Grazcha a las medias socialas es dvantada la via da glatsch a Sur En üna grond’attracziun d’inviern in Engiadina Bassa. Dürant ils dis tanter Nadal e Büman haja dat cifras da record pro las entradas. La «Posta Ladina» es statta a dar ün cuc sül lö. Id es pirantüms a Sur En. In december nu daja praticamaing ingün sulai sül campadi. Las temperaturas sun actualmaing divers grads suot nolla. Cundiziuns idealas dimena pella via da glatsch chi’s stortiglia sün ün traget da trais kilometers tras il god be güsta davo il campadi. Id es cuort avant l’üna. L’auto da posta es güsta passà ed ha laschà sortir ad üna pruna persunas chi spettan uossa davant il container verd ingio cha Sepp Erni e Giacumina Wieland vendan entradas pella via da glatsch, dan a fit patins e chaplinas ed impraistan focas da plastic e sopchas d’aluminium chi sun ün sustegn per quellas e quels chi nu’s saintan uschè sgürs süls patins. Internet, Instagram o Tiktok Ün sguard sülla fuolla muossa cha la sporta attira a persunas da tuot las etats: famiglias, giuvenils, pêrins plü vegls, giuvens creschüts. I vain discurrü tudais-ch, tudais-ch svizzer, inglais, talian e dafatta spagnöl. Ün pêrin dals Stadis Units abita pel mumaint a Genevra ed es in vacanzas a Tavo. La via da glatsch a Sur En ha scuvert l’American aint il internet. Ün pêrin giuven es viagià aposta da la Turgovia a Sur En pervi da la sporta d’inviern speciala. «Nus vain vis ün reel sün Instagram e quai ha fat cuaida da gnir.» Üna gruppa da bundant desch giuvenils ha fat il viadi da Cuoira fin in Engiadina Bassa, davo ch’ün dals giuvens vaiva vis sün Tiktok chi detta quista via da glatsch. Üna famiglia da plüssas generaziuns da Mannheim in Germania ha fat visita ad amis a Rüti ed insembel han els decis da far ün’excursiun d’ün di per provar oura la via da glatsch a Sur En. E duos duonnas giuvnas da Berna fan güsta vacanzas i’l Partens e davo la racumandaziun d’üna amia inchantada da la via da glatsch sun eir ellas viagiadas cul tren in Engiadina Bassa. «Fingià be il viadi fin qua d’eira ün sömmi», disch üna da las duonnas. In media 500 entradas al di Aint il container verd daja curunas plain patins da tut las grondezzas e chaplinas in differentas culuors. Intant cha Giacumina Wieland va per patins o tils metta darcheu a lö, inchascha Sepp Erni. In tuot lavuran alternant quatter persunas pro la via da glatsch. Quella vain preparada in december ed es pel solit averta fin la fin da favrer, tuot tenor las temperaturas eir plü lönch o main lönch. «Amo mai nu vaina gnü tantas entradas sco dürant ils ultims trais dis», quinta Sepp Erni. In media haja dat var 500 entradas al di, il record sajan stattas bod 700 entradas in ün di. Ultra dals giasts da di da la Bassa o dal Grischun viagian eir bleras persunas dal Tirol dal Süd o dal Tirol in Engiadina Bassa. «Da Bolzano fin St.Anton», disch il vendader. Pel mumaint es il restorant dal campadi serrà. L’unic lö ingio chi dà alch chod da mangiar e da baiver es il stand da Jon Fadri Carpanetti güsta dasper la plazza da glatsch per giovar a tschoccas. «Quist on n’haja gnü ün toc daplü lavur co l’on avant», quinta’l tuot cuntaint. Davo üna bella patinada tras il god ha la glieud cuaida da liongias, pan, punsch, vin chod o ün’otra bavronda choda. Eir raclette da chaschöl d’alp appartegna pro la sporta. La recloma fan ils giasts L’idea da far üna via da glatsch ha gnü Mario Riatsch fingià avant bundant dudesch ons. Insembel cun Wolfgang Bosshardt ha’l fundà la Eisweg Engadin GmbH. Wolfgang Bosshardt gestiunescha eir il campadi. Quist davomezdi da december as rechatta’l illa recepziun dal campadi e cussaglia güsta a giasts. «La sporta da la via da glatsch ha gnü culs ons adüna daplü success, impustüt daspö cha la Skateline Alvra nun exista plü», quinta’l. Che chi vain predschà saja chi vegnan servits patins e chaplinas sül lö. La via da glatsch va lung üna via da god chi’d es eir la via da sculpturas fin i’l Plan Tramblai. La basa es naiv, quella vain splattada giò cun üna rolla e lura bognada cun aua. Mincha di vain la via darcheu pulida e splanada. Il rest fa la natüra. Gronda recloma nun han ils proprietaris da far, quai surpiglian las visitadras e’ls visitaders o eir las medias. Be d’incuort ha fat üna redactura dal «Blick» üna visita a Sur En ed ha lodà la sporta sco «winterwonderland». Ils purtrets idillics dal god innaivü ha fat il gir in tuot la Svizra. La natüra inchanta a la glieud La natüra es il plü grond avantag a Sur En. «Id ha valü la paina da gnir, fingià be pervi da quist god magic», loda ün giast da la Germania cur ch’el maina inavo ils patins. Sia partenaria agiundscha: «Alch simil nu’s cugnuoscha uschigliö.» Ün grond divertimaint saja stat, disch il giast da Rüti. «Nus eschan patinaders paschiunats e quist quia es propi alch special», es si’opiniun. El cusgliarà inavant la via da glatsch. Üna o tschella sgniffada as contaimpla bainschi cun far il gir lung la via da glatsch. Adüna nu vaja be gualiv oura... Mo pro’l retuorn han tuottas e tuots fatschas cotschnas – e pel solit eir vistas riantadas. La via da glatsch maina sün ün traget da trais kilometers tras il god. 150 pêra patins stan a disposiziun, da grondezza 27 fin 48.

Fingià pella terza jada ha la seria da cuorsas da la Coppa svizra da biatlon fat üna fermativa a Sclamischot. La fin d’eivna passada haja dat a la riva da l’En cuorsas da biatlon illas categorias da l’elita e challenger. Fraid, fradaglia, Sclamischot. La pitschna fracziun tanter Strada e Martina es dürant la fin d’eivna passada statta pella terza jada il lö d’occurrenza da la Coppa svizra da biatlon. Quai es la seria da cuorsas chi maina la famiglia da biatlon tras tuot la Svizra. In l’arena da biatlon da Sclamischot haja darcheu dat cuorsas da l’elita, però eir d’uffants e giuvenils. Al limit pervia da las temperaturas fich fraidas Il termometer muossaiva circa −16 o −17 grads la daman, cur cha las prümas atletas ed ils prüms atlets sun gnüts tramiss sülla loipa. Pervia da las temperaturas fich bassas d’eiran ils atlets a Sclamischot al limit e perquai esa stat fich important da’s s-chodar bainischem ouravant. Qualche atlets ed atletas nu sun causa las temperaturas bassas gnanca its a la partenza, ma blers han tuottüna fat part a las differentas cuorsas. La famiglia dal biatlon a Sclamischot crescha L’arena da biatlon a Sclamischot es gnüda construida dad entusiasts da quist sport. L’infrastructura, las loipas e l’implant da tir sun adüna darcheu gnüts adattats, uschea cha l’arena da biatlon a Sclamischot as preschainta uossa sco üna pitschna oasa da quist sport. La Società da biatlon Sclamischot ha cumanzà cun set atletas ed atlets ed intant fan circa 20 uffants e giuvenils part a la società. Il sport es tanter oter eir causa la fermativa da la Coppa svizra gnü plü cuntschaint in Engiadina Bassa. La fin d’eivna passada ha la seria da cuorsas da la Coppa svizra da biatlon fat per la terza vouta üna fermativa a Sclamischot, üna fracziun tanter Strada e Martina.

«ScuolSolar» spetta amo adüna da survgnir il permiss da fabrica e spera chi detta ün müdamaint da las cundiziuns per profitar dal Solarexpress. Avant passa ün on han ils iniziants da «ScuolSolar» inoltrà il proget per ün implant fotovoltaic a l’ur dal territori da skis Motta Naluns pro il chantun Grischun. Las instanzas chantunalas sun actualmaing amo adüna landervia a controllar scha’l proget es confuorm a las ledschas e cundiziuns. Tenor Chasper Alexander Felix, il parsura da la società simpla Scuol Solar, as faja pel mumaint quint da survgnir il permiss da fabrica amo dürant quist inviern. Be ün unic ün punct es tenor el amo pendent e quai sun las masüras da cumpensaziun. Ponderar amo üna jada Cur cha’l proget tschüffa lura glüm verda da vart dal Chantun, as stoja tenor Chasper Alexander Felix però listess amo üna jada «ir sur ils cudeschs». Güsta il stüdi da realisabiltà sto gnir surlavurà, p. ex. in connex culla dumonda che grondezza chi’d es economicamaing la güsta. «Uossa stuvaina sco prüm spettar il permiss da fabrica e quel cuntegnarà ün schurma prescripziuns chi saran amo d’accumplir. E quellas pon avair ün effet economic o finanzial sül proget», disch Chasper Alexander Felix. Il proget da ScuolSolar actual prevezza 8000 maisas solaras sün üna surfatscha da 46 hectaras e cun üna producziun da 39 gigawatt uras. Tenor ils respunsabels füss quai forza electrica chi bastess per tuot las chasadas in Engiadina Bassa. Sperar müdamaints da las cundiziuns Intant cha ScuolSolar spetta inavant da survgnir il permiss da fabrica, as voul tenor Chasper Alexander Felix observar e profitar d’oters progets solars, sco p.ex. quel a Sedrun in Surselva chi‘d ha fingià survgni il permiss da fabrica. Là as prevezza nempe da realisar ün simil proget cun simils indrizs sco in Engiadina Bassa. Tenor il proget federal «Solarexpress» sun ils progets solars obliats d’avair fabrichà almain 10 % da l’implant fin a la fin da l’on 2025. A l’avis da Chasper Alexander Felix nun es quista data però plü realistica, perquai spera «ScuolSolar» chi detta adattamaints da vart dal Parlamaint federal per pudair tuottüna cumanzar a fabrichar il proget fotovoltaic. (rtr/fmr) Ils respunsabels da «ScuolSolar» fan quint da survgnir il permiss da fabrica amo dürant quist inviern.

In dumengia ha gnü lö a Ramosch la festa da Cuvits. In occasiun da quella es gnüda saramentada la suprastanza cumünala cul nouv capo Peder Caviezel e divers oters organs cumünals. La festa da «Cuvits» es üna veglia üsanza, ingio cha las autoritats cumünalas vegnan saramentadas. A Ramosch, ingio cha’l nouv capo da Valsot, Peder Caviezel, es da chasa, han cumanzà las festivitats in dumengia cun ün cortegi da la musica. Quel es passà sper la chasa dal capo e til ha tut cun sai fin sülla plazza da scoula. Qua vaivan ils uffants da scoula fabrichà ün podest cun sü ün pop da naiv. Quel d’eira bundant trais meters ot e simbolisaiva il cumün. La testa vain rimplazzada Davo la ceremonia cul saramaint dals organs dal cumün es la testa da l’hom da naiv gnüda schlavazzada davent e rimplazzada cun üna nouva testa: Il vegl capo, Victor Peer, ha fat plazza al nouv, Peder Caviezel. Davo l’act ufficial cun musica ha il nouv capo invidà a tuot ils preschaints e las preschaintas a la festa da Cuvits ad üna boccada e la saira ad ün bal. Imbellidas cun tun e sun sun las festivitats gnüdas dals cors e da las musicas da Ramosch e da Tschlin e da chapellas da sot. (rtr/fmr) Las autoritats cumünalas da Valsot e’l pop da naiv in occasiun dals Cuvits 2025, a schnestra Victor Peer ed a dretta Peder Caviezel. Ils uffants da scoula han fabrichà ün podest cun sü ün pop da naiv. Victor Peer, il capo partent dal cumün da Valsot, in occasiun dals Cuvits 2025. La musica ha dat l'introducziun als Cuvits, il saramaint dals organs cumünals. Üna sala plaina in occasiun dals Cuvits, als 5 da schner 2025, a Ramosch. Peder Caviezel, il nov capo da Valsot, saramentà als Cuvits 2025 a Ramosch.

Sco oters cumüns es eir Scuol landervia ad unifichar e reveder ils plans da zonas e las ledschas da fabrica da sias ses fracziuns. In ün proceder d’ingaschamaint d’eira il public l’utuon passà invidà da tour posiziun davart la proposta da la revisiun totala. La FMR ha ramassà diversas respostas – e quellas muossan pretaisas ed aspettativas da gronda divergenza. Per la revisiun totala da la planisaziun e da la ledscha da fabrica ha il cumün da Scuol eir invidà interessats e pertoccas da tour posiziun e far propostas. A la cumischiun da planisaziun da Scuol spetta i’ls prossems mais üna gronda lavur. Ils commembers e las commembras han dad analisar las propostas fattas da la populaziun, da persunas pertoccas sainza domicil quia e da gruppas d’interess – e lura da surlavurar la revisiun totala da la planisaziun. Scuol sto unifichar las planisaziuns da las fracziuns fusiunadas e las differentas ledschas da fabrica. Perquai ha il cumün invidà ad interessadas ed interessats da tour posiziun davart la revisiun proponüda. Dario Giovanoli, president da la cumischiun da planisaziun e commember da la suprastanza cumünala, disch chi haja dat grond interess vi da quist process da consultaziun. Bod 2000 respostas sun entradas pro’l cumün in fuorma digitala, lapro vegnan amo da quellas sün palperi. S-chars 60 % da las respostas derivan da persunas sainza domicil a Scuol. Quista relaziun indicha fingià che part da la revisiun chi vain contestada particularmaing ferm: las propostas davart taxaziun e regulaziun da seguondas abitaziuns. Opiniuns cuntraversas davart la taxa directiva... Artichel 127 da la ledscha da fabrica proponüda prevezza üna taxa directiva per seguondas abitaziuns. Illa versiun actuala amunta quella a duos promils da la valur da stima. Per üna seguonda abitaziun o üna abitaziun da vacanzas cun üna valur d’ün milliun francs füss quai üna taxa da 2000 francs l’on. L’intenziun tenor ledscha es d’augmantar l’occupaziun da las seguondas abitaziuns existentas e da redüer la dumonda per nouvas abitaziuns secundaras. Quellas e quels chi vessan da pajar quista taxa s’han per part organisats illa «Interessensgemeinschaft Zweitwohnungseigentümer Scuol» (IG Zwet). 250 commembers ha l’organisaziun tenor seis president Sascha Ullmann chi’d es eir president cumünal da Zollikon i’l chantun Turich. La IG Zwet propuona in sia resposta al cumün da strichar quista taxa. Sascha Ullman disch: «Intant nun esa illa ledscha concretisà per che cha’l cumün prevezza d’ütilisar las entradas cha la taxa directiva generess. Cun raps sulet nu’s schoglia quist problem.» Ch’el e la IG Zwet nu mettan in dumonda chi detta üna mancanza d’abitaziuns per indigens, disch Sascha Ullman. «Ma a nus nu para evidaint cha quista taxa haja l’effet giavüschà e chaschuna daplü spazi da viver pajabel.» La taxa directiva proponüda vala eir per abitaziuns da vacanzas chi nu sun occupadas almain 200 dis l’on. La «IG Parahotellerie Unterengadin» (IGPU) rapreschainta proprietarias e proprietaris indigens ed esters chi spordschan in tuot l’Engiadina Bassa var 1500 lets illa parahotellaria. Eir la IGPU ha proponü in sia resposta al cumün da strichar la taxa directiva. Chi nu possa esser cha quels chi dan a fit abitaziuns da vacanzas gnian chastiats – e chi füss inamöd fich greiv da controllar quants dis l’on ch’üna abitaziun da vacanzas o üna seguonda abitaziun es occupada, argumainta la IGPU. Da tschella vart dal spectrum d’interess as rechatta la società Anna Florin chi s’ingascha per üna regulaziun plü stricta dal marchà d’immobiglias, da seguondas abitaziuns. Ella nu metta principalmaing in dumonda la taxa directiva. Ma propuona da taxar las abitaziuns pertoccas tenor il volumen impè da tenor la valur da stima – cun tschinch francs per meter cubic. Per ün’abitaziun cun üna surfatscha da 100m² ed ün’otezza da 2,5m s’amuntess la taxa annualmaing a 1250 francs. Riet Fanzun, president da la società Anna Florin, declera lur proposta seguaintamaing: «Üna taxa tenor stima ufficiala chaschunescha gronda bürocrazia. Plü relevant co la valur d’üna immobiglia es tenor nus quant spazi chi va a perder per abitants ed abitantas indigenas.» Plü gronda cha l’immobiglia dovrada sco seguonda abitaziun o abitaziun da vacanzas es, plü ota füss dimena la taxa. Anna Florin propuona eir da definir illa ledscha cha las entradas da la taxa directiva vegnan dovradas «pel sustegn da lös d’inscunter e pella promoziun d’abitaziuns primaras». ...e davart la quota da prümas abitaziuns La ledscha da fabrica proponüda prevezza cun artichel 119 eir ün’obligaziun da s-chaffir prümas abitaziuns in immobiglias tenor dret anteriur, scha quellas vegnan reconstruidas o renovadas universalmaing. A Scuol pertocca quai passa 95 % da las abitaziuns. Per quellas valess davo üna reconstrucziun o renovaziun universala ch’almain 50 % da la surfatscha gniss ütilisada per prümas abitaziuns. Intant nu daja in quel reguard ingünas restricziuns per immobiglias tenor dret anteriur. «Uschè üna ledscha garantiss ch’almain la mità dal spazi d’abitar restess per adüna a disposiziun a glieud indigena», disch Riet Fanzun chi sustegna quella proposta. La società Anna Florin propuona implü d’augmantar quella quota sün 60 %. La IGPU e la IG Zwet da tschella vart propuonan da strichar eir quel artichel our da la ledscha. Cha quai saja üna restricziun massiva, scriva la IG Zwet in sia resposta. «Cun quella ledscha nu füss ingün plü pront d’investir in üna immobiglia fabrichada tenor dret anteriur», suppuona Sascha Ullmann. E cha perquai perdess eir la mansteranza indigena üna pruna lavur. Eir la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa es da quella opiniun. Chi saja da promouver reconstrucziuns chi ütiliseschan il spazi plü efficiaintamaing e na introdüer dischavantags per quels e quellas chi vöglian investir in immobiglias existentas, scriva la Società da commerzi in sia resposta. Eir ella propuona da strichar la quota da prümas abitaziuns, ma d’introdüer ün obligatori da reconstruir ün’immobiglia da dret anteriur in möd cumpact cun ün’ütilisaziun optimala dal terrain, scha quella vegn sbodada. Zona d’hotels massa stricta per l’hotellaria Ils hoteliers e las hotelieras da lur part propuonan da schlockiar la ledscha davart zonas d’hotels ch’il cumün voul s-chaffir vairamaing aposta per sustegner l’hotellaria (guarda eir La Quotidiana dals 31 da october 2024 o Posta Ladina dals 2 da november 2024). Cun artichel 43 da la ledscha da fabrica proponüda sun previssas zonas d’hotels in tuot las fracziuns, süls areals d’hotels existents, ma eir sün terrain nouv. Quellas zonas sun destinadas primarmaing per hotels e pensiuns. Fabrichar in quellas abitaziuns es tenor la ledscha permiss be sch’almain 60 % da tuot la surfatscha vain gestiunà in möd d’ün hotel. La quota da seguondas abitaziuns es tenor ledscha federala limitada sün maximalmaing 20 % da la surfatscha. Per la Società d’hoteliers Engiadina Bassa/Val Müstair es quista regulaziun massa stricta. Ella propuona da schlockiar in singuls cas quella quota da 60 % («Härtefallregelung»). Ed in cas da successiun eir da permetter ün’otra ütilisaziun dal terrain sco be üna d’allogiamaint, sch’ün hotelier o üna hoteliera sto liquidar seis affar. L’hotelier Kurt Baumgartner da Scuol precisescha in sia resposta al cumün cha las zonas d’hotels manessan avantags per nouvs progets, ma na per hotels existents. Cha quels vessan amo daplü difficultats da chattar üna successiun, scha las zonas d’hotels nu permettan eir ün’otra ütilisaziun, scriva il possessur dals hotels Belvedere, Guardaval e Belvair. Kurt Baumgartner propuona da s-chaffir pussibiltats plü flexiblas da fabrichar eir prümas e seguondas abitaziuns in zonas d’hotels, eir per pussibiltar finanziaziuns traversalas. Al listess mumaint nun es el da princip cunter üna taxa directiva sün seguondas abitaziuns. Cha quella saja però intant amo massa ota e na ponderada a fuond, scriva l’hotelier. E chi nu saja intant defini bain avuonda co cha las entradas da quella taxa gnissan lura ütilisadas. Sia proposta füss d’investir almain 50 % da las entradas illa infrastructura turistica. Seguonda procedura da cooperaziun probabla Be fingià quistas pêr respostas davart trais dad in tuot 187 artichels illa ledscha da fabrica proponüda muossan quant divergentas cha las aspettativas ed ils interess sun, eir scha duos aspets nu sun principalmaing contestats: Cha la mancanza da spazi d’abitar pajabel saja ün problem e cha la revisiun saja urgiainta per na bloccar investiziuns ed il svilup dal cumün. Per na periclitar tuot la revisiun ha la Società da commerzi perquai fat la proposta da separar il punct il plü cuntravers da la revisiun, la taxaziun da seguondas abitaziuns, e da regular quella in üna ledscha separada. Eir la IG Zwet e la IGPU sustegnan quella proposta. Sascha Ullmman da la IG Zwet disch chi dess eir otras pussibiltats da cumbatter la mancanza da prümas abitaziuns – eir in collavuraziun cun quels chi possedan seguondas abitaziuns. El suppuona chi dess per exaimpel sgüra proprietaris chi füssan pronts d’agir sco investurs per fabrichar abitaziuns pajablas administradas d’üna società cooperativa. Per Riet Fanzun e la società Anna Florin impè vaja eir per ün princip general: Cha minchüna e minchün chi occupa spazi da viver porta eir respunsabiltà per la cumünanza – eir quels e quellas chi sajan quia be minchatant. «Chi chi ha quia seis domicil fa quai cun pajar sias impostas», disch Riet Fanzun. «Id es be dret ch’eir quels e quellas chi possedan quia seguondas abitaziuns as partecipeschan vi dals cuosts e las investiziuns necessarias per mantegner il lö da viver.» Decider ston finalmaing las votantas e’ls votants a l’urna. Cura cha quai sarà il cas nun es amo cler. Dario Giovanoli da la suprastanza cumünala disch chi darà il prüm cun gronda probabiltà amo üna seguonda procedura da cooperaziun – davo cha la cumischiun da planisaziun ha analisà tuot las respostas actualas e fat eventualas adattaziuns vi da la ledscha e vi dal plan da zonas.

«In tschercha da stizis» ha nom il program actual da la chantautura Martina Linn da La Punt. In venderdi, ils 14 favrer a las 20.00 dan ella (vusch e ghitarras), Félix Fivaz (percussiun) e Rob Aeberhard (bass) ün concert a Tschlin illa baselgia San Plasch. Cha Martina Linn as lascha, per far musica, inspirar fich jent da las muntognas e la natüra dal Grischun, scriva la società «Musica in cumün» da Tschlin chi ha organisà il concert. «Implü ama Martina Linn la musicalità da la lingua rumantscha», as legia in quella comunicaziun, ch’uschè s’haja ella missa in tschercha da differenta lirica rumantscha e transmüdà differents texts in chanzuns melanconicas e commoventas. «Tuns sferics fich melodius, influenzats da l’indie-folk: quai es la marca da sia musica.» (cdm/fmr) Prevendita musicaincumuen.ch/tickets La chantautura Martina Linn es fascinada da la musicalità da la lingua rumantscha.

48 ons davo cha la staziun da muntogna Motta Naluns es gnüda fabrichada, han investi las Pendicularas Scuol SA bundant ­22 milliuns francs in ün nouv restorant. La fin da december es stat il di da las portas avertas cun reacziuns positivas. Che panorama da bellezza. Quai es il prüm impissamaint cha diversas visitaduras e blers visitaduors expriman cun entrar i’l nouv restorant da muntogna La Motta. Id es ün stabilimaint ot cun bler lain e vaider chi lascha entrar il sulai e chi permetta üna vista incumparabla süllas muntognas. Tuot il restorant as rechatta uossa sül plan terrain. Vers süd es il restorant da self service cun differentas islas per as servir svessa. «Prontezza» ha nom quista part dal restorant chi rimplazza la Charpenna. Nouv daja üna bar da cafè e survart üna sort gallaria ingio chi’s po star sco gruppa ün pa dapersai. Là ingio chi d’eira l’anteriur restorant La Motta es uossa ün local cun taimpra da stüva cul nom «Finezza». Quia vegnan servidas las spaisas da camarieras e camariers. E lura daja üna gronda terrassa cun elemaints per sezzer o per giaschair e giodair il sulai. Suot il restorant as rechattan las hallas da la gestiun. Als 14 da december han drivi las portas dal nouv restorant da muntogna La Motta. Fingià il prüm di es il team da Robert Amstutz, il manader dal restorant, gnü surprais da la fuolla da giasts. Tuot chi vaiva buonder da verer la nouva sporta. «I voul amo ün pa pazienza» «Eu spet daspö bod 20 ons a quist mumaint», quinta Robert Amstutz. Cur ch’el saja gnü as preschantar per manar l’anteriur restorant dasper la pendiculara til saja gnü impromiss quella jada ün nouv stabilimaint. Uossa es quell’impromischiun gnüda accumplida. «Finalmaing es quist pop da bellezza qua», disch Robert Amstutz cun fatscha riantada. Pro la planisaziun dal stabilimaint es eir el gnü invout. Cun grond entusiassem muossa’l sün ün gir las differentas sportas. Passa trenta collavuraturas e collavuratuors lavuran i’l nouv restorant da muntogna. «Pel mumaint manca amo la rutina aint il team, nus sco mainagestiun eschan in üna nouva situaziun ed eir ils giasts as ston amo adüsar vi dal nouv concept. I voul amo ün pa , pazienza», disch il gastronom. La plü gronda sfida es tenor el il sistem digital. Da la glüm fin pro las reservaziuns funcziuna tuot be amo da maniera digitala sur apps. Las prümas reacziuns dals giasts invezza sajan positivas. Tscherts müdamaints sajan simplamaing amo da declerar a la glieud, per exaimpel chi nu detta üna carta da menü d’uffants i’l restorant «Finezza», pella paja ün uschedit Family Corner. Prodots frais-chs e regiunals «Il stabilimaint es üna plüvalur per tuot il territori da skis», es Robert Amstutz da l’avis. Pro’l fabricat haja’l giavüschà ün restorant sün ün plan, üna cuschina centrala ed ün lö central per lavar giò. Uschea dvaintan ils process da lavur plü simpels. Pro’l concept da las mangiativas metta’l pais sün prodots frais-chs e regiunals. «60 % da quai cha nus spordschain es fat in chasa», declera’l. Superbi saja’l impustüt dal vin da chasa e dals differents tès fraids fats svessa. Eir il tema perdüraivlezza fa part dal concept. Nouv es chi vain erui quant chi vain consümà e quant damangiar e dabaiver chi vain darcheu inavo. Uschea dess gnir evità massa bler food-wasting. Pro ün’isla da mangiar esa dafatta scrit sü «Gutes von gestern», uschea cha’ls giasts pon consümar mangiativas dal di avant per ün predsch redot. «Güsta quista sporta vain predschada da la glieud», quinta Robert Amstutz. Il fabricat es stat üna sfida Dal 2021 ha decis il cussagl administrativ da realisar ün nouv restorant da muntogna. Fich cuort d’eira lura il temp da fabrica. «Nus nu vaivan a disposiziun gnanc’ün di massa bler», disch Andri Lansel, president dal cussagl d’administraziun da las Pendicularas Scuol SA. Cumanzà han las lavuors da sbodar l’anteriur stabilimaint als 9 d’avrigl 2024, subit davo Pasqua. Pacs dis avant l’avertüra sun gnüdas fattas las ultimas lavuors vi dal stabilimaint nouv. «Nus vain gnü furtüna chi d’eira bell’ora d’utuon, da prümavaira d’eira nempe fich bletsch e difficil per gnir sü culs camiuns. Id es stat üna sfida», quinta’l. Lung temp hajan stuvü collavuratuors da las Pendicularas be cumadar adüna inavant la via per cha’ls camiuns rivan sül lö da fabrica. Ses svouls dad elicopter d’eiran necessaris per transportar material. Il nouv stabilimaint plascha fich bain ad Andri Lansel. «Uossa vaina da pisserar cha tuot funcziuna e quai es üna sfida cun tuot quists nouvs indrizs da chascha e da cuschinar», disch el. Ils cuosts da fabrica sun finalmaing «ün zichin plü ots co büdschetats». Quai haja dachefar cul fat chi s’haja augmantà amo üna o tschella roba dürant il fabricat, per exaimpel es gnüda realisada la gallaria ingio chi dessan in avegnir pudair gnir organisats evenimaints da firmas, privats o cun gruppas. «Fin uossa vaina gnü resuns fich positivs, tuots chi chattan cha’l stabilimaint saja fich cler e liger», s’allegra il president dal cussagl administrativ. I dà amo potenzial dad optimar Guardond inavo sül temp da fabrica limità disch Andri Poo, directer da las pendicularas Scuol SA: «Id es stat üna chatschaduoira, ma nus eschan pro temp e quai es il plü important.» Confruntà culs lods dals giasts disch el riond: «Il rebomb es propi fich bun, mo i dà bainschi amo chosas chi nun ans cuntaintan.» Cun quai manaja’l la tecnica e per part eir l’andamaint. Chi detta amo potenzial per optimar tschertas chosas. Il stabilimaint nu saja gnü fat be pels prossem ons, dimpersè pella prosma generaziun. Robert Amstutz es il manader dal restorant da muntogna La Motta chi spordscha eir üna vista grondiusa. Robert Amstutz es il manader dal restorant da muntogna La Motta chi spordscha eir üna vista grondiusa. Il stabilimaint da las pendicularas Scuol SA es gnü planisà dal büro Fanzun SA e gnü fabrichà tanter avrigl e december 2024 per bundant 22 milliuns francs. El persvada cun ligerezza e clerità. Il stabilimaint da las pendicularas Scuol SA es gnü planisà dal büro Fanzun SA e gnü fabrichà tanter avrigl e december 2024 per bundant 22 milliuns francs. El persvada cun ligerezza e clerità.

Il Chastè da cultura a Fuldera invida quista sonda, ils 10 da schner 2025, a las 20.00, ad üna sairada cun Gian Rupf e Volker Ranisch. Els raquintan ün’istorgia chi cumainza i’l «Märchenland Rheintal», ingio chi dà üna pauraria. E là han las bes-chas surtut la cumonda, s’han deliberadas dals umans ed han cumanzà la vaira vita. La società as constituischa da nouv – sainza chapital, valur e raps. Tuots sun eguals. Sco cha’l Chastè da cultura scriva in üna comunicaziun aintran Ranisch e Rupf dürant il teater satiric illas bleras figüras da las bes-chas e muossan co chi resulta ün nouv «insembel». Ma i nu va lönch fin cha’ls püerch furbs cumainzan a fabrichar sü üna dictatura e tuot as müda. (cdm/fmr) Reservaziuns sun giavüschadas sün arodigari@bluewin.ch o aldo.rodigari@hoppe.com, tel. 079 416 66 86. Il Chastè da cultura a Fuldera invida quista sonda ad üna sairada cun Gian Rupf e Volker Ranisch.

A Silvester haja dat illa baselgia refuormada a Sta. Maria l’ultim cult divin fin in avrigl 2025. La baselgia nu vain nempe per motivs economics ed ecologics plü s-chodada dürant ils mais d’inviern – e fin là daja predgias evangelicas illa baselgia a Valchava. Tenor la Baselgia chantunala evangelica dal Grischun nu’s tratta pro Sta. Maria da l’unica baselgia cun quel destin e la dumonda da s-chodar baselgias occupa a tuot las raspadas evangelicas i’l chantun. Cun lur müraglia da crappa da plüs tschientiners e sainza dretta isolaziun nu sun baselgias dürant l’inviern güst lös prüvats. E causa las prescripziuns da la Chüra da monumaints esa quasi impussibel da proteger ils bains culturals cun ün’isolaziun moderna e perdürabla. Be grazcha als s-chodamaints pelplü electrics as riva da ragiundscher üna temperatura tant inavant agreabla illas chasas da Dieu dürant las pacas uras da la predgia. A Silvester nun es il s-chodamaint da la baselgia refuormada a Sta. Maria be gnü activà per l’ultima jada dürant l’on, dimpersè per l’ultima jada insomma fin in avrigl 2025. La baselgia nu vain nempe plü s-chodada fin davo Pasqua, e perquai nun han fin in trais mais neir na plü lö predgias a Sta. Maria. Motivs economics ed ecologics «La baselgia refuormada a Sta. Maria es la plü gronda cha nus vain, e da s-chodar quella d’inviern douvra la plü blera forza. L’idea es uossa da spargnar forza in möd economic ed ecologic», declera Chasper Stuppan, il president da la raspada evangelica da la Val Müstair. El agiundscha cha da Nadal fin a Silvester d’eira la plü blera glieud da tuot l’on illa regiun e cha a partir dad uossa vegna vieplü quiet illa val. Perquai s’haja amo gestiunà la baselgia a Sta. Maria fin la fin da l’on passà. Chi chi voul uossa ir fin in avrigl 2025 ad üna predgia evangelica illa Val Müstair, po far quai illa baselgia refuormada a Valchava. Implü daja eir üna u duos jadas al mais ün cult divin a Lü. Tenor Chasper Stuppan nun esa neir ingün problem per la glieud da visitar dürant ils trais mais ils cults divins a Valchava, illa fracziun vaschina da Sta.Maria, e cha la raspada haja gronda incletta per quist pass. Ün ulteriur avantag «S-chodar tuot nossas baselgias cun electricità es minch’on ün sforz finanzial. Nus vain vis cha nus vain da far alch e noss mezs finanzials van eir adüna al main», uschè Chasper Stuppan. La baselgia a Sta. Maria resta però inavant averta e po gnir visitada, be ch’ella nu vegn apunta plü s-chodada. Quai ha però tenor Chasper Stuppan eir ün ulteriur avantag, nempe cha l’orgel da baselgia nu vegna plü uschè strapatschà causa ils müdamaints da temperatura chi dà cun s-chodar. Ün tema in tuot il chantun Grischun Dons causa il s-chodar düraunt l’inviern sun nempe ün problem central ed implü per baselgias: «Il problem in general in baselgias – sco eir ils dons – daja pervi da las differenzas da l’ümidità causa il s-chodar. Quai vala per l’orgel da baselgia, ma impustüt eir per affrais-chs», declera declera Marcel Schädler, il manader da finanzas ed infrastructura sco eir cusgliader d’ambiaint ecclesiastic pro la Baselgia evangelica chantunala. El accentuescha cha la protecziun d’orgels da baselgia e da bains culturals saja da grondischma importanza per la Baselgia evangelica chantunala. Uschè cha na be la raspada evangelica da la Val Müstair es confruntada cun las diversas sfidas in connex cun s-chodar las baselgias dürant l’inviern, dimpersè tuot las raspadas i’l chantun. L’efficazia d’energia «Il s-chodar dürant l’inviern es propcha üna gronda dumonda dals prossems ons. I va per la tematica da l’effizienza d’energia e nus eschan pel mumaint cun nos fisiker da construcziun vi dad inviar divers progets per pudair optimar il s-chodar dürant ils mais plü fraids», disch Marcel Schädler. Tenor el vegnan fingià uossa numerusas da las totalmaing var 180 baselgias refuormadas in Grischun na plü s-chodadas o perquai serradas dürant l’inviern causa motivs d’access o causa la naiv. Cifras concretas nun ha el però pudü nomnar. I’ls lös pertocs as prouva fingià uossa da centralisar ils cults divins e da spordscher quels in baselgias bain accessiblas. «Uossa eschna vi dad evaluar ils resultats da nossas retscherchas. Che chi’d es però fingià uossa evidaint es, ch’in futur nu pudarana plü s-chodar tuot las baselgias sco fin qua», disch Marcel Schädler ed agiundscha: «Uossa as tratta dad optimar tuot l’istorgia, cul böt da pudair elavurar ün concept perdürabel pel futur.» Per motivs economics ed ecologics nu vain la baselgia refuormada a Sta. Maria plü s-chodada tanter Silvester 2024 ed avrigl 2025. Per motivs economics ed ecologics nu vain la baselgia refuormada a Sta. Maria plü s-chodada tanter Silvester 2024 ed avrigl 2025. Per motivs economics ed ecologics nu vain la baselgia refuormada a Sta. Maria plü s-chodada tanter Silvester 2024 ed avrigl 2025.

Cristina Waldburger chi viva a Sent ha creà üna sculptura da lain chi renda attent al sfrüttamaint da la terra cul giavüsch d’avair chüra da quella. La sculptura as rechatta illa baselgia San Geer a Scuol ed es gnüda preschantada cun ün cult divin in dumengia passada. Ot persunas s’han chattadas sün ün muot. Ellas derivan da differentas regiuns dal muond e rapreschaintan ils differents pövels. Ellas as dan il man e guardan in üna gronda foura illa terra. Forsa cha la mamma da la terra – il Dieu Gaia – as lascha dudir. Tuot in üna jada as doda ün tun. Las ot persunas dodan e resaintan il mal da la mamma da la terra: Dapertuot regna guerra e displaschair. La società ha pers il respet da la vita e sfrütta la natüra sainza scrupels. Tuot va in malura. Gaia giavüscha daplü pisser, cumpaschiun ed amur per tuot la vita sün terra. Preschantà la sculptura da lain Cun quist’istorgia aint il cheu ha s-chaffi Cristina Waldburger, chi viva daspö trais ons a Sent, üna sculptura da lain raduonda cullas ot persunas chi’s tegnan il man e guardan illa foura per comunichar culla mamma da la terra. Quista sculptura as rechatta illa baselgia refuormada San Geer a Scuol ed es gnüda preschantada dürant il cult divin in dumengia passada in preschentscha da l’artista. Cristina Waldburger ha preschantà l’istorgia intuorn sia sculptura cul giavüsch da benedicziun e glüm per tuot il muond. Avair chüra da la terra La decleraziun e la simbolica da quista sculptura da lain sun stattas in dumengia passada la tematica principala da tuot la predgia. Eir la ravarenda Dagmar Bertram s’ha referida a la sculptura ed impustüt a la simbolica da l’ouvra da lain. «La terra viva eir sainza nus, nus però brich», sun stats seis pleds e cul psalm 104 es gnü lodà il Creatur: «El fa chi prüa erba pel muvel, verdüra a pro dals crastians. El fa cha la terra prodüa vivanda, e vin chi allegra il cour da l’uman.» Per la ravarenda da Scuol esa important da repeter ils pleds per nun invlidar: «Nus resgiain vi dal rom, ingio cha nus sezzain lasura.» Cha perquai saja important d’avair chüra da la terra. Cha la sculptura illa baselgia San Geer a Scuol dessa bainschi admonir e render attent als fats, però eir derasar la spranza cha l’umanità chatta la sporta e piglia ünsacura serius la lezcha d’avair chüra da la terra, ha declerà l’artista Cristina Waldburger da Sent. Ella vezza sia sculptura eir sco ün spejel per la società. E chi chi voul verer in quist spejel, po far quai eir in avegnir illa baselgia San Geer a Scuol.

Daspö divers ons ha la pitschna Butia Tarasp da cumbatter per si’existenza. Quist on prevezza üna gruppa da proget da dar in butia amo daplü spazi per l’inscunter pro ün cafè. Il nom dal proget: «Cafè|Butia». Illa fracziun Tarasp – chi appartegna al cumün da Scuol – manca ün lö d’inscunter. L’ultima ustaria es serrada daspö plüs ons. Cumprar mangiativas e roba dal minchadi es però pussibel fin hoz. Ma la Butia Tarasp cumbatta fingià plüs ons per surviver. Duos butieras in pensum parzial Manada vain la butia dad üna cooperativa cun duos butieras ingaschadas in pensum parzial. Davart ils affars da la butia disch Riet Fanzun chi’d es commember da la gruppa da proget Cafè-Butia Tarasp da la cooperativa: «I nu va mal culla butia. Ma id es simplamaing uschea cha butias in cumüns chi nu sun plü uschè bain abitats, han fadia da surviver. Talas butias sun dependentas obain d’üna famiglia chi s’ingascha plainamaing o lura d’ün fit fich bass pellas localitats. Lura poja funcziunar. Ma id es adüna al limit.» Per render plü attractiva la sporta voul la Cooperativa Butia Tarasp uossa far üna prosma stainta e cumplettar la butia existenta cun ün cafè plü grond. Il proget as nomna apunta «Cafè|Butia». Daplü co be duos maisas Actualmaing sun integrats illa butia eir ün fanestrigl da la posta ed ün chantun pell’infuormaziun turistica. Daspö ün pêr mais daja eir duos maisas ed üna maschina da cafè, dimena üna sort pitschen bistro. «Daspö cha nus vain quellas duos maisas, gira ün pa daplü in butia», disch Riet Fanzun, «lavuraints vegnan aint a las 09.00, uschea chi’d es qua o là bain impli ed i pudess perfin esser amo ün pa daplü spazi per quels giasts.» La gruppa da proget less perquai spordscher in avegnir ün cafè per var 20 persunas dad üna vart da la butia. Sustegn finanzial dal cumün Per realisar il proget vain fat quint cun cuosts totals da var 80 000 francs. Quels vöglian els ramassar cun donaziuns privatas. Tenor Riet Fanzun sustegna il cumün da Scuol il proget cun var 50 000 francs. Il cumün gnia eir incunter cul fit da las localitats chi sun in seis possess. El declera: «Nus vain eir pudü prolungar quel contrat da fittanza per desch ons. Uschea cha’l fit restarà bass. Quai ans dà la perspectiva chi s’es bun da surviver. L’ulteriur sustegn finanzial dal cumün es ün bel signal. I conferma cha’l cumün vezza l’importanza d’üna tala butia sco lö d’inscunter e da cumpras pel minchadi.» La mira saja da cumanzar cullas lavurs dal proget «Cafè|Butia» l’utuon da quist on 2025 – e chi’s possa davo spordscher a partir da la stagiun d’inviern 2025/26 ün nouv lö d’inscunter per ün e minchüna a Tarasp. In avegnir dessa dar ün cafè per var 20 persunas – üna visualisaziun. La Butia Tarasp dess gnir cumplettada a l’intern cun ün cafè. I dà actualmaing fingià duos maisas illa Butia Tarasp sco lö d’inscunter. Ma quel chantun as lessa schlargiar sün var 20 plazzas.

Fingià pell’ottavla jada ha la coppa mundiala da snowboard alpin fat fermativa a Scuol. E darcheu nun haja dat ingünas plazzas da podest pell’equipa Svizra. Il Talian Maurizio Bormolini e la Polaca Aleksandra Krol-Walas sun stats ils plü svelts. Pro las cuorsas da la coppa mundiala da snowboard alpin a Scuol da quista sonda passada nun han las atletas ed ils atlets svizzers pudü persvader. Ladina Caviezel sco sesavla s’ha rangada il meglder da las Svizras e dals Svizzers. Pro’ls homens sun Gian Casanova e Dario Caviezel restats pichats fingià i’ls ottavelfinals. Els han terminà la cuorsa – cha’l Talian Maurizio Bormolini ha guadagnà – süllas plazzas 11 e 15. E pro las duonnas sun Ladina Caviezel e Flurina Bätschi crodadas our da la decisiun i’l quartfinal ed han terminà la cuorsa süllas plazzas 6 e 7. La cuorsa da las duonnas ha guadagnà la Polaca Aleksandra Krol-Walas. Retuorn sainza success L’indigena Larissa Gasser es fingià crodada our da la decisiun illa qualificaziun. Dal november vaiva la snowboardista da Madulain s-charpà duos bindels e mez dal pè – ella es pac plü tard però tuornada darcheu sün pista e s’ha qualifichada via la coppa europeica pella coppa mundiala da snowboard alpin. L’atleta da 27 ons ha pudü ir uschea quista sonda eir a la partenza da la cuorsa a Scuol. Ma davo pacs mumaints illa cuorsa da qualificaziun a Scuol è’la crodada oura ed ha uschea stuvü invlidar ils finals. Tuottüna s’ha’la muossada cuntainta invers RTR da darcheu esser inavo sül snowboard davo sia ferida. La qualificaziun pel campiunadi mundial dal marz in Engiadin’Ota es sia gronda finamira. La pista da chasa dal champiun olimpic Fingià pell’ottavla jada s’ha l’elita dal sport da snowboard alpin inscuntrà quista fin d’eivna a Scuol per sias cuorsas da la coppa mundiala. La pista da Prui sur Ftan es la pista da chasa dal champiun olimpic Nevin Galmarini dad Ardez – chi d’eira güsta eir commember dal comitè d’organisaziun da las cuorsas a Scuol. Quista sonda sun raduond 100 atletas ed atlets its a la partenza a Prui. Sco cha’ls organisaturs han fat a savair in üna comunicaziun a las medias, sajan raduond 1000 aspectaturas ed aspectaturs stats da la partida sonda a l’ur da la pista. Ed eir sün basa da la bell’ora tira il president dal comitè d’organisaziun, Bernhard Aeschbacher, ün bilantsch positiv: «Las relaziuns da pista e da l’ora d’eiran idealas. E grazcha al sustegn da numerus voluntaris, da las pendicularas, dal cumün e da blers sponsurs es tuot l’occurrenza statta grondiusa.» Dario Caviezel – ün dals atlets svizzers in acziun a Prui. Ingün atlet ed ingün’atleta svizra nun han però ragiunt quist on a Scuol üna plazza da podest. Relaziuns idealas per raduond 100 atletas ed atlets e raduond 1000 spectaturas e spectaturs a las cuorsas tradiziunalas da la coppa mundiala da snowboard alpin a Scuol – sülla pista a Prui.

Hoz lündeschdi cumainzan las lavurs in connex cul nouv stabilimaint Chasa Plavna dasper l’Hotel Belvedere a Scuol. L’avertüra da la nouva chasa d’abitar cun butia e restorant es planisada per la fin dal 2026. Üna fuolla da persunas s’ha radunada in venderdi a bunura per festagiar la prüma palada da la Chasa Plavna. Là ingio chi’s rechattan actualmaing la butia Jon Sport e Gourmet Engiadina ed illa part abitada dal stabilimaint esa previs da far ün nouv stabilimaint cun ün restorant public e butias, 20 abitaziuns servidas cun var 60 lets, nouv abitaziuns secundaras ed ün’abitaziun primara. I dess dar büros, spazi per uffants e famiglias, üna plazza d’inscunter publica, ün nouv passagi da peduns vers Scuol Suot ed üna colliaziun cun l’Hotel Belvedere e cul Bogn Engiadina. Fingià realisada es la nouva garascha suotterrana. Il stabilimaint vain dozà ed ingrondi. Il patrun da fabrica es Belvedere Scuol AG, sco büro d’architectura es gnüda tschernüda la Renato Maurizio AG da Malögia. La prüma palada es gnüda festagiada in preschentscha da tuot las partecipadas e’ls partecipats al proget, dal manader da fabrica fin a la possessura dad abitaziun, da l’architecta interiura fin al possessur da la butia da sport. Dandettamaing esa i svelt Kurt Baumgartner ha bivgnantà a las preschaintas e’ls preschaints cun dar ün sguard inavo sül cumbat per pudair acquistar l’anteriur stabilimaint da Coop. Oriundamaing vess surgni ün fond d’investment da l’Israel precedenza pel stabilimaint vaschin da l’Hotel Belvedere. «Nus ans vain ingaschats cun veemenza e vain fat trattativas intensivas per pudair surtour a la fin finala quist stabilimaint», ha quintà Kurt Baumgartner, possessur e president dal cussagl administrativ da Belvedere Scuol AG. Il büro d’architectura ha elavurà ün pre-proget. «Nus vain inoltrà la dumonda da fabrica in avrigl 2022 pensond chi detta ün process da divers ons, ma ot eivnas plü tard vaivna fingià il permiss da fabrica», ha quintà l’hotelier. Recuors nun haja dat ingüns. Il team d’architects es dimena gnü ün pa suot squitsch da temp cun elavurar il proget final. Ün augmaint da la sporta «Per nus d’eira cler da principi davent cha nus nu fabrichain ün ulteriur hotel be daspera. Cun quai vessna fat concurrenza a nus svessa», ha dit Kurt Baumgartner dürant l’aperitiv da la prüma palada. Perquai daja uossa uschedits «service appartements», dimena abitaziuns per giasts chi pon eir dovrar la sporta da la Belvedere Hotel Familie. «Quai es ün prodot chi manca amo pro nossa sporta», ha declerà l’hotelier. I saja ün prodot pel giast chi giavüscha individualità e flexibiltà. Fat quint vegna cun 15 000 ulteriuras pernottaziuns l’on culla Chasa Plavna. La butia Jon Sport fitta localitats sün duos plans. Dürant ils prossems ün e mez fin duos ons as rechatta la butia in ün container sün duos plans sül parkegi vidvart. «Nus stuvain avair üna tscherta cuntinuità, eu less tegner la cliantella e’l persunal cumplet» ha dit il possessur da la butia Jon Fanzun. L’ufficina da skis es fingià gnüda spostada a Pradella. Intant gira la vendita speciala cun reducziuns per diminuir il material. «L’unic chi’d es amo intschert es che trafic da cliaints chi darà aint il provisori e quantas emissiuns cha’l fabricat darà», ha declerà Jon Fanzun. Investiziun da 30 milliuns francs Previs es ün nouv restorant cun üna cuschina plü simpla. «Nus eschan üna destinaziun da l’on e lain spordscher ün restorant chi funcziuna eir dürant l’avrigl o il november», ha declerà Kurt Baumgartner. Per l’interiur es respunsabla l’architecta interiura Leslie Nader da Turich. Las desch abitaziuns cun vista libra sun per part fingià vendüdas. Planisà es eir ün indriz da bowling. Ultra da quai survain il persunal ün nouv restorant ed i dà ün nouv sistem per dischmetter la rüzcha. Tuot in tuot cuosta il fabricat bundant 30 milliuns francs. «Per nus es quai üna lezcha da Hercules», ha intunà Kurt Baumgartner. Il böt es l’avertüra da la Chasa Plavna vers la fin dal 2026 – punctualmaing pel giubileum da 150 ons Hotel Belvedere. Hoz lündeschdi cumainza la sanaziun dad asbest. La fin da marz vain sbodà il stabilimaint existent e fin l’utuon da quist on dess star la construcziun brutta. Chasa cun ütilisaziun publica Reto Maurizio ha tradi amo ün pêr detagls davart l’architectura: «Il stabilimaint nouv sumagliarà a la Chasa Nova vidvart l’Hotel Belvedere, dimena i sarà darcheu ün corp cotschen.» Il böt saja da fuormar opticamaing ün’unità dals stabilimaints intuorn l’Hotel Belvedere. La gronda sfida es per Reto Maurizio e seis team dal büro d’architectura Renato Maurizio SA il program da fabrica sportiv. «Il proget consista da trais fabricats», ha declerà l’architect. I detta üna renovaziun, i vegna sbodà ün stabilimaint e fabrichà ün nouv e lura vegna il stabilimaint eir amo dozà. «Il temp cha nus vain per realisar tuot quai es praticamaing nolla», ha’l manià. Ils planisaders sajan uossa dependents da las impraisas per pudair restar aint il temp. «Il bel vi da la Chasa Plavna es ch’ella ha eir ün’ütilisaziun publica. Quai es adüna üna schanza per manar vita in cumün, in quist cas esa üna plüvalur pel Stradun», ha dit l’architect. Il Stradun nu vain bloccà Manader da fabrica es Jon Armon à Porta dal büro d’indschegners Caprez. I’s tratta da strar oura differents elemaints, tagliar oura plattas da beton e da cumanzar culla fundamainta i’ls plans suotterrans. «Culla gronda sbodada cumanzaina lura la fin da marz», ha’l infuormà. Lavurà vegna cun duos grüs, ün suot il stabilimaint e tschel sül Stradun. Üna gruppa da lavuraints lavura vi da las abitaziuns e tschella s’occupa da las abitaziuns servidas e las localitats da butia. Il Stradun nu vain bloccà dürant il temp da fabrica. Be dürant las lavurs da sbodamaint daraja restricziuns. Ün’ulteriura sfida es da manar l’Hotel Belvedere dasper ün grond plazzal da fabrica. Il giast less quietezza dürant sias vacanzas. «Nus serrain l’hotel per quatter eivnas a partir da la fin d’avrigl», ha infuormà Kurt Baumgartner sün dumonda. Il sbodamaint vess dad esser glivrà infra ün mais. Dal 2026 daraja lura amo üna jada üna fasa da fabrica intensiva ingio cha l’hotel gnarà serrà per duos mais. Ün grond plazzal da fabrica al Stradun In venderdi a bunura es gnüda festagiada la prüma palada pella Chasa Plavna dasper l’Hotel Belvedere a Scuol. Il proget da la Belvedere Scuol AG cuosta bundant 30 milliuns francs e dess esser a fin dal 2026. Previs sun ün nouv stabilimaint cun ün restorant public e butias, 20 abitaziuns servidas, nouv abitaziuns secundaras ed ün’abitaziun primara. Implü dessa tanter oter dar büros, spazi per uffants e famiglias ed üna plazza d’inscunter public. Adonta dal grond plazzal da fabrica nu saja il Stradun mai bloccà. I saja però üna sfida da manar l’Hotel Belvedere dasper il plazzal, ha declerà Kurt Baumgartner, il possessur da la Hotel Belvedere AG. (fmr) In venderdi ha pudü gnir festagiada la prüma palada pella Chasa Plavna al Stradun da Scuol. Il possessur Kurt Baumgartner ha preschantà in venderdi il proget dürant ün aperitiv in l’Hotel Belvedere. Il stabilimaint actual dasper l’Hotel Belvedere vain sbodà la fin da marz. La butia Jon Sport sto gnir spostada in ün provisori. Il nouv stabilimaint dess surgnir la culur cotschna, sco la Chasa Nova da tschella vart da la via.

Daspö bod duos decennis es la Büvetta Tarasp a Nairs serrada. E daspö quella jada è’la plü o main surlaschada a sai svess e va plan a plan in muschna. La società «Pro Büvetta Tarasp» s’ingascha daspö l’on 2012 per üna sanaziun da l’edifizi istoric e less cumanzar scha pussibel cullas lavurs amo quist on. 150 ons davo ch’ella es gnüda inaugurada, füss quai ün pass decisiv per drivir darcheu la Büvetta. «Mincha jada ch’eu sun quia es daplü in muschna», constatescha Werner Reichle, il president da la società «Pro Büvetta Tarasp» principi schner pro üna visita illa Büvetta a Nairs. «Quai am fa pissers – eir pervi dals cuosts. Tuot quai chi va in decadenza, sto darcheu gnir reparà e sanà.» L’architect dad Uster i’l chantun Turich es giast regular in Engiadina e descriva la Büvetta sco «giuvel architectonic». Daspö sia prüma visita è’l fascinà da l’architectura e da la valur istorica da la Büvetta. Perquai ha’l decis da vulair s’ingaschar per üna sanaziun e lura per üna reavertüra da l’edifizi. Quai d’eira avant plü d’ün decenni – ed uossa para cha l’ingaschamaint da la società ch’el presidiescha daspö sia fundaziun porta früts. Preparaziuns per la sanaziun Illa cupla da la Büvetta crouda ün dals pilasters, da davovart schmacha tras ümidità chi fa dons vi da la paraid, sur il corridor es ruot oura ün grond crap chi ha donnagià tet e fuond, cur ch’el es crodà sülla Büvetta. Lapro vain amo l’imnatscha directa davo la cupla: il grip chi’s rechatta là, pudess rumper giò e desdrüer quella cupla cumplettamaing. «Id es urgiaintischem chi gnia tantüna sanà. E vairamaing san quai tuots», disch Werner Reichle. El disch però eir cha l’on passà saja capità fich bler in collavuraziun cullas instanzas respunsablas da Confederaziun, Chantun e cumün. Fat progress l’on passà «Fin la fin d’october sun gnüts elavurats ils concepts per sgürar il grip, per sanar il mür a la riva da l’En e lura quel per la sanaziun da la Büvetta svess», disch Werner Reichle. In ün prüm pass sto il grip uossa gnir sgürà per chi nu regna plü privel d’üna sbodada sülla Büvetta. Lura as poja cumanzar eir cun tschellas lavurs. La chüra da monumaints chantunala conferma chi s’haja fat gronds progress l’on passà e chi s’haja intant defini chenünas lavurs chi sun propi necessarias per la sanaziun. Cha’l Chantun saja intant landervia ad examinar il concept per las lavurs vi dal grip davo la cupla e da sclerir insembel cul cumün e la Confederaziun la finanziaziun. Patrimoni cultural da gronda valur La Büvetta Tarasp es missa dal chantun Grischun suot protecziun da monumaints e il stabilimaint es eir integrà i’l Inventari federal dals lös svizzers d’importanza naziunala degns da gnir protets (Bundesinventar der schützenswerten Ortsbilder). In quel inventar vain la Büvetta Tarasp descritta sco üna da las büvettas las plü significhantas da la Svizra cun qualità architectonica excellenta. Fabrichà i’ls ons 1875 – 1876 da l’architect Bernhard Simon es ella hoz l’unica büvetta mantgnüda da l’epoca dal turissem da cura, e cun quai es ella eir ün edifizi istoric da relevanza. «Blera glieud nu sa gnanca che s-chazi cha la Büvetta Tarasp es», disch Werner Reichle. «Ella rapreschainta ils cumanzamaints dal turissem in Engiadina – e da quai as poja esser superbi.» Üna nouva fundaziun Werner Reichle ed otras persunas ingaschadas sun intant landervia a constituir üna fundaziun insembel cul cumün da Scuol. Quella dess surtour il patrunadi da construcziun pro las lavurs da sanaziun ed eir organisar ulteriurs mezs finanzials. Davo passa ün decenni sco president da la società «Pro Büvetta Tarasp» nu’s voul Werner Reichle però metter a disposiziun pel presidi da quella fundaziun. «Eu sun massa vegl. Quai sto surtour inchün chi ha l’energia dad ir landervia dürant ils prossems tschinch ons», disch el. Ch’intant sajan els landervia a tscherchar persunas adattadas pel cussagl da fundaziun – glieud cun connex regiunal, cun raits illa politica e cun expertisa da construcziun. La società «Pro Büvetta Tarasp» restarà però activa sco promotura. Nozzas illa Büvetta? Cha la Büvetta sarà lura ün di darcheu accessibla publicamaing, saja üna cundiziun per la sanaziun e gnarà fixà eir i’l documaint da la nouva fundaziun. Werner Reichle quinta d’hoteliers chi han fingià uossa garanti ch’els organiseschan lura fich jent nozzas illa Büvetta. Eir concerts o exposiziuns as pudess Reichle imaginar là. Cler es eir cha las funtanas mineralas ston gnir mantgnüdas. Avant cha las lavurs pon però effectivamaing cumanzar, ston las instanzas invoutas amo dar lur consentimaint: la Confederaziun, il Chantun ed il cumün. Werner Reichle es persvas cha uossa saja ün mumaint decisiv in seis lung ingaschamaint pel mantegnimaint da la Büvetta Tarasp: «Eu sun optimistic e sper ferm cha las lavurs per sgürar il grip possan tantüna cumanzar amo quist on.» Daspö bod duos decennis es ella serrada pel public: la Büvetta Tarasp chi’s rechatta davo üna saiv da metal. Üna «perla architectonica» da gronda valur istorica e culturala: la Büvetta Tarasp fabrichada i’ls ons 1875 – 1876 da l’architect Bernhard Simon. Werner Reichle, il president da la società «Pro Büvetta Tarasp», davant las trais funtanas mineralas illa Büvetta. Fascinà daspö sia prüma visita illa Büvetta Tarasp: Werner Reichle, il president da la società promotura «Pro Büvetta Tarasp». «Pro mincha visita es daplü in muschna.» La Büvetta Tarasp es daspö bod 20 ons plü o main surlaschada a sai svess. La Büvetta Tarasp es ün patrimoni cultural da l’epoca dal turissem da cura e tenor la Confederaziun «üna da las büvettas plü significhantas da la Svizra.» «Id es urgiantischem chi vain tantüna sanà», disch Werner Reichle. Daspö bod 20 ons va la Büvetta Tarasp plan a plan in muschna. «Id es urgiantischem chi vain tantüna sanà», disch Werner Reichle. Daspö bod 20 ons va la Büvetta Tarasp plan a plan in muschna. «Id es urgiantischem chi vain tantüna sanà», disch Werner Reichle. Daspö bod 20 ons va la Büvetta Tarasp plan a plan in muschna. La Büvetta Tarasp es ün patrimoni cultural da l’epoca dal turissem da cura e tenor la Confederaziun «üna da las büvettas plü significhantas da la Svizra.» Üna «perla architectonica» da gronda valur istorica e culturala: la Büvetta Tarasp fabrichada i’ls ons 1875 – 1876 da l’architect Bernhard Simon. Üna «perla architectonica» da gronda valur istorica e culturala: la Büvetta Tarasp fabrichada i’ls ons 1875 – 1876 da l’architect Bernhard Simon. Grond pass per sanar la Büvetta Daspö bod 20 ons es la Büvetta Tarasp serrada e crouda daspö quella jada plan a plan in muschna – e daspö bod uschè lönch s’ingascha la società «Pro Büvetta Tarasp» per üna sanaziun e reavertüra da la Büvetta. Quel ingaschamaint para uossa da portar früts. L’on passa sun gnüts elavurats ils concepts per sgürar il grip davo la Büvetta, il mür vers l’En ed eir la Büvetta svess. Apaina cha las instanzas invoutas varan dat lur consentimaint e scleri la finanziaziun, pon las lavurs da sanaziun cumanzar. «Id es urgiantischem chi gnia tantüna sanà. E vairamaing san quai tuots», disch Werner Reichle, president da la società «Pro Büvetta Tarasp» dürant üna visita illa Büvetta. (fmr/mst)

Illa Grotta da cultura a Sent sun expostas actualmaing fotografias da Stephan Husen cul tema «Portas Engiadinaisas». I sun fotografias cha’l fotograf ha realisà i’ls ultims ons in divers cumüns da l’Engiadina Bassa. E la schelta es richa e multifara. Las bellas chasas engiadinaisas sun cuntschaintas sur ils cunfins oura e dan ün buol e caracter implü a la val. Cun lur mürs imposants e cun lur ornamaints da sgrafitto imbellischan quellas chasas ils cumüns. In ögl dan natüralmaing eir las portas – chi nu sun be entradas in üna chasa, ma chi sustegnan il caracter da las chasas imposantas. Suvent as dumondan ils contempladers chi chi abita vairamaing davo quellas portas. La variaziun da las entradas es vasta e dà tuot tenor eir ün tschögn ed infuormaziuns davart ils possessurs dal chasamaint. Portas particularas L’exposiziun actuala illa Grotta da cultura a Sent muossa bleras variantas da portas caracteristicas engiadinaisas, e minchüna da quellas ha sia particularità. Il fotograf Stephan Husen da Berna muossa cun sia schelta ün bun ögl per detagls e per üna part importanta d’üna chasa. La vernissascha da sia schelta fotografica ha gnü lö in sonda passada a Sent, illas localitats da la Grotta da cultura. L’exposiziun es da quist mardi fin als 8 avrigl 2025. A chaschun da la vernissascha ha il fotograf Stephan Husen tradi cha las fotografias sajan nadas in divers cumüns da l’Engiadina Bassa. «Las bellas chasas engiadinaisas m’han fascinà da bel principi, il prüm las chasas sco talas e lura ils singuls detagls da quellas, ed uschea suna rivà pro las portas. E quellas m’han occupà duos o trais ons. Las portas sun uschè differentas e sun üna part importanta d’üna chasa. Ed a mai plascha da metter quellas in relaziun üna cun tschella.» Stephan Husen fa adüna darcheu visita a las portas fotografadas, las ünas s’han müdadas i’l fratemp ed otras sun restadas sco avant ons. Da Kiel a Sent Stephan Husen es nat e creschü sü a Kiel. Davo ils stüdis es el gnü in Svizra, il prüm a Turich davo a Basilea ed a la fin a Berna. El lavura pro l’Uffizi federal da trafic. Daspö l’on 2004 ha el adüna darcheu fat visitas a Sent chi’d es dvantà per el sia seguonda patria. Dürant seis viadis ha el adüna fat fotografias, e la seria cun las portas engiadinaisas es nada causa si’amur per Sent ed ils contuorns. Ün’instituziun culturala La Società Grotta da cultura Sent es gnüda fundada in avrigl dal 2006 cul böt da spordscher ün lö d’inscunter cun arrandschamaints culturals sco exposiziuns, concerts, teater, prelecziuns, sairadas da discussiun e bler oter plü per indigens e giasts. Ils commembers da la gruppa da lavur da la grotta organiseschan las occurrenzas e spordschan uschè sper la lavur culturala da la Società d’Ütil Public las premissas per «Il cumün da cultura», sco cha Sent vain eir nomnà. Stephan Husen cun Nicola Deichmann chi ha organisà l’exposiziun. Diversas portas engiadinaisas. Diversas portas engiadinaisas. Diversas portas engiadinaisas.

Il Cumün da Val Müstair ha onurà, sco ch’el ha scrit als mezs d’infuormaziun, «cun grond’arcugnuschentscha las giubilaras ed il giubilar pels ons da servezzan chi han prestà». Quai sun: Anna Tina Schorta, magistra da scoulina, 35 ons; Manuela Tscholl, magistra da scouletta, 10 ons; Flurina Oswald, magistra secundara e manadra da scoula, 10 ons; Flavio Grond, magister da sport, 10 ons. Il cumün ha tils ha ingrazchà per lur fideltà, la buna lavur e la collavuraziun. In nom dal Cumün da Val Müstair ha la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti giavüschà a tuot las collavuraturas e’ls collavuraturs inavant bler plaschair pro lur lavur pel Cumün da Val Müstair. (cdm/fmr)

L’Albierg Avrona nun es be hotel e restorant, ma adüna darcheu eir località per exposiziuns d’art. Actualmaing sun expostas là var 40 ouvras da l’artista Iris Riatsch da Vnà. Ouvras chi dessan render consciaint la varietà da la natüra e far attent a pitschens detagls chi’s survezza forsa plütöst i’l minchadi. Ils quatter elemaints aua, ajer, terra e fö in squitschs da lain dad Iris Riatsch. «Eu d’eira adüna ün pa trista cur cha las maschinas han la stà sgià nossa prada cun tantas bellas fluors», quinta Iris Riatsch dürant üna guida tras l’exposiziun in l’Albierg Avrona. «Ma cun meis purtrets da gess n’haja chattà üna tecnica per mantegner la bellezza da quellas fluors.» I’l piertan, illa sala da mangiar ed eir illas stanzas d’hotel da l’Albierg Avrona pichan amo fin a Pasqua differentas ouvras da l’anteriura paura ed artista da Vnà – purtrets chi muossan apunta fluors indigenas, ma eir las differentas structuras illa scorza da bös-chs, las ragischs dals dschembers i’l God da Tamangur o lura panoramas da l’Engiadina Bassa: squitschs da lain sper aquarels, relievs da gess sper purtrets da pastel. Inscunter culinaric sco inizial «A mai para cha meis purtrets da la natüra s’affan bain quia in quist albierg immez la natüra», disch Iris Riatsch chi’d es eir cuschinunza paschiunada e forsa eir cuntschainta ad ün o tschella pervi da sia cumparsa ill’emischiun «Landfrauenküche» da SRF avant ün pêr ons. Quista paschiun culinarica es per casualità eir statta l’inizial da l’exposiziun: Claudia Kläger, l’ospitanta dal restorant ed hotel ad Avrona, as vaiva annunzchada cun seis impiegats per üna tschaina sül prümaran dad Iris Riatsch – e pro quel inscunter han las cuschinunzas gnü l’idea da far quist’exposiziun ad Avrona. Aposta per quella ha Iris Riatsch creà differents purtrets dals dschembers i’l God da Tamangur. Purtrets chi insceneschan primarmaing las ragischs da quels bös-chs. «Sco cha quellas ragischs tegnan ils bös-chs franc illa terra uschea cha quels resistan minch’ora e mincha stagiun – quai am para sco ün simbol per la forza da la vita», declera l’artista. «Meis purtrets da la natüra s’affan bain quia in quist albierg immez la natüra», disch Iris Riatsch. Duos professiuns cun connex Otras ouvras expostas sun fingià ün pa plü veglias – Iris Riatsch disch da sai svess: «Eu d’eira adüna paura ed artista, n’ha adüna fingià fat tuottas duos lavurs fich jent.» Davo ch’ella ha imprais l’artischanadi a la scoula d’art applichada a Turich è’la rivada sü Vnà, ingio ch’ella e seis hom han fabrichà sü e manà üna pauraria. Intant abit’la e lavura daspö bundant 50 ons là. La not, davo cha la lavur sülla pauraria d’eira fatta ed ils uffants miss a cuz, as dedichaiv’la a sia art. La lavur paurila e quella artistica han pro Iris Riatsch eir ün ferm connex. «Eu less far visibel che valur e varietà cha nus vain illa natüra.» Guidar l’ögl sün detagls survis Quai ch’ella cultivescha e chüra sco paura preschaint’la eir in sia art. Uschea per exaimpel fluors e fastüts chi creschan sün sia prada e la verdüra our da seis üert ch’ella ha quasi conservà in purtrets da gess. Per quels ha Iris Riatsch il prüm schmachà precautamaing sias plantas in üna platta d’ardschiglia per lura implir sü ils fastizis cha quellas han relaschà cun gess liquid. Uschea creesch’la relievs da quellas plantas – da buorfs, carottas, fluors da sulai ed oter plü. «Sün quels as vezza mincha detagl», descriva Iris Riatsch il resultat. «I’s guarda bler plü consciaint. Id es ün purtret chi viva, cun l’iglüminaziun as müdan eir las sumbrivas.» Cun seis purtrets voul Iris Riatsch eir sensibilisar e render consciainta la richezza sülla prada ed aint ils gods «Trais pleds am sun fich importants in quel resguard», disch l’artista: «Da predschar la natüra e da far la lavur cun paschiun e premura.» L’exposiziun es accessibla dürant las uras d’avertüra dal restorant: marcurdi fin dumengia, da las 10.00 fin las 18.00. La varietà da las scorzas i’l restorant ad Avrona: tieu, larsch e dschember (da schn.) in squitschs da lain dad Iris Riatsch. «Cun meis purtrets da gess n’haja chattà üna tecnica per mantegner la bellezza da quellas plantas», disch Iris Riatsch. Las structuras illa scorza d’ün larsch in ün squitsch da lain dad Iris Riatsch. Ün chardun eternisà in gess dad Iris Riatsch. Ün squitsch da lain dal tschêl staili. Purtrets chi muossan la richezza da la natüra L’artista Iris Riatsch muossa quist inviern var 40 da sias ouvras in l’Albierg Avrona: purtrets da gess, squitschs da lain, disegns cun aquarel e pastel. L’art dad Iris Riatsch as dedichescha a la natüra indigena. «Eu less far visibel che valur e varietà cha nus vain illa natüra», disch l’artista da Vnà. In seis purtrets da gess per exaimpel conserv’la quasi fluors e verdüra chi creschan in l’üert e sülla prada in fuorma da reliev. «Sün quels as vezza mincha detagl», descriva Iris Riatsch il resultat. (fmr/mst)

Flurina Badel po preschantar seis prüm roman cul titel «Tschiera». In venderdi, ils 24 schner legia l’autura Flurina Badel illa Baselgia San Niclà a Strada our da seis roman «Tschiera». Il roman tematisescha la mancanza da spazi da viver per glieud indigena a man da duos caracters: Aita, chi viva a Vienna, e chi sto davo la mort da sia mamma decider che chi capita culla chasa paterna iertada. E Luis, chi maina la butia in cumün ed as dosta cunter la vendita totala da seis cumün. Il professer per litteratura rumantscha Rico Valär ha descrit il roman «Tschiera» sco «spejel litterar intelligiaint, substanzial e necessari dals svilups socials, culturals ed economics». La prelecziun vain moderada da Nadina Derungs, manadra da la Chasa Editura Rumantscha ed accumpagnada cun musica da Bigna Guler. (cdm/fmr) La prelecziun ha lö in venderdi, ils 24 da schner 2025 a partir da las 18.15 illa Baselgia San Niclà a Strada. L’entrada es libra

Quist’eivna es gnüda publichada la biografia dal papa da Roma. Papa Francesco descriva in seis cudesch sia vita, seis caracter e co ch’el funcziuna. Ed el discuorra eir sur da seis problems, sias difficultats, sias deblezzas e sias neurosas. Quai chi til fa natüralmaing eir simpatic. Sco seis plü grond problem persunal vezza el sia mancanza da pazienza. Il papa disch ch’el haja bler massa paca pazienza e cha pervi da quai capitan adüna darcheu sbagls e robas negativas in sia vita. Eu pens cha na be il papa, ma eir blers, forsa bod tuots da nus cugnuoschan quista tematica. Scha nus nu vain pazienza, sforzaina e lura es il resultat suvent pac positiv. Quai chi dà in ögl a mai es cha nossa pazienza nu manca suvent na be invers situaziuns ed oters umans, dimpersè ella ans manca eir ed impustüt cun nus svess. Suvent vain nus propa nolla pazienza cun nus svess. Minchatant eschan nus fich dürs e brutals invers nus. Nus fain giò a nus svess. Cun oters es quai forsa tuot oter, lura vain nus bainschi blera pazienza, incletta, acceptanza e toleranza, ma cun nus svess brichafat. In nus daja ün güdisch sever chi ans cundanna in ün möd fich crudel e destructiv. Ün’instanza chi disch: «Perche nu sast quai amo adüna na? Tü nun es simplamaing na capabel. Nun est amo adüna na plü madür? Nun imprendast tü vairamaing nöglia in tia vita?» Ün güdisch sever e crudel, ün güdisch brutal chi vezza be il negativ in nus. Ün güdisch chi po propa esser ün tiran, chi fa gnir fich greiv nossa vita e tilla po dafatta ruinar e desdrüer. La mancanza da pazienza invers nus svess ha dachefar cun quist güdisch intern. Puchadamaing crajain nus bler massa suvent a quist güdisch – eir sch’el disch vairamaing bod adüna be manzögnas. Scha nus savessan propa che e chi cha nus eschan, scha nus fessan be ün cuort mumaintin l’experienza da nos s-chet esser, lura svaniss quist güdisch intern per adüna our da nossa vita. E quista experienza giavüsch eu a papa Francesco ed a nus tuots. Arno Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il budissem zen e la mistica cristiana. El lavura dapi il 2001 sco psicoterapeut e cussegliader da letg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La chamonna da l’Alp Sprella resta sco ch’ella es davo il verdict dal Güdisch federal. Il Güdisch federal ha dat radschun a las organisaziuns d’ambiaint WWF e Pro Natura illa dispitta per üna nouva chamonna dal Club alpin svizzer (CAS) ill’Alp Sprella. Cun seis verdict publichà in gövgia ha’l annullà ils permiss da fabrica dal Chantun e dal cumün da Val Müstair. Ils duos stabilimaints destinats per ün adöver agricul nu pon gnir transfuormats in ün albierg dal CAS. Il Güdisch federal as referischa in sia sentenzcha eir ad üna valütaziun da l’Uffizi federal d’ambiaint (UFAM). Quella valütaziun conclüda cha per la chamonna d’Alp Sprella nu sajan dattas las cundiziuns per fabrichar ourdvart las zonas da fabrica (per tudais-ch «Standortgebundenheit»). Sco cha’ls güdischs argumaintan in lur verdict nu basta d’indichar l’accessibilità plü cumadaivla per viandants ed alpinistas chi vöglian scuvrir la Val Mora o ils pizs i'ls contuorns. «Üna gita a pè e davo üna pernottaziun i’ls hotels existents in Val Müstair paran cumportablas per alpinistas ed alpinists bain trenats», scrivan els. E perquai hana dat radschun a las organisaziuns d’ambiaint. Confermà premissas strictas WWF e Pro Natura vaivan fat plont duos jadas cunter il permiss da fabrica. Il prüm l’on 2021 pro’l Tribunal administrativ dal chantun Grischun. Davo cha quel vaiva refüsà lur plont l’on 2022, hana trat inavant il cas eir amo pro’l Güdisch federal. «Quai es ün cler signal, schi va per l’avertüra turistica da valladas alpinas», disch Anita Mazzetta, la co-manadra da la secziun grischuna dal WWF. «Sün fundamaint da la ledscha davart la planisaziun dal territori nu vess il Chantun mai pudü dar il permiss da fabrica.» Tenor Anita Mazzetta conferma la sentenzcha üna jada daplü las premissas strictas per fabrichar dadour las zonas da fabrica, e ch’illa Val Mora nu sajan quellas dattas. Proget cun lunga istorgia Per la Secziun Engiadina Bassa dal CAS es il verdict dal Güdisch federal üna desditta davo blers ons d’intschertezza. «A mai para puchà», disch Andri Planta, il president da la secziun. «Nus vain investi bler temp e blera lavur in quist proget. Ma nus stuvaran oramai acceptar il verdict.» Il CAS vaiva cumanzà dal 2009 cun plans per drizzar aint üna chamonna, lura redimensiunà quels prüms plans davo differents plonts e dat aint l’on 2017 üna dumonda da fabrica per üna chamonna cun 54 lets ed ün manaschi be dürant la stagiun da stà. «La regiun Val Müstair d’eira vairamaing per quist proget. Quai füss stat alch bun per quel möd da turissem cha la regiun voul promouver», disch Andri Planta. Inavant ingüna chamonna CAS in Val Müstair Culla sentenzcha esa uossa però cler cha ill’Alp Sprella resta tuot sco chi’d es. Quai conferma eir il Cumün da Val Müstair, il possessur da la chamonna, chi gestiunescha intant in quella ün allogi sainza restorant cun 25 lets. «La suprastanza dal Cumün da Val Müstair deplorescha quista decisiun e tilla piglia a cogniziun», disch Gabriella Binkert Beccheti, presidenta cumünala. E cha’l verdict muossa üna jada implü «quant difficil chi’d es da realisar alch illa regiun da la periferia, alch chi vess pudü augmantar l’attractività da nossa regiun.» Id es dimena eir üna divergenza da las perspectivas chi’s muossan in quista chosa. Ils respunsabels illa regiun han in vista eir il svilup regiunal, intant cha’l Güdisch federal nu resguarda quel aspet in sia valütaziun – alch chi’s muossa exemplaric cur ch’el as referischa a la conclusiun seguainta da l’UFAM: «Our da perspectiva alpinistica nun es quella chamonna necessaria.» La gita illa Val Mora para pel Güdisch federal cumportabla, eir schi’s pernotta i’ls hotels existents in Val Müstair.

Daspö 100 ons daja il Club da skis da Ftan. Dürant ils decennis ha la società passantà buns temps ed eir difficils. Il giubileum es ün’occasiun per dar ün sguard inavo – e per far plans per l’avegnir. Il protocol da la radunanza da fundaziun dal Club da skis Ftan ha la data dals 23 december 1924. Ils statüts da quella jada sun mantgnüts. I’s tratta da tschinch paginas scrittas cun tinta in scrittüra colliada. «Il Club Skiunzs Ftan ha il scopo da cultivar e promover il sport da skis, sco eir il sport d’inviern in general in nossa cuntrada», esa scrit suot punct 1. Tenor punct 2 organisescha il club «exercizis, excursiuns, garas e referats instructivs». Il prüm president d’eira Oscar Mendury. Eir ils noms dals prüms commembers sun eternisats. 27 commembers activs e nouv commembers passivs as vaivan registrats pro la fundaziun dal Club Skiunzs Ftan. Tanter las suottascripziuns as rechattaivan divers noms da duonnas. La premissa principala per dvantar commembra o commember d’eira simpla: «Commember activ po dvantar ognün chi sa ir co’ls skis ed ha compli 16 ans.» Commember passiv pudaiva dvantar chi chi pajaiva la contribuziun annuala. Commembers activs pajaivan üna contribuziun annuala da duos francs, commembers passivs pajaivan trais francs. Interessant es la remarcha cha commembers activs possan gnir exclus sch’els «non vegnan incunter a lur dovairs o chi dischonuran la società». Che chi vagliaiva sco dischonur nun es defini plü precis. La fotografia da giubileum als 14 da december 2024. Il prüm impustüt gitas L’istorgia dal Club Skiunzs Ftan – hoz Club da skis Schlivera – es documentada bain. Grazcha a la documainta ha Jachen Stuppan pudü far üna cronologia dal club. Quista lavur ha fat il schef da chamonna a chaschun dal giubileum da 100 ons. El nun ha be registrà las datas relevantas ed ils svilups ils plü importants, dimpersè eir remarchà fats extraordinaris. Pro la radunanza da fundaziun per exaimpel d’eiran tenor il protocol preschaints tuot ils skiunzs dal lö. «Quella jada nu daiva amo il territori da skis ed ils commembers faivan impustüt gitas», quinta Jachen Stuppan. Plü tard d’eira la cuorsa da club ün dals puncts culminants da mincha stagiun d’inviern. Eir la cuorsa regiunala da Mot da Ri (Hermann Frei) ha gnü lö divers ons. Ils partecipants vaivan da chaminar sü per pudair as partecipar. Grond sustegn dal cumün Fingià dal 1926 ha survgni il capo cumünal da Ftan la proposta dal club da skis da ponderar ün proget e la finanziaziun per fabrichar üna chamonna a Schlivera. Dal 1927 ha surdat il cumün lura il vegl reservuar al Club da skis Ftan per pudair realisar il proget. Dafatta il terrain e la laina vaiva miss a disposiziun il cumün gratuitamaing. Ils commembers han fabrichà la chamonna svessa e pella paja survgni scrits da partecipaziun. L’inauguraziun da la chamonna Schlivera es statta als 14 october 1928. Da prüma davent d’eira previs da dar a fit la chamonna, a commembers, mo eir a paurs e turists e daspö il 1964 eir a gruppas. Che far scha’l club vain scholt? Dürant la Seguonda Guerra mundiala es gnüda protocollada l’on 1941 üna discussiun che chi dess capitar in cas da schoglimaint dal club. Tenor statüts füss quai stat il cas schi füssan restats damain da tschinch commembers. La radunanza ha decis dal 1941 da surdar la facultà in ün tal cas al cumün a favur d’ün nouv club da skis cun l’istess scopo sco quel existent. Necessaria nun es statta d’eira quista decisiun finalmaing mai. Dürant il tschientiner sun stats duos temas adüna darcheu centrals pro las radunanzas generalas: la chamonna Schlivera e l’ingaschamaint dals commembers pel club. Dal 1957 ha intimà Oscar Mendury als nouvelets «da vulair tgnair oura lönch sün lur posts». Aint il protocol dal 1962 staja scrit: «In general pudain dir cha tuot as sgrischa d’avair da far eir la minima lavuretta». Üna crisa plü seriusa haja dat ün pêr ons plü tard. Davent dal schner 1972 fin in december dal 1976 nu sun gnüdas salvadas ingünas radunanzas. Davopro s’ha il club però darcheu remiss. Ün müdamaint permanent Il svilup da la chamonna es documentà minuziusamaing. Ella es gnüda ingrondida e modernisada adüna inavant, cun daplü spazi, aua, tualetta, electricità... Fingià dal 1985 haja dat ün müdamaint sün forza solara. Ils predschs da pernottaziun s’han augmantats mincha pêr ons. Hoz es la chamonna immez il territori da skis e vain amo adüna datta a fit. Tenor Jachen Stuppan es la sporta fich dumandada. L’ultim permiss da fabrica ha survgni il Club da skis Schlivera in mai da l’on passà. Quai per üna renovaziun, ün annex a l’ost da la chamonna e per ün attach a la chanalisaziun da la Palma Bar. «La cumünanza es flotta» La festa da giubileum 100 ons club da skis Schlivera ha gnü lö fingià mità da december 2024 a Prui. 137 commembras e commembers ha la società hoz. President es daspö il 2023 Conradin Collenberg, Jachen Stuppan es fingià daspö 19 ons schef da chamonna e daspö bundant 50 ons commember dal Club da skis Schlivera. A bleras gitas e cuorsas ha’l tut part – ed eir a las festas. «Il scopo dal club es restà fin hoz listess: da partir la paschiun pel ir culs skis», disch el. Ün program da gitas nu detta però plü e la promoziun da la giuventüna es organisada daspö il 1997 insembel cull’OJ da Scuol. La dumonda da fusiunar cun ün oter club da skis saja bainschi gnüda discutada, ma fin uossa mai realisada, quinta Jachen Stuppan. Las rivalitats tanter ils differents clubs invezza nun existan plü uschea sco da plü bod. Il Club da skis Schlivera organisescha inavant cuorsas da skis, ün di da jouslar e sustegna a talents giuvens dal lö finanzialmaing. Eir d’instà daja inscunters da cumpagnia. «La cumünanza es simplamaing flotta», disch Jachen Stuppan. El constata però cha l’interess per activitats da club ed insomma per dvantar commember d’üna società giaja adüna al main. Perquai ha’l grond plaschair chi dà darcheu forzas giuvnas in suprastanza chi mainan schlantsch aint illa società. A la fin finala dependa adüna da quels chi tiran il char, sch’üna società ha ün avegnir o brich. La fotografia veglia muossan a commembras e commembers dal Club Skiunzs Ftan e lur chamonna Schlivera. Els giaivan insembel in tura, faivan jouslaudas e cuorsas da skis. Gitas, cuorsas da skis e buna cumpagnia Il Club da skis Schlivera exista daspö 100 ons. Fundà sco Club Skiunzs Ftan è‘l gnü cun 36 commembras e commembers, hoz ha il club 137 commembras e commembers. Il scopo da la società es restada dürant il tschientiner listess: da cultivar e promouver il sport da skis, sco eir il sport d’inviern in general in nossa cuntrada. L’istorgia dal Club da skis Schlivera es documentada bain. A chaschun dal giubileum da 100 ons ha Jachen Stuppan dafatta elavurà üna cronica cullas datas centralas e’ls svilups essenzials. Uschea es statta la chamonna Schlivera adüna darcheu tema a las radunanzas generalas. L’ultim permiss da fabrica ha survgni il Club da skis Schlivera in mai da l’on passà per ün annex a l’ost da la chamonna e per ün attach a la chanalisaziun da la Palma Bar. (pl/fh)

La Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA inscenescha in üna campagna da marketing la destinaziun da vacanzas in möd musical. Quasi il «finale» da quella campagna es üna chanzun da pop dal musicist Gino Clavuot, alias Snook, sur dal sentimaint da libertà illa regiun. Per quella sun in sonda gnü fattas registraziuns da chant e da video cun ün cor d’uffants a Scuol. La collavuraziun tanter giuven e «vegl» es gratiada: Dario Fallet e Gino Clavuot ingrazchan als uffants. «Vu fraihait umgeh – das isch de moment» chantan in sonda avantmezdi bundant 60 mattas e mats da l’Engiadina Bassa, da la Val Müstair e da Samignun sül palc da la sala cumünala da Scuol. Circundà da plüs microfons, instrui da la magistra da chant Nina Mayer e registrà dal producent Mischa Weiss. Preschaint sun eir ils musicists Gino Clavuot e Dario Fallet chi taidlan ed animeschan il cor. La Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) ha organisà quist occurrenza: I va per registrar il refrain final e lapro amo ün video d’üna nouva chanzun da marketing per la destinaziun turistica. Il cor d’uffants circundà na be da libertà, ma eir da microfons dürant la registraziun dal refrain. 400 inputs per duos strofas ed ün refrain «Nus vain appellà a giasts ed indigens in nos newsletter, sün placats ed illas medias socialas da trametter a nus texts chi descrivan lur sentimaint da libertà quia», quinta Sarah Bünter, la respunsabla da la TESSVM per quist proget. Var 400 persunas sun seguidas a quel appel ed han formulà per la TESSVM lur imaginaziun da libertà. Sün basa da quels texts ha il musicist Gino Clavuot alias Snook lura scrit üna chanzun da pop – las duos strofas in rumantsch, il refrain in tudais-ch. «L’idea d’eira da far üna chanzun ün pa in möd d’üna ‹boy band› cun musicists da la regiun, üna chanzun chi funcziuna bain i’l radio ed eir il context da marketing», declera’l. Uschea sun gnüts lapro amo Dario Fallet da Müstair e Nina Mayer da Ramosch e finalmaing eir ün cor d’uffants chi rapreschainta tuot las valladas da la regiun: l’Engiadina Bassa, la Val Müstair e Samignun. Chantar per la parantella e la camera illa baselgia da Scuol. «La libertà batt’in noss cours» La chanzun descriva singuls mumaints illa natüra. «Quels mumaints stan pel sentimaint da libertà», disch Gino Clavuot. Quai füssan per exaimpel pass tras la naiv, il sulai chi splendura in fatscha o schi’s tegna il man ün a tschel cur chi s’ha fraid. Sainza mancanza d’üna prisa patos chanta il trio «ballain illa natüra», «il tschêl es nos cunfin». Ed insembel cul cor d’uffants lura apunta «vu fraihait umgeh – das isch de moment». «Focus süls indigens» culla chanzun ed il video da la TESSVM SA. Chanzun, video e concerts Davo la registraziun in sala cumünala s’ha il tröp da musicistas e musicists, da chantaduras e chantadurs lura amo radunà in baselgia per far ün video da la preschantaziun musicala. Per ün public da mammas e bazegners, da sours e barbas e per la camera hana là chantà amo üna jada la chanzun culs mumaints poppigs da libertà. «Quista chanzun dess metter il focus eir sülla glieud indigena e sülla bilinguità chi’d es da gronda importanza per nossa regiun», disch Sarah Bünter da la TESSVM. Ils prossems dis gnaran lura elavurats la chanzun finala ed il video. Previs es ün concert da premiera pro las pendicularas da Scuol giò‘n val als 29 da schner. E davo dessan la chanzun ed il video eir gnir publichats süllas plattafuormas cuntschaintas per musica e videos. Gino Clavuot, Nina Mayer e Dario Fallet fuorman il trio chi chanta pella TESSVM da mumaints da libertà illa regiun. «Focus süls indigens» culla chanzun ed il video da la TESSVM SA. Tuot pront per la registraziun. Il producent Mischa Weiss dà ultimas instrucziuns a la dirigenta Nina Mayer ed al cor d’uffants. Celebrar mumaints da libertà musicals «High fives» davo la lavur reuschida illa baselgia da Scuol. Ils musicists Gino Clavuot e Dario Fallet han insembel culla musicista Nina Mayer recrutà ün cor cun passa 60 uffants da Samignun fin Val Müstair. Insembel han els creà üna chanzun chi tematisescha mumaints da libertà per la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA. In sonda s’ha il tröp inscuntrà a Scuol per registrar la chanzun ed ün video. (fmr/mst)

Visualisaziun dal nouv implant da scoula «Flurina e Mauro». Il cumün da Scuol invida als 24 da schner ad üna exposiziun dals progets architectonics entrats per il proget Scoula Scuol+. Scuol vaiva davo la fusiun dals cumüns decis da fabrichar nouvs stabilimaints per la scoula sün l’areal da la scoula actuala a Scuol. L’on passà vaiva il cumün scrit oura üna concurrenza architectonica, per quella sun entrats ündesch progets. Quels vegnan uossa exposts publicamaing. Eir il proget «Flurina e Mauro» d’üna cooperaziun da differents büros d’architectura chi ha guadagnà la concurrenza as poja contemplar là. Pro l’avertüra quist venderdi saran tenor la comunicaziun dal cumün preschaints eir rapreschantants da quel e da la giuria. (cdm/fmr) L’avertüra da l’exposiziun es in venderdi, ils 24 da schner, a partir da las 18.30 ill’aula da la scoula a Scuol.

Var 15 ons es gnü planisà e dispittà in connex cun üna pussibla chamonna dal Club alpin svizzer ill’Alp Sprella in Val Mora. Ma in gövgia passada ha il Güdisch federalsepuli il proget cun sia sentenza in chosa. Ils duos schefredacturs da la FMR e da la Posta Ladina debatteschan il per e cunter da la decisiun da Losanna. Üna nouva chamonna dal Club alpin svizzer (CAS) in Val Mora, üna val parallela da la Val Müstair. Quai füss statta l’idea cha iniziants vaivan lantschà avant passa 15 ons. Il lö precis da quist nouv allogi alpin füss stat ill’Alp Sprella (2131 m s.m.), üna veglia alp chi nun es daspö blers ons plü in adöver agricul. Ma davo ün gir tras plüssas instanzas ha uossa il Güdisch federal trat l’eivna passada il frain. Il proget es giò d’maisa. Per dar qualche infuormaziun intuorn il «pro» e «contra» in connex culla sentenza da Losanna (guarda artichels pro e contra ), saja recapitulada l’istorgia dal proget: Our da quista teja e la stalla in Alp Sprella vess la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair vuglü realisar üna nouva chamonna dal Club alpin svizzer. Ma in gövgia passada ha il Güdisch federal a Losanna trat definitivamaing il frain per quel proget. 2008: Prümas ideas per üna chamonna dal CAS vegnan concretisadas cun üna concurrenza d’architectura. Portadra dal proget: la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal CAS. 2010: Il CAS inoltrescha üna prüma dumonda da fabrica. Eir scha stalla e teja da l’alp existan fingià, as tratta d’üna dumonda per ün edifizi dadour la zona da fabrica (procedura «BAB»). Causa cha l’Alp Sprella as rechatta in üna zona d’importanza regiunala, sto il proget gnir redimensiunà. 2017: Il CAS inoltrescha ün proget redimensiunà cun be plü 54 lets e cun üna gestiun be plü dürant la stagiun d’instà. Cuosts: var 2,5 milliuns francs. 2021: Quatter ons plü tard, e cul consentimaint dal Chantun, dà il Cumün da Val Müstair il permiss da fabrica. 2021: Cunter quel permiss fan trais instituziuns per la protecziun da l’ambiaint però recuors: la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada, il WWF Svizra e la Pro Natura. 2022: In mai refüsa il Tribunal administrativ dal Grischun il recuors da las organisaziuns da l’ambiaint. In november tiran duos da las trais organisaziuns (WWF e Pro Natura) inavant lur recuors al Güdisch federal. 2024/25: Cun sia sentenza dals 9 da december 2024 e publichada als 16 da schner 2025, ha Losanna sepuli il proget d’üna chamonna CAS ill’Alp Sprella. Tenor il tribunal ston gnir revochats ils permiss da fabrica da las instanzas chantunalas e cumünalas. Il per e cunter la decisiun da Losanna In gövgia passada ha il proget per üna chamonna dal Club alpin svizzer (CAS) ill’Alp Sprella in Val Mora/Val Müstair fat navruotta. Il Güdisch federal a Losanna ha nempe trat üna sentenza chi ha sepuli per dal bun quist proget chi d’eira in discussiun e planisaziun daspö passa 15 ons. Ils tschinch güdischs han dat radschun als recurrents – a duos organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint – chi saja plü important da preservar la val alpina d’ün ulteriur travasch co d’ütilisar üna veglia alp sco allogi alpin. Id es üna sentenza chi dà da discutar. E perquai mettan ils duos schefredacturs da la FMR e da la Posta Ladina, David Truttmann e Reto Stifel, in discussiun il per e cunter da la sentenza da Losanna. (fmr/dat)

La sentenza dal Güdisch federal in connex cull’Alp Sprella es fosa. Ella nu resguarda l’istorgia da transit da la Val Mora, ignorescha las pussibiltats alpinisticas in quista val ed es ün affrunt cunter il Club alpin svizzer. llla Val Mora daja diversas planüras. Üna as nomna «Plaun da l’Usteria». Ün’ustaria? – Schi, perquai cha la Val Mora es adüna statta ün’importanta via da transit tanter nord e süd. Istoricamaing es il passagi tras la Val Mora perfin stat plü important co ils pass dal Fuorn e da l’Umbrail. I daiva dafatta contrats per tgnair averta la via da soma sur inviern. Ma che ha tuot quell’istorgia da chefar cun la sentenza da l’eivna passada dal Güdisch federal chi ha sepuli l’idea per realisar our da la veglia Alp Sprella üna chamonna dal Club alpin svizzer (CAS)? – Insè vaira bler! Our da quista teja e la stalla in Alp Sprella vess la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair vuglü realisar üna nouva chamonna dal Club alpin svizzer. Ma in gövgia passada ha il Güdisch federal a Losanna trat definitivamaing il frain per quel proget. Prüma: In sia sentenza as basa il Güdisch federal süllas expertisas da duos uffizis federals, da l’Uffizi federal d’ambiaint (BAFU) e da l’Uffizi federal da svilup dal territori (ARE). Tenor quellas nu fa üna chamonna dal CAS ill’Alp Sprella per «radschuns alpinisticas ingün sen». Cha perquai sajan d’annullar ils permiss da fabrica. «Die Gipfel von Piz Dora, Piz Daint und Piz Turettas» sun tenor ils güdischs «vom Haupttal aus in einer Tagestour gut zu bewältigen.» Quai es vaira, es però be la mezza vardà. Ils uffizis e güdischs nu paran mai dad esser stats in Val Mora! E schi d’eiran là, lura hana guardà be vers nord. Schi vessan nempe guardà vers süd, lura vessan gnü davant il nas il Piz Murtaröl (cun 3180 m s.m. il plü ot piz da la Val Müstair), il Piz Magliavachas o il Piz Tea Fondada. Quai sun tuot pizs alpinisticamaing vaira interessants e greivs da ragiundscher in ün di davent da Tschierv o Sta. Maria. Ils alpinists chi descrivan sün plattafuormas online quellas gitas manzunan adüna lur strapatschs. Perquai: üna chamonna ill’Alp Sprella vess fat alpinisticamaing sen. L’argumaint principal da Losanna cunter il proget nu vala bler. Seguonda: Il CAS s’ingascha daspö 162 ons per mantgnair e sviluppar persistentamaing la cuntrada alpina. I dà pac da reclamar cha’l CAS ignoress in sias chamonnas quist ideal. Perquai s’ha la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair eir decisa da redimensiunar la gestiun d’üna futura Alp Sprella: be 54 lets e be dürant la stà. Scha quai füss stat economicamaing rendabel, es ün’otra dumonda. Ed id es bain eir vaira cha’l CAS ha modernisà i’ls ultims ons bleras da sias chamonnas. Ils refügis d’üna jada sun hoz mez hotels, «Älplermagronen» e cuvertas da militar sun tempi passati. Schi plascha o na, ma üna chamonna alpina ha hoz ün’otra sporta ed ün oter concept co amo avant 20 ons. E tuottüna maina il CAS sias chamonnas amo adüna tenor ils vegls ideals. Ma las organisaziuns pella protecziun da l’ambiaint, ils uffizis ed ils güdischs paran da vulair inavo ils temps passats, schi’s legia lur argumaints cunter l’Alp Sprella. Quai nun es radschunaivel. Scha’l CAS pigliess uossa nempe a cour la sentenza da Losanna, pudess el be amo manar chamonnas fich simplas chi fan «alpinisticamaing sen», ed el stuvess serrar blers allogis. Cumanzar as pudessa in Grischun per exaimpel cul Rifugio Saoseo i’l Puschlav cun sia vasta sporta turistica. Chi, scha na il CAS, garantischa üna gestiun moderada e persistenta da tals allogis? Il CAS füss stat il garant chi nu detta our da l’Alp Sprella üna «Jausestation» cun musica da DJ Ötzi. La decisiun es perquai eir ün affrunt invers il CAS, seis ideals e sia lavur da decennis. E terza vaja amo pel aspet istoric. La Val Mora es bain üna val limitrofa. Ma ella es apunta eir adüna statta üna val occupada e sfrüttada da l’uman. Üna via champestra passa tras la val, i dà plüssas alps cun muvel grond e pitschen, la val es ün hotspot da chatscha, üna gronda cuorsa da bike dal Grischun passa quia. Cun oters pleds: la Val Mora nun es mai statta be üna cuntrada natürala e solitaria. Ella es adüna eir statta üna cuntrada culturala ed economica, üna val fuormada da l’uman, cun legendas e dittas davo mincha crap. Ed eir schi s’ha tanteraint sfrüttà ferm, per exaimpel cun runcar al principi dal 20avel tschientiner schurmas da dschembers, schi s’haja in general adüna gnü chüra da la Val Mora. Quai nu vess neir müdà cun ün allogi dal CAS. Anzi, insembel cul cumün, ils organs dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair e culs uffizis respunsabels, as vessa sgür chattà la storta per ün allogi alpin sün masüra pell’Alp Sprella. Ün allogi cun «usteria». I füss stat üna schanza cha Losanna ha uossa però schmiclà. David Truttmann es schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR).

Il Güdisch federal ha refüsà la fabrica dad üna nouva chamonna dal CAS ill’Alp Sprella illa Val Mora. La decisiun es güsta. I douvra territoris chi restan protets dad ün’ütilisaziun supplementara. Il Güdisch federal ha decis cha’l proget per transfuormar l’Alp Sprella in üna chamonna dal Club alpin svizzer (CAS) cuntrafetscha a la ledscha valenta – in prüma lingia a la ledscha davart la planisaziun dal territori. Quella prescriva per edifizis dadour las zonas da fabrica cha là possan gnir realisats tals progets be schi sun explicitamaing necessaris in quel lö (il principi da la «Standortgebundenheit»). Intant cha la preinstanza, il Güdisch administrativ dal Grischun, vaiva amo confermà quel principi in quist cas, es quai uossa oter. Tant ils recurrents e las recurrentas, sco eir l’Uffizi federal d’ambiaint (BAFU) e l’Uffizi federal da svilup dal territori (ARE) ed a la fin uossa eir il Güdisch federal vegnan ad üna conclusiun cuntraria. Our da quista teja e la stalla in Alp Sprella vess la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair vuglü realisar üna nouva chamonna dal Club alpin svizzer. Ma in gövgia passada ha il Güdisch federal a Losanna trat definitivamaing il frain per quel proget. La sentenza da 14 paginas es interessanta impustüt in ün punct. Il gremi da tschinch güdischs a Losanna intuna in seis verdict cha la colliaziun relativa cul lö saja da valütar tenor criteris spüramaing objectivs. Cha imaginaziuns subjectivas o giavüschs da singulas organisaziuns o persunas, e quant opportun e confortabel ch’ün edifizi es, nu possan esser criteris valabels. Our’d vista dals iniziants e da las iniziantas dal CAS e dal Cumün da Val Müstair esa a prüma vista inclegiantaivel cha la fabrica d’üna chamonna alpina – culla pussibiltà da pernottaziun e restoraziun illa Val Mora – füss statta turisticamaing attractiva. La val laterala füss gnüda averta per ün nouv segment da giasts. Ma il Güdisch federal ha decis inandret, resguardond cha in connex culla «colliaziun cul lö» saja da dar priorità als interess da la protecziun da la natüra e da la cuntrada. Prüma es la cuntrada alpina in general hoz plü co mai suot squitsch. Id es d’eminenta importanza – güsta in temps cha l’uman ha l’impreschiun da stuvair ragiundscher ils territoris ils plü lontans dal muond – da preservar lös da refügi sco la Val Mora per pudair as retrar e per proteger d’üna ulteriura ütilisaziun. La fabrica dad ün albierg confortabel cun ustaria nu vess quia be attrat daplü giasts, mabain eir pretais ün provedimaint e mantegnimaint permanent da l’infrastructura. Per la seguonda resta la perla da la natüra, chi’s rechatta in üna cuntrada d’importanza regiunala «Val Mora – Val Vau», eir inavant accessibla illimitadamaing. Viandantas, bikers o alpinistas pon far eir in avegnir lur gitas sco fin qua – simplamaing davent da la val principala. Cha quai sun per part spassegiadas e gitas sfadiusas, quai nu metta ingün in dumonda. Però precis quai po eir esser la fascinaziun dad üna tala gita in muntogna. Implü as poja reservar fingià hoz il modest allogi da l’Alp Sprella chi ha eir ün’infrastructura per cuschinar, schabain sainza aua currainta, sainza forza electrica e sainza rait per telefonia mobila. Eir vi da quai nu müda la sentenza inguotta. Perquai terza: Nu s’affan güsta quellas pitschnas spüertas da nischa stupend culla filosofia dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair? S’inclegia sco cumplettaziun al rest da la spüerta. Perquai cha fingià hoz daja in tuot la regiun da la Biosfera üna gronda quantità da sendas attractivas, gitas da bike per mincha livel ed ün’offerta richa e variada da pernottaziuns e gastronomia. Implü s’ha il CAS – sco iniziant da quist proget da chamonna – miss svess gronds böts in connex culla persistenza. «Experienzas autenticas illa natüra sun preziusas. Ellas dessan esser pussiblas eir a noss abiadis ed a nossas abiadias. Perquai sun territoris na accessibels da grond’importanza – e per quels s’ingascha il CAS daspö lönch», staja scrit sülla homepage. Quista tenuta sta per part in cuntradicziun culs plans per l’Alp Sprella. La decisiun dal Güdisch federal muossa cha’ls criteris «proteger» ed «ütilisar» la cuntrada ston gnir examinats, pasats e valütats precautamaing. Cha l’idea da la protecziun ha guadagnà in quist cas, e cha la Val Mora po mantgnair tant sco pussibel sia autenticità sco vallada pac accessibla, quai es dimena da beneventar. Reto Stifel es schefredactur da la Engadiner Post/Posta Ladina.

Susanna Fanzun muossa als 26 da schner 2025 sia deschavla premiera als 60avels Dis da Film a Soloturn. In sia plü nouva ouvra cul titel «Nos Chastè» ha la cineasta independenta documentà l’istorgia dal Chastè da Tarasp ed ha creà ün film integrond elemaints persunals da si’aigna famiglia. Quella ha nempe administrà il chastè dürant bundant 100 ons. Cur cha Susanna Fanzun vaiva avant passa 20 ons dudi cha’ls proprietaris da quella jada vöglian vender il Chastè da Tarasp, ha ella dalunga savü cha quai pudess servir plü bod o plü tard sco istorgia per ün film. «I d’eira quel temp cur ch’eu vaiva pitschens uffants a chasa e cur ch’eu vaiva güsta terminà la scolaziun per filmar svess. Ed uschè n’haja a partir da là cumanzà a filmar adüna darcheu sül Chastè da Tarasp per documentar il stadi da quella jada e’l svilup fin dal 2024», declera Susanna Fanzun. Ma la cineasta independenta – sco eir presidenta da l’uniun «Cineasts Rumantschs» tanter il 2017 e 2024 (guarda boxa) – nu cugnuoscha il segn caracteristic medieval da l’Engiadina Bassa be daspö las registraziuns per seis nouv film. Il Chastè da Tarasp tilla accumpogna fingià tuotta vita ed uschè es nat il film «Nos Chastè». Quel ha premiera als 26 da schner 2025 in occasiun da la 60evla ediziun dal Dis da Film Soloturn, chi sun dal 22 schner fin als 29 schner 2025. Üna da las animaziuns da l'artist Oliver Conrad, las qualas servan a formalmaing unir las trais tematicas dal film, nempe istorgia, algordanzas e futur. Tour cumgià davo bod 100 ons Susanna Fanzun es nempe creschüda sü cul Chastè da Tarasp, siond cha sia famiglia es statta per bundant 100 ons respunsabla per l’administraziun dal chastè. Dal 2016 ha lura l’artist Not Vital cumprà l’edifizi e’ls contuorns e la fin dal 2016 ha lura eir il frar da Susanna Fanzun dat giò in terza generaziun l’administraziun – per as pudair concentrar sün sias butias da sport. «Uschè haja a la fin dat ün film documentar chi tematisescha l’istorgia e’ls müdamaints sül Chastè da Tarasp our da la perspectiva da mia famiglia, però cul tour cumgià sco elemaint universal cha minchün cugnuoscha da l’aigna vita», declera Susanna Fanzun. «Meis chapital da ris-ch» Decis da far ün film ha Susanna Fanzun lura pür avant ün pêr ons e tenor ella nun esa stat fich raziunal dad ir a filmar passa 60 jadas sainza savair, schi detta a la fin propi ün film. «Ma quai es stat meis chapital da ris-ch», disch ella. Uschè s’algorda la cineasta ad ün mumaint, cura ch’ella saja üna jada rivada cul tren in Engiadina Bassa. Viagiond culla viafier in direcziun da Scuol as preschainta il Chastè da Tarasp tenor Susanna Fanzun nempe sco sün üna passarella e’l viadi aint ed oura dals tunnels creescha üna dramaturgia püra. «Quel di as preschantaiva il chastè sco ün cristal chi guarda our da las nüvlas. In quel mumaint nu stübgiast, scha tü hast la finanziaziun, là stoust simplamaing far. Perquai n’haja güsta tramiss a meis figl dad ir a filmar culla drona», disch Susanna Fanzun. E quels purtrets han a la fin eir chattà lur via i’l film «Nos Chastè». Cun quai chi nu’s savaiva che chi capita ingio, saja statta la tenuta per tuot il proget da documentar plü bler pussibel. Plü tard ha ella fat üna selecziun dals elemaints centrals. Elemaints persunals ed animaziuns Pro il film «Nos Chastè» ha Susanna Fanzun integrà elemaints persunals, ma cha quist process saja stat per ella «in quel sen üna lunga chaminada sün ün spi» per chattar la dretta fuorma. Ella conclüda: «La redschissura ha sustgnü fich bain a la persuna privata Susanna Fanzun. Eu n’ha adüna darcheun survgni distanza per reflettar e per mai d’eira eir üna fuorma da tour cumgià.» Sper l’aspet persunal ha Susanna Fanzun eir integrà per la prüma jada animaziuns plü extaisas da l’artists Oliver Conrad. Quellas servan per integrar amo ün aspet da parabla e per formalmaing unir las trais tematicas dal film, nempe istorgia, algordanzas e futur. Ün happy end pel chastè Sco cha mincha parabla ha a la fin ün happy end, uschè vulaiva la FMR eir savair da Susanna Fanzun, schi ha dat cun Not Vital ün happy end pel Chastè da Tarasp. La resposta: «Our da perspectiva dal chastè in mincha cas. Eu sun eir fich ingrazchaivla cha Not Vital s’ha partecipà al film, perche cha uschè dudina dad el sias ponderaziuns, perche ch’el fa tschertas müdadas», disch Susanna Fanzun ed agiundscha: «Ma eu fetsch eir dumondas criticas e vögl chapir tscherts müdamaints.» Sch’ella nu füss filmunza – uschè disch Susanna Fanzun – nu vess ella mai documentà las istorgias cha seis bap ha raquintà. E grazcha a la lavur vi da quist film sajan ella e seis fradgliuns gnüts a savair robas chi nu vaivan amo mai dudi e chi sun hoz cuntaints da savair. Ella disch: «Eu sun fich satisfatta dad avair documentà las müdadas e la transfuormaziun dal chastè. Uschè es il film – adonta ch’el es ün ün documaint fich persunal – eir ün documaint da valur istorica.» Ün ulteriur cumgià L’autura, redschissura e cineasta independenta Susanna Fanzun da Scuol es tanter oter eir statta la presidenta dals «Cineasts Rumantschs» – l’uniun da las cineastas e cineasts independents rumantschs – e quai dal 2017 fin dal 2024. In occasiun da lur ultima radunanza generala in november 2024 ha Susanna Fanzun lura dat giò la bachetta davo set ons al timun da l’uniun. Da nouv es Casper Nicca president dal «Cineasts Rumantschs». «Set ons es stat ün bun temp e meis antecessur es eir stat set ons president. Eu sustegn gugent inavant a Casper – chi’ d es ün dret ‹animal de culture› – e sun fich cuntainta ch’el ha surtut quai», disch Susanna Fanzun. Implü less ella eir amo realisar duos progets plü gronds e’s voul perquai concentrar plainamaing sül filmar.Per Susanna Fanzun es il punct il plü allegraivel dürant seis presidi cha la promoziun da film es gnüda professiunalisada sül livel chantunal. ​Quai es tenor ella üna fich bella chosa pel film i’l chantun Grischun, «eir schi’d es inavant üna sfida d’esser üna cineasta in regiuns periferas». (fmr/cam) Il bap da Susanna Fanzun vain eir a pled i'l fil "Nos Chastè" e raquinta da seis savair sco administratur dal Chastè da Tarasp.

Il sen da luxus as stramüda culs ons. Meis sen da luxus s’ha transfuormà enorm daspö ch’eu viv a Trinidad. Viver in üna part giò d’via sün ün’isla pitschna porta cun sai diversas sfidas: la schelta da mangiativas in butias es plütost pitschna, tscherts prodots nun existan. Restorants sun rars e butias da büschmainta, apotecas e dafatta la posta as rechattan illa pitschna cità chi’d es ün’ura davent da quia. Cumbain ch’eu am giavüschess minchatant la comodità d’avair tuot in vicinanza, meis plü grond luxus es d’avair electricità ed aua currainta. Manuela Giger viva a Trinidad & Tobago, ingio ch’ella maina ün’organisaziun da nonprofit. Cuntuot cha la situaziun cull’electricità s’ha amegldrada considerabelmaing i’ls ultims ons, almain duos fin trais jadas al mais suna sainz’electricità. Minchatant per ün pêr uras, minchatant per ün inter di. Respunsabel per quist disgust po esser ün bös-ch chi’d es cupichà süls cabels d’electricità, ün ferm vent o eir blera plövgia. Qualjadas nu daja neir ingüna buna radschun, e l’unica soluziun es d’acceptar la situaziun e spettar fin ch’ün dals veiculs gelgs passa, il servezzan da la rait electrica. Dimena, sainz’electricità nu daja neir ingüna rait da handy. La situaziun cull’aua currainta para da pegiorar dad on ad on. Eu sun daplü sainz’aua co cun aua, schabain cha no eschan circundats d’aua. La cuolpa per quista situaziun es la noscha mentalità da lavur sün quist’isla. L’aua currainta vain da las funtanas da las muntognas a l’intern da Trinidad e passa tras ün sistem da filter avant co rivar aint illas chasadas. Schi plouva bler, porta l’aua cun sai romma e föglia, ed ils filters ston lura gnir pulits suvent. Per spargnar quista lavur fadiusa serran ils lavuraints ils condots, e tils drivan lura pür darcheu cur cha’l sulai arda e la terra es sütta. La stagiun da plövgia düra per furtüna be ses mais. Eir sch’eu sun drizzada aint a chasa cun ün pitschen implant solar e cun tancs d’aua, ma il plü grond luxus es d’avair electricità ed aua currainta. E quai al listess mumaint. Manuela Giger viva a Trinidad & Tobago, ingio ch’ella maina ün’organisaziun da nonprofit. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi.

La Chascharia Val Müstair vain adüna darcheu premiada a concurrenzas da chaschöl. Uschea eir be güst d’incuort in november da l’on passà, cur cha’l chaschöl jauer «Tea Fondada» ha fat la seguonda plazza pro’ls World Cheese Awards. Quai ha sdruaglià il buonder pro la FMR, chi’d ha pudü far üna visita a la chascharia premiada. «E scha tü mettast aint in lat da chavra ün pair, pudess quai dar chaschöl da Müstair» – chanta il musicist Curdin Nicolay in sia chanzun «Lat da chavra». Ed a Müstair vain eir prodotta üna pitschna quantità da chaschöl chavra, però la gronda part dals chaschöls da la Chascharia Val Müstair es our da lat vacha. Però in ingün da lur prodots nun esa da chattar ün pair. O meglder dit forsa na amo uossa: «Nus fain adüna darcheu experimaints per nouvs prodots. Tschertüns – sco il chaschöl cun cafè – nun han funcziunà. Oters cun p.ex. vin sun percunter stats ün success », disch Janic Fasser (28), il mainagestiun da la Chascharia Val Müstair. Janic Fasser, il mainagestiun da la Chascharia Val Müstair. Adüna darcheu sül podest Cha quists experimaints e la tschercha da nouvs gusts s’han fat valair, quai demuossa fingià, schi’s piglia la s-chala da l’entrada da la Chascharia Müstair in direcziun dal prüm plan. Là pendan nempe ils numerus certificats e premis cha la chascharia jaura ha guadagnà dürant ils ultims ons. «Nus pigliain regularmaing part ad exposiziuns ed a concurrenzas svizras sco eir mundialas – insè a tuot quellas cul plü grond prestisch. E nus eschan eir adüna darcheu süllas prümas plazzas», disch Janic Fasser. Sül podest es la Chascharia Val Müstair eir be d’incuort darcheu statta e quai pro’ls World Cheese Awards, chi han lö mincha duos ons e premieschan ils meglders chaschöls sül muond. Uschea nun es «Tea Fondada» intant be il nom d’ün lai zoppà ed ün dals plü ots pizs da la Val Müstair. Tenor ils World Cheese Awards es il «Tea Fondada» nempe eir ün dals pizs culinarics ils plü ots dal muond da chaschöl. Il chaschöl jauer cul listess nom sco il piz e’l lai ha nempe fat la seguonda plazza sco meglder chaschöl dal muond, e quai cun üna concurrenza da bundant 5000 chaschöls da 47 pajais. 120 tonnas chaschöl l’on Per cha’ls chaschöls premiats pon però insomma gnir prodots inavant, rivan dürant ses dis l’eivna il lat da 13 paurs da Tschierv fin Müstair illa chascharia. Quella es gnüda fabrichada l’on 2018 güst dadour Müstair, a la sortida dal cumün in direcziun da Sta. Maria. «Quel stabilimaint modern ha rimplazzà la veglia chascharia i’l minz da Müstair, chi’d es gnüda missa ad ir i’ls ons 1980 e quai faiva nair dabsögn. Avant vaiva mincha cumün si’aigna chascharia», declera Janic Fasser. Uschea vegnan al nouv lö prodottas minch’on var 120 tonnas chaschöl. Intant cha la producziun annuala i’ls ons 1950 d’eira var be ün deschavel da quella d’hozindi, s’haja avant var 30 ons prodot amo var ün terz daplü: «I’ls ons 1990 ha la chascharia gnü üna producziun da var 180 tonnas chaschöl. Eir uossa pudessna prodüer daplü, ma nus pudain be elavurar quel lat chi’ns sta a disposiziun», uschea Janic Fasser. Stagiun ota dad uossa fin mai A reguard tuot l’on stà però a partir dad uossa fin la mità da mai – cur cha’l muvel va planet sün alp – il plü bler lat a disposiziun ed uschea ha la chascharia in quists var tschinch mais la plü gronda lavur da l’on. Pel mumaint rivan var 4000 liters lat mincha di a Müstair, ingio cha’ls quatter signuns e’ls duos giarsuns til elavuran da la bunura las 5.00 fin mezdi. Ed els nu prodüan be il chaschöl da muntogna grischun, sül qual la chascharia Val Müstair s’ha specialisada. Janic Fasser e sia squadra han intant eir cumanzà a metter il focus sün ün sortimaint plü vast. Uschea spordscha la chascharia jaura tschinch sorts da raclet e duos fondüs. Ma eir chaschöls loms simils al Camembert e chaschöls dürs simils al Grana Padano. E dals chaschöls bandunan intant passa 80 % la Val Müstair, per part eir pro grossists sco Coop, Migros ed Aldi e quai eir grazcha als divers premis. «Cun las butias e la gastronomia indigena in val vain nus insè fingià ragiunt ils cunfins dal marchà, ma dadour la Val Müstair esa amo grond potenzial e là vulaina natüralmaing crescher inavant», disch Janic Fasser. Uschea cha’l pair nun es a la fin l’ingrediaint secret pel chaschöl da Müstair. Eir quel es a la fin be elavurà da solit lat. Ma a reguard ils premis da la Chascharia Val Müstair ston las vachas e chavras jauras listess prodüer ün liquid special. Janic Fasser, il mainagestiun da la Chascharia Val Müstair. Daspö il 2018 as rechatta la nouva Chascharia Val Müstair dadour la fracziun da Müstair. Janic Fasser, il mainagestiun da la Chascharia Val Müstair. Ün sguard i’l «tresor» da chaschöl cun var 9000 chaschoulas a 5 kg. Il chaschöl premià "Tea Fondada" chi'd ha fat la seguonda plazza pro ils World Cheese Awards. La gronda chaldera da la Chascharia Val Müstair, ingiò cha'l lat vain s-chodà.

In venderdi passà ha il cumün da Scuol preschantà in ün’exposiziun ils differentas progets entrats pro la concurrenza d’architectura per refar l’areal da scoula a Quadras. Sün quel dessan gnir construits ün nouv stabilimaint pella scoulina, ün pel s-chalin ot ed üna garascha suotterrana. Desch progets d’eiran admiss pella concurrenza, persvas a la giuria ha quel cul nom «Flurina e Mauro» d’ün collectiv d’architectas ed architects giuvens da Turich. Il model dal proget «Flurina e Mauro»: tanter la chasa cumünala e la chasa da scoula existenta vegnan fabrichats ils edifizis pellas scoulinas e pel s-chalin ot. «Important ans d’eira d’amegldrar l’ütilisaziun e l’access da l’areal», declera l’architect Gabriel Merkli. El es part dal collectiv d’architectas ed architects giuvens da Turich chi ha pella prüma jada guadagnà üna concurrenza d’architectura e chi fabricharà a Scuol sia prüma scoula. Cun lur proget «Flurina e Mauro» vain fabrichà sün l’areal da Quadras ün nouv edifizi pellas scoulinas, ün pel s-chalin ot ed üna garascha suotterrana. «Nus lain dar a mincha s-chalin da scoula ün agen sectur e deliberar l’areal uschè bain sco pussibel dal trafic motorisà», disch l’architect. «L’entrada a la garascha ed ils parcadis per giasts vaina perquai spostà a l’ur da l’areal.» Il capo Aita Zanetti, chi d’eira eir part da la giuria, disch cha’l proget «Flurina e Mauro» haja accumpli il meglder las pretaisas fattas ed haja gnü ün bun rebomb eir pro las persunas d’instrucziun. «I darà üna plazza da scoula sainza autos e quai es ün grond guadogn», disch ella. Ün detretschamaint da l’areal Actualmaing serva la plazza da scoula eir sco plazza da parcar e l’areal vain occupà eir da l’administraziun cumünala intant cha las scoulinas e las structuras dal di sun drizzadas aint ourdvart. Quella situaziun voul il cumün müdar, far ün uschedit detretschamaint. «L’areal Quadras dess in futur esser reservà pella scolaziun», disch Aita Zanetti. Primarmaing vaja però eir per quai da s-chaffir daplü lö pels uffants e pellas persunas d’instrucziun: Actualmaing sun las stanzas dal s-chalin ot straplainas, pellas persunas d’instrucziun manca il lö per as preparar ed ils uffants ston per part ir i’ls corridors per far lavurs individuals o da gruppas. «Quai nun es üna situaziun chi cuntainta», disch Aita Zanetti. «E tuot tenor svilup demografic vaina eir massa pac lö illas scoulinas.» Visualisaziun dal nouv edifizi pel s-chalin ot a dreta da la chasa da scoula existenta. Sguard i’l corridor e lö d’inscunter dal nouv edifizi pel s-chalin ot. Visualisaziun dal nouv edifizi pella scoulina i’l nord da l’areal Quadras. Sguard i’l local d’inscunter da la nouva scoulina. Duos edifizis nouvs cun bler lain Cul proget «Flurina e Mauro» vain fabrichà ün nouv edifizi per trais scoulinas ed üna stanza pella structura dal di al nord da l’areal, là ingio chi’s rechatta intant amo la chasa Central chi dà intant tanter oter tet a l’uffizi da fabrica ed a l’Energia Engiadina. Guardond da là vers süd, da tschella vart da la plazza da scoula e tanter la chasa cumünala e la chasa da scoula existenta, vain fabrichà ün edifizi cun quatter plans pel s-chalin ot. L’entrada a la garascha suotterrana vain fabrichada a l’ur süd-vest da l’areal, suot la chasa cumünala. Sco «incunvenziunal simpel» ha l’architect Gian Carlo Bosch descrit il proget «Flurina e Mauro». El ha accumpagnà il cumün dürant il svilup dal concept e d’eira sco expert eir part da la giuria. «Id es ün proget tuottafat professiunal», disch el. «Eu nu vess mai pensà ch’el deriva d’ün collectiv giuven.» Proceder da valütaziun anonim Dürant la valütaziun dals differents progets d’eiran quels anonimisats, la giuria es pür davo la premiaziun gnüda a savair chi chi ha dat aint che proget. «Il collectiv respunsabel pel proget ‹Flurina e Mauro› applichescha principis tradiziunals e structuras chi s’han cumprovadas. Quellas hana però interpretà cun simplas masüras in ün möd modern e creativ», descriva Gian Carlo Bosch il proget. «Simpel, ma na banal.» Ils edifizis nouvs sun dominats da lain. «Uschè bler beton e fier sco chi fa dabsögn, uschè bler lain sco pussibel», descriva l’architect Gabriel Merkli l’idea. Ch’els s’allegran ferm da realisar uossa lur proget insembel cul cumün e ch’els sajan motivats da fabrichar üna bella scoulina ed üna bella scoula pels uffants e pellas persunas d’instrucziun. Prüm pass d’üna revisiun cumplessiva Uossa cha’l cumün ha preschantà il proget victur e tschels desch a la populaziun gnia tut per mans la planisaziun concreta, disch Aita Zanetti. «Là esa da verer cha’l proget es cumpatibel cun l’andamaint da scoula e da l’administraziun.» Cha’l böt saja da finir quella planisaziun amo quist on. «Lura pudaina dumandar a la populaziun per ün credit cumplessiv» disch il capo. La realisaziun dal proget «Flurina e Mauro» es il prüm pass d’üna revisiun cumplessiva da l’areal Quadras e dess cuostar var 20 milliuns francs. In ün seguond pass sto lura eir gnir tutta per mans la renovaziun da la chasa da scoula existenta e da la chasa cumünala. Totalmaing fa il cumün quint cun cuosts da var 35 milliuns francs. «Nus stain realisar pass per pass», disch il capo. Ed agiundscha lura cha our da la perspectiva da la suprastanza cumünala nu’s tratta d’ün proget da centralisaziun pellas fracziuns da Scuol. Cha’l böt principal saja da s-chaffir daplü lö pellas scolaras e pels scolars e pellas magistras e pels magisters a Scuol. Il collectiv d'architectas ed architects chi’d ha guadagnà la concurrenza: (da schn.) Sindusan Balasingam, Gabriel Merkli, Michael Riker, Florence Gilbert e Cyril Kunz. Grond interess dürant l’exposiziun dals progets illa sala cumünala da Scuol. Grond interess dürant l’exposiziun dals progets illa sala cumünala da Scuol. «Simpel ma na banal» – il proget per üna nouva scoula a Scuol Il cumün da Scuol ha in venderdi saira expost ils progets da la concurrenza architectonica per ün nouv areal da scoula a Quadras. Dals desch progets admiss a la concurrenza ha persvas la giuria il plü ferm quel d’ün collectiv d’architectas ed architects giuvens da Turich. «Uschè bler beton e fier sco chi fa dabsögn, uschè bler lain sco pussibel», descriva l’architect Gabriel Merkli l’idea davo lur proget «Flurina e Mauro» cun ün nouv edifizi pella scoulina, ün pel s-chalin ot ed üna garascha suotterrana. Cha quel haja accumpli il meglder las pretaisas fattas ed haja eir gnü ün bun rebomb pro las persunas d’instrucziun, disch il capo Aita Zanetti. Cul proget «Flurina e Mauro» vain l’areal eir deliberà dal trafic motorisà e da l’ütilisaziun dubla tras la scoula e l’administraziun cumünala. «I darà üna plazza da scoula sainza autos e quai es ün grond guadogn», disch il capo. Ma cha principalmaing giaja eir per quai da s-chaffir daplü lö pels uffants e las persunas d’instrucziun a Scuol. Il cumün fa quint cun cuosts da var 20 milliuns francs per realisar il proget «Flurina e Mauro».

Üna sairada nostalgica cun filar e chantar in da cumpagnia da filunzas. Quai haja dat da giodair in sonda passada illa stüva dal Museum Engiadina Bassa a Scuol. Aita Dermont-Stupan da Sent e Paulin Nuotclà da Susch han pisserà per curturella cun artischanadi tradiziunal e chant popular. Per la tschinchavla jada ha gnü lö in sonda saira il «Plaz da filar e chant da cumpagnia» illa stüva dal Museum Engiadina Bassa a Scuol. Da la partida sun stattas – sper quatter filunzas ed il chantautur Paulin Nuotclà – bundant vainch persunas chi han giodü üna bella saira da cumpagnia. Visitaduras e visitadurs han chantà da cumpagnia. «Las pouvras filunzas» Davo il salüd dal president dal museum, Peter Langenegger, ha la «prüma filunza» Aita Dermont-Stupan declerà als preschaints la lavur da filar, insembel cun trais ulteriuras filunzas. Uschè cha las persunas preschaintas han survgni üna buna survista davart la lavur da las antenatas. «Eu n’ha grond plaschair da pudair salüdar a vo quia e da far cumpagnia a no pouvras filunzas», ha salüdà Aita Dermont-Stupan ed ha güsta declerà alch detagls da la lavur da filar: «Plü bod as filaiva culla roudina nomnada füs, ün urdegn raffinà per filar, chi pretenda però gronda abiltà ed es stat quella jada ün grond surleivgiamaint. Il füs es bainbod gnü rimplazzà da las roudas da filar chi giaivan talmaing svelt chi’s vaiva fadia da gnir davo.» Quellas roudas da filar prodüaivan bler plü svelt e plü efficiaint, e la lana d’eira a la fin plü bella e plü glischa. Perche in museums? Aita Dermont-Stupan s’ha però eir dumandada perche cha museums muossan insomma amo quist artischanadi, perche chi’s voul insè mantgnair e tgnair in memoria la lavur dals babuns, ün temp cha l’umanità nu less avair inavo e nu less neir plü viver in quel. Ella ha provà da güst respuonder svess: «La fascinaziun dal filar es l’elavuraziun da la lana davent dal besch fin pro’l prodot final. Il prüm la lana dal besch chi sto gnir s-chartatschada per metter parallel ils filins e lura intretschar mincha pailin ün aint in tschel, uschè chi dà landroura il fil. Quai es ün process chi’m fascinescha. Pür davo va il fil giò aint illa rouda e vain filà.» Cun filar gniva s’inclegia eir fingià da temp vegl chantà da cumpagnia. E perquai han ils organisaturs dal Museum Engiadina Bassa a Scuol invidà in sonda a Paulin Nuotclà per accumpagnar a la guitarra chanzuns popularas rumantschas. Chantar da cumpagnia Las persunas preschaintas sun stattas satisfattas da las decleraziuns dad Aita Dermont-Stupan ed han, intant cha las filunzas filaivan, chantà diversas chanzuns da cumpagnia. Per exaimpel «Fila, fila», «Il chastellan da Tschlin», «Avant pudaiv’ir a saglir e sotar», «Il randulin» e s’inclegia eir «Engiadina», üna chanzun dal chantautur Paulin Nuoclà, la quala es intant dvantada populara. Id es gnü chantà da cour e cun verva, adüna accumpagnà da la guitarra. Uschè chi’d es stat üna saira infuormativa e dalettaivla immez las localitats dal Museum Engiadina Bassa, ün museum regiunal plain da cultura e tradiziun engiadinaisa. Il füs es stat la prüma roudina da filar. Las quatter filunzas vi da la lavur. A schnestra Aita Dermont-Stupan. Il chantautur ed artist Paulin Nuotclà ha accumpagnà la lavur da filar cun chant e guitarra. Peter Langenegger, il president dal Museum Engiadina Bassa, ha sport il salüd. Visitaduras e visitadurs han chantà da cumpagnia.

Il Parc da natüra Biosfera Val Müstair ha installà per quist inviern ün seguond monitoring chi registrescha alpinistas ed alpinists chi sun da viadi sü vers il Piz Dora ed il Piz Turettas. L’intenziun es da diriger las rutas dals alpinists e d’evitar disturbis illas zonas da pos i’ls gods. Üna camera da sulvaschina per controllar chi chi passa sülla ruta d’inviern vers il Piz Dora o il Piz Turettas. Fingià avant tschinch vaiva il Parc da natüra Biosfera Val Müstair montà in plüs lös cameras da monitoring cull’idea da dombrar alpinistas ed alpinists d’inviern – voul dir skiunzas da tura obain viandants cun gianellas. Las cameras dombraivan las persunas chi d’eiran da viadi süllas rutas vers il Piz Dora (2950 m s.m.) e vers il Piz Turettas (2963 m s.m.), duos pizs populars chi sun tuots duos ragiundschibels sü da la fracziun da Tschierv. Quista stagiun d’inviern fa il Parc da natüra ün prossem monitoring cun cameras al pè da quels duos pizs. Daplü pos i’l god Avant tschinch vaiva l’Uffizi forestal dal Cumün da Val Müstair taglià oura ün corridor tanter duos gods chi fuorman üna zona da quietezza racumandada. Il böt d’eira stat cha las skiunzas ed ils skiunzs da turas transischan sü e giò dals duos pizs be tras quel clerai, e quai sainza chi’s dirigia las rutas eir amo fond attent cun tablas d’infuormaziun ed admoniziuns. Las experienzas ed ils resultats han cuntantà, sco cha’l manader natüra e cuntrada pro’l parc, Yves Schwyzer, ha dit invers RTR: «Il corridor ha propi gnü effet l’ultima jada, eir sainza masüras d’infuormaziun. Pels skiunzs vaja simplamaing plü bain per gnir aval, ed il corridor es eir gnü dovrà per chaminar insü. Uschè daja damain disturbis i’l god.» Prolungà il corridor Avant tschinch ons as vaiva dombrà var 1500 persunas sün quellas rutas. Uossa, in üna seguonda etappa, ha l’uffizi forestal però prolungà il corridor fin giosom la val. Avant ons d’eira nempe gnüda tagliad’oura be la part sura. Quist inviern as vulessa – tenor Yves Schwyzer – «guardar co chi funcziuna inavant» cun quist tagl plü lung. Voul dir cha’l Parc da natüra Biosfera Val Müstair vuless ramassar datas da frequenzas süllas rutas d’inviern ed ha perquai darcheu montà cameras da monitoring al listess lö sco l’ultima jada, darcheu sainza tablas d’infuormaziun. Yves Schwyzer ha declerà invers RTR: «Uschè vezzaina che cha las masüras portan dürant ün temp plü lung e scha las persunas as tegnan vi dals corridors.» Na identifichabel Las cameras da monitoring sun insè normalas cameras da sulvaschina. Ellas sun però preparadas uschè cha las persunas nu sun identifichablas causa las prescripziuns da la protecziun da datas. Ma las cameras registreschan tuottüna las frequenzas ed ellas laschan eir identifichar, schi’s tratta da skiunzs obain gianelladras. L’intera acziun da monitoring al pè dal Piz Dora e dal Piz Turettas vain realisada in stretta collavuraziun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair cul uffizi forestal cumünal, il guardiasulvaschina local e la società da chatschaders. Ils cuosts totals s’amuntan a var 20 000 francs. Las analisas da las datas fa però, sco cha’l Parc da natüra ha comunichà fingià principi da schner, la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas (ZHAW). Cha’ls resultats da las dombraziuns actualas sajan da spettar per l’utuon 2025. Üna camera da sulvaschina per controllar chi chi passa sülla ruta d’inviern vers il Piz Dora o il Piz Turettas. Üna camera da sulvaschina per controllar chi chi passa sülla ruta d’inviern vers il Piz Dora o il Piz Turettas. Il clerai o corridor chi maina skiunzas e skiunzs da tura sü da Tschierv vers il Piz Dora ed il Piz Turettas.

L’idea per ün proget da ingrondir il parc da natüra regiunal e l’Unesco-Reservat da biosfera süls cumüns da Scuol e Valsot nu vain perseguitada inavant. Quai ha la Conferenza dals presidents da Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) decis in occasiun da sia ultima sezzüda als 23 da favrer 2025. Ün stüdi da realisabiltà dal 2019 sco eir ün rapport da proget da l’on 2022 vaivan evaluà l’idea e muossà cha’l proget füss insè realisabel. Ma fingià dal 2022 esa gnü decis da nu far il prossem pass, nempe dad ir illa «fasa d’ingrondimaint e da fundaziun», sco cha la EBVM scriva in üna comunicaziun. Sco cha la regiun scriva plünavant haja ün’ulteriura retschercha pro partenaris-clav muossà cha l’interess per ün ingrondimaint sül perimeter da Valsot e Scuol nun es tant grond, o cha lur prioritats sun pel mumaint sün oters progets. Uschè nun ha quist’idea neir na survgni fin uossa ün grond sustegn politic o da la populaziun. Il Parc da natüra regiunal sco eir il Unesco-Reservat da biosfera vegnan però gestiunats inavant illa fuorma existenta. (cdm/fmr)

L’on 2025 es be güst ün mais vegl ed i para minchatant cha tuot il muond as vess müdà in quista cuorta pezza. In quists dis as poja tschüffer l’impreschiun cha ingüns uordens ed ingünas cunvegnas nu valessan plü. Cha tscherts potentats politics ed economics han tut per mans per demontar il muond sco cha nus til cugnuschain e da s-chaffir ün uorden nouv tenor lur gust. Ils Stadis Units, la China, la Russia e divers oters. Schi, davo il prüm mais as poja dir cha’l 2025 ha cumanzà cun ün veritabel terratrembel, ed il privel es grond da perder il fuond suot ils peis, scha inchün lascha gnir massa dastrusch la lavina da las novitats ed agitaziuns mundialas. Ed eu dun pro, ch’eir eu am zoppess minchatant il plü jent suot la plüma, cur ch’eu leg tschertas lingias grassas illas medias. In quist lö dvainta la devisa annuala da quist on ün muossavia. Ella disch: «Examinai tuot ed il bön retgnai» (1. Tess 5,21). Quist citat da la charta a la raspada da Tessalonichu cumpiglia duos pass: Il prüm pass es dad examinar tuot per verer nan precis. E quia es manià propa tuot: quai ch’eu n’ha adüna tut sco vardà e chi m’es dvantà üna chara pozza e da tschella vart eir tuot quai ch’eu n’ha fin uossa valütà sco il plü grond tagnin e ch’eu n’ha adüna sbüttà. La masüra pro l’examinaziun dess adüna esser schi serva a la vita o na. «Examinai tuot» ans preserva da güdichar massa svelt in ün muond chi’s müda cun ün tempo chi’ns ris-cha da tour il flà. Mincha examinaziun douvra nempe temp e quist temp ans dà la distanza e nouva calma per güdichar bain. Il seguond pass es da gnir activ, da retegner il bön per til metter in valur. Da focussar sül bön per til cultivar per ch’el possa crescher e portar früt. Quai manaja da star aint per tuot chi serva a la vita, eir schi nu correspuonda a la tenuta da la majoranza. L’on 2025 es ün mais vegl e la devisa «Examinai tuot ed il bön retgnai» am para ün bun muossavia per restar critic, activ e constructiv in ün muond agità e minchatant confus. Paulus maina quist impissamaint sül punct cur ch’el scriva als Romans, «Nun as laschai survendscher dal mal, dimpersè survendschai il mal tras il bön». Stephan Bösiger è stà reverenda dal 2003 fin il 2015 en l’Engiadina Bassa e dal 2015 fin il 2018 en Val Müstair. Actualmain lavura el en la cussegliaziun ed en il svilup da pravendas e raspadas en il chantun da Berna. El stat a Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Daspö 30 ons cultivescha il paur Anton à Porta da Scuol il strom chi vain dovrà per far l’Hom Strom. La tradiziun unica, celebrada minch’on la prüma sonda da favrer, pretenda chi vain cultivà strom uschè lung sco pussibel. Il meglder s’affa per quai il sejel chi vain lura racolt ed elavurà a man. Il paur Anton à Porta circundà da monnas fattas our da seis sejel. Var tschinch mais pendna là, i’l tablà da la chasa da vaschins a Punt, las monnas da strom per la tradiziun unica da Scuol. Fin la prüma sonda da favrer, fin cha las scolaras ed ils scolars dal cumün fan landroura cuas chi plajan intuorn ün lattun per fuormar l’illuster Hom Strom – «ün hom da nom e pom», sco cha minchüna e minchün da Scuol sa. Ed ün hom tuottafat «made in Scuol». «Cumprar quel strom, quai nu gess gnanca», disch Anton à Porta. «Hozindi vain tuot be amo racolt cun maschinas e vendü in ballas – ma our da quellas nu poust plü far bler.» Daspö 30 ons semna e cultivescha il paur da Scuol sün ün da seis chomps ün pêr aras da sejel be aposta per l’Hom Strom. «Fingià meis bap semnaiva sün ün toc chomp il sejel per l’Hom Strom. Cur ch’eu n’ha surtut la pauraria n’haja lura fat inavant quai, simplamaing per mantegner la tradiziun.» Las monnas as mantunan fin bod suot il tet dal tablà da la chasa da vaschins a Scuol. Ün hom da sejel «Infin ch’el es grondun» es l’instrucziun illa chanzun da l’Hom Strom. E quella as lascha ragiundscher il meglder cun strom da sejel. Quellas monnas chi pendaivan ils ultims mais i’l tablà vaiva Anton à Porta semnà fingià la fin d’october avant bod ün on e mez. «I’s piglia pel plü sorts veglias sco per exaimpel ’cadi’, quai es üna sort da sejel d’inviern chi fa il strom bod il plü lung.» E plü lung il strom, plü bain vaja a plajar las cuas intuorn il lattun, apunta «infin ch’el es grondun». «Schi’s lavura bain il prüm, crescha il sejel fich bain», disch Anton à Porta. Ed il sejel nu fa lura cun cultivar dürant la stà neir plü uschè blera lavur. «Cur ch’el ha üna tscherta otezza, cuverna’l bain il chomp. Lura tegna’l eir inavo la zizagna ed impedischa cha’l fuond süa oura massa svelt.» La magistraglia da Scuol tschunca il sejel per l’Hom Strom a man, quia sün üna fotografia our da l’archiv dal mainascoula Mario Rauch. Lavur manuala sül chomp Cur cha’l sejel es sech e pront per la racolta, surlascha il paur il rest da la lavur a la scoula. «Scha l’ora es buna, giaina pel solit l’eivna avant la chatscha a tschunker», disch il mainascoula Mario Rauch. Üna lavur cha’ls magisters surpiglian – a man, culla fotsch, na culla maschina. «I dà da quels chi san sgiar magara bain, sun bod experts, oters han il prüm amo tschertas difficultats», quinta Mario Rauch. «Ma culs ons as tschüffa ün pa experienza.» Chi’s fa quai a man culla fotsch – eir quai ha il böt da racoglier strom uschè lung co pussibel. «La maschina da scuder fa il tagl magara ot sur il fuond e clocca lura insembel il strom», declera Anton à Porta. «Culla fotsch as poja far il tagl fich bass e nu’s fa ir il strom.» Il davomezdi vegnan lapro las scolaras e’ls scolars dal s-chalin ot. Our dal strom tschunc lian els las monnas e pichan sü quellas i’l tablà. «Anton à Porta semna adüna vaira bler. Nus pigliain quant chi ha lö aint il tablà, il rest es reserva», disch Mario Rauch. Bod adüna avuonda strom Ch’in tuot ils 30 ons ch’el cultivescha il sejel per l’Hom Strom hana pel solit racolt avuonda, as regorda Anton à Porta. «Id ha schon dat ün o tschel on cha’l sejel es restà cuort, lura haja dat ün Hom Strom ün pa plü majer. Ma be ün on d’eira la racolta uschè noscha cha nus vain stuvü tour lapro amo ün pa strom da la clostra vi’n Val Müstair». Quist on as mantunan las monnas fin bod suot il tet dal tablà. Fin la prüma sonda da favrer pichna là per süar – schabain chi nun es neir uschè mal, scha’l strom es amo ün pa ümid. «Lura è’l plü lom e nu rumpa uschè svelt cun plajar las cuas intuorn il lattun», disch Anton à Porta. E lura düra il spectacul la saira forsa eir ün zich plü lönch. Cur cha’l sain batta las ot vain el impizzà, l’Hom Strom – e «tuot la glieud dal lö s’allegra da seis fö». Sejel d’inviern da la sorta «cadi» s’affa specialmaing bain per far l’Hom Strom. L’Hom Strom in flommas l'on 2023. Sejel «made in Scuol» per l’Hom Strom Il paur Anton à Porta da Scuol cultivescha daspö 30 ons ün chomp cun strom aposta per la tradiziun da Scuol. Sün quel chomp planta’l üna sorta da sejel chi fa strom specialmaing lung. Quel vain racolt a man, lià insembel a monnas e pichà sü in ün tablà fin la prüma sonda da favrer, cur cha las scolaras e’ls scolars dal cumün fan our da quel sejel l’Hom Strom. (fmr/mst)

Cuvits 2025 cun la saramentaziun da las autoritads communalas a Valsot - 05 da schaner 2025.

La Butia Tarasp da dadora - filmada/fotografada il schaner 2025.

Impressiun da las cursas da la cuppa mundial da snowboard alpin a Scuol/Ftan, ils 11 da schaner 2025.

Impressiuns da la Büvetta Tarasp - fotografà l'entschatta schaner 2025.