Impressiun da la festa d’avertura da la tschintgavla Europeada questa sonda a Schleswig. Mai pli durmir en ina jugi. Jau sun uffizialmain memia veglia per da quai. Mes viadi da Tromsø a Copenhagen è sa splegà tut en urden – senza incaps. Ma il tren en direcziun dal center n’ha betg vulì bandunar la plazza aviatica. Tuttenina hai gì num ch’il tren na vegnia betg provedì cun electricitad. Jau hai pia stuì spetgar fin in quart avant 1.00 (la notg). Ed anc mender: tge tuppadad nunditga da reservar in letg en ina chombra cun tschintg autras persunas. Ah, per quellas pèr uras, hai jau pensà. Basta, mai pli! Quai hai jau gia ditg l’ultima giada, perquai fatsch jau qua in engirament public. Arrivada a Flensburg, nua che nus essan staziunads quest’emna, hai jau gì il plaschair d’emprender d’enconuscher Tuva, ina giuvna ch’appartegna a la minoritad dals Sami en la Norvegia. Ella è viagiada en Germania per ans gidar, perquai che nus Rumantschas avain gea in cader da dunnas reducì. Il mument da la reuniun è propi stà magic. Tge bel da vesair uschè bleras fatschas enconuschentas sco era bain inqual nova. Ed igl è sa chapescha immediat vegnì cumenzà a far tuppadads e risadas. Sin viadi enavos da la ceremonia d’avertura eran tuttas e tuts tatgads vi da lur telefonins per guardar l’emprima mesadad dal gieu da la Svizra. Medemamain sin viadi enavos hai jau udì che la gronda part haja anc fom. Jau hai lura surpiglià l’incumbensa d’empustar intginas pizzas – in’incumbensa che po parair simpla e banala. Ma jau sun stada a l’ur d’ina crisa. Jau hai l’emprim telefonà circa 100 giadas ad ina pizzaria (suenter avair tschernì las differentas sorts pizzas e memorisà lur nums), ma il tip al telefon ha manegià da telefonar anc ina giada en tschintg minutas – la colliaziun d’internet saja actualmain nauscha. Bun, alura hai jau empruvà ulteriuras 100 giadas e quella coga ha simplamain ignorà mai. Silsuenter sun jau ida sin la pagina d’internet d’ina autra pizzaria ed hai repetì l’entira procedura. Cura che jau hai ditg che jau veglia empustar 20 pizzas, ha la persuna al telefon dumandà: Duas pizzas? – Na, 20 pizzas. – 20 pizzas!? – Gea, 20 pizzas. – Miriam, kannst du das, 20 pizzen? – Jau hai litteralmain sentì l’attatga da panica tras il telefon. Ed a medem temp in enorm entusiassem – probabel la pli gronda svieuta da lur carriera. Ella ha lura fatg a savair a mai che jau stoppia ir sin lur pagina d’internet, inditgar anc in’ulteriura giada il num ed il dumber da las pizzas e pajar online. Ina minuta pli tard aud jau co nossas duas equipas rumantschas – lezzas eran en il fratemp en la sala da cumpagnia vi da guardar la segunda mesadad dal gieu – fan ina canera incredibla. 2:0 per la Svizra. Lura sun jau ida sin la sava da l’isch ed hai clamà: Jau hai empustà tschaina! Anc ina giada fracass. Las pizzas èn stadas fitg bunas ed han salvà mia morala. La giugadra Giuanna Caviezel rapporta cun in diari da sias impressiuns ed experientschas a l’Europeada 2024. Ils emprims gieus Sonda passada è stada l’avertura per la tschintgavla Europeada (29 da zercladur – 7 da fanadur 2024), il campiunadi da ballape per minoritads autoctonas da l’Europa. Il turnier vegn organisà quest onn da quatter minoritads en las regiuns Schleswig dal Nord (DK) e Schleswig dal Sid (DE). Suenter il di d’avertura èn vegnids giugads dumengia ils emprims gieus. L’equipa da «Las Rumantschas» ha pers cunter la Nordfrislanda cun 7 : 1. L’equipa rumantscha dals umens («Ils Rumantschs») ha giugà pari 0 : 0 cunter l’equipa da Nordschleswig. (fmr) Detagls e livestreams sin: europeada.eu. L'Europeada - il campiunadi da ballape per minoritads autoctonas da l’Europa vegn organisà quest onn da quatter minoritads en las regiuns Schleswig dal Nord (DK) e Schleswig dal Sid (DE). Impressiun da la festa d’avertura da la tschintgavla Europeada questa sonda a Schleswig.

Oz glindesdi n’avain nus deplorablamain betg pudì ir a guardar ils gieus in da l’auter. Las dunnas han gì lur gieu avantmezdi ed il umens suentermezdi, e quai en lieus differents. Il di dad oz ha propi cumenzà immens bain. Quai è manegià ironic. L’equipa da dunnas è sa rimnada tar la fermada dal bus ch’era inditgada sin il plan da transport, ma il bus n’è betg arrivà. Fabiola ed jau (omaduas part da la suprastanza dal CBR) avain alura telefonà ad x glieud, ma nus avain mo cuntanschì persunas che n’eran betg responsablas per noss viadi. A la fin hai gì num che noss bus haja gì «ina platta». Cun var in’ura e mesa retard essan nus alura ans messas sin viadi. Suenter in’ura ha il manischunz deponì nus sper ina plazza da ballape ed ha ditg che nus sajan arrivadas. In zic dubius vesevi schon ora, lez stoss jau admetter. Sin quest plaz eran numnadamain intgins giuvens vi da dar ballape. Quai n’era evidentamain betg il dretg lieu. Nus essan pia puspè idas enavos en il bus, ma il chauffeur è lura ì in pau per vias pulainas ed ha stuì turnar anc ina giada. Almain avain nus vis in pèr chavals, nursas e vatgas. Il davos avain Fabiola ed jau prendì enta maun l’entira chaussa e mussà al manischunz nua ch’igl era dad ir. Apparentamain ha era l’equipa dals umens (rumantschs) gì in pitschen incap cun lur bus. Ma quai è plitgunsch d’attribuir a l’organisaziun manglusa da nossa vart: Els n’aveva para betg spetgà en il dretg lieu. Ussa tar ils gieus. Intginas giugadras da las Ladinas ans han rinforzà per noss emprim gieu cunter Nordfraschlönj. L’emprim gol avain nus fatg: Tatjana ha sajettà in bellezza corner e Tuva ha fatg il gol cun il chau. Silsuenter han nossas adversarias dentant anc fatg set gols. Ellas han dà fitg bain ed ins ha sentì ch’ellas giogan ensemen pulit savens. L’equipa d’umens ha giugà pari 0:0 cunter Nordschleswig e pia rimnà in punct. Els han dà suveran ed avessan pia merità da gudagnar questa partida. Els han mussà bleras bellas cumbinaziuns. En il davos terz dal gieu han els però manchentà bain inqual schanza – ils gols han dentant mancà. Ins sto però menziunar ch’il goli da la squadra adversaria è stà enorm bun – lunschora il meglier giugadur da l’entira squadra da Nordschleswig. La giugadra Giuanna Cavizel rapporta cun in diari da sias impressiuns ed experientschas a l’Europeada 2024. Pers e pari Dapi sonda passada ha lieu la tschintgavla Europeada (29 da zercladur – 7 da fanadur 2024), il campiunadi da ballape per minoritads autoctonas da l’Europa. Il turnier vegn organisà quest onn da quatter minoritads en las regiuns Schleswig dal Nord (DK) e Schleswig dal Sid (DE). Suenter il di d’avertura èn vegnids giugads dumengia ils emprims gieus. Las duas equipas rumantschas han giugà dumengia lur emprimas duas partidas, ed han pers cun 7 : 1 (dunnas) e fatg in pari 0 : 0 (umens), sco che Giuanna rapporta en ses diari dad oz. Ier glindesdi han «Las Rumantschas» giugà encunter il Team Koroška/Kärnten, ma il gieu è stà terminà pir suenter la fin da redacziun. «Ils Rumantschs» giogan mardi vers saira encunter il Tirol dal sid. (fmr) Detagls, resultats e livestreams: europeada.eu. Il bun goli da Nordschleswig ha impedì che «Ils Rumantschs» (cotschen) possian gudagnar la partida, malgrà ch’els avevan bunas schanzas. Malgrà las bleras schanzas n’han «Ils Rumantschs» (cotschen) betg pudì decider per els la partida cunter Nordschleswig.

14 uffants, 12 mais, in retg: Per la fin da l’onn da scola ha la terza classa bilingua da Domat preschentà l’emna passada in teater musical. Cun Petra Uffer e Jolanda Carisch-Baikhard han ils 13 uffants inscenà la paraula dal retg che aveva pers il temp. En l’aula Caguils han visitadras e visitaders pitschens e gronds pudì suandar l’istorgia cun chant e pled en rumantsch e tudestg. Oje, il retg è malsaun. L’enviern vul el ir a nudar en il lai, la stad stgaudar ses chaste, la damaun laschair servir in grond past e la saira guvernar ses reginavel. Ils quater uffants claman il medi, quel di ch’el pateschia d’ina malsogna rara e greva: El haja emblidà il temp. Las princessas ed ils prinzis giavischan ch’el daventia puspe saun. Perquai partan ellas ed els or en il mund per chattar il temp e returnar quel al bab. Uschia entschaiva l’istorgia. Cun gronda premura as sajan els preparads, ha ina matta sincerà a l’entschatta da la preschentaziun. Quai han ins sentì, tuts uffants da la terza classa primara bilingua da Domat han articulà bain lur texts. Dad aut, cler e chapibel Il retg che aveva emblidà il temp è circumdà da ses uffants. Quels han purtà ad el regals dals 12 mais uschia ch'el è puspè medegà. Tut ha dà l’impressiun ch’els hajan fatg gugent questa producziun: il chant dal chor, il bel saut da las scrottas da naiv, ils costums e requisits, davent da las curunas, la sutga dal retg, ils portals d’entrada enfin tar la paira e maila ch’ils prinzis e las princessas han retschet sin lur viadis. Las tschintg scenas han ils uffants interrut cun las chanzuns. L’inscenaziun en dus linguatgs, cun blers detagls, midadas e dramaturgia, è stada dretg pretensiusa. Alternand han las scolastas Petra Uffer e Jolanda Carisch-Baikhard raquintà la paraula per rumantsch e tudestg, ils scolars èn ids en lur rollas, las mattas ed ils mats han discurrì cler e chapibel en omadus linguatgs. «Il retg ch’aveva emblidà il temp» è in cudesch en l’original tudestg da las auturas Corinne Bromundt e Monika Lehmann. Petra Uffer ha fatg la versiun en rumantsch grischun. Ils suandants uffants èn stads sin tribuna da l’aula Caguils: Colin Beeli, Gino Gartmann, Mauro Federspiel, Nina Grigis, Ayleen Mantel, Noah Pattis, Liam Köppel, Nando Krumenacher, Kareem Khediry, Hanna Seeber, Nina Spescha, Leonie Duff, Melina Veraguth ed Amy-Lynn Maissen. Sco ch’igl è en ina paraula è il retg dal rest puspe daventà saun. Ils quater prinzis e princessas èn returnads da lur viadi tar las quater stagiuns. Ils regals dals 12 mais han pudì far effect e medegar il retg. ils 14 uffants da la terza classa bilingua da la scola da Domat han preschentà in teater musical.

En l’istorgia da bajegiar da nossas cuntradas han il lain e la crappa dominà durant tschientaners. Ils mirs da blers edifizis sacrals derivan dal temp medieval enfin ils onns 1900. Las ruinas dals chastels èn perditgas da questa perioda tempriva da l’architectura grischuna. Blers edifizis ha l’archeologia perscrutà e documentà. Las vastas infurmaziuns chattan ins en cudeschs da standard, dissertaziuns e periodicas. Ina survista generala dat Erwin Poeschel (1884-1965). Il perscrutader ed istoricher d’art ha inventarisà ils onns 1920 ina gronda part dals bains istorics dal Grischun. Igl è ina enorma lavur da basa. Crappa, laina, fier e maulta èn stads quatter materials ch’ins duvrava per construir. La rimnada da Poeschel consista da questas quatter cumponentas. La nova generaziun d’archeologas, istoriografs e scienziadas e scienziads ha pudì duvrar quella per retschertgar vinavant. Per eruir ils detagls datti oz in servetsch fidà: la dendrocronologia. Quella funcziuna dentant sulettamain cun material organic. Damai betg adattà per crap, maulta e fier. Dendron è il num grec per bostg u planta, l’analisa dendrocronologica po eruir la vegliadetgna d’in lain. En il Grischun porscha il Servetsch archeologic chantunal dapi l’onn 1997 er a persunas privatas l’examinaziun dendrocronologica. Tut tgi che vul savair quant vegl che sia chasa veglia u sia stalla è, po laschar examinar quai il laboratori. Essenzial per pudair far l’examinaziun è in toc lain cun ils rintgs annuals. Sch’il lain ha almain 50 rintgs annuals po la dendrocronologia eruir exact l’onn e la stagiun ch’ins ha pinà la planta. Grazia a quest servetsch chantunal è l’istorgia da construcziun pli interessanta. Sche Vus avais mirveglias co che quai funcziuna exact, u quant ch’i custa da laschar far l’expertisa guardai en la pagina d’internet dal chantun Grischun www.archaeologie.gr.ch.

Ier mardi ha la regenza grischuna infurmà las medias davart il stadi da las lavurs da rumida e las emprimas reparaziuns suenter la bova da crappa a Sorte/Lostallo dals 21 da zercladur 2024. Cler è che 220 bajetgs donnegiads èn vegnids annunziads a l’Assicuranza d’edifizis dal Grischun. Quella quinta cun donns da tranter 8 e 15 milliuns francs en il Mesauc ed en la Val Calanca. Ils dus cussegliers guvernativs Marcus Caduff e Peter Peyer èn s’inscuntrads il gliendisdì saira cun las represchentantas ed ils represchentants dalla regiun Mesauc per discutar las proximas sfidas da la vischnanca da Lostallo e conturn. Il president dalla regenza Jon Domenic Parolini, ch’è stà en il lieu da la bova la dumengia suenter la disgrazia, ha ditg ch’i na saja en il mument betg pussibel da preschentar cifras definitivas areguard ils donns. En la communicaziun che la regenza ha repartì a las medias datti dentant cifras provisoricas. Uschia rapporta l’Assicuranza d’edifizis chantunala da 220 donns d’edifizis annunziads en la Val Calanca ed en il Mesauc enfin qua. Ils donns provisorics muntan a tranter 8 e 15 milliuns francs. Tenor il cusseglier guvernativ Marcus Caduff èn ins actualmain vidlonder ad eruir ils donns da suloms e culturas en la regiun da la bova. Ins quinta cun 100 hectaras terren cultivà ch’è donnegià. Blers purs hajan da batter cun fitg gronds donns, ha Marcus Caduff ditg. A13 puspè charrabla sin in vial Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha infurmà las medias davart la situaziun da privel, en spezial davart la sfessa da passa 120 meters en il terren. Quella sfessa han ins chattà en vischinanza da l’access a l’autostrada Mesauc Sid. Carmelia Maissen: «Actualmain na datti anc naginas enconuschientschas definitivas davart las consequenzas pussaivlas. La sfessa vegn examinada quests dis e survegliada da persunas spezialisadas externas.» La buna novitad che la scheffa dal Departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad ha pudì communitgar è che la A13 duess puspè esser charrabla sin in vial davent da proxim venderdi, ils 5 da fanadur 2024. La premissa saja che las lavurs da rumida e da construcziun progredeschian uschè bain sco durant ils ultims dis. «La situaziun actuala dal traffic pretenda chapientscha e flexibilitad da tut las persunas pertutgadas.» Trais persunas èn chattadas La bova ch’è vegnida giu a Sorte/Lostallo ha chaschunà la mort d’almain duas persunas. Il cumenzament eran quatter persunas sparidas. Sco quai che la regenza ha infurmà mardi, hajan sfunsaders da la Polizia chantunala dal Tessin sco er il Club alpin svizzer ensemen cun la Polizia chantunala dal Grischun tschertgà minuziusamain las persunas sparidas. Duas persunas han ins chattà mortas ed ina terza era blessada. Ina persuna è tenor cusseglier guvernativ Peter Peyer anc adina sparida. La tschertga suenter quella persuna cuntinueschia dentant permanentamain. «La vita en las muntognas è realitad» La situaziun dall’aura cun plievgias e malauras resta labila era tenor las prognosas da la proxima fin d’emna. Per il president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini èn eveniments cun bovas ed inundaziuns causa malauras ina realitad er en il futur en noss chantun. «Nus stuain esser conscients che nus vivain en las muntognas. Il privel tar nus èn inundaziuns dals flums, bovas e sbuvaditschs. Igl è grev da prognostitgar, nua che bovas pudessan vegnir engiu.» En vista al clima che vegn pli chaud saja d’analisar anc pli fitg las situaziuns sco quella da Lostallo e da trair conclusiuns per la prevenziun en auters lieus, uschia il president da la regenza. «Nus stuain en emprima lingia investir dapli en la prevenziun e far adattaziuns da segirtad en vista al clima che vegn pli chaud. Sch’i dat lura tuttina anc ina disgrazia, èsi da far il meglier ordlonder.» La regenza ha er infurmà las medias ch’ella haja decidì ina summa da 200 000 francs per ils donns da bovas da l’ultima fin d’emna en il Vallais ed en il Tessin. Summas dals donns anc betg cleras Il Mesauc è stà tutgà fermamain da malauras ils 21 da zercladur 2024. La bova ch’è vegnida giu a Sorte datiers da Lostallo ha tschiffà pliras persunas. Ina persuna han ins chattà viva, duas persunas èn mortas ed ina quarta vala vinavant sco sparida. Ils cussegliers guvernativs Marcus Caduff e Peter Peyer han laschà s’infurmar il glindesdi saira da las autoritads da la regiun Moesa e da las vischnancas. Ils progress da las lavurs sco era las sfidas che spetgan la regiun èn vegnidas discutadas. Ils donns che l’Assicuranza d’edifizis dal Grischun ha constatà fin uss vi da bajetgs en il Mesauc ed en la Val Calanca muntan ad 8 fin 15 milliuns francs. (fmr/mg) La regenza grischuna ha infurmà mardi las medias davart il stan da las lavurs da rumida en il Mesauc.

Per pudair far frunt a las sfidas actualas en l’agricultura da muntogna ed en l’alpegiaziun datti in’offensiva da retschertga. Tschintg chantuns da muntogna, l’institut Agroscope ed auters partenaris tgiran durant tschintg onns ina «staziun experimentala». Mardi è quel grond labor en il liber vegnì preschentà sin l’Alp dil Plaun. Las duas perscrutadras dad Agroscope, Sarina Danioth (san.) e Caren Pauler, prendan provas da pavel sin la pastgira gist sur il stavel da l’Alp dil Plaun. I na sa lascha betg snegar: L’agricultura da muntogna e l’economia d’alp èn confruntadas cun grondas midadas. Quai n’è betg ina frasatscha da la maisa radunda. Quai èn pleds da Thomas Roffler. En ses uffizi sco president da l’Uniun purila grischuna è el gea il «pur suprem» dal Grischun. Ed el vesa ch’i sto dar in svilup sin las alps tradiziunalas e tar las purarias en muntogna: «La midada dal clima n’è betg da survesair. Lura essan nus confruntads cun ina societad che daventa adina pli urbana. E nus na dastgain betg emblidar la confruntaziun actuala cun ils animals da rapina.» Quai èn mo trais puncts che Thomas Roffler ha menziunà quest mardi sin var 1950 m s.m., sin l’Alp dil Plaun sur Sched en la Tumleastga. Ina «staziun» per la muntogna Mardi èn numnadamain vegnidas preschentadas sin l’Alp dil Plaun – en preschientscha da numerus/as schurnalists/as – las lavurs da la uschenumnada «Staziun experimentala per las alps e l’agricultura da muntogna» da la Agroscope (boxa). Quella «staziun» vuless prender per mauns las midadas che dattan rumpatesta al «pur suprem». Ma l’entir program da retschertga da la «staziun» è multifar e cumplex – e cuzza tschintg onns. El fa l’artg sur quatter differents accents: l’alpegiaziun adattada al lieu, la tecnologia da latg, il management sin las alps e la cultivaziun dad ers en l’agricultura da muntogna. Concretamain cun l’Alp dil Plaun sur Sched han da far be dus sutprojects da tut quels quatter accents. In claus serrà per la muaglia Tranter auter prenda la «staziun» sut la marella en in project quant pavel, vul dir quant e tgenin pastg ch’i dat per la muaglia sin las alps. Quel project parzial da la «staziun» va pasculond sin 13 differentas alps en Svizra, ed apunta era sin l’Alp dil Plaun. En quatter pitschens claus da 25 m² amez la bella pastgira na po la muaglia betg pascular. Qua vegn però l’agronoma Rut Janett dal Plantahof sperasvi var quatter giadas durant ina stagiun d’alp. Ella taglia l’erva, paisa quella e prenda provas da humus. Rut Janett ha declerà mardi sin l’Alp dil Plaun: «A la fin dals quints vai per la dumonda, quant pavel che crescha sin quest’alp d’exempel. Quellas datas servan lura sco referenza per definir quanta muaglia che pudess alpegiar en l’avegnir sin questa u sin in’autra alp. Quai è in’indicaziun impurtanta, perquai ch’ina alp na po gea betg chargiar dapli muaglia che quai ch’è lubì.» La diversitad è fragila Sper la quantitad vai tar quest experiment era per la qualitad – u meglier ditg per la diversitad. Las provas d’ervas e flurs alpestras or dal claus da 25 m² vegnan identifitgadas e dumbradas. Sin pastgiras magras, sco quellas sin l’Alp dil Plaun, èn vegnidas cumprovadas en media var 37 spezias da plantas. Quai para d’esser a prima vista ina gronda diversitad, però ils responsabels da project han rendì attent che la varietad è era periclitada. La raschun: in terz da las totalmain 300 plantas èn vegnidas identifitgadas mo ina giada sin tut las surfatschas examinadas en Svizra. Different pavel e differents gusts Ma tut quellas indicaziuns da quantitad (pavel) e qualitad (diversitad) avessan da servir als chantuns per pudair sviluppar e planisar las alps en lur intschess. Tranter auter vegn fatg experiments er en il Grischun – betg sin l’Alp dil Plaun, mabain en il Surses – cun novas «maschaidas da pavel», vul dir cun different pastg che pudess forsa esser pli resistent durant stads da sitgira. In entir manual ha la «staziun» gia edì la fin dal 2023. En quel èn vegnidas publitgadas recumandaziuns co che las alps pudessan s’arranschar cun plantas – u forsa las eliminar – che n’èn betg giavischadas sin la pastgira. I va qua per la dumonda co evitar che il pastg surcrescha p.ex. cun fegliascha (Blacke) ubain cun grusaida/cresta-cot u autra chaglia. Canera ed in zuic electric Sper tut questas examinaziuns e recumandaziuns pli biologicas, datti en il rom da l’entir pachet da la «staziun» era retschertgas pli tecnicas. Interessanta è in’evaluaziun en il chantun Berna. Là vulessan ils scienzads chattar ora pertge ch’ils chaschiels d’alp da 16 differentas alps gustan talmain different. Emprims resultats mussan tranter auter quant ferm che er pitschnas differenzas durant chaschar pon influenzar radicalmain il gust. In auter sutproject ordvart interessant per alps grischunas è quel da las «saivs virtualas». Formulà simpel: I na dat betg pli saivs da fildarom che dattan in zuic electric, mabain mo pli in rayon virtual da GPS. Las vatgas portan enturn culiez enstagl dad ina stgella in apparat electric che fa canera, sch’ellas s’avischinan al cunfin da lur pastgira. E l’apparat dat perfin in zuic, sche l’arment banduna il claus virtual. Quest sistem è bain anc scumandà en Svizra. Però tenor Caren Pauler, Sarina Danioth e Manuel Schneider dad Agroscope mussan emprims tests tar in’alp en il chantun Vad ch’il sistem funcziuna, resalvà ch’el vegnia era applitgà correct. Che ils animals s’endisian spert vi dals apparats ed ils impuls, ils quals sajan perfin pli debels che tar ina saiv convenziunala. Ma els han era rendì attent mardi sin l‘Alp dil Plaun ch’i saja anc d’evaluar pli da rudent il sistem – ed insumma da spetgar ch’el vegnia forsa lubì. Senza animals da rapina En las numerusas evaluaziuns, perscrutaziuns e projects che la «Staziun experimentala per las alps e l’agricultura da muntogna» ha preschentà quest mardi sur Sched, manca atgnamain mo in punct: la coexistenza cun ils animals da rapina. Quai ha sa chapescha era remartgà Thomas Roffler, il «pur suprem» grischun. Ed el ha perquai constatà cun in surrir envers la FMR: «En quest rom na vegn quai ussa betg perscrutà. Quai è sa chapescha da deplorar. Ma la perscrutaziun va gea vinavant. E lura, tgi sa, vegn er quai anc perscrutà in bel di!» Ils labors alpesters La «Staziun experimentala per las alps e l’agricultura da muntogna» è per uschedir in grond labor extern che l’institut federal per la retschertga agricula Agroscope ha installà cun plirs partenaris – tranter auter cun Agridea (in post da cussegliaziun ed intermediaziun agricula) e tschintg chantuns da muntogna (BE, GR, TI, UR, VS). Da vart dal chantun Grischun è sa chapescha surtut il Plantahof mandatà cun lavurs da perscrutaziun. A l’entira «staziun» participeschan quatter lieus da labor en il Grischun – in da quels labors outdoor è l’Alp dil Plaun sur Sched. Sin quest’alp vegn tranter auter examinà il pavel ed i vegn era fatg singuls tests cun il geo-tracking da la muaglia. (fmr/dat) Las duas perscrutadras dad Agroscope, Sarina Danioth (san.) e Caren Pauler, prendan provas da pavel sin la pastgira gist sur il stavel da l’Alp dil Plaun. Ina vatga cun in apparat d'emetter dad ina "saiv virtuala", in da plirs projects da retschertga en il rom da la «Staziun experimentala per las alps e l’agricultura da muntogna» da la Agroscope. Manuel Schneider e Caren Pauler dad Agroscope han declerà mardi sin l'Alp dil Plaun - amez las "plantas problematicas" da las grusaidas - co impedir che la pastgira creschia en.

En vista a la situaziun finanziala difficila dals ospitals grischuns vul la regenza stgaffir ina basa giuridica che pussibilitescha al chantun da dar emprests als manaschis. Ella ha incumbensà il Departament da giustia, segirezza e sanadad d’elavurar questa basa giuridica. «In provediment da sanadad intact en las regiuns è la basa per ils abitadis decentrals en il chantun ed er in factur impurtant per il turissem», scriva la regenza grischuna in sia communicaziun da gievgia. Che tant il provediment da la sanadad decentral sco er il provediment central da la populaziun saja dentant periclità en vista al svilup finanzial dals ospitals grischuns, cuntinuesch’la: «La gronda part dals ospitals sto registrar pli e pli grondas perditas en il quint da gestiun (cash flow negativ) e n’è betg pli buna da finanziar las investiziuns necessarias per mantegnair e renovar las immobiglias, la tecnica medicinala sco er ils instruments ed apparats diagnostics.» En vista al fatg che la dignitad da credit manca, èsi, sco che la regenza scriva, praticamain exclus ch’ils ospitals pudessan emprestar chapital ester sin il martgà da chapital per garantir la liquiditad. Perquai pronpona ella da pussibilitar emprests ad ospitals regiunals: «Quels emprests han l’intent d’auzar la quota d’agen chapital dals ospitals grischuns, uschia ch’els duessan lura avair la pussaivladad d'emprestar daners sin il martgà da chapital sut cundiziuns acceptablas.» La regenza fa dentant ina cundiziun: «Ils emprests duain vegnir concedids mo, sch’ils ospitals respectivs elavuran in plan da mesiras, per garantir ch’i resultia a curta fin a media vista in resultat da gestiun positiv cun marschas suffizientas.»

In ulteriur di extraordinari. Suenter ensolver avain nus – sco mintga di – chantà nossas chanzuns che Severin, noss minister da cultura, ha preparà per nus. El ha adattà ils texts d’intginas chanzuns rumantschas gia existentas al context ballapeistic da l’Europeada, propi grondius. Jau aveva planisà da betg scriver davart noss chantims quest onn, ma quai è ina part centrala da nossa cultura. Quai che fa anc in zic bregias è il fatg che las chanzuns èn scrittas en divers idioms. Las varietads rumantschas e lur differenzas chaschunan en general ina massa discussiuns, sco usità. Suenter gentar essan nus ans rendids al gieu da la squadra da dunnas cunter il Team Ko­roška, l’equipa che ha gudagnà l’Europeada 2022. L’ultima giada avain nus pers 17 : 0. L’atmosfera era pia evidentamain in zic tendida avant il gieu. Ma questa tensiun è sparida bainbaud, perquai che noss umens han fatg fracass sco sch’i na dess nagin damaun ed ans han motivadas ed encuraschadas – cun fuschellas bengalas, tibas, stgellas, megafons, mini-fieus artifizials e pseudoä-piros. Intgins n’avevan strusch pli vusch la saira. Quai è propi stà in fitg bel sentiment e quai ha franc er gì in effect positiv sin nossa prestaziun – da quai sun jau persvadida. Perquai anc ina giada in grond engraziel (uffizial e public) a nossa squadra dad umens – senza vus na fiss quai betg stà pussaivel! Suenter noss spruh «Eviva la Rumantschia! O schi viva! Eviva la Rumantschia! O schi viva! Eviva la Rumantschia! O schi viva!» eran nus prontas! En l’emprima mesadad han las adversarias dominà la partida, ellas han fatg bellas cumbinaziuns ed uschia sajettà quatter gols. Nus avain però tegnì pitg e dà tut quai che nus pudevan. En la segunda mesadad han ellas laschà pender in pau las alas, ma nus avain cumbattì vinavant sco bestgas – tuttas per ina ed ina per tuttas. Nus avain gì bain inqual buna schanza e giugà suveran. Incassà avain nus mo in gol. Il resultat final è pia stà 5:0, nus essan fitg cuntentas cun nossa prestaziun. Quai è il cas er per noss trenader Franco che fa in super job. La giugadra Giuanna Caviezel rapporta cun in diari da sias impressiuns ed experientschas a l’Europeada 2024. Malgrà che la squadra «Las Rumantschas» ha dà tut, ha il Team Koroška/Kärnten gudagnà cler. Malgrà che la squadra «Las Rumantschas» ha dà tut, ha il Team Koroška/Kärnten gudagnà cler.

O plaunsieu sent’ins la mancanza da sien. Ma star en uschè buna cumpagnia chargia natiralmain er las battarias en in tschert senn. Cun noss program da cultura, che nus exercitain mintga di suenter ensolver, daventain nus adina pli creativs. Jau smin che nus vegnian a brigliar sin il palc a chaschun dal di da cultura. Cun ils pleds motivants da noss oldie Flurin na po quai numnadamain betg vegnir auter. Oz essan nus ids a guardar il gieu dals umens cunter l’equipa che ha gudagnà l’ultima Europeada: il Tirol dal Sid. Eros, in dals trenaders da noss’equipa d’umens, ha dà in cuc en la gardaroba dals adversaris. Mintga chamischut era pendì vi d’in spatlain, las chautschas e las soccas da sport plazzadas perfetgamain sutvart. Sin maisa cups gia emplenids cun ina bavronda da sport, in chanaster cun fritgs e bastunets da müesli. Ma noss umens n’èn sa chapescha betg sa laschads intimidar da quai. Lezs han mussà bler engaschi dapi l’emprima minuta, tegnì pitg al squitsch e giugà suveran – l’equipa dal ­Tirol dal Sid inclusiv trenaders n’han franc betg quintà cun adversaris uschè ferms. Suenter in gol dal Tirol dal Sid han noss umens respundì cun in bellezza gol cun il chau da noss defensur intern Gian. L’equipa adversaria è vegnida da sajettar mo tschintg ulteriurs gols. Vers la fin da la segunda mesadad è noss giugader central Noa sa blessà ed ha stuì bandunar il plaz. Ma Andri, medemamain co-trenader, aveva gia midà tschintg giadas, uschia che noss’equipa è stada sfurzada da finir la partida en diesch. La saira è Andri sa rendì en l’ospital da la citad per dumandar per crutschas, ma n’ha betg gì success – igl ha gì num che Noa stoppia vegnir sez. Marco ed jau avain alura accumpagnà Noa a la staziun d’urgenza. Suenter avair liquidà in pau affars administrativs, essan nus vegnids supplitgads da spetgar – e gliez avain nus ditg. Il medi ha alura vulvì la chomma da Noa en tut las direcziuns pussaivlas ed è vegnì a la conclusiun che Noa stoppia laschar far in MRI, cura ch’el turna a chasa. Suenter duas uras avain nus finalmain pudì bandunar l’ospital. «O, uschia pon ins er trair vi las sairas», ha Marco manegià. La giugadra Giuanna Caviezel rapporta cun in diari da sias impressiuns ed experientschas a l’Europeada 2024. La squadra «Ils Rumantschs» ha pers er il davos gieu da gruppa cunter il Tirol dal Sid ed n’è uschia betg sa qualifitgada per il quartfinal. Foto Preben Christensen/Europeada

Il di da cultura a la 8avla Europeada - Ils Rumantschs e las Rumantschas arrivan cun lur bandiera. Mesemna avain nus tuttas e tuts gì in di liber a l’Europeada. Suenter ensolver e suenter avair dà l’ultima «glimada» – intgins cun dapli sien ed autras cun damain – essan nus partids al di da cultura a Knivsberg en il Danemarc. Mintga minoritad aveva in stan cun fegls sgulants, broschuras, mangiativas e bavrondas tipicas da sia regiun – ins sa sentiva quasi in zic sco ad in festival da musica. Tut las minoritads oriundas da l’Italia han naturalmain servì bler e bun da mangiar – differentas sorts chaschiel, schambun, liongias fimentadas e vin. Delizius! A quest festival avevi er ina gronda tribuna, nua che las squadras han gì la pussaivladad da sa preschentar en ina moda u l’autra. Nus essan sa chapescha er ids sin il palc ed avain – quai na fa probabel betg surstar – chantà intginas chanzuns. Precis sco sin il plaz da ballape avain nus dà tut era sin tribuna. Gea, nus avain praticamain sbragì or la beglia. Nus avain fatg buna impressiun ed ans essan mussads da nossa meglra vart. Igl è stà fitg bel da vegnir a savair dapli davart autras gruppas minoritaras e davart lur situaziun respectiva – quai è gea l’essenza da l’entira occurrenza. Deplorablamain è quai stà la suletta occasiun d’entrar en contact cun las autras minoritads. Las equipas èn numnadamain staziunadas en differents lieus e na tschainan per exempel betg en il medem lieu, sco quai ch’igl è stà il cas avant dus onns. A la fin dal di hai lura anc dà ina fotografia cun tut las squadras participantas. Là avain nus prendì la chaschun ed avain chantà ina u l’autra chanzun cun las duas squadras ladinas. En il fratemp avain nus chattà a Flensburg in local, nua ch’i dat fitg bun café (quel ch’i dat en l’hotel è plitost in putgà per in’amatura da café sco jau). Sch’ins vegn dumandada tgenin dals trais aromas ch’ins veglia, respectivamain quant fitg che la fava da café dastgia esser brassada, san ins ch’ins na vegn betg trumpada. Nus essan gia stads pliras giadas ed avain «scadenau giuaden» in pau cofein. La giugadra Giuanna Caviezel rapporta cun in diari da sias impressiuns ed experientscha a l’Europeada 2024. Il di da cultura a la 8avla Europeada - Ils Rumantschs e las Rumantschas arrivan cun lur bandiera. Cun megafon rumantsch al Di da cultura da la Europeada 2024. Ils Rumantschs e las Rumantschas chantan da cumpagnia cun autras minoritads. Las Rumantschas ed ils Rumantschs dattan tut tar il chant. Tut las squadras da las minoritads unidas sin ina fotografia.

Sia fascinaziun per cudeschs e ses zeli l’han manada là nua ch’ella è ussa. Creschida si en ina famiglia rumantscha en la Bassa, aveva Nadina Derungs emprais a scriver rumantsch durant ses studi. Ils ultims onns ha ella rimnà experientscha en diversas domenas rumantschas e daventa quest october la nova manadra da la Chasa Editura Rumantscha. «Leger litteratura è in grond hobi da mai e discutar davart litteratura fatsch jau enorm gugent», di Nadina Derungs cun in surrir. Ella ha la gronda fortuna che ses hobi è era sia lavur. Anc enfin la fin da settember lavura ella sco editura tar la Lia Rumantscha (LR) e sco documentalista en l’archiv da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Quest october surpiglia ella il post da manadra da la Chasa Editura Rumantscha (CER). Sezza na scriva ella betg litteratura, ella pussibilitescha pli gugent ad autras persunas che san scriver da «metter lur stgazis en ina furma stampada». La dunna da 39 onns ha emplenì ils ultims onns ses satgados e tut ses engaschis paran dad avair preparà ella sin sia nova plazza. Per la FMR ha ella avert ses satgados. Bleras experientschas ed engaschaments multifars Igl è in satgados che Nadina Derungs ha emplenì cun experientschas professiunalas e cun engaschaments culturals. Suenter il studi dad istorgia generala, litteratura e linguistica rumantscha e litteraturas e medias popularas ha ella instruì rumantsch a l’Universitad da Friburg: «Jau hai vesì co che quai è da star davant persunas a l’universitad.» Suenter trais onns docir e far anc in diplom en didactica ha ella realisà che ses cor na batteva betg per instruir. Ses viadi ha manà ella da Friburg a Cuira tar la LR sco responsabla per la communicaziun d’interpresa e per las ediziuns. «Jau hai pudì vesair co ch’ina communicaziun dad in’interpresa funcziuna», di ella ed agiunta che quai saja stà in’interessanta experientscha, ma era betg propi quai che ses cor vuleva. Avant dus onns ha ella lura midà en l’archiv da RTR e la cumbinaziun dad archiv ed ediziuns haja funcziunà fitg bain: «L’archiv ha in auter tempo da lavur che las ediziuns, igl è ì bain a prà.» Sco commembra dal comité d’organisaziun dals Dis da litteratura a Domat ha ella en pli vesì co ch’igl è dad organisar in’occurrenza, da planisar ina runda da discussiun e tge ch’i dovra davos las culissas. E sco commembra da la giuria che conceda las contribuziuns da creaziun per litteratura tar la Pro Helvetia ha ella pudì engrondir sia rait da contacts. Era la vart da vender cudeschs ha ella gia vesì, durant ses studi aveva ella numnadamain lavurà en ina libraria. «Igl è simplamain ina plazza geniala!» Il pli bler profitar per ses post da manadra da la CER po Nadina Derungs probablamain da sia lavur sco editura tar la LR. Ils process sajan adina ils medems, ma ins emprenda cun mintga cudesch, di ella ed agiunta: «Mintga project da cudesch ha quella magia da l’entschatta.» E l’entschatta haja in schlantsch che portia tras il project cun tut ils problems e tut ils obstachels. La rutina na vegnia betg uschè spert, i dettia mintga giada la pussaivladad da sa reinventar. «Cun mintga autura e mintga autur che vegn cun ses manuscrit datti totalmain novs munds che s’avran», di Nadina Derungs e sia fascinaziun per cudeschs ed edir cudeschs daventa adina pli visibla. «Jau hai fitg gugent cudeschs, cudeschs èn bels products», cuntinuescha ella e di ch’ella mettia era pais sin in bel layout, sin ina bella impaginaziun e sin in ina bella scrittira. Ins vesa en pli ch’ella sa legra fitg per cumenzar sia nova plazza tar la CER. «Igl è ina plazza exposta, ins dat sia fatscha per quel post», declera la nova manadra e di ch’ella haja pervia da quai studegià, sch’ella veglia s’annunziar. Ma lura haja ella pensà: «Igl è simplamain ina plazza geniala!», raquinta ella e dat ina risada. Ina Rumantscha en la Bassa Nadina Derungs è creschida si en la Bassa en la Planira da la Linth sco figlia d’ina mamma tuatschina e d’in bab lumnezian. Ella ha stuì emprender tudestg en scolina, a chasa discurrivan els mo rumantsch ed ella n’aveva nagin stgazi da pleds tudestgs. «Cler, il conturn era tudestg ed jau hai lura spert e senza problems emprais tudestg», raquinta ella. La scola ha ella fatg mo per tudestg, aveva però in bun contact cun sia tatta en la Val Tujetsch. «Suenter il gimnasi era qua il giavisch da savair dapli davart il rumantsch e dad ir enavos a las ragischs, perquai hai jau lavurà in mez onn a Sedrun en ina pasternaria», di ella ed agiunta che durant il studi haja ella lura fatg in curs da sursilvan ed emprais autodidacticamain a scriver rumantsch. Là è ella era vegnida l’emprima giada propi en contact cun ils auters idioms rumantschs. Ma pir la lavur da translatar tar teletext durant ses studi haja gidà da survegnir en l’ureglia tut ils idioms: «Quai era il job perfect per mai. Tadlar il rumantsch e translatar en tudestg è sco fatg per persunas che creschan si en la Bassa sco jau.» Sch’ins auda Nadina Derungs a discurrer, na pensass ins betg ch’ella saja creschida sin en la Bassa, ella discurra numnadamain tuatschin. Uss abita ella amez la citad da Turitg cun ses um e pendulescha dapi in pèr onns regularmain a Cuira per sia lavur. Barattar il cudesch cun stgainas Sche Nadina Derungs n’ha betg in cudesch en maun, lura stgainas: «Jau fatsch fitg gugent cun stgaina, quai è mia chaussa che jau fatsch cun ils mauns.» Ella haja cumenzà cun quel hobi durant ses studi. La saira suenter leger per ses examens da licenziat aveva ella numnadamain il basegn da far insatge cun ils mauns. E mintgatant suna ella il clavazin, s’entaupa cun amias ed amis, va a tschaina u a gentar: «Jau emprov gugent novas chaussas culinaricas.» En pli va ella gugent a viagiar, surtut a far viadis culturals. Ed er en vacanzas è sia devisa: «Senza cudesch na vom jau nagliur.» Quai era uschia gia da pitschna: «Mia mamma scheva mintgatant: ‹Na vuls betg ir ora sin via oz?› Ma jau legeva pli gugent, jau legeva in cudesch durant tut la fin d’emna fin ch’el era a fin.» A partir da l’october vegn ella a pudair leger cudeschs per la CER ed a far tut las lavurs che appartegnan a la lavur da manadra d’ina chasa editura. Editura, documentalista, commembra Nadina Derungs (39) è creschida si en la Planira da la Linth cun geniturs sursilvans. Ella ha fatg in studi dad istorgia generala, litteratura e linguistica rumantscha e litteraturas e medias popularas a l’Universitad da Turitg. Ella viva a Turitg cun ses um e pendulescha regularmain a Cuira per sia lavur sco editura tar la Lia Rumantscha e documentalista en l’archiv da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Ella ha fatg diversas scolaziuns en la domena d’ediziuns ed è s’engaschada plirs onns sco commembra dal comité d’organisaziun dals Dis da litteratura a Domat. Actualmain è ella commembra en ina giuria che conceda las contribuziuns da creaziun per litteratura tar la Pro Helvetia. Quest october surpiglia ella il post da manadra da la Chasa Editura Rumantscha. (fmr/aj) Cudeschs sco lavur e sco hobi Nadina Derungs vegn a surpigliar quest october il post da manadra da la Chasa Editura Rumantscha. La dunna ch’è creschida si giu la Bassa en ina famiglia rumantscha, ha pudì rimnar ils davos onns ina pluna experientscha en diversas domenas rumantschas. Tut quai la vegn bun per sia nova plazza. Dapi in pèr onns lavura ella gia sco editura tar la Lia Rumantscha. Ma cudeschs ha ella bunamain adina en mauns e betg mo tar la lavur: «Jau hai fitg gugent cudeschs, cudeschs èn bels products», declera ella envers la FMR. Sia fascinaziun per cudeschs e litteratura daventa adina pli visibla tadlond a ses raquints. Ella ha la fortuna che ses hobi è era sia lavur. (fmr/aj) Nadina Derungs ha in satgados plain experientschas professiunalas ed engaschaments culturals. La carriera da Nadina Derungs va si da stgala. Ella daventa la nova manadra da la Chasa Editura Rumantscha. Nadina Derungs è fascinada da cudeschs. Blers dals cudeschs sin curuna èn ids tras ses mauns sco editura tar la Lia Rumantscha. Nadina Derungs ha in satgados plain experientschas professiunalas ed engaschaments culturals.

Sean Connery sco muntg fransican en il film "Der Name der Rose" (1986). In maletg or dal film. I dat films ch’ins guarda 37 giadas u dapli, era sch’ins enconuscha gia ordadora singulas scenas. Ma gist perquai è il film interessant, perquai ch’ins sa gia ordavant tge che capita ed ins spetga mo da survegnir la conferma vi dal monitur. In déjà-vu suenter l’auter. In tal film da déjà-vus è per mai «Der Name der Rose» da l’onn 1986. Il film sa basa sin il roman da l’autur talian Umberto Eco. Ma el reducescha radicalmain il cuntegn dal roman, vul dir ch’el eliminescha tut ils excurs e disputs teologics, filosofics e istorics. Quai che resta è l’istorgia da basa – in crimi situà en ina claustra dal 14avel tschientaner en l’Apennin. L’istorgia: En ina claustra benedictina mora in muntg suenter l’auter. Il muntg franciscan William von Baskerville (Sean Connery) è gist da passagi en la claustra e cumenza a far da detectiv per chattar ora la raschun da las morts misteriusas. En connex cun sia retschertga frunta el sin adina dapli misteris e surtut sin cudeschs scumandads en ina biblioteca serrada. Atgnamain è il film «Der Name der Rose» in grond backflash enavos en il temp medieval, in film cun figuras ordvart marcantas cun nas crutschs, dents marschs, corps sfigurads e vestgadira sustga. E mintga ­persunagi zuppa insanua ses agens secrets. Nua ch’ins po guardar «Der Name der Rose»? – Dacurt è el vegnì en televisiun, e segir vegn el emess bainprest puspè. Uschiglio è el accessibel sur mintga plattafurma «on demand». E lura: I dat anc il cudesch! Di per di dat la redacziun FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts.

A partir da l’entschatta settember 2024 surpiglia il Ospital chantunal las naschientschas da l’Ospital da Tusaun. Temporarmain, sco quai ch’il spital da Tusaun scriva en ina communicaziun. L’ospital fa valair mancanza da persunal dal fatg sco argument principal per dischlocar l’assistenza da parturir. «Gia a chaschun da la davosa radunanza da delegadas e delegads hai da emprimas infurmaziuns ch’i pudess ir en quella direcziun,» di il president dalla vischnanca da Valragn, Christian Simmen. Uschia ch’el nun è surprais da l’annunzia da l’ospital a Tusaun da surdar las naschientschas a partir da l’entschatta settember 2024 a l’Ospital chantunal a Cuira. La vischnanca da Valragn è ina da las 25 vischnancas purtadras da la regiun da sanadad Grischun Central che tanscha da la Tumleastga fin Avras. La Sanadad Grischun Central vegn timunada, sper la gestiun, dad in cussegl da fundaziun presidià da l’anteriur cusseglier guvernativ, Christian Rathgeb. Il president communal da Valragn ha ina tscherta chapientscha per la decisiun da spustar las naschientschas. «La realitad sa differenziescha magari da quai ch’è giavischabel.» Christian Simmen di che la partiziun da naschientschas gaudi in fitg bun renum, gist pervia da sias structuras survesaivlas e l’ambient famigliar. «La fin finala sto la purschida dentant esser finanziabla ed il persunal avant maun.» Mancanza da persunal dal fatg E gist il persunal dal fatg para da mancar a l’assistenza da parturir da l’Ospital da Tusaun, sco quai ch’il cussegl da fundaziun scriva. «En vista a las stentas actualas da reponderar la strategia da l’ospital èsi sa mussà ch’igl è pli grev da recrutar persunal», pon ins leger en la communicaziun, surtut perquai ch’il persunal dal fatg, principalmain tar la ginecologia, saja fitg stgars en Svizra. A pled vegn er il president dal cussegl da fundaziun, Christian Rathgeb. El renda attent che la strategia generala da l’ospital vegnia gist reponderada. «Las delegadas ed ils delegads da las vischnancas decidan pli probabel l’atun 2024 davart l’avegnir da l’ospital.» Plirs scenaris da sviluppar l’ospital èn para en discussiun e tanschan fin a la pussaivladad da sa reducir ad in center ambulant da sanadad e d’urgenza. Christian Rathgeb annunzia via communicaziun che la discussiun da strategia tractia era l’avegnir definitiv da l’agid da parturir en l’ospital da Tusaun. «La spustada a Cuira è ina mesira temporara, fin che las vischnancas decidan definitivamain davart l’entira strategia.» Dubis davart in return Il president da la vischnanca d’Avras, Kurt Patzen ha tscherts dubis che l’agid da parturir turna in di puspè en l’Ospital da Tusaun. Sia vischnanca dumbra tranter nulla e tschintg naschientschas per onn e Kurt Patzen deplorescha che las dunnas dad Avras ston ir a Cuira a parturir. «Il viadi fin Tusaun è gia lung e vegn fin Cuira anc pli lung.» Tuttina ha era il president communal dad Avras ina tscherta chapientscha per la decisiun. «Senza persunal na pon ins betg mantegnair in servetsch ed il servetsch sto a la fin er esser pajabel.» Las set emploiadas pertutgadas restan engaschadas tar l’ospital ed il servetsch da controlla da la gravidanza e la ginecologia restan vinavant, scriva l’Ospital da Tusaun en sia communicaziun. L’Ospital da Tusaun dumbra passa 100 naschientschas per onn.

Tar in gieu sco il quartfinal Svizra-Engalterra è l’entira naziun davant la televisiun. Quellas e quels che desistan, na s’interesseschan simplamain betg per quest sport. Però adatg, sonda passada na sun er jau betg stà davant la televisiun, schegea che jau sun detg interessà per ballape. Mes problem: Causa in termin privat era jau da viadi cun l’auto tranter las 18.00-20.00 – damai exact durant il matsch decisiv da la squadra naziunala. Tge far? – Sa chapescha sun jau ma regurdà da la «Bundesliga-Konferenz». Quella taidl jau mintgatant la sonda suentermezdi. La ARD Sportschau porscha sur sia applicaziun quel servetsch gratuit da la conferenza live. Durant passa duas uras vai – en furma auditiva – sco in ping-pong permament tras la Germania, dad in stadion da la Bundesliga al proxim, da Berlin a Wolfsburg, da Dortmund ad Augsburg. Da tadlar ils differents gieus, per part cun commentaturas e commentaturs brigliants, è simplamain in grond plaschair per las ureglias. Sch’ins guarda la saira ils gols en televisiun, lura paran ils gieus bler main spectaculars. Sonda passada, durant guidar l’auto, hai jau sa chapescha evità da guardar il matsch. Forsa che la polizia ma trametta proximamain ina medaglia da renconuschientscha! Ma jau poss dir tant: Cun «mo» tadlar n’hai jau manchentà nagut dal gieu, schegea ch’il matsch n’era probabel betg il pli attractiv da questa EURO 2024. E quai han ils dus commentaturs da la ARD era laschà sentir! Gia suenter 30 minutas han els ditg: «Ins giavischa mintgatant gia durant il mais d’avust ch’i fiss bainprest Nadal. Ed exact il medem èsi cun quest gieu tranter la Svizra e l’Engalterra: Ins vuless ch’i fiss gia Nadal, ch’ins pudess finalmain pachetar ora ils regals en furma da penaltis!» Sonda passada, gist curt avant ils penaltis, sun jau puspè stà a chasa – davant la televisiun, pront per pachetar ora ils regals. L’applicaziun da la ARD Sportschau pon ins telechargiar en mintga stizun digitala. Di per di dat la redacziun da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia. L'applicaziun da la ARD Sportschau - tranter auter per tadlar conferenzas live da gieus da la Bundesliga tudestga.

La squadra rumantscha - curt avant il gieu da plazzament cunter ils Tudestgs en Tschechia. Els han pers la fin il gieu cun 0:8. Gievgia e venderdi avain nus giugà ils gieus da plazzament. Ils umens mintgamai in gieu da 60 minutas e las dunnas mintgamai dus gieus à 45 ­minutas cunter duas differentas squadras. Gievgia han ils umens dà cunter la minoritad tudestga en la Tschechia. Quest gieu han els deplorablamain pers 8 : 0. L’equipa adversaria n’è betg stada uschè ferma, la terrada è plitgunsch d’attribuir a la stancladad e – tenor il trenader Andri – a las chommas da caipirinha. L’equipa da dunnas ha giugà cunter las Sorbas e cunter las Ladinas. Omadus gieus èn stads solids. Cunter las Sorbas avain nus bunamain gudagnà. Tuva, nossa amia da la Norvegia, ha sajettà l’emprim gol e quai avain nus pudì tegnair fin la 47avla minuta, pia fin las ultimas secundas dal temp supplementar. Cunter las Ladinas avain nus pers 2 : 0. Venderdi han ils umens gudagnà 2 : 1 cunter Nordschleswig. En l’emprima mesadad ha Sevi, noss minister da cultura, sajettà in gol. En la segunda mesadad èn noss giuvens stads pli ferms ch’ils adversaris ed han gì bain inqual bella schanza. Ina da questas schanzas ha Luca nizzegià e fatg la segunda ‹chista›. Curt avant la fin han ils adversaris pero anc dà in pau gas: 2 : 1. Il 2 : 2 ha Mauro impedì eroicamain cun ina brava resgiada – ina resgiada sco quai ch’i tutga, e betg in foul. Nus dunnas avain scrit istorgia il venderdi e gudagnà cun 1 : 0 cunter Oberschlesien. Cunter Nordschleswig avain nus pers 2 : 0. Per quests gieus n’avevan nus nagin pli sin il banc, perquai ch’intginas da nus – natiralmain las veglias – eran ‹en paglia› e consequentamain betg pli capablas da far sprints. Franco, noss trenader, ha ditg ch’el n’haja en sia entira carriera da trenader anc mai stuì dir a sias giugadras ch’i na dettia nagina da midar. Omaduas squadras rumantschas han mussà enorm bler spiert d’equipa! Tant sin la plazza da ballape sco er sin il palc al di da cultura avain nus dà tut. Chiara ha schizunt siemià che nus sajan stads uschè buns al di da cultura che nus hajan silsuenter pudì ir ensemen sin turnea. In siemi che n’è tenor mes manegiar gnanc uschè sbaglià. La giugadra Giuanna Caviezel ha rapportà cun in diari da sias impressiuns ed experientschas a l’Europeada 2024. La Rumantschia è stada preschenta cun duas squadras, ina da dunnas ed ina dad umens. Passa 30 squadras Sonda passada è ida a fin la tschintgavla Europeada, il campiunadi da ballape per minoritads autoctonas da l’Europa. Il turnier è vegnì organisà durant l’emna passada da quatter minoritads en las regiuns Schleswig dal Nord (DK) e Schleswig dal Sid (DE). La Rumantschia ha participà cun duas squadras a l’Europeada 2024 («Ils Rumantschs» e «Las Rumantschas»). Tuttas duas equipas n’èn betg vegnidas da sa qualifitgar per las rundas da final. Suenter ils gieus da plazzament èn ellas sa rangadas sin il 8avel rang (dunnas) e sin il 15avel (umens). Gudagnà il turnier han quest onn ils Friulans tar ils umens e la squadra dal Tirol da Sid tar las dunnas. Las Tirolaisas han gudagnà il final suveranamain cunter Nordschleswig cun 11 : 1. Ed ils Friulans han battì ils Occitans en in final intensiv cun 2 : 0. Per l’emprima giada insumma n’ha betg la squadra dal Tirol dal Sid gudagnà il turnier dals umens. Els èn vegnids questa giada tschintgavels. Anc mai n’han tantas squadras da minoritads participà a l’Europeada sco quest onn, en la regiun da cunfin tranter Danemarc e Germania. Giugà han 24 squadras dad umens e 9 da dunnas, cun totalmain 900 ballapedistas e ballapedists. (fmr) Detagls, resultats: europeada.eu. La squadra rumantscha - curt avant il gieu da plazzament cunter ils Tudestgs en Tschechia. Els han pers la fin il gieu cun 0:8. La squadra rumantscha - curt avant il gieu da plazzament cunter ils Tudestgs en Tschechia. Els han pers la fin il gieu cun 0:8. La squadra rumantscha durant il gieu da plazzament cunter ils Tudestgs en Tschechia. Els han pers la fin il gieu cun 0:8.

Redacturas e redacturs da la FMR van «a spass» questa stad e preschentan spassegiadas ­lungas e stentusas, curtas e divertentas. Oz vai tar il Lai da Rims en Val Müstair. Grafica per la seria da stad 2024: Cun marenda sin senda. Grafica da la spassegiada Pass Umbrail - Lai da Rims - Val Vau - Sta.Maria. Per Jauras e Jauers tutga questa spassegiada tar il program obligatoric da mintga stad: il Lai da Rims (2395 m s.m.). La varianta classica cumbina viadis en auto da posta cun ina brava spassegiada, schegea ch’i dat anc metodas alternativas cun il mountainbike ubain da far tut la viandada a pe! Quai ch’i dovra per la viandada classica (sper marenda e mondura), èn anc dus chaussas impurtantas: avair temp l’entir di e sche pussaivel in di cun aura da mai murir! Sch’i dat in orizi gist sper il Lai da Rims, lura poi vegnir fitg dischagreabel, quai po garantir mintgin/a ch’ha gia sentì a siglir qua ils chametgs enturn las ureglias. Il punct da partenza per la spassegiada è en Val Müstair cun l’auto da posta. Quel maina cun dus curs la damaun fin sin il Pass da l’Umbrail (2501 m s.m.). Da là vai amunt var 500 meters d’autezza fin sin il Piz Umbrail. Tgi ch’è lura l’avantmezdi sin quel piz, quel u quella sa: Ussa vai mo pli engiu! I dovra damai buna schanuglia. Il barbagiat è garantì il proxim di. Dal Piz Umbrail (3033 m s.m.) vai aval in brav mument, ma andetgamain sa preschenta el en sia parada blaua: il Lai da Rims. Ils Jauers pretendan gea che quai saja il pli bel lai da tut il … ma laschain quai! Il program obligat sper il lai: far marenda e metter ils pes en l’aua. Las curaschusas van a nudar, ils buglialatgs fan in cupid a la riva. Suenter che la digestiun ha fatg sia lavur, vai puspè aval, en serpentinas, fin giu la Val Vau. Là spetga il proxim auto da posta che maina puspè a Sta. Maria. Lunghezza: ca. 15,7 km Durada: 5–6 uras Punct il pli aut: Piz Umbrail 3033 m s.m. Spezial: Prender il vestgì da bogn? Grafica per la seria da stad 2024: Cun marenda sin senda. Grafica da la spassegiada Pass Umbrail - Lai da Rims - Val Vau - Sta.Maria. Ün nouv concept da priorità e comunicaziun dess evitar conflicts tanter viandants e bikers in direcziun Lai da Rims.

En ina communicaziun a las medias renda l’Uniun Rumantscha Cuira (URC) attent a sias numerusas purschidas. Tranter auter s’engaschia ella per ina soluziun «rumantscha» en ina canorta da la citad da Cuira. In dals puncts culminants da l’onn: la festa tradiziunala en il curtin da la Lia Rumantscha. Tenor communicaziun da la URC vala la citad da Cuira sco pli grond «vitg rumantsch» dador il territori tradiziunal. Ed ella numna la cifra da 2268 abitantas ed abitants (sur 15 onns) che vivan en la chapitala grischuna ed inditgeschan il rumantsch sco ina da lur linguas principalas. Perquai veglia l’URC s’engaschar «per unir la cuminanza rumantscha en la regiun da Cuira e per viver e tgirar la lingua e la cultura rumantscha era en la chapitala». Numerusas purschidas rumantschas La URC renda attent a differentas mesiras e purschidas concretas per realisar sias finamiras. Quai èn tranter auter: Il «Stgazi d’istorgias»: Questa purschida ha l’URC realisà en collavuraziun cun la Lia Rumantscha e la Biblioteca da la citad. Mintga emprima mesemna dal mais vegn raquintada en la ­biblioteca da la citad in’istorgia per uffants. Ina saira da chant: Mintgamai ils 15 da mintga mais organisescha l’URC «ina saira da chant per tuts e tuttas». La festa da curtin: Ina giada l’onn sa scuntran commembras e commembers da l’uniun ad ina grillada en il curtin da la Lia Rumantscha. La «Rumantscholina»: L’URC porscha ina gruppa da gieu rumantscha per uffants tranter 2-4 onns, mintga mardi avantmezdi en il vegl ospital Fontana. A media vista vuless l’uniun cuntanscher ina purschida rumantscha en ina canorta d’uffants gia existenta. Ella speria da pudair infurmar davart ina tala purschida a partir da l’onn da scola 2025/26, scriva l’URC. Potenzial sin stgalim superiur Ultra da quai organiseschia l’URC er anc ina scarsolada, in suentermezdi sportiv e divers cults divins. Sco successura da l’Uniun da Scolina Cuira s’engaschia l’URC activamain per la promoziun da la furmaziun bilingua a Cuira. Tenor l’uniun dettia en quest sectur anc potenzial d’optimar surtut sin il stgalim superiur – e perquai saja ella era en discurs cun la scola da la citad. Dapli infurmaziuns davart l’URC: www.urcuira.ch

Il roman «Levathian» da l’autur american Paul Auster cumenza cun la fin. El entschaiva cun la mort dad in um betg identifitgà che mora tar in’explosiun. Il raquintader Peter Aaron legia da quest accident e bada ch’i sa tracta da ses meglier ami Benjamin Sachs. En retrospectivas quinta Aaron da la vita da ses ami – era quel era da professiun autur. Il roman, che cuntegna forsa er elements autobiografics, quinta damai da la vita da Sachs, da sia lètg e da sias amurs, ma surtut da sia gronda amicizia cun Peter Aaron. I vegn raquintà per exempel co ch’ils dus amis restan amis era cur che l’in s’inamurescha en la dunna da l’auter. Cun leger il roman sa dumond’ins, quant bain ch’ins enconuscha vairamain sez ses agens amis, almain tar mai è quai stà il cas. L’autur Paul Auster era naschì da l’onn 1947 a Newark, New Jersey, ed aveva studegià anglistica e litteratura cumparativa a New York. In pèr onns ha el passentà a Paris avant che turnar en America, a Brooklyn, New York. Qua è el mort la fin d’avrigl da quest onn. A mai plascha la moda da raquintar da Paul Auster, jau poss be cussegliar er a Vus da leger quest u er auters da ses romans. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il cudesch da Paul Auster "Levathian" è cumparì da l'onn 1992.

Actualmain difficultescha l’aura variabla da planisar il temp liber. Pir dretg, sch’i va si vers las muntognas. Co planiseschan damai guids da muntogna e guardiachamonas lur affars? E co ha la stagiun fin ussa cumenzà? – La FMR ha dumandà a differents guids ed en in pèr chamonas. Ina chaussa che tuts crititgeschan èn las prognosas dad aura plitost pessimisticas. «Sche l’app da Meteo Svizra mussa in nivel, in sulegl, in dagut da plievgia ed in chametg – tut per il medem di, alura ma vilenta quai fitg.» Quai di Caroline Zimmermann, la guardiachamona da la Tschierva. Ella haja fatg gia pliras giadas l’experientscha che la glieud giu la Bassa na guardia alura betg vinavant co che l’aura sa sviluppa durant il di, mabain ch’els annulleschian immediat la reservaziun e crajan che l’aura saja trida l'entir di, schebain ch’il temporal vegniss pir la saira. (La posiziun da Meteo Svizra en la boxa.) Quai constatescha era Roberto Costa, il guardiachamona da la Boval. Ed el va anc in pass vinavant e s’agita in zic che gist ils giasts da la Bassa na vulan betg crair, sch’el, ch’è al lieu, cuntradi che l’aura na saja gnanc uschè mala, sco quai che la prognosa fetschia crair. «Da dir ora da gronda distanza tge che l’aura fa en las muntognas è adina pli difficil. Ma nus guardiachamonas conuschain la situaziun ed avain blera experientscha e nus vesain co che l’aura sa sviluppa», uschia Roberto Costa. Ma cler, gist diesch dis ordavant na possia el era betg far ina prognosa e forsa perfin garantir al giast ch’i saja alura bell’aura. Mussar cun la drona co che la situaziun da naiv è Medemamain constat era Nora Honegger da la chamona da Maighels che blers osps da la Bassa, nua che la stad è preschenta gia daditg, na possian betg s’imaginar ch’igl haja naiv sin tschertas sendas. «Perquai sgulain nus adina a l’entschatta da la stagiun cun ina drona sur la senda fin tar nossa chamona, per che nus possian mussar als osps, savens famiglias e persunas pensiunadas, co che las cundiziuns èn al lieu.» Ma era si Maighels cumbattan els cun annullaziuns a curta vista, uschia la guardiachamona. «Fin in tschert punct èsi da viver cun quai, nus essan a la fin finala en las muntognas. Ma igl è malempernaivel, sch’ins s’allegra d’avair la chamona plaina la fin d’emna, prepara tut e fa las cumissiuns, e suenter na vegnan ils osps betg.» In problem en quel connex saja numnadamain era da planisar las lavurantas ed ils gidanters, decleran tut ils guardiachamonas. Ussa, al cumenzament da la stagiun, poss’ins anc chattar differentas lavurs da far, far ora laina, preparar turtas e sirup u pulir tut la chamona e la terrassa. E sche tut è fatg ed ils osps na vegnan anc adina betg, dettia era ina giada in di dapli liber per ils emploiads da las chamonas, «ma insacura», uschia tut ils guardiachamonas, «fissi flot da pudair planisar in zic e beneventar ils osps.» Taxa da no-show fa discussiuns Tenor las reglas dal Club alpin svizzer pon ils guardiachamonas disponer sur dad ina uschenumnada taxa da «no-show», sche la reservaziun vegn annullada pli tard che 48 uras avant. Sur da l’autezza da l’import decida mintga guardiachamona sezza. L’unic che sto esser transparent, è che questa summa e las cundiziuns sajan visiblas online, al mument ch’in osp fa la reservaziun. Ma tuttina dettia adina puspè discussiuns, admettan tut ils guardiachamonas contactads. «Sche l’aura è propi trida, alura è quai bain cler, alura avain nus era la chapientscha», di Roberto Costa da la Boval, «ma sch’insatgi annullescha pir a mezdi dal medem di e forsa anc cun ina stgisa marscha, alura è quai simplamain stentus, perquai che alura è gia tut pront ed ins ha era gia cumenzà a cuschinar il menu da la saira.» Insumma agiuntescha Roberto Costa: «Nus n’avain anc gnanc propi cumenzà cun nossa stagiun. Per part pervi da l’aura malsegira, ma per part era pervi da la blera naiv, ch’igl ha anc sin ils auts». Ch’ella laschia discurrer cun ella, sch'in osp saja malsegir pervi da l'aura, di Caroline Zimmermann da la Tschierva. «Il meglier è, sch’ins po discutar ensemen la situaziun, ma betg pir duas uras avant ch’i vegnissan.» Ch’ins constateschia ina tscherta tendenza dad opportunissem tar ils giasts; vul dir ch’i reservan en pliras chamonas pel medem di e sa decidan alura a curta vista nua ch’i van. Insatge che plirs guardiachamonas han observà. Mal infurmads e pauc flexibels Uschia era Caroline Dwenger da la Scola d’alpinissem da Puntraschigna. «Blers giasts han be paucs dis vacanzas ed alura vulessan els pudair far quellas gitas ch’els avevan planisà», declera la collavuratura da l’administraziun. Ch’els emprovian tut il pussibel per render cuntent il giast, era sche quai vul dir ch’i dat ina giada in auter piz che quel giavischà. Ella conceda però era ch’ils affars cun ils osps da stad n’hajan anc betg propi cumenzà sco giavischà. «Cumpareglià cun l’onn passà essan nus bunamain in mais en retard.» Cun dapli flexibilitad lavura era il guid da muntognas da Mustér, Otti Flepp. «Cun mes osps privats fatsch jau savens giu mo ina data. Ed alura decid jau a curta vista nua e sin tgenin piz che nus giain.» Cler che quai na saja betg pussibel per osps che sajan en vacanzas ed hajan a disposiziun be paucs dis e veglian exnum era restar en la regiun. Ma era per quels ha Otti Flepp pliras alternativas: «I dat era spassegiadas, betg aut-alpinas, u activitads sco ir a raiver u en in parc da sugas, ch’ins po far era da trid’aura.» I dovria simplamain da tuttas varts in zic dapli flexibilitad e chapientscha per la natira. E da l’autra vart stoppian ins era relativar tut la situaziun in zic. «Nus avain gì ils ultims onns adina super relaziuns, aura stabila e pauca naiv, uschia che nus pudevan simplamain planisar senza grond studegiar. Quest onn èsi en sasez puspè ina giada uschia, sco quai ch’igl era avant plirs onns cun aura main stabila e naiv fin ditg en per la stad. Quai vul dir che nus guids da muntogna stuain studegiar in zic dapli, tge che va e tge betg, e tge ch’ins po far da tge uras.» «Jau decid a curta vista nua e sin tgenin piz che nus giain.» Otti Flepp, guid da muntognas da Mustér Èsi be in nivel nunprivlus, sco qua tar la chamona da Maighels u sa sviluppa in urizi intensiv e privlus en las muntognas? Foto Prissantenbär CC BY-SA 3.0 «Betg aposta pessimistic» Il meteorolog Daniel Gerstgrasser da MeteoSchweiz prenda posiziun areguard la critica dals guardiachamonas pervi da prognosas pessimisticas e betg precisas. «I na fa absolutamain betg senn da far aposta prognosas pli pessimisticas u optimisticas. Tuttas dus variantas èn malas», uschia Daniel Gerstgrasser, che ha dal rest era gia lavurà sco guardiachamona ed enconuscha dimena la situaziun da tuttas dus varts. Mintga meteorolog haja l’ambiziun da far ina prognosa exacta. Ina problematica ch’el haja observà, entschaivia gia tar la planisaziun da las gitas: Per il solit fan ils osps lur plans l’entschatta da l’emna cura che las prognosas da l’aura n’èn anc betg segiras per la fin d’emna. Pli precisas sajan las prognosas pir in fin dus dis avant, uschia il meteorolog. «Ma gist questa stad avain nus cundiziuns meteorologicas fitg intschertas, che na pussibiliteschan betg ina prognosa precisa. Ma quai communitgain nus adina en noss texts cun pleds sco: pussibel u probabel.» Cun temporals èsi fitg grev da dir ordavant nua ch’igl entschaiva, declera Daniel Gerstgrasser vinavant. A quels che vulessan ir en muntogna cusseglia il meteorolog enstagl da be da sa fidar dals simbols – che vegnian dal rest creads automaticamain dal sistem – da consultar il text, che vegnia scrit a maun e cun auta premura dals meteorologs. Dapli infurmaziuns individualas dettia – e quest è in tip persunal da Daniel Gerstgrasser – telefonicamain tar il servetsch dad aura. (opm/fmr)

Spagna – Engalterra: Ils finalists dals campiunadis europeics da ballape 2024 èn dapi mesemna saira enconuschents. Dumengia proxima giogan las equipas en l’Olympiastadion a Berlin per il grond pocal. Ina partida ch’empermetta tensiun, betg il davos perquai ch’ils Englais han anc in «quint avert» dals davos campiunadis europeics avant trais onns. «Jau stun mal, per mai èsi però bunamain stà in surlevtg che l’Engalterra ha pers», sa regorda in dals responsabels per la segirtad dal final 2021. Per declerar quest «parairi» èsi da dar in sguard en l’istorgia. Per recapitular: Ils Englais – la patria dal ballape – stattan en il final, e quai en l’agen stadion a Wembley/Londra. Igl è LA gronda schanza da finalmain puspè ir per il titel, e quai suenter 55 onns ed anc a chasa! Millis e millis fans s’inscuntran gia la damaun dal grond final davant il stadion, «Sweeeeet Caroline», «Football is coming home», resuni tras las giassas da Londra. I vegn chantà, festivà e bavì! Londra en stadi excepziunal. Blers fans na vulessan betg manchentar il grond final, e quai malgrà ch’els n’han nagin bigliet. 6000 fans senza bigliet sa «stumplan» en il stadion. La consequenza: servetschs da segirezza surdumandads, caos, violenza e vandalissem. Ed exact quests eveniments tracta la documentaziun da Netflix «Das Euro-Finale – Angriff auf Wembley». Ed uschia n’è il «surlevtg» da l’um da segirtad davart la sperdita – dal rest en la lutga finala da penaltis cunter l’Italia – nagina surpraisa. Pia, per turnar tar il final da dumengia: Jau poss sa chapescha cuir als Engles (ed era als Spagnols) lur qualificaziun per il final. Dentant èsi forsa meglier, che quel ha lieu en ina citad neutrala. Uschia che «Sweet Caroline» resp. ils «good times» never seemed so good. La documentaziun «Das Euro-Finale – Angriff auf Wembley» è accessibla sin Netflix. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Di d'avertura cun la ceremonia cun las squadras. Fotografia dals organisaturs da l'Europeada 2024.

Scena da l'emprim gieu dad "Ils Rumantschs" a l'Europeada 2024.

La regenza ha infurmà davart il stan da las lavurs da rumida en il Mesauc

Redacturas e redacturs da la FMR van a spass questa stad e preschentan spassegiadas lungas e stentusas, curtas e divertentas. Oz vai ina giada enturn il Piz Ela en il Grischun Central. Il Piz Ela è il pli imposant ed enconuschent dals Pizs da Bravuogn tranter Bravuogn e Savognin. Per bleras e blers resti probabel in siemi da pudair star ina giada sin il emprestanum dal parc natiral, sin 3338 m s.m., betg il davos pervi da la tura alpina fitg lunga e difficila. Perquai mes tip: Enstagl dad ir sin il piz – far ina viandada enturn il piz. Schegea che «viandada» pudess svegliar l’impressiun ch’i sa tractia d’ina spassegiada simpla. Ma la tura da Preda sur la Fuorcla Tschitta, sin il Pass d’Ela tochen Bravuogn è pretensiusa. I dovra pia: ina buna cundiziun, avunda bavrondas ed inqual dultschim sco in panettone u ina pizieuta emplenida per giudair, suenter avair surmuntà la gronda part dals meters d’autezza sin il Pass d’Ela. E quai cun il Piz Ela directamain davant il nas! Il punct da partenza per ir ina giada enturn il Ela è Preda. Jau recumond da prender il tren da Bravuogn fin Preda, damai che la tura finescha a Bravuogn. Da Naz/Preda anora maina la senda tras la Val Mulix e la Val Tschitta passa 1000 meters d’autezza amunt sin il punct il pli aut da la tura, la Fuorcla Tschitta sin 2831 m s.m.! Dentant, per cuntanscher il proxim pass, il Pass d’Ela sin 2723 m s.m., vai ina giada engiu e lura anc ina giada ensi. Il Lai Grond ed il Lai Mort remunereschan in zic per las stentas. Ils meters d’autezza èn ussa pli u main fatgs, schebain ch’i va da la Chamanna d’Ela (2253 m s.m.) anc in pêr meters ensi en direcziun Chavagl Grond – ma en cumparegliaziun cun l’avantmezdi è quai ussa «pipifax». Qua recumond jau da forsa star eri in mument, tut tenor stagiun porscha quest «chavagl» ina prada plain stailalvas! Dal «chavagl» e da las stailalvas vai lura tais engiu tochen Bravuogn. Dal rest: Spinoclas e battaglinas fan questa tura perfin cun il bike! Lunghezza: ca. 20 km Durada: 8 – 9 uras Punct il pli aut: 2831 m s.m. Spezial: ina viandada sin bunamain 3000 m s.m.

Daniel Albertin aveva annunzià dacurt ch’el chalia sco president communal da la vischnanca d’Albula/Alvra. Il motiv: cun la sfida da la bova da Brinzauls e blers projects saja l’engaschi memia aut. La FMR ha vulì savair co che la situaziun è tar auters presidents communals en la Rumantschia. L’entschatta fanadur ha il president communal da la vischnanca d’Albula/Alvra, Daniel Albertin, annunzià ch’el vegnia a dar giu ses uffizi la fin da quest onn. Il pur da Mon è dapi diesch onns a la testa da la vischnanca fusiunada e trenta onns en mandats communals e chantunals. En in discurs cun la FMR aveva il president ditg che la lavur ch’il presidi communal pretenda ed il temp mess a disposiziun tenor constituziun na saja betg pussaivla da far cun avair in manaschi puril (guarda La Quotidiana dals 4 da fanadur 2024). In punct central che pretenda dapi l’onn passà dapli lavur è senza dubi la bova da Brinzauls: «Jau sun da l’avis che senza la bova da Brinzauls fissi tgunsch pussaivel dad ademplir las incumbensas cun in pensum da 50 %. Forsa che insatgi auter fiss pli spert, però tenor mai duvrassi radund 80 % per pudair manar questa vischnanca ed esser à jour cun tut ils projects e las sfidas da Brinzauls», ha il president communal explitgà ed agiuntà che or da ses punct da vista privat na saja quai betg pussaivel. «Situaziuns extraordinarias basegnan mesiras extraordinarias» Manar la vischnanca d’Albula/Alvra cun la bova da Brinzauls è ina sfida, quai conferma era Tino Zanetti, cussegliader da vischnancas tar la firma Curia SA. Quai saja ina situaziun extraordinaria, ed el di: «Situaziuns extraordinarias basegnan mesiras extraordinarias.» Tenor el è il mandat d’in president communal ina sfida era senza ina bova. «Presidents communals han da far fitg bler ed els han dapli responsabladad che la suprastanza communala», uschia il cussegliader. Il problem saja enconuschent surtut tar ­vischnancas fin circa 1500 abitantas ed abitants. Impurtant saja ch’il nivel operativ funcziunia bain, p.ex. cun la chanzlia. Ideal èsi, sco ch’el menziuna en pli, sche tscherts secturs vegnan manads d’experts, sco p.ex. las finanzas ed il sectur da construcziun. «Savens han las ­vischnancas memia pauca capacitad u memia pauca cumpetenza per quests secturs, quai è lura ina chargia per il president communal», explitga Tino Zanetti. Era Thomas Kollegger, manader da l’Uffizi da vischnancas dal chantun discurra d’in cas spezial cun ina chargia supplementara en la ­vischnanca d’Albula/Alvra. «L’uffizi dal president communal è in uffizi ch’ins sto far cun corp ed olma e quai era la fin d’emna e las sairas», uschia il manader. Dals presidents vegnia pretendì ch’els impundian bler temp ed engaschament. El declera che l’organisaziun d’ina vischnanca saja en la cumpetenza da las ­vischnancas sezzas. L’unica prescripziun ch’il chantun dettia, saja che la vischnanca s’organiseschia da maniera funcziunala. «Tge ch’è funcziunal, vegn valità tenor las necessitads e las pretensiuns da la vischnanca e po era vegnir adattà», explitga el. Schonglar tranter professiun e presidi La FMR ha vulì savair dad auters presidents communals en differentas regiuns rumantschas, co ch’els vegnan a frida cun lur uffizi. Il president communal da la vischnanca da Zuoz, Romeo Cusini, di ch’el chapeschia a ­Daniel Albertin. Atgnamain fiss el en in pensum da circa 50 – 60 % en uffizi, ma el lavuria dapli. El intuna che sch’in andament na funcziunia betg sco usità, lura dettia immediat dapli lavur. «Per il mument fan l’ospital e l’eroport en la regiun lavur supplementara cun bler dapli sedutas.» Era per Romeo Cusini vegni a dar per la fin da quest onn in midament: El vegn a chalar sia lavur sco inschigner: «Jau lavur in di l’emna sin mia clamada, quai è memia pauc. Perquai hai jau decidì da dar dapli pais al presidi.» Be president communal na vegn el betg ad esser, el dat anc scola in mez di l’emna. Tenor el saja sco president da schonglar tranter professiun e presidi. La presidenta communala da la vischnanca da Bever, Selina Nicolay, raquinta era ch’ella haja blera lavur sco presidenta. Atgnamain fiss ella en in pensum da 35 %, ma ella s’engaschia dapli. Ultra da quai ha ella anc in pensum sco deputada en il Cussegl grond. «Quai è pussaivel mo grazia a mes um che resta a chasa.» Ella intuna però ch’ella haja savì ch’i dettia blera lavur sco presidenta: «Igl è interessant, vast ed ina scola da la vita.» Ina dumonda d’organisaziun «Il pensum dal president è fitg grond», di era Dumeni Tomaschett, il president communal da la vischnanca da Trun che ha in pensum da 50 %. «Jau sai m’organisar sco che jau vi, perquai che jau hai mez anc ina fatschenta da pictur. Cun esser emploià na fiss quai betg pussaivel.» Sche tut giaja normal, funcziunia bain da cumbinar presidi e fatschenta. Sch’i dettia insatge extraordinari, creschia la lavur per il president. «Jau sai però schonglar mez.» Er il president communal da la vischnanca da Bravuogn Filisur, Luzi C. Schutz ha ina tscherta flexibilitad. Sper il presidi da 45 % ha el pudì surpigliar il manaschi agricul da ses geniturs. Sch’el ha ina giada dapli lavur sco president, possian ses geniturs gidar dapli. El intuna che ses pensum bastia per far la lavur da biro, la lavur da represchentant vegnia anc tiers. «Il problem è co che jau m’organisesch. I dat temps che quai funcziuna bain e temps che quai na va betg uschè bain.» Quests quatter exempels paran da cumprovar che presidents communals han da far fitg bler, anzi ch’els han da far dapli che lur pensum pretendess. Surtut en vischnancas da grondezza mesauna han els ina gronda responsabladad. Sche tut funcziuna sco usità, vegnan els pli u main a frida cun lur uffizi. Sch’i dat ina situaziun extraordinaria, sco apunta la bova da Brinzauls, lura po lur uffizi daventar ina sfida memia gronda. Schongladers cun ina massa lavur Presidents communals han fitg blera lavur ed ina gronda responsabladad. Sch’i vegn ad ina situaziun extraordinaria, sco la bova da Brinzauls en la vischnanca d’Albula/Alvra, poi esser ch’els na vegnian betg pli a frida cun lur uffizi. Annetta Janka-Zini/FMR Dacurt ha Daniel Albertin annunzià sia demissiun sco president communal da la vischnanca d’Albula/Alvra. La bova da Brinzauls haja sper divers projects procurà per in engaschi memia aut. Il cussegliader da vischnancas da la firma Curia SA, Tino Zanetti, discurra en quest cas d’ina situaziun extraordinaria e declera: «Il mandat d’in president communal è ina sfida era senza ina bova.» Ils presidents hajan bler da far ed ina gronda responsabladad. Era per Thomas Kollegger, manader da l’Uffizi da vischnancas dal chantun, è la vischnanca d’Albula/Alvra in cas spezial cun ina chargia supplementara. Era senza quella chargia vala tenor el: «I vegn pretendì dals presidents ch’els impundian bler temp ed engaschament.» La FMR ha dumandà ina presidenta communala e trais presidents communals co ch’els vegnian a frida cun lur uffizi. Tuts respundan ch’els hajan bler da far. I saja da schonglar tranter professiun e presidi. Sche tut funcziuna sco usità, vegnan els pli u main a frida cun lur uffizi. En il cas extraordinari d’ina bova, poi esser che l’engaschi saja memia aut. Daniel Albertin vegn a serrar la porta da la chasa communala la fin da l’onn la davosa giada sco president communal da la vischnanca d’Albula/Alvra.

La gronda famiglia dal teater sa raduna quest atun en il chantun sulegliv Tessin. A Locarno preschentan gruppas da teater da tuttas regiuns linguisticas lur tocs sin il palc da la biennala dal teater popular. Cun Vuorz e Ftan è era la Rumantschia preschenta a l’occurrenza naziunala. «Scena libra!» – quest atun daventa Locarno la chapitala dal teater popular svizzer. La bella citad a la riva dal Lago Maggiore ospitescha la «Biennala Teatro 2024», nua che la gronda famiglia dal teater popular vegn sin visita (mira box). Mintgamai duas gruppas da las quatter regiuns linguisticas da la Svizra sa preschentan en las duas instituziuns «Teatro di Locarno» e «Teatro Paravento». Per la Rumantschia vegnan l’Uniun da teater Vuorz e la Societad da teater Ftan ad enritgir la biennala. «Il tribunal dal luf» dals da Vuorz L’Uniun da teater Vuorz è gia ussa vi da las emprimas emprovas per lur teater cun il titel: «Il tribunal dal luf». Il toc è vegnì scrit da l’autur indigen e schurnalist Andreas Cadonau. El fa era gist sez la reschia, nua ch’il luf vegn mess davant dretgira. «Il luf è in tema emoziunal e polarisant e mintgin ha in’opiniun tar questa tematica. Quai è ideal per far teater – ed igl è era uras da metter il luf davant dretgira ina giada e trair ina sentenzia», di l’autur envers RTR. Andreas Cadonau ha atgnamain scrit l’ovra en vista a la renaschientscha da la festa da guaud a Vuorz (guarda era pagina 5). Suenter ina pausa da 20 onns datti numnadamain l’entschatta d’avust puspè ina festa en il «Uaul pign» a Vuorz. Quai è alura era gist l’occasiun da preschentar il teater anc ina giada «en l’ester», a la biennala a Locarno. «Per nus è quai ina buna pussaivladad dad anc ina giada sa preschentar», uschia l’autur dal toc. Cun «Fieu e Flomma» a Locarno «Quai stuain nus exnum far», ha la presidenta da la societad da teater Ftan Aita Bazzell pensà, cura ch’ella è vegnida a savair da la biennala a Locarno. Er ina deschina da commembers da la societad haja immediat reagì positivamain sin l’idea da lur presidenta. Il toc ch’ils da Ftan vegnan a preschentar a Locarno vegn or da la plima da Mario Pult, anteriur collavuratur da la Lia Rumantscha. El ha ina gronda experientscha sin quest sectur, ha sez giugà teater, è stà reschissur ed ha scrit scenettas. Sia ovra cun il num «Fieu e Flomma» tracta la tematica da la passiun, dentant en in senn «plaschaivel», sco Mario Pult explitgescha: «Per mai è la passiun insatge positiv, cur ch’ins è be ’fieu e flomma’ per insatge.» Las inspiraziuns principalas sajan per el stadas la chanzun «Madeleine» dal chanzunier beltg Jacques Brel e texts dal scrivent engiadinais Cla Biert. Per gronda part è il text rumantsch, cuntegna dentant era elements da las ulteriuras linguas svizras. «Sch’i plascha u betg, quai vegnin nus a vesair» Ils aspectaturs e las aspectaturas da la biennala a Locarno pon damai sa legrar quest atun per dus tocs en la quarta lingua naziunala: Ils da Vuorz vegnan a preschentar in toc cuntravers, fertant ch’ils da Ftan vegnan a tematisar en moda allegraivla la passiun. En mintga cas sa legran las duas uniuns sin la pussaivladad da passar si sin il palc da Locarno: «Sche quai che nus mussain plascha lura er al public ni betg, quai vegnin nus a vesair», resumescha Andreas Cadonau. Locarno daventa l’epicenter dal teater popular Ils 4 enfin ils 6 d’october 2024 daventa Locarno il center dal teater popular en Svizra. Sut la batgetta da la Societad da teater tessinaisa vegn organisà in inscunter dad amaturs da teater tut spezial. Premissa per sa participar è ch’ins gioga in teater da maximalmain ina mes’ura cun il tema «Passiun». La segunda varianta è ch’ins preschenta in toc liber dal tema che na dura betg dapli che 90 minutas. Las gruppas da teater ed a las uniuns pon tscherner sezzas co ch’ellas vulan interpretar il tema «passiun». Essenzial è dentant ch’ellas preschentian il teater en lur lingua materna. (rtr/fmr) La presidenta da la societad da teater Ftan Aita Bazzell e l’autur dal toc ¬Mario Pult sa legran per la biennala da teater a Locarno. L’autur e reschissur dal teater Andreas Cadonau davant la culissa dal teater en il «Uaul pign» a Vuorz. Teater rumantsch sper il Lago Maggiore La «Biennale Teatro 2024» a Locarno reunescha quest atun la gronda famiglia dal teater popular da tut las regiuns linguisticas da la Svizra. Da la partida a quest «festival» sper il Lago Maggiore, nua che mintga gruppa preschenta lur toc, èn era duas societads rumantschas. L’uniun da teater Vuorz preschenta il toc «Il tribunal dal luf», in’ovra scritta dad Andreas ­Cadonau nua che il luf sto ir davant dretgira. La societad da teater Ftan percunter illuminescha la tematica da la passiun en moda positiva, sco che l’autur dal toc Mario Pult declera envers RTR. La biennala è ina plattafurma unica per tut ils amis e las amias dal teater. (fmr/rtr)

Fitg simpel – interpresas pajan taglia sin gudogn. Ma co èsi da calcular il gudogn? Davart gliez sa dispita il chantun dapi onns cun las ovras idraulicas. Il fiscus grischun less numnadamain incassar dapli taglias. Uss ha il Tribunal federal decidì in model da calcular ed ha da principi dà raschun al chantun. Igl è ina victoria cun in dagut amar. Forsa na resultan gnanc dapli entradas da taglia. Dapi decennis less il chantun incassar dapli taglias per ils gudogns or da l’energia idraulica. Tractativas cun quels chantuns da la Bassa, nua che las grondas interpresas d’energia èn domiciliadas, n’han purtà nagut. L’emprova da chattar in model che reparta a moda equilibrada las taglias sin ils gudogns da l’electricitad grischuna han fatg naufragi. Il zercladur 2012 ha annunzià Barbara Janom, da lez temp ministra da finanzas, ch’ins stoppia prender la via da la taxaziun ed imponer dapli taglias a las ovras idraulicas. Las ovras possian però recurrer. Fin che las dretgiras decidian duria quai onns. Sin il di dudesch onns suenter che Barbara Janom ha ditg quai en il Cussegl grond ha decidì il Tribunal federal en chaussa. Ils derschaders han formalmain dà raschun al fiscus grischun. En la sentenzia publitgada avant intgins dis han els definì co ch’igl è da calcular la taglia per ina ovra da partenadi. En spezial han els explitgà co ch’ins sto calcular il pretsch da cumpensaziun da la producziun d’electricitad per intents fiscals. Tar la sentenzia sa tracti però pir d’ina decisiun formala. Il model da taglia exista anc uss pir en la teoria. Sch’i resulta da quest model propi dapli daners per las cassas dal chantun e da las vischnancas, nua che las ovras da partenadi èn domiciliadas, n’è anc adina betg cler. Il Tribunal federal ha numnadamain renvià il cas a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun. Lezza sto uss decider materialmain, sche las ovras da partenadi ston propi pajar dapli taglia. En il cas concret vai per las taglias da las Ovras idraulicas Zervreila. Per ils onns 2009-2011 avevan las ovras declerà gudogns tranter 2,6 fin 3,3 milliuns francs. Las autoritads da taglia han però eruì gudogns suttamess a la taglia tranter 3,1 fin 6,7 milliuns francs – per part pia bunamain il dubel. Las ovras han recurrì il 2014 cunter la calculaziun dal fiscus grischun. Pli tard ha la dretgira administrativa sistì per plirs onns la procedura per spetgar sin sentenzias dal Tribunal federal che pertutgan ovras dal Vallais. Tar lezzas era sa tschentà in sumegliant problem fiscal tar las ovras da partenadi. Tant en il Vallais sco en il Grischun datti ovras da partenadi. Ellas vendan l’electricitad als acziunaris – per il pli èn ils acziunaris grondas ovras electricas en la Bassa. Sche las ovras da partenadi vendan però l’energia per in pretsch memia favuraivel als partenaris, resultan consequentamain memia bass gudogns. Ils gronds gudogns cun l’energia grischuna, resp. vallesana, fan lura ils partenaris da la Bassa che vendan l’energia per in pretsch pli aut. Consequentamain incasseschan lura ils chantuns da la Bassa bellas taglias sin quests gudogns. Ils chantuns da muntogna incasseschan damain taglias. U perfin memia pauc? E gist gliez è atgnamain la dumonda cardinala che n’è anc adina betg sclerida – era betg suenter la sentenzia dal Tribunal federal davart las ovras vallesanas ed era betg suenter la sentenzia publitgada avant paucs dis che pertutga las ovras da Zervreila. Ma tge stat insumma en la sentenzia? Igl è ina lectura cumplitgada per spezialists da taglia. Qua ina emprova d’ina resumaziun fitg simplifitgada: I saja da sclerir co ch’il gudogn suttamess a la taglia vegnia insumma eruì, scriva il Tribunal federal. A moda abstracta definescha el ils criteris. La definiziun pertutga sco gia ditg tranter auter il pretsch da cumpensaziun da la producziun d’electricitad dad ovras da partenadi. Pertutgant ils pretschs favuraivels d’electricitad per ils acziunaris sa dumonda il Tribunal federal sch’i sa tractia dad ina distribuziun zuppada dal gudogn, ina uschenumnada «verdeckte Gewinnausschüttung». Ina tala saja dada be a partir d’ina tscherta dimensiun. Evidentamain sproporziunà saja il pretsch da cumpensaziun be sch’el svieschia per dapli che 25 % d’in pretsch cudeschà commerzial, scrivan ils derschaders sa referind sin la litteratura giuridica che pertutga auters secturs. En il cas da Zervreila vegnan ils derschaders betg sin svaris che surpassan 25 %: «La sutcuvrida avess da restar irrelevanta per la taglia.» Gliez n’è betg ina buna nova per il fiscus grischun. Ils derschaders scrivan però era che la Dretgira administrativa grischuna stoppia decider, sch’ils svaris da 25 % sajan applitgabels era per las ovras da partenadi u sch’i dovria autras limitas. Curt e bun: La dretgira administrativa sto uss decider schebain las ovras da Zervreila ston propi pajar dapli taglias. Decisiv vegn ad esser, sche svaris d’enfin 25 % èn tolerabels tenor la dretgira administrativa. Sche gliez è il cas, èn las ovras da Zervreila a mitsch e na ston betg pajar dapli taglias. Tut en tut dat il Tribunal federal raschun al fiscus grischun cun definir in model per imponer en l’avegnir taglias per las ovras da partenadi. Ma sch’il model maina dapli daners en la cassa dal chantun e da las vischnancas grischunas, gliez dependa pia dal verdict da la Dretgira administrativa grischuna. Lezza n’ha en questa procedura betg adina decidì a favur dal fiscus grischun. Sentenzia 9C_37/2023 dals 11 da zercladur, publitgada ils 11 da fanadur 2024

Dapi trais onns maina Angelo Roberto l’Administraziun chantunala da taglia. Da preschent ha el gist vacanzas. Tuttina è el stà pront da respunder dumondas tar la nova sentenzia dal Tribunal federal ch’è d’impurtanza per il fiscus grischun e per las ovras da partenadi (guarda artitgel "Victoria spinusa per il fiscus grischun"). FMR: Ha l’uffizi da taglia plaschair da la sentenzia? Angelo Roberto: Formalmain gea. Ma la chaussa è era vegnida renviada a la Dretgira administrativa dal chantun grischun. Lezza sto uss decider materialmain. La dispita giuridica dura uss gia radund diesch onns. Tge è uschè cumplitgà? Da definir in model per in pretsch da cumpensaziun per l’energia cun tut ils parameters necessaris è ina chaussa difficultusa. La Dretgira administrativa sto uss applitgar ils parameters ch’il Tribunal federal ha definì. Ella sto decider en il cas da Zervreila a partir da tge differenza ch’ina correctura fiscala dals gudogns è lubida. Èn er autras ovras dal Grischun pertutgadas da la sentenzia? Tut las ovras da partenadi che n’èn betg vegnidas taxadas a moda definitiva vegnan ad esser pertutgadas da questa procedura. La taxaziun definitiva vegn fatga cura che la Dretgira administrativa ha decidì definitiv. Las ovras han pajà las taglias sin fundament d’ina taxaziun provisorica. Oriundamain ha il fiscus grischun vulì cuntanscher dapli entradas da taglia. Essas Vus trumpà che quai na reussescha uss forsa betg? Nus vulain ina soluziun ed avair tschertezza co che la taxaziun dad ovras da partenadi ha da succeder. Oriundamain èn ins stà da l’avis ch’i stoppia sa resultar dapli che be las taglias sin ils gudogns declerads da las ovras da partenadi. Sche gliez reussescha, sa mussa lura cun la decisiun da la Dretgira administrativa. Dapi trais onns maina Angelo Roberto l'administraziun da taglia dal Grischun. Dapi trais onns maina Angelo Roberto l'administraziun da taglia dal Grischun.

Tulipanas, coffee shops, e bellas «grachtas», quels trais chavazzins vegnan endament als blers ed a las bleras ponderond als Pajais Bass. Il pajais che vegn savens era numnà «Ollanda» en il nord da l’Europa ha dentant era da porscher inqual perla culinarica. Durant mia visita hai jau scuvrì il paintg da spagnolettas (Erdnussbutter), che è para in vaira classicher da la cuschina da l’Ollanda. Quell’ingredienza che ha ina lunga tradiziun vegn numnada per ollandais divertentamain, il «Pindakaas». Damai, il num «kaas» (chaschiel) ha il product oriundamain survegnì, perquai che ina lescha scumandava da numnar products senza latg sco «paintg». Perquai han ils Ollandais tschernì il pled «chaschiel» sco alternativa. Il pled «pinda» percunter deriva da la lingua dal Surinam, ina ex-colonia dals Ollandais e vegniva duvrà per ina tratga cun paintg da spagnolettas. En il tren en l’Ollanda hai jau perfin vesì ina persuna che tschadunava or dad ina giganto-cuppa ses paintg da spagnolettas sco past da mezdi. Quai ha lura era inspirà mai tar mes tip dad oz: Cumprai in cuppa paintg da spagnolettas per purtar variaziun en vossa cuschina. En la rait chattais vus ina massa recepts, sco per exempel in bun dressing da paintg da spagnolettas maschadà cun agl, sosa da soja, aschieu, in zichel chili, in zichel sal, in zichel zutger, in pau aua, in pau ieli da sesam. E sche quai tuna memia cumplitgà, lura va era la varianta cun il tschadun grond direct en la cuppa. Bun appetit! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ellie Goulding chanta «Still falling for you», passa 16 000 aspectaturas ed aspectaturs en il stadion da tennis a Londra èn commuventads, ulteriurs millis persequiteschan la scena al visur. Entamez la scenaria: Roger Federer e Rafael Nadal che laschan siglir las larmas. La raschun: Igl è il davos chapitel da Roger Federer, al Laver Cup 2022 va el per la davosa giada sin il «palc da tennis» avant che terminar sia carriera. Questa scena fitg emoziunala n’han ils dus reschissurs dal film documentar «Twelve Final Days» betg integrà. Dentant mussa la documentaziun ulteriurs muments intims ed emoziunals dals davos 12 dis da la carriera da Roger Federer. Numnadamain tranter l’annunzia da sia retratga via medias socialas tochen il Laver Cup a Londra e pia ses davos matsch da tennis. Quel ha el dà en il duo cun Rafael Nadal, ses grond rival ed a medem mument bun ami durant sia carriera. Cun ina maschaida impressiunanta da material d’archiv, intervistas d’experts e reportaschas persunalas survegn il public invista en in temp emoziunal e magari turbulent. Il film mussa la legenda da tennis e sia famiglia d’ina vart fitg averta, sincera e sensibla. Plinavant dattan ulteriurs rivals ed amis da tennis sco Andy Murray u Novak Djokovic invista en lur relaziun cun Federer sper il plaz da tennis. Zunt plaschì m’ha la moda e maniera co che la documentaziun integrescha tensiun e drama dals ultims dis da Federer e quai senza avair in effect «sensaziunalistic». «Twelve Final Days» è in film documentar dad Amazon ch’è cumparì ils 20 da fanadur 2024 en lingua originala englaisa, cun suttitels tudestgs. SRF l’ha emess dumengia passada las 20.05 sin SRF 1. Pia, per tut quels che n’han betg access ad Amazon, rendi dad activar la funcziun da replay avant che il termin scroda. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Zarli ed Alois Carigiet han fatg strada. Ils dus fragliuns han per vita duranta gì ina fitg stretga relaziun – che n’è fin uss mai vegnida descritta. L’istoricher Manfred Veraguth vul emplenir questa largia. El perscrutescha la relaziun dals dus artists sursilvans. Ed el vul eruir tge rait da contacts ch’ils dus frars han gì en la scena da cultura. Igl è remartgabel – dus frars da Trun fan carriera naziunala u perfin internaziunala. In daventa pictur, l’auter daventa actur. Tge è il misteri da lur success? Dals dus frars èsi vegnì scrit bler – vul dir da mintga singul. Ma lur stretga relaziun n’è mai vegnida descritta. Gist gliez prenda uss a maun Manfred Veraguth. L’istoricher perscrutescha la rela­ziuns tranter Alois e Zarli Carigiet e vul eruir la rait da contacts che han contribuì a lur success. FMR: Avessas Vus gugent emprendì d’enconuscher Alois e Zarli Carigiet? Manfred Veraguth: Gea, sa chapescha. Igl è duas persunalitads spezialas. Lezzas emprendan ins gugent d’enconuscher. Tgenin dad els avessas Vus inscuntrà il pli gugent? Atgnamain omadus – sche pussaivel gist omadus ensemen sin il mises da Zarli ubain en l’atelier dad Alois. Pudair ­guardar co ch’els interageschan, gliez avess interessà mai il pli fitg. Alois è pli vegl, Zarli pli giuven. Els han adina guardà in da l’auter. Per mai fissi interessant dad observar la relaziun tranter els dus. N’avais Vus propi betg ina preferien­tscha per in u l’auter? Na, da mat hai jau vis Zarli en la televisiun ina sonda saira. Jau ma regord co ch’el ha ditg ’sufla en pegna’ e sdiavlà per rumantsch. Jau hai smirveglià da lez temp ch’ins po insumma discurrer rumantsch en la televisiun. E pertutgant Alois – jau hai bunamain il medem di anniversari sco lez. Ma Vus essas in um dal teater, vus avais fatg bler teater e studegià scienza da teater. Tendescha Vossa simpatia betg plitost tar l’actur Zarli? Interessant è gea che Alois vuleva oriundamain daventar actur, e Zarli vuleva daventar artist-pictur. Lura èn las vias insaco idas il cuntrari. Alois è sco pictur era stà enconuschent a Turitg per sias culissas per il teater da la citad. Da gliez ennà avess jau gì da discutar blers temas cun omadus. Tge san ins atgnamain da la relaziun ch’els avevan sco uffants? Els èn creschids si en ina gronda ­famiglia cun blers uffants a Trun e ­Cuira. Para ch’els han gia da pitschen ensi gì ina stretga relaziun. Els han gì da durmir per part en il medem letg. ­Quai collia. Pertge vulais Vus perscrutar la ­relaziun tranter ils dus frars? Fin uss datti blera litteratura davart Alois. Da Zarli exista ina biografia che sia dunna ha scrit. En questas scrittiras vegn mintgamai menziunà ‹quai è il frar da Zarli› u ‹quai è il frar dad Alois›. Ma lur relaziun vegn strusch menziunada. Tge vulais Vus chattar ora? Interessant è gea che Alois è ì sco giuven um a Turitg e Zarli è suandà el. I sto avair dà ina colliaziun ch’il giuven suonda il frar grond. Tut quai less jau metter en in context istoric. Lura èn omadus turnads a Trun, els han adina gì ina stretga relaziun. Els èn stads fitg impurtants in per l’auter, els han adina anc gì tschel per sa barattar, sa cusse­gliar, sa discurrer. Suenter la mort da Zarli ha Alois ditg ch’el saja be pli la mesadad. Vus s’interessais però era per ils ­contacts ch’els han gì cun autras ­persunas? Jau ma sun dumandà, co èsi pussaivel che dus Sursilvans van da lez temp a Turitg e fan omadus ina carriera ­naziunala, sche betg perfin inter­naziunala. Quai na funcziuna betg sch’ins è tut sulet en in chamberlet. Ins dovra buns contacts, glieud che ­vesa tes talent, che dat in stausch, in tip u ina chaschun da sa ­preschentar. Ils dus frars vegnan sco dus Sursilvans catolics en ina scena d’art innovativa e – cun il Cabaret Cornichon – gia­gliarda che s’oppona era cunter autoritads. Quai è nuntipic. Gea, pens jau era. Ma forsa va l’art sur il politic ora, ed il vulair s’exprimer en la moda artistica, nua ch’ins ha duns, dominescha. Avais Vus gia indizis, tge persunas ch’els enconuschevan – sch’els avevan vitamin b? Alois sez raquinta gea ch’el saja ì cun 21 onns cun sia mappa da dissegns sut bratsch a Turitg a tschertgar lavur. Ma sch’ins vesa nua ch’el ha lavurà a Cuira ed emprendì pictur da decoraziun, lura vegn ins sisur che il patrun a Cuira ha remartgà il talent dad Alois ed ha fatg la proposta dad ir a Turitg tar Max ­Dalang. Là ha el survegnì lavur. Tgi era Max Dalang? El ha gì ina firma da reclama artistica – da lez temp la pli gronda ed impurtanta firma da reclama. Alois ha pudì ir a Turitg cun ina referenza e pudì cumenzar a lavurar là. Quai è gia l’emprim indizi ch’el n’è betg ì be a bun gartetg a spluntar tar ina firma per dumandar lavur. Alois Carigiet ha pia tgirà in pau ina legenda cun dir ch’el saja ì tut sulet a Turitg cun sia mappa? El aveva ina adressa, aveva talent ed è vegnì promovì. Gliez è stà l’emprim pass. Ils frars èn omadus stads activs en il Cabaret Cornichon ch’i ha dà a partir dal 1930. Alois haja perfin inventà il num. Co è gliez ì? I vegn raquintà ch’ils fundaturs sajan ­sesids ensemen en la pasternaria Hegetschweiler – in dals giugadurs era il pa­sterner – ed hajan ponderà tge far cun il cabaret e tge num dar. Els hajan mangià sandwichs che avevan era en cucumeras aschas, pia cornichons. Ed Alois haja tuttenina gì l’idea per il num Cabaret Cornichon. In cornichon è pitschen ed asch e croda tuttina en egl. Alois haja dumandà Zarli da vegnir a gidar a far culissas. Zarli raquinta adina ch’el saja ì a Turitg sco ‹pe sanester› da ses frar – enstagl da dir sco ses maun dretg. Cun gidar a picturar culissas è Zarli para sa depurtà ­uschè spezial ch’igl era bunamain gia stà ina ‹numra›. Tschels han vis co ch’el sa cuntegna, co ch’el tschantscha e sa dat. Els han vis che quest um ha talent ed el ha survegnì sia emprima rolla en il Cabaret Cornichon. Tut senza scolaziun dad actur? El aveva segir gia fatg teater sco amatur, pia senza scolaziun. Quai ha probabel fascinà la glieud, questa persuna che ha in talent natiral per situaziuns e per ina tscherta furma da teater. Sia rolla è lura stada quest Grischun marcant, cun ils tschurrichels, la vusch ed il dialect spezial. En Voss plan da perscrutaziun men­ziunais Vus ch’i dat bler material dad Alois, ma pauc da Zarli. Èsi perquai che Zarli è stà main enconuschent che ses frar? U perquai ch’el è stà in actur? Jau crai plitost ch’igl è reussì ad Alois da tegnair ses num e sia carriera durant l’entira vita sin in livel ch’el ha adina survegnì incumbensas fin ch’el ha insacuras stuì dir, «na, las forzas na tanschan betg pli». E Zarli? I ha dà muments en sia carriera ch’èn stads sco in tagl e ch’el n’ha suenter betg pli survegnì engaschaments. Para ch’el è stà ina persunalitad fitg emoziunala – in vulcan en tschertas situaziuns. Gliez na pon betg tuts reschissurs vertir, sch’in actur fa zacras sin il set da film u sch’el na vegn betg ad uras a las emprovas. Perquai n’è el il davos betg pli stà uschè preschent. Vus giais a la tschertga en ils archivs per perscrutar la rait da contacts dals dus artists e la relaziun tranter ils frars. Discurris Vus era cun persunas che sa regordan anc dad els? Gea, jau vi far intervistas cun persunas che san anc raquintar dad els. Plinavant sun jau era led, sche persunas che han brevs u sa regordan da chaussas che n’èn anc betg enconuschentas, prendan si contact cun mai. La speranza è gea adina da chattar ora chaussas che n’èn fin uss anc betg stadas scrittas. Il perscrutader dal teater Manfred Veraguth (53) è creschì si a Vuorz e viva uss cun sia famiglia a Sagogn. El ha studegià istorgia e scienzas da teater. En sia lavur da doctorat ha el descrit la vita da teater a Berna enturn il 1900. El ha lavurà sco schurnalist per La Casa Paterna / La Pùnt, sco redactur da radio u era sco archivar per la citad da Cuira. Dapi sis onns è Manfred Veraguth documentalist da l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun. Sia ultima publicaziun scientifica è la «Istorgia dal teater en las Trais Lias». Sia perscrutaziun actuala davart ils frars ­Alois e Zarli Carigiet è in project da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna. Sco tuts perscrutaders spera era Manfred Veraguth da vegnir a la glisch cun novs aspects davart Zarli ed Alois Carigiet. L'istoricher Manfred Veraguth perscrutescha la relaziun tranter Zarli ed Alois Carigiet. L'istoricher Manfred Veraguth perscrutescha la relaziun tranter Zarli ed Alois Carigiet. Alois e Zarli Carigiet ensemen en stiva enturn 1960 Alois e Zarli Carigiet contemplan ensemen ina pictura - enturn 1960

RTR/FMR Suenter indesch onns en uffizi sa retira il president da la Banca Chantunala Grischuna, Peter Fanconi. Quai scriva la banca en ina communicaziun. El è en uffizi anc fin il mars 2025, fin la radunanza da commembers. Il cas Benko saja per el cumplettamain terminà, sco ch’el di en l’intervista cun RTR. La communicaziun da la banca chantunala da gievgia en damaun è stada ina surpraisa: Sper las bunas cifras da l’emprim mez onn (guarda box) è era vegnida annunziada la demissiun da l’actual president da la Banca Chantunala Grischuna, Peter Fanconi. Quest pass ha sveglià dumondas, perquai che Fanconi è ils davos mais adina puspè vegnì crititgà per ses contact cun l’investur austriac René Benko. RTR ha pudì far in’intervista cun Peter Fanconi. RTR: Suenter indesch onns en uffizi sco president da la Banca Chantunala Grischuna avais Vus communitgà Vossa demissiun. In zichel surprendent, gia sin la fin da schaner da quest onn che vegn, enstagl pir sin la fin da la perioda d’uffizi che fiss la fin da mars 2026. Pertge quai? Peter Fanconi: Mia demissiun n’è betg ina surpraisa. I fa senn da communitgar ina tala decisiun in pèr mais avant, ed ussa cun la communicaziun dal resultat semestril eri il gist il mument. Cunquai che las bancas lavuran adina en uschè numnads ciclus da strategia, è quai gist bun, sche mes successur u mia successura ha er in schanza dad elavurar la strategia per il proxim ciclus e na sto betg surprender quai che jau hai anc planisà. Quella persuna duess pudair instradar sia atgna strategia. Tge èn lura stads Voss motivs persunals per la demissiun? Jau sun ussa stà bundant diesch onns en questa posiziun. Quai che quinta per mai è il bainstar da la banca. La fin finala ston ins percorscher cura ch’igl è il dretg mument dad ir. Betg mo per mai, mabain per che l’istorgia da success da la banca possia cuntinuar. Jau hai natiralmain adina puspè discurrì sur da quest tema, era cun mes collegas. Quai vul dir, che Vus essas As fatschentads gia daditg cun la dumonda da la demissiun? Natiralmain, quai ponderesch’ins gia da ditg. Quai è ina da las lezias centralas da ponderar co ch’ins maina in affar e tgi che pudess surprender la successiun. Quai è in tema che m’ha occupà gia plirs onns e che jau hai adina puspè discutà cun mes collegas, ma era cun la regenza e cun il cussegl da banca. E tuttenina vegn ins a la conclusiun ch’igl è uss il mument perfetg. Tenor la bilantscha semestrila avais Vus gì tut en tut in davos mez onn da success – co guarda quai ora per il proxim semester – tge finamira avais Vus anc? L’emprim mez onn ha effectivamain cumenzà fitg bain. Nus avain perfin pudì surpassar las aspectativas. Ussa sperain nus che nus prendian quest schlantsch era vi en il segund mez onn. Per che nus possian puspè arrivar sin quel nivel, sco quai che nus eran l’onn passà. Mias finamiras per ils proxims diesch mais èn segir da pudair lavurar tut normal vinavant fin l’ultim di. E natiralmain da far il meglier per la banca. E cler, ina lavur è era da chattar e segirar mia successiun, quai fatsch jau ensemen cun la regenza. Tge tegnais Vus endament suenter quests ultims indesch onns en l’uffizi? Tut be positiv, uschiglio n’avess jau betg gì indesch onns quest post. Sche la banca po avair in tal success – ed jau dastg dir ch’ella è oz ina da las bancas cun il pli grond success en Svizra – nus avain ils custs sut controlla, nus avain diversifitgà fitg bain, nus essan ina banca moderna, lura ma fa quai ensemen cun tut quels che lavuran qua, en mintga cas superbi. Sch’ins vesa bancas che han grond success, ha quai savens era da far cun gronds ristgs. Sco gist vis ultimamain cun ils affars da Signa. Co giais Vus enturn cun quests ristgs? La fatschenta da la banca è la fin finala ina fatschenta da risico, cunzunt sch’ins dat credits. Quai vul dir ch’ils emploiads da las bancas ston adina puspè considerar en tge ristgs ch’i vala dad entrar e far in gudogn, e tge ch’ins ha sut controlla ed tge affars da risico ch’ins guntgescha meglier. E quai fa la Banca Chantunala Grischuna magari bain. Quai avain nus era cumprovà gist en quest cas. Lain restar tar quest cas da Signa – è la critica che Vus avais survegnì pertutgant quest cas era stada in motiv per Vossa demissiun? Na, quest cas è cumplettamain serrà giu. ­Quai è stà avant trais, quatter mais ch’igl è buglì si, ma quai è en sasez tut normal en noss affar. Nua ch’i vegn lavurà, datti mintgatant era in pèr sbrinzlas. Ma cun quai sai jau ir enturn. Nus avain gì in’expertisa externa che ha intercurì quest cas ed ha dà scleriment ed era la regenza ha attestà che quai è tut serrà giu e finì sco ch’i tutga. Per mai è propi il ciclus da strategia da la banca il motiv da mia demissiun. Ed ussa vali anc da chattar ina successiun valabla per la Banca Chantunala Grischuna. Bunas cifras l’emprim mez onn La gievgia ha la banca chantunala era publitgà sias cifras da l’emprim mez onn da fatschenta. E quellas èn bunas. Cumpareglià cun la perioda da l’onn precedent è il gudogn dal concern creschì per 12,1 % sin 133,6 mil­liuns francs. Il resultat da fatschenta è sa reducì en cumparegliaziun cun la perioda avant per 2,1 % sin 132,8 milliuns francs. Las raschuns per quest svilup èn surtut las investiziuns da la banca en l’ulteriur svilup. La facultad da la clientella ha surpassà cun 50,8 milliardas francs per l’emprima giada la marca da CHF 50 milliardas. Sin fundament da quest resultat semestril positiv quinta la Banca Chantunala Grischuna cun in gudogn dal concern da 210 – 230 milliuns francs e cun in gudogn da 80 – 88 francs per scrit da participaziun. (cdm/fmr) Il temp da Fanconi tar la Banca chantunala è passà. Foto Somedia

Il 38avel Open Air Lumnezia è istorgia. Var 20 artistas, musicists, bands e dj’s han chaschunà spectaculs e delectà var 17 700 visitadras e visitaders cun lur musica e shows da gievgia suentermezdi fin sonda notg, dals 25 fin ils 28 da fanadur 2024. Ma l’Open Air Lumnezia a Degen na porscha betg be spectacul sin il palc. Ina part essenziala dal pli grond festival da musica dal Grischun sa splega era sper quel, sco la FMR ha intervegnì. «Igl è incredibel da star sin quest palc enorm e quai en mes dachasa.» Cun quests pleds ha ANIKK, la chantadura oriunda da Sagogn cun il num Anik Casutt, beneventà gievgia suentermezdi a Degen visitadras e visitaders dal 38avel Open Air Lumnezia. Ella, la suletta Rumantscha prevesida dal line-up, ha numnadamain dastgà avrir musicalmain il pli grond festival da musica dal Grischun ed ha procurà ensemen cun sia band per l’emprim spectacul sin il palc grond. Tut en tut è la suletta indigena dentant be stada ina da var 20 artistas, musicists, bands e dj’s che han fatg sautar e chantar il public a Degen da gievgia fin sonda notg, dals 25 fin ils 28 da fanadur 2024. Sco che la FMR ha pudì intervegnir, n’è la musica dentant ­betg il sulet motiv da vegnir onn per onn a l’Open Air Lumnezia, schegea ch’i na dess nagin festival senza ­quella. Per blers dals 17 700 visitaders èn però il public sez, la glieud, amias ed amis u simplamain la buna cumpagnia medemamain ina buna ra­schun da visitar quest open air. Cun cot e giaglinas Tendas, pavigliuns, sutgas plegablas – in festival da musica sco l’Open Air Lumnezia munta er adina camping. Per tschertins sa limitescha quai sin l’essenzial, auters vegnissan il pli gugent cun cot e giaglinas per drizzar en lur plaz sin il camping uschè cumadaivel sco pussibel. Perquai na fai betg surstar ch’ils organisaturs da l’Open Air Lumnezia han definì reglas cleras: mobigliar sco canapés u sutgas pulstradas, quai è scumandà. Ma tuttina èn tschertins era quest onn stads creativs ed han per exempel marcà lur «zona da chillar» cun ina saivina. Auters han prendì cun els in minipool da scuflar si per sa sfradar da la chalira – dentant adina cun la ristga ch’insatge svaneschia sur ­notg. Quai tutga deplorablamain er ad in open air. Per bleras visitadras e visitaders èsi dentant impurtant d’avair in bel lieu per star da cumpagnia, cunzunt cura che las artistas ed ils artists dal palc grond fan pausa. Lura sa splega ina gronda part da la vita dal festival sut ils pavigliuns e vi da las maisas da «beerpong». Damai ha l’Open Air Lumnezia era quest onn cumenzà per blers gia avant l’emprim concert. Cunzunt tranter il public indigen chattan ins blers che vulan ils megliers plazs dal campadi per far lur quartier e ch’eran perquai gia a Degen avant l’avertura da las portas gievgia en damaun a las 10.00. Ils megliers plazs dal camping, quels surve­gnan numnadamain be ils levamarvegl. La muntogna rumantscha Ma quellas e quels che n’han ­betg chattà ils megliers plazs sin il camping pon forsa sa consolar cun la culissa da l’Open Air Lumnezia. In festival da musica da quellas dimensiuns amez las muntognas na chattan ins numnadamain betg uschè svelt. E quai menziuneschan era gugent las artistas ed ils artists. Uschia era per exempel il rapper da Berlin Kontra K, alias Maximilian Tibor Albert Diehn, intgantà da la cuntrada, sco ch’el ha ditg durant ses concert venderdi da mesanotg. Tranteren ha el lura era stuì respirar profundamain. «Jau na sun betg disà da quest’aria fina si qua, mabain da quella tschuffa da Berlin», ha el ditg. Perquai pon ins forsa perdunar a Kontra K ch’el ha numnà la lingua rumantscha «römisch». Ma uschia ha el almain chaschunà – sper ses spectacul cun musica, glisch e fieu – era per ina pitschna risaglia. Pli adestra era lura Gigi, ubain Giulia Gort, durant ses concert sonda suentermezdi davant ina fulla dentant in pau pli pitschna che tar Kontra K. La rappadra grischuna ha numnadamain betg be beneventà ses public cun in «bien di» – schegea ch’igl era gia las uras da la «buna saira» –, mabain ha era mess a disposiziun insaquantas minutas da ses concert a Sirius, in rapper rumantsch da Laax. Quest intermezzo ha apparentamain plaschì a Gigi, sco ch’ella ha ditg: «Quai è il ’shit’, ma jau na chapesch deplorablamain nagut.» Lungas notgs Terminà il festival, almain quai che pertutga il palc grond, ha alura la gruppa englaisa Faithless. Cun quest concert n’è l’Open Air Lumnezia dentant betg ì a fin dal tut. Sco mintga di hai dà afterpartis en duas tendas dal festival per concluder las sairas. Per propi ha l’Open Air Lumnezia pia pir finì, cura che las davosas boxas han taschì tranter stgir e cler e las visitadras ed ils visitadras èn ids en lur tendas u sin viadi a chasa. Silsuenter hai be pli gì num far urden e sa preparar per la proxima ediziun. Lungas notgs a Degen – durant trais notgs han visitadras e visitaders pudì far festa suenter ils concerts sin il palc grond fin la damaun marvegl. L’emprim di è l’erva anc verda e la maisa da «beerpong» anc intacta. Suenter trais dis festa sa mida il maletg per il pli.

Urs E. Schwarzenbach ha pajà ses daivets d’impostas. Il milliardari è sa dispità onns cun las autoritads da taglia da Turitg. Lezzas avevan era dumandà per agid l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia. Uss è la dispita lugada. Claudia Cadruvi/FMR Igl è stà ina odissea giudiziala senza paregl. Il proprietari dal hotel Dolder Urs E. Schwarzenbach ha tratg tut ils registers ed è sa dustà pliras giadas fin avant Tribunal federal per betg stuair pajar taglia. Mez da quest mais ha il Family Office Schwarzenbach communitgà che tut ils daivets da taglia sajan pajads e tuttas proceduras terminadas. Visavi la SDA ha in pledader da la direcziun da finanzas da Turitg confermà ch’ils affars averts d’impostas sajan uss sclerids. Tge summa ch’il milliardari ha la finala pajà, n’han omaduas partidas betg vulì tradir. Da las sentenzias publitgadas dal Tribunal federal resorta però che Turitg pretendeva taglias supplementaras da passa 200 milliuns francs. Secret d’uffizi L’Uffizi da scussiun e concurs Malögia ha giugà ina rolla impurtanta en il cumbat per incassar las taglias. Il chantun Turitg aveva inizià pliras proceduras da scussiun en differents lieus cunter Urs E. Schwarzenbach. Per questas proceduras hai duvrà ina coordinaziun che l’Uffizi da scussiun e concurs Malögia ha surpiglià. La FMR ha vulì savair, schebain l'uffizi po confermar che las proceduras da scussiun sajan terminadas. Andrea Fanconi, il manader da l’uffizi, n’ha vulì far naginas indicaziuns. Pervi dal secret d‘uffizi e pervi da la protecziun da datas na dastgia el betg s’exprimer. In ingiant dad immobiglias u dad art dad Urs E. Schwarzenbach n'è però mai stà scrit ora. Il milliardari sto pia avair pajà ses daivets da taglia en autra guisa. Tuttina èn las proceduras stadas cumplitgadas e cumbinadas cun gronda lavur. Ils advocats dad Urs E. Schwarzenbach han recurrì cunter mintga singul pass da scussiun fin al Tribunal federal. Gliez ha procurà per blera lavur. Tgi paja ils custs per questa lavur da l'uffizi da scussiun? Era qua na tradescha il manader nagut concret. Custs procedurals Andrea Fanconi dat be ina resposta generala e di che la procedura vegnia adina pajada - u dal creditur u dal debitur. Gliez è francà en la lescha da scussiun e concurs: «Il debitur sto surpigliar ils custs da scussiun. Il creditur sto però pajar quels anticipadamain.» Quai munta: Per insumma iniziar ina procedura sto il creditur l’emprim pajar daners a l’uffizi da scussiun. Cura che la scussiun è lura terminada pon ils daners vegnir incassads dal debitur. Tge che gliez munta concretamain per las proceduras cunter Urs E. Schwarzenbach fiss interessant da savair. Han uss las autoritads da taglia da Turitg pajà las proceduras u il milliardari? Ma perquai che omaduas partidas taschan e na tradeschan betg, sche las taglias èn vegnidas rembursadas sin fundament d’ina cunvegna ubain tenor quint da taglia, resta era questa dumonda averta.

La festa naziunala èsi da grillar, damai che l’aura è favuraivla. Avant che cumenzar na dastg’ins dentant betg emblidar da pender or la bandiera svizra. U almain metter pitschnas bandieras en ils geranis. Quai duess sa chapir da sez per il 1. d’avust. I dat glieud che manegia ch’i saja ina tradiziun antiquada. Quella glieud sbaglia tenor mai. Perquai che las bandieras cun la crusch alva sin funs cotschen na simboliseschan betg sulet folclora, patriotissem e tradiziun. Pender ora la bandiera svizra vul dir ch’ins demussia engraziaivladad da pudair viver en ina «cucagna» uschè segira, libra e perfetga sco la Svizra. En connex cun la colur cotschna: Qua anc in segund cus¬segl. Co fissi da crear sez il ketschup per la charn da la grillada dal 1. d’avust? Per exempel in ketschup da zuchetti. Igl è il legum ch’i dat actualmain en abundanza. Per far sez quel prendai 2 kilos zuchetti, 3 tschaduns sal, 600 gr. tschagulas, 1–2 cons d’agl, 650 ml aschieu, 500 gr. zutger, 400 gr puré da tomatas ed 1 liter aua. Ils zuchettis laschai manizzar la maschina cun il cuntè da grattar. Suenter maschadar cun il sal e laschar trair almain in di sut il viertgel. Alura derscher giu e smatgar ora bain l’aua. Entant brassar levamain il zuchetti cun las tschagulas, agiuntar il puré ed il zutger. Latiers anc las suandantas spezarias: 5 gr pulvra da paprica, 5 gr curry, 5 gr paiver ed ina presa mustgat. Laschar coier vinavant tut e pir a la fin agiuntar l’aua e laschar coier vinavant per duas uras e purar fin. Bun appetit e bel emprim d’avust.

La neutralitad svizra è per tschertins sacrosancta – per Sacha Zala betg. L’istoricher perscrutescha cun ses institut ils documents diplomatics da la Svizra. Per trent’onns èn quels mintgamai bloccads, lura scroda il secret d’uffizi. Sacha Zala publitgescha lura cun ses team ils pli interessants documents. Sa basand sin sia invista relativescha el l’adurada neutralitad absoluta. Curt suenter che la Russia attatga l’Ucraina cumenzan discussiuns chaliradas. Duai la Svizra sa participar a las sancziuns cunter la Russia? Duai la Svizra furnir armas a l’Ucraina? Sa cumporta gliez cun la neutralitad? L’istoricher Sacha Zala è directur dal Dodis (guarda box). El raquinta d’in document dal 1951 ch’el ha stuì leger pliras giadas fin ch’el ha chapì sia muntada. Il document relativescha la chapientscha d’ina neutralitad rigurusa. FMR: Tge di è per Vus pli impurtant, Voss anniversari ils 24 da november u ils 3 da schaner? Sacha Zala: Cun distanza ils 3 da schaner. Jau na festivesch betg uschè gugent mes anniversari quai che mia famiglia na chapescha betg propi. Ils 3 da schaner publitgescha Voss institut mintgamai ils pli impurtants documents che na suttastattan suenter 30 onns betg pli al secret d’uffizi. Nus publitgain perfin gia la notg da l’emprim da schaner ils documents ch’ans paran impurtants sin nossa plattafurma en l’internet. Ils 3 da schaner, l’emprim di da lavur da l’onn, ­suonda lura la vernissascha cun il ­cudesch che cuntegna ina schelta dals 60 documents marcants. Il pli gugent faschess jau questa vernissascha atgnamain era gia l’emprim da schaner. Vus e Voss collavuraturs pudais perscrutar ils documents che duain ve­gnir publitgads suenter 30 onns. Datti in document che Vus essas ­propi stà stut? Igl è in protocol d’ina sesida dal Cussegl federal dals 27 da fanadur 1951. Jau hai stuì leger e turnar a leger il protocol in tozzel giadas fin ch’jau hai chapì sia muntada. È tge è stà uschè spezial vi da quest protocol? El sa referescha sin l’uschenumnada cunvegna Hotz-Linder tenor ils nums dal diplomat svizzer e dal diplomat american ch’èn stads involvids. Igl è stà ina cunvegna a bucca. Ils Stadis Unids avevan mess sut squitsch la Svizra da sa participar a las sancziuns dals Alliads cunter l’Uniun sovietica. I ha dà ina glista da rauba strategica che na dueva betg pli vegnir furnida impedir l’armament massiv da l’Uniun sovietica. Ils Americans han smanatschà: U che la Svizra sa participeschia a las sancziuns u ch’ella vegnia sezza era sancziunada. E tge ha fatg surstar Vus? Il Cussegl federal è sa suttamess al reschim da sancziuns dals Alliads. Gliez munta facticamain ch’el ha dà si la ­neutralitad integrala. Envers anora n’è gliez gea mai vegnì communitgà. Il protocol dal Cussegl federal è formulà ­uschè diffus, en ina lingua uschè tecnocratica, ch’el zuppenta quasi sia muntada. Dapi la guerra en l’Ucraina discutescha la Svizra puspè davart la neutralitad. Tge è Vossa tenuta? Jau sun in vegl chapitani da l’infantaria da muntogna. Jau sun infinitamain engraziaivel che la Svizra na maina naginas guerras offensivas, mabain vul be sa defender. En Svizra datti ozendi probabel be paucs che lessan desister da la neutralitad. Il problem è: Co vegn la neutralitad definida? Qua regia ina terribla confusiun. Tge è Vossa vista? La neutralitad vegn bunamain glorifitgada. Il fatg è che la neutralitad ha tegnì ensemen noss pajais suenter l’Emprima Guerra mundiala. La Svizra tudestga simpatisava cun l’imperatur da la Germania, la Romandia cun la Frantscha. Gliez avess bunamain stgarpà dapart noss pajais. La neutralitad è da lezzas uras stada il consens minimal per salvar La Svizra. Igl è in mument central per la neutralitad. Ed ils vegls Confederads? Per lezs era la neutralitad in bun argument per trametter mercenaris a tuttas partidas da guerra – ina cumplettamain autra chapientscha. I na fa pia nagin senn da sa referir sin la battaglia da Marignano il 1515 en la Lombardia u sin il Congress da Vienna il 1815. La neutralitad da lez temp era ina tut autra. La Svizra ha starment da furnir armas a l’Ucraina e scumonda perfin ils imports indirects dad armas svizras en l’Ucraina – pervi da la neutralitad. Tge schais Vus sco istoricher? L’entira debatta dapi l’entschatta da la guerra en l’Ucraina il 2022 è confusa. Tenor il dretg internaziunal, la convenziun da Den Haag, pudessan stadis neutrals exportar armas. Las dispitas per furnir armas a l’Ucraina han da far cun la lescha d’export svizra. Questa lescha ha la Svizra sezza decidì. Ella po era ­puspè midar questa lescha. Pertge han ins definì la lescha a moda uschè severa? I ha dà ils ultims onns in consens tranter pacifists da la sanestra ed ils circuls da la dretga naziunala che giavischan ina neutralitad rigurusa. Gliez ha manà a disposiziuns severas. La lescha d’export dad armas è exemplarica per il ­ziczac en la politica. Tut tenor constellaziun han ins formulà pli u main rigurus las reglas d’export. Era suenter il Bührle-scandal il 1968 – il concern svizzer aveva furnì armas a la Nigeria malgrà l’embargo – avevan ins decidì reglas severas. Essas Vus persuenter da schluccar la lescha d’export dad armas per pussibilitar exports en l’Ucraina? Jau na di betg sch’jau sun pro u contra. Jau di be ch’i n’è betg vair da pretender ch’ins na dastgia betg exportar armas pervia da la neutralitad. La Svizra è in pajais suveran, ella po nizzegiar sias pussaivladads d’export. Igl è ina dumonda puramain politica, betg ina dumonda dal dretg da neutralitad. Tge schais Vus tar l’iniziativa populara da neutralitad da la PPS che vul scumandar ina entrada en la NATO? L’iniziativa è inutila. Gia oz n’è in’entrada en la NATO gnanc pussaivla senza ina votaziun dal pievel. La PPS less però francar la neutralitad en la Constituziun. I sa tracta d’ina uschenumnada Mogelpackung. La neutralitad è gia fixada en la Constituziun. En sasez less l’iniziativa cunzunt impedir sancziuns ch’èn tut in’autra chaussa. Jau stoss dir, igl è naiv da pensar che la Svizra avess gì il 2022 la minima pussaivladad da betg surpigliar las sancziuns da l’UE e dals Stadis Unids cunter la Russia. Pertge èsi naiv? Igl è exact sco il 1951 tar la cunvegna da Hotz-Linder. Sch’il Cussegl federal na fiss lezza giada betg sa suttamess als giavischs dals Alliads, fiss la Svizra sezza vegnida sancziunada. Perquai smirvegl jau da la naìvitad e la glorificaziun en blers chaus che pensan che la Svizra pudess pratitgar ina neutralitad totala senza che gliez avess consequenzas massivas. E tge cartais Vus ch’ils documents tradeschan en trent’onns davart las sesidas dal Cussegl federal che ha discutà las sancziuns cunter la Russia? En trent’onns vegnan ins a vesair che la Svizra è stada sut squitsch massiv da l’UE e dals Stadis Unids da surpigliar las sancziuns. Il Cussegl federal n’ha gì naginas letgas. Tar il secret da banca ils 2014 èsi stà il medem. Il Cussegl federal aveva l’emprim ditg che la Svizra na tschessia mai. Paucas emnas pli tard è crudà il secret bancar. La pitschna Svizra n’ha nagina ­schanza cunter ils gronds? Fatg è, sch’ils pli impurtants players da la cuminanza internaziunala vulan cuntanscher insatge, na po in singul pajais sco la Svizra, cun ina economia entre­tschada sin l’entir mund, betg s’opponer. Jau smirvegl adina puspè co ch’ins ha l’impressiun che la Svizra saja absolutamain suverana. Igl è naiv da pensar ch’ins possia far tge ch’ins vul e da betg vesair quest gigantic squitsch bestial. Tge fissi da far? Igl è remartgabel ch’il Cussegl federal n’è mai stà en il stan dad explitgar al pievel en simpels pleds: ‹Tadlai, la situaziun è quella che sche nus na surpiglian betg las sancziuns, lura vegnin nus sezs londervi, punct.› Jau sun segir ch’il pievel chapiss quai. Ma per mantegnair ina apparenta dignitad e suveranitad na vul la politica betg admetter quai. È gliez la difficultad tar la discussiun davart la neutralitad? Per blers èsi gia eresia sch’jau di che la neutralitad svizra è vegnida inventada. Ella na deriva betg giu da tschiel da Dieu, mabain è in construct. La neutralitad vegn savens discutada a moda dogmatica sco ina religiun. Sin questa basa na pon ins betg pli manar ina discussiun. Directur, professer e Puschlavin Sacha Zala (55) è creschì si a Brusio en ina famiglia da viticulturs. El ha fatg il gimnasi a Zuoz ed ha studegià istorgia, politologia e dretg statal a l’Universitad da Berna e North Carolina en ils Stadis Unids. Tema da sia dissertaziun è stà «Geschichte unter der Schere der politischen Zensur». Dapi l’onn 2000 lavura l’istoricher per il post da perscrutaziun da documents diplomatics da la Svizra (Dodis). Il 2008 è el daventà directur. El instruescha istorgia a l’Universitad a Berna. En il Grischun è el enconuschent per ses engaschi en la Pro Grigioni Italiano ch’el ha presidià plirs onns. Il 2019 ha el retschavì il premi da cultura dal Grischun per ses engaschi sco perscrutader da la diplomazia, da politica exteriura, da minoritads e da regiuns als cunfins. Entant che blers istorichers sa nuspeschan da prender posiziun en las medias, è Sacha Zala gugent pront da s’exprimer tar temas che pertutgan ses champs. El po dar pled e fatg currentamain per talian, tudestg, franzos ed englais. Dodis publitgescha documents diplomatics Passa ina milliun documents producescha l’administraziun federala mintg’onn. Suenter trent’onns scada il secret d’uffizi. La publicitad po prender invista. Qua presta il Dodis – il post per documents diplomatics da la Svizra – in servetsch. Ella perscrutescha ils documents che vegnan dads liber e fa ina tscherna. Mintg’onn publitgescha il Dodis ina schelta da 1500 documents interessants ch’èn gist vegnids dads liber sin sia plattafurma. En in cudesch cumparan radund sessanta «capo-documents» als quals il Dodis contribuescha ina auta relevanza istorica. Il cudesch ch’è cumparì l’entschatta da quest onn cuntegna documents dal 1993, per exempel in protocol d’in curt discurs tranter l’activist Bruno Manser e cusseglier federal Jean-Pascal Delamuraz.

Preschentaziun da la «Staziun experimentala per las alps e l’agricultura da muntogna» da la Agroscope, mardi, ils 2 da fanadur 2024 sin l'Alp dil Plaun sur Sched.

In gieu da "Las Rumantschas" a la otgavla Europeada.

Il di da cultura a la Europeada 2024 a Schleswig, ils 03 da zercladur 2024.

La squadra dad "Ils Rumantschs" avant il davos gieu a l'Europeada 2024.

Onn per onn organisescha la Uniun Rumantscha Cuira (URC) in inscunter per las famiglias rumantschas da Cuira en il curtin da la Lia Rumantscha.