belfort. Ussa ha el finalmain chattà quel. Il Turitgais Balz Homberger ha cumprà l’hotel e vul manar vinavant l’hotel cun novas ideas. Il passiunà sunatiba ha numnadamain in’idea speziala per embellir il segiurn dals giasts en ses hotel, sco ch’el ha tradì a la FMR: «Jau sun mintga di cun la tiba in pitschen salid da la damaun ora en l’iert dal Belfort.» – Lain sperar che era ils giasts pli «dormulents» hajan plaschair da quel salid matutin. Exact tschintg sezs ha il chantun Grischun en il Cussegl naziunal. Ma il tschintgavel sez a Berna ballucca, perquai ch’i vivan – en relaziun cun il rest da la Svizra – adina pli paucas persunas en il Grischun. Sco che la FMR ha rapportà durant la sessiun da settember poi damai bain esser ch’il chantun perdess il tschintgavel sez. Interessanta è perquai stada quels dis ina retschertga d’ina redactura: Ella ha dumandà ils tschintg cussegliers naziunals (inclusiv duas cusseglieras) nua ch’els ed ellas abiteschian atgnamain – ni nua ch’i passentian la gronda part da lur temp? – Il pli sincer ha descrit Martin Candinas (AdC) sia situaziun tranter sutgas e bancs, tranter Berna-Cuira-Rabius: «Jau sun in pau dapertut – mo betg a chasa!» Però atgnamain sa tschenta in’autra dumonda bler pli brisanta en quel connex: Sch’i va propi piz a cup per mantegnair u perder il sez grischun a Berna, è la fin dals quints forsa perfin il domicil dad in u l’autra cussegliera naziunala decisiv en la dumbraziun – e fa cupitgar il sez? In’ediziun da 1000 exemplars è exausta. Per in cudesch sursilvan è quai ina raritad. Ils 1000 cudeschs dal roman Hobbit, translatà dal linguist Not Soliva ed edì da la chasa editura Ediziun Apart, èn damai vegnids vendids sco paunets frestgs. Anita Capaul, l’anteriura manadra da la Chasa Editura Rumantscha, ha valità per la FMR quel success da vendita. Tenor ella hai gia dà autras publicaziuns rumantschas che sajan vegnidas vendidas en quella dimensiun. Tuttina ha ella classifitgà la vendita dal Hobbit sco bel success: «1000 exemplars vendids èn propi ina demonstraziun da lecturas e lecturs fitg bainvulents.» Igl è propi interessant che Anita Capaul ha tschernì l’adjectiv «bainvulent» e betg «interessà». Quest onn hai dà 61 projects svizzers ch’èn ids en cursa per il «Prix Montagne». Quel vegn surdà onn per onn a projects interessants en las regiuns da muntogna. Il victur da quest onn è stà il chalger Orlando Rada cun sia fatschenta New Rada che reparescha dapi 30 onns chalzers da muntogna e da raiver. A la surdada dal premi a Berna ha il chalger annunzià: «Oz giain nus anc a guardar la citad da Berna, damaun Thun e cun ir vers chasa passain nus anc a Lucerna.» Igl è l’emprima excursiun insumma da l’interpresa dapi ch’ella exista, damai dapi 30 onns. Perquai, sch’i dat quest onn in’interpresa ch’ha propi merità il Prix Montagne, lura senza dubi il chalger da Le Prese cun sia squadra. Per 6,9 milliuns francs ha in um da fatschenta – oriund da Meiringen – cugliunà ses crediturs e partenaris. Perquai è el vegnì sentenzià questa stad da la Dretgira penala economica da Berna. Quella ha confiscà la facultad dal sentenzià e da sia dunna. Quai è relevant per il Grischun, perquai che la persuna sentenziada aveva cumprà ensemen cun sia dunna l’onn 2017 l’ustaria Burleun che sa chatta amez il territori da skis da Breil. RTR ha rapportà ultimamain dal cas. Ma i dat anc in ulteriur detagl picant vi da quell’istorgia: Suenter la cumpra da l’ustaria Burleun è l’um da fatschenta bernais era vegnì elegì l’onn 2018 en il cussegl d’administraziun da las Pendicularas Breil Vuorz Andiast, sco successur dad in’autra persuna prominenta ch’è vegnida en ils latschs dals tribunals: Pierin Vincenz. Damai, adatg cun sa laschar eleger en quel gremi! Detg exact 300 m lunga vegn la punt pendenta a Mustér. Questas davosas emnas è ella stada en plaina construcziun. Las lavurs stuessan bainprest esser terminadas e l’inauguraziun è en vista per ils 16 da november. Ils davos 1-2 onns è la «Pendenta» adina puspè stada in politicum local, cun votaziuns, discussiuns e brevs da lecturs. Ed igl ha era dà ina u l’autra trumpada per ils iniziants enturn Christian Loretz. Il pli mal ha fatg il NA dal 2023 dal suveran da Mustér per in credit da 390 000 francs per la punt. Ma ussa ch’i va vers il «grande finale» ha tradì Christian Loretz a la FMR: «Las trumpadas han denton era dau anim da buca trer la faultsch el canvau.» Igl è interessant ch’el ha duvrà la metafra da la fautsch. El avess era pudì duvrar in auter maletg: «Las trumpadas han denton era dau anim da buca schar pender ...» – Ma quai avess segir puspè procurà per malchapientschas. Mo ina suletta vusch ha mancà en Val Müstair a la presidenta communala en uffizi Gabriella Binkert Becchetti per cuntanscher la maioritad absoluta e vegnir elegida en l’emprim scrutini. Sin basa dal cumbat electoral fitg agità en la Val Müstair, cun insultas ed inculpaziuns dretg e sanester, è silmain ina chaussa segira: Sche il cuntracandidat principal, Thomas Schadegg, avess dà sia unica vusch a la presidenta en uffizi, lura dessi puspè pasch ed armonia en Val Müstair. Perquai: Mintga vusch quinta. Il medem vala en general per las cifras. In mais da pais El è stà mo curt a l’ospital, l’illustratur Jon Bischoff, causa in accident en muntogna. Ma uschia ha el gist pudì profitar da si’experientscha per illustrar ord vista persunala la crisa en ils ospitals. Mais per mais illustrescha Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. Il «Mais da pais» va adina en tschertga da lingias grassas e finas dal mais passà e commentescha quellas cun in surrir. (fmr)

Las cartas illustradas dal gieu da cumpagnia "Dixit", in gieu franzos sviluppà l'onn 2008. Las sairas vegnan ussa pli stgiras, fraidas e lungas – uschia ch’ins ha dapli temp per dar per exempel in gieu. «Dixit» fiss ina proposta. Il gieu è simpel, creativ e divertent – e surtut è «Dixit» simplamain bel. Ins gioga numnadamain cun bellischmas cartas cun illustraziuns da tempra surrealistica. Quellas paran da mussar scenas or da paraulas u siemis. Ma per tge vai insumma en il gieu da cumpagnia «Dixit»? – Per betg entrar en memia blers detagls, mo ina descripziun setga: Mintga giugader/dra survegn en maun sis da quellas bellas cartas. Lura metta l’emprim giugader giu a moda zuppada ina da sias cartas e di latiers in pled, ina frasa, in vers ubain ina locuziun che sa lascha cumbinar cun il maletg da sia carta u che descriva ina part da l’illustraziun. Però la descripziun na dastga betg esser memia evidenta. Era ils auters giugaders mettan giu ina da lur cartas che pudess ir a prà cun la descripziun. Tut las cartas zuppadas vegnan lura rimnadas, maschadadas e messas avertamain sin maisa. – Ussa sto min­tgin/a engiavinar: Tgenina carta pudess esser stada a l’origin da la frasa u dal pled? – Tgi che engiavina endretg, survegn puncts. Il gieu è simpel ed er adattà per uffants a partir da otg onns. Ma il scharm da «Dixit» è zuppà en ils maletgs fantastics che sa laschan interpretar en tschient variantas e che dattan da discutar e da rir. Il gieu franzos «Dixit» exista dapi var 15 onns, ed el ha era gudagnà ils onns 2009-2010 plirs premis internaziunals – senza dubi era pervi da sias illustraziuns. Quellas èn propi fitg adattadas per sairas stgiras, fraidas e lungas. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts.

Gia per la terza giada ha Benno Willi lavurà vi da la statua da Nepomuk, la figura che ha ses plaz sin in sochel sper la via principala a Domat. Uss è la copia da la copia puspè là nua ch’ella tutga. E per il sculptur Benno Willi è la «chaussa Nepomuk» definitivamain messa ad acta. La relaziun dal sculptur Benno Willi e la sculptura dal Sontg Nepomuk da Domat ha cuzzà pli ditg che inquala lètg. L’emprima giada ha il sculptur sa fatschentà avant passa 40 onns cun Nepomuk. Sco giuvenot, suenter l’emprendissadi, aveva el fatg ina copia da la testa per l’original or da crap da sablun – ina statua che stat dapi var 250 onns amez il vitg. L’onn 2007 è quel original lura dentant vegnì remplazzà dad ina copia, perquai che la statua originala era en in nausch stadi. E quella copia è apunta vegnida creada dal sculptur Benno Willi da Domat. In donn total L’original è sinaquai vegnì transferì en chasa da scola Tircal a Domat. E la copia ha prendì sia plazza sin il sochel en la Via Nova, la via principala tras il vitg. Ma quella copia ha dentant gì in trist destin: Ina damaun da l’entschatta 2017 è in automobilist alcoholisà collidà frontalmain cun la statua da dus meters autezza e d’ina paisa da 1,6 tonnas. Entant che l’automobilist è stgampà senza blessuras, ha il Sontg Nepomuk gì in donn total. Uschia è la sculptura turnada puspè en l’atelier da Benno Willi. Cun blera pazienza e durant tschients dad uras da lavur ha il sculptur lavurà vi da la copia da la copia. L’onn 2018 èn las lavurs da sculptur vegnidas budgetadas sin var 100 000 francs. Pulstrà il sontg Dacurt ha ussa la statua dal Sontg Nepomuk finalmain pudì bandunar l’atelier che Benno Willi maina en terza generaziun. Rentà cun tschintas e pulstrà cun dus plimatschs è il Sontg Nepomuk vegnì transportà e tschentà sin il sochel sper la via principala. «Jau sun fitg led ch’el è or dals pes e ch’el è là en ses lieu. Speranza ch’el restia là nua ch’el è ussa», ha ditg il sculptur Benno Willi al di dal transport envers RTR. Benno Willi ha era ditg ch’el possia ussa, damai che Nepomuk haja definitivamain bandunà ses atelier, puspè durmir stagn e bain. En l’atelier è restada enavos mo la statua collada ensemen – suenter il donn total. Quella statua aveva servì sco model, per far la copia da la copia. Per Benno Willi è la «chaussa Nepomuk» ussa definitivamain messa ad acta. La statua collada tutga a la vischnanca da Domat, el na sappia betg tge che capitia cun quella. Ma per Benno Willi èsi era cler: Il Nepomuk collà ch’è restà enavos en ses atelier sto definitivamain davent. L’entschatta favrer 2017 è in automobilist alcoholisà collidà cun la statua da Sontg Nepomuk ed ha demolì quella. Il sculptur Benno Willi en ses atelier a Domat, davos el stat en parada il «vegl» Nepomuk ch’era vegnì destruì tar in accident da l’onn 2017 – ed era vegnì collà ensemen per star model. Il Sontg Nepomuk – il sontg da las punts – è a Domat puspè là nua ch’el tutga: en la Via Nova.

La suprastanza da la Lia Rumantscha (LR) ha decis da salvar sia radunanza da delegadas e delegads l’onn proxim a Turitg. La radunanza vegn ad avair lieu sonda, ils 21 da zercladur 2025 en la chasa d’events «X-TRA» en cumbinaziun cun il «Festivalet», in arranschament d’inscunter cun in vast program cultural rumantsch. In comité sut l’egida da l’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa vegn ad organisar quel la medema fin d’emna. Quest onn tracta il Parlament federal la missiva da cultura per ils onns 2025-2028. Sco che la LR scriva en sia communicaziun vegn quel ad approvar en quest connex ina midada da la Lescha federala davart las linguas naziunalas. Da nov vegn francada en la lescha federala la promoziun dal rumantsch er ordaifer il territori linguistic tradiziunal. «Per tegnair quint da quest pass impurtant ha la suprastanza decis da situar la radunanza da delegadas e delegads per l’emprima giada ordaifer dal chantun Grischun», communitgescha la LR. (cdm/fmr)

Votants e votantas duain avair invista, tge iniziativas e referendums ch’els han suttascrit. Gliez pretenda Martin Candinas da l’AdC en ina moziun ch’el ha inoltrà l’emna passada en il Cussegl naziunal. Oz n’existian betg avunda meds da controllar suttascripziuns d’iniziativas, scriva il cusseglier naziunal Martin Candinas (AdC) en sia moziun. Las autoritads na possian betg cumparegliar, sch’i sa tractia d’ina vaira suttascripziun u betg. Ed ils votants e las votantas na vesian betg, sche lur suttascripziun saja propi vegnida inoltrada. Sia moziun pretenda perquai ina adattaziun da la lescha correspundenta. Las vischnancas sajan responsablas per controllar las glistas da suttascripziuns. Ellas controlleschian tranter auter ch’ina persuna na suttascrivia betg duas giadas ina iniziativa. Per gliez hajan las vischnancas da cumpilar in register, explitgescha Martin Candinas. «Quel duai en l’avegnir esser accessibel en quel senn che las atgnas datas dastgan vegnir examinadas.» Uschia possian votants e votantas prender invista. Sch’els u ina vischnanca remartgian, che suttascripziuns sajan vegnidas sfalsifitgadas, possia vegnir fatg ina denunzia penala. Durant la sessiun d’atun, che ha durà fin il venderdi passà, èn vegnidas inoltradas pliras intervenziuns che pertutgan il problem cun suttascripziuns sfalsifitgadas. Pliras intervenziuns pretendan in sistem da rimnar suttascripziuns a moda electronica. Ina intervenziun giavischa transparenza tar la derivanza dal daners che vegnan impundids per pajar firmas che rimnan suttascripziuns. In’autra intervenziun pretenda in scumond da suttascripziuns pajadas. (fmr/vi)

Il Cussegl naziunal na vul betg disdir la Convenziun europeica dals dretgs umans. Cun 121 cunter 65 vuschs ha el refusà l'emna passada ina moziun da la PPS. La partida è da l’avis che Strasbourg sutmineschia la democrazia cun sentenzias sco quella da clima. Claudia Cadruvi/FMR Las emoziuns n’èn anc betg sa calmadas suenter ch’il Tribunal europeic per dretgs umans a Strasbourg ha dà raschun a las senioras dal clima l’avrigl passà. Il tribunal aveva crititgà la Svizra d’interprender memia pauc cunter la midada da clima. La PPS ha pretendì ina sessiun extraordinaria per tractar sia moziun che giavischa: La Svizra duai sa retrair da la Convenziun europeica dals dretgs umans. Suenter la debatta dal mardi passà ha il Cussegl naziunal refusà la moziun cun gronda maioritad. Danor la PPS n’ha nagina autra fracziun sustegnì l’intervenziun. Svizra n’è betg sco Russia u Belarus Cusseglier federal Beat Jans ha empruvà da curreger l’impressiun ch’il Tribunal a Strasbourg decidia adina a disfavur da la Svizra. Dals passa 8700 recurs cunter la Svizra haja il tribunal constatà be en radund 150 cas ina violaziun dals dretgs umans. La Svizra saja vegnida sentenziada be en 1,65 % dals cas. Pertutgant la sentenzia da las senioras dal clima ha Beat Jans dentant tschentà en dumonda la vasta interpretaziun dal dretgs umans: «Tenor il Cussegl federal fissi chaussa dals commembers dal Cussegl da l’Europa da decider, quant vast ch’ils dretgs umans èn dad interpretar. I na duai betg esser la giurisdicziun che decida gliez.» Il Cussegl federal haja en senn da scriver gliez al Cussegl da l’Europa. En pli ha il minister da giustia fatg attent che la Svizra sa rendess sin il livel da la Russia u dal Belarus, sch’ella disdiss la Convenziun europeica dals dretgs umans. El ha recumandà da refusar la moziun da la PPS. Derschaders fan politica «La Convenziun europeica dals dretgs umans è stada ina giada in progress, dal qual l’Europa ha dastgà esser loscha», ha ditg Michael Graber da la PPS. Suenter la Segunda Guerra mundiala hajan ils pajais dal continent stgaffì la convenziun per garantir dretgs umans e libertads da basa. La convenziun haja protegì ils burgais dal stadi – dad arrestaziuns arbitraras, da tractaments nundegns, da censura u intervenziuns en la vita da famiglia. Ils derschaders a Strasbourg na surveglian dentant gia daditg betg pli la garanzia dals dretgs umans, ha ditg ­Michael Graber. Anzi, els sviluppian vinavant ils dretgs umans tenor il spiert dal temp e tenor lur preferenza politica. «Ils derschaders fan gia daditg il medem sco nus qua, numnadamain politica», ha ditg il cusseglier naziunal. «Per gliez n’èn els betg legitimads – betg entras noss pievel, betg entras noss chantuns.» Ils dretgs umans sajan francads en la constituziun ed i na dovria nagina convenziun pli. Il Cussegl naziunal è però suandà il Cussegl federal ed ha vuschà cun 121 cunter 65 vuschs cunter ina disditga da la Convenziun europeica dals dretgs umans.

Ina surveglianza da la SRG è giu da maisa. Il Cussegl dals chantuns ha refusà l'emna passada cun 25 cunter 19 vuschs da suttametter il concern da medias a la Controlla federala da finanzas. Stefan Engler da l’AdC ha pledà per la maioritad da la cumissiun. Claudia Cadruvi/FMR En la Chombra gronda aveva l’iniziativa parlamentara anc gì success il mars passà. Ma la chombra pitschna l’ha refusada e sepulida definitivamain il mardi passà. La Societad Svizra da Radio e Televisiun (SRG SSR) na vegn pia betg survegliada en l’avegnir da la Controlla federala da finanzas. «A la fin dals quints vai per la dumonda, sch’ins lascha a la SRG il spazi che l’interpresa dovra per producir a moda independenta dal stadi e da la politica emissiuns da radio e da televisiun», ha argumentà Stefan Engler, cusseglier dals chantuns da l’AdC e pledader da cumissiun. Mintga decisiun che vegnia prendida en l’interpresa haja numnadamain era consequenzas per il program. Exista gia pliras controllas La SRG vegnia gia survegliada entras l’Uffizi federal da communicaziun (BAKOM) ed entras la controlla interna ed externa da finanzas, ha ditg il politicher dal Grischun. Ina surveglianza entras la Controlla federala da finanzas cuntrafaschess a la libertad da medias. L’independenza da la SRG stoppia restar vardaivla. Ina controlla dal stadi sutminass questa vardaivladad. Era il Tribunal federal vegnia surveglià da la Controlla federala da finanzas, ha replitgà Thierry Burkart (PLD): «È l’independenza smanatschada, sch’i vegn examinà ch’ils meds vegnian impundids endretg?» Sche gliez fiss il cas, stuess’ins tenor el «immediat era smetter da survegliar il Tribunal federal entras la Controlla federala da finanzas». BAKOM n’ha betg la cumpetenza Plinavant na saja il BAKOM betg la dretga instanza per controllar la SRG: «Il BAKOM fa las reglas per il mund da medias en quest pajais – ed indirectamain era per la SRG», ha ditg il cusseglier dals chantuns da l’Argovia. «Nus avain qua ina rolla dubla, regulatur e surveglianza, tge che na po tenor mes manegiar betg esser ina good governance.» Plinavant sa tschentia la dumonda da la cumpetenza, ha ditg Thierry Burkart. Il BAKOM haja senz’auter bleras cumpetenzas, ma probabel betg quella da survegliar finanzas d’ina gronda interpresa, gliez fetschia la Controlla federala da finanzas mintga di. Il Cussegl dals chantuns ha però dà suatientscha a la cumissiun e refusà l’iniziativa parlamentara cun 25 cunter 19 vuschs.

Il ticket per Berna è en privel per in dals tschintg cussegliers naziunals en uffizi. En la proxima legislatura ha il Grischun forsa be pli quatter sezs en la Chombra gronda – gliez vegn ora il 2025. La FMR ha però gia fatg in quint provisoric. Far pops, impedir per tut pretsch mortoris u carmalar novs abitants e novas abitantas en il Grischun – cun quests recepts pudess’ins spendrar il tschintgavel sez en il Cussegl naziunal. En la Chombra gronda vegnan ils 200 sezs numnadamain repartids tenor il dumber da la populaziun sin ils differents chantuns. Damai che la populaziun grischuna crescha pli plaun che quella en auters chantuns, perda il Grischun forsa sin las elecziuns dal 2027 in da ses tschintg sezs en il Cussegl naziunal. Per in dals recepts numnads qua sura èsi dal reminent gia memia tard: schendrar pops. Lezs naschissan pir l’onn proxim. Ma per calcular quants sezs che mintga chantun ha dabun, èn decisivas las cifras da la populaziun dals 31 da december 2024. Da curt ha l’Uffizi federal per statistica communitgà las cifras dal segund quartal 2024. La populaziun svizra è s’augmentada sin passa 9 milliuns abitants ed abitantas. La populaziun grischuna dumbra 205 283 persunas. Co ch’ils sezs dal Cussegl naziunal èn da reparter sin ils chantuns, è definì en la Lescha federala davart ils dretgs politics. Là èsi scrit precis co ch’igl è da calcular. La FMR ha fatg il quint sin fundament da la statistica actuala. Tenor quest quint perdess il Grischun ses tschintgavel sez. Il chantun da Lucerna gudagnass in ulteriur sez e vegniss sin diesch mandats. Era Friburg u Turgovia èn chantuns che pudessan, tut tenor co che lur populaziun sa sviluppescha anc fin il davos da quest onn, profitar dal sez che va a perder en il Grischun. Cun be pli quatter sezs appartegness il chantun cun la pli gronda surfatscha tuttenina a la gruppa dals chantuns cun paucs sezs e pitschna forza politica. Berna, sco segund grond chantun, ha 24 sezs. Il Vallais, sco terz grond chantun, ha 8 sezs. Sin il verdict uffizial, sch’il Grischun perda propi in sez u betg, èsi però anc da spetgar in onn. Igl è da quintar ch’il Cussegl federal communitgeschia la fin d’avust u l’entschatta settember 2025 la repartiziun precisa che vala per las proximas elecziuns naziunalas. Co ch’ils sezs sa repartan en la legislatura actuala, aveva il Cussegl federal dà enconuschent l’emprim da settember 2021. Lezza giada aveva il chantun Basilea-Citad pers in sez. Quel ha ertà il chantun da Turitg che ha cun 26 sezs per lunsch ora ils pli blers mandats. E tge munta quai per ils tschintg parlamentaris grischuns en uffizi, sch’i sa verifitgescha ch’il chantun sto sa cuntentar cun be quatter sezs? Sche tuts tschintg candideschan puspè il 2027, èsi da spetgar in dir cumbat. Magdalena Martullo da la PPS, Martin Candinas da l’AdC e Jon Pult da la PS èn vegnids tschernids l’onn passà cun dapli che 20 000 vuschs. Roman Hug da la PPS ha fatg 16 595 vuschs, Anna Giacometti da la PLD 16 184 vuschs. Il Grischun ha dal reminent gia gì be quatter sezs, numnadamain dal 1848 fin 1860. Pli tard ha il dumber lura varià tranter tschintg e sis sezs. Forza politica prest spussada En in onn resorta, sch’il Grischun sto renunziar ad in da ses tschintg sezs en il Cussegl naziunal. Co ch’ils duatschient sezs èn da reparter sin ils chantuns è definì en la lescha. La FMR ha fatg il quint. La prognosa n’è betg buna. Decisiv è il dumber da la populaziun grischuna ils 31 da december 2024. Sin fundament da lezza cifra, calculescha il Cussegl federal quants sezs ch’il Grischun ha da bun. Sto il chantun forsa dar giu in da ses tschintg sezs? La resposta uffiziala vegn communitgada l’avust u settember en in onn. La FMR ha però gia uss gì mirveglias ed ha quintà ora la repartiziun dals sezs en la Chombra gronda – simplamain sin fundament da las cifras actualas da la populaziun. Il resultat: La tschintgavla sutga grischuna n’avess betg mo balluccà, mabain fiss gia cupitgada. Il Grischun stuess renunziar a quest sez. Persuenter survegniss il chantun da Lucerna in sez dapli. Era Turgovia u Friburg èn chantuns che pudessan profitar, tut tenor co ch’il dumber da la populaziun sa sviluppescha anc fin il davos da l’onn. I sa tracta però d’ina calculaziun provisorica che na sa basa betg sin la statistica decisiva. La raschun ch’il tschintgavel sez è uschè periclità: La populaziun grischuna crescha pli plaun che la populaziun svizra e quella en auters chantuns.

In Svizzer u ina Svizra na dastga betg batter en l’exteriur, gliez è scumandà. Era tgi che va en il cumbat per l’Ucraina, sto quintar cun praschun u in chasti pecuniar. Jon Pult vul gidar. El ha inoltrà l’emna passada ina intervenziun en il Cussegl naziunal. L’alteraziun en las medias socialas è stada gronda: Questa stad han pliras medias rapportà d’in cumbattant svizzer ch’è turnà da l’Ucraina. El sto quintar da vegnir avant dretgira. Che la Svizra punescha persunas che cumbattan l’invasur russ, chapescha strusch insatgi – era betg Jon Pult. Il socialdemocrat grischun pretenda amnestia per talas persunas. FMR: Pertge s’engaschais Vus per ina amnestia dad umens e dunnas che han battì en l’Ucraina? Jon Pult: Jau hai legì questa stad differents artitgels sur da Jona Neidhart. El ha battì plirs mais per l’Ucraina en la legiun internaziunala. Cura ch’el è turnà en Svizra è el s’annunzià tar la polizia. Lezza ha avert ina procedura penala cunter el. Tge capita cun Jona Neidhart? El vegn sentenzià, pertge tenor la lescha penala militara è in servetsch en l’ester illegal. L’istorgia da Jona Neidhart m’ha interessà. Céderic Wermuth ed jau ans essan inscuntrads cun el en in café. Nus avain discurrì ditg cun el. Igl è stà impressiunant d’udir da sia motivaziun da batter per l’Ucraina e cunzunt per valurs fundamentalas sco la libertad e la democrazia. Suenter avain Céderic ed jau ponderà tge far. Jau sun ma decidì dad inoltrar ina iniziativa parlamentara en il Cussegl naziunal. Tge ha fatg impressiun a Vus? In citadin svizzer decida: «Jau sun pront da batter per la democrazia e la libertad.» El ristga sia vita ed el ristga era da vegnir persequità penalmain da las autoritads svizras. Questa consequenza da s’engaschar totalmain per valurs ch’èn impurtantas per la Svizra, m’impressiunescha. Jau na vuless betg far reclama per quai, ma jau sun da l’avis ch’ins stoppia respectar in tal engaschi ed hai fatg l’iniziativa parlamentara. Tge includa l’amnestia che Vossa iniziativa parlamentara pretenda? L’amnestia vala per tut ils Svizzers e las Svizras che van a cumbatter per l’Ucraina. Els battan per la libertad, l’independenza, la suveranitad e la democrazia – quai èn era valurs dal stadi svizzer e dal dretg internaziunal. Ma giais Vus da principi d’accord cun il scumond da cumbatter en servetschs esters ch’existan en la lescha svizra? Jau poss encleger danunder che quest scumond deriva. La Svizra ha gì ina lunga tradiziun da mercenaris. Per tschientaners èn ils mercenaris en armadas estras stads ina realitad en noss pajais. Cun fundar la Svizra moderna en il 19avel tschientaner han ins stuì scumandar quai, uschiglio na fissan nus betg stads credibels sco pajais neutral amez l’Europa. Perquai hai jau encletga per quest artitgel en il dretg penal militar. Ma Vus avais era resalvas? Il scumond absolut na correspunda betg pli dal tut a noss temp. El na differenziescha betg tranter insatgi che va per exempel a cumbatter en la legiun internaziunala da la vart da l’Ucraina per defender ils interess – betg mo da l’Ucraina, ma en sasez era da la Svizra e da tut Europa – apunta per la libertad, la democrazia, la suveranitad, l’independenza, l’integritad territoriala. E questa persuna vegn lura tractada medemamain sco insatgi che va a cumbatter ensemen cun l’IS, il Stadi Islamic, ina organisaziun terroristica che vul destruir ils interess e las valurs da stadis democratics. Il fatg che nossa lescha na differenziescha qua betg, n’è tenor mai betg gist. Il parlament ha la cumpetenza da conceder l’amnestia. Vul dir, i dess tuttina ina sentenzia ed i fiss cler che questas persunas han fatg insatge illegal, ma ellas na survegnissan nagin chasti. Quantas persunas pertutgass l’amnestia? I va circa per in u dus tozzels, nus discurrin da diesch fin trenta persunas. I na dat però nagina glista.

La suprastanza da la Lia Rumantscha (LR) ha decis da salvar sia radunanza da delegadas e delegads l’onn proxim a Turitg. La radunanza vegn ad avair lieu sonda, ils 21 da zercladur 2025 en la chasa d’events «X-TRA» en cumbinaziun cun il «Festivalet», in arranschament d’inscunter cun in vast program cultural rumantsch. In comité sut l’egida da l’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa vegn ad organisar quel la medema fin d’emna. Quest onn tracta il Parlament federal la missiva da cultura per ils onns 2025-2028. Sco che la LR scriva en sia communicaziun vegn quel ad approvar en quest connex ina midada da la Lescha federala davart las linguas naziunalas. Da nov vegn francada en la lescha federala la promoziun dal rumantsch er ordaifer il territori linguistic tradiziunal. «Per tegnair quint da quest pass impurtant ha la suprastanza decis da situar la radunanza da delegadas e delegads per l’emprima giada ordaifer dal chantun Grischun», communitgescha la LR. (cdm/fmr)

Il Hobbit e vegnì translatà da Not Soliva per Sursilvan

Standespraesidentinnenfeier in Muestair. Aufgenommen am Samstag 31.8.2024 Foto Mayk Wendt

Ina survista dals nums da famiglia en la Val Medel - tenor in extract da grafica dad RTR.

Tuttina sche ella ha temp da baiver in café u simplamain far ina curta pausa, Selina Chistell giauda anc adina il panorama impressiunant cul Matterhorn davosvart

Surdada dal Prix Montagne 2024 a Berna, ils 5 da settember 2024.

Pliras ragischs da schentsch (Ingwer).

Ina pasteta da cudogns, in erizun da charn-vadè ed ina leventada – quai èn trais recepts or dal cudesch «Rezeptsammlung 1525–2024. Ein kulinarischer Streifzug durch 500 Jahre Grabünden». L’uniun GraubündenViva è ida a la tschertga en l’Archiv dal stadi dal Grischun da recepts dals davos 500 onns. Ed igl è vegnida ensemen ina bella rimnada da diesch recepts istorics a chaschun dal giubileum da las Trais Lias. Ina spaisa correspunda mintgamai ad ina epoca da 50 onns da l’istorgia dal Grischun. La pasteta da cudogns fa l’entschatta ed è en quel senn la brev d’allianza culinarica. Ils documents originals dals recepts èn reproducids en il cudesch cun explicaziuns davart la funtauna. Ma betg avair tema: La scrittira originala dals documents na ston ins betg savair leger per cuschinar. Quels èn vegnids transcrits en in emprim pass, lura vegnids transponids en la lingua contemporana e la fin adattads a las mesiras ed ingredienzas d’ozendi. Las spaisas sco talas, ch’èn vegnidas tschernidas, correspundan tuttas al gust dad oz. Curiusitads sco per exempel in recept per ina cua da castur u per ina buglia da tscharvè han chattà plaz sin ina da las davosas paginas, ma senza spetgar ch’i vegnian re-cuschinads. Tar mintga spaisa vegn er fatg in excurs pli vast en la culinarica da l’epoca. Tar l’erizun da charn-vadè èsi per exempel da leger che la cuschina grischuna vegniva gia taxada èn il 18avel tschientaner sco grassa. Uschia ha Johann Andreas von Sprecher scrit en sia «Kulturgeschichte der Drei Bünde im 18. Jahrhundert» che «deren (spaisas grischunas) übermässig fette Zubereitung ein städtischer Magen nicht ertragen würde». Il cudesch «Rezeptsammlung 1524–2024» n’è betg simplamain ina collecziun da recepts per cuschiniers e cuschinieras, mabain er in fitg interessant excurs istoric-culinaric tras il chantun Grischun. Il cudesch da 48 paginas po vegnir retratgs gratuitamain tar l’uniun GraubündenViva. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Il cudesch da recepts istorics "Rezeptsammlung 1524-2024", cumpilà en connex cun il giubileum da 500 onns dal Stadi da las Trais Lias.

La proxima stad vegn organisà l’emprim festival da cultura rumantscha a Turitg. L’occurrenza ha num Festivalet e dura dus dis. Parallel ha era lieu la radunanza da delegads e da delegadas da la Lia Rumantscha. La diaspora rumantscha en la Bassa haja da basegn dad animaziun ed irradiaziun, scriva l’Uniun cultura rumantscha en la Bassa (CRB) en sia communicaziun dal glindesdi. «Perquai lantscha la CRB in event singular e giagliard, il Festivalet.» El ha lieu ils 20 e 21 da zercladur 2025 amez la citad da Turitg en il X-tra ed en la Johanneskirche. «Il Festivalet è adressà tant a la Rumantschia da la Bassa sco er a tuts e tuttas ch’han mirveglias da la lingua e cultura rumantscha», èsi scrit en la communicaziun. El porschia prelecziuns, referats e films, ma surtut musica rumantscha. Planisads sajan concerts en tuttas varietads pussaivlas, da musica tradiziunala fin contemporana, da chors fin a rock e jazz. Detagls dal program suondian en il decurs da quest atun cun la pussaivladad d’ina precumpra da bigliets. En cumbinaziun cun il Festivalet haja lieu ils 21 da zercladur la radunanza da delegadas e delegads da la Lia Rumantscha. Uschia sa cumpletteschian las duas occurrenzas a moda ideala, mussond reverenza ed engaschi envers la diaspora rumantscha. (cdm/fmr)

Territori da la disgrazia dad in chatschader a Zernez, capità ils 15 da settember 2024.

Peder Cathomen, il president dal cussegl administrativ da la Center da Sanadad Savognin SA, fotografàé en Sala Grava a Savognin ils 18 da settember 2024.

Saira d'infurmaziun per il Center da Sanadad Savognin SA, ils 18 da settember 2024.

Plantas cun spler e tavaun.

Impressiuns da la vernissascha dal «Atlas da l’istorgia dal Grischun», ina publicaziun istoriografica en connex cun il giubileum da 500 onns stadi da las Trais Lias (1524-2024). La vernissascha è stada ils 20 da settember 2024 en il Teater Cuira.