Igls 21 d’avost 2021 eligia la radunanza generala extraordinaria dall’Uniun Parc Ela dus persungas pero la suprastanza. Peder Plaz e Sylvia Bärtschi sa mettan venavant a disposiziun per surpiglier ena carica. Gio igl mars passo veva l’Uniun Parc Ela lia ramplazzar Carmen Dedual tgi veva inoltro la sia demissiun. Peder Plaz e Sylvia Bärtschi eran sa mess a disposiziun pero nigna dallas dus candidaturas veva cuntanschia la maioritad necessaria. I dovra commembers e cumegns Tgi gl’era betg gartagea dad occupar igl post vacant ò da far cugl sistem d’elecziun dall’Uniun Parc Ela. Ultra dallas commembras e digls commembers dall’uniun, dastgan numnadamaintg er eliger igls cumegns tgi fon part agl Parc Ela. Igls statuts pretendan tgi ena persunga cuntanscha ena maioritad relativa dallas vouschs ed a madem mument ena maioritad dallas vouschs digls cumegns (Standesstimmen) per neir eligeida. Da premaveira veva Sylvia Bärtschi cuntanschia la maioritad relativa dallas vouschs pero Peder Plaz veva fatg la maioritad dallas vouschs digls cumegns. Uscheia erigl nia tar ena situaziun da pat. Ossa dus posts Cunchegl tgi Adrian Ballat ò demissiuno agl frataimp èn ossa libers dus posts an suprastanza. Sen dumonda dalla FMR ò tant igl econom Peder Plaz scu er la hoteliera Sylvia Bärtschi confirmo, tgi stettan venavant a disposiziun per antrar an suprastanza dall’Uniun Parc Ela. Igl om uriund da Savognin e la donna tgi abitescha a Tagn valan tots dus scu candidat e candidata adattos. Tottas dus candidaturas eran neidas ludadas e sustigneidas da differents exponents dalla politica e dall’economia avant las davosas elecziuns. Las schanzas da neir eligias chest’eda paran uscheia ple tgi intactas. Surtot schi dat venavant nignas cuntercandidaturas. Pigl mument èn Peder Plaz e Sylvia Bärtschi las sulettas persungas tgi sa mettan a disposiziun. Chegl ò Paolo Giacometti, president dall’Uniun Parc Ela, confirmo sen dumonda dalla FMR. eder Plaz è fitg colliia cun la regiun e giola da viandar aint igl Parc Ela Sylvia Bärtschi veiva gio 30 onns aint igl Grischun e so s’identifitgier cun las fegnameiras strategicas digl Parc Ela.

Sonda passada ò gia li igl otgavel turnier da beachvolleyball a Savognin. Gudagnea ò l’equipa «Bitch Boys». Igls giovens surmirans èn sa mess tras ancunter 19 ulteriouras equipas. L’occurenza agl Lai Barnagn è neida manada tras per la terza geda dalla «Meirana». L’Uniun studentica da Surmeir veva surpiglia l’organisaziun igl 2019 digl sport Wasescha. Per regla niva giuia durant igl de dalla festa digl lai a Barnagn. Tala ò pero stuia neir annulada gio per la sagond’eda perveia dalla malsiertad ed igls sforzs supplementars an connex cun las maseiras da corona. Damanevel e dagliunsch Prest tgi er igl turnier da volleyball vess stuia neir detg giu chest onn. L’annunztga dall’ora era pac ampurmischonta. Igls organisatours on reagea e decidia d’antschever gio dus ouras pi bod tgi uriundamaintg previa. Tgi chegl è stada la dretga decissiun, è sa musso, cura tgi gl’ò antschet a plover ena mes’oura siva dalla rangaziun. Dallas 20 equipas annunztgeidas èn las plessas neidas furmadas da surmiranas e surmirans. Pero er en’equipa sursilvana e differentas equipas da giasts da vacanzas on catto la veia agl Lai Barnagn. Matadors locals on gudagnea Siva dalla fasa da gruppa èn rastadas otg equipas pigls gis da k.o. Schi la prerunda è stada dominada per gronda part digl plascheir, ins ò s’accurschia igl pi tard durant igls mez finals, tgi geva plangsia per la liongia. Igls singuls puncts èn davantos pi lungs, igls «smashs» pi frequaints e las discussiuns cugls arbiters pi intensivas. Tiers las ambiziuns è l’atmosfera stada fitg amicabla durant gl’antier turnier. Gudagnea ò alla fegn finala l’equipa «Bitch Boys». Igls quatter surmirans Corsin Carisch, Enrico Carisch, Niclo Devonas e Raphael Poltera on battia l’equipa «Reinrutllabyellov» ainten en final intensiv e plagn tensiun. Enrico Carisch cun en «smash» scu or digl codesch durant igl final.

Ainten La Quotidiana (26-7-21) ed ainten la davosa Pagina da Surmeir (29-7-21) èn nias purtos differents noms da persungas tgi vegian collaboro per la nova fibla an surmiran. Las infurmaziuns da differentas varts ed er persungas on mano a malancligientschas, tgi nous deploragn. Tenor Esther Krättli tgi coordinescha per incumbensa digl cantun igl project dallas novas fiblas per surmiran, sursilvan e taliang on collaboro en team da differentas persungas pigl nov med d’instrucziun per amprender a liger e screiver surmiran. Sper l’autoura da meds d’instrucziun Ursula Rickli ed igl didacticher da screiver Jürg Keller èn stos involvos Judit Augustin, Linard Candreia e Reto Capeder per differentas translaziuns. Pinavant è Reto Capeder sto responsabel pigl correctorat e la cunse­gliaziun linguistica. Igl nov med cugl tetel «Liger. E scu!» sa basa sen la lavour intensiva cugls sungs e cuntigna bler material tgi permetta a scolasts e scolastas da far en’instrucziun tgi aintra segls singuls unfants e tgi integrescha las ­atgnadads digl idiom surmiran.

L’Uniun da vischnanca Filisour ò organiso er chest onn anc eneda igl kino dad autos. Durant treis seiras èn nias mussos films ancunaschaints. Davos la gligna, da mang dretg? Davos Bellaluna da mang dretg a lò sa catta igl tgav da gera Streda ve dall’Alvra tranter Filisour e Barvogn. Cò ò gia li digls 22 anfignen igls 24 da fanadour per la sagonda geda igl kino dad autos. Durant 12 onns è neida manada tras a Filisour la festa da vischnanca. Scu tgi tot tgi so èn neidas detgas giu igl 2020 quasi tot las occurrenzas. Uscheia ò l’Uniun da vischnanca, cugls organisatours Urs Barandun, Andri Poo, Brigitte Grimm e Barblina Arpagaus tschartgea en’alternativa. Schi igls giasts nissan cun lour autos, alloura fissan els schurmageas d’ena contagiun cugl virus e tuttegna ins savess far ensatge communablamaintg, uscheia las ponderaziuns. Kino dad autos anstagl festa da vischnanca Chest onn vasevigl or en zichel oter cun las restricziuns, igls organisatours on gia da decider tranter kino dad autos u festa da vischnanca. Els èn sa decidias pigl kino dad autos. Igl è nia organiso tot, ena gronda teila, ena beamer surdimensiunal e treis films, scu er en’ustareia organisada fitg bagn cun blers gidanters. Igls 22 da fanadour è sto segl program igl film «Le gran bain», igls 23 da fanadour «Vitus» ed igls 24 da fanadour «Police». Gievgia seira è sto paragea tot, igls amprems autos cun giasts èn rivos, igl è do ena cotrolla d’antrada ed enqualtgi indicaziuns. Igls giasts on savia star tschantos ainten lour autos, on savia pustar ed èn nias sarvias cun damagler e dabever. Aint igl auto è neida lueida aint la frequenza e gio ins ò gia en bung tung e sound, ins ò savia luier aint cumadevel igls sezs ed è uscheia sto pront per la seira da kino. La gronda teila da 18 sen 12 meters è neida pumpada se cun aria e fixada cun souas tgi èn stadas fixadas bagn aint igl taratsch. Igl è planget fatg notg, las plantas aint igl conturn èn neidas illuminadas – ena fitg bela ambianza. Dalla pôssa ins so savia star an peis e stender en po las tgommas u er pustar per telefonign anc eneda ensatge da magler u da bever e galdeir alloura venavant la seira. Igls visitaders digl kino dad autos aint igl tgav da gera Streda èn stos fascinos. La lavour dall’Uniun da vischnanca è stada immensa, organiso e paragea tot perfetg. Pero betg bler giasts on catto la veia «davos la gligna, da mang dretg», igls organisatours e lour gidanters èn stos en po desillusiunos.

A parteir digls 19 d’avost 2021 batta igl bratsch d’ena oura surdimensiunada alla Fuorcla digl Leget. Dus artists da Minca on gia l’idea per l’installaziun spectaculara. La grondezza è pero betg igl sulet spezial ve da l’oura. Persungas tgi s’avischignan agl object d’art, pon far en experientscha nunspitgeida e normalmaintg betg pussebla: gl’amprem gira igl taimp pi plang e siva stat el perfign salda. Catto en li ideal Sch’ins parta digl ospiz digl Pass digl Gelgia ègl da viandar bung en’oura e mez anfignen tar la Fuorcla digl Leget (2711 m.s.m.). Sotvart sa catta en crepel marcant d’ena furma sumiglianta ad ena porta. La decisiun da montar an chest li l’oura cun en diameter da 2 meters, seia igl resultat d’ena lunga tschertga per tot l’Europa anturn. Chegl screivan igls iniziants digl project an ena communicaziun allas medias. L’estetica singulara ed igl aspect alpin digl li, vegian persvadia igls artists Wolfgang Aichner e Thomas Huber (varda box). Igl cantun Grischun ò lubia dad exponer l’oura per dus meis. Pispert tgi viandaders e viandadras vignan agl manevel dall’oura, sa retarda igl bratsch dallas secundas. Schi ensatgi sa posiziunescha gist davant l’oura, stat tala salda. Tecnica raffinada Tgi l’oura reagescha a muvimaints è pussebel graztga ad ena camera cun sensor. Chel definescha la distanza ed adattescha la spertezza digls bratschs dall’oura. Pispert tgi ena persunga s’allontanescha dall’oura, s’accelereschan sies bratschs. Eneda tgi tot las persungas èn puspe davent gliunsch avonda dall’oura, pegl’la siva igl taimp mantganto anfignen tg’ella cuntanscha puspe igl taimp real. Ena zella da carburant procura per l’electricitad per la sensorica e pigl computer pitschen integro. L’oura tgi resta exponeida anfignen igls 24 da settember vign installada an collaboraziun cun las autoritads digl cantun Grischun e digls cumegns Surses e Tumliastga. La nateira vign respectada Las singulas parts da l’oura vignan transpurtadas se a pe, avant tgi tala vign montada cun ena tecnica da nouvs ve dallas creplas. La cuntrada duess neir schinigeida e lascheda anavos scu chegl tg’ella è neida cattada. Per chel muteiv vign er renunztgia ad en’occurenza d’avertura. Igls artists tgi èn sez alpinists cun bung’experientscha, on gio mano tras differents projects d’art ainten cuntradas sensiblas. Tg’igl project less daveiras schinigier la nateira sa mossa er ve dalla decisiun dad aveir spusto el. Uriundamaintg erigl planiso da far l’installaziun gio segls 30 da fanadour. Perchegl tg’igl feila l’ora (Turmfalke) ò permangs da cuar chels deis, è igl project nia mess anavos. A parteir digls 19 d’avost so igl status dall’oura neir observe live sen la pagina d’internet http://undendlich.gaeg.net/ . Lò èn er accessibels films tgi mossan igl process da tot igl project. Artists activs pigl mond anturn Gio siva digl 2005 collaboreschan igls dus artists Wolfgang Aichner e Thomas Huber. Aint igl collectiv d’art, sot igl nom “global aesthetic genetics (GÆG)”, on igls dus omens da Minca realiso gio differents projects spectaculars. Igl 2011 on els per exaimpel purto segl givi ena bartga da 150 kilos tras las alps anfignen tgi gl’èn arrivos alla 54 avla biennala a Venezia. Igls 2013 on els alloura organiso en “powerwalk” e purto rodas da vent segl pi grond glatscher dall’Europa, igl Vatnajökull an Islanda. Ed er igl 2017 on el fatg surstar, cura tgi gl’on tratg cunfegns imaginars tranter differents stadis dall’USA cun en culli tgi on purto se dies. A parteir digls 19 d’avost triumfescha ena tarmenta oura alla Fuorcla digl Leget. Bung en’oura e mez a pe davent digl ospizi digl Pass digl Gelgia vign realiso igl project da dus artists tudestgs. Persungas tgi s’avischignan a l’ovra artistica da dus meters, influenzeschan la spertezza digl gir digl taimp. Bung en’oura e mez ègl da chintar per cuntanscher l’oura sch’ins parta digl ospiz digl Pass digl Gelgia Uscheia vign a sa preschentar l’oura cun en diameter da dus meters a parteir digls 19 d’avost.

Siva da passa 15 onns bandunga Dieter Müller l’Uniun Parc Ela. Chegl screiva l’uniun an ena communicaziun allas medias. Dieter Müller resta manader digl parc anfignen la fegn d’otgover. An futur vign el a s’angascher tar l’interpresa da cunsegliaziun «Energie Zukunft Schweiz AG», per biagier or la partiziun per cumegns ed instituziuns publicas. La FMR ò discurria cugl magnafatschenta partent e cugl president dall’Uniun Parc Ela, Paolo Giacometti. Treis dumondas a Dieter Müller FMR: Dieter Müller, Vous bandunez igl Parc Ela. Tge az vign a rastar da chels passa 15 onns ? Dieter Müller: Chegl tg’am vign a restar – e chegl tg’am ò mutivo durant tots chels onns – èn las bleras persungas dalla Val Alvra e da Surses tgi s’angaschan pigl Parc Ela. Talas persungas èn neidas pi visiblas igls davos onns. Chegl am fò plascheir ed è fitg positiv pigl Parc Ela. Cura tg’ia va antschet era gl’antier svilup digl parc ple tgi intschert. I mantgevan daners e nous eran savens malfrancs sch’igl parc seia solid avonda per saveir exister a lunga vista. Veaple gliout ò antschet a vaseir igl Parc Ela scu en construct tgi pussibilitescha da s’angascher per lour basa da veiver. Cugl contract nov pigls proxims diesch onns aintra igl parc ainten ena ulterioura fasa. El è sen tgommas francas. Ia sung angraztgevel dad aveir gia la pussebladad da far part all’istorgia digl Parc Ela. Igl 2021 è sto en onn plagn turbulenzas pigl Parc Ela. Debattas intensivas avant la votaziun an Surses, en grev process da reorganisaziun e relaziuns tandeidas cun partenaris impurtants – On las circumstanzas da gl’onn passo gia en’influenza sen la Vossa decisiun? Gio avant dus, treis onns vaia fatg amprems pertratgs davart igl mies futur. La mia conclusiun è stada, tgi da s’angascher anc eneda passa diesch onns pigl parc, na fiss betg igl dretg. Ni per me, ni pigl Parc Ela. Ia sung alloura ma decidia da far chel proxim zap, pispert tgi la dumonda da prolungaziun digl menaschi digl parc è inoltrada. Igl mez da fanadour ò alloura igl Uffezi federal digl ambiaint (UFAM) approvo la dumonda da prolungaziun. Tgi gl’è do turbulenzas chest onn, vessa franc betg giavischia. Talas on pero betg influenzo la mia decisiun. Alla fegn digl 2020 veva gio antschet a m’orientar ed a sondar la fiera da plazzas. Ia ma legr da saveir m’angascher aint igl sectour dall’energeia, egna dallas pi grondas sfidas digl noss taimp. Tge giavischez Vous pigl futur digl parc? Ia sper tgi la tenuta «Nous ischan tots parc» vigna cultivada bagn an futur. Chella construcziun vaia santia l’amprem’eda durant en workshop igl onn 2005. Ia ma regord tgi all’antschatta niva igl Parc Ela savens mess an relaziun cun l’uniun purtadra. Igl mies giaveisch è tg’igl parc n’exista betg perveia dall’Uniun, mabagn perveia dallas persungas da tot la regiun tgi porta el. Treis dumondas a Paolo Giacometti FMR: Dieter Müller descreiva la sia decisiun da bandunar l’Uniun Parc Ela scu process. Ischas Vous e la suprastanza surstos da chel zap? Paolo Giacometti: Naturalmaintg tgi ena tala nova fò surstar en tant. Igls davos dus, treis onns am ò Dieter Müller schon laschea santeir tranter las lengias, tgi el vigna betg a rastar manader pigls proxims diesch onns. La decisiun scu tala è pero ena nova per me e per la suprastanza. Nous ischan angraztgevels pigl sies angaschamaint e deploragn tg’el bandunga igl Parc Ela. A madem mument respectainsa pero naturalmaintg la sia decisiun. En bung mument per en manader tgi bandunga ena organisaziun dattigl betg. Cun aveir ossa igl label, las novas structuras, ègl ossa forsa betg en mal mument. Da 12 ampluias digl Parc Ela è Dieter Müller chest onn gio la seisavla persunga tgi bandunga igl parc. Ègl chegl problematic? Ena disdetga è an en tschert senn adegna ena sperdita per la squadra d’ena organisaziun. Ins po interpretar chegl scu ensatge negativ. L’otra tenuta è da vaseir las schanzas tgi sa dattan antras midadas. Schi ans gartegia da cattar ena persunga adattada per ramplazar Dieter Müller e schi nous interpretagn las midadas scu schanzas, alloura sunga persvadia tg’igl futur digl Parc Ela saro en bung. Savez vous skizzar igl process tgi suonda per ramplazzar Dieter Müller? Chest emda vainsa ena seduta an suprastanza noua tgi sa fatschantagn cun chella tematica. Lò discutainsa differentas variantas. Alla fegn finala vogl per cattar en nov magnafatschenta u ena nova magnafatschenta e per organisar la fasa transitorica. La nossa fegnameira è da pussibilitar ena surdada harmonica. Paolo Giacoetti cunterdei decideidamaintg allas ranfatschas cunter igl manader digl parc.... Dieter Müller è sto gl’amprem ampluia dall’Uniun Parc Ela igl onn 2006.

Ainten la Sala Segantini a Savognin è da vaseir anfignen igls 22 d’avost 2021 ena exposiziun da crappa dad Ursula Ochsé-Bergmann. La donna tg’è da tgesa agl cantun Turitg ed a Muldain ò catto avant passa 25 onns la fascinaziun per la crappa. Ursula Ochsé-Bergmann ò luvro blers onns scu cunsiglidra da clamada anfi­gnen tg’ella ò catto la passiun per la crappa. Las sias sculpturas furma ella or d’en schinumno «Rohling». La sfida seia da cattar ena furma aint igl crap durmanto. Ed a madem mument er da realisar las atgnas ideias cugl crap. La vista sen las muntognas or digl sies atelier a Muldain, scu er la vista segl tschiel e las neivlas, èn per ella la funtanga d’inspiraziun. Lavour da mang Ursula Ochsé-Bergmann ò amprandia la sia occupaziun artisanala cun visitar differents curs a Turitg ed an Italgia. Ella lavoura surtot cun marmor, lavetsch, alabaster e «Kalksandstein». Spezial è tg’ella lavoura a mang. Ella fò navot cun ageid da maschinas mabagn tot cun gaffanaglia scu raspa, palpieri da vèder, martel, mazzot etc. Er noms rumantschs per las sculpturas Tot las sculpturas dad Ursula Ochsé-Bergmann portan en nom. Tranter igls noms tudestgs e taliangs èn er da cattar noms rumantschs. Per elaborar or d’en «Rohling» ena sculptura dovra ella ples meis u perfign onns. Ella lavoura adegna parallel ve da differentas sculpturas. Sot sculptura è da tgapeir navot oter tgi tagler ed antagler. Igls materials tgi vignan duvros igl pi savens per stgaffeir sculpturas èn lenn e crap. Far correcturas ve d’ena sculptura è fitg grev. Eneda tgi la massa è eliminada digl bloc so ella betg ple neir agiuntada da nov. Chegl tgi chinta igl davos è l’ovra finala. Or d’en tal «Rohling» furma l’artista las sias sculpturas. La sculptura cugl nom «toissa» è gio vandeida. «Chiaro di luna» sa nomna chesta sculptura. La sculptura tgi regorda en po ad en tgang dall'ava. Or d’en tal «Rohling» furma l’artista las sias sculpturas. La sculptura cugl nom «toissa» è gio vandeida. fotos mad «Chiaro di luna» sa nomna chesta sculptura.

Venderde passo ò gia li da belezza ora la fiera agl stradung a Savognin. Blera gliout ò catto la veia alla occurrenza tradiziunala. Malgro corona chest onn pero scu fiera e betg scu igls onns avant scu scuntrada. Persiva sainza mascras e l’amprem’eda dalla parteida er l’uniun da mastirants. Siva en onn pôssa ò chest onn puspe gia li la fiera a Savognin tgi vign organisada digl turissem e l’uniun da mastirants. Davent dallas 13.00 a las 21.00 on ena massa giasts, ma er blers indigens pudia contemplar differents stands davent digl Volg anfignen tigl turissem. Nignas restricziuns da corona La scuntrada scu tg’ella ò gi li igls davos onns fiss betg stada pussebla d’organisar. Per occurrenzas sainza certificat fissan lubeidas maximal 500 persungas. Perchegl tgi la festa è pero neida manada tras scu fiera an pe da scuntrada, ògl do nignas restricziuns perveia da corona. Er las mascras ins ò per eneda pudia lascher a tgesa. Dalla parteida er l’uniun da mastirants Davant igl turissem è sto da cattar chest onn ena tenda digl HGV Surses. Differents impressaris dalla val on nizigia la caschung da preschentar agls giasts dalla fiera lour lavour e purscheidas. Venavant on passo 40 expositours vandia lour products. Tranter oter caschiel, pang da fiera, glatsch, bischutareia e calzers. Las bars on mantgea L’atmosfera dalla fiera è graztga la bel’ora stada fitg ampernevla. Tar las ustareias ògl er do ensatge per la fom e seid. Tuttegna on las bars tradiziunalas mantgea. Blers on fatg en giro tras la fiera ed èn siva puspe ias vers tgesa. Cugl concept dalla scuntrada cun bars e musica è l’atmosfera stada pi festiva. Igl è da sperar tgi la scuntrada pò puspe neida manada tras igl onn proxim. Ma tot an tot ègl per la gronda part dalla gliout sto bel tg’igl ò simplamaintg puspe eneda gia li ena occurrenza ainten la vallada. Gio tg’igl è marscho pac u navot igls davos egn/dus onns. Tradiziun alla fiera ò er igl stand noua tgi dat caipirinha. Products indigens ins ò catto ena massa alla fiera. Tradiziun alla fiera ò er igl stand noua tgi dat caipirinha. Products indigens ins ò catto ena massa alla fiera. Fotos Tanja Augustin

Sot tschiel blo ed ainten en’atmosfera famigliara on igls dus skiunzs indigens Mauro e Gino Caviezel do pled e fatg agl moderatour Stephan Hartmann ed agls fans preschaints, durant igl «Ski-Talk» aint igl «Tennishüsli» a Lai. Glindesde seira: ena terrassa bagn visitada, ena seira da stad, pitschen e grond para d’esser interesso alla veta digls dus skiunzs Mauro e Gino Caviezel. Igls aspectatours èn stos agl puls digls frars durant igl evenimaint, organiso dalla banca Raiffeisen Grischun Central, ed on pudia tadlar scu tgi tot ò antschet, tge sfeidas tg’igls frars on gia da dominar e scu tgi els veian igl futur. Mauro e Gino Caviezel pon vurdar anavos sen ena staschung ancurunada da success: l’amprema medaglia dad ôr per Mauro a Val d’Isère ed igl amprem podium per Gino igl aton passo a Sölden. Ma la medaglia ò dus varts, adegna puspe on igls dus frars gia d’interromper la carriera professiunala causa da blessuras. Agl our digl arranschamaint ò la FMR gia l’occasiun da discorrer cugls dus frars davart igl trenamaint da stad, cumbat da concurrenza, tema da blessuras e sentimaints pansond alla staschung vegnenta. Wakesurf scu preparaziun «Tge fò en skiunz durant la stad?», vaia lia saveir. Ena bunga preparaziun seia la premissa per ena staschung cun success. «Da prancepi sa prepara en skiunz gio la stad per la staschung vegnenta. All’antschatta matg antscheva igl trenamaint da stad», dei Mauro Caviezel. Chel seia fitg variia e cumpeglia coordinaziun, trenamaint da forza, perseveranza e resistenza anerobica. Igls camps numnos seian gist schi impurtants scu igl trenamaint sen la neiv e perchegl seia ena bunga planisaziun inevitabla, dei igl skiunz veanavant. «Cler faschainsa alloura er trenamaints sen la neiv durant la stad. Cura tgi chels on li, dependa adegna en po a tge gruppa da trenamaint tg’ins appartigna», rachinta Mauro. Sper en plan fitg structuro on igls atlets pero er la pussebladad da cumbinar lavour e hobi. «Durant igl trenamaint da stad faschainsa bleras tgossas coordinativas, e perchegl è per exaimpel wakesurf, divertimaint ed a madem taimp en trenamaint dalla balantscha», rachinta Gino Caviezel. La passiun è igl anviern «La proxima staschung è anc lontana, cun la saveida, tg’ella è alloura cò pi spert tgi chegl tg’ins crei», dei Mauro. «Perveia dallas blessuras dalla davosa staschung vaia anc da ma migliurar sen divers sectours e sung perchegl anmez las preparaziuns. Igl plan è d’esser pront, cura tgi l’amprema cursa ò li, e schi gl’è uscheia gliunsch, ist alloura er cuntaint, schi te post metter d’en mang igl trenamaint da stad e practitgier la passiun sen la neiv», am fò Mauro a saveir. Digl reminent ò l’amprema cursa digl cup mundial li igls 23 e 24 d’otgover a Sölden. Respect, ma nigna tema Tots dus frars on gia adegna puspe differentas blessuras. Ia va lia saveir, schi la tema da novas blessuras seia preschainta. Sch’ins practitgescha igl sport da skis, seian blessuras ensatge inevitabel, rachinta Gino. «Accidaints pon capitar fitg spert, tema ins po betg aveir, pero respect dovrigl an mintga cass. Te stost esser pront e persvadia - gist schi te turnas da blessuras - e schiglio post betg eir ad ena cursa», rachinta el anavant. Chegl seia surtot er ena tgossa mentala. Frars e concurrents Schibagn tgi Gino fò part agl team tecnic e Mauro agl team da speed dattigl er cursas tgi tots dus frars absolvan, scu per exaimpel igl Super-G. Schi detta en cumbat da concurrenza, vaia lia saveir. «Sen la pista perfranc», dei Mauro, «ma en po special è forsa tgi nous ans sustignagn viceversa, ans gidagn er sen la pista cun tips. Cò dattigl angal en l’egn per l’oter e chegl tgapescha la gliout betg adegna.» I seia per el betg adegna uscheia simpel, perchegl tgi Mauro parta tigl Super-G mintgamai avant el, alloura seia el dus gedas nervous. «Chellas cursas dovran cunzont blera energeia», dei Gino cun en surreir. Soccas scaldontas En mattatsch aint igl public leva alloura anc saveir, sch’igls dus frars vegian er aint soccas scaldontas. «Na, chellas laschainsa davent», manegia Mauro Caviezel anvers igl mattattsch. Ma tgi seia an mintga cass an urden sch’el teira aint las soccas numnadas, cunchegl tgi oters atlets, scu Beat Feuz cumparan deis pi frestgs er cun talas. Igls dus frars èn er stos a disposiziun per autograms e fotografias. Igls dus skiunz Mauro e Gino Caviezel on gia ena staschung cun success.

Igl onn 2005 è stada l’avertura dalla senda ferrada agl Piz Mitgel a Savognin. Durant 12 onns ò la senda galdia ena popularitad tar differents alpinists. Igl onn 2017 è la senda neida sarada uffizialmaintg causa d’ena instabilitat e crappa crudanta. Quatter onns pi tard è la situaziun betg sa midada. La senda ferrada agl Piz Mitgel rastaro er an futur ena senda sarada. L’antschatta settember 2005 ò igl cunsi glier guvernativ Stefan Engler fatg l’amprema ascensiun dalla senda, mano digl guid da muntogna indigen ed iniziant digl project, Geni Ballat. Circa 30 voluntaris on an radond 12 emdas installo sur 200 scalems e pless tschent meters soua da fier. Igls costs da 40 000 francs èn nias purtos digl cumegn e l’uniun turistica. Dodesch onns pi tard - igl onn 2017 – è nia decidia da sarar la senda uffizialmaintg perveia da prievel da crappa. Igls davos quatter onns è la situaziun betg sa midada. La senda è rastada sarada ed igl davos update è da cattar sen la pagina digl Club Alpin Svizzer digl onn 2019, noua tgi vign menziuno, tgi la senda resta sarada per antant e tgi ena part dallas souas seian neidas pigleidas davent. Midada igl onn 2017 Radond dodesch onns era igl Piz Mitgel e sia senda ferrada fitg popular, chegl mossan las inscripziuns ainten igl codesch digl piz e tot las inscripziuns digitalas sen differents portals da turas. Geni Ballat ò durant chels onns mano se radond 200 persungas sen igl piz. «Ainten tot chels onns ma ragorda betg ad accidaints. Eneda erigl bagn ena persunga tgi veva survagnia en crap sen igl mang, chegl pero perchegl tgi ena persunga survart veva pi prubabel caschuno ena crudada d’en crap», dei igl guid da muntogna. La situaziun è betg sa midada dad en de sen l’oter mabagn erigl ena midada succesiva. Gio igl onn 2005 ins veva via en po igl problem dalla instabilitad dallas muntognas, pero cun puzager e rumager mintga premaveira ins ò pudia responsar l’avertura mintg’onn tgi niva mintgamai do libra da Geni Ballat. Igl problem era betg la senda verticala, mabagn la senda diagonala tgi niva oravantot utilisada per la descensiun. Igl impuls seia sto tg’ins vegia observo crappa crudanta pi gronda ainten la senda diagonala e cunchegl tgi Geni Ballat era responsabel per la senda vegia el decidia, da betg ple saveir purtar chella responsabladad. Interess turistic Davent dalla sarada uffiziala igl onn 2017 ògl adegna puspe do crudadas da crappa agl Piz Mitgel. Cunzont la premaveira 2020 ògl do ena bova cun crappa pi gronda. Geni Ballat dei, tgi el seia davent dalla sarada betg ple sto segl Piz Mitgel, schibagn tg’igl interess da giasts seia anc avant mang. «Ia fatsch la gliout tgi ò interess mintgamai attent, tgi la senda seia sarada uffizialmaintg e tg’ia saptga bagn minimar igl risc, cun per exaimpel betg eir la premaveira, igl aton u siva temporals pi intensivs. Ma en tschert risico ast adegna ainten las nossas muntognas», dei Ballat. Tenor el ègl cunzont gliout indigena tgi vo anc sen atgna responsabladad segl Piz Mitgel. «Igl fò mal, perchegl tg’igl project ò fatg grond plascheir. Ma ia sung betg pront da surpiglier la responsabladad per en’avertura. Sch’igl capeta ensatge, alloura vign spert tschartgea en culpant», dei Ballat. El vegia fatg la proposta agl cumegn da tschartger en geolog tgi conferma l’avertura e surpeglia la responsabladad. Tenor Geni Ballat ins catta chel pero betg. En fenomen er ainten oters lis Crudada da crappa è betg en fenomen unic agl Piz Mitgel. Tenor Geni Ballat ins po observar chegl dapertot ainten las nossas muntognas. Igl problem seia la midada digl clima tgi influenzescha la schelira permanenta. Er temporals pi intensivs seian disfavorevels. Da curt ins ò per exaimpel gia d’interromper las lavours ve d’ena senda ferrada a Pontre sina, chegl er perveida da crappa crudanta. «Er segl Piz Arblatsch è da curt rot giu ena part digl piz», dei Ballat. Project alternativ a Beiva Cun la sarada dalla senda ferrada dattigl nigna purscheida sumigliainta ainten la regiun. Chegl duess pero neir mido cun en project a Beiva. L’ideia è da nizigier ena tgavorgia cun cascadas e d’installar en parc da scliviglier sen souas u ensatge sumigliant. Per pudeir realisar en tal project do vrigl pero differentas lubientschas per exaimpel d’uniuns pigl ambiant. «Ve da chel project ischans vedlonder gio quatter onns, chegl è mintgamai ena tgossa pi lunga anfignen tg’ins ò ansemen tot las lubientschas», manegia Geni Ballat. 220 scalems eran da surmuntar sen la senda verticala.

Igl matg 2022 eligia igl suveran grischun tranter oter er igls represchentants e las represchentantas digl Cunsegl grond. Pigl circuit electoral da Surses dattigl ossa dasperas Fabio Luzio cun Adrian Ballat en sagond candidat. L’Allianza digl Center, l’anterioura PCD da Surses tematisescha proximamaintg en’eventuala candidatura. Cun communitgier Adrian Ballat, uriund da Parsonz e sesent a Savognin, la sia candidatura per davantar deputo antscheva ossa pir dretg igl cumbat electoral an Surses. La raschung è tgi dat damai aglmanc dus ­candidats tg’on interess da far politica sen camp cantunal. Gio publica è la candidatura da Fabio Luzio, tg’è da Marmorera e stat a Cunter. Politicamaintg èn Adrian Ballat, tg’ò 34 onns e Fabio Luzio, tg’ò 30 onns betg sen la madema lengia. Dantant tgi Adrian Ballat candidescha per la Parteida socialdemocratica duess Fabio Luzio davantar successour dalla deputada Gaby Thomann e chegl per la Parteida liberaldemocratica. Angaschea sen ples camps La Parteida socialdemocratica Alvra è ­s’annunztgeida tar Adrian Ballat cun la dumonda sch’el vess betg interess da candidar per Surses pigl Cunsegl grond. Dei vegia el betg gia da ponderar cun esser interesso gio pi dei alla politica cantunala. El seia ena persunga tgi stetta cumplettamaintg davos la democrazeia directa. La parteida tgi stetta ad el igl pi manevel seia la Parteida socialdemocratica e per chella spera el er da neir eligia scu deputo, dei Adrian Ballat. La parteida sanestra seia er chella tgi stetta igl pi manevel agls «Verds». Chella tenuta dalls PS e digls «Verds» corresponda er igl pi fitg ad el, manegia igl om da 34 onns. Adrian Ballat è da preschaint suprastant digl cumegn da Surses. Avant dus onns è el nia eligia cun las pi bleras vouschs ainten chel gremi. Adrian Ballat è angaschea ainten differents camp turistics, uscheia scu commember dall’Uniun Anavant Surses, ainten la suprastanza digl Parc Ela, noua tgi el ò inoltro avant curt la demissiun, ed el è involvo cun diversas organisaziuns da giovens. «I fiss bung schi ples persungas giovnas mussessan interess per la politica», dei Adrian Ballat. Uscheia seia el cuntaint tgi el vegia cun Fabio Luzio en cuntercandidat gioven. Sanester cunter liberal/burghes Per electours ed electouras seia fitg bung d’aveir ena schelta tranter ples candidats, dei Fabio ­Luzio. I vigna a sa mussar schi Surses tarmetta pi gugent en represchentant socialdemocrat u en represchentant liberal/burghes aint igl Cunsegl grond a Coira. El seia led tgi igl suveran vegia igl davos pled an chella tgossa cun aveir cun Adrian Ballat aglmanc en cuntercandidat, schi detta eventualmaintg betg er anc oters. Fabio Luzio ò fatg en amprendissadi scu electricist e fatg sessour la matura professiunala alla HTW. Cuntinuo la sia scolaziun ò el cun la scola ota per tecnica a Rapperswil e termino chella scu electro inschignier. Siva d’esser sto manader da projects (planisaziun dalla reit) tar la Repower SA a Bever è igl electro inschignier oz project manager tar la Swissgrid SA a Landquart. Betg anc decidia Da menziunar è tgi l’Allianza digl Center, ­l’anterioura PCD da Surses, ò igls 19 d’avost 2021 ena seduta pertutgont eventuals candidats ed eventualas candidatas per las elecziuns cantunalas pigl Cunsegl grond an set meis e per las elecziuns communalas an stgers treis meis. Chegl ò confirmo Patric Vincenz tg’è ainten la suprastanza dalla parteida regiunala ­dall’Allianza digl Center. Chel intent ò er Fabio Luzio. Foto Gion Nutegn Stgie Adrian Ballat less davantar deputo per Surses. foto mad

Glindesde antscheva la scola: per las scolas an Surmeir en de anc en po pi special tgi schiglio. Las ampremas classas vignan puspe alfabetisadas an surmiran, chegl pero betg alla moda cunaschainta, mabagn cun tavlas da sungs. La FMR ò discurria cun las dus scolastas Laura Bonifazi tgi instruescha l’amprema classa a Savognin e Simona Demarmels tgi instruescha l’amprema classa a Lantsch e dumando siva las midadas e sfeidas ord vista scolastica. Avant en’onn on igls suverans digls cumegns Surses, Albula/Alvra e Lantsch decidia da reintrodueir igl surmiran scu lungatg da scola, chegl siva 13 onns instrucziun an rumantsch grischun. Cun la decisiun politica vignan 29 scolarigns dall‘amprema classa a parteir da chest onn da scola puspe alfabetisos an surmiran. Per la 2. - 9. classa resta igl lungatg d’instrucziun rumantsch grischun anfignen alla fegn digl taimp da scola obligatoric. Sungs anstagl bustabs Dantant tg’igls meds da matematica, nateira, uman ed ambiaint èn nias translatos an surmiran ògl do midadas pi grondas tge tgi pertotga igl med da lungatg. «Igl med d’instrucziun da lungatg è total oter. Anfignen igl otgover luvrainsa angal cun las tavlas digls sungs ed ansomma betg cun bustabs», dei Simona Demarmels. Ainten igl med d’instrucziun an rumantsch grischun ins vegia mintg’emda introdutgia en nov bustab, uscheia tg’ins veva anfi­gnen las vacanzas d’aton set u otg bu­stabs cunaschaints. L’alfabetisaziun cun sungs è en sistem tgi lavoura fermamaintg visual e dereiva digl med tudestg «Leseschlau». Tenor chel sistem amprendan igls unfants igls singuls bustabs betg scu bustabs scretgs mabagn cun maletgs tgi mossan ena bucca tgi exprima igl sung digl bustab. Pir an en sagond pass ins fò la cumbinaziun digl bustab cun igl sung amprandia. Fasas d’introducziun «L’introducziun digl med da lungatg vign partia aint an fasas tgi cozzan mintgamai en per emdas. Nous vagn adegna puspe scolaziuns e survagnign alloura igl material e cunsegls per la proxima fasa. Perchegl tg’igl è igl mies amprem onn scu scolasta veia chegl scu avantatg da pudeir luvrar pass per pass», manegia Laura Bonifazi. «Igl è en’amprova, gist cun las tavlas digls sungs. Nous ischan ena classa d’introducziun ed an stretga collavuraziun cun la scola ota da pedagogia», constatescha Simona Demarmels. Sfeidas pitschnas e grondas «Perchegl tg’igls unfants dall’amprema classa son betg anc liger e screiver ègl adegna ena sfeida, tge far cun els all’an­tschatta e tgi seian er eneda occupos per diesch minutas», raquinta Simona Demarmels. Chegl seia pero independent digl lungatg. «Ins lavoura savens cun maletgs e gis. Igls maletgs saia duvrar anavant ed otras tgossas scu per exaimpel gis vaia gia da translatar», dei ella veanavant. Per Laura Bonifazi tgi instruescha igl amprem onn ègl cler: «Igls meds da matematica e nateira, uman ed ambiaint tgi èn nias transponos an surmiran cunascheva gio, cun chels ins so scu luvrar. Forsas dattigl tgossas tg’ins stò adattar, chegl veia pero betg exnom scu disavantatg. Chegl vessa er da far, schi l’instrucziun fiss an rumantsch grischun.» Igl nov med da lungatg lavoura cun differents temas tg’ins so er cumbinar cun nateria, uman e societad. Chegl detta en po orientaziun an tge direcziun tg’ins saptga eir. Tenor Simona Demarmels ena tgossa positiva ainten igl nov med da lungatg. «La gronda sfeida saro l’instrucziun da nateira, uman e societad schi faschagn tschertas lecziuns ansemen cun la sagonda classa. Chels vi­gnan instruias an rumantsch grischun. En plan vainsa betg anc. All’antschatta sarogl pi simpel, perchegl tgi l’amprema classa luvraro pitost visual ed a bucca e la sagonda classa cun texts an rumantsch grischun. Siva las vacanzas d’aton sarogl da ponderar scu far», dei Simona Demarmels. Igl lungatg «natural» Tottas dus scolastas on gia l’instruc­ziun an surmiran durant igl agen taimp da scola ed alloura fatg scolaziuns supplementaras an rumantsch grischun. «Igl è igl mies seisavel onn tg’ia dung scola ed ossa ast luvro tschintg onns intensiv an rumantsch grischun. La midada dovra resursas, pero te t’accorschas spert, tg’igl è a tè pi manevel», raquinta Simona. Laura manegia: «Tar me ègl forsa en’otra situaziun. Ia sung leda, tg’ia canosch betg chegl d’avant. Donn pigl curs da rumantsch grischun ègl an nign cass, chel faschessa anc eneda. Ma igl surmiran è igl lungatg-mamma è forsa en po pi natural.» Da nov amprendan igls unfants igls bustabs cun ageid dallas tavlas digls sungs. Inizial Amprender sungs an pe da bustabs Glindesde scumainzan las ampremas classas an Surmeir siva 13 onns rumantsch grischun la scola puspe an surmiran, chegl sa tgapescha er cun novs meds d’instrucziun. La FMR ò discurria cun las dus scolastas pertutgeidas e dumando siva las midadas concretas ed igl sentimaint, pansond agl onn da scola vegnent. Sandra Balzer/FMR I dat midadas ainten las scolas surmiranas: Dantant tg’igls meds da matematica e nateira, uman ed ambiaint èn nias translatos, dattigl pigl rom rumantsch en nov med d’instrucziun. Chel sa disfranztgescha pero fermamaintg digl med precedent an rumantsch grischun. Igl med d’instrucziun tudestg «Leseschlau» persequitescha en’otra veia tge tgi pertotga l’alfabetisaziun da scolaras e scolars. Sen chella basa è er nia elaboro igl nov med d’instrucziun surmiran «Liger. E scu!» Dantant tg’igls meds usitos introdutgeschan egn bustab siva l’oter, lavoura chest med all’antschatta angal cun tavlas digls sungs. Igls unfants amprendan a canoscher igls differents sungs digls bustabs cun ageid da maletgs tgi mossan fatschas tgi expriman igl sung d’en tschert bustab. Uscheia son igls unfants spertamaintg liger antiers pleds cun ageid dallas tavlas. Pir an en sagond pass fon els la cumbinaziun dalla tavla digls sungs cun igls bustabs scretgs. Las dus scolastas surmiranas Simona Demarmels e Laura Bonifazi èn pionieras tge tgi pertotga la reintroducziun digl surmiran. I seia ena midada tgi caschunga betg tant mal alla testa, cun esser carscheidas se tottas dus ainten en ambiaint surmiran. Tuttegna dettigl tschertas midadas tgi seian da risguardar.

Gl’è neiras ouras tgi la punt Mulegn tranter Parsonz e Salouf vign sanada. Ord muteivs da siertad ò igl cumegn Surses stuia sbassar a curta vista la limita da peisa da 6 tonnas a 1,5 tonnas. Pigls pours monta chegl actualmaintg viadis pi lungs. Tgi tgi carescha sur la punt Mulegn tranter Parsonz e Salouf ò bagn gio s’accurschia, tgi scadagna considerablamaintg. En sguard pi precis digls responsabels digl cumegn Surses ansemen cun experts ò musso tgi la punt è an ena schleta cundiziun. Ansemen cun en inschignier expert ò igl cumegn sbasso senachegl la limita da peisa pigl traffic. Cun l’antschatta da chesta stad pon passar angal ple vehichels da maximal 1,5 tonnas sur la punt ve. Chegl monta tgi maschinas ­agricolas, savens sur chella limita da peisa, on da far igl viadi pi lung sur Riom e Salouf per cuntanscher lour fons dall’otra vart digl ragn Ardont. Siertad ò prioritad Tg’igls pours on pac plascheir da far igl viadi pi lung è bagn tgapibel, dantant ègl betg responsabel da mantigneir la limita da 6 tonnas an vista alla cundiziun dalla punt, declera Martegn Netzer, manader digls sarvetschs tecnics digl cumegn Surses. La cundiziun dalla punt Mulegn è schi schleta, tg’igl cumegn veva perfign pondero da sarar la punt per chest onn. Igls inschigniers tgi on examino la punt on pudia quietar. Ins possa lubeir cun bunga cunsienztga a vehichels d’anfi­gnen 1,5 tonnas da passar la punt. Sch’ins vess lia mantigneir la limita da 6 tonnas, vess igl cumegn gia da lascher far ena expertisa pi profonda tgi vess custo en bung rap. Quels daners imponda igl cumegn pi gugent ainten la sanaziun dalla punt. Quant tgi la sanaziun vign a custar è betg anc sieir. Actualmaintg è igl cumegn vedlonder da trer aint offertas. Pi spert tg’ins ò cefras concretas pon talas neir integradas aint igl budget digl onn proxim e neir sottamessas alla radunanza communala. Stad 2022 La ponderaziun digl cumegn è chella da pudeir antschever gio la premaveira tgi vign cun la sanaziun dalla punt e terminar las lavours anc avant tg’antscheva igl taimp da fanar. Uscheia pudess la limita da peisa gio cun l’antschatta stad 2022 puspe neir augmentada sen la peisa uriunda. E cunchegl tgi la veia tranter Parsonz e Salouf è ansoma sarada durant igl anviern pigl traffic rigia er betg igl prievel da donns pi gronds. Suletamaintg igls luvrants da cumegn, tgi paregian la veia e punt pigls viandants a pe, on proxim anviern da far la svieida sur Riom e Salouf anfignen tgi la neiv è puspe livada. Er lour maschinas surpassan la limita da peisa actuala. Igl maletg trumpa, la punt Mulegn tranter Parsonz e Salouf è an schleta cundiziun.

Cun l’antschatta digl onn da scola dattigl er enqualtgi midada pertutgond las reglas da Covid ainten scola. Uscheia ò igl cantun decidia tg’ins na stoptga betg ple purtar ena mascrigna durant l’instrucziun. Pianavant pon las scolas puspe organisar occurrenzas cun public extern. Scu funcziunescha pero ossa la scola per exaimpel an Surmeir – en magnascola dat sclerimaint. Per igls unfants an Surmeir ò glindesde antschet puspe la scola. Cun igl nov onn da scola ògl er do enqualtgi midada tge tgi pertotga las maseiras da corona. La FMR ò discurria cun Jörg Bühler – igl magnascola dalla scola Surses – e dumando tge midadas concretas tgi dat e tge tgi chegl monta per igl travagl da scola. Nignas mascrignas ple Igl aton passo ò la regenza digl cantun Grischun decidia l’obligaziun da purtar ena mascrigna per la magistraglia an scolas publicas e privatas. Chesta decisiun è alloura durant igl onn da scola neida augmentada: l’obligaziun valeva er per unfants a parteir dalla tschintgavla classa. Aint igl decurs dalla premaveira ò igl cantun decidia tgi angal ple las persungas d’instrucziun vegian da purtar mascrignas. La fegn zarcladour 2021 ò la regenza cantunala abolia per tots chella maseira a parteir digls 5 da fanadour, oter tgi schi la distanza da 1,5 m na po betg neir risguardada. An chest cas ègl da purtar ena mascrigna ni d’installar ena sparteida, per exaimpel an furma d’en veder da protecziun. Cun igl nov onn da scola von er las novas maseiras an vigour. Tenor Jörg Bühler èn ellas perfranc en avantatg e levgiamaint pigl menaschi digl mintgade. «Tgi tgi vot purtar ena mascrigna, po naturalmaintg far chegl, seia chegl magistraglia ni scolaras e scolars», dei Bühler anavant. Igl patrung seia responsabel pigl personal e perchegl pudess ins ordinar en’obligaziun da purtar mascrignas. «Per glez dattigl pigl mument nign muteiv. Nous faschagn anavant tests regulars e schi igl maletg sa midess, ponderainsa forsa tschertas maseiras. Ma nous ischan cuntaints, schi pudagn far uscheia cun ti­gneir la distanza», rachinta Bühler. Tests repetivs Igl davos onn da scola ins ò introdutgia igls tests jamnils. Igls tests da corona èn s’integros spert aint igl mintgade da scola. Davent dall’antschatta digls tests da scola ins ò strousch registro cas da corona ainten igl cantun e l’instrucziun da preschientscha ò pudia neir mantigneida sainza interrupziun, chegl communitgescha igl Uffezi per la scola populara ed igl sport all’antschatta avost. La Confede­raziun ed igl cantun preveian tg’igls tests da scola duessan neir cuntinuos anfignen la premaveira 2022. «Quant concret tgi chegl è propa, na saia betg deir. I saro decisiv digl svilup dalla pandemia. Sch’ins è sen pacs cas, ins interrompa forsa igls tests repetivs», uscheia Bühler. Igls tests vignan mintgamai fatgs igl madem de dallas mademas ouras. «Igls tests on do chietezza ainten scola ed uscheia vainsa pudia evitar la curantegna dad antieras classas», constatescha Bühler. Vaccinaziun dalla magistraglia Las reglas èn per tots las mademas, schi ena scolasta u en scolast è vaccino u betg. «Da prancepi stò ia betg saveir tgi tgi è vaccino e tgi betg. Differents scolasts e scola­stas varon fatg la vaccinaziun, e chels sa saintan forsa er en po pi sieirs cun esser schurmageas, ma chegl ò nign’influenza sen igl manschi da scola. Nous ans tignagn veda chegl tg’igl departamaint dei e chel fò nigna differenza tranter magistraglia vaccinada e betg vaccinada», rachinta Jörg Bühler. El vegia nign’influenza sen maseiras da vaccinaziun e chegl vigna er betg tematiso. Las otras maseiras higienicas tgi vignan recumandadas digl Uffezi da sanadad valan veanavant per tots. Occurrenzas En’ulterioura midada è, tgi las scolas dastgan puspe organisar occurrenzas da scola cun public extern. Pero dattigl directivas tge tgi pertotga igl domber da persungas ed ellas na dastgan betg organisar occurrenzas cun certificat da Covid. «Schi dat per exaimpel seiras da genitours ni schi vign gliout externa ainten igl intern dalla scola vala l’obligaziun da purtar mascrigna per tot igls carschias», dei Bühler. Er a Savognin ò Laura Bonifazi scumanzo igl onn da scola cun las novas reglas. Ella instruescha l’amprema classa a Savognin. Schi ella tigna aint la distanza, po ella instrueir sainza mascrigna.

Ora scu or digl codesch, ena bunga ambianza, tratgas da products regiunals e cun Tonia Maria Zindel ena persunga carismatica tg’ò do la dretga noda all’occurrenza. Chegl resumo curt la Biviolata-Tavolata da dumengia passada. Igl Parc Ela, gastronoms e gastronomas da Beiva e l’organisaziun da turissem Val Surses èn s’unias per l’occurrenza communabla. La Biviolata ò ramplazzo la festa da crappa tg’ins ò er chest onn betg savia realisar a Beiva perveia dalla pandemia e las sias ordinaziuns. Tiers l’ora da belezza è igl interess per la Biviolata betg sto schi grond, cunzont davart digls indigens, vot deir digls indigens da Surses e la Val Al vra. Sa laschea eir bagn cun tratgas preparadas cun products regiunals on alla fegn finala 60 persungas. Davart digls organisatours ins è sto schinavant cuntaint er sch’ins vess tuttegna spitgia daple giasts. La giassa scu fatga per ena Tavolata Schi discurrign d’ena Tavolata è da menziunar tgi chel nom e l’ideia dereivan dall’Italgia. Tar ena Tavolata tschaintan igls giasts u anvidos tots ve d’ena meisa per consumar e magler an cuminanza chegl tgi vign sarvia. Chegl so esser ena meisa cun angal 20 persungas u scu dumengia passada ena meisa cun 60 giasts. An min tga cass la giassa tranter igl punt dalla Valetta e la Plazza San Giovanni, noua tgi l’occurrenza ò gia li a Beiva, è scu fatga per ena Tavolata, tg’è davantada tar la Biviolata. Sulada, bietgs pi vigls, clavos ed uigls ed en tschiel blo, uscheia è sa preschentada la culissa tar l’amprema ediziun dalla Biviolata. La meisa festiva è er stada ensa tge pigl îgl, detg oter mess pusada e bitgiers an ena lengia e prest scu misiro. Cun bler cor e cun blera passiun è er neida fa tga la decoraziun da flours. Per la decoraziun èn stadas responsablas Deborah Guidon, Ornella Guidon e Manuela Oehler. Mano an treis lungatgs tras igl program All’antschatta è nia sarvia ena salata da spelta e verdura, spelta tgi crescha ainten la regiun. Tar ena Tavolata cun tra tgas dalla regiun dastga sa tgapescha er betg mantger ena soppa da giotta, er cò giotta tgi dereiva dalla regiun digl Parc Ela. Scu plat principal èn nias sarvias pizochels fatgs cun garnezza tgi crescha an Surmeir. Igls pizochels èn stos da bung gost, fegns e mantgea ò alloura er betg igl pantg d’alp. Scu finiziun digl menu vegetarian ègl do turta da nouschs digl hotel Guidon. Fatg la punt tranter mintga plat ò l’actoura grischuna Tonia Maria Zindel. Ella ò fatg la moderaziun an treis lungatgs, an tudestg, rumantsch e taliang ed an curt mument ò ella er gudagnea la simpateia digls preschaints. Tar las sias prelecziuns ò ella mess insects aint igl center, tot animalets tgi sa movan u sgolan er aint igl Parc Ela sot tschiel avert. Cun gizzar bagn las ure glias, cun vurdar pi stagn sen l’actoura è sa musso tgi Tonia Maria Zindel totga betg per navot tar egna dallas pi ancunaschaintas actouras tgi vagn an Svizra. Expressiun, mimica, lungatg e pronunztga on betg mantgea e vessan betg savia esser pi professiunal, simpatic e cordial. Totpiglia ena Biviolata-Tavolata tg’è speranza betg stada l’amprema e gist puspe la davosa.

Igls 28 da fanadour 2021 è Jonas Ulbrich partia a pe da Renens (Lausanne) vers Novaggio (Tessin). La fegnameira fiss stada dad eir a pe digl li noua tg’el frequainta igl studi da robotica anfignen a Novaggio, noua tg’el è carschia se. A pe sur las muntognas – dad isch tar isch. Ma l’ora igl ò fatg en stretg tras igl chint ed el ed igl sies cumpogn on stuia interromper igl viadi siva 7 deis. «Siantar la tenda bletscha – per part schalada – cugl t-shirt tg’ia va puspe stuia trer aint è betg sto schi cool», dei Jonas Ulbrich aint igl discurs da telefon cun la FMR. Igl gioven da 25 onns è da preschaint student a Losanna, noua tg’el veiva ainten ena cuminanza d’abitar. La fegn d’avost scasa el a Turitg e schleia se l’abitaziun. Scu finiziun digl taimp communabel on Jonas Ulbrich ed igl sies conhabitant, uriund er digl Tessin, decidia da far ansemen en viadi, a pe da Renens anfignen a Novaggio. Gia gio dadei l’ideia digl viadi Jonas Ulbrich ò gio pi dadei l’ideia dad eir a pe tras la Svizra. «Pertge bandunar igl continent per en viadi, tar nous ègl schi bel scu utro», dei Jonas Ulbrich. El seia gugent ainten las muntognas e geia gugent a pe. Pertge betg en viadi an Svizra e la vaseir eneda d’ena otra vart tgi angal or digl tren. Cun esser student vessan er igls meds finanzials betg tanschia per en viadi utro. El ò gio fatg enqualtgi viadis tras l’Europa, ma chegl fiss sto igl pi lung d’anfignen ossa. Els on gia chinto cun 25 deis e passa 433 km. Siva 7 deis e 120 km a pe on els pero stuia interromper igl viadi manevel da Sion causa dalla malora ed èn turnos a Losanna cugl tren. «Las notgs èn stadas freidas e las tendas perfign schaladas», rachinta Jonas Ulbrich. Pigls sies schanugls seiigl forsa sto migler uscheia. Causa digls examens da studi vegia el dus meis betg fatg sport e perchegl vegia el gia mal. «Chegl è forsa betg sto schi scort da leir far en tal viadi sainza trenamaint ordavant», dei Jonas Ulbrich. Tuttegna seia el sto sursto quant spert tg’igl corp s’adattescha allas circumstanzas. Veiver or digl lascher Cun aveir scola ed examens anfignen en de avant igl viadi seia l’organisaziun digl material pigl viadi neida en po alla curta. Ma ansasez vegigl gia tot chegl tgi duvravan. Per ansolver ena boglia cun avagna, polvra da latg ed ava e per giantar u tschagna couscous u pang plat cun ba­giangas ed en bung toc caschiel. Sur notg stavan els ainten ena tenda e dumandavan ad en pour per lubientscha da durmeir segl sies pro. Sur igl cunfegn digl gôt durmivan els simplamaintg noua tg’igls plascheva. Carplina ni discussiuns na vegian els mai gia. Cun aveir abito 5 onns ansemen sa cunaschevan Jonas Ulbrich ed igl sies conhabitant fitg bagn e l’atmosfera seia adegna stada bunga. «Nous cunaschagn igls ‹tics› da l’oter e savagn scu eir anturn cun els.» Cuntinuar en’otr’eda Er schi Jonas Ulbrich ò savia far angal ena part dalla etappas planisadas, seia igl viadi tuttegna sto ena bel’experien­tscha per el. Forsa fetscha el en oter mument ena part dallas otras etappas. Forsa er an en’otra moda e maniera tg’el seia betg schi dependent dall’ora. Els on gia planiso da vaseir l’egn u l’oter glatscher. Glez deplorescha el fitg tgi seian betg nias da vaseir. Ma tot an tot è er igl viadi scursania sto spezial ed ena bela finiziun per el ed igl sies conhabitant digl taimp communabel a Losanna. E pigl proxim viadi pigless Jonas Ulbrich an mintga cass cun el en siaintamangs, per betg stueir siantar la tenda cugl t-shirt. Gia igl davos de ena bela vista da Arête de l’Arpille segls glatschers Glacier de Zanfleuron e Diablerets. mad MAD Notgs freidas e tendas schaladas.

La fegn d’emda passada è la Musica Instrumentala Savognin stada sen viadi a Brunnen/Schwyz. Sot la batgetta dalla nova dirigenta, Selina Gruber, on igls 26 commembers do en pitschen concert da plazza scu avertura digl viadi e siva galdia surtot la bunga cumpagneia cun temperaturas da mesastad. Dei ègl no, tg’igls commembers dalla Musica Instrumentala Savognin (MIS) on pudia galdeir la cuminanza tranter l’egn l’oter. Perveia da corona ò l’uniun gia dei e lung nignas provas e chesta stad er angal l’egna u l’otra per pudeir zappar se tar occurrenzas tg’èn siva pero tuttegna neidas detgas giu. Tant daple on vigl e gioven galdia la cumpagneia e la bung’atmosfera da stad dasper igl Lai dallas Quatter Forestas. Segl Rütli dad ena caleira enorma En punct culminont digl viadi è sto la viseta sen la «prada digl Rütli». La bartga ò mano igls musicants da Brunnen a Flülen e siva en curt giro on els canto la himna svizra e l’egna u l’otra canzun surmirana scu p.ex.chella da Ziteil ni La patria sen chest pro, tgi mintga Svizzer vess d’esser sto eneda. La caleira mortala ò pero mano igls musicants bagnspert ainten la proxima ustareia cun belezza vista segl Lai dallas Quatter Forestas tgi cunfinescha cugls cantuns Uri, Schwyz, Obwalden, Nidwalden e Lucerna. Stoos – la pi erta funiculara digl mond Siva d’ena stupenta tschagna e l’egn u l’oter drink cun legras discussiuns da taimps passos supplitgescha igl president dalla MIS Flavio Sterli cun en sfrign: «Chegl tgi vign baito a Brunnen, stat a Brunnen.» Dumengia èn igls musicants sa mess, siva d’ena curta notg, sen veia a Schwyz. La funiculara tgi vala scu la pi erta digl mond igls ò mano a Stoos, ena vischnanca sainza traffic d’autos. Ena gronda part dall’uniun è alloura eida a pe sur igl grad digl «Klingenstock» segl «Fronalpstock». Chels musicants tg’on lia aveir pi cumadevel èn simplamaintg ias se cun las dus soptgeras. Siva d’aveir galdia la belezza vista sen las muntognas dalla Svizra centrala ed en bung giantar sen 1922 m.s.m. èn igls musicants sa mess sen veia a tgesa e scu tgi totga siva d’en tal viadi – stanchel morts, ma legrevels. Bildlegende Vista digl «pro digl Rütli» vers Brunnen/Schwyz. Fotos Tanja Augustin MIS goes Rütli. Vista giu digl «Fronalpstock» 1922 m.s.m. Concert da plazza sot la batgetta dalla dirigenta Selina Gruber da Farrera.

Siva da mesemda igls 11 d’avost anfignen dumengia igls 15 d’avost preschainta igl circus Maramber mintgamai dus preschentaziuns an de agl areal da La Nars a Savognin. Igl directori digl amprem circus grischun, Marco e Ramona Berger, on savia angascher artists digl antiern mond per lour circus. Igl circus Maramber da Domat è l’amprem’eda sen turnea aint igl cantun Son Giagl ed igl cantun Grischun. «Las nossas aspectativas èn surpas­sadas per bler», dei Marco Berger, igl manader digl circus Maramber. Siva dad egn e mez onns ò igl circus causa dalla pandemia betg savia darveir la tenda. «Nous ischan en circus da famiglia e managn chel cun fitg bler cor. Chegl è igl noss misteri da success», dei Marco Berger. Daple tgi 1000 aspectatours ad emda Cun las restricziuns da corona ègl limito quants visitaders tgi pon far part ed ena preschentaziun. «Nous vagn spero d’aveir 500-600 visitaders ad emda ma glè sur 1000», dei Marco Berger agl discurs cun la FMR. Els seian fitg surstos digl success ed an bler lis vegian els pudia beneventar daple giasts tgi spitgia. Er a Savognin chintan els cun ena massa visitaders. Dus artists on sa fatg or digl polver Igl circus grischun ò antschet cun grond success lour turnea. Angal a Savognin vegigl do en pitschen incap. Curt avant l’amprema preschentaziun vegian dus artists dalla Russia sa fatg or digl polver sainza deir a nign navot. «Nous ischan scu ena gronda famiglia e mintgign è pront da gidar noua tg’el vign duvro», rachinta Marco Berger. Ma chels dus artists seian betg stoss interessos da gidar ed er betg da far part alla cuminanza digl circus. Els fetschan numnadamaintg eneda all’emda ena excursiun cugl antier team. «A Savognin ischans stoss cun la pendiculara se Tigignas a brunch» dei Marco Berger. Grev da cattar en plaz cun ava ed electricitad «Aint igl Grischun ègl fitg grev da cattar en plaz per biagier se igl circus», dei Marco Berger. La problematica seia, tgi blers circus laschan anavos tschoff igl plaz ni sa fetschan or digl polver sainza paer igl tschains digl plaz. Venavant seigl er betg simpel da cattar en plaz cun ava ed electricitad. Er a Savogin seia chegl betg sto schi simpel. Chegl seia per el egna dallas grondas sfidas scu manader da circus. En’otra seia da survagneir la lubientscha d’angascher artists tgi dereivan ordvart l’Europa. Igls dus artists columbians tg’èn stoss igl punct culminont dalla preschentaziun da circus seian pir nias 2 deis avant la premiera an Svizra. Ples meis vegia el cumbattia per saveir angascher els. Chel artist ò persvadia igl public cun la sia balantscha sen la rola-rola. Er igls giasts da circus èn nias involvos ainten la show. Da vaseir cò è Sandro Demarmels da Salouf. fotos tanja augustin

La vischnanca da Brinzauls è an muvimaint siva da chegl tg’ins so sa regurdar. Igls davos onns è la situaziun s’intensivada. Cumegn e Cantun tschertgan schliaziuns per la vischnanca, chegl per exaimpel an furma d’ena galareia tgi drenescha l’ava. Ma scu observescha en abitant la situaziun? Per la FMR vaia visito Brinzauls e discurria cun indigens, novarrivos e giuvenils tgi on banduno la vischnanca. La mia visita è ena gievgia sivamezde, egn digls bels deis da chesta stad. Scu adegna ègl fitg chiet a Brinzauls – ena vischnanca tgi è savens aint igl focus medial digl davos taimp. Igls davos 100 onns sglischiva la vischnanca da Brinzauls mintgamai en pêr centimeters ad onn. Chella situaziun è sa midada igls davos 20 onns, la sbova è s’accelerada e la vischnanca sglischa actualmaintg 1,3 m ad onn. Er las spondas sur vischnanca sa movan ed uscheia dattigl adegna puspe crudadas da crappa u blocca. Chegl vaia er pudia constatar all’antrada dalla vischnanca: sper veia è da vaseir adegna puspe nova blocca tgi contanscha igl pro, tscherts crappungs èn schizont ias an rocla sur la veia cantunala or. Ena galareia tgi drenescha l’ava pudess spindrar la vischnanca, las lavours preparativas on antschet l’antschatta matg e la construcziun dalla galareia e las furadas stuessan esser a fegn igl aton 2022. «Mintgade intervistas» La bova fatschainta betg angal cumegn e Cantun, mabagn cunzont er las medias. Uscheia vaia gia da constattar durant la mia visita, tgi da cattar persungas tgi dattan intervistas è ena tgossa pitost difficila, i seian adegna igls madems tgi discorran. I para er, tg’igl interess dallas medias seia pi grond tgi la tema digls abitants. «I reivan mintga de da chels tgi vottan far intervistas», am rachinta Ludwig Bonifazi, el è cun 94 onns igl pi vigl abitant dalla vischnanca. En’otra abitanta manegia: «Ainten las medias ègl pi preschaint tgi cò tar nous. Ia saint mianc ple, schi en crap vign noagiu.» Durant la retschertga constatescha, tgi la tema e la moda e maniera scu tg’ins vo anturn cun la tala para d’esser ena tgossa fitg individuala. Igls stars da Brinzauls Gio cun antrar ainten vischnanca am cumparan îgls critics. «Ia dei navot. Egna da vusoters è gio passada ansant cun en microfon.» I seian adegna puspe schurnalists tgi visetan la vischnanca, am rachinta Ludwig Bonifazi. «Sch’ia sung ainten oters lis e la gliout vign a saveir tg’ia sung da Brinzauls, alloura vign discurria e dumando scu tgi chegl seia. Gliout d’orsoura painsa, tgi chegl seia fitg nosch. Sch’ins è adegna cò ins vei chegl cun oter îgls», rachinta Erwin Poltera, tgi abitescha gio 22 onns ainten vischnanca. En’otra abitanta rachinta: «Ier sunga stada tigl medi, e schi ensatgi vei tg’ins è da Brinzauls, alloura dumondigl spert scu tgi vegians se cò e schi vignans a freida cun la bova.» Donns visibels Igl interess dallas medias para d’esser giustifitgia. Er a me sa mossa en maletg impressiunont cun tgaminar tras vischnanca: crappa e blocca da ples meters diameter sper la veia cantunala, fessas tgi fendan antieras fassadas, veias tgi èn sa sbassadas per ples centimeters, rosnas ainten curtgigns e savas tgi sa distatgan digl isch-tgesa. «Igl è sa mido. Sch’ia vign a spass ègl fitg nosch, ins vei las fessas e rosnas, las veias sa meidan», rachinta Lisbeth Arpagaus tgi abitescha gio 56 onns a Brinzauls. «Ansasez levans biagier anturn en pêr tgossas ainten tgesa. Nous ans dumandagn, quant dei tgi vagn anc da spitgier? Grondas investiziuns ins fò betg ple», dei Kurt Spring, possessour d’ena tgesa a Brinzauls. Differentas situaziuns da partenza En possessour d’ena tgesa da vacanzas rachinta: «Cler fissigl tragic per nous, schi la tgesa fiss davent, ma per nous ègl betg l’existenza scu per exaimpel per en pour. Igl noss domicil è Köln e betg Brinzauls.» Oter sa mossa la situaziun per abitants cun agen possess. «Tge lainsa far? Nous vagn cò l’antiera existenza. Schi fiss betg la nossa tgesa, fissans davent», rachinta Patricia Rizzi. Erwin Poltera manegia: «Nous ischan ainten en’abitaziun a tschains, aint igl mender cass tschartgainsa ena nova’abitaziun.» En sivamzede a Brinzauls mossa, tgi la gliout tgi veiva e passainta vacanzas ainten chel li ò amprandia a veiver cun la «sia» bova. E la speranza, da pudeir passantar tot igls deis dalla sia veta ainten lour vischnanca n’on els anc dei betg do se. Erwin Poltera – 22 onns a Brinzauls «Cler vainsa savia tgi chegl seia an muvimaint cura tgi ischan rivos igl 1999 a Brinzauls, ma ins scheva pitost per legher tgi seians forsa eneda ansemen cun chels da Surava. Cugl taimp ins s’andeisa e sa struba betg ple schi tunga. I saro da chels tgi on tema, ma ia persunalmaintg va betg tema. Ia pains tgi la galareia porta ensatge, chegl mossan er exaimpels ainten oters lis noua tg’ins ò gia problems sumigliants.» Lisbeth Arpagaus - 56 onns a Brinzauls «Ia va betg tema. Ins stò amprender a veiver cun la situaziun. Da notg u sch’è brainta sunga leda tg’ia saint betg ple schi bagn, chegl è en avantatg. Schi vagn da bandunar la vischnanca sunga annunztgeida ainten la tgesa da vigls, en’otra opziun na dattigl betg. Ia stung schi dei scu tgi vo, la davosa tgameischa ò nigns satgs.» Nicole Rizzi – carscheida se Brinzauls «Scu unfant vaia mai gia tema. Ia sung carscheida se cun fessas e crappa crudonta. Perveia digl svilup digls davos onns ègl ossa tranteraint er per me en sentimaint malampernevel. I vo adegna pi spert, chegl painsa mintg’eda, sch’ia sung puspe a Brinzauls. Pigl mument saia betg m’imaginar da turnar anavos a Brinzauls, chegl pero betg angal perveia dalla bova mabagn cunzont er perchegl tgi la vischnanca ò nignas purscheidas, scu per exaimpel ena buteia. Gugent mussessans agls descendents noua tgi ischans carschias se.» Kurt ed Annemarie Spring – 30 onns, resp. 6 onns a Brinzauls «Chegl è stada la nossa tgesa da vacanzas, igl 2015 vainsa decidia da scasar a Brinzauls. I dovra nerva e nous vagn tema, tema dall’intschertezza. Schi egn dei tg’el vegia nigna tema, alloura savainsa betg creir chegl. Tge duessans far? Nous vagn proprietad cò a Brinzauls cun treis abitaziuns. Nous bandunagn Brinzauls schi stuagn eir, las tgaschas ed igl noss camper èn pronts. Nous ischan betg persvadias tgi la galareia seia igl spindramaint, nous speragn pero ed ans fidagn digl cumegn.» Patricia Rizzi – carscheida se a Brinzauls «Tema vaia betg, durmeir saia tuttegna. Ia sung adegna stada a Brinzauls e stess ansasez er gugent veanavant cò. Nous vessan da far differentas lavours ainten tgesa e vagn da spitgier. E vender? Chegl compra nign ed ò tenor chegl er nigna valeta. Ia crei tg’igl tunnel seia igl spindramaint, schiglio ins faschess betg talas investiziuns.» Erwin Poltera. Lisbeth Arpagaus. Kurt ed Annemarie Spring. Patricia Rizzi. Ludwig Bonifazi Differents bietgs a Brinzauls on fessas pi grondas. La bova da Brinzauls lascha anavos fastezs. Differents craps visibels èn ruclos las davosas emdas. La bova sur vischnanca. Ludwig Bonifazi - 94 onns e carschia se a Brinzauls «Nous cun la nossa vigliadetna, tge lainsa far? Nous giagn betg davent, segl ple ainten la tgesa da vigls. Ia crei tgi vigna fatg daple tema e teater tgi ensatge oter. Cler, igl è an muvimaint, chegl sa mossa bagn alla bova sur vischnanca, chegl era ple u manc tot gôt pi bod. Ma tema vainsa betg. Igl è nia en po pi malsieir, cunzont igl davos taimp cun chellas plievgias, chegl niva noagiu de e notg ensatge. Tranteraint dombra quants crapps tg’èn puspe da nov. Bandunar Brinzauls è mai sto en tema per nous e la valischa è betg pachetada.»

Igls 18 d’avost ò gia li la davosa excursiun dalla seria da stad «oasa d’insects» digl Parc Ela. Aint igl iert dalla abitaziun da vacanzas dad Andrea Fürer a Cunter ò la ortulana indigena, Susanne Schiesser da Riom, infurmo davart la cumbinaziun da plantas ed insects per promover igl ambiaint digls insects periclitos. Studias scientificas demossan tgi la diversitad e la biomassa d’insects è sa sminueida cleramaintg igls davos onns. Ampremas tendenzas inditgeschan er aint igl Parc Ela ena reducziun dalla diversitad d’insects e chegl surtot aint igl territori abitabel. Sper las razzas stgeras e periclitadas èn er las razzas tg’ins observa pi savens pertutgeidas. Pigl mument è igl Parc Ela anc ena oasa d’insects. Ena terza da tot igls insects ancunaschaints dalla Svizra veivan cò, er sch’igl territori digl parc è angal 1% dalla Svizra. Igl iert scu spazi da veiver Plantas indigenas porschan nutrimaint e refugi ad aviouls selvadis, baus e pulas. Ena gronda diversitad da flours davent da premaveira anfignen aton sustignan igls animals da seis tgommas. Sch’ins cumbinescha plantas cun differents taimps da fluriziun pon neir promoveidas differentas sorts d’insects. «Igl iert pò tgunsch vaseir or en po selvadi» dei Andrea Fürer, la possessoura digl iert selvadi a Cunter. Ultra da chegl ins sustigna cun crappa e lenna morta igl refugi digls insects. An armuneia cun la nateira Alla excursiun aint igl iert selvadi a Cunter on fatg part ca. 16 persungas. Tranter els giasts, indigens, gioven e vigl. Igls participants èn nias partias se an dus gruppas noua tg’els èn nias a saveir tge tgi dovra per en iert selvadi. «Impurtant ègl da stgaffeir en ambiaint tgi stat an armuneia cun la nateira» dei la possessoura digl iert Andrea Fürer. Aint igl sies iert ègl surtot da cattar plantas medicinalas tg’ella dovra per la sia lavour noua tg’ella magna curs dad ervas medicinalas. Tranter oter calendula, malvanga e boratsch. Venavant seigl impurtant d’aveir en iert cun ena schinumnada cultura masdada. «Animals utils e parasits ston tigneir la balantscha, «dei la ortulana Susanne Schiesser. Fotos Tanja Augustin Igl iert selvadi a Cunter. Igls participants on pudia far ena bomba da sems per plantar la proxima premaveira ainten iert u sen lobgia. Andrea Fürer mossa en per dallas ervas medicinalas e daclera cunter tge mals tg’ellas èn bungas.

A parteir da mesemda passada batta l’oura surdimensiunala alla Fuorcla digl Leget segl Gelgia. Igl project digls dus artists Thomas Huber e Wolfgang Aichner da Minca è installo e spetga las proximas tschintg emdas sen visitadras e visitaders (la FMR ò rapporto). Per l’installaziun alla Fuorcla digl Leget, tgi sa catta radond en’oura e mez taimp da viandar davent digl Pass digl Gelgia, ègl pero duvro differentas lavours preparativas, gidanters e voluntaris. La FMR è stada preschainta all’avertura sen la Fuorcla digl Leget. Igl project d’art an furma d’en’oura segl Gelgia inditgescha igl taimp real. Cun s’avischinar sa retarda igl mang dallas secundas e sch’igl visitader sa catta davant l’oura sa ferma el schizont. «L’oura è en simbol per la societad. Sch’ins sa catta davant l’oura sa ferma igl taimp. Forsa sa ferma’l schizont sen igl antier mond per en pêr secundas, tgi so», deian igls dus artists tgi sa nomnan «GAEG» durant l’avertura. En li sensibel Igl project d’art «und endlich» è naschia avant radond en onn e mez. Cattar en li ideal per ­l’oura seia sto pi difficil. «Via Google cun tgavazzigns scu ‹alps, special, crepel, ...› vagn nous tschartgea igl noss li ideal per l’oura ed uscheia vainsa effectiv catto igl crepel marcant segl Gelgia sur Google. Nous erans immediat inamuros», deian igls artists. I seia suando en lung process. Ins vegia gia da procurar differentas lubientschas, chegl tigl cantun, tigl cumegn Surses tgi posseda igl territori, pero er tigl cumegn Tumliastga, essend tgi lez posseda en’alp ed ena part digl territori correspondent. La Fuorcla digl Leget sa catta sen 2710 m s.m. - en territori da crappa e grava. «Nous ischan pertscherts tg’ans cattagn ainten en li sensibel. Gist perchegl ans erigl impurtant d’aveir tot las lubientschas ed ans cumportar correctamaintg», rachinta Thomas Huber. «Dasperas erans naturalmaintg er dependents da differents sponsours svizzers e tudestgs, sainza chels vessans betg savia finanztgier igl project. Scu artist ast en’ideia, pero la realisaziun na gartegia betg sainza gidanters. Ia ma ragord a nign project, noua tgi chegl è reuschia uscheia bagn scu tigl actual», dei Wolfgang Aichner. Caravana an pe digl heli Per igl transport dall’oura cun en diameter da 2 meters ins ò demonto las singulas parts. Ena caravana ò purto chellas dalla veia digl pass anfi­gnen tar igl crepel marcant. Mano dalla societad digl train Svizra Centrala e Nordost ò en team da radond 40 persungas cun collaboratours, voluntaris e treis tgavals da train purto an radond quater ouras las parts dall’oura cun forza fisica ainten las muntognas. «Ansasez erigl previa da rantar se la toca pi greva agls tgavals. Chegl è al­loura sto ena surpresa cura tgi vagn via tgi chegl n’è betg pussebel da rantar se toca gronda. Uscheia vainsa gia da purtar chella a mang, en veir strapatsch, e perchegl er la pi gronda sfida digl antier project», rachinta Thomas Huber. I seia sto en veir «flash» scu tgi gidanters e tgavals vegian gido cun totta forza per rivar cun l’oura anfignen sen la Fuorcla, rachintan Wolfgang Aichner e Thomas Huber. Schizont viandants tgi eran casualmaintg agl li seian sa mess a disposiziun per gidar. «Chegl è simplamaintg fantastic da veir ena tala solidaritad e cuminanza», loda Thomas Huber. En mument da battacor Alla Fuorcla digl Leget vegigl alloura anc eneda do en mument delicat, siva d’aveir mess ansemen la gronda part dall’oura ins vegia gia da purtar igl object tgi paseva alloura radond 200 kg a mang dalla senda ve anfignen tigl creppel. «En mument da battacor», constatescha Thomas Huber. Per montar l’oura ègl sto necessari sustign extern. Ena firma tudestga tgi è sa specialisada sen tecnica da souas è sa mess a disposiziun da sustigneir igl project. Cun ageid suplementar d’en guid da muntogna è l’oura neida lieida cun souas d’atschal agl crepel marcant, pero er chegl seia sto ena procedura cumplitgeida, rachintan igls artists. Anfignen tgi l’oura seia alloura pandeida correctamaintg vegigl anc duvro dus deis. «En’otra sfida persunala era alloura igl mument, cura tgi l’oura era installada e vess gia d’antschever a girar. Te lavouras pless meis cun tott’energeia ve d’en project ed alloura è igl mument d’avertura naturalmaintg en mument da battacor. Tant ple erigl en livgiamaint cura tgi vagn via, tgi tot funcziunescha sainza macla», rachinta Thomas Huber. Art = divertimaint? Igl cantun Grischun ò do ena lubientscha temporara d’installar igl project, damai vign l’ovra d’art demontadas la fegn settember e transportada davent sainza restanzas. «Igl aspect ecologic ans è fitg impurtant, perchegl vainsa er decidia da transportar ed installar l’oura sainza heli ni maschinas», rachintan igls artists. Tuttegna ògl durant las davosas emdas do critica da differentas varts, p.ex. cun brevs da lecto­rus an gasetta. Ena critica era chella: «Sch’ins giolda la nateira intacta ainten chella cuntrada, alloura sa ferma igl taimp er sainza oura. Igl n’è betg necessari, tgi mintga flatg dallas nossas muntognas vign duvro pigl divertimaint.» Els seian pertscherts tg’i plaia betg a mintgign, schi en’ovra d’artists tudestgs penda ainten las muntognas svizras, constateschan igls artists. Ins possa contemplar chegl cun îgls critics, scu artist ins vegia er igl intent da procurar per discussiuns. «Nous disturba pero igl pled ‹divertimaint›. Art ins po betg metter a pêr cun divertimaint. Chegl è ena schlaffada per mintga artist. Art è betg cuntrari alla nateira, mabagn en oter punct da vista», sa dostan igls dus omens. Els na viglian betg destrueir la cuntrada, mabagn midar en territori per en curt taimp cun esser angal giasts. L’oura batta er an futur Per demontar l’oura è previa en proceder sumigliant. «Igl amprem vainsa da piglier dapart l’oura puspe an differents tocs ed alloura duvrainsa puspe gidanters e voluntaris. La societad digl train ò gio do a pled tgi els seian puspe dalla parteida», deian igls artists. L’ideia fiss, da pudeir exponer igl object ainten differentas exposiziuns d’art an Svizra e Tera tudestga ansemen cun en pitschen film tgi mossa igl svilup dall’oura. Ella vegia naturalmaintg en’istorgia ed aura, essend stada integrada ainten en tal li special e perchegl fissigl lour giaveisch, da pudeir cuntinuar cun igl project, uscheia igls artists. Ena caravana da radond 40 persungas ò purto l’oura demontada an differenta toca alla Fuorcla digl Leget. Per la montascha dall’oura ègl duvro ena tecnica da souas speciala. Igls dus artists Thomas Huber e Wolfgang Aichner preschaintan lour project «und endlich»

Oliver Bühler surpeglia igl restorant da muntogna Steil’Alva a Radons. Igls proprietaris d’anfignen ossa èn leds dad aveir catto ena schliaziun persistenta. Igl restorant da muntogna Steil’Alva, situo gist dasperas la pista da skis e cun vista segl Piz Forbersch e segl Piz Mez, meida proprietari. Igl gastronom Oliver Bühler, fittadign digl restorant siva dalla staschung d’anviern 2019/20 surpeglia tot las aczias dalla «Berg­restaurant Radons SA». Chegl screivan igls proprietaris d’anfignen ossa ainten ena communicaziun da pressa. Rentabilitad difficila e nigna successiun Igls davos onns seia sa musso tgi en travagl sulettamaintg d’anviern septga render angal an cumbinaziun cun en model da menaschi sur gl’antier onn d’en oter travagl dalla gastronomia. Ultra da chegl ins vegia s’accurschia tg’igl model d’affitar na seia betg cuntantevel – ni pigl fittadign, ni pigls proprietaris. Davent digl onn da fundaziun 1969 anfignen igl 2015 è l’ustareia neida manada digls proprietaris, per regla cun gerants indigens. Cun betg esser an vista ena successiun tigls proprietaris acutals, vegian tals tschar­tgea ena schliaziun tgi sierescha la purscheida gastronomica a Radons. Schliaziun persistenta Spertamaintg ins seia nia peregna cugl fittadign actual. «Igl è sto cler per tot igls participos tgi ena schliaziun persistenta è angal pussebla schi igl model da menaschi constat e schi gartegia da cattar en cumprader cun experientscha ainten la gastronomia. Ia sa porscher tots dus», dei Oliver Bühler. Igls proprietaris èn cuntaints dad aveir catto ena schliaziun a lunga vista e tgi ampurmetta bler. Maurus Dosch: «Per nous ègl sto impurtant tgi la Steil’Alva vigna betg sen la fiera scu object da speculaziun. Pinavant stat la gruppa EDELWEISS CATERING garant per en model da menaschi rentabel. Uscheia ischans persvadias dad aveir surdo l’ierta digls fundatours an bungs mangs.» Concept da basa resta Igl concept da basa dalla Steil’Alva vign mantignia. Oliver Bühler less examinar las pussebladads da svilup tgi la zona porscha e la cumplettar eventualmaintg cun purscheidas innovativas. La prioritad seia pero er per el da sierar la purscheida gastronomica aint igl territori da skis Savognin e spezialmaintg a Radons. Davart la somma da vendita ins è sa cunvignia sen silenzi. La Steil'Alva è neida biagieida igl onn 1969

La fegn d’emda passada ò gia li l’Agrischa a Lantsch. Igl è stada la sagonda da chest onn. La festa ò attratg pi paca gliout tgi spitgia. La FMR ò visito l’occurenza e tschartgea igls muteivs per la mancanza da giasts. Sonda bung 300 giasts, dumengia tranter 600 e 700. Chegl dat en total dad angal 1000 persungas tgi on catto la veia all’Agrischa tgi ò gia li ainten ­l’arena da biatlon. Dasperas fiss tot sto paragea: En service da shuttle, specialitads localas ed attracziuns variontas per gioven e vigl. Er ena gruppa da tibas è stada preschainta e schizont l’ora è per en’eda sa mussada dalla sia miglra vart. Ansasez angal igls giasts tgi on mantgea tar l’occurenza tgi carmalescha regularmaintg anturn 10 000 persungas. Adatto igl concept Tantas persungas scu oters onns è pero nign tgi ò gia spitgia. Gio igl aton passo ins era sa decidia dad adattar igl concept allas circumstanzas da corona. An pe dad organisar ena singula occurenza gronda, èn neidas planisadas quatter Agrischas pi pitschnas. Igl motto da chest onn: Agrischa on tour. Siva da chegl tgi l’amprema ediziun dalla turnea è neida unfrenda da corona chesta premaveira, ò l’agricultura finalmaintg pudia sa preschentar sen l’alp Curtginatsch (Muntogna da Schons). La festa agl li idilic sen passa 2000 m. s.m. ò adamplia las aspectativas digls organisatours. La sagonda runda ò gia li la fegn d’emda passada sot igl motto «an vischnanca». L’arena da biatlon a Lantsch ò purschia ena culissa ideala cun tot l’infrastructura necessaria. «Nous erans ed ischans persvadias digl li», dei Marco Parpan, igl president digl comite d’organisaziun anvers la FMR. Cugl datum ed igl li tscharnia ins vegia spero da saveir carmalar er en turist u l’oter. Planiso ins vegia cun bung 3000 visitadras e visitaders durant l’antiera fegn d’emda. Igl certificat e l’ora Tgi angal ena terza dallas persungas spitgeidas on catto la veia a Lantsch è ena desillusiun. Treis factours on caschuno tenor igl capo-organisatour pigl resultat nunplaschevel: «Tgi vagn laschea antrar angal persungas cun en certificat da covid-19 è perfranc igl muteiv principal per la mancanza da giasts», manegia Marco Parpan. Pinavant seian betg nias tants turists scu previa. «L’ora è forsa stada mengia bela e la gliout è sa decideida dad eir ad ot u dasper l’ava.» Ed er igl terz muteiv stetta an connex cun l’ora: «Cunchegl tgi las cundiziuns èn chest onn savens betg stadas idealas per culeir, varon varsaquants pours nizigia la bel’ora per far fagn.» Puraglia angascheda Igl chint final na seia betg anc sen meisa, pero seiigl tgunsch pussebel tgi l’agrischa screiva chest onn cefras cotschnas. «La fegnameira resta da screiver ena nolla sur tot las treis occurenzas da chest onn. Graztga agl sustign digls noss partenaris fidevels, saia an mintga cass excluder gio ossa tgi vign a dar en debachel finanzial.» Marco Parpan stat surtot mal per las numerousas gidantras ed igls numerous gidanters. «Ia less angraztger da tot cor agls radond 130 voluntaris pigl grond angaschamaint.» Galdia tuttegna L’atmosfera tigls preschaints è stada bunga malgro la paca gliout. Uscheia ins vegia daple peda per discorrer e bever egn ansemen, ò managea ena gruppa da gidanters anvers la FMR. Ed er agls represchentants dalla politica ègl plaschia. Igl cunsiglier naziunal Martin Candinas è per exaimpel sto led da saveir esser puspe tranter la gliout. Chegl vegia mantgea durant la pandemia. «Ia visit adegna gugent las Agrischas ansemen cugls mies unfants. Els gioldan e profiteschan dallas purscheidas fitg creativas», ò el managea, avant tgi suandar igls sies giuvnots tigl post da far pantg. Er igl sies collega da parteida, igl deputo digl Cunsegl grond Reto Crameri, ò galdia l’occurenza: «Cunchegl tg’ia va en ferm connex cun l’agricultura, giolda fitg las discussiuns cugls pours preschaints. L’Agrischa è er adegna ena bunga pussebladad per s’accorscher, noua tgi igl calzer strocla tot tenor.» La proxima e davosa Agrischa da chest onn ò li igls 17 d’otgover a Castaneda. Igls cunsigliers guvernativs Mario Cavigelli e Marcus Caduff on sa laschea declarar igls avantatgs tgi ena drona porscha per las lavours da samnar. Igls collegas da parteida Martin Candinas (san.), cunsieglier naziunal e Reto Crameri (dre.), deputo agl cunsegl grond, èn leds tgi gl’è puspe pussebel dad organisar occurenzas scu l’Agrischa. La fegn d’emda passada èn bler bancs da festa rastos veids all'Agrischa.

Sonda passada ò l’uniun purtadra dalla veia d’ava «ansaina» festivo igl sies giubileum da 20 onns. La FMR ò discurria cugl president partent e cugl sies successour davart igl presto e davart igl futur. Dus decennis activitad per sustigneir igl ­svilup dalla Val Alvra e per inscenar las belezzas dalla nateira. Igl pi grond project dall’uniun è nia realiso igl onn 2006: Ena veia dasper l’ava da var 7,5 kilometers. Chella vign mantigneida ed inscenada adegna puspe dall’uniun tgi dombra oz 157 commembras e commembers. Indigens e giasts, tots èn bagnnias. Tots èn anvidos da sa participar e da dar impuls pigl svilup dalla regiun. Ager scu l’ava «Igl barat tranter indigens e giasts è egna dallas grondas fermezzas dall’uniun», manegia Werner Schiesser, igl nov president d’ansaina anvers la FMR. El sez è nign indigen. Pir avant 5 onns ò el cumpro ena tgesa ainten la regiun. Anfignen gl’onn passo ò el mano en’interpresa da fiduziari e revisiun cun passa 1 300 ampluias. Oz sa participescha’l a differents cunsegls d’administraziun, passainta pero bler digl sies taimp liber an Val Alvra. Sch’ins discorra cun el, ins survign l’impressiun tgi el canoscha la regiun gio siva da blers onns. El para da s’identifitgier cun la Val Alvra e less s’angascher. «Mintgign duess saveir purtar aint las ideas e s’angascher pigl svilup dalla regiun tenor atgnas fermezzas.» Impurtant seia dad acceptar las debattas, tgi vigna tadlo l’egn sen l’oter e tg’ins tscherna ena schliaziun tgi constetta per tots. «L’ava è en bung motiv per descreiver igl process necessari: ella unescha ed ella equilibrescha», declera Werner Schiesser anavant. Tranter rock’n’roll e musica populara «Ena dumonda tgi vagn da rasponder adegna puspe è: lainsa far rock’n’roll u duess igl svilup esser modest e calm – pitost sumigliant alla musica populara», cumpareglia Werner Schiesser la tschertga dalla veia optimala. Talas discussiuns ò Thomas Kollegger, igl president partent, mano savens durant igl sies angaschamaint alla testa dall’uniun. El teira en facit positiv: «Ia sung surtot losch sen las commembras ed igls commembers.» La gliout seia pronta da paer ena contribuziun annuala. Persiva survignigl en’invitaziun per neir a luvrar – per mantigneir mintg’onn la veia durant dus deis da lavour. Quasi paer per luvrar. «Chegl s’anclei betg da sasez e mossa, tgi l’uniun è sanga ed angascheda», manegia igl om dad Alvagni tgi è siva digl onn 2008 manader digl Uffezi digls cumegns digl Grischun. Dasperas la veia d’ava ò l’uniun stgaffia tranter oter en label per commerzialisar products indigens ed er mess a strada ena purscheida per far vacanzas a moda e maniera simpla. Adegna an meira: la promoziun ed igl svilup dalla regiun. Cooperaziuns funcziunan Pertge chel grond angaschaimaint da persungas privatas? Stat tal an connex cun ena tscherta malcuntantientscha cun las organisaziuns tgi existan? Vign fatg mengia pac per promover igl svilup dalla Val Alvra? «Na, chegl è betg la nossa mutivaziun», manegia Thomas Kolleger. «Nous vagn scumanzo gio igl 2001, lò davigl per exaimpel betg anc igl Parc Ela. Ozande preschantessans mattagn las nossas ideas agl Parc Ela, avant tgi fundar en’uniun.» La dumonda, schi dovra anc l’uniun seia er neida debattada, siva dall’introducziun digl Parc. «Nous ischan nias alla conclusiun tgi lessans cumplettar las offertas cugl noss ager.» Las cooperaziuns, gist cugl Parc Ela ni er cun la Veiadafier retica, vegian funcziuno bagn siva dall’antschatta, loda igl president partent. E tge ins dastga spitgier pigls proxims 20 onns? «Per me ègl impurtant tgi vignans dad adampleir igl noss pensum principal: mantigneir la veia d’ava.» Chegl seia igl minimum. «Sch’ans gartegia dad inscenar adegna puspe ella e da metter accents, alloura sunga digltottafatg satisfatg.» Igl president partent Thomas Kollegger (san.) ed igl sies successour Werner Schiess (dre.) durant igl de da giubileum.

Cup svizzer: CB Surses gudogna cunter Laax Igl CB Surses ò gudagnea igl amprem gi dalla prerunda digl cup svizzer. Gist cun 5:1 ò la squadra sursettra battia igl CB Laax . Per l’amprem’eda ins ò survagnia en’impressiun, scu tgi la nova furmaziun tactica pudess funcziunar e purtar anavant igl CBS. Chesta stad ò la squadra digl CBS intensivo igls trenamaints. Treis gedas l’emda on igls giuieders da Philipp Berri liia igl calzers per sa parager sen l’amprema staschung ainten la terza liga. Sonda seira allas 19.00 ò igl arbiter alloura do liber igl amprem gi serious dalla staschung nova pigl CB Surses. La squadra sursettra è neida beneventada digl CB Laax sen la plazza da sport «Lag Sec». Las cundiziuns meteorologicas on regurdo pitost agl «lag» tgi ad en li «sec». Igl è pluia durant 90 minutas da tschiel rot. Nova furmaziun tactica Malgro las cundiziuns difficilas on tottas dus equipas catto bagn igl schlep. Durant las ampremas 15 minutas on igls bung 30 aspectatours vasia belas acziuns da tottas dus varts. Crudo an îgl è, tgi igl CBS vign a freida veapi bagn cun la nova furmaziun tactica. Siva digl gi da preperaziun cunter Celerina è igl trenader Philipp Berri betg anc sto satisfatg cun las midadas tacticas: «Oz ègl gartagea per ­l’amprem’eda scu chegl tgi lagn. Nous vagn pero da luvrar anavant, da neir anc pi equilibros e pi constants durant 90 minutas», ò el managea curt siva digl gi. La squadra ò permangs dad implementar en 3-5-2. Vot deir: igl CBS dat da nov cun treis defensours centrals e dus giuieders tgi èn responsabels per las varts. Chels ston far pressiun anavant, ­dastgan pero er betg tralascher lour pensums defensivs. Sonda passada on Linard Augustin ed Ivano Simonet do sen chella posizun fitg strantga. Tots dus èn sa santias bagn ed èn nias tar differentas schanzas graztga a lour dinamica. Schi gartegia da neir anc pi ­effiziaints davant igl gol, saron els chesta staschung privlous pigls defensours adversaris. One-Man-Show A parteir dalla 20avla minuta ò alloura Julian Jenal procuro per divertimaint segl Lag Sec. Ainfer angal diesch minutas ò el sagiatto en hattrick. Gl’amprem ò el profito d’ena seria da sbagls dalla defeisa adversaria. Otg minutas pi tard ò igl gioven om da 20 onns laschea star dus adversaris avant tgi marcar igl sagond gol cun en bel colp da bung 25 meters. Dus minutas pi tard ò el marco igl sies terz siva dad aveir retschet en pass dad Adriano Simonet. La 45avla minuta ò alloura igl defensour da Laax, Gian Luca Coray, tutgia en penalty e marco igl 1:3. An chel mument ins ò pudia chintar cun ena sagonda mesadad ­plagn tensiun. Gis da cup on ancunaschaintamaintg «atgnas reglas» e procuran chi e lò per vioutas nunspitgeidas. Pero betg ­chest‘eda: anc avant la pôssa dalla mesadad, ò Julian Jenal marco igl sies quart gol e decidia igl gi. Puspe è el sto mengia spert e mengia agil per la defeisa. Ena finta, en ulteriour croc ed en schoz exact. Igls congiuieders, igls aspectatours e (mattagn) er igls adversaris èn stos incantos digl om da Samignun tgi trenescha gio passa en onn cugl CBS. Cun aveir survagnia pir dacurt igl pass da giuieder ò’l do sonda passada egn digls sies amprems gis. Proxima fermada: Littenheid La sagonda mesadad è alloura stada pi pac spectaculara tgi l’amprema. Igl CB Surses ò laschea circular bagn la balla ed ò controllo igl gi. Cunchegl tg’igl CB Laax ò catto daple stabilitad ainten la defeisa, èn las schanzas neidas ensatge pi raras. Manuel Simonet ò marco igl 1:5 ainten la 73avla minuta. Igl top-scorer da gl’onn passo è nia mido aint curt avant. Dumengia proxima dattan igls Sursetters la sagonda prerunda digl cup svizzer cunter igl FC Littenheid. Propi serious vignigl alloura igls 21 d’avost, sch’igl FC Sargans è giast sen la plazza d’ava a Tinizong, pigl amprem gi digl campiunadi. Las prioritads èn cleras per Philipp Berri: «Er schi victorgias aint igl cup èn belas – nous lagn surtot esser pronts sen l’antschatta dalla staschung regulara». CBS 2 ò viout igl gi Dumengia passada ò la sagonda equipa digl CB Surses gudagnea en gi da preparaziun cunter Tusang/Tgazzas cun 4:5. Siva dall’amprema mesadad vasevigl or tot oter tgi bagn: igl CBS è sto davosaint cun 3:0. Cun dus gols da Raphael ­Poltera ed egn dad Aurel Tscharner ègl gartagea da turnar anavos aint igl gi. Siva da ­chegl tgi Tusang/Tgazzas ò gia marco danovamaintg igl gol d’avantatg, on Ivano ­Simonet ed Aurel Tscharner viout igl gi curt avant la fegn. Aurel Tscharner, tgi è trenader digl CBS 2 e gioia per part er sez, è cuntaint: «Ia va gia plascheir da vaseir en’equipa tgi ò cumbattia ­anfignen alla fegn. Chegl mossa tgi nous ischan sen bunga veia per chesta staschung.» (fmr/md) Julian Jenal ò marco quatter gols an ena mesadad.

Carscheida se a Savognin veva igl avantatg d’aveir rumantsch an scola, uscheia tutgivan pero ni taliang ni franzos tiers igl mies urari regular. Gio adegna vessa gugent savia baitar franzos, en lungatg fitg melodic a mies pareir, ma la motivaziun da frequentar en rom supplementar era mengia pitschna. Ossa stunga giu Berna, stebg masdegna all’universitad, e gio chi e lò vessa stuia far en’anamnesa per franzos cun paziaints/as aint igl «Insel». An chels mumaints era leda dallas mias constudentas e constudents francofons/as tgi on alloura surpiglia chest pensum. Durant la curantegna tg’ia va stuia far igl december 2020 vaia antschet ad amprender franzos cugl ageid dall’applicaziun «Duolingo». Gl’è betg ia dei tg’ia va tgappo schi tschaffen, tg’ia sung ma decideida da cumbinar las mias vacanzas da stad cun ena scolaziun. Anzasez leva eir pi gliunsch, numnadamaintg anfignen La Réunion, en’insla aint igl Ocean indic sper Madagascar tgi fò part digl territori d’ultramar franzos, ma causa Covid-19 erigl deplorablamaintg betg pussebel da realisar chest plan. Uscheia vaia tscharnia da visitar Biarritz, en pitschen martgea franzos ainten las Pireneas alla riva digl Atlantic, gist angal 35 km sur igl cunfegn cun la Spagna. Chest fanadour erigl alloura schi gliunsch ed ia va frequento ena scola «fle – français langue etrangère» ed abito tar ena famiglia hospitanta a Biarritz. Ia va spert m’accurschia tgi la tgapientscha digl lungatg oral ni surtot an scretg era graztga agl rumantsch simpla per me. Ma saveir dar rasposta an franzos era zont durants igls amprems deis ena sfeida. Cugl ageid dad Anja, en’ulteriora studenta svizra tgi stava cun la madema famiglia, è dantant er chegl gartagea e cugl taimp vaia survagnia en tal sentimaint pigl franzos tg’am è perfign reuschia da contanscher igl nivel B1. En lungatg tg’am era betg propi ancunaschaint avant igl mies viadi, tgi è pero fitg preschaint ainten chella regiun cugl nom «Pays Basque», è – scu tg’ins pò gio angivinar – igl basc. La regiun «Euskal Herria» (basc per «Pays Basque») sa cumpona da set provinzas, quatter da chellas an Spagna e treis an Frantscha. Er experts ed expertas linguisticas n’èn betg sieirs tge ­rieischs tg’igl lungatg ò, tenor Google è igl basc en «lungatg isolo». Anja ed ia ischan stadas a tadlar en concert d’en chor tgi canta per basc, ed er cugls texts dallas canzungs ainten mang vessans betg ancletg en singul pled sainza la traducziun franzosa. Sper la scolaziun vaia naturalmaintg er gia taimp per explorar Biarritz ed igl conturn cun las mias conscolaras e conscolars. A Saint-Jean-de-Luz vainsa visito la baselgia noua tg’igl rètg franzos Louis XIV veva mirido Marie-Thérèse dalla Spagna igl 1660. A Saint-Jean-Pied-du-Port ischans ias a spass segls meirs istorics digl martgea vigl. Er Bayonne vainsa visito, displaschevlamaintg sainza las «Fêtes de Bayonne», eneda daple perveia da Covid-19. Ena seira ischans ias a far en’excursiun nocturna vers igl colm La Rhune/Larrun noua tgi vagn pudia galdeir la darandeida digl suglegl e degustar caschiel e vegn local. En’otr’eda vainsa fatg riverrafting segl ragn La Nive ad Itxassou. E finalmaintg, tge tgi pò naturalmaintg betg mantger sch’ins è alla riva atlantica franzosa ed am fò mintg’eda grond plascheir, ischans ias a far surfing. Scu adegna an vacanzas èn chellas quatter emdas passadas bler mengia spertas ed anaveidas vaia stuia piglier cumgio. Cuntinuar ad amprender franzos viglia an mintga cass, seia chegl venavant cun «Duolingo» ni cugl curs «Klinisches Französisch» all’universitad da Berna. Ils «zulprins» Ils «zulprins», uschia sa numna la rubrica per auturas ed auturs giuvens, ina rubrica che cumpara en collavuraziun da la GiuRu Giuventetgna Rumantscha cun la FMR Fundaziun Medias Rumantschas. La finamira cuminaivla da GiuRu ed FMR è da dar spazi e vusch ad auturas ed auturs giuvens. Ils «zulprins» duain damai far qua u là sbrinzlas! Dapli infurmaziuns davart la GiuRu sin www.giuru.ch ubain via mail a giuru@giuru.ch. Il mar a Biarritz (Frantscha).

Igl cumegn Surses ò preschento venderde passo igl maletg directiv «Surses 2030». Chel è igl resultat dad ena retschertga vasta tgi è neida manada tras chest onn. Igl plan directiv porta nignas surpresas. Tuttegna po' el sarveir scu bunga basa pigl svilup digls proxims onns. Ena moziun approvada dalla radunanza communala igl december 2019 veva do l’incumbensa dad elaborar en maletg directiv pigl cumegn Surses. Igls resultats èn nias preschentos venderde passo an sala da cumegn Grava a Savognin durant ena seira d’infurmaziun: En carnet da sedesch paginas cun propiests e visiuns pigl proxim decenni. Vetiers en documaint tgi cumpeglia 102 maseiras ple u manc concretas per neir schi manevel scu pussebel agl ideal descretg. «Igl maletg directiv è ena visiun tgi duess esser bela. El descreiva en ideal. Uscheia sa mettainsa avant Surses an diesch onns», ò declaro Patric Collet durant la preschentaziun. El ò accumpagnea igl process scu extern. «Igl catalog da maseiras duess alloura esser ena schort plazza da biagier - en documaint dinamic. Cun chel duessigl neir luvro per neir schi manevel scu pussebel alla visiun», ò agiunto igl anteriour scolast tgi ò pi tard stibgia turissem. Oz è el cumpossessour dall’interpresa da cunsegliaziun PROJEKT.BOX. Populaziun less participar Scu basa per elaborar igl maletg directiv ed igl catalog da maseiras ò sarvia en questiunari, agl qual mintgigna e mintgign – indigens e sagond-dimorants da Surses – ò pudia participar. An tot 258 persungas tgi on raspundia allas dumondas. Passa 1000 inputs èn nias formulos an furma da commentaris. Linda Netzer, sviluppadra digl li e manadra digl project, ò tratg en amprem facit positiv anvers la FMR: «Ia sung surstada e va plascheir tgi 167 persungas on inditgia tgi seian prontas da sa participar venavant agl svilup dalla val.» Ins viglia ossa tschartger veias per saveir integrar talas persungas ed uscheia profitar d’en barat fritgevel. La plepart digls aspects seia neida valutada e commentada scu chegl tg’ins vegia spitgia. Dus discrepanzas tranter igl participants indigens (67%) ed igls sagonds-dimorants seian pero dadas an îgl. Linda Netzer: «Nous vagn via tgi igls giasts steman pi fitg la nateira e la cuntrada. Igls indigens tgi èn carschias se cun chella, vesan tala tgunsch scu ensatge normal tgi sa tgapescha da sasez.» Pinavant ins vegia via tgi igls indigens seian pi reservos pertutgont dretgs da participaziun per sagond-dimorants. Zont interessants seian er stos igls barats cun las scolaras ed igls scolars dalla val. Lour visiuns seian quasi congruentas cun chelllas dalla populaziun carscheida. Nign tigher da palpieri Linda Netzer savaro duvrar igls documaints per la sia lavour scu sviluppadra: «Dasperas igl maletg directiv tg’ans dat aint la direcziun, vainsa ossa en cler focus cugl catalog da maseiras tenor igls giaveischs dalla populaziun.» La retschertga vegia pero er musso tgi cun differents projects planisos u gio instrados ins seia sen la dretga veia. Resuns critics vegigl do surtot tar la communicaziun digl cumegn e tar la mancanza da cooperaziun. «Chegl lessans migliurar per immediat.» La populaziun stoptga pero aveir en po pazienztga anfignen tgi las adattaziuns necessarias seian fatgas. La sviluppadra digl li spera sen en grond angaschamaint digl pievel durant igl proxim decenni. «Per neir anavant dovrigl la prontadad da tottas e da tots da collaborar e da trer ve dalla madema soua.» Igl motto duess esser: «Nous. Tots. Ansemen.» En amprem zap seia fatg cugl maletg directiv – ossa suonda igl sagond cun realisar las maseiras formuladas. Igl maletg directiv cuntigna las visiuns per rumantsch, per tudestg e per taliang. Igl carnet da maseiras prevei 102 maseiras an otg differents camps tematics. Igl comite directiv è cuntaint cugl resultat: d.s.a.d.Patric Collet (accumpagnamaint extern), Lothar Künzli, Linda Netzer, Bettina Bergamin, Patrick Vincenz ed Adrian Ballat (digl comite mantga Gregorio Torriani) Linda Netzer, an tge Surses vivagnsa igl onn 2030? «Igl 2030 è la nossa destinaziun plagn energeia e nous vagn en turissem tgi flurescha d’anviern e da stad. Indigens e sagond dimorants èn loschs sen la val e portan or chegl aint igl mond. Scu li d’abitar ischans anc pi attractivs, surtot graztga alla digitalisaziun. Igl 2030 vagnsa bungas scolas e purscheidas tgi pussbiliteschan da cumbinar la lavour e la famiglia. Simplamaintg en cool cumegn, noua tgi treis lungatgs vignan «Surses 2030» : Igl maletg directiv ed igl catalog da maseiras èn partias aint an otg tematicas: Administraziun e politica, turissem e taimp liber, infrastructura publica e siertad, abitar e furmar, economia e svilup, nateira ed ambiaint, furmaziun e cultura e fatgs socials e sanadad.
Uriundamaintg erigl sto previa dad organisar workshops cun la populaziun per elaborar igl maletg directiv. Causa da corona ins è sviia sen en questiunari online. Ultra digl questiunari èn nias organisos barats cun scolaras e scolars dalla val.
Igl process è nia accumpagnea dad en comite directiv: La suprastanza ò tscharnia Patric Vincenz, Bettina Bergamin, Lothar Künzli e Gregorio Torriani scu represchentants dalla populaziun. Igl comite è nia cumpletto da Linda Netzer scu sviluppadra digl li e dad Adrian Ballat scu represchentant dalla suprastanza. L’interpresa da cunsegliaziun PROJEKT.BOX ò accumpagnea gl’antier process. Igl maletg directiv, igl catalog da maseiras ed ulteriouras infurmaziuns èn accessibels tar la pagina d’internet: https://surses.ch/RM/2030.html Commentari Igls resultats digl questiunari laschan strousch anavos ensatgi cun bucca averta. Scu «tematicas tgi on sviglia emoziuns » - per duvrar igls pleds diplomatics digls referents - èn nias numons igls suandonts «evergreens»: Lacommunicaziun dall’administraziun, la dismesssa digl rusment, la mancanza da cooperaziuns e tschertas dumondas an connex cugl lungatg. Ena consultaziun pi exacta digls documaints preschentos, mossa, tgi er igl access a Radons ni la surdada da lavours ad impressaris èn puncts tgi èn nias crititgias da parts dalla populaziun. Tot chitos tgi eran ancunaschaints gio avant la retschertga. Tot dossiers tgi varon gio traverso plessas gedas igl pult digl mastral Leo Thomann. La dumonda schi igls costs e la gronda lavour an connex cugl plan directiv vegian ansoma valia la pagna per arrivar a constataziuns ancunaschaintas è giustifitgeida. Vetiers vign tgi chellas e chels tgi on spero da saveir far pressiun sen la lavour futura dalla politica e dall’administraziun communala graztga alla glista da maseiras saron desillusiunos. Cun betg terminar exactamaintg las singulas maseiras e cun formular las plessas dad ellas a moda e maniera pitost generela, mantignan igls actours politics lour libertads. Tgi chegl seia nia decidia explicitamaintg -aglmanc per ena amprema fasa - on igls referents betg zuppanto durant la preschentaziun. Tuttegna ègl bung tgi Surses ò elaboro la sia visiun e las maseiras vetiers. Igl maletg directiv porscha sainza dubi ena massa schanzas: Per l’egna ò igl cumegn Surses en cumpass. La direcziun è uscheia dada, igls projects èn sen palpieri ed èn priorisos. Scu sagond ò la populaziun betg angal detg tge tgi ella less betg, mabagn er signaliso, tge tgi ella less. E terz punct – igl aspect igl pi impurtant - igl antier process participativ instrado para fitg ampurmettont. Schi gartegia da cattar ena veia per integrar e motivar las persungas prontas da s’angascher, ègl chegl en grond gudogn pigl cumegn Surses. La participaziun porscha en know-how gratuit ed en’augmaint d’acceptanza per las decisiuns. Igl process scu tal niro alla fegn finala a sa mussar scu igl veir scazi an connex cugl plan directiv. Tenor igl motto: la veia è la fegnameira.

Pi ferm. Pi spert. Ed ergo pi scort. Para dad esser en simpel chint. Chegl è en chint tgi angiona. Tge nizegigl da saveir chintar igl volumen dalla gligna pero da betg saveir far eir ena maschina da lavar? Precisamaintg navot! Per igl volumen dalla gligna dattigl ena nota aint igl attestat e per la maschina da lavar? Aba, chegl è betg uscheia impurtant, damai nigna nota. Ed ella ò antschet puspe, la fabrica da notas, ancunaschainta pi bagn scu, scola. Gl’è ena bunga fabrica sch’ella produtgescha blers tschintgs, tschintgs e mezs e seis. Bagn, alloura ègl ena bunga fabrica. En meini deraso. Per me persunalmaintg an chella furma, er ena fabrica da sgarschour. Exactamaintg. Sgarschour. Sgarschour, igl unfant dallas ampremas classas na vot betg eir a scola. El so exact, angal sainza sbagls dattigl en seis. Anc mai ègl gartagea da screiver igl dictat sainza sbagls. Sgarschour, da vaseir en unfant schi gioven tgi porta gio igl burdi dalla prestaziun. Pi anse las classas e mender tg’el vign chel lascher amplania cun squitsch. Sgarschour, tgi chel squitsch vign dalla scola, digl datgesa, digl conturn. Ena scola sainza notas. Per me persunalmaintg musica digl futur. Pero betg tot las scolastas e betg tot igls scolasts tedlan la madema musica. Per bleras persungas d’instrucziun è ena scola sainza notas betg imaginabla. Na, ansomma betg perchegl tgi dat daple lavour da valetar igls unfants a moda cumplessiva, chegl fò la scola gio pi dadei. Na, i dat cunzont genitours tgi vottan las notas. E sch’igls genitours las vottan, ègl betg da star stupia, schi lour unfants vottan er notas e laschan cantar la madema canzung. Las notas laschan aveir igl unfant en’experietscha da success. Cun las notas possa igl unfant amprender, tgi sch’el investescha taimp possa el contanscher ensatge. Bagn damai, chellas decleraziuns valan francamaintg per unfants tgi amprendan lev e vignan da memorisar bagn las tgossas. Tgi peglia parteida per chels unfants tgi lavouran cugl migler pudeir e saveir e sa sduelan tuttegna cun mangs e peis? Chels tgi vignan betg da contanscher igl tschintg e mez, er nign tschintg. Chels unfants tgi piteschan perchegl tgi er els investeschan taimp, pero l’investiziun stat an nigna relaziun cugl resultat. Chels unfants teman da disdeir an scola. Chella tema è betg adegna nungiustifitgeida. Igl pi tard ainten la seisavla classa vignan igls unfants partias an dus gruppas, chels cun las notas otas e chels cun las notas pi bassas. Sapientivamaintg pretenda betg, chels cun las prestaziuns fermas e chels cun las prestaziuns pi deblas. Blers registreschan chegl tuttegna uscheia. Pover chel, tgi concluda las abilitads d’en carstgang tenor las notas. Fissigl betg plangsia neiras ouras tgi la societad caless da creir tgi la maturitad seia la miglra finiziun dalla scola. Tenor me fissigl bler pi impurtant da vurdar tgi la miglra finiziun da scola seia chella, noua tg’igl giuvenil seia cuntaint. Cuntaint e rinfurzo per piglier sot igls peis la veia dalla veta. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e viva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch

Igls 26 da settember eligia igl suveran da Lantsch all’urna igls uffizials communals per igls proxims treis onns. Tge tgi pertotga igl post digl president communal vignigl a dar en cumbat d’elecziun. Peter Nadig ò annunztgia la sia candidatura pigl post digl mastral. El appartigna alla gruppaziun «Viva-Lantsch!» tgi critigescha tranter oter la communicaziun manglousa ainten vischnanca e less porscher en’alternativa allas elecziuns. Simon Willi – igl mastral actual – candidescha danovamaintg. Peter Nadig (58) – tgi cuntercandidescha pigl post digl mastral – rachinta, tgi las demissiuns da quatter suprastants durant igl davos onn vegian do da pansar ad el: «Nous vagn cò propi en problem e per me ègl cler: ‹Der Fisch stinkt vom Kopf her.›» Tenor Simon Willi (59) – igl mastral acutal tgi candidescha danovamaintg - è chegl a Lantsch betg igl cass. «Chegl èn uffezis e plessas demissiuns n’èn betg ensatge extraordinari, chegl dattigl er an oters cumegns e stat betg sulettamaintg an connex cun la mia persunga», sa defenda Simon Willi. Ramproschas da schicana La suprastanta Marianne Diebold veva demissiuno durant la perioda d’uffezi igl november passo. «Siva d’ena discussiun cun Marianne Diebold, suppon ia, tgi ella ò demissiuno causa da schicana e messa sot squitsch», pretenda Peter Nadig. Simon Willi confirmescha tgi Marianne Diebold seia betg stada cuntainta cun las structuras e scu tgi el magna igl cumegn. «Nous vevan differents meinis pero persunalmaintg vaia mai gia ensatge ancunter ella», rachinta Simon Willi. Igl sagond suprastant – Corsin Durisch – tgi veva mademamaintg sa retratg durant la perioda d’uffezi igl december passo vegia tenor el forsa sotstimo igl pensum d’en suprastant, el vegia pero mai numno igl muteiv dalla sia demissiun. Las otras dus demissiuns da Gabriela Ulber e Benedikt Cadalbert seian pero stadas per la fegn dalla perioda digl uffezi. «Franc dattigl er critica, pero i dat er demissiuns essend stos differents onns ainten igl uffezi», declera Simon Willi. Communicaziun manglousa Chestas demissiuns procuran pero anc en oter punct da critica dalla gruppaziun «Viva-Lantsch!». La suprastanza vegia mai communitgia la demissiun da Marianne Diebold uffizialmaintg, dei Peter Nadig e per el ègl cler: «Ia crititgesch la direcziun davains la suprastanza e la communicaziun vers anor.» Simon Willi sa defenda: «I vign mintga quartal communitgia tge tgi la suprastanza ò decidia. E dumondas tgi vignan aint a bucca u a scretg survignan per solit er ena rasposta.» Peter Nadig manegia tgi mintgign vegia igl dretg da survagneir ena rasposta e chegl seia tar differents abitants betg sto igl cass, schibagn indigens scu er sagond-indigens. Tenor Peter Nadig vignan cunzont chels betg piglia avonda serious. Simon Willi dei, tg’ins vegia tenor la sia iniziativa tscharnia en represchentant digls sagond-indigens ainten la suprastanza dall’uniun da traffic, tgi els seian er integros e possan exprimer lour meini e decider, noua tg’igls raps tgi els pajan vignan investos. «Tactica da salam» En oter punct da critica ò da far cun igl project prominent ainten vischnanca: l’arena da biatlon. La politica d’infurmaziun e communicaziun en connex cun quel project seia betg stada averta, manegia Peter Nadig. Chegl seia ena «tactica da salam», sch’ins propona mintg’onn puspe dus u treis credits. Simon Willi dei, tg’igl project «arena da biatlon» seian stos differents pass tg’ins vegia mintgamai gia da finanztgier. «Igl svilup vo adegna anavant ed i vign puspe ensatge nov ed alloura ins stò er investar da nov. Chegl sa dat egn siva l’oter. Cò sast betg far en plan da diesch onns davantor. Chegl è en process dinamic», manegia Simon Willi. Ossa candidescha Peter Nadig damai gist ancunter igl president aint igl uffezi. Pertge na fò el betg scu amprem igl pass ainten suprastanza. Vot deir, pertge candidescha Peter Nadig betg scu suprastant sot igl mastral? «Siva tot las infurmaziuns tg’ia va pertutgont igl mastral niross ia mai a luvrar ansemen cun el scu suprastant.» Simon Willi manegia: «Chegl è igl sies meini. Ia lavour ansemen cun chels tgi vignan eligias.» Polemica persunala La gruppa «Viva-Lantsch!» è neida fundada ord muteivs da malcuntantientscha. «Ia sa betg noua tg’igl è malcuntantientscha”, manegia Simon Willi: «Igl è fitg pacs tgi on problems cun me. E chels on ossa sa mess ansemen. An connex cun las elecziuns vessa gugent sch’ins stess ve dalla tgossa e faschess betg polemica persunala. Pero sunga da bunga speranza tg’ia vigna reeligia. Ultra da chegl vainsa stgaffia differentas tgossas igls davos onns scu per exaimpel vainsa savia reglar igls dabets e chegl schibagn tgi vagn fatg differentas investiziuns per biatlon, la veia cantunala u la scola. Chels projects èn gio scretgs giu ed a madem taimp vainsa pudia sbassar igl pe da taglia da 90 sen 75 pertschent. Ena bilanza stupenta», sa defenda Simon Willi. Peter Nadig vign proponia dalla gruppa «VIVA-Lantsch!» scu cuntercandidat da Simon Willi. La gruppa crititgescha differents puncts tge tgi pertotga igl ager dalla suprastanza communala. Simon Willi è igl president communal. Lantsch è tenor el en cumegn cun carschientscha dalla populaziun e chegl è la sia motivaziun per rastar aint igl uffezi scu mastral. Elecziuns a Lantsch Igls 26 da settember eligia igl suveran da Lantsch all’urna igls uffizials communals per igls proxims treis onns. Digls commembers tgi sa cattan aint igl uffezi candideschan danovamaintg: Simon Willi scu mastral Peter Nadig tgi era anfignen ossa ainten la cumischung da gestiun candidescha scu mastral Armon Margreth e Fabian Simeon per la suprastanza Candidaturas novas dattigl suandontas: Daniel Ulber per la suprastanza Jörg Cadosch per la cumischung da gestiun Uscheia restan anc dus posts vacants per la suprastanza e dus posts per la cumischung da gestiun. Las glistas digls candidats tgi èn antradas anfignen igls 5 da settember tar la canzleia communala, vignan publitgeidas aint igl organ da publicaziun uffizial. .

Igls 29 d’avost ò igl suveran da Vaz la schelta tranter treis candidats pigl post digl mastral. La FMR ò discurria cugls treis candidats e fatg treis dumondas per livgier allas votantas ed agls votants la decisiun finala. Igls treis candidats pigl post scu mastral da Vaz paran d’esser fitg differents. D’en mang statt Kaspar Jörger (64) da Valbella e da l’oter mang Ueli Pircher (41) da Lai. Igl terz candidat è Maurin Malär (31) da Lai. Kaspar Jörger: Ia va ena gronda experientscha da politica ed administraziun sen nivel cantunal scu er federal e chella experientscha geida per dominar chella nova incumbensa da gronda responsabladad. Ueli Pircher: Ia sung en indigen, sung carschia se cò, canosch fitg blera gliout ed antras chegl vaia ena gronda reit. Ia lavour ainten la regiun, ed ia va demonstro tg’ia sa amprender novas tgossas sot atgna reschia, uscheia tg’ia sung er abel d’executar igl uffezi scu mastral. Maurin Malär: Ia sung communicativ, abel da cuntanscher en consens, ia sung en «stgaffeider», oriento vers igl futur ed egn tgi tschertga la miglra schliaziun per la tgossa cun tot las parteidas. Ia less purtar anavant igl cumegn cun dar nov impuls ed ideias. E perchegl sung ia digl meini, tg’ia seia all’otezza da chella lavour. Kaspar Jörger: Per me ègl impurtant tg’ins painsa betg angal ve agls giasts mabagn er en po daple alla gliout indigena tgi abitescha e lavoura ainten vischnanca. Ia m’angasch per las famiglias e pigls luvrants tgi veivan cò tar nous. Igl è betg simpel da cattar abitaziuns a tschains ni proprietad d’abitar pajabel. Scu bab da famiglia è chegl en’experientscha tgi geida an connex cun chellas dumondas. Ueli Pircher: La mia fengameira è da pudeir controllar las finanzas e chegl saro er la gronda sfida. Tigneir e dulzar igl nivel, chegl persequitesch ia. Maurin Malär: Cun me niro igl cumegn a gudagner ena persunga tgi vo anavant, tgi peglia a mangs er tgossas malampernevlas, tgi varda da realisar effiziaint e spert differents projects ansemen cun partenaris. Ultra da chegl gudogna igl cumegn cun me ena persunga tgi unescha las fracziuns per eir ansemen direcziun futur. Kaspar Jörger: En project tg’am è impurtant è la reorganisaziun dalla administraziun da vischnanca, igl vo per separar la strategia dalla lavour operativa digl mintagde. Perchegl tg’ia sung gio participo a dus u treis oters projects cun la madema fegnameira savessa gidar alla vischnanca da cuntanscher chella fegnameira. Oters accents tg’ia less metter è la tgesa da vigls e la lescha dalla planisaziun locala tgi è impurtanta per sustigneir la gliout tgi vot biagier ed abitar tar nous. Cun chella lescha savessans eir ainten ena direcziun tgi fiss pi favorevla pigls indigens. Ueli Pircher: Ia less rinforzar las fracziuns Lain, Muldain e Zorten antras las far pi attractivas. En oter punct central èn las finanzas gio menziunadas. Ed en terz accent è igl turissem. Nous ischan tots dependents digl qual e chegl lessa sustigneir, pero ins so betg subordinar tot agl turissem. Igl cumegn stò procurar pigl bagnstar dalla populaziun digl cumegn da Vaz. La fegnameira è da rastar neutral e perchegl ins stò forsa er spustar eneda en project. Maurin Malär: En project tg’ins stuess piglier per mangs e cuntinuar è la tgesa da vigls, chegl er ansemen cugl cumegn da vaschigns e la populaziun pertutgont finanziaziun e surfatscha da mastranza. En oter punct è la planisaziun locala, seia chegl la construcziun d’amprem abitadi ni igl maletg digl li. En terz punct è la communicaziun, cò veia en grond potenzial pigl noss cumegn, essend tgi ischans betg anc sen en stand conform agl taimp. E scu quart accent veia igl turissem, igl pi impurtant sectour economic, chel ins dastga betg negligier. Igl cumegn ò pero l’incumbensa da controllar igl risguardar igls basigns digls abitants e la collaboraziun cun las organisaziuns turisticas. Cun 64 onns è Kaspar Jörger – igl anteriour veterinari cantunal – igl pi vigl candidat pigl post digl mastral. Igl gastronom Ueli Pircher candidescha er per igl post digl president communal. El ò 41 onns. Maurin Malär è cun 31 onns igl pi gioven candidat. El è spezialist dalla strategia da vendita e turisticher diplomo.

L’associaziun «Swiss Radiosailing» organisescha occurrenzas da models da jachts a vela sen differents lais svizzers, tranter oters actualmaintg er sen igl Lai a Planeiras. La FMR ò discurria cun igl president dall’associaziun – Thomy Blatter – e lia saveir pi exact, da tge hobi tgi sa tracta e tgi tgi practitgescha ansomma en tal. Tgi tgi è passo igls davos deis speras igl Lai da Planeiras ve ò pudia observar differentas jachts a vela an differentas grondezzas. Cun vurdar pi exact ins constatescha pero spertamaintg, tg‘igl sa tracta betg da grondezzas originalas mabagn da models an dimensiuns da radond dus meters otezza. Treis differentas classas Digls 20 anfignen igls 30 d’avost è la associaziun «Swiss Radiosailing» giast a Lai. L’uniun organisescha events internaziunals da models da jachts a vela an treis differentas classas. Egna da chellas sa nomna «Marblehead». Chella classa dattigl gio radond 100 onns ed è sa sviluppada a Marblehead an America. La sagonda classa «TenRater» è ena classa da misiraziun, igl vel stò an chel cass aveir ena surfatscha dad en meter quadrat. E la terza classa sa nomna «one meter class», ena classa fitg simpla pertutgont material e costs. Las jachts an general on ena valeta tranter 6000 e 7000 francs ed èn or da fibra da carvung. «Hytech pur», manegia igl president dall’associaziun «Swiss Radiosailing» Thomy Blatter. Occurrenzas sen differents lais svizzers Mintg’onn durant la davos’emda d’avost organisescha l’associaziun en event internaziunal cun giasts da differentas teras sen igl Lai a Planeiras, pigl mument èn igls participants Tudestgs, Taliangs e Svizers. «Schiglio vainsa participants pi internaziunals, ma causa dalla pandemia è chegl pigl mument pitost ena tgossa difficila», rachinta Thomy Blatter. Las occurrenzas vignan organisadas sen differents lais svizzers scu per exaimpel sen igl lai da San Murezzan, igl Lai da Constanza, igl Lai da Neuchâtel ni igl Lai da Thun. Cornas d’en capricorn Igls participants practitgeschan lour passiun angal scu hobi ed èn per gronda part planageders anteriours sen bartgas a vela, pero er chegl angal scu hobi. Igl croda an îgl, tgi els apartignan per gronda part alla generaziun pi viglia. I seia difficil da motivar ed animar la genereaziun giovna per en tal hobi. En factour decisiv seia, tg’igl hobi stetta an connex cun investiziuns e costs pi gronds, rachinta Thomy Blatter. Perchegl tgi las occurrenzas vignan organisadas angal scu plausch dattigl er correspondent nigna somma digls premis. Tuttegna dattigl pitschens premis materials scu chest’onn per exaimpel cornas d’en capricorn. L’associaziun «Swiss Radiosailing» è pigl mument giast sen igl Lai a Planeiras. Dumengia passada ò gia li la regatta dalla categoria «Marblehead». Thomy Blatter è president dall’associaziun «Swiss Radiosailing».

Igl pi grond maret agl success digl team indigen ò gia Nico Demarmels cun far ainten l’amprema mesadad gist treis gols. Cun la victorgia cunter Weesen ò igl CB Surses fatg an sia istorgia da 40 onns igls amprems puncts ainten la 3. liga. Gion Nutegn Stgier/FMR Cun Weesen ò igl CB Surses retschet a Tinizong en adversari tg’ò er fatg da premaveira igl zap dalla 4. liga ainten la liga pi ota. Damai ègl nia tar en duel da dus equipas tg’eran aglmanc segl palpieri ple u manc madem fermas. Vurdo sur 90 minutas digl gi è chegl pero betg sto igl cass cun esser igls Sursetters chels tg’èn stos responsabels per la dominanza segl plaz. La squadra da Philipp Berri ò musso ena ferma prestaziun, laschea cursar bagn la balla, ­giuia ena cumbinaziun pi bela tgi l’otra e davos è la defeisa stada stabila. La victorgia digls indigens è ple tgi miritada er cun esser igl CB Surses segl plaz en’unitad e mussar ena prestaziun collectiva exemplarica. En classic «hattrick» Las ampremas diesch minutas digl gi ò Weesen anc tignia pitg agl CB Surses. Siva digl 1:0 antras Nico Demarmels ainten la 10. minuta è betg ple reuschia schi bler agls giasts digl cantun Son Giagl. Cun l’egn u l’oter conter èn els bagn nias tar schanzas. Fatg fegn a chellas ò alloura la defeisa digl CB Surses u Niclo Devonas, igl goli indigen. Ainten la 19. minuta ò el schizont tignia en penalti ed uscheia impedia igl pari. Ensatge pi tard ò Adriano Simonet do en belezza pass ainten la zona da castei e Nico Demarmels ò concludia l’acziun cun far igl 2:0 pigl CB Surses. Angal ena minuta pi tard ò el gist er anc signia igl 3:0, en gol scu or digl codesch. Ainten la 36. minuta ò Nico Demarmels gia cun en colp da testa disfurtegna cun esser igl goli da Weesen per eneda segl post. Curt avant vess Julian Jenal gia la pussebladad da far igl quart gol pigls Sursetters. Angal ple en gol Siva dalla pôssa ò igl CB Surses betg ple giuia cun tant tgatsch ed er betg ple fatg tanta pressiun. Tuttegna è betg gartagea agl adversari da volver la parteida ed er betg da far aglmanc igl gol d’onour. Siva 60 minutas è Adriano Simonet scapo dalla vart dretga e cun en schoz da bung 20 meters marco igl 4:0 pigl CB Surses ed a madem mument resultat final. Mantganto da far anc daples gols ò cunzont Manuel Simonet, el tgi segna ple u manc tar mintga gi egn schi betg ples gols. Gia ena fitg buna schanza da far en ulteriour gol per l’equipa indigena ò er gia Linard Augustin ainten la 70. minuta. CBS: Niclo Devonas, Corsin Carisch, Robin Demarmels, Nino Farrér, Ivano Simonet, Mauro Simonet, Enrico Carisch, Linard Augustin, Nico Demarmels, Julian Jenal, Adriano Simonet. Reserva: Gianluca Augustin, Bernardo Bonifazi, Flurin Demarmels, Manuel Simonet, Fabio Stecher. Per eneda perda Adriano Simomet (dretg) en duel cunter en defensour da Weesen.

La parteida locala Allianza digl Center Surses ò nomino Sandra Baltermia-Guetg scu candidata pigl Cunsegl grond. Cun ella candideschan anc Adrian Ballat (PS) e Fabio Luzio (PLD). Damai dattigl ossa an Surses gio treis persungas tgi von aint igl cumbat electoral. An ena communicaziun da medias screiva l’Allianza digl Center Surses tg’ella less a parteir digl schaner 2022 puspe esser represchentada aint igl Cunsegl grond. Per chella fegna­meira ò la parteida locala nomino la poura Sandra Baltermia-Guetg da Salouf scu candidata pigl parlamaint cantunal. Ella vegia l’experientscha per davantar ena deputada capavla cun esser stada scrivanta communala a Sur ed a Salouf. Ultra da chegl seia ella er stada ples onns commembra digl cunsegl d’administraziun dalla Banca Raiffeisen Grischun Central. An taimp parzial magna ella er l’administraziun digl Cumegn-baselgia catolic Surses. Cun la candidatura dalla donna da Salouf pigl Cunsegl grond èn ossa ancunaschaintas treis persungas dalla val tgi lessan eir a Coira aint igl parlamaint cantunal. Dasperas Sandra Baltermia-Guetg èn chegl anc Adrian Ballat da Savognin, suprastant digl cumegn Surses, tgi candidescha per la PS ed igl electorinschignier Fabio Luzio da Cunter, tgi la PLD tarmetta aint igl cumbat electoral. Da preschaint è Surses represchento aint igl Cunsegl grond cun en mandat antras Gaby Thomann-Frank (PLD) da Parsonz. Tgunsch pussebel tgi a parteir dalla proxima perioda da legislatura ò Surses puspe dus sezs aint igl parlamaint cantunal. Per las elecziuns communlas digl cumegn Surses alla fegn da settember 2021 ò l’Allianza digl Center Surses nomino Ursus Sonder da Salouf per la cumischung da gestiun. Cun Lothar Künzli da Savo­gnin dattigl gio en candidat pigl post ainten la cumischung da gestiun tgi vign liber cun sa retrer Marco Jäger da Sur. (fmr/gns)