Val Müstair Trais dis plain musica daja quista fin d’eivna in Val Müstair. Per la prüma jada ha lö il festival «Tschêl sün terra» – in differents cumüns, cun musica classica e populara, cun gitas e cun ün anteriur cusglier federal. Ün rendez-vous da la Val Müstair cul muond musical annunzchan ils organisaturs e las organisaturas dal festival «Tschêl sün terra», ün dialog tanter musica, natüra e cultura. Inspirà da la rösa dals vents chi muossa sül cumpass las direcziuns, as dedichescha eir il festival mincha di ad ün’otra direcziun – üna referenza eir a la cruschada da Sta. Maria chi sparta la via vers süd, vest ed ost. Il prüm di dal festival as dedichescha a l’ost. Cun musica dal Austriac Joseph Haydn, dal Tschec Antonin Dvořák e cun arrandschamaints da vegls sots tirolais illa baselgia refuormada da Sta. Maria. Il seguond di as dedichescha al vest tanter oter cun musica populara da l’Appenzell e musica dal percussiunist Frances Pierre Favre a Sta. Maria. E finalmaing al terz di amo vers süd, tanter oter cun musica dals cumponists talians Boccherini, Vivaldi e Rossini illa baselgia catolica da Valchava. Sper ils concerts spordscha il festival diversas activitats supplementaras: ün cuors da tambur e duos gitas musicalas. O lura eir üna sairada litterara cun Tim Krohn ed istorgias jauras titulada «La vart simpatica da mia val». Ed eir l’anteriur cusglier federal Moritz Leuenberger sarà preschaint per üna discussiun davart il tema «turissem da cultura». La prüma ediziun dal festival «Tschêl sün terra» es gnüda iniziada da la «Biosfera Val Müstair» ed organisada da la società «Mia Val Müstair». Curatà il program ha la violinista e cumponista Helena Winkelman, oriunda da Schaffusa. Ella suna dürant il festival eir pro divers concerts in differentas fuormaziuns da musica da chombra. Il festival düra da gövgia, ils 3 october fin sonda, ils 5 october 2024. Il program detaglià es accessibel sün la pagina d’internet val-muestair.ch. (cdm/fmr)

In sonda ha lö illa Chasa Jaura a Valchava la vernissascha dal cudesch «Allegra! Inscunters illa Biosfera Val Müstair». Il cudesch cun texts in rumantsch e tudais-ch dad Anna Rodigari e Susann Bosshard-Kälin e cun fotografias dad Ivan Tschenett preschainta 30 biografias stret colliadas cun la Val Müstair. Cha’l cudesch saja ün caleidoscop d’istorgias diversas, esa scrit in l’invid. A la vernissascha saran preschaintas las auturas ed il fotograf – per leger our dal cudesch e discutar cul public. Manzunà vain eir ün aperitiv ed üna surpraisa musicala. L’invid racumonda da s’annunzchar directamaing pro la Chasa Jaura per reservar üna plazza. La vernissascha cumainza a las 14.00 illa Chasa Jaura a Valchava. Plazzas pon gnir reservadas per telefon sül nomer 081 858 53 17. (cdm/fmr)

La Val Sinestra es daspö tschientiners cuntschainta per sias auas fortas cun arsenic. Perquai s’haja eir fabrichà là avant passa 100 ons üna gronda chasa da cura cumprais büvetta. ­Intant cha l’Hotel Val Sinestra es gnü salvà da seis destin ed ha darcheu drivi sias portas a partir da l’on 1978, es la büvetta gnüda desdrütta da lavinas e boudas e’s preschainta daspö passa 50 ons sco «lost place». Sün ün grip da var 15 meters otezzas as rechatta l’imposant Hotel Val Sinestra cun sias ündesch etaschas, diversas tuorinas e seis tet marcant sco ün chastè. Pro l’anteriura chasa da cura immez il god – fabrichada i’ls ons 1909 fin 1912 in üna val laterala da l’Engiadina – as tratta però d’ün «rescued place», dimena d’ün lö chi’d es gnü salvà e revitalisà. Daspö l’on 1978 vain l’hotel nempe gestiunà cun success da la famiglia Kruit, chi s’ha specialisada sün vacanzas pauschalas cun üna cliantella surtuot da l’Ollanda. I dà però eir ün lö bandunà illa Val Sinestra e quel as rechatta güst al pè da quist grippun e sper il flüm Brancla. Ironicamaing es quist «lost place» però la radschun principala cha’l grond chastè da cura es insomma gnü fabrichà seis temp. I’s tratta da l’anteriura büvetta, chi’d es i’l decuors dals ultims tschinch decennis gnüda victima da diversas lavinas, boudas ed auas grondas. Guidas tras l’edifizi i’ls ons 1990 «Daspö cha meis hom ha surtut l’hotel la fin dals ons 1970 nun ha l’aua minerala plü ingüna importanza per nus. Ma i dà amo minchatant viandants chi passan e dumondan, schi’s possa provar l’aua forta da la funtana dad Ulrich», disch Adriënne Kruit, possessura da l’Hotel Val Sinestra. Ella cugnuoscha la val crüja eir daspö 30 ons ed ha a la fin dals ons 1990 eir amo svess visità la büvetta. Tenor Kruit daiva da quel temp perfin minch’eivna üna guida tras la büvetta, ingio cha seis hom muossaiva l’edifizi als giasts. «E las funtanas sun eir amo stattas dovrablas da quel temp. Ma dal 1999 ha üna lavina lura dat l’ultim cuolp a l’edifizi, daspö là va tuot in muschna e l’aua forta cula illa Brancla», declera Adriënne Kruit. Perquai as preschainta il cumplex da l’anteriura büvetta hozindi in üna stadi desolat. La gronda part da l’areal es uossa ün parkegi, ma vi dal grip e tanter la terra e frus-chaglia oura as stendan amo qualche mürs e fanestras da la büvetta. Bain zoppada davo ün grond remuorch as rechatta lura eir amo ün’entrada pro quist lö bandunà, chi’d es protet d’üna porta. «Id es però simplamaing massa privlus d’entrar i’l edifizi sainza dar ajer per qualche uras. Perche cha cun l’aua sortan eir gas da la terra e quels pisseressan chi’s crodess in svanimaint davo pacs minuts», disch la possessura da l’hotel. Ch’ella haja pro ün ulteriur inchaschamaint da funtanas eir vuglü ir a tour üna vouta aua ed es be per pac rivada da sortir da quel. «Dimena cun quists gas nun esa da skerzar», manaja Adriënne Kruit. Unicas funtanas arsenicas in Svizra Ma perche s’haja insomma fabrichà in quista val perifera avant passa 100 ons quista chascha d’hotel e tuot ils indrizs da cura, eir schi dà numerusas auas fortas be pacs kilometers dadour la Val Sinestra a Scuol e contuorns? – Pro quista aua forta as tratta nempe da l’unica funtana minerala in Svizra chi cuntegna arsenic ed il Val Sinestra es stat l’unic bogn da cura arsenic in tuot l’Europa. Perquai s’haja eir exportà quist’aua in tuot il muond per l’adöver medicinal al principi dal 20avel tschientiner. Implü han tuot las funtanas da Val Sinestra insembel üna prestaziun da 162 liters al minut, che chi’d ha pussibilità üna gronda gestiun da cura cumprais bogns. Ma p.ex. il cuntgnü d’arsenic da la funtana Ulrich surpassa la limita per arsenic aint ill’aua da baiver per circa 360 jadas, perquai nu vain ella plü dovrada. Cha las funtanas gnivan però dovradas fingià plü bod, quai ha confermà la scuverta d’ün vas dal 15avel tschientiner güst pro las funtanas. L’on 1876 sun lura gnüdas inchaschadas 19 funtanas in möd ch’ellas sortivan da la terra be amo in ses lös, i’s tratta da las funtanas da Thomas, Conradin, Johannes, Ulrich, Eduard ed Adolf. Quellas sun stattas protettas d’üna chasina da lain. «Lura s’haja fabrichà l’on 1904 la prüma chasa da cura – l’uschenomnà Berghaus chi’d es hozindi amo adüna drivi sco restorant e dependance. E causa il grond success s’haja lura be quatter ons plü tard cumanzà a fabrichar il grond hotel cun 120 lets e la nouva büvetta dasper la chasa da lain. Da quella jada daiva implü eir ün suotpassagi da lain güst sper la büvetta per far spassegiadas bavond l’aua», disch Adriënne Kruit. Las forzas natüralas «maglian sü» l’edifizi Cun temps damain glorius, ma eir cun fasas plain success, es la chasa da cura Val Sinestra lura statta in funcziun fin da l’on 1972. Fingià duos ons avant vaiva üna gronda lavina desdrüt üna part da la büvetta. Ultra da quai han üna bouda ed auas grondas da l’on 1972 amo üna jada pisserà per grond dons vi dal stabilimaint. Perquai as schmachan daspö quels ons darcheu las ses funtanas inchaschadas in numerus lös our da la terra, tuot ils büschens d’aua sun be plü ruina e las paraids sun per part cuvernadas cun müs-chel – ün vaira «lost place» chi vain plan planet «maglià sü» e scholt da diversas forzas natüralas. «Eir schi füss fich bel da renovar e darcheu metter ad ir la büvetta – nus nu vain displaschaivelmaing quists mezs finanzials ed i cuostess milliuns per darcheu far alch landroura. Ma chi sa, forsa passa ün bel di inchün chi s’inamurescha in quist lö bandunà cun gronda istorgia e voul sdruagliar la büvetta da seis sön da Rösaspina», as dumonda Adriënne Kruit cun ün surrier. Üna fotografia istorica: immez il suotpassagi ed a dretta la büvetta. Adriënne Kruit, la possessura da l’Hotel Val Sinestra. Ün sguard illa büvetta da l’entrada aint. Davovart illa part plü clera as rechattan las funtanas. La chasa da cura es gnüda salvada da seis destin ed ha darcheu drivi sias portas a partir da l’on 1978 sco hotel. Üna gronda fanestra da l’anteriura büvetta chi’s rechatta güsta pro il grip suot l’Hotel Val Sinestra. I’l fratemp es l’edifizi creschü aint e serrà sü. L’aua minerala da las ses funtanas da la Val Sinestra, chi cuntegnan sco unicas in Svizra arsenic, culan hozindi illa Brancla. Il cuntgnü d’arsenic da la funtana Ulrich surpassa las valurs da limita per arsenic aint ill’aua da baiver per circa 360 jadas. L'Hotel Val Sinestra a Sent.

Id es rivà il settember. Alchüns sun amo in vacanzas, tschels ston tuornar a chasa – lavur, scoula, stüdis. Minch’on in quista perioda m’algorda dals pleds da la poetessa taliana Vivian Lamarque chi’s dumonda in sia poesia «Vacanza conclusa»: A vacanza conclusa dal treno vedere chi ancora sulla spiaggia gioca si bagna la loro vacanza non è ancora finita: sarà così sarà così lasciare la vita? Quist es üna ponderaziun decisamaing melanconica: la fin da las vacanzas vain congualada culla fin da la vita. Tenor quist congual füssan las vacanzas la vita, il retuorn a la lavur invezza füss sco la mort. Co interpretar dimena mia tscherna da partecipar ad üna «summer school» in settember? Las summer schools sun per de­finiziun ün mix da stüdis, lavur e ­vacanzas. I’s tratta da la summer school «Migrazione intraromanza e plurilin­guismo / Innerromanische Migration und Mehrsprachigkeit» chi ha gnü lö illa seguond’eivna da settember a San Martin de Tor (Italia), i’l cour dad üna da las vals ladinas illas Dolomitas, ed ella es statta organisada da Ruth Videsott (Università da Bulsan), Beatrice Colcuc (Paris Lodron Universität Salzburg), Gabriele Zanello (Università degli Studi di Udine) e David Paul Gerards (Johannes Gutenberg-Universität Mainz). La scoula as focussaiva sün spazis da contact interlinguistic in ­territoris da linguas romanas in üna perspectiva sociolinguistica, interculturala e didactica. Dürant la fuormaziun a San Martin de Tor nun es il plurilinguissem be stat üna teoria. Quai n’haja badà subit cun entrar la prüma jada illa stüva dal Chastè dal Museum Ladin, il lö da las lecziuns. Dadaint d’eiran 20 persunas, students/as, professuras e professurs invidats ed organisaturs/as. I’s dudiva talian, tudais-ch, portugais, spagnöl, frances, rumen, polac. I’s dudiva eir ladin dolomitan, furlan e rumantsch ladin. Quist ultim es stat protagonist eir d’üna lecziun dal professer Elton Prifti (Universität des Saarlandes) davart las situaziuns da contact tanter il puter ed il portugais in Engiadin’Ota. Ruth Videsott e Beatrice Colcuc han discurrü tanter dad ellas lur lingua materna, quai voul dir il ladin dolomitan – meis rumantsch d’eira ün agüd important per tillas incleger: Blers pleds sun fich simils, ma oters tuot differents. Uschea as discha per exaimpel «grazcha» in ladin dolomitan «dilan». Cun Daniel Paul Gerards e Jonas Grünke, seis collega da l’Università da Mainz, invezza vaina discurrü, siond cha tuots sun uschedits «new speakers» da rumantsch, vallader. Co interpretar dimena üna summer school in settember – tenor la dumonda d’entrada? Uossa am vain il pled güst: il limbus. Ma quai es ün pled cun connotaziun pac entusiastica, sco scha quai füss alch main bel co vacanzas e main serius co ün cuors dürant l’on. Quai nu’s po sgür na dir da la scoula da San Martin: fich buna qualità d’instrucziun, cuntrada da bellezza, relaziuns umanas chi inspi­reschan. Bellas vacanzas e bellischem cuors! Uschea am resta d’exprimer mia arcugnuschentscha per quista bella experienza cun ün «grazcha» ­­ed ün «dilan». Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Maciej Durkiewicz

«Che catastrofa, tuot es i in malura!» Meis bap cloma sü dal schler tuot agità. Davant la glatschera ha’l chattà ün lai cotschen brünaint, la porta da la s-chaffa fraida mezz’averta: «La porta nun es statta serrada inandret e tuot il cuntgnü es sdrelà!» E la catastrofa d’eira tant plü gronda cul fat cha nus vaivan cumprà be ün pêr dis avant ün quart vadè. Id es stat üna bun’occasiun ed i füss stat puchà da nu profitar, eir schi d’eira vairamaing bler massa blera charn per nus. A la fin esa stat tanta charn cha nossa glatschera d’eira implida fin süsom e cha dafatta ün vaschin ha amo güdà oura ed ha tut pro el ün pêr tocs. Ma da tuot quai nun es restà bler. Cun verer plü precis la situaziun, vaina stuvü constatar cha tuot la mangiativa d’eira ida in malura. La glatschera es statta averta almain trais dis. Suot il strich esa però i amo bain, ingün da nus nun ha gnü da patir fom. In üna sumaglia biblica vaja oura bler plü mal. Là quinta Gesu dad ün hom chi ha gnü üna racolta ourdvart buna e vaiva massa pac lö per tuot sia granezza. Perquai ha’l ponderà da fabrichar ün graner plü grond e da viver da quinderinvia da sias reservas. In quel mumaint til appara Dieu e disch: Tü nar, amo quista not vain ti’orma dumandada da tai; a chi appartgnarà lura tuot quai cha tü hast raspà insembel? Uschea va quai cun quel chi raspa tesors per sai stess e nun es rich in Dieu. (Lc1216-21) Stimada lectura, stimà lectur, quista dumengia vain festagiada in nossas cuntradas la festa da la racolta. Cun festas grondas e bellas sco in Val Müstair o cun uters e maisas dal Segner decoradas cun premura cun nossa racolta – segns da recugnuschentscha per la generusità da nossa natüra e da Dieu. I vain ingrazchà per tuot quai chi’d es creschü suot noss mans. Ed i vain parti – pan, vin e cumpagnia in algrezcha – perquai chi s’accumplischa di per di nos aröv: «Il pan da minchadi dà a nus hoz.» Quant dalöntsch davent sun in quel mumaint ils pissers pervi da la glatschera daplü co plaina! Schi va per festagiar la vita nun esa per furtüna ingün lö per roba dscheta. Stephan Bösiger è stà reverenda dal 2003 fin il 2015 en Engiadina Bassa e dal 2015 fin il 2018 en Val Müstair. Actualmain lavura el en la cussegliaziun ed en il svilup da pravendas e raspadas en il chantun Berna. El stat a Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha inizià ün proget partecipativ per elavurar üna politica favuraivla per uffants, persunas giuvnas e famiglias. Al principi dal proget stan maisas raduondas – quasi lavuratoris – in tuot ils cumüns. In quellas vegnan eruits insembel ils problems, però eir pussibiltats d’augmantar l’attractività da la regiun. Quist’eivna ha gnü lö la seguonda da quistas maisas raduondas a Scuol. «Nus vain quista saira il dret da pudair far chastels aint l’ajer.» Uschea ha Fadri Häfner, commember da la suprastanza da Scuol, bivgnantà a quellas e quels chi han chattà la via in sala cumünala – a quista maisa raduonda cul böt d’eruir che visiuns chi dà pella regiun e pel cumün, che problems e che ideas concretas. La dumonda centrala da quista saira, ma eir dal proget: Che pudessan la regiun Engiadina/Val Müstair e seis cumüns spordscher per famiglias, lur uffants e per giuvnas e giuvens chi creschan sü quia o chi tuornan inavo? Co vain la regiun plü attractiva pellas prosmas generaziuns? Dürant bundant duos uras han ils partecipants e las partecipantas discutà e fat chavazzins, preschantà ideas e fat attent a difficultats e sfidas. «I nu sun gnüdas giavüschadas robas straminablas o utopicas quista saira, i sun gnüdas proponüdas ideas realisablas», resümescha Fadri Häfner. «Ils puncts principals da quista saira sun: I mancan locals per uffants e giuvenils ed i dà ün problem cul transport per manar als uffants ad occurrenzas dürant il temp liber aint illas differentas fracziuns ed eir la not cur chi’s voul tuornar a chasa davo sortida.» Collavuraziun partecipativa «Nus vain gnü discussiuns intensivas. Ed in quellas s’haja badà cha tuottas e tuots vezzan il bsögn chi’s müda alch e cha nus tuots vain suvent similas ideas», disch la doctoressa d’uffants Angela Chappatte. Karin Herger, mamma d’üna matta da ses mais, agiundscha: «A mai para bun ed important chi’s guarda insembel che sportas chi dà e che chi manca. E forsa eir ingio chi’s po s’ingaschar svess per chi’s müda alch.» Ils resultats da las discussiuns sun gnüts resümats sün ün placat cun da tuotta sorts cedlas – ideas concretas sper da quellas magara abstractas: Daplü pussibiltats da partecipaziun politica per persunas giuvnas, daplü ingaschamaint dals abitants, spazi d’abitar pajabel, üna sporta da chüra dürant las vacanzas da scoula, ün kino o eir ün parc da skateboard e bler oter plü. Organisà ha la maisa raduonda Sabrina Gunsch da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. «Il plü important es intant cha nus imprendain a cugnuoscher ils bsögns da las abitantas e dals abitants. Perquai invidaina in tuot ils cumüns a quistas maisas raduondas», disch ella. D’involvar e laschar partecipar a la populaziun illa lavur – quai es ün dals elemaints centrals da quist proget. «Quist möd da lavurar es ün tschegn vers il futur», disch Fadri Häfner. «Uschea s’haja eir daplü sustegn illa populaziun. Eu crai cha quai saja la dretta via.» ​Discussiun sainza pertocs Il manco da la sairada a Scuol: üna gronda part dals pertocs nu d’eira preschainta: Ingüns uffants e be üna rapreschantanta da la giuventüna. Lur perspectiva, lur giavüschs ed ideas voul Sabrina Gunsch resguardar otramaing: «Sco prossem sun previssas intervistas cun giuvenils tanter 18 e 25 ons in tuot ils cumüns. L’on chi vain faina lura eir visitas in scoulas ed organisain lavuratoris partecipativs cullas scolaras e culs scolars.» E pür lura vain formulà il concept. «Las maisas raduondas, las intervistas ed ils lavuratoris in scoula sun ils quadrels our da quels ch’eu construisch lura il concept. Ün concept chi cuntegna masüras e böts pella regiun e pels cumüns», declera Sabrina Gunsch. Chi saja però amo massa bod per dir che masüras e böts cha quai pudessan lura esser, disch Sabrina Gunsch. Uschea nun es neir na cler intant scha’l concept resguardarà eir ils giavüschs cha Anina Sieber ha formulà. La duonna da 19 ons s’ha partecipada in nom da la giuventüna da Scuol a la maisa raduonda. Ella disch: «I dà massa pacas localitats per mia generaziun.» Il plü urgiaint tenor ella: «Üna nouva disco.» Maisas raduondas sco a Scuol sun previssas eir amo a Zernez (22 october), a Valsot (28 october) ed in Val Müstair (9 november). Lavuratori pella prosma generaziun Cun maisas raduondas in tuot seis cumüns iniziescha la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ün proget per sviluppar la politica d’uffants e da giuvenils. In collavuraziun activa tanter politica e populaziun dess uschea gnir realisà fin prümavaira 2026 ün nouv concept cun masüras e böts pella regiun e pels cumüns. Ün concept chi dà la basa per augmantar l’attractività da la regiun per uffants, persunas giuvnas e famiglias. Marcurdi saira ha gnü lö la maisa raduonda a Scuol – üna sairada chi ha sport ün’invista illas pretaisas ed ils bsögns da la populaziun. Facit a Scuol: I mancan localitats per giuvenils ed uffants, üna nouva disco e mezs da transport dürant la not. (fmr/mst) 20 persunas s’han partecipadas in marcurdi saira a la maisa raduonda a Scuol. 20 persunas s’han partecipadas in marcurdi saira a la maisa raduonda a Scuol. Fadri Häfner (d’immez) discuta cun partecipantas e partecipants da la maisa raduonda a Scuol. 20 persunas s’han partecipadas in marcurdi saira a la maisa raduonda a Scuol.

Fin la prümavaira 2026 düran las lavurs vi dal concept per üna politica d’uffants e giuvenils. La FMR ha discurrü culla respunsabla da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair chi’d es la manadra strategica da quist proget. FMR: Perche esa gnü decis da sviluppar quist concept? Martina Schlapbach: Dürant la lavur d’actualisar la strategia «Agenda 2030» da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair vain nus constatà cha quai es ün tema pro quel chi dà üna necessità d’agir. Tuot ils cumüns vezzan cha la politica dad uffants e giuvenils es importanta e chi fa sen da collavurar in quella dumonda. La conferenza dals presidents ha lura decis da realisar quist concept – eir cun sustegn finanzial da l’Uffizi da sandà Grischun. Co es il proceder per realisar il concept? In üna prüma etappa vaina fat l’analisa: Che funcziuna, che sun ils problems, che sun ils giavüschs e che esa da sviluppar inavant? Quai düra fin prosma prümavaira. Sün basa da quella analisa vain lura elavurà fin prümavaira 2026 il concept chi propuona masüras e böts sün nivel regiunal, ma eir sün nivel cumünal. As poja fingià dir ingio chi dà dal sgür necessità d’agir? Per nus es la partecipaziun fich importanta – da tuot las gruppas pertoccas: genituors, pedagogas, chüraders e natüralmaing eir ils uffants e giuvenils svess. Perquai laschain nus in quista fasa consciaintamaing avert che chi sun las grondas sfidas. Nus sperain apunta güst da tschüffer respostas a quista dumonda pro las maisas raduondas chi han lö in mincha cumün. Il privel latent pro concepts es cha quels svanischan in alch chaschuot e croudan in invlidanza. Co vöglian Els evitar quai? L’idea es cha’l concept s’orientescha ferm a la pratica. Ingün nu spetta sün ün oter tigher da palperi. Ma listess as douvra üna basa per trar decisiuns e realisar progets. Per nus esa important chi detta la pussibiltà da realisar pitschens progets eir fingià dürant il process. Schi’s constatescha dürant il process chi’s pudess fingià far alch, lura faina quai. (mst/fmr) Martina Schlapbach es la sviluppadra regiunala da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair: «Nossa regiun sto esser attractiva per giuvens, per uffants e famiglias. Uschigliö vegna greiv.»

Las Ouvras Electricas Engiadina SA (OEE) saneschan il batschigl da cumpensaziun a Pradella sper Scuol. Id es üna sanaziun extaisa davo raduond 30 ons gestiun. Al principi d’october es il batschigl – sco cha las OEE scrivan in üna comunicaziun – gnü svödà per til pudair inspecziunar e masürar pellas lavurs chi seguan. L’isolaziun d’asfalt dal batschigl es üsada giò causa l’età illa zona ingio cha l’aua as müda. Implü ston gnir allontanats circa 10 000 m³ sedimaints our dal batschigl. Quels nu ston be gnir allontanats avant las lavurs d’isolaziun, i dessan eir gnir tuttas masüras per minimar sedimaints futurs. Il böt da la sanaziun es tenor la comunicaziun da mantegner la sgürezza e stabilità dal batschigl da cumpensaziun a lunga vista. (cdm/fmr) Quist sedimaint chi’s rechatta i’l batschigl da cumpensaziun a Pradella sto gnir allontanà avant cha las lavurs d’isolaziun pon gnir fattas.

Il cudesch «Allegra! Inscunters illa Biosfera Val Müstair» purtretescha a 30 persunas in stret connex culla Val Müstair: indigenas e nouvrivadas, giuvnas e veglias, manualas ed artisticas. Our da lur biografias e lur istorgias as fuorma ün purtret da la cumünanza jaura, da lur pensar, lur paschiuns ed eir da lur pissers. Quista fin d’eivna es il cudesch gnü preschantà a Valchava. «Tenor meis avis, dvaintast tü ün pa sco il lö, ingio cha tü creschast sü.» Quai disch Dario Fallet da Müstair. E scha quai tuorna, lura es il cudesch «Allegra! Inscunters illa Biosfera Val Müstair» in alch möd eir ün’instrucziun per incleger als Jauers e las Jauras e lur val. La vendadra Teresa Gruber, chi ha passantà tuot sia vita in Val Müstair e d’eira ons a la lunga, ses dis l’eivna, fingià a las set a bunura in butia, disch be listess: «Eir schi daiva blera lavur, nu vaiva ingün stress. Quai nu cugnuoscha.» La manadra dal Camping Müstair, Isolde Christandl, oriunda da Tuer, güst da tschella vart dal cunfin, disch: «Eu sun üna Jaura, be sül palperi amo nöglia.» Il falegnam Armon Feuerstein da Fuldera chi ha sajettà ün uors be cul balaister in Canada disch: «Nossa Val es uschè bella ch’eu nu less plü ir davent.» O lura la biologa Gabi Müller da Turich chi ha chattà la via in Val Müstair dürant l’epidemia da corona, perquai cha las vacanzas illas Filippinas nu d’eiran plü pussiblas: «Quai es stat üna furtüna!» Collavuraziun tanter duos generaziuns «Nus vain fat attenziun da purtretar a persunas our da tuot ils cumüns, giuvnas e veglias, indigenas e seguondindigenas, homens e duonnas», disch l’autura Susann Bosshard-Kälin chi viva ad Egg aint il chantun Sviz. Ella svess ha imprais a cugnuoscher la Val Müstair dürant ün stipendi da litteratura l’on 2022 e laiva fingià quella jada scriver sur dals Jauers. Il prüm ha però stuvü ir a fin l’epidemia da corona per tuor per mans l’idea. Concretisà l’idea s’haja lura in collavuraziun cun Franziska Peter, respunsabla per educaziun e cultura pro la «Biosfera Val Müstair». Susann Bosshard-Kälin declera: «Important ans d’eira chi’d es üna collavuraziun da duos generaziuns e ch’inchün indigen am cumplettescha.» E sün ün inserat aint il mas-chalch, il fögl uffizial dal cumün, s’ha lura annunzchada Anna Rodigari da Müstair. Sper l’autura rutinada da 70 ons ha la gimnasiasta fat sias prümas experienzas schurnalisticas. «Eu n’ha il prüm pudü guardar co cha Susann fa quai e lura surtut ün pa seis möd da lavurar: Far las intervistas, transcriver tuot e lura fuormar ils texts landroura», quinta Anna Rodigari. Ella ha scrit 13 dals purtrets in rumantsch, seis texts preschaintan als indigens. Susann Bosshard-Kälin ha scrit tschels 17 purtrets in tudais-ch, seis texts preschaintan a persunas nouvrivadas o chi han lur seguonda patria in Val Müstair. Il cudesch nu preschainta a las persunas be in pleds, ma eir cun ün purtret. Las fotografias ha fat Ivan Tschenett da Müstair. Pel solit fotografescha el bes-chas o cuntradas. «Pro las bes-chas spettast sül dret mumaint, quia stoust dar instrucziuns. Quai nun es vairamaing meis möd. Eu n’ha lura adüna dit ‹prouva da t’impissar ch’eu nu saja quia›. Scha quai ha funcziunà sun tenor mai gratiadas las megldras fotografias.» In üerts, gods e sü vers ils pizs ha Ivan Tschenett accumpagnà a seis protagonists: «Quia giaiva per quai da muossar l’uman in seis lö predilet. La cuntrada giova üna gronda rolla – tuot la situaziun sto esser consistenta.» Pro la vernissascha a Valchava resümescha Anna Rodigari: «Eu sun gnüda a cugnuoscher propa bain la glieud cun quella ch’eu n’ha fat las intervistas. Lur istorgias, che chi fan, co chi vivan. Tuots han fich gugent la Val Müstair.» E la co-autura Susann Bosshard-Kälin agiundscha: «Il cudesch preschainta ad umans chi predschan la Val Müstair. E chi nu sun indifferents vers il futur da la val.» Natüra, quietezza e pissers «La natüra da la Val Müstair e la quietezza fan bain», disch la magistra da yoga Marjoleine Pitsch bod rapreschantativ per tuot la glieud purtretada. Il fil cotschen da tuot ils raquints es propa l’admiraziun per la natüra. Adüna darcheu as muossan però eir pissers, dubis pervi da las perspectivas tuorblas da la generaziun giuvna. «Nus vain da mantegner la Val Müstair, ma nun ans dostar cunter il müdamaint», disch per exaimpel la pensiunaria Verena Meier. E la tessunza e pastiziera Giuanna Hohenegger agiundscha: «Per ün futur in quista cumünanza esa important cha las ideas dals giuvens vegnan acceptadas daplü.» Üna da quellas giuvnas, l’autura Anna Rodigari, tira lura però be listess ün facit positiv: «Eu crai cha quai chi fa oura ils Jauers saja la colliaziun culla natüra. Scha tü vivast quia, sast: Id es vairamaing schon ün paradis.» La «Chasa Jaura» a Valchava d’eira stachi plaina per la vernissascha dal cudesch «Allegra! inscunters illa Biosfera Val Müstair». La «Chasa Jaura» a Valchava d’eira stachi plaina per la vernissascha dal cudesch «Allegra! inscunters illa Biosfera Val Müstair». La «Chasa Jaura» a Valchava d’eira stachi plaina per la vernissascha dal cudesch «Allegra! inscunters illa Biosfera Val Müstair». Ils trais chi han s-chaffi il cudesch: las auturas Anna Rodigari e Susann Bosshard-Kälin ed il fotograf Ivan Tschenett. Ils trais chi han s-chaffi il cudesch: las auturas Anna Rodigari e Susann Bosshard-Kälin ed il fotograf Ivan Tschenett. Giuanna Hohenegger, tessunza e pastiziera da Müstair. Romina Ebenhöch, uriunda da Bavaria, es directura dal museum da clostra a Müstair. Patrick Köppe viva parzialmaing a Sta. Maria. Alfred Künzler, astronom da hobby, viva a Lü. Verena Meier, pensiunista da Sta. Maria. Armon Feuerstein, falegnam da Fuldera.

Quista fin d’eivna ha la Val Müstair darcheu fat festa pella racolta dal 2024. La festa d’ingon es gnüda cumbinada cul giubileum da 500 ons Grischun in preschentscha da cusglier guvernativ Marcus Caduff e cun ün toc teater davart l’uschè nomnà Bundstag d’avant tschinch tschientiners. La Val Müstair es istoricamaing adüna darcheu stat ün lö da passagi e da commerzi, ma eir ün lö da cumbats guerrescs. Quels toccan per furtüna pro’l passà, ma lö da commerzi ed impustüt da festa es stat Valchava eir la fin d’eivna passada. La Festa da la racolta chi ha lö minch’on, cumbinada ingon cun l’ultim dals set «Bundstage» i’l chantun ha attrat tenor las indicaziuns dals organisaturs var 5000 visitaduras e visitadurs. Quels han gnü plaschair dal cortegi in culurs da bellezza, dals plü o main 70 stands pel marchà e dal toc teater «Spranza chi vegnan meglders temps». Quel toc scrit dad Eva e Magnus Schleich aposta pel di da festa e giovà da la Gruppa da teater Val Müstair ha manà a las numerusas spectaturas e spectaturs tras l’istorgia dramatica da 500 ons stadi liber da las Trais Lias. Evenimaints istorics sun gnüts cumbinats qua cun temas actuals. Cun la forza da la cumünanza Ma che ans muossa l’istorgia da la lia chi’d es gnüda fatta dal 1524, illa quala ils cumüns güdicials da tuottas trais Lias as vaivan dat üna constituziun cumünaivla, per l’avegnir? «Cha la collavuraziun sur cunfin nun es fich importanta be per nossa regiun, dimpersè per tuot il Grischun dal Süd», disch Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta cumünala da la Val Müstair. Chi saja important da’s drivir e da tour per mans problems cumünaivelmaing, p.ex. la tematica dal trafic. «Nus stuvessan eir stübgiar insembel co cha nus pudessan stimular l’economia, sainza avair subit temma da’ns concurrenzar.» Cha’l Grischun dal Süd saja ün pitschen punct sülla charta dal muond, ha’la cuntinuà. Perquai esa tenor Gabriella Binkert Becchetti pustüt allegraivel cha la Festa da la racolta ed il Bundstag han attrat eir a bleras persunas da las regiuns e pajais vaschins. Eir pel cusglier guvernativ grischun Marcus Caduff es quist ‹insembel› i’l center. «Fingià avant 500 ons s’haja badà cha ün cunter tschella nu va a l’inlunga», ha dit Caduff. Eir ingon as vaiva Valchava ornà per quista festa. Vi da las chasas pendaivan banderas e blers bügls e üerts d’eiran imbellits cun prodots da la racolta actuala: Züchas, maila, paira, differentas sorts da verdüra, gran furmaint, culaischem e bler oter – ün dalet pels ögls. Tradüt dal tudais-ch: Flurin Andry/FMR Scena dal teater davart il Bundstag avant 500 ons La presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti, il cusglier guvernativ Marcus Caduff e'l deputà al Grond cussagl Rico Lamprecht sül char da la racolta. Giuven e vegl han tut part al cortegi in Val Müstair In differents custüms han bleras duonnas imbelli il cortegi. Il cortegi da la festa da la racolta 2024 a Valchava. Festa in Val Müstair eir per l’istorgia Quista fin d’eivna d’eira la Val Müstair güst dublamaing suot l’insaina da far festa: A Valchava ha gnü lö sco minch’on darcheu la Festa da la racolta. Tuot il cumün d’eira ornà cun binderas, fluors ed oter per bivgnantar a las partecipantas e partecipants dal cortegi. Sco cha’l comitè d’organisaziun ha dit davo la festa sun gnüdas var 5000 persunas a festagiar la racolta d’ingon. La seguonda radschun per far festa d’eira il giubileum da 500 ons stadi liber da las Trais Lias. Perquai d’eira gnü illa regiun eir il cusglier guvernativ Marcus Caduff. Quel di s’haja festagià il giubileum raduond eir cul teater «Spranza chi vegnan meglders temps». Il toc scrit dad Eva e Magnus Schleich han giovà acturas ed acturs da la Gruppa da teater Val Müstair. (pl/fmr)

Suot il titel FestiValmüstair han gnü lö l’eivna passada diversas occurrenzas culturalas in Val Müstair. Da gövgia fin in sonda han indigens e giastsgnü la pussibiltà da tour part a divers evenimaints culturals, tanter oter eir ad ün cuors da sunar tamburs cul cuntschaint percussiunist Pierre Favre. Pierre Favre es nat in gün dal 1937 a Le Locle. El vala sco ün dals plü cuntschaints percussiunists ed ha sunà in sia vita culs plü gronds da la scena da musica. Illa chasa da scoula a Sta. Maria in Val Müstair ha el organisà insembel cun Valeria Zangger ün cuors da sunar tamburs da tuot gener. «Eu sun gnü contactà dals organisaturs dal FestiValmüstair per dar ün concert chi ha gnü lö in venderdi avantmezdi illa baselgia da Sta. Maria e vers saira ün cuors cun tamburs insembel cun Valeria Zangger.» Da la partida al cuors da la saira d’eiran nouv duonnas, homens ed uffants chi han giodü il möd amicabel dad ir intuorn culs tamburs. Sülla tschercha dad aspets eir melodics da battarias e percussiuns ha Pierre Favre chattà la via dals solos. Cun diversas variantas da sunar Ils nouv preschaints sun gnüts instruits in möd fich simpel dad ir intuorn cun quels instrumaints. Il prüm culs mans stendüts a dretta ed a schnestra a l’ur dal tambur, plü tard cun clocs illa mità dal fol – adüna eir cun ün leiv movimaint dal batschigl e dal corp. Cun adüna daplü variantas s’han las persunas preschaintas avicinadas ad ün sunar da cumpagnia. Plü tard ha lura mincha persuna suletta preschantà ün cuort solo chi ha muossà las differentas pussibiltats da batter ils tamburs. Valeria Zangger ha orientà ch’ellas hajan sunà sün tamburs nomnats djembe, bongo, conga ed oters plü. Tuot las persunas d’eiran in lur elemaint ed han invlidà üna pezza il muond dal minchadi. Tanteraint daiva il grond maister adüna darcheu tschögns, co chi’d es pussibel da s’avicinar meglder al sunar tamburs. In viadi sün tuot il muond cun ün quartet Cun seis 87 ons es Pierre Favre amo adüna fich activ ed es in viadi sün tuot il muond cun ün quartet. Dal 1984 vaiva el fuormà üna gruppa cun musicists da nom e da pom e dal 2010 ün quartet insembel cun Valeria Zangger, Chris Jaeger Brown e Markus Lauterburg. Pierre Favre ha cumanzà ill’eta da 15 ons sco autodidact a sunar battaria pro seis frar Raymond Droz. Dal 1954 es el dvantà battarist da professiun ed ha sunà in fuormaziuns da Dixieland e New- Orleans-Jazz. El ha eir sunà in fuormaziuns da bal e var quatter ons in l’Orchester da Radio Basel pro Cédric Dumont. Tanter oter ha el eir sunà cun George Gruntz, Max Greger e culla gruppa Santana. Pierre Favre ha savurà vi da blers stils da musica e la glista dad arrandschamaints culs gronds da la musica es immensa. Hoz as dedichescha el a seis quartet manzunà e dà concerts sün tuot il muond e l’eivna passada apunta al FestiValmüstair. Il grond maister insembel cun Valeria Zangger ed ün scolar. Pierre Favre ha dat ün cuors da percussiuns. Pierre Favre ha dat ün cuors da percussiuns. Tuots nouv partecipants vi dal far musica da cumpagnia. Giuven e vegl han giodü la saira. Eir uffants d’eiran da la partida.

Il god da Sfondraz tanter Scuol e Nairs es ün unicat in Engiadina. Impè da pins e larschs fuorman da tuotta sorts bös-chs da föglia il god. Ils silviculturs promouvan quia il ringiuvnimaint natüral dal god e perscruteschan co cha’ls gods alpins pudessan gnir plü resistents cunter imnatschas climaticas, malatias o parasits. Uossa cha’ls bös-chs da föglia müdan plan planet lur culur, daja in ögl amo plü ferm quant singular cha’l god da Sfondraz es. Dal vest da Scuol (Tulai-Brentsch) fin a Nairs as stenda quia ün god, in quel creschan sün 70-80 % da la surfatscha bös-chs da föglia. «Quist es l’unic god masdà da föglia in Engiadina», disch Giorgio Renz, indschegner forestal da l’Uffizi da god chantunal. El lavura a Scuol e ha accumpagnà a la FMR sün ün gir tras il god. I’s chatta baduogns, ruvers, aschers e otras sorts implü. «Quia creschan sorts da bös-ch chi sun propi raras in nossa regiun – e cul fau eir ün bös-ch chi vairamaing gnanca nun exista in Engiadina o in otras vals alpinas süttas, almain tenor il cudesch d’ecologia da god.» Relict da la «belle époque» Il god da Sfondraz es üna regordanza al turissem da cura da la «belle époque». Per lur giasts vaivan ils hotels a Vulpera ed il «Palace» a Nairs plantà bös-chs da föglia aint ils parcs. Intant cha’l turissem da cura nun exista plü ed ils gronds hotels da quell’epoca s’han svödats, sun ils bös-chs restats. E culs ons s’hana plan planet derasats a Sfondraz e fuormà quist god unic. «La gronda part dals bös-chs ha tanter 20 e 100 ons, quai voul dir cha blers bös-chs sun creschüts plü tard e chi dà propi ün ringiuvnimaint natüral in quist god», declera Giorgio Renz. E cun pitschnas intervenziuns sustegnan ils silviculturs quist ringiuvnimaint: «Avant circa 20 ons han ils silviculturs da Scuol realisà las prümas masüras. Vers Nairs hana tut oura üna gronda part dals pins per promouver ils bös-chs da föglia.» Tanter quels as vezza perquai eir adüna darcheu l’üna o l’otra tschücha da pin. Il pin suot squitsch D’üna vart crescha il pin plü svelt ed in sia sumbriva nu reuschissa ad oters bös-chs da’s sviluppar. E da tschella vart varà il pin eir plü e plü fadia, scha’l clima vain plü chod e plü süt. «Las ragischs dal pin nu van uschè chafuol aint il terrain e perquai ha’l eir daplü fadia cullas süttinas», disch Giorgio Renz, «lös ün pa plü bass exposts vers süd saran ils prüms lös, ingio cha’l pin varà difficultats.» Lapro vain eir amo il magliascorzas, ün scarafag chi infesta ils pins e chaschuna blera lavur e blers cuosts. Eir aint il god da Sfondraz as chatta duos pins morts, infestats quista prümavaira dal magliascorzas. Ma vairamaing nu d’eira quist on uschè mal sco ils ultims duos ons, disch Antonin Hugentobler, manader da la gestiun forestala da Scuol: «Displaschaivelmaing vaina però gnü l’inviern gronds dons da naiv. Quels pins vaina stuvü rumir dürant tuot la stà per evitar prossem on üna calamità da magliascorzas.» Redüer ils ris-chs «I dà blers exaimpels, ingio chi’d es gnü dat massa bler pais a be üna o duos sorts da bos-cha. E lura haja dat üna malatia o ün scarafag chi han creà gronds problems», disch Girogio Renz. Perquai es ün god multifar sco quel da Sfondraz eir uschè interessant per ils silviculturs. Cha’l böt nu saja da s-chatschar il pin. «Ma nus provain da redüer ün pa la dominanza d’üna singula sort. L’idea es invezza d’avair bleras differentas sorts in ün god per scumpartir eir ün pa ils ris-chs.» Ed il god da Sfondraz serva per perscrutar che sorts da bös-chs chi s’affan per ingrondir la biodiversità dals gods illa regiun. Eir l’avez, ün bös-ch d’aguoglias, crescha là. 150 da quels han ils silviculturs da Scuol quist on eir implantà in lur revier. L’on passà vaivna fingià implantà var 50 bös-chs da föglias. «Cul temp as bada che chi funcziuna e che na», disch Antonin Hungetobler. Insembel cun Giorgio Renz perscruteschan e cultiveschan el e seis collavuraturs pro la gestiun forestala dal cumün eir quist god particular da Sfondraz. «I douvra l’interess e la collavuraziun culs silviculturs locals. Uschigliö nu funcziuna», disch l’indschegner forestal dal Chantun. Sguard aint il futur Ils silviculturs agischan in periodas chi surpassan generaziuns. Ils effets da lur lavur e da lur decisiuns as manifestaran per part pür i’ls prossems decennis o dafatta pür i’l prossem tschientiner. Uschea as poja dir cha’l god da Sfondraz spordscha vairamaing eir ün sguard aint il futur. Cha’l böt da la lavur in quel god saja da promouver la biodiversità, ma lura impustüt eir da guadagnar sems, disch Giorgio Renz. «Per nus saraja in futur important d’avair üna reserva da sems da bos-cha da föglia per garantir eir üna diversità da bös-chs i’ls gods da protecziun.» Üna spassegiada tras il god da Sfondraz es dimena forsa sco üna spassegiada tras ün god alpin dal prossem tschientiner. Ün god multifari sco lavuratori da resistenza Id es ün god insolit e propi unic per l’Engiadina: il god da Sfondraz tanter Scuol e Nairs. Na ils pins ed ils larschs domineschan là, ma üna blerüra da bös-chs da föglias: baduogns, ruvers, aschers e dafatta faus. Il god es ün relict da la «belle époque», cur cha’ls hoteliers a Vulpera e Nairs vaivan plantà bös-chs da föglias per lur giasts da cura. Hoz perscruteschan ils silviculturs i’l god pussibiltats per promouver la biodiversità e redüer ils ris-chs causa il müdamaint da clima, malatias e parasits. (fmr/mst) Victimas dal magliascorzas: duos pins morts aint il god da Sfondraz. Sguard sün ün god multifari: Il god da Sfondraz tanter Scuol e Nairs. Sguard sün ün god multifari: Il god da Sfondraz tanter Scuol e Nairs. Sguard sün ün god multifari: Il god da Sfondraz tanter Scuol e Nairs. Sguard sün ün god multifari: Il god da Sfondraz tanter Scuol e Nairs. Giorgio Renz, indschegner forestal da l’Uffizi da god, in gir tras il god da Sfondraz. Giorgio Renz, indschegner forestal da l’Uffizi da god, in gir tras il god da Sfondraz. Sainza glüm nu vaja: Per promouver il ringiuvnimaint allontaneschan ils silviculturs per part pins our dal god da Sfondraz. Il indschegner forestal Giorgio Renz sper ün fau aint il god da Sfondraz. Sainza glüm nu vaja: Per promouver il ringiuvnimaint allontaneschan ils silviculturs per part pins our dal god da Sfondraz. Las tschüchas da pin tanter bös-chs da föglia: ün relict d’üna intervenziun dals silviculturs. Sguard sün ün god multifari: Il god da Sfondraz tanter Scuol e Nairs.

Als 12 october ha lö a Sta. Maria da las 10.30 fin a las 15.30 illa cuort davo la Tessanda la seguonda sfrachada da chonva in Val Müstair. Quella lavur vain fatta cun üsaglias tradiziunalas, cun uschè nomnadas sgromblas: I’s tratta da sgromblas da sfrachar e da sgromblas da fin. Sco cha’ls organisaturs da l’arrandschmaint scrivan illa comunicaziun als mezs d’infuormaziun vaivan da l’on 2023 circa 600 persunas tut part a la prüma elavuraziun da la racolta da chonva. Uossa invida la Biosfera Val Müstair a la cuntinuaziun da quista lavur fich veglia e tradiziunala. (cdm/fmr) La chonva vain sgromblada cun üsaglias veglias.

In venderdi, ils 11 october, a las 20:15 concertescha Max Lässer illa Baselgia San Niclà sper Strada. Ün musicant, desch instrumaints e 50 ons: Max Lässer fa üna retrospectiva nostalgica da si’ouvra da la vita ed el preschainta scuvertas veglias cun istorgias sur da persunas ed instrumaints. Lässer ha collavurà tanter oter cun Toni Vescoli, Walter Lietha ed Andreas Vollenweider. A la fin dal concert offrischa la società Center cultural Baselgia San Niclà ün aperitiv. Reservaziuns sün 076 343 63 51. (cdm/pl) Max Lässer vegn a sunar illa baselgina a San Niclà.

Sonda, ils 12 d’october 2024, es a Müstair ed i’l Tirol dal Süd vaschin tuot suot l’insaina dal temp da la romanica. A Müstair daja la pussibiltà d’admirar parts da la clostra Son Jon chi sun uschigliö serradas. Dürant il Di da la romanica tradicziunal, ingon als 12 d’october 2024, pon persunas interessadas tour part a guidas tras 30 bains culturals lung la Via alpina da la romanica», infuormeschan ils organisatuors dal Di da la romanica a Müstair ed i’l Tirol dal Süd vaschin als mezs d’infuormaziun, «da Müstair e Burgeis fin a Neumarkt ed Innichen drivan baselgias, chapellas e clostras lur portas, per preschantar ils s-chazis culturals artistics ed istorics da quist’epoca.» Admirar bellezzas zoppadas Entrar illa vita claustrala dad üna jada, entrar in chapellas uschigliö serradas, cuccar davo ils mürs da chastels o tadlar ils clings dal temp medieval – quist ed oters evenimaints particulars pussibiltescha il Di da la romanica. Pro visitas gratuitas ed exclusivas pon gnir admiradas las bellezzas zoppadas ed ils secrets istorics da monumaints renomnats, ma eir da quels main cuntschaints ed edifizis sacrals dal temp tanter l’on 950 e la mità dal 13avel tschientiner. Imbelli da l’on 1200 Illa clostra Son Jon a Müstair exista la pussibiltà unica da pudair verer l’uschè nomnada Ulrichskapelle. Quista chapella illa clausura da la clostra nun es uschigliö accessibla pel public. Ella es ün juvel romanic. Stuccaturas majestusas e pittüras dal 12avel tschientiner domineschan il spazi. La chapella as rechatta pro’l passagi da l’implant claustral via pro’l convent da duonnas, il qual d’eira gnü decorà da l’on 1200 amo üna jada fermamaing. Grazcha a la guida dal professur emerità Bernd Nicolai survegnan las persunas preschaints explicaziuns davart funcziun e program ed ün’invista illa cultura claustrala da la romanica. (cdm/fmr) La guida illa clostra Son Jon es gratuita. Ella cumainza a las 13.30 davant la butia da la clostra. L’annunzcha es indispensabla per e-mail visit-museum@muestair.ch o per telefon +41 81 858 61 89.

In sonda, ils 19 october organisescha la Pro Senectute regiunala a Zernez a l’hotel a la Staziun seis inscunter da bal e da star da cumpagnia tradiziunal. Las senioras e’ls seniors da la regiun sun invidats da giodair da las 14.00 fin a las 17.00 la passantar quist temp insembel, cun l’accumpagnamaint da la musica da la Chapella Alp Laret. «Nus invidain amiavelmaing a tuots da star da cumpagnia, tadlar la bella musica e far ün p êr trais-chas», invida Claudio Filli in nom da l’organisatura, la Pro Senectute, illa comunicaziun als mezs d’infuormaziun. (cdm/fmr)

In dumengia es reuschida a Gabriella Binkert Beccheti la reelecziun sco presidenta cumünala da Val Müstair. In ün seguond scrutin ha ella pudü persvader a 507 persunas da sai e da sia lavur dals ultims quatter ons, intant cha seis adversari Thomas Schadegg ha fat 278 vuschs. Uschè es i a fin ün cumbat electoral chi ha pisserà per inchüns segns da dumonda e cheus cotschens in Val Müstair. Cun diversas campagnas, fögls volants, rapportaziuns in diversas medias grischunas e perfin ün artichel i’l Blick es il cumbat electoral pel presidi da la Val Müstair stat ün cumbat fich viv ed insolit (guarda commentari). Uschè sco cha’l mantun dal palperi vegl dals Jauers e las Jauras es perquai creschü dürant ils ultims duos mais causa tuot las acziuns in connex cullas tschernas, uschè es eir adüna plü ferm creschü il buonder chi chi guadagnarà a la fin la cuorsa – e quai sur la Val Müstair oura. Il cumbat es lura gnü amo plü captivant davo il prüm scrutin avant trais eivnas. Là ha la presidenta cumünala da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti, nempe manchantà la reelecziun be per üna vusch. Implü s’ha quella jada eir retrat il terz candidat in cuorsa, Ivo Lamprecht. Perquai es gnü spettà il grond resultat dal seguond scrutin in dumengia cun brama, e quel es lura stat cler e net sün maisa cuort avant las 11.00: Gabriella Binkert Becchetti es gnüda reeletta cun 507 vuschs e resta presidenta cumünala da Val Müstair. Il cuntercandidat Thomas Schadegg ha eir illa seguonda runda fat marcantamaing plü pacas vuschs co la presidenta, nempe 278 vuschs. Cler e net «Eu n’ha gnü temma ch’üna o l’oter füss stuf da tuot quist teater dal cumbat electoral e nu gess perquai a vuschar. Eu m’ha per furtüna sbagliada e sun statta fich stutta dal resultat», disch Gabriella Binkert Becchetti. Il schligerimaint da seis bun resultat s’haja güsta dudi vi da sia vusch al telefon in dumengia davomezdi. Ella accentuescha chi saja stat il meglder destin da stuvair far quist seguond scrutin. Impustüt eir siond ch’ella haja survgni üna grond sustegn da la populaziun. «Uossa esa cler e net. Eu n’ha ün enorm gust e sun fich cuntainta da pudair manar inavant quai ch’eu n’ha cumanzà dürant ils ultims quatter ons. Impustüt esa però eir ün sen cha la populaziun ha üna fiduzcha in mia lavur», disch Gabriella Binkert Becchetti. Uossa s’allegra la victura dal cumbat electoral viv per pudair proseguir cun tuot ils progets inviats. E quai cun sustegn d’üna nouva suprastanza a partir da l’on chi vain. Tanter oter stan nempe la renovaziun da la scoula Müstair, il sviamaint da Sta. Maria sco eir la sanaziun da l’albierg da giuventüna a Sta. Maria sün l’agenda dal Cumün da Val Müstair. Ingüna reacziun Il cuntercandidat Thomas Schadegg ha fat in dumengia 60 vusch daplü sco pro’l prüm scrutin als 22 da settember 2024, nempe 278. Eir sch’el ha provà cun tuotta forza da persvader a daplü glieud co pro’l prüm scrutin ch’el saja la güsta persuna pel presidi, nun es quai reuschi. La FMR ha vuglü savair dad el ingio ch’el vezza ils motivs ch'el nun ha pudü ragiundscher seis böt e co ch'el vezza la situaziun davo las elecziun. Displaschaivelmaing nu d’eira Thomas Schadegg ragiundschibel per la FMR fin a la fin da redacziun. In mincha cas es in dumengia eir finalmaing rivà tuot il cumbat electoral pel presidi cumünal sül palperi vegl da la memoria jaura. Ma fin cha tuot las acziuns ed imbüttamaints saran invlidats dal tuot giaraja plü lönch co be fin pro il prossem allontanamaint dal s-chart. Binkert Becchetti resta presidenta Gabriella Binkert Becchetti es gnüda reeletta in dumengia sco presidenta cumünala da Val Müstair. In ün seguond scrutin ha ella fat cleramaing la cuorsa cunter seis concurrent e consuprastant Thomas Schadegg. Martin Camichel/FMR Intant cha Gabriella Binkert Becchetti vaiva manchantà in occasiun da las elecziuns als 22 da settember 2024 la majorità absoluta be per üna vusch, tilla es reuschida in dumengia la reelecziun sco presidenta cumünala da Val Müstair. E quai na be s-chars, dimpersè cun ün resultat cler e net da 507 vuschs. Seis adversari Thomas Schadegg ha pudü ragiundscher cun 278 vuschs passa ün terz da tuot las vuschs e nun ha uschè gnü grondas schanzas. Uschè nun ha el neir na pudü persvader cun tuot sia critica invers la presidenta sco neir na culs divers fessels ch’el e sia squadra d’elecziuns han büttà i’l cumbat electoral plütöst insolit e viv. Id ha nempe dat fögls volants, campagnas e rapportaziuns fin i’l Blick. «Eu n’ha gnü temma ch’üna o l’oter füss stüf da tuot quist teater dal cumbat electoral e nu gess perquai a vuschar. Eu m’ha per furtüna sbagliada e sun statta fich stutta dal resultat», disch Gabriella Binkert Becchetti. A la fin nun han tuot las fadias da l’opposiziun pudü chaschunar la müdada giavüschada. E listess, id ha dat müdamaints ed i darà müdamaints in Val Müstair. Pagina 7 Gabriella Binkert Becchetti es gnüda reeletta cun gronda majorità sco presidenta cumünala da Val Müstair.

Tenor Thomas Schadegg e sia squadra d’elecziuns ha la Val Müstair dabsögn d’üna müdada e perquai vulaiva el persvader a la populaziun ch’el saja la güsta persuna per quai. Da quellas müdadas survain la Val Müstair eir lura plü tard davo las elecziuns per la suprastanza cumünala in november. E quai adonta cha l’adversari da Gabriella Binkert Becchetti nun es rivà in dumengia da büttar a la «raïna da da la Val Müstair» – uschè es la presidenta gnüda nomnada in l’emischiun «reporter» da SRF l’on 2010 – giò da sia pultruna. Ma cha la populaziun da Val Müstair nu vulaiva üna massa gronda müdada a reguard il presidi, quai varà in prüma lingia da chefar cun la comunicaziun da Thomas Schadegg e da sia squadra electorala. Ironicamaing es güsta üna noscha comunicaziun statta ün dals imbüttamaints principals invers la presidenta e là ha Thomas Schadegg fingià «büttà il bumerang».E cun la noscha comunicaziun dal team Schadegg nun es neir na principalmaing manià cha’l candidat nu discuorra svess rumantsch, ma inclegia però la lingua. Eir scha quist «bonus rumantsch» varà pisserà pro l’üna u l’otra persuna da vuschar per Binkert Becchetti e na per Schadegg. Sco noscha comunicaziun s’haja plütost eir da verer las diversas acziuns da Schadegg e co. sco eir ils fessels ch’els han büttà i’l cumbat electoral. A la fin nun han tuot quistas fadias – sco il rapport gruogl invers la presidenta, chartas avertas e fögls volants – pudü persvader a la populaziun, siond cha las acziuns nu d’eiran strategicamaing neir na tant inclegiantaivlas. Uschè ha p.ex. üna charta averta dumandà d’immediatamaing darcheu tour per mans la renovaziun e la reavertüra da la «Jugi» a Sta. Maria. Da metter però in dumonda l’agir da la suprastanza cumünala in quist connex nun ha però fat tant sen, siond cha la situaziun es insè clera fingià daspö l’on passà: la suprastanza cumünala – da la quala Schadegg fa part – ha decis da spostar quist proget a favur da la renovaziun da la scoula. Ed eir comunichà quai uschè. Uschè vaiva Binkert Becchetti be amo d’accentuar ch’ella metta la priorità sülla scoula e na sülla «Jugi». Ün punct regalà. Il seguond punct regalà ha la presidenta survgni cur cha la squadra Schadegg ha miss in dumonda il process electoral sco eir la lavur da la chanzlia cumünala. Els vessan perquai eir giavüschà ün suprastant cumünal chi survagliess il prüm scrutin. Be cha’l suprastant proponü füss stat ün collega d’elecziuns da Schadegg. Dimena ün paradoxon – quai vaiva eir confermà l’Uffizi da cumüns sco eir l’advocat dal Cumün da Val Müstair. Uschè cha quista noscha comunicaziun cun criticas ed argumaints na tant persvasivs han a la fin pisserà cha Gabriella Binkert Becchetti nun vaiva insè plü da’s partecipar tant vi dal cumbat electoral. Insè as pudess dir cha Thomas Schadegg s’haja taglià svess illa charn cun quistas acziuns. Insembel cun sia squadra ha a la fin bainschi pisserà per üna müdada, ma na per quella giavüschada dad el. Ed uschè es in dumengia darcheu tuornà il bumerang pro el. La prüma müdada sarà cha’ls duos adversaris da Gabriella Binkert Becchetti – sper Thomas Schadegg d’eira fin pro il prüm scrutin eir amo Ivo Lamprecht da la partida – nu staran tenor lur comunicaziun plü a disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi sco suprastants cumünals suot la bachetta da la presidenta reeletta. Uschè ch’üna nouva suprastanza sainza quists duos commembers po cumanzar a partir da l’on chi vain da nouv ed ha in man da procurar per üna megldra collavuraziun in suprastanza, sainza disfiuduzcha. Implü ha Thomas Schadegg eir pisserà per üna müdada a reguard il sustegn per Gabriella Binkert Becchetti tanter dals Jauers e las Jauras. Vaiva ella amo guadagnà sia prüm’elecziun avant quatter ons cun be üna vusch daplü co la majorità, es ella gnüda reeletta ingon cun ün fich bun resultat da bundant duos terzs da las vuschs. Las fronts in Val Müstair sun davo quist cumbat electoral bainschi amo adüna magari polarisadas, perquai sarà Gabriella Binkert Becchetti inavant confruntada cun critica da vart da l’opposiziun. Pels prossems quatter ons cumonda ella però inavant las festas da Müstair fin Süsom Givè.

Suot il motto Brass Band Terra Raetica: Trais pajais-üna musica ha gnü lö in dumengia passada a Tschlin ün concert da brass. I’l rom d’ün proget internaziunal Terra Raetica fan part musicantas e musicants da l’Italia, Svizra e da l’Austria suot il motto : Trais regiuns, trais culturas, üna lingua cumünaivla, musica. Daspö divers ons daja fingià il «Interreg Terra Raetica» chi collavura sur cunfin cun las regiuns dal Vnuost, Tirol dal Nord insembel culla regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Fin dal 2027 sun planisats 18 progets cun ün’investiziun dad 680 000 Euros. Il programm cumünaivel prevezza progets da las spartas mobilità, energia, clima, agricultura, sandà, turissem e cultura. Pro ün da quels progets as tratta d’unir musicantas e musicants dals trais pajais per realisar üna musica instrumentala cul nom Brass Band Terra Raetica. Cun quel proget esa previs da promouver la musica e chattar üna collavuraziun tanter ils trais pajais. Il cussagl interregiunal Terra Raetica prevezza d’investir var 30 000 Euros in quel proget. Scha’l proget da pilot ha success as prevezza da cuntinuar. Prouvas cun tuots e prouvas da register Dürant trais fins d’eivna in settember ed october han gnü lö las prouvas cumünaivlas da la Brass Band Terra Raetica culla finamira da realisar ün concert a Tschlin. Quel concert ha la band dat in dumengia passada. Il dirigent Tristan Uth ha dit quella saira a Tschlin: «Cun trais prouvas illa sala da la Musikkapelle Nauders nu füssa stat pussibel da realisar quist concert e perquai vaina fat eir amo diversas prouvas da registers». Ed il manader da project Roberto Donchi ha agiunt: «No ans vain chattats dachasa a Danuder pro las prouvas e vain pudü profitar d’üna gronda ospitalità chi ha manà al resultat dad hoz. Per preparar quist concert vaina gnü grond sustegn da diversas varts, sainza las qualas i nu füss stat pussibel da ragiundscher quist böt.» El ha ingrazchà a la Società da musica da Tschlin da metter a disposiziun lur sala polivalenta per dar il concert. La Brass Band Terra Raetica ha briglià a Tschlin Davant üna sala bain occupada ha la Brass Band Terra Raetica preschantà ün concert cun ouvras internaziunalas. Il concert ha cumanzà cun «Fire in the blood» da Paul Lovatt-Cooper, ün toc chi ha pretais fingià da principi davent gronda concentraziun, prestaziun fich ota ed ün dirigent cun segns precis. Davo «Nabucco» da Giuseppe Verdi arrandschà da Howard Lorriman, ün toc fich cuntschaint cundi ed adattà in möd insolit chi nu’s tgnaiva adüna vi dal toc sco tal. Davo duos anteriurs tocs cun üna modulaziun fluida ed adüna eir cun müdamaints ritmics chi han cumprovà cha la musicista ed ils 33 musicists d’eiran fich preschaints ed abels da sunar tocs cun grondas pretaisas. Ultim toc cun passaschas da Mani Matter Sco ultim ün toc da Simon Büehler chi ha arrandschà ün toc da Mani Matter, il cuntschaint chantautur bernais, in möd surprendent cun ligerezza e cun ardur. Ils preschaints han giodü ün concert fich varià cun pianos e fortissimos preschantats d’ün ensemble chi ha dominà tuot ils obstaculs musicals in möd impreschiunant. A la fin dal concert es gnü onurà Roberto Donchi, il manader da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair, per sia lavur sco manader dal proget e sco hom per tuot ils problems. El ha eir sunà culla Brass Band Terra Raetica «cun ün pa battacour», sco ch’el ha dit. Tras il concert ha manà Andrea Gutgsell sco pledader in möd umoristic e cun grond savair. Il prüm concert dal proget dad Interreg fa plaschair pels prossems concerts. La Brass Band Terra Raetica pro lur producziuns a Tschlin. Il dirigent Tristan Uth ha dirigi in möd fich cumpetent. Il manader dal proget Roberto Donchi (immez) es gnü onurà. Il concert ha gnü lö a Tschlin davant üna sala bain occupada. Brass Band internaziunala a Tschlin In dumengia passada ha gnü lö illa sala polivalenta a Tschlin ün concert culla Brass Band Terra Raetica. Quella as cumpuona da musicantas e musicants dal Vnuost, Tirol dal Nord e da las regiuns Engiadina Bassa e Val Müstair. In tuot sun da la partida üna musicanta e 33 musicants dals trais pajais. Davant üna sala bain occupada e suot la bachetta da Tristan Uth ha la band sunà in fuorma da brass e cun quatter battarists. Il proget da la Terra Raetica ha a disposiziun var 30 000 euros pella collavuraziun sur cunfin. (fmr/bcs)

Il mineralog Edy Romani da Buorm/Bormio es dürant ils ultims set ons i in tschercha da tuot ils minerals, fossils e la crappa chi sun da chattar in Val Müstair. El preschainta hoz, mardi, ils 15 d’october 2024, seis resultats in fuorma d’ün cudesch ed in occasiun d’üna vernissascha a Müstair. «In congual cun otras valladas in Grischuns – sco p.ex. la Surselva – nun es la Val Müstair insè insomma na cuntschainta per üna gronda varietà da cristals e minerals», disch Edy Romani. Chi’s chattà però üna gronda varietà da minerals, quai ha il mineralog, scienzià, poet ed artist da Buorm pudü confermar cun perscrutar intensivamaing tuot il territori da la Val Müstair dürant ils ultims set ons. Ils resultats da sia chatscha da peidras preziusas ha el portà insembel in maniera sistematica in seis nouv cudesch «Kleine Juwelen einer verborgenen Welt/Piccoli gioielli di un mondo nascosto». Sco cha’l titel da l’ouvra billingua tudais-ch-taliauna tradischa fingià, ha il mineralog da Buorm chattà üna gronda varietà da minerals, fossils e crappa – però in dimensiuns pitschnas, pelplü na plü grond co ün poldsch. Quista saira vain si’ouvra preschantada per la prüma jada al public in occasiun d’üna vernissascha a Müstair. Ün inscunter per cas «Ch’eu n’ha insomma realisà quist cudesch es insè be grazcha ad ün inscunter cun Hans-Peter Schreich-Stuppan, anteriur curatur da la Biblioteca Jaura a Valchava. Avant set ons è‘l gnü a visitar a meis museum mineralogic e naturalistic a Buorm e là es nada l’idea ed el m‘ha dat l‘impuls», s’algorda Edy Romani. Quel museum ha el integrà daspö il principi dals ons 1970 i’l grond plan terrain da sia chasa, inua chi’d es aint eir üna pitschna butia sco eir ün’ufficina. Perche cha Edy Romano e sia squadra nun expuonan be crappa chi glüscha in tuot las culurs, els elavuran eir divers minerals indigens e d’utrò e vendan clinöz e decoraziuns. Davo l‘inscunter avant set ons s‘ha uschè l‘hom, chi ha ingon 79 ons, miss numerusa jadas in viadi pels munts da la Val Müstair per ir in tschercha da tuottas sorts peidras preziusas. Sch’el quinta da sias scuvertas e minerals til cumainzan directamaing a glüschir seis ögls – güst uschè sco ils millis da cristals chi’s chatta in sia collecziun. «Eu n’ha perfin chattà or illa Val Müstair, fossilias daja plütöst be pacas», disch el in seis museum e cuorra güsta i’l prossem chantun per muossar ün’otra scuverta briglianta. Sia paschiun da vita pels minerals es directamaing iertaivla e sarà dal sgür eir ün elixir da giuventüna pel mineralog activ. «L’hom dals cristals» Schi’d exista üna persuna adattada per pudair realisar quist proget davart ils minerals da la Val Müstair, lura esa sainz’oter Edy Romani. «L’hom dals cristals», sco ch’el vain nomnà daspö decennis illa medias talianas, es «il» expert per minerals in Italia. Sper numerusas expediziuns sün tuot il muond, s’ha el eir dedichà dürant sia lunga carriera a la geologia e mineralogia da Buorm e sias valladas cunfinantas ed ha eir scrit fin uossa set cudeschs cun divers focus sün quistas regiuns. Ad el mancaiva però be amo ün toc dal puzzle per avair trattà mincha regiun in sias ouvras, nempe la Val Müstair. «Quai es stat per mai eir ün motiv da vulair scriver quist cudesch, ma impustüt n’haja eir gnü ün enorm buonder che chi‘d es tuot da scuvrir illas valladas e süls pizs jauers», disch Edy Romani. Eir scha'l cudesch «Kleine Juwelen einer verborgenen Welt/Piccoli gioielli di und mondo nascosto» es uossa fini, nu gnaraja lungurus al mineralog da Buorm. Sper expediziuns planisadas a l'ester, e’l pel mumaint vi da renovar seis museum cun meter ad ir üna nouva spartiziun cun minerals da tuot il muond. Saja i'l cudesch – ingio cha Edy Romany ha fat tuot las persrutaziuns ed illustraziuns svessa - ma eir pro il proget da renovaziun actual - l’hom da 79 ons fa tuot in aigna redschia. E quai dals portaröls pels cristals fin pro las vitrinas e tuot las lavuors da construcziun. La Biosfera Val Müstair – chi’d ha eir sustgnü il proget dal cudesch «Kleine Juwelen einer verborgenen Welt/Piccoli gioielli di un mondo nascosto» – invida insembel cun mineralog Edy Romani a la vernissascha, chi’d es in mardi, ils 15 d’october 2024, a las 17.00 a Müstair illa Chasa Selm. A Bormio i‘l museum dad Edy Romani as po ir a scruvrir millis da minerals e cristals. A Bormio i‘l museum dad Edy Romani as po ir a scruvrir millis da minerals e cristals. Il mineralog Edy Romani da Buorm es i in tschercha da minerals, fossils e crappa in tuot la Val Müstair ed ha publichà ün cudesch cun seis resultats. Üna da las scuvertas in Val Müstair cha Edy Romani ha fat dürant sias retscherchas. Il cudesch «Kleine Juwelen einer verborgenen Welt/Piccoli gioielli di un mondo nascosto» dad Edy Romani.

La Società «musica in cumün» da Tschlin ha il böt da cultivar e promouver la cultura in cumün cun organisar arrandschamaints in cumün ed impustüt concerts illa sala polivalenta. In sonda passada ha gnü lö il prüm concert plü special culla fuormaziun da brass austriaca «Da Blechhauf’n». Ils set musicants professiunals sunan fingià var 25 ons illa fuormaziun «Da Blechhauf’n» ed els viagian cun lur program tras tuot l’Europa. Fingià plüssas jadas s’han els eir fingià preschantats al «Woodstock der Blasmusik» chi ha lö minch’on in vicinanza da Salzburg e chi attira minch’on var 80 000 persunas. A Tschlin sun ils musicants stats in sonda passada la prüma jada ed els han inchantà il public cun musica instrumentala da tuot ils geners. Els han sunà marchas e polcas, ma impustüt eir tocs da jazz, blues, balladas da pop e perfin musica classica. A mincha chanzun han els dat lur agen buol e lur dinamica nu chatta ingüns cunfins. Rumur ed umur es statta la devisa in sonda saira a Tschlin ed il public ha ingrazchà cun bler applaus ed ovaziun. (pl/nba) «Da Blechhauf’n» in sonda passada sül palc da la sala polivalenta a Tschlin.

In sonda saira ha gnü lö i’l hotel Scuol Palace la preschantaziun da ses chanzuns dal nouv disc cumpact da la band Cinzia. «20s in the 20s part1» es il titel ed eir program da la nouva musica. Il public es gnü invidà da far ün viadi acustic cun swing e jazz in rumantsch, inglais e talian. In ün büschmaint cotschen vin, a peis scuzs ed in man ün megafon chamina Cinzia Regensburger tras la giassa tanter las sopchas dal public in direcziun palc. La chantadura e pianista va ninond incunter a sia band chi suna suot il candelaber i’l vestibül da l’hotel Scuol Palace ün toc improvisà i’l stil gipsy jazz, circundà da chandalers, in atmosfera nostalgica. I s’ha l’impreschiun d’esser plachà immez üna festa dals ons 1920. Dafatta aint il public sezzan persunas vestidas da quel temp, cun schoccas da pailettas, bindels intuorn il cheu o tschop e cravatta. Invezza vain festagiada quista sonda saira ün’uscheditta «release party». La band da Cinzia preschainta la prüma part d’ün album cun 13 chanzuns chi dessan circumscriver il stil da vita dals ons 1920 in Engiadina. Al public spetta bler’improvisaziun musicala, el vain a savair co cha’ls tocs sun nats e che istorgias chi’s zoppan davo la musica. Ün temp da müdamaints Il cumanzamaint dals ons 1920 d’eira ün temp dal müdamaint, da la spranza e da l’energia. Davo la Prüma Guerra mundiala vaivan ils umans vöglia da viver, dad esser libers, da celebrar l’amur in tuot sias fuormas. Els tscherchaivan nouvs möds per s’exprimer ill’art ed illa musica. Illas salas da bal ed i’ls clubs vibraiva, la moda es dvantada plü curaschusa, convenziuns sun gnüdas ruottas, ün nouv stil da viver es nat. Ils ons dad or, vain quist temp eir nomnà. Ch’üna duonna da 25 ons scuvrischa 100 ons plü tard precis quista epoca nun es üna casualità. Cinzia Regensburger es gnüda ingaschada per cumpuoner musica per ün film sur da San Murezzan dürant ils ons 1920. Ultra da quai tocca ella pro’l team chi ha reactivà l’hotel istoric Scuol Palace a Nairs ingio chi saran gnüdas celebradas varsaquantas festas glamurusas. Ultra da quai tilla inspireschan eir las stanzas da l’hotel da far musica improvisada. La cumponista, chantadura e musicista ha dimena tschüf fö pels ons 1920 ed uschea sun nadas 13 chanzuns i’l stil da swing e gipsy jazz. «Per mai daja fich bleras parallelas tanter quel temp e mai, perquai ch’eu tscherch eir güsta meis ons dad or», disch Cinzia Regensburger cuort avant il concert riond. Musica cun texts fich persunals Cinzia Regensburger ha cumponü chanzuns cun texts in trais linguas. In quellas quinta ella si’istorgia musicala e persunala. I va tanter oter per patria, per amur, per rebelliun o pel ballar.., «Cos’è amore? Come descrivi l’amore?», dumonda ella per exaimpel illa chanzun cul titel «Cos’è amore». In «Intuorn» elavurescha ella üna dischillusiun per gnir a la conclusiun cha tuot gira precis uschea sco chi sto girar. «Il muond va intuorn, sainza ch’eu sigl e sigl intuorn». Ed in «Maybe that’s why you love me» descriva ella il sentimaint dad appartegner ün pro l’oter, in tuot sia ligerezza. Interessanta es la sesavla chanzun chi’d es sco üna cumedgia musicala in ses acts. «Die Sonne von St. Moritz» fa allusiun al proget da l’on chi vain ingio cha Cinzia Regensburger accumpagnarà musicalmaing live ün film dal 1923 e quai in desch kinos in Grischun. Quai es eir il motiv cha la seguonda part dal album cumpara pür dal 2025. Musica chi funziuna bain live Las ses chanzuns fingià cumparüdas as poja tadlar eir online, tanter oter eir sün plattafuormas sco Spotify. Cinzia Regensburger constata cha la musica dals ons 1920 funcziuna il plü bain sunada live. Quai vaglia eir pellas chanzuns sün «20s in the 20s part1». «Id es simplamaing alch oter scha tü est pro ün concert ingio chi regna üna tscherta energia, ingio chi’s bada quist’orma tuot speciala», disch ella. L’energia chi regna pro’ls concerts ha impustüt da chefar culla fantastica band ch’ella ha radunà intuorn sai: cun Arnaud Pas (e-guitarra), Tiemo Chicherio (battaria), Arno Valentin (e-bass), Rees Coray (contrabass), Alexander Curtius (saxofon) e Flurina Sarott (violina). Cinzia Regensburger chanta e suna clavazin. Pro concerts po la cumbinaziun da musicistas e musicists eir variar – la qualità musicala ota resta adüna listess ota, sco cha’l public ha pudü constatar in sonda saira. Id ha regnà ün’atmosfera indorada. Infuormaziuns: www.cinzia.info Cinzia Regensburger es fascinada dal stil da vita e da la musica dals ons 1920.

Il prüm roman da Flurina Badel es cumparü. Tschiera quinta dal tour cumgià da seis dachasa e dal cumbat cunter il marchà d’immobiglias da luxus chi fa svanir il spazi d’abitar pajabel illa val. Id es ün’ouvra politica, ma eir ün roman psicologic cun ün messagi profuond. Aita viva ed abita a Vienna, cur cha sia mamma moura. Seis frars organiseschan la vendita da la chasa paterna ed Aita ha be amo da suottascriver il contrat. Las duos perditas – quella da la mamma e da seis dachasa – büttan cumplettamaing suotsura la vita da la duonna giuvna. Seis anteriur conscolar Luis invezza es impli d’üna rabgia. Il possessur da la butia da cumün prouva da persvader a la populaziun locala da far frunt al marchà d’immobiglias da luxus chi diminuischa vieplü il nomer dad abitaziuns pajablas illa val. El as fa inimis e dvainta vieplü fatalistic. Il prüm roman da Flurina Badel es fich politic. La tematica sta a cour a la scriptura ed artista da Ftan. Ella es eir co-presidenta da la società Anna Florin chi s’ingascha per cumüns vivs e spazi d’abitar pajabel. «Mincha text da mai ha üna cumponenta politica, ma quella nun es plü importanta co otras cumponentas sco per exaimpel quella psicologica in quist roman e la lavur cun lingua e poesia. Implü am para scriver ün roman rumantsch hozindi fingià ün act politic», disch Flurina Badel. Ün tema cun ragischs persunalas I’l roman vaja d’üna vart pella mort da la mamma e pel trauma da l’uffant creschü chi ha da gnir a bröch cun quai. La cumulaziun dal drama es in quist cas la perdita da la chasa ingio ch’ella es creschüda sü. Aita vain sragischada e’s perda cumplettamaing. Luis invezza persunifichescha il seguond tema central dal roman, nempe ils cumüns chi’s svödan vieplü e dvaintan cumüns da vacanzas per persunas benestantas. «Quist tema am staiva a cour fingià avant chi’d es gnüda fundada la società Anna Florin», quinta Flurina Badel. Cur ch’ella vaiva desch ons ha sia famiglia stuvü bandunar seis dachasa a Lavin. Adonta cha la famiglia ha fat müdada be a Guarda, d’eira quista experienza decisiva illa vita da Flurina Badel. Mai nun invlidarà ella il di da far müdada, cur cha tuot la chasada es gnüda chargiada sün ün remuorch e manada sur la via da Gonda a Guarda. Eir la pitschna Flurina d’eira sün quist remuorch. «Eu am sentiva s-chatschada da meis dachasa e vaiva la cartulina da Lavin amo blers ons sur meis let», s’algorda ella. Cha quel sentimaint profuond da stuvair partir saja stat plü tard il motor per seis ingaschamaint ed eir pel roman. Ingün manifest politic Flurina Badel ha üna derivanza da migraziun sur bleras generaziuns. Ella es creschüda sü in Engiadina, es statta davent 16 ons ed es lura darcheu tuornada – il prüm a Guarda ed uossa sta’la cun sia famiglia a Ftan. Dal 2017 es nada l’idea pel cudesch «Tschiera». Quella jada vaiva la scriptura surgni ün stipendi per lavurar illa chasa d’art contemporana da la Fundaziun Nairs. Dürant quel temp ha ella dudi differentas istorgias: da persunas chi han stuvü vender lur chasa paterna, da giuvnas e giuvens chi nu tuornan plü in val perquai chi fa massa mal da verer il svilup i’l cumün nativ, da dispittas dad iertas e da famiglias disperadas chi nu chattan ün’abitaziun. «Dal 2017 nu gniva discurrü in Engiadina Bassa publicamaing sur dal fat cha la situaziun socioculturala as müda, chi vain discurrü adüna damain rumantsch, chi nu dà abitaziuns per indigens», disch Flurina Badel. Müdà s’haja quai culla pandemia, dimena cur cha daplü persunas benestantas da la Bassa han scuvert l’Engiadina Bassa sco lö da recreaziun, sco refügi. Eir quista situaziun vain descritta i’l roman. A la dumonda scha «Tschiera» saja üna sort manifest, respuonda Flurina Badel: «Per mai nun esa ün manifest, perquai chi vegnan resguardadas tuot las posiziuns.» Uschea vain avant eir l’amur da possessuras e possessurs dad abitaziuns da vacanzas, ed il meglder ami da Luis es falegnam e viva eir da l’affar cun immobiglias. Duos anti-eroes sco protagonists Cun Luis ed Aita ha s-chaffi Flurina Badel protagonists chi svaglian empatia, chi seccan però eir – Luis cun sia rabgia chi til sta in peis ed Aita cun sia paralisaziun chi tilla desdrüa. «Eu vaiva lönch l’impreschiun ch’eu vezza illa populaziun locala quists duos muosters: üna dischillusiun e rabgia uschè gronda chi’d es da partir o lura üna paralisa chi fa taschair.» Il roman descriva üna situaziun dramatica, però adüna darcheu eir bels mumaints e scenas divertentas. Il cudesch as legia svelt, il möd da scriver da Flurina Badel es fluid, cun üna lingua fich elavurada e poetica. Divers dialogs as basan sün dialogs reals. Las figüras nu descriva l’autura in lur fisionomia. Eir il nom Guarda nu vain avant, adonta cha’l cumün descrit sumaglia ferm a Guarda. Eir las algordanzas d’infanzia correspuondan per part a quellas da Flurina Badel. Üna scena-clav es quella co cha’l Chalandamarz vain preschantà be amo sco folclora pellas rotschas da turists. Ün cudesch plain tschiera La cità da Vienna cugnuoscha la scriptura svessa fich bain, cun quai ch’ella ha stübgià e vivü a Vienna. Sco Aita lavuraiva eir ella adüna in cafes e quai i’l center turistic, dimena là ingio cha la cità autentica es morta. Vienna es però üna da quellas citads chi posseda svessa bleras abitaziuns e chi promouva progets d’ütilisaziun da fratemp. I’l roman es quella situaziun üna sort cuntrapais a quai chi capita in Engiadina. Il titel «Tschiera» as referischa d’üna vart als «mütschatschieras» da la Bassa, da tschella vart s’implischa il cheu dad Aita cun tschiera, ella as fügia in ün sentimaint da distracziun, as dischlokescha da la realtà. Mo id es eir blera tschiera i’l tema sco tal. «Per mai es quist roman ün documaint dal temp ed eir ün möd da transfuormar ün tema chi m’occupa in üna maniera creativa», disch Flurina Badel. Cul cudesch less ella dar üna vusch a chi chi viva in Engiadina ed ha «mal il cour» pervi da la situaziun actuala. Intant daja «Tschiera» be in rumantsch. Ün extrat preschainta Flurina Badel per tudais-ch a la Frankfurter Buchmesse chi cumainza l’eivna chi vain. Il böt es da chattar üna chasa editura pella versiun tudais-cha. «La litteratura rumantscha sto gnir tradütta per chattar sia via our i’l muond ed ün public plü vast», disch ella. Ch’abitaziuns pajablas saja ün tema global. La perdita da cultura e lingua eir. Flurina Badel: Tschiera. Chasa Editura Rumantscha. 211 paginas. La vernissascha dal cudesch ha lö als 22 october a las 18.15 i’l Hotel Piz Linard a Lavin. Il frontispizi dal nouv cudesch da Flurina Badel. Flurina Badel po preschantar seis prüm roman cul titel «Tschiera». Ün cudesch plain tschiera L’autura Flurina Badel da Ftan ha scrit seis prüm roman: «Tschiera» quinta da la perdita dal dachasa e dal cumbat cunter la scumparsa da spazi d’abitar pajabel. El tratta dals «mütschatschieras» da la Bassa e dals problems in connex cun lur preschentscha i’ls cumüns. E da la tschiera aint il cheu, da distracziun e dischlocaziun. «Mincha text da mai ha üna cumponenta politica, ma quella nun es plü importanta co otras cumponentas, sco per exaimpel quella psicologia e la lavur cun lingua e poesia», disch l’autura. (fmr/mst)

La Società Chasa Fliana a Lavin spordscha eir quist utuon üna schelta variada da cuors e referats. Quels han lö a partir dals 22 october mincha mardi a Lavin. Fingià daspö decennis organisescha il «Lö d’inscunter Chasa Fliana» a Lavin dürant il temp d’utuon cuors e referats da tuot gener illa sala polivalenta a Lavin. La «Società Chasa Fliana» chi vain presidiada da Padruot Fried da Lavin promouva la scolaziun da mansters e la scolaziun da creschüts in general. Ella es respunsabla pels cuors e referats chi vegnan realisats quist on dals 22 october fin als 10 december adüna il mardi. Implü as tratta d’ün lö d’inscunter per la chüra da la cultura e da la cumünanza. La Chasa Fliana spordscha eir plazza per colonias, per gruppas e per scoulas per passantar lur vacanzas. Sper la società exista eir üna «Fundaziun Chasa Fliana» chi s’ingascha pel sustegn da la vita culturala in Engiadina e Val Müstair. La fundaziun promouva las activitats chi’s drizzan a la populaziun cun activitats da la società chi sun pussiblas d’organisar illa Chasa Fliana Lavin. Ultra da quai administrescha la fundaziun las immobiglias da la Chasa Fliana. La fundaziun nun ha ingüns böts commercials o politics. Ün program cun ot referats e nouv cuors Per quist utuon sun previs nouv cuors – tanter oter «Lavurs a man» (far s-chaina e far cul crötsch), «Fieutrar figüras pitschnas», «Cusir culla maschina per tuots», «Atelier d’aquarel», differents cuors creativs ed oters plü. Eir pro’ls referats vain sporta üna schelta tematica diversa: «Scuvrir la Biosfera Val Müstair» cun Claudia Gerber, «Istorgia da las musicas instrumentalas in Engiadina e Val Müstair» cun Curdin Brunold, «Einbruch, Diebstahl, Enkeltrick» cul pulzist René Schuhmacher ed oters plü. Finalmaing, als 10 december, daja eir üna prelecziun da l’autura Leta Semadeni ed üna exposiziun da las lavurs fattas i’ls differents cuors. Berta Marugg, la persuna da contact in connex culs cuors e refarats, disch: «Fin uossa vaina 58 annunzchas, quai correspuonda a la media dals ultims ons. Il cuors ‹Gös da cumpagnia› vaina stuvü strichar, uschigliö han lö tuot ils cuors e referats tenor program.» www.chasafliana.ch Per dumondas sta Berta Marugg a disposiziun: bertamarugg@gmail.com / 078 631 55 98 La Chasa Fliana a Lavin. La sala chi serva eir a colonias.

L’organisaziun da branscha «Graubünden Holz» ha surdat quista fin d’eivna il «Prix Lignum 2024» illas categorias «fabricats da lain» e «lavurs da falegnam». Trais premis sun its a duos impraisas ed üna artista d’Engiadina. Il prüm rang illa categoria «lavurs da falegnam» es i a la Falegnamaria Curdin Müller SA da Strada. Sco cha «Graubünden Holz» scriva, haja l’impraisa fabrichà in üna chasa engiadinaisa a Sent ün cubus our da lain da dschember chi surpiglia plüssas funcziuns: laint as rechattan la stanza da bogn ed üna sauna – ed al listess mumaint serva il cubus eir sco s-chaffa da büro e sco trapartida da la stanza. Il seguond rang illa categoria «lavurs da falegnam» es i a la falegnamaria «werkplaz» da Sent. Cha la mobiglia da lur lingia «vadés» haja caracter exemplaric cun seis stil tradiziunal, pervi da la producziun locala e l’ütilisaziun da laina indigena, scriva l’organisaziun respunsabla per la premiaziun. Ün premi da recugnuschentscha ha survgni Nora Engels da Samedan. Ella creescha sculpturas da lain ed ha cun «sitzKultur» cumbinà la lavur artistica culla mansteranza e creà mobiglia da lain chi imitescha da quella cun plümatschs da chürom. (cdm/fmr) Nora Engels ha guadagnà ün premi da recugnuschentscha per sia mobiglia da «sitzKultur». La falegnamaria «werkplaz» ha guadagnà il seguond premi culla lingia da mobiglia «Vadès». Cun quist cubus ha la Falegnamaria Curdin Müller SA guadagnà il prüm premi.

In occasiun dal Di da la romanica ha la Clostra Son Jon a Müstair drivi in sonda passada las portas dal convent per üna guida tras la Ulrichskapelle. Quistas localitats sacralas, chi dateschan da la fin dal 12avel tschientiner, nu sun normalmaing accessiblas ed han servi davo la profanaziun sco magazin. Listess s’han mantgnüts affrais-chs e stuccaturas preziusas. L’interess per ir a visitar l’uschè nomnada Ulrichskapelle a Müstair cul professer emerità Bernd Nicolai es stat fich grond in sonda passada e las trais guidas offridas sun tuottas stattas occupadas fingià ouravant. «Ingio chi’d es hozindi quista bella cuorta da la clostra, as rechattaiva al principi da l’istorgia da Son Jon l’annex dal nord dal convent carolingic», bivgnainta il manader da la Chasa Selm a Müstair, Bernd Nicolai, a la 30 persunas interessadas e tillas ha güsta transferidas i’l temp medieval. La radschun per quista sporta es stat il Di da la romanica tradiziunal, dürant il qual id ha dat guidas tras 30 bains culturals lung la Via alpina da la romanica i’l Vnuost. Guerras, devastaziuns e plündriadas Dürant sia istorgia da passa 1250 ons ha la Clostra Son Jon a Müstair nempe diversas jadas müdà seis parair causa guerras, devastaziuns e plündriadas. Da l’oriund implant claustral dal temp carolingic ed ottonic s’han fin hoz be pudü mantegner la baselgia claustrala, la chapella da la crusch soncha e la tuor Planta. Ils ulteriurs edifizis da la clostra oriunda, chi’d es i’l prüms tschientiners amo stat ün convent da muongs benedictins, sun percunter fingià gnüts desdrüts dürant la mità dal 10avel tschientiner. «Probabelmaing sta quista devastaziun in connex cun l’invasiun dals Ungarais u Saracens in Grischun, chi’d han eir desdrüt la Clostra da Mustér e Cuoira dürant ils ons 936/40» suppuona il professer emerità. Üna residenza per l’ovais-ch Dadour l’entrada da la clausura da benedictinas a Müstair declera Bernd Nicolai che parts da Son Jon chi sun in seguit gnüdas fabrichadas impè dal tract dal nord carolingic. «I’s tratta nempe d’üna residenza cha l’ovais-ch Hartmann ha laschà fabrichar l’on 1035», disch la guida e driva la porta dal convent, chi’d es uschigliö serrada pel public. Entrond illa müraglia sacrala e passond suot vouts medievals as riva fingià davo pacs pass pro la Ulrichskapelle. Quella as rechatta i’l plan terrain e güst visavi da la baselgia da la clostra. I’ls prüms ons da la residenza da l’ovais-ch as rechattaiva qua amo ün suotpassagi chi colliaiva la residenza cun la baselgia. «Fingià üna generaziun plü tard ha lura l’ovais-ch Thietmar laschà serrar quist passagi i’ls ons 1040 fin 1070 cun fabrichar il cour da la chapella dad Ulrich», disch Bernd Nicolai ed agiundscha cha dürant quels ons saja eir gnüda la Nikolauskapelle, la quala as rechatta güst sur la Ulrichskapelle. Profanaziun e magazin La Ulrichskapelle es gnüda dovrada tant da l’ovais-ch sco eir plü tard da las muongias per messas privatas e messas da morts. I’l decuors dal 12avel tschientiner – in ün temp cur cha las sours han rimplazzà als muongs a Son Jon – s’haja lura eir decorà la Ulrichskapelle cun affrais-chs da creatüras da mar. Implü s’haja imbelli il vout cun stuccaturas d’anguels chi tematiseschan il Gerusalem celestial e chi muossan eir divers simbols da l’evangelist. Da quistas decoraziuns romanicas s’han perfin amo mantgnüdas qualche parts fin hozindi. Cha quists s-chazis prezius dal temp romanic sun amo adüna da verer es percunter üna gronda furtüna. «Dürant la Guerra svabaisa es il tract dal nord darcheu magara gnü desdrüt ed in seguit es la chapella gnüda dovrada per bsögns profans, perfin sco magazin. Ma hozindi serv’la darcheu per bsögns religius, eir sch’ella nun ha plü ingün uter», declera Bernd Nicolai e serra darcheu la porta dal convent davo sai. Ils anguels romanics suot il vout d’Ulrich In occasiun dal Di da la romanica in sonda passada ha la Clostra Son Jon a Müstair drivi sias portas per ün’invista speciala. Interessadas ed interessats han gnü l’occasiun da visitar l’uschè nomnada Ulrichskapelle chi fa part dal convent da benedictinas e chi nun es uschigliö publicamaing accessibla. A chaschun da trais guidas ha il professer emerità e manader da la Chasa Selm a Müstair, Bernd Nicolai, recapitulà l’istorgia da la chapella romanica. Uschea d’eira la Ulrichskapelle part d’üna residenza da l’ovais-ch da Cuoira ed ella serviva a l’ovais-ch ma eir a las muongias per messas privatas e messas da mort. Davo la Guerra svabaisa es la chapella gnüda profanada e d’eira perfin ün magazin. Hozindi vain la Ulrichskapelle darcheu dovrada per motivs religius, nun ha però plü ingün uter. (fmr/cam) Il vout dal cor da la Ulrichskapelle es ornà cun stuccaturas d’anguels e cun simbols dals evangelists. Ellas dateschan da la fin dal 12avel tschientiner. Il vout dal cor da la Ulrichskapelle es ornà cun stuccaturas d’anguels e cun simbols dals evangelists. Ellas dateschan da la fin dal 12avel tschientiner. Üna da las creatüras da mar chi orneschan la Ulrichskapelle da la Clostra Son Jon a Müstair. La Ulrichskapelle as rechatta i'l plan terrain e suot la Nikolauskapelle. La residenza da l'ovais-ch as rechattaiva illa part davo, ingio cha's vezza il balcun tort.

La giuvna skiunza Selina Egloff da Scuol cumbina cuorsas da skis culla scolaziun da magistra. Dürant ils mais sainza cuorsas as po ella dedichar plü intensiv al stüdi, dürant l’inviern è’la però impustüt in gir sülla naiv. Selina Egloff da Scuol ha 23 ons e valaiva üna jada sco grond talent da skis. Fingià cun 18 ons ha ella festagià sia premiera illa coppa mundiala da skis. Quai d’eira l’on 2019 pro’l slalom da Levi in Finlanda. Ed i’l listess on ha ella eir pudü festagiar sia prüma plazza da podest illa coppa europeica. Davo quists prüms buns resultats illa coppa europeica e pro’ls champiunadis svizzers da junioras esa però gnü magara quiet intuorn la skiunza da Scuol. Uschè quiet ch’ella ha tut dal 2022 ün on posa per darcheu surgnir plaschair vi dal sport da skis. Ün on posa e lura il comeback Davo quista posa da 12 mais es Selina Egloff darcheu tuornada süls skis da cuorsa e süllas pistas – da quel temp però cun üna paschiun implü in sia buscha. La skiunza ha nempe decis dürant seis intermezzo da far üna scolaziun da magistra. Perquai ha ella cumanzà l‘on passà culla scolaziun a la Scoula ota da pedagogia dal Grischun PHGR a Cuoira. Dürant ils mais da prümavaira e d’instà s’occupa Selina Egloff plü intensiv da la scolaziun. I’ls mais d’inviern es ella in viadi culs skis, impustüt illa coppa europeica. «A scoula n’haja tuot ün oter ambiaint, ingio chi nu va per resultats e rangs», disch Selina Egloff. Sco ch’ella agiundscha saja l’essenzial per ella d’avair amo alch tuot oter co sia gronda paschiun, il sport da skis alpin. E quai haja ella uossa eir chattà cun sia scolaziun. La finamira es da far il prossem pass La preparaziun per la nouva stagiun da skis nu d’eira però tant ideala per la skiunza da Scuol. Ella s’ha nempe stratta ils bindels vi d’üna chomma e vaiva perquai da far üna posa. Uschea cha l’Engiadinaisa douvra amo ün zich temp da preparaziun. Ma quel ha ella uossa eir amo. E sch’ella es darcheu stuffa dal sport da skis, po ella investir daplü temp e peida illa scolaziun sco magistra. La skiunza Selina Egloff da Scuol fa sper sia carriera da sport eir amo üna scolaziun sco magistra.

I’l rom da las festivitats «500 ons Stadi liber da las Trais Lias» ha il Cumün da Scuol organisà ün inscunter cun üna discussiun dals ultims trais capos da Scuol e cun ün referat da l’istoriker Paul Eugen Grimm. L’inscunter culla populaziun ha gnü lö in venderdi passà a Scuol. In venderdi passà ha gnü in connex cullas festivitats «500 ons Stadi liber da las Trais Lias» ün inscunter culs ultims trais capos da Scuol illa sala da conferenza da la Chasa Nova da l’Hotel Belvédère a Scuol. Davo il salüd da Niculin Mayer da la promoziun da l’economia dal Cumün da Scuol ha l’inscunter cumanzà cun ün referat da Paul Eugen Grimm, istoriker da Ftan. El ha dat ün sguard inavo als ultims 500 ons dal Cumün da Scuol. «Eu nun ha l’intenziun da far ün referat, i’s tratta plütost da diversas piculezzas», ha’l declerà ed agiunt ch’el pensa cha tuot las persunas preschaintas hajan visità l’exposiziun «500 ons da las Trais Lias» chi’d es gnüda preschantada a Scuol. «500 ons Trais Lias e desch ons daspö la decisiun dals ses cumüns da fusiunar. Il chantun Grischun, il plü grond chantun da la Svizra e Scuol territorialmaing il plü grond cumün da la Svizra e plü grond co set chantuns», uschea l’istoriker. El ha eir manzunà il tir da schaibgias Urezzas dals ses cumüns chi s’han units al cumün fusiunà da Scuol: «Interessant es cha mincha tun chi vain trat da Suot Tasna riva a Sur Tasna.» Ün oter fat interessant ha l’istoriker manzunà davart Tarasp chi d’eira fin dal 1803 ün’enclava da l’Austria sainza esser cunfinà directamaing cun l’Austria. Ed uossa ha Tarasp sco fracziun da Scuol cunfins cul Voralberg, cul Tirol e culla provinza da Bolzano. 17avel tschientiner: Engiadina Bassa sainza Tarasp Paul Eugen Grimm ha eir declerà cha’ls cumüns da Zernez fin Tschlin s’han cumprats libers dal 1652 dals drets austriacs, cun excepziun da Tarasp e cha quel evenimaint es gnü festagià manüdamaing a Scuol sainza la partecipaziun da Tarasp. «Tarasp es i in povertà e cullas auas mineralas ha’l darcheu chattà üna buna via in möd cha a Vulpera as chattaivan blers politikers da tuot la Svizra per far lur vacanzas e l’Hotel Waldhaus valaiva quella jada sco üna seguonda Chasa federala», ha Paul Eugen Grimm declerà. El ha eir orientà davart Andreas Rudolf Planta da Samedan, cusglier naziunal chi ha cumprà il Chastè da Tarasp ed es stat ün dals promoturs da la Via da l’Engiadina e da la lingia da telegraf. El d’eira eir il grond investur dal Hotel Kurhaus Tarasp, schabain cha quel hotel as rechattaiva a Nairs sün terrain da Scuol. Discussiun culs ultims trais capos da Scuol Davo il referat da Paul Eugen Grimm ha gnü lö üna discussiun al podi cun Aita Zanetti, grond cusgliera e capo actual dal cumün fusiunà da Scuol, Jon Domenic Parolini, president da la regenza dal chantun Grischun ed ultim capo da Scuol avant la fusiun e Christian Fanzun, anteriur capo da Tarasp e prüm capo dal cumün fusiunà. Per la moderaziun da la discussiun ha pisserà Nicolo Bass, schefredactur-suppleant da la Posta Ladina. Sco prüm s’ha fat ­dudir Jon Domenic Parolini: «Eu n’ha grond plaschair cha nus pudain festagiar quist on ils 500 ons da las Trais Lias ed eu sun gnü a savair üna pruna chosas davart l’istorgia e sun eir fascinà da l’istorgia da las regiuns.» Implü ha’l quintà cha la regenza grischuna haja be güsta gnü ün inscunter culla regenza dal Tirol dal Süd a Cuoira e cha là saja eir gnü discutà davart il tema 500 ons e las relaziuns da l’Engiadina Bassa cul Vnuost. Ed Aita Zanetti ha agiunt: «Eu nun ha gnü la pussibiltà da tour part a tantas festas sco Jon Domenic Parolini, ma eu sun statta a Glion ed a l’exposiziun ambulanta a Scuol.» Christian Fanzun ha gnü grond plaschair da pudair dudir tuot las anecdotas da Paul Eugen Grimm, ma daspö ch’el nun ha da chefar plü nöglia culla politica directa esa stat per el fich quiet ed el nun ha tut part ad ingünas festivitats. Dispittas tanter Scuol e Tarasp «Eu m’algord amo fich bain al temp d’infanzia, cur chi’s staiva ir minchatant giò Scuol e quai d’eira collià cun üna tscherta tensiun», ha quintà Christian ­Fanzun ed agiunt ch’ün grond müdamaint haja dat culla fusiun da la scoula, cur cha’l s-chalin ot da Ftan e da Tarasp han stuvü ir a scoula a Scuol e cha da là davent s’haja tuot ün pa balchà. «Pro’l giarsunadi a Scuol regnaiva ün bun clima.» E Jon Domenic Parolini ha manià cha dispittas e cloccadas daiva insè be scha quels da Tarasp laivan dar fö l’Hom Strom avant temp, ma là d’eira la tensiun plü gronda cun quels da Sent. «Tuottafat special esa stat cur ch’eu n’ha cumanzà üna relaziun cun üna duonna da Tarasp, catolica. Ma meis bap ha lura dit ’Ma almain marida’l’. Cur ch’eu n’ha fat la dumonda a meis sör, sch’üna fusiun tanter Scuol e Tarasp nu füss üna buna soluziun schi ha’l manià, cun Ftan e cun Ardez schi, ma be na cun Scuol.» Culla punt tanter Scuol e ­Tarasp ils 10 october dal 2010 e cun üna bella festa d’inauguraziun sun gnüts ils duos cumüns ferm dastrusch ed amo plü ferm culla fusiun dals ses cumüns ad ün Cumün da Scuol. Our d’üna rivalità fich sana han ils cumüns chattà üna via cumünaivla. Ils trais capos han eir ­discurri dals gronds obstaculs per unir ils cumüns e per chattar soluziuns chi van bain per tuot las ses fracziuns. Fusiuns her ed hoz I’l rom da las festivitats «500 ons Stadi liber da las Trais Lias» ha il Cumün da Scuol organisà in venderdi passà ün inscunter dals ultims trais capos dal cumün fusiunà Scuol cun referat e discussiun. Davo ün referat da Paul Eugen Grimm cun anecdotas dals 500 ons da las Trais Lias ha gnü lö üna discussiun al podi cun Aita ­Zanetti, grond cusgliera e capo actual dal Cumün da Scuol, Jon Domenic Parolini president da la regenza grischuna ed ultim capo da Scuol avant la fusiun e Christian Fanzun, anteriur capo da Tarasp e prüm capo dal cumün fusiunà. Nicolo Bass da la Posta Ladina ha fat la moderaziun da la discussiun. (fmr/bcs) Ils ultims trais capos da Scuol (da schn.): Christian Fanzun, Jon Domenic Parolini, Aita Zanetti cul moderatur Nicolo Bass. L’istoriker Paul Eugen Grimm dürant seis referat.

Il chantun ha comunichà la fin da settember 2024 da priorisar la varianta nord per ün sviamaint da Sta. Maria. Quella prevezza ün tunnel da var 600 meters suot il cumün tras, ma nu dis-chargess al minz dal trafic da l’Umbrail. Fin la fin da quist mais düra amo l’exposiziun publica da cooperaziun per l’adattamaint dal plan directiv chantunal. Daperüna cun la soluziun finala nu sun però amo adüna na tuots. Davo ün vi e nan tanter cumün, chantun e Confederaziun dürant ils ultims quatter ons cun duos variantas pussiblas per ün sviamaint da Sta. Maria (guarda boxa), ha la regenza comunichà la fin da settember 2024 d’avair chattà la soluziun finala per dis-chargiar al cumün cullas vias strettas dal trafic. Quai dess gnir realisà cun ün sviamaint cumprais ün tunnel da 600 meters al nord dal cumün, cun cuosts da bundant 47 milliuns francs. Quista varianta nord nu prevezza però ingün access al Pass da l’Umbrail. Uschea passess cun quista soluziun il trafic d’instà – cur cha’l pass in direcziun da Buorm e’l Stelvio es drivi per var 170 dis – listess amo tras las vias strettas da Sta. Maria. La majorità dal transit tras cumün, chi vain chaschunada dal trafic in direcziun dal Fuorn e’l Vnuost, pudess però gnir sviada cun la varianta nord. Cuntrada da cultura e terrassas Cha la varianta nord ha a la fin fat la cuorsa cunter la varianta süd ha tenor l’evaluaziun da variantas ed ün’expertisa d’üna ditta specialisada divers motivs. «Il sviamaint al süd – chi vess previs duos tunnels (445 m e 600 m), tanteraint üna punt ed ün spartavias vers il Pass da l’Umbrail – vess chaschunà massa grondas intervenziuns illa natüra. Impustüt füss ida a perder massa blera cuntrada da cultura in congual cun la varianta nord», declera Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair e commembra da la gruppa paritetica. Ella agiundscha cha la varianta süd vess implü manà per part tras üna cuntrada da terrassas e quai vess a la fin plüprobabel chaschunà recuors davart da las organisaziuns per la protecziun da la natüra. Ed a la fin füss il sviamaint al süd stat cun cuosts da bundant 85 milliuns francs marcantamaing plü char co la varianta priorisada dal chantun. Animar da’s fermar Perquai cha’l trafic dal Pass da l’Umbrail nu vain svià dal minz da Sta. Maria cun la varianta nord, esa tenor Gabriella Binkert Becchetti previs da metter ad ir masüras per calmar quist trafic dürant ils dis cun grond travasch. Implü voul il Cumün da Val Müstair fabrichar pro l’entrada da la Via da l’Umbrail – sco eir in vicinanza dals portals dal tunnel – parcadis. «Cun quista sporta as voula animar a la glieud da far üna posa a Sta. Maria. Cun quai ans drizzaina però impustüt a la glieud chi va sur l’Umbrail, la quala ha in general daplü temp, es in vacanzas e gioda üna gita cun l’auto», declera Gabriella Binkert Becchetti. Adonta cha la majorità dal trafic svaniss cun la varianta nord, as pudess uschea listess amo garantir a la mansteranza e gastronomia da Sta. Maria da pudair profitar dal lö da cruschada tanter il Fuorn e l’Umbrail. Darcheu büttà in discussiun la varianta süd Cun la decisiun da la regenza da proseguir la varianta nord as vessa pudü pensar cha la via füss libra per finalmaing concretisar üna da las variantas pussiblas – e cha las discussiun davart las pussiblas soluziuns haja finalmaing üna fin. Listess ha il grond cusglier Rico Lamprecht inoltrà dumondas als 30 settember 2024 pro la regenza, chi sun gnüdas respusas dürant l’ura da dumondas i’l Grand cussagl in marcurdi passà. El ha tanter oter giavüschà da darcheu perseguitar inavant la varianta süd ed ha argumantà cha quella saja plü cumplessiva, siond ch’ella haja eir üna soluziun per l’Umbrail. Implü ha Rico Lamprecht eir miss in dumonda l’agir da comunicaziun e giavüschà ün’occurrenza d’infuormaziun da vart dal chantun. La cusgliera guvernativa Carmelia Maissen ha tut posiziun illa sala dal Grond cussagl ed amo üna jada argumantà cler e net – sün basa da las evaluaziuns ed expertisas – cha la varianta nord haja la megldra relaziun tanter cuosts e profit. A reguard la comunicaziun ha la cusgliera guvernativa rendü attent a las diversas occasiuns cha’l Cumün da Val Müstair e’l chantun han ingon infuormà davart ils divers pass chi sun gnüts instradats. Ella ha accentuà cha’l chantun saja bainschi pront d’organisar üna sairada d’infuormaziun, ma cha la dumonda per üna tala vess da gnir dal Cumün da Val Müstair. Scha las discussiun davart las diversas soluziuns pel sviamaint da Sta. Maria han chattà üna fin cun quista explicaziuns da la regenza (guarda commentari) – o schi’s fuorma ün’opposiziun in Val Müstair cunter la varianta nord – quai as farà per la prüma jada valair davo l’evaluaziun da l’exposiziun publica dürant il prossem mez on. Insembel cun l’examinaziun preliminara da la Confederaziun – la quala vain eir fatta pel mumaint a Berna – vain il plan directiv lura elavurà inavant. Ün gir sül carussel da las emoziuns Dürant ils ultims quatter ons es il chantun gnü plü activ per chattar üna soluziun a reguard il sviamaint da Sta. Maria. Uschea ha l’Uffizi da construcziun bassa surdat ad ün büro da planisaziun d’elavurar plüssas variantas l’utuon 2020. Implü ha’l eir installà üna gruppa paritetica chi accumpogna l’inter process. In lügl 2022 sun lura stattas duos variantas sün maisa, cha’l büro da planisaziun e la gruppa accumpagnanta han deliberà. Quistas duos variantas nord e süd sun lura idas giò Berna per ün’examinaziun da duos cumischiuns federalas. I’s tratta da la Cumischiun federala per la protecziun da la natüra e da la patria e la Cumischiun federala dals monumaints istorics. Quellas duos cumischiuns federalas han però refüsà güsta tuottas duos variantas in favrer/marz 2023 ed han cusglià dad obain metter ad ir ün sistem d’amplas o lura da fabrichar ün tunnelun lung cun cuosts da bundant 200 milliuns francs. Davo quist gir sül carussel da las emoziuns tanter spranza ed intschertezza es ingon lura gnüda la gronda novità chi ha manà surleivg: Il chantun ha instradà in avrigl 2024 la procedura pel plan directiv pel sviamaint da Sta. Maria. Als 26 settember 2024 ha la regenza comunichà da vulair priorisar la varianta nord ed ha perquai lantschà l’exposiziun publica da cooperaziun per l’adattamaint dal plan directiv chantunal, chi düra amo fin la fin d’october 2024. (fmr/cam) Üna varianta sainza l’Umbrail La fin dal mais passà ha il chantun comunichà d’avair chattà «la» soluziun per ün sviamaint a Sta. Maria (foto). Quella prevezza ün tunnel da var 600 meters al nord dal cumün, però sainza dis-charg dal trafic chi vain dal Pass a l’Umbrail. Quai ha dat andit al grond cusglier Rico Lamprecht da la Val Müstair da metter in dumonda l’agir e da giavüschar da perseguitar inavant üna varianta süd. Quella vess previs ün spartavias in direcziun Umbrail, füss però bler plü chara e chaschuness massa grondas intervenziuns illa natüra. In occasiun d’üna ura da dumondas i’l Grond cussagl in marcurdi ha la regenza tut posiziun a reguard las dumondas avertas e la critica da Rico Lamprecht. (fmr/cam) La varianta nord per ün sviamaint da Sta. Maria prevezza ün tunnel da var 600 meters. Sco lö da cruschada tanter il Fuorn, l’Umbrail e’l Vnuost patischa Sta. Maria cun sias vias strettas daspö decennis dal trafic da transit.

La tschercha ed evaluaziun da variantas per ün sviamaint da Sta. Maria es in congual cun simils progets statta fich extaisa ed ün lung process da bundant 30 ons. Tant sfinits sco da las lavinas d’autos tras Sta. Maria e da la canera e spüzza tras las giassas strettas – tant stanguels saran las Jauras e’ls Jauers eir da las discussiuns eternas davart variantas e pussiblas soluziuns per diminuir il trafic da transit. Insè vöglian bainschi tuots be il medem, nempe ün sviamaint. Perquai vessan uossa tuot ils pertocs da sezzer illa medemma barcha, siond chi s’es uossa uschè daspera a quist sviamaint sco amo mai. Perche cha la «concurrenza» – il sviamaint da Susch e la Via da Malögia tanter Segl e Plaun da Lej – nu dorma. Per nu stuvair darcheu spettar e gnir spostà causa zuffa interna, ston uossa tuots tegner vi da la varianta nord. Oter nu giaraja. Cun la varianta nord s’haja finalmaing para chattà «la» soluziun chi cuntainta las pretaisas da Berna ed as cunfa cun la natüra e’l purtret da cumün. Eir scha quista varianta nu prevezza da dis-chargiar a Sta. Maria dal trafic dal Pass da l’Umbrail, daja üna soluziun pel problem primar, nempe pel trafic in direcziun Fuorn e Vnuost. Implü as pudessa verer quist tunnel da 600 meters sco ün «filter» chi dis-chargia a Sta. Maria da tuot quels chi nu fessan inamöd na üna fermada in cumün. Dimena glieud chi va a lavur, tuot quels chi nu san plü spettar da’s büttar i’l bogn da vapur da l’hotel da wellness a Meran e da tuot ils transports sur cunfin e vers l’Engiadina. Che chi resta inavo es il trafic da l’Umbrail, üna cliantella chi ha plütöst temp per ün giantar ed üna tura da shopping tras Sta. Maria. E listess nu sun uossa para tuots cuntaints cun quista soluziun. Perquai s’haja da sperar chi s’ha d’incleger l’intervenziun da Rico Lamprecht in occasiun da l’ura da dumondas i’l Grond cussagl in marcurdi sco restanza dal cumbat electoral pel presidi in Val Müstair. Quel es nempe fini als 13 october 2024 cun ün seguond scrutin a favur da Gabriella Binkert Becchetti. La dumonda da Rico Lamprecht da perseguitar inavant la varianta süd – sco eir sia critica invers la comunicaziun dal Cumün da Val Müstair e’l chantun – vaiva el nempe inoltrà in scrit al Grond Cussagl fingià als 30 settember 2024. Dimena illa fasa finala dal cumbat electoral pel presidi da Val Müstair. In mincha cas esa da sperar cha quista dumonda e critica dal grond cusglier jauer nun es ün sen chi s’ha fingià fuormada ün’opposiziun cunter la varianta nord in Val Müstair. Perche cha las fronts politicas sun eir davo il cumbat pel presidi cumünal magara düras. Perquai esa uossa vi da Gabriella Binkert ­Becchetti da tour serius la critica invers la comunicaziun dal cumün e da far la dumonda al chantun per organisar üna sairada d’infuormaziun per orientar a la populaziun. Ed id es però eir vi da Rico Lamprecht d’acceptar cha la varianta nord sarà la megldra soluziun per ün sviamaint da Sta. Maria – e cha sforzar üna seguonda varianta inavo sün maisa füss darcheu ün pass illa fosa direcziun. Uschea cha tuot ils involvats han uossa da sepulir lur differenzas e disfiduzcha per pudair ra­giundscher ün sforz cumünaivel cun üna soluziun pels Jauers e las Jauras. Per ragiundscher quist böt da gnir liber las lavinas d’autos e la canera e spüzza tras Sta. Maria, ha la Val Müstair però sco prüm da’s deliberar da las lavinas da fögls volants, da la canera dals rimprovers invers adversaris politics e da la spüzza dals fessels chi vegnan büttats i’ls cumbats electorals.

Quists dis cumpara l’annuari engiadinais Chalender Ladin 2025. Pella prüma jada es la redacziun statta in mans da la romanista Uorschla Natalia Caprez Brülhart. Ün inscunter a Cuoira culla redactura respunsabla e noviza, pacs dis avant cha la 115avla ediziun dal chalender tradiziunal vain preschantada e distribuida. La romanista Uorschla Natalia Caprez Brülhart da Cuoira/Ftan es statta quist on la redactura respunsabla dal Chalender Ladin 2025. L’annuari ladin gnarà preschantà prosmamaing a Domat, a Scuol ed a Schlarigna. «Che dschess be Peider Lansel?» – Quai as dumonda Uorschla Natalia Caprez Brülhart la daman d’ün di grisch d’october in ün bistro a la staziun da Cuoira. Che dschess dimena Peider Lansel? Il cuntschaint poet, editur e propagandist rumantsch es nempe stat – tanter bler oter – eir cun-iniziant dal Chalender Ladin, l’annuari ladin chi cumpara dal 2025 illa 115avla annada (guarda boxa). Cul Piz Ajüz davant sü Oramai cha Peider Lansel nu po plü dar svess üna resposta, s’imaginescha la redactura dal chalender actual che cha’l poet ladin vess dit: «Eu crai ch’el nu vess da m’admonir cun seis daintun muossader e ch’el füss tuot cuntaint», manaja Uorschla Natalia Caprez Brülhart cun üna risadina ed agiundscha: «Impustüt füssa’l recugnuschaint cha l’annuari exista insomma amo in quista fuorma, cha nus vain mantgnü il chalender, cha nus dain tant spazi a lingua, litteratura e cultura ladina. Ed el vess craja eir plaschair da verer cha eir eu n’ha plaschair, propa ün grond plaschair.» Schabain cha la redactura dal Chalender Ladin 2025 conceda cha’ls iniziants vessan forsa main gust cha’l frontispizi tradiziunal, cun la bordura da sgrafits, nun es plü davant sü. «Ma a mai plascha fich bain il Piz Ajüz chi imbellischa quist on il frontispizi dal chalender, ün purtret da Göri Klainguti. Il paur e poet es nempe eir pittur, ed el es l’artist purtretà i’l nouv annuari.» Da romanista a romanista Il frontispizi classic dal Chalender Ladin, creà amo pel prüm nomer dal 1911, in fuorma d’üna fanestra garnida cun sgrafits, es gnü rimplazzà fingià avant üna dunzaina d’ons, amo avant la «dinastia» da Bettina Vital chi ha chürà dürant ils ultims set ons la redacziun dal Chalender Ladin. L’on passà ha quella surdat il chalender in mans da Uorschla Natalia Caprez Brülhart, uschea cha la bachetta es ida da la romanista d’Ardez a la romanista da Ftan. La nouva redactura – cuntschainta a blers in Engiadina impustüt cul surnom «Nini» – es uossa, la mità d’october e davo ün on da lavur, surleivgiada cha’l chalender dal prossem on es stampà e pront per gnir preschantà. «Per mai esa stat bler nouv, eir sch’eu vaiva fat ün pêr ons la redacziun da la ‹Litteratura›. Mia antecessura Bettina ed otras persunas m’han però sustgnüda, guidada e cusgliada cun quist e tschai. Eu d’eira per exaimpel dürant quist on eir magara malsgüra, sch’eu varà texts avuonda o forsa perfin massa bler?» Tenor l’editura dal Chalender Ladin, l’Uniun dals Grischs, nu vess il volüm da surpassar 200 paginas. «Ma la fin es tuot i sü fich bain, eir grazcha a la lavur grafica chi riva da preschantar plü larg o plü concis üna o l’otra contribuziun», disch Uorschla Natalia Caprez Brülhart. Ün cling musical Uorschla Natalia Caprez Brülhart es restada plü o main fidela ill’ediziun actuala a la structura classica da l’almanac ladin: «Il rom es nempe dat. Ed eu crai cha las lecturas ed ils lecturs spettan e predschan quai dal chalender, l’uorden classic culs singuls chapitels, sco dürant tuot quists ons.» Uschea cuntegna eir il Chalender Ladin 2025 sper il chalendari tuot las rubricas üsitadas: art, texts litterars, artichels davart la natüra, la giuventüm e’ls uffants, l’istorgia, ils necrologs – e natüralmaing eir la cronica e las ingiavineras. «Nouv es l’accent special a la musica i’l chapitel da l’art, cun purtretar al musicist Chasper Curò-Mani chi ha tanter oter chantà ed organisà quista stà l’opera da famiglia ‹Hänsel e Grettina› ad Ardez. Eu faiva quint da preschantar minch’on ad ün o tschella da nossas musicistas, laschond strasunar uschea il chalender eir in clings musicals», disch Uorschla Natalia Caprez Brülhart. Plaschair dals contacts Eir pro la lavur grafica dal Chalender Ladin haja dat üna müdada quist on. Jon Duri Gross vaiva realisà il layout da l’annuari dürant ils ultims 18 ons. Da nouv vain quella lavur fatta da l’impraisa da design grafic Aimara, ün’impraisa cun sedias a Müstair, Scuol e Cuoira. La quarantina da contribuziuns i’l nouv Chalender Ladin nun ha la redactura respunsabla natüralmaing scrit svess. Quellas han furni numerusas auturas ed auturs – dad Ursina Haller, Felix Keller ed Annetta Caratsch fin a Fadrina Pünter, Tumasch Planta e Selina Müller. La cronica cullas actualitats ladinas da l’on scuors ha cumpilà Jon Candrian. Id es üna paletta richa e perquai faja eir ün zich fadia a Uorschla Natalia Caprez Brülhart da stuvair respuonder a la dumonda dal schurnalist i’l bistro a Cuoira che chi tilla plascha uossa specialmaing bain vi dal nouv chalender: «Eu nu savess piclar oura be üna contribuziun, perquai ch’eu n’ha ün’aigna colliaziun cun tuottas, n’ha jent l’art, la musica e la litteratura. Ma eir ils texts tematics. Tant la frais-chezza dals uffants sco l’actualità e’l passà. In bargunsegner, jauer, puter e vallader … – Eu nu sa da dir! Ün grond plaschair m’haja eir fat da gnir in contact cun tuot quella glieud chi ha contribui e collavurà pel Chalender Ladin 2025.» – Sainza dubi, fingià be da tuot quels contacts e barats tanter Ladinas e Ladins vess Peider Lansel gnü ün vaira gust. Ftan, Guarda, Friburg e Cuoira La redactura Uorschla Natalia Caprez Brülhart (50) es oriunda da Ftan e viva hoz cun sia famiglia a Cuoira. Davo il Seminari da magistras e magisters ha ella instrui duos ons illa scoula primara a Guarda ed es lura ida a stübgiar rumantsch e frances a las Universitats da Turich e Friburg, ingio ch’ella es eir statta per ün temp assistenta da rumantsch. Uorschla Natalia Caprez Brülhart instruischa daspö tschinch ons in ün pensum parzial rumantsch al gimnasi da l’Institut Otalpin Ftan. Ed ella s’occupa daspö quist on da la redacziun dal Chalender Ladin, per incumbenza da l’Uniun dals Grischs. (fmr/dat) La 115avla annada Il Chalender Ladin 2025 cumpara quists prossems dis in sia 115avla annada. El d’eira gnü fundà dal 1911 dal poet Peider Lansel e dal ravarenda Otto Gaudenz. L’annuari ladin, chi vain edi da l’Uniun dals Grischs, es ün da divers almanacs rumantschs, dasper il Calender per mintga gi, il Calender Romontsch e la Revista digl noss Sulom. Il Chalender Ladin vain stampà in ün’ediziun da var 2500 exemplars. La redacziun es statta i’ls ultims ons in mans da Claudia e Pol Clo Nicolay, da Göri e Sidonia Klainguti, da Bettina Vital ed uossa da Uorschla Natalia Caprez Brülhart. La realisaziun dal Chalender Ladin, cun redacziun, grafica, acquisiziun d’inserats, stampa e distribuziun, cuosta a l’Uniun dals Grischs tenor aignas indicaziuns passa 40 000 francs. Quels cuosts vegnan cuvernats in prüma lingia sur la vendita dal chalender e dals inserats illa publicaziun. Ils ultims ons es resultà, cun excepziun da l’on 2019, ün deficit da tanter 1400 fin 5400 francs. Il Chalender Ladin 2025 frais-ch our da stampa vain preschantà in occasiun dals Dis da litteratura a Domat (3 da november 2024) ed «ufficialmaing» ils 8 da november illa Chasa Puntota a Scuol ed ils 16 da november i’l Chesin Manella a Schlarigna. Il Chalender Ladin 2025 as poja cumprar per 18 francs tanter oter directamaing sur la vendita online da l’Uniun dals Grischs: www.udg.ch. Sün quella pagina as chatta eir indicaziuns davart las preschantaziuns dal nouv chalender in Engiadina. Il program dals Dis da litteratura a Domat as chatta sün: www.disdalitteratura.ch. La romanista Uorschla Natalia Caprez Brülhart da Cuoira/Ftan es statta quist on la redactura respunsabla dal Chalender Ladin 2025. L’annuari ladin gnarà preschantà prosmamaing a Domat, a Scuol ed a Schlarigna. Il frontispizi dal Chalender Ladin 2025 – cun ün purtret dal paur, poet e pittur Göri Klainguti. La romanista Uorschla Natalia Caprez Brülhart da Cuoira/Ftan es statta quist on la redactura respunsabla dal Chalender Ladin 2025. L’annuari ladin gnarà preschantà prosmamaing a Domat, a Scuol ed a Schlarigna. Il nouv «Chalender» da Nini Quistas prosmas trais eivnas vain preschantà e distribui il nouv Chalender Ladin. L’ediziun dal 2015 es gnüda realisada dad üna nouva squadra. La romanista Uorschla Natalia Caprez Brülhart da Cuoira/Ftan ha surtut la redacziun da Bettina Vital e segna pella prüma jada respunsabla pels cuntgnüts da l’almanac ladin. Ma eir la lavur grafica nun ha – davo 18 ons – plü fat Jon Duri Gross, mabain l’impraisa da design grafic Aimara. Adonta da quellas müdadas illa creaziun dal Chalender Ladin as preschainta quel in sia structura ed impaginaziun üsitada. Id es eir stat a cour a la redactura respunsabla, Uorschla Natalia Caprez, da garantir in quista fasa da müdada üna cuntinuità chi vegna eir predschada da lecturas e lecturs, sco ch’ella ha dit in occasiun dad ün inscunter cun la FMR a Cuoira. (fmr/dat)

Il Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair as voul far plü visibel cun agüd dad ün logo. Perquai ha l’organisaziun organisà üna concurrenza pro uffants e giuvenils per sviluppar quel agen «simbol». In sonda sun gnüdas premiadas a Sent las prümas ideas per render plü visibel e popular il reservat cun label da l’organisaziun mundiala UNESCO. Il vicepresident da la cumischiun dal Parc Naziunal Svizzer, Christoph Flory, ha surdat in sonda a Sent ils premis. Il prüm premi ha guadagnà la 5avla classa da Sent, cun (da schnestra) Laila Grass, Noemi Müller e Chiara Staub. Tuot chi cugnuoscha il Parc Naziunal Svizzer. Ils blers cugnuoschan eir il Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Ma che precis es il «Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair» (RB)? – Chi chi ha perseguità ils ultims ons la politica (d’ambiaint) illa regiun, savarà da che organisaziun chi’s tratta (guarda boxa). Ma i dà blera glieud chi nu sa propa da’s figürar che cha quai es precis. Güsta perquai vuless l’organisaziun dvantar plü preschainta e visibla pro la populaziun i’l territori ladin. Ed ella vuless far quai tenor las reglas da l’art da la comunicaziun e da l’uschedit «corporate design» – nempe cun agüd dad ün logo (guarda intervista cun Angelika Abderhalden) . 24 propostas cun blers detagls In sonda passada es stat a Sent in Chasa Misoch ün dals prüms pass in direcziun da la creaziun dad ün tal logo per il RB. Scolaras e scolars da la regiun han nempe inoltrà i’l rom dad üna concurrenza ideas, sbözs, disegns e sujets per realisar ün simbol pel reservat. Las 24 propostas han fat in prüma lingia uffants e giuvenils da la scoula primara da Sent e dal gimnasi a l’Institut Otalpin Ftan. Üna giuria da tschinch persunas ha fat üna tscherna ed ha la fin premià – in globo – las propostas d’interas classas. Cul prüm premi sun idas trais scolaras da la tschinchavla classa da Sent (Laila Grass, Chiara Staub e Noemi Müller). Ellas e lur classa han guadagnà üna spassegiada guidada i’l Parc Naziunal Svizzer. La manadra da gestiun dal RB, Angelika Abderhalden, s’ha muossada satisfatta in sonda da las propostas preschantadas a Sent: «Eu n’ha grond plaschair da las bellas ideas. Impustüt cuntegnan quellas blers pitschens detagls, ils quals la graficra po uossa sviluppar inavant.» Impustüt ha si’organisaziun eir pudü ragiundscher amo ün ulteriur böt cun quist’acziun: Scolars e scolaras da la regiun s’han nempe occupadas da la tematica e da las incumbenzas dal reservat – ed han uschea imprais a cugnuoscher quist’organisaziun chi nun es adüna tant preschainta. Cun ün logo as spera da’s dar d’incleger plü bain. > Intervista cun Angelika Abderhalden, manadra da gestiun dal Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair Ün reservat – trais portaders I dà in Svizra be duos reservats da biosfera cun ün label da l’UNESCO: la Biosfera UNESCO Entlebuch e daspö l’on 2017 apunta eir la Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Quel ultim reservat vain portà da trais pilasters, dal Parc Naziunal Svizzer (PNS), dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair/Cumün da Val Müstair (VM) e dal cumün da Scuol. La regiun definida sco reservat da biosfera cumpiglia nempe ün territori suottamiss a quellas trais corporaziuns o cumüns. I dà üna zona centrala (PNS), üna zona da svilup (VM) ed üna zona da chüra (Scuol e VM). In quel grond perimeter prouva l’organisaziun – manada dad Angelika Abderhalden e gestiunada cun ün büdschet da vers 250 000 francs – da sustegner ed accumpagnar progets da perscrutaziun, scolaziun, intermediaziun e da promouver la biodiversità, ed ella sustegna ideas chi s’ingaschan per ün svilup persistent da la regiun. Quai capita adüna in stretta collavuraziun e coordinaziun culs partenaris principals. (fmr/dat) Render visibel ün reservat cun ün logo Daspö set ons exista illa regiun da l’Engiadina Bassa e Val Müstair ün reservat – sper ils duos oters territoris «protets» dal Parc Naziunal Svizzer e dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. I’s tratta da la terza instituziun da simil gener chi collavura strettamaing cun tschels duos parcs, ma chi porta ün label internaziunal: il «Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair». Eir per la manadra da gestiun da quell’instituziun, Angelika Abderhalden, nun esa adüna uschè simpel da declerar che cha quai es e co cha «sia biosfera» collavura cun tschels duos parcs. Ed impustüt nun ha quist reservat – cun ün nom dret lung e cumplichà – amo ingün logo per as far visibel. Perquai ha il reservat uossa instradà üna procedura per crear ün tal logo, inclusiv partecipaziun da scolaras e scolars da la regiun. In sonda passada sun gnüdas preschantadas e premiadas a Sent las prümas propostas dad üna concurrenza d’ideas. Guadagnà quella concurrenza ha la tschinchavla classa da Sent. (fmr/dat) In tuot 24 ideas e propostas sun gnüdas inoltradas per crear ün logo per il Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Quellas sun gnüdas preschantadas in sonda, ils 26 d'october 2024, a Sent in Chasa Misoch. Il vicepresident da la cumischiun dal Parc Naziunal Svizzer, Christoph Flory, ha surdat in sonda a Sent ils premis. Il prüm premi ha guadagnà la 5avla classa da Sent, cun (da schnestra) Laila Grass, Noemi Müller e Chiara Staub. La seria d’ideas da la classa victura da Sent premiada cul prüm premi – blers detagls cun sü bes-chas, stizis, plantas e muntognas. Angelika Abderhalden es cuntainta cullas propostas inoltradas e s’allegra da dar cun quel daplü visibilità al Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Angelika Abderhalden es cuntainta cullas propostas inoltradas e s’allegra da dar cun quel daplü visibilità al Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair.

Tschinch dumondas ad Angelika Abderhalden, la manadra da gestiun dal Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Angelika Abderhalden es cuntainta cullas propostas inoltradas e s’allegra da dar cun quel daplü visibilità al Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. FMR: Sto Ella declerar suvent che cha’l Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair es? Angelika Abderhalden: (ria) Schi! Schabain cha insè esa tuot simpel: Nus eschan ün reservat da biosfera tenor las directivas da l’UNESCO. E nus vain duos valladas, üna ha nom Engiadina e tschella Val Müstair. E l’UNESCO Biosfera collia oramai quistas duos valladas. Perquai quist nom dret lung. Bain cler, id es amo ün pa plü cumplichà, perquai cha tuot l’organisaziun vain portada da trais partenaris: il Parc Naziunal Svizzer, il Parc da natüra biosfera Val Müstair ed il cumün da Scuol. E cun quels insembel coordinain e collavurain nus per progets da perscrutaziun, intermediaziun e promoziun in dumondas da la biodiversità e d’ün svilup persistent. Ma perche douvra quist’instituziun uossa ün logo? Nus vain simplamaing badà cha be cun nos nom scrit oura nu basta. Scha nus lain eir transportar noss’idea, nossas incumbenzas e noss böts stuvaina esser visibels. Id es plü simpel a far quai cun sustegn d’ün purtret o simbol, sco chi’d es il cas pro mincha organisaziun o impraisa. I dà trais organisaziuns illa regiun chi collavureschan insè per fich simils böts: il Parc Naziunal Svizzer, il Parc da natüra Biosfera Val Müstair ed apunta amo il Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Vus eschat quasi la terza rouda. Vulais simplamaing esser plü visibels in quel trio? Basta chi saja cler: Nus nu stain in concurrenza vicendaivla, ma nus da la Biosfera UNESCO eschan insè üna sort tet dal trio. Vairamaing laina simplamaing muossar cha’l tet es ferm, cha l’inter trio es ferm. Logicamaing eschan nus il plü pitschen partenari. Be scha nus collavurain bain, vaina eir bunas schanzas in l’avegnir. Es la creaziun d’ün logo eir ün pa üna prouva da’s deliberar da quist sforz dad adüna stuvair declerar che chi’s fa e chi chi s’es insomma? Vairamaing schon. Nus vain propa constatà cha scha nus dovrain be nos nom, schi cha lura blers legian be «UNESCO Biosfera Val Müstair». L’Engiadina vain ün pa invlidada. Perquai füssa bun d’avair alch visibel e neutral. Vairamaing es la Biosfera UNESCO üna sort instituziun transitorica. L’idea oriunda d’eira da fuormar pro’l perimeter ün’unità o congruenza tanter reservat e parcs. Quell’intenziun da basa exista amo? Schi, nus lain amo adüna far quel pass in avegnir. La creaziun d’ün logo va precis in quella direcziun. Nus dovrain visibilità, per cha eir la populaziun vezza la plüvalur. Nus fain blers progets illa regiun, insembel cun noss partenaris. Ma nus nu comunichain amo tant bain. Per exaimpel scha nus realisain insembel ün proget, lura stan sü ils logos da tuot tschels, be nus nun eschan preschaints. Cler, adüna nu dependa dad ün logo. Ma listess es quai ün pitschen simbol chi güda d’ans identifichar ed ans far valair vers inaint e vers inoura. Angelika Abderhalden es cuntainta cullas propostas inoltradas e s’allegra da dar cun quel daplü visibilità al Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Angelika Abderhalden es cuntainta cullas propostas inoltradas e s’allegra da dar cun quel daplü visibilità al Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair.

Tanter glieud plü giuvna esa vieplü moda da dovrar l’expressiun «in Rumantschia». Ma ingio diavel vess quai dad esser? Quista nouva incletta dal pled «Rumantschia» as basa sün üna analisa a meis avis fallà chi piglia il suffix «-ia» per ün elemaint per fuormar noms da naziuns, sco Ungaria, Bulgaria, Rumenia, Albania, Mongolia. Quist’interpretaziun geografica vain rinforzada da la preposiziun in ed es in meis ögls problematica. Quels chi douvran il pled in quist möd, sco chi para sainza distanza ironica, nu paran da pensar a las implicaziuns cha quai po avair. Schi’s douvra nempe il pled «Rumantschia» uschea, schi’s postulescha cun quai l’existenza d’üna naziun cun ün territori defini e circumscrit, abità d’ün pövel cun derivanza cumüna chi ha dat il nom a la naziun, cun ün’unica lingua ed üna cultura dominanta, cun ün tschert spiert ed ün tschert caracter popular exclusiv, tenor la concepziun da la romantica tudais-cha dal principi dal 19avel tschientiner e lura, ün tschientiner plü tard, dad oters main romantics. La «Rumantschia», üna naziun? Ma che! L’ultim chi discurriva d’üna «naziun romontscha» d’eira Gion Antoni Bühler (1825–1897). «Ruman-tschia» in quist sen naziunal nu füss oter co ün’utopia regressiva ed obsoleta o ün sömmi sömgià ed imprastà. E lura stess quist nom in viv cuntrast culla realità linguistica dal Grischun, cul territori rumantsch actual chi sumaglia in sia precarità ad üna spunga suot squitsch. «Rumantschia» in sen territorial, fa pensar a qualche reservat o parc «naziunal» o ad ün’isla da beats. E quist’isla füss circundada dal mar amar ed asper da la «diaspora». Dal rest es eir il pled «diaspora» problematic in connex cun Rumantschas e Rumantschs chi nun ha stuvü ir i’l exil, ma han be müdà domicil per motivs da lavur, culla pussibiltà da tuornar. E lura, ün pa «diaspora» esa eir quia, i’s po sentir ester tanter indigens prüms e seguonds. Illa minorità sun ils Rumantschs vieplü eir illas vals rumantschas. Id es da dir cha’l pled «Rumantschia» exista da lönch innan, ma cun ün oter sen. Il suffix «-ia» ha üna valur collectiva e manaja «l’insembel da las persunas chi discuorran rumantsch». El es gnü fuormà tenor il muoster dal pled «Grischunia» cha Gian Travers (1483–1563) douvra in sia Chanzun da la Guerra dal chastè da Müsch in sen collectiv per designar l’armada dals Grischuns o tuot las Grischunas ed ils Grischuns. Quist adöver da «Rumantschia» in sen collectiv es tenor mai l’unic fuondà ed adequat ed el ha üna basa reala. Ella discuorra d’üna cumünanza d’umans chi discuorran rumantsch – e na dad ün territori utopic o distopic, tuot tenor. Eu sun bain consciaint chi nun es in mia cumpetenza da dir, co chi’d es da dovrar il pled «Rumantschia». Eu poss be propuoner ed animar da til dovrar in sen da ’cumünanza da persunas chi’s servan dal rumantsch’, sco chi vain dovrà il term da «Francophonie» chi nu manaja oter co la cumünanza dals umans sparpagliats in plüssas parts dal muond chi s’expriman in frances. Quai chi tils unischa es la lingua. Uschè d’eira d’incleger fin uossa il pled «Rumantschia». Eu nu savess che radschuns chi dess per til dovrar oter. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. Dumenic Andry.

Il deputà Rico Lamprecht ha fat l’eivna passada trais dumondas a la regenza grischuna in connex cul sviamaint da Sta. Maria. Sia motivaziun: El laiva metter in uorden «teorias e malsgürezzas» chi existan amo in Val Müstair in connex cun la varianta nord dal sviamaint chi’d es exposta al mumaint. Cuntrari a l’interpretaziun d’ün rapport da la FMR nun ha Rico Lamprecht però fat las dumondas in connex cul cumbat electoral pel presidi in Val Müstair, mabain davopro. Il punct da partenza es cler: L’Uffizi da construcziun bassa expuona publicamaing fin la fin da quist mais il proget per ün sviamaint da la fracziun da Sta. Maria in Val Müstair. Ma in connex cun quel proget – e la decisiun dal chantun da perseguitar la varianta nord (guarda boxa) – daja tuottüna amo dumondas ed intschertezzas. E perquai ha Rico Lamprecht, il deputà da la Val Müstair, inoltrà ultimamaing trais dumondas a la regenza grischuna. Quellas dumondas sun gnüdas respusas in marcurdi passà ill’ura da dumondas i’l Grond cussagl. In ün artichel – publichà ils 24 d’october in La Quotidiana ed ils 26 d'october illa Posta Ladina – ha la FMR scrit cha Rico Lamprecht haja inoltrà quellas dumondas als 30 da settember 2024, dimena illa fasa choda dal cumbat electoral pel presidi cumünal in Val Müstair. Ed in ün commentar ha la FMR lura trat our da quai la conclusiun cha la dumonda Lamprecht saja amo statta «üna restanza dal cumbat electoral», quasi ün punct da dispitta in quel connex. «Ingüna opposiziun cunter varianta nord» Ma l’anteriur president cumünal Rico Lamprecht nun ha inoltrà sias dumondas dürant la fasa choda dal cumbat electoral, dimpersè pür al di cha l’elecziun es ida in favur da Gabriella Binkert Becchetti. Uschè es eir l’interpretaziun da la FMR i’l commentar statta üna fosa, cha las dumondas dal deputà füssan amo stattas guidadas da la campagna electorala. «Eu m’ha consciaintamaing tgnü oura da tuot il cumbat electoral pel presidi cumünal», accentuescha Rico Lamprecht ed agiundscha: «Implü nu daja in Val Müstair in fuond neir ingüna opposiziun directa cunter la varianta nord, sco chi’d es gnü suppuonü i’l commentar da la FMR. Che chi dà però sun diversas dumondas avertas in connex cul sviamaint.» Üna resposta clera e netta Cha Rico Lamprecht ha in üna da sias dumondas i’l parlamaint chantunal vuglü savair, schi nu füss pussibel da trar in consideraziun inavant eir üna varianta süd, ha tenor el ün motiv important: «Eir sch’eu n’ha insè fat quint fingià ouravant cun quista resposta, esa stat fich important per mai da dudir cler e net da la regenza: la varianta süd nu vain plü in dumonda per quist e tschel motiv. Quai am d’eira important, perquai chi dà amo adüna üna gronda malsgürezza pro la populaziun in Val Müstair, ed i giran diversas teorias pro la glieud», declera il grond cusglier. Il motiv per la malsgürezza vezza el tanter oter illas discussiuns dals ultims decennis, ingio chi s’ha insè be adüna discurrü e lavurà in direcziun d’üna varianta süd pel sviamaint, chi prevezzaiva eir ün dis-charg dal trafic da l’Umbrail. «Davo tuot ils sclerimaints dals ultims quatter ons s’ha la situaziun però müdada cumplettamaing – ed i s’ha vis ch’üna varianta süd füss ün sforz immens, impustüt in connex cun la cuntrada, il purtret da cumün e’ls cuosts», disch Rico Lamprecht. Giavüschà üna sairada d’infuormaziun Causa tuot quist battibuogl da variantas e la malsgürezza illa populaziun füssa tenor Rico Lamprecht stat fich important cha’l chantun sco eir il cumün da Val Müstair vessan argumantà lur tscherna in occasiun d’üna sairada d’infuormaziun. Üna tala occurrenza as giavüscha il grond cusglier jauer amo adüna, ed el ha eir fat in marcurdi passà illa sala dal Grond cussagl la dumonda a la regenza, sch’ella nu lessa organisar üna sairada per sclerir la situaziun. Quella ha respus i’l parlamaint cha’l chantun füss bain pront da far quai, ma ch’üna tala dumonda per organisar üna sairada d’infuormaziun stuvess gnir inoltrada da las autoritats dal cumün da Val Müstair. Varianta nord – ma be cun soluziun da l'Umbrail L'impuls per inoltrar las dumondas pro’l Grond cussagl ha Rico Lamprecht insè surgni causa üna charta d’üna gruppaziun, la quala es gnüda suottascritta da passa 100 persunas. Quella charta cuntegna las dumondas e’ls tschögns da la populaziun, chi ha gnü l’occasiun da’s partecipar a l’exposiziun publica da cooperaziun per l’adattamaint dal plan directiv chantunal. Quell’exposiziun publica finischa quist mais. «I nu’s tratta però d’üna opposiziun cunter la varianta nord, e quella gruppaziun nu metta neir in dumonda la varianta tschernüda», disch il grond cusglier. Che chi’d ha però tenor el – e tenor il parair dal signataris da la charta – da gnir decis e reglà in quista fasa da las discussiuns füss nempe üna roba: I füss da dar a la populaziun da Sta. Maria la sgürezza ed impromischiun chi vegna eir inavant tscherchada üna soluziun per il trafic da l’Umbrail. Cha’l böt stuvess esser cha’l trafic dal pass nu giaja sco fin uossa – e sco previs cun la varianta nord actuala – in avegnir tras las vias strettas da Sta. Maria. «Nus eschan uossa in üna fasa fich importanta. Scha nus nu sclerin uossa inandret tuot las dumondas, füssa don schi dess opposiziun cura ch’ün proget definitiv es lura sün maisa», resüma Rico Lamprecht la situaziun actuala. El accentuescha però ch’el saja plainamaing d’accord cun la varianta nord – eir scha la soluziun al «süd» füss la megldra varianta. Impustüt s'haja tenor el uossa da lavurar cumünaivelmaing inavant vi da la varianta nord integrond üna soluziun Umbrail, uschè cha la populaziun e’l Cumün da Val Müstair possan dar glüm verda al chantun per elavurar la varianta definitiva. Süd o nord? Per sviar il trafic chi riva dal Vnuost, dal Pass dal Fuorn e da l’Umbrail, e chi passa uossa tras la vias strettas da Sta. Maria, as tschercha fingià daspö decennis üna soluziun. Daspö lügl da l’on 2022 sun – davo l’examinaziun da plüssas variantas – be amo sün maisa duos variantas, nempe la varianta nord e süd.Intant cha la regenza grischuna ha annunzchà als 26 da settember 2024 da vulair priorisar la varianta nord – dimena ün sviamaint al nord dal cumün cun ün tunnel da 600 meters, però sainza access direct al Pass da l’Umbrail – s’haja in Val Müstair dürant ils ultims decennis plütöst discurrü e lavurà in direcziun d’üna varianta süd. Ma il sviamaint al süd – cun duos tunnels (445 m e 600 m), üna punt ed ün spartavias vers il Pass da l’Umbrail – vess tenor las evaluaziuns chaschunà massa grondas intervenziuns illa natüra. Impustüt füss ida a perder massa blera cuttüra in congual cun la varianta nord. Quai vess probabelmaing chaschunà recuors davart da las organisaziuns pella protecziun da la natüra. E cun cuosts da var 85 milliuns francs füss la varianta süd eir plü chara co la varianta nord, chi vain calculada cun cuosts da var 55 milliuns francs. (fmr/cam) Il grond cusglier Rico Lamprecht dürant l'ura da dumondas i'l Grond cussagl in marcurdi passà.

Il cumün da Scuol invida pels 2 november a l’inauguraziun dal clucher restorà da la baselgia San Lurench a Sent. L’act festiv ha lö da las 11.00 fin las 12.00 illa baselgia. Dürant quel vain tenor la corporaziun evangelica da Sent dat ün’invista illa istorgia dal clucher ed illas lavurs da restoraziun dürant quista stà. Dal capo cumün Aita Zanetti daja ün pled da bainvgnü e da la ravarenda Margrit Uhlmann ün pled contemplativ. Avant e davo l’act uffizial daja üna festa cun ustaria e gril dürant quella chi s’ha eir la pussibiltà dad ir cul lift provisoric da la restoraziun ün toc sü dal clucher e giodair la vista. (fmr) L’inauguraziun dal clucher ha lö in sonda, ils 2 november, pro la baselgia San Lurench a Sent. Las lavuras da restoraziun vi dal clucher da Sent sun bod finidas.

In occasiun da la proposta pella revisiun da la planisaziun locala dal Cumün da Scuol sun eir gnüdas evaluadas e surlavuradas las zonas d’hotel sco eir la ledscha da fabrica. Da nouv dessa dar per mincha fracziun almain üna tala zona d’hotel cun totalmaing 27 areals da Guarda fin Sent. Fin la fin da quist mais po la populaziun amo inoltrar dumondas e giavüschs in connex cull’exposiziun publica da cooperaziun. Martin Camichel/FMR Culla proposta pella revisiun da la planisaziun locala da Scuol nun han la suprastanza e la cumischiun da planisaziun be gnü l’incumbenza dad unifichar las differentas zonas da fabrica. Tanter oter s’haja eir adattà las zonas d’hotel in mincha fracziun, siond cha na tuot ils anteriurs cumüns cugnuschaivan talas zonas. «Da nouv esa previs in mincha cumün almain üna zona d’hotel, in tuot as tratta quai da 27 areals da Guarda fin Sent», disch Aita Zanetti, capo da Scuol. Quistas zonas d’hotel sun tenor la proposta pella revisiun da ledscha da fabrica però be predestinadas per gestiuns d’allogiamaint sco eir chasas da cura e da recreaziun chi vegnan manadas in maniera d’hotel. Marcantamaing damain lets d’hotel Dürant ils ultims 40 ons sun its a perder blers lets d’hotel a Scuol ed i’ls anteriurs cumüns da Guarda fin Sent. Cha quellas gestiuns han però stuvü serrar lur portas, ha gnü divers motivs (guarda boxa). Cull’introducziun da zonas d’hotel in mincha fracziun voul il Cumün da Scuol sgürar cha hotels existents vegnan mantgnüts, ma chi pon eir gnir realisadas nouvas gestiuns chi han üna schanza reala dad avair success e da’s pudair sviluppar. «Dad üna vart ha gnü lö üna sanaziun structurala, da tschella vart as muossa eir cha gestiuns d’hotel han da sbatter per surgnir credits dad instituts bancars. Perquai esa bod impussibel da fabrichar ün hotel sainza ulteriuras entradas», disch Aita Zanetti. Perquai less tenor ella il Cumün da Scuol pussibiltar culla revisiun da la ledscha da fabrica a quellas gestiuns pertoccas da pudair finanziar lur investiziuns eir da maniera traversala cun üna ledscha chi vala da nouv per tuot las fracziuns. Finanziaziun traversala – ma be cun 60 % stanzas d’hotel Tenor la proposta pella revisiun da la ledscha da fabrica pon abitaziuns secundaras pelIa finanziaziun traversala d’ün hotel però be gnir permissas, scha la gestiun vain manada illa maniera d’ün hotel tradiziunal. «Sch’inchün voul lura fabrichar talas abitaziuns secundaras per finanziar l’hotel, han però d’esser almain 60 % da tuot la surfatscha (hotel ed abitaziuns) stanzas da giasts – e quai sainza abitaziuns gestiunadas turisticamaing», declera Aita Zanetti. Ella agiundscha cha la concepziun e gestiun sco hotel tradiziunal sco eir la finanziaziun traversala han da gnir garantidas tras üna cunvegna cul cumün. Areals cun potenzial da svilup Sper ils hotels existents a Scuol e sias fracziuns daja eir divers areals ingio chi pudess in futur gnir fabrichà ün nouv hotel. Uschea p.ex. sün l’areal Rachögna, obain l’anteriur areal Engadinerhof a Scuol, sco eir sün l’areal dal Grandhotel Waldhaus a Vulpera chi’d es ars giò l’on 1989. Ma eir in vicinanza da la staziun da Scuol dess gnir evaluà ün pussibel territori per l’adöver per hotels. «Al cumün da Scuol nu tocca pel mumaint ingün terrain in zonas d’hotel, uschea chi sun dumandats impustüt ils singuls proprietaris da gnir activs», disch Aita Zanetti ed agiundscha: «Il cumün po contribuir al turissem in general cun sportas sco il Bogn Engiadina, sustegner las Pendicularas per bunas cundiziuns da basa. Ma eir cun sustegner il process da planisaziun.» Sustegn in dumondas da planisaziun Sco soluziun per cha progets d’hotel gratiaran in futur vezza Aita Zanetti primarmaing il fat cha’l gestiunari e l’investur han d’esser identics o almain lavurar strettamaing insembel. I dà tenor ella però eir exaimpels sco a Nairs cul Scuol Palace ingio cha’l proprietari pussibiltescha üna prouva da gestiun chi’d ha generà diversas pernottaziuns ed eir occurrenzas. «Davart dal cumün esa important ch’el vezza la necessità da similas gestiuns e prouva in cas concrets da sustegner in dumondas da planisaziun da maniera constructiva e pragmatica», disch Aita Zanetti. Tenor ella es ün exaimpel l’Hotel Paradies a Ftan ingio chi s’ha fat üna cunvegna da planisaziun ed as lavura strettamaing insembel per pussibiltar da nüzziar il spazi turisticamaing. Üna tala cunvegna da planisaziun daja implü eir culs proprietaris da l’Hotel Tarasp a Tarasp, ingio chi dess gnir fabrichà ün di ün center pella fracziun da Fontana cun gastronomia, hotel e butia. L’exposiziun publica da cooperaziun concernent la revisiun totala da la planisaziun locala dal cumün da Scuol vain terminada la fin da quist mais, dimena fin hoz. Tenor Aita Zanetti cumainza in seguit la gronda lavur pella suprastanza e pella cumischiun cumünala, siond chi s’haja lura d’evaluar tuot las dumondas e propostas. Tenor ella esa da far quint culs prüms resultats dürant la prüma mità dal 2025 e la probabilità chi detta üna seguonda exposiziun da cooperaziun es gronda. Impustüt Tarasp ha pers blers lets Dürant ils ultims 40 ons ha l’hotellaria da Scuol e da sias fracziuns pers blers lets. Ils motivs per quist svilup negativ sun però fich divers, sco cha’l capo dal Cumün da Scuol, Aita Zanetti, declera. Che chi dà però impustüt in ögl es cha Tarasp/Vulpera ha pati da quist svilup negativ. Sper gestiuns plü pitschnas sco la Villa Maria e Villa Silvana, la Villa Engiadina e l’Hotel Tarasp – han nempe serrà duos gronds hotels a Vulpera. Ella disch: «D’üna vart es il Grandhotel Waldhaus gnü victima d’ün incendi e pro’l Schweizerhof han ils possessurs vendü l’hotel chi’d es serrà daspö l’on 2016.» Ella agiundscha chi dà però eir a Scuol ün tal exaimpel d’ün grond hotel svani, nempe l’Engadinerhof chi’d es gnü sbodà per fa plazza per ün nouv proget chi nun es però mai gnü realisà. Pro quists trais hotels cun ün nomer da lets tanter 200 e 300 lets as poja schon discuorrer d’üna gronda perdita, uschea il capo. Dürant ils ultims decennis sun però eir gnüdas drividas e reactivadas nouvas gestiuns, sco ch’ella disch. «L’Hotel Chastè a Tarasp ha augmantà sia sporta, a Scuol han drivi l’Hotel Arnica, la Jugi, l’Hotel Belvair e la Chasa Nova ­(Belvédère) ed a Guarda la Guardalodge.» Però trond ün bilantsch final, as stoja tenor Aita Zanetti constatar, chi sun its a perder bainquant daplü lets co s-chaffits da nouv. (fmr/cam) 27 zonas d’hotel da Guarda fin Sent In connex culla proposta pella revisiun da la planisaziun locala ha il Cumün da Scuol eir surlavurà la ledscha da fabrica sco eir adattà e s-chaffi zonas d’hotel per tuot las fracziuns. Da nouv dessa dar 27 talas zonas da Guarda fin Sent. Martin Camichel/FMR Dürant ils ultims quatter decennis han Scuol e sias fracziuns pers blers lets lets d’hotel. Per pudair mantegner las gestiuns d’hotel existentas – sco eir per pudair s-chaffir reglas unitaras e pussibiltats da svilup pels hotels in tuot las fracziuns – voul il Cumün da Scuol adattar e surlavurar las zonas d’hotel. Üna proposta per üna revisiun da la planisaziun locala cumprais nouva ledscha da fabrica ha la cumischiun da planisaziun eir elavurà e preschantà quista stà. L’exposiziun publica da cooperaziun concernent la revisiun totala vain terminada la fin da quist mais, dimena hoz. «Da nouv esa previs in mincha cumün almain üna zona d’hotel, in tuot as tratta quai da 27 areals da Guarda fin Sent», disch Aita Zanetti, capo dal Cumün da Scuol. Ella agiundscha chi saja bod impussibel da fabrichar ün hotel sainza ulteriuras entradas e perquai less il Cumün da Scuol pussibiltar als investurs da pudair finanziar lur investiziuns eir da maniera traversala cun üna ledscha chi vala da nouv per tuot las fracziuns. Sün l’areal da l’anteriur Grandhotel Waldhaus a Vulpera voul il Cumün da Scuol evaluar ün pussibel adöver per ün nouv hotel.

Quista sonda referischa a Lavin il collectiv d’artists da tschinch persunas «Leavinghomefunktion» da lur viadi cul töf da la Germania in direcziun da New York. Quel viadi ha il prüm manà tras l’Europa ed ils pajais da l’anteriura Uniun sovietica, plü tard lura eir tras ils Stadis Units ed il Canada. Sün quista aventüra han lur töfs sovietics procurà per ün viadi cumadaivel, però eir per numerusas pannas ed aventüras incrediblas – las megldras premissas per pudair contactar il pajais ed a la glieud. Sco chi’d ha nom in üna comunicaziun quintan ils tschinch töffists tanter oter da lur experienzas davant il güdisch a Kasachstan e co ch’els s’han pers illa steppa da la Mongolia. Il referat «Da la Germania a New York» es quista sonda, ils 2 november 2024, a las 19.30 illa sala polivalenta a Lavin. (cdm/fmr)

Dumenic Andry, fotografà ils 04 d'avust 2023. (Ils dretgs da la fotografia èn tar Dumenic Andry - FMR po duvrar.)

Uorschla Natalia Caprez, fotografada ils 24 d'october a la staziun da Cuira.

La mainagestiun dal Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair, Angelika Abderhalden, fotografada ils 26 d'october a Sent, en occasiun da la premiaziun per ideas da logos.

La surdada dal premi da las ideas per in logo dal Reservat Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair, ils 26 d'october 2024 a Sent en Chasa Misoch.