La sonda vargada han ils absolvents dil «Meisterkurs Orgel plus Kammermusik» dau in concert final. Il maestro Wolfgang Sieber ha tschentau als organistsin program musical zun interessant. La oboista Andrea Bischoff ha sunau en accumpignament dall’orgla tocs enconuschents dalla litteratura sacrala e profana. Il concert en la baselgia claustrala a Mustér da sonda vargada ha carmalau in vast publicum. Ils absolvents dil «Meisterkurs Orgel plus Kammermusik» han dau in concert final. Ils presents han udiu musica meditativa, suandada da tocs che carmalan da saltar. Igl entir spectrum musical cun orgla ed oboa ha cuzzau bein in’ura ed ha plaschiu. Wolfgang Sieber, il menader dil meistercuors vala sco um carismatic, dinamic e popular. Suenter las producziuns san ins aschuntar ch’el ei humoristics e virtuos sin siu intrument, l’orgla. Musica da Bach e Mozart L’entschatta ei dada cun la «Toccata & Fuge en d-moll» BWV 565 dil pli renomau cumponist da musica sacrala, Johann Sebastian Bach (1685-1750). Dieter Utz ha sunau l’orgla dil chor. A moda divertenta ha Anne Demmerer sunau il rondo «Alla Turca» KV 331 da Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791). Els tuns da mintga register dall’orgla gronda ha Wolfgang Sieber schau tedlar las vuschs da Tamino e Pamina, dils treis buobs e dil chor dils framassuns ord «La flauta magica» da Mozart. Plein smarvegl ha il publicum tedlau la musica e Wolfgang Sieber ha demussau la gronda variaziun expressiva, la quala l’orgla claustrala da Mustér porscha. Musica atmosferica dad orgla ed oboa Atmosfera romantica ha igl «Andante pastorale» da Joseph Gabriel Rheinberger (1839-1901) derasau. Tier l’orgla sunada da Wolfgang Sieber ha Andrea Bischoff sunau l’oboa. Aschia era ell’ovra suandonta cumponida da Wolfgang Sieber. El ha demussau siu sentiment cumpositoric plein ideas per fuormas musicalas. Egl accord final ei aunc stau da percorscher ina melodia da Johann Sebastian Bach. E lu eisi er vegniu pli modern. «W. Nuss vo Bümpliz» la cumposiziun da Büne Huber sin orgla da baselgia tuna detg bein. La creativitad da Sieber ha fatg smarvigliar. Dad Astor Piazzolla (1921–1992) ei resunau «Ave Maria» ed il concert ei vegnius terminaus cul tango «Libertango» dil medem cumponist. L’orgla e l’oboa ein en dialog ed il publicum ha engraziau cun ferm applaus. In engraziament ha Wolfgang Sieber admess alla claustra da Mustér, en special a frater Stefan Keusch che ha accumpi gnau ils participonts dil meistercuors duront in’jamna. Il ruaus claustral e la pusseivladad da far musica en tutta libertad, quei ei vegniu appreziau dils musicists. Els han empermess da turnar e speronza puspei delectar il publicum. Ils participonts al meistercuors per orgla (da sen.): Wolfgang Sieber, Felix Helbling, Andrea Bischoff (oboa), Anne Demmerer e Dieter Utz.

Dapi onns organiseschan ils pursanavels dall’Alp Ramosa entadem Vrin ina fiasta alpestra. Gl’emprem d’uost han els beneventau uonn varga 100 persunas. L’aura ei buca stada la megliera. Als biars ha quei empurtau pauc, pertgei el stavel dalla Tegia Sut eis ei stau cumadeivel. Entadem la Lumnezia s’extenda la cuntrada encunter cuolms e pezza. Dapertut ha ei alps da biestga, cauras e nuorsas. Ramosa, Diesrut, Blengias, Scharboda, Puozas, Valleglia e Bargianecla ein situadas topograficamein en in rudi entuorn gl’uclaun da Puzzatsch. L’Alp Ramosa ei quella da vaccas e schetgs dils da Vrin. Gentar el stavel Sin quell’alp organiseschan ils purs dapi onns ina fiasta alpestra. Auter ch’ils onns vargai ein ils organisaturs stai confruntai uonn culla prognosa da macort’aura. Tuttina han pli che 100 persunas seschau transportar naven da Puzzatsch giuaden tier la punt e l’alp da cauras. Leu meina la via gl’emprem encunter Diesrut e va cull’Aua da Ramosa encunter nordvest el priel denter Péz Tgietschen e Péz Cavel. La fumeglia d’alp ha gia bardigliau il muvel sil Stavel Sura, aschia ha la stalla surviu sco ustria da fiasta. Avon che envidar a gentar cun pulenta ord il priel, gromma frestga e caschiel, ha sur Dirk Jasinski celebrau il survetsch divin. El ha rendiu attent ch’igl emprem d’uost dueigi esser la caschun d’engraziar, ins dueigi far quei cun plaids ed ovras. Cul plaid «engraziel» dueigien ins buca esser memia spargnus. Tgirar ina buna convivenza ed ina buna cumpignia sappi esser in segn da pasch. «Vulein pia sespruar da s’engaschar per quei scopo», ha il plevon intimau el cuort priedi. Gia duront messa ha ei entschiet a plover ed il contuorn dall’alp ei sezugliaus en brentina. Sin ch’ils visitaders havevan gentau e gudiu la sfegliada da crema, ei quella denton sesluccada ed ins ha saviu guder la vesta encunter la Fuorcla Patnaul. La sclarida ha dau liber il panorama naven dall'Alp Ramosa sin péz Aul e Fuorcla Patnaul. Tuts han astgau guder tratgs e deletgs culinarics. Il plaz avon la tegia dall'alp ei vits, la plievgia ha spuentau tuts en stavel. Ian sclarida sur l'Alp Ramosa, avon che la plievgia ei returnada. La dretga tempra per turschar pulenta sut il parisol. OPINIUNS Nico Derungs, Ligiazun Igl 1. d’uost ei per mei enzatgei impurtont, sai buca propi daco. Forsa perquei ch’igl ei ina tradiziun ed jeu sun carschius si cun quella. Mintg’onn havein nus festivau zanua gl’emprem d’uost, ils biars onns ei quei stau si Ramosa. Propi ina fiasta ha ei dau adina mo si cheu. Uonn eis ei l’emprema gada ch’igl ei buca propi l’aura, perquei mettein nus a meisa en stalla enstagl giuadora. Da calar d’organisar in gi ina fiasta digl 1 d’uost ei gnanc tema. Dirk Jasinski, Lumbrein Jeu sun ussa gia 30 onns en Svizra e daferton ei gl’emprem d’uost era mia fiasta naziunala. En Tiaratudestga era quella ils 17 da zercladur e dapi la reuniun ils 1989 eis ei ils 3 d’october, il «Tag der deutschen Einheit». Oz sundel jeu colligiaus culla fiasta naziunala svizra. Igl ei il gi ch’ins s’entaupa e tgira specialmein la cumpignia. Ei duess era esser in gi ch’ins regorda allas valurs dalla Svizra. Gl’emprem d’uost duei far attents d’engraziar per tut il bi e bien che nus astgein guder. Cheu Vrin ei quei cumbinau culla fiasta e messa alpestra si Ramosa. Luzia Deplazes, Balzers Era sch’jeu habiteschel dapi 20 onns el Principadi da Liechtenstein sundel jeu cun cor ed olma ins Svizra. Ed jeu tuornel lu era mintg’onn si en Surselva per festivar zanua igl 1 d’uost. Il bia fagein mia sora ed jeu zatgei ensemen, ella habitescha era ordeifer. U che nus mein ad in solver puril ni visitein in’autra occurrenza ni fiasta. Uonn havein nus viu el Pur grischun ch’ils purs da Vrin envidan sill’Alp Ramosa. Quella enconuschevan nus omisduas buc. A nus dat quei in sentiment da patria. Nus essan carschida si a Duin e miravan adina dalla vallada anen. Rosina Derungs, Ligiazun Jeu sun engaschada al solver si cheu sco pura. Jeu gidel d’organisar, saiel perquei tuttina era guder. Malgrad ch’igl 1 d’uost ei mintg’onn occupaus e reservaus pil solver si Ramosa. Schi gitg ch’jeu pos vegnel jeu vinavon a segidar nua ch’ins drova mei. Ins crei strusch, mo nus puras e purs survegnin mintg’onn era engraziaments e laud da tuttas varts. Quei motivescha secapescha era il comite da far vinavon. Genoveva Caminada, S. Giusep Jeu sun si cheu l’emprema gada gl’emprem d’uost. Quei demai ch’jeu hai serrau l’ustria Tgamanada giu Sogn Giusep. Il margis e la mesjamna vai jeu ussa adina serrau, suenter ch’ella ei stada aviarta trasora gleiti 50 onns. Aschia hai jeu saviu prender la caschun ed era vegnir alla fiasta alpestra si Ramosa. Leugiu ell’ustria sentevel jeu mintg’onn ch’ils hosps gaudan igl 1 d’uost. Ussa hai jeu reduciu ils menus, ei dat mo pli suppa da carn, capuns e salata dad iert. Patrick Kupferschmid, Glion Igl 1 d’uost ei gie il gi da naschientscha dalla Svizra. Quei vulein mia dunna ed jeu mussar a nos affons. Perquei visitein nus mintg’onn in’occurrenza nua ch’ins sa s’entupar cun glieud. Sin in’alp essan nus l’emprema gada. Avon in onn essan nus stai a S. Giusep e l’ustiera ha tschintschau dalla fiasta alpestra si cheu. Oz ei buca la megliera aura, per ina famiglia cun affons eis ei tuttina bi ed aventurus. Pli baul era quei cumbinau culs pigns fiugs artificials. Ils geniturs da mia dunna ein stai ad alp si cheu a Ramosa ch’ella era aunc pintga.

Venderdis e sonda ein Lisa Stoll e Fabienne Romer stadas a Trun. Las duas musicistas han concertau ella sculptura OGNA ed ella baselgia da s. Martin. Gl’auditori ha gudiu dus concerts cun acusticas differentas, cun tiba d’alp, clavazin, cant ed orgla. «Sin che la Lisa Stoll vegni ell’OGNA sundel jeu selegraus daditg. Igl ei era stau fenomenal, jeu haiel visitau omisdus concerts»: Aschia ha in visitader resumau sia impressiun. Igl ei in sunatiba che enconuscha il stil da musica da Lisa Stoll. Quella ei dapi 15 onns enconuschenta sco ambassadura dalla tiba d’alp. La dunna da 27 onns ha gudignau cun 13 onns il Musikantenstadl, culla tiba ha ella sunau lu il «Tanz der Kühe». Quei toc haveva Carlo Brunner, gl’enconuschent cumponist da musica populara fatg aposta sco toc da solo per Lisa Stoll. «Atgnamein senumna quella polca ‘Rösti-Polka’ e buca Tanz der Kühe», ha la musicista tradiu agl auditori a Trun. Ella ha raquintau vinavon: «Als producents dall’emissiun pareva quei num memia svizzers, perquei han ins midau el aposta pil Musikantenstadl». Dil plaun tiel spert Atmosfera ed impressiun speciala ell'OGNA, il venderdis sera. Lisa Stoll suna la tiba cun ina perfecziun singulara. Cun quei instrument da lenn san ins sunar mo ils tuns natirals, igl ei 12 tochen 16. Ell’OGNA ha in grond auditori gudiu co l’artista ha interpretau musica populara, balladas, tuns archaics dil Muotatal el cantun Sviz, schlagers, ed era dus tocs da Rico Peterelli. In da quel cul tetel «Accellerando», dil plaun eis ei iu el spert, pli e pli spert ha Lisa Stoll sunau. Dalla tiba d’alp enconusch’ins tut auters tuns. Fabienne Romer, sia partenaria da concert, ha accumpignau al clavazin e cul cant. Pil concert dalla sonda ha la plievgia sfurzau dad ir ella baselgia s. Martin. Leu han ins udiu in’autra sonoritad, in’acustica nuotameins cumpleina. Las duas solistas han cumplettau ina l’autra duront lur program. «Nus secapin e s’accordein bein», ha Lisa Stoll detg. Omisduas han moderau sezzas il concert. «Strapazau» l'orgla Ella scena da musica ei Fabienne Romer buca in «star» schi popular sco Lisa Stoll. Ella ei pianista, organista e cantadura diplomada. Ch’ella conta e suna virtuosamein ha gl’auditori saviu perschuader. Cun sia vusch clara ha ella interpretau denter auter la ballada «Fang das Licht» che Karel Gott e Darinka han cantau avon prest 40 onns. La musicista ei sepresentada el costum da dumengias da Kaltbrunn. Ei seigi quel che sia tatta hagi cusiu sezza, ha Fabienne Romer detg. Lisa Stoll ei sepresentada els dus concerts cul costum da dumengias da sia patria, ella deriva da Schaffusa. Fabienne Romer ha «strapazau» ella baselgia s. Martin l’orgla Späth cul «Schanfigger Hochzitsmarsch» da Hannes Meyer. Tier gl’Accellerando da Rico Peterelli ha ella sunau presto, vivace e molto vivace. Pigl auditori d’omisdus concerts, quel ell’OGNA sco quel en baselgia, ha la forza expressiva dallas duas musicistas fatg impressiun durabla. Lisa Stoll e Fabienne Romer, duront il program ella baselgia s. Martin. Treis damondas a Lisa Stoll Daco vegn Lisa Stoll a Trun a dar in concert? Tras in enconuschent da mei. Markus Engler suna era tiba d’alp ed aschia essan nus s’emprendi d’enconuscher. Gia daditg haveva el raquintau plein entusiassem da quell’OGNA ed jeu stoppi exnum ir inagada en quei liug. Lu sundel jeu inagada stada ed hai sunau persula, per far l’emprova sch’ei seigi propi schi special. Sin quei eis ei stau clar ch’jeu tuorni per dar in concert. E co eis ei ussa stau? Markus Engler ha giu raschun: igl ei stau in grond schenghetg ed jeu sundel totalmein incantada. Jeu vegn segir puspei inaga a Trun. Il concert dil venderdis havein nus saviu dar ella sculptura gigantica. L’OGNA ei in schi bi liug per concerts. En baselgias sunel jeu meinsvart, en in tal liug unic denton buc. Naturalmein ch’ins sto adina risguardar l’aura, da macort’aura va quei gie buc. Tgei manegieis Vus dall’acustica ell’OGNA? Fabienne ed jeu essan stadas extra baul leu per empruar l’acustica en divers loghens. Nua ch’ella duei sunar il piano e nua ch’jeu duei sunar la tiba. Ei tunava auter mo cun stuschar in meter vi ni neu. Era pil publicum po ei esser different. Nus havein perquei detg alla glieud da circular duront il concert. En mintga cantun tuna ei auter. Il tun denter quellas preits da betun, cul tschiel aviert ed ils nibels, ei enzatgei unic, sco sch’ins fuss en ina baselgia. Lisa Stoll (cun tiba) e Fabienne Romer han incantau il publicum.

La proxima fin dalla jamna presenta ina gruppa a Degen sia idea per ina nova cuminonza da viver e luvrar en Surselva. Davos quella idea dad ina cooperativa stat il pur ed inschignier agronom Marco Küng che sesprova da realisar in «Niev vitg Surselva». Marco Küng ha empriu da pur, ei sescolaus sco inschignier agronom e ha menau bunamein duront 25 onns cun sia fami­glia in menaschi puril el cantun Turgovia. Quei tradescha igl um da 57 onns en sia biografia ch’el ha publicau sin sia pagina ella reit. Pliras ga eis el sespruaus dad instradar in menaschi puril che vegn menaus communablamein cun autras puras e purs. Ina caussa ch’ei denton buca reussida, sco quei che Marco Küng tradescha en sia biografia. Per realisar la visiun dad ina lavur communabla s’engascha Marco Küng era suenter haver terminau siu engaschi puril avon entgins onns, sco el ha getg alla FMR. Dapi igl onn vargau coordinescha e lavura el per in project che senumna «Niev vitg Surselva». «Jeu sun da buna speronza che quei project skizzaus dad ina gruppa da coc selai realisar.» Igl onn vargau ha Marco Küng priu dimora a Vattiz, nua ch’el s’integrescha cun ­discuorer romontsch e separticipar alla veta culturala. Inscunter a Degen Sonda proxima envida Marco Küng e la gruppa da coc ad in inscunter a Degen per discutar la visiun dad ina cuminonza che viva e lavura tenor atgnas reglas. Plidentau via mail ha Marco Küng biabein 90 persunas che habiteschan per gronda part da Cuera engiuviars. «Jeu quentel che biabein 40 persunas s’interesseschan pli da detschiert per nies project, ed a quels appartegnan era singuls indigens.» L’idea per realisar quei project ha Marco Küng survegniu dil professer per economia dad auas piarsas e protecziun dall’aua, Ralf Otterpohl che meina in institut alla universitad tecnica da Hamburg (mira box). Siu cudisch che senumna «Das Neue Dorf» ha anflau dabia adherents en Svizra. En plirs loghens ha ­Otterpohls era referiu davart sias imaginaziun d’enfirmir l’economia dalla campagna. Il professer da Hamburg postulescha ina structura agrara pintga nua ch’ils participonts dalla cuminonza produceschan ed elavuran nutriment per la populaziun dils marcaus. Cun in cuntermoviment alla urbanisaziun vul Ralf ­Otterpohl enfirmir il territoris pauc habitai, sco parts digl intschess muntagnard. Buca dil tuttafatg niev Novas ein las ideas dil professer tudestg buca e da quei fatg ei era Marco Küng pertscharts. Cooperativas cun seme­gliontas finamiras ein gia enconuschentas dapi ils onns 60 sco per exempel Longo Mai. Principalmein cooperativas autonomas che produceschan mo per agen diever «Jeu enconuschel Longo Mai ch’exista dil reminent aunc.» Inspiraziun per realisar il «Niev vitg Surselva» ha Marco Küng anflau principalmein en auters projects ch’existan dapi decennis sco «Sieben Linden» en Tiaratudestga, «Damanhur» ell’Italia e «Tamera» el Portugal. Cuminonzas pli aviartas che produceschan sin pigns spazis products, elavuran els e vendan la rauba anoviars. Marco Küng manegia ch’ins stoppi adattar ina societad ni cuminonza als basegns individuals d’ozilgi. «Quei vul denton buca gir ch’ei drova buca claras reglas dalla convivenza per ch’ina tala cuminonza funcziuneschi.» Ragischs famigliaras a Flem En contact cun l’agricultura ei Marco Küng vegnius a Flem sil menaschi puril da sia tatta e da siu tat. Ed a Flem ha el medemamein dau scola da skis e fatg la patenta da scolast da skis. Sco menader da turas eis el sescolaus tiel Club alpin svizzer e meina skiunzas e skiunzs giudvart dallas pistas. E sias imaginaziuns e siu engaschi actual va a favur dad ina convivenza ed agricultura medemamein empau sper la pista.­ Denter lavur scientifica e conspiraziun Vid la lavur scientifica e davart las imaginaziuns dil professer dalla universitad tecnica da Hamburg, Ralf Otterpohl, co enfirmir l’economia dalla campagna e muntogna dat ei nuotzun da dubitar. Quei san ins leger en in artechel dil «Hamburger Abendblatt» dils 22 da fevrer 2020. In artechel digl «Abendblatt» tematisescha denton teorias conspirativas ch’il professer da Hamburg hagi para derasau era en sias prelecziuns avon studentas e students. Il parlament da studentas e students dalla universitad ha avon treis onns avertiu il professer da calar cun talas objec­ziuns pertuccont midada dil clima e sdremas da condensaziun d’aviuns e da seconcentrar sin sia lavur scientifica che hagi gia purtau bunas soluziuns per dumi­gnar problems contemporans. (fmr/ac)

La lavur dalla pura e dil pur cun ed ella natira para silmeins anoviars da porscher dabia cuntentientscha. In maletg che constat mo per part, sco quei ch’in niev studi per incumbensa dalla Uniun purila grischuna tradescha. Buca meins che 12 % dallas puras e dils purs interrogai piteschan da burnout. Quei ei per la mesadad dapli visavi la media dall’ulteriura populaziun che lavura. Dil tuttafatg novas ein las enconuschientschas dil studi elavurau el decuors dil matg e zercladur 2023 da Thomas Caduff, buca. La retscherca confirma las enconuschientschas da divers studis naziunalas ed europeicas. Las persunas che lavuran ell’agricultura ein pertuccadas ferm da burnout. Dallas 477 puras e purs grischuns che han rispundiu allas damondas dil student grischun dalla Scola aulta dil fatg dalla Svizra Nordorientala, han 12 % indicau, d’haver levs entochen grevs sentiments da burnout. Tier l’entira populaziun che lavura en Svizra fan sulet 6 % medemas inidicaziuns. Puras e purs sesentan barschai ora – per duvrar il tierm engles enconuschents per indicar il sentiment dad esser spussaus psichic dalla lavur. Administraziun e luf Thomas Caduff sefatschenta en siu studi cun la psicologia d’organisaziun e cun la damonda, co ins sa organisar la lavur per sesentir bein. Gest perquei che l’agricultura sesanfla davontier ellas retschercas ed els indexs da stress ei Thomas Caduff sedecidius da sefatschentar cun puras e purs. E tier l’Uniun purila grischuna ha Thomas Caduff anflau il partenari interessau d’intervegnir il beinstar psichic dallas persunas commembras. «Plirs facturs stresseschan la populaziun purila», gi Thomas Caduff. «Principlamein la preschientscha dil luf e las midadas e pretensiuns continuadas che vegnan neu dalla politica agrara caschunan dabia pressiun ad ina plipart da puras e purs.» Il student dalla Scola aulta dil fatg relativescha denton e manegia: «Problems finanzials ni famigliars fan dapli pressiun silla psica leu nua ch’els ein acuts.» E vinavon gi Thomas Caduff: «Las puras resentan pli ferm ils conflicts da generaziun.» Ella ediziun dil fenadur dil Pur Grischun ha Thomas Caduff presentau emprems detagls da siu studi ch’indichescha 18 raschuns che stresseschan pli u meins la populaziun agrara grischuna. Bia lavur e pauc temps liber Enconuschentamein lavuran puras e purs bia e cheu porscha la retscherca indicaziuns pli concretas. Buc meins che 80 % dad interrogadas ed interrogai gin da luvrar siat gis per jamna. E dallas persunas che lavuran sin menaschis cun animals han 66 % getg da far dameins ch’ina jamna vacanzas per onn. En media lavuran puras e purs 10,5 uras per gi e 33 % gin da luvrar dapli che 12 uras per gi. «Neu dalla retscherca vai jeu denton buca enderschiu ina pli gronda problematica da burnout tier quellas persunas che lavuran pli bia uras.» Surstaus ei Thomas Caduff dallas soluziuns persunalas che puras e purs han indicau per prevegnir al stress e per prender distanza dalla lavur da mintga gi e serevegnir. «Quei tonscha dad ir a cantar en in chor, far lavur cumina, ir a spass, far yoga ed auter.» Il student da bachelor presenta quella vart da siu studi l’entschatta settember en ina proxima ediziun dil Pur Grischun. Buca metter en truchet Semplamein metter en truchet las enconuschientschas dalla retscherca vul l’Uniun purila buca, sco quei ch’il meinafatschenta Sandro Michael dat d’entellir. «Dad ina vart vegnin nus a duvrar las enconuschientschas per intervegnir ella politica agrara.» Quei pertucca inaga segir las prescripziuns ed lavurs administrativas che creschan ad in crescher. Sandro Michael gi che l’Uniun purila grischuna vegni segiramein a ponderar co e nua porscher maun leu nua che problems tier puras e purs s’accumuleschien. Thomas Caduff ei dil meini ch’ei seigi impurtont da tematisar la situaziun da puras e purs. Ed a quella finamira contribuescha en scadin cass sia retscherca.

Questa fin d'jamna astgel jeu festivar in giubileum empau special: Jeu hai lu exact 40 onns e 40 dis! – Enzaco eis ei enzatgei special, mo jeu creiel strusch ch’enzatgi da vus vegness sill'idea da festivar quei giubileum tut aparti! Normalmein fan ins ina fiasta sch'ins ha cumpleniu in entir onn da veta, aber segir buc enzacu denteren. 40 onns e 40 dis – igl ei plitost stau ina casualitad che jeu hai encurschiu, che schon 40 dis ein vargai dapi miu anniversari rodund. Duas gadas 40, quei ei per mei, in teolog, schon enzatgei special, perquei che la cefra 40 ei ina cefra biblica. Sch'ins dat in sguard ella bibla, lu tut che furmicla da quella cefra: 40 dis e notgs ha ei pluiu ella historia dalla arca da Noe, 40 onns ei Mose staus cun siu pievel el desiert e suenter eis el staus 40 dis sil cuolm Sinai, avon ch'el ha retschiert ils diesch condaments da Diu. Era 40 dis ei Jesus staus el desiert, ha fatg gigina, avon ch'el ha entschiet sia missiun ed ha purtau la buna nova als carstgauns. E suenter sia mort ei Jesus cumparius duront 40 dis a ses giuvnals avon ch'el ei lu turnaus tier siu bab en tschiel. La cefra 40 exprima biaras gadas ina experientscha humana: 40 dis ei in temps ch'ei liungs avunda per rimnar experientschas profundas, iniziar midadas e far plans per il temps vegnent. Medemamein ein 40 onns in temps ch'ei liungs avunda per dar tempra ad ina era e da schar anavos fastitgs ella historia. – Era la Bibla vesa quels 40 dis (ni era ils 40 onns) sco temps per far ponderaziuns e reflexiuns: per sedumandar nua ch'ins stat, nua ch'ei drova forsa midadas; sedumandar tgei potenzials ch'ins ha e tgei ch'ins savess aunc realisar el proxim temps. «40 onns e 40 dis» – Quei ei segir in giubileum empau special! Forsa buca ual in per celebrar e far grondas fiastas, mobein in giubileum per prender puspei empau temps e reflectar sia atgna veta. Marcel Köhle ha studegiau teologia e pedagogia e habitescha a Glion. El lavura sco scolast primar alla scola Obersaxen Mundaun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Quest’jamna ha la veta professiunala entschiet per biaras e biars giuvens e giuvnas. In dad els ei Pierin-Andriu Eberhard che ha entschiet siu emprendissadi sco mecatronist d’automobils tier la «Garage Gartmann» a Flem. La FMR ha accumpignau el duront siu emprem di da lavur. I freda da benzin cura che Pierin-Andriu Eberhard entra la damaun ella «Garage Gartmann». Ils collavuraturs, la collavuratura e lur tgauns beneventan el cordialmein. Nervus ei il giuven da Falera buc. El ha la finala gia passentau bia temps ella «Garage Gartmann» a Flem. «Suenter haver fatg cheu in fuffergnadi hai jeu saviu che jeu vi emprender questa professiun», raquenta el. El ha lura pudiu far in secund fuffergnadi, luvrar in tec duront las vacanzas da stad e schizun astgau realisar cheu sia lavur da finiziun dalla scola superiura. Pierin-Andriu Eberhard ha reconstruiu e dau si lac ad in go-kart. Service senza vons Sco emprema lavur po il niev emprendist gidar cun il service d’in auto-rulotta. ­Mario Ackermann, instructur d’emprendists ed emprendistas, aulza si in tec il vehichel per ch’els possien ruschnar meglier sut igl auto-rulotta. El declara a Pierin-Andriu Eberhard tgei che sto tut vegnir controllau. «Ti sas decider, sche ti lavuras pli bugen cun ni senza vons», manegia Mario Ackermann. Gl’emprendist vul pli bugen luvrar senza. Suenter la controlla emposta Mario Ackermann la tocca che sto vegnir ­remplazzada. «Era il schef schubregia autos» La fin digl onn 2022 frequentavan 75 giuvens e giuvnas gl’emprendissadi da mecatronist/a d’automobils el Grischun, tenor Massimo Oggiano digl Uffeci per la formaziun professiunala. Pierin-Andriu Eberhard ei pér il secund emprendist da carossaria a Flem. «Nus eran buc alla tscherca d’enzatgi», di Stefan Gartmann, il possessur dalla fatschenta. Cura ch’il giuven ei s’annunziaus, han els fatg in’excepziun. «Nus essan ina pintga fatschenta, nua che tuts segidan cun tut.» Tuttina ei mintgin sespecialisaus. A Pierin-Andriu Eberhard plai ch’el sa observar differentas lavurs. El s’interessescha specialmain pil survetsch da depannagi che la fatschenta porscha medemamein. Plans pil futur «Anflas il sbagl?», damonda Mario Ackermann. Pierin-Andriu Eberhard ei vi da montar pneus d’unviern vi d’in auto. Gl’instructur d’emprendists declara ch’ils pneus hagien ina certa direcziun da rotaziun e ch’el hagi montau els dalla fallida vart. «Quei po capitar – tochen il december, cura che nus stuein lu midar biars pneus, sas ti co i funcziunescha», ri Mario Ackermann. Denton ein ils mauns vegni ners ed igl ei uras per il dallas nov. Lu arriva la tocca empustada e Pierin-Andriu Eberhard e Mario Ackermann pon cuntinuar cul service da l’auto-rulotta. «A mi plai la lavur da service, cunquei ch’ins lavura bia vi dil motor», di gl’emprendist. Pierin-Andriu Eberhard ei motivaus. «Jeu selegrel d’astgar esser cheu», surri el. Tuttina ha il giuven gia plans per gl’avegnir: Suenter gl’emprendissadi fagess el bugen la maturitad professiunala e sinaquei in studi alla scol’aulta professiunala per daventar inschignier d’automobils. Il product final dalla lavur da finiziun da Pierin-Andriu Eberhard. Foto mad Pierin-Eberhard ha pudì realisar ses project da finiziun en la "Garage Gartmann" a Flem. Foto mad Mario Ackermann instruescha Pierin-Andriu Eberhard. Foto Laura Schütz Pierin-Andriu Eberhard e Mario Ackermann en acziun. Foto Laura Schütz Pierin-Andriu Eberhard e Mario Ackermann en acziun. Foto Laura Schütz Pierin-Andriu Eberhard en la "Garage Gartmann" a Flem. Foto Laura Schütz Mario Ackermann, Pierin-Andriu Eberhard, Stefan Gartmann e Fabian Luck (da sanester a dretg). Foto Laura Schütz Front : Emprem pass el mund professiunal Quest’jamna han biars giuvens e biaras giuvnas giu lur emprem di da lavur. La FMR ha accumpignau Pierin-Andriu Eberhard da Falera che ha entschiet gl’emprendissadi sco mecatronist d’automobils ella «Garage Gartmann» a Flem. Gia naven da l’entschatta ha el pudiu gidar cun diversas lavurs, sco il service d’in auto-rulotta e la midada da pneus. Il giuven motivau ha raquintau, daco ch’el ei sedecidius per questa professiun, da sia lavur preferida e da ses plans pil futur.

Biars affons ein returnai cun lur geniturs dallas vacanzas da stad. Ord quei motiv ein perquei tradiziunalmein l’emprema jamna d’uost adina differents camps. In da quels, il camp da cant per affons dil District da cant Surselva (DCS), ei uonn per la 22avla gada a Trun. «Jeu havess saviu ir en in camp da saltar. Jeu fuss bugen ida, mo quel da cant a Trun hai jeu exnum buca vuliu muncar», ha ina mattatscha dallas annadas pli avanzadas detg e tradiu sias preferientschas. Ella separticipava gia da buobetta al camp da cant a Trun. Uonn ei quei la davosa gada, pertgei cun 16 onns vegn ella a s’uder tiels giuvenils, ella sa far part da chors e frequentar camps e scolaziuns adattai alla vegliadetgna. Buca en siatmelli lungatgs Quest’jamna ei il camp dil DCS per la 22avla gada a Trun. En quater gruppas exerciteschan ils affons da 6 tochen 15 onns in program da concert. Varga 90 ein dalla partida, mattatschas e buobs dallas annadas 2018 tochen 2008 dall’entira Surselva e d’ordeifer quella. Impurtont ei ch’ils affons sappien romontsch, pertgei las dirigentas meinan ils exercezis en quei lungatg. Camp da cant per affons a Trun 2023 Las pedagogas Flavia Walder, Rilana Cadruvi e Marina Bearth capeschan da motivar las «lodolas» ed ils «canarins» dall’jamna da cant. La quarta, la giuvna scolasta Valeria Hendry da Mustér, ei l’emprema gada en acziun. Medemamein Retus Pfister, el accumpogna il program al clavazin e fa part l’emprema gada dalla squadra da menaders musicals. Rita Wolf ei engaschada davos las culissas cun administraziun, logistica ed organisaziun generala. Il program d’uonn ei titulaus cun «nums». Ferton che las emprovas ein per romontsch, contan ils affons buca mo en quei lungatg. La tematica dils nums ei infinita e canzuns cun nums dat ei en siatmelli lungatgs. Pil concert final exerciteschan ils affons buca tons e buca tontas canzuns. Bunamein dus tozzels eis ei denton tuttina. Gl'onn 2000 l'emprema gada Ch’ils affons san memorisar spert ed emprendan sco da beiber aua, e ch’els san motivar in l’auter, han ins saviu perschuader gliendisdis vargau. A caschun dall’emprema emprova en ina dallas gruppas han ins udiu a cantar romontsch, tudestg, engles, en pliras vuschs, cun ritmica e moviments. Damaun vendergis, ils 4 d’uost 2023, allas 18.30, ei il concert final ella halla plurivalenta a Trun. Il camp ch’il District da cant Surselva organisescha dapi igl onn 2000 ei adina staus a Trun. Christoffel Nay fuva da gliez temps president dalla cumissiun da musica dil DCS, ed el ha dau igl impuls ed era menau igl emprem camp da cant per affons. Quel havevan 29 affons frequentau lezza gada. La stad 2020 e 2021 ei stau negin camp pervia dalla pandemia, autruisa fuss ei uonn il 24avel. Envesta en in'emprova dil camp da cant per affons a Trun. Gl’interess pil concert final ella halla gronda dil center da scola a Trun ei mintgamai gronds. Il concert ei vendergis, ils 4-8-2023, allas 18.30. Envidai ein tuts interessents dil cant sco era geniturs, tattas e tats, augs ed ondas, padrins e madretschas.

Per tut quels e quellas che spetgan vess sin quei di, ch’han nudau el cun in stift gries ella agenda e gia mess il svegliarin: Bravo! Para persequiteschas era ti cun gronda tensiun il campiunadi da ballapei mundial e tegns ils polischs aschi fetg per il team svizzer ch’els fan schon gleiti mal. Per tut quels e quellas che san en­tscheiver en nuot cun quei datum: Donn, lu has ti ualti segir munchentau enzatgei las davosas jamnas. La sonda batta la Svizra numnadamein encunter la Spagna per in plaz el quartfinal dil campiunadi mundial da ballapei. Sche ti sedamondas gest ussa «Tgei? Schon puspei in campiunadi da ballapei mundial? Ei quei curios campiunadi buca staus igl unviern el Qatar?», lu has ti propi munchentau enzatgei. Nus discurrin cheu numnadamein dil campiunadi mundial da ballapei dallas dunnas ella Nova Zelanda e l’Australia. La Svizra ha terminau la fasa da gruppa sigl emprem plaz e concediu buc in sulet cuntergol. Impressiunont, neve? Tut quels e quellas che han persequitau empau pli exact ils giugs dalla equipa naziunala svizra ein segir era dil meini, ch’il team dalla trenadra Inka Grings ha aunc buca saviu mussar prestaziuns da vaglia. Oravontut maunca ell’offensiva empau la perschuasiun e l’effizienza. Mo detg sincer: Tgi interessescha quei schon? Igl impurtont ei che la runda da K.o ei realitad. La fin finala ston las Svizras gie era aunc saver augmentar lur prestaziuns e quei fan ellas il meglier el giug dils otgavelfinals encunter las Spagnolas. Segir e franc vegn quei buca ad esser ina sempla caussa. Cun la Spagna spetga definitiv in top-team sin la delegaziun dalla Svizra. La rolla sco «underdog» sa denton dar fetg bia slontsch allas Svizras. Sco «underdog» havein nus nuot da piarder, denton fetg bia da gudignar. E co din ins savens? El ballapei ei adina tut pusseivel. Tgisà nua che quella via savess lu aunc menar … La via dil ballapei da dunnas svizzer ei ida fetg teis ensi ils davos onns. Adina dapli equipas da dunnas vegnan integradas en clubs dad umens e san profitar aschia dalla infrastructura professiunala ch’ei gia avon maun (sustegn medicinal, stanzas da fitness etc.). Ina remuneraziun finanziala ei buca pli in plaid dil tuttafatg jester (era sche quella «paga» ei per la gronda part fetg mudesta) e la pusseivladad da viver en Svizra sco dunna dil ballapei ei buca pli aschiiiii lunsch naven sco avon in pèr onns. Era sco schinumanada «Vollblut»-optimista stos jeu denton schar valer che la via ei segir era feeeeeetg fetg liunga entochen che las dunnas san viver pli u meins bein dil ballapei en Svizra. Ei dat denton in svilup, buca mo en Sivzra, mobein era en autras tiaras. Perquei: per plascher buca prender il pei giu dil pedal da gas. Forsa po il campiunadi da ballapei europeic da dunnas 2025 (che ha liug en Svizra) schizun procurar che il turbo vegn envidaus. Apropos ballapei «da dunnas». Jeu quetel adina puspei donn da cumparegliar. Daco? Dunnas dattan encunter dunnas. Umens dattan encunter umens. Ballapei ei ballapei. La fin finala eis ei tuttina sche endisch umens ni endisch dunnas cuoran suenter in ball. Il principal ei: passiun, emoziuns e bugen fetg bia muments che fan pial-gaglina. Quei ein ils motivs daco che nus vein bugen il ballapei, ni? Perquei aunc inagada sco regurdientscha: Sonda. Ils 5 d’uost. Las 7.00. SRF 2. Ti vegns segir buca a star mal che ti has tschentau en la televisiun e che ti eis levaus ni levada aschi baul ina sonda. Empermess! Anja Furger da Cumbel dat normalmein ballapei tier il FC Luzern, va actualmein denton cun crutschas ed ha aschia pli che detgavunda temps da persequitar mintga singul ­giug dil campiunadi da ballapei mundial dallas dunnas.

Divers loghens turistics han da sbatter cun mountainbikers che fuolan vias illegalas tras igl uaul. Via applicaziuns sil telefonin carmalan els ulteriurs velocipedists sin lur vias puleinas. Buc exnum per plascher dil forestalesser e dalla survigilonza da catscha. Cun ina attractiva reit da vials legalas ed informaziun spera il forestalesser da carmalar ils bikers sin via legala. Ir cun velo da muntogna giud via e tras ils uauls ei attractiv e gest duront corona han dabia velocipedists tschercau l’aventura ella natira intacta. Buca per plascher dalla survigilonza da catscha e dil forestalesser, sco quei ch’il selvicultur dil revier forestal dalla vischnaunca da Flem e Trin, Vincenzo Galati confirma. Il problem dils vials illegals da bike ein bein buc aschi acuts sco duront corona els uauls dallas vischnauncas da Flem e Trin. Tuttina ein Vincenzo Galati e ses collavuratus digl uffeci forestal adina puspei confruntai cun bikers che fuolan via a moda spontana. «Ils velocipedists cargan las novas rutas sin applicaziuns dil telefonin e carmalan aschia auters bikers sillas rutas illegalas.» Las apps carmalan Da quellas applicaziuns che tradeschan als bikers las novissimas rutas sa era il selvicultur dalla vischnaunca da Mustér, Simon Cathomen. «Tier nus ei la situaziun senormalisada ed ils amaturs dils velos da muntogna setegnan per regla vid ils vials ufficials.» Il selvicultur da ­Mustér fa attent allas stentas dallas pendicularas e dalla vischnaunca da metter a disposiziun als bikers vials attractivs. «La purschida che stat uss a disposiziun ei vasta.» E pigl auter ei Simon Cathomen dil meini ch’igl uaul da Mustér seigi buc exnum adattaus per vials illegalas. «Tier nus ein ils uauls teis e buca adattai per in e scadin.» E sch’il selvicultur da Mustér fa stem ch’ei dat enzanua in niev vial nua ch’el sauda atgnamein buc tscherca el il discuors culs bikers. E quei discuors enquera era il selvicultur a Trin e Flem Vincenzo Galati. El gi d’enconuscher detg bein la scena da bike ed ils amaturs dil vial spontan. «Per regla setegnan ils hosps che fan vacanzas cun il bike vid las rutas ufficialas.» Tenor las experienzas da Vincenzo ­Galati tschercan plitost ils velocipedists indigens la via puleina. «Els van pli bugen cun velo sin l’atgna ruta che sin las rutas ufficialas.» Discutar cun bikers Ella discussiun cun ils bikers ei Vinzenzo Galati magari cunfruntaus cun la reproscha ch’il forestalesser fetschi medemamein vials egl uaul e quei cun grevas maschinas forestalas. «Jeu stos denton far attent che nossas intervenziuns ein limitadas sin in cuort temps.» El regorda ch’ei resti quiet per silmeins dus decennis ­suenter in tagl da lenna. Vincenzo Galati ei sez mountainbiker e sin sias turas era ordvart digl intschess dalla Arena Alva vesa el tscheu e leu vials illegals buca giavischai. «Ord vesta forestala ein biars da quels vials cuntraproductivs e donnegeschan igl uaul.» Vincenzo Galati gi ch’ei seigi impurtont da metter a disposiziun ina reit attractiva per bikers ed informar davart ils effects dils vials illegals. «En quei grau fan las pendicularas dalla Arena Alva fetg buna lavur.» In tema per la scienzia Cun vials da bike illegals sefatschenta era la scienzia, sco quei che SRF ha rapportau la jamna vargada. Igl uaul denter il Lag da Turitg ed il Sihlsee el cantun Sviz ei fermamein frequentaus da mountainbikers era sin vias illegalas. La survigilonza da catscha ed il forestalesser han via in inserat ella gasetta locala clamau ils velocipedists alla meisa rodunda. Leu ein els secunvegni sin diversas rutas da velos legalas per impedir da girar giud via e periclitar per exempel la gaglina selvadia che viva en quei intschess. Autras rutas illegalas ein vegnidas serradas. Igl entir proceder vegn accumpignaus dalla Scola aulta per scienzias applicadas da Turitg e para da purtar fretg, tenor il rapport da SRF.

Il vitg da purs da Valendau seprofilescha dapi in decenni sco liug innovativ d’architectura, cultura e habitar. Ed era sco liug da luvrar. El «Burggarta», la surbaghegiada da Gion A. Caminada, ha il sculptur Florian Fuchs endrizzau avon treis onns siu luvratori d’artist liber. Sonda ei la vernissascha da sia emprema exposiziun. El clavau Bandli, gest sper la via principala, muossa el ovras ch’el ha fatg dapi lu. La dunschala dall’aua, quella ch’ei fermada silla petga dalla gronda fontauna-lenn amiez il vitg, ei enconuschenta sco ambassadura da Valendau. Gl’original ha Florian Fuchs astgau veser egl archiv dil Museum retic a Cuera. Quella figura dil 18avel tschentaner ha dau gl’impuls al sculptur. Ei seigi lev da s’immaginar che quella dunschala culla fatscha tresta spetgi gi per gi d’astgar vegnir giu dalla petga e da semischedar denter il pievel. Il sculptur ha giu quella visiun. El ha vuliu pussibilitar alla dunschala dall’aua cun sias duas nudaglias da pèsch da setransformar en in endretg carstgaun. Marmel da Serenastga Florian Fuchs contempla sia figura dalla dunschala dall'aua, naschida ord in crap da marmel. «Sia fatscha marcanta tradescha aunc siu origin. Ussa ha la dunschala dall’aua denton endretga membra cun peis fins feminins», explichescha il creader dalla «nova» dunschala dall’aua da Valendau. Cun siu tgierp niev sappi ella parter la convivenza culs da Valendau, manegia el. Ils 5 da fenadur ei stau a Valendau la fiasta da fontauna cun in program dil gi cun musica e cultura. Denter auter han ins inaugurau la figura ch’il sculptur ha liberau tec a tec ord il marmel. «Igl ei in bloc erratic che deriva dalla Val Serenastga», conferma Florian Fuchs. Leu setrai ina sdrema da fin marmel traviers la val. Il bloc da dus meters lunghezia e 65-70 centimeters ladezia ei vegnius el luvratori, leu ha Florian Fuchs entschiet a mundar, spaletschar e scorsar ord quel la figura da grondezia natirala dalla dunschala. Emprema exposiziun singula Dapi ils 5 da fenadur schai la biala dunschala el «Bongert», el curtgin dall’ustria Am Brunnen. La plastica da crap da marmel muossa co la dunschala ei vidlunder da cumplenir sia transformaziun. Igl ei buca la suletta ovra che Florian Fuchs ha creau ils treis onns vargai. Suenter in emprem emprendissadi da graficher ha il sculptur Christian Aubry priu el sco emprendist en siu luvratori. Suenter ch’el ha giu finiu quel eis el staus semtgaus da gudignar il paun da mintgagi sco sculptur independent. «Tochen ussa sundel jeu fetg satisfatgs», trai el bilanza. In meins suenter che la fundaziun Valendas Impuls ha inaugurau la figura dalla dunschala dall’aua, ei la vernissascha da sia emprema exposiziun singula. Alla fin da siu emprendissadi da sculptur e tagliacrappa haveva el exponiu ella Cularta a Laax ensemen cun siu patrun Christian Aubry. Quel haveva puntuau il talent special d’artist da siu emprendist. El clavau Bandli cul num ARTelier, gest sper la via principala da Valendau, san ins entrar e mirar ovras ch’el ha scaffiu dapi lu. Leutier s’audan skizzas, models da gep, dessegns, plasticas da bronz e sculpturas da crap. Florian Fuchs ei l'emprem che expona el niev clavau ARTelier a Valendau. Sia creativitad e sia moda d’exprimer art muossa Florian Fuchs era culs pindels da pupi da treis tochen 12 meters. Duront ils viadis cul tren, per exempel da Spiez a Basilea, da Sogn Gagl a Cuera, ha el mirau ora ella dil tren che va cun spertadad tras la cuntrada. Cuntinaudamein ha el dessignau, enstagl da filmar, sias impressiuns cun rispli e diversas colurs. Aschi ha el empleniu ina massa rollas da pupi da dessegn ch’el haveva tagliau e preparau aposta per las scenas. La vernissascha dall’exposiziun a Valendau ei sonda, ils 5 d’uost 2023, allas 15.00. Ulteriuras informaziuns mira www.metamorphose.7122.ch, e www.florianfuchs.ch

L’jamna vargada ha las pendicularas da Sursaissa Mundaun decidiu da demontar il runal Sasolas-Plitschès. L’ustria da muntogna sur Luven mantegn denton sia funcziun strategica. «Nus havevan planisau oriundamein da tener l’ustria el portfolio d’immobiglias», declara Andreas Pfister. Il menader dalla partiziun infrastructura e planisaziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion pren posiziun pertuccont il futur dall’ustria Sasolas. Suenter che las pendicularas da Sursaissa Mundaun han decidiu da prender definitivamein ord funcziun il runal Sasolas-Plitschès, para era l’ustria sper la staziun a val da piarder quella. Ins stuessi investar 800’000 francs per restructurar il runal, senza quella mesira renoveschi gl’Uffeci federal da traffic buca la concessiun, motivescha la societad da pendicularas Sursaissa Mundaun. Da muntada strategica L’anteriura possessura, las pendicularas Péz Mundaun SA, han baghegiau il runal ils onns siatonta. Lu havevan ins colligiau Luven directamein cul territori da skis. Alla staziun a val dil runal, a Sasolas, haveva l’anteriura vischnaunca baghegiau in’ustria da muntogna. Quella ha surviu al turissem ed era giu biars buns onns. Sco Andreas Pfister gi sin damonda dalla FMR, vegn la vischnaunca previsiblamein a scriver ora l’ustria Sasolas. «Ella ei denton buca venala, nus vegnin mo ad affittar ella sco tegia da cuolm», puntuescha Andreas Pfister. Quei pudess esser per in temps limitau. Ils davos onns eis ei stau plitost ruasseivel a Sasolas. La pista dil Mundaun a Sasolas ei ina dallas attractivas dil territori da skis. Priu il cass ch’ei ha avunda neiv. Lu gaudan ils skiunzs il sulegl dalla damaun ed il panorama magnific. «Dar ord maun vulein nus buca Sasolas» gi Andreas Pfister e declara era il motiv: «Pil project «Rhein&Rauf» eis ella da muntada strategica». El manegia la teleferica da Glion direct sil Péz Mundaun. Quei project ei actualmein ella fasa d’evaluaziun. L'ustria da muntogna Sasolas sur Luven, spetga silla renaschientscha.

Cun empau retard ha la Pro Lucmagn envidau la sonda vargada a Pian Segno alla fiasta da giubileum da 20 onns. La cussegliera guvernativa grischuna Carmelia Maissen ed il cusseglier guvernativ tessines Claudio Zali ha dau investa ellas stentas cantunalas per sustener l’avertura dil pass duront igl unviern. La cussegliera guvernativa e parsura dil departement d’infrastructura, energia e mobilitad dil cantun Grischun, Carmelia Maissen ha regurdau allas Alps ch’ein part da nossa identitad. E ch’ils carstgauns che vivan els cuolms ein da vegl enneu se­spruai da surmuntar quei che separa. La cussegliera guvernativa grischuna ei sedrizzada la sonda vargada a Pian Segno dalla vart tessinesa dil Pass Lucmagn als presents alla fiasta da giubileum dalla Pro Lucmagn. Per Carmelia Maissen ei gest la liunga hi­storia dil Pass dil Lucmagn in mussament per la gronda valur ch’il pass ha buca sulet per la populaziun locala. E per colligiar las duas varts dil pass s’enga­scha la Pro Lucmagn dapi varga 20 onns e perquei ha ella envidau la populaziun e la politica per festivar ils dus decennis vargai. Continuadas investiziuns E per dar in egliada el futur ed en quei futur dall’avertura dil pass duront igl unviern investescha il cantun Grischun considerablas summas, sco quei che Carmelia Maissen ha explicau. Investiziuns che succedan gest e che La Pro Lucmagn, cul president e cusseglier naziunal Martin Candinas al tgamun, ha presentau ella Val dil Blegn. Carmelia Maissen ha en siu plaid da fiasta era menziunau la gallaria al pei dil Péz Scopi ch’ei momentan en construcziun e che daventa aschia. «La pli liunga gallaria dall’entira reit da vias dil cantun Grischun.» Carmelia Maissen ha vinavon menziunau las ulteriuras investiziuns ch’il cantun impunda ils proxims onns ella via dil pass. Investir vul denton era il cantun Tessin, sco quei ch’il cusseglier guvernativ dil cantun Tessin Claudio Zali ha getg la sonda vargada a Pian Segno. Sco schef dil departement da vias dil cantun Tessin ha el explicau che la spunda sur la via dil Pass Lucmagn gest visavi Pian Segno retscheivi proximamein in indrez permanent da siglientar lavinas. Quei liug seigi empau il calcogn d’Achilles quei che pertucca lavinas e tener liber il pass. Tenor il president dalla Pro Lucmagn Martin Candinas fuss ei secapescha pli sempel da construir en quei liug ina gallaria. «Il territori da Pian Se­gno sesanfla en in territori da valur naziunala ed aschia eis ei buca pusseivel da construir in gallaria.» Ils daners per igl indrez permanent da siglientar lavinas ha il cantun Tessin para mess dalla vart. Ulterius 15 milliuns ei il Tessin promts d’investir en in project d’uaul e che duess proteger ulteriuramein la via dil pass da lavinas, sco quei che Claudio Zali ha expliau. «Ils daners che la regenza tessinesa ha concediu sto il parlament cantunal aunc lubir.» Fermir il traffic public Martin Candinas ha accentuau che la Pro Lucmagn vul era s’engaschar per promover il traffic public sur il pass. «Era sche nus essan sco uniun primarmein cheu per segirar l’avertura duront igl unviern.» Fermir il traffic public vul gir instradar dapli cuors e quei senza stuer midar posta sil hospezi. «A liunga vesta vesein nus era cuors dad auto da posta duront igl unviern.» Entochen che quels curseschan vegn ei denton aunc a cuzzar in amen. Engraziau ha il president dalla Pro Lucmagn allas collaboraturas ed als collaboraturs dalla Pro Lucmagn. «Els han fatg e fan oreifra lavur per ch’il pass restia aviarts. E quellas collaboraturas e collaboraturs san far diever dad in impressiunont parc da maschinas, sco quei ch’ins ha saviu constatar la sonda vargada al pei dil Pass Lucmagn.

Il vendergis vargau ha la «Fausta piuniera», l’inscenaziun musical teatrala giu premiera el curtgin dalla Casa Fausta Capaul a Breil. In omagi ad ina dunna curaschusa che ha dau il segn da partenza al turissem indigen avon 150 onns. Ina inscenaziun dad ina partenza turistica che tila il fil el temps contemporan. «Tes hosps ein cheu, Fausta.» Rest, il vitturin, meina buca mo ils hosps cun sia «Frena» neuasi da Glion via la via nova denter Vuorz e Breil entochen avon igl esch dalla Casa Fausta Capaul. El porta la bagascha dalla illustra cuminonza da hosps dalla Fausta Capaul sin tribuna e presenta al publicum ina schelta da prominents e meins prominents clients che prendan dimora en l’emprema casa d’albiert a Breil. La casa cun sia ustiera e cuschiniera enconuschenta lunsch entuorn, ha aviert sias portas avon 150 onns. Fausta piuniera senumna l’inscenaziun che Annadora Friberg, David Flepp e Susan Rup han mess sin tribuna e che Fiona Cavegn ha enramau en in fin vestgiu musical. Avon culissa originala Per il maletg da tribuna ha l’inscenaziun buca stuiu far grondas stentas. La fassada dalla Casa Fausta Capaul ei la digna culissa che animescha la fantasia dallas aspectaturas e dils aspectaturs da s’imaginar tgei ch’ei tut succediu duront ils decennis che la Fausta e siu um Alois ha tgamunau il menaschi. Giugaduras e gigadurs seschluetan dafertontier en diversas rollas e midan cas­saca tenor basegns per documentar l’en­tschatta dil turissem da Breil e la historia dalla Fausta piuniera. E la damonda tschentada ella cuviarta repartgida all’en­trada dil giug, fatschenta secapescha il publicum. «Tgisà cu la Fausta semuossa?», sin ­finiastra dalla ustria ni silla tribuna en curtgin? Veronica Cathomen, Lea Cavegn, Sandro Cavegn, Theo Cavegn, Ronja Muoth, Lucas Santos, Luana Vincenz, Michelle Zenklusen, Gion Giusep Albin, Julian Ca­thomas, Meini Cavegn, Daniela Seiler e Marc Seiler han veseivlamein plascher da seschluitar ellas diversas rollas ed els dattan alla historia la veta ch’animescha il publicum. Ina historia tgamunada dil vitturin Rest en ina admirabla demanonza e lungatg che tschaffa aspectaturas ed aspectaturs. Alfred Cathomas ella rolla dil Rest ha mussau ina ga dapli ch’il teater schai ad el el saung e ch’el sesenta dacasa sin tribuna. E schizun la buna Frena, il cavagl, trai cun perseveronza sias rundas entuorn la Casa Fausta Capaul e transportescha regularmein ils hosps avon casa. «La stad ei la Casa Fausta Capaul stada a disposiziun als hosps dalunsch e damaneivel e duront igl unviern als indigens.» E la Fausta ha para sezza schizun dau jass ed empleniu ina ni l’autra largia sch’in giugadur muncava. In agir che ha dau da discutar alla runda da dunnas che sedamonda: «Daco dein nus dunnas atgnamein buca jass.» Gia avon 150 onns ei la via denter Vuorz e Breil stada in tema. E la Fau­sta piuniera fa enzacu il pass el temps contemporan nua ch’ina via denter ils dus vitg ei tuttenina puspei cheu. E lu fuss secapescha da ­rispunder la damonda che brischa para sut las unglas: Cu cumpara la Fausta? Per la risposta ston ins visitar ina dallas proximas presentaziuns dalla Fausta piuniera dils 9/11/12 e 13 d’uost.

Dalla fiasta dil marcau da Glion via Rock Sedrun alla buorsa da cristallas a Mustér entochen alla fiasta dil vitg da Falera. Sursilvanas e Surslivans ha giu ina gronda schelta d’occurrenzas e da sedivertir la fin dalla jamna vargada. Ils amitgs dalla cristalla ein serendi la sonda e dumengia vargada a Mustér nua che la Uniun Cristallina ha organisau la 59avla buorsa da cristallas. Duront dus dis han 72 exposituras ed expositurs derivonts dall’entira Svizra presentau e handlegiau cristallas che astgan tenor reglament d’exposiziun bein vegnir ta­gliadas, denton buca preparadas tecnicamein ed elavuradas a fittament. L’aura empau malguessa dalla fin dalla jamna ha forsa plitost carmalau hosps ella halla Cons a Mustér che ad ina occurrenza sut tschiel aviert. Sco per exempel al festival da musica Rock Sedrun nua ch’igl ei reussiu als organisaturs ina ga dapli da metter en pei in program da musica interessant ed divertent. Fiasta dil marcau e fiasta dil vitg Tgi ch’ei sper il program da musica, la buorsa da cristallas ni eventualmein la premiera da teater dalla «Fausta piuniera» aunc buca staus cuntentaus dil tuttafatg, ei serendius il vendergis sera e la sonda alla fiasta dil marcau da Glion. Era quei ina fiasta cun ina certa tradiziun ch’ei sepresentada cun la purschida usitada d’ustrias, fiera e divertiment. La gliesta dallas purschidas e participonts ei sco adina stada liunga alla 28avla fiasta dil marcau da Glion. E fiasta ha era la populaziun dil vitg da Falera fatg la sonda vargada e quei da cuminonza cun ils hosps da vacanzas. Il vendergis e la sonda vargada ha segiramein negin stuiu ver liung’uriala en Surselva.

Las davosas duas jamnas ein pliras scuntradas dalla secunda runda principala dil Cup grischun da ballapei 2023/24 vegnidas dadas. Dalla Surselva ein duas equipas stadas dalla partida e quellas han lu era gest battiu ina encunter l’autra. Schluein Glion ha battiu Lumnezia claramein cun 4:1. In ulteriur club da ballapei dalla Surselva sto aunc absolver la secunda runda principala. Trun/Rabius dat quei giug mesjamna, ils 23 d’uost 2023 encunter il Club da ballapei Surses. La proxima runda – ils quart-finals – ha allura liug la fin d’jamna dils 15 e 16 da settember 2023. (fmr/hh) Lusitanos de Samedan – Tusaun/Cazas 3:2 Vaz-sut – Cuera 97 1:4 Bregaglia – Landquart 2:8 Schluein Glion - Lumnezia 4:1 Moesano Calcio – Domat 0:2 Surses – Trun/Rabius mes. 23-8-23 20.15

180 affons dall’entira Surselva e per part era d’ordeifer han gudiu l’jamna vargada ils camps da ballapei e da sault da MS Sport a Schluein e Glion. En ina dallas davosas jamnas da vacanzas da questa stad ei vegniu purschiu als affons in program cun activitad sportiva e divertiment. MS Sports – l’interpresa digl anteriur giugadur da ballapei professiunal Mario Sager – organisescha pressapauc 260 camps da sport e d’activitad el temps liber en Svizra. Tut en tut separticipeschan rodund 16 000 affons e giuvenils a quels. Dus da quels camps ein stai sil program l’jamna vargada en Surselva. A Schluein e Glion ha l’organisaziun purschiu als affons interessai in camp da ballapei ed in da sault. Danovamein han buca tuts interessents saviu vegnir risguardai. «A rodund 50 affons havein nus deplorablamein buca saviu dar la pusseivladad d’esser dalla partida pervia dalla limita da participaziun», di Angela Käslin, menadra dalla communicaziun tier MS Sports. Program igl entir di In aschi grond diember da participontas e participonts sco quel als camps da ballapei e sault a Schluein e Glion – en tut 180 – pretenda ina clara structura ed in program definiu. Mintga di dall’jamna vargada han ils affons absolviu duas unitads da trenament. «Responsabels persuenter ein trenadras e trenaders top motivai stai, per part era dalla regiun», di Angela Käslin. Denteren han ils affons gudiu in gentar procuraus dil hotel Rätia a Glion. Sur miezdi ei in program pil ruaus sportiv vegnius purschius mintgamai. Tgi ha brattau maletgs da Panini, tgi ha dau Nintendo Switch e tgi ha fatg giugs d’intschign ni da cletg. Tier las saltunzas ed ils saltunzs ei era il giug dil memori da sault staus sil program. Novas amicezias 130 affons ella vegliadetgna denter sis e 15 onns ein separticipai al camp da ballapei sustenius dalla Swisscom. Schegie che la gronda part ei aunc adina buobs, han ils responsabels dil camp tonaton era saviu beneventar 22 mattatschas fascinadas dil ballapei. El camp han ils affons mulau vid la tecnica, mo surtut era battiu in encunter l’auter. Parallelmein spel camp silla plazza da ballapei a Crap Gries ha MS Sport era purschiu uonn in camp da sault a Glion. Natalie Camenisch (11) da Panaduz ei stada l’emprema ga dalla partida quest onn. Sco quei ch’ella ha detg als organisaturs, ha ella saviu rimnar biaras bunas experientschas: «Jeu saultel fetg bugen. Cu ei va buca bein cun mei e jeu sai saltar, sun jeu ventireivla. L’entschatta dil camp savevel jeu aunc buca saltar aschi bein, mo jeu hai saviu semigliurar grazia als buns cussegls dils trenaders. A Glion ha jeu era empriu d’enconuscher biars auters affons. Igl ei stau interessant d’udir danunder ch’els vegnan e tgei ch’els fan il pli bugen.» Lena Tschuor (13) da Sagogn cumpletescha: «Ei ha dau mintga di highlights. Nus havein exercitau treis interessantas coreografias.» Empau autras experientschas ha Ayla Steiner (9) da Laax fatg: «Jeu hai era empriu da tschintschar meglier tudestg ed igl ei stau fetg legher che nus havein era saviu far mintgaton ina sgnocca.» Mussau igl exercitau In dils puncts culminonts dils camps ei suandaus il davos di. Ils affons ein semesirai ad in campiunadi mundial da ballapei. El camp da sault ein las coreografias exercitadas vegnidas presentadas als geniturs ed amitgs. Il responsabel pil camp da ballapei, Enrico Heiner, ei satisfatgs dall’jamna passada: «Igl ei stau in camp fetg familiar cun affons fetg socials e nuncumplicai. Grazia all’excellenta collaboraziun cull’Uniun sportiva Schluein astgein nus nezegiar ina grondius’infrastructura.» Semegliontamein s’exprima era Karl Bedrijo, responsabels pil camp da sault: «Ei dat nuot pli bi che da veser affons cuntents. Ils affons han mussau gronda motivaziun mintga di.» Sco quei che MS Sports scriva en ina communicaziun als mieds da massa, vegn il portal d’annunzia pils camps da l’auter onn a Schluein e Glion aviarts il december 2023. Informaziuns: www.mssports.ch. In’jamna cun ballapei e sault Per in’ulteriura ga ha l’interpresa MS Sports arranschau l’jamna vargada camps da ballapei e sault en Surselva. Sco gia ils davos onns han quels giu liug a Schluein, respectivamein a Glion. 180 affons dall’entira Surselva e per part era d’ordeifer ein separticipai. Ils trenaders responsabels han purschiu allas participontas ed als participonts in program variont. El center ei il sport staus, mo ellas pausas han ils affons era giu la caschun da far auters giugs ni tgirar la cameradaria. Il davos di dils camps ein geniturs, fargliuns ed amitgs dils participonts vegni envidai al finale. El camp da ballapei ei vegniu eruiu ils campiuns ed el camp da sault ei vegniu presentau las coreografias ed ils saults exercitai ils dis avon. Sco quei che la responsabla per la communicaziun tier MS Sports, Angela Käslin ha detg alla FMR, ei igl interess pils dus camps staus fetg gronds. Muort la limita dil diember da participontas e participonts han rodund 50 affons buca saviu vegnir risguardai uonn. (fmr/hh) Mattatschas egl exercezi da ballapei el camp da MS Sports a Schluein. Preparativas per exercitar la proxima coreografia el camp da sault. Il divertiment e la tgira dalla cameradaria s’auda era tiels camps.

Ella prerunda dallas equipas da 3. entochen 5. ligia dil Cup svizzer da ballapei ha Trun/Rabius spiars la dumengia vargada ordeifer encunter Staad. Suenter igl avantatg dad 1:0 da pausa han ils Sursilvans retschiert treis gols ella secunda mesadad ed aschia spiars il giug cun 1:3. Sco Trun/Rabius ei era Staad in’equipa da 3. ligia. Spiars sia partida dil Cup svizzer ha era il Club da ballapei Surses, numnadamein a casa encunter Niederwil e quei cun 0:2. Surses dat ella 4. ligia, Niederwil ella 3. ligia. Ella proxima prerunda dil Cup svizzer che vegn dada questa fin d’jamna ein duas equipas sursilvanas dalla partida. Sonda sera retscheiva Schluein Glion a casa il Club da ballapei Neukirch-Egnach. Omisduas equipas dattan ella 3. ligia. Dumengia retscheiva il Club da ballapei Laax (5. ligia) il Club da ballapei St. Otmar (4. ligia). (fmr/hh) Resultats Panaduz – Uznach 4:2 s.p. Surses – Niederwil 0:2 Staad – Trun/Rabius 3:1 Proxima runda 12/13 d’uost 2023 Panaduz – Schlarigna so. 16.00 Lai Valbella – Flums so. 17.00 Vaz-sut – Speicher so. 17.00 Schluein Glion – Neukirch-Egnach so. 18.00 Rotmonten – Tusaun/Cazas du. 12.00 Val Tamina – Landquart du. 16.00 Tavau – Glaruna du. 16.00 Laax – St. Otmar du. 17.00

Ils onns 1974 entochen 1976 ha Heinz Baumann fotografau l’alpegiaziun dallas nuorsas a Breil. Las fotografias, rodund 50 onns veglias, dattan in’impressiun dalla lavur dils pasturs e purs – da viadis cullas nuorsas sin pastira e glatscher. Il fotograf Heinz Baumann ei nasch­ius ils 9 da mars 1935 a Turitg ed ei morts igl emprem da settember 2021. Sco ins sa leger en in text da Roland Lüthi silla homepage cun lavurs specialas ord collecziuns ed archivs dalla Scola politecnica federala Turitg, era Heinz Baumann in um cun in clar focus sigl ­essenzial. Ses maletgs vegnan signai d’ina clara e suverana cumposiziun. «En siu archiv da negativs da sias reportaschas sesanflan darar registra­ziuns buca duvrablas. El era in fotograf che dominava siu mistregn e che sfarlatava gnanc in centimeter film», con­statescha Roland Lüthi. Empriu da fotograf En sesez leva il giuven Heinz Baumann absolver la Scola professiunala d’art a Turitg. Quei han ils geniturs denton buca lubiu. Aschidadir sco cumpromiss ha el astgau frequentar igl emprendissadi da fotograf tier H. Streuli a Richterswil. Suenter igl emprendissadi ha el luvrau a Genevra ed els Stadis Uni dall’America nua ch’el fotografava en zoos per l’illustrada «Unsere Tiere» dalla Casa editura Beringer e Pampaluchi SA. Igl exempel da Heinz Baumann era da gliez temps Jakob Tuggener e siu cudisch «Fabrik». «Lu era quel venals per tschun francs, quei ch’era bia daners ils onns 1950», constatescha Roland Lüthi. Cumparegliaziuns dallas fotos da Heinz Baumann cun quellas da Jakob Tuggener muossan, che las fotos da Baumann eran egualas a quellas da Tuggener pertuccont formaziun dil maletg e dramatica. Emprema generaziun dils Comets Igl onn 1960 ei Heinz Baumann ve­gnius engaschaus dall’agentura da fotos Comet a Turitg. Ensemen culs fundaturs Hans Gerber, Björn Eric Lindroos e Jack Metzger sco era ils collegas Candid Lang e Jules Vogt s’auda el tier l’emprema generaziun dils «Comets». Per quella producescha Baumann buca mo fotografias da pressa, mobein era maletgs ord l’aria, fotografias da habitadis e construcziuns dil traffic. Sper sias reportaschas en Svizra lavura el era ell’Engheltiara, Israel e Palestina, Terchia, Grecia e Libanon. In viadi entuorn il mund ha menau el e sia consorta Gudrun Baumann ils onns 1967/68 ell’India, Nepal, Tailanda, Giapun, Australia e Stadis Uni dall’America. Reportaschas era egl exteriur Igl onn 1969 ei Heinz Baumann viagiaus communablamein cul correspondent dall’America dil Sid da radio SRF e dil Tages-Anzeiger, Kurt Pahlen, a Mexico. Duront che Baumann sviluppava ils films el bogn dalla combra dil hotel, scriveva Pahlen ils texts e las legendas sin sia maschina da scriver dil tip «Baby» da Hermes. Per viadi direct cun aviun contonschan las reportaschas la Svizra e la via ellas medias da print. D’in ulteriur viadi ell’India e Sri Lanka igl onn 1971 ha Baumann tarmess a casa ina reportascha commuentonta dall’uiara el Bangladesh. Engaschament sco fotograf liber Igl onn 1974 ha Heinz Baumann bandunau l’agentura Comet e ha entschiet culla lavur sco fotograf sur sesez. Biaras fotografias dils onns suandonts ein cumparidas el supplement dalla fin d’jamna dalla «Neue Zürcher Zeitung» (NZZ). El ha luvrau sco fotograf per contribuziuns da maletgs cun tun per Peter Justitz («Land und Leute») sco era per biaras interpresas sco Escher Wyss ni SIG Schaffusa. En quei temps ha Heinz Baumann era visitau Breil. Biaras fetg bunas fotografias dad el documenteschan l’alpegiaziun dallas ­nuorsas. El ha buca mo fatg la breigia da serender culs pasturs da tutt’aura els loghens allontanai dall’alp, mobein ha era dau peisa al detagl – per part dramatic – dil cuntegn da sias fotos. Naven da 1985 ha Baumann luvrau sco um da camera liber a Turitg, denter auter per la televisiun svizra SRF. Sco ins sa leger el text da Roland Lüthi silla homepage dalla Scola politecnica federala Turitg, sesanfla siu relasch da fotografias da rodund 50 000 tocs dils onns suenter la lavur tier Comet, pia da 1974 entochen 1986, egl archiv da fotografias dalla biblioteca dalla Scola politecnica federala Turitg. Successivamein vegnan quellas fotografias digitalisadas ed ein da veser online. Breil Breil Breil Breil Breil Breil Heinz Baumann, amiez.

Enqualga vuless jeu esser analfabeta. Ni forsa meins radicala: haver in deficit parzial da percepziun. Miu problem ei numnadamein: jeu stoi leger tut quei che vegn avon ils egls a mi. Bustabs attiran mi’egliada senza vuler. E schon legel. Nunvoluntariamein, sco sut sforz. Igl ei sc’ina obsessiun ed el medem temps era ina tortura. Il mund ei plein bustabs. Jeu sai strusch far in pass ord casa, senza che plaids e construcziuns pretendien mi’attenziun e penetreschien senza misericordia miu tschurvi. Perfin cura che jeu cuorel per liung il flum e sesanflel ella natira, schess ins, vesel plaids dapertut. Messadis cun ni senza senn, sprizzai sillas vias, sils mirs e sillas punts, reclama tscheu e leu, divers placats vid bauns e plontas ed ultra da quei bia tablas cun admoniziuns, co ins hagi da sedepurtar. Cunter l’impestaziun auditiva san ins metter stappuns ellas ureglias – cunter l’infiltraziun visuala dat ei denton negin remiedi. Bugen instalass jeu ina censura el tschurvi, ina che filtrass tut quei ch’ei da memia, aschia che jeu vesess mo aunc igl essenzial. – Jeu fuss beada. Fabiola Carigiet, oriunda da Domat, è autura e scolasta a Berna. Ella è suprastanta en l’associaziun Auturas ed auturs da la Svizra. Quest text è vegnì emess tar RTR sco «Impuls» ils 25 da mars 2022. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po ­festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor.

Quest’jamna han liug ils campiunadis svizzers da parasgular el contuorn da Mustér. Varga 120 pilotas e pilots semesiran, denter els era entgins che s’audan tiels megliers dil mund. L’organisaziun dil campiunadi ei danovamein els mauns dils Surselva Flaigers cull’Uniun Disentis Open. «Disentis Open», aschia senumna la concurrenza da parasgular che vegn arranschada quest’jamna e che vegn terminada sonda proxima. Uonn ei negin campiunadi internaziunal sil program. En concurrenza ein las meglieras Svizras ed ils megliers Svizzers. Il territori da concurrenza da parasgular el contuorn da Mustér porscha cundiziuns pretensiusas. Parasguladras e parasguladers che san nezegiar quellas, san far sgols sur liungas distanzas. Gest tenor cundiziuns dall’aura eis ei pusseivel da far da Mustér anora sgols cun distanzas d’entochen 150 km. Per quellas rela­ziuns ei il territori lu era enconuschents lunsch entuorn. Ils megliers concurrenzeschan Als campiunadis svizzers da parasgular da quest’jamna ei pli u meins l’entira elita svizra dils umens dalla partida. Aschia era Chrigel Maurer d’Adelboden, in dils megliers parasguladers dil mund che ha gudignau siat ga la concurrenza «X-Alps». Tiels favorits s’auda era Stephan Morgenthaler da Staffelbach che ha gudignau gia quater ga il campiunadi svi­zzer. Als campiunadis mundials da quest onn eis el daventaus endischavel. Bunas schanzas da laschar encorunar sco campiuns svizzers han era ils dus concurrents internaziunals Tim Bollinger da Nods e Michael Maurer da Frutigen. Omisdus ein gia campiuns svizzers, Tim Bollinger ei schizun il defensur il tetel. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en lur communicaziun als mieds da massa, mauncan tier las damas las favoritas pil tetel. Aschia ein la defensura dil tetel Nanda Walliser da Leissingen, Emanuelle Zufferey da Martigny che ha gudignau pliras ga il campiunadi svizzer sco era l’anteriura campiunessa mundiala Yael Margelisch da Verbier buc alla partenza a Mustér. Per quei motiv seigi la concurrenza fetg ­av­iarta, scrivan ils organisaturs. Ils campiunadis svizzers ein aviarts era per para­sguladras e parasguladers digl exteriur. Il vent savess far difficultads Sill’emprema egliada paran las prognosas dall’aura per quest jamna d’esser bunas pil sport da parasgular. Marc ­Demont ch’ei commember dil comite d’organisaziun, relativescha denton quellas: «Nus stuein quintar cun fetg bia vent e gliez ei buc optimal. Quellas cundiziuns engrevieschan surtut la planisaziun dils tasks, pia ils sgols che fussen da far. Aschia ei quei in pensum fetg preten­sius.» Muort il vent els aults sto vegnir planisau tasks pli cuorts e surtut era tals sin ina meins gronda altezia sur mar. Gest pervia da quellas cundiziuns dall’aura ein ils organisaturs lu era surstai dil grond diember d’annunzias. «135 parasguladras e parasguladers savein nus risguardar. Varga 120 ein s’annunziai. En vesta allas prognosas dall’aura ei quei in fetg legreivel diember», di Marc ­Demont. Ils campiunadis vegnan organisai dils Surselva Flaigers e dall’Uniun Disentis Open. Quella collaboraziun funcziuna excellentamein dapi biars onns. Danovamein segidan rodund 40 voluntarias e voluntaris vid il menaschi che cumpeglia ina concurrenza mintga di entochen sonda. La partenza allas concurrenzas succeda danovamein a Gendusas el territori da skis da Mustér sin in’altezia da rodund 2200 meters sur mar. Loghens d’arrivada ufficials ein a Mustér/Sax, Trun e Glion. Als campiunadis svizzers da parasgular quest’jamna a Mustér separticipeschan era singuls concurrents d’autras naziuns. Quest’jamna semesiran varga 120 parasguladras e parasguladers als campiunadis svizzers a Mustér.

Dumengia ei stau a Lumbrein il 32avel Bikemaraton Lumnezia. La distanza liunga han exact 99 ciclistas e ciclists absolviu. Il meglier temps dil gi ha il Ursin Spescha da Sevgein contonschiu. Il record digl onn vargau ha el buca pudiu batter. Onn vargau haveva Ursin Spescha absolviu la distanza da 38,31 kilometers en in temps da 1:59:04. El era daventaus secund suenter Andrin Beeli. Lez, sespecialisaus sin distanzas ultra liungas e pendenzas d’altezia, ei buca staus uonn alla partenza. Ina blessura ha sfurzau el da renunziar sin tuttas cuorsas. Onn vargau haveva il ciclist da Sagogn gudignau cun in temps da 1:55:23.9. Finamira dad Ursin Spescha eis ei stau uonn d’equalisar quei record. Negin record Che quei gartegi buca ei denton stau clar cuort suenter la partenza dumengia allas 9.00. Ina gruppa da diesch ei sedistaccada ed ei carrada gl’entir maraton cun in avantatg da rodund diesch minutas silla gruppa gronda. Dall’alp Staviala Vedra, lu a Muntè (km 21) e l’Alp da Morissen (km 28) ein Ursin Spescha, Linus Gerber, Daniel Widmer e Raoul Schneider stai pli u meins ensemen. «Nus havein stuiu ir tras brentina. En in liug sundel jeu ruclaus ed hai piars temps», analisescha Ursin Spescha sia cuorsa en discuors culla FMR. El ei arrivaus a Lumbrein suenter duas uras e duas minutas e 19 secundas. Suveranamein ha el gudignau cun in avantatg da sis minutas sil secund Daniel Widmer. Ella categoria dils umens seniors 2 han ins viu Markus Neff. Il bab dalla campiunessa olimpica e mundiala Jolanda Neff, ha absolviu il maraton en in temps da 2:26.10 ed ei arrivaus sco emprem da sia categoria a Lumbrein. Markus Neff, annada 1963, separticipescha buca l’emprema gada a quella cuorsa. Naven da 1999 eis el staus pliras gadas al Bikemaraton Lumnezia. Sco Nino Schurter ei era Jolanda Neff gia stada sil podest a Lumbrein. Intervesta cun Tino Solèr Tgei bilanza trai il president dil comite d’organisaziun? Era sch’jeu havess spetgau empau dapli annunzias sundel jeu cuntents. Sche la prognosa fuss stada megliera, havessen nus segir giu in bienton dapli glieud. Tenor experientscha selaian biaras sportistas e sportists motivar pér il davos mument dall’aura. Onn vargau eran da quei da 30 persunas s’annunziadas spontanamein il gi dalla cuorsa. Silla distanza gronda eis ei stau uonn mo quater. Fetg cuntents sundel jeu culla participaziun dils affons. Tgei resuns haveis Vus retschiert suenter las cuorsas? Da quels ch’ein vegni tras l’arrivada suenter la distanza liunga hai jeu retschiert mo buns commentaris. Ils biars han ludau fetg la ruta, quella seigi fetg biala. Ils davos ein returnai e vegni tras l’arrivada entuorn las 13.30. Jeu sperel che era quels hagien saviu guder la cuorsa. Gl’auter onn ei il 33avel maraton. Dat ei caussas ch’il comite vul meglierar? Nus vegnin a seser ensemen e trer ina bilanza communabla. Quei che nus vegnin a discutar ei tgei ch’ins savess far per augmentar il diember da participontas e participonts. Igl ei buca sempel da seprofilar cun schi biaras cuorsas ch’ei dat ell’entira Svizra. Essas motivai da trer vinavon il carr? Il Bikemaraton Lumnezia ei la pli gronda occurrenza dil ciclissem en Surselva. Quei motivescha mei da s’engaschar vinavon. Jeu sperel che mes collegas dil comite vegnien medemamein a trer vinavon il carr cun mei. Ei ha perinagada aunc spazi da sviluppar e promover vinavon il sport da bike en nossa regiun.

Il zercladur 2022 ha la societad Cassons SA entschiet a baghegiar la nova pendiculara FlemXpress. Daferton ei la staziun Startgels prest semtgada. La gruppa Arena Alva, sco cunproprietaria dil grond project, ha envidau margis ad ina uatga sils plazzals a Segnes e Startgels. Ils 28 d’uost seigi ei previu d’emplenir ed entscheiver a formar il contuorn, ha gl’inschignier Claudio Casutt declarau. El e Markus Wolf, il CEO dallas pendicularas dalla gruppa Arena Alva, han menau margis endamaun ina gruppa da schurnalists sil plazzal da baghegiar. Suenter quel dil tunnel digl Alvra eis ei actualmein il grond el Grischun. A Flem s’encorsch’ins denton pauc da quei. Gliendisgis ha il Kamov, il pli grond helicopter dalla Svizra, fatg attenta la populaziun al project FlemXpress. Ina maschina dil tip Kamov ha transportau las petgas che portan la suga dallas staziuns Flem e Foppa. Mischeida speciala da Segnes Il project finiu alla Camona da Segnes (baghetg alv), vesta viers nord. Las petgas denter Foppa e Startgels ha el sgulau gia avon in temps. «Sigl unviern proxim vegnan quellas duas ad esser en funcziun», ha Markus Wolf declarau. El ha concediu ch’ei seigi in program da baghegiar sportiv. Entochen margis consteva il plan dils termins perinagada. Silla terrassa dalla Camona da Segnes ha Claudio Casutt presentau il stan dallas lavur en quei liug. Sut la terrassa ei actualmein in foss, ins ha excavau rodund 20'000 m3 material. «Tut quei vegnin nus a duvrar cheu el liug per emplenir e formar la cuntrada», ha gl’inschignier responsabel explicau. La pli gronda part dalla staziun Segnes vegni curclada cun material ed esser nunveseivla sut tiara. Il medem era culla staziun da Startgels ch’ei ina alzada pli engiu. Segnes ei la staziun pli gronda dallas tschun dil niev FlemXpress. Claudio Casutt e Markus Wolf discuoran d’in cletg che la topografia seigi stada d’engrau pils baghetgs novs. La staziun a Segnes ha la fuorma d’in T e funcziunescha sco intermediara. Da cheu anora van dus bratschs, in encunter Nagens, l’auter encunter Ils Cugns. Dirigidas da sensors Claudio Casutt ha puntuau ina particularitad da quei plazzal da baghegiar: «Il material che nus excavein, vegn duvraus el liug per far betun». Il crap da caltschina blau seigi fetg buns per quei intent. Far betun el liug ei per ordinari buca pusseivel sin in plazzal da baghegiar convenziunal. Perquei dat ei las cavas da gera e betun. «Pil project cheu havein nus sviluppau la mischeida speciala da Segnes», gi Claudio Casutt. El aschunta ch’ins vegni a duvrar la medema receptura era per la staziun Ils Cugns ch’ins construescha gl’onn proxim. Sablun, gera, cement ed aua ein las ingredienzas da betun. Igl ei buca sempel da producir in bien che s’adattescha pil project specific. Visualisaziun dalla staziun Camona da Segnes (baghetg alv). Vesta viers sidvest. La mischeida da betun «Segnes» vegn producida gest sper la Camona da Segnes. Quella sesanfla oradem il Plaun Segnes Sut che s’extenda encunter las Siat Soras e Pass dil Segnes. Pli e pli biars viandonts e ciclists han scuviert ils davos onns quei territori. Da cheu anora meinan trutgs e sendas en tuttas direcziuns. «Il FlemXpress ei concepius pil turissem d’unviern sco per quel da stad», puntuescha Markus Wolf. A Startgels ha el menau la gruppa da schurnalists egl intern dalla staziun nova ch’ei prest finida. Igl ei ina halla da rodund 70 meters lunghezia. Nuot digl equipadi ch’ins vesa tradescha ina tecnologia unica ch’ei dat aunc negliu sil mund. L’interpresa SISAG da Schattdorf el cantun Uri ei vidlunder d’installar l’electronica dil Rope Taxi. Ina sfida 110 gondlas autonomas s’audan tier la pendiculara nova, mintgina ei colligiada directamein cun electronica e pilotadi. Cu la gondla arriva ella staziun, meinan sensors ella dalla suga convenziunala sin in «binari» computerisau. Mintga singula gondla numerada sa sezza en tgei direcziun ch’ella ha dad ir. Il plazzal Segnes, vesta viers sidost direcziun Flem. A Flem san ils passagiers empustar la gondla che tschaffa diesch persunas e spitgar sin quella. Quel che ha smaccau gl’emprem il nuv cull’indicaziun «Segnes», vul ir leu. La gondla, resp. «gl’ascensur», arriva e parta en quella direcziun. In’autra persuna vul ir mo tochen Foppa, pia spetga quella persuna ella lingia che meina en quella direcziun. «Canalisar e menar naven a Flem schi bia glieud sco pusseivel encunter il cuolm, ina damaun da stagiun aulta e da bial’aura, vegn ad esser ina da nossas sfidas», ha Markus Wolf concediu. El ei pertscharts che mintga implont da piunier ei confruntaus cun malsognas d’affons. Segiramein che quellas seigien da dumignar, ei il CEO perschuadius. Il december 2023 vegn perinagada l’emprema etappa dil FlemXpress aviarta.

Dumengia proxima, ils 13 d’uost 2023 sepresenta il Chor mischedau Puntreis alla publicitad. La formaziun consistenta da cussadentas e cussadents dalla casa da tgira concertescha ella sala dalla biblioteca che sesanfla gest sper la caplutta ella casa Puntreis a Mustér. Tenor Regina Caminada ch’ei engaschada en Puntreis ell’activaziun e che meina il chor, presenta la formaziun 14 canzuns, surtut romontschas. Sustenius vegn il chor alternontamein dad Erika Steinacher e Benjamin Schuoler. Al chor separticipeschan mintgamai denter 20 e 30 senioras e seniors. Quei ei rodund la mesadad da tuttas cussadentas e cussadents da Puntreis. Sco quei che Regina Caminada constatescha, ei il plascher da cantar e star da cumpignia fetg gronds. Il chor s’entaupa a ses exercezis mintgamai ils treis emprems venderdis dil meins avon gentar, leutier vegnan in entochen dus ulteriurs exercezis per meins. En quels exercezis vegn cantau surtut canzuns romontschas, per part era veglias, mo era tocs per talian, franzos e tudestg. Il concert da dumengia proxima ei publics. (fmr/hh) Il chor dallas cussadentas e dils cussadents da Puntreis ord vesta dil caricaturist Linus Flepp.

Dapi diesch onns dispona la vischnaunca da Sumvitg d’in preproject per in’ovra hidraulica cul nez dall’aua dalla Val Luven a Rabius. Ussa duei il project per l’Ovra Resgia vegnir concretisaus, surtut era perquei che las cundiziuns per in sustegn finanzial dalla Confederaziun ein semidadas el senn positiv. Per saver realisar il project da concessiun per l’ovra damonda la suprastonza communala in credit brut da 300 000 francs la radunonza communala dils 23 d’uost 2023. «Avon diesch onns era la situaziun sil marcau dall’energia fetg malguessa ed ina realisaziun dil project dall’Ovra Resgia fuss strusch stada realisabla ord vesta economica. Oz ei il temps pli madirs. Ils davos onns ha ei dau bia midadas sin quei sectur. La Confederaziun ha lantschau sia strategia d’energia 2050», scriva la suprastonza communala da Sumvitg el messadi per mauns dalla radunonza communala da mesjamna, ils 23 d’uost 2023. Lu ha lezza da decider davart in credit brut da 300 000 francs per la planisaziun d’in project da concessiun per l’Ovra Resgia a Rabius. Ils temps ein semidai En connex culla stretegia d’energia 2050 ha la Confederaziun adattau sias finamiras sil sectur dalla producziun d’energia. El center stat la producziun d’energia regenerabla. «Il Cussegl federal ha approbau uonn la revisiun dall’ordinaziun tier la lescha d’energia federala. Quella revisiun ha era consequenzas positivas per ovras pintgas sco l’Ovra Resgia. Da niev san talas ovras vegnir sustenidas finanzialmein dalla Confederaziun cun 50 entochen 60 % dils cuosts da construcziun», scriva la suprastonza communala. Sco quei ch’il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel ha detg sin damonda dalla FMR, ha quella novaziun legislatoria buca mo in effect sil project dall’Ovra Resgia, mobein era sin quel dall’ovra hidraulica a Cumpadials: «Nus havein spustau la construcziun dall’ovra da Cumpadials, aschia che nus profitein era leu dil sustegn finanzial dalla Confederaziun.» Il project a Cumpadials inclusiv il credit da rodund in milliun francs era gia vegnius approbaus dil suveran. Cuosts da 11,3 milliuns francs 2008 ha la suprastonza communala da Sumvitg incaricau il biro d’inschignier Deplazes da Surrein d’elavurar in preproject per utilisar l’aua dalla Val Luven. La fin 2013 ha quel presentau il preproject per in’ovra hidraulica a Rabius alla suprastonza communala. Il project preveda da nezegiar l’aua dalla Val Luven che nescha el territori dil Lag Serein e che flessegia a Rabius/Marias el Rein anteriur. Tenor il preproject duess l’aua vegnir tschaffada sin 1735 m sur mar e menada da leu en ina lingia da pressiun cun ina lunghezia da 2580 m entochen ella centrala Resgia ad Igniu. Il preproject preveda cuosts d’investiziun da rodund 11,4 milliuns francs. La producziun annuala muntass circa 6,9 milliuns uras/kw, quei che corrispunda al diever d’energia annual da biebein 1000 casadas. Entochen oz ha la vischnaunca impundiu en quei preproject rodund 84 000 francs. Sclarir ils detagls Il credit che la suprastonza communala damonda vischinas e vischins ils 23 d’uost 2023 duei survir per sclarir ulteriurs detagls pil project da concessiun. Denter auter setracta ei da detagls concernent la realisaziun dall’infrastructura sco tala. Leutier s’auda denton era in plan da termins, la finanziaziun dil project sco era er ils cuosts da menaschi annuals, mo era la fuorma giuridica dil purtader dall’ovra. «En quei connex ha ei denton era num sclarir detagls che pertuccan l’ecologia», di Patrick Schaniel. Las uniuns digl ambient duein vegnir informadas el rom dallas lavurs pil project da concessiun. «Gest pervia dall’examinaziun ecologica eis ei grev da fixar in termin pusseivel per la realisaziun dall’ovra. Probablamein vegn quella a dictar il tempo cura che nus savein la fin finala far la damonda da baghegiar», constatescha il president communal. Sin fundament dils prezis da construcziun ch’ein carschi ils davos onns eis ei bein pusseivel che l’ovra cuosta la fin finala dapli ch’ils 11,4 milliuns francs calculai el preproject. Skizza cun indicaziuns localas e tecnicas dall’Ovra hidraulica Resgia a Rabius. El contuorn dil Lag Serein nescha l’aua che duess survir alla producziun d’electricitad entras l’Ovra Resgia a Rabius. Ina nov’ovra hidraulica a Rabius Il preproject per ina nova ovra hidraulica a Rabius duei vegnir concretisaus. Per saver far quei pass damonda la suprastonza communala da Sumvitg la radunonza communala per in credit brut da 300 000 francs. Davart quel vegn decidiu ils 23 d’uost 2023. Il preproject ei rodund diesch onns vegls. Essend ch’el ei buca staus realisabels per motivs economics eis el buca vegnius persquitaus vinavon. Cullas novas cundiziuns dalla Confederaziun en connex culla strategia d’energia 2050, ei quei semidau. Sco quei ch’il president communal Patrick Schaniel ha detg alla FMR, pon 50 entochen 60 % dils cuosts da construcziun dall’ovra vegnir cuvretgs cun subvenziuns. Ils cuosts totals per baghegiar l’Ovra Resgia ein calculai cun 11,4 milliuns francs el preproject. Duess l’ovra vegnir realisada ella fuorma previda oriundamein, producess ella energia electrica per rodund 1000 casadas. Da sclarir ein aunc in tschuppel detagls, era pertuccont la cumpatibladad ecologica. (fmr/hh)

Sco quei che la vischnaunca Ilanz/Glion e la Viafier retica communicheschan, entscheivan gliendisgis proxim las lavurs da demontar la remisa alla staziun. La staziun da Glion ei dapi 2016 in plazzal da baghegiar. Entschiet han las lavurs da modernisar gl’areal cun scarpar giu il Rheinhof denter Rein e staziun, silsuenter ha la Viafier retica baghegiau ils binaris novs e l’interpresa Rhomberg il center Marcau. Pass per pass s’avonzan las ulteriuras etappas. Sco quei che la vischnaunca Ilanz/Glion e la Viafier retica communicheschan, entscheivan ussa las lavurs da baghegiar il niev terminal dils autos da posta. Perquei ston ins demontar la remisa dalla Viafier retica. «Las lavurs entscheivan ils 14 d’uost», scrivan las duas partenarias, ins hagi surdau quellas alla Montalta Kies & Transporte AG. Ils 6 d’october 2023 ei previda l’emprema badelada pil niev terminal d’autos da posta ed il niev parcadi P+R a Pendas, da tschella vart dils binaris dalla viafier. Gl’atun 2024 vegn lu la staziun spazzada ed ins entscheiva a construir la nova casa dalla staziun culla garascha sutterrana.(fmr/abc) La remisa dalla staziun a Glion vegn spazzada.

Quest’jamna audan ins ella casa Sentupada a Vignogn musica da chor. L’uniun Vocalis Lumnezia cun 45 cantaduras e cantadurs exercitescha in program cun accent silla musica sacrala. La fundaziun s’engascha dapi onns cun divers projects en Lumnezia. L’jamna da cant finescha era uonn puspei cun cantar messa e cun ina viseta e producziuns ella casa da vegls e da tgira da casa Lumnezia. Dumengia suentermiezgi ein circa 50 umens e dunnas serimnai ella casa Sentupada a Vignogn. Ei ha dau in aperitiv, entgins han retratg lur combras empustadas. Ils biars sevesan mo ina gada ad onn, e quei a Vignogn. Els ein cantaduras e cantadurs passiunai e l’jamna da Vocalis Lumnezia s’auda dapi onns tiel program da stad. Aschia era Ursula e Walter Linsi. Els han lantschau gl’onn 2007 quell’jamna. Rita Astfalck presidiescha oz l’uniun Vocalis Lumnezia. Ensemen cun Willi Derungs da Vignogn haveva ella organisau, sco secretaria dalla fundaziun U. W. Linsi da Stäfa, l’emprema gada quell’jamna da cant. 45 cantaduras e cantadurs motivai culs menaders Gieri Spescha, Silvana Caviezel e Bettina Marugg-Herrmann (sesend enamiez). Biars ein returnai L’emprema jamna «Musica vocalis Lumnezia» ei stada dils 5 tochen ils 12 d’uost 2007. La fundaziun U. W. Linsi haveva vuliu sustener in project cultural. «Forsa che in ni l’auter dils participonts tuorna en Lumnezia», haveva Rita Astfalck declarau alla fin dall’jamna. L’idea oriunda era stada da sustener il menaschi dil niev baghetg da vacanzas e cultura ‘Sentupada’ a Vignogn. Quel ei daferton occupaus regularmein e stediamein cun gruppas, colonias e camps, oravontut da scolas e sport. Quest’jamna eis el la basa da Musica Vocalis. Suenter che Willi Derungs ha iniziau e menau ils emprems tschun onns l’jamna, ha Gieri Spescha surpriu 2012 la direcziun musicala. Biars che eran separticipai 2007 ein returnai a Vignogn, Aschia era Rita Astfalck. Ella ha menau margis la radunonza generala da Vocalis Lumnezia. Quell’uniun han ins fundau aposta per rimnar ils adherents e promover Vocalis Lumnezia. Alla radunonza ha Gieri Spescha giu caschun da s’exprimer, medemamein Silvana Caviezel che ha surpriu da Rita Astfalck la part administrativa. Il menader musical ha priu en mira uonn in program ambizius. En emprema lingia cun musica dil cumponist Giovanni Battista Casali (1715-1792). Naschius e sesents sia entira veta a Roma ha quel cumponiu oravontut ovras sacralas. Dallas liturgicas ha Gieri Spescha elegiu la ‘Missa in G’ per quater vuschs, plinavon entginas motettas sacralas latinas e romontschas. Interess pil romontsch La part cun musica profana fa medemamein part da Vocalis Lumnezia. Participontas e participonts contan bugen canzuns romontschas. «Per la part profana cantein nus ina retscha da quellas», ha Gieri Spescha puntuau el discuors culla FMR. Oriundamein sedrizzava la purschida cunzun a glieud dalla Bassa. Adina denton eis ei stau la finamira da motivar era indigens e da pussibilitar cheutras il brat dallas culturas. Gl’interess per la cultura romontscha influenzescha mintg’onn l’jamna da cant a Vignogn. Sper la messa da Casali ha Gieri Spescha integrau «Ti das a nus las uras», ina cumposiziun dad Eduard Lombriser cun text da Gion Deplazes. Vinavon empren il chor igl «Ave Maria» da Carli Scherrer cun plaids da sur Wendelin Caminada. Mesjamna endamaun ha il dirigent repartiu ina cumposiziun nova. El ha priu il text da Meia Inauen-Dolf ed ha fatg il choral «Agl Segner lagn nus oz cantar» en idiom sutsilvan. Il chor Vocalis Lumnezia sepresenta venderdis suentermiezgi el DaCasa Val Lumnezia cun canzuns popularas romontschas. Sonda suentermiezdi conta el messa a caschun d’ina nozza ella baselgia da Pleif. La dumengia accumpogna Vocalis Lumnezia la messa alpestra el contuorn dalla Tegia Bar» sin Plaun Lom, el territori da skis da Vella. Tgi ei e tgei fa la fundaziun U. W. Linsi? La fundaziun U. W. Linsi sebasa sil success economic, pia la rentabilitad dall’interpresa Belimo Automation AG. Quella ha gl’inschignier Walter Linsi fundau 1975 a Gossau/Turitg. Belimo ha oz sia sedia a Hinwil ed occupescha en 80 tiaras circa 2000 collaboraturas e collaboraturs. Ella sviluppescha e producescha apparats per la tecnica da casa, dumbraders, ventils, tracziuns e sensors per lingias da scaldaments, ventilaziuns ed apparats da climatisar. Ella ei sigl entir mund la pli gronda ed impurtonta firma en quella sparta.Dapi 1995 ei la firma cotada alla buorsa svizra SIX. Grazia a quei pass sa Belimo alimentar mintg’onn il fondo da famiglia. La fundaziun Linsi ei statuida tenor la devisa «néz pil client avon gl’agen néz». La gronda part dallas aczias da Belimo fa part dalla facultad dalla fundaziun Linsi. Quella s’engascha pigl agid humanitar internaziunal ed ei participada activamein en projects socials, humanitars e culturals ell’Africa, ell’Asia ed ell’America centrala. Demai che la famiglia Linsi ei colligiada stretgamein culla Lumnezia sa quella cuntinuadamein profitar digl engaschi, per exempel Casa d’Angel, la casa Sentupada, las punts, ils cristagls e biars projects ed occurrenzas. Avon dus onns ha Walter Linsi surdau la direcziun da sia interpresa al fegl. Ursula e Walter Linsi ein ina gronda part digl onn a Vignogn nua ch’els possedan ina casa.

Il proxim gliendisgis entscheiva il niev onn da scola e la largia che la munconza da persunas d’instrucziun caschuna po sulet vegnir serrada cun dabia inschign e perseverona dils meinascola. Senza las persunas d’instrucziun buca diplomadas fuss il menaschi da scola impedius considerablamein. Ils meinascolas che la FMR ha contactau in pèr gis avon che la scola entscheiva ein dad in meini. «Anflar persunas d’instrucziun ei ordvart stentus.» Ed els gin ch’ils daners per ils inserats sappien ins atgnamein spargnar. Francestg Friberg che meina la scola da Breil ed il consorzi da Sumvitg/Trun accentuescha: «Senza contact persunal eis ei buca pusseivel d’occupar las plazzas.» Equipas cumpletas Al consorzi da scola dallas vischnauncas da Laax, Falera, Schluein e Sagogn eis ei reussiu da cumpletar l’equipa che dumbra biabein 50 scolastas e scolasts sin l’entschatta digl onn da scola, tenor las explicaziun dil menader a scola Gion Caviezel. Quei vala medemamein per la scola da Breil sco per il consorzi dallas vischnauncas da Sumvitg e Trun. Cunquei che Francestg Friberg ha surpriu da niev l’incarica da menar era quei consorzi han ils scolasts che han entochen ussa menau la scola dapli spazi per instruir. «Quei ha gidau a serrar la largia.» Francestg Friberg enconuscha sco ils ulteriurs meinascolas ina buna part dallas persunas d’instrucziun e tgi che sesanfla pil mument en scolaziun. «Quellas persunas ston ins plidentar.» La davosa largia egl urari eis ei reussiu a Francestg Friberg da serrar avon in’jamna. Il meinascola da Sumvitg/Trun e da Breil ha engaschau ina persuna che frequenta il davos onn alla Scola aulta pedagogica a Cuera e che ha spazi da surprender ina incarica mintgamai la gievgia. Atgnamein ha Francestg Friberg encuriu enzatgi per lecziuns dil margis. «Jeu vai secapescha adattau il plan d’instrucziun per serrar la largia ed engaschar la studenta.» Midar in plan d’instrucziun ei detg pretensius. Persunas d’instrucziun senza diplom Ferton che Gion Caviezel ha en sia equipa tut persunas d’instrucziun cun in diplom da scolastas ni scolasts ei Francestg Friberg dependents da persunas senza diplom che surprendan l’instrucziun da certs roms. «Quellas persunas han neu da lur clamada enconuschientschas dil rom ch’els surprendan.» Il meinascola da Breil e Trun/Sumvitg gi che quellas persunas d’instrucziun vegnien accumpignadas. «Suenter in onn vesan ins lu sch’ellas ein adattadas per instruir ni buc.» Francestg Friberg ei adina alla tscherca da persunas che s’interesseschan per la scola e che fussan promtas da surprender ina ni l’autra incarica. «Senza quei persunal buca diplomau eis ei buca pusseivel da curclar tuttas pretensiuns digl urari da scola.» A Mustér ha Marina Cavelti surpiu dacuort l’incarica da meinascola. Encurrir niev persunal che remplazza las persunas d’instrucziun ch’ein idas en pensiun ha ella denton buca stuiu. «Quei ha miu antecessur Roger Tuor fatg.» E Roger Tuor che ha surpriu avon paucs gis sia nova incarica sco meinafatschenta dalla Regiun Surselva confirmescha quei che Gion Caviezel e Francestg Friberg han gia getg: «Persunal anflan ins sulet via contact persunal.» Buc empermess dapli paga E che quei contact cumpeglia era scolastas e scolasts che lavuran en autras scolas ha Roger Tuor buca snegau. «Igl ei denton buc aschia che nus havessen forsa carmalau niev persunal cun empermischuns da paga.» Igl anteriur meinascola da Mustér gi da haver contactau scolastas e scolasts che hagien ina ni l’autra relaziun cun Mustér e che dettien scola ordvart. Cun success sco ei para, pertgei la menadra actuala Marina Cavelti sa entscheiver siu emprem onn da scola a Mustér cun ina equipa cumpletta. Dabia creativitad ha era il meinascola dalla vischnaunca da Glion, Silvio Dietrich duvrau per entscheiver il gliendisgis proxim senza incaps. «A nus mauncan 250 % plazzas da scolastas ni scolasts.» Empleniu la largia ha la scola dad Ilanz/Glion cun metter ensemen duas partiziuns dalla scolas da Rueun e Ruschein. «Ils scolars dalla emprema entochen la tiarza classa da Siat, Rueun e Pigniu van a Ruschein a scola ed ils scolars da Ruschein e Ladir dalla tiarza e sisavla classa van a Rueun a scola.» Neu dalla organisaziun dils viadis da scola e cuntentientscha dils geniturs ei quei ina sligiaziun tut auter ch’optimala, manegia Silvio Dietrich. «Ina plazza da scolast da classa havein nus occupau cun ina persuna d’instrucziun senza diplom inclus dabiaras ulteriuras lecziuns che vegnan instruidas da persunas buca diplomadas.» Buca diltuttafatg cuntents ei Silvio Dietrich culla statistica digl Uffeci cantunal d’educaziun ch’indichescha actualmein sulet ina plazza buc occupada el cantun Grischun. «Tut las plazzas che nus restructurein ni che nus occupein cun bia fantasia ed inschign valan per plazzas occupadas.» Tenor il meinascola dad Ilanz/Glion porscha la statistica cantunala empau in fauls maletg dalla situaziun grischuna dalla munconza da persunas d’instrucziun. «Ils 250 % che mauncan a nus anflan ins negliu ella statistica.»

Sonda, ils 12 d’uost 2023 organisescha «TujetschVivaCultura» in’excursiun culturhistorica atras il vitg da Rueras. Quella entscheiva allas 09.30, liug da rimnada ei il parcadi da Mountain Lodge. Sco quei che l’organisaziun da cultura scriva en ina communicaziun, ei la digren dalla populaziun indigena en entgins uclauns dalla vischnaunca da Tujetsch fetg bein veseivla. Glieud d’ordeifer appreziescha la val sco liug da vacanzas e recreaziun. Pliras casas veglias ein daventadas lur proprietad. Hosps e novs possessurs da casas ein savens era persunas che vulan saver dapli dils vitgs. A quei giavisch vul Adalgott Berther dar triev. El viva varga 60 onns egl jester e ha aunc en buna memoria siu vitg il temps d’affonza. El raquenta co ins viveva avon 70 onns a Rueras. Da gliez temps dumbrava il vitg circa 300 habitonts e medemamein tontas cauras. Envidai a quei arranschament ein hosps da vacanzas, novs possessurs da casas ed indigens che s’interesseschan per la cultura e la historia dil vitg da pli baul. (cdm/fmr)

Il mardis tard la sera ei in luf vegnius sut in auto a Rueun. Igl animal masculin ei morts. Sco quei ch’igl Uffeci per catscha e pesca dil cantun Grischun communichescha sin sia homepage, ei il cadaver vegnius transportaus egl Institut per sanadad da pèschs e selvaschina a Berna. Leu vegn el intercuretgs. L’identificaziun genetica succeda entras il Labor per biologia e conservaziun a Losanna. (cdm/fmr)

La stad da Glion sefatschenta per la tiarza ga cun la cultura da pasch. Il program dalla occurrenza da quest jamna, lantschada dallas soras dominicanas da Glion e purtada dil Forum per la pasch, ei pulpius. La mesjamna vargada han ils organisaturs envidau all’avertura el Museum Regiunal Surselva a Glion. «Igl affon ha gia fatg in pulit svilup.» Andi Blum, responsabel per il program dalla Stad da Glion, ha plidau all’avertura dalla occurrenza che sefatschenta cun la cultura da pasch la mesjamna vargada el curtgin dil Museum Regiunal Surselva a Glion. Per la tiarza ga sefatschenta la Stad da Glion cun divers aspects dalla cultura da pasch e quei via discussiuns, sentupadas ed ina retscha da films mussai el Cinema Sil Plaz. Lantschau la Stad da Glion han las soras dominicanas dalla claustra da Glion. Purtada ed organisada vegnan las occurrenzas dalla uniun Forum per la pasch. Andi Blum ha plidentau il svilup che la Stad da Glion ha fatg entochen alla ediziun actuala che cuoza entochen ils 13 d’uost 2023. «La Stad da Glion drova amitgas ed amitgs per sesviluppar e fitgar pei a liunga vesta.» Engaschi dallas soras dominicanas Ils salids dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ha il president communal Marcus Beer purtau als presents el curtgin dil Museum Regiunal. El ha menziunau siu plascher che la Stad da Glion carmala dabia persunas da lunsch e da maneivel egl emprem marcau sper il Rein. Ed il president communal ei medemamein pertscharts ch’in ambient pascheivel croda buca giu da tschiel. «Per ina convivenza pascheivla ston ins luvrar.» In meini che la priura dalla cuminonza dominicana da Glion, sora Annemarie Müller, po senz’auter sustener. Ella ha regurdau al motto dalla scuntrada dalla Stad da Glion che plidenta ils divers aspects da curascha e gretta. La priura ha concediu che mintga carstgaun enconuschi la gretta. «Senza il pass tier la curascha vegn ins denton buca vinavon ella veta.» Sora Annemarie Müller ha regurdau agl engaschi dallas soras dominicanas en ed ordvart dalla Surselva el decuors da 150 onns. «In engaschi cun in grond horizont che nus vulein mantener cun la Stad da Glion.» E priu il plaid ha era Susanne Morger ch’ei dapi l’entschatta fevrer 2023 meinafatschenta dalla uniun Forum per la cultura da pasch. Ella ha plidentau in pèr puncts dil program ed ha exprimiu siu plascher da contribuir persunalmein al svilup dalla Stad da Glion. Curascha e sentiments da resignar Envidau all’avertura ha ils organisaturs era l’activista dil clima Meret Schefer. La giuvna da 19 onns ha plidau da siu engaschi a favur dil clima che drova dabia curascha e che caschuna savens sentiments da fleivlezia e nunpussonza visavi alla realitad climatica che fa la pareta da buca seschar frenar. L’activitad en favur dil clima ei part dil program dalla Stad da Glion che terminescha sias activitads dumengia, ils 13 d’uost 2023 cun in concert da Mattiu ed amitgas ed amitgs. Il program detagliau dalla Stad da Glion ei accessibels via ilanzersommer.ch.

Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA mettan a disposiziun 390 000 francs per la finanziaziun dalla punt pendenta a Mustér. Igl ei la summa ch’ei vegnida refusada dalla vischnaunca da Mustér en fuorma d’in credit il zercladur passau. Aschia ein ussa 90 % dils cuosts d’investiziun calculai cun 1,9 milliuns francs cuvretgs. Ad ina radunonza extraordinaria questa sonda decida l’Uniun la pendenta co cuntinuar cul project. Bunas novas per l’Uniun la pendenta: Sco quei che las Pendicularas Mustér SA han communicau la gievgia avonmiezdi, s’engaschan ellas finanzialmein communablamein cun Marcus Weber vid il project dalla punt pendenta da Mustér/S. Gada entochen sut Mumpé Medel. Igl engaschament cumpeglia la summa da 390 000 francs, pia exact quella che la vischnaunca da Mustér ha refusau avon rodund dus meins. Grazia a quei engaschament finanzial ein 90 % dils cuosts d’investiziun da totalmein 1,9 milliuns francs dalla punt cuvretgs. «Ei drova aunc in sforz» Il directur dallas Pendicularas Mustér SA, ­Stefan Arnold, puntuescha sin damonda dalla FMR: «Sche nus lein esser turisticamein attractivs, stuein nus disponer d’ina buna e varionta purschida. Tenor nies manegiar ha la punt pendenta in effect surregiunal.» El dat denton era claramein d’entellir: «Era cun quella contribuziun drova ei in effort per rimnar la summa restonta. 90 % dils cuosts ein cuvretgs ussa, aschia che la construcziun sa entscheiver. Da tener en egl ei denton buca mo l’investiziun sco tala, mobein era il menaschi suenter la construc­ziun. En quei connex sto vegnir fatg ponderaziuns co finanziar il manteniment.» Las Pendicularas Mustér SA vegnan ad accumpignar cun lur savida la construcziun dalla punt. Ina legreivla novitad «Quei sustegn finanzial ei legreivels. Igl ei ina super caussa, perfetg.» Aschia ha il president dall’Uniun la pendenta, Christian Loretz, commentau la novitad che Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA hagien decidiu da sustener il project dalla punt pendenta. Tonaton di Christian Loretz er: «Ei maunca tuttina aunc 200 000 francs.» Sonda, ils 12 d’uost 2023 salva l’uniun ina radunonza extraordinaria. Per mauns da quella fa la suprastonza dall’uniun ina proposta co cuntinuar: «La novitad da quei sustegn ei vegnida a cuorta vesta, mo ella ei secapescha fetg positiva. Sche nus cuntinuein drova ei aunc ina ga in grond sforz per recaltgar ils daners che mauncan aunc. Suenter la radunonza savein nus dapli.» Christian Loretz beneventa era la promtadad dallas Pendicularas Mustér SA da collaborar vid la construcziun dalla punt pendenta: «Ellas han grond’experientscha ella tecnica cun sugas.» Motiv da s’engaschar Satisfatgs digl engaschament finanzial da Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA en favur dalla punt pendenta ei era il president communal da Mustér, René Epp: «Quei sustegn duess esser il motiv per ulteriurs da far ina donaziun per la punt pendenta. Jeu patratgel vid persunas privatas ni era instituziuns. Ei maunca tuttina aunc ina pulita summa per haver garantiu cumpleinamein la finanziaziun. Senza la contribuziun da Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA fuss ei stau fetg grev da finanziar il project. Da quei engaschament havein nus grond plascher.» Pertuccont il menaschi e manteniment futur dalla punt di René Epp: «Quella damonda ei aviarta. L’uniun vegn a stuer far ponderaziuns schebein ella fa sezza quei ni sch’ella fa ina damonda alla vischnaunca.» Punt spectaculara Tenor Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA ei la punt pendenta sur il Rein anteriur da Mustér/S. Gada entochen sut Mumpé Medel ina grond’attracziun. Cun sia lunghezia da 300 m seigi ella buca mo la pli liunga el Grischun, mobein era ina dallas spectacularas en Svizra. Grazia a quella punt seigi ei era pusseivel da migliurar persistentamein la reit da sendas da viandar e da procurar per ina buna colligiaziun da Mumpé Medel cun Mustér. «La punt pendenta ei in project innovativ ed in’attracziun per la regiun. Per quei motiv essan nus era surstai che la populaziun ha refusau il credit», scrivan las Pendicularas Mustér SA en ina communicaziun als mieds da massa. Grazia alla collaboraziun «La collaboraziun culla suprastonza communala da Mustér ei fetg buna e la confidonza fetg gronda. En discuors cul president communal René Epp ein Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA sedecididas da sustener finanzialmein e tecnicamein il project dalla punt pendenta», scrivan las Pendicularas Mustér SA. Il medem mument appelleschan els a tut tgi che ha la pusseivladad da contribuir alla finanziaziun dalla punt per aschia saver cuvierer la summa restonta da rodund 200 000 francs. Cun quei sustegn finanzial veglien las pendicularas e Marcus Weber mussar ch’els creien egl avegnir dalla regiun culla speronza che la populaziun fetschi era quei e collaboreschi vid il svilup da quella. Sprezza finanziala per la pendenta Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA sburseschan 390 000 francs pil project dalla punt pendenta a Mustér. All’Uniun la pendenta che salva ina radunonza extraordinaria sonda, mauncan ussa aunc diesch pertschien dalla summa d’investiziun. Hans Huonder/FMR Avon dus meins ha la vischnaunca da Mustér refusau in credit da 390 000 francs per la punt pendenta. La medema summa flessegia ussa tuttina en favur dil project. Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA ein perschuadi dil project. «Sche nus lein esser turisticamein attractivs, stuein nus disponer d’ina buna e varionta purschida», di il directur dallas pendicularas, Stefan Arnold. Sonda, ils 12 d’uost 2023 salva l’Uniun la pendenta ina radunonza extraordinaria. A quella vegn decidiu co cuntinuar cul project. «Quella contribuziun mida secapescha la situaziun, mo nus stuein tuttina aunc rimnar 200 000 francs per cuvierer l’entira summa d’investiziun da 1,9 milliuns francs», di il president dall’uniun, Christian Loretz. En ina communicaziun als mieds da massa laudan las Pendicularas Mustér SA la collaboraziun culla suprastonza communala da Mustér. Quels buns contacts hagien attribuiu a quella decisiun. Il president communal René Epp spera che la decisiun da Marcus Weber e las pendicularas animeschi ulteriuras persunas ni instituziuns da sustener il project. Pagina x «Nus stuein tuttina aunc rimnar 200 000 francs per cuvierer l’entira summa d’investiziun da 1,9 milliuns.» Christian Loretz, president dall’Uniun la pendenta Visualisaziun dalla punt pendenta da Mumpé Medel a Mustér.

Dapi ils 3 da zercladur 2023 ei ella Cularta a Laax l’exposiziun cul tetel «über natürliche Kräfte». 21 artistas ed artists muossan lavurs che han connex cun forzas surnatiralas. L’exposiziun emprova da rispunder la damonda schebein talas funcziunan era per nus carstgauns. In’jamna avon che l’exposiziun fineschi presenta Remo Albert Alig sia intervenziun artistica. Sonda, ils 19 d’uost 2023, dallas 14.00 tochen las 16.00, san ins s’approfundir ellas odurs dalla Mutta da Falera. Alig s’occupa cul pneuma, l’aria, il flad dalla natira, che circumdescha il spazi human. El ha encuretg quei element nunveseivel silla Mutta. La Mutta da Falera culla baselgia veglia s. Rumetg e la parochiala el vitg. Ils objects che Remo Albert Alig ha fatg per l’exposiziun ella Cularta derivan dalla Mutta da Falera. Ella sala dil plaunterren san ins «contemplar» l’odur. El ha mess quella sin vatta, en ina cucla ch’ei tschentada sin in sochel. Vasettas rodundas cumpletteschan l’installaziun. «Das Pneuma von La Mutta» ha gl’artist titulau. El center dall’intervenziun ei gl’ieli eteric ch’ins vesa buc. Quel selai denton ferdar. E gl’artist envida da far quei. Il matg vargau eis el staus a Falera ed ha rimnau differentas substanzas. En siu atelier ha el destillau quellas e produciu la veritabla «odur dalla Mutta». El decuors dalla sonda suentermiezgi vegn il curatur Damian Christinger a discuorer cun Remo Albert Alig da sia fuorma d’exprimer ed da siu mund creativ. Duront la spassegiada el liug, silla Mutta da Falera, envida el da savurar, respirar e recepir quei ch’el ha priu cun el ed exponiu silsuenter ella Cularta.(fmr/abc)

El mund dils carstgauns dat ei persunas dominontas ch’emprovan da seprofitar. Glieud che resenta quei sco malgiustia sto sedustar. En connex cull’occurrenza «Ilanzer Sommer» da quest’jamna ella claustra da Glion ha la FMR visitau in atelier cugl accent dalla malobedientscha civila. Dapi 175 onns regia en Svizra la pasch. Il davos cumbat armau ei staus 1847. L’uiara dil Sonderbund ha muentau l’entira naziun ed ils pussents han decidiu da fundar la Confederaziun Helvetica. Ins ha definiu ils dretgs e las responsabladads dils cantuns e dalla confederaziun. Ni hierarchias ni magnats, dictaturs ni monarchias dueien reger, mobein la democrazia. «Nossa schinumnada democrazia ei mintgaton era malgesta», ha in dils participonts manegiau. Igl ei ina persuna ch’ei separticipada gievgia avonmiezgi ad ina da 30 occurrenzas ch’ein quels gis a Glion en connex cul simposi da pasch «Ilanzer Sommer». Suenter l’avertura ufficiala da mesjamna sera el Museum Regiunal Surselva (mira artechel separau) han ils ateliers da discussiun entschiet ella casa Sentupada dalla claustra. Differentas fuormas da conflict Il simposi da tschun gis sededichescha alla pasch. En in dils luvratoris ha ina runda da persunas engaschadas empruau da rispunder la damonda schebein ei «rendi» da far resistenza civila. Anne Gloor e Hans Ulrich Gerber, dus experts svizzers da diplomazia e promoziun dalla pasch, han moderau gl’atelier. Els han mess en discussiun la resistenza nunviolenta. Participontas e participonts han giu da numnar tgei che pretenda in act da resistenza. Las biaras vuschs han plidau ch’ins stoppi sedefender encunter malgiustia, encunter maldiever da pussonza, encunter la destrucziun digl ambient, encunter uiara e tendenzas da pussonzas totalitaras. Era en ina societad democratica sco quella dalla Svizra detti ei claras tendenzas da malgiustia, ha ina persuna fatg attent. Ina rimnada da cavazzins e motivaziuns digl atelier. Tgi che sedecida da protestar, drova en scadin cass ina buna purziun curascha civila. Duront gl’atelier han ins udiu cuntinuadamein il plaid «resistenza civila», sedefender e protestar senza violenza. In quart ura ha gl’atelier tschintschau da conflicts ch’ei ha dau suenter la Secunda uiara mundiala. Igl ein numerus: Etschiet cull’invasiun russa ell’Ungaria ils onns tschunconta, l’uiara freida, l’annexiun chinesa dil Tibet, il moviment dalla giuventetgna digl onn 68 e l’invasiun sovietica ella Tschecoslovachia. Lu la plazza d’armas Rotenthurm, il cumbat per l’autonomia dil Giura, Intifada dils Palestines, revoluziun ell’Egipta e Tunesia, ils davos onns il clima e non-Covid. Resistenza civila «renda» dapli Era pigns conflicts han ins menziunau egl atelier. Ina participonta ha motivau cuortamein daco ch’ella ha vuliu separticipar: «Jeu hai in grev conflict cun mia feglia. Nus havein rut il contact. Quei atelier sa forsa gidar mei da sligiar quella situaziun sgarscheivla per nossa famiglia». Malcapientschas, buca discuorer, sesentir memia loschs d’informar caschunan plagas e conflicts. La finala sa quei esser la burnida per uiara e violaziun. Duront gl’atelier ha Hansuli Gerber rendiu attent ch’ins sappi dil reminent cumprovar che resistenza civila hagi pli grond success che resistenza cun armas e forza. Gl’onn 2011 ei cumpariu ina studia cul tetel «Why civil resistance works». Las auturas Erica Chenoweth e Maria Stephan han examinau e descret scientificamein las differenzas. Il cudisch ei daventaus in bestseller. Anne Gloor duront gl'atelier ella casa Sentupada a Glion. In exempel concret d’ina protesta civila han ils moderaturs presentau cul cass Larzac ils onns 1971 tochen 1981en Frontscha. Il stadi central vuleva engrondir ina plazza d’armas da 3000 sin 14'000 hectaras. E quei senza salidar ils purs e proprietaris dallas surfatschas agricolas. A Paris haveva la regenza franzosa decidiu da quasi «scatschar» ils possessurs. Sin quei ei ina gronda resistenza seformada entuorn e culs 103 purs pertuccai. Senza violenza, mo cun squetsch civil, cun malobedientscha ed acziuns illegalas, eis ei gartegiau da frenar gl’agir prepotent. Larzac vala sco exempel mundial digl effect che resistenza nunviolenta sa haver. Ils dus moderaturs Anne Gloor La moderatura digl atelier ha luvrau en programs da pasch per Amnesty Interntional, la Crusch cotschna svizra ed il Departament federal digl exteriur. Ussa ha ella fundau ina fundaziun per la promoziun dalla pasch ed ei directura e fundatura da NexusVesting, ina firma da cussegliaziun sespecialisada sin sviluppar novas ideas. Leutier s’audan refuormas dalla cultura politica da menar glieud en partenadis cun organisaziun internazunalas. Hans Ulrich Gerber Il Bernes Hans Ulrich Gerber ei staus meinagestiun dalla IFOR. Quell’organisaziun s’engascha en pli che 60 tiaras per pasch, giustia sociala ed ambient. Gl’onn 2010 ha gl’anteriur pur, scolast e plevon surpriu il post da meinagestiun dil Forum per l’educaziun dalla pasch. Tochen 2009 ha el luvrau pil Cussegl ecumen dallas baselgias a Genevra el sectur dalla promoziun da nunviolenza. Gerber ei era staus diesch onns directur da MCC Europa, l’organisaziun europeica dils Mennonits.

Suenter in’emprema mesadad plitost ruasseivla ha Schluein Glion alzau la cadenza ella secunda mesadad e sittau quater gols ord bialas cumbinaziuns ed aschia decidiu il giug. Ils hosps da Neukirch-Egnach han denton mai resignau. Schluein Glion astga aschia dar ina secunda runda el Cup svizzer. Ils hosps da Neukirch-Egnach ein stai all’entschatta dil giug pli allerts ed ein beinspert era i en avantatg. Mirco Moser ha deviau ina flanca da seniester da gol en. Ils giugadurs da Schluein Glion han pariu en l’entira emprema mesadad ualti passivs. Tuttina eis ei gartegiau ad els d’egalisar il giug aunc avon pausa. Andri Michel ha acceptau in regal dil goli ed alzau la balla elegant sur tal ora ella reit. Il secund gol per Schluein Glion entras Gion Kohler ella 51avla minuta ed il tierz entras Raffael Deplazes ella 65avla minuta, ein mintgamai stai il resultat da bellezia cumbinaziuns cun precis pass finals ella profunditad. Mo duas minutas pli tard han ils hosps aunc inagada dau empau tensiun al giug cun sittar entras Noah Altherr suenter in siet da cantun il 3:2. Silsuenter han els aviert empau lur defensiun ed encuretg d’egalisar. Quei ei stau bien per Schluein Glion. Ils attaccaders han survegniu empau dapli plaz ed els han era nezegiau quel. Enteifer mo ina minuta han Raffael Deplazes e Remy Manetsch sittau e decidiu definitivamein il giug. Beat Dermont Cup svizzer Schluein Glion – Neukirch-Egnach 5:3 (1:1) Crap Gries. 132 aspectatur(a)s. Arbiter: Dilamen. Gols: 4. Moser 0:1; 40. Michel 1:1, 57. Kohler 2:1, 65. Deplazes 3:1, 67. Altherr 3:2, 78. Deplazes 4:2, 79. Manetsch 5:2, 83. Altherr 5:3 (penalti). Schluein Glion: Mattia Büchler, Laurin Zala, Gianluca Casutt, Sgier, Holderegger (80. Studer), Kohler (69. Bundi), Paulin (77. Capeder), Michel, Vinzens (46. Manetsch), D’Atria, Deplazes. Neukirch-Egnach: Wüst, Oswald, Schröder (85. Noureddine), Martino, Allenspach (69. Schoch), Schwitzer, Altherr, Stolz (68. Aerne), Held, Moser, Ziegler. Remarcas: Cartas melnas: 26. Allenspach (hirundella), 56. Schwitzer (reclamar), 57. Martino (reclamar), 83. Casutt (foul) e 88. Studer (foul) . Carta cotschna: 88. Held (malsportadad). Schluein Glion senza Afzali, Bearth, Aron Büchler, Caduff, Coray, Derungs e Lars Zala (blessai, reconvalescents ni absents). 22. siet ella petga Schluein Glion (D‘Atria). Corners: 6:3.

Oz avon 100 onns – ils 14 d’uost 2023 – ha in incendi destruiu rodund diesch hectaras uaul a Runfoppa/Lumpegna sul vitg da Faltscharidas a Mustér. Per impedir in tal scenari dat ei surtut ina pusseivladad: Intervegnir aschi spert sco pusseivel per impedir ch’il fiug sederasi. Tenor il selvicultur communal Simon Cathomen ei quei pusseivel en in tal territori ell’emprema fasa surtut cun helicopter. La Gasetta Romontscha dils 16 d’uost 1923 rapporta d’in grond incendi d’uaul el territori da Runfoppa/Lumpegna a Mustér. «Il mardis, ils 14 d.q. cuort avon las quater han ils corns da fiug ed ils zenns che tuccavan da stuornas alarmau Mustér: Fiug, fiug a Runfoppa e Lumpegna.» Spert devian las flommas cun vehemenza dils pégns si: «Cun admirabla spertadad e ludeivla promtadad ein ils umens dai neutier da tuttas vartas: Ord tuts vischinadis da Mustér, Sumvitg, Trun, Tavanasa, Tujetsch e Medel.» Semtgai per segidar erien era ils pumpiers da Schlans e schizun corps d’ordeifer il cumin. 400 umens en acziun Il fiug era ruts ora en ina tegia da cuolm. Ils possessurs da quella havevan lubiu a luvrers d’uaul da prender leu quatier e far lur cuschina. Enteifer diesch minutas ardevan la tegia ed ina surfatscha da rodund 500 meters quadrats. Luvrers d’uaul e glieud ella vischinonza, sco era ils pumpiers alarmai, han saviu quietar la situaziun, mo la notg sils 15 d’uost 1923 ei il fiug ruts ora danovamein. Grazia alla suga da transport da Sontget a Plaun da Fallas ha la glieud saviu vegnir provientada. Cun quella ha denton era saviu vegnir transportau uders e sadialas per stizzar il fiug. Cun aissas ei vegniu construiu in canal naven dil flum dalla Val Lumpegna sur il crest da Lumpegna egl uaul. La sera dils 15 d’uost ha la plievgia lu purtau agid. Sco quei che la Gasetta Romontscha rapporta, ein rodund 250 umens stai engaschai l’emprema notg, la damaun dils 15 entuorn 400 persunas. La gronda part digl uaul destruiu s’udeva al hotelier Fl. Tuor dil Disentiserhof, empau era alla vischnaunca. «Sch’ins patratga vid l’emprema stermentusa pareta ch’il fiug fageva, ston ins engraziar a Diu ch’igl ei iu ora aschi bein. Ina viulta dil suffel havess saviu fierer il fiug sur igl entir uaul da Lumpegna; ins temeva buca senza raschun per Faltscharidas», scriva la Gasetta Romontscha. E tschien onns pli tard? Digl incendi d’avon exactamein 100 onns a Lumpegna/Runfoppa dat igl artechel ella Gasetta Romontscha perdetga, mo lu era ina cuorta remarca el plan da menaschi forestal dalla vischnaunca da Mustér. Simon Cathomen ch’ei oz selvicultur communal, giudichescha igl uaul da quei liug suenter quei tschentaner: «A sias uras ei vegniu fatg leu ina regiuvinaziun, mo quella ha pitiu fetg dalla selvaschina. Regiuvinaziuns ein predestinadas per concentraziuns dalla selvaschina. La fin finala sedattan donns da ruir.» 2014 ha neiv fetg bletscha derschiu en quei territori in grond diember da plontas. Restaus en quei territori ei il prighel en cass d’in incendi. La vart sulegliva ei fetg schetga. «Nus allontanein fetg spert plontas derschidas dil vent, dalla neiv ni entras tagls. Quei fagein nus buca mo pervia dil bau-scorsa, mobein era cul motiv che quella lenna fuss in grond potenzial malsegir en cass d’in barschament», puntuescha Simon Cathomen. L’aua ei in dils problems Igl access al territori – surtut il tschancun dalla via veglia – ei in dils problems che sedat ella part su da Runfoppa e Lumpegna. L’auter grond problem ei la munconza d’aua. «Sin fundament dil concept davart incendis d’uaul ch’il cantun Grischun elavurescha il mument, prendin nus era mesiras en quei territori. Igl ei previu da construir in grond butschin d’aua a Runfoppa. Quel duei allura vegnir spisgentaus cun aua dil flum dalla Val Lumpegna», di Simon Cathomen. (Mira era box.) Il butschin cun plirs mellis liters aua, sfundraus ella tiara, duei esser il garant che l’aua schela buc e ch’ella survescha aschia al seracass era igl unviern: «Atuns ed unviarns schetgs e cun pauca neiv procuran era per in prighel d’incendis d’uaul. Sch’ei havess tuttina da capitar enzatgei duvrein nus aua.» Il lag da fermada a Barcuns ei quel ch’ei il pli datier da Runfoppa e Lumpegna, mo igl unviern sa quel haver ina cuvrida da glatsch. Intervegnir fetg spert Las experientschas fatgas en auters loghens ils davos onns muossien, ch’ina intervenziun sperta seigi absolutamein decisiva. «Avon ch’ils pumpiers ein el liug e han endrizzau lingias d’aua, cuoza ei entginas uras. Cun helicopter sa vegnir agiu in bien ton pli spert all’entschatta.» In semegliont butschin d’aua eis ei dil reminent era previu da construir a Pardi ella Val Acletta. Tochen tiel butschin a Runfoppa eis ei pusseivel da carrar era cun camiuns. «Quei fuss impurtont era per saver tancar helicopters en seracass», constatescha Simon Cathomen. Cumbattibels ei in incendi d’uaul da cundiziuns d’aura normalas. Duess il vent denton aunc dar fetg, eis ei problematic. «Sur Faltscharidas e Mustér havein nus ussa in uaul cun fetg bia pégn. Suenter ils tagls ni leu nua ch’igl uaul ei vegnius sdernaus empruein nus da mischedar igl uaul cun differentas specias da plontas senza denton negligir il pégn. Quei sa esser per exempel ischi, glienda ni culeischen e badugn. Plontas da feglia tegnan meglier la humiditad egl uaul, quei ch’ei era d’avantatg encunter incendis», di Simon Cathomen. «Prevenziun d’incendis d’uaul 2030» Cul rapport «Prevenziun d’incendis d’uaul 2030» ha il cantun Grischun tschentau ils binaris per prevegnir e cumbatter meglier incendis d’uaul igl avegnir. Sco ins sa leger en quei document publicaus silla homepage digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil cantun Grischun, duei vegnir investau ils proxims onns rodund 19 milliuns francs el Grischun en reservuars cun aua en cass da fiug. Medemamein vegn impundiu rodund in milliun francs per material pils pumpiers. Previdas ein era mesiras da prevenziun ed informaziun. Sco quei ch’igl uffeci constatescha, crescha il prighel d’incendis d’uaul e pastiras ils proxims onns sin fundament dalla midada dil clima e temperaturas adina pli aultas, sco era periodas schetgas. El cantun Grischun dat ei mintg’onn denter 10 e 20 incendis d’uaul. Rodund treis quartas da quels vegnan caschunai dil carstgaun. (fmr/hh) Avant 100 onns ha brischà il guaud a Mustér Exact oz avant 100 onns ha in incendi en il guaud procurà per gronda sgarschur sisum la Surselva. Igl uaul a Runfoppa e Lumpegna oz. Extract dalla novitad digl incendi a Runfoppa/Lumpegna ella Gasetta Romontscha dils 16 d’uost 1923. Mustér entuorn 1960. Il territori da Lumpegna e Runfoppa sesanfla agl ur digl uaul denter la Val S. Placi e la Val Stalusa. Sisum igl uaul ei la regiuvinaziun suenter igl incendi da veser. Dretg dil tut ei la Val Russein, seniester dil tut la Val Acletta e la Val Clavaniev. «In incendi egl uaul sto vegnir cumbattius aschi spert sco pusseivel», di il selvicultur communal da Mustér, Simon Cathomen.

Emprendistas ed emprendists dalla partiziun d’architectura dalla Scola professiunala S. Gagl ein sefatschentai dil vitg da Schlans. El rom da lur lavurs da project el siatavel semester han els fatg propostas co nezegiar baghetgs vegls, denter auter stallas. In’interessanta idea pertucca la tuor da Sais. In local da sentupada silla miraglia da quella fuss in’attracziun. «Jeu hai buca semplamein vuliu sefatschentar dil nez futur d’in clavau ni d’ina casa veglia a Schlans. Jeu hai vuliu far zatgei special e per quei motiv sun jeu sefatschentada dalla tuor da Sais che ha fascinau immediat mei», di Lora Papak. La tuor erigida entuorn il 1200 paradescha agl ur dil vitg sper la caplutta da Nossadunna dalla neiv. Ils mirs dil baghetg ein aunc intacts, mo ella ha negin tetg pli ed endadens eis ei caviertg. Sco local da sentupada Lora Papak che ha terminau dacuort igl emprendissadi ella partiziun d’architectura dalla Scola professiunala S. Gagl propona d’alzar la tuor cun in local da sentupada. Quel savess esser concepius ord lenn ni crap, entuorn ed entuorn fuss veider. «Quei local savess survir a fiastas da natalezi ni battens, mo era a radunonza ni sedutas», di Lora Papak che habitescha a Wald el cantun Appenzell dado. Per contonscher quella stanza stuess vegnir erigiu ina nova entrada e scalas egl intern. En discussiun cun siu docent Lukas Mosimann ha ella elavurau in project cun dabia detagls. Silla damonda, con realistics che quei project ei, di Lora Papak ch’absolva ussa la scola media tecnica per allura saver studiar architectura: «La tuor ei sut protecziun e la parcella ei terren d’interess archeologic. Da quei sun jeu pertscharta. Tuttina manegiel jeu ch’ei valess la peina da mirar, sch’igl ei pusseivel da cumpletar la tuor cun ina tala stanza. Zaco eis ei donn che quella tuor vegn buca nezegiada. La fin finala fuss quella cumpletaziun dil baghetg buca da donn pil maletg dil liug, era buca per la caplutta ella vischinonza.» Ina calculaziun da cuosts ei buca stada part dil project. Dalla medema opiniun ei siu docent Lukas Mosimann che posseda ina habitaziun a Schlans e ch’ei hosp da quei vitg dapi 50 onns: «Sch’igl interess dalla vischnaunca da far zatgei semegliont silla tuor ei avon maun, fagess ei da basegns da contactar la tgira da monuments.» Tenor Erica Cavegn-Pfister ch’ei buca mo actuara dalla Pro Schlans, mobein era geraua dalla vischnaunca da Trun, s’auda la parcella alla vischnaunca. Ina lavur da project «Emprender dil vitg da muntogna Schlans». Quei stau il tetel dalla lavur da 21 emprendistas ed emprendists dalla partiziun d’architectura dalla Scola professiunala S. Gagl per la fin dils quater onns d’emprendissadi. Singul ni en gruppas d’entochen treis dels han els priu sut la marella ils baghetgs el vitg, fagend propostas co nezegiar quels sco spazi da habitar. Entgins han era priu la caschun da projectar edifecis novs sin parcellas aunc buca surbaghegiadas. «Jeu sun surstaus cun tgei engaschament ch’ils giuvenils ein i alla lavur, surtut era perquei ch’entgins havevan resalvas da quella lavur da project el vitg da Schlans», di Lukas Mosimann che posseda era in biro d’architectura sper sia funcziun sco docent a pliras scolas. Ils giuvenils ein denton buca mo sefatschentai da spazi da habitar, mobein han era tematisau pusseivladads per ina cascharia pintga, ina stizunetta ed in’ustria. Exposiziun en scola Las 15 lavurs realisadas en rodund in miez onn vegnan presentadas entochen sonda proxima, ils 19 d’uost 2023 ella sala dalla casa da scola a Schlans mintgamai dallas 17.00 entochen las 19.00. Leu ha era la vernissascha dall’exposiziun giu liug la sonda sera. Tenor Lukas Mosimann han las emprendistas ed ils emprendists priu risguard dalla lescha da baghegiar e dallas directivas pertuccont las secundas habitaziuns. Ils baghetgs el vitg da Schlans ein fetg datier in da l’auter. Sco Erica Cavegn-Pfister di, ha Schlans manteniu si’atgna lescha da baghegiar era suenter la fusiun cun Trun. En ina critica communabla da plirs architects han las lavurs dallas emprendistas e dils emprendists survegniu ella media ina nota da 5. Tgei che succeda ussa cun quellas lavurs ei buca dil tut clar. Probabel vegnan ellas archivadas enzanua ni el cass dalla tuor da Sais eventualmein presentada alla tgira da monuments. Tuor a Schlans sco liug da sentupada Agl ur dil vitg da Schlans paradescha la tuor da Sais gest sper la caplutta da Nossadunna dalla neiv. In’idea da Lora Papak el rom da sia lavur da project alla partiziun d’architectura dalla Scola professiunala S. Gagl savess procurar per nova veta en quei baghetg historic che datescha d’entuorn igl onn 1200. Tenor l’Appenzellesa fuss ei pusseivel da construir in local per sentupadas silla tuor. Quei local savessi survir per exempel a fiastas ni era radunonzas. Entuorn ed entuorn fuss quella part nova ord veider. «La tuor ei sut protecziun e la parcella ei terren d’interess archeologic. Da quei sun jeu pertscharta», di Lora Papak. Tuttina eis ella dil meini ch’ei valess la peina da mirar sch’in tal project fuss realisabels. El pudessi esser in’attracziun per Schlans. Da quei meini ei era il docent dalla scola Lukas Mosimann. Igl atun 2023 ein 21 emprendistas ed emprendists dalla partiziun d’architectura dalla Scola professiunala S. Gagl sefatschentai dil vitg da Schlans. Tuts han giu l’incumbensa da far lavurs co nezegiar baghetgs existents ni co surbaghegiar parcellas aunc buc utilisadas. Entochen sonda proxima ein quellas lavurs da veser ella casa da scola a Schlans. (fmr/hh) Lora Papak cun siu model dalla tuor da Sais. En sia lavur propona ella in baghetg sco stanza da sentupada sil baghetg existent. Erica Cavegn-Pfister e Lukas Mosimann ein selegrai dall’exposiziun dallas emprendistas e dils emprendists dalla partiziun d’architectura dalla Scola professiunala S. Gagl. Schlans e sia tuor da Sais construida entuorn 1200.

La punt pendenta a Mustér vegn baghegiada. Suenter che Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA han decidiu da sustener il project cun 390 000 francs, sa la construcziun succeder igl onn vegnent. Quei ha la suprastonza dall’Uniun la pendenta communicau la sonda sera alla radunonza extraordinaria. Aunc buca clar eis ei tgi che surpren il menaschi e manteniment suenter la construcziun. Dils 1,9 milliuns francs ch’ein necessaris per construir la punt pendenta da Mustér/S. Gada entochen sut Mumpé Medel ein 1,7 milliuns francs garanti. La summa da 390 000 francs che la vischnaunca ha refusau miez zercladur 2023, vegn messa a disposiziun dallas Pendicularas Mustér SA e da siu acziunari principal Marcus Weber. Satisfatgs che quella summa flessegia ussa el project malgrad il NA dil pievel da Mustér, ha il president dall’Uniun la pendenta, Christian Loretz, beneventau la sonda sera commembras e commembers ella halla Cons: «Igl ei ina honur ed in plascher co il project ei sesviluppaus.» Grazia al sustegn da 390 000 francs sinceraus l’jamna vargada sappi la planisaziun definitiva dalla construcziun dalla punt vegnir instradada: «Il kick-off dalla Pendenta ei pusseivels grazia a Marcus Weber. Jeu sun surprius con spert ch’igl ei iu ussa», puntuescha Christian Loretz. Sco quei ch’el ha medemamein detg la sonda sera, duess la lubientscha da baghegiar esser avon maun per scret entochen la fin d’uost. Culs recurrents seigi la suprastonza secunvegnida. Entschatta l’auter onn La finamira dalla suprastonza dall’Uniun la pendenta ei d’empustar las sugas per la punt el decuors dil settember. Il mars 2024 duein las lavurs pils fundaments entscheiver. Quellas vegnan a cuzzar entochen il zercladur. Silsuenter duei la punt vegnir montada. «Sche tut va tenor plan duess la punt star a disposiziun als pedunzs el decuors digl october ni november 2024», di Christian Loretz. Per finanziar cumpleinamein il project mauncan aunc 200 000 francs. Quels vul la suprastonza recaltgar cun in ulteriur sforz. Aschia per exempel culs meters punt ch’ein aunc da vender. Da 270 ein 218 vendi. «Nus lein era empruar da far quei cun commembradis novs e cun ulteriuras contribuziuns da privats, fundaziuns ed instituziuns. Previus ei era in crowdfunding.» Spels 390 000 francs dil sponsur principal Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA, ein strusch 660 000 francs sincerai d’ulteriurs sponsurs, 570 000 francs dil cantun sut il tetel dil traffic plaun e 90 000 francs dalla vischnaunca sco contribuziun pil project. Tgi fa il manteniment? Per la fin dalla radunonza extraordinaria cun participaziun da rodund 80 persunas ha la damonda davart il manteniment ed il menaschi dalla punt procurau per discussiuns. Tenor il suprastont dall’uniun Leo Condrau stattan quels cuosts annuals en rama: «Da principi eis ei da far ina controlla dallas sugas ina ga per onn. In techet in’enzenna da damonda ei il manteniment igl unviern.» Avon ch’il pievel refuseschi il credit da 390 000 francs haveva la suprastonza communala giu decidiu che la vischnaunca surprendi quei manteniment. Il cussegl da vischnaunca haveva priu enconuschientscha da quella decisiun. «Suenter il NA eis ei il meglier sche l’uniun tschenta quella damonda da surprender il manteniment danovamein alla suprastonza communala», ha il president communal René Epp detg alla radunonza extraordinaria. Tenor la suprastonza dall’uniun sedessi era la pusseivladad d’indicar in QR-code sper la punt e d’animar la glieud che passa quella da sustener il manteniment. «Damai ch’il cantun sustegn finanzialmein la punt sut il tetel dil traffic plaun eis ei buca pusseivel da far pagar zatgei quels che van suravi», constatescha Christian Loretz. Da sclarir ei en mintga cass era aunc la damonda dalla responsabladad. Fin 2024 duei la pendenta pender L’Uniun la pendenta ha decidiu definitivamein da construir la punt pendenta da Mustér/S. Gada a Mumpé Medel. La decisiun ei curdada suenter che las Pendicularas Mustér SA e siu acziunari principal Marcus Weber ha decidiu da sustener la finanziaziun cun 390 000 francs. La fin 2024 duei la punt esser baghegiada. Hans Huonder/FMR La sonda ha l’Uniun la pendenta salvau ina radunonza extraordinaria en halla Cons a Mustér. Paucs dis avon era la situaziun pertuccont la finanziaziun da siu project – la punt pendenta da Mustér/S. Gada sur il Rein anteriur entochen a Mumpé Medel – semidada da rudien. Suenter ch’il pievel da Mustér ha refusau miez zercladur il credit da 390 000 francs persuenter, han las Pendicularas Mustér SA e siu acziunari principal Marcus Weber decidiu da metter a disposiziun quei import. «Igl ei ina honur ed in plascher co il project ei sesviluppaus ils davos dis», ha il president dall’uniun, Christian Loretz, detg la sonda. Grazia a quei sustegn ei la finanziaziun dil project garantida per 90 %, aschia che la planisaziun dalla construcziun sa entscheiver. Entochen igl atun 2024 duei la punt pendenta cun ina lunghezia da bunamein 300 meters esser construida. La summa da 200 000 francs che maunca aunc per cuvierer cumpleinamein ils cuosts, duei vegnir recaltgada cun far in ulteriur sforz. «Igl ei ina honur ed in plascher co il project ei sesviluppaus ils davos dis.» Christian Loretz,president dall’Uniun la pendenta Christian Loretz presidiescha l’Uniun la pendenta. El ei surprius dil sustegn finanzial da Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA.

Suenter ina fasa d’emprova da rodund diesch meins vegn il survetsch da «Tischlein Deck Dich» purschius definitivamein a Mustér naven dall’entschatta october 2023. L’organisaziun da non profit spendra vivonda dalla dismessa ed intermediescha quella a persunas basignusas. 2,8 milliuns tonnas vivonda da qualitad vegnan dismessas mintg’onn en Svizra. Sulet la cumpart da paun che vegn surproducida e silsuenter dismessa – seigi per exempel per la producziun da biomassa – ei impressiunonta e strusch capeivla. «La cumpart dalla producziun da paun che vegn la fin finala dismessa en Svizra ha ina valeta da 845 milliuns francs. La mesadad da tut il paun che vegn producius vegn buca consumaus», di Alex Stähli, meinafatschenta da «Tischlein Deck Dich». L’organisaziun «Tischlein Deck Dich» ch’ei vegnida fundada 1999 spendra ina part da quella vivonda per metter a disposiziun a persunas en pitgiras finanzialas. Ella ei engaschada ell’entira Svizra ed el Principadi dil Liechtenstein. La rauba retila ella da detaglists gronds, da producents gronds e pigns. Da principi sa in e scadin menaschi che ha ina surproducziun s’annunziar tier l’organisaziun da non profit. Lezza procura lu il transport e la distribuziun els loghens da repartiziun en Svizra. Ussa era a Mustér Il mument dispona «Tischein Deck Dich» da 154 loghens da repartiziun en 45 regiuns en Svizra. Ina da quellas regiuns ei il Grischun ensemen cun Sarganserland ed il Principadi dil Liechtenstein. Dapi biars onns exista in post da repartiziun da victualias a Glion, dapi igl october 2022 era a Mustér. «Il motiv daco che nus havein aviert quel fetg spert e spontan igl atun vargau ei l’unda da fugitivs stada. Igl ei l’emprema ga che nus havein installau in menaschi provisori, mo il basegns era clars», di Alex Stähli. Sin damonda da Christoph Zingg dalla Pleiv evangelica Cadi ei «Tischlein Deck Dich» sepurschius dar far l’emprova e quella ei secumprovada, aschia ch’il menaschi ei definitivs naven dall’entschatta october 2023. «Quei post ei vegnius endrizzaus en ina moda nunbirocratica e sperta e ha funcziunau fetg bein», constatescha Alex Stähli. Ina ga per jamna duront in’ura vegn vivonda purschida el Center Aua Viva a Mustér a persunas basignusas. Retrer quella rauba san persunas singulas e famiglias che survegnan persuenter la legitimaziun digl uffeci social. Mintga ga sto il client pagar persuenter ina summa simbolica dad in franc. La vivonda tractada tenor tuts principis dalla higiena, vegnan surdai da voluntaris. Ei vegn dau gronda peisa alla discreziun persunala. 5987 tonnas vivonda «Nossa finamira ei da spindrar vivonda dalla dismessa e da segidar cun quels che han da basegns da quella. Nies engaschi ei plein respect e gests», ha Alex Stähli detg la mesjamna cun occasiun d’ina orientaziun dils iniziants e voluntaris dil niev post a Mustér. En Svizra ei la limita dil minum d’existenza per ina persuna singula 2279 francs, per ina famiglia cun dus carschi e dus affons sut 14 onns 3963 francs il meins. Dils 8,7 milliuns habitonts en Svizra ein 722 000 pertuccai da paupradad. Cun siu engaschament vul «Tischlein Deck Dich» che cooperescha stretgamain cun rodund 1400 uffecis socials en Svizra, cuvierer ils basegns minimals da vivonda da quella glieud. Igl onn 2022 han 31 400 persunas nezegiau siu survetsch. L’organisaziun ch’ei certificada (ISO) ha rimnau igl onn vargau 5987 tonnas vivonda. Da quei quantum han 4461 tonnas saviu vegnir surdadas als clients els agens posts da repartiziun. Rodund 1500 tonnas ein allura vegnidas messas a disposiziun a semegliontas organisaziuns engaschadas en Svizra. Budget da 7,8 milliuns francs Sustenida finanzialmein vegn l’organisaziun «Tischlein Deck Dich» surtut da privats, instituziuns e fundaziuns, mo lu era entras donaziuns per exempel d’uniuns ch’organiseschan persuenter in’occurrenza. Il preventiv annual da rodund 7,8 milliuns francs ei necessaris per l’entira administraziun, organisaziun e logistica. La summa che sedat dil franc che mintga client paga mintga ga per retrer rauba, munta a quater pertschien dallas entradas totalas. Rodund 1000 interpresas e menaschis mettan a disposiziun la vivonda. Per la repartiziun ell’entira Svizra stattan 3700 persunas voluntarias a disposiziun. «Igl exempel da Mustér muossa che nus s’engaschein buca mo els centers, mobein era ella periferia ed en loghens da muntogna», di Alex Stähli. Vivonda pils basignus Naven digl october 2023 dispona l’organisaziun «Tischlein Deck Dich» definitivamein d’in post da repartiziun a Mustér. Suenter ina fasa provisoria da rodund diesch meins ha l’organisaziun decidiu d’esser presenta mintg’jamna duront in’ura cun sia purschida el Center Aua Viva. «Tischlein Deck Dich» spendra vivonda dalla dismessa. Igl ei vivonda tractada tenor tuts principis dalla higiena e che astga vegnir consumada senza resalvas. L’organisaziun retila quella da detaglists e producents e reparta silsuenter quella tenor diever a persunas basignusas en pli che 150 posts en Svizra. (fmr/hh) La mesjamna vargada ha il meinafatschenta da «Tischlein Deck Dich», Alex Stähli (sen.) surdau la cofra cun directivas e material pil post da distribuziun a Mustér als dus responsabels persuenter Christoph Zingg (amiez) e Hans Möckli.

Anastasia Sala dall’Engadina e Frederik Marius van der Wijk da Tavau ein daventai campiuns grischuns da golf dils juniors la mesjamna vargada a Sagogn. Il hosp dil di, il golfist professiunal Jeremy Freiburghaus, ha mussau als giuvenils entginas fridas e rispundiu damondas. Quater junioras e 33 juniors han battiu pil tetel da campiunessa e campiun da golf dils juniors a Sagogn. 11 dad els han battiu el strokeplay – handicap 18 e pli pauc – pil tetel da campiun. Da bunas relaziuns han els gudiu las cundiziuns pretensiusas dalla plazza da golf. La fin finala ei Frederik Marius van der Wijk da Tavau cun handicap 7, vegnius il meglier a frida cun quellas cundiziuns e ha gudignau la concurrenza dils juniors cun ina carta da 77. Tim Eduard Franzl, medemamein da Tavau, ha terminau la concurrenza cun ina frida dapli ch’il victur. Tier las junioras ei sulettamein l’Engiadinesa Anastasia Sala stada partida pervia dil handicap ella categoria strokeplay. Ella ha terminau la concurrenza cun ina carta da 90. Cussegls d’in professiunal In punct culminont da quei campiunadi ei la viseta da Jeremy Freiburghaus stada. Il giugadur ella vegliadetgna da 27 onns ei il mument il star dalla scena svizra da golf. 2019 eis el daventaus professiunal. Dapi questa stagiun separticipescha el alla DP World Tour e batta leu encunter ils megliers golfists dil mund. El ei selegraus d’esser a Sagogn: «Dar golf el Grischun ei adina in’aventura – ils cuolms e l’atmosfera ei singulara.» Bandunar sia patria grischuna – siu domicil ei Panaduz – vegn per el buc en damonda. Silla plazza da golf a Sagogn ha el demonstrau sia savida e rispundi damondas dallas junioras e dils juniors. La fin d’jamna dils 26 e 27 d’uost 2023 vegn cuntinuau silla plazza Buna Vista Golf Sagogn cul campiunadi grischun singul sco era il Grison Cup dils teams. Gliendisdis, ils 28 d’uost 2023 erueschan las senioras ed ils seniors allura lur campiuns. La fin da quei arranschament grond vegn fatga mardis, ils 19 da settember 2023 cul campiunadi da staff e professiunals. (cdm/fmr) La victura ed il victur il campiunadi grischun da golf dils juniors Anastasia Sala e Frederik Marius van der Wijk. Las participontas ed ils participonts dil campiunadi da golf dallas junioras e dils juniors communablamein cun Jeremy Freiburghaus che ha dau sez quei campiunadi pli baul.

Ils uaffens sempels ve­gnan ord moda e svaneschan. Faultsch, fuortga, risti, risti grond, quels requisits buc in pur che pren pli enta maun. Strubaziars e martials drova negin pli. Ei vegn zambergiau cun maschinas da furar. Negin che dat en pli ina guotta. Tut che dat en strubas, strubegia e fora e fa. La pala vegn insumma buca tuccada en pli. Igl unviern vegn la neiv tractada cun crocs e fresas. Primavera, stad ed atun vegn scavau pir che mai, aber senza pala e zapun. Mintga pur e gleiti era mintga privat ha in toc packer nausch ni in muck da ruina ch’el sappi cavar e far sias ruosnas, ni scavar giu bots ed ulivar e far plat. La Svizra ei puncto maschinas la tiara culs pli biars tractors. Gest suenter ils tractors vegnan las maschinas da scavar e tschadunar, ils packers, ils traxs, ils caterpillars, ils pneuladers e sai jeu co quels bovs per far plat la Svizra han tuts num. Nua che ti vas, sin praus, en vitgs, amiez els marcaus vesas ti da quellas maschinas cun tschaduns da tuttas sorts che scadeinan e sgrattan e cargan e feman e fan. Aber daco dosta il car­stgaun aschi bugen tratsch? – Perquei ch’el ei tratsch e less esser in packer. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). Quest text è vegnì emess tar RTR sco «Impuls» ils 1. da settember 2022. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po ­festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor. Leo Tuor

Grazia a sia grond’experientscha e la buna gnarva ha Alfredo Studer dad Eggenwil victorisau ella davosa concurrenza dil campiunadi svizzer da parasgular a Mustér ed ei aschia daventaus campiun svizzer. Il top favorit Chrigel Maurer da Frutigen ei daventaus secund e sco tierz ei Dominik Breitinger da Worben seplazzaus. Tier las dunnas ha Carrie Thomas da Mollis acquistau aur avon Sarah Zimmermann da Steffisburg e Manuela Pfrunder da Flums. Ils campiunadis svizzers da parasgular ein vegni arranschai quest’jamna a Mustér. Ils organisaturs dall’Uniun Disentis Open e dils Surselva Flaigers han saviu beneventar a quels 108 pilotas e pilots, per part era digl exeteriur. Per eruir la campiunessa ed il campiun svizzer ein quater concurrenzas cun in total da rodund 100 km vegnidas arranschadas. (cdm/fmr) Ils treis emprems dalla categoria umens overall. Da seniester Chrigel Maurer, il victur Alfredo Studer e Dominik Breitinger.

Ella runda principala dil Cup svizzer da ballapei dalla fin dall’jamna vargada ha Schluein Glion battiu a casa l’equipa da Neukirch-Egnach. Omisduas squadras dattan en 3. ligia. La squadra sursilvana ha decidiu il giug ella secunda mesadad dil giug ed ei aschia ella proxima runda che vegn absolvida en rodund in meins. Negina fortuna ha Laax giu encunter St. Otmar. Laax che dat il campiunadi dalla 5. ligia ha spiars cun 0:5 encunter l’equipa da 4. ligia. (fmr/hh) 1/32- final dil Cup svizzer per las equipas da 3. – 5. ligia Panaduz – Schlarigna 3:1 Lai Valbella – Flums 5:6 s.p. Vaz-sut – Speicher 3:0 Schluein Glion – Neukirch-Egnach 5:3 Rotmonten – Tusaun/Cazas 10:1 Val Tamina – Landquart 1:7 Tavau – Glaruna 0:5 Laax – St. Otmar 0:5

Il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun envida ad in referat cun Adrian Pfiffner. Il geolog plaida davart la geologia e la historia dil svilup dalla cuntrada en Surselva. La Surselva ha in reh spectrum da crappa. Granit dir e gneis sebrattan cun crappa da sediment lom. La crappa la pli veglia ha varga 500 milliuns onns. Specialmain coluraus ei il verrucano, in crap ch’ei sedeponius cheu en in contuorn lu aunc desiert avon 250 milliuns onns. Craps pli giuvens ein deposits dalla mar ch’ein vegni formai avon e duront la formaziun dallas Alps. Las differentas parts dalla cuntrada dalla Surselva ein caracterisadas persistentamein digl effect dils glatschers che cuvrevan la Surselva avon 25 000 onns tochen sin in’altezia da 2400 m s.m. Empau pli giuvna ei la bova da Flem ch’ei sballunada a val avon biebein 10 000 onns. Suenter quei eveniment natiral ha il Rein anteriur tagliau successivamein sia via atras la bova. Quei ei oz fetg bein vesibel ella Ruinaulta all’entrada dalla Surselva. Il referant Adrian Pfiffner ei da professiun geolog ed ei professer emeritau dall’Universitad Berna. (cdm/fmr) Il referat ha liug gievgia, ils 24 d’uost 2023 allas 19.00 el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. Igl ei buca necessari da reservar plazs. Entrada 10 francs. Il geolog Adrian Pfiffner referescha l’autra jamna a Trun.

Duront bunamein in’ura ha il Chor Puntreis delectau la dumengia suenter miezdi pli che 50 audituras ed auditurs. Il cant ei omnipresents ella casa da tgira a Mustér e quei ei stau da sentir duront igl emprem concert insumma dallas cussadentas e dils cussadents. In chor cun cantaduras e cantadurs ella vegliadetgna da 90 e 100 onns ei bein enzatgei singular. Singular eis ei era che quel sepresenta publicamein. Pusseivel ei quei grazia alla voluntad da 19 cantaduras e treis cantadurs che s’entaupan regularmein per cantar e sedivertir. Mo era pervia da persunas ch’ein promtas da far musica cullas senioras ed ils seniors. Tiel Chor Puntreis dalla casa da tgira a Mustér ei quei Regina Caminada ch’ei engaschada ell’activaziun e che meina il chor, la pianista Erika Steinacher e Benjamin Schuoler ch’exercitescha regularmein cul chor. Avon publicum Ils fretgs dils exercezis regulars han las senioras ed ils seniors saviu raccoltar la dumengia suenter miezdi. Lu ha il Chor Puntreis concertau ella biblioteca da lur dacasa, la localitad avon la caplutta. Cun rodund in tozzel canzuns, surtut romontschas, han las senioras ed ils seniors delectau pli che 50 audituras ed auditurs, giuvens e vegls, surtut parentella dallas cantaduras e dils cantadurs. Il repertori ha cunteniu pliras canzuns bein enconuschentas, tocs che las senioras ed ils seniors cantavan probablamein gia pli baul. Aschia era la canzun da Mumpé: «Vi Mumpé – leu eis ei aschi bi – leu less jeu esser mintga di». Ina ga ni l’autra ei in toc vegnius cumpletaus d’in tuschem, quei che ha denton buca fatg surstar muort la steppadad. E malgrad che la trambletga d’ina ni l’autra ha engreviau empauet la lectura dil text, ein ils tuns vegni tuccai remarcablamein bein. Per in chor da senioras e seniors en quella vegliadetgna ei quei ina excellenta prestaziun e per haver dau igl emprem concert public en quella formaziun aschia ni aschia. La purschida ha plaschiu aschi bein agl auditori, ch’il supplement per la fin dil concert ha secapescha buca astgau muncar. Star da cumpignia La seniora dil chor da senioras e seniors – Julia Fry-Desax da Mustér che cumplenescha prest igl anniversari da 101 onns – ei stada promta da dar plaid e fatg suenter il concert. «Nus cantavan gia stedi a casa pli baul e secapescha era da cumpignia. Igl ei bi che nus savein era s’entupar cheu e far zatgei communablamein», ha ella detg silla damonda dalla FMR, tgei che la participaziun al chor munti per ella persunalmein. Stefania Cavegn da Sedrun ch’ei dapi otg meins en Puntreis di cuortamein: «Pli baul era la vusch megliera.» Fastginau d’ir a beiber caffè suenter il concert ha Albert Pally, oriunds da Platta e per quei eis el setenius cuort: «Quei cant ei pil passatemps, pil plascher e per separticipar.» Semegliontamein ei siu convischin da Mutschnengia, Pauli Pally, s’exprimius: «Quei ei bi, mo nus essan memia paucs umens. Lezs contan probabel buca bugen canzuns tudestgas.» Il Chor Puntreis s’entaupa a ses exercezis mintgamai ils treis emprems venderdis dil meins avon gentar, leutier vegnan in entochen dus ulteriurs exercezis per meins. En quels exercezis vegn cantau surtut canzuns romontschas, per part era veglias, mo era tocs per talian, franzos e tudestg. Julia Fry-Desax ha prest 101 onns. Sper treis cantadurs eis ella ina da rodund 20 cantaduras dil Chor Puntreis. Il Chor Puntreis ha concertau la dumengia suenter miezdi.

La fin dall’jamna vargada ha giu liug a Laax la secunda cuorsa dalla «Swiss Enduro Series», la seria da cuorsas naziunalas d’endurobike. Participontas e participonts da pliras naziuns ein semesirai. La cuorsa ei stada signada da muments plein tensiun e prestaziuns impressiunontas, era dils indigens. Ella categoria dall’elita dallas dunnas ha Anita Gehrig da Flem segirau il secund rang. Medemamein secund ei Basil Weber da Flem daventaus. Il campiun svizzer ha buca saviu repeter la victoria digl onn vargau, mo ei tonaton selegraus d’argien ell’elita dils umens. Ella categoria aviarta ha negin pudiu spels indigens ora. Cun Andrea Binkert tier las damas ed Armin Beeli tier ils umens han dus concurrents da Flem contonschiu mintgamai igl emprem rang en lur categorias. Omisdus han saviu repeter las victorias digl onn vargau. (cdm/fmr)

En paucas jamnas finescha Duri Blumenthal sia lavur sco meinagestiun dalla Regiun Surselva. Ufficialmein vegn el ad ir en pensiun la fin d’october 2023. Gl’onn 2000 haveva el surpriu il post da Theo Maissen. Ils davos 23 onns ein stai signai da grondas midadas. Bunamein 50 onns han Theo Maissen e Duri Blumenthal menau l’organisaziun regiunala Regiun Surselva. Fundada 1967 cul num Pro Surselva e sco ovra da piunier ei quella sesviluppada d’ina uniun ad ina corporaziun dil dretg public. Finamira centrala eri stau oriundamein da promover la solidaritad dallas vischnauncas sursilvanas. Dapi 1967 ei il turissem s’etablius sco petga economica principala. La Surselva ei stada biars onns ina regiun da piunier. Enten realisar la refuorma territoriala ha il Cantun Grischun lu era saviu sebasar sin structuras scaffidas da quella regiun. Il parlament regiunal ha la Regiun Surselva stuiu unfrir alla refuorma. La FMR ha discurriu cul meinagestiun partent. Duri Blumenthal, Vus meis en pensiun suenter haver menau bunamein in quart tschentaner la gestiun dalla Regiun Surselva. Tgei bilanza targeis Vus? La pli gronda constanta ei stau la midada. Adina puspei ha ei dau novas situaziuns. Entschiet mia lavur hai jeu cun ina corporaziun da 48 vischnauncas, suprastonza e varga siatonta delegai allas radunonzas. Sco president communal da Degen hai jeu era fatg part da quellas radunonzas. Silsuenter ei quei vegniu midau en in parlament regiunal e suprastonza executiva. Politicamein era il parlament da fetg gronda muntada. Perquei che era persunas ordeifer la politica fagevan part da quei gremi. Quella glieud haveva interess dad ir magari vias nunconvenziunalas. Sin quei ha il cantun realisau la refuorma territoriala. Quei ha giu la consequenza ch’ins ha priu anavos las cumpetenzas dalla regiun ed installau la conferenza dils presidents cun claras incumpensas delegadas dil cantun e dallas vischnauncas. Haveis Vus sentiu en quels onns la solidaritad enteifer las vischnauncas sursilvanas? Cunzun la solidaritad enteifer la regiun sa nossa organisaziun promover. Inagada profitescha ina, in’autra gada tschella. Quei vegn buca mess tut sin stadera e quintau giu, mobein mirau che neginas hagien disavantatgs e vegnien alla cuorta. Naven dall’entschatta eis ei stau clar che las vischnauncas sappien buca reglar sezzas certas incumbensas sco per exempel dismessa da rumien, scola da musica ed incumpensas ch’ils cumins havevan. Igl ei stau clar per tuttas che la Regiun ha da surprender quellas. Dallas anteriuras 48 vischnauncas per part fetg pintgas ein oz 15 restadas. Quellas han ina certa grondezia ed in cert potenzial. Dat ei en vesta a quei svilup in project concret che resta a Vus specialmein en memoria? Quei ei segir la cumpra dalla casa dalla Repower alla via dil Glogn 22a. Lu era quella da surprender il tgamun dallas scolas dil Center da formaziun Surselva. Plinavon vi jeu numnar la tiarza deponia da rumians a Plaun Grond. Quei ein stai puncts impurtonts per l’entira Surselva. Saveis era numnar in fatg ni schabetg che ha trumpau Vus? Quei ei segir stau che las vischnauncas da Flem e Trin han bandunau la Regiun Surselva. En connex culla refuorma territoriala han singuls exponents politics fugau tendenziusamein. Cun ina lobby extrema encunter la Surselva eis ei gartegiau che la Regenza ha decidiu che Flem e Trin vegnien attribui alla nova regiun Plaun. Oriundamein prevedeva la refuorma da far cul Plaun, Plessur e Landquart ina suletta regiun. Quei ei buca stau pusseivel pervia dall’opposiziun ella Val dil Rein. En consequenza han ins semplamein priu naven Trin e Flem dalla Regiun Surselva ed attribuiu al Plaun. Autruisa havess quella nova regiun giu, sper Domat, insumma negin potenzial territorial. Tgei consequenzas ha quei giu per Vossa lavur? Igl ei buca aschia che nus havein negin contact pli cun Trin e Flem. Turisticamein ei la Surselva quella che ha da prender las decisiuns principalas, Laax e Falera ein partenaris da Flem, la destinaziun ei ina unitad. Sche las pendicularas vulan realisar a Flem ni a Laax in project niev pertucca quei il plan directiv, e lez va sur la Regiun Surselva. Il Plaun sto denton era approbar quel, la coordinaziun ei pli cumplicada. La lavur ed ils imputs van sur nossa regiun. Il medem vala era pil territori dalla Ruinaulta. Cun Trin e Flem dat ei era ina cunvegna pertuccont il svilup regiunal. Ella regiun dil Plaun dat ei buca in tal post. Vinavon dat ei ina cunvegna cun Flem pertuccont la scola da musica. Saveis Vus tradir in problem operativ pli grond che ha fatschentau Vus? Il grond ch’ei sesviluppaus e ch’ei acuts ei quel dalla munconza da persunal. Savens selamentan ins en Surselva ch’ei detti neginas plazzas, la giuventetgna stoppi ir anoragiu, ei detti buca lavur e gudogn si cheu. Denton sche nus sco Regiun Surselva scrivin ora ina ni pliras plazzas d’ina certa muntada semuossa ei sco fetg grev d’occupar quellas. En tut ils secturs ei quei la medema situaziun. Nus essan pia era en quei vacuum ch’ins anfla buca glieud per bunas plazzas. Co semuossa quei fatg sin Vossa lavur? Per insumma saver sviluppar ina regiun drova ei bien persunal. Ed ei drova in bien maun dad ir entuorn cun respect cun quel aschia ch’el sesenta purtaus. Il pli impurtont ei tenor mei da schar luvrar e da sefidar dil persunal ch’ins ha a disposiziun. Controllitis ei mai stau ina malsogna ch’jeu hai giu. Enteifer las vischnauncas constatesch’ins oz ina discrepanza, talas cun ina digren da populaziun e talas che creschan. Co veseis Vus quei cuntrast? La situaziun ei semidada fetg ils davos 20 onns, ei semuossan effectivamein grondas differenzas. Certas vischnauncas creschan exorbitant, autras piteschan d’ina depopulaziun. Sut il streh ei quei in status quo. Denton igl ei in fatg che la dinamica seconcentrescha mo sin enqual «hotspot», tschei pitescha. Co essas Vus cuntents culla collaboraziun denter Cantun e Regiun? Duri Blumenthal, il meinagestiun partent dalla Regiun Surselva Quella ei fetg buna. En plirs ressorts collaborein nus stretgamein, per exempel il svilup regiunal ed il plan directiv van sur il cantun. Era pertuccont la scolaziun havein nus da contrahar cul Cantun. Quella collaboraziun ei atras atras fetg buna. Jeu constateschel ina confidonza vicendeivla, quei contact funcziuna fetg bein. E la collaboraziun interna, per exempel enteifer la Conferenza dils presidents? Quei gremi secumpona gie dils 15 presidis communals dallas vischnauncas. Tuts han leu las medemas informaziuns ed ils fatgs administrativs funcziunan. Quei che pitescha forsa empau ella Conferenza dils presidents ei l’innovaziun. Per ideas novas ha ei giu pauc spazi entochen ussa. La Conferenza tracta quei che la Cumissiun presenta, lezza ha surpriu la rolla strategica. Dat ei insumma discussiuns ella Conferenza dils presidents? Discussiuns dat ei adina. L’opposiziun ei denton buca gronda. Ei dat discussiuns da principi nua ch’ei va per exempel per sclarir damondas dallas cumpetenzas denter regiun e vischnauncas. Igl ei buca aschia ch’ina maioritad refusass mintga gada nossas propostas. La Regiun Surselva ei dapi in temps «veseivla» grazia a siu domicil, la Casa Surselva alla via dil Glogn a Glion. Tgei muntada ha quei object per Vus? Cu la Repower ha vuliu vender quell’immobiglia eis ei buca stau lev da perschuader la Conferenza dils presidents. La discussiun ei seconcentrada silla damonda sch’ei seigi l’incumbensa dalla Regiun d’administrar immobiglias e habitaziuns. La finala ei la midada da maun alla Via dil Glogn 22a gartegiada. La Regiun Surselva ei ella legreivla situaziun d’esser possessura d’ina casa representativa e funcziunala, in baghetg fetg adattau sco center administrativ e strategic dalla Regiun Surselva. Quei ei stau ina schanza unica ch’ins ha stuiu pigliar cu ella ei sedada. La Casa Surselva, la sedia dalla Regiun Surselva, alla via dil Glogn 22a a Glion. Nua veseis Vus in potenzial special dalla Regiun Surselva? La Surselva ei adina stada ina regiun da pilot per autras regiuns grischunas. In exempel ei la dismessa da rumians, in auter ha connex culla digitalisaziun. El svilup dil pindel ultralad per la transmissiun d’internet ei la Surselva, ensemen cull’Engiadina bassa, regiun da pilot. Pil mument essan nus influenzai d’in conflict che la Swisscom ha cun ina firma privata. Ils uffecis cantunals san da principi che la Surselva ei aviarta per projects da pilot e ch’ella ha era potenzial da realisar tals. In impurtont center da survetschs e scolaziun Savens enconusch’ins la Regiun Surselva pervia duas da sias incumbensas: rimnar e dismetter ils rumians, e la Scola da musica Surselva. Ella fa aunc bia dapli. Ella presta lavurs ellas spartas svilup regiunal, promoziun dil turissem, traffic, giuventetgna, sport e cultura. Il Center da formaziun Surselva, domiciliaus ella claustra dallas soras dominicanas, ei ina sparta gronda. La Regiun Surselva ei oz sesviluppada ad ina interpresa mesauna cun 130 collaboraturas e collaboraturs che partan 40 plazzas cumpleinas responsablas per ina sviulta da rodund 16 milliuns francs. Uonn eis ei 55 onns dapi ch’ina gruppa da presidentas e presidents communals han fundau a Glion l’uniun Pro Surselva. Finamira da fundar quella la stad 1967 eri stau da promover ils interess socials, culturals ed economics dalla regiun. Reglar da cuminonza incumbensas grondas ei entochen oz la basa dalla lavur. Emprema secretaria ei Susi Käser (1929-1992) stada. Siu successur Theo Maissen ha surdau la fin dil 2000 suenter 27 onns il post a Duri Blumenthal.(fmr/abc)

Sonda, ils 19 d’uost 2023 visetan la cussegliera naziunala ­Magdalena Martullo-Blocher ed igl anteriur cusseglier federal ­Ueli Maurer la Partida populara svizra (PPS) dalla Surselva. Sco quei ch’il copresident dalla PPS Surselva, Silvio Schmid scriva en ina communicaziun allas medias, seigi ei ina gronda honur per la partida d’astgar beneventar ils dus magistrats dalla PPS. En vesta allas elecziuns federalas vegnentas maunchien ils temas da discussiun per quella sentupada segiramein buca; temas che seigien era d’impurtonza per la Surselva ed il Grischun. Per quei motiv seigi ei er impurtont tgi che representi la regiun ed il cantun igl avegnir a Berna. La sentupada ha liug en «La Conditoria» da Reto Schmid. Suenter plaids dad Ueli Maurer e Magdalena Martullo-Blocher exista la pusseivladad da prender investa dalla manufactura dalla pli pintga tuorta da nuschs. Igl arranschament entscheiva allas 10.30. (cdm/fmr/hh)

Truffels fetschien ch’ins daventi tups, ha miu frar mesaun fatg da saver nus in bi di en tun apodictic. El era gest turnaus d’in viadi pli liung dall’India, ses cavels liungs e siu tgierp smagrentau devan ad el la pareta d’in ascet. Nus sesevan davos meisa ed ei deva truffels. Ell’India havevan certas substanzas e la lectura da Rudolf Steiner pro­bablamein elargiu siu horizont taluisa, ch’el sesenteva buca mo sclarius, mobein perfin autorisaus da mussar a nus – tuppamenta e magliatruffels – la dretga via. La gretta anetga che saveva tschaffar miu frar enconuschevan nus mo memia bein. Quella ­havev’el buca piars ell’India. Perquei ha negin ­ughiau da far encunter. Jeu, la poppa da tschun onns, stevel gia mal per tut quellas buglias da truffels, quels pomfrits, quellas coclas, quels maluns ... – pertgei jeu cartevel senz’auter che miu frar, il tiran, seigi el cass da scumandar a nus nos truffels. «Tgei emporti a mi d’esser tuppa», ­haiel bargiu, «jeu vi pomfrits!» – Affons e narrs, aschia ha ei num, dian la verdad. Fabiola Carigiet, oriunda da Domat, è autura e scolasta a Berna. Ella è ­suprastanta en l’associaziun Auturas ed auturs da la Svizra. Quest text è vegnì emess tar RTR sco «Impuls» ils 22 da mars 2022. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po ­festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor.

La 15avla gada ha il Museum Regiunal Surselva organisau las Tibadas. Mintg’onn en in auter liug seposiziuneschan ils sunadurs dalla tiba da stuors per dar signals respectiv communicar a moda musicala. Uonn ei la manifestaziun stada a Cuort/Meierhof. Las Tibadas 2023 seigien a Cuort/Meierhof, han la menadra dil Museum Regiunal Surselva, Ursina Jecklin Candrian, e sia collaboratura Paula Bundi, fixau. Il medem mument ha Tobias Heinisch, co-organisatur dil project Convivenza, fatg las preparativas pil program dalla Casa sil Punct, medemamein per Sursaissa. Convivenza ei la retscha da sentupadas da Romontschs, Gualsers e possessurs da habitaziuns secundaras. La Casa sil Punct s’auda leutier, igl ei ina specia da tegia ambulonta ch’ins transportescha d’in liug a l’auter e tschenta si temporarmein. Questa stad han ins installau ella denter center Steinhauser e biro d’informaziun da Surselva Turissem a Cuort/Meierhof. 11 tibaders e 26 sunatibas «La Casa sil Punct e las Tibadas ei stau ina cumbinaziun ideala», ha Ursina Jecklin Candrian declarau gliendisgis sera en siu beinvegni a Cuort. Sil termin, allas 19.00, ei ina roscha glieud serimnada per tedlar las tibadas. Ursina Jecklin ha getg ch’ei seigi ina tradiziun ch’ins praticavi specialmein la sera avon Nossadunna d’uost. Cun quels mieds da communicaziun devi la fumeglia d’alp signals in a l’auter. En Surselva ei la tradiziun sespiarsa avon plirs decennis. Sco quei che Alfons Maissen (1905-2003) scriva en pliras publicaziuns, ha la tiba sursilvana giugau ina rolla remarcabla en nossas alps, e quei tochen viaden l’entschatta dil 20avel tschentaners. Gl’usit dils 14 d’uost duei regurdar ad ella. Enquala tiba originala da stuors ha Alfons Maissen saviu salvar pil museum regiunal. Quel, cull’iniziativa dall’anteriura menadra Marianne Fischbacher, ha entschiet avon 15 onns ad organisar las Tibadas. Uonn ein endisch tibadras e tibaders sepostai en plirs loghens entuorn la plazza a Cuort/Meierhof. Heinz Girschwiler ha entschiet a clamar., alternond han ils auters rispundiu, mintgina e mintgin cun in’autra melodia. Embelliu supplementarmein las Tibadas 2023 cun in «chor da tibas» han 26 sunaduras e sunadurs cun tibas d’alp. Vinavon ha l’Uniun da platialas Muraun cooperau culla reit sonora, sco era il chor da sgugialaders Zervreila da Val S. Pieder.

Gliendisdis, ils 14 d’uost 2023 ei igl anteriur avat dalla claustra da Mustér, Daniel Schönbächler, morts ella vegliadetgna da 81 onn. La sepultura ei gievgia, ils 17 d’uost 2023. Daniel Schönbächler ch’ei naschius a Winterthur ei entraus ella claustra dils Benedictins a Mustér suenter ch’el ha terminau il seminari da spirituals a Cuera. Suenter il studi da germanistica e historia d’art ha el entschiet ad instruir sco scolast al gimnasi dalla claustra. Il december 2000 ei Daniel Schönbächler vegnius eligius sco 65avel avat dalla claustra da Mustér. El ei daventaus successur digl avat Pankraz Winiker. 2012 eis el seretratgs sco avat ella ve­gliadentgna da 70 onns. Igl anteriur avat era enconuschents per ses seminaris da spiritualitad e svilup dalla persunalitad. Para­sgular ei stau biars onns in da ses hobis. El era vegnius enconuschents sco «avat sgulont». (rtr/fmr/hh) Avat Daniel Schönbächler.

A Sumvitg ei ina revisiun parziala dalla constituziun communala sin rucca. Tenor quella duei ei dar futuramein ina direcziun communala ed in menader d’infrastructura. Las cumpetenzas finanzialas vegnan regladas da niev e la limita dil temps d’uffeci duei curdar. Alla radunonza communala da mesjamna, ils 23 d’uost 2023 sefatschenta il suveran da Sumvitg dalla revisiun dalla constituziun communala. En differents puncts duei quella semidar essenzialmein, surtut pertuccont cumpetenzas da decisiun. «Nus lein in menaschi pli efficient e professiunal. Il scop da quella revisiun ei da procurar per ina structura pli moderna», di il president communal Patrick Schaniel. Separar operativ da strategic Sco quei ch’ins sa leger ellas Squadras, igl organ ufficial dalla vischnaunca da Sumvitg che cuntegn er il messadi per la radunonza communala, ei l’analisa dalla structura communala sefatga in onn suenter las elecziuns communalas: «L’analisa ha mussau che la suprastonza communala sto s’occupar cun bia lavur dil gener operativ. Aschia maunca meinsvart il temps per s’occupar da fatgs strategics ch’ein atgnamein il pensum principal d’ina executiva communala. Sin fundament da questa analisa ha la suprastonza communala ponderau co las lavurs operativas e strategicas savessen vegnir separadas respectivamein tgei model d’organisaziun che fuss adattaus per delegar fatgs operativs allas partiziuns operativas da vischnaunca.» La suprastonza communala constatescha che las pretensiuns ein s’augmentadas considerablamein ils davos onns: «Per saver dar il damogn a tuttas pretensiuns basegna ei collaboraturs, autoritads, instanzas e cumissiuns che s’engaschan cun perschuasiun e pil bien dall’entira communitad. Per saver ademplir quellas sfidas e professiunalisar nies survetsch communal ei la suprastonza communala perschuadida ch’ei basegna ina midada organisatoria.» Ina direcziun communala Ina dallas midadas essenzialas ell’organisaziun dil menaschi communal pertucca l’introducziun d’ina direcziun. En quella duein il president communal, il canzlist communal ed il menader infrastructura esser. Il post dil menader d’infrastructura vegn scaffius da niev. «Davart il model da direcziun essan nus s’interessai tier las vischnauncas da Mustér, Domat e Surses che han in tal sistem. Igl ei buca la finamira da prender naven cumpetenzas dalla suprastonza communala, mobein da procurar che lezza sa s’occupar da lavur strategica. Oz sefatschenta ella da memia biaras fatschentas da meins grond’impurtonza e muntada», di Patrick Schaniel. Il sistem departamental duei restar, sin giavisch d’in cau da departament sa in conclus prius dalla direcziun tuttina era vegnir tractaus dalla suprastonza. En connex culla revisiun dalla constituziun communala e l’introducziun dil model niev vegnan era las cumpetenzas finanzialas dalla direcziun communala regladas, era quellas dalla suprastonza communala. Medemamein sto il reglament da fatschenta vegnir revidius. Ina nova funcziun En connex cull’introducziun dalla direcziun communala duei vegnir engaschau in menader d’infrastructura ch’ei in dils treis commembers dalla direcziun. Il canzlist communal duei esser responsabels per l’administraziun communala culs differents uffecis. Plinavon duei el saver sefatschentar da projects da svilup e la planisaziun locala. Il niev menader d’infrastructura duei esser responsabels pils fatgs operativs tecnics. Ad el duein igl uffeci forestal, igl uffeci stradal, il menaschi dil provediment e l’ulteriura infrastructura vegnir suttamess. «Sper la direcziun dil persunal tecnic ha la persuna che surpren la plazza da menader infrastructura era d’accumpignar projects d’infrastructura e far la direcziun dallas lavurs da projects pigns», di Patrick Schaniel. Aschilunsch che la structura nova vegn acceptada dil suveran, duei la plazza dil menader d’infrastructura vegnir publicada. Diember da candidats surveseivel Sco quei che la suprastonza communala constatescha el messadi per mauns dalla radunonza communala, eis ei uras d’abolir il temps d’uffeci: «Cunquei ch’il diember da candidatas e candidats pils mandats communals ei fetg surveseivels duei la vischnaunca buc engreviar sesezza cun determinaziuns dalla limita d’uffeci. Persunas che vulan pia star pli ditg en uffeci sco president communal, gerau, commember dalla cumissiun da quen e gestiun ni dalla cumissiun da baghegiar dueien haver quella pusseivladad.» La constituziun vertenta limitescha il temps d’uffeci sin 12 onns ni quater periodas d’uffeci. «Igl ei plitost aschia che nus stuein esser cuntents da mintgina e mintgin ch’ei promts da s’engaschar politicamein», puntuescha Patrick Schaniel. Pli efficient e senza limita Il tgamun dil menaschi communal da Sumvitg duei vegnir reformaus ed optimaus. Quei duei succeder cun introducir ina direcziun communala, adattar las cumpetenzas e scaffir la plazza per in menader d’infrastructura. Il medem mument duei la limita dil temps d’uffeci pils organs politics curdar. Hans Huonder/FMR L’autra jamna sefatschenta la radunonza communala da Sumvitg dalla revisiun dalla constituziun communala. La suprastonza communala propona pliras midadas fundamentalas. Aschia duei la vischnaunca obtener ina direcziun communala. Ina novaziun ei era quella d’installar in menader d’infrastructura. Medemamein duei la limita dil temps d’uffeci curdar. «Nus lein in menaschi pli efficient e professiunal. Il scop da quella revisiun ei da procurar per ina structura moderna», di il president communal Patrick Schaniel. La proposta per la refuorma dil tgamun communal e las cumpetenzas succeda in onn suenter las elec­ziuns communalas. El messadi per mauns dil suveran constatescha la suprastonza communala: «El rom d’ina analisa ha la suprastonza communala ponderau co las lavurs operativas e strategicas savessen vegnir separadas, respectivamein tgei model d’organisaziun che fuss adattaus per delegar fatgs operativs allas partiziuns operativas da vischnaunca.» «Nus lein in menaschi pli efficient e professiunal.» Patrick Schaniel, president communal da Sumvitg Agl ur Barriera nunnecessaria Hans Huonder/FMR La suprastonza communala da Sumvitg propona al suveran da reformar la structura al tgamun dil menaschi communal. Ei duei vegnir scaffiu ina direcziun communala, engaschau ina menader per l’infrastructura ed adattau las cumpetenzas. In ulteriur punct da revisiun pertucca la limita dil temps d’uffeci. Sumvitg ei ina da paucas vischnauncas en Surselva che ha giu ni che ha aunc ina tala. La limita dil temps d’uffeci ha duas varts: In disavantatg eis ella per buns ed engaschai funcziunaris che vegnan sfurzai da remetter lur funcziuns. Igl avantatg: A persunas ch’ein forsa buca las pli engaschadas vegn aschidadir dau in termin per surschar la sutga ad enzatgi auter. Igl ei denton evident: Ils disavantatgs dalla limita dil temps d’uffeci surpeisan claramein ils avantatgs. Savens eis ei oz aschia ch’ei dat buca sufficientamein candidats ni silmeins negina concurrenza pils posts ellas vischnauncas pintgas. Gest las vischnauncas pintgas ein ledas da mintgina e mintgin che s’engascha era a liunga vesta. Igl interess per la politica ei tschessaus e biaras e biars han gia fatg lur duer, aschia ch’els surlain la responsabladad a pli giuvens. Mo lezs mauncan tec a tec per occupar tuttas scharschas e quei ei er en ina vischnaunca pintga buca paucas. Mantener barrieras per quellas e quels ch’ein promts da s’engaschar ei pilver antiquau ed els pli biars cass era nunnecessari. Beinenqual vischnaunca er en Surselva ha giu ina limita dil temps d’uffeci, ina ga ni l’autra era per motivs persunals. Il cumbat per posts en vischnauncas pintgas s’auda plitost al vargau – aschi bein sco la limita dil temps d’uffeci. Sumvitg va la dretga via e seprepara pigl avegnir: Cun ina structura efficienta che dat allas persunas engaschadas era cumpetenzas e perspectivas senza in termin fixau da relaschada. Il president communal Patrick Schaniel ei perschuadius ch’ei drova novas structuras per menar la vischnaunca igl avegnir.

Ellas regiuns catolicas ei ils 15 d’uost in firau local. Singulas pleivs festiveschan da Nossadunna d’uost lur perdanonza, la fiasta dalla dedicaziun baselgia. Aschia han era ils da Glion festivau, gl’emprem cul survetsch divin festiv e silsuenter el curtgin pervenda. Nossadunna d’uost ei fiasta dil patrocini a Breil, mo era a Domat – ed a Cuera. La catedrala, la baselgia digl uestg, ei dedicada a Nossadunna. Paucas autras en Surselva ein dedicadas ad ella: la claustra da Mustér, e la pli veglia, la baselgia da s. Maria a Sagogn. E dapi la consecraziun ils 1880 era la parochiala da Glion. Perquei festivescha quella pleiv ils 15 d’uost, l’Assumpziun da Maria. Ils da Glion fan quei ensemen cul parochians da Sevgein, Schluein e Sagogn. Ina processiun ha ei buca dau a Glion. Persuenter in survetsch divin solemn. Il chor cecilian ha cantau sut la direcziun da Rilana Cadruvi la missa brevis en D da Mozart. Las treis soras Clara Maria, Eva Luisa ed Anna Catrina Scherrer han cantau las parts solisticas, medemamein Giusep Bundi e Benedict Berther. Sco canzun finala ha il chor cantau «Verleih uns Frieden gnädiglich», da Felix Mendelsohn Bartholdy. Tgirar la cuminonza Il chor cecilian Glion sut direcziun da Rilana Cadruvi ha cantau la Missa brevis en D da Mozart. La baselgia era ornada cun flurs frestgas ord igl iert pervenda, ils altars cun tschupials da dalias, zinias e rosas. Sco predicatura festiva ha sur Alfred Cavelti beneventau Claudia Cavegn da Glion. Suenter ch’ella haveva luvrau 17 onns egl apostolat sco muniessa, ha ella surpriu avon treis onns ella metropola taliana Turin il pensum d’assistenta pastorala ell’instituziun «Arsenale della pace». En siu priedi ha ella raquintau da sias experientschas cun affons e giuvenils malsauns. Biars da quels enquerien il senn dalla veta e la cardientscha. Il patrocini da Maria sappi rinforzar ed esser in cunfiert, ha la predicatura getg. Flurs frestgas ord gl'iert pervenda: gl'altar principal decorau. Tier la perdanonza s’auda apparen¬tamein era la cumpignia ed il tgirar la cuminonza. Quei ha la raspada astgau far da bial’aura el curtgin sper baselgia. L’uniun da dunnas da Glion e Regula Tuor han surviu gl’aperitiv ed in sempel gentar. Bia plaz per la cumpignia el curtgin dalla pleiv a Glion.

La tematica dallas plontas jastras invasivas ei dapi entgins onns fetg presenta. Sonda ha la fundaziun Platta Pussenta mess a Schluein gl’accent sin quellas. Ina specialista ha declarau daco ch’ei fa senn da cumbatter vinavon las invasivas. Rodund 3000 specias da plontas selvadias dat ei en Svizra. Da quellas ein 600 jastras respectiv «importadas» dapi 1492, gl’onn che Columbus ha scuvretg l’America. Rodund 10 % dallas importadas ein invasivas. Quei vul gir ch’ellas sederasan immens spert. Aschinavon la situaziun da partenza. «Tgei porta quei cumbat?» ha in dils participonts dumandau e gest palesau siu pareri: «Quei para a mi sco ina buot senza funs». Quella persuna ha visitau sonda vargada il gi da Platta Pussenta. Silla via per liung il Rein ha la vischnaunca da Schluein installau in sac da rimnar e dismetter neofitas. Ina cumparegliaziun La fundaziun che s’engascha per la cuntrada cultivada da Falera, Laax, Sagogn e Schluein ha organisau ina informaziun per la populaziun pertuccont la problematica dallas invasivas. El contuorn dalla Cauma da Schluein ei ina pintga gruppa d’interessents serimnada cugl intent da sebrattar e seschar instruir. L’inschigniera d’ecologia Lisa Zimmermann ha representau il funcziunari cantunal Sascha Gregori. Enteifer gl’Uffeci pil schurmetg da natira ed ambient ei quel responsabels per la strategia ed il concept cantunal dallas neofitas invasivas. La balsamina cun glondas (drüsiges Springkraut) sa vegnir pli che 2.50 meters aulta. Lisa Zimmermann ei la persuna cumpetenta demai ch’ella accumpogna gruppas en survetsch civil, classas da scola e requirents d’asil che han giu da cumbatter plontas jastras invasivas. La damonda tgei che quella lavur porti ha Lisa Zimmermann replicau cun ina cumparegliaziun: «Era las vias ch’ins schubregia trasora, ni il plantschiu ni teppi en casa, pretendan quitau permanent.» Suenter in gi serimni il tschuff puspei, ed ins schubregi vinavon onns ed ed onns ora. En quei senn stoppien ins era cumbatter permanentamein las neofitas invasivas. Cun perseveronza sa ei esser ch’ei gartegia da ragischar ellas. «Tut dependa dalla lavur consequenta», ha Lisa Zimmermann avertiu. Ellas ognas dalla Val da Schluein, leu nua che gl’ual sbucca el Rein, va bia glieud a spass, a cuorer, cul bike e cul tgaun. Vias e sendas buca lunsch naven dalla plazza da ballapei ein frequentadas stediamein. Sco quei che participontas e participonts dil gi da Platta Pussenta han saviu constatar, creschan las invasivas dapertut. La balsamina cun glondas (mira foto) per exempel profitescha da surfatschas libras, medemamein la rigera annuala (einjähriges Berufskraut) che scatscha tut ils pastgs e vala nuot sco pavel. Lisa Zimmermann muossa la rigida annuala (einjähriges Berufskraut). Dapli informaziuns dallas neofitas, cunzun dallas plontas nuscheivlas per la sanadad, anflan ins sut www.neophyten-schweiz.ch. Treis neofitas prigulusas Treis neofitas invasivas ein prigulusas per la sanadad. Inagada l’ambrosia, ina sort ch’ins scumbeglia tgunsch, pervia da sia feglia, cugl issiens indigen. Lu la darvenna giganta (Riesen-Bärenklau) e sco tiarza plonta importada il sanetsch sidafrican (schmalblättriges Greiskraut). Quellas treis invasivas astg’ins buca tolerar demai ch’ellas ein toxicas. Il sanetsch sidafrican teman ins en sia patria oriunda demai ch’el semischeida el graun e sa aschia esser responsabels per tussegaziuns dil paun. La darvenna giganta sa caschunar barschadas dalla pial e problems cun trer flad. Era l’ambrosia ston ins cumbatter. Ella ei prigulusa perquei che gia siu pollen sa caschunar fermas allergias da cunauras.

Sonda proxima envida l’Unun da cultura e sport da Cumpadials la fiasta dil vitg. En connex cun quella porscha l’uniun da dunnas VINAVON in’attracziun speciala. L’uniun che 25 dunnas han fundau il november digl onn vargau ha preparau ina «fiera ord la cofra». El vér senn dil plaid separticipeschan marcantontas e marcadonts da 6 tochen 99 onns cun ina cofra che schai sin ina meisa. Il plaz ei pia limitaus per mintgina e mintgin che separticipescha. Ella cofra ein custeivladads, creaziuns, forsa era antiquitads ni pintgas delicatessas. Ins sa buca cumprar la cofra, mobein il cuntegn da quella. Per buca concurrenzar l’ustria sil plaz dat ei denton ni glacé ni bubrondas, era buca snacks ni omlettas ord la cofra. Pigl auter ei tutta fantasia lubida per offerir als visitaders cofras emplenidas cun diltut. In parisol da sulegl vegn ad esser necessaris per schurmegiar la rauba, pertgei per sonda restan las previsiuns dall’aura vinavon fetg bunas.(fmr/abc) La fiera ord la cofra a Cumpadials ei l'idea dall'uniun da dunnas VINAVON. Alla fiasta dil vitg dall’Uniun da cultura e sport Cumpadials dat ei ulteriuras attracziuns: ustria e buffet, gril e pulenta sco era in program divertent cun legn. Il temps da fiera ei dallas 11.00 tochen las 16.00. Il menaschi da fiasta cuntinuescha tochen las 19.00. Lu arva la bar.

Gievgia, ils 17 d’uost 2023, envida il Museum Regiunal Surselva a Glion ad in referat cun discuors al podi. Il tetel tudestg «Lust & Last der sprachlichen Vielfalt», metta sil punct la tematica. La sera ella bargia dil museum plaida Renata Coray digl institut per plurilinguitad dall’Universitad da Fribourg dallas sfidas actualas da vischnauncas plurilingualas. Suenter suonda in discuors al podi. La moderatura Alice Bertogg tschontscha cun Silvio Dietrich, deputau e menader dalla scola da Ilanz/Glion. Plinavon ein sil podi Manuel Montalta, meinagestiun dalla Montalta SA, Michael Spescha, menader dalla canzlia communala ed Anna Gschwend Malin dalla pratica da miedi d’affons La Porta e parlamentara. La vischnaunca da Glion seigi in exempel paradigmatic pils contacts linguistics quitodianas e las sfidas dalla bi- e plurilinguitad, scriva il Museum Regiunal Surselva en siu invit.(fmr/abc) Museum Regiunal Surselva a Glion: cheu ei il referat e la discussiun pertuccont la sfida dils lungatgs.

Sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch ein dus gronds implonts fotovoltaics previ: In a Scharinas-Cuolm Val, l’auter sil Cuolm Nalps. Per che quels sappien vegnir realisai drova ei il consentiment da principi dalla vischnaunca. Quel ha la radunonza da vischnaunca da prender quest venderdis. La Svizra drova energia e la finamira ei energia alternativa. Sper il nez dalla forza d’aua ei quei er il nez dil sulegl e dil vent. En muntogna seporscha surtut la caschun d’installar indrezs da fotovoltaica, pia quels che produceschan electricitad cun agid dil sulegl. Dapi che la Confederaziun ha lantschau l’offensiva d’energia e scaffiu persuenter la basa legala per la promoziun, ein plirs gronds projects fotovoltaics naschi. La lescha federala d’energia nova prescriva, ch’implonts gronds da fotovoltaica sin surfatschas libras vegnan susteni dalla Confederaziun cun tochen 60 % dils cuosts da construcziun. Per ch’ils implonts vegnien realisai spert, ein las subvenziuns limitadas el termin. Diesch pertschien dall’energia producida digl implont subvenziunau sto numnadamein star a disposiziun la fin 2025, l’ulteriura part entochen la fin 2030. Dus gronds implonts Sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch ein dus gronds implonts en projectaziun. Quel da SedrunSolar dall’Energia alpina a Scharinas-Cuolm Val e quel da NalpSolar dall’Axpo a Cuolm Nalps. Ils dus indrezs gronds producessen annualmein in grond quantum energia: SedrunSolar 28 gwu che munta il diever annual da rodund 6400 casadas e NalpSolar cun rodund 13 gwu che munta il consum annual d’electricitad da rodund 3000 casadas. Las surfatschas necessarias persuenter muntan a rodund 28 ha a Scharinas–Cuolm Val ed a rodund otg hectaras en Val Nalps. Sco quei che la suprastonza communala constatescha el messadi per mauns dalla decisiun dalla radunonza da vischnaunca da quest venderdis, ha l’examinaziun dils dus loghens mussau ch’els adempleschan il meglier las cundiziuns legalas, tecnicas ed economicas per tals implonts en Val Tujesch. «L’ovra a Scharinas-Cuolm Val ei secapescha pli datier alla vischnaunca, damai ch’il terren s’auda ad ella sco era l’Energia alpina», di il president communal Martin Cavegn sin damonda dalla FMR. Auter seigi quei tiel project a Nalps che seigi sin intschess dall’Ovra electrica Reinanteriur. Ei basegna il consentiment Per che l’Energia alpina e l’Axpo sappien cuntinuar culla planisaziun dils dus implonts basegnan las duas interpresas la basa legala persuenter. In’emprema decisiun pren la radunonza communala da quest venderdis, ils 18 d’uost 2023. En tractaziun vegn la damonda da dar il consentiment per la realisaziun digl indrez fotovoltaic a Scharinas–Cuolm Val e d’approbar il contract dil dretg da baghegiar persuenter cull’Energia alpina. Il terren pigl implont ei numnadamein en possess dalla vischnaunca. Il consentiment ston vischinas e vischins era dar alla realisaziun digl indrez fotovoltaic dall’Axpo si Cuolm Nalps. «La decisiun che la radunonza da vischnaunca ha da prender ei ina da principi, sche la vischnaunca vul ils dus implonts ni buc», di Martin Cavegn. Duess ella dar il consentiment per las duas ovras, san ils detagls per las damondas da baghegiar vegnir elavurai dallas societads. En lezs cass setracta ei da damondas per implonts ordeifer la zona da baghegiar che pretendan il consentiment dil cantun. Il muossavia «Solarexpress» Sco il meinafatschenta dall’Energia alpina, Ciril Deplazes ha detg alla FMR, ein tuts detagls dil process per la damonda da baghegiar formulai el muossavia cul num «Solarexpress». Quel ha il cantun Grischun relaschau. En quel san ins leger denter auter ch’il decuors legal d’in tal project ei dètg cumplexs. La damonda da baghegiar sto vegnir examinada dalla vischnaunca, sto vegnir publicada ufficialmein ed allura vegnir suttamessa agl Uffeci pil svilup dil territori dil Grischun ch’ei aschidadir l’autoritad tgamunonta per quels projects. Ulteriurs uffecis han medemamein la pusseivladad da prender posiziun avon che la regenza decida. Suenter lezza decisiun exista lu aunc ina fasa da recuors. «Nus lessen inoltrar la damonda da baghegiar el decuors digl october ni sil pli tard il november. La finamira ei da saver entscheiver cullas lavurs preparatorias el territori Scharinas-Cuolm Val la primavera ni stad vegnenta», declara Ciril Deplazes. Il temps che la damonda da baghegiar vegn giudicada vul l’Energia alpina nezegiar denter auter era per publicar las lavurs da construcziun. «La damonda pil sustegn finanzial alla Confederaziun sa vegnir fatga quei mument che la lubientscha da baghegiar ei avon maun», di Ciril Deplazes. Fasa decisiva pils implonts fotovoltaics Damaun venderdis decida la vischnaunca da Tujetsch da principi schebein ils dus gronds implonts fotovoltaics sin siu intschess duein vegnir baghegiai. Ei setracta da quel dall’Energia alpina a Scharinas-Cuolm Val e quel dall’Axpo a Cuolm Nalps. In GIE munta che la projectaziun dils implonts sa cuntinuar, in NA fuss la fin dils dus projects. En cass d’in GIE sa la procedura per la lubientscha da baghegiar vegnir cuntinuada. La lubientscha pils implonts ei en cumpetenza dalla regenza aschilunsch che las vischnauncas s’accordan culs projects. Igl entir process legal dils projects ei circumscrets el «Solarexpress». (fmr/hh) A Scharinas-Cuolm Val ha l’Energia alpina installau in indrez da test da fotovoltaica per examinar la producziun d’energia en quei liug.

Jeu hai giu plascher dalla proposta d’Orlando da cuntinuar nies brat da meinis el proxim Plaid sin via. Ferton che jeu vevel reagau la primavera sin ses plaids pertuccont il crer, savessi el quella ga dar ina replica sin mes patratgs. P.ex. patratgs entuorn la damonda, tgei che vegni suenter la mort? Atgnamein ina bun’idea, setracta ei cheu gie dad ina dallas grondas damondas humanas. Mo detg sincer sun jeu stada empau surprida dalla proposta da sefatschentar cun quella tematica a miez la stad, cu tut ei en cumpleina fluriziun, cu nos patratgs vid il tschiel ein plitost colligiai cun ils sgols da vacanzas che cun il patratg dalla veta celestiala. Gest en quei mument sun jeu vegnida confrontada cun la mort anetga d’in convischin. Raschun has, Orlando! La veta e la mort ein soras, schibein igl unviern sco era la stad. Mo la sfida da rispunder alla damonda ei beinprest semussada: Co duess jeu explicar mia cardientscha en ina veta suenter la mort, en ina nova veta tier e cun Diu, en siu reginavel? Co exprimer il sentiment ch’ils defuncts ein vinavon da maneivel a nus e che Dieus cumplenescha quei ch’ei stau fragmentaric en nossa veta sin tiara? Co far valer la savida teologica davart ils davos fatgs, co declarar ils raquents biblics che plaidan dalla levada – e quei en treis minutas? Nunpusseivel! Inaga dapli vegn jeu alla conclusiun che schibein nies vocabulari sco era nies tschurvi surveschan bein alla realitad ed als basegns da quest mund. Per exprimer quei che vegn suenter la mort, ein schibein nos plaids sco era nies tschurvi surdumandai. Nus savein buca far auter che patertgar, plidar e s’exprimer en spazi e temps. L’auter mund, quel tier Diu, ei denton infinits ed eterns, pia senza spazi e temps. Mo co lu s’imaginar l’infinitadad e l’eternitad? Buca per nuot ha Jesus plidau schi savens en maletgs cu el ei sespruaus da declarar il reginavel dil tschiel, pia quei che vegn suenter la mort, mo entscheiva gia cheu ed uss: cu nus vivin pasch, cu nus stein en per giustia e semnein carezia. Ses maletgs, sias semeglias lain sentir che siu reginavel enconuscha autras mesiras ed in’autra logica che las mesiras e la logica da quest mund. Pia, tgei vegn suenter la mort? Jeu ni sai ni less rispunder a quella damonda. Ella sa ed astga star in misteri. Mo jeu sentel e creiel: La mort ha buc il davos plaid. «Per exprimer quei che vegn suenter la mort, ein schibein nos plaids sco era nies tschurvi surdumandai.» Jeu hai giu plascher dalla proposta d’Orlando da cuntinuar nies brat da meinis el proxim Plaid sin via. Ferton che jeu vevel reagau la primavera sin ses plaids pertuccont il crer, savessi el quella ga dar ina replica sin mes patratgs. P.ex. patratgs entuorn la damonda, tgei che vegni suenter la mort? Atgnamein ina bun’idea, setracta ei cheu gie dad ina dallas grondas damondas humanas. Mo detg sincer sun jeu stada empau surprida dalla proposta da sefatschentar cun quella tematica a miez la stad, cu tut ei en cumpleina fluriziun, cu nos patratgs vid il tschiel ein plitost colligiai cun ils sgols da vacanzas che cun il patratg dalla veta celestiala. Gest en quei mument sun jeu vegnida confrontada cun la mort anetga d’in convischin. Raschun has, Orlando! La veta e la mort ein soras, schibein igl unviern sco era la stad. Mo la sfida da rispunder alla damonda ei beinprest semussada: Co duess jeu explicar mia cardientscha en ina veta suenter la mort, en ina nova veta tier e cun Diu, en siu reginavel? Co exprimer il sentiment ch’ils defuncts ein vinavon da maneivel a nus e che Dieus cumplenescha quei ch’ei stau fragmentaric en nossa veta sin tiara? Co far valer la savida teologica davart ils davos fatgs, co declarar ils raquents biblics che plaidan dalla levada – e quei en treis minutas? Nunpusseivel! Inaga dapli vegn jeu alla conclusiun che schibein nies vocabulari sco era nies tschurvi surveschan bein alla realitad ed als basegns da quest mund. Per exprimer quei che vegn suenter la mort, ein schibein nos plaids sco era nies tschurvi surdumandai. Nus savein buca far auter che patertgar, plidar e s’exprimer en spazi e temps. L’auter mund, quel tier Diu, ei denton infinits ed eterns, pia senza spazi e temps. Mo co lu s’imaginar l’infinitadad e l’eternitad? Buca per nuot ha Jesus plidau schi savens en maletgs cu el ei sespruaus da declarar il reginavel dil tschiel, pia quei che vegn suenter la mort, mo entscheiva gia cheu ed uss: cu nus vivin pasch, cu nus stein en per giustia e semnein carezia. Ses maletgs, sias semeglias lain sentir che siu reginavel enconuscha autras mesiras ed in’autra logica che las mesiras e la logica da quest mund. Pia, tgei vegn suenter la mort? Jeu ni sai ni less rispunder a quella damonda. Ella sa ed astga star in misteri. Mo jeu sentel e creiel: La mort ha buc il davos plaid. «Per exprimer quei che vegn suenter la mort, ein schibein nos plaids sco era nies tschurvi surdumandai.» Flurina Cavegn-Tomaschett da Breil è teologa ed assistenta pastorala. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Jeu hai giu plascher dalla proposta d’Orlando da cuntinuar nies brat da meinis el proxim Plaid sin via. Ferton che jeu vevel reagau la primavera sin ses plaids pertuccont il crer, savessi el quella ga dar ina replica sin mes patratgs. P.ex. patratgs entuorn la damonda, tgei che vegni suenter la mort? Atgnamein ina bun’idea, setracta ei cheu gie dad ina dallas grondas damondas humanas. Mo detg sincer sun jeu stada empau surprida dalla proposta da sefatschentar cun quella tematica a miez la stad, cu tut ei en cumpleina fluriziun, cu nos patratgs vid il tschiel ein plitost colligiai cun ils sgols da vacanzas che cun il patratg dalla veta celestiala. Gest en quei mument sun jeu vegnida confrontada cun la mort anetga d’in convischin. Raschun has, Orlando! La veta e la mort ein soras, schibein igl unviern sco era la stad. Mo la sfida da rispunder alla damonda ei beinprest semussada: Co duess jeu explicar mia cardientscha en ina veta suenter la mort, en ina nova veta tier e cun Diu, en siu reginavel? Co exprimer il sentiment ch’ils defuncts ein vinavon da maneivel a nus e che Dieus cumplenescha quei ch’ei stau fragmentaric en nossa veta sin tiara? Co far valer la savida teologica davart ils davos fatgs, co declarar ils raquents biblics che plaidan dalla levada – e quei en treis minutas? Nunpusseivel! Inaga dapli vegn jeu alla conclusiun che schibein nies vocabulari sco era nies tschurvi surveschan bein alla realitad ed als basegns da quest mund. Per exprimer quei che vegn suenter la mort, ein schibein nos plaids sco era nies tschurvi surdumandai. Nus savein buca far auter che patertgar, plidar e s’exprimer en spazi e temps. L’auter mund, quel tier Diu, ei denton infinits ed eterns, pia senza spazi e temps. Mo co lu s’imaginar l’infinitadad e l’eternitad? Buca per nuot ha Jesus plidau schi savens en maletgs cu el ei sespruaus da declarar il reginavel dil tschiel, pia quei che vegn suenter la mort, mo entscheiva gia cheu ed uss: cu nus vivin pasch, cu nus stein en per giustia e semnein carezia. Ses maletgs, sias semeglias lain sentir che siu reginavel enconuscha autras mesiras ed in’autra logica che las mesiras e la logica da quest mund. Pia, tgei vegn suenter la mort? Jeu ni sai ni less rispunder a quella damonda. Ella sa ed astga star in misteri. Mo jeu sentel e creiel: La mort ha buc il davos plaid. «Per exprimer quei che vegn suenter la mort, ein schibein nos plaids sco era nies tschurvi surdumandai.» Flurina Cavegn-Tomaschett da Breil è teologa ed assistenta pastorala. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La gestiun dil Club alpin svizzer ha lantschau l’idea d’augmentar e flexibilisar ils prezis da star surnotg ellas camonas alpinas. Quei per cuvrir ils cuosts d’investiziuns per sanar las camonas che creschan dafertontier. Alzar ils prezis da star sur notg ein tuttavia in tema ellas diversas secziuns dil CAS, cunzun sche las camonas ein sanadas. Andreas Ruckstuhl presidiescha la secziun da Winterthur dil Club alpin Svizzer (CAS), ina secziun ch’ei beinrepresentada en Surselva cun las camonas alpinas da Punteglias e Cavadiras. Datier dil cunfin grischun sin territori da Glaruna posseda e mantegn la secziun da Winterthur las camonas da Muttsee e Kistenpass. Il president dalla secziun da Winterthur Andreas Ruckstuhl menziuna ch’ins hagi buca discutau enteifer la suprastonza dalla secziun las propostas lantschadas dalla gestiun centrala dil CAS. Il commember dalla gestiun e responsabel per la partiziun dallas camonas dil CAS, Bruno Lüthi ha via «Tagesanzeiger» intimau las secziuns d’augmentar ils prezis per star surnotg. «Nus proponin allas secziuns d’introducir prezis flexibels tenor purschida, sesiun e gi da l’jamna.» Prezis flexibels sco quei che biaras autras branschas turisticas enconuschan, sco per exempel las pendicularas. Prezis fixs e mudests Ella camona da Punteglias cuosta il star surnotg cun mesa pensiun per il commember dil CAS 75 francs ed ils hosps ordinaris pagan 87 francs. Ella camona dil Terri en possess dalla secziun Pez Terri pagan las commembras ed ils commembers 78 francs ed ils buca commembers 88 francs per mesa pensiun ed en quella rama ein las tariffas dalla plipart dalla 153 camonas alpinas en possess da diversas secziuns dil CAS. Ei dat denton camonas situadas en loghens pli exclusivs sco per exempel dal camona Monte Rosa che pretenda da buca commembers ina tariffa da 106 francs per notg e mesa pensiun. Ina certa flexibilitad dil prezis enconuscha la Hörnlihütte al pei dil Matterhorn. La camona ch’ei buc en possess dad ina secziun CAS quenta 150 francs per persuna cun mesa pensiun e 450 francs per ina suita da duas persunas cun atgna duscha e tualetta. Amitg sil sistem actual Pertuccond flexibilisar ils prezis ha Andreas Ruckstuhl confirmau da sulet communicar pil mument siu meini persunal. «Jeu sun atgnamein in adherent dil sistem actual.» In sistem cun prezis detg mudests e stabils che vala pli u meins per tuttas camonas alpinas. «Aschia sa in e scadin seprestar da prender dimora en ina dallas camonas.» Tuttina ei era il president dalla secziun da Winterthur dil CAS cunscients che sia secziun vegn a stuer sefatschentar cun la tematica. Motivau ha il commember dalla gestiun centrala dil CAS, Bruno Lüthi numnadamein sia proposta d’augmentar e flexibilisar ils prezis da star surnotg principalmein cun las investiziuns carschidas per las camonas dil CAS. Dapli confort e la midada climatica che pretenda novs access allas tegias ed investiziuns el provediment d’aua fan crescher ils cuosts. La secziun da Winterthur ha presentau in project la primavera vargada da sanar la tegia da Cavardiras per la summa da 3,5 milliuns francs (LQ 30-3-2023). La secziun sto aunc serrar ina largia da finanziaziun dad 1,8 milliuns francs per entscheiver a baghegiar. Reponderar ils prezis Da prezis flexibels per star surnotg che varieschan duront la sesiun tegn la guardiacamona dalla tegia da Cavadiras Manuela Fischer pauc, sco quei ch’ella tradescha. «Nus vegnin denton a stuer reponderar noss prezis enaquella che la tegia ei sanada.» La guardiacamona conceda ch’ils prezis ein detg mudests ella tegia da Cavadiras visavi als prezis dalla gastronomia ella val. Cunzun sch’ins risguarda las stentas da transportar la rauba sin 2649 m s.m. «Jeu constateschel denton che nossa clientella mira sils prezis.» Cuosta ina butteglia vin dapli che 43 francs negin che consumescha pli vin. «Discussiuns dat ei magari pervia dil prezi da 12 francs per ina butteglia aua minerala dad 1,5 liters.» Divers hosps prendan cun els il satget da te e cumpran sulet l’aua caulda che la guardiacamona offerescha per 4 francs il liter. «Visavi allas stentas dad arcunar l’aua ed ils cuosts d’energia ei quei prezi probablamein memia mudests.»

Culla finamira da setener ella 3. ligia parta Trun/Rabius questa fin d’jamna el campiunadi regiunal da ballapei. Al trenader Claudio Bundi stat ina giuvna squadra a disposiziun. En quella vesa el potenzial pigl avegnir. Avon strusch in onn eis ei vegniu enconuschent che l’equipa da 3. ligia formada communablamein dil Club ballapei Trun/Rabius e dall’Uniun sportiva Danis-Tavanasa hagi in niev trenader ella persuna da Claudio Bundi (39) da Glion. Dapi biars onns eis el engaschaus sco trenader ni assistent da trenader d’equipas da juniors, denter auter la U18 dalla Svizra dil sidost. Ina squadra activa ha el aunc mai trenau. Il pensum ch’el surpren ella Cadi sco successur da Roland Decurtins e Clau Berther ei pretensius, pertgei la squadra ha giu ina stagiun passada fetg difficila. Trun/Rabius ha terminau il campiunadi sil siatavel plaz da 12 squadras. Sulettamein dus puncts avantatg ha l’equipa la fin finala giu sil davos dalla tabella Tusaun/Cazas che ha stuiu acceptar la relegaziun ella 4. ligia. Dau da slignar a Trun/Rabius ha surtut il grond diember da giugadurs blessai per pli liung temps. Pliras midada persunalas Trun/Rabius parta dumengia suenter miezdi a casa el campiunadi regiunal 2023/24 encunter la secund’equipa da Mels. Pil campiunadi vegnent dispona Claudio Bundi d’in cader da 20 giugadurs: «Damai che dus giugadurs ein aunc blessai per in temps e dus ein ella scola da recruta, ei quei diember da giugadurs pli che necessaris.» Daniel Pfister, Damian Schmed e Fabio Caduff han calau da dar activamein ballapei, Salvatore Stagliano ei seretratgs ella secund’equipa. Clau Berther stat a disposiziun sco giugadur sch’ei fa da basegns. Vegni vitier da niev ein entgins giugadurs dalla secund’equipa da Danis-Tavanasa, respectiv Trun/Rabius: Andri Carigiet, Tizian Duff, Lucas Seiler e Robin Schmed sco er il junior Geo Cauzza. In dils problems actuals ei il pign diember da golis. Cullas preparativas ei Claudio Bundi cuntents: «Schegie ch’in ni l’auter ha muncau als trenaments pervia da vacanzas, havein nus saviu sepreparar bein pil campiunadi. La preparaziun ei stada cuorta, mo efficienta.» L’equipa ei semesirada cun different success en plirs giugs amicabels e scuntradas da cup. Ina giuvn’equipa Trun/Rabius dat era questa stagiun il campiunadi cun ina squadra giuvna che consista d’ina partida giugadurs ella vegliadetgna da strusch ni entuorn 20 onns. Leutier vegnan entgins giugadurs pli vegls cun dabia rutina. «Tenor miu manegiar havein nus ina buna mischeida. Tut en tut eis ei in’equipa cun in bien potenzial pigl avegnir», constatescha Claudio Bundi che vegn sustenius il mument ella direcziun dils trenaments da Sandro Orlik ch’ei aunc adina vid curar ina blessura. «Secapescha ch’il cader astga adina esser pli lads, surtut era sche plirs giugadurs ein blessai», di Claudio Bundi. La finamira stagiunala ei clara: «Nus lein empruar da setener ella 3. ligia, mo lu era d’integrar bein ils giugadurs novs e giuvens ell’equipa. Jeu less empruar da prestar buna lavur da basa e sperel ch’il cader stetti ensemen. La gronda part dallas equipas ella gruppa 1 da 3. ligia da quest onn ein fermas, aschia che quei campiunadi vegn ad esser ina gronda sfida.» Claudio Bundi parta la fin d’jamna sco cautrenader da Trun/Rabius el campiunadi dalla 3. ligia.

L’emprema equipa da Schluein Glion parta era uonn sco in dils favorits pigl emprem rang el campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. Sco il trenader Patric Casutt di, ei la promoziun ella 2. ligia regiunala per la fin dalla stagiun lu era la clara finamira. Il campiunadi regiunal da ballapei dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ha Schluein Glion terminau la stagiun passada sil secund rang. Tschun puncts dameins che Valposchiavo ch’ascenda ella 2. ligia regiunala. Era encunter quei adversari ha l’equipa dalla Foppa schau scher impurtonts puncts per contonscher igl emprem rang. Sco igl onn vargau ei Schluein Glion era la stagiun ch’entscheiva questa fin d’jamna in dils gronds favorits pigl emprem rang ella tabella. Ord quella rolla fa Patric Casutt (49) da Falera che ha surpriu il post da trenader da Corsin Cavegn questa stad, lu era negin misteri: «Nus lein gudignar il campiunadi e sepromover ella 2. ligia regiunala. Cun quei cader e suenter las prestaziuns dils davos onns ei quei in scop legitim. Sch’jeu schess enzatgei auter fuss jeu buca credibels.» La gruppa 1 dalla 3. ligia da quest onn ei tenor Patric Casutt fetg uliva: «Las fermas equipas ein probabel quellas dil Liechtenstein sco era Bogn Ragaz e Sargans.» Marino Cavegn ei naven Patric Casutt ha trenau pliras equipas da juniors ed ei staus assistent dil trenader partent Corsin Cavegn. El sa tgei ch’ei drova per contonscher la finamira stagiunala: «Nus havein giu bunas preparativas. Als trenaments ein regularmein 14 entochen 18 giugadurs separticipai. Las prestaziuns els giugs amicabels han constau. Giugs preparativs ein denton adina era da relativar. Qualitativ essan nus pli u meins tuttina ferms sco igl onn vargau.» Ina dallas petgas digl onn vargau ha bandunau l’equipa. Marino Cavegn dat da niev il campiunadi tier Balzers: «El eis ei naturalmein buc aschi sempel da remplazzar.» Bandunau il team ni calau da dar ballapei han plinavon Luzi Dermont, Nando Cabalzar, Matthias Derungs e Simon Gallmann. Martin Egger dat da niev culla secund’equipa. Vegni vitier da niev ein Lars Zala dil team sut 18 onns dalla Svizra sidost e tschun juniors ord l’atgna partiziun. Quels dattan denton alternont era culla squadra dils juniors A. Il cader ei in techet pli pigns ch’igl onn vargau. «Senza ils golis ed ils juniors hai jeu a disposiziun 16 dels. Egl emprem giug sonda sera encunter Landquart mauncan singuls giugadurs pervia da pintgas blessuras, las proximas duas jamnas duessen tuts lu puspei esser fits.» Gruppaziun cun Lumnezia En vesta al campiunadi 2023/24 ha l’Uniun sportiva Schluein Glion formau ina gruppaziun cul Club da ballapei Lumnezia, analog al pass che l’Uniun sportiva Danis-Tavanasa ed il Club da ballapei Trun/Rabius han fatg avon entgins onns. «Quella collaboraziun ei sedada a fetg cuort termin, aschia che nus stuein sesanflar igl emprem. Igl avegnir eis ei segir impurtont da formar ina buna secund’equipa cun giugadurs che san lu era vegnir engaschai ell’emprema», constatescha Patric Casutt. Omisdus clubs duein profitar dalla gruppaziun. Naven da questa fin d’jamna ei Patric Casutt alla lingia sco cautrenader dall’emprema equipa da Schluein Glion.

Questa fin d’jamna entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal 2023/24. Suenter ina pausa da biebein dus meins ein tuttas equipas da dunnas, junioras, juniors ed umens puspei en acziun. Per las equipas dalla 3. ligia dalla Surselva entscheiva il campiunadi da ballapei niev cun giugs da casa. La sonda sera re­tscheiva Schluein Glion la squadra da Landquart ch’ei mi­tschada la primavera péz a cup dalla relegaziun. En quei emprem giug dalla stagiun nova ei l’equipa dalla Foppa il clar favorit. Trun/Rabius dat siu emprem giug da quest atun la dumengia suentermiezdi encunter la secund’equipa da Mels. L’equipa songagliesa s’auda buc exnum tiels favorits en quella gruppa, aschia ch’in ni l’auter punct duess esser contonschibels per l’equipa dalla Cadi. La partenza el campiunadi fan era las equipas dalla 4. e dalla 5. ligia. En 4. ligia dat Danis/Tavanasa il giug ordeifer encunter Surses, ferton che Lumnezia retscheiva a casa Lai-Valbella che ha fatg la primavera il pass dalla 5. ella 4. ligia. El campiunadi dalla 5. ligia retscheiva Union Trin l’equipa da Trun/Rabius e Laax dat a casa encunter Rueun. Danis-Tavanasa retscheiva Val Tamina e Lumnezia dat ordeifer encunter Bogn Ragaz. 3. ligia, gruppa 1 Flums – Cuera 97 ve. 20.00 Domat – Bogn Ragaz so. 15.00 Schaan – Triesen so. 16.00 Schluein Glion – Landquart so. 18.00 Triesenberg – Sargans so. 19.00 Trun/Rabius – Mels du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Surses – Danis/Tavanasa so. 17.00 Lumnezia – Lai-Valbella du. 15.00 Domat – Tusaun/Cazas du. 16.00 Schlarigna – Mladost du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Schlarigna du. 13.00 Landquart – Lusitanos de Samedan du. 14.00 Vaz-sut – Valposchiavo du. 14.00 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Trun/Rabius ve. 19.30 Laax – Rueun ve. 20.00 Danis-Tavanasa – Val Tamina so. 19.00 Bogn Ragaz – Lumnezia du. 16.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Cuera 97 – Bischofszell so. 17.00 Uzwil-Henau – Brühl du. 11.00 Rapperswil-Jona – Surselva du. 13.30 Tobel-Affeltrangen – Uznach du. 14.00 Zuzwil – Romanshorn du. 14.00 Teufen – Gossau du. 14.30 Juniors A2, gruppa 1 Panaduz – Domat du. 14.00 Schaan – Vaduz du. 14.30 Cuera 97 – Tavau du. 16.00 Balzers – Grischun Central du. 17.30 Juniors B promoziun, gruppa 1 Staad – Arbon so. 12.00 Grischun Central – Rheintal Tinizong so. 13.00 Surselva – Appenzell Vella so. 14.00 Montlingen – Buchs so. 15.15 Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Trübbach so. 12.00 Valposchiavo – Flums so. 13.00 Sargans – Orion Cuera so. 14.00 Walenstadt – Domat du. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva b – Surselva a Trun so. 16.00 Lusitanos de Samedan – Grischun Central so. 17.00 Schlarigna – Panaduz du. 14.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Uznach so. 12.00 Toggenburg – Mels so. 13.00 Bütschwil – Cuera 97 so. 15.15 Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Landquart so. 14.00 Tavau – Schaan so. 14.00 Walenstadt – Valposchiavo du. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Domat so. 13.00 Orion Cuera – Grischun Central du. 16.30 Cuera 97 – Panaduz gl. 19.30 Juniors D elita, gruppa 1 Widnau – Rorschach-Goldach so. 10.00 Montlingen – Teufen so. 13.00 Domat – Arbon so. 13.00 Brühl – Staad so. 13.30 Steinach – Appenzell du. 11.00 Juniors D1, gruppa 1 Sargans – Cuera 97 so. 10.00 Schlarigna – Mels so. 12.00 Landquart – Vaz-sut so. 13.30 Valposchiavo – Surselva du. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Domat so. 10.00 Grischun Central – Valposchiavo so. 10.00 Landquart – Orion Cuera so. 11.30 Domat – Cuera 97 so. 17.00 Juniors D2, gruppa 2 Surselva c – Panaduz Schluein so. 11.00 Cuera 97 – Domat so. 12.00 Surselva b – Tavau Trun so. 13.00 Orion Cuera – Landquart so. 15.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Tusaun/Cazas so. 19.15 Uzwil – Cuera 97 du. 11.00 Rapperswil-Jona – Domat du. 13.30 Frauenfeld – Triesen du. 14.00 Toggenburg – Bühler du. 16.30 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Tusaun/Cazas so. 18.00 Surselva – Ruggell Tavanasa du. 13.00 Triesen – Schlarigna du. 14.00 Vaz-sut-Cuera – Werdenberg du. 16.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Cuera 97 – Triesen so. 10.00 Surselva – Domat Schluein so. 13.00 Mels – Werdenberg du. 11.00 Seniors 30+, gruppa 1 Bogn Ragaz – Plaun/Imboden ve. 19.30 Tusaun/Cazas – Vaz-sut ve. 20.00 Tavau – Lusitanos de Samedan ve. 20.15 Cuera 97 – Schluein Glion ve. 20.30 Puspei temps pil campiunadi regiunal Gest culla fin dil campiunadi mundial da ballapei dallas dunnas entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal 2023/24. Las duas equipas sursilvanas dalla 3. ligia partan en quel cun giugs da casa. Schluein Glion retscheiva Landquart e Trun/Rabius l’equipa songagliesa da Mels. Ferton che l’US Schluein ha l’ambiziun da contonscher igl emprem rang ella gruppa 1 dalla 3. ligia, parta il CB Trun/Rabius culla finamira da restar ella 3. ligia era suenter il campiunadi vegnent. Omisduas equipas han novs trenaders: Patric Casutt ha surpriu Schluein Glion e Claudio Bundi Trun/Rabius. (fmr/hh)

En connex cul cass descret sura dalla spema ella Val Trimosa seregheglia ina atgnadad humana: las marveglias. Tgis à tgei che quell‘aua a Trin cuntegn? Tgi ni tgei po haver caschunau quella spema? Aschia neschan supposiziuns e suspects. Gl’Uffeci cantunal ha surpriu il guvernagl da sligiar il legn. Entochen ch’il cass ei buca sclarius, ston ins restar ellas marveglias. Glieud marvegliusa dat ei biara. Igl ei dil reminent ina qualitad da mintga carstgaun. Ils pops neschan cun marveglias. Pli tard dat ei marveglias excessivas. Per exempel il vischin ch’ei davos gl’umbrival e schloppa bunamein dallas marveglias per saver il pli niev dil quatier. En mintga vitg dat ei talas persunas. «Quei ei bein in tgil da marveglias. Gia sia mumma saveva tut avon ch’ils pertuccai sezs», aud’ins mintgaton. Quellas persunas consideravan ins sco ils «reporters» communals. Buca per nuot havevan ellas il surnum da «Radio Beromünster». Autra glieud marvegliusa ei pli aviarta. Els ein buca schenai e damondan semplamein. Tut agradora. Lur concarstgauns queschan. Las damondas obligatas sco tgi? tgei? co? pertgei? e nua? considereschan els sco ina mulesta. «Quei va tier a ti nuot», patratgan els forsa. Igl ei denton aschia ch’ei drova glieud marvegliusa, tala che ha aviert sias antennas en tuttas direcziuns e che tschenta damondas. Per biars ha il substantiv «marveglius» enzatgei negativ. La construcziun «Seigies buc aschi marviglius» ei schizun scretta el vocabulari sursilvan Vieli/Decurtins. Quels da lungatg tudestg drovan il plaid «Wundernase» per persunas cun quell’atgnadad. Schurnalistas e schurnalists, ils reporters da mistregn, han empau quei téf. Ellas ed els drovan ina buna purziun marveglias per far lur lavur. Ei dat aunc auters mistregns da marveglias. Cristof Columbus ei staus in «tgil da marveglias». Mintga scuvierta e mintga invenziun deriva dallas marveglias. Schizun ils historichers ed archeologs (umens e dunnas) drovan quella qualitad. Els tschentan damondas ed enqueran rispostas. Glieud marvegliusa considerschan ins tscheu e leu plitost sco enzatgei negativ. L’emprema part dil plaid «marveglius» taxesch’ins pli positivamein. Tgi ch’ei marvegl ei alerts, frestgs, vitals e plein energia. Tgi ch’ei marvegl leva bugen – per ch’el munchenti buca enzatgei. Tala glieud vegn ord letg cullas antennas aviartas, tschenta damondas e metta en damonda. Ei astga buca esser per spiras marveglias, mobein per interess e per la caussa. Persunas cun in saun senn per novitads e novaziuns han adina gidau da sviluppar e da far pass anavon. Gest perquei drova ei vinavon glieud marvegliusa sco pops, cun antennas en tuttas direcziuns. Ina sauna purziun marveglias ei d’avantatg ed ins astga cuir a mintgin quell’atgnadad.

Periodicamein constateschan habitonts da Trin Mulin ch’igl ual dalla Val Trimosa meina aua da spema. Entginas persunas ein vegnidas activas ed han vuliu saver il motiv. Suenter in contact cugl Uffeci da natira ed ambient eis ei aunc buca reussiu da sclarir la contaminaziun. «Nus havein retschiert la butteglia culla prova. Quella ei ussa el laboratori digl Uffeci per la segirtad da victualias e sanadad d’animals», ha Remo Fehr confirmau ier alla FMR. El ha vuliu informar davart il cass d’ina contaminaziun dall’aua a Trin Mulin. Habitonts dil quatier e dalla fracziun havevan constatau pliras gadas, da diversas uras, che gl’ual dalla Val Trimosa menava aua cun spema. «Per part eis ei ina grossa cozza alva», conferma Giuanna Clopath. Ella e siu um Johann van savens a spass cul tgaun silla senda Trimosa che meina per liung la scarpa digl ual. Pliras gadas hagien els constattau la medema situaziun. Quest’jamna puspei. Aschia han els fatg ina fotografia dalla situaziun e tarmess alla redacziun quella. L'aua cun spema ella Val Trimosa Ei drova ina prova dall'aua La Val Trimosa entscheiva el vest dall’Alp Mora e s’extenda giuadora dils cuolms da Purcs tochen giu a Trin Mulin. El contuorn dall’entrada dil tunnel traversa il stradun digl Alpsu gl’ual. Lez cuora vinavon sper la zona da mistregn e la centrala dall’ovra electrica. Sill’altezia dalla resgia communala s’unescha l’aua dalla Trimosa cun quella dalla Val Turnigla. En quei liug han ils da Trin tratg a néz duront tschentaners la forza dall’aua. Sco Turnigla cuntinuescha ella siu viadi e s’unescha, rodund 500 meters pli engiu, a Punt Suraua, cul Flem. «Ei fuss bein interessant d’enconuscher la raschun e las consequenzas da quella spema. En quell’aua vivan gie pèschs», ha Johann Clopath rapportau. La FMR ha annunziau il cass agl Uffeci cantunal per la protecziun d’ambient e natira. Remo Fehr, il menader da quei uffeci, ha immediatamein contactau la FMR e rendiu attent ch’ina fotografia tonschi buc per eruir ils motivs dalla spema. «Senza provas da quell’aua savein nus far nuot», ha el declarau e supplicau d’emplenir ina butteglia sterila cull’aua contaminada. Quei seigi da fetg gronda impurtonza, ha el puntuau, pertgei mo cun tals mussaments sappien ins investigar ed eruir nua ch’il problem seigi. Daferton era l’aua dalla Trimosa denton puspei clara. Giuanna e Johann Clopath han denton saviu gir, che la spema tuorni puspei. Quei ei stau il cass, aschia ch’els ein descendi giuaden ella Val Trimosa ed han empleniu la butteglia cull’aua da spema. Era material organis sa far spema Adina puspei meina gl'ual dalla Val Trimosa aua cun spema. Cun Remo Fehr eran els secunvegni ch’els portien a Cuera la prova. «L’aua contaminada da Trin Mulin ei segirada, il mussament ei en casa», ha Remo Fehr accentuau sin damonda dalla FMR. Ei drovi denton in temps d’analisar il cuntegn. Aposta per provas futuras ha el mess a disposiziun als da Trin Mulin butteglias specialas. Empremas retschercas muossan ch’igl Uffeci cantunal da construcziun bassa, responsabels pil manteniment dil tunnel da Trin, ha fatg neginas intervenziuns duront il temps che la Trimosa ha menau aua cun spema. Il cass ei pil mument misterius. Remo Fehr renda attent che la spema egl ual savessi, stoppi denton buca da principi derivar da mieds da schubergiar, da savuns ni substanzas jastras. Material organic sco puorla da pollen produceschi era spema. Sco il schef digl uffeci cantunal ha sincerau, eis el engrazieivels pigl avis ch’el ha retschiert da Trin Mulin. Gl’uffeci da catscha e pesca seigi informaus e communablamein veglien els sclarir il pli spert pusseivel la derivonza dalla spema ell’aua dalla Val Trimosa.

Sontga tschugalata, il mund vegn pli e pli stuorns. Tut semida aschi spert ch’ins vegn buca pli suenter. E culla vegliadetgna vegn quei buca me­glier: Pli vegls e pli eris, pia adina pli pauc schanza da puder suenter. Per ch’jeu possi suenter aunc in pèr onns, hai jeu cumprau uss in velo d’electrisch. Aschia sun jeu era aunc el trend. Pia duas muostgas cun ina frida. Il pli vess fetsch jeu aber cun quella capellina ch’il venda-velos ha pendiu si a mi. Ti vesas simplamein ora sc’in pauper. E tschei di ha il polizist aunc teniu si mei. Hai tertgau, perquei ch’jeu vevel buca si capellina. Denton jeu vevel emblidau da far cazzola, pia haiel halt pagau quei strof, sche quels ein aunc adina schi pinchelics sco pli baul. Mondura da velo haiel buca cumprau. Tilel en quella da cuorsa liunga. Tgei poss jeu ver per mintga activitad ch’jeu fetsch in’autra mondura. Jeu hai mo ina scaffa da resti ed ina scaffa da buis. Lezza vevel cumprau per serrar en buis e muniziun. Cun buobs sas ti schon. Ussa ch’els ein gronds fuss quella venala, sche zatgi ha interess. Aber quei velo ei schon zatgei flot. En in pèr onns, sas mirar, datti in ski da passliung che va cun electrisch. Lezza ga peglia il vendider aber buca mei cun sia capellina. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). Quest text è vegnì emess tar RTR sco «Impuls» ils 2 da settember 2022. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po ­festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor. Leo Tuor

En connex cun siu concept niev ha il Museum Regiunal Surselva a Glion lantschau ina retscha da referats. El center ein particularitads ed atgnadads dalla Surselva. Gievgia sera ei la diversitad linguistica dalla vischnaunca Ilanz/Glion stada el center d’in referat ed ina discussiun al podi. Mintga sutga ella bargia dil Museum Regiunal Surselva ei stada occupada, la menadra Ursina Jecklin Candrian ha saviu beneventar in grond auditori alla sera tematica. La situaziun «Romontsch contra tudestg – tudestg contra romontsch» ha s’udiu el cantun Grischun duront tschentaners tiel mintgagi. Il lungatg dil pievel ha stuiu sesuttametter al lungatg ufficial. Per amur dil svilup economic han ins schizun empruau d’extirpar sistematicamein il romontsch. El referat introductiv dalla sera ha Renata Coray presentau mussaments en quei connex. La scienziada da lungatgs digl Institut per plurilinguitad dall’Universitad da Fribourg ei carschida si a Basilea Tiara, en ina famiglia cul bab da Ruschein e la mumma da Mustér. La sensibilitad per la plurilinguitad ha accumpignau ella tochen oz. «Stadt Ilanz» ha piars siu statuts Ella bargia dil Museum Regiunal a Glion ha Renata Coray tratg bilanza dil vargau en tiara romontscha. Oz regia leu ina bilinguitad assimetrica, perquei ch’ils Romontschs ein sfurzai da saver tudestg, ils Tudestgs perencunter buca d’emprender, respectiv da capir romontsch. En ina vischnaunca bilingua ei quei disequiliber ina sfida linguisticas per administraziun, scola, populaziun indigena e secund-indigena sco era per immigrai d’auters lungatgs. Dapi la fusiun avon diesch onns ei Ilanz/Glion in construct politic cun quella constellaziun bilingua. «Stadt Ilanz» era ufficial- e facticamein avon la fusiun in marcau tudestg. Tschintschar romontsch da radunonzas e sin plaz-scola era buca beinvesiu. Dapi ch’il marcau ei s’unius cun 12 vischnauncas romontschas ei quei semidau. La loscha «Stadt Ilanz» ha piars quasi siu status, il lungatg dils vitgs ha perencunter gudignau. Il contract da fusiun haveva empermess la bilinguitad, e quella semanifestescha oz dapertut. Ella cumplichescha denton era la veta publica. «Mintga commember dil parlament communal, dalla suprastonza communala ni d’ina cumissiun ha il dretg da pretender translaziuns da moziuns el lungatg ufficial ch’el capescha», ei statuiu egl artechel 3 pertuccont il diever dils dus lungatgs. Facticamein survescha quel a persunas da lungatg tudestg, pertgei ils Romontschs capeschan gie omisdus. Multifariadad ei in avantatg Alla fin da sia «tour d’horizont» dil romontsch a Glion e contuorn ha Renata Coray citau l’anteriura presidenta communala Carmelia Maissen. En ina intervesta dils 17 da november 2022 ha la designada cussegliera guvernativa declarau ch’ella resenti la bilinguitad sco ina realitad ch’ins vivi cun plascher e gust. Ella ughegi da pretender ch’il romontsch hagi gudignau impurtonza enteifer l’administraziun. Denton dettien las numerusas translaziuns bia lavur ed ins dueigi buca sutvaleter quei ord vesta finanziala. La finala enriheschi la bilinguitad denton e seigi ina schanza, ha Renata Coray resumau siu referat introductiv. En quei senn ha la moderatura Alice Bertogg discurriu suenter il referat cun quater persunas che representan la multifariadad dad Ilanz/Glion. Anna Gschwend Malin ei mumma da treis affons carschi e dapi in onn e miez parlamentara communala. Ella viva dapi 20 onns a Sevgein e lavura ella pratica da miedi d’affons da siu consort. La dunna dalla Svizra orientala ha empriu romontsch ed ei engaschada en uniuns. Ella constatescha ch’ei vegn entschiet ina conversaziun per romontsch, ch’ins mida lu spert el tudestg, per spir respect e cumadeivladad. Quei secuntener constatescha ella era alla sesidas el parlament communal. Gl'interprendider ed il canzlist Silvio Dietrich ei dapi in onn deputau dil Cussegl grond e menader dalla scola Ilanz/Glion. El ha confirmau ch’el seigi confruntaus en siu mintagi professiunal cun grondas sfidas. Buca il davos pervia dalla munconza da persunal d’instrucziun e las structuras plurilingualas. En vischnaunca vivien habitonts da 24 naziuns, tontas frequentien era la scola communala. Per part ei il persunal d’instrucziun confruntaus – cunzun ellas partiziuns dalla scola a Glion e dameins els vitgs – cun 10 tochen 12 naziuns en ina classa. «La multifariadad ei ton ina sfida sco in avantatg», ha Silvio Dietrich sincerau. Da sen. a dretg: Alice Bertogg, Michael Spescha, Manuel Montalta, Anna Gschwend Malin, Silvio Dietrich, Renata Coray ed Ursina Jecklin Candrian. Manuel Montalta, il meinagestiun dalla gruppa da transports, betun e gera Montalta SA, ei beinvulents al lungatg romontsch. Sco um da fatschenta vesa el il nez, mo era ils cunfins co e nua che mesiras a favur da quel selaian realisar. Savens ei la preschientscha romontscha in survetsch alla clientella. Demai che romontschs san era tudestgs, san interpresas privatas denton spargnar cuosts cun seconcentrar sin in lungatg. Michael Spescha, il menader dalla canzlia communala, ei buc interprendider, mobein obligaus al dretg vertent. El ha confirmau ch’il romontsch seigi bein ferm presents oz en casa cumin a Glion. Tuttina pretendi l’applicaziun conforma alla lescha gronds sforzs administrativs. Culla situaziun bilingua vali da buca discriminar quels da lungatg tudestg. Buns collaboraturs garanteschien denton da dumignar quella sfida. La damonda «Eis ei pli lavur ni plivalur?» dalla moderatura Alice Bertogg vala cunzun pil sectur administrativ. Il referat e la discussiun da gievgia sera el Museum Regiunal Surselva ha mussau: Il romontsch ed il diever da quel frunta sin interess. La situaziun linguistica particulara da Glion pretenda era mesiras particularas - e surtut era in engaschament persistent.

Il scolast e cumponist Gion Balzer Casanova ha festivau l’jamna vargada siu 85avel. Il Chor viril da Laax ha embelliu siu giubileum. Mesjamna vargada ha el cumpleniu siu 85avel gi da naschientscha. Duront 40 onns eis el staus scolast primar a Laax. Gia avon diesch onns, per siu 75avel, ha la vischnaunca burgheisa da Laax undrau el sco burgheis d’honur. Quella distincziun meretan persunas ch’ein sefatgas meriteivlas specialmein. Sper Eugen B. Hangartner, ch’ei staus 23 onns president communal da Laax, ei Gion Balzer Casanova la persuna che ha influenzau essenzialmein la cultura da quella vischnaunca. Gl’onn 2009 ha la regenza grischuna undrau el cun in premi da renconuschientscha. El ei buca mo staus scolast primar a Laax, mobein organist, dirigent, promotur da cant e musica, insumma da projects culturals. Gion Balzer Casanova, a caschun da siu 85avel gi da naschientscha. Ordeifer Laax ei Gion Balzer Casanova daventaus sco cumponist e creader dalla melodia «La sera sper il lag». Quella ha el fatg avon prest 30 onns. Cu el mavi da scala si en casa da scola Grava, contemplavi el savens la poesia, ha el raquentau avon sis onns en in discuors culla FMR. Il text da sur Flurin Camathias che decorescha la preit haveva inspirau il scolast primar. «Ina damaun entuorn las quater e mesa sundel jeu vegnius neunavon en letg cul patratg ch’jeu hagi aunc da preparar la lecziun da cant», eis el seregurdaus. Sin quei seigi el semess al clavazin ed hagi entschiet ad improvisar. La poesia saveva el ordadora, improvisond ha el fatg ina melodia leutier. Tut fuva ruasseivel quella damaun, in solemn ruaus. «L’ura da cant ei perinagada stada salvada», ha il cumponist dad 85 onns tradiu. En scola haveva el da quei temps in avantatg: «Ils affons cantavan adina bugen», gi el e raquenta da ses scolars da Laax che havevan dun e talent pil cant. Dapi quella reminiscenza ein 28 onns vargai. La melodia improvisada ei daventada il «himni» dalla Romontschia. Ed a Laax contan ins dil reminent aunc adina bugen. Il giubilar ha capiu da promover oreifer ses scolars. Quei cumprova il fatg ch’ei dat puspei in chor d’affons a Laax. Umberto e Rinaldo Camathias han refundau quel sco chor d’affons TICO. Quest atun entscheiva il chor ils exercezis cun duas partiziuns e pli che 30 affons. Per Gion Balzer Casanova po quei esser in schenghetg special sin siu 85avel. Vendergis sera ha il Chor viril Laax purtau ils auguris a siu dirigent d’honur.(fmr/abc)

Ils da Cumpadials, lur vischins dils vischinadis ed era glieud d’ordeifer, ein s’entupai sonda alla fiasta dil vitg. Igl ei stau ina speciala. Ils visitaders han astgau mirar, fuffergnar e prender ora rauba da numerusas valischas da viadi. Ch’ei vegni calira savevan tuts. Perquei haveva mintga marcadonta e marcadont priu las mesiras preventivas: Silmeins in ni plirs parisols han s’udiu tier gl’equipadi da fiera. Annamaria Duff ha giu il stan pli grond. Ella ei disada d’ir a fiera ed ha experientscha cun tuttas auras. Ella sesenti tiptop sut il tetg da siu stan, ha ella sincerau. Sonda suentermiezdi scaldava il sulegl propi sil menaschi dalla fiasta dil vitg a Cumpadials. L’Uniun da cultura e sport ha organisau uonn quella ensemen cull’uniun da dunnas VINAVON. Sigl invit da separticipar ad ina «fiera ord la cofra» han ellas retschiert bia resuns. Exact 20 marcadonts e marcadonts ein la finala vegni cun lur cofras e cuntegn. Pil gi da fiera han Annamaria e Marcus Duff transferiu ora el liber ina pintga part da lur stizun La Caldera. En quater cofras han els presentau lur purschida: ina cun caschiel e pettas, ina cun terscholas, ligiongias e legums en veider, ina cun truffels, bials carflurs alvs e zuchettis mellens. Ina quarta era emplenida cun vischala e pintgas antiquitads. Cofra cun crunas Cofras e cofrettas, veglias e modernas, da teila, da curom e da material sintetic han ins viu sil plaz. Malgrad ch’ellas eran emplenidas cun diltut, ein ellas dadas en egl. La fiera da cofras a Cumpadials ei stada attractiva pigl egl, l’occurrenza hilarica dau caschun da vegnir en discuors cun glieud creativa. Ell’umbriva, sut ils parisols han ins intervegniu tgi che fa tgei e pertgei. Ina cofra che schischeva en costas havevan ils marcadonts empleniu cun tuargias. Aposta per ir a fiera cuntegn quella valischa crunas e caums da lenn ella grondezia dils migieuls. Il sortiment da tuargias d’izuns, puaunas, cudugns e farbuns ha fatg queidas. Marcanzia en fuorma da lavurs da textil e lenn turnau, sut il pirer duas cofras cun termagls e giugs, pli envi ina cun scalfins d’affons per temps pli freids ed ina cofras cun cudischs han envidau da mirar e vegnir en discuors. Ina dallas cofras pli originalas sut in parisol cunteneva plontas da combra en ruogs e scadiolas. Malgrad la calira, han visitadras e visitaders gudiu da star da cumpignia. Gl’anteriur plaz-scola s’adattescha lu era fetg per ina tala occurrenza pintga. Ei savess tgunsch esser ch’igl ei l’entschatta d’ina biala tradiziun d’organisar la fiasta da stad a Cumpadials en quella fuorma. Ina commercianta giuvna cun sia cofra moderna sut il pirer. Annamaria Duff cun siu sortiment ella cofra. Duas marcadontas cun lur valischas a Cumpadials, biadia e tatta. Responsablas e responsabels dalla fiera e fiasta a Cumpadials, da sen. Samuel Degonda, Barbara Candinas, Janic Duff, Nicole Caderas, Lisetta Cathomas, Fabian Collenberg e Cornelia Tuor.

Gievgia ha Mario Venzin envidau en sia Praxis Lumnezia la secziun regiunala dall’organisaziun Giuvens miedis e pediaters da famiglia Svizra. Ad in triep assistentas ed assistents ha il miedi dalla Lumnezia dau envesta el mintgagi d’ina pratica da casa. Plirs miedis dalla Surselva ein stai presents. Aschia Martin Tomaschett da Trun, Hansueli Fuchs da Glion, Stephan Schönle da Mustér e Patric Maissen da Breil. Els e Mario Venzin, ensemen cun ulteriuras miedias e miedis, garanteschan il provediment medicinal da basa ella regiun. Els ein miedis da casa e stattan a disposiziun alla populaziun – da tuttas uras. Mario Venzin ha envidau l’organisaziun dallas assistentas ed assistents «Giuvens miedis e pediaters da famiglia Svizra». Ina secziun regiunala grischuna ei seformada il fevrer d’uonn cun ina emprema reuniun a Cuera. 5135 consultaziuns «Jeu sai buca tgei ch’jeu fagess pli bugen che quella clamada», ha Mario Venzin sincerau en sia presentaziun. Avon treis onns ha el surpriu la pratica da siu antecessur Gian Bundi ed ha cunquei cuntinuau la tradiziun dil miedi da casa en Lumnezia. Da 1931 tochen 1956 ha Pio De Righetti adempliu quella funcziun, da 1957 tochen 1987 Giuseppe De Giorgi e da 1988 tochen 2020 Gian Bundi. L’emprema gada ha la secziun regiunala grischuna dils miedis giuvens purschiu ina viseta en ina pratica d’in miedi da casa. Il miedi lumnezian ha envidau da dar in sguard en siu menaschi a Vella. Ensemen culla miedia Pia Burger, la miedia assistenta da lungatg romontsch Giulia Spotswood sco era la squadra d’assistentas da pratica ha el mussau las localitads situadas el plaun sura dil Volg. Quei che la Praxis Lumnezia ha prestau onn vargau ha Mario Venzin mussau cun cefras: 5135 consultaziuns, 88 visetas da casa, 367 radiologias, 186 controllas cun sonografia, 103 punctaziuns da giugaduras, 40 geps, 25 provediments da plagas, 22 excisiuns, 13 biopsias da pial, ina reanimaziun sco era 28 constataziuns da mort. «Ins cala mai d’emprender» La pratica da miedi ei dapi tschun onns el niev liug ella casa Paliu che la vischnaunca ha baghegiau. La surfatscha da 240 m2 porscha il survetsch medicinal necessari per ina vallada cun 2100 habitonts. Buca mo quels stabels, era numerus secundars ed ils hosps profiteschan dil survetsch medicinal ella vallad. A moda transparenta ha Mario Venzin explicau il svilup e decuors dil menaschi dapi ch’el ha surpriu quel il 2020. El ha numnau ils avantatgs e disavantatgs dil miedi independent. Siu motto seigi da far ina lavur che surveschi alla societad e buca mo ina per gudignar daners. Il bab da famiglia da 39 onns ha capiu da declarar la multifariadad dalla medischina da casa. «Sco miedi da casa calan ins mai d’emprender», ins hagi cass aschi varionts, ha el getg. Tiel mintgagi detti ei denton era situaziuns ch’ins sappi buca gidar pli e stoppi tarmetter vinavon la pazienta ni il pazient. En siu referat ha Mario Venzin dau tips e ludau la medischina da casa culla suandonta constattaziun: «Nossas pazientas e nos pazients dattan anavos a nus aschi bia». Ils quater auters miedis da casa presents che praticheschan en Surselva han confirmau quei. Dus programs per promover miedis da casa Dapi 2006 dat en en Svizra l’organisaziun dils Giuvens miedis e pediaters da famiglia. Finamira eis ei che miedis assistents san seconnectar ella regiun. Per miedis giuvens che s’interesseschan per la medischina da casa eis ei ina plattafuorma da sebrattar e da fuffergnar avon che surprender ina pratica sco miedi da casa independent ni sco emploiau en ina pratica communabla. El Grischun han ils 120 miedis da casa ch’ei dat ina rolla decisiva el provediment sanitar. Aschia sto il Cantun era haver in interess special da garantir quel, quei cun avunda miedis e la qualitad necessaria. Per miedis ch’ein avon il temps dalla pensiun eis ei vegniu ils davos onns pli e pli grev d’anflar successurs. En quei senn s’engascha il cantun Grischun dapi entgins onns cun contribuziuns substanzialas. D’ina vart sustegn el il program «Capricorn» per assistents che vulan luvrar duront sis meins en ina pratica da scolaziun pil tetel da miedi specialist per medischina generala interna ni medischina d’affons e giuvenils. Dall’autra vart sustegn il Cantun il program «Curriculum», igl ei perfecziunaments structurai sur plirs onns per assistentas ed assistents che vulan sescolar sco miedi da casa. Patrick Scheiwiler ei gl’incumbensau cantunal per quei sectur dil sanitaresser. Patrick Scheiwiler ei gl'incaricau per medischina da casa dil Spital cantunal a Cuera. Treis damondas a Patrick Scheiwiler P atrick Scheiwiler, Vus essas caumiedi dalla medischina da casa al Spital cantunal a Cuera. Tgei ha motivau Vossa organisaziun da vegnir ella periferia, en ina pratica en Lumnezia? Enteifer il program da perfecziunament che nus purschein havein nus entschiet avon in onn cun quella retscha da visetas en differents loghens. Suenter il kick-off il fevrer a Cuera ed il matg la viseta silla basa dalla Rega a Vaz-Sut ei quei cheu la tiarza da quater occurrenzas annualas. El futur vulein nus visitar mintg’onn ina pratica en in’autra regiun. Gl’auter onn mein nus a Cuera e vinavon tras gl’entir cantun aschia che mintga uniun regiunala ha caschun da sepresentar. Cun tgei finamira? Nossa finamira eis ei che assistents che lavuran en quella regiun specifica sappien secolligiar culs miedis da casa dalla medema regiun. Vus sez luvreis el Spital cantunal a Cuera. Lez ha probablamein auters interess che quels d’ina pratica da miedi? Jeu mez sundel miedi da casa e lavurel en ina pratica communabla el cantun Sogn Gagl. Avon in onn hai jeu surpriu el Spital cantunal a Cuera il post sco incumbensau per la promoziun dalla medischina da casa el Grischun. Jeu haiel pia ina clara incumbensa cantunala. Il Spital cantunal ha daferton sez empau breigia da recrutar miedis, perquei constattein nus veramein empau ina situaziun da concurrenza. Da miu engaschi profiteschan la finala tuts, ton la medischina da casa sco ils spitals, perquei ch’els san sebasar sin ina medischina da casa ferma e rinforzada. Manegieis Vus che quellas visetas dils miedis-assistents ellas praticas da casa portien il success giavischau? Nossa finamira eis ei en scadin cass. Las experientschas en tschels cantuns svizzers muossan che quella fuorma da perfecziunament ha success.

Il 2002 han ins undrau la davosa gada persunalitads el Curtin d’honur a Trun. Gl’onn giubilar 2024 vegn la Surselva Romontscha a cumplettar las tablas culs num. Tgi che retscheiva il premi Nobel ha gronds merets ed igl ei ina aulta honur per la persuna distinguida. La differenza cul premi Nobel ei che las persunas recepidas el Curtin d’honur a Trun retscheivan negins daners. Els ein morts, han denton prestau duront lur veta ton bia per art e cultura ch’els vegnan perpetnisai cull’inscripziun a Trun. Ils 15 da settember 2024 dat ei la proxima gada in act festiv sut igl ischi sper la caplutta da s. Onna. En connex cul giubileum da 600 onns Ligia Grischa vegn la Surselva Romontscha ad undrar puspei entginas persunalitads. Tgi ch’ins recepescha el Curtin d’honur, ei aunc confidenzial. Actualmein ein 30 persunalitads enscrettas vid il mir dil curtin, 29 umens ed Anna Capadrutt, la suletta dunna. La Sutsilvana da Präz ha la Renania undrau 2002 per ses merets sco scriptura e poeta. Cun ella havevan ins undrau lezza gada il scribent Toni Halter, il fundatur dalla Ligia Romontscha Giachen Conrad sco era il pictur Aluis Carigiet. Il curtin d'honur ei sper la caplutta da s. Onna a Trun. Sco quei che la suprastonza communala da Trun scriva en sia communicaziun ufficiala, ein tut ils termins dallas festivitads «Sut igl Ischi 2024» fixai. Quellas entscheivan ils 30 da mars 2024 ella Cuort Ligia Grischa e cuntinueschan ils 20 e 21 d’avrel 2024 cun in concert dalla Societd da musica da Trun ensemen cun Alexi & Marcus. Il chor viril Ligia Grischa semetta ils 27 d’avrel 2024 a Trun sin in viadi historic a Domat, Mesocco e Glion. Dils 8 tochen ils 14 da zercladur ei silsuenter il concert «Detgas e fatgas d’ina perdetga métta». Suenter la fiasta da cant districtuala dils 15 da zercladur 2024 suonda la secunda mesadad d’uost las nov producziuns dil teater el liber «Ligia 2.0».

Venderdis ha la suprastonza communala envidau la populaziun tuatschina a radunonza da vischnaunca. Quella ha giu da prender posiziun pertuccont ils dus projects fotovoltaics planisai sin territori da Tujetsch. Pil project dad Energia Alpina ha ei dau negina opposiziun. La radunonza ha decidiu uanimamein da dar il consentiment pil grond implont solar a Scharinas. Era il conctrat pil dretg da baghegiar cull’interpresa indigena ha il suveran lubiu. Aschia vegn quella in pass vinavon e sa realisar gl’implont silla surfatscha planisada denter il Cuolm Val e Tschamut. Era il project solar dalla Axpo vegn in pass vinavon. La radunonza communala ha approbau la concessiun alla Axpo per in implont fotovoltaic si Cuolm Nalps. Dalla vart dretga dil Lai da Nalps vul l’interpresa installar sin ina surfatscha dad otg hectaras 30'000 moduls solar che dueien producir el futur current electric per rodund 3000 tenerscasa. Igl ei in da 4200 projects. Visualisaziun dil project NalpSolar a Tujetsch. Sper quellas tractandas centralas ha la radunonza communala da Tujetsch approbau la nova lescha da parcar e campar sin intschess communal.(fmr/abc)

Dacuort hai jeu giu vacanzas – vacanzas da stad. Ina mesadad da quellas hai jeu propi gudiu cun far quei ch’jeu fetsch bugen, e l’autra part hai jeu passentau per gronda part en cuschina. Enstagl dalla mar hai jeu giu ina sadiala cun aua da savun sper mei. Gie, ins sa era lavar ora la cuschina da stad, sch’ins ha munchentau da far quei la primavera. Il pli grond respect hai jeu giu dalla scaffa da disuorden. Vus veis bein era ina tala scaffa zanuas en habitaziun, ella quala Vus dusteis tut quei che ha schiglioc plaz negliu? En nossa scaffa da disuorden anflan ins dil toaster sur tastgas da tuttas uisas tochen colurs d’aua ed aua da Lourdes. Era la maschina da cuser ei ella scaffa, sper candeilas e giugs e bia auter. La schelta ei vasta e sto vegnir cavigliada sin treis tablars e sil plantschiu dalla scaffa. La scaffa ei vegliandra e da pégn. Ella ei probabel la suletta mobilia che jeu hai priu ella lètg. Mo ella era sco fatga per la nischa en nossa cuschina, era sche nus vevan mai miserau ora quei. Ella cuntegn era dabia firlefanzas che sveglian regurdientschas, per exempel ina pintga cuppa d’arschella cun uvierchel. Quella cuppa era da colur brina e sularada, secapescha buca cun ver aur. Jeu vevel schon ponderau pliras gadas da dismetter ella. Mo las caussas ch’eran lien eran tochen uss aunc memia custeivlas per mei. Quella ga ei quei stau auter. Secapescha hai jeu aunc inaga aviert la cuppa e contemplau il scazi ch’era lien: cheu eran mias empremas rintgas. Saveis, quellas ch’ins survegn gest suenter ch’ins ha schau far las ruosnas ellas ureglias. Quellas drovan ins suenter mai pli! E lu era cheu era aunc miu emprem ani che jeu hai giu cumprau tut persula per mei. Secapescha era quei rin ner buc aschi custeivels – e cun ina siarp entuorn il det mon jeu schon daditg buca pli a spass. Pia era quei tempi passati! Culs onns eran lu aunc setschentadas clamras da biro e segirellas en quei cup. Las clamras hai jeu schau lien, las segirellas hai jeu dustau tier las autras en ina scatletta. E lu hai jeu bess la cuppa cul scazi ed igl uvierchel el rumien. Bia auter hardumbel ord la scaffa ominusa hai jeu rimnau e dau ella brocki. Forsa drova zatgi gie ina u l’autra caussa. E forsa setschenta quei uorden lu zacu era puspei en ina scaffa da disuorden. E sch’ei va buc en scalgias, anflan la vasa ni il ruog lu puspei ina nova patruna. Quella drova in tempset la vischala, avon ch’ella vegni puspei messa en scaffa ed emblidada. Basta, en nossa scaffa da disuorden regia il mument uorden cumplein. Tut ha siu plaz ed ei cavigliau scosauda. Tgisà con ditg? Alice Bertogg è promotura regiunala da la Lia Rumantscha e viva cun sia famiglia a Sevgein. Alice Bertogg, autura da la columna

All’entschatta dil giug ha ei viu ora sco sch’ils giugadurs da Schluein Glion fussan aunc en vacanzas. Landquart ha dominau ed havess saviu ir cun dapli che mo in gol en avantatg. L’entira secunda mesadad e cunzun encunter la fin dil giug ha l’equipa da casa lu dau praticamein sin in gol. Il gol dalla victoria ha denton buca vuliu curdar; memia pauc precis ein ils siets stai, memia engaschai il giugadurs da Landquart che han per tut prezi vuliu segirar silmeins in punct ed ein semess en mintga cumbat cun tgierp ed olma. Gia ella quarta minuta ei igl emprem gol curdaus entras Jetmir Hashani ch’ei vegnius lantschaus cun in pass liung che ha surpriu l’entira defensiun indigena dormulenta. Igl 1:1 ei curdaus ella 14avla minuta. Rafael Deplazes ha retschiert la balla ella zona da puniziun da Tiziano Vinzens e ha plazzau ella tras pliras combas ella reit. Tgi che ha quintau che Schluein Glion surprendi ussa il domini dil giug ei vegnius trumpaus. Adina han malprecauziuns e malsegirtads dils giugadurs indigens purtau ils hops el giug. Ed aschia han els era getg engraziel ella 32avla minuta e sittau igl 1:2 entras Marc Pirovino. Da pausa ha Patric Casutt en siu emprem giug sco cautrenader midau en Sattar Afzali per dar elan al giug amiez. E quei ha era purtau fretg: Afzali ha dirigiu il giug e dau niev slontsch all’offensiva. L’equipa ha elavurau pliras bunas caschuns d’egalisar, tuttas ein denton vegnidas munchentadas. Era la secunda midada da Casutt ha purtau fretg. Ella 58avla minuta ha el schau ir Leandro Bastos sil plaz che ha mo treis minutas pli tard sittau siu emprem gol per Schluein Glion e quei en siu giug da debut per l’emprema equipa. Per dapli ha ei denton buca tunschiu. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Landquart 2:2 (1:2) Crap Gries. 206 aspectatur(a)s. Arbiter: Tahiri. Gols: 4. Hashani 0:1, 14. Deplazes 1:1, 32. Pirovino 1:2, 61. Bastos 2:2. Schluein Glion: Alessandro Casutt, Holderegger, Sgier, Gianluca Casutt, Büchler, Michel (46. Afzali), D‘Atria, Laurin Zala, Vinzens (58. Bastos), Deplazes (77. Bundi), Caduff. Landquart: Minni, Sandro Hertner, Oertli, Hartmann, Sousa (81. Carvajal), Fausch, Flavio Hertner (81. Monteiro), Pirovino, Hashani (71. Gruber), Micevski (77. Costa), Oswald. Remarcas: Cartas melnas: 51. Deplazes (foul), 53. Fausch (foul), 62. Hartmann (malsportadad), 66. Hashani (reclamar), 79. Büchler (reclamar), 90. + 4. Oertli (foul) e 90. + 4. Afzali (malsportadad). Schluein Glion senza Bearth, Capaul, Derungs e Kohler (absents). 35. siet ella petga Schluein Glion (Caduff). Corners: 10:2.

El rom dalla nova politica regiunala (NPR) ha la regenza concediu alla Secziun Winterthur dil Club alpin svizzer (CAS) ina contribuziun cantunala da 162 521 francs per renovar la camona da Cavardiras sin territori dalla vischnaunca da Mustér. La contribuziun vegn concedida en connex cun in emprest da NPR da 700 000 francs. La camona da Cavardiras CAS sin 2649 meters sur mar duei vegnir adattada als basegns dils hosps d’ozildi e vegn a porscher dapli confort e sfera privata. Il diember da plazzas da durmir vegn reducius da 60 a 49. La renovaziun dall’infrastructura duai risguardar ils aspects ecologics e corrispunder al pli niev stan dalla tecnica. La camona ch’era buca isolada bein avunda entochen ussa, survegn in’isolaziun termica. Sco quei che la regenza scriva en ina communicaziun als mieds da massa, duein las lavurs da construcziun entscheiver il settember 2024 ed esser terminadas il settember 2025. (cdm/fmr) La camona da Cavardiras sin territori dalla vischnaunca da Mustér vegn renovada.

Pervia da las schliatas prognosas dall’aura vegn la fiasta dil vitg a Rueras, previda sonda, ils 26 d’uost 2023 buca arranschada. Sco quei ch’ils organisaturs – il vischinadi - communicheschan, vegn ella spustada sin l’auter onn. Sonda proxima era previu a Rueras in variont program cun presentaziuns culturalas, fiera da plugls ed ustria. (cdm/fmr/hh)

La partenza da Schluein Glion e Trun/Rabius el campiunadi da ballapei dalla 3. ligia ei buca reussida tenor gust. L’equipa dalla Foppa sto secuntentar cun in remis encunter Landquart, quella dalla Cadi ha spiars il giug encunter la secunda da Mels. Lumnezia ha festivau ina victoria egl emprem giug dalla 4. ligia encunter Lai-Valbella ed ina victoria han era las dunnas dalla Surselva contonschiu ella 4. ligia. Ballapei dominescha puspei la scena dil sport regiunal. La fin d’jamna ha il campiunadi regiunal entschiet. Suenter ils giugs da preparaziun ei l’emprema scuntrada aschidadir l’emprema enconuschientscha dallas fermezias, respectiv dallas fleivlezias. Schluein Glion che vala sco in dils favorits pigl emprem plaz el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ha munchentau da festivar l’emprema victoria gia egl emprem giug. Duas ga ei Landquart iu en avantatg avon che la squadra da Patric Casutt sappi segirar in punct. (Mira rapport separau). Trun/Rabius ha spiars sia scuntrada a casa encunter la secund’equipa da Mels. Exact cul medem resultat da 1:2 ha l’equipa che vegn trenada da niev da Claudio Bundi spiars igl emprem giug da campiunadi d’avon in onn, lezza ga a casa encunter Triesenberg. Pér ella quarta runda ha Trun/Rabius recaltgau avon in onn ils emprems puncts. Ei resta da sperar che quei scenari serepeti buc uonn. Victoria per Lumnezia Cun ina clara victoria ei l’equipa da Lumnezia partida el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. Hosp en Lumnezia ei Lai-Valbella stau, la squadra che ha contonschiu la primavera la promoziun dalla 5. ella 4. ligia. Claramein ha Danis/Tavanasa spiars siu giug cun 1:6 ordeifer encunter Surses. Cun quella victoria ha la squadra surmirana sutlingiau sias amibiziuns per questa stagiun. Ella vala sco in dils favorits sils emprems rangs ella tabella. Ella gruppa 2 dil campiunadi dalla 5. ligia ha Trun/Rabius gudignau ordeifer cun 1:0 encunter Union Trin; Laax e Rueun han partiu ils puncts. Terradas ha ei dau per Danis-Tavanasa e Lumnezia. Buna partenza da dunnas e junioras La squadra da dunnas dalla Surselva ei partida cun ina victoria el campiunadi niev. Anna Cavelti e Laura Casanova han sittau ils dus gols per lur equipa ed aschia segirau la victoria. Cun 9:0 han las junioras sut 15 onns dil Team Surselva gudignau lur giug encunter Domat. Treis da quels nov gols ha Ladina Victoria Cabernard sittau enteifer quater minutas. 3. ligia, gruppa 1 Flums – Cuera 97 3:2 Domat – Bogn Ragaz 2:3 Schaan – Triesen 7:1 Schluein Glion – Landquart 2:2 Triesenberg – Sargans 3:2 Trun/Rabius – Mels 1:2 1. Schaan 1/3; 2. Triesenberg, Bogn Ragaz e Flums 1/3; 5. Mels 1/3; 6. Landquart e Schluein Glion 1/1; 8. Domat, Sargans, Cuera 97 1/0; 11. Trun/Rabius 1/0; 12. Triesen 1/0. 4. ligia, gruppa 1 Surses – Danis/Tavanasa 6:1 Lumnezia – Lai-Valbella 4:0 Domat – Tusaun/Cazas 1:1 Schlarigna – Mladost 1:0 1. Surses 1/3; 2. Lumnezia 1/3, 3. Schlarigna 1/3; 4. Tusaun/Cazas e Domat 1/1; 6. Schluein Glion e Panaduz 0/0; 8. Mladost 1/0; 9. Lai Valbella 1/0; 10. Danis-Tavanasa 0/0. 5. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Schlarigna 5:1 Landquart – Lusitanos de Samedan 1:4 Vaz-sut – Valposchiavo 1:1 1. Cuera 97 1/3; 2. Lusitanos de Samedan 1/3; 3. Vaz-sut e Valposchiavo 1/1; 5. Bregaglia, Tusaun/Cazas, Panaduz 0/0; 8. Landquart 1/0; 9. Schlarigna 1/0. 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Trun/Rabius 0:1 Laax – Rueun 2:2 Danis-Tavanasa – Val Tamina 1:8 Bogn Ragaz – Lumnezia 3:1 1. Val Tamina 1/3; 2. Bogn Ragaz 1/3; 3. Trun/Rabius 1/3; 4. Laax e Rueun 1/1; 6. Sedrun/Mustér 0/0; 7. Union Trin 1/0; 8. Lumnezia 1/0; 9. Danis-Tavanasa 1/0. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Cuera 97 – Bischofszell 2:3 Uzwil-Henau – Brühl 0:4 Rapperswil-Jona – Surselva 9:0 Tobel-Affeltrangen – Uznach 1:2 Zuzwil – Romanshorn 2:3 Teufen – Gossau 2:2 Juniors A2, gruppa 1 Panaduz – Domat 2:7 Schaan – Vaduz 5:0 Cuera 97 – Tavau 6:2 Balzers – Grischun Central 2:6 Juniors B promoziun, gruppa 1 Staad – Arbon 3:1 Grischun Central – Rheintal 3:3 Surselva – Appenzell 9:3 Montlingen – Buchs 7:0 Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Trübbach 1:4 Valposchiavo – Flums 1:1 Sargans – Orion Cuera 8:0 Walenstadt – Domat 2:0 Juniors B2, gruppa 1 Surselva b – Surselva 2:3 Lusitanos de Samedan – Grischun Central 5:0 Schlarigna – Panaduz 6:1 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Uznach 4:1 Toggenburg – Mels 2:2 Bütschwil – Cuera 97 0:8 Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Landquart 7:1 Tavau – Schaan 9:1 Walenstadt – Valposchiavo 2:4 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Domat 2:7 Orion Cuera – Grischun Central 5:0 Juniors D elita, gruppa 1 Widnau – Rorschach-Goldach 4:0 Montlingen – Teufen 8:5 Domat – Arbon 6:1 Brühl – Staad 0:7 Steinach – Appenzell 3:0 Juniors D1, gruppa 1 Sargans – Cuera 97 7:0 Schlarigna – Mels 3:1 Landquart – Vaz-sut 3:13 Valposchiavo – Surselva 18:0 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Domat 0:10 Grischun Central – Valposchiavo 2:10 Landquart – Orion Cuera 10:0 Domat – Cuera 97 8:2 Juniors D2, gruppa 2 Surselva c – Panaduz 2:6 Cuera 97 – Domat 4:8 Surselva b – Tavau 8:2 Orion Cuera – Landquart 7:3 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Tusaun/Cazas 3:2 Uzwil – Cuera 97 4:1 Rapperswil-Jona – Domat 0:1 Frauenfeld – Triesen 3:2 Toggenburg – Bühler 4:2 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Tusaun/Cazas 1:0 Surselva – Ruggell 2:0 Triesen – Schlarigna 1:0 Vaz-sut-Cuera – Werdenberg 0:3 Junioras FF-15, gruppa 1 Cuera 97 – Triesen 2:1 Surselva – Domat 9:0 Mels – Werdenberg 1:7 Seniors 30+, gruppa 1 Bogn Ragaz – Plaun/Imboden 3:4 Tusaun/Cazas – Vaz-sut 5:1 Tavau – Lusitanos de Samedan 2:1 Cuera 97 – Schluein Glion 2:2 L’emprempa equipa dall’Uniun sportiva Schluein Glion. Davon da seniester a dretg Nico D’Atria, Livio Derungs, Noa Li Paulin, Mattia Büchler, Flurin Capaul, Alessandro Casutt, Fabio Holderegger, Ruben Rechenbach e Remy Manetsch. Enamiez da seniester a dretg Beat Fryberg (fisio), Roland Casutt (assistent), Aron Büchler, Gianluca Casutt, Leandro Bastos, Lars Zala, Tiziano Vinzens, Gian Sgier, Patric Casutt (scheftrenader) e Damian Arpagaus (trenader da golis). Sisum da seniester a dretg Beat Dermont (co-menader sport), Serafin Bundi, Lars Caduff, Gion Andrea Kohler, Laurin Zala, Carlo Bearth, Andri Michel, Sattar Afzali, Rafael Deplazes ed Urs Casutt (co-meander sport). Silla foto mauncan Gianluca Coray (recrut), Alessio Langhi e Daniel Caduff (assistent).

L’interpresa Novaziun cun sedia a Schluein ha presentau in cumplet niev vehichel cun in ischel cun tracziun electrica adattaus per l’agricultura e per la lavur communala. La gievgia vargada han ils interessents saviu seperschuader ellas spundas dad Arezen co igl ei da segar electric cul «Monotrac». La maschina fa negina canera. Quei ei l’emprema impressiun suenter che Markus Joos ha tgamunau siu motor da segar sil prau. Igl ei ina novaziun, quei ch’il pur dad Arezen ha presentau la gievgia vargada sin siu menaschi puril. In vehichel construius dalla interpresa Novaziun da Gian Caduff e Daniel Vincenz e lur partenaris da fatschenta Nico Bernold e Marco Sangklin. Il «Monotrac» ch’il pur dad Arezen ha presentau a puras e purs ei in niev product ord la cuschina dils inschigniers che han entochen ussa produciu tracziuns electricas per maschinas veglias dad in ischel. Il «Monotrac» ei denton in vehichel dad in ischel planisaus e construis cumpletamein da niev dalla equipa che ha sia sedia a Schluein ed ina halla da construcziun a Rueun. Segar culla forza dalla battaria Il coc dil «Monotrac» ei la tracziun electrica spisgentada da duas battarias. El sa vegnir equipaus cun diversas indrezs per la lavur agrara sco per il survetsch communal. Pil mument ei il team da Novaziun sin turnea svizra per presentar il niev vehichel. Ed igl interess per la nova tecnologia ei avon maun, sco quei ch’ins ha saviu seperschuader la gievgia sera ad Arezen. Plirs dils biabein 20 presents han nezegiau la caschun da sez prender enta maun il guvernagl e far empremas experienzas da segar cul «Monotrac» ella spunda dad Arezen. «Ina caussa ei segira, duront segar cul «Monotrac» audan ins a scalinar il telefonin.» Quei ei stau ina dallas conclusiuns dils visitaders dalla presentaziun. Gian Caduff ei tuttavia pertscharts ch’udir il telefonin tonscha buca per preschuader la clientella da cumprar in vehichel cun tracziun electrica. Denter tschun e nov uras tonschan las battarias dil vehichel. Ei dat duas pusseivladads da cargar ellas. Quella vid la bescla normala cuoza 10 uras e via in sistem da cargar spert selai cargar la battaria en in’ura e mesa. Il motor dil «Monotrac» porscha in prestaziun da 13 kW ed ils 50 000 francs ch’el cuosta ein buca lunsch naven dad in semegliont vehichel cun motor da benzin. «Nus luvrein vid opziuns per duvrar il «Monotrac» respectiv sias battarias per arcunar energia digl indrez fotovoltaic da Markus Joos duront igl unviern.» La pusseivladad da duvrar il «Monotrac» duront igl unviern porscha ulteriuras perspectivas era finanzialas ed augmenta l’attractivitad dalla tracziun electrica visavi ad in vehichel cun motor da benzin che passenta igl unviern en garascha. Ina soluziun perschuadenta Ina perschuadenta soluziun dad in motor dad in ischel cun tracziun electrica han ils inschigniers sursilvans planisau, construiu e presentau la gievgia vargada. En cuort temps sco quei che Gian Caduff tradescha. «Enteifer in onn eisi reussiu da planisar e construir ina emprema pre-seria.» En stretga collaboraziun cun treis purs che han cussegliau ils inschigniers che han duvrau las maschinas e dau impuls nua adattar il vehichel. «Quei ei nies avantatg, da luvrar en ina pintga equipa e da spert far midadas.» Gian Caduff e ses cunpossessurs da Novaziun ein pertscharts che la concurrenza dierma buc. Sper Novaziun lavuran era autras interpresas – era pli grondas – vi da semeglionts prototips da maschinas agricolas. «Senza persunal qualificau eis ei buca pusseivel da sviluppar in tal product.» E quei persunal ton dalla vart mecanica sco electronica ha Novaziun recrutau ton en Surselva sco ella Bassa. Sper ils quater inschigniers porscha l’interpresa ulteriuras 4,5 plazzas da lavur. Novaziun fa actualmein reclama per il «Monotrac» cun tracziun electrica e gi ch’el seigi efficients sco negin auter vehichel dad in ischel. Ed el ei: «Sviluppaus, construius e baghegiaus en Surselva.» Gian Caduff e ses collegas vulan denton buca mo far reclama e producir ina pre-seria. «A partir dalla primavera proxima vulein nus vender ils emprems «Monotracs.»

Actualmein ei la caplutta da sogn Sievi a Breil en palancau. La pleiv ei vidlunder da renovar gl’edifeci situaus sil crest encunter ils cuolms. La davosa renovaziun ei stada ils onns 1973 tochen 1976. La lavur principala ei quella da curclar da niev il tetg da slondas. Gia avon 50 onns haveva Andreas Pfister accumpignau la renovaziun. Da gliez temps era el occupaus sco meinabaghetg tier l’interpresa da baghegiar. El seregorda da detagls ch’ins haveva fatg ils onns 1973 tochen 1976. La lavur da curclar da niev il tetg haveva il slondèr Stäger da Vaz Sut execuiu lezza gada. Ei deva negin auter el Grischun. 50 onns pli tard ha la pleiv da Breil saviu risguardar in slondèr sursilvan. Per curclar da niev il tetg dalla caplutta da sogn Sievi ha Andreas Bisquolm produciu 35'000 slondas. Buca surschar alla proxima generaziun Ils dus fegls Rafael e Joel meinan oz il menaschi dil tetger da Ladir. Els ein actualmein occupai da curclar il tetg dalla caplutta a Breil. Las duas varts, expostas a neiv, glatsch, vents burasclus, calira e ferdaglia, havevan pitiu. Sco quei ch’il restauratur incaricau Ivano Rampa ha scret en sia expertisa per mauns dalla suprastonza da pleiv, ha cunzun la vart encunter nord digl edifeci entginas parts fleivlas. Perquei ei la pleiv sedecidida da remplazzar gl’entir tetg e da sanar la drenascha. Sep Cathomas gi el discuors culla FMR: «Ti sas schar ir ils baghetgs e far nuot. Lu ha semplamein la proxima generaziun ina carga tonpli gronda». Gl’ugau-pervenda ed il president dalla pleiv Sep Cathomas han visitau vendergis il plazzal sil crest sur la scheina da Cuort. Ils frars Bisquolm fineschan quest’jamna previsiblamein la lavur da curclar il tetg. Las slondas ch’els drovan ein fendidas da larischs pinai da glina pleina il schaner e fevrer. Igl ei cumprovau che quella metoda garantescha ch’il tetg tegn puspei silmeins 50 onns. Substanza sensibla Il pictur Luis Defuns ei medemamein sil plazzal. El collavura cul restauratur e prepara ils recepts specials ch’ei drova per rinfrestgar las fatschadas dil clutger ed ils mirs dalla nav. Il clutger ei drizzaus encunter sera ed il Flem. Ina renovaziun ei urgenta da quella vart ch’ei exposta il pli fetg all’aura. Per conservar a moda persistenta e garantir che las preits sappien «trer flad» sto il pictur barschunar naven la caltschina veglia cun mescal ed microorganissems. Luis Defuns sto allontanar tuttas restonzas dalla caltschina hidraulica e semtgar las surfatschas per la cuvrida organica. Quest’jamna vegn Ivano Rampa sil plaz per decider tgei receptura e tgei nianza da colur ch’ei il pli adattada. Renovar in tal monument sacral pretenda pazienzia ed experientscha. Sep Cathomas ed Andreas Pfister han quella. La renovaziun dalla baselgia parochiala ei stada in project in bienton pli grond ch’igl actual. Gliez project ha custau alla pleiv 1,25 milliuns francs. Per sogn Sievi ha la radunonza da pleiv approbau in credit da 290'000 francs. Avon 50 onns haveva sur Sigisbert Berther, da gliez temps plevon a Breil, organisau las finanzas dalla restauraziun. L’acziun era stada in grond success ed ha lubiu in project generus. Il Survetsch archeologic haveva lezza gada fatg retschercas e la Tgira da monuments accumpignau las lavurs. La restauraziun 2023 ei necessaria, denton buca schi extendida sco ils onns 1973 tochen 1976. Tenor program da baghegiar duessen tuttas lavurs esser finidas aunc quest atun. Sco quei ch’il president dalla pleiv Sep Cathomas gi, vegn sogn Sievi rinfrestgau inauguraus previsiblamein pér la la primavera proxima. Cun sogn Cristoffel Sper la baselgia parochiala dat ei a Breil treis capluttas. Quella da sogn Sievi ei la pli veglia. Ella ei menziunada l’emprema gada en in urbari dils 11 da schaner 1185. Tenor las excavaziuns ch’ins ha fatg avon 50 onns dateschan ils emprems mirs dil 7avel tschentaner. Ins ha baghegiau ella sil crest sur la scheina da Cuort. A Cuort sesanflava – tenor ils perscrutaders – il bein ch’igl uestg da Cuera Tello ha testamentau gl’onn 765 alla claustra da Mustér. Naven da Cuort travers’ins il Flem e contonscha sin ina senda teissa la caplutta da sogn Sievi. Quella schai sin in crest stendiu da nord viers sid. Igl ei in areal cunfinau da mintga vart. Viers vest va ei profund encunter il Flem, viers ost ei la via veglia encunter ils cuolms ed il pass dil Lembra. Ella caplutta han ins anflau tablas votivas che tradeschan che sogn Sievi era in liug da pelegrinadi. La fatschada sid dalla caplutta, pia quella encunter il vitg, porta in maletg surdimensiunal da sogn Cristoffel. Igl ei in mussament che la caplutta era frequentada. Enteifer la cuntrada sacrala dalla Surselva eis ei dil reminent ina particularitad che duas dallas treis capluttas e la parochiala da Breil portan in maletg surdimensiunau da sogn Cristoffel. Luis Defuns sil palancau dil clutger Andreas Pfister e Sep Cathomas Il tetger ei vidlunder da curclar da niev il tetg dalla caplutta da sogn Sievi a Breil. La caplutta da sogn Sievi cul caplut pign.

Sonda proxima envida la vischnaunca da Flem la populaziun ad ina dieta cul tetel «Update Zukunft Flims». El center ei il dialog e l’informaziun. Sco quei che la suprastonza communala scriva en siu invit allas medias, dueien las convischinas ed ils convischins retscheiver informaziuns extendidas dil svilup actual e futur dalla vischnaunca. La suprastonza haveva gia annunzia la primavera vargada quei gi d’accent. La glieud han giu da s’annunziar per separticipar allas differentas gruppas tematicas. Gia dapi in temps ein tuts plazs per l’occurenza reservai. Gl’avonmiezgi presentan persunas responsablas projects concrets ed ei vegn discutau en fuorma da dialog cullas autoritads communalas. Il suentermiezgi dat ei lu informaziuns en cumbinaziun cun in’exposiziun. Las tematicas impurtontas ein il spazi da habitar per indigens, la planisaziun dil traffic local ed integral, ils treis projects Lag la Cauma, Prau la Selva ed Isla Casti. L’occurrenza davart il futur da Flem ei sonda, ils 26 d’uost 2023 ella halla d’events naven dallas 9.00.(fmr/abc) Flem Vitg

El davos plaid sin via ha la Flurina Cavegn-Tomaschett rispundiu alla damonda: Tgei vegn suenter la mort? Flurina Cavegn-Tomaschett ei vegnida silla conclusiun ch’ella sappi ni lessi buca rispunder a quella damonda. Ch’ella astgi restar in misteri. Quei ha fatg surstar mei, perquei ch’jeu haiel adina tertgau che la cardientscha cristiana hagi ina clara risposta sin quella damonda. Paradis ni uffiern. Aschia e buc auter. Oz emprovel jeu, sco persuna buca cartenta, da rispunder a quella damonda. Tgei vegn suenter la mort? Persunalmein rispundel jeu per mei quella damonda adina cun dus patratgs. E quels dus explicass jeu uss bugen. Mias tattas e mes tats ein gia morts. Jeu laschel encrescher per els. Per els tuts. Fetg. Els mauncan a mi. Tuttina ein els per mei aunc presents. Enzanua denter nus ni si en tschiel. Quei patratg plai a mi. Mintgaton, buca stedi, mondel jeu sin santeri a dar aua allas fluras dalla fossa da tat e tatta. Jeu fetschel aunc bugen quei. Dar aua, tener in mument ruaus e patartgar vi da bials muments communabels. Mintgaton cuozza quei mo cuort. Denteren pli ditg. Dependa con fetg che l’olma drova da sepusar. Denton mintga gada haiel il sentiment ch’els ein aunc cheu. Datier a mi. In bi sentiment. In bi patratg. Il segund patratg en connex culla mort haiel jeu per l’emprema gada udiu dalla sepultura da miu tat. Avon 11 onns. Il plevon haveva numnadamein discurriu dad in viadi, sil qual il defunct sesanfla. Il miert sesanfla sin in viadi ed ins giavischa ad el tut il bien sin quei viadi. Era quei ei in bi sentiment. In bi patratg dad haver in bi davos viadi. Nua che quei viadi meina e co quel vesa ora – buc idea. Sco Flurina Cavegn-Tomaschett di, in misteri. Jeu sundel denton pertscharts che quels dus patratgs ch’jeu haiel davart la veta suenter la mort ein probabel sulet in bien placebo. In agen construct da patratgs e sentiments. Nua ch’ins sa sepusar, ruassar e vegnir tier forzas. Denton tgei schabegia ussa propi suenter la mort? Pli probabel nuot. Las funcziuns dil tgierp vegnan pli plaunas, il fladar vegn pli ruasseivels, la pressiun dil saung tschessa, las sinapsas stezzan la cazzola, il cor ruaussa ed il tgierp vegn freids. E lu? Encims baghegian giu las cellas, bacterias, bulius ed insects fan il rest. Il tgierp vegn surdaus alla natira. Ina veta pren sia fin. Il mund va vinavon. – Tgei che resta ei la memoria e las flurs sin santeri. Orlando Cadonau è student a la Scol’auta da pedagogia a Cuira e dapi onns en ina marusaglia cun il club da ballape Basilea. Ses animal preferì è la vatga e l’enviern emprova el stinadamain dad imitar la «hocke» da Didier Cuche.

Sonda proxima, ils 26 d’uost 2023 ei la premiera ed unica presentaziun dil teater da maschinas agricolas. Ellas rollas principalas sil parcadi dallas pendicularas a Sursaissa/Cuort ein da veser duas cranas da grascha, ina raupa e divers suflets en acziun cun las manischunzas ed ils acturs, Jelena Moser, Dina Sennhauser, Leander Albin e Jan Hermle. Co pomai vegn ins sill’idea d’inscenar in teater sut tschiel aviert nua che las maschinas agricolas giogan la rolla principala? Quella damonda sedrezza a Leander Albin che fa part alla inscenaziun che sennumna «Ei vegnan a secalmar». Ei setracta din toc sut tschiel aviert che ha premiera la sonda proxima sil plaz dallas pendicularas a Sursaissa/Cuort. Leander Albin ei carschius si sin in menaschi puril ed ei s’avischinaus alla maschina agricola era sco musicist: «Mei interesseschan ils tuns.» E Leander Albin ei fruntaus sin Jelena Moser che vegn neu dil teater e ch’ei medemamein interessada all’agricultura e sia mecanisaziun. Ella ha purtau cun ella l’idea d’inscenar la maschina agra. Mo era Dina Sennhauser ei carschida si en in vitg muntagnard denter «tracturs e cavals» e Jan Hermle s’interessescha gia dapi onns per maschinas e lur svilup. Ed els quater ein actualmein ferm engaschai da metter en pei l’inscenaziun e cun ella las diversas maschinas plazzadas sin tribuna. En quei cass sil plaz dallas pendicularas da Sursaissa a Cuort. En in niev context «Nus vulein prender las diversas maschinas ord lur context agrar e plazzar ellas en ina glisch artistica e performativa.» Quei stat ella communicaziun da pressa che las teatristas ed ils teatrists han tarmess. La communicaziun sveglia aunc dapli marveglias co e tenor tgei concept ch’il teater sepresenta. Dapresent ein las protagonistas ed ils protagonists lundervi da dar a lur inscenaziun a Sursaissa/Cuort conturas e veta. A caschun dad ina prova il gliendisgis vargau sesevan els a meisa agl ur dil parcadi per discutar diversas scenas. «Ti vegns giud la crana e mettas en funcziun la maschina d’enzerdar, la raupa.» – «Gie, e tgei fetsch jeu sche la raupa va buc?» – «Mira da schar ir la maschina gia avon ch’entscheiver, lu ei il motor caulds.» – «Enaquella che la scena‹revoluziun dus› vegn, ston ils tuns esser cheu.» Gia quei dialog denter las acturas ed ils acturs pertuccond la scenaria ei detg divertents. «Il tat segava las plauncas culla faulsch, pli tard cul motor da segar ed oz vegn experimentau cun motors da segar che retscheivan camonds via GPS e lavuran cun telecamond», scrivan ils protagonists dalla inscenaziun «Ei vegnan a secalmar» ella communicaziun da pressa e cuntinueschan. «Las maschinas vegnan carezadas, odiadas ni nezegiadas a moda pragmatica.» Meter en scena Daferton ein acturas ed acturs en funcziun ed igl aspectatur sedamonda pli probabel all’entschatta dil giug da maschinas: «Tgei fan quels pomai?» Pli gitg ch’il giug sil parcadi cuoza e pli datier vegnan las scenas che sveglian atgnas regurdonzas ed experienzas. En ina moda ni l’autra ha mintgina e mintgin sia historia persunala cun la maschina d’enzerdar ni cun ils suflets e lur fracass. E la damonda che resta a quels che sesanflan agl ur dalla tribuna ei: «Tgei fetsch jeu cun la maschina?» Ni forsa dumandau empau pli sincer: «Tgei fa la maschina cun mei?» Sco quei che Leander Albin tradescha, era previu ina secunda presentaziun, las finanzas han sfurzau da serestrenscher sin ina. «Nus mussein nies teater da tutt’aura, en cass da plievgia vegn procurau per suttetg per ils aspectaturs.» Premiera e suletta presentaziun dil teater «Ei vegnan a secalmar» sonda ils 26 d’uost allas 20.00 sil parcadi dallas pendicularas a Cuort/Sursaissa. La bar ei aviarta gia allas 18.30. Prevendita via Surselva Turissem.

Margis ei l’associaziun Pendicularas Surselva s’entupada a Laax alla radunonza generala. Denter auter ha quella approbau ina indemnisaziun al runal La Péra a Trun. Igl ei il sulet menaschi ch’ei buca staus en funcziun gl’unviern vargau. Beat Zenklusen, il cassier dall’associaziun e directur dallas Pendicularas Breil Vuorz Andiast, ha presentau margis alla radunonza generala las cefras dil pass da skis Surselva. La stagiun 2022/23 ha quel fatg ina sviulta da 867’000 francs, igl ein 0,5 % dameins ch’igl onn precedent. Tier il diember da pass vendi ha el mussau la cefra da 679, quei ein in minus da 4,2 %. Empremas entradas el territori da skis cul pass da skis Surselva han ins dumbrau 21’548, quei ein 21,4 % dameins ch’igl onn precedent. Neiv artificiala indispensabla Ei seigi stau ina greva stagiun, ha il president dall’associaziun, Markus Good (Pendicularas Sursaissa) lu era confermau en siu rapport annual. Buca per tuttas societads tuttina. La bilanza registrescha ina reducziun da hosps da 8,4 % e da 14,4 % tier la sviulta da transports. Il grond diember dils utilisaders dil pass da skis Surselva, numnadamein 34 %, han duvrau quel per ir cun skis a Sursaissa. Ei suonda cun 20 % il territori dil Mundaun, lu 17 % quel da Breil Vuorz Andiast. Markus Good, Pendicularas Surselva A Laax e Sedrun Andermatt ein mintgamai 11 % stai. Markus Good ha analisau las frequenzas generalas ed il decuors dalla staziun 2022/23. Ella cumparegliaziun dils diesch onns vargai ei la bilanza generala acceptabla. Las empremas entradas ein stadas 3,1 % dameins e la sviulta da transports 13 %. Senza canuns da neiv fussi la situaziun buca stada da dumignar e las consequenzas fatalas. «Malgrad ch’ils cuosts da menaschi creschan essan nus sfurzai d’engrondir noss implonts d’ennevar», ha Markus Good getg. Per l’entira industria turistica seigien talas investiziuns d’impurtonza eminenta, il sport da skis seigi ina part essenziala dall’economia grischuna. Adina novas sfidas Ulteriurs quitaus che fatschentan pli e pli las pendicularas dalla Surselva ei la munconza da persunal qualificau e malsegirtads pertuccont la scartezia da current electric. «Adina novas sfidas vegnan buca a muncar egl avegnir», ha il president manegiau. «Cun nossas experientschas dil vargau, e grazia al bien spért da cuminonza che regia en nossa branscha, sundel jeu da buna speronza che nus damognien quellas», ha el aschuntau. La suprastonza dallas Pendicularas Surselva, da sen. Beat Zenklusen (pendicularas Breil Vuorz Andiast), Markus Good (pendicularas Surselva) e Curdin Caprez (gruppa Arena Alva). Ina decisiun a caschun dalla radunonza generala ha mess sill’emprova quella solidaritad. Igl ei in conclus che pertucca la pli pintga dallas societads-commembras. En connex cul quen dil pool dil pass da skis Surselva ha Bruno Pfister, il president dil runal La Péra da Trun, dumandau la radunonza da discutar d’ina indemnisaziun al deficit alla societad. La stagiun vargada ei il menaschi a Campliun staus aviarts buca in soli di. Ella historia da varga 50 onns ei quei stau la secunda gada il cass. La radunonza generala dil 2010 haveva decidiu da conceder mintg’onn al runal La Péra ord il pool dil pass da skis ina pauschala annuala da 10’000 francs. Decisiun da tagl dil president Il runal La Péra ha giu la stagiun 22/23 negins cuosts da menaschi, ha denton era saviu porscher nuot e far neginas prestaziuns, cunzun per promover la giuventetgna pil sport da skis. Pervia dall’aura ei il runal niev buca staus aviarts. Cuosts fixs han buca muncau aschia ch’il menaschi ha caschunau in deficit. Sefundond silla decisiun dil 2010 han ils da Trun tarmess all’associaziun Pendicularas Surselva il quen per la pauschala. La suprastonza ha denton, demai che las cundiziuns ein buca ademplidas, refusau quel e proponiu il medem alla radunonza generala. Ina votaziun ha purtau in resultat nunclar: 3 GIE, 3 NA. Aschia ha il president Markus Good stuiu dar la vusch da tagl. La decisiun ei ida a favur dalla solidaritad. Aschia retscheiva il runal La Péra ina indemnisaziun unica da 4000 francs ord la cassa dil pool dil pass da skis Surselva.

La quarta sentupada d’oldtimers Surselva ha giu liug la dumengia vargada sigl areal dil Resort Catrina a Mustér. Cun passa 220 autos, motors, mopeds e tracturs da temps vargai e presapauc 1000 persunas ha l’uniun «Oldtimerland Graubünden» nudau in niev record. Igl areal dil resort Catrina a Mustér culla piazza, la gronda terrassa ed il parcadi sutterran ei sco fatgs per occurrenzas sco la Sentupada d’oldtimers Surselva», quei dian ils organisaturs Marco Pilloud, Manuel Reichenbach e Helmut Widera dall’uniun «Oldtimerland Graubünden». Cun agid da 15 voluntarias e voluntaris eis ei reussiu ad els d’organisar la sentupada. Las fuormas e colurs fascinontas dils vehichels d’antruras han attratg l’attenziun da visitadras e visitaders da lunsch e da maneivel. «Igl ei stau in super success, ei ha dau da veser enqual raritad ch’ins vesa schiglioc mai. Per exempel in Honda Turbo ni in bellezia Ford dil 1926», aschia Manuel Reichenbach. Enqual panna e Jacques Cornu Cun 920 km entochen a Mustér ha Harold van Erwen dalla Hollandia giu il viadi il pli liung. Quel ha el fatg cun siu Toyota Celica e persuenter eis el vegnius honoraus dils organisaturs cun ina cristalla. Cun 1500 km havess in Spagnol giu in viadi aunc pli liung. Cun siu Ford Capri dil 1975 ha el denton giu ina panna e ha stuiu ceder. Ina trofea ambulonta ei vegnida surdada als hosps specials dil «Rollermobilclub» Svizra. Culs microcars classics – che fan endamen empauet ils tuc-tucs moderns – ei il «Rollermobilclub» era separticipaus all’excursiun dalla sonda vargada che ha menau da Trun via Glion en Val s. Pieder. Dalla partida cun siu microcar fuva era Jacques Cornu, in dils pilots da cuorsa da motos svizzer il pli popular e cul pli grond success. Igl um da passa 70 onns ei staus da buna luna, malgrad la panna ch’el ha giu la sonda cun siu microcar. Aschia eis el carraus la dumengia cugl Austin-Healey da Manuel Reichenbach el corso da rodund 50 vehichels classics naven dil resort Catrina entochen a Cavardiras ed anavos. Igl ei vegniu salidau e tratg capiala, fotografau e fatg hallo ed a Mustér havess ins pudiu crer quei di che la roda dil temps seigi ida anavos per enzacons decennis. Festivau la cultura digl automobil Sco il hotelier Manuel Reichenbach ha declarau, han ils organisaturs sezs strusch giu peda d’admirar tut ils vehichels. Dapi ch’el ha astgau accumpignar da buobet il bab el Volvo batta siu cor per vehichels classics. El posseda denton era in auto electric e cumpareglia riend: «Quei ei empau sco da magliar vegan, il mument ei quei modern.» Pli patgific seigi ei denton da far in’excursiun en in oldtimer: «Ins sa seser egl auto ed admirar la cuntrada, udir il tun, sentir la mecanica e semplamein guder e serevegnir. Quei dat in sentiment da libertad.» In sentiment che ha uniu la raspada alla Sentupada d’oltimers Surselva. La dumengia encunter sera eran ils treis organisaturs leds che tut era vargau senza pli gronds incaps. Els selegran gia silla proxima ediziun dalla Sentupada d’oltimers Surselva. Quella ei previda ils 18 d’uost 2024 a Mustér. Dalla partida ei era il pilot da cuorsa da motos Jacques Cornu – cheu egl Austin-Healey staus. Grond success per la Sentupada d’oldtimers Surselva. Simpatics – ils microcars e lur manischunzas e manischunzs.

Dumengia ha il Chor maschadà rumantsch Rezia Bassa embelliu la fiasta da perdanonza a Cumbel. La vigelgia dalla fiasta ha la Pro Cumbel salvau sia radunonza annuala cun in referat da Claudio Casanova. La secund davosa dumengia d’uost commemorescha la pleiv da Cumbel – oz re­unida ella pleiv fusiunada da Lumnezia – la fiasta tradiziunala dalla consecraziun baselgia, il Cor da Maria. Antruras ve­gneva la fiasta da perdanonza festivada cun gronda pumpa, in servetsch divin cun predicatur jester, chor ed orgla, tschupials e flurs ed ina processiun festiva accumpignada dalla parada dalla Cumpignia da mats e dalla atgna musica instrumentala tras il vitg entochen alla caplutta da Nossadunna ed anavos en baselgia parochiala. Bia da quei ei oz svaniu. Ils hosp dalla Val renana Uonn ha Cumbel giu la cuida da saver beneventar il Chor maschadà Rumantsch Rezia Bassa sco hosp che ha embelliu musicalmein la fiasta. Quei grazia als contacts cul president Rinaldo Caduff e la dirigenta Monika Arpagaus, oriunds ni burgheis da Cumbel. Dil chor fan denter auter era in’entira retscha Lumnezianas e Lumnezians part. Fundaus ei il chor dil reminent era vegnius d’in Lumnezian, numnadamein dad Eugen Casanova, oriunds da Vrin, che ha dirigiu buca meins che 33 onns quei chor. Il chor reunescha ils Romontschs emigirai ella Val Renana e Glaruna per tgirar il cant romontsch e promover la collegialitad denter pèr. Al survetsch divin festiv, celebraus da sur Albert Riederer ed accumpignaus all’orgla da Heidy Müller, ha il chor hospitont embelliu cun impressiunontas canzuns sacralas. Era la processiun tier la caplutta da Nossadunna ei vegnida enrihida cun ina producziun dil chor. Suenter messa ha la parada cumandada dil capitani Robin Elvedi ed accumpignada dil tambur Ivo Arpagaus fatg la salva usitada. Legreivlamein han cunzun era numerus hosps da pleivs vischinas assistiu uonn alla perdanonza. Il Chor maschadà Rumantsch Rezia Bassa ha schau resunar ulteriuras quater canzuns profanas ch’ein vegnidas quittadas dalla raspada cun gronda applaus. La pleiv ha offeriu in apero. Duront il gustus past communabel, survius ell’ustria dil Larisch, han cantaduras e cantadurs schau resunar entginas canzuns popularas, gudend l’atmosfera ordvart amicabla en buna cumpignia. Radunonza dalla Pro Cumbel Dapi corona ei la radunonza annuala dalla Pro Cumbel vegnida spustada da calonda mars silla vigelgia dalla perdanonza. Damai che las tractandas statutaras dattan pil pli buca bia da discutar ed ein liquidadas en in gienà, vegn la radunonza per regla cumbinada cun in referat ni ina presentaziun. Uonn eis ei stau nies commember d’honur Claudio Casanova (87) che ha teniu in cuort referat. Suenter sia pensiun ei igl inschignier ed econom s’occupaus intensivamein cullas geneologias dallas famiglias burgheisas da Cumbel ed ha perscrutau da rudien l’emigraziun da persunas dil vitg, seigi quei sco mercenaris, sco schuobacheclers giuvenils, sco emigrants economics cunzun en Fron­tscha, Italia, America etc. Ina gronda part da sia racolta san ins leger el cudisch «Cumbel – alla porta dalla Lumnezia» ni consultond la pagina d’internet dalla Pro Cumbel. Cun dus exempels concrets ha il referent demonstrau il criu destin d’emi­grants che han stuiu bandunar vitg e val per motivs economics. Plinavon ha el intermediau in’interessanta episoda ord la dispeta denter Cumbel e Morissen pervia dalla pasculaziun cumina, quei fagend allusiun ad ina notizia picanta dil curat da Morissen sur Capaul, nua ch’ils da Cumbel vegnan turzegiai bufatgamein per lur sedepurtar prepotent. Sil program d’activitad dalla Pro Cumbel per igl onn proxim figureschan cunzun l’usitada matinata musicala (10 da settember) digl Orchester da flautas e corns-camutsch da Leerach (AG) e la tscheina culturala (9 da mars 2024) sut il tetel «cultura e culinarica» cul cabarettist Rolf Schmid. Quei arranschament vegn ad haver liug el local da sentupada dil Center dil vitg en cooperaziun culla ­Ustria dil Larisch. Plinavon vegn la Pro Cumbel a persequitar vinavon cun interess l’idea d’ina plazza da minigolf a Plaun Rueun ed il remplazzament dallas garde­tschas sper la via cantunala atras il vitg che ha dau dabia da discutar ed ha aschia evocau ina intervenziun dalla Pro Cumbel tiegl Uffeci cantunal da construcziun bassa. Ins ein uss spanegiaus sils resultats. Il Chor maschadà Rumantsch Rezia Bassa ha embelliu uonn la fiasta da perdanonza a Cumbel.

La Sechentaria Sialm a Segnas mira anavos sin in onn cun pliras midadas ed adattaziuns dil menaschi. D’ina vart ei cun Davina Sialm la proxima generaziun participada vid la fatschenta, da l’autra vart ei la tecnica da provediment dalla sechentaria vegnida adattada. Ina surfatscha da 360 meters quadrats da fotovoltaica procura per ina buna part dall’electricitad ch’il menaschi basegna. Dapi 1955 sechenta la famiglia Sialm carn a Segnas. «Il tat Victor ha giu cumprau la scola veglia da Segnas. Dad el vegn era l’idea da nezegiar localitads en quella per sechentar carn», di Anselm Sialm (55). Siu bab Leci ha allura dau l’entschatta alla sechentaria, parallelmein fageva el il pur. La lavur da sechentar seconcentrava surtut sils meins settember entochen Pastgas, la stad vegneva fatg il pur. Naven dall’entschatta ei era sia sora Ursulina Sialm stada engaschada ella sechentaria. «Igl emprem vegneva ei sechentau per sesez e sin incarica dalla clientella, ina vendita da products deva ei buca da gliez temps. Ils davos decennis ei il menaschi lu vegnius engrondius successivamein e cumpletaus cun ina stizun», di Anselm Sialm ch’ei entraus el menaschi avon 37 onns e che ha lu introduciu successivamein novs products sco per exempel ligiongias seccas. Segnas – danunder ch’in tschuppel spirituals, cumponists e scribents derivan – sesanfla sin in’altezia da 1330 meters sur mar e dispona aschia d’excellentas premissas per sechentar carn. Leutier ei igl uclaun strusch influenzaus dil favugn. Luvrar culla natira Novissimamein nezegia la Sechentaria Sialm a Segnas buca mo la bun’aria per producir sias specialitads. La primavera ein ils tetgs dil menaschi vegni cuvretgs cun panels fotovoltaics. «Ils aults prezis d’energia han praticamein sfurzau nus da tschercar in’alternativa per retrer energia electrica», di Anselm Sialm. Bunamein 200 panels ein vegni montai sin ina surfatscha da 360 meters quadrats. Las alas tetgas miran en differentas direcziuns aschia che la producziun d’electricitad cun agid dil sulegl ei garantida igl entir di. «Nus savein cuvierer ussa cun fotovoltaica ina buna part dall’electricitad che nus duvrein. Da dis cun aulta producziun va il surpli dall’energia ella reit», di Anselm Sialm. Culla recuperaziun dalla calira el menaschi cuviera la sechentaria gia dapi 2011 pli che 95 % dil basegns d’aua caulda da nez e da scaldar. Igl indrez da fotovoltaica ha ina prestaziun totala da 72 kwp. La proxima generaziun La successiun dil menaschi en ina proxima generaziun ei garantida. Avon sis onns ei Davina Sialm (24) entrada el menaschi da ses geniturs Anselm ed Isabel Sialm. Ussa eis ella era participada vid la fatschenta. Suenter haver absolviu igl emprendissadi mercantil fiduziar, ha ella surpriu incumbensas dall’administraziun, contabilitad e vendita el menaschi a Segnas e plaun a plaun era seluvrada ellas fassettas ed ils misteris dallas ingredienzas per la producziun da carn secca. Ussa ei ella engaschada ton en biro sco ella producziun. «Nus producin gia fetg bia tenor las pusseivladads naturalas, mo jeu less empruar da far in ulteriur pass, denter auter cun ligiongias senza mieds supplementars», di Davina Sialm. La Sechentaria Sialm a Segnas occupa siat persunas cun in pensum total da rodund 600 %. Davina Sialm ei participada vid il menaschi da sechentaria da ses geniturs Anselm ed Isabel Sialm. (da sen.) Ils tetgs curclai cun fotovoltaica. Igl indrez cuviera ina gronda part dall’electricitad ch’il menaschi basegna.

Per sia «Stizun e caffè Val Medel» tscherca la Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel niev persunal. Sco la societad scriva en ina circulara allas associadas ed als associai, bandunan Laurenz Rohrbach und Melanie Marmy il menaschi la fin da settember 2023. Els vulan s’orientar da niev. Il proxim temps vegnan las plazzas publicadas. Sco quei ch’il cussegl d’administraziun scriva, seigien las preparativas e la partenza stai ina gronda sfida, bia corrispundi allas aspectativas. Ei hagi dau biaras reacziuns positivas sil layout dalla stizun, il cantun da caffè, igl automat ed il persunal. Aschilunsch ch’ins sappi giudicar la situaziun suenter rodund in meins da menaschi, seigi il cussegl d’administraziun era sin buna via culla sviulta contonschida. «Las empremas jamnas dil menaschi han denton era mussau che nus stuein sesviluppar en differents graus. La punt denter endrizzar la stizun e menar ella havein nus aunc buca saviu far cumpleinamein. Enteifer l’administraziun vegnin nus a s’organisar da niev per aschia capir meglier ils aspects dil menaschi. En quei connex vegnin nus ad examinar ed actualisar ils pensums d’entochen ussa, las finamiras, da responsabladad e la cumpetenza.» La stizun cul caffè a Curaglia ha aviert sias portas igl emprem da fenadur 2023. L’avertura ei stada pusseivla grazia alla vischnaunca da Medel, las associadas ed ils associai, igl Agid da muntogna svizzer sco era biaras persunas ch’ein s’engaschadas voluntariamein. (fmr/hh) La stizun dil vitg a Curaglia sepresenta en niev vestgiu. Ella porscha il sortiment da Prima e products regiunals.

Il cussegl da vischnaunca da Trun ei suandaus il gliendisdis sera la proposta dalla suprastonza communala da scaffir ina nova plazza stabla pil menaschi tecnic e per la substituziun dil pedel. Sco quei che l’executiva constatescha, ei il volumen da lavur pertuccont manteniment dall’infrastructura carschius ils davos onns. Medemamein ei la substituziun dil pedel buca garantida il mument. Culla plazza nova eis ei pusseivel da risguardar quels basegns. Medemamein ha il parlament communal approbau il regulativ da salarisaziun dalla vischnaunca. Quel datava dil schaner 2013. L’annexa cul plan da classificaziun da pagas communalas era vegnius revedius la davosa ga igl 1. da fenadur 2011. La fin finala ei il cussegl da vischnaunca era sefatschentaus dalla biblioteca. El ha acceptau la revisiun dil regulativ da quella. Medemamein ei vegniu scaffiu in regulativ da salarisaziun pil persunal dalla biblioteca. Quel ei medemamein vegnius approbaus dil cussegl da vischnaunca il gliendisdis. (fmr/hh)

La fin zercladur 1971 ei il hotel Acla da Fontauna a Mustér vegnius aviarts. Entochen 2001 eis el staus occupaus cun hosps dalla Belgia. Ussa para sia fin d’esser sigilada definitivamein. Sonda proxima envida la Immo Invest Partner SA che baghegia leu in niev hotel e habitaziuns ad in’orientaziun. L’autra jamna duein las lavurs da spazzar il hotel allura entscheiver. Dapi 1971 segna il hotel Acla da Fontauna a Mustér il maletg dil vitg. Sco ina fortezia paradescha igl object sul vitg, damaneivel dil Center Fontauna e la staziun da val dallas Pendicularas Mustér SA. A sias uras ha el dau in stausch decisiv al turissem e ha dau veta all’economia. La scola da skis ha fluriu ed il territori da skis ha survegniu bia glieud en in plum. Il hotel dils «Belgiers» – sco el vegneva numnaus – purscheva plaz a 600 hosps da vacanzas, leutier a rodund 200 emploiai. Dall’entschatta entochen la fin igl onn 2001 eis el vegnius occupaus cun hosps dall’Intersoc, ina societad affiliada dalla Alliance nationale des Mutualités chrétiennes. In niev capetel L’entschatta da quest’jamna han las casadas a Mustér obteniu posta. Igl ei in’invitaziun dalla Immo Invest Partner SA – l’interpresa che baghegia il niev hotel cun habitaziuns per rodund 100 milliuns francs. Sonda, ils 26 d’uost 2023 allas 11.00 entscheiva in arranschament spitgaus cun gronda brama a Mustér. Sper musica e plaids dil president communal René Epp e cusseglier guvernativ Marcus Caduff, informescha il patrun davart igl andament dil project. Silsuenter seporscha la caschun da guder in gentar e surtut era da prender investa dil hotel vegl. Endadens ei gia bia demontau e semtgau per la dismessa ni per reciclar. Sco quei ch’il menader dil management dil project dall’Immo Invest Partner SA, Fredy Ganz, ha detg sin damonda dalla FMR, entscheivan las lavurs da spazzar il hotel l’autra jamna. In di da fiasta «Jeu selegrel fetg sin sonda. Quei ei in grond di da fiasta per la vischnaunca e per la regiun», di il president communal da Mustér, René Epp. Sin damonda dalla FMR ha el puntuau: «Igl ei bi che la glieud sa prender investa aunc ina ga dil hotel. Nus prendin cumiau d’in object che ha signau Mustér.» Suenter plirs decennis da gronda speronza vegn il baghetg finalmein spazzaus. «Ei dat in niev edifeci cun bia letgs e pernottaziuns, moviment e veta el vitg sco era niev slontsch all’entira regiun», di René Epp. In hotel en quella dimensiun e cun quella purschida seigi d’impurtonza per la perspectiva dalla vischnaunca. Sco quei che René Epp ha medemamein detg sin damonda dalla FMR, duess il baghetg esser spazzaus entochen primavera 2024: «Lu eis ei previu d’entscheiver cullas lavurs da construcziun. La finamira ei d’arver il hotel al fin 2026.» Menaus vegn el allura dalla cadeina da hotels Mövenpick. Cun quella ha l’Immo Invest Partner SA in contract d’affittaziun. La davos’egliada el hotel dils «Belgiers» La fin dil hotel Acla da Fontauna a Mustér para effectiv da s’avischinar. Per sonda proxima envida l’Immo Invest Partner SA che realisescha leu ina nova surbaghegiada, ad in’orientaziun. Medemamein porscha ella la caschun da prender per ina davosa ga investa dil hotel. La FMR ha giu la caschun da mirar davos ils mirs dil hotel. Bia infrastructura ei gia demontada, mo tuttina ein pliras localitads aunc el stan d’avon pli che 50 onns. Perdetgas d’in miez tschentaner historia da Mustér. (fmr/hh) L’entrada ella casa culla recepziun. Bia infrastructura ei aunc oz sco tier l’avertura 1971. La tecnica da casa ei semantenida entochen oz. La cuschina spaziusa e moderna era necessaria per preparar tschaveras per entochen 800 buccas fomentadas. La vanaun dalla mazlaria dalla casa. In dils liungs zulers el hotel. La carrotscha ch’era pli baul el Disentiserhof. Il hotel disponeva d’ina atgna pasternaria e conditoria. Bia ei gia rimnau e semtgau per dismetter ni reciclar. La spaziusa bar el plaunterren dil hotel. Cheu vegneva ei sedivertiu la notg.

L’entschatta 1996 ha l’Intersoc decidiu da buca prolunghir il contract d’affittaziun dil hotel Acla da Fontauna igl onn 2000. Dapi lu ein biaras societads s’interessadas pigl object ed igl areal dil hotel Acla da Fontauna a Mustér. Il hotel Acla da Fontauna – sco el sepresenta aunc oz – ha ina cubatura da rodund 52 000 meters. El ei sin ina surfatscha dalla parcella 13 000 meters quadrats. 620 letgs per hosps da vacanzas e 180 letgs per emploiai sesanflan sin quater alzadas. Leutier vegnan pliras salas da magliar, restaurants, locals per hobis, per affons pigns e carschi. L’Intersoc purscheva in club mini, in club teen, in club maxi, in club hippies ed in club da notg. 28 da zercladur 1971: Ils emprems 280 hosps da vacanzas arrivan el hotel. 15 d’october 1971: Avertura ufficiala dil hotel en preschientscha da bia prominenza, denter auter il cusseglier federal Roger Bonvin ed igl ambassadur dalla Belgia Louis Colot. 300 persunalitads ord la politica e l’economia han festivau l’avertura dil hotel. 1996: L’Intersoc communichescha ch’ella prolungheschi buc il contract d’affittaziun che scada igl onn 2000. La vischnaunca da Mustér sestenta per cattar soluziuns. 2001: Il hotel siara las portas. Ei suondan contractivas per cumpraders ni affittaders novs, denter auter entras la vischnaunca da Mustér e las Pendicularas Mustér SA. Il schaner 2001 fa la vischnaunca – era en num dallas Pendicularas Mustér SA e dil possessur dil hotel Arnold Mathis – ina nov’offerta all’Intersoc per prolunghir il contract d’affittaziun. Tenor l’Intersoc arriva quella memia tard, Mustér figurescha buca pli ella purschida da sias vacanzas. 2002/2003: La vischnaunca da Mustér meina danovamein discuors concrets cull’Intersoc, ils aspects che la societad retuorni a Mustér ein buns. Igl ei l’idea da transferir il hotel en ina nova societad cun participaziun dalla vischnaunca, las Pendicularas Mustér SA ed il possessur Arnold Mathis ed investar rodund 20 milliuns francs ella sanaziun. Intersoc duei lu affittar il menaschi a liunga vesta. Ils 31 da fenadur 2004 communichescha l’Intersoc alla vischnaunca ch’ella vegli buca prolunghir il contract. Pli tard va la parcella cugl object els mauns dalla Banca cantunala grischuna. Schaner 2005: Ils profils per in hotel niev ei tschentai. La damonda da baghegiar fa la Züblin-Strabag SA. Igl ei previu da sanar il hotel e baghegiar 28 habitaziuns novas cun investiziuns da 50 milliuns francs. Involvida ei era la Medusa GmbH cun Swissinvest Finance AG sco in dils partenaris. 13 da fevrer 2005: Cun 840 encunter 107 vuschs accepta la vischnaunca da Mustér in credit dad in milliun francs sco contribuziun vid il project niev pil hotel Acla da Fontauna. Primavera 2009: La societad svizra «Due Sentieri SA» survegn dalla Banca cantunala grischuna il dretg da cumpra per l’immobilia Acla da Fontauna a Mustér. Aschi spert che la nova planisaziun locala e la lescha da baghegiar da Mustér, sco era la zona speciala Acla da Fontauna ein en vigur, vegn la societad ad entscheiver culla planisaziun per in hotel da cultura e sport, sco era per habitaziuns. Primavera 2010: Suenter che la vischnaunca da Mustér ha approbau il plan d’areal per la surbaghegiada nova vegn quel sancziunaus dalla Regenza. Primavera 2015: La vischnaunca da Mustér obtegn ina damonda da baghegiar dalla «Societad da svilup dil project Acla da Fontauna». Igl ei previu in hotel cun ina purschida da quater steilas e habitaziuns, total 300 letgs e 78 habitaziuns. Culla resalva da dus giavischs inoltrai da privats ed il consentiment d’uffecis cantunals dat la suprastonza communala da Mustér la lubientscha da baghegiar per la nova surbaghegiada. Unviern 2017: La parcella cul hotel Acla da Fontauna a Mustér, inclusiv duas ulteriuras parcellas, ei en novs mauns. La Banca cantunala grischuna ha vendiu il baghetg ed igl areal ad ina societad cun sedia a Maiavilla. Sco quei che l’Agentura da Novitads Rumantscha scriva, appartegn era la societad «Due Sentieri SA» a quella societad. Duas ulteriuras interpresas ein part da quella. Sco quei che Franz Hidber dalla «Due Sentieri SA» di, sa la planisaziun dils baghetgs novs ir en differentas direcziuns. Atun 2017: Ei vegn enconuschent ch’ei duei dar in hotel niev sco era habitaziuns administradas e secundaras ad Acla da Fontauna a Mustér. La «Societad pil svilup dil project Acla da Fontauna» ha cattau in investur. Igl ei la Immo Invest Partner AG da Glattbrugg. Igl ei previu da realisar in hotel cun rodund 170 combras sco era 100 habitaziuns administradas e secundaras. Atun 2021: La Dertgira administrativa dil cantun Grischun refusescha il recuors dalla Helvetia Nostra encunter il hotel Acla da Fontauna a Mustér. Quella vul buca recuorer encunter quella decisiun tier la Dertgira federala. Il project dalla Immo Invest Partner AG ha vigur legala. Avrel 2022: Immo Invest Partner AG informescha la populaziun da Mustér. La cadeina da hotels Mövenpick che s’auda al concern Accor vegn a menar il hotel niev. Il project «Mövenpick Living Disentis», calculaus cun investiziuns da rodund 100 milliuns francs, vegn realisaus dall’Immo Invest Partner SA. 26 d’uost 2023: Di dallas portas aviartas dil hotel Acla da Fontauna avon che las lavurs da spazzar entscheivan ils 28 d’uost 2023. Impressiun dil hotel e siu contuorn la stad entuorn 1980.

Ensemen cullas vischnauncas da Vaz Sut e Valrein s’auda Ilanz/Glion tier quellas ch’ein involvadas el project cantunal «Senioras e seniors concepeschan il futur». Leutier ha la cumissiun communala per la promoziun e prevenziun da sanadad organisau in project cun luvratoris da discussiun. La FMR ha visitau mesjamna la dieta a Siat. TGl’impuls dil project vegn da principi dalla Confederaziun. Sin plaun naziunal crescha il diember da senioras e seniors massivamein. Quei semanifestescha sils scalems pli bass cantun e vischnauncas. Era el Grischun dat ei pli e pli biars pensiunai. La tendenza ella vischnaunca Ilanz/Glion ha Alice Bertogg, la presidenta partenta dalla cumissiun per la promoziun e prevenziun da sanadad, mussau mesjamna a Siat cun cefras. Ella ha beneventau ina gruppa da senioras e seniors ad ina dieta culla tematica «la vegliadetgna fuorma il futur». 2000 pensiunai gl'onn 2031 Il svilup dalla demografia sepresenta suandontamein: Gl’onn 2021 vivevan ad Ilanz/Glion 2859 persunas ella vegliadetgna denter 20 tochen 65 onns e 1153 sur 65 onns. Gl’onn 2026 ei la cumpart 2693 giuvens e 1528 vegls, il 2031 contonscha il quozient demografic la relaziun 2447 persunas da 25 tochen 65 e 1966 sur 65. Enteifer diesch onns semida la structura demografica dad Ilanz/Glion pia enormamein. Gl’onn 2031 dueien quels bien 2000 habitontas e habitonts sur 65 onns guder la sera dalla veta e sesentir bein, els dueien restar autonoms e buca ir ell’isolaziun. Quei vul il project che la gruppa directiva realisescha dapresent. Rosita Valaulta ei responsabla per quel. «Da cuminonza cun organisaziuns ed uniuns che s’engaschan per la vegliadetgna rimnein nus las purschidas existentas», ha ella declarau en siu beinvegni, «nossas senioras e nos seniors san eruir munconzas e serrar ruosnas», ha ella aschuntau ell’introducziun. Implementar ils resultats «Dumandada ei l’atgna iniziativa dalla generaziun pli veglia», ha Rosita Valaulta getg allas 17 persunas che eran s’annunziadas per la dieta a Siat. Ella sezza s’auda era tiels seniors giuvens ed ha moderau l’occurrenza ensemen cun Giusep Arpagaus da Ladir. Avon la dieta a Siat era ina gruppa da 19 persunas s’entupada vendergis vargau a Castrisch. Era leu han els rimnau quei ch’ei bien e funcziuna bein, e discutau da quei ch’ins savess megliurar a favur dils seniors. Vesta en ina dallas gruppas en discussiun a Siat. Ferton ch’ils da Castrisch han aunc ustria, bunas colligiaziuns dil traffic public, vischinonza cul center sco era affons e scola el vitg ei quei auter a Siat. Interessantamein para ei ch’ils pensiunai da Siat, Ruschein, Ladir e Rueun seigien pli cuntents cun lur situaziun. Gruppas da viandar, sendas e vias mantenidas bein, survetsch d’urgenza, kino da seniors, bien traffic public ed aria frestga ein entgins dils puncts che la gruppa ha menziunau e ludau. Ils 30 d’uost suonda la medema dieta dils seniors a Glion. «Per quella ein 60 persunas s’annunziadas», ha Alice Bertogg rendiu attent. Ils resultats da tuttas treis dietas vegnan discutai vinavon silsuenter en gruppas da lavur. Il project ei terminaus la fin dil 2024. Lu eis ei previu d’implementar ils giavischs ed applicar quels ella veta publica, a favur dils seniors. Quater vuschs da participonts e participontas Hubertus Cavigelli, Glion Quei project activescha las senioras ed ils seniors da nossa vischnaunca. Persunalmein lessel jeu s’informar tgei che vegn purschiu e tgei ch’ei duess dar. Cun nus va ei aschi bein ch’jeu haiel entochen oz buca fatg diever dallas pusseivladads ch’ei dat. Sin quella moda sai jeu era vegnir en contact cun auters per temps futurs cu ei va forsa buca schi bein pli. Ina pintga caussa ch’ins savess migliurar ei la qualitad dalla purschida da scolaziuns per nus seniors. Marcus Menzli, Ruschein Gl’emprem patratg ch’jeu hai giu ei staus ch’ei vegni fatg bia pils seniors e ch’ins emblida che la generaziun giuvna duvrass momentan dapli gidonters. Els savessen duvrar meinsvart seniors che segidan. Ei va 100 % buca schliet culs seniors, biars fussen aunc vescals e promts da surprender quella ni tschella occupaziun. En miu vitg ei gl’engaschi dil team «da cuminonza» in grondius exempel. Quel organisescha «la sera dils treis», per nus da Ruschein ei quei in forum unic da s’entupar e discutar. Maria Antonia Simmen, Rueun Mia finamira da quella dieta eis ei da s’informar e survegnir ideas pil temps da pensiun. Nus havein buca motiv da selamentar. Ella gruppa havein nus giu endament dabia aspects positivs. Las communicaziuns ufficialas ein vastas, bunamein damemia informaziuns survegnin nus. Aschia survesa la glieud savens gl’impurtont. Ella vegliadetgna vegnan tenor mei ils contact socials alla cuorta, perquei ch’ils loghens da s’entupar, las ustrias, svanidas. Anna Weippert, Siat Quella dieta dad oz ei ina fetg buna caussa. Nus pensiunai vegnin aschia puspei inagada en contact in cun l’auter ed astgein s’exprimer. Cun nus va ei propi bein, gliez negin che dubeta. La dieta da caschun da metter sin stadera quei ch’ei bien e quei che maunca forsa. En nies vitg ei l’uniun da dunnas oz puspei en acziun. Tgei fagessen nus bein senza quell’uniun? En general manegiel jeu che la dieta sappi dar impuls leu nua ch’igl ei necessari. Per exempel maunca els vitgs in bus sin damonda ch’ins sa clamar. Maria Antonia Simmen, Rueun Marcus Menzli, Ruschein Hubertus Cavigelli, Glion Anna Weippert, Siat

Avon treis onns han sora Madlen Büttler e Barbara De Giorgi lantschau a Glion quell’instituziun. L’emprema mesjamna da settember cuntinuescha il Café Tristezia, per tudestg «Trauercafé» ella casa Sentupada dalla claustra. Igl ei ina purschida per dumignar ina greva fasa. Tgi ch’ei ius tras la veta cun ina persuna attaschada ha breigia da dumignar la vitadad che quella lai anavos. La mort ei in tagl che fa mal. Tuttenina sesent’ins persuls. Savens eis ei aschia ch’ins piarda tegn e sustegn. La mort anetga tucca ils sentiments. Era sch’ins ha giu peda da sepreparar, per exempel cun accumpignar ina persuna che pitescha d’ina malsogna. Ins sto schar ir e po cuir a quella il ruaus perpeten. Anavos resta ina vitadad. Pli baul gidava la cardientscha da surmuntar la situaziun. Ins era circumdaus d’ina reit sociala cun parents e ritual spirituals che levgiavan. Il secuntener dils carstgauns ei semidaus, oz enqueran ins cunfiert cunzun cun discuorer dalla dolur. Gest quei ei gl’intent dil Café Tristezia. «S’entupar en ina gruppa e semplamein tschintschar fa bein e descarga», gi sora Madlen Büttler. La dominicana da Glion ha gronda experientscha cun accumpignar moribunds e lur confamigliars. Sco ella sincerescha gidan discuors effectivamein da dumignar il mal dil cor e da survegnir nova curascha. Sora Madlen puntuescha ch’il «Trauercafé» seigi in liug public, mo schumegiau per cunfort e rinforz.(fmr/abc) Sora Madlen Büttler, dalla claustra da Glion. Il Café da tristezia a Glion ei ella Casa Sentupada dalla claustra a Glion, mintgamai l’emprema mesjamna dil meins, dallas 14.00 tochen las 16.00. Mesjamna, ils 6 da settember 2023, eis el l’emprema gada suenter las vacanzas da stad.

La mesjamna sera ha la radunonza communala da Sumvitg acceptau la revisiun parziala dalla constituziun communala. La decisiun ei curdada per mauns dalla votaziun all’urna. Quella revisiun preveda denter auter l’introducziun d’ina direcziun communala e d’abolir la limita dil temps d’uffeci. Acceptau han vischinas e vischins era la dissoluziun dalla Corporaziun schigentera solara da gliet Cadi (CSSC). In gie ha ei era dau pil credit brut da 300 000 francs per la planisaziun dall’Ovra Resgia a Rabius. Dapi diesch onns dispona la vischnaunca da Sumvitg d’in preproject per in’ovra hidraulica cul nez dall’aua dalla Val Luven a Rabius. Ussa duei il project per l’Ovra Resgia vegnir concretisaus, surtut era perquei che las cundiziuns per in sustegn finanzial dalla Confederaziun ein semidadas el senn positiv. Il preproject preveda cuosts d’investiziun da rodund 11,4 milliuns francs. La producziun annuala muntass circa 6,9 milliuns uras/kw, quei che corrispunda al diever d’energia annual da biebein 1000 casadas. Entochen oz ha la vischnaunca impundiu rodund 84 000 francs en quei preproject. Il credit che la radunonza communala ha concediu duei survir per sclarir ulteriurs detagls pil project da concessiun. (cdm/fmr/hh)

El campiunadi da ballapei dalla 3. ligia passau ha Schluein Glion sittau buca meins che 14 gols els dus giugs encunter Triesen. Reussescha in festival da gols era questa fin d’jamna? Trun/Rabius ei hosp da Sargans. Omisduas equipas han spiars igl emprem giug. Il campiunadi da ballapei regiunal 2023/24 ei lantschaus e l’emprema runda porscha emprems indezis dalla fermezia dallas equipas. Suenter la secunda runda da questa fin d’jamna vegn era la tabella a prender empremas conturas. Suenter il remis encunter Landquart ei Schluein Glion sonda suenter miezdi hosp da Triesen. Da quell’equipa han ils giugadurs dil trenader Patric Casutt bunas regurdientschas. Ils giugs dalla davosa stagiun ein numnadamein vegni gudignai omisdus: a casa cun 8:2 ed ordeifer cun 6:2. Quei duess esser in bien omen per la scuntrada da questa fin d’jamna. Empau auter sepresenta la situaziun tier Trun/Rabius. Igl adversari da sonda suenter miezdi – Sargans – ha dau la stagiun passada ella gruppa 2 dalla 3. ligia e ha terminau leu il campiunadi sil bien tierz plaz. Da 22 giugs ha la squadra songagliesa spiars sulet tschun giugs. Sco Trun/Rabius (1:2 encunter Mels) ha era Sargans (2:3 encunter Triesenberg) spiars igl emprem giug da quest campiunadi. Lumnezia tier Schlarigna Lumnezia e Schlarigna che fruntan dumengia in sin l’auter ell’Engiadina han gudignau lur giugs dall’emprema runda da quest atun dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. El campiunadi passau ha Schlarigna giu da slignar entochen la fin e la fin finala han treis puncts avantatg tunschiu per mitschar dalla relegaziun. Lumnezia perencunter ha segirau in bien plaz el miez dalla tabella. La secund’equipa da Schluein Glion retscheiva dumengia Surses, il capogruppa. El campiunadi passau ha Schluein Glion spiars omisdus giugs encunter l’equipa surmirana. Surses ha gudignau igl emprem giug da quest atun encunter Danis-Tavanasa, Schluein Glion ha spiars il mardis sera igl emprem giug encunter Panaduz. Danis-Tavanasa retscheiva sonda sera l’equipa da Domat che ha fatg la primavera il pass dalla 5. ella 4. ligia. Emprem giug per Sedrun/Mustér Cun excepziun da Trun/Rabius vegnan tuttas equipas sursilvanas dalla gruppa 2 dalla 5. ligia en acziun la fin d’jamna. Sedrun/Mustér dat siu emprem giug da quest atun a casa encunter Danis-Tavanasa che ha spiars la sonda vargada encunter Val Tamina. La secunda da Lumnezia retscheiva Union Trin e Laax ei hosp da Val Tamina che schai sigl emprem rang suenter l’emprema runda. Rueun che ha in punct sil conto suenter l’emprema runda retscheiva Bogn Ragaz che ha gudignau la fin d’jamna encunter Lumnezia. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Triesenberg so. 15.30 Sargans – Trun/Rabius so 16.00 Triesen – Schluein Glion so. 16.00 Flums – Schaan so. 18.00 Cuera 97 – Mels du. 14.00 Landquart – Domat du. 14.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Schluein Glion 1:0 Lai Valbella – Panaduz so. 17.00 Mladost – Tusaun/Cazas so. 18.00 Danis-Tavanasa – Domat so. 19.00 Schluein Glion – Surses du. 16.00 Schlarigna – Lumnezia du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Bregaglia so. 17.00 Panaduz – Landquart so. 18.00 Lusitanos de Samedan – Cuera 97 du. 15.00 5. ligia, gruppa 2 Sedrun/Mustér – Danis-Tavanasa so. 17.00 Lumnezia – Union Trin so. 17.00 Val Tamina – Laax so. 18.00 Rueun – Bogn Ragaz gl. 20.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Brühl – Rapperswil-Jona du. 11.00 Surselva – Cuera 97 Schluein du. 13.00 Uznach – Uzwil-Henau du. 14.00 Romanshorn – Bischofszell du. 14.00 Zuzwil – Teufen du. 14.00 Gossau – Tobel-Affeltrangen du. 15.30 Juniors A2, gruppa 1 Tavau – Schaan du. 12.00 Domat – Grischun Central du. 13.00 Panaduz – Cuera 97 du. 14.00 Vaduz – Balzers du. 16.30 Juniors B promoziun, gruppa 1 Buchs – Steinach so. 13.30 Eschen/Mauren – Surselva so. 14.00 Mels – Staad so. 14.30 Arbon – Grischun Central so. 15.00 Rheintal – Montlingen so. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Trübbach – Walenstadt so. 13.30 Orion Cuera – Bogn Ragaz so. 15.00 Flums – Domat so. 15.30 Schaan – Sargans du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Panaduz Lai so. 13.00 Surselva a – Schlarigna Glion so. 14.00 Lusitanos de Samedan – Surselva b so. 15.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Surselva – Toggenburg Glion so. 11.00 Cuera 97 b – Cuera 97 a so. 12.00 Mels – Bütschwil so. 12.30 Uznach – Linth 04 so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Balzers – Grischun Central so. 12.00 Vaduz – Valposchiavo so. 12.00 Landquart – Tavau du. 10.00 Schaan – Walenstadt du. 12.00 Juniors C2, gruppa 1 Grischun Central – Cuera 97 Cazas so. 10.00 Panaduz – Domat a so. 10.30 Domat b – Orion Cuera so. 17.30 Juniors D elita, gruppa 1 Arbon – Appenzell so. 10.00 Rorschach-Goldach – Brühl so. 11.00 Staad – Montlingen so. 13.30 Domat – Widnau so. 15.30 Teufen – Steinach du. 10.00 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart so. 10.00 Grischun Central – Valposchiavo Tinizong so. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central – Domat Lai so. 09.00 Cuera 97 – Landquart so. 12.00 Orion Cuera – Panaduz so. 15.00 Domat – Grischun Central du. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Bogn Ragaz – Surselva c so. 10.00 Tavau – Cuera 97 so. 12.00 Panaduz – Orion Cuera so. 14.00 Landquart – Surselva b du. 10.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Rapperswil-Jona so. 18.15 Au-Berneck – Frauenfeld du. 11.00 Cuera 97 – Toggenburg du. 14.00 Bühler – Romanshorn du. 16.30 Domat – Uzwil du. 17.00 Damas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Surselva du. 09.30 Ruggell – Triesen du. 10.00 Tusaun/Cazas – Schlarigna du. 11.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Domat – Cuera 97 so. 17.30 Mels – Surselva du. 11.00 Werdenberg – Triesen gl. 19.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Tavau ve. 20.15 Schluein Glion – Bogn Ragaz ve. 20.15 Cuera 97 – Vaz-sut ve. 20.30 Lusitanos Samedan – Plaun/Imboden ve. 20.30 Il ballapei regiunal carmala puspei la glieud sils bauns dils plazs da ballapei. Nossa foto muossa l’Arena Crap Gries bein emplenida duront in giug da Schluein Glion igl atun 2022.

Mia mumma rimna columnas. Ella taglia ellas ord la gasetta romontscha, metta ellas en ina cuviarta da brevs e tarmetta ellas a Vienna. A Vienna habiteschel jeu. Dapi gleiti 24 onns. In temps havevel jeu abonnau la Gasetta Romontscha. A Vienna, cura che jeu retscheivel las brevs, stoi jeu surrir in tec cu jeu vesel tgei ch’ellas han en, e lu legel jeu las columnas, screttas per romontsch. Jeu hai constatau che la Gasetta Romontscha ha schon daditg num «La Quotidiana» e che jeu enconuschel ina ni l’autra dallas persunas che scrivan las columnas. ­Atgnamein fuss ei ussa miu pensum da scriver ina tala, aber, per citar Erwin Caduff ord sia columna dils 19 d’avrel 2023: «Atgnamein vev’jeu previu da scriver en quella columna x-enzatgei perdiert ch’havess purtau ina plivalur alla carstgaunadad, aber lu haiel jeu stuiu percorscher mias limitas.» Sur da quei hai jeu stuiu rir. Ed era sur dils «3000 segns ch’ei drovi per ch’ina columna vali sco columna, segns che sappien era esser plaids sfarlatai ...» Cu jeu hai retschiert la damonda, sche jeu vegli scriver mintgaton ina columna per romontsch sur dad ina persuna romontscha (jeu) che viva egl exteriur (Vienna), hai jeu targlinau in tec da dar risposta. Bia da quels «atgnameins ed abers» ein i tras miu tgau. Atgnamein havess jeu bia da raquintar da mia veta ella capitala dall’Austria, aber sun jeu capavla da scriver quellas historias en moda e maniera interessanta? Atgnamein hai jeu schon da far cun temas interessants en miu mintgadi, aber interessescha quei era enzatgi auter? S’interessescha la populaziun romontscha per il tema inclu­siun? S’interessescha enzatgi persuenter, sch’ins vul mantener il lungatg-mumma era en tiaras lontanas, mo sto percorscher ch’in affon impediu em­pren a) pli plaun il lungatg e b) drova per emprender in lungatg aschinumnada «communicaziun sustenida» («unterstützte Kommunikation», ­cuort UK)? – Fuss quei in tema, sur dil qual ei valess la peina da scriver enzatgei cun plivalur per la carstgaunadad, silmeins per quels e quellas che san romontsch e che legian La Quotidiana? Cu jeu sun puspei inagada sin viseta en Lumnezia, damond’ins mei adina puspei, sche miu buob capeschi romontsch. Mei fa quella damonda surstar ed era ve­gnir in tec vilada. Daco duess el buca capir romontsch? Quei ei gie il lungatg ch’el ha udiu dapi ch’el ei sil mund. Sch’el havess saviu leger patratgs gia cu el era aunc in viermet, lu havess el schon empriu romontsch cu el era aunc en miu venter. Ei ha buca duvrau grond propiest ch’ei seigi lu era da ­discuorer romontsch cun miu pign, anzi, per mei fuss ei curios da BUCA discuorer miu lungatg-mumma cun el. Il mussament che miu fegl capescha mei ei, cu el ignorescha mias cunzinas dadas aschibein per romontsch sco era per tudestg. Mo era lu, cu el tarlischa, cu ei ha num ch’el astgi telefonar cun video cun «tah e tat-ta», sco el s’exprima. Per l’ina, perquei ch’el vul veser tat e tatta e per l’autra, perquei ch’el ha tschaffen dil handy. Cun ses sis onns ha el schon in grond scazi da plaids, mo d’exprimer els vegn el aunc buc aschi bein. Quei vegn lu schon plaun alla gada. Jeu selegrel sil mument cu el dat sez risposta silla damonda, sch’el capeschi romontsch. Per che quei seigi pusseivel in bi di, sustenin nus el cun UK, sco gia menziunau. Tgei che quei ei exact, sur da quei savess jeu scriver la proxima gada, sche vus leis. Mo ussa fetsch inagada la controlla dils 3000 segns! Giebein, 3105 segns senza quintar las luccas, quei schein nus valer, e sche jeu hai scret enzatgei cun plivalur per silmeins quels pèr procents dalla carstgaunadad che san leger romontsch, gliez lasch jeu decider vus, caras lecturas e cars lecturs! Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi 24 onns a Vienna.

Mesjamna ha il cantun Turgovia surdau a Stefan Roth il premi da cultura 2023. Il musicist e dirigent vala sco ina dallas figuras purtontas dalla scena da musica. Per la surdada dil premi a siu dirigent ei era ina delegaziun dall’Uniun da musica da Sagogn stada presenta a Kreuzlingen. Tact e ritmica stoppien constar, ed era las colurs dils tuns. Tenor il dirigent e musicist Stefan Roth ein quei facturs essenzials pil success, cun quella premissa sappi ina formaziun esser cumpetitiva ed attractiva. Da quei ei il honorau perschuadius. Mesjamna ha la schefa dil departament d’educaziun e cultura, cussegliera guvernativa Monika Knill, surdau a Stefan Roth il premi da cultura 2023 dil cantun Turgovia. Quel ei dotaus cun ina summa da 20'000 francs. Ina buna mischeida Ina dallas formaziuns ch’el diregia ei L’Uniun da musica da Sagogn. E quei dapi 12 onns. Gl’onn 2010 ha Stefan Roth surpriu la bitgetta da dirigent dall’Uniun da musica da Sagogn. Dus onns avon haveva el surpriu il «Symphonisches Blasorchester Kreuzlingen». Cun quella formaziun ha el contonschiu il 2022 il sisavel plaz al campiunadi mundial «World Music Contest» a Kerkrade en Hollandia. Stefan Roth, circumdaus dalla delegaziun dall'Uniun da musica da Sagogn. Stefan Roth seigi ina persunalitad purtonta dalla musica instrumentala dalla Turgovia sco era dall’entira Svizra. Sco dirigent da diversas formaziuns influenzeschi el quellas da maniera decisiva e garanteschi l’auta qualitad ed il grond tschaffen da sunar: aschia motivescha la regenza turgoviesa la surdada dil premi da cultura 2023. Quest atun entscheiva Stefan Roth il 13avel onn sco dirigent dalla musica da Sagogn. Sco el ha sincerau ils 3 da zercladur 2023 a Val S. Pieder, a caschun dalla fiasta districtuala, eis el motivaus fetg da direger quella formaziun. Quella secumpona d’ina buna mischeida da musicants cun liunga experientscha e da giuvens che vulan sesviluppar musicalmein. Promotur da giuventetgna Cun sia moda da menar ils exercezis capeschi el da trer tuts, han musicantas e musicants da Sagogn confermau alla FMR. Stefan Roth sa era sefidar dalla collaboraziun cul vicedirigent Michael Cadruvi che suna il medem mument il cornet en es. Ina delegaziun da Sagogn ei viagiada mesjamna a Kreuzlingen ed ei stada presenta ella sala Dreispitz a Kreuzlingen per la surdada dil premi a siu dirigent. El cantun Turgovia ei Stefan Roth enconuschents specialmein pervia da sia promoziun dalla giuventetgna per la musica instrumentala. Denter auter meina el actualmein in cuors da dirigents cun 13 participontas e participonts. La laudatio digl act festiv ha il cumponist Oliver Waespi fatg.

Distinguer bulius ei ina sabientscha per sesez. Ei tonscha buca d’enconuscher ils mellens e quels da tschep. Ad uras silla stagiun ha la casa editura Haupt da Berna presentau dacuort in niev cudisch en quei connex. Igl ei ina veritabla «bibla» da bulius. Rimnar bulius ei sesviluppau ils davos onns ad in veritabel sport. La stagiun entscheiva da principi la primavera cun encurir murachels. Uonn ei la racolta stada ordvart buna en gliez reguard. Il zercladur e fenadur dat ei ina cuorta pausa. Sil pli tard gl’uost cuntinuescha l’euforia dils mellens, da quels da tschep, dils bovists e dils parisols. Igl ei quater specias ch’ils biars enconuschan. Tiels schampignons entscheiva la malsegirtad. Encurir bulius ei lu era cumbinau cun rescas. Tgi che vul esser segirs sa confidar sia racolta alla cussegliaziun da bulius Surselva. Ils experts actuals ein Egmont Heisch e Lia Heini-Piacentini. Els ein cumpetents ed enconuschan la sistematica e la metodica da distinguer. S'approfundir ella micologia Frontispezi dil cudisch da bulius da 1060 paginas. Tgei scienzia vasta e cumplexa che quella dils bulius ei veramein, san ins scuvierer en ina novissima publicaziun. Ad uras silla stagiun principala da racolta ha la casa editura Haupt presentau dacuort in cudisch tematic cul tetel «Pilze Mitteleuropas». Igl ei in cudischun che peisa 4690 gramms. Bunamein 4,7 kilos eis el, cun sias 1060 paginas, 2400 fotografias da colur, 220 illustraziuns e 220 micro-dessegns. Ils auturs Rudolf Winkler e Gaby Keller purtreteschan mellis sorts. Il suttetel dall’ovra ei «3800 Pilzarten schrittweise bestimmen». Cun sfegliar en quella san ins sfundrar el mund fascinont dalla micologia. Tgi che s’interessescha pils bulius survegn cun quei cudisch in’idea dalla vastadad e dalla bellezia da quels organissems. Margrith Montalta-Graf da Morissen ei dil reminent l’illustratura, ella ha la FMR purtretau ella LQ dils 2 da zercladur 2023. Ils 16 capetels dalla grossa e greva publicaziun classeschan las gruppas parentadas. Il cudisch descriva pli che 3000 specias ell’Europa centrala. Ils dessegns muossan bulius cun bischels, cun lamellas, cun spinas, cun ur, denton era bulius cun fuorma da cuppa, murachels, heighels, bulius da puorla, triffels e.a.v. Tenor la metoda dils experts san laics distinguer els pass per pass tenor ils segns caracteristics.

La muntanera da yaks crescha en Svizra. Ina part dalla biestga che deriva oriundamein dallas muntognas dil Himalaja passenta la stad ella Val Cadlimo ella vischinonza dil Pass Lucmagn. Il pastur Nicolo Toscano ei buca sulet in amitg dils yaks. Gia dalunsch vesan ins ina jurta, la tenda tradizunala dils nomads dalla Asia Centrala ed entginas bandieras d’uraziun che sgulatschan el vent. Sil sumfil dalla costa seniastra pasculescha ina muntanera da yaks. Enzaco derasa quei ambient la pareta dad esser ina cuntrada enzanua en in vallada dil Nepal. Cunzun sch’ins s’avischina alla tegia dil pastur che sesanfla ella vischinonza dalla jurta. Ei setracta dad ina sempla tegia da crap embellida buca mo cun las bandieras d’uraziun, mobein cun ulteriuras insignias sco mulins d’uraziun che regordan als usits relegius dil budissem dil ­Nepal e Tibet. Ord la tegia vegnan tuns da musica tradiziunala da quellas tiaras ed ei freda da fem da festets. Aschia sco quella tegia sepresenta dadens e dado sto in habitadi tradiziunal al pei dil Himalaja sepresentar. La tegia sesanfla denton buc ellas altezias dil Nepal, mobein ella Val Cadlimo. Vallada tessinesa La Val Cadlimo sestenda naven dil Pass dil Lucmagn encunter sera sur 2000 meters sur mar e sesanfla sin intschess dil cantun Tessin. Tras la val flessegia il Reno da Medel ed ­entadem sin varga 2500 meters sur mar sesanfla la Capanna Cadlimo dil Club alpin svizzer. La Val Cadlimo ei ina bellezia vallada cun plirs lags alpins da differenta grondezia. Ed en quella val va Nicola Toscano dapi 20 onns ad alp. Da gronda tschontscha ei igl um da pressapauc 60 onns buc. Nicola Toscano ei in Grischun oriunds da Mesocco. Il ruog da caffè e la buteglia vinars metta el beinspert sin meisa avon tegia a disposiziun alla viseta. Il trutg viers la Capanna Cadlimo ei beinfrequentaus duront ils gis da calira, ed ils differents lags alpins porschan in refrestg. ­«Entschiet haiel jeu a pertgirar dus yaks cheu sin l’Alp Cadlimo.» Cun ina muntanera nuorsas, sco quei ch’il pastur explichescha. «Ussa ei la muntanera da yaks carschida sin biabein 190 tgaus.» Via in grond perspectiv francaus sin in stativ ha Nicola Toscano en egl sia muntanera ella spunda visavi. Il pastur dalla Val Cadlimo ei gia sedecidius avon decennis da daventar pastur. Duront igl unviern pertgira el ina muntanera nuorsas ella Svizra franzosa. Ina biala investa ella veta ed el patertgar da Nicola Toscano porscha il film da Mario Casella digl onn 2016 ch’ei accesibels via la plattafuorma Play Suisse. «Miu pign Tibet» il Tibet che sesanfla per ­Nicola Toscano ella Val Cadlimo. Ils emprems yaks grischuns Avon 23 onns han Angelika ed Erwin Bandli cumprau ils emprems yaks per lur menaschi puril en Stussavgia. In pèr paucs exemplars deva ei gia da lezs temps el Grischun. «Cumprau havein nus ils animals tier Dani Wismer el Valleis che ha importau ils emprems yaks en Svizra.» Angelika Bandli ei vicepresidentda dalla Uniun dils elevaturs da yaks en Svizra e la muntanera svizra ei carschida sin 1000 tgaus, sch’ins dumbra sulet ils animals inscrets el cudisch da tratga. «Nus essan antruras sedecidi per il yak perquei ch’el ei in adattau biestg per pascular las spundas dalla Stussavgia.» Cun 250 kilos ei il biestg oriunds dalla Asia Centrala bia pli levs ch’ina vacca dallas razzas ordinarias ed el po ascender plauncas che las nuorsas pasculeschan. «Ils elevaturs svizzers tegnan il yak sco vacca mumma e vendan la carn», tradescha ­Angelika Bandli. Adadttaus pil clima alpin Ella tiaras entuorn il Himalaja ed ellas planiras aultas dalla Mongolia vegnan ils yaks era mulschs. Il peil vegn duvrau per far vestgadira, tendas ed auter – e la buatscha survescha per mied da scaldar e cuschinar. Angelika Bandli gi ch’il yak sesenti bein el clima alpin e duront la stad ad alp. Ils agens passentan la stad sin in’alp en Stussavgia. «Per ils yaks che ston passentar la stad ella Bassa vai jeu in tec cumpassiun pervia dallas aultas temperaturas.» E la vicepresidenta dalla Uniun dils elevaturs da yaks gi ch’ei seigi scumandau da far giu la corna agl animal che survescha en sia patria oriunda sco mied da transportar rauba. Angelika Bandli puntuescha ch’il yak seigi in biestg che schazegi la muntanera. «Ed els ein promts da defender quella muntanera era viers il luf.»

La sesida da stad dil biro dil Cussegl naziunal ha liug tradiziunalmein el cantun da domicil dalla presidenta ni dil president dil Cussegl naziunal. Quest onn ha il president Martin Candinas envidau sias collegas e ses collegas – denter auter las presidentas ed ils presidents dallas fracziuns – el Grischun e menau ellas ed els el contuorn da Mustér. Suenter la seduta ordinaria digl empremi di, ier gievgia ella claustra a Mustér, ei suandau in program da rama. Denter auter ha il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel, presentau al biro la vischnaunca da Sumvitg, la vischnaunca nativa da Martin Candinas. (cdm/fmr/hh) Il biro dil Cussegl naziunal cul president Martin Candinas (sisum amiez) sil plaz avon la porta principala dalla claustra a Mustér.

Duront la stad ein las vias grischunas beinfrequentadas da motocilistas e motocilists e lur grevas maschinas. Denter ils adherents da carrar cun töf sesanflan biars che han gia surpassau la vegliadetgna da 50 onns. Sch’els caschunan era dapli accidents tradescha la statistica denton buc. Els carreschan en gruppas e singuls duront la stad sur ils pass grischuns. Buc exnum cun mopeds ed aunc meins cun motociclettas ni lambrettas: Ils tierms ch’il vocuabulari sursilvan indichescha per il plaid «Motorrad». Cun grevas maschinas, töfs scosauda ein motocilists e motocilistas stedi sin via tras tiara romontscha. E secapescha che lur preschientscha regordan al film legendar digl onn 1969 «Easy Rider» cun Denis Hopper e Peter Fonda e cun in soundtrack, ina melodia aunc bia pli enconuschenta ch’il film sez. Ils bikers contemporans fan regularmein in paus sin in dils numerus pass grischuns. Ed enaquella ch’els prendan giu las capellinas fan ins persenn: biars dils motocilists ed era dallas meins numerusas motocilistas ein da vegliadetgna avanzada, sch’ins astga titular persunas sur 50 onns dad esser el stadi avanzau dalla veta. Tier ella vegn la giuventetgna «Ei ir cun töf ina passatemps per umens pli vegls?» – La damonda va ad Anita Casanova, ella instruescha ella scola da ir cun töf Surselva. «Tier nus vegnan sulet giuvens ed adina dapli giuvnas che fan ils cuors obligatorics per far igl examen dad ir cun töf.» Tenor Anita Casanova ei il temps che las giuvnas secuntentan da seser sil sozius vargaus. «Ellas tgamunan sezzas il töf.» La scolasta dad ir cun töf e cun auto oriunda da Flem ha fatg stem che biaras giuvnas e giuvens motocilists fan aschidengi ina pausa da famiglia e lain il töf en garascha entochen ch’ils affons ein carschi. «E pigl gl’auter ei ir cun töf in hobbi che cuosta in pèr raps.» Anita Casanova numna buca sulet la maschina sin duas rodas che cuosta, mobein igl entir equipament. «Quei equipament ei secapescha impurtonts e protegia la manischunza ni il manischunz, sch’el ha in accident.» Tiel center per la segirtad da carrar Driving Grischun s’entaupan buc exnum ils motocilists giuvens, sco quei ch’il menader dil center Joe Manni tradescha. «Noss cuors da carrar frequentan principalmein motocilists da 35 onns ensi.» Sco quei ch’il menader dil center gi vegnan entgins motocilists regularmein la primavera cul vehichel per refrestgentar las habilitads da carrar. «Auters fan ils cuors enaquella ch’els cumpran in niev töf.» Las maschinas sin duas rodas han fatg e fan in considerabel svilup tecnic, quei aschunta igl instructer da traffic, e las novaziuns ston ins enconuscher. «Las forzas che quels vehichels mettan sin via ein grondas e las hottas dils cavals dil motor ston ins haver enta maun.» Joe Manni enconuscha dabia motocilists e motocilistas che han il sentiment da mininar la resca d’accident cun ir pauc cun töf. «Gest il cuntrari ei il cass, a tgi che va pauc maunca la rutina.» Ils cuors da carrar cun töf tier Driving Grischun vegnan per part sustegni finanzialmein. Diember d’accidents tschessa Redeger rapports dalla polizia appartegn alla lavur schurnalistica da mintgagi. A partir dalla primavera entochen viaden egl atun vegnan ils rapports d’accidents da töf cun ina tresta regularitad. En egl croda adina puspei che la generaziun da motociclists sur 50 onns ei bein representada els rapports d’accidents dalla polizia cantunala. Ella statistica d’accidents dalla polizia anflan ins denton neginas indicaziuns davart la vegliadetgna dallas persunas involvadas els accidents. Ed era neginas indicaziuns davart la derivonza. Duront la stad carreschan biaras motociclistas e motociclists digl exteriur sur ils pass grischuns. Il diember da grevs accidents cun töf ei atgnamein sesminuis en Svizra. 1680 grevs accidents da töf noda la statistica federala per igl onn 2007 e per igl onn 2022 aunc 1109. El medem temps ei il diember da töfs annunziai en Svizra carschius per varga 100 000 töfs sin sur 789 000 maschinas. La resca da haver in accident mortal sin via cul töf ei denton in bienton pli gronds visavi als manischunzs d’auto, sch’ins metta il diember dils accidents en relaziun cun ils kilometers carrai sin via.

El davos plaid sin via ha la Flurina Cavegn-Tomaschett rispundiu alla damonda: Tgei vegn suenter la mort? Flurina Cavegn-Tomaschett ei vegnida silla conclusiun ch’ella sappi ni lessi buca rispunder a quella damonda. Ch’ella astgi restar in misteri. Quei ha fatg surstar mei, perquei ch’jeu haiel adina ter­tgau che la cardientscha cristiana hagi ina clara risposta sin quella damonda. Paradis ni uffiern. Aschia e buc auter. Oz emprovel jeu, sco persuna buca cartenta, da rispunder a quella damonda. Tgei vegn suenter la mort? Persunalmein rispundel jeu per mei quella damonda adina cun dus ­patratgs. E quels dus explicass jeu uss bugen. Mias tattas e mes tats ein gia morts. Jeu laschel encrescher per els. Per els tuts. Fetg. Els mauncan a mi. Tuttina ein els per mei aunc presents. Enzanua denter nus ni si en tschiel. Quei patratg plai a mi. Mintgaton, buca stedi, mondel jeu sin santeri a dar aua allas fluras dalla fossa da tat e tatta. Jeu fetschel aunc bugen quei. Dar aua, tener in mument ruaus e patartgar vi da bials muments communabels. Mintgaton cuozza quei mo cuort. Denteren pli ditg. Dependa con fetg che l’olma drova da sepusar. Denton min­tga gada haiel il sentiment ch’els ein aunc cheu. Datier a mi. In bi sentiment. In bi patratg. Il segund patratg en connex culla mort haiel jeu per l’emprema gada udiu dalla sepultura da miu tat. Avon 11 onns. Il plevon haveva numnadamein discurriu dad in viadi, sil qual il defunct sesanfla. Il miert sesanfla sin in viadi ed ins giavischa ad el tut il bien sin quei viadi. Era quei ei in bi sentiment. In bi patratg dad haver in bi davos viadi. Nua che quei viadi meina e co quel vesa ora – buc idea. Sco Flurina Cavegn-Tomaschett di, in misteri. Jeu sundel denton pertscharts che quels dus patratgs ch’jeu haiel davart la veta suenter la mort ein probabel sulet in bien placebo. In agen construct da patratgs e sentiments. Nua ch’ins sa sepusar, ruassar e vegnir tier forzas. Denton tgei schabegia ussa propi suenter la mort? Pli probabel ­nuot. Las funcziuns dil tgierp vegnan pli plaunas, il fladar vegn pli ruasseivels, la pressiun dil saung tschessa, las sinapsas stezzan la cazzola, il cor ruaussa ed il tgierp vegn freids. E lu? Encims baghegian giu las cellas, bacterias, ­bulius ed insects fan il rest. Il tgierp vegn surdaus alla natira. Ina veta pren sia fin. Il mund va vinavon. – Tgei che resta ei la memoria e las flurs sin santeri. Orlando Cadonau è student a la Scol’auta da pedagogia a Cuira e dapi onns en ina marusaglia cun il club da ballape Basilea. Ses animal preferì è la vatga e l’enviern emprova el stinadamain dad imitar la ­«hocke» da Didier Cuche. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Il miert sesanfla sin in viadi ed ins giavischa ad el tut il bien sin quei viadi. Orlando Cadonau

Dils 28 d’uost entochen ils 29 d’october 2023 expona Sergio Marques el Center Aua Viva a Mustér. Sco quei che la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» scriva en ina communicaziun allas medias, presenta il habitont da Mustér/Disla ina schelta da sias sculpturas. El Center Aua Viva fuorman ellas ina culissa tut speciala che survescha ils proxims dus meins als arranschaments dalla fundaziun e dalla Pleiv evangelica Cadi. «Jeu s’engaschel bugen e materials natirals ein mia pissiun. Mintga caschun – seigi ina spassegiada ni in’excursiun – nezegiel jeu da prender enzatgei cun mei a casa. Quei ei lenn ch’jeu tilel ord l’aua, fier cun ruina ni crappa speciala», di Sergio Marques. Quels objects sviluppescha e fuorma el cun ses uaffens. La vernissascha dall’exposiziun ha liug gliendisdis, ils 28 d’uost 2023 allas 19.30. (cdm/fmr) In sculptura da Sergio Marques da Disla.

Igl onn 1986 ei Leo Monn entraus en survetsch dall’Intersoc el hotel Acla da Fontauna a Mustér. Sco pedel era el buca mo responsabels pigl object sco tal, mobein era per la gruppa dils pumpiers e per la cumpra digl equipament da sport pils hosps da vacanzas. Tier tragics schabetgs cun hosps – per part schizun accidents mortals tier excursiuns – era el medemamein sil plaz. La fin zercladur 1971 ha il hotel Acla da Fontauna a Mustér aviert sias portas. Naven dall’entschatta ei l’intersoc, in’assicuranza da malsauns dalla Belgia, stada l’affittadra dil baghetg realisau a sias uras dall’interpresa generala d’Arnold Mathis a Cuera. 30 onns ha l’Intersoc menau ses hosps el grond hotel a Mustér, mintg’onn generava il menaschi rodund 80 000 pernottaziuns. El hotel Acla da Fontauna havevan ils Beltgs in survetsch cumplein: ei vegneva buca mo surviu tuttas tschaveras ad els, leu survegnevan els era igl entir equipament per lur activitads el temps liber. Igl unviern serendevan els sillas pistas da skis dil Sax ni da Caischavedra/Péz Ault, la stad mavan els pil pli a spassegiar e viandar. In menaschi excepziunal «Cura che la casa era pleina, vivevan cheu rodund 600 hosps da vacanzas e pli che 100 emploiai», di Leo Monn (66) da Mustér. Igl onn 1986 ha el surpriu la funcziun da pedel dil hotel ed ademplescha quella aunc oz: «Naturalmein ch’igl ei vegniu pli ruasseivel suenter ch’il hotel ei vegnius serraus. Dapi lu fetsch jeu las lavurs necessarias da manteniment. Ils davos 22 onns sun jeu era marschaus cun biars interessents dil hotel atras il menaschi.» Il hotel Acla da Fontauna schai a cor a Leo Monn, quei sent’ins spert el dicuors cun el. El enconuscha quel sco siu sac da caultschas. «Ils emprems 15 onns hai jeu viviu cun mia famiglia el hotel. Sisum diltut ha ei ina habitaziun pil pedel», seregorda Leo Monn ch’ei carschius si a Cavardiras. Ell’emprema alzada haveva era il directur ina habitaziun, mo era ils biars auters emploiai habitavan el hotel. Atgna gruppa da pumpiers Sco pedel era Leo Monn persuls. El haveva ina funcziun da siat dis ad jamna. Pertscharts da sia responsabladad, purscheva quella plazza era libertads: «Il pli grond respect hai jeu adina giu dalla segirtad. Ils emprems onns haveva ei neginas sirenas da fiug el hotel ed era buca scalas pil cass d’urgenza. Jeu sai buca tgei che fuss schabegiau, sch’ei havess dau in incendi pli grond. La fin finala vivevan tochen 800 persunas sut quei tetg.» Per esser semtgaus per in tal scenari disponeva il hotel d’ina atgna gruppa da pumpiers: «Quei era persunas che luvravan per pli liung temps cheu el hotel e cun ellas fagevel jeu regularmein exercezis. Naturalmein ch’ils pumpiers da Mustér havevan la savida necessaria en ed entuorn il hotel Acla da Fontauna en cass d’in incendi.» Gest ils criteris da segirtad fussen tenor Leo Monn stai fetg engrevionts en cass d’ina sanaziun dil baghetg sco el sepresenta oz. Bials e tragics muments «Ils bials muments ein segiramein stai quels cura ch’il hotel era occupaus. Ils Beltgs eran hosps fetg emperneivels, els havevan mai da tugnar zatgei», seregorda Leo Monn. Ils emploiai eran pil pli era Beltgs: «Per lur lavur havevan els cheu ina mudesta indemnisaziun, pensiun cumpleina e savevan era ir sin pista.» El temps da Leo Monn sco pedel ha ei denton era dau muments meins plascheivels, eveniments fetg tragics. El seregorda dils dus affons ed in carschiu ch’ein curdai il schaner 1988 a Mustér/Cuflons sur ina preit crap ed ein morts: «Jeu hai anflau els a Cuflons. Quei ei stau fetg fetg tragic.» Auters accidents mortals cun hosps dil hotel ha ei dau duront la stad ellas muntognas sco per exempel in buob a Maighels. «Jeu hai stuiu viver cun quei; jeu mavel cu ei clamavan mei», seregorda Leo Monn. Sco commember dalla colonna d’agid haveva el experientscha e savida era en quei grau. Cumpra da skis e calzers da viandar Leo Monn era denton buca mo responsabels per l’infrastructura e pils pumpiers da casa, mobein era – denter auter – pigl equipament necessari pils hosps da vacanzas. Praticamein tut pil temps liber vegneva mess a disposiziun: «Jeu procuravel ils calzers da viandar e tut quei ch’era necessari per ir cun skis. Preparai vegnevan ils skis d’ina persuna pensiunada.» Dapi ch’il hotel ei serraus ei Leo Monn engaschaus en in pensum parzial sco pedel ed el ei perschuadius che la fin dil baghetg s’avischina effectivamein: «Aschi lunsch ein ils plans per in baghetg niev mai stai. Jeu sun perschuadius dils investurs novs.» Tonaton di el era: «Jeu hai giu pliras ga grondas speronzas ch’ei marschi zatgei cul baghetg. Quella ga ein ils plans per in baghetg niev progredi memia fetg per ch’ei dessi nuot ordlunder. Tut tgei che succeda ussa ei meglier ch’igl existent.» Il tetg piarda ed en differents loghens dil baghetg penetrescha l’aua da plievgia. Leo Monn alla recepziun dil hotel Acla da Fontauna a Mustér. 1986 ha el entschiet a luvrar leu sco pedel. Dapi treis onns eis el lundervi da demontar successivamein l’infrastructura egl intern dil hotel.

La dumengia ei l’Uniun cantunala dils veterans da cant dil Grischun seradunada a Trun. Igl ei stau la 38avla e davosa dieta. L’uniun vegn integrada ell’Uniun cantunala da cant dil Grischun. A quella davosa tschentada cantunala dils veterans da cant dil Grischun ha il tschiel bargiu. Sto esser che s. Pieder s’accorda buca che l’uniun vegn sligiada ed integrada ell’Uniun da cant dil Grischun. Naven dall’arrivada entochen la partenza dallas participontas e dils participonts a Trun ha ei pluiu sco da svidar sadialas. La radunonza ei vegnida organisada dil Chor cecilian Trun. Sut la bitgetta da Gion Gieri Tuor ei il chor sepresentaus als rodund 250 presents ella sala da cultura. Il chor – presidiaus da Rico Schwarz – dumbra 35 dunnas ed umens. La radunonza cantunala ch’ei vegnida presidiada da Gion Darms da Domat ha buca mo priu cumiau dallas veteranas e dils veterans trapassai, mobein era numnau ed undrau las veteranas ed ils veterans d’honur. Ellas ed els ein commembras e commembers d’in chor dapi silmeins 50 onns: Gliezi Cavelti, 1946, Chor viril Laax; Christian Beeli, 1952, Chor viril Flem-Trin; Samuel Krebs, 1952, Chor viril Flem-Trin; Josua Buchli, 1951, Chor mischedau Razén; Gionign Arpagaus, 1951, Chor viril baselgia Savognin; Lisabeth Bieler, 1948, Chor mischedau Rabius; Roland Capeder, 1950, Chor viril Salouf; Alfred Barbüda, 1953, Coro Viril Zernez; Willi Mittner, 1953, Chor viril Cuera; Anna Hartmann, 1946, Chor da purs Purtenza; Hans Thöny, 1945, Chor da purs Purtenza; Margrith Thöny, 1948, Chor da purs Purtenza; Otto Frey, 1939, Chor viril Seewis; Hans Wilhelm, 1955, Chor viril Seewis; Maria Maissen-Schmid, 1942, Chor mischedau Surrein. (fmr/hh) Veteranas e vetarans da cantun dil Grischun ein s’entupai la dumengia ella sala da cultura a Trun. Veteranas e vetarans da cantun dil Grischun ein s’entupai la dumengia ella sala da cultura a Trun. Veteranas e vetarans da cantun dil Grischun ein s’entupai la dumengia ella sala da cultura a Trun. Veteranas e vetarans da cantun dil Grischun ein s’entupai la dumengia ella sala da cultura a Trun.

En collaboraziun cull’interpresa Curia SA ha la vischnaunca da Sumvitg envidau la sonda vargada vischinas e vischins a Rabius al workshop «Avegnir vischnaunca Sumvitg». 80 persunas ein separticipadas allas gruppas da lavur. Biaras ideas ein vegnidas discutadas e rimnadas, il proxim temps ha ei num sortir e priorisar quellas. Denter auter ei era vegnida sin meisa l’idea d’ina pendiculara dalla staziun dalla Viafier retica a Cumpadials entochen si S. Benedetg. Vischinas e vischins da Sumvitg san senz’auter vegnir animai da discutar davart igl avegnir dalla vischnaunca. Quei ei semussau la sonda en casa da scola a Rabius. 80 dunnas ed umens, giuvens e pli vegls, ein separticipai allas gruppas da lavur. En cumparegliaziun: Treis dis avon eran sulettamein 30 persunas stadas presentas alla radunonza communala che haveva tractau denter auter la revisiun parziala dalla constituziun communala. Svilup – convivenza – collaboraziun Envidau al workshop «Avegnir vischnaunca Sumvitg» ha la suprastonza communala. Cussegliau, accumpignau e cooperau vid il program ha la Curia SA cun Arno Felix e Tino Zanetti. Gia el beinvegni a quei di da lavur ha il president communal da Sumvitg, Patric Schaniel, puntuau: «Mintg’idea ei beinvegnida. Scadina vegnin nus a nudar ed analisar. Gest tenor peisa ed impurtonza da quellas stuein nus lu denton tschentar prioritads.» Ed el ha dau in impuls sin via alla lavur ellas gruppas: «Co lein nus sesviluppar sco vischnaunca – co savess nossa vischnaunca esser autra che tschellas?» Arno Felix ei staus surstaus dalla gronda preschientscha: «Nus havein tons interessents che nus havein schizun stuiu far per part duas gruppas da lavur per tema.» Las gruppas da lavur ein sefatschentadas dils suandonts temas: Viver a Sumvitg Veta el vitg – convivenza Turissem e temps liber Vischnaunca digitala Collaboraziun locala e regiunala Convivenza denter populaziun e secunds habitonts Svilup economic cun risguard dall’agricultura. Ina pendiculara? Per la FMR ha il president communal Patric Schaniel fatg ina bilanza dalla lavur dallas gruppas la sonda suentermiezdi: «Per la fin dalla lavur en gruppas ein las ideas vegnidas discussiunadas. Quella discussiun ei stada aschi animada sco la lavur ellas gruppas, quei che ha fatg grond plascher.» Ils resuns dallas gruppas da lavur muossien che la politica fetschi bia endretg. Tonaton ein era ideas e cussegls vegni sin meisa: «Per exempel la damonda pertuccont las quater fracziuns che schaian per part fetg ina ord l’autra. Cura ch’ei vegn organisau enzatgei eis ei bien sche quei ei coordinau. Pertuccont las fracziuns dat ei era la damonda davart il traffic. Las duas staziuns dalla Viafier retica ein per part lunsch naven da singulas parts habitadas dalla vischnaunca.» En quei connex ei naschiu denter auter l’idea d’ina pendiculara dalla staziun a Cumpadials entochen a S. Benedetg, leu nua che l’interessanta caplutta baghegiada da Peter Zumthor sesanfla. «Quei ei bein in’interessanta idea, mo strusch realisabla. Quell’idea dat tonaton igl impuls forsa per autras variantas», di Patric Schaniel. Mussar il potenzial Vegnidas tematisadas ein era las damondas d’ina stizun digitala, luvrar communablamein, promover la schientscha denter giuven e vegl ni era il risguard dalla biodiversitad. Mo lu era d’examinar la collaboraziun pli stretga cun autras vischnauncas ni da far in film davart il potenzial dalla vischnaunca. Quel duessi lu survir a persunas interessadas da prender dimora a Sumvitg per veser tgei che la vischnaunca porscha tut. In tema da discussiun ei era la munconza da spazi da habitar staus. «Igl ei setschentau la damonda, co la vischnaunca savess s’engaschar. En connex culla planisaziun dil spazi actuala ei quei denton buca sempel», di Patric Schaniel. Medemamein ei l’integraziun da glieud che vegn neutier stada in tema: integrar els activamein ni surschar l’iniziativa al singul? Fetg cuntents culla lavur Silla damonda, con cuntenza che la suprastonza communala seigi cul workshop, di Patric Schaniel: «Gia la participaziun ei stada surprendenta. Igl ei stau bi da veser cun tgei anim che la glieud ei separticipada per cattar soluziuns pigl avegnir dalla vischnaunca. L’iniziativa dalla suprastonza communala d’organisar in tal arranschament ei vegnida appreziada fetg.» Per ch’ils geniturs d’affons pigns sappien era separticipar, ha la vischnaunca organisau ina canorta pils affons. Las participontas ed ils participonts dil workshop retscheivan las proximas jamnas in protocol e copias dallas indicaziuns dallas gruppas da lavur. Ensemen culla Curia SA vegn la suprastonza communala a selecziunar e priorisar las ideas ed ils impuls. «Nus lein en scadin cass prender ina ni l’autra idea el preventiv», di Patric Schaniel. Medemamein seigi ei previu da far ina presentaziun publica dalla lavur: «Mintgina e mintgin duei veser daco ch’ella ed el ha impundiu in miez di persuenter.» Sco pagaglia per la lavur la sonda vargada ha ei la fin finala dau ina spaghettata. Discutau igl avegnir da Sumvitg «Avegnir vischnaunca Sumvitg». Quei ei stau il tetel d’in workshop la sonda vargada en casa da scola a Rabius. La suprastonza communala da Sumvitg ha vuliu saver da vischinas e vischins, tgei ideas ch’ellas ed els han pigl avegnir. Las 80 persunas han luvrau en pliras gruppas da lavur. La fin finala ein las ideas vegnidas presentadas e discussiunadas el plenum. Aschia la visiun d’ina pendiculara dalla staziun da viafier a Cumpadials entochen si S. Benedetg ni ina megliera cooperaziun denter ils vischinadis. La munconza da habitaziuns ei medemamein stada in tema, sco era l’idea da realisar in film per mussar il potenzial dalla vischnaunca. Il workshop ei vegnius accumpignaus dall’interpresa Curia SA. Ils impuls rimnai vegnan documentai e la fin finala presentai publicamein. (fmr/hh) Els ein stai surstai dalla gronda participaziun al workshop en casa da scola a Rabius: Tino Zanetti, Fabian Collenberg, Patric Schaniel ed Arno Felix (da sen.) 80 vischinas e vischins da Sumvitg ein separticipai al workshop «Avegnir vischnaunca Sumvitg».

Rodund 400 persunas han nezegiau la sonda vargada la caschun da prender investa per ina davosa ga dil hotel Acla da Fontauna a Mustér. El rom d’ina fiasta da cumiau dil hotel vegl ed in beinvegni al project niev dalla Immo Invest Partner SA, ha cusseglier guvernativ Marcus Caduff puntuau: «La Surselva sto crer vid siu potenzial. Cun sia purschida sto ella sezuppar da negin.» «Quest’jamna entscheivan las preparativas per spazzar il hotel Acla da Fontauna a Mustér. Ell’emprema fasa pertucca quei las part che cuntegnan asbest e PCB, silsuenter vegn il hotel spazzaus.» Sin quels plaids da Fredy Ganz dil management da baghegiar dall’Immo Invest Partner SA han ils pli biars dils 400 presents alla fiasta dalla sonda avon miezdi spitgau vess. 52 onns suenter ch’il hotel ei vegnius aviarts e 22 onns suenter ch’el ei vegnius serraus ei la fin dil baghetg sigilada. Sco suvenier e regurdientscha dil hotel Acla da Fontauna ha scadin participont dalla fiasta astgau sesurvir d’enzatgei ch’era buca fermau el baghetg, sco per exempel in uaffen ni ina pusada. Avertura l’entschatta 2027 Tenor Fredy Ganz vegnan specialists e representants dalla Suva ad accumpignar las lavurs vid il material cun asbest e PCB: «Nus vegnin a dar tut quitau che las substanzas nuscheivlas vegnan allontanadas correctamein.» Las lavurs da spazzar entscheivan silsuenter e vegnan ad esser terminadas la primavera 2024. «Nus vegnin a spazzar il baghetg naven da sum entochen dem. Ei dat negina rucla che disfa il hotel enteifer dus ni treis dis», puntuescha Fredy Ganz. Primavera proxima vegn entschiet culla construcziun dil hotel e dallas habitaziuns dil project Fontauna. Il material reciclabel vegn manizzaus entras ina maschina gronda sil plazzal ed elavuraus leu directamein a niev betun. «L’infrastructura dil hotel niev e dallas habitaziuns havein nus adattau ils davos meins, denter auter augmentau il confort», di Fredy Ganz. Il hotel niev cuntegn 159 combras ni suitas, las tschun casas davostier 23 habitaziuns secundaras e 44 habitaziuns administradas. Las habitaziuns administradas vegnan manischadas dalla hotellaria affittada da Mövenpick. El decuors da 2026 ein las habitaziuns finidas, l’entschatta 2027 duei il hotel vegnir en funcziun. Tut en tut vegn investiu pli che 100 milliuns francs. «Levgiament suenter biars onns» «Oz vegn scret il davos capetel dil hotel Acla da Fontauna ed il medem mument entscheiva ina nova era, quella dil project Fontauna. Igl ei in di da grond levgiament e da spetga suenter biars onns», di il president communal da Mustér, René Epp. Suenter las grondas investiziuns da Marcus Weber ellas pendicularas ed il Catrina Resort seigi quei project in ulteriur impurtont accent en favur dalla vischnaunca, gie dall’entira regiun. «Il mument succedan era la sanaziun ed engrondaziun dil Center Fontauna – il center da sport e cultura a Mustér – per rodund diesch milliuns francs, sco era la sanaziun dil Bogn Sedrun per medemamein diesch milliuns francs», constatescha René Epp. 2017 ei l’Immo Invest Partner SA vegnida numnada l’emprema ga en connex cul hotel Acla da Fontauna. «Sis onns ein passai dapi lu, mo co sedi ei: Quei che cuoza ditg vegn finalmein bien», di il president communal. La surbaghegiada Fontauna vegni ad esser in ulteriur project da referenza per la regiun: «Lein esser optimists e selegrar. Communablamein essan nus ferms.» René Epp engrazia als investurs per lur grond engaschament a Mustér. «Quei dat nova dinamica» Il cau dil departament dall’economia publica e dil socialesser dil cantun Grischun, cusseglier guvernativ Marcus Caduff, fa ina parallela dil svilup a Mustér l’entschatta dils onns 1970 ed ussa: «Igl ei buca casual che pendiculara e hotel Acla da Fontauna ein vegni construi praticamein parallel. Oz ei la situaziun buc autra: in drova l’auter.» Quei mument ch’il hotel Acla da Fontauna seigi vegnius serraus e silsuenter era il Disentiserhof, seigien 90 000 pernottaziuns curdadas naven: «Quei ei ina plivalur annuala da rodund 10 milliuns francs che ha muncau a Mustér.» La Reka, il Catrina Resort, 64 letgs per hosps en claustra ed ussa il niev hotel Fontauna dettien nova dinamica turistica. Leutier s’audi era il Center Fontauna en sanaziun, pil qual la regenza hagi concediu ina contribuziun finanziala dad in milliun francs. Concludend constatescha Marcus Caduff: «Sco Lumnezian sun jeu bunamein empau schalus da veser tgei ch’ei vegniu fatg e tgei che vegn investiu sisum la Surselva. Era sco regiun stuein nus crer vid nies potenzial e buca spitgar entochen ch’auters vegnan e creien en quel. Nus stuein sezuppar da negin.» Cumiau dil vegl – beinvegni al niev La sonda vargada ha giu liug a Mustér ina fiasta tut speciala. Dad ina vart ei vegniu priu cumiau dil vegl hotel Acla da Fontauna – da l’autra vart fatg beinvegni al project niev. L’Immo Invest Partner SA che realisescha in hotel niev sco era rodund 80 habitaziuns, ha envidau alla fiasta. Ella ha dau la caschun alla populaziun d’entrar e mirar aunc ina ga il hotel avon che las lavurs da spazzar entscheivien. Quella fasa vegn instradada quest’jamna, l’emprema part dallas lavurs da spazzar pertucca material nuscheivel d’asbest e PCB. Naven da primavera 2024 vegn allura baghegiau il hotel e las tschun casas novas. Il menaschi dalla hotellaria, affittaus da Mövenpick, vegn aviarts l’entschatta 2027. (fmr/hh) L’era dil hotel Acla da Fontauna vegn terminada cun in gentar. Persuenter astgan ins era star en colonna. Il president communal René Epp (sen.) e cusseglier guvernativ Marcus Caduff ensemen cun representants dall’Immo Invest Partner SA, Fredy Ganz, Franz Hidber e Frenk Djordic. La glieud ha priu stediamein investa dil hotel che vegn spazzaus ils proxims meins. Ils Sunatiba Postabiala da Sumvitg han embelliu musicalmein igl act festiv.

La sonda ha la Val Zinzera a Trun menau dabia material a val. Quel ei sefermaus el rempar dalla Zinzera sur il vitg da Darvella. Sco quei ch’il president communal Dumeni Tomaschett ha detg sin damonda dalla FMR, setracta ei da 8000 tochen 10 000 meters cubics material. Las ruosnas per la deflussiun dall’aua ein vegnidas stuppadas, aschia che l’aua cuora sur la cruna dil rempar. Tenor Dumeni Tomaschett exista negin prighel pil territori habitau: «Sco quei che nus savein giudicar la situaziun, ei la gronda part dil material ella val vegnius a val. Quei ei ina situaziun che sepresenta ella Val Zinzera mintga 10 entochen 15 onns. La davosa ga eis ei stau il cass 2011.» Sil material dalla bova el rempar ei seformau in lag cun in’altezia d’entochen biebein dus meters. (fmr/hh) L’aua dalla Val Zinzera cuora sur la cruna dil rempar dalla Zinzera ora.

Suenter la victoria da 5:2 encunter Surses egl otgavel final dil Cup grischun la mesjamna sera, ei Trun Rabius serendius pil giug da campiunadi da 3. ligia ordeifer encunter l’emprema equipa da Sargans. Cun Sargans spetga ina ferma equipa da 3. ligia sin ils hosps dalla Cadi, aschia ch’ils numerus aspectaturs che han buc schau stermentar dall’aura han saviu spitgar ina interessanta partida. Il giug entscheiva davart ils indigens fetg engaschai, denton tegn la defensiun sut la bitgetta da Livio Janka petg a tut las attaccas da Sargans e lubescha pauc ni nuot. Suenter biebein 15 minutas vegn Trun/Rabius meglier e meglier el giug ed ha beinspert las empremas pusseivladads dad ir en avantatg, denton vegnan las acziuns buc finidas cumplein el davos tierz dil plaz. Ella 31avla minuta vegn Orlando Monn da marcar igl 1:0 per Trun/Rabius, quei cun in siet plazzau a bass el cantun seniester. Cuort suenter igl 1:0 pils hosps vegn Sargans tier in culp liber dalla vart dretga. Il giugadur porta quel ella zona da tschun nua che Sven Mathis spetga e marca cul tgau igl 1:1. L’equipa da Trun/Rabius lai denton buc stermentar e vegn ella 38avla minuta tiel proxim gol: Gianin Derungs marca il 2:1, quei suenter che siu siet el cantun liung ei vegnius sviaus dil defensur sur il goli ora. Munchentau pliras caschuns da marcar Trun/Rabius fa neginas midadas da pausa e va culla medema formaziun ella secunda mesadad. Suenter biebein 50 minutas ha Sargans ina buna caschun da marcar il 2:2, denton va quei culp cul tgau pauc spel gol ora. Silsuenter entscheiva ina buna fasa dils hosps, sco emprem vegn in gol d’offside annullaus, silsuenter ha Remo Alig ina buna caschun da marcar il 3:1 ed ella 68avla minuta setta Denis Monn in fetg bien culp liber en direcziun dalla crusch, denton il goli fa ina fetg buna parada e vegn da sviar il siet. Ella 80avla minuta vegn Sargans tier in culp liber che meina al 2:2, quei puspei entras ina flanca ed in gol cul tgau. Las davosas minutas vegnan pli e pli hecticas, omisduas equipas fan pressiun, denton neginas vegnan tier il gol decisiv. Ella 85avla minuta dat ei denton il proxim culp liber per Sargans e tgei seresulta? Il 3:2 per l’equipa da casa entras Benjamin Weber che fa enteifer tschun minutas dus culps cul tgau e meina Sargans en avantatg. Duront las davosas minutas dil giug emprova Trun/Rabius aunc d’egalisar e vegn aunc tier ina fetg buna occasiun, quella vegn denton buc nezegiada. Suenter ina buna prestaziun collectiva spiarda Trun/Rabius il secund giug da campiunadi en seria, uss vala ei aunc da nezegiar meglier las schanzas ell’offensiva per saver recaltgar ils emprems puncts ella runda d’atun. La pusseivladad leutier ha Trun/Rabius venderdis proxim a Tavanasa el giug encunter Bad Ragaz. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Trun/Rabius 3:2 (1:2) Gols: 31. Orlando Monn 0:1, 35. Sven Mathis 1:1, 38. Gianin Derungs 1:2, 80. Benjamin Weber 2:2, 85. Benjamin Weber 3:2. Sargans: Lukas Hofmann, Sven Mathis, David Becke, Benjamin Weber, Fabian Schai, Manuel Ackermann, Chris Tanner, Marco Walser, Sandro Willi, Kevin Willi, Pablo Müller, Christian Hermann, Raphael Schaufelberger, Ramon Kolb, Kevin Bigger, Corsin Wachter, Arlind Berisha. Trun/Rabius: Daniel Monn, Rovin Schmed, Lucas Seiler, Livio Janka, Mirco Pfister, Denis Monn, Mathias Flepp, Robin Monn, Orlando Monn, Remo Alig, Gianin Derungs, Lucas Maissen, Beat Cadruvi, Tizian Duff, Nico Caduff, Patrizio Decurtins, Geo Cuzza. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth (tuts blessai), Andri Carigiet e Mauro Alig (absents).

Per la tiarza ga ha giu liug la fin d’jamna en Surselva la fiasta da bulius. Quella ga ei il casti dil Löwenberg a Schluein staus il center da referats, luvratoris e discussiuns. Rodund 100 persunas ein separticipadas alla fiasta. Avon dus onns ha Alison Langley – la burgheisa dubla dall’Irlanda e dils Stadis Uni dall’America che viva a Lumbrein – arranschau l’emprema ga la fiasta da bulius. Lezza ga a Cumbel. Damai ch’ella ha vuliu far in onn pausa, ha Stefan Seydel da Mustér purschiu la fiasta igl onn vargau a Mustér. Che quei arranschament ei daventaus bein enconuschents ella scena dils interessai dils bulius, muossa la buna participaziun da quest onn. «A nossa purschida naven dalla tscheina il venderdis sera entochen la sonda sera ein rodund 100 persunas separticipadas. La gronda part da quellas era dalla Bassa», di Alison Langley ch’ei surstada dalla buna participaziun e fetg cuntenza cun quella. Program fetg variont Tgi che ha vuliu separticipar ad in arranschament ni l’auter ha cattau las informaziuns necessarias silla homepage dil festival. Il venderdis sera ei vegniu purschiu in gala da dinner ella Casa Casutt a Glion, silsuenter ein las participontas ed ils participonts vegni envidai da mirar «The Mushroom Speaks» – in film documentar davart ils bulius – el Cincema sil Plaz a Glion. La sonda ei allura stada dedicada ad in tschuppel arranschaments per affons e carschi. En in da quels han Lia Heini-Piacentini ed Egmont Heisch menau las participontas ed ils participonts alla tscherca da bulius. En in auter arranschament ei il buliu sco mied medicinal vegnius presentaus ed en in auter la problematica da bulius da tissi. xIgl ei denton era vegniu mussau co bulius san survir agl art ni co ins sa far pupi ord las fibras da bulius – plirs bulius ein adattai persuenter. Bulius porschan denton era colurs e cun quellas eis ei pusseivel da colurar textilias. Cuntinuaziun l’auter onn Sco l’organisatura Alison Langley ha detg sin damonda dalla FMR, ha la fiasta da bulius probablamein ina cuntinuaziun igl onn vegnent: «Las participontas ed ils participonts han schau plascher fetg il casti da Löwenberg sco liug d’organisaziun, aschia che nus vegnin probabel a porscher la fiasta era l’auter onn en quel. Decidiu definitiv ei quei aunc buca, mo ei vesa ora sco sch’ei dess l’auter onn ina quarta fiasta da bulius.» Referats, excursiuns, luvratoris e discussiuns davart ils bulius el casti da Löwenberg a Schluein. Referats, excursiuns, luvratoris e discussiuns davart ils bulius el casti da Löwenberg a Schluein. Biars bulius san ins magliar, auters ein da tissi e singuls surveschan schizun per far ina specia da pupi.

Ella secunda runda dil campiunadi regiunal da ballapei dalla 3. ligia ha Schluein Glion contonschiu l’emprema victoria. Danovamein ha ei dau in festival da gols encunter Triesen. La secunda terrada – danovamein ina cun in gol differenza – ha Trun/Rabius incassau ordeifer encunter Sargans. Gia els dus giugs dil campiunadi passau denter Schluein Glion e Triesen ha ei dau in tschuppel gols, aschi bein sco la sonda suentermiezdi. L’equipa da Patric Casutt ha gudignau la partida cun 6:4. Ils gols per l’equipa dalla Foppa han Lars Zala (2), Rafael Deplazes (2) sco era Carlo Bearth e Sattar Afzali marcau. Grazia a quella victoria resta Schluein Glion en bien contact culs dus emprems dalla tabella Schaan e Bogn Ragaz che han mintgamai gudignau ils dus emprems giugs da quest atun. Trun/Rabius ha spiars la scuntrada ordeifer encunter Sargans cun 2:3. Da pausa menava l’equipa da Claudio Bundi aunc cun 2:1 grazia a gols d’Orlando Monn e Gianin Derungs. Dus gols da Sargans alla fin dil giug enteifer tschun minutas han dau la viulta al resultat. (Mira rapport.) Suenter duas rundas ei Trun/Rabius alla cua dalla tabella. Domat e Triesen han medemamein aunc recaltgau negins puncts. Plirs giugs refretgs El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia han plirs giugs stuiu vegnir refretgs. Dau sia partida ha Danis-Tavanasa la sonda sera encunter Domat. Il giug ei vegnius spiras cun 1:4. Panaduz ha gudignau sia partida claramein encunter Lai-Valbella ed ei ussa persuls alla testa dalla tabella. Ella gruppa 2 dalla 5. ligia han tuttas treis partidas saviu vegnir dadas. Egl emprem giug da quest atun ha Sedrun/Mustér battiu Danis-Tavanasa, la secunda da Lumnezia ed Union Trin han partiu ils puncts. Suenter la victoria a casa encunter Laax ei Val Tamina ussa capogruppa. Sco tiels activs han era plirs giugs da juniors e da dunnas stuiu vegnir refretgs pervia dalla dracca, respectivamein plazzas da ballapei inundadas d’aua. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Triesenberg 5:2 Sargans – Trun/Rabius 3:2 Triesen – Schluein Glion 4:6 Flums – Schaan 1:6 Cuera 97 – Mels 5:2 Landquart – Domat refretg 1. Schaan 2/6; 2. Bogn Ragaz 2/6; 3. Schluein Glion 2/4; 4. Sargans 2/3; 5. Triesenberg 2/3; 6. Mels 2/3; 7. Cuera 97 2/3; 8. Flums 2/3; 9. Landquart 1/1; 10. Domat 1/0; 11. Triesen 2/0; 12. Trun/Rabius 2/0. 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Panaduz 1:6 Mladost – Tusaun/Cazas 1:6 Danis-Tavanasa – Domat 1:4 Schluein Glion – Surses refretg Schlarigna – Lumnezia refretg 1. Panaduz 2/6; 2. Domat 2/4; 3. Tusaun/Cazas 2/4; 4. Surses 1/3; 5. Lumnezia 1/3; 6. Schlarigna 1/3; 7. Schluein Glion 1/0; 8. Danis-Tavanasa 2/0; 9. Lai Valbella 2/0; 10. Mladost 2/0. 5. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Bregaglia 6:2 Panaduz – Landquart 1:5 Lusitanos de Samedan – Cuera 97 4:0 1. Lusitanos de Samedan 2/6; 2. Valposchiavo 2/4; 3. Cuera 97 2/3; 4. Landquart 2/3; 5. Vaz-sut 1/1; 6. Tusaun/Cazas 0/0; 7. Bregaglia 1/0; 8. Panaduz 1/0; 9. Schlarigna 1/0. 5. ligia, gruppa 2 Sedrun/Mustér – Danis-Tavanasa 1:0 Lumnezia – Union Trin 2:2 Val Tamina – Laax 4:2 1. Val Tamina 2/6; 2. Sedrun/Mustér e Trun/Rabius 1/3; 4. Bogn Ragaz 1/3; 5. Rueun 1/1; 6. Union Trin 2/1; 7. Laax 2/1; 8. Lumnezia 2/1; 9. Danis-Tavanasa 2/0. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Brühl – Rapperswil-Jona 0:0 Surselva – Cuera 97 refretg Uznach – Uzwil-Henau refretg Romanshorn – Bischofszell 5:3 Zuzwil – Teufen 5:2 Gossau – Tobel-Affeltrangen 11:1 1. Romanshorn 2/6; 2. Brühl 2/4; 3. Gossau 2/4; 4. Rapperswil-Jona 2/4; 5. Uznach 1/3; 6. Bischofszell 2/3; 7. Zuzwil 2/3; 8. Teufen 2/1; 9. Surselva 1/0; 10. Cuera 97 1/0; 11. Uzwil-Henau 1/0; 12. Tobel-Affeltrangen 2/0. Juniors A2, gruppa 1 Tavau – Schaan 0:5 Domat – Grischun Central 1:1 Panaduz – Cuera 97 refretg Vaduz – Balzers refretg 1. Schaan 2/6; 2. Domat 2/4; 3. Grischun Central 2/4; 4. Cuera 97 1/3; 5. Panaduz 1/0; 6. Vaduz 1/0; 7. Balzers 1/0; 8. Tavau 2/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Buchs – Steinach 1:4 Eschen/Mauren – Surselva 1:4 Mels – Staad 1:1 Arbon – Grischun Central 0:5 Rheintal – Montlingen 1:2 1. Surselva 2/6; 2. Montlingen 2/6; 3. Grischun Central 2/4; 4. Staad 2/4; 5. Steinach 1/3; 6. Mels 1/1; 7. Rheintal 2/1; 8. Eschen/Mauren 1/0; 9. Appenzell 1/0; 10. Arbon 2/0; 11. Buchs 2/0. Juniors B1, gruppa 1 Trübbach – Walenstadt 0:4 Orion Cuera – Bogn Ragaz 5:1 Flums – Domat 1:2 Schaan – Sargans 3:9 1. Walenstadt 2/6; 2. Sargans 2/6; 3. Vaz-sut 1/3; 4. Trübbach 2/3; 5. Domat 2/3; 6. Orion Cuera 2/3; 7. Valposchiavo 1/1; 8. Flums 2/1; 9. Bogn Ragaz 2/0; 10. Schaan 2/0. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Panaduz 2:4 Surselva a – Schlarigna 3:1 Lusitanos de Samedan – Surselva b 4:1 1. Lusitanos de Samedan 2/6; 2. Surselva a 2/6; 3. Panaduz 2/3; 4. Schlarigna 2/3; 5. Surselva b 2/0; 6. Grischun Central 2/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Surselva – Toggenburg 0:4 Cuera 97 b – Cuera 97 1:4 Mels – Bütschwil 4:1 1. Cuera 97 a 2/6; 2. Mels 2/4; 3. Toggenburg 2/4; 4. Cuera 97 b 2/3; 5. Glarnerland e Linth 04 0/0; 7. Uznach 1/0; 8. Surselva 1/0; 9. Bütschwil 2/0. Juniors C1, gruppa 1 Balzers – Grischun Central 2:1 Vaduz – Valposchiavo 0:5 Schaan – Walenstadt 2:4 Landquart – Tavau refretg 1. Valposchiavo 2/6; 2. Tavau 1/3; 3. Balzers 1/3; 4. Grischun Central 2/3; 5. Walenstadt 2/3; 6. Vaduz 1/0; 7. Landquart 1/0; 8. Schaan 2/0. Juniors C2, gruppa 1 Grischun Central – Cuera 97 0:14 Panaduz – Domat a 10:8 Domat b – Orion Cuera 1:2 1. Cuera 97 3/6; 2. Orion Cuera 3/6; 3. Domat b 3/3; 4. Panaduz 3/3; 5. Schlarigna 1/0; 6. Domat a 2/0; 7. Vaz-sut 2/0; 8. Grischun Central 3/0. Team Surselva ei vegnius retratgs. Juniors D elita, gruppa 1 Arbon – Appenzell 7:2 Rorschach-Goldach – Brühl 8:0 Staad – Montlingen 5:8 Domat – Widnau 4:0 Teufen – Steinach 0:4 1. Domat 2/6; 2. Steinach 2/6; 3. Montlingen 2/6; 4. Staad 2/3; 5. Rorschach-Goldach 2/3; 6. Arbon 2/3; 7. Widnau 2/3; 8. Teufen 2/0; 9. Appenzell 2/0; 10. Brühl 2/0. Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart 1:3 Grischun Central – Valposchiavo 5:6 1. Valposchiavo 2/6; 2. Vaz-sut 1/3; 3. Sargans 1/3; 4. Schlarigna 1/3; 5. Landquart 2/3; 6. Grischun Central 1/0; 7. Mels 1/0; 8. Surselva 1/0; 9. Cuera 97 2/0. Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central – Domat 1:1 Cuera 97 – Landquart 1:5 Orion Cuera – Panaduz 2:2 Domat – Grischun Central 5:1 1. Domat c e Landquart c 2/6; 3. Domat d 2/4; 4. Valposchiavo 1/3; 5. Grischun Central 1/1; 6. Orion Cuera e Panaduz 2/1; 8. Cuera 97 2/0; 9. Grischun Central 2/0. Juniors D2, gruppa 2 Bogn Ragaz – Surselva c 3:0 Tavau – Cuera 97 3:6 Panaduz – Orion Cuera 2:7 1. Orion Cuera 2/6; 2. Surselva b 1/3; 3. Domat 1/3; 4. Bogn Ragaz 1/3; 5. Cuera 97 2/3; 6. Panaduz 2/3; 7. Landquart 1/0; 8. Surselva c 2/0; 9. Tavau 2/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Rapperswil-Jona 2:0 Au-Berneck – Frauenfeld 0:5 Cuera 97 – Toggenburg 2:1 Bühler – Romanshorn 0:2 Domat – Uzwil 1:3 1. Frauenfeld 2/6; 2. Uzwil 2/6; 3. Romanshorn 2/6; 4. Triesen 2/3; 5. Cuera 97 2/3; 6. Toggenburg 2/3; 7. Domat 2/3; 8. Tusaun/Cazas 1/0; 9. Au-Berneck 1/0; 10. Rapperswil-Jona 2/0; 11. Bühler 2/0. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Surselva refretg Ruggell – Triesen 0:4 Tusaun/Cazas – Schlarigna 6:0 1. Triesen 2/6; 2. Werdenberg 1/3; 3. Surselva 1/3; 4. Tusaun/Cazas 2/3; 5. Vaz-sut-Cuera 2/3; 6. Mels 2/3; 7. Ruggell 2/0; 8. Schlarigna 2/0. Junioras FF-15, gruppa 1 Domat – Cuera 97 5:4 Mels – Surselva 2:7 1. Surselva 2/6; 2. Werdenberg 1/3; 3. Cuera 97 2/3; 4. Domat 2/3; 5. Triesen 1/0; 6. Mels 2/0. Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Tavau 2:1 Schluein Glion – Bogn Ragaz 2:5 Cuera 97 – Vaz-sut 1:4 Lusitanos de Samedan – Plaun/Imboden 2:3 1. Tusaun/Cazas 2/6; 2. Team Plaun/Imboden 2/6; 3. Bogn Ragaz 2/3; 4. Vaz-sut 2/3; 5. Tavau 2/3; 6. Schluein Glion 1/1; 7. Cuera 97 2/1; 8. Lusitanos de Samedan 2/0. La fin d'jamna han plirs giugs da ballapei da campiunadi buca saviu vegnir dai pervia dalla dracca.

La suprastonza communala da Flem ha organisau sonda ina dieta cun e per la populaziun. Finamira eis ei stau d’informar dils differents projects ch’ein planisai. Pli che 300 persunas han tedlau ina seria da referats cuorts, schau gustar il gentar communabel e mirau l’exposiziun co Flem vul sesviluppar. «’Dialog Zukunft Flims’ munta in brat vicendeivel ed ina convivenza activa. Ils 26 d’uost survegnis Vus envesta dil svilup actual e futur dalla vischnaunca da Flem»: Cun quels plaids ha la suprastonza communala envidau la populaziun. In dialog dil futur eis ei buca propi stau. Plitost ina informaziun transparenta. Il moderatur Gieri Spescha ha beneventau ella halla d’events 300 persunas che eran s’annunziadas per l’occurrenza. 25 habitaziuns e studios «Flem ha ina visiun, Flem ha ina missiun» ha Gieri Spescha getg en sia introducziun. Il president communal Martin Hug e ses consuprastonts Jürg Caprez, Guido Casty, Sol Brit Bonderer Imper e Nicola Fantini han vuliu presentar quei ch’ei preparau. «La participaziun ei la suletta via, ed il brat ei tenor nies manegiar zun impurtonts», ha Martin Hug getg sonda en siu beinvegni. En quei senn ha la suprastonza vuliu sentir il puls. Che la ei buca indifferenta, mobein ha giu marveglias ed interess d’intervegnir novitads da projects lantschai, ha la gronda preschientscha mussau. Avon prest in onn e miez haveva la suprastonza organisau l’emprema gada in tal gi d’informaziun. Sonda han participontas e participonts saviu prender notizia che pliras visiuns ein avanzadas a projects. Ils presents han tedlau enteifer duas uras, senza pausa, ina seria dad otg referats. In dils emprems ha tematisau las habitaziuns per indigens ch’ein previdas alla via Stuz a Casa d’Uaul. Leu vegn la vischnaunca, sco possessura dil sulom, a baghegiar 25 habitaziuns per famiglias e persunas singulas. Dapli mesiras, cugl intent da scaffir ulteriur spazi da habitar per indigens, seigien instradadas, ha il vicepresident Jürg Caprez annunziau. Studios sut la Punt Gronda Era habitaziuns da persunal dat ei il proxim futur a Flem. Sut la Punt Gronda vegn Iso Senn, gl’architect ed iniziant dil center Stenna, baghegiar 48 studios, 12 habitaziuns da duas e singulas da treis stanzas sin quater alzadas. Il project architectonic ei integraus el e colligiaus cul center Stenna. «Nus clamein anavos il persunal cheu a Flem», ha Iso Senn manegiau alla fin da siu referat cuort. Sut la punt dil center Stenna vegn baghegiau 60 studios e habitaziuns da persunal. Martin Hug ha presentau las infrastructuras turisticas ch’ei dat a Foppa. Sigl unviern 2024/25 ei la pendiculara FlemXpress cun sias tschun secziuns cumpletta e finida. Sin quei termin vegnan las novas attracziuns a Foppa a star a disposiziun. Per quei intent ha il suveran lubiu in credit da 5,5 milliuns francs. Ei dat ina nova ustria, pistas ennevadas ed implonts cun giugs innovativs cumpletteschan la purschida. Halla da curling el Prau la Selva Christoph Schoop ha presentau il project «Flims Floris». Ei setracta d’ina surbaghegiada sigl areal dalla halla da curling a Casa d’Uaul. Quella parcella ha la vischnaunca da Flem cumprau avon tschun onns. Ussa dat ella ad in investur il dretg da baghegiar 150 habitaziuns administradas che dueien generar 450 tochen 500 letgs caulds. Ei detti in object cun lenn e material persistent, ha Christoph Schoop sincerau e plidau d’ina summa d’investiziuns da rodund 80 milliuns francs. La finanziaziun seigi garantida e l’avertura dil grond cumplex previda sigl unviern 2026/27. Entochen ussa ei la halla da curling el liug dalla futura surbaghegiada. Nicola Fantini ha presentau tgei che duei schabegiar cun quella. Il menaschi da curling vulan ins integrar el center da sport Prau la Selva. Gl’onn 1986 haveva la vischnaunca da Flem inaugurau quel suenter liungas discussiuns e cuort temps da baghegiar. «Ils responsabels da lezza gada han giu ina vasta egliada el futur», ha Nicola Fantini manegiau viers ils presents. Igl ei previu da posiziunar el futur il Prau la Selva sco parc da sport e temps liber per indigens e hosps, uniuns, famiglias. El center ein activitads en duas hallas da glatsch per hockey, patinadi e curling. Vinavon dat ei infrastructura da giugs e spazi generus per trenaments, plazs da tennis, parc da sugas e plazs da beachvolley. Era ina purschida da pernottar cun 70 letgs e gastronomia duei buca muncar. Il niev campadi dil TCS Ils muossavias dil Prau la Selva a Flem. Tschun partenaris vulan realisar da cuminonza il Prau la Selva dil futur, numadamein las treis vischnauncas Flem, Laax e Falera e l’organisaziun turistica Flem Laax Falera Management (FLFM). Il president da quella, Franz Gschwend, ha declarau ina dallas finamiras: «Sche nus vulein insumma daventar ina numra sil glatsch, stuein nus far enzatgei, e quei urgentamein». Il referent Oliver Grützner ha plidau sco representant dil tschunavel partenari. La cooperaziun cul Touring Club Svizra (TCS) ei essenziala pil Prau la Selva digl avegnir. Els seigien interessai d’investar a Flem cun in campadi attractiv ed adattau als basegns. Denter auter vul il TCS baghegiar 20 bungalows e quater casas ellas plontas, igl ei in’investiziun dad otg tochen nov milliuns francs. Il campadi niev scaffess rodund nov plazzas cumpleinas. Gl’emprem quartal 2024 vulan las treis vischnauncas presentar a votantas e votants dallas treis vischnauncas gl’entir project dil Prau la Selva. Ina votaziun duei dar il zercladur e naven digl atun 2024 entschevessen las lavur da construcziun.

La tschunavla gada ha Sonja Lombriser da Glion organisau sco persuna privata quell’exposiziun. Sco quei ch’ella ha getg a caschun d’ina visteta, han da quei da melli persunas visitau puspei la BaKi. Quella ei ina dallas tschun grondas exposiziun da quella sparta en Svizra. «Tut per murlis pigns ed era gronds», san ins leger ella pagina dall’exposiziun. Ord atgna iniziativa, cun sustegn da confamigliars, amitgas ed enconuschents, ed agid d’ina retscha da sponsursha ella organisau puspei la BaKi. Uonn ein 71 exposituras ed expositurs dall’entira Svizra sepresentai als visitaders. «L’exposiziun porscha ina mischeida da cussegliaziun, consum e divertiment. El center ein products e prestaziuns per pops, affons e geniturs», ha Sonja Lombriser circumscret sia finamira. Sco ella ha declarau, hagi l’exposiziun sentiu uonn ina fin d’jamna concentrada cun diversas occurrenzas ella regiun. Ella hagi registrau in stel dameins visitaders ch’ils onns vargai. Malgrad quei ei l’organisatura cuntenta cugl andament dil menaschi d’exposiziun e dils resuns. Sper in program accumpignont pils affons cun kino Babulin, musica e ritmica elementara, yoga, sault e cavalcar han ils carschi saviu visitar otg differents referats. Las spindreras ed ils spitals ein stai alla BaKi cun lur stans. Ellas duas hallas da gimnastica han ins entupau stans da termagls e cudischs d’affons, ina drogaria ha presentau products sanadeivels. Expertas per la pigliola e tgira da pops han buca muncau, era buca purschidas da mieds per purtar e transportar, cussegliaziuns e terapias. Denter ils 71 stans han tals cun ideas per schenghetgs, piazs e vestgadira envidau. Musica, zambergiar ed accumpignar pops e lur geniturs han cumplettau l’exposiziun. Sco Sonja Lombriser ha getg, duei quella esser el futur mintga dus onns.(fmr/abc) Envesta ell'exposiziun BaKi, sen. l'organisatura Sonja Lombriser.

En Surselva hai dau la dumengia ed ier gliendisdis varga 90 millimeters plievgia. Tenor Meteo Svizra datti oz mardis e damaun mesjamna aunc ulteriurs 5 tochen 20 millimeters e lu ei il mender varghentau. La Val da Schluein ei lunatica e sbova bugen cura ch’ei dat plievgias grondas ed intensivas. Quella gada ha la sbuada dalla Val da Schluein buca giu da far directamein cun la plievgia gronda, mobein cun ils urezis intensivs dalla notg da venderdis sin sonda vargada. Persunas evacuadas La situaziun a Schluein ha giu per consequenza che la scola en la vischinonza digl ual, che vegn dalla Val da Schluein, ha stuiu vegnir serrada gliendisdis endamaun sco mesira preventiva suenter la bova dalla davosa sonda endamaun. Sco quei che la canzlia communala da Schluein ha confirmau ultra da quei, hagi ins stuiu evacuar pliras persunas orda casas ella vischinonza digl ual prigulus. Quels habitonts han denton saviu turnar en lur casas ier sera. Schebein il menaschi da scola vegni puspei aviarts oz mardis, era buca enconuschent entochen la fin da redacziun. Tenor il gerau communal da Schluein, Simon Casanova, hagien ils pumpiers serrau beinspert las vias da funs ella vischinonza dalla bova gia la sonda endamaun per evitar ch’ei detti traffic nungiavischau sin quellas vias. Salvau aviuls ord il Glogn Ella vischnaunca da Ilanz/Glion han ils pumpiers spindrau 24 pievels d’aviuls da l’aua gronda. Els eran staziunai per liung dalla via en Val Sogn Pieder, ella vischinonza dil flum Glogn, ch’ei era ius sur la riva ora la dumengia vargada. A Val Sogn Pieder sez han las autoritads communalas registrau negins donns da num pervia dalla plievgia. Quei ha il canzlist communal Urs Hubert getg en discuors cun la FMR. Ed era il president communal da Lumnezia, Daniel Solèr, ha detg gliendisdis da miezdi, ch’el seigi leds e ventireivels ch’el hagi udiu nuot da donns pervia dalla plievgia en Lumnezia. Il Glogn ha tenor la pagina per canutas e canuts rivermap purtau la notg da dumengia sin gliendisdis da quei da 168 meters cubics aua la secunda. Aunc avon in’jamna era quei en media mo treis meters cubics aua per secunda. Rempar dalla Zinzera ei emplenius A Trun ei ina bova ruschnada ell’aua dil rempar dalla Zinzera la sonda endamaun. Il rempar sur il quartier da Darvella seigi pleins, ha il president communal Dumeni Tomaschett confirmau sin damonda da RTR. El mument seigi ei buca pusseivel da far liber il canal, communichescha la vischnanca da Trun. L'aua culi denton sur il rempar ora en il canal. Il stab directiv cantunal ha analisau la situaziun cun il geolog cantunal. Actualmein exista negin prighel per la populaziun. Entochen igl unviern ston circa 5000 meters cubics material vegnir allon­tanai ord il rempar dalla Zinzera. El mument ein las vias viers Nadéls, la via da velos Rensch e la senda sursilvana denter Cartatscha e Schlans serradas per motivs da segirtad. Darguns denter Valens e Pardomat Il president communal da Sumvitg, ­Patrick Schaniel, ha communicau alla FMR, ch’ils dus darguns denter Valens e Pardomat seigien vegni cun auas grondas nunusitadas. Plinavon hagi ei dau donns vida differents uals, vias d’alp e punts da viandar. Sin las alps seigien differents trutgs ch’ins drovi per ir cun il muvel sfundrai pervia dalla plievgia gronda. En Surselva tschessa la plievgia Sco il meteorolog Patrick Stierli da Meteo Svizra ha confirmau, vegn la plievgia a tschessar plaunet en Surselva el decuors dil di dad oz. Ei seigi denton aunc da quintar cun denter 5 – 20 millimeters plievgia oz mardis. La zona da pressiun bassa s’allontaneschi el decuors da mardis e mesjamna. Tenor Meteo Svizra vegn ei naven da gievgia puspei bial’aura en Surselva. Quei cun 18 grads a Mustér e 20 grads giudem la Surselva. L’aura resti biala en Surselva tochen la fin d’jamna e naven dil gliendisdis proxim seigi la situaziun incerta. Auas grondas pervi da blera plievgia Ils davos dus dis – dapi sonda notg – ha la blera plievgia procurà per auaziuns e bovas en pliras parts dal Grischun. Però en il decurs dal glindesdi è la situaziun precara sa calmada. En Surselva han ins perfin stuì serrar la scola da Schluein glindesdi – sco mesira preventiva suenter ch’ina bova era vegnida giu sonda en la Val da Schluein. Ed a Trun ha ina bova emplenì il rempar dal flum Zinzera. En Engiadina è l’En ì per part sur la riva ora, sco p.ex. tranter Samedan e Bever (fotografia). Ed igl ha dà pliras bovas – ina è vegnida giu sin la plazza da golf a Zuoz. Donns pli gronds n’hai dentant betg dà en la regiun da la Plaiv, sco che las vischnancas han confermà envers la FMR. (fmr/cam/mg) Ina impressiun dalla Val da Schluein ch’ei sbuada la sonda endamaun Il Rein anteriur ed il Glogn han purtau auas grondas

Gl’onn proxim 2024 eis ei diesch onns dapi che la vischnaunca da Ilanz/Glion ha entschiet ad exister. En vesta a quei anniversari haveva la suprastonza communala ed ina gruppa d’iniziants proponiu ina commemoraziun cun fiasta iniziala igl 1 da schaner 2024 a Glion ed occurrenzas giubilaras en mintga fracziun. Il credit corrispundent ha il parlament communal denton refusau en sia sesida dils 12 d’avrel 2023. La proposta dalla suprastonza communala da conceder in credit da 345'000 francs ha buca anflau il sustegn necessari. Siu conclus ha il parlament priu lezza gada cun 11 NA encunter 10 GIE e duas abstenzuns. Per la sesida dil parlament dils 13 da settember 2023 ei la fiasta da giubileum 10 onns fusiun vischnaunca Ilanz/Glion puspei sin tractanda. L’jamna vargada ha il parlament publicau la gliesta culs documents corrispundents. In da quels pertucca l’incumbensa che Ivo Capaul ha surdau alla suprastonza communala. Sustenius da nov conparlamentaris incumbensescha quel d’examinar en tgei fuorma che la vischnaunca dueigi tuttina commemorar il giubileum. Gl’interpellant menziunescha denter auter ch’ins dueigi scursanir il program oriund dalla fiasta aschia ch’ei fussi pusseivel da reducir ils cuosts sin in in quart tochen in tierz dil credit dumandau oriundamein. L’occurrenza decentrala ellas fracziuns dueigi ir sut il medem tetg communabel. Plinavon promovi ina commemoraziun l’unitad e la solidaritad en vischnaunca, ella dueigi plidentar grondas parts dalla populaziun e generar attenziun viers anen sco anora. La suprastonza communala ha tractau l’incumbensa dad Ivo Capaul. Ella propona ch’ina gruppa da lavur dueigi elaborar in concept e fixar il credit d’ina summa denter 86'250 tochen maximalmein 115'000 francs. Ei fetschi denton prescha, per realisar il concept stoppien ins fundar tonpli spert la gruppa da lavur ed ins spetgi che commembers dil parlament stettien a disposiziun per quella, san ins leger el document preparaus per la sesida dil parlament dils 13 da settember 2023. (fmr/abc)

«Jesus Christ Superstar» ei in’opera rock cumponida da Andrew Lloyd Webber cun text da Tim Rice digl onn 1972. In onn pli tard ha ei dau in film ordlunder. Metter Jesus a pèr cun ils «stars» de musicals e films? – Quei pareva ina provocaziun. Ins sto denton leger vinavon. «Jesus Christ Superstar, Do you think you are what they say you are?» – Jesus Christ Superstar, creis ti quei ch’ins vul far esser tei? Cun quella damonda evochescha il musical la damonda tgi che Jesus era «veramein», abstrahau da ductrinas, naven da «Fegl de Diu consubstanzials cul Bab» (el concil ecumenic de Nicea anno 325 s. Cr). Ni «ver Diu e ver carstgaun» (el quart dils emprems gronds concils a Chalcedon anno 451 s. Cr). Tut han ins vuliu far esser el. Mo er’el veramein aschia? «Creis ti quei ch’ins vul far esser tei?» Quei ei en sesez ina damonda absolutamein appropriada. Igl ei è la damonda: tgi era Jesus da Nazareth viu historicamein? Jesus era in um (scrinari e fegl d’in scrinari) della Galilea, in um ch’ha encuretg sia via el context religius, per part apocaliptic, dil temps ed ei daventaus prest in discipel de Gion il battegiader tochen ch’el ei ius sia atgna via. El veva frars e soras sco igl evangeli de Marcus relata (cap. 6,3-5; cu Lucas plaida bia pli tard della concepziun virginala de Jesus, drova el quei maletg per dir che Jesus eri «Fegl de Diu»). La famiglia de Jesus capeva buc el, era en pitgiras per el (Mc. cap. 3,20-21), carteva ch’el seigi ord il tgau ed han empruau da metter a ferm el. Marcus vess strusch saviu inventar quei. Jesus svulveva sia activitad denter purs, mistergners della Galilea, quella tiara paupra, ferton che l’elita era a Jerusalem, ella Giudea, nua ch’era il Tempel, la «banca naziunala» della Giudea, secattava e la casta sacerdotala pli beinstonta. Dunnas ed umens suondavan Jesus, disciplas e discipels, enzatgei unic e particular. Ton che è dunnas presiedavan las empremas cuminonzas suenter la mort de Jesus. Tochen ch’il svilup enteifer in mund laic masculin ha purtau alla restricziun digl apostolat als umens ed allas fuormas clerical-masculinas dellas structuras ecclesialas posteriuras. Jesus sez ei vegnius ella cavella culla casta sacerdotala de Jerusalem representada dagl aultsacerdot Caifas ch’era en mongia cul procuratur roman della forza occuponta, Ponzius Pilatus. Mess a ferm, tgisaus, truaus e mess vi tenor la metoda romana, vid la fuortga – tut quei ei crudeivlamein realistic, «laic», mo ei vegniu «surcusiu» teologicamein: Jesus fan ins esser igl aultsacerdot, sia mort in sacrifeci etc. Ual è sin quei sereferescha il musical cun sia damonda: «Creis ti quei ch’ins vul far esser tei?» – «What have you sacrificed?» Mo tgei eis ei lu cun las definiziuns dils concils ecumenics? La damonda ei quella della funcziun che quellas han tier cartents ni buc. Cul passar dil temps ein quellas daventadas necessarias per dar ina fuorma, «definir» la cardientscha en Jesus. Mo che quellas «definiziuns» («fegl de Diu consubstanzials cul Bab», «ver Diu e ver carstgaun») rescan da daventar sezzas igl object della cardientscha, enstagl d’in mied de cardientscha. Ellas curclassen Jesus Cristus el medem temps ch’ellas vulan far glisch ad el. Leutier vegn aunc in auter motiv, pertgei che quei ch’ins «vul far esser tei», corrispunda buca trasatras a quei ch’el ei. Ins savess numnar quei «la lescha dil zerclem ella salin», lescha che semuossa en tut quei ch’ei human. La pli schubra intenziun ei mai dil tut schubra. Il musical fa attents sin quei, forsa senza saver. Ductrinas «cuarclan» el medem temps ch’ellas vulan metter el «clar». Ellas lavuran el medem temps cul zerclem de plaids humans e cun la salin de lur significaziun. L’emprova da turnar anavos agl Jesus historic menass perquei buc alla «exaltaziun della sontga crusch» cun tut sias ductrinas annexas, mobein avon aunc al «priedi dil cuolm» (tier Mattiu cap. 5-7, tier Lucas el cap. 6), l’expressiun pli aulta digl esser cristian e human. Jesus miera, ed aschia viva siu grond ed unic messadi dil «priedi dil cuolm»; e viva El sez ella «levada», restond quei unic, grond carstgaun della historia humana ch’ha detg ch’il sabat seigi cheu pil carstgaun, e che buc ina ductrina vegn mai a satiuer el. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

La situaziun dil persunal che maunca ei virulenta dapertut, mintga branscha ei pertuccada. Acuta eis ella specialmein ellas casas da vegls e da tgira. Leu dat ei gliestas da spetga. Ei havess letgs libers ellas casas. Las combras restan vitas – demai ch’il persunal maunca. Il sistem da sanadad en Svizra funcziuna a moda perfetga. En cass da malsogna ni accident garantescha quel da tut temps in provediment exemplaric. E per glieud sils onns stattan las casas da vegls e da tgira a disposiziun. Cura ch’ins vul, san ins s’annunziar per in plaz. Las segiradas privatas e statalas lubeschan da passentar ina sera dalla veta honesta ed undreivla. E tgi che vul restar a casa sa far quei grazia als survetschs dalla spitex. Quella situaziun valeva tochen dacuort, pertgei actualmein ei ina part dil sistem exemplaric disturbaus. Sis letgs libers a Trun Ella sparta dallas casas da vegls e da tgira constatesch’ins ina situaziun nunpusseivla. «Actualmein ei miu um ualti sisum la gliesta da spetga dalla casa da vegls. Sco ei han getg a nus havessi ei letgs libers, per munconza da persunal sappien els denton buca occupar quels.» Aschia ha ina persuna dalla Foppa (num ei enconuschents al redactur) descret la situaziun paradoxa. Gl’um che ha vargau ils 90 era frestgs e vescals tochen dacuort. Ussa smaccan pli e pli las grevezias dalla vegliadetgna. Ei resta nuot auter che da spitgar. Grev d’acceptar, savend che la casa havess plaz. «Quella situaziun sederasa pli e pli, mo nus savein era buca striunar neutier persunal qualificau», commentescha Rudolf Leuthold. Il menader digl Uffeci da sanadad dil Grischun conferma ch’ei detti letgs libers en casas da vegls e da tgira pervia dalla munconza da persunal. Intermediaturas da persunal sappien era buca sligiar il problem, ni a cuorta ni a liunga vesta, ei il funcziunari cantunal perschuadius. La munconza da persunal qualificau el sanitaresser seigi dil reminent buc in problem svizzer, mobein internaziunal. El sectur dalla tgira constatescha Rudolf Leuthold ina bloccada acuta e cumpletta da persunal. Vesess el pusseivladads da sligiar quella: «Na, a cuorta vesta ei quei buca pusseivel. A liunga vesta dat ei mo ina sligiaziun: scolar, scolar ed aunc ina gada scolar persunal.» Il schef digl Uffeci da sanadad deplorescha ch’igl ei buca sempel da gudignar glieud giuvna per clamadas ella tgira. «La glieud ch’ei drova ella regiun ston ins era scolar ella regiun», puntuescha Rudolf Leuthold. Buca prender naven in da l'auter Mintga habitonta ni habitont d’ina casa da vegls e da tgira ha il dretg sin ina tgira da qualitad ch’ei classada tenor ils 12 scalems dil sistem svizzer da tariffas BESA. Per las prestaziuns drova ei denton in cert diember da persunas qualificadas. Sche quellas mauncan, ha la casa da vegls e da tgira in problem. «En gliez cass ston ins serrar igl esch dalla combra e schar vita quella», conferma Donat Nay. Il menader dalla Casa S. Martin a Trun ha pil mument sis letgs libers. Ina gronda part da siu pensum da lavur dedichescha el als fatgs da persunal. «Nus havessen plaz, mo che nus savein e vulein buca semplamein mazzar ora il persunal. Enzanua e zacu vegn quel alla limita», finescha Donat Nay. Tuttas casas da vegls e da tgira sentan apparentamein la munconza da persunal qualificau. Tuttas ein confruntadas culla situaziun paradoxa d’ina gliesta da spetga e da combras libras ch’ins sa buc occupar. Duront il temps da Corona ha il persunal pitiu cunzun dil stress e squetsch mental. Ussa, che la pandemia ei vargada, fa il cader tut il pusseivel da promover persunal qualificau e fidau. Mo che la fiera da lavur ei secca tochen sil coc. «Prender naven in da l’auter il persunal vulein nus buc», declara Donat Nay. Actualmein emprova el da recrutar persunal cun agid d’ina agentura. A liunga vesta seigi quei buca la sligiaziun, repeta el ed aschunta: «Igl ei buca schi emperneivel da dir na ad attempai che vulessen e stuessen vegnir.» Con ditg che las combras restan vitas sa negin, nundir striunar e far miraclas. Ei para dad esser ina pulita sfida per la generaziun dils «babyboomers» e ses affons.

Il sistem social en Svizra ei perfetgs. El garantescha a mintga persuna tgira ed assistenza dalla naschientscha tochen la mort. Entochen ch’ins ei frestgs e vescals fan ins gnanc stem co tut funcziunescha. Ch’igl ei in sistem car e custeivel s’encorscha mintga persuna, cun pagar AVS, prevenziun, cassa da malsauns, cassa da pensiun, quarta petga e.a.v. E naturalmein taglia e taxas. Igl ei contribuziuns che garanteschan quei sistem unic. La generaziun dils basats, naschida all’entschatta dil 20avel tschentaner, han viu a sviluppar quei sistem e lur affons ein carschi viaden el carschen cuntinuau. Dapi 75 onns dat ei la AVS e mintga persuna retscheiva ina renta. Il provediment social e sanitar ei carschius pei a pei culla beinstonza. Tochen oz han ins capiu da sviluppar e perfecziunar quel. Nus, la generaziun dils babyboomers, essan pupergnai cun tuttas emperneivladads socialas. Mo sche la tariffa da conversiun sesbassa, la procentuala che fuorma la basa per fixar la pensiun, fa quei gronds quitaus ad enqualin. Ins ha tema da spiarder in pèr francs. La medema generaziun ei confruntada culla munconza da persunal. Igl ei in signal bia pli inquietont. Actualmein selamentan tuts da quei fenomen. 75 onns suenter ch’ei dat la AVS pari che nus seigien sviai en ina via tschocca. Tgi che tgira el futur nus babyboomers san ins nuota. La politica sa far lidinuot en quella caussa, la citrona ei platta diltut. Tuts che vulan studegiar e cumandar, paucs luvrar e tgirar. Bein, clar, nus emblidein: Quella generaziun pupergnada dils onns tschunconta tochen otgonta ha duas variantas a disposiziun. U ch’il tat e la tatta restan a casa e miran da sesez. Ni ch’els van en casa da vegls e selaian tgirar ed assister dils roboters. Per nuot promovan ins buca per tut prezi l’intelligenza artificiala. En tutta seriusadad vulan ins sfurzar als babyboomers il roboter sco assistent da tgira. Previsiblamein sligian ins aschia il problem dalla munconza da persunal. Bunas vestas per la sera dalla veta.

Dapi igl onn 2020 dispona la Viafier retica dils novs trens Capricorn. All’entschatta ein ils novs trens carrai denter Landquart e Tavau entochen Filisur. 2022 han ils Capricorns entschiet a carrar en l’Engiadin’aulta. En Surselva van ils novs trens entochen oz mo la sera tard e la damaun baul. Duront il di carreschan trens vegls cun carrs vegls dalla Surselva siado. Cun la midada digl urari duei denton era la Surselva survegnir ils Capricorns duront il di. Gia avon 40 onns havev’ei num che la Surselva stoppi adina secuntentar ils carrs da viafier vegls ed isai che scrolan e fan canera. «Quei che nus havein ussa ei nuot da niev. La Viafier retica ha gia adina tarmess las chistas veglias dalla Surselva siado.» Quei ha in passagier denter Glion e Cuera manegiau in di da caliras, ch’ins haveva stuiu arver tuttas finiastras per saver trer flad. Ina pendularia che va per regla quater gadas ad jamna cun la Retica naven da Sumvitg a Cuera ed anavos ei Giordana Huonder da Cumpadials. Ella ha svidau il puppen avon paucs dis cun scriver in e-mail al survetsch da clientella dalla Viafier Retica. Ei seigi da deplorar ch’ils trens novs e climatisai curseschian mo la damaun e la sera tard en Surselva, lu cura che mo pauca glieud seigi da viadi cul tren, scriva Giordana Huonder. Apparentamein drovi la Retica ils novs trens exclusivamein pils turists che viagieschien cun bigliets da spargn viers las destina­ziuns turisticas Tavau e Sogn Murezzi. Ina sauna gratuita Igl anteriur deputau lumnezian Bistgaun Capaul da Lumbrein ha scret en La Quotidiana dad oz ina brev da lecturs cul tetel «Ina sauna gratuita» (mira pagina 11). Bistgaun Capaul ei – udend biara critica davart ils trens en Surselva – viagiaus a posta cun in abonnament general cun la Viafier retica pigl entir Grischun entuorn e schizun egl exteriur. El ha vuliu endriescher, sche la critica pertuccont ils trens en Surselva constetti. Il suentermiezdi dils 24 d’uost 2023 ei igl anteriur deputau viagiaus cul tren da Cuera entochen Glion. Bistgaun Capaul scriva: «Il viadi da Cuera a Glion ei vegnius avon a mi sco ina vera sauna.» Entgins puncts dalla critica enviers la Viafier retica constettien veramein, scriva Bistgaun Capaul en sia brev da lecturs. Suenter la sauna gratuita da Cuera a Glion hagi el l’impressiun che per la gestiun dalla Retica detti ei in motto: «Quels dalla Surselva ein davos la glina e quei duei era restar aschia.» E ­Bistgaun Capaul sedamonda alla fin da sia brev da lecturs: «Cu dat ei in politicher a Cuera ni a Berna che procura che la Surselva vegn silmeins en la secunda e buca pér en la tiarza classa?» La fin dil tunnel Sco gia en la risposta a la pendularia ­Giordana Huonder da Cumpadials, deplorescha la Viafier retica las irritaziuns davart dallas passagieras ed ils passagiers dalla Surselva. La plidadra da medias dalla Viafier retica, Yvonne Dünser, ha detg ch’ins hagi capientscha che la clientella dalla Surselva seigi actualmein buca cuntenta cun il material da trens. Ei detti denton bunas novitads era per la Surselva. «Cun la midada digl urari il december 2023 havein nus 56 novs trens Capricorn sin l’entira reit dalla Viafier retica. Actualmein curseschan 46 trens novs. Naven dil december 2023 ha era la Surselva ina situaziun confortabla cun trens novs climatisai.» Motivs dil menaschi Che la Surselva vegni taxada dalla Viafier retica sco regiun da secunda ni da tiarza classa lai la plidadra Yvonne Dünser buca valer. «Quei constat semplamein buca», di Yvonne Dünser en discuors cun la FMR. «Ils motivs ch’ils trens novs ein vegni implementai all’entschatta sin autras lingias viers Tavau e Sogn Murezzi ha da far cun il menaschi da viafier e buca cun la regiun Surselva.» Tenor Yvonne Dünser ha la Viafier Retica in concept da trens en duas parts (per tudestg «Flügelzugkonzept»). Quei vegli dir, ch’in tren consisti per ina part d’in viadi orda dus trens che vegnien colligiai in cun l’auter e carreschien sco in tren per exempel da Cuera entochen Claustra. Leu vegnien ils dus trens puspei separai ed ina cumposiziun carreschi en direcziun Tavau e l’autra en direcziun Engiadina. Reclamaziuns ein arrivadas La reacziun da Giordana Huonder da Cumpadials e la brev da lecturs da ­Bistgaun Capaul da Lumbrein ein buca las sulettas reacziuns da passagieras e passagiers dalla Retica en Surselva. Yvonne Dünser ha confirmau ch’ei hagi dau en­tginas reacziuns. Ella ha denton era aschuntau che la gronda part dalla clientella seigi cuntenta cun la purschida dalla Retica. Sin la midada digl urari il december 2023 empermetta la Viafier Retica ch’ils trens vegls en Surselva vegnan remplazzai cun Capricorns. Quella mesira vegness segiramein a calmar la discussiun actuala. La fin dil tunnel ei en vesta Entochen la midada digl urari il december 2023 vul la Viafier retica remplazzar tut ils trens vegls ed isai che carreschan ussa duront il di dalla Surselva si e giu cun ils trens novs Capricorn. Quei ha la plidadra da la Viafier retica, Yvonne Dünser confirmau envers la FMR. Cunzun las davosas jamnas cun grondas caliras ha la Retica survegniu resuns negativs da passagieras e passagiers ch’ein viagiai cun ils carrs vegls. Auters renfatschan al tgamun dalla Viafier retica da negligir la Surselva. Aschia scriva la pendularia Giordana Huonder da Cumpadials en ina brev electronica a la Retica che quei che la Viafier retica porschi il davos temps sin il tschancun denter Cuera e Mustér seigi ton sco spretschau las habitontas ed ils habitonts dalla Surselva che stoppien ni ve­glian viagiar cun la viafier. (fmr/mg) Uss carreschan aunc ils vegls carrs dalla Retica il di ora ella Surselva, beingleiti denton era ils Capricorns.

Sco giuvenot banduna el ils ses a Tschamut. Paucs onns pli tard enconuscha el ils pli impurtonts umens e las pli rehas famiglias da Turitg, Rapperswil e Glaruna. Felix Maria Diogg ei cun gnanc aunc trent’onns in um fatg, in portretist fetg tschercau – ins savess dir in renomau Tschamutin. Oz enconuscha negin pli el. Mo avon 200 onns han noblas damas, revoluzzers e politichers pussents giu in farvent giavisch – ch’il pli renumau portretist da gliez temps malegi els. Da quei da 600 portrets hagi Felix Maria Diogg fatg, schazegia il historicher Mark Wüst. El ha publicau avon quater onns in cudisch dil portretist da Tschamut. Gl’artist malegia sulettamein portrets dall’elita denter 1790 e 1830. Gliez ei probabel era la raschun che negin pli enconuscha el ozendi. «Ses maletgs ein d’ina fetg aulta qualitad», di Mark Wüst. «Mo tgi penda si en stiva in portret dad ina persuna ch’el enconuscha buc.» Biaras da las persunalitads che Diogg ha malegiau ein idas en emblidonza, priu ora forsa Johann Heinrich Pestalozzi ni Johann Caspar Lavater. Sche Diogg vess malegiau cuntradas, forsa che ses maletgs pendessan en impurtonts museums d’art. Ina dallas pli grondas collecziuns da ses portrets posseda il museum historic dil marcau da Rapperswil, ei setracta da 15 picturas. Pertgei che gest Rapperswil s’interessescha per il portretist, san ins leger suenter el cudisch da Mark Wüst ch’ei era gest manader dil museum. Il cudisch dessegna sco suonda la veta dil portretist: Il 1766 brischa ei ad Andermatt e varga 50 casas vegnan devastadas. Felix Maria Diogg ei in tuller da quater onns. Sia famiglia piarda il suttetg e va a habitar a Tschamut. Da leu vegn la mumma, Catrina Deflorin. Il bab, Johann Columban Diogg, ei scrinari e lavura era sco surdorader dad altars. Diogg crescha si a Tschamut sisum la Surselva sin 1700 meters sur mar cun treis frars ed ina sora. Il miedi dad Andermatt remarca gia baul il talent da dessi­gnar dil giuven e fa da saver gliez agl avat Columban Sozzi da Mustér. Lez tarmetta il giuven ad ina scola da malegiar a Besançon en Frontscha. Cun circa 22 onns tuorna el en Svizra tier la parentella. El malegia portrets da persunalitads dad Uri, Sviz e dalla Surselva. Lu va el per treis onns ell’Italia per studegiar las ovras classicas dall’antica a Milaun, Ruma, Napoli. Igl historicher Mark Wüst ha legiu la correspondenza da Felix Maria Diogg, denter auter ina brev ch’igl artist ha scret a Pieder Anton de Mont en Surselva che susteneva para finanzialmein il giuvenot. Igl artist vegn malsauns a Napoli e sto turnar a casa. Mo el resta buca ditg tiels ses ad Andermatt ed en Surselva. El va puspei sil vander. A Lachen malegia el ina dunna da noblezia e tuttenina vai sco da far nuot. Il scarvon da Rapperswil, Felix Christoph Fuchs, vesa il portret ed ei aschi fascinaus, ch’el carmala il giuven el marcau sper il Lag da Turitg. Leu portretescha Felix Maria Diogg ina famiglia reha suenter l’autra: ils Fuchs, ils Helblings, ils Curtis. E leu empren el d’enconuscher duas per el fetg impurtontas persunas, Lisette Curti – tier lezza pli tard dapli – e Franz Joseph Büeler. Il giurist ei fiug e flomma per la revoluziun franzosa e fa enconuschent el els ravugls culturals e politics da Turitg. Ed era a Turitg vulan tuts vegnir portretai da quei um che ha gnanc aunc trent’onns. Mark Wüest numna el perquei in shooting star. Sto esser che Felix Maria Diogg perschuada buca mo cun siu talent per la pictura el stil classicistic. El gudogna amitgs cun bia influenza, per exempel il bab ed il fegl Hans Caspar Hirzel. Lezs han bia influenza, promovan gl’artist e scrivan e derasan perfin ina biografia dad el. Mo cun l’amur vai buca propi vinavon. Il bab da sia desiderada Lisette ­Curti lai buca maridar il giuven pér. Felix Maria Diogg sto gl’emprem secumprar en sco burgheis a Rapperswil – buca sempel da gliez temps. Tochen che gliez gartegia, cun influenza dils Hirzels, ha gl’artist gia magliau bravamein fèl. Cura ch’el sa lu la finala maridar sia desiderada Lisette, refusa il sir da dar la dota. La lètg entscheiva buca sut ina buna enzenna. Ils emprems onns ein dirs per il portretist che sto trer vi la famiglia e sia dunna ch’ei disada da viver en abundonza. Gest era quella passascha da sia veta descriva il historicher Mark Wüst fetg bein en siu cudisch davart il portretist. Dil reminent ha era Vic Hendry publicau in roman da giuventetgna cun Felix Maria Diogg en il center. Gl’artist tschamutin miera il 1834. Plirs da ses portrets ein exponi el museum historic da Rapperswil. Felix Maria Diogg (1762-1834) deriva da Tschamut. Da ses temp è el stà in purtretist renumà e tschertgà. Il museum da Rapperswil ha exponì pliras da sias picturas.

In liug plein plontas. Quater flums. Ina dunna ed in um. Ei han tut quei ch‘ei drova per viver. La dunna entaupa in animal intelligent: ina siarp. Ellas discuoran dalla plonta enamiez igl iert - la plonta dall’entelgientscha dil bien e dil schliet. Ei seigi scumandau da prender da gliez fretgs, sa la dunna. Tgi che magli, stoppi murir. Mo la siarp ha autras informaziuns pertuccont ils fretgs da quella plonta: negin mieri. Il cuntrari, tgi che gusti da quels fretgs emprendi da distinguer denter il bien ed il schliet. Quella historia dad Eva e dil meil enconuschis Vus pli probabel. Mo Eva ha mai survegniu in meil dalla siarp. Il cuntrari. La siarp ha buca dau in meil ad Eva, mobein in auter meini pertuccont ils fretgs scumandai. Ha la siarp pia lubiu ad Eva da sviluppar in agen meini? Ha ella aschia anflau la curascha necessaria per surpassar ina regla da Diu? Per schar davos ella la tema da murir ed anflar la veglia da viver sia atgna veta? Adam hagi mintgacass bugen priu dils fretgs che Eva hagi dau ad el. Ensemen seigien ei i ord il parvis ed hagien stuiu cumbatter per lur atgna existenza, cun tuttas sfidas dalla lavur sil prau – mo era plein plascher dalla raccolta. Cun tut il mal che vegn cun ver agens affons – mo era il gaudi e la luschezia che gliez portan ella veta dils geniturs. Mo, tgi ei insuma Adam? E tgi ei Eva? Sche nus translatein Adam cun «carstgaun» ed Eva cun «veta», lu setschentan interessantas damondas: Tgei munta ei per in carstgaun e sia veta da gustar ils fretgs dall’entelgientscha denter bien e mal? S’auda ei tier la veta da mintga carstgaun da viver ina veta tenor sias atgnas decisiuns? D’eleger in partenari ni ina partenaria ch’ins sa parter la veta e ver agens affons? Ei il prezi per ina veta tenor l’atgna veglia en libertad da ver bunas fasas en veta, mo era schliatas fasas? Ina caussa para segira: Saver distinguer denter bien e mal ei buc adina aschi sempel. Ei drova magari pliras emprovas ni schizun in’entira veta per ch’ei gartegi al carstgaun da viver ina buna veta. Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

In liug plein plontas. Quater flums. Ina dunna ed in um. Ei han tut quei ch‘ei drova per viver. La dunna entaupa in animal intelligent: ina siarp. Ellas discuoran dalla plonta enamiez igl iert - la plonta dall’entelgientscha dil bien e dil schliet. Ei seigi scumandau da prender da gliez fretgs, sa la dunna. Tgi che magli, stoppi murir. Mo la siarp ha autras informaziuns pertuccont ils fretgs da quella plonta: negin mieri. Il cuntrari, tgi che gusti da quels fretgs emprendi da distinguer denter il bien ed il schliet. Quella historia dad Eva e dil meil enconuschis Vus pli probabel. Mo Eva ha mai survegniu in meil dalla siarp. Il cuntrari. La siarp ha buca dau in meil ad Eva, mobein in auter meini pertuccont ils fretgs scumandai. Ha la siarp pia lubiu ad Eva da sviluppar in agen meini? Ha ella aschia anflau la curascha necessaria per surpassar ina regla da Diu? Per schar davos ella la tema da murir ed anflar la veglia da viver sia atgna veta? Adam hagi mintgacass bugen priu dils fretgs che Eva hagi dau ad el. Ensemen seigien ei i ord il parvis ed hagien stuiu cumbatter per lur atgna existenza, cun tuttas sfidas dalla lavur sil prau – mo era plein plascher dalla raccolta. Cun tut il mal che vegn cun ver agens affons – mo era il gaudi e la luschezia che gliez portan ella veta dils geniturs. Mo, tgi ei insuma Adam? E tgi ei Eva? Sche nus translatein Adam cun «carstgaun» ed Eva cun «veta», lu setschentan interessantas damondas: Tgei munta ei per in carstgaun e sia veta da gustar ils fretgs dall’entelgientscha denter bien e mal? S’auda ei tier la veta da mintga carstgaun da viver ina veta tenor sias atgnas decisiuns? D’eleger in partenari ni ina partenaria ch’ins sa parter la veta e ver agens affons? Ei il prezi per ina veta tenor l’atgna veglia en libertad da ver bunas fasas en veta, mo era schliatas fasas? Ina caussa para segira: Saver distinguer denter bien e mal ei buc adina aschi sempel. Ei drova magari pliras emprovas ni schizun in’entira veta per ch’ei gartegi al carstgaun da viver ina buna veta. Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il teater popular ei ina part plitost giuvna dalla cultura grischuna. Manegiau ei il teater popular cun sala e publicum, tribuna, culissas, reschia, acturas ed acturs. Il historicher Manfred Veraguth ha retschercau co e cu ins ha entschiet a «far teater» el Grischun. Ella casa editura Chronos da Turitg cumpara en cuort il cudisch cul tetel «Theatergeschichte der Drei Bünde». Avon tschun onns ha il historicher entschiet a consultar las fontaunas specificas. El ei staus savens egl Archiv da stadi dil Grischun, mo era en auters. Encuretg ha el documents che dattan envesta el «far teater» digl onn 1500 tochen 1800. Gl’Institut per la perscrutaziun dalla cultura dil Grischun (ikg) haveva incumbensau Manfred Veraguth da dar ina survesta dil teater grischun. Da quella sparta mauncan informaziuns e descripziuns, ei para ch’ins hagi negligiu ella entochen oz. «Teater ei caussa dalla definiziun», declara Manfred Veraguth daferton alla FMR. Il resultat da sias retschercas cumpara en cuort en fuorma d’in cudisch da 300 paginas ed illustraziuns. Gest quellas illustraziuns pudessan esser nizzeivlas ad enqualin per capir meglier tgei che teater ei da principi. Sulettamein fontaunas La historia dil teater grischun entscheiva buca cun in emprem toc ch’ins ha mussau zacu, cun culissas e sin ina tribuna, en ina sala ni sut tschiel aviert. Ella entscheiva autruisa. «La historia dil teater dallas Treis Ligias entscheiva cun eveniments scenics», explichescha Manfred Veraguth. Il historicher promoviu manegia cunquei ina retscha d’occurrenzas publicas. Els archivs ch’il perscrutader ha visitau eis ei buca stau sempel da selecziunar quellas, el ha buca saviu arver ina scatla ni in dossier cul tetel «teater». Manfred Veraguth ha perscruttau davart la historia dils eveniments scenics dallas Treis Ligias. Ferton ch’ei dat per exempel a Turitg e Berna bunas fontaunas e bia documents dil teater popular, maunca in tal arcun diltut el Grischun. «Il teater era buca presents ella periferia», ha Manfred Veraguth constatau cu el ha entschiet a retschercar. El renda attent co el ha structurau quei ch’el ha anflau, il cuntegn ei repartius en tschun capetels. Il scienziau sereferescha exclusivamein sin fontaunas. El ha aviert gl’arcun ed anflau «teater popular» d’in auter gener. Il suttetel dall’ovra tradescha dapli: «Schaustrafen und Fasnachtsbräuche, Konfessionstheater und Wanderbühnen». Inscenaziuns per far tema Ella tiara dallas Treis Ligias deva ei process da strias, ei deva dertgiras nauschas, ins mava tras las vias en processiuns, cun schumbers, bandieras e persunas sentenziadas. Eveniments scenics duevan far tema e sgarschur. «Ils pussents vulevan mussar tgei che schabegia cun malfatschents», declara Manfred Veraguth. Ils emprems «teaters» fagevan impressiun. Process criminals eran publics, persunas che vegnevan scavazzadas presentavan ins publicamein al pievel. Il carnifex era in protagonist, ina ulteriura la stria, la paupra denunziada, lu il delinquent avon la dertgira nauscha. Talas ceremonias publicas duevan admonir da viver tenor la morala vertenta. Egl Archiv da stadi dil Grischun ha gl'autur anflau numerusas fontaunas. Cun siu cudisch ha Manfred Veraguth priu sin meisa massa material che pertucca eveniments scenics. «Las fontaunas ein cheu. Ussa savessan ins atgnamein luvrar vinavon cun quellas», gi el. Buca mo eveniments scenics stgirs e trests ha il historicher anflau. Ina da sias fontaunas ei il historicher e cronist Aegidius Tschudi (1505-1572), in auter gl’Engiadines Ulrich Campell (1510-1582). Quels dus han scret e documentau la veta, il mintgagi ed ils eveniments da lur temps. Il contemporan Manfred Veraguth ha selecziunau en lur ovras eveniments scenics. Adina puspei provocaziuns En autras fontaunas ha gl’autur anflau descripziuns da giugs biblics, plinavon ei il tscheiver ina gronda tematica. Musica, sault e mascras era adina scumandau ellas Treis Ligias. D’omisduas varts confessiunalas pretendevan ins che quei seigi dil giavel. «Malgrad quei han ils carstgauns adina puspei giu il basegns dad esser leghers e da viver ora la hilarica», gi Manfred Veraguth. Pil temps da 300 onns ch’ein inclus ella lavur ha el adina puspei anflau cass che han provocau e ch’ein semanifestai en protocols e rapports. Ina dallas fontaunas ein era actas dallas cumpignias da mats. Talas organisavan eveniments scenics per celebraziuns, nozzas ed usits populars. La vernissascha dil cudisch «Theatergeschichte der Drei Bünde» da Manfred Veraguth ei mesjamna, ils 20 da settember 2023, allas 18.30 a Cuera, ella baselgia Regula, Reichsgasse 15. Ei vegn giavischau da s’annunziar cun mail a: info@kulturforschung.ch; ni tel. 081 252 70 39.

Spért sportiv e persistenza han influenzau il campiunadi grischun da golf 2023 ch’ei staus la fin d’jamna sil plaz Sagogn-Schluein. Sco quei ch’il club organisatur Buna Vista Sagogn communichescha, ha la plievgia buca pudiu lavagar las concurrenzas. 29 sportistas e 79 sportists da diesch clubs grischuns ein separticipai al Grison Cup. Quella concurrenza dallas squadras sco era la concurrenza dils singuls pils tetels grischuns ein stadas la davosa fin d’jamna silla plazza da golf Buna Vista a Sagogn e Schluein. Il campiunadi grischun ei ius a fin gliendisgis culla concurrenza pils tetels dils seniors. Sco quei che la nova menadra dil club, Mirjam Fassold scriva en siu rapport extendiu, ei il campiunadi grischun ius a fin gliendisgis culs giugs pil tetel dils seniors. A quella concurrenza ein 16 golfistas e 58 golfists sur 50 onns separticipai. Scursaniu da 18 sin 13 ruosnas Christian Capaul, il president dil club hospitont Buna Vista Golf, ha discurriu sonda sera en siu plaid duront la tscheina ufficiala d’in «campiunadi grischun nunemblideivel». El ha appellau a sogn Pieder ch’el dueigi il gi suandont buca arver memia las portas e schar plover damemia per las concurrenzas dalla dumengia. Alla supplica ha el dau suatientscha mo parzialmein. L’emprema part dil Grison Cup, la concurrenza dils teams dalla sonda, han ins saviu far d’aura relativamein schetga, schizun gl’apero ei staus silla terrassa dalla casa dil club aschia ch’ils hosps han saviu guder la survesta che dat il num al club. La notg silla dumengia ei il diluvi denton arrivaus. Il head greenkeeper Kurt Deflorin e sia squadra haveva denton preparau schi bien il plaz da 18 ruosnas aschia che quel ha buca pitiu ed ei staus accessibels l’entira dumengia endamaun. Pervia dalla dracca han ins stuiu serrar sin territori da Schluein la ruosna 13 ch’ei ella zona da prighel cotschna. Sin fundament da quei han ils organisaturs dil turnier cantunal decidiu da giugar sillas ruosnas 1 tochen 10 e 16 tochen 18. Sara Fischer ha defendiu il tetel Il bletsch ha denton giu negina influenza silla bun’atmosfera dil campiunadi. El sport da golf vala il motto – tenor ils Engles – ch’ei dat buca macort’aura, mobein mo sportistas e sportists ch’ein buca vestgi endretg. Claudio Spescha, Michele Vitali, Kurt Hunziker, Saro Grano, Patrick Huber und Iwan Florinet da Lai/Lenzerheide han saviu defender lur tetel, il team «Munggä» han gudignau la trofea dallas equipas. Tier las damas ha Sara Fischer da Breil defeniu siu tetel dallas giugaduras singulas. Per las 13 ruosnas ha ella duvrau 59 fridas e gudignau cun treis fridas avantatg avon Flurina Maier dil club Engiadina. Tiels umens ha Arthur Reich (Lai/Lenzerheide) absolviu las 13 ruosnas cun 55 fridas, el ha distanziau la giuvna concurrenza per silmeins duas fridas. Sara Fischer ed Arthur Reich, campiuns grischuns 2023 da golf. Gliengisgis ein ils golfists e las golfistas sur 50 stai en concurrenza. Campiunessa grischuna ei Sonja Müller da Tavau daventada, ella ha gudignau cun 58 fridas. Tiels seniors ha Michael Parpan da Lai/Lenzerheide cun 55 fridas. Il capitani dil club hospitont Buna Vista, Eddy ter Braak, ei daventaus secund e vicecampiun grischun dils seniors.(cdm/fmr)

Jeu supplicheschel da leger las suandontas duas construcziuns – cun far ina cuorta pausa suenter la comma. La situaziun tracta dad ina scena duront in’uiara: «Els vegnan, buca sittar.» – «Els vegnan buca, sittar.» Exact ils medems quater plaids. Mo la comma en in auter liug. Ed ussa ei clar a tuts, da tgei che mia columna tracta. Ei drova buca bia per declarar tgei impurtonza che puncts e commas han. Jeu emblidel mai, co nies scolast haveva declarau da gliez temps cun quei exempel, daco e cun tgei inten-ziun ch’ins metti commas el dretg liug. Biaras gadas patratgel vida quei exempel. Cunzun lu, cu jeu survegnel messadis cuorts (sms) che buca carstgaun sa leger e capir. A mi para ei che bia glieud sappi gnanc pli tgei ch’ina comma ni in punct ei. Sur da semicolons stuein nus gnanc tschintschar, lezs tegnan biars forsa per ina sort pischada. E sche zatgi enconuscha tuttina l’idea dad in semicolon, emporta ei nuot, sch’ins drova quei duront scriver in text ni buc. Ins stuess patertgar in tec vid il concarstgaun che sto leger il messadi. Quella persuna sto capir tgei ch’ins vul dir. Ei vegn emblidau che quei pauper schani sa gie buca da tgei ch’ei setracta. A mi ei vegniu ad ureglia che gia lètgs ein vegnidas spartidas pervia da messadis cuorts, screts senza puncts e commas. Mettei inagada avon che la Russia e l’America havessan scret duront l’Uiara freida messadis senza puncts e commas! Lu fuss segir la Tiarza Uiara mundiala rutta ora, perquei che zatgi havess vuliu smaccar sco emprem sil nuv tgietschen. Jeu hai entschiet a tar-metter anavos da quels messadis alla persuna che ha scret a mi – cun la supplica da scriver in text che jeu sai leger e capir. Jeu sun buca pli prompts da prender in’jamna vacanzas, per studegiar tgei che zatgi vul dir a mi. Quei va sin ils cuosts da miu temps liber e da mia gnarva. Mia dunna sa raquintar ina historia, co jeu sevilentel adina pervia da quels messadis screts miserabel. Jeu hai destruiu en mia gretta gia bia inventari en casa. Per cletg hai jeu survegniu la pusseivladad da scriver ussa ella gasetta ina columna. Grev da capir ei per mei che biars capeschan buca la muntada da puncts e commas. El tudestg ei la caussa aunc pli cumplicada. Leu ei il «scriver grond e pign» aunc da pli gronda muntada ch’el romontsch. Igl ei buca necessari da scriver cheu liung daco ni per-tgei che tut ei aschia sco igl ei. Segir ei denton che tut quei ei buca vegniu inventau sco sgnocca. Segir buca las commas ed ils puncts. Sur da scriver grond e pign astgan ins discutar. Puncts e commas han denton senza dubi lur muntada e lur plaz logic en in text. co vai jeu sundel sedecidius da scriver oz mia emprema columna sin balcun l’aura ei bellezia nuot fa a mi pli bia plascher da scriver oz zatgei ier vaiel giu mia sera da troccas sur da gliez tema tracta mia proxima columna Capiu tut? – Senza leger tschun gadas il text? – Lu essas buns. Vegn vidlunder ch’il messadi cuntegn aunc auters sbagls che fan ei aunc pli grev da capir. Vesess ei buca o meglier e mass pli tgunsch da leger, sche jeu scrivess: Co vai? Jeu sundel sedecidiu da scriver oz mia emprema columna sin balcun. L’aura ei bellezia, nuot fa a mi pli bia plascher da scriver oz zatgei. Ier vaiel giu mia sera da troccas, sur da gliez tema tracta mia proxima columna. Sco davos drezzel jeu a tuts ina supplica: em­pruei da duvrar puncts e commas! Ei fa donn a negin. Ed ei schanegia la gnarva da biars. Cunzun la mia. Andreas Casanova da Mustér lavura tar la chasa da medias Somedia tar la partiziun da la distribuziun.

Per la fin d’jamna dils 8 e 9 da settember 2023 envida la Scrinaria Schwarz a Trun e dus concerts. Il venderdis sera concertescha Martina Linn, la sonda sera Marco Todisco. La fin d’jamna cun musica ella Scrinaria Schwarz a Trun/Lumneins ei aschidadir la cuntinuaziun d’ina retscha da concerts. L’entschatta ha Pascal Gamboni fatg igl onn 2021 el rom dalla presentaziun da siu cudisch «Arva la mar». Avon in onn ein allura Mattiu sco era Marcus ed Alexi sepresentai denter splaunas e bauns da lavur. «Las duas seras ein stadas ell’enzenna da musica dalla patria ed ils musicists han saviu sepresentar avon ina localitad resch pleina», scriva Rico Schwarz – conpossessur dalla scrinaria – en ina communicaziun als mieds da massa. Ils 8 e 9 da settember 2023 dat ei ina cuntinuaziun cun musica ella scrinaria che sesanfla alla via cantunala a Lumneins. Da veser ed udir il venderdis sera ein Martina Linn e la sonda Marco Todisco. Rumir e far giu puorla Per saver porscher plaz als musicists ed als auditurs vegn il luvratori dalla Scrinaria Schwarz rumiaus. «Nus fagein uorden e fagein giu puorla. Denter las maschinas purschin nus plaz da seser. Audituras ed auditurs sesan ella vischinonza dalla musicista respectiv dil musicist», scriva Rico Schwarz. 60 persunas han plaz el luvratori nua ch’ils dus meinafatschenta ed in emprendist lavuran normalmein. Las entradas dalla sera van cumpleinamein en favur dils artists. Suenter ils concerts porscha la Scrinaria Schwarz in apero. Musica dall’Engiadina Martina Linn (32) – oriunda da La Punt Chamues-ch – fa l’entschatta dils dus concerts d’uonn ella Scrinaria Schwarz. Gia cun endisch onns fageva ella musica sin tribuna. Paucs onns pli tard ha ella scuvretg sia carezia pil pop engles ed il folk e ha entschiet a cumponer sezza. 2010 ei Martina Linn sedecidida pil studi da musica a Lucerna ed ha era fundau leu si’atgna band. Dapi lu eis ella d’udir regularmein a concerts ell’entira Svizra. L’Engiadinesa che ha presentau siu emprem album cul tetel «She ls Gone» igl onn 2013 ei stada culla gruppa svedesa Friska Viljor sin turnea atras la Germania e l’Austria. Igl ei suandau dus ulteriurs albums, denter auter era cun tocs romontschs. Dalla politica e la carezia Sco Martina Linn ei era Marco Todisco (51) carschius si ell’Engiadina. Sco secondo lai el inspirar da pliras culturas, en sias canzuns involva el la politica e la carezia. «Marco ei in cantautur che va culs egls aviarts atras il mund e che rapporta ord sia patria svizra», scrivan ils organisaturs dils concerts. Marco Todisco che ha ragischs talianas viva sco musicist e scolast da sport a Turitg. 2011 ei siu emprem album sco cantautur cul tetel «Passatempo» cumparius, quater onns pli tard il secund. El ha collaborau cun enconuschents cantauturs, denter auter era cun Pippo Pollina. Sias canzuns ein poesias plein ironia e sensualitad – ina mischeida da chanson, pop e jazz. (cdm/fmr/hh) Ils concerts entscheivan mintgamai allas 20.00. Reservaziuns per telefon 079 465 14 04 ni rico@scrinaria-schwarz.ch. Martina Linn sepresenta ella Scrinaria Schwarz a Trun. Marco Todisco – il cantautur cun ragischs talianas.

Jeu habiteschel ussa dapi varga in onn a Hongkong. A mi plai snueivel bein cheu. Il marcau ei enorm dinamics. Ei marscha adina enzatgei. Ei setracta dad ina metropola cun influenzas ord pliras culturas. Per l’ina eis ei naturalmein fetg chines. Igl ei aschia che la cultura tradiziunala chinesa ei semantenida bia pli ferm cheu en cumparegliaziun culla China. Leu ha il communissem da Mao sragischau las biaras tradiziuns, la religiun populara, sco era cardientschas ch’existevan pli baul. Tut auter a Hongkong ch’ei sco colonia britannica stada protegida dil communissem: cheu ha ei savens pigns altars dedicai a differents dieus e dieuas avon casa. Tempels pli gronds ein era d’anflar per igl entir marcau e territori. Avon che baghegiar ina casa, vegn consultau il meister da fengshui per far la segira che la casa stetti buca entapeis ad ina senda da draguns. Quels habiteschan il bia sil péz dils cuolms e ston haver ina lingia directa alla mar, nua ch’els van a beiber. Da l’auter maun ei l’ierta coloniala dils Brits veseivla egl entir marcau. Casadas baghegiadas en stil britannic, nums da vias e quatiers, il dretg giuridic, mo era il fatg che tut l’administraziun ei perfetgamein bilingua – en cantones ed engles – lai sminar ch’ils Brits ein stai presents ed han schau lur fastitgs. Ina interessanta restonza ei il «Hong Kong Afternoon Tea». Ei setracta naturalmein d’ina ferma appropriaziun ed adattaziun dils Hongkonges. Mo la finala eis ei il medem: il suentermiezgi s’entaupan ins en ina ustria da te, per guder in te cun latg ed in Boluobao, in paunet dultsch cun ina crusta che vesa ora sco la pelletscha d’in ananas. Cunquei ch’ei setracta tier Hongkong dad in marcau cun in port da mar en in punct da commerci central ell’Asia digl Sidost, ei igl access a products, spisas ed ustrias vietnamesas, tailandesas, taiwanesas, indonesas, indas, japanesas, mo era talianas, garantius. Quei ei era in dils fatgs da Hongkong che nus Hongkonges essan loschs surdlunder e gudin el mintgagi. Da miezgi magliein nus ina Pho Bo tiel Vietnames, il suentermiezgi dat ei lu in te cun latg e la sera mein nus a magliar japanes cun grondius pèsch frestg importau dil Japan. Nies sushi carezau ei ussa denton periclitaus! La regenza japanesa ha entschiet la fin d’uost da schar cuorer ella mar aua contaminada ord l’ovra nucleara da Fukushima. Quei malgrad avis e protests da tiaras vischinontas e pescadurs locals che han tema per lur pesca. Prompt ha Hongkong bandischau per immediat igl import da pèsch ord diesch prefecturas japanesas e per temps nundefiniu. Las ustrias da sushi ein pia stadas bein emplenidas duront igl uost. Co ei va vinavon cun Hongkong ed il sushi, quei vegn a semussar. Lisa Peers Dermont è sinologa ed interprendidra che viva a Hongkong. Ella è il pli gugent en u sin l’aua, savens navigond ina bartga a vela e raquintond paraulas e fablas. Lisa Peers-Dermont

Mardis, ils 12 da settember 2023 prelegia Guido I. Tomaschett ord siu roman «Cavardiras» ella Biblioteca Trun. Sco quei ch’il team dalla biblioteca communichescha, entscheiva la prelecziun allas 19.00. Igl ei igl emprem roman da Guido I. Tomaschett suenter la publicaziun da plirs cudischs d’affons, cudischs tastgabels ed in comic. Il roman sefatschenta dil temps da 1890 cun in grond incendi a Cavardiras – il num dil cudisch – e l’avertura dalla viafier denter Glion e Mustér. En consequenza da quei sgarscheivel eveniment sto la famiglia Disentis bandunar siu vitg ed emigrar ell’America. Onns pli tard semetta il pli vegl fegl dalla famiglia sils fastitgs da siu origin en sia veglia patria. Quei che spetga sin el e quei ch’el scuviera en quei connex ei plein tensiun. (cdm/fmr) Il roman «Cavardiras» da Guido I. Tomaschett.

Questa fin d’jamna vegn dada la tiarza runda dil campiunadi da ballapei regiunal. El campiunadi dalla 3. ligia retscheiva Trun/Rabius il secund dalla tabella, Bogn Ragaz. Schluein Glion dat siu giug encunter Flums che ha gudignau in da dus giugs. Il campiunadi da ballapei regiunal ei lantschaus ed empremas tendenzas da fermezia e fleivlezia ein constatadas. Mo era las tabellas dattan gia in’emprema impressiun da quei che spetga sillas equipas questa stagiun. Aschia era per Trun/Rabius. Ils dus emprems giugs ha l’equipa dil trenader Claudio Bundi spiars cun mintgamai in gol differenza. Questa sera retscheiva l’equipa dalla Cadi Bogn Ragaz. La squadra songagliesa ei partida cun duas victorias el campiunadi. Ella muossa buca pér en quest campiunadi sia fermezia, gia els campiunadis passai ha Bogn Ragaz apparteniu allas meglieras equipas da 3. ligia dalla regiun. Sin Trun/Rabius spetga pia ina dira nusch. Vitier vegn il discletg da blessuras. Cun Ramon Orlik ha Trun/Rabius piars egl emprem giug in’impurtonta petga pervia d’ina fetg greva blessura. Schluein Glion retscheiva Flums A Crap Gries retscheiva Schluein Glion dumengia suentermiezdi l’equipa da Flums. La squadra da Patric Casutt ei partida cun in remis ed ina victoria el campiunadi niev e schai ussa sil tierz plaz. Flums ei da niev ella gruppa 1 dalla 3. ligia. Igl onn vargau ha la squadra songagliesa contonschiu il novavel plaz da dudisch equipas ella gruppa 2. Flums ha gudignau quest atun igl emprem giug encunter Cuera 97 e ha spiars la sonda vargada a casa encunter Schaan cun 1:6. Per Schluein Glion duess quei esser in pensum sligiabel. Quater giugs en 4. ligia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ei Danis-Tavanasa sonda suenter miezdi hosp da Tusaun/Cazas. L’equipa sursilvana ha spiars ils dus emprems giugs, Tusaun/Cazas ha gia quater puncts sin siu conto ed ei tierz ella tabella. La situaziun da partenza ei pia clara: la squadra da casa ei favorita. Lumnezia retscheiva dumengia Mladost che ei cun duas terradas alla cua dalla tabella. Ils Lumnezians han dau tochen ussa in giug e gudignau quel. Aunc senza fortuna ei l’equipa da Schluein Glion stada entochen ussa ella 4. ligia. Igl adversari da dumengia ei Domat che ha recaltgau quater puncts els dus emprems giugs. Runda cumpleina en 5. ligia Las equipas sursilvanas dalla gruppa 2 dalla 5. ligia absolvan lur scuntradas gia questa sera. En quei connex dat ei gest treis giugs cun participaziun spirontamein sursilvana. 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Bogn Ragaz ve. 20.00 Domat – Triesen so. 15.00 Schaan – Cuera 97 so. 16.00 Mels – Sargans so. 17.00 Triesenberg – Landquart du. 15.00 Schluein Glion – Flums du. 17.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna so. 16.00 Tusaun/Cazas – Danis-Tavanasa so. 19.15 Lumnezia – Mladost du. 15.00 Domat – Schluein Glion du. 15.00 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Lusitanos de Samedan so. 16.00 Cuera 97 – Panaduz so. 17.00 Landquart – Valposchiavo du. 14.00 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Rueun ve. 19.30 Laax – Sedrun/Mustér ve. 20.00 Trun/Rabius – Lumnezia ve. 20.30 Bogn Ragaz – Val Tamina du. 16.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Rapperswil-Jona – Uznach du. 11.00 Uzwil-Henau – Gossau du. 11.00 Teufen – Romanshorn du. 13.30 Cuera 97 – Brühl du. 14.00 Bischofszell – Surselva du. 14.30 Tobel-Affeltrangen – Zuzwil du. 16.00 Juniors A2, gruppa 1 Balzers – Tavau du. 15.00 Grischun Central – Vaduz Lai du. 16.00 Schaan – Panaduz du. 16.00 Cuera 97 – Domat du. 16.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Appenzell – Eschen/Mauren so. 11.30 Surselva – Buchs Schluein so. 14.00 Montlingen – Arbon so. 15.00 Steinach – Rheintal so. 16.15 Grischun Central – Mels du. 12.00 Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Flums so. 13.00 Domat – Trübbach so. 17.00 Sargans – Valposchiavo du. 13.00 Bogn Ragaz – Schaan du. 14.00 Walenstadt – Orion Cuera du. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva b – Grischun Central Trun so. 14.00 Panaduz – Surselva a so. 14.00 Schlarigna – Lusitanos de Samedan so. 14.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Linth 04 – Cuera 97 so. 10.00 Cuera 97 – Mels so. 12.00 Glarnerland – Uznach so. 13.00 Bütschwil – Surselva so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Walenstadt – Landquart so. 14.00 Grischun Central – Vaduz Cazas so. 15.00 Valposchiavo – Schaan du. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Cuera 97 – Domat b so. 14.00 Orion Cuera – Schlarigna so. 15.00 Domat a – Grischun Central du. 13.00 Schlarigna – Vaz-sut du. 16.00 Juniors D elita, gruppa 1 Steinach – Staad so. 10.00 Appenzell – Teufen so. 13.45 Brühl – Domat so. 14.00 Widnau – Arbon so. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Cuera 97 so. 12.00 Landquart – Surselva so. 13.30 Mels – Vaz-sut du. 10.00 Sargans – Grischun Central so. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 so. 10.00 Grischun Central c – Orion Cuera Tinizong so. 10.00 Landquart – Grischun Central b so. 13.30 Valposchiavo – Domat du. 12.00 Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 – Landquart so. 12.00 Orion Cuera – Bogn Ragaz so. 15.00 Domat – Tavau du. 13.00 Surselva – Panaduz Sedrun mes. 18.30 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Bühler so. 17.00 Toggenburg – Domat du. 11.00 Rapperswil-Jona – Au-Berneck du. 13.30 Romanshorn – Cuera 97 du. 16.00 Uzwil – Triesen du. 17.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Surselva – Mels Tavanasa so. 18.30 Schlarigna – Ruggell du. 14.00 Vaz-sut-Cuera – Tusaun/Cazas du. 16.00 Triesen – Werdenberg du. 17.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Cuera 97 – Mels so. 10.00 Triesen – Domat so. 11.00 Surselva – Werdenberg Schluein so. 13.00 Seniors 30+, gruppa 1 Bogn Ragaz – Vaz-sut ve. 19.30 Tusaun/Cazas – Lusitanos de Samedan ve. 20.00 Plaun/Imboden – Schluein Glion ve. 20.15 Cuera 97 – Tavau ve. 20.30

Luf-tscherver e luf ein anavos en Svizra, surtut er el cantun Grischun. Els sederasan pli e pli: Igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun quenta il mument cun rodund 100 lufs e da quei da rodund 20 lufs-tscherver. Lur preschientscha permanenta ha buca mo in effect sils animals da casa, mobein era silla selvaschina ed aschia era silla catscha. «La selvaschina ei daventada pli attenta.» «En nies territori ha ei negins cavreuls pli.» «Ils camutschs ch’ei ha aunc ein mo pli da cattar ella greppa.» Talas constataziuns s’audan oz tiel lungatg dils catschadurs. Buc il latin da catschadurs – mobein experientschas fatgas ils davos onns leu nua ch’ei ha lufs e lufs-tscherver. Tenor Lukas Walser, igl incumbensau per selvaschina e catscha tiegl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun, reaghescha la selvaschina d’ungla differentamein silla preschientscha dils animals da rapina gronds: «Il luf-tscherver fa catscha plitost egl uaul serrau. La consequenza ei che ses animals preferi – pia sia preda – ein da cattar plitost en territori aviert. En differentas regiuns dall’Europa ha plinavon saviu vegnir fatg persenn, che surtut las tscharvas sefuorman en gronds roschs sch’ellas vivan en territoris cun trops da lufs. En plirs territoris cheu tiers nus constatein nus il cuntrari, numnadamein che tscharvas che vivan en territoris cun influenza dil luf serepartan pli fetg sil territori e vivan plitost en gruppas pli pintgas.» Tscharvas ein incalculablas Curdaus en egl ils davos onns ei il cumportament dallas tscharvas leu ch’animals da rapina gronds fan catscha. In studi fatgs el Valleis documentescha che la tscharva ei la preda preferida dil luf. Duront quater unvierns ha ina gruppa da scienziai intercuretg leu il territori da retuorn dil luf. Els vegnan alla conclusiun: «Pils lufs che han pigns ei la tscharva sco preda pli profitabla ch'il cavriel. Ella porscha dapli vivonda.» Quella constellaziun cun lufs s’effectuescha sil cumportament dallas tscharvas. «En territori cun lufs ei la tscharva oz meins calculabla che pli baul. Ferton ch’il potenzial da vivonda dirigeva pli baul il spazi da viver dalla tscharva ton la stad sco igl unviern, ei il luf oz in ulteriur factur ch’influenzescha il spazi e la repartiziun dalla selvaschina», constatescha Lukas Walser. Gest tenor preschientscha d’in triep da lufs sappi ei esser ch’ei hagi vonzeivi neginas tscharvas en in liug nua ch’ellas erien pli baul, persuenter pli biaras en in auter liug. Effect different silla catscha Gest tenor intensitad dil luf e dil luf-tscherver s’effectuescha lur preschientscha era silla catscha. «Las consequenzas san esser fetg differentas. En in bien territori da catscha da pli baul vegn vonzeivi buca sittau bia pli pervia dalla preschientscha dil luf, en auters loghens perencunter dapli. Il cumportament dalla selvaschina semida. La selvaschina ei pli precauta e viva pli discusamein. Quei sa engreviar la catscha e consequentamein era la finamira dils plans da catscha», di Lukas Walser. Ils animals da rapina gronds reguleschien la selvaschina, quei che sappi haver tenor territori in’infuenza silla catscha: «Leu nua ch’ei dat trops da luf-tscherver e lufs ei per exempel la populaziun da cavreuls sco era da camutschs egl uaul sereducida.» Per che la catschadura resp. il catschadur hagi success da catscha, stoppi sia strategia vegnir adattada al cumportament dalla selvaschina leu nua che lufs e lufs-tscherver hagien in’influenza. Plans ein grev da contonscher «Gest la davosa catscha ha mussau ch’igl ei fetg grev da sittar il diember pretendiu da tscharvas en loghens cun trops da lufs. En Surselva, il territori dil Rein posteriur entochen la Muntogna sco era il Grischun Central vivan ils biars lufs. Igl ei impurtont che la catscha adempleschi si’incumbensa dalla regulaziun era en connex cull’influenza dils animals da rapina gronds e che l’execuziun dalla planisaziun da catscha sespleighi a moda seriusa», puntuescha Lukas Walser. Sco igl onn vargau hagi mussau, seigi la capientscha da tuttas gruppas d’interess gronda, sch’ils plans possien buca vegnir adempli cumpleinamein en regiuns cun influenza dil luf. La preda dil luf e dil luf-tscherver Da principi ein tuttas specias dalla selvaschina d’ungla predas preferidas dil luf e dil luf-tscherver. Sco Lukas Walser digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun di, scarpa il luf-tscherver surtut cavreuls e camutschs egl uaul e tier las tscharvas sulettamein vadials. Il luf fa catscha sin tuttas specias, el preferescha denton la tscharva ed il cavriel. Igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun ha anflau e registrau igl onn 2022 suandonts diembers da selvaschina scarpai. Scarpai dil luf: 42 camutschs 150 cavreuls 184 tscharvas 2 capricorns Scarpai dil luf-tscherver: 10 camutschs 25 cavreuls 2 tscharvas Sco igl uffeci scriva sin damonda dalla FMR, ei la cefra nera bia pli aulta. Biars animals scarpai seigien buca vegni anflai, per exempel per quei ch’els seigien vegni nezegiai cumpleinamein en ina notg entras in triep da lufs. Il catschadur sto s’adattar Cul luf-tscherver ed il luf ein dus inimitgs dalla selvaschina returnai. Leu nua che quels dus animals da rapina gronds vivan, ei il cumportament dallas tscharvas, dils cavreuls e dils camutschs semidaus. Quei ha era in effect silla catscha. Hans Huonder/FMR «La selvaschina ei pli precauta e viva pli discusamein. Quei sa engreviar la catscha e consequentamein era la finamira dils plans da catscha», di Lukas Walser digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun silla damonda dalla FMR, tgei influenza ch’ils animals da rapina gronds hagien silla catscha. La preschientscha dil luf procura che la tscharva ei pli attenta e ch’ella mida siu liug da viver: «En in bien territori da catscha da pli baul vegn vonzeivi buca sittau bia pli pervia dalla preschientscha dil luf, en auters loghens perencunter dapli.» La statistica dils animals scarpai dil luf e dil luf-tscherver igl onn vargau el Grischun muossa tgei preda ch’ei preferida: Tiel luf-tscherver ei quei il cavriel ed il camutsch, tiel luf la tscharva ed il cavriel. Lukas Walser constatescha ch’il cumportament midau dalla tscharva ha era in effect sils plans da catscha: «Gest la davosa catscha ha mussau ch’igl ei fetg grev da sittar il diember pretendiu da tscharvas en loghens cun lufs.» Las gruppas d’interess pertuccadas dalla catscha e dil forestalesser muossien denton capientscha per quella situaziun. «La selvaschina ei pli precauta e viva pli discusamein.» Lukas Walser, Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun La preschientscha dil luf e dil luf-tscherver fa buca pli sempla la catscha per la catschadura ed il catschadur.

Per sonda, ils 16 da settember 2023 envidan las organisaziuns da turissem dalla regiun dil Gottard ad in ulteriur di da rimnar rumien sils pass. Sco quei che l’uniun Gottard-Connects scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei in e scadin interessent ed amitg dalla natira envidaus da separticipar. Rimnau rumien vegn ei ils pass dil Gottard, Alpsu e Grimsel. «Mintg’onn flessegien gronds quantums da rumien ella mar. Milliuns tonnas da plastic engrevieschan la natira. Ina gronda part da quei rumien vegn menaus dil flums ella mar», scriva l’uniun. Las persunas che vulan separticipar a quei di s’entaupan en plirs loghens allas 10.00, la lavur cuoza entochen circa las 16.00. Davart las indicaziuns detagliadas dils loghens da sentupada informeschan ad Andermatt 041 888 71 00 ni info@andermatt.ch, Goms 027 974 68 68 ni tourismus@goms.ch ed Airolo 091 869 15 33 ni leventina@bellinzonaevalli.ch. Igl ei denton era pusseivel da prestar quella lavur independentamein sin in tschancun d’in dils treis pass. Sils pass dil Gottard (foto), Alpsu e Grimsel vegn rimnau rumien ils 16 da settember 2023.

Avon 51 onns ei Erwin Vincenz, oriunds da Schlans e sesents a Laax, ius l’emprema gada a catscha. Ils 9 da settember 1972 ha el en buna memoria, lu ha el sittau siu emprem camutsch si Zavragia sur Zignau. Uonn ha el priu la 52avla patenta. Pil catschadur passiunau ei la sera avon catscha restada in eveniment special. Entschiet ad ir a catscha ha el cun Emil Pfister permiert. Quel era buca staus zacons onns, ha quei atun denton puspei priu la patenta. Cun el ei Erwin Vincenz, il giuvnot da 22 onns, partius ils 9 da settember 1972 naven da Schlans. «Da quei temps eran ils camutschs buca limitai ed ins saveva encurir ora in adattau ord in triep», raquenta Erwin Vincenz.Els ein i dalla Zavragia siadora e gia en cuort ha gl’emprem siet tuc in bi camutsch. Mo quel, ed aunc in dils treis capricorns ch’el ha astgau sittar ils davos 50 onns, ha el schau empagliar e conserva aunc oz sco trofea. Sco la vigelgia da Nadal Era onn vargau ha el sittau puspei in camutsch – in da numerus da sia carriera da catschadur. Vitier aunc in taur da diesch. La corna dil taur ha el naturalmein era conservau. Denton buca sco trofea cun tgau stuppau ora ni corna sin in taglier da lenn. «Jeu fetsch cazzolas cun quei», declara el e muossa la fotografia. Per far gl’object nizzeivel-decorativ ha el duvrau tschun pèra corns. Il tschalèr seigi pleins, las trofeas hagien atgnamein negina valur. El curregia: «La valeta sco tala ein la regurdientscha e las emoziuns». Ina cazzola cun corns da tscharvas El decuors dils 51 onns ch’el ei staus a catscha ha el salvau biaras episodas en memoria. 25 onns eis el ius a catscha en sia patria, el contuorn da Schlans, d’omisduas varts dalla vallada. Ils davos 25 onns ei Laax siu territori da catscha. Cheu passenta el mintg’onn bialas uras culs camerats. Erwin Vincenz selegra adina silla sera avon catscha. «Uonn dat ei puspei capuns dalla Rita», gi el cun in surrir. La mumma d’in camerat fa dapi adina quels aposta per la gruppa che s’entaupa en tegia. Quei ch’ei per biars la vigelgia da Nadal, pudess esser pils catschadurs la febra dalla sera avon. Schurmegiar dapli ils giuvens Catschar el senn dil plaid ei in’occupaziun che Erwin Vincenz ha mai fatg bugen. «Quei cul catschar ei caussa da cletg. Nus mein mintgamai sin nos posts e spitgein», s’auda tiel plan dils emprems gis. La gruppa Vincenz ha sia basa ella tegia sils cuolms sur Laax. Era las autras el contuorn ein occupadas. «Nus havein ina buna collghialitad, era duront catscha», sincerescha gl’um da fatschenta. El ei buca quel che selamenta dalla politica entuorn la pli impurtonta tradiziun grischuna. Tuttina commentescha el: «Oz vegn fatg memia bia statistica», e menziuna entgins fatgs dils davos onns. Gest ils camutschs giuvens duvrassen tenor il catschadur cun experientscha dapli schurmetg. Erwin Vincenz, cun in tgiet da draussa ch'el ha sittau avon onns a Flem. Erwin Vincenz revegn agl emprem ch’el ha sittau ils 9 da settember 1972 e renda attent ad in fatg che vala entochen oz per el: «Igl ir siadora da stgir, semover ora ella natira, esser sils aults e mirar co il sulegl leva: quei era buca mo bi, quei era bellezia». El conceda ch’el seigi restaus in catschadur da camutschs. Malgrad ch’el ha giu bien success era cun autra preda. Igl ei l’etica da catscha che interessescha gl’um da 73 onns. Malgrad che la birocrazia e las formalitads ein carschi, constatescha el: «Buca tut ei vegniu mènder. Oz vegn in catschadur buca pli tractaus sco il pli grond malfatschent che sto ir avon il mistral ed avon dertgira sch’el setta falliu».

Avon prest 30 onns ha l’Uniun da traffic da Sagogn entschiet ad organisar ina fiera d’atun. Quella ei daventada ina biala tradiziun cumbinada cun attracziuns per pign e grond. Sonda, ils 9 da settember – oriundamein gl’emprem gi da catscha – envida la vischnaunca puspei a fiera e fiasta el quatier Casut. Tier las attracziuns s’auda era la scargada dalla muaglia dallas alps Sogn Martin e Fuorcla. Sco quei che la cumissiun Sagogn Turissem communichescha, entscheiva la fiasta d’atun cun marcau e grond’ustria allas 10.00. Per la fiera ein pli ch’in tozzel marcadonts e purschiders da survetschs s’annunziai. Naven dallas antiquitads, sur textilias ed autras lavurs artisanalas han ins caschun da mirar, admirar e secapescha aquistar. L’occurrenza ei sco mintg’onn el quatier Casut dil Vitg dado. Ad uras eis ei gartegiau da finir il project da sanar la via cullas lingias sutterranas. La cooperativa dil Pistrin Casut ha aviert il pistrin e porscha leu pizza, paun e tarscholas. La clownessa Maria circulescha gl’entir gi ed ils sunatibas vegnan a concertar. L’ustria da fiasta meina uonn l’Uniun da musica. Apropos musica: la musicista Anik Casutt vegn a dar in concert el decuors dil suentermiezgi. Aunc avon quel resunan auters tuns sillas vias dil vitg. Mintg’onn dalla fiasta e fiera dil vitg tuorna la muaglia dallas alps S. Martin e Fuorcla. La scargada ei previsiblamein entuorn las 15.00.(fmr/abc) Fiera, fiasta e scargada a Sagogn, ils 9 da settember 2023.

Ils proxims gis ed jamnas ein els puspei frequentai pli stedi. Ils sezs da catscha da differenta construcziun ch’embelleschan ils uauls sursilvans. Ils davos onns han las vischnauncas entschiet a pretender ina damonda da catschaduras e catschadurs per construir sezs da catscha. Sezs che stattan da principi a disposiziun a tuttas catschaduras e catschadurs. El gi dad ir «in tec a catscha,» il selvicultur dalla vischnaunca da Breil, Marc Bundi. In sez ault per laghegiar la selvaschina ha el construiu a Schlans sin territori dalla vischnaunca da Trun, nua che Marc Bundi va a catscha. Sigl entir in­tschess dalla vischnaunca da Breil ein 280 sezs da catscha registrai, sco quei ch’il selvicultur communal tradescha. Sezs per regla construi en ina certa altezia che porschan a catschaduras e ca­tschadurs suttetg e vesta da sittar. Dapi entgins onns posseda la vischnaunca da Breil ina directiva che pretenda da ca­tschaduras e catschadurs d’annunziar ils sezs existents e tschentar ina damonda per ereger in niev. La vischnaunca ha era decretau entginas reglas da giug pertuccond la construcziun, grondezia e distanza da sezs da catscha e hettas da laghetg. «Ils sezs ston silmeins haver ina distanza da 150 meters in da l’auter.» Marc Bundi gi ch’ils forestalesser seigi intressaus che las selvaschinas vegnien regladas e perquei seigi la vischnaunca era promta da porscher maun. Tenor la directiva communala eis ei buca sclaus che ca­tschaduras e catschadurs san er allontanar singulas plontas per augmentar la vesida dils sezs anora. «Senza lubientscha digl uffeci forestal e dil proprietari digl uaul astgan las plontas denton buca ve­gnir pinadas», puntuescha Marc Bundi. Ils sezs fan senn El va probabel dapli che mo «in tec» a ca­tscha e quei dapi 17 onns. Victor Flepp, president dalla secziun da catschadurs Péz Alpetta da Mustér cun datier dad 80 commembers. El sez va denton ella Val Medel a catscha e ha constatau ch’ei deva sezs da catscha gia avon ch’el ha en­tschiet ad ir a catscha. «Ei dat loghens nua ch’ei fa senz’auter senn da far in sez che porscha era suost.» Da quei avis ei era il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn. El ei pil mument fermamein engaschaus culla catscha, denton buca sco tgamun communal, mobein sco guar­diaselvaschina. Era ella Val Tujetsch drova ei in cunsentiment per ereger in sez da catscha. «Nus vulein saver tgi che ha construiu il sez e tgi ch’ei responsabels.» Martin Cavegn manegia ch’ei detti denter 25 e 30 sezs ella val. Da tractar sezs da catscha sco objects construi ordeifer la zona da baghegiar che basegnan ina lubientscha dil cantun tegn il president communal e guardiaselvaschina nuot. «Sche nus stuein tarmetter mintga damonda per plazzar ina sutga sin in pegn giu Cuera, lu vegnan tuts ord la suna.» Martin Cavegn ei dil meini ch’ils sezs ein ozilgi senz’auter d’engrau alla catscha. «Cunzun perquei che la surfatscha crescha en pli e pli fetg.» Empau pli heiclia ei la damonda, sche mintga sez stat la finala a disposiziun a tut ils catschadurs e buca sulet a quel che ha construiu el. «Ils emprems gis da catscha ei il sez segir reservaus a quel che ha construiu el», manegia il guardiaselvaschina. «Autruisa drova ei empau toleranza e saun giudezi.» Che quei saun giudezi ei buc adina avon maun po era Victor Flepp risdar. Pervia dad ina carplina denter catschadurs en connex cun dus sezs da catscha ha avon onns gia il mistral stuiu vegnir sil plaz. In dils sezs era vegnius resgiaus giu. Sezs astgan buca vegnir serrai Tenor las explicaziuns da Marc Bundi cuntegn la directiva communala da Breil la pretensiun ch’ils sezs da catscha astgan buca vegnir serrai cun in mischlos. «Da principi stattan ils sezs a disposiziun a tut ils catschadurs.» Marc Bundi sa che quei ei ella realitad buc adina aschi sempel da realisar. Tscheu e leu vegnan ils sezs era construi en in intschess per marcar preschientscha e tener naven auters ca­tschadurs. Il selvicultur dalla vischnaunca da Breil enconuscha vischnauncas che limiteschan il diember da sezs per ina gruppa da catscha ni il singul catschadur. «Sche sulet ina gruppa da catscha con­struescha denter 20 e 30 sezs sco tier nus, lu ston ins sedumandar sche quei fa buca senn.»