Suainter tres ons â l’Uniùn Sutselva rumàntscha (USr) puspe salvo egna radunànza generala. Sper liger egn nov cumember da la suprastànza e’gl vagnieu instalo egna grupa da lavur ca de gidar dar nov schlàntsch a l’uniùn. L’Uniùn Sutsevla rumàntscha â saraduno igls 28 d’avust 2021 par salvar la radunànza generala c’â gieu liac la davos’eada igl matg 2018. Passa 20 parsùnas ân cato la veia an tgea da scola viglia a Pignia. La grànda part digls puncts tractos â caschuno nignas discussiùns: igls quents digls ons passos en vagnieus prieus par bien a pigl actuar demissiunànd, Otto Denoth da Masagn, e’gl vagnieu eligieu Gian-Marco Beeli da Cuira a Maton. Rico Michael dad Andeer (president) a Gian Catrina da Pignia (cassier) fan venavànt part da la suprastànza. Tgi e l’Usr? L’Usr e vagnida fundada igl on 2006, cun la leztga dad administrar egna part digls daners ca Wieland Clopath da Lon veva relascho pigl rumàntsch an Sutselva. L’uniùn â nign program anual a funcziunescha pigl mumaint pletost sco fundaziùn ca sustegna projects ca promovan igl rumàntsch an Sutselva. Davent da quest on par exaimpel dat igl igl figl sgulànd «Novas par la Sutselva» c’infurmescha la populaziùn davart diferaintas purschidas sutsilvanas. Tanor igl tschantamaint da l’uniùn ân igls cumembers da pajear nigna contribuziùn anuala a tut igls Sutsilvans a tut las Sutsilvanas fan automaticameing part da l’uniùn. L’uniùn e betg afilieada a la Lia Rumantscha, quella posiziùn â l’Uniun Rumantscha Grischun Central (URGC). Quegl munta ca las contribuziùns da la Lia Rumantscha van betg a l’USr mobagn a l’URGC. Ancuretg: ideias frestgas Tutegna vut l’USr catar nov schlàntsch a davantar egn’uniùn impurtànta par la regiùn da la Sutselva. Egn motiv e quel ca l’URGC, ca rapreschainta igl antier antschies da Surmir a da la Surselva, â da tgirar dus idioms c’en betga propi datier l’egn da l’oter. Durànt la radunànza en vagnidas discutadas anzaquàntas pussevladads da render ple atractiva l’uniùn. A la fegn e vagnieu dezidieu, c’egna grupa da lavur degi s’ocupar durànt igl on proxim cugl futur ad igl curs da l’USr. Suainter la radunànza generala ân igls partizipànts giudieu egn aperitiv survieu da Gundi Demarmels da Pignia. Plenavànt â Casper Nicca da Casti preschanto sieus nov project da video, agl qual el lascha raquintar istorgias persunalas ad experienztgas da veta dad anzaquànts abitànts digl antschies digl Parc natiral Bavregn. Schiprest ca tut las amparadas aviertas en sclaridas, de igl project ear dalùnga vagnir preschanto a l’antiera populaziùn. Ân suainter tres ons puspe s’antupo: anzquànts cumembers da l’Uniùn Sutselva rumàntscha.

Cura calagn nus atgnameing da far da sazupar? Cura vean exact igl mumaint ca nus calagn da far balabagn, da tgapar l’egn l’oter, near da saglir anturn a far cupitgolas segl trampolin? Tut quellas activitads schagn nus anavos an la nossa unfànza a baratagn ellas cun sasidas a glistas da «to do» par rivar suainter a las nossas obligaziùns sco carschieus. Tge don! Las activitads fan numnadameing ear ànc sco carschieu grànd plascher ad en egn bùn cuntrast tier la lavur agl biro. Adigna scha jou visitesch igls mieus neavs, vignt jou imediatameing transpurtada anavos an la mi’unfànza. Cun egn’eada cunsistan igls gis me ple da far tarmagls: Far da sazupar, saglir segl trampolin, passantar egn peer uras segl plaz da giujear, near inventar novs giois. Igls meas neavs ân da curt invento igl gioi da rolas «Ritterburg» a jou ve ear gieu l’onur da far cun. Jou capesch ànc betga gest tut las reglas, mo jou veva survagnieu la rola da l’ortulana, natiralmeing cun travastgida improvisada, a stueva ampruvar dad angular la bischutareia a la rige­gna (la rola prinzipala, giujeada da la mi neaza). Tge ca fa igl gioi «Ritterburg» aschi pratensius, seglmains par l’ortulana, e ca la rige­gna dat mena or da màn la sia bischutareia a c’igl e anzuma betga lubieu a l’ortulana d’antrar agl casti (alias la stiva). Tier tut quegl e la rigegna ear ànc adigna acumpagneada digl tgavalier (portreto cun passiùn digl mieus neavs cun tgaplegna a sabel) a da la prinzessa (giujeada da la mi neaza da tres ons) ca gidan survagliear la bischutareia. Tuts quels facturs fan la leztga d’angular la bischutareia bunameing nunpussevla, ad ascheia en ideias creativas amparadas. Par me sco carschida e quegl egna puss­evladad dad easser creativa a puspe egn’eada activar l’atgna fantaseia – anzatge ca vean an la veta da mintga gi savens megna curt. Ear igl tains segl plaz da giujear san’ign giuder sco carschieu, simplameing far cun las activitads cugls unfànts. Savund atgna experienza cunzegl jou da pletost sataner ved la balabagn a la ruschnera a betga star megna gi sen la tur da ragatar, c’igls unfànts san far ir anturn ad anturn uras or sainza problems – mo jou eara schon suainter pocas rotaziùns sturna. Far da sazupar cugls meas neavs e ear egn highlight. Igls «ancuriders» dumbran sen trainta – near sco igls meas neavs ân ear schon dumbro: «... veintgaseat, veintgotg, veintganov, veintgadiesch!» – ad igls «sazupaders» san sazupar an l’antiera tgea, peia sen tres ulzadas. Digls «sazupaders» vean’igl plenavànt exnum pratandieu d’ampruvar da «viagear» durànt igl sazupar, quegl munta midar igl zup sainza cigls «ancuriders» vezan anzatge. Quella pintga modificaziùn dat agl sempel gioi da sazupar egna tensiùn digl tutafatg nova. Igl mieus um a jou vagn da curt ear egn’eada tier nus a tgea fatg da sazupar. An egna abitaziùn egl gnànc aschi simpel da catar egn bùn zup, mo nus vagn tutegna adigna puspe cato novs liacs, ad ascheia egl davanto egn gioi fetg divertaint a nus levan betga ple calar. La proxima geada ampruvagn nus alura da far da sazupar cun «viagear». Anstagl me an la nossa ­abitaziùn, savessan nus extender igl gioi segl antier bloc – tgissà scha l’egn near l’oter vaschegn vut alura forza ear far cun? Dorathe Schindelholz-Dolf da Vargistagn/Arlesheim lavura en ina chasa editura a Basilea. Dorathe Schindelholz-Dolf

Dus matatschs tgatan egn satgcadoss agl Ragn davains Andeer. Quel cuntegna atgnameing l’antier’istorgia digl tearz roman criminal da Rita Juon da Masagn, igl qual e cumaprieu dacurt. Rita Juon e betga quella ca fa grànds plans avànt c’antschever a scriver. Igls sieus sul agid e la sia rimnada da notiztgas sen numerus zedelegns, co ella tradescha an ­egna raschieni. Mo igl e tutaveia betg ascheia, ca quels screts rivan igls egns trànter igls oters ad ascheia sadat alura l’acziùn digl cudesch pletost a la casuala. Rita Juon â egn grànd anschegn da mena pearder la survesta sur da la sias numerusas istorgias paralelas c’ella antretscha cun dùn admirabel la finala ad egn’istorgia cumplessiva: Igl para, sco sch’ella prandess egn tozel zugls par far egna tar­tschola landeror. Igls zugls cunsistan da tàntas szenas ca raquentan la veta, igls fatgs ad igls partratgs da las parsùnas ca giojan egna rola agl roman. Diferaints fils da las istorgias Rita Juon â ear egn fegn sensori dad adigna catar igl mumaint adato par concluder egna szena, par c’igl fetschi cuvedas da leger la proxima a forza ànc egna, par alura puspe vagnir a saver, co la szena dad avànt cuntinueschi. Da quella maniera â ella cumponieu egn cudesch da bundànt tschient szenas ca samidan l’egna suainter l’otra sco la bischa. Quegl e egna tecnica da scriver captivànta. «Mo jou safetsch pocs panziers parveia da tenica da scriver», scuntergi duna Rita. «Las szenas corespundan agls diferaints fils da las istorgias digls protagonists a tutas en basigne­vlas, parquegl c’igls liacs digl raquent midan trasor.» Quellas midadas anetgas a cuntinuadas caracteriseschan oramai la moda a maniera da scriver da Rita ­Juon. Natiralmeing ca la spearta suczessiùn da las szenas fa c’igl cudesch davainta curturevel a fa marviglius da liger anavànt, parquegl c’ign less adigna puspe vagnir a saver la cuntinuaziùn a surtut, co l’istorgia schegni, a tgi ca segi igl malfatschaint. Egna disgraztga planisada? Mo tànt dastg’ign tradir, igls malfa­tschaints en quest’eada atgnameing tgàns. Natiralmeing ca quels ân egn patrùn, mo igl patrùn s’ampo da nut ca la parsùna ca satgata gest sen la pùnt davains Andeer â egna tala tema da tgàns nurser tudestgs, c’ella sasfira perveia digls giaps sfarfatgs ad igls daints gits. Egna casualitad tutga, pudess ign crer. Mo igl fatg c'igl patrùn sacumbregia betga par la disgraztgeada, a curt sessur s’absainta ear ànc egn’avdànta ca steva cun sieus cumpogn, egn renumo sculptur talian, an la Tgea Rosales, lascha schminar, c’igl satracti d’egna disgraztga planisada. An la ramur digl flem, nign ca bada tgàns a giapar, ad ascheia resta la disgraztgeada nunscuvierta, cunzund parquegl c’igl â ear ànc do auas gràndas c’â curvato la bara cun belma a runo igl sacadoss gio’ pigl litg digl Ragn, noua ca lez e vagnieu cato digls matatschs manzunos ca levan ­atgnameing me ir a lavar ôr. Natiralmeing c’i en stos interessos digl cuntegn digl satgcadoss. La dificultusa tscheartga Mo igl satgcadoss cuntaneva me egna bursa cun 150 fràncs a sainza num ni adressa digl possessur ad egna cuvearta ple grànda c’interessava betga propi igls matatschs. Igls daners âni investieu tut a la meta par cumprar egn veritabel indrez da lavar ôr, quegl c’â lavanto da disfidànza digls geniturs c’en la finala vagnieus a saver igl origin digls daners. Alura cumpara la polizeia – cugl madem persunal sco gea an tschels dus cudeschs. Mo igl glis gartegia betga da ni d’indentifiztgear la disgraztgeada ni da fastisar igl malfa­tschaint. Els en pletost fatschandos cun cadiptgear l’egn l’oter. Me parquegl c’egn ustier a catschadur sidafrican veva pears igl contact cun la sia duna, c’eara an vacànzas an Europa, ân igls fastitgs la finala mano an Svizra ad agl conto da bànca agl Prinzipadi da Lichtenstein. A tutanegna e davanto Andeer, surtut la Tgea Rosales, igl epizenter da l’istorgia spir misteris c’en la finala restos misteris agls polizists. Els ân betga cato adavur, co meter an guila igls diferaints fils. Evidaint, ca que fatg â caschuno, c’igls avdànts d’Andeer ân antschiet a far atgnas ponderaziùns par catar raspostas pigls motivs misterius da la mort da la Sidafricana a par las raschuns, c’igls cunsadaints da la Tgea Rosales, strusch cunaschaints agls indigens, earan svanieus surura. Amparada avierta Igls «criminalists» d’Andeer, surtut igl pot, la sia tata ad igls giasts a la mesa canorta da l’ustreia Crusch Alva rivan tuts ad atgnas conclusiùns. Me la polizeia e betga bùna da cumbinar igls fatgs digl cass, da maniera c’ear las ligidras ad igls ligiders dastgan far sezs quegl – ad els gartegi’gl sainza dubi d’eruir igls motivs da la disgraztga capitada sen la punt davains Andeer. Sch’igls culpevels vignan alura ànc mess a fearm, leza la sula l’amparada ca resta avierta. Quegl e propi egna stupenta ideia da Rita Juon, c’ella surlascha agls lecturs digl sieus tearz roman criminal d’unir igls fils digl malfatg. Ear quegl e egn elemaint gartageu ca dat tensiùn agl cudesch a fa cuspir da liger el, ad ign e alura tut losch d’easser egn da quels c’ân schlieu igls misteris. Igls 8 d’october preschainta l’autura Rita Juon igl seas tearz roman criminal la sera a las 20.00 sen la plaza da scola a Masagn. Rita Juon cugl sieus tearz roman criminal c’e spir misteris a ca capetan trànter Andeer a l’Africa digl Sid.

La populaziùn da la Regiùn Viamala â gieu d’ocupar igl vize-presidi da la sia dartgirala fegn d’eanda passada. La tschearna agls 19 vaschinadis â purto egn resultat fetg stretg an favur da la candidata Nicole Lenz-Hassler. La raschùn par quella ligida extraordinaria e stada quella, c’igl parsura an ufezi, Andreas Bott da Ziràn-Reschen, â demissiuno par la fegn d’avregl digl on va­gnaint. «Jou cumplanesch alura 65 ons. Cumbagn ca la lescha grischùna preveza, c’igls darschaders dastgan restar an ufezi antocan 68 ons, ve jou demissiuno, parquegl ca jou sund ancunter quella disposiziùn», motivescha Andreas Bott la sia demissiùn antainfer la perioda d’ufezi regulara ca feta igls 31 da dezember 2024. Parquegl e’gl sto d’ocupar pigl amprem igl presidi. Sco parsura e vagnida ligida an tschearna quieta Regula Strässler da Masagn, c’e antoca da qua vize-parsura da la dartgira regiunala. Ella vean ad antrar an ufezi igls 1. da matg 2022. Resultat fetg stretg Parquegl c’igl e antro duas anunztgas pigl vize-presidi, â’gl alura ear do egna tschearna avierta agls 19 vaschinadis da la regiùn. Amaduas candidaturas en va­gnidas purtadas da la PBD/AdC c’â preschanto cun las parsùnas Nicole Lenz-Hassler, Cuira, a ­Gian-Luca Michael da Ziràn dus candidaturas fetg bagn qualifitgeadas, siànd amadus giurists ad actuars da dartgiras. Las votàntas ad igls votànts en oramai stos avànt egna dezisiùn betga sempla an vesta a las qualificaziùns digls candidats. Quegl samussa agl resultat fetg stretg: Nicole Lenz-Hassler â domino la tschearna cun 1690 vuschs (50,3%), 10 vuschs sur igl ple absolut, a Gian-Luca Miachel â cuntanschieu 1651 vuschs (49,1%) a 18 vuschs en idas a diferaints candidats (0.6%). La dezi­siùn an favur da Nicole Lenz-Hassler ân do igls tres vaschinadis Tumleastga, Masagn a Scharons, dafartànt ca Michael â obtanieu la maioritad da las vuschs an 12 digls 19 vaschinadis. La repartiziùn regiunala Parquegl ca Nicole Lenz-Hassler vean a sacasar a Scharons, vignan ad ir agl ava­gnir amadus ufezis presidials an la re­giùn da dafor las Veiasmalas. Antoca da qua ear’igl tànt sco egn usit nunscret da repartgir quels ufezis trànter las subregiùns. Avànt las tschearnas eara parquegl d’udir qua a tscha igl giavisch da taner igl vize-presidi davains las Veiasmalas. Analisànd igls resultats digl scrutini, bad’ign ear ca Gian-Luca Michael â obtanieu prest 60% da las vuschs agl sid da las Veiasmalas. Quegl munta oramai, ca la plepart digls votànts an las tres valadas da Schons, Avras a Valragn vessan bugent mantanieu que usit betga scret. «Pigl mumaint vainsa ansuma egna constelaziùn ideala», dat Andreas Bott d’antalir. «La dartgira actuala cunsista da tschentg dunas a tschentg umens, a tres darivan digl sid da las Veiasmalas. La repartiziùn regiunala e dantànt be­tga dezisiva. Dezisiva e suletameing la cumpetenza professiunala. A quella e sirameing stada dada d’amaduas varts», concluda el. Igls 2023 ân liac las proximas ligidas ordinarias, a caschùn da las qualas l’an­tiera dartgira â alura da sapreschantar a la tschearna. Nicole Lenz-Hassler e vagnida ligida sco nova vize-parsura da la Dartgira regiunala Viamala.