«Egna stad sen l’Alp Cutginatsch» – ascheia sanumna la documentaziùn, fatga digl Agid svizer par las muntognas, c’e vagnida preschantada la gievgia passada a Donat. La premiera â atratg egn grànd diember da ­puras a purs, sco ear d’interessentas ad ­interessents da la regiùn, c’en saradunos an la scola a Donat. Cun beals ad impressiunànts maletgs mussa igl film la veia da la preparaziùn antocen la comerzialisaziùn digl caschiel da Curtginatsch. Colavuraziùn par comerzialisar igl purmaint Werner Sutter, igl president digls produzents agrars da la Muntogna da Schons, porscha igl bagnvagnieu agl publicum a tegna egn curt pled davart la situaziùn da l’Alp Curtginatsch digls davos ons. El manzùna la fegnamira da cargear daple vatgas sen l’alp. Senaquegl e dantànt naschida la colavura­ziùn cun la pastarnareia Merz da Cuira sco resultat da pliras discussiùns. Suainter egn tains d’amprova vignan ussa manadas mintg’on tres tonas caschiel d’alp gio da Curtginatsch a tgiradas an tschalers locals, avànt c’ign sa cumprar a giuder igls gustus sandwichs cugl caschiel da Curtginatsch. Quella cooperaziùn cun la ­pastarnareia Merz – ca stema zund igl caschiel da Schons – â grànd suczess a vean mantanida ear igl on proxim. La producziùn digl film Plenavànt angraztga igl president a tut igls partizipànts. Trànter quels satgata ear igl reschissur Max Hugelshofer ca tegna egn curt pled. El e schurnalist digl magazin digl Agid svizer par las muntognas ad â gieu l’ideia da prender a màn egn project durànt ple lùng tains. An tut â el visito nov geadas l’alp sensum la Mun­togna da Schons. Cun igl material rimno â el stgafieu – suplementarmeing a la publicaziùn agl ­magazin – egn film cun grandius maletgs, acumpagnieus da musica saragna, cunva­gnainta a l’atmosfera. A partir da quest’eanda vignan las parts digl film publitgeadas suzes­sivameing sen igl canal da YouTube da la «Schweizer Berghilfe». Da la preparaziùn a la comerzialisaziùn Plagn tensiùn ân las spectaturas ad igls spectaturs giudieu la documetaziùn, c’e partgida an seat parts. Mintga part mussa egna perioda da la stad sen l’Alp Curtginatsch. L’antscheata fan las preparaziùns, savundadas da maletgs impressiunànts da la cargeada d’alp. Anavànt va’gl cun la part ca sanumna «mulscher a tgirar» ad alura savundan sequenzas ca mussan la producziùn digl caschiel. An la 5avla part acumpogna la camera la comerzialisaziùn da quel. Suainter la scargeada d’alp vean la documentaziùn arundada cun egn video davart la repartiziùn digl purmaint. Suainter la premiera digl film ân igls produzents agrars da la Muntogna da Schons ­purschieu egn aperitiv deliztgus. Natiralmeing â igl caschiel d’alp ear qua betga stgieu ­mantgear. Cun que film documentar bagn gartagieu ad igl aperitiv â egna beala sera cato ­egna fegn gustusa. Werner Sutter, igl president digls produzents agrars da la Muntogna da Schons, banavainta igl autur digl film documentar sur da l’Alp Curtginatsch, Max Hugelshofer a la sia squadra. Werner Sutter, igl president digls produzents agrars da la Muntogna da Schons, banavainta igl autur digl film documentar sur da l’Alp Curtginatsch, Max Hugelshofer a la sia squadra.

Par la seatavla geada â gieu liac dacurt la fiera da la ret digls parcs natirals svizers an la tgapitala naziunala. Quella fiera segi puspe davantada egn ver festival da gusts ad aromas, manegia Benedikt Joos digl Parc natiral Bavregn. «Par nus e’gl sto egna fiera da suczess. Igl veva blear daple visitadras a visitaders c’igls ons passos», constatescha igl plidader da la squadra digl Parc natiral Bavregn (PNB), manada da Stephanie Joos. Leza, sco organisatura prinzipala, â raduno igls diferaints purschiders digl ­antschies digl PNB, sustanida da la practicànta Silvana Sachs. Andrietta Schwarz da Ziràn â puspe fatg vanal capùns. Quels segian ancuretgs fetg. «Igl deti glieud ca visitian quella fiera aposta parveia digls capùns da Ziràn», sa Benedikt Joos da ­raquintar. Tema «len» Tanja Buchli â rapreschanto la Stussavgia, fagiànd vanal las sutgas lùngas ­fatgas da len laresch massiv digl scrinari Martin Schaufelberger da Tenna. Igl PNB â peia ligieu igl tema «len» par la sia preschantaziùn d’uon, sper far vanal tut tschels products ca vignan fatgs agl PNB, sco turtas da nuschs, products da tgarn, ­liquors, meal a blearas otras spezialitads d’anturn igl Bavregn, ear las «pastas da capricorn» d’Andrea a Martin Grischott d’Andeer. Egna colavuratura da Rebecca Clopath â fatg reclama par la cuschegna exclusiva da Lon. Concurenza da splanar Par radir a la glieud igl tema prinzipal, e’gl la scrinareia TM da Gion Michael da Ziràn c’â mess a disposiziùn igls dus amprendists Romina Scharplatz ad Emanuel Schiesser. Els ân antruvido igls visitaders, co la lena vigni elavurada. An que conex ân els dus fatg egna concurenza da splanar cun la ­fegnamira da produtgear egna stela aschi lùnga sco pussevel, s’antali cun la splàna a màn. Igl u la victur/a survean egna «trucla da regals» digl PNB. «Natiralmeing ear quella fatga da len schember, pino da glie­gna plagna a la Parsagna», aschunta Joos. Plenavànt âni piert agls visitaders egn «bànc auditiv». Sasànd sen quel, ân igls ezs pudieu tarlar egna contribuziùn an rumàntsch a tudestg davart l’antiera cadagna da valurisaziùn da la lena, stgafida da Jano Felice Pajarola. An quella e’gl ear d’udir Fluregn Melchior, Dimi Mani, ­Gion Michael ad Andrea Schwarz. Els ­declaran igls avantatgs digl bieagear ­tgeas cun lena indigena. Sco exaimpels e’gl vagnieu musso a Berna la «Tgea Pintga» da la pensiùn Laresch da Maton a la pùnt sur igl Lai da Seara a Balamburtg. Betga me vender, mobagn ear tgirar contacts «Igl eara propi interessànt da vaser, ca tànta glieud â visito la nossa preschantaziùn ad â prieu la peada da tarlar l’audiziùn», salegra Joos digl efect positiv da la partizipaziùn da quella fiera. Leza e dantànt betga me destinada da mussar a vender products da qua, mobagn ear da va­gnir an contact cun represchantànts d’oters parcs natirals svizers par vagnir a saver, tge c’igl vigni fatg an quels a co quels promovian lur mastregnànza. La finala ân els ear survagnieu visitas ord la Tgea federala: Igl salter da la Canzleia federala, Carlo Pfister, oriund da Schlans, â visito la preschantaziùn digl PNB durànt la sia possa da miezgi. Alura âni stgieu banavantar ear igl giuven cuschinier d’Andeer Mauro Veraguth ca cuschegna actualmeing ear an egn’ustreia da num a pum a Berna. La proxima fiera digl parcs svizers varà liac igls 16 da matg digl on vagnaint. La sutga lùnga da Tenna, igl «Samgneader da Stussavgia» â cato viv interess tier visitadras a visitaders. Igl dus amprendists da la scrinareia TM da Ziràn, Romina Scharplatz ad Emanuel Schiesser, ân fatg egna concurenztga par far stealas cun la splàna a màn.

Gliendasgis suaintermiezgi, igls 5 da zarcladur 2023 ân igls sculars a las scularas da la 5 a 6avla classa dad Andeer a Donat stgieu giuder egn program nunsusito. Anzemel cun David Vivanco ân els savieu amprender d’ancanuscher la Scozia, quegl trànter oter cun agid da divers sòlts tradiziunals acumpagnieus da musica. Schon bòld â David Vivanco s’interesso par la musica ad igl tgànt. Parve da la sia passiùn â el antschiet a luvrar sco entertainer an la Scozia. Ple tard â el dezidieu dad ir sur igls cunfegns. Sper l’Itaglia a la Spagna rapreschainta el la sia teara, ear an diversas scolas svizras. Cugl moto «Learning whilst doing activities» – amprender cun far – e el vagnieu a Donat ad â instruieu igl angles an moda interactiva. Cunquegl c’igls unfànts antschevan l’instrucziùn d’angles an la 5avla classa ân els gieu antocen ussa me dus ons peada d’amprender que lungatg. Tutegna en las scularas ad igls sculars stos bùns da capir egna grànda part da quegl c’igl David ­Vivanco â raquinto ad els. Musso diferaints sòlts An quellas duas uras â David Vivanco musso tres diferaints sòlts agls bunameing 50 unfànts ad â cunquegl musso tge bùn surmester c’el e. Buabs a buabas ân samuanto an grupas maschadadas savund la musica. Me darar ear’igl d’udir: «Igit! Egna buaba!» near «Bah buabs!». Savens ear’igl nign problem ad igls unfànts giudevan l’agitaziùn. Sper sòlts legrevels a musica ritmica ân els ear amprieu d’ancanuscher egn instrumaint tradiziùnal da la Scozia, la cornamusa. Igls unfànts ân s’interesso fetg par que instrumaint par nus pletost nunancunaschaint ad ân tarlo fetg bugent, cur ca David ­Vivanco â suno egn peer canzùns cun la cornamusa. Vastgadira speziala Pigls unfànts eara ear la vastgadira ca David Vivanco purtava fetg speziala. Egn ascheia numno «kilt» veva la grànda part dad els ànc mena vieu. Cun loschezia â igl Scot raquinto diferaintas istorgias partutgànt quella gepa. Quellas ân igls sculars a las scularas tarlo atentameing. Igl e impressiunànt, quànt speart c’ign sa amprender an moda interactiva. Igl e egna bùna moda, co ign sa radir ampo midamaint agl mintgagi digls sculars ad las scularas. Da maniera divertainta e igl David Vivanco sto bùn da radir varia­ziùn agl mintgagi da scola. Quella santupada vean siirameing a restar par egn tains an bùna mimorgia agls sculars ad a las scularas digl scalem masàn da l’Uniùn da scola Schons. Cumbagn ca David Vivanco â instruieu an angles, ân igls unfànts da Donat a d’Andeer antaletg bagn las sias declaraziùns. Mintgegn/a â d’aver egn partenari par saltar. David Vivanco glis mussa, co igl e da far igls pass d’egn solt scot. Las scularas ad igls sculars da Donat a d’Andeer ân amprieu da saltar sòlts scots, c’igl musizist ad animatur scot David Vivanco glis â musso.

Las vaschegnas ad igls vaschegns digl vaschinadi da Givòlta ân gieu d’eliger lur ufizials a da tractar igl quent anual a caschùn da la radunànza comunala digls 8 da zarcladur 2023. Uon ân gieu liac tschearnas generalas. Sco parsura comunal e vagnieu ligieu Christian Trinkler. La suprastànza sacumpona danov da Nicola Ambühl Veit, Tanja Corrado, Manuel Bernhard a Sandro Sprecher. Igls cumembers da la cumissiùn da gestiùn en Andreas ­Kuoni, Ueli Bleiker a Markus Kunfermann. La cumissiùn da biagear sacumpona da Nina Tinner a Martin Buchli. Igl ufezi da ligidas ­vean mano da Trudi Staufer a Walter Zimmermann. Sco sub­stituta e vagnida tscharnida Edith Dütschler. Sco cumembra digl cunzegl da socla e vagnida cunfirmada Claudia Felix. Igl quent anual pigls 2022 e vagnieu prieu par bien unanimameing. Las expensas amportan 1 711 574 fràncs. Igl quent seara cugl avanzamaint da 131 322 fràncs. Plenavànt e vagnieu apruvo unanimameing igl cuntract da cunlavur cun l’organisaziùn da pumpiers digl vaschinadi da la Tumleastga. Par schinar e’gl ­vagnieu prieu par bien la nova lescha davart sepulturas ad igl santieri. (fmr/bt)

Igls organisaturs da «Masagn anvida» anvidan ad egn’ocurenza culturala particulara ca s’ocupescha cugl tema «nut». Igl ­program antscheva igl vendergis sera digls 16 da zarcladur 2023, a las 20.30 cugl film «The Bucket List» – la glista da quels c’ân da ­murir – cugls dus renumnos acturs Jack Nicholson a Morgan Freeman. La sonda digls 17 cuntinuescha igl program agl Ausserdorf 11 cun prelecziùns a discussiùns filosoficas. A las 12.00 dat Silvana Trepp l’introducziùn musicala a quella santupada. Alura cuntinueschan Daniel Ganzfried a Sebastian Hefti cun egn gioi, agl qual igl va par «tut near nut». Da las 13.30 antoca las 16.30 ân liac pliras producziùns culturalas. Sco amprem preligia igl cabaretist da Tumegl, Luca Maurizio, las sias ponderaziùns filosoficas sur digl «nut». El cunmuainta igl auditori cun las sias istorgias da tut atgna taimpra, stgafidas, sco igl para, digl «nut». Suainter preschainta Yvonne Gienal igl sieus art. Trànteraint diverteschan Gabi Glinz, Adriana Grigioni ad Eva Hurley cun lur sòlts. Da las 16.30 antoca las 18.00 filosofescha Peter André Bloch (85) sur da la filosofeia da Friedrich Nietzsche. La dumeingia, da las 12.00 antoca las 13.00 dat igl egn raschieni cugl schurnalist Daniel Ganzfried. Davent da las 13.30 dat igl egn tal cugl student da la teologeia Sven Probst ca concluda l’ocurenza culturala a las 14.30. (fmr/bt)

Las votàntas ad igls votànts digl vaschinadi da Runtgaglia ân gieu da tractar igl quent anunal pigls 2022. Quel e vagnieu prieu par bien a caschùn digl tarvaschegns digls 9 da zarcladur 2023. El seara cun expensas da 677 000 fràncs a caschùna egn pintg defizit da var 8000 fràncs. Plenavànt â’l igl tarvaschegns prieu la dezisiùn da prinzipi da mantaner la finanziaziùn speziala da las taxas sco antocan ussa. (fmr/bt)

Agl rom da las ocurenzas «Tge regala la natira a nus igl mains da …?» â liac igls 18 da zarcladur 2023 egna spassageada sin la Mutta, noua c’igl vean admiro la multifariadad d’orchideas a lur spazis da viver. La spassageada antscheva a las 11.00 a Raschuns, la staziùn a val da la sutgera. Ella cuza antoca var las 16.00. Igl e da quintar cugl taimp da vianda da radund egn’ura a measa a var 200 m da diferenztga d’òlteztga, sin egna senda par part tessa. L’excursiùn vean manada da Gabrielle Frey a ­Tina Handschin. L’anunztga e da far antoc’igls 14 da zarcladur u ad abenteuer-biodiversitaet@bluewin.ch ne par telefon: 079 371 48 31. (fmr/bt) La flur tschiculata e egn’orchidea ca savura bagniras. Ella flurescha me egn bùn mains. Igl num tudestg «Männertreu» mussi, ca la fidevladad digls ­umens segi peia da curt cuz.

Igl tarvaschegns da Ziràn-Reschen digls 9 da zarcladur 2023 â gieu da tractar igl quent anual pigls 2022, igl qual el â prieu par bien. Las antradas amportan 4 178 941 fràncs a las expensas 4 420 777 fràncs. Cun quegl seara igl quent pigl on passo cun egn surple d’expensas da 241 836 fràncs. Savund las ­infurmaziùns digl vaschinadi segi que defizit vagnieu caschuno parveia da las antradas digls tschains d’aua c’en saschminuidas remartgevlameing igl on passo. Igl quent da las investiziùns netas amporta17 437 fràncs. Igl tarvaschegns â ear prieu par bien igl project da stgafir egna fossa cuminevla segl santieri da Ziràn. (fmr/bt)

Igls 10 da zarcladur 2023 â igl Cor maschado da Donat anvido ad egn bal cun sòlts da la Scozia, preschantos da David Vivanco. Suainter egn curt bagnvagnieu digl president Andrea Clopath a la preschantaziùn digl David Vivanco en saltùnzas a saltùnzs gea vagnieus suplitgieus da sarender segl iral da saltar. Las declaraziùns diferaintas en vagnidas ­fatgas da David Vivanco an egn sempel angles a giuven a vigl â tarlo cun atenziùn. Pass par pass en igls sòlts vagnieus exerzitos a suainter preschantos. Agls tgieus en vagnieus dumbros igls pass, igl e vagnieu fatg vieultas a saniester ad a dretg, igl e vagnieu salto sur crusch a partenaris en vagnieus baratos par curt suainter antschever danovameing cun la rutina. Igl e propi da saschmarvagliear quànt dabot c’ign e bùn d’amprender egn nov sòlt. Egn pintg teater Quella sera da sòlt da la Scozia a Donat ân natiralmeing ear betga mantgieu igls tùns impressiunànts da la cornamusa ad igl publicum â tarlo a vurdo plagn admiraziùn co David Vivanco â suno que instrumaint. Suainter igls diferaints sòlts da la Scozia ad egna canzùn cantada cuminevlameing e ear ànc vagnieu preschanto egn pintg teater c’â divertieu fetg igl publicum. Saltar culeia ad e bùn da far targlischar la fatscha da mintgegn, segi da spir plascher da viver near parquegl c’ign â puspe amblido la ­dretga suczessiùn digls pass digl sòlt. Luvratoris davart la cultura da la Scozia David Vivanco viseta la regiùn gea par la savunda geada. Avànt quater ons â igl dirigent digl Cor maschado Donat Martin Ulber gieu anvido el da sapartizipar a caschùn digl conzert «Viers igl Nord». Ad uon â gieu liac par l’amprem’eada egna sera da tgànt a sòlts scots a Donat, egn «Céilidh» (Keili), co quellas santupadas tradiziunalas vignan numnadas an Scozia. Dantànt porscha el luvratoris cun davart la cultura da la Scozia an diferaintas scolas da la regiùn. Ved la sia maniera d’instruir ancorsch’ign, ca quella stat nunudieu a cor ad el, parquegl fa’gl ear betga surstar ca tut la glieud preschainta â sapartizipo cun plascher. Igl cantadur ad animatur scot, David Vivanco, â instruieu cun schlàntsch saltùnas a saltùnzs da saltar an las furmaziùns digls sòlts scots. Igls sòlts scots integreschan l’antiera cumpagneia digl bal a datan schlàntsch a dinamica agls sòlts. Saltùnzas a saltùnzs midan lur posiziùn suainter 8 pass.

Avànt 14 ons e’la vagnida avierta la Senda da la Tilla a Preaz, la senda d’evenimaints c’atira blearas famiglias a lur unfànts, cunzund parquegl c’igl vean raquinto l’istorgia da quella mata sen otg posts idilics. Preaz â egn casti, c’e oziglgi malaveta me ple ­egna ruegna segl grep giosut igl vitg, mo schi­glioc pocas atracziùns par carmalar natier turists. Suainter c’igl vaschinadi d’alura veva ancuretg ideias par realisar egna tala, â Jasmin Frigg svilupo la si’istorgia da la Tilla, c’e vagnida ilustrada da la mussadra Simona Düsel ad edida an egn cudesch. Que raquent e alura davanto la basa par la senda d’aventuras agl conturn digl Casti da Preaz, «Heinzenberg» cugl num tudestg. D’alura annà atira quella senda nundumbrevlas famiglias da vagnir ad andriescher a spassa­giànd las aventuras ca la matatscha Tilla â passanto cun divers animals sco p.ex. igl tschearv, la tschueta, la lieur, la talpa, igl miez-mir-a-miez-utschi ad oters. La Tilla e egna matatscha digl martgieu c’â dezidieu d’ir a star tier sia tata agl vitg muntagnard. Là â ella scuviert la baleztga da la natira a digls seas avdànts ad ella â dezidieu d’avdar durànt la stagiùn tgòlda agl vòld sper igl casti. La senda c’e alura vagnida realisada segl crest da quel magna da post a post. Sen mintgegn vean raquinto mintgame egn tgapetel da l’istorgia, screta là par tudestg a rumàntsch sen tavlas sper las figuras da len. La mata cun tartscholas e agl zenter Mo agl curs digls ons ân quellas figuras pitieu ad ân ussa da vagnir ramplazadas suczessivameing cun novas. Avànt dus ons e vagnieu mido igl tschearv, fatg digl sculptur Alf Jampfmeier. An gliendasgis Pastgas da quest on e va­gnida inaugurada la sculptura nova da la Tilla ca satgata sen egn beal anclar cun egn gril ad egn zup ca dat la caschùn da tarmagliear cun aua ne da far oters giois. La Tilla nova, la matatscha cun tartscholas, e vagnida stgalprada dad Arthur Gredig da Castrisch an len laresch. An la trucla manevel da la protagonista satgata ear igl cudesch da ragurdientschas, agl qual igls unfànts fan maletgs da l’istorgia savund lur atgna fantaseia, ad igls geniturs scrivan anqual pareris partutgànt la senda sco: «Ci siamo divertiti tantissimo», scriva egna famiglia taliana, sper blears oters cumplimaints. A mintgatànt satgata ear anqual muneda an la cassa. «Mo la grànda part digls visitaders paja oziglgi cun Twint», gi Gabi Büler, la parsura da l’uniùn. Igls seas 24 cumembers activs fan mintg’on lavur cumegna, organisada da Simon Kunfermann, par mantaner la senda a sajear l’earva. «Que diember da cumembers eara pulit con­stànt antoc’ussa», constatescha Gabi Bühler, «mo agl avagnir stuainsa activar famiglias giuvnas, parquegl c’igl â do egna midada da generaziùns suainter tànts ons.» Igls ovs da Pastgas bissagieus da tuts Plenavànt e’gl ànc 13 cumembers passivs ca sustegnan l’uniùn cun lur contribuziùn anuala. Evidaint c’igls custs vignan betga cuvierts cun las contribziùns a las donaziùns digls visitaders. An que gro sagidan divers sponsurs ad igl vaschinadi da Tgazas. Mo egna bùna part da las antradas dariva digl evenimaint prinzipal da gliendasgis Pa­stgas, cur c’igls unfànts van a la tscheartscha digls var 500 ovs da vata zupos. Suainter la tscheartga s’antopan unfànts a carschieus an tgea da scola, noua c’igls premis vignan surdos, cun dultschems par la mataneglia, egna tombola a liongias barsadas par tuts. Ear quest on e quella santupada davantada egna vera feasta populara. «Tànta glieud vainsa ànc mena gieu», sale­gra Gabi Bühler. Mo ear durànt la stagiùn tgòlda vean la Senda da la Tilla visitada da blearas famiglias cun lur unfànts, da scolas a scoleteas, a tuts ca gioldan la natira, igls raquents a las figuras inspirativas. Las duas matatschas preschaintas, Magdalena a Leni, en incantadas da la nova figura da la Tilla. Gabi Bühler da Sarn, la parsura da l’uniùn ca tgira la Senda da la Tilla, mussa egna tavla d’egn tgapetel da l’istorgia da quella mata extarordinaria. Magdalena preschainta la figura digl tschearv c’e vagnieu madajieu da la Tilla.

La Pùnt Viglia a Hinterrhein e vagnida mundada digl zarclem a tgagliom c’ella fa parada an vesta agl giubileum digls 200 ons Veia Comerziala ca vean feastagieu agl curs da questa stad. La «Alte Landbrugg» da Ragn (Hinterrhein) e egn monumaint da balteztga rara a vala sco bagn cultural da muntada naziunala. Ella e vagnida biageada igls 1693 digl constructur Peter Zurr da Bargugn par incumbensa digl Cumegn da Valragn. Peter Zurr â construieu la pùnt cun dus artgs ad egn pilaster d’amiez an lez liac, noua ca la veglia veia da suma sur igl San Bernardegn traversava igl Ragn. Ella e 2,5 m lada a pressapoc 40 m lùnga. Igls custs da biagear ampurtavan alura 330 maranghigns. Pùnt par viandar Mo gea igls 1696 e sbuo egn digls artgs parveia d’egn’aua grànda. Par refar la pùnt e alura va­gnieu incumbenso igl capo-miradur Bartolomeo Stornino da Clavenna. El â ratschiert 400 maranghigns par la sia lavur. Dantànt, agl curs digls ons e ella vagnida donageada pliras geadas dad auas gràndas. Davent digls 1823 â ella alura pears la sia muntada, parveia da la construcziùn digl stradùn nov, la Veia Comerziala, realisada digl inschignier tessines Giulio Pocobelli a sieus assistent grischùn Richard Lanicca. Igls ezs ân traverso igl Ragn plenanaint par un­tgir igl prievel da lavegnas, ascheia ca la pùnt digls 1693 e davantada la «Pùnt Viglia» ca sarveva ànc par ir pastg cun las tgoras. Igls 1931 e alura ànc sbuo igl artg anviers nord. Mo lez e vagnieu reconstruieu quater ons ple tard cun agid digl Schurmetg par la patria svizer. Oziglgi searva la pùnt agls turists par ­viandar sur igl pass digl San Bernardegn. Egn monumaint vigl par far novs lioms Mo egn tal monumaint basegna tgira. Cugls ons e’la surcarschida la beala sulada radunda cun zespet, a tagliom carscheva ord las sgremas trànter la crapa. Parquegl â’l igl Parc natiral Bavregn prieu a màns uon da far lavurs da mante­gnamaint, quegl ear an vesta agl giubileum digls 200 ons Veia Comerziala. Antschiet quellas lavurs veva egna scola digl cantùn da Zug. Mo parveia da la plievgia â quella stuieu zeder. L’eanda passada e la sanaziùn alura vagnida schinada da radund 20 cunluvraints d’egna firma d’infurmatica, la Cisco. La dumonda da sa partizipar da tals gis da lavur segi adigna fetg grànda, gi Adrian Brunner anviers RTR. La firma Cisco â radund 370 colavuraturas a colavuraturs an quater posts da lavur an Svizra. «Igls blears ân poc da far l’egn cun l’oter a s’ancanuschan strusch», gi Adrian Brunner. Mo quels gis da lavur voluntaria vegian stgafieu novs lioms. «A nus vagn pudieu far lavur nizevla.» Pronta par la grànda feasta Sainza quella lavur cumegna fussigl strusch sto pussevel d’ambalir la «Alti Landbrügga», sco ella vean numnada an Valragn, a tains par las festivitads giubilaras. Coordinadas vignan quellas lavurs da sanaziùn da Flurin Stoffel, igl responsabel par tgomps da lavur digl Parc natiral Bavregn. «Suainter aver zarclo ad alontano igl humus trànter la crapa da sulada, vainsa starnieu sablùn cun fregna da crapa sco mied da liear par impedir, c’igl creschi gest puspe zarclem», declara Flurin Stoffel anviers RTR. Ad egn partizipànt â aschunto: «Quels dus gis en stos egn bùn equiliber a la nossa lavur quotidiana, a nus vagn stgieu far egn’eada anzatge par la generalitad. Quegl e egn beal partratg.» A beala e ussa ear puspe la Pùnt Viglia, ascheia c’ella e pronta par la grànda feasta digls 13 d’avust c’igl vean a dar agl rom da las festivitads giubilaras digls 200 ons Veia Comerziala. Tut igl humus sto vagnir alontano par impedir, c’igl creschi gest puspe zarclem trànter la sulada da la Pùn Viglia. La «Alte Landbrugg» da Ragn (Hinterrhein) digls 1693 e egn monumaint da muntada naziunala. La «Alte Landbrugg» da Ragn (Hinterrhein) digls 1693 e egn monumaint da muntada naziunala. La «Alte Landbrugg» da Ragn (Hinterrhein) digls 1693 e egn monumaint da muntada naziunala. La «Alte Landbrugg» da Ragn (Hinterrhein) digls 1693 e egn monumaint da muntada naziunala. Flurin Stoffel, igl responsabel par tgomps da lavur digl Parc natiral Bavregn, spera ca lur lavur d’uon segi da lùng cuz. Igls voluntaris d’egna firma d’infurmatica ân fatg lavurs da mantegnamaint ved la Pùnt Viglia cun zarclar ella ad alontanar igl humus.

Avànt 200 ons e vagnida avierta l’amprema veia tgarabla trànter Cuira a Bellinzona: la Veia Comerziala. Igl stradùn da 120 km e vagnieu biagieu an me tschentg ons digls ischigniers Giulio Pocobelli a Richard Lanicca. An vendergis passo e’gl vagnieu do l’an­tscheata a passa 40 acts giubilars c’ân liac a curs da questa stad par saragurdar da l’ovra da pioniers digls ezs ons. La grànda part da la Veia Comerziala d’alura e ànc an diever sco veia cantunala. La sia muntada pigl Grischùn e stada orainfra. Quegl e motiv avunda da saragurdar da quella lavur da pioniers. Anstagl da salvar me egna grànda feasta ân igls organisaturs dezidieu da far passa curànta evenimaints comemorativs ad activitads festivas ca vignan ad aver liac par lùng digl stradùn antoc’igls 17 da setember 2023. Inaugurada e’la vagnida la stad giubilara igl vendergis passo an l’Arena Grischùna a Tgazas cun egna santupada festiva da delegaziùns politicas grischùnas a lombardas, manada digl parsura da la regenza Grischùna, Peter Peyer, a digl president da la ­Regione Lombardia, ­Attilio Fontana. Agl ravugl da la sissàntegna da festivadras a festivaders ân fatg part divers presidents comunals, deputadas a deputos da la Regiùn Viamala, la cunzegliera giuvernativa Carmelia ­Maissen, la cunzegliera naziunala Anna Giacometti ad igl cunzeglier digls cantùns Stefan ­Engler. Da la delegaziùn taliana en stos preschaints sis parsuras comunals da la Val s. Giacomo a da la Valchiavenna, plirs assessurs da la Regione Lombardia, plenavànt igl parsura da la Comunità Montana, Davide Trussoni ad igl president da la provinzia da Sondrio, Davide Menegola. Avànt ca sarender an l’Arena Grischùna ân igls rapreschantànts politics prieu investa a l’exposiziùn davart l’electromobilitad a tarlo igls referats an la hala dasperas. La Veia Comerziala daple ca me egn stradùn Curdin Capaul da Tusàn, igl parsura da la conferenza digls presidents digl 19 vaschinadis da la Regiùn Viamala, â aviert las festivitads giubilaras, purschànd igl bagnvagnieu a las delegaziùns politicas – c’ân sascuntro trànter lur pêr a sainza ulteriur pievel da feasta, malgro c’igl e sto egna santupada comemorativa a betg egn inscunter cun tractativas politicas sur igl cunfegn. Curdin Capaul â constato agl sieus pled ca la regiùn da la Sutselva segi savens poc ancunaschainta – cun exzepziùn da la tgavorgia da las Veiasmalas – parquegl c’ella searvi oziglgi surtut sco regiùn da transit. Parquegl possi ign sadumandar, partge c’igl vigni feastagieu egn stradùn. «Mo la Veia Commerziala munta pigl Grischùn blear daple ca me egn stradùn», gi Capaul. Ella rapreschainti la ple impurtànta part da ­l’istorgia digl trafi tras igl nos cantùn, surpa­ssànd la sia funcziùn da me sarvir agl stgomgiamaint da marcanzeia trànter igl sid ad igl nord da las Alps. «Ella â pussibilito igl svilup da la nossa regiùn. Parquegl festivagn nus que giubileum par saragurdar da la sia grànda muntada.» A Capaul sutastrescha: «Parquegl e ella betga me egn sempel stradùn, mobagn egn elemaint sistemrelevànt pigl Grischùn a la Svizra an general.» Taner aviert tut on igl pass digl Spleia La Veia Comerziala eara betga me egn’ovra da grànda impurtànza pigl Grischùn, mobagn gest tànt par l’Itaglia digl nord. Par documentar quella muntada â sarandieu a Tgazas parfegn igl president da la Lumbardeia, Attilio Fontana. El â undro la prestaziùn digls inschi­gniers d’alura sco grànda ovra zivilisatorica ca culeii igls pievels digl nord a digl sid a surtut favurisànd igl svilup economic a cultural. Mo el â ear prieu l’ocasiùn da palantar lur visiùn pigl avagnir digl pass digl Spleia. An lur inscunter cun rapreschantànts da la regenza grischùna vegiani punctuo l’impurtànza da mantaner aviert igl pass digl Spleia durànt tut on par mi­gliurar igl culiamaint an favur digl svilup tu­ristic ad economic. Quella pretensiùn vean ear sutanida da las parsuras da Madesimo, Daniela Pilatti, a da la parsura da Campodolcino, Enrica Guanella. «Nus eassan vaschegns a vagn dabasegns da colavurar cun l’egn l’oter pigl bien da nossa populaziùn», gi Attilio Fontana, intimànd igl mandataris politics da studagear da cuminànza las pussevladads par cuntànscher egn culiamaint sur on trànter la Valragn a la Val s. ­Giatgen. «Nus da la Lumbardeia lagn colavurar cun vus», concluda Fontana. La Veia Comerziala, igl origin digl turissem Igl parsura da la regenza grischùna, Peter ­Peyer, â sutastrischieu la muntada digl culiamaint istoric ca vegi purto igl svilup a la nossa regiùn a vegi anrihieu la nossa cultura, igls noss lungatgs a la nossa sozietad. La Veia Comerziala segi betga me stada d’interess pigl Grischùn, mobagn gest tànt pigl transport da marcanzeia par las tearas vaschegnas: la Teara Tudestga, l’Itaglia a l’Austria. «Ear igl turissem, c’e oziglgi fundamental par la nossa economeia, â igl sieus origin an quella veia da transit. Sainza quella vess igl turissem betga pudieu sasvilupar», manegia Peter Peyer c’â ear apelo da saragurdar digls numerus luvraints ca vegian biagieu l’ovra a surtut ear quels ca vegian pears lur veta biagiànd quella. An sieus pled â el dantànt ear fatg andamaint da las consequenzas da las midadas climaticas ca vignan betga me a purtar novs prievels, mobagn ear a far midar la nossa relaziùn cun la ple impurtànta resursa grischùna: l’aua. «Schurmagiagn peia igl noss ambiaint a las relaziùns cugls noss vaschegns, savànd c’igl e betga me veias a stradùns ca culeian nus, mobagn ear valurs cuminevlas», concluda Peyer. La proxima ocurenza giubilara e igl tur guido sen la Via Spluga c’â liac da vendergis antoca dumeingia proxima. La grànda delegaziùn da tsche màn digl Spleia: Paolo Cipriani, Davide Menegola, Danioela Pilatti, Massimo Sertori, Enrica Guanella, Atillio Fontana, Silvana Snider, Davide Trussoni, Luca Della Vita, Omar Iacomella e Severino De Steffani. La parsura da Madesimo, Daniela Pilatti, a la parsura da Campodolcino, Enrica Guanella sustegnan l’avertura durànt tut on sur igl pass digl Spleia. Attilio Fontana, igl president da la Regione Lombardia, a Peter Peyer, igl parsura da la regenza grischùna ân aviert las festivitads digls 200 ons Veia Comerziala an l’Arena Grischùna a Tgazas.

Igl vendergis passo e’gl vagnieu festivo segl beal Bodaplatz a Spleia igl giubileum digls 30 ons «producziùn biologica an Valragn» a quel digls 200 ons Veia Comerziala. Agl dacurs digl suaintermiezgi e vagnieu do da degustar igl vendergis passo agl pievel da feasta divers caschiels fatgs an Valragn a declaro, co lur producziùn vigni fatga. Mo igl â betga me do da sagear purmaint da Valragn, mobagn las festi­vadras ad igls festivaders digl giubileum digls 30 onns «producziùn biologica an Valragn» ân pudieu saproviantar cun tratgas localas a bavràndas. L’Uniùn da dunas â anvido da sagear igl sglatsch biologic a da giuder igl sieus bufet da desserts. Egna musica populara eara gea par divertir la cuminànza festiva, cur c’igls giasts anvidos en rivos cun egna «posta classica». Translaziùn simultana an taliàn Igls pleds infurmativs digl president comunal da Valragn, Christian Simmen, a da Thomas Mengelt, igl parsura da la sozietad da la caschareia da Spleia, a digl patrùn digl hotel Bodenhaus en vagnieus translatos simultanmeing an taliàn pigls numerus giasts da la Valchiavenna. Igls plidaders ân ludo las presta­ziùns digl 30 ons agricultra biologica an Valragn, aczentuànd la plevaleta digl caschiel biologic, produtgieu an las caschareias da Novagnas, Spleia a Sur ad undro dantànt cugl «Brumbel». Natiralmeing c’igl e ear vagnieu sutastrischieu la muntada da la Veia Comerziala sco avagna digl trafi da transit, sen la quala igl vagneva a vean transpurto anvei ad annà marcanzeia da tut igl mund. Par ambalir la feasta giubilara ân canto igl Cor maschado Valragn, sut la batgeta dad ­Armon Ulber, ad igl Cor maschado da Donat, dirigieu da Martin Ulber. Da cuminànza âni canto la canzùn giubilara «La Strada» ca Christoph Cajöri â cumponieu aposta pigl giubileum digls 200 ons Veia Comerziala. Igl text da quella melodiusa canzùn trilingua dariva da Vincenzo Todisco. Ella detgànta la savens stantusa veia da Cuira a Bellinzona, passànd tras tres antschies linguistics. Suainter ca mintga cor veva canto daparse, âni concludieu lur preschantaziùn cun la canzùn cuminevla «Egl jester/Es Gloggeglüt» da ­Tumasch Dolf. Cun quella caschùn e’gl sto bagn­anqualegn/a digl publicum c’â prieu la caschùn da cantar cugls cors. Suainter â ­sapreschanto sen tribuna la pop folk band «Winter Stars» da Clavenna cun la sia cantadura cun vusch vigurusa. Igl Cor maschado Valragn ad igl Cor maschado Donat, dirigieu da Martin Ulber, ân canto da cuminànza la canzùn digl giubileum digls 200 ons Veia Comerziala «La Strada». La spezialitad da la Valragn «candels cun pulenta» e vagnida praztgeada fetg. Sen la plaza da feasta, decorada da bùn gust cun bategls a flurs da prada, â la populaziùn ­feastagieu la multifariadad digl products fatgs par lùng da la renumada ruta da comerzi. La grànda delegaziùn da tsche màn digl Spleia: Paolo Cipriani, Davide Menegola, Danioela Pilatti, Massimo Sertori, Enrica Guanella, Atillio Fontana, Silvana Snider, Davide Trussoni, Luca Della Vita, Omar Iacomella e Severino De Steffani.