La gievgia suentermiezdi ha la Polizia cantunala dil Grischun frenau in autist a Segnas. El era cun bia memia bia spertadad silla Via Alpsu en direcziun Mustér. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun allas medias, ha ella mesirau tiegl auto digl um da 55 onns ina spertadad da 154 km/ura cuort suenter las 15.00. Cun quei tempo ei igl autist staus per 74 km/ura sur la limita da spertadad da 80 km/ura lubida ordeifer il territori habitau en quei liug. Tgi che surpassa la limita da tempo maximala per 60 km/ura ni dapli vala sco filader. La Polizia cantunala dil Grischun ha frenau igl um e retratg ad el la legitimaziun da carrar aunc el liug. El vegn tgisaus alla Procura publica dil cantun Grischun. (cdm/fmr)

Igl emprem da matg 2024 eis ei stau exact 40 onns dapi che Arnold Caminada da Vrin/Ligiazun ha giu siu emprem di da lavur sco guardiaselvaschina. En quei temps ei buca mo semidada la professiun da guardiaselvaschina, mobein era la fauna. Malgrad tuttas midadas e pretensiuns alla survigilonza da catscha di Arnold Caminada: «Sch’jeu fuss giuvens ed ina plazza da guardiaselvaschina vegness publicada, s’annunziass jeu aunc ina ga.» Ils davos decennis ei la catscha semidada. Buca mo sin fundament dil secuntener dalla selvaschina per exempel en connex culla preschientscha dil luf, mobein era pervia dallas pusseivladads tecnicas sco per exempel la camera termica. Mo era enteifer la natira ei bia auter ch’avon 40 onns cura che Arnold Caminada (62) ei vegnius engaschaus sco guardiaselvaschina digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun. En in’intervista culla FMR relata el da sias experientschas fatgas en quels quater decennis. Arnold Caminada ha luvrau ils emprems onns en in pensum da 50 % tiegl uffeci, dasperas fageva el il pur. Successivamein ei siu engaschament sco guardiaselvaschina s’augmentaus entochen sin 100 % igl onn 2012. Lu ha el decidiu da desister dil menaschi puril. Dapi 2012 eis el era schef dil district da catscha II che cumpeglia la Lumnezia e la Foppa. En quella funcziun eis el daventaus successur da Kaspar Sax da Sursaissa. FMR: Igl 1. da matg 1984 ei stau Vies emprem di da lavur sco guardiaselvaschina. Saveis aunc seregurdar da quei emprem di lavur e tgei pensum che Vus haveis giu sco emprem? Arnold Caminada: Igl emprem di sun jeu staus cun miu antecessur Linus Casanova a Vanescha. El ha mussau ils ignivs dil tschéss a mi e nua engartar ils camutschs. Silsuenter sun jeu s’integraus successivamein en mia funcziun. Da gliez temps deva ei secapescha aunc negin laptop e telefonin ni func, persuenter formulars. Tgei ei stau il motiv ch’el ha mussau a Vus ils ignivs dils tschéss? Da gliez temps vegneva ei dau bia peisa agl observar dils tschéss e nua ch’els havevan igniv. Quei era ina funcziun empau sur las autras incumbensas dil guardiaselvaschina. Fetg interessant era ei lu secapescha sch’ins veseva in niev igniv e lu naturalmein era da saver eruir, sch’igl igniv haveva ovs ni pluscheins. Ei la professiun da guardiaselvaschina stada aschidadir in siemi d’affon? Na, atganamein buca. Jeu havevel mai fatg patratgs giudlunder, mo lu ei la plazza stada publicada. In di en in’ustria ha in um detg a mi ed in auter giuven che seseva davos meisa: In da vus ha da s’annunziar sco guardiaselvaschina e l’auter ha da maridar la cameriera. Jeu hai buca vuliu maridar la cameriera e hai detg ch’jeu s’annunzi sco guardiaselvaschina. Detg e fatg, mo senza grondas speronzas da survegnir la plazza. Cuort suenter hai jeu saviu ir a sepresentar tiegl uffeci a Cuera ed in meins pli tard erel jeu eligius ella funcziun da guardiaselvaschina. E l’auter, ha el maridau la cameriera? (El ri.) Na. Vus haveis luvrau sut treis caus digl uffeci che vegnevan numnai pli baul inspecturs da catscha. Tgei regurdientschas haveis dad els? Peider Ratti, Georg Brosi ed Adrian Arquint ein stai ni ein aunc adina persunalitads cun differentas fermezias e caracters. Jeu hai luvrau fetg bugen cun tuts treis ed era respectau els. 40 onns guardiaselvaschina – tgei eveniment ei restaus il meglier en memoria a Vus da quei temps? Jeu sun adina staus levgiaus e ha giu plascher da veser sch’ina populaziun da camutschs ni capricorns serevegneva suenter ina fasa cun tschoccadad da camutschs. Pil pli cuoza quei treis entochen quater onns entochen ch’ins vesa il svilup positiv. Naturalmein ha ei era dau entgins eveniments negativs quels onns. Jeu patratgel vid ils stregns unviarns 2008/09 e 2011/12. En quels ha la selvaschina pitiu fetg. Igl ei depriment da stuer veser in animal a pitir, bein savend ch’el viva probabel buca pli l’auter di. Tgeininas ein las premissas ch’in guardiaselvaschina sto haver per ademplir bein siu pensum; la fin finala ha el da far ton cun carstgauns sco cun animals selvadis? Oz eis ei prescret claramein tgei premissas ch’il guardiaselvaschina ha d’ademplir. Quei ei segir la cumpetenza sociala, pertgei il contact culla glieud ed en special culs catschadurs ei da grond’impurtonza. Esser catschadur ei oz negina premissa per quella plazza, mo sch’el ei quei, sch’ei quei secapescha negin disavantatg. El sto haver fatg e terminau in emprendissadi. Igl ei segiramein era in avantatg sch’el ha in tgaun d’encurir selvaschina blessada. Da grond’impurtonza ei denton era la flexibladad e saver agir en muments cun pressiun. Lavur da sonda e dumengia, mo era da notg, ei ina part dalla flexibladad pretendida. Avon 40 onns era quei auter. La cumponenta sociala era meins impurtonta, lu haveva il guardiaselvaschina plitost la funcziun poliziala. Oz eis el plitost in manager. Saver sittar bein e saver ir cun skis – per exempel per saver persequitar camutschs cun tschoccadad sill pezza – era pli baul ed ei aunc oz in impurtont criteri. Igl onn 2010 haveis Vus publicau in interessant cudisch davart ils camutschs ella val dalla glisch – la Lumnezia. Tgei muntada ha il camutsch per Vus persunalmein? Per mei ha il camutsch ina gronda muntada, mo buca ch’el havess dapli impurtonza che la tscharva, il cavriel ni il capricorn. Quei cudisch ei en sesez sedaus ord in flyer ch’jeu havevel fatg per informar ils viandonts silla Greina davart ils camutschs. Jeu sun pli u meins carschius si spels camutschs, sch’jeu vi dir quei aschia. Miu bab mava a catscha ed ensemen cun ses camerats da catscha eis el vegnius a casa cun beinenqual camutsch. Jeu erel aunc in buob pign cura ch’el haveva sittau in buc camutsch che haveva giu ina greva blessura vid ina comba. Ina part dalla comba era naven e surtratga cun pial bunamein sco curom. Quei ei restau a mi en buna memoria, era ch’il tgiern dil buc haveva la biala mesira da 27 cm. Secapescha ch’ei dat a mi adina puspei da slignar sch’jeu vesel ch’ina populaziun da camutschs pitescha, mo hai lu – sco gia detg – era bia plascher sch’ella serevegn puspei. Il mument havein nus ina sauna populaziun da camutschs e negins problems culla tschoccadad da camutschs en nies district. Il camutsch ei in animal che reagescha sensiblamein sin differents facturs e ch’ei exponius a plirs effects sco per exempel la tschoccadad da camutschs, il turissem exagerau ni ils animals ed utschals da rapina. Tgei factur ei per Vus il mender? Quei ei per lunsch ora la tschoccadad da camutschs. Cun tut tschei vegn el a frida, era duront stregns unviarns. Igl ei fetg impurtont che la classa mesauna surviva. Sch’entgins anseuls e stargels survivan buca, ei quei buca ina problem per ina populaziun. La classa mesauna segirescha l’existenza da quella. Mender ei quei tier la tschoccadad da camutschs che tucca tuttas classas da vegliadetgna, pia tuttas annadas. Sequent con agressivs ch’il schierm ei, sa ina populaziun sereducir per la mesadad en quella fasa. Buca mintga schierm ei tuttina, magari eis el fetg agressivs e lu piardan ils camutschs ils egls. In’autra ga larma igl egl, mo serevegn puspei. Dapi Voss’elecziun sco guardiaselvaschina ei fetg bia semidau ella fauna grischuna. La populaziun da tscharvas ei carschida marcantamein, denter auter pil displascher dil forestalesser. Co giudicheis Vus la situaziun actuala? En Surselva batta il cor dils selviculturs pigl uaul e quel dils guardiaselvaschina per la selvaschina. Il cuntrari ei denton era il cass. Guardiaselvaschina e selviculturs fan la lavur ch’els han da far sin fundament dallas directivas politicas. La collaboraziun denter selvicultura e survigilonza da catscha en Surselva ei fetg buna. Ils davos 40 onns ein luf, luf-tscherver, uorset american, castur, schacal mellen ed ina ga ni l’autra era in uors sin viseta en Surselva. Jeu manegel ch’il grond diember da lufs fetschi era fastedis a Vus, ni buca? Ils uffecis pertuccai cun quella tematica coopereschan stretgamein cul Plantahof. Communablamein vegn tschercau soluziuns pils problems. Era en quei cass ei la directiva politica decisiva. Anflar bunas soluziuns ei en quei connex buca ina procedura dad oz sin damaun. Ei drova temps e cumpromiss. Il luf ei cheu e probabel resta el cheu. Mo era quei ei ina damonda politica. Ei la dinamica dalla derasaziun dil luf vegnida sutschazegiada? Quei ei pusseivel, mo quei saveva negin preveser. Avon 20 ni 30 onns havein nus era manegiau ch’ei mondi buca ditg entochen che nus hagien pors selvadis tier nus. Mo quei ei aunc adina buc il cass. La natira ha atgnas reglas. Tgeinina ei Voss’imaginaziun d’ina fauna optimala futura ni dumandau auter: Co ha quella dad esser per che tuttas gruppas d’interess sappien viver pli u meins cun ella? Quei sai jeu buca dir. Nus stuein acceptar quei che vegn e far il meglier ordlunder. Ei vegn adina pli cauld e la pezza sballuna. Nus havein buca da dir la massa co igl avegnir ha dad esser. Persuenter ein biars facturs decisivs. Per ordinari vegn ei tuttina auter che quei che nus manegein. Vossa savida e Voss’experientscha davart la natira e la catscha ei fetg profunda. Jeu sai s’imaginar ch’era Vus essas sedumandai ina ga ni l’auter en quels quater dennis tgei ch’ins havess ni savess far auter. Relateis in ni l’auter da quels puncts? Tut priu sun jeu dil meini da haver fatg quei ch’era da far. Jeu ha adina empruau da far il meglier pusseivel ord la situaziun ch’ei sedada. Suenter ein ins adina pli mals. Pli baul vegnevan las cauras camutsch protegidas perquei ch’ei haveva buca tonta selvaschina. Cul sistem dalla catscha da camutschs ei vegnius midaus avon rodund 40 onns ed igl ei vegniu pretendiu ch’ei seigi da sittar igl emprem la caura, ein biars catschadurs serebalzai. Igl emprem proteger duront onns e suenter sittar las cauras sco empremas. Nus stuein ir cul temps e cul svilup e lez va spert. Tgi che fa gliez, fa buca bia falliu. Quater decennis ella medema funcziun professiunala ei in brav temps. Sedecidesses aunc ina ga per la professiun da guardiaselvaschina? Gie, quei fagess jeu aunc ina ga. Sch’jeu havess 30 onns e la plazza vegness publicada s’annunziass jeu, era sche bia ei semidau. Naturalmein ch’ei ha dau ina ga ni l’auter muments empau pli grevs, mo jeu crei che quei capeti en mintga professiun. Arnold Caminada Il guardiaselvaschina d’entadem la Lumnezia ei naschius ils 10 d’october 1961. El ei maridaus cun Andrea e ha duas feglias ed in fegl. Els habiteschan a Vrin/Ligiazun. Andrea ha coordinau duront biars onns igl engaschament dils tgauns da saung duront la catsch’aulta en Surselva. Las duas feglias Marina e Melanie van a catscha, il fegl Franco buca: «Da pign leva el daventar pur e guardiaselvaschina sco jeu. Cun 18 onns ha el lu denton desistiu da far igl examen da catscha cul motiv ch’el drovi buca quella truscha da catscha cun scuidonza.» Cun tgiern ed olma L’entschatta da matg 2024 eis ei stau exact 40 onns dapi che Arnold Caminada (62) da Vrin/Ligiazun ha giu siu emprem di ella funcziun sco guardiaselvaschina. Entochen oz eis el restaus fideivels agl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun. Il pensum da lavur da 50 % ils emprems onns ei carschius successivamein sin 100 % e dapi biebein diesch onns ei Arnold Caminada era cau dil district da catscha II. En in’intervista culla FMR lai el sentir con fetg che si’olma batta per la selvaschina ch’el ha meinsvart saviu deliberar per exempel era en survetsch cun siu tgaun (foto). Plidentaus culla damonda, tgei eveniment che seigi restaus ad el il meglier en memoria en quei temps, di el: «Jeu sun adina staus levgiaus e hai giu plascher da veser sch’ina populaziun da camutschs ni capricorns ei serevegnida suenter ina fasa cun tschoccadad da camutschs. Pil pli cuoza quei treis entochen quater onns entochen ch’ins ves’il svilup positiv. Naturalmein ha ei era dau eveniments negativs. Jeu patratgel vid ils stregns unviarns 2008/09 e 2011/12. Duront quels ha la selvaschina pitiu fetg. Igl ei depriment da stuer veser in animal a pitir, bein savend ch’el vivi probablamein buca pli l’auter di.» (fmr/hh) Dapi igl emprem da matg 1984 ei Arnold Caminada da Vrin/Ligiazun guardiaselvaschina. Dapi igl emprem da matg 1984 ei Arnold Caminada da Vrin/Ligiazun guardiaselvaschina.

Rodund 70 cavacristallas ein separticipai la fin dall’jamna alla 60avla buorsa da cristallas e minerals el Center Fontauna a Mustér. En quels sis decennis ei la fiera semidada ed empau autras ein era las cundiziuns d’anflar biala tocca els cuolms. Viver dil cavar cristallas ei plitost l’excepziun che la regla. Il Center Fontauna a Mustér ei staus la fin dall’jamna vargada ell’enzenna dalla mineralogia. Per la 60avla ga ha l’Uniun Cristallina organisau leu la buorsa da cristallas e minerals. Ed ella ha era festivau sesezza: Uonn eis ei 65 onns che l’uniun ei vegnida fundada e 20 onns ch’ella ha aviert il Museum Cristallina en halla Cons a Mustér. La buorsa ei stada pli u meins ella rama dils onns passai. Rodund 70 cavacristallas han exponiu lur crappa, leutier ein vegni entginas exposituras ed expositurs cun cudischs ni fittem fatgs ord cristallas e minerals dallas Alps svizras. «Igl ei semidau» Markus Diller (69) da Sarnen ei separticipaus uonn per la 20avla ga alla buorsa. El enconuscha la regiun da Mustér e ha era luvrau leu pli baul entgins onns. Silla damonda, co la buorsa seigi semidada en quels onns sto el buca targlinar ditg per rispunder: «Pli baul vegnev’ins magari aunc da vender in toc ch’era ruts giu in techet. Oz ei quei strusch pli pusseivel, oz ei la qualitad decisiva.» Ed era la clientella ei in’autra: «Ils emprems onns ch’jeu sun separticipaus alla buorsa vegnevan bia pli biars turists e hosps da vacanzas a s’interessar davat ils minerals. Oz entupein nus pli biars marcadonts e collectaders.» Ils marcadonts nezegian la cumpra da biala tocca per vender ella silsuenter, era egl exteriur. «En differentas tiaras sco per exempel ils Stadis Uni dall’America vegn ei pagau bein per nos minerals», di Markus Diller. «La qualitad ei decisiva» Dalla medem’opiniun sco Markus Diller ei era Battesta Tschuor (73) da Mustér ch’ei dapi 40 onns dalla partida alla buorsa: «Ils marcadonts vegnan surtut dall’Italia, Austria e Svizra ed els ein promts da pagar buns prezis per tocca da qualitad. Bein enqual mineral ni cristalla mida maun alla buorsa per prezis da plirs mellis francs.» Per saver cuvierer lur basegns ein ils marcadonts e collectaders lu era stai uonn sco emprems sil plaz cura che la buorsa ha aviert sias portas la sonda avonmiezdi. «Pli baul vegneva ei vendiu pli bia tocca da meins buna qualitad, oz ein ils cumpraders bia pli heiclis», di Battesta Tschuor che seregorda aunc dil temps che la buorsa vegneva organisada ella halla Cons el center dil vitg da Mustér: «Lu eran nus entuorn 20 expositurs. Secapescha che la purschida era lu era meins gronda ch’oz cun rodund 70 cavacristallas.» «Ils prighels ein carschi» Mo buca mo la fiera da minerals e cristallas ei semidada ils davos onns. Era las cundiziuns d’encurir ed anflar els e cheutras las entradas dalla vendita. Silla damonda, schebein ei seigi pusseivel da viver oz dil recav ord ils minerals e las cristallas anfladas di Markus Diller: «Jeu enconuschel mo singuls che san viver bein da quell’activitad. Pils biars ei quei in’occupaziun sper la professiun.» Ei seigi adina pli grev d’anflar biala tocca e leutier seigien ils prighels en muntogna carschi fetg ils davos onns: «La scheltira permanenta che liua procura savens per bovas e crappa curdonta ed aschia per prighels.» Entras in’activitad relativamein intensiva dils cavacristallas ils davos decennis seigien biars territoris pli u meins era scuvretgs. «Dependa dil standard da viver» Pertuccont il saver viver da quei ch’ins anfla els cuolms ein era ils dus cavacristallas indigens Reto Bearth (58) da Sedrun e Simon Flepp (57) da Danis d’in clar meini. «Jeu savess buca viver da quei ch’jeu anflel e cun mei probablamein biars auters, schegie ch’igl ei magari era fetg biala tocca denteren. Igl ei secapescha auter sch’ins ha veramein il cletg d’anflar in ni plirs buns fuorns. Mo lu sto ei esser veramein biala tocca dalla qualitad che vegn pretendida», di Reto Bearth. Per Simon Flepp ei surtut in factur decisivs en quei connex: «Ei dependa secapescha era tgei standard da viver ch’ins ha. Mo era lu: Cavar cristallas ei ina veta ualti dira. Senza luvrar fetg va ei buca. Pil pli ha ei num ussa scuvierer novs loghens, pertgei fuorns aviarts ein strusch pli da cattar.» Tonaton hagi il cavar cristallas aunc potenzial, surtut leu nua ch’ils glatschers liuien. «Oz ei la qualitad decisiva» Per la 60avla ga ha l’Uniun Cristallina organisau la davosa fin d’jamna la buorsa da minerals e cristallas a Mustér. Il medem mument ha l’uniun saviu festivar il giubileum da 65 onns e quel da 20 onns dil Museum Cristallina. La fiera sco tala da minerals e cristallas ei semidada en quels sis decennis. «Oz ei la qualitad decisiva», di Markus Diller da Sarnen. Dapi 20 onns separticipescha el sco expositur alla buorsa. Davart l’activitad da cavacristallas sco professiun di el: «Jeu enconuschel mo singuls che san viver bein da quell’activitad. Pils biars ei quei in’occupaziun sper la professiun.» Dil medem meini ein ils cavacristallas Reto Bearth e Simon Flepp. (fmr/hh) Pirit sin plattamorta, anflau dil cavacristallas Michael Flepp da Cumbel: In fantastic cuntrast. Tocca qualitativa catta igl interess dils visitaders. Bia biala tocca ei stada sin fiera la fin dall’jamna el Center Fontauna a Mustér. «Ils cumpraders ein bia pli heiclis che pli baul», di Battesta Tschuor. «Oz entupein nus bia pli biars marcadonts e collectaders», di Markus Diller. «Jeu savess buca viver da quei ch’jeu anflel e cun mei probablamein biars auters», di Reto Bearth. «Cavar cristallas ei ina veta ualti dira», di Simon Flepp.

Igl emprem da settember 2024 eis ei exact 200 onns dapi la premascensiun dil Péz Russein/Tödi. Iniziant da quella ei pader Placidus Spescha staus. Il romanist Renzo Caduff referescha venderdis, ils 9 d’uost 2024 a Mustér davart l’ovra dil pader. Pader Placidus Spescha – naschius sco Giuli Battesta Spescha a Trun – ei staus ina persunalitad da siu temps. El ei naschius ils 8 da december 1752 e morts ils 14 d’uost 1833. Il conventual dalla claustra da Mustér ei staus in amitg dalla patria e sco tal ha el ascendiu in tschuppel pézs, ha protocollau quellas excursiuns, cartografau la cuntrada, perscrutau la geologia, la natira ed il lungatg. El ei staus in piunier dalla mineralogia ed ei sefatschentaus da rudien dallas tradiziuns e dils carstgauns dalla regiun. Igl emprem da settember 1824 ha el persequitau la premascensiun dil Péz Russein/Tödi. Sin si’incarica han dus catschadurs contonschiu sco emprems il péz sin 3613 meters sur mar. Persunalitad da siu temps Pader Placidus Spescha vala denton era sco piunier e promotur dil turissem en Surselva. Adina puspei ha el envidau glieud d’ordeifer da visitar sia patria e da far leu excursiuns. El ha documentau sia savida ed ina part da quella ei vegnida publicada igl onnn 1913 el cudisch «Pater Placidus Spescha – sein Leben und seine Schriften». Ils auturs da quella publicaziun ein stai professer Friedrich Pieth e pader Karl Hager. L’ovra daditg exausta cun dapli che 500 paginas ei in bischu e document da gronda valeta per mintga interessau dalla historia e dalla patria. En quell’ovra san ins era leger che pader Placidus ei staus in Romontsch perschuadiu d’in lungatg romontsch unificau. Quei ei stau ina da biaras da sias ideas e finamiras ch’ein vegnidas realisadas onns e decennis suenter sia mort. Aschia per exempel era camonas, denter auter quella da Punteglias ni dil Terri. Renzo Caduff davart il pader Davart la veta e l’ovra da pader Placidus Spescha referescha il romanist Renzo Caduff, oriunds da Mustér, venderdis proxim en halla Cons a Mustér. Il tetel da siu referat: «6er Versuch, den Rusein zu ersteigen. Dieser gelang es mir zum Theil.» Pader Placidus sco alpinist ei denton mo ina part dil referat. Renzo Caduff sefatschenta era da sias expectoraziuns davart il lungatg romontsch. (cdm/fmr) Il referat ei venderdis, ils 9 d’uost 2024 allas 20.00 en halla Cons a Mustér. Entrada libra, collecta. Il referat vegn organisaus da La Culturella. Il romanist Renzo Caduff referescha davart pader Placidus Spescha.

Per la dieschavla ga ha MS Sports organisau l’jamna vargada siu camp da ballapei a Schluein. Ensemen cun quel da sault a Glion ein 183 affons surtut dalla Surselva separticipai. Il Camp da ballapei Swisscom a Schluein Glion ha festivau giubileum uonn. El ha giu liug per la dieschavla ga. Con gronds ch’igl interess per quel ei semuossa gia tier l’annunzia. Sco quei che MS Sports – igl organisatur dil camp scriva en ina communicaziun allas medias – ein ils 135 plazs per quei camp stai reservai enteifer dudisch uras. Dapi entgins onns porscha MS Sports era in camp da sault a Glion duront la medem’jamna. Che l’attaschonza al camp da ballapei ei fetg gronda muossa era la promtadad da giuvens participonts da quel da laschar instruir sco trenaders. Lukas Frey, Flurin Brändli e David Flurin Cabernard ein stai participonts dil camp, uonn ein els stai el team dils 12 trenaders ed assistents cun Enrico Heiner alla testa. Dalla partida sco trenaders ein danovamein ils indigens Claudio Bundi e Vendelin Cabernard stai. Program variont Els dus camps ein las participontas ed ils participonts ella vegliadetgna da sis entochen 15 onns vegni occupai cun activitads d’avonmiezdi entochen tard suentermiezdi. Els han absolviu mintga di duas unitads da trenament. Ell’arena da ballapei a Schluein han las 24 mattatschas ed ils 111 buobs filau vid la tecnica da ballapei, dau giugs e tenor interess era absovliu trenaments specials da goli. Fabio Caduff (7) da Schluein di: «Il camp ha plaschiu fetg bein a mi. Il pli bugen siettel jeu penaltis ni dun giugs.» Il medem relata Cédric Huber (14) da Flem: «Jeu hai giu plascher e hai constatau ch’jeu fuss en sesez in bien goli, schegie ch’jeu erel aunc mai staus en gol.» Al camp da sault ein 48 affons separticipai. Leu han els empriu novas fuormas da semover, coreografias e co rinforzar il senn da responsabladad enviers sesez. India Gschwend (9) da Laax rapporta cun luschezia: «Dapi ch’jeu hai sis onns separticipeschel jeu a quei camp. Flashmob ha plaschiu il meglier a mi. Jeu hai empriu da saltar endretg e d’exercitar coreografias.» Sepresentai als geniturs Per la fin dils dus camps han ils geniturs e parents dils affons e giuvenils saviu seperschuader da quei ch’els han empriu ed exercitau duront l’jamna. Aschia ei il camp da ballapei vegnius terminaus cun in mini campiunadi mundial cun gruppas mischedadas e las participontas ed ils participonts dil camp da sault han presentau lur coreografias. Ils affons e giuvenils han fatg tut il pusseivel e fascinau ils aspectaturs. Ina bilanza fetg positiva dil camp vegn d’Enrico Heiner: «Igl ei stau bi da trenar ils affons e la solidaritad denter las participontas ed ils participonts ei stada fetg buna. Els han tgirau in’atmosfera fetg positiva. Nuncumplicada e sempla ei danovamein la collaboraziun cull’Uniun sportiva Schluein Glion stada.» Varga 400 camps en Svizra L’agentura da sport ed event MS Sports organisescha mintg’onn biebein 400 camps cun diesch differents sports ell’entira Svizra. Affons dallas annadas 2009 entochen 2018 san separticipar a quels e vegnan promovi en lur habilitads. Pils camps digl atun 2024 dat ei aunc plazs libers (www.mssports.ch). La fin d’annunzia pil camp da ballapei e da sault 2025 a Schluein e Glion ei igl emprem da december 2024. (cdm/fmr/hh) Las participontas ed ils participonts dil camp da ballapei da MS Sports l’jamna vargada a Schluein. Cun plascher veseivel han ils affons luvrau vid la tecnica da dar ballapei.

Avon 60 onns ei l’Uniun sportiva Rueun separticipada l’emprema ga cun in’equipa activa al campiunadi da ballapei regiunal. El rom d’ina fiasta ei l’uniun seregurdada la sonda vargada da quei tierm. La fiasta da giubileum dalla sonda vargada silla plazza da ballapei Isla a Rueun ei stada cumpleinamein ell’enzenna dil ballapei. Duas equipas dall’Uniun sportiva Rueun e mintgamai ina dil Club da ballapei Laax e dil Club da ballapei Turgi ein semesiradas el rom d’in pign turnier. Pil giubileum da 60 onns ballapei a Rueun ha l’uniun era purschiu divertiment musical cul Don Gamboni Trio e scapescha era in’ustria. Alla fiasta da giubileum ha l’uniun che vegn presidiada da Damian Tomaschett, envidau ils amitgs dall’uniun e surtut era ils anteriurs ed actuals giugadurs e funcziunaris. (cdm/fmr) Ina dallas duas equipas dall’Uniun sportiva Rueun ha purtau il da 60 si dies.

Duront la stad organisescha Surselva Turissem regularmein guidadas ella miniera da Sursaissa. La tauna ella Val da Platengia culs divers bratschs ei ina dallas paucas perdetgas d’ina industria ch’ei bunamein emblidada. Igl ei ina tauna artificiala, e buca ina che la natira ha scaffiu. Pia eis ei ina galleria che ha surviu all’industria. «Con sgarscheivel, jeu havess mai teniu ora», ha ina dallas dunnas commentau la descripziun dalla situaziun. Mintga gliendisgis duront la stad meina Marco Camartin glieud interessada ell’epoca ch’ins exlotava fier ella mina da Platengia. Duront in’ura san ins seconfruntar cull’industria da metal dalla Surselva. Quei gliendisgis dalla viseta haveva il guid gest raquintau che tochen 120 persunas luvravien en quella galleria. Tgi cavava cun zappun e scalper, tgi cargava, tgi transportava, tut che suava. Tonta glieud sin in smugl, en in liug stgir, step e humid. Il guid che ha menau sis carschi e dus affons ella tauna ha empruau d’avischinar allas circumstanzias dil temps d’ina industria sursilvana. Igl era pauc emperneivlel. Aunc tochen avon 160 onns han ins explotau fier ella mina dalla Val da Planengia. Marco Camartin all'entrada dalla galleria ella Val da Platengia Temperatura constanta Claustrofobia enconuschev’ins da gliez temps buc. Ils biars eran disai cul stgir e tschuff. Mintga gadas fan visitadras e visitaders las medemas remarcas e damondas: «Strusch da crer, tgei aria en quella tauna!». «Veva ei propi mo schi pauca glisch?», «Han ins era siglientau cun dinamit en cheu? «Buah, con stretg, jeu fuss mai ida en, cun quels friads da suadetsch, bletsch e fulin dallas cazzolas». Il 21avel tschentaner ein las circumstanzias semidadas, enviers quellas dil 19avel. Danunder ch’il metal vegn e co ins explotescha quel, san ins strusch pli. Avon che entrar ella mina bandunada da Platengia ha Marco Camartin explicau il process. Sil plaz da serimnar haveva el surdau a mintga persuna ina capellina ed ina cazzola da maun. Daco ch’ins drovi ina capellina vegnien ins a s’encorscher gleiti, ha il guid getg. Suenter ina cuorta descensiun giuaden ella val, sur il piogn e tras in uaul da feglia, ei la gruppa sefermada suenter paucas minutas avon ina preitcrap cun duas geinas da fier. «En quella seniester mein nus, igl ei in sistem da gallerias da 240 meters, la dretga ei denton buca accessibla», aschia il guid. Marco Camartin ha rendiu attent che gia ils Romans cavavien crappa, ch’els menavien quella en in fuorn per extrar il metal. Els savevan che crappa cotschna cuntegni fier e ch’ins sappi luentar la crappa. Grazia alla procedura chemica culi il metal ora. Ils uauls eran svani Con reha che l’aveina egl intern dil cuolm seigi, e sch’ei rendi d’explotar, savevan ils possessurs dalla mina buc. Ch’il sistem da gallerias a Platengia ha buca rendiu han ils dus davos possessurs stuiu constatar: Entuorn 1818 ei ina societad da Bregenz documentada sco concessiunaria e pli tard, 1826 tochen 1870, ina firma franzosa. Ellas havevan emploiau tochen 120 luvrers, la crappa transportav’ins cun carr e cavagl a Trun nua ch’igl existeva in fuorn. Ins sa s’immaginar ch’ils uauls dall’entira regiun eran svani cun tonta lenna ch’ils fuorns duvravan. Culla cazzola a maun vegn ei empau pli emperneivel ella stgira galleria. Tut ils participonts che eran serimnai quei gliendisgis agl ur dalla val per visitar la mina havevan priu cun els in lismer. Da 30 grads ell’umbriva, avon la geina da fier, ha il guid introduciu ella historia dalla mina. Cun entrar eis ei vegniu frestg. Marco Camartin haveva fatg attent ch’ei seigi ella galleria da tuttas stagiuns ina temperatura constanta da nov grads. Cuort avon haveva il guid avertiu da tener giu il tgau, «autruisa essas vus schurmegiai culla capellina», ha el remarcau. Cavau 40 onns Nua ch'il bletsch serimna, dat ei cul temps caltschina ed ina cozza alva. Oz ha la Surselva paucas resursas ch’ella sa trer a néz economicamein. La varietad geologica, verrucano, plattamorta, gneis e granit surveschan oz cunzun al turissem. Singula specia, per exempel scalegl, ed era fuorns da cristallas, ein resursas, denton strusch per ina industria regiunala e per crear atgna valur. Quei era pli baul tut auter, ins importava pauc ed empruava da duvrar quei che la regiun purschida. Las minas e l’explotaziun da metal s’udeva tier. «Con gitg han ins duvrau da cavar quei sistem?» ha ina persuna vuliu saver duront ina fermada en in bratsch dalla galleria. Ins hagi cavau rodund 40 onns, lu seigi la firma franzosa ida concuors, la productivitad eri bia memia bassa, aschia ch’ils 120 luvrers hagien piars lur plazza, ha il guid raquintau. Pervia dallas cundiziuns en quell’industria ei quei bein stau tuttina, san ins s’immaginar. Surselva Turissem porscha regularmein guidadas en duas minas, quella ella Val da Platengia a Sursaissa, e quella da Gulatsch a Rueun. Dapli informaziuns mira www.surselva.info Perdetgas d’ina industria Ina impurtonta fasa dall’evoluziun humana ha entschiet cu ils carstgauns han scuviert ch’ins sa extrahar da certa crappa – cun agid dil fiug – metal. Quei ei entschiet 4500 avon Cr. cull’epoca d’irom. En ina secunda fasa han carstgauns scuviert il zinn e ch’ins sa mischedar quel cun irom, quei che dat bronz. Igl ei stau l’impurtonta epoca prehistorica da 3200 tochen 600 a. Cr. Ina tiarza ei la finala stada quella da fier (1200 a. Cr. Biars nums locals el Grischun dattan perdetga dall’explotaziun da metal. Per exempel Medel che deriva dil metal, e siu vischinadi Fuorns che sedeclara da sesez. Medemamein ils num digl ual Ferrera a Trun. Quel dat ei era en Val d’Avras e Val d’Alvra. Vinavon il Pass dil Fuorn ed il Silberberg a Tavau. Igl ei entgins exempels. Dallas scuviertas da metal han ils pievels antics profitau, il pli davos ils Romans, quels han aviert minieras en Surselva. Gl’emprem document che tradescha l’explotaziun ei denton 1000 onns pli giuvens e datescha digl onn 1365. Gl’avat dalla claustra da Mustér dat a tscheins la Val Medel ad exploraturs da metal. Dalla crappa cotschna savevan ins ch’ella cuntegni fier. Quei metal era la basa per construir e producir isaglia, uaffens ed armas. Paucs fastitgs autentics ein restai da quellas activitads. E las aveinas d’aur han purtau entochen oz negin profit economic. Sin territori da Sursaissa, denter Platengia e Misanengia, san ins denton aunc visitar ina miniera ch’ins ha bandunau pér 1870. In’autra ei da tschella vart dalla val, la mina da Gulatsch ch’ei medemamein visitabla.

Questa stad porschan Leander Albin ed Aline Schoch il project «residenza».Artistas ed artists han saviu s’annunziar per mintgamai ina dimora d’in meins el vitg muntagnard. Mintgina finescha culla vernissascha dallas lavurs. Avon in onn han Leander Albin ed Aline Schoch lantschau a Tersnaus il project «residenza». En stretga collaboraziun culla Fundaziun da cultura Lumnezia e la Casa d’Angel vulan els dar a persunas dallas spartas art e cultura la pusseivladad da viver e luvrar in temps ella Lumnezia sut e da s’occupar intensivamein cun tematicas d’in vitget muntagnard. Artistas ed artists interessai han saviu s’annunziar per quei scopo per ina dimora ell’anteriura casa da scola da Tersnaus. Cul project «residenza» san ellas ed els sefocussar, seconcentrar e s’avischinar al vitget e sias structuras. La fin dalla dimora ei cumbinada cun in’exposiziun dallas lavurs. A caschun da treis vernissaschas sa la publicitad prender envesta da quei che las participontas ed ils participonts han scaffiu. L’emprema ei stada ils 5 da fenadur 2024. A quella han Gina Burri, Fabio Stecher e May Freigang mussau las creaziuns ch’els han realisau dils 3 da zercladur tochen ils 9 da fenadur a Tersnaus. La vernissascha II ei ils 15 d’uost 2024. Lu vegnan Delia Sulser e Frederic Siegel a presentar las ovras realisadas duront lur «residenza II» dils 22 da fenadur tochen ils 16 d’uost. Ils 12 da settember 2024 suonda la vernissascha III cun ovras dad Asa S. Hendry, Fances Scherrer, Zenzero, Anna Lisa Grebe ed Andrina Hauri. Quella gruppa d’artistas ed artists ei dils 19 d’uost tochen ils 13 da settember 2024 ella «residenza III» en casa da scola a Tersnaus.

La cuorsa campestra Staviala Vedra ed il Bikemaraton Lumnezia a Lumbrein s’audan al vargau. 42 curridras e curriders sco era rodund 230 ciclistas e ciclists ein separticipai allas cuorsas dalla fin d’jamna. Cun quei ei la participaziun en rama dallas aspectativas dils organisaturs. La cuorsa cumpestra dalla sonda da Lumbrein sill’Alp Staviala Vedra cun ina distanza da 6.1 km ed ina differenza d’altezia da rodund 600 meters ei vegnida gudignada da Manuel Isenmann da Castrisch. Tier las damas ha Sabrina Degonda da Rabius victorisau. Persuenter ha ella basignau in temps da 48 minutas ed otg secundas. El bikemaraton dalla dumengia ei Vital Albin ius culla plema. Per l’emprema ga ha el gudignau la cuorsa cun ina lunghezia da 38 km ed ina differenza d’altezia da 1590 meters. El ha victorisau avon Ursin Spescha e Daniel Widmer. Ella categoria dallas dunnas ei Ginia Caluori, commembra dil cader naziunal dallas dunnas sut 23 onns, arrivada sco emprema avon la campiunessa olimpica da Tokio, Jolanda Neff. Bilanza positiva Il president dil comite d’organisaziun dalla cuorsa campestra e dil bikemaraton, Tino Solèr, tila ina bilanza positiva dallas cuorsas dalla fin d’jamna a Lumbrein: «Nus essan fetg cuntents culla participaziun e cul decuors dallas duas cuorsas. Puntuar less jeu en special la participaziun d’entgins fetg buns e prominents ciclists sco Vital Albin, Ursin Spescha ed Andrin Beeli.» Silla damonda, co ei seigi reussiu da carmalar la campiunessa olimpica da Tokio, Jolanda Neff, alla partenza di Tino Solèr: «Siu bab separticipescha dapi entgins onns a nossa cuorsa ed uonn eis el vegnius accumpignaus da sia feglia.» Jolanda Neff ha nezegiau la concurrenza sco trenament suenter ch’ella ha giu difficultads culla sanadad ils davos meins e ha per quei motiv era buca saviu separticipar all’olimpiada a Paris. Co vinavon? Schebein ei vegn organisau era l’auter onn ina cuorsa campestra ha Tino Solèr buca saviu dir: «Proximamein havein nus ina seduta dil comite d’organisaziun e lu decidin nus.» Ina secunda cuorsa il di avon il bikemaraton seigi cumbinau cun ulteriurs cuosts ed era culla dependenza da dapli gidontras e gidonters. Tonaton di Tino Solèr: «Sch’ins vul ch’ina cuorsa seigi enconuschenta sche ston ins organisar ella entginas ga.» Ils emprems ciclists arrivan sill’Alp Staviala Vedra. 120 dunnas ed umens han absolviu il maraton sur la distanza da 38 km. Sabrina Degonda da Rabius ei stada la pli sperta dunna dalla cuorsa campestra dalla Staviala Vedra. Fotos Daniela Derungs Bikemaraton Lumnezia Dunnas open: 1. Ginia Caluori, Panaduz, 2.15.38; 2. Jolanda Neff, Goldach, 2.16.40.0; 3. Vera Schmid, Teufen, 2.35.05.0. Plinavon: 6. Carla Solèr, Lumbrein, 2.42.03.9. Umens cun licenza: 1. Vital Albin, Cuera, 1.56.02.7; 2. Ursin Spescha, Sevgein, 1.56.18.2; 3. Daniel Widmer, Mühlrüti, 1.58.07.1. Plinavon: 4. Andrin Beeli, Sagogn, 1.59.53.3. Umens fun: 1. Renato Rodighiero, Appenzell, 2.18.48.8; 2. Remo Müggler, Thal, 2.19.18.8; 3. Miro Stürm, 2.24.45.6. Fun masters: 1. Linard Vincenz, Andiast, 2.25.27.9; 2. Thomas Brülisauer, Hoffeld, 2.32.35.5; 3. Simon Zoja, 2.35.59.7. Plinavon: 6. Remigi Maissen, Trun, 2.45.29.0; 7. Raffael Bearth, Trun, 2.49.40.6; 8. Ursin Derungs, Val S. Pieder, 2.54.56.1; 9. Dino Blumenthal, Vella, 3.16.02.4. Fun seniors 1: 1. Michael Müller, Pany, 2.08.02.9; 2. Ivo Hager, Kaltbrunn, 2.16.56.4; 3. Andreas Bruder, Küblis, 2.25.58.6. Plinavon: 7. Curdin Camenisch, Glion, 2.44.45.2; 9. Beat Deflorin, Segnas, 2.48.10.8; 19. Curdin Derungs, Morissen, 3.27.21.3. Fun seniors 2: 1. Dani Räss, Appenzell, 2.17.45.2; 2. Daniel Solèr, Haldenstein, 2.26.33.9; 3. Markus Neff, Thal, 2.27.25.7. Plinavon: 5. Rolf Beeli, Sagogn, 2.37.23.2; 8. Guido Schweizer, Sursaissa, 2.45.18.9; 11. Ruedi Seeli, Vuorz, 2.50.21.1; 2; 18. Marius Freitag, Vignogn, 3.00.19.4; 24. Jorge Taboada, Vignogn, 3.48.14.3; 25. Joachim Bremer, Lumbrein, 3.48.28.1; 27. Mauro Demma, Glion, 4.41.46.9. Umens sut 17 onns: 1. Alessandro Solèr, Lumbrein, 2.11.39.3; 2. Malwin Utta, Tägerwilen, 2.31.31.8. Dunnas sut 17 onns: 1. Lea Bösch, Oberägeri, 3.03.44.5; 2. Seraina Candita, Buchs, 3.06.21.2. Juniors: 1. Micha Alder, Altstätten, 2.02.54.3; 2. Ramon Koller, Gais, 2.48.171.; 3. Severin Heeb, Häggenschwil, 2.54.32.3. Junioras: 1. Selina Schweizer, Sursaissa, 3.03.44.6. Buobs sut 15 onns: 1. Gianin Bundi, Haldenstein, 32.29.4; 2. Mauro Bässler, Trin, 32.47.3; 3. Matteo Patzen, Fürstenau, 33.40.1. Plinavon: 8. Luis Cavigelli, 36.21.8; 10. Carlo Camenisch, Flond, 36.58.7; 13. Franco Camenisch, Flond, 3.58.7. Buobas sut 15 onns: 1. Luisa Camenisch, Flond, 36.35.1; 2. Ladina Derungs, Donat, 38.36.1; 3. Eliana Ciocco, Cuera, 41.37.8. Buobs sut 13 onns: 1. Finn Laichinger, Laichingen, 20.36.8; 2. Sergio Bazzana, Domat, 21.19.5; 3. Kilian Lengmüller, Trogen, 21.20.9. Plinavon: 5. Nico Bässler, Trin, 21.54.6; 8. Nico Camenisch, 23.00.8; 15. Levin Räss, Pitasch, 25.02.1; 17. Lias Aubry, Sevgein, 26.22.9. Buobas sut 13 onns: 1. Lena Albrich, Dornbirn, 25.09.1; 2. Ella Boesch, Dornbirn, 26.09.6; 3. Sanna Gächter, Oberriet, 26.52.2. Buobs sut 11 onns: 1. Elia Wisler, Hunzenschwil, 15.01.1. Buobas sut 11 onns: 1. Gianna Bichsel, Berneck, 16.59.2. Plinavon: 6. Laura Elin Solèr, Lumbrein, 19.00.7. Buobs sut 9 onns: 1. Jonas Geser, Altach, 13.34.6. Buobas sut 9 onns: 1. Nina Walch, Götzis, 14.59.3. Buobs sut 7 onns: 1. Steve Domeniconi, Ponte Capriasca, 4.52.5 Buobas sut 7 onns: 1. Laura Geser, Altach, 5.06.1. Cuorsa campestra Staviala Vedra Dunnas: 1. Sabrina Degonda, Rabius, 48.08; 2. Lea Tauern, Balzers, 48.33; 3. Nadja Schmed, Breil, 50.34; 4. Sina Mara Candinas, Surrein, 55.31; 5. Irene Cadurisch, Maloja, 56.40. Umens: 1. Manuel Isenmann, Castrisch, 39.39; 2. Ivan Demont, Vella, 40.13; 3. Severin Joho, Männedorf, 43.19; 4. Daniele Candita, Buchs, 43.48; 5. Sebastian Solèr, Schluein, 43.55. Umens sut 17 onns: 1. Dario Spadin, Flem, 42.51; 2. Maurin Schmed, Breil, 47.12; 3. Marco Spadin, Flem, 50.10. Dunnas sut 18 onns: 1. Otavia Vonplon, Castrisch, 1.10.07. Cuntents cullas cuorsas a Lumbrein Rodund 230 ciclistas e ciclists ein separticipai la dumengia vargada al Bikemaraton Lumnezia e biebein 40 curridras e curriders alla cuorsa campestra Staviala Vedra la sonda a Lumbrein. La participaziun allas duas cuorsas ei en rama da quei che las organisaturas ed ils organisaturs han spitgau. Tonaton eis ei aunc buca decidiu, schebein ei vegn purschiu era l’auter onn ina cuorsa campestra. «Proximamein havein nus ina seduta dil comite d’organisaziun e lu decidin nus», di il president dil comite d’organisaziun Tino Solèr. In ei denton cert: Il bikemaraton ha liug l’auter onn per la 34avla ga. (fmrhh) Ils emprems ciclists arrivan sill’Alp Staviala Vedra. 120 dunnas ed umens han absolviu il maraton sur la distanza da 38 km. Sabrina Degonda da Rabius ei stada la pli sperta dunna dalla cuorsa campestra dalla Staviala Vedra.

A Trun, a Sontg’Onna, sil maletg dils babuns, ei enamiez agradsi il de Sax Mesauc, schess’jeu vid la barba furclada ed il tgau blut e quellas franzlas sullas ureglias. El stat sco enguttaus siper gl’ischi. Els dus ein in esser. Siu spadun fi­tgaus avond’el el ­tra­tsch tonscha quasi tochen si tiel badi­tschun. Siu maun sestenda il pli ensi. Dretg ei Pieder de Pultengia, in avat lad. El fa endamen in da nos dis, enstagl in camerat avat dil temps da Jeanne d’Arc. Buca fieter dalla eleganza da Sia Grazia, il Se­gner Pieder de Pultengia che Muoth descriva el Cumin d’Ursèra, co el leischna giu da siu tguli: Il Segner, sco de far termagl, / ­Descenda svelt da siu cavagl. – Schon aunc bi tgei avats lingiers che nus vevan pli baul, sch’ins ha el tgau con sterics che per exempel ils davos mistrals seballuccavan sin lur hocs. Stuevan dar adatg da buca vegnir zuccadi ord la siala, ed el medem mument seccatura cul cilender che steva buca memia schuber sin tgau. Meglier ch’igl avat ei il de Razén gartegiaus; sco adina cuirassaus, cul tgau cun quei frunt fugitiv che ti fidas mo empau ad in aschia. Il pli interessant sin quei maletg ein ils nas dils engiraders; ils frunts schon era. Aber ils nas dian en general pli bia. Ed ils dents forsa er aunc. Aber lezs negin che muossa sin quei maletg. Curiosamein han ils treis umens principals serrau la bucca duront ch’il pievel engira tras las barbas. Quei ha fatg studegiar mei. Tochen oz. Also quei maletg dils babuns a Sontg’Onna, sper il qual tuts filan sperasora e negin che mira sin el. Quei maletg essan nus pia vida mirar giu inagada endretg. Quei maletg ei era fetg interessants pervia dalla detta. Quella detta stendida encunter tschiel fuss era stada interessanta pil docter. Aber lez era pervia dils ­buobs che fagevan da Vinetu occupaus cun cuser, e cu el era buca dentuorn, fageva la frau docter ils pézs. Practisch tut ils ­babuns han, sche ti fas stem silla detta, il greufli, ni la guota sco ei schevan pli baul. Vevan memia paucas vitaminas. Magliavan memia bia sunscha e memia pauc cmies e fretgs. Da salata gnanc da tschintschar. Deva hal buc aunc apps cun directivas tgei magliar. Ils avats ein, sco detg, crapai giu sin quels maletgs. Igl avat da 1778 ha zatgei da Ferdi Kübler. Perquei tegnan aunc biaras gadas velos siper Sontg’Onna e prendan ora la marenda sut igl ischi. Sa esser, che quei avat vesa ora sc’in sportler, perquei ch’el ha sco sulet buca si perucca sco tschels che vesan ora sco Mozarts. Gartegiaus ei Gion Teodor de Castelberg. Quel para igl artist da haver studiau en il meglier. Fatscha e frisura, giud tgau in Castelberg. Sun fen da Castelberg, perquei sundel forsa buca schi objectivs. El scriveva. Veva sia ­ortografia privata e fuva catschadur. Buca in da quels stressai cun telefonin, cun en kämfer ed entuorn culiez camera infra­cotschna enstagl da rorspieghel. De Castelberg suflava sin abschussgliestas e mava pils uauls cun l’idea da far mintgaton in plum: Glijr a chatscha fa pijlvè bein a biars in grond plijsche Buijs en gaulta metins braf apij fanins puf-pifpaf Castelberg (1748–1818), sin quei maletg exact trenta, il pulit, ch’el era buc. Fageva las dètgas fiastas cun ses collegas. Veva ina cavazzuna sco pli tard certs Condraus. Igl artist che ha studegiau en quei Castelberg, era hiimelsterna in da Turitg. Quel tractein nus la proxima gada. Ei vevan schon aunc giu amauns in Grischun, in Giacometti, da far ils maletgs. Aber lez veva buca giu gust. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da ­columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a ­caschun 600 onns Cumin d’Ursèra de 1425». Maletg dad Otto Baumberger tier la caplutta da Sontg’Onna a Trun GR: engirament dalla Ligia Gri­scha 1424).

La Ligia Sura ei enconuschentamein vegnida fundada a Glion. Quei si Trun, trenta onns pli tard, ei stau per aschidadir mo in service grond, ni in re­loading schess ins oz. Quei ei cu ins fa aunc inagada il medem, mo cun plaids pli cools. Cura ch’ina fatschenta mida schef per exempel, sche quel ei nuot, inventa el puspei tut da niev, mida ­signet, slogan, fana ed il drag dall’anticombra, v.d. la schefsecretaria. Ei ha dau schefs che han schizun tertgau ch’ei stoppien midar gl’entir lungatg. Gliez funcziunescha per ordinari mo en ina dictatura ed ei aschia iu solemnamein ellas ­caultschas. Igl iniziant da quella Ligia relodada fuva in influencer, buc in «herox» sco quel dalla gasetta ha scret tscheidi. Heroxs ein quels che defendan lur tiara cun riscar la veta. Sa esser che la gasetta ha scumbigliau Pieder cun Putin, perquei ch’ils Tuatschins dian Putnengia, buca Pultengia. Aber quei Putnengia ha da far cun put, buca cun Putin. Put vul dir nebla, tschaghera. Pultengia denton fa endamen pult. Cun in pult eis ti tut auter survius che ella put. Star avon senza pult ei mulestus. Ti sas buca nua metter ils mauns. ‹Pultengia› ei pia in lifting. Segner Pieder era buca tups, veva excellents paders che cussegliavan el, ed han immediat sefatg en che sch’ins renoveschi ina Ligia, sche seigi ei era necessari da renovar ils nums. Aschia ha era la Ligia Sura survegniu in auter num. Biars pretendan pervia dil grisch dallas monduras dils purs. Aber quei ei nuot. Lu deva ei buca aunc la fabrica cul legendar ponn da Trun. La Ligia ha survegniu siu num pervia dalla barba grischa dil de Sax-Mesauc. Schur conte Giovanni de Sax e Mesauc fuva il dètg muster. Avon caplutta, sil maletg che negin mira, eis el il pli serius e tegn, sco nus vein viu, il pli ensi da tuts ils dets ch’engiran. En verdad fuva el il Falstaff en quei teater. Sir John Falstaff, che nus numnein naven dad uss semplamein Fal, ei la pli gronda figura che Shakespeare ha creau, e la suletta sur dalla quala ch’el ha piars la controlla. Ils Gions da fiasta han adina num Gion, John, Johan, Giovanni, ni Don Juan. Sco Shakespeare ha fatg senza vuler in monument a Sir John, ha Muoth fatg in monument a Schur conte Giovanni de Sax e Mesauc / Bueva stagn bia e magliava ca pauc, / Scomiava traso las cuschinas; / E nua ch’el mava, muncava gie mai / La cua d’amitgs e parents fomentai, / Muncavan er mai las muronzas. / El er’in da bein, de lev sen e pompus, / Schiglioc in caracter bienatsch, generus / E d’in’emperneivla manonza. Finanzas han strusch zacu interessau in Fal e vonzei fuva el vegnius en tochen culiez: Perquei cultivava Giovanni ses vins / E mava las seras empau tscheberlins / Tier Mengias, Turtes e Catrinas. Ed aschia fuva el vegnius pli e pli fetg en deivets, veva zacu impegnau siu entir fatg, e schon da lezzas uras fuvan las bancas da Montaltas, de Munts, Castelbergs e Defuns buca maneivlas cu ei mava per incassar tscheins. Cheu fuva il cont staus leds d’ina brev digl avat de Mustér / Che porscheva cussegl ed aspects de poder / Sestorscher saco e sevolver. El vesa la schanza da schar dalla vart ils signurs e da seschar en culs purs, che fuvan da quei temps aunc libers da formulars e subsidis, e tschiensmellis tratgs ad els ella ghegna, cul resultat, che era quels vers Grischuns d’inagada, ein ussa engurgni e gnanc salidan tei pli. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a caschun 600 onns Cumin d'Ursèra de 1425».

Igl artist dils maletgs el pierti da Sontg’Onna, sin ils quals negin che mira pli oz, auter che quels da velo, ei stau in Otto Baumberger, in da Turitg sco nus vein gia udiu (en quei liug). ­Augu­­sto Giacometti veva buca giu peda da vegnir a malegiar, ed il Carigiet veva Trun buca aunc sefatg en ch’ei detti. Lu vein nus ­mirau giu la davosa gada igl avat ed il Castelberg. Plinavon entaupas ti sils maletgs, sche ti fas stem, bellezia tut quels ord il Cumin d’Ursèra: Quel cul fest davon dretg ei fravi Risch Liconis. Per l’uiara fuvan da lezzas uras ils fravis ils pli impurtonts. Davos quel, siu schiender de Antonis che vesa ora sco il Sigis dall’Ida cun sia fatscha cantunusa, e quellas ureglias memia pintgas en cumparegliaziun cun siu culierun. Quel gest dasperas spegl avat, quel cun camischa blaua sto ­esser Clau Camengia, che va els documents adina a pèr cul de Pultengia, cura ch’igl ei dad engirar ni da cavalcar. Davostier diltut, dretg, in cun sul tgau giuaden sco ina da quellas capetschas che nus vevan dad ir cun skis che ti savevas trer sul baditschun giu. Quei ei l’Uolp da Sulvanigia, schon pervia dil camischut. E lu il ­campiun Tschegn de Phiesel che ti enconuschas bein vid la lontscha silla tschenta en ballontscha. Seniester diltut ils da Sumvitg: Gion d’Artuglia giu da Laus, epi Giacum Fiergna de Bugaus. Lu has ti leu Placi Berther da Rabius che ha siu spass culla mazza sil cuirass. Seniester denter in uaul da bratscha alzada, seniester cun capellina, engartas ti, sche ti miras, il tgau dil de Zignau, um rubiesti maldulau e davostier, sche ti sas, il nas da Gion de Runs giu de Cartatscha cun rienta leda fatscha, il Leci da Caplut dil 15avel tschentaner. Dunnas fuva aunc negin tema ella politica sut gl’ischi. Da quei sundel leds. Baumberger malegiava numnadamein ils detgs dragoners da dunnas. Cura che quei Otto Baumberger da Turitg ha fatg ils maletgs a Trun, fuva el numnadamein era incumbensaus da malegiar dunnas. Placats da femnas votaunras cun pelegna sils dents che van el mender cass in mument aunc a Berna. Mirei inagada quei placat! Per biars umens dils onns 1920 ed aunc tschunconta onns suenter, ed aunc oz magari, fuvan quellas dunnas ina specia da zombis cun cravatta stretga; e che muossan ils dents; e ch’ins discutescha ellas medias, tgei coiffeur ch’ellas han; e perquei: Frauen Stimmrecht Nein. Il coiffeur da politicras vegn oz strusch pli discutaus. Persuenter ei la schnadrina da dunnas che fan politica adina puspei in tema. Da quels problems vevan nos umens sut gl’ischi buc. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a caschun 600 onns Cumin d’Ursèra de 1425». Il placat en connex cun ina votaziun davart il dretg da votar per las dunnas.

Il Program San Gottardo tscherca ina nova ni in niev meinafatschenta. Quels dis ei la plazza vegnida publicada els mieds da massa. Il Program San Gottardo promova l’economia el territori dil Gottard. El fa quei sin incarica dils cantuns Uri, Grischun e Tessin communablamein cul Secretariat statal per economica (SECO). Dapresent sesanfla el ella fasa dalla realisaziun dil program 2024–2027. Per la funcziun operativa directiva tscherca el ussa ina nova ni in niev meinafatschenta. Ella ni el duei daventar successura ni successur dil meinafatschenta Dieter Bogner e quei sigl emprem da matg 2025. Dieter Bogner va en pensiun igl onn vegnent suenter esser staus biebein nov onns meinafatschenta. La funcziun da meinfatschenta ei publicada cun in volumen da lavur da 80%. Il post da fatschenta dil Program San Gottardo sesanfla a Glion. Responsabladad operativa L’incumbensa dil meinfatschenta dil Program San Gottardo ei la resonsabladad operativa per la realisaziun ed il svilup dil program da lavur current. Ils pensums centrals ein d’iniziar, accumpignar, menar e formar process da svilup per projects culla finamira da promover e rinforzar l’economia el territori dil Gottard. Leutier s’auda il contact cullas acturas ed ils acturs dallas regiuns Ursera, Surselva, Blinzuna e Valli. Tenor las indicaziuns fatgas egl inserat per la tscherca d’ina nova ni in niev meinafatschenta, duess il mandatari posseder ina formaziun sil sectur da menaschi e dall’economia publica, sco era experientscha ella veta da lavur e dalla direcziun. Il Program San Gottardo tscherca ina successura ni in successur pil meinafatschenta Dieter Bogner che va en pensiun l’auter onn.

La suprastonza communala da Tujetsch persequitescha buca vinavon il project per ina tuor da lenn sils mirs existents dalla ruina dil casti da Putnengia a Dieni. Sco ella scriva en La Tuatschina ein ils acts dil project vegni surdai al Forum cultural Tujetsch. Per lez vegn ina cuntinuaziun dil project en damonda cura ch’il project dil baghetg digl archiv cultural a Sedrun ei terminaus. Il project dalla tuor da lenn sils mirs existents dalla ruina dil casti da Putnengia a Dieni en Val Tujetsch ha caschunau dabia discussiuns ils davos meins. En sia seduta dils 24 da zercladur 2024 ha la suprastonza communala da Tujetsch fatg fin a quellas. Tenor ina communicaziun ell’ediziun dils 2 d’uost 2024 da La Tuatschina – igl organ da publicaziun ufficial dalla vischnaunca – eis ella sedecidida da buca persequitar vinavon il project. Ella – la suprastonza communala – hagi stuiu prender enconuschientscha ch’il sustegn per quei project tematisaus a duas radunonzas da vischnaunca seigi staus mudests sin fundament dalla pintga preschientscha. Medemamein vegni ei era buca persequitau vinavon las attracziuns dallas sendas entuorn Sum Sassi ed encunter Plaun Milez. Ils acts dil project ha la suprastonza communala surdau al Forum cultural Tujetsch. La tuor fuss stada accessibla e cun survesta sur la val. Mess ad acta – pil mument Sco quei che Tarcisi Hendry dil Forum cultural Tujetsch ha detg sin damonda dalla FMR, vegn il project sigl areal dalla ruina dil casti mess ad acta pil mument: «Actualmein stuein nus dar cumpleina prioritad al baghetg digl archiv cultural ch’ei en construcziun.» L’entschatta fenadur ei succedida l’emprema badelada per quei baghetg ella vischinonza dil Museum La Truasch. Il baghetg cuosta 1,8 milliuns francs. Pertuccont igl avegnir dil project a Putnengia di Tarcisi Hendry: «Uonn e l’auter onn vegn el segiramein a ruassar. Nus lein denton persequitar vinavon l’idea. Ina construcziun vegn denton en damonda sil pli baul igl onn 2026.» Il Forum cultural Tujetsch s’engascha dapi rodund 25 onns en favur dalla ruina dil casti da Putnengia. 600 000 francs Ina dallas diras nuschs dil project dalla tuor da lenn ei la finanziaziun, di Tarcisi Hendry: «Avon che quella ei buca reglada, succeda segiramein nuot. Probabel vegnin nus a stuer formar ina gruppa che sefatschenta dalla finanziaziun.» Ils cuosts per quella tuor da lenn ein calculai cun rodund 600 000 francs. Entginas donaziuns en favur dil project eran arrivadas sil conto dil forum. Sco quei che Tarcisi Hendry di, vegnan quellas restituidas, damai ch’ins ha aunc negin plan da termins pil project. Schebein il project vegn realisaus tenor ils plans da Maissen Architects ei medemamein aunc buca clar. «Cu nus cuntinuein cul project vesin nus vinavon. Ina soluziun redimensiunada fuss era pusseivla», di Tarcisi Hendry. Sustegn mudest El rom dalla tractaziun dil preventiv 2024, respectivamein 2025, ha la suprastonza communala da Tujetsch proponiu l’entschatta december 2023 als vischins da sbursar 585 000 francs per construir ina tuor da lenn ella ruina dil casti da Putnengia. Schegie che las autoritads communalas han puntuau ch’ei seigi la finamira da rimnar aschi biars daners sco pusseivel persuenter ed aschia da reducir la contribuziun dalla vischnaunca sin in minimum, ei quei credit buca vegnius concedius. Alla radunonza da vischnaunca dils 22 da matg 2024 ei il project danovamein staus tema. Lu ha la radunonza da vischnaunca dau suatientscha all’idea che la suprastonza communala e l’administraziun communala sustegnien administrativamein il project dalla tuor da lenn. Malgrad quella decisiun ha la suprastonza communala decidiu da buca persequitar vinavon il project. Differentas ­objecziuns hagien menau al conclus sco era il ­sustegn mudest sin fundament dalla pintga preschientscha alla radunonza da vischnaunca. La lubientscha ei avon maun La lubientscha da baghegiar la tuor da lenn sils mirs existents dalla ruina dil casti da Putnengia haveva la vischnaunca da Tujetsch retschiert ils 10 da schaner 2024. Sco la suprastonza communala puntuescha en sia communicaziun, hagi la damonda per la lubientscha pretendiu in grond engaschi ed ina stretga concordanza culla tgira da monuments, il survetsch archeologic e la polizia da fiug dil cantun Grischun. Sustegn persuenter era medemamein vegnius dallas organisaziuns per la protecziun digl ambient culla Pro Natura al tgamun. L’idea oriunda dil plan da termins era da saver festivar l’inauguraziun dalla tuor cun occasiun dalla fiasta da 600 onns Ligia Grischa da quest onn. «La suprastonza communala deplorescha fetg quella decisiun damai ch’il project fuss staus aschibein culturalmein sco turisticamein fetg empermettents», scriva ella en sia communicaziun. Putnengia sto spitgar silla tuor Il project per ina tuor da lenn sils mirs dalla ruina dil casti da Putnengia en Val Tujetsch ei mess ad acta. Pervia dalla munconza d’interess dalla populaziun ha la suprastonza communala surdau il project al Forum cultural Tujetsch. Per lez ha il baghetg pigl archiv cultural a Sedrun ussa emprema prioritad. Hans Huonder/FMR Ell’ediziun da La Tuatschina – igl organ ufficial da publicaziun dalla vischnaunca – ha la suprastonza communala da Tujetsch communicau il venderdis vargau ch’ella hagi surdau il project per la tuor da lenn sils mirs dalla ruina dil casti da Putnengia al Forum cultural Tujetsch. Differentas objecziuns ed il sustegn mudest dalla populaziun hagien menau a quei conclus prius dalla suprastonza communala il zercladur passau. Ussa ei il project els mauns dil forum ch’ei s’engaschaus fetg ils davos 25 onns pil salvament d’ina part dils mirs, las davosas perdetgas dil casti. Sco Tarcisi Hendry dil forum ha detg enviers la FMR, sto quei project cun ina tuor da lenn accessibla spitgar: «Actualmein stuein nus dar cumpleina prioritad al baghetg digl archiv cultural ch’ei en construcziun.» La lubientscha da baghegiar per la tuor da lenn ei avon maun, mo la finanziaziun da quei project cun cuosts da rodund 600 000 francs ei aunc buca reglada. Tenor Tarcisi Hendry vegn quei ad esser ina sfida. Visualisaziun dil project per ina tuor da lenn sils mirs existents dalla ruina dil casti da Putnengia a Dieni en Val Tujetsch. La proposta per quella ei vegnida da Maissen Architects da Sedrun.

La Ligia Grischa ha da far zatgei cun castellans. En scola han ei detg quei a nus. Nus scolars vevan l’impressiun ch’ei devi da lezzas uras sulettamein duas sorts da glieud: castellans e purs. Nus vevan dad emprender Cartascha sin il tgiembel, gl’uclaun sisu gl’ischi / Aunc muoss’alla vallada miraglia d’in casti / Von tschentaners viveva cheu in tiran pussent / ­Entoch’in pur da vaglia, in pur da gnierv grischun / Da viver ha surura mussau a quei paltrun. Da quella historia cun criec, bos e stuera, tamintschala e ­culter beinmulau / amiez tras la totona spartiu naven il tgau san tut quels e quellas che ein vegni en scola entochen la quarta. Schon el toc dil Tell deva ei ina historia quasi medema. Puspei cun bos e stuera e pur e sbier. Si Sursaissa exact la medema bravura sco sut Cartatscha. Duas gadas schizun: a Mooregg ed a Schwarzenstein. Il plot: Pur (Sursaissa: Püür) ara cun ses ventireivels bos. Dunna e feglia (Sursaissa: Wipli und Chindä) van suenter il criec cun fassuirs a cuntschond zuolcs e travs. Castellan/sbier (Sursaissa: Zwing-­ghärä/Ritter­chnächtä) vegn a schulond giu da siu casti. Castellan/sbier vesa ils bos grass e camonda al pur da menar quels si en siu ­casti per far furtem. Il pur fa sco da prender orasut ils bos, tschappa spert il culter beinmulau ­– quei era il cunti vid il criec che tagliava il tschespet – e sturnescha quei paltrun. Si Sursaissa grad sturniu dus ­enina, sco in garant ha confirmau a mi cu jeu devel scola si leu. Bellezia co el ha detg quei cul sturnir: und hed schi ggrad ersturned. Ussa eis ei il pur che schula. Lai ir il criec pli afuns. Derscha castellan el foss. Tratsch sissu. Dapi lu eis ei ruaus. Ils castials ein dai ensemen. Uss che jeu hai puspei legiu il Tell, pervia dalla fiasta a Trun, hai jeu sefatg en il suandont: Nos babuns, futurs grischuns, han copiau quei cullas ligias dils Confederai. Leger giu dad ina purgameina ed engirar ina ligia ei materia memia schetga per dar neu ina historia. Per vegnir cun la caussa ord il grisch (dalla ligia) ei vegniu inventau pli tard quei dils castellans. Quei constava el teater da Schiller, aber buca tier nus. Nos ­signurs eran pli normals. A nus en scola ein ils scolasts aber buca vegni unfis da far la petta cun quei dils castellans. Tut fake. Nus havessen legiu pli bugen historias da ver sco il Robinson. Quella historia raquintavan las oranschas a nus. Lezzas fuvan, mintga singula, zugliadas en pupi da seida e vevan si las aventuras da Robinson cun siu parisol dallas tropas e siu papagagl ed il Venderdis cun ina buis e tut quei. Per quei motiv hai jeu bia pli bugen ils oranschès ch’ils ischis. Pli bugen oransch che nies grisch. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a caschun 600 onns Cumin d’Ursèra de 1425».

Ils 2 d’uost 2024 ha la vischnaunca da Schluein publicau la damonda da baghegiar dall’interpresa Duss Immobilien per in project ella zona d’industria Isla. Sco quei ch’igl interprendider Roland Duss ha confirmau alla FMR, eis ei previu da dar aunc uonn l’emprema badelada dalla casa da commerci e mistregn cun luvratoris, biros e 20 studios. Avon rodund 12 onns ha la vischnaunca da Schluein revitalisau la zona d’industria Isla. Suenter che divers manaschis eran domiciliai pli baul leu, han ins slargiau e cumplettau ella cun in center da cumpra. Per la vischnaunca e per la societad-purtadra eis ei stau ina planisaziun da success. Divers detaglists sco Landi, Lidl ed il pasterner ein s’etabli daferton e profiteschan da cundiziuns adattadas e da fideivla clientella. Viers ost, encunter la plazza da ballapei, ei la zona da mistregn restada libra tochen oz. Leu ha l’interpresa Duss Immobilien projectau ina nova casa da commerci e mistregn cun habitaziuns. Vendergis vargau ha la vischnaunca publicau la damonda. Da Menzingen a Schluein Silla parcella cunfinonta dalla Landi ella zona d'industria a Schluein indicheschan ils profils il project d'ina halla nova. «Naven dall’entschatta eis ei stau nossa clara intenziun da baghegiar a Schluein ina halla da producziun», ha Roland Duss confirmau alla FMR. Quei hagien els communicau viers anora adina puspei a moda transparenta. Cun «els» manegia il fundatur dalla Duss Skifederung AG el e sia consorta Fabienne. Avon prest dus onns, miez october 2022, ein ils interprendiders sepresentai alla dieta da startups dall’uniun Surselva Impact Lab el casti Löwenberg. Tuttina sco diesch autras firmas giuvnas han Roland e Fabienne Duss mussau ad in tozzel investurs lur invenziun ed il concept da producziun leutier. Gl’avrel 2022 han ils interprendiders transferiu il domicil da Menzingen el cantun Zug e fundau a Schluein la firma Duss Motors. Roland Duss ei enconuschents ella branscha sco construider da motors e töfs dalla marca Duss. Il luvratori ha el installau en localitads adattadas dil casti Löwenberg. La famiglia habitescha a Lai, leu frequentan ils affons era la scola. La planisaziun locala dalla vischnaunca da Vaz porschi denton buca las cundiziuns adattadas per ina halla industriala, perquei seigi la zona Isla a Schluein semussada sco buna caschun da realisar la visiun. Roland e Fabienne Duss han unfriu mellis uras e bia passiun el product ch’els han schau patentar. «El sport da massa duei quella plema augmentar la segirtad sin pista», gi el, la tecnologia vegni a revoluziunar il sport da skis, ei Roland Duss perschuadius. Igl ei ina da sias invenziuns ch’igl interprendider vul producir el futur a Schluein. Quel ed ils töffs dalla marca Duss dueien derivar da Schluein. Luvratoris, biros e 23 studios «Quella firma giuvna ei vidlunder da seprofilar. Ella porscha in sistem da plemas per skis», ha la LQ dils 17 d’october 2022 rapportau a caschun dalla dieta da startups el casti Löwenberg. La fin 2022 han Roland e Fabienne Duss fundau definitivamein la Duss Skifederung AG, e quella ha priu domicil a Schluein. «Per esser spert sillas pistas e per saver far ils tests culs products, eis ei impurtont ch’ins ei amiez in territori da skis», argumentescha Roland Duss sia intenziun da baghegiar ella zona Isla a Schluein. «La halla duei daventar la basa per producir e per sviluppar», aschia Duss. Tenor la documentaziun da baghegiar ha gl’edifeci ina surfatscha da 20 sin 40 meters. El planterren ein ils luvratoris, ell’emprema alzada cunzun biros e treis studios da 55 m2. Ils profils dalla halla projectada ein tschentai ell'Isla a Schluein «Nus baghegiein per nies diever», conferma gl’interprendider. Tschun plazs da lavur ein en vesta, denton era spazi da habitar. Sco Roland Duss ha constatau ils davos onns, mauncan ella regiun alloschis per stagiunals che lavuran en turissem, gastronomia e survetschs. Ella secunda alzada ein 20 studios pli pigns da mintgamai rodund 26 m2 planisai. La lescha da baghegiar da Schluein oblighescha da scaffir era spazi da habitar en ina tala zona da mistregn. «Nus vesein in grond potenzial en quella zona», declara Roland Buss e remarca ch’ins sappi prender a tscheins ni cumprar surfatschas dalla halla nova. Bugen vuless el dar aunc quest atun l’emprema badelada dil project.

La cumissiun da biblioteca ed ils patruns da baghegiar han presentau ier margis la biblioteca nova dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Quella ha bardigliau dalla casa da scola ella casa Arpagaus renovada da frestg. Il menaschi el baghetg historic porta ulteriura veta el marcau vegl da Glion. «Da niev eis ei 240, entochen ussa havevan nus 100 m2», ha la menadra dalla Biblioteca Ilanz/Glion rispundiu la damonda formala cons meter quadrat che l’instituziun hagi. Magdalen Pfister presenta, ensemen cun ina squadra cumprovada da bibliotecaras, sonda proxima alla populaziun il domicil niev dalla biblioteca dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Aunc avon quella sentupada culla populaziun han il possessur dall’immobiglia, Theo Schaub e sia consorta Gaby, envidau las medias da dar in’egliada ella casa Arpagaus. Els han renovau e restructurau quella cun gust e sensori per la substanza historica. Theo Schaub han engraziau alla vischnaunca Ilanz/Glion, quella hagi susteniu els e pussibilitau da realisar quei project ambizius. Theo e Gaby Schaub cullas bibliotecaras, da sen. Mathilda Derungs, Karin Schlatter, Franziska Nay e Magdalen Pfister (menadra). In ensemble Sco hosp special ed oratur ei Christian Rathgeb staus presents. Tras sia dunna Monika ei gl’anteriur cusseglier guvernativ colligiaus cun Glion, buns contacts ha el era culla famiglia Schaub. «Ins savess sedumandar tgei senn ch’ei ha d’investar ozilgi en ina biblioteca. Era el temps ch’ins sa prender tut ord gl’internet ei e resta ina biblioteca communala in liug cun potential, da s’entupar e da serecrear», ha el manegiau. La biblioteca «nova» da Glion detti alla vischnaunca ed a sia populaziun claramein ina plivalur. L’instituziun ha bardigliau dalla casa da scola ella casa Arpagaus. Igl ei ina casa en retscha alla Städtlistrasse 17, amiez il marcau vegl. Sco Theo Schaub ha informau, han ins baghegiau ella entuorn gl’onn 1640, probabel sils mirs d’ina casa pli veglia. Gl’entir traffic da transit, gl’emprem cun carr e cavagl, pli tard camiuns, postas ed autos privats, mava sper casa ora. Davos casa, alla streglia Rathausgasse, eran nuegl e clavau. Quella part s’auda tier gl’ensemble da treis baghetgs culla terrassa. L’architecta Caroline Gasser ha explicau detagls dalla fasa delicata e cumplexa da renovar quels. «Igl ei pli sempel da construir enzatgei sin ina prada verda. Renovar ina tala casa historia ei ina sfida, in arcun gigantic da material historic eis ei tuttavia», ha l’architecta manegiau. 6000 medias sin duas alzadas Ch’il patrun da baghegiar Theo Schaub ha il sensori per substanza historica ha el mussau diversas gadas a Glion e contuorn. Per exempel cun cumprar e renovar la casa Geronimi all’entrada dil marcau vegl. Mo era cun auters objects. «Per cletg havein nus in Turitges che s’interessescha per la substanza da nies marcau vegl e da nossa regiun, e buca mo per quella dil Niederdorf», ha Caroline Gasser remarcau cun in surrir. «Quei ei quess la pli biala biblioteca dil Grischun», ha enzatgi dils presents manegiau duront l’uatga en casa. La squadra da biblioteca han perinagada giu gronda libertad d’exprimer giavischs e realisar ideas. La casa Arpagaus el marcau vegl da Glion ei ussa la biblioteca dalla vischnaunca Ilanz/Glion. La Biblioteca Ilanz/Glion ei concepida sin duas alzadas. El plaunterren ei la recepziun culla meisa d’empristar e returnar las medias. En tut dispona la biblioteca da rodund 6000 medias. El plaunterren ei era il sectur dils cudischs e litteratura per affons. Da scala si – ni cugl ascensur – arrivan ins el sectur per carschi e giuvenils. Leu ein las crunas cun cudischs da belletristica, biografias, lungatgs jasters e cudischs tematics. Ina gronda terrassa, plazs da lavur per studis e retschercas sco era la sala egl anteriur clavau envidan. Quella sala porscha plaz ad entiras classas da scola da passentar lecziuns ed instrucziun en biblioteca. La stivetta silla medema alzada ei speciala. «Igl ei il bischu da quella casa», ha Theo Schaub manegiau. Leu anfla la clientella dalla biblioteca la litteratura romontscha sco era cudischs tematics e litteratura grischuna. Sonda proxima, ils 10 d’uost 2024, arva la Biblioteca Ilanz/Glion sias portas per la populaziun, In e scadin ei envidaus d’entrar. Gl’entir gi, a caschun dalla fiasta dil marcau vegl, astg’ins ir tras las localitads e dar in’uatga alla casa renovada. Il plaunterren dalla biblioteca ei spazius. Leu ei il sectur dils affons e la recepziun.

Urs Probst ha luvrau ella Cadi sco veterinari duront biabein 25 onns. Dapi sia pensiun avon dus onns eis el vinavon stedi sin tura. Sco guid accumpogna el cun lamas famiglias cun affons sin vias e trutgs sursilvans. El enconuscha ton ils aimals sco la veta ed il mintgagi sursilvan ed ei cheutras in interessant accumpignader pils hosps da vacanzas. «Vus stueis tener cuort il lama, pertgei el ha bugen quei pastg fin cheu», declara Urs Probst alla gruppa da geniturs cun affons seradunada il vendergis vargau a Breil gest sper la caplutta da Sogn ­Giacun. Sis lamas ha Urs Probst scargau dil carr annex per surdar mintgin ad ina dallas famiglias, vul gir per tonscher il sughet d’empalar il lama als mauns dils affons. Gia avon che scargar ils animals ha Urs Probst beneventau ils hosps e purschiu empremas informaziuns davart la tura previda ed ils proxims pass da surprender ils lamas. Guid dapi dus onns La moda da communicar tradescha che Urs Probst ei disaus da s’exprimer e da sefatschentar cun il concarstgaun. Ina impurtonta premissa per luvrar el turissem e sco guid. Entochen avon dus onns ha Urs Probst luvrau sco veterinari e menau da cuminonza cun sia dunna Helga Probst la Pratica da veterinari Cadi. «Neu da mia lavur sco veterinari enconuschel jeu ils possessurs dils 12 lamas, David e Nadia Deplazes da Surrein.» Sia emprema tura sco guid da lamas ha Urs Probst surpriu gia in gi suenter sia pensiun. «Jeu haiel interess da luvrar cun animals neu da mia clamada.» Urs Probst declara ch’el mondi bugen a spassegiond tras la cuntrada sursilvana ed il contact cun ils hosps da vacanzas seigi inspironts. «Els s’interesseschan per ils lamas e co els vegnan teni e pervesi.» Sco anteriur veterinari ei Urs Probst la dretga persuna per dar sclariment sin via cun ils geniturs e lur affons. Denter 50 e 60 turas cun lamas meina Urs Probst duront la sesiun da turas che cuoza dil matg entochen viaden egl october. «La sesiun aulta ei da miez fenadur entochen miez uost.» Urs Probst declara ch’el seigi momentan duas ga ad jamna sin tura a Breil per Surselva Turissem ed el surpren era regularmein turas organisadas da Sedrun/Mustér Turissem. Autruisa san ins reservar turas via la pagina lamaventura.ch. Urs Probst accumpogna gruppas sco singulas famiglias, meina turas pli liungas per exempel entochen sill’Alp Glivers. «Nossas turas ein er adattadas per affons e carschi che piteschan dad in impediment», explichescha Urs Probst. En connex cun il pass da vacanzas ha el gia accumpignau cun lamas scolaras e scolars da Landquart. «Las turas meinan denton cumpleinamein tras la regiun sursilvana», declara il guid da lamas. Els dattan ina davos ora Urs Probst dat d’entellir ch’il lama seigi in animal da muntanera e sch’in affon laschi inaga curdar il sughet d’empalar sche s’allontaneschi igl animal buca dalla gruppa. E tuttina eisi da risguardar entginas reglas per enfirmir la confidonza denter carstgaun ed animal. Gia sper la caplutta da Sogn Giacun demonstrescha Urs Probst cun in maun tgei ch’il lama po vertir e tgei ch’el ha meins bugen. «Vus saveis senz’auter strihar il culiez, quei plai al lama.» Urs Probst meina siu maun sur il tgau dil lama e quel untgescha spert. «Il tgau lai el buca tuccar bugen e la part davos dil tgierp medemamein buc.» Il guid da lamas fa era attent affons e geniturs da tener ina certa distanza dils animals. «Magari dattan ei ina davos ora per spuentar ina muostga.» Suenter sia cuorta introducziun semetta la gruppa sin via en direcziun Plaun da Plaids. E la gronda part dils lamas vegn tgamunada dils affons. Urs Probst ei scochemai seprofundaus en discuors cun ils geniturs. El ha segiramein ina ni l’autra ­historia da risdar e quei pli probabel buca sulet davart lamas.

Mo tgi exact ei unics? Tgeinins ein tuttina? Tgi ei auters? Gest ellas vacanzas a Gran Canaria sun jeu sedumandaus quei. Ina insla spagnola ch’ei plein turists. El nord, sid, ost ni vest, emporta buc – las vias ein fullanadas. Lungatgs audan ins ina massa – franzos, hollandes, chines, arab e tudestg. Tschiens lungatgs e dialects da tschiens differentas tiaras e tuts continents. Stgirs ed alvs, gross e satels, umens, dunnas ed LGBTQ, gronds e pigns, turists da consum, turists dalla natira, turists da sport, turists dalla splagia, turists dalla cultura ed indigens, famiglias cun affons, pèrs, sutgas da rodas, sauns e malsauns, burcas, nudists digl fkk, religius ed ateists, vendiders e cumpraders da cletg, ganovs, milliunaris e paupers dalla via. Ed aschia vinavon. Lev surfatg – vaiel bunamein entupau l’entira paletta che viva cheu sin nies planet. Franc e segir ha mintgin e mintgina in auter vargau ed aschia automatic in auter patertgar, in auter caracter, in’autra savida ed in’autra vesta da veta. Vegnessen tut quellas persunas perina, sche tuttas sesessen vid ina meisa? Dess ei grondas differenzas? Dess ei carplina – ni dess ei harmonia? Vegness la dunna ella burca ad anflar in fil da discuors cul commember dils hells angels? Vegness il milliunari a parter siu paun vid la meisa cul pauper schani dalla via? Savess il pader tener ils egls tier el duront discuorer vid la meisa cun la giuvna blutta digl fkk? Damondas che jeu sun sedumandaus pliras gadas duront quels dis. Contas da quellas persunas han il sentiment ch’ellas mondien la suletta via correcta? Tgi ha il sentiment d’esser unics? Tgi ha il sentiment d’esser megliers ch’ils auters? Tenor mei ha mintgin e mintgina il sentiment, che sia veta e siu far e cunfar seigi il dretg e gest. L’atgna via ei quella che fa senn ed aschia la correcta. En mes egls ei mintgin ch’jeu hai entupau, viu e discurriu sin quell’insla unics. Unics en sia atgna moda e maniera. Viadis e vacanzas muossan a mi adina puspei, con vasts che nus carstgauns essan. E quei ei era ok aschia. Probabel fuss ei lungurus sche tuts fussen exact tuttina. Mett’avon… lu fuss jeu aunc uss en colonna avon il restaurant, perquei che tuts vulessen magliar tailandes. Na, engraziel. Gliez fuss veramein buca cool! Inagada daniev, sundel cuntents da reflectar las persunas ch’jeu hai entupau sin quest mund. Quei fa bein. Quei arva il horizont ed engrondescha la toleranza enviers auters. Ei viva l’individualitad – e che mintgin ei unics. Ivo Orlik fa actualmain il studi da scolast primar a Cuira. Sper il studi è Ivo activ en la musica rumantscha sco «Giganto» e procura cun ses texts per discussiuns. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La fin d’jamna dils 17 e 18 d’uost 2024 ha liug a Mustér per l’emprema ga in turnier da quadrels magics. Iniziant e conorganisatur dil Grischun Open ei Silvan Venzin che separticipescha activamein a turniers dapi entgins onns. El spetga rodund 50 participontas e participonts da pliras tiaras. Tgi enconuscha buca els: ils quadrels magics. Rubik’s cube – sco els vegnan numnai per engles – ei aschidadir ina fuorma da puzzles cun quadrels da volver. La finamira ei da haver tuts ella posiziun correcta. Da quels quadrels magics dat ei ina partida da differenta grondezia e surtut era cun differents diembers da singuls quadrels. Avon sis onns ha la fascinaziun per quell’activitad tschaffau igl interess da Silvan Venzin da Mustér. Dapi lu trenescha el pliras uras per jamna per aschia sligiar la magia dils quadrels aschi spert sco pusseivel. El serenda a turniers ed avon biebein miez onn a Ligiaun ha el schizun contonschiu in record svizzer. 3,18 secundas ha el basignau per sligiar il pensum dil quadrel skewb. Quei record ha el denton piars la fin da zercladur a Sachseln. «In bien camerat da mei ei miu successur», di il Silvan Venzin ch’entscheiva prest la tschunavla classa al gimnasi dalla claustra da Mustér. Avon agen publicum En ina contribuziun dalla FMR il fevrer vargau ha Silvan Venzin detg ch’el organisassi bugen in turnier da quadrels magics a Mustér. Sonda e dumengia, ils 17 e 18 d’uost 2024 va quei giavisch en vigur. Lu semesiran ina partida adherents dil quadrel magic el Center Fontauna al Grischun Open. Il turnier ha liug leu sin iniziativa persunala da Silvan Venzin: «Jeu selegrel fetg ch’il turnier ei cheu a Mustér e secapescha hai jeu era plascher da separticipar. Jeu sperel che tut funcziuni bein quels dis.» El ei igl organisatur e la persuna da contact el liug, ferton che SwisCubing – l’associaziun naziunala dallas giugaduras e dils giugadurs da quadrels magics – segna sco responsabla pil turnier e finanziescha l’infrastructura necessaria. Silla damonda, tenor tgei criteris ch’in liug vegni risguardaus per in turnier, di Silvan Venzin: «Ei vegn arranschau turniers ell’entira Svizra e sigl entir mund. La cundiziun ei che l’infrastructura sco per exempel la halla plurivalenta dil Center Fontauna stetti a disposiziun persuenter. Giugadurs da pliras tiaras Pil turnier da l’autra jamna el Center Fontauna a Mustér spetga Silvan Venzin l’annunzia da rodund 50 entochen 60 participontas e participonts. Entochen ussa ein 38 s’enscrets, il termin per la fin d’annunzia ei l’autra jamna sut worldcubeassociation.org. La gronda part dallas persunas ch’ein gia s’annunziadas deriva dalla Svizra e l’Austria, singuls ein era d’autras tiaras sco la China, Russia ni Grecia. Duront ils dus dis concurrenzeschan ils giugadurs en otg differentas categorias cun mintgamai ina entochen treis rundas. In e scadin, independent dalla vegliadetgna, sa separticipar a mintga categoria, sto lu denton ademplir ina limita da temps per contonscher ina eventuala ulteriura runda. Per la participaziun als turniers vegn fatg neginas cundiziuns. Sco Silvan Venzin di, ein persunas che han interess da persquitar las participonts ed ils participonts beinvegnidas: «En quei connex dat ei la regla ch’ils aspectaturs stattan sin ina distanza da silmeins 1,5 meters naven dallas giugaduras e dils giugadurs.» Sco premis dat ei alla fin certificats pils megliers. Turnier cun quadrels magics a Mustér L’autra jamna semesiran ils amitgs dils quadrels magics – rubik’s cube – el Center Fontauna a Mustér. Sin iniziativa digl indigen Silvan Venzin vegnan rodund 50 giugaduras e giugadurs da pliras tiaras a semesirar ils 17 e 18 d’uost 2024. Sustenius vegn el da SwisCubing, l’associaziun naziunala dallas giugaduras e dils giugadurs da quadrels magics. Las giugaduras ed ils giugadurs semesiran en pliras categorias. Per part succeda quei en pliras rundas. Cundiziuns da separticipar dat ei buca, sulet ch’il termin d’annunzia sto vegnir risguardaus. Il turnier astga vegnir persequitaus d’aspectaturas ed aspectaturs. Silvan Venzin da Mustér ei in giugadur pissiunau da quadrels magics. L’autra jamna conorganisescha el in turnier da quadrels magics a Mustér.

Varga 80 parasguladras e parasguladers semesiran questa jamna a Mustér. In cumbat sportiv ellas altezias che pretenda dabia sentiment ed enconuschientscha dall’aura e dil vent. Ina caschun da far in’emprova da sgular sco hosp dil pilot e guid da muntogna, Ervin Jacomet. «Ti stos scher el caraun sco dad ir cun töf», il tip vegn dil guid da muntogna e pilot da parasgular Ervin Jacomet. El ei scochemai staus promts da demonstrar al redactur da quellas lingias che penda el parasgol da tandem co ins sgola ina spirala. La forza centrifugala sil tgierp ei gronda enaquella ch’il pilot sgola ella spirala ed il parasgol sesanfla tuttenina buca sur ins – mobein dalla vart. «Quei san ins secapescha far aunc pli extrem, lein aunc far ina ga!» Engraziel, pil mument ein las marveglias per la spirala cuntentadas biabein 1000 meters sur il vitg da Mustér. Il tschiel dalla Cadi han aunc varga 80 auters parasguladers embelliu il margis vargau, las participontas ed ils participonts agl Open Disentis, la concurrenza da sgular cun parasgol che cuoza l’entira jamna. Ina illustra truppa internaziunala, per gronda part umens da tuttas vegliadetgnas. E denter quels in Sursilvan, Nic ­Culan Jacomet, il fegl dad Ervin Jacomet. Sgular el saung Nic Culan Jacomet ei carschius si cul sport da sgular che siu bab exequescha professiunalmein e quei gia dapi 40 onns. «Jeu sun l’emprema ga dalla partida ad ina cuorsa da sgular», tradescha il giuven pilot che seprepara per la partenza alla staziun dalla sutgera a Gendusas. El ei secapescha separticipaus cun las ulteriuras pilotas e pilots al schinumnau «briefing» a Caischavedra organisaus mintgamai igl avonmiezgi avon mintga etappa. Leu declara il schef da cuorsa, Martin Scheel, a pilotas e pilots il percuors ch’els han d’absolver ella proxima etappa. Avon che sedecider pil percuors studegian Martin Scheel e siu team las perspectivas dall’aura. «Oz essan nus sedecidi per ina etappa empau pli cuorta, pervia dils temporals annunziai pil suentermiezgi», gi igl expert che ha gia trenau l’equipa naziunala da parasgular. Pli cuort vul gir, sgular naven da Mustér entochen a Breil ed anavos e quei aschi spert sco pusseivel. Aschi sempel sco quei tuna eis ei denton buc. Nic Culan Jacomet sto contonscher cun siu parisol certs puncts, numnai boias, marcai silla carta. Sch’el e ses concurrents contonschan quellas boias tradescha ina apparatura electronica che mintga pilot retscheiva avon la partenza. Il tracker tradescha era sch’il pilot sgola sur ina zona da protecziun da selvaschinas. Fa el quei ha quei consequenzas negativas sin sia rangaziun «Quei vulein nus secapescha buc», gi Martin Scheel e conceda dad esser en contact cul guardiaselvaschinas per mitigar il disturbi, principalmein dils camutschs. Ponderaziuns tacticas Ils discuors denter ils pilots tradeschan che sgular sportiv cun parasgulader ha da far bia cun tactica. «Jeu stoi ponderar nua che jeu anflel la megliera termica, il vent ascendent che aulza mei e miu parasgol.» Nic Culan Jacomet ponderescha sch’igl ei meglier da sgular dad ina vart dalla val giuado e turnar da l’autra vart siado. Ni forsa schizun midar dad ina vart dalla val duront la cuorsa. Ervin Jacomet ha in sempel cussegl per siu fegl cuort avon la partenza. «Ti stos s’orientar duront la cuorsa vid ils megliers.» La cuorsa entscheiva denton buca gest cun la partenza, ils parasguladers sgolan en in aschinumnau spazi da spetga avon che la cuorsa vegn dada libra. «Entochen in’ura spitgein nus ell’aria avon che la partenza succeda», aschia che Nic Culan Jacomet ha buca preschuna dad ir ell’aria. Persuenter ei Ervin Jacomet partius cun siu hosp ed el instruescha la partenza. «Nus currin cheu da quella plaunca tut agradgiu.» Las riemas sestendan e prest svanescha il terren suttapeis. Scochemai enquera il pilot il vent che ascenda per sesalzar. Ed ins senta cu il pilot anfla la termica buca sulet neu dil signal acustic digl apparat che Ervin Jacomet porta en sia giacca. Ei va anetgamein tut agradsi. «Oz ei super da sgular, ins sa propi morder en.» Morder en per sesalzar entochen sur il Péz Cavardiras cun in’egliada dalla Val Cavardiras, viers il Péz Git, il Tödi, sevolver encunter il Péz Tschietschen e …

Quest’jamna ei il chor Vocalis Lumnezia puspei ella Sentupada a Vignogn. 47 cantaduras e cantadurs exerciteschan cun Gieri Spescha e Bettina Marugg-Hermann in program cun motettas e canzuns romontschas. La stad ei atgnamein il temps ch’ins gauda, fa vacanzas senza obligaziuns e termins. Per biars, seigi pign ni grond, s’auda in camp tuttina tier la stad, u in da sport, artisanadi ni cultura. Aschia passentan 47 umens e dunnas quest’jamna in camp da cantar ella Sentupada a Vignogn. Ellas ed els gaudan la cuntrada lumneziana ed exerciteschan in program per in concert. Ei regi ina fetg buna atmosfera ed era ils dus menaders fetschien puspei preziusa lavur, tradescha Rita Astfalck, la presidenta dall’uniun-purtadra Vocalis Lumnezia. Ina biala tradiziun Uonn ei Vocalis Lumnezia la 18avla gada a Vignogn. Silvana Caviezel ei organisatura e menadra administrativa, Gieri Spescha il menader musical dall’jamna da cant. «Cun tgei premura ch’els preparan mintg’onn quella ei semplamein grondius. Nus sesentin semplamein bein cheu», ha Rita Astfalck sincerau a caschun dalla viseta dalla pressa regiunala. Per biaras participontas e participonts eis ei daventau ina biala tradiziun da passentar l’emprema jamna d’uost en Lumnezia. Entschiet ha quella la dumengia suentermiezgi cugl apero da beinvegni e la tscheina communabla. Ins parta il plascher da cantar e s’approfundir en in program vocal. Gliendisgis ei il chor seformaus cun 17 sopranistas, 13 altistas, siat tenors e diesch bass. Las participontas ed ils participonts gaudan il perfecziunament. La glieud deriva dalla regiun entuorn il Lag da Turitg e Part-sura turitgesa, Männedorf, Stäfa, Grüningen, Wetzikon, Wald, singuls era d’autras parts dalla Svizra tudestga. Ina suletta participonta vegn dalla Lumnezia. Cun in trio Era Ursula e Walter Linsi da Stäfa ein dalla partida. Grazia ad els ei l’jamna da cant l’emprema d’uost a Vignogn. Gl’interprendider e sia consorta han ligioms cun quei vitg e la finamira da lur fundaziun U. W. Linsi eis ei da sustener projects culturals. «Il brat culla populaziun e las sentupadas culs indigens s’audan vitier», cumpletescha Rita Astfalck. Cun Gieri Spescha e Silvana Caviezel ha Vocalis Lumnezia duas persunas cumpetentas en musica e cultura sursilvana. «Nus appreziein fetg tut quei ch’els porschan, las emprovas, il program accumpignont, la dimora ella Sentupada», gi la presidenta e puntuescha ch’els sesentien mintgamai sco ina gronda famiglia. Rita Astfalck menziuna era la collaboraziun cun Bettina Marugg-Hermann. La cantadura da Sursaissa meina il program da cantar en e gida Gieri Spescha cullas emprovas da register. «La lavur da quei trio gudin nus propi fetg. Pils biars eis ei clar ch’els tuornien gl’onn proxim puspei», tradescha Rita Astfalck. La fundatura ed emprema organisatura dil camp da cant ha mo in quitau: «Nus havessen bugen dapli indigens», remarca ella e puntuescha ch’il brat dallas culturas, la romontscha e quella dalla Svizra tudestga, il scomi dils indigens cun quels dalla Bassa seigi aunc adina la finamira dall’jamna da chor. In pulit repertori Emprender canzuns popularas romontschas, cun dar peisa alla pronunzia correcta, motivescha mintg’onn specialmein la glieud da lungatg tudestg. Gieri Spescha meina il dudischavel onn Vocalis Lumnezia. Il program sacral ch’el ha elegiu uonn includa denter auter la messa «Missa super dixit Maria» da Hans Leo Hassler (1564-1612). Vitier aunc motettas da Heinrich Schütz (1585-1672), Joseph G. Rheinberger (1839-1901) e Felix Mendelssohn Bartholdy (1809-1847) ed in Ave Maria da «nies» Carli Scherrer (1938-2023). El decuors dils onns ei in pulit repertori da litteratura serimnaus, tuttas e tuts contan cun ardur las canzuns popularas romontschas. Vocalis Lumnezia, il chor ch'ei seformaus gliendisgis, sen. il menader musical Gieri Spescha. Conform agl intent s’entaupa il chor era uonn culla populaziun lumneziana. Il vendergis dat ei in concert el da casa Val Lumnezia a Vella. La sonda suonda ina sentupada speciala: Vocalis Surselva conta – ella sala dalla Sentupada a Vignogn – cul chor d’affons dalla Scola da cant Surselva e sia dirigenta Rilana Cadruvi. «Sin quella part selegrein nus tuts fetg», remarca Rita Astfalck. Era sil program dalla dumengia. Lu conta Vocalis Surselva messa al survetsch divin campester a Plaun Lom sur Vella. Il program e detagls dils concerts e producziuns dil chor la proxima fin d’jamna mira www.musicavocalis.ch

La populaziun dils lufs ella regiun dalla Surselva crescha ad in crescher. Quest onn ha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun registrau entochen ussa 17 cagneuls els trops da Stagias, Valgronda e Vorab. Tenor Arno Puorger, responsabels pils animals da rapina gronds tiegl uffeci, survivan per regla rodund la mesadad dils cagneuls igl emprem onn da veta. Quels dis ha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun publicau il monitoring dil management da lufs el cantun Grischun pil meins da fenadur 2024. Tenor quel han minimum siat trops giu ina reproducziun questa primavera el Grischun. Tut en tut ein 33 cagneuls vegni registrai entochen ussa. Da quels ei pli che la mesadad ella regiun dalla Surselva. Tiel triep da Stagias ein otg vegni observai, tiel trieb dil Vorab medemamein otg e tiel triep da Valgronda in. Ina grondezia sur la media? Sco Arno Puorger, responsabel pils animals da rapina gronds tiegl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun ha detg sin damonda dalla FMR, ei il diember da cagneuls da dus trops en Surselva sur la media: «En media ha in triep tschun cagneuls. Mirau ord quella vesta ein ils trops da Stagias e Vorab gronds.» Schegie ch’ins ha observau in sulet cagniel tiel triep da Valgronda, eis ei aunc buca detg che quel hagi buca dapli animals naschi questa primavera. Pusseivel che quei diember ei pli gronds. Tgei schanzas han ils pigns da surviver? Sco tier biars auters animals selvadis era, ei la mortalitad era relativamein gronda tiels lufs giuvens. «Pil solit eis ei aschia che rodund la mesadad dils lufs survivan buc igl emprem onn da veta. Quei ei aschidadir in process natural», di Arno Puorger. Tgeinins ein ses inimitgs? Tenor Arno Puorger ein ils cagneuls luf exponi a plirs prighels: «D’ina vart ei quei malsognas, da l’autra vart il clima. Cul clima manegel jeu surtut temperaturas bassas ni schizun neiv las empremas jamnas ch’els ein naschi. Mo era bia plievgia sa haver in’influenza negativa sils pigns.» Ils cagneuls han denton er inimitgs: «Tut tenor sa quei esser il luf-tscherver.» Silla damonda, schebein il tschéss savessi era esser in inimitg natural di Arno Puorger: «Quei ei pusseivel, mo en quei grau havein nus neginas enconuschientschas.» Co ei la populaziun da lufs sesviluppada ils davos onns en Surselva? Dapi igl onn 2002 ei la Surselva populada pauc ni bia cun lufs. Igl emprem ei quei stau in singul, lu successivamein pli biars entochen la formaziun da trops. Igl ei enconuschent ch’ils lufs nezegian la val dil Rein Anteriur sco traversala denter il Grischun, Ursera ed il cantun Valleis. Persuenter dat ei exempels documentai. In luf en ina vegliadetgna d’in ni dus onns dil Calanda ei serendius dalla Surselva siadora entochen el Valleis, ei returnaus en Surselva e silsuenter vegnius documentaus en Svizra franzosa. Cu ein ils trops seformai en Surselva? Suenter ch’il triep dil Calanda era seformaus plirs onns avon e ha reproduciu pliras ga, ei vegniu constatau igl onn 2018 ina famiglia da lufs al Piz Bargias/Ringelspitz. Quei ei stau pusseivel d’eruir suenter che treis lufs giuvens ein curdai dalla greppa giu ell’Alp da Trin ed han saviu vegnir examinai geneticamein. Igl uost 2019 ei igl emprem triep da lufs da Valgronda vegnius constataus. A Sursaissa ha in catschadur saviu persequitar treis lufs giuvens cun dus lufs carschi. Suenter ch’ils trops dil Piz Bargias e quel da Valgronda han reproduciu ils onns suandonts, ei vegniu registrau in tierz triep da lufs en Surselva igl onn 2020, quel da Stagias. Dapi lu han tuts treis pli u meins giu pigns. Orientaziuns pils catschadurs a Trun e Glion Il mument orientescha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun en differents loghens davart la regulaziun da lufs duront la catsch’aulta il settember. Las orientaziuns per las catschaduras ed ils catschadurs en Surselva han liug venderdis, ils 16 d’uost 2024 allas 19.00 ella sala da cultura a Trun e mesjamna, ils 21 d’uost 2024 allas 19.00 all’aula dalla casa da scola a Glion. All’orientaziun san sulettamein catschaduras e catschadurs separticipar che san presentar il cudisch da patenta ni la patenta dalla catsch’aulta da quest onn. (fmr/hh) Mortalitad dils lufs ei gronda Las treis famiglias da lufs en Surselva – quellas dil Vorab, Valgronda e Stagias – han puspei giu pigns uonn. Tenor il monitoring dil management dils lufs digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun han els ensemen minimum 17 cagneuls. Ils pli biars han ils trops da Valgronda e Stagias cun mintgamai otg. Tenor Arno Puorger, responsabel pils animals da rapina gronds digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun, ei quei diember sur la media. Dils lufs giuvens surviva rodund la mesadad igl emprem onn da veta. Aura ni inimitgs naturals ein ils gronds prighels en quei temps. (fmr/hh) La mortalitad tier cagneuls luf ei gronda.

Quest’jamna ein affons e giuvenils dalla Svizra e digl exteriur s’installai a Glion sin ed entuorn il plaz da beachvolley. La Secziun da gimnastica Glion ha entupau els e seschau instruir en quei sport. Els seigien vegni tut nunspitgadameinm e demai che la plazza da beachvolley eri occupada, hagien els puspei vuliu ir. Na, na, els seigien beinvegni, els dueigien po restar e dar in giug culs juniors, ha Roman Cantieni descret la situaziun da quest’jamna culs seniors dalla Secziun da gimnastica da Glion e contuorn. Roman Cantieni vala sco promotur passiunau da volley e beachvolley ed el s’engascha era per la promoziun dalla giuventetgna da quellas disciplinas olimpicas. Aschia ha el organisau la tiarza gada il camp da stad a Glion cun pusseivladad da pernottar gest sper la plazza da sablun. Gruppa da juniors cun seniors sportivs el sablun dalla plazza da beachvolley a Glion. Fetg ideal per emprender Ils rodund 50 affons e giuvenils dalla Svizra e digl exteriur ch’ein s’annunziai pil camp ein arrivai gliendisgis. Els gaudien dad esser en in liug ideal, cul bogn Fontanivas ella vischinonza, ha Roman Cantieni confermau sin damonda dalla FMR. Las tendas ch’els han mess si cunfineschan directamein culla plazza da beachvolley. Aposta pil camp da stad ha l’uniun Volley Surselva midau las treis grondas plazzas normalas da sablun en sis pintgas. Vitier ha il camp giu a disposiziun la plazza da beachvolley dil bogn, era quella han els spartiu en duas pintgas. «Per emprender ed instruir ei quei stau puspei fetg ideal», aschia Roman Cantieni. Biars dils affons seigien en in club, auters hagien pér scuviert dacuort quella disciplina e puspei auters seigien licenziai e sepreparien pil campiunadi svizzer, ha gl’organisatur declarau. Ils seniors dalla Secziun da gimnastica da Glion ch’ein vegni per dar in giug han giu grond tschaffen dalla sentupada spontana, «igl ei stau mega bi ed in highlight sportiv», ha in d’els tradiu alla FMR. Il camp 2024 da beachvolley a Glion.

Mesjamna ha l’uniun Forum per la cultura da pasch envidau all’avertura dil simposi Ilanzer Sommer 2024. Igl ei la quarta gada ch’ella organisescha quella manifestaziun ella Casa Sentupada dalla claustra da Glion. Il motto d’uonn ein la diversitad d’opiniuns e la libertad da s’exprimer. Leutier ha il comite envidau l’autura iranesa Pegah Ahmadi. «Seregurdei dil temps dalla pandemia, cura che la publicitad sevilentava pervia dils pli pigns meinis cuntraris dil general», ha l’oratura getg rendiu attent e rendiu attent alla controlla sociala che dominava ell’Europa. Pegah Ahmadi ei ina dallas impurtontas scribentas digl Iran, ella sa tgei ch’ei munta dad esser controllada, d’esser supprimida e da stuer quescher. «En tiaras cun regenza autoritaras semanifestescha la munconza da libertad da s’exprimer buca mo culla censura, cun arrestaziuns e diversas fuormas da castigiar», ha la referenta getg, quella situaziun mondi tochen el maguol dils carstgauns, ins stoppi temer dapertut co e tgei ch’ins discuori, e gest il surmuntar quella tema seigi in cumbat intern che cuozi onns. «Ins s’endisa vidlunder, per saver luvrar censuresch’ins sesez, ins mida e sestorscha, aschia ch’ins sa tuttina aunc esser sesez», ha l’autura tradiu. Il tgierp ei gl'inimitg Pegah Ahmadi cun sora Annemarie Müller e Marcus Beer. Pegah Ahmadi ei naschida 1974 egl Iran ed ha studegiau a Teheran lungatg e litteratura persiana. Grazia ad in stipendi ha ella saviu ir 2009 a Frankfurt a. Main, silsuenter ha ella passentau in temps alla Brown University els Stadis Uni. Oz viva ella a Cologna. Ella sa tgei ch’ei munta dad esser controllada e dad esser errada en in corset. Sco scribentas e poets hagien ella, sias amitgas e ses amitgs dalla scena litterara iraniana sviluppau in lungatg «zuppau» cun expressiuns cumplexas e tecnicas. «Mo per seschluittar dalla censura», ha ella puntuau. Cun agid d’ina enorma cumplexitad linguistica hagien els empruau d’exprimer quei ch’ins astgavi buca. Aschia ei il tgierp dalla dunna tabu ella publicitad, «dapi adina eis el gl’inimitg dil discuors religius», ha ella remarcau, ei seigi la petga relevanta dalla censura. Per Pegah Ahmadi eis ei nunpusseivel da plidar da libertad da s’exprimer senza risguardar la libertad dil tgierp. Cuvierer il tgau ed ils cavels ei ina obligaziun absoluta. Perquei ch’ella haveva translatau litteratura occidentala el lungatg persian – cun cuntegn adequat «dubius» – hagien ins admoniu ella pliras gadas. Las leschas digl Iran veglian sur tuttas publicaziuns, gasettas e revistas. Tgi ch’emprova da promover in patertgar pli aviert sto quintar cun scamonds ed inquisiziun. Ina smanatscha ella democrazia L’autura iranesa ha fatg siu plaid impressiunont ella cuort dil Museum Regiunal Surselva. Gl’auditori che ha tedlau ei pupergnaus cun in sistem cuntrastont, quel d’in stadi democratic exemplaric. Tuttina ha il president dalla vischnaunca Ilanz/Glion, Marcus Beer, rendiu attent en siu salid als presents ad ina smanatscha per la diversitad da vuschs e la libertad da s’exprimer. El ei sedumandaus: «Essan nus ozildi, el temps dallas medias electronicas, da social media e fake news suttamess ad ina lavada dil tschurvi? Vegnin nus tarmess sistematicamein sil binari d’in patertgar unitar, dil mainstream?» Sch’ins observi la politica mundiala, hagien ins l’impressiun che tut funcziuni tenor in patertgar ner/alv ni endretg/falliu, ils nauschs ein tschels, ils buns essan nus. Adina mondi, seigi ella politica internaziunala, naziunala, cantunala tochen communala per influenza, interess, per daners e pussonza. Adi Blum (responsabel pil program), sora Annemarie Müller (priura claustra Glion), Pegah Ahmadi, Lea Suter (presidenta Forum per la cultura da pasch) e Marcus Beer, president communal Ilanz/Glion. «Mo il dialog sa evitar caussas sgarscheivlas, e quel duess respectar la diversitad da vuschs e la multifariadad da meinis», ha Marcus Beer puntuau. Sora Annemarie Müller, la priura generala dalla claustra dallas soras dominicanas da Glion, ha concediu en siu plaid che quei seigi cumplicau e buca schi lev ella pratica. «Anflar ina via per ina sligiaziun, culla quala ina maioritad ei pronta da s’accordar, ei in pulit buordi lavur», ins stoppi sez esser aviarts d’emprender, esser empatics e da seconfruntar cun autras vestas ed imaginaziuns, ha sora Annemarie manegiau. Tgirar dialog, democrazia e pasch ha ella associau cun in’oraziun d’in psalm: «Enquera la pasch e va a catscha da quella». Sco tier tschella catscha sappien ins piarder il flad da far quei, ha la priura dallas soras da Glion remarcau.

A caschun dil Städtlifest ha la vischnaunca Ilanz/Glion surdau sonda sera il premi Reuniun. Il premi principal ella valeta da 2000 francs ha l’uniun «a Glion» gudignau. Mintga dus onns organisescha la suprastonza communala il premi Reuniun. La populaziun sa annunziar uniuns, gruppaziuns ed instituziuns che sefan meriteivlas cun in engaschi extraordinari. Uonn ei quei puspei stau il cass. Sco quei ch’il president communal Marcus Beer ha explicau, han la suprastonza communala retschiert tschun nominaziuns. Il Chor mischedau Rueun Siat ei sedistinguius ils davos 25 onns cun siu engaschi per la communitad, cun cant sacral e concerts. Ils quater musicals realisai dapi 1999 ein stai gronds success ed han rinforzau la cuminonza. Gion Tschuor diregia dapi 1995 quei chor. Gruppa d'idealists A Ruschein s’engascha la fundaziun ruina Frundsberg per la cuminonza. Ella fa quei enten tgirar e mantener il crest da Plontabuora culla ruina medievala. Mintgamai denter Nadal e Daniev organisescha la gruppa ina via da glischs, in’occurrenza fetg populara per indigens e hosps da vacanzas. Victuras e victurs dils premis REUNIUN dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Il premi Reuniun secumpona da dus premis da renconuschientscha en fuorma da mintgamai 500 francs ed in premi principal da 2000 francs. Il scarvon da Glion, Michael Spescha, ha presentau era las ulteriuras candidaturas. La gruppa da far caltschiel da Glion s’entaupa dapi biars onns duas gadas il meins ella casa pervenda reformada. Entochen oz ha ella saviu recaltgar cun ses products rodund 40'000 francs per projects ed intenziuns communizeivlas. Quei ch’ella producescha, venda la gruppa duront gl’onn a pliras fieras. En tutta tgeuadad e cun ina perseveronza exemplarica fetschien las dunnas quei, ha il scarvon getg ed il president Marcus Beer ha saviu gratular ad ellas icun n dils premis da renconuschientscha. Tschei premi da renconuschientscha ha el surdau als da Ruschein, la fundaziun ruina Frundsberg. Gudignau il premi Reuniun principal ha l’uniun «a Glion». Quella han idealistas ed idealists fundau avon treis onns cugl intent da promover activamein projects da sport e cultura. L’uniun cun ses actualmein 20 commembers ha realisau gia diversas occurrenzas. Denter auter ha ella organisau gl’onn 2021 la staffetta communala ed il 2023 reactivau il Städtlilauf. Uonn ein 500 curridras e curriders separticipai a quella cuorsa populara. Dapresent s’engascha «a Glion» cunzun per in pumptrack attractiv ella zona da sport a Fontanivas.

En connex cul simposi Stad da Glion, igl «Ilanzer Sommer 2024» ch’ei staus ils davos gis, han divers ateliers envidau da reflectar e discutar da tematicas conformas. En in da quels ha la presidenta dil Forum per la pasch, Lea Suter, presentau ina fuorma da discuorer denter carstgauns cun diversas opiniuns. Nua che carstgauns partan la convivenza, dat ei era opiniuns cuntrarias. Tgi preferescha blau e tgi odiescha blau, tgi ha la posiziun «dretga» e tgi la «seniastra», ins sefixescha sin alv ni ner. Sligiaziuns surlaian ins pli e pli savens a dertgiras, lezzas decidan tgi che ha raschun e tgi buc. Quei sa semanifestar en famiglia, politica, societad, cultura, religiun ed auters secturs. «La tecnica che nus havein sviluppau duei cumbatter posiziuns polarisontas ed aspects d’inimitg. Finamira da quei format eis ei da rinforzar il spért da cuminonza», ha Lea Suter declarau. Vendergis endamaun ha la presidenta dil Forum per la pasch e confundatura dalla Stad da Glion, presentau ad ina gruppa da persunas interessadas in impuls pratic da tschintschar in cun l’auter. Empatia, mo era cunfins Gl’atelier ha giu il tetel «Dalla carplina tiel dialog – con nus vegnin, en temps polarisonts, in cun l’auter el discuors». Per entscheiver ha la menadra supplicau la gruppa da numnar da tgei ch’in dialog consisti. La rimnada ha ella scret sin pupials e fermau vid la preit: capientscha vicendeivla, equivalenza, sill’altezia dils egls, empatia e simpatia, aviartadad, sinceradad, mo era cunfins. Duront igl atelier, aunc avon che la menadra Lea Suter, reparti las gruppas da dialog. Menar in dialog seigi in art ch’ins duessi adina tgirar, dalla famiglia tochen sin plaun internaziunal. Savens va ei per la damonda tgi che ha raschun, omisduas parts insistan sin lur posiziun. Lea Suter lavura tier l’organisaziun Pro Futuris, ei seigi ina instituziun nova fundada il 2022 cugl intent da rinforzar la democrazia. Per saver menar in bien dialog drovi las marveglias d’anflar ils motivs da tschella posiziun. Ella ha mussau gl’exempel da duas cefras. Gest tenor sco quellas ein schaian ni ein plazzadas, san ins buca sch’igl ei in 6 ni in 9 e las partidas da discussiun insistan. Temas brisants «Menar in dialog munta ch’ins lavura communablamein vid la finamira win/win, e buca vid l’ideologia d’inimitgs e digl inculpar. Ni schizun ir ella direcziun cuntraria: lose/lose. La noziun englesa munta che omisdus cumbattan in l’auter e crodan ella profunditad. Suenter ina introducziun ella «tecnica» d’emprender a menar dialogs ha la gruppa stuiu far emprems exercezis d’applicar quella. Duas persunas han mintgamai giu da discutar ina damonda brisanta polarisonta. Per exempel sch’ei drovi ina tiarza schlatteina ella constituziun, sper il feminin e masculin e sche la confederaziun dueigi metter a disposiziun armas per l’Ucraina. Meinis cuntrastonts e polarisonts dat ei adina, cunzun ella politica. Duront in’ura e mesa han participontas e participonts saviu exercitar il dialog constructiv cun tedlar e cun empatia per «cunterpartida». Dapli informaziuns dalla tecnica e moduls da menar dialogs mira www.profuturis.ch

Igl 8avel ROCKseDRUN ha carmalau sur dus dis in bien ton dapli che 1000 persunas a Sedrun. Gia per l’otgavla ga ha giu liug enamiez il vitg da Sedrun il festival da musica ROCKseDRUN. Sur duas seras vegn purschiu gratuitamein concerts e divertiment per famiglias, indigens e hosps. La bellezi’aura e las bunas termperaturas han carmelau aunc dapli glieud ch’ils onns vargai. Il venderdis ha la simpatica musicista Veronica Fusaro mussau ch’ella vegn dad entusiasmar il publicum e procurau per ina grondiusa atmosfera. Silsuenter ha Benjamin Amaru cun sia band saviu perschuader cun sia musica. Il concept da ROCKseDRUN ei oravontut da porscher la sonda sera ina plattafuorma per musicists romontschs. Uonn ha il comité d’organisaziun vuliu promover ils giuvens ed aschia ha Vivienne cun mo 14 onns astgau star l’emprema ga sin ina tribuna avon ton publicum. Cu Vivienne, accumpignada da Rico Schwarz, han entschiet a cantar han enqualin sil plaz survegniu pial gaglina da quella bellezia vusch. Era Clamür ha procurau per ina atmosfera musicala cun tuns da jazz e funk el vitg da Sedrun. La giuvna Anikk ha silsuenter saviu perschuader cun sia vusch e presenza sin tribuna. Il punct culminont dalla sonda ei stau la giuvna band Petta Pagada. La band ha saviu scaldar si aunc inaga il publicum e las giuvnas e giuvens sin tribuna han procurau per ina grondiusa show e presentau atgas canzun sco era covers cun ina buna luna. Ils cors da quellas giuvnas e da quels giuvens battan per la musica – quei ha negin saviu surveser e quei sentevan ins sigl entir plaz. Il comité d’organisaziun ei fetg cuntenz cul ROCKseDRUN 2024. Sin la damonda co quei concept funcziuneschi senza pagar entrada di Curdin Brugger, il president dall’uniun: «Nus havein generus sponsurs. Quei seigein interpresas indigenas denton era fauturs e benefacturs che sustegnien ROCKseDRUN e che seigien perschuadi da quei concept e quella purschida per hosps ed inidigens. Denton era da punctuar seigien ils numerus voluntaris che segiedien onn per onn. Senza lez mass nuot e nus dil comité d’organisaziun essan immens engrazieivels dil grond sustegn dad in e scadin. Aschia va il quen si e nus savein vinavon porscher concerts gratuits Sedrun.» Aschia astgan ins selegrar sils 8 ed ils 9 d’uost 2025 cura ch’ei ha puspei num: Rock on a Sedrun.

Da pader Placi a Spescha dat ei publicaziuns, retschercas e biografias. Quei ch’el ha scret han historichers analisau. Il «pader curios» vala sco il piunier digl alpinissem e turissem grischun. Da quella persunalitad ha il romanist Renzo Caduff referiu venderdis sera a Mustér. El mava senza spieghel da sulegl per la pezza. Cun siu fest cun puntga, manti liug, capiala e sacados ei il conventual dalla claustra da Mustér partius numerusas gadas. Buca dalla claustra, mobein il pli savens da ses loghens da pastoraziun. L’uniun La Culturella ha organisau venderdis ina sera da referat cul convischin da Mustér Renzo Caduff. Il filolog e romanist ei dapi 2015 incumbensau per litteratura e lungatg romontsch all’Universitad da Genevra e lectur da romontsch all’Universitad da Fribourg. Sia domena da retscherca includa denter auter era la litteratura dallas Alps. Ils diaris e notizias da pader Placi Spescha ei ina dallas fontaunas da quei sectur. In passadi tras la Greina In grond auditori ha priu part all’occurrenza ella halla Cons. Quintau haveva La Culturella cun 50 persunas. Ils organisaturs han denton prest constatau ch’ei drova il dubel dallas sutgas semtgadas. Renzo Caduff ha avischinau ad ina persunalitad descreta e tractada en numerus cudischs e lavurs scientificas. La persunalitad da pader Placi a Spescha fascinescha ton alpinists sco linguistists, etnologs, geologs e geografs. Il famus conventual ei naschius 1752 ed ei era morts 1833 a Trun. Il referent ha buca presentau el detagl sia prestaziun ch’ins commemorescha actualmein el cantun Glaruna ed era en Surselva: la conquista dil pli ault punct dil massiv dil Tödi, il Péz Russein sin 3612 m. s.m. Igl ei pli ault punct dalla cadeina dallas Alps glarunesas ed era il pli ault punct dalla vischnaunca da Mustér. Pader Placi ha buca dumignar igl 1 da settember 1824 sil Russein. El haveva lu 72 onns ed empruau gia tschun gadas d’ascender quei pli ault punct. Il referent Renzo Caduff ella halla Cons duront il referat. Davos sil maletg pader Placi à Spescha. Renzo Caduff ha menziunau pliras gadas ch’il Péz Urlaun ei stau la basa da contonscher il punct pli ault dil massiv, il Péz Russein. El ha legiu e perscruttau las notizias ch’il pader ha fatg dallas turas extendidas ch’el ha fatg e descret en manuscrets. Quels ein oz conservai egl archiv dalla claustra da Mustér ed ina viva e reha fontauna dalla situaziun. Il referent ha denter auter mussau ina proposta che pader Placi ha inoltrau 1820 al commissari da vias dil Grischun. Gl’onn 1817, haveva l’erupziun dil vulcan Tambora caschunau ell’Europa in onn senza stad ed onns da fomaz ell’Europa. In project da via sur la Greina haveva il pader viu sco contribuziun per arver la Surselva viers sid. Reclamaziuns agl uestg Sper sias atgnas retschercas scientificas ei Renzo Caduff sebasaus en siu referat sill’ediziun da Ursula Scholian Izeti, cumparida 2005 ella casa editura Chronos el cudisch «Entdeckungsreisen am Rhein». Ch’il pader era dapli alpinist e perscruttader che pastur dallas olmas resorta da tut las expediziuns ch’el ha fatg. Placi a Spescha vala sco emprem-ascendider da 22 pézs, naven dil Muraun, Péz Ault, Péz Tgietschen/Oberalpstock, Péz Avat ed Urlaun. Il pader benedictin haveva gl’avat tarmess denter auter era sco caplon en Lumnezia. Dil beneficiat da Rumein anora ha el fatg expediziuns sil Péz Aul, Péz Terri, Péz Cavel, Tomül ed il pli ault en quella cuntrada, il Péz Valrein/Adula. Cun ir siadora e perscrutar dustava il pader sias marveglias dil niev e nunenconuschent. Quei ha el sez concediu en sias notizias. Renzo Caduff ha mussau extracts cun passaschas nua ch’el scriva dalla fascinaziun pils cuolms, ils aults, e cunzun pil Russein ed il Tödi. Sias notizias ha el adina fatg en tudestg, il lungatg ch’el haveva applicau duront siu temps da studi a Cuera, el Vnuost ed a Nossadunnaun. Pervia da sia passiun pil niev, nunenconuschent e siu regl scientific ei il pastur dallas olmas vegnius savens en conflict d’interess cun ses superiurs. Il referent ha menziunau brevs da reclamaziuns ch’el ha scuviert egl Archiv episcopal a Cuera e descret. Ins haveva tgisau el a Selva ch’el vegli dismetter il «Ludaus sei Jesus Cristus» sco salid denter ils vischins. Medemamein vegli el dismetter ils tschun paternos e tschun Ave Maria sco finiziun dil survetsch divin. Era appreziavi pader Placi gnanc il rusari. Schi pauc, ch’el laschi gnanc tuccar da rusari, havevan ins reclamau giu Cuera agl uestg. Pader Placi, il catschadur Dapi che p. Karl Hager (1913) e p. Iso Müller (1974) han publicau biografias dad el, han ils scienziai anflau adina puspei novas vestas dil «pader curios». Aschia era Renzo Caduff. El ha scuviert che pader Placi a Spescha mava era a catscha. Sco caplon a Sumvitg raquenta el en in diari ch’el hagi vuliu contribuir ad in past adequat ch’ins vuleva survir agl uestg ch’ei vegnius per dar la s. Creisma. Pia ha el priu la buis ed ei ius sils aults. Turnaus seigi el la finala cun pauca preda, remarca el ella retrospectiva. El era denton buca turnaus schi prest en casa pervenda. Persuenter ha el ascendiu il Péz Avat. Ord spira liunguriala seigi el ius vinavon, avon hagi el magliau in tec «Chocolate» ch’el havevi aunc en sia reserva e seigi ius siado - tochen ch’el haveva contonschiu il péz culla fuorma semeglionta alla capetscha da siu superiur.

Da vendergis sera tochen la dumengia endamaun allas 03.00 ha ella cuzzau: el center dalla 29avla fiasta dil marcau, il Städtlifest a Glion, ei la bial’aura stada. Quella ha influenzau il menaschi. La presidenta dil comite d’organisaziun ei denton fetg cuntenta cul decuors. E Claudia Bracher selegra silla 30avla fiasta digl onn proxim. Buca in nibel, spir tschiel blau, calira duront il gi cun temperatura emperneivla la damaun e la sera: quei ei stada la situaziun meteorologica dalla fin d’jamna. Els bogns ed ellas ustrias da muntogna han ins constatau grondas frequenzas. Duront il gi han ins s’encurschiu quei alla fiasta dil marcau vegl a Glion. «Gie, ei constat. Duront il gi ha la glieud preferiu loghens al frestg. Denton mintgamai la sera tochen viaden ella notg e la sonda endamaun havein nus registrau fetg bunas frequenzas ed era tempra da fiasta», constatescha Claudia Bracher. Ella ha surpriu uonn il presidi dil comite d’organisaziun dalla fiasta dil marcau a Glion. Sco smaccau sil nuv Tgi ch’ei circulau la damaun e duront il gi naven dalla via Centrala, la via dil Glogn e siado el marcau vegl sa confirmar quei. «Uonn ha ei pli pauca glieud», han ins udiu. Ils mercadonts davos ils stans han stuiu spitgar, excepiu quels dalla fiera jamnila ch’ei stada la damaun. Duront il gi ha il sulegl barschau giuaden ellas streglias. «Pli bugen quei che plievgia», han ins era udiu. Sco smaccau sil nuv ein las ustrias e las bars sin via s’emplenidas encunter sera. Biars han gudiu gest quell’atmosfera ch’ins giavischa per in apero e per star pacific. Era Magdalen Pfister, la menadra dalla Biblioteca nova el marcau vegl, ei fetg satisfatga dalla sonda. «Nus havein giu massa glieud», ha ella confermau cun serrar gl’esch dalla casa. Il menaschi ha aviert las portas per la populaziun, in e scadin ha astgau entrar e dar in’egliada egl intern dil baghetg renovau. Ella hagi survegniu numerus resuns positivs ed era novs commembradis, aschia la bibliotecara da Ilanz/Glion. Aunc in onn la collisiun cun Cuera E la presidenta dil comite d’organisaziun dalla fiasta dil marcau conceda ch’ins sappi buca dumbrar exact il diember da persunas che han visitau la fiasta dil marcau a Glion. Tenor ella ei la cefra da 13'000 buca sereducida enviers gl’onn precedent. «Sur l’entira fiasta ein las frequenzas restadas tuttina. Jeu manegiel era che la fiasta da Cuera ei buca stada ina concurrenza per nus a Glion. La collisiun ei stada inevitabla, pervia dalla constellaziun cugl emprem d’uost e l’entschatta dalla scola», aschia Claudia Bracher. Quei vegni a serepeter aunc gl’onn proxim, «suenter denton buca pli», puntuescha ella el discuors culla FMR. Alla fiasta a Glion han ins udiu en discuors culla glieud che plitost il festival da musica ROCKseDRUN sisum la Cadi hagi pudiu carmalar naven la giuventetgna. Il Il comite d’organisaziun vegn ussa a seconcentrar, cun tutta motivaziun, silla 30avla fiasta ch’ei fixada sils 8 e 9 d’uost 2025. Ina pintga adattaziun ch’ei gia clara ei ch’ins vegn a levgiar a persunas en sutgas da rodas da circular senza obstachels tras gl’entir gl’areal. Igl um sin stelzas e sia marionetta ei circulaus tras las streglias dil marcauet. Claudia Bracher, la presidenta nova dil comite d'organisaziun dil Städtlifest da Glion. In giug attractiv per carschi ed affons ha Surselva Turissem purschiu. Buna atmosfera all'avertura, sin plazza-cumin a Glion. La fiasta ha entschiet cun rumpadikessel e bumbum dallas Grischalottas. Alla fiasta dil marcau, cuort avon che la glieud arrivi, alla bar dil Museum Regiunal Surselva.

Ei va schi vess da scriver. Muoth era in scheni. Aber ei vevan quasi stuiu rentar el vid la meisa ch’el fineschi siu opus naziunal, igl epos dil Cumin d’Ursèra de 1425. Quel festivein nus l’auter onn, (silmeins jeu), cu tut quei da Trun ei finiu. Figuras dil Cumin d’Ursèra ein malegiadas el pierti da Sontg’Onna e leu ei – sco jeu hai gia raquintau – era il catschadur ed optimist, e pli renomau intonader da canzuns dalla litteratura romontscha malegiaus: Gion de Runs giu da Cartascha / Cun rienta, leda fatscha. La litteratura ha adina giu gronda influenza sigl art e viceversa. Ils pli pesonts tips dalla litteratura vegnan denton tuts ord la veta reala. Cheu vi jeu raquintar en in excuors dad in tal. Enzacons da quels tips à la Gion de Runs giu da Cartatscha dat ei pia en mintga generaziun. E beai quels che enconuschan, ni han astgau enconuscher in tal. Quels Gions derasan adina buna luna, e tut sgola ad els ella bratscha, e tuttas sgolan ad els entuorn culiez, e la letezia sgola ad els entuorn las ureglias ed els contonschan quasi tut ella veta. Miu Gion de Runs ch’jeu hai enconuschiu vegneva da Runs enstagl da Cartatscha, e nus devan adina la dumengia troccas tochen ura da polizia, ed jeu perdevel adina il bagat, sch’jeu devel ­buca cul Mili. Perdevel denton mai la camischa, aber constantamein il davos tren, e vegnevel ­adina dad ir pér il glien­disdis endamaun cul tren dils externs a Mustér. Cheu ha il Mili pigliau in’anetga ni tgei ch’igl ei stau ed auto da malsauns cun cazzola blaua e giu e siaden ell’intensiva. Ed ils miedis eran leu. E sia dunna mava a Glion e teneva al Mili il maun. Ed ils miedis eran leu. Tschien dis ei la Milia ida giu Glion. Ed ils miedis stevan leu. E la ­Milia scheva: L’ei aunc cheu. Ed ils miedis stevan leu. E suenter tschien dis ha il Mili aviert ils egls ed entschiet a rir. Scumbigliava zuar il fegl cul frar, il biadi cul fegl. Aber suenter il tierz di era ­puspei uorden en siu tschurvi. Ed ils miedis stevan leu. Han detg ch’il Mili vegni adina a restar en ina sutga da rodas. Ei dueigien ir e cumprar ina. Ed els ein vegni ensi cun Mili e sutga da rodas. Quel ha detg suenter treis dis ch’el vegli buca sutgas da rodas, sepalpaus da zuler si, sepalpaus meglier e meglier da zuler giu. Suenter treis jamnas mava el entuorn. Suenter treis meins deva el troccas e suenter gissiat onns eis el morts, cun varga navont’onns. ­Fuva leu cun rienta leda fatscha el vischi, ed ils mauns a Diu, e la corda da paternos zugliada entuorn ils mauns, e cu ei han strubegiau giu gl’uvierchel hai jeu pagaun, che vevel era ils mauns a Diu pil Mili, ina larma ch’ei curdada denter mes polischs encrusch, e lu fuva ei era grad finiu cul rusari, ed ils umens han husch tschappau per las manetschas ed ein i bufatg culla chista giu e davon casa vi, e da via giu, ed entuorn la storta, entuorn la quala il tabeldot vegneva adina da perdanonza neu e da via si, e davon casa vi, e si e da stiva viaden cun legri’e ­legherment. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a ­caschun 600 onns Cumin d’Ursèra de 1425». Il Gion de Runs giu da Cartatscha dil temps medieval? – In fresco da la baselgia da S. Proculus a Naturns el Vnuost (I).

Nus vein giu la davosa gada dil Mili che era buca direct cantadur. Jeu manegel buc in cantadur schi da vaglia sco quels dalla Ligia Grischa ein. Il Mili cantava schon. Aber buca suenter notas e buca giu dil fegl. Il Mili cantava sco in dirigent e lez cantava quei che parteneva Trun ed ischi aschia: A Trun davos gl’ischi / mes buots ein sefugi. / Cun rors ta-da-ta-di / Cun festa tuts armai. – Dasperas vevan nus floberts e luftghevers. Aber gliez saveva il Mili buc. Ni meglier detg: leva el buca saver. El leva esser en quels graus davos la glina. Nus vevan schau vegnir quellas buis ord il catalog, senza dumandar. Ni cumprau ­ellas ner dils buobs gronds. Sittavan giu paslers e fagevan da cobois, chignai davos ils mugrins cun si las capellinas ed ils spiaghels da skis per ch’ei mondi buc en in egl. Il Tini veva survegniu in ballin ella detta e ­bischlava sco quels anseuls avon Pastgas cu ei va ad els vid il viv. En nies revier vevan nus nums codai. Quel tunscheva naven da la Merica giu Camp liun, Caltga dira e Car tatscha, tochen giu Tron ed ignius. Il curtgin d’horrur cun siu monument erratic amiez ed ils epitafs ed il best digl ischi era per nus liug sacrosanct e schurmegiau. Asil. Normal eran las baselgias asil, aber en baselgia cun buis mava buc. Gnanc pils buobs buc. Las capluttas eran autras. Lezzas havessen schon aunc tolerau buis. Capluttas ein strolias e dattan era asil, sche ti has ina buis. In no go, sco ins di oz, fuva aber da sittar en caplutta. Descargar la buis stuevas ti buc en caplutta, aber sittar astgavas buc. Quei era ina entelgientscha vicendeivla denter la caplutta e nus buobs. Caplons deva ei schon lu buca biars e lezs vevan da siglir suenter ils prers e vevan buca temps per capluttas. Il sulet che ti vesevas aunc en ina caplutta fuva il pader Amos. Quel capeva ils buobs aschi circa sco el capeva las capluttas. El saveva massa lungatgs, haveva plascherun da nies asil e scheva: Il tierm «asyl» vegn dil latin «asylum» che vegn dil grec «asulon», dil verb «sulân» che vul dir sblundergiar, engular. Igl «a» privativ di che «a-sulon» seigi in liug inattaccabel, in liug che detti refugi a differentas persunas, p.ex. a persunas persequitadas da polizists che van suenter velos, a persunas periclitadas dad acts da vendetga, a persunas che siettan giu utschals, a maridaglias per sforz. Quei dallas maridaglias fuva lu buca schi actual per nus, e nossas buobas vegnevan lu, quei ch’jeu sai, era buca sfurzadas pli da maridar da quels vegls cun raps. Il pader veva sofort viu miu interess pils plaids latins e grecs e detg a mi sut gl’ischi: Cu ti eis gronds, vas ti sin claustra. Dasperas erel jeu grad schi gronds sco el. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a ­caschun 600 onns Cumin d’Ursèra de 1425». Il «curtgin d’horrur» cul mir – in asil per buobs.

Quei ei interessant che nus buobs vevan sentiu il misteri digl ischi. Si Mustér fuva la glienda la plonta. Nus da Rabius vevan mo caglias ed ogna. Per far da sefugir fuva quei bia meglier. En auters loghens fuva il ruver sogns, il fraissen, il fau. Il badugn buc. Quels mieran baul. Vegnan buca vegls. Perquei sedosta la badugna e vul buca vegnir pinada, sch’ella vegn schon mo schi veglia sco in carstgaun. Specialists da far ora lenna cumpran buca sorts da badugn. In lenn satanic che mo spelletscha. Enqual profi da far ora lenna ei vegnius balurds cun sia badugna. Glienda, fau, ruver, fraissen, ischi – tut plontas sontgas. Il cristianissem ha fatg fin cun lur veneraziun. Ch’igl ischi ha surviviu ei ina miracla. Aber in di va il bostger cantunal aunc cun el. Memia datier dalla via. Encunter il Cantun ha silla liunga gnanc in ischi ina schanza. Restar vegn el a restar egl uoppen da Trun. Dad uoppens han ei respect. Ed in ischi egl uoppen ei flot. Sumvitg ha mo ina figura da schah egl uoppen, sco la homepage declara. (Fanatichers da schah che scrivan da quei. En verdad eis ei la capetscha dil narr). Nossas autoritads ein ina bargada dad ignorants. Perquei han ei surmenau il pievel da metter giu il cumin. Il davos relict pagaun che la baselgia fuva buca vegnida da controllar. A Mustér vegneva teniu, ditg avon la ligia dils grischs, cumin sut la glienda. Il mund dils vegls veva ses fundaments el maluardau, el sgrisch, sco ils Engiadines numnan quei. (Il sgrischaivel ei per nus il sgarscheivel). Avon il grisch fuva il sgrisch. Il decisiv da quei mund vegl fuva igl ei, il rin, il bann* ed il fraud. Per quels dad Uri era quei tut concentrau el taur mellen: «Es», «Ring», «Bann» e «Frevel». Igl «ei» ni igl «igl» sentan ins mo cul venter. Igl ei zatgei ch’ei buca da tschaffar, ch’ei buca guess, buca definitiv, buca cert. Igl ei cheu ella sgrischur da quei ch’il tgau sa buca capir, numnadamein egl agir da natira e destin. Per la natira essan nus ligiongia. Quei ei per nus strusch da supportar, perquei che nus essan visai vi sin ella e lein adina esser impurtonts. La natira digl «ei» possibilitescha a nus da viver, aber nus interessein buca la natira. Il human che nescha ord igl inhuman ei il «rin». Human ed inhuman drovan in l’auter. Senza il carstgaun sco creatira munglusa e mortala dess ei era buca igl inhuman. Il «rin» determinescha il cerchel famigliar dalla veta privata e publica e protegia quel dil sgrisch e maluardau. Eifer quei cunfin stattan casa, cuort, agen e communal, morala e dretg. Il «rin» semussava per exempel sut la glienda e pli tard sil prau cumin. Fraud ei quei che surpassa il cunfin e periclitescha igl origin. Il fraudader agescha per siu avantatg, encunter la cuminonza. Sco nus, che agin per nies avantatg encunter la natira ed aschia encunter quels che vegnan suenter nus. Glienda, fraissen, fau, ischi han fatg da vegl enneu la punt denter umens e natira. Nus umens dad oz lein saver nuot da quei. Pinein senza respect uauls e plontas. Dis en e dis ora fan las resgias vergna en stereo, uorlan e sgregnan, sesprovan da vegnir suren ina a l’autra. Lu svaneschan ils robots cun capellinas oranschas e ghitter avon la fassada. Ei semova cadeinas. Panzers, scavan, aulzan, runan, mettan a mantun, fan rasenadas. Bestias da maschinas emplunan la dascha, la roma, las cuschas, la lenna schluppada: Las piramidas da nies temps. In onn pli tard: Lartgs, urtgiclas, caglias da puaunas. In canister mellen da diesel senza uvierchel aunc tscheu starschaus ellas urtgiclas. *Cuntrari al «bandischar» ei il plaid «bann» svanius ord nies vocabulari. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a ­caschun 600 onns Cumin d’Ursèra de 1425».

Sils maletgs el pierti da Sontg’Onna vein nus zuar, sper ils honors in pèr da bein ord il pievel, denton mauncan ils interessants: il narr, il vagabund, la parlera, ils marodeurs, las lavunzas, ils crüppels e muotureglia, ils mets, ils idiots, las pitaunas e las marcatendras, quellas cun rollaturs, ils dements, quels che ni audan ni sentan pli, ils affons, ils buca normals ed ils morts, cuortamein: las retschas dils stuschai e buca d’engrau. La massa da quels ch’ein sut las rodas e per ils quals la canzun stuess entscheiver: A Trun sut il marti. Tut quels ch’il bostger signass culla cuppa da colur. El temps medieval eran els aunc fetg presents, lu vegni zuppai, tochen il davos dil 20avel tschentaner, ed ussa ein ina part da quels che ein buca sco jeu e ti, protegi en luvratoris denter els. Quei ei quels e quellas cun cor, aber encuretgs ein quels cun tgau. Quei ei quellas e quels cul venter, aber dumandai ein quels che han tgil e tilan bilanzas. Tier Muoth, sche vus legis aunc Muoth, catteis vus era interessants dad autra pasta: Ils interessai. Sco emprem per ils lavai cun tut las auas stat il de Zignau, um rubiesti maldolau. Quel che dat l’enzenna d’entscheiver, conta aber mai la melodia principala, mobein secundescha: Lamenteivel murtirau / Secundav il da Zignau, Uss in raig ed uss’in schem – Quasi sco in requiem. Quels che dattan las enzennas ein senz’auter las persunas principalas, fan ils murtirai, san vida tgei fils trer. D’enconuscher ein els vid lur schems. Da penetrar ein els sulet tras lur requiems. Quei tip ei il niebel denter ils simpels. Sempels culs auters. Nobels cun sesez. Quei ein sias enzennas. Lu has ti Giacum Fiergna de Bugaus, il secund dils lavai cun tut las auas. Semper entuorn ils nobels. Adina, bunamein en schanuglias, suenter quels cun cua. Laufpursch per tuttas missiuns. Fidaus. En il nas dapertut, aber mo fin. Ti sentas sia vischinonza vid il flad ed il muosch ch’in nas lai anavos sin tia pial sch’el vegn memia maneivels. Fins sin sia moda e davos noda sco la fiergna nauschs e raucs. Lu sco tierz la luodra: l’Uolp de Sulvanigia. Quella figura lignusa adina cun bandiera, ni cafanun, tschiep e cravatta. In sogn en civil. Era il baldachin sa ei dar che quella figura porta. Cun adina aschia in rir che ti vesas sin kilometers che quel ei mess si. Barba entira nera, sco il barun dalla grotta ch’era gnanc in. Fauls sc’in risti cun dents da plastic. Tgau stelliu. Quei ei il tip che «secapescha sin parada» sco Muoth di, sa discuorrer tont de leischen / ei per auter fetg capavels, cunzun cu ei va per profitar. Quella Uolp dad Sulvanigia dat ei era sco dunna. Muoth numna quei tip da dunnas savens «la Tudesca», ch’ha bugient paschada fresca. Adina cun stepsels ellas ureglias e telefonin sc’ina pischutta avon la gnaffa. Sgulatscha entuorn cun schubanza sc’ina fana sin fiasta da cant e che ha affons ch’ein «giuncheraglia», pia megliers ch’ils auters: Quella tila si affonts, / Che san nuot dils perdavonts, / Seturpegian dil romontsch. / Gie l’entira giuncheraglia – / Ina vera buccadaglia! Ton pia dils da bein, dils interessants e dils interessai. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a caschun 600 onns Cumin d'Ursèra de 1425».

La fin dall’jamna vargada ein vegni dai ils giugs dil 1/32avel final dil Cup svizzer da ballapei dallas equipas dalla 3. entochen la 5. ligia. Pliras equipas dalla Surselva ein stadas engaschadas ed han aschia era saviu nezegiar las scuntradas sco buna preparativa pil campiunadi da ballapei regiunal ch’entscheiva la proxima fin d’jamna. La surpresa da quella runda ei bein la terrada dall’equipa da 3. ligia da Schluein Glion ordeifer encunter quella da 4. ligia da Schlarigna, era sche la decisiun ei curdada pér ella lutga da penaltis. (fmr/hh) Cup svizzer Lumnezia (4.) – Uznach (3.) 2:7 Rebstein (3.) – Trun/Rabius (3.) 6:1 Schlarigna (4.) – Schluein Glion (3.) 5:4 s.p.

Venderdis, ils 16 d’uost 2024 orienteschan la supra-stonza communala da Tujetsch, l’Energia alpina e siu partenari davart ils proxims pass digl implont da fotovoltaic SedrunSolar. Prest duein las lavurs da baghegiar l’ovra entscheiver. La fin da matg ha l’Energia Alpina survegniu la lubientscha da baghegiar per l’ovra da fotovoltaica SedrunSolar el territori da Scharinas e Cuolm Val en Val Tujetsch. Il medem mument ha igl Inspectorat federal per current ferm dau la lubientscha per las lingias da colligiaziun e las staziuns da transformaturs. Il project ei calculaus cun cuosts da rodund 80 milliuns francs. Informaziun publica Sco ins sa leger en ina communicaziun en La Tuatschina, eis ei reussiu all’Energia alpina da cattar in partenari pil project. Ensemen culla suprastonza communala e l’Energia alpina vegnan representants da quel ad informar venderdis proxim davart ils detagls dil project ed ils proxims pass dallas lavurs da baghegiar. «El decuors dallas proximas jamnas vegnan ils contracts cul partenari finalisai», san ins leger ella communicaziun. Pertuccont il partenari ha Claudio Deplazes, president dil cussegl d’administraziun dall’Energia alpina detg sin damonda dalla FMR: «Nus essan stai en contact cun plirs. La fin finala havein nus cattau in partenari cun ina buna filosofia e cultura da fatschenta. Impurtont en quei connex eis ei surtut era ch’el ha in horizont d’investiziun a liunga vesta.» Tgi che quei partenari ei, vegn communicau venderdis sera. Entschatta dallas lavurs «Tenor nies stan da savida ei nies project – il SedrunSolar – igl emprem project da fotovoltaic alpin che vegn resalisaus el rom dil Solarexpress dalla Confederaziun», di Claudio Deplazes. La lubientscha per la construcziun ha era quel da Nalps – medemamein en Val Tujetsch – sco era quel sil Vorab. Cura che l’entschatta dallas lavurs succeda leu ei aunc buc enconuschent. Auter ei quei tier SedrunSolar. «Suenter haver cattau il partenari ha l’Energia alpina decidiu d’entscheiver cullas lavurs da construcziun dil project da fotovoltaica a Scharinas», scrivan la suprastonza communala da Tujetsch e l’Energia alpina egl organ ufficial dalla vischnaunca, La Tuatschina. All’orientaziun venderdis proxim duei il pievel vegnir informaus davart il termin exact dall’entschatta dallas lavurs a Scharinas. Per 6500 casadas Igl implont duei producir igl avegnir energia electrica per rodund 6500 casadas. Persuenter stattan panels sin ina surfatscha da 320 hectaras a disposiziun. Vid ils cuosts d’investiziun separticipescha la Confederaziun cun ina contribuziun da 60 %. La cundiziun ei ch’igl implont furneschi ella reit d’electricitad 10 % dalla producziun totala entochen la fin digl onn 2025. Emprems panels ein vegni installai a Scharinas gia avon in temps e surveschan datas denter auter davart l’irradiaziun dil sulegl el liug. Visualisaziun dall’ovra da fotovoltaica el territori da Scharinas en Val Tujetsch. Prest duein las lavurs da baghegiar entscheiver.

Gliendisgis ha gl’onn da scola 2024/25 entschiet el Grischun. 19'000 affons e giuvenils ein serimnai sin plazs-scola ni en baselgias per dar peisa a quell’entschatta. A Glion ei la devoziun ecumena stada l’emprema gada en baselgia e buca pli sil plaz-scola. «Ussa eis ei inagada il cuntrari: enstagl che nus vegnin tier vus en scola per la devoziun d’entschatta, vegnis vus tier nus en baselgia», ha la spirituala catolica Flurina Cavegn declarau en siu beinvegni. Ensemen cul plevon reformau Hans Jakob Riedi ha ella menau a Glion il survetsch divin dil plaid per l’entschatta dalla scola. Far péz al rispli muot Per associar qualitad e finamira d’ina scolara e d’in scolar che van a scola per emprender ha ella priu il rispli sco simbol. Quater parts da quel ha ella puntuau. Il rispli hagi in maun che meini el, quei seigi essenzial. Aschia drovi era gl’affon e giuvenil in maun. Quel da Diu dueigi menar franc e segir gl’affon tras il temps da scola. Sco secunda part ha ella menziunau ch’il rispli hagi in péz, e quel vegni muots aschia ch’ei drovi ina gezza. Cun gizzar piteschi il rispli, el funcziuni suenter denton puspei dil meglier. Aschia mondi ei era culla scolara ni il scolar. Meinsvart stoppien quels supportar e far caussas ch’els fetschien buca bugen. Quellas experientschas meins bunas drovi ei, ellas migliureschien la via al success. La tiarza caussa colligiada cul rispli ei il gummi ch’ins drova per curreger sbagls. Sch’ins fetschi per exempel mal ad in auter affon seigi quei in sbagl ch’ins sappi curreger. Sco quarta part impurtonta dil rispli ha la spirituala priu gl’intern da quel, numnadamein la mina da grafit ch’ei circumdada d’ina manti da lenn. «Aschia eis ei era cun vus, cun vossas qualitads ch’ein schurmegiadas e conservadas en vies cor», ha Flurina Cavegn explicau. Per regurdar alla semeglia dall’entschatta digl onn da scola ha la spirituala regalau alla fin a mintga affon in rispli. Sco ella ha tradiu alla FMR havevi ella semtgau 70 tals rispials, restai seigien diesch. Nezegiar ils talents Il plevon reformau da Glion, Hans Jakob Riedi, ha en sia part dalla devoziun accentuau il cuntegn d’in turnister da scola e raquintau dils talents. El ha priu la semeglia dils talents ord gl’evangeli, dils treis fumegls als quals il patrun haveva confidau ina certa summa daners ed admoniu dad ir entuorn prudent cun quei scazi. Ella semeglia eis ei ils talents ch’ins duess nezegiar e buca satrar. «Mintgina e mintgin da vus ha survegniu talents, emprendi cun els», ha il plevon intimau. Il survetsch divin dil plaid ei ius a fin cun ina benedicziun. Mintga affon ha astgau vegnir anavon nua ch’ils dus spirituals han dau ad els ina benediziun persunala culs plaids «Il Segner benedeschi tei, che tiu onn da scola gartegi: Enten num dil Bab e dil Fegl e dil Spert Sogn». Quella benediziun vegli far attent che Dieus accumpogni els tras gl’onn da scola, ch’els seigien mai persuls e Dieus vegli gidar els, en tut quei ch’els fetschien e sch’els sappien buca pli vinavon. «Aschia sco vus meneis il rispli, meina Dieus vus». Surpri dalla participaziun Tradiziunalmein entscheveva gl’onn da scola a Glion cun ina devoziun sin plaz-scola ni da macort’aura ell’aula. Quei ei buca pli pusseivel pervia dalla constellaziun dallas confessiuns ch’ei semidada e che geniturs ch’ein sorti dalla baselgia tolereschan buca pli ina devoziun generala. Aschia ein ils spirituals da Glion sedecidi d’envidar la sera avon gl’emprem gi da scola scolaras e scolars cun lur geniturs ad ina devoziun en baselgia. Sissonta affons, cun geniturs, tattas e tats e parochians, han priu part agl impuls religius ecumen pigl onn da scola niev. «Nus essan vegni surpri dil grond interess e dalla participaziun», ha Flurina Cavegn detg e commentau: «Midadas sfurzadas san mussar novas vias che secumprovan forsa meglier che las veglias.» Da tgei selegran ellas ed els? Sissonta scolaras e scolars han priu part alla devoziun per l’entschatta dalla scola. La FMR ha dumandau diesch da quels da tgei ch’els selegrien il pli fetg. Mattia, 4. classa Jeu selegrel dad ir a scola puspei. Il pli fetg sin sport. Lyen, 5avla classa Il pli bugen fetschel jeu sport. Jeu selegrel denton era sin scolasta Corina. Emely, 1. classa Jeu hai spitgau vess d’entscheiver la scola e sin far quens e sport. Jonas, 4. classa Jeu selegrel sin sport. E mirar co ei vegn cun mia scolasta. Elias, 4. classa Sport ei miu rom preferiu. Matematica buc. Ayleen, 2. superiura Il pli fetg selegrel jeu da veser puspei mias cameratas. Miu rom preferiu ei geometria. Anna Lia, 1. superiura Jeu sun spanegiada d’emprender ad enconuscher mias novas conscolaras e conscolars. In pèr enconuschel jeu gia. Noelia, 2. classa Jeu selegrel da far quens, e silla scolasta nova. Elina, 4. classa Mate e sport ein mes roms preferi. Tudestg forsa era, dependa. Las mattatschas ed ils buobs ch'ein s'exprimi ella retscherca cuorta dall'entschatta dalla scola.

L’jamna vargada ha il chor Musica Vocalis exercitau ella Sentupada a Vignogn (mira LQ 8-8-2024). Sco finiziun ha el delectau las habitontas ed ils habitonts dil Da casa Val Lumnezia a Vella. Cul menader Gieri Spescha han las 47 cantaduras e cantadurs dalla Bassa empriu motettas ed ina messa da Hans Leo Hassler (1564-1612). Sonda sera ei lu stau il punct culminont, in concert communabel culs «juniors». Ella halla a Vignogn ei Musica Vocalis sepresentaus cul Chor d’affons Surselva da Rilana Cadruvi. Il program dil «seniors» ha inclus en dus blocs in repertori da canzuns romontschas ed entginas motettas. El frestg dalla Sentupada ha gl’auditori astgau guder cant e melodias emoziunalas. Ils carschi han presentau tocs da Gion Balzer Casanova, Nuot Vonmoos, Giusep Maissen, Gion Duno Simeon e Carli Scherrer. Il chor da juniors e seniors ella halla dalla Sentupada a Vignogn. «The Rose», il finale Il chor d’affons ha delectau cun tocs dil program ch’el ha cantau il zercladur a Trun al concert «Detgas e fatg(as) d’ina perdetga métta»: «Ju per te» da Pascal Gamboni, la canzun dad Alexi Nay e Marcus Hobi dall’Anna Catrina che saulta e saulta culla cavellera el vent, la canzun recitonta dil Giachen bienmarcau da Gion A. Derungs, lu «Eu t’am», la cumposiziun ladina cun plaids da Men Rauch e melodia da Linard Bardill ed «I vain prümavaira» da Cyrill Schürch cun text da Luisa Famos e la franzosa «Il y a tout autour de la terre» dil cumponist Jo Akepsimas. Communablamein han ils chors cantau la ballada dad Amanda McBroom «The Rose» – ina fin emoziunala senza paregl d’in concert da stad spontan e simpatic.

A Trun sepreparan giugaduras e giugadurs sut la bitgetta dil reschissur René Schnoz per il teater sut tschiel aviert «Sut igl ischi – il teater». Ina viseta dalla prova ina jamna avon la premiera dil vendergis proxim tradescha: Trun ei promts sin e pli probabel era davos la tribuna per il proxim grond event ella rama dallas festivitads 600 onns Ligia Grischa. «Nus entschevin cu il secund tren ei vargaus», gi il reschissur René Schnoz. Il tren dalla Viafier retica ei sin viadi sil binara davos dies dalla tribuna d’aspectaturs dil teater el liber «Sut igl ischi – il teater.» Il tren sin via neu da Mustér allas 20.00 dat aschidagir il segn da partenza buca sulet per la prova dil vendergis vargau. La menadra da producziun, Esther Berther tradescha da haver dumandau la Viafier retica sch’ella savess buca schar resunar siu signal enten passar il liug da teater. «Il signal dalla locomotiva dalla viafier retica ei in signal d’avertiment e quel drova la viafier sulet en cass d’urgenza», gi la menadra dalla producziun. Ed avertir dil teater el liber a Trun ston ins definitiv buca suenter la vista dalla prova dalla sonda vargada, cuntrari. Repassau la prova Avon ch’entscheiver cun la prova ha il reschissur rimnau giugaduras e gigadurs sin la tribuna d’aspectaturs per repassar il davos exercezi. Bia da talunar dat ei para buc, René Schnoz plidenta entgins detagl e secapescha ch’ei dat magari aunc in ni l’auter incap tiel text ina jamna avon la premiera. «Da veser vies plascher da far teater, quei ei impurtont», remarca René Schnoz. Singulas scenas vegnan aunc inaga repetidas avon ch’il tren dallas 20.00 s’avischina neu da Mustér. Coordinar giug, glisch, videos e stuschar ils elements dil maletg da tribuna para aunc da procurar per ina ni l’autra discussiun. Hectica enqueran ins denton adumbatten sin la tribuna ed el ravugl da «Sut igl ischi – il teater». L’entira scenaria ei sepresentada la sonda vargada en in excellent maletg cun ils Cavistrai el sulegl dalla sera e la siluetta dalla baselgia parochiala davos tribuna. «Idealas circumstanzas per far teater», da quei ein giugaduras e giugadurs pertscharts. L’aura ston els denton prender sco ella ei e per tut tschei paran els promts da s’engaschar cumpleinamein e quei naven dalla emprema secunda ch’els stattan sin tribuna. Focus sin glisch e tecnica René Schnoz conceda da drizzar il focus plitost sin la tecnica che sils giugadurs e sillas giugaduras cuort avon la premiera. «Cun igl ensemble hai jeu giu in miez onn peda da far emprovas.» Ils umens dalla glisch e dil tun ein denton pér dacuort en acziun. «Cunquei che nus havein ina tribuna alva, san ins crear bia differentas atmosferas cun la glisch, ei drova denton era bia temps tochen ellas stattan. Nus essan gia stai in pèr notgs entochen varga las treis vida far glisch», explichescha il reschissur. Entgins dils acturs e dallas acturas ein l’emprema ga sin tribuna sco per exempel David Tiri. «Gl’emprem vai jeu tertgau, quei cheu ei nuot per mei.» Ussa ha David Tiri para anflau sia rolla dil collaboratur cantunal che metta sut squetsch la vischnaunca. «Cool da schluitar en ina autra rolla e dad esser in autra persuna ch’il pot da Trun che tuts enconuschan el mintgagi.» Renzo Albin ei plitost dacasa silla plazza da ballapei enstagl sin tribuna, nua ch’el gioga il historicher. «Entochen ussa vai flot, era cul text.» Co ei va da giugar il historicher enaquella che la tribuna dad aspectaturs ei pleina sa Renzo Albin buc. «Quei vegn bein ad esser empau auter.» El sco tut ils involvai sin e davos la tribuna paran dad esser leds ch’il gi dalla premiera s’avischina. E sco la viseta dil vendergis vargau tradescha: Trun ei promts per sepresentar ella glisch dil reflectur.

In dils pledoyers finals ella derniera dad «Il tribunal dil luf» el Uaul pign a Vuorz. Car Andreas. – Jeu sai, nus dalla redacziun FMR havein rapportau mudestamein da vies teater «Il tribunal dil luf» a Vuorz. Quei toc haveis vus presentau l’entschatta d’uost alla Fiasta d’uaul. Ti sas denton: Scriver artechels da gasetta dils agens collegas da redacziun – el stil da «jeu laudel tei, ti laudas mei» – ei plitost delicat. Perquei hai jeu decidiu dad ir uss ell’offensiva, demai ch’il toc ha giu gievgia vargada sia derniera. E ti eras gnanc presents, cunquei che ti has giu dad ir quella sera a rapportar d’ina autra tematica! Aschia dun jeu uss a ti in resun public, empau sco in da quels resuns che nus dein mintgadi en nossas sesidas redacziunalas, tenor il motto: Tgei ha plaschiu, e tgei forsa meins? Ti Andreas has scret quei toc e gest aunc fatg la reschia. Ensemen cun in’equipa da quater acturas ed acturs haveis vus dall’Uniun da teater Vuorz mess il luf duront 45 minutas avon dertgira. Schegie ch’il schani sez ei gnanc cumparius al process. Quei ei puspei inagada tipic luf: far disuorden e scappar! Il tribunal da Vuorz ha denton buca semplamein fatg flucs cul malfatschent absent, quei che fuss atgnamein stau pli sempel e popular: «Giu cun el!» – Na, na, vus haveis propi debattiu sin tribuna il pro e contra dil retuorn dil luf. E surtut haveis vus cumbinau la debatta giudizial-teatrala gest aunc cun duas praulas popularas. Quellas cumprovan a moda fetg sempla ed evidenta ch’il luf ei atgnamein adina gia staus part da nossa cultura e da nies mintgadi. Quei ei, car Andreas, propi stau il clou dil toc, da far dertgira cul luf cun far reviver las perdetgas dalla praula. – Aschia ha la cavrera dils siat anseuls (Georgina Janki cun fiug e slontsch!) condemnau tut las mazzacras ed ils malfatgs dil luf enviers ses paupers pigns. Dall’autra vart ha la cunterpartida, representada dalla capetscha cotschna (cun ina vescla ­Romana Brunold), rendiu attent all’impurtonza dil luf per la natira. E denteren haveva il catschadur muntatuttina dil Valleis (Denis Marmy) in dètg murcs cun siu hoc e sia buis. Aschia ch’il pauper derschader (Luzi Pfister) ha veramein giu da far il tgil plein da tener a mistregn il process. Ti sas denton, Andreas, sco adina en nos resuns redacziunals, ston ins halt era menziunar enqual punct critic: Forsa ch’ils arguments dallas singulas posiziuns (cavrera, capetscha cotschna e catschadur) ein daventai cul temps empau repetitivs ed ein buca seballuccai duront il toc. Il tun dil process ei forsa staus brav fervents duront il tribunal, tscheu e leu muncava ina nianza pli fina. Forsa ch’ina ni l’autra midada da tun, tempo e tenuta havess fatg bein avon dertgira. E forsa eis ei era buca propi stau aschi plausibel, daco ch’il catschadur haveva dad esser in Vallesan e buc in Grischun. Basta, il forsa, forsa, forsa vala buca scorsa! In grond laud mereta vossa squadra da teater locala che ha priu enta maun il fier cauld dil luf, e fatg ordlunder ina cumedia romontscha da vaglia, laschond collidar a Vuorz diversas tenutas en in tribunal final. Vus haveis suflau ella burnida dalla ­di­scussiun publica e fatg ordlunder in bi fiug da cumpignia. Alla fin dil toc han las aspectaturas ed ils aspectaturs astgau votar egl Uaul pign, sch’il luf seigi ussa culponts ni buc. Alla derniera ei il resultat staus clars. Miu verdict final ei denton in auter: L’Uniun da teater Vuorz ei cumpleinamein culponta d’haver tractau il tema spinus dil luf e d’haver tratg tras il tschariesch l’entira discussiun. L’uniun vegn perquei condemnada da presentar siu e tiu toc cun bia slontsch aunc ina gada l’entschatta d’october alla Biennala da teater a Locarno. – En bucc’al luf! Cordialmein, David PS: Savesses ti Andreas drizzar or allas duas acturas (Ronja Muoth, Michelle Zenklusen) ed a lur collega actur (Lucas Santos) che lur presentaziun da «Spitgond sin Düpond» – quasi sco pregruppa da «Il tribunal dil luf» – hagi era impressiunau mei quella sera a Vuorz? Cun paucs plaids ha quei trio giuven dall’Uniun dramatica Breil, cun sustegn da lur regissur David Flepp, fatg sentir ed udir la liunguriala dil spitgar, senza ch’ei fussi vegniu lungurus. Mo quei schani Düpond ei semplamein buca vegnius, precis sco il luf! – Engraziel per drizzar ora ils salids ed il laud.

Sonda, ils 17 d’uost 2024 ha liug a Mustér la fiasta dil vitg. Ils organisaturs da «Mustér s’entaupa» han semtgau in vast program da divertiment sigl arel dalla scola a Cons. Sper ina fiera cun products regiunals spetgan entginas attracziuns ed activitads sillas visitadras ed ils visitaders pigns e gronds. Aschia producziuns da pliras uniuns ni lu era plirs concerts. D’udir ei Petta Pagada, las musicas da tscheiver Bagordas e Fifferlottas sco era Alexi e Marcus. Sco ils onns vargai presentan ils Pumpiers Sursassiala e la Polizia cantunala dil Grischun lur survetschs. La fiasta dil vitg entscheiva allas 14.00 e vegn terminada viaden ella notg cun DJ Tommy. Sco ins sa leger silla homepage dils organisaturs, ei la Distec SA presenta alla fiasta ed arva l’escha da s’interpresa quei di pils interessents. Ella sa festivar uonn il giubileum da 35 onns. (fmr/hh) Impressiun d’ina dallas fiastas dil vitg da Mustér ils davos onns.

La natira ei per nus tuts in scazi enorm, zun prezius e custeivels. Ella regala a nus grondas ed impurtontas resursas per l’entira scaffiziun. Gie, entirs pievels vivan da sia rihezia. Ses elements essenzials duvrein nus per surviver. Aschia duess ei esser nossa prioritad da proteger quei grond scazi e s’entupar cun ella cun precauziun, respect ed engraziament. Pia appreziar ella sco ins appreziescha era ina persuna ch’ins careza. Nus stuein buc esser hortulans per saver ch’il pastg sillas pastiras crescha buca pli spert, sche nus empruein da stender el. Ina flur sesarva buca pli spert, sche nus empruein d’arver ses brumbels. Anzi, il prighel che nus donnegieien la natira cun nossas manipulaziuns e disturbeien gl’equiliber ei fetg gronds e reals. Las consequenzas da nies maltractament da quei equiliber sentin nus pli e pli fetg en nies temps actual. Perscrutaders pretendan che nus arteien la carezia per la natira cun nos gens. Igl ei segir buc in secret che la natira fa bein a nus, a nossa sanadad, seigi quei mentalmein ni corporalmein. Denton entgins carstgauns han in pli stretg ligiom culla natira che auters. Mo danunder vegn quei? La biologa chinesa Chia-Chen Chang dall’universitad naziunala a Singapure cun siu team ei suenter in studi da retscherca vegnida alla conclusiun che la carezia per la natira derivi d’ina vart da nos gens e da l’autra vart da nies contuorn. Jeu sai s’imaginar che tgi che viva silla tiara, ha ina pli stretga relaziun culla natira ch’enzatgi che viva amiez in grond marcau sco Singapure. Perquei ch’el ha era pli paucas pusseivladads da s’entupar cun ella. El sto far pli bia stentas e sforzs per guder il temps liber ella natira. Esser ella natira, sin in prau, egl uaul ni sper l’aua, quei fa bein a nus tuts per trer meglier flad e reducir il stress. La tesa ei ch’ils carstgauns, che sentan in ligiom positiv culla natira, astgien guder bials ed intensivs muments da plascher, da ruasseivladad e cuntentientscha. Il renomau artist Hundertwasser s’engaschava intensivamein per la natira. Sia renomada casa a Vienna hai jeu visitau igl onn vargau. Siu desideri dad haver amiez il marcau da Vienna sper la Donau ina vacca sil tetg, gliez siemi ha el buca saviu realisar. En sia dimora cun ina terrassa da 200 m² haveva el denton drizzau en duas culturas cun 140 000 aviuls ed ualti bia plontas sco aunc auters animals. Mo ils plantschius malulivs vessan buca plaschiu a mi. Las ovras da Hundertwasser ein vegnidas exponidas cun grond success en plirs loghens tenor il tema «Carezia per la natira». Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi blers onns tar l’organisaziun Kirche in Not, in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils Cristians persequitads sin l’entir mund. Dapi il 2019 è ella responsabla per la Svizra taliana. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Sper la fiasta dil marcau ei stau a Glion era il simposi da reflexiun Stad da Glion», igl «Ilanzer Sommer». En quei connex ei Uolf Candrian, il promotur regiunal dalla Lia Rumantscha, ius cugl autur russ Michail Schischkin tras las streglias. En sia patria seigi la sclaveria aunc buca dumignada, ha el confidau silla spassegiada. «Cu jeu sun vegnius 1995 en Svizra, savevel jeu buca capir che schi biaras mentalitads, lungatgs e culturas sappien viver en ina tiara schi pintga, senza che negin sescogna», ha Michail Schischkin raquintau zacu all’entschatta dalla spassegiada cun Uolf Candrian. Rodund 30 persunas han accumpignau els, tuts equipai cun uregliers aschia ch’els han saviu suandar e tedlar il discuors senza ramurs dil traffic. Far enclin per far carriera Dil biro regiunal dalla Lia Rumantscha el marcau vegl a Glion ha la spassegiada menau alla Porta Sura, da leu alla Porta Cotschna, vinavon tras il Giessli, via Centrala, curtgin dalla pervenda catolica, Via dil Glogn, via da scola ed anavos tiel marcau vegl. Gl’autur russ viva ussa prest 30 onns en Svizra, dapi che la Russia ha attaccau l’Ucraina sedosta e s’exprima el activamein encunter il reschim russ. «Sch’ins vul buca seschar degradar e sehumiliar, ston ins batter e cumbatter», ei sia motivaziun. Schischkin ei perschuadius che tut ils pievels, era il russ, vegnien a scuvierer ed anflar in gi la democrazia. Il pievel da sia patria enconuschi numnadamein mo il sistem politic autocratic, ei seigi nuot auter ch’ina sclaveria. «Sche ti vul avanzar e far carriera, stos ti far enclin», circumscriva el la mentalitad che regia en sia patria. Uolf Candrian (dretg) cun Michail Shishnik en discuors, avon la Porta Cotschna a Glion. La Svizra vesa Michail Schischkin sco siu labor, siu atelier. «Per mes affons ei la Svizra ina patria. Mia ei denton la Russia», ha el tradiu e puntuau: «Sche nus discurrin da patriotissem vesel jeu che la Russia ei ina tiara dil cuschentar, zuppentar ed obedir. Per buca vegnir denunziaus fan ins il meglier da quescher, ni il cuntrari, d’uorlar culs lufs», ha Schischkin manegiau. Siu pievel che hagi negins dretgs, ei vali in sistem sco avon 8000 onns. Silla spassegiada cun Uolf Candrian a Glion ha el tratg ina conclusiun petra: «Mias regurdientschas ein en ina tiara ch’exista buca pli», ha in dils pli famus auturs russ concediu.

Avon 12 onns han Bettina Seiser e Fabian Joos saviu realisar in siemi: Els han cumprau a Danis ina casa cun contuorn e transformau quella en in albiert. Gl’aspect visual cugl art temporar vid las fatschadas ha gidau da gudignar l’attenziun dils hosps. «Gie, ei constat. Quei project ha caschunau enorm biaras reacziuns», conferma Bettina Seiser. All’entschatta, cu els hagien organisau l’emprema gada quei project, hagien ils indigens reagiu. Ussa vegnien ils resuns denton dils jasters. Ella sezza ei carschida si ell’Austria nua ch’ella ha era fatg ina scolaziun specialisada en marketing. Cu siu um Fabian Joos ed ella hagien cumpriu la parcella cun casa, baghetgs annexs e contuorn, hagien els giu l’idea da menar in albiert. L’immobiglia ei giudem il vitg da Danis, ella storta gest sut la casa da scola. D’ina vart cunfinescha il schischom culla storta en péz dalla via cantunala Tavanasa-Breil, da tschella cugl ual dalla Val Cuschina e viers sid ha ella access direct al Rein. Ina idea innovativa Tochen il 2011, cu els han aquistau quei schischom, era la casa giudem vitg nuot special. Fabian Joos e Bettina Seiser eran viagiai pil mund entuorn, havevan empriu d’enconuscher carstgauns e culturas e vulevan ussa porscher il medem a glieud ch’ei da viadi. La caschun ei vegnida, ed els han priu quella. A lur basa han els dau il num «Autra Caussa». Denton – ils hosps ein buca vegni en roschas. «Gl’emprem vegnavan mo paucs e negin che anflava nus», raquenta Bettina Seiser. Zatgei hagien els stuiu far per trer l’attenziun, pertgei la finala seigi la casa lur existenza, ha ella raquintau vinavon alla FMR e menziunau l’idea ch’ella ha giu. Gl’onn 2016 ha ella envidau l’emprema gada artistas ed artists – sur la plattafuorma digitala – da s’annunziar per in project «mural». Ella ha sviluppau in project da marketing ch’ei staus cumbinaus cun ina novaziun. Allas artistas ed als artists ch’ein s’annunziai ha ella purschi alloschi e las colurs. Lur pensum eis ei stau da sprayar e malegiar cumpleinamein las fatschadas dalla casa culla tecnica da street art. Gl'emprem refusau la damonda Per realisar l’idea spontana ha il pèr duvrau apparentamein ina lubientscha da baghegiar. Gl’emprem ha la suprastonza refusau la damonda, pertgei il project corrispundeva buca allas normas dalla lescha da baghegiar. El caschuni ina midada dil maletg dil vitg, ha l’autoritad da baghegiar argumentau. Bettina Seiser ha buca capitulau ed inoltrau sia idea sco project da marketing. Culla garanzia ch’ei detti neginas midadas architectonicas vid la substanza dils baghetgs ha la suprastonza communala la finala saviu approbar il project. Dapi lu ha la populaziun dalla vischnaunca da Breil, ils passants ed automobilists, viu a nescher ovras d’art, la casa d’albiert ei semidada adina puspei. Artistas ed artists han malegiau ni sprayau scenas, motivs e figuras da gronda dimensiun. Adina culla finamira ch’ei seigi art temporar per in temps limitau. «Ussa anflan ils hosps nus» Suenter ch’ella haveva organisau la davosa gada gl’uost 2022 in «Autra Art Festival» ei il sisavel staus dils 3 tochen ils 13 d’uost 2024. La casa d’albiert da Danis ha puspei midau aspect. «Il maletg cul capricorn resta pils proxims dus onns, pertgei igl ei empau in representativ», declara Bettina Seiser. Sco ella gi, ei il festival d’art cumbinaus cun preparativas e lavur dad otg meins. Il project privat ha ina limita finanziala. Ella seigi fetg cuntenta culs resuns e cugl agid da sponsurs seigi ei era pusseivel da curclar ils cuosts, organisar mintg’onn in festival fussi denton buca pli pusseivel, conferma la gastronoma passiunada. Tras il festival «Autra Art» semida il hostel a Danis perinagada adina puspei sia fatscha. «Dapi che nus havein dau colur allas fatschadas e mirs, ei l’attenziun carschida remarcablamein. Ussa anflan ils hosps nus», conferma Bettina Seiser alla FMR. In niev maletg per la fatschada ost dalla casa d'albiert Autra Caussa a Danis: Gl'artist Kevin da Berlin alla lavur. Bettina Seiser, la gestiunara dalla pensiun Autra Caussa a Danis.

La fin d’jamna entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal. Sco gia igl onn vargau ei Mels igl emprem adversari dall’equipa da 3. ligia da Trun/Rabius. Suenter che quater giugadurs da tschep han calau ni ein seretratgs ella secunda ni tiarz’equipa, parta il trenader Claudio Bundi cun ina squadra giuvna el campiunadi 2024/25. Suenter ina stad pleina da sport cul Campiunadi da ballapei europè ed il giugs olimpics a Paris entscheivan las activitads da sport ellas regiuns puspei. La fin d’jamna vegn dau l’emprema runda dil campiunadi da ballapei regiunal. Las preparativas s’audan al vargau, ussa quentan ils puncts. Puspei Mels all’entschatta La primavera 2019 ha l’emprema equipa da Trun/Rabius contonschiu la promoziun dalla 4. ella 3. ligia e dapi lu dat ella nuninterruttamein en quella. Naven dil campiunadi 2020/21 fuorman il Club da ballapei Trun/Rabius e l’Uniun sportiva Danis-Tavanasa ina gruppaziun. Vul dir: Ils dus clubs san brattar ora giugadurs ed aschia rinforzar surtut lur empremas formaziuns. El cass da Trun/Rabius e Danis-Tavanasa ei quei l’equipa dalla 3. ligia. Il campiunadi passau ha la squadra contonschiu il dieschavel rang final ella gruppa 1 dalla 3. ligia. Suenter ina buna primavera ei il conto da puncts carschius sin 25 ed aschia ha la squadra giu ina buna reserva sils dus davos Domat e Flums ch’ein vegni relegai. Per Trun/Rabius entscheiva il campiunadi niev dumengia suentermiezdi cul giug encunter Mels. Exact encunter il medem adversari ei la squadra dil trenader Claudio Bundi partida avon in onn el campiunadi e quei cun ina terrada a casa 1 : 2. El giug ordeifer igl avrel vargau ha Trun/Rabius allura fatg revantscha e gudignau cun 2 : 0. Tgei spetga Claudio Bundi dil giug da dumengia: «Quei ei grev da dir. Naturalmein che nus partessen bugen cun ina victoria el campiunadi niev.» Equipa regiuvinada Quater giugadurs da tschep dallas stagiuns passadas ein buca pli el cader da Trun/Rabius: Livio Janka ei seretratgs ell’equipa da 5. ligia, Beat Cadruvi e Remo Alig ein seretrags. Calau ha era Clau Berther che haveva gia giu pendiu ina ga ils calzers da ballapei vid la guota. Da niev el cader ein plirs giugadurs giuvens che han dau igl onn vargau ella squadra da 4. ligia da Danis/Tavanasa. Da niev el cader pudess era in ni l’auter dil Club da ballapei Sedrun/Mustér vegnir. Sedrun/Mustér dat buca pli campiunadi. Il mument treneschan quater dad els cull’emprema squadra da Trun/Rabius. «Tut ils giuvens ch’ein da niev el cader han bien potenzial da svilup e tuts s’engaschan fetg», di Claudio Bundi. Gia sco trenader da juniors hagi el adina fag persenn ch’ei seigi pli sempel da motivar giugadurs giuvens. Tuttina di Claudio Bundi era: «Naturalmein che nus stuein remplazzar giugadurs da tschep cun grond’experientscha. Quei vegn buc ad esser aschi sempel. Ei drova temps e pazienzia entochen ch’ils giuvens han il ritmus dalla 3. ligia. Quei ei in auter che quel dalla 4. e 5. ligia.» Il cader per la stagiun vegnenta dumbra 20 giugadurs. Cun excepziun dad in blessau sur pli liung temps e dus ulteriurs cun pli levas blessuras ein tuts giugadurs semtgai pil campiunadi vegnent. Ina greva stagiun Sligiaus silmeins parzialmein ei il problem da goli tier Trun/Rabius. «Igl onn vargau havein nus giu otg differents golis e sulettamein treis da quels eran era effectivamein golis», di Claudio Bundi. Cun Livio Lozza ha la squadra ussa in goli da tschep: «Nus havein ussa aunc in secund e sperein semplamein che negins da quels hagien blessuras. En mintga cass sperel jeu che nus hagien buc otg differents quest onn.» Trun/Rabius ha absolviu plirs giugs da preparaziun las davosas jamnas. Encunter Panaduz ch’ei da niev ella 3. ligia ha la squadra sursilvana gudignau 3 : 1 ed el giug dil Cup grischun ordeifer encunter Lusitanos de Samedan (5. ligia) ei medemamein reussiu ina victoria cun 1 : 0. Il giug dil Cup svizzer la fin dall’jamna vargada encunter Rebstein (3. ligia) ei vegnius spiars cun 6 : 1. «Ils trenaments ein stai frequentai bein, ils giugadurs ein sepreparai cun engaschament pil campiunadi vegnent», di Claudio Bundi che trenescha Trun/Rabius la secunda stagiun. Finamiras concretas per la stagiun vegnenta numna el buc: «La finamira ei da star aschi ditg sco pusseivel ella 3. ligia. La stagiun vegnenta vegn segiramein greva, mo nus fagein tut il pusseivel. Nossa finamira primara ei da procurar per in progress enteifer la squadra e sviluppar positivamein ils giugadurs giuvens.» Avon in onn ha il trenader Claudio Bundi surpriu l’equipa da 3. ligia da Trun/Rabius.

Culla finamira da tener petg cullas meglieras equipas parta Schluein Glion sonda sera encunter Bogn Ragaz el campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Il niev trenader Mirco Zala dispona d’in cader cun 25 giugadurs. Cun ina media da vegliadetgna da 21 onns ei l’equipa fetg giuvna. La stagiun passada ha Schaan dominau claramein il campiunadi da ballapei regiunal dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Cun 46 puncts ni 12 puncts retard ha Schluein Glion contonschiu il bien secund plaz. Gia igl onn avon ei Schluein Glion staus secund en quella gruppa e per quei motiv fa ei lu era buca surstar che la squadra dalla Foppa vul tener petg cullas meglieras equipas era la stagiun vegnenta. ­Mirco Zala che trenescha l’emprema equipa dall’Uniun sportiva Schluein Glion l’emprema stagiun di: «Nus mirein da jamna tier jamna ed empruein da far greva la veta a mintga adversari.» Fetg giuvna equipa A Mirco Zala stattan 25 giugadurs a disposiziun la stagiun vegnenta: «L’equipa digl onn vargau vegn cumpletada cun giuvens, denter auter treis che vegnan dall’equipa sut 18 onns dalla Svizra orientala. Quei ein Ronny ­Casutt, Laurin Walter e Fadri Carigiet.» Ils tschun golis vegnan trenai en ina gruppa. Mirco Zala che ha giugau pli baul cun Domat ella 2. ligia e che ha trenau leu pliras equipas da juniors, sa tgei che spetga sin el: «Nus havein biars giuvens giugadurs ch’ein era aunc en scolaziun. Els drovan temps e peda da sesviluppar.» Pretensius vegni quei segiramein ad esser, buc il davos era perquei ch’el seigi sedecidius per in niev sistem da giug. Co quel vegn a veser ora, ha Mirco Zala capeivlamein buca vuliu tradir alla FMR. Per l’entschatta dalla stagiun ha il cautrenader fastedis surtut pervia d’entgins giugadurs blessai: «Gianluca Coray ei seblessaus tscheidi el giug da cup encunter Schlarigna. Con greva che la blessura ei, vegn pér aunc a semussar. Noah Paulin ha scarpau ils ligioms cruschai e Ronny Casutt ha scarpau ils ligioms dil pei. Els dus crodan ora per pli liung temps.» Cuntents cullas preparativas «La stad ei cuorta e leutier ein biars en vacanzas. Quei problem han tuttas equipas. Quest’jamna havein nus saviu trenar l’emprema ga cul cader cumplein», di Mirco Zala silla damonda, co las preparativas sil campiunadi niev seigien stadas. Quels che seigien stai als trenaments da stad hagien luvrau bein. La fin dall’jamna vargada ha Schluein Glion spiars il giug dil Cup svizzer ordeifer encunter Schlarigna suenter penaltis. L’equipa dalla Foppa ei per dabia buca stada cumpleta en quei giug. Meglier era il giug dil Cup grischun encunter il medem adversari reussius la fin da fenadur. Lu haveva Schluein Glion battiu Schlarigna 4 : 2. Gudignau ha la squadra da Mirco Zala era giugs da preparaziun encunter Mels (3. ligia) e Schaan (2. ligia), sco era encunter la secund’equipa da Schluein Glion. La partenza el campiunadi niev fa Schluein Glion sonda encunter Bogn Ragaz. L’equipa songagliesa ha terminau il campiunadi dalla 3. ligia la stagiun vargada sil tierz plaz cun sulettamein in punct pli pauc che Schluein Glion. «Bogn Ragaz ha rinforzau si’equipa, denter auter cun giugadurs ch’ein turnai anavos e che han dau il davos ella 1. ligia. Mo era ella sto anflar il ritmus all’entschatta dil campiunadi», constatescha Mirco Zala, il bab da Laurin e Lars Zala che dattan ell’emprema squadra da Schluein Glion. Ensemen cun dus assistents Mirco Zala ei oriunds da Brusio, ei carschius si a Domat e habitescha a Trin. La primavera ha l’USSI communicau ch’el daventi successur da Patric Casutt che stat a disposiziun sco assistent. Sper ­Patric Casutt stat era Livio Casutt a disposiziun sco assistent. Trenader da golis resta Damian Arpagaus e Beat Fryberg tgira l’equipa sco fisioterapeut. Pil trenament d’atletica ei «80’20», il center da cumpetenza per moviment, sport e sanadad dalla Svizra sidorientala da Cuera, era staus a disposiziun questa stad. Midadas ha ei dil reminent era dau al tgamun dalla secunda squadra da Schluein Glion (4. ligia). Niev cautrenader da quella ei Mario Arpagaus che ha trenau ils davos onns ils juniors A dalla Surselva. El vegn assistius da Robin Studer e ­Cedric Wellinger che stattan era a disposiziun sco giugadurs all’equipa. Mirco Zala trenescha l’emprema stagiun la squadra da ballapei da 3. ligia da Schluein Glion.

Questa fin d’jamna entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal. Cun Schluein Glion e Trun/Rabius ein danovamein duas equipas dalla Surselva dalla partida ella 3. ligia. Per l’emprema ga mauncan las squadras da Sedrun/Mustér ed Union Trin. Culla fin dil campiunadi da ballapei regiunal 2023/24 han Il Club da ballapei Sedrun/Mustér ed Union Trin retratg lur equipas dil menaschi da giug ufficial dall’Uniun da ballapei dalla Svizra orientala. La stagiun passada han las duas equipas dau il campiunadi dalla 5. ligia. Tier omisduas ha en emprema lingia la munconza da giugadurs menau al conclus da seretrer dil campiunadi. Aschia ein las sequentas squadras activas dalla Surselva engaschadas el campiunadi da ballapei vegnent: 3. ligia gruppa 1: Schluein Glion, Trun/Rabius. 4. ligia gruppa 1: Schluein Glion, Lumnezia, Danis-Tavanasa. 5. ligia gruppa 1: Rueun, Lumnezia, Trun/Rabius, Laax, Danis-­Tavanasa. Leutier vegnan l’equipa da dunnas dalla 4. ligia, equipas da junioras e juniors en differentas categorias da vegliadetgna sco era ina squadra da seniors 30+ da Schluein Glion. Differentas ambiziuns Fetg differents ei il campiunadi staus per Schluein Glion e Trun/Rabius la stagiun passada. Semegliontamein astgess ei era esser ellas 22 rundas vegnentas dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Schluein Glion s’auda danovamein tier las equipas cun ambiziuns sin in dils emprems rangs dalla tabella. Ils secunds rangs els dus davos campiunadis laian supponer quei, sco era il ferm cader che stat a disposiziun al niev trenader Mirco Zala (mira artechel pagina17). Cun ambiziuns va era Trun/Rabius el campiunadi niev. La finamira dil trenader Claudio Bundi ei da setener ella 3. ligia e surtut da promover ils giugadurs giuvens (mira artechel giusut sin questa pagina). Cun bunas prestaziuns ed ina fasa da victorias sco alla fin dil campiunadi passau questa primavera, ei denton dapli pusseivel che l’egliada silla zona dalla relegaziun. La partenza el campiunadi niev fan la fin d’jamna era las equipas dalla gruppa 1 dalla 4. ligia, sco era quellas dalla gruppa 1 dalla 5. ligia. El campiunadi dalla 4. ligia dat ei gia in’emprema scuntrada cun squadras dalla Surselva, numnadamein la partida denter Danis-Tavanasa e Lumnezia la sonda sera a Mutteins. Schluein Glion parta pér en in’jamna el campiunadi. El campiunadi dalla 5. ligia retscheiva Laax la squadra da Danis-­Tavanasa il venderdis sera. Medemamein il venderdis sera dat Trun/Rabius encunter Schlarigna. La sonda retscheiva Lumnezia l’equipa da Rueun. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Landquart so. 13.00 Panaduz – Cuera 97 so. 16.00 Sargans – Walenstadt so. 16.00 Bogn Ragaz – Schluein Glion so. 17.00 Sevelen – Triesenberg du. 15.00 Trun/Rabius – Mels du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Valposchiavo so. 17.00 Danis-Tavanasa – Lumnezia so. 19.00 Schlarigna – Surses du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Laax – Danis-Tavanasa ve. 20.00 Trun/Rabius – Schlarigna ve. 20.30 Lumnezia – Rueun so. 17.00 Lusitanos de Samedan – Panaduz so. 19.15 Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Walenstadt Laax du. 13.00 Trübbach – Orion Cuera du. 13.30 Schwanden – Lusitanos de Samedan du. 14.00 Vaz-sut – Mels du. 15.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Heiden – Cuera 97 so. 13.00 Glarnerland – Sargans so. 15.00 Montlingen – Rheintal so. 16.00 Grischun Central – Surselva Cazas du. 14.00 Arbon – Steinach du. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Valposchiavo so. 14.00 Domat – Schlarigna so. 15.00 Trübbach – Cuera 97 du. 10.00 Landquart – Tavau du. 12.00 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Schwanden so. 13.00 Panaduz – Uznach-Schmerikon so. 14.00 Flums – Grischun Central so. 15.00 Walenstadt – Eschenbach-Wagen so. 16.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Montlingen – Glarnerland so. 13.00 Cuera 97 – Brühl so. 13.00 Sargans – Rorschach-Goldach so. 14.00 Domat – Grischun Central du. 13.00 Juniors C1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Schlarigna so. 12.00 Rapperswil-Jona – Orion Cuera so. 13.30 Tavau – Vaduz so. 14.00 Surselva – Landquart Schluein so. 16.00 Valposchiavo – Buchs du. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Domat b so. 11.00 Grischun Central – Bogn Ragaz Cazas so. 15.00 Domat a – Cuera 97 so. 17.00 Orion Cuera – Vaz-sut du. 15.00 Juniors D elita, gruppa 1 Widnau – Staad so. 10.00 Grischun Central – Steinach Lai so. 13.00 St. Otmar – Rorschach-Goldach so. 13.00 Montlingen – Au-Berneck so. 13.30 Brühl – Wittenbach so. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Domat – Vaz-sut so. 13.00 Landquart – Surselva so. 13.30 Cuera 97 – Orion Cuera so. 15.00 Valposchiavo – Bogn Ragaz du. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Domat so. 10.00 Tavau – Valposchiavo so. 12.00 Cuera 97 – Grischun Central b so. 12.30 Grischun Central c – Bregaglia Tinizong so. 13.00 Orion Cuera – Panaduz so. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Walenstadt – Cuera 97 so. 10.00 Panaduz – Mels so. 10.00 Surselva b – Grischun Central Schluein so. 14.00 Surselva d – Surselva c Sedrun so. 16.00 Domat – Landquart du. 11.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden – Tusaun/Cazas du. 11.00 Surselva – Schlarigna Schluein du. 13.00 Junioras FF17, gruppa 1 Ruggell – Surselva so. 10.00 Staad – Werdenberg so. 12.15 Schwanden – Widnau so. 13.00 Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Diepoldsau-Schmitter so. 10.00 Surselva – Cuera 97 Schluein so. 11.00 Widnau – Tusaun/Cazas so. 12.00 Mels – Ruggell du. 12.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Schluein Glion ve. 20.00 Lusitanos de Samedan – Tavau ve. 20.30 Ballapei regiunal ei puspei trumf Questa fin d’jamna partan las pli biaras equipas da ballapei activas, dallas junioras, dils juniors e dils seniors el campiunadi regiunal 2024/25. Ord vesta sursilvana ei l’egliada drizza en special sillas prestaziuns da Schluein Glion e Trun/Rabius che separticipeschan al campiunadi dalla 3. ligia. Sco la stagiun passada ein las ambiziuns dallas duas squadras era quest onn differentas: Schluein Glion ha la finamira da semesirar cullas meglieras equipas e Trun/Rabius plitost da sedefender encunter la relegaziun. Ils trenaders Mirco Zala e Claudio Bundi miran anavos sin bunas preparativas. (fmr/hh) Naven da questa fin d’jamna astgan las aspectaturas ed ils aspectaturs puspei selegrar sin giugs dil campiundi da ballapei regiunal. Nossa foto muossa ina scena ord il giug digl atun 2024 denter Schluein Glion e Trun/Rabius.

Gievgia, ils 15 d’uost, ei buca mo il firau da Nossadunna, mobein, era quel dalla fumeglia d’alp. Angela Capaul ei questa stad la siatavla stagiun ad alp. La dunna giuvna ha quitau, ensemen cun sia sora Seraina e cun Agnes che vegn dil cantun Sviz da 126 vaccas da latg da 12 purs. Levar la damaun allas 02.30, mulscher, controllar seivs ed arvadi, schubergiar e trottar si e giu s’auda tiel mintgagi dalla squadra da Staviala Vedra da Lumbrein. Egl emprendissadi ha ella dedicau a «sia» alp ina lavur tematica. Ella scola professiunala ha Angela Capaul scret ina monografia dall’Alp Staviala Vedra. El spital da Glion ha la feglia da purs empriu da cuschiniera. Attaschada eis ella denton all’agronomia, al puresser, e buca al mistregn ch’ella ha empriu. Buca per nuot ei la giuvna da 25 onns uonn la siatavla stad ad alp. «Gl’emprem onn hai jeu gidau ora si Sézner e suenter ina stad sill’Alp Carschina en Purtenza», raquenta ella. Da leu ha ei tratg anavos en Lumnezia. Higiena absoluta «Da cheu anora vesein nus gest silla Sulz- e la Drusenfluh», fa la pastura e responsabla dall’Alp Staviala Vedra. Ella muossa en direcziun ost nua ch’ins vesa ils dus pézs sur St. Antönien. L’Alp Staviala Vedra schai sco sin in balcun gigant e la survesta da 180 grads ei impressiunonta. Sutapei ei Lumbrein, visavi il Péz Aul e viers vest domineschan il Scharboda, Terri e Péz da Vrin. La fumeglia d’alp ha per ordinari denton strusch peda da contemplar quella scenaria. Angela Capaul ei la tschunavla stad si cheu e la responsabla dalla squadra. Ad ella han ils 12 purs da Lumbrein confidau puspei lur vaccas. «All’entschatta havevan nus da mulscher 126», explichescha Seraina Capaul. Mintga vacca ha ina numra, per Seraina ed Angela ein ellas denton buca numras. Enteifer il team da treis han las duas soras e lur gidontra Agnes che vegn dil cantun Sviz repartiu ils pensums, mintgina sa tgei ch’ella ha da far. Seraina ha 21 onns e l’emprema stad ad alp. Sco Agnes eis ella vegnida pér miez fenadur el team. Ella ei responsabla pil mulscher, las maschinas ed il conduct da latg giu ella cascharia. Angela mira dalla muaglia e dallas pastiras ed Agnes per la schubradad en stavel. Higiena e schubradad han dil reminent prioritad absoluta. Duront la viseta ella combra da latg muossa Angela Capaul igl uder pign nua ch’il latg sortescha duas gadas a gi dalla vanaun el conduct. 33 minutas cuoza la «spediziun» viers il menaschi dil signun Mario Albin giu el vitg. La menadra dalla squadra e dil menaschi explichescha ch’ella meini per mintga pur ina tabella d’excel, en quella registrescha ella exact il quantum latg da mintga vacca. Da 126 ei il diember sereducius sin actualmein 85. Las «schetgas» ha da far vadi il settember e drovan las jamnas da ruaus. Fiorella, la poppa Duront la viseta en combra da latg havess Simba, il tgaun da pertgirar, era bugen suandau la gruppa. Las patrunas verteschan buca quei. «Na, ti spetgas», admonescha ina d’ellas. Simba, la cogna da 12 onns, viva gl’onn ora sin in menaschi puril a Vuorz. Angela Capaul pren ella mintga stad ad alp enta Lumbrein ed ella s’auda tiel team da Staviala Vedra. «Senza in tgaun sco Simba mass ei buca da far quei», manegia Angela Capaul ch’ei pastura cun tgierp ed olma. Sch’ella enconuschi lu propi mintga vacca, damonda il redactur dalla FMR. «Secapescha», ei la cuorta risposta. Mintgina ei ina persunalitad cun agen caracter, ina pli activa, l’autra pli plauna, ina ha quella disa, in’autra sedistingua cun quella ni tschella particularitad. Survesta dil stavel dall'Alp Staviala Vedra, cullas duas soras Capaul. En stavel van ellas mo per mulscher, «schiglioc ein ellas adina giuadora sin pastira, leu sesentan ellas meglier e san semover co ellas vulan», gi Angela Capaul. Suenter in gi da calira, cu ella e Simba rimnan il muvel, tuornan Bella, Flurina, Ilona, Sina, Amalia e tut tschellas buca nuidis en stavel. Grazia a dus ventilaturs eis ei frestg leu e las muostgas mulestan buca pli. Cun ina han las soras Angela e Seraina ina relaziun speciala. Fiorella seigi la veglia da tuttas, ella hagi 15 onns ed aunc pulit fitta per sia vegliadetgna. Cun quella «poppa» ein las soras carschidas si, igl ei ina vacca dil menaschi dils geniturs. «Ella ei fetg bugen si cheu e direct vilada sch’ella sto ir engiu il settember», tradescha Angela Capaul. Vesta el stavel che tarlischa. Las vaccas vegnan en cheu duas gadas a gi per mulscher. Levar allas 03.15 Duront ils 90 gis dall’alpegiaziun ha il persunal d’alp da far bia lavurs che serepetan. Da Nossadunna d’uost havessan ellas atgnamein il dretg d’ina pausa, da turnar engiu e seschar survir in bien past da firau. «Na, na, quella tradiziun ei vargada», manegia Angela, il tgau schessi era buca tier dad ir engiu, marmugna ella. Sch’ei seigi buca fetg stentus e dir, ei forsa ina damonda giustificada allas giuvnas. Il temps sgoli, ellas hagien gnanc temps da far talas ponderaziuns. Gl’emprem levavien ellas allas 02.30, ussa allas 03.15. Mintgina ha siu pensum, tuttas lavurs ein coordinadas. Allas 06.30 catscha la squadra las «damas» ord stavel ed Angela Capaul va cun ellas sin pastira. La sera medemamein. La tegia ed il stavel han ins baghegiau 1974, pia avon exact 50 onns. «La damaun drova il signun il latg allas 07.00», declara Angela Capaul. Tschun uras a gi mulscha il team, quater uras drova Angela per rimnar la muaglia, vitier vegnan las uras da schubergiar, e naturalmein il cuschinar e far il percasa en tegia. Ella fetschi fetg bugen quella lavur si d’alp, conceda la menadra dil team. La dunna da 25 onns lai valer che las experientschas da macort’aura, malsognas ed accidents han buca muncau. Ei para ch’ella hagi la relaziun ideala cun si’alp e culla muaglia. «Il fest drovel jeu per ir a pei, e per nuot auter», gi ella fagend allusiun alla noziun ch’ins drova «catschar sin pastira» ni «catschar en stavel». Aunc ina davosa marveglia: Tgei ch’ella fetschi suenter la scargada hagi ella aunc buca decidiu, rispunda ella. Gl’emprem vegli ella finir il meglier pusseivel la tschunavla stad si Staviala Vedra, gi Angela Capaul. 50 onns Staviala Vedra «nova» L’alp da vaccas Staviala Vedra da Lumbrein ha ina surfatscha da rodund 200 hectaras e siu stavel schai lunsch sur sin 1996 m s.m. El nord cunfinescha ella cugl Um Su ed el sid cugl Uaul da Fiugs sur S. Andriu e Nussaus. Ils purs dallas vaccas da mulscher partan il territori cun quels da vaccas-mumma. La Gasetta Romontscha dils 30 d’uost 1974 ha rapportau dalla messa si d’alp che era stada silla Staviala Vedra, l’alp principala da Lumbrein. «Silla via nova, per part asfaltada, eis ei buca gronda caussa da contoscher l’alp», ha il correspondent scret. «Per beinenqualin ei la pusseivladad sedada da prender investa l’emprema gada dils baghetgs novs. La biala stalla per ca. 140 vaccas ha fatg impressiun. Nus lein buca tradir dapli davart il niev si Staviala Vedra. Pér l’auter onn ei – suenter davosas ventschidas – la fiasta d’inauguraziun ufficiala», ha il correspondent informau ella GR dils 30 d’uost 1974. Las ventschidas han ins fatg pauc gis pli tard. La collaudaziun cugl inschignier Albert Lutz (1911-2003) ei stada ils 12 da settember 1974. La fiasta d’inauguraziun han ils da Lumbrein lu organisau pér in onn suenter, l’entschatta d’uost 1975. Cusseglier guvernativ Giachen Giusep Casaulta (1919-1995) haveva fatg il plaid festiv ed il president dalla cumissiun da baghegiar Gion Risch Casanova surdau al president communal Gieri Capaul las clavs dils novs edifezis.

La vischnaunca da Laax baghegia ina residenza da seniors: Quei conclus ha la radunonza communala priu. Ella ha denton aunc buca giu da prender posiziun tier ina damonda da credit per baghegiar il project. Ina summa da 670'000 francs ha il suveran lubiu per planisar la surbaghegiada. La suprastonza communala ha priu ord truchet il project che la suprastonza communala haveva presentau il zercladur 2010 sut il presidi da Toni Camathias. Quel fa ussa part, ensemen cun in triep autras persunas, dalla cumissiun da baghegiar dil project Davos Baselgia. «Ussa para ei ch’il temps seigi madirs ed il project survegn ina nova schanza», ha il president communal Franz Gschwend manegiau en sia introducziun tier la tractanda. Unanimamein e senza discussiun han ils presents approbau la damonda pil credit da planisaziun. Tschun casas Il project oriund prevedeva ina surbaghegiada per seniors cun treis casas. Da niev eis ei planisau da construir quellas treis casas cun 15 habitaziuns da 2 ½, nov da 3 ½ e tschun da duas stanzas. Quella part digl entir project ei taxaus e qualificaus sco habitar ella vegliadetgna cun survetschs e normas necessarias. El plaunterren dallas casas per seniors vegn l’organisaziun Spitex Selva a prender domicil. Demai ch’ils survetschs ein dumandai pli e pli encureva quella gia dapi in temps localitads adattadas. Vitier quellas treis casas includa la planisaziun aunc duas casas cun 12 habitaziuns per indigens conformas al predicat «pagablas». Il model dalla surbaghegiada Davos Baselgia a Laax. Gl’architect Flurin Davatz dil biro Loob da Sogn Gagl haveva projectau gia avon 15 onns la surbaghegiada Davos Baselgia. El ha presentau il project optimau. Per quei project investescha la vischnaunca da Laax ina summa da bien 22 milliuns francs. Il fevrer 2025 duei la radunonza communala votar davart il credit da baghegiar e sigl atun 2027 duess la surbaghegiada esser finida. La pleiv catolica da Laax vul porscher maun da realisar quei project. Per quei intent venda ella alla vischnaunca politica ina cumpart dalla parcella 1007 per in prezi da 1,5 milliun francs. La radunonza communala ha approbau il credit per la cumpra. Quella entra en vigur culla resalva che la radunonza da pleiv approbeschi quest atun il contract da cumpra. Sco il president communal Franz Gschwend ha informau la radunonza, ha gl’Ordinariat dalla diocesa da Cuera lubiu excepziunalmein alla pleiv da Laax da vender il schischom enstagl da dar giu quel sco usitau el dretg da baghegiar.

La vischnaunca dad Ilanz/Glion envida la populaziun da sefatschentar cun las valurs e visiuns communalas e definir ina strategia per la vischnaunca – malgrad che la sviluppadra communala ha turnau la primavera vargada siu mandat suenter in onn. In impuls per sefatschentar cun la strategia dalla vischnaunca para Doris Neuhäusler tuttina da haver dau. Visiun, missiun e valurs vul Ilanz/Glion definir per la vischnaunca ed envida la populaziun da separticipar ad ina gruppa da lavur. Sia finamira tradescha la vischnaunca via Fegl ufficial e communicaziun da pressa l’entschatta uost 2024. La vischnaunca tschontscha d’elavurar ina basa normativa e scriva dad in maletg empalont per Ilanz/Glion. Il president communal Marcus Beer conceda che la terminologia tuni empau suenter in sgol ellas neblas. «Nus vegnin segir a concretisar la strategia dalla vischnaunca en in secund pass.» Marcus Beer sez, il canzlist Michael Spescha ed era il president dil parlament, Daniel Candinas ein dalla partida ella gruppa da lavur. E sco ins sa leger ella communicaziun fan representants e repesentantas dallas impurtontas cumissiuns part alla gruppa. «Nus vulein che las principalas gruppaziuns seigien representadas.» Sco quei che Marcus Beer tradescha, secumpona la gruppa da lavur da biabein 20 persunas. Entochen ils 28 d’uost 2024 ei la porta aviarta a habitontas e habitonts d’annunziar igl interess da separticipar alla tscherca dallas valurs dad Ilanz/Glion. E sco il president communal explichescha, giavischa la vischnaunca che la populaziun seigi representada aschi vast sco pusseivel. Ina emprema zavrada Marcus Beer conceda che la gruppa da lavur s’entaupi el decuors digl atun ad in luvratori per far ina emprema zavrada. Il president communal puntuescha denton ch’ei seigi buca l’idea dil luvratori da rimnar ideas per projects. «Singuls projects havein nus atgnamein detgavunda.» Marcus Beer menziuna ina gliesta da futuras investiziuns ch’ein baul ni tard sin rucca e che pretendan da prender a mauns pulitas summas. «Avon che prender a mauns las investiziuns stuein nus sco vischnaunca discutar, en tgei direcziun che nus vulein insumma sesviluppar e nua che nossas valurs e fermezias schain.» Igl aschinumnau sgol ellas neblas manegia il president communal da saver terminar aunc quei onn. Per silsuenter sefatschentar pli concret cun la strategia communala. «La finamira eis ei da definir incumbensas e finamiras dalla vischnaunca per la proxima legislatura.» Accumpignada vegn la gruppa da lavur dad in collaboratur dalla interpresa «communicaziun». Da surdar ina nova incumbensa ad in sviluppader ni ina sviluppadra communala desista la vischnaunca ad interim, sco quei che Marcus Beer sincerescha. Doris Neuhäusler ha giu surpriu il mandat sco sviluppadra communala per Ilanz/Glion la primavera 2023 per trer la faultsch el canvau suenter in onn. En ina intervesta cun la FMR l’entschatta mars 2024 ha Doris Neuhäusler renfatschau ad administraziun e politica communala da buca haver peda per definir la strategia. Ussa para la vischnaunca Ilanz/Glion tuttina da prender peda per damondas strategicas e sefatschentar cun valurs e normas. Buca stau pil gat In cert impuls para Doris Neuhäusler pia tuttina da haver dau alla vischnaunca Ilanz/Glion. «Doris Neuhäusler ha fatg attent nus sin la vischnaunca dad Emmen», gi Marcus Beer. Emmen el cantun Lucerna ha numnadamein gia exequiu ils pass che la vischnaunca dad Ilanz/Glion instradescha actualmein. Tgi che s’interessescha empau pli da retschiert e pli concret per visiuns e valurs communalas, duei far ina viseta alla pagina dalla vischnaunca dad Emmen. Detagliadamein muossa quella pagina la via dalla vischnaunca lucernesa dalla visiun tier la strategia communala cun tschun concrets spazis, numnadamein mobilitad, scolaziun, spazi da viver, administraziun orientada alla clientella, economia e resursas. E la pagina tradescha vinavon, co Emmen s’engascha enteifer la perioda da legislatura per promover quels spazis.

Ellas representan las 21 anteriuras vischnauncas giudizialas dalla Ligia ­Grischia che tonschan da Mustér entochen giudem il Mesauc. Las 21 bandieras sgulatschan dapresent agl ur dil Lag Grond. Artistas ed artists ha creau las bandieras e fatg ina nova experienza da presentar art el spazi public. Senza dubi crodan ellas en egl alla biara glieud che camina alla riva dil Lag Grond a Laax. Las fanas che paradeschan agl ur dil parcadi ein dapi l’entschatta uost empau autras che usitau. Buc il blau turistic cun il num da Laax sgulatschan el vent, mobein ina parada gaglia per exempel cun glimaias, ina bescla e bia auter. Mintga singula dallas 21 bandieras han artistas ed artists creau ed els han fatg quei el rom dallas festivitads da 600 onns Ligia Grischa. La curatura dalla Cularta, Yvonne ­Gienal, ha envidau ina artista ed in artist da mintga anteriura vischnaunca giudiziala dalla Ligia Grischa da crear ina bandiera. Vischnauncas giudizialas che tonschan da Mustér entochen giudem il Mesauc. «Nus havein sentiu ina certa sceptica tier biaras artistas ed artists viers nossa idea.» La standarta posseda neu da sia historia buc ual ina buna reputaziun e vala per biars per antiquada. E dad esser stai sceptics, gie schizun fetg sceptics viers la bandiera tradeschan ils artists Markus Weggenman e Phil Lofthouse ch’ein malgrad la sceptica tuttina sedecidi da separticipar alla exposiziun. Porscher inspiraziun Quei vala medemamein per l’artista Valerie Lipscher che ha medemamein creau ina dallas 21 bandieras alla riva dil Lag Grond. Ella habitescha bein a Turitg ed il marcau da Turitg ha definitivamein buc apparteniu all’anteriura Ligia Grischa. La bandiera ordvart colurada da Valerie Lipscher representa l’anteriura ­vischnaunca giudiziala da Tusaun. «Jeu hai passentau igl onn vargau ella residenza dalla Fundaziun Lilli Keller a Tusaun e quella dimora ha inspirau mei.» Valerie Lipscher ei bugen stada promta da contribuir alla exposiziun. «Era per porscher alla regiun enzatgei da mia inspiraziun.» L’artista ha era buca giu tons pregiudezis viers la bandiera sco tala. Ella sefatschenta denter auter cun textilias en sia lavur artistica, aschia ch’il pass tier la bandiera ei staus per ella meins gronds. Pli gronds para il pass tier la bandiera staus per Phil Lofthouse che deriva dalla Engheltiara dil nord e che viva dapi 13 onns a Castrisch. El representa cun sia ovra l’anteriura vischnaunca giudiziala da Schluein ed el casti da Löwenberg ha Phil Lofthouse installau avon entgins onns siu atelier. «Ussa sun jeu fetg cuntents ed era in tec loschs dad esser part da quella exposiziun cheu el liber.» Per el ch’ei sedecidius sulet avon in pèr onns da puspei sefatschentar pli detschiert cun art eis ei impurtont da saver sepresentar quel alla publicitad. Ina intressanta tribuna Da sceptica vul era Markus Weggenmann buca pli tschintschar en connex cun las bandieras. El che viva gia dapi 40 onns a Cumbel ei bein pertscharts che crear ina bandiera ei «diltuttafatg nun­usitau». Il nunusitau carmala denton era l’aveina artistica aschia che sia moda da luvrar cun colurs e formar cun quellas ina cuntrada muntagnarda ha anflau alla ­riva dil Lag Grond ina intressanta tribuna. La publicitad fa stem dallas bandieras e s’interessescha per las creadras ed ils creaders. Quei concedan ton Valerie Lipscher, Phil Lofthouse e Markus Weggenman sco la curatura Yvonne Gienal. Ella sa tonscher alla interessenza in cudischet che porscha buca sulet informaziuns davart artistas ed artists, mobein entgins detagls dalla anteriura Ligia Grischa.

Igl express solar instradaus il settember 2022 dil parlament federal semetta en moviment. Silmeins ella vischnaunca da Tujetsch nua che l’interpresa indigena Energia Alpina ha envidau il vendergis vargau alla tschentada dil crap da fundament per l’emprema ovra solara gronda en Svizra. In gi legreivel per la vischnaunca e las interpresas involvadas. Buca sulet ina ga ei il plaid «plascher» curdaus il vendergis vargau a Schlarignas/Cuolm Val sin varga 2000 meters sur mar sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch. Envidau al segn da partenza per l’ovra solara gronda en quei liug ha Energia Alpina, l’interpresa responsabla per il provediment d’electricitad dalla vischnaunca da Tujetsch. Il president dil cussegl d’administraziun dad Energia Alpina, ­Claudio Deplazes ha discurriu dad in «act da forza» da metter en pei il project solar. «Nus essan denton perschuadi ch’ei gartegia.» Gartegia da realisar in indrez cun 5700 meisas solaras che cuarclan ina surfatscha da 0,3 kilometers quadrats. Ina investiziun che cuosta buca meins che 85 milliuns francs. Per dumignar las investiziuns ha Energia Alpina anflau ella interpresa Aventron ina partenari. Ina interpresa cun sedia el cantun Basilea campagna che posseda e meina, tenor atgnas indicaziuns, en l’entira Europa buca meins che 300 ovras che produceschan energia regenerabla. Per realisar e menar l’ovra solara scaffeschan las duas interpresas ina nova societad acziunara sco partenaris eguals, sco quei ch’ins ha pudiu endriescher il vendergis vargau a caschun dalla tschentada dils craps da fundament. L’interpresa Energia Alpina mantegn denton in ferm plaid ella nova societad acziunara cun il dretg sin la decisiun da tagl. Sch’ina decisiun ella nova interpresa ei pari astga l’Energia Alpina decider. «Quei projet ei in muossavia» Presents alla tschentada dil crap da fundament a Schlarignas/Cuolm Val ei era il meinafatschenta da Avaton, Eric Wagner staus. El ha discurriu dad ina honur per sia interpresa dad esser dalla partida tier in projet da tala impurtonza. «Quei project ei in muossavia per auters semeglionts projects en Svizra», ha Eric Wangner puntuau. Ed el ha era menziunau la buna collaboraziun ton cun la interpresa indigena sco cun la vischnaunca tuatschina. «Ussa entscheiva ina fasa da construcziun dalla ovra e quella fasa cuntegn aunc ina ni l’autra sfida.» Il president communal Martin Cavegn ha mussau vi da tschella vart dalla val sin il lag da fermada da Curnera e menziunau la veglia dalla ­vischnaunca e dalla populaziun da Tujetsch da s’engaschar ella producziun d’energia e quei gia avon decennis. «Per scaffir e mantener la basa d’existenza ella val.» E scochemai entscheivan las lavurs da construcziun, sco quei ch’il meinafatschenta dad Energia Alpina, Ciril Deplazes, ha tradiu il vendergis vargau (mira sutvart). Sin la fin digl onn 2025 sto ­10 % dalla producziun da Sedrun Solar flessegiar per ch’il projet possi profitar dallas subvenziuns federalas. Entochen igl onn 2028 ei previu da metter en funcziun tec a tec l’entira ovra solara. Sper Sedrun solar han aunc duas ulteriuras ovras solaras grondas retschiert dil cantun Grischun la lubientscha da construcziun. «Nus dumignein quei» Ciril Deplazes ei perschuadius che Sedrun solar daventi ina historia da success che porti plivalur alla val. FMR: Ciril Deplazes, Vies president dil cussegl d’administraziun sco il president communal han oz a caschun dalla emprema badelada tschintschau dad in gi da plascher, co vesa il meinafatschenta quei gi ? Ciril Deplazes: Gie, oz ei in fetg bien di. Per mei eis ei secapescha impurtont che tut gartegi. Igl ei stau in temps intensiv ed ussa eis ei tuttenina aschi lunsch. Tgei han Ciril Deplazes e sia Energia Alpina fatg meglier che Vus essas l’emprema ovra solara gronda che va en construcziun en Svizra? Jeu creigel che pliras caussas ein impurtontas. Inaga segir il liug ch’ei optimals. L’equipa davostier che ha luvrau vid quei project ei medemamen ina fetg buna equipa. Cun la dretga glieud el dretg liug damognan ins in tal project. E Vus haveis era la populaziun che stat davos quei project. Daco ein ils Tuatschins aviarts per in tal ­projects, en auters loghens ha ei gie dau massiva opposiziun ? Nus havein sviluppau nies project digl intern anoviars. Tier nus ei buc ina interpresa d’ordvart vegnida cun in project e mess quel sin meisa. Quei ei probabel stau il pli decisiv. E la Energia Alpina ei ina interpresa tuatschina? Gie, ella ei per 100 % en possess dalla vischnaunca da Tujetsch. Sviluppar e baghegiar ina tala ovra ei ina caussa, tgei porta quella ovra alla interpresa enaquella ch’ella ein en funcziun? Nus havein in partenari che pren giu l’energia sur in liung temps per in prezi fix. Aschia che nus savein gir che quei project renda. Schiglioc baghegiassen nus buca quei project. Eric Wagner, il schef dad Avatron l’interpresa partenaria, ha oz tschintschau dad entginas sfidas che seigien proximamein da dumignar. Da tgei sfidas setracta ei? Che l’entira logistica el liug da construcziun funcziuneschi e che nus vegnin da tener en ils termins. Jeu vai denton negins dubis che nus dumignein quellas sfidas.

Il giug sin tribuna che sefatschenta cun ils embrugls dad ina vischnaunca en pitgiras finanzialas ha anflau bia applaus dil publicum il vendergis vargau a Trun. Buca sco davos pervia dalla prestaziun da giugaduras e giugadurs e lur entussiassem presentaus sin tribuna. Negins costums historics e negins cavals ha «Sut igl ischi – il teater» empermess e Dieus sei ludaus era teniu plaid. Il temps per costums e cavals ei probablamein ius dalla val ora. Ch’ins sa tematisar sin tribuna in tierm historic empau auter, da quei han ins pudiu seperschuader la fin dalla jamna vargada a Trun sut baselgia, sin la tribuna tschentada ella Paliu da sogn Martin. Dil tuttafatg dad in engirament a la Rütli ha igl autur dil teater lu tuttina buca desistiu. La historia che Michel ­Decurtins ha purschiu cun siu script davart ils problems ed embrugls contemporans dad ina vischnaunca fetg semeglionta a Trun ha purtau allas varga 300 aspectaturas ed aspectaturs dalla premiera il vendergis vargau pur divertiment. E quei publicum ha demussau siu plascher davart la purschida cun in liung e ferm applaus, in dil tuttafatg meriteivel applaus. In maletg consistent L’entira scenaria sin tribuna constat e quei neu dil maletg da tribuna, neu dalla glisch e secapescha carmala la musica da Mario Pacchioli. El ei per cletg buca secuntentaus da procurar per ils tuns enzanua en in encarden. «Veis matei cartiu che jeu stetti leu davostier tut quiet.» Che Mario Pacchioli sa cantar ei secapescha negin misteri e ch’el sa far teater san tut quels che han viu el avon 15 onns sin la tribuna da Laax el «Siemi da mesastad». Ch’el sesenta bein sin la tribuna san ins persequitar las proximas duas fins dalla jamna sin la tribuna da Trun nua ch’el commentescha cantond ina part dalla historia purschida via video. Mo igl ei clar che la culissa, la glisch e la historia ston vegnir emplenidas da giugaduras e giugadurs. Forsa ha igl autur Michel Decurtins fatg ad els la veta empau pli sempla cun schar giugar acturas ed acturs da Trun figuras fictivas e meins fictivas da Trun. Ed il reschissur ha capiu da menar sia equipa precautamein en lur rollas. El ei gia staus surstaus avon la premiera conta creativitad che schai en quella equipa, sco quei ch’el ha getg viers la FMR a caschun dad ina prova. A ­René Schnoz eis ei en scadin cass reussiu da svegliar la creativitad dad acturas ed acturs. Enaquella ch’il publicum ha priu plaz ed enaquella ch’ils reflecturs ein stai envidai e che la producenta Esther Berther ha fatg il beinvegni, lu meina negin pli la bitgetta. Lu ston giugaduras e giugadurs prender enta maun las hottas, lu ei il teater lur teater e lur giug. E quei han las acturas ed ils acturs fatg a moda perschuadenta. Els han dau veta alla tribuna cun ina ordvart ferma preschientscha, per il plascher dil publicum. Ei vala la peina Secapescha che «Sut igl ischi – il teater» viva era dalla sgnocca digl autur e da sia plema detg satirica che senuspescha buca da prender sesez silla corna. «Co ha il teater num, sut igl ischi il teater, eis ei buca dau el tgau in meglier tetel.» Finir in teater ei magari nuot aschi sempel e per in amen ha Michel Decurtins schau curdar il fil satiric e presentau ina sligiaziun finala empau patriotica e patetica cun in engirament. Quei ei visavi alla entira presentaziun plitost ina remarca agl ur. Ei vala la peina en mintga cass da serender ina dalla proximas fins dalla jamna a Trun e prender plaz silla tribuna d’aspectaturs plazzada ella Paliu da sogn Martin.

Suenter in’intensiva preparaziun entscheiva il campiunadi da 3. ligia finalmein pil CB Trun/Rabius. Dall’emprema equipa ha quater giugadurs da tschep calau ni midau tier la secunda equipa. Tschun giugadurs giuvens ein vegni vitier niev, plinavon ha Trun/Rabius presentau als aspectaturs sias novas monduras. Il giug entscheiva meglier pil hosp da Mels, denton mauncan las claras caschuns da marcar. Ella 16avla minuta piarda Trun/Rabius il bal el moviment anavon, Mels vegn cun in pass el dies dalla defensiun ed in siet da Sven Assfalk da marcar il 0:1. Il giug ei silsuenter fetg uliuvs ed ei dat dirs cumbats el miez dil plaz. Suenter 33 minutas vegn Trun/Rabius tier in culp liber ord biebein 25 meters. Denis Monn sietta il culp directamein ella crusch dil gol, sin il bal che rebatta reagescha Gianin Derungs il pli spert e marca igl 1:1. Cun quei resultat va ei era ella pausa. La secunda mesadad entscheiva sco quei che l’emprema ei ida a fin. Dad omisduas varts dat ei paucas acziuns offensivas e bia dirs cumbats el miez dil plaz. Igl arbiter muossa buca meins che otg ga la carta melna. Trun/Rabius vegn entras Patrizio Decurtins tier duas bunas caschuns da marcar ed era Mels ha entginas pusseivladads, denton maunca tier Trun sco era tier Mels il saung freid Avon il gol. Empau ord il nuot croda il 1:2 per Mels ella 73avla minuta. Marco Wildhaber sietta ord rodund 30 meters sco in streh ella reit. Silsuenter fa Trun/Rabius tut il pusseivel d’egalisar la partida e vegn ella 92avla minuta tier in penalti che Patrizio Decurtins sa marcar a moda segira al 2:2. Culla davosa acziun da giug vegn Mels denton aunc inagada tier in culp liber ord 27 meters. Il giugadur rutinau Marco Wildhaber sietta ella 94avla minuta il ball directamein egl anghel dalla reit al 2:3 pils hosps. Aschia va quella partida a fin cul resultat final da 2:3. Per Trun/Rabius suonda gia gievgia sera la proxima caschun da recaltgar ils emprems puncts. L’equipa dalla Cadi frunta allas 20.15 a Trun-Pustget sin Bogn Ragaz. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Mels 2:3 (1:1) Gols: 16. Sven Assfalk 0:1, 33. Gianin Derungs 1:1, 73. Marco Wildhaber 1:2, 90+2. Patrizio Decurtins 2:2, 90+4. Marco Wildhaber 2:3. Trun Rabius: Livio Lozza, Mirco Pfister, Lucas Maissen, Mathias Flepp, Elia Schmed, Denis Monn, Rovin Schmed, Robin Monn, Orlando Monn, Andri Carigiet, Gianin Derungs. Reservas: Aurelio Carigiet, Sandro Orlik, Matia Friberg, Enea Decurtins, Silvan Cajacob, Silvan Muoth, Patrizio Decurtins. Mels: Leandro Hardegger, Aron Hermann, Adrian Zogg, Luca Di Nita, Julian Schlegel, Ben Ackermann, Dario Eberle, Dominic Baur, Luca Maggion, Nedim Bajrektarevic, Sven Assfalk, Michael Tschirky, Kevin Bigger, Marco Wildhaber, Mile Mitrovic, Raphael Weber. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik (blessaus), Geo Cauzza, Lucas Seiler, Tizian Duff (absents), Damian Schmed e Nico Caduff (serrai).

Negin success per Schluein Glion egl emprem giug dil niev campiunadi. A Bogn Ragaz spiarda l’equipa dil niev cautrenader Mirco Zala encunter in dils favorits per in dils emprems plazs ella tabella cun 1:3. En in giug fetg cumbattiv gudogna l’equipa che ha tschercau la victoria per tut prezi. Igl ei stau in tipic giug per l’entschatta d’in campiunadi da ballapei. Omisduas equipas ein stadas fetg motivadas, mo gartegiau ei per bia aunc buca tut sin omisduas varts. Bogn Ragaz ha purtau ina buna purziun agressivitad e direzia el giug e ha aschia cunzun priu als attaccaders dils hosps empau il miers. Schluein Glion ha empruau da rispunder culla medema muneida, aschia che l’emprema mesadad ei plitost stada dominada da schuls da foul digl arbiter che da bialas acziuns. La secunda mesadad ei lu vegnida lantschada cugl emprem gol da Bogn Ragaz. Suenter in siet da cantun ha la defensiun buca saviu deliberar sufficientamein, la balla ei vegnida survida a Noah Berry che ha marcau igl 1:0. Sin quei gol ha Schluein Glion reagau cun vehemenza. Ella 52avla minuta ha Rafael Deplazes tuccau mo la petga, quater minutas pli tard ha el persuenter lantschau Lars Zala cun in bellezia pass ella profunditad ed il giuven attaccader ha marcau igl 1:1 cun in siet plazzau el cantun bass. Ussa han omisduas equipas tschercau la victoria, Bogn Ragaz savens cun liungs pass ord la defensiun, Schluein Glion cun spertas attaccas sur las varts. Pli grond success han ils da casa giu e marcau suenter attaccas sur las alas ella 60avla minuta entras Noel Sprecher e diesch minutas pli tard entras Felix Horni dus ulteriurs gols. A Schluein Glion eis ei buca reussiu da surmuntar la defensiun ed il goli dils indigens in’ulteriura gada. Duas gadas ha il goli teniu siets fetg bein e cu lez fuss staus battius ha in defensur spediu la balla naven dalla lingia. Aschia ei il giug ius a fin cun ina terrada per Schluein Glion, il campiunadi ei denton aunc liungs e gia dumengia proxima suonda igl emprem giug da casa encunter Sargans. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz - Schluein Glion 3:1 (0:0) Ri-Au. 200 aspectaturs. Arbiter: Schläpfer. Gols: 47. Berry 1:0, 56. Lars Zala 1:1, 60. Sprecher 2:1, 80. Felix Horni 3:1. Bogn Ragaz: Pagonas (63. Ambühl); Berry (74. Büchel), Kohler, Manuel Horni (74. Bersorger), Kressig (56. Felix Horni); Da Silva (62. Radosevic), Caluori, Mühlebach, Kühne; Sprecher (83. Da Costa), Mitrovic. Schluein Glion: Mattia Büchler; Walter, Bundi, Aron Büchler; Sgier, D’Atria (59. Gianluca Casutt), Laurin Zala (87. Wellinger), Pool (80. Reichenbach); Deplazes, Lars Zala, Caduff (69. Vinzens). Remarcas: Cartas melnas: 21. Da Silva (foul), 26. Manuel Horni (reclamar), 29. Deplazes (foul), 36. Mühlebach (foul), 44. D‘Atria (foul), 58. Pool (foul), 90. + 4. Vinzens (foul). – 52. siet ella petga Schluein (Deplazes). Schluein Glion senza Afzali, Ronny Casutt, Coray, Paulin (blessai/reconvalescents), Bearth, Capaul, Derungs, Manetsch e Rodrigues (absents). Corners: 2:4.

Negins puncts per Trun/Rabius e Schluein Glion ell’emprema runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia. El campiunadi dalla 4. ligia ha Lumnezia gudignau siu emprem giug e gest surpriu la testa dalla tabella. Las equipas da junioras e dallas dunnas ein partidas cun victorias ella stagiun nova. Hans Huonder/FMR Ch’il giug dall’emprema runda dil campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 3. ligia a Bogn Ragaz daventi buca sempels saveva l’equipa da Schluein Glion. Aschia ei la terrada encunter in dils gronds favorits per la promoziun ella 2. ligia regiunala lu era buca dil tut surprendenta (mira rapport da giug). Fetg hectica ei la scuntrada da Trun/Rabius a casa encunter Mels stada. La decisiun finala en favur da Mels ei curdada pér ella quarta minuta dalla prolungaziun. Igl arbiter ha mussau otg ga la carta melna (mira rapport da giug). Suenter l’emprema runda surprendan Triesenberg e Sargans la testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Victoria per Lumnezia Bein reussida ei la partenza el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia a ­Lumnezia. Ils Lumnezians han gudignau cun 5:1 ordeifer encunter Danis-Tavanasa ed aschia sutlingiau lur ambiziuns ella stagiun nova. Gudignau ils giugs dall’emprema runda han era Lai Vabella, Surses e Tusaun/Cazas. Aunc buca vegnidas en funcziun ein las equipas da Schluein Glion e Bregaglia. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia ein Laax e Rueun parti cun mintgamai treis puncts ella stagiun nova. Laax ha battiu la secund’equipa da Danis-Tavanasa e Rueun ha gudignau ordeifer encunter la secunda da Lumnezia. Gudignau igl emprem giug da quest atun ha era Lusitanos de Samedan. Aunc buca vegnidas en acziun ein las equipas da Schlarigna, Trun/Rabius e Tusaun/Cazas. Victorias per dunnas e junioras L’equipa da dunnas dalla Surselva cuntinuescha quest atun ella moda e maniera dalla primavera, numnadamein cun in success cumplein. Encunter l’equipa engiadinesa da Schlarigna ei resultau a Mutteins ina clara victoria cun 4:0 Per l’emprema ga separticipescha la Surselva questa stagiun cun ina squadra al campiunadi dallas junioras FF-17 (sut 17 onns). La partenza el campiunadi havess buca saviu esser megliera: Cun in resultat da 4:1 ha l’equipa trenada dad Ester Vonplon e Bea Caduff gudignau. Manda Lala ha sittau treis gols per la Surselva, Alea Sophie Maissen in ulteriur. Gest cun 6:1 encunter l’equipa da Cuera 97 ei la squadra da junioras FF-15 dalla Surselva partida el campiunadi. Buca meins che tschun ga ha Nila ­Madeleine Maissen marcau, in ulteriur gol ei reussius a Liana Beer. L’equipa vegn trenada da Ramon Bernasconi e David Duff. Sina Demont (sen.) en acziun el giug da 4. ligia dallas dunnas dalla Surselva encunter Schlarigna. Las Sursilvanas han gudignau il giug cun 4:0. Foto Rita Carigiet 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Landquart 2:1 Panaduz – Cuera 97 2:1 Sargans – Walenstadt 3:0 Bogn Ragaz – Schluein Glion 3:1 Sevelen – Triesenberg 0:3 Trun/Rabius – Mels 2:3 1. Triesenberg e Sargans 1/3; 3. Bogn Ragaz 1/3; 4. Mels 1/3; 5. Triesen e Panaduz 1/3; 7. Trun/Rabius 0/3; 8. Landquart e Cuera 97 0/3; 10. Schluein Glion 0/3; 11. Walenstadt e Sevelen 0/3. 4. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Valposchiavo 2:1 Danis-Tavanasa – Lumnezia 1:5 Schlarigna – Surses 1:2 1. Lumnezia 1/3; 2. Lai Valbella 1/3; 3. Surses e Tusaun/Cazas 1/3; 5. Schluein Glion e Bregaglia 0/0; 7. Valposchiavo e Schlarigna 1/0; 9. Danis-Tavanasa 1/0; 10. Domat 1/0. 5. ligia, gruppa 1 Laax – Danis-Tavanasa 4:3 Lumnezia – Rueun 1:4 Lusitanos de Samedan – Panaduz 8:1 1. Lusitanos de Samedan 1/3; 2. Rueun 1/3; 3. Laax 1/3; 4. Schlarigna, Trun/Rabius e Tusaun/Cazas 0/0; 7. Danis-Tavanasa 1/0; 8. Lumnezia 1/0; 9. Panaduz 1/0. Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Walenstadt 3:4 Trübbach – Orion Cuera 5:5 Schwanden – Lusitanos de Samedan 2:6 Vaz-sut – Mels 1:1 Juniors B promoziun, gruppa 1 Heiden – Cuera 97 1:1 Glarnerland – Sargans 5:2 Montlingen – Rheintal 3:0 Grischun Central – Surselva 4:2 Arbon – Steinach 2:4 Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Valposchiavo 5:4 Domat – Schlarigna 0:4 Trübbach – Cuera 97 2:8 Landquart – Tavau 2:6 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Schwanden 6:2 Panaduz – Uznach-Schmerikon 9:0 Walenstadt – Eschenbach-Wagen 14:0 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Brühl 6:0 Sargans – Rorschach-Goldach 1:3 Domat – Grischun Central 4:2 Juniors C1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Schlarigna 7:2 Rapperswil-Jona – Orion Cuera 1:3 Tavau – Vaduz 7:1 Surselva – Landquart 2:9 Valposchiavo – Buchs 1:5 Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Domat b 0:13 Grischun Central – Bogn Ragaz 5:0 Domat a – Cuera 97 6:3 Orion Cuera – Vaz-sut 1:7 Juniors D elita, gruppa 1 Widnau – Staad 3:3 Grischun Central – Steinach 2:4 St. Otmar – Rorschach-Goldach 5:1 Montlingen – Au-Berneck 3:9 Brühl – Wittenbach 7:2 Juniors D1, gruppa 1 Domat – Vaz-sut 1:3 Landquart – Surselva 2:4 Cuera 97 – Orion Cuera 3:5 Valposchiavo – Bogn Ragaz 6:3 Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Domat 5:3 Tavau – Valposchiavo 5:3 Cuera 97 – Grischun Central b 5:2 Grischun Central c – Bregaglia 1:1 Orion Cuera – Panaduz 1:8 Juniors D2, gruppa 2 Walenstadt – Cuera 97 8:0 Panaduz – Mels 3:2 Surselva b – Grischun Central 4:0 Surselva d – Surselva c 4:9 Domat – Landquart 10:1 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden – Tusaun/Cazas 0:1 Surselva – Schlarigna 4:0 Junioras FF17, gruppa 1 Ruggell – Surselva 1:4 Staad – Werdenberg 0:9 Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Diepoldsau-Schmitter 4:8 Surselva – Cuera 97 6:1 Widnau – Tusaun/Cazas 2:5 Mels – Ruggell 1:3 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Schluein Glion 3:3 Lusitanos de Samedan – Tavau 1:2 Il campiunadi da ballapei ei lantschaus La fin dall’jamna vargada ei il campiunadi da ballapei regiunal 2024/25 vegnius lantschaus. Per las equipas activas, dallas junioras, dils juniors e dallas dunnas dalla Surselva ha el entschiet cun different success. Las equipas da 3. ligia da Schluein Glion e Trun/Rabius han spiars lur scuntradas, ferton che Lumnezia ha gia festivau l’emprema victoria el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. Gudignau lur emprems giugs da 5. ligia da quest atun han Rueun e Laax. Cun claras victorias ein las equipas dallas junioras e dallas dunnas dalla Surselva partidas el campiunadi niev. La squadra da dunnas dalla 4. ligia ha gudignau claramein il giug da casa encunter Schlarigna. L’equipa da junioras che separticipescha per l’emprema ga al campiunadi FF17 – pia sut 17 onns – ha battiu Ruggell e las junioras empau pli giuvnas – quellas dalla categoria FF15 – han battiu Cuera 97. Pliras equipas activas e dils juniors vegnan en funcziun l’emprema ga la fin dall’jamna vegnenta. (fmr/hh) Sina Demont (sen.) en acziun el giug da 4. ligia dallas dunnas dalla Surselva encunter Schlarigna. Las Sursilvanas han gudignau il giug cun 4:0.

El rapport dil giug dalla 3. ligia dalla dumengia vargada denter Trun/Rabius e Mels publicaus en LQ dil mardis, ha il CB Trun/Rabius fatg attent sil termin pil proxim giug. En quei connex communichescha el ch’il giug hagi liug questa gievgia, ils 22 d’uost 2024 allas 20.15 a Trun-Pustget. Il giug ha denton buca liug leu, mobein a Tavanasa-Mutteins allas 20.15. (cdm/fmr)

Ils davos siat onns ha la vischnaunca da Sumvitg investau bunamein otg milliuns francs el provediment d’aua per Siltginas, S. Benedetg, Plaun da Crusch, Clavadi, Sumvitg e Cumpadials. La lingia che meina da Murtès a Cumpadials survescha il medem mument per in’ovra hidraulica. Quella producescha energia electrica per rodund 160 casadas. Sonda proxima, ils 24 d’uost 2024 envida la vischnaunca da prender investa dils indrezs. Igl onn 2009 ein las empremas incaricas da studi per la sanaziun e cumpletaziun dil provediment d’aua per Siltginas, S. Benedetg, Plaun da Crusch, Clavadi, Sumvitg e Cumpadials vegnidas surdadas. Il project ei semadiraus dad onn tier onn e suenter ils conclus dil suveran da realisar el han las lavurs saviu vegnir instradas avon rodund siat onns. En in’emprema fasa cumpigliava il project il provediment d’aua dils sis vitgs, en ina secunda ei la vischnaunca lu sedecidida definitivamein da cumbinar el cun in’ovra hidraulica a Cumpadials. Da Murtès nua che las fontaunas sesanflan entochen a Cumpadials sedat ina pendenza da 562 meters. Per la producziun d’energia cun agid d’ina turbina ei quei ina buna pendenza. Las lavurs vid las tschaffadas, lingias d’aua, reservuars e l’ovra electrica ein idas a fin e dapi la fin digl onn vargau furnescha l’ovra energia. Per las autoritads communalas da Sumvitg motiv avunda da presentar a vischinas e vischins nua ch’ils bunamein otg milliuns francs ein flessegiai en quels onns (mira box). Aunc avon il di dallas portas aviartas ha la FMR giu la caschun da mirar davos las culissas dall’infrastructura nova ensemen cul caufontauna Roland Bearth (mira box). Da Murtès a Cumpadials Igl entir cumplex dil provediment d’aua per Siltginas, S. Benedetg, Plaun da Crusch, Clavadi, Sumvitg e Cumpadials secumpona da plirs indrezs. Igl emprem e bein il pli essenzial ein las fontaunas ed il reservuar a Murtès. Quellas ein vegnidas sanadas cumpleinamein. Da leu meina la lingia d’aua a Siltginas nua che l’aua per Silginas, S. Benedetg Plaun da Crusch e Sumvitg vegn retratga. La lingia cuntinuescha e provedescha Clavadi avon che menar spel reservuar sur Cumpadials ora e spisgentar quel tenor basegns. Da leu cuntinuescha la lingia principala cull’entira pressiun da sum entochen ell’ovra hidraulica a Cumpadials. Vegnius sanaus ei en quei connex era il reservuar a Tresch sur Sumvitg. Leu ei era vegniu construiu in niev baghetg per la tecnica. Medemamein ei vegniu tschaffau da niev la fontauna a Planatsch ed erigiu leu in niev reservuar. «Ils vitgs da Sumvitg e Cumpadials retilan lur aua oravontut directamein da Planatsch. En quei senn savein nus spargnar aua da Murtès che vegn aschia dabien alla producziun d’energia a Cumpadials», di igl inschignier Walter Deplazes ch’ei staus responsabels pil project. Per aua da diever ed electricitad La cumbinaziun dil provediment d’aua culla producziun d’energia electrica ei en quei senn buca nova. Tuttina ei la soluziun empau autra, sco Walter Deplazes di: «En biaras autras ovras vegn l’aua turbinada igl emprem e va lu el reservuar pil provediment d’aua da diever. Cheu eis ei il cuntrari. Igl emprem retilan ils vitgs l’aua da diever ord la lingia da pressiun. L’aua che vegn buca retratga va lu silla turbina a Cumpadials.» La turbina ei concepida per 55 liters la secunda. En onns cun bunas relaziuns hidrologicas po l’ovra producir energia electrica per 160 casadas. Igl entir project dil provediment d’aua e l’ovra hidraulica a Cumpadials ha custau 7,8 milliuns francs. «Vid ils cuosts da sis milliuns francs pil provediment d’aua dat ei rodund 56 % subvenziuns che derivan dalla Confederaziun, dil cantun ni l’Assicuranza da baghetgs dil cantun Grischun. Vidlunder vegn ina contribuziun da 450 000 francs dil Padrinadi per vischnauncas muntagnardas. Pils cuosts effectivs dall’ovra hidraulica da 1,45 milliuns francs survegn la vischnaunca 680 000 francs digl Uffeci federal d’energia», di Walter Deplazes. Provediment ei caussa da vischnaunca Sco en biaras autras vischnauncas havevan era ils uclauns e vitgs dalla vischnaunca da Sumvitg pli baul mintgin lur provediment d’aua. Quels eran organisai en corporaziuns ch’eran responsablas pils fatgs administrativs e pil manteniment dils aquaducts ni era per l’illuminaziun publica. «El rom da quei project ha la vischnaunca decidiu da surprender las incumbensas dallas corporaziuns els singuls vitgs», di Walter Deplazes. Las corporaziuns ein allura vegnidas sligiadas. «Finanzialmein havessen ellas strusch giu il potenzial per pli grondas investiziuns e pli e pli difficultus vegneva ei era d’anflar persunal per las incumbensas», di Walter Deplazes. Tenor il reglament communal da Sumvitg havessen las corporaziuns giu da surprender la mesadad dils cuosts per ina sanaziun ni in remplazzament dils indrezs dil provediment d’aua. La publicitad survegn investa els indrezs Per dar alla populaziun la pusseivladad da prender investa ell’infrastructura dil provediment d’aua da Siltginas, S. Benedetg, Plaun da Crusch, Clavadi, Sumvitg e Cumpadials organisescha la vischnaunca in di dallas portas aviartas e d’inauguraziun. Quel ei sonda, ils 24 d’uost 2024. Ei vegn dau la pusseivladad da serender tiels indrezs a Planatsch e Murtès sco era da prender investa dall’ovra hidraulica a Cumpadials. Il transport a Planatsch e Murtès ei organisaus. Persunas interessadas serimnan naven dallas 09.30 sper la Pensiun Degonda a Cumpadials. Allas 16.00 ei l’inauguraziun dalla nova centrala dall’ovra a Cumpadials. (fmr/hh) Roland Bearth, il caufontauna Miez digl onn 2018 ha Roland Bearth (58) surpriu l’incumbensa da caufontauna dalla vischnaunca da Sumvitg. Quella plazza ei vegnida scaffida il mument che la vischnaunca ha surpriu las incumbensas dallas corporaziuns d’aua els vitgs. Medemamein eis el lu vegnius incumbensaus culla medema funcziun pil provediment d’aua da Schlans e Trun. El ei denton era substitut dil menader dalla Serenera Zavragia. Quels pensums ha Roland Bearth surpriu suenter haver menau ina fatschenta d’installaziuns ils 17 onns avon. Sigl intschess dallas duas vischnauncas ei Roland Bearth responsabels per 12 aquaducts, 45 tschaffadas d’aua, 15 stivas d’aua,17 reservuars,18 tumbins da reducziun dalla pressiun e 192 hidrants. (fmr/hh) Aua da Murtès per seit e cazzola La vischnaunca da Sumvitg ha impundiu sis milliuns francs per sanar e cumpletar il provediment d’aua per Siltginas, S. Benedetg, Plaun da Crusch, Clavadi, Sumvitg e Cumpadials. Il medem mument ha ella nezegiau quella caschun d’ereger in’ovra hidraulica a Cumpadials che vegn medemamein spisgentada cun aua dallas fontaunas da Murtès. Sonda proxima san vischinas e vischins prender investa dallas investiziuns fatgas ils davos rodund siat onns. (fmr/hh) Baghetg per indrezs tecnics e reservuar a Tresch sur Sumvitg. L’ovra hidraulica sa producir energia electrica per rodund 160 casadas. Indrezs tecnics cumplexs che pretendan capientscha e manteniment. Pil caufontauna Roland Bearth ei la tecnica buc jastra. 17 onns ha el menau in’interpresa d’installaziuns. L’ovra hidraulica a Cumpadials vegn survigilada digitalmein. Il baghetg niev pils indrezs tecnics (sen.) ed il reservuar sanau a Tresch sur il vitg da Sumvitg. Tschaffadas a Murtès. Il baghetg niev per l’ovra hidraulica a Cumpadials.

Il mardis endamaun ein dus autos da persunas collidai a Sursaissa. En consequenza dalla collisiun ein duas persunas vegnidas blessadas. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei igl accident capitaus il mardis endamaun allas 06.45 a Giraniga. Sin fundament dallas empremas enconuschientschas ei ina manischunza ella vegliadetga da 23 onns carrada en direcziun Sursaissa Cuort ed in caraun nunsurveseivel sil cuntervial. Leu eis ella collidada cun in auto d’in um da 58 onns che carrava encunter. En consequenza dalla collisiun ein ton la dunna sco igl um vegni blessai levamein. Els ein vegni transportai dil Survetsch da salvament Surselva el spital a Glion. Ils dus vehichels donnegiai considerabel han stuiu vegnir transportai naven. Duront las lavurs da salvament e da registrar il cass entras la polizia ei la Via Sursaissa stada serrada duront biebein duas uras. (cdm/fmr) Ils dus autos ein vegni donnegiai considerabel.

La valur dall’aua da beiber ei indiscutabla. Ella ei il pli custeivel bein ch’ei dat. A quella ston las vischnauncas dar il pli grond quitau. A Laax ei Simon Caviezel responsabels pil provediment d’aua. El presidienscha dapi gl’october 2023 era l’Associaziun dils caus-fontauna dil Grischun. Per sclarir gia all’entschatta: la canzun populara metta ei sil punct gl’essenzial. «Il vin di all’aua, jeu sun pli fins che ti. Mei portan ei en baselgia, mei drovan ei sigl altar. L’aua cheu rispunda: jeu sun pli fina che ti. Curdass jeu ca giud las neblas, stuessas ti seccar vi». L’aua ei gl’element dalla veta, il pli custeivel che plontas e creatiras drovan. Era il sulegl ei essenzials. Sch’el sclarescha denton memia gitg, e l’aua maunca, pitescha tutta veta. Da stads da calira ei quei il cass. Aschia han ins las davosas jamnas puspei entschiet a far quitaus. «Nus havein aunc avunda», ha Simon Caviezel, il cau-fontauna da Laax, sincerau avon dus onns a caschun d’in referat el Museum da Laax. Lu haveva el presentau il provediment d’aua e rispundiu damondas dalla populaziun. Dacuort, en in discuors culla FMR, ha el puspei repetiu: «Nus havein aunc avunda». 309 regladers e 144 hidrants Il cau-fontauna el reservuar Siel, duront ina controlla. Simon Caviezel lavura dapi 2017 pil provediment d’aua dalla vischnaunca da Laax. Gl’onn 2018 ha el absolviu la scolaziun da cau-fontauna e finiu quella in onn pli tard cul diplom federal. El ei responsabels per ina reit da 51 kilometers lunghezia e per in consum quotidian da circa 2120 m3. Il post dil cau-fontauna ei in sectur independent dalla gruppa dils luvrers communals. Il cau-fontauna controllescha quater reservuars cun tschaffadas e combras d’aua, 309 regladers principals e 144 hidrants. E lu aunc ils siat begls historics cun petga-fontauna. Quels vesan ins, igl ei objects representativs pil maletg dil vitg. L’aua che cuora giu dil tgiern ei oz plitost ina attracziun turistica ed ils begls «enta peis» al traffic. Igl ei denton simbols d’ina qualitad incontestabla, d’aua pura e clara. Il cau-fontauna garantescha la qualitad da quella, el survigilescha las zonas da schurmetg e controllescha ils reservuars. Gl’onn 2021 ha la vischnaunca da Laax rimnau e tschaffau 1'019'000 m3 aua dallas diversas fontaunas. Igl ei in quantum immens. Che Simon Caviezel ademplescha sia lavur professiunala cun passiun sent’ins el discuors. En siu biro el luvratori Pardanal presenta el al redactur dus da ses «gidonters». Igl ei dus moniturs che muossan graficas coluradas cun lingias e cefras. Igl ei il provediment d’aua da Laax. En quella vischnaunca registreschan 862 dumbraders il consum d’aua dallas casas. Quei che vegn duvrau, sto vegnir pagau. Las graficas sil monitur muossan buca quels cundrezs privats, denton mintga singul implont dall’infrastructura. Persuls tuttina buc Il sistem registrescha mintga liter aua, con che vegn consumau mintg’ura e da tgei reservuar, la temperatura, la qualitad. «La stad eis ei rodund 9,33, gl’unviern entuorn 8 grads Celsius», declara il specialist dallas auas. Simon Caviezel sesa per bia buca adina en biro e mira sillas datas dils moniturs. Per l’ina ha el da tuttas uras tuttas datas sin siu telefonin persunal. Per l’autra lavura el cun in program jamnil. El ei savens sin via, per ir els reservuars, ellas tschaffadas, en pumpadis e combras d’aua. Simon Caviezel controllescha sil monitur ina dallas lingia dalla reit. Il citat general «Senz’aua negina veta, senz’aua negin funcziunar» relativescha il cau-fontauna. El conferma che negin damondi ni reclomi – entochen che tut funcziuni. Simon Caviezel ei cun tgierp ed olma en siu mistregn e perquei ha el era seschau eleger gl’october 2023 sco president dall’Associaziun dils caus-fontauna dil Grischun, in’organisaziun professiunala ch’ei dat dapi 2007. «Per nus eis ei ina reit impurtonta da sebrattar e tgirar il contact vicendeivel», puntuescha il president cantunal. En lur vischnauncas ei ils caus-fontauna savens persuls en funcziun. Simon Caviezel vesa quei denton auter: «Jeu hai fetg bia contacts, cugl uffeci da baghegiar ed il menader dalla squadra dils luvrers communals, cun inschigniers dils sistems e cun installaturs.» Ei constetti, ch’el hagi perencunter pauc contact culs consuments dall’aua, vul gir culla populaziun. Sia lavur includa pliras spartas, il cau-fontauna ei miez geolog, miez chemicher, miez microbiolog ed era miez installatur. «Lezza lavur surschein nus als specialists», precisescha el en connex cun bischels, uders e lingias ch’ein installai sut tiara, en reservuars, tschaffadas e pumpadis. Il cau-fontauna schubregia, pren provas, coordinescha ed organisescha. Buca mo gliez. «Miu pensum eis ei era da cussegliar e proponer midadas», aschunta el. El sto era enconuscher leschas ed ordinaziuns da victualias. L’aua che tochen 15'000 persunas beiban e consumenschan duront la stagiun aulta a Laax ei il bein pli custeivel. Con sensibla che la populaziun ei muossa gl’exempel actual da Domat. Leu han las autoritads stuiu cumprovar che la qualitad ei incontestabla. Controllar sez l’aua Simon Caviezel renda attent ad ina pagina d’internet che informescha mintgin persuna da tut temps, actual ed exact pertuccont l’aua da beiber. Ella pagina d’internet www.trinkwasser.ch san ins s’informar per exempel dalla direzia dall’aua. Quella da Laax variescha denter 10 tochen 17 grads franzos. Deplorablamein ein buca tuttas vischnauncas en Surselva secolligiadas cun www.trinkwasser.ch. Dallas 15 vischnaunca sursilvanas fan aunc ussa mo Laax, Glion, Sursaissa e Mustér part dil sistem nizzeivel e pratic.

1986 ha Flem aviert a Prau la Selva in center da sport cun ina halla da glatsch, plazzas da tennis e minigolf. Igl ei buc in liug amiez il vitg, mobein egl uaul en direcziun Laax. Gest leu sa ei dar tochen il 2028 – sche votantas e votants ein d’accord – in center polisportiv regiunal. L’infrastructura seigi veglia e nunefficienta, mintg’onn caschuni il center da sport deficits e la purschida cuntenti buca pli. Perquei seigi l’idea naschida da sviluppar in project ensemen cullas vischnauncas vischinontas. Aschia ha il president communal da Flem circumscret la posiziun da partenza. Martin Hug ha accentuau ch’ins vegli concentrar la purschida da glatsch en in liug. Quei munta ch’il Prau la Selva dess el futur suttetg alla nova halla da curling. «Il Touring Club Svizra (TCS) menass gl’entir menaschi, el vul investir era sin siu campadi», ha il president communal orientau gliendisgis vargau la radunonza communala . Per curling, patinadi, hockey Alla radunonza ha il president communal da Laax, Franz Gschwend, era priu part. El ha informau dallas preparativas che las treis suprastonzas da Flem, Laax e Falera han fatg. «Entschiet ha il project cun in discuors luc denter ils treis presidents. Ordlunder ei naschida l’idea da far enzatgei communablamein», ha il president da Laax motivau. Enteifer la destinaziun Flem Laax Falera seigi impurtont da nezegiar las sinergias e da concentrar en in liug quei che maunchi. La halla da glatsch stoppien ins buca baghegiar niev, denton seigi urgent da sanar l’infrastructura energetica e las installaziuns. Visualisaziun dil project cun survesta digl areal. Dretg enamiez la halla da curling e da tennis, seniester la halla existanta da glatsch. Il Prau la Selva «niev» includa ils sports sin glatsch patinadi, hockey e curling, lu dat ei ina halla da tennis ch’ins sa midar en ina halla d’occurrenzas per tochen 500 persunas. Tenor il model d’in albiert da giuventetgna eis ei previu da construir plinavon dormitoris per camps da trenament cun 26 combras e 72 letgs. Gastronomia ei secapescha era inclusa, lu stanzas per sesidas e conferenzas. TCS investescha era Ora el liber dil Prau la Selva duei il project optimar la purschida. Il parc da sugas resta tuttina, la plazza da minigolf vulan ins revaletar, lu dat ei caums pil sport da padel, ina specia da badminton. Vinavon s’auda in skatepark ed in parc da siglir per mountainbikes tier la purschida. Ch’il center da sport Prau la Selva seigi memia lunsch naven dil vitg da Flem vevan ins argumentau tiels project precedents, ussa ha negin pli menziunau quei. Il gerau da baghegiar Nicola Fantini ha declarau ch’il traffic public seigi integraus el project, avon l’entrada dil center da sport detti ei ina ina rondella da semenar pils bus. Prau la Selva Flem, ina visualisaziun dallas camonas dil Glamping ch'il TCS vul baghegiar. Ch’il TCS vul propi investir el liug dil Prau la Selva ha il directur dil ressort campadis, Oliver Grützer, puntuau. «Nus essan semtgai. Jeu havess gest saviu prender cun mei ils treis milliuns francs ch’il cussegl d’administraziun ha lubiu», ha el manegiau. Il TCS selegrassi da menar la gestiun, buca mo quella dil campadi, mobein era dil center da sport regiunal. Sper il camping usitau vul il TCS baghegiar era ina zona da glamping cun hettas equipadas cun tut il pusseivel ch’ei nunpusseivel ella zona da tendas. In institut niev porta l'investiziun La renovaziun dil Prau la Selva ei previu sco project regiunal. Per quei intent vulan las treis vischnauncas fundar ina societad ella fuorma giuridica d’in Institut independent dil dretg public. Quei institut purtass la responsabladad e las vischnauncas dotassen el cul capital necessaris per realisar l’investiziun da 25,871 milliuns francs. La cumpart gronda dad 83 %, en tut 20 milliuns francs dess la vischnaunca da Flem, Laax contribuess treis e Falera in milliun francs. Il rest per baghegiar e finanziar il project sto gl’institut recaltgar sez cun dumandar contribuziuns da cantun, FLFM, bancas e tiarzas. Sche tuttas votaziuns dil pievel gartegian, eis ei previu da planisar ils detagls naven dall’entschatta 2025 e da baghegiar ils onns 2026 e 2027. Igl 1. quartal 2028 fuss il Prau la Selva «niev» finius. Aunc negins nums Las 325 persunas che han priu part alla radunonza communala havessen bugen udiu ni viu ils proprietaris che han cumprau il hotel Waldhaus a Flem. Egl invit haveva la suprastonza communala indicau ch’ins vegni a presentar quels ed il concept futur dil hotel. Il concept ha Martin Hug saviu presentar gliendisgis, ils cumpraders restan denton aunc nunenconuschents. «Ils 10 da fenadur 2024 ha gl’inspectorat dils registers funsils informau nus che l’acta seigi a Berna, ei maunchi aunc la conferma pertuccont la cumpra d’immobiglias tras persunas digl exteriur.» Sco quei ch’il president communal ha getg vala la cunvegnientscha da discreziun ed ins informeschi la publicitad schi prest che Berna hagi approbau la damonda. Entrada principala dil hotel Waldhaus a Flem.

Ella vischnaunca da Flem drova mintga project empau gitg per madirar. Exempels dat ei avunda: La pendiculara Naraus-Cassons, il project Startgels-Grauberg, la casa da scola Surmir, l’ustria al Lag la Cauma. Ed era il center da sport Prau la Selva cua dapi onns. La concessiun pil menaschi da glatsch ei provisorica dapi il 2020 e vegn buca pli prolungida, halla e contuorn duvrassan suenter 40 onns ina remedura totala. Divers projects ha la vischnaunca presentau, bia ei stau fem e vapur. Cu Martin Hug ha surpriu il presidi ha el entschiet a dar gas e sia suprastonza ei suandada ed ha tschentau las prioritads. Alla fin da sia legislatura, ed aunc avon ch’el banduni siu post per ir a Zermatt, po Martin Hug esser satisfatgs. Buca mo el, l’entira suprastonza, ha perschuadiu la populaziun, lezza ha tratg vid il medem sughet e lubiu il project FlemXpress, engrondiu la casa da scola Surmir, dumignau il project al Lag la Cauma, mirau ch’il hotel Waldhaus vegni buca transformaus en habitaziuns, mess il fundament per spazi da habitar per indigens e decidiu projects energetics. Flem ha dau gas, e dat vinavon gas. La suprastonza communala ha informau transparentamein e lantschau in dialog fritgeivel culla populaziun. Il center da sport Prau la Selva ei la proxima buccada, puspei in’investiziun da 20 milliuns francs. Aunc avon diesch onns repeteva la suprastonza cun mintga caschun ch’il Prau la Selva seigi memia lunsch naven dil vitg. Quei ch’ei stau ina stgisa. In cletg per Flem ei ch’il TCS vesa gest il cuntrari. La constellaziun savess buc esser megliera per in center da sport e da temps liber regiunal cun campadi. Il TCS crei ella regiun Flem Laax Falera e vesa il potenzial.

La Pleiv evangelica Cadi envida a treis eveniments dumengia proxima, ils 25 d’uost 2024 el Center Aua Viva a Mustér. Allas 17.30 ei l’inauguraziun dil biotop, aschidadir il simbol dil center. Quel ei vegnius sanaus cumpleinamein. Gest suenter l’inauguraziun allas 18.15 suonda la vernissascha dall’exposiziun «La Lueur d’Espoir» da Julia Maria Schneider. La retscha da maletgs che raquenta la historia d’in liug dalla speronza, ei stada la lavur finala dall’artista el rom da siu Bachelor alla Scol’aulta per art Turitg. L’exposiziun sa vegnir visitada entochen ils 29 da settember 2024 mintga di cun excepziun dil gliendisdis e la mesjamna suentermiezdi. Allas 20.00 porscha la Pleiv evangelica Cadi allura in survetsch divin musical cun Frank Tender. Cun siu carisma positiv e sia vusch nuncumparegliabla fascinescha el il publicum. Sia interpretaziun dil «Babnos» ei bein enconuschenta. (cdm/fmr) Il Center Aua Viva envida a treis arranschaments dumengia proxima.

10,6 milliuns francs ha la vischnaunca da Mustér schau custar la sanaziun e cumpletaziun cun nova purschida dil Center Fontauna. Sonda proxima vegn il center inauguraus. Il medem di presentan ed inaugureschan era ils Pumpiers Sursassiala dus novs vehichels. Avon siat onns ha il cussegl da vischnaunca da Mustér concediu in credit da 375 000 francs per elavurar in project per la renovaziun dil Center da sport e cultura. Quei ei aschidadir stau il siet da partenza pil project d’innovaziun dil Center Fontauna, sco el vegn numnaus dapi 2020. Las davosas jamnas ein las lavurs idas a fin. Sonda, ils 24 d’uost 2024 sa l’infrastructura sanada, modernisada e cumpletada vegnir inaugurada. Il medem di arvan ils Pumpiers Sursassiala lur localitads el baghetg alla Gassa da Cuoz ed inaugureschan dus vehichels novs. (Mira box.) Investau 10,6 milliuns francs El decuors dils davos siat onns ha la vischnaunca da Mustér investau 10,6 milliuns francs el Center Fontauna, la part principala ch’ei vegnida baghegiada l’entschatta dils onns 1980. Persuenter ha ella obteniu sustegn da pliras varts: 460 000 francs dil Program San Gottardo ed in milliun francs ord il fond d’infrastructura relevanta pil sistem dil cantun Grischun. Leutier vegn ina restituziun da 450 000 francs dalla taglia sin plivalenta, aschia che la vischnaunca sezza impunda 8,69 milliuns francs pil center. Sco quei ch’il president dalla cumissiun dil Center Fontauna e gerau Clemens Berther ha detg sin damonda dalla FMR, ei la finanziaziun da quei project ton sco terminada per la vischnaunca: «Igl onn 2024 vala ei aunc far in deposit da 90 000 francs e silsuenter ei l’investiziun el Center Fontauna liquidada. Il svilup finanzial dil project ei fetg legreivels e bia megliers che planisaus all’entschatta dil project. Quei fatg ei d’engraziar alla buna situaziun finanziala dalla vischnaunca da Mustér.» Ils davos onns hagi la vischnaunca saviu far successivamein remessas pil project dil center. Biebein dus onns da construcziun Igl avrel 2022 ein las lavurs da baghegiar el Center Fontauna vegnidas lantschadas. Quei ha allura era giu consequenzas pil menaschi che ha stuiu s’organisar e s’adattar entochen che las lavurs principalas egl intern ein stadas terminadas la fin 2023. Stuiu s’adattar ha era la clientella dil center. «Igl ei stau ina gronda sfida pil menaschi duront quei temps. En quels rodund dus onns da lavurs internas havein nus giu serrau il center sulettamein treis dis», di Clemens Berther. Grazia alla buna lavur dils planisaders, survigiladers e las interpresas hagien tuts termins fixai saviu vegnir risguardai. Las duas novaziuns essenzialas dil Center Fontauna pertuccan l’entrada cun ina cafetaria e cuschina nova sco era las localitads novas el plaunterren, nua ch’il luvratori communal sesanflava pli baul. La cafetaria ei ussa bein veseivla naven dalla Via Alpsu ed ei quella part ch’ils visitaders entaupan igl emprem ell’entrada el Center Fontauna. Duas ulteriuras stanzas – ina per giugs e l’autra per sedutas – ein vegnidas transferidas ord igl anteriur deposit dils pumpiers gest sper la cafetaria nova. Igl anteriur luvratori communal el plaunterren ei vegnius transferius en in tschuppel localitads. Denter auter sesanfla leu in niev e spazius center da fitness, ina localitad plurivalenta sco era indrezs sanitars. Medemamein ei vegniu sanau la halla da reiver cul sectur da bouldrar. Vegnius renovaus ei era il plantschiu dalla halla da tennis, per quella ha ei era dau ina nova illuminaziun. Sper ina sanaziun dil contuorn dil baghetg principal dil center ei era vegniu construiu in niev pumpparc. Tetg e fatschada cun fotovoltaica El rom dalla projectaziun dalla sanaziun e cumpletaziun dil Center Fontauna ha la vischnaunca da Mustér era fatg ponderaziuns davart in indrez da fotovoltaica sil tetg sco era vid la fatschada dil sid. Quell’ovra ei lu vegnida realisada dalla Repower ed ei en funcziun dapi il december passau. Sco Clemens Berther di, furnescha igl implont energia electrica ella dimensiun dil diever da rodund 200 casadas. Inauguraziun dil Center Fontauna sonda, ils 24 d’uost 2024. Naven dallas 13.00 vegn purschiu differentas activitads ed allas 16.45 entscheiva la fiasta d’inauguraziun. Empau pli baul, allas 11.00 arvan ils Pumpiers Sursassiala lur localitads el baghetg alla Gassa da Cuorz. Allas 11.30 ei leu l’inauguraziun e la presentaziun da vehichels novs e material. Suentermiezdi ha in e scadin la pusseivladad da prender investa dall’infrastructura dils Pumpiers Sursassiala. Dus novs vehichels pil transport da persunas pils Pumpiers Sursassiala «Ils dus vehichels novs che vegnan surdai sonda als pumpiers ein previ pil transport dils pumpiers e dil material. Els remplazzan dus vehichels vegls da 1998, resp. 2002 che caschunavan problems», di il cumandant dils Pumpiers Sursassiala, Gion Tenner. Ils vehichels dalla marca MAN TGM han custau totalmein 200 000 francs ed ein vegni construi dalla firma Rosenbauer SA ad Oberglatt. Ferton ch’il vehichel staziunaus a Mustér ei endrizzaus per transportar en emprema lingia material, ei il secund staziunaus a Sedrun previus era per la protecziun dalla respiraziun. «Nus havein eligiu sapientivamein vehichels cun ina peisa da meins che 3,5 tonnas per che mintga pumpier sappi ed astgi carrar cun quels. Ils dus vehichels cumpleteschan il parc da vehichels a moda optimala perquei ch’il problem da transportar ils pumpiers vegn decimaus», explichescha Gion Tenner. Sonda vegn denton era mussau ils novs indrezs per restabilir, controllar e schubergiar ils apparats per la protecziun dalla respiraziun e la vestgadira d’intervenziun. «Sursassiala posseda uss in dils centers regiunals per quei survetsch che l’Assicuranza da baghetgs dil cantun Grischun ei vidlunder d’organisar pigl entir cantun. Plinavon presentein nus la nova software per prevegnir, alarmar ed intervegnir en seracass», di Gion Tenner. (fmr/hh) 10,6 milliuns francs pil Center Fontauna Sonda proxima inaugurescha la vischnaunca da Mustér il Center Fontauna. El decuors dils davos biebein dus onns eis el vegnius sanaus e cumpletaus cun nova purschida. 10,6 milliuns francs ha la vischnaunca impundiu per quei intent. La part principala dil center ch’ei vegnida erigida all’entschatta dils onns 1980, haveva da basegns d’ina sanaziun. Quella renovaziun ha la vischnaunca nezegiau per cumpletar la purschida. Aschia ei l’entrada vegnida concepida da niev cun ina spaziusa cafetaria. El plaunterren, nua ch’il luvratori communal sesanflava pli baul, ei vegniu construiu novas localitads: ina pil center da fitness, l’autra pil diever plurivalent. Aschia ei il Center Fontauna semtgaus ussa per siu intent ils proxims onns. (fmr/hh) Il Center Fontauna a Mustér ei vegnius sanaus e cumpletaus ils davos biebein dus onns. Il center da fitness el Center Fontauna sesanfla en ina localitad nova e clara. La localitad culla preit da reiver.

Las biaras pleivs catolicas pon ver absolviu lur perdanonzas per uonn. Ellas han pia tenor usit embelliu la baselgia, han fatg in survetsch divin festiv ed ein semessas cun sogns, reliquias e cafanuns en processiun tras il vitg. El meglier cass han musica e chor accumpignau la fiasta. Quellas perdanonzas leventan meinsvart regurdientschas dall’affonza e da temps vargai. Da pign mavel jeu mattei en processiun suenter las combas da mia mumma. Cu jeu sun lu vegnius en scola, era ei dad ir davontier en processiun, gest suenter il cafanun grond, ni sco nus schein, suenter la sontga crusch gronda. Lu, cu jeu sun vegnius ord scola, ha ei giu num da far parada ils proxims onns. Pér pli tard sun jeu puspei turnaus tier la sontga crusch, naven da lu eis ei denton stau da purtar ella. Cheu sun jeu pliras gadas sedumandaus: Co tegn ins atgnamein quella sontga crusch? Jeu sun s’orientaus vid il caluster d’avon onns e tegn ella aschia che l’asta va ordavon ed il maletg penda davos giu. Il maletg dalla fiasta ei pia viults encunter la processiun. Auters tegnan la sontga cursch gest il cuntrari. Quei che fa forsa megliera pareta per aspectaturs sper via e sin fotografias. Denton ein omisduas modas da purtar documentadas, era sin fotografias veglias. Jeu hai mai entschiet ina discussiun, tgei che fuss endretg ni falliu. Ils ins pon ver in meini pli decidiu. Jeu crei denton ch’ins sa argumentar aschia ni aschia. Miu patratg ei ch’il maletg dalla sontga crusch duei esser veseivels en emprema lingia per quels che suondan en processiun. Lezs san mirar anavon e vesan tal maletg. El medem mument stoi jeu conceder ch’els miran era anavos, els miran gie sin maletgs vegls e sin usits vegls. Mo co vesess ei o sche nus empruassen da mirar pli anavon? Co vesessen nossas perdanonzas lu o? Sche nus anflassen novas fuormas per nossas perdanonzas che fagessen la punt el temps dad oz. Ha enzatgi inaga fatg tals patratgs? Forsa fuss ei uras. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva en il chantun Son Gagl.

In dils megliers chors dil mund vegn puspei el Grischun. Suenter che l’uniun chant.gr haveva organisau il fevrer in concert a Cuera conta il «Tenebrae Choir» da Londra sonda proxima en claustra a Mustér. Avon siu concert cul tetel «Path of Miracles» meina il dirigent Nigel Short in atelier per cantaduras e cantadurs. Lu dat ei era ina scuntrada cul chor KontaCant da Flavio Bundi. «Brahms, Bruckner & Bundi» ei stau il tetel dil concert dil fevrer 2024 a Cuera. Ella baselgia fullanada da s. Martin ha il Tenebrae Choir fascinau gl’auditori cun tuns, harmonias e disharmonias perfectas. Ellas medias internaziunalas vegn quei chor engles lu era descrets sco «fenomenals» e «d’ina bellezia stermentusa». Sut la direcziun da Nigel Short, in anteriur cantadur dils «Kings Singers», ha Tenebrae produciu varga 30 porta-tuns e gudignau gronds premis naziunals engles ed internaziunals. Cun precisiun nundetga ed intunaziun perfetga, sco era ina volumen sonor atmosferic, conta il chor cun sias 19 cantaduras e cantadurs sigl entir mund. Tradiziun englesa e cant romontsch Il concert dil fevrer ha l’uniun chant.gr organisau. Igl ei stau l’emprema gada ch’ins ha udiu quei chor el Grischun. Chant.ch vul organisar e promover occurrenzas culturalas el Grischun, cun accent ella regiun Cuera, Purtenza e Surselva. Gia lu haveva l’uniun fixau ed annunziau il termin da questa sonda, ils 24 d’uost 2024. Numerus ch’ein stai al concert a Cuera vulan lu era buca munchentar la sentupada cun quei chor ella claustra da Mustér e sia baselgia baroca da s. Martin. «Dallas 14.00 tochen las 22.00 dat ei leu in di plein musica vocala», scriva chant.ch en sia communicaziun da medias. L’occurenza ella claustra entscheiva il suentermiezdi entscheiva allas 14.00 cun in workshop. Tochen las 16.00 han cantaduras e cantadurs ch’ein s’annunziai, profis ed amaturs, caschun da prender envesta ella lavur dil dirigent Nigel Short. Quater da sias cantaduras e cantadurs vegnan ad assister el cun cantar en ed elaborar il program dil workshop. Silla via da s. Giachen Pial-gaglina vegn l’accustica dalla claustra a caschunar naven dallas 17.00. Lu s’entaupa il Tenebrae Choir cul chor grischun KontraCant. Ils dus chors fan communablamein in viadi musical, canzuns romontschas fruntan silla tradiziun da chors dall’Engheltiara. Allas 19.00 vegn il chor ad interpretar la «Path of Miracle», in’ovra ch’il cumponist Joby Talbot ha scaffiu 2005 aposta per Tenebrae. Il toc da 16 minutas sebasa sil «Camino Frances» dalla ruta da pelegrinadi viers Santiago de Compostela cullas quater parts Roncesvalles, Burgos, Leon e Santiago. La sentupada cun Tenebrae Choir finescha allas 21.00 cun in «dessert» musical, himnis gregorians tenor l’oraziun dalla sera dils conventuals. La sentupada cun Tenebrae Chori ei sonda, proxima, ils 24 d’uost 2024. Ils treis concerts ein allas 17.00, allas 19.00 ed allas 21.00. Dapli informaziuns mira www.chant.gr Il chor Tenebrae da Londra ei in dils megliers dil mund.

Sensai ei il scolast, denshi il scolar. Hanshi ei in expert, quasi in doctur dalla scienzia.Kohai Mak Osmic e Kohai Nora Veraguth ein dus scolars. Ils dus juniors sursilvans representan entschatta october la Svizra al campiunadi mundial da karate a Londra. «Nus sviluppein nies tgierp e nies spért e promovein condiziun e disciplina», circumscriva Mirco Furger la filosofia. Il sport da karate deriva digl orient lontan, dil Giappun. Ell’Europa eis el sederasaus suenter la Secunda uiara mundiala. Auter ch’igl judo ei karate s’etablius pli tard, en Svizra han ins entschiet a promover ils onns sissonta quei sport da cumbat. Duront ina viseta el local da trenar a Glion ha il redactur dalla FMR giu caschun da s’avischinar alla filosofia. Mintga gliendisgis sera allas 17.30 ei l’instrucziun dils entschaviders. «Il sport ei adattaus per pign e grond», declara Ronny Schlegel. Ensemen cun Claudia Köhle eis el fundatur dil dojo da Glion (mira scaffa). Caultschas e blusa Che karate ei aunc adina buca in sport popular ha forsa ina raschun. Auter che ballapei, ir cun skis ni cul bike, forsa era auters sports cun ni senza urdeins, pratichesch’ins karate endadens. Ins savess cumparegliar karate cun – detg salopp – cul sport da lutga svizzer. Culla differenza ch’ils lutgaders ston buca respectar tontas reglas, e ch’ils atlets portan in auter vestgiu. Quel da karate cun caultschas e blusa ei lartgs e da mangola e semeglia a quel da judo. Las reglas da karate ein rigurusas ed entscheivan gia cun passar silla e bandunar la surfatscha da trenar. «Osu», ston ins clamar cun salidar e cun rispunder tier gl’appell. «Igl ei era il plaid per quittar in camond», declara Claudia Köhle. Ella meina l’emprema lecziun suenter las vacanzas da stad. Osu munta il medem sco «capiu». Suenter las vacanzas ein varga 20 carschi ed affons vegni alla lecziun jamnila el dojo alla via Santeri a Glion. Giuadora eis ei 30 grads ed el local pauc dameins. Ins entscheiva a suar mo cun mirar co ils sportists pigns e gronds suondan ils camonds. «Ichi, ni, san, shi, go, roku, shichi, hachi…» resuni ella sala. Il lungatg el dojo ei il giappunes, e perquei ein tuts camonds ed expressiuns en quei lungatg. «Jeu sun schon empau nervusa, mo selegrel da puspei ir a karate», haveva ina mattatscha da nov onns rispundiu all’entrada la damonda sch’ella hagi plascher da quei sport. Ella haveva mussau al redactur la via all’entrada dil dojo. «Karate ei buca in sport da massa, denton in fetg pretensius», ha sia mumma manegiau. Ella ha accumpignau la feglia el dojo. Buca tochen silla surfatscha da trenar dalla sala. Lezza ei reservada exclusiv pils sportists. El foyer astgan visitaders spitgar ed observar, leu fan ils sportists pausa e serevegnan dils strapazs. Ils 4 e 5 d'october a Londra Che karate ei in sport pretensius ha il redactur saviu perschuader duront ch’ils entscheviders ein sescaldai. Duront la lecziun han disciplina e concentraziun prioritad absoluta. Las atletas ed ils atlets ston far moviments concentrai e sperts, alzar bratscha e combas, volver peis, stender e sestender. Lu declara l’instructura in percuors, tuts ston far in tgaubriechel, star sin peis e pitgar il pei vid ina matrazza. «Mai rubiesti e dir, adina cun respect e curtesia», puntuescha Mirco Furger la filosofia. Ils participonts fan buca fatscha da rir, ins vesa ch’els ein concentrai e sedattan breigia. Tuttina han ins l’impressiun ch’ils moviments cun tuttas extremitads seigien selvadis. «Senza scaldar musclas e giugadiras san ins buca far karate» ha Mirco Furger puntuau cu el ei entraus el dojo per beneventar sia gruppa dils avanzai. Claudia Köhle e Ronny Schlegel han dau adia ed ina gruppa pli pintga ha cuntinuau l’ura da trenament intensiv. Denter ils tschun che absolvan quella ein Nora Veraguth e Mak Osmic. La mattatscha da 14 onns ed il buob da 15 onns treneschan pil campiunadi mundial. «Ella sparta karate kata ein els sedistingui cun lur prestaziuns els trenaments intercantunals aschia che la federaziun naziunala ha nominau», declara Mirco Furger duront che quels sepreparan. Mak Osmic e Nora Veraguth representan ils 4 e 5 d’october 2024 la Svizra a Londra al campiunadi da kata. Enteifer il sport da cumbat da karate ei quei ina fuorma dad exercitar ils moviments senza contact cun ina persuna adversaria. Ils sportists han d’absolver ina certa coreografia, semegliont ad in sault. Cun observar pari ch’ils lutgaders en lur vestgiu da karate fetschien in cumbat el vit, encunter in adversari immaginar. Kata seigi ina noziun digl art da cumbat giappunes, aschia numnien ins moviments ch’ein planisai e ch’ins stoppi emprender ordadora, declara Mirco Furger. «Cun trenar, exercezi ed applicar daventan ils moviments rutina», aschunta gl’instructur. Pli ch’ina minuta sa ina producziun cuzzar. Il cumbat immaginar pretenda precisiun, forza, spertadad, concentraziun e condiziun. 25 onns Kyokushinkai Karate a Glion Gl’onn 1993 han Claudia Köhle e Ronny Schlegel entschiet el cantun Turitg a far karate. Dus onns pli tard ein els returnai el Grischun ed han midau ella disciplina da karate Kyokushinkai. Els han trenau vinavon el center da karate da Fritz Anderegg a Termin/Trimmis. Quater onns pli tard, 1999, han els aviert lur agen local da trenament a Glion. Uonn sa il dojo da karate a Glion cunquei festivar siu 25avel anniversari. El ei sesviluppaus e carschius ed ils commembers han regularmein giu success a concurrenzas e campiunadis. Il dojo frequentan actualmein rodund 65 affons e carschi. Ina tochen treis gadas ad jamna treneschan quels el local alla via Santeri, ella zona d’industria da Glion. Leu dattan ina roscha pocals perdetga dils success ellas disciplinas kihon, kata e kumite. Gl’onn 2011 ei Mirco Furger vegnius campiun svizzer dils juniors ed era l’equipa dil dojo Glion ei turnada culla medaglia d’aur. Oz, 13 onns suenter quei success, meina Mirco Furger il karate dojo a Glion. El porta gia daditg la tschenta nera, ei expert cul tetel da sensai. Il Lumnezian da Cumbel fa era part dalla Federaziun svizra da karate. Claudia Köhle e Ronny Schlegel s’engaschan aunc adina sco instruiders cul tetel da senpai. Buca sempel, ed era detg pretensius ed intensiv, ei in trenament da karate. Ils entscheviders exerciteschan fuormas e tecnicas da cumbat. Il trenament entscheiva cun sescaldar e stender giugadiras e musclas. Nora Veraguth en ina sequenza da sia coreografia da kata. Nora Veraguth, Mak Osmic e Mirco Furger, el dojo da Glion.

Vischinas e vischins da Tujetsch ein buc entrai la mesjamna sera ella tractaziun dalla lescha per conceder terren en dretg da baghegiar. Persuenter han ei acceptau duas novas zonas da ruaus per la selvaschina. La radunonza communala da Tujetsch da mesjamna sera ell’aula dalla casa da scola a Sedrun ha acceptau duas novas zonas da ruaus per la selvaschina. Ellas sesanflan en Val Val e Val Giuv ed ein mesiras da cumpensaziun per la construcziun da novas petgas da siglientar lavinas. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa, han vischinas e vischins approbau unanimamein ils contracts da servitud denter la vischnaunca e las Ovras electricas Reinanteriur SA (KVR AG). Quels pertuccan il dretg da baghegiar ina nova reit ella via da Nalps. Returnau alla suprastonza Returnau per reponderaziun alla suprastonza communala ha la radunonza da vischnaunca la revisiun totala dalla lescha per conceder terren en dretg da baghegiar. La radunonza ei buc entrada ella tractaziun dalla revisiun. Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg sin damonda dalla FMR, duei la lescha ses’arver pli fetg: «Igl ei il giavisch che las cundiziuns stipuladas ella lescha per conceder terren en dretg da baghegiar seigien pli attractivas. En quei senn vegn la suprastonza communala a surluvrar la lescha presentada.» La suprastonza communala haveva proponiu alla radunonza communala da midar il regulativ per conceder terren en dretg da baghegiar en ina lescha. Il regulativ ei ius en vigur ils 6 da december 1992. Sco la suprastonza communala ha scret el messadi per mauns da vischinas e vischins, ein las circumstanzas e cundiziuns per conceder terren en dretg da baghegiar semidadas dapi lu. Quei muossien differentas damondas actualas. Sin fundament da quellas damondas e las cundiziuns hodiernas era la suprastonza communala sedecidida da surluvrar il regulativ cumplettamein e da suttametter alla radunonza da vischnaunca ina revisiun totala en fuorma d’ina nova lescha. La suprastonza communala da Tujetsch surlavura il sboz per la nova lescha per la concessiun da terren en dretg da baghegiar.

Reussescha ei a Schluein Glion da recaltgar ils emprems puncts el campiunadi dalla 3. ligia dumengia proxima? Hosp silla plazza da ballapei a Crap Gries ei Sargans che ha gudignau siu emprem giug. Il campiunadi da ballapei regiunal 2024/25 ei lantschaus. L’emprema runda ei dada, mo dat aunc strusch in maletg dalla vera fermezia dallas equipas. El campiunadi dalla 3. ligia han Trun/Rabius e Schluein spiars lur emprems giugs. Ferton che Schluein Glion sescuntra dumengia ella secunda runda cun Sargans, ha Trun/Rabius dau siu secund giug la gievgia sera (suenter la fin da redacziun) a Mutteins encunter Bogn Ragaz. Encunter Sargans Cull’ambiziun da tener petg allas meglieras squadras dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ei Schluein Glion partius el campiunadi. Il giug encunter Bogn Ragaz ch’ei in dils favorits per la promoziun ella 2. ligia regiunala, ei lu gia staus in emprem pensum pretensius. Ils Sursilvans han spiars il giug cun 1 : 3 ed ussa spetga gia la proxima squadra songagliesa sin Schluein Glion. Dumengia proxima ei Sargans hosp a Crap Gries. Sargans ha gudignau siu emprem giug encunter Walenstadt. Igl atun vargau ha Schluein Glion gudignau cun 2 : 0 a casa encunter Sargans ed era el giug dalla primavera ei l’equipa dalla Foppa ida sco victura dil plaz (6 : 0). Las regurdientschas da quell’equipa ein pia bunas. Emprem giug per la secunda da Schluein Glion Dumengia tard suentermiezdi absolva la secunda squadra da Schluein Glion siu emprem giug da quest atun. El giug da campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia retscheiva ella la squadra da Tusaun/Cazas che ha gudignau igl emprem giug encunter la secund’equipa da Valposchiavo. Suenter la victoria ordeifer encunter Danis-Tavanasa absolva Lumnezia sonda siu emprema giug da casa dalla stagiun nova. Hosp ei Bregaglia che dat igl emprem giug dalla stagiun. Bregaglia ha contonschiu la primavera il tierz rang ella gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia ed ha aschia fatg il segl ella 4. ligia. Rueun cun secunda victoria El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia ha Rueun battiu Trun/Rabius la mesjamna sera cun 3 : 1. Suenter igl emprem giug encunter Lumnezia ell’emprema runda ei Rueun ussa capogruppa cul maximum da sis puncts. La fin dall’jamna fa Rueun pausa. Laax che ha medemamein gudignau il giug dall’emprema runda ei hosp da Panaduz che ha spiars siu emprem giug. Sils emprems puncts quest atun spetgan era Lumnezia e Danis-Tavanasa che fruntan sonda suentermiezdi in sin l’auter. 3. ligia, gruppa 1 Mels – Cuera 97 ve. 20.00 Triesenberg – Triesen so. 17.00 Walenstadt – Sevelen du. 14.00 Schluein Glion – Sargans du. 14.00 Landquart – Panaduz du. 14.00 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Danis-Tavanasa so. 17.00 Lumnezia – Bregaglia so. 17.00 Surses – Valposchiavo so. 17.00 Schlarigna – Domat du. 17.00 Schluein Glion – Tusaun/Cazas du. 17.00 5. ligia, gruppa 1 Rueun – Trun/Rabius 3:1 Tusaun/Cazas – Lusitanos de Samedan ve. 20.15 Lumnezia – Danis-Tavanasa so. 14.00 Panaduz – Laax so. 18.00 Juniors A1, gruppa 1 Walenstadt – Trübbach so. 16.00 Grischun Central – Surselva Cazas du. 12.00 Mels – Schwanden du. 12.30 Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central so. 13.00 Sargans – Heiden so. 14.00 Surselva – Arbon Vella so. 14.00 Montlingen – Glarnerland so. 15.00 Rheintal – Steinach so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Vaz-sut Sedrun so. 14.00 Schwanden – Balzers so. 14.00 Triesen – Flums so. 16.00 Grischun Central – Panaduz Cazas so. 17.30 Uznach-Schmerikon – Walenstadt du. 14.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Mels so. 12.00 Uznach – Domat du. 10.00 Brühl – Sargans du. 12.00 Grischun Central – Cuera 97 Cazas du. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Rapperswil-Jona so. 11.00 Bogn Ragaz – Surselva so. 12.00 Landquart – Valposchiavo so. 13.30 Schlarigna – Vaduz so. 14.00 Orion Cuera – Tavau so. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Domat a so. 10.30 Vaz-sut – Landquart so. 14.30 Cuera 97 – Orion Cuera so. 16.00 Domat b – Grischun Central du. 15.00 Juniors D elita, gruppa 1 Au-Berneck – Widnau so. 10.20 Rorschach-Goldach – Grischun Central so. 13.00 Wittenbach – Steinach so. 13.00 Brühl – Montlingen so. 13.30 Staad – St. Otmar so. 13.30 Juniors D1, gruppa 1 Orion Cuera – Landquart so. 15.00 Bogn Ragaz – Domat du. 10.00 Vaz-sut – Cuera 97 du. 10.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Landquart so. 10.00 Grischun Central – Bregaglia so. 11.30 Cuera 97 – Orion Cuera so. 12.30 Domat – Tavau du. 13.00 Valposchiavo – Grischun Central du. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Surselva b – Surselva d Schluein so. 11.00 Grischun Central – Cuera 97 Cazas so. 13.30 Landquart – Panaduz so. 13.30 Mels – Walenstadt du. 10.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Mels – Uzwil so. 18.00 Triesen – Romanshorn so. 18.15 Widnau – Rapperswil-Jona du. 13.30 Bühler – Domat du. 14.00 Cuera 97 – Tusaun/Cazas du. 14.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Surselva – Schwanden Tavanasa du. 14.00 Schlarigna – Triesen du. 15.00 Junioras FF-17, gruppa 1 Werdenberg – Ruggell so. 11.00 Schwanden – Staad so. 13.00 Surselva – Montlingen-Altstätten Glion so. 14.00 Widnau – Triesen du. 09.30 Junioras FF-15, gruppa 1 Cuera 97 – Mels so. 10.00 Ruggell – Werdenberg so. 10.00 Diepoldsau-Schmitter – Widnau so. 10.00 Domat – Surselva so. 13.00 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut – Lusitanos de Samedan ve. 20.00 Cuera 97 – Plaun/Imboden ve. 20.15 Tavau – Tusaun/Cazas ve. 20.15 Ils «novs» dall’emprema equipa dall’Uniun sportiva Schluein Glion. Da seniester Mirco Zala (cautrenader), Ronny Casutt, Fadri Carigiet, Laurin Walter e Livio Casutt (assistent dil trenader).

Per construir ina plazza da ballapei cun pastget artificial el territori da Fontanivas a Glion ha la regenza concediu all’US Schluein Glion duas contribuziuns cantunalas da totalmein 315 600 francs. Sco quei che la regenza scriva en ina communicaziun als mieds da massa, conceda il chantun all’Uniun sportiva Schluein Glion ina contribuziun da maximalmein 152 000 francs el rom dil Concept per implonts da sport d’impurtonza cantunala (CISIC). Plinavon ina contribuziun da maximalmein 163 600 francs el rom dalla finanziaziun speziala Sport. Ils cuosts subvenziunabels dil project importan tut en tut 1,72 milliuns francs. Uniun crescha ad in crescher L’US Schluein Glion posseda l’arena da ballapei Crap Gries Isla a Schluein cun ina tribuna per 700 aspectaturas ed aspectaturs. Perquei che l’uniun crescha ad in crescher, eis ei previsibel che l’infrastructura a Schluein sco era la plazza da ballapei inclusiv la plazza da trenament a Fontanivas a Glion vegnan gia prest buca pli a bastar pils trenaments e pils giugs. Perquei ha l’uniun l’intenziun da construir ina plazza da ballapei cun pastget artificial el territori da Fontanivas a Glion per remplazzar la plazza da ballapei existenta. Il project duei vegnir realisaus denter igl atun 2024 e la primavera 2025. La purschida ei impurtonta cunzun duront ils meins d’unviern, per ch’ei seigi pussaivel da trenar duront igl entir onn en Surselva. Stabiliments da sport d’impurtonza El rom dil CISIC promova il cantun la construcziun e la renovaziun da stabiliments da sport d’impurtonza naziunala, cantunala e regiunala. Entras la contribuziun cantunala vegnan las plazzas da ballapei da Crap Gries a Schluein e da Fontanivas a Glion integradas el catalog dal CISIC sco implonts da ballapei d’impurtonza regiunala. Sin fundament da quell’inscripziun el catalog ston differents criteris e differentas premissas vegnir adempli. (cdm/fmr) Il territori da Fontanivas a Glion.

Avon treis onns e miez ha la vischnaunca da Laax surdau all’associaziun Albierts da giuventetgna Svizra il niev wellnessHostel3000. Il hotel cun ses 158 letgs en 51 combras ei occupaus bein. Ella zona da habitar san ses hosps denton caschunar canera. Buca mo lezs. «Solemn ruaus cheu sin la riva, d’umbriva stat il lag curclaus. Il bi sulegl cun sia glisch tardiva, davos ils cuolms ei sesbassaus», tuna la poesia da sur Flurin Camathias. La secunda strofa ei aunc pli romantica: «E giu da tschiel las steilas biaras, migeivel miran giu el stgir. Miu cor tgei aunc empiaras, va era ti tier dultsch durmir». Ella realitad ei quei savens auter a Laax. Nua che bia glieud seconcentrescha, sa ei dar fricziuns. Cunzun en loghens turistics. Quell’impressiun dat l’intervenziun da Valérie Frese a Laax. La canera limitescha beinesser Il baghetg dalla Jugi, il wellnessHostel3000 a Laax, ei situaus sper la scola ed amiez ina zona da habitar. Alla radunonza communala dils 14 d’uost 2024 ha la convischina priu il plaid sut la tractanda «varia». Ella ha tschintschau d’in problem en connex culla lescha da ruaus public: Ils habitonts entuorn il Lag Grond seigien adina puspei confruntai cun emissiuns da canera. Cunzun dapi l’avertura digl albiert da giuventetgna seigi quei aschia. «La canera limitescha pli e pli il beinesser e la qualitad da viver», ha Valérie Frese declarau en sia posiziun alla radunonza. Ella habiteschi ella vischinonza digl albiert da giuventetgna e seigi, sco ella ha descret, confruntada savens cun affons e giuvenils che fetschien canera silla terrassa, che clomien e greschien e disturbien il ruaus nocturn. Vid il «solemn ruaus» dil lag da Laax setegnan buca tuts. En connex cullas emissiun dil wellnessHostel3000 propona Valérie Frese ch’igl albiert da giuventetgna dueigi far in’expertisa dall’isolaziun encunter la canera. Vinavon dueigien ins limitar silla terrassa digl albiert da giuventetgna da dar ballapei ed autras activitads. «Talas regulaziuns contribuessan ad ina convivenza harmonica e procurassen per in ruaus commensurau el contuorn dil menaschi turistic», aschia la petenta. Ella seigi perschuadida che mesiras organisatoricas gidassien, ensemen cull’examinaziun dall’isolaziun, da sligiar il problem. Ella selegri perinagada en quella caussa d’ina collaboraziun constructiva cullas autoritads, ha la habitonta da Laax finiu siu plaid alla radunonza communala. Leschas obligheschan Alla FMR ha Valérie Frese sincerau che biars da Laax sevilentien pervia da quella situaziun malemperneivla, paucs hagien denton la curascha da reclamar publicamein. Tals vegnien denton era buca pri serius, las autoritads spostien e traigien alla liunga tutta critica, resenta la habitonta da Laax. «Ei constat buca che nus ignorein tala glieud e talas reclamaziuns», replica il president communal da Laax. La FMR ha confruntau Franz Gschwend cul fatg concret dallas mulestas da canera al Lag Grond. En sia risposta directa, suenter l’intervenziun da Valérie Frese ell’aula da radunonza, haveva el concediu che la problematica seigi enconuschenta e che las autoritads stoppien adina puspei s’occupar da quella. Franz Gschwend puntuescha che la lescha communala davart il ruaus public scamondi da far canera denter las 22.00 e las 07.00, per hotels cun terrassa vali il ruaus naven dallas 23.00. Enteifer quei temps astgien ins buca producir canera che disturbi il ruaus e la sien. Era ils luverdis denter las 12.00 e 13.00, sco era suenter las 20.00 stoppien ins respectar il basegn supplementar da ruaus dalla populaziun. Franz Gschwend renda attent als divers artechels dalla lescha communala che obligheschan al ruaus e scamondan da far canera. E tgei gi gl’albiert da giuventetgna? Tuttina dat ei canera. Il Lag Grond e sias rivas ein zona da recreaziun ed ils pastgets attracziuns per indigens e hosps. En quei senn constatescha il president communal da Laax era: «Ils cunfins dalla toleranza vegnan pli e pli pigns e la glieud pli e pli sensibla». Ei constetti buca che las autoritads fetschien nuot. Ei seigi denton aschia ch’ins hagi baghegiau el contuorn dil Lag Grond buca mo infrastructura turistica, era la scola seigi leu. Gl’albiert da giuventetgna cul bogn cuvretg e plazs da grillar cumpletteschien la purschida. E tgei posiziun pren la direcziun dall’associaziun svizra dils albierts da giuventetgna en connex cun reclamaziuns da convischins? Quella meina buca mo a Laax in menaschi. Ell’entira Svizra dat ei 51 casas, l’organisaziun promova in turissem da qualitad, persistent ed ad in prezi favureivel per famiglias e giuventetgna. André Eisele, il plidader da medias rispunda la damonda dalla FMR. «A nus ei a cor schi bein ina buna relaziun cul vischins sco il beinesser da nos hosps. Nus mettein en scadin cass gronda peisa sin ina atmosfera emperneivla en ed el contuorn dil wellnessHostel». Perquei hagi la direcziun priu mesiras adequatas che dueien garantir ruaus e recreaziun per hosps e vischins. «Gl’onn current 2024 havein nus buca retschiert reclamaziuns pervia da canera nocturna, mobein sulettamein pervia d’affons che fan canera cun termagliar», constatescha André Eisele e gi ch’els surdettien a famiglias che arrivien in fegl d’informaziun corrispundent. Il plidader da medias dils Albierts da giuventetgna Svizra puntuescha alla fin da sia posiziun: «Nies albiert ei situaus gest sper la casa da scola e la plazza da termagliar publica. Las emissiuns da canera en quels loghens savein nus buca influenzar.»

Ella vischnaunca dad Ilanz/Glion ha la discussiun per la constituziun nova entschiet. Respectiv cuntinuescha ella. Il zercladur 2023 ha il pievel approbau l’iniziativa che pretenda ina midada dil sistem. Gievgia sera ha la cumissiun presentau il sboz cullas variantas «parlament communal» ni «radunonza communala». Ch’ina midada da sistem ei detg cumplexa ei semussau dapi ch’il comite d’iniziativa ha inoltrau la primavera 2022 en casa cumin a Glion sia intervenziun cun 420 suttascripziuns. L’iniziativa haveva pretendiu ina adattaziun. Scassar il parlament ed introducir la radunonza communala, sco era midar dil sistem directiv operativ tiel sistem presidial cun departaments e dapli cumpetenzas per la suprastonza communala ein damondas centralas dil project. Ils 18 da zercladur 2023 ha il pievel dad Ilanz/Glion approbau cun 724 GIE encunter 451 NA la proposta da fundar ina cumissiun che dueigi elaborar il sboz dalla revisiun totala. Buca gronda preschientscha Alla sera d'informaziun dalla constituziun nova ha la gronda massa da votantas e votants muncau. Quella ha fatg sia lavur. Tochen ils 31 d’uost 2024 han populaziun, partidas ed uniuns d’interess caschun da prender posiziun en caussa. Surlunder ha la populaziun saviu s’informar gievgia sera. Dapi ils 27 da zercladur 2024 ei il sboz e la consultaziun publica, partidas ed interessenzas han caschun d’inoltrar lur opiniun. Cun totalmein 50 persunas ei la preschientscha alla sera d’informaziun buca stada gronda. Roman Cantieni ha presidiau la cumissiun. Cun el han fatg part da quella Lorenz Alig, Leo Cathomas, Bruno Caderas, Marco Bracher, Gian Marco Bianchi, Andrea Waldvogel, Meinrad Cadruvi, Christian Luginbühl ed Emil Efinger. Sia lavur ha la cumissiun fatg cun assistenza digl advocat Frank Schuler. La suprastonza communala, il president dil parlament Daniel Candinas e la gronda part da commembras e commembers da quei gremi sco era singuls d’autras cumissiuns e votantas e votants interessai han tedlau las explicaziuns dalla gruppa. Suenter ch’il temps da consultaziun va a fin vegn la cumissiun a purificar siu sboz e surdar el alla suprastonza communala. Quella elaborescha in messadi per mauns dil parlament aschia che quel sa decider surlunder il fevrer 2025 e presentar el il zercladur al pievel. Per las elecziuns communalas il settember 2025 fuss la varianta definitiva promta ed entrass en vigur igl 1. da schaner 2026. Roman Cantieni ei in dils commembers dalla gruppa che ha lantschau l’iniziativa. El ha surpriu il tgamun dalla cumissiun. Sco el declara ell’intervesta suandonta, ha quella surluvrau l’entira constituziun cun tuts 55 artechels. Quella lavur ha ella vuliu presentar gievgia sera. Roman Cantieni, tgei impressiun generala haveis Vus da quella sera d’informaziun? La glieud ch’ei stada cheu ha mussau interess. Igl ei glieud ch’ei buc indifferenta per quei che schabegia en nossa vischnaunca ed en tgei direcziun che las decisiuns van. Quei han ins era encurschiu tiels votums ch’ein vegni ord il plenum. Sper damondas specificas, giuridicas e dalla pratica han ins sentiu era la discussiun politica e buca mo quella da nossa lavur. Co manegeis Vus quei? Igl ein vegnidas era damondas concepziunalas, tier lezzas havein nus buca saviu prender posiziun. Nus dalla cumissiun havein exequiu, per incumbensa dalla suprastonza communala, quei ch’il pievel ha giavischau culla votaziun dils 18 da zercladur 2023. Il suveran dad Ilanz/Glion ha acceptau l’iniziativa da reveder la constituziun. E quei havein nus fatg e vuliu presentar. E buca dapli. Dils rodund 3600 votants e votantas dad Ilanz/Glion ein mo rodund 50 separticipai alla sera d’informaziun. Tgei scheis da quei? Igl ei schi circa il diember ch’jeu hai spitgau questa sera. La biala sera da stad ei segir era la cuolpa che la gronda massa ei buca vegnida. Da principi s’interessescha en nossa vischnaunca in diember limitau per la politica communala. Ins sa veramein sedumandar, pertgei che quei ei aschia e co ins savess midar la situaziun. Ina dallas variantas dalla revisiun propona da reintroducir la radunonza communala. Fagess quei senn cun ina participaziun schi magra? Roman Cantieni presidiescha la cumissiun da constituziun. La qualitad dallas decisiuns ch’ina radunonza communala pren ei centrala, e buca cons che decidan. Cun introducir la radunonza communala dess ei da niev il referendum dalla suprastonza communala. Cun quei instrument savess quella caschunar che decisiuns che la radunonza communala ha priu savessen vegnir suttamessas alla votaziun all’urna. Savess la proposta che Vus haveis presentau e che vegn en votaziun propi simplificar las structuras? Tenor nies sboz san ins augmentar l’efficienza dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Quei cun applicar il sistem subsidiar, las instanzas sura delegheschan incumbensas ad instanzas sut. Sch’ins fa quei consequent, essan nus perschuadi ch’ins sa spargnar resursas. Ord il ravugl dils presents ei era la damonda dils cuosts da quella revisiun vegnida. Igl ei bein ina damonda giustificada, ni buc? Dils cuosts da quella revisiun havein nus mai discutau Quella damonda sto la suprastonza communala rispunder. Ella savess integrar quei aspect en siu messadi per la votaziun. Quei ch’jeu vuless aunc gir ei ch’ils commembers dalla cumissiun han contribuiu cun ina massa atgnas prestaziuns da tener ils cuosts dalla revisiun schi bass sco pusseivel. .

A Flem ha in comite envidau la populaziun per la quarta gada ad ina fiasta dil vitg. Tschiens indigens e hosps ein spassegiai silla via principala ed han gudiu varga 100 stans ed attracziuns. Buc in nibel ha disturbau il menaschi. Bunamein memia cauld eis ei stau per spassegiar a mesa via. Per «streetfoot», delicatessas indigenas e jastras, naven dils zagrenders e ligiongias tochen tier pettas e pepitos, ein colonnas seformadas, ils fans han spitgau cun pazienzia da survegnir in autogram d’Andri Ragettli. Ei ha duvrau in sforz special da mobilisar tons stans e tontas attracziuns», conceda Reto Durisch. Igl ei la tschunavla fiasta che gl’interprendider ha organisau ensemen cun ses collegas Gian Claudio Livers, Monika Zwicky ed Adriano Frigo. Igl ei ina pintga squadra che survegn mintgamai il sustegn dalla vischnaunca. L’emprema fiasta ei stada il 2012. Suenter ch’il Cantun haveva aviert 2007 il tunnel d’untgida, ha quei buca mo descargau il vitg da Flem. La vischnaunca ha buca mo retschiert il schenghetg, ella ha era gest stuiu surprender il toc dall’oriunda via digl Alpsu. Fiasta buca mo da Flem Gl’anteriur stradun, ch’ei oz zona da tempo 30, han ins serrau per la fiasta dil vitg. Tochen 2007 carravan cheu rodund 16'000 autos a gi e Flem saveva strusch pli trer flad. Oz ei la situaziun tut in’autra. Quei han ins udiu a caschun dalla fiasta dil vitg. La qualitad da viver ei s’augmentada. Commerci ed ustrias han temiu ch’ei savessi vegnir memia ruasseivel. Cugl intent da promover ils contacts e la convivenza han ins vuliu organisar oriundamein mintga dus onns ina fiasta sin quella via. Da principi eis ei buca ina fiasta da Flem, mobein ina dalla regiun. Quell’impressiun han ins era giu sonda cun spassegiar tras la Via Nova. Denter la pasternaria Crest e la plazza dalla Posta han ins salidau ed ei s’entupaus era cun glieud dall’entira regiun, da Trin, Laax, Falera, Sagogn e Schluein. 104 stans «Nus essan fetg cuntents», ha Reto Durisch confidau sonda suentermiezgi alla FMR. Il 2012 era il giuven interprendider commember dalla suprastonza communala ed ha vuliu s’engaschar per la buna convivenza a Flem. Suenter la premiera ha il medem team organisau aunc treis gadas l’occurrenza, il 2014, il 2016 ed il 2018. «La tschunavla fuss stada il 2020, ei denton daventada l’unfrenda da Corona», raquenta Reto Durisch. 2022 era la pandemia dumignada, lu ha gl’interess muncau aschia che la fiasta dil vitg ei buca stada pusseivla. La tschunavla ei gartegiada, e quei en tuts connexs. L’aura ei stada perfetga. La damaun ha il comite purtau in grond mantun balluns verds tras gl’areal. A mintga singul han ils quater commembers surdau persunalmein treis quater culla supplica da pender si quels ed engraziond expressivamein per la participaziun. «104 fatschentas, uniuns, societads ed instituziuns ein cheu cun ina purschida» ha Monika Zwicky getg la FMR. Denter auters han era la Cuminonza romontscha da Flem e la Lia Rumantscha mussau preschientscha cun stans generus che ha envidau da prender in refrestg ni in toc petta. Buca profit, mobein preschientscha Ins ha saviu s’informar, consumar spisa e bubronda, dar in giug, separticipar ad ina concurrenza ni sligiar in legn. La gruppa Arena Alva ha presentau a siu stan in maschina electrica da far pista ed il project dalla pendiculara nova Masegn-Fuorcla-Vorab. Curling, golf, catscha, skis, hockey, lutgar, stizuns specialas, bancas e segiradas, ed il profi da freestyle indigen Andri Ragettli han buca saviu selamentar da frequenzas. Uniuns han recaltgau commembers ed ils pumpiers mussau lur maschinas e cundrezs. «Impurtonts ei buca il profit, mobein la preschientscha», han ins udiu dapertut sin Via Nova. Era la vischnaunca da Flem ha giu in stan. Sil plaz avon l’entrada dalla casa communala han ils visitaders saviu s’informar da projects actuals e futurs. Mobiglias han envidau da sefermar e vegnir en discuors. Gest en quei liug ha la FMR intervegniu ch’ei dat – in meins avon las elecziuns communalas – ulteriuras candidaturas. Sper ils gerai d’entochen ussa Sol-Brit Imper-Bonderer e Guido Casty, vulan Laurène Gartmann-Kröpfli, Binia Feltscher-Beeli e Stefan Wehrli entrar en suprastonza da Flem. Gerau Nicolas Fantini che candidescha pil presidi ei lu era circulaus tras la zona da fiasta. Sch’el ni siu cuntercandidat, il hotelier indigen Christoph Schmidt, succeda a Martin Hug, vegn a semussar ils 22 da settember. Renaldo Capeder cul campiun che siu tat Giachen haveva cumprau 1949 ed entschiet culla fatschenta da transports a Nussaus. Dus picturs che gaudan da seser pacific amiez la truscha. Sol-Brit Bonderer Imper, la geraua da Flem Vitg, en discuors cun habitonts da Flem. Andri Ragettli en acziun: il star da freestyle ha repartiu autograms. La stizun da flur ha retschiert treis balluns. Quels s'accordan cul contuorn. La suprastonza dalla Cuminonza romontscha da Flem ha mussau preschientscha alla fiasta dil vitg. Ina dallas attracziuns, dar balla da pingpong cun squetras. 400 balluns per 104 stans. La cumissiun, da sen. Adrian Frigo, Gian Claudio Livers, Reto Durisch e Monika Zwicky.

Sonda ha la populaziun da Mustér inaugurau festivamein il Center Fontauna. L’investiziun da 10,6 milliuns francs ei ina plivalur per vischnaunca e regiun. Sin rodund 35'000 m2 porscha el ina multifariadad da pusseivladads da sport, giugs e cultura endadens e giuadora. Strusch dus onns e miez han las lavurs da sanaziun e reconstrucziun cuzzau. Agl act ufficial ei il president dil cussegl grond, Franz Sepp Caluori, separticipaus ensemen cul parsura dall’economia grischuna, cusseglier guvernativ Marcus Caduff. Lur plaids ha la Societad da musica da Mustér embelliu e las gruppas MOVIS ed ACRO ein sepresentadas ella halla plurivalenta. Il president communal René Epp ha beneventau ils dus magistrats e menau els tras ils stabiliments. En ina intervesta han il president dalla cumissiun da baghegiar, Clemens Berther, ed il meinagestiun Gion Hosang, rispundiu allas damondas dalla moderatura Manuela Morgenthaler. El decuors dil suentermiezdi ha gl’avat dalla claustra da Mustér, p. Vigeli Monn, benediu il Center Fontauna. Avon l’entrada principala ha el implorau quel alla protecziun divina. La fontauna nova en quei liug culla sculptura ha gl’artist indigen Antonino Di Bella creau. Gl’entir Center Fontauna ei optimaus e realisaus cun fotovoltaica dallas surfatschas dils tetgs. Quella part ha Gerhard Bräuer dalla Repower presentau. En tuts secturs e locals dil Center Fontauna han ins saviu assister gl’entir di a producziuns e presentaziuns.

Cun 3:0 gudogna Schluein Glion igl emprem giug a casa da quest campiunadi encunter il club da ballapei da Sargans e lai aschia far emblidar empau la terrada dall’emprema runda. Il giug ei denton staus per gronda part fetg ulivs e cunzun l’efficienzia avon gol ha lubiu all’equipa da Schluein Glion dad ir sco victura giu dil plaz. Suenter ina cuorta fasa da pressiun dalla squadra da casa han numnadamein ils hosps giu las empremas bunas caschuns da marcar in gol. Ils attaccaders da Sargans han denton disgiu cumplettamein avon il gol, aschia ch’igl ei reussiu all’equipa da Schluein Glion d’ir suenter ina mes’ura cun ina da sias empremas bunas acziuns offensivas en avantatg. Igl emprem gol dalla sesiun a Crap Gries ha il rutinier Tiziano Vinzens marcau cun in siet plazzau e ponderau el cantun bass seniester, suenter ch’el ei vegnius survius agl ur dalla zona da puniziun da Rafael Deplazes. Suenter la pausa ha perencunter Schluein Glion giu l’emprema caschun da marcar. Il goli da Sargans ha denton menau in siet da Lars Caduff suenter ina biala acziun persunala cun bravura el corner. Otg minutas pli tard ha era il goli buca saviu evitar il 2:0. Suenter in siet da cantun ha la defensiun buca saviu liberar la situaziun. La balla ei la finala curdada ad Aron Büchler avon ils peis. Ord cuorta distanza ha el sittau tala cun tutta forza ella reit. Quei gol ha dau segirtad a Schluein Glion che ha naven da quei mument controllau il giug e strusch lubiu als hosps pli bunas acziuns offensivas. Cuort avon la fin ha era Lars Caduff mussau ch’el sa aunc adina nua ch’ils gols ein plazzai a Crap Gries. El ha fatg pressiun sils defensurs da Sargans, ha recaltgau la balla, ei curius en direcziun dil gol cun cuglienar il davos defensur e marcar cun segirtad il 3:0. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Sargans 3:0 (1:0) Crap Gries. 225 aspectaturs. Arbiter: Tahiri. Gols: 32. Vinzens 1:0, 58. Aron Büchler 2:0, 86. Caduff 3:0. Schluein Glion: Mattia Büchler, Derungs (90. Gianluca Casutt), Bundi, Aron Büchler, Sgier, Vinzens (68. D‘Atria), Laurin Zala (53. Manetsch), Pool, Deplazes, Lars Zala (79. Bastos Rodrigues), Caduff. Sargans: Hermann, Mathis (83. Schai), Becker, Tanner, Sivalingam, Willi, Zollino, Bigger, Roner (78. Ackermann), Robin Wachter (68. Corsin Wachter), Santa. Remarcas: Cartas melnas: 28. Sivalingam (foul), 51. Mathis (foul), 61. Lars Zala (foul), 77. Derungs (foul) e 78. Willi (foul). Schluein Glion senza Afzali, Bearth, Ronny Casutt, Coray e Paulin (blessai/reconvalescents). Corners: 6:3.

Suenter ch’il CB Trun Rabius ha spiars la dumengia vargada igl emprem giug da campiunadi encunter Mels, fruntan els pil secund giug a Mutteins sil CBC Bogn Ragaz. Cun Bogn Ragaz spetga sill’equipa dalla Cadi in ferm adversari che ha ambiziuns silla promoziun. Il caucasa entscheiva fetg disciplinau il giug. Bogn Ragaz ha dapli dil giug, vegn denton buca da surmuntar la defensiun da Trun/Rabius. Ella 30avla minuta dat ei suenter ina malcapientscha ella defensiun da Trun/Rabius in culp liber ord 22 m per Bogn Ragaz. Manuel Horni sieta il culp liber sin via directa al 0:1 pils hosps. Il CB Trun/Rabius lai buca stermentar da quei gol e vegn cuort avon pausa entras Gianin Derungs tier la megliera caschun da marcar, denton maunca la davosa precisiun dil siet. Aschia van las equipas cul resultat da 0:1 ella pausa. La secunda mesadad entscheiva cun ina duscha freida per Trun/Rabius: Noah Berry sieta ord 30 m sul giuven goli Livio Lozza ora e marca il 0:2 per Bogn Ragaz. Las proximas minutas emprova Bogn Ragaz da decider definitivamein il giug, denton tegn la defensiun sut la bitgetta da Damian Schmed petg a tuttas attaccas. Suenter 60 minutas e gest treis midadas vegn Trun/Rabius meglier el giug e sa scursanir ella 68. minuta entras Nico Caduff, quei suenter ina fetg biala acziun singula ed in siet ord biebein 30 m. Silsuenter fa Trun/Rabius tut il pusseivel d’egualisar la partida e vegn era tier bunas caschuns. Sco emprem ha Patrizio Decurtins ina fetg buna caschun, denton sa il goli Flurin Ambühl sclarir en extremis. Trun/Rabius vegn aunc tier entginas situaziuns da standard, denton maunca ei mintgamai fetg pauc ed era in tec il cletg per saver marcar. Aschia va quella partida a fin cul resultat final da 1:2 en favur da Bad Ragaz. L’emprema equipa dil CB Trun/Rabius ha muossau ina fetg engaschada e disciplinada prestaziun, denton per la secunda gada en roda buca saviu raccoltar puncts. La giuvna equipa trenada da Claudio Bundi sa denton emprender ord quella terrada e ha muossau ch’ella ei silla dretga via. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Bogn Ragaz 1:2 (0:1) Gols: 30. Manuel Horni 0:1, 48. Noah Berry 0:2, 68. Nico Caduff 1:2. Trun Rabius: Livio Lozza, Mirco Pfister, Lucas Maissen, Damian Schmed, Elia Schmed, Mathias Flepp, Rovin Schmed, Robin Monn, Orlando Monn, Andri Carigiet e Gianin Derungs. Reservas: Aurelio Carigiet, Sandro Orlik, Matia Friberg, Enea Decurtins, Silvan Cajacob, Nico Caduff e Patrizio Decurtins. Bogn Ragaz: Flurin Ambühl, Noah Berry, Jan Kohler, Manuel Horni, Sandro Kressig, Vitor Antonio Monteiro Da Silva, Marco Mühlebach, Orlando Caluori, Corvin Kühne, Noel Sprecher, Zivan Mitrovic, Athanasios Pagonas, Kilian Büchel, Felix Horni, Nando Bersorger, Sandro da Costa Rodrigues, Nicola Radosevic e Lenard Hoxha. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik, Denis Monn e Silvan Muoth (blessai); Geo Cauzza, Lucas Seiler e Tizian Duff (absents).

Schluein Glion ha gudignau la dumengia siu giug da campiunadi dalla 3. ligia encunter Sargans. Igl ei l’emprema victoria stagiunala per la squadra dalla Foppa. Trun/Rabius ha era spiars il secund giug e danovamein cun in gol differenza. La fin dall’jamna vargada ei la secunda runda dil campiunadi da ballapei regiunal 2024/25 vegnida absolvida. Gia la gievgia sera ha Trun/Rabius dau siu giug encunter Bogn Ragaz. Sco gia el giug dall’emprema runda encunter Mels, ha la squadra dil trenader Claudio Bundi bandunau il plaz sco sperdider. Omisdus giugs ein vegni spiars cun in gol differenza. Grazia ad ina prestaziun solida ha Schluein Glion recaltgau ils emprems treis puncts en quest campiunadi. El giug encunter Sargans ei l’equipa dil trenader Mirco Zala stada efficienta e ha nezegiau las caschuns da marcar ch’ein sepurschidas. (Mira rapports da giug.) Trio alla testa dalla 4. ligia Suenter la secunda runda dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia fuorman Lai Valbella, Surses e Lumnezia communablamein la testa dalla tabella. Tuttas treis squadras han gudignau mintgamai lur emprems dus giugs dalla stagiun. Lumnezia ha battiu la sonda il noviz dalla 4. ligia, Bregaglia, gest cun 4:0. Dus gols da Gion Alig e mintgamai in da Danilo Blumenthal e Matias Alig han menau Lumnezia al success. Danis-Tavanasa ha spiars la scuntrada ordeifer encunter Lai Valbella. Il sulet gol dalla partida ei curdaus ella 77avla minuta. In remis ha Schluein Glion contonschiu a casa encunter Tusaun/Cazas. Da pausa menava l’equipa dalla Foppa cun 2:0. In penalti ella 76avla minuta ed in gol ella 95avla minuta da Tusaun/Cazas han custau la victoria a Schluein Glion. Rueun persuls alla testa Rueun che ha giu negin giug la fin d’jamna, ei capogruppa dalla gruppa 1 dalla 5. ligia cun sis puncts ord ils emprems dus giugs. Cun dus puncts retard suonda Laax sil tierz plaz dalla tabella suenter il remis ordeifer encunter Panaduz. Danis-Tavanasa ha gudignau il giug ordeifer encunter Lumnezia. 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Bogn Ragaz 1:2 Mels – Cuera 97 1:4 Triesenberg – Triesen 1:0 Walenstadt – Sevelen 3:1 Schluein Glion – Sargans 3:0 Landquart – Panaduz 3:2 1. Triesenberg 2/6; 2. Bogn Ragaz 2/6; 3. Triesen 2/3; 4. Panaduz 2/3; 5. Walenstadt 2/3; 6. Cuera 97 2/3; 7. Sargans 2/3; 8. Mels 2/3; 9. Schluein Glion 2/3; 10. Landquart 2/3; 11. Sevelen 2/0; 12. Trun/Rabius 2/0. 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Danis-Tavanasa 1:0 Lumnezia – Bregaglia 4:0 Surses – Valposchiavo 3:0 Schlarigna – Domat 3:0 Schluein Glion – Tusaun/Cazas 2:2 1. Lai Valbella 2/6; 2. Surses 2/6; 3. Lumnezia 2/6; 4. Tusaun/Cazas 2/4; 5. Schlarigna 2/3; 6. Schluein Glion 1/1; 7. Bregaglia 1/0; 8. Domat 2/0; 9. Danis-Tavanasa 2/0; 10. Valposchiavo 2/0. 5. ligia, gruppa 1 Rueun – Trun/Rabius 3:1 Tusaun/Cazas – Lusitanos de Samedan 2:2 Lumnezia – Danis-Tavanasa 3:4 Panaduz – Laax 1:1 1. Rueun 2/6; 2. Lusitanos de Samedan 2/4; 3. Laax 2/4; 4. Trun/Rabius 2/3; 5. Danis-Tavanasa 2/3; 6. Tusaun/Cazas 1/1; 7. Panaduz 2/1; 8. Schlarigna 1/0; 9. Lumnezia 2/0. Juniors A1, gruppa 1 Walenstadt – Trübbach 2:2 Grischun Central – Surselva 2:2 Mels – Schwanden 12:1 Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central 4:3 Sargans – Heiden 3:2 Surselva – Arbon 9:3 Montlingen – Glarnerland 3:5 Rheintal – Steinach 2:1 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Vaz-sut 5:8 Schwanden – Balzers 3:8 Triesen – Flums 2:3 Grischun Central – Panaduz 2:13 Uznach-Schmerikon – Walenstadt 2:4 Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Mels 3:5 Uznach – Domat 3:1 Brühl – Sargans 2:5 Grischun Central – Cuera 97 1:2 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Rapperswil-Jona 6:4 Bogn Ragaz – Surselva 5:2 Landquart – Valposchiavo 14:0 Schlarigna – Vaduz 6:2 Orion Cuera – Tavau 6:0 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Domat a 16:0 Vaz-sut – Landquart 11:2 Cuera 97 – Orion Cuera 0:4 Domat b – Grischun Central 16:1 Juniors D elita, gruppa 1 Au-Berneck – Widnau 3:2 Rorschach-Goldach – Grischun Central 5:0 Wittenbach – Steinach 5:3 Brühl – Montlingen 11:1 Staad – St. Otmar 0:4 Juniors D1, gruppa 1 Orion Cuera – Landquart 2:3 Bogn Ragaz – Domat 5:3 Vaz-sut – Cuera 97 1:7 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Landquart 11:3 Grischun Central – Bregaglia 5:2 Cuera 97 – Orion Cuera 1:7 Domat – Tavau 4:4 Valposchiavo – Grischun Central 10:1 Juniors D2, gruppa 2 Surselva b – Surselva d 5:1 Grischun Central – Cuera 97 6:4 Landquart – Panaduz 2:5 Mels – Walenstadt 2:2 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Mels – Uzwil 1:1 Triesen – Romanshorn 0:2 Widnau – Rapperswil-Jona 1:1 Bühler – Domat 5:0 Cuera 97 – Tusaun/Cazas 4:1 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Triesen 3:1 Junioras FF-17, gruppa 1 Werdenberg – Ruggell 2:3 Surselva – Montlingen-Altstätten 9:1 Widnau – Triesen 8:1 Junioras FF-15, gruppa 1 Cuera 97 – Mels 0:5 Ruggell – Werdenberg 2:3 Diepoldsau-Schmitter – Widnau 2:2 Domat – Surselva 5:2 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut – Lusitanos de Samedan 2:1 Cuera 97 – Plaun/Imboden 0:1 Tavau – Tusaun/Cazas 2:1 L’emprema equipa da Schluein Glion ha festivau l’emprema victoria stagiunala encunter Sargans. Davon da seniester Ruben Rechenbach, Lars Caduff, Laurin Walter, Fadri Carigiet, Alessio Langhi, Mattia Büchler, Alessandro Casutt, Tiziano Vinzens, Serafin Bundi e Rafael Deplazes. Amiez da seniester Thomas Müller (president), Livio Casutt (assistent), Beat Fryberg (fisio), Lance Pool, Nico D’Atria, Livio Derungs, Gian Sgier, Damian Arpagaus (trenader da golis), Patric Casutt (assistent) e Mirco Zala (trenader). Davos da seniester Urs Casutt (schef da sport), Carlo Bearth, Ronny Casutt, Lars Zala, Aron Büchler, Sattar Afzali, Laurin Zala, Gian Luca Coray, Noa Paulin e Leandro Bastos Rodrigues. Silla foto mauncan Flurin Capaul, Fabio Holderegger e Remy Manetsch.

Dacuort eis ella vegnida, la carta postala cun parisols da sulegl en achtigstellig, tschiens in sper l’auter, in davos l’auter sin la splagia adriatica, ina carta sblihida sco la colur dils parisols che mes geniturs han scret e tarmess si dall’Italia, l’entschatta da fenadur. Tschun jamnas ha ella duvrau, ed jeu hai patertgau cun ina certa melancolia vid il postino che ha schau far peiver el sac dalla posta las cartas postalas dils turists dil nord dallas Alps cun lur combas alvas sco camemberts ed ha fatg pausa cun siu espresso suenter la lectura extendida dalla Gazzetta dello Sport, quei batlini da pupi rosa, ei semess en posa cun ses egliers da sulegl gia da marvegl en sia uniforma senza faulda e macla ed ha mirau sin la miracla dallas blondinas dil nord, sia disa ch’ei daventada siu sport. Und so fort. Bagno Romolo. Igea Marina. Mar adriatica. Damaneivel da Rimini. In himni da laud contani oz buca pli per quellas destinaziuns sper l’Adria, ussa che tuttas e tuts din ch’ei seigi da sgular a Bali ni Cali. Cali! Sche Ti savesses con bi che quei ei stau da far vacanzas senza firlifanzas ils onns otgonta leugiu sper Rimini. Conta peda ch’ins veva. Clar, avon che ti savevas anflar tiu plaz sco ina sardina en ina scatla sut il parisol sper la blondina e la sora Ursina sin la splagia fina stuevas ti sesardinar e schar daghirar il suadetsch en in vagun da couchette senza climatisaziun e respiraziun, in viadiun. Mo inaga che ti eras leu: la sontga pasch. Il pli grond stress era quel da buca barschar la plontapei sil sablun ch’era calira, cura che ti fagevas segls e spruns sco il salep Flip, il cumpogn dalla Biene Maja, per arrivar senza vischigia tier il kiosk e la gelateria. Mo leu spitgava l’entschleunigung alla taliana: ina schelta denter in pèr paucs products da sesiun, sco en ina buna pintga trattoria taliana davos il cantun: duas gasettas, la Gazzetta dello Sport ed il «Blick» culs resultats dil Tour de France d’avon treis dis e treis gusts da glatsch: fragola, vaniglia e pistacchio. Basta. Fertic. Ins veva peda e fageva buca feda. E negin stress cun ina schelta denter mellis e mellis da pusseivladads disponiblas sco oz che ti has igl entir mund digital horizontal cun social media, carta da credit, news e Tinder anavos ed avanti e tutti quanti en tiu telefonin plat sc’ina sardin’ ni en tia ura da bratschelet che ti sas activar mo cun in det. Ti stuevas buca star cun la fom dalla spira «fomo», dalla «fear of missing out», dalla tema ch’ins savessi munchetar enzatgei. Ei deva quei ch’ei deva. Basta. Fertic. El Bagno Romolo era quei – sper il crimi sut il parisol, il bogn ella mar, il glatsch, il «Blick» e la liunguriala dallas uras marschas sco da plum ella calira – lu era aunc il viadi cun tut la genira sin la barca dall’Andrea Doria «zu der Petro­leuminsel», sco quei ch’ins fageva reclama pils Tudestgs. E lu devi aunc la pista da boccia. E sc’ina merlotscha turnava leu mintga stad quei um che veva en mes egls dapli peda che mintg’auter avon e suenter el. El era il profi dil far nuot denter nus turistas e turists sut ils fests dils parisols: in umenet talian che era schi satels e smerglentaus ch’el veseva or cun sia pial da pergameina sco la mort, mo ina mort che schischeva mintga damaun da stad sin sia sutga liunga el sulegl e mava mintgacass mintga di d’unviern da marvegl el solarium. Quella mumia cun caultschas da bogn satellas e stretgas resch alvas che tarlischavan sco las undas dalla mar adriatica el sulegl e dil cuntrast cun sia pergameina dad ina pial ch’era schi stgira sco il tubac da sias Murattis senza filter ch’el tubaccava en cadeina, ferton ch’el observava las partidas da boccia, era absents e presents enina e semuentava strusch. Mo mintga pèr uras midava el sia posiziun. Sco in leguan, il reptil. Ed el fageva: nuot. Nuot. Nuot dil tut. Diltuttafatg nuot. Schuber nuot. Schuberlidinuot. Forsa ch’el era in postino in pensione. Cartas postalas scriveva el en mintga cass buc. Far nuot ei era in’occupaziun. Era far sco ils leguans. Basta. Fertic. Claudio Spescha lavura a Turitg e Cuira sco moderatur e redactur tar SRF.

Leu nua ch’il casti da Caschlatsch sut Mumpé Medel paradava pli baul, sesanfla ussa ina construcziun da lenn. L’jamna vargada ein ils elements vegni sgulai cun helicopter el liug e fermai leu in vid l’auter. Ils davos meins ha la professura Gramazio Kohler Research dal la partiziun robotica e digitalisaziun d’architectura dalla Scola politecnica Turitg luvrau vid ina construcziun da lenn semeglionta ad ina tuor. Architectas ed architects digl entir mund che seperfecziuneschan alla scola han scaffiu communablamein cun roboters ils elements persuenter. L’jamna vargada ein els vegni transportai a Mustér e lu sgulai cun helicopter da S. Gada a Caschlatsch, el liug nua ch’in casti sesanflava pli baul. Leu ein ils elements vegni fermai in vid l’auter. Il resultat ei ina construcziun cun circa 2000 tocs lenn ed in’altezia da rodund otg meters. Ella ei accessibla e vegn inaugurada sonda, ils 14 da settember 2024. La construcziun ei plazzada leu per in temps limitau, probablamein tschun onns. Dil casti che sesanflava a Caschlatsch ei relativamein pauc enconuschent. Avon rodund 100 onns han conventuals dalla claustra da Mustér retschercau el liug. Sin fundament dils mirs restonts ei vegniu fatg ina skizza dil plan horizontal. Tenor quella consisteva il casti da pliras localitads. Aschi pauc sco ins sa dil baghetg sco tal san ins era dalla funcziun ch’il casti haveva antruras. Damai che la via sul Pass Lucmagn era frequentada fetg pli baul, eis ei pusseivel ch’il baghetg ha surviu alla controlla dil traffic. Pusseivel eis ei denton era ch’el vegneva nezegiaus sco dimora per commerciants ch’eran sin via. Enten cavar las ruosnas pils fundaments per la construcziun da lenn ein duas clavs vegnidas anfladas questa stad. Omisduas sesanflan ussa tiel Survetsch archeologic dil cantun Grischun per examinaziun. La construcziun da lenn dalla Scola politecnica federala Turitg paradescha a Caschlatsch.

Sgular cun parasgulader mulesta la selvaschina principalmein sur il cunfin digl uaul. Catschadurs ed il survigilader da catscha ei en contact cun ils organisaturs digl Disentis Open, la concurrenza annuala da sgular d’igl uost, per mitigar la situaziun. Dalla vart dalla uniun Surselva Flaigers han ins tutta capientscha per las resalvas. Sfurzai da prender risguard sils giavischs da catscha e survigiladers ein els denton buc. «Ei dat aunc in’autra vart dalla medaglia,» gi Victor Flepp che presidiescha la Secziun da catschadurs Péz Alpetta. La secziun da catschadurs da Mustér dumbra 80 commembras e commembers. Il president dalla secziun manegia cun tschella vart dalla medaglia il disturbi ch’ils parasguladers dil Disentis Open caschunan allas selvaschina, principalmein als camutschs. «Gia mes antecessurs al tgamun dalla secziun han adina puspei fatg attent alla problematica.» Victor Flepp tschontscha dad in bien contact cun ils organisaturs digl Disentis Open che hagein senz’auter capientscha per ils fastedis da catschaduras e catschadurs. «Els san bein mitigar empau il disturbi, eliminar quel san els denton buc.» Animals reageschan Victor Flepp ha gia fatg stem ch’ils animals da casa reageschan cun tema sch’in parasgulader sgola ualti bass. «La ramur dil parasgulader e l’umbriva tementan.» Gest lu cu ils parasguladers s’avischinien datier al terren alla tscherca da termica ellas vals e spundas seigi il disturbi per la selvaschina il pli gronds, gi il president dalla secziun. Simon Bergamin che va a catscha el territori da partenza digl Disentis Open fa attent che quei territori seigi gia frequentaus fetg dil turissem. E la massa dils parasguladers dalla concurrenza da sgluar caschuni in disturbi supplementar. «Nus havein a Mustér dabia adherents da sgular ed els duein era saver exequir lur sport.» Tonaton ei Simon Bergamin dil meini ch’ei seigi era l’incumbensa dils catschadurs da far attent als problems. «E da s’engaschar per la selvaschina.» Era ord sia vesta ein principalmein ils camutschs disturbai il pli fetg entras ils parasguladers. «Per part vegnan las cauras ed ils anseuls separai e quei ei secapescha buca d’engrau als anseuls che ston silsuenter per part ceder.» Il catschadur menziuna che la populaziun da camutschs en quei territori seigi gia per auters motivs fleivla. Victor Flepp puntuescha era che la catscha seigi buca la suletta incumbensa da catschaduras e catschadurs. «Nus prestein era lavur da tgira e sespruein dad informar la populaziun davart la selvaschina e lur moda da viver.» Alla fiasta dil vitg dalla sonda vargada ei quei stau il cass. «Nossa finamira ei da mantener ina sauna fauna e flora e quei buca sulet per la catscha, mobein per plascher dalla entira populaziun.» Ina damonda dalla beinvuglientscha Andreas Baumann, responsabels tiegl Uffeci da catscha e pesca per la partiziun spazi da viver e protecziun dallas spezias puntuescha ch’ils organisaturs digl Open Disentis sco dad autras occurrenzas sportivas stoppien buca haver ina lubientscha digl Uffeci da catscha e pesca. «Ei dat da nossa vart negina basa legala per intervegnir en ina moda ni l’autra.» Reglas pli severas existan sulet per entrar en asils da selvaschinas e quellas valan buca per occurrenzas da sport ell’aria, gi Andreas Baumann. Ils survigiladers da catscha enquerien il discuors cun ils organisaturs per far attent ad els als problems e nua ch’ei seigi bien da prender risguard silla selvaschina ed untgir ils territoris. «Ils organisaturs san sez decider sch’els vulan setener vid noss cussegls ni buc.» Ed Andreas Bumann gi ch’ei maunchi alla survigilonza da catscha las resursas da controllar con bein ch’ils orgnaisaturs setegnien vid ils buns cussegls. Ch’il sgular cun parasguladers influenzescha la selvaschina principalmein sur il cunfin digl uaul ei per Andreas Baumann cumprovau. «La selvaschina peglia tema e fui sur liungas distanzas.» Sin quella fugia sa ei dar accidents ni che caura ed ansiel camutsch vegnan separai. Mo era utschals che cuan ni han gest cuau ein disturbai. «In avantatg per la selvaschina giuvna ei il fatg ch’igl Disentis Open sgola igl uost e buca per exempel il zercladur, lu fuss la fauna giuvna aunc pli disturbada.» Per fetg problematic vala il sgular duront igl unviern, nua ch’ils animals selvadis ei periclitai en general il pli fetg. Parasgular fa tscheu e leu fastedis a catschaduras e catschadurs che fan attent che la selvaschina vegni disturbada.

Numerus chors ed entginas musicas dalla Surselva battan per lur existenza. Ina da quellas ei era la Societad da musica da Glion che ha retschiert dacuort la demissiun da siu dirigent Daniel Kollegger. Ils responsabels dalla musica da Glion vulan denton sunar vinavon ed ein alla tscherca d’ina dirigenta ni d’in dirigent. Cuort suenter che la musica da Glion ha giu dau sias producziuns per la fiasta digl 1. d’uost a Glion hai fatg la currella che Daniel Kollegger – dapi 2021 dirigent dalla musica instrumentala digl emprem marcau spel Rein – hagi demissiunau. Kollegger ei staus in dils varga 40 dirigents che han tgamunau la Musica da Glion ell’historia da 180 onns. Ei ha dau buns e grevs temps per la musica che ha gudignau plirs tetels sin palancau naziunal, cantunal e ­districtual. In temps pli difficil per la musica ei stau naven da 2013 entochen 2015. Quels onns ei la direcziun stada vacanta, tenor la pagina d’internet dall’uniun. Naven digl atun 2015 eis ei denton puspei iu ensiviars. Ils davos nov onns ha la Societad da musica da Glion giu plirs dirigents. Dirigent che cala Ed ussa avon paucas jamnas ha il dirigent Daniel Kollegger abdicau per motivs professiunals e famigliars suenter treis onns sco dirigent. El ha detg enviers la FMR ch’el hagi giu in fetg bien temps a Glioncun ina relaziun da confidonza excellenta denter el e las musicantas e musicants. «Jeu haiel gudiu quels treis onns culla Musica da Glion e sun perschuadius ch’els cattan ina buna successiun.» Calar ei negina opziun «Calar ei negina opziun per nus», di Gieri Vinzens, il president actual dalla Musica da Glion. «Cert eisi ch’ei vegn ad ir vinavon. Nus essan vidlunder da tschercar ina dirigenta ni in dirigent. L’alternativa per nus fuss da calar da sunar, quei che muntass la fin dalla Societad da musica da Glion.» Ensemen cullas musicantas ed ils musicants vul il president Gieri Vinzens analisar la situaziun e definir, co ei duei ir vinavon il proxim temps. «Ei dat plirs facturs ch’engrevgeschan ozildi l’existenza d’ina societad da musica», di il pedagog da musica e dirigent Remo Derungs da Vignogn. El fa denter auter era part dalla cumissiun da musica dalla Uniun da musica cantunala. «Primo eis ei da dir ch’in dirigent professiunal ei in post d’expensas per ina musica. E sch’in dirigent professiunal surpren ina musica, lu ha el per regla era ina finamira musicala e vul contonscher enzatgei.» Per Remo Derungs che diregia sez dapi 20 onns la Societad da musica da Vignogn datti in tierz motiv ch’engrevgescha la tscherca da dirigenta ni dirigent. «Biars dirigentas e dirigents vivan buc en Surselva, mobein ordeifer. Els ston far regularmein in viadi pli liung per vegnir a direger. Quei san e vulan buca tuttas dirigentas e dirigents.» Direcziun adattada Il dirigent Remo Derungs puntuescha che la gronda sfida per ina musica seigi quella d’anflar in dirigent che mondi a prau culla musica. «Il pli sempel ei, sch’in dirigent deriva ord il miez dallas musicantas e dils musicants e fa la scolaziun da direger. Igl avantatg en quei cass ei che quella persuna enconuscha las musicantas ed ils musicants e lur pusseivladads. Il disavantatg ei l’acceptanza, vul dir, d’esser ina ni in ord las atgnas retschas.» Ils temps che las scolastas ed ils scolasts dil vitg fagevien la lavur da direger, quels seigien vargai, di Remo Derungs. «E tuttina: Malgrad las sfidas numnadas eisi entochen oz aunc adina stau pusseivel da survegnir ina dirigenta ni in dirigent per ina musica en Surselva.» Musica da Glion tscherca dirigent La bitgetta dalla Societad da musica da Glion schai sil pult da notas. La direcziun dalla musica ei vacanta dapi igl uost 2024. Ils responsabels dalla musica digl emprem marcau spel Rein ein denton da buna speronza da cattar ina successura ni in successur per Daniel Kollegger che ha abdicau suenter treis onns per motivs professiunals e famigliars. «Fierer la faulsch el canvau ei negina opziun per nus», di Gieri Vinzens, il president dalla Societad da musica da Glion, «nus vegnin ad analisar la situaziun e fixar co nus vulein sunar e mantener la fuorma musicala il proxim temps.» La Musica da Glion hagi gia giu denter 2013 e 2015 ina perioda senza dirigent, rapporta la pagina d’internet dalla Societad da musica da Glion. (fmr/mg)

Walter Decurtins enconuscha sco paucs igl intschess dil Tödi neu da biaras turas ch’el ha fatg naven dils onns 1950 cun ses collegas Berhard Vinzens ed Eduard Decurtins. Ed igl anteriur pur e cusseglier naziunal sa risdar dabia historias ord il contuorn dalla muntogna sursilvana e glarunesa duront il temps, nua che ir per la pezza era ina activitad buca fetg derasada. Contas ga ch’el ei staus sil Tödi respectiv sil Péz Russein sa Walter Decurtins buc. Ed igl um dad 86 onns sa buc exact cu el ius per l’emprema ga sin siu cuolm da casa, en scadin cass era el fetg giuvens. «Sil Tödi mavan nus atgnamein mintg’onn ina ga.» Cun nus manegia Walter Decurtins Berhard Vinzens ed Eduard Decurtins. Il Tödi interessava ils treis alpinists buc il pli fetg. Els vulevan ir a reiver e quei era da lezs temps buca ton usitau en Surselva. Reiver ella plauncas dil Durschin, Péz Urlaun ed auters. Ina tura manava naven dalla camona da Punteglias en direcziun dils Cavistrai. «Ina tura che vegn ozilgi pli probabel buca pli revida.» Walter Decurtins, naschius igl onn 1938, enconuscha sco paucs igl intschess dil Tödi e Péz Russein. Ed el ha empriu d'enconuscher sia dunna tier ina tura sin il Tödi, quella historia resta denton ina historia privata. «Mira per in pic e carpialas» A Trun savevan ins che Walter Decurtins mava per la pezza e regularmein sil Tödi. «Adina puspei dumandava in ni l’auter vischin da Trun, sch’el sappi vegnir cun mei.» In che leva silmeins inaga ella veta esser staus sil Tödi. «Jeu schevel lu, mira per in pic e carpialas epi sas vegnir.» Walter Decurtins surprendeva l’incumbensa da guid magari era per hosps d’ordvart. «Oz fuss quei nunpusseivel da surprender quella responsabladad senza patenta da guid.» Ils treis cumpogns da Trun admiravan da lezs temps auters alpinists sursilvans. Numnadamein Adolf Derungs ed Lucas Albrecht che havevan dumignau igl uost 1959 sco 16avla squadra da suga la preit dil nord digl Eiger. «Quella prestaziun ha fatg a nus gronda impressiun», tradescha Walter Decurtins. La cuntrada era autra Cu Walter Decurtins, Berhard Vinzens ed Eduard Decurtins mavan aunc pils cuolms, sepresentava la cuntrada alpina empau auter. «Il glatscher da Punteglias tunscheva entochen el plaun davos la camona da Punteglias», gi Walter Decurtins. Ed il bratsch da quei glatscher sestendeva en direcziun dalla Fuorcla da Punteglias, datier al glatscher da Gliems. E lez tunscheva siado lunsch en direcziun dalla porta da Gliems, la porta ch’arva igl esch sil glatscher dil Durschin e la via viers il Péz Russein. «Naven dalla camona da Punteglias mavan nus pli baul per gonda part sin glatscher entochen sil Péz Russein.» Oz ein ils glatschers da Punteglias e da Gliems beingleiti historia. Purtar lenna en camona Las camonas alpinas eran buc occupadas regularmein dad ina ni in guardiacamona e negin heli purtava la rauba en camona. «Quella stuevan nus secapescha purtar sez.» E per la lenna ch’ils alpinists indigens purtavan si Punteglias deva ei in te cauld dil guardiacamona Alfons Caduff sch’el era presents. Ed Alfons Caduff ei a Walter Decurtins en memoria en connex cun ina tura en direcziun dalla Porta Frisal sura e lu viers il Tödi grischun. «Da leu anora vai jeu fatg igl aschinumnau sumfil digl ost dil Péz Urlaun.» Oz sco antruras era quei ina tura pretensiusa, tonpli che Walter Decurtins era persuls. Da siu temps era quei ina tura ch’il guardiacamona dalla Punteglias, Alfons Caduff e siu frar, il guid Heini Caduff, vendevan a lur hosps sco tura alpina. Heini Caduff da Breil valeva dil reminent sco legenda digl alpinissem sursilvan: guid, skitur, instructer alpin tier l’armada spagnola, menader dalla scola da skis da Flem e pli tard guardiacamona sil Muttsee. «Cu jeu sun turnaus da mia tura ella camona da Punteglias vai jeu survegniu in detg lavatgau dad Alfons Caduff. Tgei che jeu tratgi atgnamein da far quella tura persuls – e jeu duei risdar quei a negin.» Walter Decurtins veva 19 onns cul el ha fatg quella tura ed eventuala concurrenza ei aunc oz buca fetg beinvesida egl alpinissem. «Ti vas a messa!» Buc in lavatgau, mobein claras ordras survegneva Walter Decurtins da siu bab cu el turnava la dumengia sera a casa. «Ti vas sin claustra a messa!» La claustra da Mustér purscheva sco suletta ina messa la dumengia sera. «Lu eri da prender il velo, dil reminent senza cazzola, e serender a Mustér a messa.» Cun varga 70 onns ei Walter Decurtins staus la davosa ga sil Tödi. «Quei ei stau pulit emoziunal.» Buca sulet da puspei esser sil Péz Russein, mobein da veser co la cuntrada ei semidada cun ils glatschers pigiurai sche buca svani. Walter Decurtins Walter Decurtins la stad 1970 sin ina tura viers il Péz Ner.

Jeu sun en iert vid zerclar. Ell’era il pli sisum ein enzacons paslers serimnai. Cun gronda canera fan els bogn el tratsch. Els schulan e sbattan las alas e paran cuntents, ventireivels ed engrazieivels. Els ni semnan ni raccoltan ed han tuttina tut quei ch’ei drovan – en pli ein els engrazeivels e cuntents cun quei ch’ei anflan. Fuss quei bi sch’ei mass era aschi sempel cun nus carstgauns. Jeu quettel che igl engraziel va adina pli e pli vess sur las levzas. Pertgei duess jeu insumma esser engrazieivla en quei mund trubistgau? In mund plein uiaras e conflicts? In mund da daners e pussonza? In mund d’accidents e catastrofas? In mund, nua che mintgin vul dapli e dapli? E quella spirala negativa savess aunc cuntinuar e cuntinuar… Stop – quei cheu va ella fallida direcziun. Level jeu atgnamein buc engraziar? Aschi spert selai ins menar da patratgs negativs. E lu piard’ins il focus sin quei ch’ei bien, quei che fa bein a nus – igl impurtont. Quei che fa nus cuntents. Daco sai jeu buca semplamein viver cun quei che ei? Prender in exempel dils paslers? Dir a memezza: Ei dat caussas che salain buca midar. Persula sai jeu buca midar il mund. Jeu sai midar mia tenuta, miu agen agir, acceptar quei che jeu sai midar e vegnir activa gest cun sedumandar: Tgei fa lu mei cuntenta? Tgei dat a mi motiv dad engraziar? Midar la spirala negativa en ina vesta positiva, gliez fa bein, fa cuntents. Engraziar ei ina gèst, esser engrazeivels ina tenuta. Aschia descriva la psicologia quei fatg. Ella pretenda schizun che carstgauns engrazieivels seigien pli sauns. Ed els fan bein a nossa societad. Sche tut fuss engrazieivels sco ils paslers cun quei ch’ei han, semidass lu nies mund? Para che igl esser engrazieivels ei impurtonts per ina buna ballontscha da tgierp ed olma, forsa era empau in trend. Pertgei ei dat da tuttas sorts tips e trics e schizun apps e cuors ellas medias socialas. Cheu vegn descret e discussiunau, tgei pass ch’ins sa far e tgei che gida nus da vegnir pli engrazieivels. Per mei ei quei enzaco nuncapeivel. Pertgei drov’ins tals agids per enzatei che para schi sempel? Dependa ei dil tip, dil caracter? Ni han ins forsa piars empau l’engrazieivladad en la truscha dil mintgadi? Jeu vivel bugen, hai plascher da mia lavur, sun bugen da cumpignia, hai in dacasa, ina famiglia e sun sauna. Bein motiv avunda dad esser engrazieivla. Jeu sai buca seregurdar che jeu hai enzacu giu il sentiment che zatgei maunchi a mi. Il sesentir bein ei segir buca vegniu da sesez. Quella tenuta hai jeu astgau sentir ed emprender el ravugl famigliar. Jeu hai giu da pign ensi buns exempels. Gest quei fatg – il bien exempel – gida nus magari dapli e quei senza gronds plaids. La tenuta che jeu portel anoviars ei sc’in spieghel. Ella reflectescha sil proxim. In carstgaun cuntent ed engrazieivel fa auters carstgauns cuntents. Ei drova gnanc bia. Sco mes paslers en curtgin. Els ein sgulai vi sil roser e spetgan uss da puder tier in tec graun – il pavel da nossas andas. Schulitgond seglian ei d’in rom a l’auter. Ed jeu selegrel tut cuntenta ed engrazievla dalla raccolta en miu iert. Andrea Cathomas – Friberg viva a Dardin. Sper la lavur sco scolasta da scolina e catecheta s’engascha ella per la gruppa liturgica ed il cussegl pastoral da las plaivs da Breil. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Ils davos endisch dis ha in team cugl artist Bane, alias Fabian Florin da Cuera, luvrau vid ina pictura da preit cun ina grondezia da 160 meters quadrats el Bogn Sedrun. Sils visitaders futurs dil bogn spetga in’atmosfera fascinonta e captivonta. Las lavurs da sanaziun dil baghetg dil Bogn Sedrun van a fin. Ils 19 d’october 2024 ei previda la reavertura. Dapi la primavera 2023 vegn fatg leu lavurs da renovaziun e modernisaziun per 12,4 milliuns francs. La spaziusa localitad dil bogn sco tal ch’ei la pli frequentada localitad egl entir baghetg, dispona d’ina suletta gronda preit senza finiastras, extradas ni entradas. Visitadras e visitaders dil bogn pon aunc seregurdar tgei maletg che sesanflava leu avon la sanaziun: Palmas, ina cascada ed il sulegl. Da quella fatschada cun ina grondezia da rodund 160 meters quadrats resplenda ussa ina tut autra atmosfera. Ina che regorda vid la mar, vid la veta e vid la fascinaziun dall’aua. Il di dalla reavertura duei il maletg vegnir presentaus alla publicitad. Bane, Tank e Tino «Vid quella fatschada havein nus vuliu enzatgei tut special. Per quei motiv havein nus lu era schau maun liber a Bane, igl artist che nus havein engaschau persuenter. Nus havein fatg ina suletta cundiziun: ei astga buc esser in maletg dalla cuntrada. Cuntradas vesin nus avunda cun mirar ord las finiastras dil bogn», di gerau Guido Monn. Ch’ins ha gest dumandau Bane, alias Fabian Florin (41) da Cuera, da procurar per quei maletg ei plitost ina casualitad: «Igl emprem havevan nus l’idea da far in’installaziun visuala cun beamer. Spert havein nus lu denton viu che quei ei fetg car. En contact cun glieud da quei sectur essan nus lu vegni attents sigl artist Bane.» Lez ha applicau sia filosofia d’in maletg el spazi public. «Jeu sun selegraus da quell’incarica, hai vuliu crear enzatgei pil basegns dil publicum e hai lu patertgau sco visitader. Ils affons che vegnan el bogn duein adina seregurdar dils sujets ch’els han viu leu», di Bane. Il resultat da sias ponderaziuns ei in maletg en fuorma d’in graffitti cun in’atmosfera cun differentas spezias d’animals dall’aua, la dinamica e l’atmosfera dall’aua. Igl ei in maletg dinamic e tuttina cun in effect quietont. L’ovra ha el realisau cun sustegn dils dus artists da graffitti Tank e Tino. «Graffitti ei in stil da s’exprimer e malegiar ch’ei naschius ella cultura dil hop-hop», di Bane. Ovras sigl entir mund Il maletg el Bogn Sedrun ei in da biars projects che Bane ha realisau ils davos 13 onns. La gliesta dad ovras surtut egl exteriur ei liunga e tonscha dalla Corea dil Sid entochen la Grecia, China ed ils Emirats Arabs Uni. Mo era en Svizra porta bein enqual lavur sia nodacasa, aschia era ina vid in sutpassada a Laax. Pliras ovras ch’el ha realisau han ina surfatscha d’entochen 1000 meters quadrats. En cumparegliaziun cun lezzas ei quella da 160 meters quadrats el Bogn Sedrun plitost ina pintga. «Tuttina, ella ei ina bumba. Jeu sun fascinaus dil resultat final», di Bane. La moda da s’exprimer en fuorma da graffitti pretenda ina tecnica speciala. «Nus luvrein buca cun penel. Cun lez eis ei buca pusseivel da contonscher quei effect. Per nossa tecnica ei colur da spray la dretga varianta», di Bane. Dil reminent: Il num Bane ha Fabian Florin eligiu suenter esser staus dependents da drogas: «Bane ei il plaid per ina smaledicziun, gie per ina pestilenza, per in tissi. Suenter ch’jeu sun staus deliberaus dallas drogas sun jeu sedecidius per el sco memorial, sco muossadet.» Ils visitaders futurs dil Bogn Sedrun astgan selegrar da si’ovra che vegn presentada alla publicitad il di dalla reavertura. Quei maletg cumpletescha l’infrastructura renovada e modernisada dil Bogn Sedrun en ina moda e maniera captivonta. Igl artist Bane ensemen cun Tank e Tino (da sen.) che han realisau l’ovra da graffitti el Bogn Sedrun. El funs in’impressiun dil maletg. Tino, il collega artist da Bane, duront la lavur. Art da Bane pil Bogn Sedrun Prest van las lavurs dalla sanaziun e modernisaziun dil Bogn Sedrun a fin. Ils 19 d’october 2024 ei la reavertura, suenter ch’il baghetg ei staus serraus rodund in onn e miez. 12,4 milliuns francs lai la vischnaunca da Tujetsch custar quella renovaziun cumpleina. Ils davos biebein diesch dis ei ina lavur tut speciala vegnida exequida el bogn. Vid la fatschada interna encunter vest dil bogn nua ch’ina cascada, palmas ed il sulegl eran da veser avon, paradescha ussa ina gronda pictura digl artist Bane, alias Fabian Florin, da Cuera. Il maletg el stil d’in graffitti che Bane ha creau en collaboraziun cun ses dus collegas artists Tank e Tino, resplenda aua ed animals dalla mar. Igl ei in maletg cun ina grondezia da rodund 160 meters quadrats. «Ils affons che vegnan el bogn duein adina seregurdar dils sujets ch’els han viu leu», di Bane. El hagi vuliu scaffir in’ovra pil spazi public e d’interess public. L’ovra a Sedrun ei ina da numerusas ch’il vischin da Cuera ha creau ils davos onns. Sias lavurs ein da veser en differentas tiaras da quest mund. (fmr/hh)

All’entschatta dalla stad ei l’exposiziun speciala «Fusiugnomias» s’aviarta ella Casa d’Angel a Lumbrein. Dus meins pli tard trai il menader da quella, Marco Coray, ina buna bilanza intermediara. Indigens e hosps che visetan l’exposiziun ston risguardar dus puncts: prender peda ed esser aviarts per surpresas. Gl’abstract han buca tuts amaturs digl art bugen. Sch’ins sto seconfruntar cun ovras che paran lunsch naven da quei ch’ins s’immaginescha sa la viseta esser cuorta – ni liunga. Tala situaziun dat ei mintg’onn el Museum d’art a Cuera. L’exposiziun annuala dils artists grischuns dalla fin digl onn visetan biars aposta per guder ideas, concepts e reflexiuns d’ina tematica. Dapi la stad dat ei ina tala caschun a Lumbrein. «La glieud che ha visitau tochen oz nossa casa ei satisfatga», circumscriva Marco Coray spontanamein la bilanza intermediara dall’exposiziun actuala. Igl ei glieud interessada ad art e cultura, ch’ei marvigliusa e che selai inspirar e tgamunar. Dus liquids «fusiuneschan» Ch’ei drova ina certa aviartadad da visitar in’exposiziun abstracta, s’encorsch’ins gia cun entrar ella Casa d’Angel. Vid la preit pendan tschun tortas satelas, neras e cun spinas. Igl ei vinatscha e froslas. Ei dat in emprem mument da contemplar e reflectar. Avon dus meins ha il menader dalla Casa d’Angel, ensemen cul curatur dalla nova exposiziun, Damian Christinger, envidau alla vernissascha. Il tetel da quella ei lu era specials: Il placat indichescha, sin duas lingias, il plaid «Fusiugnomias». Giudem, medemamein sin duas lingias, ein las datas «25.06.24 – 11.01.25» El center muossa il placat in daguot melen ch’ei gest curdaus, ei savess esser ieli. Sin quel cula gest in fil stgir, ei savess esser ischiu. Dus liquids da duas colurs «fusiuneschan», ordlunder dat ei enzatgei niev. L’illustraziun ei in simbol per render attent quei che spetga ella Casa d’Angel a Lumbrein. Ell’introducziun dil cudischet accumpignont dall’exposiziun descriva il curatur suandontamein la tematica: «En vesta al giubileum 600 onns Ligia Grischa focussescha la Casa d’Angel aspects filosofics da fusiuns politicas». Ins sedamonda tgei connex che las tschun tortas neras all’entrada dueigien haver culla tematica. Duront la tura tras la casa declara Marco Coray: «Las tortas ein da bronz, igl ei in’ovra dall’artista Ursula Palla da Cuera. Cul tetel ‘Kraut Unkraut’ vul ella render attent ad ina impressiun da sia affonza». Ella ha vuliu transponer egl art quell’impressiun. Il militer culla plazza d’armas maltractescha aunc oz la teissa pastira. Per l’artista era il Calanda in cuolm smanatschont. Sin sias spundas devi explosiuns. Leu creschan denton caglias da vinatscha e froslas ch’ins disqualifichescha savens sco zerclem. L’ovra d’art ei ina fusiun dil bien cul schliet. In tagl – lu empunir ed empustir L’otgavla exposiziun tematica ella Casa d’Angel ei puspei ina experientscha per sesez. Senza explicaziuns eis ei grev da suandar las differentas staziuns ed ovras exponidas. Cullas marveglias e l’aviartadad rest’ins denton pendius ed ins emblida da mirar sill’ura. Duront la girada seconfruntesch’ins cun inclusiun ed exclusiun, cunfinaziun e dinamica. Fusiuns politicas e cunzun historia ein in cuntrast da quei ch’ins vesa en quell’exposiziun. Ella muossa autras «historias» da fusiuns. Nuotameins interessantas. Sch’ins ei aviarts ed ha marveglias sa l’ovra da Silvie Noemi Demont, carschida si a Cuera, esser inspirativa. Era ella filosofescha da fusiuns. La cusunza, mistergnera ed artista vul sensibilisar pil tagl – ch’ei gie il cuntrari d’ina fusiun. Cun fil e guila san ins empunir ed empustir. En tut san ins seconfruntar ella Casa d’Angel cun ovras da 17 artistas ed artists. Las combras dalla Casa d’Angel ein buca surcargadas cun objects. Ins ha plaz ed aria da star e studegiar. Poesia ed architectura cumpleteschan l’exposiziun unica. Tochen ils 11 da schaner 2025 han ins peda da visitar ella. Ch’ins dueigi lu era prender la peda cusseglia Marco Coray. «Tgi che entra cun marveglias, denton en prescha, vegn ad esser trumpaus», manegia el. L’exposiziun «Fusiugnomias» ella Casa d’Angel ei aviarta da gievgia tochen dumengia, mintgamai allas 14.30 tochen las 17.30. Per gruppas eis ei da cussegliar da reservar ina guida individuala. Dapli informaziuns mira www.casadangel.ch Mongias camischas ch'ein danvonz: ellas spetgan sin ina "fusiun". Marco Coray avon lavurs dall'artista chinesa Jiaxi Han. Marco Coray muossa ina ovra cun textilias, da Silvie Noemi Demont da Cuera. Las tortas neras cun spinas, in'ovra dall'artista da Cuera, Ursula Pallas. Il profil sturschiu, quei dat en scadin cass da discutar en in vitg. Igl ei ina installaziun digl artist Andrea Todisco. Marco Coray contempla la poesia da Flurina Badel.

L’Uniun da giuventetgna da Sagogn ha envidau sonda ad in experiment: Ella ha purschiu ina sera da quiz per famiglias e per squadras. Igl ei il cuntrast tier las notgs da rock e pop. En in vitg ein las uniuns essenzialas pils contacts socials. Nua che quellas mauncan, sespiarda ina certa qualitad e la convivenza vegn pli anonima. Quei ch’ei els marcaus realitad, duei buca valer pil vitg, ei l’Uniun da giuventetgna da Sagogn perschuadida. Perquei s’engascha ella per la fiasta digl 1 d’uost e gl’usit da Sontgaclau. Ina secziun dall’uniun, la Cumpignia da mats, fa plinavon mintg’onn gl’october parada per la perdanonza dalla pleiv catolica. Per tgirar ils contacts denter commembras e commembers organisescha la giuventetgna era in gi da skis, ei dat ina fiasta da novizs ed ulteriuras occurrenzas. Diesch teams Commembras e commembers dall'Uniun da giuventetgna da Sagogn ein cuntents cugl 1. Pöb Quiz Sagogn. Dacuort ha l’uniun lantschau ina purschida nova, buca ina interna, mobein per la populaziun. Ella ha envidau l’emprema gada ad in «Pöb Quiz Sagogn». Il tard suentermiezgi han famiglias saviu separticipar ad in quiz per famiglias ella halla plurivalenta. Dallas 19.30 tochen las 22.30 ha l’occurrenza cuntinuau cullas rundas pils carschi. Tgi che ha giu gust ed interess ha saviu s’annunziar sco squadra da dus tochen tschun persunas. Il program pulpiu dalla fin d’jamna ella regiun, ed era la bial’aura da fin stad, ei buca staus ideals per carmalar la gronda massa ella halla. Tuttina ein diesch teams separticipai. Ils moderaturs Alessandro Maissen e Dario Cavelti han menau tras la sera cun treis rundas da quiz. Ils teams han giu da rispunder a mintgamai 12-13 damondas da diversas spartas sco film, musica, historia, actualitads, sport, geografia e savida generala. Ellas pausas ha la band dalla scola cantunala da Cuera, «Kanti-s-Wings», divertiu. Igl ei stau ina sera che ha schau semegliar cuort ed ils giuvens han retschiert biars cumpliments per lur idea innovativa. Cun spisa e bubronda e discussiuns ei la tensiun stada aulta tochen viers mesanotg. Tier diversas damondas ha ei dau nuot auter che legnar ed ins ha sentiu ina certa tensiun sco tiels quizs ella televisiun. Sco quei ch’ils moderaturs han confirmau, ein ils resuns encuraschonts. Sco ei para ei gl’experiment gartegiaus, pertgei l’uniun seigi sedecidida da prender en vesta ina proxima sera da quiz per e culla populaziun.

Alla fiasta dil vitg a Flem eis ei vegniu enconuschent ch’ei dat – quater jamnas avon las elecziuns communalas – ulteriuras candidaturas. Sper ils gerai d’entochen ussa Sol-Brit Bonderer Imper e Guido Casty, s’interesseschan Laurène Gartmann-Kröpfli, Binia Feltscher-Beeli e Stefan Wehrli per in post ella suprastonza communala. Jürg Caprez sto sortir dalla suprastonza perquei ch’el cumplenescha la fin digl onn la limita da 12 onns temps d’uffeci. Gerau Nicolas Fantini ha confirmau alla FMR ch’el candideschi explicit pil presidi. Sch’el ni siu cuntercandidat, il hotelier indigen Christoph Schmidt, succeda igl 1 da schaner 2025 a Martin Hug sco parsura da Flem, semuossa ils 22 da settember. Ella legislatura currenta ei Nicolas Fantini staus involvaus fermamein enten planisar e realisar projects. La suprastonza actuala che finescha la legislatura 2020-2024 ha tratg vid il medem sughet, quei ch’ei stau decisiv pil success dils biars. Naufragi ha la planisaziun locala fatg il zercladur vargau. Il pievel ha refusau la proposta dalla suprastonza. Quella havess vuliu sligiar la bloccada cullas zonas da baghegiar. Il conclus negativ dil pievel en connex cul svilup dil territori e las futuras zonas ha incugnau la suprastonza communala denter il pievel e las autoritads cantunalas e federalas.(fmr/abc)

La stad va viers la fin. Dapi 50 onns ei quei cumbinau a Falera cun in’occurrenza culturala ella baselgia veglia da s. Remigi. Gl’onn 1974 ei AMAR QUARTET sepresentaus l’emprema gada. Ignaz Cathomen, lu president dall’uniun da traffic da Falera, ensemen culs musicists turitges Elisabeth e Ruedi Weber-Erb havevan organisau il festival da musica da combra. Dapi lu retuorna gl’ensemble mintga stad a Falera ed embellescha il program dalla stad. Ils concerts cun instruments da corda ein mintgamai ella baselgia veglia da Falera. Il program giubilar entscheiva vendergis, ils 30 d’uost 2024. Tochen dumengia, ils 1 da settember 2024 san visitadras e visitaders guder concerts da combra cugl Amar Quartet. La formaziun da tschep secumpona dapi onns dad Anna Brunner, Kristina Brita Honegger, Dominique Olich e Sebastian Braun. Mintga sera da concert coopereschan musicists hospitonts, il vendergis sera ei quei Hannes Bärtschi alla viola , la sonda Luciano Jungman al bandeon e la dumengia Milena Umiglia al violoncello. Il program Dapi ch’il festival ha entschiet anfla el mintg’onn buna accoglientscha tier indigens e hosps da vacanzas. Entgins da quels vegnan mintgamai la fin d’jamna aposta a Falera per guder gl’entir program dil festival. Falera, ils 30-5-2010

La davosa fin d’jamna ei stau ella regiun Flem Laax la secunda runda dalla seria da cuorsas Swiss Enduro da mountainbike. Rodund 430 sportistas e sportists ein separticipai all’occurrenza. En cumbinaziun cun quella ei stau era il campiunadi svizzer da quella disciplina dil ciclissem da muntogna. Niev campiun svizzer ei Basil Weber e nova campiunessa Delia Da Macagno, quella ha gudignau avon l’indigena Anita Gehrig e sia sora Caro Gehrig. Las atletas ed ils atlets han giu d’absolver ina distanza dad 11 kilometers naven dil glatscher dil Vorab tochen al final a Murschetg. La cuorsa dall’elita internaziunala ha la Franzosa Melanie Pugin gudignau avon Delia Da Macagno ed Anita Gehrig. Tiels umens da quella categoria ha il Talian Mirco Vendemmia avon il svedes Zakarias Johansen ed il niev campiun svizzer Basil Weber.(fmr/abc)

Ella LQ dils 5 da mars 2024, haveva la FMR rapportau da territoris da skis el Valleis ch’ein venals, ch’ein en pitgiras finanzialas e tals ch’ein confruntai cun offensivas d’aquisiziun. Oravontut il concern american Vail Resort vul fitgar pei el turissem da skis dall’Europa. Avon dus onns ha quel cumprau ina maioritad d’aczias dallas pendicularas Andermatt Sedrun, e la primavera era Crans Montana. Ella reportascha da quels fatgs ein il territori da skis da Laax e la gruppa Arena Alva vegni numnai. Ussa tematiseschan las medias dil Blick e da SSR idée suisse quei. Gievgia e vendergis sereferschan ellas sin curellas ella branscha da pendicularas. Enviers Blick, SRF ed RTR ha gl’acziunaris principal puntuau e confermau quei ch’el haveva detg il mars alla FMR: «La collaboraziun ella regiun e cullas vischnauncas territorialas ei excellenta. Aschi gitg che nus savein cooperar vinavon aschia, en in interess vicendeivel e positiv per la regiun, ei la vendita dalla participaziun vid la gruppa Arena Alva negin tema per la famiglia Gurtner», ha Reto Gurtner, il president dil cussegl d’administraziun, sincerau danovamein.(fmr/abc) Reto Gurtner refusa damondas da cumprar la maioritad d'aczias dalla gruppa Arena Alva.

La psicologia ei il mund da Nadia Deflorin: «Ei fascinescha mei d’empruar da capir ils mecanissems el carstgaun, l’interacziun e la colligiaziun denter psica e tgierp.» Ella ei sefatschentada dallas consequenzas dalla psica da dunnas en gravidonza sin lur affons. Mo buca mo quei: El center da recrutaziun dall’armada a Rüti lavura ella sco piscologa e vegn aschia en contact cun glieud giuvna e lur problems psichics. «Mia finamira da giuvna era da daventar sanitaria da salvament. Mo suenter la Scola media specialisada a Glion erel jeu memia giuvna per quella scolaziun, aschia ch’jeu hai cuntinuau cul gimnasi a Cuera e fatg la matura», di Nadia Deflorin (32) ch’ei carschida si a Mustér e che habitescha oz cun siu partenari a Wettingen. Ella lavura en mesa plazza el Center da psicosomatica dil Sanatori Kilchberg. E dus dis ad jamna eis ella engaschada tier l’armada, concretamein el center da recrutaziun a Rüti, medemamein el cantun Turitg. Leu eis ella substituta dalla schef-psicologa. «Igl ulteriur temps dedicheschel jeu al master sco psicoterapeuta ni ch’jeu fetsch bugen era sport», di la dunna che viseta regularmein il frar ed ils geniturs el vitg claustral sisum la Surselva. Capir ils mecanissems «Alla Scola media specialisada a Glion hai jeu giu psicologia sco rom d’accent. Gia lu level jeu saver dapli davart dils mecanissems el carstgaun, l’interacziun e la colligiaziun denter psica e tgierp», di Nadia Deflorin. Quellas «marveglias» han buca schau luc e suenter la matura eis ella s’enscretta per psicologia all’Universitad Turitg: «En quei studi ha ei buca duvrau bia dis entochen che la flomma per la pisocologia ei s’inflammada en mei.» Psica e tgierp ni aschidadir la medischina da cumportament, ha la fin finala menau ella sul bachelor e master entochen alla dissertaziun cul tetel «Psica dalla dunna avon, duront e suenter la naschientscha da siu affon». Concretamein eis ella sefatschentada dallas influenzas dalla psica sil microbiom dalla beglia digl affon e quel dil latg dalla mumma. 100 dunnas ein stadas a disposiziun sco probandas. Ensemen cun diesch praticantas e studentas ha ella rimnau las biomassas (latg dalla mumma ed igl emprem cac digl affon nievnaschiu) e constatau: «La psica dalla dunna ha in’influenza sin siu latg e consequentamein sigl affon. Silla veta futura digl affon sa quei haver in’influenza per exempel pertuccont allergias.» Dallas mummas tiels giuvens Praticamein duront igl entir temps da studenta ha Nadia Deflorin luvrau. Aschia tiel Survetsch psichiatric dil cantun Grischun ni lu tiel militar: «L’armada tschercava psicologas e psicologs per ses centers da recrutaziun a Mels e Rüti. Jeu sun s’annunziada leu e vegnida eligida.» In temps eis ella stada engaschada era a Mels, dapi 2018 eis ella a Rüti el cantun Turitg nua ch’ella ei dapi in onn substituta dalla schef-psicologa. Cun excepziun d’entginas paucas jamnas vegnan biebein 200 umens giuvens dils cantuns Schaffusa, Turitg, Zug e Turgovia envidai mintg’jamna a Rüti per laschar giudicar, schebein els ein habels da survir all’armada. Ensemen cun autras psicologas e psicologs ha Nadia Deflorin da giudicar la psica dallas dunnas ed ils umens ch’ein per ordinari denter 19 e 24 onns vegls: «Quei succeda sin fundament dallas rispostas ch’els dattan els questiunaris ni secapescha en discuors persunals.» Dallas persunas ella recrutaziun vegnan denter 30 e 40 % ad in discuors persunal tier la psicologa ni il psicolog. Lur constataziuns davart la psica ein ina part dils documents da decisiun, schebein ina persuna ei adattada e habla da prestar survetsch militar ni buc. Mummas en gravidonza e giuvens per la recrutaziun, ei quei buc in brav spagat? «Insumma buc. Per mei ei quei in fetg bien equiliber», di Nadia Deflorin. Prighel ni schanza? Ils discuors persunals culs giuvenils cuozan mintgamai denter 15 e 45 minutas e san – gest tenor situaziun psichica dalla pertuccada ni dil pertuccau – ir profundamein. «Quei sa esser discuors fetg persunals. In ni l’auter dat investa profunda en siu intern. Meinsvart eis ei fetg fascinont da veser con spert ch’ina persuna sesarva. Quei sa per exempel era esser ina persuna digl exteriur ch’ei stada perdetga da violenza ni schizun d’uiara. Ni lu era persunas ch’ein stadas exponidas a violenza il temps d’affonza», di Nadia Deflorin. La funcziun dallas psicologas e dils psicologs seigi ei lu da giudicar, schebein ina persuna vegni en damonda pil militar: «En sesez stuein nus far nossa lavur en in fetg cuort temps. Tuttina ha ei num giudicar, schebein il survetsch militar sa esser ina schanza pils ins ni in prighel pils auters. La segirtad dallas persunas che collaboreschan sto medemamein esser dada.» Ei detti schizun cass, nua che la psicologa ni il psicolog detti cussegls nua s’adressar per survegnir agid psichic. «Igl ei denton era interessant da constatar che la tenuta ed il stil da viver da glieud giuvna els marcaus ei autra che quella en regiuns periferas ni muntagnardas. Ils temas che muentan las persunas ein medemamein differents», relata Nadia Deflorin. Silla damonda, co ella vegni a frida cun historias specialas en quei connex di ella: «En sesez va quei bein. Tuttina dat ei adina puspei cass commuentonts che preoccupan mei.» Aunc bia da perscrutar Cun sia dissertaziun davart la «psica dalla dunna avon, duront e suenter la naschientscha da siu affon» ei Nadia Deflorin vegnida en contact cun dapli che la psicologia, numnadamein era culla medischina e cun connexs funcziunals dil tgierp: «Tschurvi e beglia communicheschan in cun l’auter senza interrupziun. Quei ei il cass sur hormons, gnarvs e metabolits. En quella direcziun dat ei aunc fetg bia da perscrutar. Quels connexs ein il mument fetg el focus dalla medischina.» Suenter il master en psicoterapia che Nadia Deflorin terminescha l’auter onn, vul ella denton bandunar il baun da scola: «Suenter ei la lavur sco psicologa e psicoterapeuta el center da mi’activitad.» Capir la colligiaziun denter psica e tgierp «Alla Scola media specialisada a Glion hai jeu giu psicologia sco rom d’accent. Gia lu level jeu saver dapli davart dils mecanissems el carstgaun; l’interacziun e la colligiaziun denter psica e tgierp», di Nadia Deflorin, oriunda da Mustér. Ella ei seprofundada ella psicologia e ha terminau il studi culla dissertaziun davart la «psica dalla dunna avon, duront e suenter la naschientscha da siu affon». Il mument fa ella il master en psicoterapeuta, lavura el Center da psicosomatica dil Sanatori Kilchberg ed el center da recrutaziun dall’armada a Rüti. Leu sefatschenta ella dalla psica da glieud giuvna denter 19 e 24 onns. Magari seigi quei commuentont e preoccupi ella. (fmr/hh) En sia dissertaziun ei Nadia Deflorin sefatschentada dalla psica dalla dunna avon, duront e suenter la naschientscha da siu affon.

Oz dat ei negins dubis che Augustin Bisquolm e Placi Antoni Curschellas han contonschiu il Péz Russein sco emprems igl 1. da settember 1824. Buca propi clar ei denton tgei ruta ch’ils dus catschadurs han elegiu per contonscher il pli ault punct dil Tödi. La descripziun da Pader Placi a Spescha lai plaz per speculaziuns. La damonda, sche Augustin Bisquolm e Placi Antoni Curschellas han contonschiu il Péz Russein, ei oz buca pli dispiteivla. Il rapport dalla tura da pader Placi a Spescha ch’ils dus historichers Friederich Pieth e Karl Hager han publicau igl onn 1913 vala per mussament che l’emprema ascensiun dil Tödi ei reussida avon 200 onns. Denton tgei ruta ch’ils dus catschadurs han priu igl 1. da settember 1824 per contonscher il Péz Russein ei buca clar. La ruta che pader ­Placi haveva descret e ch’ins sa leger ella ovra da Friedrich Pieth e Karl Hager lai plaz a dabia speculaziun. Pader Placi scriva: «Ich selbst stieg eine beträchtliche Höhe seitwärts rechts hinauf, um die Auf- und Absteigung der Jäger mitanzusehen. Sie schlugen nächst dem westlichen Fussglätscher ihren Weg ein, kletterten über die Mitte des Bergs nördlich, wendeten sich westlich, um dessen Schneerücken zu erreichen, kehrten sie nordöstlich darüber und gelangten zum höchsten Punkt um 11. Uhr.» Duas variantas Cun la damonda dalla ruta dalla emprema ascensiun sefatschenta era l’emprema part dil film da Bertilla Giossi «Il Tödi: 200 onns primascensiun – istorgia ed istorgias» presentaus dad RTR ella emissiun Cuntrasts ils 28 d’uost 2024. Il film muossa duas rutas pusseivlas che Augustin Bisquolm e Placi Antoni Curschellas savessan haver priu ella spunda dil Péz Russein drizzada viers sidvest. Domaduas rutas meinan dallas spundas teissas siado entochen sil glatscher dil Durschin e da leu dil fil siado per contonscher il Péz Russein. Ina dallas rutas meina sil glatscher via la siala che vegn oz numnada Porta a Spescha e la secunda varianta, situada empau pli el nord, meina via la siala numnada oz Porta Russein. Ils dus biografs da pader Placi a Spescha, Friederich Pieth e Karl Hager, han publicau igl onn 1913 biars rapports da turas da pader Placi. Ella plipart da quels rapports da tura fa il pader detg exactas indicaziuns sin tgei via ch’el e ses numerus cumpogns han contonschiu sco emprems dabia cuolms en Surselva. E dus da ses rapports paran dad esser detg interessants per discutar ina ulteriura ruta che Placi Antoni Curschellas ed Augustin Bisquolm havessan saviu prender igl empem da settember 1824. Tura sil Stoc Grond Igl emprem rapport descriva la tura digl onn 1788 che pader Placi fa ella vegliadetgna da 36 onns sil Stoc Grond sin 3422 meters sur mar. Il Stoc Grond fuorma ina cadeina cun il Péz Mellen ed il Péz Dado che tonscha entochen il Péz Russein. La descripziun dalla tura da pader Placi lai negin dubi ch’el e ses dus cumpogns da muntogna han contonschiu il Stoc Grond ils 8 d’uost 1788. Ses «Hilfs­männer» eran tenor pader Placi Christ Mathiu Huonder da Mompè Tujetsch ed in «andern frisch Mann» dalla Alp Cavrein. Pader Placi scriva ch’els treis hagien contonschiu sin via sil Stoc Grond ina «Schlucht zwischen Stoc grond und dem Porphyr». La «schlucht» denter Stoc Grond e Porphyr porta oz il num Porta Gliems. Aschi datier sco mai pli Quella descripziun muossa: Aschi datier al Péz Russein sco ils 8 d’uost 1788 ei il pader benedictin pli probabel mai pli staus en sia veta. Dil Stoc Grond anora ha el viu il grond glatscher dil Durschin e la pusseivladad da contonscher il Péz Russein. Daco ch’els treis han buca cuntinuau cun la tura tradescha pader Placi buc en siu rapport. El scriva ch’els seigien turnai silla medema ruta entochen tier in laghet nua ch’ei vevan deponiu lur proviant. Biabein 30 onns pli tard, ils 19 d’uost 1823, tuorna pader Placi sil glatscher da Gliems e fa stem ch’il lag ch’era avon 30 onns aunc avon maun ei svanius. Il rapport da pader Placi ei detg detagliaus pertuccond quella tura. Dalla partida ein Paul Benedikt Spescha da Trun, che pader Placi valetescha per alpinist versau, ed in pictur da cuntrada cul num Isenring. Pli probabel setracta ei da Johann Baptist Isenring, naschius tenor Wikipedia igl onn 1796 a ­Lütisburg e morts 1860 a Sogn Gagl. Dimora han ils treis alpinists priu ella tegia dil nuorser da Gliems. Las habilitads alpinistas da signur Isenring sil glatscher da Gliems semuossan per fetg restrenschidas. El entscheiva a plirar, pader Placi scriva denter auter da «Klagelieder». Ed il pader descriva era las stentas ch’ei ha duvrau silsuenter per rabitschar il pictur giu dil cuolm e la finala dalla Val Russein ora. Pader Placi resumescha en siu rapport da tura con impurtont ch’ei seigi d’eleger la gruppa dils cumpogns da tura. «Es können Unfälle sich ereig­nen die Mitleiden und Beihilfe verdienen, die Narren muss man mit Ernst begegnen und sie ver­abschieden.» Quei secund rapport dalla tura via il glatscher da Gliems muossa che pader Placi veva era en egl la via sur la Porta da Gliems per contonscher il Péz Russein. La davosa emprova In onn pli tard igl onn 1824 tuorna pader Placi dalla Val Russein en – ed ad el suondan dus catschadurs. Grazia al film da Bertilla Giossi savein nus dapli da lezs. Augustin Biscuolm da Mustér veva, cura ch’el ei ius sil Tödi, 38 onns, era «stathalter» dalla claustra, pia in um che pader Placi enconuscheva segir. Placi Antoni Curschellas ei naschius a Selva, veva 48 onns cura ch’el ei ius sil Tödi. El ha maridau ina dunna da Trun ed ei pli probabel pli tard secasaus a Trun. Duront che pader Placi era enta Selva sco caplon, han ils Curschellas menau il puresser dil caplon. Segir e franc che pader Placi ha declarau als dus catschadurs la via sil Péz Russein. Ed ina ruta ch’el enconuscheva per franc era quella via il glatscher e la Porta da Gliems denter Stoc Grond e Porphyr – in territori alpin descrets dil pader en ses dus rapports dils onns 1788 e 1823. Buca talmein incantaus Ei dat denton dubis che l’emprema ascensiun dil Tödi seigi succedida avon 200 onns via la Porta da Gliems. Quels dubis vegnan dil guid da muntogna Hansueli Rhyner da Schwändi, sco el tradescha alla FMR. Il guid da muntogna glarunes enconuscha il Tödi neu da numerusas turas. Ed el manegia che pader Placi havessi buca saviu persequitar «Auf- und Absteigung» dils dus catschadurs, sche quels fussien revi sur la Porta Gliems. Mo igl ei era buca sempel d’eruir, nua che pader Placi era sepostaus exact suenter esser ascendius tenor atgnas indicaziuns «eine beträchtliche Höhe seitwärts rechts hinauf». Igl autur Leo Tuor ei gia sez staus pliras ga sil Tödi e gi dad esser fascinaus ton dil cuolm sco dil pader e sias turas. El vesa la stretga dalla Porta a Spescha sco probabla ruta per l’emprema ascensiun, sco el declara viers la FMR. Mo buca pervia dil num Porta a Spescha, lez ei vegnius surdaus pli tard. «Da quei temps eran ils glatschers pli gronds ed ei veva dapli neiv, aschia ch’ei era pli probabel pli sempel d’ascender ils culuars spundivs el sidvest dil Péz Russein», manegia Leo Tuor. Hansueli Ryner da sia vart ha era buc ina proposta definitiva, nua che Bisquolm e Curschellas savessan esser i si ils 1. da settember 1824. El conceda che tuttas teorias davart la ruta dall’emprema ascensiun dil Péz Russein cuntegnien «dabia speculaziun». La via sil cuolm ei empau ellas neblas.

La historia dalla emprema ascensiun dil Tödi ei screta dils umens e quei da domaduas varts dil cuolm. Las dunnas els cuolms e silla pezza eran buc exnum beinvesidas tier biars heroxs dalla muntogna, aschia ch’ellas han buca fatg gronda reclama da lur aventuras. La cineasta Bertilla Giossi presenta Fanny Lucy Maitland oriunda dalla Engheltiara sco emprema dunna che ha contonschiu il Péz Russein ils 12 ni 13 da fenadur 1861. La suletta informaziun anflan ins el cudisch dalla camona dil Grünhorn, l’emprema camona alpina dil Clup alpin svizzer. Empau dapli informaziuns datti dallas soras Nelly e Gustel Zwicky dad Obstalden el cantun Glaruna che han ascendiu il Tödi il fenadur 1902. E cu han las dunnas grischunas e sursilvanas fiers il tschoss en in cantun e priu il pic enta maun? Ch’ellas han fatg quei el decuors dils onns ei segir, ellas han denton para strusch discurriu ni scret leusura. (fmr/ac)

Walter Decurtins enconuscha sco paucs igl intschess dil Tödi neu da biaras turas ch’el ha fatg naven dils onns 1950 cun ses collegas Bernard Vinzens ed Eduard Decurtins. Ed igl anteriur pur e cusseglier naziunal sa risdar dabia historias ord il contuorn dalla muntogna sursilvana e glarunesa duront il temps, nua che ir per la pezza era ina activitad ­buca fetg derasada. Contas ga ch’el ei staus sil Tödi respectiv sil Péz Russein sa Walter Decurtins buc. Ed igl um dad 86 onns sa buc exact cu el ei ius per l’emprema ga sin siu cuolm da casa, en scadin cass era el fetg giuvens. «Sil Tödi mavan nus atgnamein mintg’onn ina ga.» Cun nus manegia Walter Decurtins Bernard Vinzens ed Eduard Decurtins. Il Tödi interessava ils treis alpinists buc il pli fetg. Els vulevan ir a reiver e quei era da lezs temps buca ton usitau en Surselva, reiver ellas plauncas dil Durschin, Péz Urlaun ed auters. Ina tura manava naven dalla camona da Punteglias en direcziun dils Cavistrai. «Ina tura che vegn ozilgi pli probabel buca pli revida.» Walter Decurtins, naschius igl onn 1938, enconuscha sco paucs igl intschess dil Tödi e Péz Russein. Ed el ha empriu d’enconuscher sia dunna tier ina tura sin il Tödi, quella historia resta denton ina historia privata. «Mira per in pic e carpialas» A Trun savevan ins che Walter Decurtins mava per la pezza e regularmein sil Tödi. «Adina puspei dumandava in ni l’auter vischin da Trun, sch’el sappi vegnir cun mei.» Els levan silmeins inaga ella veta esser stai sil Tödi. «Jeu schevel lu, mira per in pic e carpialas epi sas vegnir.» Walter Decurtins surprendeva l’incumbensa da guid magari era per hosps d’ordvart. «Oz fuss quei nunpusseivel da surprender quella responsabladad senza patenta da guid.» Ils treis cumpogns da Trun admiravan da lezs temps auters alpinists sursilvans. Numnadamein Adolf Derungs ed Lucas Albrecht che havevan dumignau igl uost 1959 sco 16avla squadra da suga la preit dil nord digl Eiger. «Quella prestaziun ha fatg a nus gronda impressiun», tradescha Walter Decurtins. La cuntrada era autra Cu Walter Decurtins, Bernard Vinzens ed Eduard Decurtins mavan aunc pils cuolms, sepresentava la cuntrada alpina empau auter. «Il glatscher da Punteglias tunscheva entochen el plaun davos la camona da Punteglias», gi Walter Decurtins. Ed il bratsch da quei glatscher sestendeva en direcziun dalla Fuorcla da Punteglias, datier al glatscher da Gliems. E lez tunscheva siado lunsch en direcziun dalla porta da Gliems, la porta ch’arva igl esch sil glatscher dil Durschin e la via viers il Péz Russein. «Naven dalla camona da Punteglias mavan nus pli baul per gonda part sin glatscher entochen sil Péz Russein.» Oz ein ils glatschers da Punteglias e da Gliems beingleiti historia. Purtar lenna en camona Las camonas alpinas eran buc occupadas regularmein dad ina ni in guardiacamona e negin helicopter purtava la rauba en camona. «Quella stuevan nus secapescha purtar sez.» E per la lenna ch’ils alpinists indigens purtavan si Punteglias deva ei in te cauld dil guardiacamona Alfons Caduff, sch’el era presents. Ed Alfons Caduff ei a Walter Decurtins en memoria en connex cun ina tura en direcziun dalla Porta Frisal sura e lu viers il Tödi grischun. «Da leu anora vai jeu fatg igl aschinumnau sumfil digl ost dil Péz Urlaun.» Oz sco antruras era quei ina tura pretensiusa, tonpli che Walter Decurtins era persuls. Da siu temps era quei ina tura che Alfons Caduff e siu frar, il guid Heini Caduff, vendevan a lur hosps sco tura alpina. Heini Caduff da Breil valeva dil reminent sco legenda digl alpinissem sursilvan: guid, skitur, instructer alpin tier l’armada spagnola, menader dalla scola da skis da Flem e pli tard guardiacamona sil Muttsee. «Cu jeu sun turnaus da mia tura ella camona da Punteglias vai jeu survegniu in detg lavatgau dad Alfons Caduff. Tgei che jeu tratgi atgnamein da far quella tura persuls – e jeu duei risdar quei a negin.» Walter Decurtins veva 19 onns cu el ha fatg quella tura ed eventuala concurrenza ei aunc oz buca fetg beinvesida egl alpinissem. «Ti vas a messa!» Buc in lavatgau, mobein claras ordras survegneva Walter Decurtins da siu bab cu el turnava la dumengia sera a casa. «Ti vas sin claustra a messa!» La claustra da Mustér purscheva sco suletta ina messa la dumengia sera. «Lu eri da prender il velo, dil reminent senza cazzola, e serender a Mustér a messa.» Cun varga 70 onns ei Walter Decurtins staus la davosa ga sil Tödi. «Quei ei stau pulit emoziunal.» Buca sulet da puspei esser sil Péz Russein, mobein da veser co la cuntrada ei semidada cun ils glatschers pigiurai, sche buca svani. Ir per la pezza muntegn, Walter Decurtins ei cun ses 86 onns il meglier mussament.

Sgular cun parasgulader mulesta la selvaschina principalmein sur il cunfin digl uaul. Catschadurs ed il survigilader da catscha ei en contact cun ils organisaturs digl Disentis Open, la concurrenza annuala da sgular d’igl uost, per mitigar la situaziun. Dalla vart dalla uniun Surselva Flaigers han ins tutta capientscha per las resalvas. Sfurzai da prender risguard sils giavischs da catscha e survigiladers ein els denton buc. Andreas Cadonau/FMR «Ei dat aunc in’autra vart dalla medaglia,» gi Victor Flepp che presidiescha la Secziun da catschadurs Péz Alpetta. La secziun da catschadurs da Mustér dumbra 80 commembras e commembers. Il president dalla secziun manegia cun tschella vart dalla medaglia il disturbi ch’ils parasguladers dil Disentis Open caschunan allas selvaschina, principalmein als camutschs. «Gia mes antecessurs al tgamun dalla secziun han adina puspei fatg attent alla problematica.» Victor Flepp tschontscha dad in bien contact cun ils organisaturs digl Disentis Open che hagein senz’auter capientscha per ils fastedis da catschaduras e catschadurs. «Els san bein mitigar empau il disturbi, eliminar quel san els denton buc.» Animals reageschan Victor Flepp ha gia fatg stem ch’ils animals da casa reageschan cun tema sch’in parasgulader sgola ualti bass. «La ramur dil parasgulader e l’umbriva tementan.» Gest lu cu ils parasguladers s’avischinien datier al terren alla tscherca da termica ellas vals e spundas seigi il disturbi per la selvaschina il pli gronds, gi il president dalla secziun. Simon Bergamin che va a catscha el territori da partenza digl Disentis Open fa attent che quei territori seigi gia frequentaus fetg dil turissem. E la massa dils parasguladers dalla concurrenza da sgluar caschuni in disturbi supplementar. «Nus havein a Mustér dabia adherents da sgular ed els duein era saver exequir lur sport.» Tonaton ei Simon Bergamin dil meini ch’ei seigi era l’incumbensa dils catschadurs da far attent als problems. «E da s’engaschar per la selvaschina.» Era ord sia vesta ein principalmein ils camutschs disturbai il pli fetg entras ils parasguladers. «Per part vegnan las cauras ed ils anseuls separai e quei ei secapescha buca d’engrau als anseuls che ston silsuenter per part ceder.» Il catschadur menziuna che la populaziun da camutschs en quei territori seigi gia per auters motivs fleivla. Victor Flepp puntuescha era che la catscha seigi buca la suletta incumbensa da catschaduras e catschadurs. «Nus prestein era lavur da tgira e sespruein dad informar la populaziun davart la selvaschina e lur moda da viver.» Alla fiasta dil vitg dalla sonda vargada ei quei stau il cass. «Nossa finamira ei da mantener ina sauna fauna e flora e quei buca sulet per la catscha, mobein per plascher dalla entira populaziun.» Ina damonda dalla beinvuglientscha Andreas Baumann, responsabels tiegl Uffeci da catscha e pesca per la partiziun spazi da viver e protecziun dallas spezias puntuescha ch’ils organisaturs digl Open Disentis sco dad autras occurrenzas sportivas stoppien buca haver ina lubientscha digl Uffeci da catscha e pesca. «Ei dat da nossa vart negina basa legala per intervegnir en ina moda ni l’autra.» Reglas pli severas existan sulet per entrar en asils da selvaschinas e quellas valan buca per occurrenzas da sport ell’aria, gi Andreas Baumann. Ils survigiladers da catscha enquerien il discuors cun ils organisaturs per far attent ad els als problems e nua ch’ei seigi bien da prender risguard silla selvaschina ed untgir ils territoris. «Ils organisaturs san sez decider sch’els vulan setener vid noss cussegls ni buc.» Ed Andreas Bumann gi ch’ei maunchi alla survigilonza da catscha las resursas da controllar con bein ch’ils orgnaisaturs setegnien vid ils buns cussegls. Ch’il sgular cun parasguladers influenzescha la selvaschina principalmein sur il cunfin digl uaul ei per Andreas Baumann cumprovau. «La selvaschina peglia tema e fui sur liungas distanzas.» Sin quella fugia sa ei dar accidents ni che caura ed ansiel camutsch vegnan separai. Mo era utschals che cuan ni han gest cuau ein disturbai. «In avantatg per la selvaschina giuvna ei il fatg ch’igl Disentis Open sgola igl uost e buca per exempel il zercladur, lu fuss la fauna giuvna aunc pli disturbada.» Per fetg problematic vala il sgular duront igl unviern, nua ch’ils animals selvadis ei periclitai en general il pli fetg. «Nus sespruein da prender risguard» Ursin Huonder da Mustér presidiescha l’uniun Surselva Flaigers che dumbra 35 commembras e commembers activs. El gi che l’uniun seigi cunscienta dalla problematica da disturbar las selvaschinas. «Nus informein noss commembers davart las zonas da ruaus per selvaschinas e per exempel era nua ch’ils loghens cun ignivs da tschess sesanflan che nus untgin principalmein la primavera.» Las informaziuns publichescha l’uniun sin sia pagina ni era el liug da partenza a Gendusas. «Nus essan era en contact cun l’uniun da catschaduras e catschadurs e sespruein dad anflar in consens e prender risguard.» Ursin Huonder ei era cunscients che la responsabladad schai la finfinala tier mintga singul ni singula parasguladra che decida ell’aria nua sgular. Ch’il problem ei buca pli pigns cun 100 parasguladras e parasguladers ch’ein duront il Disentis Open da medem temps ell’aria ei era Ursin Huonder pertscharts. «Il parasgular posseda denton per Mustér ina certa valur turistica.» (fmr/ac)

La Regenza ha approbau il project d’exposiziun per curreger la via da Breil sil tschancun da circa 160 m denter la Via Mun e Canariel. El sectur dalla punt a spunda a Foppa ei la via stretga. Consequentamein san las pretensiuns actualas dalla segirtad dil traffic buca pli vegnir ademplidas cumpleinamein. Sco quei che la regenza scriva en ina communicaziun als mieds da massa, eis ei previu da slargar la via en quei liug silla ladezia conforma allas normas da 5,2 m e d’adattar ella als tschancuns che suondan en direcziun Dardin respectivamein Breil. Igl ei previu da slargar la via dalla vart a val cun ina punt a spunda. Ils custs totals per quei project ein calculai cun rodund 2,36 milliuns francs. (cdm/fmr) En quei liug duei la via denter Dardin e Breil vegnir slargada.

Ils 22 da settember 2024 elegia Mustér ses gremis politics. Pil cussegl da vischnaunca ed il cussegl da scola stattan dapli candidatas e candidats a disposiziun che quei ch’ei dat posts. En vesta allas elecziuns communalas dils 22 da settember 2024 a Mustér han vischinadis e gruppaziuns giu la pusseivladad da proponer candidatas e candidats per la suprastonza communala, il cussegl da vischnaunca, la cumissiun da gestiun ed il cussegl da scola. Sco president communal per la proxima perioda d’uffeci da quater onns recandidescha René Epp. El ei en uffeci dapi quater onns. Danovamein candideschan era Jris Lombris-Manetsch, Clemens Berther e Paul Flurin Schmidt sco geraus. Sedecidius da recandidar ei era Wendelin Jacomet che haveva abdicau. Sco la suprastonza communala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, hagi el retratg sia demissiun. 16 per 15 posts Pil cussegl da vischnaunca che dumbra 15 sezs candideschan 16 persunas. Dallas cusseglieras e dils cussegliers en uffeci stattan Silvia Bucheli-Caduff, Theres Burri Gadola, Adrian Flepp, Otmar Flepp, Remo Huonder, Giusep Lozza, Rafael Maissen ed Ignaz Venzin a disposiziun per ina reelecziun. Da niev candideschan Silvio Candinas, Daniel Cavaleiro, Felicia Deflorin, Placi Flury, Admir Jasarevic, Christian Loretz, Lucas Lutz ed Alfred Spescha. Dalla cumissiun da gestiun han tuts treis commembers abdicau. A disposiziun per quella stattan Andrea Fry-Betschart, Christoph Kohler e Silvan Manetsch. Pils quater posts el cussegl da scola recandideschan Adrian Bigliel, Marisa Dermon-Möckli e Clarissa Loretz-Duff. Da niev per quei gremi candideschan Toja Maissen Berther e Tomas Schmed. Ils 22 da settember 2024 elegia Mustér la suprastonza communala, il cussegl da vischnaunca, la cumissiun da gestiun ed il cussegl da scola.

Questa stad ha Sascha Dimmeler surpriu il presidi dil Club da ballapei Lumnezia. Igl anteriur giugadur da ballapei dalla ligia naziunala B vul far il club pli enconuschents ed aschia garantir la successiun dallas equipas activas cun giugadurs giuvens: «La finamira principala ei denton ch’ils giugadurs hagien plascher da dar ballapei.» Ils davos onns ei l’emprema equipa dil Club da ballapei Lumnezia stada da veser ella 3. ni ella 4. ligia. Ella 4. ligia ha ella contonschiu regularmein rangs denters las meglieras equipas, ella 3. ligia eis ei denton buca reussiu da fitgar pei. La partenza ella stagiun nova ei reussida cumpleinamein cun sis puncts ord ils dus emprems giugs. Ina prestaziun solida spetga il president dil club, Sascha Dimmeler, dall’equipa era el giug da sonda sera ordeifer encunter Tusaun/Cazas: «Il plascher da dar ballapei e la prestaziun sco team duein star el center. Ton meglier sch’ei dat lu aunc ina victoria.» Communablamein cun Lai Valbella e Surses fuorman ils Lumnezians dapresent la testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. Cuntents culla partenza Il Club da ballapei Lumnezia separticipescha il mument cun ina squadra al campiunadi dalla 4. ligia e cun ina al campiunadi dalla 5. ligia. Leutier dattan ses juniors cun squadras dils teams dalla Surselva. «Ils juniors ella vegliadetgna da sis entochen diesch onns trenein nus sez. Il mument ei quei rodund 30 affons. Ei fa plascher da veser co els s’engaschan», di Sascha Dimmeler (52) che ha surpriu il presidi dil CBL questa stad. El ei dacasa a Vrin, nua ch’el ha cumprau la pasternaria. Ensemen cun sia consorta meina el quella, era sco instituziun sociala: «Nus occupein era glieud cun disavantatgs.» Optimists ei Sascha Dimmeler pigl avegnir dallas equipas activas dil CBL: «Nus empruein d’integrar giugadurs giuvens ell’emprema equipa ed aschia da segirar igl avegnir da quella.» Culla partenza ella stagiun eis el pli che cuntents e per l’entira stagiun formulescha el suandontamein la finamira dil club: «Tener petg cullas meglieras equipas e terminar il campiunadi sin in dils emprems plazs.» L’emprema equipa vegn trenada da Marco Blumenthal, la secunda da Dominik Steinmann. Dapli activitad Sascha Dimmeler che ha dau ballapei pli baul cun Winterthur ella ligia naziunala B, sco era en squadras dalla 1. ligia, persequitescha surtut ina finamira pil CBL: «Jeu less far il club pli enconuschents. Quei less jeu far cun in turnier da ballapei pils juniors ed ils activs da Tschuncheismas. Lu dun jeu era gia in sguard sigl onn 2026. Lu festivein nus il giubileum da 25 onns dapi la fusiun dils dus clubs da ballapei dalla Lumnezia Vella e Lumnezia/Degen.» Igl anteriur polizist e luvrer social ch’ei oriunds d’Elgg, ei perschuadius ch’il club sto esser francaus bein ella societad, sch’el vul haver success a liunga vesta. Culs dus frars Marino e Fabrizio Cavegn che dattan omisdus en ligias pli aultas cun Balzers e Vaduz, hagi la Lumnezia duas persunas prominentas: «Els ein era exempels per nos giuvens e muossan ch’igl ei pusseivel da far carriera da ballapei era sco Lumnezians.» Pil svilup dil ballapei en Lumnezia ha denton aunc in auter project gronda prioritad, numnadamein l’engrondaziun dalla plazza da ballapei a Vella e la cumpletaziun cun infrastructura adattada pil club. «Igl ei in project dalla vischnaunca. Nus sperein fetg ch’el daventi realitad ils proxims onns.» Il desideri dil CBL seigi ina plazza da ballapei artificiala ed in niev baghetg pils basegns dil club. Fotos dallas equipas da ballapei Ellas previstas, respectivamein ellas resumaziuns dils resultats dil campiunadi da ballapei regiunal, publichescha la FMR era bugen fotografias d’equipas. Ils clubs san tarmetter quellas all’adressa redacziun@fmr.ch. Per la publicaziun ein fotografias da buna qualitad necessarias. (fmr) 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart so. 16.00 Bogn Ragaz – Mels so. 17.00 Sevelen – Schluein Glion so. 18.00 4. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Lai Valbella so. 17.00 Valposchiavo – Schluein Glion so. 17.00 Danis-Tavanasa – Schlarigna so. 19.00 Tusaun/Cazas – Lumnezia so. 19.15 Domat – Surses du. 13.00 5. ligia, gruppa 1 Laax – Tusaun/Cazas ve. 20.00 Trun/Rabius – Danis-Tavanasa ve. 20.30 Schlarigna – Rueun so. 16.00 Lumnezia – Panaduz so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Mels so. 15.00 Trübbach – Grischun Central du. 13.30 Schwanden – Orion Cuera du. 14.00 Vaz-sut – Walenstadt gl. 20.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Glarnerland – Rheintal so. 13.00 Heiden – Montlingen so. 13.00 Grischun Central – Sargans Cazas so. 13.00 Steinach – Surselva so. 13.15 Arbon – Cuera 97 so. 15.00 Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Surselva so. 13.00 Eschenbach-Wagen – Uznach-Schm. so. 14.00 Flums – Schwanden so. 15.00 Walenstadt – Grischun Central so. 16.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Montlingen – Rorschach-Goldach so. 13.00 Mels – Brühl so. 14.30 Cuera 97 – Uznach so. 15.00 Domat – Glarnerland du. 13.00 Juniors C1, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Landquart so. 11.00 Valposchiavo – Bogn Ragaz so. 14.00 Tavau – Buchs so. 14.00 Surselva – Schlarigna Vella so. 15.00 Vaduz – Orion Cuera so. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Domat so. 12.00 Grischun Central – Vaz-sut Lai so. 15.00 Landquart – Cuera 97 so. 15.30 Juniors D elita, gruppa 1 Grischun Central – Staad Cazas so. 11.00 Steinach – Rorschach-Goldach so. 11.15 St. Otmar – Au-Berneck so. 13.00 Montlingen – Wittenbach so. 13.45 Widnau – Brühl so. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Bogn Ragaz so. 10.00 Landquart – Vaz-sut so. 11.30 Domat – Schlarigna so. 13.00 Surselva – Orion Cuera Schluein du. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Orion Cuera – Grischun Central b so. 13.00 Grischun Central c – Domat Tinizong so. 13.00 Landquart – Cuera 97 so. 13.30 Bregaglia – Valposchiavo so. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Walenstadt – Landquart so. 10.00 Cuera 97 – Mels so. 12.30 Surselva d – Grischun Centr. d Sedrun so. 16.00 Domat – Surselva b du. 11.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Mels so. 17.00 Frauenfeld – Cuera 97 so. 18.00 Rapperswil-Jona – Triesen so. 18.30 Uzwil – Widnau du. 11.00 Romanshorn – Bühler du. 17.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Surselva so. 19.00 Werdenberg – Tusaun/Cazas du. 11.00 Schwanden – Schlrigna du. 12.00 Triesen – Flums-Walenstadt du. 17.00 Junioras FF-17, gruppa 1 Triesen – Surselva so. 10.30 Montlingen-Altstätten – Werdenberg so. 16.00 Staad – Widnau du. 11.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Werdenberg – Cuera 97 so. 11.00 Widnau – Ruggell so. 12.00 Tusaun/Cazas – Diepoldsau-Schmitter so. 15.00 Mels – Domat du. 12.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Vaz-sut ve. 20.00 Schluein Glion – Tavau ve. 20.15 Lusitanos de Samedan – Cuera 97 ve. 20.30 Sascha Dimmeler presidiescha il Club da ballapei Lumnezia dapi entgins meins.

«Participaziun digl avegnir – co selai glieud giuvna entusiassmar per la politica communala» ei stau il tetel dall’occurrenza ella sala dalla residenza s. Giusep a Glion. Il post da svilup regiunal Surselva, ensemen cugl institut Surselva Lab dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun (SAS GR), han organisau quel. «Igl ei ina tematica fetg fetg impurtonta», ha l’organisatura puntuau. Céline Meury, la sviluppadra regiunala dalla Regiun Surselva, ha envidau la publicitad ad ina sera tematica. La davosa ch’ella haveva organisau, quella davart l’energia cun hidrogen haveva carmalau dapli glieud ella sala dalla residenza s. Giusep a Glion. Era quella digl atun vargau che ha pertuccau la midada demografica e dils seniors activs. Quella gada ha il post da svilup giu en mira ils «juniors» activs, quels ein stai plidentai da separticipar. «Per las vischnauncas e las uniuns seigi ei ina sfida da motivar persunas giuvnas carschidas da s’engaschar politica- e socialmein en lur vischnaunca, havevan il post dil svilup regiunal e gl’institut Surselva Lab dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun (SAS GR) informau en lur invit. L’indifferenza, ina sfida generala Gl’invit era medemamein adressaus allas suprastonzas communalas. En tut han 30 persunas dau suatientscha e priu la caschun da discutar dalla problematica. Denter quellas la presidenta dall’uniun NextGen Surselva, Chiara Weishaupt. La Lumneziana ha presentau la nova uniun ch’ina gruppa da giuvnas e giuvens ha fundau igl 1 da schaner 2024. NextGen Surselva vul promover la participaziun dalla giuventetgna, a svilup e process politic. «La participaziun ei nies plaid-clav», ha Chiara Weishaupt puntuau. NextGen Surselva ei in’uniun independenta cun e per glieud giuvna interessada alla politica, ella vul assister, colligiar, coordinar ed intermediar il process da formar in’opiniun. Ch’ils giuvens carschi ein oz plitost indifferents enviers la politica communala ha Curdin Derungs confirmau en siu referat introductiv. Il professer, docent e scienziau d’economia administrativa alla SAS GR ei oriunds da Vella e carschius si a Domat. El ha denton era detg: «Igl ei buca in problem specific sursilvan ni insumma dalla periferia». Dapresent meina el, denter auter, il Surselva Lab, in institut extern dalla SAS GR domiciliaus tier la Regiun Surselva a Glion. L’indifferenza seigi ina sfida generala svizra, e per garantir la successiun ellas executivas communalas stoppien ins far sforzs specials. Sco Curdin Derungs ha saviu gir dat il plan d’instrucziun 21 dallas scolas dapli peisa al rom dall’instrucziun civica, ei seigi in rom decisiv che sappi gidar da svegliar gl’interess per la politica communala. Per motivar ils giuvens carschi drovi ei denton strategias, exempels, ina assistenza, savida politica pratica ed era il contact direct culs «juniors». Gl’invit era medemamein adressaus allas suprastonzas communalas. En tut han 30 persunas dau suatientscha e priu la caschun da discutar dalla problematica. Denter quellas la presidenta dall’uniun NextGen Surselva, Chiara Weishaupt. La Lumneziana ha presentau la nova uniun ch’ina gruppa da giuvnas e giuvens ha fundau igl 1 da schaner 2024. NextGen Surselva vul promover la participaziun dalla giuventetgna, a svilup e process politic. «La participaziun ei nies plaid-clav», ha Chiara Weishaupt puntuau. NextGen Surselva ei in’uniun independenta cun e per glieud giuvna interessada alla politica, ella vul assister, colligiar, coordinar ed intermediar il process da formar in’opiniun. Giavischs «naivs» fruntan sin etabli En ina secunda part dalla sera han Céline Meury, Curdin Derungs, Chiara Weishaupt e Chantal Bleiker, la menadra dil post per la promoziun da giuventetgna jugend.gr, menau luvratoris. Duront mintgamai in quart’ura ein participontas e participonts s’approfundi en damondas da clav. Alla fin han ils moderaturs presentau las gliestas culs cavazzins dallas discussiuns en gruppa. Quella dalla damonda «Tgei impedescha da vegnir activs?» ei stada la pli liunga. 20 puncts han participontas e participonts anflau che impedeschan glieud giuvna da s’engaschar ella politica communala. La gliesta tier la damonda tgei che stuess midar per che la giuventetgna separticipeschi, ei stada la pli cuorta. Tier quella dallas mesiras concretas, co e cun tgeininas ch’ins savessi migliurar la situaziun, sco era quella tgei tematicas che interesseschien glieud giuvna activa ella politica, han ins dumbrau mintgamai endisch cavazzins. Els discuors en gruppa han ins udiu che la giuventetgna hagi savens giavischs spontans ch’ils «etabli» disqualificheschan sco naivs. Sche las autoritads adempleschien buca quels immediatamein, seigien ils giuvens frustrai e sesentien nuncapi. Promover la capientscha denter las generaziuns, informar dils process politics e dar peisa alla discussiun denter seniors e juniors, ein lu era dus dils cavazzins ch’ein setratgs sco in fil tgietschen tras tuts quater workshops. In cudisch per la pratica Miez uost 2024 ei cumparius ella casa editura Haupt da Berna in cudisch per la pratica per autoritads communalas. Quel ha il tetel «Strategien in Gemeinden – Das Playbook für die Praxis». Scret el ha Curdin Derungs, docent e scienziau d’economia ed administraziun alla Scol’aulta specialisada dil Grischun (SAS GR). Il professer ei oriunds da Vella e carschius si a Domat, dapresent meina el denter auter gl’institut Surselva Lab e perscrutescha davart la participaziun politica sin plaun local. El accumpogna numerusas instituziuns publicas da sviluppar, menar ed examinar strategias. Siu cudisch niev duei dar curascha a funcziunaris ed inspirar glieud interessada alla politica communala. All’entschatta dil cudisch enumerescha el ils craps da scarpetsch che impedeschan ina vischnaunca da sesviluppar. Curdin Derungs numna otg tals craps: nunsurveseivel, cumadeivel e plaun, cuosts e lavur, naven dalla realitad, nuninspirau, bloccau, temeletg, fix e steric. Quei sereferescha silla vischnaunca ch’ei nunhabla da sesviluppar. Il cudisch cuntegn in concept cun treis workshops cumpacts co ins sa sviluppar strategias innovativas. Specialmein ad autoritads communalas sedrezzan ils exempels e models e metodas per la pratica. Il cudisch «Strategien in Gemeinden – Das Playbook für die Praxis» ha 136 paginas e 12 illustraziuns. Ins sa retrer el dapertut nua ch’ei dat cudischs.

Il giubileum da 200 onns dapi l’emprema ascensiun sil Tödi respectiv il Péz Russein carmala dabia alpinistas ed alpinists sil Tödi. La FMR ha medemamein seschau inspirar dil natalezi ed ei semessa sin via sin 3613 meters sur mar. Igl ei ina via ed aventura che selai oz buca paregliar cun la tura dils emprems alpinists che han contonschiu il Tödi. Ei dat muments bunamein magics, muments che selain buca planisar e buca sfurzar. E gest aschi in mument ha ei dau enaquella che nus havein contonschiu la Porta da Gliems ils 9 d’uost 2024 la damaun entuorn las sis. Nus, quei ein il guid da muntogna Otti Flepp, siu fegl ­Curdin Flepp e mia paucadad, il schurnalist dalla FMR. Enaquella che nus essan passai silla neiv dil glascher dil Durschin, en quei mument leva il sulegl, sco sch’enzatgi havess viult la clavella. Sisum la Porta da Gliems vesan ins buca sulet dretg digl glatscher dil Durschin giuado. La glisch dil sulegl che sedesta muossa a nus er la via che meina gl’emprem seniester engiuviars per untgir il Stoc Grond, passar sut il Péz Dado vi e silsuenter sevolver dil glatscher siado sil sumfil denter Glarner Tödi e Péz Russein. In mund che semida Buca sulet l’egliada sil glatscher dil Durschin muossa co il mund alpin ei semidaus e co el semida cun ina spertadad maisudida. Avon passa 30 onns, cu mia egliada era curdada la davosa ga sin quei glatscher, tier la davosa viseta si cheu, era quei aunc in auter glatscher. «Avon paucs onns vesevan ins buca quels greps vi leu che tonschan uss ord il glatscher», tradescha Otti Flepp. Co quella cuntrada sepresentava avon varga 200 onns, san ins oz strusch pli far in maletg. La grondezia e vastadad dils glatschers dil 18avel tschentaner san ins silpli s’imaginar cun dar ina egliada silla carta geografica da Siegfried, edida per l’emprema ga igl onn 1870. Las turas dil temps da pader Placi eran per gronda part turas sin glatschers. Cun in mudest equipament, sco quei ch’il pader tradescha en ses rapports publicai igl onn 1913 dils dus historichers Friederich Pieth e Karl Hager. In fest enferrau, ina suga e calzers enferrai. Equipament optimau Otti Flepp ha dau in’egliada sin miu equipament gia il gi avon a Trun, nua che nus essan sentupai per la tura. Quei equipament ch’era aunc avon 30 onns top ei oz flop. «Tias carpialas ein memia grevas, tia tschenta medemamein – e tiu pic lai cheu!» Quei ch’il guid fa lu amogna, ein urdeins optimai dalla peisa. In pic levet ch’ins pudess senz’auter duvrar sco savetscha da magliar spaghettis. Carpialas d’alumini e la suga ch’igl Otti Flepp caveglia en siu sacados regorda plitost ad in fil da cuser. E ses calzers fan la pareta dad esser scalfins visavi als mes. «Jeu mon a pei blut entochen la camona da Punteglias», gi il guid. Bien pia, lu meinsa a pei blut, tonpli che jeu sez sun disaus. Il trutg dalla Val Punteglias siado ei teis, il sulegl brischa e per mei ei spert clar: «Ina spassegiada da dumengia dat quei cheu definitivamein buc!» Meisa romontscha Ella camona da Punteglias sesanflan gia ulteriuras ed ulteriurs alpinists promts per ascender l’auter gi il Péz Russein. Denter auter ina delegaziun da Trun, ils fargliuns Flurin e Martin Decurtins cun ils fegls Andriu e Noah. Noah ei aunc memia giuvens per il Tödi e sto spitgar en camona sil retuorn. Il beinvegni ei detg curteseivels: «Nus havein schon tertgau, tgei spinners che vegnien da cheu si a pei blut.» En camona, la sera vid la tschavera, dat ei ina meisa romontscha ed ina meisa tudestga cun alpinists per part dalla Glaruna. In dalla meisa tudestga fa il beinvegni als Romontschs cun: «Ach dia ‹bun di› sind au unterwegs?» Il Tödi sesanfla per gronda part sin intschess glarunes, siu pli ault punct, il Péz Russein ei denton grischuns – quei che caschuna magari per ina remarca dalla vart sursilvana viers la Glaruna. Quella ga dat ei denton neginas remarcas dalla meisa romontscha viers la glarunesa. Persuenter annunzian ils Glarunes da vuler solver dallas 2.30. Buna notg, en quei cass eisi da levar ad uras. Partir ella glisch dalla cazzola La notg dallas 3.00 tradeschan las cazzolas da frunt, nua che las gruppas d’alpinistas ed alpinists s’avonzan sil trutg dadens la camona da Punteglias per ascender plaunsiu en direcziun dalla Fuorcla da Punteglias. Ella glisch dalla cazzola entran regularmein pigns umens da crap che muossan la via. Otti Flepp fa tuttenina dapli cazzola e mira enzanua ella notg. «Nus mein da cheu si.» El mida direcziun encunter il Péz Urlaun, ina spunda teissa siado ch’ei silmeins per part curclada cun neiv. Malgrad ch’igl ei enzacu la notg entuorn las 4.00 cula il suadetsch senza remischun. Suenter gitg ensi, va ei puspei empau engiu per contonscher enzacu las davosas restonzas dil glatscher da Gliems. Ei entscheiva plaunet a far clar. Demai ch’il glatscher da Gliems svanescha pli e pli, ei la cadeina dil grep vegnida prolunghida continuadamein. Ina cadeina francada el grep per segirar alpinistas ed alpinists che tonscha entochen siado silla Porta da Gliems. Senza quella cadeina fuss la via sil Péz Russein ed anavos oz aunc in bienton pli stentusa e prigulusa. Il cuolm situaus el sid dalla Porta Gliems porta in curios num: Porphyr. Porphyr ei atgnamein il num dad in crap da derivonza vulcanica. Tenor indicaziuns dil Club alpin svizzer dat ei restonzas da Porphyr sulet ellas Alps tessinesas. Siu num purtava il Porphyr denton gia dil temps da pader Placi. Ils nums dils cuolms ein per part vegls, forsa pli vegls ch’il giavisch dad ascender els. Igl ei nums dai da pasturs e purs tenor la colur dil cuolm, ni tenor las alps e vals che sesanflan al pei, sco il Péz Russein sur la Val e l’Alp Russein. Ei dat denton nums pli giuvens, dai en honur da persunalitads, sco la Porta Spescha, ina siala che renda omagi a pader Placi a Spescha che haveva descret quei territori. Ed il Tödi? Quei num sereferescha para al plaid tudestg «ödnis». In deletg el sulegl dalla damaun La tura dalla Porta da Gliems entochen sil Péz Russein sur il glatscher dil Durschin el sulegl dalla damaun ei in deletg – e quei deletg gida d’activar las davosas forzas per dumignar ils 400 meters d’altezia che mauncan aunc. Il sulegl gida a far in passun sur ina sfendaglia dil glatscher che para da haver negin funs. E tuttenina ei tut la stauncladad svanida, il surrir tuorna silla fatscha ed ils plaids mauncan per descriver tut quei che va en quei mument tras il tgau. Nus essan sil Péz Russein, sin 3612 m s.m., la damaun dils 9 d’avuost entuorn las 7.30, prest 200 onns suenter Augustin Bisquolm e Placi Antoni Curschellas. Da cheu anora sesarva la vesta lunsch el nord. Viers la Svizra Centrala, viers il lag da Turitg – e sche l’aria ei sereina avunda, pon ins schizun engartar el lontan Basilea. Aschi sereina ei l’aria denton buc oz, ils 9 d’uost 2024. Ils gronds cuolms dallas Alps ein da veser sco per exempel il Mont Blanc, cun ses 4806 m s.m. il pli ault dalla Europa. Leu nua che la historia digl alpinissem ha entschiet cun l’emprema ascensiun igl uost 1786. Engiuviars Tgi che va ensi, sto la finala era turnar. En caussa Péz Russein munta quei ina midada d’altezia da 3612 m s.m tochen giu Trun (1100 m s.m.). Il tschancun dalla Porta da Gliems engiu pretenda attenziun, malgrad la cadeina. «Dei adatg dalla crappa», avertescha il guid pliras ga. Suenter ina scursalada da la neiv giuado va ei pli u meins mo engiuviars. Las combas dolan ed ils calzers smaccan sil pli tard dil trutg dalla Val Punteglias giuado. Il paus sin terrassa dad in’ustria da Trun – cun in glatsch si per la bucca – dat la pusseivladad per far ina bilanza. «Epi schurnalist, tgei ei stau per tei il pli pretensius quels dus gis», vul igl guid Otti Flepp saver. – Levar dallas 2.30 seigir buc e la preitcrap entochen la Porta Gliems ei grazia alla cadeina acceptabla. Il pass sur la sfendaglia dil glatscher ha fatg empau pial gaglina. Dir, sche buca perfin diraglia, ei stau il retuorn dalla Val Punteglias giu da tutta calira. Denton mia pli pli gronda sfida vai jeu denton buca tradiu al guid, quei mument sin terrassa gudend il glatsch: Davos la camona dil Punteglias mettan ils guardia­camonas a disposiziun in bogn emplenius cun aua dil glatscher. Prender in bogn san ins tenor l’inscripziun «sin atgna resca». Ferton ch’ils dus Flepps ein restai detg lucs ell’aua freida, ei il schurnalist bunamein morts ella bugnera da Punteglias. Perquei: ina tura sil Péz Russein ei aunc oz ina biala aventura – era senza bogn ell’aua freida.

Scena e palc da la derniera dal toc "Il tribunal dil luf", giugà als 8 d'avust 2024 a Vuorz.