Il proget «scoula Val Müstair 2030» prevezza d’unir tuot ils s-chalins suot ün tet illa scoula a Müstair e perquai dess quella eir gnir sanada ed adattada als bsögns actuals. Il Cumün da Val Müstair es però amo adüna in tschercha da la varianta optimala ed impustüt a redüer ils cuosts d’investiziun. Il proget final dess gnir preschantà la fin d’ingon a la populaziun. Insè vessan fingià ingon stuvü rivar ils traxs sün l’areal da la scoula da Müstair e cumanzar cullas lavuors da renovaziun vi dal stabilimaint da scoula. Quai d’eira almain amo previs a la radunanza cumünala in november da l’on passà. A la listessa sairada vess eir stuvü gnir preschantà il proget final pella sanaziun da la chasa da scoula a Müstair. Quel stabilimaint es nempe gnü tschernü sco lö futur pel proget «scoula Val Müstair 2030». Quel proget prevezza d’unir tuot ils s-chalins da scoula da tuot la val suot ün tet – quai chi’d es eir üna pretaisa dal Plan d’instrucziun 2021. Implü dess gnir realisada üna scoula moderna pels var 80 scolars e scolaras da las ses fracziuns da la Val Müstair sco eir üna sporta da structuras dal di. Hoz es la scoula Müstair organisada uschè cha’l s-chalin primar as rechatta illa scoula Müstair, il s-chalin ot illa scoula a Sta. Maria e la scoulina a Valchava. Spostà decisiun per var ün on Ün büro d’architectura indigen vaiva fat prümas calculaziuns a reguard ils cuosts da renovaziun in vista a la radunanza cumünala da la fin november 2023. La suprastanza cumünala ha lura avant la radunanza decis ün tet da cuosts da 5 milliuns francs pella renovaziun da la scoula Müstair. Siond cha’l büro d’architectura vaiva però progettà cuosts da var 8,5 milliuns francs – dimena var 70 % sur il tet da cuosts – ha la suprastanza cumünala decis da laschar surlavurar il proget da l’architect e d’examinar co ed ingio chi’s pudess redüer ils cuosts. In november 2023 d’eira il plan da termin amo fich stret ed i d’eira previs da tractandar il credit a la radunanza cumünala in favrer 2024. «Ma a reguard l’importanza dal proget per la val e las prosmas generaziuns esa da chattar la megldra opziun chi po gnir realisada culs mezs finanzials chi’ns stan a disposiziun. I dess gnir realisà ün bun proget ed üna sanaziun adequata, uschè chi starà a disposiziun üna buna scoula als uffants ed a la magistraglia», disch Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. Nouv tet da cuosts Siond cha’l Cumün da Val Müstair haja d’investir divers milliuns francs i’ls prossems ans, esa tenor la presidenta cumünala stat important da decider quist tet da cuosts da 5 milliuns francs – eir per dar üna sgürezza als pajaimpostas. «Schi’s conguala renovaziuns da scoulas similas cun medemmas cifras da scolars, lura as vezza chi va a realisar eir ün bun proget cun investiziuns suot ils 8,5 milliuns ed i’l rom dal tet da cuosts, cha nus vain intant defini tanter 5 milliuns e 7 milliuns francs. Nus nu dovrain ün Ferrari, plütöst ün VW», uschè Gabriella Binkert Becchetti. Siond cha‘l chantun nu dà ingünas subvenziuns per tals progets da renovaziun, sto il cumün tenor la presidenta pajar tuot svess e sperar sün padrinadis. Finalisar tuot fin la fin da l’on Sco prossem pass as chatta als 14 da mai 2024 la suprastanza cumünala da Val Müstair e tratta darcheu la chosa. Tenor la presidenta es il böt da chattar insembel cul büro d’architectura ün bun resultat per pudair scriver oura las lavuors per la fin d’ingon. «Scha’l proget vain redimensiunà o be adattà a reguard ils cuosts, quai nu savaina amo dir. Nus fain quint dad ir la fin da l’on cul proget final davant radunanza cumünala in occasiun dal büdschet per l’on chi vain. Fin là vain uossa tuot amo finalisà», declera Garbiella Binkert Becchetti. Il potenzial da spargnar s’haja tenor ella fingià muossà pro prüms sclerimaints per diminuir ils cuosts, sco p.ex. a reguard las lavuors da contuorns. Quellas pudessan tenor la presidenta eir gnir realisadas da dittas indigenas, invezza d’ün architect da cuntrada. Implü s’haja uossa amo da chattar ün cumpromiss finanzial tanter il tet da cuosts da 5 milliuns e’ls cuosts effectivs pel proget: «Nus nu stuvain guadagnar ün premi d’architectura da bellezza, ma la qualità da la scoula nu po neir na patir. Cler es chi gnarà plü char co 5 milliuns francs, ma dal sgür plü bunmarchà co ils 8,5 milliuns francs» disch Gabriella Binker Becchetti. Scha tuot va bain, lura vessan ils traxs da rivar ün on plü tard co previs, nempe dal 2025 sün l’areal da scoula a Müstair per sanar il stabilimaint. Dürant las lavuors da construcziun, chi düraran tenor il proget var duos ons, chatta il s-chalin primar ün dachasa suot il tet da la scoula a Sta. Maria. Uschè cha tuot ils s-chalins da scoula da la Val Müstair vessan da far müdada pel 2027 illa nouva scoula da Müstair. Tuots suot ün tet – eir ils cuosts Per pudair unir tuot ils s-chalins da scoula dal Cumün da Val Müstair suot ün tet, dess gnir sanada ed adattada la chasa da scoula a Müstair. Insè d’eira previs cha las lavuors cumanzessan ingon, intant esa gnü decis da preschantar il proget final a la fin dal 2024. Martin Camichel/FMR Pels var 80 scolars e scolaras da las ses fracziuns da la Val Müstair dessa dar in futur be amo üna scoula. Pel proget «scoula Val Müstair 2030» esa gnü decis cha’l stabilimaint da scoula a Müstair dess servir sco quist nouv center da scoula. Per la sanaziun ed adattaziun da quel edifizi, vess fingià in november 2023 stuvü gnir preschantà ün proget. Las prümas calculaziuns da l’architect a reguard ils cuost pel proget d’eiran indichadas cun 8,5 milliuns francs. Causa cha la suprastanza cumünala vaiva decis avant la radunanza ün tet cuosts da 5 milliuns francs, es gnü decis da spostar la tractanda sün favrer 2024. «A reguard l’importanza dal proget per la val e las prosmas generaziuns esa da chattar la megldra opziun chi po gnir realisada culs mezs finanzials chi’ns stan a disposiziun», disch Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. Perquai as voul la suprastanza cumünala tour il temp necessari ed ha decis da spostar la decisiun e preschantaziun davart il proget e’ls cuosts finals sülla radunanza cumünala in occasiun dal büdschet per l’on chi vain. Quella varà lö la fin d’ingon. Intant es però gnü defini ün nouv tet da cuosts tanter 5 milliuns e 7 milliuns francs. Davo la sanaziun da la scoula Müstair dessan gnir units tuots ils s-chalins da scoula da la val suot quel tet. Las lavuors da sanaziun vessan da cumanzar l’on chi vain – ün on plü tard co previs.

La radunanza cumünela da La Punt Chamues-ch ho appruvo in lündeschdi saira cun granda magiurited il credit supplementer da 238 000 francs per l’ospidel regiunel a Samedan. L’ospidel drouva agüd finanziel da las 11 vschinaunchas purtedras da la regiun pervi da las cifras cotschnas dal 2023. L’ospidel regiunel vaiva nempe fat üna perdita da 5 milliuns francs l’an passo. Adatter fermedas da bus per persunas cun impedimaints La vschinauncha da La Punt Chamues-ch ho pünavaunt decis da transfurmer las ultimas fermedas da bus, chi nu correspuondan auncha als bsögns da persunas cun impedimaints. Que’s tratta da las fermedas da bus in vicinanza da l’Hotel Krone. Per quist proget ho la radunanza cumünela appruvo ün credit necessari da 680 000 francs. Da quel import surpiglia il chantun 200 000 francs, scriva la vschinauncha da La Punt Chamues-ch in üna comunicaziun. (rtr/fmr) La radunanza cumünela da La Punt Chamues-ch ho accepto ün credit supplementer per l’ospidel regiunel. Impü es eir gnieu accepto ün credit per adatter las ultimas fermedas da bus als bsögns da persunas cun impedimaints.

Pervi da lavurs da sgürar e da rumir daja dals 30 d’avrigl 2024 fin als 17 da mai 2024 ün sviamaint da la Via d’Engiadina tanter Vinadi ed il cunfin naziunal cun l’Austria. Là reparescha l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun (UCB) la via d’Engiadina, chi d’eira gnüda donnagiada la fin da december 2023 causa üna bouda. Sco cha’l UCB scriva in üna comunicaziun, s’haja – avant co cumanzar cullas lavurs da reparaziun e per garantir la sgürezza dals lavuraints sülla via – da disfar ün imposant bloc grond da circa 1500 meters cubics chi’d es labil. Quist bloc as rechatta var 40 meters sur la via d’Engiadina. Sviamaint sur Danuder e Fuond La via d’Engiadina es lura serrada tanter Martina ed il cunfin naziunal. Il sviamaint maina sur la via da Martina vers Danuder ed inavant sur la via dal Reschen a Fuond. La via da velos per lung da l’En (ruta 65) resta eir serrada per tuot il trafic. Per motivs da sgürezza nu pon peduns e ciclists passar il plazzal. L’access a Samignun sur la via da Samignun nun es però pertocca da las lavurs, uschè il UCB. (cdm/fmr) Foto Il bloc grond da circa 1500 meters cubics chi’d es labil e's rechatta var 40 meters sur la via d’Engiadina.

Angelika Abderhalden survain ün dals premis da recugnuschentscha 2024 dal chantun Grischun. La scienziada da Zernez s’ingascha e perscrutescha daspö decennis la natüra e la biodiversità in Engiadina Bassa. Sia prüma reacziun al premi da recugnuschentscha: «Quai nu tuorna, quai es dal sgüra ün sbagl.» La fin da favrer ha la regenza grischuna publichà la glista da las persunas chi survegnan ils premis da cultura da l’on 2024. Ün dals premis da recugnuschentscha da quist on survain la scienziada da la natüra Angelika Abderhalden (64). Ella viva insembel cun seis hom a Zernez ed ha duos figlias creschüdas. Oriundamaing deriv’la dad Augsburg in Germania. Pella dissertaziun da seis stüdi d’ecologia da cuntrada a l’Università da Freiburg im Breisgau d’eir’la rivada la prüma jada a Ramosch dal 1989 – ed es restada illa vallada. Actualmaing es Angelika Abderhalden mainagestiun da la Fundaziun Pro Terra Engiadina e dal reservat da biosfera UNESCO. Implü lavur’la i‘l büro Arina Environment SA sco cusgliadra a paurarias davart biodiversità e qualità da la cuntrada. FMR: Ella survain quist on ün dals premis da recugnuschentscha dal chantun Grischun. Che es statta Sia prüma reacziun? Angelika Abderhalden: Mia prüma reacziun es statta cha quai nu tuorna e cha quai saja dal sgüra ün sbagl. Eu n’ha tschüf il telefon dad ün’amia chi laiva gratular ed eu nun ha cret cha quai saja propa eu. Ma davo vaiva fich gust. Id es nempe alch bel, eir schi nu’s sa precis perche chi’s survain il premi. I dà blers oters chi til pudessan eir survgnir. Che significha ün tal premi da cultura per Ella sco scienziada? Per mai es quai üna recugnuschentscha dals progets, sajan quels da scienza o da promouver la cultura, cuntrada e natüra. In mincha cas esa bel cha eir las scienzas natüralas valan sco cultura. Dal chantun Grischun vain Ella tanter oter preschantada sco experta da la scienza natürala e dad insects. In che domena as vezza Ella svess sco experta? Vairamaing am vezza sco experta da la cuntrada, ma eir da l’ecologia. Meis chomps da scienza sun la vegetaziun, insects sco splerins e silips ed eir ils utschels mezmürs, ma eir l’istorgia dal svilup da la cuntrada. E daja üna domena, p.ex. üna bes-cha o üna planta, chi Tilla fascinescha il plü ferm? Clermaing ils utschels mezmürs. Eu chat fich interessant cha quels sun buns da viver quia in nossa cuntrada e cha nus nu savain bod nöglia sur dad els. D’inviern p.ex. nu savaina ingio chi sun. Id es insomma interessant cha l’utschè mezmür sco unic mamifer sa svolar. Ella S’ingascha e perscrutescha daspö decennis la natüra e la biodiversità in Engiadina Bassa. Perche precis quista regiun? Vairamaing perquai ch’eu stun quia. Eu sun da l’avis cha mia lavur esa da far là, ingio ch’eu stun. La natüra ha ün connex culla glieud e lur viver, e quai am plascha quia. Implü am sainta da chasa in Engiadina Bassa. Dessa ün oter lö chi Tilla interessess per far talas perscrutaziuns? Hai, la Norvegia. Quai füss mia seguonda patria. A mai para cha la Norvegia saja ün pa sco l’Engiadina, simplamaing bler plü gronda e vasta. Cur chi’s tuorna in Engiadina as bada chi’d es quia plü stret. Bler es sumgliaint, ma eir oter. Da tuot ils progets ch’Ella ha fat e manà, chenüns restan per Ella in memoria sco ils plü interessants? Plüs. Eu n’ha pudü far collavuraziuns cun blers e sun integrada automaticamaing in blers progets. Vi da quists progets pensa gugent: In ün proget da pilot a Ramosch e Tschlin illa politica agrara pella Confederaziun vaina pudü contribuir a reguard ils pajamaints directs da la qualità da la cuntrada. Ün oter proget es stat il proget da manaschamaint integral per l’intschess idrografic da l’En e’l Rom. Cha la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair fa quai inavant chatta bel. I demuossa cha la regiun es innovativa e less reagir in ün möd prevezzond. Resursas da l’aua sun nempe alch important. In quella direcziun va p.ex. eir la revitalisaziun da l’ogna da Panas-ch tanter Sent e Ramosch. Ella es al listess mumaint mainagestiun in duos lös, pro la Fundaziun Pro Terra Engiadina e pro’l reservat da biosfera UNESCO. Es quai ün avantag o ün dischavantag? Tuots duos. L’avantag es ch’eu poss nüzziar directamaing las sinergias ed i nu s’invlida da coordinar. Il dischavantag es chi nun es uschè simpel culla comunicaziun. I’s sto adüna declerar da che organisaziun cha’l proget o cha la lavur es. Ma a la fin es il resultat l’important. Co vezza oura ün di da lavur per Ella? Es Ella daplü in büro o illa natüra? Id es propa puchà, pel mumaint suna daplü in büro. Eu füss plü gugent plü suvent dadoura. Schi s’es coura illa natüra, vegnan eir daplü ideas. In büro suna bler vi dal scriver rapports, quai sto però eir esser. Id es plü simpel e bel da surdar ad inchün oter la lavur dadoura co la lavur in büro. Cun tuot meis ingaschamaints nun haja neir na uschè bler temp liber pel mumaint per esser daplü illa natüra. Daja insomma ün di sainza natüra e scienza pro Ella? Na blers. Eir meis hom lavura in quista domena. E nossas figlias han eir decis dad ir in quista direcziun cun lur stüdis. Schi’s viva quia in Engiadina, es la natüra ter dastrusch e tras quai nu daja insomma na uschè blers dis sainza natüra. Scienziada engiadinaisa survain premi da cultura La scienziada da la natüra Angelika Abderhalden chi sta a Zernez survain quist on ün dals premis da recugnuschentscha dal chantun Grischun. Rivada in Engiadina Bassa d’eira la studenta oriunda dad Augsburg in Germania dal 1989 pervi da sia dissertaziun ed es restada. Daspö quella jada perscrutesch’la la natüra e la biodiversità da la regiun. Sco mainagestiun da la Fundaziun Pro Terra Engiadina e dal reservat da biosfera UNESCO ed eir per sia lavur in ün büro po’la daspö ons far e manar progets interessants. Culla FMR ha’la discurrü davart il premi da recugnuschentscha, sia lavur, progets e la regiun e tradi che bes-cha chi tilla fascinescha il plü ferm: «Clermaing ils utschels mezmürs.» (fmr/aj) La scienziada da la natüra, Angelika Abderhalden, survain quist on ün dals premis da recugnuschentscha dal chantun Grischun. La revitalisaziun da l’ogna da Panas-ch a Ramosch es ün dals blers progets cha Angelika Abderhalden ha accumpagnà i’ls ultims ons e chi tilla resta in memoria.

Pel Swiss Location Award 2024 sun numerusas intrapraisas e locals in Engiadina nominats. La fasa da valütaziun düra fin la fin da mai. Ils partecipants dal Swiss Location Award 2024 sun cuntschaints. Cun passa 1900 uschè nomnadas Locations es, tenor üna comunicaziun als mezs d’infuormaziun, gnü battü pella seguonda jada in davorouda il record. Il premi distinguescha las plü bellas e megldras Locations in ündesch differentas categorias. Dals 1. fin als 31 da marz han arrandschaders ed arrandschadras sco eir giasts pudü nominar lur Locations per l’award. Numerusas intrapraisas da l’Engiadina Da l’Engiadina sun gnüdas nominadas las seguaintas intrapraisas gastronomicas, intrapraisas e locals preferits: Hato St. Moritz, Club Stüva Scuol, Hotel Saratz Pontresina, Alp-Schaukäserei Pontresina, Dorta Zuoz, Grace La Margna St. Moritz, Carlton St. Moritz, Alpina Hütte St. Moritz, Kempinski St. Moritz, San Jon Scuol, Kulm Hotel St. Moritz, Nira Alpina Silvaplana, Hotel Laudinella St. Moritz, Kuhstall Sils, Hotel Saratz & Kongress Pontresina, White Marmot St. Moritz, Scuol Palace Scuol, Hotel Kronenhof Pontresina, Hotel Waldhaus Sils, Clavadatsch Hütte St. Moritz, ed il Meisser Resort a Guarda. Uossa vaja inavant culla fasa da valütaziun, chi ha cumanzà al principi dal mais e chi düra fin ils 31 da mai. Dürant quist temp ramassan las Locations uschè bleras valütaziuns positivas sco pussibel, per augmantar lur schanzas per üna distincziun. Ultra da quai vain eir amo resguardada la valütaziun dad üna giuria da perits. Il premi exista daspö l’on 2016. El es ün important sagè da qualità. Las distincziuns illas differentas categorias vegnan surdattas in mardi, ils 18 da gün. (cdm/pl) Il Swiss Location Award by eventlokale.ch es, sco cha l’organisaziun scriva in sia comunicaziun als mezs d’infuormaziun, daspö l’on 2016 ün dals plü importants sagels da qualità. In 11 categorias vegnan distinguits ils meglders hotels, restorants e locations per inscunters ed events in Svizra. Quist on registrescha l’award cun daplü da 1900 locations partecipadas ün nouv record. (cdm/fmr) Il Scuol Palace a Nairs es ün da las numerusas intrapraisas nominadas pel Swiss Location Award 2024.

Motivar als uffants dad imprender a sunar ün instrumaint: Quai d’eira il böt dad ün’acziun musicala illa scoula da Scuol. Rapreschantats da la Musica da Giuventüna Engiadina Bassa han visità la terza e quarta classa ed ils uffants han pudü imprender a cugnuoscher ils differents instrumaints. Fingià l’on passà ha visità Regula Felix, presidenta da la Musica da Giuventüna Engiadina Bassa, cun üna delegaziun da musicantas e musicants giuvens la scoula primara da Tarasp. Quist’acziun musicala ha gnü success: Da dudesch uffants han trais cumanzà ad imprender a sunar ün instrumaint. Quist success ha motivà da cuntinuar cullas acziuns e preschantaziuns in scoula. Per exaimpel l’eivna passada illa scoula primara da Scuol: Dürant ün avantmezdi han las scolaras ed ils scolars da la terza e quarta classa pudü imprender a cugnuoscher tuot ils instrumaints pussibels. «Ils uffants han gnü grond dalet ed id es stat fascinant a verer cun che plaschair e che buonder cha’ls uffants han improvà oura ils differents instrumaints», quinta Regula Felix. 2037 societats da musica in Svizra L’acziun musicala in scoula ha cumanzà cun üna preschantaziun da la Musica da Giuventüna Engiadina Bassa cun tuot sias activitats. Cha la cumpagnia saja uschè importanta sco la musica, ha declerà la presidenta, e cha la partecipaziun a festas chantunalas e federalas sajan evenimaints cha’ls giuvenils nun invlidaran mai plü. In ün seguond pass ha ella declerà als uffants co ch’els pon insomma imprender ün instrumaint, saja quai individualmaing o illa Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair, illa Musica da Giuventüna o illas musicas da cumün ed in otras fuormaziuns. Per Regula Felix esa eir stat important da declerar co cha’ls uffants e lur genituors vegnan insomma ad ün instrumaint. Per regla mettan nempe las societats da musica a disposiziun l’instrumaint correspundent. «O lura daja eir la pussibiltà da tour a fit instrumaints», ha’la declerà. Ch’impreschiun haja eir fat l’ingiavinera, ingio cha’ls uffants hajan pudü ingiavinar quantas musicas chi detta a Scuol, in Grischun e dafatta in Svizra. In Svizra sun quai precis 2037 societats da musica ed illustrond quai cun granins es la carta da la Svizra statta bain implida. Instrumaints sun sco üna pizza In seguit han musicantas e musicants giuvens e vegls preschantà lur instrumaints. Da la partida d’eiran eir ils duos dirigents Flurin Lehner (Musica da Giuventüna e Società da musica Zernez) ed Ivan Nussio (Società da musica Scuol). Il magister pensiunà Ivan Nussio – chi viva dal rest giò’l Puschlav e viagia per mincha prouva da musica da Brusio fin a Scuol – ha grond’experienza sco dirigent da plüssas fuormaziuns. El ha congualà ils differents instrumaints cun üna pizza: il bass fa la pasta – il fuond insembel culla posauna, flöta la mozzarella, clarinettas las tomatas, trumbetta il dschambun e la battaria las spezchas... «Ed insembel eschna la pizza gustusa chi fa plaschair a tuots», ha’l quintà e svaglià l’interess dals uffants. Davo quistas istorginas ed istorgettas musicalas han ils uffants lura pudü provar svess ils differents instrumaints. «Tscherts uffants vaivan dafatta tut cun sai svess agens instrumaints e s’han laschats muossar e declerar eir quels», uschè la presidenta da la Musica da Giuventüna Engiadina Bassa. Sco cha Regula Felix declera, es eir la magistraglia statta inchantada da la preschantaziun. «Da persvader eir a las magistras ed ils magisters es fich important, quels pon lura nempe eir motivar als uffants d’imprender ün instrumaint.» Per Regula Felix es l’acziun musicala a Scuol statta fich buna ed agreabla. «Uossa speraina cha nus hajan motivà a blers da cumanzar a sunar ün instrumaint da la musica instrumentala», as giavüscha la presidenta da la Musica da Giuventüna Engiadina Bassa. «Üna matta ha fingià dit ch’ella vöglia imprender a sunar il saxofon», s’allegra Regula Felix. Quai demuossa tenor ella eir, chi fetscha ferm dabsögn da cuntinuar cullas acziuns e preschantaziuns dals instrumaints in scoula. «Nus lain visitar minch’on ün’otra fracziun», conclüda Regula Felix. www.mgeb.ch Ils uffants da la terza e quarta classa da Scuol han gnü grond plaschair d’imprender a cugnuoscher ils differents instrumaints. Lascha dudir co cha quist instrumaint tuna: üna da las scolaras e scolars da Scuol chi han pudü far la cugnuschentscha cun differents instrumaints. d’imprender a cugnuoscher ils differents instrumaints.

In vicinanza da Ramosch as rechatta l’unic uschè nomnà «Fly-Only Track» in Grischun, dimena ün traget ingio chi’s po pes-char be cun muos-chas. Quist sport e’l traget vegnan eir preschantats da la destinaziun turistica sco attracziun da stà in Engiadina Bassa. Tenor Renato Vitalini, guida da pes-cha e producent da perchas, crescha il sport vieplü. Ed uschè chattan eir daplü sportists lur via a Ramosch per pes-char sül traget unic. Schi’s fa üna visita a la pagina da web da la destinaziun turistica Engiadina Bassa/Val Müstair, lura dà in ögl chi nu vain be fat reclama per tipicas activitats d’instà sco mountainbike o ir in muntogna. Eir la pes-cha cun muos-chas vain preschantada sco attracziun, e divers artichels ed evenimaints rendan attent al sport. Cha la pes-cha interessa als turists, quai conferma eir il büro turistic da Scuol, chi dà adüna darcheu cussagls ed ils permiss per ir a pes-char. Ün boom da pes-char La guida da pes-cha Renato Vitalini da Scuol disch dafatta chi haja dat ün pitschen boom da pes-char cun muos-chas i’ls ultims ons in Engiadina Bassa. El disch: «Il sport crescha enorm ed el es trendy. Intant cha tschertüns cuorran sün üna muntogna per chattar l’equiliber, chattan oters la recreaziun vi da l’aua.» Impustüt daspö la pandemia es l’interess pel pes-char cun muos-cha tenor el creschü – uschè cha Renato Vitalini po eir viver hoz da sia paschiun. Cun prodüer muos-chas e perchas, ch’el venda sün tuot il muond, es el occupà intant tuot on culla la pes-cha cun muos-chas. E sch’el nu’s dedichescha güsta a quista paschiun e professiun, lura güda’l amo oura a sia duonna, chi gestiunescha l’Hotel Curuna a Scuol, ün dals trais hotels chi vain eir preschantà da la destinaziun turistica sco hotel per pes-chaders. Ün traget unic a Ramosch Ün highlight pels pes-chaders in Engiadina Bassa es il «Fly-only track» in vicinanza da Ramosch. I’s tratta d’ün traget da var 2,5 km lung l’En, ingio chi’s po pes-char be cun muos-chas. Il proget es üna collavuraziun da la Scoul’ota specialisada dal Grischun (FHGR), da l’Uffizi da chatscha e pes-cha Grischun, da l’organisaziun Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) e da la Società Muos-chers Engiadina Bassa (SMEB). «L’idea pel proget ha gnü ün student da la FHGR da Cuoira chi’d ha scrit üna lavur da diplom davart il turissem e la pes-cha da muos-chas. Uschè as vaiva il student adressà – insembel culla SMEB e culla TESSVM – al Chantun per realisar ün tal proget», declera Renato Vitalini. Success turistic A partir da gün fin la fin da settember es la guida da pes-cha Renato Vitalini in gir pellas auas engiadinaisas, e quai tanter quatter e tschinch dis l’eivna. Sper instruir las tecnicas da pes-char cun muos-chas muossa’l a seis cliaints eir ingio chi’s rechattan ils buns lös da pes-char. Fond sias guidas ha el dürant ils ultims ons eir pudü observar blera glieud d’utrò chi’d es aposta rivada a Ramosch pervi dal traget da muos-chas. «Il plü important es cha’l proget maina alch a la natüra e forsa es il ’Fly-only track’ a Ramosch eir ün exaimpel per futurs tragets sumgliaints in tuot il chantun. Ma turisticamaing esa eir ün success, quai vezza eir sco guida ed hotelier. Scha la glieud riva, lura vegnna gugent duos nots e pelpü cumprna eir amo üna percha», uschè Renato Vitalini. Üna filosofia La guida caracterisescha il pes-char cun muos-chas sco plü schaniant pels pesch in congual cullas metodas convenziunalas. Ch’eir tuot la filosofia da quist sport nu saja be focussada sün tschüffer il pesch, cha plü important saja da passantar temp e da resentir la natüra. «Il butin nun es il böt numer ün per nus, dimpersè l’aventüra sco tala. Eu prouv adüna da dar inavant quel möd da pensar e la filosofia a meis cliaints», disch Renato Vitalini. Uschè piglian tenor el ils pes-chaders cun muos-cha eir plü pac peschs our da l’aua, siond chi s’ha d’esser fich attent cun pes-char cun muos-chas. Populaziun s’ha remissa Cha’ls pes-chaders cun muos-chas hajan la tendenza da tour oura plü pacs peschs sco ils pes-chaders convenziunals, quai conferma eir Nicola Gaudenz, guardgiapes-cha e schef dal district da pes-cha V En/Rom. Ma scha quist möd da pes-char haja eir effectivmaing ün’influenza sülla populaziun da peschs intuorn il «Fly-only track» a Ramosch, cha quai saja difficil da dir davo quist cuort temp daspö l’introducziun dal traget. «Üna bler plü gronda influenza sülla populaziun dals peschs co il möd da pes-char ha la natüra e’l svilup da la structura dal let dal flüm. Boudas es üna surabundanza da glera e material fin es ün factur negativ pels peschs e las larvas d’insects», declera Nicola Gaudenz. Mincha duos ons pes-cha l’Uffizi da chatscha e pes-cha Grischun giò tuot ils peschs sün üna distanza da 200 meters pro’l «Fly only track» a Ramosch. Là han els in media adüna tschüf intuorn 400 peschs, quai ch’d es tenor il guardgiapes-cha üna fich bella populaziun, chi’s cumpuona da 95 % forellas e 5 % tschendratschs. «Cullas auazuns dals ultims ons s’ha la structura da l’En remissa dret bain dal bler material da las boudas dals ultims ons, uschè cha la popuaziun dals pesch s’ha eir pudü remetter dret bain», disch Nicola Gaudenz ed agiundscha: «L’influenza da la pes-cha culla muos-cha es be ün factur da blers oters. Trar ün bilantsch as pudaraja pür in ün pêr ons.» Be culla muos-cha «Fly-Only» – quai significha tant sco «be muos-chas» ed es il nom d’ün traget da l’En in vicinanza da Ramosch. Il «Fly-Only Track» – sco ch’el vain nomnà – descriva ün’attracziun da stà da la destinaziun turistica in Engiadina Bassa. L’attracziun: I’s po pes-char be cun muoschas. Pes-char cun muos-chas es pel mumaint «in» lung l’En. I’s tratta d’ün proget unic in tuot il Grischun. Ma scha quist möd da pes-char ha ün’influenza sülla populaziun da peschs nun es amo cuntschaint. (fmr) Ün toc dal «Fly-Only Track» a Ramosch – l‘unic traget in tuot il Grischun – ingio chi’s po be pes-char be culla muos-cha. Il «Fly-Only Track» a Ramosch – l‘unic traget in tuot il Grischun – ingio chi’s po be pes-char be culla muos-cha.

A partir da quist lügl sto Stäfa surtour 45 fügitivas e fügitivs daplü co üsità. Perquai cha quels nun han plazza avuonda a Stäfa, ha il president da la PPS Stäfa, Lukas Bubb, gnü l’idea da cooperar culla Val Müstair e fat la proposta cha quels dessan ir ad abitar in Val Müstair. Stäfa e Val Müstair sun nempe cumüns partenaris chi han fingià plüssas jadas güdà ün a tschel. Il Tagesanzeiger scriva cha Stäfa haja p.ex. regalà a Val Müstair ün auto da pumpiers ed ün’ambulanza. La presidenta da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti (PPS) ha dit invers il Tagesanzeiger ch’ella nu sapcha cumanzar nöglia cun quista proposta. Ella s’haja dumandada, sch’ella dess trametter ils lufs in l’üert da Lukas Bubb. Quel haja tut sü quai cun umur e dit ch’el haja displaschaivelmaing be ün balcun. Implü ha’l infuormà ch’el haja discutà cuort cun Gabriella Binkert Becchetti e spetta da chattar in futur üna soluziun culla Val Müstair davart l’allogi da fügitivas e fügitivs. Tenor el nu cuntaintan las soluziuns cha Stäfa ha per allogis. (rtr/fmr)

Illa chasa da scoula da Zernez ha gnü lö in gövgia passada la vernissascha da l’exposiziun «Speak Truth To Power» in collavuraziun culla Fundaziun Robert F. Kennedy Human Rights Svizra. L’exposiziun in connex culs drets umans cul nom «Speak Truth To Power» in divers locals da la chasa da scoula a Zernez consista da 32 fotografias in alb e nair. Quellas muossan a persunalitats importantas chi s’han ingaschadas pels drets umans. Las fotografias sun gnüdas realisadas dal fotograf cuntschaint Eddie Adams. L’exposiziun es gnüda muossada repetidamaing in tuot la Svizra ed ha attrat a millis da persunas ed eir a bleras scolaras e scolars chi han tut part. Eir scolaras e scolars da trais livels d’età da la scoula da Zernez s’han fat lur impissamaints davart la problematica ed han elavurà referats cuorts cun fotografias e films. In gövgia saira in connex culla vernissascha da l’exposiziun hana preschantà lur lavurs. L’idea d’eira da dir als pussants da gronda importanza la vardà sainza stuvair avair temma da consequenzas dischagreablas. Salüd dal manader da la scoula Il manader da la Scoula da Zernez, Peter Thiele, ha salüdà a las persunas preschaintas a la vernissascha: «Nus vain provà d’integrar las scolaras e’ls scolars in ün tema omnipreschaint e da motivar ad els da far lur impissamaints.» El ha quintà cha dal 1976 cur ch’el frequentaiva il gimnasi illa DDR daiva ün chantautur, Wolf Biermann, chi vaiva ün scumond dad entrar illa DDR. Quel s’haja pudü preschantar cun sias chanzuns provochantas in Germania ed ün di davo haja la DDR strichà seis vaschinadi ed el nun haja pudü tuornar inavo in seis pajais natal. Quista pitschna anecdota muossa cha’ls drets umans da pudair dir lur parair es limità. Las fotografias expostas a Zernez muossan tenor il manader da scoula a persunas chi han gnü il curaschi da dir lur parair e diversas dad ellas sun pervi da quai per part gnüdas coppadas o missas in parschun. Ils scolars hajan frequentà üna bella eivna da proget cun bleras dumondas e cun tscherchar respostas. Fundaziun Robert F. Kennedy Human Rights Svizra Il president da la Fundaziun Robert F. Kennedy Human Rights Svizra, Yann Lenggenhager, ha declerà als preschaints ils böts. «Eu sun magister d’istorgia e n’ha lavurà 20 ons in diversas scoulas gimnasialas. Cur ch’eu n’ha imprais a cugnuoscher la Fundaziun Robert F. Kennedy Human Rights Svizra e sun gnü a savair daplü da quella, s’ha müdada mia lavur chi’d es gnüda influenzada vieplü e m’ha drivi ils ögls», ha’l dit ed explichà cha Robert F. Kennedy chi’d es gnü aschaschinà d’eira il frar da John F. Kennedy, il cuntschaint president da l’Uniun dals stadis da l’America chi’d es gnü lovà via. Ils motivs da quella tragedia sajan da tscherchar ill’America e fin al di dad hoz nu’s das-cha discuorrer davart l’aschaschin. La duonna da Robert Kennedy, Ethel Kennedy s’haja sco ch’el ha quintà ingaschada ed haja fundà la fundaziun chi’d es dvantada internaziunala ed in Svizra exista quella daspö var nouv ons. La fundaziun vöglia muossar eir a glieud giuvna chi fa segn da s’ingaschar pels drets umans. Referat da Maria Ursula Waser Maria Ursula Waser, la presidenta da «Naschet Jenische» e svessa pertocca da l’anteriura acziun «Kinder der Landstrasse», ha referi davart sia vita sco Jenica: «Eu n’ha vivü fin cun 14 ons in 26 differents lös, in dmuras, ospizs da poppins, in famiglias da chüra e minchatant eir pro mia mamma. E quai tuot causa ch’eu d’eira ün uffant da la via.» L’intent saja stat quel da tour ils uffants our da las famiglias dals Jenics per cha’l viagiar dad ün lö a tschel piglia üna fin. Cun dudesch ons haj’la badà la prüma jada ch’ella es jenica causa cha in scoula gniva ella tantada e nomnada tschiaindra. Ella haja pati fich ferm davart sia vita sco na giavüschada ed haja adüna darcheu stübgià da far suicid. Hoz nu viva ella plü sün via ed es suvent in viadi per declerar a la glieud cun seis referats co cha quai es sch’inchün nun es giavüschà. L’exposiziun illa chasa da scoula da Zernez es amo averta fin a las vacanzas da stà. Exposiziun a Zernez Illa scoula da Zernez ha gnü lö gövgia passada la vernissascha da l’exposiziun «Speak Truth To Power» in collavuraziun culla Fundaziun Robert F. Kennedy Human Rights Svizra. L’exposiziun muossa tanter oter 32 fotografias alb e nair da persunalitats cuntschaintas chi s’han ingaschadas pels drets umans e sun perquai gnüdas perseguitadas e per part coppadas. L’exposiziun dess sensibilisar a las visitaduras ed als visitadurs pels drets d’umans ed es gnüda accumpagnada da trais s-chalins d’età da scolaras e scolars da la scoula da Zernez cun disegns, fotografias, films e referats. (fmr/bcs) Illa scoula da Zernez ha gnü lö gövgia passada la vernissascha da l’exposiziun «Speak Truth To Power» in collavuraziun culla Fundaziun Robert F. Kennedy Human Rights Svizra. L’exposiziun muossa tanter oter 32 fotografias alb e nair da persunalitats cuntschaintas chi s’han ingaschadas pels drets umans e sun perquai gnüdas perseguitadas e per part coppadas. L’exposiziun dess sensibilisar a las visitaduras ed als visitadurs pels drets d’umans ed es gnüda accumpagnada da trais s-chalins d’età da scolaras e scolars da la scoula da Zernez cun disegns, fotografias, films e referats. (fmr/bcs) Peter Tiehle, il manader da la scoula da Zernez, ha salüdà a las persunas preschaintas.

Tuot quai cha Gianna Olinda Cadonau fa in sia vita ha ün stret connex culla cultura: Ella es autura, manadra Cultura pro la Lia Rumantscha e commembra in divers gremis culturals. Ed eir a la FMR ha la duonna ingaschada muossà seis muond cultural. «Quai chi m’es important in mia vita es il scriver ed il viagiar culla famiglia», vaiva Gianna Olinda Cadonau dit avant ün viadi plü lung cun seis hom. Per tuottas duos activitats prouva l’autura da chattar temp. Ella sto però admetter: «Eu stögl adüna darcheu imprender da dir da na e da ponderar che chi’d es uossa il plü important.» Grazcha a seis partenari funcziuna bain dad organisar la vita da lavur sco manadra Cultura pro la Lia Rumantscha (LR) e sco autura sper la vita da famiglia cun seis hom e lur figl da 10 ons. Avair temp per scriver sper lavur e gremis I dà adüna darcheu mumaints cha bap e figl sun sulets a chasa intant cha Gianna Olinda Cadonau es davent pervi da sias ouvras litteraras, uschea eir actualmaing pervi d’üna vernissascha a Neuchâtel e pervi dals dis da litteratura a Soloturn: «Illa famiglia va tuot eir sainza mai. Eu nun ha noscha conscienza e quai es fich prezius», declera l’autura ed agiundscha ch’ella haja planisà da redüer seis pensum pro la LR per avair daplü temp per sia famiglia e per seis job sco autura: «In meis temp liber lessa propa eir avair temp per scriver.» Sper sia lavur sco autura e sco manadra pro la LR es Gianna Olinda Cadonau commembra in divers gremis culturals (guarda box). In tuot seis ingaschamaints daja üna cumponenta chi’d es adüna preschainta, nempe la cultura. Pell’autura es quella fich importanta: «Cultura es la nudritüra da mia vita. Consümar, pussibiltar e far svessa cultura. Quai es sco ün elixir cha nus dovrain, ün spazi da reflexiun, güsta in uschè temps chi sun caotics e difficils ed imnatschonds.» Cumbinaziun da cultura e politica Il prüm vaiva Gianna Olinda Cadonau vuglü ir in ün’otra direcziun ed ha stübgià relaziuns internaziunalas a Genevra. «Politica internaziunala m’interessa ferm, ma eu n’ha badà cha la cultura am mancaiva dürant il stüdi. Perquai n’haja fat ün seguond stüdi in quella direcziun e cumanzà a lavurar illa cultura», quint’la. Üna da las bellas robas vi da sia lavur pro la LR saja ch’ella possa cumbinar tuots duos, politica e cultura. Eir in sias ouvras resolta quista cumbinaziun. Tanter oter es üna tematica ch’ella vaiva inscuntrada fingià dürant seis stüdi a Genevra integrada in seis cudesch «Feuerlilie», nempe la tematica dal sudà d’uffants. Eir uschigliö as lascha l’autura inspirar da persunas per sias ouvras litteraras. «Minchatant disch meis figl üna frasa ed eu pens cha quai saja alch important, forsa cun üna profuondità zoppada e creesch l’istorgia intuorn quel minz», decler’la. Eir dürant ils viadis fats ha’la inscuntrà a persunas chi tilla inspireschan, sco p.ex. üna matta in Australia pro’ls aborigins o ün hom i’l Giapun. Insomma, sco cha l’autura disch, chatt’la dapertuot inspiraziun. Viadis inavo pro sias ragischs Adüna darcheu as metta Gianna Olinda Cadonau in viadi cun sia famiglia. I tils tira vers l’Ost. «Eu am saint fich bain in Asia», disch’la ed agiundscha ch’ella saja fich cuntainta da viver quia in Svizra e ch’ella ama seis job pro la LR. Ma listess quint’la cha per ella esa important e fich bel cha tuot sias imaginaziuns dal muond, seis pregüdizis e sias structuras da pensar vegnan miss in dumonda dürant viadis, güsta in pajais sco pro’ls aborigins in Australia o i’l Giapun. Uschea ha l’autura eir fat fingià plüs viadis in seis pajais d’origen, l’India. L’on passà d’eir’la là pella quarta o tschinchavla jada, la prüma jada cun seis figl e quai saja statta pella prüma jada üna propa buna experienza: «Giuvens indigens han dit a mai: Scha tü est quia est üna da nus e scha tü es in Svizra hast tia vita là. La prüma jada m’haja sentida sco sch’eu n’ha ün löïn là. Quai d’eira fich bel ed eu n’ha pella prüma jada pensà ch’eu vöglia darcheu tuornar in India.» Simplamaing provar oura e scriver Eir dürant seis viadis ha Gianna Olinda Cadonau cun sai seis quadern per scriver e far notizchas e skizzas. Il resultat: Ouvras multifarias. Fin uossa sun gnüts edits duos cudeschs cun poesias bilinguas tudais-ch – rumantsch ed ün roman tudais-ch. Implü scriva l’autura eir texts cuorts in rumantsch ed in tudais-ch, sco p.ex. pels impuls dad RTR o sün incumbenza: «Eu n’ha eir là tuot la libertà. I s’ha il minz ed i’s po esser vaira poetic.» Ella agiundscha cha il bel saja da simplamaing provar oura: «Mincha text es nouv ed i’s cumainza darcheu. Cun mincha text imprenda alch nouv.» Pel mumaint es l’autura vi d’ün text plü lung rumantsch chi includa eir elemaints sumgliaints a seis roman «Feuerlilie». «Forsa es quai alch chi nun es amo scrit a fin ed eu lavur giò amo üna jada tscherts temas.» Ella disch chi giaja amo ün tempin fin cha quel text chatta sia fin e quinta cun ün rierin ch’ella saja fich superbia cha seis figl piglia seis manster d’autura fich serius. «Id es bel cur ch’el disch: ‹Mamma, tü stoust simplamaing scriver. Sezza giò e scriva.› E lura pensa, i tuorna insè, eu stess simplamaing scriver.» Autura, manadra e commembra in gremis Gianna Olinda Cadonau (40) es nada in India e creschüda sü a Scuol. Ella ha fat ün stüdi in relaziuns internaziunalas a Genevra ed ün ulteriur stüdi in management da cultura a Winterthur. Ella viva cun seis hom e seis figl a Cuoira e lavura sco autura e sco manadra Cultura da la Lia Rumantscha. Implü è’la commembra in plüs gremis, sco illa cumischiun da cultura da la cità da Cuoira, illa cumischiun da cultura dal Grischun, ill’uniun Gion Antoni Derungs ed illa cumischiun da program da la Casa della Letteratura per la Svizzera italiana dal Grischun. Ella scriva lirica e prosa in rumantsch ed in tudais-ch. Duos cudeschs cun poesias bilinguas rumantsch-tudais-ch ed il roman «Feuerlilie» sun cumparüts fin uossa. (fmr/aj) Tscherchà teater rumantsch Ün dals progets, i’ls quals Gianna Olinda Cadonau es involvada, es il «premi travers zuoz 2024». La Lia Rumantscha ed il cumün da Zuoz tscherchan pella seguonda jada ün toc da teater rumantsch. Tuot las fuormas scenicas, performativas e dramaticas in tuot ils idioms ed in rumantsch grischun sun bainvgnüdas. Fin ils 15 mai 2024 esa pussibel dad inoltrar ün’idea cun ün extrat dal text ed ün cuort concept dal toc. Daplü infuormaziuns ed ils criteris pell’inoltraziun daja sün www.uniun-travers.ch. (cdm/fmr) Far sagls illa cultura lavurond, scrivond e viagiond Ella es manadra Cultura pro la Lia Rumantscha, commembra in divers gremis culturals, autura e mamma: Gianna Olinda Cadonau. La duonna oriunda da Scuol viva a Cuoira e prouva adüna da chattar temp per scriver ed eir per far viadis cun sia famiglia. La cumponenta chi tilla accumpogna dapertuot es la cultura. Uschea ha’la eir dit i’l discuors culla FMR: «Cultura es la nudritüra da mia vita. Consümar, pussibiltar e far svessa cultura.» Implü ha’la quintà da seis viadis fats culla famiglia, da sias ragischs, da l’organisaziun da lavur e famiglia ed ingio ch’ella chatta inspiraziun per sias ouvras sco autura. I sun ouvras multifarias: poesias, texts cuorts ed ün roman. Eir pel mumaint es l’autura vi dal scriver ün text plü lung chi douvra amo ün temp fin ch’el chatta sia fin. (fmr/aj) Minchatant scriva l’autura Gianna Olinda Cadonau seis texts e sias ideas in ün quadern sco quia, minchatant direct vi dal computer. Minchatant scriva l’autura Gianna Olinda Cadonau seis texts e sias ideas in ün quadern sco quia, minchatant direct vi dal computer. Gianna Olinda Cadonau es autura, manadra Cultura pro la Lia Rumantscha, commembra in plüs gremis culturals e mamma.

Quista sonda es il Di svizzer dals muglins, chi vain celebrà cun ün’inauguraziun illa Val Müstair. Il Muglin Mall a Sta. Maria – chi festagia ingon eir seis 20avel anniversari daspö la renaschentscha – ha nempe survgni üna nouva rouda da l’aua. Avant 20 ons es gnü renovà e reactivà il Muglin Mall a Sta. Maria, davo cha quel d’eira divers decennis our d’funcziun. Cun agüd da bleras donaziuns e’l sustegn da voluntaris e voluntarias ha il muglin pudü gnir restaurà in möd original e gnir inaugurà l’on 2004. L’edifizi as rechatta illa Via Paclera a Sta. Maria e per lung dal flüm lateral Muranzina, ed il muglin d’eira it in funcziun l’on 1676. Là ha nempe il mugliner Jakob Cott survgni dal cumün sco prüm ils drets da l’adöver da l’aua. Daspö la renaschentscha l’on 2004 pissera la società da promoziun Amis dal Mulign Mall pella gestiun e’l program annual dal mulign, chi'd es intant eir ün museum. L’edifzi sco tal es però in possess da la Fundaziun Muglin Mall. Giubileum e rimplazzamaint Intant es il Muglin Mall il plü vegl muglin amo in funcziun da tuot la Svizr. Ils 20 ons daspö la rouda dal muglin gira darcheu, han però intant relaschà lur stizis: «Üna rouda da muglin, chi’d es suot l’aua, ed es exposta a vent ed a müdamaints da temperatura, ha in media da gnir rimplazzada davo 20 ons. Uschè d’eira eir nossa rouda marscha. L'inauguraziun pudaina güsta far sco pitschen regal in occasiun da nos giubileum da 20 ons», disch Roman Andri, president da la Società Amis dal Mulign Mall. El agiundscha chi saja eir gnüda refatta la fatschada da l’edifizi sco eir allontanada la ruina dal tet. Insembel cun ulteriurs adattamaints a l'intern, han las lavuors da renovaziun e rimplazzamaint cuostü var 100 000 francs. «L’udur dal lain» In occasiun dal Di svizzer dals muglins da quista sonda, invida il Muglin Mall a l’inauguraziun festiva da la nouva rouda ed a l'occurrenza da partenza dal program da stà pel giubileum da 20 ons. L'inaguraziun da la nouva rouda cumainza a las 14.00 cun ün referat dal fabricant da la rouda davart il tema «L’udur dal lain». «Siond chi nun es tant simpel da construir üna tala rouda per l’aua, as vain a savair daplü da quist process interessant d’ün expert», declera Roman Andri. A las 15.00 vain la nouva rouda da muglin lura inaugurada ufficialmaing da la ravarenda e dal pader chi tilla benedischan eir. Uschè cha la Muranzina po darcheu cular pels prossems 20 ons e fin pro’l prossem rimplazzamaint sur la nouva rouda da muglin. Quista sonda vain inaugurada e benedida la nouva rouda da l'aua dal Muglin Mall a Sta. Maria. Il Muglin Mall es gnü renovà e reactivà dal 2004. Intant è'l eir ün museum. Il Muglin Mall a Sta. Maria es il plü vegl muglin, chi'd es amo in funcziun in Svizra.

Daspö venderdi a bunura es il Pass dal Flüela darcheu avert pel trafic. Intant amo serrà per tuots resta il Pass da l’Alvra. E «serrà per tuots» voul dir per minchün. Ils respunsabels da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun appelleschan al san inclet dals velocipedists. Impreschiuns da la rumida da naiv sül Pass dal Flüela. La gövgia d’Ascensiun spettaivan ils automobilists a Selfranga fin duos uras per rivar in Engiadina. Daspö venderdi a bunura es eir il Pass dal Flüela darcheu avert. Sco cha la Pro Flüela ha comunichà illas medias socialas, hajan las lavurs da rumir naiv dürà ün pa plü lönch co previs, ma uossa saja la via dal pass transibla. Be l’eivna passada as chattaiva fotografias sün Facebook, co cha’l schlavazzun ha ruot tras l’ultima paraid da naiv per pussibiltar il viadi sur il pass, speravia a quels müruns da naiv e lavinas. Uossa es rumida la via sün tuot la largezza, uschè cha quella es libra pel trafic. Il Pass da l’Alvra invezza resta amo serrà per tuot il trafic. Appellar al san inclet Serrà per tuot il trafic voul eir propi dir – per tuot il trafic. Avant pacs dis as vezzaiva nempe fotografias illas medias socialas, chi muossaivan velocipedists chi tschüffaivan oura il schlavazzun sül Pass dal Flüela. Ils commentars correspundents d’eiran clers ed evidaints. Tuots sentenziaivan l’agir imprudaint dals velocipedists. Cha quai nu gnia avant be sül Flüela, dimpersè eir sül Pass da l’Alvra, ha scrit üna persuna sün Facebook. Perquai ha la Posta Ladina vuglü sclerir l’opiniun dals respunsabels dal chantun e da la Pro Flüela. Intant cha la Pro Flüela nun ha tut posiziun infra temp ütil, ha la pledadra da medias da l’Uffizi da construcziun bassa chantunala, Ramona Tiefenthal, chattà pleds clers: «Nus sentenziain quist agir negligiaint!» Sco ch’ella declera, nu serra l’Uffizi da construcziun bassa las vias be sainza buna radschun. Eir scha quists motivs nu sajan adüna visibels, per exaimpel scha la via füss vairamaing fingià rumida da la naiv. «Sül Pass da l’Alvra es actualmaing il privel da lavinas fich acut. Implü daja adüna darcheu scuflats da naiv chi sun fich privlus», declera Ramona Tiefenthal. Cha dafatta las lavurs da rumir la naiv hajan stuvü gnir interruottas causa il privel da lavinas sül traget. «Actualmaing nun exista quist privel be dürant il di, mabain eir dürant la not», quinta la pledadra da medias da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun. Perquai nu chapischa ella, perche cha tschertas persunas as piglian il dret da viagiar culs velos sur ils pass, adonta cha quels sajan amo serrats ed ella appellescha al san inclet da mincha velocipedista e da mincha velocipedist. Pür cur cha la sgürezza es garantida Sco cha Ramona Tiefenthal declera, driva l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun la via dal Pass da l’Alvra pür cur cha la sgürezza per tuots possa gnir garantida. Cha sül traget dal Pass da l’Alvra saja eir l’infrastructura per part gnüda donnagiada l’inviern passà. Cha perquai gnian pel mumaint fattas eir tschertas renovaziuns e lavurs da fabrica. Cha l’avertüra dal Pass da l’Alvra ­saja pel mumaint previsa pels 24 da mai. Ma che disch vairamaing la Pulizia chantunala dals velocipedists chi viagian sur ils pass adonta cha las vias sun amo serradas? «La Pulizia chantunala fa regularmaing controllas a reguard ils scumonds da trafic», scriva il post da medias sün dumonda da la Posta Ladina. Chi sajan eir gnüts scumpartits chastis correspundents, ma cha cifras concretas nu sajan avantman, uschè la Pulizia chantunala. Scumond da trafic vala per minchün Il Pass dal Flüela es daspö venderdi a bunura darcheu avert. Uschè cha per la fin d’eivna da Tschinquaisma as pudaraja far quint cun damain temp d’aspet pro’l Vereina. Amo la gövgia d’Ascensiun as stuvaiva per part spettar fin duos uras a Selfranga. Amo serrà per tuots fin als 24 da mai resta il Pass dal Alvra. E «serrà per tuots» voul dir eir pels velocipedists. Tant sül Pass dal Alvra, sco eir sül Pass dal Flüela, esa nempe gnü avant, cha velocipedists tschüffaivan oura il schlavazzun intant cha quel rumiva la naiv sün via. Cha quai saja negligiaint ed inchapibel, disch Ramona Tiefenthal, pledadra da medias da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun sün dumonda. Cha actualmaing exista ün grond privel da lavinas da di e da not sül Pass dal Alvra, decler’la ed appellescha al san inclet. (nba/pl)

Daspö la stà dal 2004 nu vain plü dat scoula a Guarda. Perquai es il possessur da l’immobiglia, il Cumün da Scuol, daspö passa trais ons vi da ponderar che far our da las differentas parts da l’abitacul. Pel mumaint daja vita illa chasa da scoula – üna part dal stabilimaint vain nempe sanà per far landroura ün büro. La chasa da scoula da Guarda: sül prüm plan – entrond sü da s-chala – as rechatta il büro turistic chi spordscha eir servezzans da posta. I’l plan d’immez s’installarà bainbod il büro d’architectura d’Andreas Kunz. Suot il tet resta üna saletta per adöver public. La sala da gimnastica es tachada davoaint pro’l chasamaint, e la plazza da sport es a schnestra da l’edifizi. Üna bella saira d’instà esa stat als 16 d'avuost 2022. Adonta da la bell’ora d’eiran gnüdas quel di var 40 persunas illa charpenna da la chasa da scoula a Guarda, üna stanza chi vaiva servi amo fin dal 2004 sco stanza per la scoula cumplessiva da la fracziun – chi d'eira da quella jada amo ün agen cumün politic. E quella saira illa charpenna a Guarda vaivan il president cumünal (amo Christian Fanzun) ed oters respunsabels dal cumün, inclusiv üna gruppa da lavur locala (tanter oter culla futura capo Aita Zanetti), infuormà che chi’s pudess far our da la scoula. In fuond giaiva per trais differents elemaints in connex cul chasamaint: il s-chodamaint, la halla da parcar e lura amo l’edifizi da scoula sco tal, cun stanzas ed üna sala da gimnastica. Architectura in scoula Intant es passada bler’aua giò da l’En. Ed i dà uossa güsta vita illas localitats. Lavuraints passan aint ed oura. Pel mumaint lascha il cumün nempe sanar las fanestras ed el installescha ün s-chodamaint da fuond. Our dal plan d’immez da la scoula daja localitats da büro. Per quellas s’ha interessada l’impraisa d’architectura indigena dad Andreas Kunz, sco chi’d es eir protocollà in diversas sezzüdas da la suprastanza dal Cumün da Scuol. El maina inavant l’affar da Roger Vulpi, cun intant quatter collavuraturs/as. Sco cha Andreas Kunz conferma sün dumonda da la FMR vuless el retrar ils büros per la mità da gün 2024. Per realisar tuot quistas lavurs da sanaziun vaiva il cumün deliberà in december dal 2023 ün credit da 250 000 francs. Quell‘approvaziun pür avant pacs mais es eir la radschun chi’d ha dürà ün tempet fin chi s’ha pudü cumanzar a sanar. Ma malapaina approvà il credit ha il cumün cumanzà cullas lavurs. Ün büro impè dad ün’abitaziun Amo avant bod duos ons d’eira gnü discus illa charpenna da la chasa da scoula, schi nu füss da realisar abitaziuns our dals locals sül plan d’immez. Ün questiunari in cumün d’eira nempe eir gnü a la conclusiun chi fess dabsögn da spazi d'abitar per indigens a Guarda. Ma finigà quella saira, in avuost 2022, vaiva dat dubis da transmüdar ils locals da scoula in ün’abitaziun. Reto Barbüda, il manader immobiglias da Scuol, conferma sün dumonda da la FMR: «Il cumün es gnü vaira svelt a la conclusiun cha’l plan d’immez, ingio chi darà uossa il büro, nu füss stat tant adattà per ün’abitaziun. Per exaimpel füssa restà ün’abitaziun tanter duos plans cun adöver public.» I’l prüm plan da la scoula as rechatta nempe intant ün büro da l’organisaziun turistica chi’d es eir cumbinà cun ün servezzan da posta per Guarda. E la charpenna dess restar eir in avegnir üna saletta per divers adövers o per gruppas. I dà plüs plazzals Ma culla sanaziun actuala nu sun amo giò’d maisa tuot ils «plazzals» intuorn l’anteriura scoula. Quai conferma eir il manader immobiglias dal Cumün da Scuol, Reto Barbüda: «La sanaziun dal plan d’immez es be üna part da l’inter proget. La fracziun da Guarda ha nempe fingià daspö divers ons ün manco da parkegis.» Perquai less il cumün realisar suot la plazza da sport – sper la chasa da scoula – üna halla da parcar cun var 40 parkegis. Quell’idea es insè in discussiun daspö bod desch ons. I vaiva eir fingià dat ün proget plü concret per üna halla da parcar avant nouv ons, ed ün questiunari avant duos ons vaiva confermà chi dess ün vast interess per cumprar o fittar talas plazzas. «Nus eschan uossa illa fasa da stüdi per quista garaschaziun. Ed implü stuvaina eir chattar in quel connex üna soluziun per il s-chodamaint da l’intera chasa.» La chasa da scoula ha nempe amo ün s-chodamaint d’öli installà dal 1979, cur cha la scoula d’eira gnüda renovada l’ultima jada. Avant duos ons d’eira amo in discussiun ün s-chodamaint public da s-chalizzas. «Ma quell’idea vaina stuvü dar sü per plüssas radschuns, tanter oter eir pervi da las distanzas fin pro las chasas chi lessan gnir tachadas vi dal s-chodamaint», declera Reto Barbüda. Che chi’d es però cler: il s-chodamaint d’öli sto gnir rimplazzà davo 45 ons. Tenor ün protocol da la suprastanza cumünala dal marz as ponderescha uossa d’installar «ün indriz cun pumpa da s-chodar (sondas da geotermia)». Per pudair far quellas lavurs, douvra tenor Reto Barbüda però amo qualche sclerimaint. Concept per sala polivalenta E lura resta – sper l’edifizi da scoula, la halla da parcar ed il s-chodamaint – amo l’ultim local plü grond cun potenzial: la sala da gimnastica. Reto Barbüda: «Quella part es amo il plü pac concreta. Ma il cumün less in mincha cas mantgnair quel spazi sco sala polivalenta.» Cha perquai saja uossa l’architect indigen Urs Padrun landervia d’elavurar ün concept correspundent. Eir schi vain dimena lavurà pel mumaint ill’anteriura chasa da scoula da Guarda, daraja eir i’ls prossems ons amo qualche amplificaziun o sanaziun, saja cun üna halla da parcar, cun ün nouv s-chodamaint o culla sala polivalenta. Almain daja vita in chasa da scoula, scha neir na plü quella d’üna scoula cumplessiva. Sch’üna scoula as transmüda Daspö vaira precis vainch ons nu vain plü dat scoula illa chasa da scoula a Guarda. Dal 2004 es nempe gnüda serrada la scoula primara. Ma la grond’immobiglia es natüralmaing restada in possess dal cumün – il prüm da Guarda e plü tard dal cumün fusiunà Scuol. Pel mumaint daja nouva vita illas localitats e divers progets per l’avegnir dal stabilimaint. Sül prüm plan da la chasa da scoula fa il Cumün da Scuol actualmaing lavurs da sanaziun per dar a fit a partir da gün 2024 las stanzas ad ün büro d’architectura. Ma cun quella sanaziun nu sun ils progets intuorn l’anteriura chasa da scoula da Guarda amo a fin. I dà amo oters plazzals chi transmüdaran la chasa da scoula dürant ils prossems ons: p.ex. ün nouv s-chodamaint ed üna nouva halla da parcar. Quella halla cun var 40 parkegis vain planisada suot la plazza da sport. (fmr/dat) La chasa da scoula da Guarda: sül prüm plan – entrond sü da s-chala – as rechatta il büro turistic chi spordscha eir servezzans da posta. I’l plan d’immez s’installarà bainbod il büro d’architectura d’Andreas Kunz. Suot il tet resta üna saletta per adöver public. La sala da gimnastica es tachada davoaint pro’l chasamaint, e la plazza da sport es a schnestra da l’edifizi. L’inscripziun sur l’entrada muossa la viva istorgia dal chasamaint da scoula a Guarda.

Quista sonda es il Di internaziunal dal museum e quel vain dapertuot festagià suot il motto «Museums. Educaziun e perscrutaziun». Sco cha la Clostra San Jon scriva in üna comunicaziun, hajan ils responsabels tut quist di sco occasiun per realisar ün di da las portas avertas illa Chasa Selm. Quist edifizi, chi’s rechatta in direcziun nordvest da la Clostra San Jon, es ün dals plü vegls a Müstair ed es d’incuort gnü renovà. Uossa as preschainta la stalla da nouv sco lö d’occurrenza per dietas scientificas, cuors d’artisanadi, preschantaziuns da kino e bler daplü. Film e discuors cun Susanna Fanzun Da las 14.00 a las 15.30 daja üna guida tras las baselgia e’l museum da la Clostra San Jon. Da las 16.00 a las 16.30 evran las portas da la Chasa Selm ed Uli Veith, mainagestiun da la Fundaziun Pro Clostra San Jon, dà üna guida tras l’edifizi. In seguit vain muossà il film «Die Bräute Jesu. Vier Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair» da Marianne Pletscher e Susanna Fanzun, chi’d es cumparü l’on 1999. Davo il film daja amo ün discuors cun Susanna Fanzun. (cdm/fmr) Il program illa Chasa Selm es gratuit, ma las plazzas sun limitadas. Perquai vain dumandà da s’annunzchar per las guidas e’l film sün: visit-museum@muestair.ch.

La Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair ha fat ün fich bun resultat dürant l’on da rapport 2023 ed ha pudü augmantar il guadogn annual per 21,8 % in congual cun l’on avant sün 1,34 milliuns francs. Sco cha la banca regiunala scriva in üna comunicaziun, s’hajan ils impraists da la cliantella augmantats sün 870,2 milliuns francs e’ls deposits da cliantella s’hajan redots sün 879 milliuns francs. Tanter oter han ils affars cun fits ed ipotecas, chi s’han sviluppats in möd positiv, contribui al success per l’on 2023. La banca chi gestischa ses filialas in Engiadina, illa Val Müstair ed in Bregaglia, ha però eir gnü 18,9 % daplü cuosts in congual cun l’on 2022. Quels cuosts implü d’eiran però tenor la comunicaziun da medias previs fingià ouravant e nu sun stattas uschè üna surpraisa. Sco cha la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair scriva inavant, paja ella var 1,04 milliuns francs impostas e paja implü a seis commembers e sias commembras üna distribuziun da 3 % sül chapital dals certificats da partecipaziun. (cdm/fmr)

La dumonda d’approvaziun pel proget da sanaziun dal Spöl es gnüda inoltrada ed uschè es gnü ragiunt ün ulteriur punct decisiv per allontanar il tössi PCB our dal flüm. Sco cha las Ouvras electricas d’Engiadina (OEE) e’l cumün da Zernez scrivan in üna comunicaziun cumünaivla, stà la dumonda d’approvaziun pel proget da sanaziun a disposiziun publicamaing dals 14 da mai fin als 12 da gün 2024 in chasa cumünala. Chattà cunvegnas Per la sanaziun dal Spöl davo l’incidaint cul PCB l’on 2016, vaivan il Parc Naziunal Svizzer, las OEE, la Pro Natura, il WWF ed Aqua Viva chattà e comunichà üna cunvegna da sanaziun mità marz 2024. Quella es intant eir gnüda confermada e decretada dal chantun. In quist connex han las OEE e’l cumün da Zernez eir scleri las ultimas dumondas a reguard cuosts cumünaivels. Üna cunvegna tanter dad els prevezza cha las OEE surpiglian tuot ils cuosts cha güdischs u autoritats han chaschunà u chastià antecipadamaing al cumün da Zernez in connex cul incidaint cun PCB dal 2016. Quai dess eir valair per decisiuns futuras, uschè las OEE e’l cumün da Zernez. (cdm/fmr)

Il Cumün da Scuol ed ils confamiliars han annunzchà quists dis la mort da Duri Gaudenz. El es mort in dumengia, als 12 da mai 2024. Duri Gaudenz (1929 – 2024) es stat cuntschaint sco autur, poet e redactur vallader – ed el es eir stat passa 40 ons ravarenda in Engiadina Bassa ed in Val Müstair. Il poet, autur, traductur e redactur Duri Gaudenz es naschü als 15 d’avuost 1929 a Zernez. Fingià dürant la prüma classa haja el badà cha la lingua possa til possa inchantar, ha el tradi plü tard in üna reportascha. A partir da 16 ons – ed insembel cun seis frar schemblin Gion Gaudenz (1929 – 2020) – ha el sco prüm frequentà il gimnasi a Samedan ed ha lura fat la matura da l’on 1950 a Schiers/Aschera. Davo avair stübgià ün semester filologia classica, s’ha Duri Gaudenz decis da müdar il stüdi sün teologia ed ha uschè tut la medemma via sco seis frar schemblin. Ma fingià lur bap, Jachen Ulrich Gaudenz (1897-1997) es stat ravarenda ed ha eir publichà tanter oter üna traducziun rumantscha dal Nouv Testamaint. Vita tanter chanzla, scrivania e natüra Davo il stüdi da teologia, dürant ils ons 1950 fin 1954 a Turich, Roma e Basilea, es Duri Gaudenz tuornà in Grischun. Tanter ils ons 1955 e 1958 es el stat ravarenda a Sta.Maria/Valchava ed in seguit per 32 ons a Scuol. Il ultims quatter ons fin pro sia pensiun dal 1994 es el stat ravarenda a Lavin/Guarda. Sco cha Duri Gaudenz ha svess scrit üna jada, saja tenor el fich important per ün ravarenda d’avair üna «professiun sperapro». Perquai ha el dürant blers ons e regularmaing scrit sco autur liber per gazettas e diversas publicaziuns. Dal 1959 fin dal 1985 es el eir stat redactur dal Chalender Ladin. La prosa e lirica da Duri Gaudenz es eir gnüda publichada in fuorma da cudeschs ed uschè sun cumparüdas in tuot set ouvras dad el tanter ils ons 1975 e 1996. L’autur, chi ha ouravant tuot publichà raquints ed istorgias cuortas, s’ha suvent laschà inspirar da fuormas liricas anticas. Sco üna da las ultimas grondas lavurs ha el tradüt in vallader la biografia da Dante, publichada da Mario Tubino (1910 – 1991). Botanica e muntognas Sper scriver lirica e prosa vaiva Duri Gaudenz però eir ün fich grond interess per la botanica e s’ha specialisà sün orchideas. Ma eir la fascinaziun pellas muntognas til ha diversas jadas trat sü i’ls ots. Uschè cha Duri Gaudenz nu s’ha be eternisà cun sia lirica e prosa, dimpersè eir cun s’inscriver in numerus cudeschs al piz in Engiadina ed illa Bergiaglia. In dumengia passada es mort il poet, autur e ravarenda Duri Gaudenz (1929 – 2024).

Fingià daspö qualche ons vain giuvà schah in praschuns sün tuot il muond e minch’on giouvan ils meglders e las megldras praschuners/as al champiunadi mundial da schah virtual. Il cineast Ivo Zen oriund da Santa Maria Val Müstair ha visità culla camera diversas praschuns. La FMR ha inscuntrà al cineast a Turich per giuvar üna runda schah. Tuot ha cumanzà cun ün’anecdota: Dürant cha seis bap es stat amalà, ha Ivo Zen (guarda box) tscherchà distracziun: «La situaziun pretendaiva ün’attenziun speciala. Per as distrar - am n’haja algordà - n’haja fingià giuvà plü bod gugent schah. Eu n’ha lura cumanzà a giovar online.» Ün di ha el publichà seis bun resultat sün Facebook. Ün vegl ami s’ha sünquai annunzchà. Quel lavura sco survagliader da praschun a Cazas Tignez e giouva là schah cun praschuners/as. Uschea es Ivo Zen gnü attent sülla tematica ed ha cumanzà a retscherchar. Ed el es gnü rendü attent al cudesch «Chess Behind Bars» da Carl Portman. L’autur es giovader da schah e descriva i’l cudesch sias aignas experienzas in praschuns da l’Ingalterra. «Chess Behind Bars» – schah davos giatters es eir il titel da lavur dal nouv proget da film d’Ivo Zen. Culla camera in praschun Per seis nouv film ha Ivo Zen, il cineast oriund da Santa Maria illa Val Müstair, visità insembel cun l’hom da camera e producent Kaleo La Belle praschuns sün l’inter mund: Armenia, Stadis Unids, Mongolia, Filippinas e Norvegia. Cunquai cha’l team da filmar ha ün interess specific han els bunamaing adüna survgnü access illas praschuns. Be la praschun Cazas Tignez ha refüsà l’access: «Els han manià cha las resursas mancan. Els nun han ils raps per metter a disposiziun persunal dürant filmar.» Temma da las visitas in praschun nun ha Ivo Zen ingüna: «Eu sun magari bunamaing ün zichel stut. Forsa suna eir ün pa naiv.» I capita ch'ün assassin stà davent el chi spetta l'execuziun da la sentenzia da mort. «Müda quai alch pertuchond mia percepziun? Ha qualchün chi ha fat uschè ün crimi il dret sün üna seguonda schanza?» Quellas dumondas less il cineast trattar in seis nouv film. Ivo Zen e seis team han survgni invista in differents sistems da praschun sün tuot il muond: «L’ideja dal film es da muossar la società dal pajais tras lur praschuns e lur sistems da chastih e resocialisaziun. Stadis Units versus Filippinas I’ls Stadis Units ha Ivo Zen visità üna praschun a Chicago. Là esa üsit cha tuot ils survagliaders da praschun han ün’arma ed i regna ün dril militar: «L’atmosfera es fich tendüda», uschea il cineast. Il team da filmar es adüna stat confruntà cun restricziuns. A Chicago sun ils praschuners stats in arrest d’inquisiziun. Dimena han ils survagliaders da la praschun observà da che cha’ls praschuners discurrivan. Tuot otras prescripziuns ha la praschun illas Filippinas. Là ha la gruppa da film stuvü dar attenziun ch’els nu tradeschan la logica architectonica da l’edifizi per evitar il trafic da drogas da dadoura in praschun. Ils Stadis Units partan duas persunas üna cella dürant cha 30 fin 40 praschuners ston partir üna cella illas Filippinas. Per fügir da la strettezza passaintan ils praschuners filippins bler temp dadoura a l’ajer fras-ch. «Els giouvan dürant tschinch dis schah e duos dis fan els teoria cul guardgia-praschun chi’d es eir lur trenader», raquinta Ivo Zen. Computers per Malawi Sco prossem planisescha Ivo Zen da visitar üna praschun a Malawi in l’Africa. El es fingià daspö ün mumaint in contact cun üna responsabla d'üna praschun: «Ella ha fat attent ch’els nun hajan computers per pudair as partecipar al champiunadi mundial. Nus ramassain uossa via üna campagna laptops per praschuns a Malawi. Uschea es quai üna situaziun da win-win.» Actualmaing scriva Ivo Zen vi dal dossier da producziun: «Eu n’ha da decider che aspets da l’istorgia ch’eu vuless propi raquintar e chenüns chi sun ils drets mezs filmics per far quai. Il grondius es cha nus vain survgni resuns fich positivs pel proget.» Il film vain probabelmaing l’on 2026 i’ls kinos svizzers. Il cineast Ivo Zen Ivo Zen (annada 1970) es oriund da Santa Maria illa Val Müstair. Davo ün stüdi d’architectura a la Scoula politecnica federala a Turich ha el fat il diplom illa partiziun film/video a la Ecole Supérieure des Beaux-Arts a Genevra. El lavura hoz sco redschissur, producent ed autur liber e viva a Turich. In seis ultim film «Suot tschêl blau» ha Ivo Zen tematisà la problematica da drogas i'l cumün da Samedan i'ls onns 80. (fmr/lu) «Schah per la pasch» «Chess for Freedom» (Schah per la pasch) es ün proget da la Federaziun internaziunala da schah (FIDE). Fingià daspö divers ons pon praschuners e praschuneras giovar a schah davos giatters. Hoz esa cuntschaint cha schah ha üna buna influenza sül bainstar, cunquai cha schah redüa simtoms da stress e temma. Ultra da quai rinforza schah il pensar logic ed amegldrescha la procedura da tour decisiuns. Quai declera la vicepresidenta da la FIDE Dana Reizniece-Ozola in ün video sülla pagina web da la Federaziun. La Federaziun internaziunala da schah organisescha daspö l’on 2021 ün champiunadi intercontinental per praschuners/as. Tals e talas giouvan dürant il champiunadi a schah ün cunter l’oter al computer. L’on 2023 s'han 118 gruppas da 50 naziuns partecipadas al turnier. Gudagnà illa categoria dals homens ha l’equipa da l’India, tar las duonnas l’equipa da la Mongolia. La data per la quarta ediziun dal champiunadi mundial per praschuniers/as nun es pel mumaint mo comunichada. (fmr/lu) Il redschissur dal film «Chess Behind Bars» Ivo Zen dürant ün gö da Schah sül Lindenplatz a Turich. Il redschissur dal film «Chess Behind Bars» Ivo Zen dürant ün gö da schah sül Lindenplatz a Turich. In quista scena dal film giouvan ils praschuners illa praschun da Chicago schah ün cunter l’oter.

718 uffants e giuvenils han dovrà l’on passà üna assistenza – üna uschè numnada «Beistandschaft». Daspö ons crescha il numer d’ün cuntin. La FMR ha discurri cun Matthias Tscharner davart las radschuns. El es il manader general da la KESB in Grischun. Proteger persunas chi sun periclitadas o chi nu vegnan plü a bröch cun lur ­vita – quai es il pensum da la KESB, l’autorità pella protecziun da l’uffant e da creschüts. Üna imsüra pussibla es üna assistenza, per tudais-ch «Beistandschaft». Il numer dad assistenzas per creschüts es restà ils ultims ons plü u main il medem. A reguard ils uffants e giuvenils crescha il numer però. Matthias Tscharner explicha perche. El es daspö il 2021 al timun da la KESB i’l Grischun (guarda box). FMR: L’on passà han 718 uffants e giuvens fin 18 ons dovrà üna assistenza. Ün ot numer? Matthias Tscharner : Daspö chi dà la KESB es quai ün record. Nus nu vain amo mai gnü tants cas. Ch’El fetscha p.pl. ün exaimpel d’ün uffant chi douvra üna assistenza! Per exaimpel scha’ls geniturs sun dependents da drogas: Forsa sun quai geniturs divorziads, ün dad els es davent, l’oter nun es propi bun d’avair chüra da l’uffant. Lura douvra tenor la ledscha üna assistenza chi regla tschertas chosas per l’uffant e va per exaimpel a la saira da geniturs u organisescha üna rait d’agüd. Ed ün exaimpel d’ün giuvenil suot 18 ons? I po esser ch’ün giuvenil nu va plü a scoula pervi da problems psichics. Ils geniturs nu dan plü chüra e nu dan bada als problems. I dà eir cas inua ch’ün giuvenil es violent invers ils geniturs. Che po üna assistenza lura insomma far? Pel solit s’annunzchan ils geniturs tar la KESB perquai ch’els nu rivan plü da discuorrer cun l’uffant. Üna persuna dal fat externa – üna assistenza – prouva lura da chattar soluziuns cun l’uffant. Magari po üna tala persuna s’avicinar meglder u po tuot tenor organisar inchün chi ha access a l’uffant. Ma üna garanzia da ragiundscher qualchosa nu s’haja mai. In general – che sun las radschuns per l’augmaint da las assistenzas per uffants? Las cifras s’augmaintan in tuots ils secturs da la protecziun d’uffants. Nus vain eir daplü annunzchas da scoulas. Plünavant vegnan giuvens fügitivs sainza geniturs in Svizra, pel solit homens minorens, ils geniturs sun per exaimpel illa Siria o in Afganistan. Els nun han ingüna persuna da confidenza chi s’occupa dad els in Svizra. Els survegnan perquai tenor ledscha üna assistenza. In che secturs daja uschigliö amo augmaints? Davo separaziuns – scha geniturs nu vegnan plü da perüna cura cha l’uffant das-cha esser tal bap e cura tar la mamma. Sch’els nu sun svessa abels da metter d’vart lur conflict per l’amur dal bainstar da l’uffant, sto ün güdisch o la KESB reglar il dret da visita. I douvra lura magari amo üna uschè numnada «Besuchsrechtsbeistandschaft». Quella survaglia cha l’uffant saja propi tal bab u tar la mamma sco reglà e chi nu detta ingüna dispita tar la surdatta da l’uffant. Eir qua vain nus ün leiv augmaint dad assistenzas. E violenza a chasa? Tals cas s’augmaintan eir, na be la violenza cunter l’uffant svess, mabain eir sch’ün uffant vezza la violenza tanter ils geniturs. Quai es güst uschè nosch pel svilup d’ün uffant. Perquai vala eir la violenza tanter geniturs sco cas da protecziun d’uffants. Vain la situaziun in nossa società adüna pês culla violenza o cun dispitas in famiglia? O dumondan persunas pertuchadas plü svelt per agüd? Mia impreschiun persunala es: Güst davo üna separaziun nu’s laschan ils pertocs plü plaschair tuot da l’oter genitur chi smezza il dret da visita. E mammas pertuchadas da la violenza a chasa s’annunchan hozindi svessa. Plü bod nu’s faiva ingüna annunzia. E sco dit, sun eir las scoulas plü attentas. S’ha la società müdada in quist reguard? Violenza visavi uffants nun es hozindi plü acceptada. I’s publichescha plünavant infuormaziuns cha violenza a chasa o visavi uffants nu das-cha capitar. Quai maina adaquella ch’eir duonnas, chi derivan da pajais forsa amo patriarcals, tscherchan plü suvent agüd. Eu nu craj ch’i detta hoz daplü violenza co plü bod. Eu craj plütost cha la retgnientscha da far üna annunzcha, s’ha diminuida. Che munta per la KESB schi dà daplü cas? Survain El eir daplü persunal? Nus provain da dvantar plü efficiaint cun elavurar las datas in möd electronic. Ma nus pruvain eir da survgnir daplü persunas. Perche cha’ls cas s’augmaintan inavant – impustüt a reguard la protecziun d’uffants inua cha’ls cas dvaintan adüna plü cumplexs. Tar la protecziun dals creschüts daja be ün leiv augmaint. Perche sun ils cas d’uffants plü cumplexs co quels dals creschüts? Tals creschüts as tratta per gronda part da persunas dementas. Là drouva quai assistenzas d’età e’ls cas as sviluppan suvent in möd sumgiaint. La demenza es üna diagnosa clera. I’s sa cha la malatia es irreversibla. Ma tar uffants chi croudan sü in lur cumport social, là esa greiv da far üna diagnosa. Violenza in famiglia magunan tscherts uffants plü svelt co oters chi abitan illa medema chasada. Ma na tuot ils uffants sun tuottüna resilients. Schi va lura amo per plazzar uffants dadoura la famiglia, as tratta da fich greivas decisiuns. Deplorablamaing creschan las cifras dals cas cumplexs. Dals 718 uffants cun assistenzas l’on 2023 han ils blers survgni üna assistenza professiunala. Daja insomma avuonda persunas chi fan quist job? Id es enorm pretensius, quai cha las ­assistenzas professiunalas han da ­prestar. Chi chi s’ha üna vouta cumprovà, es tscherchà sül marchà da lavur e vain gugent recrutà dad otras instituziuns. Id es greiv da chattar nouva glieud. Quai chat eu puchà, perche cha’l job es uschè ­variant, i’s es confruntà cun tants ­temas. Es el cun corp ed orma tar las chosa? I’l sectur social s’haja suvent cas agravants. Lura as stoja esser cun corp ed orma tar la chosa, uschigliö nu’s staja lönch. Assistenzas – las cifras L’on 2023 han 718 uffants e giuvenils in Grischun gnü üna assistenza sün fundamaint d’üna imsüra da la KESB. Tals creschüts suna stats 2180 cas cun assistenza. Pel solit ademplischan assistentas u assistents ­professiunals quista incumbenza. Ma id es eir pussibel ch’inchün da la famiglia surpiglia üna assistenza. (fmr/vi) Indschigner ed econom d’affars La carriera da Matthias Tscharner (47) ha fat qualche stortas. Sco indschigner ed econom d’affars ha el lavurà tar la Ems Chemie e tar la Viafier retica in funcziuns directivas. Lura ha el stübgià il rom da dret social a la Scoula Ota a Lucerna. Dal 2020 es el dvantà manader da la KESB dal Grischun dal nord. Daspö il november 2021 es el manader general da la KESB in Grischun. (fmr/vi) Commentar: Plütost quietant co alarmant Claudia Cadruvi/FMR I tuna alarmant. Las cifras creschan ad ün crescher. L’on passà han tants uffants sco amo mai survgnü üna assistenza in Grischun. Nun sun ils geniturs plü capabels da guardar inandret dals uffants? Plü bod cun las avuadias nu daiva tants cas. Ma plü bod daiva d'inrar inchün faiva per exaimpel stim da violenza in famiglias. Be in cas fich extrems intervgnivan las autoritats. Ed ons a la lunga s'haja per exaimpel acceptà cha blers baps divorziads gnivan facticamaing privats dal dret da visita. Ingün chi güdaiva ad els da pudair vzair regularmaing lur uffants. Hoz es quai oter. Las autoritats sun attentas. Tar violenza a chasa nu fa la KESB be stim dals creschüts chi chaschunan u survegnan problems - mabain as dumonda ella eir scha’ls uffants douvran agüd. E sch’üna mamma suotminescha in ün dandet il dret da visita dal bap, po la KESB disponer tuot tenor üna uschè numnada «Besuchsrechtsbeistandschaft». Cler, uschea creschan las cifras. I douvra daplü assistenzas per uffants. La KESB piglia daplü masüras co plü bod las avuadias. Tuot quai nun es però alarmant, mabain quietant. Id es ün segn chi vain güdà als uffants e na plü be taschà e zuppentà tant sco pü bod. Avant co müdar i'l socialesser, es Matthias Tscharner stat inschigner ed econom d'affars. La famiglia es la chüna chi protegia ad ün uffant. Scha’l cuntrari es il cas, lura sto la KESB intervgnir.

La Brancla, ün flüm lateral da l’En chi passa tras la Val Sinestra, es gnüda undrada «perla», voul dir sco üna dad ot auas svizras chi han pudü mantgnair lur caracter oriund e sulvadi. In Svizra sun be amo var 4 % da las auas in ün stadi natüral e cun ün caracter oriund. Üna da quellas auas es la Brancla, ün flüm lateral da l’En cun üna lunghezza da 16 kilometers. Ella as rechatta sül territori cumünal da Valsot e Scuol e cula tras la Val Sinestra. Ils duos cumüns sun quist’eivna gnüts undrats da la Società Perlas d’aua (tud. Gewässerperlen) e dal WWF per lur preservaziun da la Brancla in occasiun d’üna festa a Turich. Sco cha’l WWF Grischun scriva in üna comunicaziun, voul el in ün’occasiun plü tard amo celebrar l’undrentscha da la Brancla al lö e surdar als cumüns da Valsot e da Scuol üna sculptura. Survgnir ün label per l’ingaschamaint Üna giuria, suot il presidi da Christa Rigozzi, ha undrà sper la Brancla eir amo set ulteriuras auas svizras tenor ils criteris da bellezza e natüralezza. I’s tratta da las auas Zulg (BE), Chiene (BE), Necker/Thur (SG), Magliasina (TI), Buron (VD), La Tièche (VS) e Lorze (ZG/ZH). Christa Rigozzi as lascha citar illa comunicaziun culs pleds: «Nus gratulain als cumüns per lur ingaschamaint per las auas e tils ingrazchain per las perlas d’aua. Fat inavant uschè!» Ils ot cumüns han uossa la pussibilità da laschar tschertifichar lur ingaschamaint per las auas cul label «Gewässerperle PLUS». Per survgnir quel label, han ils cumüns d’elavurar ün concept co ch’els pudessan – dürant ils prossems tschinch ons – proteger inavant e mantgnair il caracter oriund da las auas. In Engiadina han fingià il Beverin e la Chamuera survgni quist label. Ils rapreschantants dals cumüns da Scuol e Valsot, Fadri Blanke (a schn.) e Victor Peer, insembel cun Christa Rigozzi in occasiun da la festa in marcurdi passà a Turich. La Brancla, ün flüm lateral da l’En sün territori cumünal da Valsot e Scuol, es gnüda undrada per sia natüralezza.

Tuot commoss n’ha stuvü tour cugnuschentscha cha meis char ami, vaschin e conscolar dal temp da scoula primara a Zernez ha bandunà quist muond per adüna. Duri ha ragiunt ün’ota età, ed eir schi’s sa cha la mort vain ünsacura davo avair vivü, lascha quella inavo pro la perdita d’ün char uman, tristezza e cordöli. Duri, insembel cun seis frar schemblin Gion, d’eiran meis vaschins, els abitaivan sper nossa chasa e nus pudaivan be drivir la fanestra dal piertan per clomar ün a tschel. Nossa infanzia vaina passantà insembel dürant ils ons da la Seguonda Guerra mundiala, ün temp cha’ls creschüts vivaivan cun gronds pissers. Ed eu less dir cha tuot las famiglias vivaivan fich modestamaing spargnond ingio chi’s pudaiva. Ma a nus uffants quels pissers nun ans chalchaivan, nus nu cugnuschaivan ün oter muond. Nus ans concentraivan sün la scoula ed amo plü ferm sün il temp liber, sün la cumpagnia e da pudair giovar e tambas-char insembel. E qua meis chars amis Gion e Duri ed eu d’eiran inseparabels. Quantas bellas uras cha nus vain passantà insembel, e giodü cumünaivel noss’infanzia. Davo’l temp da scoula, il temp chi vain per minchün da pensar che ch’ün voul imprender o stübgiar, as han nossas vias separadas. Tant Duri sco eir Gion, els s’han decis per la via academica, per ün stüdi, e tuots duos sun dvantats, sco lur bap eir, ravarendas. Els d’eiran benedits cun üna gronda intelligenza ed i füss bain stat üna gronda perdita, sch’els nu vessan stübgià. Eu am vaiva decis d’imprender ün manster, e quai per mai es eir stat meglder co avair da’m cumbatter cun la scienza. Però l’amicizcha es restada dürant tuot nossa vita fich gronda e profuonda. Pro mincha occasiun ans allegraivan nus da’ns vaira e scha pussibel da passantar ün pêr bellas uras be plaschair in ans algordond da nossa inschmanchabla infanzia. E cur cha mia duonna Jda ed eu ans vain, avant 57 ons, decis da maridar, nu vaina stuvü stübgiar lönch che ravarenda chi ans dess dar insembel. Quai es stat meis ami Duri, üna bella nozza – e la lai düra infin uossa. Ils lioms tanter Duri, Jda e mai, nu sun mai tschuncs, fin al di da la mort da Duri. Tuot l’ospitalità cha Duri insembel cun sia chara duonna Claudia ans han regalà, a nus veterans da la Val Müstair, cur cha nus ans reunivan sülla Motta Naluns per la cuorsa da skis annuala insembel culs veterans da l’Engiadina, d’eiran evenimaints inschmanchabels. Davo la cuorsa tuot ils Jauers d’eiran invidats pro Claudia e Duri in lur prüvada stüva per ün’excellenta marenda. Ma eir tuot quai cha Duri ha prestà per nossa lingua, per la cultura e per il bön e bain da blers umans, predsch eu fich ed ingrazch per tuot quai ch’el ha fat. Uossa, davo üna lunga vita – forsa eir pro el na adüna be simpla, però accumpagnada d’üna profuonda cretta in Dieu – ha el pudü serrar seis ögls in pasch e cuntantezza. Char Duri, reposa in pasch. Teis vegl ami, Oswald Toutsch, Tschierv

Als 9 da gün esa a Scuol tschernas cumünalas. Il suveran elegia duos nouvas commemberas o commembers per la suprastanza cumünala. Las votantas ed ils votants da Scuol han dad eleger als 9 da gün duos commembras o commembers per la suprastanza cumünala, nempe üna rapreschantanta o ün rapreschantant per la fracziun da Sent ed üna rapreschantanta o ün rapreschantant per la fracziun da Tarasp. Quistas duos caricas sun gnüdas vacantas causa la desditta dal rapreschantant da la fracziun da Tarasp, Daniel Stecher, dürant la perioda d’uffizi per motivs persunals e causa l’elecziun dal rapreschantant da la fracziun da Sent, Chasper Alexander Felix sco nouv manader da las gestiuns tencnicas dal cumün da Scuol. Sco manader tecnic e collavuratur cumünal nu po el natüralmaing plü esser eir commember da la suprastanza. Per Sent üna e per Tarasp duos candidaturas Il cumün da Scuol ha publichà l’elecziun substitutiva per la perioda d’uffizi 2023 fin 2026 sülla pagina d’internet. Tenor l’artichel 31 da la constituziun dal cumün da Scuol, vain publichada mincha candidatura inoltrada in scrit il plü tard il prossem di da lavur sülla pagina d’internet e sül sistem digital dal cumün. Fin a Tschinquaisma sun uschè publichadas trais candidaturas per las duos caricas. Per la rapreschan-tanza da la fracziun da Sent candidescha Seraina Guler. Ella es intant amo sainza concurrenza. Üna tscherna daja invezza per la rapreschantanza da la fracziun da Tarasp: Quia candideschan duos persunas, nempe Iwan Alexander Damerow e Denny Griep. Candidaturas per l’elecziun substitutiva pon gnir inoltradas fin al di da l’elecziun. (nba) La glista actuala da las candidatas e dals candidats es publichada sün www.scuol.net

La Fundaziun Pro Clostra San Jon ha l’on passà in october terminà las lavurs da renovaziun vi da la part d’economia da la Chasa Selm a Müstair. L’edifizi dal temp medieval – chi’s rechatta be güst dadour ils mürs da la clostra – serva sco lö per diversas occurrenzas, dietas seminaris, cuors e dess dvantar ün center per artischanadi tradiziunal. In sonda passada haja dat la prüma guida publica tras il stabilimaint sanà. Passond tras la cuort da la Clostra San Jon in sonda passada as vain adüna darcheu rendü attent da tablinas chi muossan la via in direcziun da la Chasa Selm. Davo avair bandunà ils mürs gross da la clostra, sun quellas tablinas però in ün dandet sparidas ed i nu’s sa precis ingio cha quista Chasa Selm as rechatta insomma. Uschè as raduna üna pitschna squadra d’interessats chi’d es in tschercha da quist stabilimaint dadour il grond vout da la cuort. Inchünas da las chasas chi gnissan in dumonda nun han üna fatschada nouva – be üna indicaziun ha tradi chi’s stopcha trattar pro ün edifizi da la Chasa Selm. Nempe ils contuorns cun terra chi nu sun amo creschüts aint inandret. Uschè ha eir la FMR chattà a la fin seis böt. «Chi nu’s vezza nöglia da la restoraziun e da la renovaziun da dadour, quai d’eira ün da noss gronds böts. Per furtüna vaina eir pudü mantgnair üna gronda part da la substanza originala e las lavurs sun propcha gratiadas», declera Uli Veith, mainagestiun da la Fundaziun Pro Clostra San Jon. In sonda passada – ed in occasiun dal Di internaziunal dal museum – ha el dat üna invista i’l proget pel center d’artischanadi tradiziunal ed ha fat üna guida tras la Chasa Selm. Lö da perscrutaziun d’importanza europeica Ma che dvainta uossa our da quista Chasa Selm a Müstair? La Fundaziun Pro Clostra San Jon es daspö 50 ons vi da perscrutar e restaurar sistematicamaing la Clostra San Jon. Uschè as tratta pro il cumplex clostral a Müstair – chi ha üna età da passa 1250 ons – dal lö archeologic e da perscrutaziun il plü important in Europa dal temp medieval tampriv. «Quista experienza e quist savair vulain nus dar inavant e la Chasa Selm dess dvantar ün forum pel transfer da savair davart nossa lavur da perscrutaziun dals ultims decennis. Quista lavur da intermediaziun vain fatta ed organisada dal Center Savair, chi ha chattà ün dachasa illa Chasa Selm», disch Uli Veith. Localitats multi-funcziunalas La Fundaziun Pro Clostra San Jon ha cumprà la Chasa Selm avant ün pêr ons ed id ha dat lönch discussiuns co tilla ütilisar in futur. «Davo divers sclerimaints ans vaina decis da cumanzar a renovar sco prüm be la part d’economia – dimena la stalla e’l tablà – e d’installar là diversas localitats multi-funcziunalas. La part d’abitar (guarda purtret, part grischa) vain sanada plü tard», disch Uli Veith. Dürant las lavurs da sanaziun, chi han dürà var ün on e mez e sun gnüdas terminadas in october 2023, es gnü miss ad ir in l’anteriura stalla i’l plan terrain üna gronda ufficina. Quella stà a disposiziun per divers cuors d’artischanadi tradiziunal, sco p.ex. masdar pigmaints natürals per prodüer culurs o tessar. «L’ufficina es ün grond local vöd chi’ns permetta da restar flexibels pels divers cuors. Cun cumanzar las lavurs da renovaziun vaina però amo stuvü clomar il Servezzan archeologic Grischun, causa cha s’ha chattà fich vegls foss d’aua suot la Chasa Selm», declera Uli Veith. El agiundscha cha’ls experts nun hajan a la fin però plü pudü dir che scopo cha quels foss vaivan, dimena sch’els han manà aua in direcziun da la clostra o sch’els han drenà ün territori. Grond local per dietas ed occurrenzas L’elemaint central da la Chasa Selm – il nom ha l’edifizi dal rest da la famiglia chi ha abità sco ultima illa müraglia – es però l’anteriur tablà i’l prüm plan. Quel as preschainta da nouv sco grond local per dietas, chi spordscha plazza a var 70 persunas. Implü daja sün quel plan eir ün local d‘entrada cun gardaroba scu eir üna pitschna chadafö. Per manar daplü glüm a l’intern dal stabilimaint, s’haja taglià oura pitschens elemaints geometrics da las paraids da lain, chi sun pür visibels schi’s sta plü dasper a l’edifizi. A la fin as rechatta suot il tet da la Chasa Selm ed i’l terz plan üna gallaria cun üna pitschna biblioteca e diversas plazzas da lavur. «Il center es insè fabrichà sü uschè cha giosom illa stalla vain dat inavant il savair davart la mansteranza e l‘artischanadi, i’l prüm plan tuot il savair davart la perscrutaziun dal fabricat e l’archeologia. Suot il tet as poja lura amo approfundir il savair cun far aignas retscherchas illa biblioteca», uschè Uli Veith. Üna biblioteca e films da kino Las plü veglias parts da la Chasa Selm dateschan dal 13avel tschientiner, ma i’ls decuors dals tschientiners es l’edifizi gnü ingrondi e modifichà diversas voutas. Implü as rechatta illa part d’abitar amo üna part d’üna stüva veglia dal 16avel tschientiner, chi’d es tenor Uli ­Veith simila a quella da la Chasa Chalavaina. Che chi capita cun quista part da la Chasa Selm nun es amo dal tuot scleri, ma la Fundaziun Pro Clostra San Jon ha laschà far ün prüm proget per metter ad ir üna gronda biblioteca in quista part da la chasa: «Causa cha blers donaturs ans vöglian regalar lur bibliotecas, vessan dürant ils prossems ons da rivar passa 50 000 cudeschs a Müstair. Insembel cun nossa aigna collecziun dess gnir realisada üna biblioteca in l’anteriura part d’abitar da la Chasa Selm», declera Uli Veith. Pel mumaint vegna tenor el però amo evaluà co cha quista nouva biblioteca po gnir finanziada. La part d’economia da la Chasa Selm ha però fingià gnü sia premiera sco lö per dietas internaziunalas, nempe fingià in october 2023 ed üna seguonda vouta in mai d’ingon. Ün’ulteriura premiera – nempe la preschantaziun d’ün film – haja dat in sonda passada in occasiun da la guida. Là es nempe gnü muossa il film «Die Bräute Jesu. Vier ­Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair» da Marianne Pletscher e Susanna Fanzun, chi’d es cumparü l’on 1999. «Las premieras illa Chasa Selm sun fin uossa tuottas gratiadas. Perquai dess la Chasa Selm eir in futur star a disposiziun per muossar films da kino, eir pella populaziun da la Val Müstair, siond chi nu dà ingün kino illa regiun.» Ün center pel savair da passa 50 ons La part economica da la Chasa Selm a Müstair – ün edifizi dal temp medieval – es d’incuort gnüda renovada da la Fundaziun Pro Clostra San Jon. Üna gronda ufficina per cuors d’artischanadi, üna sala per dietas sco eir üna biblioteca cun plazzas da lavur fuorman il nouv Center Savair. Quel center voul intermediar e dar inavant il savair da passa 50 ons perscrutaziun e sanaziun in connex culla Clostra San Jon a Müstair. Pro’l cumplex claustral da Müstair as tratta nempe dal lö d’archeologia e perscrutaziun dal temp mediavel tempriv il plü important in Europa. Sper cuors d’artischanadi tradiziunals e seminaris internaziunals, dess la Chasa Selm però eir servir qua e là sco sala da kino illa Val Müstair. Implü es eir previsa üna biblioteca illa part d’abitar da la Chasa Selm, chi nun es però amo sanada. In sonda passada haja dat üna prüma invista i’l proget ed üna guida publica tras la Chasa Selm. (fmr/cam) La nouva sala per dietas i’l prüm plan da la Chasa Selm, chi spordscha plazza a var 70 persunas.￼ L’entrada da la sala per dietas illa nouva Chasa Selm a Müstair. La Chasa Selm a Müstair. A schnestra as rechatta la part d’abitar, a dretta la part economica cullas nouvas localitats multi-funcziunalas. L'intern da la part d'abitar da la Chasa Selm. Quia dessa forsa gnir realisada üna biblioteca. La part d'abitar da la Chasa Selm, chi vain renovada plü tard. Uli Veith, il mainagestiun da la Fundaziun Pro Clostra San Jon, in occasiun da la guida tras la Chasa Selm in sonda passada.

La mità da gün vain preschantada la Novavla Sinfonia da Beethoven cul Golden Gate Symphony Orchestra and Chorus e cun üna tschinquantina da chantaduras e chantadurs indigens a Scuol. Per la prüma jada vain chantada l’Oda a l’algrezcha in rumantsch. La premiera ha lö quist’eivna in America cun partecipaziun d’üna delegaziun engiadinaisa. Dals 13 fin als 16 gün vain preschantada quatter jadas la Novavla Sinfonia da Ludwig van Beethoven illa halla Gurlaina a Scuol. Quists concerts vegnan realisats cul Golden Gate Symphony Orchestra and Chorus da San Francisco suot la direcziun dal dirigent grischun Urs Leonhardt Steiner. El viva fingià var quatter decennis in America ed ha fundà l’orchester avant passa 30 ons. Da la partida sun eir las musicistas indigenas Cinzia Regensburger e Nina Mayer cun üna tschinquantina da chantaduras e chantadurs da tuot la regiun. In tuot staran var 180 persunas sül palc immez la halla da Gurlaina. Per la prüma jada insomma gnarà chantada la Novavla Sinfonia da Beethoven eir in rumantsch. Duos concerts a San Francisco La premiera rumantscha nun ha però lö a Scuol, dimpersè a San Francisco. Fingià quista fin d’eivna han lö duos concerts dal Golden Gate Symphony Orchestra and Chorus aint il Clock Tower a Benicia in vicinanza da San Francisco ed aint il Herbst Theatre a San Francisco. Sper l’Oda a l’algrezcha gnaran chantadas ulteriuras trais chanzuns rumantschas dal cor american. Eir üna delegaziun da chantaduras e chantadurs da l’Engiadina Bassa es viagiada quist’eivna in America per as partecipar als duos concerts. «Eu n’ha decis infra üna secunda. Per mai d’eira evidaint cha quista pussibiltà nu possa mancantar», quinta Matthias Merz da Scuol cuort avant co partir per l’aventüra musicala. «Quista pussibiltà es unica ed eu m’allegr pella fusiun cun l’orchester american», declera’l. Cha fin uossa hajan las prouvas dal cor ad hoc gnü lö separà aint il Scuol Palace e cha uossa gnian missas insembel tuot las parts dal proget unic. «Nus provaran da sustegner il cor american e da muossar la pronunzcha dals pleds rumantschs», disch Matthias Merz e s’allegra pel prüm inscunter. Viagiar e chantar Eir Lidia Domenig da Sent fa il viadi in America per chantar. «Da pudair cumbinar il chantar cul viagiar es adüna stat ün sömmi. Ma chi vess mai cret, ch’eu poss chantar üna jada cun ün orchester a San Francisco?» Lidia Domenig es viagiada fingià plüssas jadas in America. «Però quista jada es la brama fich gronda ed eu nu sa propcha che chi’m spetta». Fingià cur cha la gruppa svizra riva a San Francisco ha lö la prüma prouva cun l’orchester e cul cor american. In seguit han las Engiadinaisas ed ils Engiadinais temp duos, trais dis per imprender a cugnuoscher la cità e la regiun e lura ha fingià lö la prouva generala pels duos concerts i’ls contuorns da San Francisco. In tuot han fat set persunas da l’Engiadina il viadi in America. Culla «Rhapsody in Blue» Da la partida sülla turnea in America es eir la musicista Cinzia Regensburger da Scuol. Ella es svolada fingià ün pêr dis avant sur il grond mar per nüzziar il temp ed exercitar la «Rhapsody in Blue» da George Gershwin cun l’orchester american. Quista rapsodia vaiva ella sunà cul piano insembel cun l’orchester fingià avant duos ons a San Francisco. Uossa vain quella preschantada amo üna jada sco preprogram per la Novavla da Beethoven. Eir a Scuol cumainza lura il program da la saira culla «Rhapsody in Blue» da Cinzia Regensburger, accumpagnada dal Golden Gate Symphony Orchestra suot la direcziun dad Urs Leonhardt Steiner. Uschè cha’ls duos concerts in America cun partecipaziun svizra sun lura sco las prouvas generalas pels evenimaints a Scuol. Trais giubileums in üna Fingià l’eivna chi vain tuorna la delegaziun svizra a chasa. L’orchester ed il cor american seguan lura al principi da gün. Dürant duos eivnas varan lö prouvas intensivas i’l Scuol Palace ed illa halla Gurlaina. Tanteraint viagian las musicantas ed ils musicants americans tras tuot ils cumüns da l’Engiadina Bassa a dar concertins in fuormaziuns plü pitschnas ed a far gust pels quatter evenimaints illa halla Gurlaina. Quists concerts stan lura suot l’insaina da trais giubileums. D’üna vart esa precis 200 ons cha la Novavla Sinfonia da Ludwig van Beethoven es gnüda preschantada la prüma jada a Vienna. Dal rest es quai statta eir si’ultima sinfonia cumpletta. E precis avant 100 ons es gnüda preschantada la prüma jada la «Rhapsody in Blue» da George Gershwin a New York. Il terz giubileum es lura quel chi pertocca il plü ferm eir l’Engiadina Bassa, nempe il giubileum da 500 ons Stadi liber da las Trais Lias. Quist giubileum gnarà festagià a la premiera in gövgia, ils 13 gün, in preschentscha dal president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. Eir el toccarà pro’ls prüms chi dodaran l’Oda da l’algrezcha la prüma jada in lingua rumantscha – almain in Svizra. Daplü infuormaziuns e vendita da tickets sün www.scuol-classics.ch Matthias Merz (a schnestra) e Peder Rauch sun viagiats in America per chantar per la prüma jada l’Oda a l’algrezcha in rumantsch. Eir Lidia Domenig da Sent (a schnestra) ha cumbinà quist’eivna seis hobis: viagiar e chantar – e quai fin a San Francisco.

L’ultim mumaint han ils organisaturs dal Giro d’Italia decis da na partir culla cursa a Livigno e gnir sur il Pass da l’Umbrail e tras la Val Müstair. Pervia da la situaziun precara da l’ora es gnüda la partenza spostada a Prad i’l Tirol dal Süd. L’ora ha fat ün strich tras il quint als organisaturs dal Giro d’Italia. L’etappa chi vess stuvü partir a Livigno e chi vess manà als ciclists sur il Pass da l’Umbrail a Santa Maria e da là inavant giò da la val i’l Tirol dal Süd es gnüda scurznida. Pervi da las noschas cundiziuns da l’ora sül Pass da l’Umbrail han ils organisaturs decis da manar ils ciclists cun l’auto sur il pass e lura da partir per la 16avla etappa davent da Prad i’l Tirol dal Süd. Uschea sun passats ils ciclists dal Giro d’Italia be cun l’auto tras la Val Müstair. Naiv imnatscha süls ots Tadej Pogacar dominescha il Giro d’Italia 2024, e la blera naiv la situaziun sül tet da la cuorsa d’ingon, sül Pass dal Stelvio. Pervia da la naivera sün quel pass chi’d es 2’757 m s.m. vaiva la direcziun dal Giro decis avant pacs dis da na far la ruta sur il Stelvio i’l Tirol dal Süd, dimpersè da sviar la cuorsa sur il Pass da l’Umbrail e la Val Müstair i’l Tirol dal Süd. Sülla distanza totala da la cuorsa nu vess quista müdada gnü quasi ingün’influenza. Ils ciclists vessan gnü da far be ün pêr kilometers damain co quai chi vessan gnü da far sül traget original. Uossa nu sun els insomma na passats tras il Grischun – almain na sün lur sellas dal velo. Sfidas e sforzs supplementars Pront füss stat il Grischun pel spectacul, adonta da sfidas supplementaras. L’Uffizi da construcziun bassa vaiva fingià cumanzà a rumir la naiv sül Pass da l’Umbrail. Rumir cumplettamaing la via sün termin dumonda lura istess varsaquant sforz. E sforzs supplementars vaiva fat eir la Pulizia chantunala dal Grischun. Quella vaiva mobilisà persunal supplementar uschea ch’ella vess pudü garantir la sgürezza sül traget dals 18 kilometers cha’l Giro d’Italia vess fat tras il chantun Grischun. (rtr/fmr) Ils ciclists sun passats tras la Val Müstair sezzond i’ls autos e na süllas sellas dals velos. Süls pass d'eira amo massa blera naiv per ris-char da passar cul velo.

Il cussagl d’Interreg Terra Raetica ha cumanzà sia nouva perioda dal program 2021-2027 cun salvar duos dietas. In quellas ha el decis 16 progets cumünaivels pitschens e 2 progets mezdans. La Terra Raetica cumpiglia la regiun da cunfin dals trais pajais Austria (Landeck-Imst i’l Tirol), Italia (Vnuost i’l Tirol dal Süd) e Svizra (Engiadina Bassa e Val Müstair). In üna comunicaziun als mezs d’infuormaziun scriva ella chi s’haja fingià tut per mans quists 18 progets sur cunfin chi gnaran finanziats dals trais pajais e da l’UE. Ils progets s’occupan tanter oter da la «Natüra Raetica» (p.ex. l’implantaziun da gods fits pel müdamaint dal clima, agricultura, sulvaschina) e da la «Cultura Raetica». Ün dals progets mezdans ha il titel «Il durmigliunz tirolais e cumpagnia» e l’oter «Cumpetent vers l’avegnir». Cun quel as voula promouver uffants e giuvenils our da relaziuns difficilas. Accents resp. intents dals progets sun p.ex. ün svilup perdürabel culs chavazzins energia, mobilità e clima, ün svilup intelligiaint cun ün turissem moderà ed ün svilup integrativ culs accents fats socials e sandà. (cdm/fmr)

La destinaziun turistica e’l Cumün da Scuol vöglian render attent plü ferm a lur 25 funtanas mineralas chi sun idas ün pa in invlidanza dürant ils ultims decennis. Cun üna nouva inscenaziun da las funtanas sco talas e nouvas sportas virtualas e realas as poja ir a scuvrir il s-chazi d’aua e l’istorgia dal lö da cura. Sper degustaziuns d’aua minerala lascha ün’app darcheu reviver il Grandhotel Waldhaus a Vulpera chi’d es ars giò avant precis 35 ons. «I dà divers turists chi vegnan a Scuol, fan set jadas il viadi da l’hotel a la staziun da val da Motta Naluns e nu realiseschan gnanca che grond s-chazi d’auas mineralas cha nus vain sün nos territori cumünal», disch Niculin Meyer, promotur d’economia pro’l Cumün da Scuol. Quist s-chazi da 25 funtanas mineralas a Scuol e contuorns d’eira però la basa pel turissem in Engiadina Bassa, chi ha cumanzà la mità dal 19avel tschientiner. Il turissem da cura cun focus süllas auas fortas – uschea vain l’aua da las funtanas mineralas eir nomnada – ha a partir dals ons 1960 però pers adüna daplü importanza. Il motiv principal d’eira il svilup da la medicina da scoula. Cun l’incendi dal Grandhotel Waldhaus als 27 mai 1989, ha quist’era dal turissem da cura scrit seis ultim chapitel – dimena quasi precis avant 35 ons. Cuort avant quist anniversari ha il cumün da Scuol, in collavuraziun culla destinaziun turistica, preschantà novitats e progets per render darcheu plü visiblas las auas fortas. Üna part da las nouvas sportas han rapreschantants e rapreschantantas da las medias fingià pudü provar oura in marcurdi davomezdi passà in occasiun d’üna occurrenza d’infuormaziun. Scuvrir l’aua in divers möds «Quai chi’d es capità cun Vulpera davo l’incendi dal Waldhaus vain adüna resenti sco negativ. Nus vulain uossa davo 35 ons darcheu render visibel il positiv e’ls temps glorius ed uschè darcheu laschar reviver nossa richa istorgia da las funtanas mineralas», disch Niculin Meyer. Sper la nouva app «Misteri a Vulpera» (guarda box), as poja però eir scuvrir l’aua forta cun ulteriuras nouvas sportas in möd real. Uschea daja a partir da quista stà degustaziuns da diversas funtanas mineralas da Scuol, chi han tuottas ün’otra cumposiziun a reguard ils minerals sco eir fich divers gusts. Manadas vegnan quellas da la someliera d’aua certifichada, Sabina Streiter, chi fa eir guidas e spassegiadas lung per las funtanas da Scuol. Implü as poja visitar las auas fortas sün üna nouva senda da perscrutaziun, chi collia diversas funtanas mineralas. Sül büro turistic as survaina per quista senda üna buschina cun instrumaints ed ün tablet e cun l’agüd da quels as poja far ün’ingiavinera sülla spassegeda. Muossar las culurs e fuormas Ma eir las funtanas sco talas, passa desch sun inchaschadas, vegnan pel mumaint inscenadas da nouv. Sper la renovaziun dals inchaschamaints ed edifizis istorics, dess in futur gnir rendü attent fingià a l’extern ch’ellas sun insomma d’intuorn. Perquai dess da nouv üna part da l’aua cular sur üna platta da beton alva. «L’aua segua lura al motiv dal ‹chan chi cuorra›, ün ornamaint chi’s cugnuoscha dals sgrafits. Siond cha minch’aua ha ün’aigna mineralisaziun, as fuorman cul temp lura diversas culurs e fuormas», declera Niculin Meyer. Uschea sun las funtanas mineralas in avegnir plü visiblas ed uschea dess gnir sdruaglià il buonder pro’ls giasts sch’els sun in gir pel cumün. Per Scuol es quist laschar reviver il s-chazi da las funtanas mineralas ün criteri important chi disferenzchescha il cumün d’otras destinaziuns turisticas. Perquai dess in futur eir gnir elavurada üna sporta medicinala, chi’s concentrescha sülla prevenziun invezza sülla chüra da malatias. Ün viadi inavo in l’on 1908 Schi’s vess amo vuglü verer il Grandhotel Waldhaus a Vulpera, lura as vessa stuvü esser naschü la mità dals ons 1980 o plü bod. Uschea as vessa forsa amo ün’algordanza vi da quist stabilimaint pumpus a Vulpera. Als 27 gün 1989 ha ün incendi nempe desdrüt quist hotel, chi d’eira üna da las adressas d’hotel las plü nöblas illas Alps. Cun quist incidaint ha eir Vulpera – sco prototip d’ün ressort da vacanzas – pers pass per pass sia importanza. Uschea sun eir eu naschü desch ons massa tard e n’ha be pudü m’imaginar ingio cha l’hotel staiva. Las alleas tras Vulpera, il bogn avert, la plazza da golf e’l grond parc dan però amo hozindi perdütta da quists temps glorius. E dafatta dal Grandhotel Waldhaus as vezza amo hoz alch, nempe la gronda funtana sagliainta sco eir diversas culuonnas da fier. Ma l’edifizi sco tal es adüna be stat ün prodot da mia fantasia. Culla camera dal telefonin 35 ons plü tard esa uossa pussibel da laschar darcheu reviver il Grandhotel Waldhaus i’l parc a Vulpera. Cun agüd da l’app «Misteri a Vulpera» – chi funcziuna cun realità augmantada ed IA – vain il Waldhaus darcheu visibel. Davo üna cuorta introducziun da l’ultim directer dal Grandhotel Waldhaus, Rolf Zollinger, e da l’anteriur president cumünal da Scuol, Christian Fanzun, as fa ün viadi inavo in l’on 1908. Là as vain lura dumandà da l’app da scennar ün code da QR. Quel permetta lura – in cumbinaziun culla camera dal telefonin – da verer l’hotel precis là ingio ch’el staiva. I’s po chaminar intuorn e l’edifizi vain adüna muossà in möd correspundent e real. Ün viadi sco ils giasts da cura avant 100 ons Sco cha’l nom tradischa, nu lascha l’app «Misteri a Vulpera» però be cumparair il Waldhaus, i’s po eir amo ir a schoglier ün cas misterius ed ir in tschercha d’ün giast d’hotel svani. L’app maina da lö a lö e divers ulteriurs codes da QR dan cussagls. Implü cumparan persunas sül telefonin, chi dan tips. Grazcha ad IA as poja dafatta scriver ed avair conversaziuns realas cun quistas persunas. Il viadi maina dal Waldhaus tras Vulpera e davo giò illa chavorgia in direcziun da Nairs. I’s fa il listess viadi sco cha’ls giasts han fat in l’on 1908 cun ir a visitar la Büvetta a Tarasp. Speravia a funtanas e tras gods as as poja resentir l’istorgia da cura in möd giovond e davo passa ün’ura s’haja eir scholt il misteri da Vulpera. Sco pitschen «souvenir» as piglia amo cun sai üna pruna savair davart l’istorgia da Vulpera e da las funtanas mineralas. E nun invlidar la butiglia vöda d’aua per insajar a la fin las auas da Carola e Sfondraz. (fmr/cam) L’applicaziun «Misteri a Vulpera» as poja chargiar giò gratuitamaing in l’appstore e sün google play. Ün revair davo 35 ons Ün’app, ün code da QR ed ün viadi i’l parc da cura a Vulpera. Quai douvra per laschar reviver il Grandhotel Waldhaus, chi’d es ars giò als 27 mai 1989. In occasiun dal 35avel anniversari da l’incendi es gnüda realisada quist’app cul nom «Misteri a Vulpera». Ella as preschainta sco ingiavinera interactiva chi raquinta bler davart las auas mineralas e l’istorgia dal turissem a Scuol. Quist’app es üna da las nouvas sportas turisticas da la regiun, chi sun gnüdas preschantadas a las medias in marcurdi passà. (fmr/cam) I’l parc da cura a Vulpera es gnüda preschantada in marcurdi passà la nouva app «Misteri a Vulpera», chi lascha reviver il Grandhotel Waldhaus. L'ultim directer dal Grandhotel Waldhaus, Rolf Zollinger ( in mited a schnestra) vi dal scennar il code da QR e darcheu laschar reviver l'edifizi. La app «Misteri a Vulpera», chi muossa culla camera dal telefonin ingio cha'l Grandhotel Waldhaus as rechattaiva. Anniversari da 35 ons: Il Grandhotel Waldhaus a Vulpera ha drivi sias portas l’on 1897 ed es ars giò als 27 da mai 1989. Anniversari da 35 ons: Il Grandhotel Waldhaus a Vulpera ha drivi sias portas l’on 1897 ed es ars giò als 27 da mai 1989.

La radunanza generala dal Center cultural Baselgia San Niclà ha gnü lö marcurdi passà illa baselgia a San Niclà. Cun quai cha tuot la suprastanza ha desdit sia carica pella fin da l’on, es il center in tschercha da nouvs suprastants. Be ün nouv suprastant es gnü elet a la radunanza. A las tractandas ordinarias es seguida üna prelecziun dad Olga Prevost da Sent cun accumpagnamaint musical da Yuliia Shevchenko da Kiev. I’l Center cultural Baselgia San Niclà, situà dasper Strada, han lö regularmaing arrandschamaints culturals da buna qualità. Daspö l’on 1987, davo la renovaziun da la baselgia, serva la fundaziun culturala sco lö da preschantaziun impustüt eir per cultura indigena (guarda eir box). «Dependents da vos agüd» Il president dal center cultural, Jachen Erni, ha ingrazchà a chaschun da la radunanza generala in marcurdi passà als promoturs ed a la populaziun pel sustegn chi ha pussibiltà da spordscher eir dal 2023 ün program attractiv. «Per pudair spordscher inavant arrandschamaints da buna qualità, eschna dependents da vos agüd», ha’l orientà ed agiunt cha’l center cultural haja ragiunt davo 37 ons actività ün’importanza regiunala. Il clom davo agüd es dad attribuir al fat cha Christine Aebli, Giovannina Tratschin, Brigitta Schlapbach ed eir il president svessa as vöglian retrar da lur caricas da la suprastanza. Üna tractanda delicata es dimena statta l’avegnir dal center cultural cun elecziuns e culla dumonda co inavant. Cun quai cha tuot la suprastanza ha desdit sia carica pella fin dal 2024 es la situaziun malsgüra. Cla Denoth da Ftan s’ha laschà eleger sco unic in suprastanza cun acclamaziun ed el spera sün agüd. Rendaquint e preventiv cun cifras cotschnas Il rendaquint dal 2023 muossa sper entradas da 17 164 francs e sortidas da 18 698 francs ün s-chavd da 1534 francs. Ed eir il preventiv ha ün tal da 2890 francs. Cullas contribuziuns dals 340 commembers da 9300 francs sun las entradas sün ün livel supportabel. Grazcha a la garanzia da deficit da 2500 francs davart dal chantun Grischun ed al bilantsch da bundant 8600 francs as poja resguardar la situaziun finanziala da la società sco stabila. Rendaquint, rapport da gestiun e preventiv 2024 sun gnüts approvats cun gronda pluralità. Perspectiva 2024 Il program dal 2024 es gnü preschantà da Giovannina Tratschin e prevezza als 1. gün ün concert da la gruppa ENsemble cul tema aua. Als 21 gün vain Flurin Caviezel cun seis program «Falten» illa sala polivalenta a Strada. Als 27 settember concerteschan Franco Mettler e Thomas Weber cul titel «giro d’Italia» ed als 11 october Max Lässer cun «urasolistica». Invids culs detagls seguan a temp ütil e vegnan publichats sülla pagina d’internet www.san-nicla.ch. Davo la radunanza ha gnü lö üna prelecziun dad Olga Prevost da Sent davart seis cudesch «Rimas e poesias» cun accumpagnamaint musical da Yuliia Shevchenko da Kiev sün sia bandura cun chanzuns tradiziunalas da l’Ucraina. A la fin ha tuot l’auditori chantà la chanzun «Buna not». Olga Prevost ha prelet our da seis cudesch «Rimas e poesias». Jachen Erni (a schn.) ed il nouvelet Cla Denoth dürant la radunanza. Yuliia Shevchenko ha sunà sün sia bandura chanzuns tradiziunalas da l’Ucraina. Yuliia Shevchenko, Olga Prevost e Jachen Erni han dat a la sairada il buol. Illa baselgia da San Niclà es statta in marcurdi saira la radunanza generala dal Center cultural baselgia San Niclà.

Na. Per quels chi ris-chan lur vita cun prestaziuns incrediblas – per exaimpel in muntogna o sün via – nun haja ingüna simpatia. In quists cas sun eu pro quels chi sun obliats da tils salvar, mettond per part lur aigna vita in privel. Ma i dà eir quels pitschens müdamaints: am ris-ch eu dad ir a temp in üna dmura da vegls, intant ch’eu am n’ha amo suot controlla? O che consequenzas vess quai, sch’eu renunzchess ad ün auto? Il motto dad ün filosof am plascha: Scha tü nu ris-chast la vita, nu vivast. O, scha tia vita nun ha il minz dal privel, lura nu vivast tü. D’incuort n’haja inscuntrà ad üna veglia amia, ella giarà vers ils tschinquanta, ed ella m’ha quintà ch’ella s’haja inamurada cot, e quai sco daspö blers ons na plü. Ma ch’els davo duos inscunters nu s’hajan plü inscuntrats, e ch’ella nu’s ris-cha da til contactar. Ella pensa, cha per el nu saja quai stat oter co ün cuorta sajettada erotica. I tilla giaja tras il cheu che chi pudessan esser las müdadas in sia vita: dar sü l’abitaziun, la paja e la pensiun chi gnarà bainbod. Dar sü ils adüs e rituals dal minchadi, e pussibelmaing as aventürar in ün futur malsgür, metter in privel o dafatta bandunar üna vita chi’t protegia sco las «Leitplankas» sülla via naziunala ed ingio chi nu s’intiva sün viettas e sendas «pulainas». Nus badain quant ferm cha ils «ma’s» e’ls «scha’s» tilla dan da chefar ed impedischan da’s fidar da sias emoziuns e seis sentimaints e da s’insömgiar quant bel cha tuot pudess esser, schi’s müdess direcziun. Esa propi ün ris-char la vita, sch’ella – e quai nu’s fa sco duonna – tscherchess il contact cun el? Sto adüna tschel ris-char la vita?, tilla n’haja dumandada. A chasa m’es la discussiun ida tras il cheu, ed eu am n’ha dumandà: Che fessast tü? Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). El viva en Engiadina ed en il Danemarc. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). El viva en Engiadina ed en il Danemarc.

Ses persunas s’han partecipadas in sonda saira passada a la seguonda ediziun dal «Poetry Slam Ladin» a Scuol. In maniera d’ün turnier cun duels hana cumbattü per l’applaus il plü dad ot dal public e pella butiglia da licör d’iva. Quella ha guadagnà Jon Zanetti. «Quist es hoz üna premiera, pella prüma jada preschainta ün text in rumantsch, in vallader», ha il profi da poetry slam, Jachen Wehrli, dit al cumanzamaint da la seguonda ediziun da quist on dal «Poetry Slam Ladin» a Scuol chi‘d es il successur dal «Poetry Slam Engiadinais». Davo sia preschantaziun ha’l declerà cha sia mamma saja oriunda da Scuol e cha uschigliö fetscha’l poetry slam per tudais-ch. L’occurrenza cha l’Uniun dals Grischs (UdG) organisescha ha impli la sala da La Stüva. Tschinch slammadras ed ün slammader han fat la battosta poetica per l’applaus il plü dad ot dal public e pella butiglia da licör dad iva. Profi da poetry slam pissera per surpraisas Jachen Wehrli sco profi nun ha però tut part a la battosta poetica ladina, dimpersè fat la moderaziun da la sairada. Ed el ha gnü cun sai ün pêr surpraisas. El nun ha be performà ün agen text rumantsch, ma eir preschantà ün nouv sistem per performar ils texts. In quist poetry slam haja dat üna nouva maniera da turnier cun duels tanter duos candidats. Las reglas d’eiran las seguaintas: Mincha persuna ha preschantà duos agens texts da maximalmaing ses minuts. Davo mincha duel ha il public dat giò seis güdicat cun ün applaus. La slammadra o il slammader cun ün applaus plü dad ot ha surgni daplü puncts ed ha dimena guadagnà seis duel. A la fin ha guadagnà la slammadra o il slammader culs plü blers puncts. Scolar indigen sco victur dal turnier poetic Ün’ulteriura premiera haja dat pro las partecipantas ed ils partecipants. Pella prüma jada haja dat üna preschantaziun d’ün team puter-vallader, nempe dad Anna Mathis e Lina Salzgeber. Sper quist team s’han partecipats eir ils Valladers Jon Zanetti e Lena Fletcher, e las Puteras Nadja Hort e Gianna Duschletta a la battosta poetica. L’ultima es sco suprastanta da l’UdG respunsabla pell’organisaziun da la sairada. Sco ch’ella ha raquintà a la FMR saja quista jada stat üna gronda sfida da chattar a persunas chi preschaintan lur texts sül palc: «La tschercha es statta fich difficila. I para cha tuot quellas persunas ch’eu n’ha dumandà, sajan pel mumaint occupadas cun agens progets ed hajan fich bler da far», ha’la tradi. Ella ha declerà cha grazcha a las scoulas medias da la regiun saja tuottüna gratià da far il turnier cun avuonda duels. Uschea d’eiran trais dals partecipants scolars. La battosta poetica es eir gnüda guadagnada d’ün scolar da l’Institut otalpin Ftan, nempe da Jon Zanetti da Sent. Il sistem cun puncts nu vaiva però manà ad ün victur, i d’eira pari tanter duos persunas, uschea cha la finala ha il public decis cun ün grond applaus in favur dal scolar. Quist poetry slam nun es l’unica occurrenza cha l’UdG spordscha a Scuol e contuorns. Pel mumaint es l’uniun vi da l’organisar sia festa da giubileum per l’anniversari da 120 ons. Quella ha lö la mità da lügl a Nairs (guarda box). lls prossems poetry slams da l’UdG han lö als 21 settember a Bravuogn ed als 22 november a Zuoz. Detagls davart lös ed uraris as chatta sün www.udg.ch. As partecipar sco slammadras e slammaders as poja cun trametter ün e-mail ad info@udg.ch. Üna festa da giubileum per s’inscuntrar Quist on po l’Uniun dals Grischs (UdG) festagiar seis 120avel anniversari ed invida a tuottas e tuots ad üna festa da giubileum. «Nos intent principal es da manar insembel la glieud», declera Fadrina Hofmann, suprastanta da l’UdG chi organisescha la festa ed agiundscha cha festas rumantschas detta uschè pacas, ingio cha la glieud vain insembel e discuta, chanta e discuorra insembel. «Nus lain quasi s-chaffir ün lö d’inscunter cun far la festa. L’inscunter ed il dialog stan i’l center», uschea l’organisatura. Dürant la festa daja ün aperitiv, üna tschaina ed ün concert da Cinzia Regensburger e sia band. L’UdG haja aposta decis da far ün büfè per cha la glieud nu sezza in seis lö e chi nu saja üna festa staifa. La festa da giubileum ha lö a Nairs i’l Palace. Cun trid’ora sarà la festa tenor l’organisatura illa bella sala, cun bell’ora dadoura aint il giardin. Cha l’avantag saja cha persunas chi vegnan da plü dalöntsch possan eir güsta pernottar là in l’hotel. Giubileum per ün e minchüna «Nossa festa es per tuottas e tuots. Nus vain aposta laschà avert quai», declera Fadrina Hofmann. Uschea es chi chi’d es commember da l’uniun invidà e chi chi nun es commembra paja 25 francs pella tschaina. I detta eir la pussibiltà da güsta pajar la contribuziun a Nairs e da dvantar nouv commember e nouva commembra. «Nus lessan eir muossar cha nus nun eschan staifs e grischs, dimpersè cha nus eschan averts e cha pro nus stan propa la cultura e la lingua i’l center.» L’organisatura tradischa eir cha la nouva Chasa paterna vain edida pella festa da giubileum e chi darà ün sguard inavo dürant la festa, forsa muossond ün filmin cun fotos. Ed eir ün pêr surpraisinas chi restan daraja quella sonda. L’UdG spera implü cha la glieud gnia cun ideas, cun inputs o cun critica e natüralmaing eir da surgnir üna o tschel nouv commember. (fmr/aj) La festa da giubileum per 120 ons UdG es in sonda, ils 13 lügl 2024 a partir da las 17.00 a Nairs. Daplü infuormaziuns ed ün formular d’annunzcha as chatta sün www.udg.ch. Üna battosta poetica ed üna festa da giubileum In sonda saira es statta la seguonda ediziun dal «Poetry Slam Ladin» da l’Uniun dals Grischs (UdG) a Scuol. Il moderatur Jachen Wehrli chi’d es svess ün profi illa battosta poetica ha manà tras la sairada illa Stüva ed ha introdüt üna nouva fuorma da battosta. Uschea han las partecipantas ed ils partecipants fat üna sort da turnier prelegiond lur texts in fuorma da duels. La fin ha guadagnà il slammader chi ha surgni l’applaus il plü dad ot dal public, nempe il scolar indigen Jon Zanetti. La battosta poetica nun es l’unica occurrenza da l’UdG in Engiadina Bassa. La mità da lügl invida l’uniun ad üna festa da giubileum per festagiar seis 120avel anniversari. La suprastanta Fadrina Hofmann chi’d organisescha la festa ha quintà daplü a la FMR avant co tadlar e guardar las preschantaziuns da la battosta poetica. (fmr/aj) Il profi da poetry slam Jachen Wehrli ha moderà la sairada e preschantà pella prüma jada svess ün text in rumantsch. Totalmaing set persunas han performà lur texts sül palc illa Stüva: (davovart da schnestra) Nadja Hort, Lena Fletcher, Lina Salzgeber, Anna Mathis, Jachen Wehrli (moderatur), (davantvart da schnestra) Gianna Duschletta e Jon Zanetti (victur culla butiglia iva). Quistas duos suprastantas da l’UdG sun respunsablas per duos occurrenzas da l’uniun a Scuol e contuorns: Fadrina Hofmann (a schn.) organisescha la festa da giubileum da l’UdG e Gianna Duschletta ha organisà il poetry slam da l’UdG. Il profi da poetry slam Jachen Wehrli ha moderà la sairada e preschantà pella prüma jada svess ün text in rumantsch.

La presidenta cumünala da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti es daspö cuort eir presidenta dal cussagl administrativ da la destinaziun Engiadina Scuol Samignun Müstair. Ella as vezza plütöst sco turisticra e na sco politicra. Cull’organisaziun turistica voul’la tour las mastrinas in man e pisserar per ün augmaint da la valur illa regiun. La presidenta cumünala da Val Müstair Gabriella Binkert Becchetti es eir presidenta dal forum economic Engiadina Bassa Val Müstair. La fin d’avrigl ha ella surtut il presidi dal cussagl administrativ da la destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA. Ill‘intervista piglia ella posiziun a reguard la cumulaziun dals uffizis e declera la nouva strategia turistica da la regiun. Posta Ladina: Gabriella Binkert Becchetti, daspö ils 29 avrigl es Ella presidenta dal cussagl administrativ da la destinaziun Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM). Co esa gnü a quista tscherna? Gabriella Binkert Becchetti: Sco presidenta cumünala dal Cumün da Val Müstair d’eira eir i’l cussagl administrativ da la TESSVM. Uossa haja dat ün pêr müdamaints relevants i’l cussagl administrativ e tuot ils commembers da plüs ons han dat giò lur carica. In occasiun da la radunanza d’acziunaris in avrigl sun gnüts tschernüts quatter nouvs commembers dal cussagl administrativ. Per garantir la cuntinuità i’l cussagl administrativ d’eira dimena cler, ch’ün dals duos commembers «plü vegls» surpiglia il presidi. Dario Cadonau, sco hotelier a Brail, nun ha pudü far quai pervi da seis pensum da temp. Eu sun eir gnüda dumandada e n’ha surtut quista sfida cun plaschair. Daspö la fusiun da la destinaziun vaiva il cumün da Samignun sco plü grond acziunari eir il presidi dal cussagl d’administraziun. Uossa deriva la presidenta dal cussagl administrativ dal seguond pitschen partenari. Che significha quai pella Val Müstair? Fin uossa existiva üna ledscha na scritta ch’üna persuna da Samignun surpiglia il presidi. In quista constellaziun, cun nouvs commembers, d’eiran a la fin tuots da l’opiniun ch’eu dessa surtour quist uffizi. Pella Val Müstair es quai üna grond’onur ed eu sun furtünada dad avair surgni la fiduzcha da tschels partenaris. Nus eschan situats ün pa a l’ur da tuot la destinaziun e vain perquai eir ün pa ün’otra direcziun sco p.ex. la regiun turistica Samignun. Nus pudain eir agir fich neutral invers tuot ils partenaris, perquai cha nus eschan in congual cun tschels ün fich pitschen partenari. Adonta da quai n’haja fich blera experienza i’l sectur turistic e sun cuntainta, ch’ün da Samignun ha surtut il vicepresidi ed as voul lavurar aint illas incumbenzas. Ella es presidenta cumünala, presidenta dal forum Engiadina Bassa Val Müstair chi sustegna il svilup regiunal ed uossa eir da l’organisaziun turistica TESSVM. Sun quists uffizis cumpatibels? Quai sun tuot incumbenzas ufficialas chi vegnan realisadas insembel, in stretta collavuraziun e chi creeschan uschea sinergias. I nun exista ingüna parzialità. Mia aigna actività nun es illa regiun, perquai suna neutrala invers tuot ils portaders da prestaziuns. Eu sun da l’avis cha’ls trais uffizis as cumpletteschan bain ed in tuot ils gremis sezzan pel solit las listessas persunas vi da la maisa. Eu sun persvasa cha nus tuots possan lavurar pella listessa roba e seguir la listessa strategia. Ils presidents cumünals da la regiun sun in divers gremis. Uschea decidan fich pacas persunas davart tematicas importantas illa regiun. Co vezza Ella quist svilup? I füss fich bel, scha fich bleras persunas as mettessan e disposiziun per quists uffizis e surpigliessan respunsabiltà. Pel mumaint sun tuot ils respunsabels circa illa listessa età. I füss bel, scha nus pudessan eir dar inavant nossa experienza. Natüralmaing as pudessa pensar cha cun pacas persunas detta tschertas pretensiuns da pussanza. Ma be ils presidents cumünals nu pon decider nöglia. I sun tuot gremis colleghials e nos sistem democratic pretenda natüralmaing üna majorità ed ingün nu decida sulet. As vezza Ella sco politicra o plütost sco turisticra? Eu am vez sco impressaria turistica. A mai esa fich important cha al lö gnia uossa ed in avegnir guadagnà raps. Dimena stuvaina, resguardond la dürabilità tridimensiunala, pisserar per svilup ed augmaint da la valur illa regiun. Cur ch’Ella s’ha missa a disposiziun pel presidi cumünal, ha’La critichà cha’l president cumünal da quel temp d’eira al listess mumaint eir grond cusglier. Plü tard sco presidenta cumünala ha’La tuottüna candidà pel Grond cussagl. Ed uossa main’La divers uffizis al listess mumaint. D’eira Sia expressiun da quel temp be üna parola? Da quel temp d’eira persvasa cha quista funcziun dubla nu saja optimala. Tuottas duos posiziuns sun propa uffizis politics. Schi’s po sviluppar la vallada in quista rolla dubla, esa ok per mai. Eu vegn in quist reguard adüna darcheu dumandada, sch’eu n’haja müdà talmaing mia opiniun. Ma dürant l’elecziun as discha bler per far gnir our da la reserva a l’adversari. Ils uffizis ch’eu occup uossa han ils listess böts e servan a la cumünanza. Eu pens cha sco presidenta dal forum economic e da la TESSVM possa sco realisatura metter daplü in movimaint co i’l Grond cussagl. L’ultim on d’eiran quatter presidents cumünals i’l cussagl administrativ da la TESSVM. Hoz es il scumpart tanter politica ed experienza turistica ün pa meglder. Co vezza Ella quist scumpart? Ils cumüns decidan chi chi’d es i’l cussagl administrativ da la TESSVM. Sch’ün cumün po metter a disposiziun be ad üna persuna, esa plü logic cha’l president cumünal fa part. A la fin derivan ils raps pella gronda part dals cumüns e natüralmaing eir dals portaders da prestaziuns. Scha’ls cumüns pon delegar a plüssas persunas, dessa natüralmaing eir esser pisserà per ün know-how turistic. Als cumüns esa consciaint ch’els sun sco crediturs respunsabels ed ingio chi fa sen, vain il savair dumandà externamaing ad experts e profis. Co as fuorma la destinaziun TESSVM? Finanzialmaing vaja bain a l’organisaziun turistica. Nus stuvain però calcular da maniera fich economica. Il don finanzial avant ün pêr ons vaina pudü correger. Actualmaing eschna vi dal surlavurar nossa strategia. La via turistica es definida, uossa esa da realisar quella. Ils collavuraturs sun fich motivats e vegnan integrats i’l process strategic. Natüralmaing eschan eir nus, adonta da plazzas da lavur attractivas, pertocs da la mancanza da persunas qualifichadas. Quai es e resta üna gronda sfida. Che pudaina spettar da la strategia turistica? Inchamina la destinaziun in avegnir vias tuot nouvas? Na, dal sgüra na. Nus vain sviluppà la strategia cun tuot ils partenaris e portaders da prestaziuns. Nus vain impustüt in mera üna pitschna prolungaziun da la stagiun. La cundiziun es, cha tuot la chadaina d’augmaint da la valur perseguitescha quista idea e cha p.ex. d’utuon saja avert plü lönch. Ultra da quai laina colliar la regiun plü ferm, eir scha tuot las regiuns han lur aignas fermezzas. L’insembel dess gnir vivü plü ferm. Per far quai stuvaina megldrar la coordinaziun e l’infuormaziun. Ella ha manzunà cha mincha singula regiun perseguitescha ün’aigna strategia. Co as poja metter quistas aignas strategias meglder d’accord? Quai es üna gronda sfida. Val Müstair nun es Samignun e Samignun nun es Zernez. Plü bod vaina büttà tuot sün ün mantun. Hozindi provaina da commercialisar e da vender las aventüras in mincha singula regiun. Perquai cha quellas pisseran per emoziuns ed il giast dess gnir surprais in mincha regiun cun aventüras. Per cha’l giast nu stopcha svessa tscherchar insembel sias aventüras, stuvain nus sco destinaziun investir amo plü ferm illa digitalisaziun. Che es insomma l’incumbenza da la TESSVM? La destinaziun ha l’incumbenza da posiziunar e da commercialisar la regiun. Tenor il stand actual nun es la TESSVM al lö per crear las sportas, quai es i’ls mans dals cumüns o da las organisaziuns. Implü nun es la TESSVM neir na respunsabla cha’ls hotels sajan bain occupats. Quista respunsabiltà es pro’ls portaders da prestaziuns. Avant ün pêr ons vulaiva la destinaziun surtour eir la respunsabiltà pellas sportas illa regiun. La TESSVM vaiva perfin candidà pel svilup regiunal. I’ls ultims ons d’eira l’organisaziun turistica respunsabla be pella comunicaziun. In che direcziun voul Ella sviluppar l’organisaziun turistica? Il svilup da las sportas nu’ns vaina displaschaivelmaing plü pudü prestar culs mezs finanzials disponibels. Hoz badaina però chi’d exista ün vacum. Il svilup da las sportas es in mans dals cumüns e nu po in quist sen gnir promovü implü. La TESSVM po be sustegner. Il cumün da Val Müstair ha surdat quist’incumbenza a la Biosfera Val Müstair ed i’s sviluppan bellas sportas al lö, ma na per tuot la destinaziun. In quist sectur daja amo bsögn d’agir e nus ans occuparan da quista problematica. La creaziun da las sportas ans occuparà in avegnir. Plü bod vaiva Ella sco directura da la Biosfera Val Müstair regularmaing dispitta culla destinaziun. Tuottas duos organisaziuns han elavurà nouvas sportas ed han fat reclama da maniera separada. Co sun las rollas scumpartidas hoz e co es la collavuraziun? Il problem d’eira da quel temp cha’ls politikers staivan decider davart incumbenzas operativas sainza avair svessa experienzas i’l sectur turistic. Tant la Biosfera Val Müstair sco eir l’organisaziun turistica da tet vaivan ils listess böts, ma las intersecziuns nu d’eiran definidas. Hozindi sun las incumbenzas ed ils böts reglats cleramaing e la collavuraziun funcziuna fich bain. La TESSVM ha eir a quai chi resguarda il persunal amo ün pêr sfidas. Il codirectori nu funcziuna pel mumaint. Quist’eivna banduna il respunsabel pellas medias l’organisaziun e l’unic codirectur Bernhard Aeschbacher surpiglia interimisticaming quista funcziun. Cura comunichescha la TESSVM üna soluziun per quist problem da persunal? Quai capitarà bainbod. Nus faran prosm’eivna discuors culs pertocs e sperain cha‘l codirectur chi’d es amalà possa tuornar in qualche fuorma. I’l nom da la TESSVM til giavüscha ün bun e svelt megldramaint. Eu sun plain spranza cha nus chattan üna buna soluziun. Il codirectur Bernhard Aeschbacher ha prestà fich buna lavur dürant l’absenza da seis collega e nus til stuvain uossa schligerir dal grond temp da lavur. Pella lavur da medias chattarana üna nouva soluziun. Quista plazza da lavur dess gnir scritta oura prosmamaing. Ella es eir amo pledadra da las medias da la Festa chantunala da tir. Che valurisaziun maina quist’occurrenza da plüssas fin d’eivnas pella regiun? Nus spettain passa 8000 tregants. Quels mangiaran e bavaran e la gronda part dad els durmirà eir illa regiun. Bleras gruppas da tregants vegnan da la Bassa e tant l’hotellaria sco eir la gastronomia pon profitar da quai avant cha la stagiun da stà cumainza insomma. Sco ultima dumonda: Che voul Ella ragiundscher culla destinaziun? Eu vögl ragiundscher cha‘l scharnier tanter la destinaziun e l’agenda 2030 s’inchastran. Concretamaing dess la collavuraziun tanter l’economia ed il sectur turistic funcziunar bain. Implü füssa bel scha’ls gronds progets turistics illa regiun pudessan gnir realisats. Important esa eir cha nus possan inchantar a blers giasts per nossa regiun cha nus possan metter in valur noss fars turistics. Eu sun propa plain spranza. Eir in chosa ingrondir il parc natüral stessna planet tour las mastrinas in man e far quista dumonda a la populaziun, lura gniss quella sclerida. Gabriella Binkert Becchetti es presidenta cumünala da Val Müstair, presidenta dal forum economic Engiadina Bassa Val Müstair e daspö cuort eir amo presidenta dal cussagl administrativ da la destinaziun turistica.

Planisà esa da dar al chastè da Tarasp ün «facelifiting». Las lavurs han cumanzà e düraran circa trais ons. La posiziun dal chastè sün spelm renda las lavuors plü difficilas. Quasi 1000 ons lunga es l’istorgia dal chastè da Tarasp. Blers müdamaints da possessurs ed architectura ha el passantà. Al cumanzamaint da l’ultim tschientiner es il chastè gnü renovà cumplettamaing. Quai es uossa darcheu dvantà necessari: Il chastè sto darcheu gnir renovà. Lavurs sün grip e sgürà cun sua Per eruir ils dons vi da las fatschadas dal chastè da Tarasp sun lavuraints pel mumaint landervia a fabrichar sü üna puntinada. Quai nun es però üna lavur uschè simpla, il chastè es nempe gnü fabrichà sün spelm. Per metter sü la puntinada esa perquai stat evidaint cha’l grip stopcha il prüm gnir rumi da bos-cha e crappa locca. Daplüs «barbachans» co pensà Ils barbachans sun mürs da sustegn. Pro’l chastè da Tarasp sun quels gnüts fabrichats suot gronds grips dal spelm per impedir cha’l mür sglischa e metta in privel las differentas parts dal chastè. Dürant la rumida s’haja scuvert plüs pitschens barbachans chi gnaran uossa examinats. Lura pon ils respunsabels dal chastè e dal chantun, l’Uffizi chantunal da la protecziun da monumaints, decider e planisar ils prossems pass. Il chastè da Tarasp es protet sco monumaint naziunal. Per quel motiv vegnan scumpartits ils cuosts tanter il chantun, la Confederaziun ed eir amo diversas fundaziuns. Las lavuors as faja quint da pudair conclüder in trais ons. (rtr/fmr) Il chastè da Tarasp cun puntinadas. Cun agüd da las puntinadas saraja pussibel da reparar ils dons vi da las fatschadas e mürs dal chastè. In blers lös es la molta marscha e nu tegna plü. Ün aspet tuot particular, a verer da suotinsü la puntinada vi dal chastè. l material pella puntinada sto gnir trat sü cun suas.

La presidenta dal cussagl da fundaziun da la Scoula Avrona a Scuol, Sandra Eicher, ha davo 12 ons surdat l’uffizi in nouvs mans. Sco cha la Posta Ladina scriva, segua ad ella Hans Peter Spreng, chi ha blera experienza illa sparta dal svilup sistematic d’interpraisas. Pudü schoglier ils problems Cur cha Sandra Eicher vaiva surtut il presidi da l’internat da la scoula speciala Avrona, d’eira il futur da l’intrapraisa intschert ed id es perfin gnü evaluà da serrar la scoula. I mancaiva nempe persunal qualifichà, ils posts respunsabels nu plazzaivan plü ad uffants e giuvenils ad Avrona e l’infrastructura vaiva nair dabsögn d’üna sanaziun. Suot la bachetta da Sandra Eicher han però pudü gnir scholts ils divers problems e dudesch ons plü tard as preschainta Avrona sco lö da scoula chi funcziuna e chi‘d es stimà. Implü han pudü gnir sanats ils stabilimaints ed id es perfin in planisaziun ün nouv edifizi per localitats da terapia, cuschina, sala da mangiar e per gruppas d’abitar. Sandra Eicher as dedichescha a partir dad uossa ad agens progets a Turich ed al coaching da persunas cun autissem. (pl/fmr) Sandra Eicher ha surdat il presidi dal cussagl da fundaziun da la Scoula Avrona a Hans Peter Spreng.

La stagiun 2023 es statta quella cul plü grond success per la Chamonna Cluozza. Amo mai nun han in l’istorgia da 113 ons da la chamonna immez il Parc Naziunal Svizzer (PNS) chattà uschè blers giasts la via illa Val Cluozza e pernottà là. Da gün fin october 2023 d’eiran quai 6201 persunas ed uschè var 10 % daplü co l’an avant. Sco cha’l PNS scriva in üna comunicaziun, ha la Chamonna Cluozza per la stagiun da stà 2023 dafatta gnü il plü ot numer da pernottaziuns in congual cun tuot las chamonnas dal CAS sco eir üna occupaziun da passa 75 %. Als 7 da gün 2024 cumainza la stagiun d’ingon illa Chamonna Cluozza. Il record da l’on passà es eir stat üna conferma pel PNS cha’l concept da persistenza funcziuna e gnia eir stimà da vart dals giasts. Uschè nu daja p.ex. ingünas bavrondas sco Cola ed oter. Pella paja vegnan sports divers sirups chi vegnan masdats in chasa. Be fingià quista masüra ha tenor comunicaziun spargnà 2 tonnas PET e divers svouls cun l’elicopter. Ingon vain tuot la charn per la Chamonna Cluozza cumprada directamaing pro paurs. E per chargiar il handy han ils giasts da l’unica chamonna i’l PNS a partir d’ingon la pussibiltà da chargiar quels in möd ecologic – nempe cun agüd d’ün velo special. (cdm/fmr) Cun quist velo pon ils giasts da la Chamonna Cluozza chargiar lur telefonins. Foto mad

Dürant ils dis cun bler trafic daja a Sta. Maria adüna darcheu colonnas. Uossa prevezza l’Uffizi da construcziun bassa dad optimar la regulaziun dal trafic dürant ils dis extrems. Quai dess render plü fluid il trafic tras cumün. Dürant las fins d’eivna dals 22 da gün fin e cun ils 18 d’avuost 2024 reguleschan persunas il trafic a Sta. Maria. Sco cha l'Uffizi da construcziun bassa dal Grischun (UCB) comunichescha s’improuva uschea da megldrar la situaziun pellas abitantas ed ils abitants dal cumün, ma eir pellas partecipantas e partecipants dal trafic. Il böt da quista masüra es tenor comunicaziun als mezs d’infuormaziun in prüma lingia d’impedir chi’s fuorman colonnas i’l center da Sta. Maria. Zonas da spettar dadour il center dal cumün Cun dosar sistematicamaing il trafic voul il UCB mantgnair ün trafic fluid tras il center dal cumün. Perquai vain posiziunada adüna üna persuna a l’ur dal cumün da Sta. Maria, in direcziun da Valchava ed in direcziun da Müstair. Grazcha a quist dosagi dadour cumün nu dessan las abitantas ed abitants be gnir deliberats da las colonnas in cumün, dimpersè eir da las emissiuns excessivas, sco canera e svapurs. Ch’ultra da quai possa uschea eir gnir stabilisà meglder l'urari da las colliaziuns d'auto da posta in Val Müstair. Ulteriuras collavuraturas e collavuraturs dal servezzan da trafic saran postats i’l center dal cumün, tanter oter pro la sboccada da la via da l'Umbrail. Schi fa dabsögn pon quels scumandar a cuorta vista a veiculs da passar tras cumün, schi vess dad esser il privel chi detta ün collaps dal trafic i’l center. Monitoring permanent e pussibiltats da reagir in möd flexibel Per intant esa tenor comunicaziun planisà da realisar las masüras dürant las fins d'eivna manzunadas, quai adüna da las 10.00 fin las 17.00. L’UCB perseguitarà l'effet da quistas masüras ed adattarà – scha necessari – il concept in tscherts puncts. (cdm/fmr) Il center dal cumün da Sta. Maria es suvent quasi bloccà dals blers veiculs.

La premiera da la Novavla Sinfonia da Ludwig van Beethoven a San Francisco es bain gratiada. Ils duos concerts dal Golden Gate Symphony Orchestra and Chorus, suot la bachetta dal dirigent grischun Urs Leonhardt Steiner, e cun partecipaziun engiadinaisa, sun stats vendüts oura. In sonda saira han visità 350 Americanas ed Americans il concert i’l Clock Tower a Benicia ed in dumengia 850 visitaduras e visitadurs il concert i’l Herbst Theatre a San Francisco. Tuot ils spectaturs han giodü la preschantaziun da l’ultima sinfonia cumpletta da Beethoven ed ouravant la «Rhapsody in Blue» da George Gershwin culla solista engiadinaisa Cinzia Regensburger al piano. Eir las chanzuns rumantschas da la delegaziun da chantaduras e chantadurs chi sun viagiats in America per as partecipar als duos concerts, han persvas il public. Prosm’eivna riva lura il cor e l’orchester american cun var 120 persunas in Engiadina Bassa per exercitar cul cor indigen. Ils concerts principals culla Novavla Sinfonia da Beethoven e culla «Rhapsody in Blue» cun Cinzia Regensburger han lö dals 13 fin als 16 gün illa halla Gurlaina a Scuol. Ouravant vegnan dats differents concertins in tuot las fracziuns. Daplü infuormaziuns sün www.scuol-classics.ch. Cun scannar il code QR as vezza la preschantaziun da la «Rhapsody in Blue» cun Cinzia Regensburger i’l Herbst Theatre a San Francisco.(pl/nba) Concert a San Francisco cun partecipaziun engiadinaisa.

Blers texts litterars rumantschs contemporans sun be crotschs da pleds imprastats dal tudais-ch na integrats, quels neologissems spontans, provisoris e precars cha la lingua populara e familiara spordscha in abundanza. Quistas expressiuns improvisadas per implir loccas lexicalas sun a portada d’man, sainza chi’s stopcha ir lönch a tscherchar: A la fin savaina tudais-ch! Scha quels pleds tudais-chs crüis e cots rivan in rotschas aint in tants texts litterars contemporans, schi esa da suppuoner o almain da sperar cha quai nu capita be per cas ed ün pa sco chi vain, ma in möd reflettà e cun ün’intenziun stilistica. Id es incontestabel cha pleds tuts ad impraist dal tudais-ch han ün «effet de réel». Els dan ün’impreschiun da familiar, autentic, naïv e «natüral» e stan in viv contrast cun pleds nouvs dirigits cha la norma prescriptiva propuona e chi vegnan suvent resentits sco inüsitats, artificials e pedantics e plü esters – eir schi sun neolatins – co lur pleds familiars da seguonda man chi fan lur serv, mo schi, a la fin …! Amo adüna paran auturas ed auturs da sentir il bsögn da provochar la generaziun plü veglia e da s'oppuoner cunter l’ideal monolingual dominant demonstrond lur autonomia lexicala e lur ideal estetic da lingua masdada. I nun es apunta na cler, scha’ls germanissems vegnan tschernüts consciaintamaing, schi vegnan dovrats aint in texts litterars per spüra cumadaivlezza o schi servan per cuvernar miseria lexicala individuala. Ün’intenziun chi’d es da tour plü serius co quella da provochar indifferents, pudess esser quella da reflettar o imitar l’adöver real da pleds, tenor ün bsögn da mimetissem o realissem linguistic. Per exaimpel cun imitar lingua populara o la lingua d’üna gruppa d’età d’üna scena innovativa, cun ün interess documentari. La generaziun dals adolescents es quella chi innovescha e chi crea expressiuns in möd liber, sainza pregüdizis e scrupels, in ün spiert avert, frais-ch e vital. Malavita esa uschè cha lur creaziuns recuorran unilateralmaing ad impraists dal tudais-ch, dvantà cul temp l’unica lingua da referenza e d’inspiraziun. Implü esa da dir cha quists fenomens d’impraist dal tudais-ch nu reguardan be il lexic, ma, in maniera vieplü marcanta, eir la sintaxa. Insomma, dal tuot nun inclegia quist bsögn accentuà da realissem linguistic da la vart da chi chi scriva. Nu basta üna realtà rumantscha? Nun è’la trist’avuonda? Nun es üna seguonda redundanta? Redundanta sco la seria «L’ultim Rumantsch». In quel connex am dumonda, perche chi han servi a quist ultim ün Cafè Lutz. Eu vess spettà ün Cafè fertig. Ma quai es ün’otr’istorgia. Ün’otra radschun plausibla per integrar pleds tudais-chs 1:1 in texts rumantschs pudess esser lur expressività. Impraists spontans dal tudais-ch han ün profil expressiv marcà e suvent ün effet comic, schi sun bain plazzats ed han üna funcziun definida aint il text e vegnan citats cun intent. Eu pens a la satira. Ma a forza da gnir dovrats in möd diffus in minch’oter text, as schmuotta quell’expressività e pür dret l’effet comic. Il tric litterar ris-cha da dvantar ün tic. E tics sun inconsciaints, automatics e – previsibels: ün möd dvainta üna moda. Il mez stilistic, al principi original, raffinà, nouv e rinfras-chant, es dvantà tras l’imitaziun epigonala, normal e banal e repetitiv. Ün pled tudais-ch inaspettà fa amo adüna effet, tras il contrast e la surpraisa. Ma quai es il plü pac il cas, sch’el es da spettar mincha mumaint e guetta davo mincha chantunada. E quai nun es plü gnanca zich lustig. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. L'autur e translatur ladin Dumenic Andry.

Al principi da gün preschainta Curdin S. Brunold ad Ardez seis cudesch. Quel tratta l’istorgia da las musicas da l’Engiadina e las valladas dal süd daspö l’on 1850. Punctualmaing pella Festa da musica chantunala chi ha lö l’eivna chi vain a Clostra i’l Partens, preschainta Curdin S. Brunold dad Ardez seis cudesch davart l’istorgia da las societats da musica dal district. Quel cumpiglia l’Engiadina, la Val Müstair, Samignun, Valposchiavo e Bregaglia. In quist cudesch preschainta l’autur differents documaints, fotografias, artichels da gazetta, programs e rapports da festa da las musicas instrumentalas a man da las festas da musica districtualas e chantunalas ed el commentescha tschertas episodas e tscherts resultats musicals. Curdin S. Brunold es svess musicant paschiunà. El es eir stat blers ons dirigent da la Musica Concordia Ardez e s’ingaschà ferm illa suprastanza ed illa cumischiun da musica dal district da musica 1. I’ls ultims ons ha’l ramassà blera documainta da las differentas societats da musica ed el preschainta uossa quella in fuorma d’ün cudesch cun ses chapitels. Sper l’istorgia da las musicas, tematisescha Brunold eir las festas da musica districtualas e chantunalas in e dadour la regiun. Implü preschainta’l differentas musicas in Engiadina chi nu sun plü existentas e dà ün sguard süllas musicas da giuvenils. La vernissascha dal cudesch triling davart l’istorgia da las musicas da l’Engiadina e valladas dal süd daspö il 1850 ha lö in sonda, ils 1. gün, a las 14.30 in chasa da scoula ad Ardez. In quist’occasiun referischa Curdin S. Brunold davart seis proget e sias retscherchas chi sun ramassadas in seis nouv cudesch- Per ün intermezzo musical pisseran musicantas e musicants da las societats da musica dad Ardez e da Scuol. (cdm/fmr) Il cudesch davart l’istorgia da las musicas instrumentalas daspö il 1850 as poja postar pro Curdin S. Brunold: c.brunold@bluewin.ch

Quist on vain commemorà e festagià il giubileum da 500 ons da las Trais Lias. Ma co, perche e da chi es insomma gnüda installada quist’uniun da trais lias chi ha fuormà sco republica per uschedir il stadi antecessur al chantun Grischun? Guadench Dazzi/RTR ha ramassà in möd concis inchüns stizis da la Republica da las Trais Lias dal 14avel tschientiner fin bod al di d’hoz. 1337: Ils signurs sun suot squitsch I’l territori dal Grischun possedan differents signurs bains e drets feudals (dazis, tributs, giurisdicziun). Intuorn l’on 1330 sun l’ovais-ch da Cuoira ed ils signurs da Vaz ils duos matadors locals. Daspera daja eir amo otra aristocrazia sco p.ex. il signurs da Tarasp, da Belmont, da Razén, Sax-Misox o l’abat da Mustér. L’on 1337 moura Donat da Vaz, sainza descendenza masculina. Il possess ed ils drets van als cunts da Werdenberg-Sargans e Toggenburg chi sun maridats cullas figlias da Donat. 1367: La Lia da la Chadè L’ovais-ch da Cuoira Peter Gelyto, oriund da la Boemia, s’interessa pac per l’administraziun da seis territori ed es be d’inrar illa sedia episcopala a Cuoira. Cun quai ch’el ha dabsögn da raps planisescha el da surlaschar l’administraziun da seis bains als da Habsburg, ils ducas d’Austria. Las elitas localas, ils Plantas, Marmels o Castelmurs s’associeschan perquai culs cumüns güdicials a la Lia da la Chadè. Il böt es da sgürar ils drets e la pasch i’l territori episcopal. 1424: La Lia Grischa Fingià da l’on 1395 vaivan l’abat da Mustér, ils signurs da Razén e da Sax-Misox stabili ün pact a Glion. Quai per sgürar la pasch ed il sustegn vicendaivel davo ons da s-charplinadas culs signurs da Werdenberg, da Belmont e cun l’ovais-ch da Cuoira. Dal 1424 s’haja renovà quista lia a Trun cun partecipaziun dals cumüns güdicials. Tanter oter s’haja eir s-chaffi ün agen tribunal suprem cun 15 güdischs. 1436: La Lia da las Desch Drettüras Davo la mort da l’ultim cunt da Toggenburg temman las drettüras i’l Partens, Tavo, Schanfigg e Signuradi cha lur territori gnia parti. Per far frunt a l’intschertezza, per as sgürar il sustegn vicendaivel e per reglar dumondas güdicialas fuorman ellas culla Lia da las Desch Drettüras la terza lia i’l territori dal Grischun. 1499: La guerra dals Svabais, Svizzers e Grischuns Las Trais Lias s’han alliadas daspö ün pêr ons culs Confederats. A lur cunfins dal nord daja adüna darcheu cuntaisas cullas forzas dal duca d’Austria e l’imperatur Maximilian I. Davo cha quellas forzas assaglian la clostra da Müstair e l’Engiadina Bassa, mobiliseschan Grischuns e Confederats lur truppas. In mai dal 1499 vegna pro la Chalavaina ad üna battaglia cun passa 20 000 homens. Ils Confederats e las Trais Lias rivan eir in oters lös da far frunt als adversaris, quai chi rinforza lur immaint statal. 1512: La brama dal süd Per as sgürar drets da duana favuraivels, per l’export da muvel e chaschöl e bunas cundiziuns pel trafic da soma, occupan las Trais Lias dal 1487 per la prüma jada la Vuclina. Dürant las campagnas militaras i’l ducadi da Milan as sgüran ils Confederats terras suottamissas i’l Tessin, intant cha’ls Grischuns occupan Buorm, la Vuclina e Clavenna. Davo cha’l rai da la Frantscha ha reconquistà dal 1515 (Marignano) il ducadi da Milan, as sgüran las Trais Lias ils territoris al süd sco possess suottamiss cumünaivel. 1524: Il fundamaint constituziunal Ils 23 da settember 1524 as radunan deputats da las Trais Lias a Glion per stabilir ün prüm Pact federal cumünaivel. Quel fixescha l’organisaziun politica cun trais cheus-lias, ün pitag (Bundstag) ed üna dieta, las proceduras da mediaziun in cas da conflicts, la politica exteriura sco eir l’administraziun da la Vuclina, Buorm e Clavenna. La pussanza centrala resta però pro’ls 48 cumüns güdicials chi han il caracter da pitschnas republicas. 1526: Ils artichels da Glion Sper il Pact federal sun ils artichels da Glion da grond’importanza pel svilup da las Trais Lias. Quist act legislativ ha de facto fat üna fin cun la pussanza seculara da l’ovais-ch ed ha rinforzà l’autonomia cumünala. A mincha plaiv vain attribui il dret da tscherner libramaing seis spiritual. Oters artichels reguleschan il dret d’ierta sco eir il dret da chatscha e pes-cha. Ils artichels spievlan il spiert da la refuormaziun chi’d es per fichar pè dürant quels ons in Grischun. I’l medem on vain decretada la libertà da confessiun per tuottas persunas i’l territori da las Trais Lias. 1565: La guerra da la charnpüerch Sper l’agricultura ed il trafic da soma sun ils servezzans da mercenaris ün factur central da l’economia da las Trais Lias. Potentats esters pajan a la zoppada raps a las elitas politicas i’l Grischun per gnir a mercenaris grischuns. Uschea naschan differentas fracziuns, ils aderents da l’Austria-Spogna dad üna vart e Frantscha-Vaniescha da l’otra vart. I dà adüna darcheu tumults e drettüra noscha, ingio ch’üna fracziun rinfatscha a la cuntrapart d’esser corruotta. Dal 1565 vegnan uschea p.ex. plündriadas in Engiadina las chaminadas ed ils schlers dals amis da la Frantscha ed i vain fat festa cun lur charnpüerch ed il vin Vuclina. 1618: Scumpigls Grischuns Al principi dal 17avel tschientiner dvaintan ils conflicts tanter ils differents partits e las fracziuns plü e plü furius e violents. Dürant la drettüra noscha cunter il parti spagnöl l’on 1618 a Tusan moura il archiprer Nicolò Rusca da Sondrio da la tortura, oters vegnan executats ed ils frars Rudolf e Pompejus de Planta sbandits dal pajais. Ün dals acturs principals a la drettüra noscha es il giuven predichant e partischan dal parti frances Jörg Jenatsch/Gieri Genatsch. Il process es il preludi pels Scumpigls Grischun chi tiran a las Trais Lias in ün conflict europeic, illa Guerra da trent’ons. 1652: La chanzun da la libertà Davo la pasch da Vestfalia e la fin da la Guerra da trent’ons pon las drettüras dal Partens e da l’Engiadina Bassa cumprar oura ils ultims drets feudals cha’ls da Habsburg vaivan amo in lur territori. Davo quai scriva Martinus ex Martinis, il ravarenda da Ramosch, sia famusa chanzun da la libertà recuperada. Il signuradi da Tarasp resta però fin il 1803 amo in possess da la chasa imperiala austriaca. 1786: Il malguvern Ün dals lioms centrals da la Trais Lias es l’administraziun (e per part eir l’explotaziun) da la terras suottamissas. Chi chi voul dvantar guvernatur, vicari o cumissari in Vuclina sto «dar baz», voul dir cumprar seis uffizi. Üna jada in uffizi recupereschan els lur investiziuns cun taxas e multas. Ils suottamiss critichan plüssas jadas l’administraziun dals Grischuns, pretendan refuormas ed ün’autonomia parziala. Dal 1786 portan els plont a la dieta da Glion e preschaintan 15 pretaisas – sainza success. 1797: Addio sud Las ideas da la Revoluziun francesa as derasan in tuot l’Europa. Il general frances Napoleun Bonaparte occupa l’Italia e s-chaffischa la Republica cisalpina. Ils abitants da la Vuclina, Buorm e Clavenna pretendan dals Grischuns l’egualità da dret. Las Trais Lias refüsan – ed uschea as decidan ils anteriurs suottamiss da s’unir culla Republica cisalpina. Ils bains dals Grischuns vegnan confiscats. Per las Trais Lias es quai ün cuolp politic sco eir economic, cun quai cha la gronda part da lur entradas gnivan our da las terras suottamissas. 1799: Rezia e Helvezia Las ideas revoluziunarias procuran eir i’l Grischun per agitaziuns e cumbats politics. Dad üna vart ils patriots chi opteschan per las ideas nouvas e da l’otra vart ils imperials che sustegnan l’uorden vegl. Il Grischun e la Svizra dvaintan uschea lö d’acziun da las guerras da coaliziun. Bod occupa la Frantscha, lura darcheu ils Austriacs parts dal Grischun. L’on 1799 procura la Frantscha cha’l Grischun vain integrà sco chantun Rezia illa Republica helvetica. 1803: Il chantun Grischun Napoleun cloma als rapreschantants da tuot ils chantuns a Paris. Quist consulat dess elavurar üna nouva constituziun per la Svizra. Culla mediaziun e l’influenza da Napoleun daja ün cumpromiss tanter quels chi giavüschan il stadi centralistic ed ils federalists. Il chantun Grischun dvainta part da la Confederaziun ed es uossa eir rapreschantà illa dieta (Tagsatzung). Eir schi vain s-chaffi ün Cussagl grond ed üna regenza, mantegnan ils cumüns güdicials lur pussanza. Da nouv fan eir ils signuradis da Haldenstein, Razén e Tarasp part dal chantun Grischun. 1815: O Vienna, o Vienna A Vienna as radunan il victurs da las guerras da coaliziun, l’Austria, la Prussia, la Russia e la Gronda Britannia. Els garantischan l’integrità territoriala e decreteschan la neutralità eterna da la Confederaziun. Da nouv fan eir Genevra, il Vallais ed il chantun Neuchâtel part da la Svizra. Ils victurs da las guerras da coaliziun refüsan però tuot ils giavüschs territorials, uschè eir la pretaisa dals Grischuns da survgnir inavo la Vuclina, Buorm e Clavenna. 1848: La guerra tanter frars Dürant la guerra civila cunter ils set chantuns catolic-conservativs dal Sonderbund sustegna il Grischun ils chantuns liberals e las truppas federalas. Eir sudats grischuns cumbattan cunter la lia separatista, intant cha circuls catolic-conservativs in Surselva sustegnan cun acziuns clandestinas ils chantuns dal Sonderbund. Davo la victoria da las truppas federalas accepta il chantun Grischun d’utuon dal 1848 la nouva Constituziun federala. 1854: Il nouv suveran La nouva constituziun dal chantun Grischun conferma l’aboliziun dals 48 cumüns güdicials e la nouva structura cun 14 districts, 39 circuls e 227 cumüns politics cun administraziuns autonomas. Il pövel es il suveran chi decida davart referendums, ün suveran exclusivamaing masculin. Fin cha eir las duonnas pon ir a l’urna düra amo bod 120 ons.

La populaziun da la Val Müstair ha in occasiun d’üna radunanza cumünala in marcurdi passà approvà il rendaquint cumünal da l’on 2023 sco eir quels da las dittas dal dret public. Na be il guadogn da passa 600 000 francs pel cumün ha pisserà per grond plaschair, dimpersè eir il rendaquint 2023 dal Center da sandà Val Müstair, chi’d ha serrà giò cun ün plus da passa 56 000 francs. D’acconsentir il rendaquint 2023 es stat pella radunanza cumünala dal Cumün da Val Müstair üna chosa allegraivla in marcurdi saira a Sta. Maria. Il rendaquint muossa nempe pro entradas da passa 15 milliuns francs e sortidas da passa 14,6 milliuns francs ün guadogn da 605 956 francs. «Il resultat es propcha allegraivel per nos cumün e quel vaina tanter oter ragiunt grazcha ad entradas plü grondas pro las impostas. Ma id es eir da dir cha l’operativa ha gnü üna fich buna disciplina cun avair adüna in ögl il büdschet ed uschè vaina eir pudü realisar masüras da spargn», disch Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. Ella agiundscha cha la finamira dal cumün saja eir stat da metter dvart raps per divers progets plü gronds. Perquai sajan las cifras nairas dal 2023 eir üna buna basa chi dan spazi finanzial pellas investiziuns considerablas chi sun pel mumaint in planisaziun. Üna da quellas es la sanaziun da la chasa da scoula a Müstair, chi dess in futur servir sco center da scoula per tuot la val. La fin d’ingon vain il proget lura preschantà a la populaziun e la dumonda pel credit va davant votaziun. Eir las dittas da dret public han gnü ün bun on Sper il rendaquint cumünal sun eir gnüts preschantats ed acconsentits ils rendaquints da las dittas da dret public. Uschè han eir il Center da sandà Val Müstair (guarda box) e’l provedimaint electric PEM scrit ün plus in l’on 2023. Grazcha ün bun on da producziun cun üna meteorologia variada ha il PEM fat ün gudogn da 57 919 francs. Quist rechav as cumpuona tanter oter eir da l’augmaint da tariffas, da la cumprita e vendita d’energia sül marchà. A la fin ha eir la Biosfera Val Müstair scrit üna nolla naira per l’on 2023, ma quai cun schoglier retenziuns da var 220 000 francs. «La Biosfera Val Müstair lavura tenor programs da perioda sur quatter ons. Siond cha divers progets nun ha pudü gnir realisats amo dürant Corona, sun quels amo illa fasa da realisaziun. La Biosfera s’haja da guardar sur quists quatter ons ed a la fin sarà quel quint egualisà», declera Gabriella Binkert Becchetti. Ella agiundscha cha l’actuala perioda da program da la Biosfera Val Müstair finischa ingon, uschè chi’s po lura a la fin trar ün bilantsch plü concret l’on chi vain. Trais voutas SCHI La populaziun da Val Müstair nun ha be approvà ils divers rendaquints da l’on 2023 in marcurdi passà, ella ha eir amo dit SCHI a trais dumondas da la suprastanza cumünala. Uschè es gnü approvà ün credit da 870 000 francs per la planisaziun da la revitalisaziun dal Rom sco eir ün seguond credit da 674 000 francs per ün proget forestal da la refacziun da vias. Implü es gnüda acconsentida la revisiun parziala da la planisaziun da zonas, per s-chaffir üna zona d’elavuraziun da material in Chassellas, illa fracziun da Müstair. Cifras nairas grazcha ad affar masdà Divers ospidals regiunals in Grischun han scrit ün deficit in l’on 2023. Uschea ha l’Ospidal Samedan fat üna perdita da var 5 milliuns francs e quel da Glion üna perdita da 2,4 milliuns francs. E l’ospidal a Tusaun fa ingon quint cun ün deficit da var 4,9 milliuns francs. Il Center da sandà Val Müstair percunter ha scrit cifras nairas e fat ün pitschen guadogn da 56 487 francs l’on passà. Judith Fasser, directura dal Center da sandà Val Müstair, ha in üna cuorta intervista culla FMR declerà las radschuns pel resultat allegraivel a reguard l’on 2023. FMR: Che ha a la fin manà adaquella cha’l rendaquint 2023 es stat positiv pel Center da sandà Val Müstair? Haja dat daplü paziaints in l’ospidal a Sta. Maria? Judith Fasser: Nus nu vain gnü ün’occupaziun extraordinaria l’on passà in l’ospidal, dimpersè üna normala. Quella d’eira sco la media dals ultims ons. Ma nus vain gnü l’on passà bunas e bleras prestaziuns illa pratcha ed üna buna occupaziun illa chüra sco eir illa spitex. Quai ha a la fin fat oura quist resultat positiv. Co declera Ella cha’l Center da sandà Val Müstair ha fat ün guadogn e divers ulteriurs ospidals regiunals i’l chantun han fat üna perdita da plüs milliuns francs in l’on 2023? Nus eschan ün affar masdà e na be ün ospidal. Quai es dal sgür üna differenza in congual cun oters ospidals i’l chantun. Nus vain eir amo la pratcha da meidi, la chüra, la spitex e l’ospidal. Quai es a la fin ün rendaquint masdà sur tuot las sportas, chi ha fat a la fin quist pitschen guadogn. Daspö bundant duos ons ed in occasiun d’üna fasa da test fan eir paziaints e paziaintas dal Tirol dal Süd, nempe da Tuor e contuorns, adöver da las sportas medicinalas dal Center da sandà Val Müstair. Han eir quists paziaints gnü ün influenza sül guadogn dal 2023? Schi, quai ha gnü üna tscherta influenza. Nus vain daplü entradas illa pratcha grazcha als cliaints dal Tirol dal Süd. I’s sto però dir cha nus vain eir augmantà daspö la fasa da test il persunal e vain ingaschà ün ulteriur meidi ed üna ulteriura agüdonta. Uschè cha nus nu vain be daplü entradas, dimpersè eir cuosts plü ots. Üna retschercha davart la cuntantezza pro’ls paziaints talians muossa cha quels sun per 92 % fich cuntaints e 8 % cuntaints cul Center da sandà Val Müstair. Co vezza ella quista collavuraziun sur cunfin? Eu stögl dir cha quella as renda in mincha cas per nus ed eu sun persvasa cha nus stuvain continuar cun quista sporta. Quai demuossan las cifras, ma impustüt ils resuns positivs da vart dals paziaints chi stiman quista sporta fich ferm. Davo quista fasa da test da duos ons vess la cunvegna da gnir prolungada quist utuon. Eir schi dà pel mumaint discussiuns ed intenziuns per simils centers da sandà i’l Tirol dal Süd, ans restarà quista collavuraziun pels prossems ons dal sgür mantgnüda. Ün on cun success pella Val Müstair In occasiun da la radunanza cumünala in marcurdi passà a Sta. Maria sun gnüts preschantats ils rendaquints per l’on 2023 dal Cumün da Val Müstair sco eir da las dittas da dret public. D’approvar quels es stat pellas votantas e’ls votants üna chosa allegraivla, siond cha’ls rendaquints han serrà giò cun cifras nairas. Uschè ha il rendaquint cumünal 2023 serrà giò cun ün guadogn da passa 600 000 francs, la Biosfera Val Müstair ha fat üna nolla naira e’l provedimaint electric PEM ha fat ün plus da passa 57 000 francs. Intant cha oters ospidals regiunals i’l chantun han fat deficits da plüs milliuns l’on passà, ha il Center da sandà Val Müstair fat ün pitschen gudogn. (fmr/cam) Judith Fasser, la directura dal Center da sandà Val Müstair. Il Center da sandà Val Müstair ha fat l’on passà ün guadogn da passa 56 000 francs. Il Center da sandà Val Müstair ha fat l’on passà ün guadogn da passa 56 000 francs.

Infurmaziun davart ideas per l'avegnir da la chasa da scola a Guarda - ils 16-08-2022.

In pestgader amez l'En vi da pestgar cun la mustga.

Ina fotografia messa a disposiziun da la Pro Flüela (fatga la primavaira 2024?)

La populaziun da Zernez ha acconsenti in gövgia saira il rendaquint per l’on 2023. Quel serra giò cun cifras nairas ed eir ils debits han pudü gnir diminuits. Uschè resultà ün guadogn da 3,4 milliuns francs per l’on passà. Implü han ils da Zernez eir appruvà ün credit dad 1,5 milliuns per ün nouv cuntschet da protecziun cunter auas grondas lung per l’En. Eir scha’l Cumün da Zernez vaiva fingià l’on 2022 ün guadogn da passa 550 000 francs, nu guardaiva il rendaquint oura tant bain. Quai impustüt pervi cha Zernez ha cun passa 18 milliuns francs relativmaing blers debits. L’on 2022 – ün on cun circunstanzas climaticas difficilas e cun pac aua – ha eir diminui las entradas dals fits d’aua sco eir d’impostas da las Ouvras electricas d’Engiadina (OEE) chi han lur sez a Zernez. L’inviern precedaint e la stà sütta 2022 han gnü per consequenza cha las OEE han prodüt marcantamaing plü paca forza electrica dürant quel on. Per l’on 2023 guarda la situaziun per Zernez darcheu oura meglder ed il cumün al pè dal Pass dal Fuorn ha serrà giò il rendaquint pel 2023 cun ün guadogn da 3,4 milliuns francs. Quai sun var 2,75 milliuns francs daplü co previs i’l büdschet. Quist rendaquint ha la populaziun da Zernez acconsenti unaimamaing in marcurdi saira passada ed in occasiun d’üna radunanza cumünala. Ouvra cumünaivla «Nus sco cumün eschan dependents dals fits d’aua e dal success e da las impostas da las OEE. In congual cun l’on 2022 d’eira l’on 2023 ün on cun circunstanzas meteorologicas bler megldras. Quai s’ha eir fat valair i’l rendaquint», disch Domenic Toutsch, president cumünal da Zernez. Ch’uschè saja eir la furtüna adüna ün factur per ragiundscher ün bun resultat a reguard ün rendaquint, agiundscha el. Ma cha’l guadogn da 3,4 milliuns francs da l’on passà saja la summa da diversas facturs chi han a la fin manà a quel bun resultat. El accentuescha chi saja stat ün sforz cumünaivel da tuot ils invouts. Eir pudü diminuir ils debits In vista al rendaquint 2022 e la situaziun a reguard ils debits haja nempe la suprastanza cumünala da Zernez lura amo üna jada elavura ed adattà il büdschet 2023 dürant l’on. «Tuot ils dicasteris han stuvü trar plü stret la tschinta. Nus vain investi damain e pudü realisar tschertas masüras da spargn», uschè Domenic Toutsch. Ils debits da banca s’han uschè eir diminuits invers l’on avant per 300 000 francs ed importan per la fin da l’on 2023 amo var 18,6 milliuns francs. Da nouv importa il debit pro abitant pels 31 dadecember 2023 amo 2329 francs, quai sun var 1000 francs damain co l’on avant. Gronda infrastructura ed investiziuns Ün ulteriura buna novità i’l 2023 per Zernez es cha tuot ils partenaris invouts han chattà üna soluziun a reguard la sanaziun dal Spöl dal PCB. Cun quista decisiun – las OEE pre-finanzieschan tuot ils cuosts da la sanaziun – possa il cumün eir spargnar üna pruna raps e planisar meglder pel futur, uschè il president cumünel. Ma meglrà cha’l rendaquint 2023 ha serrà giò fich positiv, varà Zernez eir i’ls prossems ons da guardar bain süllas finanzas. Il cumün cun passa 1600 abitants ha nempe üna gronda infrastructura chi sto adüna darcheu gnir mantgnüda e chürada. Ün proget plü grond es eir amo la sanaziun da la Via Maistra chi maina tras quasi tuot il cumün. Glüm verda per nouv cuntschet da protecziun Per ün’ulteriura investiziun – nempe ün credit dad 1,5 milliuns francs per ün nouv cuntschet da protecziun cunter auas grondas pro l’En – ha il suveran da Zernez eir dat glüm verda in gövgia saira passada. I’s tratta d’ün traget lung per l’En i’l territori Suot Via/Sosa, ingio chi ha dat divers dons vi da las scarpadas da protecziun causa las auazuns da l’avuost 2023. Tenor Domenic Toutsch survain il cumün da Zernez per quist proget però ün sustegn finanzial da passa 50 % dal chantun e da la Confederaziun. Il cumanzamaint da las lavurs sun planisadas per l’utuon 2024. Il rendaquint 2023 dal cumün da Zernez serrà giò cun cifras nairas ed ün guadogn da 3,4 milliuns francs.

Dumenic Andry, fotografà ils 04 d'avust 2023. (Ils dretgs da la fotografia èn tar Dumenic Andry - FMR po duvrar.)