Illa cuorsa da skicross da la fin d’eivna passada, ha Fanny Smith davo duos ons darcheu pudü festagiar üna victoria illa cuppa mundiala. L’Engiadinaisa Talina Gantenbein es gnüda ottavla illa cuorsa in Georgia. Pro’ls homens nun haja dat ingün podest svizzer, Tobias Baur ha manchantà quel sco quart be güsta. (rtr/fmr)

Il cumün da Valsot tira inavant il cas da la chamonna da chatscha dal whistleblower Adam Quadroni e da sia sour al Güdisch superiur dal Grischun. Quai rapporta la «Südostschweiz». La fin da schner ha il Güdisch regiunal Partens/Tavo refüsà il plont dal cumün e confermà la sentenza a favur da la famiglia Quadroni. Dürant il mais december 2020 vaiva la radunanza cumünala da Valsot decis da prolungar per 30 ons il dret da fabrica da 30 famiglias chi possedan chamonnas sün parcellas dal cumün. La suprastanza cumünala ha prolungà ils contrats cun tuottas famiglias – pigliond oura culla la famiglia Quadroni. Intant cha’l cumün disch chi nun hajan survgni ingüna resposta da la famiglia Quadroni disch quella chi nun hajan survgni ingüna charta dal cumün cul contrat per suottascriver. (cdm/fmr)

Lea Fischer da Tavo ho guadagno la 24avla ediziun da la Cuorsa da duonnas dal Maraton da skis engiadinais. Ella batta per 0,8 secundas a Giuliana Werro da Zernez, chi d’eira la granda favurita. Sün plazza trais es gnida Carla Wohler da Scuol. Las top 5: Lea Fischer Giuliana Werro Carla Wohler Gianna Chiara Wohler Seraina Boner Pella cuorsa as vaivan annunzchedas 1198 duonnas, scu cha’ls organisatuors haun communicho in dumengia. «Tantas scu ma pü daspö la pandemia.» In gövgia cuntinuescha l’Eivna dal maraton culla cuorsa da not da 17 kilometers lungezza, ed in dumengia, ils 9 marz ha lö alura il 55avel Maraton da skis engiadinais. (rtr/fmr) Las prümas trais da la cuorsa da duonnas (da schn.) Giuliana Werro argient, Lea Fischer or e Carla Wohler bruonz.

Aint in stüva sun restats be ils plü gronds testards, tuot tschels han cun zampuogns, talacs e s-chellas scurrantà l’inviern a l'üsanza da Chalandamarz. Üna collecziun d’impreschiuns fotograficas dal Chalandamarz 2025 ad Ardez, Ftan, Scuol, Sent e Ramosch. Chalandamarz ad Ardez Chalandamarz ad Ardez, prüms da marz 2025. Chalandamarz ad Ardez, prüms da marz 2025. Chalandamarz ad Ardez, prüms da marz 2025. Chalandamarz ad Ardez, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ftan Chalandamarz a Ftan, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ftan, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ftan, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ftan, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Scuol Chalandamarz a Scuol, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Scuol, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Scuol, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Scuol, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Sent Chalandamarz a Sent, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Sent, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Sent, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Sent, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Sent, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ramosch Chalandamarz a Ramosch, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ramosch, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ramosch, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ramosch, prüms da marz 2025. Chalandamarz a Ramosch, prüms da marz 2025.

In sonda s’han inscuntrats possessurs e possessuras da seguondas abitaziuns a Ftan. Pro la radunanza generala da lur cumünanza d’interess esa eir gnü discutà davart la relaziun tanter indigenas e seguond dmurants – e davart la polemica chi ha dat in connex cun ün recuors cunter prümas abitaziuns a Ftan. Sascha Ullmann, il president da la IG ZWET, dürant la radunanza generala. Tenor program esa vairamaing ün’occurrenza pac spectaculara: i’s tratta d’approvar il protocol da la radunanza precedainta, il quint da l’on passà e pitschens müdamaints vi dals statüts da la società. Ma la radunanza da la Cumünanza d’interess da possessurs e possessuras da seguondas abitaziuns a Scuol (IG ZWET) ha gnü lö pac davo ch’ün recuors cunter la construcziun d’üna chasa cun prümas abitaziuns a Ftan ha pisserà per reacziuns emoziunalas illas medias socialas e per attenziun mediala fin illa Svizra francesa. L’architect da quel proget da fabrica, Chasper Cadonau da Ramosch, vaiva rendü public ch’ils recurrents sajan tuots cunfinants cun seguondas abitaziuns sainza domicil i’l cumün da Scuol. Sper votums grits sün facebook – «da quels nu dovraina quia» – ha per exaimpel la publicaziun da la Svizra francesa «20 minutes» scrit d’üna «guerra averta tanter indigens e possessurs da seguonds abitaziuns» ed il «Blick» d’indigens chi sajan grittischems – «stinksauer» – süls possessurs da seguondas abitaziuns. Sascha Ullmann, il president da la IG ZWET, ha dit ch’eir possessuras e possessurs da seguondas abitaziuns as stöglian sentir obliats da chattar cul ­cumün e la glieud indigena soluziuns. Irrità da las emoziuns Per Sascha Ullmann, il president da la IG ZWET, d’eira il möd da rapportar davart quist recuors parzial e tendenzius. «Nus nun eschan invouts directamaing in quista dispitta», disch il rapreschantant da possessurs e possessuras da seguondas abitaziuns a Scuol. «Ma a nus haja irrità quant polemic cha quist cas es gnü trattà.» Cha la IG ZWET exista eir per chi’s possa discuorrer ün cun tschel e chattar insembel soluziuns. Sco giast d’eira dimena invidada a la radunanza generala da la IG ZWET eir Aita Zanetti, il capo da Scuol. Davart il recuors chi ha chaschunà tanta attenziun ha la presidenta cumünala be manzunà cha’l cumün tratta quel cas da maniera objectiva e sainza emoziuns. «Evidaintamaing vegnan tuottas duos varts trattadas fair e giuridicamaing egual.» Il capo da Scuol, Aita Zanetti, d’eira invidà sco giast a la radunanza generala da la IG ZWET, «per rapreschantar la vista da tuot las abitantas ed ils abitants dal cumün», sco ch’ella ha descrit sia funcziun. Incletta pels bsögns da glieud indigena In vista plü generala a la relaziun tanter glieud chi abita quai e giasts chi passaintan quia lur temp liber, d’eira il pled da Aita Zanetti però eir ün votum per daplü incletta pels bsögns da la glieud indigena. «Minchüna e minchün sto contribuir alch per cha la convivenza funcziuna – ed as dar fadia da recugnuoscher ils bsögns dals oters, eir scha quels divergeschan dals agens», ha dit Aita Zanetti as drizzond als seguonds dmurants radunats ill’aula da l’Institut Otalpin Ftan. A Scuol deriva la plüpart da recuors pendents cunter progets da fabrica da glieud chi nun ha seis domicil in cumün. «Las reacziuns actualas muossan ün tschert frust, üna tscherta malcuntantezza. Quai es ün fat chi’s sto tour cogniziun», disch Aita Zanetti. Ella constata üna tendenza generala chi’s piglia in seis möd da viver individual adüna damain resguard sülla cumünanza. «Quai es per part eir inclegiantaivel cha la glieud chi passainta quia seis temp liber voul avair seis pos e quietezza. Ma quai nun es adüna cumpatibel cul viver in noss cumüns ingio chi dà oramai eir travasch.» Sascha Ullmann ha in seis pled accentuà, ch’eir els sco possessurs da seguondas abitaziuns hajan l’interess cha Scuol nu’s sviluppa ad ün cumün mort. «Eir nus ans stain sentir obliats da chattar cul cumün e la glieud indigena soluziuns. Quai nu pudaina surlaschar be ad oters.» Chi detta adüna daplü recuors saja ün fenomen contemporan na be in Engiadina, manzuna il president da la IG ZWET. «Eu sun da l’opiniun ch’ün patrun o üna patruna da fabrica stopcha discuorrer intensivamaing culs vaschins. Il dialog es fich important, eir scha quel po esser difficil scha’ls vaschins sun qua be minchatant.» Chi chi nun ha seis domicil in cumün nun es invout i’l process politic. «Per quella glieud es ün recuors minchatant l’unica pussibiltà da render attent a lur posiziun – e quai nun es per se be egoistic, ma eir legitim.» Eir il president da la IG ZWET nun ha però ün simpel recept per amegldrar la relaziun tanter possessuras e possessurs da seguondas abitaziuns e glieud indigena. «I douvra da tuottas duos varts daplü ingaschamaint. I’s sto ir a sclingir pro’l vaschin o la vaschina ed imprender a cugnuoscher ün a tschel. Quai es necessari tant quia sco in oters lös», disch Sascha Ullmann chi’d es eir president cumünal da Zollikon i’l chantun Turich. Proposta da cooperaziun Üna varianta per cumbatter insembel la mancanza da spazi d’abitar pajabel füss tenor el da sustegner insembel cooperativas per lavurs da fabrica. «Meis sömmi füss cha nus fundessan insembel uschè üna cooperativa e tscherchessan cumünaivlamaing terrain da fabrica e chapital», disch Sascha Ullmann. «Eu sun persvas chi’s chattess glieud chi füss pronta da s’ingaschar per uschè ün proget – eir sainza domicil quia. E perquai daja eir la IG ZWET.» Quella cumünanza d’interess es creschüda l’on passà inaspettadamaing magara ferm e dombra intant passa 250 commembras e commembers, sco cha la suprastanza ha comunichà a la radunanza generala. Quai varà eir da chefar culla revisiun da la ledscha da fabrica a Scuol. Il cumün propuona in quella d’introdüer üna taxa directiva sün seguondas abitaziuns – e lacunter as dosta tanter oters eir la IG ZWET. Las posiziuns restaran dimena presümabelmaing in tschertas tematicas divergentas. Uschea saraja eir in avegnir qua il bsögn per ün dialog sco ch’el ha gnü lö in sonda a l’Institut Otalpin Ftan. Aita Zanetti, il capo da Scuol, dürant la radunanza generala. Aita Zanetti, il capo da Scuol, dürant la radunanza generala. Sascha Ullmann, il president da la IG ZWET, dürant la radunanza generala. Sascha Ullmann, il president da la IG ZWET, dürant la radunanza generala. Discuorrer insembel per amegldrar la relaziun Co as poja megldrar la relaziun tendüda tanter la glieud indigena e seguonds dmurants – in temps ch’ün recuors ha pisserà per cheus cotschens e chi manca spazi d’abitar pajabel? Quai es gnü discutà a Ftan in occasiun da la radunanza generala da la IG ZWET chi rapreschainta ils interess da proprietaras e proprietaris da seguondas abitaziuns a Scuol. «I douvra da tuottas duos varts daplü ingaschamaint. I’s sto imprender a cugnuoscher ün a tschel», ha dit Sascha Ullmann, il president da la IG ZWET dürant la radunanza generala da sia società. Per el esa cler ch’eir ils seguonds dmurants sajan obliats da chattar cul cumün e la glieud indigena soluziuns. Ma la polemica davart il recuors cunter ün proget per prümas abitaziuns a Ftan til ha irrità. Cha quella dispitta saja gnüda trattada illas medias in möd parzial, disch il president da la IG ZWET. Sco giast d’eira invidà eir il capo da Scuol, Aita Zanetti. Ella ha in seis pled fat attent chi douvra eir daplü incletta pels bsögns da la glieud indigena. «Minchüna e minchün sto contribuir alch per cha la convivenza funcziuna – ed as dar fadia da recugnuoscher ils bsögns dals oters, eir scha quels divergeschan dals agens», ha dit il capo da Scuol als seguonds dmurants. (fmr/mst)

Ils Diabolics da la Val Müstair han concertà in sonda in occasiun dad Events Scuol insembel cun Megawatt ed ils «Bünzlikrachers» a Scuol. Las chanzuns rumantschas sun restadas las medemmas, be ils chavels dals musicants sun intant ün pa plü grischs. In sonda passada ha gnü lö la sesavla ediziun dad Events Scuol cun ün concert da Megawatt in üna gronda tenda sülla plazza da parcar da las Pendicularas Scuol. Sül program staivan eir ils «Bünzlikrachers» ed il DJ Blacky, alias Walter Erni da Scuol. Ma avant co cha la gruppa Megawatt ha savü persvader il public cun seis hits cuntschaints sco «Loieherz» o «Heimatgefühl» ha üna vusch cuntschainta rumantscha s-chodà ils cours dals preschaints. La plü gronda party dad Après Ski a Scuol ha nempe cumanzà culs Diabolics da la Val Müstair. Fingià daspö trent’ons pisseran ils Diabolics per bun’atmosfera süls palcs in Engiadina ed in Val Müstair. Las melodias rumantschas sun cuntschaintas a giuven e vegl. L’unic chi s’ha müdà sun ils chavels grischs dals musicants. «Quai es da nar chi sun passats fingià bod 30 ons», disch il guitarrist e chantadur Ivan Zangerle in sonda avant il concert. Els sun daspö il cumanzamaint da la carriera musical bod adüna ils listess. Unicamaing Arno Forrer ha rimplazzà davo duos ons a Paulin Oswald culla guitarra bass. Ils ulteriurs musicants sun da prüma innan da la partida. Quai sun Johnny Peterelli (guitarra), Martina Marcona (orgel e chant) ed Adom Moser (battaria). Prüm concert dal 1996 Cumanzà vaivan Ivan Zangerle e Johnny Peterelli a registrar insembel tscherts tocs. Bain svelt sun rivadas eir las prümas dumondas per concerts. «Per far quai dovraivna amo üna band», quinta Zangerle. Ed els han chattà in Val Müstair las persunas adattadas pel prüm concert dal 1996. Bainbod han ils Diabolics lura gnü grond success e la carriera musicala es statta stipa. Ils Diabolics han sunà e chantà in seguit a differents concerts ed open-airs in tuot la Svizra. Els sun dafatta stats a singuls concerts la pregruppa da «Natasha» e da «Göla». Il punct culminant es lura stat pels tschinch musicants jauers il concert in occasiun da l’Open Air Val Lumnezia. «Quia regna simplamaing ün’atmosfera tuottafat speciala», s’algordan Adom Moser ed Arno Forrer. Dal 2009 es lur chanzun «Jau ta n’ha jent» gnü tschernüda aint il final da las desch megldras chanzuns rumantschas. In quell’occasiun han els pudü preschantar lur hit illa Televisiun svizra pro l’emischiun «La chanzun Rumantscha». Fin dal 2016 han ils Diabolics registrà trais differents discs cumpacts. Vöglia da far musica Intant esa gnü plü quiet intuorn ils Diabolics da la Val Müstair. «Nus vain tut daplü temp per la lavur e la famiglia», disch Ivan Zangerle. Cha fat musica hajan els regularmaing plü o main mincha duos eivnas. «Simplamaing cullas preschantaziuns e culs concerts vaina spargnà ün pa», disch Adom Moser. Cha’ls ultims ons hajan els gnü plü o main duos fin trais concerts l’on. Quai dess müdar uossa darcheu ün pa. Da la vöglia da far musica nu manca insomma brich. «Scha la sandà permetta lain nus far darcheu ün pa daplü concerts», agiundscha Arno Forrer. Cha’ls agens uffants sajan intant gronds e cha uossa hajan els eir darcheu ün pa daplü temp. Il prossem concert es previs fingià als 22 marz in occasiun da la festa da finischun da la stagiun a Minschuns. Ed ün ulteriur böt han ils Diabolics per l’on chi vain. Nempe da registrar qualche chanzuns e realisar forsa il quart disc cumpact. «Nus vain plüssas chanzuns chi nu sun amo registradas. Füss flot scha nus pudessan registrar quellas per chi nu giajan a perder», disch Ivan Zangerle. Scha quai capita lura eir in fuorma d’ün disc cumpact o in ün’otra fuorma nun es amo decis. Evidaint es però, cha’l giubileum da 30 ons es bainschi il dret mumaint per far quist pass. Ils Diabolics fan daspö 30 ons musica insembel e vöglian uossa darcheu as preschantar ün pa plü suvent sül palc. Events Scuol cun success Var 900 persunas han tut part in sonda a la sesavla ediziun da Events Scuol. Quist on ha gnü lö la party dad Après Ski cullas gruppas Megawatt, culs «Bünzlikrachers», cun DJ Blacky da Scuol e culs Diabolics da la Val Müstair. Ils organisaturs han vendü var 450 tickets illa prevendita ed il rest directamaing in sonda davomezdi. «Nus eschan bainschi cuntaints, vessan però eir gnü amo ün pa plazza per visitaduras e visitadurs», disch Andrea Matossi, ün dals organisaturs dad Events Scuol. El vess natüralmaing vis jent scha almain 1000 persunas füssan gnüts als concerts. Pella prüma jada ha gnü lö l’arrandschamaint cumplettamaing in ün tenda da festa. L’on passà d’eira la festa mez dadaint e mez open-air. «Quist adattamaint s’ha verifichà», quinta Andrea Matossi. (pl/nba)

Ün’iniziativa privata laiva cha a Guarda possan gnir ramassadas vanzadüras chasanas in möd cumünaivel. Üna prüma fasa da pilot ha il Cumün da Scuol terminà pervi da problems cul ramassamaint e cuosts massa ots. Uossa es gnü lantschà ün seguond proget da pilot per tuot la populaziun da Scuol. L’istorgia va inavo in l’on 2021. La seguonda dmuranta da Guarda, Irene Caduff-Hugentobler, deplorescha chi nun detta in tuot la fracziun da Guarda ingün’occassiun d’allontanar vanzadüras dad üert e chadafö in möd correct. Cha surtuot glieud chi nun haja svessa la pussibiltà o il savair da cumpostar lur vanzadüras in ün agen üert, manglaintan üna tala sporta, ha ella dit plü tard invers la Posta Ladina. Fingià dal 2021 as drizz’la cun seis desideri üna prüma jada al Cumün da Scuol. Sainza grond success, co ch’ella s’algorda. Da prümavaira 2022 desista la suprastanza cumünala da tscherchar üna soluziun cumünaivla pel ramassamaint da vanzadüras sül territori dal Cumün da Scuol. Insembel cun seis hom, cun vaschins e conabitants ramassa Irene Caduff suottascripziuns ed inoltrescha al principi da favrer 2023 la dumonda per üna soluziun a Guarda cun 112 suottascripziuns dad 86 chasadas. Sün quai lantscha il Cumün da Scuol ün proget da pilot d’ün on. Interessats pon cumprar i’l Volg a Guarda sachins decumponibels, ramassar in quels lur vanzadüras e tils büttar in duos recipiaints cha la ditta Crüzer transports e rument da Scuol svöda regularmaing (vair EP/PL dals 16 avrigl 2024). Bun’idea, noschas circunstanzas Il problem es,cha quists sachins as schoglian pür dürant cha las vanzadüras fermaintan. Ils trais implants chi prodüan biogas in Engiadina, situats a Zernez, Zuoz e Silvaplauna/Surlej, ston invezza il prüm schmanüzzar las vanzadüras avant co cha quellas pon fermantar. Ils sachins però stoppan e donnagian ils implants da biogas. Perquai han ils gestiunaris dals implants refüsà dad acceptar vanzadüras in tals sachins. A la ditta Crüzer nun esa restà oter co da portar las vanzadüras ad Untervaz in ün grond implant da biogas chi funcziuna cun ün’otra tecnologia. Als 3 december 2024 ha il Cumün da Scuol però conclüs il proget da pilot. Sco cha la suprastanza scriva uossa, i’l protocol dals 3 favrer, nu s’haja verifichà quel proget. Uschè sajan gnüdas büttadas adüna darcheu immundizchas in da quels recipiaints chi nu toccaivan i’l cumpost, d’inviern tachaivan las vanzadüras vi da las paraids dals recipiaints e chaschunaivan tras quai daplü lavur ed insomma nu staivan ils cuosts in relaziun cullas entradas. Pac cuntainta d’eira l’inizianta Irene Casutt tant cun la decisiun sco eir cun l’argumantaziun da la suprastanza. Invers la Posta Ladina ha ella discurrü dafatta d’argumaints marschs. Ella dumonda agüd a la Fundaziun Pro Guarda e scriva tant ad Aita Zanetti sco capo dal Cumün da Scuol sco eir al respunsabel suprastant, a Fadri Blanke, giavüschond da reponderar la decisiun. Ella propuona d’elavurar üna nouva strategia per l’allontanamaint da las vanzadüras, ma sainza success. Irene Caduff insista ed appellescha a la suprastanza da tscherchar üna soluziun cumünaivla almain a Scuol pro la ditta Crüzer in fuorma d’ün container da s-chart biologic. Tenor il protocol da la suprastanza cumünala dals 3 favrer, ha quella uossa decis da lantschar ün seguond proget da pilot per ün ulteriur on. Quel spordscha a la populaziun da tuot il Cumün da Scuol la pussibiltà da portar vanzadüras dad exclusivmaing economias privatas dürant ils uraris d’avertüra pro la ditta Crüzer a Scuol e büttar quellas in ün container special. La sporta es gratuita pella populaziun, vain però missa in quint da la ditta Crüzer tenor la quantità al cumün. Nouva sporta gratuita a Scuol Sün dumonda repeta Aita Zanetti il giavüsch da la suprastanza, cha minchün e minchüna dessa trattar cun chüra las mangiativas ed insomma provar d’evitar vanzadüras. Ella disch, ch’üna tala dumonda saja gnüda fin uossa unicamaing our da la fracziun da Guarda, ma cha la nouva sporta as drizza uossa consciaintamaing a tuot la populaziun dal Cumün da Scuol. «Scha e co cha’l proget vain manà inavant, decida lura la suprastanza a temp ütil sün basa da las experienzas fattas dürant la fasa da pilot», uschea Zanetti. Dimena eir sün basa dals cuosts ed, in stretta colliaziun cun quels, eir da la disciplina da tuot quels e quellas chi portan lur vanzadüras – e be vanzadüras – a Scuol i’l recipiaint per s-chart biologic. Irene Casutt Hugentobler, l’inizianta dal ramassamaint da vanzadüras illa fracziun da Guarda, cumbatta inavant per üna soluziun. Proget cumünaivel pellas vanzadüras Sün iniziativa privata da persunas illa fracziun Guarda esa gnü ponderà co ramassar ed allontanar vanzadüras our da chadafös e chasadas. L’inizianta Irene Caduff Hugentobler ha surdat dal 2023 in tuot 112 suottascripziuns al Cumün da Scuol. Sün quai ha la suprastanza cumünala lantschà per ün on ün proget da pilot, exclusivamaing pella fracziun da Guarda. La fin dal 2024 es quel proget però gnü conclüs. Cun quai cha’l desideri per üna soluziun in chosa exista inavant ha lantschà la suprastanza uossa ün ulteriur proget da pilot. Quel as drizza a tuot la populaziun dal Cumün da Scuol. (pl/jd)

Aromuns – mai dudi. Epür, i tils dà. Els vivan in Albania, Serbia, Macedonia dal Nord, Grecia, Bulgaria e Rumenia, ün pövel muntagnard lung las vias da las legiuns romanas cun üna lingua chi s’ha sviluppada sco masdügl tanter las linguas dal Balcan e’l latin. Il pövel aromun ha fat tras ün’istorgia politica cumplichada. Hoz vivan ils ca. 400 000 Aromuns e las Aromunas – cifras precisas nu sun d’eruir – sco manzunà in tschinch differents stadis politics, cun differents drets ed ideologia politica. Id es october dal 2007 – a Mustér as raduna üna quarantina da rapreschantants aromuns, homens e duonnas, ad ün seminari. I reuschischa a la radunanza, organisada da la fundaziun svizra Convivenza, da fundar üna società da tet pel pövel aromun. I seguan progets radiofonics, festas cumünaivlas ed inscunters regulars sco eir vacanzas per uffants in regiuns istoricas sco a Moscopole in Albania. Fascinant esa per mai da constatar cha las separaziuns politicas nun han pudü desdrüer las tradiziuns dal chant e’l sot, e neir lur emblem tradiziunal, il bastun dal paster. Ed eir la lingua s’ha mantgnüda sur ils cunfins illa scripziun slava, greca e latina. I’ls ultims 30 ons n’ha eu giodü inscunters festivs a Bucarest, producziuns da teater a Costanza, inscunters in Macedonia dal Nord, arrandschamaints litterars a Belgrad, ingio cha Lila Cona ha fundà il PEN aromun, ed eu vez amo hoz ils ögls inchantats dal vegl Nicolay chi’m muossa seis pitschen museum aromun a Sofia. Ma i dà eir l’otra vart da la medaglia, la visita pro l’ultim Aromun in ün cumün da muntogna in Slovenia, o lura a Costanza ingio cha nus restain davant portas serradas – annunzchà d’eira ün referat davart la prüma grammatica da la lingua aromuna scritta dal 1813, ma da quai plü tard. Ed eu d’eira eir a Strasbourg cur cha’l Cussagl da l’Europa ha fat bun üna resoluziun, chürada dal commember catalan dal parlamaint Puig, chi dà eir als Aromuns il dret dad esser ün pövel. E l’on passà ha pudü gnir festagià quist evenimaint ad Ohrid, in preschentscha da politica e cultura. I dà tantas parallelas tanter nus Rumantschs e’ls Aromuns, il svilup istoric cun l’influenza dal latin süllas linguas illas vals da muntogna, la separaziun politica, la testardezza da vulair mantgnair l’ierta dals babuns, ils dialects e pro els l’unificaziun scritta da la lingua. Veglias tradiziuns, chant, musica e litteratura vivan e’s renoveschan. Ed uossa la satira. Eu am strusch ils ögls, dess eu esser fascinà da l’iniziativa da cusglier federal Ignazio Cassis chi douvra illa «Emna rumantscha» il rumantsch sco PR per la Svizra intuorn ed sün tuot il muond. Eu vez la delegaziun svizra na be a Turich, na, eir a Bucarest dechantond la situaziun dal rumantsch e fond impringias sülla plurilinguità svizra e rumena – sainza manzunar ils drets politics dad üna lingua naziunala a Turich. Ma vi da quai ans vaina adüsats. Ma plü mal am fa chi nu crouda gnanc’ün pled in Rumenia davart il pövel paraint al rumantsch, il pövel aromun, chi in Rumenia nu vain acceptà sco pövel cul dret ad ün’aigna istorgia, lingua e cultura. I sun motivs naziunalistics chi fan in Rumenia our da l’aromun ün dialect, sainza drets ad arcugnuschentscha e sustegn. Ella fa quai insembel cun la Grecia, intant cha la Macedonia dal Nord e la Serbia acceptan il pövel aromun sco part dal stadi. Romedi Arquint (S-chanf e Danemarc) era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). Romedi Arquint

Prossem lündeschdi ha lö in l’Hotel Belvedere a Scuol la prosma ediziun da l’occurrenza «Baderlada al fö» moderada da Martina Melcher. Quista jada discuta Nicole Naue, guardgiachamonna illa Chamanna Cluozza cun René Stoye, mainagestiun dals hotels Belvedere, Belvair e Guardaval a Scuol. La discussiun es titulada seguaintamaing: «Che chi collia üna simpla chamonna immez il Parc Naziunal cun ün hotel da staila al Stradun» ed as stordscha intuorn il tema dürabilità. (cdm/fmr) La «Baderlada al fö» ha lö in lündeschdi, ils 10 marz, a partir da las 17.30 in l’Hotel Belvedere a Scuol. L’entrada es libra.

La gruppa regiunala dal TCS Engiadina Bassa/Val Müstair ha salvà venderdi passà sia 62avla radunanza a Scuol. Davo las tractandas ordinarias ha Reto Pattis referi davart il tema laina. Il president da la gruppa regiunala dal Club da Touring Svizzer Engiadina Bassa/Val Müstair (TCS EB/VM), Armon Parolini da Scuol, ha pudü salüdar in venderdi passà üna trentina da commembras e commembers illa stüvetta da l’Hotel Bellaval a Scuol. Avant la radunanza han las preschaintas ed ils preschaints giodü üna buna tschaina da cumpagnia. Armon Parolini, il president dal TCS Engiadina Bassa/Val Müstair, ed il referent Reto Pattis (da schn.) in chaschun da la 62avla radunanza dal club. A la 62avla radunanza sun gnüdas evasas las tractandas proponüdas in möd speditiv. I’l rapport annual ha il president muossà blers prodots e servezzans per automobilists, velocipedists e motociclists cha’l TCS spordscha. Tanter oter viadis, plazzas da campar, cussagliaziun giuridica, cuors per principiants, cuors da repetiziun per veterans, controllas da sgürezza e cussagliaziun da divers materials. Il president ha resümà l’on: «La suprastanza ha salvà trais sezzüdas e nus vain organisà ün trenamaint cun l’auto sülla naiv a Zernez, ingio ch’üna deschina da noss commembers ha tut part. Davo vaina giodü il di da famiglia cun giantar sül Bain da San Jon a Scuol. In november vaina sport üna controlla d’autos illa Garascha Denoth a Scuol e d’inviern vaina fat üna visita i’l God magic a Lai.» La gruppa regiunala cun 1090 commembras e commembers ha sport üna bella paletta d’arrandschamaints. Nouva chaschiera La chaschiera Annina Mayer ha preschantà il quint 2024 cun entradas da 23 500 francs, sortidas dad 11 200 francs ed ün saldo da 12 300 francs. La chaschiera ha servi a la gruppa dal TCS EB/VM dürant divers ons ed ha desdit sia carica. Per ella es gnüda eletta Jolanda Andri da Zernez. La suprastanza propuona ün cuort program pel 2025 ed ha implü onurà a divers commembers chi sun da la partida daspö 50 ons ed a la chaschiera partenta. Il preventiv pel 2025 es gnü preschantà cun cifras plü o main identicas sco il quint 2024 ed es gnü approvà. Referat da Reto Pattis Davo la radunanza ha referi Reto Pattis davart effets i’l marchà da laina, prodots da laina, process da la producziun ed ün pêr impreschiuns davart las sfidas da lavur in pajais esters. Reto Pattis, oriund da Martina, vaiva fingià sco pitschen uffant contact cun laina, sco figl dal resgiader Albert Pattis. Davo ha’l cumanzà sia scolaziun cun üna matura commerciala a l’Institut otalpin Ftan ed ha fat scolaziuns tecnicas in connex cun l’elavuraziun da laina, chemias da collas e laina. In seis manster s’ha’l concentrà sülla producziun da plattas colladas sün basa da laina e lavurà per ün producent svizzer da plattas in pajais esters. Plü tard ha’l lavurà per ün producent da maschinas e fabricas da plattas. El ha lavurà in plüs pajais sco in Kirgistan, Pologna, Russia e Germania. Davo 20 ons inavo in patria Ma davo 20 ons es Reto Pattis dal 2019 tuornà cun sia duonna in Svizra, ingio ch’el ha ün büro d’indschegner in quel sectur a Scuol. Sco ch’el ha dit, importa il consüm da laina sül muond 4 milliards cubics l’on, in Svizra sun quai 4 milliuns. El ha declerà: «50 % da la laina chi vain tagliada aint ils gods vegnan ars in pajais povers sco laina per cuschinar, per s-chodar e surviver. In noss pajais vain la laina dovrada impustüt per l’industria.» Il referent ha muossà diversas fotografias da fabricas chi lavuran cun laina ed eir da seis viadis sün tuot il muond. Las preschaintas ed ils preschaints han eir vis fotografias co cha la glieud in pajais povers viva e mangia. Impustüt pro las ultimas fotografias esa stat meglder ch’el ha muossà quellas pür davo tschaina. Armon Parolini, il president dal TCS Engiadina Bassa/Val Müstair, ed il referent Reto Pattis (da schn.) in chaschun da la 62avla radunanza dal club. Beni Malgiaritta da Müstair (immez) ha prelet il protocol. Reto Pattis dürant seis referat davart il tema laina. Radunanza dal TCS EB/VM La gruppa dal Club da Touring Svizzer Engiadina Bassa/Val Müstair (TCS EB/VM) ha salvà in venderdi passà sia 62avla radunanza illa stüvetta da l’Hotel Bellaval a Scuol. La gruppa dombra 1090 commembras e commembers e vain presidiada dad Armon Parolini da Scuol. La radunanza ha evas las tractandas ordinarias, preschantà arrandschamaints da l’on passà ed elet sco nouva chaschiera a Jolanda Andri da Zernez chi succeda a la chaschiera scadenta Annina Mayer. Davo la radunanza ha Reto Pattis referi davart il tema laina. (fmr/bcs)

Il restorant da muntogna La Motta a Scuol es üna da 22 gestiuns gastronomicas in Grischun chi fan part al proget «Food Save Graubünden» per redüer il sguaz da mangiativas. In quel vegna erui ingio precis chi vain sguazzà il plü bler – per lura provar da redüer la perdita cun differentas masüras. «Vairamaing sun las cifras pro nus fingià vaira bunas», disch Robert Amstutz, manader da la gastronomia pro la Pendicularas Scuol SA, sfögliond tras üna mappa grossa. «Nus d’eiran svess stuts.» El guarda süllas tabellas da la masüraziun chi han fat l’on passà. Amo i’l restorant vegl La Charpenna esa gnü evaluà acribicamaing quant da las mangiativas preparadas chi’s pudess amo dovrar, ma placha finalmaing illas immundizchas. Dürant quatter eivnas sun sülla Motta gnüdas categorisadas, pasadas e documentadas tuot las vanzadüras da mangiativas, per insomma avair üna survista e per lura pudair decider masüras radschunaivlas per redüer il sguaz da mangiativas, l’uschè nomnà foodwaste. Robert Amstutz, manader da la gastronomia pro la Pendicularas Scuol SA ha decis da’s partecipar al proget «Food Save Graubünden»: «Eu sper cha nus rivan da metter in movimaint alch», disch el. Üna tonna in quatter eivnas In quellas quatter eivnas dürant la stagiun d’inviern ha la squadra sülla Motta servi totalmaing passa 21 000 plats chi han chaschunà bundant üna tonna food waste, in media var 47 g pro giast. «Quista cifra muossa cha’l restorant La Motta fa vairamaing fingià buna lavur», disch eir Alexander Pabst da la società «United Against Waste» chi accumpogna il proget «Food Save Graubünden» (guarda boxa). El cussaglia ed accumpogna gestiuns gastronomicas chi’s partecipeschan. «In media vegnan illa gastronomia individuala, hotellaria, gastronomia cumünaivla o in ospidals sguazzats in media tanter 80 e 120 g mangiativas pro plat servi.» Ma chi detta eir restorants chi chaschunan be 10 g ed oters fin ün mez kil sguaz da mangiativas pro giast, agiundscha l’expert. «Mincha gestiun es otra, ma las radschuns sun suvent identicas. Quai nu dependa neir na dal gener gastronomic. Avant chi nu s’ha masürà il sguaz chi’s laschess evitar, nu’s poja far analisas precisas.» Differentas masüras per redüer il sguaz Il proget prevezza vairamaing da far precis ün on davo la prüma masüraziun amo üna seguonda per controllar, schi s’haja fat progress, schi’d es reuschi da redüer il sguaz da mangiativas. Ma perquai cha la Pendicularas Scuol SA ha al principi da quista stagiun drivi il nouv restorant da muntogna La Motta vain la seguonda masüraziun fatta pür dürant la prosma stagiun d’inviern. «In quista situaziun, intant chi’d es tuot amo nouv e chi manca amo la rutina, füss quai stat massa blera lavur», declera Robert Amstutz. Quai nu voul però dir ch’el e sia squadra nun hajan fingià implementà differentas masüras. «Per part vaina quellas pudü tour per mans directamaing illa planisaziun dal nouv restorant», disch il manader da la gastronomia. Uschea spordscha La Motta da nouv eir ün büfè cun «buna roba dad her» ad ün predsch redot e serra la cuschina choda plü bod co illa Charpenna. «Il davomezdi servivna be amo a pacs giasts. Ma per quels staivna listess avair tuot la schelta dal menü», disch il manader da la gastronomia. «Uossa desistin nus da ün pêr giasts implü per na plü stuvair prodüer ün suravanz.» Ün’otra masüra pertocca ils recepts: «Quels vaina optimà, uschea chi resguardan eir las unitats furnidas», disch Robert Amstutz. «Il recept da la schoppa da giuotta es per exaimpel adattà, uschea chi’s douvra güst tuot il sach cun carottas e na be duos terzs.» Il privel cha quel rest gnia invlidà illa frais-chera e stopcha gnir büttà davent davo ün pêr dis scrouda uschea. «Eir pro la frittera vaina scuvert potenzial, vis cha nus pudain redüer la quantità da l’öla cha nus dovrain», agiundscha el. «Uossa vaina miss aint üna sort spunga illas fritteras chi tschütscha sü üna gronda part dals insuos-chamaints. Uschea as poja ütilisar l’öla plü lönch.» Eir consümentas e consüments sun respunsabels Cun da quistas masüras per optimar las lavurs in cuschina contribuischa La Motta üna pitschna part per redüer il sguaz da mangiativas. «Nus sulets nu pudain schoglier quist problem. Ma per mai es quai üna sfida interessanta ed eu sper cha nus possan metter in movimaint alch», disch Robert Amstutz. Tenor ün stüdi dal Politecnicum Turich da l’on 2019 s’amunta il sguaz da mangiativas in Svizra totalmaing a bod 2,7 milliuns tonnas l’on, quai correspuonda a var 330 kg per persuna. La plü gronda part, nempe 38 % chaschunan las chasadas, dimena ils consüments e las consümentas. La gastronomia es tenor quel stüdi respunsabla per 14 % dal sguaz. Eir la masüraziun fatta sülla Motta l’inviern passà conferma la respunsabiltà da minchüna e minchün per la problematica. 47 % dal sguaz calculà pro quella masüraziun han chaschunà ils giasts svess, 475 kg mangiativas sun restadas inavo süls plats servits. Purziuns plü pitschnas «Nus eschan landervia ad adattar las purziuns», disch Robert Amstutz, saviond cha quella masüra nun es tant bainvissa pro’ls giasts. Uschea as tschüffa i’l restorant La Motta be plü üna purziun ketchup cul burger o culs pomfrits. «Nus vain constatà chi restaivan adüna inavo gronds mantuns ketchup süls plats.» Il listess fenomen as vezza eir pro’l pan. Ma sch’inchün recloma, serva il restorant üna seguonda purziun. Eir Alexander Pabst constatescha ch’illa gastronomia sajan dürant ons gnüdas servidas massa grondas purziuns e cha las cuschinas nu’s ris-chaivan il prüm bod gnanca da redüer quellas. «Perquai as stoja uossa eir sensibilisar ils giasts», disch il cusgliader da la gastronomia. E quinta lura: «Sch’eu dumond in noss workshops pro la masüraziun da success quants giasts chi recloman propa pervi da purziuns plü pitschnas, sun quai pel plü be var 2 %. E sch’eu dumond lura amo, quants chi han effectiv pretais üna seguonda purziun, lura sun quai amo plü pacs.» Proget a lunga vista «Nus eschan vairamaing amo magara al cumanzamaint», disch Robert Amstutz. «Pür i’ls prossems ons as muossaraja lura, quant ferm cha nus rivain amo da redüer il sguaz e che masüras chi han ün effet positiv.» El voul in mincha cas cuntinuar cullas masüraziuns annualas eir i’ls prossems ons. Per Alexander Pabst nu vaja in quist proget neir na be per cifras: «Tenor nossa experienza nun han be las singulas masüras ün effet, ma eir cha’l sguaz vain tantüna visibel, schi’s fa las masüraziuns e sortischa las vanzadüras evitablas: üna sadella pel pan e pastizaria, üna pella frütta e verdüra, üna pels rests dals plats», declera’l. «Schi’s sto mincha di büttar davent üna sadella plain pan amo mangiabel, dischan davo ün pêr dis tuots: ‹Quai fa mal›.» Il böt da «Food Save Graubünden» es dimena eir da sensibilisar a quels e quellas chi lavuran cun mangiativas e da s-chaffir üna conscienza per la problematica. Quel effet vezza Robert Amstutz eir in sia squadra. «Nossas collavuraturas e noss collavuraturs sustegnan quist proget. Eu constatesch propa ün grond ingaschamaint.» E sper ün effet ecologic ha la reducziun da sguaz a la fin eir ün effet economic: Ün kil sguaz da mangiativas chaschuna tenor calculaziuns da la producziun fin illas immundizchas cuosts da 24 francs. Per ütilisar plü lönch l’öla illas fritteras ha il restorant La Motta installà uschedits Pads, üna sort spungas, chi tschütschan sü insuos-chamaints. Robert Amstutz, manader da la gastronomia pro la Pendicularas Scuol SA ha decis da’s partecipar al proget «Food Save Graubünden»: «Eu sper cha nus rivan da metter in movimaint alch», disch el. La squadra gastronomica sülla Motta ha l’on passà masürà in media var 47 g sguaz pro plat servi. In media sun quai in restorants congualabels tanter 80 e 100 g sguaz. Robert Amstutz, manader da la gastronomia pro la Pendicularas Scuol SA ha decis da’s partecipar al proget «Food Save Graubünden»: «Eu sper cha nus rivan da metter in movimaint alch», disch el. Eir ils giasts chaschunan sguaz da mangiativas: Var 47 % da tuot il sguaz sun rests laschats inavo süls plats. Il restorant da muntogna La Motta es üna da 22 gestiuns gastronomicas in Grischun chi fan part al proget «Food Save Graubünden». Il proget «Food Save Graubünden» Il proget «Food Save Graubünden» vain finanzià dal chantun Grischun insembel culla società United Against Waste e las organisaziuns Reffnet, Gastro Graubünden e TransGourmet. I’l rom da quel fan las gestiuns gastronomicas chi partecipeschan duos jadas dürant quatter eivnas masüraziuns detagliadas per eruir il sguaz da mangiativas e per analisar ils process dürant la lavur cun mangiativas i’l minchadi: la prüma masüraziun per eruir il status quo, la seguonda normalmaing ün on plü tard per eruir il success. Davo mincha masüraziun ha lö ün workshop, ingio chi vegnan analisats ils resultats e definidas masüras per redüer il sguaz da mangiativas. Il böt dal proget es cha las gestiuns rivan da redüer in möd dürabel lur sguaz. Intant fan 22 gestiuns grischunas part dal proget. (mst/fmr) Ingaschà cunter food waste Il restorant da muntogna La Motta es üna da 22 gestiuns grischunas chi fan part al proget «Food Save Graubünden». Quel proget – inizià dal Chantun insembel cun diversas organisaziuns gastronomicas – ha il böt da redüer il sguaz da mangiativas (Foodwaste) illa gastronomia. Perquai vain dürant ün mais masürà precis quantas mangiativas chi plachan evitabelmaing pro las immundizchas per lura pudair tour masüras chi redüan il sguaz. Il restorant i’l territori da skis sur Scuol sguazza tenor quella masüraziun var 47 g mangiativas pro giast. Eir scha quai es ün resultat fingià magara bun, prouva il restorant cun diversas masüras da sbassar inavant quella cifra. (fmr/mst)

Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. «Tschinch chatschaders van a chatscha e schluppettan tschinchtschienttschinquantatschinch chamuotschs». – «W szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie i Szczebrzeszyn z tego słynie». – Quai sun duos uschedittas rumpalenguas, respectivamaing in rumantsch ed in polac, quai voul dir duos frasas chargiadas da sequenzas da consonants difficils da pronunzchar. E quai es stat al listess mumaint ün pitschen amuse-bouche, cun il qual nus vain vuglü cumanzar la preschantaziun sur dal rumantsch per las studentas e ils students da l’Università da Varsovia chi ha gnü lö als 20 da favrer 2025 i’l rom da l’uscheditta «Emna Rumantscha», l’iniziativa fermamaing sustgnüda da cusglier federal Ignazio Cassis daspö l’on 2021 e proponüda darcheu minch’on tras las rapreschantanzas diplomaticas svizras in tuot il muond. In algordanza al di da l’anniversari da la votaziun dal 1938, lura d’eira il rumantsch gnü declerà in Svizra sco lingua naziunala. L’occurrenza in Pologna es gnüda organisada quist on dal Center da Stüdis Svizzers da l’Università da Varsovia, dirigi dal professer Robert Małecki, in collavuraziun cun l’ambaschada svizra in Pologna rapreschantada da l’ambaschadur Fabrice Fillez e dal deputy head of mission Marc Bruchet. Grazcha a l’ingaschamaint da l’ambaschada esa stat pussibel d’invidar a Mevina Puorger – docenta da cultura rumantscha e proprietaria da la chasa editura editionmevinapuorger – chi’d es rivada aposta a Varsovia per l’occurrenza cun üna preschantaziun preparada cun meis pitschen sustegn. Davo il prüm amuse-bouche vaina vuglü cuntinuar cun ün cuort interludi da musica, la chanzun da Snook cul titel «Lingua materna», üna chanzun chi ans ha dat andit a discuorrer sur da topos fich preschaints illa cultura rumantscha da la «lingua da la mamma». Ma il rumantsch nun es be la lingua da las algordanzas d’infanzia; il rumantsch es simplamaing üna lingua – sainza adjectivs. E las linguas sun instrumaints fich potents. E propa sco tala po il rumantsch entrar in dialog cun otras linguas per esser üna punt invers nouvs muonds, culturas, impissamaints e sensibilitats dad oters. Per exaimpel dals Polacs. Perquai ha Mevina Puorger tradüt in rumantsch e prelet alchünas poesias da Wisława Szymborska, üna da las plü importantas vuschs poeticas polacas dals ultims decennis (premi Nobel 1996). Aint il process da tradüer n’haja gnü eir eu üna pitschna part sco consultant per il polac. Üna jada tradüttas in rumantsch, sülla basa da las traducziuns fingià existentas in talian e tudais-ch, sun las poesias gnüdas congualadas pled per pled cun ils texts originals polacs. E quai es statta üna lavur cha nus vain fat cun Mevina Puorger dürant divers lungs inscunters via Zoom. Eu scriv «lavur», ma pens «plaschair». Id es nempe stat ün enorm plaschair da partecipar a quist curius ed al listess mumaint prezius dialog polac-rumantsch. Far dudir al public polac Wisława Szymborska in rumantsch es stat per mai ün mumaint commovent. Commovent es stat eir il mumaint musical chi ha gnü lö davo la preschantaziun dürant la tschaina rumantscha ill’ambaschada: «Lingua materna» sunada da Madlaina Pestalozzi, giuvna duonna rumantscha chi viva uossa a Varsovia. La chanzun vaina chantà tuots insembel, Polacs e Svizzers. Maciej Durkiewicz da Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è paschiunà per il rumantsch e per la Svizra.

L’autura ed artista engiadinaisa Flurina Badel survain il Premi grischun da litteratura 2025 per seis roman «Tschiera», cumparü l’utuon passà pro la Chasa Editura Rumantscha. Id es il prüm roman da Flurina Badel e «piglia suot la marella diversas fatschettas da la turistificaziun, da la folclorisaziun e da la gentrificaziun da l’Engiadina», sco cha la giuria scriva. «Flurina Badel quinta in seis roman ün’istorgia d’actualità urgiainta in grondas parts da nos chantun», disch Köbi Gantenbein, president da la Fundaziun Premi grischun da litteratura. «Quella referenza ad evenimaints contemporans d’eira üna radschun importanta per nossa decisiun. Ma natüralmaing ans ha eir persvasa la qualità litterara da l’ouvra.» «Tschiera», l’ouvra premiada, raquinta in fuorma da roman da duos destins chi rapreschaintan ils dilemmas e las sfidas persunalas, però eir cumünaivlas chi’s muossan i’l svilup actual da blers cumüns engiadinais. D’üna vart l’istorgia dad Aita, ün’Engiadinaisa emigrada a Vienna, chi vain davo la mort da sia mamma confruntada culla vendita da la chasa paterna – e tant culla perdita d’identità ed orientaziun. E da tschella vart l’istorgia da Luis, ün anteriur fiduziari chi ha surtut la butia in cumün e chi’s dosta ed ingascha da maniera vieplü rabgiantada cunter la vendita totala da sia patria a glieud estra benestanta. Spejel litterar e documaint dal temp Rico Valär, commember da la giuria e professur per litteratura e cultura rumantscha a l’Università da Turich, ha descrit il roman ­«Tschiera» in sia recensiun sco «spejel litterar intelligiaint, substanzial e necessari dals svilups socials, culturals ed economics actuals» (guarda LQ dals 1. november 2024). Per l’autura svess es il cudesch «Tschiera» eir ün documaint dal temp. Realisà i’ls ons 2017 fin 2024 descriva il roman la situaziun i’l temp avant cha la pandemia ha accentuà amo üna jada la mancanza da spazi d’abitar pajabel in Engiadina. «Vairamaing nun es il cudesch fingià na plü actual», disch Flurina Badel. «Uossa füss quai ün’otra istorgia, perquai cha uossa eschan nus tuots sensibilisats per quist tema.» Cha pür grazcha a quista sensibilisaziun sajan nus eir pronts d’ans laschar aint sün quella istorgia. «Sch’eu vess publichà il roman fingià dal 2019, vessan tuots dit: ‹Ah, tü exagereschast.› » Plüssas traducziuns in elavuraziun Uossa però ha il roman gnü grond success. «Il cudesch es quasi exaust», disch l’autura. Insembel culla Chasa Editura Rumantscha lavura ella intant vi da la registraziun d’ün audio­cudesch da «Tschiera». In elavuraziun sun eir traducziuns dal roman per tudais-ch, inglais, frances, talian ed ollandais. «Nus eschan in trattativas cun chasas edituras, ma intant nun es amo suottascrit ingün contrat», disch Flurina Badel. Ed implü: «Schi’s scriva sün rumantsch, sun traducziuns enorm importantas. Perquai am ingascha ferm.» La publicaziun da la versiun tudais-cha cul titel da lavur «Nebelflüchtige» in üna traducziun da Ruth Gantert es previsa per l’on chi vain. Premiada vain intant però la versiun rumantscha, eir pervi da sia «lingua expressiva, precisa e richa, inspirada da la tradiziun linguistica e da la lingua dal minchadi», sco cha la giuria scriva. Davo cha Flurina Badel ha guadagnà fingià il Premi svizzer da litteratura 2020 per l’ouvra lirica «Tinnitus tropic» ed il premi «Term Bel» als Dis da litteratura 2022 vain sia ouvra litterara in rumantsch uossa premiada per la terza jada. «Mia lavur creativa cul rumantsch nun es amo finida», disch l’autura svess (guarda eir intervista). La surdada dal premi ha lö ils 18 gün 2025in l’Hotel Bellavista a Ftan. Il Premi grischun da litteratura Daspö l’on 1999 vain annualmaing surdat il Premi grischun da litteratura. Respunsabel per quel es üna fundaziun privata, illa quala las cusgliadras ed ils cusgliaders da fundaziun agischan eir sco giuria. Actualmaing sun quai sper il president Köbi Gantenbein eir Arianna Nussio, Luzia Rageth, Rita Schmid e Rico Valär. Fin l’on 2020 d’eira il premi finanzià cul legat da Milly Enderlin, daspö l’on 2021 tras donaturas e donaturs privats ed instituziuns publicas. Il Premi grischun da litteratura resguarda publicaziuns in rumantsch, talian e tudais-ch d’auturas ed auturs dal Grischun o cun ün ferm connex cul Grischun. Il premi es dotà cun 10 000 francs. (fmr/mst) Flurina Badel premiada per «Tschiera» L’autura engiadinaisa Flurina Badel survain il Premi grischun da litteratura 2025 per seis roman rumantsch «Tschiera». Quel quinta l’istorgia da duos persunas confruntadas culs müdamaints sül marchà d’immobiglias in Engiadina Bassa. Tant la referenza ad evenimaints contemporans sco eir la qualità litterara da l’ouvra hajan persvas la giuria. (fmr/mst)

Il Premi grischun da litteratura es il terz premi cha Flurina Badel (41) survain per sia lavur litterara. L’autura chi lavura eir in ün duo artistic e sco schurnalista es tuornada dal 2018 in Engiadina Bassa. L’autura Flurina Badel guadogna cun seis roman «Tschiera» il Premi grischun da litteratura. FMR: Che significaziun ha il Premi grischun da litteratura per Ella? Flurina Badel: Eu sun statta fich stutta cur cha la giuria s’ha annunzchada pro mai. Eu nu vaiva propa na fat quint cun quist premi, eir perquai cha l’on passà es gnü onurà ün cudesch rumantsch da Jessica Zuan. Eu sun dimena surpraisa e fich furtünada. Uschè ün premi nu dà be daplü attenziun ad ün cudesch, ma po eir divrir portas nouvas e portas avertas sun la premissa per lavur creativa. Ed a mai persunalmaing dà quai eir il curaschi da cuntinuar. La giuria nomna la referenza a l’actualità i’l roman «Tschiera» sco ün dals argumaints pel premi. Cun che intenziun ha Ella tematisà il svilup actual in Engiadina? Che po ün’ouvra sco «Tschiera» contribuir a quella tematica? Quista mancanza actuala da spazi d’abitar pajabel es tema in divers cudeschs ed eir in chanzuns d’auturas ed artists in Grischun. La reflexiun e transfuormaziun creativa dad uschè üna tematica ragiundscha ün oter public e po commouver sün ün oter livel co ün ingaschamaint politic ed artichels schurnalistics. In l’art vaja plü pac per fats e cifras. «Tschiera» es per mai ün cudesch ch’eu n’ha scrit in prüma lingia per las persunas chi stan, staivan o lessan star in Engiadina ed impustüt per las persunas da mia infanzia quia. Eu n’ha scrit il roman per chapir che chi capita quia, ma a nivel emoziunal, che cha quista sfida sociala fa cun nus sco cumünanza – e per dar üna vusch a quellas persunas chi nu lessan neir na cha la situaziun resta uschea sco ch’ella dvainta vieplü. La giuria loda eir la qualità litterara dal roman. Co ha Ella lavurà culla lingua cun scriver «Tschiera»? Eu n’ha provà da chattar üna lingua pussibla autentica actuala d’ün minchadi rumantsch in ün cumün d’Engiadina Bassa. Id es ün rumantsch sainza dominanza tudais-cha – ün rumantsch chi vairamaing gnanca nu dà. Quai d’eira per mai la sfida, da ponderar co cha nus discurrissan rumantsch, scha nu nu til masdessan trasoura cul tudais-ch. E listess laiva cha la realtà bilingua saja aint illa lingua dal roman e perquai esa eir aint germanissems e per part sintaxa tudais-cha. Eu n’ha provà da scriver ün cudesch uschè rumantsch sco pussibel, ma sainza dovrar ün rumantsch s-chet supercorrect cha propa be plü fich pacas e pacs san insomma amo. Ed eu nu toc pro quellas persunas. Quai ha üna cumponenta trista. E co vaja uossa inavant in Sia lavur litterara? Mia perscrutaziun dal muond tras la lingua rumantscha e meis buonder pel rumantsch nu sun amo fini. Vieplü vegnan eir mias otras linguas importantas pel scriver litterar. A mai plascha pel mumaint dad experimentar cun masdar plüssas linguas. Güsta suna vi d’ün monolog translingual per «romglish», dimena vallader-inglais. Eu sun üna persuna plurilingua tras e tras e quai am plascha. Meis böt es dad esser virtuusa scrivond cun differentas linguas ed il rumantsch restarà üna da mias linguas fermas. (fmr/mst)

Üna da las sfidas da la branscha da fabrica i’l Grischun dal Süd es la s-charsdà da giarsuns müraders, impustüt in Engiadin’Ota. In gövgia ha gnü lö a Zernez l’inscunter regiunal da la Società grischuna dals impressaris, ingio cha’l problem es gnü discus. Giarsuns müraders frequaintan actualmaing lur fuormaziun in Grischun be amo illas scoulas professiunalas da Poschiavo e Cuoira. L’Engiadina, insè ün hotspot i’l sectur da fabrica, nun ha plü ingüns giarsuns müraders. Quai dà da pensar eir a la Società grischuna dals impressaris consctructurs (SGIC), per tudais-ch «Graubündner Baumeisterverband». Fabio Lo Tufo (a schnestra) ed Andrea Vecellio da la Società grischuna dals impressaris, regiun süd. Fabio Lo Tufo es pro la SGIC uschedit ambaschadur da manster e commember da la cumischiun per promoziun da la generaziun giuvna. Ed el ha fat in gövgia passada, pro l’inscunter regiunal dals impressaris a Zernez, reclama per la prosm’ediziun da la show da mansters «Fiutscher» chi varà lö in november a Cuoira. Per evitar üna collisiun cun las maestranzas naziunalas da manster «SwissSkills» – tuottas duos occurrenzas han pel solit lö i’l turnus da duos ons – vegna organisà fingià l’on chi vain ün prossem «Fiutscher». Cha sül sectur dals müraders fetschan quistas occurrenzas pür dret sen, perquai cha l’Engiadina nun haja daspö raduond duos ons plü ingüns – o be amo singuls giarsuns müraders, ha dit l’ambaschadur da mansters. Illa Scoula professiunala a Samedan nu daja insomma plü ingüns. «A nus mancan giarsuns, saja in Engiadin’Ota sco eir in Engiadina Bassa», uschè Fabio Lo Tufo. «Positiv es, cha nus vain a Poschiavo ün boom. Là cumainzan ingon var 15 giarsuns lur giarsunadi da mürader.» Cha da quels derivan la gronda part da l’Italia, ha Fabio Lo Tufo manzunà ed eir valütà quai positivamaing. «Far reclama per nouvs giarsuns, quai sto esser nossa lezcha cumünaivla», ha’l appellà a Zernez als collegas impressaris. Il tudais-ch sco obstacul futur Maurizio Pirola, il president dal SGIC e commember da la suprastanza centrala l’associaziun svizra, ha rendü attent in seis pled, ch’eir scha la situaziun dals giarsuns da mürader talians i’l Puschlav saja positiva, schi saja lura tant plü difficil i’l futur, cur cha quels mansterans da lingua taliana as lessan nempe scolar inavant in direcziun da polier o manader da fabrica. «Lura tils mancan simplamaing las cumpetenzas illa lingua tudais-cha, e quai es ün obstacul per els. O cha nus tils sustgnain fingià ad ura cun muossar tudais-ch o cha nus tils pudessan perder in direcziun Italia», ha dit Maurizio Pirola. Dürant l’occurrenza ha quel eir infuormà davart ils inscunters annuals da la Società grischuna dals impressaris chi’s chatta minch’on culs rapreschantants dals quatter gronds patruns da fabrica: ils duos uffizis chantunals da construcziun ota e bassa, la Viafier retica e l’Astra, l’Uffizi federal da vias. Discus vegnan là, sper la situaziun actuala da fabrica, eir sfidas actualas da la branscha. Ch’our d’vista dal SGIC saja uossa eir da tour per mans la successiun dal manader da gestiun actual, Andreas Felix. El giarà per la fin da l’on 2027 in pensiun. Il SGIC e la digitalisaziun Las duos rapreschantantas da l’impraisa da cussagliaziun Invite Technologies AG, Ciara Mathieu e Julia Mirer, han preschantà in gövgia passada a Zernez ün bilantsch intermediar da la perscrutaziun dal transfer digital da datas pro’ls commembers dal SGIC, sün incumbenza da l’associaziun. Prüms resultats muossan cha raduond 70 % douvran in lur minchadi tools digitals e plattafuormas digitalas per comunichar e transferir datas. Be s-chars 22 % preferischan qua amo la via fisica cun palperi, sticks dad USB o discs cumpacts. Las retscherchas da Mathieu e Mirer han eir muossà cha’ls plü blers problems i’l barat da datas digitalas daja cun 70 % dürant la fasa da fabrica svessa e s-chars 19 % dürant la fasa da publicaziun d’ün proget da fabrica. Ellas han in seguit profità da l’occasiun e fat dumondas als preschaints in sala da l’hotel Alpina per pudair cumplettar uschè lur datas ramassadas fin uossa. Per exaimpel esa gnü discus davart las sfidas las plü grondas illa lavur dal minchadi, chi sun impustüt las differentas e suvent eir massa numerusas plattafuormas digitalas e lur cumpatibiltà tanter pêr. Ch’eir las cumpetenzas digitalas da las persunas invoutas illas singulas dittas hajan amo potenzial. Ingaschamaint pel futur A la fin da l’occurrenza ha eir il president da la Uniun grischuna da mansteranza, Viktor Scharegg, referi davart novitats da sia associaziun. Quella es cun var 6000 commembers la plü gronda società d’economia dal Grischun ed includa 32 societats da commerzi e mansteranza e 31 societats da branscha, tanter oter eir l’Uniun grischuna da meidis. Viktor Scharegg ha rendü attent al dovair da s’ingaschar illa fuormaziun professiunala ed ha eir infuormà davart il giubileum da 125 ons cha sia società po festagiar ingon. Implü ha’l preschantà divers puncts our da lur strategia 2025 fin 2028. Quella as basa sülla visiun d’ün chantun Grischun sco lö attractiv da lavur e lö d’abitar cun ün’ota qualità da vita. Per ragiundscher quel böt faja tenor el dabsögn d’attrar talents e specialists, «ma eir da tgnair ils obstaculs bürocratics e regulativs sün ün livel bass e d’avair cundiziuns a favur d’impraisas», ha dit Viktor Scharegg. Fabio Lo Tufo (a schnestra) ed Andrea Vecellio da la Società grischuna dals impressaris, regiun süd. Viktor Scharegg, il president da la Società grischuna da commerzi, ha referi a Zernez sur da nouvas our da la società. Ciara Mathieu (schnestra) e Julia Mirer, las rapreschantantas da la Invite Technologies AG dürant lur preschantaziun.

L’impraisa Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) ha gnü üna producziun da record dürant l’on da gestiun 2023/2024. Grazcha a blera naiv e blera plövgia ha ella prodüt bundant ün terz daplü electricità co illa media dals ultims ons. Quai ha la OEE comunichà a la radunanza generala in venderdi a Martina. «L’on passà es stat ün on bletsch – e perquai ün on bun per nus», ha bilantschà Giacum Krüger, il directer da la OEE a la radunanza generala. In cifras s’exprima quai uschea: las ouvras da la OEE han prodüt s-chars 1,8 milliards uras kilowatt (kWh) electricità i’l on da gestiun 2023/2024, quai sun 34 % daplü co la media dals ultims ons. Pels cumüns concessiunaris (S-chanf, Zernez, Scuol, Valsot) resulta perquai ün fit d’aua da 12,3 milliuns francs (bundant 50 % daplü co l’on avant) e per la OEE as preschainta suot il strich ün guadogn annual da 3,3 milliuns francs. Martin Schmid, il president dal cussagl administrativ, ha fat il bainvgnü a var 80 persunas a la 70avla radunanza generala da la Ouvras Electricas d’Engiadina SA. Martin Schmid, il president dal cussagl administrativ da la OEE e cusglier dals stadis pel Grischun, ha miss in vista in occasiun da la radunanza a Martina cha la producziun da record da l’on passà gnarà da bun als cumüns eir cun üna reducziun dal predsch d’electricità. Retard cun «ScuolSolar» Guardond inavant ha il president dal cussagl administrativ constatà chi sarà necessari d’augmantar la producziun d’energia regenerabla per substituir la forza d’ouvras atomaras. E cha la gronda sfida sarà in quel connex la realisaziun d’implants solars. «Il ‹solarexpress› s’ha müdà in ün tren regiunal», ha dit Martin Schmid – eir cun sguard vers il proget «ScuolSolar», vi dal qual eir la OEE es partecipada. Per quel proget spettan il cumün da Scuol, l’Energia Engiadina e la OEE amo adüna al permiss da fabrica. Ed intant spetta tuot eir amo a la politica federala. Quella voul müdar las cundiziuns per distribuir subvenziuns da la Confederaziun. Tenor las cundiziuns oriundas – nempe cha almain 10 % da la producziun vess dad ir in vigur a la fin dal 2025 – nun es il proget «ScuolSolar» plü realisabel. «Nus vain recuors, problems tecnics e culla finanziaziun», ha dit Martin Schmid davart il proget. Ma cha la prolungaziun dal «solarexpress» saja be amo üna formalità. Tuottas duos chombras dal parlamaint han intant dit schi, i manca dimena amo la votaziun finala. Approvà tuottas propostas Las tractandas formalas da la radunanza generala a Martina d’eiran svelt regladas: Ils acziunaris e las acziunarias han approvà unanimamaing il rapport da gestiun e las dividendas da 3.15 milliuns francs, la radunanza ha dat dis-charg a la gestiun ed elet a Chris Kim sco successur da Thomas Fürst i’l cussagl administrativ. La radunanza generala da venderdi passà es eir statta üna da giubileums: ella ha gnü lö per la 70avla jada, intant cha l’ouvra electrica da Martina es in funcziun daspö 30 ons. Per festagiar quel giubileum ha la radunanza perquai eir gnü lö illa halla da maschinas dal implant a Martina. Giacum Krüger, il directer da la OEE, ha bun rier: las ouvras han gnü üna producziun da record dürant l’on da gestiun passà. Martin Schmid, il president dal cussagl administrativ, ha fat il bainvgnü a var 80 persunas a la 70avla radunanza generala da la Ouvras Electricas d’Engiadina SA. Peder Caviezel, il capo da Valsot, ha guardà inavo cun fotografias sül svilup da las ouvras electricas. Ün inscunter tanter turbinas: In occasiun dal 30avel giubileum da l’ouvra electrica a Martina ha la radunanza generala da la OEE gnü lö illa halla da maschinas a Martina. Martin Schmid, il president dal cussagl administrativ, ha fat il bainvgnü a var 80 persunas a la 70avla radunanza generala da la Ouvras Electricas d’Engiadina SA. Bun on da gestiun per la OEE A la 70avla radunanza generala ha la Ouvras Electricas d’Engiadina SA in venderdi annunzchà üna producziun extraordinaria dürant l’on da gestiun 2023/2024. Grazcha a blera plövgia e blera naiv ha la OEE prodüt l’on passà bod 1,8 milliards uras kilowatt electricità, quai es bundant ün terz daplü co illa media dals ultims ons. Per celebrar il 30avel giubileum da l’ouvra a Martina ha la radunanza generala gnü lö illa halla da maschinas da quell’ouvra. I d’eira eir l’ultima radunanza generala per Jachen Gaudenz sco commember da la direcziun. Davo 40 ons pro la OEE va el la fin da marz in pensiun. (fmr/mst)

La 70avla radunanza generala da la Ouvras Electricas d’Engiadina SA d’eira eir l’ultima da Jachen Gaudenz sco commember da la direcziun. La fin da marz va l’indschegner da Lavin in pensiun. El finischa sia carriera davo 40 ons pro la OEE. Dal 1976 ha Jachen Gaudenz cumanzà seis giarsunadi pro la OEE, el d’eira quella vouta il prüm chi ha pudü imprender serrürier da maschinas in Engiadina. Davo ha el fat amo la scolaziun sco indschegner d’electrotecnica a Turich ed es dal 1989 tuornà pro la OEE. Davo in tuot 40 ons pro quist’impraisa va el la fin da marz in pensiun. Sco commember da la direcziun d’eira Jachen Gaudenz respunsabel per la gestiun ed il mantegnimaint da las ouvras. FMR: Che ha tgnü ad El uschè lönch pro la OEE? Jachen Gaudenz: La lavur pro la OEE es uschè vasta. Da la vart tecnica cumainza quai cun scrauvs da 20 centimeters diameter e finischa pro la tecnica electronica. Eu n’ha imprais tuottas duos varts chi’s douvra in ün’ouvra electrica: la part mecanica i’l giarsunadi, la teoria electrotecnica illa scolaziun d’indschegner. Plü inavant as poja da la vart administrativa as confuonder cun uffizis da tuot las direcziuns da facultats, dal transport d’energia fin pro uffizis da la natüra. Üna fich interessanta collavuraziun es eir quella cul Parc Naziunal Svizzer. E natüralmaing es eir la collavuraziun culs cumüns concessiunaris intensiva. Da pudair verer co cha uschè ün’ouvra funcziuna, co ch’üna turbina chi paisa passa 100 tonnas es construida cun üna precisiun fin sün tschientavels da millimeters per ch’ella funcziuna – quai m’ha adüna fascinà. Che d’eiran Sias staziuns pro la OEE? Dal 1989 n’haja cumanzà sco schef da la centrala a Pradella. Là as trattaiva il prüm da colliar l’ouvra giò Martina vi da l’impraisa existenta. Lura n’haja surtut la gestiun da las ouvras a Pradella e Martina. Davo cha nus vain dal 2013 fat müdamaints illa direcziun da la gestiun e drizzà aint üna direcziun per la OEE, d’eira il prüm respunsabel pel mantegnimaint da las ouvras, plü tard es amo gnü lapro la gestiun da quellas – il büro da producziun, il büro da statistica, la collavuraziun culs partenaris chi prodüan e retiran energia. Dürant Sia carriera haja dat duos evenimaints agravants pro la OEE: 2013 es sorti ün grond volumen da belma pro la serra Punt dal Gall i’l Spöl, 2016 ha la OEE constatà cha’l Spöl es contaminà ferm cun PCB davo sbagls fats pro lavurs da sanaziun. Co s’ha El occupà da quellas sfidas? Per mai d’eira adüna important da rivar a soluziuns pratichablas. Da quels evenimaints nu’s laschan evitar dal tuot. E schi capita alch, lura as stoja gnir a bröch cun quai. Important es chi’s discuorra insembel e chatta soluziuns chi’s po propcha eir realisar. Dit plü general: Illa strategia ed eir i’l operativa douvra tenor mai adüna eir ün impuls pratic. Be discuorrer e decider robas chi nu sun fattiblas, quai nu’m para güst. Che as ha müdà dürant quels 40 ons ch’El ha lavurà per la OEE? Bler s’ha müdà, ma la fisica, quella resta. Il plü frappant es tenor mai quant plü gronda cha l’administraziun es gnüda. La lavur sco tala nu s’ha müdada: I s’ha da far liber 50 scrauvs e darcheu da tils trar per chi funcziuna. Però avant 40 ons as dovraiva per l’administraziun ouravant duos o trais dis, uossa düra quai trais ons – eir schi nu maina daplü. Ha quai tenor El eir da chefar cun quai chi nu’s voul plü surtour respunsabiltà hozindi? Quai es be quai. E quai es alch ch’eu nun incleg. Eu sun adüna stat pront da surtour respunsabiltà, n’ha eir fat jent quai e sun adüna stat davo quai ch’eu n’ha decis. I po adüna capitar alch, schi’s surpiglia respunsabiltà o brich. E schi’s vezza plü tard, sün basa da nouvas premissas, chi d’eira üna fosa decisiun, lura nu’s poja neir far ingüns imbüttamaints. Ma sch’ingün nu surpiglia respunsabiltà, lura nu vaja neir inavant. Ed uossa, co vaja inavant pro El? Eu nun ha ingünas intenziuns dad ir sün lungs viadi tras il muond. A la OEE n’haja dit chi am pon adüna dar ün telefon, schi füss alch. Eu farà eir inavant guidas tras las ouvras, quai es alch ch’eu fetsch fich jent. E lura varaja uossa eir daplü temp per meis hobis: Tesser e filar ed otras lavurs manualas, ma eir ir cul velo o a chaminar e degustar e giodair buns vins. Jachen Gaudenz es stat respunsabel per la gestiun ed il mantegnimaint da las ouvras. Davo 40 ons pro la OEE va el in pensiun sülla fin da marz.

Chi chi sa rumantsch, sa daplü. In meis cas as stuvessa cumplettar cun talian quist bun slogan cha Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) vaiva creà per dar daplü valur e pais al rumantsch. Cun success, dschess eu. Chi chi sa rumantsch, sa propi daplü. Ma quai vala natüralmaing eir pel frances, inglais, spagnöl o – in meis cas – talian. Insè per mincha lingua. In scoula primara, illa tschinchavla classa, vaiva ün magister chi’m dschaiva adüna, sch’eu discurriva dürant l’instrucziun cun meis vaschin da banc o culla conscolara davo mai: «Parli miga Parli». Eu nu til n’ha propi inclet, siond ch’eu nu discurriva da quel temp ingün o quasi ingün talian. Ma our dal möd co ch’el pronunzchaiva quella frasa n’haja chapi chi’d es alch serius e chi füss forsa meglder da taschair – almain ün mumaint. Quel magister nun ha be fat seis stincals cun meis nom, eir nos conscolar Theodor ha tschüf sia part. «Der Theodor im Fussballtor» til ha’l adüna nomnà. Cler cha tuot riaiva. Ma tals «spruchs» nu sun be da rier, mabain offendan adüna ün pa, perche ch’ün uffant nun inclegia amo dal tuottafat ne il sarcassem ne il spredsch chi sun eir üna part inherenta da tals spruchs – ed el as sainta ris oura. Ed impustüt nun è’l bun da’s defender cunter quella ümiliaziun. El tascha – e fa uschè precis quai cha’l magister ha intenziunà. Insomma, l’istorgia da meis nom – chi nun ha dal rest da far dafatta nüglia cul talian, eir schi paress – ha eir varts divertaivlas. Giò’l Tessin daiva – forsa til daja amo adüna – ün falegnam chi vaiva per cas quasi il istess nomer da telefonin sco eu. Be l’ultima cifra d’eira ün da ses e na ün da nouv. Ed ün temp n’haja tschüf adüna darcheu telefons dal Tessin da glieud chi tscherchaiva quel falegnam, til lain nomnar Francesco. Dimena, meis telefonin sclingia, eu schmach sül pomin per acceptar il discuors e di «Parli». E lura cumainza la vusch da l’otra vart a m’inuondar cun infuormaziuns, pleds e dumondas chi’s drizzan, na, chi’s drizzessan insè a Francesco. La prüma vouta nun haja chapi il muond. Ma cul temp n’haja inclet cha quai ha da far cun meis nom. Ed uossa interrumpa sainza retgnentschas quist sbuorflöz linguistic cun «Scusa, lei ha sbagliato numero. Mi chiamo Parli. È il mio nome. Lei cerca sicuramente Francesco. Ha il numero x6 e non x9.» E l’otra vusch: «A, scusa, scusa mille volte. Ciao, ciao». E subit esa quiet. Il plü tard daspö lura saja che cha «parli miga Parli» voul dir. Ma eir che confusiuns cha noms pon chaschunar. Peider Andri Parli da Cuira è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

Üna da las reacziuns ramassadas d’incuort culla retschercha pro las lecturas ed ils lecturs da la «Engadiner Post/Posta Ladina» es statta, cha bleras partecipantas e partecipants giavüschessan üna traducziun dals texts rumantschs captivants ed interessants. La redacziun es natüralmaing seguida a quist giavüsch e spordscha pro’ls texts rumantschs online directamaing ün link sün Textshuttle.com (uossa Supertext.com). Las lecturas ed ils lecturs ston simplamaing copchar il text e lura vain quel tradüt. Quist program as basa però sün rumantsch grischun, vallader e puter nu sun la lingua preferida. Quai as bada eir illas traducziuns. Perquai nu surpiglia la redacziun neir ingüna respunsabiltà pellas traducziuns. Quist’eivna ha eir il schefredacter da la EP/PL, Reto Stifel, vuglü far adöver da quist instrumaint e controllar che cha’ls redacters rumantschs scrivan. El ha copchà tuot il text – cul nom da l’autur s’inclegia – e la supraisa es statta gronda. Il text es nempe gnü scrit d’ün «Niedriger Nikolaus»! Quist program paress ün furbazzun! Eu sa bain svess ch’eu sun plü larg co lung, cha meis bazegner vaiva nom Nicolaus, eu sun ün niculausin e perfin ün nanin (almain sco musicant da la gruppa @ils_7_nanins). E listess am para quista pretaisa bod ün pa impertinenta. Il meglder es cha vus provais oura e valütais svess quist program sfruntà. Impustüt eir quels chi han let fin qua e nun han chapi nüglia. Nicolo Bass – il «niedriger Nikolaus» – è redactur e viceschefredactur da la Engadiner Post/Posta Ladina, ed el responsescha la part rumantscha da quella gasetta. Quest text è cumparì dacurt er en la Engadiner Post/Posta Ladina. Nicolo Bass

Eir scha la Mottata sur Ramosch – üna colonia preistorica dal temp da bruonz – es fingià gnüda scuverta avant passa 70 ons, es pür ingon cumparü il prüm cudesch chi’s dedichescha a las conclusiuns da las perscrutaziuns. E quel classifichescha la Mottata sco scuverta da referenza chi muossa il svilup da la colonisaziun da las Alps a partir dal temp da bruonz. A l’archeolog chantunal, Thomas Reitmaier esa stat ün grond bsögn da pudair dar palaisas las datas davart la Mottata ed in ün discuors cun la FMR ha el classifichà la scuverta preistorica sur Ramosch. «Insè as poja suppuoner cha l’uman es fingià in gir a partir da la fin dal temp da glatsch in Engiadina Bassa ed illa regiun intuorn Ramosch. Sco prüm amo sco chatschaders chi passaivan la val perseguitond lur butins – ma plü tard a partir dal temp da bruonz suna eir gnüts stabels», disch l’archeolog chantunal ­Thomas Reitmaier. El svess vaiva perfin scuvert avant ün pêr ons per cas ün da quist singuls fragmaints preistorics sün üna gita cun sia famiglia dürant las vacanzas, nempe las restanzas d’actività umana las plü veglias sün territori cumünal da Valsot. I’s tratta d’üna vetta da charbun da laina, chi’d es gnüda datada i’ls ons 6500 avant Cristus. 70 ons davo la scuverta daja üna publicaziun I’ls contuorns da Ramosch (1230 m s. m.) es però la prüma perdütta d’üna colonia permanenta preistorica l’uschè nomnada Mottata (1541 m s. m.). Quist cumünet chi datescha dal temp da bruonz medieval (a partir dal 16avel tschientiner avant Cristus), vaiva scuvert il silvicultur indigen Niculin Bischoff (1924–2018) l’on 1953 ed ha procurà per üna sensaziun. Fingià dürant ils ons 1950 e lura eir dürant ils ons 1970 haja dat divers s-chavamaints da sondagi e da surfatscha sülla Mottata. Ulteriuras perscrutaziuns da divers scienziats e scienziadas haja però dat fin i’l temp preschaint. Da quistas lavurs haja bainschi eir dat rapports preliminars ed üna lavur da licenziat, ma ils resultats e las conclusiuns da las scuvertas sülla Mottata nu sun mai gnüts publichats sco ouvra cumplessiva. Quai s’ha müdà al principi d’ingon. Il Servezzan archeologic ha publichà il cudesch «Die Mottata bei Ramosch – Aspekte einer prähistorischen Siedlungslandschaft im Unterengadin». Quel preschainta in möd scientific tuot las perscrutaziuns dals ultims 70 ons a Ramosch e classifichescha la Mottata in ün connex interalpin sco colonia strategica vi d’üna cruschada da transit importanta. Daplü co be ün muot L’areal preistoric perscrutà sur Ramosch as rechattaiva sün trais muots, nempe sülla Mottata, la Fortezza e la Motta. I’s suppuona cha la colonia principala saja statta quella da la Mottata e chi’s rechattaivan probabelmaing lös da cult süls ulteriurs duos muots. Sülla Fortezza e la Motta s’haja fin uossa be per cas fat singuls chats e quels duos muots nu sun stats part da las perscrutaziuns. «I’l center dal cumün modern da Ramosch n’haja però eir scuvert sün üna gronda surfatscha üna vetta impreschiunanta chi datescha dal temp da bruonz. Dimena as poja dir cha las colonias preistoricas intuorn Ramosch nu s’han be limitadas sün l’areal da la Mottata», declera l’archeolog. Implü dan eir las terrassas illa cuntrada da Ramosch perdütta d’üna lunga istorgia d’agricultura illa regiun. Las terrassas situadas las plü otas ed i’ls contuorns da la Mottata dateschan per part eir dal temp da bruonz. Quai ha la scienziada indigena Angelika Abderhalden-­Raba scuvert dürants seis proget «Terra (Terrassenlandschaft Ramosch)». Sias perscrutaziuns e conclusiuns fan eir part dal nouv cudesch. Tschinch fasas da colonias preistoricas Sülla Mottata sco tala han ils archeologs pudü cumprovar in tuot tschinch fasas da colonias preistoricas. E quai dal temp da bruonz medieval (16avel fin 14avel tschientiner avant Cristus) fin i’l temp da fier tampriv (intuorn 400 avant Cristus). «Intant chi sun gnüdas chattadas restanzas da chasas da lain sün pösts dal temp da bruonz, s’haja pudü cumprovar dürant il temp da fier üna chasa cun ün schler da crappa», declera Thomas Reitmaier. Da quist tip da chasa, l’uschè nomnada «casa raetica», s’haja eir fat diversas scuvertas illa zona centrala da la cultura retica, nempe i’l Tirol dal Süd e dal Nord sco eir i’l Trentino. Cha quist svilup da la chasa da lain a quella cun schler muossa eir il svilup da la cultura e’ls umans, chi han in ün dandet dürant il temp da fier tampriv gnü dabsögn d’üna località adattada per magazinar chaschöl, charn sechantada o vin. E cha quist tip da la «casa raetica» es eir gnü chattà sülla Mottata, demuossa il contact tanter quistas diversas colonias, chi’s po plü u main classifichar sco üna cultura interalpina, nempe quella da ­Fritzens-Sanzeno. Ün «chastè dals Rets» «Perquai es per mai la posiziun topografica il factur il plü interessant vi da la Mottata, chi’s rechatta vi d’üna cruschada inter- e transalpina tanter l’Italia, l’Austria fin Bavaria e’l territori illa Germania dal Süd. Quia haja dat ün rich barat d’ideas, culturas ed influenzas», uschè l’archeolog chantunal. Causa quista posiziun strategicamaing importanta as poja eir discuorrer pro la Mottata d’ün «chastè dals Rets». Ils archeologs suppuonan nempe cha la Mottata saja adüna darcheu gnüda conquistada e colonisada da nouvas culturas. E sperapro s’ha lura pass per pass eir sviluppada üna vasta agricultura i’ls contuorns da Ramosch. «Alch chi’d es eir be stat pussibel grazcha ad ün microclima magara agreabel in confrunt cun otras regiuns alpinas. Perquai es la Mottata eir üna scuverta da referenza chi muossa il svilup da la colonisaziun da las Alps a partir dal temp da bruonz», declera l’archeolog chantunal. Tschients da fragmaints da keramica sun lura eir stats ün’ulteriura cumprouva per quista colliaziun da la Mottata sur il muond retic oura. Uschè s’haja eir perscrutà la cumposiziun dals minerals da quista keramica e grazcha a quistas analisas s’haja pudü determinar ingio cha la vaschella es gnüda prodotta. Da tuot las scuvertas d’eiran be pacas d’oriund indigen e quai es tenor l’archeolog chantunal ün ulteriur indizi per las grondas influenzas dadadour e l’importanza strategica da la Mottata. Ün grond bsögn persunal Pro’l cudesch da la Mottata as tratta d’üna publicaziun plütöst scientifica, chi nu’s drizza primarmaing a laics, dimpersè ad ün public d’experts. Ma quai es eir stat il grond böt dals invouts, nempe da render disponibel il savair e tuot las datas davart la Mottata sco lö da scuverta archeologic important. E quai es eir gratià grazcha a l’iniziativa da Thomas Reitmaier, chi’d ha adüna darcheu dat impuls e portà insembel ils divers fragmaints da quist cudesch. El ha nempe fingià dürant seis temp sco archeolog a l’Università da Turich l’on 2007 – davo sia prüma visita a Ramosch – chattà per cas üna lavur da licenziat davart la Mottata. Quella vaiva scrit Lotti Isenring l’on 1976, ma nu tilla ha mai publichada. «A mai paraiva fich important ed ün grond dovair da finalmaing publichar quist cudesch davart la Mottata. Ma i’s tratta d’üna ouvra cumünaivla da mai, l’Università da Turich ed impustüt da Lotti Isenring, chi s’ha 50 ons davo sia lavur da licenziat amo üna jada dedichada cumplettamaing a la Mottata ed a quist cudesch», disch Thomas Reitmaier. Il cudesch «Die Mottata bei Ramosch – Aspekte einer prähistorischen Siedlungslandschaft im Unterengadin» as chatta eir in möd digital e gratuit sülla pagina da la ETH E-Periodica. Implü daja als 3 da mai 2025 ün referat a Scuol illa libraria poesia Clozza davart la nouva publicaziun. La chasa da noss perdavants Uschè sco süll’illustraziun (guarda suotvart) sarà statta la uschè nomnada «casa retica». Voul dir cha in da quists chasamaints da lain cun schler da crap abitaivan e lavuraivan üna jada ils prüms umans chi han colonisà las vals alpinas. Eir sülla Mottata sper Ramosch ha l’archeologia chavà oura – i’l decuors dals ultims 70 ons – la fundamainta da quist tip da chasa. La collina da Mottata es insomma statta i’ls ultims decennis üna truvaglia ed ün hotspot da la perscrutaziun archeologica illas Alps. Üna publicaziun actuala dal Servezzan archeologic dal Grischun dà uossa üna survista cumplessiva da tuot ils resultats da retschercha, e vain a la conclusiun cha la Mottata sarà statta ün lö da barat interalpin. (fmr/cam) Ün pitschna schelta da la keramica chi’d es gnüda chattada sülla Mottata. Grazcha ad analisas dal minerals s’haja pudü cumprovar cha be üna pitschna part da la vaschella es gnüda prodütta illa colonia sur Ramosch. Ün survista dals trais muots sur Ramosch, ingio cha la colonia preistorica as rechattaiva. Ün pitschna schelta da la keramica chi’d es gnüda chattada sülla Mottata. Grazcha ad analisas dal minerals s’haja pudü cumprovar cha be üna pitschna part da la vaschella es gnüda prodütta illa colonia sur Ramosch. Ils s-chavamaints archeologics dürant ils ons 1950, davo chi’s vaiva scuvert prüms chats sülla Mottata. Visualisaziun da la"casa raetica". Da quist tip da chasa, s’haja eir fat diversas scuvertas illa zona centrala da la cultura retica, nempe i’l Tirol dal Süd e dal Nord sco eir i’l Trentino, am eir sülla Mottata a Ramosch.

Il fotograf tirolais Lois Hechenblaikner documentescha excess e decadenza i’l turissem alpin – primarmaing illas destinaziuns da sia patria. Cun sia camera guarda el nan là, ingio cha las regiuns ed organisaziuns da turissem guardan plü gugent davent. L’eivna passada ha’l dat in l’Hotel Laudinella a San Murezzan ün’invista in sia lavur fotografica dals ultims decennis. Après ski i’l «Mooserwirt» a St. Anton: «La cultivaziun da l’excess», sco cha Lois Hechenblaikner descriva quai. Sias fotografias muossan deliri, excess, perdita da controlla: Homens plü dastrusch a la pensiun co al temp da scoula chi nu san fingià il davomezdi plü star in pè. Duonnas in dirndls cuorts chi animeschan a rotschas da skiunzs da tour amo ün shot ed amo ün. Locals da festa chi prouvan d’imitar l’atmosfera rusticala d’alch chamonna, ma paran plütöst persiflaschas da mincha clischè alpin. I sun scenas irritantas, peniblas, primitivas – fotografadas discretamaing cun l’angul larg da la Leica. Impreschiuns dal turissem ad Ischgl: «Eu guard nan là, ingio chi dà discharmonias, ingio cha la situaziun cupicha», disch Lois Hechenblaikner. Seismograf cun camera «Fetscha l’impreschiun d’esser cunter il turissem?», dumonda Lois Hechenblaikner retoricamaing. «Eu m’incleg sco seismograf culla camera. Ingio va alch suotsura? Ingio daja discharmonias? Ingio cupicha la situaziun? Là guard eu nan plü precis.» Sias frasas sun bod uschè güzzas sco sias fotografias. El discuorra da «l’industria alpin-turistica da far sü stuornas», da «brigants moderns» chi tiran als turists ils raps our da gialoffa, da la «celebraziun dal nosch gust» chi capita illas localitats d’après ski sper las pendicularas. Ma na, Lois Hechnblaikner nun es per princip cunter il turissem alpin. El nu metta in dumonda la necessità existenziala cha’l turissem ha per las regiuns alpinas. Ma el disch: «Turissem funcziuna be lura bain, schi’d es avantman respet e stima da tuottas duos varts, pro’ls giasts tant sco pro’ls ospitants.» E sün sias fotografias dal tumult sper las staziuns da val, là nu’s chatta plü quel equiliber. Impreschiuns dal turissem ad Ischgl: «Eu guard nan là, ingio chi dà discharmonias, ingio cha la situaziun cupicha», disch Lois Hechenblaikner. «50 milliuns pernottaziuns – quai fa alch» «Sast tü vairamaing, quant don cha tü fast a nus cun tias fotografias?», til haja dumandà il schef d’üna da las plü grondas pendicularas tirolaisas üna jada narrischem, quinta Lois Hechenblaikner. «Ma eu nu creesch ils motivs chi’s preschaintan davant mia camera. Eu tils tegn be ferm.» Eir schi dà opposiziun i’ls cumüns, ad Ischgl, Kitzbühel, Sölden, St. Anton – cha quai sajan intant be singulas persunas chi constateschan: «Quist möd da turissem es patologic, quel es fos», disch Lois Hechenblaikner. El svess es creschü sü in üna famiglia chi gestiunaiva ün pitschen albierg i’l Tirol, ed el quinta co cha seis genituors cugnuschaivan amo a mincha giast persunalmaing. «Fin prossem on», vaiva nom da quel temp cur cha las valischs d’eiran pakettadas. Hozindi dombra il Tirol on per on bod 50 milliuns pernottaziuns. «A mai nu vaja per idealisar ils temps vegls. Ma per muossar che transferimaint cultural gigantic chi ha gnü lö ils ultims decennis», disch il fotograf. «50 milliuns pernottaziuns be i’l Tirol, quai fa alch cun üna regiun e culla glieud.» Impreschiuns dal turissem ad Ischgl: «Eu guard nan là, ingio chi dà discharmonias, ingio cha la situaziun cupicha», disch Lois Hechenblaikner. Ün ventil da surpressiun Sia camera nu drizza Lois Hechenblaikner be sün quels e quellas chi fan festa illas bars e chamonnas artificialas d’après ski – cun plü o main dignità. Sias fotografias muossan eir quellas massas chi sun la consequenza da l’industria turistica alpina da nos temp: las massas da giasts, las massas d’alcohol, las massas da material, las massas da s-chart. Sia perspectiva es quella chi manca consciaintamaing i’ls prospects ed illas reclamas chi insceneschan ün idil alpin calm, cun chalets romantics da lain e cun üna natüra intacta suot tschêl blau. Dumandà per sia vista sül turissem da tschella vart dal cunfin dal Tirol in Svizra, disch il fotograf: «In Svizra es quai calibrà tuot oter, quia nu’s promouva e cultivescha tant ferm l’excess alcoholic. Ils Svizzers han üna retgnentscha natürala, quels nu laschan giò las chotschas sco ils Tirolais.» Ma lura discha’l eir cha in Svizra nu riva’l gnanca nan uschè simpel ed uschè daspera cun sia camera, a quist muond suvent eir da luxus sainza masüra. «Quia capita quai tuot bler plü discret ed in ün rom privat, ingio chi nu’s po plü esser pro culla camera.» «Nossas destinaziuns turisticas chi dan talmaing gas, sun gnüdas il ventil da surpressiun da la società da prestaziun», disch Lois Hechenblaikner. Cun sias fotografias documentescha el in quel sen la reducziun da la pressiun illas muntognas. Seis böt nu saja da missiunar e da convertir la glieud. «Mias fotografias pon metter in movimaint üna discussiun. Ed ellas muossan üna realtà bainschi problematica. Davopro nu po ingün gnir e dir ‹uschea nu d’eira quai!›. Meis material fotografic es massa spess per pretender quai.» Ün seismograf cun camera: il fotograf Lois Hechenblaikner. Perdüttas da la lavur fotografica da Lois Hechenblaikner: Ils pass d’entrada per numerusas occurrenzas alpinas. Preschantaziun dad ün’otra perspectiva süll’industria turistica alpina: Il fotograf Lois Hechenblaikner dürant seis referat in l’Hotel Laudinella a San Murezzan. Preschantaziun dad ün’otra perspectiva süll’industria turistica alpina: Il fotograf Lois Hechenblaikner dürant seis referat in l’Hotel Laudinella a San Murezzan. Documentarist da l’excess Il fotograf tirolais Lois Hechenblaikner guarda cun sia camera nan là, ingio chi sun ils anguls morts da la maschinaria da marketing da las destinaziuns turisticas alpinas. El documentescha cun fotografias che ch’el descriva sco «industria alpin-turistica da far sü stuornas»: ils excess alcoholics, il deliri da las massas sper las staziuns da las pendicularas. L’eivna passada ha’l preschantà sia lavur fotografica a San Murezzan. (fmr/mst)

Arnold Rauch da Cuira e stà redactur e moderatur tar RTR. As poja viver sainza ün microfon? – Cler! – Ma eu, per mai dschess: impussibel. Cun ün microfon as poja registrar vuschs, dimena eir chant, dimena musica. E chi mâ less viver sainza quai? Dasper ün microfon (p.ex. Sennheiser) voula eir amo ün apparat per tour sü, ün magnetofon (p.ex. Nagra Kudelski). Cun quels duos guaffens n’ha eu cumanzà dal 1981 a registrar dumondas ed impustüt respostas. Ma restain pro’l microfon. Sainza quel nu vessa gnü scopo dad ir viagiond, sco il pionier dal Radio Rumantsch, Tista Murk. Sainza ün microfon nu vess neir eu mai pudü far mia lavur ne pro’l radio ne pro la televisiun rumantscha, sur decennis. Ma uossa: Chi chanta e chi suna, e chi disch che, aint il microfon? Chi disch la vardà e chi na? Chi ris-cha da dir, chi dà la resposta a la dumonda? E chi nu disch, nu ris-cha il pled, per mancanza da curaschi o perquai ch’el ha temma? E chi es quel da tschella vart dal microfon chi ha fat la dumonda? – Til lain nomnar schurnalist! Gnanc’ün schurnalist rumantsch nun ha, nun ha gnü, e nu vess uossa üna vita simpla, sch’el fa la dretta dumonda a la dretta persuna, quella chi ha la pussanza. Il schurnalist es adüna stat periclità. El es quel chi ha retscherchà, quel chi ha dit e laschà dir als curaschus, quai chi nun es bun, quai cha’ls pussants nu vöglian, nu laivan mai e nu lessan chi gniss dit. Hoz plü co mai! Il schurnalist es periclità, vain schluppettà! Üna schurnalista in Russia, ün schurnalist in Slovakia, ün American i’l Prossem Oriaint. 54 dal 2024! 11 daplü co dal 2023! Ed il 2025 ha be güsta cumanzà! Donald Trump (eu vess gugent evità quist nom) ha güsta relaschà ün pêr tschient schurnalists dad emetturs americans independents e finanziats dal stadi. A tschients da schurnalists da «Voice of America», «Radio Free Asia» e «Radio Free Europe» hana tut davent il microfon, uschea cha no nu dudin plü Radio Free America, o dessa dafatta dir «Voice of the Free World». Forsa chattna ün oter microfon o forsa vegn’na mordriats. Eu nu sa! Eu scriv quist be perquai ch’eu n’ha pensà co cha quai füss stat, schi am vessan tut davent il microfon. Na, na, pro no in Grischun daja craja schon amo microfons. Ma schi vegnan eir fattas las dumondas? Avant co tour davent il microfon, as poja eir cumanzar cun scurznir las finanzas da l’SSR e cun quai eir dad RTR. I’s po eir restrendscher ils mezs finanzials da la Fundaziun Medias Rumantschas, fin chi’d es tuot in üna jada a fin eir cun «Voice of Rumantsch». Forsa na subit, ma la tendenza es quia, ed es cunter la democrazia. Arnold Rauch da Cuira è pensiunà ed è stà redactur e moderatur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.

La gruppa da teater «Chadaina Tschanüff» ha giovà in sonda passada il toc da teater «Il paradis da vacanzas» illa sala polivalenta a Strada. Id es stat üna classica cumedgia in trais acts cun risadas, amurettas, conflicts e dispittas. Ma la fin cun duos famiglias ed ün pêrin chi s’han chattats. Il redschissur Benno Pradeller ha salüdà in sonda üna sala bain occupada ad ün teater cundi cun dispittinas e malinclettas. Pro’l toc «Il paradis da vacanzas» as tratta d’üna cumedgia in trais acts, scritta da Michael Brett. Fingià avant 35 ons vaiva Margaritta Michel tradüt il toc in rumantsch vallader per la gruppa da teater da Ramosch, e Maria Pradeller ha elavurà e digitalisà uossa la versiun actuala dal toc. Las famiglias Hector e Corv pro’l püschain il lur chasa da vacanzas cumünaivla i’l Tessin. Ün paradis chi nun es ün paradis L’istorgia dad «Il paradis da vacanzas» es divertenta: Las duos famiglias Corv e Hector – chi nu’s cugnuschaivan avant – han tut a fit insembel üna chasa da vacanzas giò’l Tessin. La chasa es drizzada aint modestamaing ed as rechatta dasper il binari dal tren ed il clucher da la baselgia, ingio cha’ls sains battan minch’ura ed eir amo tanteraint. Dimena nun esa propi ün paradis da vacanzas, sco cha las duos famiglias as vaivan imaginadas. Las differenzas tanter las duos famiglias piglian suraman e mainan a dispittas e malinclettas ed il fat cha Robert Corv (Raffael Felix) ed Emilia Hector (Natalia Bischoff) s’inamuran, nu fa gnir plü simpla tuot la constellaziun. Ils pissers cumainzan davo la prüma not Fingià pro’l prüm püschain davo la prüma not illa chasa da vacanzas cumainza il plondschöz. «Mincha jada chi passaiva il tren, squassaivan las fanestras e mia duonna s’ha agitada. E lura il manövrar inavant ed inavo tuotta not, in möd cha Elisabetta ha tschüf üna migrena terribla», quinta Artur Hector (Flurin Nef). «Eu nun ha serrà ögl quista not», remarcha Elisabetta Hector (Helena Hinden) Per balchar ün pa la situaziun dumonda lura Murezzan Corv (Nutal Carpanetti): «Es quai vaira cha vossa figlia Emilia es spusa?» – «Schi, e quai cun ün hom in üna fich buna posiziun, mia duonna es fich cuntainta», fa a savair Artur Hector. Cha quella spusa Emilia, la figlia dals Hectors, ha cun seis 24 ons plü o mai la listess’età sco Robert, il figl dals Corvs, renda tuot la constellaziun amo plü delicata. Insomma, las discussiuns dürant il püschain vegnan eir interruottas da la figlia giuvna, da Lisa Corv (Romina Pradeller). Ella less per exaimpel savair che cha’l pled platonic significha, e seis bap respuonda: «Platonic voul dir, scha hom e duonna nu sun specialmaing inamurats ün in tschel.» E sco our da la pistola dumonda Lisa: «Sco tü e mamma?» Ed uschè va la discussiun inavant in tuot las direcziuns ed ils genituors da las duos famiglias sun vieplü intscherts, schi’d es propi stat üna bun’idea dad ir insembel in vacanzas. «Mincha jada chi füss da far alch, ha nossa Elisabetta mal il cheu o migrena», disch Murezzan ed eir sia duonna ha fat surasen da quai. Temma per lur uffants Ma la saira sun Robert Corv ed Emilia Hector tuot in üna jada svanits ed ils genituors as fan gronds pissers. Els s’imagineschan che chi pudess tuot esser capità e lur vacanzas dvaintan vieplü hecticas. Impustüt la mamma dad Emilia, Elisabetta, es tuot confusa. Ma davo grondas discussiuns e tensiuns tuornan il di davo Robert ed Emilia – la figlia ed il figl pers – e quintan ch’els sajan its oura culla barcha ed hajan gnü ün discapit ed hajan passantà üna not dischagreabla, bletscha e fraida. Da spür pissers dvainta la situaziun amo plü hectica, cun rimprovers invia ed innan, ün caos total. Bod cha la famiglia Hector vess pakettà sia roba per ir a chasa. Cun buns pleds e cun s-chüsas chattan las duos famiglias però la pasch – e natüralmaing cha Robert ed Emilia as chattan per dal bun. L’istorgia da la «Chadaina Tschanüff» Ils preschaints illa sala polivalenta a Strada han pudü giodair in sonda üna saira da teater cun bler umur e cun frasas chi’d han toc sül viv. Avant var 15 ons as vaivan chattadas las duos gruppas da teater da Vnà e da Ramosch ed han fundà la gruppa da teater «Chadaina Tschanüff». La società dombra intant 30 commembras e commembers dal cumün da Valsot e vain presidiada da Nutal Carpanetti da Vnà. Pel redschissur Benno Pradeller es il toc «Il paradis da vacanzas» stat sia premiera. A seis post da redschia è’l gnü a l’ultima radunanza da la gruppa: «L’anteriur redschissur Peder Caviezel ha dat giò la carica, ed a la radunanza generala da la società suna gnü dumandà, sch’eu nu vess vöglia da surtour la redschia. Per mai es quist statta üna nouva sfida ed eu sun satisfat dal resultat da quista saira.» La gruppa da teater «Chadaina Tschnüff» preschainta amo üna jada «Il paradis da vacanzas», e quai als 28 da marz 2025, a las 20.00, illa sala polivalenta a Strada. Lisa Corv (Romina Pardeller) in discussiun animada cun seis genituors. Artur Hector (Flurin Nef) prouva da cuffortar a sia duonna Elisabetta (Helena Hinden). Murezzan Corv (Nutal Carpanetti) e sia duonna Dora (Tanja Molinaro) as fan pissers.

Las duos unicas ouvras electricas jaura - Muranzina e Chasseras - praistan üna contribuziun essenziala pel provedimaint da forza illa Val Müstair. Ma siond cha l’infrastructura es per part passa 60 ons veglia, voul il PEM – l’impraisa d’energia in possess dal Cumün da Val Müstair – renovar ed ingrondir quistas duos ouvras colliadas e güsta eir augmantar la producziun per var 12 %. Davart ün credit da passa 12 milliuns francs per quist proget ha la radunanza cumünala da Val Müstair quist marcurdi. «La Val Müstair es in quel sen ün cas special, siond cha nus vain uschè dit be üna colliaziun cul muond electric, nempe quella sur il Pass dal Fuorn. Normalmaing han però talas valladas almain duos colliaziuns», disch Enrico Tschenett. Il mainainagestiun dal PEM, l’impraisa d’energia in possess dal Cumün da Val Müstair, agiundscha chi’d haja però eir fingià dat problems ed interrupziuns cun quella lingia sur il pass. E cha perquai sajan las duos ouvras electricas dal PEM, pro la Muranzina ed a Chasseras, da gronda importanza per pussibiltar la sgürezza d’energia in Val Müstair. Però davo decennis in funcziun han ils implants idraulics – sco eir tuot l’infrastructura dals inchaschamaints e da las lingias – dabsögn d’üna renovaziun ed d’ün ingrondimaint cumplessiv. Davart üna dumonda da credit da 12,31 milliuns francs per quist proget decida la radunanza cumünala da Val Müstair quist marcurdi saira (guarda boxa). Grondas lavurs sül Umbrail Tenor Enrico Tschenett stuvaran las plü grondas lavuors dal proget gnir fattas sül Pass da l’Umbrail. Là sun ils inchaschamaints d’aua existents per part passa 60 ons vegls e quels dessan gnir rimplazzats cun ün inchaschamaint central modern. «Implü s’haja da rimplazzar il condot inferiur chi maina i’l batschigl d’egualisaziun Plaun dals Pursches. Quai sarà eir ün grond baccun, siond cha’l condot passa per part suot la via dal pass e tras la grippa», declera Enrico Tschenett. El agiundscha cha las ulteriuras lingias da las duos ouvras electricas Muranzina e Chasseras sajan dal principi dals ons 1990 e pro quellas saja da müdar oura be punctualmaing pitschens tragets o lura darcheu da sanar la protecziun cunter la corrosiun. Augmaint da producziun per var 12 % «Vis sur tuot l’on es la Val Müstair cun quistas duos ouvras electricas principalas insè autarca e nus furnin in media 18 uras gigawatt forza electrica. L’adöver da la Val Müstair percunter es be var 16 uras gigawatt», disch Enrico Tschenett. Ma causa chi dà dürant la stà üna surproducziun, sto il PEM amo adüna cumprar aint forza electrica per surmuntar la foura d’energia dürant l’inviern, apunta sur la lingia dal Pass dal Fuorn. Per gnir amo plü autarc, dess gnir augmantada dess eir gnir augmantada la prestaziun da las duos ouvras electricas e quai in tuot per var 12 %. Il PEM pudess nempe tenor la concessiun dal 2001 – la quala vala amo fin l’on 2070 – retrar daplü aua co chi’d es tecnicamaing pussibel uossa. E quella concessiun prescriva eir cha’l PEM pudess far adöver da tuot l’aua dals flüms laterals – ma per la paja nu’s poja retrar inguotta dal Rom, il flüm principal in Val Müstair. Perquai dessan gnir ingrondidas las capacitats da la turbina da l’implant Chasseras cun installar üna seguonda gruppa da maschinas da construcziun equivalenta. Cun quista masüra as poja lura in futur elavurar 1065 liters la secunda – hozindi es però be pussibla d’elavurar 715 liters la secunda. Ma eir pro l’ouvra Muranzina esa planisà da modernisar la centrala cun rimplazzar la maschina da l’on 1956. Uschè dess eir pro quista ouvra gnir augmantada la producziun annuala da var 11,1 uras gigawatt a 11,4 uras gigawatt. Contribuziuns da var 5,58 milliuns francs A reguard la finanziaziun pel proget sun previsas duos dumondas da credit e totalmaing 12,31 milliuns francs. Per l’implant Muranzina sun previsas investiziuns da 6,31 milliuns francs e per l’implant Chasseras cuosts da 6 milliuns francs. Las dumondas cuntegnan eir reservas per ris-chs generals da fabrica (var 1,1 milliuns francs) sco eir perditas da producziun calculadas (var 1,15 milliuns francs), chi resultan dürant l’interrupziun cumpletta o in cas da reducziun dal manaschi. Ultra da quai han tuots duos implants la pussibiltà da far adöver d’agüds d’investiziun. Pro’l implant Muranzina as faja quint cun contribuziuns d’investiziun da circa 2,5 milliuns francs e pro l’implant Chasseras po gnir fatta üna dumonda da contribuziun da 50 % dals cuosts miss a quint pervi da la producziun supplementara – quai correspuonda a circa 3,08 milliuns francs. Implü ha il PEM reservas da var 5,4 milliuns francs per investir in quist proget. Avuonda aua giò da l’Umbrail Uschè cha l’impraisa dal PEM dovress a la fin be amo ün credit da var 2 milliuns francs per pudair mantegner la liquidità e garantir la gestiun üsitada. «Ils flüms chi rivan dal Pass da l’Umbrail portan amo adüna fich blera aua. Perquai nu badaina uschè ferm las consequenzas d’üna stà sütta sco otras regiuns. Uschè chi’d es ura e temp d’investir in quistas energias regenerablas e da garantir uschè la sgürezza d’energia per la Val Müstair e quai pels prossems decennis», uschè Enrico Tschenett. Scha la populaziun dal Cumün da Val Müstair vess da dar glüm verda als duos credits quist marcurdi, lura esa previs da realisar las lavurs in etappas tanter ils ons 2025 fin 2027. Daja glüm verda pella scoula Müstair? La radunanza cumünala da Val Müstair nun ha quist marcurdi be da decider davart ils credits pel PEM da 12,31 milliuns francs. Sülla glista da tractandas stan nempe eir amo duos ulteriuras decisiuns. Pro l’üna as tratta d’üna dumonda da credit da 6,9 milliuns francs per la sanaziun da la chasa da scoula a Müstair. Quel proget cul nom «scoula Val Müstair 2030» prevezza d’unir tuot ils s-chalins suot ün tet illa scoula a Müstair e perquai dess quella eir gnir sanada ed adattada als bsögns actuals. Implü decidan las Jauras e’ls Jauers eir davart üna revisiun dal reglamaint da salarisaziun e da spaisas dal Cumün da Val Müstair. Suot quista tractanda vain eir decis davart ün adattamaint correspundent dal reglamaint da gestiun dal corp da pumpiers Val Müstair. (fmr/cam) Il PEM – l’impraisa d’energia in possess dal Cumün da Val Müstair – voul investir in ün proget da renovaziun e d’ingrodimaint cumplessiv cun investiziuns da 12,31 milliuns francs. Cun ingrondir las capacitats da la turbina da l’implant Chasseras as pudess in futur elavurar 1056 liter la secunda – hozindi es però be pussibla d’elavurar 715 liters la secunda. Il PEM – l’impraisa d’energia in possess dal Cumün da Val Müstair – voul investir in ün proget da renovaziun e d’ingrodimaint cumplessiv cun investiziuns da 12,31 milliuns francs.

Suot il tet da la chasa istorica De Capol a Sta. Maria – chi vain gestiunada sco hotel – dess gnir reanimà il local da teater e concert sco kino. L’idea dal concept es da preschantar in ün prüm pass films da tuot ils geners. In üna seguonda fasa dessa però lura eir dar concerts, discuors e producziuns da cumediants suot il tet da la chasa istorica. Grond sustegn dals indigens Per realisar quista visiun han Isa Neves – chi abita daspö d’incuort a Zernez – e’l possessur da la chasa De Capol, Ramun Schweizer, as miss insembel. Cun ün crowdfunding han els ramassà cun success var 15 000 francs. Il bap da Ramun Schweizer d’eira musicist e dirigent. Davo la cumpra da la chasa istorica tras la famiglia Schweizer l’on 1950 ha el fabrichà suot il tet üna sala da concert. Quella sala dess uossa gnir reanimada. Culs raps dal crowdfunding prevezzan ils iniziants dal kino da cumprar ouravant tuot in indriz modern per preschantar ils films. Passa 100 persunas han a la fin güdà a finanziar il proget. Tenor ils iniziants hajan ouravant tuot persunas indigenas pajà ün import e quai tils fa ün grond plaschair. Quist sustegn dals indigens muossa tenor els l’interess per ün local d’inscunter particular. Las prümas rapreschantaziuns sun previsa in gün 2025. (rtr/fmr) Isa Neves e Ramun Schweizer suot il tet da la Chasa De Capol a Sta. Maria, ingio chi dess gnir realisà ün kino. Isa Neves e Ramun Schweizer suot il tet da la Chasa De Capol a Sta. Maria, ingio chi dess gnir realisà ün kino. La Chasa De Capol a Sta. Maria.

Cun entrar a Martina als 11 da mars 2025 han collavuraturas e collavuraturs da l’Uffizi federal da la duana e da la sgürezza dals cunfins controllà ün auto da persunas cun nomers polacs. I’l veicul d’eiran duos duonnas ed ün hom, tuots trais cun naziunalità polaca. Cur cha’ls trais passagers sun gnüts dumandats da sortir da l’auto, ha üna da las duonnas provà da zoppar üna tas-cha suot il veicul. Sco cha la Pulizia chantunala scriva in üna comunicaziun, haja quai dat in ögl als collavuraturs e collavuraturas da la duana ed els han in seguit confiscà la tas-cha. Cun drivir quella sun gnüts chattats duos pakets cun aint mincha jada üna arma da fö. Implü han ils specialists da veiculs dal l’Uffizi federal da la duana e da la sgürezza dals cunfins controllà minuziusamaing tuot l’auto. In quist connex sun lura cumparüts divers utensils d’infracziun. In seguit sun tuottas trais persunas gnüdas surdattas a la Pulizia chantunala dal Grischun. (cdm/fmr) Üna da las duos armas, chi sun gnüdas scuvertas in occasiun d’üna controlla tar la duana a Martina. Üna da las duos armas, chi sun gnüdas scuvertas in occasiun d’üna controlla tar la duana a Martina. Üna da las duos armas, chi sun gnüdas scuvertas in occasiun d’üna controlla tar la duana a Martina. Ils divers utensils d'infracziun chi sun gnüts scuverts a Martina in l'auto dals trais Polacs.

Amaturas ed amaturs da la natüra e da la chatscha sun invidats quista sonda ad üna ediziun speciala da la seria «film&culinarica» illa Fundaziun Nairs a Scuol. Là preschaintan Susanna Fanzun ed Angelo Andina ün vast program cun films, prelecziuns e discuors. Tenor üna comunicaziun dals organisaturs invidan in tuot tschinch films, chi trattan da la chatscha, l’amur, il coppar e filosofar, al public da far seis agens impissamaints davart quistas tematicas. L’intermediatura da cultura, Annetta Ganzoni, discuorra cun l’autur Leo Tuor e culla studenta e publicista Sidonia Pazeller. Ils redschissurs Wolfgang Tonninger e Mario Theus quintan da la chatscha per la megldra istorgia. E’l guardgia chatscha, Curdin Florinett, dà ün’invista illa populaziun dals lufs tscharver in Engiadina Bassa. Id es pussibel da visitar eir be singuls films o discuors ed I’s po eir gnir spontanamaing, ma l’annunzcha vain cusgliada sün info@nairs.ch. L’occurrenza «film&culinarica»: fascinaziun natüra e chatscha es quista sonda, als 29 da marz 2029 a partir da las 16.00. Il program detaglià da l’occurrenza as chatta sün www.nairs.ch. In occasiun d’üna ediziun speciala da «film&culinarica» daja quista sonda illa Fundaziun Nairs üna saira suot l’insaina da la natüra e la chatscha cun divers films e discuors. In occasiun d’üna ediziun speciala da «film&culinarica» daja quista sonda illa Fundaziun Nairs üna saira suot l’insaina da la natüra e la chatscha cun divers films e discuors.

Il Güdisch superiur dal chantun Grischun ha decis cha la runcada da var 457 meters quadrats god per realisar ün parkegi per var 130 autos pella surfabricaziun La Sassa cuntrafetscha a la ledscha. Il Güdisch superiur dal chantun Grischun es però gnü a la conclusiun cha’l proget «La Sassa» haja sainz’oter potenzial turistic e saja relevant pella Val Müstair. Quista sentenza nun ha amo vigur legala e po gnir contestada davant il Tribunal federal. Pro’l proget La Sassa Val Müstair as tratta da la realisaziun dad ün resort da vacanzas a l’ur da la fracziun Tschierv, planisà dal büro d’architectura Domenig da Cuoira. Quist resort gniss fabrichà güst sper la staziun da la pendiculara planisada, chi maness sül territori da skis «Minschuns». (rtr/fmr)

Duos ons preparaziun ha dovrà la nouva exposiziun extraordinaria «Immer wilder» i’l Center dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez. Ed amo üna jada uschè lönch vegnan muossats ils 56 pêrs da fotografias chi preschaintan las müdadas chi ha dat dürant ils ultims 111 ons istorgia dal parc. Üna visita a la vernissascha. «Immer wilder», esa scrit, tant sco titel sco eir sco tesa, sur l’entrada ill’exposiziun extraordinara chi vain muossada pel mumaint i’l Center dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) Zernez. «Il titel sainza segns da dumonda o d’exclamaziun surlascha l’exposiziun consciaintamaing a sias visitadras e visitaders da valütar las müdadas chi ha dat dürant ils ultims 111 ons i’l PNS», ha dit Ruedi Haller, il directur dal parc, in occasiun da la vernissascha chi ha gnü lö als 20 da marz 2025. Il directur dal PNS, Ruedi Haller in discussiun. Il plü grond labor our i’l liber illas Alps E müdadas as vezza bleras i’ls 56 pêrs da fotografias e squitschs lenticulars chi sun plazzats ün visavia a l’oter. Eir ils trais moniturs chi spordschan bleras pussibiltats interactivas tematiseschan las müdadas. Ün exaimpel sun las vistas sülla cuntrada vers il Plan Mingèr avant 82 ed ün on. La prüma fotografia fatta dal 1942 da Balthasar Stüssi muossa ün pas-ch cun bler pavel a l’ur dal god. La re-fotografia, fatta dal 2024 da la collavuratura dal PNS, Tamara Estermann, invezza muossa be plü paca erba sül pas-ch, pella paja as vezza pins ed otras sorts da bös-chs cun dons chaschunats da la sulvaschina. Il tema da quist pêr da fotografias es la preschentscha ed actività da la sulvaschina, impustüt dal tschiervi. Da l’on 1942 vivaivan i’l PNS be pacas da quistas bes-chas. Quai es alch chi s’ha però müdà i’ls prossems decennis fermamaing tras la reimmigraziun natürala. Il congual captivant da las müdadas, suvent marcantas e visiblas sülla prüm’ögliada, es il fil cotschen da l’exposiziun a Zernez. El as basa sün observaziuns da lunga dürada e süls resultats dad indombrabels progets da perscrutaziun chi sun gnüts realisats i’l PNS da prüma davent. Els han gnü per consequenza cha’l plü vegl parc naziunal illas Alps es dvantà il plü grond labor our i’l liber da quista chadaina da muntognas. Correspundentamaing nun es l’exposiziun concepida da Tamara Estermann sco manadra da proget be ün viadi optic tras il temp. I’s po eir imprender üna pruna davart il svilup in üna cuntrada chi’d es severamaing protetta e chi vala da scuvrir. «Il palc tocca a la natüra» Uschea ha Ruedi Haller ingrazchà als perscrutaders «chi han improvà da’ns declerar che chi’s vezza süllas fotografias e perche cha quai es uschea». E Christoph Hori, vicepresident da la Cumischiun federala dal parc naziunal, ha dit: «I’l PNS es l’uman spectatur ed observader, il palc tocca però a la natüra.» Chi’s stopcha simplamaing crajer daplü a la forza da la natüra, ha dit Christoph Hori, «quella es perfetta e merita fiduzcha.» Cha’l PNS mantegna eir amo davo 111 ons seis status da reservat total nu s’inclegia tenor el da sai: «Ils process, svilups da la natüra sun i’l center, e precis quai fa però a nus umans minchatant amo ün pa fadia.» Eir Tamara Estermann ha rendü attent a chaschun da sia introducziun a la müdada da la cuntrada. «Oter co las fotografias chi muossan quant ferm cha’ls vadrets sun alguats sun las fotografias chi s’ha tschernü dal parc naziunal plü subtilas», ha ella dit. Cha’l motiv saja cha müdadas illa natüra qua ferm protetta progredischan bler plü plan, ha la scienziada declerà. «Id es gnü plü sulvadi», ha Tamara Estermann ris-chà da dar üna resposta a la dumonda chi vain fatta pro l’entrada da l’exposiziun, «ed i vain adüna plü sulvadi. E quai eir scha’l PNS nun es ingün’isla, dimpersè ün territori influenzà da società, politica e dal svilup tecnologic.» L’exposiziun extraordinaria «Immer wilder» i’l center dal PNS a Zernez düra fin la mità da marz 2027. Actualmaing valan las uras d’avertüra redüttas. Dals 17 mai fin ils 26 october esa lura darcheu avert mincha di da las 8.30 fin a las 18.00. Ulteriuras infuormaziuns: www.nationalparkzentrum.ch. Vista dal Munt da Schera vers Livigno da l’on 1935 ed 88 ons plü tard dal 2023. Il directur dal PNS, Ruedi Haller in discussiun. Pro quist pêr da fotografias esa perfin 104 ons tanteraint: la charrozza es gnüda fotografada circa dal 1920 e tschels veiculs dal 2024. La vernissascha da la nouv’exposiziun i’l Center dal PNS a Zernez d’eira bain visitada.

La radunanza cumünala dal Cumün da Val Müstair ha in marcurdi saira approvà ün credit da 6,9 milliuns francs per la sanaziun da la chasa da scoula a Müstair. Quella dess in bundant duos ons allogiar tuottas scolaras e tuots scolars dal cumün e rimplazzar las trais scoulas actualas. Trais quarts da las votantas e dals votants han sustgnü la proposta da la suprastanza. Plaina sco be pacas jadas d’eira la sala da gimnastica a Sta. Maria pro la radunanza cumünala in marcurdi saira. 176 votantas e votants as han radunats in marcurdi saira illa sala da gimnastica da la scoula a Sta. Maria. «I’ls ultims ons varaja dat trais, quatter jadas chi d’eira tanta glieud ad üna radunanza cumünala», ha dit Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta dal Cumün da Val Müstair. «La scoula – quai es ün tema emoziunal. Ed eu sun fich cuntainta cul resultat da la votumaziun.» 134 persunas preschaintas a la radunanza han dit SCHI ad ün credit da 6,9 milliuns francs per la sanaziun da la chasa da scoula da Müstair – e cun quai eir approvà l’intenziun da centralisar las trais scoulas in val. Cunter il credit han be vuschà 40 persunas. Democrazia viva illa sala da gimnastica a Sta. Maria: 176 persunas s’han partecipadas a las decisiuns da la radunanza cumünala in marcurdi saira. «Grond pass per nossa scoula» Chi’s tratta d’ün «müdamaint ed adattamaint da nossa scoula, na be d’üna renovaziun», ha dit il president dal cussagl da scoula, Aldo Rodigari, avant la votumaziun. «Il nomer d’uffants as sbassa, i nu fa sen da mantegner trais scoulas in val.» La mainascoula Aita Stupan ha illustrà quel svilup cun render attent cha l’on chi vain saran amo 25 scolaras e scolars i’l ciclus 3 da scoula, i’l s-chalin ot. Avant desch ons saja stat amo bod dubel uschè blers uffants. In tuot ha la Val Müstair pel mumaint var 100 scolaras e scolars. Eir pel möd d’instrucziun contemporan saja üna scoula centralisada ün grond avantag, perquai cha’l plan d’instrucziun 21 pretenda üna collavuraziun plü stretta tanter ils trais ciclus da scoula, da la scoulina fin al s-chalin ot. «Las premissas per las scoulas s’han müdadas ferm i’ls ultims ons», ha dit Aita Stupan, nomnond la digitalisaziun sco exaimpel. E cha culla sanaziun e centralisaziun da la scoula a Müstair as spordscha l’occasiun dad accumplir quellas premissas. «Üna scoula centralisada fa gnir tuot bler plü simpel», ha Aldo Rodigari conclüs. «Il credit füss ün grond pass inavant per nossa scoula, per nos avegnir.» La presidenta dal Cumün da Val Müstair, Gabriella Binkert Bechetti, dürant la radunanza cumünala. Skeptica davart büdschet e reütilisaziun Critica haja dat a la radunanza cumünala davart il urari dal proget e davart il büdschet. Il credit da 6,9 milliuns francs, per il qual la suprastanza ha dumandà il consentimaint dal suveran, es previs pels cuosts da fabricaziun. El nun includa però las investiziuns chi saran necessarias eir amo per l’inventar da la scoula nouva. Ch’intant nu saja amo scleri che mobiglia ed indrizs nouvs chi fan dabsögn illa nouva scoula, ha dit la presidenta. Cha quella calculaziun gnia lura fatta da la scoula svess. Ed a la dumonda, schi nu füss meglder da’s tour daplü temp per realisar la reorganisaziun da la scoula in Val Müstair e per metter dvart daplü mezs, ha Gabriella Binkert Becchetti respus: «Eu sun eletta per quatter ons ed eu less trar tras quist in quel temp. Ed eu sgüra nu less ir sü cullas impostas per finanziar quist proget.» Üna part dal credit po il cumün finanziar cun sias reservas, üna part dess gnir finanzià cun mez da fundaziuns ed otras instituziuns da sustegn ed il rest lura cun chapital ester, dimena ün credit da banca. Üna tscherta skeptica s’ha muossada a la radunanza cumünala eir a reguard il futur da la chasa da scoula a Sta. Maria. Co chi gnia lura finanzià il mantegnimaint, schi nu’s chattess ün’otra ütilisaziun per l’edifizi, esa gnü dumandà. «Schi gniss inchün privat chi voul cumprar o tour a fit l’edifizi – fich jent», ha dit la presidenta. «Ma quai sarà difficil. Forsa pudaina ütilisar sco lö per far terapias, per cultura o per büros. Nus eschan intant fich averts.» Cha quai saja uossa la lezcha da la suprastanza da chattar i’ls prossems duos ons üna soluziun per la scoula da Sta. Maria. «Cur cha la scoula a Müstair es pronta, laina eir avair pront ün plan per la successiun quia a Sta. Maria», ha dit Gabriella Binkert Becchetti. Üna visualisaziun da la scoula sanada a Müstair cul nouv lö d’inscunter pro l’entrada. Realisaziun i’ls mürs existents La realisaziun vain tutta per mans fingià i’ls prossems mais. Illas vacanzas da stà fan quellas classas chi sun uossa illa chasa da scoula a Müstair müdada a Sta. Maria. L’utuon esa lura previs da cumanzar culla sanaziun. Quella vain realisada per la plü gronda part i’ls mürs da l’edifizi existent. Nouv lapro vain ün lö d’inscunter pro l’entrada – ün fabricat da laina e vaider. Las stanzas da scoula vegnan modernisadas ed adattadas a las pretaisas dals möds d’instrucziun d’hozindi e rendüdas accessiblas sainza barrieras, la plazza da scoula deliberada dal trafic motorisà e dals parcadis. L’edifizi vain eir isolà meglder ed il s-chodamaint d’öla rimplazzà cun ün s-chodamaint da geotermica. Scha tuot funcziuna sco planisà, po la scoula renovada gnir tutta in vigur a partir da l’on da scoula 2027/28. Democrazia viva illa sala da gimnastica a Sta. Maria: 176 persunas s’han partecipadas a las decisiuns da la radunanza cumünala in marcurdi saira. Approvà credit dal PEM e salaris plü ots Sper la votaziun davart il credit per la sanaziun da la chasa da scoula a Müstair d’eira a la radunanza cumünala tractandada la revisiun dal reglamaint da salarisaziun e da spaisas dal Cumün da Val Müstair ed ün credit da 12,3 milliuns francs per lavurs vi da l’infrastructura dal Provedimaint Electric Val Müstair (PEM). La dumonda da credit dal PEM es gnüda approvada unanimamaing cun 176 vuschs. Cun quai po il PEM optimar e modernisar sia infrastructura ed augmantar la producziun da forza electrica (guarda eir La Quotidiana dals 25 da marz 2025). La revisiun da salarisaziun e da spaisas, chi prevezza per la plü gronda part augmaints pervi da l’incharimaint, es gnüda approvada cun 125 vuschs cunter 14. Quella prevezza tanter oter eir ün augmaint da la paja pel presidi da cumün d’intant 50 000 francs sün 70 000 francs per ün pensum da 70 %. (fmr/mst) Nouva scoula per la Val Müstair Chi saja üna radunanza importantischma, ha dit la presidenta dal Cumün da Val Müstair ­Gabriella Binkert Becchetti, bivgnantond las votantas e’ls votants illa sala da gimnastica a Sta. Maria. 176 persunas s’han radunadas marcurdi saira per decider davart ün credit da 6,9 milliuns francs per la sanaziun da la chasa da scoula a Müstair – e cun quai eir davart üna centralisaziun da las intant trais scoulas in cumün. Previs es cha la scoula renovada a Müstair rimplazza quellas suot ün unic tet a partir da l’on da scoula 2027/2028. «Üna scoula centralisada fa gnir tuot bler plü simpel», ha dit Aldo ­Rodigari, il president dal cussagl da scoula a favur dal proget. Üna majorità confortabla da 134 cunter 40 vuschs ha dat la fiduzcha a la suprastanza cumünala e dit SCHI al credit da 6,9 milliuns francs. «La scoula – quai es ün tema emoziunal. Ed eu sun fich cuntainta cul resultat da la votumaziun», ha dit Gabriella Binkert Becchetti davo la radunanza cumünala. I’l temp chi vain sanà la chasa da scoula a Müstair voul la suprastanza eir ponderar co chi’s pudess reütilisar la chasa da scoula a Sta. Maria, chi va lura our d’servezzan. «Forsa pudaina ütilisar sco lö per far terapias, per cultura o per büros. Nus eschan intant fich averts», ha dit la presidenta. (fmr/mst)

«Eu crai cha a mai as possa motivar per blera roba», disch Aita Gaudenz, studenta da musicologia e pianista daspö l’infanzia. Aita Gaudenz es pianista cun ragischs engiadinaisas e sursilvanas. Intant stübgia ella musicologia a Berlin, ma quista fin d’eivna sta’la insembel cul «Cor Proget» sül palc a Sent e San Murezzan. Ün inscunter cun üna musicista tanter palc e stüdi. Cha vairamaing laiv’la sco mattina imprender a sunar la flöta, quinta Aita Gaudenz pro ün inscunter al piano illa sala da l'hotel Scuol Palace. Ma lura tilla d’eira gnü dit ch’ella haja mans massa pitschens per quai. Uschea ha’la oramai cumanzà a sunar clavazin, quella vouta in scoulina. Tschattas sco Sergej Rachmaninow, il pianist e cumponist russ cuntschaint eir pervi da seis manuns, nun ha Aita Gaudenz. Ma la paschiun per la musica e pel clavazin es restada be listess. «Eir scha minchatant stossa imbruogliar ün zich pro accords cun tuns ferms ourdglioter», agiundsch’la. Actualmaing passainta la pianista e studenta las vacanzas da semester in Engiadina e collavura cul «Cor Proget». Quist cor masdà, dirigi da Marcel Heis e Braida Janett, chanta quista fin d’eivna a duos concerts a Sent e San Murezzan. Cur chi cumainza darcheu il travasch academic, tuornarà’la a Berlin, ingio ch’ella stübgia intant musicologia – davo ch’ella s’ha dedichada ils ultims ons plainamaing al clavazin. Mans massa pitschens per sunar la flöta – d’eira gnü dit ad Aita Gaudenz sco mattina. Perquai ha’la cumanzà a sunar clavazin. «Giodair i’l mumaint» «Eu crai cha a mai as possa motivar per blera roba», disch Aita Gaudenz. La dirigenta Braida Janett tilla vaiva dumandà sch’ella less far part quist on pro’l «Cor Proget» – ed oramai cha’ls concerts han lö dürant las vacanzas, ha la pianista jent dit da schi. «Eu nu dun uschè blers concerts e n’ha gnü grond plaschair da la dumonda.» Insembel preschaintan cor e pianista chanzuns da Curò Mani, Ola Gjeilo e Georg Friedrich Händel, sper chanzuns a capella e tocs per clavazin solo. «Per mia part n’haja tschernü ouvras melodiusas, chi s’affan eir culla musica da cor, ün impromptu da Schubert e preludes da Chopin e Gershwin.» Eir sch’ella nu sta regularmaing sül palc e nu sa intant, scha la musica es per ella primarmaing paschiun o forsa ün di eir professiun, disch Aita Gaudenz: «Eu giod la situaziun da concert, quai es per mai alch fich bel ed important: musica es alch i’l mumaint. Là capita alch chi’d es tuot oter co i’l minchadi.» Quists mumaints tilla para degn da mantegner e promouver, güst in temps plain distracziuns: «Musica ans spordscha la pussibiltà da giodair il mumaint. Ella ans invida da restar flexibels ed averts impè da be tegner ferm vi da noss plans e böts.» «Giodair il mumaint e restar avert» – in quella remarcha as spievlan forsa eir ün zich las staziuns biograficas dad Aita Gaudenz. Creschüda sü a Felsberg/Favuogn sco figlia d’ün bap engiadinais e d’üna mamma sursilvana, motivada da sia sour da provar oura il clavazin ha’la fingià dürant la scoulina cumanzà a tour uras da clavazin pro Clau Scherrer. «Eu n’ha simplamaing adüna sunà», quint’la. Cun 16 ons è’la lura ida a Feldkirch, ha fat là il gimnasi da musica. «Quai es congualabel cun ün gimnasi da sport. I düra ün on plü lönch, la bunura s’haja scoula, la davomezdi temp per exercitar o per uras da clavazin.» La matura ha Aita Gaudenz lura fat dürant la pandemia. «Fin là nu savaiva gnanca precis che ch’eu less far. Musica faiva pustüt our da plaschair, sainza ambiziuns o plans a lunga vista.» Dürant corona ha’la lura gnü temp da stübgiar – e decis «eu less provar quai, eu less far plainamaing musica». «Musica ans spordscha la pussibiltà da giodair il mumaint», disch la pianista engiadinaisa Aita Gaudenz. «Cumplet al fos lö» Il prüm laiv’la ir a Turich, es passada l’examen per la scoula ota da las arts, ed ha lura amo decis da far eir l’examen per la scoula ota da musica a Berlin – magara spontan e sainza gronda spranza. Eir quel examen es ella rivada tras. «Il prüm n’haja lura pensà: ‹Oh na, eu sun cumplet al fos lö quia›», s'algorda Aita Gaudenz. Bleras conscolaras e conscolars han lavurà sur ons per quel böt, per rivar aint là. Pro ella d’eira oter. «Eu n’ha simplamaing fat. In alch möd haja adüna funcziunà, esa adüna i inavant.» Davo ses semesters stüdi da clavazin ha Aita Gaudenz lura l’on passà decis da far üna posa. «I’l stüdi vaja adüna be per tai svess. Eu vaiva adüna l’impreschiun ch’eu stuvess exercitar amo daplü ed amo daplü. Quel squitsch m’ha strapatschà vi e plü.» Per chattar darcheu ün equiliber e na be passantar il minchadi illa chombra d’exercizi s’ha ella lura dit: «Uschea nu vaja inavant, uschea nu possa plü giodair la musica.» Fingià d'uffant s'ha'la occupada cun musica classica – musica chi tilla plascha fin hoz, ma eir musica chi’d es suvent accumpagnada d’üna tscherta sbrega. «Eu stim ferm la musica classica. Ma i’d es eir üna musica cun bler prestige in ün muond elitar e distanzià. D’üna vart pensa: quai nun es meis muond. E da tschella vart n’haja illa scoula ota eir imprais a cugnuoscher blera glieud cun üna tuot otra incletta da quella musica. A mai es eir important da rumper quists cunfins artificials.» «Musica ans spordscha la pussibiltà da giodair il mumaint», disch la pianista engiadinaisa Aita Gaudenz. In viadi tanter duos muonds Impè da s’occupar be cullas partituras e d’exercitar be per sai svess, s’occupa Aita Gaudenz i’l stüdi da musicologia uossa in oter möd culla musica. «Là vaja daplü per dumondas sco ‹Perche faina musica?› – ‹Che po la musica evochar in nus?› – ‹Che importanza ha ella per nus?›». Analisar notas nun es quai chi tilla interessa intant, ma plütöst dumondas socialas in connex culla musica, la percepziun i’l mumaint musical. «Il prossem semester am dedichescha ferm a la musica da film. Là as muossa exemplaricamaing co cha musica sa rapreschantar e chaschunar emoziuns. E quai es alch chi am para interessant: la musica fa alch cun nus. I nu’s po bod na ignorar ella.» E perquai tuorna Aita Gaudenz bainbod darcheu a Berlin ed illa scienza da la musica. «A Berlin gira adüna alch, minchatant bod massa bler. E quia in Engiadina giod eu la quietezza – ed id es eir simplamaing bel quia.» Quist via e nan tanter duos muonds cuntraris, tanter il travasch a Berlin e’l dachasa da la famiglia a Scuol, quai giod’la. «Ed eu vegn eir fich jent cul tren», agiundsch’la. «Ingio ch’eu sarà in ün pêr ons – quai nu saja intant propcha amo na», disch Aita Gaudenz. Però cha la musica restarà üna part importanta da sia vita – quai bain. Quista fin d’eivna daja in Engiadina duos occasiuns da tadlar ad Aita Gaudenz insembel cul «Cor Proget». In sonda, ils 29 da marz a las 17.00 illa Baselgia San Lurench a Sent, in dumengia, ils 30 da marz a las 17.00 illa Baselgia St. Mauritius a San Murezzan. «Musica ans spordscha la pussibiltà da giodair il mumaint», disch la pianista engiadinaisa Aita Gaudenz. «Musica ans spordscha la pussibiltà da giodair il mumaint», disch la pianista engiadinaisa Aita Gaudenz. «Musica ans spordscha la pussibiltà da giodair il mumaint», disch la pianista engiadinaisa Aita Gaudenz. Musicista tanter duos muonds Aita Gaudenz suna daspö sia infanzia clavazin – e sta quista fin d’eivna sül palc cul «Cor Proget» a Sent ed a San Murezzan. Ella viagia tanter Scuol e Berlin, tanter il dachasa da sia famiglia e’l lö da seis stüdi. Davo ses semesters stüdi da clavazin as dedichesch’la intant i’l stüdi da musicologia daplü als aspets socials da la musica. «Analisar notas nun es quai chi m’interessa intant, ma plütöst las dumondas socialas in connex culla musica, la percepziun i’l mumaint musical», disch Aita Guadenz. Ün inscunter culla musicista chi quinta da sia relaziun culla musica tanter paschiun e professiun. (fmr/mst)

La Marangunaria e Resgia Beer SA, cuntschainta suot la marca «Be Lain», es gnüda undrada cul premi d’innovaziun 2024 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. La firma «Be Lain» da Michi Beer e Valeria Plouda Beer as rechatta a Ramosch illa zona da mansteranza Plan da Muglin. Ella s’ha sviluppada dürant l’ultim decenni dad üna pitschna marangunaria ad ün’impraisa importanta chi reunischa la construcziun in lain cun üna resgia ed cul commerzi da lain. Causa il rinforzamaint da la chadaina da valurisaziun regiunala ha la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) onurà «Be Lain» cul premi d’innovaziun 2024. «Dal bös-ch fin a la chasa» La filosofia dals gestiunaders da «Be Lain» Michi Beer e Valeria Plouda Beer es dad elavurar il lain indigen «dal bös-ch fin a la chasa». In lügl 2024 ha la nouva resgia cumanzà culla gestiun chi po elavurar bös-chs da fin 15 meters lunghezza. La direcziun da «Be Lain» ha planisà da resgiar var 2000 meters cubics l’on, la gronda part da la laina deriva dal cumün da Valsot. Ün’attenziun speciala vain datta a laina da glüna chi vain schmersa ed elavurada al lö. Per firmas chi resguardan ils potenzials regiunals Il premi d’innovaziun dotà cun 3000 francs surdà la Regiun EBVM minch’pon ad impraisas, progets o prodots chi realiseschan ideas innovativas e dürablas e chi resguardan ils potenzials regiunals. In ün arrandschamaint aposta gnarà «Be Lain» undrà quista prümavaira 2025 per sias prestaziuns a favur da l’economia regiunala. Michi Beer s'allegra dal Premi d'innovaziun 2024 cha sia firma survain da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Foto Nicolo Bass

Davo millis e millis dad ons da guerras, scumpigls, sclavitüd, colonisaziun, suottamissiun, explotaziun da rapina, terrorissem, fügitivs, persecuziun religiusa regnan uossa dapertuot sül muond dispittas, crisas, guerras, s-charsdà e richezza. Ils trais sabis as radunan in lur refügi e cussaglian in lur «cudesch alb» als potentats dals pajais: Prodüai armas chi invezza da bombas spüdan oura rösas albas, cotschnas e verdas, mangiativas, masdinas e fögls volants «Make love, not war». E mera, uschè esa capità. Ils pövels fan la pasch, il commerzi liber prosperescha, l’ingüstia es sco sgommada davent. La populaziun mundiala crescha, minchün ha access liber a las spüertas da fuormaziun e sandà publica, i regna respet ed optimissem. Intant però nu tendschan las resursas plü per cuntantar tuot ils desideris. Ils mars inuondan las rivas e piglian vieplü possess da la terra, umans ston bandunar lur patria ed ir a star in lös plü sgürs. Las consequenzas da la müdada dal clima as fan valair. Intrigas, gös da pussanza, inguords e politikers subversivs as fan valair. Ils cumbats per sgürar l’agen spazi da viver e las resursas natüralas cumainzan. Oppressiun ed exclusiun, pövels inters migreschan sperond sün üna vita cun megldras perspectivas. Ils trais sabis as radunan danövmaing. Els ston constatar cha lur strategia nu funcziuna e cha l’uman nun es fat per la pasch. Els müdan radicalmaing lur punct da vista. Per defender ils adversaris e dissidents cussaglian els, quista jada als despots e lur simpatisants da dozar considerabelmaing lur büdschets per las armadas, da construir armas nuclearas ed aviuns da cumbat, da rinforzar ils servezzans secrets e la survaglianza dapersunas suspettusas, da far saivs e mürs intuorn ilscunfins e da refüsar l’entrada dad esters in lur pajais e conquistar pajais cun richas resursas. E mera, uschè vegna fat. Bainbod guerra da qua e da là, adüna daplüs pajais cumbattan l’ün a l’oter, i vain sfrattamà insembel tuot quai chi tils vain per peis, desdrüt tuot. Bainbod nun han las armadas plü avuonda sudats per cumbatter. Industria, mansteranza ed agricultura sun idas in malura, cuntradas interas tös-chantadas. Ils trais sabis debattan, i nu san bod plü ne aint ne oura. Qua hana ün’idea geniala. Robots, aviuns cun autopilot e dronas pudessan salvar la situaziun. Il prüm s’han vouts quists urdegns cunter lur construiders e lura extirpà tuotils umans sün terra. Lura cumainza pür la guerratanter ils robots, dirigits da satellits, sco ultim cumbat. Cur cha lur energia va plan planet a fin, mütschan quels cul segn da las 13 lingias e 50 stailas, i cuorran cun tuottaveemenza cunter ün mür e van in tanta tocs. Quels cun las striblas alb, blau e cotschen van vers nord e bainbod as transfuorman els in monsters da glatsch e quels cul segn cotschen, staila gronda e quatter pitschnas as regordan da la teoria da Darwin e lur superiur cumonda: Inavo aint il mar, marsch! Aviuns e dronas han bainboddat sü il spiert. Terra deserta. Ils trais sabis in lur refügi sun consternats e’s dumondan co cha quai dess cuntinuar sün quista terra. Els han fat ün fal da ponderaziun chi nun es plü da correger. I sun trais homens, ingünas duonnas. Co mâ vessna be d’accumplir l’istorgia da la genesis chi disch «sajat früttaivels e s’adampchai». I nu tils resta oter co da sortir da lur refügi, ma malapaina drivi il portun, van tuots trais in svanimaint – gas toxic. Ils ons passan. E Dieu reponderet sia creaziun. Ün pa rumpatesta til fet da crear l’uman, ma tantüna «creet Dieu l’uman seguond sia imagna, sco hom e duonna. E Dieucontemplet tuot quai ch’el avaiva fat, e mera, quai eira fich bun». Per garantir la «pasch sün terra» füssa forsa stat meglder, sch’El nu vess, hm… ma laschain quai. Gion Peider Mischol da Zernez è stà tipograf e redactur – tranter auter era da La Quotidiana – e lura fin a la pensiun collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha. Questa columna è gia stada publitgada il 1. da zercladur 2017 en La Quotidiana. Ma l’autur sez ha rendì attent ch’il text para anc adina d’esser detg actual. Da quell’opiniun è era stada la redacziun FMR e republitgescha perquai questa columna dal 2017. in selfie dal columnist Gion Peder Mischol

L’uffizi da concuors lascha inchantar las immobiglias dal whistleblower Adam Quadroni a la fin da mai da quist on. Quai resulta dal Fögl uffizial dal chantun Grischun. La valur stimada da la chasa dad Adam Quadroni a Ramosch in Engiadina Bassa s’amunta a 2,3 milliuns francs. Sper differentas parcellas da terrain dess gnir inchantada eir sia chamonna da chatscha. L’uffizi da concuors stima la valur da quista chamonna a 100 000 francs. L’inchant es, sco chi’s legia i’l Fögl uffizial dal Grischun, als 30 mai 2025 illa chasa cumünala a Scuol. Avant duos ons vaiva Adam Quadroni amo contestà cun success l’inchant da sias immobiglias. Seis advocat vaiva quella jada reclamà cha l'inchant saja immez la stà ed a cuorta vista e chi nu saja perquai pussibel da survgnir bunas offertas. La chasa vaiva avant duos ons üna valur stimada da bod 1,8 milliuns francs. (rtr/fmr)

La conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha salvà in gövgia sia seguonda sezzüda da quist on. Ella ha approvà il quint annual 2024. Tenor la comunicaziun da la regiun serra quel pro expensas da bundant 4,481 milliuns francs ed entradas da s-chars 2,2 milliuns francs cun ün surplü d’expensas da bundant 2,281 milliuns francs. In congual cun l’on precedaint es il surplü d’expensas per s-chars 27 % o per s-chars 485 000 francs plü ot. La conferenza dals presidents ha tut cugnuschentscha dal rapport da gestiun 2024. Quel es publichà sülla homepage da la regiun. Implü ha la conferenza fat bun tant il rapport annual 2024 sco eir l‘Agenda 2030. (cdm/fmr)

Ils uffants da Curtins faivan plü bod d’inviern adüna üna schanza da naiv sülla costa suot la via da Tarsous. Schanzas plü grondas daiva bod be a San Murezzan, as vaiva l’impreschiun. Nicolo Bass è redactur e viceschefredactur da la Engadiner Post/Posta Ladina, ed el responsescha la part rumantscha da quella gasetta. Quia a Tarsous as ramassaivan lura ils uffants da Zernez per provar a svolar e far il sigl il plü lung. Jachen – quista mezza purziun – quel sigliva adüna il plü dalöntsch ed as plachaiva sco üna penna giosom la costa. Eir eu am partecipaiva minchatant a quista «cumpetiziun». Eu vaiva surgni ün ski da seguonda man cun nom «Trabucchi». Quist ski talian, chi gniva fat a Bormio, nu d’eira propcha il plü bel. Ün ski grisch cun üna scrittüra grischa – uschè til n’haja almain aint il cheu – simplamaing sgrischaivel. Ma quai nu basta. Il «Trabucchi» d’eira fich greiv e nu’s dozaiva da la terra. Impussibel da til dozar oura e svolar, main dir far ün «backflip». Sco sch’el füss la bachetta da la gravitaziun. E sch’el as dozaiva üna jada be ün païn, schi capitaiva la cupicharoula pac suotvart illa naiv lomma. Eu dod amo hoz a tschels uffants cun lur «Atomics», «Rossignols» e «Dynamics» a rier oura. Plü tard n’haja lur surgni da seguonda man quel «Atomic» gelg da super-G. Quai d’eira lura üna maschina! Per mai bler massa svelt, ma quai es ün’otra istorgia. In mincha cas esa uschè cha tuot quistas atletas ed atlets chi sun siglits dürant ils champiunadis mundials da Freestyle a San Murezzan sur quistas schanzas extremas, nun han ingüns «Trabucchis» vi dals peis. I bandunan la schanza sco schi lessan siglir sülla glüna. Sco pennas in ün boffaduoir fana lur piruettas i’l ajer ed as plachan sco ün giat (bod) adüna süls skis. Quistas prestaziuns fan star culla bocca averta e meritan grond respet ed recugnuschentscha. Da quai esa da trar il chapè. Quai nu füss gnanca Jachen bun da far. Bun es in mincha cas, cha culs champiunadis mundials a San Murezzan chi sun its a fin quista fin d’eivna passada han quistas prestaziuns incrediblas surgni la recugnuschentscha e la visibiltà meritada. Dal rest: La ditta «Trabucchi» da Bormio prodüa hozindi skis da tura «Trab». Eu pens cha quels nu dovraran ingünas pels ... Nicolo Bass è redactur e viceschefredactur da la Engadiner Post/Posta Ladina, ed el responsescha la part rumantscha da quella gasetta. Questa columna è stada part dad ina seria columnistica rumantscha publitgada ils davos dis en la Engadiner Post/Posta Ladina en connex cun il campiunadi mundial da freestyle ch’è ì a fin questa fin d’emna. La seria è ­vegnida realisada en collavuraziun cun la Lia Rumantscha.