La musica da Tarasp ha in venderdi saira invidà ad ün concert ed in seguit ha l’anteriur dirigent Jonpeider Strimer preschantà üna cronica da la società. Cun bleras fotografias, anecdotas ed infurmaziuns vain sün 80 paginas recapitulada l’istorgia da la società musicala. Tuot ils passa 60 spectatuors dal concert han survgni üna tala cronica. Jonpeider Strimmer d’eira tanter il 1992 e’l 2012 il dirigent da la musica da Tarasp, daspö il 2011 è’l eir dirigent d’onur. Hozindi fa’l sco trumbettist amo adüna part da la società. A partir dal 2016 ha il trumbettist cumanzà a s’occupar da l’istorgia da la musica da Tarasp. A man da protocols, chartas, discuors ed actas ha’l infra quatter ons cumpilà quista cronica. Planisà füssa stat da tilla preschanter fingià avant duos ons pel giubileum da 90 ons. Causa la pandemia nun es quai però stat pussibel. 80 paginas e 75 fotografias I’l pled sün via da la cronica s’ingrazcha ­Jonpeider Strimer pellas bellas uras ch’el ha pudü passantar sco dirigent e trumbettist illa musica da Tarasp. «Davo bod 30 ons illa musica, n’haja simplamaing gnü il bsögn da metter insembel ­quista cronica, dal 1930 davent. Quai ha dat ün ter cudeschet cun 75 fotografias e bod 80 paginas. Id es gnü insembel fich bler», disch el. Illa cronica vegna declarà magari detagliadamaing che cha la società ha fat a partir dal 1930: A che festas districtualas e chantunalas cha la società ha tut part, statüts oriunds vegnan tematisats ed eir üna lunga amicizia cun üna musica ­tudais-cha survain 13 paginas illa publicaziun. «Scha qualchün legia quist quia, lura survain ella o el üna buna survista da la musica da Tarasp», declera l’anteriur dirigent. Ons da crisa Hozindi ha la musica da Tarasp 21 commembras e commembers activs, tanter da quels eir giuvenils. Cha quai nu d’eira adüna uschè, tematisescha la cronica eir sün qualche paginas. Causa mancanza da musicants e la demischiun dal dirigent, ha la musica da Tarasp fat tanter il 1973 e’l 1982 üna posa plü gronda. A Babania 1973 es stat l’ultim concert avant quista posa. Jonpeider Strimer declera: «Cha la musica funcziuna darcheu daspö il 1982 esa d’ingrazchar a bleras duonnas, chi fan daspö quella jada part da la musica. Daspö là vaina adüna gnü bod la mità duonnas e l’otra mità homens. Uschea es quai adüna statta üna musica familiara ed agreabla.» Per rinforzar la cumünanza s’haja adüna darcheu fat viadis in società, tscherts da quels ­vegnan eir tematisats illa cronica. Ma neir i’ls ons da la Seguonda Guerra mundiala nu s’ha la musica chattada – dürant corona han ils musicants da Tarasp però pudü exercitar insembel. Jonpeider Strimer disch: «Cun tgnair aint tuot quellas masüras, vaina adüna fat musica. La musica da Tarasp es statt üna fich brava in quel reguard.» Ils statüts e chastits oriunds Jonpeider Strimer ha scuvert e survgni bler material per realisar la cronica. Our da las 1090 fotografias, chi d’eiran avant man davo la retschercha, ha’l tschernü 75 in culur ed alb e nair. Our dals prüms ons as chatta eir qualche protocols e fögls volants per occurrenzas. Uschè vaiva la musica da Tarasp als 2 da mai 1931 giovà il teater «Das Glück oder nur ein Schulmeister» dad Emma Hodler. Quist teater es gnü giovà per generar raps per cumprar instrumaints. Eir ils statüts oriunds vegnan trattats illa cronica. Illa part E da quels, suot il titel ­chasti, esa traunter oter scrit, cha’ls commembers vaivan da pajar 10 raps schi mancaivan pro las prouvas. Scha commembers activs nun vaivan fat part ad üna producziun decisa da la radunanza o dal comitè, vaivna da pajar üna paina da tschinch francs. Da quel temp amo ün bel import. Musica nu cugnuoscha cunfins La cronica da la musica da Tarasp es scritta per gronda part per vallader, ün chapitel es però in tudais-ch. La musica da Tarasp ha nempe daspö il 1976 üna bell’amicizia cun üna musica da la Germania: La Musikkapelle Waalhaupten da la Bavaria es da quel on gnüda bivgnantada a Tarasp cun binderas e sunar dals sains. Causa cha’l president cumünal da Tarasp da quel temp e’l dirigent da la Musikkapelle Waalhaupten d’eiran tuots duos commembers dal Rotary Club, tils d’eira gnüda l’idea da quista colliaziun. Eir scha la musica da Tarasp nu d’eira activa la mità dals ons 1970, es quist prüm inscunter a Tarasp stat la basa per üna lunga amicizia. Illa cronologia as legia, cha quella colliaziun haja gnü seis cumanzamaint fond festa insembel. Sper las visitas vicendaivlas e viadis cumünaivels, as vegna eir a savair, cha’ls da Waalhaupten han onurà quist’amicizia dal 2015 cun surdar ün cudesch da fotografias a la musica da Tarasp – tuot suot il motto: musica nu cugnuoscha cunfins e collia generaziuns. Per ün cumün da la grondezza da Tarasp ha la società da musica in congual culs abitants bleras commembras e blers commembers. Jonpeider Strimer declera: «Per Tarasp cun sias bleras fracziuns scumpartidas, es la musica ün’organisaziun fich importanta. I nu’s vezza suvent ün a tschel i’l minchadi, forsa minchatant in butia. Ma plü tard a la prouva da musica rivan lura tuots insembel, quai es bel ed important.» Front: 80 paginas e 75 fotografias La musica da Tarasp es gnüda fundada dal 1930 ed ella ha ­festagià avant duos ons il giubileum da 90 ons. Per quist anniversari ruduond ha l’anteriur dirigent Jonpeider Strimer cumpilà üna cronica da la musica da Tarasp. Quella es in venderdi passà gnüda preschantada a chaschun d’ün concert, causa corona cun duos ons retard. Sün bundant 80 paginas e cun 75 fotografias vain recapitulada l’istorgia viva da la società musicala. Per quist’ouvra es Jonpeider Strimer i in tschercha da protocols e statüts ed ha scuvert 1090 fotografias. Implü ha’l discurrü cun commembers anteriurs per implir la cronologia cun l’üna o l’otra anecdota. Cun sias 19 commembras e commembers es la musica da Tarasp ün società plü gronda ed ella consista da 50% homens e 50% duonnas. Grazcha a las duonnas daja hozindi amo la musica a Tarasp: la società vaiva nempe fat üna posa plü gronda i’ls ons 1973 fin 1982. Causa las musicantas ha la società davo la posa darcheu gnü avuonda commembers. Implü vain eir quintada illa cronica l’amicizia tanter la musica da Tarasp ed üna musica tudais-cha, chi’d es nada pro ün inscunter dal 1976 a Tarasp. (fmr/cam) Sün 80 paginas vain recapitulada l’istorgia da la società musicala. Jonpeider Strimer a chaschun da la surdatta da la cronica davo il concert. Avant co preschantar la cronica, ha la musica da Tarasp invidà ad ün concert.

Dürant ün mez di s’ha üna tschinquantina da persunas partecipada in sonda passada a Müstair ad ün «Di da cuntrada». Il böt d’eira da chürar e sensibilisar pella cuntrada culturala in Val Müstair. Mascrinas, fils electrics, butiglias da PET e plastic – da tuotta sorts as chatta lung las duos rivas dal Rom. Cun sachs da merda in man, cun manetschas e stivals sun chaminats in sonda passada divers pes-chaders in Val Müstair lung il flüm principal da la val – tscherchond da tuotta sort immundizchas. Insembel s’han els partecipats ad ün «Di da cuntrada» organisà dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair insembel culla Società da pes-chaders Val Müstair, l’uffizi da god dal cumün e la Pro Natura Val Müstair. A la fin dal di vaivan ramassà ils pes-chaders merda chi’d ha impli bod ün remuorch d’ün auto. «Tgnair chüra e sensibilisar» Tenor il guardiapes-cha da l’Engiadina Bassa e la Val Müstair, Nicola Gaudenz, es quist «Di da cuntrada» stat important per duos radschuns – dad üna vart per diminuir il plastic ed oters materials ill’aua, da l’otra vart eir per sensibilisar la populaziun da tgnair chüra da la natüra. L’on 2015 vaivan auazuns gnü greivas consequenzas pels peschs aint il Rom. Ma uossa s’ha darcheu megldrada la situaziun, uschè il guardiapes-cha invers RTR. Cha’ls peschs chattan hoz darcheu üna buna qualità da viver ed eir ün spazi ideal per as reprodüer. Sper ils pes-chaders sun eir ulteriurs amis da la natüra stats vi da la lavur in sonda avantmezdi a Müstair – sün costas e prada, a tagliar bos-chaglia, ad allontanar saivs, a deliberar mürs sechs da frus-chaglia e bler oter plü. Raduond 50 persunas sun seguidas al clom dals organisaturs. A mezdi es gnü offert a tuot ils partecipants ed a las partecipantas ün giantar. (rtr/fmr) Eir ils mürs sechs s’haja deliberà da zizagna dürant il «Di da cuntrada» in sonda passada a Müstair. Eir il guardiapes-cha da la regiun, Nicola Gaudenz, es in acziun. Ün pes-chader in tschercha da merda per lung il Rom. Ün remuorch plain material – tuot material chattà lung il Rom.

La chüra da confamiliars cun demenza po dvantar ün pais pels paraints. Suvent manchaintan ellas o els lur agens bsögns. Co chi’s po evitar cha quai capita, ha declerà Bettina Ugolini in ün referat illa Chasa Puntota a Scuol. 60 uras l’eivna, dürant ses ons – quel temp passaintan paraintas e paraints in Svizra in media culla chüra da confamiliaras e confamiliars cun demenza. Ün’incumbenza chi po significhar per ellas ed els ün grond squitsch. Suvent manchaintan las persunas chi chüran a paraintas o paraints lur agens bsögns. Culla dumonda co chi’s po evitar cha quai capita, s’occupa la psicologa Bettina Ugolini, manadra dal post da cussagliaziun «Viver in l’età» dal center per geronotologia a l’Università da Turich. Ella ha referi in lündeschdi saira illa Chasa Puntota a Scuol. As dumondar che cha’l müdamaint significha «Sch’eu vess savü al cumanzamaint che chi’m spetta, am vess quai güdà» – dürant seis referats doda Bettina Ugolini regularmaing quella frasa da persunas chi chüran a confamiliaras ed a confamiliars cun demenza. Dürant il lung temp ch’ella fa fingià sia lavur ha ella badà, cha per regla tscherchan las pertoccas ed ils pertocs massa tard agüd – nempe pür cur cha lur forzas sun fingià sfinidas. «Müdamaints illa relaziun e müdamaints da las incumbenzas cuostan bleras forzas. Plü bod ch’üna pertocca o ün pertoc s’occupa culla dumonda che cha quel müdamaint significha, meglder ch’ella o ch’el as po adattar a la situaziun e chattar oura, che ch’ella o el po far per sai svessa», ha declerà Bettina Ugolini a las ­preschaintas ed als preschaints al referat. Cha la tematica saja però immensa, ha manià la manadra dal post da cussagliaziun plünavant, «da respuonder tuot che chi’s stuvess resguardar düress plüs dis.» Ün chomp da tensiuns La chüra da paraintas e paraints cun demenza es ün chomp da tensiuns tanter ils bsögns da la paziainta e dal paziaint ed ils bsögns da las persunas chi chüran. Cha sper incletta e respet saja important ed eir il giavüsch da bleras persunas cun demenza da pudair restar in ün contuorn üsità e d’esser socialmaing integrà, ha ­declerà Bettina Ugolini, «quai va però be, schi’d exista ün contuorn social chi pussibilitescha quai.» L’incumbenza da spordscher quella pussibilità es per regla pro’ls partenaris, uffants ed oters ­paraints. Cha’l cumanzamaint saja forsa be minchatant da güdar pro l’igiena corporala o da dar üna man pro la pulizia da ­l’abitaziun, uschè Bettina Ugolini, «cun l’ir dal temp vegnan pro però adüna daplüssas incumbenzas. Intant cha la persuna pertocca lascha amo pro, nu paisa quel ­su­stegn forsa uschè ferm. Pro inchün chi ha demenza poja però esser, tuot tenor il stadi da la malatia, ch’ella o ch’el nu voul quel agüd forsa gnanca ed as dosta perfin.» Esser pronts d’acceptar agüd Cha da chürar ad üna confamiliara o ad ün confamiliar cun demenza possa pervi da quai gnir cul temp üna gronda sfida, impustüt perquai chi vain sper il sustegn fisic eir amo pro il sustegn emoziunal, ha dit la manadra: «I’s sto adüna esser qua, declerar ed eir cuffortar. Inchün chi chüra ad üna persuna cun demenza douvra però eir svessa cuffort, perche chi’s müda alch eir in sia vita.» Cha schi nu’s stübgia chenünas da las incumbenzas surtuttas chi paisan il plü ferm e chenünas chi’s pudess surdar – forsa eir be per ün pêr uras – ad ün’instituziun ed uschè avair temp per as recrear, dvainta quella via massa greiva per paraintas e paraints, es Bettina Ugolini da l’avis. Perquai saja da prüma davent important da s’infuormar che sportas chi’d existan in vicinanza, d’avair inchün chi güda ad incleger la malatia o da chattar ün accumpagnamaint psicologic per pudair discuorrer da las situaziuns pesantas. Quai pretenda però, cha las persunas chi chüran sajan prontas d’acceptar agüd. Cha suvent as pensa cha da sustgnair per exaimpel ils genituors amalats s’inclegia da sai e cha quai saja part da la vita, ha dit Bettina Ugolini, «id es bainschi üna part da la vita, però na chi nu’s po as laschar sustgnair. Ün partenari san ha nempe eir il dret dad üna part da si’aigna vita e chüra po be funcziunar, scha quel chi chüra vain eir chürà.» Assister a tai, avair chüra da mai 60 uras l’eivna, dürant ses ons – quel temp passaintan paraintas e paraints in Svizra in media culla chüra da confamiliaras e confamiliars cun demenza. Id es ün’incumbenza in ün chomp da tensiuns chi po significhar per ellas ed els ün grond squitsch. Suvent manchaintan las persunas chi chüran a paraintas o paraints lur agens bsögns. Culla dumonda co chi’s po evitar cha quai capita, s’occupa la psicologa Bettina Ugolini, manadra dal post da cusgliaziun «Viver in l’età» dal center per geronotologia a l’Università da Turich. Ella ha tgnü in lündeschdi saira ün referat cul titel «Assister a tai, avair chüra da mai» illa Chasa Puntota a Scuol. (fmr/an) La psicologa Bettina Ugolini ha declerà in lündeschdi saira illa Chasa Puntota a Scuol sco cha paraintas e paraints pon evitar da manchantar lur agens bsögns illa chüra da confamiliaras e confamiliars cun demenza.

In dumengia, ils prüms mai ha cumanzà il temp da pes-char. Per Gian Claudio Wieser es quai il bel temp da l’on. El es ün pes-chader fervent e paschiunà. In lündeschdi saira ha’l tschüf il peschun da la vita. Quista jada d’eira la furtüna da la vart dal pes-chader: Gian Claudio Wieser da Sent ha tschüf in lündeschdi saira dadour Martina il peschun da la vita. La forella masüraiva 74 centimeters e pasaiva 5,135 kils. «Quai es genial, eu n’ha ün plaschairun», disch il pes-chaderun paschiunà invers la Posta Ladina. Fingià plüssas jadas ha el gnü fich gronds peschs landervia, quels sun però adüna mütschits l’ultim mumaint e s’han salvats la vita. Amo l’ultim di da la stagiun passada ha el gnü al medem lö e forsa dafatta il medem peschun landervia. Illa battosta – ögl ad ögl – ha quel pudü as deliberar dal crötsch ed es mütschi tanter la crappa. Quista jada brich, quista jada ha il destin vuglü oter. Gian Claudio Wieser preschainta cun plaschair e superbgia seis peschun. El es cuntschaint in tuot l’Engiadina Bassa sco pes-chader ambizius e paschiunà. Ed el ha fingià il seguond di da pes-cha vuglü tour la seguonda runda dal cumbat e quista jada ha’l cugliunà la gronda forella. Blera furtüna ed il dret material Natüralmaing voul quai gronda furtüna da tschüffer üna simila forella. Però per Gian Claudio Wieser nun ha tuot be da chefar cun furtüna: «Per pes-char gronds peschs voula eir il dret material», declera’l. Da la cavaletta fin pro la praja, tuot sto esser adattà als peschuns. Quista jada ha’l gnü success cun ün «wobbler», ün peschin da plastic chi glüscha ill’aua clera. Cha normals peschins vessan bod temma da quist s-chierp. Per Gian Claudio Wieser sun eir oters detagls decisivs: l’ora, l’aua netta o suos-cha, ed impustüt dadour Martina vers Vinadi saja la quantità d’aua fich decisiva. «Eu resguard eir il sbrüun, al mumaint decisiv manaiva l’En 42 cubics aua», declera’l. Cha be desch minuts plü tard nu füssa plü stat pussibel da tschüffer il peschun causa l’aua gronda, manaja’l. E ch’impustüt l’experienza saja eir fich importanta. El ha tschüf fingià plüssas jadas peschs plü gronds. «Uschè ün peschun però amo mai», disch el cun grond plaschair. Cha pel mumaint saja quist il pesch da la vita. Cha quista forella vöglia’l laschar preparar, uschè cha quella resta per adüna in buna memoria. Davo paca pezza haja dat il sfrach In lündeschdi vers saira ha pes-chà Gian Claudio Wieser tanter Strada e Martina. Davo ch’el ha surgni üna dunzaina da peschs massa pitschens, ha’l pakettà sia percha. Invezza dad ir a chasa, ha’l però decis da provar sia furtüna pro’l pesch grond tanter Martina e Vinadi. Cul material adattà illa buscha ha’l sforzà la furtüna. Davo pacas büttadas pro sia lomma prediletta haja dat il sfrach: la percha s’ha svouta e la forella ha muossà sia forza ill’aua. Ella es seguida al «wobbler» chi nodaiva ill’aua ed ha mors pacs meters davant il pes-chader paschiunà. In seguit ha cumanzà il cumbat e pro’l pes-chader es creschü l’adrenalin. «In quista situaziun voula bler’experienza per na surreagir», disch Wieser. La sfida es da trar e darcheu laschar liber, ed impustüt da far gnir stanguel il pesch. «Meis böt d’eira da nu laschar tuornar il peschun i’l curraint da l’aua immez l’En.» Dal rest d’eira il «feumer» ün pêr meters davent – massa dalöntsch davent per reagir. Tenor Gian Claudio Wieser ha il cumbat dürà var desch minuts: in seis ögls ün’eternità intant cha’l peschun nodaiva amo ill’aua. El vaiva plüssas opziuns: da chaminar cul pesch in direcziun dal «feumer», da clomar agüd, o da provar sulet la furtüna cul ris-ch da perder eir quista jada il pesch. El ha decis per l’opziun ris-chada ed ha provà da trar il peschun vers el. In quel mumaint cha la forella ha tgnü il cheu our da l’aua, till’ha Wieser dat man e strat our da l’En. «Cun blera furtüna», quinta’l, «perche cha l’ultim mumaint es il crötsch amo gnü liber.» Precis uschè haja vuglü esser ed el ha pudü dozar seis peschun da la vita. Il güvel dal plaschair as varaja dudi fin a Martina. Gian Claudio Wieser da Sent preschainta seis peschun chi paisa 5,135 kils.

L’acziunari da majorità da l’Institut Otalpin Ftan ha offert a las ulteriuras acziunarias ed acziunaris da cumprar lur aczias. Tanter oter eir al cumün da Scuol. Per restar collià cun l’Institut ha el refüsà quella sporta. Daspö ün’on fa l’Institut Otalpin Ftan (IOF) part da la gruppa internaziunala da scoulas privatas Dulwich College International. L’acziunari principal da l’IOF es la Education Index Management Asia Pacific PTE Ltd. (EIM), pro la quala tocca il Dulwich College International. La EIM posseda intuorn 80% da las aczias da l’IOF. D’incuort ha ella sport a las ulteriuras passa 500 acziunarias ed acziunaris da cumprar lur aczias per 25 francs al toc. Tanter quels acziunaris es eir il cumün da Scuol. Sco cha’l cumün scriva in si’ultima comunicaziun davart las decisiuns da la suprastanza cumünala e da la direcziun dal cumün, ha el refüsà quell’offerta. Ingrazchar pel sustegn «L’offerta da l’acziunari da majorità da cumprar las aczias es manià sco ingrazchamaint invers las acziunarias ed ils acziunaris chi han sustgnü la scoula dürant ils ultims ons difficils», disch Christoph Hendrickx, directur da l’Institut Otalpin Ftan invers la FMR, «nus lain pussibiltar uossa quella vendita per chi survegnan amo alch per lur aczias.» Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol, conferma la decleraziun da Christoph Hendrickx ed agiundscha: «Il cumün da Scuol possedaiva ün grond chapital d’aczias da l’IOF. Causa duos reducziuns dal chapital s’ha redot il predsch per quellas aczias adüna daplü.» Perche refüsa il cumün lura da vender las aczias? «Id es important cha nus restan colliats cun l’Institut», respuonda Christian Fanzun, «l’acziunari da majorità ha comunichà clerischem ch’el tira in avegnir las decisiuns. I darà però decisiuns, ingio cha la vusch locala varà ün pais.» La regiun ha inamöd üna vusch Il cumün motivescha nempe ch’el nun haja in seguit ad üna vendita da las aczias plü il dret d’avair ün sez aint il cussagl administrativ. Il directur da l’Institut Otalpin Ftan argumentescha però cha la regiun haja – independentamaing da la quantità d’aczias – il dret d’avair vusch in chapitel. El agiundscha: «La sporta da cumprar las aczias es drizzada inamöd in prüma lingia a persunas natüralas. Nus nu vain insomma na fat quint cha’ls cumüns vendan lur aczias.» Cha la regiun haja üna vusch pro l’IOF saja cler, uschè Christian Fanzun: «Nus vain cunvegnas chi sun in vigur e chi sun colliadas cun contribuziuns.» Istess esa important pel capo cumünal da Scuol cha’l cumün e la regiun sajan rapreschantats i’l cussal administrativ: «Quai impustüt in vista a las trattativas da nouvas cunvegnas da prestaziun e las sanaziuns ed ingrondimaints da l’IOF.» Optimar la sporta A reguard las trattativas da las nouvas cunvegnas da prestaziun disch Christian Fanzun: «Las cunvegnas actualas scroudan per la fin da quist on. Daspö marz es pervi da quai landervi üna gruppa da lavur – chi consista da rapreschantants da la regiun e da la gruppa da finanzas da l’IOF – da renovar e d’adattar quels contrats.» Sco cha’l capo cumünal da Scuol manzuna plünavant, sun eir in trais-cha discussiun per optimar las sportas cul prossem contrat da prestaziun. Cur cha quels adattamaints van in vigur nu sa Christian Fanzun amo da dir, ma el intuna ch’intant saja sgürà cha scolaras e scolars indigens possan eir in avegnir ir a scoula a l’Institut Otalpin a Ftan. L’acziunari da majorità da l’Institut Otalpin Ftan ha offert al cumün da Scuol da cumprar sias aczias. Il cumün ha refüsà.

Cun sia lavur facultativa ha Gion Tscharner prestà üna contribuziun considerabla als vocabularis online da l’Uniun dals Grischs pels idioms puter e vallader. In l’età dad 88 ons dà el uossa inavant quell’incumbenza. Cun üna contribuziun da 20 000 francs til ha ingrazchà il Departamaint d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint per sia lavur. Quai scriva il departamaint in üna comunicaziun a las medias. Gion Tscharner es stat ün dals iniziants principals pels vocabularis dals idioms puter e vallader. Oriundamaing consistiva la banca da datas da circa 83 000 indataziuns pel puter e da circa 96 000 indataziuns pel vallader. Davo millis d’uras da lavur facultativas da Gion Tscharner cumpiglia la banca da datas hoz intuorn 99 000 indataziuns pel puter e circa 145 000 indataziuns pel vallader. (cdm/fmr) Cusglier guvernativ e schef dal Departamaint d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint, Jon Domenic Parolini ha ingrazchà a Gion Tscharner per sia lavur a favur da la lingua rumantscha.

Daspö Pasqua e fin la mità da gün vegna fabrichà e renovà a Scuol a tuot pudair. Intant cha’l Bogn Engiadina es serrà per revisiuns e renovaziuns, vegna lavurà eir sül Stradun ed in differents hotels. L’ultima etappa dal Stradun cuosta var 625 000 francs. Daspö il mardi davo Pasqua es il Bogn Engiadina a Scuol (BES) serrà per revisiuns e renovaziuns. Sper las revisiuns chi vegnan fattas mincha trais ons, vain quista jada renovà tanter oter eir il batschigl principal. Per passa 1,6 milliuns francs survegnan ils batschigls nouvs fuonds, nouvas plattinas e nouvas culurs. Il BES resta serrà fin la gövgia d’Ascensiun cumplettamaing. Il batschigl principal e la sporta roman-irlandaisa restan serradas ulteriuras tschinch eivnas e quai fin la sonda dals 26 gün. Il temp cha’l BES es serrà tiran a nüz eir oters affars per lavuors da fabrica e nouvas investiziuns. Investiziuns i’l Hotel Belvédère I’l Hotel Belvédère a Scuol vegnan dürant quist temp investits var 1,5 milliuns francs. Sco cha’l possessur Kurt Baumgartner infuorma sün dumonda, vegnan renovadas l’entrada culla recepziun e la gronda sala da mangiar. Implü survain l’hotel sül Stradun ün nouv sistem d’iglüminaziun. Sco ch’el declera, d’eiran quistas lavuors previsas fingià per l’on passà. Ma causa cha’l BES ha spostà las investiziuns per ün on, ha eir l’Hotel Belvédère spostà il termin da fabrica. Eir ils respunsabels da l’Hotel Belvédère vöglian avair a fin tuot las lavuors da fabrica fin als 26 gün. Al medem di dessan il BES e l’Hotel Belvédère as preschantar in ün nouv aspet. Renovaziun Stradun a Scuol Serrà es dürant quist temp eir il Stradun tras Scuol. Fin als 24 gün dess gnir realisada l’ultima etappa d’infrastructura sül Stradun a Scuol. Sco cha Arno Kirchen, manader da las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol, declera, vegnan eir quistas lavuors fattas in coordinaziun culla renovaziun dal BES. Ch’uschea possa tuot gnir realisà in quist temp da fabrica defini e ch’uschea saja tuot pront per la stagiun da stà. Tuot il proget da la renovaziun da l’infrastructura sül Stradun a Scuol ha dürà passa desch ons. Cun l’ultima etappa, tanter la Gallaria Milo e la chasa Schlatter, dess quist proget chattar üna fin. Quist’ultima etappa dal Stradun cuosta v ar 625 000 francs. I’l quint d’investiziuns sun büdschetadas las lavuors da fabrica cun 550 000 francs. Sco chi’s das-cha leger illas decisiuns da la suprastanza cumünala e da la direcziun dal cumün da Scuol nu surpassa la differenza però ils desch pertschient. Scha quai vess propcha d’esser il cas, vess la radunanza cumünala da decider a reguard ün credit posteriur. Il Stradun es per intant serrà per tuot il trafic motorisà. Per peduns e ciclists es la via transibla. Actualmaing vain realisada l’ultima etappa da la renovaziun da l’infrastructura dal Stradun a Scuol. Tuot il proget d’infrastructura sül Stradun ha dürà var desch ons. Tuots lavuran pel medem termin Daspö Pasqua fin e fin als 24 gün düra la fanestra per lavuors da fabrica a Scuol. Fin quella jada es serrà il Bogn Engiadina Scuol per revisiuns e renovaziuns ed eir oters affars nüzzajan il mumaint per investir. Per exaimpel fabricha il Hotel Belvédère üna nouv’entrada cun recepziun e renovescha la sala da mangiar. Tuot l’investiziun cuosta var 1,5 milliuns francs. Eir il cumün da Scuol profita da l’occasiun e realisescha l’ultima etappa d’infrastructura sül Stradun a Scuol. Tuot il proget ha dürà passa desch ons, l’ultima etappa cuosta var 625 000 francs. Tant il proget d’infrastructura dal cumün, sco eir las investiziuns privatas dals singuls affars han il medem böt: nempe da gnir a fin pels 25 gün, punctualmaing pel cumainzamaint da la stagiun da stà. (nba)

La suprastanza cumünala da Val Müstair ha avant duos eivnas decis da metter a disposiziun a fügitivs la Chasa Plaz, l’anteriur albierg da giuventüna a Sta. Maria. In quista chosa ha’la infuormà a la populaziun in marcurdi saira. Üna prüma fügitiva da 20 ons s’ha eir drizzada a la populaziun ed ha pisserà per emoziuns. L’interess per l’occurrenza es stat fich grond – e passa 50 persunas han chattà in marcurdi saira la via illa sala da gimnastica a Sta. Maria. La Val Müstair d’eira fingià da l’on 2015 gnüda confruntada cun la dumonda da tour sü fügitivs da l’Eritrea – quels nu’s vaivan però sentits uschè bain illa val e la comunicaziun tanter ils uffizis chantunals, la politica cumünala e la populaziun d’eira gnüda resentida per intransparenta. «L’ultima jada d’eiran ils fügitivs quasi fingià qua e pür là as vaiva cumanzà ad infuormar. La glieud as sentiva ingianada, e quai nu chatta bun», disch Gabriela Binkert Becchetti, la presidenta cumünala Val Müstair. Dar inavo qualchosa e dir grazcha fich Il Cumün da Val Müstair es il prüm in Grischun, chi ha miss a disposiziun al Chantun ün uschenomnà «allogi collectiv». Perquai as tratta quai eir, sper Cuoira, dal prüm cumün chi spordscha üna tala sairada d’infuormaziun in Grischun. A partir da gün metta il cumün lura a disposiziun la Chasa Plaz, l’anteriura «jugi» da Sta. Maria. Il stabilimaint es in possess dal cumün ed ha plazza per passa quaranta persunas. «Cun sias diversas nischas, lös d’inscunter e stanzinas es la Chasa Plaz ün lö optimal, eir per cha la glieud as possa retrar ed avair ün pa sfera privata», declera la presidenta cumünala. Per quist adöver vain la Chasa Plaz missa a disposiziun per ün on. E tenor l’opiniun da la presidenta vain la chasa davo renovada e vess darcheu da gnir dovrada sco albierg da giuventüna. Invezza da güdar in möd finanzial als fügitivs, saja quista soluziun cun l’allogi collectiv illa Chasa Plaz üna plüvalur pel Chantun, per la Val Müstair e pels fügitivs, uschè la presidenta cumünala. Ella declera: «Nus sco cumün vain ün grond sustegn finanzial da vart dal Chantun e da la Confederaziun. Cun quista sporta laina dar inavo qualchosa e dir grazcha fich.» «Üna gronda differenza in congual cul 2015» Ils fügitivs da l’Eritrea, als quals i d’eira gnü dat allogi dal 2015 a Valchava, vaivan pisserà per part per discussiuns e disgusts illa populaziun. Gabriella Binkert Becchetti vaiva quella jada eir manià cha quai nu saja üna buna soluziun da tils tour sü illa Val Müstair. Pro quista uonda da fügitivs es la situaziun però ün’otra: causa chi rivan uossa principalmaing be duonnas cun uffants – ils fügitivs dal 2015 d’eiran per gronda part homens giuvens – as saja plü pront da tils retschaiver. Ün’otra differenza: ils fügitivs da l’Ucraina tschüffan actualmaing il permiss da dmura cul status S, chi permetta eir da lavurar. «Quai es schon üna gronda differenza in congual cul 2015. Quella jada d’eiran quai tenor mai eir blers fügitivs causa l’economia, na be fügitivs da guerra. Quai nun accepta neir la glieud in val», declera la presidenta cumünala. Cha’l dachasa da las Ucrainas ed Ucrains es gnü desdrüt, saja ün ulteriur motiv per «tour sü la glieud plü gugent hoz co daman», uschè Gabriela Binkert Becchetti. Daplüs co dürant la crisa dal Cosovo Sper la presidenta cumünala ha eir Georg Carl, manader da la sparta asil e retuorn pro l’Uffizi da migraziun e dret civil chantunal, infuormà in marcurdi saira a Sta. Maria davart la situaziun. El ha, a man dal congual cun la crisa dal Cosovo la fin dals ons 1990 muossà, chi s’ha bainbod ragiunt – be in bundant duos mais – la medema quantità da fügitivs co dürant tuot l’on 1999 in Grischun. Uschè ha il Chantun actualmaing 1000 fügitivs da l’Ucraina e 150 ulteriurs proceders d’asil cun glieud d’oters pajais. La situaziun dvainta dimena adüna plü critica. Georg Carl ha eir declerà chi’s trattarà d’ün suottet per fügitivs, ingio cha la glieud viva independentamaing ed ingio ch’els nu vegnan chürats tuotta di. Uschè cuschinaran las duonnas per ellas svess. Causa cha la butia, la bacharia sco eir ün kiosk as rechattan in vicinanza da la Chesa Plaz, saja quista soluziun optimala, uschè il collavuratur da l’Uffizi da migraziun e dret civil. Implü ha’l declerà, cha quist proget nu chaschunarà ingüns cuosts pel cumün, eir a reguard la scoula sustegna il Chantun al Cumün da Val Müstair in möd finanzial. Ün ingrazchamaint emoziunal La Val Müstair ha fingià üna fügitiva oriunda da l’Ucraina, e quella ha eir tut part a in marcurdi l’occurrenza. Causa cha sia mamma viva e lavura daspö duos ons illa Val Müstair, è’la gnüda eir ella illa vallada grischuna. Ella ha 20 ans, ha stübgià inglais e frances – sia mamma discuorra bain talian. A la fin da l’occurrenza s’ha la giuvenila eir drizzada a la populaziun ed ha declerà cridond co cha «in l’Ucraina ha lö ün genocid invers nos pövel» e co ch’ella haja stuvü fügir, causa cha sia chasa saja gnüda bombardada dals Russ. La guerra e la dolur d’eiran tuot in üna vouta preschaintas illa sala da gimnastica a Sta. Maria. Amo adüna commossas han mamma e figlia ingrazchà da cour per la solidarità. In seguit a l’infurmaziun e’l raquint da la giuvna Ucrainaisa nun haja plü dat grondas discussiuns o dumondas criticas. Ils Jauers paran d’esser pronts per retschaiver ils fügitivs. Front: Quista jada pronts pels fügitivs Il cumün da Val Müstair ha sco prüm cumün in Grischun miss a disposiziun ün allogi cumünaivel per fügitivs. Pro l’immobiglia in possess dal cumün as tratta quai da l’anteriur albierg da giuventüna – quel spordscha a partir da gün allogi a var 40 fügitivas e fügitivs. Illa Val Müstair esa fingià dal 2015 gnü dat allogi a fügitivs da l’Eritrea. Quels nu’s vaivan sentits bain e la suprastanza cumünala nu vaiva comunichà transparentamaing cha quels gnian in val. Quai vaiva procurà per disgusts e grondas discussiun illa populaziun. Per evitar ils sbagls da quella vouta ha in marcurdi saira gnü lö üna sairada d’infuormaziun. Passa 50 persunas jauras han tut part, tanter dad ellas eir la prüma fügitiva da l’Ucraina, chi ha chattà allogi illa Val Müstair. (fmr/cam) A partir da gün metta il cumün da Val Müstair a dispusiziun la Chasa Plaz sco allogi collectiv.

Ün «cement» neutral al clima Cement es ün material da fabrica, dal qual i nu’s po desister, saja quai per construir chasas, punts, tunnels o mürs da serra. Per disfurtüna emetta la producziun dal cement bler gas da CO 2 chi fa don al clima. Ot pertschient da l’emissiun globala da CO 2 , q.v.d. 2,8 milliards tonnas per on, contribuischa la producziun da cement. Quai correspuonda ad ün volumen da crappa da chaltschina da plü co duos quaders, minchün cun üna lunghezza laterala dad ün kilometer. I’s po s‘imaginar cha quista quantità da crappa correspuondess ad ün vaira piz in Grischun. Il cement d‘hozindi es fat cun chaltschina ed ardschiglia chi vegnan alguantadas cun üna temperatura da 1450 grads. Dürant quist process as transfuorma la chaltschina insembel cun l’ardschiglia a nouvs minerals – minerals chi consistan da silicat ed han emiss tuot il carbonat in fuorma da CO 2 ill’atmosfera. Illa natüra va quist process insè in l’otra direcziun e quai fingià daspö ca. 4,4 milliardas dad ons: crappa da silicat a la surfatscha da la terra vain scholta da l’aua da plövgia pigliond sü CO 2 , e l’aua cula aint il mar, ingio cha la chaltschina sedimentescha. Quai cumpensescha il CO 2 chi sorta da vulcans e fa part dal ciclus natüral da charbun sün terra. Volver quist process cun prodüer cement fa amo daplü don al clima chi’d es fingià suot squitsch pervi dal CO 2 our dals carburants fossils. Insè daja üna soluziun per quist problem chi’d es cuntschainta fingià dalönch innan. Dürant tschientiners gnivan las chasas, impustüt quellas bellas engiadinaisas, nempè construidas cun chaltschina arsa. In chalcheras s‘ardaiva grondas quantitats da chaltschina e davo as masdaiva la chaltschina arsa cun aua e sablun. Eir scha l’arsa emetta CO 2 absorbescha la molta la listessa quantità da CO 2 cun indürir, e finalmaing es tuot darcheu chaltschina. Chaltschina arsa ha ulteriurs avantags. Ouravant tuot douvra l’arsa da chaltschina be temperaturas suot 900°C, als quals i’s po rivar cun arder laina impè dad öli mineral, dimena cun energia 100% regenerabla. Cun quai cha l’arder chaltschina nu douvra gronds implants da producziun, as poja eir spargnar üna gronda part da l’energia dal transport. Plü bod vaiva mincha cumün sia aigna chalchera e prodüaiva seis agen material da fabrica da chaltschina, crappa e laina disponiblas al lö. Plünavant ha la chaltschina, pervi da sia porosità, ün bun effet per l‘isolaziun termica e pissera per ün‘atmosfera agreabla e sana a l’interiur. In tuot sun edifizis da chaltschina na be fich stabils, ma as cumportan eir fich bain cun l‘ambiaint. Il cuntrari es da sbodar chasas veglias da chaltschina e tillas rimplazzar cun chasas da betun (fat da cement da silicat). Quai es tuot oter co persistent. La chaltschina spordscha ün material da fabrica grondius, e nouvas metodas sün basa da chaltschina sun amo da sviluppar. La società kalkwerk.ch in Engiadina es fich activa e’s sfadia da metter in funcziun chalcheras veglias e renovar chasas veglias culla chaltschina fatta al lö – e quai 100% neutral in reguard al CO 2 . Il geolog Patrick Meister preschenta cun sias «Istorgias our da la crappa» regularmain per la FMR fenomens geologics en ed enturn il Grischun. Chaltschina arsa e bognada – dürant tschientiners la basa per prodüer molta, liadüra e pitturada Chaltschina arsa – dürant tschientiners la basa per prodüer molta, liadüra e pitturada

Plan Lumière – uschè as nomna il concept d’iglüminaziun pel cumün da Scuol. In marcurdi saira es quel concept gnü preschantà ad Ardez a la populaziun interessada. ll cumün da Scuol prevezza da s-chaffir ün concept d’iglüminaziun per tuot las fracziuns. Ün tal concept, nomnà eir Plan Lumière, nu cumpiglia be aspets ­estetics e da sgürezza, dimpersè eir l’ecologia e ­l’economia. In ün prüm pass es gnü elavurà ün ­proget ­pilot pella fracziun d’Ardez. Ad Ardez sun nempe avant man bod tuot ils differents tips da ­vias, giassas e plazzas – e culla Tuor Steinsberg eir ün monumaint istoric. A Sur En ed a Bos-cha po il cumün concepir ün’iglüminaziun adequata eir per cumünets pitschens. Comunichar ed infuormar proactivamaing «Cun l’iglüminaziun publica esa sco pro bleras infra­structuras cumünalas sco plazzas da parcar o lös da ramassamaint d’immundizchas – minchün ha gugent schi’d es dastrusch, ma preferischa chi saja sül terrain dal vaschin», ha dit Aita Zanetti, suprastanta cumünala respunsabla pel sectur energia e presidenta da la cumischiun d’energia dal cumün, a las preschaintas ed als preschaints illa chasa cumünala ad Ardez. Cha pro l’iglüminaziun publica gnia però amo pro la dumonda da l’adöver, ha ella agiunt: «Chi preferischa chi füss s-chür cul sain da not, chi ha gugent tard illa not amo ün pa cler e chi as sainta malsgür in üna ­giassa s-chüra.» Cha pervi da quai saja important da comunichar ed infuormar proactivamaing e da tscherchar la discussiun ed il dialog. «Ils resuns da quista saira dessan gnir evaluats per chi’s possa proseguir cullas lavurs preparatoricas per realisar il concept d’iglüminaziun», uschè la suprastanta cumünala Aita Zanetti. Avantags per la gestiun ed il mantegnimaint Reto Marty, chi maina daspö 17 ons ün büro da planisaziun d’iglüminaziun a Turich, ha elavurà il Plan Lumière pel cumün da Scuol. Sco ch’el ha manzunà in sia preschantaziun dess quel manar impustüt üna plüvalur al cumün cun sias fracziuns: «I nu vegnan be müdadas las glüms per spargnar forza. Id ha eir ­avantags per la gestiun tecnica ed il mantegnimaint vain simplifichà.» Ün ulteriur aspet saja eir il potenzial pel turissem perquai chi’s s-chaffischa bels cumüns, uschè Reto Marty plünavant. Criteris per elavurar ün concept d’iglüminaziun sun però eir l’ambiaint e la polluziun da glüm. «Id es d’avair la glüm, cura ed ingio chi’s tilla douvra», ha dit il planisader e ­declerà, ch’intant sajan montadas bleras glüms ad Ardez vi da las fatschadas da las chasas. «Quai pissera ch’üna part da la fatschada da la chasa es iglüminada, ma na la via o la plazza chi stuvess esser.» Ch’implü haja ün’iglüminaziun adattada e la güsta culur da la glüm eir ün effet positiv sün insects ed otras bes-chas. «Id es ün ter baccun» Sco cha Aita Zanetti ha manzunà in marcurdi saira, dependa la realisaziun dal proget da l’import cha’l cumün possa metter a disposiziun. Fin uossa saja stat previs i’ls büdschets dal cumün adüna üna somma da 150 000 francs pel Plan Lumière. Ch’eir scha tenor ella nu bastarà quell’import, sajan da resguardar ils avantags – impustüt il spargn d’energia. A ­reguard quant lönch chi dürarà da realisar il Plan Lumière ha dit la suprastanta cumünala: «Id es ün ter baccun. Schi’s fa però pass per pass schi pensa cha i’ls ­prossems tschinch ons as possa realisar fingià üna bella part.» Il Plan Lumière dal cumün da Scuol prevezza d’adattar l’iglüminaziun publica per plazzas, vias e monumaints istorics. In ün prüm pass dess quel gnir realisà ad Ardez.

Davo ün on cun ün resultat negativ ha la suprastanza cumünala pudü approvar ün allegraivel resultat per l’on 2021. Il rendaquint serra cun ün surplü d’entradas da 773 019 francs. Quai scriva il Cumün da Val Müstair in üna comunicaziun a las medias. Quel bun resultat saja d’ingrazchar a plü otas entradas d’im­postas, impostas da müdaman ed eir a la grond’actività illa branscha da construcziun. La presidenta cumünala Gabriela Binkert Becchetti valütescha quist resultat però precautamaing, perquai cha’l cumün haja in avegnir amo da far grondas investiziuns. (cdm/fmr) Il rendaquint dal Cumün da Val Müstair serra cun ün surplü per l’on 2021.

Prüma radunanza generala dal Museum Stamparia Strada cul nouv cussagl da fundaziun e suot la bachetta dal nouv president, Jon Candrian. Üna quarantina da commembras e commembers s’han chattats in sonda davomezdi a la radunanza generala dal Museum Stamparia Strada. Davo cha las radunanzas generalas pels ons 2019 e 2020 han pudü gnir tgnüdas be in scrit, d’eira quai sco per bleras otras societats darcheu la prüma in preschentscha. Illa radunanza generala sun gnüts acceptats unanimamaing il quint anunaul, il rapport dals revisurs sco eir la oroposta da dar dis-charg a las persunas respunsablas. Nouva generaziun i’l cussagl da fundaziun Per la fin da l’on 2021/2022 ha gnü lö ün müdamaint da generaziun i’l cussagl da fundaziun dal Museum Stamparia Strada. «Eu main quist museum daspö l’on 1987. Uossa n’haja 82 ons e less perquai planet am retrar», vaiva dit l’anteriur manader e commember dal cussagl da fundaziun Gian Häfner in settember da l’on passà invers la FMR. La Fundaziun Stamparia Strada ha perquai tscherchà persunas chi vessan interess dad esser activas i’l museum a Strada. Cul sustegn da Museums Grischuns s’haja pudü chattar ün bel nomer da persunas chi vessan plaschair da far quai. Uschè ha la radunanza generala tschernü ouravant in scrit a Jon Candrian sco nouv president. Sper Alexandra Könz, chi ha surtut ün mandat i’l cussagl da cultura – l’organ d’accumpagnamaint artistic da la stamparia – han demischiunà eir ils ulteriurs commembers Patrick Wild, Gian Häfner, Duri Janett, Jon Pitschen Janett e Domenic Scharplatz. Els vegnan rimplazzats da Jon Armon Caflisch, Silvia Marti e Maria Vital. Restà da l’anteriur cussagl da fundaziun es Thedi Gut. El es eir in avegnir actuar e respunsabel per las exposiziuns extraordinaras. Müdamaints eir pro la società da promoziun Eir illa suprastanza da la società da promoziun ha gnü lö ün müdamaint. La radunanza generala in scrit ha elet nouv in quel gremi a Jon Candrian, Thedi Gut ed a Silvia Marti. Els substituischan a Georg Häfner, Maria Pardeller ed a Nicolò Bass. Sco fin uossa es Armon Kirchen sco rapreschantant dal cumün da Valsot part da la suprastanza. Il Il cussagl da fundaziun dal Museum Stamparia Strada cul commember d’infin uossa Thedi Gut (schn.) ed ils commembers nouv elets Maria Vital, Jon Candrian e Silvia Marti.

S-chars 40 ons davo la fundaziun dal club e numerus champiunadis, per gronda part illa tschinchavla liga, s’ha il Club da ballapè da Scuol retrat dal champiunadi. Il CB Scuol nun ha uschè ingüna squadra da creschüts plü chi giouva i’l champiunadi. Fingià las ultimas stagiuns illa tschinchavla liga da ballapè sun stattas difficilas pel Club da ballapè da Scuol. La squadra chi d’eira gnüda fundada avant 40 ons ha adüna giovà i’l champiunadi – per gronda part illa tschinchavla, tanteraint però eir ün o tschel champiunadi illa quarta liga. La prümavaira 2018 es la squadra gnüda relegada per l’ultima jada illa tschinchavla liga. La prüma stagiun inavo illa tschinchavla liga s’ha classà il CB Scuol amo sül podest e las duos stagiuns seguaintas – las stagiuns da corona – süls rangs d’immez. Per la nouva stagiun 2021/2022 mancaivan però ils giovaders ed il club da tradiziun nun ha plü rablà insembel üna squadra. Perquai han ils respunsabels decis da’s retrar dal tuot dal champiunadi. I mancan ils giovaders, i manca l’interess La situaziun da persunal pro’l CB Scuol es gnüda adüna plü precara dürant ils ultims ons, ha dit Domenic Bott, president dal CB Scuol: «Dürant ils gös d’eirna adüna fich pacs giovaders. Il prüm gö da l’on passà vaina perfin stuvü sdir giò perquai cha nus d’eiran be in ot. Dürant la stagiun s’ha lura muossà chi nu gnaran pro daplüs.» Cha pro blers giovaders giuvens mancaiva l’interess o chi sajan its davent da l’Engiadina per motivs da lavur o da scolaziun, ha dit il president dal CB Scuol plünavant. Il CB Scuol ha trat ün strich. Dad üna vart perquai chi d’eiran massa pacs per giovar i’l champiunadi, da tschella vart nu füssa neir na stat pussibel pel club da pajar ün chasti da 600 francs per mincha gö chi’s vess stuvü sdir giò. Spetta al CB Scuol il listess destin sco al CB Zernez? Quels giovaders chi sun restats treneschan però inavant. Ed eir ils trenamaints cun las equipas da juniors exista inavant a Scuol. Uschè as voula forsa insacura darcheu tuornar i’l champiundadi. Domenic Bott: «I’m para important cha’l club exista inavant e prouva da trar davo giuvens.» Il retuorn gnarà però dal sgüra greiv. Fingà avant blers ons es capità il listess pro’l Club da ballapè Zernez, la seguonda gronda squadra da ballapè in Engiadina Bassa. Amo adüna nun ha il CB Zernez ingüna squadra da creschüts chi giouva i’l champiunadi svizzer. Il Club da ballapè Scuol s’ha retrat dal champiunadi svizzer. Il president dal club, Domenic Bott, ha nomnà ils motivs.

Selina Egloff da Scuol ha cumanzà bain la stagiun passada. Davo plazzas da podest illa coppa d’Europa ha ella pudü ir duos jadas a la partenza da cuorsas da la coppa mundiala. Quellas cuorsas nu sun però gratajadas sco giavüschà. Actualmaing as prepara Selina Egloff (20) pels examens da la matura. Quista prümavaira va per ella a fin il temp da scoula al gimnasi da sport a Tavo. «Eu imprend varamaing amo tuot gugent e chat eir interessant. Ma uossa suna ida sulischem lönch a scoula e sun cuntainta cur ch’eu n’ha fat la matura», ha dit la giuvna skiunza cun ün surrier. Davo as po ella concentrar darcheu plainamaing sül sport da skis – sia gronda paschiun. Fini la stagiun davo ün bun cumanzamaint La preparaziun per l’ultima stagiun da skis vaiva Selina Egloff fat per part in Engiadina. Eir las prümas cuorsas da la FIS ha ella pudü far sülla Diavolezza a Puntraschigna. Davent dal cumanzamaint d’eira ella sül podest. Eir pro las cuorsas da la coppa d’Europa d’eira ella sün üna buna via. Ad Andalo in Italia d’eira ella gnüda seguonda i’l slalom gigant. Eir pervi da quels buns resultats es la giuvna skiunza engiadinaisa gnüda nominada per las cuorsas da la coppa mundiala a Courchevel in Frantscha ed a Zagreb in Croazia. Quellas cuorsas nu sun lura plü idas uschè bain: «Eu sun sul cuntainta ch’eu n’ha surgni la pussibilità dad ir a quellas cuorsas e ch’eu n’ha pudü ramassar ün pa experienzas. Quellas experienzas piglia sgüra cun mai, ma l’ir cun skis svessa nu d’eira uschè bun.» Davo las cuorsas da la coppa mundiala ed il retuorn illa coppa d’Europa s’ha Selina Egloff decisa da finir la stagiun. Ella vaiva surgni problems culla sandà. Selina Egloff: «Minchatant vain simplamaing quel punct ingio chi s’ha da verer aint chi nu va plü. Lura s’haja da guardar da sai e da seis corp.» Davo la posa darcheu motivada Güst davo ch’ella s’ha decisa da finir la stagiun pervi dals problems da sandà, ha ella dat amo minchatant scoula da skis pro ella a chasa a Scuol. Davo es Selina Egloff lura ida in vacanzas. Actualmaing viva ella sco ch’ella disch üna vita normala: «Da far alch oter m’ha sgüra fat bain. Uossa suna darcheu fich motivada da cumanzar cul sport e da dar mincha di tuot.» Davo ils examens da matura voul ella lura as concentrar darcheu sül sport da skis e cumanzar darcheu cul trenamaint. Davo ün bun cumainzamaint ha Selina Egloff da Scuol stuvü finir l’ultima stagiun da skis. Tanter oter pervi da problems da sandà.

Daspö ün on treneschan divers giuvens in Engiadina Bassa darcheu il sport da luotta. Els han lur aigna plazza da luotta a Sur En da Sent a l’ur dal campadi. Per ils mais d’inviern d’eiran els in tschercha d’ün local. L’anteriur luottader regiunal e trenader Jon Fadri Carpanetti muossa la luotta ad üna dunzaina da giuvens da la regiun. Fingià l’utuon passà, ma impustüt dürant ils mais d’inviern, d’eiran ils luottaders d’Engiadina Bassa a la tschercha d’ün local per trenar il sport eir dürant ils mais fraids: «Nus vain guardà a Scuol, a Vulpera o illa halla da glatsch a Gurlaina schi dess alch local per nus. Id es stat propa fich greiv da chattar ün», ha dit Jon Fadri Carpanetti. A Crusch, üna fracziun da Sent, güst sper la via han els uossa chattà ün local e til drizzà aint sco simpel local da luotta. «Quist nun es uossa neir na propa perfettischem, ma i va bain avuonda», uschè il trenader. Stalla da bescha es uossa local da luotta In üna veglia stalla da bescha han ils giuvens luottaders chattà lur local. In aigna redschia han els drizzà aint quel insembel cul trenader e cun lur genituors. Il giuven luottader Loris Beer da Ftan ha dit: «Nus vain fat adüna darcheu alch. I nun es i uschè svelt, ma per mai vaglia il plü bler cha nus vain pudü far quai tuots insembel.» Il prüm han els svödà la stalla da bescha e davo miss ad ir la plazza per far la luotta cun ün mantun resgüm. Intuorn la plazza protegian mataratschas da feridas. Davo han els amo isolà la stalla ed installà ün uder per bognar il resgüm ed as lavar ün zich. Uschè han els uossa la pussibilità da trenar tuot on. Claudio Regli da Tarasp: «Scha nus vessan stuvü spettar fin cha la naiv füss statta davent giò Sur En, vessna pudü cumanzar pür uossa plan planet.» Pro lur local mancan uossa insè be amo las assas chi tegnan l’isolaziun ed ün s-chodamaint. Jon Fadri Carpanetti: «Cur cha nus vain tut a fit quist local, d’eira quai be üna tschuffa cun paraids dad assas. Sch’inchün vess gust da sustgnair a nus, nus eschan grats per tuot.» Al cumanzamaint be ün puogn plain, uossa üna dunzaina Il trenamaint da luotta a Sur En da Sent vaiva cumanzà be cun ün puogn plain giuvnots da la regiun. Uossa, davo ün on, fa part fingià üna dunzaina a la gruppa chi s’inscuntra mincha marcurdi per far la luotta. Il böt es da pussibilitar als giuvens d’imprender quist sport in Engiadina Bassa e dad ir lura ad üna o l’otra festa da luotta – sco il principi d’avrigl a la festa da prümavaira a Chazas. Il giuvens luottaders da l’Engiadina Bassa han chattà lur local da trenamaint in üna veglia stalla da bescha a Crusch.

Il prossem bal da la Pro Senectute ha lö in mardi, ils 17 da mai 2022 a partir da las 14.00 in l’Hotel a la Staziun a Zernez. Quai scriva l’organisaziun in üna comunicaziun a las medias. La Pro Senectute Engiadina e Vals dal süd invida a tuot las senioras e seniors ad ün inscunter da bal per star in cumpagnia. Tanter las 14.00 e las 17.00 vain il bal accumpagnà da la Chapella Alp Laret. (cdm/fmr)

Üna gruppa da lavur da la Terra Raetica ha invidà ad ün inscunter a Scuol cul tema fabrichar in möd persistent. Tuot las regiuns da la Terra Raetica perseguiteschan ils medems böts da revitalisar ils minzs dals cumüns. La via per ragiundscher ils böts es però differenta. Che sfruntada – però el ha toc la guotta sül cheu: «Wollen wir unsere Gemeinden zu einem Donut oder einem Krapfen entwickeln», ha dumandà l’architect Harald Kröpfl da Landeck in venderdi als preschaints a Scuol. El coordinescha la gruppa da lavur da la Terra Raetica chi ha il böt da revitalisar ils minzs dals cumüns in tuot las trais regiuns da cunfin. Quista gruppa da lavur ha organisà fingià differents inscunters cul tema «fabrichar in möd persistent illa Terra Raetica» in cumüns dal Vnuost e dal Tirol dal süd. In venderdi passà ha gnü lö ün inscunter a Scuol. Üna trentina da persunas d’eiran preschaintas ed han visità differentas plazzas da cumün e stabilimaints a Scuol e Ftan. Implü han preschantà rapreschantants da las singulas regiuns las sfidas e las strategias da mincha regiun. Ed impustüt il congual cun «Donuts e Krapfen» – o in rumantsch as pudessa congualar cun barschadellas e strüzzels ha fat impreschiun. Mancanza da spazi d’abitar L’architect Jon Armon Strimer dad Ardez es eir commember da quista gruppa da lavur. El ha manà las partecipantas ed ils partecipants dals secturs da politica e da fabrica, tras Scuol Sot ed ha referi a reguard las particularitats da la fabrica e da la planisaziun dal territori in Grischun ed impustüt in Engiadina Bassa. El ha manzunà la zona da planisaziun sül perimeter dal cumün da Scuol cul process d’armonisaziun da la ledscha da fabrica, las consequenzas da las ledschas da planisaziuns e da seguondas abitaziuns ed impustüt eir l’influenza da la chüra da monumaints. Tuot quistas roudas daintadas hajan influenza sün singuls progets da fabrica e finalmaing sül svilup dals minzs da mincha cumün. Ch’implü stopchan ils cumüns cumbatter culla pretaisa da desister sün zonas da fabrica a favur da las regiuns da center, intant cha tuot l’Engiadina cumbatta culla mancanza da spazi d’abitar pajabel per indigens. Jon Armon Strimer ha però eir preschantà progets chi promouvan il spazi d’abitar pajabel per indigens e chi dessan far spranza per l’avegnir. Promoziun fin 60 pertschient In seguit ha preschantà Christian Messmer, il chanzlist dal cumün da Schluderns i’l Vnuost, co cha’l Tirol dal Süd promouva la fabrica da stabilimaints per indigens ed il svilup persistent dal spazi d’abitar immez cumün. Sco ch’el declera haja la planisaziun regiunala e la ledscha dal territori e da la cuntrada il böt, da promouver la qualità da viver e da lavurar illa regiun. Cha per quai survegnan indigens, chi vivan impustüt i’l Vnuost, sustegns finanzials da fin 60% per lur nouvs progets da fabrica. «Schi vegnan realisats quartiers nouvs, ston gnir fabrichadas 60% abitaziuns per lavuraints e dal rest ston eir esser 60 pertschient abitaziuns per indigens», ha’l declerà. Concret voul quai dir, cha pro desch abitaziuns das-chan gnir realisadas be üna fin duos seguondas abitaziuns. Cha la ledscha da promoziun sustegna natüralmaing eir chasas existentas e veglias i’l minz dals cumüns. Sco cha Messmer ha manzunà, existan a Schluderns – ün cumün cun var 1800 abitants – s-chars 70 chasas vödas cun potenzial da renovar. Cha perquai nu cugnuoscha Schluderns propcha la problematica da mancanza da spazi d’abitar per indigens. Spazi per la vita in cumün L’architect Harald Kröpfl dar Tirol dal Nord ha tematisà in seis referat impustüt l’importanza dal minz e dal spazi tanter ils stabilimaints. Per el es quist spazi bod plü important co l’architectura da las chasas. Cha quai saja il spazi per inscunters, per istorgias e comunicaziun, e finalmaing per la vita in cumün. El es stat fich fascinà dal sistem da las chasas engiadinaisas a Scuol Sot chi’s drizzan tuottas vers las plazzas cumünalas culs bügls sco lös socials. «Quists lös caracteriseschan ils cumüns, e na tuot quai intuorn», ha el dit cun persvasiun ed ha fat viva sül strüzzel sco simbol per ün cumün chi viva. Sco manader e coordinatur da la gruppa da lavur da la Terra Raetica voul Kröpfl sensibilisar la populaziun da las trais regiuns da cunfin ed impustüt eir motivar ils patruns da fabrica da fabrichar e realisar lur progets in möd persistent. El voul reticular las persunas da la Terra Reatica cun cuntinuar cun simils inscunters in tuot las regiuns. Il prossem inscunter varà lö a Tuer in Val Müstair. Co as dessan sviluppar ils cumüns, sco per exaimpel il cumün da Scuol? Co as dessan sviluppar ils cumüns, sco per exaimpel il cumün da Scuol: Sco üna barschadella (Donut)? As dessan sviluppar ils cumüns sco ün strüzzel?

Las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) han cumanzà al principi da l’on 2022 a renovar las cumponentas electromecanicas ill’ouvra electrica Pradella. Dad üna vart vegnan revaisas las quatter maschinas chi sun fich importantas per l’ouvra. Lura ston eir gnir rimplazzats ils transfuormaturs chi sun necessaris per transportar davent l’energia. Las OEE s’allegran cha la prüma gruppa da maschinas ha survgni intant üna nouva rouda pella turbina, nouvas palas directivas ed üna nouva protecziun cunter la corrosiun. Pro la part electrica da la maschina, il generatur, sun gnüts revais ils pols dal rotor chi’s stordscha. «I s’ha eir examinà las ulteriuras cumponentas e guardà cha tuot funcziuna bain», declera Heinz Gross , manader dals progets e la logistica e commember da la direcziun da las OEE, «uossa segua üna posa da trais mais, per pudair nüzziar l’aua da la bunatscha per prodüer forz’electrica.» La revisiun da la seguonda da las quatter gruppas da maschinas cumainza in avuost 2022. (cdm/fmr) Colliaziun tanter generatur survart e turbina suotvart be güst revaisa.

Il cumün da Scuol voul perseguitar ün proget per ün nouv hotel a Ftan. Quai ha el comunichà d’incuort illas decisiuns da la suprastanza cumünala e da la direcziun dal cumün. Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol, declera ils motivs per quella decisiun – ed impustüt perche c’el favurisescha in quist cas ün hotel invezza da spazi d’abitar per indigens. D’incuort ha comunichà il cumün da Scuol in sias decisiuns da la suprastanza cumünala e da la direcziun dal cumün cha l’avegnir da la parcella cumünala 53496 a Ftan saja intschert. Il motiv es la planisaziun dal territori cumünal chi sforza al cumün da redimensiunar il terrain da fabrica. Ün hotelier indigen ha però demuossà interess da realisar ün hotel sün quel toc terrain a Ftan Pitschen in vicinanza dal Volg. In marz ha gnü lö üna discussiun tanter l’uffizi da fabrica, il planisader cumünal, il giurist cumünal e l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori. In quella discussiun ha il gremi analisà differentas variantas e decis da perseguitar ün proget cun ün hotel e cun üna surfatscha da mansteranza. Tenor il capo cumünal da Scuol, Christian Fanzun, as tratta dad üna decisiun strategica. Il cumün vezza necessità per ün hotel a Ftan In temps da mancanza d’abitaziuns per indigens fa üna tala decisiun star ün pa stut. Impustüt scha tanter quellas variantas chi sun gnüdas discussas füss statta tanter oter eir – sco chi’s po leger illas decisiuns dal cumün sün sia pagina d’internet – ün proget cun abitaziuns principalas e surfatscha da mansteranza. «Hai, la decisiun per ün proget d’hotel as poja schon metter in dumonda», admetta Christian Fanzun invers la FMR, ma agiundscha: «La dumonda d’eira bainschi eir schi’s voul realisar prümas o seguondas abitaziuns. Nus vezzain a Ftan però plütost la necessità per ün hotel, cumbinà cun ün affar.» Il capo da Scuol declera cha’l cumün vezza quella necessità impustüt perquai cha illa fracziun da Ftan sajan avantman pel mumaint divers interessents privats chi vulessan fabrichar prümas abitaziuns. Sco ch’el manzuna plünavant füss eir la parcella in dumonda statta a disposiziun dürant plüs ons per realisar abitaziuns per indigens: «I nu s’ha però mai chattà ad inchün chi vess vuglü investir o far quai.» Star attent chi nu detta üna surreacziun Plü bod nu d'eira però la mancanza d'abitaziuns uschè acuta sco uossa. Perquai nun ha magara neir ingün muossà interess per realisar tals progets sün quel terrain. Quai sa eir Christian Fanzun: «Schi, quai es uschè». El disch però eir: «Nus stuvain uossa star attent chi nu detta üna surreacziun pervi da la situaziun acuta. Culla nouva planisaziun dal territori cumünala vulaivan nus perquai eventualmaing tour quel terrain our da la zona da fabrica.» Quai nun es uossa plü previs. «Intant vaina surgni la dumonda d’ün hotelier indigen ed ans vain decis da perseguitar il proget d’ün hotel», declera Christian Fanzun ed intuna: «La decisiun tratta es però be üna prüma decisiun strategica. Che chi gnarà realisà finalmaing sarà uossa chosa da trattativas.» El agiundscha ch’eir ün pussibel hotel possa avair per exaimpel abitaziuns principalas o gestiunadas: «Las prümas discussiuns pel proget seguan uossa pür. Eir a reguard chenünas premissas cha quel stuvess accumplir as stoja amo discuter.» Vender il terrain per ün predsch simbolic? Ün argumaint chi pleda a l’avis dal cumün cunter l’idea da realisar abitaziuns principalas es eir chi’s less dar spazi a mansteranza sün quella parcella. Il cumün scriva in sia comunicaziun: «Üna zona d’abitar cumbinada cun üna da mansteranza nu’s cumportan tant bain. Conflicts pervi da canera füssan programmats.» Perche nun es però la canera eir ün argumaint cunter ün proget cun hotel? «Pro quella varianta füssa previs da realisar ün affar chi’s cunfà cun l’hotel e chi nu chaschuness uschè conflicts culs giasts», respuonda il capo cumünal. Cha da realisar prümas abitaziuns cun ün tal affar possa esser però eir inavant üna varianta, disch il capo cumünal e rinvia danövmaing a las trattativas chi seguan e chi sun amo avertas. Sco cha Christian Fanzun conclüda, saja stat pel cumün unicamaing cler ch’ün proget cun seguondas abitaziuns nu vegna in dumonda. Cha quai renda però difficil da finanziar ün proget cun hotel, uschè il capo cumünal. Pel cas cha’l proget dal hotel gniss propa realisà, dess il terrain gnir vendü per ün predsch simbolic. Quant ot cha quel predsch da vendita füss, sco eir chi cha l’hotelier interessà es, nun ha Christian Fanzun amo pudü dir invers la FMR. Ün hotel e na abitaziuns Il cumün da Scuol voul perseguitar ün proget per ün nouv hotel a Ftan. Quai ha el comunichà d’incuort illas decisiuns da la suprastanza cumünala e da la direcziun dal cumün. Tenor quella comunicaziun es il destin da la parcella 53496 a Ftan intschert. Ün hotelier indigen ha però signalisà seis interess da vulair fabrichar ün hotel sün quel toc terrain. Davo analisas da differentas variantas – tanter oter eir d’ün proget per abitaziuns principalas – s’ha decis il cumün però da perseguitar la varianta cun l’hotel. Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol, declera ils motivs per quella decisiun a disfavur dad abitaziun in quel lö a Ftan Pitschen. (fmr/an) Il cumün da Scuol voul perseguitar ün proget per realisar ün hotel sün quista parcella a Ftan.

A la fin da quist mais ha lö il WEF 2022. Dürant la dürada dal Forum mundial d’economia a Tavo vain il Pass dal Flüela serrà. Quai ha comunichà la Polizia chantunala dal Grischun als 11 da mai 2022. Pervi da la pandemia es gnü spostà il WEF 2022 a Tavo dal schner sül mai. El ha dimena lö dals 21 fin als 26 da quist mais. Da realisar il Forum mundial d’economia da prümavaira – invezza sco üsità in schner – significha pels respunsabels però tschertas sfidas e müdamaints a reguard il concept da sgürezza. Uschè ha comunichà la Polizia chantunala dal Grischun als 11 da mai 2022 cha’l Pass dal Flüela gnia serrà dürant la dürada da l’inscunter annual dal WEF. Cunvegna cul Chantun «Nossa uniun ha üna cunvegna cul chantun Grischun a reguard l’adöver dal pass», disch Thomas Kehl, president da la Pro Flüela davart la serrada previssa. La Pro Flüela es l’uniun chi s’ingascha per üna via dal pass transibla eir dürant ils mais d’inviern. Il president declera plünavant, «quella cunvegna prescriva cha’l Chantun haja per exaimpel adüna il dret da surdar lavurs a terzs e tanter oter eir da serrar la via dal pass, scha interess surordinats pretendan quai.» I’l cas dal WEF es la sgürezza ün da quels interess surordinats. «Al cuntrari als inscunters dal Forum mundial d’economia precedaints, significha ingon il Pass dal Flüela ün’ulteriura via d’access a Tavo», infuorma Roman Rüegg, pledader da la Polizia chantunala dal Grischun sün dumonda da la FMR. Perquai ha decis la Polizia chantunala – in cunvegna culs cumüns da Tavo e da Zernez e culla Pro Flüela – da til serrar. Darcheu avert a partir d’Ascensiun Sco cha Thomas Kehl disch, es gnüda infuormada lur uniun fingià in favrer cun üna decisiun da la Regenza da quella serrada dürant il WEF. «Quella serrada vain nus eir finigà comunichà bod sün nossa pagina d’internet», uschè il president da la Pro Flüela. Ad els nu resultan bainschi ingüns cuosts o perditas pervi cha’l Pass dal Flüela vain serrà, el disch però: «Disfavuraivel es unicamaing cha la serrada düra fin al di d’Ascenisun.» Per cha’l trafic nu saja massa limità dürant quel di, hajan els pudü ragiun­dscher cha la via dal pass saja als 26 da mai a partir da las 10.00 darcheu normal transibla. Schi ha dat ponderaziuns davart variantas per laschar avert il pass, nu sa il president da la Pro Flüela, ma el suppuona cha’ls respunsabels hajan resguardà differents aspets. Il pass da l’Alvra resta avert Quella dumonda – dimena schi haja dat variantas per laschar avert il Pass dal Flüela – respuonda Roman Rüegg da la Polizia chantunala dal Grischun seguaintamaing: «Da drizzar aint posts da controlla per survagliar la via dal pass füss stat – saja quai a reguard il persunal, ma eir finanzialmaing – massa pretensius.» El agiundscha cha culla lingia da la Viafier retica tras il Vereina exista in vicinanza üna buna alternativa per viagiar aint ed our da l’Engiadina. Sco cha la Polizia chantunala infuorma plünavant resta per exaimpel eir il Pass da l’Alvra avert dürant il WEF. Es intant amo avert. Dürant il WEF chi düra dals 21 fin als 26 da mai 2022 vain la via dal Pass dal Flüela però serrada. Es intant amo avert. Dürant il WEF chi düra dals 21 fin als 26 da mai 2022 vain la via dal Pass dal Flüela però serrada.

In venderdi, ils 20 da mai a las 19.15, salva il Center cultural Baselgia San Niclà sia radunanza generala. A las 20.15, davo la radunanza, vegnan sports duos arrandschamaints culturals: Mema Etter-Margadant (*1930) da Sent prelegia our da seis prüm cudesch «Temps passats e passatemps». Quel cuntegna üna collecziun da raquints, istorgias e poesias. Davo la prelecziun daja ün concert: Davo avair chantà e sunà in diversas gruppas ha Sidonia Caviezel da Martina chattà la chantadura Nina Mayer da Ramosch, oriunda da la Baviera. Las duos duonnas han tuottas duos üna scolaziun da musica classica, sun magistras da musica e dirigentas. Lur fuormaziun as nomna «Mi’amia». L’entrada es libra. (cdm/fmr)

La Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair ha preschantà sias cifras per l’on 2021. Sco fingià l’on passà sun quellas fich bunas. Che es la recetta pel success? La Banca Raiffeisen Engiadina Val Mü­stair ha publichà seis rapport annual. Sco fingià per l’on 2020, sun eir las cifras pel 2021 fich bunas. Tanter oter ha la banca regiunala surpassà ingon per la prüma jada in si’istorgia il cunfin d’üna milliarda pro la somma da bilantscha. Sco cha Thomas Malgiaritta, parsura da la direcziun da la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair ha dit, es quai stat ün dals «highlights» da l’on passà. Ma che es la recetta pel success da la banca regiunala? Na daplü cliaints pervi da la pandemia «La basa dal success da nossa banca es la fiduzcha da la cliantella», disch Thomas Malgiaritta, «nus badain cha quella es gronda.» Ch’impustüt la colliaziun culla populaziun vala üna pruna, manzuna el plünavant, «nus vain eir cuortas vias per decider – ils cliaints badan uschè ch’els survegnan svelt üna resposta sch’el o ella ha üna dumonda.» A reguard schi s’haja i’ls ultims ons eir profità da la pandemia – magara da persunsas estras o da la Bassa chi sun gnüdas ad abitar in Engiadina – disch Thomas Malgiaritta: «I dà duos differents aspets. A partir da la stagiun d’inviern e la stagiun da stà 2021 s’ha remiss il turissem. Sch’hotels, restorants o fittadras e fittaders d’abitaziuns da vacanzas han ün bun andamaint dals affars badain quai natüralmaing eir nus pro la banca.» Ün oter punct es tenor Thomas Malgiaritta però eir cha dürant la pandemia nun haja la glieud spais uschè blers raps. Ch’els nun hajan però gnü daplüs cliaints da l’ester o da la Bassa sco pel solit, conclüda il parsura da la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair. «Cha tuots cugnuoschan a tuots, quai nu daja plü» La banca pels paurs – uschè gniva nomnada la Banca Raiffeisen da plü bod ün pa sdegnuoss. Causa sia organisaziun regiunala e sias filialas in quasi mincha cumün d’eira ella però cuntschainta per esser dastrusch a sias cliaintas ed a seis cliaints. Riva la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair – chi ha intant üna grondezza considerabla – adüna amo d’accumplir quai? «Cha tuots cugnuoschan a tuots nu daja plü. Cun agüd da nossas cusgliadras e cusgliaders provain nus però da mantgnair las colliaziuns illas regiuns», disch Thomas Malgiaritta, «cun nossas tschinch filialas illas regiuns ed il sez principal a Zernez vain nus eir chattà üna buna via per servir bain a nossa cliantella.» Intant ch’otras bancas svizras s’han prestà l’ün o l’oter s-chandel, d’eira la Raiffeisen – sper sia regiunalità – eir lönch cuntschainta per avair mans nets. Fin pro la causa Pierin Vincenz. «Cur cha tuot ha cumanzà a gnir public haja schon dat persunas chi d’eiran ün pa skepticas», disch Thomas Malgiaritta, «els han però svelt vis aint cha quell’istorgia nu vaiva da chefar nüglia cun nossa banca regiunala.» Ch’ün effet negativ nun hajan els badà – neir na ultimamaing dürant il process cunter l’anteriur manader da la gruppa Raiffeisen. Digitalisar ingio chi fa sen Digitalisaziun – quai es il motto per l’avegnir pro la Banca Raiffeisen Engiadina. Dad üna vart cun simplifichar e dvantar plü effiziaints in divers process da lavur, da l’otra vart cun spordscher prodots adattats a nos temp. Ch’impustüt ils giuvens as giavüschan chi possan far online – scha pussibel cul telefonin – tuot lur affars bancaris, disch Thomas Malgiaritta, ma relativescha: «Id es da digitalisar là ingio chi fa sen. Pro affars plü cumplexs spetta tenor mai il cliaint adüna amo ün discuors direct. Saja quai pro finanziaziuns o cussagliaiziuns d’investiziuns.» La cifras da l’on 2021 (imports in milliuns) Total dal bilantsch 1038,1 (+ 8,0%) Impraists a la cliantella 796,0 (+6,8%) Deposits da cliantella 872,2 (+12.0%) Rendita da l’affar 11,19 (+1,9%) Cuosts d’affar 6,73 (-0,9%) Guadogn annual 0,87 (+2,0%) Commembers 7858 (+2,8%) Sco fingià l’on passà ha preschantà la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair eir ingon fich bunas cifras. Sco fingià l’on passà ha preschantà la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair eir ingon fich bunas cifras.

A partir dals 1. da gün 2022 bivgnainta l’Hotel Chalavaina a Müstair darcheu giasts. Quai scriva la respunsabla per la comunicaziun da l’hotel in üna comunicaziun a las medias. Davo 50 ons vaiva tscherchà il possessur e anteriur osp da l’Hotel Chasa Chalavaina, Jon Baptista Fasser ad üna successura o ad ün successur. Per mantgnair l’hotel in Plaz Grond a Müstair s’han in seguit miss insembel ils respunsabels dal Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO Clostra San Jon e fundà la Fundaziun Chasa Chalavaina. Grazcha a la fundaziun nouv constituida – chi ha cumprà l’hotel – e la società gestiunaria Hotel Chalavaina SA es gnüda sgürada la gestiun da l’hotel. L’hotel chi ha bundant 770 ons ha deschdot stanzas, ün’ustaria ed ün grond üert. Ün dals böts da la Fundaziun Chasa Chalavaina es tanter oter da mantgnair il caracter original da l’hotel. (cdm/fmr) L’Hotel Chalavaina driva als 1. da gün 2022 darcheu sias portas.

La Biosfera Val Müstair organisescha e bivgnainta quista gövgia e venderdi a la seguonda Dieta naziunala davart ils minzs da cumüns. Il focus es miss sülla fracziun da Sta. Maria, ün cumün chi patischa dal trafic da transit. Progets per ün sviamaint sun avant man, ma i manca ün punct da partenza cumplessiv. «La clostra San Jon as vaiva fabrichà per avair la controlla sur la via. Sainza trafic nu dessa plücofacil la Val Müstair», disch David Spinnler, mainagestiun da la Biosfera Val Müstair. L’importanza da la Val Müstair pel trafic da transit es hozindi amo adüna gronda. E sur il Pass da l’Umbrail daja impustüt trafic turistic. Perquai spetta la fracziun da Sta.Maria fingià daspö blers ons chi detta ün sviamaint. Üna gruppa accumpagnanta, organisada da l’Uffizi da construcziun bassa cun tuot ils actuors d’interess discuta uossa las differentas variantas. Ün büro d’indschegners valüta e favorisescha lura tenor divers criteris ils progets pussibels. La decisiun da quist büro es in seguit la basa da discussiun per la Regenza. Eir la Biosfera Val Müstair fa part da quella gruppa. David Spinnler s’ingascha per üna soluziun chi’s cunfa eir culla cuntrada, perche cha «nossa cuntrada oriunda es nos chapital». Proget da pilot La Biosfera Val Müstair vaiva fingià dal 2020 invidà ad üna dieta davart il minz da Sta. Maria. Fingià quella jada d’eira il sviamaint ün dals temas principals e la Biosfera vaiva lan­tschà l’idea da realisar üna varianta d’ün sviamaint chi nu’s vezza. «Nus vaivan quella vouta gnü l’idea dad ün tunnel, ün’idea ingio chi’s chavess oura ün traget e til cuverness darcheu. Uschè as pudess eir integrar il trafic da l’Umbrail», declera David Spinnler. Quista propo­sta s’orientess vi dal traget da la varianta süd, ün traget, al qual la populaziun da Sta. Maria vaiva fingià dit da schi. La varianta cun tunnel vain uossa eir trattada illa gruppa accumpagnanta. Quista gruppa es gnüda iniziada da l’Uffizi chantunal da construcziun bassa ed es gnüda fundada causa la sentenzia cul sviamaint da Schmitten. In quel cas vaiva il Tribunal federal approvà in ultima instanza ün recuors d’organisaziuns da l’ambiaint cunter ün sviamaint tras la cuttüra averta e spazi vital per bleras bes-chas. Sta. Maria es uossa il prüm cas ingio ch’üna gruppa accumpagnanta es gnüda inviada, causa cha’l Chantun vaiva critichà cha sco prüm gnia adüna fat ün proget concret e pür davo inizià il proceder dal plan directiv. I’s tratta d’ün proget da pilot ed involva tuot ils uffizis pertocs, ün architect, il Cumün da Val Müstair, la cumischiun da protecziun da la patria e da la natüra ed eir il parc da natüra Biosfera Val Müstair. «Nossa posiziun sco parc da natüra es, chi s’ha da chattar üna soluziun. Nus provain gugent da güdar», disch David Spinnler. La situaziun existenta per peduns e turists dürant la stagiun d’instà nun es nempe insomma na satisfacenta. Implü fa il cumün da Sta.Maria part da l’ISOS (Inventari federal dals lös svizzers d'importanza naziunala degns da gnir protets). «I patischan las persunas, ma eir las chasas. I nu’s po viver in quel minz», agiundscha il mainagestiun da la Biosfera. Per els esa però eir cler, chi s’ha da chattar üna buna soluziun: «Bun voul dir in noss ögls cha nus vain da chattar üna soluziun chi resguarda eir la cuntrada culturala existenta. Na chi gnia uossa taglià aint üna gronda via tras la cuntrada oriunda.» Inscunter naziunal Quistas discussiuns e quista situaziun da partenza saran eir puncts da discussiun a la Dieta naziunala dals minzs dals cumüns. Ma sper Sta.Maria vain evaluada eir a man da trais ulteriurs exaimpels svizzers la situaziun da trafic i’lsl minzs da cumüns. L’idea da la dieta d’eira dad avair exaimpels da differents geners per evaluar ils process necessaris. David Spinnler declera: «Nus vain glieud da differents parcs chi sun quia, nus vain differents prüms e seguonds abitants da la Val Müstair chi s’han annunzchats e nus vain eir provà d’integrar ils uffizis.» Tuot in tuot s’han annunzchats passa 45 partecipants e partecipantas. A Sta.Maria haja dat in gövgia ün gir tras il cumün per analisar e discutar la situaziun existenta. In seguit ha gnü lö üna discussiun davart l’exaimpel Sta.Maria e referats dals ulteriurs exaimpels svizzers. Hoz venderdi han lura lö lavuratoris ed üna runda finala, ingio chi pon gnir preschantats puncts importants, ramassats dürant la dieta. Front: «Nossa cuntrada es nos chapital» Her ha cumanzà a Sta. Maria la seguonda Dieta naziunala davart minzs da cumüns. A man dal lö d’occurrenza – da Sta. Maria – vain evaluada la situaziun existenta i’l cumünin connex cul trafic. Sta. Maria spetta nempe daspö ons chi detta ün sviamaint, ün proget chi fess urgiaintamaing dabsögn. I dà bler trafic da transit e la via tras cumün es stretta. L’Uffizi da con­strucziun bassa ha intant invià üna gruppa accumpagnanta chi involva a tuot ils actuors. Tanter oter fa eir part David Spinnler, mainagestiun da la Biosfera Val Müstair ed osp da la dieta, da quella gruppa. El s’ingascha per ün sviamaint chi’s cunfà eir cun la cuntrada, perche cha «nossa cuntrada oriunda es nos chapital», sco ch’el disch. Sta. Maria es uossa il prüm cas ingio ch’üna tala gruppa accumpagnanta es gnüda inviada, causa cha’l Chantun vaiva critichà cha sco prüm gnia adüna s-chaffi ün proget concret – e pür davo vegna inizià il proceder dal plan directiv. (fmr/cam) Il trafic tras Sta.Maria – ün dals temas d’üna dieta chi a lö in Val Müstair quists dis.

In venderdi saira ha surdat il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini a Sent il Premi grischun da cultura 2022 a l’artist Not Vital. Ün premi da recugnuschentscha han surgni eir Paulin Nuotclà e la Fundaziun Pro Girun. «Bainvgnü i’l cumün da cultura» – quai stà scrit sün ün placat sper la via a l’en­trada dal cumün da Sent. In venderdi saira d’eira Sent pelvaira il cumün da cultura. Illa sala polivalenta da la chasa da scoula es gnü surdat il Premi grischun da cultura 2022 a l’artist Not Vital. El es gnü undrà per seis ingaschamaint cultural e per sia lavur sco «cuncreatur» da la cuntrada culturala ed architectonica da l’Engiadina Bassa ad ün lö d’art. Sper il premi principal sun gnüts surdats eir set premis d’recugnuschentscha e tschinch premis da promoziun. Tanter las undradas ed ils undrats d’eiran tanter oter il musicist, disegnadur e restauratur engiadinais Paulin Nuotclà e la Fundaziun Pro Girun chi s’ingascha per la recolonialisaziun dal tschess barbet. «Ün «globetrotter» sco eir tras e tras ün da l’Engiadina Bassa» «Davo la quietezza secretada pudaina giodair ed onurar finalmaing darcheu la cultura», ha dit Jon Domenic Parolini, cusglier guvernativ e schef dal Departamaint d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint in venderdi saira. «E che chi dà tuot d’onurar – da musica sur architectura, pittura, grafica, fotografia, sot e chant, film, chüra da nossa lingua fin pro sgraffito e tüba», ha el constatà invers las perschaintas ed ils preschaints. Cha ourdvart grond plaschair til fetscha però, uschè il cusglier guvernativ da Scuol, cha’l Premi da cultura odiern giaja ad ün artist chi d’es tant ün «globetrotter» sco eir tras e tras ün da l’Engiadina Bassa. «Not Vital es sainz’oter ün dals plü importants artists da nos temp – e quai sur ils cunfins dal Grischun», ha dit Jon Domenic Parolini e cità ün text ch’el ha let d’incuort davart l’artist da Sent: «Sias sculpturas ed ouvras architectonicas unischan – listess ingio chi’s chattan – ün tschert Esperanto.» Cha l’art possa esser Esperanto – dimena üna lingua universala – perfin là, ingio chi’s riva cun pleds a cunfins, uschè il schef dal Departamaint da cultura. «L’art ans unischa eir» Da cunfins ha discurri in venderdi saira eir Aita Zanetti, presidenta dal Grond cussagl e vicepresidenta dal cumün da Scuol: «L’Engiadina Bassa es üna regiun da cunfins ma eir üna regiun d’emigraziun. Ils indombrabels raquints dals randulins sun perdütas da noss’istorgia.» Ch’üna sort da randulin saja eir Not Vital, ha ella dit: «Ün chi surven­dscha cunfins perquai ch’el tils nu vezza o ün, chi vezza cunfins sco invid per explorar il nouv e l’incuntschaint.» Cha l’art ans maina a nos cunfins e sur els via, ha manzunà la presidenta dal Grond cussagl plünavant e dit: «Cun l’art ans pudain nus però eir cunfinar.» Ella ha manzunà a Paulin Nuotclà: «El d’eira dürant mia giuventüna la persunifica­ziun d’ün chi’s metta cunter l’establishment politic.» Ch’ella cugnuoschaiva minchün da seis texts e stopcha constatar, uschè Aita Zanetti cun ün surrier, ch’ella fetscha hozindi plücofacil eir part a «quels da la gromma» – dals quals chanta il musicist illa chantun cul listess titel. «Ma l’art nun’s maina be a cunfins, ella ans unischa eir», ha ella conclüs invers las preschaintas ed ils preschaints illa sala polivalenta a Sent. Guardar, tadlar, leger e viagiar Che artistas e che artists chi vegnan undrats cul Premi grischun da cultura, respectivmaing culs premis da recugnuschentscha e da promoziun, decida la Cumischiun chantunala da cultura. Sco cha Köbi Gantenbein, president da la cumischiun, ha declerà in seis pleds d’onur per las premiadas ed ils premiats, saja lur incumbenza da guardar, da tadlar, da leger e da viagiar in crusch e traviers tras il chantun per chattar las candidatas ed ils candidats. Cun üna tschegnada ha el declerà, cha un votas ardaintas gnia lura propagada ün’artista o ün artist dad üna commembra o d’ün commember da la cumischiun, intant ch’ün oter interve­gna: «Minchün, ma be na quel». Köbi Gantenbein ha ingrazchà a las undradas ed als undrats per lur ouvras chi han regalà al chantun Grischun ed al muond, culs pleds: «Ils premis undreschan la fantasia, la paschiun e la savüda.» Las premiadas ed ils premiats Premi grischun da cultura 2022 Not Vital, artist Premis da recugnuschentscha Paulin Nuotclà, musicist, disegnader e restauratur Ester Vonplon, fotografa Martina Berther, musicista Kurt Hauenstein, architect Agnes Tscharner e Lorenz Kunferman, libraria e librari Bruno Ritter, pittur e disegnader Fundaziun Pro Girun: Jürg Paul Müller, Klaus Robin, Chasper Buchli e Luzi Bärtsch, protecziun da natüra Premis da promoziun Milena Crameri, sotunza e choreografa e Dorotea Crameri, chantadura e musicista Gion Andri Cantieni, indschegner da programs Bruno Cattaneo, falegnam e musicist Julia Barandun, artista figurativa Gian Suhner, realisatur da films Undrà ün vaschin da Sent e dal muond «Ün chi survendscha cunfins perquai ch’el tils nu vezza o ün, chi vezza cunfins sco invid per explorar il nouv e l’incuntschaint.» - uschè ha descrit Aita Zanetti , presidenta dal Grond cussagl e vicepresidenta dal cumün da Scuol in venderdi saira a Not Vital . L’artist ha surgni illa sala polivalenta da la chasa da scoula a Sent il Premi grischun da cultura 2022 per seis ingaschamaint cultural in Engiadina Bassa. Cha sco «Sentinra» tilla fetscha impustüt grond plaschair cha cun Not Vital gnia undrà ün vaschin da Sent e dal muond, ha Aita Zanetti manzunà plünavant. Sper il premi principal sun gnüts surdats eir set premis d’arcugnuschentscha e tschinch premis da promoziun. (fmr/an) In venderdi saira es gnü surdat a Sent il Premi grischun da cultura 2022 a l’artist Not Vital. Ün premi da recugnuschentscha han surgni eir Paulin Nuotclà e la Fundaziun Pro Girun. In venderdi saira es gnü surdat a Sent il Premi grischun da cultura 2022 a l’artist Not Vital. Ün premi da recugnuschentscha han surgni eir Paulin Nuotclà e la Fundaziun Pro Girun.

Passa 45 persunas interessadas sun gnüdas in gövgia e venderdi a Sta. Maria in Val Müstair a la seguonda Dieta naziunala davart ils minzs da cumün. E güsta il minz da Sta.Maria es stat – insembel cun quatter oters exaimpels – tema da discussiuns a la dieta. Da cumünanza han partecipantas e participants tscherchà propostas e soluziuns per sviluppar quels cumüns. «Sta. Maria es quasi ün diamant, chi nun es amo glimà. I’s tratta d’ün lö ingio chi nun ha amo dat ingüns progets plü gronds per sviluppar il minz dal cumün. Qua vaina bainschi amo tuot ils pro­blems, per exaimpel cul trafic tras cumün. Ma qua sun eir amo avertas tuot las pussibilitats», disch David Spinnler, mainagestiun da la Biosfera Val Müstair ed osp da la dieta. A Sta. Maria es dimena amo tuot pussibel e’l cumün jauer d’eira il punct da partenza da la dieta, chi ha gnü lö in gövgia e venderdi passà in chasa da scoula a Sta. Maria. Per mantgnair üna buna qualità da vita i’ls cumüns, douvra ün minz da cumün viv, üna cumünanza chi funcziuna ed üna buna sporta per indigens e giasts. L’emigraziun, fusiuns e butias chi serran sun tanter oter las radschuns cha’ls centers da cumüns s’han müdats negativmaing i’ls ultims ans. A la dieta naziunala davart minzs da cumüns han las partecipantas e’ls partecipants – a man d’ün gir tras Sta. Maria in gövgia davomezdi – evaluà activamaing la situaziun existenta illa fracziun al pè dal Pass da l’Umbrail. In seguit haja dat ün barat d’ideas e da visiuns. Tenor ils organisatuors e’ls partecipants es la dieta darcheu statta ün success. La prüma tala dieta naziunala d’eira gnüd’organisada dal 2019 a Grengiols i’l Vallais. Ün sguard in oters cumüns Quatter chomps tematics cun quatter exaimpels han fuormà la basa dals lavuratoris a la dieta a Sta. Maria. «I sun exaimpels, ingio chi s’ha fingià cumanzà a far alch. A Wilderswil (BE) per exaimpel s’haja eir fabrichà ün sviamaint cun tunnel. Quel es lura stat il punct da partenza pel cumün da sviluppar il center dal cumün», declera l’osp da la dieta. Ün oter cumün cun progets chi han success es Valendau in Surselva. L’exaimpel grischun ha i’ls ultims ons sviluppà ün lö d’inscunter i’l minz dal cumün cun ün’ustaria e bügl. Quist proget ha portà früt ed hozindi attira Valendau darcheu daplü giasts. Il cumün da Valendau ha lura miss ad ir üna fundaziun chi prouva da sviluppar inavant il minz, eir a lunga vista. Duos ulteriurs exaimpels d’eiran dal Vallais, nempe Turtmann e Niedergesteln – tuots duos cun bunas premissas per as sviluppar. Turtmann d’eira ün exaimpel per ün cumün cun bunas finanzas e chi ha renovà bleras chasa, Niedergesteln ha üna buna planisaziun locala. Uschè ha eir il president cumünal da Niedergesteln tut part a la dieta a Sta.Maria. Chattar soluziuns Las gruppas han, davo la preschantaziun da quists quatter exaimpels, evaluà che factuors chi han influenzà ils progets da success. Tuottas quatter gruppas sun gnüdas a la conclusiun, chi douvra ün bun dialog culla populaziun ed üna persuna chi surpiglia la bachetta. In reguard a Sta. Maria han ils partecipants dat divers inputs a la fin da lur preschanta­ziuns. «Nus eschan gnüts a la conclusiun chi’s sto stübgiar bain chi chi porta ün tal proget. Sto far quai il cumün o daja eir otras fuormas?», declera David Spinnler. El agiundscha chi’s douvra progets chi persvadan la populaziun chi abita i’ls cumüns pertocs. «Insè sun quai tuot eir puncts magari simpels. Ed i’s sto finan­ziar quai chi’s riva. Ma na dir: Nus nu rivain da far, quai es massa char. Dimpersè simplamaing cumanzar e far alch», disch David Spinnler. Impü saja la persistenza dürant tuot las fasas da proget ün ulteriur punct important, uschè il mainagestiun da la Biosfera Val Müstair. Sustegn d’organisaziuns Davo la runda cun las preschantaziuns da las soluziuns, sun seguits duos referats d’organisaziuns svizras. L’Agüd da muntogna svizra ha, a man da divers exaimpels, muossà co e che progets ch’els sustegnan. L’organisaziun chi’d es finanziada per 100% cun donaziuns, collavura cun 30 experts voluntaris per evaluar e finanziar progets in contuorns muntagnards. L’Agüd da muntogna svizra sustegna però be activitats economicas e progets chi genereschan lura plü tard raps pels lös pertocs. Uschè hana per exaimpel eir sustgnü la renovaziun da la butia a Valendau. Eir EspaceSuisse (Associaziun per la planisaziun dal territori) ha preschantà sia lavur a man d’ün referat. L’associaziun sustegna cumüns e citats chi sun confruntats cun sfidas areguard il svilup e la qualità da colonias. «Nus eschan ün’organisaziun chi spordscha üna cussagliaziun fa­tta sün masüra. Nus cusgliain in dumondas da svilup e la qualità da viver in cumüns o fracziuns», declera Damian Jerjen, directur dad EspaceSuisse. Quista cussagliaziun po gnir tratta a nüz da cumüns e privats. Eir el ha, a man d’exaimpels cun success, muossà co chi’s po sviluppar minzs da cumüns vivs. Ün exaimpel nomnà es eir Tinizong, chi ha miss ad ir ün lö d’inscunter cun restorant, l’uschenomnada «la Scuntrada». «Inputs dovrabels» La seguonda dieta naziunala davart minzs da cumüns es statta ün success, ils organisatuors sco eir ils partecipants han tschüf adüna darcheu grond applaus per lur contribuziuns. «Id ha dat blers inputs dovrabels, da quai suna persvas. Eir ils indigens s’han pudü partecipar e far dumondas in connex cun Sta. Maria. Id ha dat ün bun barat tanter ils partecipants», disch David Spinnler. Eir cha rapreschantants politics dal Cumün da Val Müstair s’han partecipats, ha l’osp stimà ferm. La terza ediziun da la dieta naziunala varà lö darcheu in duos ons i’l Vallais. Id es previs da far üna tala dieta in ün turnus da duos ons in differentas regiuns da la Svizra. Ils partecipants han declera illa runda finala da la dieta inputs areguard Sta. Maria.

Las elecziuns da dumengia passada han büttà tanterglioter la cuntrada politica dal Grischun. Politicras e politikers versats ston rumir lur sezs i’l Grond cussagl e far plazza a giuvnas forzas. Uschè eir in Engiadina Bassa. Las elecziuns da dumengia passada han pisserà per ün’o l’otra surpraisa i’ls differents circuls electorals dal chantun Grischun. Uschè eir in Engiadina Bassa – nempe i’ls circuls Sur Tasna e Suot Tasna ingio cha «veglias» forzas politicas ston far plazza a fatschas giuvnas. I’l circul Sur Tasna es gnü elet Reto Lehner (42) da Zernez dal Parti popular svizzer (PPS). Ed il circul Suot Tasna trametta cun Tina Roner (35) da Scuol perfin per la prüma jada in si’istorgia ad üna rapreschantanta dal Parti socialdemocratic (PS) a Cuoira i’l Grond cussagl. Listess custabs – però duos differents partits Ils victurs da las elecziuns in Engiadina Bassa sun dimena ils duos partits chi han bainschi ils listess custabs in lur noms – nempe il P ed il S – chi politiseschan però in duos cumplettamaing differentas direcziuns. Il parti chi ha pers duos sezs – in mincha circul «Tasnan» ün – es l’Allianza dal Center (AdC). «Forsa nun es la mità plü quai cha la glieud voul», disch Reto Lehner, ma agiundscha ch’el craja cha si’elecziun haja plüchöntsch da chefar cun sia persuna invezza da cun si’appartgnentscha al PPS. «Mia fatscha es cuntschainta a blers», uschè l’anteriur manader da la scoula da Zernez chi ha intant ün affar per coaching, support dad IT e guidas, «eu stun quia daspö 19 ons ed am n’ha da prüma davent ingaschà in differentas societats i’l cumün.» Tina Roner invezza es da l’avis ch’ella haja profità impustüt dal nouv möd d’eleger – il proporz – ed uschè dals resultats da seis parti sün nivel chantunal. La sviluppadra regiunala chi lavura pel mumaint per ün proget d’agricultura e silvicultura a Bhutan d’eira surpraisa da si’elecziun: «Eu nu vaiva insomma na fat quint da gnir eletta. Cun mia candidatura vulaiva simplamaing spordscher ün’alternativa per las generaziuns giuvnas e tuot las persunas interessadas per temas verds, socials e progressivs i’l circul ­Suot Tasna.» Pac’experienza politica Cha cun quai cha’l circul Sur Tasna haja dabun inamöd be ün sez i’l Grond cussagl, nu saja stat il nouv möd d’eleger ün factur important per si’elecziun, disch Reto Lehner. Apparaintamaing neir na il fat ch’el nun ha ingün’experienza politica: «Eu d’eira fingià in blers gremis da differentas societats, ma mai activ illa politica locala o chantunala.» Uschè nu d’eira el fin pro sia candidatura neir na commember d’ün parti politic. Ch’eir scha’l PPS gnia il plü dastrusch a seis pensar politic, nu saja el però ün «hardliner», uschè Reto Lehner: «Eu nu sun quel chi sbraja. Per mai es quist üna nouv’experienza. A Cuoira prouva bainschi d’avair mia lingia, ma schi va pel bön da la chosa suna però eir pront da chattar soluziuns cun oters.» Pac’experienza politica ha eir Tina Roner. Ch’ella haja gnü però adüna fingià ün grond interess per temas verds e socials e saja, sco ch’ella disch, creschüda sü in üna famiglia ingio chi gniva politisà. Ella agiundscha: «In mia lavur sco sviluppadra regiunala sun temas politics però fich centrals. Perquai am vulessa in avegnir eir ingaschar activmaing pel clima e pel progress.» Esser averts per as laschar güdar «Per mai esa important cha la politica dvainta plü multifara, impustüt cun daplü duonnas e daplü glieud giuvna chi pisseran per daplü diversità ed egualità», uschè Tina Roner davart sia motivaziun d’avair fat il pass sül palc politic. Ella disch plünavant, ch’uossa possa ella eir svessa güdar – sco duonna giuvna e prüma rapreschantanta da la PS pel circul Suot Tasna – da ragiundscher seis agen böt. Temma da politisar sco novizs sper politicras e politikers versats nun ha ne Tina Roner, ne Reto Lehner. L’ultim disch: «Eu less e poss imprender da quels chi han experienza. Tuot ils nouvs pon be profitar, schi sun averts per as laschar güdar.» Lur lavur politicia i’l Grond cussagl cumainzan la nouveletta deputada ed il nouvelet deputà a partir da la sessiun d’avuost. Natüralmaing han els eir giavüschs pels prossems quatter ons. Uschè spera Lehner ch’el possa s’ingaschar per sias ideas, ma impustüt cha la lavur politica til fetscha plaschair. Roner da sia vart as giavüscha i’l Grond cussagl bunas discussiuns, collavuraziuns e progress in tuot las tematicas importantas pel chantun. Tina Roner da Scuol es nouveletta deputada pel circul Suot Tasna. In l’istorgia dal circul Suot Tasna es ella la prüma rapreschantanta dal Parti Socialdemocratic i’l Grond cussagl. I’l circul Sur Tasna ha surgni Reto Lehner da Zernez las plü bleras vuschs. L’impressari independent ha guadagnà pel Parti Popular Svizzer il sez da l’Allianza dal Center.

Ils respunsabels dal Chastè da Tarasp han decis avant bundant duos ons dad introdüer audio-guides in differentas linguas pels visitaduors dal chastè. L’introducziun da quel sistem s’ha retardà in möd chi’s fa quint cun quel pür a partir dal principi d’avuost. Il Chastè da Tarasp es ün monumaint d’importanza chantunala e federala e vala sco simbol per la destinaziun turistica da l’Engiadina Bassa. Las prümas parts dal chastè sun gnüdas construidas dad Ulrich il prüm, ün duca da la regiun da Milano dal 1040. Davo cha’l monumaint deira intuorn dal 1900 üna ruina, ha l’industrial da Dresden Karl August Lingner cumprà la ruina e fabrichà sülla müraglia donnagiada dal 1907 fin 1916 il Chastè da Tarasp. Lingner es mort dal 1916 ed ha surlaschà il monumaint a la famiglia von Hessen da la Germania. Quella es statta possessura fin dal 2016 ed ha vendü lura il monumaint al cuntschaint artist da Sent, Not Vital. Hoz as tratta d’üna Fundaziun Chastè da Tarasp cun Not Vital sco president, dal president cumünal da Scuol e d’ün’ulteriura persuna. Per cha’l chastè resta inavant public ha il cumün da Scuol e la fundaziun elavurà ün contrat chi surlascha a la fundaziun 200 000 francs l’on per cha’l chastè ve­gnan rendü accessibel publicamaing. Amo fin la fin da lügl gitas publicas La stagiun principala cun gitas publicas düra dal principi da gün fin davo la mità d’october. Per talas gitas publicas po minchün s’annunzchar ouravant. Sco cha Ramona Tumler, la respunsabla per l’organisaziun da las gitas e pel «Cafè schleppun» ha infuormà la FMR, han lö fin la fin da lügl gitas manadas sco fin qua ed eventualmaing a partir da l’avuost daja a l’entrada ün audio-guide. Las gitas a partir dal principi da gün fin la mità da lügl han lö a las 14.15 ed las 15.30. Las gitas a partir da la mità da lügl fin pro l’introducziun da l’audio-guide han lö quatter jadas al di, a las 10.15, 11.30, 14.15 e las 15.30 – adüna cun annunzcha ouravant. Ulteriuras infuormaziuns www.schloss-tarasp.ch. Il Chastè da Tarasp, il monumaint istoric in Engiadina Bassa. Il Chastè da Tarasp, il monumaint istoric in Engiadina Bassa.

Il «Chilly Hub» a Ramosch dess dvantar ün local d’events. Plüssas jadas es gnü annunzchà si’avertüra, l’ultima jada dal 2019. Capità nun es però nüglia. Uossa daja ün’ulteriura dumonda da fabrica. Ma tenor il proprietari as rechatta il proget in «quitezza absoluta». Cun ün «clic» reservar il local e svess decider quant persunal, che musica, che menü e che bavrondas chi’s giavüscha. Da la pitschna parti privata fin pro evenimaints da firmas – tuot dess avair lö i’l «Chilly Hub». Cun quels pleds d’eira gnü fat reclama pel restorant chi’s rechatta daspö il 2014 a Ramosch sper la via chantunala. L’avertüra d’eira gnüda missa in vista fingià plüssas jadas, ma es eir adüna gnüda darcheu spostada. L’ultima jada haja gnü nom cha’l «Chilly Hub» driva per la fin dal 2019. Eir quel termin es scrodà sainza cha’l local vess drivi sias portas. D’incuort ha però inoltrà la firma Yask SA – üna firma chi prodüa mobiglia da design e chi’d es proprietaria dal Chilly Hub – üna dumonda da fabrica pro’l cumün da Valsot. Daja dimena movimaint aint l’istorgia? Integrar stanzas da durmir Invers la FMR conferma Gian Claudio Oswald, manader da l’administraziun cumünala da Valsot, la dumonda da fabrica pel «Chilly Hub» cha la Yask SA ha inoltrà: «Id es gnüda fatta la dumonda per integrar stanzas da durmir i’l plan suot il local d’evenimaints.» Sco cha’l manader da l’administraziun cumünala suppuona, sajan quellas stanzas previsas per spordscher ün suottet a las futuras impiegadas ed impiegats dal «Chilly Hub». Cha la ledscha da fabrica permetta nempe be al patrun – o apunta a las impiegadas ed als impiegats – d’abitar in ün edifizi chi’s rechatta illa zona da mansteranza, declera Gian Claudio Oswald plünavant e disch: «Scha la situaziun a reguard la mancanza d’abitaziuns nu’s müda, saraja nempe greiv da chattar allogi pel persunal cur cha’l restorant driva.» La suprastanza decida Sa il cumün da Valsot damaja daplü davart ün’avertüra dal «Chilly Hub» i’l prossem avegnir? Gian Claudio Oswald respuonda: «Quel es adüna amo in fabrica. I vegnan però fattas adüna darcheu lavurs vi dal stabilimaint.» Cha’l cumün saja bainschi regularmaing in contact cul proprietari, ma cha ulteriuras infuormaziuns davart cura cha’l «Chilly Hub» driva, nun hajan neir els na, disch il manader da l’administraziun cumünala da Valsot. El manzuna unicamaing amo cha cunter la dumonda da fabrica da la Yask SA nu sajan entrats ingüns recuors: «Quella dumonda vain prosmamaing suottamissa a la suprastanza cumünala chi dà lura eir il permiss da fabrica.» Dimena – il cumün da Valsot nu po respuonder la dumonda, schi dà darcheu movimaint aint l’istorgia. La FMR ha provà perquai da contactar eir il proprietari dal «Chilly Hub» – a Ronaldus Jacobs. Il citadin Ollandais cun residenza in Engiadina es il president da la firma Yask SA. Ingünas infuormaziuns dal proprietari «Pel mumaint esa quiet», respuonda Ronaldus Jacobs a la dumonda in che stadi cha’l proget as rechatta – «quietezza absoluta», sco ch’el intuna. Ad ün’ulteriura dumonda che chi saja stat l’intenziun da la dumonda da fabrica, respuonda’l unicamaing: «Id ha dat ün müdamaint vi dal proget.» Daplü nu voul dir il president da la Yask SA pel mumaint invers la FMR. Ch’el infuormarà cur chi saja lura uschè inavant, finischa Ronaldus Jacobs il discuors. Il facit da la retschercha da la FMR: Ne il cumün da Valsot, ne il proprietari dal «Chilly Hub» nu pon o nu vöglian dar infuormaziuns cur cha’l local d’events driva. Quel sto dimena eir in avegnir amo spettar a si’avertüra. Da Sent a Ramosch Grazcha a differents moduls – chi sun construits da lain – as lascha il «Chilly Hub» metter insembel e darcheu tour ourdaglioter infra pacs dis. Seis prüm dachasa vaiva el chattà in avrigl 2014 a Sent sün l’areal da la plazza da sport, ingio ch’el vaiva drivi dürant ün mez on per giasts. Il cumün da Sent vaiva dat però be ün permiss provisoric per la gestiun. Avant cha quel permiss provisoric ha pudü gnir prolungà, han però surgni ils iniziants dal «Chilly Hub» l’offerta dal cumün da Valsot per far müdada sün l’areal illa zona da mansteranza sper la via chantunala. La decisiun da far müdada cul «Chilly Hub» da Sent a Ramosch d’eira gnüda tratta impustüt pervi da plans d’ingrondimaint – da realisar quels a Sent nu füss stat pussibel. Implü füssan eir stattas las investiziuns per l’attach a la chanalisaziun ed a la forz’electrica massa grondas. Il «Chilly Hub» sto amo spettar In avrigl 2014 ha drivi il «Chilly Hub» sias portas a Sent sün l’areal da la plazza da sport. Davo ün mez on ha el serrà però darcheu per far müdada a Ramosch. Ingrondimaints planisats nu vessan pudü gnir realisats a Sent ed ils cuosts d’investiziuns füssan stats massa ots. Dimena s’haja tut ourdaglioter il stabilimaint e til fabrichà darcheu insembel a Ramosch illa zona da mansteranza sper la via chantunala. Plüssas jadas es gnü annunzchà si’avertüra, l’ultima jada dal 2019. Capità nun es però nüglia. Uossa daja ün’ulteriura dumonda da fabrica. Ma tenor il proprietari as rechatta il proget in «quietezza absoluta». (fmr/an) Daspö il 2014 spetta il «Chilly Hub» a l’ur da la via chantunala a Ramosch a sia avertüra.

Dumengia davomezdi sün üna spassegiada da stà. Üna duonna am vegn incunter e nus fermain. «Hoz nu suna statta a predgia, ma eu sun in cas statt’in baselgia. Tü sast, «las baselgias», quel bel löet giò là, suot cumün.» Perche cha quel lö ha nom «las baselgias», quai nu saja, ma id es ün chantun, ingio cha quista duonna po viver sia cretta. Ella nun es nempe areligiusa, ma ella ha tscherchà seis möd persunal per viver sia cretta. 450 ons plü bod i'l listess lö: Sülla senda stretta sur cumün s'inscuntran il ravarenda ed ün hom benestant. Quel deriva dad üna famiglia chi ha da che dir in cumün. Svelt cumainzan üna discussiun ed il tema es cler. La raspada ha gronds plans per refabrichar la baselgia: plü gronda, plü bella, plü adattada a las pretaisas nouvas da la raspada uossa refuormada. I füss da construir üna baselgia degna, da maniera simpla ma i'l stil modern ingio cha tuot il cumün chatta lö. Perquai as prevezza üna grond'empora i'l stil talian; üna chanzla ornada per cha'l pled divin gnia inclet eir i'l ultim chantun, üna acustica chi renda il chant da la raspada in ün gloria divin. Il fabricat nouv vess da rapreschantar l'eternità divina e perdürar tschientiners. Uschè vegn fat giò. Amo 1200 ons plü bod in üna cità dal imperi roman. Il cristianissem es daspö d'incuort religiun ufficiala ed ils pussants da l'imperi discutan, ingio cha las nouvas raspadas cristianas pudessan s'inscuntrar pel cult divin. Be il meglder es bun avuonda. Salas da bellezza, drizzadas aint cul material il plü prezius, ornadas cun mosaics da splendur chi dessan muossar via sülla splendur dal Segner. Svelt as vegn daperüna: be las salas d'audienza da l'imperatur vegnan in dumonda, las basilicas. In ellas gniva venerà fin d'incuort l'imperatur sco dieu, uossa dess Dieu in Cristus gnir venerà sco imperatur. Uschè ha l'architectura creà ün lö per la preschentscha divina illa raspada. Hozindi as chatta bod in mincha cumün pro nus üna baselgia. Ella es l'expressiun architecturala da la raspada. Per blers fa'la part da l'istorgia persunala, per oters è'la be amo ün stabilmaint vegl chi ha pers sia funcziun. Sco cha las raspadas as müdan, as das-chan eir müdar las baselgias. Quai es l'occasiun da reponderar l'identità da nossas raspadas e da chattar üna nouva expressiun ill’architectura. Ella nun ha nempe be il scopo dad esser bella, l'architectura dess servir als bsögns da la raspada dad hozindi per ch'ella possa ir vers l'avegnir cun sia spiritualità. Ella es forsa l'expressiun da l'eternità, ma ella nun es eterna. L'architectura as dess müdar sco nossas raspadas. Uschè restan vivs, ils stabilmaints e las baselgias. Bella dumengia. Dal 2015 enfin il 2018 è Stephan Bösiger stà raverenda refurmà da la Val Müstair. Ussa è el ravarenda da la plaiv da Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Sco cha las raspadas as müdan, as das-chan eir müdar las baselgias.» Stephan Bösiger

Actualmaing ed infin la fin da gün ha lö illa Chasa Uorgia a Tarasp sün duos plans ün’exposiziun davart il ­muond ­­dals aviöls. Organisada vain quella dal Museum da la natüra Grischun insembel culla Biosfera Val Mü­stair e da la regiun dal PNS. L’exposiziun illa Chasa Uorgia a Tarasp muossa cun commentars da glieud dal fat, cun fotografias e cun videos il möd da viver fas­cinant dad aviöls sulvadis e dad aviöls da meil. Quella dà ün’invista illa diversità da las spezias. L’exposiziun es averta da mardi fin venderdi da las 14.00 fin las 17.00 e la dumengia da las 10.00 fin las 13.00. Duos praticantas da la Fundaziun Pro terra Engiadina dan dürant las uras d’avertüra spiegaziuns ed invistas ill’exposiziun. A partir dal 16 da lügl fin ils 28 d’avuost vain l’exposiziun muossada lura illa chasa da scoula a Tschierv. Aviöls daja fingià daspö 100 milliuns dad ons Daspö 100 milliuns dad ons daja aviöls chi prodüan meil ed impollineschan la flur. Perquai daja divers apiculturs chi tegnan plüs pövels dad aviöls sco bes-chas da nüz. Ils aviöls vivan in ün grond pövel cun üna raïna ed il scumpart da las lezchas es fich fascinant. In Svizra daja var 600 spezias dad aviöls sulvadis chi’s disferenzcheschan in grondezza, fuorma e culur e möd da viver. Eir per experts nun esa adüna simpel da disferenzchar las diversas spezias. «Fich important es l’impollinaziun tras ils aviöls illa natüra. Quella es indispensabla per cha las plantas as possan multiplichar. Eir il vent güda ad impollinar, ma las differentas bes-chas ed impustüt ils aviöls fan quai direct da fluor a fluor. Plantas ed aviöls sun dependents ün da tschel. Sainza aviöls ingünas fluors e sainza fluors ingüns aviöls», disch il biolog Andeas Müller in ün video cuort da l’exposiziun. Da prümavaira fan il aviöls lur prüms svouls chi’s nomna eir svouls da nettiar. Ils apiculturs controllan lur pövels e guardan cha la raïna haja passantà bain l’inviern. In dis chods cumainz’la lura a metter ils övs e davo 21 dis vegnan ils prüms our da la cella. La raïna viva var tschinch ons e prodüa in quel temp fin ün milliun övs. Preschantaziun da divers prodots A l’exposiziun a Tarasp daja diversas pussibiltats da verer videos chi dan sper las fotografias e las preschantaziuns in scrit üna buna survista da la grond’importanza dals aviöls per la natüra. Sco chi’s po verer pro l’exposiziun daja eir divers prodots sco meil, savun, salbas ed oter plü. L’exposiziun es bain documentada cun fotografias, videos e cun prodots chi’s prodüa our dal meil. Ella respuonda amo a bleras otras dumondas e muossa l’importanza da vita miraculusa dals aviöls. Aviöls in tuottas fuormas e culuors as poja scuvrir ill'exposiziun ambulanta chi'd es actualmaing a Tarasp. Aviöls in tuottas fuormas e culuors as poja scuvrir ill'exposiziun ambulanta chi'd es actualmaing a Tarasp.

Ma che diavel vain adimmaint ad Arnold? Ün sacrilegi? Bom, bom, ajajajaijajai! Natüralmaing sun eu be bazegner, ma quai lura güsta duos jadas. Ed il pled «bap-segner» es güst’eir amo dubel: Bap e Segner. I dà blera glieud chi craja in il Segner e til nomnan magara eir bap in tschêl. Quai güsta nu fetscha, ma eu sun bazegner e quai possa cumprovar. Il pled baze­gner m’ha adüna fascinà ed a listess mumaint fat sgrattar il cheu. Bazegner dischan be cagiò, giò’n Engiadina Bassa. Intant cha casü, sün Engiadin’Ota dischan non. E be per dir, nona dschaina eir no cagiò. Auters idioms dischan tat, per bazegner. Quai stast be stut, sco giuven vallader, perche cha per no es il tat il bap dal bazegner, e la tatta, per esser correct, nun es ün’autra co la mamma da la nona. Ma eu schmütsch, l’impissamaint fa üna storta, sco sch’el less evitar la dumonda principala. Quai fetscha magari, dischan, eir sch’eu craj cha quai saja be pervi dal plaschair da stüdgiar intuorn vi dals pleds e lur sen e derivanza, pervi da l’amur per la lingua. La frasa principala es bain: Eu sun il Segner! Quella n’haja dad Endo. Endo Anaconda, il poet e chantadur da «Stiller Has», mort be d’incuort, per mai bler masssa bod. El d’eira be uschè vegl sco eu. Sülla dumonda co ch’el haja uschea culla religiun e da quai, la forza superiura, schi detta amo alch davo la mort e na be nair ed il tschêl e l’infiern, schi ha’l dit be subit: «I bi Gott! E 7½ Milliardstel vu Gott.» Il Segner saja, bain cler, ün’invenziun da l’uman, e na forsa viceversa. Perquai, dombrà sü sün tuot la popula­ziun dal planet, saja’l el tant Dieu sco tuot tschels 7 ½ milliards, minus ün. Daspö là stübgia, scha quai pudess esser – e sun gnü a la conclusiun ch’el haja garanti radschun. Eu sun in man da nos Segner ün grond aderent e simpatisant, anzi ün fan dad Andreas Flückiger, alias apunta Endo Anaconda. Eu til n’ha cret fingià bleras robas ch’el ha dit e scrit – ed impustüt chantà. L’uman ha inventà eir il diavel, sco antipod, ed ils anguels dechantats dad Endo aint illa grondiusa chanzun «Ängle», ingio cha’l diavel perseguitescha a l’anguel, es tuotta pezza be güsta davo la rain dal an­guel, ma l’anguel, pro Endo, es plü ferm. «U plötzlech chunnt eso en Ängel derher», cur cha tü nu til vaivast spettà, cun fatscha umana. Eir sia musica, seis chant, sia poesia, sia ironia e critica, seis inga­schamaint politic, tuot quai ha inventà be ün uman – el! Eir sch’el es stat be ün da 7 ½ milliards. Arnold Rauch da Cuira è pensiunà ed è stà redactur e moderatur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Arnold Rauch da Cuira e stà redactur e moderatur tar RTR....

Ün s-chavamaint da salvamaint vaiva scuvert dal 2020 divers implants dal temp carolingic suot la via maistra da Müstair. Daspö la fin d’avrigl vain sanà ün ulteriur traget da la via e las lavurs sun darcheu accumpagnadas dal Servezzan archeologic grischun. Davo trais eivnas sun fingià gnüdas scuvertas prümas structuras d’interess. «Sün quist areal daja activitats d’umans fingià daspö bundant 5300 ons. Pro l’ultim s-chavamaint dal 2020 vaivan nus nempe scuvert üna vetta chi datescha i’l temp da crap giuven», disch Christoph Walser dal Servezzan archeologic grischun. Dimena nu d’eira Carl il Grond – tenor legenda ha el fundà la Clostra San Jon – chi ha dat vita a la Val Müstair. La val al cunfin talian vaiva fingià avant il rai francon ün’importanza pel transit tras las Alps. La gronda part da las scuvertas cha’l Servezzan archeologic grischun vaiva fat dal 2020 nu datescha però i’l temp da crap. Las structuras scuvernadas sun gnüdas fabrichadas i’l temp da la fundaziun da la Clostra San Jon avant passa 1200 ons. La furtüna d’ün schlargiamaint vi da la via chantunala vaiva pussibiltà dal 2020 als archeologs da perscrutar ün traget güsta davant la clostra. Quist on sun els darcheu furtünats e’ls archeologs sun plain aspettativas che cha scuvrischan dürant la sanaziun da la via maistra in direcziun cumün. Anteriuras structuras da la clostra I’l rom dal nouv sviamaint a Müstair e’l schlargiar da la via chantunala in direcziun cunfin, ha il Servezzan archeologic grischun fat dal 2020 ün s-chavamaint da bsögn sün ün traget da 130 meter lunghezza e ses meters largezza. In quist traget, güsta dasper ils mürs dal sunteri e la chapella Soncha Crusch, sun gnüdas chattadas diversas structuras chi faivan part da la Clostra San Jon. «In quist traget vaina chattà ün chanal d’aua da lain, chi datescha i’l temp carolingic e’l temp da fundaziun da la clostra», disch Christoph Walser. Quist chanal as vaiva chattà fingià avant il 2020 dadaint ils mürs dal sunteri e dal 2020 as ha lura scuvert la cuntinuaziun dadour la müraglia da la clo­stra. Ils archeologs han chattà oura cha quist chanal es gnü dovrà dürant blers ons. Quai, causa diversas cumprovas cha l’implant da lain d’eira gnü refat e renovà plüssas jadas. San Jon vain fabrichà Pro quists s-chavamaints dal 2020 vaivan ils archeologs eir scuvert rests da müraglia ed ün ulteriur implant interessant: üna foura da duos meters largezza ed ün meter otezza, circundada da crappa cun üna sculurida co­tschna. Quista sculurida vain chaschunada, scha quist tip crap es stat expost a grondas chalurs. La foura inromada nu d’eira a l’intern però mai gnüda in contact cun fö e fulia. Ils archeologs sun gnüts a la conclusiun, chi’s tratta d’ün anteriur implant per far sains da baselgia. Fragmaints d’ardschiglia, chi tgnaivan insembel la structura, sco eir rests da bruonz, sun gnüts chattats be sper quista foura. A la fin finala han quistas scuvertas lura rinforzà la tesa da l’implant per far sains. Ils archeologs dateschan quistas structuras intuorn l’on 1000. Ün toc vaider crüj, chi datescha i’l temp carolingic, d’eira ün’ulteriura scuverta d’avant duos ons. Ün indicatur cha fingià i’ls temps da fundaziun d’eira la clostra gnüda ornada culs materials ils plü prezius. «Quista vetta carolingica as chatta güst suot la via, suot la cuvrida da crappa ruotta. Quà discurrina d’üna chafuolezza da 60 cm fin 80 cm. Quai es pac in congual cun oters lös», disch l’archeolog. Plain aspettativas Quist on vain renovada la via maistra da la clostra in direcziun cumün. Als 25 d’avrigl han ils lavuraints cumanzà a tour davent la surtratta da catram e duos dis plü tard sun lura eir rivats ils archeologs da Cuoira. Quels d’eiran fingià invouts illa planisaziun dal proget: «Nus vain fat giò cun l’impraisa da fabrica cha nus perscrutain adüna ils secturs ch’els han fingià scuvernats. Las lavurs han dimena lö parallelmaing», disch Cristoph Walser. Dürant quistas prümas trais eivnas cha’l Servezzan archeologic grischun accumpogna las lavurs a Müstair, han chattà ils archeologs eir fingià las prümas structuras interessantas: «Tanter oter vaina chattà rests da mürs. Quists mürs d’eiran la fundamainta da l’anteriura via. Quella d’eira plü bod ün toc plü stretta co hozindi. Implü vaina chattà eir divers pösts, chi sun ün indizi per anteriurs edifizis da lain.» L’archeolog tradischa eir cha’l traget da la via nu s’haja müdà fermamaing daspö il temp da fundaziun da la clostra avant 1200 ons. Lavurs han lö tenor plan Tuot in tuot esa previs cha’l Servezzan archeologic accumpogna las lavurs var dudesch eivnas, mità da lügl vessan els d’esser a fin cun lur perscrutaziuns. Pel mumaint han lö eir lavurs vi da la senda da scoula chi s’imbocca illa via maistra. Là han fat ils archeologs quist on ün’ulteriura scuverta interessanta: «Sül traget al süd da quista senda vain nus scuvert foss da fö. I’s tratta da structuras cun material da fö e cruostas. Là vain nus chattà eir bebels da keramica, ma nus nu vain pudü amo datar quistas scuvertas», disch Christoph Walser. Il cumün da Val Müstair ha confermà invers la FMR, cha las lavurs han lö tenor plan. Elio Meier, manader da l’uffizi tecnic e da fabrica dal Cumün da Val Müstair, disch: «Causa cha’ls archeologs d’eiran invouts da prüma davent pon las lavurs gnir terminadas tenor proget. Dimena nun han quists s-chavamaints da salvamaint ingün’influenza sül proget da sanaziun.» Uossa esa da star cul buonder, che ulteriuras scuvertas cha’ls archeologs fan illas prosmas eivnas. Chi chattaran ulteriurs ogets d’interess – a reguard il lung temp cha quist areal vain fingià abità d’umans – es garanti. Front: I vain chavà e chavà I dà pacs lös in Svizra chi vegnan perscrutats archeologicamaing uschè da manü sco il contuorn da la Clostra San Jon a Müstair. Daspö quatter decenis vain chavà, documentà ed analisà aint e sur terra pro la clostra datada dal temp carolingic. Ed uossa daja darcheu nouvas scuvertas: quists dis es gnü «drivi» il toc da la via maistra chi passa sper la clostra via. In connex cun quella fabrica ha uossa eir l’archeologia tut per mans sdunins e tschüchapuolvras. Ed eir quists s-chavamaints impromettan darcheu bler: sper ils mürs da la clostra han ils archeologs scuvert nouvas structuras da colonias. (fmr/cam) Quist an vain lavurà vi dal traget da la clostra in direcziun cumün. Il traget da la via maistra in direcziun cunfin, chi’d es gnü perscruttà dal 2020. Pro quista foura scuverta dal 2020 as tratta plü probabel dad ün fuorn per cular sains.

In dumengia passada d’eira gnüda eletta Tina Roner (35) da Scuol dal Parti socialdemocratic (PS) cun 373 vuschs sco rapreschantanta pel circul Suot Tasna i’l Grond cussagl a Cuoira. Sco cha la deputada nouveletta scriva in venderdi in üna comunicaziun a las medias s’haja ella però decisa da desister a la carica. Ch’ella as vaiva missa a disposiziun per dar vuschs a seis parti, ma cha sia elecziun sco grond cusgliera pel circul Suot Tasna saja statta üna gronda surpraisa inaspettada, scriva Tina Roner illa comunicaziun a las media. Cha davo avair ponderà bain s’haja ella però decisa da nun acceptar sia tscherna. Ella motivescha quella decisiun cun seis ingaschamaint da lavur internaziunal chi nu’s lascha cumbinar culla carica sco grond cusgliera. Üna decisiun chi saja statta difficila per ella, sco cha Tina Roner scriva plünavant. Il sez dal PS pel circul Suot Tasna surpiglia Aita Biert da Cuoira. Cun 245 vuschs vaiva ella surgni in dumengia passada las seguond bleras vuschs da las candidatas e dals candidats dal PS i’l circul Suot Tasna. (cdm/fmr) Desista a sia carica sco grond cusgliera - la nouveletta deputada pel circul Suot Tasna Tina Roner dal PS

La conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha elet a Gabriella Binkert Becchetti sco nouva presidenta dal Forum EBVM – il gremi strategic pel svilup regiunal. Ella succeda al president partent Philipp Gunzinger. Implü ha la conferenza tut cumgià dad Emil Müller – el surpiglia a partir da gün il presidi dal cumün dad Egnach in Turgovia. Quai scriva la conferenza in üna comunicaziun a las medias. Sco cha la conferenza dals presidents scriva plünavant, stopcha gnir tscherchà ün nouv model per manar la classa da talents – quai in vista cha l’Institut Otalpin a Ftan nu maina in avegnir ingüna scoula secundara plü. A reguard la promoziun individuala da sport e musica, sco eir per la scolaziun dals talents, dessan gnir fats sclerimaints. La società agricula d’Engiadina Bassa ha inoltrà üna dumonda per l’indemnisaziun da perdita da racolta süls trasses da las loipas. La conferenza dals presidents ha refüsà unanimamaing quella dumonda. (cdm/fmr)

La società Center cultural Baselgia San Niclà ha preschantà in venderdi saira ün bun resultat per l’on 2021 a las commembras ed als commembers. In occasiun da la radunanza generala es eir gnü preschantà il program per l’on 2022. A San Niclà ha gnü lö in venderdi saira la radunanza generala da la società Center cultural Baselgia San Niclà. «Eu sun persvas cha nossa sporta culturala es ourdvart importanta, tant pel cumün da Valsot sco eir per nossa regiun», ha dit Jachen Erni, president da la società, in quell’occasiun a las commembras ed als commembers preschaints. Il president ha pudü preschantar ün bun resultat per l’on 2021. Bun resultat «Grazcha a las restricziuns vaina pudü giodair l’on passà ün program cultural sainza incaps», ha manzunà Jachen Erni dürant seis rapport annual. Ladavo as preschaintan eir las cifras per l’on da gestiun 2021. Il büdschet prevezzaiva nempe ün deficit da 6280 francs. Cun 4330 francs – sco cha’l president ha manzunà mancan in quel import però amo las cuntribuziuns chantunalas in otezza da 2500 francs – es il quel considerabelmaing plü bass co spettà. Tenor il president da la società as sviluppan eir las commembranzas positivmaing. Quellas s’han augmentadas a 344 commembras e commembers da tuot la Svizra e perfin da l’ester. La radunanza generala ha acceptà unanimamaing il protocol da l’ultima radunanza generala, il rapport da gestiun ed il rendaquint 2021, il rapport dals revisurs sco eir la proposta da dar dis-charg als organs respunsabels. Program varià pel 2022 I’l rom da la radunanza generala es gnü preschantà eir il program cultural per l’on 2022. «Da far ün program e da coordinar las datas es üna vaira sfida», ha manzunà la respunsabla pel program Giovannina Tratschin invers las commembras ed ils commembers, ma ch’ella pensa ch’eir ingon sarà pro per minchün alch. Las occurrenzas varan lö mincha mais e – cun ün o tschella excepziun – adüna ils venderdis. Sül programm stan prelecziuns – per exaimpel als 23 da gün cul cuntschaint scriptur svizzer Franz Hohler – e concerts dad artistas ed artists da differentas naziuns e direcziuns musicalas. Ourdvart a cour sta a la società Center cultural Baselgia San Niclà da realisar ün concert cun ün ensemble dad a-capella da l’Ucraina. Quel vess stuvü avair lö insè fingià a Pasqua, ha però stuvü gnir spostà. Sco cha Giovannina Tratschin ha dit in venderdi saira saja previs da tour davo quel concert als 1. da november 2022. Jachen Erni ha infuormà plünavant chi saja planisà ingon eir ün pitschen novum a reguard il program. Singuls concerts dessan gnir manatas tras in collavuraziun cun «Sent Concerts» – üna sec­ziun da la Società d’Ütil public Sent. Ingaschà daspö 40 ons In occasiun da la radunanza generala es in venderdi saira eir gnüda ingrazchada üna persuna per seis ingaschamaint per la società daspö 40 ons e sainza la quala il Center cultural Baselgia San Niclà nun existiss illa fuorma cuntschainta – nempe il president Jachen Erni. El es gnü onurà culs pleds: «Jachen Erni ha inspirà da mantegner las bellas robas da l’Engiadina ma eir da s-chaffir qualchosa per l’avegnir.» In seguit a la radunanza generala ha gnü lö amo üna prelecziun cun Mema Etter da Sent chi ha prelet our da seis cudesch «Temps passatas e passatemps». La prelecziun es gnüda inromada cun chanzuns dal duo «Mi’amia» chi consista da Sidonia Caviezel e Nina Mayer. Infuormaziuns davart il program dettaglià dal Center da cultura Baselgia San Niclà as chatta suot: www.kirchgemeinde.ch/kg/san-nicla Bun on da gestiun A San Niclà ha gnü lö in venderdi saira la radunanza generala da la società Center cultural Baselgia San Niclà. Grazcha ad ün on da gestiun sainza incaps ha pudü preschantar il president da la società, Jachen Erni, ün bun resultat per l’on 2021 a las commembras ed als commembers. In occasiun da la radunanza generala es eir gnü preschantà il program per l’on 2022. Sül programm stan prelecziuns – per exaimpel cul cuntschaint scriptur svizzer Franz Hohler – e concerts dad artistas ed artists da differentas naziuns e direcziuns musicalas. In venderdi saira es gnü ingrazchà eir il president Jachen Erni per seis ingaschamaint daspö 40 ons per la società. (fmr/an) In venderdi saira ha gnü lö la radunanza generala dal Center da cultura Baselgia San Niclà.

In venderdi passà ha comunichà Tina Roner da Scuol ch’ella desista da la carica sco grond cusgliera. La nouveletta deputada pel circul Suot Tasna motivescha quella decisiun cun sia lavur a l’ester. Uossa surpiglia Aita Biert da Cuoira il sez i’l Grond cussagl. In dumengia passada d’eira gnüda eletta Tina Roner da Scuol i’l Grond cussagl a Cuoira. In l’istorgia dal Parti socialdemocratic (PS) es ella la prüma rapreschantanta chi vess pudü tour sez i’l parlamaint chantunal pel circul Suot Tasna. Sco cha Tina Roner vaiva dit cuort davo las elecziuns invers la FMR, saja ella statta fich surpraisa da sia tscherna. In venderdi passà ha ella lura comunichà a las medias ch’ella renunzcha al sez i’l Grond cussagl. Quella decisiun ha ella motivà cun seis ingaschamaint da lavur internaziunal chi nu’s lascha cumbinar culla carica sco grond cusgliera. Üna decisiun chi pissera per dumondas. La FMR ha discurri cun rapreschantants dal parti e cun Aita Biert da Cuoira – ella surpiglia il sez da Tina Roner. Adüna comunichà transparentamaing «Nus d’eiran davant üna gronda sfida. Il nouv sistem electoral ha oblià a tuot ils partits da chattar candidaturas in tuot ils 39 circuls electorals dal Grischun», disch Jon Pult, cusglier naziunal dal PS pel chantun Grischun. Il parti chantunal s’ha miss in tschercha per chattar candidatas e candidats – sco Engiadinais ha Jon Pult fat quai in Engiadina: «Eu n’ha contactà a Tina Roner chi’d es fingià daspö blers ons commembra dal PS. Ella vaiva dit ch’ella as possa bainschi metter avant da far politica, però eir dit ch’uossa saja per ella amo ün mumaint difficil.» Tenor Jon Pult d’eira perquai consciaint al parti, cha Tina Roner stetta i’l cas d’üna elecziun davant ün dilemma – quai causa sia lavur sco sviluppadra regiunala a l’ester: «Nus tilla vain posiziunà perquai sülla terza plazza da la glista pel circul Suot Tasna. Eir cun l’impissamaint ch’ella nu gniss uschè eletta.» Ch’el possa incleger schi detta uossa persunas chi sajan dischillusas cha Tina Roner renunzcha a sia carica, ma Jon Pult disch: «Quai es absolutamaing legitim. A mai displascha eir perquai ch’eu sun da l’avis ch’ella füss statta üna fich buna grond cusgliera. Ma eu respet sia decisiun. Ella ha comunichà eir adüna transparentamaing ch’ella stopcha ponderar sch’ella possa insomma surtour la carica i’l cas d’üna elecziun.» Suotvalütà la dumonda davo forzas giuvnas? D’eira il PS dimena surprais da seis success in Engiadina Bassa? «Na dafatta brich», disch Jon Pult, «nos resultats in Engiadina Bassa sun adüna fich buns. Causa il sistem da majorz nu vaivan nus infin uossa simplamaing ingüna schanza da guadagnar ün sez.» El admetta però cha seis parti haja suotvalütà cha las votantas ed ils votants as giavüschan forzas giuvnas i’l Grond cussagl: «Quai es bain pussibel. I’s vezza ch’in tuot il chantun han fat duonnas giuvnas excellents resultats.» Na valair lascha il cusglier naziunal invezza la dumonda, scha’l PS vess stuvü tscherner meglder las candidaturas. El disch: «A la fin vain nus guadagnà ün sez i’l circul Suot Tasna. Id es però cler cha nus stuvain fabrichar sü meglder las structuras dal parti in tuot il chantun. Eu sun però optimistic cha quai ans grataja per las prosmas elecziuns.» Intant es Jon Pult però persvas, cha las votantas ed ils votants varan eir incletta per la decisiun da Tina Roner e vezzaran, ch’eir Aita Biert farà üna fich buna lavur sco grond cusgliera pel circul Suot Tasna. Da quel avis es eir Reto Pedotti, president da la secziun Engiadina Bassa dal PS. «Id ha schon dat ün mumaint ingio cha nus ans vain dumondà co ir intuorn culla situaziun. Nus eschan però fich cuntaints culla soluziun cha Aita Biert surpiglia il sez.» Cha per Tina Roner nu saraja stat dalsgüra simpel da trar la decisiun da renunzchar al sez, uschè Reto Pedotti plünavant, ma perquai ch’ella haja üna grond’incumbenza a l’ester saja quai inclegiantaivel. Avair la vista d’ün oter angul Ma che disch insomma Aita Biert? Ella po surtour üna carica chi d’eira per ella insè fingià persa. «Eu nu sun offaisa ch’eu nu d’eira gnüda eletta e nun ha neir na il sentimaint cha las votantas ed ils votants nu vessan vuglü a mai. A l’incuntrari, eu n’ha gnü grond gust per Tina Roner. Cur ch’ella ha lura comunichà sia decisiun d’eira per mai cler ch’eu surpigl per ella il sez.» Per Aita Biert es la carica sco grond cusgliera la prüma carica politica insomma: «Eu sun politicamaing fich interessada. Eu less rapreschantar impustüt las duonnas. Ma eir m’ingaschar pel sectur da sandà e la cultura.» Ch’eir sch’ella abita a Cuoira, saja ella suvent in Engiadina ed as sainta eir sco Engiadinaisa. Perquai possa ella fich bain rapreschantar il circul Suot Tasna: «Eu n’ha lavurà vainch ons in Engiadina – n’ha tanter oter manà la scoula da musica Engiadina Bassa Val Müstair ed instrui sco magistra a Scuol, Ardez e Schlarigna. Grazcha a mia lavur sco assistenta sociala n’haja vis eir davo las fatschadas e cugnuosch perquai ils bsögns e las fadias da la populaziun indigena.» Chi possa perfin esser ün avantag da na abitar permanentamaing in Engiadina ed uschè eir avair la vista d’ün oter angul, conclüda Aita Biert. Üna renunzcha chi pissera per dumondas In dumengia passada d’eira gnüda eletta Tina Roner (35) da Scuol i’l Grond cussagl a Cuoira. In venderdi passà ha ella comunichà ch’ella desista da seis sez sco grond cusgliera. Ella ha motivà quella decisiun cun seis ingaschamaint da lavur internaziunal chi nu’s lascha cumbinar culla carica sco grond cusgliera. Seis sez surpiglia Aita Biert da Cuoira chi vaiva surgni las seguond bleras vuschs da las candidatas e candidats sülla glista dal PS i’l circul Suot Tasna. Vess il PS stuvü tscherner meglder las candidaturas? «Na», disch il cusglier naziunal Jon Pult, admetta però: «Nus vain forsa suotvalütà la dumonda da forzas giuvnas i’l Grond cussagl.» (fmr/an) «Sco assistenta sociala n’haja vis eir davo las fatschadas e cugnuosch perquai ils bsögns da la populaziun.» Aita Biert, grond cusgliera «Id ha schon dat ün mumaint ingio cha nus ans vain dumondà co ir intuorn culla situaziun.» Reto Pedotti, Secziun PS Engiadina Bassa «Nus vain forsa suotvalütà la dumonda da forzas giuvnas i’l Grond cussagl.» Jon Pult, cusglier naziunal

Cun scriver giò cudeschs procuraivan i’l temp d’immez tempriv muongs illas clostras cha’l savair dals umans gnia mantgnü. In sia exposiziun speciala muossa il museum Stamparia Strada ingon co cha invenziuns müdan la comunicaziun. Per copchar üna bibla cun tilla scriver giò cun penna d’ocha e tinta dovraiva ün muong i’l temp d’immez ün fin trais ons. Da l’on 1450 ha Johannes Gutenberg inventà la stampa da cudeschs. Grazcha a quella pudavain gnir stampats in pacs mais tschients da cudeschs, e tuots da medem buna qualità. A Strada ha Nuot Cla Janett fundà da l’on 1689 sia stamparia. In quella chasa ingio chi’d es uossa il museum esa gnü stampà fin da l’on 1881. «La tecnica da Gutenberg ha influenzà la stampa dürant passa 500 ons, fin ch’ella es gnüda rimplazzada da l’on 1990 da l’internet», declera Theodor Gut. El chi’d es daspö bod vainch ons commember dal cussagl da fundaziun dal Museum Stamparia Strada ha creà l’exposiziun speciala «Penna d’ocha, Gutenberg e ‘chats’ da gruppa». Dal muong al specialist d’IT «Cun noss’exposiziun lessna render perceptibel quists svilups chi ha dat i’ls ultims tschientiners», declera Theodor Gut chi manaiva plü bod üna firma da medias i’l chantun Turich, «sco i’l temp d’immez pon ils visitaduors provar da scriver culla penna d’ocha.» Ch’el svessa haja fat bleras tolcas avant ch’el saja rivà da scriver tant inavant, agiundscha’l riond. A man da tablas infuormativas e d’ün film survegnan las visitadras e visitaders dal museum las spiegaziuns co cha l’invenziun da Johannes Gutenberg s’ha sviluppada. «Ils giasts dal museum sun eir invidats da metter ils custabs e da stampar sco dal temp da Gutenberg.» L’exposiziun a Strada dà eir ün sguard vers l’avegnir: «Quai pon ils interessats far cun agüd da nossa installaziun Voice-to-Print: I’l microfon pona discuorrer e grazcha ad intelligenza artificiala vain lura scritta e stampada ün’annunzcha pella plazza da stampadur o stampadura in quista stamparia.» L’idea per quist’exposiziun es nada eir grazcha al chantun Grischun e l’uniun Museums dal Grischun. «Ün mosaïc dal temp medieval cun gös» Il Grischun ha inizià cun «museums e turissem» ün proget chi düra plüs ons. «No eschan gnüts invidats da tour part al proget parzial ‘Mittelalterland’», infuorma Theodor Gut. A partir da quist on tematiseschan desch museums grischuns da Cuoira fin Strada, da Mustér fin Müstair, tenor lur accents respectivs il temp d’immez. «Uschea dess gnir s-chaffi in Grischun in möd ludic ün mosaïc dal temp d’immez», declera il commember dal cussagl da fundaziun da la Stamparia Strada, «i’s less ch’interessats e famiglias vessan desch jadas l’occasiun d’imprender a cugnuoscher differents aspets dal temp medieval.» Il gö a Strada es, sco cha Theodor Gut conclüda, cha’ls preschaints s’annunzchan pro Nuot Cla Janett per survgnir üna plazza sco stampadura, resp. stampadur: «Per far quai stona apunta savair scriver culla penna d’ocha e stampar sco dal temp da Gutenberg, (ria) be l’annunzcha Voice-to-Print nu basta.» Il museum cun l’exposiziun es avert fin als 29 october 2022. Uras d’avertüra la sonda 15-17h obain tenor cunvegna 081 866 32 24. Theodor Gut chi’d es commember dal cussagl da fundaziun dal museum Stamparia Strada scriva culla penna d’ocha. L’exposiziun i’l museum Stamparia Strada dà la pussibiltà als interessats eir da scriver e stampar sco dal temp da Gutenberg. In quista chasa e tablà as rechatta il museum Stamparia Strada. Da la penna al computer Il museum Stamparia Strada muossa ingon co cha differentas invenziuns influenzeschan la comunicaziun tanter ils umans. Ils interessats survegnan la pussibiltà da provar da scriver culla penna d’ocha sco dürant il temp d’immez. Da quels temps pisseraivan ils muongs cha’l savair dals umans nu giaiva a perder: Els scrivaivan giò cudeschs inters. Dal 1450 ha lura Johannes Gutenberg inventà la stampa da cudeschs. E daspö l’on 1990 ha rimplazzà l’internet quista tecnica. Il museum Stamparia Strada es ün da desch museums chi’s partecipeschan al proget da l’uniun Museums Grischuns «pajais dal temp d’immez»: Cun exposiziuns specialas dan els invista a differents aspets da la vita da quel temp. (fmr/fa)

Dagmar Bertram es daspö avrigl la nouva ravarenda da la corporaziun evangelica Scuol-Tarasp. La duonna oriunda da la Germania vaiva da giuvna tuot ün oter giavüsch da professiun. La FMR ha discurri cun ella davart seis manster e perche ch’ella ha tschernü a Scuol sco nouv lö da lavur. Sia paschiun d’eira la lingua francesa – seis giavüsch da professiun magistra da frances. Dürant il stüdi s’ha ella decisa però cunter la stanza da scoula e per la chanzla. Davo caricas in differentas pravendas in Germania ed in Svizra es Dagmar Bertram (51) dad Ibbenbüren i’l nord da la Germania daspö avrigl 2022 la nouva ravarenda da la corporaziun evangelica Scuol-Tarasp. Co es ella rivada pro quel manster ed insomma, che tilla ha manà a Scuol? Influenzà subconsciaintamaing «Eu nu m’ha decisa consciaintamaing per quel manster», respuonda Dagmar Bertram a la dumonda perche ch’ella saja dvantada ravarenda. Ch’ella nu deriva d’ün dachasa ourdvart cristian, «ed eu nun ha gnü neir na ün evenimaint particular chi’m vess convertida.» Cha dürant sia giuventüna nu saja statta la cretta uschè preschainta, agiundscha la nouva ravarenda da Scuol e manzuna, ch’in contact culla baselgia saja ella gnüda impustüt tras ün’otra da sias paschiuns – il sunar la posauna: «Sco giuvenila sunaiva in trais coros da baselgia. Nus vain gnü suvent inscunters e cumparsas.» Cha forsa tilla hajan quels inscunters cun umans illa baselgia influenzats subconsciaintamaing e manà via a la cretta, suppuona Dagmar Bertram. Dimena – sco manzunà al cumanzamaint d’eira sia paschiun la lingua francesa. Davo l’abitur – quai chi’d es in Svizra la matura – ha ella cumanzà perquai cun ün stüdi da frances per gnir magistra. Sper il frances ha ella stuvü tscherner però ün seguond rom – ella s’ha decisa per religiun evangelica. Sfuondrar in ün misteri «Fingià davo duos semesters n’haja lura badà cha quel rom am fascinaiva», quinta Dagmar Bertram e disch plünavant, cha l’impissamaint da lavurar sco ravarenda s’haja fuormà in ella. Ella agiundscha cun ün surrier: «Eu d’eira svessa surpraisa da pudair m’imaginar da far quella lavur.» In seguit ha ella lura müdà stüdi e cumanzà da stübgiar teologia. Ma che tilla ha insomma fascinà vi da religiun e vi da la cretta? «Il sfuondrar in ün misteri», respuonda Dagmar Bertram e disch: «Dieu es per mai ün misteri chi’s muossa in differentas fatschettas da la vita. Eu svessa vaiva il sentimaint d’esser gnüda tocca – quasi tratta dad ir in quella direcziun.» Cha la cretta saja per ella ün crescher e madürar d’incuntin, tanteraint ün dubitar e laschar ir, per lura darcheu s’avicinar, declera la nouva ravarenda da Scuol e disch: «Eir schi’d es ün vegl purtret – e forsa eir ün pa kitsch – n’haja propa gnü il sentimaint d’avair inchün sper mai chi m’accumpogna sün mia via.» Na be sülla chanzla «Chi ha fingià la furtüna da pudair imprender rumantsch», disch Dagmar Bertram cun ün surrier, ma cha a Scuol tilla haja manà eir la nostalgia per las muntognas, la naiv, e perquai cha quist lö tilla regorda a seis dachasa i’l Harz – üna regiun in Germania: «Eu n’ha il sentimaint d’esser rivada in ün bun lö ingio ch’eu poss gnir part da la società.» Ch’ella as vöglia integrar – saja quai cun sunar posauna illa società da musica – ma eir cun ir ad occurrenzas e festas cumünalas per gnir in contact culla glieud. Sper quellas occurrenzas voul ella far quai però eir in lös plüchöntsch insolits – per exaimpel sün pista pro l’ir culs skis: «Eu less chi gnia normal cha’ls umans m’inscuntran e possan gnir in contact cun mai eir in oters lös co be illa baselgia.» Cha hozindi saja important cha la raspada vezza ch’üna o ün ravarenda nun es be inchün sülla chanzla chi predgia üna missiva antiquada. Modernisar la baselgia Ch’üna o ün ravarenda stopcha nempe esser hozindi ün alch sco ün «influencer», uschè Dagmar Bertram, «nus nu stuvain però dir a la glieud che chi hajan da far. Els ston definir svessa che chi’s giavüschan e che ch’els douvran in üna raspada.» Ch’ella saja averta per sviluppar nouvas ideas e disch: «Da modernisar la baselgia es important, perquai ch’uschigliö nun’s inclegian ils umans plü.» Tenor ella tscherchan blers spiritualità ma ch’in nos temp saja gnü penibel da dir chi’s saja crettaivel: «Hozindi esa plü «hip» da far yoga o da meditar. Invezza es meditaziun eir alch chi vain pratichà illa cretta cristiana.» Ch’ella nu sapcha perche cha la baselgia nu saja plü «hip», uschè Dagmar Bertram, ma ella suppuona cha quai s’haja sviluppà – forsa perquai cha la baselgia saja in tscherts reguards amo massa lontana da la società o forsa chi mancan nouvas fuormas o metodas per ragiundscher ils umans. Ella intuna però, cha quai saja seis manjamaint persunal e cha quai nu vala dapertuot. Ma voul e douvra la glieud insomma amo a Dieu, ed es Dieu amo «in»? «Dieu nun ha dad esser «in», el es simplamaing qua», respuonda Dagmar Bertram, «i darà adüna glieud chi nu douvra Dieu, i dà umans chi han gnü adüna fingià a Dieu in lura vita, ed i dà però eir glieud chi vain a la conclusiun chi han dabsögn d’alch sco ün Dieu.» Daplü co «be» üna ravarenda Dagmar Bertram (51) es creschüda sü ad Ibbenbüren i’l nord da la Germania. Ella ha stübgià teologia a Göttingen ed absolt seis vicariat a Salzgitter. In seguit ha ella lavurà in differentas pravendas in Germania ed in Svizra. Sper il stüdi da teologia ha Dagmar Bertram eir absolt ün master in management d’organisaziun e svilup a la Università da Hildesheim in Germania. Ella dispuona eir da differentas scolaziuns – tanter oter sco cusgliadra da cumüns e sco coach per teams e da crisas. Dagmar Bertram ha eir üna scolaziun sco specialista da pasch. Cun quella scolaziun po ella lavurar i’l sectur da lavur internaziunala da pasch. Daspö avrigl es Dagmar Bertram la nouva ravarenda da Scuol.

«Ma vè, chucal, chucal ma vè qua!» Quist es ün vers our dal fich bel cudesch da poesias cul titel «Nauz» (bigl, begl, bügl – tuot seguond) da l’autura Roberta Dapunt chi scriva in ladin e talian. La poetessa es oriunda da la Val Badia in Italia ingio ch’ella viva sün üna pauraria da muntogna. Il tema da Nauz: La vita in ün pitschen cumün pauril, il far bacharia e la vita insè. Avant pacs mais ha la televisiun RTR muossà ün film cul titel «Metzga da chasa a Schlans». La Quotidiana ha publichà ün artichel per promouver quist film documentari. E davo l’emissiun, David Truttmann scriva in sia conclusiun: «Lain scumetter che mintgina e mintgin che guarda quest film vegn a metter en dumonda ses agen consum da charn. E sch’i na stuess betg dar dapli metzgas sco tar ils Pfisters?» Avant pacs dis vaina pudü vuschar vi dal möd d’organisar in futur la donaziun dad organs. La prüma transplanta­ziun dal cour es gnüda realisada in 1967 in Africa dal Süd: il cour d’ün uman mort transplantà in ün corp d’ün esser uman vivaint, e mort 18 dis plü tard. In Svizra, il prüm uman cun ün cour transplantà moura in lügl 1969, traidesch eivnas davo l’opera­ziun. Ils genituors dal donatur protestan: «Id han involà il cour da nos figl.» Ils genituors nu d’eiran ne gnüts infuormats ne hana pudü dar lur permiss per l’operaziun. Dal 1967 al 2007, plü co 80 000 cours sun gnüts transplantats mun­dialmaing. 80 000 persunas mortas chi han dat lur cour, e güst uschè bleras persunas chi han retschevü il cour dad ün oter, cun la spranza da pudair viver plü lönch. In schner, aint ils Stadis Units da l’America, la prüma transplantaziun d’ün cour da chucal in ün corp uman. Cur cha l’hom moura duos mais davo l’opera­ziun es il chucal fingià mort daspö duos mais. Chi til varà dumandà, sch’el vulaiva dar seis cour ad ün uman? «Vì ma porcel, porcel vì ma ca!» In Grischun, a l’Ospidal chantunal, ingünas pussibilitats da’s far operar al cour: «Wir decken das ganze chirurgische Spektrum ausser der Herz- und Transplantationschirurgie ab», scrivna. In tudais-ch, in inglais, in frances, in talian. Ma na in rumantsch. Magari han las Rumantschas ed ils Rumantschs cours chi battan usché ferm chi füss pluffer da discuorrer da transplantaziuns dal cour in rumantsch? O voul quai dir cha la Rumantschia nu vuless barattar seis cour rumantsch cunter ün cour chi nu batta per rumantsch? In Grischun daja buna charn püerch. Liongias, dschambun, cotlettas. Da chucals creschüts da paurarias chi sun 60% biologicas. Els as sacrificheschan per nus cun pel ed ossa, davo üna vita na massa düra, speraina. Dürant tschientiners, la chuclamainta d’eira üna part fich importanta da nossa nudritüra. Ed in ave­gnir? Üna bella chuclamainta sco magazin da reservas pel corp uman? Vessa noscha conscienza invers ils chucals? Fingià avant trent’ons ha il cantautore talian Francesco Salvi chantà üna chanzun cul titel «Anche i maiali hanno bisogno d’amor» – eir ils chucals douvran noss’amur. «Vì ma porcel, porcel vì ma ca!» Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader....

Als 17 mai 1947 es nat Benjamin sco 10avel uffant da la famiglia Franz e Maria Stecher-Bütler, dimena ün Benjamin vessa stuvü esser l’ultim naschü sco chi sta eir aint illa bibla. I nun ha vuglü esser uschè, i seguit amo üna sourina cul nom Marietta. Il frar il plü vegl d’eira fingià 17 ons e faiva seis giarsunadi a Turich. Il bap d’eira silvicultur e faiva dasperapro amo il paur, sco cha quai d’eira quella vouta. La mamma manaiva üna butia aint illa chasa paterna dasper la gronda lavur da la famiglia. Sco giuven d’eira Benjamin cuntschaint sco ün mat sfarfat. Uschè quintaiva’l eir gugent da las baschattas, sco p.ex. d’avair impizzà la gazetta cur cha’l bap d’eira infanguà illa lectüra. Quai det üna vaira revoluziun ed agitaziun fin cha’l fö d’eira stüz. Sco figl da paur ha Benjamin adüna güdà a seis genituors cun lavuors paurilas. Quellas til han plaschü fich, uschè ch’el ha absolt la scolaziun paurila al Plantahof. La mort premadüra da seis bap, tras ün accidaint cul tractor, ha sforzà al giuven paur da tour svess las mastrinas in man.Cun 22 ons ha’l lura maridà a Bea ch’el cugnuschaiva fingià lönch. I sun nadas duos figlias, Seraina e davo Ladina. Benjamin e Bea sun dvantats ün pêr pauril cun corp ed orma. Al principi hana stuvü guadagnar l’existenza cun lavuors da transports da laina, glera, immundizchas etc. Dasper la pauraria ha Benjamin adüna darcheu prestà lavuors pel public e plü tard s’ha’l ingaschà eir illa politica cumünala e regiunala. Uschè d’eira’l cheu d’alp, cumandant da pumpiers, president da cumün e president da la Pro Engiadina Bassa. El es lura eir gnü elet sco grond cusglier. I’l temp liber d’eira Benjamin bler in gita cullas pels in muntogna. La chatscha til staiva natüralmaing eir a cour, impustüt in sia chamonna in Val Plavna, ingio ch’el chattaiva recreaziun e temp per sia famiglia, cun seis frar Pio e culs abiadis. Cun Benjamin d’eira fich interessant a discutar e politisar – quai ch’el faiva fich jent. Sco secretari da la Pro Enngiadina Bassa til n’haja passantà divers ons, ingio ch’el s’ha ingaschà cun tuot seis savair e pudair. Per mai è’l stat ün bun e capabel president. Quai s’ha manifestà i’l public in quel sen cha la scurznida da la Pro Engiadina Bassa (PEB) gniva interprettada sco Peder e Benjamin. I sto esser cha alch d’eira là davo. Uschè sun passats il ons. Davo la pensiun ha’l fat müdada da la pauraria a Chaposch sü Fontana illa chasa da sia tota (mima) Nesa ingio ch’el ha pudü giodair, insembel cun sia duonna, bleras e bellas uras. Fin l’ultim s’ha Benjamin interessà per las actualitats e guardaiva adüna d’esser al curraint. Nus perdain üna persuna ingaschada e capabla. Gugent ans regordaina da Benjamin, el ans resta in fich buna memoria. Ch’el reposa in pasch.

Il rendaquint per l’on da gestiun 2021 dal cumün da Zernez sta il center da la radunanza cumünala in marcurdi saira, ils 25 da mai a las 20.00. Quella ha lö i’l tablà dal chastè Planta Wildenberg. «Davo l’on 2020 cun ün resultat ourdvart bun s’han las cifras dal quint 2021 darcheu normalisadas i’l rom dals ons avant», infuorma il cumün da Zernez i’l prolog al quint cumünal 2021, «sco pro la perioda passada sun las investiziuns sün ün ot livel.» Ch’ellas cuntegnan impustüt investiziuns illa sanaziun da la chasa da scoula da Zernez: «Da quels 6,5 milliuns francs investiziuns nettas pertoccan 4,8 milliuns francs la sanaziun da la chasa da scoula.» Il cashflow per l’on 2021 serra cun ün manco da 3,0 milliuns francs (2020: manco 0,5 miu). Il guadogn importa 0,65 milliuns francs (2020 var 0,1 miu). Ultra da la decisiun scha la radunanza approuva il rendaquint 2021 pudaran tour ils preschaints cumgià dal president cumünal scadent Emil Müller. Implü gnarà quella saira eir durdat il Premi d’energia 2021. (fmr/fa)

Pro üna controlla al dazi da Martina in Engiadina Bassa han collavuratuors da l'Uffizi federal da duana chattà 6000 cigarettas. Ün hom da 65 ons ed üna duonna da 68 ons vaivan, sco chi para, cumprà las 30 stangas cigarettas in Samignun e vuglü passar il cunfin sainza declerar la marchanzia. Sco cha l’Uffizi federal per duana e sgürezza al cunfin infuorma d’eiran las cigarettas zoppadas illa rulotta per part in lös na üsitats, sco per exaimpel illa duscha. Cun quai chi’d es permiss dad importar be 250 cigarettas per persuna e di, han ils daziers a Martina chastià a las duos persunas cun üna summa da 1400 francs. (rtr/fmr) Las cigarettas confiscadas a Martina pro üna controlla da duana.

Dals 12 als 18 gün d’ingon as chattan a Sur En da Sent darcheu 17 artistas ed artists da differents pajais pel 28avel Simposi internaziunal da sculpturas e sculptuors. L’ultim di preschaintan els lura a chaschun d’üna vernissascha publica lur ouvras chi sun nadas dürant quell’eivna sper l’En. Dürant set dis lavuran las artistas ed artists our il liber sün l’areal dal campadi da Sur En cun lain o marmel. Il simposi vain organisà da l’uniun Art Engiadina. «Nos simposi ha üna fich buna reputaziun, per tour part quista stà as vaiva annunzchada üna tschinquantina da sculptuors», disch l’iniziant e manader da gestiun dad Art Engiadina, Wolfgang Bosshardt. La giuria ha tschernü 17 d’els. Als 18 gün a las 14.00 vegnan expostas tuot las ouvras. A las 17.00 surdà l’Art Engiadina il Premi dal public 2022. Las sculpturas chi nu chattan ingün cumprader vegnan plazzadas lung la Senda da sculpturas a Sur En. (fmr/fa) La sculptura victura 2021 e seis creader Helmut Tschiderer.

Ingio chi sun d’inviern loipas e pistas as retarda da prümavaira il cresch da l’erba. La Società agricula d’Engiadina Bassa ha dumandà perquai a la Regiun EBVM schi nu dess la pussibiltà dad indemnisar als paurs per quella perdita da racolta. «Süls trassés da las loipas as retarda la vegetaziun in möd cha’ls paurs han damain racolta i’l prüm tagl», ha scrit la Società agricula d’Engiadina Bassa a l’administraziun da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) a Scuol. «E na d’inrar daja eir ün ulteriur don, las immundizchas dals passlunghists a l’ur da la loipa han suvent consequenzas negativas pella sandà da las bes-chas.» Ch’in otras regiuns turisticas in Grischun gnian ils paurs e per part eir ils proprietaris dal terrain indemnisats per metter a disposiziun quel dürant l’inviern per activitats sportivas. «Perquai han ils paurs d’Engiadina Bassa e Samignun fat la dumonda a la regiun schi nu dess üna pussibiltà da tils indemnisar per quels dons», infuorma Rico Kienz chi maina la gestiun da la regiun cumünaivla. Conferenza dals presidents d’oter avis D’incuort ha trattà la Conferenza dals presidents e la presidenta quista dumonda: «Els sun gnüts a la conclusiun da nu pajar üna tala indemnisaziun», declera il mainagestiun, «ch’insè profita eir l’agricultura dal turissem, hana dit, e chi nu resulta neir na minch’on ün grond don cun bainquant damain cresch d’erba.» Rico Kienz ha guardà co chi’s preschainta la situaziun pro la loipa da Scuol a Martina per l’agricultura: «Qua esa uschea cha paurs mettan ad ir e mantegnan la loipa, dürant l’ultim inviern ha quai generà entradas da 73'000 francs», manzuna’l e disch cha’ls paurs hajan uschea ün’entrada sperapro dürant l’inviern. «Perquai nun arcumonda la regiun als cumüns da pajar ün’indemnisaziun correspundenta.» Na d’accord cun l’argumantaziun da la regiun «No vain constatà chi vegnan fattas adüna darcheu loipas e sendas da chaminar tras terrain agricul sainza dumandar als paurs e proprietaris dal terrain», disch Cla Janett da Tschlin chi presidiescha la Società agricula d’Engiadina Bassa, «l’intent da nossa dumonda d’eira cha no gnissan insembel, paurs e la regiun, e guardessan schi nu’s chattess üna soluziun in quista chosa.» L’argumaint cha’ls paurs guadognan 73'000 francs grazcha a las loipas nun es tenor el correct: «Quai es üna lavur cha paurs fan per terzs, sco chi’s maina naiv pel cumün. Quai nun ha da chefar nöglia ün cun tschel.» Cla Janett disch chi nu giaja vairamaing pel don, dimpersè pel princip: Chi saja schon bun da dir cha’l turissem e l’agricultura stopchan collavurar. «Mo i sto esser ün pa ün dar ed ün tour. A nos avis stessa implü eir gnir predschà cha no mettain a disposiziun quista prada.» «Quai dependa da las differentas regiuns» Per calcular las consequenzas dad intervenziuns sün terrain agricul pella racolta sta a disposiziun per part il Plantahof a Landquart: «No fain da quellas calculaziuns, p.ex. schi vain fat ün s-chav tras ün prà ed i crescha l’oter on damain co normalmaing», declera Oscar Duschletta, commember da la direcziun da la cussagliaziun paurila dal Plantahof, «quai faina ans basond sül möd da calcular da l’Organisaziun paurila svizra.» In quai chi reguarda ils dons da pistas e loipas disch el cha differentas regiuns da sport d’inviern indemniseschan als paurs pel retard dal creschs. «Quai es il cas p.ex. in Val Müstair o a Tavo, là daja da quistas indemnisaziuns, in Engiadina però na», disch Gianna Martina Peer chi’d es cusgliadra purila oriunda da Ramosch. E co esa culs dons pella vegetaziun? Sco cha retscherchas da l’Institut federal pella perscrutaziun da god, naiv e cuntrada (WSL) muossa, ha la preparaziun da pistas e loipas e per part eir l’innaivaziun da talas ün’influenza sülla vegetaziun – almain in üna dimensiun modesta. In general vala cha la biodiversità e la productività sun plü pitschnas pro las surfatschas battüdas co daspera. Las loipas retardan da prümavaira il cresch da l'erba. Loipas retardan il cresch La Società agricula d’Engiadina Bassa ha fat a la regiun üna dumonda in connex cullas loipas. Sco cha la società ha scrit han ils paurs perditas da racolta süls trassés da las loipas. Il motiv es cha la vegetaziun as retarda qua. Perquai hana dumandà schi nu dess üna pussibiltà dad indemnisar quists dons da racolta. D’incuort ha la Conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa e Val Müstair trattà e refüsà quista dumonda. Ch’eir l’agricultura profita dal turissem, han argumentà la presidenta ed ils presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair. Cla Janett, il president da la società agricula regiunala, es dischillus da quista resposta. Chi gnia predschà massa pac cha‘ls paurs mettan a disposiziun la prada per loipas e pistas. (fmr/fa)

I’l rom dal concept da svilup da la Fundaziun Pro Clostra San Jon a Müstair vain ingrondi e renovà il museum da la clostra. Sco prüm pass vain a partir dal 12 da gün 2022 rendüda accessibla la collecziun da crappa tarschoulada i’l deposit archeologic. Quai scriva Barbara Eisl, la respunsabla da comunicaziun da la Fundaziun Pro Clostra San Jon in üna comunicaziun a las medias. Daspö 50 ons vegn chavà e perscrutà illa Clostra San Jon. Las visitaduras ed ils visitadurs pon admirar i’l deposit il s-chazi archeologic da la clostra e survegnan ün’invista in l’istorgia e la perscrutaziun dal Patrimoni cultural mundial da la UNESCO. Causa sia gronda valur istorica po il fundus i’l deposit archeologic gnir visità be cun guida. Infuormaziuns davart las guidas as chatta suot: www.muestair.ch (cdm/fmr)

Cura s’esa ün’Engiadinaisa o ün Engiadinais? E che fa oura l’esser Engiadinaisa o Engiadinais? Cun lur cudesch «Spiert engiadinais/Engadinergeist» s’han dedichats Fadrina Hofmann e Mayk Wendt a quella dumonda. «Adonta cha’ls perdavants da meis genituors nu derivaivan da l’Engiadina, d’eira quai per mai adüna evidaint, ch’eu sun ün’Engiadinaisa» – quai disch Flurina Badel, artista, autura e schurnalista da Guarda. Ella es üna da las trenta persunas cha l’autura e schurnalista Fadrina Hofmann e’l fotograf Mayk Wendt da Scuol han purtretà in lur nouv cudesch «Spiert engiadinais/Engadinergeist». Ma cura s’esa ün’Engiadinaisa o ün Engiadinais? E che tocca pro l’esser Engiadinaisa o Engiadinais – ed insomma, che es il spiert engiadinais? Identità cumünaivla Quels impissamaints s’han fat eir Fadrina Hofmann e Mayk Wendt cur ch’els han cumanzà da realisar lur cudesch. «Est tü ün’Engiadinaisa o ün Engiadinais?» – cun quella dumonda ha Fadrina Hofmann cumanzà mincha discuors. «Ma cler ch’eu sun Engiadinais/a» – saja lura adüna statta la resposta – l’autura ha lura dumandà inavant: «Perche est tü ün’Engiadinaisa o ün Engiadinais?» Da Martina fin Segl, dal pilot fin pro la signuna, d’üna giuvna da 24 ons fin pro üna duonna da 92 ons – il cudesch cumpiglia trenta differentas persunalitats a travers tuot la populaziun engiadinaisa. «Adonta cha las persunalitats sun cumplettamaing differentas, fuorman trais pilasters ün’identità cumünaivla», declera Fadrina Hofmann. Il prüm pilaster es l’infanzia – co as crescha sü, cun che valurs, in che ravuogl social, cun che üsanzas e che sistem da scoula? «Nus vain tuots fat plü o main las listessas experienzas chi dan regordanzas collectivas.» Il seguond pilaster chi tillas e tils unischa es la lingua – il rumantsch ladin. E per finir la terza pütta – la natüra. «Schi’s crescha sü illas muntognas, in quist ambiaint, cun quist clima ed ils lungs invierns schi fuorma quai», disch l’autura. Tuots han drivi lur porta «Ma eu nu sun gnanca interessant/a. Che lessa quintar?» – hajan dit ils blers cur ch’ella tillas o tils haja contactà e declerà lur proget, quinta Fadrina Hofmann, «ma identità es ün tema chi occupa a minchün e cha minchün ha da quintar alch.» Ed uschea tilla han tuots drivi las portas. «Tras mia lavur sco schurnalista suna bler in gir e cugnuosch a blera glieud. Perquai vaiva fingià ouravant in testa ün pêr persunas chi sun per mai s-chettas Engiadinaisas o s-chets Engiadinais.» Sco cha l’autura quinta plünavant, haja ella dürant ils discuors però adüna darcheu surgni tips a chi ch’ella pudess uschi­gliö amo purtretar. «Our da vainch sun tuot in d’üna jada gnü trenta», disch Fadrina Hofmann cun ün surrier. Contribui ils purtrets als texts da l’autura, ha il fotograf Mayk Wendt. In confrunt cun Fadrina Hofmann es el stat però ün’o tschella jada davant portas serradas. Cha a blers nu saja stat consciaint ch’els stopchan amo as laschar fotografar – alch chi saja tenor el bler plü intim per las persunas co «be» da quintar da lur vita: «Scha las lecturas ed ils lecturs han be ils texts as fan els svess ün purtret in lur imaginaziun. Eu dun però üna fatscha als texts.» Il cudesch da quels chi sun aint «La cuntrada ed ingio cha’ls umans lavuran ed as trategnan es eir part da lur spiert», declera il fotograf. Cha perquai s’haja’l ouravant fat impissamaints ingio s’inscuntrar cullas persunas e da che temp dal di e da l’on. Cun seis concept s’ha Mayk Wendt lura miss in viadi cun tuot sia equipamainta da 25 kg. Quels viadis ha el fat pelplü cul velo: «Eu laiva surgnir uschè ün sentimaint per las distanzas e da la cuntrada, ingio cha las persunas sun creschüdas e chi tillas e tils ha fuormà.» Rivà al lö ha’l stuvü sbüttar però suvent seis plan inizial – el quinta da la chasarina chi nun ha vuglü til laschar entrar in chasa – dal manaschunz da maschinas da pistas chi d’eira rivà al termin sainza la maschina da pistas – da seis plan da svolar da Samedan a Turich per fotografar il pilot aint il cockpit chi nun ha funcziunà perquai chi d’eira massa stret i’l aviun e dal guardian dal Parc Naziunal Svizzer, chi til ha dit ch’els giajan be svelt davo chasa e chi til ha fat chaminar cun tuot seis bagagl per novanta minuts sü d’üna costa. Cun ün surrier agiundscha Mayk Wendt: «Eu d’eira mincha jada superbi sch’ün da meis plans ha propa funcziunà dad A fin Z» «Spiert engiadinais/Engadinergeist» d’eira per Fadrina Hofmann e Mayk Wendt la prüma collavuraziun in fuorma da cudesch. Ch’ella haja adüna gnü la fiduzcha ch’el riva da tschüffer l’orma da la glieud cun sias fotogra­fias, disch l’autura davart quella collavuraziun. Mayk Wendt agiundscha chi saja, güsta pervi da quella collavuraziun, ün cudesch cun orma. «Id es ün proget cha nus vain fat da cour», dischan tuots duos, «ma i nun es nos cudesch, id es il cudesch da quels chi sun aint – ellas ed els rapreschaintan il spiert engiadinais.» La vernissascha da «Spiert engiadinais/Engadinergeist» ha lö in venderdi, ils 27 da mai 2022 a las 18.30 in l’Auditorium dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez. Ün cudesch da l’identità engiadinaisa Cura s’esa ün’Engiadinaisa o ün Engiadinais? Che tocca pro l’esser Engiadinaisa o Engiadinais e che caracterisescha insomma il spiert engiadinais? Cun lur nouv cudesch «Spiert engiadinais/Engadinergeist» s’han dedichats la schurnalista ed autura Fadrina Hofmann ed il fotograf Mayk Wendt da Scuol a quella dumonda ed as han miss a la tschercha da l’identità engiadinaisa. Els han purtretà a trenta persunalitats a travers tuot la populaziun da l’Engiadina – da Martina fin Segl, dal pilot fin pro la signuna, d’üna giuvna da 24 ons fin pro üna duonna da 92 ons. (fmr/an) Sun its a la tschercha da l’identità engiadiniasa – la schurnalista ed autura Fadrina Hofmann ed il fotograf Mayk Wendt da Scuol. In lur cudesch «Spiert engiadinais/Engadinergeist» han els purtretà a trenta persunalitats da l’Engiadina. Il schofför d’auto da posta ed uster Chasper Mischol da Vnà es üna da las trenta persunalitats engiadinaisas cha Fadrina Hofmann e Mayk Wendt han purtretà in lur nouv cudesch «Spiert engiadinais/Engadinergeist».

Chi chi scriva jent sa chi s’es bleras jadas sco our d’sai cur chi’s tscherch’il dret pled. Ün stadi da l’immaint chi imprometta e permetta da chattar il pled «chi fa uondas», in tschercha da la perfecziun, da l’accumplimaint estetic, cun ün’amur paschiun pel pled, sco cha Cla Biert chi sa trar las cordas e tocca la nouda dals pleds sco be pacs, tilla resainta: «die Leidenschaft für das treffende Wort, für das Wort, das gewissermassen um sich Wellen verbreitet, Rhythmus erzeugt, einen Satz sucht; für das Wort, das die Wurzel der Dinge erfasst.» Üna culminaziun spetta la prosma. I’s va sco’n nar in tschercha da l’expressiun chi cunvain e fa ün bainin fin aintasom. Tant cha’l desideri da s-chaffir cresch’ad ün crescher e nu lascha plü pos. Ed i’s dvainta dependent e tschüf illa rait aviond ün’arsantüm inguorda da scuvrir il pled dals pleds. Premissa primordiala per chattar il bel pled es il savair. La lingua, l’instrumaint da lavur dal scriptur cha nos autur conguala cullas splanas e’ls curtels per differents lains dal falegnam, sto esser bain güzzada. Mae­stria da la lingua cumpiglia cugnuschentschas vastas e finas da l’instrumaint linguistic, lectüra attenta e critica, cun uraglia fina e sen per separar la paglia dal gran, bain­inclet, dun da’s remarchar quai chi tocca sül viv ed eir las bellas e bunas dittas our da las boccas bainlavadas. Üna sfida dal trenta! Ma laschain. Imprender con­sciaintamaing ed absorbar üna lingua as poja adüna be per part. Il rest es ün process inconsciaint. Tant sco sentir il pled. Quai vain per buna part da dadaint oura, dals impissamaints chi’s sfuan our da nos intern, provochond qua o là sensaziuns fisicas. Chi tir’il flà plü profuond, serr’ils ögls, gesticulescha culs mans o siglia circa our da sia pel, fin cha’l spiert as manifestescha in pleds e sül palperi. E chi prelegia dad ot e taidla e müd’e strich’e la lira dvaint’amo plü melodica, ritmica, armonica, fin cha tuot chi s’affà, persvada e satisfa. Fuorm’e cun­tgnü sun ün. O stuvessan almain esser. Ma chi sa da dir chenün pled chi’d es il plü adattà? Co demuossar la masüra? Cun criteris litterars? Quai va be quel zich. E tuot tschai? Sun ils vers e las passaschas zendras fors’ils mumaints da pel gial­lina chi van aint il plü chafuol, cur chi s’ha il desideri da’s fermar e leger amo üna jada? O esa da surlaschar quist misteri poetic a l’intuiziun, ad ün sesavel sen cha be’l serpaischem chi vain oura sül crap a tadlar a chantar al mattet posseda in «Co ch’eu n’ha imprais a chantar»? Schi s’admetta cha «chantar» saja in quist raquint üna metafra per far musica da pleds o scriver, lura as pudessa transferir al scriptur ils pleds dal bap a seis figl chi chantaiva sü davant la peidra fin cha las gianoschas giaivan bod our d’lö. «Tü stoust eir pensar quai cha tü chantast, pensar sco scha tuot füss vaira» pudess si­gnifichar cha l’autur dessa provar da pertschaiver cun tuot seis sens ils impissamaints e purtrets interns, tils sentir cul cour e render plastics, vivs, fin chi reuschischa da tils metter in pleds. Ed üna jada cha’l serpaischem s’muossa e vain a tschantschar cun no, as sainta l’inchant da la satisfacziun estetica: «Mo la larmuna es gnüda sütta. (…) Seis öglins nairs han cumanzà a tschantschar cun mai cun glüsch misteriusa: ’Chanta, chanta amo plü, quai fa invlidar, quai fa sömgiar da robas chi sun vaira, chi vegnan e van e vegnan darcheu, chi cridan e rian e sun intuorn tai, e sun aint in tai, her ed hoz e daman ed adüna.’» E tü sarast instrià e nu rivarast plü da far oter co da cuntinuar da chantar e sunar teis instrumaint da pleds, cregn d’amur pel pled. Uorschla Natalia Caprez Brülhart da Ftan/Cuira è romanista e scolasta. Uorschla Natalia Caprez

La Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair as preschainta als 11 da gün cun var 250 scolaras e scolars e cun lur magisters(as) a Vulpera. L’occurrenza cul titel «Ün cumün resuna» es üna plattafuorma per preschantar la scoula ad ün vast public. La Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair (EB/VM) as preschainta als 11 da gün a Vulpera/Tarasp cun var 250 scolaras e scolars cun lur magisters e magistras ad ün inscunter cun blera musica e cun buna glüna. Sün quatter plazzas as preschaintan las diversas fuormaziuns ad ün di d’inscunter cun blera musica e culla savur da grilladas. Quai chi vaiva cumanzà in gün dal 2011 a Guarda vain organisà quist on a Vulpera e s’ha sviluppà ad üna festa populara. L’idea dals respunsabels da la scoula da musica es d’organisar quista festa minch’on in ün oter cumün in Engiadina Bassa o Val Müstair e da spordscher vita musicala. Quel di han ils visitaduors la pussibiltà da gnir a cugnuoscher ün cumün cun tuot sias fasettas e particularitats e da giodair musica in tuot sias fuormas, cun instrumaints e cun chant. Ün pêr specialitats pel cumplion Pel 10avel anniversari – per la deschavla ediziun dad «Ün cumün resuna» spordscha il program ün pêr specialitats surprendentas. Per exaimpel la gruppa «Oberwind» cun magisters da la scoula, la «Flauta magica» da Mozart cul Ensemble Filarmonic Engiadina cun Curdin Lansel, MI’AMIA, üna gruppa da soul, ün quartet da guitarras e Rolf Zollinger chi quinta davart l’istorgia da l’Hotel Waldhaus. Ils lös da preschantaziun sun pro’l Hotel Schweizerhof, la Villa Silvana, l’Hotel Villa Post ed aint il parc da Vulpera. Il program musical cumainza a las 11.30 e glivra a las 17.00. Per mangiar e da baiver sun respunsabels l’Hotel Villa Post, la Società da Musica Tarasp, la Villa Silvana e la Pro Tarasp. L’inscunter nun ha pudü gnir realisà ils ultims ons causa corona. Scolaras e scolars da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair in plain'acziun - pro üna da las ultimas ediziuns dad "Ün cumün resuna". Scolaras e scolars da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair in plain'acziun - pro üna da las ultimas ediziuns dad "Ün cumün resuna".

Pella Bieraria Tschlin SA ha l’on 2021 portà cifras da record. Adonta cha la gastronomia es statta serrada al principi da l’on ha l’interpraisa vendü l’on passà 2705 hectoliters biera. Quai surpassa la media dals ultims tschinch ons per bod 1000 hectoliters, scriva l’interpraisa in üna comunicaziun. Plünavant voul la la Bieraria Tschlin SA lavurar plü intensivamaing culla Doppelleu Boxer SA. Perquai ha la radunanza generala da la Bieraria Tschlin elet al directur da la Doppelleu Boxer, Philip Bucher, sco nouv president dal cussagl admini­strativ da la bieraria. Eir da nouv part dal gremi fa il mainagestiun Reto Rauch. Demischiunà han Andrea Gilli e Manuela Ruinatscha. (cdm/rtr/fmr) Malgrà restricziuns da corona illa gastronomia, ha la Bieraria Tschlin pudü vender i’l 2021 tanta biera sco amo mai.

La radunanza cumünala da Zernez ha approvà in marcurdi saira il quint dal 2021 chi serra cun ün guadogn net da raduond 653 000 francs – quai pro entradas da passa 21 mil­liuns francs. Eir ha il Cumün da Zernez approvà, sco ch’el scriva in ina communicaziun a las medias, da vulair s-chaffir üna prefinanziaziun dad 1,5 milliuns francs, quai pels ­cuosts d’amortisaziun annuals chi resultan da la chasa da scola. Quels cuosts s’amuntan a raduond 300 000 francs. Il proget da sanar ed ingrondir la chasa da scola a Zernez, cun ün credit da 9,798 milliuns francs, saja plü o main terminà, scriva il cumün. Fingià i’ls onns 2018–2020 d’eiran gnüdas fattas reservas pels cuosts d’amortisaziun futurs, uschè cha’l deposit total da la prefinanziaziun importa 7,5 milliuns francs. Premi d’energia 2020 Il Cumün da Zernez surdà minch’on ün premi a patruns chi’d han fat lavurs a bön dal clima, saja cun sanaziuns energeticas obain cun lur agir in general. Per l’on 2021 vegnan onuradas las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE). Ellas hajan investi ed installà ün indriz fotovoltaic süll’ufficina ed hajan fat uschè üna contribuziun a favur da la protecziun dal clima ed a favur da l’avegnir da Zernez. Il premi es dotà cun 1000 francs ed es il resultat dal premi dal clima «Zürich Klimapreis Schweiz & Liechtenstein» cha’l Cumün da Zernez vaiva tschüf dal 2014. Ultim di per Emil Müller Marcurdi saira es eir statta l’ultima radunanza cumünala ed eir l’ultim di d’uffizi pel president partent Emil Müller. El surpiglia al principi da gün il presidi cumünal dad Egnach (TG). Emil Müller es gnü onurà per seis ingaschamaint pel cumün da Susch e davo la fusiun eir pel Cumün da Zernez. (cdm/rtr/fmr)

In marcurdi saira ha salvà il Cumün da Val Müstair sia radunanza da rendaquint. Al suveran ha suottamiss la suprastanza cumünala il rendaquint cumünal per l’on 2021. Quel serra cun ün avanz da 773 000 francs (l’on avant -393 000 francs). Quist success es stat pussibel grazcha a las masüras da spargn ed a daplü impostas chi sun entradas co previs i’l preventiv. Impustüt l’imposta da müdaman, ma eir l’imposta chi’s paja sün guadogns fundiaris sun stattas fermamaing plü otas co previs. Sco cha’l chanzlist Not Manatschal ha declerà a la FMR muossa quai chi sajan gnüts vendüts dürant l’on 2021 blers abitaculs illa regiun. La radunanza cumünala ha approvà il rendaquint cumünal, sco eir ils rendaquints dal Center da sandà regiunal, dal Provedimaint electric Val Müstair e dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Acceptà han las votantas e votants eir la revi­siun parziala da la planisaziun locala «La Sassa»: D’utuon 2018 vaiva la radunanza cumünala acceptà quista planisaziun locala per pudair realisar il proget turistic «La Sassa Minschuns». Na integrà in quella d’eira l’innaivaziun da la pista fin giò Tschierv. In marcurdi saira ha la radunanza cumünala approvà eir qui­sta revisiun parziala chi s-chaffischa las premissas planisatoricas necessarias per eriger ils implants per innaiver la pista. Causa chi’s tratta da fabricats dadour la zona da fabrica, suottastà la revisiun parziala però amo a la procedura da permiss da fabrica per tals fabricats (BAB). (fmr/fa)

Vairamaing es l’uman üna creatüra geniala. El sa s-chaffir robas incrediblas ed il svilup tecnic es immens. Uschè pudain nus simplamaing schmachar sün ün pom e subit vegna cler. O nus pudain stordscher üna clav e nos auto as metta in movimaint. Nus drivin üna spina e subit cula aua. Nus svolain in ün aviun in pacas uras dad ün continent a l’oter ed in üna raketa dafatta sülla glüna. La medicina moderna es uschè sviluppada cha bleras malatias chi d’eiran üna jada mortalas sun hoz curablas. Nos handys sun computers cumplichats cha nus pudain dovrar bod dapertuot ed adüna. Sco dit, vairamaing es l’uman üna creatüra geniala. Ma cur chi’s tratta dad ir intuorn cun conflicts es el eir hoz amo üna creatüra fich primitiva. Sco cha nus savain tuots esa darcheu guerra in Europa. Darcheu vegnan mazzats mincha mumaint numerus umans tras brutalas armas modernas (e be per dir: eir quistas armas sun ün prodot da la creatività umana!). Ingio es in quist connex la creatività umana chi füss capabla da chattar nouvas vias per soluziuns constructivas? Ma quai chi capita es alch oter: dapertuot cloman ils politikers da dretta fin schnestra il listess. «Nus stuvain respuonder a la violenza cun violenza. L’unica soluziun per ün tal conflict sun las armas.» Ma armas nu sun mai üna soluziun, violenza nun es mai üna soluziun – ella maina be adüna darcheu a nouva violenza. Nu füssa ur’e temp da’s regordar da nossa creatività constructiva basada sün nos spiert? Il spiert uman es plain creatività, üna creatività immensa e chafuolla e sainza cunfins. Nos spiert ans dà la pussibiltà da chattar nouvas vias in nouvas situaziuns da guerra e conflicts. Scha nus vulain esser umans esa ün’obligaziun absoluta da dovrar quist spiert. Id es quist spiert chi sa precis: illa realtà nu daja differents pajais, i nu dà differentas culturas, razzas e religiuns – vairamaing daja be üna famiglia umana. Arno Arquint è teolog, psicolog e scienzià da religiun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir min­tgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Armas nu sun mai üna soluziun, violenza nun es mai üna soluziun – ella maina be adüna darcheu a nouva violenza.»

Actualmaing es il cumün da Valsot landervia a reveder, sco pretais da la ledscha superiura, sia planisaziun cumünala. Quai es tenor il capo Victor Peer «ün dals gronds baccuns» cha’l cumün ha dad evader. Schi, cha quista planisaziun chi stopcha gnir revaisa saja pels cumüns actualmaing üna da las plü difficilas lezchas, disch Victor Peer chi presidiescha il cumün da Valsot. D’incuort ha realisà quel ün’infuormaziun davart il stadi actual da la revisiun. Il cumün da Valsot consista da Ramosch e Tschlin e fracziuns. «Cur cha la fusiun es entrada in vigur a Büman 2013 vaina stuvü metter d’vart las planisaziuns veglias e far üna nouva cumünaivla.» Da prümavaira 2014 es lura entrada in vigur la ledscha federala davart la planisaziun dal territori e duos ons plü tard la ledscha chantunala da las seguondas abitaziuns. «E lura es gnü pro eir amo il Plan directiv regiunal in quai chi reguarda ils cumüns ed abitadis», infuorma il capo da Valsot, «a man da quel vaina survgni da l’on 2018 la lezcha da reelavurar infra tschinch ons tuot las planisaziuns cumünalas.» R amosch sto impitschnir, Tschlin s-chaffir Sco pretais da las directivas chantunalas e la ledscha superiura ha la cumischiun cumünala da planisaziun impitschni a Ramosch las zonas da fabrica «cun tour oura las parcellas na surfabrichablas». Dürant las proceduras da consultaziun han ils proprietaris gnü occasiun da far dumondas e tour posiziun a la planisaziun sco proponüda dal cumün. «I sun entradas duos, trais objecziuns, alch vaina pudü correger, alch oter na», disch Victor Peer ed agiundscha cha Valsot consista da plüssas fracziuns: «Intant chi’d es a Ramosch dad impitschnir la zona da fabrica nu vaiva Tschlin plü ingüna da quistas zonas.» Perquai propuona il cumün al chantun da s-chaffir üna zona da fabrica eir a Tschlin. Il capo declera cha’ls cumüns hajan il dret dad ün tschert svilup e dret d’üna tscherta zona da fabrica. El cussaglia però da nun esser massa optimistic. Il svilup demografic giouva eir üna rolla «Il motiv principal per stuvair redüer las parcellas da fabrica es il svilup da la demografia, e qua guarda oura pro no pac bain», suspüra Victor Peer: Cha’l chantun prognostichescha cha Valsot haja fin da l’on 2030 fin ad 80 abitantas ed abitants damain co uossa. «Fin dal 2040 saraja dafatta minus 150 persunas.» Perquai esa, sco ch’el accentuescha, tant plü important da pussibiltar spazi d’abitar pajabel pels indigens. El manzuna ils blers tablats vöds in cumün chi sun per gronda part degns da gnir mantgnüts: «Scha no perdain uschè blera zona da fabrica schi lura esa important cha no nu laschan fabrichar seguondas abitaziuns in quists tablats, dimpersè prümas abitaziuns pels indigens – per procurar cha’l numer d’abitantas ed abitants permanents nu’s redüa in cumün.» La radunanza cumünala decidarà quista stà Ch’els dal cumün stopchan mossar ils avantags e’ls dischavantags da la planisaziun cumünala revaisa, explichescha il capo da Ramosch, «per cha la radunanza cumünala possa decider in chosa.» Quella radunanza sarà tenor el quista stà. «Esser es quista planisaziun üna roba cha cumüns sco nos pon be perder», disch Victor Peer, «no pudain però influenzar quant cha no lain perder.» Chi detta duos strategias pussiblas, prüma da provar da salvar zonas da fabrica e da persvader al suveran dad acceptar quista nouva repartiziun da las zonas da fabrica, declera il capo da Valsot. «Tschella strategia füss da nu far nöja, lura daina però our d’man las mastrinas, lura ans vegna dictà che chi capita cun nossa zona da fabrica. Uschea perdessna il plü bler.» Las unicas plazzas da parcar publicas sun a Ramosch sün Plaz, sper la baselgia. Davovart as vezza chasas cun tablats tipics pel cumün. Parkegis ün ulteriur problem da Valsot Sco cha’l capo Victor Peer disch sun a Ramosch, «oter co in tschellas fracziuns da Valsot», las plazzas da parcar fich s-charsas: «Schi’s lascha davent la dunzaina plazzas giòsom cumün pro l’administraziun cumünala, schi vaina ses plazzas publicas a Ramosch.» Quellas as rechattan sün Plaz, sper la baselgia. E qua sto gnir la fermativa da l’auto da posta adattada per ch’eir persunas handicapadas possan entrar i’l veicul. Quai significha chi giaran a perder amo duos da las ses plazzas da parcar. «I’s sto chattar soluziuns per pudair metter a disposiziun plazzas da parcar per indigens in cumün svessa e na a la periferia da quel», explichescha il capo. Victor Peer presidiescha il cumün da Valsot. In üna fracziun impitschnir, in l’otra s-chaffir Il cumün da Valsot reveda, sco pretais da la ledscha superiura, sia planisaziun cumünala. La situaziun as preschainta a Ramosch oter co a Tschlin: Illa prüma fracziun sto il cumün impitschnir la zona da fabrica. Sco cha’l capo Victor Peer declera, fa il cumün quai cun tour oura las parcellas na sufabrichablas. La fracziun Tschlin invezza nun ha plü ingüna zona da fabrica. Perquai propuona il cumün al chantun da s-chaffir üna da quellas zonas eir a Tschlin. Ün ulteriur problem a Valsot sun las plazzas da parcar. Oter co in tschellas fracziuns da Valsot sun a Ramosch las plazzas da parcar publicas fich s-charsas. Il cumün es uossa landervia a tscherchar soluziuns per pudair metter a disposiziun a Ramosch plazzas da parcar per indigens in cumün svessa e na a la periferia da quel. (fmr/fa)

Da gövgia saira a las 17:20 fin in venderdi avantmezdi a las 11:20 haja dat illa part suot da l’Engiadina ün’interrupziun dals emettuors da radio dad SRF 1,2 e 3. Eir il radio RTR es stat pertoc da quist’interrupziun. Üna part da la regiun Engiadina Bassa, nempe las abitantas ed abitants al cunfin a Martina fin e cun Ardez nun han dürant quellas 18 uras pudü tadlar ils emettuors nomnats. Sco cha’l center da cumpetenza multimedia da la SRG SSR – la «Swiss TXT» – ha dit sün dumonda, haja dat problems tecnics vi da las antennas da distribuziun chi’s rechattan a Martina ed a Tarasp. (rtr/fmr)

Sco in oters cumüns in Engiadina Bassa e Val Müstair, vain organisà eir ad Ardez mincha marcurdi il Cafè Rumantsch. Curdin S. Brunold e Jon Duri Vital, duos magisters pensiunats, organiseschan e mainan l’inscunter regular cun plaschair ed umur. «Eu imprend a far fö, ad ir cul velo, a far spait, a giovar a jass...» Üna dunzaina da persunas han tu part in marcurdi saira al Cafè Rumantsch ad Ardez. Las partecipantas ed ils partecipants han quintà co chi han imprais a far differenta roba in lur vita. Uschè sco cha Cla Biert scrivaiva fingià in si’ouvra «Co ch’eu n’ha imprais a chantar». Ed imprender es insomma ün bun chavazzin pel Cafè Rumantsch ad Ardez. Perche la gronda part dals partecipants han imprais ils ultims ons rumantsch e tiran a nüz la pussibiltà da discuorrer in cumpagnia e d’amegldrar lur pronunzcha e lur s-chazi da pleds. Il Cafè Rumantsch ad Ardez vain visità dad indigens e possessurs d’abitaziuns chi vöglian imprender la lingua, in quist cas as pudessa discuorrer da «seguond-rumantschs», e tuots han insembel vö­glia e plaschair da la lingua. Su rgnir darcheu svung Curdin S. Brunold e Jon Duri Vital, duos magisters pensiunats, organiseschan fingià plüs ons ils Cafè Rumantschs ad Ardez. Ed els nu füssan stats magisters, scha’l böt da quists inscunters nu füss eir da muossar ed imprender la lingua rumantscha. Però eir quists inscunters sun stats victimas da la pandemia e nun han lung temp plü gnü lö. Perquai es la cumpagnia uossa darcheu tant plü cuntainta da pudair s’inscuntrar e chürar la lingua e l’amicizcha. Uschè es ün partecipant rivà aposta sü da la Bassa per nu mancantar il tavulin rumantsch. Ils Cafès Rumantschs ad Ardez han lö mincha marcurdi, üna jada a bunura las 09.00 e l’eivna davo la saira las 19.00. «Uschè pudaina pussibiltar a minchün da’s partecipar», disch Curdin S. Brunold. Ed il concept s’ha verifichà e survain darcheu svung eir davo la pandemia. Il ru mantsch es il tema principal Ün pa different al Cafè Rumantsch a Scuol, ingio chi vain pel solit referi davart tscherts temas, es ad Ardez la lingua rumantscha il tema principal. Davo il discuors a reguard l’imprender, han ils preschaints let eir texts our da gazettas actualas. Per ün pa discussiun ha natüralmaing eir pisserà il text illa Posta Ladina cul titel «A Susch be frances ed inglais» a reguard las nouvas tablas d’infuormaziun. Tant ils indigens e rumantschs, sco eir quels partecipants chi sun gnüts nanpro ed han imprais rumantsch nu pudaivan chapir l’agir in quista tematica. Per finir han tuots eir congualà texts da las gazettas actualas cun texts cha Curdin S. Brunold vaiva chattà da gazettas d’avant tschient ons, per exaimpel dal Fögl d’Engiadina dals 19 mai 1906 chi tematisaiva cun üna penna agüzza ün viadi da scoula da la primara dad Ardez. Pels partecipants e pels manaders dal Cafè Rumantsch esa stat üna saira gratiada e divertenta ed tuots speran da pudair salüdar las prosmas jadas eir nouvas fatschas als Cafès Rumantschs ad Ardez. Il Cafè Rumantsch ad Ardez ha lö adüna al marcurdi, üna jada a las 09.00 e la prosma jada a las 19.00 illa chasa da cumün ad Ardez. Curdin S. Brunold maina insembel cun Jon Duri Vital mincha marcurdi il Cafè Rumantsch ad Ardez. Foto Nicolo Bass

In sonda, ils 4 da gün 2022 ha lö da las 13.30 fin a las 17.00 in chasa da scoula a Lavin ün di d’algordanza in memoria dad Andri Peer. Il poet nat a Sent vess cumpli als 19 da december 2021 seis 100avel anniversari. Quell’arrandschamaint vain organisà da l’Uniun dals Grischs cun sustegn da la Lia Rumantscha e dal cumün da Zernez. Il cuolp da partenza da l’occurenza dà il bivgnaint da Hermann Thom, president da l’Uniun dals Grischs ed ün pled commemorativ da confamiliaras e confamilars dad Andri Peer. In seguit vain preschantà il film «Il mitus Andri Peer» our da l’archiv dad RTR cun ün discuors tanter Annetta Ganzoni, Renzo Caduff e Rico Valär. Per finir aintran il scriptur Dumenic Andry e las scripturas Gianna Olinda Cadonau, Rut Plouda e Flurina Badel in dialog cun texts dad Andri Peer. (cdm/fmr)

Dals 3 da gün fin als 22 d’october 2022 ha lö a Sta. Maria in Val Müstair l’exposiziun d’art «last exit eden». Quai scriva l’organisatura «Art Val Müstair» in üna comunicaziun a las medias. Sco ch’ella scriva plünavant as tratta da la terz’ed ultima ediziun. Sco fingià dürant las ultimas ediziuns da «last exit eden» vegnan muossadas eir ingon darcheu in differents lös a Sta. Maria ouvras d’artistas e d’artists svizzers chi sun stats ün temp plü lung in Val Müstair obain chi vivan là. In lur art reflettan ellas ed els l’idea fundamentala dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair e dal Reservat Engiadina-Val Müstair da l’UNESCO. Ulteriuras infuormaziuns davart il program dettaglià da l’exposiziun «last exit eden» as chatta aint la rait suot: artvm.ch (cdm/fmr) Da gün fin october 2022 ha lö a Sta. Maria l’ultim’ediziun da l’exposiziun «last exit eden». Ingon tanter oter cun ouvras da l’artista Nadja Athanasiou.

I’s pudess s’inclegia goo­glar tuot, sur da Pompeï. Ma quai es tuot alch auter co quai ch’eu less uossa quintar. A la svelta, sainza cumprouvas, be our da la memoria. A Pompeï suna stat üna jada. Vo sarat eir stats. Eu am regord cha 2000 ons avant mai d’eira explodi il vulcan. Il Vesuvio! Eu am regord cha la glieud da la grondiusa citàïna al pè da la munto­gna privlusa vaiva schon vis, cha’l diavel tramettaiva finigà dis e dis, eivnas ed eivnas, forsa plüs mais, imna­tschas da fös terribels sü vers il tschêl. Ma la glieud ha pensà, quai cugnuoschaina. Il Vesuv es adüna stat, ed il Vesuv farà adüna inavant uschea. A Pompeï staivan tuots bain. Ils richs vaivan sclavs e gnanca quels nu pattivan fom. Plinius vaiva scrit, cha’l vin da Pompeï saja il plü bun davo desch ons, ma ch’el possa chaschunar ün barbagiat fin il di davo a mezdi. Cur cha’l terribel Vesuv ha sepuli l’intera cità in pacas uras, sepuli la cultura, na be las vignas, eir la libertà tanter ils sexs, l’architectura, las scrittüras, las pittüras, ils mosaïcs, las vias ed ils aquaducts, han survivü be quels pacs, chi vaivan temma e sun scappats avant. Ma neir quai nun tils ha güdà nüglia. Pompeï nu daiva plü. A Pompeï suna stat üna jada avant decennis. Pompeï chavada oura. Eu am regord cha là vessa vuglü viver. Uschea vess eu gnü gugent ch’üna citàïna guardess oura, sch’eu vess pudü tscherner. Ed eir sch’eu sa, ch’eu n’ha gnü furtüna dad esser nat aint il vainchavel tschientiner qua in vicinanza, schi nu saja che chi vain amo sur da mai, nu saja sch’eu preferiss Pompeï, sch’eu pudess tscherner. Arnold Rauch da Cuira è pensiunà – el è stà redactur e moderatur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Arnol d Rauch da Cuira e stà redactur e moderatur tar RTR....

Il cumün da Scuol voul realisar ün Plan Lumière – ün concept d’iglüminaziun per tuot las fracziuns. La testa creativa davo quel concept es Reto Marty da Turich. Sco designer da glüm ha el realisà fingià numerus progets d’iglüminaziun. D’incuort ha preschantà il cumün da Scuol seis Plan Lumière – ün concept d’iglüminaziun per tuot las fracziuns (La Quotidiana ha rapportà davart quel concept). La testa creativa davo il Plan Lumière pel cumün da Scuol es Reto Marty (52) da Turich. Daspö il 2005 ha el si’aigna firma per design da glüm ed ha realisà fingià numerus progets d’iglüminaziun – dadaint e dadourvart – per persunas privatas, firmas e per instituziuns publicas. A la FMR ha el quintà tanter oter perche chi’d es per el il plü bel cumplimaint scha la glieud nu vezza sia lavur. Influenzar la percepziun La fascinaziun per la glüm es nada pro Reto Marty dürant seis giarsunadi sco electrodissegnader. Da pudair planisar l’iglüminaziun d’ün local d’eira per el adüna üna «sclarida» in quel manster chi til d’eira in blers aspets massa tecnic. «A mai ha fascinà impustüt co chi’s riva d’influenzar cun glüm la percepziun d’ün local», disch Reto Marty. El disch plünavant cha grazcha al giarsunadi d’electrodissegnader haja’l surgni üna basa tecnica, «eu n’ha lura però ponderà co ch’eu pudess am scolar in direcziun da design da glüm.» El s’ha decis da far ün stüdi d’architectura cun rom central construcziun urbana e spazi urban: «A mai nun ha interessà nempe be l’intern dad ün local, dimpersè eir co chi’s riva d’influenzar la structura d’üna cità cun tilla iglüminar, ma eir che influenzas e consequenzas cha la glüm ha dürant la not per la natüra.» Guadagnà plüssas concurrenzas «Important esa da’s far ün nom e d’avair bunas referenzas», declera Reto Marty co chi’s survegn insomma la pussibiltà per realisar iglüminaziuns i’l spazi public. Dürant il stüdi ha’l lavurà parallelmaing in ün büro d’architectura ed es gnü in contact cun architectas ed architects. Uschè ha’l pudü realisar progets da design da glüm e fichar pè in quel sectur. Reto Marty s’ha lura partecipà adüna darcheu a concurrenzas per iglüminaziuns da spazis publics – tanter oter dal 2008 per üna zona da la cità da Winterthur. El ha guadagnà. L’on davo es el lura gnü invidà a la concurrenza per l’iglüminaziun da l’areal da la Scoul’ota politecnica a Turich. Eir quella concurrenza ha Reto Marty guadagnà. Cha da surgnir la pussibiltà da pudair realisar ün Plan Lumière sco a Scuol, saja però alch chi nu capita suvent: «Da pudair influenzar co ch’ün cumün inter vain percepi dürant la not es ün highlight.» Avair ün sentimaint pel spazi Co ha’l insomma surgni quell’incumbenza? «Eu n’ha contactà avant duos ons al cumün da Scuol e rendü attent chi füss magara bun d’avair ün concept d’iglüminaziun.» In seguit ha’l surgni l’incumbensa dal cumün per elavurar ün tal concept. «Ün’iglüminaziun dal spazi public nu’s poja però far simplamaing a man d’ün manual», manzuna Reto Marty. Cha la plü importanta qualità per ün designer da glüm saja perquai d’avair ün sentimaint pel spazi e per las ütilisadras ed ils ütilisaders. In ün prüm pass da sia lavur saja’l chaminà perquai dürant la not tras il cumün ed haja observà – che es avantman, che as poja amo ütilisar, ingio as douvra insomma glüm. Cha’ls cuosts sajan dal sgüra ün punct important, ma el agiundscha: «Nus s-chaffin eir üna plüvalur – saja quai cun glüms chi douvran damain energia, ma eir cun augmentar l’attractività ed il sentimaint cha’l spazi public derasa.» Il plü bel cumplimaint es perquai per Reto Marty scha la glieud as sainta simplamaing bain i’l spazi public – però sainza chi possan descriver perche chi’s saintan bain ed eir sainza chi dessan bada a l’iglüminaziun. «Percepida nu dess nempe gnir l’iglüminaziun, dimpersè las chasas ed ils cuntuorns.» Cuort e bön Reto Marty (52) es nat e creschü sü illa cità da Turich ingio ch’el ha eir frequentà la scoula primara e secundara. Cumanzamaint dals ons novanta es stat Reto Marty snowboarder professiunal ed ha partecipà a cuorsas da la coppa mundiala. Dal 1993 fin al 1996 ha el vivü a Scuol ed ad Ardez ed ha lavurà a l’Instiut Otalpin Ftan sco trenader da snowboard. Daspö november 1996 viva el darcheu illa cità da Turich ed ha fundà dal 2005 si’aigna firma da design da glüm. La testa creativa per far glüm D’incuort ha preschantà il cumün da Scuol seis Plan Lumière – ün concept d’iglüminaziun per tuot las fracziuns (La Quotidiana ha rapportà davart quel concept). La testa creativa davo il Plan Lumière pel cumün da Scuol es Reto Marty (52) da Turich. Daspö il 2005 ha el si’aigna firma per design da glüm ed ha realisà fingià numerus progets d’iglüminaziun – dadaint e dadourvart – per persunas privatas, firmas e per instituziuns publicas – tanter oter l’iglüminaziun da l’areal da la Scoul’ota politecnica a Turich. A la FMR ha el quintà tanter oter perche chi’d es per el il plü bel cumplimaint scha la glieud nu vezza sia lavur. (fmr/an) Uschè dess in avegnir gnir iglüminà il Bügl Grond a Scuol. Co dess gnir iglüminada la baselgia evangelica a Scuol? Da quels impissamaints as fa Reto Marty in sia lavur sco designer da glüm. La testa creativa davo il Plan Lumière dal cumün da Scuol – il designer da glüm Reto Marty da Turich.