Il sursilvan è in idiom rumantsch. Quel vegn discurrì en l’entir territori linguistic situà survart il guaud da Flem (perquai sur-selva = sur il guaud). L’intschess da diever dal sursilvan scrit cumpiglia sper la Val dal Rain Anteriur (Cadi, Lumnezia, Foppa) tradiziunalmain er Il Plaun (vischnancas da Trin, Domat, Razén e Panaduz). Ina particularitad entaifer il sursilvan furma il dialect tuatschin/medelin, en il qual èn sa mantegnids tratgs caracteristics dal rumantsch sursilvan vegl.

Situaziun linguistica en Surselva
Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 han 13 879 abitants (42,5 %) dal district Surselva da lezza giada inditgà il rumantsch sco meglra lingua. 17 897 persunas (54,8 %) han inditgà da duvrar la lingua en famiglia, en il mintgadi e/u a la lavur. En Val Lumnezia han 82 % declerà il rumantsch sco meglra lingua, en la Cadi 78,1 %, en la Foppa 48 % en la citad da Glion percunter be 29,9 %.

Origin dal sursilvan sco lingua scritta
L’emprim text sursilvan è vegnì scrit il 1611 dal refurmatur Stefan Gabriel en la furma dal sursilvan refurmà. Fin il 1900 existivan duas ortografias sursilvanas, ina catolica ed ina refurmada. L’emprim text sursilvan en la furma catolica è il Curt Mussament dal pader chaputschin Gion Antoni Calvenzano, medemamain dal 1611.

Atgnadads linguisticas en survista

Fonologia
Cuntrari als idioms da l’Engiadina ch’enconuschan anc ils vocals radunds /ü/ ed /ö/ ha gì lieu en il sursilvan ina delabialisaziun a /i/ ed /e/, cf. sursilvan mir ed egl vs. engiadinais mür ed ögl. Cun excepziun dal tuatschin n’enconuscha il sursilvan ultra da quai nagina palatalisaziun da /k/ a l’entschatta dal pled a tsch/ davant /a/, cf. casa cun /k/ vs. sutsilvan tgea, surmiran tgesa, vallader chasa e puter chesa, pronunziads tuts cun /tsch/ a l’entschatta dal pled.

Morfologia
Ina caracteristica che cumpara entaifer ils idioms rumantschs sulettamain en il sursilvan furma la finiziun -s da l’adjectiv masculin en posiziun predicativa: il Pieder Fluretg, maghers e secs. In auter tratg unic dal sursilvan è il fatg ch’il pronom che suonda il verb vegn be darar scursanì, pia gida el vs. gida’l; en quest punct suonda er il rumantsch grischun il sursilvan.

Sintaxa
En l’Engiadina stat davant in object direct la preposiziun a, en sursilvan (e rumantsch grischun) percunter betg: cf. has viu Peider? vs. puter hest vis a Peider?
Intgins tratgs caracteristics ch’èn uschiglio nunusitads en las linguas romanas enconuschan tut ils idioms rumantschs, per exempel il diever dal conjunctiv en il discurs indirect ubain l’inversiun da la successiun subject – verb suenter ina furma adverbiala u ina proposiziun subordinada. I sa tracta qua d’influenzas nà da la lingua tudestga ch’è omnipreschenta en il Grischun.

Ortografia
Cun excepziun da pleds esters n’enconuscha il sursilvan scrit strusch accents, cf. per exempel ei vs. è en rumantsch grischun. Percunter dovra il sursilvan pli savens il h a l’entschatta dal pled, cf. historia vs. rumantsch grischun istorgia ubain haver vs. rumantsch grischun avair.

Grammatica

Substantiv, genus, artitgel
Artitgel definit ed indefinit, furma masculina e feminina (che finescha per ordinari sin -a) sco er singular e plural (per ordinari sin -s) correspundan en lur diever a la situaziun en rumantsch grischun.

En sursilvan vegnan preposiziun ed artitgel definit tratgs ensemen, sco che quai è per exempel il cas en il talian (ma betg en rumantsch grischun).

Adjectiv
Tuttina sco en il rumantsch grischun suonda l’adjectiv per ordinari il substantiv. Las excepziuns (adjectiv davant substantiv) correspundan medemamain al diever en rumantsch grischun.

Verb
Il verb esser vegn conjugà en il preschent sco suonda:

Il verb haver (‹avair›) vegn conjugà en il preschent sco suonda:

Construcziun da la frasa
Tar dumondas ha lieu – sco en rumantsch grischun e tudestg – in’inversiun da la successiun dals pleds: la successiun substantiv – verb da la frasa declerativa vegn midada en verb – substantiv.

Las cifras fin 10

Annotaziuns

Colliaziuns
Sursilvan en il Lexicon istoric retic
Niev vocabulari sursilvan online