La fin dall’jamna passada ha il Tir campester giu liug ed era en Surselva eis ei vegniu sittau sin plirs stans. Silla distanza da 300 meters cun buis ein 424 tiraduras e tiradurs separticipai, silla distanza da 25 meters cun pistola 126. «Cun quei havein nus contonschiu pli u meins il diember da participontas e participonts digl onn avon il coronavirus», di il president dil district da tir dalla Surselva, Hans Stucki da Valendau. 2018 havevan 405 sittau silla distanza da 300 meters e 143 sin quella da pistola, 2019 426, respectiv 150. 2020 – igl emprem onn dalla pandemia – ein 389 semesirai silla distanza liunga e 106 silla cuorta. Las prestaziuns da Sursilvanas e Sursilvans quest onn selaian veser. A Daniel Cabalzar dalla Societad da tir Castrisch eis ei reussiu da sittar il resultat maximal da 72 puncts silla distanza da 300 meters. Quei success ha sulet aunc Andrea Stiffler da Tavau saviu festivar el cantun Grischun. Buca meins che quater tiradurs sursilvans han sittau 70 puncts. Silla distanza cun pistola ei Rico Duff da Mustér ius culla plema ord vesta sursilvana. El ha sittau 176 da 180 puncts pusseivels. 300 meters 72 puncts: Cabalzar Daniel, Castrisch. 70 puncts: Studer Robert, Castrisch; Cadruvi Tarcisi, Ruschein; Buchli Claudio, Riein; Cajacob Luca, Sumvitg. 69 puncts: Cavegn Giuanna, Sedrun; Casanova Geli, Lumnezia; Illien Ludwig, Val S. Pieder; Camenisch Gion Paul, Duvin; Derungs Otto, Castrisch; Jemmi Hermann, Castrisch; Gabriel Andreas, Vuorz; Stucki Hans Luzi, Versomi; Bass Otto, Sumvitg; Buchli Markus, Versomi; Casaulta Gion, Castrisch. 68 puncts: Caviezel Leopold, Lumnezia; Caduff Toni, Lumnezia; Jemmy Peter, Castrisch; Casutt Reto, Val S. Pieder; Pally Felix, Curaglia; Casanova Hubert, Lumnezia; Gartmann Maurus, Lumnezia; Candrian Curdin, Castrisch; Pally Mario, Sedrun; Degonda Pius, Sedrun; Caderas Bruno, Ladir; Dubler Peter, Surcuolm; Christoffel Fabian, Riein; Bernasconi Sandro, Flond; Coray Duri, Ruschein; Decurtins Hubert, Sumvitg; Montalta Patric, Lumnezia; Pally Rafael, Sedrun; Cajochen Sarina, Sumvitg. 25 meters 176 puncts: Duff Rico, Mustér. 175 puncts: Cahenzli Toni, Glion; Cola Enrico, Glion. 174 puncts: Schneider Peter, Mustér; Beccarelli Brida, Glion; Dolf Abraham, Glion; Giger Manuel, Mustér.

32 da 74 gruppas grischunas ein sequalificadas per l’emprema runda principala svizra dil tir da gruppas. Denter quellas era pliras sursilvanas. Pervia dil coronavirus dat ei era buca uonn in final grischun. El camp A – la categoria cun armas da sport – han dudisch gruppas contonschiu l’emprema runda principala. Ella qualficaziun che cumpeglia duas rundas ha Favugn realisau il meglier resultat suandaus da Haldenstein e Puntraschigna. Sequalificadas per la runda principala ein era las gruppas da Sedrun-Tujetsch, Laax-Falera, Vorab Ruschein e Vial Sumvitg. El camp D – buis d’ordonanza/buis d’assagl 57/03 – va Rothenbrunnen culla plema avon Bregaglia. Denter las endisch gruppas ch’ein sequalificadas sesanflan era Vorab Ruschein e Val S. Pieder. Gest duas gruppas da Castrisch ein sequalificadas per la runda principala dil camp E, buis d’assagl 57/03. L’emprema gruppa da Castrisch ha sittau il total da 1392 puncts quei ch’ei in excellent resultat. Sper las duas gruppas da Castrisch ein era Duvin, Riein, Lumnezia e Versomi dalla partida ell’emprema runda principala. En quella categoria ein nov gruppas grischunas sequalificadas. Proximamein vegn l’emprema runda principala svizra sittada. Tut en tut dat ei treis rundas principalas, allura suonda – per las gruppas che pon sequalificar – il final.

Para che mias columnas vegnan legidas, quei che fa naturalmein plascher. Jeu sun en tutta cass vegnida dumandada pliras gadas, sche jeu hagi ussa lu il pass? Mo aschi spert va quei nuota. Il secund pass enviers il pass haiel denton saviu far. Jeu sun stada sin vischnaunca al discuors obligatori. Jeu havevel trenau vieti. Dufourspitze 4634 m, Péz Bernina 4049 m, Péz Vial 3168 m Els han denton dumandau tut zatgei auter: Tgei che seigien las pli grondas differenzas denter Danemarc e la Svizra? (Yding Skovhøj 172,35 m, Ejer Bavnehøj 170,86 m, Himmelbjerget 147 m…?) La damonda ha fiers mei empau ord il concept, quei dundel bugen tier. Per calmar mias gnarvas hai entschiet a numnar si in pèr dils retgs dapi Gorm il vegl (che ha viviu tochen circa 960): Harald Dentablaua, Sven Barbadubla, Knud il Grond, Valdemar Ventschida. Schizun ad in republican ston quels nums far ina certa impressiun ed igl ei bein ina differenza, sch’ina tiara vegn menada sco stadi central dapi varga melli onns ni sch’ins ei vegnius sfurzaus da separticipar politicamein avon in pèr tschiens onns. Las Treis Ligias han purtau vinavon il fiug dalla democrazia dall’Antica siaden ellas muntognas, fermas e libras. Ils Danes han gnanc fatg encunter, cu Christian IV (1588-1648) ha piars in egl e la gronda part dalla patria en cumbats culs vischins, svidau la cassa dil stadi cun beiber e baghegiar castials. Oz eis el da tut ils retgs il pli enconuschent ed admirau ed ils Danes, oravontut ils giuvens, ein vinavon ils retgs en beiber bia alcohol pro capita. Capitala: Berna. Regenza: treis femnas, quater umens. Regent: mintg’onn zatgi auter. Danemarc vegn regius dapi gleiti 50 onns dad ina dunna ch’ei 182 cm gronda, che fema sc’in tgamin, dessegna sia atgna vestgadira e fa schizun scenografia per las praulas da H.C. Andersen. Ella ha tenor certa glieud teniu sut siu um – el ha mai astgau daventar retg. Il pauper prenci-consort scriveva persuenter poesias e mava bugen a catscha. Catscha grischuna, menziunada 1526 els artechels da Glion, 2020 eisi stau da sittar 5560 tscharvas. In’iniziativa che vul scumandar da beiber alcohol duront catscha vegn tgunsch refiersa proximamein. Il film danès «druk» (far baracca) ha gest gudignau in Oscar. Quater scolasts vivan tenor la tesa ch’il carstgaun ei naschius cun 0,5 promils memia pauc alcohol. Igl ei stau 2020 il film il pli popular a Danemarc. 14% dalla populaziun ein stai a kino per mirar el. Il pli popular film svizzer ei da 1978, «Die Schweizermacher». Quel hai naturalmein era mirau sco preparaziun. Anne-Louise Joël è naschida e creschida si a Danemarc ed ha studegià istorgia(s). Ella viva dapi onns en Lumnezia e maina la Casa d’Angel a Lumbrein. Anne-Louise Joël

Per dar all’aua ina vusch, scrivel jeu sco ambassadura dall’aua quella columna. Mia finamira: augmenter la schientscha per quella resursa custeivla. Avon in onn, cu jeu sun suandada duront 30 dis al cuors dil Rein – naven dalla fontauna tochen la sbuccada a Rotterdam – ei mia grond’amur per l’aua carschida pli e pli fetg. Duront quei viadi haiel jeu scuvretg aschi bia sur dall’aua che jeu lessel bugen parter mias experientschas ed enconuschientschias cun Vus. Schegie che la natira sa seschubergiar ed era seregenerar fetg bein, erel jeu tuttina surstada con bia miarda che jeu haiel adina puspei viu sper ni el flum. Dapertut nua ch’ei era pusseivel, haiel jeu rimnau quella ed hai en quellas situaziuns adina puspei stuiu rir in tec suten patertgond vid miu fegl. Avon biars onns ha el ina gada dumandau, daco ch’jeu prendi si da plaun miarda che schai entuorn. Quei seigi gie bein buc mia miarda. Mia risposta: «Gie quei ei ver, mo quei ei nossa tiara e noss’aua.» Sche mintgin e mintgina sefagess en tgei consequenzas che siu sedepurtar ha, bettessen nus buca semplamein aschia enzatgei giun plaun ni ell’aua. In stumbel d’ina cigaretta tschuffrogna p. ex. tochen 60 liters aua ni il pupi da tualetta humid sa stupar entiras sereneras. Aschi bia setschenta el ciclus dall’aua, seigi quei lu antibiotica ni la perla, ils effects negativs ein immens e perecliteschan nossa sanadad. Nua ch’ei vegn mess memia bia ghella sils praus setschenta quella ell’aua sutterrana, els flums ed els lags. Lu funcziuna il system dalla natira da seschubergiar buca pli. L’aua stenscha el vér senn dil plaid, per part ston certs lags gia vegni reanimai entras metter en oxigen a moda artificiala. Persunalmein enquerel jeu adina sligiaziuns logicas cun empruar da patertgar auter che quei ch’jeu sun disada. Il carstgaun ei numnadamein mo ina part digl entir e dependents dad aua schubra. Perquei havein nus negin’autra letga che da midar radicalmein nossa veta. Jeu cumparegliel ils carstgauns adina cun ina maula e la tiara cun ina caglia. La metafra che nus essan en la fasa da cocon ei buca aschi abstrusa. Duront che nies mund semida e che sistems entscheivan a dar ensemen, saiel jeu gia s’imaginar co la carstgaunadad cumpara al horizont, setransformada en ina tschitta, e co ella viva en harmonia culla natira. Marja Nieuwveld, ambassadura dall’aua www.quellwasser.ch

Il gliendisdis ei staus il davos di da lavur da Diego Deplazes ella casa Puntreis a Mustér. Cun in act da cumiau fetg simpatic han cussadentas, cussadents e persunal priu cumiau dil meinafatschenta. Il di da cumiau da Diego Deplazes ei curdaus exact sigl emprem di che las mesiras concernent il coronavirus ein vegnidas sluccadas. Ei ha pariu sco sche quei fussi stau terminau e planisau aschia. Ins s’imagini: Il meinafatschenta appreziau havessi stuiu bandunar la casa senza in act da cumiau dign e meritau. Avon in onn fuss quei probabel stau il cass ed aunc avon paucas jamnas era la situaziun aschia ch’in sentupada pli gronda fuss buca stada pusseivla. Il gliendisdis ei quei stau auter – pil plascher dallas 70 persunas ch’ein stadas presentas el pierti avon la caplutta da Puntreis e secapescha era per Diego Deplazes. Sia davosa ura da lavur ei stada dedicada ad ina sentupada che havess probabel buca saviu vegnir pli da cor: Cussadentas e cussadents ein serimnai ensemen cul persunal e representants dil cussegl d’administraziun ed il cussegl dalla fundaziun per far viva cul meinfatschenta ch’ei buca serendius l’auter di sco ils davos tschun onns e miez a Mustér alla lavur, mobein a Cuera el secretariat dalla Lia rumantscha. Cun bia emoziun ha el engraziau a tut quellas e quels che han purschiu il cumiau cun canzuns dil chor dalla casa e cun in film cun reacziuns ed impressiuns da siu temps en Puntreis. In bellezia act che muossa che Diego Deplazes gudeva gronda simpatia. Communicaziun e collaboraziun Biaras bunas premissas ein necessarias per saver menar cun success ina casa da tgira cun 55 plazs per cussadentas e cussadents. Sco il president dil cussegl d’administraziun da Puntreis, André Schmid, ha constatau en siu plaid da cumiau, dispona Diego Deplazes da quellas: «En emprema lingia drova ei ina buna communicaziun e quei senza piarder ina clara lingia. Quei vala ton enviers ils collaboraturs sco era ils cussadents e lur parents. Diego Deplazes viva la filosofia dil respect dil concarstgaun. Grazia a sia lavur ei la casa in menaschi cun grond success.» Tonaton suttastreha in citat el film mussau duront igl act da cumiau il cuors dalla veta: «Nuot ei aschi segir sco la midada. Nus sperein tonaton ch’el emblidi buca nossa casa.» Diego Deplazes ha priu cumiau cun in larmin els egls e sin damonda dalla FMR duront igl apero ha el sutlingiau si’attaschonza al plaz da lavur ch’ei ussa els mauns da Gian-Reto Nufer: «Per mei ei la collaboraziun cul concarstgaun adina stada el center: Seigi quei collaboraturs giuvens e vegls sco secapescha ers ils cussadents e lur parents. El center da mia finamira ei adina stada la voluntad da saver far zatgei pil beinstar da nossa glieud.» Cussadentas, cussadents e persunal han priu cumiau da Diego Deplazes.

Alla fin d’ina veglia canzun da Pastgas stattan ils plaids: «Lein far plascher a Diu, al frar, per Cristus e nos morts anflar» (Alleluja 179). Ozildi entaup’ins beinduras carstgauns, era cristifideivels, che dubetan ch’ei detti ina veta perpetna, dubetan ch’ei detti suenter lur mort in seveser, in s’entupar cun quels che han bandunau il terrester. El center da nossa cardientscha cristiana stattan las Pastgas, la levada da mort en veta da Jesus e nossa levada. Igl uestg da Limburg en Germania, Georg Bätzing, ha teniu uonn in priedi impressiunont da Pastgas: Sur dalla levada da Jesus e sur da nossa levada. Jeu citeschel mo ses patratgs che pertuccan il seveser. El di: «Il Segner ei levaus dils morts, el ei veramein levaus: Cun siu tgierp e cun sias plagas; ins sa tuccar el, ins vesa el, ins sa discuorer cun el. E quei lai sperar nus: Era nus vegnin a levar dils morts cun tgierp ed olma, buca mo sco in’idea en ina certa moda spirtala, mobein corporalmein cun carn e saung e cun tut quei che dat fuorma a nies tgierp. Cu nus levein dils morts vegnin nus ad enconuscher in l’auter, buca mo vida nies caracter, mobein era vida nies rir, nossa vusch, nos gèsts, vida las castradiras che la veta ha caschunau a nus e vida tut nossas atgnadads e singularadads che audan tier nies esser carstgaun. E nus vegnin era a veser in da l’auter tut quei che ha formau nossa cardientscha en Jesus duront nossa veta: Il bials eveniments, mo era las grevas e trestas uras, nies sperar e nies dubitar, nies rir e nies bargir… Pertgei spindrament, guariziun e salvament daventan buc ordeifer nies tgierp e buca senza nies mintgadi.» D’entschatta enneu ha la levada dils morts caschunau bia dubis. Gia ils apostels han duvrau in pulit temps e plirs mussaments entras Jesus, avon ch’els vegnien pertscharts ch’El fuva veramein levaus da mort en veta. Ils quater evangelis raquentan aviartamein da quei stentus «viadi» dils emprems cartents. E sogn Paul che veva antruras persequitau cun tutta forza ils cristifideivels, scriva pli tard cun franchezia: «Dieus che ha leventau il Segner Jesus vegn a leventar era nus tras sia pussonza» (1 Cor 6, 14). El seminari da s. Leci a Cuera veva nies principal professer da teologia detg inaga: «Cu jeu vegnel inaga ni l’autra scurlaus da dubis en mia cardientscha, patratgel jeu vid ils mellis cartents fetg perderts che han cartiu, e jeu seregordel lu era dils nundumbreivels cartents che han schizun unfriu lur veta per quella medema cardientscha.» Nossa savida ei fetg pintga, sche nus pareglein ella cun igl immens univers, cun las milliardas steilas imposantas ed igl uorden admirabel en quei univers. In’egliada sin l’immensa grondezia e bellezia dalla scaffiziun duess gidar nus a crer che quei medem Scaffider ei era el stan da far in di orda mintgin da nus in niev carstgaun, buc in jester e nunenconuschent, buc in che sto turnar ad ir tras «stgiras cavorgias» sco il psalm 23 di. Alla fin dalla Sontga Scartira stattan grondius plaids, co ei vegn ad esser, cu nus arrivein sin l’autra riva (Pal 21, 1 s). Nus essan gie scaffi tenor la semeglia da Diu e vegnin ad esser semeglionts ad El perpetnamein. – Cun raschun scrivevan nos perdavons sil vischi da lur morts: «Sin seveser.»

La cumpatibilitad da professiun e lavur secapescha oz ton societar- sco politicamein da sez e sto era esser. Omisdus geniturs duein saver ir silla lavur, ferton ch’ins mira bein da lur affons. Tut igl auter fuss ord vesta actuala discriminont e buca modern. L’aboliziun dalla Lescha davart contribuziuns da maternitad, cumbinau cun promover mesiras per tgirar affons e talas adattadas sil sectur digl agid social rinforza nossas ponderaziuns societaras, economicas e politicas el Grischun. Secapescha ch’igl ei da segirar vinavon il minimum d’existenza per mummas e famiglias ella impurtonta e sensibla fasa suenter ina naschientscha. Mo che suenter diesch meins contribuziuns da maternitad ein ils affons aunc buca gronds e pil solit la stretga situaziun economica pils geniturs era buca surmuntada. Ual perquei eisi impurtont da pussibilitar a geniturs basignus vast agid tras nies sistem social e rinforzar il medem mument la tgira d’affons cumplementara. Gia oz han tochen 90% da quels che retrain contribuziuns da maternitad il dretg da retrer agid social suenter che quellas crodan naven. Igl emprem mument paran quels imports digl agid social dad esser finanzialmein in disavantatg visavi las contribuziuns da maternitad. Mo che quei vegn levgiau suenter in temps da durada pli liung da 12 enstagl 10 meins era tras in pagament da 500 francs per la naschientscha digl emprem affon. Niev ei che per famiglias scroda l’obligaziun da restituziun digl agid social ch’ellas retrain duront ils emprems 12 meins suenter la naschientscha d’in affon. Aschia sedattan, sco tier las contribuziuns da maternitad, negins deivets per persunas che han il dretg ed ellas profiteschan plinavon d’in pli vast spectrum da prestaziuns digl agid social. Nova ei l’aboliziun dall’obligaziun da restituir igl agid social che giuvens carschi retrain duront lur temps d’emprema scolaziun. Oz fan giuvens naven da 18 onns si deivets en ina tala situaziun. Tgi selai aschia era sescolar ad ina forza da lavur specialisada? Tras quella midada vegn garantiu che giuvens carschi san studiar e terminar ruasseivlamein lur scolaziun. Nus stuein render pusseivel a giuvens geniturs sco era ad absolvents dad emprema scolaziun, che retrain en lur precara situaziun prestaziuns supplementaras, in start fair en l’independenza economica senza stuer far si deivets. Perquei eisi da rinforzar la tgira d’affons cumplementara alla famiglia per aschia pussibilitar a liunga vesta ch’omisdus geniturs san ir a luvrar. Perquei – in GIE allas adattaziuns!

Maria Sohm da Watt sper Regensdorf ei ina ver’artista da fletrar. Ina gronda part digl onn passenta ella a Sumvitg en sia habitaziun da vacanzas. Ella Casa Sentupada dalla claustra a Glion san interessai contemplar entochen la fin fenadur sias ovras dils davos treis onns. Kilos launa lavada e per part colurada da differentas qualitads, peil caura, fildirom da schubergiar pipas, guilas e gugas, cola, aua, savun, fildirom, cordas, curals e cordas ed auter pli anfl’ins a Sumvitg el quatier Fontauna sut ella stanza da luvrar da Maria Sohm. Leu vid ina gronda meisa fletrescha ella bugen e savens persula, mo adina puspei era en cumpignia d’amitgas ni enconuschentas. Regularmein dat la mumma e tatta da treis biadis cuors da fletrar a Sumvitg, ella Bassa e perfin egl exteriur. Igl onn vargau ha ella denton saviu dar negins, ni en Surselva ni ella Bassa nua ch’ella dat era cuors da perfecziunament a scolastas e scolasts. Creaziuns da treis onns Atgnamein era l’exposiziun a Glion previda igl onn vargau, mo sco tut il rest ha era quella stuiu vegnir spustada. Aschia ha la vernissascha giu liug la sonda vargada e l’artista selegra dil grond interess per sias ovras d’art ch’ella ha creau duront ils davos treis onns. Il motto dall'exposiziun ein praulas da fluras alpinas. «Biaras figuras e maletgs ein gia reservai», selegra Maria Sohm ed aschunta ch’ella hagi a caschun dalla davosa exposiziun vendiu per l’emprema ga finadin battegl. Aschia seigi sia casa il mument «vita» ed ei hagi plaz per novas creaziuns da dialas, nanins, aunghels ni affonets da flurs. Mo co ha la dunna che careza la cumpignia passentau il davos onn? «Igl ei stau in temps ruasseivel, mo era in bi temps per mei suenter ina gronda midada persunala. Jeu hai cuschinau per la famiglia da mia feglia, sun stada bia egl uaul a spass e hai paterlau cun vischinas e vischins sur las seivs ora. Fletrar ei stau la megliera terapia da corona. Jeu hai mussau mias lavurs el status da miu telefonin e quei han fetg biars da mes contacts appreziau. Mintga di hai jeu survegniu 50 e varga reacziuns – quellas conversaziuns han legrau mei fetg», raquenta la dunna da 74 onns. Secapescha ch’ella prefereschi da fletrar da cumpignia, duront fletrar sedettien numnadamein adina bunas discussius ed amicezias neschien e creschien. Inspirada dalla natira Fletrar ei ina lavur d’artisanadi fetg veglia. Pli baul vegneva ella applicada per far tschappacazzettas e cozzas ni per pinar vestgadira da launa. Quels temps ein daditg vargai e Maria Sohm ei ina vera artista da fletrar che ha empriu differentas tecnicas a moda autodidacta. Mintgina da sias ovras meina ils contempladers en in mund da praulas magic. Sias figuras fascinontas paran dad esser gest seglidas ord in cudisch da praulas. «En mintga figura dattan ins ina part da sesez, aschia han ei carisma ed enzatgei sco ina olma», di l’artista. In’amitga hagi manegiau ch’ella vesi mintgamai vid las figuras co ei mondi cun ella. «Il davos onn han las fatschas aunc survegniu in’expressiun pli cuntenta ch’avon», manegia Maria Sohm cun in surrir. Inspirada vegn ella dalla natira. Ins stoppi mo haver bugen quella, mirar ed observar. Ina veta tonschi buca per realisar tut quei che la natira inspireschi da far. «Sedar giu cun detagls e fletrar fluras e cuntradas rinforza aunc la carezia per la natira. Aschia schurmegian ins automaticamein ella, quei ch’ins ha bugen fan ins numnadamein buc empaglia», eis ella perschuadida. Sper la carezia per la natira dat Maria Sohm era vinavon il plascher da termagliar. Affons pon senz’auter prender ina figura ord in maletg e far termagls: «Mias figurettas ein stabilas e moviblas, aschia san affons e lur geniturs giugar ina praula ni inventar sezs historias.»
L’exposiziun da Maria Sohm ella Casa Sentupada ella claustra a Glion cuozza aunc entochen la fin fenadur 2021. Maria Sohm en sia stanza da fletrar a Sumvitg. Fletrar ei per l’artista ina moda da s’exprimer e raquintar historias. Igl unviern ei la stagiun preferida da Maria Sohm. La historia d’in nanin fa biala pareta en ina rama creada da Pauli Bass da Clavadi. Launa ed aua da savun Tier Maria Sohm vegn pil solit fletrau cun launa da nuorsas ni peil da cauras. Vitier vegn aua da savun e fetg bia moviment ni ch’ei vegn semplamein fletrau cun ina guila. Enqualga mischeida ella era cun seida e quei tarlischa lu specialmein bi. Entschiet a fletrar ha ella denton cun pullovers da launa ch’eran isai. Ord quels striunava ella las aschinumnadas poppas da Waldorf che eran fetg tschercadas. Gia enteifer in miez di san las participontas ed ils participonts da ses cuors fletrar ina flur ni in nanin e turnar a casa cun enzatgei bi. Fantasia ei impurtont Maria Sohm, fagei aschi bien e fini las suandontas contrucziuns : Era carschi drovan …affecziun. Affons stuessan haver bia dapli…atgna iniziativa ed era astgar decider dapli sez tgei ch’ei vulan far. Jeu mondel egl uaul…e teidlel. La veta ei buna perquei…ch’ella ei aschi buna sco ins fa sez e sch’ella ei buca buna, lu ston ins midar enzatgei. Cu jeu fletreschel…sesentel jeu libra. La fantasia ha negins cunfins…quei ei ver: La fantasia ei pli impurtonta che la savida, pertgei savida ei svaneivla (Einstein).

En sia seduta dil mardis sera a Breil ha il cussegl da vischnaunca da Breil approbau unanimamein in credit per l’avertura dil quatier da baghegiar Ruast a Breil. 210'000 francs ein previ per las vias e l’illuminaziun, medemamein 210'000 francs pil provediment d’aua e la deflussiun. El ha concediu in credit da 450'000 francs per la cumpra dallas localitads dalla Posta a Breil. Per la sanaziun da quellas ha il parlament communal sbursau 200'000 francs. Suenter la sanaziun vegnan quellas localitads affittadas da Surselva Turissem. Unanimamein ha la legislativa communala approbau il quen e rapport dalla vischnaunca pigl onn 2020. Igl onn passau ei staus il tierz onn dapi che Breil, Vuorz ed Andiast han fusiunau. Il quen da menaschi siara cun expensas da 12,8 milliuns ed entradas da 15,9 milliuns francs. Il surpli d’entradas importa biebein 3,1 milliuns francs. La vischnaunca ha fatg amortisaziuns ordinarias da bunamein 720'000 francs. Il quen d’investiziuns siara cun expensas da 4,5 milliuns ed entradas da varga 1,3 milliuns francs. Summa summarum sedattan aschia investiziuns nettas da rodund 3,1 milliuns francs. La vischnaunca da Breil cumpra las localitads dalla Posta a Breil, sanescha quellas ed affittescha ellas a Surselva Turissem.

Tgi che va il mument atras il vitg da Mustér sa strusch surveser l’ovra da scolarets e scolars dils davos dis. Pliras vias e passapeis ein ornai cun smilies. Damai che las prognosas dall’aura ein bunas pils proxims dis, vegnan els aunc delectar ils pedunzs in temps. «La scola ei vegnida fatga attenta dalla geraua Jris Lombris-Manetsch sin in’acziun che ha giu liug il di dil rir. En plirs loghens en Svizra – surtut el contuorn da spitals ed instituziuns psichiatricas e da tgira – ei vegniu dessignau smilies sin via per aschia procurar per in surrir dalla glieud en quei temps tut special cun mascrina», di Catarina Steger. Sin via el vitg Ensemen cun sia collega scolasta Irena Flepp-Sac ha Catarina Steger coordinau l’acziun a Mustér che vegn cun empau retard. Il di internaziunal dil rir ei numnadamein ils 14 d’avrel: «Rir san ed astgan ins mintgadi, per quei drova ei buca in di special. Nus havein semplamein vuliu spitgar sin ina fasa da bialaura.» Plirs dis da quest’jamna ein las classas dalla scoletta e dall’emprema entochen la quarta primara stadas engaschadas entginas uras culla «decoraziun» dallas vias. Ils smilies ni semplamein las figuras ed ils sujets ch’embelleschan las vias ein vegni dessignai cun rida. «L’emprema ga ch’ei plova pulit s’auda l’ovra al vargau. Entochen lu sperein nus denton che nus possien far rir enqualin – semplamein far in plascher. Gest en quei temps cun corona e mascrinas ei quei impurtont», di Catarina Steger. Rir ha in effect positiv Ei dat in tschuppel studis davart igl effect dil humor. Apparentamein duei il rir haver in effect positiv sil sistem dall’immunitad ed aschia era mitigar dolurs e stress. Humor e rir duei denton era haver in effect positiv silla circulaziun e procurar aschia ch’il cor resti fits. Ils davos meins ha il coronavirus procurau per biars panzieris e las mascrinas han curclau fatschas e lur mimicas. Malgrad tut ei aschia enqual surrir strusch staus veseivels. Ils smilies perencunter astgan rir da tut temps senza stuer purtar mascrina ed aschia legrar in ni l’auter. Scolaras e scolars dalla quarta classa primara dessegnan smilies silla plazza dalla staziun da viafier a Mustér.

Il sectur da gastronomia dalla claustra da Mustér ei ussa cumplets. La mesjamna avon miezdi ha avat Vigeli Monn benediu il curtgin formaus da niev e surdau quel a siu intent. Igl ei in liug cun in’atmosfera e survesta particulara. En connex cun siu giubileum da 1400 onns ha la claustra da Mustér decidiu da far accessiblas parts dil baghetg principal per la gastronomia e la hotellaria. Quei ei succediu denter auter en connex cun arver il zuler dalla porta principala sco ulteriur access en baselgia. Aschia han era persunas cun impediments la pusseivladad da serender ella baselgia claustrala senza stuer surmuntar la scala per arrivar en quella. Ustria – sala – curtgin Ch’ins arrivi dil Lucmagn, dall’Alpsu ni da sutensi: La claustra ei spert veseivla e quei buca mo pervia da siu volumen imposant, mobein era pervia dil liug nua ch’ella sesanfla. Ella paradescha sul vitg da Mustér ed igl avegnir sa la bellezia survesta sur quel e la costa dretga dil Rein vegnir gudida da leu anora. En connex cun siu concept da gastronomia ha la claustra numnadamein era decidiu d’arver per la publicitad il curtgin dalla vart dil sid dil baghetg principal. «2014 havein nus decidiu da scaffir quei sectur da gastronomia. Suenter che la Sala dils pelegrins e la Stiva s. Placi ein en funcziun, ei quei cheu ussa la tiarza part da quel», di avat Vigeli Monn. La mesjamna avon miezdi ha el benediu quei sectur ch’ei formaus cun plattas crap, sulada e plontas, cumbinaus cun sutgas e meisas. El ei daventaus in liug cun ina bellezia atmosfera per prender in sitg e guder la survesta sur vitg e val. En siu plaid da benedicziun ha avat Vigeli puntuau: «Quei curtgin duei survir a nos hosps. Nus tuts essan gie hosps sin tiara.» La part dil curtgin sut il sectur da clausura dil convent resta serraus: «Quel duei esser reservaus pil convent e porscher a lez il ruaus necessari.» Ulteriuras combras Aunc buca terminaus dil tut ei il sectur dalla hotellaria. Ell’ala dil vest dil baghetg principal nua ch’igl internat sesanfla duei vegnir renovau diesch combras, da quei tschun per la hotellaria. Tenor avat Vigeli ein quellas lavurs previdas uonn e l’auter onn. Ensemen cun las combras el baghetg principal encunter sid ed entginas ella Casa Caminada porscha la claustra lu 65 letgs per hosps. Sin rucca ei era la renovaziun dallas stanzas ella tiarza e quarta alzada dil sectur da clausura, pia pigl agen diever. «Avon che nus savein far lezza renovaziun vegnin nus aunc ad investar el baghetg dil gimnasi. Las stanzas dallas scienzias naturalas, la tecnica dalla casa e las parts externas han da basegns. Tut quels projects ein denton era cumbinai culla damonda da mieds finanzials», di avat Vigeli. La nova part dalla gastronomia dalla claustra a Mustér. Avat Vigeli Monn ha surdau la mesjamna il niev sectur dalla gastronomia dalla claustra – il curtgin – a siu intent. Egliada viaden el curtgin niev formau. In curtgin per guder (fmr/hh) Ussa san ins buca mo guder in gervosa ni ina spisa ella part interna dalla gastronomia dalla claustra a Mustér, mobein era ordaviert. Cun l'avertura dil curtgin dalla vart sut dil baghetg principal ei il sectur dalla gastronomia ussa cumplets. La mesjamna ei quella terrassa cun survesta sil vitg e l'entira costa dretga da Mustér vegnida inaugurada e benedida d'avat Vigeli Monn. El decuors dils davos siat onns ei il menaschi dalla claustra ses'aviarts. "En connex cul giubileum da 1400 onns essan nus sedecidi per ina nova purschida. L'emprema part da quella ei stada l'avertura dil zuler dalla porta principala entochen ella baselgia", di avat Vigeli. Igl ei suandau la Stiva s. Placi e la Sala da pelegrins ed ussa il curtgin. La part dalla hotellaria vegn aunc extendida. Silsuenter dispona la claustra da 65 letgs da hotel, leutier la gastronomia.

La mumma giuvna, Catrina Arpagaus, habitescha cun sia famiglia a Campliun. En ina stalla sissum il vitg da Zignau tegn la dubla campiunessa grischuna da cavalcar sis da ses cavals. La preschientscha dils lufs disturba l’idilla e fa gronds quitaus ad ella. «Ins sesenta buca bein pli», di Catrina Arpagaus e manegia la preschientscha da plirs trops da lufs en Surselva. Ils lufs fan pli e pli gronds quitaus alla pura da cavals che posseda era ina scola da cavalcar a Zignau. Leu ha la FMR visitau ella dacuort. Sil bein puril da ses geniturs Lucas e Rita Arpagaus tegn ella sis da ses cavals. Era ils cavals da seglir dalla campiunessa grischuna da cavalcar, in Hannoveraner ed in cavagl da razza svizzer sesanflan a Capeter sissum il vitg da Zignau. Malgrad ch’ella ha fatg la scolaziun da pura, ei Catrina Arpagaus leda ch’il frar fa il pur cul bab. « Sut las circumstanzas actualas e culla preschientscha da tons lufs vuless jeu mai far il pur, gia sco elevatura da cavals hai jeu quitaus dètgavunda. » Ella vischinonza dil bein puril dils Arpagaus, da l’autra vart dil flum Zavragia sin in’acla, ha il luf scarpau il matg in magliac nuorsas d’in bien collega-pur. « El haveva claus endretg mo il luf enconuscha strusch cunfins pli. Pli biars lufs ch’ei ha e pli grev ch’ei vegn pils purs», puntuescha la dunna da 31 onns che meina era il Volg a Trun. Dils cavals mira ella ensemen cun siu partenari Raffael, e cun lur poppa Annina vivan ei sissum il vitget da Campliun. Cavals spuentai A Zignau han ils cavals bien plaz en sis boxas, treis cun ina plazza avon stalla nua ch’ei san ir en ed anora sco ei lessan. «Jeu sun vegnida pliras damauns o cheu igl unviern ed ils cavals eran immens malruasseivels e gnervus, ellas boxas havevan ei fatg in disuorden nunusitau. Els sentan la preschientscha dil luf e reageschan fetg », di l’elevatura da cavals pissiunada. Plirs vischins hagien rapportau d’haver viu il luf ella vischinonza e differents fastitgs ella neiv hagien confirmau quei. Ina damaun d’unviern - entuorn las 8.30 - cu ella cavalcava en cumpignia la ruta sur Nossadunna, ein ei fruntai sin ina tscharva gest scarpada dil luf. « Quei maletg, il saung ed il fried ha fatg vegnir fetg malruasseivels ils cavals, » declara ella e manegia ch’ils lufs hagien strusch retenientschas pli sch’ei scarpien animals bunamein els vitgs e quei da bi clar di. Aunc quella sera ha ella viu per l’emprema ga sezza in luf e quei gest sur casa a Campliun. « Jeu havevel mess avon ch’ei seigien pli pigns, mo quei era in patagner che ha propi fatg sterment. Ussa ughegel jeu strusch pli dad ir persula ordaviert da stgir.» Dameins libertads Catrina Arpagaus scheva ora ses cavals la stad da caliras la notg e metteva ellas boxas il di ora, la notg seigi ussa memia prigulus, pigl avegnir laschi ella mo pli ora la sera e la damaun. Era a Plaun Rensch ha la pura da cavals ina pastira nua ch’ella scheva ora la stad enzacons da ses cavals di e notg. «Quei sai jeu buca pli far aschia sco ils onns vargai. Jeu emprovel eventualmein cun ina seiv bia pli aulta. Lu sai jeu denton buca clauder ora in aschi grond toc ed ils cavals ein buca pli aschi libers – empau sco en ina perschun. Era sillas turas da cavalcar cun sias scolaras fa ella quitaus ch’ils cavals pudessien sespuentar sentend ni vesend ils lufs. «Perquei vegn mo pli cavalcau en duas e tut mias scolaras ston prender ina geissla cun ellas,» di Arpagaus e revolva ils egls aschuntond cun in surrir: «Forsa tratgan ussa biars ch’jeu fetschi memia gronds quitaus e ch’il luf attachi buca cavals. Sch’ei vegnan spuentai entochen ch’ei sesturneschan (sco succediu a Sursaissa) vegn quei ora sil medem. Ei haveva era num ch’il luf attachi buca vaccas mumma, mo ils emprems vadials ein gia vegni scarpai igl onn vargau. Igl ei probablamein mo ina damonda dil temps, entochen ch’el attacca era cavals sco ei succeda en Tiaratudestga. E tgisà – forsa vegn era in carstgaun vidlunder enzacu? Jeu less buc esser l’emprema ch’ei tucca. Igl ei schon faruct, nus fagevan pli baul termagls egl uaul entuorn il casti da Zignau, pervia dils lufs ughegiass jeu mai da schar far quei nossa poppa cu ella ei pli gronda. La libertad dils animals da néz e dils carstgauns vegn limitada entras la preschientscha nunlimitada e la tema dil luf, quei sa bein buc esser», sevilenta Catrina Arpagaus ed aschunta : «Il beinstar dils animals stuess valer per tuts e buca mo pils lufs.» Dar si la tratga da cavals ei denton tuttavia negina opziun. Mo co manegia la pura ch’ei vesi ora en diesch onns – dat ei aunc animals sco nuorsas e cauras en regiuns alpinas? «Jeu sperel ch’ei detti en diesch onns buca tons lufs pli», ei sia risposta. Catrina Arpagaus cun sia poppa Annina. L’elevatura da cavals fa gronds quitaus pervia dalla preschientscha nunlimitada dils lufs.

Dacuort han ils affons dallas classas primaras e dalla scoletta da Sagogn astgau separticipar ad in project creativ. L’artista Yvonne Strimer da Ruschein ha mussau ad els da malegiar senza plan e culs sentiments. Nies mund ei influenzaus dallas colurs. Colurs fascineschan e gia ils affons pigns emprendan da distinguer ellas. En tuttas spartas dalla veta han ellas ina influenza, denter auter per classar e differenziar. Naven dils signals da traffic, tier la moda, el circus, ed era el sport, insumma dapertut percepescha e capescha il carstgaun bia cun agid dallas colurs. Luvrar creativ cun quellas ei buca schi sempel. En scola emprendan ils affons da normar e dosar, las colurs gidan leutier. Far strehs, setener vid lingias cotschnas, blauas ni autras s’auda tier l’instrucziun. Fetg surstada Yvonne Strimer ha dacuort dau als affons dalla scola e scoletta da Sagogn in impuls cuntrari: «Malegei cun tgierp ed olma senza il tgau, igl impurtont ei il sentiment che vegn dil venter», ha ella intimau allas singulas gruppas. Pia buca studegiar ditg e liung semplamein giugar cullas colurs. Yvonne Strimer ha menau il project «art e colur» che la scola da Sagogn ha realisau. Ella sezza hagi entschiet cun empau mal il venter damai ch’ella haveva aunc mai instruiu varga sisont ’ affons, ella saveva buca co ils affons reageschien e co els sedeportien, raquenta la menadra digl atelier temporar. Quel ha ella astgau installar en in local dil tschalèr da schurmetg a Sagogn. «Igl ei stau in’experientscha nungetg positiva», analisescha ella il project culs affons da Sagogn. Il mal il venter seigi vargaus muort il plascher ch’ella hagi giu da collaborar cun affons ton passiunai. Ella hagi surstau con ruasseivel e cun tgei anim che tuts hagien luvrau. L’artista che malegia sezza el stil abstract haveva preparau tut il material, las teilas alvas, penels, las butteglias cun colurs d’acril e schizun spray da differentas colurs. Sco Silvio Lechmann, il meinascola e scolast dalla tschun- e sisavla classa, declara, haveva il team da scola planisau quei project gia avon in onn. Per las lecziuns havevan ins reservau mintgamai duas uras dil gliendisgis tochen e culla gievgia. La pandemia ha stuschau il program viaden il 2021 suenter las vacanzas da primavera. Mintga affons ha retschiert ina teila e mintgin ha astgau crear in’ovra tenor gust per prender a casa. Tgi che ha vuliu ha astgau far ina collascha cun integrar in pign object persunal el maletg, per exempel in autoet da termagls, in nuv ni enzatgei auter. Capiu il messadi Vitier ha Yvonne Strimer vuliu realisar maletgs da gruppas cugl intent da pender si quels en casa da scola. Ils affons han retschiert ina tenda ch’ella haveva elaborau ordavon. Ella haveva fotografau differents loghens e perspectivas el vitg da Sagogn cun fontaunas, casas ni vias. Per cumplettar e colurar quels maletgs communabels han ils scolars e scolarets stuiu collaborar e s’accordar in cun l’auter. «Quei ha funcziunau sensaziunalmein, jeu hai constatau ina biala e buna energia», gi la menadra. Ils affons gronds ed ils pigns hagien luvrau a moda concentrada e senza disturbis, confirma il meinascola. Il pli impurtont digl impuls avisau hagien els capiu spert, aschunta Yvonne Strimer: «Luvrei libramein cullas colurs, experimentei», haveva ella puntuau ell’introducziun. Ils affons ein stai surstai d’astgar luvrar schi libramein e senza squetsch da prestaziun. Colurar culs sentiments e cullas emoziuns ha giu effect ton individual sco collectiv.

Ier endamaun ei in triep glieud s’entupada silla plazza cumin a Glion. Els ein semess sin in viadi da 42 etappas. Ils viandonts dil clima rendan attent al problem global. Ils 12 da fenadur arrivan els a Genevra. «Jeu sperel che vus hagies buns calzers, avunda ligiongia el sacados e bia energia ellas combas»: Cun quels plaids ha la presidenta communala da Glion, Carmelia Maissen, dau adia alla gruppa ch’ei semessa sin in viadi particular. Ier, cuort avon la partenza, ha ella presentau sia vischnaunca als viandonts dil clima. Ella ha numnau ils buns exempels, il scaldament a distanza cun lenna, il bogn Fontanivas cun fotovoltaica, las stentas ch’ins fa a Glion grazia al label «marcau d’energia». Era la nova ovra da lenna dalla firma Mehli, il survetsch forestal e gl’aquaduct communal ha ella numnau sco exempels da prestaziun pil clima. Ella ha getg quei ad ina gruppa da viandonts, pronts per la partenza encunter Genevra. La presidenta communala ha salidau ils participonts dil project "Sils fastitgs dil clima". Turissem da massa e persistenza L’acziun naziunala «Klimaspuren» ha entschiet ier a Glion cun rodund 30 persunas. Il Bernes Sylvain Badan, ils Turitges Zoe Stadler e Dominik Siegrist, la Vallesana Lucie Wiget sco era il Grischun Köbi Gantenbein fuorman il comite directiv. 530 persunas ein s’annunziadas e separticipeschan a singulas ni tuttas etappas dils 670 kilometers naven da Glion tochen a Genevra. Köbi Gantenbein sez ha giu plascher da s’entupar a Glion cullas soras dalla claustra, en ina dallas proximas etappas dalla tura selegri el era d’entupar ella Turgovia ils conventuals dalla claustra da Fischingen. L’acziun «Klimaspuren – Traces du climat» entscheiva a Glion grazia als contacts da Köbi Gantenbein. Oriundamein eri previu d’entscheiver a viandar a Rehanau-La Punt, el liug nua ch’ils Reins s’uneschan. Giu dalla Surselva hagi el retschiet in invit explicit. L’emprema etappa ha aschia menau da Glion suenter il Rein giu tochen alla staziun da Valendau-Sagogn e siado a Valendau. Leu ha Gion A. Caminada mussau ad els la surbaghegiada «Burggarta» ch’ei cumpatibla cul clima. El vitg che l'uniun Valendas Impuls ha destadau ord la sien ils davos 15 onns han ils da Valendau offeriu in gentar als hosps. Suenter ein quels viandai vinavon sul Rein. Tras las aclas da Sagogn ein els i tochen a Salums e vinavon a Murschetg. Leu ha Reto Gurtner beneventau els. Ier sera ha il president dalla gruppa Arena Alva discutau culs viandonts dil clima dallas sfidas ch’il turissem da massa caschuna e co ins sesprova d'organisar quel cun dapli senn pigl ambient e clima. Christian Baumgartner, professer per turissem persistent alla Scol’aulta specialisada dil Grischun, ei separticipaus al podi. Sondar las contas ch'igl ei Suenter l’emprema etappa Glion-Laax cun ina distanza da 14 kilometers e quater uras e mesa temps da viandar cuntinuescha la gruppa «Klimaspuren» oz tochen a Tumein. Da Laax sur Conn, Pintrun e Trin Digg van els sin sendas tochen a Tumein. Leu vegn il menader Christian Capaul a presentar ils projects fotovoltaics dalla proveditura d’energia Rhiienergie. Las proximas etappas grischuna van da Cuera a Haldenstein e Landquart. Sur il pass s. Glieci van pliras etappas el Principadi da Liechtenstein ed el Vorarlberg vischinont. Anavos en Svizra traversa la tura la Val dil Rein songaglies tochen a Trogen. Sco a Laax, Valendau e Tumein vegn ei a dar dapertut forums, discussiuns, presentaziuns e manifestaziuns en connex cul clima. En tut sustegnan e portan 50 organisaziuns, interpresas ed instituziuns il project naziunal. Köbi Gantenbein ha declarau ier a Glion la finamira da quel:«Nus vulein sondar e scuvrir co la situaziun ei, e lu inspirar e mobilisar. Tonta glieud sco pusseivel duei s’encorscher las contas ch’igl ei».

Dils 10 tochen ils 16 da fenadur 2023 ei il campiunadi mundial dalla cuorsa d’orientaziun ella regiun Flem Laax. Quels gis han ins fundau l’uniun-purtadra da quell'occurrenza gronda. Intent explicit dall'uniun OL WM 2023 Flims Laax eis ei da preparar e d’organisar quell’occurrenza gronda per l’organisaziun naziunala Swiss Orienteering. Sco quei che André Gisler, il meinafatschenta da Flem Laax Falera Management, ha confirmau alla FMR, haveva la regiun candidau avon dus onns cun in dossier che ha perschuadiu il meglier la «International Orienteering Federation IOF». L’uniun gest fundada lavura ensemen stretg culs organisaturs locals da Flem Laax. Als campiunadis mundials dalla stad 2023 vegnan a separticipar rodund 500 atletas ed atlets licenziai e qualificai. Era staziuns da televisiun digl entir mund vegnan ad emetter ed esser presentas. In atlet duront ina cuorsa d'orientaziun. Foto Remy Steinegger Parallelamein culs campiunadis mundials ei a Flem e Laax aunc la schinumnada Swiss O-Week. Igl ei in’occurrenza dil sport popular. Ella regiun vegnan ils 5000 tochen 8000 participontas e participonts a generar enteifer diesch gis pli che 30'000 pernottaziuns. Matthias Niggli e sia dunna, Simone Niggli-Luder, fan part dil comite d’organisaziun. Ils campiunadis mundials dalla cuorsa d’orientaziun ein suenter 1981, 2003 e 2012 per la quarta gada en Svizra e vegnan organisai sco campiunadi mundial egl uaul. Atletas ed atlets partan a Flem Laax Falera ellas disciplinas distanza liunga, distanza liunga e staffetta. La topografia alpina entuorn ils habitadis porschi per quella concurrenza mundiala las cundiziuns optimalas. Ella scena dalla cuorsa d’orientaziun vali gl’Uaul Grond e ses uauls cunfinonts sco tecnicamein fetg pretensiuns e perquei era in «bijou» da quei sport.

Ils juniors A dalla Surselva ein hosps da Rorschach-Goldach dumengia suenter miezdi. La squadra songagliesa sesanfla ella tabella davosa l’equipa sursilvana e quei cun in punct retard. Suenter las bunas prestaziuns els davos giugs porscha quella scuntrada als Sursilvans trenai da Livio Casutt ina buna caschun d’augmentar il conto da puncts. Era l’equipa dils juniors B (Juniors League) dalla Surselva absolva siu giug ordeifer, numnadamein ad Amriswil. Surselva ed Amriswil han tuttina biars puncts sin lur contos ed ein vischins ella tabella. Ins astga pia spitgar in giug uliv, mo tonaton era in cun schanzas per l’equipa sursilvana da recaltgar in punct ni l’auter. La squadra sursilvana dils juniors D elita ei hosp da Eschenbach-Wagen. Suenter la clara victoria la fin d’jamna encunter Domat astgan ils giugadurs sursilvans far speronza sin ulteriurs puncts pertgei igl adversari da sonda da miezdi ha recaltgau entochen ussa tuttina biars puncts sco ils Sursilvans. Juniors A1, gruppa 1 Bischofszell – Rotmonten-Winklen du. 11.00 Diepoldsau-Schmitter – Domat du. 13.00 Rorschach-Goldach – Surselva du. 13.00 Ruggell – Appenzell du. 14.00 Juniors League B Gossau – Tobel-Affeltrangen so. 13.00 Cuera 97 – Romanshorn so. 14.00 Rheintal – Brühl so. 15.00 Uzwil-Henau – Rorschach-Goldach so. 15.00 Amriswil – Surselva so. 16.30 Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Surselva so. 13.30 Cuera 97 – Valposchiavo so. 15.00 Lusitanos de Samedan – Tavau so. 15.00 Vaz-sut – Lusitanos de Samedan du. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Surselva a – Surselva b Vella, so. 11.00 Tusaun-Cazas – Grabs so. 13.00 Mels – Walenstadt so. 14.00 Sargans – Linth 04 so. 16.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Tavau 3:1 Domat – Vaz-sut so. 13.30 Schlarigna – Panaduz so. 14.00 Tavau – Orion Cuera du. 13.30 Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Toggenburg so. 09.00 Eschenbach-Wagen – Surselva so. 12.30 Valposchiavo – Domat so. 14.00 Glarnerland – Glaruna du. 11.00 Juniors D1, gruppa 1 Mels – Landquart ve. 18.30 Schlarigna – Tusaun-Cazas so. 12.00 Panaduz – Glarnerland so. 13.30 Domat – Surselva du. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Val Tamina so. 10.00 Balzers – Vaz-sut so. 10.00 Sargans – Surselva c so. 14.00

L’iniziativa da catscha che vegn en votaziun ils 13 da zercladur 2021 ei radicala – memia radicala. Per quei motiv vegn ella probabel buca a haver ina schanza da reussir. Ella ei denton in ulteriur signal derasau dils inimitgs dalla catscha. Probabel vegn ei buca ad esser la davos’iniziativa che cumbatta parts ni schizun igl entir sistem da catscha. Per quei motiv ein ils organs da catscha e mintga singul catschadur cussegliai bein da far patratgs davart la catscha futura. Ir a catscha ei buca dar ballapei ni ir cun scarsola: La catscha ei cumbinada culla mort d’animals e quei sto succeder cun bia savida e precauziun. Pli e pli biara glieud ha denton l’impressiun che quei seigi buca aschia ed aschia crescha il potenzial encunter la catscha. Pli baul viveva la maioritad dalla glieud silla tiara. Nova veta, mo era la mort eran pli u meins parts dil mintgadi. In ni l’auter veseva co il vischin mazzava gaglinas, auters eran perdetga dalla mezca da casa ni eran figlialonza da catschadurs. Oz ei quei auter. La biara glieud viva els marcaus ed ellas aglomeraziuns, la carn ei pachetada tenor tuts criteris higienics. Probabel fan ins buca gronds patratgs che quei ei il product d’in animal. Il principal ei ch’ei gusti. Culs animals da casa ni era culla natira exista ton sco negina relaziun pli. Gnanc da tschintschar dalla mezca ni dalla catscha. Ina realitad che secapeva da sesezza pli baul ei oz jastra, gie inexistenta el maletg dil mintgadi da fetg bia glieud. Per quei motiv fa ei lu era buca surstar ch’ei reussescha als inimitgs dalla catscha da mobilisar adina dapli glieud per lur interess. Pretensiuns fetg radicalas cattan – buca mo pertuccont la catscha – adina dapli adherents. L’iniziativa da catscha actuala ei concepida cun aschi biars puncts encunter la catscha e siu sistem che biars anflan in ni l’auter punct per giustificaus da sustener quella. Da principi eis ei in cumbat dalla catscha sco tala, mo gest quei ei il malsegir vid l’iniziativa. Daguot e daguot dat puoz e quei ei era cheu la devisa: Ils ins quetan ch’ei seigi uras da scumandar als affons d’astgar ir a catscha cul bab, ils auters ein dil meini ch’ils catschadurs seigien pli alcoholisai che gigins. In schabetg da catscha ni ina novitad negativa da quella sa spert menar ad in’aversiun totala enviers ils catschadurs ed aschia ad in effect da puntili. La catscha ei fetg exponida alla publicitad. Per che siu maletg daventi buca aunc pli critics ils proxims onns ston ils catschadurs sezs contribuir a lur image. Els ston vender meglier quei ch’els prestan la gronda part digl onn ch’ei buca temps da catscha. In organ da publicaziun «Catschadur grischun» ein bein in’excellenta orientaziun interna, mo anoviars van memia paucas informaziuns. Era tiels catschadurs sto il motto «fai dil bien e resda da quei» esser la devisa. In tec alla ga sto ina part dils catschadurs denton era realisar ch’igl uaul e la selvaschina s’auda buca ad els. Quei ei in bein general e quel ha ei num tgirar il meglier pusseivel en concordanza cun tuts che tschercan leu ruaus ni divertiment. La populaziun dalla selvaschina sto haver siu plaz ella natira, mo ella astga buca prender il surmaun aschia ch’il carstgaun sto restrenscher sias activitads sil minimum. Ei dat numnadamein buca mo catschadurs e selvaschina, mobein era ciclists, skiunzs, viandonts, reviders, parasguladers e da quels che van bugen per bulius e cristallas.

Igl avat da Mustér Vigeli Monn ei vegnius eligius dacuort sco niev preses dalla congregaziun svizra dils benedictins. El succeda agl avat d’Engelberg Christian Meyer. Dils 25 entochen ils 27 da matg 2021 ein ils avats e delegai dallas siat claustras ch’appartegnan alla congregaziun svizra dils benedictins seradunai a lur capetel annual ella claustra da Mariastein. Dalla claustra da Mustér ein avat Vigeli Monn ed il delegau pader Bruno Rieder separticipai a quella. Dad Engelberg a Mustér Ina dallas impurtontas tractandas d’uonn ei l’elecziun dils gremis dalla congregaziun stada. Quella ha liug mintga sis onns. En vesta alla dieta haveva il preses, igl avat d’Engelberg, Christian Meyer, annunziau sia demissiun suenter esser staus sis onns en uffeci. Sco successur dad el ei avat Vigeli Monn vegnius eligius. Tenor ils statuts dalla congregaziun ei il preses il «menader suprem dalla congregaziun. El ei responsabels pil beinstar dall’entira congregaziun. Ella veta dallas singulas claustras ni da muntgs intervegn el sulettamein en fuorma subsidiara.» Il preses representa la congregaziun anoviars. Aschia separticipescha el per exempel alla sinoda annuala dils presides che ha liug en claustras sin tuts continents. Ina da ses pli impurtonts pensums ei da visitar las claustras: En in turnus da tschun onns viseta el – resp. siu substitut – las cuminonzas. Sco niev vicepreses e successur digl avat da Mariastein, Peter von Sury, ei il priurconventual pader Gregor Brazerol da Fischingen vegnius eligius. Quei scriva la claustra da Mustér en ina communicaziun publicada sin sia homepage. Revisiun dils statuts Alla dieta ei la revisiun dils statuts stada in grond tema. Ins less tschercar ina fuorma adattada per che la congregaziun hagi meglieras pusseivladads d’agir. In dils gronds giavischs en quei connex ei ina pli profunda collaboraziun cun las claustras da dunnas. Plinavon less ins adattar ils statuts relaschai 1986 al dretg dalla Baselgia ch’ei semidaus dapi lu ed era corrispunder allas realitads semidadas en claustra. En quei connex duei vegnir teniu quen dil svilup persunal dils convents e dalla situaziun economica. Ina pintga gruppa da lavur sefatschenta ussa d’ina proposta che vegn lu suttamessa per consultaziun allas claustras. Igl avat da Mustér, Vigeli Monn, ei niev preses dalla congregaziun svizra dils benedictin.

Materials da construcziuns ein – per part - vegni massivamein pli cars il davos temps. Tenor Sandro Pfister, il meina-filiala dalla Gasser Baumaterialien SA a Schluein, ha quei dau alzaments da prezis da 30 entochen 100% e quella tendenza prendi pil mument negina fin. Ils prezis ella branscha da construcziun vegnan il mument scurlai atras bravamein. Sco igl ei d’udir da pliras varts ei munconza da materia prima il motiv principal persuenter. Aschia po different material era buca vegnir furnius enteifer cuort temps e quei ha puspei effects negativs sils termins da construcziun. La FMR ha discurriu cun treis pertuccai per intervegnir co lur situaziun actuala sepresenta. «Ei va cun tuts tuttina» La Gasser Baumaterialien SA a Schluein venda material a firmas da tut ils fatgs sco era a privats. Sandro Pfister meina la filiala a Schluein e plidentaus pervia dils prezis actuals di el: «Il mument ei quei ina catastrofa.» Per l’ina vegni ina gronda part dil material furnida mo cun grond retard ed ils prezis seigien ì ensi massivamein e sco ei vesi ora mondi quei aunc vinavon aschia. Fetg grond retard ha tenor el la furniziun d’isolaziun per fassadas sco era da lenna. «Nos furniturs survegnan strusch materia prima (Rohstoffe) e pon aschia buca suenter da producir ton material sco ei duvrass il mument», declara Sandro Pfister. In motiv persuenter seigi ch’ei vegni baghegiau immens bia ell’America ed en China e quellas tiaras mondien culla gronda part dil material. Consequentamein van ils prezis ensi e - sco el di - tut tenor material a moda zun differenta. «Ils augments ein denter 30 e 100%. Gronds alzaments ha quei oravontut dau tier bischels da canalisaziuns, isolaziun da fassadas, lenna da baghegiar, folias, plastic…semplamein tier tut quei che ha da far cun materia prima. «Quei vul dir ch’ei dat offertas cun prezis directivs e che la clientella sto en cass ch’ella cumpra aunc ina ga dumandar il prezi e temps da furniziun.» Ei fetschien secapescha tut per cuntentar la clientella che stoppi ussa haver empau pazienzia. La finfinala mondi ei denton cun tuts tuttina il mument e sil baghetg seigi la planisaziun ed organisaziun daventada zun pretensiusa. Novas sfidas «Pil mument havein nus dabia lavur e quei ei fetg legreivel. Far offertas a cuort temps ei denton oravontut sil sectur privat fetg problematic. Plinavon stuein nus alzar ils prezis dalla lavur, mo savein buca garantir prezis ligionts ed era buc in’execuziun immediata», declara Daniel Blumenthal, il meinafatschenda dall’interpresa da construcziun Valaulta Berni SA a Rueun. Sin material che vegnevi avon in onn aunc furnius enteifer ina jamna, spetgien ei ussa quater e dapliras jamnas. En lur branscha seigien surtut il fier da construcziun e tut ils materials artificials pertuccai dalla fluctuaziun da prezis. Ferton ch’ei seigi tiel fier in process usitau seigi il svilup tiels ulteriurs materials da construcziun ina consequenza dalla crisa mundiala da corona. Biars menaschis da producziun hagien stuiu serrar lur portas entras la crisa e la producziun seigi stada eri per part. Consequentamein seigi il diember dils materials ellas hallas da deposit sereducius considerablamein e quellas reservas maunchien ussa. Grondas sfidas per la branscha da construcziun ein tenor Daniel Blumenthal igl offerir e terminar lavurs, mo era tener en las offertas gia fatgas: «Ils contracts d’execuziun da lavur che nus havein serrau giu all’entschatta digl onn ein per nus ligionts e nus savein far valer la carischia sulet per las lavurs dil maun public. Tier las lavurs sil sectur privat sto noss’interpresa surprender la carischia. Consequentamein vegnin nus a stuer adattar ils prezis per las lavurs da construcziun vegnentas.» Cumpras da panica Era Rafael Guldimann che posseda ina fatschenta per installaziuns sanitaras, solaras e scaldaments a Trun discuora da retards da furniziun. Quei seigi denton plitost excepziunal pertgei enfin ussa hagi el per fortuna buca giu gronds problems cun retards da furniziuns. Actualmein spetgi el denton sin in toc special da sanitar e quei retardi tuttas lavurs vid in bogn. Tut ils auters luvrers stoppien spitgar pervia da quei toc special che seigi ussa empermess silla fin zercladur. La munconza da materia seigi in problem, mo il giuven interprendider vesa aunc in auter: «Ei vegn fatg cumpras da panica (Hamsterkäufe), sco avon in onn cun pupi da tualetta. Atgnamein havess ei avunda per tuts, biars cumpran denton per segirtad sin reserva e quei ei in grond problem.» Tut sappi ins denton buca cumprar sin reserva e perquei seigi ei grev d’indicar termins il mument: «Jeu sperel che la situaziun senormaliseschi e sequieteschi gleiti, mumentan ves’ei denton buc ora aschia.» Ils prezis per différents materials da construcziun ein vegni massivamein pli cars ed ils termins da furniziun pli liungs. Munconza da materia prima ei il problem il pli grond.

Sco in fil tgietschen accumpogna il plaid «crisa» il rapport annual. Ton il president dil cussegl da fundaziun sco la menadra dalla casa ed il schef dil survetsch tecnic plaidan da quella e d’in onn 2020 stentus. Ils habitontsdalla Casa da vegls e da tgira Glion ein stai ils exempels en quei onn extraordinari. La serrada dalla casa, cumandada dallas autoritads, seigi buca stada sempla, ni per habitontas e habitonts, ed era buca pil persunal. A lez fa il president dil cussegl da fundaziun dalla Casa da vegls e da tgira a Glion in grond cumpliment e drezza in engraziament resentiu. Gerold Hafner sa era rapportar ch’il resultat economic digl onn 2020 seigi la finala buca staus schi nauschs sco quei che la pandemia haveva schau presupponer. Malgrad limitaziuns, mesiras e consequenzas cun bia dapli lavur e cuosts da material ei il resultat per 53 % pli favureivels ch’igl onn precedent. Cunzun la secunda mesadad digl onn eran ils letgs occupai permanent ed ei ha dau ina gliesta da spetga. Serrada ha muentau Per la menadra dalla casa, Claudia Tomaschett-Gerth, ei la crisa da corona stada ina sfida. Strusch entrada en siu post igl 1 da schaner 2020 han las disposiziuns entschiet ad influenzar il menaschi. El rapport annual digl onn vargau vegn era il schef dalla tecnica a plaid. Sco Albert Alig accentuescha, ha la tenuta dallas habitonts e dils habitonts dalla casa fatg impressiun ad el. La pandemia – che ha caschunau ina crisa – e sias consequenzas sappien esser ina schanza per in menaschi sco la casa da vegls e da tgira. «Nossas senioras e nos seniors muossan a nus co ei va da dumignar quella», scriva Albert Alig. El raquenta da sias emoziuns cu el ha retschiert il camond da serrar la casa. «En quei mument hai jeu bunamein stuiu bargir ed jeu hai tertgau che quei sappi bein buca esser ver. Nossa casa, in liug nua che confamigliars, habitontas e habitonts, visetas e collaboraturas vegnan e van gi per gi, sto semplamein serrar en la glieud ella davosa fasa da lur veta?», eis el sedumandaus. Las mesiras decretadas hagien fatg mal, lai el valer e puntuescha ch'el hagi secapescha saviu che tut quei s’audi tiel concept da schurmetg ordinaus dil Cantun. Albert Alig pren las habitontas e habitonts sco exempels per dumignar Covid-19. El seigi surstaus cun tgei bravura e pazienzia lezs hagien supportau la situaziun. Carschius si en ina generaziun ventireivla senza quitaus, seigi el, sco biars auters, buca disaus d’ir entuorn cun crisas tuttina sco la glieud veglia che ha fatg tras temps d’uiara, malsegirtad e pupira. La pandemia ha paralisau contacts e sfurzau mesiras rigurusas, aschia era ella casa da vegls e da tgira a Glion. Quasi ina persuna per habitont/a Sco Albert Alig s’auda la menadra dalla casa tier la generaziun ch’ei buca disada cun temps d’uiara, crisas nundir pandemias. Claudia Tomaschett sa denton rapportar che Corona hagi buca caschunau mortoris e negin en casa seigi vegnius grevmalsauns. Tochen la fin digl onn hagien ins dumignau il 2020 senza Corona, scriva ella. La crisa ha denton pretendiu in andament tut auter che usitau. Ella sezza ei vegnida bessa ell’aua pulitamein freida. Suenter in meins en uffeci ha la crisa entschiet a metter sutsura plans, programs ed organisaziun. Quei onn d’in malruaus cuntinuau hagi persuenter la tematica dallas fluctuaziuns da persunal schanegiau la casa. Ella Casa da vegls e da tgira Glion lavura 139 persunas che partan bien 84 plazzas. Gl’onn 2020 ha quella squadra assistiu, accumpignau e tgirau 132 habitonts, 46 ein entrai e 42 parti. La statistica muossa che 91 habitavan ils 31-12-2020 en casa. La gronda part, numnadamein 66 derivavan da Glion, 17 dalla Val Stussavgia, 15 dalla vischnaunca da Breil, 7 da Schluein, 5 da Val S. Pieder e dus ni singuls mintgamai da vischnauncas da Cuera tochen Sumvitg.

(fmr/abc) Damaun entscheiva a Trin la tiarza stagiun cul plaz-cadruvi vitalisau. Suenter ch’ils emprendists dalla scrinaria Cahenzli han revediu e cumplettau il material, han els installau avon in’jamna la tribuna. Enteifer duas uras e mesa ei l’acziun stada fatga. Sco quei che l’organisatura dalla squadra d’acziun, Monica Scherer, ha confirmau, ein era las stentas finanzialas sin buna via: Varga 50 persunas hagien susteniu l’installaziun mobila sin plaz-cadruvi ed hagien mess ina contribuziun finanziala ella scaffa da brevs. Sco quei ch’il comite ha annunziau, ei ussa tut semtgau per ina ulteriura stagiun da success ed ins selegri d’inaugurar damaun la tribuna cul cafe. «Nus selegrein d’ina stagiun viva, plein colur, cun gust e giugs sin plaz-cadruvi», puntuescha Monica Scherer. Damaun sonda, naven dallas 10.00, beneventi la squadra da voluntaris la populaziun en quei liug central da Trin per l’avertura dalla stad 2021, communichescha la coordinatura.

L’organisaziun da spitex dallas vischnauncas Ilanz/Glion, Lumnezia, Sursaissa Mundaun, Val Stussavgia, Val S. Pieder sco era vischinadis Andiast e Vuorz dalla vischnaunca da Breil ha buca registrau gl’onn 2020 in niev record da prestaziuns. Il bastiment era silla lingia ed el tempo, il coronavirus ha denton burasclau el. Sco quei che la meinagestiun Corina Schnoz rapporta, ha la Spitex Foppa prestau gl'onn vargau 24’267 uras per la clientella. Quei ein rodund 2000 dameins ch’igl onn precedent. La cuolpa da quei svilup ei la pandemia. La meinagestiun scriva d’in onn stentus cun ina lavina d’informaziuns che semidavan d’in gi a l’auter. Pervia dalla pandemia ha l’organisaziun stuiu limitar temporarmein – nua ch’igl ei stau da responsar – engaschis ella tgira. Tier l’assistenza a casa han las dunnas per part stuiu calar da visitar la clientella. Ina rolla activa Las mesiras che las autoritads cantunalas e federalas han cumandau han giu la consequenza che clientas e clients attempai ein sesenti isolai. Quei fatg hagien ellas s'encurschiu e sentiu permanentamein. Pertuccont las finanzas han las vischnauncas commembras dalla Spitex Foppa giu da surprender cuosts da 584’710 francs francs pil survetsch sanitar a casa. Igl ei la regiun dalla Surselva amiez cun 10’341 habitonts. Il president dall’organisaziun, Franco Hübner, fa allusiun al project “Reit da sanadad Surselva” che la corporaziun da vischnauncas SanaSurselva ha instradau gl’atun vargau. “Representantas e representants da noss’organisaziun vegnan a giugar ina rolla activa en quei project”, declara il president. Ei vali da trer a néz las schanzas che secristaliseschien, stoppi denton era analisar exact tgei che seigi efficient e tgei buc. La pandemia ei la cuolpa che la Spitex Foppa ha prestau dameins uras per sia clientella. La responsabla pil sistem da qualitad dalla Spitex Foppa, Alexandra Quinter, ha giu da s’occupar gl’onn vargau cun concepts en connex cun Covid-19. Sco ella rapporta, ei l’obligaziun da purtar mascrina buca stada sempla d’applicar dapertut e culla qualitad usitada. Era ils mieds da desinfectar ils mauns che las tgirunzas ed assistentas drovien permanentamein sappien donnegiar la pial ed era caschunar dolurs, renda Quinter attent. Sper las prestaziuns alla clientella els divers loghens spatitschai ha l’organisaziun era purtau rodund 8200 tschaveras ellas casadas. Igl ei bien 400 dameins ch’igl onn avon.

Tut sai jeu buca far. Tut drova siu temps. Tut vegn jeu mo da far, sche jeu mon pass per pass. Mo – cun tgei pass entscheiver? Enzatgei ei segir: Mintga viadi entscheiva cugl emprem pass. Mo: Tgei sai jeu far ussa? Tgei pos jeu far ussa? Tgei stoi jeu far ussa? E tgei stoi jeu schar naven, per ch’il temps tonschi? Tut vegn jeu mo da far, sche jeu mon pass per pass. Mo – cun tgei pass entscheiver? Silvia Gartmann Tut sai jeu buca far. Perquei ch’jeu pos buc. Perquei ch’jeu pos semplamein buc. Naven ei quell’energia, che jeu vevel adina. Che ha schau cuorer mei dad in termin al proxim, cun fervur e vertid e success e plascher. Jeu enconuschel buca pli memez. Perquei ch’jeu pos buc. Jeu pos semplamein buc. E sche jeu pos buc, duei jeu lu semplamein far igl emprem pass? Far igl emprem pass en tutta malsegirtad e malruasseivladad? Persuenter – silmeins tuttina ir? E cun ir anflar la segirtad, pass per pass. Pass per pass anflar la ruasseivladad. Che porta. Vinavon. Che porta vinavon. Che porta anavos la rutina. Il plascher. La vertid, la fervur ed il success. Ni duei jeu selubir da ruassar? Ruassar porta pasch. Pasch interna. Pasch e ruaus per reflectar. Schar ir ils patratgs. Nua ch’ei van. Nua che la regurdientscha porta. Nua che l’olma porta. Nua ch’ils siemis portan. El futur? E tuttenina vesel jeu clar. Nua ir. Tgei pass ch’jeu stoi far sco emprem. Jeu sai, che la prioritad ch’jeu vai mess constat. Ed igl emprem pass, gliez sai jeu ussa far. Perquei – ch’jeu sai. Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Persunas da Sumvitg, Medel, Mustér e Tujetsch ch’ei s’annunziadas per schar vaccinar encunter Covid-19 e che han aunc negin termin, vegnan risguardads per in’ulteriura acziun da vaccinaziun a Mustér. Sco quei ch’igl uffeci ha detg sin damonda dalla FMR, stattan 800 dosas a disposiziun pigl emprem vaccin duront quels dus dis. Tgi che s’annunzia quels dis cheu ha grondas schanzas da vegnir risguardaus per quell’acziun. Ils 14 e 15 da zercladur 2021 eis ei gia la tiarza ga ch’igl Uffeci per sanadad dil Grischun vaccinescha encunter Covid-19 en halla Cons a Mustér. Il motiv da quellas acziuns che vegnan dil reminent era purschidas en autras regiuns periferas dil Grischun, ei da spargnar a bia glieud il viadi en in center sco per exempel a Glion. Cun quellas acziuns eis ei denton era pusseivel da descargar ils centers da vaccinaziun. «Nus survegnin ussa successivamein mieds da vaccinaziun e lessen empruar da vaccinar aschi spert sco pusseivel tuttas persunas che vulan quei», di Lisa Peers Dermont che coordinescha pigl uffeci ils teams mobils da vaccinaziun el cantun Grischun. Sper las acziuns da vaccinar regiunalas ha ella era coordinau quellas ellas casas da tgira ni era en perschuns e centers per requirents d’asil. Annunzias ein aunc pusseivlas Per ils dus dis da vaccinaziun specials a Mustér stattan 800 dosas a disposiziun: «Sin fundament da nossas datas han rodund 450 persunas da Sumvitg, Mustér, Medel e Tujetsch ch’ein s’annunziadas per la vaccinaziun aunc retschiert negin termin. Ellas vegnan risguardadas cun quella caschun a Mustér.» Risguardadas vegnan tuttas persunas, era giuvnas entochen 18 onns ch’ein s’annunziadas silla homepage digl uffeci e che han dimora en ina dallas quater vischnauncas: «Quellas persunas han gia survegniu ni survegnan in sms cul termin en halla Cons a Mustér.» Quella ga dat ei pia buca in’acziun per telefon sco las davosas duas ga. La finamira digl uffeci ei da saver vaccinar 800 persunas quels dus dis a Mustér. Damai ch’ei dat il mument pli paucas annunzias che mieds che stattan a disposiziun quels dus dis, san aunc rodund 350 persunas aunc vegnir risguardadas. Ellas ston s’annunziar sul canal ufficial, vul dir la homepage digl uffeci. Tenor Lisa Peers Dermont eis ei era previu da vaccinar giuvenils denter 16 e 18 onns. Tenor la menadra dil team da vaccinaziun dil Grischun, Doortje Engel, ein fetg paucas persunas da quella vegliadetgna s’annunziadas entochen ussa: «Ils proxims dis lein nus era informar las scolas davart quella pusseivladad. Biars manegian probabel ch’els seigien aunc ditg buca en retscha, mo quei ei buca aschia.» Ils giuvenils vegnan vaccinai cul mied da Pfizer BioNTech, las autras persunas cun Moderna. Ils motiv ch’ins vaccinescha ussa era a Mustér cun Moderna ei il grond quantum da mieds da vaccinaziun da quella marca ch’arriva il mument en Svizra. Il secund termin da vaccinaziun ei ils 14 e 15 da fenadur 2021. Emperneivla collaboraziun «Entochen ussa ei il quantum da mieds da vaccinaziun staus limitaus e nus savevan era buca adina contas dosas ch’arrivien cu. Sco ei vesa ora ussa ei tut bia pli clar il proxim temps e lubescha aschia era d’organisar meglier ils termins», di Lisa Peers Dermont ch’ei carschida sia a Rueun e che habitescha ussa a Laax. Impurtont: Persunas che s’annunzian ussa per la vaccinaziun anflan buca silla homepage Mustér sco liug da vaccinaziun. Per quei motiv ha ei num eleger il liug Glion. Sin fundament dalla registraziun – surtut la cefra postala dalla vischnaunca – vegnan quellas persunas lu a survegnir per sms il termin per schar vaccinar a Mustér. All’emprema acziun da vaccinar a Mustér ein 320 persunas vegnidas risguardadas, alla secunda rodund 300. Suenter la proxima ga eis ei da supponer ch’ei dettina buca pli ina tala acziun. «Nus quintein che la gronda part dallas persunas che vul schar vaccinar hagi lu fatg quei. Ussa dat ei secapescha era la pusseivladad da schar vaccinar tier miedis da casa», constatescha Lisa Peers Dermont ch’ei engaschada tiegl uffeci dapi il schaner passau. Cullas acziuns ellas regiuns eis ella fetg cuntenza: «Nus havein ina fetg buna collaboraziun cullas vischnauncas ed il contact culla glieud ei fetg emperneivels e pragmatics.» Doortje Engel (sen.) e Lisa Peers Dermont il venderdis vargau duront in’acziun da vaccinar ella «Stadthalle» a Cuera. Miez zercladur ha liug in'ulteriura acziun da vaccinar a Mustér. Ulteriura acziun a Mustér (fmr/hh) En in'jamna organisescha igl Uffeci per sanadad dil Grischun in'ulteriura acziun da vaccinar encunter Covid-19 a Mustér. Sco quei che la responsabla pils teams mobils da vaccinaziun el Grischun, Lisa Peers Dermont ha detg enviers la FMR, ein 800 dosas da vaccin semtgadas pil gliendisdis e mardis en halla Cons. L'acziun ei destinada per persunas che habiteschan ellas quater vischnauncas sisum la Surselva: "Aschia lein nus spargnar a quellas il viadi a Glion." La secunda vaccinaziun ha liug in meins pli tard. La vaccinaziun encunter il coronavirus ha survegniu tempo las davosas jamnas. Il motiv ein gronds quantums dil vaccin ch'arriva en Svizra. Allas duas empremas acziuns a Mustér ei vegniu vaccinau cul mied da Pfizer BioNTech, ussa vegn quel da Moderna purschius. Per giuvenils denter 16 e 18 onns vegn vaccinau Pfizer BioNTech. Entochen en in meins ei biebein la mesadad dalla populaziun grischuna vaccinada silmeins ina ga. Dapli vaccin che annunzias Sco quei che Doortje Engel di, dispona il cantun Grischun ils proxims meins d’in quantum sufficient da vaccin: «Nus havein dapli vaccin a disposiziun il mument che annunzias. Per quei motiv appellein nus allas persunas ch’ein aunc buca s’annunziadas da far quei.» Entochen ussa ein rodund 72'000 persunas vaccinadas ina ga, rodund 50'000 persunas han gia giu omisduas vaccinaziuns el Grischun. Sin fundament dil vaccin ch’ei staus ni ch’ei a disposiziun eis ei pusseivel da procurar che 115'000 persunas el cantun Grischun han retschiert silmeins ina dosa entochen l’entschatta fenadur. Cun auters plaids: Biebein la mesadad dalla populaziun dil Grischun ei virolada encunter il coronavirus silmeins ina ga entochen en rodund treis jamnas.

Da venderdis entochen dumengia proxima ei il Tour de Suisse sin viseta sisum la Surselva. Las davosas treis etappas meinan sur ils pass dil Lucmagn ni dall’Alpsu. Il venderdis arriva il tour dil Lucmagn e meina da Mustér a Sedrun nua che l’arrivada ei. La sonda ei previda ina cuorsa sin temps da Sedrun sur l’Alpsu entochen Andermatt. Ell’etappa finala dalla dumengia semesiran ils ciclists sil tschancun d’Andermatt sur l’Alpsu a Mustér e sul Lucmagn. Sin quels tschancuns da via sto vegnir quintau quels dis cun impediments dil traffic. Las vias vegnan serradas mintgamai ina mesura entochen in’ura avon. La polizia cantunala supplichescha la glieud da suandar las directivas. Ulteriuras indicaziuns ein da cattar silla homepage dil Tour de Suisse ni www.strassen.gr . Urari per las vias serradas Venderdis, ils 11 da zercladur 2021 Curaglia en direcziun Lucmagn naven dallas 16.15. Mustér en direcziun Curaglia naven dallas 16.29. Sedrun en direcziun Mustér naven dallas 16.44. Sonda, ils 12 da zercladur 2021 Sedrun en direcziun Alpsu naven dallas 11.00. Andermatt en direcziun Alpsu naven dallas 11.00. Il pass dall’Alpsu resta serraus quei di dallas 11.30 entochen las 17.30 per scadin traffic denter Sedrun ed Andermatt en omisduas direcziuns. Dumengia, ils 13 da zercladur 2021 Alpsu en direcziun Andermatt naven dallas 12.30. Sedrun en direcziun Alpsu naven dallas 13.00. Mustér en direcziun Sedrun naven dallas 13.17. Curaglia en direcziun Mustér naven dallas 13.38. Lucmagn en direcziun Curaglia naven dallas 14.12.

Ils 23 da matg 2021 ha giu liug il concert da collaudaziun dall’orgla restaurada ella baselgia claustrala da s. Martin a Mustér. Quei concert havess en sesez giu dad esser igl onn vargau da Tschuncheismas. Igl enconuschent organist pader Theo Flury da Nossadunnaun ha sunau sin quella ovras da differentas epocas. D’udir ein ovras da Max Reger, Johann Sebastian Bach, César Franck ed improvisaziuns da pader Theo Flury sez. Muort las directivas concernent il coronavirus han sulettamein 50 persunas astgau assister a quella presentaziun. Per tut quellas e quels che lessen tedlar co l’orgla nova tuna e guder la musica da pader Theo Flury ha RTR registrau il concert. Il film ei da veser sin la homepage da RTR. https://www.rtr.ch/play/tv/rtr-social/video/concert-da-collaudaziun?urn=urn:rtr:video:dbb1b40c-79ac-41a5-a58c-4c9ca7424ed7

Parallelmein cullas votaziuns cantunalas e federalas dumengia proxima elegia il suveran da Breil era sia suprastonza communala, il cussegl da vischnaunca e la cumissiun da quen e gestiun per la proxima perioda d’uffeci da quater onns. Clau Schlosser candidescha danovamein pil presidi communal. Dapi l’entschatta digl onn 2018 fuorman Breil e ses vischinadis, Vuorz ed Andiast la vischnaunca da Breil. Tenor il contract da fusiun da lezzas uras han las treis anteriuras vischnauncas giu mintgina in contingent da mandataris els gremis communals dall’emprema perioda d’uffeci. Aschia era fixau che otg commembras e commembers dil cussegl da vischnaunca derivien dall’anteriura vischnaunca da Breil, treis da Vuorz e dus d’Andiast. Cullas elecziuns da dumengia proxima semida quella clav da repartiziun. Naven dad ussa han tut ils vischinadis, era quels dall’anteriura vischnaunca da Breil, il dretg sin silmeins in sez el cussegl da vischnaunca: Andiast, Vuorz, Breil, Dardin e Danis/Tavanasa. Tuts vischinadis han nominau candidatas ni candidats. Sco quei ch’il canzlist communal Curdin Cadonau ha detg enviers RTR, ei quei gia in success: «Ils vischinadis ein fetg impurtonts per la vischnaunca ed ils representants han dapli funcziuns en lur vischinadis che semplamein da seser el cussegl communal.» Enviers la FMR constatescha el: «Sin fundament dallas nominaziuns fatgas resta il parlament plus/minus ella constellaziun d’ussa.» Pils 13 posts dar parlamentari stattan 14 candidatas ni candidats a disposiziun per l’elecziun da dumengia proxima. Remplazzar dus geraus Pil post da president communal stat Clau Schlosser da Dardin a disposiziun. El haveva demissiunau, mo ei lu tuttina sedeclaraus promts da recandidar. El ei president communal da Breil, respectiv dalla vischnaunca fusiunada, dapi 2015. Per la suprastonza communala recandideschan Roman Cathomas da Breil e Heini Hunger da Vuorz, ferton che Maria Luisa Middea d’Andiast e Maurus Tomaschett da Breil candideschan da niev. Demissiunau sco gerau ed actual vicepresident communal ha Pius Monn da Danis. Sievi Sgier d’Andiast era seretratgs dalla suprastonza communala gia il settember vargau. «Damai che la lescha lubescha da desister d’ina elecziun sch’ina persuna seretila el decuors da nov meins avon las elecziuns ordinarias, havein nus decidiu da schar vacant quei uffeci. La lavur ei vegnida repartida sils ulteriurs commembers dall’executiva. In’elecziun cumplementara havess giu liug il november, il gerau niev fuss vegnius en uffeci igl emprem da schaner 2021 e gia entochen la fin da schaner havess el giu da sedecider sch’el candidescha per la perioda d’uffeci vegnenta», di Curdin Cadonau. Per l’elecziun ella cumissiun da quen e gestiun stattan a disposiziun ils commembers d’entochen dacheu Sonja Tenner-Alig da Breil ed Andreas Cadonau da Vuorz, sco era Daniel Jörg da Dardin e Christiana Spescha d’Andiast. Candidatas e candidats President communal: Clau Schlosser, Dardin. Suprastonza communala (d’eleger 4): Roman Cathomas, Breil (veder), Heini Hunger, Vuorz (veder), Maurus Tomaschett, Breil (niev), Maria Luisa Middea, Andiast (niev). Cumissiun da quen e gestiun (3): Sonja Tenner-Alig, Breil (veder), Andreas Cadonau, Vuorz (veder), Daniel Jörg, Dardin (niev), Christiana Spescha, Andiast (niev). Cussegl da vischnaunca (13): Christian Friberg, Breil (niev), Werner Vincenz, Breil (niev), Gérard Carigiet, Breil (niev), Cornelia Deplazes-Cathomen, Breil (niev), Andrea Cathomas-Friberg, Dardin (niev), Pieder Blumenthal, Danis (niev), Corsin Albin, Danis (veder), Retus Cathomas, Tavanasa (veder), Luzi Pfister, Vuorz (veder), Mengia Risch, Vuorz (veder), Sven Seeli, Vuorz (veder), Marina Cadonau, Vuorz (niev), Tarcisi Dietrich, Andiast (veder) e Rolf Sgier, Andiast (niev). Suppleants dil cussegl da vischnaunca (5): Robert Veraguth, Vuorz (veder), Ivan Muoth, Breil (niev), Patric Albrecht, Dardin (niev), Barla-Elisabeth Kobler, Andiast (niev) e David Schmed, Danis (niev). Clau Schlosser da Dardin ei il sulet candidat ufficial pil presidi communal da Breil.

Il quen 2020 dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion siara cun in gudogn da rodund in miez milliun francs. Quei ei in bien ton meglier che previu el budget. Lez quintava cun in avanzament da 153'000 francs. «Contribuiu al bien resultat han cunzun las entradas da taglia sur la media sco era ina politica d'expensas disciplinada», scriva la vischnaunca en ina communicaziun als mieds da massa. Il cash-flow importa 3,5 milliuns francs ed ei il meglier resultat dapi 2015. Aschia ha la vischnaunca saviu finanziar sezza per 146 pertschien las investiziuns nettas da 2,4 milliuns francs. «Bia pli relevonta per valetar l'atgna finanziaziun ei la media da plirs onns. Grazia al cash-flow carschent dils davos treis onns han ins saviu finanziar en media per 88 pertschien sez las investiziuns nettas ils onns 2015–2020», communichescha la vischnaunca. Grondas investiziuns Il bien resultat vul la vischnaunca nezegiar per prefinanziar investiziuns grondas futuras gia concludidas ed aschia rinforzar l'atgna finanziaziun. «Arisguard il grond basegns d'investiziuns ils proxims tschun onns ei quei raschuneivel», scriva la vischnaunca. Aschia vegn la suprastonza communala a dumandar il parlament el rom dalla presentaziun dil quen da concluder ina prefinanziaziun ell'altezia da dus milliuns francs per renovar igl areal dalla staziun, in project che las votantas ed ils votants han decidiu all'urna il november 2018. Effect da corona pér pli tard Gia cuort suenter l'entschatta dalla pandemia da Covid-19 ei la suprastonza communala d’Ilanz/Glion s'occupada dallas consequenzas eventualas sin las finanzas. «Cuntrari allas supposiziuns da lezza ga, ha la crisa igl onn da rapport buca giu ina talmein gronda influenza ton arisguard ils cuosts carschents sco era concernent las entradas pli bassas. Effects el sectur social ni sin las entradas da taglia vegn ins a remarcar pér ils onns vegnents el quen communal. La dimensiun vegn a depender fetg dil cuoz dalla pandemia e dil temps che l'economia drova per serevegnir», scriva la vischnaunca. El rapport da gestiun mira la vischnaunca anavos sin in onn ch'ei staus pretensius per tuts. Tuttina hagien ins saviu accelerar e realisar impurtonts projects pil beinstar dalla vischnaunca. Gest en in temps da crisa seigi ei impurtont ch'il maun public fetschi investiziuns e contribueschi aschia alla stabilisaziun economica.

La Casa Desax a Trun duei esser igl avegnir ina part dil concept da Trun Cultura. Il mument marschan discuors concernent il possess ed in eventual dretg da baghegiar. Parallelmein han studentas e students dalla «Scuola universitaria professionale della Svizzera italiana» fatg ponderaziuns co nezegiar las localitads da quella igl avegnir. La sonda vargada suenter miezdi ha l’Uniun Trun Cultura envidau in e scadin da prender investa dallas dudisch lavurs exponidas ella casa. Models e visualisaziuns porschan in tschuppel ideas ed impuls tgei che savess tut esser pusseivel el baghetg historic. «Las lavurs da studentas e students dil tierz, respectivamein tschunavel semester, ein il resultat d’in engaschament intensiv sur treis meins», di Remo Derungs. Igl architect ch’ei involvius els projects da Cultura Trun ei docent alla scola e ha aschidadir intermediau quell’incarica ch’ei vegnida intitulada cun «Art en residenza». Ideas duein far gust Ils giuvenils han survegniu il pensum da s’imaginar co la casa savess survir igl avegnir en emprema lingia per artists che vivan e lavuran leu. «Igl ei impurtont che las studentas ed ils students sefatschentien era dalla cultura da baghegiar, en quei cass d’in baghetg vegl. Mo lu era dalla historia d’in tal edifeci», di Remo Derungs. Ina ni l’autra lavur savessi senz’auter esser in project pil futur. Da quei meini ei era Pietro Vitali dalla «Scuola universitaria professionale della Svizzera italiana»: «Ei fuss secapescha bi sch’in ni l’auter project survegness veta era suenter la critica finala. Quellas dudisch lavurs individualas duein far gust sin novas perspectivas.» Impurtont seigi ei che las studentas ed ils students seconfruntien era culla cultura e buca mo culla tecnica da baghegiar. Co vinavon? La Casa Desax ei sper la Casa Carigiet e localitads ell’anteriura fabrica da ponn pil Spazi Spescha ina da treis parts da baghetgs da Trun Cultura. Schegie ch’ella ei buca destruida d’in incendi sco la Casa Carigiet ella vischinonza, ha era ella da basegns da grondas investiziuns. «Nus essan vid sclarir il mument la finanziaziun ed essan fetg optimists che quei reusseschi proximamein», di Thomas Imboden ch’ei involvius el project. Igl emprem existevi l’idea da mantener la casa sco spazi da habitar, lu sco museum. Suenter igl incendi dalla Casa Carigiet seigi la perspectiva danovamein semidada: «Nus essan lu stai dil meini che la Casa Carigiet savessi survir sco museum e la Casa Desax sco liug per art e litteratura.» En quella duei ei denton era dar spazi da habitar e luvrar per arstists, sco era entginas combras per la Casa Tödi che sesanfla gest dasperas. «Previu eis ei era d’endrizzar cheu ina gronda biblioteca», di Lisa Schmidt-Candinas da Trun Cultura. Tenor Thomas Imboden marschan il mument contractivas concernent il possess futur dalla casa, respectiv in eventual dretg da baghegiar. Casa sut protecziun La Casa Desax sco ella vegn numnada oz, ei vegnida baghegiada 1782 da Ludwig Herkules Caprez (1736 – 1799). Ella ei vegnida construida gest sper la Casa Tödi, sia casa paterna. La casa ha midau maun pliras ga. 1995 ha la cuminonza d’artavels vendiu ella alla Tarcisi Maissen SA ed avon rodund sis onns ei Susanne Hollenstein da Malans daventada la possessura dall’immobilia. La Casa Desax ei egl Inventari federal per objects che duein vegnir protegi ord vesta d’impurtonza naziunala (ISOS). Medemamein ei la casa descretta el Guid d’art dil Grischun, edius dalla Societad svizra per historia d’art. La part principala dalla casa cumpeglia tschalers, plaunterren, treis alzadas ed in surcombras, sco era balcuns pli pigns. Vid la casa principala ei construiu in ulteriur baghetg che surveva sco menaschi agricol, probablamein per cavals ed animals manedels. Ils tschalers, respectivamein fundaments dalla casa laian supponer ch’ei existeva en quei liug in baghetg gia avon 1782. Sonda, ils 12 da zercladur 2021 envida l’Uniun Trun Cultura la populaziun alla presentaziun da ses projects ell’anteriura fabrica da ponn. Igl arranschament entscheiva allas 15.30 e cuoza duas uras. Dallas 14.00 entochen las 18.00 ei era la Casa Desax aviarta per persunas che vulan prender investa dallas lavurs dallas studentas e dils students. La Casa Desax a Trun. Casa per art, litteratura e dimora Ils plans pil diever dalla Casa Desax a Trun prendan conturas plaun a plaun Da Hans Huonder/FMR La Casa Desax a Trun duei esser igl avegnir in liug per art, litteratura e dimora. Ei dat in tschuppel ideas co igl intern savess sepresentar. La sonda ha la «Scuola universitaria professionale della Svizzera italiana» presentau ella casa historica alla via principala las lavurs fatgas da dudisch studentas e students. Sur rodund treis meins ein quels sefatschentai dil diever futur dil baghetg. Lur incarica ei stada sut il tetel «Art en residenza». Igl architect Remo Derungs ch’ei involvius els projects da Trun Cultura e ch’ei docent a quella scol’aulta, ei aschidadir staus igl incumbensader da quei studi. Las lavurs fuorman in bien fundament teoretic co il grond diember da stanzas ella Casa Desax sa vegnir nezegiaus igl avegnir. Las lavurs da dudisch studentas e students dalla «Scuola universitaria professionale della Svizzera italiana» davart la Casa Desax a Trun ein vegnidas presentadas la sonda suenter miezdi.

Sut il tetel „Frei werden – Frei sein“ ei cumpariu ina nova publicaziun da sur Sep Fidel Sievi. El „pign roman“ sco ei stat scret el suttetel, vegn raquintau principalmein la historia da Silvan che deriva dalla Surselva. Igl autur oriunds da Laax, naschius leu igl onn 1937, ha gia publicau plirs cudischs, denter auter „Ils/die Orliks“ (2918) ed „Il trianghel magic“ (2016). Sortend dil mund prehistoric dil Culan da Crestaulta descriva igl autur regurdientschas e reminiscenzas cun tratgs biografics. Il protagnist Silvan fa la punt dil vargau al present. Gia sia naschientscha ei stada „tut autra che sempla“ e suenter in batten d’urgenza hagi ei lu aunc dau in batten ufficial en baselgia parochiala. La lectura ed il lectur emprendan d’enconuscher in ragner ch’ei la finala sesviluppaus da smarvegl ed ha gudiu ina in’affonza protegida ensemen cun ses fargliuns a Laax. Descret la veta quotidiana A moda plausibla descriva igl autur la veta quotidiana. En scola ha el buca fatg mo experienzas positivas, impurtont seigi denton d’adina emprender enzatgei ordlunder. La stad era ei moda da senudar el lag da Laax ed igl unviern mava el cun skis sin las aissas zambergiadas da siu bab, ch’era roder da clamada. Gia bien e baul ha Silvan empriu d’enconuscher la tavaglia quotidiana, igl emprem sco fumegli pign tier siu aug, lur sco paster pign si d’alp nua ch’el ha stuiu supportar beinqual filistucca da ses camerats pli vegls. Duront las vacanzas da stad ha Silvan, il buob sursilvan, era passentau ina stad sco pastur d’alp en Engiadina e pli tard eis el staus pladius en in menaschi puril a Mels. La viseta al memorial da Fidaz che regorda alla bova da 1939che ha pretendiu pliras unfrendas mortalas dalla Casa d’affons, ha evocau per Silvan damondas adina pli pensivas. Tontas unfrendas, „ils ins salvai, ils auters morts“ – ei quei destin ni providientscha?“ Sfidas dil temps da studi Il temps da studi ha purtau diversas sfidas. La stad 1952 ei Silvan vegnius preparaus per entrar ella scola claustrala da Mustér, absolvend la finala cun success igl examen d’admissiun per la secunda classa gimnasiala. Era cheu ha ei giu num da sefar valer „pignets denton buca pauc talentaus, magari tentaus e zaclinaus, denton buca sdignaus e sprezzaus“ da ses conscolars. Igl examen da matura ha Silvan schizun absolviu meglier che quei ch’il rectur havess spitgau. In bi temps ha Silvan gudiu el sanatori si Tavau, ina dimora ch’el tegn en buna memoria cunzun pervia dil success el giug da schach. Silvan fa bugen sport: turas da skis cun pials entochen sil Calmut cun la crusch che porta l’inscripziun „Ex montibus salus – dils cuolms vegn il salvament“. Era sch’el ei in amitg dils cuolms, igl agid vegn dil Signur e buca dils cuolms, remarca igl autur cun perschuasiun ed insistenza. Plascher e dolur ein fargliuns Ei suonda viadis egl exteriur, aschia 1958 a Ruma, nua che Silvan gudogna sia schurnada cun lavurs ella claustra sigl Aventin. Ruma ha fatg al giuvenot ina profunda impressiun, cunzun era ina audienza tiel papa Pius XII. el Castel Gandolfo. Silvan ha evenimentau il marcau etern ed il vatican sco „ver center“ dil catolicissem sco religiun universala. Igl atun 1985 suonda l’entrada el Seminari da spirtituals s. Glieci a Cuera. Duront quei temps capeta in tragic accident d’auto nua che Silvan piarda sia sora carezada. In culp dil destin ch’el po surventscher „mo cun ina ferma cardientscha ed en oraziun“. Sco vicari dalla catederala da Cuera schischeva la lavur da giuventetgna principalmein a cor al giuven spiritual. Beinspert daventa el denton plevon a Val S. Pieder, nua ch’il cavar cristallas daventa sia pissiun el temps liber. Denton era cheu ein legria e dolur stai maneivels in da l’auter. La terribla catastrofa da lavinas digl onn 1975 ha pretendiu unfrendas mortalas ed er engaschament dil plevon. Ius ora en bein ei encuntercomi in pelegrinadi a Ziteil ch’il plevon veva interpriu a pei da Val S. Pieder anora cun ina gruppa da giuventetgna. Ella davosa etappa eran els fruntai sin plievgia e brentina ed arrivai a Ziteil pér da stgirenta notg. Suenter quella notg buraclusa splendurava il sulegl l’auter di ton pli fetg ed ils cuolms curclai cun neiv tarlischavan en cumpleina splendur. „Ina gada dapli salvai en las pitgiras!“. Da Mustér a Rueun Igl atun 1982 ei sur Silvan vegnius installaus festivamein sco pastur dallas olmas a Mustér. 18 onns pli tard, igl onn 2000 suonda la midada a Rueun. „Surviver – viver – vegnir liberaus – esser libers“, quei seigi buca adina mo casualitad, manegia igl autur. La via dalla veta seigi „in cumbat, magari era in strapaz“. Sco cartents vivien nus denton dalla speronza silla veta eterna, quei che munti liberaziun, „esser libers per il salvament entras Jesus Cristus“. La publicaziun illustrada a moda attractiva reunescha eveniments ed observaziuns ord ina veta reha e cumplenida. Ella fa la punt denter vargau ed avegnir, las reminiscenzas ein remarcablas ed envidan alla reflecziun. „Frei werden – frei sein“. Da retrer tiegl autur Sep Fidel Sievi, Ilanz/Glion. Tel. 081 544 58 28 ed ellas librarias. Layout e stampa communicaziun.ch. 84 paginas. Prezi 25 francs. Frontispezi dalla nova publicaziun da sur Sep Fidel Sievi. Foto Mad

Surselva Turissem ei cuntents cul tierz «Bike Day» da sonda passada a Glion. Ensemen cun plirs partenaris dalla regiun ha l’organisaziun turistica procurau quei arranschament. «Il di ei staus cumpleinamein ell’enzenna dallas pusseivladads da bike e malgrad l’aura variabla ha el carmalau numerus ciclists», scriva Surselva Turissem en ina communicaziun als mieds da massa. Per tut quellas e quels che han pudiu lavar baul ha il di entschiet gia allas 06.00 cul viadi cul Sunrise Shuttle a Breil. Igl emprem uradi dil di ha buca frenau ils participonts ch’ei serendi silla descensiun da Burleun a Tavanasa ed anavos a Glion. Tut en tut ei vegniu purschiu diesch viadis cun shuttle en loghens da partenza el contuorn da Glion. Ils urezis ed uradis suenter miezdi han buca priu il plascher dils bikers. Plaid e cussegl Il program d’avon miezdi han las pariticipontas ed ils participonts saviu nezegiar per lur preparativas per la nova stagiun da bike. En gruppas a quater persunas han els saviu separticipar a differents trenaments da tecnica. «Quella purschida ei vegnida nezegiada stediamein», constatescha Surselva Turissem. Persunas dil fatg ein stadas a disposiziun per plaid e cussegl. In tschuppel affons han nezegiau la caschun da separticipar ad in program da tecnica special per els. La savida recaltgada avon miezdi ha allura saviu vegnir exercitada suenter miezdi sin quater turas guidadas el contuorn da Glion. Resistents encunter plievia In punct culminont dil «Bike Day» ei mintgamai il «Kids Race» organisaus da Cadventure. En quel han ils affons la caschun da semesirar. Ella categoria 2 ein il prenci e la princessa dalla Surselva vegni erui. En quella concurrenza muossan ils pigns surtut lur savida tecnica sin bike. La sonda suenter miezdi han els denton era mussau con resistents ch’els ein encunter l’aura. Il di da velo ei vegnius cumpletaus cun biars tips da fatschentas da sport dalla regiun duront igl entir di, seigi pertuccont bikes ni vestgadira. Gnanc plievgia e buglia freinan in ciclist passiunau. Ils pli pigns festiveschan lur success.

Ella runda dalla fin d’jamna passada dil campiunadi da ballapei han ils juniors A1 dalla Surselva spiars lur giug ordeifer encunter Rorschach-Goldach. Il gol pils indigens cuort avon la fin ha sigilau la secunda terrada en seria pils Sursilvans. «En in giug fetg uliv, gie schizun cun schanzas levet pli claras per nus, havess negina squadra meritau la victoria. Tier nus ha la cleverness da recaltgar silmeins in punct muncau quella ga», constatescha il trenader Livio Casutt. Perencunter han ils juniors B festivau in’ulteriura victoria. Quella ga ha la selecziun sursilvana gudignau ordeifer encunter Amriswil. Cun 16 puncts en nov giugs sesanflan ils Sursilvans che dattan la Juniors League B ussa sigl excellent tierz rang. La secunda victoria han ils juniors D elita dalla Surselva contonschiu. Encunter Eschenbach-Wagen han els gudignau ordeifer cun 4:3. La victoria, respectivamein ils treis puncts, ei fetg impurtonta per restar ella categoria dall’elita. Juniors A1, gruppa 1 Bischofszell – Rotmonten-Winkeln 1:0 Diepoldsau-Schmitter – Domat 5:3 Rorschach-Goldach – Surselva 1:0 1. Rotmonten-Winkeln 7/12; 2. Diepoldsau-Schmitter 7/12; 3. Bischofszell 7/11; 4. Domat 6/10; 5. Rorschach-Goldach 6/10; 6. Appenzell 6/10; 7. Surselva 7/8; 8. Herisau 6/7; 9. Bogn Ragaz 6/7; 10. Ruggell 6/4. Juniors League B Gossau – Tobel-Affeltrangen 5:0 Cuera 97 – Romanshorn 4:2 Rheintal – Brühl 2:3 Uzwil-Henau – Rorschach-Goldach 0:6 Amriswil – Surselva 0:1 1. Gossau 9/27; 2. Cuera 97 9/18; 3. Surselva 9/16; 4. Rheintal 9/15; 5. Tobel-Affeltrangen 9/14; 6. Amriswil 9/13; 7. Uzwil-Henau 9/11; 8. Teufen 8/9; 9. Rorschach-Goldach 9/9; 10. Brühl 9/7; 11. Romanshorn 9/6; 12. Winkeln-Rotmonten 8/3. Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Surselva f. 3:0 Cuera 97 – Valposchiavo 6:1 Lusitanos de Samedan – Tavau 1:4 Vaz-sut – Lusitanos de Samedan 8:2 1. Cuera 97 6/18; 2. Vaduz 6/15; 3. Vaz-sut 6/12; 4. Valposchiavo 6/10; 5. Triesen 7/9; 6. Surselva 7/9; 7. Tavau 6/7; 8. Lusitanos de Samedan 6/3; 9. Balzers 6/0. Juniors C1, gruppa 1 Surselva a – Surselva b 1:0 Tusaun-Cazas – Grabs4:4 Mels – Walenstadt 0:2 Sargans – Linth 04 4:1 1. Sargans 6/15; 2. Domat 6/13; 3. Walenstadt 6/13; 4. Surselva a 7/11; 5. Grabs 6/8; 6. Surselva b 7/7; 7. Mels 6/6; 8. Tusaun-Cazas 6/4; 9. Linth 04 6/3. Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Tavau 3:1 Domat – Vaz-sut 14:3 Schlarigna – Panaduz 16:0 Tavau – Orion Cuera 3:0 1. Lai Valbella 6/12; 2. Tavau 7/12; 3. Orion Cuera 7/12; 4. Domat 7/12; 5. Schlarigna 5/6; 6. Surselva 6/6; 7. Vaz-sut 6/3; 8. Panaduz 6/0. Cuera 97 ha retratg l’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Toggenburg 1:2 Eschenbach-Wagen – Surselva 3:4 Valposchiavo – Domat 2:0 Glarnerland – Glaruna 2:2 1. Cuera 97 6/18; 2. Rapperswil-Jona 6/15; 3. Glaruna 7/13; 4. Glarnerland 7/10; 5. Toggenburg 6/9; 6. Surselva 6/6; 7. Valposchiavo 6/6; 8. Eschenbach-Wagen 6/3; 9. Domat 6/3. Juniors D1, gruppa 1 Mels – Landquart 3:4 Schlarigna – Tusaun-Cazas 3:2 Panaduz – Glarnerland 13:1 Domat – Surselva 2:1 1. Cuera 97 6/18; 2. Panaduz 6/13; 3. Schlarigna 4/10; 4. Mels 6/9; 5. Tusaun-Cazas 6/9; 6. Landquart 7/9; 7. Domat 5/3; 8. Surselva 6/3; 9. Glarnerland 6/3. Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Val Tamina 2:3 Balzers – Vaz-sut 4:10 Sargans – Surselva c 2:1 1. Val Tamina 6/13; 2. Vaz-sut 6/12; 3. Sargans 6/11; 4. Panaduz 7/10; 5. Cuera 97 7/9; 6. Surselva c 6/3; 7. Balzers 6/3; 8. Surselva d 6/0. Ruggell ha retratg l’equipa.

La sonda sera ha la squadra da dunnas dil Club da ballapei Lucerna gudignau il Cup svizzer encunter Turitg. Ina dallas giugaduras che sa festivar quei success cun Lucerna ei la Lumneziana Anja Furger. Dapi in onn e miez appartegn ella al cader dalla squadra dalla Svizra centrala. «Ch’jeu sundel oz ell’emprema squadra da Lucerna sai jeu en sesez engraziar ad ina retscha da casualitads», di Anja Furger (26) ch’ei carschida si a Cumbel. Sco scolara dalla secunda superiura eis ella vegnida l’emprema ga en contact cul ballapei: «Jeu mavel bia a reiver e silsuenter devan nus savens era ballapei. Jeu sundel lu vegnida fatga attenta sin Laax che haveva lu ina squadra da dunnas», seregorda la Lumneziana. Da Laax a Lucerna Bein spert ha sia via lu denton menau ella squadra da 2. ligia da Domat e lu – en connex cul studi a Berna – ella secund’equipa da Femina Kickers Worb. En quei club eis ella lu spert era s’avanzada a giugadura dalla ligia naziunala B: «Cun quella sundel jeu lu stada en in camp da trenament en Terchia. Leu havein nus saviu dar in giug amicabel encunter il CB Lucerna. Saviu dar hai jeu perquei che pliras giugaduras da noss’equipa eran malsaunas.» Ella ha mussau ina fetg buna prestaziun en quei giug ed ils responsabels da Lucerna ein vegni attents sin ella: «Cuort temps pli tard sundel jeu vegnida contactada e dumandada sch’jeu havessi interess da vegnir en in trenament d’emprova.» Igl ei lu buca restau tier quei trenament, igl unviern 2020 ha Anja Furger midau club. Dapi quest unviern dat ella regularmein ils giugs da campiunadi cun Lucerna ella Woman’s Super League, per part naven dall’entschatta: «Per mei eis ei gia stau in grond success da saver dar il campiunadi dalla ligia naziunala B cun Worb. Da zatgei aschia ch’jeu havess jeu mai ughegiau da semiar.» Il collectiv sco avantatg La sonda sera ha la squadra da dunnas da Lucerna encorunau la stagiun passada. Las Turitgesas valevan en sesez sco favoritas. «Quella victoria ei secapescha ina gronda surpresa. Turitg ha probabel sutschazegiau nus. Nies trumf ei nossa preschientscha sco team, la dinamica che nus mussein el collectiv. Era sper la plazza da ballapei havein nus in fetg bien clima e quel seresplenda els giugs. Quella victoria el cup ei secapescha in siemi», constatescha Anja Furger che habitescha a Thalwil, mo che serenda a casa a Cumbel cu igl ei pusseivel. Naven digl atun studegia ella scienzias culturalas all’Universitad Lucerna ed ei aschidadir lu aunc pli datier da siu club. Parallelmein lavura ella en ina plazza parziala tiegl Agid da muntogna svizzer ad Adliswil: «Senza luvrar a fadigiar mass ei buca. Sco giugadura da ballapei a Lucerna stoss jeu pagar nuot, mo ei mira era ora pauc la fin finala. Tier Worb ella ligia naziunala B pagavel jeu schizun aunc la contribuziun annuala ed ils camps da trenament. Cheu ei quei silmeins buca aschia.» Trenau vegn quater ga per jamna la sera e per las giugaduras che san s’organisar era il mardis e la gievgia endamaun. Aunc potenzial da migliur «La differenza denter la ligia naziunala B e la Woman’s Super League ei fetg gronda, surtut puncto tactica e spertadad. Ins ha pauc temps da controllar la balla e dar vinavon ella», di Anja Furger. Il cuntrari dallas pli biaras giugaduras ella pli aulta ligia svizra ha ella buca passau tuttas tortas dallas partiziuns da junioras: «Quei sentel jeu magari schon, surtut tier la tactica.» Il grond avantatg dalla Lumneziana ei denton ch’ella ei fetg atletica e sperta. Quell’excellenta constellaziun fisica vegn dabien ad ella sco giugadura el miez ni davontier. «Tier mei dat ei segiramein aunc potenzial da migliur pertuccont la pazienzia. In da mes gronds avantatgs ei ch’jeu sundel fetg luca ed adina optimistica e fetschel a memeza negin squetsch.» Anja Furger en tenue blau dil CB Lucerna ha gudignau cun sia squadra il Cup svizzer da ballapei la sonda vargada.

Dils 8 tochen ils 14 d’uost 2021 ei a Glion per l’emprema gada in grond simposi naziunal. L’occurrenza ella Casa Sentupada dalla claustra organisescha l’uniun «Forum für Friedenskultur». Janice Camenisch da Schluein s’engascha en in pensum parzial sco menadra dil project. Ensemen cul meinagestiun Adi Blum e la pacifista Lea Suter fuorma ella il comite d’organisaziun. Il Forum per la pasch s’engascha per ina Svizra che viva activamein ina cultura da pasch, e quella duei includer tuttas generaziuns e gruppas da nossa societad. La «Stad da Glion 2021» ei l’occurrenza iniziala dil Forum e duei daventar ina instituziun. Agl «Ilanzer Sommer lavuran glieud ch’ei s’annunziada treis gis en gruppas e luvratoris tier las tematicas «vischnauncas», «scolas» e «medias». La damonda ei co ins promova ni savess promover en quellas spartas la pasch. In program multifar el Cinema Sil Plaz ed el Museum Regiunal Surselva accumpogna quell’jamna culla tematica centrala. L’jamna digl «Ilanzer Sommer» vegn aviarta gliendisgis, ils 8 d’uost 2021 el foyer dall’aula dalla claustra dallas soras dominicanas. Lezzas sezzas ein buca involvadas ell’organisaziun. L’avertura moderescha il menader dil Forum per cultura da pasch, Adi Blum. Ensemen cun Janice Camenisch da Schluein, sco era la pacifista Lea Suter (mira intervesta e box) fuorma el il comite d’organisaziun. Per la «Stad da Glion 2021» beneventa il Forum persunalitads dalla politica, economia e cultura dalla regiun e d’ordeifer. Janice Camenisch, ei tut semtgau per quell'occurrenza gronda a Glion? Gie, dapi l’jamna vargada havein tut ensemen. Il program, las persunas, ils termins e las occurrenzas ein fixai definitivamein e nus havein aviert il portal per las annunzias. Il program dils 8 tochen ils 14 d'uost 2021 ei pulpius. Tgei ei el center? Igl ei surveseivel e cunzun interessant, gliez sai jeu empermetter. Ella pagina d’internet havein nus sespruau da structurar bein tut. «Ilanzer Sommer» secumpona da duas parts, inagada in program cultural e lu in Forum per cultura da pasch ella Casa Sentupada dalla claustra. Nus vulein porscher ad indigens e hosps occurrenzas interessantas. Explicitamein sedrizzein nus buca mo a hosps d’ordeifer, mobein era alla populaziun indigena. Tgei plai specialmein a Vus dil program? Janice Camenisch, conorganisatura e menadra da project dil "Ilanzer Sommer 2021" Jeu vi mo menziunar l’avertura festiva, la dumengia ils 8 d’uost cun tuts involvai. Nus astgein beneventar gl’anteriur diplomat e president dil Comite internaziunal dalla Crusch cotschna, Jakob Kellenberger. El vegn a far in referat introductiv. Lu suonda il concert «La Nova» da Corin Curschellas. Jeu selegre era sil program el Cinema Sil Plaz. Leu dat ei l’entira jamna ina retscha da films ch’ein fetg unics cun pusseivladads da discutar. Era reschissurs ein presents. Lu ei il Museum Regiunal Surselva involvaus. Leu dat ei tschun seras cun ponderaziuns nua che persunalitads da politica, cultura ed economia s’expriman e discuteschan tier tematicas heiclias. Conta glieud spitgeis Vus a quella Stad da Glion, ni conta astga separticipar? Pil program dil kino ei il Cinema Sil Plaz responsabels. Leu han 40 persunas plaz mintga sera, semplamein tenor la situaziun da Covid-19 che vala gl’uost. Per il forum havein nus risguardau quellas normas e limitau il diember da participonts. Tgi che vul separticipar al Forum, sto s’annunziar. En special vi jeu render attent al program « tracks » che sedrezza specialmein a vischnauncas, scolas e medias, sco era ils ateliers cun impuls tematics per tuts ch’ ein interessai. Il Forum sedrezza a tuts, indigens e hosps. Lea Suter, Vus essas enconuschenta en Svizra cun Vies blog per la pasch. Ussa s’engascheis Vus sco presidenta dil nievfundau Forum per cultura da pasch cun sedia a Glion. Haveis Vus ina relaziun cun Glion e/ni la Surselva? Lea Suter presidiescha il Forum per la cultura da pasch, fundaus il november 2020 a Glion. Tochen il november digl onn vargau havevel jeu negina relaziun directa cun Glion ed enconuschevel era buca la claustra dallas soras dominicanas. Il spital regiunal havevel jeu en fetg buna memoria pervia d’in accident da skis en mia giuventetgna. A Glion han ins salvau lezza gada a mi ina comba. Aschia sundel jeu stada surstada positivamein cu jeu hai retschiert ina damonda sch’jeu vegli surprender il presidi d’ina uniun nova Forum per la cultura da pasch. Miez november havein nus fundau quel e dapi lu emprendel jeu d’enconuscher Glion, la regiun e sia populaziun. La «pasch» vegn ad esser el center a Glion. Nus astgein viver en ina tiara e regiun pascheivla. Daco drova ei in tal «Forum» per promover la pasch? Pasch ei buca mo in plaid vit ed ina floscla mobein includa tuttas spartas dalla veta. Quei sa esser la pasch en scola, e sco ins va entuorn leu cun conflicts. Dall’autra vart sa ei dar malapasch en ina vischnaunca. Lu eis ei da sedumandar co ins duei ir entuorn cun conflicts sociopolitics. Era en numerusas autras spartas, brats d’opiniun e contacts dalla veta publica ed el mintgadi ston ins adina puspei encurir la pasch. Essas Vus digl avis che nus tgirien en Svizra memia pauc ina cultura da pasch? Quei ch’jeu constateschel ei ch’ei dat en Svizra in post cumpetent per dumignar conflicts. Quel drovan las autoritads denton per la politica digl exteriur da nossa tiara. Nus Svizzers mein en autras tiaras e purschein nos survetschs ad autras tiaras sco mediaturs en cass da conflicts. Ell’atgna tiara perencunter vegn purschiu memia pauc en caussa dil sligiar conflicts. Gest cheu schai il grond potenzial co nus savessen tgirar ina convivenza pascheivla. La Svizra, ina tiara multiculturala, vala sco exempel dalla convivenza pascheivla. Cultura da dispetta drova ei denton en quei construct, ni buc? Gie, exnum. La cultura da pasch includa en scadin cass era la cultura da sescagnar. Ei duvras dil reminent dapli plascher per dispettas e dameins tema da conflicts. Savens untgin nus dispettas ni conflicts, perquei che nus vesei quei sco enzatgei negativ. Dispettas san destruir relaziuns e far fetg mal. Tgei che nies Forum per la pasch vul derasar ei la savida per metodas che gidan nus d’ir entuorn da maniera constructiva cun conflicts. Quei duessen nus la fin finala appreziar sco in potenzial. Violenza ed uiara ei il scalem pli ault dil conflict. Aschi lunsch duess ei mai vegnir en ina caltura da far pasch e da sescagnar? Dalla cultura da pasch duessen nus propi trer conclusiuns che gidan nus da sligiar conflicts – e buca da dar fiug a quels. Diversas fuormas da violenza derivan da sescagnems. Quei sa esser violenza el pign e privat, tochen tiel grond ed internaziunal. Cultivar ina cultura da pasch sa evitar violenza psichica e fisica tochen sil plaun internaziunal. Quei tuna interessant. Janice Camenisch, en quei senn savess il Forum naziunal per la pasch esser in «WEF», sco il forum a Tavau. Leu ei l’economia el center, a Glion la cultura da pasch? Na, sin quei nivo mein nus buc. Il WEF han ins fundau sco occurrenza internaziunala. La Stad da Glion duei s’occupar culla cultura da pasch dils singuls carstgauns e promover la convivenza. Igl ei in’jamna per tuts, per la populaziun e buca per in cerchel serrau da carstgauns elitars. Sin tgei persunalitads selegreis Vus specialmein agl «Ilanzer Sommer 2021»? Silla sentupada cul sociolog american John-Paul Läderach. El ei ina figura centrala e renconuschida internaziunalmein el sectur dalla promoziun dalla pasch, el vala sco piunier dalla transformaziun da conflicts. Läderach ha elaborau ed accumpignau process da mediaziun en pli che 25 tiaras. E Vus, Lea Suter? Jeu selegrel silla dinamica entira da quella Stad da Glion 2021. Lu naturalmein sil program variont cun ina massa sentupadas. La part culturala e las seras da ponderaziun el Museum regiunal vegnan ad esser inspirativas. La mischeida d’in punct da partenza cumplessiv per tgirar ina cultura da pasch duei gidar a scadina e scadin. Dapli informaziuns ed il program mira www.ilanzersommer.ch Lea Suter Il Forum per la pasch sefatschenta culla damonda tgei che cultura da pasch savess esser. Lea Suter, ina dallas pli enconuschentas pacifistas dalla Svizra, presidiescha quell’uniun fundada il november 2020. La dunna da 37 onns ei naschida e carschida si ell’Argovia e habitescha oz a Thun. En ses blogs virtuals rapporta ella da proceduras da pasch egl Irak, Libanon, Mali, Cosovo, l’Ucraina, Ruanda ed autras tiaras. Ella senumna sezza sco reportera dalla pasch, il cuntrari da «reportera d’uiara».

Dumengia proxima ein votaziuns ell’entira tiara. Sper las federalas cun projects che caschunan controversas dat ei era elecziuns en diveras vischnauncas. Aschia era a Glion. Pils 25 mandats el parlament communal candideschan 29 persunas. Il candidat pli giuven ha 24 onns ed ei dall’annada 1997. Il pli vegl, Roland Falk, da 1949. Igl ei duas dallas persunas che representan la multifariadad demografica dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Tats e biadis, tattas e biadias, babs e mummas, umens e dunnas ella megliera vegliadetgna, s’interesseschan pils 29 mandats el parlament communal. La minoritad, numnadamein nov ein dunnas, 20 dils posts el parlament vulan umens occupar. Il pli giuven, annada 1997 13 persunas candideschan per l’emprema gada e 16 semettan a disposiziun per ina proxima legislatura. Il pli giuven ei Ivo Capaul da Rueun. Il student dallas scienzias politicas vul s’engaschar activamein per la lavur pratica d’ina legislativa. Ensemen cun Daniel Candinas, annada 1987, vul el representar il vischinadi da Rueun el parlament communal. Aunc in tierz habitont da Rueun, Hubert Gross, annada 1954, s’interessescha per in séz. Da Rueun han Ursula Brändli Capaul e Flurin Valaulta mess a disposiziun lur posts. Sco a Rueun dat ei era a Castrisch treis candidaturas. Jan Berni candidescha per l’emprema gada, cun el ils parlamentaris d’entochen ussa Julian Bertogg e Michal Karin Hohl. Ils da Ruschein vulan remplazzar il doyen Gion Mathias Cadruvi che ha demissiunau. Il parlamentari d’entochen ussa Ursin Cajochen e da niev Annette Cola dueien garantir la representanza da Ruschein. Per l’emprema gada elegian ils da Glion dil reminent in parlament senza garanzia da mandat per mintga fracziun. Pigniu vegn cunquei buca pli ad esser representaus, pertgei denter ils 29 candidats ei negin da Pigniu. Da leu vegn il liberaldemocrat e deputau Lorenz Alig. El finescha sia carriera el parlament communal, questa stad vegn el era ad ir en pensiun sco emploiau communal. 13 candidaturas da Glion Plirs commembers da diversas fracziuns candideschan per ina ulteriura legislatura, aschia Bruno Caderas (Ladir), Marcus Camenisch (Pitasch), Jeannette Dalbert-Caviezel (Luven), Tarcisi Cavigelli (Siat) e Thomas Zinsli (Riein. A Sevgein habitescha la nova candidata Anna Gschwend Malin, ella duei rinforzar la fracziun da Sevgein ensemen cun Remo Bearth candidescha puspei. La mesadad da candidatas e candidats, numnadamein 13, hn il domicil a Glion. Igl ein quei Gian Marco Bianchi, Anita Caduff-Giger, Christian Caduff, Angela Camenisch, Mathilda Derungs Carisch, Rita Duff-Cavegn, Flavio Elvedi, Roland Falk, Ivo Frei, Gierina Gabriel, Manuel Montalta, Claudio Quinter e Kurt Vieli. Quei che dat en egl tier quellas elecziuns communalas a Glion ei ch’in triep candideschan sco persunas libras. Dallas 29 persunas ein 17 d’anflar negliu sin ina gliesta d’ina dallas partidas. Dapli responsabladad en suprastonza Ina da quellas ei Martin Capeder. Il davos president communal da Duin candidescha per dus gremis. Inagada vuless el tener il mandat el parlament, el s’interessescha denton era pil post da gerau ella suprastonza communala. Da quei gremi sorteschan Damian Cadalbert (Sevgein) e Roman Cantieni (Glion) culla fin dalla legislatura currenta. Culla nova 2022-2025 entra l’organisaziun nova en vigur. Mintga suprastont surpren lu la responsabladad per in departament. Ils gerai d’entochen ussa Hans Peter Bundi (Castrisch) e Caroline Gasser (Glion) semettan a disposiziun puspei, per in dils posts libers candidescha da niev Alice Bertogg-Darms da Sevgein. Ella ha aunc negina experientscha en in gremi dall’executiva. La promotura regiunala dalla Lia Rumantscha ei motivada da surprender responsabladad politica en vischnaunca, pil beinesser dil lungatg romontsch fuss ei en scadin cass in avantatg. Carmelia Maissen semetta a disposiziun per ina proxima legislatura a Glion. La persuna centrala e cardinala dallas elecziuns communalas ei aunc buca numnada. Carmelia Maissen semetta a disposiziun per ina proxima legislatura da quater onns. Ella ei elegida en uffeci cumplein sco presidenta communala. Entochen oz ha negin annunziau ina cuntercandidatura. Carmelia Maissen ei seprofilada naven dall’entschatta, pia dapi il 2014, sco politichera cumpetenta da sia vischnaunca.

Monica Scherer (dretg) e Paula Berni, duas dallas voluntarias dil cafè sil plaz a Trin. Avon diesch gis han ils emprendists dalla lennaria scrinaria baghegiau si, e sonda vargada han ils emprems hosps astgau guder ella: la nova tribuna rodunda sil plaz cadruvi a Trin. Tochen viaden il suentermiezgi ein ils urezis sereteni ed igl ei stau schetg. Pign e grond, giuven e vegl, famiglias, pèrs e spassegiaders cun tgauns ei vegni per inaugurar il caffè. Suenter in liug temps d’abstinenza cun contacts socials ei quei stau d’engrau a biars da Trin. Il team dils voluntaris culla responsabla dalla squadra, Monica Scherer, ha giu trasora ils mauns pleins da far cun preparar, salidar e survir. Cun auters ei era il gerau Simon Schwarzenbach staus en acziun. Christine Spreiter, Reto Senn, Linus Fetz ed Agnes Silvani han embelliu musicalmein l’avertura. Ils ustiers dalla Cas’Alva, Saskia e Reto Gadola, havevan fatg buccadas culinaricas ch’els han regalau per l’avertura dalla plattafuorma nova. Il lenn-larisch e gl’ulteriur material per construir ils elements ha la vischnaunca sponsurau. Pussibilitau la construcziun nova ha era la populaziun cun donaziuns. Sco Monica Scherer ha confirmau, ha la rimnada da daners purtau ina biala summa, quei che ha cumprovau ch’ils da Trin apprezieschan quei liug da s’entupar en liug central.

Tgi che vul carrar ella vischnaunca Sumvitg sin vias d’uaul e d’alp drova ina lubientscha da carrar. Entochen avon duas, treis jamnas pudevan las cartas dil di vegnir retratgas sin canzlia, en ustrias, stizuns ed enzacons auters loghens. Ussa ei il sistem dad EasyPark vegnius introducius – per uonn aunc sco project da pilot. Per las vias d’uaul e d’alp dalla vischnaunca Sumvitg vala tenor reglament da traffic dalla vischnaunca Sumvitg in scamond da carrar per tut il traffic. Las excepziuns ein medemamein regladas el reglament numnau. Denter auter vegn vendiu per differentas vias lubientschas da carrar dil di. Quei ei era il cass en differentas autras vischnauncas el Grischun. Digitalisar e simplificar Ella vischnaunca da Sumvitg san las lubientschas da carrar dil di vegnir retratgas da niev a moda digitala ni sco usitau sin canzlia communala, ellas ustrias ed ellas stizuns. La cumpra digitala ei pusseivla cun l’app EasyPark ni per SMS. Cun EasyPark sa la taxa per carrar vegnir pagada directamein sur il telefonin, u cun in SMS ni sur l’app EasyPark. Enstagl da planisar e cumprar cartas dil di pon ins carrar spontan sin ina da quellas vias, ei basta d’indicar via SMS ni applicaziun la numra dalla via e quella digl auto ed aschia pagar la taxa. Tier la cumpra d’ina lubientscha dil di digitala dat ei negina carta da carrar che sto vegnir deponida veseivlamein davos la finiastra digl auto. La controlla succeda vinavon entras la Securitas. Tiel niev sistem cun mieds digitals sin fundament dallas indicaziuns registradas sur l’app ni cun SMS. «Digitalisar quei process d’incasso per las lubientschas da carrar ei gia pli ditg in tema da discussiun en vischnaunca. Igl ei denton buc aschi sempel, damai ch’ei dat negins sistems adattai ch’ein configurai per vias d’uaul e d’alp », declara Fabian Collenberg, il canzlist dalla vischnaunca Sumvitg sin damonda dalla FMR. EasyPark ei in sistem approbau per parcadis e quel ha la vischnaunca da Sumvitg introduciu questa primavera tier endisch vias d’uaul e d’alp. Ensemen culs svilupaders dall’applicaziun vegni quella ussa adattada per quei diever. Damai ch’ei seigien aunc ella fasa da pilot, sappien sbagls ed incaps secapescha capitar. Ei seigien perquei leds sche quels vegnien indicai. Survetsch beinvegniu «Igl onn vargau, cu las ustrias eran serradas e nus havevan cheu massa glieud che mava pils cuolms, ei la digitalisaziun digl incasso da taxas vegnida pli actuala ch’enzacu. Il 2020 ei vegniu vendiu rodund 1400 cartas dil di da carrar sin vias d’uaul e d’alp ella vischnaunca Sumvitg. Perquei havein nus decidiu igl unviern d’introducir EasyPark», declara Fabrian Collenberg ed aschunta ch’ei drovi ina revisiun dil reglament da traffic per saver realisar quei niev sistem. Il reglament seigi vegnius revidius, stoppi denton aunc vegnir precisaus suenter la fasa da pilot dad uonn ed allura approbaus dil pievel. Dapi che las tablas dad EasyPark seigien vegnidas montadas sper las vias d’alp hagi ei aunc buca propi fatg aura da viandar. Suls firaus ed ils davos dis ch’ei hagi fatg bial’aura, seigi ei denton vegniu fatg stedi diever dil niev sistem ed ils resuns seigien ordvart positivs. Sch’ei vegni en in, dus onns aunc a dar las cartas dil di convenziunalas sa il canzlist aunc buca dir, quei dependi dalla damonda. Ad interim valan perquei aunc omisdus sistems. Neginas stgisas Entras la simplificaziun da pagar las taxas per las lubientschas da carrar, quenta Fabian Collenberg buc exnum cun dapli traffic sin quellas. «Cun ina lubientscha ordinaria er’ei entochen oz gia lubiu da far diever dallas vias», declara el. Incassau vegn vinavon la contribuziun da 7.- francs per di. 20 % da quella summa van al purschider da telefonin ni ad EasyPark pil survetsch ed il rest alla vischnaunca. « Quels daners mauncan secapescha en cassa mo nus havein era buca tonta lavur pli », di el ed aschunta ch’era ils auters vendiders da cartas vegnien honurai cun 1.- franc per carta. Cun EasyPark ha la vischnaunca da Sumvitg introduciu questa primavera in niev sistem d’incassar las taxas per lubientschas da carrar sin vias d’alp.

La dumengia vargada han las polizias cantunalas digl Uri, Tessin e Grischun organisau communablamein in’acziun da prevenziun d'accidents da moto sil Lucmagn. L’acziun ch’ei stada sut igl aspect da l’intermediaziun da savida ei vegnida recepida a moda positiva dallas participontas e dils participonts. Cun quell’acziun ha la polizia saviu plidentar rodund 200 motociclistas e motociclists. Ils resuns ein stai positivs. Ils ins han dau d’entellir ch’els hagien saviu emprender enzagei, ils auters han appreziau ils discuors amicabels e las informaziuns dalla polizia cantunala. Ils treis corps da polizia vischins sabrattan sporadicamein davart temas dalla polizia. Pigl onn 2021 han els decidiu da s’engaschar puspei cun in’acziun communabla el cumbat encunter accidents da moto. Cun fotografias e cun videos d'accidents da traffic, cun extracts dalla satistica d’accidents sco era cun discuors han ils polizists intermediau savida davart la prevenziun d’accidents. Ulteriuras informaziuns davart temas da moto ein vegnidas dadas cun quella caschun da representants dalla Gruppa d'interess moto (GI Moto) sco era da representants dalla Federaziun da motociclistas e motociclists dalla Svizra (FMS) ed entras in magister d'autoscola tessines. Impressiun dall’acziun dalla polizia cantunala sil Pass Lucmagn.

Igl onn da corona ha Claudio Simonet (67) empriu d’enconuscher la Val Medel sin sia moda. Il resultat da quell’activitad ei il «Calender Medelin» cun 366 fotos d’objects e loghens, accumpignai d’in text. Quei calender cumpara il proxim temps. «Naven dil mars 2020 cura che la pandemia ha entschiet, sundel jeu serendius mintga di cun pintgas excepziuns en in auter liug dalla val», di il vischin da Curaglia. El ha fotografau la cuntrada, detagls dalla natira e baghetgs. Mintga fotografia vegn descreta cun ina poesia: «La descripziun sedrezza al maletg, al temps ni ei semplamein era ina declaronza filosofica.» Il calender ei semtgaus, en cuort vegn el stampaus e silsuenter vul Claudio Simonet presentar el. In’emprema egliada el calender muossa ch’ei setracta d’ina bellezia ovra che resplenda la multifariadad dalla Val Medel: «Jeu hai buca semplamein vuliu far fotos sco quei ch’ins vesa sin cartas postalas. La gronda part dallas fotos ei ord in’optica nunusitada.» La planisaziun hagi cuzzau rodund in miez onn. Lavur detagliada «Jeu hai gia adina fotografau fetg bugen e sundel era sescolaus sin quei sectur», di igl anteriur directur dalla Scola da musica Surselva. L’idea da quei project seigi en sesez pulit veglia, mo la peda da realisar el hagi muncau: «Quei temps da corona ei staus sco fatgs persuenter. Leutier havein nus giu igl onn vargau – cura ch’jeu haiel fatg la partenza – bellezi’aura sur pliras jamnas.» Quels viadis e las spassegiadas els loghens avisai han aunc giu in auter avantatg: «Jeu hai viu fetg bia, per exempel baghetgs vegls en cumpleina decadenza. Da quels vegn ei a dar aunc biars ils proxims onns. Schegie che nus savein buca impedir quei, fuss ei tonaton necessari da registrar els e da marcar ils loghens nua che quels sesanflavan.» El hagi denton era viu co la natira serebalzi: «Nus stuein dar alla natira siu spazi, schiglioc pren ella quel. Il resultat ein donns da malauras sco nus havein per exempel giu igl onn vargau. Vid quels havein nus da sligniar aunc ditg.» Malgrad tuttas midadas stoppi il Medelin restar Medelin: «Nus lein integrar la glieud che ha priu dimora cheu tier nus ils davos onns. Pli baul han Gualsers e Medelins era anflau in l’auter.» Anavos en casa communala Dumengia proxima candidescha Claudio Simonet sco president communal. Quei uffeci ha el gia adempliu da 2005 entochen 2010. Sco pensiunari hagi el – aschilunsch ch’ils vischins veglien quei – la peda da s’engaschar: «Per persunas ch’ein ella veta professiunala ei quella cumbinaziun culla politica buca adina sempla e per quei fa ei era buca surstar mei, ch’igl ei danovamein buca stau sempel d’anflar in candidat.» El havevi buca pli quintau cun in tal engaschament, mo seigi tonaton promts da semetter els stadals. Per la suprastonza communala recandidescha il vicepresident Gabriel Venzin e da niev stat Werner Venzin a disposiziun pil post che daventa vacants suenter la demissiun da Tabea Baumgartner. Sco per la suprastonza communala dat ei era per la cumissiun da quen e gestiun sco era per l’instanza da baghegiar tontas candidatas e tons candidats sco necessari. Claudio Simonet ei nominaus sco successur dil president communal partent Rico Tuor. Simonet per Tuor? (fmr/hh) Dumengia proxima elegia la vischnaunca da Medel ses gremis politics. Pil post da president communal che daventa vacants suenter la demissiun da Rico Tuor candidescha Claudio Simonet. El ei gia staus president da vischnaunca da Medel, aschia che l’incumbensa sco tala fuss buca nova per el. Claudio Simonet ha empriu d’enconuscher la val sin ina moda tut speciala. Duront in onn eis el serendius praticamein mintga di en in liug e ha fotografau leu. Quella lavur cumpara proximamein en fuorma dil «Calender Medelin». Las fotos vegnan cumpletadas cun ina poesia che pertucca il liug ni igl object ni ch’ei semplamein ina ponderaziun filosofica. Candidatas e candidats President communal: Claudio Simonet, Curaglia (niev). Suprastonza communala (d’eleger 2): Gabriel Venzin, Curaglia (veder); Werner Venzin, Curaglia (niev). Suppleant dalla suprastonza communala: Lucas Venzin, Curaglia (niev). Cumissiun da quen e gestiun (d’eleger 3): Carla Flepp, Curaglia (veder); Corsin Flepp, Curaglia (niev); Victor Venzin, Curaglia (niev). Instanza da baghegiar (d’eleger 3): Rico Bearth, Fuorns (niev); Franco Pally, Curaglia (niev); Alfons Venzin, Curaglia (veder). Suppleant dall’instanza da baghegiar: Damian Bundi, Curaglia (niev). En Val Medel vegnan ils organs communals pil trienni 2021-2024 eligi dumengia proxima.

En casa communala a Flem ein la suprastonza ed ils emploiai semtgai sin dumengia proxima. Sper quels da Cantun e Confederaziun ha il suveran da prender posiziun tier projects locals. In pertucca il territori Segnes-Cassons ed ei decisivs pil proxim futur. «Nus havein fatg tut il pusseivel, cun messadis ed informaziuns alla populaziun a bucca ed a scret», manegia il president communal. Ussa sappien els far nuot auter pli che spitgar silla beinvulientscha dils convischins, aschunta el. Ier ha la FMR discurriu cun Martin Hug, l’entschatta digl onn ha el surpriu siu uffeci. Il niev slontsch han ils da Flem beneventau, pertgei l’informaziun dil project principal «Avertura Arena tectonica Sardona» dalla fin da schaner ha evocau massa commentaris beinvulents en casa communala. Ils credits ein concedi Actualmein ei la suprastonza communala vidlunder da far il pass decisiv dil project che duei custar 80 milliuns francs. Sche quei project grond ei sin buna via vul Martin Hug buca confirmar, «quei savein nus pér dumengia proxima». Cun ina votaziun communala damonda la suprastonza communala il consentiment da reveder parzialmein la planisaziun locala. Quei ei necessari per saver realisar la teleferica nova. Ils credits ein dai, en gliez reguard han las autoritads glisch verda. Il settember 2015 ha il suveran approbau in credit da planisaziun da 850'000 francs per la l’avertura dil territori dall’Arena tectonica Sardona. Ed avon dus onns, il matg 2019, han ils da Flem approbau 20 milliuns francs sco contribuziun da tschep alla Cassons SA per baghegiar la nova pendiculara encunter l’arena tectonica Sardona. Dapi tschun stads ei il patrimoni mundial dall’Unesco accessibels mo pli cul bus naven dall’Alp Nagens da Laax ni dalla Val Bargis. Nun ch’ins mondi a pei sils aults – ni cul velo da muntogna. Ussa duess ina teleferica nova naven da Flem arver danovamein la vasta cuntrada encunter ils cantuns Glaruna e Sogn Gagl. «La votaziun reglescha nuot auter che las cundiziuns dalla planisaziun dil territori», declara il president communal. Igl ei ina formalitad, ina procedura necessaria. All’urna ston ils da Flem prender posiziun tier midadas dil plan d’avertura general e plan da zonas. La nova staziun a val drova dapli plaz. La lescha d’egualitad da persunas cun impediment dat en quei connex las directivas. La parcella culla staziun a val a Flem sto esser ella zona per baghetgs publics e buca ella zona da reserva. Autruisa fuss ei nunpusseivel da construir in terminal da bus conform als basegns dils impedi. Era quels dueien saver ir sils aults culla teleferica nova. Platt'Alva resta refugi da camutschs Sco Martin Hug declara vulan ins realisar il project en duas etappas. «Silla stad 2022 duei la secziun Flem-Foppa esser baghegiada, e silla stad 2023 l’ulteriura lingia tochen Ils Cugns». Plauns Segnes Sura e Sut, Ruosna s. Martin, pass dil Segnes e Cassons ein d’impurtonza centrala pil turissem da stad dalla destinaziun turistica. In access attractiv maunca suenter ch’ins ha stuiu demontar avon sis onns la pendiculara da Cassons. «Nus stuein ussa mirar anavon», puntescha Martin Hug. La suprastonza ha presentau il schaner vargau ed ils 10 da matg alla radunonza communala ils plans dalla pendiculara nova. Da Flem meina ina teleferica ultramoderna encunter Foppa, da leu a Startgels. Oriundamein era ei previu che la lingia traversassi naven da leu tochen Nagens Sura l’impressiunonta preitcrap dalla Platt’Alva. Igl ei denton in refugi da camutschs e gaglinas selvadias, e quei han ins stuiu risguardar ella planisaziun ed aschia far concessiuns. Ils meins fevrer tochen avrel ei la suprastonza stada en contact cullas organisaziuns digl ambient, da cuminonza han ins discutau las pusseivladads. «Nus essan fetg satisfatgs ed era empau loschs ch’igl ei gartegiau da secunvegnir cun quellas», lai il president communal valer. En entelgientscha han ins fixau la lingia nova directa da Startgels tochen la camona da Segnes. Leu cuntinuescha la teleferica en duas direcziun, in bratsch meina encunter Ils Cugns, l’auter encunter Navens Sura. Silla stad 2024 duess gl'entir project esser finius. COMMENTARI Nuvs sesligian Augustin Beeli/FMR Dapi che gl’Uffeci federal da traffic ha buca pli prolungiu la concessiun per la pendiculara veglia da 1956 ei il Fil da Cassons zona exclusiva per curnaglia e capricorns. Ch’ei detti zacu ina pendiculara nova era clar a tuts. La vischnaunca da Flem e las pendicularas Arena Alva han presentau ils davos onns divers projects per la reavertura dil territori. Inagada in ipsilon, lu ina cabina gigantica, adina enzatgei extravagant. Mo ch’ei ha pariu ils davos onns che las autoritads fetschien tut falliu. Ins ha era sentiu ina disfidonza encunter tut quei che las pendicularas e lur schef Reto Gurtner presentavan. Aschia han ils dus antecessurs dil president communal actual miers ora dents vid divers projects. Curios, co ils da Flem semidan. Tuttenina sesligian nuvs. Il stil da menar e da communicar dil president communal niev para da plascher alla populaziun. El, che ha luvrau per la gruppa Arena Alva sco directur dallas pendicularas, ha midau cassacca, ha denton manteniu siu stil. El promova la communicaziun. Aschia po el era haver perschuadiu ses consuprastonts vegls che eran disai cun cuorsas zic zac e senza concept. Il president niev muossa era ch’el tema buc certs criticasters notorics che ueglian. Perquei vegn el da perschuader la maioritad, e perquei vegn ussa in nuv suenter l’auter a sesligiar. Il temps era madirs a Flem per in svilup constructiv.

Ils finals dil Cup grischun da ballapei 2021 han liug uonn ell’arena da ballapei Crap Gries Carwash Isla a Schluein. Dumengia proxima, ils 13 da zercladur 2021 battan las giugaduras da Domat e quellas da Tusaun-Cazas pil tetel. Quei giug entscheiva allas 13.30. Il final dils umens cun Landquart e Tusaun-Cazas entscheiva allas 16.00. Sco quei che l’Uniun sportiva Schluein Glion scriva sin sia homepage, sa la tribuna vegnir occupada cun 250 aspectaturas ed aspectaturs.

Sonda, ils 12 da zercladur 2021 salva l’Uniun Trun Cultura sia radunonza generala. Suenter quella porscha ella ad in e scadin la pusseivladad da s’informar davart ses projects. La presentaziun ei dallas 15.30 entochen las 17.30 ell’anteriura fabrica da ponn. Duront quei temps seporscha medemamein la pusseivladad da prender investa dallas lavurs da studentas e students dil Tessin ella Casa Desax. Dudisch students han fatg patratgs davart il nez futur dalla casa. Ils projects da Trun Cultura pertuccan d’ina vart il Spazi Spescha. Igl ei previu d’endrizzar ella fabrica da ponn in’exposiziun cul relasch artistic da Matias Spescha. Il concept da cultura preveda era la reconstrucziun dalla Casa Carigiet ch’ei vegnida disfatga d’in incendi. Leu eis ei previu d’endrizzar in museum davart ils frars Alois e Zarli Carigiet. La Casa Desax duei survir igl avegnir sco residenza d’artists e hosps cul focus silla litteratura romontscha. La fabrica da ponn a Trun avon rodund 60 onns.

Vischinas e vischins da Medel han decidiu il mardis sera da midar il contract dalla vischnaunca culla Medelina. Approbau han els era il quen da vischnaunca che siara cun in grond gudogn. Avon rodund tschun onns ha la Medelina SA surpriu la casa da vegls a Curaglia dalla vischnaunca da Medel. En quei connex ein las duas partidas secunvegnidas sin in contract dil dretg da baghegiar. La Medelina ei sedeclarada promta da pagar alla vischnaunca annualmein 30‘000 francs pil diever dil baghetg. Ord quel ha ella realisau in hotel. Gia dus onns pli tard ei la Medelina SA sedrizzada alla vischnaunca culla damonda schebein ins savessi midar quei contract. Il motiv: Quell’aulta summa corrispundi ad in tscheins d’affittaziun e buca ad in tscheins pil dretg da baghegiar. La Medelina ha argumentau quei cul fatg ch’ella stoppi sezza mantener il baghetg ed investar en quel. Consequentamein seigi quella summa memi’aulta. Lezza ga ha la suprastonza communala refusau la damonda. Dau suatientscha Communablamein ha ina delegaziun dalla vischnaunca, respectivamein dalla Medelina SA elavurau ina nova proposta suenter che la Medelina ei danovamein sedrizzada alla vischnaunca. Ella preveda che la societad paga alla vischnaunca annualmein 5000 francs. Plinavon sbursescha ella mintg’onn 25‘000 francs en in fond pil manteniment ed investiziuns dalla casa. Summa summarum setracta ei pia medemamein da 30'000 francs. Quella proposta ei vegnida approbada il mardis sera dalla radunonza da vischnaunca. Il president dil cussegl d’administraziun dalla Medelina SA, Rico Tuor che ha priu stgisa da quella fatschenta sco president communal, ei fetg leds dalla decisiun: „Quei dat a nus ina nova perspectiva. Senza quella midada dil contract havessen nus buca saviu mantener il baghetg. Quei havess caschunau ina situaziun finanziala problematica a mesa vesta.“ In cumisisun da turissem La radunonza communala ha medemamein approbau la revisiun dalla lescha da turissem. Da niev lubescha quella d’installar ina cumissiun che sefatschenta dils fatgs turistics e che ha era cumpetenzas finanzialas. Quella cumissiun permanenta duei mintgamai vegnir eligida dalla suprastonza communala. „Dapi rodund 30 onns ei l’Uniun da cura e traffic Medel/Lucmagn aschidadir inexistenta en sias activitads. La gestiun meina la suprastonza communala. Ussa duei quei semidar“, di Rico Tuor. Da niev duei il quen pils fatgs turistics vegnir integraus el menaschi communal. Quen cun grond gudogn Il suveran ha approbau ils quens dalla vischnaunca pigl onn 2020. Il quen communal siara cun entradas da biebein 4,3 milliuns francs ed expensas da pressapauc 3,7 milliuns francs. Aschia sedat in avanzament da rodund 600‘000 francs. La vischnaunca ha fatg amortisaziuns da biebein 37‘000 francs. La vischnaunca ha fatg investiziuns bruttas da 1,9 milliuns francs. Las investiziuns nettas importan 1,2 milliuns francs. La radunonza da vischnaunca ha medemamein approbau il quen dall’Ovra electrica Medel. Quella siara cun ina sviulta da 1,65 milliuns francs ed in deficit da biebein 77‘000 francs. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa importa la facultad dall’ovra da niev rodund 716‘000 francs. L’Uniun da cura e traffic Medel sa presentar in gudogn da 4300 francs tier ina sviulta da biebein 68'000 francs. Per la fin digl onn noda ella in deivet da biebein 7000 francs. La radunonza communala da Medel ha dau suatientscha alla midada dil contract dil dretg da baghegiar culla Medelina SA.

Actualmein ei la senda da viandar naven dil Lag da Laus ella vischnaunca Sumvitg entochen Caischavedra ella vischnaunca Mustér serrada. Ella meina atras ils darguns da Valens e Pardomat. Agl ur dalla val Pardomat sin in mises a Caischavedra ha ei dau questa primavera in scarp ella tiara e plirs 10 000 meters cubic ein en moviment e pudessan ir a val. «Igl ei in fenomen dalla natira ed atgnamein nuot extraordinari. Darguns semaglian cul temps adina pli e pli profund ellas vals ed enqualga rumpa il terren giu als urs sissum las vals ni ch’ei dat scarps sco ussa sin in mises a Caischavedra/Cavardiras », declara Simon Cathomen, il selvicultur communal dalla vischnaunca Mustér. Il scarp ei vegnius annunziaus suenter Anceinza e ladinamein han ils responsabels evaluau la situziun e serrau la senda da viandar che meina tras ils darguns da Pardomat e Valens. La via da velos giudem las vals sper il Rein ei pil mument buca periclitada da bovas ed aschia aviarta. Il Lag da Laus ei vinavon contonschibels da Laus anora. Il scarp el prau d’in mises ha ina ladezia da 10 entochen 15 meters ed ei denter 100 e 150 meters liungs. «Plirs 10 000 meters cubic material pudessan curdar a val e nus havein installau puncts da mesiraziun », di Simon Cathomen. In geolog seigi staus sil plaz per evaluar la situaziun mo en vesta als scenaris pusseivels hagi era quel manegiau ch’ei seigi empau sco da leger el fundagl dil caffee. Plirs scenaris Tenor Simon Cathomen dat ei plirs scenaris pusseivels: «Il terren sa ruschnar a val ni sefermar.» Ei pudessi per exempel esser ch’ei hagi sut il scarp in pei che stabiliseschi il material e tut stetti eri. Gest aschi bein sappi ei denton era esser che la bova rumpi ora ella plaunca e tut il material mondi a val. Perquei vegni la situaziun observada ed ils moviments miserai. Sch’ei stetti eri vegni la senda puspei aviarta, autruisa vegni quella sviada. Sco il selvicultur declara, ha l’aura secapescha dabia influenza e sch’ei pluvessi ditg e fetg accelerassi quei il process. Per prevegnir a pli gronds donns ha el schau pinar las plontas sil terren pertuccau e quellas vegnan ussa sguladas giuadora. «Quei havein nus fatg per ch’ellas vegnien buca attaccadas dil bau», explichescha Simon Cathomen. Plinavon fussi ei prigulus sch’il material massi giu ella val cun plontas e tut. Quellas pudessien stupar spert il dargun e la probabilitad ch’ei detti ina bova fussi aunc pli gronda. Mo era senza plontas fuss ina bova el dargun da Pardomat pusseivla sche quel sestaupa. Lezza periclitass la via da velos denter Valens e Pardomat. «Quei fuss lu sin terren dalla vischnaunca Sumvitg ed ella responsabladad da lezza. Perquei collavurein nus gia ussa ed evaluein communablamein la situaziun », puntuescha Simon Cathomen. Sin in mises a Caischavedra/Cavardiras ei dabia material en moviment (tgietschen). Perquei ei la senda da viandar (oransch) naven dil Lag da Laus entochen Caischavedra serrada. Sch’ei dess ina bova pli gronda el dargun da Pardomat fuss era la via da velos periclitada. Il scarp el prau ha ina ladezia da 10 entochen 15 meters ed ei denter 100 e 150 meters liungs. Plirs 10 000 meters cubic material pudessan curdar a val. La senda da Caischavedra/Cavardiras entochen tiel Lag da Laus ei pil mument serrada. Il lag ei denton contonschibels naven da Laus. Ina tabla da scamond sper il Lag da Laus fa attenziun al prighel.

(fmr/abc) Enteifer il calender da turniers dil club da golf Buna Vista Sagogn dat ei il zercladur in deletg. Per l’emprema gada porscha il club in’jamna da golf cumbinada cun attracziuns accumpignontas. Dils 22 tochen ils 26 da zercladur dat ei, sper in turnier da notg sin siat ruosnas, in concert culla Compagnia Rossini. Aposta vegn baghegiada si ina tribuna sper il luvratori dil golf a Schluein. Armin Caduff e sia formaziun vegn a delectar live cun in program maisudiu sin ina plazza da golf.

A mesa distanza denter las aclas da Rens e quellas dil Conn, sin territori da Flem, ei ina cruschada da vias. Buca lunsch naven ein ils cunfins da Flem e Trin. Cheu ha gl’uffeci forestal dallas duas vischnauncas installau ina fontauna speciala, il begl da quella ha ina lunghezia da 26 meters. Sco quei ch’il meinagestiun Thomas Voneschen ha declarau sin damonda dalla FMR, ei il begl drizzaus e baghegiaus, denton aunc buca installaus. Ussa stoppien ins aunc finir ils fundaments e colligiar il begl vid il conduct. «Quei vegn ad esser il cass tochen la fin da quest meins», confirma Voneschen. Sch’ei seigi il pli liung begl-fontauna dall’Europa, hagi el buca giu peda d’eruir, manegia il selvicultur dil revier Flem-Trin. Per construir quei begl ha el schau pinar egl uaul da Trin in tarment larisch da 50 meters altezia. Cun dumbrar ils rudials el best, han ins saviu che quei tarment glimari ei «naschius» leu gl’onn 1855. La fontauna liunga d'in best larisch remplazza la dubla (davontier).

La fin da matg ei ina nova acziun dalla destinaziun turistica Flem Laax Falera ida a fin. La campagna «primavera els cuolms» ei stau in success surprendent ed ei para ch’ei detti el futur negina «stagiun morta» pli. Dapi ch’il turissem exista dat ei la stagiun denteren. Igl ei il temps denter la stagiun d’atun e l’entschatta da quella d’unviern, e lu puspei quel dalla stagiun d’unviern vi sill’entschatta dalla stad. Loghens sco Sogn Murezi, Gstaad, Grindelwald, Zermatt, Flem, Tavau, Arosa, insumma tuts vitgs turistics, ein quei temps sco morts ora. Las famiglias dils hoteliers, il persunal da hotels, ustrias e pendicularas van en vacanzas: tut che serevegn d’ina stagiun cun bia lavur e seprepara per la stagiun nova. Perquei han ins entschiet a duvrar la noziun «la stagiun morta». Antruras turnavan biars concierges, chasseurs, portiers, mattas da combra e survientas anavos els vitgs e gidavan lu a casa. Tals temps ein vargai e sco la destinaziun Flem Laax Falera communichescha duei era quella stagiun morta svanir. André Gisler, il directur turistic, plaida d’in success surprendent. «Nos emprems pass curaschus d’abolir la stagiun morta e d’introducir ina destinaziun sur gl’entir onn ein sepagai», declara el. Stagiun morta ha potenzial Ella stagiun denteren ein biars ciclists stai sin vias e trutgs da Flem Laax Falera. Cheu il territori Bargaus. Ils 16 d’avrel 2021 ha la destinaziun entschiet, immediat suenter la stagiun d’unviern 2020/21, l’acziun «primavera els cuolms». Aposta per quella haveva Flem Laax Falera Management (FLF) semtgau ina purschida multifara da products e pusseivladads pils hosps. El center han ins mess las spartas natira, viandar e serecrear. Era menaschis dalla hotellaria, gastronomia, schizun commerci e mistregn sco era las pendicularas han ins saviu perschuader da separticipar. «Nus eran perschuadi che quella stagiun morta hagi grond potenzial, buca il davos pervia dalla pandemia, e nus havein priu la schanza», raquenta André Gisler. Dallas diversas purschidas han ils hosps lu era fatg diever stediamein dils 16 d’avrel tochen ils 24 da matg. Quei semuossi denter auter tier las frequenzas dils bus pigns ch’ein circulai entuorn la Ruinaulta. Pli che 1140 persunas han nezegiau quei mied da transport en quellas tschun jamnas. Gronda accoglientscha ha era il tren aventurus dalla Viafier retica giu. FLF ha introduciu e schau circular quel sin atgna resca ina gada ad jamna ella cavorgia. Pli che 520 passagiers hagien ins dumbrau, scriva FLF cun luschezia. Quei seigi tonpli remarcabel, demai che l’aura ei stada quei temps tut auter che primavauna. Gl’avrel ei staus il pli freid dils davos 20 onns ed era il matg ha la macort’aura dominau. Ei vegn cuntinuau Gl’onn vargau han mo quater hotels giu aviert ella stagiun morta ella destinaziun. Tras l’acziun «primavera els cuolms 2021» da FLF han buca meins che 19 hotels e 26 ustrias schau aviert. Il president dall’uniun dils hoteliers da Flem Laax Falera, Christoph Schmidt gi: «Cunzun las fins d’jamna ein ils menaschis stai occupai fetg bein». Ina bilanza positiva trai era la menadra dil marketing dalla gruppa Arena Alva. Sco quei che Eliane Bernasocchi-Volken declara, han las pendicularas registrau 7700 frequenzas silla sutgera Flem-Foppa. La halla da freestyle Academy a Murschetg ha giu da dumignar in grond catsch da glieud. Pervia dalla pandemia ei quei stau pusseivel mo cun limitaziuns d’access. Il gerau dil turissem dalla vischnaunca da Flem, Guido Casty, vul buca pli desister egl avegnir ch’il hosp astgi guder la primavera els cuolms. «Malgrad discletg cull’aura ein las experientschas positivas atras atras. Nua ch’igl ei necessari vegn ei a dar adattaziuns», gi el.

Cu Duri Sialm ei naschius ils 3 da fenadur 1891 a Mustér, haveva Hans Erni 24 onns ed instrueva sco scolast privat ell’Italia. Hans Erni sco Duri Sialm ein s’inscuntrai pli tard adina puspei – tras lur passiun per cant e musica. Ils 7 da fenadur 1891 ei Hans Erni viagiaus da Pordenone ell’Italia dil nord giu ella Sicilia. Quei onn ha el instruiu sco scolast privat en famiglias da fabricants. Lu han ses cumpatriots da Trin clamau el giu la Sicilia. En vesta agl 1. d’uost 1891, cullas festivitads pil 600avel anniversari dalla Svizra, han ins supplicau el da vegnir a Palermo e da fundar in chor viril che dueva embellir las festivitads dalla colonia svizra. Cu el era sin viadi cun tren e bastiment viers la Sicilia fuva Duri Sialm gest naschius si Mustér. Uni ella canzun Las prestaziuns da quels dus umens da duas generaziuns s’audan tiel scazi cultural dalla Romontschia. Omisdus han giu in cuors da veta diltut different, denton ina passiun han els partiu e per quella han els luvrau enorm: la canzun romontscha. Quella unescha Hans Erni, il politicher, scolast, dirigent, pur e redactur da Trin, e Duri Sialm, il professer da musica. Aunc enzatgei unescha els: Omisdus han giu instrucziun da musica tier Otto Barblan. Cu Hans Erni ha frequentau 1884-1887 la scola cantunala a Cuera, instrueva il cumponist engiadines leu. Pli tard ei Otto Barblan ius a Genevra e Duri Sialm ha appreziau el sco student da musica al conservatori. Hans Erni e Duri Sialm ston ins buca presentar. Els s’audan tiels fundaturs dalla cultura musicala romontscha. «Schi ditg che stattan cuolms e vals», Romontsch, romontsch ei nies lungatg…», «Alla patria» ein mo treis da fetg biars tetels ch’ein colligiai culs cumponists. Duri Sialm cun sia musica dalla romantica tardiva e Hans Erni cun sias canzuns popularas valan sco petgas dalla cultura romontscha. Duri Sialm ha cumponiu denter bia auter la musica dil giug festiv «La Ligia Grischa 1424-1924». Hans Erni, il cumponist da «Fontaunas clar resunan» e «Pur Suveran» vegn admiraus sco bab dalla canzun romontscha. Cuors da veta cumplet differents Duri Sialm, il giuven d’els, ei morts ils 18 da december 1961 a Cuera ella vegliadetgna da 70 onns. Hans Erni, il vegl, ils 15 d’avrel 1961 a Tavau en siu 94avel onn da naschientscha. Ella naschientscha eran els 24 onns differenza, ed ella mort puspei. Igl onn 1967 han ils chors e la societad da musica da Trin organisau ina gronda fiasta commemorativa per Hans Erni cun 34 chors. La Ligia Grischa era separticipada cun ses 105 cantadurs ed il Chor viril Lumnezia cun 90. President dil comite d’organisaziun era ser Flurin Darms staus. Aposta per quella commemoraziun han ins construiu a Trin ina fontauna e la via Hans Erni regorda aunc oz a quella gronda fiasta. Era a Glion regorda la via Hans Erni al grond um dil cant romontsch. Auter che Hans Erni ha Duri Sialm giu in cuors da veta pli regular respectiv nunspectacular. El ei staus pedagog, dirigent, organist ed expert. Oz regorda ina fundaziun che s’engascha per cultura da chors e dil cant ad el. Siu relasch musical egl archiv da stadi a Cuera cumpeglia dus meters scatlas pleinas cun massa ovras e partituras per clavazin, musica da combra, per orgla, ovras vocalas per solo, chors ed orchesters, musica sacrala e cantatas. La fontauna Hans Erni a Trin regorda al grond um dil cant romontsch, morts 1961.

Ina dallas casas veglias da Glion vegn spazzada Da Martin Gabriel/FMR La fin da la Casa Maggi el quartier da Sontga Clau Sura a Glion ei arrivada.Naven da «baracca tarladida» entochen «edifeci local historic» existan plirs predicats per la la casa che vegn spazzada proximamein. La Casa Maggi untgescha ad ina nova surbaghegiada. Avon entginas jamnas ha il parlament communal da Ilanz/Glion decidiu da sanar la Via Sontga Clau Sura. Entras quella sanaziun e la spazzada dalla Casa Maggi vegn la segirtad per pedunzas e pedunzs optimada cun la construcziun d'ina arcada. Denter tut ils baghetgs en tuttas pusseivlas variaziuns e posiziuns ch’ei dat el marcau da Glion, secatta silmeins ina casa ch’ei ina vera perdetga dil temps. En il register Geo-Surselva ei la casa Maggi, sco ella vegneva e vegn era numnada a Glion, registrada sco object nr. 90. Pervia d’ina nova surbaghegiada ed el medem tratg cun la sanaziun da la Via S.Clau Sura a Glion vegn la casa spazzada. Finalmein sa la vischnaunca Ilanz/Glion construir leu in’arcada per pedunzas e pedunzs. D’in liug impurtont al «lost place» Dapi ch’il davos habitont ha bandunau la Casa Maggi ein 50 onns vargai. Dapi lu ei la casa vita. Ad interim eis ella scardalida e vegliandra. Ursula Venzin-Alig, la vieua dil davos habitont Lissi Venzin permiert, ha getg che siu um havessi giu in cert interess da cumprar la casa Maggi entuorn ils 1970. Aschi lunsch seigi ei lu denton buca vegniu, perquei ch’ils Venzins hagien el medem mumment saviu acquistar in sulom da baghegiar ella vischinonza. Suenter la famiglia dil spazzatgamin Venzin e siu fegl ha negin vuliu habitar pli en la Casa Maggi.Sco quei che Christian Candreja che ha scret l’historia davart las tradiziuns e las famiglias da Glion, ha confirmau viers la FMR, hagi la garascha dalla casa Maggi surviu a l’interpresa d’autos da posta Solèr duront biars onns sco garascha pils autos da posta da Glion. «Ozilgi havess gnanc in auto da posta plaz pli en quella localitad.» La Casa Maggi ha midau zacontas gadas possessur entochen oz.Mo ch’igl ei tenor Christian Candreja incert, daco ch'ella ha num casa Maggi. «Quei num savess haver da far cun ina famiglia Maggi da Glion.» Mo precis da tgei famigia da Maggis ch'ei setracti exact seigi incert, cunquei ch'ei hagi dau pliras famiglias Maggi a Glion. Ina nova surbaghegiada ed ina via sanada Ils 28 d’avrel 2021 ha il parlament communal da Glion concediu in credit da varga 1,5 milliuns francs per sanar la via Sontga Clau Sura a Glion. El medem interval ha la direcziun communala era lubiu en quei quartier ina surbaghegiada nova cun treis casas da pliras habitaziuns. Pervia da quella surbaghegiada nova vegn ussa era la Casa Maggi spazzada e la via S.Clau Sura vegn sanada uonn en quei liug che la Casa Maggi vegn spazzada. Cunzun ils automobilists e pedunzs ein satisfatgs che la via Sontga Clau Sura vegn entras quels dus pass finalmein pli surveseivla.«Neras uras che quei tarladiu baghetg svaneschi», ha in habitont dil quartier manegiau. Capeivel, mo zaco era donn:La Casa Maggi ei in dils davos edifecis dil liug che possibilitescha agl interessau da sfundrar en la reha historia dil commerci el quartier da Sontga Clau a Glion.

Ei fussi uras, ha mia famiglia manegiau, da far uorden empau cun scartiram e cudischs e tut quei ch’ei s’emplunau el decuors dils onns en stanzas e zulers, giun tschaler e si surcombras, en scaffas e truccas, en truchets e sin crunas, en ordinaturs, mappas e tastgas. Buca che jeu vessi disuorden. Jeu anflel tut, bunamein tut, ni silmeins il bia. Mo ei fuss da fierer naven quei ch’ha buca senn e valzen, quei ch’ei danvonz e senza valur e muntada. Mo – fierer naven fa mal, sgarscheivel mal. Miu bab veva er rimnau e teniu en salv tut quei ch’ins sa mo s’imaginar: cudischs, notas, diaris, agendas, brevs, cartas, cartas da Daniev (entiras scatlas), referats, plaids, notizias, gasettas, fotografias e hartas da morts e da vivs. Bia hai jeu repassau da lezzas uras, zavrau il custeivel dil malnizeivel, luvrau dis en e dis ora. Ed jeu hai giu detg a memez: «Quei duei buca schabegiar tier mei. Jeu vi dismetter las caussas ad uras.» Ed uss? Igl ei aunc bia mender. Plunas ein s’emplunadas, scatlas s’emplenidas, ordinaturs, gross e pulpi, ein semess en lingia e retscha. Jeu hai ina suletta consolaziun. Cun auters va ei buca bia meglier. Miu collega ed amitg Paul ha er la casa pleina da quei ch’ei vegniu e carschiu, s’accumulau e s’augmentau ina vet’ora. Bunamein mintga stanza ei emplenida cun pupi en ina fuorma ni l’autra. El ha raquintau a mi dacuort che sia dunna hagi detg ch’ella fussi veramein leda, sch’ei dessi empau plaz en casa. Ins sappi gleiti strusch trer flad pli. Mo il Paul ha gronda breigia da fierer naven enzatgei, sco jeu er. Nus essan paupers schanis en quei grau. Avon in pèr dis ha il Paul detg a sia dunna ch’el entscheivi uss a dismetter scartiras e screts, silmeins da quels che seigien buc schi impurtonts. Cudischs sa el buca fierer naven, era buc da quels da pauca valeta. Er en quei risguard essan nus dus dalla medema pasta. Contas gadas che jeu hai priu cudischs giud cruna e mess els dalla vart per deponer in di tiel pupi veder. Mo ina gada hai jeu patertgau da spitgar aunc in tec, l’autra gada era la tastga cun las gasettas gia pleina. Lu vess jeu stuiu prender naven las cuviartas da cartun e metter quellas dapersei. Inaga quei, inaga tschei – e la finala hai jeu mess ils cudischs puspei anavos sin cruna. Il Paul, lez bein, lez ha entschiet a dismetter. In avonmiezdi ha el mess ensemen ina pulita pluna fegls da differenta natira ch’el ha priu ord mappas ed ordinaturs, ord scaffas e truchets. Ed el ha detg a mi al telefon: «Jeu miravel, legevel, vulvevel, patertgavel, seregurdavel, mettevel silla pluna e magari puspei anavos.» Da miezdi ha el mussau a sia dunna in pulit fasch sin sia meisa da lavur. Lezza ha detg cun in surrir: «Vesas, ei va, igl ei ina bun’entschatta.» Ier hai jeu entupau il Paul. «E lu Paul», hai jeu dumandau, «has tratg naven empau da tiu scartiram?» «Gie», ha el rispundiu, «ier sund’jeu ius giu el luvratori communal cun cartun, gasettas ed ina dètga pluna cun scrivanzas da mei e dad auters.» «Grondius», hai jeu detg, «ed ha ei buca fatg in tec mal da fierer naven tes pupials?» – «Bein, mo sas, duront che mia dunna ei ida el marcau a far cumissiuns, hai jeu aunc copiau tut.» Arnold Spescha è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala a Cuira. Sia glista da publicaziuns fa l’artg da litteratura, lingua, musica enfin (dacurt) in cudesch sur da Suworow a Pigniu. Arnol d Spescha

Nos antenats rimnavan e tenevan en salv ton sco tut quei ch’els possedevan ni anflavan, che quei eri lu entir ni isau ni rut. Havend pauc danvonz, era fierer naven darar in’opziun. Orda vegl vegneva ei fatg niev. Zacu sa quei maneivel vegnir dretg, udev’jeu stedi dil temps da mi’affonza ed aunc gitg suenter. Mia mumma targeva giu lismers vegls cun cumbels isai e duvrava la launa per far ordlunder zatgei niev sco schlingias e soccas ni cozzas. Vestgadira vegneva cuntschada e cuntschada. Cu quei mava ca pli, vegneva ella duvrada sco stratsch ni lumpa. Secapescha pér suenter che tut ils nuvs eran allontanai e svani en la scatla da nuvs. Batlinis da letg e batlinis da fein ch’eran ton isai ch’els eran bunamein transparents, vegnevan mess en salv per cuntschar da quels meins isai. E secapescha che las sporas dils batlinis da fein vegnevan messas d’ina vart per batlinis novs. Ils nuvs en la scatla vegnevan magari dretg, cu mia madretscha cuseva in bategl niev per mei ni per in da mes fargliuns. Mo … sco schnadrina disponeva ella sezza d’ina vasta collecziun, aschia che nus affons duvravan nos nuvs plitost per dar giugs da tuttas uisas. Ils dents dils ristials ruts vegnevan allontanai e mess dalla vart, pertgei baul ni tard era ei segir da far en dents al proxim risti. Las astas risti ch’eran aunc entiras vegnevan messas en salv per remplazzar la proxima che mava empermiez. Ed ina faultsch savev’ins buca semplamein fierer pli lunsch, mo perquei ch’il schalun era ruts. Miu bab rimnava mintga guota che vev’aunc buca fatg ruina e metteva pruamein d’in maun la ferramenta dad escha e da barcuns ruts, sco era tocca d’iseglia. Eba, tut quei che saveva maneivel aunc far in survetsch zacu, zanua. Rimnaders eran nus ed essan restai. Ozilgi rimnein nus plitost per plascher, buca dispet perquei ch’ei savess vegnir dretg in bi gi. Las collecziuns ein zun variontas, ei dat strusch zatgei che vegn buca rimnau zanua. Naven da cartas postalas, taccaders ed autograms da cantaduras ed acturs, che remplazzan las hartas da morts e sogns d’antruras, entochen maletgs custeivels. Da cravattas creativas, bategls d’anno tubac entochen teppis digl orient, da crappa e cristaglia entochen mobilias veglias … La gliesta ei liunga, sco rimnaders essan nus vers campiuns. Jeu mezza sun buca fetg premurada en caussa. Sesentel meglier cun in pentel si dies che cun in sacados plein. Nuotatonmeins, mintgaga che jeu dun ina rugalada en scaffas e truchets, smarvegliel jeu tgei che vegn tut neunavon! Objects e scartiram da tuttas uisas ch’jeu hai mess dalla vart avon gis ed onns, in hardumbel, dil qual jeu savess maneivel desister. Tuttina mettel jeu ga per ga puspei tut bein en salv. Ins sa mai! En scaffa pendan bategls, dils quals jeu sai nungrazia sedistaccar, malgrad ch’jeu traiel dagitg buca pli en els. Da cudischs che fan puorla sin cruna, lein nus gnanc discuorer … Hai jeu forsa tuttina artau la pissiun? Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

La gliesta dils giugs da ballapei dalla fin d’jamna ei gleiti puspei aschia liunga sco ella duess esser, respectiv sco ella era avon la pandemia. Cun ina differenza: L’entira runda dalla primavera dils activs (2. – 5. Ligia) croda. Questa primavera vegnan aunc ils davos giugs dalla prerunda digl atun dai. Per entginas equipas ei quei singuls giugs, per autras quater. Il campiunadi dils juniors cuntinuescha tut tenor plan ed ei gia ella fasa finala. Cup grischun dumengia a Schluein Damas: Domat – Tusaun-Cazas 13.30 Umens: Landquart – Tusaun Cazas 16.00 2. ligia regiunala, gruppa 1 Au-Berneck – Montlingen so. 17.00 St. Margrethen – Rorschach-Goldach mar. 20.00 Romanshorn – Au-Berneck giev. 20.15 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Trun/Rabius so. 17.00 Valposchiavo – Triesenberg so. 17.30 4. ligia, gruppa 1 Surses – Lumnezia so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Domat – Ruggell du. 11.00 Bischofszell – Diepoldsau-Schmitter du. 11.00 Herisau – Rorschach-Goldach du. 12.30 Appenzell – Bogn Ragaz du. 13.30 Rotmonten-Winkeln – Surselva du. 14.30 Juniors League B Teufen – Cuera 97 so. 13.00 Amriswil – Gossau so. 13.00 Surselva – Uzwil-Henau Laax, so. 14.00 Romanshorn – Brühl so. 14.00 Rorschach-Goldach – Winkeln-Rotmonten so. 15.00 Tobel-Affeltrangen – Rheintal so. 15.30 Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Triesen ve. 20.00 Vaduz – Tavau so. 13.30 Lusitanos de Samedan – Cuera 97 so. 17.00 Valposchiavo – Vaz-sut du. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Grabs – Sargans so. 12.00 Linth 04 – Surselva a so. 14.00 Walenstadt – Tusaun-Cazas so. 14.00 Domat – Mels so. 17.30 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Schlarigna so. 13.00 Lai Valbella – Surselva so. 13.00 Panaduz – Tavau so. 16.00 Juniors D elita, gruppa 1 Domat – Eschenbach-Wagen ve. 18.00 Cuera 97 – Rapperswil-Jona so. 10.00 Surselva – Glaruna so. 12.00 Toggenburg – Valposchiavo so. 13.30 Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Panaduz Tavanasa, so. 10.00 Glarnerland – Mels so. 12.00 Cuera 97 – Schlarigna so. 13.00 Tusaun-Cazas – Domat du. 15.00 Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Cuera 97 so. 10.00 Surselva d – Sargans Trun, so. 11.00 Vaz-sut – Panaduz so. 11.00 Surselva c – Balzers Schluein, mes. 18.30

Per dar all’aua ina vusch, scrivel jeu Marja Nieuwveld, sco ambassadura dall’aua quella columna. Mia finamira: Augmentar la schientscha per quella resursa custeivla. Avon in onn, cu jeu sun suandada duront 30 dis al cuors dil Rein – naven dalla fontauna tochen la sbuccada a Rotterdam – ei mia grond’amur per l’aua carschida pli e pli fetg. Duront quei viadi hai jeu scuvretg aschi bia sur dall’aua ch’jeu lessel bugen parter mias experientschas ed enconuschientschias cun Vus. Aua ha gia adina fascinau mei. Cura che jeu hai accumpignau duront 30 dis il Rein cun velo, a pei, en in canu ni senudond, hai jeu veramein empriu da cular sco l’aua. E vitier hai jeu propi empriu da schar dar. Duront onns hai planisau quei viadi, jeu vevel organisau ch’enzatgi accumpogni mei cun in auto per transportar mia bagascha ni era il velo en cass che jeu fuss ida in toc a pei ni enzaco auter. Mo igl ei vegniu tut auter che planisau. In’jamna avon la partenza hai jeu survegniu in canaster. Gl’emprem mument hai jeu giu panica, quella ha denton beingleiti puspei fatg plaz a miu patertgar positiv. En ruaus haiel jeu schau ir atras il tgau tuttas pusseivladads tochen che la soluziun ei tuttenina vegnida da sez, quasi ord il nuot. Perquei ch’il viadi dueva star sut l’enzenna dall’aua hai era jeu priu avon da semplamein flessegiar sco l’aua. Aschia ei la tura sesviluppada a moda fetg naturala, tut era en moviment. Mirau anavos sun jeu perfin engrazieivla persuenter. Jeu haiel empriu la pli impurtonta caussa da mia veta: Da cular sco l’aua. Aschi savens haiel jeu persequitau co l’aua sgarguglia e fa undas denter la crappa el letg dil flum. E quei senza schar tener si. Crappa ei buca impediments, l’aua va semplamein sper-, sur- ni sutora e cuntinuescha sia via el letg dil flum. Buc aschia sco quei ch’jeu erel pli baul – adina cul tgau atras la preit. Il Rein ha transformau mei: Jeu sundel daventada ina pacifica e flexibla “fliegende Holländerin”. Suenter 30 dis, cun haver giu bunamein adina il medem ritmus sco l’aua, era ei sco sche nus fussen s’uni, il Rein ed jeu – nus flessegiavan sco l’aua. Marja Nieuwveld, ambassadura dall’aua www.quellwasser.ch

Per dar all’aua ina vusch, scrivel jeu, Marja Nieuwveld, sco ambassadura dall’aua quella columna. Mia finamira: Augmentar la schientscha per quella custeivala resursa. Cu jeu sun suandada avon in onn il cuors dil Rein - en 30 dis naven dalla fontauna tochen la sbuccada a Rotterdam - ei mia gronda amur per l’aua semussada. Duront quei viadi hai jeu scuvretg fetg bia sur dall‘aua. Perquei less jeu bugen parter cun Vus mias experientschas ed enconuschientschas. La natira consista ord ciclus, ella sestenta permanentamein d’esser equilibrada ed ils differents ciclus ageschan intensivamein per restar schubers. Aschia schubregia la natira era noss’aua. Era sche nus essan aunc lunsch naven da capir co la natira funcziuna per propi, tradescha ella ses misteris sche nus observein intensivamein ella. La megliera e pli funcziunala serenera ei ina natira intacta cun ses ciclus. Perquei che l’aua ha surtut la funcziun da sligiar si e transportar, sto ella zacu era vegnir libra da tut il rimnau. Quei schabegia entras temperaturas pli aultas, aschia che l’aua svapurisescha. L’aria humida ascenda, s’unescha en pigns daguots d’aua e fuorma las neblas. Quest’aua che croda suenter puspei sin tiara sco plievgia, fuss da principi schubra. Mo duront quei viadi pren ella gia puspei si bia miarda. P.ex. chemicalias ed autras particlas, denter auter caschunadas d‘ina agricultura intensiva che lai pli pauc plaz a spazzis da viver naturals ed intacts. Quei impedescha ils ciclus essenzials che han influenza sin tut quei che viva. Ella natira dat ei per l’aua era ina “serenera horizontala”. L’aua traversa differents materials sco p.ex. sablun, glera e canniu. En in letg natural d’in flum fa l’aua turnighels e s’enrihescha cun oxigen. In pass fascinont en quei process success tras il sulegl. Cun sia calira e la glisch schubregia il sulegl numnadamein era l’aua. Quei grond ciclus dat ei era el pign, egl intern ed extern; perfin en nos corps. Perquei havein nus ina temperatura pli aulta ni febra cu nus stuein vegnir libers da zatgei tussegau. Per la medema raschun ei far sauna aschi sanadeivel. Sche nossa atgna circulaziun funcziuna forsa buca aschi bein pli, fuss beiber aua eventulamein ina buna idea. Ils process naturals ein pil pli fetg logics e san mussar bia a nus. Marja Nieuwveld - Ambassadura dall’aua www.quellwasser.ch

Enteifer il habitadi da Flond ei il vial dalla via da Sursaissa en in schliet stan. La surstructura dalla via ha sfessas, crenas ed ei sesbassada aschia che la via ademplescha buca pli las pretensiuns enviers la segirtad da menaschi. Il medem vala pils dus mirs da sustegn: Per part vesan ins schizun lur fundaments. Per quei motiv ha la regenza approbau in project per sanar e per curreger la via. Il project preveda denter auter era da slargiar ils passapeis, da transformar duas nischas da fermada dil bus sper la via tenor ils basegns dallas persunas cun impediments sco era da crear ina nova sdrema melna. Sin giavisch dalla vischnaunca da Sursaissa Mundaun vegn plinavon construiu all'entrada el vest dil vitg in’insla da separaziun che duei quietar il traffic. Ils cuosts totals importan rodund quater milliuns francs. Impressiun dalla via che sesanfla en in schliet stan.

Suenter ch’il Cussegl federal ha sluccau las mesiras da protecziun davart il coronavirus cuntinuescha il campiunadi da ballapei dallas ligias pli bassas dils activs. Per Trun/Rabius ei il giug da questa sonda d’eminenta impurtonza. Ils Sursilvans fruntan sil davos dalla tabella Cuera 97. La prerunda ha buca saviu vegnir terminada igl atun vargau. Per quei motiv ha l’associaziun da ballapei decidiu da finir ella questa primavera, aschilunsch che las mesiras encunter Covid-19 lubeschan quei. Ussa eis ei aschilunsch ed aschia po era vegnir decidiu tgi che vegn promoviu ed tgi che sto far il viadi en ina ligia pli bassa. Pertuccadas dallas decisiuns che ston aunc curdar ein era las ligias cun equipas sursilvanas, pia dalla 2. ligia regiunala entochen la 5. ligia. Ed en tuttas ligias han ils Sursilvans aunc in plaid el capetel, mo ein per part era involvi ella relegaziun. Ina da quellas equipas ei Trun/Rabius ch’ei il mument secund davos ella tabella dalla 3. ligia ed aschia sin in plaz da relegaziun. La squadra dil coach Donat Albin ha denton dau pli paucs giugs che las squadras vischinas ella tabella, aschia che la schanza da semover dalla tabella ensiviars ei intacta. In emprem pass en quella direcziun savess Trun/Rabius far sonda suenter miezdi encunter Cuera 97. La squadra dalla capitala schai sil davos plaz dalla tabella e ha recaltgau gnanc in sulet punct en otg giugs. Tgei spetga a Cuera? Trun/Rabius ha d’absolver aunc quater giugs. Cun excepziun da Landquart ein treis aunc involvi ella relegaziun: Cuera 97, Sargans e Gams. «Surtut il davos giug encunter Gams savess esser decisivs», di Donat Albin. La squadra songagliesa ha il mument in punct dapli sil conto. Entochen tier quella scuntrada sa quei denton aunc semidar. Per quei motiv ei il giug encunter Cuera 97 fetg impurtonts: «Ina victoria fuss secapescha ideala e fuss ina buna partenza en quels davos giugs. Per aunc dapli va ei denton per Cuera 97 en quei giug. Sch’els spiardan ein els gia relegai.» Per quei motiv seigi ei da supponer ch’entgins giugadurs dall’emprema equipa da Cuera 97 (2. ligia interregiunala) savessien rinforzar la secund’equipa: «Per quei motiv savein nus buca tgei che spetga sin nus.» La squadra sappi denton che mintga giug restont seigi impurtonts. Cun ina victoria damaun a Cuera savess Trun/Rabius far in bien pass ensiviars ella tabella, numnadamein digl endischavel sil novavel plaz. «Nus essan semtgai» «Nus havein trenau bein questa primavera ed essan fit. Dapi dus meins savein nus ch’ei sa cuntinuar questa primavera e per quei motiv essan nus sepreparai cun tutta consequenza. Nus fagein ussa tut il pusseivel e sch’ei reussescha buca da restar en 3. ligia stuein nus buca far a nusezs reproschas», di Donat Albin. En giugs amicabels ha Trun/Rabius battiu Tavanasa e Lumnezia. La finamira ei clara: «Nus lein restar en 3. ligia. Duessen nus denton curdar ella 4. ligia sch’ei quei buca rut ina comba. Sco ei vesa ora stat l’equipa era lu ensemen ed jeu vesel per ella in bien avegnir.» In bien avegnir vesa Donat Albin era per la gruppaziun cun Danis-Tavanasa: «Il giavisch da cuntinuar vegn exprimius dad omisduas varts.» L’equipa da Trun/Rabius ei semtgada pils quater davos giugs dalla stagiun. Surses – Lumnezia Sonda suenter miezdi semesiran Surses e Lumnezia el giug da 4. ligia. Cun ina victoria sa Surses segirar la promoziun ella 3. ligia. Dat ei in remis ni gudogna Lumnezia croda la decisiun pertuccont promoziun els davos giugs. Lu ha Lumnezia grondas schanzas da returnar ella 3. ligia.

Mesjamna proxima ei ella baselgia a Castrisch la radunonza generala dalla pleiv. Tractanda principala ei la damonda co vinavon. Dapi il schaner 2020 administrescha il curatur Martin Gabriel gl’uffeci da pleiv. Sia finamira eis ei da formar ina nova suprastonza da pleiv Castrisch-Riein-Sevgein. Ils onns 1524 e 1526 ei stada a Glion ina gronda dieta. Funcziunaris dallas Treis Ligias ein s’entupai per discutar dalla confessiun e prender conclus impurtonts. Ils menaders politics han decidiu che la populaziun dils vischinadis dueigi sezza saver decider sch’ella vegli restar tier la confessiun dil papa ni midar tier la cardientscha evangelica. Ils vitgs dalla Foppa situai dalla vart dretga dil Rein decidiu dad ir vi tier la confessiun nova. Il vitg da Riein ha midau sco ina dallas emprema dil Grischun, Flond, Luven, Duin, Pitasch, Castrisch, Valendau e Versomi suandai. Ed era il marcau da Glion cun Strada e Schnaus han midau. Dapi lu ein gleiti 500 onns vargai e novas midadas ein en vesta. Las structuras balluccan e ballontschan. Castrisch, dapi 1526 in liug reformau. Dapi 1526 separai Ella Foppa han ins tgirau cun premura duront prest tschun tschentaners la separaziun confessiunala. La midada historica era semussada beinprest ella convivenza sociala ed ella cultura. Ins s’identificava in cun l’auter sur la confessiun. Ir el curtgin da tschella toleravan ins buca. Cul duiu respect, mo sin distanza, han ins aschia viviu ensemen. Enteifer las confessiuns seteneva ensemen denter las confessiuns, Glion, Castrisch e tschels vitgs formavan ina unitad ella cardientscha. Quei para d’esser semidau il 21avel tschentaner. Sch’ina pleiv ha breigias e difficultads, maunca la solidaritad, ella sa buca semplamein quintar cul sustegn d’ina autra. Gest quei sentan las pleivs actualmein. Las midadas necessarias dad oz ein buca cumbinadas cun l’ideologia teologia, mobein cun resalvas e discussiuns d’administraziuns, cun finanzas, fatgs giuridics. Fatgs teologic-confessiunals e la pastoraziun che ha colligiau bunamein 500 onns, han piars lur muntada. Ella pleiv Castrisch-Riein-Sevgein ein ils signals d’ina midada necessaria semussai avon dus onns. Suenter che plirs suprastonts havevan demissiunau eis ei buca gartegiau d’anflar successuras e successurs che han formau in niev gremi. Suenter la radunonza generala dalla fin da november 2019 ha la Baselgia cantunala, la suprema instanza dallas pleivs reformadas dil Grischun, stuiu surprender il guvernagl. Ella ha dau a Martin Gabriel, gl’anteriur president dalla pleiv da Glion, l’incarica da curatur. Dapi prest in onn e miez administrescha el la pleiv vacanta. Posiziun da Glion decisiv Sch’ils da Castrisch e Riein, ed ils reformai da Sevgein, vegnan a festivar en tschun onns il 500avel anniversari dapi la midada historica, ei aunc buca clar. Actualmein ston els empruar da dumignar lur problems organisatorics. La radunonza da pleiv dil november 2019 haveva approbau la proposta da contrahar cun Glion pervia d’ina fusiun. Lezza pleiv vul denton saver nuot da recepir pleivs pintgas e fleivlas. Che la situaziun ei aunc adina malsegira conferma il giurist Frank Schuler. Il commember dil cussegl dalla Baselgia cantunala declara sin damonda dalla FMR ch’il curatur Martin Gabriel vegni ad exequir las incumbensas operativas tochen ch’ins hagi anflau ina sligiaziun. Sper l’administraziun e contabilitad s’audi era d’organisar priedis, sepulturas, battens e nozzas. La pastoraziun ha ser Alistair Murray, il plevon dalla Stussavgia, surpriu interimisticamein. E l’instrucziun da religiun naturalmein, leu dat ei ina cooperaziun culla scola e cun pleivs dil contuorn. La damonda sch’ina fusiun cun Glion seigi aunc adina negin tema rispunda Frank Schuler aschia: “Quei ei effectivamein negin tema. Zacu vegn ella tuttavia puspei sin meisa, pertgei las midadas ella societad stattan buca eri”. E co eis ei culla pusseivladad – ch’ins ha era gia discutau – che las pintgas pleivs entuorn Glion, inclus Vuorz e quella dalla Cadi, fusiunassen? “ Las damondas corrispundentas hagien ins gia fatg en vesta ad ina fusiun Castrisch-Glion. Resuns hagi ei denton dau negins. E tschella varianta, quella da formar ina endretga pleiv gronda Glion, cun in center da pastoraziun per vitgs romontschs e marcau tudestg? Quei resta la varianta realistica, ella ei denton dependenta dalla beinvulientscha dils da Glion. Questa sera s’entaupan lezs a lur radunonza generala d pleiv. La tematica “fusiuns e collaboraziuns” ei buca indicada silla gliesta da tractandas. Perencunter vegn ella discutada alla radunonza generala dalla pleiv Castrisch-Riein-Sevgein da mesjamna proxima. Tier punct 5 ei il tetel indicaus “Fusiun culla pleiv da Glion – co vinavon?

(fmr/abc) Ier ha gl’intendant Mathias Kleiböhmer envidau a Flem all’orientaziun. Flimsfestival, il festival culla gegia verda, envida il 13avel onn alla retscha da concerts multifars. Dalla stad tochen gl’unviern a Flem e contuorn dat ei musica en loghens nunusitai. Inagada eis ei silla talina d’in clavau a Scheia, inagada eis ei stau sil Fil da Cassons, inagada ella tegia d’uaul a Laax ed el casti Aspermont a Sagogn. Las «salas» da concert che Mathias Kleiböhmer elegia pil festival ein specialas. L’elecziun ella regiun seigi gronda, adina puspei anfli el novas pusseivladads. Era il 13avel program da concert da flimsfestival ei varionts. Era cun selecziunar las interpretas ed ils interprets ha el in bien maun. «Nossa finamira eis ei da concertar cun glieud che fa musica d’excellenta qualitad. Ei sto denton esser glieud sco ti ed jeu ch’ei buca loscha», gi gl’intendant. El sez s’auda tier quella categoria. Cun sia dunna, la cellista Christine Meyer, e cun siu ensemble le phénix, fa el musica d’in ault livel. Gl'intendant Mathias Kleiböhmer, avon il casti da Flem. Dils numerus interprets ch’el ha uonn saviu engaschar numna el differents, da quei era dus Romontschs da renum, Clau Scherrer e Flurina Sarott. La contrabassista Anna Trauffer e gl’artist Remo Albert Alig sco era gl’autur Pedro Lenz coopereschan era denter biars auters. La colur dil festival ei caracteristica: il verd primaveril renda attent al pastg frestg ed alla feglia dallas plontas che catschan la primavera. Quei ha gl’intendant ed organisatur dil festival confirmau ier a Flem. El ha presentau il carnet cul program da tuts 34 concerts. Denter auter san ins guder il meglier tubist dil mund, il Norveges Viktor Bergen. Ina scuvierta seigi la giuvna cantadura Nuria Rial. Il principi da flimsfestival resti il medem, numnadamein concerts classics, musica per pign e grond en loghens particulars. Cun in cuort allegro dil cumponist baroc Georg Philipp Telemann ha Mathias Kleiböhmer fatg gust. Il schatg musical ha el dau ella halla d’events sper la casa da scola veglia da Flem. Igl ei buca exnum il liug tipic pils concerts. Uonn concerteschan ils musicists denter auter en ina vitrina vitta a Flem, el casti da Rehanau, ella sala dil hotel Bellevue, ella Fermata a Falera sco era en in englar digl uaul sut la ruina Belmont. Dapli dil program da flimsfestival mira www.flimsfestival.ch

La mesjamna sera ha il Museum Regiunal Surselva (MRS) a Glion tarmess ina newsletter a ver 800 abonnentas ed abonnents da lunsch e da maneivel. Il cuntegn ei magari empau nunusitaus per in’instituziun culturala e cuntegn ina recumandaziun per las elecziuns communalas dils 13 da zercladur ad Ilanz/Glion. «Igl impuls da far ina recumandaziun d’elecziun ei vegnius ord las retschas dil Cussegl da fundaziun dil MRS. Nus havein discutau surlunder ed essan secunvegni da far quei cun tarmetter ina newsletter a nos contacts», declara Ursina Jecklin, la menadra e curatura dil Museum Regiunal Surselva a Glion. Ella newletter propona il MRS da dar la vusch a Carmelia Maissen sco presidenta communala ed a Caroline Gasser Curschellas sco geraua. Pil parlament communal recamondan ei da dar la vusch a Gian Marco Bianchi, Tarcisi Cavigelli, Ivo Frei, Hubert Gross e Manuel Montalta. Principi democratic Mo ei quei buc empau selectiv e pudess forsa schizun esser da disavantatg pil museum? «Semetter en pils agens interess ei da miu avis in principi democratic. Era l’uniun da commerci e mistregn Glion e contuorn nominescha ses commembers e sias commembras che candideschan pil parlament. Ei han medemamein derasau ina newsletter culs nums dils candidats e dallas candidatas giavischadas. Daco duessan nus pia buca far quei?», rispunda Ursina Jecklin. Ei seigi legitim ch’ils interprendiders e fatschentas mesaunas e pintgas seposiziuneschien. «Ch’ei han pli sempel da far quei ei enconuschent. Quei cumprova gia il fatg, che lur newsletter vegn buca messa en damonda», puntuescha la menadra dil MRS ed aschunta: «Pertgei duessan nus pia buca prender posiziun e sustener ’nossas’ candidatas e candidats, dils quals nus savein ch’ei han bunas ideas e s’engaschan per la cultura ella vischnaunca?» Impurtonza dalla cultura Tuttas persunas recumandadas dil MRS per las elecziuns da vischnaunca s’engaschien adina puspei fetg pil museum ed era per auters camps culturals. Carmelia Maissen seigi dil reminent stada biars onns el Cussegl da fundaziun dil MRS e Caroline Gasser Curschellas fetschi gia dapi biars onns part da quel. Mo ei quei – per ina instituziun culturala – buca tuttina empau problematic da recumandar ils ins ed ils auters buc? «Eventualmein vilentein nus certa glieud, cun quei savein nus denton viver. Politicamein restein nus en tuttacass neutrals, damai che nus sustenin buc ina partida specifica», explichescha Jecklin ed aschunta ch’ella hagi gia survegniu dabia reacziuns silla newsletter. Entgins sevilentien, auters hagien reagau positiv e puspei auters fetschien lur patratgs e ditgien secapescha nuot. Che la FMR ei s’anunziada plai alla menadra dil museum. Aschia vegni eventualmein ina discussiun davart l’impurtonza dalla cultura lantschada. Forsa detti ei in impuls da tematisar tgei ch’ina instituziun culturala stuessi, respectivamein astgi far. «Sulettamein porscher bialas exposiziuns e buc astgar s’exprimer ella publicitad, quei sa da miu avis buc esser la finamira», puntuescha Ursina Jecklin. Il Museum Regiunal Surselva ha dau ora ina recumandaziun da votaziun per las elecziuns communalas dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Sco presidenta proponan ei per exempel d’eleger Carmelia Maissen. Sco ils auters proponi s’engaschi ella zun fetg pil museum e la cultura.

Nus ans rechattains in ün’epoca chi’d es influenzeda da movimaints spiertels ed ideologics da diversas sorts. Ils üns sun pü pussaunts, ils oters pü debels. Els tuots sun caracterisos da persvasiuns generelas chi nu vegnan discutedas pel solit. Ma lur simpatisants las crajan. E quellas persvasiuns collectivas domineschan il clima da discussiuns e l’atmosfera in nossa societed. Ün da quists movimaints principels pudess gnir numno «vitalissem». Furmeda es quella ideologia dal impissamaint cha la vita visibla es tuot chi exista, e dimena l’unic da valur. Il böt e l’intent da tuot ils vitalists sun da promouver quella vita, adüna e dapertuot. Che chi tuna a prüma vista fich simpatic e perfin nöbel, ho però varts da sumbriva. Che capita cun vita chi’d es memma debla per surviver? Inua restan las victimas innumbrablas da natüra ed istorgia? Chi as pissera pels umauns chi’s resaintan scu quels chi sun pers? Il virus da corona ho musso cha «la vita» prodüa mort. Il virus svess as multiplichescha sainza resguard e sainza cumpaschiun. La vita imsürabla dess esser tuot? Da vaira? Que füss ün muond sainza cuffort. La reclama in tuottas medias predgia constantamaing sandet, bellezza e giuventüna. Malatia, vulnerabilited ed eted disturban quel cult davart la vita perfecta. Cha nus ans inclegians: Il vitalissem cugnuoscha bainschi üna etica. El metta pais sün morela. Sieus aderents sun suvenz moralists. Ma suot la morela ota e minchataunt pietusa as zoppan interess dürs. La morela serva scu pretext per as fer valair cunter oters e lur interess. Che saro il resultat ? Il pü ferm survendscha finelmaing, il pü raffino, quel culla lobi la pü activa. Ma sieu facit – express cun vusch dutscha – tuna: «La vita ho survint. Cha nus tuots sajan cuntaints.» Insè es quist möd da penser «vita» be cumbat. E las victimas restan relaschos a l’ur da las sendas. Vitalissem ho – davous la fatscheda – üna fatscha trida. La Bibgia es sainza dubi üna amia da la vita. Ma la vita deriva dal viv, da Dieu. La vita visibla es plain cuntradicziuns, controversas e dispitta, na libra da tragedias e dad inimihs d’üna vita chi merita il nom «vita». Chi chi deifichescha simplamaing «la vita» e schmauncha tar que «il viv» scu la funtauna permanenta, il center vivas-ch e’l böt finel, quel ruinescha la vita. Lura nu triumfescha la vita, dimpersè il vitalissem cun tuot sia brutalited. Il Dieu viv cumbatta per sias creatüras. La via da Gesu a partir dal prasepan a Betlehem fin sülla crusch a Golgata es il viedi cumbattiv dal Dieu viv aint immez tuots ris-chs da la vita vulnerabla da la creaziun. La fossa vöda significha cha la victima – Gesu svess – nu resta victima. El viva. E da quist mumaint davent as müda il muond vegl. Il viv renovescha la vita. Il spiert da Tschinquaisma es la forza da quista renovaziun. Ed ün bel di faro el tuot nouv. Ün nouv tschêl ed üna nouva terra: la victoria definitiva da la vita our dal Dieu viv. David Last è reverenda refurmà a Bever ed a La Punt Chamues-ch. David Last , reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

Dumengia proxima, ils 13 da zercladur, festivescha il professer, linguist, poet, dirigent ed expert da musica Arnold Spescha siu 80avel. El ha la cuida d’astgar far quei en buna sanadad corporala, gronda agilitad spirtala, cumpleina vivacitad e forza da lavur. Il giubilar ei arrivaus al sumfil da sia veta ed astga mirar anavos cun satisfacziun sin ina veta multifara en survetsch dalla scola, dalla musica e dalla litteratura. Arnold Spescha ei in generalist cun talents multifars, cun ina energia e disciplina da fier ed ina forza da lavur nunstunclenteivla. Origin, formaziun e professiun Arnold Spescha ei naschius 1941 a Pigniu ed carschius si ella casa nua ch’il general russ Suworow ha giu priu dimora igl october 1799, suenter il marsch aventurus da sia armada sur il Veptga. Il bab Giachen Gieri ei staus ina persunalitad legendara. Da clamada era el scolast e pur, ina veta ora ei el staus dirigent ed organist, biars onns president communal e mistral. Da siu bab hagi el artau il talent pedagogic e musical e la disciplina, da sia carezada mumma Barla Antonia la buontad e beinvulientscha. La convischina Elisabeth Alig ei daventada sia consorta e premurada cumpogna da veta, ils treis affons Claudio, Flavio ed Ursina han cumpletau la famiglia ed oz dattan ils biadis sinzur e portan veta e legria en casa da tat e tatta. Seigi quei Cuera ni en lur residenza da vacanzas el vitg natal da Pigniu. Arnold Spescha ei vegnius scolast ed ha dau scola a Sevgein ed Arosa nua ch’el ha era dirigiu chors e musicas. Silsuenter studegiau linguistica e litteratura a Turitg, Aix-en-Provence e Perugia e musica a l’Academia da musica a Turitg. En sia dissertaziun ei el s’occupaus dils fenomens metereologics el lungatg da sia vischnaunca nativa da Pigniu. Duront 35 onns ha Arnod Spescha instruiu cun fiug, savida ed engaschi franzos, romontsch e talian alla Scola cantunala ed otg onns eis el staus conrectur da quella scola. El ei denton era staus docent allas universitads da Friburg e Turitg ed ha creau la Grammatica sursilvana, in’ovra monumentala, ed il Vocabulari fundamental sursilvan, duas ovras da basa per l’instrucziun da romontsch. Musicist, perscrutader e poet Gronds merets ha Arnold Spescha acquistau per la promoziun dalla musica instrumentala. El eis staus dirigent da differentas formaziuns, ha tgamunau e staus commember dalla cumissiun da musica cantunala e federala ed in expert tschercau per fiastas da musica sin livel districtual, cantunal e naziunal. Ensemen cun Raimund Alig ha el scret la scartira giubilara per il 100avel anniversari dall’Uniun da musica cantunala. Igl onn 2004 ei professer Spescha ius en la pensiun bein meritada. Buca per star lischents e schar dar l’aura pils larischs. Cun acribia ei el seprofundaus ella historia da siu vitg nativ da Pigniu ed ha perscrutau manedlamein l’invasiun dall’armada russa ch’ei arrivada 1799 spussada e fomentada el vitget da Pigniu. In‘episoda dalla historia mundiala silla tribuna dil vitget muntagnard. Quella expediziun temeraria ha schau anavos el fastitgs da different gener: litterars, musicals e culs renomai „russers“ schizun culinars. La descripziun fascinonta e bein documentada ei cumparida dacuort. Denton era il hanletg da nuorsas cun la transversada dil Pass Pigniu ha cattau sia attenziun. L’activitad litterara publica ha Arnold Spescha iniziau cul „Tandem“ cumparius el Tschespet 61 sco ovra cumineivla cun Silvio Camenisch. Suenter la pensiun ei il linguist e litterat denton sededicaus cunzun alla lirica. 2007 cumpara il tom da poesias biling „Ei dat ils muments dils pass levs – Zeiten leichtfüssigen Schrittes“, poesias inspiradas e tituladas d’in tema musical. Ed era sco liricher sto Spescha haver in dun aparti per ritmus e tonalitad. Buca meins che 60 da sias poesias han survegniu in vestgiu musical d’ina trentina da cumponists. Ed ellas vegnan cantadas stediamein da concerts e fiastas da cant. Per in poet dat ei bein strusch ina renconuschientscha pli gronda che quei. Poesia cantada ei dubla poesia. Tes merets ein vegni renconuschi 2007 cul Premi cultural grischun e cun numerus commembradis d’honur. Nossas vias ein secruschadas savens a caschun da concerts, arranschaments litterars ed el ravugl dallas organisaziuns romontschas. Per la Quotidiana eis Ti staus in collaboratur attaschau, Ti has scret numerusas columnas e glossas e presentau pliras ovras da nos scribents. Persuenter savein nus bien grau e giavischein a Ti ed a Tia famiglia ina biala fiasta d’anniversari ed aunc bia bials onns da serasontga. Arnold Spescha - il giubilar dils 80. Foto Olga Rachkovskaya

Elecziuns communalas a Medel, Breil e Glion Martin Gabriel/FMR Ellas canzlias communalas dallas treis vischnauncas sursilvanas Ilanz/Glion, Medel e Breil vegn ei luvrau intensivamein per dumbrar vuschs la proxima fin d’jamna. En quellas treis vischnauncas han liug sper las otg votaziuns tematicas las elecziuns communalas. Ina sfida organisatoria per las administraziuns communalas, malgrad che la lescha cantunala davart ils dretgs politics lubescha d’entscheiver cun la dumbraziun gia il venderdis. Denter 80 e 90 pertschien dallas vuschs vegnien inoltradas ozildi en scret gia avon la dumengia da votaziuns, hai giu num tier las treis administraziuns da Ilanz/Glion, Breil e Medel. Malgrad quella gronda cumpart en scret van tuttas treis vischnauncas aunc en lur fracziuns cun l’urna. A Medel succeda quei la sonda avon la dumbraziun, a Ilanz/Glion la dumengia, ed a Breil la sonda ni la dumengia. Vischinas e vischins e persunal dumbran las vuschs Perquei ch’ils ufficials ch'ein schiglioc el biro da votaziun ston vegnir elegi ni reelegi, san quellas e quels buca separticipar quella gada. Il canzlist communal da Medel Valentin Pally di, ch’el hagi perquei pladiu ina mischeida da persunal e persunas dils vischinadis. Otg persunas vegnien a luvrar vid la dumbraziun la proxima dumengia endamaun. «Ina buna part dallas cuviartas tarmessas als 316 habitonts e habitontas ein gia returnadas» di Pally. Il canzlist communal da Breil, Curdin Cadonau di che era a Breil hagien fetg biaras dallas 1400 votantas e votants gia returnau la cuviarta da votaziuns. «Jeu hai clamau sis persunas orda tuttas fracziuns per dumbrar las vuschs ed eruir ils elegi la dumengia. Tier nus vegn tut semtgau il venderdis e dumbrau vegn ei la dumengia.» El medem stil proceda era la vischnaunca Ilanz/Glion che ha d’eleger la suprastonza communala ed il parlament communal cun 25 cusseglieras e cussegliers. Sin fundament dallas vuschs gia inoltradas para quei da dar ina buna participaziun, ha il scarvon communal Michael Spescha confirmau. «Nies biro d'elecziun e votaziun a Glion secumpona d'emploiadas ed emlpoiai communals e da geraus e parlamentaris che han demissiunau». Cun 3400 votantas e votants ei Ilanz/Glion ina gronda vischnaunca ed ha - en vesta al grond diember da candidatas e candidats pil parlament - obteniu ina lubientscha dil cantun d'entscheiver cun la dumbraziun gia la gievgia. Vischnauncas fan buna lavur La vice-directura dalla canzlia cantunala, Claudia Hartmann ei pertscharta che la dumengia da votaziun ei ina sfida cunzun per vischnauncas grondas che han era aunc elecziuns communalas. L’administraziun cantunala sesporvi da sustener cun buns programs d’informatica las vischnauncas, aschia che las votaziuns federalas e cantunalas sappien vegnir liquidadas a moda speditiva. E la lescha davart ils dretgs politics lubeschi gie d’entscheiver cun la dumbraziun gia il venderdis. «En cass excepziunals lubin nus denton era d’entscheiver cun la dumbraziun gia la gievgia.»

(fmr/mc) Ella vegliadetgna da 87 onns ei il spiritual sur Giusep Cathomas morts il vendergis vargau ella Casa d'attempai a Trun. Sco giuven plevon eis el staus inspiraus dil spért dil concil che ha purtau in niev vent e slontsch ella Baselgia catolica. Il lungatg dil pievel ha remplazza il latin. Buca la hierarchia ecclesiastica, anzi il survetsch al concarstgaun e valurs humanas ein stadas el center. Sper sia lavur pastorala ei sur Giusep s'engaschaus per vertir ils texts liturgics ed ils evangelis en romontsch. Il trapassau ha er scaffiu texts per canzuns recepidas egl "Alleluja" .- Giusep Cathomas ei naschius ils 7 da settember 1933 a Surrein, ha frequentau la Scola claustrala a Mustér ed il Seminari da spirtuals a Cuera. 1959 ha el retschiert l'ordinaziun sacerdotala e festivau la primizia a Surrein. Igl uestg lumnezian Christianus Caminada ha tarmess il giuven primizant en Lumnezia, surdond ad el las pintgas pleivs da Tersnaus e Camuns e la caplania gualsera da S. Martin. Pli tard ein Uors e Surcasti vegni vidlunder. Suenter 17 onns banduna sur Cathomas la Lumnezia per surprender per 13 onns la vasta pleiv da Tujetsch. Sia davosa staziun pastorala ei stau Breil e Dardin nua ch'el ha pastorau 12 onns. Igl onn 2001 - cun 68 onns - ei sur Giusep ius en pensiun. El ei denton buca staus lischents, segidon aspramein cun differentas pleivs vaccantas. Igl emprem ha el habitau a Rabius e dapi 2016 en Casa s. Martin a Trun. La sepultura ha liug mardis allas 10.00 a Surrein. Il plevon sur Giusep Cathomas ei morts ella vegliadetgna dad 87 onns. Foto RTR

Duront 35 onns hai jeu giu la cuida ed il plascher da s’engaschar alla front dalla pressa romontscha: 10 onns tier la Gasetta Romontscha e 25 onns tier La Quotidiana. Alla sava dalla pensiun talenta ei da dar in sguard anavos sil svilup turbulent dalla pressa el decuors dils davos decennis. Cu jeu hai entschiet avon 35 onns miu engaschament tier la Gasetta Romontscha, fuva il mund en Surselva pli u meins aunc en uorden. La PCD haveva aunc ina dominonza quasi absoluta, era representada pil pli ton ella regenza sco el Cussegl naziunal ed el Cussegl dils stans. Da quei temps formava la Surselva denton era in tschunavel dalla populaziun grischuna, oz eis ei aunc in dieschavel. Ed ils Sursilvans mavan stedi a messa ed aunc pli stedi a votar. Che quei ei stau aschia, ha la PCD d’engraziar in bienton alla Gasetta Romontscha, duront 140 onns la ferma vusch publicistica dalla Surselva. Sur quater generaziuns ha la famiglia Condrau e lur affiliai ella politica ed el clerus dau en il tun e cumandau las fiastas en Surselva, spuentond ils liberals dil Cunclas oragiu. Mo ord quella optica san ins capir che miu contract da lavur cun la Condrau SA cunteneva denter auter il passus: «En interess dall’interpresa, dalla regiun e dalla partida ei in engaschament politic dil cauredactur giavischaus.» Pia expressivamein giavischaus e buca mo toleraus! En Surselva legevan ils catolics la Gasetta Romontscha, ils reformai la Casa Paterna. Sin l’emprema pagina plazzavan las gasettas artechels inizials da lur politichers, propagavan las parolas da lur partida ed appels d’eleger «mo ils nos». La lavina nera – sco metafra per forza politica dalla Surselva – funcziunava ed era temida el Grischun. Ed in appel ella gasetta ni schizun ina smanatscha giud scantschala (introducziun da la AVS etc.) fageva effect. Pressa, partida e baselgia formavan in’unitad. Ei fuva denton era il temps ch’ils veterinaris catolics eran responsabels per las vaccas catolicas, ils veterinaris reformai per las vaccas reformadas. Ecumena vi ni neu. Ei deva denton era clars signals ch’ils temps semidien. All’entschatta dils onns otgonta ha il declin entschiet. Ils «principis nunballucconts» han entschiet a scurdar. Empremas vuschs criticas – inspiradas dils moviments dils 68 – ein s’annunziadas e pretendiu midadas, giuvenils ein i silla buora pretendend l’aboluziun dil cumin, han mess en damonda la posiziun dalla Baselgia e criticau la hegemonia politica en la Talina (gasetta studentica) ed els «accents». Tec a tec ha la lavina nera survegniu tachels multicolors, la diversitad da tenutas ed opiniuns ei carschida, la participaziun fenomenala a votaziuns ed elecziuns ei tschessada, las baselgias ein sesvidadas, igl individualissem e pluralissem da meinis ei carschius. Pils ins in progress, pils auters ina sperdita. Suenter la recenta fusiun da PCD e PBD ch’ei s’unida dacuort ella Allianza dil Center (AdC) duess er quei davos relict dil cumbat culturian uss esser mess definitivamein ad acta. Il mund semida e nus cun el. Sco giuven cauredactur, cun in pei ella politica, hai jeu empruau da tener quen da quei svilup cun arver – cun duida precauziun e prudientscha – las artgas dalla Gasetta Romontscha, laschond er vegnir a plaid partidas e posiziuns cuntrarias allas tradiziunalas. In svilup che dil reminent tut las gasettas da partida ha la finala stuiu far atras, tgi pli baul e tgi pli tard. Cun nies pign team redacziunal havein nus empruau da sistematisar la moda e maniera da rapportar, renunziau ad in schurnalissem puramein declamatoric ed ideologic cun far atgnas retschercas, sparter rapport e commentari e rinforzar la preschientscha ella Foppa ed en Lumnezia. Apparentamein ei quei reussiu buca mal, la fin da 1996 haveva la Gasetta Romontscha contonschiu bunamein 6000 abonnents. Ella retrospectiva ei l’historia da 140 onns dalla Gasetta Romontscha sco organ publicistic dalla Sursselva stada ina historia da success. D’engraziar ha ella quei principalmein allas quater generaziuns dalla dinastia Condrau ed a numerus exponents dalla politica e dil clerus che ha dau sustegn, denton era profitau dalla gasetta. La «trinitad editoriala» sco Giusep Capaul menziunava, da Gasetta Romontscha, Calender Romontsch e Pelegrin han influenzau sur generaziuns essenzialmein schientscha e tenuta politica dalla Surselva. La Condrau SA ei vegnida en pitgiras finanzialas ed ei la finala vegnida vendida 1993 cun Gasetta Romontscha e tut a la Gasser SA (oz Somedia). Treis onns pli tard hai dau ina fin abrupta per la Gasetta Romontscha ed in start surprendent per La Quoidiana. Denton dapli da quei la proxima ga. «Il mund semida e nus cun el» En ina seria da tschintg columnas sa regorda Martin Cabalzar durant quest’emna da passa trais decennis engaschament en il schurnalissem rumantsch. La fin da quest’emna vegn l’anteriur schefredactur da La Quotidiana ad ir en pensiun. La Gasetta Romontscha, la vusch publicistica dalla Surselva duront 140 onns (1857-1996). Foto Cuort Ligia Grischa Trun

Ditg han ils fans dil ballapei regiunal stuiu spitgar silla cuntinuaziun dils campiunadis. Per Trun/Rabius che sesanfla el cumbat encunter la relegaziun en 4. ligia, eisi gest iu liber cun in giug decisiv: La sonda ha l’equipa giu da serender ella capitala grischuna pil giug encunter Cuera 97 ch’ei actualmein sil davos plaz dalla tabella. Per l’equipa sursilvana ei il giug buca staus sut ina bun’enzenna, essend che la numera 1 en gol Mauricio Cathomas ei sefatgs mal el davos trenament ed il trenader principal Donat Albin ha buca saviu star a disposiziun pil giug pervia d’ina maldisposta­dad. Aschia ei il giuven goli Pascal Schmed vegnius tier in giug en 3. ligia, sper la lingia ha Philippe Vincenz surpriu la responsabladad sco trenader. Concentraziun ella defensiun Da bial’entschatta sentan ins per con ch’ei va en quei giug, omisduas equipas ageschan ord defensiuns segiras senza ir en memia grondas rescas. Tuttina vegn ei speculau sin conters e sbagls ellas defensiuns, disponan omisduas equipas gie da sperts attccaders. Ell’emprema mesura vegn Trun/Rabius tier zacontas schanzas, ella 30. minuta vegn Gianin Derungs tier ina gronda, la defensiun da Cuera po denton aunc gest evitar il mender. Suenter in sbagl individual ella defensiun da Trun/Rabius vegn igl attaccader da Cuera Giuseppe Gentile tier ina clara schanza, il giuven goli Pascal Schmed spendra denton. Gia ellas proximas minutas vegn Trun/Rabius tier ulteriuras schanzas, aschia munchenta Gianin Derungs il gol per pauc suenter in bi conter, suenter in ulteriur conter sur l’ala dretga munchenta igl attaccader enamiez per pauc il bal che fuss aunc staus da stuschar el gol vit. Suenter quellas acziuns empau disfortunadas piarda l’equipa dalla Cadi in tec la structura ell’equipa, aschia che Cuera vegn aunc inaga dad alzar la cadenza e da far squetsch . Culla pli davosa acziun avon pausa vegn Cuera cun in bal liung sur l’ala seniastra. La defensiun da Trun/Rabius vesa igl attaccader da Cuera en posiziun ord giug, igl arbiter lai denton dar vinavon, aschia che Gian Luca Schmid vegnda marcar igl 1:0. Fatg il pusseivel Suenter pausa entscheivan las equipas puspei ruasseivel il giug ed emprovan da schar circular il bal ellas atgnas retschas. Ella 60. minuta vegn Trun/Rabius tier ina fetg buna caschun entras Gianin Derungs che ha il pari sil pei, il defensur da Cuera vegn denton gest aunc da deviar il siet aschia che quel setschenta ella petga. Ei vegn empruau da nezegiar quei slontsch e cuort suenter vegn Patrizio Decurtins da mitschar dalla defensiun da Cuera. Il goli vegn denton da spindrar cun in ferm reflex. Quella fasa da squetsch da Trun/Rabius emprova l’equipa da Cuera da disturbar cun discussiuns, hectica ed emoziuns. Quei gartegia per part. Trun/Rabius lai denton buca pender il tgau ed emprova d’egalisar. Aschia vegn Trun/Rabius tier dabia corners e zacontas schanzas, ei maunca denton la davosa precisiun. L’equipa da Cuera stat pli u meins bein ella defensiun e spiculescha sin conters. Ella 86. minuta vegn in bal liung tier Gian Luca Schmid e suenter in dir cumbat al cunfin dil foul vegn el da sedeliberar dil davos defensur e da stuschar il bal en tutta ruasseivladad sper il goli ora al resultat final da 2:0. Era suenter quei gol resignescha Trun/Rabius buca e vul aunc vegnir tier silmeins in gol, ei vul denton semplamein buca gartegiar. Aschia sto l’equipa sursilvana segir buca schar far reproschas quei che pertucca gl’engaschi e la voluntad, la finala han il saung freid e mintgaton era ina zensla cletg muncau. 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Trun/Rabius 2:0 (1:0) Ca. 100 aspectaturs Gols: 45. Gian Luca Schmid 1:0, 86. Gian Luca Schmid 2:0. Cuera 97: Leon Schmitter; Marco Marxer, Miroslav Kral, Karthik Koneswarasingam, Ricard Micevski; Nsingui Lebien, Betim Salihi, Blerant Memeti, Dominik Macic; Albin Rashiti, Giuseppe Gentile. Reservas: Nino Good, Livio Götz, David Micevski, Gian Luca Schmid, Harun Hadzic. Trun/Rabius: Pascal Schmed; Sandro Orlik, Gion Andrea Nay, Livio Janka, Fabian Cajacob; Orlando Monn, Denis Monn, Mathias Flepp, Clau Berther; Patrizio Decurtins, Gianin Derungs. Reservas: Damian Schmed, Ramon Orlik, Beat Cadruvi, Remo Alig, Fabio Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 76. Miroslav Kral (foul). Trun/Rabius senza Mauricio Cathomas, Andri Nay, Daniel Pfister e Salvatore Staglianò. Philippe Vincenz ei staus responsabels per la squadra da Trun/Rabius la sonda vargada.

La runda dalla davosa fin d’jamna dil campiunadi da ballapei regiunal eis stada ord vesta sursilvana ell’enzenna dils giugs da Trun/Rabius e Lumnezia. Ferton che Trun/Rabius ha munchentau la victoria desiderada en 3. ligia encunter la latiarna cotschna Cuera 97, ha Lumnezia contonschiu in remis encunter Surses e salva aschia tuttas schanzas da sepromover dalla 4. ella 3. ligia. El campiunadi dils juniors A dalla categoria A1 ha la squadra sursilvana festivau in’ulteriura victoria. Igl adversari Rotmonten-Winkeln ha entschiet quei giug cun grond squetsch ed ei era ida en avantatg. Suenter pausa sepresenta l’equipa sursilvana cun tutt’in’autra fatscha. Aschia reussescha ei d’egalisar e pli ditg ch’il giug cuoza e pli dominants ch’ils Sursilvans daventan. Ella fasa finala reussescha il gol alla victoria. «Suenter quella fermezia secunda mesadad cun grondius engaschia da finadin eis ei ina gronda satisfacziun da returnar cun treis puncts da S. Gagl», resumescha il trenader Livio Casutt il giug. In’ulteriura victoria han era ils juniors B (Juniors League B) contonschiu, quella ga a casa encunter Uzwil-Henau. La squadra songagliesa ei stada la megliera ell’emprema mesadad, mo malgrad sia leva dominonza han ils Sursilvans saviu marcar in emprem gol. La secunda mesadad ei allura vegnida dominada dils indigens che han aunc sittau dus ulteriurs gols. Il trenader Claudio Bundi ei satisfatgs: «Suenter in’entschatta moderada ei la prestaziun collectiva stada fetg buna. Ina ga dapli hai jeu saviu constatar che l’equipa tscherca soluziuns cura ch’ella ei sut squetsch. La finamira pigl avegnir ei d’empruar da perschuader tecnicamein pli fetg avon la pausa e buca pér suenter.» Cup grischun dumengia a Schluein Damas: Domat – Tusaun-Cazas 5:3 s.p. Umens: Landquart – Tusaun Cazas 0:1 2. ligia regiunala, gruppa 1 Au-Berneck – Montlingen 1:2 1. Rorschach 8 6 2 0 28:8 20 2. Romanshorn 9 6 1 2 23:11 19 3. Ruggell 9 4 4 1 17:9 16 4. Mels 9 5 1 3 22:19 16 5. Au-Berneck 9 4 3 2 13:13 15 6. Montlingen 9 3 3 3 19:21 12 7. Arbon 9 3 3 3 17:19 12 8. Vaduz 9 3 2 4 17:15 11 9. St. Margrethen 8 2 3 3 13:14 9 10. Schluein Glion 9 2 1 6 12:25 7 11. Rheineck 9 1 3 5 9:23 6 12. Altstätten 9 1 0 8 11:24 3 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Trun/Rabius 2:0 Valposchiavo – Triesenberg 1:4 1. Domat 8 6 1 1 23:11 19 2. Bogn Ragaz 8 5 3 0 28:7 18 3. Buchs 9 5 1 3 18:10 16 4. Triesen 8 5 0 3 25:17 15 5. Triesenberg 9 4 3 2 28:17 15 6. Landquart 8 4 0 4 16:15 12 7. Valposchiavo 7 3 2 2 9:10 11 8. Sargans 8 2 3 3 17:16 9 9. Gams 8 2 1 5 14:27 7 10. Tusaun-Cazas 8 2 1 5 6:23 7 11. Trun/Rabius 8 1 3 4 6:14 6 12. Cuera 97 9 1 0 8 9:32 2 4. ligia, gruppa 1 Surses – Lumnezia 0:0 1. Surses 9 6 3 0 21:7 21 2. Panaduz 9 6 0 3 23:15 18 3. Lumnezia 7 5 1 1 19:8 16 4. Schlarigna 8 5 1 2 23:12 16 5. Schluein Glion 8 4 1 3 13:9 13 6. Domat 9 4 1 4 23:18 13 7. Danis-Tavanasa 9 3 1 5 12:22 10 8. Razén 9 3 0 6 14:23 9 9. Cuera 97 9 2 0 7 20:27 6 10. Lusitanos 9 1 0 8 11:38 3 Juniors A1, gruppa 1 Domat – Ruggell 4:3 Bischofszell – Diepoldsau-Schmitter 3:1 Herisau – Rorschach-Goldach 2:4 Appenzell – Bogn Ragaz 5:2 Rotmonten-Winkeln – Surselva 1:2 1. Appenzell 8/16; 2. Bischofszell 8/14; 3. Rorschach-Goldach 7/13; 4. Domat 7/13; 5. Rotmonten-Winkeln 8/12; 6. Diepoldsau-Schmitter 8/12; 7. Surselva 8/11; 8. Herisau 7/7; 9. Bogn Ragaz 7/7; 10. Ruggell 8/4. Juniors League B Teufen – Cuera 97 2:0 Amriswil – Gossau 3:3 Surselva – Uzwil-Henau 3:0 Romanshorn – Brühl 1:3 Rorschach-Goldach – Winkeln-Rotmonten 8:2 Tobel-Affeltrangen – Rheintal 5:0 1. Gossau 10/28; 2. Cuera 97 10/21; 3. Surselva 10/19; 4. Tobel-Affeltrangen 10/17; 5. Rheintal 10/15; 6. Amriswil 10/14; 7. Rorschach-Goldach 10/12; 8. Uzwil-Henau 10/11; 9. Brühl 10/10; 10. Teufen 10/9; 11. Winkeln-Rotmonten 10/6; 12. Romanshorn 10/6. Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Triesen 2:2 Vaduz – Tavau 2:2 Lusitanos de Samedan – Cuera 97 3:3 Valposchiavo – Vaz-sut 5:5 1. Cuera 97 7/19; 2. Vaduz 7/16; 3. Vaz-sut 7/13; 4. Valposchiavo 7/11; 5. Triesen 8/10; 6. Surselva 7/9; 7. Tavau 7/8; 8. Lusitanos de Samedan 7/4; 9. Balzers 7/1. Juniors C1, gruppa 1 Grabs – Sargans 4:2 Linth 04 – Surselva a 1:3 Walenstadt – Tusaun-Cazas 9:0 Domat – Mels 12:1 1. Domat 7/16; 2. Walenstadt 7/16; 3. Sargans 7/15; 4. Surselva a 8/14; 5. Grabs 7/11; 6. Surselva b 7/7; 7. Mels 7/6; 8. Tusaun-Cazas 7/4; 9. Linth 04 7/3. Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Schlarigna 3:5 Lai Valbella – Surselva 8:1 Panaduz – Tavau 2:6 1. Lai Valbella 7/15; 2. Tavau 8/15; 3. Domat 7/12; 4. Orion Cuera 7/12; 5. Schlarigna 6/9; 6. Surselva 7/6; 7. Panaduz 7/3; 8. Vaz-sut 7/0. Cuera 97 ha retratg l’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Domat – Eschenbach-Wagen 2:1 Cuera 97 – Rapperswil-Jona 9:2 Surselva – Glaruna 3:8 Toggenburg – Valposchiavo 7:2 1. Cuera 97 8/22; 2. Glaruna 8/16; 3. Rapperwil-Jona 7/15; 4. Toggenburg 8/13; 5. Glarnerland 7/10; 6. Surselva 7/6; 7. Valposchiavo 7/6; 8. Domat 7/6; 9. Eschenbach-Wagen 7/3. Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Panaduz 0:4 Glarnerland – Mels 9:4 Cuera 97 – Schlarigna 2:2 1. Cuera 97 7/19; 2. Panaduz 7/16; 3. Schlarigna 5/11; 4. Tusaun-Cazas 6/9; 5. Mels 7/9; 6. Landquart 7/9; 7. Glarnerland 7/6; 8. Domat 5/3; 9. Surselva 7/3. Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Cuera 97 2:2 Surselva d – Sargans 3:7 Vaz-sut – Panaduz 2:4 1. Sargans 7/14; 2. Val Tamina 7/14; 3. Panaduz 8/13; 4. Vaz-sut 7/12; 5. Cuera 97 8/10; 6. Surselva c 6/3; 7. Balzers 6/3; 8. Surselva d 7/0. Ruggell ha retratg l’equipa.

«Save the Alps - Retten wir die Alpen - Salvain las Alps - Salviamo le Alpi». Cun transparents han pliras organisaziuns protestau pascheivlamein duront il Tour de Suisse encunter la derasaziun dils animals da rapina gronds en disfavur dil territori dallas Alps. Sco quei ch’ellas scrivan en ina communicaziun als mieds da massa duei quell’acziun da solidaritad sedrizzar encunter la derasaziun nuncontrollada surtut da lufs. Quella hagi grevas consequenzas per l’economia dallas alps, la cultura purila, la veta ora silla tiara ed il turissem. Las organisaziuns – denter ellas l’Uniun grischuna per la protecziun dil spazi da viver rural dils animals da rapina – pretendan respect dils indigens pertuccai: «Nus pretendin dalla Svizra e dallas autras tiaras dallas Alps da finalmein procurar per ina management dalla selvaschina e dils animals da rapina gronds. Ei duei vegnir impediu donns vid persunas, lur activitads ed il territori.» Gia al Giro d’Italia la fin da matg era vegniu fatg attents silla situaziun inquietonta. Ils transparents sco per exempel a S. Gions en Val Medel ein vegni plazzai en differents loghens dall’etappa finala dil Tour de Suisse la dumengia vargada.

La dumengia suenter miezdi ein rodund 150 meters cubic crappa – per part fetg gronda – curdai silla via dil pass dil Lucmagn. Tenor il menader dil district 6 digl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun, Geni Duff, pericliteschan ulteriurs rodund 800 meters cubic crappa il stradun. «Sin fundament da quella situaziun vegn la via ad esser serrada ils proxims dis. Con ditg che quei ei il cass savein nus buca», ha el detg sin damonda dalla FMR. Rodund diesch meters sur la via sesanfla ina sfendaglia. Sut quella ston denter 300 e 400 meters cubic vegnir allotanai, sper ils rodund 150 meters cubic che sesanflan gia en via. Mo quei ei aunc buca tut quei che caschuna fastedis als responsabels. «Sur la sfendaglia sesanflan ulteriurs 300 entochen 400 meters cubic grep che savessen tgunschamein curdar en via», di Geni Duff. Il mument seigi la segirtad dil traffic buca dada aschia ch’ei seigi buca da patertgar d’arver la via. Il liug dalla bova sesanfla ella vischinonza dalla via che meina naven dalla via cantunala giu encunter il mir da fermada da S. Maria. Controllas regularas «Quei territori sco era auters cun greppa ella Val Medel vegnan controllai regularmein da nus. La surfatscha cun greppa ei denton fetg gronda, gest en quei liug», puntuescha Geni Duff. Las preits crap ni plauncas vegnien adina puspei schubergiadas per aschia prevegnir a curdada da crappa. «Quei cheu havein nus buca viu a vegnent. Igl ei in eveniment extradaordinari, era per quei ch’igl ei stau bialaura ils davos dis. Podà che l’aua dalla neiv che liua sa haver giu in effect», di Geni Duff. Quella sfendaglia pretenda d’allontanar ulteriuras parts dil grep sur via. Puspei crappa sin via (fmr/hh) Il Pass Lucmagn ei serraus dapi la dumengia suenter miezdi. Danovamein blochescha crappa la via.Sco quei ch’igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun communichescha, ein rodund 150 meters cubic curdai la dumengia silla via cantunala. «Rodund diesch meters sur la via ei ina gronda sfendaglia. Il grep sut ei en moviment, quel sto medemamein vegnir allotanaus. Ei setracta da 300 entochen 400 meters cubic grep», di Geni Duff, menader dil district 6. Mo quei ei aunc buca tut: Quei mument che quei ei naven savess ulteriura crappa cun ina dimensiun d’aunc ina ga 300 entochen 400 meters cubic curdar sin via. Il liug digl enveniment sesanfla buca lunsch naven dalla via che meina dil stradun cantunal sur il mir da fermada vi. Sil tschancun el nord dalla gallaria principala dil Pass Lucmagn ha crappa bloccau la via gia avon dus onns. Era lu era il pass staus serraus plirs dis. Con ditg che la via resta serrada quella ga ha igl uffeci buca saviu communicar. Vesta da surengiu silla via cantunala curclada cun crappa.

La stad 2016 ha Silvia Zuberbühler organisau per l’emprema gada en ed entuorn il hotel Schweizerhof a Flem Casa d’Uaul in’exposiziun d’art ch’ella ha numnau «Skulptura». Igl ei daventau in’occurrenza annuala. Gia avon havevan ils hoteliers Sandra e Christoph Schmidt, ed aunc avon Therese e Rudolf Schmidt, envidau artistas ed artists da presentar ovras egl ambient d’in iert idillic e dil hotel Schweizerzof, ina casa cun tradiziun e nostalgia. Vendergis ei stau la vernissascha dalla Skulptura 2021. In artist ei naven dall’entschatta dalla partida: Toni Joos da Cuera ei artist da hobi, lavura dapi zacons onns denton mo pli cun siu dun aparti. El construescha pintgas figuras filigranas da carstgauns ch’el fuorma cun fier. Vendergis ha el presentau la nova tecnica. Cun fildirom, lac, colur e cola ha el formau carstgauns en moviment e recreaziun. Sandro Hafner da Schnaus presenta all’entrada dil hotel ina cumposiziun da capricorns ch’el ha fatg cun metall, zinn, arcil, crap artificial e lenn. Fetg remarcabla ed admirabla ei era la lavur da Priska Tobler. Ella lavura cun fil da veider da colur. Nungetg, tgei finezia cumposiziuns ch’ella creescha cul veider cauld. Matgs fluras che paran sco pri giu d’in prau, cun bransinas, margretas, pastgs. Las ovras ch’ella expona el zulèr dil hotel ein veramein artisticas dil pli ault livel. La «Skulptura 2021» en ed entuorn il hotel Schweizerhof a Flem cuozza tochen ils 17 d’october ed ei accessibla publicamein. Legenda Ina dallas ovras da Toni Joos da Cuera ch’ei exponida alla «Skulptura». Ella senumna «Lebenslust».

L’jamna vargada ha la Cuminonza romontscha da Flem envidau alla radunonza generala. El center da quella ei in referat dalla geraua dil scolaresser, Sol-Britt Bonderer Imper staus. Il gi da romontsch ei programaus, e medemamein l’idea d’integrar el plan d’instrucziun lecziuns da romontsch. Avon in onn, il zercladur 2020, gest suenter l’emprema unda dalla pandemia, haveva la Cuminonza romontscha da Flem (CRF) beneventau il menader dalla scola da Flem, Marc Cathomas, a sia radunonza generala. Marc Cathomas haveva annunziau a quella sentupada che la scola hagi instradau in project da romontsch. Il termin era fixaus sil fevrer 2021. Per motivs plausibels ha il team da scola stuiu stuschar l’occurrenza sil 2022. Che la scola da Flem vul veramein realisar quei accent, ha la nova geraua Sol-Britt Bonderer Imper puntuau l’jamna vargada. Ella ha priu part alla radunonza generala dalla Cuminonza romontscha da Flem. FLF ha purschiu maun Sco il president premurau, Hanspeter Meiler, ha rapportau, dumbra l’uniun actualmein 108 commembers. Igl ei in bien triep glieud che sustegn activa- ni passivamein las stentas da tener allert quei ch’ei restau a Flem dil spért romontsch. Era sch’il tudestg ei il lungatg ufficial da Flem e che quel dominescha, fa ei senn da salvar e promover il lungatg da Gian Fontana. En biaras casas da Flem discuor’ins aunc adina romontsch. La CRF rimna ils romontschs ed organisescha cun e per quels occurrenzas. Uonn cuntinuescha aschia Claudia Margison-Casanova cul Café Romontsch2021. Las sentupadas digl onn vargau seigien stadas in stupent success, ha la promotura regiunala Alice Bertogg confirmau a caschun dalla radunonza. Vinavon dat ei tochen gl’atun tschun guidadas «Tras gassas e streglias» - laufend Romanisch lernen». Igl ei ina purschida che David Flepp, Ruth Gartmann ed Alice Bertogg fan en collaboraziun cun Flem Laax Falera Turissem. Cun satisfacziun ha Hanspeter Meiler saviu rapportar ch’ins hagi saviu contrahar cun success cull’organisaziun turistica pervia dallas guidadas «romontschas» tras Flem. Quellas ein da niev integradas el program turistic dalla stad e digl atun 2021. La geraua Sol-Britt Bonderer Imper culla suprastonza dalla Cuminonza romontscha Flem, Hanspeter Meiler, Renata Jäger e Giosch Gartmann. Sen. il menader dalla scola da Flem, Marc Cathomas. Attaschada al romontsch Ils presents alla radunonza han approbau il program che la suprastonza ha presentau. Aschia dat ei puspei il cant aviert cun Rica Maria Cathomen ed era ils survetschs divins romontschs ella baselgia da Fidaz ha Giosch Gartmann saviu fixar. Il bien spért ch’ins ha constatau a quella radunonza ha la geraua Sol-Britt Bonderer Imper accentuau. Dapi l’entschatta dil 2021 eis ella commembra dalla suprastonza communala, ella ha surpriu il departament da scola da siu antecessur Peter Reiser. En entelgientscha cul meinascola Marc Cathomas haveva lez instradau in project da romontsch, pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci ha el denton stuiu dar giu siu post politic silla fin digl onn. Sia successura ha ina relaziun speciala cul romontsch. Ils presents alla radunonza generala dalla CRF han s’encurschiu ch’ella ei attaschada a quel e ch’ella capescha tut. La tatta, che derivava da Morissen, ed ils geniturs d’origin lumnezian e da Sumvitg, discurrevan romontsch. A Cuera seturpegiavan biars geniturs antruras da tschintschar romontsch ed ei igl era buca «schic» da dar vinavon il lungatg-mumma als affons. Oz ei la tenuta semidada. Cun ina purschida per tuts scalems vul la scola da Flem porscher in accent romontsch el plan d’instrucziun (mira scaffa). Puspei romontsch en scola da Flem La geraua dil scolaresser ed il meinascola da Flem han presentau alla radunonza genera l’idea d’ina instrucziun da romontsch per scolaras e scolars ch’ein bilings. Quella vulan ins integrar egl urari analog allas lecziuns «patria, lungatg e cultura» (heimatlicher Sprache und Kultur HSK). En quellas lecziuns san affons s’approfundir el lungatg, historia e cultura, geografia, fiastas, musica e tradiziuns da lur lungatg da derivonza. Sol-Britt Bonderer Imper beneventa ch’ins dat peisa a duas damondas: Inagada tgei che la scola da Flem sa contribuir per mantener e promover il romontsch. E lu co ins duei sustener ils geniturs da sviluppar la plurilinguitad da lur affons. Geniturs romontschs che vivan a Flem han en quei reguard in scazi. A tal fatg vul la scola dar peisa. La gruppa d’affons ch’ins ha en mira ein affons cun romontsch sco lungatg-mumma ni lungatg-bab. Naven dalla secunda classa dueien quels saver frequentar ina gada ad jamna ina lecziun en ina gruppa mischedada cun scolars da tuttas classas. Finamira eis ei da praticar la plurilinguitad. Vinavon duei l’instrucziun approfundir e slargiar las cumpetenzas el lungatg romontsch cun capir e discuorer, cun leger e scriver. Las lecziuns dueien vinavon rinforzar ils geniturs d’educar ils affons biling ed animar lezs da tschintschar romontsch era ordeifer lur ambient famigliar.

Votantas e votans da Medel han elegiu ier in president communal niev. Per Rico Tuor che haveva abdicau suenter ina perioda d'uffeci han els elegiu Claudio Simonet. Quel era gia staus president communal sco antecessur da Peter Binz. Gabriel Venzin ei vegnius reelegius en siu post da gerau. Per la geraua Tabea Baumgartner che haveva medemamein abdicau han ils da Medel tscharniu Werner Venzin. Cunquei ei la suprastonza communala puspei cumpletta. Era la cumissiun da quen e gestiun, da quella fan da niev part Corsin Flepp e Victor Venzin, ensemen cun Carla Flepp ch'ei vegnida reelegida. Dalla cumissiun da baghegiar fan part da niev Rico Bearth e Franco Pally, reelegius ei Alfons Venzin. Supplent da quell’autoritad ei da niev Damian Bundi. «Ei serocla vinavon. Nus essan ussa ina fetg buna mischeida da giuven e vegl», commentescha il president communal nievelegiu Claudio Simonet el discuors culla FMR. L’identitad medelina seigi ferma, e quei veglien ins tgirar vinavon cun quitau e perschuasiun, ha el detg. Cun ses 67 onns havessi el buca quintau da surprender aunc inagada il post da president. Ussa, che sias convischinas e convischins hagien dau ad el la confidonza, fetschi el bugen quei e seigi motivaus da s’engaschar pil beinesser dalla Val e sia populaziun. Sco Claudio Simonet di vinavon, ein las premissas bunas da saver surdar el futur alla generaziun giuvna ils posts politics, la giuventetgna dalla Val seigi motivada e s’engaschi gia ussa stupent en divers secturs. Ch’il carr funcziuni bein seigi d’engraziar als funcziunaris partents sco era ad ina ferma administraziun communala. Cun quella part operativa davostier sappi la suprastonza sededicar vinavon allas strategias pil futur dalla vischnaunca da Medel. Grond potenzial dat el vinavon al turissem migeivel, a spartas sco gl’alpinissem e viandar. Ils menaschis existents e l’agricultura vesa el sco basa ch’ei da tgirar e promover, di Claudio Simonet.

Signal da partenza pils projects turistics 2023 a Flem La participaziun alla votaziun ei stada cun 71 pertschien fetg gronda. Il consentiment als plans per l'avertura dall'Arena tectonica Sardona aunc pli gronda. 86 % han approbau las midadas parzialas dalla planisaziun locala. Per las autoritads eis ei ina surpresa beinvegnida. Gie, el seigi fetg satisfatgs e cunzun levgiaus, ha Martin Hug commentau la decisiun da ses convischins. Dallas 1885 persunas cul dretg da votar communal ein 1290 separticipadas alla votaziun, quei ein 71 pertschien. E la decisiun ei pli che clara tier la damonda dalla revisiun parziala dil plan zonal e dil plan d'avertura general. 1112 votants han han votau GIE e 155 NA, ultra da quei eran 13 cedels nunvaleivels e 10 vits. La medema situaziun semuossa tiel resultat dil project d'in plaz da sevolver pil bus clocal a Fidaz e d'ina planisaziun nova per la pendiculara da latg Fidaz-Crap da Flem. Cheu van 1098 votantas e votants d'accord culla proposta dalla suprastonza, ina minoritad da 149 refusa quella, singuls cedels eran vits ni nunvaleivels. Commentari da Reto Gurtner Il president communal che ha entschiet siu uffeci igl 1. da schaner 2021 vegn cunquei a saver far ils proxims pass per la nova colligiaziun naven da Flem. Grazia a discussiuns anticipadas cullas organisaziuns digl ambient e schurmetg dalla cuntrada vegn la pendiculara da Flem en direcziun Nagens Sura ed Ils Cugns in grond pass anavon. Martin Hug ei precauts cun commentar la votaziun. "Jeu hai grond plascher, ella ei denton aunc buca baghegiada", declara el. En in proxim pass vegnan ussa ils possessurs da terren a survegnir l'informaziun e gl'invit allas contractivas. Era il president dil cussegl d'administraziun dalla gruppa Arena Alva, Reto Gurtner, ha commentau la votaziun a Flem. "Entochen ch'ins sa dar l'emprema badelada restein nus lucs, essan denton attent vinavon". Suenter bunamein 15 onns cun biaras ideas e concepts hagi el grond plascher ch'ins hagi anflau, da cuminonza ina sligiaziun optimala. "Davos quella stundel jeu 100 %", aschia Reto Gurtner. Realisar tochen 2023 Da projects da muossavia ha il visiunari Reto Gurtner discurriu bia. El decuors dalla planisaziun per ina nova colligiaziun viers Cassons e Sardona ha ei denton adina puspei dau midadas. La midada dalla planisaziun locala para ussa d'indicar ch'ei mondi ella direcziun che constat per tuts. Patruna da baghegiar dil project da pendiculara ei la societad Cassons SA. Da quella fan part la gruppa Arena Alva e la vischnaunca da Flem cun mintgamai 40 pertschien, sco era investurs dall'economia. La funiculara nova secumpona da quater secziuns ed igl ei previu da realisar quellas en duas etappas ils onns 2022 e 2023. Gl'emprem vegn realisau Flem-Foppa, Foppa-Startgels, Startgels-camona da Segnes e Nagens Sura. La stad 2023 vulan ins baghegiar la davosa secziun camona da Segnes-Ils Cugns. Sin quei punct circa 200 meters sut il Fil da Cassons cun vesta viaden el Plaun Segnes Sura e la Ruosna da s. Martin dat ei in center da visitaders Unesco Arena tectonica Sardona . A Flem s'avonzan projects futuristics vinavon.

Vendergis ha l’uniun Ruinaulta envidau all’inauguraziun d’in project ambizius en in liug neuralgic dil traffic stradal e da viafier. Culs representants dallas vischnauncas, responsabels dalla Viafier retica ed organisaziuns participadas ha l’uniun presentau il niev piogn sul Rein posteriur. La cavorgia dil Rein s’auda tier las attracziuns pli impurtontas dil turissem grischun. La Ruinaulta trai mintg’onn dapli viandonts e ciclists. Naven dalla staziun da Rehanau era quei entochen ussa cumbinau cun in sviament. Tgi che vuleva entscheiver ni finir leu ina tura stueva ir sil stradun cantunal. Dapi vendergis dat ei in’autra pusseivladad. Ina pli segira e bia pli attractiva: Avon tschun onns ha l’uniun Ruinaulta instradau il project d’in piogn per pedunzs sul Rein posteriur. Quel ha la Viafier retica integrau ella punt veglia da fier da 1896 e dapi vendergis ei la colligiaziun accessibla. In crap da mosaic impurtont Il project d’in access naven dalla staziun da Rehanau-La Punt alla Ruinaulta seigi sin buna via, ha Christian Theus scret il matg 2019 en siu rapport presidial dall’uniun Ruinaulta. En connex cun baghegiar la punt nova Sora Pintga construeschi la Viafier retica sut la punt veglia in piogn, el futur sappien viandonts e ciclists sortir a Rehanau dil tren ed entrar ella cavorgia, ei seigien novas perspectivas pil turissem plaun, aschia Christian Theus il matg avon dus onns. «Jeu seregordel aunc fetg bein dil gi che Christian Theus e Hans Telli ein vegni tier mei en biro», ha il directur dalla Viafier retica (VR), Renato Fasciati, raquentau a caschun dalla fiasta d’inauguraziun. Gl’impuls dil president e dil vicepresident dall’uniun Ruinaulta seigi staus in dils emprems ch’el hagi retschiert suenter esser entraus en uffeci. L’idea dad arver la punt-fier da 1896 pil turissem pedester hagi perschuadiu el naven dall’entschatta, ha Fasciati sincerau. Ils inschigniers responsabels per las punts dalla VR han integrau quella el project da renovar la punt veglia. Il matg 2017 haveva la VR entschiet il project «Sora pintga». Aschia senumna la punt nova dalla viafier sul Rein posteriur, in project ambizius che ha custau 32,5 milliuns francs. Igl ei la punt pli moderna enteifer la reit dalla Retica. Ed enteifer ils projects dall’uniun Ruinaulta ei la punt veglia stada in crap da mosaic impurtont. Dallas Schanzas encunter Panaduz Enten renovar la punt-fier han ins rut ora da mintga vart ils sochels e construiu en quels access e sortida dalla passarella. La vischnaunca da Domat ha purschiu maun per realisar la colligiaziun per pedunzs. El contuorn dallas Schanzas/Plong dil Zoll han ils luvrers communals baghegiau ella scarpa in trutg che meina giuaden encunter il sochel dalla punt veglia. Da leu san ins entrar ella passarella e traversar il Rein posteriur. Cumadeivlamein san ins ussa bandunar il tren a Rehanau e contonscher naven dil sutpassadi dalla staziun la senda da viandar en direcziun Surselva. Da tschella vart dalla punt-fier ei il territori da Panaduz. Leu bandunan ins il sochel sur ina scala e cuntinuescha a pei en direcziun dalla proxima punt-fier sul Rein anteriur e la staziun da Trin. Sco Christian Theus ha confirmau, hagien ins saviu realisar quei project parzial grazia ad ina buna collaboraziun denter vischnauncas, organisaziuns e Viafier retica. Ei seigi l’endischavla punt ch’ei detti ussa a Rehanau, ha il president communal da Tumein e president dil cussegl grond, Martin Wieland, declarau. Il president dall'uniun Ruinaulta, Christian Theus, flancaus dil president communal da Domat, Erich Kohler (sen.) e Renato Fasciati, il directur dalla Viafier retica.

Vendergis ein votantas e votants dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun s’entupai per tractar il quen communal 2020. La vischnaunca ha fatg il 2020 in cash flow da 2'330'056 francs. Suenter amortisaziuns da 952'835 francs sco era in deposit dad in milliun francs pil niev center communal e turistic a Cuort/Meierhof sco era prefinanziaziun da 700'000 francs per sanar la casa da scola veglia siara quel cun in surpli d’entradas da 342'970 francs. Il quen favureivel deriva cunzun dad entradas supplementaras tier las taglias. La summa totala dalla entradas en cassa communala ei 13'593'926 francs, las expensas 13'250'955 francs. Gl’agen capital dalla vischnaunca ei carschius per ver 1,4 milliuns francs sin niev 24'077'415 francs. L’excellenta situaziun finanziala dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun semuossa en ina facultad per habitont da 11'002 francs. Las investiziuns nettas da 857'479 francs ha la vischnaunca saviu finanziar cumpleinamein ord agens mieds. Las cumparts grondas dallas investiziuns han ins duvrau per sanar vias da funs els vischinadis Flond e Surcuolm e la via da Misanengia, per la senda panoramica Péz Mundaun-Stein e per sanar las plazzas da tennis a Misanengia. La radunonza communala ha approbau il quen ordvart favureivel. Igl ei era stau la premissa d’approbar il pac da mesiras Covid-19. Ils presents ein stai d’accord culla proposta dalla suprastonza che la vischnaunca dueigi separticipar allas mesiras da Cantun e Confederaziun. Finamira eis ei da descargar finanzialmein l’economia locala tuccada dalla secunda unda dalla pandemia. Concret vul quei gir che la vischnaunca restituescha denter 20 ed 80 pertschien dallas taxas da hosps e da turissem. Dalla mesira unica profiteschan principalmein las ustrias, hotels, casas da colonia, menaschis cun purschida turistica e fatschentas da sport. Vinavon ha la radunonza communala acceptau duas damondas da credit. Per sanar las vias Run e Vals a Flond ha ella concediu 929'000 francs e per la davosa etappa da sanaziun digl aquaduct Punt da Lumbrein-Miraniga 273'000 francs. Vinavon han ils presents approbau directivas per promover projects da hotels ed albierts cun letgs economisai. La directiva nova lubescha alla vischnaunca da dar ad interessents contribuziuns da 3 tochen 5 % dalla summa d’investiziun. Tochen ina summa da 200'000 francs sa la suprastonza decider e per summas che survargan quella ei la radunonza communala cumpetenta. La nova directiva entra en vigur igl 1. da fenadur 2021.

Sonda vargada ei stau in gi special per Mengia Dermont-Derungs. En sia combra ella casa da vegls e da tgira a Glion ha ella giu numerusas visetas da nevs, niazzas e vischins. Buca da far curvien sch’ins cumplenescha ils 100 onns. Era Carmelia Maissen, la presidenta communala dalla vischnaunca Ilanz/Glion, ha rendiu persunalmein honur alla giubilara. Lezza ha remarcau ch’ella sappi buca seregurdar ch’enzatgi da Rueun hagi zacu festivau 100 onns. E sia memoria ei aunc adina incontestabla. Cun risguardar tuttas mesiras da Covit-19 ha la presidenta purtau in matg fluras ed ils auguris dallas autoritads. Grazia al spért allert e humor admirabel dalla giubilara ei sedau ina legra conversaziun. Era la menadra dalla casa da vegls e da tgira, Claudia Tomaschett, ha priu la caschun da gratular a sia convischina da Rueun. Mengia Dermont-Derungs ei naschida e carschida si a Surcasti. Ella hagi maridau tard, «per cun 28 onns», ha ella manegiau. Ils emprems onns schevi ella encrescher terribel, ella fagevi vess da habitar a Rueun, pertgei a Surcasti eri ella disada da tut in auter panorama. Oz massi ella maina pli anen, ha dunna Mengia manegiau cun in surrir. Ch’ella astgi cumplenir 100 onns da talmein buna sanadad seigi il pli grond schenghetg, ha la giubilara aschuntau.

Las elecziuns a Breil ein stadas ruasseivlas ella fasa finala. Ier ha la cuminonza all'urna elegiu cun gronda maioritad il president d'entochen ussa Clau Schlosser. Oriundamein haveva Clau Schlosser abdicau, el vegli seconcentrar pli fetg sin siu menaschi puril, haveva el declarau en ina intervesta culla FMR. All'entschatta dalla tscherca da persunas che dueien remplazzar el e dus commembers dalla suprastonza eis ei semussau ch'igl ei buca sempel d'anflar glieud che stat a disposiziun. La finala ha Clau Schlosser seschau perschuader da restar sin post e da candidar per ina proxima perioda d'uffeci. Ier han ils convischins dalla vischnaunca da Breil lu era remunerau sia lavur d'entochen ussa. Cun 575 vuschs ha il president vegl e niev fatg il meglier resultat da tuttas candidatas e candidats. El ei reelegius per la legislatura ch'entscheiva igl 1. da schaner 2022 e cuozza tochen ils 31 da december 2025. El seigi elegius per quater onns e vegli restar en uffeci l'entira perioda, ha el confirmau el discuors culla FMR. Cun el ha il pievel dalla vischnaunca da Breil reelegiu ils dus gerai d'entochen ussa, Roman Cathomas (529 vuschs) e Heini Hunger (518 vuschs). Maurus Tomaschett (481 vuschs) entra da niev ella suprastonza communala. Sco tschunavla persunas entra da niev Maria Luisa Middea d'Andiast. La giuvna mumma che deriva da Basilea ha empriu romontsch ed ei motivada da s'engaschar per la vischnaunca. Plinavon ha la cuminonza all'urna elegiu il parlament communal. Da quel fan part naven dalla nova legislatura Christian Friberg, Werner Vincenz, Gérard Carigiet, Cornelia Deplazes-Cathomen, Andrea Cathomas-Friberg, Pieder Blumenthal, Corsin Albin, Retus Cathomas, Luzi Pfister, Mengia Risch, Sven Seeli, Marina Cadonau, Tarcisi Dietrich e Rolf Sgier.

Per las elecziuns communalas el parlament a Glion ha ei dau in cumbat. La presidenta Carmelia Maissen ei reelegida ed en suprastonza ein las dunnas ussa ella maioritad. Suenter la fusiun da Glion e 12 vischnauncas vischinontas sigl 1. da schaner 2014 han suprastonza e directori giu da navigar ina barca ch’ei vegnida en pulits stempraus. Malgrad ch’igl ei grev da far endretg a mintgin e ch’ins sto passar mintgaton giu pils peis ad in ni l’auter convischin ha la presidenta communala guvernau bein ils davos quater onns. Quei attesta il resultat da sia reelecziun. Dallas 954 vuschs valeivlas e tier in pli absolut da 477, ha Carmelia Maissen retschiert 774 vuschs. Ella po esser satisfatga dil resultat, malgrad che 241 dils cedels eran vits e 180 cun nums da persunas singulas. Caroline Gasser Curschellas, Martin Capeder, Carmelia Maissen, Hanspeter Bundi ed Alice Bertogg-Darms (da sen.) Per l’elecziun dalla suprastonza communala ein entrai 1098 cedels valeivels, il pli absolut ei staus 361. Ina persuna senza experientscha ell’executiva ha fatg il meglier resultat. Martin Capeder da Duin ha fatg las pli biaras vuschs. El ha candidau senza partida e retschiert 684 vuschs. Cun mintgamai 629 vuschs –exact tuttina biaras – suondan la «nova» Alice Bertogg-Darms da Sevgein (PCD) e Hanspeter Bundi da Castrisch (PLD). Era contonschiu gl’absolut pli da 361 vuschs ha era la geraua d’entochen ussa Caroline Gasser Curschellas cun 538 vuschs. Singulas vuschs han 403 persunas retschiert tier l’elecziun dall’executiva, vits 174 e nunvaleivels 63. Dapli tensiun ha ei dau tier las elec-ziuns dil parlament communal. Cheu ha il niev gerau Martin Capeder procurau per in secund scrutini. El ha candidau ton per la suprastonza communala sco per ina reelecziun el parlament. Ussa ch’el ei elegius ell’executiva, dat ei ils 26 da settember 2021 in secund scrutini pil mandat restont el parlament. En egl dat che la maioritad dil parlament communal consista da candidatas e candidats senza partida. Elegi ein Jan Berni (593) vuschs), Tarcisi Cavigelli (577), Manuel Montalta (565), Annette Cola (556), Thomas Zinsli (550), Daniel Candinas (540), Gierina Gabriel (535), Bruno Caderas (511), Jeannette Dalbert (511), Claudio Quinter (477), Anita Caduff-Giger (470), Anna Gschwend Malin (462), Julian Bertogg (460), Remo Bearth (455), Kurt Vieli (455), Marcus Camenisch (450), Michal Karin Hohl (449), Flavio Elvedi (420), Ursin Cajochen (414), Martin Capeder (404), Ivo Capaul (397), Gian Marco Bianchi (376), Mathilda Derungs Carisch (341), Christian Caduff (334) ed Ivo Frei (327). Mo duas vuschs pli pauc ha Angela Camenisch fatg (325), e puspei duas vuschs differenza Rita Duff-Cavegn. Omisduas han candidau silla gliesta dalla PCD. Dus candidats che havessen era bugen fatg part dil parlament communal ein Hubert Gross (232 vuschs) e Roland Falk. Els dus han candidau senza partida, paran d’esser memia pauc enconuschents ella vischnaunca. COMMENTARI Per buns discuors Las duas empremas legislaturas ein stadas turbulentas. Gl’emprem president communal da Glion ha giu in grev buordi. El ha stuiu consolidar la vischnaunca. Igl ei buca stau lev da menar ina vischnaunca nova, naschida sco conglomerat cun vitgs, vitgets ed in marcau cun structuras diltut differentas. Enten preparar quella vischnaunca havev’ins decidiu d’instituir in cussegl da vischnaunca. In parlament communal cun glieud senza experientscha cun in tal sistem politic, ha fatg lavur da piunier. Igl ei stau lavur stentusa, per part stuffia e malemperneivla. Ei ha dau sbarradas. Suenter duas periodas d’uffeci duess gl’instrument esser isaus avunda ed funcziunar aunc meglier. Mintga actur ha siu plaz, organisaziun e direcziun ein claras. Il directori – che secumpona mo d’umens – lavura vinavon culla presidenta Carmelia Maissen al tgamun. Sia secunda perioda d’uffeci entscheiva ella denton cun duas dunnas e dus umens. Las treis dunnas en suprastonza s’audan tier l’Allianza dil center, in um tiels Liberals ed il niev ei senza partida. Sche la maioritad da dunnas vegni ad influenzar il menaschi communal vegn a semussar. Glion sepresenta en scadin cass sco exempel. Sia executiva cumprova che las dunnas han buca tema da star e luvrar davontier. Puntuar memia fetg la politica feminina ni masculina duei denton buca esser el center memia fetg. Impurtont ei la caussa, e mains inscenaziuns ed emoziuns. Era la(s) partida(s) dueien buca esser el center. Cu ei va per menar, giavischa il pievel da Glion ina politica da sligiaziuns.

Sendas da viandar e vias da bike ein in dils gronds capitals pil turissem da stad a Sedrun e Mustér. Quell’infrastructura ha ei denton era num tgirar. Persuenter s’engaschan era Sedrun Mustér Turissem ed il Program San Gottardo. La reit da sendas e vias da viandar e bike ei liunga sisum la Surselva. Ella sestenda dalla tgina dil Rein en pliras vals lateralas entochen alla Punt Russein. Mintgin – pign e grond, viandont pacific e sportiv – anfla cheu rutas che adempleschan ses giavischs. Che quellas pusseivladads ein tschercadas han ins viu ils davos onns, surtut denton il temps dalla pandemia. Viandar e ciclissem da muntogna ein in trend nunsurveseivel. La carta da viseta L’instrastructura da vias e sendas ei aschidadir la carta da viseta dalla regiun. Sper l’amicabladad dils purschiders turistics ed ils indigens en general, sto quella ademplir standards. Quell’incumbensa pretenda buca mo mieds finanzials generai entras la lescha da turissem, mobein era dallas vischnauncas sezzas. A Mustér per exempel vegn impundiu annualmein 240'000 francs en sendas e vias da bike. Entochen 3200 uras da lavur vegnan prestadas per las lavurs necessarias, seigi ereger piogns, schubergiar sendas da restonzas da lavinas ni era sanar ed ereger tschancuns ni mirs disfatgs. Scadin agid vid quellas lavurs ei per quei motiv beinvegnius. In’acziun che sedrezza a quell’infrastructura organiseschan Sedrun Mustér Turissem ed il Program San Gottardo questa sonda. «Nus leins procurar che las sendas da viandar e las vias da bike seigien fit per la stagiun vegnenta», di Joanne Muoser, responsabla pil sectur bike tiel Program San Gottardo. Mintgin ei plidentaus Sin medias socialas e cun propaganda da bucca tier bucca emprova Muoser d’animar ils indigens e possessurs da secundas habitaziuns da separticipar a quei di: «Nus havein fatg dacuort ina semeglionta acziun el Goms. Leu ein 35 persunas separticipadas, surtut possessuras e possessurs da secundas habitaziuns.» Per l’acziun a Mustér e Sedrun ha ella retschiert entochen ussa rodund in tozzel annunzias. «Jeu sperel ch’jeu sappi beneventar entgins dapli. Lavur dat ei avunda ed ils uaffens e vehichels per serender els loghens da lavur vegnan mess a disposiziun dallas vischnauncas», puntuescha Joanne Muoser. Plidentai ein tuts che viandeschan bugen ni che van cun bike: «Semplamein tuts che han plascher da s’engaschar e guder la natira.» Engaschi communabel Sequent il diember da participontas e participonts a quei di da «Clean up» vegn ei luvrau en differents loghens. Las lavurs dil manteniment da sendas e vias da bike vegnan coordinadas culs uffecis communals. Aschia ha ei num per exempel mantener ina senda en in liug nua che quella ei donnegiada e seruschnada. La lavur sco tala ei mo ina part dall’idea da quei di communabel. «L’idea fundamentala ei la caschun da s’entupar. Luvrers da vischnaunca, viandonts e ciclists vegnan en contact in cun l’auter. Ins tschontscha in cun l’auter e survegn aschia forsa era empau la capientscha pils interess dils auters», di Joanne Muoser ch’ei inizianta da quell’idea e ciclista da muntogna passiunada. Per quei motiv vegn il di lu era terminaus cun ina grillada. Suenter igl emprem di da «Clean up» el Goms avon treis jamnas spera ella sin ina buna participaziun a Mustér e Sedrun. Semegliontas acziuns ein previdas era igl avegnir, era ad Ursera e la Val Blenio. Il liug da sentupada sonda, ils 19 da zercladur 2021 ei la halla Dulezi a Sedrun allas 09.00. Entochen las 17.00 vegn luvrau, silsuenter grillau e stau da cumpignia. Annunzias pon vegnir fatgas tier joanne.muoser@st-gotthard.com . Il Program San Gottardo cumpeglia la collaboraziun dallas regiuns dil Gottard dils cantuns Valleis, Tessin, Uri e Grischun. Talas e semegliontas acziuns duein gidar a rinforzar la schientscha per quei grond project communabel. «Clean up» da sendas (fmr/hh) Lavur cumina da ciclists e viandonts. Aschia savess ins numnar il «Clean up» da sonda proxima a Mustér e Sedrun. L’acziun da tgirar sendas da viandar e vias da bike vegn organisada dil Program San Gottardo e Sedrun Mustér Turissem en collaboraziun cullas duas vischnauncas. La finamira ei da luvrar sin differents plazzals ed allura guder la cumpignia. «Quell’acziun ha en sesez pliras finamiras. Ina ei segiramein da s’engaschar en favur dall’infrastructura da viandar e bike, mo lu era da s’entupar. Nus lein promover il contact denter viandonts, ciclists, possessurs da secundas habitaziuns ed indigens», di l’inizianta e responsabla dall’acziun, Joanne Muoser dil Program San Gottardo. Ina semeglionta acziun ei vegnida arranschada dacuort el Goms, medemamein ina regiun dil Gottard. Luvrar e s’entupar – il motto dil «Clean up» da sonda proxima. Joanne Muoser ei menadra dil sectur da bike dil Program San Gottardo. Ella ei l’inizianta e l’organisatura dil di da «Clean up» sonda proxima a Mustér e Sedrun.

Igi Zopp (54) d’Andermatt ei vegnius eligius dil cussegl d’administraziun dall’Andermatt-Sedrun Sport SA sco niev meinafatschenta. Zopp ei dapresent cau digl Uffeci per la protecziun dalla populaziun e militar dil cantun Uri sco era cau dil stab directiv cantunal. Sco quei che l’Andermatt-Sedrun Sport SA scriva en ina communicaziun als mieds da massa ha el grond’experientscha sco officier dall’Armada svizra e schef dil management da baghetgs dall’armada. El ha absovliu cun success la Scol’aulta professiunala Lucerna sco informaticher e ha in diplom supplementar en economia da menaschi. Da 2011 entochen 2016 ha el presidiau il Club da skis Gottard Andermatt ed ei staus duront dus onns cau alpin dall’Associaziun da skis dalla Svizra centrala. El ei staus conorganisatur da differents arranschaments da sport pli gronds. En sia nova funcziun tier l’Andermatt-Sedrun Sport SA ei Igi Zopp responsabels per las pendicularas ed il menaschi dil sport da neiv, la planisaziun da projects d’investiziun strategics, il tgamun da rodund 230 collaboraturs e la cooperaziun cun Sedrun e Mustér. Raphael Krucker, president dil cussegl d’administraziun: «Siu horizont da savida pertuccont projects gronds, il sport e menar en situaziuns pretensiusas ha perschuadiu nus. Cun Igi Zopp havein nus eligiu ina persunalitad ch’enconuscha bein la regiun d’Andermatt entochen Mustér.» Cun sia nova incarica entscheiva el igl emprem da schaner 2022. Igi Zopp ei oriunds d’Andermatt.

A Luven spitgava il venderdis e la sonda vargada ina casa plein antiquitads sils visitaders. Stanza per stanza han quels saviu scuvierer truvaglias da tuttas uisas. SUSI ROTHMUND/FMR «Interessant, brocant e scharmant» ei quei ch’in inserat en differentas gasettas ha empermess avon duas jamnas en vesta dalla vendita dalla rumida dalla casa da Heidi e Padrutt Bertogg a Luven. Suenter la pensiun haveva il pèr bandunau lur dimora a Cuera per secasar ella casa dils geniturs da Heidi. Quei eran Bina e Mateu Vinzens che menavan pli baul era la posta ella biala casa-lenn amiez il vitg. Bials onns han ils Bertoggs passentau silla spunda sulegliva, entochen ch’igl um ei morts e la casa ei daventada bravamein gronda mo per ina persuna. Avon entgin temps ei Heidi Bertogg perquei secasada a Glion ella surbaghegiada «Obstgarten». Tenor sia feglia, Barbara Candinas, sesenta ella fetg bein leu e ha endrizzau la habitaziun nova empau pli modern. Truvaglias «La mumma ha priu cun ella enqual regurdientscha ed era ses biadis e miu frar Jon ed jeu havein salvau enqual battegl», ha la pura e scolasta - che habitescha a Sumvitg - declarau duront mia viseta alla fiera privata. Ella sezza viseta cun plascher fieras da plugls ni brockis e cumpra era enqualga vestgadira en stizuns da secund-maun. Perquei eis ei stau evident da realisar ina fiera en casa a Luven. Leu han ella e siu frar cun famiglias vendiu la rauba dils geniturs, dil tat e la tatta e leutier aunc battegls ord autras casas veglias dalla parentella. Quei era plunas d’antiquitads da tuttas sorts: mobiglias, vischala, maletgs, uaffens, apparats da fotografar, vestgadira e bia auter. Tut tenor da pulita e denteren era da plitost mudesta valeta. Ils «artavels» han capiu da presentar tut aschia ch’ei ha plidentau ils visitaders e la sonda sera era la casa miez vita. Ella febra da cumprar Atgnamein erel jeu ida a Luven sulet per far ina reportascha – rauba veglia interessescha strusch mei. Turnada a casa sundel lu tuttina cun ina pluna truvaglias ed enzacu hai stuiu calar da cumprar per buca mezza in di stuer far ina fiera e vender vinavon. Oz che vintage, reciclar e persistenza ein en moda, san ins denton bein ina ga far in’excepziun e dar ina schanza ad ina ni l’autra buccada che ha gia giu ina veta. Che la veta ha pulsau enzacu leu amiez il vitg ei gia stau da sentir passond sur la sava digl ésch-casa e dallas scalas lenn siadora. La vendita ha attratg vischins ed amaturs da rauba antica da lunsch e da maneivel mo era marcadonts da brockis han ferdau la puorla. Fluras enstagl caschiel Heidi Bertogg ha bugen fluras e talas haveva ella plantau en in priel e pustau avon casa. Quel sesanfla ussa a Cumpadials. Tgisà con bia e bien caschiel ch’ei gia vegnius fatgs en quel e da tgi? Bein pli bi d’aver quel avon casa enstagl d’in ruog modern? Vegnidas cun mei ein era duas canastras veglias ed in maletg. Igl ei il maletg dallas «nozzas d’aur» dil pictur svizzer Karl Gehri. Naba, buc in original, quei fa denton lidinuot. Jeu level gie atgnamein mo la rama. Ah gie, entadem nossa garascha paradescha ussa in bellezia canapé en stil da Biedermeier. Na, strusch per ruassar en garascha, el spetga sin vegnir transportaus en siu niev dacasa el cantun Berna. Ad ina bun’amitga che ha plascher da vischala da porcellana havevel jeu tarmess enqual foto dalla vendita. Enstagl dalla vischala ha ella lu viu davostier il canapé ed ei stada fascinada. Apropos vischala, jeu hai rut in ruog e stoss mirar cun Barbara sch’ils ruogs da porcellana ein gia vendi ni sch’ella havess aunc in per mei. Pli bials che ruogs da plastica ni da quels favoreivels da glas ein els en mintgacass. Dil reminent vegn la rauba restada a Luven vendida toc per toc via Facebook. E sch’enzatgi vul aunc mirar sperasvi, questa gievgia dallas 19.45 – 21.30 ei Barbara Candinas aunc ina ga a Luven. La «posta veglia» a Luven ei stada per dus dis ina brocki. Sco recepziun ha in pult da scola vegl surviu. La casa a Luven ha novs locaturs e sto vegnir rumida. Mobiglias, ina maschina da cuser, mulins da caffè e bia auter han anflau novs possessurs. Barbara Candinas ha plascher sch’ils battegls vegls da ses geniturs e dil tat e la tatta survegnan aunc ina ga ina schanza.

La lavur creativa plai ad Ann Nielsen ch’ei oriunda dil Danemarc e habitescha a Vuorz. Aunc pli gronda ei sia pissiun per la musica. «Floodflower» secloma siu emprem solo-album. Cun dudisch onns ei Ann Nielsen sepresentada l’emprema ga sin ina gronda tribuna e massa concerts ein suandai el decuors dils onns. Entochen tier igl emprem album ha ei denton cuzzau ditg; il fevrer ha la cantautura ediu siu emprem solo-album «Floodflower». Cun sia fatschenta ANNalog porscha Ann Nielsen in survetsch digital. ANNalog, il num ch’ella ha elegiu per la fatschenta, para empau ina cuntradicziun a siu esser: «Jeu sun atgnamein gest il cuntrari d’analog, jeu sun fetg sensibla, mo muossel buc adina quei. Entras mias canzuns sai jeu exprimer il meglier sentiments. Miu album raquenta da mia veta, da gretta, tema, dolurs ed amur», declara la cantautura che viva dapi varga 20 onns en Surselva. Da casa empau dapertut Gia da buoba ei la musica stada per ella sco in ventil. Ella hagi buc exnum giu ina sempla affonza e havevi buca la massa amitgas ed amitgs en scola. Oravontut la musica hagi gidau ella atras quei temps. Cu ella cantavi survegnevi ella renconuschientscha e quei fagevi bein. Gia cun dudisch onns eis ella sepresentada l’emprema ga sin ina gronda tribuna e cun 14 onns ha Ann Nielsen cantau l’emprema ga en ina band el Danemarc. Culs onns ha la dunna ch’ei viagiada bia pil mund entuorn e ha viviu en Tiaratudestga, Engheltiara, Tailanda, Guatemala, Mexico ni era sin las Filippinas adina puspei cantau cun differentas bands. En Svizra eis ella stada part dalla band «LimEd». Ensemen culs musicists Rico e Lucas Schwarz, Christian Müller e Roland Cajacob ha la cantautura per exempel priu part al Prix Walo e fatg il secund plaz e la band ha era concertau agl Openair Lumnezia. Jazz, blues e funk «Floodflower» munta ton sco fluras inundadas ed Ann Nielsen manegia che mintga dunna seigi in tec sco ina flura: «Jeu sun sco ina flura ventireivla che vegn enqualga inundada. Anoviars parel jeu savens cuntenta e legra. Ei dat denton muments ch’ils sentiments surprendan mei ed ei vegn damemia.» Ses texts seresultien pil solit ord situaziuns dalla veta. Magari vegnan las ideas spontan e lu registrescha ella beinspert quei che vegn endamen cul telefonin, il bia en sia cuschina a Vuorz. «Sin miu handy hai jeu aunc ver 100 ideas per scriver canzuns, igl ei enzatgei magic co quellas neschan ord il mument», selegra Ann Nielsen. Las canzuns ha ella scret ed arranschau en collaboraziun cun Thomas Cathomen, alias Tumasch. A moda empauet ironica raquenta la canzun «Stay the night» d’ina historia d’amur. Ella ei ina dallas diesch canzuns digl album «Floodflower». Tuttas dano ina ha la cantautura scret per engles, en quei lungatg sappi ella s’exprimer il meglier. Tuttina ei siu text preferiu sil disc quel dalla canzun «Floden» il sulet ch’ella ha scret en danes. «En quei text fetschel jeu giugs da plaids – igl ei bunamein poesia», manegia Ann Nielsen. Registrau en differentas tiaras Igl album raquenta buca mo d’in viadi persunal mobein ei era vegnius registraus sin viadi e cugl accumpignament da differents musicists da renum. Las tiaras ed ils musicists hagien mintgamai dau ina tempra speciala allas canzuns ed ella seigi spannegiada sch’ils auditurs percorschien las differenzas. Quater ein vegnidas registradas en sia patria, il Danemarc, ed ein tenor ella puristicas. Treis canzuns ha ella registrau ell’Italia, leu audien ins ora instruments specials. Enzacontas canzuns ein vegnidas registradas ell’ Irlanda cun ina band cumpleina. Priu sco igl ei vegniu Sia veta ha Ann Nielsen adina priu empau sco ella ei vegnida. Sia giuventetgna ha ella viviu ora sin viadi. Cun viver tscheu e leu e luvrar empau diltut. Sia finamira eri da daventar sin las Maledivas scolasta da sfunsar mo la fin finala seigi quei buca gartegiau sco previu. Duront quei temps mavi ella adina puspei en Svizra enzacons meins per gudignar daners sco survienta. En Svizra ha Ann Nielsen era empriu d’enconuscher Marc Cathomen che ha dau ad ella la schanza da far in praticum. «Quei era ils emprems onns ch’ei deva internet. Jeu hai nezegiau la schanza ed empriu bia cun far e duront differents cuors dil fatg», seregorda la «web-designera» ch’ei oz sur sesezza cun «ANNalog». Ann Nielsen da Vuorz ha ediu siu emprem solo-album cul tetel «Floodflower». Informaziuns: Sonda, ils 19 da zercladur 2021 ei Ann Nielsen d’udir alla «Notg culturala Surselva» (en tgei ustria vegn buca tradiu ordavon). Sonda, ils 10 da fenadur 2021, allas 20.15 ha liug il batten digl album «Floodflower» en la baselgia a Vuorz. Leu vegn la cantautura accumpignada da Gian Andrea Courtin alla ghitarra e da Momo Kawazoe alla percussiun. www.ann-nielsen.com

(fmr/abc) Vendergis han la hoteliera Sandra Schmidt e la curatura Silvia Zuberbühler digl atélier Mosaique a Flem Casa d’Uaul envidau el hotel Schweizerhof alla vernissascha dalla «Skulptura 2021». Figuras da Toni Joos, artist da Cuera. Il tetel corrispunda al temps actual: "Lebenslust" La stad 2016 ha Silvia Zuberbühler organisau per l’emprema gada en ed entuorn il hotel Schweizerhof a Flem Casa d’Uaul in’exposiziun d’art ch’ella ha numnau «Skulptura». Igl ei daventau in’occurrenza annuala. Gia avon havevan ils hoteliers Sandra e Christoph Schmidt, ed aunc avon Therese e Rudolf Schmidt, envidau artistas ed artists da presentar ovras egl ambient d’in iert idillic e dil hotel Schweizerzof, ina casa cun tradiziun e nostalgia. Vendergis ei stau la vernissascha dalla «Skulptura 2021». In artist ei naven dall’entschatta staus dalla partida: Toni Joos da Cuera ei artist da hobi, lavura dapi zacons onns denton mo pli cun siu dun aparti. El construescha figuras pintgas e filigranas da carstgauns ch’el fuorma cun fier. Alla nova exposiziun a Flem presenta el sia nova tecnica. Cun fildirom, lac, colur e cola fuorma el carstgauns en moviment e recreaziun. Per part eis ei figuras che derasan il plascher dalla veta. Sandro Hafner da Schnaus presenta all’entrada dil hotel sia noda-casa: ins sa admirar ina cumposiziun da capricorns ch’el ha fatg cun divers materials, metall, zinn, acril, crap artificial e lenn. Fluras e baus creai dall'artista Priska Tobler. Fetg admirabla e prest nuncapeivla ei la lavur da Priska Tobler. Ella lavura cun fil da veider da colur. Cumposiziuns da nungetga finezia e realistica creescha ella cul veider cauld. Matgs fluras che paran sco pri d’in prau magher, cun bransinas, margretas, scabiosas e pastgs. Las ovras ch’ella expona el zulèr dil hotel ein veramein d’in pli ault livel artistic-artisanal. La «Skulptura 2021» en ed entuorn il hotel Schweizerhof a Flem cuozza tochen ils 17 d’october ed ei accessibla publicamein.

(cdm/fmr/abc) Gl’onn 2015 ha la congregaziun dallas soras dominicanas da Glion festivau siu giubileum da 150 onns. Dapi che sur Gion Fidel Depuoz ha fundau la claustra ein 156 onns vargai e novas tendenzas diregian il cuors dil mund. Per quellas vul la claustra da Glion sepreparar. Sco quei che la claustra communichescha, ein la soras sedecididas da far ina reorganisaziun giuridic-administrativa. Dapi 130 onns era la claustra ina uniun tenor artechel 60 dil Cudisch civil svizzer e registrada legalmein sco «Institut St. Joseph». Sedia dall’uniun cun intent religius e caritativ era Glion cun filialas en Svizra ed egl exteriur. «Pervia dallas structuras che semidan pli e pli essan nus confruntadas culla damonda schebein la fuorma giuridica d’ina uniun ei aunc adattada d’ademplir el temps modern nossas incumbensas multifaras e da dumignar las sfidas che vegnan encunter a nus», scriva la claustra. En sia communicaziun annunzia ella che la cuminonza seigi sedecidida da mantener l’uniun e da fundar supplementarmien ina fundaziun tenor artechel 80 dil Cudisch civil svizzer. Oz vivien e lavurien 117 soras cun ina media da vegliadetgna da 78 onns en Svizra, a Taiwan ed en Brasilia. Il svilup hagi intimau ellas da sviluppar per la concregaziun novas sligiaziun ch’ein supportablas economicamein. Ils 10 da zercladur 2021 han las soras da Glion fundau la nova «Fundaziun dallas soras dominicanas da Glion» e transferiu en quella ina part dalla facultad dall’uniun. «Quei pass garantescha a nus d’administrar e duvrar nos beins a liunga vesta el medem», scriva la priura generala, sora Annemarie Müller. Il cussegl general d’entochen ussa dalla congregaziun resta identics cul cussegl da fundaziun. Presidenta da quei gremi ei sora Annemarie Müller e commembras las soras Armina Maissen, Miriam Ribeiro e Monika Hüppi. Cul temps sappien era buca-commembras ni commembers dalla congregaziun vegnir elegi el cussegl da fundaziun. Ursula Ris, la meinagestiun e dalla claustra e ses menaschis accessorics, ei era responsbla per la direcziun operativa dalla fundaziun. Sedia dalla nova «Fundaziun dallas soras dominicanas da Glion» ei Glion. Intent eis ei da finanziar la veta monastica dallas soras e lur activitads egl apostolat sco era da finanziar lur veta inclus la tgira tochen la mort. Vinavon ei la fundaziun responsabla da mantener e sviluppar las immobiglias e possess che las soras drovan per habitar e luvrar. Quei ei oravontut la claustra. Cul sustegn ideal e finanzial dueien las soras saver ademplir a liunga vesta lur finamiras d’entochen ussa senza limitaziuns el senn dils fundaturs dalla congregaziun. Sora Annemarie numna oravontut la Casa Sentupada e la Procura per las missiuns. Quels dus menaschis dueien vegnir menai e sviluppai vinavon, era suenter che la cuminonza dallas soras va a fin. «Nus essan perschuadi che nus havein fatg il dretg pass cun fundar quella fundaziun. Quei garantescha che nus savein mantener ils interess dalla cuminonza e luvrar pil beinesser da biars carstgauns cheu e vi surmar», scriva la claustra vinavon.

(fmr/abc) Damaun gievgia, ils 17 da zercladur, meinan il Rein da Val, il Glogn ed era il Reinanteriur, naven da Glion, forsa dapli aua che usitau. Quei ha ina raschun: Sco quei che las Ovras hidraulicas da Zervreila communicheschan, ei damaun la derschentada dalla svidera da funs dil lag. Quella lavur cun svidar il funs vegni organisada tenor las directivas e lubientscha dallas autoritads cantunalas. La derschentada entscheiva allas 8.00 e cuoza probabel gl’entir gi. En quei temps stoppien ins quintar cun in pli ault livel dall’aua el Rein da Val ed el Glogn. Las Ovras appelleschan a glieud che va alla riva da quels flums da dar adatg e da tener avunda distanza tier l’aua. Tras il sediment ch’ella meina seigi l’aua era tuorbla. Vinavon informeschan las Ovras che l’interpresa specialisada Ecowert accumpogni l’acziun, cheutras sappien ins era garantir che la derschentada survarghi buca las valurs lubidas.

(cdm/fmr/abc) Questa sera referescha a Glion il professer, teolog e pedagog Christian Cebulj davart la tematica «Instrucziun da religiun – ductrina religiusa u/ni formaziun integrala?» Il referat ei en connex culla radunonza da delegai annuala dil Consorzi per l’instrucziun da religiun ecumena al scalem superiur Glion. Professer Cebulj ei docent alla Scol’aulta da teologia a Cuera. La tematica dall’instrucziun religiusa ei en discussiun tier tuttas scolas. La Svizra, in stadi cun tradiziun cristiana e las duas confessiuns catolica e reformada, ei confruntada cun autras religiuns e l’instrucziun da quella en scola.Il referat seconcentrescha oravontut silla damonda sche, ni co l’instrucziun religiusa ei aunc actuala ella scola populara. Il referat ei publics e tuts interessai ein envidai cordialmein, oz mesjamna, ils 16 da zercladur, allas 19.30 en casa cumin a Glion.

La radunonza communala da Sumvitg ha approbau il quen communal 2020 il mardis sera. Quel siara cun expensas da biebein 7,6 milliuns francs ed in gudogn da pressapauc 970’000 francs. Sco quei che l’administraziun communala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, importan las amortisaziuns rodund in miez milliun francs. Las investiziuns nettas pigl onn 2020 han contonschiu la summa da 937’000 francs. Il cash flow importa 1,4 milliuns francs, il grad d’atgna finanziaziun schai tier 149%. Plinavon han vischinas e vischins da Sumvitg approbau il project per la sanaziun dalla via da quatier a Surrein-Plazzas e concediu persuenter in credit brut da 127’000 francs.

Buca tuts affons e giuvenils han il cletg da crescher si en in ambient familiar intact. Savens dependa quei da problems caschunai entras ils geniturs. Per saver porscher a quels affons e giuvenils in dacasa ch’empermetta ad els in bien svilup, resta savens negin’autra pusseivladad che da plazzar els enzanu’auter. Dapi il mars 2021 ha la Casa Depuoz a Trun l’incarica sociala sco organisaziun che plazzescha affons e giuvenils en famiglias. Cun in’orientaziun publica che ha giu liug il mardis sera ei la partenza da quei project vegnida fatga. La FMR ha discurriu cun Jürg Marguth, menader dalla partiziun professiunala per famiglias, affons e giuvenils tier la Casa Depuoz a Trun. Jürg Marguth, da tgei affons e giuvenils setracta ei en connex cun vies project? La Casa Depuoz ei in’instituziun en Surselva e nos survetschs sedrezzan alla regiun, mo era sur ils cunfins da quella ora. Quei vul dir che nus tschintschein en emprema lingia d’affons e giuvenils dalla regiun che duessen sche zaco pusseivel era vegnir plazzai cheu. Ei setracta d’affons da famiglias cun problems. Quei sa esser geniturs ni parts da quels cun problems psichics, drogas ni era en connex cun ina delict. Concret: La situaziun dils geniturs lubescha buca la segirtad dils dretgs digl affon. Ei setracta pia buca d’affons agressivs, pil pli denton per part traumatisai e che han grev da procurar per ina buna colligiaziun cun lur geniturs. Cun quella prehistoria vegnan quels affons lu plazzai en in’autra famiglia. Ina ga ni l’autra sa ei era esser ch’in affon sto vegnir accumpignaus terapeuticamein. Nus plidein pia da cass individuals. Ils affons ni giuvenils san esser denter in onn e 18 onns vegls. Tgei premissas drova ina famiglia che less recepir in affon? Nus spitgein dallas famiglias en emprema lingia la motivaziun da suprender ina tala incarica. In affon che vegn en tgira ha ina historia ch’ei buca sempla per el. Nus tscherchein famiglias che porschan segirtad agl affon e ch’ein aschidadir la substituziun familiara. La famiglia sto esser promta d’investar ell’emoziunalitad. Quei astga buca succeder per motivs finanzials. Spel contuorn cun ina tenuta familiara drova quei affon era plaz, per exempel per seretrer persunalmein. Secapescha cha la colligiaziun emoziunala culla famiglia nova sa esser pigl affon ni giuvenil aschia gronda che quella sa era restar suenter ch’el ei maiorens. El cass ideal viva quella famiglia el liug nua ch’igl affon viva gia e sa per quei motiv era ir leu vinavon a scola. Ei sa denton era dar cass nua ch’ei fa da basegns da plazzar in affon en in auter liug. Co duessen quellas famiglias da tgira veser ora? En quei connex dat ei neginas cundiziuns. Quei sa esser famiglias cun affons pli pigns ni gronds. Ei sa esser persunas ch’educheschan persulas ni persunas dalla medem schlatteina. Las famiglias s’annunzian tier nus e lu instradein nus ina procedura pretendida dil cantun. Igl uffeci social giudichescha schebein la damona ei valabla e sche quellas corrispundan allas pretensiuns survegn quella famiglia la lubientscha persuenter. Detg cun auters plaids: Ei drova relaziuns e cundiziuns normalas, negin luxus. Experientscha pedagogica dils geniturs ei d’avantatg. Ei drova buns carstgauns che vulan accumpignar in affon ni giuvenil. Els duein passentar en quellas famiglias ina veta aschi normala sco mo pusseivel. Vegnan quellas famiglias sustenidas, era finanzialmein? Giebein. Las famiglias obtegnan in sustegn finanzial en fuorma d’ina pauschala per di. Cumpriu en quella ei ina paga per accumpignament, ils daners per maglia ed albiert. Ei dat lu contribuziuns supplementaras per exempel sch’in affon less igl abonnament d’ir cun skis ed igl equipament persuenter. Medemamein vegnan quellas famiglias accumpignadas da persunas dalla Casa Depuoz che disponan dalla scolaziun sin quei sectur, pia in coaching. Cu parta il project? Alla tscherca da famiglias (fmr/hh) La Casa Depuoz a Trun tscherca famiglias per la tgira d’affons e giuvenils. La finamira ein famiglias cun ina structura usitada che san dar dimora ad affons che san buca viver tiels geniturs. Sco quei che Jürg Marguth dalla Casa Depuoz ha detg enviers la FMR, setracta ei en tals cass da geniturs cun problems e che san cheutras buca garantir la segirtad dils dretgs digl affon. Famiglias che han interess d’in tal engaschi han d’ademplir differentas premissas. Ein quellas ademplidas sche dat igl Uffeci social dil cantun Grischun allura la lubientscha persuenter. «Nus tscherchein buna glieud ch’ei promta d’accumpignar in affon», di Jürg Marguth. Aschispert che la Casa Depuoz ha entginas famiglias ch’adempleschan las pretensiuns duein ils emprems affons vegnir plazzai leu. Jürg Marguth ei menader dalla partiziun professiunala per famiglias, affons e giuvenils tier la Casa Depuoz a Trun. La Casa Depuoz a Trun ademplescha differents survetschs. Culla sera d’orientaziun il mardis havein nus lantschau definitivamein il project. Ulteriuras orientaziuns vegnan a suandar. Nus havein gia signals da famiglias en Surselva che lessen surprender responsabladad per affons ni giuvenils. Ellas san s’annunziar tier nus e lu vegn la procedura normala per la lubientscha instradada. Ina tala cuoza dus entochen treis meins. Quei mument che nus havein famiglias ch’ein promtas per in tal survetsch vegnin nus a semetter en contact cullas instanzas che tschercan plazs da tgira per affons e giuvenils.

A sia davosa sesida ha il cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials elegiu Valentin Schmed da Surrein sco niev president. El surpren il presidi dad Ignaz Fry da Rabius che ha tgamunau il cussegl ils davos nov onns. Duront quei temps ei la casa seposiziunada da niev e ha investau bia per dar il damogn allas sfidas digl avegnir. Denter auter ei vegniu construiu in niev baghetg cun ina cafeteria e dudisch combras singulas sco era in grond e bi curtgin. Ignaz Fry resta commember dil cussegl da fundaziun e dalla cumissiun casa. Malgrad las circumstanzias difficilas ha la Casa sogn Giusep giu in fetg bien onn da gestiun 2020. Il rendaquen siara cun in gudogn net da 70'000 francs tier amortisaziuns da varga 400'000 francs. La fin uost 2020 ein las lavurs vid il niev baghetg sco era las lavurs da renovaziun vid il baghetg existent idas a fin. Muort la situaziun dalla pandemia eis ei buc stau pusseivel d’organisar ina fiasta d’inauguraziun e da presentar la casa engrondida e renovada alla publicitad. Sche la situaziun lubescha ei vegn la fiasta d’inauguraziun a haver liug dumengia, ils 15 d’uost 2021 culla benedicziun dalla casa e portas aviartas per la publicitad. Il cussegl da fundaziun. Da seniester Ignaz Fry, Alice Cajacob, Cornelia Vogel e Valentin Schmed.

Armin Caduff e sia Compagnia Rossini dat l’jamna proxima in concert public silla driving range dalla plazza da golf a Sagogn. Igl ei gl’emprem suenter ina liunga abstinenza culturala. Gl’onn vargau e l’emprema mesadad dil 2021 hagi la pazienzia accumpignau fetg savens las persunas ch’ein engaschadas ella cultura. Era els hagien duvrau bia da quella qualitad e sperau d’astgar returnar els bials temps senza quitaus. Quei ha Armin Caduff scret en sia davosa brev als fans ed admiraturs dalla Compagnia Rossini. En quella communichescha el ch’in temps da grevadetgnas seigi surmuntaus, el selegri d’annunziar gl’emprem concert public dil 2021. Quel ei a Sagogn ed en in liug nunusitau. Il medem mument envida il club da golf Buna Vista Sagogn la populaziun a quei concert. «Igl ei in’occurrenza publica, mintgin, indigens e hosps, astga s’annunziar, vegnir e guder, ei vegn ad esser ina sera unica», fa Claudio Plaz allusiun. 300 persunas han plaz Il manager dil club da golf ha delegau l’organisaziun dall’entira occurrenza a sia collaboratura Anja Schulz. Quella ha giu da preparar ina purschida sportiva cumpletta per golfistas e golfists. Era la cultura ha ella vuliu integrar. Aschia in concert classic culla Compagnia Rossini. Amiez l’jamna da golf cun turniers, instrucziun e diversas attracziuns internas dat ei ina sera culla gruppa indigena da Danis. Per Armin e Lisabet Caduff, lur fegl Flurin Caduff lur feglia Maria Catrina Albin, sco era Cornelia Deplazes, Anica Defuns e Claudio Simonet, lu ils pianists Eric Christen e Christoph Demarmels, eis ei veramein in plascher. Gl’emprem concert public dil 2021 dalla Compagnia Rossini ei ora el liber e silla plazza da golf. Igl ei in’occurrenza plitost rara. La responsabla confirma quei: «Gie, quei eisi. Cun tuttas mesiras da prevenziun da Covit-19 astgein nus beneventar 300 persunas. Silla driving range – quei ei il stan d’exercitar e sittar ballas – endrezza la squadra dil club ina arena per tons auditurs. Silla tribuna ed adattai all’accustica, sepresentan cantaduras e cantadurs dalla Compagnia. Els vegnan a cantar cumposiziuns dil menader artistic Armin Caduff e renomadas arias da Donizetti, Mozart, Rossini e Verdi. Grazia a Giachen Cagienard La Compagnia ei ina valenta ambassadura dil lungatg romontsch giu la Bassa ed egl exteriur, tetels romontschs vegnan buca a muncar quella sera. Il concert public d’in’ura silla plazza da golf a Sagogn ei mesjamna proxima, ils 23 da zercladur 2021 allas 18.00. In’ura avon, allas 17.00 ei la glieud ch’ei s’annunziada envidada ad in apéro riche. Il manager dil club da golf, Claudio Plaz, discuora buca mo d’ina occurrenza culturala, mobein d’in eveniment. «Senza il sustegn da sponsurs fuss ei stau nunpusseivel da porscher quel alla populaziun». El numna era il sponsur principal Giachen Cagienard. Quel enconusch’ins en Surselva. Antruras eis el staus in sco grond giugadur e promotur dil sport da ballapei. Dapi ch’il sport da golf ei ella regiun, eis el activs cun grond success en quella sparta. Giachen Cagienard ha pussibilitau il concert public culla Compagnia Rossini. A quella caschun selubescha il club da golf da far ina collecta per ina bun’ovra. Il recav duei ir a favur dalla casa da habitar Argo a Glion. Per quella vul il club organisar in turnier aposta pils habitonts, quei ch’ei cumbinau cun lavurs, mesiras e preparativas specialas. Casa dil club da golf (sura) e driving range (dretg) dil Buna Vista Sagogn. Tut tgi che ha interess, astga visitar il concert culla Compagnia Rossini silla plazza da golf a Sagogn. Il concept da Covit-19 oblighescha da s’annunziar, ils plazs ein limitai sin 300. S’annunziar telefonicamein a 081 921 34 64.

Dapi ch’ei dat la pressa eis ei in mied indispensabel dil mintgagi. La damaun s’audi per biars tiel ritual dil solver. La gasetta informescha ei era mied da divertiment, era magazins e revistas stampadas ein – ni eran, avon la digitalisaziun – omnipresents en casa ed ella publicitad. Suenter ch’el ha fatg siu diever drovan ins il pupi dalla gasetta aunc per bia auter. Da quei raquenta l’exposiziun nova ella Cularta a Laax. Massa historias tradeschan la fotografias e cumposiziun che pendan ellas duas alzadas dalla casa. Friedrich Dürrenmatt, John F. Kennedy, Nicole Blanchet, Thomas Hirschhorn….la gliesta dils prominents ch’ein da veser ei liunga. Il visitader entra, mira dretg e seniester – e resta forsa pendius vid la preit dalla vart dretga. Leu pendan 40 fotografias. Ins sa buca calar da far scuviertas, tscheu in detagl, leu ina persuna ni ina gruppa, glieud en vestgius elegants, tscheu dus models, leu in cowboy, dasperas ina gruppa da dunnas, tuttas vestgidas cul burca. Scuviert avon 30 onns L’exposiziun ei ina collascha che metta en perfetg sch’ins s’approfunda e pren peda. Sin ina fotografia enconusch’ins Alberto Giacometti. Tuttas classas da carstgauns ein representadas. L’exposiziun dat in’egliada el mintgagi sin tut ils continents. «Ou,ou, quei ei lu ina pintga sala d’exposiziun», hagi Peter Nobel exclamau cu el seigi entraus l’emprema gada ella Cularta. Quei tradescha Yvonne Gienal, la menadra dalla Cularta da sia emprema sentupada cul collecziunader e possessur dils objects d’art. Il giurist d’economia e sia dunna Annette, han scuviert avon 30 onns ina sparta digl art che senumna «PressArt». Semplamein documents cun glieud fatschentada culla gasetta, cun revistas, cun magazins. Ins confrunta ella sin fotografias, maletgs, collaschas ed auter. Per exempel in teppi ch’ei giun plaun amiez la sala ell’emprema alzada. Biaras artistas ed artists renomai ein s’occupai pli baul dalla pressa, ed ils artists contemporans tier magazins e mieds da massa novs. L’exposiziun «allyousee» ha il suttetel «fotografias e dapli, dalla collecziun Annette e Peter Nobel». Sonda ei quella s’aviarta ed Yvonne Gienal taxescha ella sco in «highlight» ella retscha dallas exposiziuns. Mintga object ei da gronda valeta ed igl ei buca ina pintga resca da presentar las ovras en ina casa da cultura schi pintga. Tals objects d’art, serias el format grond e da placat, empresta Peter Nobel per ordinari a museums a New York, Londra, Kopenhagen, Tokyo ni autras metropolas. Ils objects vegnan mintgamai pachetai sco originals da Van Gogh ni Picasso e spedi pil mund entuorn. La collecziun PressArt da Peter Nobel s’auda tier las pli impurtontas dil mund. «allyousee» ella Cularta El plaunterren ei era la dieua greca Hora representada cun ina sculptura da Markus Lüpertz. Il num tudestg «Zeitung» assoziescha cun quella figura mitologica. Oriundamein era Yvonne Gienal secunvegnida cun Peter ed Annette Nobel d’eleger per l’exposiziun a Laax 40 dils varga 2000 objects dalla reha collecziun. Ensemen cugl assistent da Nobel ed archivari, il historicher d’art Hanspeter Portmann, ha ella fatg quei e tut fuss stau semtgau. Lu hagi il collecziunader passiunau aunc proponiu quell’ovra, e tschella vegli el era aunc exnum mussar. Il resultat final san ins veser – e s’approfundir. Las preits ein propi empau surcargadas cun fotografias. Mintgina dallas 63 lavurs raquenta ina historia. Aposta per l’exposiziun «allyousee» ella Cularta ha la Cularta schau far ina publicaziun – en format e cun pupi da gasetta. Quella cuntegn quater dallas 63 fotografias tier la tematica. «L’epoca dallas gasettas ei suttamessa a grondas midadas. Aschia survegn il material visual era in aspect medial-historic. Gasettas sbiheschan. Mo aschi ditg ch’ei dat gasettas sin pupi, aschi ditg exista la collecziun. Aprè nous les déchets!» scriva Peter Nobel en sia introducziun dall’exposiziun a Laax. L’exposiziun «allyousee» ella Cularta a Laax ei da veser tochen ils 15 d’uost 2021. L’entrada ei libra mintga mesjamna tochen sonda, 14.00 – 17.00. Vestas ell'exposiziun allyousee PressArta ella Cularta a Laax.

L’uniun da caglioms da Trin ha retschiert niev slontsch. Il num ufficial ei atgnamein «Uniun per la tgira dalla cuntrada e per la cultivaziun dalla pumera Trin». A Trin enconusch’ins quella culla scursaniziun «uniun da caglioms». Il president Ivo Thaler ed il responsabel per damondas dalla puma Hampa Capatt, e lu il cussegliader per damondas specificas dalla cuntrada, il selvicultur Vincenzo Galati, ein treis dallas persunas che dattan niev slontsch all’uniun en siu 25avel onn dapi la fundaziun. La cassiera Vanessa Jörg-Coray e l’actuara Sibylle Grieder cumpleteschan la suprastonza. L’uniun ha era ina nova cumparsa mediala ed ina pagina d’internet frestga e surveseivla. Ella sepresenta da niev culla scursaniziun tudestga LOVT (Landschafts- und Obstbaumpflegeverein Trin). L’uniun havevan adherents dalla natira fundau ils 9 d’avrel 1996, els havevan saviu surprender la cassa dall’anteriura uniun per la pumicultura da Trin. Finamira centrala eri stau da segirar persistentamein fauna e flora el territori urbanisau e nunurbanisau dalla vischnaunca Trin. In grond promotur dall’uniun ei il selvicultur Hitsch Malär staus. El, ensemen culla squadra dalla scola e diversas famiglias, han entschiet ad organisar activitads sco excursiuns, referats ed informaziuns, per exempel dallas breigias culs coss e tier tematicas dil schurmetg dalla cuntrada. Era cuors da tagliar pumera, racolta ed elaboraziun da puma, cultivar seivs vivas e reconstruir mirs schetgs ha s’udiu duront biars onns tier las activitads centralas. L’uniun s’auda mintg’onn era tiels stans pli fideivels ed attractivs dalla fiera da Trin dalla davosa sonda d’october. En siu 25avel onn d’existenza dumbra l’uniun 36 persunas singulas, 39 famiglias, commembers collectivs ein l’Uniun da traffic da Trin ed il Project Uaul da muntogna. Dacuort ha la LOVT ediu en atgna reschia ina broschuretta tier la tematica dallas neofitas infasivas. Igl ei plontas problematicas ella natira e cuntrada. Il stampat en fuorma da leporello cuntegn ina massa informaziuns e rispunda allas damondas pli virulentas entuorn las neofitas ch’ei dat sin territori da Trin. Ina pagina informescha per exempel ch’igl ei buca prudent da plantar en iert la siringia da stad. Quella caglia decorativa cul num latin «Buddleja davidii» freda bien e trai ina massa tschittas en curtgins e parcs. Perquei han ins era importau ella oriundamein dalla China. Ella sederasa denton ella natira e surpren surfatschas ruralas nua ch’ella scatscha las caglias e plontas indigenas. Pervia da lur sederasar offensiv valan actualmein rodund 60 sorts sco neofitas invasivas. Nov da quellas presenta la broschura e cusseglia 27 plontas e fluras alternativas. Dapli informaziuns dall’Uniun per la tgira dalla cuntrada e pumera Trin survegnan ins dalla pagina d’internet www.lovtrin.ch Ina dallas paginas dil niev prospect d'informaziun dall'Uniun da caglioms e pumicultura da Trin.

(fmr/abc) Ier ha la gestiunaria dil stabiliment, la gruppa Arena Alva, communicau il termin ufficial d’avertura. Ils 11 da fenadur eis ella aviarta ufficialmein e Laax sa porscher ina nova attracziun internaziunala a ses hosps: Senda dil Dragun senumna la pli liunga senda da tschemas dil mund. La passarella da 1560 meters colligia Laax Murschetg e Laax Vitg. Igl ei dapli ch’ina colligiaziun. Els uauls Ravanasc e Dimplaun schai la passarella sin petgas sin ina altezia denter dus e 28 meters. Suenter in temps da construcziun da dus onns seigi l’ovra finida ed envidi pign e grond da perscrutar e guder. Cun quell’attracziun investeschi la vischnaunca da Laax en ina infrastructura per in turissem persistent, scriva l’Arena Alva. La Senda dil Dragun seigi in project da muossavia e creeschi, tenor il president communal Franz Gschwend, ina plivalur annuala da tschun milliuns francs. Il stabiliment ch'ei baghegiaus per far experientschas cun ed ella natira ei cumbinaus era cull’exprientscha digitala. Ils visitaders prendan cun els in tablet e san clamar giu las informaziuns sin quel. Gl’access a persunas cun impediments ei garantida, era a famiglias cun affons pigns e carrotschas da pops. Sin ina dallas duas tuors e quater plattafuormas panoramicas survegnan ils visitaders informaziuns dalla cuntrada, dalla bova da Flem, da plontas ed animals digl uaul e dalla colonisaziun dalla regiun Flem Laax Falera. La part encunter Laax Vitg culla tuor a Dimplaun.

La mesjamna sera ha il cussegl da vischnaunca da Tujetsch eligiu siu biro pil secund onn d’uffeci dil trienni 2020 – 2023. Sco niev president ha el tscharniu Arno Berther, vicepresidenta daventa Sabrina Flepp. Il parlament ha approbau unanimamein il concept da bike e concediu in credit d’impegn da 330'000 francs per la realisaziun dall’emprema etappa da quel. La decisiun vegn suttamessa al referendum facultativ. La finamira ei da realisar in concept da bike per Sursassiala, pia en collaboraziun cullas vischnauncas da Mustér e Medel.

Ferton che las equipas activas ston aunc tener empau la dira, dattan ils juniors per part ils davos giugs dalla stagiun questa fin d’jamna. El campiunadi dalla 2. ligia regiunala ei Schluein Glion hosp da Rheineck (mira artechel separau). En 3. ligia serenda Trun/Rabius a Landquart. Igl ei il tierz davos giug per la squadra dalla Cadi e danovamein in impurtont. Mintga punct che Trun/Rabius po recaltgar migliura la situaziun ella tabella. Il mument ei Trun/Rabius sil secund davos plaz, in rang da relegaziun. Suenter il remis ordeifer encunter Surses absolva Lumnezia siu giug da 4. ligia dumengia a Schlarigna. Ils Surmirans vegnan a mirar cun interess enviers l’Engiadina. Per restar el cumbat pigl emprem plaz drova Lumnezia ina victoria. Cun in remis ni schizun ina terrada dils Lumnezians ascenda Surses ella 3. ligia. Ils junors A1 dalla Surselva dattan lur davos giug da campiunadi questa primavera a casa encunter Bogn Ragaz. Encunter quei adversari che ha quater puncts pli pauc sin siu conto ei ina victoria bein pusseivla. Il davos giug da questa primavera dattan era ils juniors B ella ligia Junior League B. Ils Sursilvans ein hosps da Rorschach-Goldach. Independent dil resultat vegn la selecziun sursilvana a terminar il campiunadi sin in rang denter ils emprems quater. Quei ei danovamein in’excellenta prestaziun. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Ruggell so. 16.00 Vaduz – Arbon so. 17.00 Mels – St. Margrethen so. 17.00 Montlingen – Altstätten du. 14.00 Rheineck – Schluein Glion du. 16.00 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Triesen so. 16.00 Valposchiavo – Domat so. 17.30 Sargans – Gams so. 18.00 Landquart – Trun/Rabius so. 18.15 Tusaun-Cazas – Valposchiavo mes. 20.00 4. ligia, gruppa 1 Razén – Lusitanos de Samedan so. 15.00 Schlarigna – Lumnezia du. 16.00 5. ligia, gruppa 2 Rueun – Trun/Rabius so. 16.00 Sedrun/Mustér – Sargans so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Bogn Ragaz Schluein, so. 16.00 Rotmonten – Rorschach Herisau – Ruggell du. 12.30 Domat – Bischofszell du. 16.00 Appenzell – Diepoldsau du. 16.15 Juniors League B Winkeln-Rotmonten – Cuera 97 so. 12.00 Brühl – Teufen so. 14.00 Rheintal – Amriswil so. 15.00 Uzwil-Henau – Gossau so. 15.00 Rorschach-Goldach – Surselva du. 12.00 Romanshorn – Tobel-Affeltrangen du. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Tavau Tavanasa, so 14.00 Vaduz – Cuera 97 so. 16.00 Valposchiavo – Lusitanos de Samedan du. 13.00 Balzers – Vaz-sut du. 13.00 Juniors C1, gruppa 1 Surselva b – Sargans Sedrun, so 14.00 Grabs – Mels so. 14.00 Walenstadt – Domat so. 16.00 Linth 04 – Tusaun-Cazas du. 13.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Domat so. 11.30 Vaz-sut – Surselva so. 13.00 Orion Cuera – Schlarigna so. 15.00 Juniors D elita, gruppa 1 Glarnerland – Eschenbach-Wagen so. 10.00 Surselva – Valposchiavo Trun, so. 12.00 Domat – Rapperswil-Jona so. 17.00 Juniors D1, gruppa 1 Glarnerland – Domat so. 12.00 Surselva – Schlarigna so. 13.30 Landquart – Panaduz so. 14.00 Tusaun-Cazas – Cuera 97 so. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Surselva c – Balzers 3:4 Val Tamina – Balzers so. 10.00 Vaz-sut – Sargans so. 11.00 Surselva c – Surselva d Laax, so. 11.00 Damas, 4. ligia Schluein Glion – Gams Glion, du. 11.30 Tusaun-Cazas – Triesen du. 15.00

Che la musica ha pitiu il davos onn san ins ni surveser ni surudir. Nos chors e nossas musicas han stuiu desister dad emprovas e concerts, da sentupadas e cumpignias. Cantauturas, bands, tecnicists da tun e tribuna han buc astgau luvrar ed han pitiu donn. Las fiastas profanas ed ecclesiasticas han piars lur tarlischur, ed era il singul carstgaun ha pitiu; la vusch, las ureglias, il flad, la tenuta corporala, il spért e la cuminonza. Savens hai jeu, cunzun duront mes onns sco dirigent dil Chor claustral, stuiu declarar e segiustificar enviers geniturs ed affons, daco che nus cantein e fagein musica. Daco che musica ei ina impurtonta part dall’educaziun e dil carstgaun insumma. Immediat hai stuiu patertgar vid in fegl sgulond che jeu tegnel dapi onns en salv en in truchet e che declara a moda evidenta, gie bunamein naiva, tgei che musica sa tut muntar. La musica ei buc mo ina part dallas scienzias humanas, ella ei era matematica. Ella ei in ulteriur lungatg, ella ei historia, ella raquenta denton era novas historias. La musica ei activitad fisica, sport, magari schizun sport d’ault nivel. Sper il corporal lai ella dar nus in sguard ellas profunditads da noss’olma, en ils encardens ils pli zuppai dil cor. Ed ella muossa vi sil sempitern. Sche nus cantein pia e fagein musica, sche eis ei buc per che nus daventien ils megliers, per che nus vegnien experts, profis, campiuns ni superstars. «La musica ei buc mo ina part dallas scienzias humanas, ella ei era matematica. Ella ei in ulteriur lungatg, ella ei historia, ella raquenta denton era novas historias.» Ursin Defuns La musica che ha muncau igl onn vargau, fa semplamein esser nus humans. Ella fa veser ed udir nus bellezias nunscuvretgas, ella ei la punt denter nus ed igl immortal. La musica lai sminar nus, ch’ei dat zanua sur las steilas in Creatur eifer las banalitads terrestras. Alfons Tuor ha scret «sur vus en tschiel leu vivan ils Spérts beai», e Beethoven ha componiu «über Sternen muss er wohnen». Sil pli tard d’atun, cura che biars chors e biaras musicas entscheivan puspei cun lur emprovas, cura che bands e cantauturas ughegian puspei in pass sin tribuna, e cura che nus sedumandein forsa, sch’ei vala aunc la peina da sunar e cantar, lu duessen nus esser pertscharts: Musica ei nossa medischina, veta, ella ei il human en nus. Ursin Defuns da Trun viva cun sia famiglia a Mustér. El lavura al gimnasi claustral sco musicist, magister da rumantsch e manader da Swiss eduGLOBE. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Tuttas dudisch equipas dalla gruppa 1 dalla 2. ligia regiunala han aunc d’absolver dus giugs questa primavera. Allura ei il quen final sin meisa. Al tgamun sesanfla Rorschach-Goldach cun quater puncts avantatg sin Romanshorn. Alla cua dalla tabella ei Altstätten cun sulettamein treis puncts ord nov giugs. Il secund davos plaz vegn occupaus da Rheineck cun sis puncts e sil dieschavel rang sesanfla il mument Schluein Glion. Dumengia suenter miezdi fruntan ils Sursilvans sin Rheineck, pia il concurrent direct dalla relegaziun. Gudogna Schluein Glion quei giug, lu ei l’equipa dalla Foppa definitivamein era l’auter onn dalla partida ella 2. ligia. Cun in remis ni ina terrada ei la davosa runda decisiva, leu frunta Schluein Glion a casa sin Montlingen. Ils Songaglies sesanflan amiez la tabella e han negins quitaus pertuccont la relegaziun. «Ina greva situaziun» Las premissas pil giug encunter Rheineck ein buca optimalas. «Cun Matthias Derungs, Adrian Zimmermann, Alessandro Casutt e Satar Afzali havein nus quater giugadurs da tschep ch’ein blessai. Dus ch’ein stai blessai ein probabel dalla partida dumengia», di il cau dil sport dall’Uniun sportiva Schluein Glion, David Caduff. Ils giugadurs ein seblessai en scuntradas da preparaziun dallas davosas jamnas. Els ston vegnir remplazzai cun giugadurs dalla secund’equipa ni juniors. Mo buca mo las blessuras caschunan il mument empau fastedis: «Las davosas jamnas ed ussa ei il temps dallas preparativas ed ils examens professiunals finals. Plirs da nossa squadra ein pertuccai da quei. Per quei motiv han plirs buca saviu separticipar als trenaments dil davos temps», di David Caduff. Fuss il campiunadi sesplegaus sco previu, pia en in temps normal senza pandemia, fussen entgins giugadurs buca stai pertuccai da quella situaziun. «Fuorma dil di ei decisiva» Malgrad tut ei David Caduff perschuadius che las schanzas ein intactas encunter Rheineck: «Quell’equipa schai el contuorn da nossa fermezia. Jeu manegiel che la fuorma dil di vegn ad esser decisiva.» Suenter quella liunga pausa dil campiunadi da biebein in miez onn seigi ei grev da giudicar nua ch’ins stetti: «En mintga cass eis ei in giug da sis puncts.» En giugs preparativs ha Schluein Glion contonschiu in remis encunter Bogn Ragaz, spiars cun 0:1 encunter Domat e battiu – cun ina maioritad da giugadurs dalla secunda squadra – la tiarz’equipa da Cuera 97. Il davos giug retscheiva Schluein Glion allura Montlingen: «Encunter quell’equipa havein nus mussau pliras fatschas. Ina ga havein nus gudignau ordeifer, l’autra ga spiars a casa. Tonaton essan nus era optimists per quei davos giug.» Aschia ni aschia, David Caduff ei era optimists pertuccont la stagiun vegnenta, seigi 2. ni 3. ligia: «Mate Lekishvili resta trenader e fideivla resta era la gronda part dil cader. Sulettamein tier dus giugadurs dat ei enzennas da damonda, persuenter savessen dus novs cumpletar la squadra.» Mate Lekishvili ei cautrenader dapi la stad vargada, cun el ha l’uniun in contract da treis onns. Mate Lekishvili ei era l’auter onn cautrenader dall’emprem’equipa da Schluein Glion. Schluein Glion a Rheineck Questa e l’autra fin d’jamna absolva Schluein Glion ils davos dus giugs dalla stagiun da ballapei dalla 2. ligia regiunala. L’equipa dalla Foppa ei bein aunc in punct sur la zona dalla relegaziun, mo cun Rheineck spetga dumengia in dils concurrents directs dalla relegaziun. Tier Schluein Glion ein plirs giugadurs da tschep blessai il mument. Tonaton ei il cau dil sport David Caduff optimists, era sche la situaziun ei fetg greva. (fmr/hh)

La pandemia da corona ha era influenzau e perturbau l’activitad dil Chor viril Lumnezia. Igl onn da cant 2020/21 ha calau avon ch’entscheiver. Persuenter speran ins che la situaziun senormaliseschi puspei e ch’il chor possi prender en mira igl atun proxim cun ton pli grond slontsch in vast program d’exercezis e da concerts per la sessiun da cant 2021/22. Martin Cabalzar/FMR Cun plascher ed entusiassem veva la radunonza generala dils 20 d’october dau l’entschatta digl onn da cant 2019/20 cun in program da cant fetg variont. La fin da december 2019 ha il Chor viril Lumnezia sut la direcziun cumprovada da Retus Giger giu concertau en halla plurivalenta a Vella sut il motto „Nossas canzuns romontschas“. Ensemen cugl Ensemble da clarinettas, dirigius da Norbert Capeder, eis ei stau in concert variont che ha attratg in ordvart grond publicum, era grazia als numerus hosps da vacanzas che sesanflan sur Nadal e Daniev en Val Lumnezia. Rosvita Barenius-Scherrer ha giu fatg la moderatura ed Augustin Beeli ha rapportau en La Quotidiana. All’entschatta digl onn 2020 ei il chor sepreparaus sils concerts primavauns planisai ensemen cul Chor da giuvenils grischun. Il cunfinament general pervia dalla pandemia da corona, proclamaus ils 13 da mars 2020 dil Cussegl federal, ha denton sfurzau d’interrumper immediat ils exercezis e d’annular ils concerts previ. Aschia ha igl onn da cant 2019/20 priu ina fin abrupta, denton unida culla speronza da saver entscheiver il proxim onn da cant senza limitaziuns e resalvas. Stuiu calar avon ch‘entscheiver Succediu ei denton gest il cuntrari. Respectond las restricziuns da corona ha il chor bein saviu sentupar ils 25 d’october per sia radunonza generala sut il presidi da Daniel Solèr. Previu era d’entscheiver immediat culs exercezis en formaziuns pli pintgas per preparar ils concerts da Nadal. Il chor ha denton fatg il quen senza il virus malign. Paucs dis pli tard ei il cunfinament general vegnius proclamaus e la sessiun da cant ei stada a fin avon ch’entscheiver. Alla radunonza generala ha il chor undrau meriteivels cantadurs per lur liunga attaschonza al chor. Sco novs veterans federals d’honur (50 onns) ein vegni undrai Guido Derungs, Maurus Arpagaus e Pius Bundi. Novs veterans federals (35 onns) daventan Retus Giger e Guido Derungs, novs veterans cantunals (30 onns) Rest Martin Caduff, Guido Derungs, Alexi Nay, Curdin Solèr e Giusep Sgier e sco novs veterans districtuals (25 onns) vegnan Curdin Casaulta e Victor Blumenthal undrai. E per finir vegn Toni Caduff undraus cul commembradi d’honur (35 onns) dil Chor viril Lumnezia. Actualmein dumbra il Chor viril Lumnezia 69 cantadurs. Da quels ein buca meins che 26 veterans. Plinavon selegra il chor dil sustegn da rodund 80 commembers passivs. Pia neras uras da regiuvinar las retschas. Cunzun novs cantadurs giuvens ein perquei zun beinvegni ellas retschas dil chor. En pietad seregorda il chor dils camerats da cant trapassai: ils commembers d’honur Simon Derungs e Marius Collenberg ed ils cantadurs activs Anton Pelican e Raimund Blumenthal. In program pulpiu per 2021/2022 L’entschatta dil proxim onn da cant ei previda pils 10 d’october 2021. Sil program figureschan dus concerts da Nadal, ils 27 e 30 da december ella baselgia da Pleif (Vella). Ils 23/24 d’avrel ein previ dus concerts ensemen cul Chor da giuvenils grischun en halla plurivalenta a Vella. Il punct culminont digl onn da cant 2021/2022 vegn ad esser la participaziun alla Fiasta da cant federala che ha liug ils 28 da matg a Gossau (SG). Cun quella caschun vegn il Chor viril Lumnezia a dar in concert da gala ensemen cul Chor viril Ligia Grischa e cul Chor viril Surses ch’ein gia stai alla davosa Fiasta da cant federala a Meiringen excellents ambassadurs dalla cultura cantica da la Svizra romontschia. Presumau che corona fetschi era quella gada buca in streh tras il quen. Il Chor viril Lumnezia cul dirigent Retus Giger tier siu davos concert en halla plurivalenta a Vella el temps da Nadal 2019. Foto Augustin Beeli.

Vanda Beffa ei actura da professiun e viva a Paris. Adina puspei tuorna ella bugen a Genevra tier ses geniturs ed a Rabius tier sia tatta. «Atgnamein sun jeu ualti schenada», conceda Vanda Beffa - ch’ei carschida si a Genevra ensemen cun siu frar – en perfetg romontsch. Leu ha ella fatg la matura arti­stica e ha era dumignau igl examen d’access alla scola d’art HEAD. La finala ha ella priu la direcziun dil teater ed ei entrada el conservatori a Genevra. La pedagogia alla scola da teater a Paris ha plaschiu oreifer bein alla giuvna ed ella ei sedecidida per quella scolaziun da treis onns. «Cu jeu sai star sin tribuna ei quei in sedeliberar da tut quei che occuppa mei el mintgadi», declara la giuvna da 25 onns. Sin tribuna para ella tut auter che schenada e gauda l’attenziun. Ch’ella drova quella sensaziun sco l’aria da respirar ha Vanda Beffa percurschiu gia cun sis onns. Lu ha ella entschiet a far circus e frequentar cuors da teater e d’improvisaziun. In cor romontsch Vanda Beffa e siu frar ein carschi si biling. Ferton ch’il franzos dominava il mintgadi, era romontsch il lungatg ch’ils affons discurrevan culla mumma. «Jeu senuspevel da discuorer romontsch avon autra glieud, perquei che tuts havevan marve­glias tgei lungatg jeu tschontschi», tradescha Vanda che vegn numnada da sia mumma «la matta da Paris». Pér pli tard hagi ella realisau, con impurtonts che quei lungatg seigi per ella. «Igl ei miu lungatg-mumma, era sch’jeu discuorel meglier franzos. Romontsch ei magari era nies lungatg secret, mo cheu ston ins esser attents. Era sch’ei dat mo paucs Romontschs – biars capeschan nus, schizun a Paris!», manegia l’actura riend. Cu ella seigi stauncla hagi ella perfin in accent romontsch duront discuorer auters lungatgs. Ella sa tudestg, engles, romontsch, franzos e seriscuda era dètg bein per talian e spagnol. «Per in’actura da professiun sa la plurilinguitad esser in grond avantatg», ei la giuvna che lavura actualmein vid plirs projects da teater perschuadida. In da quels ei il toc «Ina Emilie Kempin-Spyri. Tuttas Emilie.» In toc historic e feminist, dall’autura e reschissura Sara Flaadt, che tematisescha la rolla dallas dunnas. Cun quel ein ella e sias collegas sin turnea e quei en differents lungatgs. Actualmein en Romontschia nua ch’il toc ei aunc da veser questa sonda (allas 20.00 en Sala da Cultura) a Trun e dumengia (allas 16.30 en halla plurivalenta) a Degen. Cun plascher ha Vanda Beffa mussau allas ulteriuras acturas co ei han da pronunziar il text romontsch. Avantatgs en Frontscha La veta a Paris plai a Vanda Beffa e sco ella declara, dat ei bia da far leu el teater e film. Tenor la giuvna actura han quels e quellas che lavuran in cert temps ad onn tier teater ni film dabien ina paga fixa en Frontscha. «Quei sustegn finanzial lubescha a nus da seconcentrar sin nies mistregn. Gronds spruns tonsch’ei buca da far, ins sa denton surviver e ha il temps d’anflar engaschis e vegnir tier entradas», di la matta ch’ei savens en Belgia tier siu amitg. Era quel ei actur ed era en Belgia survegnan quels ina contribuziun finan­ziala mensila. L’entrada garantida ei denton mo in dils motivs che Vanda Beffa resta a Paris, schegie ch’ella survegn quei sustegn finanzial pér naven da l’auter onn (pandemia). Senza dubi para ella era d’esser inamurada el marcau e siu liug preferiu ei in plaz sper la Seine, nua ch’ella va per saltar tango. Cletg e contacts La «matta da Paris» ha giu in bien start e survegniu enzacontas rollas, engaschis sco plidadra en giugs auditivs ed enqual damonda da regissuras e regissurs. Ses avantatgs ein segir era la flexibilitad, ch’ella sa tons lungatgs ed ei in tip che po sesluittar ellas rollas las pli differentas. Sia finamira ei da survegnir rollas che pretendan in grond engaschi persunal, fetg bugen era en films, e quei en Fron­tscha, en Svizra ed en autras tiaras. Vanda tscherca buc dispet rollas «ordinarias». Ella preferescha projects che allontaneschan ella dil mintgadi. «Il mument interesseschan mei oravontut caussas che fan surstar mei.» La trembletga d’ir sin tribuna ei ina beinvegnida cumpo­gna da lavur. En scola ha Vanda Beffa numnadamein empriu da duvrar quella a moda positiva: «Tema ei energia – igl adrenalin ch’jeu drovel per contonscher mia fuorma cumpleina. Jeu havess aunc pli gronda tema d’haver negina tema.» L’actura da professiun, Vanda Beffa, viva a Paris, ha ragischs a Rabius ed ei carschida si a Genevra. Actualmein eis ella sin turnea en Romontschia.

Ella claustra benedictina da Mariastein (Soloturn) ei avat Vigeli Monn vegnius elegius dacuort – sco stau communicau – niev preses dalla congregaziun benedictina svizra. El ei dapi 1846 il secund avat da Mustér che presidiescha quella congregaziun ch’exista dapi 1602. Quella cumpeglia: l’abbazia da: Mustér (dapi 1617), l’abbazia da Nossadunnaun, l’abbazia dad Engelberg, il priurat da Fischingen, l’abbazia da Maria­stein, l’abbazia da Munt Maria/Marienberg a Burgeis/Mals sco era l’abbazia da Muri-Gries, situada sper Bulsaun en il Tirol dil sid. Da 1846-2021 han 13 avats benedictins presidiau la congregaziun benedic­tina svizra. Denter quels dus da Mustér: Avat Pancraz Winiker (1991–1997) ed uss avat Vigeli Monn. Lur temps d’uffeci cuoza mintgamai sis onns. Tenor ils tschentaments dalla congregaziun benedictina svizra ei igl avat-preses il menader suprem dalla congregaziun e responsabels pil beinstar da quella. Sco niev vice-preses ha il capetel elegiu il priur dalla claustra da Fischingen, Gregor Brazerol. Vigeli Monn e Gregor Brazerol, ein entrai en claustra a Mustér ed era stai leu in suenter l’auter decans. Pader Gregor ei ius cuort suenter la midada dil millesi sco conventual a Fischingen ed ha era transferiu siu vut claustral sin quella claustra el cantun Turgovia. Ei astgass esser in fatg unic che ton il preses sco il vice dalla congregaziun benedictina svizra ein Grischuns e derivan oriundamein dalla medema claustra da Mustér. (fmr/gc)

Ti meretas in resun. Dis ed onns has Ti luvrau, barhau, has semper scret ed informau. Cun bia elan, cun bia pissiun. En biars muments eis staus presents. Contas seras staus absents? Per nus, lecturas e lecturs. Ti has tedlau, nudau e presentau biars arguments. Sin stader’has mess ils fatgs. Has er mess en fil’e retscha Tes patratgs. Has rapportau dil succediu. Sin camps ils pli divers. Politica ni cultura, rapports ni litteratura. Tut has mess sut tetg. Dil vargau e dil present. «In dètg ladretsch», schess Vic Hendry. Ed jeu audel Gion Deplazes: «El ha teniu stendiu, il Rest Martin.» Cun sauna raschun has commentau ils fatgs. Ei ha dau sulegl en Tes artechels, mo ei ha er pluiu, draccau. Meinsvart has Ti tuccau il viv, mo adina respectond la dignitad humana. Suenter liung e grond survetsch sas Ti uss tagliar pustretsch. Jeu porschel a Ti il maun: Mira anavos en cuntentientscha ed anavon cun in surrir, preziau Martin. Arnold Spescha

La radunonza communala dalla vischnaunca Lumnezia dil vendergis vargau ha approbau in credit da 690 000 francs a favur dil provediment d’aua da Lumbrein vitg. Ed in ulteriur credit da 290 000 francs per in parcadi ed ina tualetta publica cun suosta da spetga e kiosk a Parvalsauns Vrin inclus ina suosta per l’alp da cauras a Parvalsauns. Sper ina revisiun parziala dalla planisaziun locala ed ina midada dalla lescha da baghegiar ei la radunonza communala sefatschentada cun il quen communal 2020. Il quen noda entradas da 17 milliuns francs visavi expensas da 15.5 milliuns francs e scriva in gudogn da passa 1.5 milliuns francs. La vischnaunca Lumnezia ha investau considerabel igl onn vargau en sia infrastructura. En tut buca meins che 5.2 milliuns francs. Ina part da quellas investiziuns ein vegnidas subvenziunadas aschia che las investiziuns nettas muntan a 3.9 milliuns francs. Il rapport annual dalla vischnaunca Lumnezia scriva dad investiziuns considerablas che vegnien el futur buca ad esser pusseivlas alla vischnaunca senza far deivets. La radunonza communala dil vendergis vargau ha approbau il quen communal 2020. (fmr/ac)

La radunonza communala dalla vischnaunca da Trin dalla gievgia vargada ha dau suatientscha alla proposta dalla suprastonza d’accentuar la lescha da polizia concernet fiugs artificials e campar. Cun exepziun dalla fiasta federala digl emprem d’uost ein ils fiugs artificials da niev scumandai sin intschess communal. Per motiv ha la suprastonza da Trin fatg valer la sensibilitad creschenta ella populaziun viers la canera, la puorla fina ed il rumient. Cun gronda maioritad ha la radunonza communala approbau ina ulteriura adattaziun dalla lescha da polizia che pertucca il campar. El messadi ha la suprastonza communala fatg attent alla decisiun dil Tribunal federal dalla primavera vargada che ha susteniu la definziun dalla lescha communala dalla vischnaunca da Scuol pertuccond campar sin terren public. Consequentamein ha la vischnaunca da Trin adattau siu artechel che scamonda da campar e star surnotg en rulottas ed auters vehichels sin terren public ordeifer ils plazs da campar. Cun quella nova definiziun quenta la suprastonza da pudera applicar meglier il scamond da campar sin intschess communal. Approbau han votantas e votants presents alla radunonza communala il quen 2020. La suprastonza communala valetescha il surpli d’entradas da quei quen da 197 000 francs per legreivel. In recav bunamein identics cun il recav digl onn precedent. Las entradas totalas dalla vischnaunca da Trin contonschan 8.5 milliuns francs per igl onn 2020 ed il quen noda in cashflow da 816 000 francs. Las investiziuns nettas muntan a 762 000 francs. La suprastonza communala da Trin ha annunziau da cuntinuar cun la strategia da reducir il deivets communals senza denton tralaschar l’infrastructura. Vinavon ha la radunonza communala dau suatientscha alla damonda da credit da 350 000 francs per in niev vehichel da pumpiers ed ulteriurs 115 000 a favur dil provediment dad aua (fmr/ac).

Las vischnauncas da Sumvitg e Trun appelleschan da risguardar ils gis da ruaus. Igl appel sedrezza buca sulet all’agricultura. La vischnauca da Sumvitg renda attent via ina communicaziun el Fegl Ufficial Surselva al scamond da luvrar dumengias e firaus e la vischnauca da Trun ha plazzau ella medema ediziun in appel da risguardar il gis da ruaus publics. Domaduas vischnauncas regordan alla lescha cantunala davart ils gis da ruaus publics. Ina lescha che scamonda activitads che disturban il ruaus duront dumengias e firaus. E quella lescha circumscriva era lavurs lubidas ell’agricultura a caschun dils gis da ruaus. Lavurs che han caschunau discussuns duront las jamnas vargadas sco quei ch’ins po intervegnir ella communicaziun dalla vischnaunca da Sumvitg. Retschiert reclamaziuns Marcus Duff, pur e gerau dalla vischnaunca da Sumvitg ed en siu uffeci communal era responsabels per l’agricultura, ha concediu ch’ei seigi vegniu reclamau perquei che purs hagien luvrau duront dumengias e firaus. La vischnaunca hagi admoniu singuls purs da risguardar las prescripziuns definadas ella lescha cantunala. Ina che lubescha all’agricultura da luvrar dumengias e firaus per raccoltar pavel verd per perver la biestga ni sch’in prighel smanatscha che la raccolta vegn lavagada. Quei prighel ei denton buca staus fetg actuts las jamnas vargadas. “La vischnaunca da Sumvitg ei per l’emprema ga sedecidida da publicar las reglas da giug el Fegl Ufficial.”La vischnaunca da Trun ha gia pliras gadas fatg attent alla lescha cantunala che regla ils gis da ruaus publics via il Fegl Ufficial. E fatg bunas experienzas cun quellas publicaziuns sco quei che Lucas Arpagaus, pur e gerau responsabel per ils fatg agrars ella vischnaunca da Trun, ha explicau. “La situaziun ei semeglierada considerabel”. Il pur e gerau da Zignau ha dau d’entellir che la populaziun seigi sensibilisada viers disturbis duront firaus e dumengias. “Canera per exempel neu dils sufflafeglia ein buca fetg appreziada”. Lucas Arpagaus ha menziunau ch’ei seigi gia vegniu segau duront in gi da ruaus e quei hagi schau scalinar pliras ga il telefon dil president communal. “Segar da firaus e dumengias ei segir buca necessari e sche l’aura pretenda ina ga ni l’autra da fenar la dumengia san ins schar dalla vart il sufflafeglia”. Appel buca sulet all’agricultura Ton Marcus Duff sco Lucas Arpagaus han puntuau ch’igl appel da risguardar ils gis da ruaus sedrezzi buca sulet viers l’agricultura. “Sin mises e vid las tegias da cuolm vegn adina puspei luvrau duront ils gis da ruaus”. Marcus Duff spera ch’igl appel porti fretg e che luvrar duront ils gis da ruaus sereduceschi sin quei ch’ei propi necessari. “Per talas situaziuns ha la populaziun era capientscha.” La vischnaunca da Sumvitg enconuscha negin reglament che lubescha da punir tals che setegnan buc vid il scamonda da luvrar ils gis da ruaus. Ed il gerau e responsabel per ils fatg d’agricultura ella vischnaunca da Sumvitg ei era buc in adherent da tals reglaments e da punir. “Jeu sperel fetg sin il saun giudezzi.” Lucas Arpagaus ei sco pur buca fetg intimaus da luvrar duront firaus e dumengias. “Suenter sis gis lavur ei in gi da paus beinvegnius”. In pareri che Marcus Duff po sustener. “Sch’ins sto luvrar siat gis per jamna per dumignar la lavur lu eis ei uras da reponderar l’atgna situaziun.”

La radunonza communala da Falera ha demussau pauc interess viers contractivas da fusiun cun las vischnauncas vischinontas. Ella ha refusau il vendergis vargau il preproject cun 91 encunter 71 vusch. “Ussa eis ei uras da surschar la decisiun al suveran”. Quei ha il president dalla vischnaunca da Falera, Wendelin Casutt, accentuau il vendergis vargau ella Fermata a Falera viers las 163 persunas presentas cun dretg da vuschar. Las davosas duas damondas per entrar en contractivas da fusiunar cun la vischnaunca da Falera dils onns 2011 e 2016 ha mintgamai la suprastonza communala renviau. “La suprastonza ha giu communicau domaduas ga da veser negina necessitad da fusiunar”. Sche la surpastonza communala valetescha novissimamein per necessari da fusiunar ha il president communal schau aviert il vendergis vargau. Persuenter ha il suveran da Falera decidiu. Cun in surpli da 20 vuschs han votantas e votants da Falera demussau lur desinteress d’entrar en contractivas da fusiun cun las vischnauncas vischinontas da Laax, Schluein e Sagogn. Pauc interess viers il preproject Per la quarta ga ha il meinaproject, Adrian Wolf, presentau il vendergis vargau ils puncts prinicipals dil preproject definaus dallas suprstonzas communalas da Laax, Sagogn, Schluein e Falera. Suenter las explicaziuns dad Adrian Wolf ei spert semussau ch’igl interess viers quei preproject ei staus detg mudests el ravugl dalla radunoza communala. La discussiun ei plitost sesdrizzada vier la damonda da coc, gie ni na fusiunar. Damondas concretas viers il preprojec ha ei dau neginas, denton gia da biall’entschatta resalvas fiers la fusiun cun las treis vischnauncas vischinontas. “Quei project da fusiun plai buc”. Piarder num e suveranitad sur igl agen intschess communal valetaus per impurtonts egl ambient turistic da Flem/Laax e Falera ei staus in dils arguments. “Ed igl ei da temer che nossa cultura romontscha va da l’aua giu cun fusiunar.” Dabia sustegn ha in giuven votant retschiert cun sia annunzia che la giuventetgna da Falera seigi promta da s’engaschar per ina vischnaunca independenta. Plirs votums han fatg attent ch’ei seigi da decider davart in preproject e che la vischnaunca hagi aunc adina la pusseivladad da decider pli tard definitif davart il project fa fusiun. “Igl ei buca bien per il futur da Falera e per collaborar cun las vischnauncas vischinontas sche nus signalisein gia ussa da star dalla vart.” Ils arguments han denton buca pudiu muentar ina maioritad a favur dil preproject. Ils meinis en sala dalla Fermata parevan gai dad esser fatgs avon la discussiun. Ussa mo en treis Che la damonda da fusiunar e da separticipar al preprojet seigi pli dispiteivla a Falera ch’en las ulteriuras vischnauncas ei il meinaproject Adrian Wolf staus cunscients. “Ussa resta ina sutga vita.” El ha gia annunziau en sias explicaziuns viers la radunonza che las suprastonzas dallas ulteriuras treis vischnauncas seigien sedecididas dad elavurar il project da fusiun en vesta dallas claras decisiuns dallas radunonzas communalas da Laax, Schluein e Sagogn. Il president communal, Wendelin Casutt, ha menziunau suenter la radunonza che las restricziuns da corona hagien impediu ina discussiun pli vasta en vischnaunca. “Ussa eis ei denton decidiu e la veta va vinavon sco tochen dacheu”. Disavantatgs per la vischnaunca da Falera da star dalla vart vesa el buc. Era buc sche las ulteriuras treis vischnauncas havessan in gi da fusiunar. “Nus essan vinavon intressai e promts da collaborar.”

Il lag da fermada da Breil porscha momentan in maletg nunusitau. Per allontanar il sediment setschentaus el funs dil lag han las ovras aviert la deflessiun il vendergis vargau. La svidada dil lag vegn survigilada per proteger la fauna e flora da Schmuer e Rein. Il vendergis vargau han ils collaboraturs dalla Axpo aviert il barcun dil funs dil lag da Breil per svidar il lag da fermada. Sco gia annunziau avon entginas jamnas han las ovras retschiert la lubientscha da svidar il lag per allontanar il sediment setschentaus dapi treis decennis el funs dil lag. Sco quei che la Axpo ha communicau sin damonda ei il lag da Breil vegnius svidaus la davosa ga avon biabein 30 onns. Il vendergis vargau era il survigilader da pesca, Roland Tomaschett, presents a Breil. El ha explicau che la svidada dil lag vegni survigilada e documentada per mitigar ils donns per flora e fauna. Dapi dus onns ei il survigilader da pesca responsabels per il district dil Rein anteriur involvaus ellas perparativas da svidar il lag. “Nus essan sespruai dad allontanar ils pèschs ord il lag ton sco pusseivel ». Il lag da Breil ei appreziaus dils pescadurs perquei ch’el ei bein accessibels. Adattau las reglas da pescar E per quels pescadurs ein las reglas da pescar vegnidas adattadas per allontanar aschi bia pèschs sco pusseivel. “Duront dus dis havein nus aunc engaschau in pescadur da professiun che ha plazzau sias reits el lag.” Roland Tomaschett ha concediu ch’ei hagi bein aunc pèschs el lag. “Ils pèschs pon eventualmein surviver la svidada”. Tonpli perquei che l’aua che banduna il lag astga buca cuntener dapli ch’in ton sediment. Principalmein naven dalla sbuccada dil Flem/Schmuer el Rein per proteger la veta el Rein. “Da quei anora ei las relacziuns actualas idealas per svidar il lag.” La neiv che liug porta momentan aua en abundonza el lag e dil Rein neuagiu vegn medemamein bia aua. Tonscha quella aua che vegn dil Rein giu buca per reducir il sediment ell’aua san las ovras ella Cadi schar dapli aua el Rein. El lag da Breil ei dabia sediment setschentaus enteifer ils decennis vargai. Il lag construius igl onn 1960 survescha primarmain per producir electricitad. El ei denton appreziaus da turistas e turists che flaneschan bugen entuorn il lag e secapescha dalla pesca. Ord atgna forza tuornan ils pèschs strusch E sche quella pesca tuorna alla riva dil lag ei momentan aunc incert. Per Roland Tomaschett fa ei pauc senn da plazzar stadivas el lag sche las ovras havessan d’augmentar il ritmus da svidar il lag. Stadivas ein peschs giuvens entochen la vegliadetgna d'inn onn. In diember da pèschets vegn cultivaus en la casa da pèschs cantunala a Trun per naven da leu popular dutgs, flums ed era lags. Quella lavur vegn era exequida cun agid dallas uniuns da pescadurs dalla Surselva. Ord atgna forza tuornan ils peschs buc anavos el lag da Breil. En scadin cass buca da sutsi. Ina part digl ual sut il lag da Breil ei cumplet schetgs sche l’aua dil lag vegn duvrada per producir electricitad. Ed ina scala da pèschs maunca. “Da surengiu neu dil Flem pon ils pèschs bein contonscher il lag”. Il vendergis sera ei il lag da Breil staus svidaus cumplet. Tenor las explicaziuns dalla Axpo entscheivan maschinas da construcziun a stuschar tec a tec sediment ell’aua a partir dil gliendisgis. L’aua porta il sediment dalla val giuado. Tenor plan quenta la Axpo da terminar la svidada dumengia ils 27 da zercladur aschia ch’il lag da Breil entscheiva puspei a s’emplenir. La deflessiun da funs dil lag da Breil sto vegnir sanada, sco quei che la Axpo ha gia communicau pli baul. Principalmein la protecziun encunter ruina sto vegnir remplazzada. Daco ch’ei ha cuzzau 30 onns dapi ch’il lag da Breil ei puspei vegnius svidaus ha la Axpo buca pudiu indicar. Ella ha fatg attent allas lubientschas necessarias dil cantun per svidar ils lags da fermada.

La Quotidiana dils 11 da zercladur 2021 rapporta davart igl agir dil Museum Regiunal Surselva (MRS) en connex cun las elecziuns communalas dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Ils gremis empalonts dil museum ein numnadamein semischedai el process electoral, fagend cuort avon las elecziuns activamein propaganda per singulas persunas. E quei en fuorma d’ina newsletter electronica, spedida treis gis avon las elecziuns, a ver 800 abonnentas ed abonnents. «Liegt das Wahlcouvert immer noch auf dem Küchentisch? Dann nichts wie los und wählen gehen!» scriva la direc­ziun dil museum. Ed ella recumonda è gest, tgi che votantas e votants dueigien scriver sil cedel da votar. È jeu vai retschiert quella recumandaziun. Ella ha denton nuota animau mei da dar suatientscha. Il cuntrari. Ils nums che jeu havess duiu scriver sil cedel da votar fuvan per gronda part nunenconuschents. Jeu enconuschel denton diversas autras persunas che ein sefatgas meriteivlas per art e cultura egl intschess dad Ilanz/Glion. Ellas figuravan denton buca silla gliesta dil MRS. Pertgei buc? In’autra damonda: Astga in museum insumma far propaganda electorala? Mia risposta: El astga buc. Dunna Jecklin, la curatura dil MRS, giustifichescha en La Quotidiana l’ac­ziun cugl argument, autras instituziuns fetschien il medem, per exempel l’uniun da commerzi e mistregn da Glion e contuorn. «Daco duessen nus pia buca far quei?», damonda la menadra dil MRS. Gie, pertgei buc? È en quei grau ei la risposta sempla. L’existenza dall’uniun da commerci e mistregn sebasa sin las contribuziuns dil commembradi. Il museum denton ei ina instituziun publica, finanziada per gronda part dil maun public, pia da nus pagataglias. Perquei eisi a miu manegiar nunacceptabel ch’in museum fetschi propaganda electorala en favur da certas persunas. Ed en quei cass ei schizun la schelta dubiteivla. Il MRS numna en sia recumandaziun persunas che seigien sefatgas meriteivlas pil museum. En quei connex sa in pign «aide mémoire» esser gideivels. Ils 7da mars 2018 ha il parlament dad Ilanz/Glion concediu quasi unanimamein in credit da 100 000 francs per la renovaziun dil museum? Sedisch persunas che han lu vuschau en favur dil credit ein ils 13 da zercladur danovamein semessas a disposiziun pil parlament. Consequentamein havess il MRS stuiu recumandar tut quellas persunas en sia newsletter. Ni forsa buc? A miu manegiar ei l’acziun dil MRS stada sbagliada, in faux pas, che ha vilentau biaras votantas e votants. Quei fatg para denton buca da stermentar dunna Jecklin. En la Quotidiana selai ella citar suandontamein: «Even­tualmein vilentein nus certa glieud, cun quei savein nus denton viver.» E puspei sedat ina damonda. Astga la direcziun dil MRS selubir da vilentar glieud d’auter pareri, glieud che sustegn la cultura ed il museum? La risposta ston ils gremis dil MRS reponderar sezs.

In utschè ch’ins na vesa betg mintga di ha Gion Martin Cabalzar da Lumbrein gì la chaschun da fotografar dacurt. El ha tramess a nus la fotografia e commentescha quai cun ils pleds: «Jeu sun staus sin tura ellas muntognas lumnezianas ed hai giu il cletg da fotografar in tgiet-urlaun (Alpenschneehahn) che fascheva guardia sper la femella. Sun s’absentaus bufatget senza disturbar els…» Grazia fitg per la fotografia spontana ed il text accumpagnant! In'urblauna fotografada en Lumnezia

Ella Fermata a Falera ei beinspert semussau il vendergis vargau che la damonda da separticipar al project da fusiun posseda ina autra valur el ravugl dil suveran da Falera visavi las radunonzas communalas ellas vischnauncas vischinontas da Laax, Sagogn e Schluein. Il clar resultat e la veglia da vischinas e vischins presents da gnanc vuler entrar en discussiun cun las vischnauncas vischinontas fan surstar. Tonpli che las quater vischnauncas collaboreschan gia oz ferm e stattan economicamein sin la medema comba. Che singuls votums han buca gest surcargau certas vischnauncas vischinontas cun gentilezia (la mendra spusa), astgan ins attribuir alla emoziun dalla damonda da fusiun. Ella discussiun e neu dils votums pro e contra separticipar allas tractativas da fusiunar ei semussada ina certa discrepanza denter las generaziuns. Igl ei la giuventetgna che ha retschiert il pli grond support ella sala dalla Ferma- ta per la pretensiun da restar ina vischnaunca independenta e per empermetter da s’engaschar per il futur communal da Falera. Las vuschs pli «passadas» che han regurdau al caracter dil preprojet ed alla pusseivladad da decider pli tard definitiv, han buc anflau ina maioritad. Medemamein buc l’admoniziun ch’ei seigi buca d’engrau per Falera da star cumplet dalla vart. Insumma han ins giu il sentiment ch’ils meinis en caussa contractivas da fusiun eran gia francai a l’entschatta dalla radunonza. Malgrad che corona ha impediu scuntradas dad uniuns e meisas rodundas ils meins vargai, ein ils pareris dils habitonts da Falera tuttina seformai enzanua en caussa preprojet e fusiun. Igl ei da supponer ch’il barat ha plitost giu liug ellas plattafuormas socialas e discutadas dad ina generaziun pli giuvna. Schebein la decisiun da Falera da renviar la discussiun da fusiun influenzescha il project sco tal e la collabora­ziun futura ella Arena dallas Alps, se­muossa ils proxims meins ed onns.

En in giug da grond’impurtonza partenent la relegaziun spiarda l’Uniun sportiva Schluein Glion encunter Rheineck cun 2:3. Cuort avon la fin ha igl arbiter valetau in’intervenziun dil goli dall’USSI sco foul e schulau penalti, quei suenter ch’igl attaccader haveva stuschau a tiara il defensur e mo aschia vegnius en possess dalla balla. In schul encunter Rheineck fuss plitost staus la dretga decisiun. Aschia ei l’equipa da Schluein Glion buca vegnida remunerada per si’atgnamein buna prestaziun. Duas gadas ha ella numnadamein egalisau igl avantatg dalla squadra da casa e mussau da gronda calira ina buna morala ed in bien spért cumbattiv. Mo lein entscheiver davon. Schliata entschatta Il giug ha buca entschiet bein pils Sursilvans. Gia ella novavla minuta ei l’equipa da casa ida en avantatg cun in culp liber da bien 20 m distanza. Il siet ha anflau la via atras il mir en il cantun bass dretg e schau giubilar Emin Djelassi per l’emprema ga. Schluein Glion ha duvrau in mument da magunar quella frida, ei lu denton naven dalla 20avla minuta vegnius meglier e meglier el giug e tier bunas caschuns da marcar in gol. Las meglieras han Sattar Afzali e Gian Sgiermunchentau . Sattar Afzali ha denton sittau la balla ord cuorta distanza directamein els mauns dil goli indigen e Gian Sgier ha mess siu culp cul tgau per pauc sper il gol vi. Cuort avon pausa eis ei lu tuttina aunc reussiu d’egalisar. Ella 44avla miunta ha il giuven da Domat, Andri Michel, il qual fa siu emprendissadi a Glion e ha dau la dumengia siu debut ell’equipa sursilvana, mess tut sia forza en in siet da distanza e tuccau da biebein 25 meters la traversa. Dalla traversa ei la balla rebattida el dies dil goli indigen e da leu ella reit. Egalisau duas ga Era la secunda mesadad entscheiva buca bein per Schluein Glion. Suenter mo duas minutas quenta negin defensur d’esser responsabels per Emin Djelassi, il qual vegn lantschaus sin strusch 20 m per miez avon il gol e sa naven da leu batter David Hornacek cun in siet el cantun bass dretg. Schluein Glion ha pia puspei stuiu cuorer suenter ad in gol e la giuvna equipa ha fatg quei cun spertas attaccas sur lur pigns e movibels attaccaders. Ils indigens han empruau da frenar quels cun dabia direzia. Ella 64avla minuta ei Adrian Zimmermann denton staus memia sperts per siu defensur. El ei mitschaus dall’ala dretga si ed ha sittau la balla ferm e precis davon il gol, nua che Sattar Afzali ha stuschau ella da gol en al 2:2. Quei resultat che fuss staus d’engrau a Schluein Glion valeva era aunc cuort avon la fin, mo lu ei la scena prescretta all’entschatta vegnida. Donn. In punct fuss staus meritaus Cun sia prestaziun havess l’equipa da Schluein Glion meritau da contonscher silmeins in remis, muort la terrada eis ella ussa denton curdada sil secund davos plaz ella tabella e sto haver tema dalla relegaziun. Il davos giug da sonda proxima decida tut. Schluein Glion sto gudignar encunter Montlingen e sperar che Rheineck ni St. Margrethen gudognien buca lur davos giugs, lu savessen quellas equipas aunc vegnir vargadas ella rangaziun. Lein sperar, la speronza miera gie il pli davos. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Rheineck - Schluein Glion 3:2 (1:1) Stapfenwies, Rheineck. – 135 aspectaturs. – Arbiter: Aggeler. Gols: 9. Djelassi 1:0, 44. Michel 1:1, 47. Djelassi 2:1, 64. Afzali 2:2, 87. Aksic 3:2 (penalti). Rheineck: Petrov; Lendim Ibrahimi, Akel (46. Aksic), Blendard Ibrahimi (40. Vasic), Imeri, Chiarello (77. Maliqi), Aliu, Lakna (88. Lleshi); Djelassi, Spahiu, Bojaxhi. Schluein Glion: Hornacek; Dermont, Livio Derungs, Sgier, Büchler; Michel (80. Egger), Bundi, D’Atria, Vinzens (56. Affolter); Rui Gomes (51. Zimmermann), Afzali (83. Leblebici). Remarcas: Cartas melnas: 34. Blendard Ibrahimi (foul), 41. Bundi (reclamar), 52. Lendim Ibrahimi (foul), 60. Aksic (malsportadad), 70. Chiarello (foul), 84. Spahiu (foul), 88. Dermont, Büchler, Leblebici (tuts per reclamar). – Schluein Glion senza Matthias Derungs (blessaus). – Corners: 6:3. Sattar Afzali ha egalisau la secunda ga per Schluein Glion.

La partida el stadion Ried entscheiva bufatg. Landquart ei in’equipa giuvna cun entgins sperts giugadurs sill’ala, perquei vala ei l’entschatta per l’equipa dalla Cadi da star cumpacta e d’anflar ella partida. La temperatura aulta procura ch’il tempo dil giug ei plitost mudests. Las defensiuns d’omisduas equipas stattan segiras aschia ch’ei dat buc biaras acziuns avon il golis Mauricio Cathomas e Jonas Mayer. Encunter la fin dall’emprema mesadad vegn Landquart denton in tec meglier el giug e cheutras quater minutas avon pausa era tiegl 1:0. In giugadur da Landquart metscha dall’ala giu e dat in precis e ferm pass atras la da sedisch. Davide Oertle ei postaus el dretg liug e ha aschia negin problem da stuschar il bal ella reit. Fatg tut il pusseivel Suenter pausa vegn Trun/Rabius meglier e meglier ella partida e vegn da tener dapli il bal en sias retschas. Ella 64. minuta fa Mathias Flepp ina biala midada da vart sin Salvatore. Salvatore Staglianò cuora persuls encunter il goli, metta il bal sper lez ora e marca igl emprem gol per Trun/Rabius. Quei dat aunc inaga dapli curascha als hosps ed uss han ils observaders il sentiment che Trun/Rabius savess ir per quels impurtonts puncts. Mo paucas minutas pli tard rumpa Pascal Martin cun in bi culp cul tgau suenter in corner quell’euforia. Per Trun/Rabius resta ei denton nuot auter che da puspei star sin peis e cumbattar vinavon pils puncts. E quei fan ils giugadurs era. Cunzun Clau Berther vegn cun in bellezia siet ord 20 meter tier la megliera acziun. Mo Jonas Mayer fa ina grondiusa parada e stinschenta aschia ils gibels gia semtgai tiels hosps. Sco igl ei tier in tal resultat betta Trun/Rabius encunter la fin tut anavon, quei che dat naturalmein era pusseivladads per conters. Aschia ei la partida fetg animanda ed interessanta – denton adina faira - e cuosta era in per unglas als aspectaturs. A Trun/Rabius gartegia ei denton buc d’egalisar, aschia ch’ils treis puncts restan a Landquart. Igl ei stau ina partida péz a cup e Trun/Rabius havess suenter quellas 90 minutas era saviu turnar cun puncts a casa. Mo igl ei sco igl ei cu ins ei giudem la tabella. Per Trun/Rabius resta ei uss nuot auter che d’emblidar quella partida e da sefocusar immediat sil proxim giug a Pustget encunter Sargans. 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Trun/Rabius 2:1 (1:0) Stadion Ried, Landquart – 60 aspectaturs. Gols: 41. Davide Oertle 1:0, 64. Salvatore Staglianò 1:1, 69. Pascal Martin 2:1. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Fabian Cajacob (72. Damian Schmed), Gion Andrea Nay, Livio Janka, Sandro Orlik (79. Gianin Derungs); Orlando Monn, Mathias Flepp, Denis Monn (72. Beat Cadruvi), Daniel Pfister (57. Fabio Caduff), Salvatore Staglianò, Gianin Derungs (46. Clau Berther). Landquart: Jonas Mayer; Ramun Endres, Marco Mittner, Davide Oertle, Andrin Möhr; Pascal Martin, Christoph Maurer, Sandro da Costa Rodrigues, Silvan Roffler; Renato Oswald, Mirco Fausch Remarcas: Trun/Rabius senza Jonas Beer, Patrizio Decurtins e Remo Alig. Duas cartas melnas per Landquart. Igl 1 :1 da Salvatore Staglianò ha procurau per nova speronza tier Trun/Rabius.

37 persunas ein separticipadas la sonda vargada all’acziun da «Clean up» organisada da Sedrun Mustér Turissem ed il Program San Gottardo en collaboraziun culla vischnaunca da Mustér. Sut l’egida da Joanne Muoser, responabla pil sectur da bike tier San Gottardo, ei vegniu luvrau vid il manteniment da sendas da viandar e vias da bike. En gruppas ein quellas vegnidas schubergiadas e per part era slargiadas. «Cun agid da persunas dil fatg eis ei reussiu da prestar buna lavur», di Joanne Muoser che ha orgnaisau ina tala acziun questa primavera era el Goms e che preveda d’arranschar talas igl atun era ad Ursera e Val Blenio. Il di da lavur la sonda vargada ei vegnius terminaus cun ina grillada per la fin digl engaschament. Ina gruppa alla lavur egl uaul.

Schluein Glion ha spiars l’impurtonta scuntrada encunter Rheineck. Aschia ei la squadra dalla Foppa seruschnada sil secund davos plaz dalla tabella dalla 2. ligia regiunala. La fin d’jamna vegnenta drova ei igl agid dils concurrents per che la relegaziun daventai buca definitiva. Cun semegliont discletg sco Schluein Glion ha era Trun/Rabius spiars siu giug da 3. ligia ordeifer encunter Landquart. Els dus giugs restonts ha l’equipa dalla Cadi denton aunc la caschun da semigliurar ella tabella. El campiunadi dalla 4. ligia ha Lumnezia battiu Schlarigna. Aschia ei la decisiun pertuccont l’equipa che vegn promovida ella 3. ligia aunc buca curdada. Dumengia proxima retscheivan ils Lumnezians l’equipa da Schluein Glion e lu croda la decisiun finala. Gudogna Lumnezia, lu ei la promoziun perfetga, cun in remis ni ina terrada fa Surses il pass ella 3. ligia. Ils juniors A1 dalla Surselva han spiars lur davos giug dil campiunadi da questa primavera a casa encunter Bogn Ragaz. Ils Sursilvans termineschan aschia il campiunadi cun endisch puncts ord nov giugs. In’ulteriura victoria ha l’equipa dalla Junior League B festivau ordeifer encunter Rorschach-Goldach. Aschia termineschan ils juniors B dalla Surselva il campiunadi sigl excellent tierz rang cun 22 puncts ord endisch giugs. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Ruggell 3:1 Vaduz – Arbon 2:0 Mels – St. Margrethen 3:0 Montlingen – Altstätten 5:0 Rheineck – Schluein Glion 3:2 1. Rorschach 10 8 2 0 34:9 26 2. Romanshorn 10 7 1 2 27:12 22 3. Mels 10 6 1 3 25:19 19 4. Ruggell 10 4 4 2 18:12 16 5. Montlingen 10 4 3 3 24:21 15 6. Au-Berneck 10 4 3 3 14:17 15 7. Vaduz 10 4 2 4 19:15 14 8. Arbon 10 3 3 4 17:21 12 9. St. Margrethen 10 2 3 5 13:20 9 10. Rheineck 10 2 3 5 12:25 9 11. Schluein Glion 10 2 1 7 14:28 7 12. Altstätten 10 1 0 9 11:29 3 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Triesen 2:1 Valposchiavo – Domat 1:1 Sargans – Gams 4:3 Landquart – Trun/Rabius 2:1 Tusaun-Cazas – Valposchiavo mes. 20.00 1. Bogn Ragaz 9 6 3 0 30:8 21 2. Domat 9 6 2 1 24:12 20 3. Buchs 9 5 1 3 18:10 16 4. Triesen 9 5 0 4 26.10 15 5. Triesenberg 9 4 3 2 28:17 15 6. Landquart 9 5 0 4 16:16 15 7. Valposchiavo 8 3 3 2 10:12 12 8. Sargans 9 3 3 3 21:19 12 9. Tusaun-Cazas 8 2 1 5 6:23 7 10. Gams 9 2 1 6 17:31 7 11. Trun/Rabius 9 1 3 5 7:16 6 12. Cuera 97 9 1 0 8 9:32 3 4. ligia, gruppa 1 Razén – Lusitanos de Samedan f. 3:0 Schlarigna – Lumnezia 0:2 1. Surses 9 6 3 0 21:7 21 2. Lumnezia 8 6 1 1 21:8 19 3. Panaduz 9 6 0 3 23:15 18 4. Schlarigna 9 5 1 3 23:14 16 5. Schluein Glion 8 4 1 3 13:9 13 6. Domat 9 4 1 4 23:18 13 7. Danis-Tavanasa 9 3 1 5 12:22 10 8. Razén 9 3 0 6 14:23 9 9. Cuera 97 9 2 0 7 20:27 6 10. Lusitanos 9 1 0 8 11:38 3 5. ligia, gruppa 2 Rueun – Trun/Rabius 2:2 Sedrun/Mustér – Sargans 1:0 1. Laax 8 7 0 1 31:9 21 2. Bogn Ragaz 8 7 0 1 28:8 21 3. Walenstadt 9 5 1 3 25:18 16 4. Sedrun/Mustér 8 5 0 3 13:16 15 5. Trun/Rabius 9 3 2 4 10:15 11 6. Union Trin 9 3 2 4 17:12 11 7. Rueun 9 2 3 4 14:21 9 8. Lumnezia 8 2 1 5 12:23 7 9. Sargans 9 1 3 5 13:17 6 10. Danis-Tavanasa 9 1 2 6 12:36 5 Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Bogn Ragaz 0:1 Rotmonten – Rorschach 1:0 Domat – Bischofszell 3:0 Appenzell – Diepoldsau buca dau 1. Domat 9/19; 2. Appenzell 8/16; 3. Rotmonten 9/15; 4. Bischofszell 9/14; 5. Rorschach 9/13; 6. Diepoldsau 8/12; 7. Surselva 9/11; 8. Bogn Ragaz 8/10; 9. Herisau 7/7; 10. Ruggell 8/4. Juniors League B Winkeln-Rotmonten – Cuera 97 2:6 Brühl – Teufen 4:0 Rheintal – Amriswil 4:2 Uzwil-Henau – Gossau 1:3 Rorschach-Goldach – Surselva 3:5 Romanshorn – Tobel-Affeltrangen 0:2 1. Gossau 11/31; 2. Cuera 97 11/24; 3. Surselva 11/22; 4. Tobel-Affeltrangen 11/20; 5. Rheintal 11/18; 6. Amriswil 11/14; 7. Brühl 11/13; 8. Rorschach-Goldach 11/12; 9. Uzwil 11/11; 10. Teufen 11/9; 11. Winkeln-Rotmonten 11/6; 12. Romanshorn 11/6. Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Tavau 2:4 Vaduz – Cuera 97 4:5 Valposchiavo – Lusitanos de Samedan 7:1 Balzers – Vaz-sut refretg 1. Cuera 97 8/22; 2. Vaduz 8/16; 3. Valposchiavo 8/14; 4. Vaz-sut 7/13; 5. Tavau 8/11; 6. Triesen 8/10; 7. Surselva 8/9; 8. Lusitanos de Samedan 8/4; 9. Balzers 7/1. Juniors C1, gruppa 1 Surselva b – Sargans 2:3 Grabs – Mels 4:2 Walenstadt – Domat 1:4 Linth 04 – Tusaun-Cazas 7:2 1. Domat 8/19; 2. Sargans 8/18; 3. Walenstadt 8/16; 4. Grabs 8/14; 5. Surselva a 8/14; 6. Surselva b 8/7; 7. Mels 8/6; 8. Linth 04 8/6; 9. Tusaun-Cazas 8/4. Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Domat 3:7 Vaz-sut – Surselva 3:3 Orion Cuera – Schlarigna 9:2 1. Lai Valbella 7/15; 2. Tavau 8/15; 3. Domat 8/15; 4. Orion Cuera 8/15; 5. Schlarigna 7/9; 6. Surselva 8/7; 7. Panaduz 8/3; 8. Vaz-sut 8/1. Cuera 97 ha retratg l’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Glarnerland – Eschenbach-Wagen 7:1 Surselva – Valposchiavo 2:0 Domat – Rapperswil-Jona 3:6 1. Cuera 97 8/22; 2. Rapperswil-Jona 8/18; 3. Glaruna 8/16; 4. Toggenburg 8/13; 5. Glarnerland 8/13; 6. Surselva 8/9; 7. Valposchiavo 8/6; 8. Domat 8/6; 9. Eschenbach-Wagen 8/3. Juniors D1, gruppa 1 Glarnerland – Domat 1:1 Surselva – Schlarigna 2:11 Landquart – Panaduz 0:3 Tusaun-Cazas – Cuera 97 2:4 1. Cuera 97 8/22; 2. Panaduz 8/19; 3. Schlarigna 7/14; 4. Tusaun-Cazas 8/12; 5. Mels 7/9; 6. Landquart 8/9; 7. Glarnerland 8/7; 8. Domat 7/4; 9. Surselva 8/3. Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Balzers 3:3 Vaz-sut – Sargans 8:2 Surselva c – Surselva d 4:3 1. Vaz-sut 8/15; 2. Val Tamina 8/15; 3. Sargans 8/14; 4. Panaduz 8/13; 5. Cuera 97 8/10; 6. Balzers 8/7; 7. Surselva c 8/6; 8. Surselva d 8/0. Ruggell ha retratg si’equipa. Damas, 4. ligia Schluein Glion – Gams 2:3 Tusaun-Cazas – Triesen 9:0 1. Balzers 9/27; 2. Widnau-Au 9/24; 3. Mels 9/16; 4. Gams 9/14; 5. Schlarigna 9/13; 6. Schluein Glion 9/12; 7. Tusaun-Cazas 9/11; 8. Triesen 9/5; 9. Vaz-sut-Cuera 9/4; 10. Flums 9/4. Magra raccolta da puncts (fmr/hh) La pausa sfurzada dalla pandemia para buca da haver fatg bein allas duas meglieras equipas da ballapei dalla Surselva. Schluein Glion ha spiars igl impurtont giug dalla 2. ligia regiunala la fin d’jamna encunter Rheineck ed era l’equipa da Trun/Rabius ha spiars en 3. ligia encunter Landquart. Ils davos giugs vegnan a decider en tgei ligia che las duas equipas dattan igl atun vegnent. Culla victoria ordeifer encunter Schlarigna ha Lumnezia salvau la schanza da sepromover dalla 4. ella 3. ligia. El davos giug dumengia proxima encunter Schluein Glion croda la desisiun finala. In’ulteriura victoria han ils juniors B festivau e termineschan la stagiun sigl excellent tierz rang dalla tabella dalla Junior League B.

Ina sera da stad sper in lag ei speciala. Quell’experientscha ha era il designer da tuns Anselm Caminada da Sagogn fatg. El ha inscenau cun tuns la poesia «La sera sper il lag» - aposta per la spassegiada entuorn il Lag Grond da Laax. «Audiowalk» s’auda oz per biars consuments da musica tiel mintgagi, igl ei ina part dalla digitalisaziun. Ins pren il telefonin, metta si uregliers e carga giu potcasts ni musica. Lu entscheiva il gudiment: ins teidla culs uregliers e selai ir. Biars van a spass ni a cuorer aschia, il ritmus dalla musica fa bein ad els. Il designer da tuns professiunal Anselm Caminada ha seschau inspirar dalla poesia «La sera sper il lag» da Flurin Camathias. Aposta pigl onn giubilar e la retscha d’occurrenzas «Viva Flurin» ha el produciu in audiowalk cun quella. Cun uregliers san ins ir plaunsiu entuorn il Lag Grond e guder duront 25 minutas l’inscenaziun auditiva. Solemn ruaus cheu silla riva, d’umbriva stat il lag curclaus. Il bi sulegl, cun sia glisch tardiva, davos ils cuolms ei sesbassaus» ei l’emprema strofa. La secunda enconuscha era mintga cantadura e cantadur da chors romontschs: E giu da tschiel las steilas biaras, migeivel miran giu el stgir. Miu cor tgei aunc empiaras, va era ti tier dultsch durmir». Anselm Caminada ha interpretau quellas duas strofas dalla poesia e produciu in audiowalk entuorn ella. Avon varga 30 onns ha Gion Balzer Casanova mess la lirica en musica romantica. Igl ei daventau in export naziunal ed internaziunal dil lungatg romontsch. Jasters che ha udiu quella canzun, ni cantau sez ella en in chor, ha il desideri da veser inagada Laax e siu lag. Registrau elements e ramurs Naven da dumengia san turists ed indigens s’approfundir ella poesia. Cugl audiowalk envida Anselm Caminada da sentir quels plaids, da tedlar meglier els e da reflectar surlunder. Il designer da tuns cusseglia da far la spassegiada la sera e buca exnum il gi ora. Cu igl ei pli ruasseivel entuorn il Lag Grond ei la tempra perfetga. La spassegiada, enramada d’ina scenaria da ramurs e musica, entscheiva cul coc. «Ins sto metter si ils uregliers, gliez ei central,» puntuescha il producent. La lavur artistic-auditiva ha fatschentau el plirs meins. Naven dall’idea tochen tiel product finiu ha el registrau differents elements e tempras, ha integrau tecnologias ed effects. La poesia romontscha hagi el era translatau sez, gi il specialist da tuns che habitescha a Sagogn. Ils turists dueien prender cun els enzatgei dalla tempra al Lag Grond. Gl’auditur entscheiva la tura avon la casa da cultura Cularta. Cul code QR silla tabla d’informaziun san ins cargar l’emissiun sil telefonin. Ina vusch meina gl’auditur da liug a liug, d’in baun a l’auter, en tut tier siat staziuns. Ins auda buca mo musica romantica, denteren eis ei era tuns grops che fan allusiun ad emoziuns. Ella veta dat ei buca mo «bials» muments sentimentals, mobein era grops. Naven da dumengia san ins tedlar gl’audiowalk «La sera sper il lag» cugl agen telefonin. Buca emblidar ils uregliers. Liug da partenza ei mintgamai la Cularta a Laax, sper il parcadi dil Lag Grond. Anselm Caminada silla senda entuorn il _Lag Grond

La notg da sonda, ils 26 sin dumengia, ils 27 da zercladur 2021 porscha Stussavgia ina viandada culinaria. Ella meina silla senda dils Gualsers da Tenna sur il „Tenner Chrüz“ entochen a Versomi. La partenza da quell’excursiun vegn fatga a Versomi cugl auto da posta entochen Tenna. Suenter l’investa dalla baselgia vegn viandau culs guids Julia Seeli e Markus Isenmann entochen tiel „Flimser Bänkli“ nua ch’ei dat in apero cun products locals. La viandada cuntinuescha allura sil „Tenner Chrüz“ nua che l’arrivada duess eesser cuort avon ch’ei fa notg. Da leu anora sa vegnir gudiu ina bellezia survesta, denter auter silla Ruinaulta. Cheu sesanfla in’ulteriura staziun per guder specialitads culinaras. Ei suonda la descensiun en direcziun Brün nua ch’ei dat danovamein zatgei da magliar e da beiber avon che prender la davosa etappa sut ils peis. Entuorn las 02.30 ei l’arrivada a Versomi. Per la viandada vegn s’entupau allas 17.45 sper il restaurant Rössli a Versomi. L’excursiun cuoza denter quater e tschun uras. L’ascensiun totala munta 566 meters, la descensiun rodund 1300 meters. Per saver separticipar munglass ins esser bein en comba e haver empau cundiziun. Annunzias a Safiental Tourismus, telefon 081 630 60 16 ni info@safiental.ch . Ulteriuras informaziuns www.safiental.ch . (cdm/fmr/hh) Atmosfera magica sur la Val Stussavgia.

L’jamna vargada ei gl’anteriur cusseglier naziunal turitges e renomau industrial, Ulrich Bremi (1929–2021), morts ella vegliadetgna da 91 onn. El ei staus in magistrat zun profilau e ha apparteniu naven da 1975 entochen 1991 al Cussegl naziunal. In’undrientscha da Dumeni Columberg, anteriur collega el parlament. Gl’onn giubilar 700 onns Confedera­ziun ha tgamunau cun distincziun e suvera­nitad l’Assemblea federala e mess beinenqual accent. Sut sia egida ei ina refuorma parlamentara vegnida realisada, quei cun l’intenziun d’augmentar l’effizienza. Il prominent liberal ha capiu meisterilmein da reunir pussonza politca ed influenza ecomonica a moda optimala. Sco cau dalla fracziun liberala, a sias uras cun ina posiziun dominonta, ha el influenzau marcantamein la veta politica. Denter auter ha el mess fil en guila per l’elecziun d’Elisabeth Kopp sco l’emprema cusse­gliera federala. Il punct culminont da siu presidi ein las festivitads da 700 onns Confederaziun l’entschatta settember 1991 a Segl Maria staus. A quei inscunter historic eran delegaziuns da 35 naziuns europeicas envidadas. Il president dalla Confederaziun, Flavio Cotti, ha cun quella caschun fatg in appel fascinont per ina avischinaziun europeica, ferton che Ulrich Bremi ha declarau che la Svizra sustegni il process da libertad dallas tiaras orientalas e demuossi sia solidaritad cun ovras concretas. Il meister dil cumpromiss Sia veta professiunala ha Ulrich Bremi entschiet sco mecanist. Pli tard eis el sedecidius per il studi d’inschignier alla Scol’aulta politecnica. Silsuenter ha el fatg ina carriera briglianta, denter auter sco cau dalla interpresa Kaba e pli tard sco president dallas pli impurtontas societads svizras sco Georg Fischer, Suisse Re, Elektrowatt, NZZ e commember da numerus cussegls d’administraziun d’administraziun, denter auter dalla CS. El era ina persunalitad concilianta, intelligenta ed integra cun in dun strategic aparti. El prendeva peda da tedlar attentamein il meini da ses contrahents. Grazia a sias profundas enconuschien­tschas e sias vastas cumpetenzas haveva siu pareri peisa. Adina puspei ha el promoviu il dialog ed evitau ton sco pusseivel confruntaziuns. En siu far e demanar era el in um mudest ch’evitava l’inscenaziun persunala. Mo oravontut era el in grond patriot. Repetidamein ha el appellau alla responsabladad dils respresentants dall’economia e supplicau els da respectar las valurs fundamentalas da nossa societad. Aschia ha el per seme­glia criticau las indemnisaziuns exageradas da certs managers. Buns ligioms cul Grischun Dapi decennis ha la famiglia Bremi pas­sentau las vacanzas ella Engiadina Bassa. Entras quels ligioms eisi sedau che sia consorta Anja (1935-2018) ha apparteniu al cussegl d’administraziun dalla Scola media a Ftan ed al cussegl da fundaziun dalla Biblioteca engiadinaisa a Segl Maria. Ella era medemamein ina persunalitad da num e pum ch’ei s’engaschada cun anim per il beinstar dils seniors sco era per ovras culturalas e socialas. Aunc in auter element ha ligiau la famiglia Bremi cun il Grischun. Mia conscolara Maria Caduff (Mustér) ei stada duront 42 onns (!) lur premurada casarina ed ha accumpignau ils dus consorts entochen la mort. Jeu mez hai sco giuven parlamentari habitau el medem hotel sco Ueli e savens havein nus siult ensemen. Quei era mintgamai caschuns unicas per interessants discuors. Entras quellas relaziuns havein nus arranschau il zercladur 2016 ina davosa sentupada a Mustér, nua che la famiglia Bremi ei stada fetg impressiunada dalla claustra da Mustér. Gest en nies temps fuss ei in benefezi, sche la Svizra havess persunalitads d’ina statura profilada sco in Ulrich Bremi, hablas da far punts denter politica ed economia e d’anflar buns cumpromiss, sco quei ch’el ha fatg duront decennis cun grond success. Ulrich Bremi (1929-2021)

La radunonza communala da Falera ha decidiu da buca separticipar al preproject d’ina fusiun cun Laax, Sagogn e Schluein. Co ei quella refusa viers las vischnauncas vischinontas da declarar? La tractanda che la suprastonza communala ha publicau havess’ins saviu interpretar sco informaziun. Il punct 3 dalla gliesta ha seclamau suandontamein: «Examinaziun dalla fusiun dallas vischnauncas da Falera, Laax, Sagogn e Schluein el senn d’in preproject». Denter las convischinas e convischins ch’ein separticipai alla radunonza era beinenquala persuna che ha vuliu seschar informar. Suenter ch’il meinaproject Adrian Wolf haveva informau e discurriu d’avantatgs e disvantatgs, dils differents aspects che vegnessen integrai ell’examinaziun ha ei dau votums pro e contra. Sco ei ha pariu eran ina pluralitad ch’ei cumparida ella Fermata, vegnida cull’intenziun d’impedir che la burnida pegli fiug. Suenter ils votums pro e contra ha il president communal Wendelin Casutt schau votar – malgrad che la votaziun era buca tractandada. E la pluralitad ha stez la burnida. Cun 91 NA encunter 71 GIE han ils presents refusau da separticipar cullas treis vischnauncas vischinas ad in preproject per sclarir ils detagls d’ina eventuala fusiun. Falera vul restar vischnaunca suverana Glieud cun saun giudezi Ella Foppa ha la novitad da Falera caschunau la sonda e dumengia dapli discussiuns ch’il campiunadi europeic da ballapei. «Quels han ughegiau da star tier lur valurs», han ils ins manegiau. Auters han scurlau il tgau e manegiau ch’ils da Falera veglien buca parter «lur» Crap Sogn Gion culs da Laax. «Ils arguments ch’ein vegni presentai han forsa buca perschuadiu la maioritad», manegia Luca Casutt ella retrospectiva. El s’auda tier las persunas giuvnas ch’ein s’exprimidas ella radunonza communala encunter in preproject per ina fusiun. Tenor las informaziuns ch’el hagi retschiert, hagien ils disavantatgs per Falera dominau, declara el siu votum. Luca Casutt puntuescha ch’ei seigi siu meini persunal, ella radunonza hagi el buca discurriu per l’uniun da giuventetgna. A Falera detti ei denton buna giuventetgna, glieud cun saun giudezi ed ina certa luschezia. Encunter collaboraziuns pli stretgas ha el nuot. «Nus vegnin buca entuorn da collaborar aunc pli intensiv», manegia el. Daco lu buca gest fusiunar? Gliez seigi in pass radical che mondi memia lunsch, ins piardi la suveranitad e l’autonomia, e quei hagi consequenzas per las structuras dil vitg, argumentescha il giuven inschignier. Ina vischnaunca da Falera libra sappi sesviluppar ed esser pli movibla, manegia el. Declaraziuns nunscharmantas El sedamonda tgei senn ch’ei fa da semplamein suandar trends e siglir sil carr dallas fusiuns, mo perquei ch’igl ei modern. «Tuttas quater vischnauncas ein beinstontas. Nus essan buca sfurzai dad ir quella via», gi Luca Casutt. El puntuescha in aspect sensibel en connex culla decisiun actuala: Jeu quetass ei fetg donn sch’ei dess ussa ina cunterreacziun pervia da nossa decisiun». Falera solitaria Las jamnas vargadas han commentaris e declaraziuns nunscharmantas encunter il project fatg la curella els vitgs. Certas ein stadas drizzadas indirect encunter Sagogn ed era encunter Laax. Ellas han schau supponer ch’ils da Falera han certas immaginaziuns d’in dota tier in spusalezi: «Ina pintga falombra sco Sagogn astga ei buca esser, ed era buca ina pussenta e dominonta sco Laax», ei l’opiniun conforma. En sia analisa persunala suenter la votaziun manegia Silvia Casutt-Derungs, deputada dalla Foppa el cussegl grond, che Falera hagi munchentau ina schanza. «Ei fuss stau il pli raschuneivel da schar far l’examinaziun previda cun tuttas quater vischnauncas. Suenter quei pass fuss ei stau da discutar il resultat e decider,» gi ella ed ei perschuadida che Falera havessi piars nuotzun cun quei agir. Ella seigi ida cun interess alla radunonza, havessi denton spitgau ella Fermata in spért pli aviert. Luca Casutt ei perschuadius che Falera e las vischnauncas vischinontas vegnan el futur a collaborar aunc pli stretg, era senza fusiunar. Tier ina fusiun mondien bia memia bia valurs empaglia, e gliez seigi il factur decisiv dil NA prius vendergis sera.

Dumengia ha la squadra dil Museum da Laax inaugurau l’exposiziun nova. Quella dat envesta ellas treis tematicas: poesia, utschals e colurs. Tuttas treis ein colligiadas en tun e maletg. Luis Coray, il musicist e pictur-artist da Laax, ei representaus cun ina retscha da maletgs abstracts. El ha luvrau cun sias colurs, ha seschau inspirar dil cant dalla merlotscha, dil polischet, dalla lodola e d’auters utschals. Ina roscha da quels ein exponi ella sala dil museum. Las gruppas d’utschals empagliai e las serias da maletgs en tuns verds, blaus e cotschens fuorman ina simbiosa. En quella metteva era Flurin Camathias sia lirica. En biaras da sias poesias ha el mess ils utschals, ni ina specia specifica, el center. Dumengia ha il curatur Andrin Schütz rendiu attent a quei, utschals seigien ambassadurs dalla natira e simbols da libertad. Els sedistinguien cun fermas vuschs, ni era finas e sensiblas, tuns aults, ritmica e grondaas coloraturas da chors. Luis Coray duront l'interpretaziun d'in da ses blues. Davos ils maletgs ed ils utschals. Enten planisar l’exposiziun dalla stad 2021 han Andrin Schütz e Romana Brunold, la menadra dil museum, seschau influenzar da tals scenaris. Il team ha priu en salv la collecziun d’utschals ch’era entochen ussa ella casa da scola Grava. Cun quella ha gl’artist Luis Coray creau ina seria da maletgs. Ella sala dil museum san ins admirar in’installaziun sensitiva entuorn quei, sch’ins pren peda per visitar l’exposiziun, eis ei tuttavia in scuvierta. Ina tala fan ins era giu el tschalèr d’arviul dil museum. Leu ei l’installaziun dallas scolaras e dils scolars dalla secunda e tiarza superiura dalla Scolaviva Laax. Ellas lecziuns da romontsch tier scolast Adrian Cathomas ein ils giuvenils s’occupai culla lirica da Flurin Camathias. Sco Luis Coray dils utschals, han els seschau inspirar dallas poesias, han documentau e raquintau historias entuorn quellas ed il poet da Laax. Ins auda ils scolars a discuorer e raquentar, vid preits san ins veser fotografias dallas gruppas che han luvrau vid quei project pil museum da Laax. Gl’atun vegnan ils medems giuvenils a cuschinar e survir el museum tratgas dil temps da Flurin Camathias. Museum Laax, la scola superiura presenta interpretaziun da poesias da Flurin Camathias

Miez matg ha la survigilonza da catscha stuiu sittar in luf blessau en Val S. Pieder. Ins ha constatau ch’ei setracta dil bab M56 dil triep dil Péz Bargias. La mumma da quei triep (F33) ei vegnida mazzada l’entschatta schaner d’in ni plirs lufs sur il vitg da Pigniu. Sco quei ch’igl Uffeci per catscha e pesca dil cantun Grischun scriva el rapport meinsil pertuccont ils animals da rapina gronds, ei il luf ch’ei vegnius equipaus cun in emettur ils 27 da mars 2021 en Valrein viagiaus sur ils cunfins svizzers, talians ed austriacs ed ei ussa el Pitztal el Tirol. Il diember d’annunzias d’observaziuns da lufs e lufs-tscherver ei staus il matg pli bass ch’il meins avon. Observau lufs han ins ellas regiuns Surselva, Alvra, Portenza-Tavau, Viamala, Landquart, Engiadina bassa e Val Müstair, Malögia, Bernina, Moesa e dil Plaun. Lufs-tscherver ein vegni observai en Surselva, Viamala, Portenza e Plaun. Miez matg ein 15 nuorsas vegnidas scarpadas en Surselva. Ellas eran protegidas correctamein. Ina notg pli tard ei in luf vegnius narcotisaus leu ed equipaus cun in emettur da GPS. Plinavon han ins constatau l’entschatta matg in uors en Val Müstair e l’Engiadina bassa. Ins suppona ch’el hagi puspei bandunau la Svizra u en direcziun Italia ni Austria. «Spel carstgaun ei il luf sez il pli grond inimitg dil luf », di Peter A. Dettling....

La fin dall’jamna passada ei il campiunadi dalla Juniors League B ius a fin. Dalla partida en quella pli aulta ligia da juniors dalla Svizra orientala ei era ina squadra dalla Surselva stada, sper quella da Cuera 97 la suletta dil cantun Grischun. A quella appartegnan ils megliers da lur annadas dalla regiun. L’equipa sursilvana ha contonschiu la promoziun en quella la primavera 2019 e dapi igl atun 2019 semesira ella cun endisch ulteriuras squadras da quella pli aulta categoria da fermezia. Cundiziuns da partenza difficilas Las preparativas pil campiunadi da questa primavera ein vegnidas engreviadas dallas restricziuns en connex culla pandemia, era tiels juniors. L’equipa sursilvana dils juniors B ha bein saviu dar entgins giugs da preparaziun pil campiunadi, mo ils trenaments necessaris per esser preparai bein han muncau. Ditg han era ils juniors buca astgau trenar communablamein sco equipa e leutier ein vegnidas las relaziuns d’unviern che han cuzzau pli ditg ch’auters onns. Aschia eis ei praticamein stau pusseivel da trenar sulettamein sin plazzas artificialas e quella purschida ei limitada ella regiun. Malgrad quellas cundiziuns tut auter che optimalas ha l’equipa dil trenader Claudio Bundi mussau trasatras fetg bunas prestaziuns e la dumengia vargada ha ella encorunau la stagiun cun in’ulteriura victoria encunter Rorschach-Goldach. Facit dalla stagiun: Siat victorias, in remis e sulettamein treis terradas els endisch giugs. Cun 22 puncts sesanfla l’equipa sigl excellent tierz rang. Clar dominatur dil campiunadi ei l’equipa da Gossau che gudogna 31 da 33 puncts pusseivels. «Astgein esser loschs» Claudio Bundi anfla clars plaids per quei bi success: «Igl ei stau ina super stagiun, nus astgein esser loschs sil tierz rang final. Schegie che nus havein stuiu remplazzar plirs giugadurs da tschep blessai, ha quella squadra fetg giuvna perschuadiu. Ils giugadurs ha mussau in grond spért da cumbat ed era mentalmein ein els stai sin in nivel fetg ault.» Il trenader deplorescha che la stagiun ei a fin: «Da giug tier giug essan nus daventai pli ferms. Ussa fussen nus stai ella megliera fuorma.» Per Claudio Bundi ei quei tierz rang ella pli aulta ligia regiunala ina prestaziun sensaziunala: «Per quella meretan tuts giugadurs in grond cumpliment.» Ei seigi semussau ina ga dapli tgei che seigi pusseivel sch’ins hagi in spért da team collectiv, seigi semtgaus mentalmein e creigi en sesez: «Ina tala prestaziun ei pusseivla per in’equipa ord ina pintga regiun sco la Surselva. Tgei dat ei pli bi che da saver semesirar ed era gudignar encunter las grondas partiziuns da juniors sco per exempel da Brühl e Rorschach-Goldach.» Ina buna stagiun era pils juniors A Ils juniors A dalla Surselva ein separticipai questa primavera al campiunadi dalla categoria A1. Dils novs giugs ei resultau treis victorias, dus remis e quater terradas. Cul total dad endisch puncts schai l’equipa sil siatavel plaz, eventualmein piarda ella aunc in rang damai che dus concurrents plazzai pli anavos dattan aunc in encunter l’auter. Livio Casutt che trenescha la squadra communablamein cun Patric Casutt ei cuntents cul decuors dil campiunadi da primavera: «La gruppa cun diesch equipas ei stada fetg uliva. Biars resultats ein stai fetg satels e plirs giugs ein vegni decidi – u per nus ni pigl adversari – pér ellas davosas minutas.» Pervia da cass da curontina han entgins juniors ch’ein gia integrai en equipas activas dalla Surselva segidai culla squadra dils juniors A. Ina dallas finamiras seigi stada quella da schar dar tuts ed aschia da rimnar ulteriuras experientschas. En vesta al campiunadi digl atun vegnent dat ei entginas midadas el cader. Pervia dalla vegliadetgna vegnan quater juniors A a stuer calar e dar igl avegnir en squadras activas, persuenter vegn in tschuppel juniors B da niev ell’equipa. Deplorablamein vegnan plirs juniors B che han dau sin in ault nivel buca a far il pass ell’equipa dils juniors A, mobein direct ellas squadras activas da lur clubs. «Nus vegnin denton era ad haver igl atun ina bun’equipa», ei Livio Casutt perschuadius. El cuntinuescha cun siu engaschament sco trenader communablamein cun Patric Casutt. L’equipa dils juni ors B dalla Surselva.

Il fevrer, a caschun dall’jamna romontscha 2021 en casa federala, haveva cusseglier federal Ignazio Cassis empermess ch’el vegni ella scola da Glion per emprender romontsch – sch’el retscheivi in invit. Duas scolaras han fatg quei, ed il magistrat ha teniu plaid. «Hagies quitau cun far empermischuns, pertgei quei ch’ins empermetta , ston ins tener», ha il magistrat admoniu viers ils scolars suenter sia arrivada gliendisgis suentermiezgi. En siu plaid drizzaus alla classa da romontsch dil scalem superiur dalla scola da Glion ha el giu marveglias dil cuors spert da romontsch ch’ils giuvenils havevan semtgau. Ignazio Cassis ha cumbinau la viseta tier la Hamilton a Panaduz cun in sviament tochen Glion. El ha engraziau specialmein ad Arina Bertogg e Nina Kreuz che havevan drizzau il fevrer vargau gl’invit. Gl’emprem han ellas fatg quei en fuorma d’ina damonda. Ils giuvenils, flancai dalla magistraglia e dils magistrats. Sen. Jon Domenic Parolini e Ignazio Cassis. Esser precauts cun empermetter «Cusseglier federal Cassis: fusses Vus promts d’emprender romontsch?», han las duas scolaras dalla tiarza superiura da Glion formulau ella conferenza da video ils 19 da fevrer 2021. Ed il schef dil departament federal d’affars exteriurs ha rispundiu lu: «Jeu fuss fetg leds d’emprender silmeins in dils tschun idioms romontschs. Sche vus envideis mei en Surselva per in’jamna da cuors, lu vegn jeu fetg bugen. Denton, jeu stos conceder, lubescha mia lavur a mi pauc temps liber. Sch’ei gartegiass tuttina – e quei stoi jeu conceder sco Tessines – mass ei a mi pli tgunsch d’entscheiver cugl Engiadines, quei idiom capeschel jeu meglier. Denton sco getg: envidei mei, ed jeu vegnel». Ton la prehistoria ed il motiv daco che Ignazio Cassis ha fatg gliendisgis ina cuorta scappada dalla Hamilton a Panaduz tochen si Glion. El ei turnaus a Berna cun in plaids sursilvans ch’el ha empriu ella scola da Glion. Cull’jamna rumantscha en casa federala ha Cassis mess il fevrer 2021 il quart lungatg naziunal el center digl interess. Ch’igl ei per el buca mo in’acziun sco biaras autras, mobein ina caussa dil cor, ha Ignazio Cassis puntuau gliendisgis suentermiezgi. Vegnius per emprender - dil puschegn Ell’aula dalla casa da scola a Glion havevan ils giuvenils, da cuminonza cul persunal d’instrucziun, preparau mintga detagl dalla viseta. Ina roscha fotografs e schurnalists, in collaboratur persunal e Léa Zürcher, la Romontscha ch’ei plidadra da medias dil departament, mo era pliras persunas da segirtad, han accumpignau il magistrat. Buca d’emblidar cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Pil schef dil departament cantunal d’educaziun eis ei stau in plascher d’accumpignar Ignazio Cassis a Glion e da s’entupar cul meinascola Silvio Dietrich, cul menader dalla partiziun Gieri Tschuor sco era culla squadra d’instrucziun. Pil hosp da Berna havevan ins preparau amiez l’aula in «pult d’instrucziun». Ignazio Cassis ei vegnius per emprender zacontas buccadas romontsch. Per in’entira jamna ha il cusseglier federal tessines buca saviu prender liber. El ha teniu plaid, e quei han ils 12 scolars e lur scolastas e scolasts appreziau fetg. Cun tschaffen e buca pauc loschs ein els sepreparai silla viseta annunziada a cuorta vesta. Il «cuors crash» mondi il meglier culinaricamein, han ils scolars manegiau e semtgau in puschegn cun puolpa, schambun e caschiel, must, metga e biscuit. Il taglier ha envidau, finamira dalla lecziun eis ei stau d’intermediar ils nums dils products. Avon che la lecziun entscheivi, ha la presidenta communala Carmelia Maissen salidau il magistrat. Ella ha declarau a quel denter auter la muntada dil num dubel «Ilanz/Glion. Avon che partir ha cusseglier federal Cassis surdau persunalmein a mintga scolar in schenghetg. Cassis ha admoniu La conversaziun dalla sentupada ei stada per gronda part en tudestg, malgrad la diversitad linguistica. Gest tier quei punct ha Ignazio Cassis priu posiziun e getg: «Per mei eis ei d’impurtonza centrala ch’ins emblida buca las minoritads. Nus dalla Svizra taliana e vus Romontschs s’udin tier quellas ch’ins emblida ozilgi adina pli savens. Ei sa buca esser che nus communichein en nossa tiara mo pli per tudestg ed engles», ha Cassis getg ed admoniu da buca tgirar la diversitad linguistica, quella qualitad che distingua specialmein la Svizra da numeruras autras tiaras. Ignazio Cassis ha envidau la scola da Glion da visitar el gl’onn proxim en casa federala a Berna, a caschun dall’jamna romontscha 2022.

Las pedagogas e musicistas Flavia Walder e Rilana Cadruvi han organisau ils davos onns il camp da cant per affons a Trun. Uonn fuss quel per la 22avla gada. Flavia Walder declara ils motivs e co la purschida alternativa sepresenta. Rodund 80 affons ein separticipai las davosas gadas al camp da cant per affons a Trun. Dapi gl’onn 2000 ei quel mintg’onn e biars che selegran dalla sentupada cul grond concert final. Il District da cant Surselva organisescha il camp mintgamai cun pedagogas e menadras che san tschaffar ed entusiasmar. Per la scena da cant ei il camp ina fontauna, affons che han tschaffen da cantar en differents stils, ritmica e lungatgs portan vinavon gl’interess per la cultura da chors. Uonn dat ei puspei negin camp – per motivs evidents. La pedagoga e menadra Flavia Walder co la situaziun ei ussa e co ins vesa il futur. Flavia Walder, descrivi vos sentiments da quei temps senza exercezis, senza chors e cant ? Flavia Walder e Rilana Cadruvi, a caschun dil davos concert 2019 dil camp da cant a Trun. Per mei eis ei semplamein stau in temps fetg curios. Jeu erel aschi engaschada cun mes chors che quei era ina gronda part da mia veta. Tuttenina deva ei buc quella occupaziun pli ed jeu vevel il sentiment che quei seigi zaco buc real. D’ina vart era quei temps cun mia famiglia grondius e prezius. Da tschella vevel era sentiments da malsegirtad e temma, perquei ch’jeu savevel buc co e cu ei mondi vinavon. Jeu temevel era ch’jeu hagi forsa zacu buca mes cantadurs pli, sch’ei mondi aunc ditg cun quei scamond da cantar. Tut quei ch’ins ha baghegiau si sur onns, steva tuttenina sin combas falombras. Ton pli gronds ei il plascher staus da veser puspei tut ils affons ed udir lur vuschs. Cun exepziun d’in affon ein tuts puspei vegnir a cantar. Il camp da cant edil DCS digl onn vargau ei buca staus. Uonn mass ei ed ils affons selegrassan. Daco tuttina buc? Il grond motiv daco che nus purschin buc il camp da cant ei, che nus savein aunc adina buc co e sut tgei circumstanzas che nus savein far in concert. Il concert ei il grond highlight da quell’jamna. La halla plurivalenta a Trun schloppa bunamein mintga gada. Geniturs, fargliuns, tats e tattas, augs ed ondas, tuts vegnan a tedlar. Quei ei ina gronda caussa per nos affons e dat ad els bia satisfacziun. Per nus eis ei ina finamira sin la quala nus sepreparein. Naturalmein savein nus porscher concerts digitals ni crear in filmin. Mo nus menadras havein empau avunda da quei e havein grond desideri da far musica live. Cantar ei recraziun e promova ils contacts socials, mo questa stad ei puspei nuot? Nus havein giu il cletg d’astgar porscher a nos chors d'affons emprovas naven dil mars. Aschia havein nus puspei saviu activar il cant en nos chors d'affons. Leu havein nus veramein constatau con impurtonts ch’ils contacts socials ein impurtonts pils affons. Seveser, paterlar, rir e haver legher ensemen gioga ina gronda rolla en in chor. Uonn ei quei minimau sin in di da cant e quei sut il motto: cuort e bien! Tgei porta denton in di da cant, tgei quinteis Vus contonscher? Il di da cant ei di da sentupada, cantar communablamein, cantar en ina pli gronda gruppa che forsa en scola. Igl ei era ina pusseivladad da fuffergnar co ei fuss da cantar en in chor d'affons. Nus lein inflammar il plascher pil cant tiels affons e mussar ad els tgei ch’ei tut pusseivel cun nossa vusch, nies tgierp e quei ensemen cun auters affons. Datti propi gnanc in pign concert quella sonda, silmeins pils geniturs? Naturalmein dat ein in mini-concert. Nus mussein tgei che nus havein empriu en quellas paucas uras. Co e cum mirein nus lu aunc. La finamira ei ch’ils affons tuornien cun buna luna ed in bien sentiment a casa. E lu ina speronza, in camp d'atun: saveis tradir tgei ch'ei planisau? Sin quei camp d’atun sperein nus veramein fetg. Nus havein planisau in camp da treis dis che cuozza da mesjamna tochen venderdis. Venderdis sera dat ei in concert. Speronza live cun in grond publicum. Il pli bugen era senza mascra. Il cant viva dallas emoziuns ed expressiuns dils cantadurs e las cantaduras. Cun mascra ei quei strusch pusseivel. Nus lein denton la via directa denter il chor ed il publicum, lu contonscha il cant nos cors. Per quei camp san tut ils affons denter 5-16 onns s'annunziar. Nus havein differentas gruppas. Ils pli giuvens contan mintgamai avonmiezdi, ils gronds igl entir di. Quei camp ha liug dils 20.10.21 - 22.10.21 a Trun.

Il gliendisdis sera ei capitau in accident el tunnel da Carrera a Valendau. In luvrer ei vegnius blessaus da crappa ch’ei curdada dil plantschiu. Dapresent vegn il tunnel da Carrera engrondius. En connex cun quellas lavurs ei in volumen da rodund in miez cubic meter crappa sedistaccaus dil plantschiu dil tunnel. Igl um ella vegliadetgna da 37 onns ei vegnius tuccaus da quella e per part era cuvretgs dil material. Collegas da lavur han saviu deliberar el ed in team d’ambulanza dil Salvament Surselva ha saviu prestar igl emprem agid medicinal. Igl um ch’ei vegnius blessaus miezgrev ei allura vegnius transportaus el Spital cantunal Grischun a Cuera. La polizia cantunala sclarescha ils motivs digl accident. Accident el tunnel da Carrera.

Il grep en moviment al pass dil Lucmagn fa apparentamein vinavon quitaus agl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun. En sesez havess ei giu da dar il mardis suenter miezdi novitads davart la segirtad dalla via. Sco quei ch’ins sa leger silla carta cullas indicaziuns davart la situaziun dallas vias el cantun Grischun duess ei dar oz, mesjamna, allas 13.00 ina nova informaziun. La dumengia, ils 13 da zercladur 2021 ein parts da greppa seruschnadas sin in tschancun dalla via al portal dil nord dalla gallaria dil pass dil Lucmagn. Quei material mo era ulteriuras parts dil grep han allura stuiu vegnir allontanadas. Per motivs da segirtad ei la via serrada dapi lu. La blocca dil grep curdada la dumengia avon in’jamna silla via.

Jeu sun ina che fa per camond. Il meglier reageschel sin tablas cun instrucziuns a scret: «stuschar igl esch» – jeu stauschel, «strer» – jeu streiel, «smaccar cheu» – sofort!, «spitgar leu» – bugen, «dar adatg al scalem» – schon fatg, «parcar scumandau» – negin problem, jeu anflel in auter parcadi. Ed aschia vinavon. En Svizra dat ei per cletg avunda da quellas inscripziuns; trasora entaup’ins puspei in tal commondament secular che dat orientaziun ella veta da mintgagi. Duront il temps da corona eis ei stau in tec pli grev da gnir suenter cun la lectura da tablas instructivas, mo la finfinala haiel dumignau era quei. Ei dat mo in davos liug che fa veramein desperar mei cun sias tablas: la tualetta dalla RhB. Per cletg buc en tuts trens, mo adina puspei en da quels che curseschan tras la Surselva. Ventireivels quels denter vus che capeschan mo romontsch: las instrucziuns dalla RhB ein formuladas en tudestg, franzos, talian ed engles. Probabel ord spir amur per in dils lungatgs uffi­cials da lur territori schanegian els ils Romontschs cun lur ordinaziuns. Deplorablamein capeschel jeu tudestg. Ei entscheiva schon cun l’emprema tabla: «Auf Bahnhöfen ist die Benütz­ung untersagt» (per ils ventireivels denter vus: «diever scumandau en staziuns»). Negin problem, bugen. Mo con ditg va ei tochen la proxima staziun? Tonscha quei? E sch’ei dat ina «fermada sin damonda» denteren? Tochen che jeu hai quintau atras tut las probabilitads, ei la glieud che spetga davon igl esch per ir sin tualetta schon aschi malpazienta che jeu stuess aschia ni aschia sortir. Mo jeu sai buc. Ei va buc. La cuolpa ei la secunda tabla: «Bitte verlassen Sie diesen Raum so, wie Sie ihn vorfinden möchten.» – Ins dueigi per plascher schar anavos quei liug aschia sco ins vuless bugen cattar ni anflar el. Aschia sco ins vuless bugen anflar el? Segir buc aschia sco ins aveva an flau el: in tec tschufs, in dis­pensatur da savun vit, pupi da tualetta memia satel ed ina sempla ruosna per il viadi dils excrements express sils binaris. Na, buc aschia. La tualetta vuless jeu anflar schubra, cun bien material avon maun e moderna. Mo co midar? Surtut: senza sortir da «quei liug», ch’ins astga tenor instrucziun gie pér bandunar cu el ei aschia sco ins vuless anflar el? Insumma: Vuless ins en sesez buc anflar aunc autras caussas silla tualetta dalla RhB, sch’ins vegn schon ordinaus da s’imaginar? Tgei plascher, sch’ins scuntrass in pèr leghers legns, ni ina preit plein colurs, in tec musica, ina su­tga da massascha, in cudisch cun tut las rispostas sin las damondas dalla veta, miu ex-amitg cun ina flur che gi: «Igl ei tut miu sbagl, perduna», pupi da tualetta ord cavels dad unicorns. Ei dess aschi bia che jeu anflass bugen silla tualetta dalla RhB. Mo jeu sai buca co realisar. Resta mo enzatgei: Jeu scarpel giu las duas tablas e sortel. Uss ei la tualetta aschia sco jeu anflass bugen ella el futur – senza instrucziuns stressontas. Annatina Foppa da Favugn, abitescha e lavura a Berna, e viagia davent da là savens cun SBB, RhB e Posta en Lumnezia. Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna....

La radunonza generala dalla Corporaziun d’aua Spina da vin Mustér ha concediu il mardis sera plirs credits per projects che vegnan realisai uonn. Tut en tut setracta ei d’ina summa da 875'000 francs. Cun ina summa budgetada da 260'000 francs ei il remplazzament da stivas d’aua defectas ed instabilas ella Val Segnas il grond da quels projects. Sco quei ch’il president dalla corporaziun, Aluis Flepp di, vegnan las stivas d’aua a Stgeinas, Stgeinas su e Crap da boss remplazzadas d’ina nova. La colligiaziun digl aquaduct da Clavaniev cugl aquaduct principal ei calculada cun cuosts da 230'000 francs. Quella colligiaziun vegn fatga cun ina lingia da Caschuarz ella Via Funs dado. Medemamein vegn construiu leu in tumbin per reducir la pressiun dall’aua. Per saver furnir igl avegnir aua dalla Val Acletta era pil territori d’Acletta entochen Buretsch vegn construiu ina nova lingia d’aua ed in tumbin da repartiziun denter Acletta ed Acletta petschna. Ils cuosts persuenter ein calculai cun 190'000 francs. Plinavon preveda la Spina da vin Mustér da cumpletar la lingia da repartiziun d’aua a Casa nauscha a Segnas sco era d’ereger in niev trassé pil cabel che furnescha energia dall’Ovra Pardi entochen al trafo spel baghetg digl Utoring ad Acletta. Il trassé existent ei buca adattaus, il cabel en quel ei vegnius donnegiaus l’entschatta da quest onn entras ina sbuau. In tschéc gudogn Il quen dalla corporaziun pigl onn 2020 siara cun entradas da 1,16 milliuns francs ed in gudogn da rodund 236'000 francs. Al gudogn han las ovras per la producziun d’electricitad contribuiu rodund 185'000 francs, il provediment d’aua biebein 50'000 francs. Il preventiv approbaus dalla radunonza generala quenta cun entradas da strusch 1,1 milliuns francs ed in gudogn da 253'000 francs. Igl onn da fatschenta passau ha la Spina da vin Mustér realisau plirs gronds projects pil provediment d’aua. Aschia ei quel a Latis culla Via Run e Via Funs dado vegnius terminaus sco era quel sisum Clavaniev en connex culla via da meglieraziun che meina a Turtengia. Vegnius optimaus ei il provediment d’aua era era en connex culla sanaziun dalla via cantunala ad Acletta. Plinavon ei vegniu fatg lavurs vid la lingia da circuit dalla Via Ansauna entochen la Via Salez a Segnas. Spels projects pli gronds ha la corporaziun era nezegiau la caschun dalla sanaziun dalla canalisaziun a Raveras cun far remeduras leu vid la lingia d’aua. Igl onn vargau ei la lingia pil provediment d’aua ella Via Run a Latis vegnida sanada.

Sebastian Kneipp ei naschius ils 17 da matg 1821 a Stephansried el Schuob ed ei morts ils 17 da zercladur 1897 a Wörishofen. El ei staus spiritual catolic ed ei vegnius enconuschents per sia teoria e pratica culla terapia cun agid d’aua freida. Dalla pratica dalla medischina naturala cun aua savevan ins gia, mo el ha fatg quella enconuschenta e populara. Era a Mustér Avon 14 onns ei vegniu fundau a Mustér l’Uniun da Kneipp Surselva ed il medem mument ei la senda da Kneipp vegnida aviarta. Igl iniziant da quei project ei Augustin Condrau staus. Beinspert ha el saviu animar indigens e surtut era hosps da vacanzas ed amitgs dalla Surselva per sia senda. «Ils megliers onns havein nus giu entochen 70 commembras e commembers», di la presidenta Ingrid Flepp-Heshof. Ensemen cun Ruth Monn ha ella surpriu avon tschun onns il co-presidi dall’uniun suenter la demissiun d’Augusti Condrau. Per motivs da vegliadetgna era quel seretratgs. Dapi miez mars 2017 meina Ingrid Flepp-Heshof persula l’uniun che dumbra oz 35 commembras e commembers. Augustin Condrau, oriunds da Mustér, haveva biars contacts ella bassa e quels ha el nezegiau per dar in bien fundament all’uniun. La senda da Keipp ei contonschibla naven d’Acletta. Ella ha ina lunghezia da rodund dus kilometers e meina da leu a Pardi. Il Rein d’Acletta a Pardi ei sco fatgs per la senda che meina en in territori idillic e da bellezia natirala. L’excursiun sa vegnir cumbinada cun ina spassegiada entochen sil Crest dil Peter, a Clavaniev, a Funs ni era en direcziun Segnas. Adattada ei la senda surtut naven dalla stad entochen igl atun, in temps ch’il flum meina buca memia bia aua da neiv. La senda sebasa sillas tschun petgas dalla medischina naturala da Sebastian Kneipp: Disciplina, terapia cun aua, moviment, nutriment e jarvas medicinalas. Semover e magliar sanadeivel La senda animescha las participontas ed ils participonts a differentas activitads. Tuttas sebasan sin ina pretensiun da Sebastian Kneipp: «Tgi che fa buca mintgadi enzatgei per sia sanadad vegn inaga a stuer impunder bia temps per sias malsognas. Mintgin ei sez responsabels per sia sanadad. Prevegnir ei meglier che medegar.» In impurtont factur ei la vivonda: «Magliar equilibradamein e beiber bia mantegn nus vitals entochen ell’aulta vegliadetgna. Ideals mieds per dustar la seid ein aua, tes da fretgs e da jarvas, sco era sucs da fretgs. Carschi duessen beiber dus entochen treis liters per di. Magliar avunda, plitost sil pauc. Il nutriment che fa bein consista da products vegetars e da latg. Pli frestga che la vivonda ei e pli bia valeta ch’ella ha per la sanadad.» Tgi che cumbinescha quella cul moviment quotidian survescha a siu tgierp: «In bogn en aua freida calma il cor e rinforza il spért. Ruassar sin ina pastira, respirar entginas gadas profundamein, zappitschar en in magliac tschuttas e naturalmein el flum d’Acletta ein elements che gidan encunter la detensiun e promovan la circulaziun dil tgierp.» Cun in paun special Ina festivitad sco regurdientscha silla naschientscha da Sebastian Kneipp ei buca previda uonn a Mustér. «Nus levan organiar in pic-nic il fenadur, mo havein allura stuiu spustar quel pervia dallas restricziuns davart la pandemia. Eventualmein fagein nus quel igl atun», di Ingrid Flepp-Heshof. Persuenter ha la presidenta animau duas pasternarias dalla regiun da porscher uonn in paun special cun ingredienzas cussegliadas da Sebastian Kneipp. La pasternaria Goldmann a Mustér porscha il paun cullas ingredienzas originalas furnidas da Bakels da Hochdorf. Il paun cuntegn carnun, urtgiclas, melissa e flur madrun. Ella stizun a Mustér vegn el purschius mintgamai el sortiment dalla mesjamna entochen la sonda. La pasternaria Schmid a Sedrun porscha in maun cun atgnas ingredienzas, pia in agen recept. L’Uniun da Kneipp Surselva porscha dil remiment guidadas silla senda. Quellas vegnan offeridas dalla presidenta sezza. Ingrid Flepp-Heshof ei sescolada ils onns 2003 entochen 2004 sco cussegliadra da sanadad da Kneipp per la terapia cun aua. La senda da Kneipp el contuorn d’Acletta e Pardi vegn dil reminent mantenida dall’uniun en collaboraziun culla vischnaunca. L’auter onn eis ei previu da remplazzar ils placats d’informaziun. Annunzias per la participaziun ad ina guidada san vegnir fatgas per telefon 081 947 63 01 ni ingrid.fleppheshof@sunrise.ch . A Wörishofen Bogn ei dil reminent previu uonn in’jamna da giubileum per la naschientscha da Sebastian Kneipp. Il paun da Kneipp. Augustin Condrau ei staus igl iniziant dalla senda da Kneipp e dall’Uniun da Kneipp Surselva. Nossa foto muossa el pil giubileum da tschun onns dalla senda a Pardi. La senda da Kneipp a Mustér ei in’aventura per pign e grond.

Il Bus alpin pil territori dalla Greina e la Val Blenio parta en sia 16avla stagiun. Sin fundament dalla damonda carschenta vegn la purschida da transports augmentada. Sco quei che l’organisaziun dil Bus alpin scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei la partenza dalla stagiun dil bus en Val Lumnezia succedida la sonda vargada. Silla lingia Vrin– Puzzatsch vegn purschiu mintga di entochen sis cuors sin damonda. Naven da questa sonda ei era il menaschi per la Val Sumvitg e per la Val Blenio en funcziun. Per la Val Sumvitg vegn purschiu mintgamai la sonda, respectiv la dumengia dus cuors per di dalla staziun da viafier da Rabius-Surrein entochen Runcahez. Dalla vart tessinesa vegn purschiu bus sin duas lingias: D’Olivone al lag di Luzzone, respectiv a Pian Geirett. En cumparegliaziun culs transports en Lumnezia ston quels ella Val Sumvitg e Val Blenio buca vegnir reservai. Entochen miez settember vegn purschiu ella Val Blenio in survetsch da mintga di, naven da lu mintgamai per las fins d’jamna.

Dapi sonda ei il plaz a Schluein aviarts ed ils emprems pernottaders han scuviert el. La vischnaunca da Schluein ha baghegiau questa primavera ina staziun per auto-rulottas. Quella porscha l’infrastructura cumpletta cun provediment e dismessa per 20 vehichels. Ina cassa per pagar la taxa pil plaz niev dat ei buca. La staziun ei equipada culla pli nova tecnologia, ins paga cul telefonin, via QR e Twint. «Forsa installein nus aunc ina cassa pils utilisaders ch’ein buca versai culla digitalisaziun», manegia Fabio Albin. Il gerau e schef dil ressort turissem ella suprastonza communala ha presentau ier la staziun per auto-rulottas che la vischnaunca ha baghegiau. Ils emprems hosps ed utilisaders ein stai surstai che la canera dil traffic dallas vias ella proxima vischinonza disturba strusch. Sch’ins ei sil plaz dominescha la ramur dil Rein e buca il traffic stradal amiez la Surselva. Cun quei implont ha la vischnaunca da Schluein investiu a moda persistenta, ella ha anflau ina pusseivladad da sligiar il problem culs campaders selvadis. Da niev porscha ella 20 plazs per «glimaias cun casa» - e quei en in liug neuralgic. In plaz schurmegiau Las vacanzas da stad ein ina massa campaders puspei sin via. La stad 2020 ein las auto-rulottas stadas omnipresentas, e quei buca mo sils campadis ufficials. A Breil per exempel han ellas occupau permanentamein la riva dil lag. Era en tschellas regiuns dalla Surselva han ins constatau in invasiun d’auto-rulottas. Ella Foppa, sin territori da Schluein, ha lur preschientscha caschunau enquala discussiun. Campaders havevan scuviert la riva dil Rein e gl’uaul dalla Cauma. Leu han ils carstgauns cun lur auto-rulottas buca mo pernottau, mobein era dismess auter, aua tschuffa e schau anavos disuorden. Las vischnauncas ein vegnidas surpridas da quei trend, pliras han decidiu mesiras a cuorta vesta ed en vesta alla stad 2021. Ella Cadi ed en Lumnezia han las autoritads definiu e signalisau staziuns per auto-rulottas. La vischnaunca da Schluein ei ida in pass pli lunsch. La situaziun digl onn vargau dueigi buca serepeter pli, ha la suprastonza schau saver. Il november 2020 ha ella presentau alla radunonza communala il project d’ina staziun integrala, in plaz schurmegiau per auto-rulottas. Il credit da 260'000 francs per realisar quei project all’entrada dalla zona d’industria Isla ha la radunonza communala concediu senza discussiun. La parcella da 1800 m2 s’auda alla vischnaunca ed in garaschist indigen ha duvrau quella varga 30 onns per deponer autos d’exposiziun. La stad vargada ha la vischnaunca visau il contract perquei ch’ella ha vuliu trer a néz sezza la surfatscha. En fuorma da cugn schai quella direct spel Rein e cunfinescha cun differentas vias: il stradun H19 digl Alpsu, la cruschada Glion e l’entrada encunter la zona d’industria Isla. Il president communal Ralf C. Schlaepfer (sen.) culs gerai Fabio Albin e Gaby Ter Braak. Service cumplet La nova staziun per auto-rulottas ei daferton finida e dapi sonda eis ella aviarta. Margis ha la suprastonza communala presentau ella. Denter ils 283 plazs ufficials ch’ei dat en Svizra per staziunar auto-rulottas ei quel da Schluein in dils pli comfortabels e moderns. «La staziun porscha l’entira infrastructura cun provediment e dismessa per quellas camiunettas da habitar», declara il gerau responsabel da Schluein, Fabio Albin. A caschun dalla presentaziun ha el mussau las petgas dil provediment electric che provedan 20 vehichels. All’entrada san ils campaders carrar cun lur «mobilehomes» sil plaz da service modern cun petga e tumbin. Leu san els svidar l’aua tschuffa, derschentar ils containers, tancar aua frestga, dismetter rumians e restar tochen maximalmein tschun notgs. Per la survigilonza dil plaz ei pil mument aunc la vischnaunca responsabla. Sch’ella vegn a surdar quell’incarica ei aunc buca decidiu.

Dapi prest quater jamnas ei il claviziel situaus sut il casti Löwenberg a Schluein en palancau. Quei baghetg historic era vidlunder d’ir en muschna. 87 emprendists-miradurs restaureschan el en connex cul cuors obligatoric d’uonn dado il menaschi. Construir cun crappa natirala ei in dils moduls ch’ils emprendists-miradurs ston absolver duront lur scolaziun da treis onns. L’Uniun grischuna dils impressaris ei responsabla pils cuors ordeifer il menaschi, ella rimna periodicamein ils emprendists ed organisescha la scolaziun externa. Il cuors «mirs cun crappa natirala» muossa ad els tgei material ch’ins drova, co ins lavura e planisescha. Ils davos 25 onns han l’uniun susteniu culla lavur da ses emprendists differents projects da restaurar edifecis historics. Denter auter han els luvrau en etappas vid la ruina da Belfort a Brinzauls, la ruina Campi a Segl e la ruina Tschanüff a Ramosch.Dapi prest quater jamnas ei in tal cuors a Schluein. Sur il vitg dadens ein ils emprendists-miradurs vidlunder da reconstruir e restaurar in claviziel ed ils mirs sper la casa da habitar «Jägerhus». Saver ir entuorn cun crappa rutta «Rodund 3500 uras da lavur vegnan els a prestar tochen il davos», ha il meinagestiun dall’Uniun grischuna dils impressaris, Andreas Felix, resumau ier. A caschun d’ina uatga sil plaz ha el presentau il project e la lavur dils totalmein 87 emprendists. En gruppas da sis tochen 12 ein ils mats e singulas mattas dapi ils 29 da matg en acziun a Schluein. Els seigien motivai ed ils resuns seigien predominontamein positivs, ha Felix declarau. Finamira eis ei da ventscher la lavur ils 2 da fenadur. Sco quei ch’il menader operativ sil plaz, il Lucernes Pascal Zbinden, ha confirmau, eis ei ina fetg interessanta incumbensa. Grazia ad in bien clima ellas gruppas ed a glieud motivada gartegi ei d’ademplir il plan da termins. Ensemen cun Joël Aubry da Sevgein, in specialist per mirs e substanza da baghegiar veglia, ha el intermediau als giuvens mistergners la cumpetenza fundamentala da construir e reconstruir mirs. Il num da lur clamada fa allusiun a quella savida. Apparentamein sto in miradur era saver far mirs cun crappa rutta, mischedar sablun e far maultas cun caltschina natirala. Jon Fadri Nufer da Rueras, ensemen cun collegas emprendists-miradurs, vid in mir da sustegn. Gl'arel cumpeglia mirs da tuts geners, petgas, arviuls ed in tgamin. Il meinacuors Pascal Zbinden muossa la lavur fatga el fuorn. En quei liug era il local gia sballunaus. Pascal Zbinden muossa las dimensiuns dalla lavur cullas parts reconstruidas. Fabio Illien (sen.) e Fadri Muoth en acziun sil plazzal a Schluein. Ier ei era sur Alfred Cavelti, plevon da Schluein, era staus sil plaz. El presidiescha la Fundaziun s. Giusep Löwenberg, ina instituziun affiliada agl uestg da Cuera. La fundaziun ha renovau avon prest diesch onns cumplessivamein la casa historica Jägerhus. Pass per pass ha ella fatg ulteriuras investiziuns necessarias, per exempel el menaschi agricol dil casti ed en lavurs vid l’anteriura casa per fugitivs Löwenberg. «Nus essan fetg engrazieivels che l’uniun d’impressaris ha saviu segidar cun nus per mantener quella substanza historia», ha sur Alfred Cavelti puntuau, ei fussi maina stau previu da schar ir en decadenza quei claviziel cul fuorn, tgamin e mirs marcants. Gl’object, situaus sut il grep e las terrassas dil casti vegl ch’ei barschaus giu 1889, fa part dil maletg dil vitg da Schluein. Grazia als emprendists-miradurs digl entir Grischun gartegia ei da salvar il davos mument el.

Il campiunadi da ballapei regiunal ei definitivamein ella fasa finala. Sin rucca ein las scuntradas che decidan davart la promoziun, respectivamein la relegaziun. Involvidas en quellas decisiuns ein era pliras squadras sursilvanas. Suenter haver recaltgau quater puncts el dus davos giugs batta Lumnezia sonda suenter miezdi el giug encunter la secund’equipa da Schluein Glion per la promoziun ella 3. ligia. Ils Lumnezians ston gudignar il giug per contonscher igl emprem rang, cass cuntrari dat Surses l’auter onn ella 3. ligia e Lumnezia resta ella 4. ligia. Per la promoziun cumbatta era Laax. Il capogruppa dalla 5. ligia ei sonda hosp da Sedrun/Mustér. Cun ina victoria eis ei ton sco segir che Laax retuorna ella 4. ligia. Bogn Ragaz retscheiva Lumnezia el davos giug. L’equipa songagliesa ha tuttina biars puncts sco Laax, mo ton il conto da puniziuns sco quel dalla differenza da gols plaidan il mument claramein per Laax. Giug decisiv per Schluein Glion Schluein Glion dat il davos giug dil campiunadi dalla 2. ligia regiunala da questa primavera a casa encunter Montlingen. Gia avon quella scuntrada eis ei clar: Ina victoria persula encunter quella squadra songagliesa spendra buca l’equipa dalla Foppa dalla relegaziun. Persuenter drova ei la terrada da Rheineck encunter Arbon ni da St. Margrethen encunter Vaduz. Gioga ina da quellas equipas pari e Schluein Glion gudogna sia partida, savess ei medemamein tonscher da restar per in’ulteriura stagiun ella 2. ligia regiunala. Encunter Montlingen ha Schluein Glion mussau ils davos onns differentas fatschas. Fetg bunas prestaziuns ein sebrattadas cun giugs mediochers. Ins astga pia esser spenegiaus silla prestaziun da Schluein Glion sonda suenter miezdi. Tensiun era tier Trun/Rabius El campiunadi dalla 3. ligia ha Trun/Rabius da dar aunc dus giugs: Questa dumengia encunter Sargans e la fin finala lu aunc ordeifer encunter Gams. Culla victoria da Tusaun-Cazas encunter Valposchiavo ei la situaziun alla cua dalla tabella semidada empauet. Trun/Rabius ha ussa quater puncts retard silla squadra da Tusaun-Cazas, la distanza tier Gams munta vinavon in punct e quei giug savess la fin finala esser decisivs pertuccont la relegaziun. Igl adversari da Trun/Rabius da dumengia proxima, Sargans, ha tschun puncts dapli ch’ils Sursilvans e schai cun quella raccolta da puncts el miez dalla tabella. La sonda passada ha Sargans battiu Gams ed aschia procurau per in bien polster da puncts. Cun ina victoria encunter Sargans ni silmeins in remis semigliuras la situaziun per Trun/Rabius alla cua dalla tabella. 2. ligia regiunala, gruppa 1 St. Margrethen – Vaduz so. 16.00 Ruggell – Mels so. 16.00 Rorschach-Goldach – Au-Berneck so. 16.00 Altstätten – Romanshorn so. 16.00 Schluein Glion – Montlingen so. 16.00 Arbon – Rheineck so. 16.00 3. ligia, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Valposchiavo 1:0 Bogn Ragaz – Landquart so. 17.00 Triesenberg – Gams so. 17.00 Valposchiavo – Triesen so. 17.30 Tusaun-Cazas – Cuera 97 so. 18.00 Trun/Rabius – Sargans du. 15.00 Domat – Buchs du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Schluein Glion so. 14.00 5. ligia, gruppa 2 Sedrun/Mustér – Laax so. 15.00 Bogn Ragaz – Lumnezia du. 16.00 Juniors A1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Herisau du. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Lai Valbella – Schlarigna so. 13.00 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Mels so. 14.00 Schlarigna – Domat du. 14.00

Igl avrel vargau ha la FMR rapportau dil project dalla famiglia Niederberger a Rabius. Alla tscherca d’ina casa da vacanzas en Surselva ha ella saviu cumprar ina casa cun quater habitaziuns. Aschia ha ella buca mo saviu ademplir il giavisch per in refugi persunal duront il temps liber, mobein era in dil cor. Ella ha numnadamein decidiu da renovar e surschar per vacanzas la pli gronda da quellas habitaziuns a famiglias cun affons pertuccai da cancer. In affon el ravugl familiar ei staus pertuccaus da cancer e per quei motiv sa la famiglia bein avunda tgei che quei vul dir. «Nus lein porscher enzatgei legreivel allas famiglias che sesanflan en grevas situaziuns da veta. Affons ch’ein pertuccai da cancer drovan fetg bia sustegn dils geniturs. Aschia mauncan savens il temps ed ils daners per far vacanzas. Gest lu eis ei impurtont da vegnir sin auters patratgs e dad haver in bi temps», ha Kaspar Niederberger detg enviers la FMR. La habitaziun ei semtgada Sunter in cuort mo intensiv temps da renovaziun ei la habitaziun da vacanzas ussa semtgada. Igl ei ina gronda habitaziun da 5 ½ stanzas, pia ideala per famiglias era cun plirs affons. «Nus essan fetg cuntents cul decuors dalla renovaziun, las fatschentas engaschadas han prestau buna lavur», di Kaspar Niederberger che numna la casa «Casa Patgific». www.casapatgific.ch senumna era la homepage che dat sclariment davart las cundiziuns d’affittaziun dalla habitaziun e che cuntegn era fotografias da quella. La habitaziun stat a disposiziun gratuitamein a famiglias cun affons malsauns da cancer. «Ellas san occupar quellas entgins dis ni era ina entochen duas jamnas», di Kaspar Niederberger. Sustegn finanzial per quei survetsch survegn la famiglia Niederberger dall’uniun «Kinderkrebshilfe Zentralschweiz» sco era dalla vischnaunca da Sumvitg che surpren las taxas da turissem. In sustegn finanzial dat ei denton era da plirs donaturs dalla regiun. Impressiun dalla stiva dalla habitaziun da vacanzas che vegn messa a disposiziun gratuitamein a famiglias cun affons pertuccai da cancer.

La via ei puspei aviarta sin in vial. La dumengia vargada avon in’jamna ein parts d’in grep seruschnadas silla via dil pass dil Lucmagn. Ellas han cuvretg il stradun e dapi lu ei la via stada serrada per scadin traffic. Parallelmein eis ei stau necessari d’allontanar ulteriuras parts dil grep che periclitavan danovamein la segirtad dil traffic. Las lavurs progredeschan Sco quei ch’igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein ins cun tutta forza lundervi da luvrar vid la sondascha dil grep e la rumida dalla crappa. Il gliendisdis vargau ei in’emprema part dil grep instabil vegnida siglientada. Rodund 400 meters cubic dil grep han saviu vegnir distaccai cheutras. Suenter quellas lavurs ei la situaziun dil grep vegnida giudicada danovamein ord vesta geologica. «En quei connex ei la supposiziun seconfirmada ch’ina ulteriura part dil grep da rodund 500 meters cubic smanatscha da medemamein curdar sin via», scriva igl uffeci. Quella part dil grep vegn survigilada cun agid da mesiraziuns e duei medemamein vegnir allontanada el decuors dallas proximas jamnas. La via ei puspei aviarta La situaziun lubescha al cantun da schar carrar naven dad immediat il traffic sin in vial dil tschancun dalla via pertuccada avon il portal dil nord dalla gallaria dil Lucmagn. Il traffic vegn reglaus cun amplas. Silla pagina da web www.strassen.gr.ch stattan la carta e la gliesta dils plazzals actuals cun indicaziuns detagliadas davart las lavurs ed ils impediments a diposiziun. Ils davos onns ei la via cantunala denter Mustér ed il hospezi da S. Maria sil Lucmagn adina puspei stada serrada pervia da bovas, crappa e blocca da greppa ch’ei curdada ni seruschnada sin via. Quei ei stau il cass surtut el territori dallas Ruinas, mo lu era buca lunsch naven dil liug digl eveniment actual. Via aviarta sin in vial La gievgia avon miezdi ha la via dil Pass Lucmagn puspei saviu vegnir surdada a siu intent. Rodund diesch dis eis ella stada serrada pervia da blocca d’in grep ch’era seruschnada en via avon il portal dil nord dalla gallaria sil hospezi. Sco quei ch’igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, eis ei pusseivel da carrar il mument sin in vial dalla via. Las proximas jamnas eis ei necessari da siglientar in’ulteriura part dil grep, ina part ei gia vegnida allontanada. La blocca dil grep era curdada ils 13 da zercladur 2021 en via paucas uras suenter ch’il Tour de Suisse haveva surmuntau il pass.

Ella casa da scola veglia (sura sen.) arvan tschun dunnas il Café La Sala. Dumengia proxima s’entaupan ils da Rueun puspei. La raschun ei ch’ei dat puspei in pign menaschi gastronomic amiez il vitg. «Nus levan arver gia gl’atun vargau, gest la fin d’jamna previda ha il secund lockdown impediu quei», raquenta Antonia Simmen. Ensemen cun Luzia Cadalbert, Marlis Camiu, Barla Tschuor e Rosita Valaulta selegra ella d’astgar beneventar finalmein per l’emprema gada hosps el local. Igl ei la sala dalla casa da scola veglia. Grazia ad ina collaboraziun cun Corin Curschellas san las tschun dunnas activas realisar lur siemi dil «Café La Sala». Gia dapi plirs onns discuorien ellas d’in café ch’ellas veglien porscher alla populaziun, finalmein seigi quei gartegiau. Gl’urari ei limitaus sin in gi ad jamna. «Nus tuttas essan aunc occupadas ella professiun», motivescha Luzia Cadalbert. Gest tenor interess e frequenzas vegn gl’urari forsa adattaus cul temps. Corin Curschellas, la cantadura, musicista e dunna da cultura ha affittau dalla vischnaunca il plaunterren gl’edifeci nua che las tschun cameratas fan las davosas preparativas d’endrizzar in local cumadeivel ed envidont. Leu porschan ellas mintga margis il café e la tuorta ni petta ch’ellas fan sezzas. Las usitadas bubrondas, senza alcohol, lu era ina gervosa, ed era in bien migiel vin, cumpletteschan la purschida, ins duei saver guder e seser pacific en buna cumpignia ella Sala a Rueun. Per festivar l’avertura dil niev liug da s’entupar ha Corin Curschellas organisau producziuns cugl ensemble RODAS. Cun Patricia Draeger agl accordeon e Barbara Gisler al cello suna e conta ella aposta pil Café La Sala. L’avertura dil Cafe La Sala a Rueun ei dumengia, ils 27-6-2021, naven dallas 11.00. Suenter ei il local aviarts mintga margis dallas 9.00 tochen las 11.30, ed il suentermiezgi dallas 14.00 tochen las 18.00.

Gl’areal cul pastetg tgirau perfetgamein ei per ordinari zona da sport. Cheu dattan golfistas e golfists cul bastun e la balla, els exerciteschan da tuccar bein e sittar lunsch. Amiez quei stan havevan ils greenkeepers baghegiau ina tribuna. Il concert openair dueigi daventar il punct culminont dall’jamna da golf. Eis ei lu era stau, per tradir ordavon la fin dalla historia. Lezza ha giu ina macla, ina suletta tacca. Cun talas situaziuns ein Armin Caduff e sia truppa dalla Compagnia Rossini atgnamein disaus. Dapi 41 onns eis el presents sin da tuttas sorts tribunas, stivas e baselgias, salas grondas sco il KKL a Lucerna, tochen salas giganticas ell’America. L’arena dalla mesjamna sera a Sagogn havess buca saviu esser pli biala: sco culissa il péz Mundaun ed il vitg da Castrisch, la Foppa ed il Rein. La tempra d’ina sera da stad perfetga. Da quei meini ein tuttas 200 persunas ch’ein vegni al concert stadas. Sco igl ei da mesa stad, sa ei dar el falliu mument in urezi, el mender cass cun vent burasclus, tun e cametg. Las previsiuns dall’aura havevan fatg curascha als organisaturs ed al sponsur principal Giachen Cagienard. Duront gl’aperitiv, da temperatura emperneivla, haveva il manager Claudio Plaz dau d’entellir siu optimissem, la plievgia setegni anavos, el hagi mirau. Las vuschs e las melodias dalla Compagnia Rossini han buca pudiu spuentar gl'uradi. Era agl Open Air Lumnezia ha la giuventetgna grond tschaffen dall’atmosfera e dalla musica. Malgrad ch’els ein ella pli gronda buglia suenter ina dracca intensiva, teidlan e gaudan els las bands. Cun stivlas seigi l’atmosfera specialmein coola, audan ins adina puspei. Silla plazza da golf ei negin vegnius en stivlas, mo cun parisols. Gl'ensemble La Compagnia Rossini ei stada exposta all'aura duront il concert silla driving range dalla plazza da golf Sagogn. Las protagonistas ed ils protagonists han cantau meistrilmein, da tutta plievgia. Ins ha tedlau arias, duets, terzets, cant da chor, ina pli biala canzun d’amur che tschella. Ina melodia ord la «Festa di santa Lucia», musica da Rossini e Mozart, il «Barbiere di Sevilla», in ni l’auter «tralalala». Johannes Brahm, Franz Léhar. Bellezia parts dalla classica e romantica. Igl ei stau gl’emprem concert public ch’igl ensemble ha dau uonn. Vigurusamein ha il pianist Eric Christen accumpignau varga in’ura, malgrad gl’uradi disgraziau. Aschia enconusch’ins la Compagnia Rossini. En lur stil segir e professiunal han els cantau, las sopranistas Anica Defuns, Maria Catrina Caduff e Cornelia Deplazes, Lisabet Caduff culla vusch da mezzosopran, il tenor Claudio Simonet ed ils bass Armin Caduff e Flurin Caduff. Vera prestaziun mereta applaus frenetic. Entuorn il péz Mundaun eran denton nibels dramatics seformai gia all’entschatta dil concert. Ch’igl applaus ei buca staus schi grondius ei gl’uradi la cuolpa. Quei ha connex cugl impediment temporar dil publicum. In maun ha trasora giu da tener il parisol. Gl’uradi da stad, senza tun e cametg, ei stau sco ina liunga duscha el mument falliu. Malgrad quei ughegia la Compagnia Rossini speronza tuttina da repeter il concert en quell’arena a Sagogn.

Kurt Aeschbacher ei daventaus enconuschents cun sia seria da discussiuns cun persunas interessantas. Ussa fa el periodicamein ina medema show cun ina producenta privata. Mesjamna eis el s’entupaus a Falera ella baselgia da s. Rumetg cugl uestg da Cuera, Joseph Maria Bonnemain. L’emissiun vegni mussada dumengia, ils 4 da fenadur, sigl emittur Tele Südostschweiz, ha Kurt Aeschbacher annunziau all’entschatta dalla registraziun als presents. Els bauns dalla baselgia veglia da Falera havevan dus tozzels persunas priu plaz. Glieud dalla pleiv e dil vitg, ina sentupada locala e famigliara senza brimbori. Gl’uestg da Cuera ei vegnius a Falera buca per celebrar in survetsch divin ni menar ina funcziun ecclesiastica, mobein per dar ina discurrida cun Kurt Aeschbacher. Quella haveva giavischau S. E. Monsignur Joseph Maria Bonnemain sco partenari da. Quel ei consecraus ils 19 da mars ed ei cunquei ualti exact 100 gis en uffeci. Kurt Aeschbacher ha vuliu s’entupar cun el a Falera. La Mutta ei dapi mellis onns liug da cult. En quei liug han ins baghegiau il 13avel tschentaner ina tuor e pli tard ina nav cun in chor pil survetsch divin. Senza pumpa e parada En quei chor ha gl’uestg da Cuera priu plaz – buc auter ch’ina persuna senza uffecis e dignitads. Gest en quei connex ha el dau in accent all’entschatta. Silla damonda da Aeschbacher, co ei seigi cullas formalitads, sch’ei seigi endretg da plidentar el cun «Excellenza», ha el dau ina risposta rigurusa: «Enzatgei excellent sa esser per mei ina tratga ni in vin, e buca in uestg», ha el manegiau. Il pli bugen hagi el sch’ins plidenti el semplamein sco «Herr Bischof Joseph Maria». Mesjamna sera ha il prominent moderatur da televisiun registrau per la secunda gada ina talkshow culla firma On Air. La davosa gada era el staus a Flem, ella Casa Melna ha el discurriu cun pliras dunnas denter 17 e 98 onns. Uestg Joseph Maria ha tradiu vinavon a Kurt Aeschbacher ch’el hagi era buca vuliu, per sia consecraziun, in ani da pumpa e parada. Enstagl ha el priu las veras da ses geniturs e schau buglir ensemen quels sco ani d’uestg. Il bab derivava digl Giura svizzer e la mumma era ina Catalana. A Barcelona hagi el passentau ina biala affons, ha gl’uestg raquentau. Era tematicas brisantas Sco igl ei resortiu dalla discussiun, ein uestg Joseph Maria e Kurt Aeschbacher naschi omisdus gl’onn 1948. Sco igl ei da spitgar tier ina talkshow cul prominent moderatur, ha quel buca untgiu tematicas brisantas sco celibat e sexualitad. Ina damonda spinusa ei medemamein stada quella schebein la Baselgia seigi buca forsa in model antiquau ch’ins stoppi prender ora dil sortiment. Ils presents han tedlau attentamein sias rispostas. Era sias opiniuns pertuccont la moda e maniera co el vul menar la diocesa da Cuera e tgei finamiras ch’el vul contonscher. La registraziun ella baselgia da s. Rumetg ha avischinau ils presents ad ina persuna che ha bugen il contact culla glieud, ina ch’ei dil pievel e che vul survir a quel. L’emissiun «Aeschbacher Talk» emetta Tele Südostschweiz la dumengia, ils 4 da fenadur 2021. Ella baselgia s. Rumetg a Falera ha uestg Joseph Maria Bonnemain dau plaid e fatg Kurt Aeschbacher

Gia da buobetta ha Alina Alessandra Lutz da Domat adina puspei astgau cuschinar culla tatta Maria a Sumvitg e gidar la mumma en cuschina. Quei ha inspirau ella da realisar sco lavur da project pil davos onn da scola in cudisch da cuschinar per romontsch e tudestg. Il resultat ei in cudisch cul tetel «Recepts da famiglia/Familien Rezepte» che cuntegn 33 recepts dalla cuschina da casa. Ei fa queidas da sfegliar e contemplar ils bials maletgs da spisas principalas, desserts, pettas e tarschola. Mo era sosas e liquors mauncan buc. Naven dallas pu­glinas (tustgets) entochen tiels russers dalla tatta, la pizza da pulenta ed il filet da fiastas ha Alina Alessandra Lutz cuschinau tut – pil solit persula, enqualga culla mumma: «Enzacontas caussas hai jeu perfin fatg duas ga per che tut con­stetti e per ch’era las fotos seigien aschia sco jeu level», raquenta la matta da 16 onns duront la viseta dalla FMR a Domat. Che la cuschiniera da hobi sa tgei ch’ella vul, cumprova il resultat – in cudisch plascheivel da 72 paginas cun prefaziun ed engraziament. El ei ligiaus ed illustraus cun fotos en colur. Ils recepts ein per romontsch e tudestg. Empriu bia Alina Alessandra Lutz conceda ch’il project seigi staus ina pulita sfida e hagi dau in bienton dapli lavur che previu. Empau ha ella saviu realisar il temps da scola duront las uras individualas, denton ha ella era impundiu dabia temps liber per siu project. Il plascher da cuschinar ha la giuvna da 16 onns tuttavia buca piars ed emprova aunc adina bugen ora novs recepts ch’ella anfla ussa plitost ella reit che tier la tatta. «Alina fa enqualga ina surpresa cun in bien dessert ni perfin ina tschavera», selegra la mumma Gabriela Lutz ch’ei oriunda da Sumvitg. Mo tier tut il plascher da cuschinar less sia feglia buca daventar cuschiniera ed entscheiva questa stad igl emprendissadi da coiffeusa a Cuera. Quei eri gia da buobetta siu giavisch fervent. La mumma ed il bab, Rivelino Lutz (ch’ei oriunds da Mustér) han lu aunc animau ella da far enzacons fuffergnadis d’auters mi­stregns, mo il giavisch da daventar coiffeusa ei restaus. A casa discuora la famiglia romontsch sursilvan e per Alina Alessandra ei quei in da ses dus lungatgs dil cor. Tut tenor sentiment e situaziun patratgi e siemi ella en in ni l’auter. Siu cudisch dueva perquei esser bilings. Ina brava sfida per la giuvna che ha giu mo ils emprems dus onns lec­ziuns da romontsch en scola. «Jeu hai duvrau igl agid dils geniturs e parents e hai aschia saviu emprender bia e perfecziunar miu romontsch», selegra ella. Gia vendiu varga 200 cudischs L’idea fuva atgnamein da schar stampar mo enzacons exemplars per la scola e per la famiglia. Allura ha la mumma Gabriela giu l’idea da presentar il cudisch sin Facebook e quel ei fruntaus sin ton interess, ch’ei han gia l’emprema ga schau stampar 120 tocs. Il sviluppader da fotografias hagi fatg in prezi special pil project da scola, mo tuttina seigi quei vegniu bravamein car, aschia ch’ei resti mo in pign gudogn tier in prezi da vendita da 33 francs. «In franc per rezept», manegia Alina Alessandra e ri. Il cudisch ha anflau gronda accoglientscha tier persunas da lungatg romontsch e tudestg ed ils Lutzs han giu in bienton lavur da reparter e tarmetter quels per l’entira Svizra en­tuorn. Aschi ha la scolara era fatg sias experientschas culla vendita e spedi­ziun. Senza dubi ha Alina Alessandra meritau la nota 6 ch’ella ha survegniu per siu project da scola. Daferton ein gia varga 200 cudischs vendi e forsa giavischan era lecturas e lecturs da La Quotidiana in ni l’auter exemplar. Ch’ella realiseschi enzacu in secund cudisch da cuschinar exclauda Alina Alessandra tuttavia buc. Ussa gauda ella denton las vacanzas e selegra sin la sortida e da far musica cun sia band da scola «The Flash», ch’ei il mument vid encurir in niev num per cuntinuar. Il pli fetg selegra la giuvna culs cavegls liungs ed egls tut blaus denton sin l’entschatta digl emprendissadi da coiffeusa – sco il cuschinar ei era quei in mistregn zun creativ e quei plai ad ella. Il cudisch «Recepts da famiglia/Familien Rezepte» d’Alina Alessandra Lutz po vegnir empustaus per mail a: gabriela@gabrielas.ch. Alina Alessandra Lutz da Domat ha realisau – sco project dil davos onn da scola – in cudisch da cuschinar cun recepts da famiglia.

La Mobiliar sustegn las mesiras da protecziun encunter aua gronda ella Val Luven a Rabius. Per quei project survegn la vischnaunca da Sumvitg ina contribuziun da 120 000 francs da La Mobiliar. Il venderdis vargau ein Urs Fetz, igl agent general da La Mobiliar a Cuera e Vito Giorgio, il cussegliader da la Mobiliar ella regiun Cadi sentupai a Rabius cul president communal da Sumvitg, Armin Candinas. Ensemen han els priu investa dil plazzal da construcziun a Rabius. Dapi l’entschatta matg ei l’interpresa da baghegiar en cumpleina acziun sil plazzal sur la via cantunala. Ferton che las lavurs pil rempar silla riva dretga (encunter Sumvitg) ein gia terminadas, ein las lavurs pils rempars silla vart seniastra digl ual dalla Val Luven aunc en construcziun. Entochen la fin da fenadur eis ei previu che la gronda part da quellas lavurs dalla cumpart a Luven seigien terminadas. Silsuenter vegn entschiet a Curtins e leu vegnan las lavurs a cuzzar entochen la fin d’october. «Malgrad ch’ei va il mument dabia aua dalla Val Luven giuado ei quei aunc negin prighel ch’impedess da cuntinuar cullas lavurs. Nus observein denton adina l’aura per saver reagir ad uras. Sch’ei pluvess propi intensiv e sur plirs dis ora vegness ei pli precar», ha Walter Deplazes, in dils inschigniers dil project, che ha era la direcziun dallas lavurs, declarau sin damonda dalla FMR. 2,7 milliuns francs Ton Urs Fetz sco Vito Giorgio ein cuntents che La Mobiliar sustegn il project da schurmetg cun daners ord il fond per schurmetg d’auas grondas e quei gest cun 120 000 francs. Igl ei la summa la pli gronda che la segirada hagi sbursau uonn per in tal project el cantun Grischun. Igl entir project dalla Val Luven ei calculaus cun cuosts totals da 2,7 milliuns francs. Subvenziuns vegnan dil cantun e dalla Confederaziun. In sustegn finanzial vegn era dall’organisaziun Alpinfra, dalla Viaﬁer retica e digl Uﬀeci da construcziun bassa dil cantun Grischun ed ussa pia era da La Mobiliar. Per la vischnaunca resta la finfinala ina cumpart da ﬁnanziaziun da biebein 630 000 francs. Dapli segirtad per Rabius Adina puspei caschunan auas grondas ella Val Luven a Rabius donns. Dapi 1900 ei quei stau quater gadas il cass: 1920, 1927, 1954 ed igl onn 1987. Dils eveniments ein duas ga il quatier da Luven (1920 e 1987) staus pertuccaus e treis ga il quatier da Curtins (1920, 1927 e 1987). Sin fundament dall’adattaziun dalla zona da prighel ha la suprastonza communala incaricau il biro Hunziker, Zarn & Partner SA da Domat igl onn 2015 cun in studi da variantas per meglierar la situaziun e 2018 ei quei biro vegnius incumbensaus cullas lavurs d’inschignier per la planisaziun d’in project pil schurmetg d’aua gronda dalla Val Luven. Il project cuntegn pliras mesiras per reducir il prighel (La Quotidiana ha rapportau ils 18 da zercladur 2020). Cun quellas vul ins impedir ch’aua gronda caschuni danovamein donns vid infrastructura sco baghetgs, vias e viaﬁer ni daventi schizun in prighel per carstgauns ed animals. Igl atun vargau ein entginas lavurs vid il canal sut il plaz dalla staziun dalla viafier vegnidas exequidas. Dalla staziun da viafier entochen giu el plaun dat ei in niev vau. Quel vegn construius empau pli en direcziun ost/Trun ch’igl existent e survegn tenor il menader dallas lavurs, Walter Deplazes, ina sulada da crappa per impedir erosiuns dalla sola. Per far plaz al vau vegn in ualer spustaus. Denter la Via Alpsu e la staziun dalla viafier vegnan ils uors e las siaras reparadas tenor basegns . En cass da bovas ni auas grondas dueian rempars novs sur il quatier Luven menar las auas grondas e bovas che van sur las rivas ora puspei anavos el canal. Igl agent general da La Mobiliar a Cuera, Urs Fetz cul president communal Armin Candinas ed il cussegliader dalla regiun da La Mobiliar Vito Giorgio (da sen.) han visitau il plazzal dalla Val Luven a Rabius. Aschia sepresenta il plazzal sur la via cantunala ord vesta dalla drona. Las lavurs pil rempar silla riva dretga (vart encunter Sumvitg) ein finidas. Las lavurs pils rempars silla vart seniastra digl ual dalla Val Luven ein aunc en construcziun.

Sibylle Mani ha presentau la sonda sera avon l’Academia Vivian a Stagias siu guid da viandar cul tetel «Sagenhafter Wanderführer Surselva ». Il cudisch ch’ei cumparius l’jamna vargada ella casa editura Ediziun apart cuntegn 21 rutas da viandar en Surselva, interessantas informaziuns davart cultura e historia e detgas dalla regiun. In meglier liug che Stagias havess la specialista da communicaziun Sibylle Mani strusch saviu eleger per la vernissascha da siu cudisch. En atmosfera famigliara han ils presents gudiu la presentaziun dil guid da viandar che porscha turas ed aunc bia dapli. L’autura – ch’ei carschida si a Mustér e viva cun sia famiglia el con­tuorn da Turitg – presenta numnadamein las turas e lur hisotrias e dat inve­sta en tradiziun e cultura. Lecturas e lecturs anflan era fatgs historics, purtrets e de­tgas. Ferton che las detgas ein era d’anflar en text romontsch original, ei gl’ulteriur text dil cudisch «Sagenhafter Wanderführer Surselva» en tudestg. Il specialist da communicaziun e schurnalist Lars Haefner ha accumpignau l’autura sin massa turas e nundumbreivlas uras han ei retschercau e luvrau vid ils texts. Dad el ei era la gronda part dallas fotografias ch’ein d’anflar el cudisch. La tiarza autura ei l’artista engiadinesa Tania Zanetti che ha realisau las cartas dils viadis e picturau ils maletgs fascinonts ch’illustreschan las detgas. L’ediziun cun 2000 tocs ei vegnida fatga d’Ediziun apart da Gion Fry. Duront la presenta­ziun e prelecziun ein ils hosps vegni pupergnai cun in apero ed ina buna tscheina. La sera ei vegnida enramada musicalmein d’Angela Kirchner da Wetzikon. La giuvna cantautura ha empriu romontsch enteifer cuort temps e scriva gia sezza canzuns romontschas che van a cor. In cudisch fetg autentic Naven dall’idea entochen tier l’ediziun dil cudisch ei quei stau ina liunga pi­gliola. Dapi nov onns lavuran Sibylle Mani e ses conauturs numnadamein gia vid las contribuziuns pil cudisch cun turas da viandar empau dapertut en Surselva. La gronda part da quellas ein focussadas el contuorn da Mustér, pia era ella regiun da Medel e Tujetsch. Sco Mani ha declarau, ha ella elegiu bia turas ch’ein buca d’anflar en auters guids dad ir a cuolm. Cun siu sir Vigeli Lutz ei l’autura viagiada bia e bugen, oravontut ella Val Medel. El raquintavi lu adina ina massa historias captivontas da pli baul, dil temps sco nurser pign da Lavaz e dalla veta els cuolms signada da lavur e cardientscha. Duront quels viadis eis ella seregurdada dil temps ch’ella mava a scola el gimnasi dalla claustra e ch’ella passentava immens bia temps ella biblioteca dalla claustra per seprofundar el scazi dils cudischs romontschs. Aschia seigi l’idea da realisar in guid da viandar naschida. Dall’idea entochen tiel cudisch – ch’ei ussa da cumprar tier l’Ediziun apart ni en differentas papetarias – ha quei dau fetg bia lavur da retscherca, discuors cun massa persunas enconuschentas e secapescha han era las excursiuns duvrau siu temps. «Jeu hai giu negina prescha mo luvrau vid il cudisch cun gronda pissiun», ha Sibylle Mani declarau ed aschuntau: «Il resultat ei in cudisch fetg autentic – quei era impurtont per mei.» Cun sias duas feglias ha ella fatg l’emprova e constatau, ch’affons fan bia pli tgunsch e bugen turas en muntogna, sche quellas ein cumbinadas cun historias dil liug. Igl avat ed ils treis legns Da strias, striegn, dil giavel mo era da sogns e perfin digl avat ch’era ina ga in purtger raquentan las detgas el cudisch da viandar. Quella digl avat ei vegnida prelegida la sonda sera, igl emprem per romontsch e per la capientscha da tuts presents lu aunc per tudestg. Silsuenter ha Sibylle Mani intervistau igl avat Vigeli Monn che ha dau investa ella veta claustrala, el seminari e ha era tradiu cu el vegn sin las meglieras ideas – numnadamein duront urar. Cun in surrir ha el precisau che quei vegli lu buca dir ch’el seconcentreschi buca sin l’oraziun. En mintgacass hagi el deponiu en siu plaz en baselgia dalla claustra in cudisch da notizias per nudar quei che vegn endamen en tals muments. Sibylle Mani (amiez) ha realisau il guid da viandar ensemen cun Tania Zanetti e Lars Haefner.

Muort Covid-19 han era las senioras ed ils seniors dalla vischnaunca da Mustér giu da s’adattar alla situaziun e las perscripziuns ufficialas. Quella pandemnia ha sfurzau ils responsbels cun ils premurai Linus Maissen, Jürg ed Yvette Riesen da midar ladinamein il program per igl onn 2020/21. Seniora-Ca vegn sustenida dalla vischnaunca da Mustér ed ei ina impurtonta purschida en favur senioras e seniors da nossa vischnaunca. La gievgia, ils 24 da zercladur 2021, ha giu liug l’emprema sentupda suenter in liung temps. Cun grond desideri, legria e plascher essen sentupai en la pizzeria Ursin dil Ressort Catrina. La localitad ei fetg biala, moderna e spaziusa. Per nus seniors/as ideala per far aschia ina sentupada. Linus Maissen da Seniora-Ca ha beneventau nus cuort, denton cun veseivel plascher. Enstagl da far in liung plaid da beinvegni ha min­tga present survegniu dad el in scriver cun bials plaids. Secapescha eis el ius da meisa tier meisa e discutau cun ils presents. Il scribent manegia ch’el vuleva udir co ei va cun in e scadin? Quei ei in mussament ch’el ha bien quitau da ses discipels. En sesez era ei previu da seveser per dar ina paterlada, dar troccas, jass ni auters giugs. Discuors e raquents dil temps vargau ein adina ina tematica interessanta. Tut ei semidau e strusch d’enconuscher pli. Bia ei per cletg vegniu meglier, mo entgins problems ein era restai. Las uras da nossa sentupada ein idas bia memia spert. Igl ei stau bialas uras che han schau emblidar empau il Covid-19. L’organisaziun ei stada perfetga, gie excellenta, e nus havein gudiu quei di da plievgia. Nus engraziein oravontut a Linus Maissen ed a Jürg ed Yvette Riesen per la gronda lavur mo era alla vischnaunca per il sustegn da Seniora-Ca. Seniora-Ca ei cheu per tut las senioras e senioras da nossa vischnaunca. Il Linus ha fatg attents a quella gruppa­ziun ed appellau che tuttas e tuts pensiunai ein beinvegni. Pia drova ei mo in tec bunaveglia da vegnir e guder la varionta purschida da Seniora-Ca e quei senza retenientschas.

Aunc 30 minutas, aunc 5 minutas, aunc 1 minuta ... la tensiun tier ils giuvenils era gronda gliendisdis , ils 21 da zercladur 2021, ell'aula dalla scola da Glion, cuort avon l'arrivada dallas visetas si da Berna. Ils updates dils polizists cantunals mintga 30 secundas sur dil status da viadi dad Ignazio Cassis devan aunc suren ina all'atmosfera gnervusa. Ei era pilver in grond mument per las buobas ed ils buobs da s'entupar probabel per l'emprema ga ella veta live cun in cusseglier federal. Cun bravura han els allura moderau la sentupada, tschentau damondas e dau al scolar da Berna ina lecziun en romontsch. Era sche la sentupada ei stada cuorta e planisada silla minuta, eis ella stada in eveniment nunemblideivel per ils giuvenils. Els han fatg l'experientscha che la politica ch'ins enconuscha mo ord la televisiun ni legia egl internet vegn fatga da carstgauns sco ti ed jeu e che quels carstgauns ein concrets, cun emoziuns e lur specialitads. Ed els ein vegni pertscharts ch'els sco giuvenils ein era in visavi per la politica, respectivamein in player che sa exprimer basegns e separticipar alla formaziun da nies ambient. Tals muments ein impurtonts per haver confidonza en sesez e creeschan la basa per che giuvenils s'engaschien era pli tard sco carschi per la convivenza ella societad. Gia avon duas jamnas hai jeu astgau haver in brat cun ils giuvenils dalla tiarza superiura da Glion. Nus havein fatg in pign luvratori per discutar sur da nossa vischnaunca. Tgei plai ad els vid lur vitg, tgei loghens en vischnaunca han els bugen ni fa lur vitg unics en lur egls? E tgei maunca als giuvenils, nua dess ei caussas da megliurar? Las scolaras ed ils scolars han discutau cun anim e purtau ideas co augmentar la qualitad dil spazi public. Lur basegns ein schi divers sco quels dad autras generaziuns era. Ils giuvenils eran denton era cunscients che lur basegns astgan buc ir sin donn e cuost dad auters, ch'igl ei dad haver quitau pigl ambient e che la vischnaunca sa buc ademplir mintga giavisch. Lur tenuta da respect e responsabladad ha impressiunau mei. Ed alla fin ein entgins perfin sedeclarai promts da collaborar per realisar ina ni l'autra idea. Aunc 3 minutas, aunc 2 minutas, aunc 30 secundas … l'agenda da signur Cassis ei stretga ed il chauffeur haveva gia daditg entschiet a far ir la clima per porscher al cusseglier federal aria frestga egl auto. Lu ha ei tuttina dau in mument nunplanisau: Quater affons dalla scola primara ch'eran vid dar giugs sin plaz-scola ein segli neu per dumandar in autogram dil cusseglier federal. Circumdaus dils affons, ha Cassis signau cedelins silla part davos digl auto avon che turnar a Berna. En paucs decennis ein els al tgamun da nossa societad, surprendan responsabladad e decidan la direcziun. Carmelia Maissen è presidenta communala da la vischnanca dad Ilanz/Glion.

Pil secund davos giug dalla sesiun ha Trun/Rabius beneventau l’equipa da Sargans a Pustget. Suenter duas terradas stretgas en seria ein ils Sursilvans stai dependents urgentamein da puncts el cumbat encunter la relegaziun. La partenza ella partida reussescha al caucasa insumma buca sco giavischau. Suenter endisch minutas ed in culp liber vegn il defensur central da Sargans nunsurvigilaus vid il bal e plazzescha quel cun in, ferm culp cul tgau ella reit. Ina duscha freida per Trun/Rabius che reaghescha denton spert e vehement. Mo quater minutas suenter il 0:1 egualisescha Patrizio Decurtins suenter in bi pass ella gassa da Salvatore Staglianó . Ed ils proxims gols laian buca spitgar ditg: In culp liber da Livio Janka ord rodund 40 meters fila sper tut ils giugadurs ella da sedisch vi e setschenta via petga directamein el gol. Ella 30. minuta san ils aspectaturs da casa selegrar gia per la tiarza ga: Suenter ina situaziun nunsurveseivla sill’ala seniastra vegn il bal ella da sedisch nua che Salvatore Staglianó vegn d’alzar il bal cul péz sur il goli o – 3:1. En quella fasa dil giug cumbinescha l’equipa da casa bein e spert encunter anavon, ha in surpli amiez e vegn tras dus siets da distanza da Daniel Pfister ed Orlando Monn era aunc tier ulteriuras bunas caschuns da gol. Schegie ch’ils hosps da Sargans vegnan cun pli bia energia ord la cabina eis ei vinavon Trun/Rabius che dat en il tact. Ella 52. minuta lantschescha Patrizio Decurtins siu congiugadur Salvatore Staglianó che marca suenter in liung sprint il secund gol persunal. Il giug ei denton aunc buc decidius, ils hosps songaglies scursaneschan immediat sin 4:2. Denton era il secund cuntergol vegn quella dumengia buca d’irritar l’equipa sursilvana. Anzi, Trun/Rabius vegn aunc da marcar dus ulteriurs gols: Schebein il tschunavel, sco era il sisavel gol dil caucasa capetan suenter in bal ch’il goli dils hosps ha schau rebatter: Patrizio Decurtins e Remo Alig ein leu, nua ch’ils attaccaders ston esser e han mintgamai buca grondas breigias da stuschar il bal ella reit. Il 6:3 da Sargans cuort avon la fin ei lu mo pli cosmetica dil resultat. L’equipa dalla Cadi ha acceptau il cumbat encunter la relegaziun e propi saviu perschuader, buca mo quei che pertucca igl engaschi mobein era cun bialas cumbinaziuns e dabia gols. Cun quels treis puncts dapli sil conto sesanfla l’equipa da Donat Albin e Philippe Vincenz uss sur il streh ella tabella. Il giug capital stat denton pér avon porta. Proxima sonda serenda Trun/Rabius a Gams e dat leu per restar en 3. ligia. In punct tonscha als Sursilvans, ferton ch’il direct concurrent da Gams drova exnum la victoria. Sch’ils giugadurs vegnan da mussar la medema prestaziun sil plaz sco la dumengia vargada, duess quei era esser pusseivel. 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Sargans 6:3 Pustget, Trun, 170 aspectaturs. Gols: 11. David Becker 0:1, 15. Patrizio Decurtins 1:1, 22. Livio Janka 2:1, 30. Salvatore Staglianó 3:1, 52. Salvatore Staglianó 4:1, 55. Valentino Zollino 4:2, 63. Patrizio Decurtins 5:2, 87. Remo Alig 6:2, 88. Marco Walser 6:3. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas, Sandro Orlik, Livio Janka, Gion Andrea Nay (78. Denis Monn), Fabian Cajacob, Orlando Monn (46. Clau Berther), Beat Cadruvi, Mathias Flepp, Daniel Pfister (60. Remo Alig), Salvatore Staglianó (60. Gianin Derungs), Patrizio Decurtins (68. Fabio Caduff). Sargans: Sandro Walser, Sven Mathis (63. Nico Wickli), David Becker, Benjamin Weber, Fabian Schai (67. Marc Bernhardsgrütter), Raphael Kalberer, Luis Dos Reis Guerreiro (46. Ronny Schumacher), Kevin Willi, Marco Giordano (72. Magnus Hofmann), Marco Walser, Valentino Zollino. Remarcas: Cartas melnas: 10. Livio Janka, 49. Salvatore Staglianó, 66. Sandro Orlik ed 85. Benjamin Weber (tuttas per foul). Corners: 3:3. Trun/Rabius senza Jonas Beer e Damian Schmed.

Suenter haver frequentau sis onns il gimnasi dalla claustra a Mustér han 22 studentas e students fatg dacuort cun success la matura. Malgrad la pandemia han ils examens saviu vegnir arranschai ella fuorma usitada, aschibein sco la fiasta da matura ed il viadi final. Sco quei ch’il gimnasi communichescha ha Robin Holdener da Sagogn contonschiu la megliera nota. Lina Caspescha da Schnaus suonda sco secund megliera e Anian Camathias da Sagogn sco tierz. (fmr/hh) Emprema retscha da seniester Salome Xitlali Arias Linares, Ilanz/Glion; Natalie Oberholzer, Ilanz/Glion, Selina Candinas, Sevgein; Ilu Maria Demont, Mustér; Sabrina Venzin, Mustér ed Estella Vivia Mazzetta, Mustér. Secunda retscha da seniester Raphael Albert, Küsnacht; Svenja Furger, Val S. Pieder; Robin Holdener, Sagogn; Tschena Berther, Rueras; Marlon Scott Etter, Mustér; Ruggero Domeniconi, Bidogno e Gian Maria Ernst, Sagogn. Tiarza retscha da seniester Anian Carli Martin Camathias, Sagogn; Madleina Delia Berther, Breil; Livia Deragisch, Sedrun; Tabea Muriel Thöny, Cumbel; Lina Caspescha, Ilanz/Glion; Julian Leandro Futuro Herzog, Bergamo; Pietro Niccolò Claudio Verzasconi, Gudo; Fabienne Soraya Dahmen, Ilanz/Glion ed Armon Kreiliger, Mustér. mad

Cun ina prestaziun solida ha Schluein Glion battiu claramein Montlingen el davos giug dil campiunadi da ballapei dalla 2. ligia regiunala. Damai che Rheineck ha spiars e St. Margrethen ha contonschiu sulettamein in remis encunter Vaduz, ha la squadra dalla Foppa saviu vargar dus adversaris ella tabella. Schluein Glion terminescha la stagiun sil novavel rang. Ina fetg buna prestaziun cumbattiva ha era Trun/Rabius mussau encunter Sargans. L’equipa dalla Cadi ha dominau il giug e sulet il 0:1 ch’ei vegnius empau sco ord il tschiel aviert, ha procurau cuort per empau malsegirtad. Cun quella victoria salva Trun/Rabius tuttas schanzas da restar vinavon ella 3. ligia. Ussa sesanfla l’equipa sur il streh dalla relegaziun ed ella ha la decisiun da sonda proxima encunter Gams els agens mauns. «Impurtont pil ballapei sursilvan» Il president dall’Uniun sportiva Schluein Glion, Vendelin Cabernard, ei secapescha leds e fetg cuntents che sia squadra ei restada ella 2. ligia regiunala: «Quei ei bien per nus e secapescha era pil ballapei sursilvan.» L’equipa seigi vegnida remunerada la sonda vargada per siu grond engaschament duront l’entira stagiun: «Il cletg ei buca adina staus da nossa vart. Ina ga ni l’autra havein nus survegniu gols pér ellas davosas minutas ed aschia spiars impurtonts puncts en giugs da clav. Sut squetsch reagheschan giugadurs giuvens auter che quels ch’ein gia stai confruntai cun biaras situaziuns e constellaziuns specialas.» Vendelin Cabernard constatescha che l’experientscha ha muncau ina ga ni l’autra: «En cumparegliaziun cun differentas autras equipas dalla 2. ligia havein nus ina squadra fetg giuvna. Tier nus negin che ha dau en ligias pli aultas ed aschia maunca empauet la savida en muments decisivs. Quei ei buca exnum da quei ch’ins sa emprender da juniors, nua ch’ei vegn dil reminent fatg grondiusa lavur ella regiun.» Grazia a quei success vegn la squadra a star ensemen: «In ni l’auter havess forsa bandunau nus sche nus fussen dai giu en 3. ligia, per aschia saver dar vinavon ella 2. ligia. Per quei motiv sundel jeu optimists per la stagiun vegnenta.» Lumnezia anavos ella 3. ligia Suenter dus onns retuorna Lumnezia puspei anavos ella 3. ligia. La prestaziun che l’equipa dil trenader Giacun Vinzens ha mussau questa mesa stagiun ei stada trasatras solida. La raccolta ord novs giugs ein siat victorias ed in remis, sulettamein in giug ei vegnius spiars. Ella rangaziun finala ei Lumnezia in punct avon Surses. Avon dus onns ei la squadra da Lumnezia vegnida relegada dalla 3. ella 4. ligia e quei cun sulettamein 12 puncts ord 22 giugs. Schluein Glion e Danis-Tavanasa termineschan quei campiunadi da 4. ligia - signaus da corona - el miez dalla tabella. Era Laax ina ligia pli aulta Remplazzada vegn l’equipa da Lumnezia en 4. ligia da Laax. La squadra dil trenader Daniel Caduff ha spiars sulettamein in da novs giugs questa stagiun. Sin tuttina biars puncts sco Laax vegn Bogn Ragaz, mo il diember da puncts da puniziun plaida pils Sursilvans. Ils davos onns ei Laax viagiau dalla 5. ligia ella 4. ligia ed adina puspei era anavos. La secunda megliera equipa dalla Surselva ella 5. ligia ei quella da Sedrun/Mustér che terminescha il campiunadi sil quart rang, in avon la secund’equipa da Trun/Rabius. 2. ligia regiunala, gruppa 1 St. Margrethen – Vaduz 1:1 Rorschach-Goldach – Au-Berneck 1:0 Altstätten – Romanshorn 2:0 Schluein Glion – Montlingen 4:0 Arbon – Rheineck 3:1 1. Rorschach 11 9 2 0 35:9 29 2. Romanshorn 11 7 1 3 27:14 22 3. Mels 10 6 1 3 25:19 19 4. Ruggell 10 4 4 2 18:12 16 5. Vaduz 11 4 3 4 20:16 15 6. Montlingen 11 4 3 4 24:25 15 7. Au-Berneck 11 4 3 4 14:18 15 8. Arbon 11 4 3 4 20:22 15 9. Schluein Glion 11 3 1 7 18:28 10 10. St. Margrethen 11 2 4 5 14:21 10 11. Rheineck 11 2 3 6 13:28 9 12. Altstätten 11 2 0 9 13:29 6 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Landquart 5:0 Triesenberg – Gams 4:2 Valposchiavo – Triesen 5:3 Tusaun-Cazas – Cuera 97 1:2 Trun/Rabius – Sargans 6:3 Domat – Buchs 2:1 1. Bogn Ragaz 10 7 3 0 35:8 24 2. Domat 10 7 2 1 26:13 23 3. Triesenberg 10 5 3 2 32:19 18 4. Buchs 10 5 1 4 19:12 16 5. Triesen 10 5 0 5 29:24 15 6. Landquart 10 5 0 5 18:21 15 7. Valposchiavo 10 4 3 3 15:15 15 8. Sargans 10 3 3 4 24:25 12 9. Tusaun-Cazas 10 3 1 6 8:25 10 10. Trun/Rabius 10 2 3 5 13:19 9 11. Gams 10 2 1 7 19:35 7 12. Cuera 97 10 2 0 8 11:33 6 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Schluein Glion 1:0 1. Lumnezia 9 7 1 1 22:8 22 2. Surses 9 6 3 0 21:7 21 3. Panaduz 9 6 0 3 23:15 18 4. Schlarigna 9 5 1 3 23:14 16 5. Schluein Glion 9 4 1 4 13:10 13 6. Domat 9 4 1 4 23:18 13 7. Danis-Tavanasa 9 3 1 5 12:22 10 8. Razén 9 3 0 6 14:23 9 9. Cuera 97 9 2 0 7 20:27 6 10. Lusitanos 9 1 0 8 11:38 3 5. ligia, gruppa 2 Sedrun/Mustér – Laax 1:3 Bogn Ragaz – Lumnezia 4:0 1. Laax 9 8 0 1 34:10 24 2. Bogn Ragaz 9 8 0 1 32:8 24 3. Walenstadt 9 5 1 3 25:18 16 4. Sedrun/Mustér 9 5 0 4 14:19 15 5. Trun/Rabius 9 3 2 4 10:15 11 6. Union Trin 9 3 2 4 17:12 11 7. Rueun 9 2 3 4 14:21 9 8. Lumnezia 9 2 1 6 12:27 7 9. Sargans 9 1 3 5 13:17 6 10. Danis-Tavanasa 9 1 2 6 12:36 5 Juniors A1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Herisau1:2 1. Appenzell 9/19; 2. Domat 9/19; 3. Rotmonten-Winkeln 9/15; 4. Bischofszell 9/14; 5. Herisau 9/13; 6. Rorschach-Goldach 9/13; 7. Diepoldsau-Schmitter 9/12; 8. Surselva 9/11; 9. Bogn Ragaz 9/10; 10. Ruggell 9/4. Juniors C2, gruppa 1 Lai Valbella – Schlarigna 7:1 1. Lai Valbella 8/18; 2. Tavau 8/15; 3. Domat 8/15; 4. Orion Cuera 8/15; 5. Schlarigna 8/9; 6. Surselva 8/7; 7. Panaduz 8/3; 8. Vaz-sut 8/1. Cuera 97 ha retratg l’equipa. Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Mels 9:0 Schlarigna – Domat 6:3 1. Cuera 97 8/22; 2. Schlarigna 8/20; 3. Panaduz 8/19; 4. Tusaun-Cazas 8/12; 5. Mels 8/9; 6. Landquart 8/9; 7. Glarnerland 8/7; 8. Domat 8/4; 9. Surselva 8/3. 3. ligia, Trun/Rabius - Sargans. Buna fin d’jamna pil ballapei sursilvan Malgrad corona e malgrad in campiunadi reduciu: Las equipas da ballapei dalla Surselva san mirar anavos sin ina fetg buna stagiun da ballapei. Schluein Glion resta ella 2. ligia regiunala, Lumnezia ei da niev ella 3. ligia e Laax contonscha la promoziun ella 4. ligia. Suenter la victoria a casa encunter Sargans ha Trun/Rabius ussa els agens mauns la decisiun da star ella 3. ligia. Sonda proxima ei il giug decisiv ordeifer encunter Gams e cun ina semeglionta buna prestaziun sco la dumengia encunter Sargans (foto) ei quella finamira pli che realistica. 3. ligia, Trun/Rabius - Sargans.

Bogneras cheu – bogneras leu – bogneras empau dapertut. Silla davosa pagina da La Quotidiana muossa la FMR dapi entgin temps fotografias da bogneras ora ella natira e quellas plaian ni eba buc. Igl interess da bia lecturas e lecturs han ellas en mintga cass svegliau, ils resuns ein buns e biars tarmettan alla redacziun fotografias da «lur» bogneras . Bogneras disturban Il cussegliader puril e responsabel per l’alpegiaziun al Plantahof, Töni Gujan, schazegia ch’ils purs hagien entschiet a metter bogneras sin praus e pastiras avon rodund 50 onns. Numnadamein lu, cu l’emprema generaziun da bogneras ella regiun muntagnarda havevi fatg il siu en casa ed ins havevi ils daners per cumprar ina nova. Da dismetter bogneras discuressi el denton buc en quei connex, plitost da recicladi. El suppona che quei seigi vegniu praticau aschia empau dapertut en Svizra. Talas bogneras da veider d’acryl survegnevien ils purs per paucs ni negins raps. Ultra da quei han ellas igl avantatg dad esser levas, han in surcul, in volumen da tschaffar circa 150 liters aua ed ins sa tener schuber ellas. Pustar bogneras sco buntadé drovi negina lubientscha. Per Töni Gujan s’audan las bogneras veglias denton buca tiel maletg dalla cuntrada ed el declara: «Ellas vegnan a svanir cul temps.» Las bogneras sin praus e pradas disturbien. Perquei vegni l’installaziun da begls da lenn promovida. Oz vegnien bogneras veglias strusch pli installadas sco buntadé. Pil solit drovien ils purs ussa begls da lenn, alumini, betun ni begls mobils da plastica. Upcyclar ed embellir Upcyclar ei el trend e munta ton sco reutilisar material vegl per far enzatgei niev. En regiuns muntagnardas ei quei nuot niev. Bogneras vegnan numnadamein reutilisadas dapi decennis – gia daditg avon ch’ins enconuscheva insumma il plaid upcyclar. Las davosas jamnas ha la FMR mussau empau da tuts models da bogneras che han anflau ina secunda veta sco buntadé, era aulta, runal da transport ni perfin sco bognera avon la tegia da cuolm. Ellas polariseschan e fascineschan. Il fenomen dallas bogneras reutilisadas para da fascinar quels e quellas che tarmettan husliamein fotografias da «lur» bogneras alla redacziun dalla FMR. Auters disturbi plitost che las bogneras «veglias» vegnan reutilisadas enzanua ella natira. Ideas senza fin Entschiet culla seria dallas fotografias che muossan bogneras ella natira hai jeu senza far pli bia patratgs ed igl ei lu semplamein daventau in filasez. Perquei sundel era stada empau surstada cu jeu sun vegnida dumandada sche jeu lessi far legher culs purs ni forsa haver naven las bogneras. «Na, tuttavia buc – mei disturban ei propi buc», ei stada mia risposta. Bien, quellas bogneras tut da ruina emblidadas e bandunadas enzanua sin ina pastira ni avon in clavau duvrass ei daveras buc. Ad enqual model fagess ei pli che bein sch’enzatgi cun temps e fantasia s’ocupass dad el. Far d’enzatgei vegl enzatgei niev ei numnadamein empau dapertut el trend – era tier las bogneras dat ei aunc potenzial. Ella reit anfl’ins spert massa bunas ideas per decorar bogneras cun colur, cun mosaics ed auter. Ins anfla era models upcyclai tier bauns da seser, sutgas ni schischeras – mo mirei inaga, ei dat diltut. Da legher entochen cumadeivel e schic. Mobiglias-bognera paran resistentas all’aura e stabilas ed ein leutier aunc originalas. Daco pia buca dar ina secunda ni perfin tiarza schanza allas bogneras? Forsa sa la FMR perfin realisar enzacu ina seria cun fotografias da mobiglias-bognera en design alpin? Buntadé cumadeivel Igl anteriur mistral dalla Cadi, cusseglier naziunal e pur, Walter Decurtins da Trun, manegia ch’il trend da funcziunar entuorn bogneras a begls per buentar hagi entschiet avon biebein 40 onns cu ils purs seigien i cun lur biestga d’in liug a l’auter per pischentar. Quellas bogneras erien levas e mavien bein da transportar: «Ei vesa buca grad ora bein, mo ei smaladet cumadeivel. Igl emprem er’ins tut schenaus da metter ina bognera sin in prau.» Il pur pensiunau conceda d’haver giu in, dus da quels begls ed era siu fegl mondi dad acla tier acla cun tals models. La gronda part da quels buntadés vegni duvrada plitost la primavera ed igl atun e perquei cussegli el da metter en clavau quels il rest digl onn. Avon ina tegia da mises vulessi el denton mai ina bognera. Sin ina pastira a Munt hagi el pustau in begl ch’el hagi cavau ord in best e quei seigi secapescha bia pli bi. Duront il discuors da bogneras vegn l’emprema bognera da sia famiglia endamen a Walter Decurtins. Cu el eri in buobet havevien ei ina bognera sempletta da plech e sch’ei mavi bein, vegnevi quella emplenida ina ga ad jamna cun aua caulda ed in suenter l’auter havevi da far bogn. «Ella haveva negina deflussiun ed ei era da better l’aua dad esch ora e da gassa giu», seregorda el e ri. In maletg tipic, ina bognera sco buntadé avon in clavau. La pura Barbara Candinas ha funcziunau entuorn ina bognera ch’era sil prau en ina flotta era aulta.

Christian Cebulj, il rectur dalla Scol’aulta da teologia a Cuira, ha referiu dacuort a Glion. Alla radunonza generala dil Consorzi per l’instrucziun ecumena al scalem superiur dalla scola da Glion ha el puntuau l’impurtonza dalla ductrina. Inagada hagi el entupau geniturs cun in pop nievnaschiu. Quels hagien declarau ch’els battegien buca lur affon. Lez sappi decider sez cun 18 onns sch’el vegli s’uder tier ina confessiun. Gl’um che ha raquentau quei ha lu dumandau ils geniturs tgei lungatg ch’els tschontschien lu cugl affon. «Mo matei tudestg, daco dumandeis?» hagien quels rispundi. Daco scheis buca decider gl’affon cun 18 onns tgei lungatg ch’el vul plidar? hagi el replicau. Gl’um che ha inclus quei exempel ella discussiun suenter il referat ha vuliu accentuar l’impurtonza dallas ragischs da 2000 onns dil cristianissem en nossa cultura. Buca pli fundament d'ina famiglia Per saver intermediar meglier la religiun cristiana sin tut ils scalems dalla scola populara drovi ei in concept niev, ha Christian Cebulj manegiau. Ins dueigi sviluppar in tal, midar la perspectiva e dar peisa consequentamein alla ductrina cristiana. Buca pli alla catolica ni reformada, mobein alla cristiana. Da quei avis ei il professer per pedagogia e catechetia alla Scol’aulta da teologia a Cuera. Dar vinavon l’atgna religiun – ensemen cul lungatg – s’auda buca pli tiel fundament d’ina famiglia. Ei valan mo pli leschas statalas. Ils cristians, separai en catolics, reformai ed autras confessiun, va peiziep. Ella sala dalla casa cumin a Glion ha Christian Cebulj mussau quei claramein cun statisticas. Il regress ei dramatics. El ha buca stuiu render attent al svilup en scola. Il rom «religiun» secapescha buca pli da sesez. Cun decret statal, cumandaus dalla votaziun «1+1» gl’onn 2009, han las Baselgias grischunas stuiu dar giu al stadi cumpetenzas obligatoricas digl urari. Religiun seigi caussa privata, l’educaziun etica buca, havevan ils giuvens socialists argumentau ed il pievel grischun ha dau raschun ad els. En siu referat ha Christian Cebulj rendiu attent che l’educaziun cristiana hagi formau e sviluppau la cultura europeica. Oz caschuna quell’educaziun cumandada adina puspei problems e malcapientschas. Il referent ha buca snegau in dilemma en quei connex: «L’educaziun cristiana avischina buca mo, na, ella sa era menar alla distanza». «Pli educai e scolai ch’ils carstgauns ein, e pli ferm ch’els s’absentan dalla Baselgia», ei ina dallas conclusiuns ch’il referent ha fatg. Gl’expert per fatgs da religiun a Cuera ei teolog catolic, dat denton peisa all’ecumena. Omisduas confessiuns tradiziunalas svizras, la reformada sco la catolica, senta la digren massiva. Christian Cebulj, rectur Scol'auta da teologia Cuira Concept encunter tendenza anticristiana L’abstinenza religiusa semuossa ellas scolas. En regiuns periferas domineschan las confessiuns tradiziunalas aunc, els centers e giu la Bassa semischeidan quellas cun autras. Oravontut gl’islam gudogna. Professer Cebulj ha getg ch’ei seigi in duer da mantener e defender il fundament cultural e l’identitad cristiana: «L’educaziun religiusa presta leutier ina impurtonta contribuziun». Encunter il decret sedostan adina puspei geniturs, ed era la scola statala vesa in’autra incumbensa: La religiun vegn integrada el rom «natira, carstgaun, societad». Malgrad quella tendenza anticristiana respectiv -clericala ha Christian Cebulj puntuau ch’il rom «religiun» ella scola populara hagi sia muntada, scolaras e scolars drovien aunc adina ina orientaziun. «Nossa maioritad cristiana stuein nus defender vinavon. Nus essan arrivai en ina concurrenza nua ch’ils megliers arguments valan, la cultura muslima encunter la cultura cristiana. In niev plan d’instrucziun ecumen ellas scolas grischunas,ina midada da perspectiva, duei contribuir ad in svilup favureivel per tuts involvai. «Sper lavur, etica, pedagogia, politica ed art s’auda era la religiun aunc adina tier las spartas dalla savida e dalla pratica che la scola sto intermediar. Igl ei ina contribuziun indispensabla». Commentari Tgei cardientscha privata nova dat ei? Il homo sapiens setegn vid cardientschas, e quei dapi ch’el va sin duas combas. Cu el habitava en taunas, mava a catscha e rimnava fretgs era ei spérts, la mitologia ha accumpignau il carstgaun ella civilisaziun. Ellas grondas culturas, naven dils Egipzians, Grecs e Romans aduravan ils carstgauns da tuttas sorts divinitads. Ils Gedius aduravan in sulet. Ordlunder ei il cristianissem naschius ed ei daventaus part dalla cultura occidentala. Negin che sa snegar ch’ei ha dau midadas enormas. Scienzia, automatisaziun ed oz la digitalisaziun han aviert portas. Ei para ch’ins hagi aviert quellas sco la porta-clavau nova e serrau la vedra cun in grond sbat davos il dies. Biars geniturs refusan d’educar lur affon a moda cristiana. Biars creian mo el svilup dalla porta-clavau aviarta. La scienzia ei in cuntrast, gie bunamein gl’impediment, tier la cardientscha. Pli e pli biars carstgauns en tiaras «sviluppadas» untgeschan tut quei che freda da Baselgia. Religiun seigi caussa privata, manegian els. Reginavel divin, mort e levada eav. ei per quels enzatgei surreal, a generaziuns hagien ins getg nuot auter che manzegnas, pretendan els. Biars sorteschan perquei dallas cuminonzas cristianas – trumpai ni/e per spargnar taglia. La midada d’orientaziun, naven dalla cardientscha tier la scienzia, pudess esser in effect dalla beinstonza. Ina damonda resta aviarta: Aunc 30’000 onns suenter siu svilup ha il homo sapiens il basegns da setener vid ina cardientscha, mitologias, buns spérts. Dat ei ina cardientscha privata communabla, forsa quella dil success economic? Gest cheu dat la religiun en scola rispostas.

Gl’emprem camp ei staus il 2007 a Vignogn. Lu ha il District da musica Surselva (DMS) saviu engaschar Urs Bucher, in dirigent da renum dalla Svizra centrala. Quest atun ei il camp per otgavla gada, e quei a Val S. Pieder. Entuorn 50 musicantas e musicants vegnan puspei a s’annunziar pil camp 25+ dil DMS la fin d’jamna dils 30 e 31 d’october 2021. Igl ei ina purschida che l’uniun tetgala organisescha mintga dus onns per musicantas e musicants naven da 25 onns ensi. Finamira eis ei da tgirar las amicezias e d’exercitar in program da concert. Avon dus onns eran commembras e commembers dallas musicas sursilvanas s’entupai cul dirigent Armin Renggli. Uonn exerciteschan els in program cul Lucernes Peter Schmid. Participontas e participonts dallas annadas 1996 survegnan puspei las partituras treis tochen quater jamnas ordavon. Aschia san ellas ed els sepreparar silla fin d’jamna cun circa sis tocs concertants e da divertiment. (fmr/abc) A Val S. Pieder (cheu concurrenza da marschar 2012) ei il proxim camp da musica 25+. Musicantas e musicants che vulan separticipar agl 8avel weekend 25+ dil DMS a Val S. Pieder dueien s’annunziar tochen ils 10 da fenadur 2021 tiel District da musica Surselva. Adressa da mail: adrian.degonda@gmail.com . Il vicepresident dat era ulteriurs sclariments.

Questa stad dat ei ella vischnaunca da Tujetsch ina nova purschida – cuors da romontsch per hosps e possessurs da secundas habitaziuns. Igl interess ei fetg gronds, aschia ch’omisdus cuors che han liug la davosa jamna da fenadur, ein gia ussa bunamein occupai diltut. Sco Daniel Schmid - il gerau da cultura dalla vischnaunca Tujetsch - ha declarau, ei il giavisch per cuors da romontsch vegnius ord las retschas dalla Cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch. Adina puspei demuossien denton era hosps da vacanzas interess pil lungatg romontsch. Vender nos scazis Ei seigi bi ch’ils possessurs da secundas habitaziuns lessien capir il lungatg romontsch ed aschia s’integrar aunc meglier ella cuminonza tuatschina: «Jeu hai bugen organisau quels cuors e miu giavisch ei da vender quels turistic. Perquei havein nus publicau ils emprems dus cuors da romontsch sur l’organisaziun da Sedrun Mustér Turissem. Lezza surpren era las annunzias ed igl incasso dallas contribuziuns pils cuors. Nus stuein insumma publicar sur l’organisaziun turistica bia dapli da quei che nus organisein e purschin ella val Tujetsch. Nus stuein vender meglier quei che nus havein e savein porscher ed il romontsch ei in da nos scazis prezius», ei Daniel Schmid perschuadius. Hosps han grond interess Dils 26 da fenadur entochen ils 30 da fenadur porscha la vischnaunca Tujetsch dus cuors da romontsch che han liug en casa da scola. In ei per entscheviders e l’auter per interessai cun enconuschientschas preliminaras. L’instrucziun succeda entras las scolastas indigenas Irina Monn e Tatjana Curschellas. El sedrezza a persunas che vulan emprender a moda lucca da capir semplas construcziuns ed era saver discuorer enzacons plaids. Dasperas san ils participonts che giavischan, era prender part d’in program accumpignont. Cuntinuaziun dils cuors Da 24 plazs pusseivels ein varga 20 gia occupai e perquei ponderescha Schmid d’eventualmein mirar per in ulteriur scolast ed aschia puder porscher in ulteriur cuors. Sch’igl interess ei cheu, duei ei dar ina successiun dils cuors, forsa gia uonn. Daniel Schmid prevesa era ina caferlada (Kaffeekränzchen) romontscha enzanua en in’ustria dil vitg. Ina sentupada amicabla cun dus, treis moderaturas ni moderaturs indigens. Duront ils cuors duei vegnir discurriu sursilvan. Tenor igl organisatur ha ei denton era gia dau damondas per cuors da tuatschin. Daniel Schmid excluda buca, ch’ei pudessi era dar pli tard cuors da tuatschin sch’ei detti avunda interessents. Frenar depopulaziun «Enzatgei stuein nus far per frenar la depopulaziun», puntuescha Daniel Schmid, beinsavend che quella smanatscha era alla vischnaunca Tujetsch. La fin dil 2017 dumbrava la vischnaunca sisum la Surselva aunc 1317 habitontas e habitonts (inclus dimorants dall’jamna). La fin dil 2020 eran quei mo pli 1253, pia 64 pli pauc. Era sch’ei vegn mintg’onn vitier enzacons habitonts, il diember da quels che van naven a star ni mieran, ei in bienton pli gronds. Quella tendenza sesprova la vischnaunca da Tujetsch da frenar. Integrar nievdomiciliai Mo tgei fa la vischnaunca da Tujetsch aschi attractiva ch’enzatgi duess secasar leu da niev? «Habitar en ina regiun alpina e turistica sco la nossa ha massa avantatgs. Tenor pusseivladad eis ei era in liug pli adattau per luvrar che enzanua en in marcau. Jeu sai che biars fagessen bugen il pass e turnassen, ni secasassen da niev a Tujetsch, ei ughegian denton buca propi da far il pass», declara Daniel Schmid. Perquei seigi ei immens impurtont, che la vischnaunca sustegni quella glieud tier l’integraziun, d’anflar lavur ed era schiglioc tenor pusseivladad. Ina purschida ein ils cuors da romontsch pils nievdomiciliai che duein haver liug quest atun, forsa gia avon ch’igl onn da scola entscheivi. «Nus havein uonn 16 persunas che secasan da niev ni retuornan en vischnaunca, quei ei bi e nus lein gidar els da s’integrar. Ton carschi sco affons duein perquei saver emprender romontsch gratuit.» La vischnaunca Tujetsch porscha cuors da romontsch per hosps e nievdomiciliai.

Il lungatg ei ina part da quei che differenziescha en Surselva la populaziun da vitgs e vals. In’autra ei il caracter e la tenuta. Il president dalla cumissiun da menaschi e curatur dil Museum La Truaisch a Sedrun, Tarcisi Hendry, ha vuliu saver tgei che persunas d’ordeifer ditschien dallas Tuatschinas e dils Tuatschins. Communablamein culla commembra dalla cumissiun Esther Berther eis el ius alla tscherca e ha anflau in tschuppel persunas ch’ein sedeclaradas promtas da dir lur meini davart ils vischins tuatschins. Venderdis, ils 2 da fenadur 2021 vegn quell’exposiziun aviarta, ella ei da veser questa stad. Enramada vegn la vernissascha d’in referat dil historiograf Adolf Collenberg. En quel sefatschenta el buca mo dils Tuatschins, mobein dils Sursilvans en general. In tschuppel intervistas L’exposiziun ei dividida en duas parts. La principala ei bein quella cullas intervistas filmadas. Rodund dus tozzels persunas da Cuera entochen Mustér dian lur meini davart las Tuatschinas ed ils Tuatschins. Treis persunas han dau lur pareri a scret, lezza part quenta Tarcisi Hendry ch’ella duessi aunc crescher el decuors dallas proximas jamnas. Ils meinis dallas persunas intervistas davart ils Tuatschins, lur sedepurtar e cultura, ein fetg differents. Aschia pon ins udir: Els ein misteriurs, unics, conservativs e tuttia progressivs ed innovativs, creativs, ein fetg directs e fetg segirs da sesezs silmeins per relaziuns sursilvanas e magari era agens. Els hagien denton era mai avunda, prendien bugen, seigien loschs da lur patria e defendien sesezs e leutier perseveronts enten persquitar ideas, per part schizun tgaus gross. Els seigien il pli bugen denter els e merien era igl emprems pils agens. Era sch’els seigien agens, seigien els ils pli buns carstgauns dil mund – ins sappi buca dir zatgei dil mal dad els. Naturalmein sedifferenzieschan els dils auters entras lur patua. El la fin finala constatescha enzatgi era: «Els ein narrs dil tscheiver, san embratschar e guder la veta.» L’exposiziun sesanfla ell’emprema alzada dil museum e Tarcisi Hendry ei cuntents cun quei emprem pareri da persunas d’ordeifer davart ils Tuatschins: «Igl ei ina ga zatgei auter. Era la tenuta dalla glieud ei cultura ed igl ei tuttina bi sche buca tuts ein tuttina.» «Dotai cun bials talents» «Els ein da naschientscha bials carstgauns cun ina emperneivla colur alv-cotschna. Carschend si sespiarda denton la bellezia dalla natira tier biars, perquei ch’ins datga memia pauc la propertad vid ils affons, metta pauca peisa sin buns letgs, ventilescha buca las stanzas, fa quasi mai bogn, lai tractar, alzar, purtar e curdar els da tattas veglias.» Aschia ha pader Placi a Spescha (1752 – 1833) caractersiau ils Tuatschins avon rodund 200 onns. Plinavon: «Ils Tuatschins ein dotai cun bials talents: Bia humor, honestiadad, gentilezia, migeivladad e cumpassiun. Insumma, ins sa dir dils Tujetschins ch’els seigien ina naziun separada dil mund malign, in pievel da tema da Diu, activs e luvrus e da natira nunlavagada.» Dapli da pader Placi a Spescha davart las Tuatschinas ed ils Tuatschins san ins leger el Museum La Truaisch a Sedrun el rom da quell’exposiziun speciala interessanta. Differentas novaziuns En vesta alla stagiun da stad dil museum han ils responsabels fatg adattaziuns el menaschi e cumpletau el cun entginas attracziuns. Aschia ei da veser da niev ina pintga exposiziun cun sculpturas ord lenn e lavurs d’entagliar da Sep Alig. Bein enqual lenn per sias lavurs ei daus ad el en egl ella natira. Sias sculpturas muossan fatschas ni era animals misterius. Il museum ha scaffiu in niev giug per affons d’encurir cristallas e la partiziun da cristallas e minerals ei vegnida restructurada e cumpletada. In film all’entrada allas duas exposiziuns muossa sequenzas da films e fotos dil mund dallas cristallas e dils cavacristallas en Val Tujetsch. Suenter treis onns ein las collecziuns privatas vegnidas brattadas. 19 cavacristallas indigens muossan ussa parts da lur bellezia collecziuns privatas. Vegnida restructurada ei la part cullas cristallas ed ils minerals en possess dalla vischnaunca. Da veser ei era ina gruppa da quarz anflada da dus giuvens nunenconuschents dall’Austria ensemen cun Tumaisch Curschellas ella Val Nalps ils onns 1980. Ordvart particulara ei la part dil grep ch’ei vid la gruppa. Temps d’avertura: Mardis e venderdis sco era l’emprema dumengia dil meins dallas 15.00 – 18.00. Il museum ei aviarts mintgamai digl emprem da fenadur entochen ils 31 d’october; igl unviern dils 20 da december entochen Pastgas. «Essan nus Tuatschinas e Tuatschins propi aschia?» Questa stad muossa il Museum La Truaisch a Sedrun in’exposiziun che porta il tetel «Essan nus propi aschia – nus Tuatschinas e Tuatschins?». Persunas d’ordeifer caracteriseschan ils vischins dalla val il pli sisum la Surselva. Hans Huonder/FMR Per si’exposiziun speciala da quest onn el museum local a Sedrun ha il curatur Tarcisi Hendry giu in’idea tut speciala. El ha numnadamein vuliu saver da persunas d’ordeifer co ellas caracteriseschan las Tuatschinas ed ils Tuatschins. Il resultat da quella lavur ein intervistas en fuorma scretta e d’in film. Ed aschi varionta sco la schelta da quellas persunas ei, ein era ils meinis da quellas davart ils vischins dalla Val Tujetsch. Da tgaus gross entochen carstgauns che sappien far dil mal a negin ei d’udir ualti bein tut. Interessantas ein era las expectoraziuns che pader Placi a Spescha ha fatg a sias uras davart las Tuatschinas ed ils Tuatschins. El plaida d’umens cun ina lunghezia mesauna, mo cun ina biala e ferma statura. Las dunnas seigien d’ina carschientscha decenta e bein proporziunada, lur fatschas carinas e d’ina colur sco vin e latg. Bia affecziun muossien ils Tuatschins per giugs. Ei vegni dau hartas e heighels, quei che seigi in’enzenna ch’els seigien bugen da cumpignia. Tarcisi Hendry sa presentar in’interessant’exposiziun allas visitadras ed als visitaders dil Museum La Truaisch a Sedrun.

Gliendisdis ei vegniu enconuschent che Gieri Dermont, anteriur correspondent dalla Südostschweiz en Surselva, seigi morts dumengia endamaun el spital da Glion suenter greva malsogna. Martin Gabriel/FMR Gieri Dermont ei naschius ils 3 da mars 1945 a Rueun. Suenter la scola primara ha el frequentau il gimnasi a Sviz. Cun la matura el sacados ei Dermont serendius all’universitad da Turitg per studegiar scienzias historicas. En connex cun sia lavur da licenziat davart la confiscaziun e la restituziun dalla proprietad privata grischuna ella Valtellina, a Chiavenna e Bormio ha il trapassau salvau numerus referats lunsch entuorn. Gia baul suenter la fin dil studi han Gieri Dermont e sia consorta Brigitte fundau famiglia ed ein turnai el Grischun. Da quei temps ei el sedecidius pil schurnalissem ed ha luvrau differents onns tier il Bündner Tagblatt a Cuera. In schurnalist marcant en Surselva «Gieri gasetta», sco el vegneva numnaus dapertut en Surselva, vegn a muncar. Igl ei buca surfatg da pretender che Gieri Dermont valeva sco schurnalist marcant e fetg enconuschent en Surselva. Sco schurnalist ha el rapportau per la Gasetta Grischuna, pil Bündner Tagblatt e per La Quotidiana ed els onns 1984 – 1987 per la gasetta Il Mundaun. Naven dall’entschatta dils onns 1980 entochen 2010 ha el rapportau dalla Surselva e dalla politica cantunala. Suenter sia pensiun eis el staus activs sco correspondent liber pil Bündner Tagblatt. Gieri Dermont ei staus schurnalist da gasetta cun tgierp ed olma. Numerus schurnalists giuvens – denter auter era igl autur da questas lingias – han admirau sia memoria, co el retschercava, co el luvrava cun ses contacts e con spert ch’ei deva orda sias retschercas in artechel finiu. Dumengia vargada ha Gieri Dermont terminau siu viadi terrester. Il termin dalla sepultura a Danis/Tavanasa vegn publicaus pli tard.

Il Lag Grond da Laax ei ina dallas pèrlas dalla regiun. Quell’aua natirala ei frequentada fetg, buca mo da carstgauns, mobein era d’animals, cunzun dallas andas selvadias. Cu l’aua sescaulda sur 23 grads eis ei meglier da buca ir ell’aua. Buca perquei che las andas fussien memia selvadias. Las andas s’audan tier quei lag. En cumbinaziun culla culissa dils cuolms che reflecteschan e la siluetta dil vitg dat quei il maletg d’ina cuntrada pittoresca. Igl ei maletgs per dar vinavon ad Instagram, impressiuns che carmalan adina dapli glieud al Lag Grond. L’idilla cugliuna denton, il lag ha da sbatter dapi zacons onns culla sanadad. «Sch’ins observa e dumbra diesch d’ellas silla surfatscha dil lag, san ins esser segirs ch’ei ha diesch gadas dapli», ha in indigen da Laax manegiau l’jamna vargada. El manegia las andas che han priu domini dil Lag Grond. Biaras sesentan ordvart bein ella garda nua ch’ellas san sezuppar e selaian buca disturbar da senudaders, remaders da barcas e pedalos. Las circumstanzias ed il svilup dils davos onns envidan denton buca da far bogn en quella «pèrla» natirala. Allontanar il verd mulestus Il Lag Grond ha piars sia innocenza e la vischnaunca ei vidlunder d’examinar ils motivs. Buca che l’aua dil Lag Grond fuss tschuffa. Quella ei da principi clara ed incontestabla, gliez garanteschan era las mesiraziuns e controllas obligatoricas. Il problem ei il pastg dall’aua che crescha pli e pli spess e che sederasa. Dacuort ei la firma turitgesa «Aquamarine» puspei stada en acziun a Laax cugl «amphimaster». Il tractor aquatic sin tschentas ha giu da prender ora algas e pastg. Culla gronda fuortga ei quei negin problem. L’acziun da liberar l’aua dil verd mulestus cuozza mintgamai in miez gi. Dapi gl’avrel eis ei la secunda gada che la vischnaunca ha stuiu clamar il vehichel aquatic. Il tractor dall'aua sega il pastg dall'aua e transporta a riva quel. La vischnaunca vul buca mo garantir l’aua incontestabla, mobein era la transparenza. Aschia informescha ella la populaziun d’in niev program d’examinar ecologicamein il Lag Grond. Buca mo il pastg e las algas, mobein era in’autra mulesta, han intimau las autoritads da daventar activs. «La populaziun ei pli e pli malsegira pervia dils pélischs dall’aua che sederasan el Lag Grond», motivescha l’administraziun communala las mesiras instradadas. Demai ch’ei detti entochen ussa neginas examinaziuns sistemticas, hagi la vischnaunca incumbensau il biro d’ecologia Ecowert da Cuera da far talas. «Ils resultats dueien furnir las informaziuns dil malesser sco era contribuir ch’ins sappi sligiar il problem», informescha la vischnaunca. In program scientific Il program ch’il biro Ecowert fa per eruir ils motivs dalla situaziun consista d’ina roscha parts, observaziuns, mesiraziuns ed emprovas. Ils biologs prendan periodicamein provas dall’aua e dil sediment, els peglian giombers, pèschs e libellas e controlleschan scientificamein lur stan. Era las pli pintgas creatiras, ils invertebrals sil plantschiu dil lag, vegnan defini ed examinai el labor. Las algas creschan pli e pli el Lag Grond e ston vegnir allontanadas periodicamein. Pélischs, algas e pastg dall’aua ein indicaturs ch’il Lag Grond ha piars gl’equiliber. Ils pélischs d’andas cumparan cunzun da periodas da calira. Glieud che fetschi bogn en quell’aua tievia s’encorschi ch’ei mordi, semegliont a miersas da muschins. Sco tier lezs seigien las irritaziuns buca malsegiras e svaneschien puspei. Sin ina tabla al Lag Grond renda la vischnaunca attent al problem dils pélischs e cusseglia da buca far bogn ell’aua tievia ni da prender suenter ina duscha extendida e da seschigientar bein. Aunc in cussegl dat la vischnaunca als visitaders dil lag. «Buca pervesi las andas». Il motiv ei evidents: Tgi che pervesi quellas, promovi la surpopulaziun, tschuffrogni l’aua e promovi era la multiplicaziun dils pélischs. L’examinaziun scientifica actuala tochen viaden igl atun vegn a cumprovar che la surpopulaziun dad andas ei in dils motivs dil malesser dil lag. Las fecalias che las numerusas andas selvadias produceschan, plaian naturalmein allas algas e nutrescha era il pastg dall’aua. Sch’ei gartegia d’eruir ulteriurs motivs vegn l’examinaziun a mussar.

La vischnaunca da Breil ha registrau igl onn 2020 nov naschientschas: Treis a Vuorz, duas mintgamai a Breil-Vitg e Danis-Tavanasa e mintgamai ina ad Andiast e Dardin. Sco quei ch’ins sa leger el rapport annual dalla vischnaunca han 17 giuvnas e giuvens dall’annada 2003 obteniu il dretg da votar ed eleger. Otg lètgs ein vegnidas serradas. La vischnaunca ha stuiu registrar 15 mortoris igl onn passau. Cun 1774 vischinas e vischins ei la populaziun restada ualti exact el diember digl onn avon (1773). Ils pli biars habitonts ha Breil-Vitg cun 667, suandaus da Danis-Tavanasa cun 431 e Vuorz cun 321. Ad Andiast vivevan per la fin digl onn passau 210 persunas ed a Dardin 145. Menaschi reduciu pervia dalla pandemia Sco quei ch’il president da vischnaunca Clau Schlosser ed il canzlist communal Curdin Cadonau constateschan el rapport annual ha la pandemia cul coronavirus era giu in’influenza sil menaschi communal. Aschia ha la vischnaunca stuiu risguardar in concept da protecziun pils emploiai e luvrers communals. Il spurtegl dall’administraziun ei staus serraus la primavera duront dus meins. Commembras e commembers d’uniuns dils vitgs ein segidai cun vischinas e vischins, surtut enten far cumissiuns. En sias 46 sedutas ha la suprastonza communala tractau e deliberau 511 fatschentas. Ella ha dau 104 lubientschas da baghegiar e 87 lubientschas da baghegiar da pintga muntada. Il cussegl da vischnaunca ha salvau treis sedutas e ha deliberau 17 fatschentas, denter auter era pliras leschas novas. Excellent quen Il quen dalla vischnaunca siara cun expensas da 12,76 milliuns ed entradas da 15,9 milliuns francs, aschia ch’ei sedat in gudogn net da 3,14 milliuns francs. Il quen ei per rodund 2,7 milliuns francs megliers che quintau el preventiv. La vischnaunca ha fatg investiziuns da bunamein 4,5 milliuns francs. Las investiziuns nettas importan 3,14 milliuns francs. Il vischinadi da Vuorz ha giu igl onn vargau treis naschientschas.

Cun 22 puncts ord nov giugs ha Lumnezia contonschiu igl emprem plaz ella gruppa 1 dalla 4. ligia. Quella rangaziun munta la promoziun ella 3. ligia, leu nua che l’equipa ha dau la davosa ga la stagiun 2018/19. Sigl emprem plaz ei Lumnezia gia stau avon in onn, mo muort la pandemia ha ei dau lu neginas promoziuns, respectivamein relegaziuns. «Nus havein secapescha grond plascher da quei success. Igl ei il meret dall’equipa, mo era da tuttas e tuts funcziunaris. Ei vegn luvrau mordio», di Silvan Caduff che presidiescha il tierz onn il club. Quel ei vegnius fundaus avon exact 20 onns. Igl ei stau la fusiun dils clubs da ballapei Vella e Lumnezia/Degen. Ella retrospectiva astg’ins constatar ch’igl ei stau la dretga decisiun dad ir communablamein egl avegnir. L’equipa stat ensemen La promoziun ella 3. ligia ei reussida al Club da ballapei Lumnezia cun ina giuvna squadra. «La media da vegliadetgna ei rodund 25 onns», di Giacun Vinzens che resta fideivels al club sco trenader era la stagiun vegnenta. Sia gronda experientscha sco giugadur da 3. ligia a Schluein Glion mo era sco trenader vegn dabien alla squadra che fascinescha surtut cun siu giug offensiv. Cun Yanick Demont dispona ella d’in fetg bien attaccader che procura lu era adina puspei per pressiun avon il gol adversari e ch’ei adina buns per in gol. Grazia a sia media da vegliadetgna relativamein bassa dispona Lumnezia d’ina squadra cun bunas perspectivas: «Sche tut va endretg ei quei segiramein ina formaziun pils proximas quater entochen tschun onns», constatescha Silvan Caduff ch’ei dapi rodund 12 onns ella suprastonza dil club. Quei fa lu era da basegns, pertgei il diember da juniors dil club ei plitost maghers. «Cun 18 giugadurs ei il cader relativamein pigns. Ei po buca vertir la massa giugadurs blessai», di Giacun Vinzens. Gest cul problem da blessai sbatta il club era il mument. Il trenader spera che tuts seigien fits per l’entschatta dalla stagiun vegnenta. Entgins giugadurs dalla secund’equipa che dat il campiunadi dalla 5. ligia, savessen vegnir clamai el cader dall’emprema en cass da basegns. Experientscha ei avon maun La squadra che ha contonschiu la promoziun consista per ina buna part da giugadurs che han gia dau ella 3. ligia. Els enconuschan pia il tempo da quella ligia, mo era las autras equipas ch’ein ils adversaris la stagiun vegnenta. Per quei motiv ei Giacun Vinzens lu era levamein optimists per la stagiun vegnenta: «Cun las quater entochen tschun squadras davostier ella 3. ligia savein nus segiramein tener petg. Fetg decisiva vegn la partenza el campiunadi ad esser. Ina buna entschatta cun entgins giugs positivs ei adina impurtonta.» Pil medem sughet sco Giacun Vinzens tila era il president Silvan Caduff: «Nus havein buca exnum tschercau quella promoziun, schegie che nus savevan – sin fundament dalla stagiun avon – che nus hagien schanzas sin in rang davontier. La finamira ei ussa da setener ella 3. ligia, mo sche nus havessen da curdar en 4. ligia, sch’ei quei buca rut ina comba. Il plascher da dar ballapei duei star vinavon el center da noss’activitad, quei che vala era per la secund’equipa.» La proxima stagiun vegni segiramein buca ad esser sempla. Pign diember da juniors L’emprema equipa dil Club da ballapei Lumnezia ha adina puspei dau en 3. ligia. Gia avon la fusiun dils dus clubs lumnezians igl onn 2001 deva Vella cun success en quella ligia. La fin dalla stagiun 2005/06 ei l’equipa allura curdada ella 4. ligia e ha dau gliez campiunadi entochen tier la promoziun ella 3. ligia per la fin dalla stagiun 2017/18. In onn pli tard ei la relegaziun gia suandada. Ella 4. ligia ha Lumnezia occupau pli u meins adina rangs ell’emprema mesadad dalla tabella. Empau quitaus fa il pign diember da juniors al president Silvan Caduff: «Ils proxims onns vegnan entgins juniors A a saver vegnir integrai ellas duas squadras activas. Il diember da juniors ellas autras categorias da vegliadetgna che nus collaborein culla Cuminonza d’interess Surselva, ei medemamein surveseivels. Mo quei ei gia dapi entgins onns aschia.» Il president dil CB Lumnezia, Silvan Caduff, selegra dalla promoziun ella 3. ligia.

Suenter la collaudaziun dall’orgla restaurada dalla baselgia claustrala a Mustér suondan quater concerts cun musica d’orgla. Sonda proxima, ils 3 da fenadur 2021 allas 16.00 suna l’organista Maja Bösch ovras da Hannes Meyer, Antonio Vivaldi ed auters enconuschents cumponists. Plinavon ein d’udir improvisaziuns dalla giuvna organista. Bösch ei bein enconuschenta el Grischun, ha ella tuttina sunau pliras orglas ellas baselgias a Cuera ed era dirigiu plirs chors dalla regiun.

Dapi treis jamnas ei ina muntanera da cauras puspei en acziun en Surselva. Silla pastira da Genastga, denter Lumnezia su e Suraua tegnan ellas bass ina surfatscha da muntada ecologica e culturala. Il project cullas cauras viandontas ha entschiet il 2018. Tgei che quella caussa cuosti per hectara, ha in dils presents vuliu saver alla fin dils referats cuorts. Avon che ir da tschella vart dil Glogn e visitar la muntanera, ha il meinaproject dau ina risposta sincera: «Alla fin da questa stad vegnin nus ad evaluar il project ensemen cul Plantahof. Lu savein nus dar informaziuns exactas». Pierre Coulin, collaboratur dil biro Oekoskop, ha puntuau ch’ei drovi rispostas, pertgei il project hagi Pro Natura lantschau culla finamira d’eruir sch’ei fetschi senn da paschentar cun cauras surfatschas che surcreschan. Avon quater onns ha l’organisaziun svizra instradau in project da pilot da tschun onns cullas cauras che van da pastira a pastira dalla Surselva sur l’Alpsu tochen ella val d’Ursera. Ier ha il biro incumbensau Oekoskop da Basilea envidau la populaziun ad in gi dalla «pastira aviarta». Sil parcadi sper la baselgia da s. Luregn a Surcasti ein rodund 40 persunas cumparidas, quellas han retschiert envesta directa dil project dallas cauras viandontas. Grischun ha gronda responsabladad «Igl ei in project fetg intensiv e pretensius», ha Pierre Coulin puntuau. Ina persuna ha era dumandau daco sch’ei fetschi senn d’investir tontas lavur e breigias en in territori che ruschna. L’organisaziun naziunala pil schurmetg dalla natira ha elegiu quel per plirs motivs. Sco Susanna Geissbühler, collaboratura digl Uffeci cantunal per la natira e gl’ambient, ha declarau, ha il pli grond cantun svizzer ina gronda responsabladad per la biodiversitad da fauna e flora. El Grischun dat ei numerusas pastiras ch’ei sut schurmetg nua ch’il cantun ei sfurzaus da tgirar e mantener. Genastga ha muntada speciala per la populaziun lumneziana. La quarta stad pasculescha ina muntanera da cauras en in areal ch’ei colligiaus cun historias e tradiziuns. Silla pastira che surcarschess autruisa maglian las cauras caglias che verdegian, ruian vid feglia da vinatscha, spina da grava, fraissens giuvens e cagliamorta. Tut quei ch’ellas pon tier ruian ellas, sgaran vid fustitgs, roma e scorsas finas. Il project «cauras viandontas» vul eruir sche la mesira fa senn ord vesta agricola, ecologica e finanziala. Denter ils differents possessurs dalla muntanera da cauras ein ussa era dus dalla Lumnezia. Quei plai specialmein al meinaproject. «Nossa finamira fuss da surdar suenter tschun onns l’organisaziun a glieud indigena– resalvond ch’il project fa veramein effect ed ei economicamein praticabels. Luf levgiescha buca la lavur Las 150 cauras han ils possessurs menau en Lumnezia, en cuort van ils pasturs cun ellas sin viadi tochen ora Duin. Leu tegnan ellas a mistregn il cagliom dalla pastira da Pisquè. Lu cuntinuescha il temps d’alpegiaziun ella val Tujetsch ed el cantun Uri. Uonn miran Simon Zürcher e Ruth Wittwer dallas cauras. Il pèr digl Emmental ha ina pulita incumbensa, els ston controllar seivs e pertgirar cauras en in territori fetg maluliv e teis. La preschientscha dil luf levgiescha buca la lavur. Aunc mai hagi ei denton dau attaccas ni malruaus pervia d’animals scarponts, ha il meinaproject Pierre Coulin dau d’entellir. Tras Genastga menava pli baul la senda che colligia ils vitgs da Suraua cun quels dalla Lumnezia sura. Buca mo per motivs ecologics e per l’agricultura, mobein era per turissem e historia dalla vallada, eis ei impurtont da tener aviert la gronda pastira. Gl’Uffeci per la natira e gl’ambient dil Grischun e Pro Natura partan la finanziaziun dil project. Il territori da Genastga, enamiez pon ins veser la muntanera da cauras. Ina dallas cauras muossa co ella ei capriziusa. Feglia da vinatscha s'auda tiel menu. Il meinaproject Pierre Coulin el territori d'acziun dallas cauras. Las cauras arrivan silla pastira da Genastga visavi Surcasti.

La secziun sursilvana dalla partida socialdemocratica ha envidau ad in referat dil sociolog Ueli Mäder. El ha appellau alla responsabladad dil stadi da sustener finanzialmein persunas che vivan en paupradad. La Svizra hagi las ressursas necessarias. Ed ei stoppi vegnir fatg dapli sforzs per integrar persunas en paupradad en la societad. Negins raps per cumprar calzers, negins daners per ir en vacanzas, negins raps per ir a far bogn! Paupradad e miseria ei aunc adina in tabu. Per exempel teman biars pertuccai da discuorer da lur situaziun. Ni ch’els teman remarcas e calumnias, sentiments da cuolpa ni era la controlla sociala da vischinas e vischins. Per Ueli Mäder ei quella situaziun nunpusseivla. Ei fussi negin problem da reducir la paupradad, mo ei maunchi la veglia politica da procurar ils mieds finanzials per sustener ils pertuccai, di Mäder. «En nossa societad tracta mintga discussiun cun prioritad la damonda dil profit. Tut sto render ton pli spert. La promtadad da s’interessar da quels che han negina forza finanziala maunca totalmein.» En Svizra vegnien persunas paupras cun entradas minimalas per cletg sustenidas d’organisaziuns caritativas sco per exempel «Tischlein deck dich». Quei tonscha denton mai e pli mai», ha Mäder constatau. «Igl ei scandalus ch’ina tiara reha sco la Svizra ei buca promta d’augmentar il sustegn finanzial per ils pli fleivels en nossa societad.» Tenor Ueli Mäder constat il meini che las assicuranzas socialas svizras seigien mo parzialmein fetg bunas. Ei detti largias per exempel tier il susteniment social public, tier l’assicuranza da disoccupai ed era tier l‘assicuranza d’invaliditad. Mummas ch’educheschan persulas, dunnas ed umens senza formaziun adequata, persunas da working poor e disoccupai a liung temps ein las categorias principalas che figureschan en las statisticas da paupradad. Ferton ch’ils rehs vegnan pil solit adina pli rehs, piarden quellas e quels cun pintgas entradas finanzialas adina dapli. Quei era perquei ch’els san per exempel buca selubir da prender part d’occurenzas che cuostan ni d’envidar autra glieud tier els a casa. Sco quei ch’il perscrutader Ueli Mäder ha detg, seigien persunas paupras pli exponidas en regiuns ruralas nua che tuts enconuschien in l’auter. «Gest en regiuns pauc populadas hai jeu entupau persunas che vulan buca discuorer da lur situaziun e che resigneschan en ina fuorma ni l’autra. Quella glieud ei en temas e sa buca durmir. Quella situaziun meina savens a malsognas psichicas e corporalas.» Il sociolog Mäder pretenda in augment dallas prestaziuns supplementaras per ils retscheviders da l’AVS, da l’Assicuranza d’impedi e per famiglias en paupradad. Quei seigi ina necessitad urgenta per pagas minimalas. «Ils pagaments ein mo ina vart dalla medaglia.» Dasperas stoppien persunas che vivien en paupradad survegnir pusseivladads da s’integrar en la societad sils secturs da sport, dalla societad e dalla cultura. «Sco cuminonza ha la Svizra semplamein da surprender la resposabladad sociala. Punct! Igl ei ina obligaziun da mirar che tuts sappien viver en ina tiara democratica.» La radunonza generala dalla secziun sursilvana dils socialdemocrats da mesjamna sera ha elegiu Uolf Candrian (Sagogn) sco niev president. El remplazza Hans Caprez (Castrisch) ch’ei staus president ad interim dapi 2013. Uolf Candrian studegia all’Universitad da Basilea e s’engascha en Surselva cunzun pil manteniment dil romontsch, per fatgs culturals e pigl ambient. El ei era staus president dalla Giuventetgna romontscha (GiuRu). Da niev en suprastonza lavura era Roman Cantieni, entochen dacuort deputau da l’Allianza dal Center dil Cussegl grond ed ussa deputau dalla Partida socialdemocratica. Avon la fusiun cun la PDB ei Cantieni staus biars onns commember dalla PCD. Dacuort ha el bandunau la PCD/ADC e politisescha ussa enteifer la PS. Vinavon sin siu post stat Emanuel Brüehlmann da Ruschein. El ei responsabels per las finanzas e per in bien contact cun commembras e commembers. Paupradad en cefras La paupradad en Svizra ei s’augmentada denter 2014 e 2017 per 20%. Quei muossa il rapport social dalla Confederaziun da 2019. En Svizra eran igl onn 2019 buca meins che 735 000 persunas pertuccadas da paupradad. Quei ein 8.7% dalla popula­ziun. Era el Grischun datti paupradad: Dallas biabein 200 000 habitontas e habitonts vivevan igl onn 2018 precis 2674 sut il minimum d’existenza. La crisa dil coronavirus ha procurau per ina situaziun aunc pli critica en nies cantun. Era en Surselva.

La radunonza generala dalla secziun sursilvana dils socialdemocrats da mesjamna sera ha elegiu Uolf Candrian (Sagogn) sco niev president. El remplazza Hans Caprez (Castrisch) ch’ei staus president ad interim dapi 2013. Uolf Candrian studegia all’Universitad da Basilea e s’engascha en Surselva cunzun pil manteniment dil romontsch, per fatgs culturals e pigl ambient. El ei era staus president dalla Giuventetgna romontscha (GiuRu). Da niev en suprastonza lavura era Roman Cantieni, entochen dacuort deputau da l’Allianza dal Center dil Cussegl grond ed ussa deputau dalla Partida socialdemocratica. Avon la fusiun cun la PDB ei Cantieni staus biars onns commember dalla PCD. Dacuort ha el bandunau la PCD/ADC e politisescha ussa enteifer la PS. Vinavon sin siu post stat Emanuel Brüehlmann da Ruschein. El ei responsabels per las finanzas e per in bien contact cun commembras e commembers.