Daspö divers ons sun ils respunsabels da la Cooperativa Butia Tarasp landervia a lantschar ün proget Cafè I Butia. Il böt füss d’amegldrar la sporta da la butia e da realisar ün pitschen local a l’entrada cun ün pêr maisas da restoraziun. Davo cha la Lagrischa SA nun es plü statta pronta da manar inavant la butia a Tarasp pervi da cifras cotschnas han ün pêr ­ini­ziants proponü da realisar üna cooperativa. Quella es gnüda fundada in november dal 2005. Davo cha la posta da Tarasp ha serrà sias portas es quella gnüda integrada illa butia. Quellas duos püttas ed ün bun menaschi han lura sgürà l’existenza da la butia. Indigens ed impustüt esters chi han segnà aczias sun ils portaders da la coorperativa. Ils problems per la butia sun cha divers indigens fan lur cumischiuns a Scuol, cha l’Hotel Tarasp immez cumün es serrà daspö blers ons ed eir il chal da las pernottaziuns turisticas. Fingià avant var ses ons as discurriva d’üna butia nouva. Proget Cafè I Butia Il stabel immez cumün a Fontana ingio cha la butia es dachasa appartegna al cumün da Scuol e vain surlaschà a la butia per ün fit radschunaivel. Ün proget Cafè I Butia es in discussiun daspö bundant duos ons ed intant exista ün stüdi-preproget chi prevezza cuosts da bundant ün milliun francs. Sco chi’d es gnü infuormà a l’ultima radunanza s’ha la suprastanza da la cooperativa, insembel cun Riet Fanzun, cunfondüda l’on passà cul proget. «No vain intant realisà sper il proget eir ün concept da finanzas ed eschan da l’avis cha la cooperativa dess star davo quist proget e provar da rablar insembel 300 000 francs sco chapital agen per avair vistas da survgnir credits dad otras instituziuns. Quai eir impustüt sco signal vers inoura», ha dit il suprastant Romedius Alber. Per esser sgür cha l’import previs basta s’haja incumbenzà la firma da cussagliaziun «gutundgut» cun Christian Müller chi ha gnü seguaint resultat: «No vain examinà il proget e las finanzas ed eschan gnüts a la conclusiun ch’üna finanziaziun da bundant ün milliun francs sarà greiv realisabla.» Ils associats sun uossa dumandats La suprastanza ha lura decis cun l’acconsentimaint da la radunanza da far la dumonda als associats da’s partecipar vi da la finanziaziun e da tscherchar ulteriurs donatuors. Pels associats voul quai dir in media ün import da var 2000 francs. Cun ün e-mail, sün via postala e cun formulars in butia, es gnü lantschà l’intent. Il resultat nun es amo dal tuot concret e muossa intant ün import confermà dad 80 000 francs. L’idea füss cha quels chi sun pronts da’s partecipar segnessan aczias liadas al proget chi gnissan pajadas inavo, scha’l proget fess naufragi. Ulteriuras infuormaziuns suot www.butia-tarasp.ch. Üna visualisaziun dal Café I Butia. La butia a Fontana immez il cumün. Cafè I Butia a Tarasp A la radunanza da la Cooperativa Butia Tarasp dal gün 2021 sun gnüts infuormats ils associats davart il proget Cafè I Butia. Actualmaing funcziuna la cooperativa da la butia insembel culla posta ed il stabilimaint appartegna al cumün da Scuol. La butia scriva intant cifras nairas, ma la situaziun da las localitats pretenda müdamaints. Perquai s’ha la suprastanza, insembel cun Riet Fanzun, occupada da la situaziun ed ha elavurà cun ün architect ün proget cun butia e cun üna pitschna restoraziun. Per pudair realisar il proget stuvess la cooperativa dispuoner d’ün chapital agen da 300 000 francs. Associats ed oters sun gnüts dumandats, schi füssan pronts da’s partecipar. (fmr/bcs)

Ün accidaint cul e-bike ha müdà avant ün on la vita da Beat Grond da Müstair. Davo nouv mais al Center per paraplegia Svizzer a Nottwil ha’l pudü tuornar a chasa principi da lügl. Adonta da seis destin ha’l imprais da viver culla nouva situaziun. Il di chi ha müdà cumplettamaing la vita da Beat Grond (75) es stat ils 8 d’october 2020. Insembel cun ün cumpogn vaiva’l fat ün’excursiun cul e-bike a Schlingia i’l Vnuost. Davo il giantar as vaivan ils duos homens mis in viadi per tuornar a chasa. Els han tut üna via chi passa tras il god. Aint in quel god d’eiran miss a l’ur da la via büschens per chavar aint. Ün pêr da quels büschens d’eiran però a travers sur la via. Quels ha Beat Grond vis massa tard. La rouda davant da seis velo ha’l amo pudü dozar suroura, la rouda davovart es però restada pichada vi dal büschen e sglischida giò. «Eu n’ha badà subit ch’eu nun ha ingün sentimaint plü illas chommas» Beat Grond es crodà var trenta meters giò per üna costa stipa e crappusa. Pro la svoulada s’ha’l ruot il settavel spondil, duos costas e surgni ün cloc sül cheu chi til ha feri il nerv da l’ögl schnester. «Eu n’ha badà subit ch’eu nun ha ingün sentimaint plü illas chommas», quinta Beat Grond dal mumaint güst davo l’accidaint. Ün meidi d’urgenza da la Germania, chi d’eira per cas güst illa vicinanza, til ha subit dat il prüm agüd: «Eu m’algord amo ch’el am dumandaiva da tuotta sorts robas, ma davo suna i in svanimaint e nu sa plü nüglia.» Seis collega vaiva intant alarmà il servezzan da salvamaint. L’elicopter ha lura transportà a Beat Grond a l’ospidal a Bulsan in Italia, ingio ch’el es subit gnü operà. La ruottadüra dal settavel spondil significha normalmaing üna tetraplegia – voul dir cha’l paziaint nu riva plü da mouver ne las chommas ne la bratscha. Eir scha Beat Grond nu pudarà mai plü chaminar, ha’l gnü in sia situaziun gronda furtüna. El riva amo da mouver la bratscha. «Schi d’eira il prüm agüd dal meidi tudais-ch o la fich buna lavur dals meidis a Bulsan nu savaina», disch sia duonna Beatrice Grond (73): «ma quai es üna rarità». Lungs nouv mais Dürant cha Beat Grond d’eira amo a Bulsan a l’ospidal ha organisà sia famiglia insembel culla Rega il transport al Center per paraplegia Svizzer a Nottwil i’l chantun Lucerna. Rivà a Nottwil ha cumanzà per Beat Grond ün temp cun terapias per fuormar la musculatura da la bratscha e per imprender da’s mouver culla sopcha cun roudas. Pro si’entrada a Nottwil d’eira defini per Beat Grond eir fingià la data da sia sortida. «Austritt 8. Juli 2021» d’eira scrit sün seis fögl da paziaints. Üna data chi til ha dat spranza ed ün böt: «Quai d’eiran precis nouv mais davo meis accidaint. Sch’eu pens uossa vi da meis temp a Nottwil am para cha quel saja passà svelt. Cur ch’eu d’eira là, am paraiva quella data però adüna schnuaivel dalönch davent. Eu bramaiva quel di.» Güdà da scurznir il temp e da na perder la spranza til han il minchadi impli cun program. Ma eir il contact culs oters paziaints d’eira important: «Cul temp as vaiva fuormà üna pitschna gruppa da persunas in mi’età. Davo las terapias as gniva lura insembel e’s staiva ün pa in cumpagnia. Uschè nu’s d’eira sulet cun seis problems ed as pudaiva eir sustgnair ün a tschel.» Quai til ha güdà eir dürant il temp ch’el pudaiva avair contact cun sia famiglia be per telefon pervi da las restricziuns da corona. Üna nouva normalità Als 6 da lügl 2021 – dimena duos dis plü bod co previs – ha Beat Grond finalmaing pudü tuornar a chasa. Là s’ha’l però il prüm stuvü adüsar vi da sia nouva «normalità», ma eir vi da l’abitaziun, chi d’eira uossa otra co avant nouv mais cur ch’el d’eira i l’ultima jada our da chasa. Ella ha stuvü gnir adattada a la sopcha cun roudas. Intant s’ha’l però vivü aint ed as riva da mouver bain in seis dachasa ed in cumün: «Grazcha ad ün motorin chi tira la sopcha possa ir in gir sainza problems. Sch’eu vegn in cumün stossa be stübgiar ouravant ingio ch’eu riv da passar tras.» Però eir ils inscunters culla glieud sun oters: «Blers han il cumanzamaint ün pa retgnentschas da dumandar co chi va. Quai passa però svelt e lura as discuorra normal ün cun tschel», disch Beat Grond ed agiundscha cha minchatant saja però ün pa stantus, scha persunas til offran agüd eir sch’el rivess da far svessa alch: «Quai nu fa dabsögn, eir sch’eu sa ch’els manajan be bain. Che ch’eu nu less insomma na, es cumpaschiun.» Eir per Beatrice Grond s’ha müdà seis minchadi daspö cha seis hom es darcheu a chasa: «Nus vain ün grond sustegn da la Spitex. Tschertas uras n’haja però istess svess dad esser a chasa per güdar a Beat. Eu sun però eir adüna amo libra e poss far roba per mai.» «Far il meglder our da la situaziun» Cha la vita nu sarà plü sco avant, nun ha realisà Beat Grond subit davo seis accidaint. Quai es gnü pür cul temp. Cun realisar es gnü però eir l’acceptar: «Da’s dostar cunter seis agen destin o da far imbüttamaints a sai svessa nu güda nüglia, maindir da tscherchar ün culpabel. Id es da far il meglder our da la situaziun.» Ch’el pensa schon minchatant perche cha quist haja stuvü capitar, ma disch: «Da quels impissamaints as stoja lura simplamaing s-chatschar.» Eir scha l’ir cul velo, far turas da skis o ir in muntogna til mancan, es Beat Grond satisfat da sia vita. Plü greiv d’eira il prüm temp davo l’accidaint però per Beatrice Grond: «Eu nu laiva acceptar la realtà. I d’eira propcha ün schoc. Pür cur ch’eu am n’ha dit «uossa esa sco chi’d es» esa i inavant darcheu. L’uman craja adüna ch’el nu tegna oura alch, ma a la fin chatta’l lura istess las forzas.» Quellas forzas han dat ad ella, ma eir a seis hom, impustüt la famiglia e lur conumans. «Noss trais uffants ed ils abiadis d’eiran ün grond sustegn per nus. Fich bel d’eira però eir quantas persunas chi han telefonà, scrit chartas o simplamaing tramiss üna piculezza per tour part a nos destin», quinta Beat Grond. Sia duonna til dà radschun ed agiundscha: «Sulets nu füssna mai rivats tras quel temp.» Üna vita per cumünanza e cultura Beat Grond (75) es nat e creschü a Müstair ingio ch’el ha lavurà per blers ons e fin pro sia pensiun sco magister primar. Dasper sia lavur s’ha’l adüna ingaschà per la cumünanza ed impustüt per la muscia. Uschè d’eira Beat Grond per 30 ons dirigent dal Cor da baselgia Müstair chi’d es eir gnü onurà dal 1996 cul premi annual da la SRG.R/RTR. Beat Grond ha inizià e dirigi la Musica da giuventüna Müstair. El svessa sunaiva il bariton e d’eira eir ün musicant activ. Dad ün di sün tschel es tuot oter Ün accidaint cul velo ha müdà als 8 d’october 2020 la vita da Beat Grond (75) da Müstair. El s’ha ruot il settavel spondil ed es daspö là avisà ad üna sopcha cun roudas. Al Center per paraplegia Svizzer a Nottwil i’l chantun Lucerna ha’l imprais dürant nouv mais da viver culla situaziun. Principi da lügl ha’l pudü finalmaing tuornar a chasa. Müdà s’ha però eir la vita da sia duonna Beatrice Grond (73). Impustüt il prüm temp davo l’accidaint d’eira per ella fich greiv. Eir ella s’ha stuvü adüsar vi d’üna nouva normalità. La forza per superar quel temp tils han dat impustüt lur trais uffants ed ils abiadis. Ma eir ils conumans chi han tut part a lur destin. (fmr/an) Nu’s lascha scuraschar – Beat Grond ha imprais da viver cun seis destin e nun ha pers il plaschair da viver.

Il char Segner d’eira stat tuot cuntaint cun sia creaziun, qua riva be spüfs Sonch Peider aint dad üsch: «Tü hast schmanchà da dar als umans üna lingua!» – «Ah schi, quel sach, co vaina be pudü schmanchar quel», ed el trametta ad ün anguel giò sün terra per scumpartir las linguas. Be spüfs svoula l’anguel darcheu giò sün terra e svöda il sach sur ils pövels dal ­muond. Ils ultims rests chi sun restats aint il sach sterna el sur las Alps. Uschè es il pövelet rumantsch gnü a sia lingua. Plü tard, cur chi nu’s crajaiva plü uschè ferm a Dieu, ha ün linguist chattà ün’otra decleraziun: Cur cha l’imperatur roman es svolà sur las Alps han ils pizs da sia toga alba strivlà la pizza, usche cha’ls zipfels s’han plachats illas vals muntagnardas, e fingià d’eiran qua ils Rumantschs e las Rumantschas. Ed il rumantsch s’ha mantgnü «sü ot illas muntagnas blovas d’inuonder vegnan giò las ovas», scu ch’üna poetessa scrivarà. E’l char Segner ha inavant gnü plaschair, il pövelet rumantsch, separà tras chavorgias e pizza, vivaiva in pasch, ils üns vaivan construi clostras, intant cha tschels scrivaivan chanzuns «cunter la schlaschezza dal sotar». Cun l’ir dal temp han ils Valladers e las Puteras realisà chi detta leusi eir umans, i discurrivan minchatant da la «lavina naira», intant cha Sursilvans e Surmiranas han cumanzà a s’interessar per quists «luters pajans». Homens scorts, schi, i daiva be homens, han lura construi Lias e Societads, e fat uschè punts d’inscunter e da cumbat cumünaivel. I capitaiva adüna plü suvent chi s’inclegiaiva l’ün a l’otra, e chi nu’s vaiva da discuorrer tanter dad els ed ellas be in tudais-ch. Il pövelet vaiva drizzà aint sia fortezza illa chapitala, müraglia ota tils protegiaiva cunter la vermiglia, ils virus e malatias mortalas. A la testa ad­üna be homens, homens chi undraivan lur carriera politica, homens pensiunats, qua o là ün uschedit manager, insomma, i dovraiva homens «dal test» (sco cha Jacques vess dit) per defender il s-chazi. Schi, i daiva la «chara lingua da la mamma», ed i daiva eir la «Padella» cullas recettas da cuschinar. Schi, i daiva duonnas cun lur poesias e raquints, ed i vaiva dafatta eir dat duonnas valurusas sco la Lupa da Tschlin. Ma tuot in tuot, il commando d’eira in mans virils, descendents da Benedict Fontana. Ed uossa s’ha tuot müdà, a la testa dad uniuns surregiunalas stan duonnas, ellas ris-chan dafatta dad attachar la domena la plü soncha, ed ellas vegnan elettas. In che muond vivain nus, que as po propi dumandar. Bainbod varan ils homens rumantschs be plü da giovar a ballapè cunter las minoritats da l’Europa. E qua es que ün pitschen cuffort da’s dir: Id ha vuglü DUOS duonnas per rimplazzar ad ÜN. E lura, «vedrem come la va», dschaiva Erminio, il famagl da Livign.

La Pro Senectute e la Biblioteca cumünala da Sent han invidà ad ün inscunter cumünaivel pel 40avel giubileum da la biblioteca. Ils preschaints han giodü prelecziuns ed infuormaziuns da las bibliotecaras. D’incuort s’han chattats bundant 30 senioras e seniors illa sala da la Chasa Misoch a Sent per ün inscunter cumünaivel. «Davo ün on e mez sainza arrandschamaints organisats da la Pro Senectute Sent das-ch eu salüdar a vo a chaschun dal giubileum 40 ons Biblioteca Sent», uschè il salüd da Chatrina Ritzmann da la Pro Senectute. Elisabeth Poo, üna da las bibliotecaras activas ha lura infuormà davart l’arrandschamaint e muossà via a la gronda lavur chi’d es gnüda prestada dürant 40 ons: «I nun es simpel da chattar glieud chi’d es pronta da s’ingaschar per la publicità ed eir scha Leta Mosca nu d’eira adüna preschainta illa biblioteca schi es ella la bun’orma chi ha organisà cun agüdontas quista davomezdi.» La biblioteca dispuona uossa eir da cudeschs nouvs chi pudessan forsa interessar e chi d’eiran exposts a l’inscunter. Prelecziuns da documainta prediletta Olga Prevost, chi’d es eir scriptura, ha lura prelet our da sias ouvras predilettas. «Plü bod d’eira la glieud chüzza e cudeschs d’eiran davo la guerra artichels luxerius. Avant co ir a scoula as vaiva forsa cudeschins cun pops, ün da quels d’eira – Sulaglin e sturniclin – dad Emilie Locher cul suottitel, ‹Duos sourinas chi nu’s sumagliaivan ne brich ne zich›.» I’s tratta d’üna tarabla da duos mattas differentas, bod sco di e not cun istorgias scrittas in rima: «Duos poppas aint in chüna, che dalettaivel vair, chavlera blonda üna e l’otra il cheu tuot nair. La blonda es riantada e quietina sta, ma balgiaditsch es l’otra e brav da stuorna fa.» Olga Prevost ha prelet amo diversas otras istorgias. «Il ‹Dun da Nadal› survgnivna sco regal la saira da la festa da Nadal e mia lectüra prediletta d’eira ‹L’aviöl›, chi ha gnü dal 2009 il giubileum da tschient ons e d’eira per mai sco ün s-chazi.» Cuors da pitturar sün saida Avant 20 ons es gnü organisà ün cuors da pitturar sün saida e là ha Leta Mosca vis che gust cha’ls partecipants vaivan ed ha pensà cha quai füss alch: «Cun Heidi Badel da Guarda vaina lura dat la pussibiltà da pitturar sün saida. Eu n’ha vis cun che attenziun cha’ls scolars d’eiran fatschendats e no lain muossar ün pêr da las lavurs chi han fat.» Il titel dal cudeschin – Ils s-chazis dals draguns – chi muossa las lavurs chi sun gnüdas s-chaffidas da las scolaras e scolars da la prüma e seguonda classa da Sent in marz dal 2001. In scit o a bocca han ils uffants rapportà da lur dragun. Ün pêr exaimpels: «Eu pens a mia dragunessa. Insembel laina svolar sur il mar» o eir «Bun ch’eu sa spüder fö per am dostar» ed «Il bap disch a la mamma: Hoz staina muossar a svolar a nos uffant. Juhui, cloma il pitschen.» Tantinavant ün pêr insais cul disegn correspundent muossà sülla taila cul projectur. A la fin han ils preschaints amo giodü tuorta e cafè. A chaschun da 40 ons Biblioteca Sent han lö als 19 da november ün avantmezdi per scolars, ed als 20 da november a las 15.00 il final in baselgia cun pleds festivs e prelecziuns da Tina Planta e da Gianna Olinda Cadonau inromà cun musica da Flurina e da Janic Sarott. Leta Mosca ha preschantà las lavuors dals scolars da l’on 2001. Üna rarità es sgüra il cudesch Sulaglin e Sturniclin. Elisabeth Poo ha orientà davart la biblioteca e dal program. La gazettina L’Aviöl es ün dals classikers. 40 ons Biblioteca Sent Mardi passà d’eiran ils seniors da Sent da la Pro Senectute invidats illa Chasa Misoch ad ün arrandschamaint dedichà a 40 ons Biblioteca Sent. Davo ün on e mez darcheu ün inscunter dals seniors organisà da la Pro Senectute. Ouravant ha orientà Elisabeth Poo, üna da las bibliotecaras davart il program dal di e che chi’d es amo previs a chaschun dal giubileum. Olga Prevost ha lura prelet diversas passaschas our da cudeschs e documaints predilets. A la fin ha preschantà Leta Mosca lavurs cha la prüm’e seguonda classa da Sent han realisà dal 2001 insembel cun Heidi Badel da Guarda. I’s tratta da disegns e poesias davart ils draguns. (fmr/bcs)

Causa la situaziun finanziala difficila sto il Cumün da Val Müstair vender üna part da sias immoblias cumünalas. L’intent da vender eir la Chasa Polivalenta a Valchava ha la suprastanza reponderà. Daspö il principi da quist on piglia üna cumischiun suot ögl las abitaziuns e chasas in Val Müstair chi sun proprietà dal cumün. Üna da quellas es la Chasa Polivalenta a Valchava. L’intent da la suprastanza da vender quista chasa ha svaglià, sco chi’s legia il Mas-chalch actual, grondas emoziuns: «Cun referendums, chartas ed artichels s’haja miss in dumonda quistas visiuns», scriva la suprastanza dal Cumün da Val Müstair (CdVM) ed orientescha ch’ella haja reponderà la decisiun: «L’abitacul nu vain vendü. Pro üna desditta d’ün dals fittadins poja però gnir ponderà schi nu’s venda quell’abitaziun in fuorma da proprietà da plan.» In quel cas fa il cumün la cundiziun chi saja ün cumprader chi tilla douvra sco prüm’abitaziun, voul dir sco dmura per domicil stabel in Val Müstair. «Surpassa l’affar la cumpetenza finanziala da la suprastanza resta la decisiun finala pro las votantas e votants chi han lura il pled in chapitel», conclüda la suprastanza. (fmr/fa) La Chasa Polivalenta a Valchava. (fotografia Uffizi tecnic CdVM)

Pudair serrar la via illa Val S-charl in cas da maloras – quai d’eira pussibel fin uossa be sch’inchün serraiva a man las duos barrieras. Pella prosma stà vain introdüt ün sistem automatisà e cun ses glüms sül traget. La Val S-charl nun es be üna val chi attira mincha stà a millis e millis da persunas. Schi dà gronds temporals es ella eir üna val privlusa: Sün seis ot kilometers da Scuol fin in S-charl es la via periclitada da numerusas boudas. Quai es stat il cas p.ex. dürant las stads 2015 e 2017, quellas jadas han diversas boudas suoglià il fuond da la val e demoli la via in plüs lös. Fin uossa nun haja amo mai dat accidaints mortals in Val S-charl causa boudas. Per cha quai resta uschea ha il cumün da Scuol installà ün sistem d’avertimaint automatisà. Ün sistem per intant unic in Grischun Antonin Hugentobler, il manader da l’Uffizi forestal da Scuol, declera che chi’d es gnü fat: «Il problem d’eira cha schi daiva a l’imprevissa gronds temporals cun privel da boudas schi staivna ir da cumün sü sur San Jon e serrar la barriera sülla via vers S-charl. Uschea perdaivna adüna bler temp.» Eir la barriera pro’l cumünin da S-charl stuvaiva gnir serrada a man, per ch’ingün nu gnia inoura vers Scuol. Uossa ha il cumün installà ün sistem chi pussibiltescha da serrar las barrieras automaticamaing. Cunquai chi’s tratta pro la via da S-charl d’üna via publica ingio chi transischa eir l’auto da posta ha Scuol pudü far quai cul sustegn chantunal. «Schi pudess dar ün temporal privlus in Val S-charl survgnina per sms ün alarm da Meteo Suisse, e no stuvain lura decider, serrar o na», declera il manader da l’Uffizi forestal da Scuol. Cun ses «islas da sgürezza» Sül traget da San Jon fin S-charl sun gnüdas installadas ses uschedittas islas da sgürezza munidas cun glüms. Las islas as rechattan tuottas in lös sgürs da boudas. Scha quellas glüms cumainzan a glüschir schi san tuot las persunas in viadi a pè o cun l’auto vers o da S-charl chi po gnir privlus. «Ellas dessan ir plü svelt pussibel pro quistas glüms e spettar fin cha quellas stüdan», disch Antonin Hugentobler. Ils cuosts per l’installaziun e la gestiun dals indrizs d’avertimaint s’amuntan pels prossems quatter ons a 300 000 francs. «100 pertschient sgürezza nu daja mai» «Installar ün sistem chi avertischa subit cur ch’üna bouda as metta in movimaint nu füss bod na pussibel, cun tantas boudas chi pon gnir giò in Val S-charl», disch Martin Keiser da l’Uffizi chantunal da god e privels. Perquai es tenor el la soluziun mez-automatica chi s’ha installà in quista val la megldra. El avertischa però chi nu’s possa garantir tschient per tschient sgürezza, «quai nun es mai pussibel in muntogna». Il sistem d’avertimaint in Val S-charl gnarà tut in funcziun prossem on da gün fin october. (rtr/fmr) Quist es üna da las inslas da sgürezza chi vegnan tuttas in funcziun quist on chi vain.

In dumengia, ils 7 november a las 17.00 haja nom illa baselgia da Sent «carte blanche» per plüs musicists: Per Domenic Janett a la clarinetta, per Rudolf Lutz a l’orgel e clavazin ed eir pel giast special Madlaina Janett a la bratscha. Ella surpigliarà eir la moderaziun dal concert. «As laschai surprender dals duos maisters da lur instrumaints e da lur improvisaziuns», scrivan las organisaturas dals concerts illa baselgia da Sent, «e co as masdarà Madlaina Janett cun musica e pleds in quist concert chi’d es dvantà tradiziun a Sent?» (cdm/fmr)

Dario Cologna ha comunichà in marcurdi da terminar la fin da quista stagiun sia carriera sco passlunghist d’elita. RTR ha discurrü cun el davart las radschuns per quella decisiun, ma eir davart las ambiziuns per si’ultima stagiun, üna stagiun olimpica. RTR: Davo la stagiun 2021/2022 esa fini culla carriera sportiva. Co as sainta El uossa, davo avair comunichà la fin da la carriera? Dario Cologna: Quai es uossa ün mumaint special – uossa chi’d es ufficial. Cler, eu vaiva fingià in testa chi sarà ter sgür mi’ultima stagiun. Uossa esa definitiv – eir schi’s pudess amo adüna revgnir a la decisiun (ria). Hai, il sport da passlung es stat dürant 20 ons üna gronda part da mia vita. Ma eu am saint bain, perquai esa craja la dretta decisiun. Chenünas sun vairamaing las radschuns principalas chi han manà a quista decisiun? Prosma prümavaira n’haja 36 ons. Quai es üna bell’età i’l sport d’elita. Eu n’ha gnü üna bella carriera e poss uossa finir culs gös olimpics. Quai es ün bel mumaint per rafüdar. Id es da schmetter, intant chi’s sainta amo bain, schi s’es amo in fuorma. Eu n’ha eir amo ambiziuns e nu laiva vairamaing spettar massa lönch. El ha trat la decisiun uossa fingià avant co cha la stagiun olimpica cumainza. Perche? Cun quai ch’eu n’ha trat per mai la decisiun, d’eira important da comunichar avertamaing. Eu n’ha savü chi gnaran fattas bleras dumondas in quel connex dürant la stagiun. Uossa esa cler per tuots ed eu am poss concentrar sül sport. Co ha reagi la famiglia? Da quella vart n’haja adüna gnü grond sustegn. Ed i nu d’eira per els neir üna gronda surpraisa. Nus vain discuss quai fingià ün brav temp. Tuots han plain’incletta e s’alle­gran pel temp davo mia carriera. Vus eschat gnüts genituors avant pacas eivnas. Ha quai eir gnü ün’influenza sülla decisiun? Hai, quai es forsa eir amo ün factur. Ma forsa main il fat dad esser uossa bap. I dà bleras ­atletas o atlets chi sun bap o mamma. Quai as lascha cumbinar bain cul sport d’elita ed eu vess sgür eir gnü il sustegn da mia duonna. Ma id es simplamaing stat eir il mumaint, dad esser gnü bap cun 35 ons – e nus ans al­legrain pel temp chi vain uossa. La stagiun nun ha però uossa cumanzà tant bain, cun üna blessura pro ün trenamaint cun skis cun roudas. Che influenza ha quai uossa pella stagiun? Quai nun es natüralmaing stat ideal. Eu vess jent fat amo ün o l’oter trenamaint sülla naiv, eir per testar il nouv material. Uschigliö n’haja però pudü trenar bain. Probabelmaing nu basta pellas prümas cuorsas. Ma pel böt principal da quist inviern – ils gös olimpics a Peking – nu stuvess quai esser ingün problem. Che sun vairamaing ils böts da quista stagiun? Ils böts sun amo adüna gronds. Eu nu schmet uossa, mabain pür da prümavaira, davo üna stagiun cun gös olimpics. Il böt es da guadagnar là üna medaglia. Eu sa cha quai gnarà greiv, i vain oramai adüna plü greiv. Ma ils böts ston restar ots ed eu sun motivà per ragiundscher quels. Quist inviern sun ils gös olimpics a Peking. Davo Sotschi e Pyongyang sarà quai darcheu üna destinaziun chi nun es propi cuntschainta pel sport d’inviern. S’allegra ün sportist insomma per gös olimpics in üna tala regiun? Sgür damain co per gös olimpics in üna regiun tradiziunala dal sport d’inviern. I gnarà pro amo tuot la situaziun da corona. Uschè chi saran gös fich specials a Peking. I nu darà neir aspettaturas ed aspettatuors da l’exteriur. Ma las cuorsas saran a la fin dals quints sgür bain organisadas. Ils Chinais faran tuot il pussibel da far funcziunar. Ed eu provarà da’m concentrar sül sport e da dar meis pussibel. Üna survista dals success Gös olimpics: Vancouver 2010: 1 x or Sotschi 2014: 2 x or Pyeongchang 2018: 1 x or Champiunadis mun.: 1 x or, 2 x argient Coppa mundiala: Cuorsas: 15 victorias in cuorsas singulas Classamaint general: quatter victorias Oters resultats: Maraton da skis engiadinais: Trais victorias Champiunadi svizzer: 18 victorias

La Scoula Rudolf Steiner a Scuol ha lantschà ün’acziun da crowdfunding. Il böt es da cumprar lur chasa da scoula e garantir uschea l’avegnir da l’unica scoula Rudolf Steiner in Grischun. «Id es uossa 21 ons cha la Scoula Rudolf Steiner Scuol exista», infuorma Madlaina Gluderer. Sia figlia frequainta quista scoula, illa quala i vain instrui tenor la pedagogia da Waldorf. Quella promouva ils uffants tenor lur capacitats individualas, sainza squitsch da notas. Quista scoula es dachasa illa Chasa Denoth, ingio chi d’eira plü bod l’administraziun d’üna impraisa da fabrica. «Il proprietari ha decis da vender la chasa e no ans vain dumandats, che faina uossa?», disch ella, «tscherchar illa regiun ün’otra chasa per tour a fit o per cumprar?» L’uniun Scoula Rudolf Steiner Scuol s’ha missa in colliaziun culla Fundaziun Edith Maryon da Basilea. Intant ha quella cumprà chasa e terrain. «Nouv proprietari füss pront da vender la chasa» La Fundaziun da Basilea ha, sco cha Madlaina Gluderer declera, il böt da cumprar in tuot la Svizra terrain per evitar chi gnia speculà cun el: «La fundaziun til metta a disposiziun ad instituziuns socialas e per realisar progets culturals.» Ella manzuna la situaziun actuala cullas immobiglias in Engiadina Bassa: «I vain nüzzià bod mincha centimeter quadrat per far abitaziuns charas, ils indigens nu chattan bod na plü da quellas amo pajablas. Perquai eschna grats chi dà fundaziuns sco quista.» La Fundaziun Edith Maryon tegna il terrain da fabrica a Scuol, ella es però pronta da vender la chasa da scoula a l’uniun Scoula Rudolf Steiner Scuol. «Uschea pudess gnir garanti il futur da nossa scoula», disch la mamma d’ün dals 25 uffants da Lavin fin Ramosch chi frequaintan actualmaing la Scoula Rudolf Steiner a Scuol. In trais tut per mans l’acziun dal crowdfunding Madlaina Gluderer, Kathrin Gisep e Fadrina Planta chi han eir uffants chi frequaintan quella scoula han gnü l’idea da ramassar cun ün crowdfunding 100 000 francs: «No vain tut per mans quella lavur e fabrichà sü quista pagina dals ‘Lokalhelden’ da la Banca Raiffeisen», declera la prüma. Avant ün’eivna tilla hana miss online. Uossa suna chi ramassan fans: «Quai faina per verer scha nos proget ha insomma buna resonanza o na», cuntinuescha Madlaina Gluderer, «per l’import in mera 100 000 francs füssa bun dad avair 100 fans, ans han cusgliats ils perits da la banca, e fin in gövgia a bunura vaivna 80 fans.» Per intant nun han quels da pajar nüglia, be da cliccar sül pom correspundent «Ich bin Fan». «Cur cha no cumanzain a ramassar survegnan ils fans lura ün invid da’s partecipar cun üna donaziun.» «Important chi s’haja diversità» Cha’ls genituors in Engiadina Bassa sajan privilegiats, manaja Madlaina Gluderer, «no vain qua l’unica scoula Rudolf Steiner in tuot il Grischun. A mai para important chi s’haja diversità eir in connex cullas scoulas.» Uschea han, sco ch’ella explichescha, ils genituors la pussibiltà da tscherner la scoula: «Minchatant s’haja in üna famiglia duos uffants cun caracter different, per ün füss adattà meglder la scoula Rudolf Steiner e per l’oter la scoula publica», disch ella. Perquai tilla para important cha’ls genituors hajan la pussibiltà da scheglier la scoula. «Schi grataja da cumprar la chasa da scoula esa previs i’ls prossems ons da fabrichar, i’l tablà ed ingio chi sun uossa las garaschas, üna mensa ed ün’aula», conclüda ella. Ulteriuras infuormaziuns: www.lokalhelden.ch/scoula-steiner Las scolaras e scolars da la Scoula Rudolf Steiner Scuol dessan pudair ir a scoula in lur aigna chasa da scoula. Scoula Steiner Scuol less aigna chasa A Scuol daja daspö 21 ons üna Scoula Rudolf Steiner. Quella frequaintan actualmaing 25 uffants da Lavin a Ramosch. «Ils blers san rumantsch e per incleger a lur conscolars imprendan quels da lingua tudais-cha eir rumantsch», disch Madlaina Gluderer. Ella ha üna matta chi frequainta quista scoula a Scuol. Per garantir l’avegnir da lur scoula less l’uniun Scoula Rudolf Steiner Scuol cumprar la chasa da scoula. Per güdar a finanziar quella cumprita ha organisà Madlaina Gluderer insembel cun Kathrin Gisep e cun Fadrina Planta ün crowdfunding. Il böt es da ramassar 100 000 francs. Per verer scha lur acziun ha buna resonanza o na tscherchan ellas uossa 100 fans. «No eschan sün buna via, in gövgia a bunura vaivna fingià 80 fans.»

In sonda, ils 6 november, a las 16.30 ha lö a Scuol in baselgia evangelica ün cult divin ecumenic in memoria a las duonnas curaschusas da Scuol. Quellas vaivan nempe cumbattü avant 400 ons giò dal Munt baselgia San Geer. Il cult divin celebreschan insembel ils ravarendas Niklaus Friedrich e Christoph Willa. Per musica e chant procuran Flurina Sarott (gïa), Cinzia Regensburger (clavazin e chant), Lucia Parolini (chant), Ida Isler (orgel) e scolaras da Scuol. (cdm, fmr)

Amo fin al princip da l’on 2022 sun expostas ouvras da Matthias Schaedler illa Grotta da cultura a Sent. Disegns e pitturas chi muossan cuntradas in möd figürativ e chi fascineschan il pittur. La Grotta da cultura a Sent insembel cun la Società d’Ütil public dal cumün spordschan dürant tuot on üna gronda paletta culturala cun evenimaints da tuottas sorts. Sent es il cumün in Engiadina Bassa chi’d es cuntschaint sco cumün da cultura. Actualmaing ed amo fin ils 11 da schner 2022 sun expostas illa Grotta da cultura disegns e pitturas da Matthias Schaedler da Pfaffhausen. Dürant las uras d’avertüra es adüna preschainta üna persuna our dal ravuogl dals respunsabels da la grotta. Matthias Schaedler es suvent illa regiun ed ama las bellezzas da l’Engiadina. El disch: «Meis sör e mia söra han a Scuol ün’abita­ziun d’aigna proprietà e daspö là vegn eu regularmaing cun mia duonna a Scuol. Ün’amia da nus da Zuoz ha lura pussibiltà il contact culla Grotta da cultura, cun Nicola Deichmann.» Sco cha l’artist ha dit invers la FMR es el fascinà da la cuntrada da l’Engiadina e lavura impustüt in seis atelier a man da skizzas e fotografias. Il möd da pitturar e disegnar da l’artist es figürativ cun diversas tecnicas. D’üna vart disegna el gods cun blers strichs da rispli o charbun, e da l’otra vart realisescha el ouvras cun pacs flachs stilisats in culur d’aua chi tradischan però svelt l’intenziun da Matthias Schaedler. Ils purtets sun exposts aint ils duos locals da la Grotta da cultura tenor quellas duos «tecnicas» – d’üna vart ils quaders cun blers strichs e culuors e da l’otra vart las ouvras in culuors d’aua creats in möd generus e fuormal. Matthias Schaedler declera: «Mias ouvras sun ün spejel da mias retscherchas. Il movimaint, la glüm e l’atmosfera cun tuot sias fuormas prouv eu da metter sün palperi tenor mia observaziun. Perquai tuorn eu eir adüna darcheu inavo in lös chi’m fascineschan.» Matthias Schaedler es nat dal 1960 a Feldmeilen e viva actualmaing a Pfaffhausen. El ha fat a l’Università da Turich ils stüdis da germanistica e filosofia. L’artist instruischa a creschüts sco magister da tudais-ch e filosofia. A Pfaffhausen abita el daspö l’on 2006 e là ha el eir seis atelier ingio ch’el po viver sia paschiun. Matthias Schaedler ha expost repetidamaing, impustüt in sia stretta patria. La Grotta da cultura es averta il mardi e la sonda da las 17.00 fin las 19.00. Üna da las ouvras cun strichs in rispli o charbun. Ün purtret in aquarel ill’exposiziun a Sent.

Da l’on 2007 es gnüda fundada in Val Müstair üna gruppa da fans da Dario Cologna per til sustegner pro las cuorsas cun plumpas. La gruppa existarà eir amo cur cha lur idol nu fa plü cuorsas. D’incuort ha il passlunghist Dario Cologna annunzchà ch’el as retira davo quist inviern dal sport da passlung professiunal. «No d’eiran vairamaing pronts fingià l’on passà pella nouva cha Dario schmetta davo l’olimpiada a Peking», disch Hans Conradin chi maina la Gruppa da zampuogns Val Müstair, sco cha l’organisaziun dals fans da Cologna as nomna hoz. «No nu faran forsa plü uschè gronds viadis sco in quists ultims ons, ma a Zuoz, Tavo, Toblach e Val di Fiemme giarana eir in avegnir a sustgnair l’equipa da passlung svizra.» Grazcha a la medaglia da Treviso Fundada es la gruppa dals fans da Dario Cologna gnüda da l’on 2007: Cur cha quel d’eira tuornà da Treviso cun üna medaglia vaiva dat a Müstair üna festa per el. Tanter ils preschaints d’eira eir Hans Conradin chi s-chellaiva cun üna plumpa pel passlunghist indigen. Quai ha plaschü a divers uschè bain chi han decis da fundar la gruppa da fans da Dario Cologna chi’s fa dudir a l’ur da las loipas cul s-chellöz da las plumpas (sportivas). «Scha no giain ad üna cuorsa schi eschna pel solit in ses fin ot persunas», disch el, «nos plü lung viadi vaina fat dal 2011, pellas Maestranzas mundialas eschna its in quatter fin ad Oslo.» Per far il viadi vaivna survgni il bus da l’Institut Otalpin a Ftan. In quel vaivna chargià plumpas e binderas. Dovrà l’agüd dad Adriano Iseppi Davo 21 uras suna rivats al böt in Norvegia: «A Holmenkollen vaina parcà nos bus e tut las plumpas.» Els sun its a dar intervistas a la Televisiun Svizra. Intant d’eira gnüda nanpro in quel lö chi vaivan parcà lur bus üna pruna polizia. «Chi riva là bainbod il rai da la Norvegia, hana dit, e cha’ls schurnalists e la glieud spettan ad el», as regorda Hans Conradin, «mo schi che faina cun nos bus?, ans vaina dumandats, no nu pudaivan simplamaing ir giò ed ir davent cun el.» Qua hana gnü l’idea da telefonar ad Adriano Iseppi. Quel es gnü pella clav dal bus ed in quel mumaint es rivà eir il rai: «No til vain salüdà cun nossas plumpas», cuntinuescha’l e disch cun ün surrier: «Uschè dastrusch ad ün rai nu füssna rivats sainza quellas.» In cumpagnia culs vaschins da la Val di Fiemme Chi hajan passantà desch dis da bellezza in Norvegia, disch Hans Conradin, «ils organisatuors da la cuorsa in Val di Fiemme vaivan miss sü ad Oslo üna gronda tenda.» Ils fans dal passlunghist rumantsch d’eiran suvent là: «Cun els as pudaiva discuorrer talian, ed ün pa talian sa pro no minchün.» Els da la gruppa cullas plumpas pudaivan entrar illa tenda sainza problems. «Be a Remo nu laivna laschar entrar», quinta’l e ria, «no vain declerà cha quai saja il bap da Dario Cologna, mo quai hana cret pür cur ch’el ha muossà seis pass.» Ils commembers da la gruppa han dat eir in otras occasiuns bleras risadas: «No vain adüna bler da rier, alch discapit capita adüna», manaja Hans Conradin. Inscunters cun persunas prominentas hana gnü eir in oters lös: «A Toblach p.ex. eschna gnüts fotografats insembel cun Frank-Walter Steinmeier, il Bundespräsident da la Germania. Cun tants bodyguards intuorn el d’eira da verer da na far movimaints massa svelts.» Per sia ultima stagiun giavüscha la Gruppa da zampuogns Val Müstair bler success a Dario Cologna, impustüt a Peking. «No da la gruppa nu saran da la partida», conclüda’l cun ün ulteriur surrier, «quai füss istess ün viadi ün pa bundant lung.» La Gruppa da zampuogns Val Müstair (Hans Conradin es illa lingia davantvart il seguond da schnestra). S-chellöz pel passlung cuntinuescha Daspö cha Dario Cologna ha success exista eir üna gruppa da Jauers e per part eir Engiadinais chi til sustegnan a l’ur da la loipa cun s-chellar las plumpas. Il prüm as nomnaiva la gruppa «Ils fans da Dario Cologna», uossa es quai la «Gruppa da zampuogns Val Müstair». Che fa quista gruppa davo la prosma stagiun d’inviern, cur cha Dario Cologna schmetta sia carriera da passlunghist? «No cuntinuain a sustgnair cul s-chellöz da nossas plumpas a l’equipa da passlung svizra, p.ex. a Tavo, Toblach o eir in Val di Fiemme», disch Hans Conradin chi maina la Gruppa da zampuogns regiunala, «be viadis uschè lungs sco i’l passà nu farana plü.» Üna jada d’eiran commembers da la gruppa stats perfin ad Oslo. (fmr/fa)

In venderdi surdà il chantun Grischun ils premis d’arcugnuschentscha e promoziun. Üna da las persunas premiadas es la chantadura Sara-Bigna Janett chi abita a Turich. FMR: Cura ed ingio es Ella gnüda a savair ch’Ella survain il premi da promoziun dal chantun Grischun? Sara-Bigna Janett: Quai es stat da rier: Quella charta culla nouva ch’eu survegna il premi es rivada cun ün o duos dis retard. Mia cusdrina Madlaina vaiva let quai in gazetta. «At gratulesch, finalmaing survainst tü quel premi!», m’ha ella scrit. «Che? Da che premi discuorrast tü?», n’haja dumandà. «Il premi da promoziun», ha’la respus. Eu d’eira tuot surpraisa, quai es gnü tuot a l’improvista. Che significha quist premi per Ella? Quai es amo greiv dir. Eu sun schon superba ch’eu fetsch part dal ravuogl dad artists dal chantun Grischun chi sun tant inavant i’l ögl da la glieud. Id es natüralmaing adüna bel sch’inchün sco eu chi prouva da promouver il rumantsch e la musica rumantscha survain ün premi per sia lavur. Quai am motivescha da cuntinuar. Che fa Ella actualmaing? Pel mumaint suna in üna producziun, ün’operetta chi ha nom «Der Pralinésoldat» dal cumponist austriac Oscar Straus. Quista producziun vain realisada da la Oper Im Knopfloch. Quai es üna cumpagnia chi preschainta operas ed operettas in ün pitschen rom: Els muossan grondas ouvras, però cun ün pitschen orchester in pitschens teaters. Cul Pralinésoldat eschna prosm’eivna sün turnea i’l Appenzell ed in vicinanza da Winterthur. Perquai nu possa displaschaivelmaing ir als 12 november a Sumvitg a tour in consegn il premi, eir sch’eu vess fat quai fich jent. Eu n’ha provà da chattar üna pussibiltà da pudair istess esser preschainta, ma quai nun ha funcziunà. E che fa Ella uschigliö? Uschigliö fetscha vairamaing, quai es meis möd, ch’eu fetsch blera differenta roba. Eu lavur e dun concerts cun cors professiunals, actualmaing ils «Zürich Chamber Singers» e’l cor da la «Zürcher Singakademie», eu fetsch concerts cul clavazin, eu sun in üna producziun chi ha nom «Helvetias on Tour», quai es üna spezcha da musical e musica populara cun trais duonnas. Ed uschigliö am partecipescha a da tuotta sorts producziuns. Quai es quai chi’m fa il plü grond plaschair, da pudair chantar eir chanzuns popularas ed eir chanzuns rumantschas. Daspö cura chanta Ella vairamaing? Eu chant daspö ch’eu n’ha ses ons. Cumanzà n’haja cun uras pro meis bap Jachen. Eu til vaiva dit ch’eu lessa gnir la raïna da la not. El m’ha dit, «bom bom, mo lura stessast bod imprender a chantar ün pa plü bain». (ria) La scolaziun n’haja fat ils prüms trais ons a Puntina, il bachelor n’haja lura fat a Vienna e’l master a Turich. Illa comunicaziun davart il premi esa scrit cha Sara-Bigna Janett saja da chasa süls palcs d’opera, illa musica populara ed i’l cor da chombra. «Ella dumogna perfetgamain ses repertori ed è adina puspè mirvegliusa da far experiments che han ina fin intscherta.» Che chanta Ella il plü jent? Quai es greiv dir, quai müda craj eu eir tuot tenor che ch’eu fetsch güsta. Mo ultimativmaing, a la fin finala: il plü jent chanta schon chanzuns rumantschas. Quai am va il plü liger e vain eir il plü autentic, sainza ch’eu fetsch bler. Uschigliö, eu chant adüna jent, id es per mai adüna ün gust ed üna furtüna ch’eu poss viver da quista professiun ch’eu n’ha uschè jent. Sch’eu fess be plü üna roba, e na sco uossa bleras differentas, lura, craja, füss il privel chi’m partiss la vöglia. Illa descripziun da las persunas premiadas esa scrit ch’Ella saja da chasa a Turich ed a Tschlin. Che importanza ha Tschlin per Ella? A Tschlin nu suna uschè suvent sco ch’eu füss jent. Eu sun creschüda sü in Engiadin’Ota. Ma daspö ch’eu sun üna mattetta am sentiva adüna plü da chasa a Tschlin co in oters lös. Eu nu sa gnanca perche. Id ha da chefar cul lö e la glieud chi abita là. Eu n’ha adüna gnü l’impreschiun chi saja qua üna cumünanza ferma e cun mai sun tuots stats adüna uschè chars. Eir sch’eu nu stun a Tschlin n’haja adüna gnü l’impreschiun ch’eu saja üna part da quista cumünanza. Quai es per mai üna grond’onur, chat eu. Che farà Ella cun quist premi chi’d es dotà cun 20 000 francs? (ria) Per dir la vardà, eu craj spargnar. Ils temps sun pel mumaint intscherts pervi da quista pandemia, i nu’s sa co chi va inavant. Perquai craja sco dit ch’eu metta d’vart ils raps per avair ün pa sgürezza. Fintant chi va adüna uschè sü e giò esa dad esser precaut cun dar oura raps. Sara-Bigna Janett ha jent la variaziun pro seis ingaschamaints. Sara-Bigna Janett in acziun, qua pro l’opera «Crispino e la comare» dals frars Ricci. Surpraisa per Sara-Bigna Janett Prosmamaing surdà il chantun Grischun ils premis d’arcugnuschentscha e promoziun. Il premi cultural grischun 2021 survain Leo Tuor. Perquai es la surdatta dals premis ingon a Sumvitg. Tanter las persunas chi survegnan premis es eir la chantadura Sara-Bigna Janett: «Eu sun statta tuot surpraisa da survgnir quist premi», disch ella ill’intervista culla FMR, ch’ella saja schon eir superba da far part uossa dal ravuogl dals artists dal chantun Grischun chi sajan tant inavant i’l ögl da la glieud. A la surdatta dal premi nu po Sara-Bigna Janett esser preschainta: In venderdi saira chanta ella i’l Appenzell. «Quai am displascha, eu vess fich jent tut in consegn svessa il premi», disch la chantadura engiadinaisa

La Val Müstair es üna regiun chi attira d’inviern a blers skiunzs e gianellists. Cun esser in gir dadour las pistas marcadas disturban quels la sulvaschina. Perquai es il parc da natüra Biosfera Val Müstair gnü activ: Insembel cul Cumün da Val Müstair, la guardgia sulvaschina e la società da chatschaders Turettas s’ingaschan ils collavuratuors tant pell’infuormaziun sco eir pro l’uscheditta «chanalisaziun» dals visitaduors. Quai fana cun masüras forestalas sco avant trais ons chi han s-chaffi üna largia tanter Funtana Grossa e l’Era da la Bescha. Uossa hana taglià e rumi ün’ulteriura largia: Ils skiunzs chi tuornan dal Piz Daint pon passar da qua giò sainza penetrar i’l god e disturbar la sulvaschina. Quista masüra ha pudü gnir realisada cul sustegn finanzial da la fundaziun Naturland ed es gnüda terminada ingon la fin d’october. (fmr/fa) Cun tagliar oura largias pels skiunzs vain diminui il privel cha quels disturban la sulvaschina.

Daspö lündeschdi vala in Austria la regla 2G: Be quels chi sun vaccinats o chi s’han remiss da la malatia corona pon ir in ustaria, pro’l cuafför, a teater o i’l kino. 2G vala eir pels territoris da skis in Austria. In venderdi passà vaivan las impraisas partenarias Silvretta Seilbahn AG e Bergbahnen Samnaun AG comunichà ch’ellas introdüan per quist inviern las medemas reglas areguard il Covid-19. Sco chi s’ha pudü leger in marcurdi sülla pagina d’internet Samnaun.ch vala però la regla 2G be sül territori da skis austriac: Per ün giast chi cumpra üna carta da di be pel territori da skis da Samignun e chi resta süllas pistas da la vart svizra vala inavant la regla 3G (geimpft, genesen oder getestet). (fmr/fa)

Als 6 november es i a fin il «prolog» da la Popcorn-Opera da Bibi Vaplan. Uschè ün lung cumanzamaint nun haja amo mai dat. Temp per dar ün sguard inavo e per spettar cun plaschair l’uvertüra. Cur cha’l proget da la Popcorn-Opera es gnü lantschà avant ün on, regnaiva gronda confusiun. Chi provaiva convulsivmaing da congualar il proget cun operas tradiziunalas, chi sgrattaiva be il cheu, e chi vaiva simplamaing plaschair dal nouv proget. Evidaint es, cha Bibi Vaplan ha vuglü ir nouvas vias artisticas. Il consüm da musica as müda daspö blers ons, evidaintamaing faja dabsögn da sviluppar nouvas ideas. Insembel cun üna nouva squadra, ha l’artista oriunda da Scuol creà il proget da l’opera sco experimaint per nouvas fuormas artisticas. Il simbol central da quist proget es ün granin da türcha chi explodischa in tuot las direcziuns. Pitschen e da pac’apparentscha, as transmüda il granin ad alch grond ed unic. Precis uschè dess explodir eir la Popcorn-Opera in tuot las direcziuns e sur ils cunfins imaginars. Nouvas chanzuns, ün roman, ün festival da miniatura, e dafatta ün viadi sülla glüna, s’han sviluppats dürant il prolog da la Popcorn-Opera. E da manzunar es natüralmaing eir il proget per ramassar dis da vita per ils duos bouvs Roccobello e Leon. Invezza da stuvair ir pro’l bacher, han els surgni 356 dis da vita implü. «Da s-chaffir nouvs formats voul pazienza», scriva Bibi Vaplan in üna comunicaziun da pressa. Ma qua ch’ella es svess il popcorn, nu rasegn’la uschè svelt. Anzi, ella cuntinuescha dal 2022 cull’uvertüra dal proget chi imprometta la realisaziun d’ün gö da video plain sabgentschas da vita. Chi chi ris-cha da giovar, ha eir la schanza da guadagnar. Il cumanzamaint es intant a fin, la cuntinuaziun da l’opera segua francamaing. (pl/nba) Bibi Vaplan cuntinuescha cull’uvertüra da la Popcorn-Opera. Bibi Vaplan cuntinuescha cull’uvertüra da la Popcorn-Opera.

Daspö 22 ons viva Andri Margadant cun ün «disturbi schizoaffectiv». Cul ir dals ons ha’l imprais da controllar e da viver cun sia malatia. El ha però ün böt – üna vita equilibrada. «Cul güst ambiaint social, il güst job e la güsta situaziun d’abitar craja ch’eu rivess da viver üna vita equilibrada e be cun medicamaints da reserva», es Andri Margadant (39) da Puntraschigna persvas. El disch però: «Fin cha quai sarà pussibel esa però amo ün lung viadi.» Lung d’eira eir il viadi ch’el ha fingià davo sai. Daspö 22 ons viva’l cun ün «disturbi schizoaffectiv» – üna schizofrenia in cumbinaziun cun üna depressiun manica. A la FMR ha Andri Margadant quintà si’istorgia. «Experienzas magicas» I d’eira cumanzamaint da la stà 2002. El vaiva güst 20 ons e d’eira immez seis giarsunadi da cuschinunz cur cha la prüm’episoda psichotica ha cumanzà: «Da quel temp vaiva il sentimaint ch’eu stopcha simplamaing mütschir da tuot. Üna fin d’eivna n’haja paquettà mia roba e sun parti cun meis töf.» Our dal plan da tuornar davo pacs dis darcheu a chasa es dvantà ün’odissea da plüssas eivnas tras tuot la Svizra – Tessin, Vallais ed a la fin Lucerna. Dürant quellas eivnas es gnüda la psichosa adüna plü intensiva. Davo üna party a Sursee vaiv’la ragiunt seis zenit: «Eu vaiv illusiuns, crajaiva d’esser üna figüra biblica e n’ha sbragi intuorn.» Ch’el sfoundraiva in ün muond extrem bel ed intensiv, descriva Andri Margadant sias experienzas dürant las psichosas: «Per mai d’eiran quai experienzas magicas. Eu am sentiva privilegià perquai cha be eu vezzaiva quella realtà. Pür culs ons n’haja imprais cha quai capitaiva be in meis cheu.» Tanter clinica e dachasa «A bunura n’haja lura vis la polizia dasper üna via», cuntinua Andri Margadant da quintar da la not a Sursee e disch cun ün surrier: «Per na dar in ögl n’haja müdà vart e simplamaing püffà aint per ün frus-cher. Uschè varaja però pür inandret attrat l’attenziun dals polizists.» E baincomal – la polizia til ha controllà e tut cun sai. Davo sclerimaints til hana manà inavo i’l Grischun ingio ch’el es rivà illa Clinica psichiatrica Beverin a Cazis. Ils meidis pensaivan però chi saja stat be üna psichosa unica ed Andri Margadant ha pudü tuornar a chasa davo ün mais: «Eu n’ha lura cuntinuà meis giarsunadi. Davo pacas eivnas suna però rivà in üna depressiun. Da libra voluntà suna lura tuornà per ün mez on darcheu illa clinca.» Intant d’eira l’on 2003. Danövmaing a chasa ha’l fini il giarsunadi, ma pac temp davo ha’l gnü üna seguond’episoda psichotica. Darcheu haja gnü nom per el: clinica. «Dürant meis terz sogiuorn n’haja lura finalmaing surgni la diagnosa – disturbi schizoaffectiv.» Svolar ot, crodar chafuol Ils problems culla psica han cumanzà pro Andri Margadant però fingià dal 1999 – dimena quatter ons avant la diagnosa: «Eu d’eir güsta gnü our’d scoula. Quella nouva libertà d’eira ün extrem bel sentimaint.» Culla nouva libertà til giaiva fich bain – massa bain: «Quel svoul a l’ot ha dürà fin in settember. Dad ün di a tschel es lura crodà insembel tuot ed eu sun rivà in üna foura.» Ch’el pudess avair üna depressiun manica nu savaiva Andri Margadant però da quel temp: «In mia famiglia nu vaivna ingüns cas ed eir illa società nu gniva amo discurri da malatias psichicas. Perquai nu vaiva neir na il sentimaint ch’eu dovress agüd e n’ha eir adüna tgnü tuot per mai.» Eir in seis ambiant nun ha badà ingün ch’alch nun es in uorden cun el. Dürant ils prossems trais ons d’eira sia vita ün sü e giò tanter mania e depressiuns. Las fasas manicas sun dvantadas cul temp adüna plü intensivas fin chi’d es culminà in sia prüm’episoda psichotica. Far amicizcha cun seis stadi Eir scha las fasas manicas d’eiran per el adüna enorm bellas, disch Andri Margadant hozindi: «Ün mez on cun depressiuns illa clinica es ün predsch massa ot per duos o trais eivnas euforia.» El ha stuvü imprender dad ir intuorn culla malatia. Quel process ha dürà però blers ons: «Ils prüms desch ons stuvaiva tour fich ferms medicamaints. Eir sch’eu d’eir stat adüna cunter, savaiva però cha sainza nu vaja e chi’m protegian.» Intant ha Andri Margadant fat «amicizcha cun seis stadi». Cun üna psichoterapia ha’l pudü elavurar sias experienzas e cul temp perfin müdar a medicamaints main ferms. Tuot ils simptoms nu sun bainschi na sparits, ma el ha imprais dad ir intuorn cun els: «Scha blera bella roba capita infra cuort temp bada per exaimpel, schi’m cumainza dad ir massa bain e ch’eu pudess rivar in üna mania. Tanter glieud n’haja minchatant eir adüna amo sentimaints paranoids, per exaimpel ch’eu gnia observà. Plü bod am vess quai stressà enorm. Hozindi saja cha quai es be in mia imaginaziun ed i nu m’irritescha plü uschè ferm.» Pass importants e pass gronds Che chi d’eira l’impuls per sia malatia nu sa Andri Margadant. El disch: «Forsa haja dachefar ch’eu d’eira fingià sco uffant e giuvenil fich sensibel. Ün’influenza varà però dal sgüra eir gnü meis consüm da cannabis.» La malatia til ha tut bod tuot sia vita veglia – el giovaiva a hockey, d’eira fich activ e bler in gir. «Eu less darcheu esser liber.» Quai es per el la plü gronda motivaziun da far pass per pass inavo in üna tscherta normalità. Davo ils «plü importants pass» – acceptar ed imprender dad ir intuorn cun sia malatia – ha’l fat avant ün pêr ons «il plü grond pass» in direcziun da seis böt. Davo divers ons i’ls sgürs cuntuorns da l’Ufficina protetta a Samedan, es Andri Margadant tuornà i’l muond da lavur. Ill’ufficina da duos da seis collegas a La Punt Chamues-ch fa’l pitschnas lavurs da lain e tessa tapets. «Eu sun svess respunsabel cha meis affar gira. Il plü bel es, ch’eu vez chi funcziuna», disch Andri Margadant cun ün surrier. Schizofrenia e disturbi schizoaffectiv Üna schizofrenia es fich cumplexa ed ha fich blers differents simptoms. La fasa acuta da la malatia as muossa pelplü in episodas psichoticas. Che ch’üna paziainta o ün paziaint passainta dürant quellas psichosas es però fich individual. Tschertüns han allucinaziuns, dodan vuschs o chi’s saintan perseguitats o observats – suvent sun quai pels pertocs «trips da horror» cun illusiuns sgrischaivlas. Ün’episoda psichotica as fabricha sü plan e po dürar eivnas o perfin mais. Dürant quel temp as müda la percepziun da la paziainta o dal paziaint adüna daplü fin ch’el es cumplettamaing in sia realtà da la psichosa. D’ün disturbi schizoaffectiv as discuorra, sch’üna paziainta o ün paziaint cun schizofrenia ha eir simptoms d’üna depressiun manica. Pro üna depressiun manica as barattan fasas cun ün’extrem euforia cun fasas depressivas. Orizi aint il cheu Discuorrer da malatias psichicas es important. Perquai definischan ils Servezzans psichiatrics dal Grischun da temp in temp ün tema dal mais. Dürant il mais november da quist on es il focus sül tema schizofrenia. In quell’occasiun ha la FMR discurri cun Andri Margadant (39) da Puntraschigna. El viva daspö 22 ons cun ün disturbi schizoaffectiv – el ha simptoms d’üna schizofrenia e d’üna depressiun manica. Eir scha la malatia til ha tut bod tuot sia vita veglia, ha’l imprais cul ir dals ons da viver culla malatia e da tilla controllar. Andri Margadant ha però ün böt – da viver üna vita equilibrada e be cun medicamaints da reserva. (fmr/an) Andri Margadant da Puntraschigna viva daspö 22 ons cun ün «disturbi schizoaffectiv». Seis plü grond giavüsch es da viver üna vita equilibrada.

Ils Servezzans psichiatrics dal Grischun garantischan il provedimaint psichiatric d’uffants, da giuvenils e da creschüts i’l chantun Grischun. Da temp in temp definischan els temas dal mais. Dürant il mais november da quist on es il focus sül tema schizofrenia. La FMR ha discurri cun Michael Vinzenz Prapotnik, meidi superiur e substitut dal schefmeidi da la psichiatria acuta a la Clinica Waldhaus a Cuoira. FMR: Quant ha il term «persunalità sfessa» dachefar cun üna schizofrenia? Michael Vinzenz Prapotnik: Insomma nüglia, quel term nu füssa neir na plü da dovrar. Pro üna schizofrenia nun es la persunalità sfessa – quai füss nempe tuot ün’otra malatia – dimpersè plüchöntsch üna sfessa tanter las funcziuns psichicas e’ls organs sensitivs. Inchün chi doda vuschs tillas doda per exaimpel be il tscharvè e na propcha cun las uraglias. Daja tipics indizis per üna schizofrenia? Ün prüm indizi pudess esser, sch’üna persuna es bler trista ed as tira inavo, ma quai po eir esser il cas pro üna depressiun. Schi vegnan pro amo allucinaziuns, dudir vuschs o sentimaints paranoids es quai fingià ün grond indizi. Quels simptoms ston però dürar sur quatter eivnas. Da diagnostichar üna schizofrenia es fich greiv e po dürar ons. Che po chaschunar üna schizofrenia? Il risico es natüralmaing plü ot, sch’inchün ha üna disposiziun genetica o cas illa famiglia. A la fin pon chaschunar però tuot las fuormas da stress üna schizofrenia. Il plü suvent pertoc sun homens ill età tanter 15 e 25 ons. Quai es l’età, ingio ch’els vegnan our’d scoula e sun confruntats cun blers müdamaints illa vita. Suvent vegn eir dit cha drogas sajan ün motiv. Drogas sun natüralmaing stress pel tscharvè e pon favurisar üna schizofrenia, ma unicamaing drogas nu sun mai il motiv. As poja guarir üna schizofrenia? Üna schizofrenia po hozindi gnir trattada fich bain, ma na guarida. Id es però da dir, ch’ün quart da las paziaintas o dals paziaints han ün’unica episoda schizofrena e vivan davo inavant normal. Trais quarts han pero da viver lur vit’intera culla malatia. Co as poja trattar la malatia? Id existan fich buns medicamaints, uschè nomnats antipsichotics, chi han ün bun effet. Sper ils medicamaints as poja natüralmaing trattar tuot cun üna psichoterapia. Pro üna schizofrenia discurrin nus però da psichoeducaziun. Nus infuormain il paziaint per ch’el dvainta ün expert da sia malatia. Per trattar la malatia esa però fich important cha’l paziaint tilla accepta. Quantas persunas sun pertoccas in Grischun? In regla sun pertoc 0,5 fin 1% da la populaziun – in Grischun sun quai plü o main tanter 900 fin 1900 persunas. In films e serias vegnan purtretadas persunas cun schizofrenia suvent sco violentas - correspuonda quel purtret a la realtà? Na, insomma brich. Persunas chi han «be» üna schizofrenia nu sun plü privlusas co otras persunas. Però homens cun schizofrenia chi han güst consümà drogas pon bainschi esser plü violents. Michael Vinzenz Prapotnik es meidi superiur e substitut dal schefmeidi da la psichiatria acuta a la Clinica Waldhaus a Cuoira.

La Gruppa da teater da Scuol spordscha üna saira da sketschs e teater cun surpraisas. La prüma da las rapreschantaziuns es in venderdi, ils 19 november 2021, a las 20.00 in sala cumünala. «Gnit e giodai ün mumaint divertent in cumpagnia», invida la gruppa da teater ed infuorma: «Tenor las directivas actualas pudaina organisar rapreschantaziuns da teater culla cundiziun cha’ls aspettaturs e las aspettaduras hajan il certificat da Covid.» Las ulteriuras rapreschantaziuns sun in sonda, ils 20 november a las 20.00 ed in dumengia, ils 21 november a las 15.00 eir in sala cumünala da Scuol. Reservaziuns as poja far a partir da subit adüna da lündeschdi fin venderdi tanter las 18:00 e las 19:30 sül nomer da telefon 081 864 83 84. (cdm/fmr) Fin pro la premiera esa da star cul buonder che chi vain muossà in sala cumünala a Scuol.

Davo üna quarantina d’ons han Astrid e Hans Conradin schmiss da far da butiers a Sta. Maria. Il Volg nu tschercha ingün successur chi maness inavant quista butia da mangiativas. «No d’eiran cun corp ed orma butiers», disch Hans Conradin. El e sia duonna Astrid vaivan surtut la butia da vivondas a Sta. Maria da l’on 1983. «Da quel temp d’eira quai la società Sur Pedra Grossa», infuorma’l, «Sta. Maria e Valchava vaivan insembel quista butia.» Duos ons plü tard tilla ha surtut il Volg. Tanteraint d’eir’la butia da l’Agrischa, «dal 2008 es ella tuornada darcheu pro’l Volg.» A Sta. Maria cun seis s-chars 350 abitants daiva fingià daspö ons duos butias da vivondas, il Volg manà dals Conradins e la butia Prima manà da la firma Meier-beck AG. «Sto cha no hajan fat inandret» Quistas duos butias significhaivan üna concurrenza vicendaivla. Avant quatter ons vaivan ils butiers perquai guardà schi nu füss meglder da collavurar, ma sainza success. «Mo sco chi para vaina fat inandret», manaja Hans Conradin, «scha no vain pudü surviver tuottas duos butias tuot quists ons.» Dal 2008 ha fat il Volg ad el ed a sia duonna la sporta da manar la butia sün agen quint. Quai han els fat fin uossa. Fin cha lur fittader Gunter Sommer chi’d es il proprietari da la chasa ingio cha la butia as rechatta es gnü pro els. Massa pac lö per far whisky e gin «Gunter Sommer chi destillescha whisky e daspö cuort eir gin ans ha dit ch’el nun haja bod na plü lö per far quai in sia part da la chasa», declera Hans Conradin, «perquai ha’l dumandà quant lönch cha no fetschan amo da butiers fin pro la pensiun.» Ils conjugals han respus chi stopchan amo verer culla banca, «ma ch’in cas rafüdessna fingià ün on plü bod, dimena quist on.» E quai es lura eir stat il cas: in marz d’ingon hana desdit il contrat da fittanza. Intant hana eir rumi oura tuot la butia: «Al principi d’october vaina tegnü inavo ün pa cullas postaziuns e cunquai cha no vain collavurà bain cun tschellas butias in val han quellas surtut praticamaing tuot ils prodots chi d’eiran restats», constata’l e disch cha las curunas haja surtut il fittader. «E’ls frigiders vaina vendü amo in dumengia saira a duos collegas da l’India chi drivan bainbod üna butia a Sargans.» In avegnir be plü üna butia da vivondas in tuot la val? Chi nu saja pel Volg ingün tema da manar inavant la butia ingio chi d’eira fin uossa il pêr Conradin, disch Reto Andreazzi. El es manader da la vendita regiunala dal Volg. «No furnin però inavant a la butia Prima da la furnaria Beck, uschè chi’s survain a Sta. Maria eir in avegnir ils prodots dal Volg.» Ma che disch Hans Conradin da l’avegnir da las butias da vivondas in Val Müstair? «Eu ma tem chi detta in var desch ons in tuot la Val Müstair be plü üna da quistas butias», respuonda’l, «pellas butias pitschnas sco a Valchava e Fuldera esa greiv d’avair avuonda entradas.» Pella butia a Tschierv es tenor el la situaziun ün pa megldra, causa chi hajan in butia eir la posta chi tils paja ün bun fit e chi sajan d’inviern bleras colonias chi fetschan lur cumpras in cumün. Ma ch’istess varà eir quella fadia dad exister: «Eu m’impais chi sarà in avegnir in Val Müstair be plü üna gronda butia da vivondas a Müstair», suppuona l’anteriur butier, «quai füss natüralmaing puchà, mo id es oramai uschea cha nossa glieud va suvent a cumprar aint our il Tirol.» La butia dal Volg a Sta. Maria es gnüda serrada per dal bun. La butia dal Volg a Sta. Maria nun es plü D’incuort ha Hans Conradin serrà la butia dal Volg a Sta. Maria per dal bun e surdat las clavs al fittader Gunter Sommer. Quel dovrarà las localitats per ingrondir sia destillaria da whisky e gin. «Ün pa am displascha schon d’avair serrà la butia. Quai chi mancarà a mai impustüt es il contact culla glieud chi’s vaiva sco butier», disch il butier pensiunà, «ma eu sun commember in bleras societats e cumischiuns e vegn jent a chaminar e far turas, uschè ch’eu nu varà lungurus.» Reto Andreazzi, il manader da la vendita regiunala dal Volg, disch cha’l Volg nu prevezza da tscherchar ün successur pels butiers Hans ed Astrid Conradin. Uossa esa a Sta. Maria be plü üna butia da vivondas, quella chi vain manada da la firma Meier-beck AG.

Il coworking, l’InnHub, la digitalisaziun in scoulas, la realisaziun d’üna app turistica, la rait da fibra da vaider – quai sun tuot puncts chi han persvas: Suot la bachetta da la «Schweizer Illustrierte» insembel culla «Illustré» es gnüda iniziada la concurrenza «Digi-Tal». Üna trentina da progets da tuot la Svizra sun gnüts inoltrats. La giuria consistiva da differents mainagestiuns da grondas firmas, dad ün professer da l’ETH Turich, ma eir da differentas persunas da la politica svizra. Quels tuots han valütà ils progets e tschernü 6 d’els. Davo ha eir la populaziun svizra gnü la pussibilità da votar per lur favorit. Las plü bleras vuschs ha survgni «miaEngiadina». Sco cha’l schefredactur Werner De Schepper da la Schweizer Illustrierte ha dit sun stattas las differentas spartas manzunadas il motiv cha miaEngiadina ha guadagnà il premi DigiTal. Ma a seis avis ha sgüra eir il grond sustegn da la populaziun in Engiadina contribui sia part per cha miaEngiadina guadogna il premi. (rtr/fmr)

In sonda ha gnü lö sülla plazza immez il cumün da Sent il di da trar chandailas – ün arrandschamaint per pitschen e grond. Organisà es gnü l’evenimaint da la Gruppa da gö Tartarugas da Sent. Il trar chandailas es ün’üsanza chi ha lö per regla avant il temp d’Advent. Las chandailas trattas svess survegnan lura üna plazza bel ed aposta per preschantar cun ün pa baja. A Sent s’han radunats sonda passada sülla plazza immez cumün, pro’l Bügl da Plaz, creschüts ed üna pruna d’uffants per trar lur chandailas. Ils organisatuors vaivan preparà diversas troclas cun tschaira in plüssas culuors ed ils pavagls chi fuorman la basa per trar chandailas. «Organisà vain l’evenimaint da la gruppa da gö da Sent, üna società cun var dudesch mammas chi fan part a la gruppa. La quantità da mammas dependa eir da quants uffants chi sun in quell’età,» ha declerà Natalia Roner. L’evenimaint d’eira cumbinà cun üna pitschna restoraziun, cun raclette e dabaiver. Da la partida sun stats uffants fich pitschens ed eir plü gronds chi d’eiran fatschendats cun ögls glüschaints e cun grond fatschögn. Ün pavagl e tschaira Las organisaturas vaivan preparà dasper il bügl plüssas troclas cun tschaira choda e vaivan cuernà la via fin pro’l bügl per impedir cha tuot la plazza saja a la fin plaina cun guots e rests da tschaira. Ils uffants bognaivan nempe lur pavagl illa trocla cun lur culur preferida e giaivan lura via pro’l bügl per sfraidir tuot. Quista procedura han els fat fin cha la chandaila vaiva la fuorma preferida. Ün purtret da bellezza per verer cun che seriusità cha’ls uffants d’eiran fatschendats. L’üsanza es fich veglia ed es però eir hoz amo dumandada. Ils uffants plü gronds han trat lur chandaila sainza agüd dals genituors ed ils plü pitschens sun gnüts assistits da bap o da mamma. Uschè giodan ils uffants il temp da l’aspettativa da las quatter dumengias d’Advent cun lur aigna chandaila. Üna da las mattas preschainta cun baja sia chandaila. Il pavagl culla tschaira vain lura sfraidi ill’aua dal bügl. Il pavagl vain bognà illa tschaira choda in diversas culuors. La plazza a Sent cun blers uffants chi tiran lur chandailas.

In mardi, ils 9 da november es mort il cuntschaint caricaturist Jürg Parli ill’età dad 83 ons. El es mort davo cuorta e greiva malatia. Quai ha communichà la famiglia. Il disegnadur Jürg Parli es stat cuntschaint ad ün public rumantsch per sias numerusas caricaturas in gazettas, revistas o mezs d’instrucziun. Be d’incuort ha el amo illustrà üna seria satirica in memoria da Jacques Guidon (1931-2021) chi’d es cumparüda in La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Jürg Parli es nat dal 1938 a Zuoz ed ha lura fat il diplom federal da magister da disegn. Daspö l’on 1963 ons d’eira el da chasa i’l chantun da Soloturn, ingio ch’el ha lavurà sco magister a la scoula chantunala ed al seminari. Jürg Parli ha però adüna mantgnü la colliaziun cul Grischun e culla lingua rumantscha ed es stat visibel cun sias caricaturas ed illustraziuns in numerus contexts rumantschs. Impustüt ha eir el miss sü il buol illustrativ a la revista critic-satirica «Il chardun», ingio ch’el ha collavurà strettamaing cul artist ed autur Jacques Guidon. Cun quel ha el eir collavurà per otras publicaziuns, sco p.ex. il cudeschet da lingua «L’ambulanza linguistica». Jürg Parli ha però eir muossà sias caricaturas e sias lavurs d’art figürativ in numerusas exposiziuns e gallarias, tanter oter illa Chasa Jaura a Valchava obain in exposiziuns annualas i’l chantun da Soloturn. In vicinanza da la staziun da la viafier a Soloturn ha el realisà dal 2012 üna gronda caricatura mürala vi da la fatschada d’ün’impraisa da fabrica. (fmr/dat) Jürg Parli (1938-2021) es stat bain cuntschaint a lecturas e lecturs rumantschs cun sias caricaturas. Be d’incuort ha il caricaturist amo illustrà üna seria satirica in La Quotidiana ed illa Posta Ladina in memoria da Jacques Guidon.

Güst a temp pels Dis da litteratura 2021 ingio cha tuot ils nouvs cudeschs rumantschs vegnan preschantats, es cumparü eir il nouv Chalender Ladin. Sülla cuverta da la 112avla annada sezza ün mat cun giacca blaua e chotscha cuorta sün ün toc lain e sbaluonzcha sias chommas. El para tuot calm e cuntaint. Fa’l üna posa da giovar a ballapè? O spetta’l a gnir a seis cumpogns? Ingio sarà’l culs impissamaints? El es üna da las sculpturas da l’intagliadura da lain Nora Engels. La duonna da 31 ons ha si’ufficina a Samedan. Sia lavur tilla dà gronda satisfacziun. Legiai daplü illa rubrica «Art» dal Chalender Ladin 2022. Pandemia, Polinesiauns e purtrets Drivin il chalender e svutrain eir in tschellas rubricas. Suot «Actualitats» descriva p.ex. l’anteriur inspecter da scoula Roman Bezzola co cha las scoulas da nossa regiun sun gnüdas a bröch quists ultims duos ons culla pandemia. Che s’ignificha dad esser üna Ladina a l’ester? Bettina Secchi-Fluor chi viva giò’l Tessin ans trategna cun lingias satiricas davart l’image impechabel cha’ls Rumantschs giodan i’l rest da la Svizra e dal muond sco «idols da Berbers e Polinesiauns». Quist on esa 80 ons cha’l pittur scugnuschü chi vivaiva illa Val Fex, Samuele Giovanoli, es mort. Il Segliot tocca pro’ls pitturs naïvs ils plü importants da la Svizra. Legiain perche cha seis abiadi Arno Wyss da Champfèr s’occupa cun vita ed ouvra da seis bazegner. Peterson e Findus, pastizaria e pas-chs süts Il Chalender Ladin 2022 muossa illa rubrica «Uffants e giuventüna» las lavuors zambriadas da la scoulina d’Ardez e Guarda cul tema Peterson e Findus. El preschainta duos cumponimaints da maturandas, intimats da l’artichel da gazetta comovent da Prisca Roth e Guadench Dazzi davart la fin dal Gran Bar Pasticceria Klainguti a Genua. Illa rubrica «Natüra» quinta il guardgiaparc Reto Strimer davart la reintroducziun dal girun barbet in nossas valladas e Valentin Pitsch preschainta la richezza da plantas dals pas-chs süts in Val Müstair. Ün sguard inavo i’l 16avel tschientiner ans spordscha Siegward Strub da Sent descrivond la vita dal plü cuntschaint poet rumantsch dal muond – Schimun Lemm-Margadant – e seis scumpigls cul reformatur Luther e sia duonna Katharina von Bora da Wittemberg. Lectüra püra rumantscha Che cudeschs rumantschs daja da nouv per giuven e vegl? Il Chalender Ladin preschainta dasper il nouv cudesch cun chanzuns d’uffants «Il lung viadi» da Martin Bezzola varsquantas publicaziuns ladinas nouvas per far cuaida da cumprar e leger. E schi nu dà avuonda per publichar ün inter cudesch, schi es il Chalender Ladin il dret lö per stampar ün raquint o üna poesia. Quist on cumparan poesias da persunas chi sun vi da l’imprender rumantsch giò la Bassa. Legiai dasper Göri Klainguti, Tina Planta-Vital ed Attilio Bivetti eir las lingias da Madlaina Rauch-Stupan suot il titel «Damaja» chi van suot la pel. Las parts fixas S’inclegia cha’l chalendari, la cronica, ils necrologs ed ils rapports ufficials da l’Uniun dals Grischs e da la Lia Rumantscha nu das-chan mancar. Las duos ingiavineras – quist on da Mario Pult – fan onur a duos dals plü cuntschaints auturs ladins chi sun nats avant 100 ons. E cumprovar cha vus sapchat set e quattordesch pudaivat cull’ingiavinera davart la numerologia rumantscha. E per tuornar pro’l mat davantsü sülla cuverta. Il Chalender Ladin 2022 invida da laschar ballantschar a minchünA sias chommas e viagiar culs impissamaints pel muond. Forsa apunta legiond dürant l’on qua o là üna contribuziun dal nouv chalender. Il Chalender Ladin 2022 es cumparü quists dis.

Lündeschdi saira ha gnü lö üna radunanza cumünala a Scuol. Il suveran ha decis da deliberar ün credit net dad 1,5 milliuns francs pella protecziun cunter aua gronda Val Triazza. Implü es gnü approvà ün barat da terrain a Tarasp. Üna bouda our da la Val Triazza vaiva chaschunà in lügl 2015 gronds dons aint illa fracziun da Pradella. Plüs stabilimaints sun stats pertocs, trais sun gnüts donnagiats fermamaing. «Ils pumpiers han pudü evacuar tuot ils stabilimaints a temp, tanter oter ils duos allogis per gruppas cun var 140 uffants e giuvenils. Sumagliaints cas haja eir fingià dat dal 1942 e 1944», ha infuormà il president cumünal, Christian Fanzun, in lündeschdi saira. Ün büro d’indschegnier es in seguit gnü incumbenzà d’elavurar ün stüdi per concepir üna protecziun d’auas grondas. Peter Mosimann, manader da progets aua da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun ha lura orientà davart ils trais progets. Il chantun e’l cumün han decis da realisar la varianta trais chi prevezza seguaintas masüras: Amegldrar la protecziun cunter aua gronda cun dozar ils mürs a la riva. Dis-chargiar la vart schnestra per cha’l material as possa sparpagliar sül prà. E terza sbodar tuot ils stabilimaints sülla parcella 1451, allogi per gruppas da la Fundaziun Chasa Pradella, Crusch Blaua da Muttenz. Ils cuosts totals per quellas masüras s’amuntan a 3,3 milliuns francs inclus la cumprita da la parcella 1451. Sco cha Peter Mosimann ha dit, as poja far quint cun subvenziuns da la Confederaziun e dal chantun. Davo trat giò las subvenziuns restan 1,5 milliuns a charg dal cumün. La varianta trais es la plü economica e la fundaziun es perincletta culla vendita. La realisaziun es previsa dal 2022 e 2023 e sarà finida dal 2024. La radunanza ha approvà la proposta unanimamaing. Barat da terrain a Tarasp L’Hotel Tarasp nun es daspö ons plü in funcziun ed il stabilimaint es in ün stadi desastrus. La premissa per amegldrar la situaziun cun quist stabilimaint illa fracziun da Tarasp es ün barat da terrain. «Il possessur actual, Walter Wismara da la Hotel Tarasp SA, ün investur talian, ha surtut dal 2000 l’hotel our da la massa da concuors ed ha vuglü realisar ün proget futuristic cun investiziuns da raduond 35 milliuns francs. El ha preschantà il proget ed il cumün ha adattà la zona a man da quel cun l’acconsentimaint dal chantun», ha infuormà Christian Fanzun. Previs d’eira ün stabilimaint public sülla parcella 21158 a la riva dal lai ed ün hotel cun ün pêr chasas cun abitaziuns da l’otra vart da la via tras Fontana. «Pac plü tard haja dat la crisa da finanzas, impustüt in Italia, ed il proget es uossa daspö dudesch ons in ün chaschuot.» Walter Wismara ha dit ch’el füss eventualmaing pront da vender sias parcellas suot tschertas cundiziuns, quai cha fin uossa nu gniva per el in dumonda. «Intant vaina trais interessents chi vessan intenziun da realisar ün proget. Per trattar inavant stuvessan nus avair la pussibiltà da far ün barat da terrain. La suprastanza es da l’avis da sustgnair quist intent», ha dit Christian Fanzun. Quella propuona a la radunanza dad approvar il barat da terrain da las duos parcellas 21253 e 21259 culla parcella 21158 per pussibiltar la surfabricaziun. Eir quella proposta es gnüda approvada da la radunanza in lündeschdi saira. Zonas da pos pella sulvaschina Ün’ulteriura tractanda ha trattà la planisaziun cumünala. Il cumün da Scuol es landervia d’adattar quella ed in quist connex dessan gnir reunidas ed unifichadas las planisaziuns amo valablas dals anteriurs ses cumüns, i’l rom d’üna revisiun totala. Resguardà in quella dessan eir gnir las zonas da pos pella sulvaschina. I’s tratta da nouvas zonas ils territoris dal God da Praditschöl e’l God da Tamangur in S-charl – implü eir il territori Peidra Pigna ad Ardez. La zona da pos existenta «La Tulaida-Clüs-Chanouva» ad Ardez dess gnir fixada illa planisaziun locala. La proposta es gnüda preschantada ed approvada e l’intent vain trattà a la votumaziun dals 13 favrer 2022. Credit, barat e pos In lündeschdi passà ha gnü lö illa sala cumünala a Scuol üna radunanza cumünala. Ils preschaints han gnü da decider davart ün proget per la protecziun cunter auas grondas a Scuol-Pradella cun cuosts restants pel cumün dad 1,5 milliuns francs. Implü es la radunanza gnüda infuormada davart la revisiun parziala da la planisaziun cumünala, zonas da pos per la sulvaschina chi vain decisa in favrer 2022. Üna terza tractanda es statta la proposta per ün barat da terrain a Tarasp. Quel es important per trattar cun investurs interessats e cul possessur actual da l’Hotel Tarasp chi füss suot tschertas premissas pront da vender. Las trais tractandas sun gnüdas approvadas sainza cuntravuschs. (fmr/bcs) Ils gronds dons da la bouda a Pradella 2015 Peter Mosimann da l’Uffizi chantunal ha infuormà davart il proget per la protecziun cunter aua gronda a Pradella. Il plan da situaziun per ün barat da terrain a Tarasp.

In november e december vuless l’organisaziun ZONTA dvantar visibla cun trais acziuns illa regiun. ZONTA es ün’organisaziun internaziunala da ­duonnas chi s’ingascha pels drets da duonnas e mattas e cunter la violenza. Oriundamaing deriva ZONTA dals Stadis Units da l’America ed es activa daspö 100 ons, ella es eir rapreschantada illa ONU ed il Cussagl da l’Europa. Il club ZONTA Engiadina Val Müstair exista daspö 10 ons e suste­gna a duonnas e mattas illa regiun: cuors da «Wendo» (autodefaisa) per mattas, cuors da ballar «roundabout», contribuziuns finanzialas per sportistas e musicistas giuvnas, vendita da prodots cosmetics da Soglio per dar lavur a duonnas illa Bregaglia, sustegn da la Chasa da duonnas a Cuoira, acziuns internaziunalas cunter la mutilaziun da genitalias, cunter maridas sforzadas e cunter la mancanza da scolaziun per mattas in pajais africans, sco eir oters progets. In november e december daja l’acziun internaziunala cul nom «Orange your city» («Iglüminescha tia cità»), per render attent a las activitats da ZONTA e per sensibilisar per quists interess. Dals 25 november infin als 10 december vegnan iglüminats edifizis cuntschaints sün tuot il muond cun glüsch orandscha – orandsch es nempe la culur ufficiala da ZONTA – per protestar cunter violenza. In Engiadina Bassa straglüscha il Chastè da Tarasp fingià per la seguonda jada. Nos cordial ingrazchamaint per quai pertocca a Not Vital ed ad Electra Buin per lur sustegn. In Engiadin’Ota es quai a San Murezzan l’edifizi da las Ouvras Electricas Islas e l’ouvra vidvart chi vegnan iglüminadas cul sustegn da St. Moritz Energie. Eir quia pertocca ün grond grazcha fich a tuot las persunas ­respunsablas. Il club Soroptimist International Engiadina iglüminescha quist on per la seguonda jada la baselgia San Peter a Samedan e voul render attent cun quist’acziun sülla violenza invers ­duonnas e mattas. Soroptimist International es eir ün’organisaziun da duonnas mundiala chi s’ingascha per amegldrar las cundiziuns da vita da duonnas e mattas. Ils singuls clubs agischan sün nivel local, naziunal ed internaziunal. Pro la seguond’acziun da ZONTA as tratta dals s-charnütschs da pan, chi vegnan surdats a las butias chi vendan pan illa regiun. Eir quai ha lö dals 25 da november infin als 10 da december 2021. Ils s-charnütschs cuntegnan l’inscripziun «Häusliche Gewalt kommt mir nicht in die Tüte». Quist’acziun ha lö quist on per la quarta jada. La terz’acziun da ZONTA es ün chalender d’Advent in ün möd particular. Quel as poja cumprar per 12 francs dürant il mais november, el es impli cun diversas surpraisas sponsorisadas, eir in quist connex ün cordial grazcha fich a tuot ils sponsuors e tuot las sponsuras. Il rechav es determinà a favur da l’organisaziun «Pro Temp» illa regiun, chi schligerischa minchatant a famiglias cun uffants impedits, ed a la Canorta Villa Milla a Scuol. Daplü infuormaziuns as survegna sün: www.zonta-engiadina.ch. Davart l’acziun dal club Soroptimist International Engiadina: www.soroptimist-engiadina.ch.

La Pro Flüela ha reelet a seis president Thomas Kehl per ulteriurs duos ons. Quai scriva l’uniun chi s’ingascha per üna via dal pass transibla eir dürant ils mais d’inviern in üna comunicaziun a las medias. In occasiun da la 21avla radunanza da la Pro Flüela sun eir gnüts reelets ils commembers da la suprastanza Michael Caflisch, Riet Denoth e Jürg Zürcher. Nouv illa suprastanza es Reto Keller da Tavo. Fingià l’on passà d’eiran gnüts reelets ils commembers d’infin uossa Reto Juon e Matthias Keller. Adonta d’ün bun resultat annual, fa l’uniun pissers perquai chi saja adüna plü greiv da chattar avuonda commembras e commembers chi pajan contribuziuns per tgnair avert il Pass dal Flüela eir tanter la mità da november fin il principi da schner. Scha las cundiziuns da l’ora e da la naiv permettan, dess il Pass dal Flüela restar avert fin ils 9 da schner 2022. (cdm/rtr/fmr) L’Uniun Pro Flüela ha reelet a Thomas Kehl per ulteriurs duos ons sco president.

Martin Bezzola ed Ursina Giger sun stats sün turnea in Engiadina Bassa. Tanter oter han els chantà a Scuol per 120 uffants da scoulina fin la terza primara ed han preschantà il cudesch da chant cun illustraziuns da Pia Valär. Raduond 120 uffants da la scoulina fin terza primara da Scuol han giodü in venderdi passà il concert da Martin Bezzola ed Ursina Giger. Els sun stats l’eivna passada sün turnea illas scoulas da l’Engiadina Bassa ed han preschantà las chanzuns d’uffants da Clo Duri Bezzola chi sun gnüdas ramassadas i’l nouv cudesch da chant cun disc compact «Il lung viadi». «Il prüm n’haja gnü respet da chantar davant tants uffants», ha dit la chantadura Ursina Giger. Però ils uffants s’han laschats tour sül viadi musical ed han accumpagnà chantond ils duos musicists tras mincha chanzun. «Quai fa bain il cour da dudir ils uffants e da badar lur plaschair per las chanzuns», ha dit Martin Bezzola. Per el esa insomma stat ün mumaint fich emoziunal, da pudair preschantar las chanzuns cha seis bap vaiva scrit i’ls ons 80. Da badar uossa, cha eir ils uffants d’hozindi cugnuoschan quistas chanzuns til ha fat grond plaschair. Il concert a Scuol es gnü organisà da las respunsablas da la Biblioteca a Scuol sco alternativa per la «not da las istorgias» chi nun ha pudü gniar realisada quist on. Ün agen stil per mincha chanzun Dürant la pandemia ha Martin Bezzola realisà il proget dal cudesch da chant cun illustraziuns da Pia Valär. Causa cha Clo Duri Bezzola vaiva scrit las chanzuns cul clavazin e sainza arrandschamaints, es statta la sfida per Martin Bezzola da dar a mincha chanzun ün agen stil. El s’ha laschà influenzar dals texts per chattar il stil da musica per mincha chanzun. Ed uschè han ils uffants dudi chanzuns cun ritems da l’America latina, musica da reggae o da rock. Insembel cun Ursina Giger ha Martin Bezzola savü inchantar ils uffants a Scuol. Però cha las chanzuns nu plaschan be als uffants, han ils duos chantadurs muossà d’incuort eir als Dis da litteratura a Domat. Là s’han els preschantats cun üna band cumpletta, e per ün mumaint s’han eir il creschüts laschats tour sün ün viadi fantastic. Cuntinuar il viadi musical Illa cumbinaziun tanter concerts per creschüts ed uffants, chattan Martin Bezzola ed Ursina Giger gronda satisfacziun. Perquai han eir els grond plaschair da pudair cuntinuar cul lung viadi in differents lös e per ün public d’uffants e restats uffants da tuot las etats. www.illungviadi.ch Il lung viadi Dudesch chanzuns cun illustraziuns da Pia Valär invidan ad uffants da far ün viadi i’l muond da Clo Duri Bezzola (1945-2004). Ellas muossan sia varietà litterara. Sias cumposiziuns, chantadas in sun modern dad Ursina Giger e dal figl da l’autur, Martin Bezzola, cuntegnan umur e viz da lingua. Agiunt al cudesch es il quadern da notas cun ün pled sün via da Dumenic Andry chi cumplettescha la collecziun plaina da fantasia e culurs, minchatant eir scurrila. Las chanzuns, chi d’eiran fin uossa publichadas be per part, as drizzan ad uffants ill’età da duos fin desch ons. Il cudesch da chant illustrà es cumparü in marz da quist on illa chasa editura Gammeter Media da San Murezzan/Scuol. (pl) Martin Bezzola ed Ursina Giger han preschantà las chanzuns ad üna tschientina d’uffants a Scuol. Ursina Giger e Martin Bezzola culla nouva publicaziun dal lung viadi.

La mort es in nossa società adüna amo ün tabu. Rico Freiberger ha minchadi da far culla mort – ella es part da sia vita professiunala. El lavura daspö ündesch ons in ün institut funeber a Samedan. «Tü est bain nar da far alch uschè» – quai es la tipica reacziun, scha Rico Freiberger (52) da S-chanf quinta da seis manster. Temma da contact culla mort nu vaiva’l però mai: «Eu d’eira be ün uffantin cur cha meis bazegner es mort. Amo hozindi m’algorda co ch’el d’eira miss in bara in sia stüva. Fingià là chattaiva quai fich fascinant. La mort pertocca a tuots. Nus naschin e nus murin ün di, ma ingün nu sa cura e co.» Perquai ha Rico Freiberger, chi vaiva insè imprais pittur, simplamaing dumandà ün bel di al possessur d’ün institut funeber a Samedan sch’el dovress inchün chi til güda. Davo ün pêr dis d’insai ha’l savü: «Hai, quista lavur lessa far.» Quai d’eira avant ündesch ons. Intant è’l perfin svess possessur da quel institut. Ma che tip as stoja esser per far quel manster. Ed insomma, che satisfacziun daja da lavurar cun morts e mortoris? «I nu das-cha dvantar rutina» «Nus nu giain be a tour la persuna morta e tilla portain in sunteri o i’l crematorium», declera Rico Freiberger. Part da sia lavur es eir l’organisaziun dal funeral, preparar la bara, tilla metter i’l vaschè ed il discuors culs relaschats. Quel discuors es per el il plü greiv mumaint – ün mumaint chi pretenda fich blera sensibilità ed il dun da quietar ils confamigliars: «La persuna chi’d es morta d’eira adüna üna mamma, ün bap, ün frar o üna sour. Istess in che età ch’ella es morta, per la famiglia esa adüna trist e greiv d’incleger.» Pesant sun però eir tscherts purtrets ch’el vezza dürant sia lavur: «Pro ün suicidi o pro accidaints mortals, impustüt pro quels da muntogna, scha las persunas sun sfigüradas, voula per part üna pel düra. Ma cul temp as survegna üna tscherta distanza. In da quels mumaints as funcziuna lura simplamaing», disch Rico Freiberger, ma el intuna: «l nu das-cha però dvantar rutina.» Uschigliö as perda il respet invers il mort ed i nu’s fess la lavur plü culla sensibilità necessaria. «Cun mia lavur poss eu nempe render ün’ultim’onur a la persuna morta» disch Rico Freiberger – e quai es per el la plü gronda satisfacziun in seis manster. Esser bun da separar Che tip d’uman as stoja insomma esser per gnir a bröch cun quai chi’s passainta dürant quella lavur? «Plüchöntsch ün tip ün pa plü fraid. Uschigliö nu’s riva da tgnair oura il pais.» Daplü co in oters mansters esa per Rico Freiberger eir important da separar vita privata e vita professiunala: «Istess che ch’eu n’ha vis dürant il di, in quel mumaint ch’eu sort da la sala funebra sto quai restar là.» Cha quai nu funcziuna però adüna s’inclegia da sai. In da quels mumaints til güdan seis hobis: «Eu vegn bler cul velo o in muntogna, vegn a chatscha, fetsch passlung – insomma esser our illa natüra ingio ch’eu n’ha mia quietezza am güda d’elavurar, sch’ün mortori m’occupa.» Intant cha tschertadüns as rivan magari eir da distrar da lur lavur, schi sun insembel cun lur famiglia, partenaria o partenari, es quai pro Rico Freiberger ün pa plü difficil – si’amia lavura nempe pro el i’l institut funeber. El disch cun ün surrier: «Hai, nus stuvain propi star attents cha nus discurrin a chasa eir dad alch oter co be da la mort e da nossa lavur.» 24 uras – set dis l’eivna «Gestorben wird immer» – es il titel tudais-ch d’üna cuntschainta seria americana dals ons 2000 davart üna famiglia chi maina ün institut funeber. Quel titel definischa però eir il minchadi da Rico Freiberger: «La mort nu piglia resguard, sch’eu n’ha saira soncha, schi’d es not o fin d’eivna. Schi vegn il telefon dals relaschats o da la polizia stossa ir – e quai 24 uras e set dis l’eivna.» Planisar il temp liber o perfin vacanzas es perquai üna sfida organisatorica: «Eu nu poss esser davent daplü co set fin desch dis al toc. Ouravant stossa eir guardar sch’inchün am po rimplazzar dürant quel temp.» Schi vegn propi üna jada stret, ha Rico Freiberger però sustegn in sia famiglia: «Meis bap nu d’eira al cumanzamaint uschè inchantà da meis manster, ma intant ha’l vis co chi funcziuna e vegn eir gugent a güdar.» Adonta dals purtrets chi’s vezza e dal temp liber limità, respuonda Rico Freiberger a la dumonda, sch’el as decidess amo üna jada sco avant ündesch ons: «In mincha cas. Id es üna lavur fich interessanta e variada, ma sainza la fascinaziun per la mort nu gessa. Sainza quella nu’s riva da far quist manster.» Ün manster chi’s müda insembel culla società Sco bod mincha manster es eir quel dal sepultur suottamiss a trends. Tenor Rico Freiberger badan els dad üna vart ch’adüna daplü glieud sorta da la baselgia. Da l’otra vart però eir ün müdamaint general da la società: «Ün classic funeral cun messa e sepultüra dvainta adüna plü rar. Hozindi nun ha ingün plü temp da chürar üna fossa e quai ons a l’inlunga. Lapro vegn eir amo cha blers nu’s rivan gnanca plü da’s prestar üna sepultüra. Adüna daplü persunas as vöglian perquai laschar cremar e cha lur urna gnia missa in üna fossa cumünaivla o perfin cha la tschendra gnia sternüda our illa natüra.» Scha la mort es part dal minchadi Il mais da november es in bleras religiuns e culturas ün temp per as regordar als morts. Uschigliö es la mort però adüna amo ün tabu in nossa società ed ün tema cha blers s-chatschan. «La mort es part da nossa vita e pertocca a minchün», disch invezza Rico Freiberger (52) da S-chanf. In sia vita professiunala ha’l da far di per di culla mort. Daspö ündesch ons lavura’l in ün institut funeber a Samedan. Set ons sco impiegà e daspö quatter ons sco possessur. Motivà da far quella lavur til ha sia fascinaziun per la mort. I’l discuors cun la FMR quinta’l che tip chi’s sto esser e co ch’el es insomma rivà pro quel manster. (fmr/an) Renda cun sia lavur ün’ultim’onur a la persuna morta – Rico Freiberger illa sala funebra da seis institut a Samedan.

Marcurdi saira ha il president cumünal da Valsot, Victor Peer, infuormà davart il futur da la butia Ramosch. Davo diversas difficultats dürant ils ultims ons es d’incuort eir amo gnü desdit il contrat da fittanza pel local da butia existent per marz 2023. Insembel cun l’architect indigen, Niculin Bisaz, ha la suprastanza cumünala elavurà ün nouv proget per üna butia a Ramosch. Il nouv edifizi dess gnir fabrichà sülla plazza da scoula, tanter la plazza da giovar e la plazza da parcar. Causa la concurrenza da centers da commerzi i’ls cumüns plü gronds e la pussibilità da cumprar aint i’l internet han stuvü serrar quist ultims ons diversas butias in cumüns plü pitschens. Ramosch ha bainschi amo üna butia, il futur da quella es però intschert. Dal 2019 es l’anteriur manader da la butia, Anton Häfner, i davo 35 ons in pensiun. Da quel temp es gnüda fundada la Società Butia Ramosch. Böt da quella società es da sgürar la gestiun d’üna butia da mangiativas in cumün. Cun Wanda Hopmann as vaiva lura eir chattà üna nouva butiera. Ella ha manà la butia, eir grazcha al cafè integrà, cun bun success. Ma al lö existent nu po ella a partir da marz 2023 plü manar la butia, il contrat da fittanza es gnü desdit. Unica pussibilità Davo quista nouva as vaiva da reagir svelt per sgürar la gestiun d’üna butia a Ramosch. Insembel cun l’architect Niculin Bisaz ha il cumün da Valsot laschà elavurar ün nouv proget. Pel president cumünal da Valsot es quai l’unica soluziun per mantgnair üna butia in cumün, eir davo la fin dal contrat chi scrouda in marz 2023. Perquai chi saja üna varianta favuraivla e realisabla infra cuort temp.Victor Peer disch: «Nus investin pella generalità per alch chi fa sen, quai dess plazzas da lavur, la posta füss integrada, ed eir per la glieud plü veglia chi pudess cuntinuar ad ir a cumprar aint in cumün. Scha nus dain oura ils raps da cumün per ün tal proget, lura es quai es eir dret uschè. Dar sü be uschè nu d’eira per nus üngün’opziun.» Ün nouv stabilimaint Dad includer la butia i’l edifizi da la chasa da scoula, eir scha quella gniss libra i’ls prossems ons, nun es tenor Victor Peer üna buna soluziun. «Scha nus vain da far in ün stabilimaint existent localitats da butia chi fan sen, nun ha la chasa da scoula plü la medema valur sül marchà, sch’ella vess da gnir vendüda ün di», declera Victor Peer. Eir tenor l’architect Niculin Bisaz es il nouv proget la soluziun la plü simpla ed economica. Per el d’eira important da crear ün stabilimaint cun accents estetics chi rapreschaintan il cumün da Ramosch. Cun üna fatschada in lain ed ün tet verd as vess il nouv stabilimaint d’integrar bain i’l cumün. Sper la butia da passa 110 m², chi’d es planisada immez il stabilimaint, es eir previs ün cafè ed üna terrassa, inclusivmaing tualettas e magazin. La plazza da parcar restess uschè sco ch’ella es hozindi, be ün parkegi as vessa da dar sü a favur da l’entreda da la nouva butia. Ils cuosts pel proget sun calculats sün 900 000 francs e quels vessan da gnir scrits giò in ün on, dimena va il proget suot il quint curraint e na suot il quint d’investiziuns. «Per na stuvair strar cun sai il cuosts i’ls prossems 30 ons», disch Victor Peer. Il cumün es eir amo in tschercha da raps per na stuvair portar tuot ils cuosts sulet. «Per üna butia chi’d es alch pella populaziun as poja ir in tschercha da raps e nus sperain eir chi gnia alch sustegn finanzial», declera Victor Peer. Trar vi da la medema sua Il cumün, la Società Butia Ramosch ed ils manaders da la gestiun han da collavurar strettamaing per realisar quist proget. Il cumün sco proprietari dal stabilimaint dess a fit las localitats per ün fit tanter 25 000 e 30 000 francs l’on, ma nu surpigliess ingüns eventuels deficits. La società chi consista da 100 commembers e commembras chi sustegnan la società cun üna contribuziun annuala da 200 francs per persuna, garantiss il fit. Nouva butia sün plazza da scoula? Davo cha la Società Butia Ramosch vaiva sgürà la gestiun da la butia in cumün es gnü desdit il contrat pel local existent per marz 2023. La suprastanza cumünala da Valsot ha stuvü reagir svelt ed ha elavurà in collavuraziun cun l’architect Niculin Bisaz ün proget per üna butia in cumün. Il nouv stabilimaint vess da gnir realisà tanter la plazza da parcar e la plazza da giovar. In marcurdi saira ha il president cumünal Victor Peer infuormà davart quist proget. (fmr/cam) Il nouv stabilimaint da la butia a Ramosch dess gnir realiso traunter la plazza da parker e la plazza da giuver. Il proget per la nouva butia a Ramosch sün plazza da scoula. Sper la butia dess eir gnir realiso ün cafè cun terrassa.

A la radunanza cumünala da Scuol da lündeschdi passà ha il schef tecnic dal cumün da Scuol, Arno Kirchen, orientà suot varia davart il stadi da la Punt da Gurlaina. Fin als 17 da december 2021 sarà sanada la punt sün üna lunghezza da 100 meters. La Punt da Gurlaina collia il center dal cumün da Scuol, Chantröven cun Gurlaina. Ella ha üna lunghezza da 145 meters ed es s-chars 120 ons veglia. Pervi dal nosch stadi da la punt e per motivs da sgürezza es quella però gnüda serrada l’on passà. Pro ün’analisa dal stadi da la punt s’haja in seguit elavurà quatter variantas: üna punt nouva, allontanar la punt, üna sanaziun cumpletta ed üna sanaziun cun concessiuns. L’ultima varianta es gnüda perseguitada e cullas lavuors s’haja cumanzà in mai dal 2021. 100 meters fin als 17 da december A la radunanza cumünala da lündeschdi passà sun ils preschaints gnüts orientats suot tractanda varia dal schef tecnic dal cumün da Scuol, Arno Kirchen, davart il stadi da las lavuors: «Fin als 17 da december vaina sanà var 100 meters da la punt. Voul dir i s’ha sablunà tuot la construcziun d’atschal e trattà tuot cun quatter vettas da culur chi sun gnüdas fattas tuottas a man.» Implü ha Arno Kirchen muossà a man d’üna fotografia ils rinforz chi s’ha stuvü far per stabilisar la punt. La saiv nouva chi’d es 20 centimeters plü ota co la veglia correspuonda a las masüras d’hozindi. Arno Kirchen: «Quists dis ha cumanzà il marangun a montar il fuond da lain da la vart da Chantröven, e schi va bain es quella lavur finida infra ün’eivna. Sur Nadal s’haja previs da far duos eivnas posa e davo gnissan fattas amo quatter etappas da desch meters, lura füssan las lavuors da corrosiun e da serrürier a fin e la punt gnarà averta in mai da quist on chi vain.» Avertüra in mai 2022 Insè d’eira previs cha las lavuors füssan a fin per la fin da quist on 2021. La prolungaziun da las lavuors es statta necessaria, i’s fa però quint cha’l credit da 2,9 milliuns francs nu stess gnir surpassà. Sco cha Arno Kirchen ha dit in radunanza cumünala as tratta d’üna lavur fich pretensiusa, fatta tuot a man. Ed il capo cumünal da Scuol, Christian Fanzun, ha agiunt: «Eu sun fich satisfat chi s s’ha chattà üna soluziun optimala ed eu sun persvas cha nus pudain avair plaschair dal resultat. Eu m’allegr fingià sün prümavaira, cur cha nus faran üna visita occulara e la populaziun as po atschertar da la renovaziun reuschida.» Quia as vezza las differentas vettas da culur. La saiv es 20 centimeters plü ota e correspuonda uossa a las masüras da sgürezza d’ozindi. Ils tocs cotschens sun ils rinforzs per stabilisar la punt.

«La bocca d’luf es s-chüra e blers chi guardan laint…» vaiva scrit a seis temp l’autur ladin Men Rauch. Janic Maskos, Milena Gottschalk e Braida Nesa sun consciaints cha cun tants sforzs pella lavur da matura s’vezza qua o là eir la «daintadüra» dal luf. Ün sentimaint dad ir in «svanimaint»? Els trais han scrit lur lavurs da matura a l’Institut Otalpin Ftan (IOF) per rumantsch. In venderdi passà, a la fin, hana pudü preschantar a Scuol davant public lur lavurs chi derivan minchüna in seis möd our da la «bocca d’luf». Men Rauch à la slam Quai sun las ouvras da mai: Men Füm chi in 100 ons sun sün l’aldüm. Quai scriva Men Rauch in si’Autobiografia in rima dal 1955, ma Janic Maskos replicha cun ün ulteriur vers, «L’ouvra da Men Füm dal vainch vainchün» à la slam, chi dvaint’il titel da sia lavur da matura. Il giuven da Scuol chi scriva jent seis agens texts, s’ha occupà a fuond culla persunalità e l’ouvra da Men Rauch e tilla ha reinterpretada à la slam. Dal sun, l’armonia ed il ritem da la poesia dependa illas poesias da slam chi vegnan recitadas pelplü a concurrenzas, inschinà s’haja la libertà da crear poesias da tuot ils stils e geners litterars. Il maturand ha tut suot ögl alch tematicas cha Men Rauch ha tut our dal plain e chi pertoccan eir ad el svessa, il fil cotschen da quistas poesias. Partind dad ün o tschel vers, integrond eir criteris fuormals e stilistics à la Men, ha’l fat ses poesias, da quellas plü extaisas, modernas ed innovativas, otras plü tradiziunalas ed umoristicas cun titels sco «Battorma», «Meis sömmi», «Ons dals cucs» o «Millifluorgassem». Che’T fascinescha da Men Rauch e si’ouvra cha Tü T’hast decis da’T dedichar ad el? Janic Maskos: A mai fascinescha d’üna vart sia persunalità chi’d es ün’ouvra per sai stess. Co ch’el s’ha adüna laschà guidar da la paschiun, m‘impissond ch’el ha absolt oriundamaing il stüdi d’indschegner ed ha relaschà a la fin si’impraisma in tuot otras caricas, sco redactur, scriptur, poet, politiker però eir sco cabarettist, chantadur e surtuot sco hom da cumünanza. Ma la diversità nu’s fa valair be in sia vita, però eir in si’ouvra. Chanzuns davart diavels e marusas, raquints populars da chatschaders paschiunats o lur’eir descripziuns istoricas. Quai’m fascinescha ed eu pretend cha l’ouvra da Men Füm saja alch per minchün! Chenüna da Tias reinterpretaziuns At sta il plü a cour? Perche? I füss flot da dir cha tuot las poesias am plaschan istess bain. Ma quai nun es bricha il cas. Quella chi’m sta il plü a cour es «Meis sömmi» chi quinta d’ün uffant pers in ün muond plain dolurs e tristezza. Ella dess render attent al fat cha no vivain in duos differentas realtats. Quellas as maisdan unicamaing in noss sömmis chi dan tröv a la chanzun cha l’uffant chanta. La poesia «Cuors dal muond» seguond Heine, a la quala eu’m referisch, refletta impustüt in quists duos vers, la schmürdüm da l’uffantin surlaschà a seis destin: «Scha be pac ha toc a tai, vainst privà tü eir da quai.» (ün extrat our da «Meis sömmi») Meis sömmi Eu’m sgob cun larmas zoppadas per mincha crousla, da no restada. Ma vöda, üna sco tschella. Cura vaina schmiss d’amar quai cha no fain, cumanzà a bramar quai cha no nu dovrain? Invlidar quai chi vaglia, predschar quai chi maglia, sön, forzas, vita? (...) Il chan ed il luf A Milena Gottschalk chi’d es paschiunada per chans ed ha ün agen sensori pels descendents dal luf, haja dat da buonder quant paraintas cha sias duos «chognas» da chatscha sun cul luf, la Diana e la Luna, da differentas razzas. A man da tests genetics, ma eir cun experimaints da cumportimaint e conguals fisionomics è’la rivada a resultats ch’ella nu vess mai cret... La maturanda Milena Gottschalk quinta da sias retscherchas: Milena Gottschalk: Eu n’ha congualà la fisionomia da meis chans cun quella dal luf e n’ha fat impustüt plüs experimaints chi’s basan sün tests fats i’l «Wolf Science Center a Vienna» chi lavura cun lufs e chans. Per exaimpel n’haja miss ün toc charn suot üna coppa e n’ha tut il temp per verer quant lönch chi va fin cha’ls chans chattan il toc charn. Il luf chattess il plü svelt la charn. Las chognas douvran plü lönch, impustüt la Diana, perquai chi sun adüsadas da gnir pavladas, v.d. «servidas», di per di. Il plü fascinada m’han ils tests genetics: Luna chi’d es ün Bleu de Gascogne e Diana, ün Luzerner Laufhund, as disferenzcheschan ferm illa «valur da luf» d’Embark. Quai es ün labor a Boston chi fa tests genetics cun chans. Per far quist test n’haja tramiss aint la saliva da meis duos chans. L’analisa genetica identifichescha 100 differents markers sül genom chi as distinguan tanter luf e chan, per exaimpel il gnif plü cuort o la grondezza. La valur da luf demuossa quant sumgliaint cha’l chan es al luf grisch, il luf oriund. Eir i’l Labor Feragen a Salzburg as analisescha la parantella tanter chan e luf a man da sequenzas geneticas. Per far quai n’haja stuvü trametter prouvas da sang. E quai chi fascinescha es cha tant la valur da luf d’Embark sco l’analisa Feragen han confermà mias supposiziuns e meis experimaints, nempe cha Luna es plü parainta cul luf co Diana! – Che satisfacziun! Il luf in ün cudesch d’uffants «Barbin in tschercha da seis dachasa» es il titel dal cudesch per uffants cha Braida Nesa ha scrit per sia lavur da matura. Ella ha tschernü ün tema actual e brisant: il luf. Seis luf amo giuven, Barbin chi’d es nat dalöntsch davent da quia, ha stuvü bandunar a seis genituors e fradgliuns, per ir in tschercha da pavel e d’ün dachà. El scuvrischa il muond e survain adüna darcheu cussagls da seis ami Jaronas, il nanin. Aita Puorger ha fat las illustraziuns, skizzas expressivas cun rispli. Che relaziun hast Tü cul luf? Braida Nesa: A mai ha adün’interessà il luf perquai ch’el ha bunas e noschas varts chi paran da’s cuntradir. I nu’m fascinescha be da savair che effet cha quista bes-cha ha pella società, ma eir pel sistem ecologic regiunal. Davo avair scrit la lavur suna persvasa chi nu’s poss’esser «per» o «cunter» il luf. Il luf es quia e uossa esa da chattar soluziuns da convivenza. Ma quai nun es simpel. Che ha dat andit da scriver ün cudesch per uffants? Daspö ons cha’l luf d’eira desdrüt in plü o main tuot l’Europa è’l uossa darcheu tuornà in Svizra ed eir in Grischun. Quist retuorn dà da chefar. In blers da no s’ha fuormada i’ls ultims ons üna tenuta clera invers il luf, be i’ls uffants amo brich. Cun scriver ün cudesch less eu dar la pussibiltà als uffants da’s far lur agen purtret. Implü nun haja vuglü far be lavurs da retschercha per mia lavur da matura, dimpersè eir crear ün agen prodot. A che esa da dar bada, schi’s scriva ün’istorgia per uffants? I nun es facil a cumprimer il savair acquistà cul stüdi da litteratura ed intervistas cun perits in ün’istorgia chi’s basa sülla realità e chi’d es scritta in üna lingua simpla e bain inclegiantaivla per uffants. Eu n’ha provà da crear purtrets chi permettan als uffants da laschar girar la fantasia e’s far lur interpretaziuns. L’autura da quist artichel, Uorschla Natalia Caprez Brülhart, es magistra a l’IOF ed ha per part assisti lavurs da matura da quist on. Quant ferm sumaglian ils agens chans al luf - a quella dumonda es ida davo Milena Gottschalk in sia lavur da matura. Ün cudesch d’uffants sur dal luf, quai ha scrit Braida Nesa sco lavur da matura. Ils trais maturands in occasiun da la preschantaziun da lur lavurs a Scuol. Da schn: Braida Nesa, Janic Maskos e Milena Gottschalk.

In sonda davomezdi ha gnü lö a Müstair la 45avla radunanza generala da la Implants da sport SA Val Müstair. Il bilantsch da la società es san. Da pudair realisar il proget «La Sassa-Minschuns» füss però da grond’importanza per la società. «La stagiun passada es statta insolita», disch Vito Stupan, president dal cussagl administrativ da la Implants da sport SA Val Müstair, in seis rapport als acziunaris. Var 20 dals raduond 200 commembers sun gnüts a Müstair per la radunanza generala – quist on darcheu üna radunanza cun preschentscha, davo cha quella da l’on passà vaiva pudü gnir fatta be in scrit. La Implants da sport SA Val Müstair preschainta ün bilantsch san. La realisaziun dal proget «La Sassa-Minschuns» füss tenor il cussagl administrativ però «fich important per dvantar in avegnir plü attractiv». Fügits cun ün ögl blau «Corona» - quai d’eira il tema dominant da la stagiun d’inviern passada chi ha dürà dals 19 da december 2020 fin als 21 da marz 2021. «Id es gnü pretais fich bler da nossa glieud. Da quels in büro, ma eir da quels i’l territori da skis Minschuns», disch Vito Stupan. Las masüras da sgürezza e’ls concepts da protecziun han adüna darcheu müdà o stuvaivan gnir adattats. «Tuot las controllas da la polizia, da l’Uffizi da sandà o dals experts da corona sun però idas adüna bain», disch il president dal cussagl administrativ e resüma la stagiun passada: «Nus eschan cuntaints cha nus vain insomma pudü drivir. A la fin eschna mütschits cun ün ögl blau.» Eir il mainagestiun Daniel Pitsch es cuntaint. Davo duos ons cun paca naiv ha profità il territori da skis eir dal bun inviern: «Grazcha a la bunas relaziuns da naiv nu vaina stuvü innaiver uschè bler. Las maschinas e’ls runals han funcziunà eir adüna bain e nus vain pudü garantir üna buna qualità da las pistas.» «Nossa finanzas sun adüna amo bunas» Hans Rupp, il secretari da la Implants da Sport SA Val Müstair ha preschantà als acziunaris ün bilantsch san. Corona ha però influenzà eir il quint annual. Il restorant Alp da Munt e la Bar Aunta d’eiran avant la stagiun gnüts adattats a las prescripziuns da sgürezza. Causa il seguond lockdown han quels be pudü gnir gestits dürant la stagiun però sco take-away. «Quellas investiziuns d’eiran dimena stattas fattas per nüglia. Ils 34% damain rechav causa il restorant serrà han però pudü gnir egualisats grazcha als pajamaints per cas da dürezza dal chantun», disch Hans Rupp e manaja: «Nossas finanzas sun adüna amo bunas.» Ils acziunaris han acceptà unanimamaing il rapport e’l quint annual. A la radunanza generala es eir gnü elet ün nouv rapreschantant dal cumün. Guido Mittner rimplazza ad Aldo Rodigari chi sorta dal cussagl administrativ. Evitar üna procedura giuridica «Nus füssan pronts e vain fat nossas lezchas. Uossa eschna dependents cha’ls uffizis chantunals decidan davart il plan d’ütilisaziun», orientescha Hans Rupp a reguard il stand actual dal proget La Sassa-Minschuns. Cunter il plan d’ütilisaziun es pendent pro’l Tribunal administrativ dal Grischun però amo ün recuors da duos organisaziuns per l’ambiaint. Quel recuors es intant sisti. La presidenta cumünala da la Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti, chi d’eira eir preschainta a la radunanza generala, ha dit in chosa: «Subit cha nus vain sün maisa la decisiun da la regenza pudaina schoglier la suspaisa davant tribunal.» Tant il cumün da la Val Müstair sco eir la Implants da sport SA Val Müstair, vöglian però evitar ün proceder giuridic. Gabriella Binkert Becchetti: «Nus provain da tscherchar il discuors cun las organisaziuns per l’ambiaint. Nos böt es da chattar üna soluziun sainza stuvair ir davant tribunal. Be uschè po il proget gnir realisà, otramaing eschna ons a l’inlunga occupats cun recuors.» Fin cha la regenza decida, possa dürar però amo fin in lügl o avuost da l’on chi vain, agiundscha la presidenta cumünala. Proget La Sassa – Minschuns Planisà es ün resort da vacanzas da quatter stailas i’l quartier Chalchera a Tschierv. In tuot dessan gnir fabrichats ses edifizis cun var 320 lets. Sper il resort es eir planisada üna nouva pendiculara d’access i’l territori da skis Minschuns ed ün implant per innaiver la pista fin giò la val. Ils ­cuosts per la realisaziun s’amuntan a totalmaing var 31 milliuns francs. Il resort da vacanzas vain planisà e realisà da la Domenig Immobilien AG Cuoira. La somma d’investiziun s’amuntan a var 25 milliuns francs. La pendiculara e l’implant per innaiver cun cuosts da ses milliuns francs vain finanzià da la Implants da sport SA Val Müstair. Cun la nouva pendiculara d’access nu vessan skiunzas e skiunzs plü da far il viadi cun autos fin sül territori da skis. L’access al territori füss uschè plü ecologic. Causa ils recuors da la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada e da l’organisaziun Mountain Wilderness cunter il proget da la pendiculara d’access sco eir cunter la revisiun parziala da la planisaziun locala es il proget intant bloccà. La stagiun in cifras Rechav gestiun runal e servezzan -0,18% Entradas restoraziun -34,2% Cuosts da persunal -5,3% Chapital agen e reservas liquidas 1'817'000 francs Üna stagiun insolita «Bel d’esser insembel darcheu in quista fuorma», ha salüdà Vito Stupan , president dal cussagl administrativ da la Implants da sport SA Val Müstair, als acziunaris. In sonda davomezdi ha gnü lö a Müstair la 45avla radunanza generala da la società. Davo cha la radunanza da l’on passà ha pudü gnir fatta be in scrit, pudaivan ils commembers quist on darcheu esser preschaints. Il cussagl administrativ ha infuormà davart la stagiun passada chi d’eira «insolita». Adonta da corona ha la Implants da sport SA Val Müstair preschantà bunas cifras. Sper ils puncts üsitats d’üna radunanza generala ha ün punct da la glista da tractandas interessà specialmaing: Il stand dal proget La Sassa-Minschuns. (fmr/an) Il proget La Sassa-Minschuns prevezza ses edifizis cun 320 lets. Implü dess gnir realisà üna pendiculara d’access i’l territori da skis Minschuns ed ün implant d’innaiver. Il cussagl administrativ da la Implants da Sport SA Val Müstair – da schnestra: Vito Stupan, president, Silvio Gruber, vicepresident, Guido Mittner, nouvelet rapreschantant dal cumün, Hans Rupp, secretari, Daniel Pitsch, mainagestiun, Marcus Frey e Lorenz Fallet.

In ün local per ramassar immundizchas a Susch vegn deposità adüna darcheu s-chart chi nu füss permiss. Il cumün da Zernez voul perquai installar üna survaglianza da video permanenta per pudair identifichar persunas. «Separar quel s-chart na permiss es per noss lavuraints cumünals üna gronda lavur ed ans chaschuna eir cuosts», declera Emil Müller, president cumünal da Zernez, il motiv perche ch’els vöglian installar üna survaglianza da video. Da survagliar cun video ün tal lö public po esser delicat güsta a reguard la protecziun da datas. Ma perche precis fa il cumün da Zernez quai? Güstificheschan ils cuosts cha’l cumün ha per separar darcheu il s-chart da survagliar cun video? Es quai insomma legal? E che capita cullas registraziuns? Be ün problem a Susch? A Susch gnissan filmadas persunas ed implü lur nomers da l’auto – tuot insè datas sensiblas. Il local pertoc es ün lö da ramassamaint general – voul dir per sachs d’immundizchas, vaider, tola ed öli. Perche es güst quel local pertoc? Ed es quai l’unic local pertoc sül territori dal cumün da Zernez? «Na», respuonda Emil Müller. «A Brail vaivna avant ün temp il istess problem. Quel local vain intant però fingià survaglià cun video. Tuots duos lös da ramassamaint, saja quel a Brail sco eir quel a Susch, sun güst dasper la via maistra o pac toc davent. Dimena lös ingio chi passan minchadi bleras persunas cun lur autos.» Forsa cha la tentaziun es perquai gronda da’s fermar e da depositar s-chart chi cuostess uschigliö per allontanar, declera Emil Müller quel fenomen e disch: «A Lavin nu vaina per exaimpel quel problem.» «Scha la situaziun dvainta megldra desistin nus a las cameras» «In prüma lingia vulaina evitar chi gnia fat abüs dal local per ramassar immundizchas. Natüralmaing vaja eir per identifichar e chastiar persunas chi depositeschan s-chart chi nu füss permiss», disch Emil Müller. El relativescha però: «Las cameras e l’indicaziun cha’l local vegn survaglià varan ün grond effet preventiv. Eu nu craj cha nus stuvaran insomma chastiar ad inchün.» Tenor il president cumünal da Zernez nun es neir na amo decis definitiv, scha la survaglianza da video vegn montada: «Scha la situaziun dvainta megldra dürant ils prossems mais, desistin nus a las cameras.» Fin cha tuot la procedura legala saja tras, possa dürar inamöd amo fin la mità da l’on chi vain, disch Emil Müller ed agiundscha: «Uschè ans pudessna eir spargnar ils cuosts per la montascha chi s’amuntessan a 5‘000 fin 10‘000 francs.» Quels cuosts nu sun in prüma lingia per l’indriz svess, dimpersè per l’attach a la rait fibroptica. Populaziun ha uossa il dret da far recuors Avant 10 dis ha relaschà il cumün da Zernezün decret general in chosa aint il Fögl ufficial dal chantun Grischun. Quel decret es part da la procedura legala ed insomma premissa per ch’ün’instituziun – in quist cas il cumün – possa survagliar il spazi public cun video. Che chi vala sco spazi public es reglà illa Ledscha chantunala davart la protecziun da datas (LCPD). Quella ledscha definischa eir che chi ha da capitar cullas datas registradas. «Nus tillas stüzzain il plü tard davo 90 dis. Quellas datas sun accessiblas eir be a tschertas persunas. Nus nu controllain neir na tuottadi il video», intuna Emil Müller. La populaziun ha uossa temp 30 dis per inoltrar recuors cunter il decret. Il president dal cumün da Zernez nu craja però cha blers fetschan adöver da quel dret: «La populaziun es cuntainta, sch’ella chatta ün local per ramassar s-chart chi’d es net ed in uorden. La majorità as tegna eir vi da las reglas.» Bunas experienzas a Zuoz Eir oters cumüns laschan survagliar fingià daspö blers ons lur lös da ramassamaint da s-chart. Per exaimpel il cumün da Zuoz. Els han fingià montà dal 2007 üna camera per filmar lur lö per ramassar immundizchas principal in vicinanza da la staziun. «Da quel temp gniva blera glieud a Zuoz a deponar da tuotta sorts s-chart e scappaiva davo», disch Thomas Pinchera, manader dal servezzan tecnic dal cumün da Zuoz. «Daspö cha la camera es montada ha quai laschà davo extrem.» Thomas Pinchera lavura daspö duos ons pro’l cumün da Zuoz. Infra quel temp ha’l stuvü far adöver be duos jadas da las registraziuns da video. Per evitar chi gnia fat abüs cullas datas, guardan a Zuoz eir adüna duos persunas insembel las registraziuns. Valütar plü ot la protecziun da las datas? «Eu nu sun insomma ingün ami da la survaglianza da video» – quai disch Thomas Casanova, l’incumbensà per la protecziun da las datas pro’l chantun Grischun. El es l’instanza da controlla independenta chi survaglia cha la protecziun da las datas gnia realisada e resguardada. El es eir post da consultaziun e d’infuormaziun per persunas privatas e l’administraziun. Tenor Thomas Casanova esa exagerà da survagliar cun video ün local per ramassar immundizchas. El declera perche: «Inchün chi depositescha alch ch’el nu das-cha e vegn tschüf, survegn be üna multa disciplinara. Las datas chi vegnan registradas, dimena ils purtrets da las persunas ed ils nomers dals autos, sun però fich delicatas. Per mai nun es datta la relaziun tanter chastiar cun üna multa e proteger datas persunalas cunter abüs. La protecziun da las datas stuvess gnir valütada plü ot e perquai füssa da desister a la survaglianza cun video.» Sco incumbensà per la protecziun da las datas po Thomas Casanova però be cusgliar – o in quist cas scusgliar. Decisiv es però che chi stà illa ledscha: «Tenor la Ledscha chantunala davart la protecziun da datas (LCPD) das-cha ün cumün montar cameras da video – eir per survagliar ün local per ramassar immundizchas», disch Thomas Casanova e precisescha: «I’l artichel 3a, alinea 1, sta nempe cha’l spazi public e quel spazi chi’d es accessibel al public possa gnir survaglià cun apparats per transmetter e registrar purtrets per identifichar persunas. Quai scha la sgürezza publica e l’uorden public sun periclitats e scha quai es necessari per proteger edifizis chi servan ad ün scopo public o a lur ütilisadras o ütilisaders.» Survaglianza da video per ün local d’immundizchas? In ün local per ramassar immundizchas a Susch vegn adüna darcheu deposità s-chart chi nu füss permiss. «Per nus esa üna gronda lavur da separar quel ed ans chaschuna cuosts» disch Emil Müller, president cumünal da Zernez. Il cumün da Zernez ha perquai decis da survagliar quel local cun cameras da video. Avant 10 dis ha relaschà il cumün da Zernez ün decret general in chosa. Schi vegn discurri da survaglianza da video, esa eir da discuorrer da protecziun da las datas. Co es la situaziun legala? Che experienzas han fat oters cumüns? E che disch insomma l’incumbensà per la protecziun da las datas pro’l chantun Grischun? La FMR sclerischa. (fmr/an) Quist local per ramassar immundizchas a Susch voul il cumün da Zernez laschar survegliar cun video – di e not, intern ed extern.

L’oter di d’heja inscuntro a Giangöri chi prunaiva grascha sül mantun our in Bugnaidas, el am ho musso il plombin e managio: Eir il mantun grascha stu fer parada! Üna risada al tavulin, ma Oscar managiava cha’s possa dir: Uschè scu’l mantun grascha, uschè eir il pur. Ed il sar magister ho eir do sieu senf scu hom sculo: L’estetica es üna part importanta da la cultura dals muntagnards, e na be da quels da Firenza e Roma. Hoz as inscuntra be pü la müraglia da telas perdüttas d’üna cultura purila chi svanescha. Da depositer grascha süls pros vain scumando, ma as vezza be listess d’inviern bua­tschüffels enorms zuglios cun plastic, co e lo eir cun ün pitschen tractor chi fo da guardgia, ün miser aspet ed irritant pels passlun­ghists sülla loipa. Ün’otra perdütta sun las saivs, quellas bellas saivs a l’ur da pros e pasculs. Ellas güdaivan a la pastriglia cur cha la muaglia giaiva our sül pascul u ad alp. Bellas saivs cun pösts queders e da mincha vart, sur’e suot, üna foura per las assas. Turnand darcho in val, d’heja gieu ün grand plaschair da vzair cha la vschinauncha vaiva refat la saiv lung la via, in quel godet inua ch’eau vaiva passanto trais eivnas scu sudo aint illa tenda. Gia aunz ans d’eira gnida refatta la via da Chapella vers la staziun da Cinuos-chel ed eir quella da S-chanf a l’entredgia al Parc Naziun­el. Bellas eir las saivs in­tuorn la vschinaunchetta da Susauna chi’d es darcho abiteda. Natürelmaing s’ho il temp müdo, la mua­glia vain per part transpor­teda in camiuns ad alp, uschè cha la dumanda es hoz pütost quella: refer u na refer la saiv. Il pês am peran ils lös inua cha sun co saiv­ettas invalidas cun pösts marschs, da quels chi cupichan u chi sun gnieus rimplazzos cun püttas da la viafier u cun staungias da fier. E che aspet faun las lattas – u chi maunchan u chi staun a traviers per que d’intuorn. A do natürelmaing lös inua cha las saivs nu faun pü üngün serv, e quels misers rests meritessan da gnir alluntanos. Ün cumplimaint vo a la vschinauncha da S-chanf chi spordscha maun als possessuors da terrain furnind gratuitamaing la laina per refer las saivs. Lo inua cha fo sen, füssi pcho, scha eir quistas veglias perdüttas dad üna cultura purila svanissan e cha nus inscuntressan be pü filfiers e staungias da fier. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). Romedi Arquint

Mincha duos ons han lö las Producziuns libras per solists ed ensembles da l’Uniun da musica dal district 1. Daspö passa 20 ons as desista da sunar per puncts e per üna rangaziun. Ingon han lö quellas producziuns per la 13avla jada – quista sonda a Ftan. Ils respunsabels da l’Uniun da musica dal district 1, chi cumpiglia l’Engiadina, Samignun, la Val Müstair, il Puschlav e la Bergiaglia, s’ingaschan activmaing per la promoziun da las musicantas e dals musicants da las singulas societats da musica. L’organisaziun da l’arrandschamaint ha surtut ingon la Società da musica da Ftan. In seguit ha lö l’onurificaziun dals veterans dal district 1. Inscunter per giuven e vegl A quist’occurrenza musicala as partecipeschan musicantas e musicants d’instrumaints da flà da tuot l’Engiadina e da las valladas dal süd. Las producziuns libras sun mincha duos ons ün inscunter per giuven e vegl, pels commembers da las societats da musica e per las scolaras e’ls scolars da las duos scoulas da musica da l’Engiadina e da la Val Müstair. «Pro quist arrandschamaint daja tanter oter eir üna collavuraziun tanter las societats da musica e las scoulas da musica, quai chi nu d’eira i’ls duos ultims plü pussibel», manzuna Jachen Kienz, president da l’Uniun da musica dal district 1, illa communicaziun als mezs da massa. Tenor el es la promoziun da la giuventüna importanta pel ringiuvnimaint e’l rinforzamaint da las societats da musica. «Tuot quai capita o in stretta collavuraziun tanter las societats e las scoulas da musica o lura culla promoziun individuala da las commembras e’ls commembers.» Davo la lunga posa sforzada exista pro singulas societats da musica il privel da mancanza da commember. Grond interess Per l’ediziun d’ingon da las Producziuns libras per solists ed ensembles a Ftan s’han annunzchats diversas musicantas e divers musicants. Cun lur producziuns muossan las partecipantas e’ls partecipants lur savair e quai davant üna giuria professiunala ed ün vast public. «Per bleras scolaras e scolars da las scoulas da musica es quist üna sort prouva generala cuort avant la partecipaziun a la Concurrenza da solists ed ensembles chantunala», declera Jachen Kienz. Tuot las partecipantas e’ls partecipants survegnan ün rapport dals experts e quai tanter oter in fuorma d’ün discuors cun ün o l’oter commember da la giuria. Las Producziuns libras per solists ed ensembles sun in sonda, ils 27 da november illa chasa da scoula da Ftan. Las producziuns cumainzan a las 10.00 e düran fin a las 17.30. L’entrada es libra. A Ftan han lö per la 13avla jada las Producziuns libras per solists ed ensembles dal district da musica 1.

Minchatant n'haja l'impreschiun cha nos muond sumaglia ad üna cruschada caotica sco ch'eu tillas cugnuosch da Cairo, la chapitala da l'Egipta. Da tuottas varts stumpla il trafic e's maisda in üna gronda fuolla. I vain tütà e schmachà. Minchün cumbatta per seis dret, perche cha las reglas, quellas sun missas in dumonda daspö lönch. Quia ün asen chi tira ün char sper ün camiun surchargià, là ün taxi be bügnas chi sgratta bod vi d'ün auto luxurius bel glüschaint. Minchün tschercha da chattar la megldra via per rivar our da quist battibuogl. Tuot para caotic ed i grataja be cun fadia da mantegner üna tscherta survista da las differentas posiziuns ed ideas. Discretamaing as muossa però ün negoziar permanent tanter las differentas posiziuns, da dar davo i'l dret mumaint per rivar al böt mirà. Nos muond dad hozindi sumaglia in blers reguards ad üna cruschada be canera sco p.ex. a Cairo; chi saja nossas discussiuns a reguard dumondas da pandemia cha nus vuschain quista dumengia, la debatta a reguard il clima o otras luottas actualas chi dividan per part famiglias e società. In ün punct essenzial para dad esser ouravant la cruschada da Cairo a nossa società actuala: i'l negoziar permanent tanter las differentas posiziuns ed il dar davo i'l dret mumaint. Vieplü pretendan singulas persunas da posseder la vardà absoluta e güdicheschan a lur prossems a man da lur persvasiun da maniera absoluta. In quista situaziun am vegn adimmaint ün pled da Gesu pro Matteus 7,1ff: «Nu güdicharai, per cha vus nu vegnat güdichats!… Perche vezzast tü la spina i'l ögl da teis prossem, ma nun observast la trama in teis ögl?… Tira il prüm la trama our da teis ögl, lura poust verer co cha tü tirast la spina oura dal ögl da teis prossem.» Bain cler, cun quista tenuta nu schogliarana tuot il battibuogl sün quist muond, ma forsa güdess'la a debloccar divers conflicts – cun damain agitaziun e pregüdizi e daplü contemplaziun. Per furtüna cumainza quista dumengia il temp d'Advent; el ans invida cun sias chandailas e savurs a tala contemplaziun. Ans regalain ün pa temp per verer nan e per tuornar pro nus svess, per substituir tuot l'agitaziun cun contemplaziun – nus tuots tilla dovrain. Bella dumengia ed ün solen temp d'Advent. Dal 2015 enfin il 2018 è Stephan Bösiger stà raverenda refurmà da la Val Müstair. Ussa è el ravarenda da la plaiv da Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Ans regalain ün pa temp per verer nan e per tuornar pro nus svess, per substituir tuot l'agitaziun cun contemplaziun.» Stephan Bösiger

In gövgia davomezdi ha gnü lö online la radunanza generala da la Conferenza Generala Ladina – ün’associaziun da magistras e magisters sco eir da muossadras e muossaders ladins. Ün dals temas principals da la radunanza es stat la digitalisaziun illas scoulas. Digitalisaziun es il slogan da l’ura. Tuot la società dvainta adüna plü digitala. Pajar ün quint i’l restorant – capita digitalmaing. Consumar medias – capita digitalmaing. S’in­fuormar davart il resultat da gö da la squadra prediletta – eir digital. Quel müdamaint badan eir las scoulas. Ellas as ston adattar svessa e preparar a las scolaras e’ls scolars a quel spiert dal temp. A la Conferenza Generala Ladina (CGL) ha referi Philippe Wampfler, expert per digitalisaziun a las scoulas, davart quel tema. La FMR ha vuglü savair eir dad Annalea Stuppan, presidenta da la CGL, quant digitalisadas cha las scoulas in Engiadina sun insomma fingià. Na be ün müdamaint a mezs d’instrucziuns electronics Schi’s discurrora da digitalisaziun illas scoulas, nu’s discuorra in prüma lingia da müdar a mezs d’instrucziun electronics. Tenor Philippe Wampfler esa da muossar a las scolaras ed als scolars «cumpetenzas per imprender cun medias digitalas e cumpetenzas chi tils güdan ad accumplir lur lezchas illa società ed illa vita professiunala». E co pon las scoulas far quai? «Ellas pon per exaimpel s-chaffir stanzas da scoula digitalas ingio cha las scolaras e’ls scolars pon lavurar insembel vi da progets o schoglier lezchas definidas. I dessan eir avair la pussibilità d’acquistar svess la savüda chi douvran», disch Phillipe Wampfler. Quai nu voul però dir chi nu dess plü avair lö ün’instrucziun da preschentscha, i füss üna cumplettaziun a l’instrucziun frontala. Important es però eir l’interacziun: «La magistraglia sto planisar ün’instrucziun activa per animar als scolars da’s partecipar. I voul fiduzcha invers las scolaras e’ls scolars ed il ris-ch da’s distachar d’ün plan fix.» Resguardar daplü ils bsögns dals scolars Insomma – i voul üna müdamaint da la didactica. A che punct s’esa però illas scoulas in Engiadina a reguard digitalisaziun e che fuorma pudess uschè ün müdamaint didactic insomma avair? Annalea Stuppan, presidenta da la CGL, disch: «Inchünas scoulas sun fingià plü digitalisadas, otras damain. A reguard la fuorma didactica as pudessa tuot tenor la fuorma resguardar daplü ils bsögns da mincha scolara o scolar. Tuot tenor sias preferenzas e bsögns.» Quai nu voul però dir cha quels chi nun han gugent la matematica nu ston plü imprender da far quints: «Na, la materia d’instrucziun resta l’istessa. Ils scolars as pudessan simplamaing partir aint svess il di e decider cura chi lavuran vi da che materia.» Uschè ün möd d’instrucziun es però fich dependent dal singul magister o magistra: «Per tschertadüns esa important da tgnair aint ün plan ed ün urari.» Cha quai sajan valurs culturalas ch’els vöglian lura eir transmetter a lur scolaras e scolars, ­agiundscha Annalea Stuppan. Mezs d’instrucziun adattats a la digitalità Digitalisaziun pretenda però eir oters mezs d’instrucziun. Quels ston nempe eir esser digitals. Da prodüer üna sporta simila es ün dals böts da la CGL. «Nus vulain s-chaffir üna plattafuorma per noss commembers, ingio chi chattan per exaimpel tutorials digitals chi decleran differentas tematicas.» Cuntschainta per da quels tutorials es per exaimpel la plattafuorma da videos «youtube». Ston esser ils magisters da l’avegnir alch sumgliaint sco youtubers? «Na, dafatta brich. Da far da quels films nun es ün dovair da nossas commembras o commembers. Quella plattafuorma e’l cun­tgnü nu dess neir na esser public, ma güdar a las persunas d’instrucziun pro lur perfecziunamaint linguistic. Ma nus definin bainschi tscherts perimeters per quels tutorials. La tematica sto esser clera e la registraziun fatta cun üna buna qualità dal tun e dal purtret.» Che fa la Conferenza Generala Ladina (CGL)? La CGL es ün’associaziun da magistras e magisters sco eir da muossadras e muossaders ladins da l’Engiadina Bassa, Engiadin’Ota, Val Müstair e Bravuogn. Daspö passa 80 ons s’ingascha la CGL pella chüra da la scoula rumantscha in territori ladin. Ella spordscha a sias commembras ed a seis commembers differents cuors ed infuormaziuns davart il manster da magister. Pel futur es planisada üna pagina d’internet cun differents mezs d’instrucziuns in fuorma analoga e digitala. Preparar per ün futur digital In gövgia davomezdi ha gnü lö online la radunanza generala da la Conferenza Generala Ladina (CGL). Ün dals temas principals es stat la digitalisaziun illas scoulas. A la radunanza ha referi l’expert Philippe Wampfler davart quel tema. Digitalisaziun illas scoulas nun es però be da müdar a mezs d’instrucziun electronics. Tenor Phillipe Wampfler ston las scoulas «muossar a las scolaras e’ls scolars cumpetenzas per imprender cun medias digitalas e cumpetenzas chi tils güdan d’accumplir lur lezchas illa società ed illa vita professiunala». La FMR ha vuglü savair dad Annalea Stuppan, presidenta da la CGL, quant digitalisadas cha las scoulas in Engiadina sun insomma fingià. (fmr/an) Digitalisaziun illas scoulas nu voul be dir da müdar a mezs d’instrucziun electronics. Las scoulas ston muossar a las scolaras e’ls scolars cumpetenzas per imprender cun medias digitalas e cumpetenzas chi tils güdan d’accumplir lur lezchas illa società ed illa vita professiunala.

Las votantas ed ils votants da Zernez han stuvü ir in dumengia danövmaing a l’urna per rimplazzar il president da la cumi­schiun sindicatoria. Arno Felix vaiva demischiunà sia carica pella fin da november 2021. In ün prüm scrutin als 26 da settember 2021 nun vaiva pudü gnir rimplazzada quella carica causa chi mancaiva la majorità absoluta da las vuschs valablas. Cun 410 vuschs da 431 cedlas valablas es uossa gnü elet Schimun Grass illa cumischun sindicatoria. El aintra in uffizi süls 1. da schner 2022. (fmr/an)

Il marchà d’Advent a Scuol ha tradiziun e vain organisà fingià daspö s-chars 40 ons. La plazza da Plaz es ün lö predestinà a Scuol Suot per ün tal evenimaint. Tanter las bellas chasas engiadinaisas giò’n Plaz vaivan ils exponents preschantà in sonda passada üna bella schelta da prodots da tuot gener. Tanter oter eir chandailas, dutscharias e pappas chi invidan a far las cumischiuns pel temp d’Advent. Tuot la plazza d’eira iglüminada cullas guirlandas da glüm ed ils stands cun glüminas e chandailas. Il marchà d’eira bain visità ed ha eir sport la pussibiltà d’inscuntrar glieud cuntschainta chi nu’s vaiva vis fingià da lönch innan plü – ün inscunter tanter giasts ed indigens, tanter giuven e vegl. La savur da vin chod e punsch, grassins e dutscharias dominaivan l’arrandschamaint tradiziunal. Il marchà es gnü organisà da Christina Truog (presidenta) e da Martina Sem (chaschiera). Per la restoraziun sün plazza d’eiran respunsablas las damas da la squadra dal Club da hockey Engiadina da Scuol. L’evenimaint ha tradiziun Il marchà d’Advent ha lö daspö s-chars 40 ons e gniva organisà plü bod sül stradun pro’l Center Augustin a Scuol. Là gniva quel disturbà dal trafic dad autos e nu vaiva quella taimpra d’Advent giavüschada. Avant var 20 ons han ils organisatuors fat la dumonda al cumün, scha’l marchà nu pudess gnir fat a Scuol Sot giò’n Plaz. Il cumün ha subit sport man a la bun’idea e daspö là ha il marchà lö tanter las bellas chasas engiadinaisas sülla plazza cun salaschada. La culissa es impreschiunanta e dà al marchà üna taimpra particulara. Il marchà d’Advent a Scuol sco entrada i’l temp prüvà da Nadal. Il marchà d’Advent a Scuol sco entrada i’l temp prüvà da Nadal. Eir il bös-chin nu pudaiva mancar.

Musicantas, musicants, trais experts ed il public han pudü giodair in sonda passada a Ftan diversas producziuns musicalas da solists ed ensembles. Grazcha al reglamaint particular ha quist arrandschamaint mincha duos ons grond success. In sonda passada s’han inscuntradas 22 solistas e solists e lur ensembles per las Producziuns libras per solists ed ensembles, organisadas da l’Uniun da musica dal district 1 e da la Società da musica Ftan. La particularità da l’occurrenza es chi nu vain sunà per puncts e per üna buna rangaziun. Mincha solista, solist e mincha ensemble survegnan sper il rapport dals experts eir la pussibiltà d’ün discuors cun ün da quels trais experts. Pitschna variaziun pro’ls giuvens Numerusas scolaras e blers scolars da las Scoulas da musica Engiadina Bassa Val Müstair e da l’Engiadin’Ota han profità da quist’occurrenza. La gronda part dad els as parteciparà prosmamaing a la concurrenza da solists ed ensembles chantunala a Cuoira. Ingon d’eiran tuot ils solists scolaras e scolars da las duos scoulas da musica. La variaziun d’instrumaints pro’ls solists s’ha restretta a trais instrumaints: Trumbetta, cornet e flöta a travers. Daplü variaziun han percunter sport ils ensembles, l’occurrenza ingio cha las musicantas e musicants da la societats as preschaintan. Sper instrumaints da tola ed instrumaints da lain daja pro’ls ensembles eir ün müdamaint da la litteratura. Uschè eir l’ensemble «Deep Harmonie» da Samedan cun Gino Paganini a la posauna e Corina Good cul eufonium. Scha pussibel as partecipeschan els duos a las Producziuns libras per solists ed ensembles. «La tscherna dals tocs faina insembel cun nos magister da musica», declera Gino Paganini, chi’d es eir commember da la cumischiun da musica dal district 1. Ingon han els preschantà tschinch differents tocs als experts ed al public, tanter oter il «Ragtime» da Carl Strommen. Exagerar culla dinamica Il reglamaint da las Producziuns libras per solists ed ensembles es plü o main quel chi d’eira gnü elavurà avant passa 20 ons. I s’ha adattà üna vouta il reglamaint a las premissas actualas ed aboli la limita minimala d’età per as partecipar a quist evenimaint. Quist on d’eiran, e quai na per la prüma jada, Josias Just e Martin Zimmermann da la partida sco experts. Sustegn han els survgni da Fabio Pola. Tenor Martin Zimmermann sun tals evenimaints musicals importants per la cultura, «impustüt in temps da pandemias». Plünavant spera’l chi’s possa mantgnair eir in avegnir las Producziuns libras per solists ed ensembles. «Il district 1 es ün pionier a quai chi reguarda d’organisar nouvs arrandschmaints.» A tuot las partecipantas e partecipants ha Zimmermann cusglià dad exagerar plü ferm per quai chi pertocca la dinamica. Plünavant spera’l chi gnia cultivà eir in avegnir da sunar solistic o in gruppas. L’ensemble «Deep Harmonie» da Samedan cun Corina Good al eufonium e Gino Pagagnini culla posauna as partecipeschan regularmaing a las Producziuns libras per solists ed ensembles dal district 1. Success per l’inscunter musical a Ftan Mincha duos ons han lö i’l district da musica 1 las Producziuns libras per solists ed ensembles. In sonda passada ha gnü lö a Ftan la 13avla ediziun da quist arrandschamaint cun sia particularità unica pel chantun Grischun: I nu dà ingüns puncts, ingüna rangaziun ed ingüna concurrenza directa. 22 solistas e solists e lur ensembles han exercità dürant bleras eivnas e s’han pudü preschantar finalmaing a la giuria in chasa da scoula a Ftan. Minchün dad els ha survgni dals experts ün rapport a bocca ed in scrit. Ils trais experts Josias Just, Fabio Pola e Martin Zimmermann sun stats satisfats da las prestaziuns musicalas dals partecipants. (fmr/afi)

In occasiun da las radunanzas dal PBD Engiadina Bassa/Val Müstair a Lavin e da la PCD Val Müstair a Müstair dals 25 november 2021 han ils preschaints approvà unanimamaing ils müdamaints dals statüts ed il contrat da fusiun. L’Allianza dal Center Engiadina Bassa/Val Müstair ha plünavant nominà al regent in uffizi, Jon Domenic Parolini, per mans dal parti chantunal sco candidat pellas tschernas illa regenza grischuna. Tenor üna communicaziun als meds da massa es il parti persvas cha Jon Domenic Parolini rapreschainta e cugnuoscha ils bsögns da las abitants e dals abitants da las vals e cumüns plü a la periferia dal chantun. Perquai saja sia nominaziun unanima dal parti statta «üna consequenza logica» das seis merits sco cusglier guvernativ in uffizi, scriva il AdC Engiadina Bassa/Val Müstair. Fingià als 9 december 2021 ha lö la prosma radunanza dal parti a Zernez, ingio chi gnaran discusas tanter oter las elecziuns dal Grond cussagl e definits ils gremis dal parti regiunal. (cdm/fmr) Jon Domenic Parolini (seguond a schnestra) vain nominà dal parti regiunal per las prosmas tschernas illa regenza grischuna.