Ils politichers, quels che fussen bugen prominents, ils catschadurs, purs, cowboys, callboys e plugls en scola: La gasetta da tscheiver La Sibla da Mustér ha bia da rapportar. Ella fa tutta honur a siu num, fora e zepla nua ch’ella sa e po. Negin ei mitschau dil redactur, gnanc ils vischins da Tujetsch, Medel, Sumvitg e Trun. Mintg’onn danovamein: Per l’entschatta dalla part principala dil tscheiver sisum la Surselva cumpara La Sibla. L’editura – l’Uniun da tscheiver Mustér – ha procurau per la 39avla ediziun, ina gasetta cun 20 paginas e 500 exemplars. Ell’ei emplenida cun novitads, commentaris e caricaturas. La Sibla ch’ei da retrer en pliras stizuns ei ina da pliras purschidas dall’Uniun da tscheiver Mustér. Sper ella organisescha l’uniun era la Dertgira nauscha, il til atras il vitg ed il tscheiver pils affons da gliendisdis tscheiver a Mustér. Negin che metscha La Sibla ei ina biala purschida dil tscheiver sisum la Surselva. Ils davos onns eis ella daventada meins persunala, mo tonaton restada critica, senza offender enzatgi en ina moda e maniera disfamonta. Las biaras caricaturas cumpleteschan il cuntegn en ina fuorma plascheivla. Sco mintg’onn porscha la politica locala, respectivamein ils representants da quella, ina basa che lai saltar la fantasia dil redactur Siblus e dil caricaturist. Taglias sbassadas e taxas alzadas ein – tgi havess spitgau enzatgei auter – in dils temas principals. Ins detti en in liug, mo prendi puspei en l’auter. Sut la marella pren La Sibla ils quens che la vischnaunca fa en quei connex. Alla punt pendenta che ha procurau igl onn vargau per grondas discussiuns en vischnaunca, dedichescha la gasetta da tscheiver in’entira pagina. Ella rapporta dils exponents da quella e secapescha dils donaturs da daners. Ed ella sa era tgi che passa sco emprem sur la punt nova: La cumissiun da baghegiar. Siblus sedamonda sch’ei drovi insumma quella cumissiun sche la suprastonza decida aschia ni aschia. La suprastonza communala vegn tractada stediamein ella gasetta e cun ella era la presidenta dil cussegl da vischnaunca digl onn 2023. Dil Postigliun ed ils catschadurs Il december ei la bar el Postigliun el vitg da Mustér puspei vegnida aviarta. Ina purschida che Siblus beneventa: Aschia vegn la giuventetgna forsa insumma ord casa enstagl da dar giugs sil computer da di e da notg. Novitads dat ei era dil cowboy e callboy, mo era dils purs. La cadeina Desertina dils purs innovativs e las puras pretensiusas communichescha, ch’ei vegn bess ghela uonn da Pastgas per saver far fein da Tschuncheismas ed iu en vacanzas il davos da zercladur. Bein representai ein ils catschadurs ella gasetta da tscheiver. Da sittem e bumbardem ei la tschontscha ni era dalla gruppa da catscha il mument la pli prominenta a Mustér. Lu dil catschadur che ha giu fortuna speciala igl atun vargau alla catscha da capricorns e nezegiau la caschun per ch’il cantun profiteschi era da sia preda tut speciala. Mutschnengia – il mini Mustér Quei ch’il Swiss Miniatur el Tessin ei per la Svizra, ei Mutschnengia per Mustér. Leu detti ei tut quei ch’ils da Mustér havessien bugen: In hotel en vendita, biaras habitaziuns da vacanzas ed ina punt pendenta. Medel hagi era in menu per la tscheina da Nadal: Tuttas delicatessas cul datum da scadenza dalla stizun dil vitg. Siblus ha denton buca mo mirau sur ils cunfins da Mustér ora en direcziun sid, mobein era en direcziun vest ed ost. Il pec da Sedrun resti pec, era sch’el fetschi buca paun pli. E da rapportar dat ei era dallas casas da tgira a Cumpadials e Trun: La situaziun seigi daventada nunsurveseivla. Las emploiadas da Trun lessien ir a Cumpadials a luvrar. Mo tuttas veglien ins era buca leu tenor il motto: Pli bugen pauc persunal che stanzas pleinas. A Trun hagien ins in auter motto: Pli bugen pli pauca tgira ch’avunda persunal. E la fin finala vegn era la casa cul palancau sballunau a Trun tractada. Siblus sedamonda sch’ella vegn pli biala cun tetg plat che cun palancau. La Sibla - la gasetta da tscheiver da Mustér - cumpara quels dis.

Avon otg onns han ils da Castrisch organisau ina gronda fiasta dil vitg. Visetas en pliras casas veglias privatas han fatg part dil program. Aschia era la casa Schibli. Quella renoveschan actualmein ils possessurs novs. Els fan quei cun respect per la substanza historica. «Cun intervenziuns architectonicas precautas e bia inschign da mistergners vulein nus resvegliar quei object. Sias historias carschidas sur tschentaners dueien restar legiblas»: Cun quels plaids finescha Britta Roth la descripziun dil project. Quei document dils 29 da november 2022 s’auda tier las actas per la lubientscha da renovar ina casa veglia a Castrisch. Ella e siu partenari Urs Schwab han inoltrau quella damonda alla vischnaunca Ilanz/Glion ed era retschiert la lubientscha. «Suenter ch’ils possessurs havevan mussau a nus quei schischom, essan nus immediatamein stai perschuadi», conceda Urs Schwab. Dacuort ha el envidau la FMR ad ina uatga ella casa Schibli a Castrisch. Anflau il cuntrast Casa Schleier Castrisch Cu els han cumprau avon prest dus onns la casa han els saviu che quella seigi registrada ella planisaziun locala sco object sut protecziun parziala. Ils da Castrisch enconuschan quel sco «casa Schibli». Il zercladur 2016, a caschun dalla fiasta dil vitg, ha in comite purschiu visetas en singulas casas privatas vitas. Finamira eis ei stau da presentar la substanza historica dil coc da Castrisch. Denter auter han ins astgau entrar ella casa Schibli. «Nungetg, tgei ch’ei zuppau davos las fatschadas per liung la via principala. Ins ei sesentius sco el museum dil Ballenberg», ha la LQ dils 15-6-2016 descret la viseta da lezza gada. Era Britta Roth ed Urs Schwab ein stai incantai da quella casa. «Malgrad ch’ella ha quasi regress entuorn casa, eis ei in veritabel scazi», constatescha Urs Schwab. El e sia partenaria ein architects. A Turitg han els baghegiau bia e savens per cooperativas. Ei seigi in baghegiar standardisau, cun ascensurs e scalas, locals cun preits alvas e balcuns normai. Sia incumbensa seigi stada da baghegiar habitaziuns semplas e modernas, mo senza cor, tradescha Urs Schwab. Avon 20 onns ha el anflau il cuntrast leutier, e quei en Surselva. Incantaus dils mistergners All’entschatta eis el staus habitont secundar a Falera, lu a Schluein. La finala han el e sia partenaria priu domicil a Sagogn nua ch’els han renovau precautamein ina casa veglia. Daferton ha Urs Schwab priu domicil stabel a Sagogn ed ha empriu d’enconuscher ils mistergners dalla regiun. «Quels sedifferenzieschan fetg da quels dalla Bassa», manegia gl’architect pensiunau. Per renovar sia casa a Sagogn ha el cooperau cun entgins dad els, scrinari e lennari, installatur, pictur, electricist e miradur. Era tschentapegnas e serrer. Cun agid da quels sededichescha Urs Schwab actualmein ad in project dil cor: el ei vid renovar la casa historica el quatier Termin a Castrisch. Sia partenaria che ha aunc gl’agen biro a Turitg ha fatg ils plans, el meina e coordinescha las lavurs. «Jeu sun incantaus», gi Urs Schwab manegiond la collaboraziun culs mistergners indigens. Varga 40 onns ei la casa Schibli stada vita. Sia posiziun, senza regress, cunfinonta culla via principala Glion-Valendau e senza scaldament central, ha buca envidau da habitar. L’anteriura possessura haveva retschiert gl’object ord in testament. Ella e siu consort han mai saviu tgei far cul schenghetg. Ina da pliras casas Schleier La "tuor", in element ch'ei baghegiaus en ina part dil clavau survetscha pils indrezs sanitars. La casa Schibli a Castrisch cun nuegl e clavau s’auda tier in garnugl da casas historicas da Termin. Igl ei in quatier pittoresc cun cuorts, nuegls ed orts. Leu habitava la famiglia Schleier. Sco quei cha Hans Caprez scriva el cudisch da Castrisch ch’ei cumparius il 2016 ei quella sesenta a Castrisch dapi 1830. L’entschatta dil 20avel tschentaner seigi la famiglia carschida marcantamein ed ils Schleiers stevien en differentas casas. Ina da quellas han Britta Roth ed Urs Schwab aquistau avon dus onns. En quella casa fuva il temps sefermaus. Conform al status da schurmetg renoveschan ils architects gl’object, cun tut quitau per la substanza oriunda. Examinaziuns dendrocronologicas dallas travs purtontas han cumprovau che las parts pli veglias dalla casa ein dil 16avel tschentaner. Per che la casa resti tuttina buca in «Ballenberg» mo surveschi sco habitadi per ina famiglia moderna, han ils architects stuiu planisar ina infrastructura conform al temps. Finiastras novas da lenn, cun veider d’isolaziun, ein in dils numerus accents. In impurtont ein era ils indrezs sanitars. Duscha e tualetta ein plazzai en ina part dil clavau annex, en ina «tuor» nova en construcziun da stric. Enstagl dad ir «on clavau», van ins tras in zulèr el tract niev. La casa Schleier ei per Urs Schwab e Britta Roth definitivamein in scazi cun bia spazi. A tgi ch’els confidan quel uonn, cu las lavurs ein finidas, han els aunc buca decidiu. Sut vesan ins l'entrada dalla casa. Sura ina part dalla "tuor" sanitara.

Igl ei surprendent, tgei success che serias han da present. Jeu haiel era mia preferida e sesel mintgamai plein tensiun il gliendisdis sera sin canapè avon la televisiun. Dapi che jeu hai legiu il cudisch «Mensch sein» dils dus scribents Carel van Schaik e Kai Michel sesentel jeu traplada. S’audel jeu era tier quellas e quels che concedan allas persunas dallas serias in plaz el cerchel dils amitgs? Lur tesa davart il success dallas serias sebasa sil patratg, che la televisiun remplazzi la cumpignia serimnada el temps prehistoric entuorn il fiug. Perquei ch’ils carstgauns dad oz vegnien pli e pli solitaris, creeschien els savens relaziuns cun las persunas virtualas en la televisiun. Gest serias portien ina regularitad e garanzia pils inscunters. In interessant patratg! Insumma ha il cudisch scurlau pulitamein vid miu maletg dil carstgaun. Ils dus auturs serefereschan en divers secturs dalla veta sin nossa natira d’origin. Quella ch’ei seformada dil temps che nus eran aunc catschadurs e rimnadras. Quella natira dicteschi, tenor els, aunc adina ferm ils basegns humans. Aschia era quels dallas relaziuns ch’eran ed ein la basa pil viver e surviver. Tenor ils auturs vivevien ils carstgauns da gliez temps en gruppas dad intragliauter 25 persunas. Denter quellas persunas regevan stretgs ligioms. Quei era lur reit sociala che purtava in l’auter en buns e schliats temps. En quei cerchel saveva il singul semussar aschia sco quei ch’el era, cun ses deficits e sias varts tarlischontas. Senza stuer segiustificar e senza metter si mascra. La situaziun da viver el temps actual cumpeglia in grond diember da persunas cun las qualas nus essan en relaziun. Schibein a moda reala, sco era virtuala. Pil pli ein quellas relaziuns luccas, temporaras, cun pauca stabilitad. Ei maunca la profunditad, quei saver sefidar en tuts graus, igl astgar semussar aschia sco ins ei. Tenor ils auturs vegn la munconza da talas relaziuns cumpensada entras materialissem. Che lezza alternativa sa buca remplazzar il concarstgaun ei evident. Hmm ... co stat ei tier mei? Jeu pren avon da scriver ina gliesta cun quellas persunas che s’audan tier miu cerchel da stretgas relaziuns. Mirar sche jeu vegn sin 25. En quellas relaziuns vi jeu investir. Ed in da quels plaz vi jeu schar a quel che accumpogna mei adina e dapertut. El astga buca muncar! Flurina Cavegn-Tomaschett è teologa e collavuratura pastorala en las plaivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. Ella è commembra dal team diocesan per il svilup pastoral e part dal cussegl episcopal da l’uvestgieu da Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

L’Allianza dil Center Surselva vuless salvar il presidi dalla Dertgira regiunala Surselva. Actualmein ein surtut las partidas politicas vidlunder da rimnar candidaturas per il presidi, pil vicepresidi ed pils posts da derschadras e derschaders che vegnan vacants la fin dil 2024. Entochen ils 8 d’avrel 2024 san partidas e gruppas d’interess ni era singulas persunas deponer lur candidatura tier la Dertgira regiunala Surselva. Cura ch’ins sa definitivamein contas derschadras e derschaders che calan culs 31 da december 2024 san las partidas ni era autras gruppaziuns tschercar lur candidatas e candidats per las elecziuns che han liug ils 9 da zercladur 2024. Cert ei ch’il president actual dalla Dertgira districtuala Surselva Marcus Peng dall’Allianza dil Center (AdC) va en pensiun la fin digl onn 2024. Salvar il presidi sco finamira Fabian Collenberg, il president dalla AdC Surselva, di che sia partida hagi en mira da salvar il presidi ed il vicepresidi dalla Dertgira regiunala. «Nies commember Marcus Peng ei staus president dalla dertgira naven digl onn 2001 ed ha fatg ina excellenta lavur en quei uffeci. Commember dalla AdC ei era il vicepresident actual Fidel Pally.» Tenor Fabian Collenberg tschenti la AdC Surselva denton era aunc zacons commembers ella dertgira. «Era ella dertgira datti demissiuns da derschaders da nossa partida. Nus vegnin ad ir alla tscherca da ‹papabilis› per tut quels uffecis impurtonts.» La AdC salva sia radunonza da nominaziun ils 26 da mars 2024. Partidas ein vidlunder da sondar Las proceduras da nominaziun per la Dertgira districtuala en Surselva ein aunc buca fetg avanzadas. La Partida socialdemocratica (PS) dalla Surselva hagi fatg ponderaziuns en connex cun candidaturas pusseivlas, di Uolf Candrian, ch’ei copresident dalla PS Surselva. «Candidaturas havein nus actualmein aunc buca. Nus essan aunc vidlunder da sclarir nies proceder.» Il vendergis, ils 9 da fevrer 2024, hagi la PS Surselva sia radunonza generala a Vuorz, di Uolf Candrian. «Leu vegn la commembranza dalla secziun a decider, sche nus envidein candidatas e candidats pusseivels da sepresentar ni sche la suprastonza vegn incumbensada da nominar e menar quels discuors.» Aunc neginas candidaturas La Partida liberaldemocratica (PLD) dalla Surselva ha entochen ussa aunc neginas candidaturas per la dertgira. Tenor il president dalla partida regiunala Hanspeter Bundi vegni la damonda aunc tractada en ina proxima sentupada dalla suprastonza. La partida La Verda Surselva (Verda) vegn a tschentar neginas candidatas e negins canditads per la Dertgira districtuala Surselva. Beat Deplazes che fa part dalla suprastonza ha detg che La Verda en Surselva seigi pér vidlunder da fitgar pei e da s’organisar en Surselva. Per candidaturas per la Dertgira districtuala seigi ins aunc buca semtgaus. La Partida populara (PPS) Surselva ha appellau a caschun da sia radunonza generala dalla davos’jamna a Trun alla commembranza da s’annunziar ni da far ponderaziuns areguard candidaturas. Il copresident Silvio Schmid di ­enviers la FMR ch’ins vegni a saver las proximas jamnas sch’ei detti candidaturas davart dalla PPS Surselva. Las ­candidaturas ston esser deponidas ­entochen ils 8 d’avrel 2024. La cumposiziun actuala dalla Dertgira regiunala Surselva President: Marcus Peng, Ilanz/Glion Vicepresident: Fidel Pally, Medel-Lucmagn Derschadras e derschaders: Hans Peter Bandli, Val Stussavgia Rudolf Caduff, Lumnezia Leo Cathomas, Ilanz/Glion Regula Nay-Brändli, Trun Claudio Pfister, Sursaissa Moritz Schmid, Val Sogn Pieder Marcel Soliva, Tujetsch Robert Stecher, Trin La Cuort Ligia Grischa a Trun ei sper Glion in dils loghens d’audiziun dalla Dertgira regiunala Surselva.

Bia gadas damondan ins mei, tgei che seigi la differenza denter ils Austriacs ed ils Svizzers. Ina damonda ch’ei cumplexa da rispunder, aschia ch’ella caschuna tier mei era igl impuls da dar ina tuppa. La damonda, sche jeu scrivi ina columna per la gasetta sur dad ina persuna romontscha (jeu) che viva egl exteriur (Vienna), ha era dau in tec rumpatgau. Tgei spetgan els da mei? Che jeu scrivi sur digl imperatur? Ni sur da Sissi? Ni forsa sur dil neofaschist dalla partida blaua? Sorry, mo sch’ins viva gia dapi 24 onns en ina capitala, han ins buca pli interess da clischés, e scriver sur da politica laschel jeu far enzatgi che ha meglieras habilitads. Per da lezs temas drova ei tenor miu manegiar buca ina columna cun in meini, mobein in artechel da qualitad schurnalistica. La historia che dat perdetga daco ch’jeu sun setschentada a Vienna avon onns fuss forsa spectaculara, mo suenter haver raquintau ella adina puspei, eis ella empau sblihida. Che jeu duvravel avon 24 onns aunc ina lubientscha per astgar luvrar sco Svizra ell’Austria e che jeu havess stuiu «nostrificar» (tgei bellezia plaid) miu diplom che valeva tuttina bia sco igl equivalent austriac, gliez ei dapi EWR buca pli actual. Mo sur dad in fatg valess ei forsa la peina da scriver: jeu retscheivel regularmein las brevs che cuntegnan ils pupials da votar. Denton buca dil stadi austriac, ellas sgolan en mia scaffa da brevs directamein ord la biala Val Lumnezia. Daco astgel jeu buc ir all’urna ell’Austria? Jeu hai aunc adina il pass svizzer en truchet. Perquei valel jeu sco «Ausländerin» ella tiara nua che jeu paghel schon daditg mia taglia. Scumiar l’identitad cotschna cun in pass da colur tgietschen vin? Mai e pli mai! Jeu sun la pli gronda patriota romontscha che va entuorn a Vienna. Ed ualti segir la suletta – Romontscha manegel jeu. Quei cun la patriota ei stau ina sgnocca! Che jeu salvel il pass svizzer ha in auter motiv: ins drova adina in plan B. Auters emigrants san forsa da tgei che jeu discuorel. Jeu sun carschida si en Lumnezia. Cu las temperaturas reivan a Vienna la stad sin 37 grads e fan buglir igl asfalt, siemiel jeu da miu vitget e dad in urezi, sco quels ch’ei sa dar mo els cuolms. Cu jeu sefultschel la damaun cun 7000 autras persunas el tren sutterran da Vienna, maunca la RhB. Cu il neofaschist menziunau excloma fetg effectiv tgei che tschels da tschellas partidas fetschien falliu, seregordel jeu en tgei sontga tiara che jeu sun naschida. Sch’ei havess dad ir péz a cup, lu prendel miu pass culla crusch alva ord siu lagugn, beibel in davos mélange alla staziun dil vest e ditgel cun egls fuostgs: «Baba, und foi ned.»* – Jeu mon uss a casa. Vienna, jeu carezel tei. En tias casas strihadas en mellen da Schönbrunn sun jeu s’inamurada gia l’emprema gada cu jeu hai viu ellas. Cun tei hai jeu ina buna relaziun ed ina legreivla coexistenza. Jeu sun aviarta per biaras da tias «Spompanadeln». Ti das a mi ina lavur che plai, in igniv per mia famiglia ed il sentiment da valer enzatgei era sco dunna. Tia cultura e tes habitonts han mussau a mi in mund che jeu enconuschevel buc aschia. Gia daditg hai jeu capiu che tiu «Grant» ei el medem mument era tiu scharm. Denton sch’il clima semida lu memia anetg, davent’jeu spuretga sco in Lipizzaner e sefetsch ord la puorla! *(canzun dad Ambros e Danzer) Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi 24 onns a Vienna. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

La munconza da letgs da hotel en Val Lumnezia ei enconuschenta. Igl unviern e surtut la stad mauncan letgs caulds. Entochen ussa hai dau in project per in niev hotel a Vella sil Bual. Suenter che quei project ha fatg naufragi datti ussa in niev project per in hotel sigl areal dalla staziun da val dallas pendicularas a Vella. Tenor l’organisaziun Surselva Turissem ha la Lumnezia actualmein 118 letgs da hotel. Breil ha diesch gadas daplirs, numnadamein biabein 1000 letgs caulds. La Lumnezia ha biaras habitaziuns da vacanzas E tuttina mauncan ils letgs d’hotel cunzun la stad cura che biaras turistas e turists van sur la Greina ni ein sin turas da velo tras la Lumnezia. Pil directur da Surselva Turissem, Kevin Brunold, fussi in grond giavisch da saver porscher dapli letgs da hotel en Val Lumnezia. Ed el vesa era ina via pusseivla co ins vegness da realisar quei. «A Breil ha il Ressort Pradas gidau da vitalisar l’entira hotellaria. Ils ulteriurs hoteliers han investiu e renovau lur hotels. Quella medema via stuess ins encaminar en Lumnezia, a Sursaissa ed era a Glion. Numnadamein iniziar projects novs che animeschan auters existents d’optimar lur purschida.» Collaboraziun denter investurs e maun public Tenor Kevin Brunold han las vischnauncas politicas e l’organisaziun turistica l’incumbensa da crear il fundament per perschuader novs investurs. «Ei drova investurs per construir hotels», di il directur da Surselva Turissem. La Lumnezia hagi silmeins dus buns projects da hotels existents, numnadamein il Lampart’s a Morissen, mo era il hotel Pellas a Vella. Quel hagi era fatg investiziuns impurtontas ils davos onns. In vitg lumnezian che duvrassi letgs d’hotel seigi Vrin, di Kevin Brunold. El speri fetg ch’ei detti in interessent che fussi promts da surprender e dar nova veta al hotel Péz Terri che seigi venals il mument. «Jeu creigel ch’ei detti schon persunas che han interess d’investir en Lumnezia.» Tochen ussa senza success Anno 2018 haveva igl interprendider turitges Rolf Traxler presentau a hosps ed indigens il project «Hotel Val Lumnezia». Ei setractava d’ina investiziun da 25 milliuns francs sil Bual da Vella che dueva includer 60 stanzas da hotel, 20 habitaziuns, ustria e wellness. Quei project han ins mess ad acta gia dapi in temps. «Nus havein spitgau diesch onns ed igl ei succediu nuot. Ussa stuein nus far zatgei», ha il president communal Daniel Solèr puntuau igl atun 2023 en discuors cun la FMR. E da quei meini ei il president communal aunc oz. Il niev project per in hotel Dapi in temps datti in niev project per in hotel a Vella, e quei sin la plazza dallas pendicularas. Projectau quel ha ina gruppa d’intressents ed investurs che ha fundau ina cuminonza d’interess. In dils iniziants ei il president da Surselva Turissem, Simon Osterwalder che ha era gia realisau il Lampart’s a Morissen. Sin damonda dalla FMR ha Simon Osterwalder detg, ch’el ed entgins mistergners dalla Lumnezia hagien fundau la Cuminonza d’interess per valurisar la staziun da val dallas pendicularas a Vella. Ins hagi ponderau tgei ch’ins savessi far per utilisar bein il spazi dalla staziun da val cun crear pusseivladads per star sur notg. Las empremas lavurs da sclariment seigien fatgas. Per saver informar la publicitad drovi ei denton aunc entgins pass il proxim temps. Davart dalla vischnaunca Lumnezia fuss ins fetg leds sche la cuminonza d’interess havess success. Il president communal Daniel Solèr: «La vischnaunca sa sustener ils iniziants cun crear la basa per realisar in hotel.» Quei pertucchi en emprema lingia il plan da zonas che stoppi vegnir adattaus. Letgs caulds per la val dalla glisch En Lumnezia datti diesch gadas pli paucs letgs d’hotel che a Breil. L’organisaziun Surselva Turissem promova perquei tuttas iniziativas per novs letgs caulds en Lumnezia. A Vella datti ussa in project resch niev. Martin Gabriel/FMR Dapi in temps datti in niev project per in hotel a Vella sin la plazza dallas pendicularas. Projectau quel ha ina gruppa d’iniziants da plirs mistergners dalla regiun. In dils iniziants ei il president da Surselva Turissem, Simon Osterwalder che ha era gia realisau il Lampart’s a Morissen. Sin damonda dalla FMR di Simon Osterwalder ch’el ed entgins mistergners dalla Lumnezia hagien fundau la Cuminonza d’interess per valurisar la staziun da val dallas pendicularas a Vella. Simon Osterwalder di ch’ins hagi ponderau tgei ch’ins savessi far per utilisar bein il spazi dalla staziun da val dallas pendicularas a Vella. «D’ina vart sto il concept da parcadis vegnir reponderaus e da l’autra ei la tscherca per letgs caulds gronda.» La cuminonza d’interess hagi fatg empremas lavurs da sclariment ed ina consultaziun tier ils «Stakeholders» e tier la vischnaunca Lumnezia. Il president communal da Lumnezia Daniel Solèr ha rispundiu alla FMR che la suprastonza communala sustegni da principi quei project. «Nus essan denton buca ils proprietaris da baghegiar.» La vischnaunca sa per exempel cun reveder il plan da zonas crear la basa legala per realisar in hotel. La Val Lumenzia duvrass daplirs letgs d'hotel

Dapi onns emprova la SanaSurselva da fundar ina reit da sanadad. La fin da fevrer duess ei esser aschi lunsch. Tonaton dat ei puspei critica. Igl onn 2017 ha la SanaSurselva instradau il project da crear ina reit da sanadad. L’emprema emprova haveva fatg naufragi suenter che las casas d’attempai levan buca separticipar. Avon varga treis onns ei ina secunda emprova allura vegnida instradada cun metter sut in tetg il provediment da sanadad en Surselva. Contractivas stunclentusas Ils davos onns ha la SanaSurselva adina puspei fatg propostas allas vischnauncas purtadras ed allas instituziuns pertuccadas, co la reit da sanadad per la Surselva savess veser ora. La finamira ei da metter sut in tetg il Spital regiunal Surselva, las casas da vegls ed attempai sco era las organisaziuns da spitex. Suenter che la nova proposta ei vegnida presentada il fenadur 2023, ha la discussiun priu slontsch. Alla fin han las casas d’attempai Puntreis a Mustér ed il Da Casa en Lumnezia decidiu da buca separticipar all’organisaziun nova. Dallas 15 vischnauncas han Falera, Laax, Schluein ed Ilanz/Glion decidiu da buca separticipar alla Reit da sanadad Surselva che duei survegnir la fuorma giuridica d’ina societad d’aczias. Discussiuns davart la fuorma Il president communal da Schluein, Ralf Schläpfer, renfatscha alla SanaSurselva ch’ella setegni buca vid las reglas democraticas. Il problem seigi, ch’ei vegni fundau sper la SanaSurselva in’ulteriura societad d’aczias, alla quala las vischnauncas separticipeschan direct cun capital. «Ei vegn fundau ina societad acziunara. Ei vegn pia signau capital d’aczias ed il medem mument vegn definiu ch’igl ei da surprender ils deficits. Davart quels pon ins buca decider igl avegnir, pertgei cura ch’ins separticipescha ston ins pagar els», di Ralf Schläpfer. Ei mondi pia per la legitimaziun democratica e buca pils daners. Sche la populaziun vegli aschia in project, lu stoppien ins far quei. Mo davart quella fuorma hagi la glieud buca decidiu. Davart quels puncts di Martina Beeli, la presidenta da SanaSurselva: «Las vischnauncas, sco era las instituziuns, han giu la pusseivladad da prender posiziun arisguard las propostas dalla SanaSurselva el rom d’ina consultaziun dil concept. Nus havein giu treis meisas rodundas e leu han ins tschercau soluziuns ed era cattau quellas. Quellas ein ussa sin meisa.» Resalvas ein normalas Sin damonda da RTR ha era il cusseglier guvernativ responsabel, Peter Peyer, priu posiziun en caussa. El ha detg, ch’ei ­hagi dau resalvas era en autras valladas dil cantun Grischun enten realisar las reits da sanadad. Bunamein dapertut seigien buca tuttas instituziuns separticipadas naven dall’entschatta. «Alla fin, seigi quei en Purtenza ni ell’Engiadina Bassa e la Val ­Müstair, ein tuts stai dalla partida e la populaziun ha profitau», di Peter Peyer.

Naven digl emprem da zercladur 2024 pagan passagiers dalla Viafier Matterhorn Gottard che cumpran lur bigliets el tren in supplement. Sco l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, corrispunda l’adattaziun al standard dalla branscha dil traffic public. La gronda part dils passagiers retilan lur bigliets pil traffic public dapi onns online. «Quella tendenza ei nuninterrutta e vegn ad haver vigur era igl avegnir. Il medem mument ei la cumpra da bigliets als spurtegls, als automats ed els trens sereducida marcantamein», scriva la Viafier Matterhorn Gottard en ina communicaziun. La pusseivladad da retrer bigliets digitalmein seigi daventada onz pli sempla ils davos onns: «Quels canals vegnan optimai e las pusseivladads digitalas da retrer bigliets dil traffic public vegnan simplificadas cuntinuadamein. Els vegnan adattai als basegns dalla clientella.» Tonaton vul la Viafier Matterhorn Gottard mantener la purschida da vender bigliets era el tren, denton cun in supplement da servis da 10 francs: «Quella caschun lein nus porscher a persunas che retilan in bigliet a cuorta vesta ni era sin fundament da noss’orientaziun turistica.» Excepziuns vegnien fatgas sin fundament dallas directivas da tariffas d’Alliance Swiss Pass, l’organisaziun da branscha dil traffic public, ni en cass specials. Cun quei pass vul la Viafier Matterhorn Gottard promover il progress digital el traffic public ed aschia procurar per in sistem da traffic efficient ed orientau alla clientella. Quel duei corrispunder als basegns dils passagiers, mo era allas pretensiuns dil traffic da persunas regiunal. (cdm/fmr) Naven digl emprem da zercladur 2024 incassescha la Viafier Matterhorn Gottard in supplement per bigliets che vegnan retratgs el tren.

La suprastonza communal da Mustér ha eligiu Roland Cajacob (49) sco niev menader digl Uffeci d’infrastructura e baghegiar. Il medem mument daventa el commember dalla direcziun communala. Igl eligiu ei maridaus, habitescha cun sia dunna a Mustér ed entra en plazza l’entschatta mars 2024. D’in pensum da 40 % igl emprem augmenta el quel successivamein entochen la fin 2024 sin 100 %. L’entschatta 2025 supren Roland Cajacob la responsabladad dad Ervin Maissen pigl Uffeci d’infrastructura e baghegiar. Roland Cajacob ei informaticher cun certificat professiunal e manager da project diplomau. El posseda ina fatschenta ch’exequescha incaricas e mandats per projects sils secturs d’IT e dil svilup regiunal. Sco la vischnaunca da Mustér scriva en ina communicaziun als mieds da massa, terminescha el el decuors d’uonn ils projects da fatschenta per saver s’engaschar naven dall’entschatta 2025 cumpleinamein per sia nov’incarica tier la vischnaunca da Mustér. (cdm/fmr) Roland Cajacob surpren igl Uffeci infrastructura e baghegiar dalla vischnaunca da Mustér.

Cull’entschatta digl onn ha Jannis Leandro Venzin surpriu la direcziun dalla Mazlaria Venzin SA a Mustér. El surpren quella funcziun da siu bab Felix che ha contonschiu il temps da pensiun. Igl onn 1975 ei Felix Venzin entraus sco emprendist ella Mazlaria Venzin fundada 1947 da siu bab Augustin. Suenter la mort prematura da lez ha Felix Venzin surpriu il menaschi igl onn 1989. Cull’entschatta da quest onn suonda la tiarza generaziun dalla famiglia alla testa dil menaschi. Cul temps da pensiun da Felix Venzin ch’ei arrivaus uonn, ha il fegl Jannis Leandro surpriu la direcziun dalla mazlaria. Felix Venzin resta en funcziun sco meinafatschenta senior. «En sesez eis ei aschia che nus havein gia priu communablamein ils davos onns bein enqual decisiun, aschia ch’jeu hai gia saviu seluvrar en fetg bein el menaschi», di il niev meinafatschenta che ha 28 onns. Scolaziun sco meister-mazler El decuors dils davos onns ei Jannis Leandro Venzin sescolaus successivamein e ha aschia il saccados necessari per menar cun success la Mazlaria Venzin SA egl avegnir. Suenter igl emprendissadi mercantil sin banca cun matura professiunala ed igl emprendissadi sco specialist da carn ei suandada la scolaziun sco meinafatschenta. Il mument eis el ella formaziun sco meister-mazler. Ils davos 30 onns han fetg paucs Grischuns fatg la scolaziun sco meister-mazler. «Jeu sun in da dus en quels rodund treis decennis», di Jannis Leandro Venzin. «Nus essan secapescha leds e cuntents che nus havein ina successiun per la fatschenta. Il temps dad oz secapescha quei buca da sesez», di Felix Venzin. Avon rodund otg onns hagien el e sia consorta Jeannette stuiu far ponderaziuns davart igl avegnir dil menaschi. Cura che lur fegl hagi mussau interess persuenter seigien els secapescha stai levgiai. Scartezia da persunal ei gronda Ils davos onns ei la producziun dalla mazlaria a Mustér carschida successivamein ed oz occupa ella otg persunas: «Nus havessen aunc capacitad per in’ulteriura forza da lavur, mo la scartezia da persunal sin nossa branscha ei gronda.» Sper la fatschenta cun stizun el vitg a Mustér meina la famiglia Venzin era ina filiala el vitg a Laax. Sper la purschida da carn frestga ei la Mazlaria Venzin sespecialisada sin carn secca, denter auter ligiongias seccas. Dapi 2006 furnescha il menaschi era quellas all’interpresa Alphüsli che venda ellas sin ses stans. Entochen 5000 ligiongias seccas e 100 kg puolpa per jamna van a quella. Ils davos onns ei l’infrastructura vegnida modernisada ed ei aschia semtgada per la sfidas digl avegnir. La famiglia Venzin, la possessura dalla Mazlaria Venzin SA. Da sen. Jannis Leandro, Jeannette, Felix e Vanessa. Tuts quater ein occupai en fatschenta en ina fuorma ni l’autra e cun differents pensums da lavur.

Ils proxims dis communicheschan ils organisaturs digl Open air Lumnezia ils nums dallas gruppas ch’ein da veser ed udir dils 25 entochen ils 27 da fenadur 2024 a Degen. Gia enconuschent eis ei che Kontra K ei ina da quellas. Il rapper tudestg ha publicau endisch albums ils davos endisch onns. Sco ils organisaturs digl Open air Lumnezia scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, ein plirs da quels stai alla testa dils charts tudestgs. Kontra K ha vendiu dapli che tschun milliuns portatuns e recaltgau 29 plattas d’aur e treis distincziuns da platin. (cdm/fmr)

Cuort avon Nadal 2023 ha in luvrer da vischnaunca da Medel anflau en in robidog sut Curaglia pli che 200 000 francs en bancnotas da 1000 sfalsificadas. Sco la polizia criminala dil Grischun ha rispundiu ad ina damonda dalla FMR, seigi ei buca exclus che quels daners sfalsificai seigien vegni produci d’ina gruppa da delinquents professiuals. Ils 21 da december 2023 ha la Polizia cantunala dil Grischun survegniu l’annunzia d’in collaboratur dalla vischnaunca da Medel ch’el hagi anflau daners en in robidog avon il vitg da Curaglia. Ei setractava da notas da 1000. Retschercas han allura mussau che las notas eran sfalsificadas. Sco il post da communicaziun dalla Polizia cantunala dil Grischun haveva detg sin damonda dalla FMR, setracta ei da notas sfalsificadas da buna, mo era da schliata qualitad. Tut en tut era ei notas da 1000 ella dimensiun da varga 200 000 francs. La Polizia criminala dil Grischun ha lu instradau ladinamein examinaziuns davart quei delict. Per quei motiv ha ella buca vuliu dar ulteriur sclariment. 35 cass igl onn 2023 Igl onn vargau ha il Post central per daners sfalsificai (Fedpol) registrau el cantun Grischun 35 cass da daners sfalsificai. Tut en tut setractava ei da 255 tocs muneida ni notas. Quei scriva la polizia criminala dil Grischun sin ina damonda dalla FMR e constatescha plinavon: «Igl ei da differenziar denter daners sfalsificai en connex cun ina cass da cugliunaria potenzial. In tal ei per exempel ina cugliunaria en fuorma d’ina anticipaziun da daners, era numnada Rip Deal. Ni sch’ei setracta da metter en circulaziun daners sfalsficai ni daners da giug.» Via internet eis ei pusseivel d’empustar daners da giug. Las notas semeglian fetg daners vers pertuccont lur dimensiun, optica e haptica. «Nezegiar quels daners per giugs privats ei da principi buca in problem. Tgi che metta denton en circulaziun quellas notas sefa culpeivels», scriva la polizia. Da principi stoppien daners per giugs sedifferenziar claramein da notas veritablas, per exempel entras la grondezia. Quellas notas stoppien esser pli pintgas ni pli grondas. Nudar sin quellas per exempel sulettamein «Specimen», «Prop Money» ni «Movie Money» seigi buca sufficient. Savess esser in Rip Deal Sco il post da communicaziun dalla polizia criminala dil Grischun ha rispundiu alla FMR, vegnan daners sfalsificai confiscai ed examinai en ina fuorma criminal-tecnica. Gest tenor cass vegnan els deponi ni disfatgs. «El cass dil grond diember da notas anfladas en in robidog sut Curaglia eis ei buca exclus ch’ei setracta d’in act da daners d’anticipaziun (Rip Deal) previus ni exequius d’ina gruppa da delinquents professiunals», scriva la polizia. La puniziun dils culponts – aschilunsch ch’els pon vegnir erui – schai gest tenor dimensiun en cumpetenza dalla Procura publica cantunala ni la Procura publica federala sin fundament dil Cudisch penal. Il «corpus delicti» – il robidog culs daners sfalsificai sut Curaglia. Foto Hans Huonder

Rodund 20 gruppas ni guggas ein separticipadas la sonda vargada al til da tscheiver a Trun. La bialaura ha carmalau biars aspectaturs agl ur dalla via. Els han viu in til plein colur, interessants sujets, bia musica e surtut massa confetti. En sesez ha il tscheiver la devisa da scatschar igl unviern. La sonda ei quei buca stau necessari a Trun. Temperaturas bunamein da primavera han procurau ch’ils aspectaturs ein vegni en roschas e ch’els han gudiu in bellezia til. Enstagl da scrottas da neiv ha ei dau confetti en abundonza. Giu da plirs carrs ed ord bein enqual satget ein las scrottas da pupi en tuttas colurs vegnidas repartidas pil plascher dils ins e per la surpresa da quels ch’eran buca semtgai. Propi dau gas cun confetti han «Ils 5 ulivs». Giud lur carr cul tetel «Loipa Cadi – Snow Farming» han ells ennevau la via atras il vitg da Trun. Els, mo era las autras gruppas, han procurau per in tscheiver divertent e pil plascher da pign e grond. Barbies e polizists Al til da tscheiver a Trun ein danovamein ils rudials d’affons pigns, la scoletta e las classas dalla scola populara da Sumvitg e Trun separticipai cun bials costums ed interessants sujets. Barbies e polizists ein marschai el til aschi bein sco Schlumpfs, ils Guardians sursilvans, la Mafia da Trun e figuras sco Mickey Mouse. Ed ils scolars ein era stai critics, denter auter pertuccont tempo 30 el vitg: «Pils vegls vegn mirau – ils affons emblidau.» Denteren han las guggas procurau per atmosfera musicala ni che gruppas da giuvenils e carschi ein sebrattadas cun ellas. Activists da gervosa, in «solar pil rempar» e tscheiver senza immissiuns da CO2, persuenter in auto cun in sbuf sco ina locomotiva da vapur. «Artist stos esser» L’uniun da dunnas ha priu ils artists silla corna: «A Trun artist stos esser, lu sas far grad tgei ti lesses.» Ils Tschibuttis ed ils Royals ein danovamein stai dalla partida e la gruppa «Gaudi Mix» ei ida alla tscherca dil cavagl Jolly. All’entschatta dil til ein marschadas Las Lieurs – la musica da tscheiver da Trun ch’organisescha il tscheiver a Trun – la fin han Las Bagordas da Mustér fatg. Denteren bia e bien divertiment – tscheiver el ver senn dil plaid. Trun ha fatg tscheiver da camifo Cul til da tscheiver la sonda a Trun ha la fasa principala dil tscheiver sisum la Surselva entschiet. Gruppas d’affons, giuvenils e carschi, accumpignadas da guggas, ein separticipadas al til atras il vitg. Ils numerus aspectaturs agl ur dalla via han viu bellezia numeras cun sujets preparai cun bia carezia, sco per exempel quel dils affons dalla scoletta (foto). Buna musica da tscheiver e secapescha bia confetti han dau tempra da tscheiver. (fmr/hh) Las Lieurs da Trun ein marschadas all’entschatta dil til. Critica astga buca muncar el tscheiver. Las gruppas dils carschi dattan in’atmosfera singulara al til da Trun, pil plascher dils biars aspectaturs. La gugga hospitonta «Göpfischränzer Glattfelden». Ei ha neviu confetti al til da tscheiver a Trun. L’uniun da dunnas ha priu ils artists silla corna. Ils affons pigns, scolarets e las classas dalla scola populara han dau breigia vid lur sujets.

Ils 22 da mars 2024 vegn la parcella digl anteriur hotel Alpsu a Sedrun ingantada a Glion. Il schazetg per la surfatscha da 3283 meters quadrats munta biebein 820 000 francs. Interess dalla parcella ha la vischnaunca da Tujetsch. Per quei motiv damonda la suprastonza communala la radunonza communala dils 21 da fevrer 2024 per in credit d’impegn da 999 999.99 francs. Onns alla liunga ei la parcella digl anteriur hotel Alpsu a Sedrun stada in cass da dertgira, mo ussa para quei capetel da confusiun e malemperneivladads d’ir alla fin. Ils 22 da mars 2024 vegn la parcella dalla Prime Elements Immobilien SA numnadamein sut il marti en Casa cumin a Glion. Sco igl Uffeci da stumadira e concuors Surselva scriva el Fegl ufficial dil cantun Grischun, vegn la parcella cun ina surfatscha da 3283 meters quadrats ingantada. Il schazetg persuenter munta a 250 francs il meter quadrat, respectiv la summa totala da 820 750 francs. La vischnaunca ha interess La vischnaunca da Tujetsch ha interess d’acquistar quella parcella. Il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, ha puntuau sin damonda dalla FMR: «Per la vischnaunca da Tujetsch fuss quei in’interessanta parcella, era en connex culla planisaziun locala che marscha il mument. Per quei motiv propona la supra­stonza communala alla radunonza communala da cumprar ella.» La radunonza communala ha liug ils 21 da fevrer 2024 ella Sala Cristalla a Sedrun, pia rodund in meins avon igl ingant a Glion. Il credit d’impegn che vegn proponius a vischinas e vischins munta 999 999.99 francs. «Per ina summa dad in milliun francs ni dapli stuessen nus ir en votaziun all’urna e per gliez tonscha il temps buca pli», di Martin Cavegn e constatescha: «Duess la parcella pia vegnir ingantada per ina summa sur quella che la radunonza da vischnaunca sa decider, havein nus giu discletg.» Pretensiuns dalla dertgira Sin fundament dalla decisiun dalla Der­tgira federala sto il possessur dalla parcella metter en uorden quella. «Quei ei calculau cun cuosts da 400 000 francs», di Martin Cavegn. Muort quell’obligaziun eis ei bein pusseivel che la parcella savess era midar maun per in prezi sut quel dil schazetg. La pretensiun dalla Dertgira federala, da metter en uorden la parcella, datescha dils 28 da fevrer 2023. Il Tribunal federal haveva refusau la protesta dil possessur dalla parcella – la Prime Elements Immobilien SA – da reconstruir quella (mira box). Nez futur dalla parcella Tenor il president communal Martin Cavegn dat ei pliras opziuns co nezegiar la parcella igl avegnir, aschilunsch che la vischnaunca da Tujetsch vegn en possess da quella: «La suprastonza communala ha discussiunau detagliadamein il nez pusseivel. Ina varianta ei da metter a ­disposiziun il terren en dretg da baghegiar, per exempel ad ina cuminonza da construcziun. In’autra pusseivladad ei da vender ella per ina surbaghegiada cun habitaziuns per indigens culla pretensiun ch’ei vegn era scaffiu il medem mument spazi pil commerci.» Ei dessi denton era la pusseivladad alla vischnaunca da surbaghegiar la parcella cun partenaris. Il mument posseda la vischnaunca da Tujetsch aunc treis parcellas en zona da ba­ghegiar culla pusseivladad da metter a disposiziun quellas en dretg da baghe­giar. El messadi per mauns dalla radunonza communala constatescha la suprastonza communala: «Duess il Resort Dieni vegnir baghegiaus, vegn il spazi da viver per indigens aunc pli tschercaus e pli cars, cunquei ch’ei maunca casas e habitaziuns per indigens. Gest per quei motiv fuss ei prudent da segirar suloms per saver crear spazi da viver per indigens.» Entschiet ed interrut Igl areal dil hotel Alpsu pertucca duas parcellas. Ina ei quella dalla Prime Elements Immobilien SA che vegn ingantada il mars, l’autra quella da Sedrun Spectrum Investment SA. Communablamein han las duas societads vuliu realisar ina surbaghegiada sin quei areal. La fin 2012 ei la lubien­tscha da baghegiar persuenter vegnida concedida. Il hotel Alpsu sigl areal ei vegnius spazzaus e las lavurs da con­strucziun han entschiet. Quellas ein lu vegnidas interruttas damai che inve­sturs ein sedistanziai dil project. Duas ga ha la vischnaunca prolunghiu la lubientscha da baghegiar, la tiarza ga ha ella snegau ina tala. Encunter quella decisiun ei lu suandau in recuors ch’ei denton vegnius refusaus dalla Dertgira administrativa dil Grischun. La Prime Elements Immobilien SA ha allura inoltrau la fin 2020 ina nova damonda da baghegiar per ina surbaghegiada surluvrada. Quella damonda ei vegnida refusada dalla vischnaunca cul motiv ch’ella corrispundi buca allas prescripziuns. Perencunter ha la vischnaunca relaschau la disposiziun che la parcella seigi da refar, respectivamein messa en uorden. Igl ei suandau re­cuors da Prime Elements Immobilien SA encunter quella decisiun. Ils 28 da fevrer 2023 ha la Dertgira federala al­lura decidiu, che quei che seigi baghegiau, stoppi vegnir spazzau e la parcella messa en uorden. Quei ei denton buca succediu. (fmr/hh) La parcella digl Alpsu vegn sut il marti Ils 22 da mars 2024 vegn la parcella digl anteriur hotel Alpsu a Sedrun ingantada a Glion. La vischnaunca da Tujetsch ha interess da quella. Per quei motiv propona la suprastonza communala alla radunonza communala dils 21 da fevrer 2024 da conceder persuenter in credit d’impegn da 999 999.99 francs. La parcella ha ina grondezia da 3283 meters quadrat. Sin quella leva la Prime Elements Immobilien SA ereger ina surbaghegiada. Las lavurs da quella eran vegnidas instradas, mo buca cuntinuadas. La vischnaunca da Tujetsch ha allura pretendiu che la parcella vegni refatga, quei ch’ei buca succediu. (fmr/hh) Igl areal digl anteriur hotel Alpsu a Sedrun. Ina dallas duas parcellas, quella da Prime Elements Immobilien AG cun ina surfatscha da 3283 meters quadrat, vegn ingantada il mars a Glion.

Rodund 100 curridras e curriders ein separticipai la fin dall’jamna vargada als campiunadis grischuns da cuorsa liunga a Breil. Las cundiziuns da neiv ed aura ein stadas optimalas. Pervia dil tscheiver en Surselva ei la delegaziun sursilvana da curridras e curriders stada plitost magra. Las temperaturas migeivlas dallas davosas duas jamnas e surtut era la plievgia han schau luar la neiv. Aschia eis ei buca pli pusseivel da far cuorsa liunga dapertut ni che la loipa ei fetg dira. Auter ei quei stau la sonda e la dumengia a Breil. La loipa ei sepresentada en in stan optimal. Ella ei stada la premissa per interessantas concurrenzas da cuorsa liunga el rom dils campiunadis grischuns. «Nus havein giu fetg biars resuns positivs pertuccont la loipa sco era la topografia da quella», di Corsin Bisquolm, il cau-cuorsa dils campiunadis. Curridras, curriders e trenaders hagien schau plascher l’infrastructura. Siu facit persunal dallas cuorsas: «Nus essan cuntents sco igl ei iu. Aunc paucs dis avon savevan nus buca, schebein ei seigi insumma pusseivel d’organisar las cuorsas.» Mintga tschun onns en Surselva Ch’ils campiunadis grischuns da cuorsa liunga han giu liug uonn en Surselva sebasa silla clav da repartiziun dall’Uniun da skis grischuna. Ils campiunadis vegnan numnadamein arranschai alternont en tuttas regiuns dil Grischun. «Uonn essan nus stai en roda. Damai ch’il termin ei denton curdaus exact silla fin d’jamna dil tscheiver a Trun, eis ei buca stau sempel da decider nua far las cuorsas», di Corsin Bisquolm. La fin finala seigi Breil sepurschiu, era pervia dallas cundiziuns da neiv: «Cura che nus havein decidiu il liug la fin da december eran las relaziuns da neiv fetg bunas ell’entira Surselva, era a Breil. Mirond anavos astgein nus constatar che nus havein priu la dretga decisiun.» Vegnidas organisadas ein las cuorsas dils geniturs dallas curridras e dils curriders dil Team dil sport da neiv Surselva (SST) en collaboraziun cun funcziunaris da plirs clubs da skis e gidonters voluntaris. Paucs curriders dalla Surselva Schegie ch’ils campiunadis grischuns ein stai ella regiun, ei il diember da curridras e curriders dalla Surselva a quels staus plitost maghers. «Il tscheiver a Trun ha segiramein giu in effect. Ils termins havein nus denton buca saviu influenzar», constatescha Corsin Bisquolm. El manegia denton era: «Il campiunadi grischun ei secapescha sin in ault nivel. Forsa po quei era haver giu in’influenza.» Tut en tut ein rodund 100 curridras e curriders separticipai, da quei strusch 20 dalla Surselva. Quei ei en rama dils davos onns, tonaton empau sut il nivel da pli baul cura che tochen 140 mavan alla partenza. La dumengia ei 34 teams à mintgamai dus dels stai alla partenza. Campiun grischun dils umens ei Curdin Räz d’Alpina S. Murezi daventaus. Tier las damas ei Chiara Fröhlich da Bual Lantsch, la curridra dalla categoria da junioras sut 16 onns, stada la pli sperta. Rangaziun cuorsa singula Buobas sut 12 onns (2,2 km): 1. Chiara Bässler, Rätia Cuera, 6.09.5; 2. Corina Aebi, Lischana Scuol, 6.54.1; 3. Lilja Juon, Rätia Cuera, 7.00.9. Plinavon: 7. Andrina Bisquolm, Trun, 7.32.6; 9. Annina Succetti, OG Trin, 8.05.7. Buobs sut 12 onns (2,2 km): 1. Jon Andri Fröhlich, Bual Lantsch, 5.41.4; 2. Valerio Marti, Piz Ot Samedan, 5.46.3; 3. Marco Spadin, Bual Lantsch, 5.54.9. Plinavon: 4. Nico Blässler, OG Trin, 6.18.8; 5. Leo Götz, OG Trin, 6.59.0; 8. Jean-Louis Rieser, Selva Sagogn, 7.17.5; 9. Nino Caflisch, OG Trin, 7.34.4; 10. Luca Schmed, Selva Sagogn, 7.51.1. Buobas sut 14 onns (4,4 km): 1. Gianna Lucia Fröhlich, Bual Lantsch, 11.53.2; 2. Alice Cortesi, Trais Flours Schlarigna, 12.08.6; 3. Fiona Huber, Tavau, 12.44.2. Plinavon: 4. Otavia Vonplon, Castrisch, 13.03.0. Buobs sut 14 onns (4,4 km): 1. Andrin Marti, Piz Ot Samedan, 10.50.0; 2. Matti Baselgia, Bual Lantsch, 11.13.7; 3. Dario Spadin, Bual Lantsch, 11.25.6. Plinavon: 6. Nevin Schöpf, Selva Sagogn, 12.30.5; 8. Elia Bisquolm, Trun, 12.41.6. Junioras sut 16 onns (6,9 km): 1. Chiara Fröhlich, Bual Lantsch, 15.12.8; 2. Saskia Barbüda, Lischana Scuol, 15.29.2; 3. Lina Bundi, Alpina S. Murezi 15.32.2. Juniors sut 16 onns (6,9 km): 1. Rhys Richards, Tavau, 13.34.3; 2. Jon Arvid Flury, Tavau, 13.37.6; 3. Mattia Simeon, Tavau, 14.29.5. Plinavon: 8. Heikki Piali, OG Trin, 15.07.3. Dunnas (6,9 km): 1. Noémie Charrière, Bernina Puntraschigna, 15.48.7; 2. Lea Zimmermann, Tavau, 15.54.7. Umens sut 18 onns (12 km): 1. Jonas Bärfuss, Piz Oz Samedan, 26.00.0; 2. Marchet Nesa, Lischana Scuol, 26.24.5; 3. Robin Bläsi, Piz Ot Samedan, 26.54.7. Umens sut 20 onns (12 km): 1. Maurin Jonas Egger, Piz Ot Samedan, 26.59.3; 2. Aronne Beti, Bernina Puntraschigna, 28.06.5; 3. Jon Andri Guler, Sarsura Zernez, 28.16.3. Umens (12 km): 1. Curdin Präz, Alpina S. Murezi, 25.07.2; 2. Yannick Zellweger, Alpina S. Murezi, 25.23.2; 3. Mario Bässler, Elm, 25.45.2. Concurrenza da teams Buobas sut 12 onns: 1. BSV/Rätia Cuera (Lilja Juon, Chiara Bässler), 8.31.5; 2. Lischana Scuol-Zernez (Corina Aebi, Madleina Thom) 8.52.6; 3. BSV/Tavau (Elin Huber, Mailin Bundi) 9.20.2. Buobs sut 12 onns: 1. BSV/Bual Lantsch (Marco Spadin, Jon Andri Fröhlich) 7.52.8; 2. BSV/Piz Ot Samedan (Leandro Giston, Valerio Marti) 8.23.3; 3. BSV/OG Trin (Leo Götz, Nino Caflisch) 9.04.2. Buobas sut 14 e sut 16 onns: 1. BSV/Bual Lantsch (Gianna Lucia Fröhlich, Chiara Fröhlich) 15.54.6; 2. BSV/Lischana Scuol (Saskia Barbüda, Bianca Aebi) 16.28.6; 3. BSV/Tavau (Mia Segessenmann, Anna Schneuwly) 16.44.4. Buobs sut 14 e sut 16 onns: 1. BSV/Tavau (Jon Arvid Flury, Rhys Richards) 13.41.2; 2. BSV/Tavau (Andrin Steiger, Mattia Simeon) 14.43.3; 3. BSV/Tavau (Flavio Metz, Nick Alioth) 14.44.0. Dunnas sut 18 onns, 20 onns ed elita: 1. BSV/Sarsura Zernez (Gianna Eichholzer, Flurina Eichholzer) 27.48.4; 2. BSV/Rätia Cuera (Renata Zala, Romana Juon) 36.37.4. Umens sut 18 e sut 20 onns: 1. BSV/Piz Ot Samedan (Jonas Bärfuss, Robin Bläsi) 21.52.8; 2. BSV/Tavau (Leonardo Lehning, Finn Rücker) 23.02.6; 3. BSV/Bual Lantsch (Pablo Baselgia, Mario Fröhlich) 23.02.8. Umens: 1. BSV/Rätia Cuera (Marino Ceccinato, Andrin Ehrler) 29.37.7; 2. BSV/Trun (Elia Bisquolm, Remigi Maissen) 30.20.6. Battiu encunter l’ura e per arbagias La fin d’jamna han giu liug a Breil ils campiunadis grischuns da cuorsa liunga. Sin differentas distanzas e pliras categorias han rodund 100 curridras e curriders battiu encunter l’ura e per arbagias. Malgrad las aultas temperaturas e per part era plievgia dallas davosas duas jamnas ein las cundiziuns da concurrenza stadas optimalas. Buca dil tut ideals ei il termin staus. Ils campiunadis ein numnadamein vegni fixai exactamein silla fin d’jamna cun tscheiver a Trun. Per quei motiv ha in ni l’auter Sursilvan muncau alla partenza. Tonaton plaida il cau-cuorsa Corsin Bisquolm d’in bien campiunadi, cumbinaus cun laud pils organisaturs dil Team dil sport da neiv Surselva (SST). (fmr/hh) Jean-Luis Riser da Selva Sagogn silla loipa bein preparada a Breil. Chiara Bässler da Rätia Cuera ha gudignau ella categoria buobas sut 12 onns. Lilja Juon da Rätia Cuera cun ina magnifica culissa el dies. Prest entscheiva la cuorsa.

La Corporaziun da dretgs dall’Alp Nalps e Tegia miez e l’Axpo han fatg ina cunvegnientscha pertuccont la pasculaziun el territori pertuccau dil project NalpSolar en Val Tujetsch. Il gliendisdis sera ha la corporaziun acceptau quella a sia radunonza generala a Segnas. Purs ed artavels da Segnas, Mumpé Tujetsch ed Acletta a Mustér ein possessurs dils 84 dretgs da pasculaziun dall’Alp Nalps e Tegia Miez en Val Nalps sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch. Els ein reuni ella Corporaziun da dretgs dall’Alp Nalps e Tegia miez. Il gliendisdis sera ha quella salvau sia radunonza generala. A quella han ils possessurs dils dretgs acceptau la cunvegnientscha cull’Axpo pertuccont la pasculaziun dil territori pertuccau dil project per l’ovra da fotovoltaica NalpSolar. Sco quei ch’il president dalla corporaziun, Armin Berther da Segnas ha detg sin damonda dalla FMR, havevan las contractivas pertuccont quella cunvegnientscha entschiet il november 2022: «Nus havein saviu terminar ellas cun risguard da nos interess sco quels dall’Axpo.» Ils possessurs dil dretgs han denter auter contonschiu ch’ei vegn buca montau panels da fotovoltaica el contuorn dalla tegia principala dall’alp. In’ulteriura part dalla cunvegnientscha pertucca il dretg dalla pasculaziun sut ils panels da fotovoltaica. Vendiu ina part dall’alp «En connex cullas contractivas cull’Axpo havein nus retschercau empau ella historia dall’alp e dalla corporaziun. Nus havein consultau documents per part entochen 300 onns vegls», di Armin Berther. En connex culla construcziun dil lag da fermada a Nalps avon biebein 60 onns, ha la corporaziun vendiu siu terren all’Ovra electrica Reinanteriur SA, ina feglia dall’Axpo. Alla corporaziun s’udeva il terren dalla vart dretga dil flum. Vendiu siu terren dalla vart seniastra ha a sias uras era la claustra da Mustér. Axpo e Corporaziun da dretgs dall’Alp Nalps e Tegia miez ein secunvegni lu che tut il terren dalla vart dretga e seniastra dall’aua sur 2100 meters sur mar seigi da niev en possess dalla corporaziun. Igl implont da fotovoltaica previus dalla vart dretga sur il lag, ei sut 2100 meters sur mar e consequentamein en possess dall’Axpo. Surfatscha dad otg hectaras Sill’alp ei vegniu cargau ils davos onns rodund 170 tgaus biestga e 400 nuorsas. «Tenor ils experts duess ei esser pusseivel da pascular igl avegnir era la surfatscha sut ils panels. Schebein quei ei pusseivel vegn denton pér aunc a semussar», di Armin Berther. NalpSolar dall’Axpo a Cuolm Nalps duei haver ina prestaziun da 13 gwu e saver producir energia electrica per rodund 3000 casadas. La surfatscha previda persuenter munta rodund otg hectaras. Visualisaziun dil project digl implont da fotovoltaica en Val Nalps – il NalpSolar.

Nova veta ell’anteriura localitad dalla Mazlaria Spiess a Trun: Igl avegnir vegn produciu leu gervosa e fimentau salm. Wolfgang Kuhn e sia partenaria Monika Siegenthaler han endrizzau il local cull’infrastructura necessaria per quella nova purschida ella regiun. Il temps da corona ha bia glieud tschercau las muntognas. Aschia era Monika Siegenthaler e Wolfgang Kuhn. Lur via ha menau els dil cantun Argovia en Surselva, a Trun. La regiun ha plaschiu ed aschia han els saviu s’imaginar da scaffir cheu ina nova existenza. Els han cumprau casa a Pustget ed endrizzau ils davos meins lur niev local da producziun amiez il vitg. Ell’anteriura localitad dalla Mazlaria Spiess ei l’infrastructura per producir gervosa ed il fuorn per fimentar salm vegnida installada. Ed ussa vegn produciu culla finamira che omisdus hagien igl avegnir lavur el menaschi alla Via Principala 42. Ina cumbinaziun tut speciala Wolfang Kuhn ch’ei da professiun cuschinier ha menau biars onns in’ustria ad Untersiggenthal el cantun Argovia: «Il temps da corona ei buca staus sempels pils ustiers. Vidlunder vegn la tscherca da persunal qualificau per la gastronomia. Quels facturs han giu per consequenza ch’jeu hai vuliu s’orientar da niev.» Gia ad Untersiggenthal produceva el gervosa pigl agen diever ell’ustria ed aunc pli ditg era el en possess d’in fuorn per fimentar salm. A Trun ei lu sepurschiu la caschun d’affittar la localitad dall’anteriura mazlaria amiez il vitg: «Per nus ei quei ideal cheu, seigi dalla grondezia sco dil liug.» 20 000 liters per onn Quater tancs da mintgamai 625 liters stattan a disposiziun per la producziun da gervosa. La finamira ei da producir entochen 20 000 liters per onn. «En in’emprema fasa producin nus treis specias: Ina gervosa clara, ina clar-brina ed ina stgira. Duas ein promtas per degustar, la gervosa stagiunada ei aunc buca promta pil consum. Naven da Pastgas savein nus porscher l’entira paletta da gervosas en butteglias d’in tierz liter», di Wolfgang Kuhn. La gervosa duei purtar il num «Truner Bier», eventualmein detti ei lu pli tard gervosas era cun auters nums. Las etichettas per las butteglias ein aunc buca fatgas: «Nus essan ella fasa finala da crear quellas.» Pèsch frestg fimentau La secunda comba dil menaschi che porta il num «Bieraria e fimentaria Trun» ei da fimentar salm. Il fuorn persuenter ei installaus ella medema localitad sco l’infrastructura per producir gervosa. «Nus retergin il salm da Lostallo. El vegn furnius frestgs tier nus e lu directamein fimentaus ni elavuraus a tartar», di Wolfgang Kuhn. Il pèsch vegn vacumaus ed offerius alla clientella. «Ni avon ni suenter ch’il pèsch ei fimentaus vegn el schellentaus, medemamein vegn aschuntau negins mieds da conservar. Cu el arriva tier nus vegn el cungius e silsuenter mess en fuorn e fimentaus freid», accentuescha Monika Siegenthaler. La finamira ei da sechentar rodund 500 kg per onn. Clients privats e fatschentas Lur products vulan Monika Siegenthaler e Wolfgang Kuhn offerir ton a privats sco a fatschentas e restaurants ella regiun ed ella Bassa: «Il proxim temps entschevin nus a contactar clientella pusseivla.» Ton la gervosa sco il salm fimentau san era vegnir retratgs directamein el menaschi da producziun. Ina stizun en quei senn ei aunc buca endrizzada, mo ils products ein leu avon maun. Medemamein vegnan els ad offerir lur products sin fieras ella regiun. Semtgai per far gervosa e fimentar salm Da Trun dat ei prest novas specialitads. Ella localitad dall’anteriura Mazlaria Spiess amiez il vitg han Monika Siegenthaler e Wolfgang Kuhn, oriunds dil cantun Argovia, endrizzau l’infrastructura necessaria per producir gervosa e per fimentar salm. Ils emprems products ein fatgs e reussi, la furniziun alla clientella duei entscheiver la fin da mars. La finamira dall’interpresa che porta il num «Bieraria e fimentaria Trun» ei da producir annualmein rodund 20 000 liters gervosa da differentas specias cul num «Truner Bier», sco era da fimentar rodund 500 kg salm. Il pèsch deriva d’ina tratga a Lostallo. Ch’ils partenaris Monika Siegenthaler e Wolfgang Kuhn han anflau la via gest a Trun ei stau plitost casualitad: «Il temps dalla pandemia da Covid-19 essan era nus stai sin viadi e havein empriu d’enconuscher la regiun. Avon in onn havein nus lu cumprau casa a Trun.» Clientella potenziala per lur products duein ton privats sco fatschentas ed ustrias esser. Da cumprar dat ei lur products igl avegnir era allas fieras ella regiun. (fmr/hh) Wolfgang Kuhn e Monika Siegenthaler en lur menaschi da producziun da gervosa e salm fimentau el vitg a Trun. Tochen 500 kg salm ad onn eis ei previu da fimentar el fuorn. L’emprema gervosa ei promta per la degustaziun.

Las 13 vischnauncas sursilvanas ein organisadas en duas differentas corporaziuns dil dretg public che porschan communablamein survetschs per il generalbeinstar en Surselva. Ei setracta dalla Regiun Surselva e da Sana Surselva che sengascha per il provediment da sanadad en Surselva. Duas organisaziuns regiunalas s’engaschan en Surselva per il beinstar dalla populaziun ed organiseschan e tgamunan divers survetschs. Inaga la Regiun Surselva, ina corporaziun da dretg public formada dallas 13 vischnauncas sursilvanas da Laax via Stussavgia entochen sisum la Cadi. Tgamunada vegn la regiun dil cussegl regiunal che secumpona dil president Ernst Sax (president communal Sursaissa/Mundaun) e dils presidents communals Franz Gschwend (Laax), Clau Schlosser (Breil), René Epp (Mustér) e Marcus Beer (Ilanz/Glion). Da las fatschentas dalla Regiun Surselva s’occupa la conferenza dils presidents, nua che tut ils presidents communals sesan a meisa. Ed enconuschentamein vegn la regiun tgamunada da Roger Tuor sco meinafatschenta. La Regiun Surselva sefatschenta cun diversas incumbensas sco per exempel dismetter rumien, ils uffecis da stumadira e curatella, planisaziun regiunala e promoziun economica ed auter. Ed alla Regiun Surselva appartegn medemamein il Center da formaziun Surselva cun sias diveras scolas. Sana Surselva a favur dalla sanadad Actualmein stat denton la secunda organisaziun dil dretg public el focus politic, numnadamein Sana Surselva. Quella organisaziun regiunala ei seformada sin fundament dad ina decisiun dil suveran sursilvan igl onn 2014. Ella cuarcla igl intschess definaus dil cantun che senumna Regiun da spital Surselva. L’organisaziun dil dretg public ei vegnida installada dallas vischnauncas sursilvanas cun gl’intent da promover ils suvetschs da sanadad en Surselva. Presidenta da Sana Surselva ei la deputada e commembra dalla suprastonza da Sagogn, Martina Beeli ed alla suprastonza fan part il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, il president communal da Mustér, René Epp, il president communal dad Ilanz/Glion, Marcus Beer ed il suprastont communal da Laax, Othmar Schärer. La gestiun vegn tgamunada da Curdin Casaulta ed igl organ suprem fuorma la radunonza da delegai. Entochen melli habitonts possedan las singulas vischnauncas ina delegada ni in delegau e sur melli ina ulteriura delegada ni delegau, en tut tarmettan las vischnauncas 15 delegadas e delegai cun 30 vuschs allas radunonzas da delegai da Sana Surselva. Sana Surselva ei l’organisaziun successura dalla corporaziun da spital ch’ei stada duront onns responsabla per il menaschi dil spital. Il Spital regiunal Surselva ei vegnius midaus en ina societad acziunara per zavrar ella dalla politica e per installar in cussegl d’administraziun cun glieud dil fatg, sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun, Thomas Buchli gi. Ina mischeida Thomas Buchli ei staus president communal da Stussavgia e vesa sesez sco representant dalla politica el cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva sper Martina Beeli che fa medemamein part al gremi cun Manfred Manser sco vicepresident, Walter Bär, Heidi Werner-Camastral e Martin Tomaschett. Manfred Manser ei staus entochen avon sia pensiun schef da Helsana, ina dallas grondas cassas da malsauns en Svizra. Walter Bär ei anteriur schefmiedi dil spital cantunal a Cuera, Heidi Werner-Camastral ei stada commembra dalla gestiun dil Spital cantunal a Cuera e Martin Tomaschett ei miedi a Trun. Las aczias dalla Spital regiunal SA ei cumpleinamein en possess da Sana Surselva, vul gir dallas vischnauncas sursilvanas. «Nus essan responsabels visavi a Sana Surselva, vul gir visavi allas vischnauncas sursilvanas», puntuescha il president dil cussegl administrativ Thomas Buchli. La radunoza da delegai da Sana Surselva ha denter auter d’approbar il quen dalla Spital regiunal Surselva SA. La nova structura cun ina societad acziunara ei secumprovada aschia che las vischnauncas sursilvanas ein vegnidas descargadas ils onns vargai da pli gronds deficits. Entochen igl onn 2022 che ha purtau cefras cotschnas e leventau discussiuns.

Senza in provediment da sanadad integral ei era l'existenza dil Spital regiunal Surselva periclitada a liunga vesta. La situaziun finanziala dil Spital regiunal Surselva ha svegliau la critica dil president communal da Schluein, Ralf Schläpfer e quei buca sulet viers il spital e sia societad purtadra, la Sana Surselva. Il president dil cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva, Thomas Buchli, renviescha las renfatschas da munconza da transparenza. Ch’ils buns cussegls dils presidents communals da Schluein e Laax (LQ dils 1-2-2024) viers ils collegas als tgamuns dallas ulteriuras vischnauncas sursilvanas ein buca fruntai sin gronda beinvuglientscha ei buca stau tschelau al president dalla vischnaunca da Schluein, Ralf Schläpfer. «Quei ston ins prender per enconuschientscha.» Da sia critica fundamentala da fundar la Reit da sanadad Surselva desista Ralf Schläpfer buc. «La reit vegn installada tut alla bahuta senza entretschar la populaziun.» Ch’ins ei gia dapi varga treis onns en contractivas snega il president communal da Schluein buc. «Ella politica cuozza ei magari empau pli gitg entochen che bunas soluziuns ein sin meisa.» Sensibilisaus pli fetg per la tematica dalla Reit da sanadad ei il president communal daventau enaquella ch’il Spital regiunal Surselva ha annunziau per igl onn da fatschenta 2022 sperditas finanzialas. El renfatscha al tgamun dil spital regiunal munconza da transparenza (mira boxa). «Avon che fundar ina Reit da sanadad ston ins saver e definir en tgei direcziun ch’il spital sesviluppescha.» Ralf Schläpfer skizzescha in pauc agreabel scenario finanzial per il provediment medicinal en Surselva. La smanatscha da bandunar la corporaziun da vischnauncas Sana Surselva relativescha el vonzei. El ei denton dil meini che: «La fundaziun dalla Reit da sanadad munta la finfinala la fin da Sana Surselva, perquei che sia suletta valeta ei da daventar part dalla reit che vul fusiunar l’entira purschida da sanadad.» Mess ils fatgs sin meisa La reproscha da munconza da transparenza en connex cun la situaziun finanziala dil Spital regiunal Surselva renviescha ils president dil cussegl d’administraziun, Thomas Buchli categoricamein. «Scocamai che la situaziun finanziala dil spital per igl onn 2022 ei semussada havein nus informau la suprastonza da Sana Surselva.» (Mira artechel giusut: «Tgi fa tgei en Surselva?») Thomas Buchli gi che la situaziun finanziala dil Spital regiunal Surselva seigi gia vegnida plidentada ina emprema ga a caschun dalla radunonza da delegai da Sana Surselva igl atun 2022. «La primavera 2023 han tut las vischnauncas retschiert il rapport da fatschenta 2022 ed il rapport ei dapi lu era publics.» Vinavon gi il president dil cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva da haver envidau ils 30 da zercladur 2023 tut las suprastonzas communalas per informar davart la situaziun finanziala dil spital e presentar soluziuns per segirar las finanzas. Thomas Buchli senta secapescha che la politica s’interessescha pli fetg per il spital enaquella ch’il menaschi ha scret cefras cotschnas. «Entochen che nus havein presentau in quen equilibrau e schizun in gudogn, negin ch’ei sempatschaus fetg per il spital.» Il president dil cussegl d’administraziun gi che la situaziun el sectur da sanadad seigi buca pér ussa pretensiusa. «Quei eis ella gia dapi onns.» Thomas Buchli deplorescha la discussiun actuala che procuri per dabia malaveglia. «Ella porscha in falliu maletg da nies menaschi e fa buca gest curascha a niev persunal da vegnir a luvrar tier nus.» Tenor Thomas Buchli eis ei uras da render attent al survetsch positiv dil spital ed al fervent engaschi ch’il persunal porscha gi per gi a favur dall’entira populaziun sursilvana. «Nus essan secapescha cunscients da continuadamein stuer reponderar la strategia per nies menaschi», accentuescha Thomas Buchli. Denter auter eis el perschuadius che las forzas el sectur da sanadad en Surselva stoppien vegnir concentradas en la Reit da sanadad e ch’ils spital stoppien esser part da quella reit. «Ei drova en quei grau era ina certa solidaritad denter tut ils involvai.» Pagar senza decider Che la smanatscha da bandunar Sana Surselva ei buca pli talmein actuala tier il president communal da Schluein ei d’attribuir allas regiuns da spital definidas dil cantun. Las vischnauncas da Laax ensiviars appartegnan alla regiun da spital Surselva. Las vischnauncas ston tenor lescha cantunala separticipar finanzialmein al menaschi dil spital. Buc esser part dalla organisaziun purtadra dils spital deliberescha las vischnauncas denton buca dall’obligaziun da pagar, ellas han denton da gir nuot pli en capetel. La perspectiva dallas duas vischnauncas da Laax e Schluein da separticipar per exempel alla regiun da spital dil Plaun ein buc ual grondas. Ina midada stuess vegnir decidida dil Cussegl grond. Cun ina tala damonda ei il Cussegl grond sefatschentaus la davosa ga a caschun dalla revisiun dalla lescha da sanadad igl onn 2020. Encunter la veglia dallas vischnauncas da Lantsch, Vaz e Schmitten ha il Cussegl grond integrau quellas vischnauncas ella regiun da spital Alvra e buca ella regiun da spital dil Plaun. Schluein e Laax han purtau plogn Pervia dalla communiaziun en connex cun la situaziun finanziala dil Spital regiunal Surselva han las duas vischnauncas da Schluein e Laax deponiu in plogn tier la dertgira administrativa dil cantun Grischun che sedrezza viers Sana Surselva. Quei ha la presidenta da Sana Surselva, Martina Beeli, confirmau viers FMR. Pervia dalla procedura giuridica actuala desista la presidenta da Sana Surselva sin ina posiziun e per il president da vischnaunca da Schluein, Ralf Schläpfer ei quei plogn pil mument in plazzal secundar, sco el ha getg sin damonda. Vid la legitimaziun da Sana Surselva da metter en pei ina societad acziunara che senumna Reit da sanadad dat ei denton nuot da dubitar, sco quei ch’ina egliada els status da Sana Surselva tradescha. Artechel 13 dils statuts lubescha alla radunonza da delegai da decider da fundar societads dil dretg privat ni public e surdar incumbensas a talas instituziuns. Las decisiuns dalla radunonza da delegai Sana Surselva ein suttamessas al referendum facultativ, sche tschun vischnauncas ni 300 habitontas e habitonts pretendan ina votaziun. Sana Surselva conceda medemamein il dretg d’iniziativa allas vischnauncas e lur habitonts. Cun la Reit da sanadad preveda Sana Surselva da metter en pei ina societad acziunara, alla quala tuttas instituziuns e vischnauncas sursilvanas san separticipar cun segnar aczias. La nova societad acziunara vul surprender en ina emprema fasa survetschs communabels per las instituziuns commembras sco intermediar persunal, cumprar infrastructura digitala ed auter. (fmr/ac)

La Pleiv roman-catolica da Laax vul remplazzar la casa Sentupada sut la baselgia parochiala cun in baghetg niev. Sco quei che la cumissiun accumpignonta communichescha, ha il biro Andreas Schneller, Trin/Turitg, gudignau la concurrenza d’architects cun siu project «Taro». Alla concurrenza seigien sis biros separticipai, scriva la cumissiun en sia communicaziun allas medias, il project dil biro Andreas Schneller, Trin/Turitg, hagi perschuadiu il pli fetg. «Gl’edifeci s’accorda cun contuorn, casa pervenda, baselgia e santeri. En sia dimensiun da basa eis el gronds avunda da risguardar basegns ed aspects che sedattan ussa», motivescha la cumissiun accumpignonta, quella secumpona da representants da pleiv, fundaziun Pro Laax, vischnaunca politica e diversas uniuns dil vitg. Resta center da s'entupar Gl’onn 1984 han instituziuns ed uniuns da Laax inaugurau la Sentupada. Il baghetg, situaus denter casa pervenda e baselgia parochiala, survescha sco basa dalla pleiv e dalla cuminonza dil vitg. Duront quater decennis ha quel dau suttetg allas uniuns e lur activitads, ussa eis ei previu da spazzar e reconstruir el. La Sentupada duei denton restar in center per la veta e contacts socials. «La ‘Nova Sentupada’ duei survir vinavon a quei scopo, giuven e vegl dueien sesentir da casa egl edifeci niev», puntuescha la cumissiun accumpignonta. Planisadas ein localitads multifuncziunalas per sesidas, seminaris e cuors, exercezis da chors, in local per la Cumpignia da mats, ina cuschina endrizzada per occurrenzas ufficialas e privatas. Era in cantun da termagliar pils pigns sco era locals d’archiv ed ina garascha sutterrana s’audan tiel concept. Oz vivan prest 2300 persunas a Laax, lur basegns e lur secuntener ein semidai. Las uniuns vulan restar activas e porscher lur plattafuorma sociala pil vitg. Sco proxim vegn la proposta che resorta dalla concurrenza d’architects elaborada sco in preproject. Quei pass includa era la calculaziun exacta dils cuosts. Silsuenter vegn la radunonza generala da pleiv dils 12 d’avrel 2024 a tractar il project. «Sche lezza lubescha quel, vegnan la Pro Laax, la suprastonza communala e la radunonza communala a prender posiziun, era pertuccont la finanziaziun», aschia la cumissiun accumpignonta. Las proximas jamnas organisescha ella ina sera d’informaziun publica e presentar tut ils projects dalla concurrenza d’architects. Engrondir per ina tiarza Avon 40 onns han ins scarpau giu il clavau-pervenda e construiu il niev baghetg public. Chor mischedau, Chor viril, Uniun samaritana, Uniun da giuventetgna, Uniun da dunnas e la Pleiv catolica drovan la Sentupada per exercezis, cuors, occurrenzas da tut gener e per magazinar material. La fundaziun pervenda da Laax ei possessura dall’immobiglia. Avon dus onns era ina gruppa da lavur seformada per sclarir la damonda tgei che dueigi schabegiar cull’immobiglia che duvrass ina optimaziun. La parcella dalla Sentupada ha ina surfatscha da rodund 1200 m2. L’efficienza energetica, ils basegns da persunas cun impediments, la munconza da plaz dalla cuschina, parcadis sco era magazins ed archivs ein zaconts arguments che pretendan ina restructuraziun. Avon dus onns ei ina cumissiun vegnida alla conclusiun da scarpar giu la Sentupada da 1984 e da sviluppar in program da diever, quei culla pusseivladad d’engrondir la surfatscha per ca. ina tiarza. Sche tut va sco planisau san ins entscheiver a baghegiar il 2025 ed inaugurar il 2026 la Nova Sentupada.(fmr/abc) Visualisaziun dil project Nova Sentupada Laax

Igl 1 da december 1976 ha Pius Riedi entschiet a luvrar sco patruglier tier las pendicularas Lumnezia. Quest unviern eis el aunc adina gi per gi en acziun sco «aunghel dallas pistas». El lavura la 47avla stagiun el territori denter Sezner e Mundaun. «Ins stueva mirar dils cunfins», sa Pius Riedi. El manegia ils cunfins territorials da treis societads. Sch’ina persuna rumpeva ina comba diesch meters sut il Plattetg, dalla vart da Sursaissa – ed el fuss staus ella vischinonza – s’udeva il cass al patruglier che menava quel a Valata, e buca a Vella. Malgrad quei ha Pius Riedi transportau dapi 1976 ina roscha pazientas e pazients. La FMR ha entupau el a Triel, silla staziun da muntogna sur Vella. Ed il patruglier da Morissen ha saviu numnar la cefra exacta da persunas ch’el ha salvau dapi lu. Mo patruglier, nuot auter «Tochen igl 1 da fevrer 2024 eis ei 2202», tradescha Pius Riedi. Oz ein las costas denter Sezner e Mundaun in sulet territori da skis cun 15 sutgeras e runals, 120 kilometers pistas e quater staziuns da muntogna. Pius Riedi, annada 1958, ei in da nov patrugliers, siat umens e duas dunnas. Els circuleschan, survigileschan, marcheschan e segireschan las pistas. Patrugliers salvan era disgraziai. «All’entschatta havevan nus da cuorer dapertut. Ins transportava buca mo glieud, era butteglias da gas e grevs harass da beiber per las ustrias». El decuors dallas 47 stagiuns ch’el ha luvrau sco patruglier ei bia schabegiau. Pius Riedi el local dils patrugliers a Triel sur Vella. Cu Pius Riedi ha entschiet il december 1976 sia emprema stagiun havevan las pendicularas Crap Sogn Gion da Walter Gurtner gest cumprau la societad lumneziana. Aschia ha il giuven pur stuiu ir a Laax a sepresentar. «Jeu level semplamein ir tier las pendicularas sur unviern. Ed jeu s’immaginavel ina lavur sco emploiau a Vella, ni alla staziun da muntogna si Triel», raquenta il pur. Il giuven da 18 onns era denton destinaus per in’autra. Ed ei ha dau negina discussiun. «Nus engaschein Vus mo sco patruglier», haveva la menadra da persunal declarau egl imperativ. Ins saveva buca clamar il helicopter Il november haveva stuiu absolver il cuors silla Tannenbodenalp a Flumserberg e silsuenter entscheiver immediatamein cul survetsch da pista. «Basta, 21 onns vegnel jeu segir buca a tener ora», haveva Pius replicau al collega Tenz da Pruastg che haveva raquintau ch’el lavuri gia schi gitg tier las pendicularas, gl’emprem ad Arosa e dapi 1971 tier la nova societad lumneziana. «Igl ei vegniu auter», manegia il patruglier riend da quell’episoda. Da siu emprem cass seregorda el aunc exact. «Quei era ina dunna che haveva blessau in schanugl. Ella leva per tut prezi buca ch’jeu metti ella el canadier e meini a val ella». Suenter pli liung harregiar seigi ei gartegiau da perschuader ella. Ei deva nuot auter, lu savevan ins aunc buca clamar il helicopter. La 47avla stagiun da Pius Riedi sedifferenziescha claramein dall’emprema. Sch’ei dat oz in accident sin pista, parta el per l’ina cun in motor da pista. Il patruglier trai buca pli la pazienta ni il pazient cul canadier. Il spazius töff da neiv remplazza la schliusa speciala per blessai. Cul vehichel a motor cun tschentas san in carrar tochen avon la pratica, e cugl ascensur menar il pazient en quella. Biars onns stuevien els purtar la persuna ella casa dil docter a Vella. «Zaco runavan nus ils blessai da scala si», raquenta Pius Riedi. Quei mavi buca cun tschappar e strer, aschunta el. Patrugliers valan sco aunghels da salvament, aschia ston els ir entuorn precaut cun glieud cun blessuras. Treis gadas il medem Encurir e salvar persunas, zanua en ina spunda tessaglia, persuls, forsa aunc ella brentina e malsegirtad da lavinas, ei buca caussa da mintgin. Ils emprems 20 onns rumpevien ils skiunzs combas ni stgeins, autras blessuras devi ei strusch. Oz ei quei semidau cumplettamein. Las collisiuns e rucladas caschunan blessuras da schanuglia, canviala ni caluns, «era scurladas dil tschurvi han priu tier massiv», aschunta Pius Riedi. Biars skiunzs domineschien buca pli lur skis tagliai, perquei detti ei savens rucladas. Per cletg sappien els sco patrugliers dar alla persuna blessada ina medicament che prendi spert las dolurs, aschia ch’ei mondi da far il transport a val sil töff, declara il patruglier da 65 onns. Dad in skiunz seregorda el specialmein. Quel hagi el giu da transportar treis gadas a val, mintga gada pervia d’ina schuiala che era pendida ora. La davosa gada ch’el hagi viu quei um hagi quel clamau da lunsch ch’el vegni lu buca pli cul töff, el hagi ussa schau operar la schuiala. Crisuna duront mulscher Il patruglier Pius Riedi sil töff da neiv a Triel. En quels 47 onns ei Pius Riedi era staus confruntaus cun quater mortoris sin pista, sper disgidas dil cor era in accident tragic. En tals muments ston patrugliers – per ordinari glieud gagliarda e temeraria – funcziunar e far quei ch’ei da far, senza emoziuns. A casa haveva el sez famiglia ed in menaschi puril. Sco allevatur passiunau cun in nuegl plein vaccas da mulscher, vadialas e schetgs era la lavur buca finida cun turnar la sera a casa. «Meinsvart vegneva ina crisuna duront mulscher», conceda il pur. «Mintga damaun levavel jeu allas treis, quei fageva ora nuot, ins fageva buca cass. Gl’emprem far il nuegl, lu sescumiar ed ir sin skis. La sera turnar, rugalar il muvel e mulscher, lu sescumiar ed ir a sesidas da suprastonza», raquenta gl’um da Morissen. «La suga era adina stendida», lai el valer. Ussa ha el surdau il menaschi al fegl. Perquei fuss el aunc motivaus la luvrar vinavon sco «aunghel dalla pista». Sch’el cuntinuescha, ni sch’el cala suenter la 47avla stagiun, lai Pius Riedi aunc aviert.

En siu 95avel onn da naschientscha ei la pianista e musicista Ines Theus morta a Cuera. Ella era la suletta commembra d’honur feminina dil chor viril Ligia Grischa. Sco ins ha saviu leger ell’annunzia da mort ei la musica stada sia veta. Ella seigi morta suenter ina liunga veta cumplenida e reha, scrivan ils confamigliars. Il num Ines Theus ei cumbinaus cun Glion, nua ch’ella ei naschida 1929 e carschida si sco feglia dil president dil marcau Franz Theus-Cerletti (1889-1974). Ella vegliadetgna da 18 onns ha ella surpriu a Glion il post d’organista dalla baselgia parochiala catolica. Quei post ha ella manteniu duront 17 onns, tochen 1964. Dapi lu habitava Ines Theus a Cuera nua ch’ella ei stada engaschada tochen sia pensiun 1991 sco capavla scolasta da clavazin alla scola da musica dil marcau. Gl’onn 1953 ha Ines Theus entschiet a cooperar sco correpetitura e pianista dil chor viril Ligia Grischa. Da quei temps era Franz Theus vicedirigent da quei chor ed era president dil District da cant Surselva. Sut la direcziun dils dirigents Walther Aeschbacher e Ernst Schweri ha Ines Theus cooperau plirs decennis ils concerts annuals dalla Ligia Grischa. Gl’onn 1977, pil 125avel anniversari dil chor, ha ella sunau per exempel sco solista tier la «Feldmesse» da Bohuslav Martinu. Per ses merets sco pianista a caschun d'emprovas, concerts, fiastas – duas gadas era fiastas federalas – ha la Ligia Grischa undrau Ines Theus 1983 sco commembra d’honur. Siu bab Franz Theus haveva dil reminent retschiert gia 1939 la medema renconuschientscha.(fmr/abc)

El seigi motivaus grondamein per quella midada, scriva gl’atlet en ina communicaziun. Andrin Beeli ha annunziau dacuort sia midada tiel team talian «Scott Racing Team». Il ciclist d’elita sursilvan ei buca in nunenconuschent. Anzi, el seprofilescha mintga stagiun cun prestaziuns excellentas ella disciplina maraton da mountainbike. Sia squadra nova hagi perschuadiu el ils davos dus onns cun sia presentaziun professiunala, l’atmosfera famigliara e cun sia moda da promover giuvens atlets. Andrin Beeli seconcentrescha dapi la stagiun 2022 cumpleinamein sin distanzas liungas. Quella midada da cross country tiel maraton ei lu era gartegiada. El ei daventaus sisavel al campiunadi svizzer e tierz d’ina etappa dil Swiss Epic. Mintga stagiun anfl’ins siu num davontier ellas rangaziuns. Sias fermezias ein la tecnica e passaschas teissas ensi. Scott Racing Team Italia seconcentrescha sin maratons e cuorsas pli pintgas ell’Italia sco era singulas cuorsas en Svizra ed internaziunalas sco era dalla cuppa mundiala. Cun siu niev team talian vegn Andrin Beeli ad absolver en cuort gl’emprem camp da trenament sill’insla Elba.(fmr/abc) Andrin Beeli va tier Scott Italia

Il december vargau (e propi ad uras!) hai giu mess pil bambin in cedel sut il pigniel cun si in soli giavisch. En sesez in giavisch per mei sco padrin per miu figliol. E per tradir gia uss. Il giavisch ei (aunc) buca ius en vigur. Giavischau vevel: in auter mund. Buca tut in auter. Jeu hai schon empruau da restar approximativamein realistics ed hai giavischau mo levet in auter. Ni detg auter. Il medem, mo senza violenza. E sche gliez ei pretendiu memia bia, lu silmeins in senza violenza corporala, pia senza quels umens bestials, pervers che violeschan, tortureschan, mazzacreschan dunnas, umens ed affons, scavazzan corps aunc vivs cun palas. Sin quei giavisch sun vegnius suenter haver legiu in artechel ella Zeit cul tetel «Explosion der Bilder», ponderaziuns dalla redacziun da maletgs, tgei far cun quels maletgs pervers, monstrus sco quels dad in schuldau dalla Hamas che veva montau ina camera sin sia buis avon che ir sin catscha da carstgauns, sittond giu tscheu in, leu in, fagend sgnoccas, per alla fin sez vegnir sittaus giu; ins auda aunc in ‹uh›, lu croda la camera per tiara mussond entginas flurs che seballontschan el sulegl dalla damaun ed ina suppia da plastic ch’ei il davos maletg dalla camera da quei um che vess matei l’auter di mess quei video sin Tiktok, sch’el fuss buca sez morts, per schoccar è giuvens e giuvnas tier nus. Miu figliol ei aunc pigns e semova aunc buc ella reit. Aunc buc. Mo jeu sedamondel tuttina: Co far? Co e cu mussar ad el quei auter mund? Dacuort veva el taccau giu egls, nas e bucca cun pupi da taccar e mava cun bratscha stendida a palpond per la stanza entuorn cun in plascher e rieva e giblava en cumpleina fidonza. Forsa eis ei da far sco quei bab ch’jeu hai dacuort observau alla staziun dil bus cun siu fegl da tschun sis onns. Il bab declarava al fegl in giug da video, explicava tgei guerriers che hagien tgei fermezias, tgi tgei armas, tgi tgei avantatgs en tgei sorts d’attaccas ed el instrueva siu fegl cun ina premura e cun in ruaus ed en in tun sco sche quei fuss il pli normal dil mund ch’ei dat adversaris che vulan mazzar ins, ch’ins sto dar adatg, far attenziun e gie buca fidar. Halt esser megliers, pli sperts, pli mals. Magari patratgel vida quels affons che miedis e miedias han stuiu operar en in dils spitals el Gaza senza narcosa. Imaginel mei sco padrin stond dasperas tenend il maun. Ni da sez esser aschia sut il cunti. Jeu vevel in siemi. Forsa era ei in memia grond. Forsa ha il bambin buca viu il cedel. Ni forsa ha el buca pudiu purtar quel tochen si avon il tron dil bab tutpussent. E lez …! Tgisà sche lez s’empatscha aunc da quei planet giu cheu. Ni sch’el ha daditg dau si quei project crapau. Jürg Gautschi da Trun è autur da films e producent da l’emissiun Cuntrasts dad RTR. jürg gautschi

Pli che 40 onns ei la pegna da hahlas dalla casa paterna dil hafner Sep Antoni Deragisch a Bugnei stada deponida en haras el Museum Retic a Cuera. Ussa eis ella anavos en Val Tujetsch. Il mument vegn ella reconstruida ella stanza che muossa era vischala fatga ord arschella dil «Hafner da Bugnei» el Museum La Truaisch a Sedrun. Igl onn 1840 ha Sep Antoni Deragisch plazzau ina pegna da hahlas ord tiaracotga en sia stiva en casa a Sedrun/Bugnei. Sco bia vischala era quella medemamein ina da sias lavurs. 1980 han ils vegnentsuenter demontau la pegna e remplazzau ella cun ina pegna scalegl. La pegna veglia da hahlas ei vegnida surschada al Museum Retic a Cuera. En haras ei la tocca vegnida transportada el museum. Leu eis ella stada deponida entochen dacuort. Il mument vegn ella reconstruida el Museum La Truaisch a Sedrun. Ella vegn plazzada en ina localitad che muossa vischala producida da Sep Antoni Deragisch e da siu fegl che purtava il medem num. 85 tocs en haras La pegna vegn reconstruida el Museum La Truaisch dad Ignaz Deplazes dall’interpresa da pegnas Deplazes da Surrein e dalla conservatura e restauratura Martina Nicca dil Museum Retic. Ella accumpogna la lavur. Martina Nicca ha lu aunc giu in’ulteriura biala novitad. Il Museum Retic dispona numnadamein aunc d’ina ulteriura pegna fatga a sias uras a Bugnei. Ella sesanflava ella Casa Lombris a Sumvitg ch’ei vegnida spazzada igl onn 1967, resta denton el museum a Cuera. La pegna che vegn reconstruida il mument a Sedrun consista da 85 tocs. Sulet la platta fundamentala ed il tetg dalla pegna ston vegnir remplazzai, quei succeda cun crap scalegl. Il sochel ord lenn ei d’ina autra pegna veglia. Tievlas d’ytong – in material special – ed arschella surveschan per la reconstrucziun. «Igl ei ina lavur che pretenda surtut pazienzia. Damai ch’ina part dalla tocca era numerada, sperein nus che tut secumporti la fin finala. Sco ei vesa ora vegn quei ad esser il cass», di Ignaz Deplazes. Tscheu e leu donns Martina Nicca, oriunda da Donat, reconstruescha l’emprema ga ina pegna e sia funcziun eis ei surtut da mirar che tut succedi ella fuorma originala: «Nus luvrein culla tocca che nus havein. Resgiar ni pitgar naven enzatgei – era sch’igl ei mo in smiul – astgein nus buc.» El decuors da l’autra jamna ei la pegna che porta ina colur verda finida e quei suenter ina lavur da rodund duas jamnas. Per la fin dalla reconstrucziun suonda lu aunc la cosmetica. «Enten spazzar la pegna ni el transport dad ella ha ei dau entgins donns vid las hahlas, denter auter vid la glasura. Cun ina retuscha eis ei pusseivel d’eliminar els empauet», di Martina Nicca. Ida e returnada en haras Ils davos onns ei il responsabel pil Museum La Truaisch a Sedrun, Tarcisi Hendry, sefatschentaus repetidamein dallas lavurs e dalla veta dil hafner Deragisch da Bugnei. Da 1835 entochen circa 1920 han il senior ed il junior Sep Antoni Deragisch menau a Bugnei in luvratori per la producziun da vischala e pegnas da tiaracotga (mira era box). L’arschella persuenter recaltgavan els ella Val Bugnei. Avon dus onns ha il historicher Andreas Heege inventarisau tutta cheramica deponida ed exponida els museums el Grischun. En quella lavur eis el era fruntaus sin dabia vischala dils Deragischs da Bugnei. Cuort suenter han el e Tarcisi Hendry publicau in cudisch davart la historia dalla hafnaria Deragisch a Bugnei. Oz san ins ch’ei exista silmeins aunc rodund 200 tocs vischala dils Deragischs ell’entira Svizra, da quei ein rodund 50 exponi el museum a Sedrun. «A mi era ei enconuschent ch’il Museum Retic hagi ina pegna producida dad els», di Tarcisi Hendry. Sin damonda ei il Museum Retic allura staus promts da metter a disposiziun ella per reconstruir el Museum La Truaisch a Sedrun. Sco ella ei vegnida transportada da Bugnei a Cuera en haras eis ella returnada en Val Tujetsch. «Nus havein ina cunvegnientscha cul Museum Retic ed astgein salvar ella ils proxims tschun onns. Jeu sperel denton era pli ditg», di Tarcisi Hendry cun bucca rienta. El ei satisfatgs che la pegna sa vegnir contemplada igl avegnir dallas visitadras e dils visitaders dil museum. Finanzialmein ei quella reconstrucziun pusseivla era grazia ad ina donaziun da duas persunas dalla Bassa ell’altezia da 10 000 francs al museum. Vischala enconuschenta La vischala dils hafners Deragisch da Bugnei ei stada enconuschenta il 19avel ed all’entschatta dil 20avel tschentaner. Aunc oz dattan pliras collecziuns perdetga dall’aulta qualitad, mo era dall’efficienza da quella vischala. In tschuppel tocs ein da veser era el Museum La Truaisch a Sedrun ni lu era el museum dalla claustra da Mustér ed il Museum Retic. Bab e fegl Deragisch han menau il luvratori da 1834 entochen entuorn igl onn 1920. Il mistregn d’uler haveva Sep Antoni senior giu empriu tiel vischler Fidel Wölfle a Wangen egl Allgäu en Germania. Suenter quei emprendissadi eis el s’installaus en sia patria a Bugnei. En in fuorn construiu sez barschava el allura la vischala formada ord arschella dalla Val Bugnei. Sper vischala ei quei era stau entginas pegnas. (fmr/hh) Perdetga dil mistregn da pli baul 1980 ei ina pegna dil hafner Deragisch da Bugnei en Val Tujetsch vegnida demontada. En haras eis ella stada deponida dapi lu el Museum Retic a Cuera. Ussa eis ella anavos ella val. Ella vegn reconstruida el Museum La Truaisch sco perdetga dalla lavur fatga entuorn 1840 da Sep Antoni Deragisch. Il tschentapegnas Ignaz Deplazes, la conservatura e restauratura dil Museum Retic, Martina Nicca ed il responsabel pil museum Tarcisi Hendry (da sen.) selegran digl object da muntada historica. (fmr/hh) Ignaz Deplazes, Martina Nicca e Tarcisi Hendry (da sen.) culla pegna che vegn reconstruida il mument el Museum La Truaisch a Sedrun. La pegna da hahlas dil hafner Deragisch da Bugnei vegn reconstruida suenter esser vegnida spazzada avon pli che 40 onns. Tievlas d’ytong ed arschella surveschan per la reconstrucziun. Fotografia veglia dalla pegna che sesanflava a Bugnei. Per gronda part era la tocca dalla pegna vegnida numerada cura ch’ella ei vegnida demontada.

Ils 9 e 10 da fevrer 1984 ei igl unviern semussaus en Surselva da sia pli criua e crudeivla vart. Grondas lavinas ein vegnidas a val e han purtau destrucziun e mort. La lavina dalla Val s. Placi a Mustér ha caschunau la mort dil cau dalla colonna d’agid Felici Gadola. Enten vuler s’informar el liug davart la situaziun dil prighel, eis el vegnius tschaffaus dalla lavina ch’ei vegnida a val ils 9 da fevrer 1984 cuort suenter miezdi. In’unfrenda mortala La lavina dalla Val s. Placi ha destruiu duas casas e donnegiau duas ulteriuras, sco era in baghetg dall’armada. La punt dalla via cantunala e quella dalla Viafier retica che haveva ina vegliadetgna da 90 onns, ein vegnidas scarpadas naven. Staus pertuccaus ei era il hotel Disentiserhof. La lavina era penetrada el restaurant. Donns ha ei denton era dau vid la baselgia da s. Placi. Igl uaul ei vegnius sdernaus sin ina surfatscha da 12 hectaras, in volumen total da 2670 meters cubics lenna. Sefrenada ei la stermentusa massa da neiv pér giu Rein. Sil di exact 15 onns pli tard ei la lavina dalla Val s. Placi danovamein vegnida a val entochen alla via cantunala, senza denton caschunar pli gronds donns. Destruiu caplutta da s. Benedetg Sin intschess dalla vischnaunca da Sumvitg ha ina lavina procurau per gronds donns a S. Benedetg la notg dils 9 sils 10 da fevrer 1984. La caplutta da s. Benedetg, construida rodund 700 onns avon, ei vegnida destruida. Pli tard eis ella vegnida construida empau pli ensi. La caplutta nova ei in’ovra digl architect Peter Zumthor. 1989 eis ella vegnida consecrada. Las lavinas ein stadas la consequenza d’ina constellaziun tut special da bia neiv, cumbinada cun ferms vents e cuflaus. Las duas casas destruidas dalla lavina dalla Val s. Placi a Mustér ils 9 da fevrer 1984. Vesta dalla Val s. Placi siadora il di suenter la lavina. 12 hectaras uaul ein vegnidas destruidas.

Sonda proxima battan las tiraduras ed ils tiradurs dalla Voluntaria Trun per la promoziun ella ligia naziunala A dil tir cun buis silla distanza da 10 meters. Quella runda da promoziun ei reussida suenter che la societad ha gudi­gnau tuttas siat rundas dil campiunadi dalla gruppa orientala dalla ligia naziunala B. Avon exactamein 20 onns ei la Societad da tir Voluntaria Trun separticipada l’emprema ga al campiunadi dil tir cun buis d’aria silla distanza da 10 meters. Successivamein eis ella s’avanzada cun si’emprema equipa ed ussa eis ella sil sparun ella pli aulta ligia svizra dil tir, la ligia naziunala A. Encunter tuts siat adversaris ella gruppa orientala dalla ligia naziunala B ha Voluntaria Trun gudignau quest unviern ed aschia contonschiu suveranamein igl emprem plaz en quella gruppa. Aschia sa la squadra che secumpona dad otg tiraduras e tiradurs sco era duas reservas, sittar per l’emprema ga per la promoziun ella ligia naziunala A. Quella ha liug sonda, ils 10 da fevrer 2024. Ell’emprema runda ein Dielsdorf e Wil-Marcau ils adversaris. L’equipa culs pli biars puncts sietta lu in’ulteriura runda. En quella ein Thunersee, Ursera ni Wettingen-Würenlos in dils adversaris. Mintg’equipa sietta siu program el stan da casa. Las otg tiraduras ni ils otg tiradurs han d’absolver in program da mintgamai 20 siets cun buis d’aria sin peis (mira era box). Giuvna equipa L’equipa da Voluntaria Trun che batta sonda per la promoziun ella ligia naziunala A ei fetg giuvna. Ad ella apparte­gnan las tiraduras ed ils tiradurs da Trun ­Annina, Elena, Andri e Nicolas Tomaschett, Chris Wolf e Leandro Petschen. Cull’equipa siettan era tiraduras d’ordeifer: Alicia Beer da Rueras, Anja Cadalbert da Sevgein, Chiara Weishaupt da Degen e Martina Herrli da Tavau. Pliras e plirs dad han apparteniu ni appartegnan aunc adina a caders dalla Federaziun svizra da tir. Cun Annina Tomaschett schizun ina el cader naziunal. Success digl engaschament Pil success dall’equipa ha il president dalla societad, Hubert Tomaschett ina clara risposta: «Quei ei la raccolta dalla lavur ch’ei vegnida prestada ils davos 20 onns. Nus havein trenau tiraduras e ­tiradurs gia d’affons e silsuenter dau els la pusseivladad da sittar regularmein, era a concurrenzas. Il pli vegl tiradur da noss’emprema equipa – Nicolas Tomaschett – ei dall’annada 1992.» La schanza en quella runda da promoziun ei per el intacta: «Sche las tiraduras ed ils ­tiradurs muossan quei ch’els san, lu ei la promoziun bein pusseivla.» Alla ligia naziunala B appartegn Voluntaria Trun dapi treis onns. Cul patratg da far fiasta sonda ei Hubert Tomaschett aunc buca sedaus giu: «Sche la promoziun reussescha vegnin nus segiramein a ­beiber in.» Ligias sco tiel ballapei ed il hockey Sco tiel ballapei, il hockey sin glatsch ni il tennis dat ei era tiel tir in campiunadi cun differentas ligias. Tiel tir ein quei las ligias naziunalas A e B, l’emprema, la secunda e la tiarza ligia. Otg tiraduras ni tiradurs fuorman in’equipa. Quellas fruntan mintgamai sin ina dallas autras siat equipas dalla medema gruppa. Ils resultats dallas otg tiraduras ni ils otg tiradurs vegnan allura dumbrai ensemen. Quella equipa che ha ils biars puncts survegn dus puncts, en cass d’in remis dat ei in punct per min­tgina. Mintga tiradura e mintga tiradur sietta mintgamai in program da 20 siets cun buis d’aria sin peis silla distanza da 10 meters. Sper l’emprema equipa ella ligia naziunala B ei Voluntaria Trun separticipada quest unviern era cun ina squadra ella 2. ligia. (fmr/hh) Voluntaria Trun prest ella pli aulta ligia? Sonda ha liug la runda da promoziun ella ligia naziunala A dil tir d’equipas silla distanza da 10 meters. Quei ei la pli aulta ligia dalla Federaziun da tir svizra. Dalla partida ei era l’emprema equipa dalla Societad da tir Voluntaria Trun. Ella gruppa dalla Svizra orientala dalla ligia naziunala B ha ella gudignau tuttas scuntradas quest unviern. Ell’emprema runda da qualificaziun da sonda frunta Voluntaria Trun sin Dielsdorf e Wil-Marcau. Trun dispona d’ina equipa fetg giuvna ch’ei s’avanzada successivamein ils davos onns. Dapi treis onns sietta ella ella ligia naziunala B. (fmr/hh) Annina Tomaschett ei commembra dil cader naziunal dalla Federaziun da tir svizra.

Dacuort ha Rest G. Tuor presentau alla radunonza generala ils detagls dil project niev. Il Chor Surselva vul cantar la messa KV 257 da Wolfgang Amadeus Mozart. «Cun nies proxim project vulein nus mirar sur tiara romontscha ora e s’occupar cun cumposiziuns dalla literatura classica», scriva il dirigent Rest G. Tuor tiel project 2024. Il november vargau ha il Chor Surselva presentau «Cant el museum». Rodund 50 cantaduras e cantadurs han giu tschaffen da cantar la «Stiva da filar» da Tumasch Dolf, en zulèrs, stivas e surcombras dalla Casa Carnec a Glion. Cun oratori da Camille Saint-Saëns Ussa suonda in’ovra classica, la «Credomesse» da W. A. Mozart. 1776 eis ella vegnida cantada l’emprema gada el dom da Salzburg. Cun in cuoz da bunamein ina mes’ura vala ella buca pli sco «missa brevis» mobein ei gia ina messa liunga. «Il chor vegn accumpignaus d’in orchester e quater solists», descriva il dirigent Rest G. Tuor. Per saver producir quell’ovra festiva drova ei in chor cun volumen corrispundent. Il Chor Surselva enquera perquei cantaduras e cantadurs che han gust da cantar la «Credomesse». Sco quei che Rest G. Tuor ha informau, duei il concert includer aunc ina secunda part, numnadamein igl «Oratorio de Noël» da Camille Saint-Saëns. L’ovra per solo, chor ed orchester duei cumplettar la messa festiva da Mozart. La premaudiziun da quella cumposiziun romantica ei stada da Nadal 1858 ella «Madeleine» a Paris. «Arpa ed orgla cumpletteschan gl’orchester spirontamein d’instruments a corda e fuorman aschia cul chor ina atmosfera migeivla ed intima per descriver la naschientscha», aschia Rest G. Tuor. «Dirigent e suprastonza dil chor selegran d’envidar cantaduras e cantadurs al niev project», avisescha Renata Gienal. Duas emprovas da fuffergnadi ein previdas questa primavera, ina ils 25 da fevrer, l’autra ils 8 da mars. Per propi entscheivan las emprovas ils 25 d’uost e cuozzan tochen ils 13 da december 2024. Il project finescha culs concerts ils 14 e 15 da december 2024 a Glion. Ulteriuras informaziuns mira www.chorsurselva.ch. Interessentas ed interessents dueien s’annunziar tochen ils 19 da fevrer 2024 a: renata.gienal@bluewin.ch.

Da gievgia grassa fa Tujetsch tscheiver e la part principala da quel ei il til atras il vitg. Strusch 20 gruppas da scolarets, scolars, carschi e guggas ein separticipadas ier a quel. Cul til da gievgia grassa dalla staziun dalla viafier a Camischolas ed entochen el center dil vitg da Sedrun entscheiva la fin d’jamna principala dil tscheiver sisum la Surselva. La fin d’jamna ein numnadamein ils arranschaments da tscheiver a Mustér. Da temperaturas da primavera ha bia glieud nezegiau la caschun da persequitar ils sujets dallas gruppas e da tedlar la musica dallas guggas el til a Sedrun. Bunamein 20 formaziuns – grondas e pintgas – han delectau ils aspectaturs. Aschia per exempel la scoletta en costums da monsters e cull’inscripziun: «Tscheiver, til e bia barlot – monsters pigns van dabot – ein carins, fan legher fetg – sezuppan forsa sut tiu tetg.» Ni il carr dalla gruppa «Las Vanzadiras» che ha fatg tutt’honur als da Planatsch: «Ils da Planatsch fan dad asen ….» Mo era las autras gruppas ein sepresentadas en buns sujets, per exempel sco glimaias. Sco els auters tils en Surselva dattan las guggas era a quel a Sedrun la tempra musicala. Da temperaturas sco da gievgia grassa en Val Tujetsch ei quei secapescha iu tut empau pli tgunsch che da tscheivers cun cufla ni forsa plievgia. Ils da Planatsch ein vegn pri silla corna. Ils scolarets sco monsters el til a Sedrun. Ils Vagabunds han procurau per amtmosfera.

Ella vischnaunca da Laax ein questa primavera las elecziuns communalas. En vesta a quellas ha la suprastonza communala publicau oz vendergis el fegl ufficial las demissiuns respectiv ils posts che vegnan vacants. Pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci ch’ei statuius ella constituziun sto gerau Ralf Seelig sortir dalla suprastonza communala. La fin da zercladur cumplenescha el sia quarta e davosa legislatura. Il president communal Franz Gschwend ed ils commembers Othmar Schärer, Beat Camathias ed Irina Beer-Killias semettan perencunter a disposiziun per ina nova perioda d’uffeci da treis onns. Dalla cumissiun da quen e gestiun ha Antonius Hug demissiunau e Max Welter sto sortir da quei gremi pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci. Dalla cumissiun da baghegiar sortescha Simona Camathias demai ch’ella ei elegida sco emploiada da quei uffeci. Vitier sto Damian Cavelti sortir perquei ch’el ha cumpleniu la quarta e davosa legislatura. Era el cussegl da fundaziun dalla Pro Laax dat ei treis midadas: Il president Erwin Ardüser e la commembra Martina Wolf-Caflisch han demissiunau, vitier ha Christoph Schneller cumpleniu siu temps d’uffeci da 12 onns.(fmr/abc) Laax, la stad

Enteifer la legislatura currenta dil parlament dad Ilanz/Glion dat ei ils 21 da fevrer 2024 ina roschada. Tenor constituziun communala mida il presidi mintga dus onns. Gierina Gabriel haveva surpriu 2022 quei post da Claudio Quinter. A caschun dalla proxima sesida duei Daniel Candinas succeder. Cu ella ei vegnida elegida il fevrer 2022 ha ella getg en ina intervesta culla FMR ch’ei duessi esser plaunsiu normal che dunnas tgamunan ina vischnaunca. Gierina Gabriel haveva surpriu il presidi dil parlament communal. Ensemen culla presidenta communala Carmelia Maissen, cun Mathilda Derungs, la vicepresidenta dil parlament, sco era l’emprema dumbravuschs Anita Caduff, ha Gierina Gabriel accentuau il «Frauenpower» ella politica dad Ilanz/Glion. Igl ei stau ina constellaziun che ha pariu extraordinaria. Sin quei haveva Gierina Gabriel replicau ell’intervesta: «Cu igl era mo umens alla testa d’ina vischnaunca, discurreva era negin da ‘Männerpower’». Candidats per presidi e vicepresidi Daferton ein dus onns vargai ed ei para ch’ils posts da clav retuornien tiels umens. Carmelia Maissen ha fatg il pass dalla politica communala ella Regenza grischuna e Gierina Gabriel retuorna ellas retschas dils parlamentaris. Tenor il modus usitau fussen ussa la vicepresidenta Mathilda Derungs e l’emprema dumbravuschs Anita Caduff en roda da tgamunar ils proxims dus onns il parlament dad Ilanz/Glion. Ton ina sco tschella han denton communicau gia baul ch’ellas stettien buca a disposiziun ni per presidi ni per vicepresidi. Aschia eis ei stau necessari d’encurir candidatas e candidats. Duas persunas conferman enviers la FMR ch’els stettien a disposiziun: Ina gada ei quei Daniel Candinas da Rueun. Gl’um da 36 onns fa part l’emprema perioda d’uffeci dil parlament communal sco commember dall’Allianza dil center. Il tecnicher da construcziun da maschinas lavura en temps parzial sco meinaproject tier la Hamilton a Domat. Vitier fa el il pur sil menaschi da famiglia cun vaccas-mumma a Rueun. Sco vicepresident dil parlament candidescha Flavio Elvedi. Gl’um da 40 onns fa part dalla PLD Ils Liberals. Per cumplettar il biro parlamentar drova ei aunc ina persuna da dumbravuschs. Sch’ei dat ina candidatura d’ina dunna per quei post ei aunc buca segir. Il parlament s’entaupa perinagada ils 21 da fevrer e las elecziuns ein sisum la gliesta dallas tractandas. Daniel Candinas, avon la fabrica a Domat da sia patruna, la Hamilton. Per in NA alla concessiun OEZ Sper la surdada dalla bitgetta respectiv dil presidi ha il parlament da tractar diversas fatschentas communalas ch’ein en sia cumpetenza. Denter auter ha el d’eleger ina persuna che fa part dalla cumissiun da biblioteca. Lu sto el prender posiziun alla damonda dallas Ovras electricas da Zervreila (OEZ). Sco tuttas vischnauncas che schaian el territori nua che las auas vegnan tschaffadas e menadas ellas turbinas dalla OEZ ha era Glion da decider tochen ils 31-12-2027 en caussa. Las concessiuns scadan ils 31 da december 2037. Las vischnauncas ed il Cantun han il dretg da retuorn dils implonts. Els san surprender gratuitamein las parts dils implonts bletschs, ed encunter indemnisaziun era parts electromecanicas. Sco quei che la suprastonza communala scriva en siu messadi tier quella fatschenta, duei la vischnaunca Ilanz/Glion proceder tenor la proposta dalla Regenza grischuna. A basa dils sclariments e dallas discussiuns culla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias vegni la suprastonza alla conclusiun da refusar la damonda da renovar la concessiun. La Regenza preveda da fundar ina societad nova che gestiunescha cun ina maioritad ils implonts dall’OEZ. La Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias ei partenaria da contract culla OEZ. In reservuar niev per Castrisch Il parlament communal da Glion ha vinavon da tractar ina damonda per in project d’infrastructura. La suprastonza communala ha preparau il project d’in reservuar niev a Castrisch. Cullas contribuziuns da 600’000 francs da Confederaziun, Cantun e segirada da baghetgs ha il parlament da discutar d’in credit da 1,4 milliuns francs. Ei setracta pia d’ina investiziun netta da 800’000 francs. Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi, eis ei indispensabel da remplazzar il reservuar Crest da Berts che l’anteriura vischnaunca da Castrisch ha baghegiau 1920. La tecnica da baghegiar ei daferton semidada. Avon varga 100 onns havev’ins construiu in reservuar da betun cun duas combras, ina per 150 m3 aua da beiber, l’autra per 150 m3 aua da stizzar. Tenor il project eis ei previu da remplazzar la construcziun da betun cun cistiarnas prefabricadas da material sintetic. Tenor calculaziun dils cuosts custass il reservuar convenziunal da betun rodund 30 % dapli.

La vischnaunca da Glion ha publicau dacuort ina communicaziun pertuccont ils fraissens malsauns. Quella specia procura actualmein per lavur supplementara. Fraissens secs pericliteschan vias, lingias, aquaducts e schizun casas. En tut ston ils bostgers allontanar 2000 plontas – e quei mo sin territori communal da Ilanz/Glion. «Enteifer paucs onns mieran ils fraissens», conferma Marco Casanova alla FMR. Il selvicultur e menader dils menaschis communals dalla vischnaunca Ilanz/Glion conferma vinavon che la malsogna s’avonzi. Ella vegn pli e pli veseivla cun plontas cun cruna e roma secca. Las consequenzas sforzan actualmein da prender mesiras urgentas. Garantir la segirtad Quei ch’ins vesa buca ad egl ein las ragischs seccas ella tiara. Pervia da gliez factur ha la vischnaunca stuiu communicar el fegl ufficial: «Enteifer paucs onns van ils fraissens infectai alla malura, els piardan roma e stabilitad e san sederscher», ha la populaziun saviu prender notizia. «La véra dimensiun dalla muria dils fraissens ei enconuschenta pér dapi gl’atun 2022», puntuescha Marco Casanova. Tochen avon in onn e miez sperava l’entira branscha forestala, inclus ils scienziai dil WSL, gl’Institut federal da retscherca forestala a Birmensdorf, ch’igl effectiv da fraissens en Svizra possi serestabilir. Il buliu cul num Chalara fraxinea ei denton s’ignivaus ed ussa ston ils forestals far nuot auter che mirar tier co mintga plonta el nord dallas Alps secca vi. Marco Casanova muossa in rom sec dalla plonta pinada. Ella vischnaunca Ilanz/Glion han plirs cass da donn sfurzau la vischnaunca da prender mesiras e d’organisar gl’onn 2022 tagls d’urgenza. La populaziun haveva buca propi capiu lezza gada gl’agir e l’urgenza pareva buca plausibla. Marco Casanova ei responsabels per tut ils uauls communals. Apparentamein ei il fraissen buca la plonta da néz la pli impurtonta e decisiva – ni per la racolta ni pigl uaul da schurmetg. Gliez ei il pégn. Sill’entira surfatscha d’uaul dalla vischnaunca hagi il fraissen ina cumpart da 3,24 %, explichescha il selvicultur. Fraissens che pericliteschan buc Totalmein ha il fraissen els uauls dad Ilanz/Glion in volumen da rodund 25'000 m3. Da quel ston ils bostgers allontanar actualmein 1500 m3. Igl ei plontas che pericliteschan l’infrastructura. Igl ei essenzial da pinar fraissens secs tochen la ragisch per liung sendas da viandar e da bike, vias agricolas e da meglieraziun. Egl uaul Paradis a Glion, l’Isla da Castrisch la via dils Polacs ed autras han ils bostgers gia fatg tals tagls. «Actualmein havein nus signau 1192 fraissens ed onn vargau gia pinau 567. Total va ei encunter 2000 plontas», declara Marco Casanova. «Els uauls cun funcziun da recreaziun e temps liber havein nus entschiet onn vargau cullas mesiras da segirtad», gi el vinavon el discuors culla FMR. Il fraissen ch'il bostger ha gest resgiau ei pirius e secs da sum tochen dem. Per tocs che cunfineschan cun vias e straduns cantunals ei dil reminent buca la vischnaunca, mobein il Cantun responsabels. Quel ha era pinau, e sto pinar vinavon, ina roscha plontas, per exempel sil tschancun dalla via da Val S. Pieder, las vias da colligiaziun da Ladir e Siat ed encunter Valendau. Sur il vitg da Rueun ha la vischnaunca signau 156 fraissens pigns e gronds che ston vegnir allontanai proximamein. Lu dat ei tagls sil trutg denter Glion-Sorts e la punt-fier, per liung vias a Castrisch e Sevgein. «Dapertut mo per motivs da segirtad», repeta il menader dils menaschis communals. El puntuescha che quei factur decidi, e negin auter. Fraissens che han avunda distanza cun implonts d’infrastructura vegnan aschia buca pinai. Marco Casanova remarca ch’il buliu sederasi buca sur plontas ch’ein a tiara. Igl uolm ha surviviu En vesta a quei scenari dat il selvicultur da Ilanz/Glion d’entellir che mintga privat hagi la pusseivladad da ir per lenna derschida, quei denton mo cun ina lubientscha en fuorma d’ina carta ufficiala da rimnar. Tala lenna da rimnar dat ei en abundonza els uauls. La selvicultura svizra ha da batter cun malsognas e culla midada dil clima. Quels facturs pericliteschan pli e pli gl’uaul. Avon 25 onns haveva in bau nuscheivel attaccau igl uolm. Gliez problem ei staus sligiabels, ils uolms han gudignau il cumbat e prosperescha puspei. La situaziun dil fraissen ei tut autra. Silmeins actualmein. In remiedi encunter il buliu agressiv han ins aunc buca anflau entochen oz. Il fraissen, la plonta da cultura e da caracter, quella che ha dau num a funs e loghens, e ch’il carstgaun ha duvrau da far uaffens e mobiglias, savess svanir diltut. Gl’onn 2008 han ins constatau l’emprema gada il buliu. Ils forestals havevan sperau che las plontas infectadas serevegnien, cunzun sur lur ragischs fermas e resistentas. «Quei ei buca aschia», affirmescha Marco Casanova. Mintga plonta derscha attesta quei cun ina ragisch muotta e secca. «Ils giuvens cedan avon ch’ils vegls», analisescha il selvicultur. Ella vischnaunca Ilanz/Glion san ins mo dar adatg ch’ella periclitescha buca ils carstgauns e lur infrastructura.

La cumedia digitala «Plaid-clav Figaro» che l’Uniun da teater Cuschnaus presenta ei ina surpresa. Sonda ei stau la premiera. La tribuna d’aspectaturs ei stada occupada tochen sil davos plaz. Ellas retschas han ins udiu era glieud che discurreva tudestg. In fatg plitost rar sch’ina gruppa romontscha envida a teater. A Degen ha l’Uniun da teater Cuschnaus presentau ina innovaziun. Quei seigi stau prima, el hagi saviu suandar senza problems l’acziun, ha in um cun dialect turitges manegiau. Igl ei in hosp cun habitaziun secundara en Lumnezia. El e sia dunna han saviu mirar teater sco da mirar in film en in lungatg jester. La dunna ha getg alla FMR ch‘ella capeschi romontsch, ella havessi stuiu translatar trasora a siu um. Culla translaziun, mussada sin ina sdrema nera sur la tribuna, seigi quei ussa buca pli necessari aschi che era ella hagi saviu guder cumpleinamein il toc. Effects e surpresas Ina stiva cun otg eschs, treis moniturs gronds ed in salun da coiffeur: quei ei il maletg da tribuna dil toc «Plaid-clav Figaro». Igl ei ina producziun cun effects e surpresas. Gia l’emprema scena ei empermettonta: Guido Favugn (Ursin Derungs) cumpara. Mirond viers la tribuna dils aspectaturs ha el exclamau: «Uei, oz spetga lu biara clientella». El ha clamau tgi che hagi in termin tier el, ed ha gest elegiu sez l’emprema clienta da quei gi. Dunna Caderas ei semessa ella sutga per schar far l’unda permanenta, la secunda, dunna Bundi, ha stuiu spitgar. Ina scena dil toc, culla translaziun el surtetel, sur la tribuna. Igl ei vegniu uras turbulentas. Suenter las empremas scenas seseva dunna Caderas aunc adina ella sutga. Il coiffeur haveva emblidau ella. El haveva priu cumiau dalla consorta Vanessa Favugn (Rita Montalta) , ina cantadura d’operas ch’ei ida per treis jamnas ell’Italia per dar concerts. Il fegl e gimnasiast Leon (Tom Arpagaus), ensemen culla camerata da scola e vischina Zoe Maissen (Seraina Capaul), s’audan tier la «generaziun digitala». Els ein narrs da dar giugs e programar. Duront l’absenza da Vanessa sesprova Guido da far il percasa. La vischina dils Favugns, Emma Maissen (Corinne Weishaupt), seprofitass bugen dalla caschun per reconquistar gl’anteriur muronz Guido. «Igl ei stau bellezia da veser co tonta glieud dat in toc davon e davos las culissas, e quei cun tala qualitad e creativitad», ha ina visitadra commentau alla fin el foyer dalla halla a Degen. Ins ha udiu biars auters semeglionts. Numerus han gudiu la producziun sut la reschia d’Angela Collenberg. Lezza ha era translatau il toc digl autur dall’Argovia Peter J. Locher. Quel ei dil reminent sesius ellas retschas digl auditori ed ha saviu suandar il toc – grazia als surtetels. Robert Favugn (Bistgaun Capaul), il bab dil coiffeur, ha dil reminent ina rolla decisiva en quei toc. Medemamein Sara Favugn (Michela Projer), la feglia e sora da Leon. En ulteriuras rollas Uolf Candrian, Norianna Bundi, Bernard Capaul, Silja Montalta e Chiara Weishaupt. Las proximas presentaziuns ella halla a Degen ein: venderdis e sonda ils 16 e 17-2, allas 20.15, dumengia, 18-2-24, allas 14.00. Lu venderdis e sonda, ils 23 e 24-2-2024, allas 20.15. Reservaziuns www.teatercuschnaus.ch.

Ch’il tscheiver ei beinvegnius e populars han ins s’encurschiu puspei sonda a Mustér. Massa glieud agl ur dalla ruta ha honorau las bunas ideas dallas 22 gruppas ch’ein separticipadas al til da tscheiver 2024. Sco striunada ei la plievgia setenida anavos. La colligiaziun cun sogn Pieder para dad esser intacta. Perinagada ha ei pariu ch’il sogn hagi cumandau al favugn da buffar e da tener anavos la plievgia. Quella ei restada da tschei maun dil Lucmagn, quei ch’ei secapescha stau d’engrau all’Uniun da tscheiver da Mustér. Lezza ha organisau sonda suentermiezdi in til plein colur, tuns e ritmica. E naturalmein confettis, lezs han buca astgau muncar. Ina maschina da sufflar confettis havevan ins montau aposta sil carr che l’uniun ha fabricau. Igl ei ina dallas contribuziuns per festivar il giubileum da 40 onns. Sil carr havevan ins montau ina tuorta d’anniversari culla cefra 40. Negin til senza las scolas Sco adina ein las guggas e las gruppas serimnadas alla staziun. Las Bagordas indigenas han aviert il til culs tuns da paucas e trumpettas, posaunas e cuschina. La ruta ha menau dalla staziun siado ella via Lucmagn, lu naven dalla cruschada dalla via Alpsu siado tochen el center da sport e cultura. Aspectaturas ed aspectaturs ha giu gust da mirar e tedlar tut il pusseivel e nunpusseivel. Allas Bagordas ein aunc autras guggas suandadas: La Fifferlottas da Segnas. Ellas ch’ei sereducidas dil volumen da commembers han tuttavia buca piars la qualitad dalla musica ed han sunau giu d’in carr. Ils Vagabunds da Sedrun, las Latiarnas da Danis-Tavanasa, las Zoclas da Sumvitg, sco era las Lieurs da Trun, han rendiu honur all’Uniun da tscheiver da Mustér. Ella fasa pli intensiva dil tscheiver 2024 ei era ina musica da tscheiver vegnida si dalla Bassa. Ils Storcheguuugers da Wynau han giu il gaudi el center dalla Cadi. Senza las scolas dess ei probabel negin til a Mustér. Tgi che vul vegnir infectaus dil virus da far barlot, sto survegnir quel da pign ensi. Perquei eis ei clar che la canorta d’affons, ils Lumpazis, la gimnastica d’affons Bamupi, las scolettas da Mustér e da Tujetsch, sco era las classas dalla scola primara han buca astgau muncar. Ina liunga lada da nanins cun capetschas cotschnas, barbas alvas, vestgius verds e bialas latiarnas ha fatg smarvegliar la glieud per liung la ruta. Medemamein las numerusas Pippi Soccaliunga cullas terscholas e cavels tgietschen-oransch. Ils affons culs costums melen-verds e lur mummas han fatg effect. Era las classas primaras ein sepresentadas cun sujets da colur e fantasia. Applaus ha la secunda primara retschiert. Scolaras e scolars vestgi sco la figura dalla Tschuetta Odetta ein dai en egl, medemein ils affons dalla tschunavla classa ch’ein sefultschi el costum dalla spungia Spongebob ed ils clowns dalla quarta classa. Cun in vehichel special, il Mario Kart 9 edition 7180» ei ils scolars dalla sisavla carrai silla ruta dil til. Las Zoclas da Sumvitg el til. Las Pipis Soccaliunga ein dadas en egl cun lur vestgius mellen-verds. Tgi che vul dar silla batteria ed ir in di cullas Bagordas so entscheiver baul. Ils nanins cun lur capetschas cotschnas ed ils vestius verds ein dai en egl. Las Latiarnas da Danis-Tavanasa han rendiu honur als da Mustér. Il carr dall'uniun da tscheiver arriva. Ils clowns dalla quarta classa avon la partenza dil til. Cun lur calzers liung e gronds ein els dai en egl.

Venderdis sera ein ils derschaders dalla Dertgira nauscha s’entupai sin plaz-scola a Mustér. A caschun da sia 35avla seduta duront il tscheiver ha ella sentenziau tut ils autocrats e signurs d’uiara da quest mund. «Cunquei less jeu far la tscharna publica e less dumandar vus: Tgi ch’ei dil meini che la Dertgira nauscha dueigi turnar in auter onn ei supplicaus da tener si il maun e da clamar ‘soi cun ella!’». La glieud ha buca schau supplicar: «Soi cun ella», ha ei tunau unisono. «Fetg bi», ha il derschader remarcau e constatau, «sco ils da Sumvitg», numnadamein buca el dialect da Mustér, mobein en quel dalla vischnaunca vischina. Il «derschader» Placi Flury ei staus satisfatgs dublamein dall’acclamaziun e «dalla gronda pussonza ch’jeu hai retschiert a Mustér», ha el detg e caschunau ina risaglia dils presents. Gionduri Maissen e Placi Flury han tgamunau la Dertgira nauscha. Igl ei stau la 35avla suenter che Augustin Manetsch permiert haveva reactivau la veglia isonza. Quella ei oz buca pli da gliendisdis-tscheiver, mobein il venderdis sera avon il til. Ils derschaders (dretg e seniester) davon la fuortga. Culs dignitaris da tscheiver. Dil Sep da calzers… Dalla «gronda pussonza» seprofiteschan ils derschaders dalla Dertgira nauscha dil reminent buc, secapescha ch’els ein buca autocrats. L’acta da lezs han els tractau alla fin dalla tschentada. Cu els vegnien vegls e grischs ni perdien tut ils cavels, sappien umens daventar signurs d’uiara. Tals umens vegls mo pigns ha la dertgira pendiu, ei seigi quels umens che creigien che lur miarda seigi dad aur. «Per tals dat ei ina medischina: Vid la fuortga cun tut ils signurs d’uiara», han ils derschaders exclamau. Ils autocrats che fugan ha il harlechin da tscheiver pendiu uonn. Cun satira gitta han ils derschaders tractau magnats, exponents e schabetgs dalla Cadi. «Nies bien president communal da Mustair», ha in d’els manegiau. L’auter ha defendiu e manegiau ch’il René oriund da Tujetsch sedetti plaunsiu veramein gronda breigia da tschintschar da Mustér, el hagi numnadamein priu in cuors da dialect tier Gion Tenner ed Ervin Maissen. La suprastonza communala ei vegnida sut la marella, cun sia politica da sbassar la taglia ed augmentar las taxas. La dertgira nauscha ha discutau plinavon dil Sep da calzers che ha serrau sia stizun. Tematisau ha ella era la pli gronda immobiglia da Mustér ch’ei aunc adina buca spazzada. Quei malgrad ch’ins ha festivau gliez act cun in grond brimbori e preschientscha mediala. …e dil Martin liung Era ils svaris dalla casa s. Martin han contonschiu la Dertgira nauscha. «Detg mo denter nus: Jeu less buca vegnir vegls a Trun», ha in derschader concludiu. Il dialog dils dus derschaders ha cuzzau varga in’ura. Ins ha udiu dalla Val Tenigia e dil Leo Tuor che ha bandunau quella e baghegiau casa a Rabius. In prominent da quei vitg han in derschader numnau «Martin liung», lez ha buca retschiert la torta, anzi, «el ha fatg nuota schi mal sia caussa», han ins udiu d’in derschader. Buca emblidau ha la dertgira ils animals. Ni silmeins infrastructura per quels, aschia in contenider da miardas da tgauns enta Medel. Ed ils lufs, respectiv il barometer da quels ella populaziun. Ils autocrats ein pendi.

Sonda ha l’uniun Pro Sagogn organisau el casti Aspermont in concert cull’orgla pintga dalla construidra indigena Ricarda Müller, sunada el liug historic. L’orgla da processiun ha ella construiu tenor gl’original che Claudio Rainolter haveva scuviert avon varga 30 onns ella claustra Santo Sepulcro da Zaragoza en Spagna. Igl instrument reconstruiu tenor in original digl 16avel tschentaner ha gl’intunader e musicolog Jean-Marie Trocoteaux sunau. Duront in’ura e mesa ha gl’auditori tedlau musica veglia dil 15 tochen 17avel tschentaner da Pierre Attaingnant (1494-1551), Hans Leo Hassler (1564-1612), Gonzalo de Baena (1476-1540), Giovanni Giacomo Gastoldi (1553-1609) ed in manuscret da 1599 da Susanne van Soldt. Tier ina part dil program ha il flautist, organist e docent Markus Meier sunau la schalmia e la flauta e la sopranista Silvia Matile da Tumein ha cantau. In cuntrast leutier ein las installaziuns digitalas da suns. Auter che musica analoga eis ei cumposiziuns auditivas cun agid dil computer. Anselm Caminada ei designer da tuns. El ha registrau l’intonaziun dall’orgla. Lu ha el mischedau quels tuns cun quels d’ina platta fonografica «Singende Landschaft». Ins ha udiu ramurs, cadenzas, scadenzas, schulitgar d’utschals, sbatter alas, insumma tuns sco d’in siemi.(fmr/abc) Il concert ella sala dil casti Aspermont a Sagogn.

In da mes amitgs – Dieus hagi si’olma – veva per moda da dir en biaras situaziuns: «Peglia il bov per la corna.» Cun quei leva el dir en emprema lingia da buca far liungas, mobein da tschaffar il problem, da mirar en fatscha a quel e d’encurir immediat e resolut ina sligiaziun. Mo el duvrava quella locuziun aunc en numerusas ulteriuras situaziuns, per semeglia er, cu el fageva viva. Ni enstagl da dir «adia» scheva el savens: «Tschappa il bov per la corna.» Dil reminent: «Peglia il bov…» era per el memia migeivel, el prefereva: «Tschappa il bov… » El, il Riget, veva snueivel plascher da corna e corns. El pretendeva ch’el hagi corns en ses gens. Lunsch, lunsch anavos stoppien ses antenats esser stai purs e catschadurs. El sez fussi buca stgis da sittar sin in animal selvadi. Mo el hagi ina predilecziun tut speciala per bialas cornas camutsch e cornas tscharva. En sia stiva pendeva el sia capetscha cun pala vid in tgiern camutsch. E vaccas cun corna biala e lada vevan per el enzatgei maiestus, bunamein enzatgei roial. Gie, il Riget ha pitiu snueivel, cu il temps dallas vaccas senza corns ei arrivaus. En emprema lingia seigi quei in affrunt viers igl animal che drovi la corna era sco arma per sedefender. E quei priveschi er el da tutta bellezia e luschezia. In stel luschezia stetti buca mo bein a mintga cavagl, mobein er a mintga vacca. En quei grau era el propi in dalla corna dira che ruchegiava buca millimeter da sia opiniun. Ei disturbava era buc el, sch’ina vacca veva in tgiern bass, ni corna crutscha, sco el scheva, in tgiern che mirava engiu enstagl ensi. E sch’el veseva ina vacca cun rut giu in tgiern, veva el gronda cumpassiun cun quella «paupra creatira», sco el scheva. Il Riget prendeva bugen silla corna purs cun vaccas senza corns. Ina gada denton ch’el ha fatg cornas si per in da quels, ha lez schau ora las cornas e numnau el in mél cun cornas. El dueigi ir cun sia cornadira tier quel da cornas dalla tegia sut. «Ti mo pugna ditg avunda tochen che ti rescas la corna», ha il pur detg ed alzau per la letga il tarden. Quei ha lu tuttina fatg combas al Riget. El ha dau in berghel ed ei scappaus sco sch’el vess giu laguttiu il giavel cun corna e tut. En ses onns furius veva el era buca bugen quels dalla corna lada, quels che regien ni plitost – tenor el – che regeteschien il mund. Quels mo empermettien ina massa e tegnien nuot. Quels creigien ch’els sappien tut ed astgien far tut. El vegneva mintgaton en ina tala furia e furtina ch’el emblidava da far giu nas e veva giu las cornas. Culs onns denton ha il bien Riget era mess giu empau las cornas ed ei daventaus pli ruasseivels. Mo cun in tgiern ei schliet pugnar, sedi ei. Il pli grond plascher al Riget hai jeu fatg cun regalar ad el il tgiern ch’il cavrer duvrava per dar sinzur e rimnar las cauras la damaun marvegl avon che serender cun quellas sils aults. Il di che nus vein purtau alla fossa il bien Riget, vess jeu mess bugen in tgiern sil vischi enstagl d’in matg fluras. Mo jeu hai fatg sco la glieud ed hai renunziau. Denton, cu il vischi ei sesbassaus viers il profund, hai jeu buca saviu far cunmeins che da dir sut vusch: «Car Riget, peglia il bov per la corna.» Ed jeu hai giu l’impressiun che Niessegner hagi surris. Arnold Spescha da Pigniu/Cuira è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala. El è era autur – dacurt è cumparida sia nova collecziun da poesias «Sinzurs el serein dalla sera». Arnold Spescha, columnist da la FMR

Als campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors l’jamna vargada a Planica en Slovenia ha Jon-Fadri Nufer (19) mussau duas fetg bunas prestaziuns. Ton ella cuorsa da 10 km classic sco en quella da 20 km skating ha el contonschiu igl 11avel rang. Sia finamira era da seplazzar silmeins ina ga denter ils megliers 20 juniors da sia categoria dil mund. Il Tuatschin ha saviu separticipar l’emprema ga als campiunadis mundials dils juniors. Cun quellas prestaziuns duess Jon-Fadri Nufer contonscher la selecziun pil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski. (fmr/hh)

Igl onn vegnent sietta la Societad da tir Voluntaria Trun il tir da gruppas da 10 meters ella pli aulta ligia svizra, la ligia naziunala A. La sonda han las tiraduras ed ils tiradurs dalla societad gudignau las rundas da promoziun. Pil trenader Baseli Tomaschett e siu frar Hubert – il president dalla societad – ei quei il success da diesch giuvnas e giuvens che siettan constantamein sin ault nivel. Avon quater onns ha la Societad da tir Voluntaria Trun contonschiu la promoziun dalla 1. ligia ella ligia naziunala B dil tir da gruppas silla distanza da 10 meters. Silla damonda dalla FMR, schebein la ligia naziunala A seigi in tema, ha il trenader Baseli Tomaschett detg lu: «Nus havein grond plascher da quella promoziun e lein empruar da setener ella B. Sin fundament dils resultats mussai la stagiun vargada ei quei bein pusseivel. Per che nus savessen concurrenzar ella ligia naziunala A, stuessen nus saver rinforzar l’equipa.» Quei ei lu succediu ed aschia ei la ligia naziunala A tonaton daventada realitad la sonda vargada a Näfels ella runda da promoziun. Igl emprem ha Voluntaria Trun battiu Dielsdorf cun 1613,9:1609,6 puncts e silsuenter Wil-Marcau cun 1618,5:1572,6 puncts. El final – la scuntrada decisiva per la promoziun – ha Trun gudignau encunter Wettingen-Würenlos cun 802,1: 792,9. Aschia sa Voluntaria Trun semesirar igl onn vegnent cullas siat meglieras equipas da tir cun buis d’aria silla distanza da 10 meters dalla Svizra. «Ils giuvens vulan» «Cura che nus havein gudignau igl atun las empremas treis rundas dil campiunadi dalla ligia naziunala B dalla Svizra orientala havein nus sentiu che nus sappien contonscher igl emprem rang final ella gruppa. Tuttina eis ei lu stau ina surpresa che nus havein gudignau tuttas siat rundas», di Baseli Tomaschett, il coach e menader dall’equipa dalla Voluntaria Trun. Cun in bien sentiment eis el lu serendius la sonda a Näfels ­allas rundas per la promoziun ella ligia naziunala A: «Suenter che nus havein gudignau encunter Dielsdorf ch’era ella ligia naziunala A, havein nus saviu che la promoziun seigi pusseivla.» Il success attribuescha el d’ina vart alla constanza da tuts diesch el stan da sittar, mo lu era allas premissas: «Annina Tomaschett ei ina dallas tschun meglieras tiraduras en Svizra il mument. Martina Herrli ed Alicia Berther che rinforzan l’equipa sco tiraduras d’ordeifer, siettan era en caders naziunals ed ils ulteriurs treneschan cunscienziusamein.» Cun Elena ed Andri Tomaschett secumpona l’equipa era da dus tiradurs ch’ein engaschai il mument sco trenaders tier la Federaziun svizra da tir. Tir sin ault nivel Igl onn vegnent ella ligia naziunala A vegn ad esser cumbinaus cun ina gronda sfida. «Ils davos onns ein tuttas nossas tiraduras e tuts tiradurs semigliurai successivamein. Ussa essan nus sin in fetg bien nivel. La schanza da restar ella ligia naziunala A ei segiramein cheu», di Baseli Tomaschett che dispona dil diplom da trenader A. ­Ella ligia naziunala A ston tuts otgs tiradurs sittar lur program enteifer treis uras sut survigilonza d’ina persuna d’ina autra un­iun. Ella ligia naziunala B ed ellas ligias pli bassas stueva il program vegnir sittaus en­teifer in’jamna independent in da l’auter. Il success dalla sonda vargada ei dil reminent era vegnius festivaus empauet: «Cu nus essan returnai a Trun el stan da sittar havein nus aunc buiu in.» In mument historic Pil president dalla Societad da tir Voluntaria Trun, Hubert Tomaschett, ei quella promoziun in mument historic per l’uniun: «Quei ei secapescha in grond success. Pusseivels eis el daventaus perquei che nus havein il mument commembras e commembers che siettan sin in fetg ault nivel e che nus havein saviu rinforzar l’equipa cun tiraduras d’ordeifer.» In avantatg che Hubert Tomaschett numna era, ei la constanza: «Nus havein diesch tiraduras e tiradurs cun in bien entochen fetg bien nivel. Sch’ina ni in croda ora, havein nus reservas.» A Näfels ei quei stau il cass da Chiara Weishaupt che ha buca saviu esser dalla partida. Per la societad semida nuot igl onn vegnent ella pli aulta ligia svizra: «Il sulet ch’ei forsa buca dil tut ideal ei che nus havein en nies stan sulettamein tschun schibas. Autras societads disponan dad otg schibas. Nus havein denton tiraduras e tiradurs che siettan relativamein spert, aschia che quei duess buc esser in problem.» 10 meters dapi 2003 Igl onn 2002 ei vegniu sittau per la davosa ga silla distanza da 300 meters a Trun ed igl onn sissu ei il stan da tir vegnius baghegiaus entuorn ad in center da sittar sin 10 meters. Malgrad tuttas midadas han ils tiradurs salvau il num Voluntaria. Quella societad da tir era vegnida fundada igl onn 1842. Igl atun 2003 ei allura vegniu sittau l’emprema ga sin 10 meters ella casa da tir a Pustget. Entras l’introducziun dil tir sin 10 meters han ils affons e giuvenils saviu vegnir plidentai per quei sport. La fascinaziun dad els pil tir ei lu semussada fetg spert e la Voluntaria Trun ha nezegiau quei slontsch. Pliras seras ad jamna vegn sittau el stan. La societad porscha buca mo trenaments, mobein era cuors. Il mument dumbra la societad 18 commembras e commembers, da quei 16 activas ed activs. (fmr/hh) Grond success per Voluntaria Trun Igl unviern vegnent sa la Societad da tir Voluntaria Trun sittar ella pli aulta ligia svizra dil tir da gruppas da 10 meters cun buis. La sonda vargada ha l’equipa battiu tut ils adversaris ellas rundas da promoziun per la ligia naziunala A a Näfels. Il coach e menader dall’equipa Baseli Tomaschett ed il president dalla societad, siu frar Hubert, attribueschan quei grond success alla diligenza e la constanza dallas diesch tiraduras e tiradurs. Pliras e plirs dad els appartegnan ni han apparteniu a caders naziunals ni ein engaschai il mument sco trenaders tier la Federaziun da tir svizra. Els ein ella vegliadetgna da 15 entochen 32 onns, quei ch’ei fetg empermettent pigl avegnir. (fmr/hh) L’equipa dalla Societad da tir Voluntaria Trun ch’ei ussa ella ligia naziunala A. Davos da seniester Alicia Berther, Annina Tomaschett, Nicolas Tomaschett, Elena Tomaschett, Martina Herrli e Chris Wolf. Davon da seniester Leandro Petschen, Andri Tomaschett ed Anja Cadalbert.

La sonda notg ha in catschadur sittau sin in tgaun a Sedrun. El ha tuccau quel mortalmein. La sonda notg suenter las 23.00 ei ina dunna spassegiada cun siu tgaun sin ina via da quatier a Sedrun. Vonzeivi ha ei dau in plum ed il tgaun ch’era vid la corda e che mava per liung dalla plaunca, ei curdaus. La possessura ha annunziau il cass alla Polizia cantunala dil Grischun. Aunc quella notg ha la polizia saviu eruir in um da 79 onns che ha concediu da haver sittau. Communablamein culla Procura publica dil Grischun sclareschan la polizia cantunala e la survigilonza da catscha las circumstanzias che han menau a quei falliment. (cdm/fmr) La via nua ch’il tgaun ei vegnius sittaus.

Dapi in temps porschan ils iniziants dil project dalla ruina dil Caschlatsch sut Mumpé Medel ina sentupada regulara el vitg a Mustér. En connex cun quellas porscha la sviluppadra regiunala Céline Meury quest venderdis in workshop d’ideas. A Caschlatsch sut Mumpé Medel existeva pli baul ina tuor dalla claustra da Mustér. Probabel per la controlla dil traffic sul Pass Lucmagn. Dapi igl atun vargau ei quei liug historic sut la marella d’achitects digl entir mund che fan in studi supplementar alla Scola politecnica federala Turitg. La finamira ei da realisar a Caschlatsch ina construcziun da lenn. Iniziants da quei project ein Stefan Seydel ed igl architect Ursin Huonder da Mustér. Dapi igl atun organiseschan els mintga venderdis allas 21.05 ina sentupada per in e scadin ellas localitads dil «Studio UH architects» ella Casa Postigliun el vitg da Mustér. A quellas sentupadas vegn presentau e discussiunau davart fatgs historics, culturals ed economics che van directamein ni indirectamein aprau cul project da Caschlatsch. Quest venderdis ha la 15avla sentupada liug. A quella ei la sviluppadra regiunala dalla Surselva, Céline Meury, hosp. Ella porscha in pign workshop. En quel duei vegnir discussiunau il nez da sinergias e potenzial, denter auter en connex cul project da Caschlatsch. (fmr/hh) La sviluppadra regiunala dalla Surselva, Céline Meury, porscha in pign workshop d’ideas a Mustér.

Far gust dad ir ad alp han duas pasturas ed in pastur il margis vargau al Plantahof. Doris Theiner, Alexandra Juon e Claudio Gregori ha risdau da lur experienzas sco pasturas e pasturs a caschun dad ina scuntrada organisada dalla Uniun grischuna dil persunal d’alp, dil Plantahof e dalla Uniun purila grischuna a Landquart. Impressiunont quei che Alexandra Juon ha palesau il margis vargau al Plantahof. La dunna giuvna ha luvrau la stad passada sco signuna sin l’Alp Strassberg che sesanfla sin intschess da Langwies. Ella ha tradiu ils detagls dalla lavur en ina equipa da quater persunas ch’entscheiva la damaun allas 2.30 e finescha la sera dallas 19.00 «cun ina gervosa». Cun prest 90 gis da lavur structurai duront siat gis per jamna cun catschar las vaccas, mulscher, caschar, tractar il caschiel e bia auter. E cun ina pausa da miezgi pli liunga. «Entochen allas 14.30 astga negin disturbar nus.» Grev da gir sche las explicaziuns dad Alexandra Juon han pudiu perschuader ina ni l’auter dils presents ella sala Weber che s’intressesescha dad ir ad alp. Svegliar igl interess per ir ad alp L’occurrenza organisada dalla Uniun grischuna dil persunal d’alp, l’Uniun purila grischuna e dil Plantahof il margis vargau al Plantahof veva la finamira da svegliar igl interess per ir ad alp. Sco quei che la presidenta dalla Uniun grischuna dil persunal d’alp, Christa Buchli, ha explicau sentan era las alps la munconza da persunal. «Aunc mai da quei temps eran tontas alps alla tscherca da persunal.» Diesch ni forsa dudisch persunas han stendiu il bratsch enaquella che Töni Guyan, responsabels al Plantahof per l’alpegiaziun, ha dumandau ils numerus presents ella sala Weber tgi che s’intresseschi da niev per ir ad alp. E stendiu il bratsch ha en quei mument era Reto Giovanoli da Haldenstein. «En treis onns vegnel jeu pensiunaus e lu lessel jeu ir ad alp.» Experienza alpestra posseda Reto Giavonoli neu dil temps d’affonza nua ch’el ha passentau entginas stads ad alp. L’informaziun purschida il margis vargau ha intimau el da setener vid siu plan dad ir ad alp. «Forsa buca sin ina alp da vaccas da mulscher», sco quei che Reto Giovanoli ha tradiu alla FMR. Esser bein en pei E forsa era meins sin in alp da nuorsas, suenter che la pastura Doris Theiner ha presentau sia lavur sco nuorsera sin l’Alp Lumpegna sur Mustér. «Ti stos puder ir a pei per esser habels da pertgirar ina muntanera da nuorsas», ha Doris Theiner getg. Tgei viadis che nuorsas pon far ha la pastura oriunda dil Tirol dil Sid mussau cun ils viadis nudai dad ina nuorsa via in apparat da GPS. Doris Theiner ha era menziunau la «battaglia da material» che ha contonschiu l’alpegiaziun da nuorsas pervia da clauder per proteger las nuorsas dil luf. «E ti drovas in, meglier dus tgauns, per tener a mistregn la muntanera.» Sper ils tgauns da protecziun ch’ein buca meins pretensius, sco quei che la pastura dall’Alp Lumpegna ha tradiu. Reto Giovanoli sa s’imaginar da surprender en treis onns ina semglionta incarica sco Claudio Gregori che pertgira ina muntanera da vaccas mumma sin in’alp da Bravuogn. «Cu jeu vai calau da far il pur vai jeu entschiet ad ir ad alp.» Gi Claudio Gregori che ha fatg en quels 14 onns ad alp experienzas ch’el ha mai fatg sco pur ed era buca sco cautegia. «Ir ad alp ei negina lavur per freaks da controlla», ha Claudio Gregori puntuau e getg dad haver emprendiu dad acceptar la munconza da haver tut enta maun. «Gis da nebla e da neiv stos ti haver confidonza en tia muntanera.» Esser persuls E Claudio Gregori ei duront la stad per gronda part persuls cun sia muntanera. «Jeu gaudel dad esser persuls, jeu sun denton buc isolaus e sesentel sulets.» Persula ei Alexandra Juon buca stada sin sia alp da vaccas e la communicaziun cun sia glieud e cun il cautegia ei da gronda impurtonza per dumignar la stad. «Communiar ston ins gia avon ch’ir ad alp e buca per il gi dalla cargada.» Töni Guyan ha aunc declarau als presents tgei ch’ei drova per ir ad alp. «Sulet ina part savida dil fatg, da medema impurtonza ei il beinstar corporal e la habilitad da luvrar en ina equipa.» Ni dad esser persuls responsabels per ina muntanera. Reto Giovanoli sa en scadin cass tgei che spetga sin el sch’el va en treis onns ad alp. Quella finamira ha el finfatg. Era pervia dalla fascinaziun per l’alpegiaziun che Claudio Gregori, Doris Theiner ed Alexandra Juon han plidentau. Per la signuna ei la scargada en scadin cass buc in gi da plascher.

Dapi beingleiti dus onns organisescha Ignaz Derungs cun biaras gidontras e gidonters agid per l’Ucraina. Dacuort ha quei agid organisaus digl um oriunds da Tavanasa tarmess il novavel transport sin viadi viers ost. Ignaz Derungs ei intimaus dalla engrazieivladad ch’el retscheiva dalla Ucraina e dalla motivaziun indigena da porscher agid. Ignaz Derungs tonscha ils pachets ord ­finiastra dalla staziun da Tavanasa e surdat els a Venanzi Caduff che caveglia mintga bategl en in bus. En quei bus sesanfla gia dabia rauba, denter auter ina retscha da madrazzas e garvats. «Il Venanzi pretenda che tut igl uorden hagi plaz en quei bus, jeu manegiel plitost buc», gi ­Ignaz Derungs cun in surrir. Sin ils pachets ch’el tonscha ord finiastra ei scret si tgei ch’els cuntegnan ed in taccader tradescha il destin dalla rauba. «Agid per l’Ucraina» pon in leger e per quei agid s’engascha ­Ignaz Derungs dapi ch’el ha dau suttetg a famiglias dalla Ucraina en siu dacasa da vacanzas a Tavanasa. Famiglias silla fugia dalla uiara che ha entschiet avon biabein dus onns. «Actualmein organisein nus il novavel transport da rauba ella Ucraina.» Cun «nus» manegia Ignaz Derungs sia dunna Ida ed aunc biaras autras gidontras e gidonters da Tavanasa e contuorn e giu la Bassa a Regensdorf, nua che Ignaz Derungs ei dapi biars onns dacasa. Stretg contact cun l’Ucraina Suenter prest dus onns dapi che la Russia ha attaccau l’Ucraina para quella uiara dad esser senormalisada en nies persenn. Auters conflicts ein daventai pli acuts e beinenqual sesenta empau unfisaus da sefatschentar cun l’Ucraina. Ad Ignaz Derungs ei l’uiara ella Ucraina denton fetg presenta. «Jeu hai in stretg contact cun biaras persunas ella Ucraina e vegnel cuntinuadamein informaus tgei che schabegia el mintgagi.» Ed Ignaz Derungs selai era informar nua ed a tgi che la rauba vegn dabien ella Ucraina. «Nus scuntrein regularmein videos co nus rimnein la rauba e co els repartgan ella.» Per transportar la rauba ch’el e ses gidonters han rimnau lavura Ignaz Derungs cun ina organisaziun d’agid dalla Pologna che senumna «Humanosh». «Ils voluntaris da quella organisaziun san nua ch’ils basegns ein ils pli gronds.» E ch’ils basegns ein pli che gronds e che la populaziun dalla Ucraina ei engrazieivla per il sustegn endriescha Ignaz Derungs gi per gi. «Igl ei quella engrazieivladad che motivescha da cuntinuar.» Via ina scolasta da Kiew Il contact cun l’Ucraina ei sedaus cun las famiglias dalla Ucraina che han anflau suttetg ella casa da vacanzas dalla fami­glia Derungs a Tavanasa. «Ina scolasta da Kiew ei vegnida cun ina dallas fami­glias a Tavanasa ed entras ella sun jeu ve­gnius pertscharts dalla situaziun precara en quella scola.» In mintgagi d’instrucziun en in tschaler da schurmetg strusch cun glisch e senza scaldament, sco quei che Ignaz Derungs resda. «Per mei ei spert stau clar che nus stuein organisar generaturs per quella scola per ch’els hagien regularmein electricitad.» Ils generaturs han anflau la via ella scola da Kiew ed el decuors dils dus onns vargai aunc bia autra rauba. Buna rauba, sco quei che Ignaz Derungs puntuescha. «Igl ei insumma buc aschia che nossa glieud nezegia igl agid per l’Ucraina per dismetter rauba che sauda ella deponia.» Igl um oriunds da Tavanasa explichescha che sias gidontras e ses ­gidonters controlleschien mintga pachet. Ed ­Ignaz Derungs ei medemamein intimaus dalla promtadad sursilvana da segidar. El arva ina dallas scatlas che cuntegn stiflas reschnovas. «Ina donaziun dad ina interpresa sursilvana.» Pneus per las ambulanzas Daferton ei aunc Giacun Nay vegnius sil plaz dalla staziun da Tavanasa per gidar a cargar. E Venanzi Caduff ha giu raschun, bein cavigliau ei bein cargau, il bus ei pleins e sa proximamein far il viadi ella Bassa nua ch’il camiun dalla Pologna spetga. «Nus stuein aunc ir per il pneus», regorda Ignaz Derungs ses collegas. In carr annex plein pneus, tuts da medema dimensiun, ha igl agid per l’Ucraina rimnau. «Pneus ch’els drovan leuen per lur ambulanzas.» Pneus bein buca reschnovs ch’ein denton ella Ucraina fetg tschercai, agid per igl agid aschidengi.

Ils vischins da Camuns en Lumnezia han buca smarvigliau pauc il mardis endamaun. La tabla all’entrada dil vitg – fotografada dil convischin Linus Livers – era numnadamein cul tgau engiu e vid ella pendevan duas stivlas. Tgisà sch’igl ei stau ina sgnocca pil davos di da tscheiver da quest onn? Ni eis ei ina protesta dils purs? En differents loghens dall’Europa han quels numnadamein pendiu stivlas vid las tablas da loghens per far attents sin lur malcuntentientscha culla politica. Il president communal da Lumnezia, Daniel Solér, ha priu la novitad cun humor: «Quei ei ina cattavegna senza far donn ad enzatgi. Sche quei succeda buca mintga notg ei quei buc in problem.» El vegni ad annunziar il cass al cantun che seigi responsabels per la tabla. La suletta damonda che setschenti en quei connex seigi il ver motiv dallas stivlas pendidas vid la tabla. (fmr/hh) Camuns cul tgau engiu.

Dapresent ei da veser ella Medelina a Curaglia in’exposiziun da fotos dalla fotografa Sara Testoni davart il survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. L’exposiziun vegn cumbinada cun in referat che ha liug venderdis, igl 1. da mars 2023. Treis unviarns ha Sara Testoni che habitescha ella Val Blenio persequitau las lavurs dil survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. Ella ha fatg quei cun sia camera. Il resultat da quei engaschament el temps liber ei ina revista da fotografias. Ina part da quellas fotografias ha ella nezegiau per formar in’exposiziun. Quella ei stada da veser questa stad el restaurant a S. Maria sil hospezi dil Pass Lucmagn. Igl atun ein las fotos allura stadas exponidas el restaurant Relais ad Olivone. Ussa ei quella revista da veser ella Medelina a Curaglia. L’exposiziun ei da veser leu entochen Pastgas, la fin da mars 2024. Las rodund 20 fotografias en format grond vegnan accumpignadas da tablas cun legendas. Quellas declaran per romontsch, talian e tudestg quell’interessanta historia davart il survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. Aviarts dapi 24 onns Igl unviern 2000/01 ei il Pass Lucmagn staus aviarts l’emprema ga duront igl unviern. Dapi lu ha ei dau unviarns cun bia, mo era pauca neiv, cun glatsch, lavinas, vent e cuflaus. Ils responsabels pil survetsch d’unviern – engaschai dalla Pro Lucmagn, l’organisaziun responsabla persuenter mintgamai digl emprem da november entochen la fin d’avrel – han rimnau experientschas en quei quart tschentaner. La revista da fotografias da Sara Testoni retegn quella lavur. Ella ha accumpignau ils dus responsabels pil survetsch d’unviern Otti Flepp da Mustér e Filippo Genucchi da Castro e ha astgau mirar ad els sur lur schuialas. L’exposiziun porta il tetel «Da l’autra vart dalla barriera» – pia dalla vart che la via ei serrada. «Jeu selegrel ch’jeu hai la caschun da mussar mia lavur era a Curaglia», di la fotografa Sara Testoni. Referat davart il survetsch d’unviern L’exposiziun da fotografias ella Medelina nezegia il meinafatschenta dil hotel e restaurant, Rico Tuor, cun porscher in referat davart il survetsch d’unviern dil Pass Lucmagn. Quel ha liug igl 1. da mars 2024 allas 20.00. Filippo Genucchi ed Otti Flepp relatan davart las sfidas, las pretensiuns e la lavur necessaria per garantir la segirtad silla via dil pass duront igl unviern. En cumbinaziun cullas fotografias ei quei ina buna caschun da declarar co in di da lavur da ferdaglia, neiv ni vent vesa ora silla via che colligia ils cantuns Grischun e Tessin. All’entrada ella sala dalla Medelina a Curaglia vegn fatg attents sill’exposiziun da fotos davart il survetsch d’unviern dil Pass Lucmagn. La fotografa Sara Testoni ed il meinafatschenta dalla Medelina Rico Tuor selegran dall’exposiziun cun fotos davart il survetsch d’unviern dil Pass Lucmagn.

Oz, ils 14 da fevrer ei il di da Sogn Valentin. Quei sogn ei il patrun dall’amur e dalla harmonia denter inamurai e perquei eisi era usit da regalar fluras alla partenaria quei di. La FMR ha fatg ina retscherca sin via e vuliu saver co ei stat cun l’amur ed il di da Sogn Valentin en Surselva. Pliras persunas han raquintau tgei che amur munta per ellas e co ellas seregordan da lur emprema amur. L’emprema constataziun duront la retscherca: Il tema amur ei buc in tema public. Numerusas dunnas ed umens dalla Lumnezia e dalla Foppa che la FMR ha plidentau a Glion han detg ch’ellas veglien buca vegnir ella gasetta cun lur opiniuns persunalas davart il tema amur. «Quei ei caussa privata e s’auda buc ellas medias», ha ina passanta detg. In auter um ch’era vid far cumissiuns ha declarau ch’el discuressi bugen sur da quei tema. Per el seigi l’amur denton negin tema pli dapi ch’el seigi divorziaus e staus anavos cun treis affons. Tenor ils meinis dallas persunas che nus havein discurriu ei il schenghegiar flurs da Sogn Valentin caussa dils umens. Era las dunnas sappien denton far valer lur amur pigl um cun in bi regal. «Ozildi ch’ins ha ils medems dretgs, vala quei era per las dunnas da Sogn Valentin.» Da tut ils discuors suondan las opiniuns da duas dunnas e quater umens da Glion, Vrin, Surin, Vuorz e Luven: Jessica Caprez-Maissen, Glion Miu consort ei staus mia emprema amur ed el vegn era ad esser mia davos’amur. Per mei munta quell’amur d’esser dacasa, da sesentir bein, e d’esser protegida. Jeu seregordel dil mument ch’jeu haiel entupau el l’emprema gada: Jeu sun s’inamurada immediat en miu um. Mei ha l’amur per aschidadir tuccau cun in plum. Ed ussa essan nus varga 15 onns in pèr. Dapi tschun onns essan nus maridai ed ensemen cun nossa buoba ina famiglia ventireivla. Jeu lessel dir che mia emprema e davosa amur ei stada sc’in da sis el lotto. Beat Gabriel, Vrin L’amur ei per mei adina stada l’entschatta d‘ina amicezia. Quei ha entschiet cun mia pli em­prema amicezia el temps dalla pubertad en­tochen a mia gronda amur per mia dunna che ha entschiet ina sera da sault a Castrisch. L’amur ella letg ei semidada per mei en quei senn, che nossa relaziun ei semadirada e semanifestada adina meglier. Cheutras e ch’ins vegn pli e pli attaschaus in a l’auter. Bi ei era ch’ins astga sefidar in da l’auter. Ed en cass d’ina differenza va il mund era buca gest sutsura. Gie, ed uonn vegn jeu a seregurdar da nossa amur il di da Sogn Valentin. Curdin Solér, Surin/Glion El mument fetschel jeu negins regals da fluras da Sogn Valentin. A sias uras hai jeu regalau fluras a mia mumma ni all’amitga. Jeu vivel actualmein persuls ed di da Sogn Valentin haiel jeu mez anniversari. Mo jeu haiel maina survegniu fluras quei di. L’amur ei enzatgei fetg bi. Mo ella ha – sco la medaglia – duas varts. D’ina vart bi d’esser ensemen cun ina partenaria. Da l’autra vart eisi era bi d’esser sulets ed esser ­libers e saver far tgei ch’ins vul. Il temps da mia emprema amur ei gia dapi decennis historia. Jeu seregordel denton mo che quei ei stau fetg in bi ed in bien temps. Roswitha Alig, Vrin Jeu survegnel probablamein in matg fluras da Sogn Valentin e selegrel da quel gèst da miu consort. El lavura a Glion e vesa che auters cumpran fluras e lu vegn ei endamen ad el ch’igl ei Sogn Valentin. Igl ei in gèst che ha casualmein da far cun quei di. Sch’ei dess buc il di da Sogn Valentin, lu matei ch’ins regalass las fluras enzacu auter. Antonio Derungs, Vuorz Jeu sun carschius si en ina famiglia nua ch’ins ha cultivau il tema amur gia en famiglia. Esser cheu in per l’auter e segidar in cun l’auter sur treis generaziuns, quei ei stau miu dacasa. Cura ch’jeu sun staus carschius hai jeu denton stuiu constatar ch’ei dat bunamein pli biaras relaziuns d’amur che van empaglia e che han da far nuot cun viver l’amur. Jeu persunalmein seregordel bugen da mia emprema amur. Jeu e mia partenaria eran lu fetg giuvens e suenter treis onns han ils plans professiunals menau nus sin vias separadas e quei ei restau aschia. Mo nus havein aunc oz in fetg bien contact. Martin Wetten, Luven L’amur ei per mei da gronda impurtonza perquei ch’ella ha ina influenza sin beinstar dil carstgaun, pia sil beinstar dalla veta. Impurtont eisi ch’ins sa sefidar dall’amur e dils carstgauns ch’ins carezza. Lu porta l’amur fetg bia plascher persunal ed jeu manegiel che quei munta era ina prolungaziun dalla veta. Ils pli emprems segns d’amur hai dau tier mei en las davosas classas da scola. Mo cura ch’jeu sun propi staus inamuraus per l’emprema gada stuess jeu eruir.

La semeglia dils dus fegls differents. In um haveva dus fegls. El damonda els da vegnir a luvrar en sia vegna. In rispunda «na, jeu vi buca luvrar» e va per siu fatg. Suenter in cuort temps s’enricla el da sia risposta ed entscheiva a luvrar en la vegna dil bab. Cheu sedrezza il bab enviers siu secund fegl e porscha a lez la medema damonda: «Vegnas ti a luvrar en mia vegna?» Quel rispunda: «Gie bab, jeu vegnel», mo el ei buca ius alla lavur. Silsuenter damonda Jesus, tgeinin da quels dus ha adempliu la veglia dil bab? Els han rispundiu: «Gl’emprem», mo Jesus di ad els, francamein jeu ditgel a vus pli tgunsch entran publicans e pitaunas en miu reginavel pertgei els han tedlau il plaid da Sogn Gion, il qual ha mussau a vus la dretga via ed els han cartiu ad el (Mattias 21, 28-32). Il motiv concret da gliez temps era che l’elita religiusa, ils farises, ils scribents havevan refusau Jesus, mo ils publicans, pia collaboraturs dils romans havevan tedlau e cartiu siu plaid. Ina damonda banala: tgi ha adempliu la veglia dil bab? Jeu lessel interpretar quei cun in avertiment per sentiments. Exprimer sentiments sa esser ina zun biala caussa. Els ein fetg impurtonts, els ein bials, ferms e san schizun metter nus en euforia. Eis ei buca fantastic da contemplar in tschiel surtratgs cun oransch e mellen cu la levada ni la rendida dil sulegl cumpara. Eis ei buca commuentont da viver muments romantics meraviglius cura ch’ins ei s’inamuraus? Sentiments san reiver da scala si mo era puspei sfundrar giu en ina ruosna. Da natira anno havein nus disposiziuns individualas che pon esser sanguinas, melanconicas, cholericas ni legreivlas. Talas disposiziuns ein impurtontas. Turnond anavos sin la semeglia. In ha forsa priu sia decisiun ord in buna luna, leva plitost haver ruaus da siu bab, ha rispundiu gie, mo lu tuttina buca fatg ei. L’auter haveva forsa grad schliata luna e ha rispundiu na, mo suenter tuttina fatg sia lavur. Eis ei buca bien dad esser aschi independents sco pusseivel dals sentiments, che vegnan e van. Nus savein che la baselgia damonda per exempel duront la ceremonia da maridar buc al spus ed alla spusa, sesentas ti bein cun el ni cun ella. Na ella porscha la damonda: Vul ti prender sco spus, tia spusa en buns e schliats temps. La voluntad ei pia la caussa essenziala. Sentiments vegnan era produci en nies tgierp atras substanzas sco ils endorfins. Vesin nus buca cun in spieghel rosa cu nus essan s’inamurai? Mo restan quels sentiments da honeymoon? Tenor la scienza svaneschan quels tier ils pli biars suenter 3 meins. Sentiments dueien esser appreziai, mo buca survaletai. Igl ei impurtont dad haver la bunaveglia da midar enzatgei, era en relaziun cun la midada dal clima, pia da s’engaschar cun pleina sabientscha ed esser pertscharts dallas consequenzas. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi blers onns tar l’organisaziun Kirche in Not, in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitads sin l’entir mund. Dapi il 2019 è ella responsabla per la Svizra taliana. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La suprastonza communala da Mustér propona al cussegl da vischnaunca da conceder in credit da 1,85 milliuns francs per la sanaziun dalla Via Cons. Parallelmein duei vegnir investau 335 000 francs ella canalisaziun. La seduta dil cussegl ha liug venderdis proxim. Sco la suprastonza communala constatescha el messadi per mauns dalla seduta dil cussegl da vischnaunca, ei la sanaziun dalla Via Cons tema da discussiun dallas autoritads dapi varga 17 onns. En quels onns ha la vischnaunca adina puspei stuiu refar donns leu caschunai per exempel da ferms urezis. La canalisaziun ei donnegiada, quei che ha consequenzas negativas per la dismessa dallas auas. Entras ils moviments ei la via sedeformada. La Via Cons ei l’avertura pils quatiers da Gonda, Dulezi e Cons, mo era igl access per exempel alla casa da scola, la baselgia parochiala e Puntreis. Cuosts da 2,18 milliuns En sia seduta da venderdis proxim ha il cussegl da vischnaunca da decider davart dus credits: 1,849 milliuns francs per la sanaziun dalla Via Cons e 335 000 francs pil remplazzament dalla canalisaziun d’aua tschuffa e la construcziun dalla canalisaziun d’aua schubra. Aschilunsch ch’il parlament s’accorda culs credits ston quels vegnir suttamess al referendum facultativ. Tenor il plan general d’avertura ei la Via Cons classificada sco via da rimnada. Vias da rimnada surveschan all’avertura generala. «El cass dalla Via Cons setracta ei denton d’ina avertura generala fundamentala che possibilitescha l’avertura buca mo d’in grond spazi public, mobein era ad in tschuat menaschis da survetsch che surveschan alla publicitad», constatescha la suprastonza communala el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca. Risguardond quellas cundiziuns ei la suprastonza communala dall’opiniun da desister en quei cass d’ina procedura da contribuziun, respectivamein da perimeter. La finamira dalla suprastonza communala ei d’exequir la sanaziun dalla via e dalla canalisaziun el decuors dalla stad ed igl atun 2024 e da cuntinuar cullas lavurs igl onn 2025. La Via Cons el vitg da Mustér ei en in fetg schliet stan e basegna urgentamein ina sanaziun.

La sonda notg ha in catschadur sittau sin in tgaun a Sedrun e tuc quel mortalmein. Igl ei buca l’emprema ga ch’in tgaun daventa l’unfrenda dalla catscha. Mo era lufs ni schacals mellens ein gia vegni sittai alla catscha da laghetg. Il mardis avonmiezdi ha la Polizia cantunala dil Grischun orientau la publicitad davart il cass dalla sonda notg a Sedrun. Tenor la polizia mava ina dunna a spassegiar cun siu tgaun en corda suenter las 23.00. Agl ur dil vitg ei quel vegnius tuccaus mortalmein d’in siet. Suenter ch’ella ha annunziau il cass alla polizia ha quella saviu eruir il catschadur (79) che ha sittau sil tgaun. El ha concediu il falliment. Communablamein culla Procura publica dil Grischun sclareschan la polizia e la survigilonza da catscha las circumstanzias che han menau a quei falliment. Entochen la fin da fevrer ei catscha da laghetg el cantun Grischun. Sco il catschadur pertuccau ha detg sin damonda dalla FMR, hagi el buca giu dubi ch’ei setracti buca d’ina uolp: «Jeu sietel tuttina buca sin in tgaun.» La possessura dil tgaun hagi el buca viu il mument dil siet. Per el seigi quei eveniment ina greva frida persunala. Pazienzia ed experientscha La catscha da laghetg vegn exequida duront la notg (mira box). Avon ch’il perspectiv da mira vegni introducius avon biebein 30 onns, astgavan ils catschadurs sut 50 onns exequir quella sulettamein cun buis cun tgiern e visier, pia senza perspectiv da mira. Sittar ina uolp ni ina fiergna che vegneva sill’estga era pusseivel praticamein mo da notgs cun buna glina. Dapi ch’il perspectiv da mira ei lubius per tuts catschadurs, succeda la catscha era da notgs cun pauca glina. Talas notgs drova ei bia experientscha e buna concentraziun per giudicar igl animal che vegn sill’estga. Per quei motiv eis ei adina puspei capitau che animals da casa ni animals selvadis buca lubi da catscha ein vegni sittai. Schacal, luf e tgaun L’entschatta schaner 2016 ha in catschadur sittau en Surselva in schacal mellen. Il schacal mellen ei bein empau pli gronds che l’uolp, mo sia siluetta corrispunda fetg a quella dall’uolp. Differenziar da notg in giuven schacal mellen d’ina gronda uolp ei buc aschi sempel. Dapi onns sederasa il schacal mellen neu digl ost. Igl unviern 2014 ei vegniu sittau en Tumliasca in luf alla catscha da laghetg ed il fevrer 2018 in el Goms el cantun Valleis. En omisdus cass han ils catschadurs annunziau lur falliment. Il luf ei bienton pli gronds che l’uolp. Sittau in tgaun da protecziun Mo buca mo animals da rapina buca lubi duront la catscha ein curdai ils davos onns duront la catscha da laghetg, era tgauns e quei adina puspei. Aschia ei quei capitau l’entschatta november 2017 a Claustra. In catschadur ella vegliadetgna da 80 onns ha sittau in tgaun che mava libramein entuorn. Sco la Polizia cantunala dil Grischun ha giu communicau, ha el constatau il falliment pér il mument ch’el ei staus spegl animal sittau. Igl atun vargau ei in tgaun da protecziun daventaus l’unfrenda d’in survigilader da catscha el cantun Valleis. Quel haveva la legitimaziun da sittar lufs e ha sbagliau quel cun in tgaun. Quei era vegniu confirmau digl Uffeci da catscha dil Valleis. En Svizra sco egl exteriur ha ei adina puspei dau cass singuls che tgauns ein vegni sittai, pil pli tgauns ch’eran s’allontanai dil possessur. Sittau igl agen tgaun In cass tut special ei capitaus avon rodund 35 onns en Surselva. Lu ha in catschadur – che vul buca vegnir numnaus cul num – sittau per negligientscha igl agen tgaun. Sco quei ch’il catschadur ha detg alla FMR, eri el serendius alla catscha da laghetg. A casa havevien ei lu schau ir ora il tgaun per schar far ils da basegns. Quel seigi lu denton fugius: «Damai ch’jeu mavel mo rodund 200 meters naven da casa a laghetg eis el vegnius leu sill’estga e lu ei quella stria fatga succedida.» Da gliez temps eri ei entuorn ils vitgs bia pli stgir, oz porschien las cazzolas surtut dallas vias, empau dapli glisch, leutier vegni ina tecnica bia megliera. Da catscha da laghetg astgan vegnir sittau denter auter uolps. Per ch’ellas sappien vegnir sittadas cun in siet precis vegnan ellas attratgas cun estga sin ina buna distanza. Foto Gian-Andrea Huonder Il mument ei catscha da laghetg Dall’entschatta settember entochen la fin da fevrer vegn ei iu a catscha el cantun Grischun. Il settember ei quei la catsch’aulta, igl october e november la catscha bassa, igl october la catscha da capricorns, il november e december la catscha da regulaziun surtut da tscharvas e cavreuls e digl emprem da november entochen la fin da fevrer ei catscha da laghetg, quei ch’ei pia il cass il mument. La catscha da laghetg vegn era numnada catscha da notg, damai ch’ella astga vegnir exequida sulettamein dallas 17.30 entochen las 06.30. Tenor la basa legala cantunala astga vegnir sittau alla catscha da laghetg duront igl entir temps uolps e duront temps limitai era tais e fiergnas. Lubi da sittar ein era animals ch’ins vul impedir ch’els sederasien el cantun Grischun: Tgaun-uolp (Marderhund), uorset american (Waschbär) e ratun bisam. Loghens ston esser annunziai La catscha da laghetg sto vegnir exequida d’in baghetg anora. Quei sa esser in baghetg ni ina tegia construida per quei intent. Per carmalar igl animal sin ina buna distanza da siet – rodund 35 meters – metta il catschadur estga. L’estga consista da curdems da cuschina, ils davos onns pli e pli era da pavel da tgauns. Sco per las autras catschas drova il catschadur ina patenta era per la catscha da laghetg. El sto annunziar alla survigilonza da catscha ils loghens ch’el exequescha quella. Lubi ein per catschadura ni catschadur treis loghens. Dapi che la populaziun da lufs crescha, ston quels loghens esser in bien ton naven dils vitgs. Cheutras duei vegnir impediu che lufs vegnien els loghens dall’estga ed aschia ella vischinonza dils vitgs. (fmr/hh) La catscha da laghetg ed ils tgauns Ils davos onns ein tgauns daventai ina ga ni l’autra l’unfrenda dalla catscha, surtut dalla catscha da laghetg. Il pli novissim cass ei succedius la sonda notg a Sedrun. La catscha da laghetg che vegn exquida la notg, ei in catscha fetg pretensiusa, surtut pervia dallas cundiziuns dalla glisch. Ils motivs ch’in ni l’auter tgaun ei vegnius sittaus ils davos onns ein fetg differents. (fmr/hh) Da catscha da laghetg astga vegnir sittau denter auter uolps. Per ch’ellas sappien vegnir sittadas cun in siet precis vegnan ellas attratgas cun estga sin ina buna distanza. Buis da catscha bassa.

Il Spital regiunal Surselva, las casas da vegls e da tgira e duas dallas treis organisaziuns da Spitex dalla Surselva han envidau il davos gliendisdis sera ad ina informaziun davart las pusseivladads professiunalas els mistregns da tgira. Era en Surselva datti uonn puspei interessentas ed interessents che vulan acquistar il diplom da scola specialisada superiura ella tgira. Tgi che vul daventar tgirunza ni tgirunz diplomau HF sedecida d’absolver il studi alla scola specialisada superiura a Cuera. Quei studi cuozza denter in onn e miez e treis onns. La lunghezia dalla scolaziun dependi da tgei ch’enzatgi hagi fatg avon e dalla qualificaziun, di Carla Duff, la responsabla per la formaziun professiunala el Spital regiunal Surselva. «Ina persuna che lavura per exempel gia sco emploiada specialisada (per tudestg FAGE) ella tgira, ha la pusseivladad d’eleger la via da dus onns. Absolventas cun in diplom secundar dus ni da scola media absolveschan la scolaziun da treis onns.» Decisiun drova temps Las treis interessentas ch’ein vegnidas il gliendisdis vargau a Glion per s’informar davart las pusseivladads da contonscher il diplom da HF ella tgira ein tuttas gia da casa els mistregns da tgira, u sco collaboratura tier la Spitex, en ina dallas casas d’attempai dalla Surselva ni el Spital regiunal Surselva. Carla Duff e Marie Theres Riedi, las duas menadras dall’informaziun han preferiu il dialog. Ellas ein entradas allas damondas individualas ed han dau prioritad als discuors persunals alla fin dalla presentaziun. Carla Duff di, ch’ina sera d’informaziun seigi da capir sco informaziun senza neginas obligaziuns. «Interessentas ed interessents vegnan semplamein cheu per survegnir rispostas a lur damondas. Las biaras ed ils biars drovan suenter empau temps da ponderaziun.» El temps da munconza da forzas da lavur qualificadas seigi ins leds per mintgina e mintgin che sedecidi da far la scolaziun da diplom HF ella tgira, declara la menadra da scola­ziun dil Spital regiunal Surselva. Luvrar autonom ei igl a ed igl o «Il studi da scola specialisada superiura per daventar tgirunza diplomada HF pretenda biara iniziativa persunala», declara Carla Duff. «Ei pretenda inagada ch’ins sappi luvrar autonom e sur sesez. Perquei cussegliein nus dad ir a fuffer­gnar inagada ella scola a Cuera. Igl ei impurtont da veser co ei vegn luvrau leu.» Malgrad ch’ei detti in accumpi­gnament dalla magistraglia, stoppien las absolventas ed ils absolvents far sezs re­tschercas ed ir en biblioteca per surve­gnir las informaziuns. Quei seigi denton ina fetg buna scolaziun per emprender d’encurir las fontaunas, d’analisar e da preparar sez ina lavur. Ina professiun ch’ei semidada Avon biars onns vegnevan las tgirunzas numnadas soras da malsauns. Pli tard dev’ei tgirunzas cun diploms da nivo. Oz, di la responsabla per la formaziun dil persunal da tgira, Carla Duff, ch’ins differenzieschi da principi denter il persunal che exequeschi la lavur alla front, pia las emploiadas ed emploiai specialisai (FAGE), ed il persunal cun studi da HF che porti la responsabladad per las mesiras dallas diagnosas ed ils medicaments dil pazients. «Igl ei grev da cumparegliar cun pli baul. Antruras haveva la tgirunza da far quei ch’il miedi scheva. Quei fagein nus era oz, mo ozildi vegnan las mesiras e lavurs discutadas denter la tgirunza diplomada ed il miedi, e quei sil medem nivel.» In radi da speronza pigl avegnir Carla Duff declara en discuors cun la FMR, che la situaziun dalla munconza da persunal da tgira pertucchi buca mo la Surselva, mobein igl entir cantun Grischun pressapauc ella medema dimensiun. «Nus sperein che la realisa­ziun dall’iniziativa da tgira effectueschi che las professiuns da tgira seigien puspei pli tschercadas egl avegnir. Las absolventas dil studi da tgirunza ni tgirunz diplomau gudognan oz gia dapli che aunc avon in pèr onns.» Quei seigi inagada in emprem radi da speronza pigl avegnir dalla professiun da tgirunza diplomada HF, di Carla Duff. «Nus duvrein ton emploiadas specialisadas (FAGE) sco era emploiadas diplomadas (HF) en tuttas instituziuns. Buca mo il Spital regiunal Surselva drova persunal, mobein era las casas da tgira e las organisaziuns da Spitex.» Informaziun davart il studi da tgirunza diplomada Il davos gliendisdis sera han ils responsabels per la scolaziun dil Spital regiunal Surselva, dallas casas da tgira e dallas organisaziuns da Spitex sursilvanas envidau interessentas ed interessents ad ina informaziun davart il studi da tgirunza ni tgirunz HF. Quei studi vegn purschius dil Center da formaziun per professiuns da sanadad e socialesser (BGS) a Cuera. Sco quei che Carla Duff e Marie Theres Riedi, las duas responsablas per la scolaziun en las instituziuns da sanadad en Surselva han detg, detti ei mintg’onn novas interessentas ed ineressents per s’acquistar il diplom HF ella tgira. (fmr/mg) Da san: Carla Duff e Marie Theres Riedi han informau a Glion davart il studi da tgirunza ni tgirunz diplomau HF.

Il teolog ed autur Ursicin Gion Gieli Derungs ei morts stiarsas mardis a Milaun ella vegliadetgna dad 89 onns. Cun sia mort quescha in’impurtonta vusch romontscha en damondas teologicas, filosoficas e politicas. Pauca glieud haveva ils davos meins enconuschientscha dalla malsogna dil teolog Ursicin Gion Gieli Derungs (1935 – 2024). Dapi pliras jamnas haveva el «da far culla sanadad», el haveva da far terapia per cumbatter il cancer ed alla fin era el en tgira palliativa a Milaun. «Il temps ei ad emprest» Mo paucs han perquei forsa fatg persenn che gl’autur ha quasi discurriu da sesez en sia davosa columna ella La Quotidiana, ils 18 da schaner 2024. Avon gnanc in meins ha el scret: «Cu nus vein nos navonta onns e nos dis entscheivan a vegnir dumbrai, sefagein nus en che nus savein buca ‹stender o› il temps, far el pli liungs, trer el baul d’ina vart e baul da l’autra vart sco quei ch’ins fa cun ina cozza memia cuorta ni memia stretga. Ins vegn pertscharts ch’il temps della veta ei buca semplamein ‹nos›. Schiglioc savessen nus crer da saver esser immortals.» – En siu text ha igl autur declarau en fuorma fetg lucida – sco adina – che nus carstgauns havein mo «en emprest» il temp e nossa veta. Mardis vargau ei «siu emprest» ius alla fin. Ursicin G.G. Derungs (89) ei morts en sia secunda patria a Milaun, sco sia famiglia ha communicau. Da Vella a Milaun Ursicin Gion Gieli Derungs ei naschius ils 5 schaner 1935 a Vella, nua ch’el ha passentau si’affonza. Suenter il gimnasi a Mustér ha el studegiau filosofia e teologia a Roma, Tübingen e Turitg e terminau il studi cun la promoziun. Gia avon sia scolaziun universitara ei Ursicin G.G. Derungs entraus ella claustra dils paders benedictins a Mustér. La veta en claustra ha denton buca saviu perschuader il giuven teolog e perquei eis el sortius dalla claustra. Silsuenter ha el instruiu al gimnasi svizzer a Milaun. El ha maridau Maria Cristina Derungs-Bartolomei, ch’ei adina stada in partenaria da discussiun impurtonta ed aduala en dumondas litteraras, teologicas e filosoficas. Autur critic viers la Baselgia Il teolog Ursicin G.G.Derungs ei staus enconuschents sco autur e publicist romontsch. Gia en sia emprema collecziun da historias («Il saltar dils morts», 1982) ei igl autur lumnezian s’exprimius a moda critica viers las structuras dalla Baselgia catolica. Cunzun en cerchels conservativs dalla Surselva ei quei vegniu resentiu sco provocaziun. Suandadas ein lu aunc biaras autras publicaziuns ed ovras ord la plema dil teolog e scribent Ursicin G.G. Derungs. Enconuschents cudischs ein «Il cavalut verd ed auter» (1988) ni «La petta de spigias» (1998). Gest en quell’ovra ha Ursicin G.G. Derungs elaborau a moda autobiografica sia critica enviers la Baselgia e si’atgna decisiun da bandunar il celibat. Ursicin G.G. Derungs ei era staus engaschaus sco redactur dalla «Litteratura» e sco translatur d’ovras mundialas en romontsch, sco p.ex. talas da William Shakespeare, Dante Alighieri ni Max Frisch. Igl onn 2011 ha el era translatau e publicau tier la Chasa Editura Rumantscha il roman da renum mundial «Sche quei ei in carstgaun» da Primo Levi. Ursicin G.G. Derungs ha translatau e scret sez tocs da teater, denter auter era la «Passiun» ch’ei vegnida presentada igl onn 2003 cun success en Lumnezia. Il defunct ha publicau sur plirs onns artechels e columnas ellas gasettas romontschas, en revistas e calenders. Gest en La Quotidiana ha Ursicin G.G. Derungs bugen priu il plaid, tier damondas actualas dalla teologia ni dalla politica mundiala, cun preferientscha davart ils svilups politics ell’Italia. In’impurtonta vusch Mariano Tschuor, schurnalist ed anteriur directur da RTR, ha classificau avon quater onns il teolog Ursicin G.G. Derungs – en in artechel per la plattafurma online «kath.ch» – sco impurtonta vusch teologica. Che si’ovra stuessi vegnir recepida pli ferm era ordeifer igl intschess romontsch ni talian. Ussa vegn quell’impurtonta vusch a quescher per adina. Ni culs plaids dad Ursicin G.G. Derungs en sia davosa columna per La Quotidiana, en fatscha alla mort: «Na, sil pli tard ussa, vegn ins pertscharts ch’il temps ei daus ad emprest – gie, la veta sezza ei ad emprest.» Ursicin G.G.Derungs ei morts il mardis vargau a Milaun suenter greva malsogna. Sco ils confamigliars han fatg da saver ha il survetsch divin liug a Milaun, ella Basilica di San Carlo al Corso. La sepultura dall’urna vegn ad haver liug a Vella. Mardis vargau ei igl autur e teolog Ursicin G.G. Derungs morts a Milaun ella vegliadetgna dad 89 onns.

Sche nus fetschien vinavon aschia, mondi igl electrisch ora a nus, monescha il CEO dalla Axpo alla televisiun ella Arena da tschei di. Pitgau ora la segironza ha ei ad el pervia dils da Surses. Da lur radunonza han votantas e votants spediu la locomotiva penetranta dil Solarexpress dalla val ora. Cun 68 procent NAs. Quei Solarexpress ei in da quels trens sperts che Berna ha avon che studegiar schulau da schar ir. Gl’emprem baghegia glieud clevra numnadamein ils binaris e schula pér suenter. Bien, giu Berna tarmettein nus gie buca ils pli serius, selber schul, e viu da quei anora san ins zaco capir, che quels vegnan sin l’idea, suenter haver fatg ditg e liung sin patschific, da metter sin peis in «express solar» (quei tuna schon inagada bein), da cargar quel cun subvenziuns (quei tuna aunc meglier) e da spedir quel tempo teufel encunter las muntognas. L’idea ei da tablegiar alps, pastiras e gondas cun panels solars ed aschia da salvar la naziun d’ina catastrofa per l’Axpo. Il resultat per Surses fuss stau in schinumnau parc, in parc tecnic. Grondezia 66,5 hectaras. Fagei quen. Quei ein 95 plazs da ballapei. E co vegn tut il material sil plaz? Beton e fier e panels e luvrers e tut tschei? Els biars loghens matei cun helicopter. E l’aura, la neiv, las nevadas? Quentan ei en biro a Berna era cun cuflas els cuolms, cun tempiastas ed orcans che semuossan pli e pli radicals cun la midada dil clima ignorada cun premura? Dar dat ei ina sempla sligiaziun per ch’igl electrisch mondi buca ora. Quella vul il CEO dalla Axpo denton buca udir. Aber jeu ditgel tuttina: Buca duvrar ton electrisch. Tochen oz eis ei aschia che quel che drova il pli bia electrisch, paga il pli pauc persuenter. Savess ins midar entuorn quei? Lu cheu aunc siat tips realisabels express avon che zambergiar cun solar: Scaldar la secundas habitaziuns mo minimalmein cu ellas ein buca habitadas. Scaldar en l’entira Svizra negins biros sur vegn grads. Ils zulers insumma buca scaldar. Buca scaldar l’atgna habitaziun sur vegn grads cun la resca da buca saver ir igl unviern pigl appartament entuorn cun T-shirt, caultscha cuorta ed a pei blut. Tschentar giu las pegnas en stanzas da durmir. Star 15 % dapli a casa. Reducir l’illuminaziun da vitgs, marcaus e plazzas e vias per 40 %, pia respectar la notg enstagl da tartignar ella e guder isiamein las steilas. Dil mument ch’ei tonscha malgrad quellas mesiras buca cun l’energia, sa Bern entscheiver a metter siu solar perliung dallas autostradas, perliung dallas vias spertas. Tujetsch laschass franc metter panels, da mintga vart dalla via ed aunc enamiez, naven da Sedrun tochen sil pass Alpsu, sche ti has viu sco quels ein segli sco emprems sil Solarexpress cu ei han ferdau raps. Studegiau plans gnanc secunda: «Als wir die Pläne öffentlich präsentierten, interessierte sich niemand dafür», di il menader da fatschenta da Sedrun Solar tut satisfatgs. Tattas da Tujetsch, scapei en Surmir, ch’ei vendien buc aunc vus vonzei express per daners. Ils affons da nos affons vegnan buca pli a saver tgei che quei ei glatschers. Pia san els metter el futur ils panels els territoris terrenai nua che quels glatschers stendevan inagada lur lieungas. Priu ch’ils politichers digl avegnir hagien dapli fantasia e schientscha dil vargau, san els incumbensar ils Corbusiers, Bottas e Zumthors dil futur da crear installaziuns che fan allusiun als glatschers. Pia buca pli parcs, mobein cenotafs, memorials da quels monsters glacials ch’ein fugi e vegnan puspei a turnar sco ch’il planet ha puspei siu ruaus. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein) Leo Tuor

Oz, venderdis, ils 16 da fevrer 2024 referescha Jürg Schmid da Glion ella Sala Cristalla dalla halla da sport e cultura a Sedrun. Il referat entscheiva allas 19.00 e port il tetel «Tschittas alpinas e lur moda da viver – investa en ina diversitad varionta». Sco TujetschVivaCultura – l’organisatura dil referat scriva en ina communicaziun – vivan 3800 differentas specias da tschittas en Svizra. Biaras da quellas ein fetg specialisadas e selaian determinar mo grev pervia da lur pintga grondezia e lur diversitad. Sco paucs auters enconuscha Jürg Schmid las tschittas. 15 onns ha el retschercau 383 specias en siu temps liber. 2019 ha el publicau in cudisch davart las tschittas. «Tschittas bellas, sco nus schein en Tujetsch, fascineschan nus tuts, affons e carschi», scriva TujetschVivaCultura en siu invit alla populaziun. Tonaton setschenti la damonda: «Tgei savein nus dallas tschittas, tgei muntan ellas per la natira, tgeininas dat ei tier nus, co vivan ellas?» Il referat porschi ina buna caschun da far in viadi el mund pign e prezius dalla natira. (cdm/fmr)

Pervia dalla munconza da neiv sa Nordic Culinaric buca vegnir arranschau questa sonda, ils 17 da fevrer 2024. Quei communichescha Nordic Surselva sin sia homepage. L’aura migeivla dallas davosas jamnas ha medemamein per consequenza ch’ei sa buca vegnir fatg cuorsa liunga da Trun entochen Mustér. Nordic Culinaric havess giu liug uonn per la dieschavla ga. Igl ei in arranschament da cuorsa liunga per in e scadin sil tschancun da Trun entochen Mustér/Fontanivas, cumbinaus cun in solver alla partenza ed in gentar all’arrivada. Organisaturs da Nordic Surselva ein ils clubs da skis Trun e Mustér, Nordic Surselva ed Amarenda. (fmr/hh) Aschia vesa ei ora normalmein da quei temps denter Trun e Mustér. Ussa eis ei pli u meins terrein.

Las lavurs per la construcziun dalla punt pendenta a Mustér ein surdadas. Sco quei che la suprastonza dall’Uniun la pendenta scriva en ina communicaziun allas commembras ed ils commembers, duein las empremas lavurs vid la pli liunga punt pendenta dil Grischun entscheiver l’entschatta mars. La finanziaziun ei garantida per 91 %. A sia radunonza generala dils 15 d’avrel 2023 ha l’Uniun la pendenta decidiu da realisar la punt pendenta da S. Gada a Mustér sur il Reinanteriur entochen sut Mompé Medel il mument che la finanziaziun ei garantida per 90 % e la lubientscha da baghegiar ei concedida. Omisduas premissas ein ademplidas ussa. Sco la suprastonza constatescha en in scriver allas commembras ed ils commembers dall’uniun, ei la finanziaziun garantida per 91 % e la lubientscha da baghegiar ei avon maun. «Consequentamein ei la finanziaziun garantida e la suprastonza ha instradau las lavurs dalla realisaziun», scriva la suprastonza. Detagls dalla punt pendenta: la punt vegn purtada da sis sugas cun in diameter da mintgamai 45 mm las sugas ein vegnidas empustadas la fin da schaner tut en tut setracta ei da sugas cun ina lunghezia totala da 3500 meters ei vegn baghegiau cun 35 tonnas sugas ni construcziuns d’itschal la construcziun cun ancras ha ina forza horizontala da 720 tonnas la lunghezia dalla punt munta 270 meters, il pli ault punct ei 100 meters sur il Rein anteriur Entschatta dallas lavurs «Il mument vegnan las plontas allontanadas el liug dalla punt entras la vischnaunca. Nossa finamira ei d’entscheiver cullas lavurs pils fundaments dalla punt en rodund duas jamnas», di Christian Loretz, il president dall’uniun. El decuors dalla primavera e la stad duein las ancras per fermar la punt sco tala vegnir construidas. Naven digl uost duei la construcziun dalla punt allura vegnir montada, en special setracta ei dallas sugas: «Sche tut va sco previu duess la punt esser accessibla il november vegnent», di Christian Loretz sin damonda dalla FMR. Il mument sefatschentan ils inschigniers cun ils davos detagls dalla construcziun e la statica. Per l’uniun ein la surdada dallas davosas lavurs e l’entschatta da quellas in impurtont termin ed in ulteriur pass ella realisaziun dil project ambizius. Ulteriurs detagls vegnan communicai alla radunonza generala dall’Uniun la pendenta ch’ei ils 6 d’avrel 2024 allas 18.00 en halla Cons a Mustér. Recaltgau ulteriurs daners Ils cuosts totals pil project dalla punt pendenta ein calculai cun 1,8 milliuns francs. «Il mument mauncan aunc rodund 200 000 francs», scriva la suprastonza dall’uniun. Dapi il settember seigi ei reussiu da recaltgar ulteriurs mieds finanzials: «Ulteriurs sponsurs sco era las vischnauncas da Tujetsch e Medel han sincerau in sustegn finanzial.» 25 000 francs ha l’uniun retschiert dalla Banca Raiffeisen Cadi. Igl atun vargau ha l’uniun era survegniu la nova dalla regenza ch’il cantun sustegni il project cun ina contribuziun cantunala da maximalmein 586 000 francs vid ils cuosts totals per construir la punt pendenta. Quei ein 30 % dils cuosts dall’investiziun. Tenor il president dall’Uniun la pendenta, Christian Loretz, entscheivan las lavurs vid ils fundaments per la punt l’entschatta mars. Surdau las lavurs per la punt pendenta L’entschatta mars entscheivan las lavurs vid ils fundaments per la punt pendenta sur il Rein anteriur a Mustér. Sco il president dall’Uniun la pendenta, Christian Loretz, ha detg sin damonda dalla FMR, cuozan las lavur vid la punt entochen igl atun: «Sche tut va tenor plan duess la punt esser accessibla il november vegnent.» En in’emprema fasa vegnan las ancras per tener e purtar la punt installadas. Igl avrel 2023 haveva l’uniun decidiu da baghegiar la punt quei mument che 90 % dils cuosts seigien cuvretgs e la lubientscha da baghegiar seigi avon maun. Quellas premissas ein ademplidas, aschia che la suprastonza dall’uniun ha decidiu la fin da schaner da surdar las lavurs. Dapresent vegn luvrau vid ils detagls dil project e la statica. La punt pendenta da S. Gada a Mompé Medel ei calculada cun cuosts da 1,8 milliuns francs. Ella duei haver ina lunghezia 270 meters ed in’altezia maximala da 100 meters. (fmr/hh)

Dapi in miez tschentaner dat Aluis Cathomen scola da skis el territori da Breil/Vuorz/Andiast. Per la FMR seregorda ils scolast da skis oriunds da Breil dall’entschatta dil sport d’unviern en siu vitg e raquenta dallas pli grondas midadas dils davos 50 onns. «Jeu savevel ir cun skis, aber mo agradgiu e siglir», seregorda Aluis Cathomen da Breil da sias emprimas emprovas sin skis. Cunquei ch’ei deva da lezzas uras aunc negins runals a Breil sentupava la buobanaglia o ‹Davos Tuor› a Breil: «Sisum quei rieven fagevan nus in segl. Quei era la caussa da nus buobs, da mirar tgi che saveva siglir il pli lunsch.» Ils skis metteva la scola a disposiziun, exemplars ch’ein oz exponi per part en museums. «Miu emprem agen ski hai jeu survegniu dad miu frar che viveva ella Bassa. El ha cumprau in Kneissl. Quei ei stau nundetg per mei», seregorda Aluis Cathomen. 50 onns scolast da skis Entschiet ha tut igl onn 1970. Da quei temps fageva Aluis Cathomen il pur si Breil. In di ha igl anteriur menader dalla scola da skis da Flem Heini Caduff plidentau Aluis Cathomen sch’el vuless buca dar scola da skis a Flem. Aschia ei Aluis Cathomen vegnius tier sia clamada sper il puresser: «Tec a tec ha quei gidau finanzialmein. Jeu havess beinenqual caussa buca saviu selubir sche jeu havess buca giu in gudogn accessoric.» A Flem era Aluis Cathomen confruntaus cun in auter mund, in mund nunusitau per il pur giuven. Aschia stueva el per exempel ir cun hosps a magliar fondue. «Jeu savevel da lez temps buca sco ins magliava fondue», resda Aluis Cathomen. Per in auter hosp stueva Aluis Cathomen adina far il manischunz: «Aschia mavan nus in di vi Flem, in di vi Sursaissa. Jeu giuvenot che astgavel ir cun in Mercedes – jessas, quei era grondius!» Fundaziun dalla scola da skis a Breil Suenter dus onns scola da skis a Flem ha Aluis Cathomen, ensemen cun Marcus Friberg, Venanzi Cantieni e Tadeus Cathomas entschiet a dar scola da skis a Breil. Emprem aunc sco filiala dalla scola da skis da Flem, entochen ch’els han fundau igl onn 1974 la scola da skis independenta da Breil. «Dus dis havevan nus hosps, lu puspei dus dis nuot. Igl emprem unviern ha buca tunschiu da pagar ils skis ch’ins ha cumprau», seregorda Aluis Cathomen dall’emprema sesiun. Denton gia in onn pli tard era igl interess avon maun ed ils scolasts e las scolastas da skis havevan bia lavur. Cun bia entusiassem han Aluis Cathomen e ses collegas baghegiau si pass per pass la scola da skis da Breil. All’entschatta consisteva la clientella oravontut da carschi. «Da quei temps era il scolast da skis pli ault che Niessegner», accentuescha Aluis Cathomen. Igl era usit dad ir a beiber in, da tschenar communablamein ni perfin dad ir en sortida cun ils hosps. Vitier survegnev’ins savens ina gronda bunamana. «Quei ei oz fetg darar», constatescha Aluis Cathomen. Enzacu ha ei dau ina midada e la gronda part dalla clientella eran affons. Mo era a lezs ha Aluis Cathomen mussau bugen dad ir sun skis. E vitier ha el bugen mussau als affons al puresser: «Jeu hai mintgamai envidau la classa la sera tier mei en nuegl, a beiber latg e mirar sco jeu pervesevel.» Oz dat Aluis Cathomen mo pli lecziuns privatas. Haver pazienzia ed in’ureglia aviarta «Esser en contact cun da tutta glieud ed igl esser giuado ei il pli bi vid quella professiun», declara Aluis Cathomen sia fascinaziun per la clamada «Per esser in bien scolast da skis drov’ins pazienzia, sto saver demonstrar bein ed ins stoi era esser in tec psichiater,» aschia Aluis Cathomen. «A mi resdan ils hosps magari caussas ch’els duessan plitost buc risdar.» En quels 50 onns ha Aluis Cathomen mussau ad beinenqualin/a dad ir cun skis, magari a treis generaziuns dalla medema famiglia. Aschia vegn el savens enconuschius e salidaus sin pista: «Magari stose bunamein seturpegiar cu ei cloman miu num el territori da skis ed jeu enconuschel buca pli la glieud. Jeu hai denton plascher da mintgin che enconuscha mei.» Tuttina ei il 50avel unviern sia davosa sesiun sco scolast da skis: «Jeu sperel ch’ei seigi buca la davosa sesiun dad ir cun skis, 50 onns dar scola tonscha denton», manegia Aluis Cathomen. Franc ha el gleiti dapli temps da dar ina paterlada cun tut ils anteriurs scolars e las anteriuras scolaras ch’el entaupa sin pista.

Dapresent lavura ina gruppa d’architects dalla Scola politecnica federala Turitg vid in project per in baghetg a Caschlatsch sut Mompé Medel. Leu, nua ch’ei existeva pli baul ina tuor, duei vegnir plazzau in baghetg ord lenn construiu d’in roboter. Il venderdis ha ina gruppa d’interessents dil project discutau a Mustér la finamira ed il nez da quel igl avegnir. Il workshop ei vegnius iniziaus da Céline Meury, la sviluppadra dalla Regiun Surselva. Entochen avon paucs meins savevan paucs a Mustér nua che Caschlatsch seigi. Quei ei denton semidau il davos temps grazia ad ina gruppa d’iniziants che vul schar reviver il liug. A Caschlatsch sut Mompé Medel ein mo pli fundaments d’ina tuor da veser. Probabel surveva la tuor pli baul alla controlla dil traffic sul Pass Lucmagn. Ina baghetg ord lenn Questa stad duei vegnir plazzau a Caschlatsch ina construcziun da lenn. Tgei grondezia e tgei fuorma che quella vegn ad haver ei aunc buca clar. Il mument sefatschenta ina gruppa da 17 students ch’absolvan in studi supplementar alla Scola politecnica federala Turitg dil project. L’idea ei da schar construir in roboter quella tuor ord lenn. In project realisau tenor la medema tecnica duei esser igl avegnir a Mulegns en Surmir. Leu vegn ina tuor construida da roboters en regurdientscha dalla historia dils pastiziers grischuns. Tenor igl architect Ursin Huonder, in dils iniziants dil project, ei la lubientscha da plazzar igl object a Caschlatsch avon maun. Damai ch’ei setracta d’in baghetg plazzau leu temporarmein ei la procedura per la lubientscha stada pli sempla. Sche tut va tenor plan, vegn la construcziun plazzada a Caschlatsch miez da questa stad. Construida vegn ella ord tocca da lenna ch’ina interpresa metta a disposiziun alla Scola politecnica federala Turitg. «Ei vegn buca mo ad esser lenna d’emprema qualitad e da mesiras fixadas. La tocca a disposiziun nezegia il roboter a moda optimala per la construcziun», di Ursin Huonder. Il mument lavura da gruppa d’architecs vid la software, vul dir la programmaziun dil project. Project cun potenzial Per tgei intent vegn la construcziun a Caschlatsch realisada? Co duei ella vegnir nezegiada e tgei muntada duei ella haver per la regiun? Da quellas damondas ei ina pintga gruppa da diesch persunas sefatschentada il venderdis sera ells localitads dil «Studio UH architects» ella Casa Postigliun a Mustér. Igl ei stau la 15avla sentupada per in e scadin en connex cul project Caschlatsch, iniziaus dils dus indigens Ursin Huonder e Stefan Seydel. Quellas sentupadas han liug leu mintga venderdis allas 21.05. Quella ga ei Céline Meury, la sviluppadra dalla Regiun Surselva, stada hosp. Ella ha organisau in workshop culla finamira d’endriescher daco ch’ins realisescha insumma quei project. In tschuppel impuls ein vegni discutai e surveschan ussa per promover quei project. «Quei ei in fetg interessant project ed il medem mument ina gronda schanza da porscher zatgei niev. Quell’idea ha potenzial e quel stuein nus empruar da nezegiar aschi bein sco pusseivel», ha ella detg per l’entschatta dalla lavur en gruppas. Object d’art ni magnet architectonic? Duei igl object a Caschlatsch esser in monument, in liug da pelegrinadi, in magnet ni schizun in cumplex movibel ni in element d’art? Tgei muntada ha la tecnica da construir il baghetg cun roboter pil carstgaun? Las damondas ed ils impuls discussiunai il venderdis sera ein stai numerus: Tgei rolla gioga igl art, la natira, la tradiziun, la historia e la tecnologia en quei connex? Duei Caschlatsch esser in ulteriur liug visitau d’interessents digl entir mund sco per exempel la baselgia a S. Benedetg? Con fetg astga vegnir intervegniu ella natira e la cuntrada en quei connex? La damonda co far accessibels il liug ei vegnida discutada aschi bein sco il manteniment dil baghetg ed il nez da quel. Rispostas concretas sin quellas damondas ha ei buca dau, mo ils cavazzins davart siu nez pusseivel ein ussa avon maun. Sin fundament dad els duei vegnir concretisau entginas ideas. Co sensibilisar la populaziun? Co duei la populaziun vegnir sensibilisada e fascinada pil liug e pil baghetg a Caschlatsch? Co duei il project vegnir intermediaus? Quei ei stau duas damondas centralas il venderdis. Plazzar a Caschlatsch in object senza definir siu intent ei buc egl interess dils iniziants. «Nus lein dar veta al baghetg e liug. Populaziun e glieud d’ordeifer duei vegnir involvida el project», di Stefan Seydel. La tecnica da sia construcziun e la muntada culturala seigien motivs avunda da seprofundar en ideas co promover quell’innovaziun. Persunas da clav dalla cultura e la politica duein vegnir involvidas el project, la populaziun duei vegnir orientada regularmein davart il stan dalla lavur. La punt pendenta che vegn construida buca lunsch naven da Caschlatsch duei esser in’attracziun cumplementara aschi bein sco la tuor che vegn erigida a Mulegns. Ils interessents dalla sentupada ein perschuadi che la tuor a Mulegns seigi ina schanza era per Caschlatsch, pertgei la construcziun succedi tenor ils medems principis dalla tecnica. Caschlatsch duei reviver Caschlatsch ei in liug sut Mompé Medel. Leu sesanflava pli baul ina tuor. Perdetga da quella dattan oz aunc ils fundaments. Questa stad duei vegnir plazzau leu in baghetg da lenn. Quella construcziun ch’ei en sia fuorma e grondezia aunc buc enconuschenta, vegn realisada d’in roboter dalla Scola politecnica federala Turitg. 17 architects lavuran vid quei project. El rom d’in workshop culla sviluppadra dalla Regiun Surselva, Céline Meury, han interessents dil project discussiunau il venderdis a Mustér co nezegiar quella purschida: Duei il baghetg a Caschlatsch esser in magnet per interessai dall’architectura ni in liug per la cultura? Ina dallas damondas centralas ei co fascinar ed involver la populaziun en quei project. In tschuppel impuls ein vegni discussiunai. Els duein survir ussa ad ideas concretas co nezegiar Caschlatsch ed il baghetg che vegn plazzaus leu temporarmein. (fmr/hh) Cun entusiassem ha la sviluppadra dalla Regiun Surselva, Céline Meury, discussiunau il venderdis sera a Mustér cun ina gruppa impuls ed ideas co promover il baghetg da lenn che vegn plazzaus a Caschlatsch.

Jeu dun in’egliada en combra da mia feglia schend ad ella ch’jeu seigi per in’ura occupada. «Gie, gie quei ei bien. Siara igl esch, mumma», rispunda mia feglia da gleiti 13 onns. Quei «siara igl esch» enconuschan segir biars geniturs duront il temps dalla pubertad da lur affons. Sper il svilup corporal ella pubertad semidan era ils interess – e la distanza. Quei ei tut normal. Cunquei gaudel jeu la sera en mia moda e maniera. Cun in café decafeinaus enta maun arvel jeu miu laptop ed enquerel il ligiom direct che Uolf Candrian haveva termess. Quei ei numnadamein il bigliet gratuit dalla Lia Rumantscha per entrar el Café Rumantsch virtual. Jeu selegrel e sun spannegiada sin quella caschun da discuorer romontsch e da tedlar tgei ch’il hosp raquenta. Uolf Candrian ha bunas ideas. Aschia ei ina seria da Cafés Rumantschs virtuals cun hosps internaziunals naschida. La camera da miu laptop sesarva. Jeu mirel sin mia fatscha, e sche mes cavels seigien buca spelai. Lu aunc ina cuchegiada tgei culissa ch’ins vesa davos miu dies. Ina cruna da cudischs ed ina plontina verda. Quei va prima, ein mes patratgs. Finalmein entrel jeu el Café Rumantsch virtual. Jeu vesel pliras fatschas nunenconuschentas. Uolf Candrian fa beingleiti in beinvegni e declara cuortamein il decuors da quell’ura ensemen. Lu suonda ina simpatica dunna dalla Val Lumenzia che viva dapi massa onns els Stadis Uni. Ella raquenta ord sia veta e tgei relaziun ch’ella ha aunc oz cun il lungatg romontsch. Nus essan ina gruppa «virtuala» da 12 persunas. Ei sedat ina buna ed emperneivla paterlada. Era dalla partida ein treis persunas che emprendan romontsch. Cun gronda premura fan ellas construcziuns bein ponderadas e cun la «grammatica» correcta. Grondius. Bravo! Quell’ura varga en in batterdegl. Cunquei che nus havein legher e massa da raquintar, lessan las presentas ed ils presents aunc star in tec el café virtual. Uolf Candrian informescha il davos sur dil proxim Café Rumantsch virtual dil mars. A mi plai quella sentupada online. Jeu audel magari dad autras persunas ch’ellas hagien buca schi bugen scuntradas cun cameras ella reit. Jeu prefereschel era la veta reala. Mo il Café Rumantsch ei specials e fetg interessants. Ina buna caschun da discuorer romontsch – independent nua che ti vivas. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

Il davos venderdis sera ha il historicher, archivar e teolog Jan-Andrea Bernhard referiu a Glion davart la fundaziun dalla Ligia Grischa ils 1395 a Glion e davart la renovaziun dils 1424 a Trun. «In’orientaziun historica cun in sguard sils basegns da quei temps» ha il referent numnau il scopo da siu referat ch’ei vegnius suandaus da var 150 persunas en la sala dalla casa-cumin. Il historicher ed archivar Jan-Andrea Bernhard ha beneventau il publicum cun la canzun «La vendetga dils Grischs», cantada dil Chor viril Ligia Grischa. Il referent ha remarcau che siu referat seigi ina orientaziun che sebasi sin fatgs historics cumprovai. Secapescha ch’el emprovi era da dar ina vesta als fatgs socials e culturals dil 14 e 15avel tschentaner en Surselva. Il referent ha mess spert ord marveglias il publicum davart la damonda dalla fundaziun dalla Ligia Grischa a Glion ils 1395 e la renovaziun dils 1424 a Trun sut il renomau ischi. Tenor Jan-Andrea Bernhard seigi ei gia a caschun dalla fundaziun dalla Ligia Grischa a Glion vegniu decidiu ch’ina renovaziun stoppi haver liug a Trun. Ed ina dallas raschuns per la renovaziun dils 1424 seigi stada che «La Ligia sura», sco ella vegnevi numnada avon la renova­ziun, eri carschida cun novs territoris affiliai. Denter 1395 e 1424 seigien regiuns sco il signuradi da Hohentrins ni era il cumin Schons vegni tier la Ligia sura. Plinavon hagi ei dau igl onn 1400 ina al­lianza da natira plitost economica denter la Ligia sura e la regiun da Glaruna. Insumma, la Ligia Grischa seigi carschida entochen igl onn 1496. Naven dalla renovaziun da 1424 hagi la Ligia sura giu num definitivamein Ligia Grischa. Il referent ha dau ina survesta dall’influenza dils signurs da Razén, dils conts de Sax-Mesauc e da Werdenberg-Sargans ed era dils dretgs carschents dil pievel cumin ella Ligia Grischa. Suenter haver tedlau la canzun «A Trun sut igl ischi» ed in grond applaus final ha la FMR discurriu cun il referent Jan-Andrea Bernhard. FMR: Anno 1995 han ins festivau a Glion la fundaziun dalla Ligia Grischa. Lu haveva ei dau discussiuns daco che la Ligia Grischa seigi vegnida fundada 1395 a Glion e buca 1424 a Trun. En tgei relaziun stat la Ligia Grischa fundada a Glion culla Ligia Grischa renovada a Trun? Jan-Andrea Bernhard: Plirs scienziai scrivan il medem: Peter Conradin von Planta, Johann Gaudenz von Salis-Seewis, pader Iso Müller ed sur Felici Maissen. Els scrivan: La Ligia Grischa da Trun (1424) ei ina confirmaziun dalla Ligia da Glion (1395). La Ligia Grischa da Trun era carschida denter 1395 e 1424 ed ei sta­da pli gronda. Il Mesauc era aunc buca dalla partida 1424 a Trun. Malgrad quei ha era il cont Johann de Sax suttascret la renovaziun dalla Ligia Grischa a Trun, pia senza il Mesauc. Per saldo: La Ligia Grischa ha stuiu vegnir renovada igl onn 1424 a Trun, perquei ch’ella era carschida e perquei ch’ins seteneva buca pli vid la ligia fundada 1395 a Glion. Havess la Ligia sura d’avon 1424 buca surviviu, sch’ella fuss buca vegnida renovada? Quei ei bunamein da supponer. Ella ligia da Glion statti scret ch’ella stoppi vegnir renovada mintga tschun onns. Quei han ins fatg entochen circa igl onn 1410 e lu han ins calau da renovar ella. Pia san ins supponer che la ligia da Glion havess buca surviviu senza la renovaziun da 1424 a Trun. Quei ei denton ina supposiziun. La scienzia dalla historia s’occupescha dallas probabilitads e buca da pusseivladads ni da supposiziuns. Vus haveis getg en Vies referat che la Ligia Grischa historica cumpegli in grond territori cun il Mesauc, Valrein, la Val Schons, il Plaun, parts dalla Tumliasca e la Surselva. Il territori historic exista aunc adina, mo la Ligia Grischa exista dapi 1854 buca pli sco territori politic. Con stretgs eran ils contacts politics denter las singulas regiuns affiliadas dil temps che la Ligia Grischa haveva aunc ina muntada politica? Quei haveva da far surtut cun ils conts de Sax. Cheu era il cont de Sax-Mesauc. El e tut ils conts de Sax han giu lur sedias principalas el Mesauc ed a Ca­strisch. Ils contacts denter las regiuns affiliadas alla Ligia Grischa naven da 1424 eran surtut politics ni economics. Con gronda era la pussonza dallas regiuns affiliadas en la Ligia Grischa? Ins sto dir che la pussonza dalla Ligia Grischa era en Surselva. Ei deva fetg da rar inagada in Landrechter dil Mesauc. Il guvernagl dalla Ligia Grischa midava mintga dus onns en Surselva denter ils signurs libers da Razén cun ils loghens da Vuorz, Sursaissa e Razén, la Cadi cun la claustra da Mustér, e la Lumnezia, la Foppa e Flem che manteneva sco ils auters cumins era il guvernagl dalla Ligia Grischa duront dus onns. Quei era pia in turnus da sis onns en Surselva. La Ligia Grischa e las autras duas ­ligias dil Grischun ein vegnidas ­fundadas el 14 e 15avel tschentaner. La fusiun constituziunala da quellas treis ligias cun la renomada brev «Bundsbrief» ha denton giu liug ­per 1524, pia varga 100 onns pli tard. Daco ha quei process cuzzau aschi ditg? La confirmaziun dalla Ligia Grischa dils 1424 ha era decidiu che la ligia stoppi puspei vegnir renovada suenter 10 onns. Sco getg ei il Mesauc vegnius vitier pli tard. El decuors dils decennis suenter 1424 eisi denton semussau ch’ei duvrava in svilup per cattar in model da ligia che teneva pli ditg che 10 onns. Il medem ha valiu per la Ligia dalla casa da Diu e per la Ligia dallas diesch dertgiras. Il «Bundsbrief» ei la finiziun d’in process, d’in svilup dil 15avel tschentaner. E cun il «Bundsbrief» ha il pievel era survegniu dapli dretgs? Il pievel aveva dretgs da cogestiun gia avon, pia enteifer la Ligia Grischa e buca pér cun il «Bundsbrief». Quels dretgs ein naturalmein sesviluppai vinavon suenter il «Bundsbrief» ch’ei staus nuot auter ch’in patg denter las treis ligias grischunas. L’historia alla sava dil centenari Il davos venderdis-sera han var 150 persunas suandau il referat dil historicher, archivar e teolog Jan-Andrea Bernhard davart la fundaziun dalla Ligia Grischa igl onn 1395 a Glion e la renovaziun digl onn 1424 a Trun. Martin Gabriel/FMR «La Ligia Grischa ei vegnida renovada 1424 a Trun perquei ch’ella era carschida e perquei ch’ins seteneva buca pli vid la ligia fundada ils 1395 a Glion.» Quei ei ina dallas constataziuns ch’il historicher, archivar e teolog Jan-Andrea Bernhard ha fatg a caschun d’ina sera da referat a Glion en connex cun la fundaziun dalla Ligia Grischa ils 1395 a Glion e davart la renovaziun dils 1424 a Trun. «Igl ei in’orientaziun historica cun in sguard sils basegns da quei temps», ha il referent detg en sia introducziun en connex cul scopo da siu referat historic. Tenor el seigi ei impurtont da numnar ils fatgs historics en connex cun la fundaziun e la renovaziun dalla Ligia Grischa. La renovaziun ha stuiu haver liug a Trun Il referent ha mess spert ord marveglias il ­publicum davart la damonda dalla fundaziun dalla Ligia Grischa a Glion ils 1395 e la renovaziun dils 1424 a Trun sut il renomau ischi. Tenor Jan-Andrea Bernhard seigi ei gia a ­caschun dalla fundaziun dalla Ligia Grischa a Glion vegniu decidiu ch’ina renovaziun ­stoppi haver liug a Trun. Naven dalla renovaziun da 1424 hagi la Ligia sura fundada ils 1395 a Glion giu num definitivamein Ligia Grischa. Il historicher e teolog Jan-Andrea Bernhard ha salvau in referat engaschau davart la fundaziun e la refundaziun dalla Ligia Grischa.

La davosa sonda sera ein tut las amaturas ed ils amaturs da spaghettis stai envidai ad ina spaghettada a Flond en la halla polivalenta. Il chor mischedau ed ils scolarets han accumpignau la sera cun canzuns e sault. Cun ina canzun da spaghettis ha il chor mischedau da Flond aviert la spaghettada ch’ins festivescha a Flond enstagl d’ina sera famigliara tradiziunala. La canzun ei stada l’avertura dil buffet, nua che mintgina e mintgin ha saviu tener neu il taglier per ina dètga purziun spaghettis cun tomata e caschiel sgartau. 13 kilos spaghettis Il cuschinier dils spaghettis Adolf Caminada ha detg enviers la FMR ch’il pli grev seigi ei da saver cons carschi che separticipeschian dalla spaghettada. «Tut tenor l’aura han surtut ils hosps da vacanzas da Flond in auter program la sonda sera. Mo jeu haiel cuschinau ordavon inagada 13 kilos spaghettis. Quei tonscha segir per ina hazra roscha purziuns.» Adolf Caminada ha era mane­giau ch’ei seigi ina sfida d’ensalar adequatamein ina purziun spaghettis aschi gronda. «Il prighel d’ensalar memia pauc ei silmeins aschi gronds sco il pri­ghel d’ensalar memia fetg.» Gl’entir vitg en moviment Il president dil chor mischedau da Flond e plevon dil liug, ser Albrecht Merkel, era propi satisfatgs da veser bunamein in e scadin habitonta e habitont da Flond ed era biaras persunas dil contuorn ch’eran vegnidas per tedlar las producziuns e naturalmein per magliar spaghettis. «Quella sera ei in impurtont termin per nies vitg da Flond. Pign e grond e giuven e vegl ei en moviment», aschia Albrecht Merkel, «e quei ch’jeu vulessel accentuar ei l’impurtonza che la part romontscha dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun hagi ina tribuna e sappi sepresentar cun canzuns e producziuns romontschas.» Spaghettis per la cuminonza Gl’entir vitg da Flond ei staus en moviment per realisar la spaghettada organisada dil Chor mischedau da Flond, dallas scolas e dalla scoletta dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun. Era il maletg dallas dunnas en cuschina ha buca muncau. «Quella sera ei in impurtont termin per nies vitg», di il president dil Chor mischedau e plevon Albrecht Merkel. «Igl ei ina sera dalla fracziun romontscha enteifer la vischnaunca billingua da Sursaissa Mundaun.» (fmr/mg) Il Chor mischedau da Flond ha beneventau il publicum alla sera da spaghettis en halla polivalenta Spaghettada e producziuns sin tribuna han attratg in grond publicum da Flond e contuorn. Il cuschinier e l'uniun da dunnas han preparau la spaghettada

Il davos venderdis ha il cussegl da vischnaunca da Mustér tractau duas fatschentas. Primo ha il cussegl giu da conceder in credit dad 1,8 milliuns francs per sanar la Via Cons ed en secunda lingia han ins elegiu ina nova cumissiun da baghegiar suenter che la vedra cumissiun haveva abdicau en globo sin la fin digl onn vargau. La nova cumissiun da baghegiar secumpona dil commerciant Victor Candinas, dalla dessignadra da construcziun aulta Felicia Deflorin, dalla giurista Giuanna Desax e digl architect Urban Maissen. La nova cumissiun entscheiva sia lavur el decuors dil mars 2024 e fa alla fin la perioda d’uffeci 2021 – 2024. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun seigi quella elecziun stada neccessaria perquei che l’anteriura cumissiun da baghegiar havevi abdicau en globo sin la fin digl onn 2023 pervia da differents problems. Credit per la Via Cons ei sut tetg Il cussegl da vischnaunca ha era deliberau il davos venderdis in credit dad 1,8 milliuns francs per sanar la Via Cons ed in credit da 335 000 francs per remplazzar la canalisaziun d’aua tschuffa e construir ina canalisaziun d’aua schubra. La sanaziun dalla Via Cons e dalla canalisaziun seigi in tema che occupeschi gia dapi onns, scriva la vischnaunca el communicau allas medias. Ussa hagi la suprastonza communala suttamess al cussegl da vischnanca in project per sanar la Via Cons ed el medem tratg era remplazzar las lingias da provediment. Sco quei che la vischnaunca fa da saver, seigi il project dalla via concepius aschia ch’el risguardi singulas mesiras dil concept per l’attractivitad dil center dil vitg. Referendum facultativ La decisiun davart il credit da 335 000 francs per la canalisaziun vegn suttamessa al referendum facultativ. Il conclus davart il credit da 1,8 milliuns francs per la Via Cons vegn suttamess alla votaziun dil pievel, probablamein igl avrel 2024. La Via Cons el vitg da Mustér ei en in fetg schliet stan e basegna urgentamein ina sanaziun.

A Danis-Tavanasa ed a Dardin han ils buobs e giuvenils tratg schibettas la davosa sonda sera. Suenter ch’ins ha zacons onns stuiu desister digl usit pervia dalla pandemia e pervia dalla schitgira han ins uonn puspei survegniu la lubientscha dalla vischnaunca da trer schibettas cun fiug. Sco quei che Corsin Steger ch’ei era staus dalla partida a Danis-Tavanasa cun trer schibettas ha detg alla FMR, seigi igl usit reussius fetg bein uonn. «Entginas schibettas ein sguladas fetg lunsch, ina bunamein entochen giu en vischnaunca.» Era a Dardin che producescha e trai dapersei lur schibettas ha igl usit giu liug la sonda-sera. Ton a Danis-Tavanasa sco era a Dardin han ins cun agid da resgia, taglia-slondas, tradel e scalper produciu ina roscha schibettas. En omisdus loghens, a Danis-Tavanasa ed a Dardin, che ha in agen liug per trer schibettas, ha la fiasta entschiet la sonda sera allas 18.00 cun ina devoziun en baselgia. Suenter ein ils da Danis-Tavanasa i a pei siado encunter Chista­tscha. Mintgin cul fest ch’el drova per smenar, per trer la schibetta e grir «O tgei biala schibetta ...» per sia matta preferida ni per la persuna pli stimada. A Danis Tavanasa han l’uniun da giuventetgna e la societad da musica envidau uonn la populaziun da star da cumpignia ell’ustria Steila. Sonda sera han ins puspei saviu trer schibettas cun fiug a Danis-Tavanasa e Dardin.

Sonda, ils 24 da fevrer 2024 prelegia l’autura Milena Caderas a Vuorz ord siu cudisch «Fräulein Bühler hat noch Fragen». La prelecziun entscheiva allas 20.15 el hotel Ucliva e vegn arranschada da Cultura Vuorz. Milena Caderas (45) da Cuera prelegia ord siu roman davart ina famiglia svizra: Treis dunnas, treis generaziuns, ina damonda urgenta. Il roman sefatschenta dalla historia dils Polacs internai en Svizra. Relaziuns cun dunnas indigenas eran scumandadas ufficialmein, mo tuttina ha ei dau contacts e buca paucs «affons polacs». Il roman raquenta la historia da treis dunnas, mo surtut dad ina che va alla tscherca da sias ragischs. Quella via meina ella a Warschau, mo leu frunta ella sin differentas difficultads. L’entrada alla prelecziun ei libra, collecta. (fmr/hh) L’autura Milena Caderas prelegia sonda el hotel Ucliva a Vuorz.

Quei ch’ei per biars in’occupaziun el temps liber ei per Silvan Venzin ina vera pissiun. En ina spertadad nundetga volva el il quadrel magic cun ses quadrelins entochen che tuts ein ella posiziun ch’els han dad esser. Ella categoria dil quadrel skewb tegn el schizun il record svizzer. Miez december ha Silvan Venzin (15) da Mustér/Acletta recaltgau ils emprems fretgs da siu trenament intensiv e sia pissiun per l’activitad vid ils quadrels magics (rubik's cube, mira era box). Cul quadrel skewb ha el contonschiu in niev record naziunal a Ligiaun. 3,18 secundas ha el duvrau per haver ils quadrelins dil quadrel aschia che tuttas sis varts havevan la medema colur. Il temps da 3,18 secundas sedat ord la media da tschun rundas senza ch’il mender ed il meglier temps quenti. Il record mundial da quella fuorma da quadrel d’in American ei 1,53 secundas. «Quei ei secapescha fetg spert e fetg grev da contonscher. Jeu sai, ch’jeu sai denton era sligiar il quadrel en in temps sut treis secundas. Mia finamira ei da tener vinavon quei record naziunal e da migliurar el», di Silvan Venzin. Cumbat encunter sesez Ina entochen in’ura e mesa per di trenescha Silvan Venzin vid ils quadrels magics: «Magari empau pli ditg ni meins ditg. Dependa era dil temps che stat a disposiziun.» Ella media serenda el ina ga per meins ad ina concurrenza da quadrels. Savens han quellas liug el cantun Tessin nua ch’in’organisaziun s’empatscha da quellas. Pil scolar dil gimnasi dalla claustra da Mustér han las sfidas culs quadrels ina fascinaziun speciala: «Ins cumbatta cun sesez ed encunter l’ura. Ins ei buc il concurrent d’enzatgi auter. Mintgin ei aschi sperts sco quei ch’el sa esser senza influenza d’enzatgi auter. La finamira ei d’adina vegnir megliers.» Allas concurrenzas vegnan ils quadrels mischedai da persunas neutralas. Naven da quei mument ch’il concurrent vesa il quadrel ha el 15 secundas peda da studiar co sligiar il pli spert la sfida. Aschi spert ch’el ha la soluziun entscheiva il cumbat cull’ura. «Jeu s’imaginel ils singuls quadrelins sco bustabs e fuormel plaids ord quels», tradescha Silvan Venzin siu success. Ina ga ni l’autra gartegi quei buc, per exempel ella categoria dallas concurrenzas ch’ils egls ein cuvretgs, pia ch’ins vesa buc il quadrel enten sligiar il pensum. Els trenaments sco las concurrenzas seigi la concentraziun fetg decisiva: «Igl ei impurtont da sefocusar sulettamein sil quadrel e la soluziun pusseivla. Igl ei ina lavur cul tgau.» Entschiet avon sis onns Ella vegliadetgna da diesch onns ha Silvan Venzin entschiet a sefatschentar dils quadrels magics: «Nus havevan in da quels a casa. Jeu hai lu entschiet a strubiar quel ed empruau da vegnir adina pli sperts.» Oz sligia el il pensum dil quadrel convenziunal sut 10 secundas. Successivamein ed autodidactiamein seigi el lu sefatschentaus dad auters models da quadrels, numnai per engles rubik's cube. Il pli derasau ei bein quel cun 3x3 quadrelins per surfatscha, lu denton era da quels cun 5x5 ni 7x7. «Igl onn 2021 hai jeu giu viu ch’ei dat era concurrenzas da quadrels e hai lu entschiet a separticipar a quellas», di Silvan Venzin e promt ha el saviu festivar emprems success. Aschia eis el daventaus il matg 2023 vicecampiun svizzer ella categoria dil skewb a Visp. Concurrenzas dat ei per endisch differents models da quadrels, cumbattiu vegn ei en 17 categorias. Allas differentas categorias separticipeschan mintgamai umens e dunnas da differenta vegliadetgna, tut en tut rodund 50 entochen 70 persunas dall’entira Svizra. Ils megliers han sponsurs Ensemen culs geniturs serenda Silvan Venzin allas concurrenzas dils quadrels magics ell’entira Svizra. Ils cuosts persuenter portan els sezs: «Ils megliers han sponsurs, mo viver da quei sa secapescha negin. Culs daners dils sponsurs san entgins cuvierer ina part dallas expensas.» In dils gronds giavischs da Silvan Venzin ei da saver arranschar in mument ina concurrenza da rubik's cube en Surselva. Cun Swisscubing – l’associaziun svizra da quell’activitad – seigi el gia staus en contact. Mo era persunalmein sa el tgei via prender suenter il gimnasi a Mustér: «Jeu less studiar matematica ed informatica.» Silvan Venzin e sia pissiun magica Quadrels magics – per engles rubik's cube – dat ei plirs. Ils ins han treis quadrelins, ils auters tschun ni siat. La finamira da quei giug ei da volver ils quadrelins entochen che tuts ein da mintga vart dalla medema colur. Silvan Venzin (15) da Mustér ei in campiun en quell’activitad. Il december ha el schizun contonschiu in niev record svizzer. Avon rodund sis onns ha il gimnasiast teniu enta maun l’emprema ga in quadrel magic e dapi lu ha quell’activitad buca pli schau ruaus ad el. (fmr/hh) Silvan Venzin tegn el il record naziunal cul quadrel skewb. Ella media ha el duvrau igl atun vargau 3,18 secundas per haver las differentas parts dil quadrel el dretg liug. Ei dat differents quadrels magics. Seniester il quadrel skewb, dretg quel ch’ei probabel il pli derasau (rubik’s cube).

La fin da fevrer 2024 vegn il container dil Spar a Rueras serraus. Quei ha il menader dalla purschida, Fredy Caminada, detg sin damonda dalla FMR: «Il motiv che nus stuein serrar el ei la sviulta memia pintga surtut duront igl unviern. Cheutras eis ei buca pusseivel da cuvierer nos cuosts.» Tenor Fredy Caminada ha il sistem cul container da principi funcziunau: «Il Spar vegn segiramein a cuntinunar cun quei project, sviluppar vinavon el ed adattar la software.» Nua ch’il container ch’ei plazzaus oz sper la via cantunala a Rueras va, ha Fredy Caminada buca saviu dir. Dapi l’avertura avon in onn ei il container dil Spar vegnius menaus dalla stizun dil Spar a Mustér anora. Persunal da lez ha procurau che la purschida seigi mintgamai actuala. Mira era pagina 8. (fmr/hh) Igl intern dil container dil Spar a Rueras. Naven da l’autra jamna ha Rueras buca pli quella purschida.

Gl’atun 2018 ei il Center Mundaun a Glion sesvidaus. Lu han la Migros ed ils auters detaglists bardigliau el niev Center Marcau. Daferton ein tschun onns e miez vargai e l’immobiglia vita alla via dil Glogn survescha sco magazin e parcadi. La possessura ed investura fa buca prescha. Ina visiun fuss en vesta. Ils reglaments interns dall’UBS obligheschan alla rentabilitad. Perquei fa ei buca surstar ch’il Center Mundaun a Glion ei aunc adina vits. L’immobiglia ei en possess d’in fondo dalla banca e quel evaluescha pusseivladads co ins savess trer a néz il vegl center da cumpra. In pign resort da vacanzas alla via dil Glogn, agl ur dil Paradiswäldli, ei ina varianta. Ch’igl ei buca ina illusiun conferma il president da Surselva Turissem, Simon Osterwalder. Per la staziun a val Tenor infurmaziuns dalla plattafuorma geoGR ei la parcella dil vegl domicil dalla Migros a Glion en possess dalla societad Gallintra AG, ina firma associada a Sima Fonds dall’UBS. Igl ei in dils gronds fondos dalla Svizra e la parcella a Glion ei ina pintga facultad el deposit da quel. La parcella denter la via dil Glogn e gl’uaul dil Paradis ha ina surfatscha da 2047 m2. Ella schai en ina zona da coc cun obligaziun d’in plan da quatier. Transformar gl’anteriur center da cumpra en ina zona turistica ei buca sclaus ed era negin striegn. Center Mundaun Glion Suenter che la Migros ed ils detaglists han bardigliau gl’atun 2018 el Center Marcau sper la staziun, ei il baghetg oradem la via dil Glogn sesvidaus cumplettamain. Anavos ei restada la construcziun criua, mirs, preits e las petgas purtontas. «Ins duess mirar ch’il vegl Center Mundaun survegness, sche pusseivel ton pli spert, in diever niev. Ins savess s’immaginar d’integrar en quel la staziun a val dalla teleferica Glion-Mundaun. Quella menass naven da leu tras il Paradiswäldli tochen alla staziun intermediara Fontanivas. Leu, ella vischinonza dil bogn, cuntinuass la lingia sur Luven-Sasolas tochen sil péz». Quella visiun ha la vischnaunca Ilanz/Glion fixau avon dus onns en siu model directiv dil territori communal. Igl ei ina part dil project “R(h)ein und Rauf” ch’ina gruppa d’iniziants ei vidlunder da planisar. Per in pign resort Simon Osterwalder, il president da Surselva Turissem, s’auda tiels iniziants da quei project. El sa che la proprietaria dalla parcella, la UBS, ha fatg diversas studias co ins savess trer a néz l’immobiglia a Glion. «Jeu capeschel ch’ils proprietaris san buca spitgar sin nus», declara el e conferma sin damonda dalla FMR che la visiun d’ina pendiculara Glion-Mundaun seigi aunc ella fasa dall’examinaziun. Ina dallas variantas ch’ins ha en mira preveda lu era da plazzar la staziun a val el Center Mundaun. Il president da Surselva Turissem e commember dalla gruppa d’iniziants conceda ch’ins drovi dapli temps che quintau per examinar e preparar l’idea «R(h)ein und Rauf». Per quella seigi il schischom dil Center Mundaun buca decisivs, «tuttina fagess il liug fetg senn», puntuescha Simon Osterwalder. Ei seigi bein era aschia che la staziun a val duvrassi buca l’entira surfatscha dalla parcella. En discuors culla FMR numna el in giavisch decisiv: «Bien fuss ei denton sch’ins integrass e realisass leu in concept cun letgs da hotel», remarca Simon Osterwalder. In pign resort turistic en quei liug ei tenor el buca ina utopia, mobein ina visiun realistica. E tgei far, sch’ei dess forsa ina midada da maun, vul gir sche la UBS vendess l’immobiglia il proxim temps? «Gliez fagess buca donn al project», ei Simon Osterwalder perschuadius. El seigi da buna speronza ch’ins savess menar buns discuors era cun possessurs novs, manegia el. «Aschia sco jeu hai saviu far entochen oz culs representants dalla UBS”, finescha Simon Osterwalder.

Igl autur, teolog, scolast e publicist Ursicin Gion Gieli Derungs ei morts il mardis vargau ella vegliadetgna dad 89 onns. Mariano Tschuor, schurnalist ed anteriur directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, seregorda da siu amitg e cumpogn da viadi Ursicin G.G. Derungs (1935 – 2024). Ils plaids dil tetel ord il psalm 121, screts dad Ursicin Gion Gieli Derungs per latin – «Dominus custodiat introitum tuum ed exituum» – a mi 2009, han accumpignau mei las davosas treis jamnas, dapi che sia consorta Maria Cristina Derungs-Bartolomei ha giu annunziau ils 5 da fevrer 2024 che siu um sesanfli uss en ina casa da tgira palliativa a Milaun. Cun spért allert, mo spossaus corporalmein, ha el discurriu cun mei cuorts muments ina davosa gada ils 8 da fevrer. Ils 13 da fevrer ha sia consorta communicau da miezdi: «Ursicin ei spartgius en pasch». Ursicin Gion Gieli Derungs (1935 – 2024)Foto MAD In sul sulet plaid, magister Entrada e sortida ein els mauns dil Segner, tut ei ad emprest. Concentrau e reduciu vegnan quels plaids datier al patratg ed agir dad Ursicin G.G. Derungs, beinsavend ch’il carstgaun ei in grond misteri e che la cumplexitad d’ina persuna pretenda dapli che mo zacons plaids – ual quella dad el. Tuttina: ils magisters sabis dalla vegli’Egipta vegnevan visitai en lur dimora el desiert cun la supplica da regalar in sul sulet plaid sco muossavia per la veta. Cons plaids e patratgs, contas reflexiuns e ponderaziuns, cons studis e commentaris ha Ursicin G.G. Derungs regalau per romontsch, talian e tudestg e duront sia professura a Roma era per latin? Per ils ins ina fontauna intellectuala ed inspiraziun humana ed emoziunala; per auters ina provocaziun, ina stenta, in disturbi. Sia activitad publicistica e litterara – dapi 1962 – pertucca summaricamein treis intschess: la belletristica, la translaziun litterara e l’essayistica teologica-critica. «Ei barschava a mi de dir quellas caussas» Sia biografia (mira scaffas) ei enconuschenta, raquenta el gie sez quella en dus cudischs ed in film. Iso Camartin haveva giu avertiu ella Litteratura 1983, recensend il cudisch «Ils saltar dils morts» da Derungs: «Il davos pass dall’emancipaziun ei quel cu igl emancipau fa il process a sesez». Ursicin G.G. Derungs fa sia lavur d’emancipaziun e scriva 1998 «La petta de spigias» e 2007 «Il temps dellas tschereschas» – cudischs autobiografics che reconstrueschan el spieghel dalla memoria igl agen percuors e quel d’ina societad, cheu particularmein la sursilvana, beinsavend con spinus che quei «process a sesez» sa esser, sco el scriva il schaner 1999 en ina brev persunala: «L’atgna umbriva: quei vegn ad esser in pensum pli difficil per l’elaboraziun della secunda etappa. Mo igl ei exact quei ch’astga buca vegnir emblidau en in cudisch de quei gener. Sch’ins discuora d’in temps e d’ina cultura e vul era metter en moda gesta las umbrivas el maletg ch’ins fa, astg’ins buc emblidar ch’ins fa sez part de quei temps e contribuescha era a sias umbrivas.» Ursicin G.G. Derungs ei buca senuspius da far quei pass emancipatoric, schend quei ch’era da dir curaschusamein ed aviartamein, mo era a moda eleganta e discreta, quei che corrispunda a sia persuna e tenuta. Gion Gieli cun geniturs e soras cuort avon ch’entrar en claustra 1954: Il bab Albert Derungs (1900 – 1990), la mumma Maria Eufemia, naschida Maggi (1900 – 1960) e las soras da seniester a dretg: Margreta numnada Rita, maridada Solèr (1931-2018); Antonia Demont (1936 – 2021) ed Alberta Lombris (1933 – 2018).Foto MAD Dante all’entschatta – e sin meisa da notg alla fin Enconuschenta ei sia biografia ulteriuramein grazia al film da Gieri Venzin «Jeu fuss morts – Ursicin G.G. Derungs staus pader e maridaus», realisaus 2005. Cheu ei vegniu detg tut dad Ursicin e Maria Cristina persunalmein, cun sustegn bufatg d’ina narraziun filmica e textuala precisa. Commuentonta l’emprema sequenza cul protagonist sin in baun avon baselgia, legend ord la Divina Commedia da Dante, il medem cudisch che fuva sin meisa da notg dil moribund ella casa da tgira a Milaun a caschun da mia viseta ils 8 da fevrer 2024. Dante e Derungs: inseparabel. Ch’ins legi sias translaziuns romontschas dils divers cants! «La Passiun» – sia grond’ovra teologica Era sch’Ursicin G.G. Derungs ha scret bia sur da teologia en tut sias dimensiuns e ses aspects ei la «Passiun 2003» sia grond’ovra teologica. Secapescha, la Passiun ei stada ina representaziun da teater 2003 a Vella ed in impurtont eveniment cultural e social per la val. Il gener litterar dil teater e sias reglas dramaturgicas era buca nunenconuschents ad el, haveva el gie translatau Max Frisch, Heinrich von Kleist e William Shakespeare sco era scret sez «Siemi de mesastad». Nuotatonmeins: L’elaboraziun dil text dalla Passiun ei stada fastidiusa, buca linguisticamein e dramaturgicamein, mobein teologicamein: «L’elaboraziun d’in text della Passiun e sia representaziun dependa essenzialmein dal maletg ch’ins ha de Jesus e de sia veta ed ovra» scriva el 2001, «… en nossa epoca ed en ina nua che Jesus ei probablamein in jester en sia atgna casa, la Baselgia». Ursicin G.G. Derungs ha buca vuliu cuntinuar la tradiziun barocca dallas Passiuns da Lumbrein e Sumvitg, mobein metter en evidenza il carstgaun Jesus, in laic, buc’in ecclesiastic e buca clerical, e sia via dalla buna nova e finalmein dil pitir e murir. Quei reussescha Ursicin G.G. Derungs en pliras scenas sco exemplaricamein en quella dalla davosa tscheina da cumiau. Da cumpignia a Milaun, igl onn 2023 – da sen: Ursicin G.G. Derungs, Maria Cristina Derungs-Bartolomei e Mariano Tschuor. Ei fuss ina biala lavur scientifica da retschercar il process da lavur, l’interpretaziun e la percepziun dalla Passiun ord vesta teologica (ins savess agiuntar la pastorala e psicologica). Surlunder ha Ursicin G.G. Derungs schau anavos in reh material. Correct e lucid Inspiraus dalla Bibla ed il studi historic-critic da quella, motivaus dils texts dil secund concil dil Vatican cun sia innovaziun per la liturgia ed il rapport cun autras religiuns e confessiuns, provocaus dil discuors e disput academic, animaus d’in dialog permanent cun students ed amitgs ell’Italia ed en Svizra (aschia la gruppa Pievel da Diu sin via en Surselva), buc’il davos cun sia consorta Maria Cristina, sezza filosofa e teologa, ei Derungs staus in contemporan sigl ault dil temps, intellectualmein corrects e lucids. Magister ch’el ei staus eis el mai vegnius staunchels d’instruir, declerar, far capir, metter en relaziun fatgs e persunas, contextualisar ils process, commentar ils schabetgs. Emancipar da vias puleinas Sur tut quei stat siu engaschi per l’emancipaziun. Emancipar il carstgaun da latschs e convenziuns e la societad da pregiudezis e vias puleinas. Animar il carstgaun d’esser autonoms el patratg e giudezi ed ell’acziun, adina sut il cosmos dalla ductrina da Jesus da Nazaret. Ursicin G.G. Derungs ei staus – per citar Bernard Cathomas – in piunier dalla verdad. Da Vella a Milaun Entginas staziuns biograficas dil defunct Ursicin Gion Gieli Derungs: Naschius ils 5 da schaner 1935 a Vella e battegiaus cul num Gion Gieli. Gimnasi e matura a Mustér da 1947-1954. Entraus en claustra benedictina da Mustér 1954. Survegn il num monastic Ursicin. Studi da filosofia a Nossdunnaun 1955/56, studi da teologia a St. Anselmo Roma 1956 – 1960 cun doctorat 1967. Dimora da studi a Tübingen. 1969/70 seminari da romontsch a Fribourg e Turitg. Profess solemn 1958, ordinaziun sacerdotala 1959 cun Messa nuviala ils 12 da fenadur a Vella. Scolast gimnasial a Mustér 1960 – 1970. Beneficiat a Rumein 1963 – 1965: Translaziun per la liturgia romontscha cun Wendelin Caminada, Giusep Cathomas, Felici Riedi ed auters. Translaziun dalla Bibla pintga e Bibla per la scola ensemen cun pader Flurin Maissen. Professer per teologia fundamentala (e cuors da dogmatica) all’universitad benedictina da St. Anselmo a Roma 1970 – 1975. Extraus dalla claustra da Mustér 1975. Laisaziun 1976, maridaus cun Maria Cristina Bartolomei 1976. Scolast da latin, historia e filosofia al gimnasi dalla Scola svizra a Milaun 1975 – 2003. Vasta lavur sil camp dalla teologia sco docent, referent ed autur a Milaun (libra scuola di teologia), universitad da Milaun (lecziuns sur da s. Augustin), Camaldoli (Monastero St. Romualdo) ed a Sotto il Monte Giovanni XXII (lectio divina ell’abbazia St. Egidio Fontanella). Conredactur dalla revista Servitium (ediziun teologica el spért dil Vaticanum II) e dalla periodica scientifica Filosofia e Teologia. Commember dalla suprastonza dall’Uniun svizra d’auturas ed auturs, conredactur dalla Litteratura. Referent a congress internaziunals promovi dall’universitad da Napoli davart il tema dalla translaziun. Morts a Milaun ils 13 da fevrer 2024. (mt/fmr) Ovras e premis Denter las ovras litteraras principalas romontschas dad Ursicin G. G. Derungs ein da numnar «Il saltar dils morts» (1982), «Il cavalut verd» (1988), «La petta de spigias» (1998), «Passiun 2003» (2004), «Il temps dellas tschereschas» (2007). Ursicin G.G. Derungs ha translatau regularmein ovras dalla litteratura mundiala, aschia p.ex. «La Divina Commedia» da Dante Alighierei, «Romeo e Giulietta» da William Shakespeare ni era il raquent autobiografic da Primo Levi «Sche quei ei in carstgaun», publicaus igl onn 2011 dalla Chasa Editura Rumantscha. Ed el ha scret stediamein columnas per la Gasetta Romontscha e La Quotidiana. Entginas ovras dad Ursicin G.G. Derungs ein vegnidas translatadas en catalan ni franzos. Igl onn 1999 ei Ursicin G.G. Derungs vegnius undraus per si’ovra cumplessiva cun il Premi Schiller. Tschun onns pli tard ha el survegniu in premi da renconuschientscha dil cantun Grischun. (mt/fmr) Ursicin Gion Gieli Derungs (1935 – 2024)Foto MAD Da cumpignia a Milaun, igl onn 2023 – da sen: Ursicin G.G. Derungs, Maria Cristina Derungs-Bartolomei e Mariano Tschuor. Gion Gieli cun geniturs e soras cuort avon ch’entrar en claustra 1954: Il bab Albert Derungs (1900 – 1990), la mumma Maria Eufemia, naschida Maggi (1900 – 1960) e las soras da seniester a dretg: Margreta numnada Rita, maridada Solèr (1931-2018); Antonia Demont (1936 – 2021) ed Alberta Lombris (1933 – 2018).Foto MAD

L’jamna vargada ei il Premi solar svizzer 2013 vegnius surdaus a Genevra. Denter ils honorai ei era l’interpresa Novaziun SA da Schluein stada. Ina ga per onn undrescha l’Agentura solara svizra novaziuns sil sectur dall’energia solara. Ils premis pigl onn passau ein vegni surdai ils 13 da fevrer 2024 a Genevra. Denter ils purtaders dils premis principals sesanfla era in’interpresa sursilvana. Sco l’Agentura solara svizra scriva sin sia homepage, revoluziunescha Novaziun SA da Schluein il provediment d’energia sil sectur dall’agricultura. Dameins immissiuns e canera Mintg’onn vegn caschunau en Svizra ell’agricultura svizra immissiuns da CO2 ell’altezia da 600 000 tonnas. «Per quei motiv gioga l’electrificaziun dallas apparaturas e dils vehichels in’impurtona rolla ella reducziun dallas immissiuns», scriva l’agentura. Biars menaschi agricols, mo era auters, produceschien gia oz dapli energia solara che quei ch’els drovien sezs. L’interpresa giuvna Novaziun SA remplazza motors termics cun pigns motors electrics, mo nezegia era il nez da battarias veglias che disponan aunc da capacitad (soluziuns da second life). Cheutras caschunan maschinas ed apparaturas dameins canera e vibraziun. Immissiuns da CO2 san vegnir reducidas cheutras. Alla fin da lur veta san accus vegnir nezegiai vinavon sco accumulaturs d’energia, per exempel pigl agen indrez da fotovoltaica. (cdm/fmr) Daniel Vincenz (sen.) e Nico Bernold dall’interpresa Novaziun SA. Ella electrifichescha denter auter maschinas da segar. Nossa foto muossa els all’emprema «Viamala e-Mobility Circle» a Cazas il zercladur 2023.

Dapi biebein in onn ei Céline Meury sviluppadra dalla Regiun Surselva. L’incumbensa da sefatschentar cun ideas e projects concrets per promover la regiun fascinescha la dunna oriunda da Basilea. Il mument lavura ella vid 35 projects che duein dar novs impuls alla Surselva. En egl ha ella denton era la demografia. «En Surselva dat ei fetg bia activitad ed engaschament, seigi da persunas privatas sco vischnauncas ed uniuns», di Céline Meury. Dapi l’entschatta schaner 2023 eis ella sviluppadra dalla Regiun Surselva. Sco collaboratura da Surselva Turissem haveva ella empriu d’enconuscher la regiun ils tschun onns avon. Mo gia avon 12 onns ha sia via entschiet a menar ella regularmein ella regiun, ils emprems onns sco pendulara. Temas che sviluppeschan la regiun Silla damonda, schebein ella sappi resumar si’incumbensa en survetsch dalla Regiun Surselva en ina construcziun di Céline Meury suenter ponderar cuortamein: «Miu pensum eis ei da sefatschentar cun temas che promovan e sviluppeschan la regiun.» El discuors culla FMR aschunta ella spert era a tgi che las arbagias s’audan: «Ils tschupials s’audan a quellas e quels che fan ils projects e quei ei buca paucs. Jeu emprovel da cussegliar e da mirar tgei sustegn finanzial ch’ei dat persuenter, mo lu era d’eventualmein far punts cun semeglionts projects.» «Jeu less buca mo star en biro» Ils emprems rodund 400 dis da sia lavur hagi ella vuliu emprender d’enconuscher la glieud, las ideas ed ils basegns: «Jeu less buca star mo en biro. Quei fuss donn, pertgei il potenzial – era cultural – dalla Regiun Surselva ei fetg gronds e surtut varionts.» Tenor quella devisa eis ella era serendida il venderdis vargau a Mustér. Leu ha ella organisau in workshop davart il project da Caschlatsch, igl object ord lenn che duei vegnir plazzaus sut Mumpé Medel. La FMR ha rapportau dil workshop cun in tschuppel persunas interessadas vid quei project. «Bia glieud gnanc sa ch’ei dat ina tal post per promover la regiun», di la successura da Ruedi Büchi sco sviluppadra dalla regiun. Ina ga ni l’autra vegni ella contactada, savens tscherchi ella activamein il contact cun persunas ni instituziuns sco per exempel las uniuns da commerci e professiun. Projects locals e regiunals 35 projects ein il mument ella pipeline da Céline Meury che ha studiau oriundamein germanistica e historia: «En plirs da quels sun jeu involvida fetg, en auters mo agl ur. Ina ga ni l’autra vegnel jeu contactada pertuccont ina buna idea, mo audel lu jamnas e meins nuot pli.» Ina rolla activa gioga Céline Meury el project dalla Surselva sco regiun d’energia. «Nus luvrein il mument vid in concept per nezegiar fatschadas d’infrastructura ordeifer las zonas da baghegiar per la fotovoltaica. En quei project ei l’entira regiun involvida. Ina proposta corrispundenta havein nus inoltrau agl Uffeci federal d’energia.» En egl ha ella denton era il svilup demografic: «Ina dallas damondas centralas eis ei d’eruir tgei ch’ei drova oz en Surselva, mo surtut era damaun.» «Next Gen» e «Lab» Cun ina migliur dallas colligiaziuns dil traffic public, denter auter cul bus da notg, seigi ei reussiu da far in bien pass ella purschida pils giuvenils, mo era per tut ils auters. «Il mument lavuran giuvenils dalla Surselva vid il project ‹Next Gen Surselva›. Igl ei aschidadir ina reit regiunala da cooperaziun che vul promover la collaboraziun, arranschar projects e workshops sur las scheinas dallas vischnauncas ora.» Leutier vegnan plirs projects el rom dil «Surselva Lab», ina collaboraziun culla Scol’aulta professiunala dal Grischun. Igl ei in labor real iniziaus avon rodund dus onns. La finamira dil «Surselva Lab» ei da rinforzar la regiun enten promover la collaboraziun denter perscrutaziun e la pratica. In dils projects gia realisai ei quel dils «E-TukTuks» a Mustér, la micromobilitad pigl emprem e davos kilometer. «El rom da quella cooperaziun eis ei previu da realisar dus projects per onn», di Céline Meury. Ina nova strategia regiunala Spert meina il discuors cun Céline Meury che habitescha a Breil, silla damonda fundamentala dil svilup concret dalla regiun: «En quei connex essan nus ella fasa finala dil layout e dalla translaziun dalla nova strategia dil svilup regiunal. Igl avrel vegn quella strategia communicada allas vischnauncas.» Turissem, regiun da habitar, provediment ed optimar il traffic ein las petgas da quella strategia. Mo buca mo sin plaun regiunal, mobein era local sustegn Céline Meury cun tutta forza interessants projects. Ina da quels senumna «Via Glion». Igl ei in project dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun: «Cun quei project lein nus scaffir ina plivalur per las fracziuns dalla vischnaunca d’Ilanz Glion. Il project pertucca denter auter igl agroturissem, stizuns da menaschis purils ni era la promoziun da pernottar leu.» Il project seigi ella realisaziun suenter haver examinau il potenzial e fatg ponderaziuns co commercialisar el. Auters projects sco per exempel il parc da bike e reiver a Rabius/Igniu ni il Lag Salischinas, medemamein a Rabius, ein realisai ni s’avonzan. «Ei marscha fetg bia e mintga project mereta sustegn», concluda Céline Meury il discuors. Dapi 400 dis en survetsch dalla Surselva L’entschatta schaner 2023 ha Céline Meury surpriu la funcziun da sviluppadra dalla Regiun Surselva. «Bia glieud gnanc sa ch’ei dat ina tal post per promover la regiun», di la dunna oriunda da Basilea. Gest per quei motiv tscherchi ella il contact cun iniziants da projects, uniuns e vischnauncas: «Jeu less buca star mo en biro. Quei fuss donn, pertgei il potenzial – era cultural – dalla Regiun Surselva, ei fetg gronds e surtut varionts.» Céline Meury che ha studiau germanistica e historia lavura il mument vid 35 differents projects. Els pertuccan la promoziun regiunala dallas activitads dalla giuventetgna entochen novaziuns sil sectur dall’energia. Leutier s’audan denton era projects locals sco per exempel quel dalla Via Glion, ina purschida coordinada ellas fracziuns dalla vischnaunca d’Ilanz Glion. (fmr/hh) Dapi rodund 400 dis ei Céline Meury sviluppadra dalla Regiun Surselva.

A Glion ha liug uonn la fiasta da 500 onns dapi la fundaziun dil Stadi liber dallas Treis Ligias. Questa fiasta ei ina incumbensa dil cantun Grischun e vegn era finanziada per ina buna part dil cantun. Il giubileum da 500 onns dapi che las Treis Ligias han sigilau il patg dil Stadi liber ha liug il medem temps cul centenari dalla Ligia Grischa a Trun. Martin Gabriel /FMR «Nus essan en contact culs organisaturs dalla fiasta centenara a Trun ed ils termins ein coordinai aschia, che nus vegnin in sper l’auter ora» , di Ursina Jecklin, la curatura dil Museum Regiunal Surselva. Ella ei ina dallas organisaturas dil giubileum da 500 onns dapi ch’il Patg federal davart il Stadi liber dallas treis Ligias grischunas ei vegnius sigilaus a Glion, Tavau e Cuera. La fiasta a Glion ha liug dils 31 da matg entochen ils 2 da zercladur 2024 e vegn organisada d’in comite che consista da representantas dil Museum Regiunal Surselva e dalla societad Anna Catrina SA. Involvada ein era la vischnaunca Ilanz/Glion e l’organisaziun Surselva Turissem. Dalla fiera historicaentochen al teater el liber L’organisatura Ursina Jecklin di ch’il program seigi gest sil pupi. «La carn ei vid igl ies, mo che nus stuein aunc verificar tut avon che nus communichein alla publicitad ils detagls.» Il venderdis sera, ils 31 da matg 2024 ha liug la vernissascha d’ina exposiziun speciala el Museum Regiunal Surselva. «13 x Ilanz/Glion ni igl art dalla convivenza» ei il tetel da lavur dalla exposiziun speciala. La sonda datti treis puncts culminonts: Il til festiv – denter auter cun la participaziun dallas scolas dad Ilanz/Glion e tut ils hosps envidai – che meina naven dalla staziun entochen si el Städtli. Plinavon ha liug la fiera historica el marcau vegl da Glion. Ed il tierz punct culminont ei il teater el liber da Susan Rupp e David Flepp cun treis scenas dil temps ch’il Stadi liber dallas treis Ligias ei vegnius sigilaus. Ultra da quei datti la dumengia ina tribuna libra cun producziuns dallas uniuns indigenas. In viv onn 2024 en tut las regiuns linguisticas Il concept dil cantun preveda in viv onn 2024 egl entir Grischun. Ei vegn organisau dapertut occurrenzas che semeglian las dietas dallas treis Ligias dil 1524. Las fiastas popularas han liug els loghens historics Cuera, Tavau e Glion. Ed igl atun 2024 vegn publicau igl «Atlas davart l’historia dil Grischun 1524–2024» edius digl Institut per la perscrutaziun dalla cultura grischuna en collaboraziun cugl Archiv statal dil Grischun. Sco quei che la regenza grischuna ha giu communicau gia igl october 2023 duein tuttas activitads dil Patg federal davart il Stadi liber dallas treis Ligias grischunas rinforzar la convivenza e la colligiaziun cul Grischun. Aunc eisi ruasseivel el Städtli da Glion. Ils 31 da matg entochen ils 2 da zercladur ha liug leu la fiera historica en connex cun ils 500 onns brev dil Stadi liber dallas Treis Ligias.

Suenter il NA dil suveran da Ilanz/Glion al credit per la fundaziun dalla Infra Mundaun anno 2017, han las duas vischnauncas Lumnezia e Sursaissa ensemen cun las pendicularas Sursaissa Mundaun SA tschercau ina nova via per realisar lur plan d’infrastructuras ed activitads entuorn il Mundaun. Ussa ha la Infra Mundaun SA pigliau catsch ed engaschau in meinaproject che ha mess sin meisa in plan da mesiras che duein vegnir realisadas. Dapi igl october 2022 ei Daniel Solèr, il president communal da Lumnezia, era president dil cussegl d’administraziun dalla Infra Mundaun SA. Il cussegl d’administraziun secumpona dils representants dallas vischnauncas Lumnezia e Sursaissa-Mundaun sco era dallas pendicularas Sursaissa Mundaun. La Infra Mundaun SA vul ussa daventar pli activa e realisar differentas infrastructuras e projects da stad ed unviern entuorn il Mundaun. Ins ha engaschau in menader da project extern. Quel ei vegnius incumbensaus d’elaborar in plan culs termins ed ils cuosts dallas mesiras. Actualmein ei il plan da mesiras ella fasa finala. Quei plan ei stipulaus en treis fasas da temps naven d’uonn entochen 2033. Tenor Daniel Solèr setracta ei da mesiras per augmentar ils indrezs da far neiv e per optimar las activitads duront la stad. «Nus havein vuliu priorisar nos projects e definir cu nus vesein ch’igl ei pusseivel da realisar ils differents projects. Il plan duei igl emprem vegnir presentaus allas suprastonzas communalas ed al cussegl d’administraziun dallas pendicularas e silsuenter a nossas habitontas e habitonts.» Parc da reiver a Triel Tenor il president dil cussegl administrativ ei il parc da reiver a Triel sur Vella in dils projects ch’ein actualmein il pli concrets. «Quei parc ei ina dallas empremas infrastructuras che nus vulein realisar», di Daniel Solèr. «Sche tut va tenor plan vegn quei ad esser entochen la fin digl onn 2025.» Impurtont seigi ei d’haver in cert equiliber cun realisar las mesiras denter la vart da Lumnezia e Sursaissa Mundaun. La secunda fasa naven dil 2026 – 2029 seigi l’impurtonta puncto projects, di Daniel Solèr. «Quels projects han aunc memia paucas conturas per numnar els. Mo las preparativas marschan.» Il president dalla Infra Mundaun SA di era, che la realisaziun dils singuls projects drovi bia temps pervia dallas proceduras da lubientschas ed eventualas midadas da plans da zonas e da nez. «Per realisar il parc da reiver a Triel havein nus per exempel giu d’instradar ina revisiun parziala dil plan da zonas.» «Nus vulein negin Disneyland» Cugl emprem «Plan da master entuorn il Mundaun» igl onn 2017 han las vischnauncas e las pendicularas dau prioritad als indrezs da producir neiv ed a differentas mesiras pil turissem da stad. Il president dall’Infra Mundaun SA affirmescha che quei seigi da principi aunc adina aschia. «Ferton che las activitads turisticas duront igl unviern ein ton sco dadas, stuein nus ussa optimar e crear ina plivalur per la stad. Igl ei clar che nus vulein dar dapli peisa allas investiziuns ella stagiun da stad ils proxims onns. Nus duvrein negin Disneyland entuorn il Mundaun.» Il grond capital dalla regiun entuorn il Mundaun seigi la natira e da quella seigi ei da dar quitau, di Daniel Solèr: «Cunquei manegiel jeu che nus stuein haver quitau dalla natira cun definir tgei loghens che nus vulein metter a disposiziun per projects turistics. E quels loghens ein defini en il plan da master.» Participaziun da Ilanz/Glionfuss ideal 2017 ha il suveran da Glion refusau il credit da strusch 1,4 milliuns francs per entrar en l’Infra Mundaun SA. 2019 han las duas vischnauncas Lumenzia e Sursaissa ensemen cun las pendicularas Sursaissa/Mundaun decidiu da cuntinuar suletas. Pil president Daniel Solèr fussi denton impurtont d’haver era la vischnaunca Ilanz/Glion ella barca. «Gest pil project visiunari ‹R(h)ein und Rauf› che muntass in access cun ina cabina tochen sil Péz Mundaun fussi ei da grond avantatg sche Ilanz/Glion fuss part da nossa societad.» Cun Ilanz/Glion sco liug da center havessi la societad acziunara era dapli forza enviers il cantun e sias instanzas. Ed insumma savessi ins optimar aunc meglier las activitads turisticas e cheutras havessi era Ilanz/Glion ina plivalur. Las pendicularas Sursaissa Mundaun porschan las activitads d’unviern entuorn il Mundaun. La Infra Mundaun SA vul dar dapli peisa a las activitads da stad

Ins saveva ir en stizun cura ch’ins leva, el era adina dentuorn. Il bia giusut el sutteran, enamiez uaffens e maschinas, ferramenta da tuttas uisas, grils e segapastgets. Ni sigl emprem plaun, nua che las mobilias da terrassa e curtgin eran exponidas. Darar era el d’entupar el plaunterren denter apparats da cuschina, cazzettas e vischala da luverdis e dumengias. Gliez era buca la domena dil schef. Duront dus decennis, dapi che nus vein priu dimora en vischnaunca, hai jeu anflau sin ina dallas treis alzadas ton sco tut quei ch’ins drova en in tenercasa, e dapli. Buca mo gartirolas e cunti grond, mieds ed utensils da schubergiar, pérs da cazzolas e guottas e strubas. Era plumatschs novs per las sutgas sin lautget, ina nova aissa da far ora cul fier, termagls e regals e material da zambergiar. El, il possessur dalla fatschenta, era in da quels negoziants e patruns dalla moda veglia. Era buca quel da far belbel, mo el prendeva peda per sia clientella. Senza far fers. Vev’ins giavischs pli specials, tschercava zatgei che stueva vegnir empustau, era ei da quintar ch’ei cuozi ina piaza. Tut plaun e plattamein prendeva el neunavon ses catalogs e cussegliava. L’empustaziun fageva el tut a maun. Da computers veva el marveglias nuot. Quels surscheva el a ses emploiai, che fagevan magari in sghegn ni l’auter enten exequir ils giavischs, ni plitost ils camonds, dil schef. La stad vargada eis el morts cun otgonta e tons. Igl ei buca gartegiau d’anflar successurs e la fin digl onn ei la fatschenta vegnida serrada. In’ulteriura stizun ei svanida. Suenter che loghens perifers han piars lur negozis ed ustrias, ein ussa vischnauncas pli grondas e marcaus en roda. Menaschis pigns e mesauns han hez da surviver. La carschen d’interpresas grondas smasa il gudogn dils detaglists che san buca concuorer culs prezis bass e cun las reducziuns dils gigants. E dat ei ina midada da fatschenta, ei la tscherca d’ina successiun qualificada stentusa en vesta a perspectivas pauc empermettentas. Pli e pli vegnan las cumpras fatgas els supermarcaus e centers ch’ein en possess da concerns e disponan da vastas surfatschas da vendita e d’in hazer budget da reclama. In che lubescha da metter l’estga cun porscher spitachels da tuttas uisas per carmalar neutier la clientella. Einkaufserlebnis numnan ei quei! Ozilgi sto tut vegnir accumpignau d’experiments ed eveniments specials, perfin la cumpra jamnila. E tgi che sehona nuot da ton spitachel, emposta rubas e strubas per internet, tut senza stuer ir ord casa. Ferton che la davosa mazlaria en la vischinonza sbatta per surviver. E la pasternaria, la stizun da flurs, il negozi da victualias, la papetaria e – l’ustria. Gest avon che capitular, emprova ina ni l’autra fatschenta da cooperar ni fusiunar cun autras da siu pèr. Gartegia l’acziun, munta quei denton aunc gitg buc il spindrament. Alla fin dallas fins camondan ils gronds las fiastas. Els maglian ils pigns, daventan pli e pli enguords e vegnan gross e grass. Magari schi dil gianter ch’els schloppan tuttenina. Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

Dumengia, ils 25 da fevrer 2024 allas 17.00 sepresenta il Niev orchester Turitg el Center Aua Viva a Mustér. Il concert stat sut il motto «Humilitonza» e porta il tetel «Feurige Klassik 5.0». Igl orchester vegn dirigius da Martin Studer, cau digl orchester ei Adrian Häusler. Il program cumpeglia ovras da Shostakovich, Hoffmeister, Bottesini e Haydn. Communablamein cugl orchester concerteschan il cuntrabassist Hong Yiu Thomas Lai, oriunds da Hongkong sco era il violinist Takehiro Konoe dalla Hollanda. Omisdus han obteniu dacuort il premi dalla concurrenza da musica digl emettur da televisiun ARD. Dapi 30 onns promova il Niev orchester Turitg giuvnas musicistas e giuvens musicists. Varga 1500 talents giuvens dalla Svizra e da biebein 50 tiaras han profitau quels onns dallas structuras digl orchester ed ein s’avanzai aschia en lur carrieras musicalas. L’entrada pil concert ei gratuita, collecta. (cdm/fmr) Hong Yiu Thomas Lai ei d’udir sonda suentermiezdi el Center Aua Viva a Mustér.

Igl unviern vegnent sietta la Societad da tir Voluntaria Trun il campiunadi d’equipas da 10 meters ella ligia naziunala A, la pli aulta ligia svizra. El miez da quella ei la Tuatschina Alicia Beer (15). Ella ei buca mo ina petga per la Voluntaria Trun, mobein s’auda era denter las meglieras tiraduras da sia vegliadetgna en Svizra. La stad vegnenta tschenta ella ils binaris per ina carriera da tir professiunala. Ils 10 da fevrer 2024 ei staus in di historic per la Societad da tir Voluntaria Trun. Cun si’equipa da tir cun buis sin 10 meters ha ella numnadamein contonschiu la promoziun ella ligia naziunala A. Quei ei la pli aulta ligia da tir svizra. Paucs dis pli tard sun jeu staus sin viseta ella casa da tir a Trun/Pustget, aschidadir la tgina da quei grondius success. Avon rodund 20 onns ei l’anteriura casa da tir per la distanza da 300 meters vegnida midada en ina localitad pil tir da 10 meters. La societad ei ida cul temps e ha installau tschun schibas electronicas el stan, leu nua che la societad ha organisau onns alla liunga denter auter la «Feldmeisterschaft». A quei tir campester obtenevan gruppas participontas in’ura. En mia tegia da mises en Val Medel penda ina da quellas, ina regurdientscha dil temps ch’il tir da 300 meters era signaus da buis d’assagl 57 e carabina. Sittar a Pustget era in’aventura – ed in’aventura ei quei era oz per las tiraduras ed ils tiradurs da sport. (Mira era box.) La pli giuvna dall’equipa L’emprema equipa dalla Societad da tir Voluntaria Trun consista surtut da tiraduras e tiradurs da Trun. Mo buca mo. Ella vegn rinforzada d’entginas fermas tiraduras d’ordeifer. Ina da quellas ei Alicia Beer da Rueras. El final dalla promoziun ha ella sittau il tierz meglier resultat dall’equipa. Meglieras ein sulettamein aunc la commembra dall’equipa naziunala Annina Tomaschett e Martina Herrli stadas. Tut en tut ha ella sittau il quart meglier resultat da tuts 32 tiradurs ch’ein separticipai alla runda finala dalla promoziun, respectivamein relegaziun per la ligia naziunala A. «Ei fa secapescha grond plascher da haver contonschiu la promoziun», di Alicia Beer. Avon biebein tschun onns ha il bab Simon surplidau ella da far in fuffergnadi el stan da sittar a Trun. Ed igl ei stau carezia sill’emprema egliada e dapi lu ei la giuvna tiradura che cumplenescha il mars ils 16 onns, regularmein el stan da sittar. «Igl ei in sport che pretenda absoluta exactadad. Leutier s’auda era ina buna constellaziun mentala», di Alicia Beer e puntuescha: «Jeu mirel era fetg bugen co ils auters siettan.» 450 siets d’exercezi per jamna Treis ga ad in’jamna exercitescha Alicia Beer, mintga ga avisescha ella rodund 150 ga il 10,9, il pli ault diember da puncts contonschibel sin 10 meters. «Sch’jeu sietel buc a Trun, lu el stan da sittar da 10 meters a Sedrun», di la sportista ambiziusa. Ella ei commembra dil cader regiunal da Swiss Shooting, l’associaziun svizra da tir. Per quei motiv serenda ella savens era a Filzbach per sittar leu cullas meglieras junioras da si’annada dalla Svizra orientala. Trenada vegn ella leu da negin auter che d’Andri Tomaschett da Trun, in collega d’equipa da Trun. «Igl ei secapescha era bi sche nus savein tschintschar romontsch in cun l’auter», di ella riend. Els tirs dils davos tschun onns sin plaun cantunal eis ella pli u meins adina sortida sco victura da sia vegliadetgna, leutier eis ella stada igl onn vargau tiarza al campiunadi svizzer silla distanza da 10 sco da 50 meters. Scola e trenament a Biel La stad entscheiva Alicia Beer la scola mercantila da talents a Biel. Miez dil temps eis ella en scola, tschei miez el stan da sittar. Igl emprendissadi cuoza quater onns ed ei aschidadir l’emprema etappa dad ina carriera professiunala da tir: «Leu sai jeu trenar sil pli ault nivel. Jeu selegrel fetg sin quei temps.» E tgisà, ei quei era l’entschatta d’ina gronda carriera internaziunala: «L’olimpiada ei secapescha in grond siemi.» Nunrealistic ei quei buc, pertgei cun Nina Christen ha ina Svizra schizun contonschiu la medaglia d’aur igl onn 2021 el match da treis posiziuns e quella da bronz culla buis d’aria als Giugs olimpics a Tokio. E daco duess quei buca reussir ad Alicia Beer che sietta dil reminent ella vestgadira da tir che s’udeva avon ad Annina Tomaschett e che lezza haveva retschiet da Nina Christen. Sia proxima gronda finamira ei il campiunadi svizzer ils 2 da mars 2024 a Berna, respectiv il campiunadi svizzer da gruppas questa fin d’jamna. «Pli bugen ballapei che tir» Che la famiglia d’Onna e Simon Beer da Rueras viva il mument duront il temps liber surtut pil sport muossa er igl exempel dalla feglia giuvna Liana (12). Igl unviern eis ella da cattar surtut el stan da sittar, dalla primavera entochen igl atun denton sil plaz da ballapei. Ella ei numnadamein commembra ell’equipa da junioras dalla Surselva. El stan da sittar muossa Liana Beer prestaziuns fetg constantas sin ault nivel per sia vegliadetgna. Mo tuttina di ella: «Jeu dun pli bugen ballapei. El ballapei sun jeu pli libra, da sittar survegnel jeu mal ils peis ed il dies da star agradsi.» Duas ga ha ella gia gudignau la concurrenza dil di svizzer da tir dils giuvenils da sia categoria. Las premissas per ina carriera da tir fussen era dadas tier ella, mo Liana Beer di: «Mira finamira ei da dar ballapei, in di forsa schizun tier Real Madrid ni Barcelona.» Pustget ei pia buca mo la tgina da tiraduras e tiradurs d’elita, mobein era da giugaduras e giugadurs da ballapei. La fin finala ei la plazza da ballapei buca lunsch naven dalla casa da tir e da Trun ei bein enqual giugadur da ballapei da Trun staus da veser en ligias pli aultas, per exempel Erni Maissen. In laud survegnan omisduas tiraduras giuvnas dil reminent da lur trenader Baseli Tomaschett: «Omisduas reliseschan fetg spert co ellas san semigliurar. La voluntad d’esser perfetgas ei nunsurveseivla.» Per el ed ils auters responsabels dalla Societad da tir Voluntaria Trun ein ils success dils davos onns la pagaglia per gronda e buna lavur. (fmr/hh) Ina carriera da tir professiunala en mira Alicia Beer (15) da Rueras s’auda tier las meglieras tiraduras da sia vegliadetgna en Svizra. Quei ha ella mussau a differentas concurrenzas. La stad vegnenta entscheiva ella la scola mercantila da talents a Biel. Miez dil temps eis ella lu en stanza da scola, tschei miez el stan da sittar. «Leu sai jeu trenar sil pli ault nivel. Jeu selegrel fetg sin quei temps», di la Tuatschina ch’avisescha aschia ina carriera da tir professiunala. Siu grond siemi ei l’olimpiada. (fmr/hh) Alicia (sen.) e Liana Beer da Rueras el stan da sittar a Trun/Pustget. Omisduas s’audan tier las meglieras tiraduras svizras da lur vegliadetgna. Alicia Beer s'auda denter las meglieras tiraduras da sia vegliadetgna en Svizra. Sco sia sora Alicia ha era Liana Beer (foto) il talent pil tir. Il mument ei il ballapei denton siu sport preferiu.

Flavio Bundi, naschius 1987 e carschius si a Glion, ei seprofilaus ils davos onns a fiastas da cant e concert. El ei in dils cumponists contemporans grischuns che sedistingua cun in stil marcant. Vendergis proxim presenta il chor TENEBRAE da Londra a Cuera duas da sias cumposiziuns. La FMR ha discurriu cun Flavio Bundi. Far musica ei siu hobi preferiu. Sias prestaziuns per quel ha la regenza grischuna honorau avon siat onns cun in premi da promoziun. Quella renconuschientscha po haver dau in stausch, pertgei Flavio Bundi ha buca calau da cumponer. Siu repertori da cumposiziuns ei carschius ed ils chors contan savens canzuns dad el. Il dirigent dil Chor mischedau Suraua e digl ensemble KontraCant ha plascher da cumbinar sias habilitads musicalas: Quei ch’el cumpona vul el era interpretar cun in da ses chors. Dacuort ha la casa editura da musica Carus ediu sia canzun «Il grond silenzi» ed il Chor da giuvenils svizzer ha cantau quella sin in disc cumpact. Era auters chors contan «Flavio Bundi», aschia igl ensemble Consonus ed il Chor da giuvenils grischun. Vendergis conta in dils megliers chors dil mund, il TENEBRAE Choir da Londra duas ovras novas dad el, quei ensemen cun talas da Brahms, Bruckner e Rheinberger. La FMR ha discurriu cun Flavio Bundi e siu hobi da cumponer, direger e sunar. FMR: «Il lungatg dalla musica ei il romontsch», haveis Vus getg avon siat onns en in discuors cun La Quotidiana. Co veseis Vus quei oz? Flavio Bundi: Da principi ei quei restau aschia. Denton san ins gie che la musica vegn ora senza lungatg, ella ei in lungatg per sesez, il pli bi ch’ei dat. Sch’jeu stoi eleger, tucca il romontsch vitier mes favorits. Cu Vus essas turnai 2011 da Ruma, suenter haver passentau quater onns ella Guardia papala, havevas Vus ella valischa ina massa melodias e plans. Haveis Vus daferton saviu realisar entgins? Jeu s’audel tiels tips che lessen far ed empruar. Ed jeu sundel aunc adina vidlunder. Igl ei in privilegi ch’ins astga realisar ideas, siemis, ella lavur, culs chors, cun cumponer ni era cun sunar. Era cun haver ina famiglia. Jeu s’audel buca tier quels che fan plans concrets – en tschun onns quei, en sis onns tschei. Insumma buc. Jeu sun engrazieivels pil privilegi d’astgar far ed empruar. Per exempel las canzuns. Igl ei da supponer che Vus haveies aunc buca svidau diltut Vossa valischa? Na, speronza aunc ditg buc. Il cumponer e crear ei sco ina fontauna che tschessa mai. Art, confruntaziun ed inspiraziun schabegian mintga gi, cun tedlar, observar ni sunar. Gion Antoni Derungs haveva getg a mi inagada enzatgei ch’ei restau: Sco cumponist has ti peda, ti sas far crear co, nua e cura che ti vulas. Inagada che la canzun ei fatga, eis ella denton aunc buca cantada. L’inspiraziun cuntinuescha perquei tuttina. Sin quest mund ed entuorn nus schabegia gie schi bia, aschia ch’ins anfla adina inspiraziuns. Vus haveis fatg entochen oz pli che 200 cumposiziuns. Cu ha Flavio Bundi peda da cumponer, sper sia lavur sco schefredactur da RTR? Pli baul savev’jeu ir da tuttas uras vid il cumponer. Oz ei miu gi structuraus. Cu nos buobs ein enta letg la sera mondel jeu vidlunder. Ils davos treis, quater onns hai jeu anflau la notg sco miu temps creativ, cu tut ei ruasseivel ed ins auda quei ch’ins vul. La sera tard ei sco in refugi dil di structurau. Lu mondel jeu vid il clavazin, respectiv il laptop ch’ei colligiaus cun lez. Co s’accorda insumma la veta da famiglia, la professiun e Vies grond interess ed engaschi per la musica? Sch’jeu fetsch enzatgei bugen, lu lessel jeu far endretg ei. Quei s’auda tier mia ambiziun. En connex culla famiglia gaudel jeu extrem dad esser bab, quei ha prioritad ella veta privata. La lavur da schefredactur fetschel jeu era extrem bugen. Vitier quellas duas parts da mia veta vegn la musica. Igl ei miu hobi impurtont. Sco per biars auters eis ei in equiliber che fa bein. Igl ei in’autra fuorma da s’exprimer. Clar, ei drova capientscha e sustegn dalla famiglia, da mia dunna, mo era energia, idealissem e passiun da sededicar alla musica da tala moda. En Vies cass vul quei gir direger, cumponer e sunar: Tgei plai a Vus il meglier? Pil mument gaudel jeu da cumbinar quellas treis caussas: Direger ei ina caussa da s’exprimer cul visavi, culla glieud, da crear zatgei communablamein. Cun sunar san ins experimentar ed empruar, plitost per sesez. Buc il davos per survegnir inspiraziuns. Lu il cumponer: Igl ei enzatgei special d’entscheiver cun in fegl vit e d’emplenir quel tec a tec. Cu quel ei pleins ei quei in bi sentiment. Magari influenzeschan las stagiuns la lavur per la musica. La primavera ein ils concerts. Lu vegn in temps ch’jeu hai dapli peda da cumponer. Gl’atun ei puspei reservaus pils exercezis dalla gievgia, cun ir enta Uors a direger. Igl meglier ei ch’ins sa cumbinar tuttas treis passiuns: Sch’jeu hai cumponiu enzatgei, sai jeu metter entuorn direct cul chor ed empruar co ei tuna. Gliez ei il special. Vies stil cun harmonias e romantica ei enconuschents. Fageis Vus era experiments en Vies svilup artistic? Gie, jeu quetel schon. Quellas melodias ein meins enconuschentas demai ch’ellas vegnan buca cantadas. Savens vegn in cumponist mess en in schema. Las ovras da mintgin ha in cert caracter ni stil. Bia dependa per tgei formaziun ch’jeu astgel crear e cumponer musica. Per ina astg’ins provocar bia pli fetg che per in’autra. In’ovra pil Chor mischedau Suraua ei autra che ina pil chor Tenebrae da Londra. Pli vegls ch’jeu vegnel e pli interessant ch’igl ei da crear e da s’exprimer. Dallas canzuns cun strofas ch’jeu hai fatg, hai jeu oz era plascher da canzuns ch’ein cumponidas tras. E lu dat ei canzuns cun dissonanzas. Jeu emprovel ora bugen, per exempel cun texts e «body percussion». Igl ei nuot auter ch’il svilup persunal. Las ragischs influenzeschan denton adina puspei mei. Lezzas ein decisivas e vegnan adina puspei neunavon en ina cumposiziun. Cun prest 37 onns essas Vus giuvens e haveis aunc potenzial. Tradeis Vus in project musical che Vus realisasses bugen? In siemi ch’jeu portel adina cun mei ei da far inagada in’ovra per in orchester, pia musica instrumentala. Jeu vuless empruar sch’jeu fuss el stan da scriver ina tala ovra. Quei ch’jeu vi buca far ei semplamein musica schrega, mo per mussar ch’jeu sappi far era quei. La finfinala vi jeu restar memez e scriver quei che plai a mi. Mo il pli bi eis ei sch’jeu sai cumponer vinavon musica che fa plascher alla glieud. Chor mischedau Suraua cun Flavio Bundi TENEBRAE – in dils megliers chors dil mund «Brahms, Bruckner & Bundi» ei il tetel d’in concert da venderdis proxim a Cuera. Il medem ei dumengia a Fischingen el cantun Turgovia. Igl ei il concert digl ensemble vocal TENEBRAE da Londra, in dils megliers chors dil mund. Ellas medias englesas ed internaziunalas vegn quel descrets sco «fenomenals» e «d’ina starmentusa bellezia». Sut la direcziun da Nigel Short, in anteriur cantadur dils «Kings Singers», ha TENEBRAE produciu pli che 30 porta-tuns e gudignau gronds premis, sco il BBC Award, Gramophone Awards, Grammy. Cun precisiun nundetga ed intunaziun perfetga, sco era ina volumen sonor atmosferic, conta il chor cun sias 19 cantaduras e cantadurs sigl entir mund. Tras l’intermediaziun dall’uniun chant.ch vegn el ussa l’emprema gada el Grischun. Ella baselgia da s. Martin vegn el a presentar ovras da Johannes Brahms (1833-1897) e motettas dad Anton Bruckner (1824-1896). Vitier conta TENEBRAE era duas cumposiziuns novas da Flavio Bundi, numnadamein «Tota Pulchra es, Maria» ed «Anthem for Ziva».(fmr/abc)

Dapi in temps porscha la Scola da musica Surselva ina purschida nova. Ed ei para ch’ei seigi ina beinvegnida e ch’ella hagi success. Quei conferma Clau Scherrer, il menader dalla scola da musica sin damonda dalla FMR. En collaboraziun cul District da cant Surselva e l’Uniun ceciliana Surselva offerescha la scola ina scolaziun da vusch el chor. Quei vul dir ch’ina dallas scolastas da cant viseta, cusseglia e lavura cul chor. Actualmein ei Letizia Scherrer la persuna che fa las visetas e che meina la scolaziuns directas. «Dapi che nus havein aviert quella purschida, va ei fetg bein», conferma Clau Scherrer. Ei seigi ina sfida, mo ei semuossi che la purschida secumprovi, di el vinavon. Bunamein diesch chors hagien gia fat diever dil schinumnau «abo» per chors. Mintga chor sa definir fuorma, diember da lecziuns e persuna d’instrucziun tenor agens basegns e giavischs. Ensemen culla direcziun dil chor organisescha la persuna d’instrucziun lecziuns collectivas, el register ed era cussegliaziun per mintga cantadura e cantadur. Igl «abo» per chors culla scolaziun da vusch duei sustener e motivar il chor. Il menader dalla Scola da musica Surselva ei perinagada fetg satisfatgs ton dalla purschida sco dils resuns. «Nus quintein che quei cuntinueschi», conferma Clau Scherrer. Il Chor viril da Laax beneventa il District da cant Surselva.

Il schaner e fevrer 2002 ha la televisiun svizra SRF produciu la show da talents «MusicStar». Denter ils participonts era Mario Pacchioli da Rabius, il commember dalla gruppa Maconga. Naven dall’entschatta ha l’emissiun registrau cefras da record cun varga in milliun aspectaturas ed aspectaturs. Ils 21 da fevrer 2002 eis el vegnius secund. Ina «Mariomania» era sederasada las jamnas avon. «Mario Pacchioli ei buca mo a Rabius il Super-Mario», han ins saviu leger en ina dallas gasettas dil fevrer 2004. La tensiun era carschida dad ina emissiun tier tschella. «MusicStar» ha procurau l'entschatta 2004 per ina euforia enorma. Semegliont ad in campiunadi mundial han ins discurriu en famiglia, sin via, ellas ustrias, en luvratoris e biros da quei che schabegia mintga sonda sera sin tribuna dalla MaagHall a Turitg. Il moderaturs Nina Havel e Roman Kilchsperger, ensemen culla giuria (Ivo Sacchi, Chris von Rohr ed Arabella Kiesbauer) han menau discuors cullas candidatas ed ils candidats. Denter quels Mario Pacchioli. Emoziuns, emoziuns Chris von Rohr ha titulau el sco «retg dallas balladas», el conti cun fetg bia soul, ha era Ivo Sacchi manegiau. Ed Arabella Kiesbauer ei stada fascinada dalla presentaziun dil giuven da Rabius. Da sonda tier sonda ei la tensiun carschida tochen tiel punct culminont. Ils 8 da fevrer ei stada la sisavla emissiun cun quater candidats restonts. Quella sera ei Daniela Brun curdada ora ed ils treis restonts han augmentau en Surselva la «Mariomania». Mario Pacchioli, Carmen Fenk e Piero Esteriore ein avanzai sco stars. Ils 21 da fevrer 2004 ei stau il final ella MaagHall a Turitg. L’emissiun directa ha carmalau puspei varga in milliun avon la televisiun. Las qualitadshavevan ils finalists presentau ellas emissiuns avon. Decidiu ha il publicum, ils fans avon la televisiun han caschunau bloccadas da telefon. Giuven e vegl han votau per Carmen, Piero ni Mario. «Vess Mario da daventar ‘mo’ secund ni tierz, sche ha el tuttina procurau sur plirs meins per dabia plascher», ha in collega redactur scret ils 20 da fevrer 2004 en in pugn da vesta ella LQ. Suenter l’emissiun ha ina invasiun da schurnalists e fotografs occupau la tribuna ed ina smanatscha da bumba ha irritau il smugl da glieud. Fans trumpai havevan derasau in alarm fauls. Mario Pacchioli ei perinagada turnaus ils 28 da fevrer a Rabius sco grond herox. Varga 2000 fans han beneventau gl'ambassadur sursilvan alla staziun. Tensiun tochen la fin: MusicStars, ils finalists, ils 8-2-2004 Ils MusicStars, cun Mario Pacchioli (sen.), ils 8-2-2004 Mariomania, ella MaagHall a Turitg, ils 8-2-2004 Beinvegni a "Super-Mario" Pacchioli, ils 28 da fevrer 2004 a Rabius.

Ei va encunter la fin da fevrer e la primavera s’avischina. Cunquei entscheiv’ins a far uorden e plaz. A Flem organisescha la vischnaunca l’emprema gada in gi da purtar e prender. Giu la Bassa dat ei ina tala occurrenza regularmein. Els marcaus, quatiers, vischnauncas grondas e pintgas, enconschusch’ins il schinumnau «Hol- und Bring-Tag». Ils habitonts han caschun dad ir sigl areal dil luvratori ni en in liug dalla dismessa communala. Leu san els deponer rauba ch’els drovan buca pli. Ei dat denton adina glieud che savess duvrar gest gl’object ch’ei destinaus per la dismessa. Quellas persunas visetan bugen tals loghens alla tscherca da rauba entira e duvrabla. Flem La vischnaunca da Flem organisescha per l’emprema gada in tal gi da purtar e prender. Sco quei che l’administraziun communala ha communicau dacuort, ei quei gi fixaus sin sonda, ils 25 da matg 2024. Igl gi d’acziun ei buca el luvratori communal, mobein amiez Flem Vitg. «Quei gi astgan ins dar giu e prender apparats ed objects», scriva la canzlia. Sco quei ch’ella informescha vinavon, ei il «Bring- und Hol-Tag» a Flem sil plaz avon la halla d’events sut casa-cumin. Ei seigi ina caschun da purtar e da prender rauba entira e buna da tenercasa, iert e luvratori. Il sistem ei semeglionts ad ina buorsa, culla differenza ch’il brat ei gratuits. Per ch’il sistem funcziuni, ston ils funcziunaris communals denton organisar differents uraris da furniziun e da retratga. «Purtar la rauba san ins dallas 10.00 tochen las 11.30, tut sto esser schuber ed apparats ston funcziunar», puntuescha la canzlia en siu avis alla populaziun. Naven dallas 13.00 tochen las 15.00 suonda lu la secunda part dall’acziun. In e scadin astga retrer gratuitamein e prender a casa tut il pusseivel ch’ei semtgau, dils artechels da sport, uaffens, isaglia d’iert, cudischs, giugs e termagls, artechels da cuschina e tenercasa, schizun velos e mobiglias entiras.

La damonda, tgei che respect seigi, ha fatschentau mei baul en mia veta. Sche vus udis quei, tgei pudeis tertgar? Uei, quel cheu para dad esser staus baul madirs! Ni: Quel tscheu ei schon staus da pign in filosof e teolog! Jeu sai gir a vus: Ni in ni l’auter constat. Jeu sun semplamein staus in stroli fatgs si cun pugn. Tgei ei pia capitau: Ei sto esser stau ella secunda ni tiarza classa primara che jeu hai puspei fatg furbarias en scola. Nies scolast Flavio po ver tertgau: Quel cheu duei mo mussar, sch’el ei propi aschi madirs sco el sedat magari. Ed aschia ha el dau in castitg a mi cun il pensum da scriver in cuort text davart la damonda «Tgei ei respect?». Quei ei secapescha stau rufinau dad el. Jeu pauper scolaret gnanc savevel, tgei che quei seigi propi. Pia ha ei buc dau auter che da dumandar discretamein a casa. Lezs han secapescha immediat ferdau l’aura. Basta, jeu manegel che quella episoda ha nuota fatg donn a mi. Ed jeu sefatschentel aunc oz regularmein culla damonda, tgei che respect seigi. Forsa ei gest gliez ina buna tenuta, pia dad adina puspei ver present quella damonda ed empruar da rispunder ella. Cu nus essan per semeglia vid translatar per la Bibla romontscha ecumena, vegnin nus meinsvart confruntai cun situaziuns da respect ni era da munconza da respect ella bibla. Il classicher, sch’ins less gir aschia, ei la schinumnada tema da Diu. Quei ei ina tenuta enviers Diu che cuntegn stema, carezia e respect. Mo oz less jeu dar in’auter exempel da respect biblic. Igl ei ina tenuta fascinonta ed admirabla. Ils Israelits ch’ein stai sclavs ell’Egipta han nudau en lur e nossa bibla, el cudisch Leviticus: «Sch’in jester stat tier vus en vossa tiara, buca supprimi el. Igl jester che viva denter vus duei valer sco indigen. Ti dueis carezar el sco tetez, pertgei era vus fuvas jasters en la tiara d’Egipta.» (Lev 19,33–34) Quei ei bein respect ed exempel! Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva en il chantun Son Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Mesjamna ei il parlament da Ilanz/Glion s’entupaus all’emprema seduta dil 2024. All’entschatta ha ei dau ina roschada: la presidenta Gierina Gabriel ha surdau il tgamun a Daniel Candinas. Sut il presidi dad lez ha il parlament discutau denter auter digl areal Maissen, ina parcella da baghegiar ch’ei venala. Avon dus onns ha il parlament elegiu al tgamun l’advocata Gierina Gabriel sco successura da Claudio Quinter. Mesjamna sera ei la scumiada puspei stada sin tractanda, il cussegl ha elegiu da niev siu biro. La vicepresidenta Mathilda Derungs e la dumbravuschs Anita Caduff havevan annunziaiu ch’ellas desistien d’avanzar, aschia ch’ei ha dau ina constellaziun diltut nova. Il parlament ha elegiu unanimamein Daniel Candinas sco president, Flavio Elvedi sco vicepresident e Tarcisi Cavigelli sco dumbravusch. Era Claudio Quinter ei vegnius proponius pil presidi. Demai ch’el ei staus antecessur da Gierina Gabriel ha el stuiu desister. La constituziun determinescha ch’ina persuna ch’ei stada silla sutga presidiala sto spitgar tschun onns cun candidar danovamein pil post. Finamira: ina buna entelgientscha La roschada el parlament dad Ilanz/Glion ei evidenta: Ils dus onns vargai ha in biro feminin menau quel, ils proxims dus onns eis ei treis umens. «El consista ussa d’ina veglia uolp e da dus cigns giuvens», ha Daniel Candinas manegiau riend. Ferton che Tarcisi Cavigelli ei il politicher communal versau e cun experientscha, ein il president ed il vicepresident l’emprema legislatura en uffeci. La 76avla sesida ei stada concisa e cun cuortas discussiuns. Il president niev ha puntuau ch’el vegli promover la buna entelgientscha denter la legislativa e l’executiva. Il biro parlamentar niev (sen.) ed il vegl (dretg), da sen. Tarcisi Cavigelli, Flavio Elvedi, Daniel Candinas, Gierina Gabriel, Mathilda Derungs ed Anita Caduff. Quei ch’ei lu era semussau gia ell’emprema sesida. Il president sez ha priu stgisa per ina dallas tractandas. Il parlament ha giu da prender posiziun tier la «incumbensa Candinas pertuccont ina proposta da midar la lescha davart il manteniment dallas ovras dalla meglieraziun». Suenter che Daniel Candinas e consignaders havevan inoltrau quella il november vargau, haveva il parlament entschiet a discutar surlunder. Per buca secavistrar els detagls han ins stuiu interrumper quella. Representants da parlament, suprastonza e directori han silsuenter preparau la fatschenta el gremi pign ed igl ei gartegiau da secunvegnir. La sviluppadra ha demissiunau Surlunder ha il vicepresident schau votar mesjamna sera. La suprastonza ha adattau l’ordinaziun cullas tariffas e cundiziuns pertuccont la rumida da neiv sin vias da meglieraziun. Aschia ha il parlament saviu refusar unanimamein l’incumbensa. Il parlament communal ha plinavon tractau la damonda dall’Ovra electrica Zervreila (OEZ). Ei va per ina prolungaziun dalla concessiun a quella naven digl onn 2038. Culla finamira da gudignar meglieras cundiziuns proponan la corporaziun da vischnauncas COOEZ ed il cantun da refusar la damonda. La vischnaunca Ilanz/Glion vegn a prender posiziun definitivamein en quella caussa all’urna. Tenor la proposta dalla suprastonza communala e suenter cuorta discussiun ha il parlament dau glisch verda per mauns da quella votaziun. Neginas damonda ha perencunter il credit pil reservuar niev Crest da Berts a Castrisch caschunau. Unanimamein ha il parlament lubiu ils 800'000 francs. Igl ei la summa netta ch’il project cuosta. Cantun, Confederaziun e segirada da baghetgs han gia garantiu ulteriuras contribuziuns da 600'000 francs. Las lavurs ein previdas igl uost d’uonn. Avon dus onns ha la sviluppadra communala Doris Neuhäusler surpriu siu post sin basa d’in mandat. Ella ha presentau al parlament quei ch’ella ha prestau il 2023. Igl ei bia lavur strategica ensemen cun persunas externas. La sviluppadra ha communicau ch’ella hagi dau giu siu mandat silla fin da mars 2024. Sco ella ha puntuau eis ei decisiv d’integrar la populaziun ella strategia. Ch’igl ei buca sempel da sviluppar cun success ina tala enteifer schi cuort temps ha ella confirmau en sias explicaziuns. En scadin cass ha Doris Neuhäusler preparau la basa per ina strategia da promover vinavon la vischnaunca Ilanz/Glion sco liug e regiun da luvrar, habitar e passentar il temps liber. Areal Maissen, il «filet» da Glion Per la 76avla sesida dil parlament ha la suprastonza communala preparau in rapport a scret en connex cun ina damonda ch’il parlamentari Jan Berni haveva inoltrau ils 25 d’october 2023. Quel haveva vuliu saver tgei che ha vischnaunca hagi previu culla parcella 485 a Glion. Igl ei il schinumnau «areal Maissen» che sesanfla denter il hotel Eden ed il Glogn. La parcella ha ina surfatscha da 7027 m2 ed ei oz en possess dalla Repower. Ils 28 da zercladur 2021 ha la vischnaunca fixau cun quell’interpresa in dretg da cumpra da tschun onns. Il dretg ei importaus el register funsil e valeivels tochen ils 30 da zercladur 2026. Per quei dretg paga la vischnaunca mintg’onn ina indemnisaziun da 40'000 francs. En siu rapport, conform alla damonda Berni, vegn la suprastonza communala alla conclusiun ch’ei fussi ussa il mument da cumprar quell’impurtonta parcella. Finamira stoppi esser da garantir tuttas opziuns e concepts pil futur. Cun nezegiar las pusseivladads presentadas (el rapport) sappi la vischnaunca purtar la carga finanziala dalla cumpra. Surlunder ha la suprastonza communala vuliu udir l’opiniun dil parlament. Ei seigi in toc «filet», il meglier ch’ei detti ella vischnaunca, ein plirs s’exprimi. Il prezi da 900 francs il meter seigi raschuneivels per in liug central sco quel, datier dalla staziun e dils survetschs, e tuttina agl ur dil habitadi. La vischnaunca duessi en scadin cass buca schar ir la schanza da segirar quei schischom cun realisar finalmein la cumpra. Cun quels votums clars ins preparar vinavon la fatschenta, ha il president communal Marcus Beer declarau.(fmr/abc) La parcella 485 digl areal Maissen cumpeglia 7027 m2, da quei ein 6215 m2 ella zona da baghegiar.

La stad vargada han las Pendicularas Mustér SA furniu in runal el Nepal. Quel ei ussa en funcziun, deplorablamein maunca denton la neiv. L’jamna vargada ein plirs Nepales stai sin viseta a Mustér. Regularmein fan els il viadi ell’Europa e visetan lu la Surselva, mo era Chamonix en Frontscha avon che returnar ella patria. Sco ils davos onns han els era purschiu uonn ina fiera da lur products el Catrina Resort. Regalau in runal A Mustér han plirs dad els era empriu d’ir cun skis ed aschia ei sedada l’idea da regalar ad els in runal. Sco il directur dallas Pendicularas Mustér SA, Stefan Arnold ha detg enviers la FMR, eran las pendicularas en possess d’in runal che s’udeva oriundamein alla Scola da skis svizra Mustér. In onn ha el surviu el territori da skis da Caischavedra e damai ch’ei deva ussa negin nez pli per quel, eis el vegnius regalaus el Nepal. La stad vargada ha el fatg il viadi en containers ed igl atun eis el vegnius montaus. Persuenter ei Marco Schmed dallas Pendicularas Mustér SA serendius el Nepal. Sulet runal el Nepal «Il runal ei montaus a Kalinchowk e fuss ussa promts per vegnir en funcziun. Deplorablamein ha ei denton negina neiv el territori dil runal», di Stefan Arnold. Il runal sesanfla sin in’altezia da 3500 meters sur mar. El ha ina lunghezia da 250 meters e meina sin ina differenza d’altezia da 60 meters. Il runal ei in model dall’interpresa Städeli, in menaschi da famiglia svizzer. La suga ha in diameter dad otg millimeters. Il runal vegn mess en funcziun cun in motor electric. Tenor Stefan Arnold ei quei igl emprem runal ch’ei vegnius montaus el Nepal, la tiara bein enconuschenta pervia da ses aults pézs. Ils Nepales l’jamna vargada a lur fiera el Catrina Resort a Mustér. Il runal ei montaus a Kalinchowk el Nepal e spetga silla neiv per vegnir en funcziun.

La radunonza communala da Tujetsch ha concediu la mesjamna sera in credit d’impegn da maximalmein 999 999.99 francs per la cumpra dalla parcella digl anteriur hotel Oberalp a Sedrun. La decisiun ei curdada cun 28 : 9 vuschs e treis abstenziuns. La parcella vegn ingantada ils 22 da mars 2024 a Glion. Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg sin damonda dalla FMR, ha ei dau entgins votums encunter la cumpra dalla parcella: «En quels ei vegniu fatg valer motivs finanzials, vul dir la situaziun finanziala dalla vischnaunca e las grondas investiziuns che vegnan fatgas il mument ni ch’ein sin rucca. Medemamein ei vegnida la damonda, schebein igl ei il pensum dalla vischnaunca da cumprar la parcella.» Sco Martin Cavegn di plinavon, duei vegnir priu risguard agl ingant sin eventuals cumpraders indigens: «Duess enzatgi indigen haver interess dalla parcella, vegnin nus buc a catschar il prezi.» Quei seigi buca vegniu pretendiu explicitamein alla radunonza communala, mobein mess a pèz alla suprastonza communala. (fmr/hh) La parcella digl anteriur hotel Oberalp a Sedrun, pertuccada digl ingant ils 22 da mars 2024.

Il december vargau ha la radunonza communala da Tujetsch refusau ina contribuziun dalla vischnaunca per construir ina tuor da lenn ella ruina dil casti da Putnengia a Dieni. Tonaton vegn cuntinuau cun quei project culla speronza ch’ils cuosts possien vegnir cuvretgs cun donaziuns. El rom dil preventiv 2024, respectivamein 2025, ha la suprastonza communala da Tujetsch proponiu l’entschatta december 2023 als vischins da sbursar 585 000 francs per construir ina tuor da lenn ella ruina dil casti da Putnenga a Dieni. Schegie che las autoritads communalas han puntuau ch’ei seigi la finamira da rimnar aschi biars daners sco pusseivel persuenter ed aschia da reducir la contribuziun dalla vischnaunca sin in minimum, ei quei credit buca vegnius concedius. Dameins cuosts Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg sin damonda dalla FMR, resta il project actuals: «La finamira ei aunc adina da saver realisar quella tuor da lenn el decuors dad uonn, pia igl onn da giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa.» La tscherca da daners cuntinueschi: «Nus havein gia survegniu donaziuns e sin ina pli gronda spitgein nus aunc.» Sche tut mondi bein, possi la tuor vegnir realisada igl october: «Baghegiada vegn la tuor quei mument che la finanziaziun ei garantida.» La damonda da baghegiar persuenter ei avon maun. Tiels cuosts totals dat ei denton ina midada considerabla. «Il cantun ha buca lubiu d’installar tualettas el liug. Cheutras croda era l’obligaziun da construir ina canalisaziun. Leutier vegnan entginas midadas vid il project dalla tuor da lenn sco tala. Aschia sereduceschan ils cuosts sin rodund 350 000 francs», constatescha Martin Cavegn. L’idea ei da construir ina tuor da lenn pil panorama sur la val cun in’altezia da 14 meters. La construcziun fuss cumpletada cun metal che fuss denton buca veseivels. Damai ch’il Forum cultural Tujetsch ei engaschaus il mument intensivamein vid il project dil niev archiv cultural, ha la vischnaunca surpriu il project per la tuor da lenn ella ruina dil casti da Putnengia. L’acziun da rimnar daners succeda tonaton sut il num dil forum. La finanziaziun ei greva Dapi rodund 25 onns s’engascha il Forum cultural Tujetsch en favur dalla restauraziun dalla ruina dil casti da Putnengia. Dapi l’entschatta dallas lavurs persequitescha el era l’idea da construir ina tuor egl intern dalla ruina. «Avon 13 onns ei igl emprem project persuenter staus in meisa e silsuenter ha ei adina puspei dau midadas vid quel. Nus havevan era gia la lubientscha da baghegiar persuenter, mo la finanziaziun ei stada il crap da scarpetsch», di Tarcisi Hendry dil Forum cultural Tujetsch. Quei seigi era quella ga buca auter: «Nus havein viu con grev ch’igl ei stau da rimnar daners pil baghetg niev digl archiv cultural a Sedrun.» Avon treis onns seigi la collaboraziun culla vischnaunca lu vegnida decidida culla finamira da saver realisar la tuor da lenn igl onn dil giubileum digl engirament renovau dalla Ligia Grischa avon 600 onns. Il casti da Putnengia era vegnius construius entuorn igl onn 1200 dalla claustra da Mustér sco sedia ministeriala. Ils davos tschentaners era il baghetg lu ius en decadenza. 1999 ha il Forum cultural Tujetsch entschiet cullas lavurs da conservar ils fundaments e mirs ch’eran aunc avon maun. Quellas lavurs ein terminadas. Visualisaziun dalla construcziun da lenn per la ruina dil casti da Putnengia a Dieni. Visualisaziun dalla construcziun da lenn per la ruina dil casti da Putnengia a Dieni.

Diversas vischnauncas sursilvanas sefatschentan cun la damonda da scaffir habitaziuns pagablas per indigens. En mira han ellas era corporaziuns da construcziun sco per exempel a Sumvitg e Mustér. Sustegn dalla Confederaziun per realisar tals projects ei avon maun e tal sustegn spetgan las vischnauncas era dil cantun. «Jeu vai atgnamein spitgau empau dapli interess», gi il gerau dalla vischnaunca da Mustér, Paul Flurin Schmidt, «interess da s’engaschar per ina corporaziun da con-strucziun e midar l’anteriura casa da scola da Segnas en ina casa da pliras habitaziuns.» Presentau in tal project ha la vischnaunca a caschun dad ina sera d’informaziun ils 30 da settember 2023 (La Quotidiana 1-10-2023). «Biars han beneventau l’idea da realisar la corpora-ziun, s’engaschar vulan denton buca tons.» Cun treis intressents vegn il gerau da Mustér a sentupar proximamein per discutar co cuntinuar cun l’idea dalla corporaziun da construcziun a Segnas. Ch’ils basegns per prender a tscheins habitaziuns ei avon maun dubitescha il gerau buc, manegia denton: «Ils indigens siemien plitost dall’atgna casa dad ina famiglia.» E Paul Flurin Schmidt manegia ch’ei seigi grev da realisar ina corpora-ziun senza support communal. Il gerau spetga denton era dapli sustegn dil cantun. «Per exempel cun metter a disposiziun daners senza tscheins, ni per in tscheins favoreivel.» Ina zona per persunal E gest quella incumbensa da promover la construziun da habitaziuns pagablas per indigens ha la regenza grischuna re-tschiert dil Cussegl grond la jamna vargada. Quei conceda il deputau e canzlist dalla vischnaunca da Sumvitg, Fabian Collenberg. «Il maun public sa strusch metter a disposiziun daners à fonds perdu.» El sustegn denton il giavisch da Paul Flurin Schmidt per daners dil cantun per in mudest tscheins, ni senza tscheins. La vischnaunca da Sumvitg ha aposta per realisar ina corporaziun da construcziun e pliras habitaziuns scaffiu a Rabius ina zona da persunal. Sco quei che Fabian Collenberg confirmescha ei quei pli probabel in unicum el Grischun. «Nus havein aunc udiu nuot da Cuera tgei ch’il cantun manegia da nossa nova zona.» Era quei project ha la vischnaunca gia presentau alla publicitad a caschun dad ina informaziun dils 19 da schaner 2023 (La Quotidiana 22-1-2024). En tut preveda il project da realisar 15 habitaziuns da differenta grondezia per ina summa da 6 entochen 7 milliuns francs. In cert sustegn per tals projects vegn neu dalla Confederaziun, dil cantun denton buc – aunc buc. Dubis da schar a tscheins las habitaziuns ha Fabian Collenberg negins. «Las habitaziuns che la vischnaunca ha realisau ella scola da Sumvitg havein nus saviu schar a tscheins senza problems.» Investiziuns dallas cassas da pensiun Impurtontas investiziuns ella fiera d’immobilias vegna era dallas cassas da pen-siun sco per exempel dalla Cassa da pensiun dal Grischun. Andrea Seifert, il gestiunari dalla Cassa da pensiun dal Grischun, conferma che la plipart dallas atgnas immobilias sesanflien ella vallada dil Rein, vul gir egl intschess da Cuera e contuorn. «Nus havein denton gia realisau habitaziuns per exempel a Glion, Tusaun ed en auters loghens ellas regiuns.» Il gestiunari dalla pli gronda cassa da pensiun grischuna conferma che sia instituziun sco tuttas autras cassas da pensiun en Svizra seigien neu dalla lescha obligadas d’investir ils daners tenor il principi dalla rentabilitad. «Quei pertucca denton buca sulet nossas investiziuns en immobilias, mobein vala per tut nossas investiziuns.» Ina rentabilitad che va la finfinala a favur dallas persunas assicuradas e per il mument direct allas 3800 persunas pensiunadas che retilan lur pensiun dalla instituziun. Andrea Seifert puntuescha denton che la filosofia decretada dalla lescha impedeschi buca la cassa da pensiun grischuna da s’engaschar per habitadis favureivels a favur dalla populaziun indigena. «Nus havein gia realisau tals objects communablamein cun pliras vischnauncas», gi Andrea Seifer ed aschunta che divers projects seigien actualmein en discussiun. «Per regla collaborein nus cun vischnauncas che han segirau lur persunal tier nossa cassa.» Per ademplir ils giavischs dallas vischnauncas per habitadis pagabels e per dar triev allas aspectativas da rendita dalla cassa da pensiun eis ei per exempel pusseivel che la vischnaunca metti a disposiziun il terren da baghe-giar e la cassa da pensiun construescha las habitaziuns. La pli gronda cassa da pensiun dil Grischun Cun biabein 9000 assicurai che lavuran per gronda part en diversas spartas dil maun public ei la Cassa da pensiun dal Grischun tenor atgnas indicaziuns la pli gronda cassa da pensiun grischuna. Ella administrescha buca meins che 3,5 milliardas francs ed investescha 30 % dil capital che vegn dallas persunas assicuradas en immobilias sco quei ch’ins pon endriescher dalla pagina d’internet dalla Cassa da pensiun dal Grischun. En tut administrescha la pli gronda cassa da pensiun grischuna actualmein 60 beins immobiliars cun 1200 habitaziuns. (fmr/ac)

La damonda, tgei che respect seigi, ha fatschentau mei baul en mia veta. Sche vus udis quei, tgei pudeis tertgar? Uei, quel cheu para dad esser staus baul madirs! Ni: Quel tscheu ei schon staus da pign in filosof e teolog! Jeu sai gir a vus: Ni in ni l’auter constat. Jeu sun semplamein staus in stroli fatgs si cun pugn. Tgei ei pia capitau: Ei sto esser stau ella secunda ni tiarza classa primara che jeu hai puspei fatg furbarias en scola. Nies scolast Flavio po ver tertgau: Quel cheu duei mo mussar, sch’el ei propi aschi madirs sco el sedat magari. Ed aschia ha el dau in castitg a mi cun il pensum da scriver in cuort text davart la damonda «Tgei ei respect?». Quei ei secapescha stau rufinau dad el. Jeu pauper scolaret gnanc savevel, tgei che quei seigi propi. Pia ha ei buc dau auter che da dumandar discretamein a casa. Lezs han secapescha immediat ferdau l’aura. Basta, jeu manegel che quella episoda ha nuota fatg donn a mi. Ed jeu sefatschentel aunc oz regularmein culla damonda, tgei che respect seigi. Forsa ei gest gliez ina buna tenuta, pia dad adina puspei ver present quella damonda ed empruar da rispunder ella. Cu nus essan per semeglia vid translatar per la Bibla romontscha ecumena, vegnin nus meinsvart confruntai cun situaziuns da respect ni era da munconza da respect ella bibla. Il classicher, sch’ins less gir aschia, ei la schinumnada tema da Diu. Quei ei ina tenuta enviers Diu che cuntegn stema, carezia e respect. Mo oz less jeu dar in’auter exempel da respect biblic. Igl ei ina tenuta fascinonta ed admirabla. Ils Israelits ch’ein stai sclavs ell’Egipta han nudau en lur e nossa bibla, el cudisch Leviticus: «Sch’in jester stat tier vus en vossa tiara, buca supprimi el. Igl jester che viva denter vus duei valer sco indigen. Ti dueis carezar el sco tetez, pertgei era vus fuvas jasters en la tiara d’Egipta.» (Lev 19,33–34) Quei ei bein respect ed exempel! Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva en il chantun Son Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Theo Schaub ha cumprau l’Ustria Mundaun a Castrisch e vul mantener quella sco liug da sentupada per il vitg. Ils da Castrisch ein loschs ed engrazieivels da lur ustria ch’els han a disposiziun. Dapi il 2001 meinan Jolanda Cabalzar e Reto Schildknecht cun success l’Ustria Mundaun. Els vulan seretrer per motivs da vegliadetgna, perquei ha ei dau dacuort ina midada da maun. Gl’interprendider turitges Theo Schaub ei il niev possessur dall’immobiglia amiez Castrisch. Sco quei ch’el scriva en ina communicaziun da medias, vul el garantir alla populaziun quell’ustria cun sia rolla per cultura e societad. «L’Ustria Mundaun ei dapli ch’ina ustria; igl ei in liug da sentupadas e da contacts socials», aschia Theo Schaub. Dapi in tschentaner seigi quella casa in center culinaric, da cultura e dalla societad, sa el. En vesta all’epoca nova vegn l’Ustria Mundaun renovada. Aschia retscheivi ella ina cuschina adattada per la gastronomia. Er ils elements historics digl onn da construcziun 1873 vegnien restaurai cun quitau. Potenzial hagien las alzadas sur l’ustria, cun quater combras da hosps, ina habitaziun pintga ed il surcombras, scriva Theo Schaub. Per planisar las lavurs cooperescha gl’interprendider cugl architect local Jan Berni. Theo Schaub ei buc in nunenconuschent ella vischnaunca da Ilanz/Glion. El posseda diversas casas el marcau vegl. Tuttas ha el renovau e sanau. A Siat ha el baghegiau l’ustria Steila ed a Rueun renovau la marcanta casa historica Cas’Alva el quatier Piadras. Jolanda Cabalzar e Reto Schildknecht vegnan a menar l’ustria tochen la fin d’october 2024, silsuenter suondan las lavurs da renovaziun. (fmr/abc) L'Ustria Mundaun, sil Plaz a Castrisch

La fundaziun dalla Reit da sanadad Surselva ei sin rucca. Dalla partida ils 28 da fevrer 2024 ein tenor stan acutal 11 dallas 15 vischnauncas sursilvanas ed 8 instituziuns da sanadad. Martina Beeli che presidiescha la corporaziun dallas vischnauncas sursilvanas, Sana Surselva che sefatschenta cul provediment da sanadad, ei satisfatga. Che la fundaziun dalla Reit da sanadad daventi realitad ils 28 da fevrer 2024. Quei suenter ils embrugls dallas jamnas e meins vargai che han giu per consequenza che la fundaziun ei vegnida stuschada pliras ga. «Nus essan propi satisfatgs da saver dar l’entschatta alla Reit da sanadad Surselva.» E Martina Beeli ei pli che cuntenta che la gronda part dallas vischnauncas sursilvanas ein dalla partida. Dallas 15 vischnauncas sursilvanas han las vischnauncas da Falera, Laax, Schluein ed Ilanz/Glion renunziau alla participaziun alla Reit da sanadad. Che Laax e Schluein ein buca dalla partida ei gia enconuschent dagitg e fa era buca surstar suenter las renfatschas che las duas vischnauncas han fatg viers la Sana Surselva e sia intenziun da metter en pei ina Reit da sanadad. Che la vischnaunca dad Ilanz/Glion sco center dalla Surselva e liug da domicil dil Spital regiunal Surselva ei buca dalla partida, ei buca mo fruntau sin capien­tscha tier las vischnauncas che fan part alla Reit da sanadad. Las instituziuns ein impurtontas La rolla principala en quella reit giogan denton las instituziuns da sanadad e da tgira. Sco quei che Martina Beeli ha accentuau ei il Spital regiunal Surselva dalla partida, la Casa sogn Giusep da Cumpadials, la Casa sogn Martin da Trun, il Steinhauserzentrum a Sursaissa, la Gruppa da tgira e da habitar da Val S. Pieder, la casa da vegls e da tgira La Pumera da Glion, la Spitex Cadi e la Spitex Foppa. Annunziau e decidiu la participaziun haveva era la Spitex Selva ch’ei responsabla per ils survetsch ellas vischnauncas da Falera, Flem, Laax, Sagogn, Schluein e Trin. Ella ha suenter intervenziun dad entginas vischnauncas purtadras stuiu renunziar alla participaziun dalla Reit da sanadad. Buca dalla partida ei era la casa da vegls e da tgira Puntreis da Mustér, il Da casa Lumnezia a Vella e la claustra dominicana da Glion. Per la presidenta da Sana Surselva eisi impurtont da metter en pei la Reit da sanadad ed entscheiver a luvrar. «Per mussar en dus onns che la Reit da sanadad ei in impurtont instrument per collaborar enteifer la purschida da tgira e da sanadad en Surselva.»

Suenter 20 onns realisescha Opera Viva a Sursaissa la stad 2025 sia dieschavla producziun. Ils promoturs dalla opera da Sursaissa vulan festivar lur giubileum cun ina ovra opulenta e buca meins enconuschenta, numnadamein Aida da Giuseppe Verdi. «L’opera Aida cumbineschan ins spert cun l’arena da Verona», gi il menader musical dad Opera Viva, Gion Gieri Tuor. El accentuescha che Verona seigi il liug nua che biaras e biars hagien gia viu ed udiu l’ovra opulenta dil cumponist talian Giuseppe Verdi. L’arena da Verona porscha dabia spazi per inscenar la tragica historia musicala ch’ei plazzada el temps egipzian dils faraons. E per regla vegn Aida inscenada cun la palutta gronda, cun maletgs spectaculars, in grond chor e bia brimbori. «Secapescha che la tribuna a Sursaissa porscha buc il spazi sco l’arena da Verona ed era buc il plaz dallas tribunas dallas operas grondas.» Inscenaziun pli mudesta Gion Gieri Tuor ha denton fatg stem ch’ei dat era inscenaziuns pli mudestas. Principalmein quella ch’igl enconuschent reschissur Franco Zeffireli ha inscenau ella oper da Busseto igl onn 2001 a caschun dil 100avel onn dapi il mortori dil cumponist. Ella vischinonza da Busseto ei Giuseppe Verdi naschius igl onn 1813 e leu ha el retschiert sia emprema instrucziun musicala. Gion Gieri Tuor gi da haver studegiau da rudien l’inscenaziun da Franco ­Zeffireli ch’ei da veser ella reit. «Jeu hai era fatg attent il reschissur Nikolaus Büchel sin quella inscenaziun.» Il reschissur che ha gia inscenau duas ga a Sursaissa e che vegn era ad esser ­responsabels igl onn 2025 per l’inscenaziun dad Aida. Punct culminont Per il dirigent e menader artistic dad Opera Viva ei Aida buca da paregliar cun las inscenaziuns passadas a Sursaissa. «Aida vala per ina ovra fetg madira che Giuseppe Verdi ha cumponiu en sia vegliadetgna avanzada.» Gion Gieri Tuor tschontscha da parts monumentalas che sebrattan cun scenas fetg intimas. El selegra da realisar Aida a Sursaissa e dar agl onn da giubileum da 20 onns la rama ch’el mereta. Ina inscenaziun che drova biabein 60 cantaduras e cantadurs che vegnan per gronda part dalla regiun. «A nus eis ei reussiu gia a caschun dallas davosas inscenaziuns da recrutar avunda cantaduras e cantadurs.» Gion Gieri Tuor ei perschuadius che quei seigi era quella ga pusseivel. «Jeu manegiel ch’ei seigi per biaras cantaduras e cantuadurs ina occasiun unica da cantar las melodias dil chor dad Aida.» Ed ina occasiun speciala eis ei segir era per il menader musical da direger igl onn 2025 a Sursaissa Aida da Giuseppe Verdi. Stuschau per in onn Enstagl da realisar gia igl onn 2024 la proxima opera a Sursaissa el ritmus ordinari da dus onns ein ils organisaturs sedecidi da spustar l’inscenaziun sigl onn 2025. Il president dad Oper Viva, Kevin Brunold, menziuna ils divers arranschaments culturas digl onn 2024 en Surselva ch’ins hagi buca vuliu concurrenzar. Ed igl onn 2025 ei era buca previu da realisar ina opera el casti da Haldenstein. Il president dad Opera Viva quenta che Aida anfli dabia resun tiel ­publicum e ch’ei seigi pusseivel dad occupar ils varga 500 plazs ella tenda a Sursaissa. La ­prevendita per Aida 2025 entscheiva il december 2024.

La vischnaunca dad Andermatt ha tarmess en consultaziun in plan da nez per igl intschess dil Pass Alpsu. Tenor rapports da diversas medias da tschella vart dil cuolm sefuorma gia ussa opposizun viers ils plans per novs indrezs turistics sil pass. Ton la gasetta «Urner Zeitung» sco il schurnal reguinal SRF dalla Svizra Centrala han rapportau la jamna vargada dils plans dalla vischnaunca dad Andermatt da realisar sil Pass Alpsu novs indrezs turistics. Tenor la gasetta uranesa ha la vischnaunca tarmess il concept da nez en consultaziun. Denter auter vul la vischnaunca endriescher il pareri dils possessurs da terren sil Pass Alpsu ed era il meini dils cantuns Uri e Grischun. Da gir pauc ni nuot Il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn gi che la vischnaunca tuatschina hagi enconuschientscha dil plan da nez. El relativescha denton l’influenza dalla vischnaunca sursilvana quei che pertucca igl intschess dil pass. «Nus havein da gir nuot en caussa, la plipart dil terren ei en possess dalla Corpora­ziun Uri.» La corporaziun ei la gronda possessura da terren el cantun Uri ed ei paregliabla cun la vischnaunca burgheisa enconuschenta el Grischun. Il grond plaid el capetel sil Pass Alpsu ha pia buca la vischnaunca dad Andermatt ed aunc meins la vischnaunca Tujetsch mobein la ­corporaziun. Il schurnal regiunal da SRF dalla Svizra Centrala che ha tenor atgnas indicaziuns inve­sta el plan da nez, ha tradiu entgins detagls da quei ch’ei planisau sil Pass Alpsu. El rapporta da habitaziuns da vacanzas, dad ina lodge previda sil tetg dalla pendiculara dil Schneehüenerstock e dalla idea da midar ils anteriurs nuegls da cavals dalla armada en hallas polivalentas e da gimnastica. La staziun dalla viafier Matterhorn/Gottard basegna medemamein ina remedura, era perquei ch’ella corrispunda buc als basegns da persunas cun impediment. Opposiziun viers ils plans E tenor ils rapports medials dat ei gia opposiziun viers il plans per nova infrastructura turi­stica sil Pass Alpsu. La critica vegn neu dad in possessur da terren. Sch’ei setracta en quei cass dalla Corporaziun Uri ni dad in ulteriur possessur da terren tradeschan ils rapports medials buc. En scadin cass vegn renfatschau al plan da nez ch’el corrispundi buc als principis da nezegiar il territori dil Pass Alpsu confirmai dalla Confederaziun. Principis che mettien la natira ed il ruaus el center e che lubeschien sulet occurrenzas ed inscenaziuns ruasseivlas. A plaid vegn era in pledader dalla organisaziun per la protecziun digl ambient Pro Natura. «Nus essan da principi buc encunter in plan da nez». La Pro Natura fa denton attent allas palius sil Pass Alpsu che seigien da muntada naziunala. L’organisaziun per la protecziun dalla natira gi ch’ella vegni a mirar bein tgei che seigi planisau sil Pass Alpsu. Dad introducir dapli truscha sil Pass Alpsu avertescha la Pro Natura. La vischnaunca dad Andermatt vul spitgar en­tochen ch’il temps dalla consultaziun ei spa­rius avon che prender posiziun viers il plan da nez e las resalvas.

Sedrun/Mustér Turissem tscherca ina ni in niev meinafatschenta. Cheutras desista l’organisaziun turistica da Sedrun e Mustér dad unir las organisaziuns turisticas dad omisduas varts dil Pass Alpsu. Sedrun/Mustér Turissem resta cun quella decisiun ina organisaziun independenta. «Beinvegni a Mustér e Sedrun ella regiun da vacanzas autentica e cordiala cun hospitalitad sursilvana.» Cun quella introducziun fa l’organisaziun turistica Sedrun/Mustér Turissem (SMT) gust via inserat il vendergis vargau el Fegl Uffi­cial Surselva da s’annunziar sco meinafa­tschenta dalla organisaziun turistica. Cun la tscherca dad ina ni dad in meinafatschenta mida l’organisaziun ch’ei responsabla per tgirar ils hosps ed organisar events a Mustér e Sedrun sia strategia annunziada avon biabein in onn. Il matg 2023 ha Sedrun/Mustér Turissem annunziau da buca remplazzar la directura partenta Simona Barmettler. Lu ha il cussegl d’administraziun dalla SMT enga­schau Flavia Berther sco meinagruppa dalla equipa digl SMT plazzada a Mustér ed a Sedrun. Per in dils motivs principals ha il president dil cussegl d’administra­ziun dalla SMT, Silvio Schmid, giu numnau viers la FMR la pusseivladad dad unir l’organisaziun turistica dalla vart da Sedrun e Mustér cun l’organisaziun turistica dalla Val d’Ursera (LQ 22-5-2023). Silvio Schmid ha lu fatg attent alla organisaziun Sedrun/Mustér/Andermatt Marketing che fa reclama per igl entir intschess turistic dad omisduas varts dil Pass Alpsu ed alla ferma collabora­ziun dallas interpresas da transport da Mustér ed Andermatt/Sedrun che valien per fullavia per fusiunar las duas organisaziuns turisticas. Midau pareri En connex cun la tscherca actuala dad ina ni dad in meinafatschenta per l’organisaziun turistica da Sedrun e Mustér conceda il president dil cussegl d’administra­ziun, Silvio Schmid, ina certa midada dalla strategia. «Sedrun/Mustér Turissem resta ina organisaziun independenta.» El puntuescha denton che quei midi nuotzun vid la collaboraziun dallas pendicularas e vid la reclama communabla. «L’organisaziun da marketing ei vinavon responsabla per la reclama per l’entira destinaziun.» Sco motiv da mantener l’independenza dalla organisaziun turistica ch’ei responsabla per tgirar ils hosps ed organisar events a Mustér e Sedrun, numna Silvio Schmid ina certa differenza da mentalitad che regia dallas duas varts dil Pass Alpsu. «Il cuolm dil Pass ­Alpsu unescha nus dad ina vart e da tschella vart sparta el era.» Per exempel numna Silvio Schmid era il lungatg romontsch. Silvio Schmid menziuna ch’ins hagi fatg persenn ch’ils 60 % occupaziun dalla menadra da gruppa tonschi buca per curclar ils basegns neu dallas incumbensas dalla organisaziun turistica. «Perquei essan nus sedecidi dad encurir ina ni in meinafatschenta cun ina incarica dad 80 entochen 100 %.» Tenor las explica­ziuns dil president dil cussegl d’admini­straziun dalla SMT mida la decisiun d’engaschar ina ni in gestiunari nuot vid la collaboraziun turistica sisum la Cadi cun la Val d’Ursera.

Sco emprema vischnaunca sursilvana ha la vischnaunca Lumnezia introduciu ina plattafuorma digitala locala che stat a disposiziun alla populaziun, al mistregn ed allas uniuns: il «plaz Cadruvi digital». La gievgia vargada ha l’interpresa che ha scaffiu e ch’administrescha l’applicaziun presentau a Vella las pusseivladads che la communicaziun digital-locala porscha alla populaziun. Divers menaschis e diversas uniuns lumnezianas ein gia presentas silla plattafuorma scaffida dalla interpresa svizra Crossiety che senumna «plaz Cadruvi digital». Ina plattafuorma che vul promover la communicaziun dalla populaziun locala en vitgs e marcaus. «Nus essan l’emprema vischnaunca sursilvana che metta a disposiziun in cadruvi digital alla populaziun.» Quei ha il president communal, Daniel Solèr, declarau la gievgia vargada a caschun dad ina introducziun dalla applicaziun per la populaziun a Vella. Ina applicaziun che survescha per exempel alla vischnaunca sco mied da communicar cun la populaziun e survir informaziuns che pertuccan la vischnaunca. «Via il ‹plaz Cadruvi digital› contonschin nus la populaziun bia pli spert», ei la canzlista communala Silvana Caviezel perschuadida. Ella ei secapescha cunscienta che las Lumnezianas ed ils Lumnezias sco era ils possessurs da secundas habitaziuns ston cargar l’applicaziun sil telefonin ni sil computer per che las informaziuns contonschien la populaziun. Spazi da communicar Il «plaz Cadruvi digital» porscha in bienton dapli che sulet l’informaziun communala alla populaziun. La representanta da Crossiety, Eliane Vaz ha presentau la gievgia vargada als presents a Vella las diversas pusseivladads da communicar e da far attent a purschidas ed occurrenzas en vischnaunca ch’il cadruvi digital porscha. «Via la plattafuorma san uniuns e gruppaziuns ni la scola per exempel s’organisar sco gruppa ed era communicar sulet intern.» Eliane Vaz ha fatg attent che la plattafuorma porschi cheutras ina survesta da tut quei che seigi avon maun en Lumnezia. La purschida che vegn tenor Eliane Vaz nezegiada il pli stedi ella applicaziun locala ei il plaz fiera. «Regularmein ha enzatgi da vender ni regalar enzatgei ni ch’el ni ella enqueran ina caussa ni l’autra.» Da plazzar novitads anonimas ei buca pusseivel el «plaz Cadruvi digital», s’annunziar e regi­strar ston las persunas che drovan l’applicaziun cun num entir. Sco quei che ­Eliane Vaz ha detg fan varga 140 vischnauncas e marcaus en Svizra ed en Tiaratudestga ­diever dil plaz Caduvi. «Denter quellas sesanflan era vischnauncas pintgas cun meins che 500 habitonts.» Vegn duvrau stedi Dabia experienza cun il «plaz Cadruvi digital» ha la vischnaunca da Surses, sco quei ch’il suprastont communal Adrian Balatt conceda. «Nus havein introduciu la plattafuorma sco ina dallas empremas vischnauncas grischunas igl onn 2019.» Tenor las indicaziuns dil suprastont communal ein actualmein 1500 persunas registradas sil cadruvi digital Surses. La vischnaunca Surses dumbra biabein 2500 habitontas e habitonts. «Mintga meins vegnan denter 15 e 20 persunas vitier.» Contas persunas cun sedia permanenta ni cun sedia secundara en vischnaunca fan part al cadruvi digital Surses sa Adrian Balatt buc: «Quellas indicaziuns porscha l’interpresa che ha introduciu l’applicaziun buc». El fa denton attent da haver retschiert l’informaziun che sia vischnaunca seigi ina dallas pli activas silla plattafuorma locala. Ed Adrian Balatt sa tgei ch’ei drova per far gust alla populaziun da duvrar il cadruvi digital: «Ei drova entginas instituziuns che porschan informaziuns relevantas per la populaziun.» En Surses ein quei sper la vischnaunca era l’organisaziun turistica e l’uniun «Anavant Surses» che s’engascha per il futur dalla val. Adrian Balatt vesa il cadruvi digital denton era sco liug per debattas politicas. «Quella debatta ei pil mument aunc detg mu-desta.» La discussiun pertuccont l’ovra solara gronda en vischnaunca ha denton era anflau la via el cadruvi. Per plascher dil suprastont communal. «Il cadruvi digital duei esser in liug da discussiun che promova la democrazia en vischnaunca.» Per la populaziun ei l’applicaziun gratuita, la vischnaunca paga in prezi d’abonnament alla interpresa che ha lantschau e che tgamuna l’applicaziun.

Igl augment dils cuosts da viver pertuccan era las Sursilvanas ed ils Sursilvans. Oravontut per famiglias cun affons e persunas che vivan cun mudestas entradas ha la carischia actuala consequenzas existenzialas. Ils cuosts da viver creschan ad incuntin, ve­gnan influenzai digl augment da premias dallas cassas da malsauns, dils tscheins d’affittaziun e dalla carischia generala (mira box). Quels treis facturs sminueschan il budget taluisa ch’adina dapli persunas cun entradas mudestas, denter quellas biaras famiglias, ein periclitadas exi­stenzialmein, scriva la Caritas Svizra il december vargau en ina communicaziun allas medias. Per mudest vala tenor la Caritas Svizra in en­trada mensila da strusch 4000 francs per ina famiglia da 4 persunas. La FMR ha plidentau igl Uffeci dil survetsch social Surselva, igl Institut d’assicuranza sociala dil cantun Grischun (IAS) e l’organisaziun Tischlein deck dich davart la situaziun ella Surselva. Augment da cussegliaziun Igl onn 2022 era la quota da persunas cun agid social ella Surselva tier 0,5 %. «Nus observein actualmein negin augment da persunas che drovan agid social ella Surselva. In lev augment dat ei denton tier las cussegliaziuns da budget», scriva Susanna Gadient, menadra digl Uffeci dil survetsch social Grischun, sin damonda dalla FMR. «Persunas cun in stretg budget ein pertuccadas il pli fetg dils augments dils cuosts», accentuescha Susanna Gadient. Pia buca persunas che vivan gia dil sustegn social, mobein las persunas che vivan datier al minimum d’exi­stenza. Davart quella gruppa existan neginas datas, cunquei ch’ellas ein buca part digl agid social. Aults tscheins casa fan quitaus «Ils facturs ch’influenzeschan il pli fetg il budget dils Sursilvans e dallas Sursilvanas ein ils tscheins casa ed il cuosts da sanadad», aschia Susanna Gadient. Persunas che han negin dretg da retrer agid social ston cumpensar igl ault tscheins d’affittaziun cun spargnar tier auters posts ni cun encurir ina habitaziun pli favoreivla, tgei ch’ei actualmein quasi nunpusseivel. Susanna Gadient menziunescha, ch’il tscheins casa seigi era per persunas che vivan digl agid social ina gronda sfida. Las vischnauncas perscrivan limitas da tscheins per persunas che retrain agid social. Sche quellas persunas surpassan la limita, ston las persunas pagar la differenza denter la limita ed il tscheins casa effectiv. Quei ei per persunas che han gia in budget limitau pretensius. Sustegn per persunas en pitgiras Igl Uffeci social Surselva sustegn persunas ch’ein periclitadas dalla carischia cun ina cussegliaziun gratuita e confidenziala. «Avon che conceder agid social che vegn pagaus dallas vischnauncas, vegn examinau tenor il princip da subsidiaritad tut las autras pusseivladads d’agid finanzial», scriva Susanna Gadient. In’opziun ei la reducziun da premias. Tenor Urban Spescha, menader dalla cassa da cumpensaziun tier igl IAS, hagi ei dau egl onn 2023 in augment da damondas per reducziuns da premias. Denton han tenor Urban Spescha tuttina biaras persunas retschiert la reducziun sco igl onn 2022: «El cantun Grischun ein quei rodund 65 000 persunas che han retschiert igl onn 2023 ina reducziun da premias, pia in tierz dalla populaziun», declara Urban Spescha en in discuors cun la FMR, «egl onn 2022 ha la IAS pagau ora 106,4 milliuns francs. Per igl onn 2023 quintein nus cun ina pli aulta summa per la reducziun da premias. Las cefras definitivas ein aunc buc avon maun.» Motiv per quei augment dalla summa ein las aultas premias, ils facturs da taglia e la constellaziun famigliara. Cun la carischia actuala quenta Urban Spescha era egl onn 2024 cun in augment da damondas da reducziun da premias. Tischlein deck dich porscha agid nunbirocratic In’autra instituziun ch’empermetta sustegn senza gronds obstachels birocratics ei l’organisaziun Tischlein deck dich. Els salvan mangiativas dil rumien e repartan quellas a persunas en pitgiras. Dapi il schaner 2012 ha Tischlein deck dich in post da distribuziun a Glion. Leu han els repartiu igl onn 2023 26 300 kg mangiativas a totalmein 4640 persunas. Il post da distribuziun da Mustér ch’exista dapi ils 4 d’october 2023 ha repartiu 5160 kg mangiativas a totalmein 640 persunas durtont dus meins, scriva Dina Hungerbühler da Tischlein deck dich sin dumonda dalla FMR. La damonda per l’offerta da Tischlein deck dich seigi avon maun, menziunescha Dina Hungerbühler. Aschia planisescha l’organisaziun pil mument in niev post da distribuziun a Cuera Grossbrugger che vegn inauguraus il matg 2024.

La fin dall’jamna vargada han ils campiunadis svizzers da tir da 10 meters dils cantuns e dallas gruppas dallas societads da tir giu liug a Berna. Ella concurrenza dall’elita dils cantuns ha il Grischun contonschiu il bien quart rang cun Annina Tomaschett, Lars Färber, Elena Tomaschett, Valentina Caluori, Selina Lötscher e Chris Wolf. Campiun svizzer ei la gruppa dalla Svizra Orientala daventada. 17 gruppas ein semesiradas tier l’elita. Annina Tomaschett ha sittau il quart meglier resultat. El campiunadi dallas junioras e dils juniors dils cantuns ha la gruppa dil Grischun acquistau il tetel da campiun svizzer cun rodund treis puncts avantatg sin Soloturn. Pil Grischun han Martina Herrli, Alicia Beer, Chiara Weishaupt, Anja Cadalbert e Lea Schmid sittau. Dallas tiraduras e dils tiradurs sut 17 onns ei Alicia Beer stada la secunda megliera da quei campiunadi. Al campiunadi dallas gruppas dallas uniuns da tir ei la gruppa da Voluntaria Trun daventada novavla cun Annina Tomaschett, Elena Tomaschett, Chris Wolf e Leandro Petschen. 60 gruppas ein semesiradas. Ella concurrenza dallas junioras e dils juniors ha Voluntaria Trun contonschiu il fetg bien quart plaz e munchentau mo per pauc il podest. Per Voluntaria Trun han Alicia Beer, Anja Cadalbert e Liana Beer sittau. (fmr/hh) Las campiunessas svizras ella concurrenza dallas junioras e dils juniors. Da seniester Anja Cadalbert, Lea Schmid, Alicia Beer, Martina Herrli, Chiara Weishaupt ed il coach Baseli Tomaschett.

Dumengia proxima decida la vischnaunca da Mustér davart in’ulteriura reducziun dil pei da taglia. Suenter che quel ei vegnius sbassaus da 120 sin 110 % igl onn 2022, duei ussa suandar in’ulteriura reducziun dad 11 %. Las entradas dalla vischnaunca sereduceschan aschia per ulteriurs 400 000 francs. En cumparegliaziun culs onns avon han vischinas e vischins da Mustér pagau igl onn 2022 10 % dameins taglia. Ed ussa duei il pei da taglia sereducir per ulteriurs 11 % sin 99 %. Quella decisiun ha il cussegl da vischnaunca priu ils 14 da november 2023 cun 8:7 vuschs. Ella tractaziun dil pei da taglia per mauns dalla votaziun dil pievel, eis el staus dil meini che quella secunda reducziun enteifer dus onns seigi responsabla. Aschilunsch che votantas e votants dian GIE dumengia proxima a quella reducziun, sesminueschan las entradas da taglia annualas dalla vischnaunca per ulteriurs 400 000 francs. Suprastonza leva in’autra soluziun Pertuccont la reducziun dil pei da taglia leva la suprastonza communala ir in’autra via ch’il cussegl da vischnaunca. El rom dalla tractaziun dil preventiv 2024 haveva ella proponiu a quel da sbassar successivamein il pei da taglia naven da 2024 per mintgamai 2 % ils proxims onns entochen sin 98 %. «Cun quella strategia fuss la situaziun finanziala dalla vischnaunca vegnida examinada annualmein e las instanzas communalas havessen saviu reagir sin eventualitads nunspitgadas, sco per exempel donns da malaura ni auters eveniments nunprevi. In saun tenercasa cun ina reducziun constanta dil pei da taglia fuss aschia staus pusseivels», scriva ella el messadi dil cussegl da vischnaunca per mauns dil pievel. Cumpensar cun novas entradas Tenor la strategia dalla suprastonza communala fuss ina reducziun en etappas pli pintgas stada pli calculabla: «Quei agir precaut havess lubiu alla vischnaunca d’agir a moda proactiva. Il pli impurtont ei dad haver in bien e saun tenercasa finanzial e far las investiziuns necessarias per sviluppar e far pli attractiv nossa vischnaunca. En vesta al vast program d'investiziun, las amortisaziuns annualas necessarias e las entradas extraordinarias dils davos onns ei l’executiva communala perschuadida ch’ina reducziun precauta, denton cuntinuada dil pei da taglia ei la dretga e l’optimala via strategica per la vischnaunca.» Sin damonda dalla FMR concretisescha il president communal René Epp igl agir en cass d’in GIE dumengia proxima: «En emprema lingia vegnin nus segiramein a stuer restrenscher las investiziuns, repectivamein priorisar ellas. Tonaton astgein nus buca tralaschar il svilup dalla vischnaunca.» René Epp quenta cun novas entradas ils proxims onns: «D’ina vart ei quei il dretg da baghegiar per l’ovra da fotovoltaica a Magriel ni la concessiun d’aua per l’ovra hidraulica che las Pendicularas Mustér SA vulan baghegiar. Mo lu era il svilup cul hotel Acla da Fontauna e las entradas ord la vendita da habitaziuns.» Restar attractivs Tonaton ei era la suprastona communala dil meini ch’il pei da taglia ha in effect sill’attractivitad da habitar e luvrar dalla vischnaunca. «Il pei da taglia ei ina cumponenta d’in liug da viver attractiv, mo buca la suletta. Sche tut l’autra purschida ei buca avon maun ni constat buca, gida era in bass pei da taglia pauc», constatescha René Epp e puntuescha: «Gest per quei motiv stuein nus investir vinavon ils proxims onns.» Bien svilup economic La media dallas taglias relevontas pil pei da taglia dils davos tschun onns dalla vischnaunca da Mustér importa 4,04 milliuns francs. Sco quei che la suprastonza communala constatescha, ein las entradas da taglia dallas persunas naturalas buca sereducidas dapi la reducziun dil pei da taglia da 120 sin 110 %. Quei seigi d’attribuir al bien svilup economic. Tonaton tschorventan quellas cefras era. «Da l'autra vart eis ei da menziunar che las entradas cudischadas mintgamai egl onn da quen derivan buca sulettamein dil medem onn da taglia. Egl onn da quen vegnan mintgamai cudischai ils quens provisoris da taglia digl onn da quen. Supplementarmein vegnan tuttas differenzas cudischadas ch’ein sedadas ord las taxaziuns definitivas da taglia dils onns precedents», scriva la suprastonza communala. Avon che sbassar il pei da taglia per 11 % havessi la suprastonza communala bugen giu enconuschientscha dil svilup dallas entradas da taglia da plirs onns. Per quei motiv hagi ella giu proponiu ina reducziun dil pei da taglia en etappas. Il president communal René Epp quenta ch’il suveran accepti la reducziun dil pei da taglia dumengia proxima: «Tut igl auter fuss ina surpresa.» Il pei da taglia en votaziun a Mustér Avon dus onns ei il pei da taglia vegnius sbassaus per 10 % a Mustér. Ussa duei el sereducir per ulteriurs 11 % sin 99 %. Davart quella proposta dil cussegl da vischnaunca ha il suveran da decider dumengia. Vegn quella proposta acceptada, mauncan alla vischnaunca annualmein 400 000 francs. Tenor il president communal René Epp sto la vischnaunca reducir las expensas ni generar novas entradas: «En emprema lingia vegnin nus a stuer restrenscher las investiziuns, repectivamein priorisar ellas. Tonaton astgein nus buca tralaschar il svilup dalla vischnaunca.» Il pei da taglia seigi ina cumponenta d’in liug da viver attractiv, mo auters facturs stoppien era constar. (fmr/hh) Dumengia proxima decida Mustér davart ina reducziun dil pei da taglia da 110 sin 99 %.

Sin territori da Flem realisesch’ins dapresent il FlemXpress. La pendiculara vegn a rinforzar il turissem da stad. Per saver sesviluppar drova quel purschidas supplementaras. Davart treis da quellas han votantas e votants da prender posiziun all’urna. Igl ei plitost formalitads, ils projects che la vischnaunca presenta dumengia proxima all’urna ein buca dispiteivels. Igl ei il pass che s’auda tier la planisaziun e che duei rinforzar l’infrastructura turistica. La suprastonza communala conferma quei suandontamein: «Las duas pistas ‘Foppa-Trail’ e ‘Startgels-Trail’ fan part dil masterplan. Ellas gidan d’optimar la purschida el sectur da mountainbike». En vesta alla votaziun propona la suprastonza communala da Flem da lubir in’adattaziun minimala dalla planisaziun locala. Sper las duas pistas da mountainbike sto era la plazza da termagliar sper l’ustria Foppa esser conforma alla lescha. Negina Skill Area Dils 15 da december 2023 tochen ils 25 da schaner 2024 ha la suprastonza communala publicau il project ed envidau tuttas interessenzas d’inoltrar lur objecziuns. Sper las organisaziuns digl ambient han era ils purs saviu prender posiziun. Sper la staziun a val dil FlemXpress vuleva la gruppa Arena Alva, sco gestiunaria e responsabla per las attracziuns, baghegiar ina zona d’emprender. La schinumnada «Skill Area» havess inclus in areal da mountainbike asfaltau, ina pista cun undas, stortas e segls, semegliont agl implont existent alla staziun a val a Laax-Murschetg. «La suprastonza ei s’engaschada pils interess dils purs ed ha discutau intensiv culla gruppa Arena Alva. Lezza ha, sin fundament dils discuors, la finala desistiu da planisar la ‘Skill Area’». Sco quei che la suprastonza communala conferma el messadi, ei in tal implont sper la staziun a val buca pli risguardau e strihau dalla planisaziun locala da Flem. Parallel cun vias da carrar Quei ch’ei fixau e lubiu en quella, astga la finala era vegnir construiu. La vischnaunca damonda d’importar las duas pistas da mountainbike ed ina plazza da termagliar nova. «Per che quell’infrastructura seigi semtgada sill’avertura dil menaschi da stad il 2025 han quels projects ussa prioritad», aschia la suprastonza communala. Dumengia proxima dueien votantas e votantas approbar ina revisiun dalla planisaziun locala per baghegiar ils dus trutgs da bike e la plazza da termagliar. Il Foppa-Trail ed il Startgels-Trail ein duas pistas semplas per famiglias ed entscheviders che vulan far descensiuns. Sco quei ch’ils nums indicheschan, entscheiva ina pista a Foppa, l’autra pli ensi a Startgels. Sill’altezia digl Uaul da Runcs sbucca il Startgels-Trail en quel da Foppa. Sco quei ch’ils da Flem han saviu leger el messadi, ein omisduas pistas reservadas exclusivamein per la descensiun e signalisadas per in livel S0 ed S1. Igl ei il grad da difficultad dils entscheviders. Il Foppa-Trail planisau meina sin treis kilometers da Foppa a Flem, la pista ha ina pendenza media dad 8 %. La pista ch’entscheiva a Startgels ei 4,3 kilometers liunga e la pendenza media 9 %. Il trutg da bike meina, parallell culla via da Startgels, per gronda part tras gl’uaul e per part silla pista digl unviern. Era la lingia dil Foppa-Trail niev vulan ins construir parallel sper la via da carrar. Per entrar en omisdus implonts da mountainbike survescha la pendiculara FlemXpress. L’alternativa leutier ei l’ascensiun cun atgna forza sillas vias existentas.

A Glion, el marcau vegl, datti ina stizun che senumna «3 ½ Hosenstore». Quels dis ha la stizun communizeivla tschercau persunas che havessen peda da segidar cul menaschi da stizun.Il persunal dalla stizun fa lavur voluntaria. Il recav dalla vendita va en favur da differents projects d’ina uniun svizra d’agid communizeivel.La FMR ha fatg ina viseta alla stizun e discurriu cun la menadra Sonja Vinzens. «Nossa finamira ei da sustener persunas ch’ein en basegns», di Sonja Vinzens che meina la stizun «3½ Hosenstore» a Glion. «Nus essan confessiunalmein e politicamein independents. E nossa stizun a Glion ei la suletta da quei gener ch’ei dat en Svizra entochen ussa.» L’uniun Oronos svizra ch’ei part dalla fundaziun internaziunala d’agid Oronos, hagi iniziau la stizun da maun en maun a Glion gia avon tschun onns, aschia la menadra Sonja Vinzens. Il num stizun da maun en maun corrispunda alla noziun «stizun da secund maun» ch’ei pli enconuschenta. Artechels per carschi e per affons Per part ein ils artechels exponi sco novs ni insumma diltut novs. El sortiment figureschan artechels d’affons sco termagls, cudischs, artechels per pops pigns, e surtut era resti e calzers per pign e grond. Sonja Vinzens muossa pullovers e rassas per dunnas e vestgius per umens. «Il num «3½ Hosenstore» ha da far cul far pli cuort las caultschas cura che quellas survegnan ruosnas giudem. La generaziun dils babyboomers seregorda aunc da quei temps. Famiglias che stuevan spargnar eran ledas d’haver per mintgin aunc silmeins treis caultschas ed ina caultscha cuorta. Sche la caultscha rumpeva ni era isada, tagliav’ins naven da sut ensi.» Sco quei che la menadra dalla stizun di, apprezieschian biaras habitontas e habitonts da Glion e contuorn da saver purtar lur resti ni autra rauba ch’els drovien buca pli enstagl da metter en sacs da plastic e tarmetter ella Bassa. Biars vegnien era a cumprar rauba. Ils artechels che sappien buca vegnir vendi a Glion vegnien surdai ad ina fatschenta dad outlet a Basilea che regala la rauba a persunas basignusas. Igl appel als seniors Sonja Vinzens ha appellau dacuort via Fegl Uffizial dalla Surselva allas senioras ed als seniors voluntaris che vulan s’engaschar per la stizun «3½ Hosenstore» a Glion. «Ei dat era seniors ch’ein aunc bein en gamba e ch’ein alla tscherca d’ina lavur che fa senn. Quels hai jeu vuliu contonscher cun miu appell.» La lavur en stizun seigi buca mo vender, mobein era da s’occupar dalla clientella. Las senioras e seniors cun lur experientscha da veta havessien era cheu biaras fermezias da s’engaschar sco voluntaris. «Tier nus datti era biars cumpliments per nossa biala rauba e per la presentaziun da quella», di la menadra dalla stizun da maun en maun a Glion. Per casualitad Il settember proxim astga la stizun a Glion che sedrezza a persunas basignusas festivar siu tschunavel onn d’existenza. El rapport annual dalla societad purtadra Oronos statti scret ch’igl onn 2023 seigi staus in fetg bien onn per la stizun el Städtli da Glion. Sonja Vinzens e siu team han pia lantschau cun success la stizun da maun en maun. Ell’era vegnida en contact cun l’uniun communizeivla Oronos entras ina sentupada casuala. Ella ei sedecidida da separticipar dall’uniun e pli tard dalla suprastonza dad Oronos. «L’idea da far ina stizun da maun en maun ni forsa era pliras stizuns ei vegnida discutada en la suprastonza ed jeu hai lu surpriu la coordinaziun. Aschia hai jeu entschiet cun ina stizun a Glion.» Ins havessi bugen era aviert ina stizun a Basilea ni fussi era aviarts per auters lo ghens. Els marcaus che fussien adattai pil concept da «3½ Hosenstore» catti ins denton strusch localitads che seigien pagablas per las cundiziuns d’ina societad communizeivla. Encuretg: Senioras e seniors en gamba La stizun «3 ½ Hosenstore» el Städtli a Glion datti dapi tschun onns. Biara glieud che passa tras il marcau vegl fa denton strusch stem dalla stizun da maun en maun (ni da secund maun.) Quella rimna resti, termagls e cudischs duvrai e venda vinavon la rauba per prezis favoreivels a persunas basignusas. Il gudogn va all’uniun communizeivla Ornos e vegn investius en projects socials. Dacuort ha Sonja Vinzens da Surcasti che meina la stizun a Glion appellau via Fegl Uffizial dalla Surselva allas senioras ed als seniors da s’engaschar per la stizun «3 ½ Hosenstore» a Glion. «Ei dat seniors ch’ein aunc bein en gamba e ch’ein alla tscherca d’ina lavur che fa senn. Precis quellas e quels hai jeu vuliu contonscher cun miu appell.» (fmr/mg) Sonja Vinzens, la menadra dalla stizun «3 ½ Hosenstore» a Glion ei alla tscherca da voluntaris che gidan en stizun. La stizun «3½ Hosenstore» el Städtli a Glion porscha ina gronda collecziun da resti, calzers entochen a termagls e cudischs d’affons.

En bien quater meins ha la 46avla Fiasta da cant dil District dalla Surselva liug a Trun. Ils 15 da zercladur vegn il vitg a star cumpleinamein sut l’enzenna dil cant da chors.30 chors cun da quei da 950 cantaduras e cantadurs separticipeschan. Da quels 30 chors vegnan 29 dalla Surselva. La fiasta vegn organisada dil Chor cecilian da Trun. Fiastas da cant ein ina specia vitrina nua che ils chors presentan lur products. Ellas documenteschan era il svilup dil cant da chors en la regiun. «Nus havein plascher dallas annunzias definitivas da 17 chors mischedai, otg chors virils, treis chors d’affons e dus chors da giuvenils», di Giusep Giuanin Decurtins, il president dil comite d’organisaziun dalla fiasta da cant districtuala dalla Surselva a Trun. «Jeu saiel dir che las preparativas ein sin buna via. El mument essan nus dil comite vid organisar ils detagls. E co sedi ei: il da cornas schai pil solit el detagl.» Sco quei che la survesta davart talas fiastas muossa, ha Trun rutina d’organisar occurrenzas grondas. Dallas 45 fiastas da cant sursilvanas ein tschun stadas a Trun. Plinavon ha Trun gia organisau 2012 la Fiasta da cant cantunala, entginas fiastas districtualas da musica e pliras fiastas da cant cecilianas. Quella dad uonn stat sut il tetel «Trun conta» e fa part dallas festivitads «Sut igl ischi 2024 – 600 onns Ligia Grischa». Entgins chors mauncan La gronda part dils chors sursilvans, numnadamein 29 van a fiasta. Sper ils chors indigens semesira era in hospitont, il Männerchor Jenins. Entginas formaziuns canticas, sco per exempel il Chor mischedau da Laax, il Chor mischedau da Rueun/Siat, l’Uniun da cant da Vuorz sco era il Chor viril da Flem-Trin ston renunziar ad ina participaziun, quei per motivs da munconza da cantaduras e cantadurs. Cumparegliau cun la davosa fiasta da cant sursilvana, quella dils 2017 a Falera ei la summa dils chors restada, denton ei il diember da cantaduras e cantadurs sereducius levamein. A Trun vegnan da quei da 950 cantaduras e cantadurs a mussar tgei ch’ei san, denter quellas e quels 140 scolaras e scolars. «Ei dat biaras cantaduras e cantadurs, entginas dirigentas e dirigents, pianists e pianistas che fan part da plirs chors», di il president dil comite d’organisaziun. «E quei engreviescha enorm igl urari che secumpona da: cantar en, cantar en zona da silenzi, discuors cugl expert ed il gentar communabel. Ina pulita sfida per nus e per ils responsabels dil district da can.» 95 canzuns da pag «A Trun vegnan 95 canzuns interpretadas da quels 30 chors, 11 dapli ch’avon siat onns a Falera», di Giusep Giuanin Decurtins. Da quellas 95 cumposiziuns ein 75 en romontsch, u originalas ni translatadas. Las autras ein da lungatg engles, tudestg, latin ni d’autras culturas linguisticas. In cumponist indigen ch’ha conjuctur’aulta a Trun ei Flavio Bundi. Diesch differents chors vegnan ad interpretar en tut 14 cumposiziuns dad el. La gronda part da quellas ein premaudiziuns. In program interessant dat gl’ensemble cantus firmus surselva. «Ier ed oz» numna il dirigent Clau Scherrer sia producziun da pag. Sper ina cumposiziun fetg pretensiusa da Gion Andrea Casanova stattan sis parts dalla enconuschenta «Stiva da filar» da Tumasch Dolf. E quella «Stiva» ha in stretg ligiom cun Trun e sia fiasta «Sut igl ischi». Avon 100 onns, el zercladur 1924, ei Tumasch Dolf sepresentaus cun siu Chor da costums dalla Val Schons quei giug a Trun e quei a caschun dalla fiasta centenara dalla Ligia Grischa. In fatg legreivel ei era ch’entgins chors contan canzuns premiadas a caschun dil Festival da la chanzun rumantscha a Trun ed a Zuoz. Las producziuns da pag vegnan giudicadas da duas expertas e dus experts ch’enconuschan il cant da chors en Surselva: David Lang da Rheinklingen (TG), Ursi Burkhart-Merz dad Adlingenswil (LU), Helene Hägi dad Eglisau (ZH) e René Aebi da Kreuzlingen (TG). «L’aura ei igl a ed igl o» Igl avrel 2022 han las delegadas ed ils delegai dil District da cant dalla Surselva surdau l’organisaziun da quella fiasta al Chor cecilian da Trun. Dapi lu lavura in comite d’organisaziun da nov persunas vid quei project (mira era box). La pli gronda remuneraziun per ellas ed els vegn ad esser in di da bial’aura, ils 15 da zercladur 2024. Il president: «L’aura ei igl a ed igl o. Sche nus havein bial’aura vegnan ils chors baul, stattan ditg e sesentan bein. Nies giavisch ei che tuttas visitadras, tuts visitaders mondien la sera cuntents e cun in bien sentiment a casa.» Ina fiasta da cant stat sin treis pilasters «In’occurrenza sco ina fiasta da cant stat sin treis pilasters», di il president dil comite d’organisaziun dalla fiasta da cant a Trun, Giusep Giuanin Decurtins. «Primo – la part musicala: Cheu drov’ei in bien local sco zona da silenzi, localitads per cantar en e localitads pils discuors d’expert. Secundo – la restauraziun: A Trun dat ei in ‹vitget da cant› cun quater tendas e duas salas. Ei dat stans da nutriment ed in menu da fiasta. Lura ina tribuna pil cant liber e divertiment, denter auter ‹Cantar cun Flurin (Caviezel)› ed ina tribuna pigl act festiv. Terzo – las finanzas: Mintga chor ch’organisescha ina tala fiasta duess alla fin dallas fins haver in gudogn en cassa. Quei reussescha mo cun sponsurs pli che generus, cun in bien recav il di da fiasta e cun bia voluntaris.» A Trun vegnan varga 250 persunas ad esser en acziun il di da fiasta. E sch’enzatgi havessi gust, temps e tschaffen da sustener il team da voluntaris quei di, seigien quellas e quels fetg beinvegni, di Giusep Giuanin Decurtins. (fmr/mg) La pagina d’internet www.trunconta.ch dat sclariment. 30 chors prendan part alla Fiasta da cant districtuala a Trun Ils 15 da zercladur 2024 ha liug a Trun la 46avla Fiasta da cant districtuala dalla Surselva. Quella fiasta vegn organisada dil Chor cecilian da Trun e stat sut l’enzenna dil centenari 600 onns dalla Ligia Grischa. 29 chors dalla Surselva ed il Chor viril da Jenins sco chor hospitont prendan part dalla fiasta. «A Trun vegnan 95 canzuns interpretadas da quels 30 chors, 11 dapli ch’avon siat onns a Falera», di Giusep Giuanin Decurtins, il president dil comite d’organisaziun. «Da quellas 95 cumposiziuns ein 75 en romontsch, u originalas ni translatadas. Las autras ein da lungatg engles, tudestg, latin ni d’autras culturas linguisticas.» In cumponist indigen ch’ha conjuctur’aulta a Trun ei Flavio Bundi. 10 divers chors vegnan ad interpretar en tut 14 cumposiziuns dad el. (fmr/mg) Las 95 canzuns da pag vegnan cantadas en baselgia parochiala da Trun Trun organisescha gia per la tschunavla gada la fiasta da cant districtuala dalla Surselva.

Duront in onn ha Janna Venzin da Curaglia persequitau attentamein il svilup dil Glatscher da Medel. Quei ha ella fatg per sia lavur da matura al gimnasi dalla claustra a Mustér. La quintessenza da sias enconuschientschas ei alarmonta. Enteifer in onn ei la lieunga dil glatscher dalla vart da Plattas sereducida ella media per 76,7 meters. La gronda massa da glatsch sin quest mund ei colligiada fermamein cul sistem climatic. Consequentamein ein ils glatschers era impurtonts indicaturs davart il svilup dil clima. Temperatura, precipitaziuns, irradiaziun dil sulegl e vent influenzeschan il svilup dils glatschers. Per sia lavur da matura ha Janna Venzin (18) da Curaglia persequitau il svilup dil Glatscher da Medel, il glatscher ch’ei aschidadir avon casa dalla maturanda. Il Glatscher da Medel ei el sid dalla vischnaunca da Medel. Il pli ault punct da quei territori ei il Péz Medel cun in’altezia da 3210 m s.m. Immensa surfatsch’alva «Cura ch’jeu sun stada l’emprema ga igl unviern 2021 sil Péz Medel e hai saviu persequitar il Glatscher da Medel, sun jeu stada fascinada da sia dimensiun. Jeu erel amiez ina immensa surfatsch’alva», scriva Janna Venzin ella prefaziun da sia lavur. Egl exempel dil Glatscher da Medel possien ins constatar tgei effect che la midada dil clima hagi e per quei motiv seigi ella sedecidida da persequitar quel exactamein duront in temps limitau. Quei ha ella fatg dil settember 2022 entochen il settember 2023, denter auter cun mesiraziuns. Las enconuschientschas ein interessantas, mo dattan era da patertgar. «Igl avegnir dils glatschers fa quitaus a mi», di Janna Venzin. Per sia lavur ha ella dil reminent survegniu la nota 5.5. Interessantas enconuschientschas En sia lavur extendida davart il Glatscher da Medel ei Janna Venzin sefatschentada da bia datas. Dil settember 2022 entochen 2023 ha ella mesirau la lieunga dil glatscher dalla vart da Plattas. Quei ei succediu da differents puncts anora e cun apparaturas tecnicas. «Quei ei stau ina lavur fetg pretensiusa. Mo aschi impressiunonts ein era ils resultats stai la fin finala. Normalmein mirein nus sin in glatscher senza saver en tgei dimensiuns ch’el semida. Las cefras ch’jeu hai recaltgau ein impressiunontas e han era schocau mei empau», di la maturanda che ha fatg la stad vargada il cuors da menadra da Giuventetgna e Sport per activitads en muntogna. Mesiraziuns cun agid tecnic Dalla vart da Plattas ha ella constatau che la lieunga dil glatscher ei sereducida ella media per 76,7 meters duront ils 12 meins da mesiraziun. La mesiraziun ei succedida cun agid da plirs puncts. «En in liug eis el sereducius per rodund 120 meters, en auters per dameins, aschia ch’ei sedat la fin finala ina media da 76,7 meters», di Janna Venzin che vul persequitar vinavon il glatscher era ils proxims onns. La lieunga dil Glatscher da Medel dalla vart da Plattas ein bein contonschibla naven dalla Camona da Medel. Cun sias mesiraziuns ha Janna Venzin era saviu constatar il moviment dil glatscher. Quei ei succediu cun agid da stangas furadas el glatsch. Ils moviments dil glatscher dalla vart da Plattas duront quei onn ein stadas denter 1,8 e 5 meters. Ella media ha il glatscher giu in moviment da 3,32 meters, el miez dil glatsch dapli che dallas varts. Cun agid da puncts da coordinaziun ha la maturanda era saviu eruir la grossezia dil glatsch. Ella perioda da mesiraziun ei la surfatscha dil glatsch sesbassada ella media per 3,5 meters e quei 300 meters sur la lieunga dil vest amiez. La medema mesiraziun ei succedida giudem la lieunga amiez. Leu ei la surfatscha dil glatscher sesbassada ella media per schizun 4,6 meters. Reducziun dapi 1850 Sco quei che Janna Venzin ha constatau sin fundament da sias retschercas, ei la surfatscha dil Glatscher da Medel sereducida per 41 % da 1850 entochen 1973. «Quella reducziun sa vegnir messa ella correlaziun culla midada dil clima. Da 1900 entochen 1940 ein las temperaturas carschidas en Svizra», di Janna Venzin. 1946 seigi staus in onn da record cun ina temperatura da 4 grads dapli ella media en Svizra. Da 1947 entochen 1964 ein las temperaturas medemamein carschidas, silsuenter entochen 1982 eis ei stau ina perioda empau pli freida. Digl onn 1986 entochen 2022 ein las temperaturas en Svizra carschidas marcantamein per 2,2 grads. Datas da staziuns da mesiraziun Janna Venzin ha documentau las temperaturas ed il volumen da precipitaziuns duront siu onn dall’examinaziun dil Glatscher da Medel. Quei ha ella fatg surtut era cun datas dallas staziuns da mesiraziun ella Surselva e la Val Blenio. Las datas muossien ina clara midada dil clima. La temperatura mediala en Svizra ei s’augmentada per 2,1 grads digl onn 1864 entochen 2022. «Tut priu ei miu onn da mesiraziun staus difficils pil glatscher pertuccont precipitaziuns. Igl unviern ha ei dau pauca neiv, aschia ch’il glatsch ha buca giu bia protecziun dalla neiv duront ils meins da stad. Il quantum da neiv ei aschia ni aschia buca staus aschia ch’il glatscher fuss carschius», scriva Janna Venzin en sia lavur. Suenter la matura ch’ella terminescha uonn, vul ella absolver il studi da fisioterapia: «Jeu s’interesseschel fetg pils cuolms e glatschers, mo il contact cun glieud ei per mei era fetg impurtonts. Viu il Glatscher da Medel a pigiurond Janna Venzin da Curaglia ha persequitau il Glatscher da Medel dil settember 2022 entochen 2023. Ella ha fatg quei per sia lavur da matura al gimnasi dalla claustra a Mustér. Parallelmein sper mesiraziuns dalla lieunga e dalla grossezia dil glatscher dalla vart da Plattas, ha ella era rimnau datas davart l’aura duront quei temps dalla vart da Blenio sco dalla Surselva. Sias enconuschientschas muossan daco ch’il volumen dil glatscher ei pigiuraus en quei onn. La lieunga dil glatscher dalla vart da Plattas ei sereducida ella media per 76.7 meters. «Igl avegnir dils glatschers fa quitaus a mi», di Janna Venzin. (fmr/hh) La maturanda Janna Venzin ha persequitau il Glatscher da Medel duront in onn. Janna Venzin sper ina sfendaglia sil Glatscher da Medel pauc sut il Péz Medel (3210 m s.m.). Il Glatscher da Medel fotografaus dil territori dil Péz Ault anora.

Veis mintgaton il sentiment da buca haver nezegiau endretg il gi, da buca haver fatg avunda? Quei ei nuota schi nausch. Nus essan buca cheu mo per luvrar, mobein era per viver. In tip per eliminar nauschs sentiments: Fagei ina gliesta da pendenzas – ni sco ins gi oz per bien romontsch: ina tuduulist. In studi representativ fatg sur onns da mei, cun mei e per mei demuossa ch’igl ei in sentiment nungetg deliberont da strihar caussas dalla tuduulist. Per augmentar il bien sentiment, saveis era scriver sin quella gliesta caussas schon fatgas e lu direct strihar ellas. Sch’jeu fetgel per exempel mia gliesta la damaun dallas nov, lu scrivel silla tuduulist banalitads sco: «levar», «selavar», «arver las finiastras per ventilar la casa», «serrar las finiastras», «far ensolver», «ensolver», «strihar il gat» eav. Schon dallas nov haiel aschia ina liunga gliesta cun massa caussas gia strihadas. Per la psica semplamein grondius. Lu emporti la sera era buca pli ton ch’ei ha aunc enzacontas caussettas buca strihadas silla gliesta, sco per exempel «emplenir ora la declaronza da taglia» ni «far cul tschetschapuorla». Ina cuort’egliada silla tuduulist muossa: Fetg biaras caussas ein fatgas ed enzacontas paucas buc. Ina bilantscha talmein positiva dat in bien sentiment – e per nuot auter va ei ella veta. Buca targlinei dad era scriver silla tuduulist caussas che vus fageis aschia ni aschia bugen, sco per exempel: «magliar tschugalatta», «beiber café» ni «smarschanar». Sch’il plaid «schmarschanar» ei per vus memia ordinaris, saveis era scriver «amortisar il canapé». Cun giavischs e siemis sco «saver sunar clavazin», «gudignar el lotto» ni «spitgar sin bunas ideas» eis ei da far attenziun. Caussas che restan memia gitg silla gliesta e vegnan buca strihadas san esser nuscheivlas per la psica. Sper la tuduulist cumprovada saveis era crear dapersei ina gliesta da caussas che vus vuleis per tut prezi evitar, ina aschinumnada «nottuduulist». Quei ei lu buc ina gliesta da pendenzas, era sch’ella penda vid la preit. Sin quella vegnan ils cavazzins buca strihai. Sch’ei reussescha da buca far quellas caussas, saveis far davos mintgina in crutsch. Per tgi che sa buca tgei ch’in crutsch ei: Quei ei ina imitaziun dil logo da Nike. Cavazzins pusseivels silla nottuduulist: «buca segrittentar», «buca schar stermentar», «buca schar gir autra glieud, tgei ch’ei bien per ins», «buca schar far la tgagia», «buca duvrar expressiuns tudestgas ni englesas» eav. Sche la tuduulist ni la nottuduulist han buca propi perschuadiu vus, savein nus era far il gründen ina selbsthilfegruppe. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha – probabel fa el quai consequentamain cun ina tuduulist. Erwin Caduff

Sonda, ils 2 da mars 2024 concertescha Astrid Alexandre ell’Uclivetta a Vuorz. Siu concert el rom dalla retscha d’arranschaments da Cultura Vuorz entscheiva allas 20.15, l’entrada ei libra, ei vegn rimnau ina collecta. Sco quei ch’ils organisaturs dil concert scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, ei la cantautura sursilvana carschida si en in contuorn da chansons, canzuns romontschas popularas e musica classica. Gest en in tal sammelsuri sesenti Astrid Alexandre bein. Encuntercomi seigi quei buca adina sempel per quellas e quels che veglien categorisar stilisticamein ella. Astrid Alexandre ha obteniu il premi da promoziun dil cantun Grischun e dil marcau da Cuera. (cdm/fmr) Astrid Alexandre concertescha sonda a Vuorz.

2024 ei in onn basiast e per enqualin/a in onn special: Las persunas ch’ein naschi quei gi han finalmein puspei natalezi. La FMR ha visitau Annamaria Pfister-Casanova en sia ustria Chispàcius a Schlans e discurriu cun ella davart quei di da naschientscha extraordinari. Igl onn 2024 ei suenter igl onn 2020 puspei in onn basiast (mira box). Mintga quater onns ha il meins fevrer enstagl da 28 numnadamein 29 dis, igl onn cheutras 366 enstagl da 365 gis. Per ils biars e las biaras ei quei buca da gronda impurtonza, per auters/as ei quei gi denton da muntada extraordinaria. Els han suenter quater onns finalmein puspei natalezi. El cantun Grischun festiveschan ils 29 da fevrer 2024 135 persunas natalezi. Quella cefra confirmescha Stefano Gianotti digl Uffezi per economia e turissem dil Grischun. Ina da quellas persunas ei Annamaria Pfister-Casanova da Schlans. «Jeu hai 16 onns» Annamaria Pfister-Casanova, oriunda da Rueun, ei naschida ils 29 da fevrer 1960. «Jeu crei lu eri aunc buc pusseivel d’eleger il gi cu ch’igl affon nescha. Jeu sai ch’ei dat ozendi dunnas che spetgan in affon che din, gie buc ils 29 da fevrer. Aber jeu hai gie negins disavantatgs», raquinta ella. Oz viva Annamaria Pfister-Casanova cun siu um a Schlans, nua ch’els beneventan dapi varga 13 onns hosps en l’ustira Chispàcius amiez il vitg. E cheu vegn la giubilara a celebrar siu anniversari ils 29 da fevrer 2024 cun in di da portas aviartas. Sin la damonda, cons onns ch’ella hagi, rispunda ella: «Jeu hai 16 onns ni adina quei ch’jeu vai veramein.» Quella risposta sincera caschuni magari per irritaziuns, raquenta Annamaria Pfister-Casanova cun in surrir. «Uonn eisi ina cefra speciala. Jeu mon cun 16 onns en pensiun, quei sa buc mintg’in dir!», raquinta la giubilara. Special ei era il fatg che Annamaria Pfister-Casanova e siu fegl han celebrau il medem onn lur otgavel anniversari. «Jeu hai survegniu miu fegl igl onn 1984. Aschia havein jeu e miu fegl festivau il medem onn nies 8avel natalezi, pia igl onn 1992.» «Sche jeu vai buc anniversari vai jeu buc!» Festivar igl anniversari duront in onn ordinari, per exempel in di avon ni in di suenter, vegn per l’ustiera da Schlans buc en damonda: «Sche jeu vai buc anniversari vai jeu buc!» Els documents ufficials dad Annamaria Pfister-Casanova ei ils 29 da fevrer 1960 nudaus sco gi da naschientscha. «Jeu ignoreschel miu natalezi ils onns ordinaris. Jeu hai buc il sentiment ch’jeu hagi lu gi da naschientscha.» Era la famiglia ed il mariu Clemens Pfister acceptan la decisiun e gratuleschan mo mintga quater onns alla giubilara. Gia d’affon festivava Annamaria Pfister-Casanova mo mintga quater onns ed aschia seregorda ella bein da siu emprem anniversari: «Jeu sai schon seregurdar cu jeu hai giu cun quater onns l’emprema ga natalezi. Ensemen cun mia sora Martina sundel jeu ida quei di ora Glion tier il fotograf, tier il Rostetter. Mia sora haveva vegn onns, jeu quater onns. Quei di havein nus festivau ensemen natalezi.» La sora Martina Stojkovic ei naschida ils 28 da fevrer 1944. Era il 12avel anniversari ei restaus en memoria: «Jeu sai seregurdar ch’il pasterner da Rueun ha fatg ina tuorta per mei. Para ch’i savevan vi Rueun ch’jeu havevi natalezi quei di.» Dils anniversaris denteren ha ella neginas regurdonzas. Mattei perquei ch’igl seigi stau nuot, suppona la giubilara. Sper il di dallas portas aviartas ella Ustria Chispàcius ils 29 da fevrer 2024 festivescha Annamaria Pfister-Casanova uonn siu anniversari cun ina tscheina communabla cun sia famiglia.

Suenter otg concurrenzas che han giu liug dall’entschatta december entochen la fin da fevrer ein ils victurs dil Raiffeisen Nordic Cup erui. Entginas Sursilvanas e Sursilvans sesanflan denter ils megliers da quei cup da cuorsa liunga grischun. La dumengia vargada ei la davosa cuorsa dil Raiffeisen Nordic Cup sesplegada a Lantsch. Rodund 150 curridras e curriders ein semesirai a quella concurrenza. L’infrastructura cul contuorn dall’Arena da biatlon ei secapescha ideala per ina tala concurrenza. Las aultas temperaturas e la neiv nova han tonaton dau da slignar allas participontas ed als participonts. Las categorias dils giuvenils sut 14 onns e pli vegls han saviu rimnar ulteriurs puncts pil Raiffeisen Nordic Cup. En entginas categorias era la decisiun per la victoria denton gia curdada. Ina part dil Raiffeisen Nordic Cup ei era la concurrenza dils clubs. Quella ei danovamein vegnida gudignada a moda suverana da Tavau cun 604 puncts avon Bual Lantsch cun 273 puncts e Piz Ot Samedan cun 203 puncts. Duas ga il tierz rang Dalla Surselva ein pliras curridras e plirs curriders separticipai per part regularmein allas concurrenzas dil Raiffeisen Nordic Cup. Las meglieras rangaziuns finalas el cup ein reussidas cun mintgamai il tierz rang final ad Otavia Vonplon da Castrisch ella categoria dallas mattatschas sut 14 onns ed ad Anna Lena Dolf dil Selvaclub Sagogn ella categoria dallas dunnas sut 18 onns. Otavia Vonplon ha munchentau il secund rang mo per pauc en quella categoria cun rodund 30 curridras. Ella categoria dils mattatschs sut 12 onns ha Nico Bässler da Trin contonschiu il bien quart rang e tiels mattatschs sut 14 onns ei Elia Bisquolm dil Club da skis Trun serangaus sil bien sisavel plaz da 30 curriders. El ha mussau prestaziuns constantas duront igl entir unviern. Tschunavel el classament final dils juniors sut 16 onns daventa Heikki Piali da Trin. Cun quei eis el staus il meglier Sursilvan en quella categoria. Rangaziun dil Raiffeisen Nordic Cup 2023/24 Mattatschas sut 12 onns: 1. Chiara Bässler, Rätia Cuera, 400; 2. Corina Aebi, Lischana Scuol, 220; 3. Lilja Juon, Rätia Cuera, 200. Plinavon: 10. Andrina Bisquolm, CS Trun, 81. Mattatschs sut 12 onns: 1. Jon Andri Fröhlich, Bual Lantsch, 400; 2. Marco Spadin, Bual Lantsch, 280; 3. Valerio Marti, Piz Ot Samedan, 265. Plinavon: 4. Nico Bässler, Trin, 210; 9. Leo Götz, OG Trin, 85; 10. Luca Schmed, Selvaclub Sagogn, 70. Mattatschas sut 14 onns: 1. Gianna Lucia Fröhlich, Bual Lantsch, 500; 2. Alice Cortesi, Schlarigna, 290; 3. Otavia Vonplon, Castrisch, 271. Mattatschs sut 14 onns: 1. Andrin Marti, Piz Ot Samedan, 480; 2. Dario Spadin, Bual Lantsch, 350; 3. Matti Baselgia, Bual Lantsch, 320. Plinavon: 6. Elia Bisquolm, CS Trun, 195. Junioras sut 16 onns: 1. Chiara Fröhlich, Bual Lantsch, 540; 2. Saskia Barbüda, Lischana Scuol, 460; 3. Anna Schneuwly, Tavau, 305. Plinavon: 10. Naila Simeon, CS Trun, 45. Juniors sut 16 onns: 1. Rhys Richards, Tavau, 462; 2. Jon Arvid Flury, Tavau, 460; 3. Corsin Ehrler, Rätia Cuera, 410. Plinavon: 5. Heikki Piali, Trin, 278. Dunnas sut 18 onns: 1. Ilaria Gruber, Alpina S. Murezi, 200; 2. Nina Cantieni, Piz Ot Samedan, 126; 3. Anna Lena Dolf, Selvaclub Sagogn. Umens sut 18 onns: 1. Mario Fröhlich, Bual Lantsch, 415; 2. Jonas Bärfuss, Piz Ot Samedan, 360; 3. Marchet Nesa, Lischana Scuol, 320. Dunnas sut 20 onns: 1. Lea Zimmermann, Tavau, 450; 2. Anina Huter, Rätia Cuera, 100; 3. Leandra Beck, Alpina S. Murezi, 60. Umens sut 20 onns: 1. Marino Ceccinato, Rätia Cuera, 274; 2. Maurin Jonas Egger, Piz Oz Samedan, 250; 3. Nuno Arioli, Piz Ot Samedan, 200. Plinavon: 10. Jon-Fadri Nufer, CS Sedrun-Tujetsch, 60. Otavia Vonplon da Castrisch ha contonschiu il fetg bien tierz rang final ella categoria dallas mattatschas sut 14 onns dil Raiffeisen Nordic Cup.

Tras il ligiom dalla pasch… sut quei motto han biars cristians sigl entir mund urau il venderdis sera. Quei emprem venderdis dil meins ei numnadamein dedicaus al di d’oraziun mundiala. Gia ditg avon che l’uiara en Israel e Palestina ei escalada, han dunnas ord differenzas confessiuns cristianas mess per scret lur patratgs, lur experienzas e lur giavischs. Oz less jeu schar vegnir a plaid quellas dunnas engaschadas per ina convivenza pascheivla, senza pregiudezis, senza giudicar e senza prender partida. El center dalla liturgia stattan ils plaids da s. Paul a quels dad Efesus: «En tutta humilitonza, migeivladad e pazienzia, suportei in l’auter cun carezia e sespruei da mantener l’unitad entras il ligiom dalla pasch.» Bials plaids – mo ein quels en vesta alla situaziun actuala buca mo in siemi? Sche nus vegnin gnanc el pign, denter nus da suandar els – co duess quei gartegiar sigl entir mund? Sch’ins vul discuorer da pasch, lu va ei meglier da dar tips als auters. Essan nus denton pertscharts che la pasch entscheiva el pign, tier mintgin da nus. Co stat ei cun la pazienzia e migleivladad tier mei? Tgei mesira drovel jeu per giudicar ils auters? Sun jeu promta, promts pil ligiom dalla pasch? Las dunnas ch’ein s’engaschadas per la liturgia sestentan era en lur tiara per pasch, capientscha, sestentan per buns loghens d’emprender, vegnir sauns ni plaz da lavur. Ellas han mauns e portas aviartas pils carstgauns da differentas confessiuns e religiuns, pertgei ils cristians ein ella minoritad. Muort l’uiara ei bia vegniu fatg empaglia. Tuttina sedattan ellas gronda breigia da purtar vinavon la speronza, pertgei bunamein la mesadad dalla populaziun palestinesa ein affons e giuvenils. Auda enzatgi, en tut la canera d’uiara, lur clom? In clom, ina speronza, in fervent giavisch – per quel vala ei la peina da s’engaschar da tutta forza. Las armas dueien ed astgan buca haver il davos plaid. Aschia vi dar allas dunna palestinesas in davos plaid: «Salam al Massih», la pasch cun vus. Lein dar curascha in a l’auter per: che nus seigien ferms per las damondas che stattan a nus a cor. Da s’engaschar per pasch e sustegn per tut quels che piteschan sut supressiun, violenza e discriminaziun. Nus vulein supportar cun carezia ina l’autra tochen che la pasch e giustia secumpleini sigl entir mund. Aschia tonschel jeu a vus tuts il ligiom da pasch cun la speronza ch’el porti fretg en nies mund plein malapasch e malgestadad. Andrea Cathomas-Friberg viva a Dardin. Sper la lavur sco scolasta da scolina e catecheta s’engascha ella per la gruppa liturgica ed il cussegl pastoral da las plaivs da Breil. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Mintg’onn igl emprem vendergis dil mars celebresch’ins sigl entir mund il Di d’oraziun mundiala. Uonn han las dunnas dalla Palestina concepiu ils texts per la celebraziun. Ellas havevan fatg quei aunc avon l’uiara denter Hamas ed Israel. En varga 170 tiaras digl entir mund dat ei damaun, igl 1 da mars, celebraziuns pil Di d’oraziun mundial (DORMU). La liturgia concepeschan mintgamai dunnas d’in’autra tiara, quella vegn lu distribuida en tut tschellas tiaras. Inagada eis ei stau Surinam, inagada Vanuatu, lu la Slovenia e Simbawe. Mintg’onn emprend’ins d’enconuscher in’autra tiara. Seigi stadi pign, insla zanua egl Ozean pacific, tiara africana exotica, stadi cun sistem politic stabil ni malruasseivel: dapertut vivan dunnas che s’engaschan pil DORMU. Finamira eis ei da far oraziun, da dar curascha e speronza. Era en Svizra dat ei in’uniun tetgala naziunala che porta il DORMU. Da quella van ils fils e ligioms tochen els pli davos vitgs e quatiers da nossa tiara. Uonn ein las dunnas dalla Palestina el center. Ellas presentan lur tiara, lur sfidas e lur siemis d’ina cuminonza pascheivla. La liturgia pil DORMU 2024 han ellas dil reminent elaborau avon quater onns, pia aunc avon l’uiara actuala denter la Hamas ed Israel. En Surselva han diversas gruppas preparau la celebraziun ecumena, mintgina ha priu il medem text e las oraziuns dallas dunnas dalla Palestina. El center ei lur liturgia cul tetel «…tras il ligiom dalla pasch». A Mustér envida l’Uniun da dunnas allas 19.00 ella baselgia da Nossadunna dalla claustra. A Castrisch la gruppa preparativa Sevgein/Castrisch medemamein allas 19.00 en baselgia a Castrisch. L’Uniun da dunnas Trun/Zignau envida in e scadina alla devoziun, allas 19.00 ella caplutta da s. Onna a Trun. A Dardin ei la gruppa preparativa dallas uniuns da dunnas e mummas dalla vischnaunca da Breil allas 19.00 ella baselgia da Dardin e l’uniun da dunnas da Cumbel organisescha allas 17.00 per las pleivs lumnezianas ella baselgia parochiala da Cumbel. A Glion envida la gruppa locala allas 19.00 alla celebraziun ella baselgia catolica. La devoziun dalla gruppa da Falera e Laax ei medemamein allas 19.00 ella baselgia parochiala a Falera e quella dalla gruppa da Luven allas 19.00 en baselgia. La gruppa dil di d'oraziun mundiala, avon zacons onns a Degen.

Dil schaner tochen Pastgas ei il temps dil teater popular. Ins sa visitar producziuns da sisum la vallada tochen giudem. Igl ei bein pli bi dad ir a teater che da seser sin canape avon la chista e mirar Happy Day. Cun cors e plaschers senza fin, cun larmas ed emoziuns. Dultschira ch’ei tut daghira. Sesalzar dil canape ed ir a teater ei l’alternativa. Igl ei tut in autra recreaziun. Apparentamein van ins a teater pervia dil medem, numnadamein las emoziuns. Lezzas dat ei era tier in concert. Per exempel quel da venderdis vargau cul Tenebrae Choir a Cuera. Ella baselgia s. Martin fullanada ei ina ni l’autra larma da commoziun ruclada. Seigi teaters ni concerts: guder cultura ei cumbinau cun emoziuns. Igl ei in legreivel ch’ei dat aunc tontas pusseivladads da consumar quei sectur multifar, vital ed activ – malgrad schi bia distracziun virtuala-mediala. Gest il davos temps han biaras Sursilvanas e biars Sursilvans visitau las seras da teater. Enconuschentas ein las producziuns dallas gruppas da Flem e Sursaissa. E buca d’emblidar quella da Valendau. Lezza producescha mintg’onn ina inscenaziun. Els giogan cun in tudestg classic sco amiez la Germania. La prestaziun admirabla sco el «Schauspielhaus» a Turitg survegn mintg’onn laud da tuttas varts. Ins capescha tuttina buca propi daco ch’ei sto esser a Valendau il tudestg da tribuna. Lu san ins era gest seser avon la chista e mirar in film dil ZDF. Las gruppas da Flem e da Sursaissa han mintg’onn fuolas da glieud che gaudan lur cumedias el dialect. Ellas cumprovan che ir a teater ei medischina. Buca seser e consumar sport, mobein FAR sport. Ins drova las musclas dil venter. Aschi fetg ch’ins ha zacons gis il barba-gat. «Stop! Ussa has emblidau ils teaters els vitgs romontschs!» recloman sensiblas Sursilvanas e Sursilvans. Els rendan attent allas producziuns dallas gruppas da Mustér, Sumvitg, Medel, Breil, Sagogn, Siat. Grazia fetg, regularmein astg’ins rir e sedivertir tier vus. Emblidau ina gruppa? Naturalmein, quella da Cuschnaus. La truppa lumneziana ha mussau in toc pretensius. Igl ei era stau fitness pil venter. Buca humor surfatg e tup, mobein fin, frestg ed actual. In deletg ei quella producziun stada pils numerus visitaders che capeschan buca romontsch. La reclama da bucca tier bucca e sur las medias socialas – pervia dils surtetels tudestgs – para da secumprovar. Ina gada dapli ston ils Romontschs sestentar cun lavur supplementara d’attrer «quels che capeschan buca romontsch». A Laax duess ei dar il cuntrari: La gruppa da teater dil club da ballapei sedrezza specialmein hosps e turists da lungatg tudestg. Igl ei in pign sforz, denton in lucrativ. Treis gadas presentan els lur toc, mintga gada ina sala pleina cun glieud che sa buca ch’ella ei en tiara romontscha. Gest perquei drova ei ussa urgentamein la balca culs surtetels. Ils da Laax dueien installar quella per lur toc – per ch’ils indigens romontschs sappien era rir e suandar l’acziun.

Ils 8 da mars ei il di internaziunal dalla dunna. Per quei termin annual dat ei festivitads, activitads ed occurrenzas sigl entir mund. Era nundumbreivlas uniuns localas e regiunalas organiseschan uonn in program special. Aschia era l’Uniun da dunnas da Glion. Cun in flyer ch’ella ha distribuiu, envida ella da separticipar ad ina fiasta da dunnas, e quei ils 8 da mars 2024, dallas 19.00 tochen las 24.00 ell’aula dalla casa da scola. Gl’invit sedrezza explicitamein a tuttas dunnas dalla fracziuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Communablamein vegni ei magliau, buiu, saltau, paterlau e festivau, annunzia il flyer. Il bein puril Caduff da Degen ei responsabels per spisa e bubronda, il divertiment musical procura il Duo Desertina cun Silvana Caviezel e Gieri Spescha. Sco quei che l’uniun scriva, eis ei necessari da s’annunziar per quell’occurrenza, e quei tochen e cun vendergis, igl 1. da mars 2024 a: Lucrezia Berther, tel. 076 368 65 87, ni info@frauenverein-ilanz.ch(fmr/abc)

Ier mesjamna han 11 da 15 vischnauncas sursilvanas ed otg instituziuns da sanadad en Surselva fundau a Trun la Reit da sanadad Surselva. Per la Sana Surselva ch’ei la corporaziun da vischnauncas pil sectur da sanadad ei quella fundaziun stada in mument decisiv en sia historia. La realisaziun operativa dalla Reit da sanadad Surselva entscheiva igl 1. da schaner 2027. «Oz sesentel jeu 50 kilos pli leva», ha ­Martina Beeli, la presidenta dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva detg en siu plaid da beinvegni ier mesjamna a Trun en sala da cultura. «Avon 20 onns han giu liug las pli empremas discussiuns da crear ina reit da sanadad per migliurar la collaboraziun ed ulivar las structuras dil Spital regiunal Surselva, da nossas casas d’attempai e dallas organisaziuns da Spi­tex en Surselva.» Ella Sana Surselva seigi ei stau da metter tscheu e leu crappa orda via entochen oz, il di dalla fundaziun dalla Reit da sanadad Surselva. Ils proxims dus onns seigi ei caussa dil cussegl administrativ dalla reit da far la lavur da detagl, aschia Martina Beeli viers igl auditori. «Miu fervent giavisch eisi da metter claras fina­miras e da prestar buna lavur cul respect vicendeivel.» Cuosts e qualitad La fundaziun dalla Reit da sanadad Surselva a Trun ha giu liug en preschientscha da cusseglier guvernativ Peter Peyer. El ha detg agl auditori, ch’ei seigi impurtont dad ussa dar ina entschatta culla reit da sanadad. Quei era sche buca tuttas vischnauncas ed institutziuns seigien dalla partida (mira carta). «Jeu sundel perschua­dius che quels che han aunc buca saviu sedecider per la Reit da sanadad Surselva vegnan a sedecider.» L’experientscha en autras regiuns sco en Purtenza, ell’Engiadina Bassa ni ella Val Müstair muossi, ch’ei drovi siu temps. Alla fin seigien tuts dalla partida ella reit da sanadad e tuts profiteschien. «La reit da sanadad ha gronds avantatgs per l’infrastructura da sanadad regiunala. Quei ei da gronda muntada per la finanziaziun dils spitals ed era per anflar persunal qualificau per tuttas institu­ziuns.» Ed il minister da sanadad dil Grischun aschunta: «Jeu spetgel che cun la Reit da sanadad Surselva vegni ins da mi­tigar igl augment dils cuosts.» Ils cuosts seigien denton mo ina vart dalla meda­glia, ha Peter Peyer manegiau. L’autra vart seigi la qualitad e la segirtad dil provediment da sanadad ella regiun. Pass per pass Cun la radunanza constitutiva a Trun han las acziunarias elegì il cussegl d’admini­straziun cun otg commembers. Quai è Manfred Manser (mira box) sco president – e sco ulteriuras commembras Martina Beeli, Sarina Caduff, Beatrice Buchmann, Ernst Sax, Daniel Solèr, Monica von Toggenburg e Daniel Tuor. Il president Manfred Manser: «Nus ve­gnin a far pass per pass cun unificar las structuras operativas naven dall’informatica e tecnica entochen al sectur da persunal.» En biabein dus onns e miez, numnadamein igl 1. da schaner 2027, duessi ins esser cuort avon la surdada alla gestiun operativa dalla Reit da sanadad Surselva SA cun il niev meinafa­tschenta ch’ins vegn a pladir enteifer ils proxims dus onns. Il niev president dil cussegl d’administraziun deriva dil sectur da sanadad ed ei stedi en Surselva sco hosp da vacanzas. Manfred Manser: «Jeu hai fetg per cor la Surselva ed jeu lessel – malgrad ch’jeu sun gia dapi en­tgins onns pensiunaus – segidar cun mia savida ed experientscha da realisar la Reit da sanadad Surselva.» «Ei drova structuras satellas» Il plenum dalla Sana Surselva ha elegiu a Trun igl expert da sanadad Manfred Manser (73) da Thalwil sco niev president dil cussegl d’administraziun da la Reit da sanadad Surselva. El ei vegnis presentaus a Trun sco ina persuna ch’enconuscha la scena da sanadad en Svizra, el Grischun ed ad interim era en Surselva, nua ch’el passenta savens sias vacanzas. Manfred Manser ei staus denter auter president dil directori dalla Helsana SA e vicepresident dall’organisaziun Santé Suisse. FMR : Ei dat numerusas instituziuns en Surselva e mintgina ha in gremi strategic. Lu datti ina Sana Surselva cun ina suprastonza ed ussa aunc ina Reit da sanadad Surselva cun in cussegl d’administraziun. Stuess ins buc en emprema lingia far structuras strategicas pli satellas avon che ­luvrar vid l’operativa? Manfred Manser: Gie, ei drova structuras pli satellas e quei vegnin nus era a far cun realisar la Reit da sanadad Surselva. Nus stuein denton entscheiver cun las structuras sil scalem operativ. Leu eisi da construir ina nova organisaziun. Nus stuein far tut per evitar che tut vegni fatg dubel e treidubel per ­exempel ell’administraziun, ella tecnica ed informatica ni era sil sectur dil persunal. Nus stuein cattar vias d’unificar ils sistems. Quei ein atgnamein ussa ils pli emprems pass. Ils gremis strategics vegnan naven da 2027 a vegnir descargai da biaras incumbensas. Els ein denton aunc responsabels per exempel per lur atgnas immobiglias. Igl ei vegniu detg oz ch’ina finamira dalla Reit da sanadad Surselva seigi d’adattar las structuras da sanadad als basegns dalla populaziun. Tgei basegns ha la populaziun tenor Vus? Entras la collaboraziun intensiva denter las instituziuns vegn mintga instituziun a luvrar suenter 2027 tenor sias fermezzias. Quei dat ina megliera orientaziun per la pazienta ed il pazient. El center stat il Spital regiunal Surselva. Las instituziuns ston collaborar intensivamein cun nies spital, aschia che la pazienta ni il pazient vegn buca stuschaus pli d’in ­liug a l’auter. Il pazient sto vegnir tractaus en in ­liug dad a entochen z. Quei porta dapli qualitad e reducescha ils cuosts. 11 da 15 vischnauncas han suttascret il document da fundaziun dalla Reit da sanadad Surselva a Trun. Co vuleis Vus perschuader las ulteriuras quater vischnauncas? Quei vegn a depender dalla qualitad da nossa lavur els proxims dus onns. Ei sto reussir a nus da perschuader quellas vischnauncas da nossa lavur. Sigilau la Reit da sanadad Surselva Ier mesjamna han endisch vischnauncas ed otg instituziuns da sanadad dalla Surselva sigilau cun lur suttascripziun a Trun la fundaziun dalla Reit da sanadad Surselva. Martin Gabriel/FMR Suenter ina fasa da preparaziun intensiva da treis onns entras la Sana Surselva ha la radunonza constitutiva fundau ier mesjamna a Trun la Reit da sanadad Surselva SA. En preschientscha dil cusseglier guvernativ Peter Peyer han plirs exponents dallas instituziuns da sanadad dalla Surselva accentuau l’impurtonza dalla fundaziun d’ina reit che porti dapli qualitad e dameins ­cuosts al sectur da sanadad en Surselva. La Reit da sanadad dalla regiun Surselva unescha otg instituziuns ed 11 vischnauncas ad ina regiun da provediment da sanadad. Ina reit per l’entira Surselva L’experientscha en autras regiuns sco en Purtenza, en l’Engiadina Bassa ni ella Val Müstair muossi, ch’ei drovi siu temps, mo che alla fin seigien tuts dalla partida ella reit da sanadad e tuts profiteschien, ha Peter Peyer, il minister da sanadad dil Grischun, detg en siu plaid agl acziunariat. «Jeu spetgel che la Reit da sanadad Surselva vegni era a mitigar igl augment dils ­cuosts.» La radunonza constitutiva dalla Reit da sanadad Surselva ha denter auter era elegiu Manfred Manser, in specialist sil sectur dil management da sanadad, sco president dalla nova Reit da sanadad Surselva. Ils referents dalla fundaziun (da sen.): Manfred Manser (president Reit da sanadad Surselva) Martina Beeli (Sana Surselva) e cusseglier guvernativ Peter Peyer. La grafica muossa tgei vischnauncas ch’ein dalla partida (blau) ella nova Reit da sanadad Surselva e tgeininas buc (tgietschen).

La regenza grischuna refusa il project da revisiun da la Confederaziun concernent la lavur da dumengia en quartiers da turissem urbans. Tenor quest project na duai la lavur da dumengia betg pli esser suttamessa a l’obligaziun da dumandar ina permissiun. Tenor la Confederaziun duai quai valair per fatschentas da vendita ch’èn situadas en quartiers da grondas citads cun in turissem internaziunal e che han ina tschert sortiment da rauba. «Ins sto tralaschar regulaziuns spezialas cumplitgadas cun differents criteris che na sa laschan strusch realisar en la pratica. I sto er vegnir evità da stgaffir inegualitads per differents territoris u per differents manaschis», scriva la regenza grischuna en sia posiziun, respectivamain en ina communicaziun als meds da massa. Tenor la regenza duain valair ils medems princips e las medemas reglas fundamentalas per tut ils areals da turissem, independentamain sch’els sajan en ina citad, champagna ni en muntognas. Quai stoppia era valair per il sortiment, la derivanza da las turistas e dals turists ni er ils criteris stagiunals. Sch’ils chantuns duain obtegnair dapli libertads d’agir en quest rom, saja quai dentant positiv. (cdm/fmr)

Clau Scherrer (47) obtegn il Premi da cultura 2024 dil cantun Grischun. Il musicist da Trun ei enconuschents surtut sco dirigent, denter auter dil Cantus Firmus Surselva e menader musical tier Origen. Si’emprema reacziun sil premi da cultura: «Jeu sun surprius.» La gievgia ha la regenza grischuna publicau la gliesta dallas purtadras e dils purtaders dils premis digl onn 2024 (mira pagina 3). Sisum quella gliesta stat Clau Scherrer. Suenter il premi da renconuschientscha igl onn 2016 suonda ussa il Premi da cultura, la pli aulta distincziun ch’il cantun Grischun ha da surdar ella cultura. Clau Scherrer ei carschius si a Trun nua ch’el habitescha ussa era cun sia famiglia. Ensemen cun Rilana Cadruvi, medemamein musicista, ha el ina famiglia cun treis mattatschas ed in mattatsch. Clau Scherrer ha frequentau il gimnasi da musica ed il studi da musica a Feldkirch. Silsuenter ha el studiau leu clavazin, pli tard clavazin e direcziun da chors a Basilea. Il mument eis el engaschaus en ina mesa plazza sco menader dalla Scola da musica Surselva. Sper quei engaschament eis el occupaus en biaras autras funcziuns. Las principalas: Dirigent dil Cantus Firmus Surselva, digl ensemble e chor d’Origen ni era duront in di ad jamna sco docent per chor ed ensembles vocals a Feldkirch. FMR: Vus haveis obteniu il Premi da cultura 2024 dil cantun Grischun e meis aschia en retscha cun in tschuppel persunalitads che han medemamein retschiert quella distincziun. Tgei sveglia quei premi en Vus? Clau Scherrer: Jeu sun enormamein surprius da quei premi. Cu ins ei adina vid la lavur e survegn vonzeivi ina tala novitad, eis ei empau sco in siemi, in mument ellas neblas. Igl ei ina gronda honur, jeu selegrel fetg da quella renconuschientscha. La novitad hai jeu survegniu per telefon il mardis da cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Igl emprem sun jeu sedumandaus, sch’el vegli engaschar ina da mias formaziuns per in concert. Mo lu eis ei vegniu tut auter. 2016 haveis Vus obteniu il premi da renconuschientscha dil cantun ed avon in onn dil reminent era Vossa sora Letizia, ussa quel cheu. Sil sectur dalla musica dat ei differents premis. Tgei muntan quels pils retscheviders, en special ils premis dil cantun? Sco musicist fas ti enzatgei che ti fas bugen, fetg bugen. En sesez spetgas Ti buca premis, mobein lavuras ord perschuasiun. Tuttina fa in premi dil cantun grond plascher. El dat forza da cuntinuar. Ozildi eis ei buca sempel da realisar projects musicals ni insumma culturals. Per quei motiv ei la motivaziun magari fetg d’engrau. Igl ei ina renconuschientscha per Vies immens engaschament per la musica che Vus haveis survegniu mess en tgina da Vos geniturs. La musica ei Vossa veta e quella da Vossa famiglia. Dat ei en Vossa veta insumma mintgaton in di senza musica? Na, dis senza musica dat ei buc. Ei dat denton dis che nus fagein era enzatgei auter, sco per exempel oz (gievgia) nies viadi communabel alla Casa da traffic a Lucerna. Sper tut igl engaschament professiunal eis ei impurtont che la veta da famiglia funcziuni bein. Jeu sun fetg engrazieivels alla Rilana ch’ella tegn liber il dies a mi. Con da quei premi s’auda ad ella? La gronda part da quei premi s’auda alla Rilana. Grazia ad ella sai jeu s’engaschar en biars projects. Jeu hai denton era la capientscha da mias treis feglias e da miu fegl che fan dil reminent tuts era bugen musica. Vus essas musicist e dirigent, haveis recaltgau reputaziun per Vossa gronda savida. Danunder prendis quell’energia? Quell’energia prendel jeu dalla musica sezza. La musica ei in grondius mund che inspirescha mei. Leutier hai jeu la caschun da luvrar cun bia glieud. La cumbinaziun dalla musica culla collaboraziun cun glieud ei perfetga. La musica ei il spieghel dil mund. Ella musica astgas Ti esser garmadis e buntadeivels. Igl ei in mund parallel da perscrutar. Tgeinins ein ils bials muments d’in musicist? Per mei ein quei ils muments ch’jeu hai peda da star davos il clavazin ed ina partitura e studiar quella. Astgar seprofundar el mund dils cumponists d’antruras ei zatgei fetg bi che fa bein. Lu ei quei naturalmein era las emprovas e la fin finala ils concerts. Sco menader dalla Scola da musica Surselva promovis Vus la musica ella regiun. Dalla Surselva deriva bia glieud ch’ei s’engaschada e che s’engascha aunc adina ella musica. Ei la Surselva in terren special per musicists? Quei sun jeu era gia sedumandaus. La Surselva ha fetg bia buna glieud. Forsa ha quei da far enzatgei culs scolasts da pli baul e dad oz. Mo lu ei era il dacasa fetg impurtonts. Tier nus gioga denton era la claustra da Mustér in’impurtonta rolla pertuccont la musica. Forsa ha quei engaschament sil sectur dalla cultura era da far cun nus sco minoritad ni cul lungatg romontsch. Biars giugadurs da ballapei han il siemi da dar ina ga ell’equipa da Barcelona, tgeinin ei Vies grond giavisch en Vossa aunc relativamein giuvna carriera da musica? Per mei stattan las ovras el center. A mi eis ei en sesez tuttina sch’jeu sai far musica en ina metropola ni in vitget alpin. El center stat la musica, bunas ovras e la glieud. Tier Origen per exempel sai jeu engaschar excellenta glieud e presentar bunas ovras. Il Premi da cultura dil cantun Grischun ei dotaus cun 30 000 francs. Jeu manegiel che quella biala donaziun flessegi era ella musica, ni buc? En quei connex ei igl emprem patratg tier nos affons. Els cuostan ed igl ei adina bien sch’ins ha ina reserva. «Dis senza musica na datti betg» La regenza grischuna surdat il Premi grischun da cultura 2024 a Clau Scherrer. Il premi va uschia ad ina persuna engaschada enormamain en la musica, en spezial sco dirigent da differentas furmaziuns. Hans Huonder/FMR 2016 ha Clau Scherrer (47) che abitescha cun sia famiglia a Trun, obtegnì in premi da renconuschientscha dal chantun Grischun ed uss suonda il Premi grischun da cultura. Sia emprima reacziun sin questa distincziun dotada cun 30 000 francs: «Igl è ina grond’onur. Jau ma legrel fitg da questa renconuschientscha.» Sco manader musical d’Origen e dal Cantus Firmus Surselva, ma er sco dirigent da plirs chors, ha il musicist sursilvan influenzà ils ultims onns la musica en il Grischun. «El è in pianist excellent ed in promotur spiertus da la chanzun rumantscha», scriva la regenza grischuna en sia communicaziun als meds da massa. Clau Scherrer è creschì si en ina famiglia fitg musicala ed era sia famiglia cun la consorta Rilana Cadruvi viva per la musica. «Dis senza musica na datti betg tar nus», di Clau Scherrer en in’intervista cun la FMR. Ultra dal Premi da cultura surdat la regenza era sis premis da renconuschientscha e tschintg premis da promoziun. La surdada ha lieu ils 31 da matg 2024 a Trun. Clau Scherrer, il purtader dil Premi da cultura 2024 dil cantun Grischun, sco dirigent duront in concert. Per ina ga gioga la musica il mument buca la rolla principala. Clau Scherrer e Rilana Cadruvi sin viadi sco famiglia.

Ier gievgia ha l’Uniun da dunnas da Glion surdau al team dalla biblioteca populara e da scola da Glion in schec ella valeta da 3000 francs. La biblioteca fa midada la stad proxima e retrai novas localitads en la Casa Arpagaus ch’ei gest vegnida renovada. Ils daners dall’Uniun da dunnas da Glion ein ina contribuziun als cuosts da bardigliar. La presidenta dall’Uniun da dunnas da Glion, Lucrezia Berther, ha declarau a caschun dalla surdada, che la donnaziun derivi ord il gudogn dalla stizun da secund maun LA TRUCCA. «Quei ei ina stiziun che l’Uniun da dunnas meina dapi igl onn 2020.» Igl onn vargau ha LA TRUCCA recaltgau per l’emprema gada in gudogn «e quei gudogn havein nus decidiu da dar vinavon ad in’auter project da nossa vischnaunca che sa duvrar ils raps». Il schec alla biblioteca vegni zuar surdaus pér uss, la donaziun hagi l’uniun da dunnas denton fatg e pagau egl onn da fatschenta 2023, aschia Lucrezia Berther. Biblioteca mida el marcau vegl A caschun dalla surdada dil schec ha la presidenta dalla biblioteca, Magdalen Pfister, fatg da saver che la biblioteca vegni a bardigliar l’entschatta dalla stad proxima naven dalla scola da Glion en il marcau vegl. «L’entira lavur da bardigliar cun 6000 medias per tuttas vegliadetgnas ei ina pulita sfida per nus. El mument essan nus vidlunder da planisar quella acziun.» En scadin cass san las visitadras ed ils visitaders dalla nova biblioteca populara e da scola da Glion far diever digl emprest da medias naven digl atun 2024 en las novas localitads. La biblioteca populara da Glion porscha naven digl atun 2024 era ina «Open Library», nua ch’ins sa emprestar medias ordeifer ils temps d’avertura. Donaturas e retschevidras: (da san.) Lucrezia Berther, Bettina Grolimund-Müller e Vreni Caduff dall’Uniun da dunnas Glion e Magdalen Pfister, Karin Schlatter, Mathilda Derungs e Karin Sac dalla biblioteca populara e da scola da Glion.