Gievgia ha la cumissiun d’energia dalla vischnaunca Ilanz/Glion organisau in’occurrenza d’informaziun pertuccont l’electromobilitad. Automobilists che carreschan cun batteria enstagl cun motor ein confruntai cun obstachels. «Nus havein manegiau ch’ei vegnien cursera buca dapli ch’in tozzel persunas a nossa occurrenza. Ed ussa sundel jeu fetg surstaus e cuntents», ha Hanspeter Bundi getg en siu beinvegni. Il president dalla cumissiun d’energia e ses collegas da quei gremi, Katharina Belser, Emil Efinger, Flavio Elvedi, Andreas Pfister e Gudrun Ziermann han astgau beneventar alla sera d’informaziun ina sala pleina d’interessentas ed interessents. La mobilitad electrica ei stada el center. Il pli sisum gl’invit haveva la cumissiun tschentau entginas damondas: «Planiseis Vus da midar sin electromobilitad, ni carreis Vus gia electric? Tgei experientschas haveis Vus fatg?» Trens dapi 100 onns e-mobil Rudolf Büchi, gl’anteriur sviluppader regiunal ed ussa meinagestiun dalla Axpo Hydro Surselva, ha moderau la sera. All’entschatta ha el vuliu saver spontanamein dils presents tgi che carreschi cun in auto electric. Ed el ha survegniu ina cunterdamonda nuotameins spontana: «Astgan quels cun e-bike era tener si det?» Ina risada en sala. In fatg ei ch’ils vehichels electrics ein vidlunder d’avanzar sigl entir mund. Bus e postas, gie schizun maschinas agricolas e camiuns, carreschan pli e pli cun batteria. Quella duei remplazzar culs onns il motor da benzin ni diesel. Thierry Müller, il menader digl uffeci cantunal dil traffic public, ei vegnius cul tren a Castrisch, al liug dall’occurrenza. El seigi da viadi per 90 % cun e-mobilitad, ha el puntuau e rendiu attent ch’ils trens dalla Viafier retica mondien dapi varga 100 onns senza carburont. Vitus Walder muossa ina grafica d'ina cargada dalla batteria digl auto alla staziun. La proxima generaziun che posseda in auto privat duei ir cun electric, quei sugerescha l’industria internaziunala. Per che quei funcziuni ils proxim decennis sto la tecnologia aunc dumignar differents obstachels. Ina persuna che ha midau gia avon varga diesch onns sin e-mobilitad ei Vitus Walder. Gl’interprendider da Schluein lavura cun e per l’energia dil futur. Quei ei la forza dil sulegl. La fotovoltaica producescha era energia per la batteria digl auto electric. «Avon diesch onns era electromobilitad idealissem, oz eis ei normal», ha Vitus Walder manegiau en siu referat cuort. Staziuns aunc buca rentablas Enstagl ch’ins va al tancadi convenziunal, ston ins colligiar gl’auto culla bescla da cargar. Entochen ch’il sistem ei etablius e daventa «normals» drova ei dapli temps che spitgau. Las staziuns publicas da cargar spert ils autos electricts ein scartas. Avon in onn ha gl’interprendider ughegiau da far cun sia firma ina investiziun en in tal «tancadi» a Glion. Quei implont seigi tschercaus, ha el constatau, denton ina secunda staziun savessi strusch esser rentabla, ha el mess el clar. En tut ha la staziun sigl areal Maissen registrau 1450 cargadas che han consumau 38,6 MWh e fatg ina sviulta da 24'831 francs. Per retrer l’energia ha gl’interprendider stuiu pagar bunamein 20'000 francs. Pia in scart gudogn brut da strusch 5000 francs en in onn. La realisaziun seigi stada pusseivla mo sco staziun temporara, ha Vitus Walder puntuau. En connex cun talas petgas da cargar dat ei aunc empau malsegirtads, ha Christian Gansner, in informaticher che habitescha a Flond, confirmau. Tgi che possedi in vehichel electric stoppi s’organisar auter, ha el declarau e mussau entgins exempels da sia mobilitad privata. «La salata da cartas da cargar ei aunc gronda», ha el manegiau. In fatg ei ch’ils e-automobilists drovan dapli temps per cargar la batteria da lur vehichel. Sco quei ch’igl ei resortiu dalla discussiun al podi ston era ils furniders d’energia, per exempel Repower, adattar lur infrastructura alla nova situaziun. Il secuntener dil consument sforza da prender mesiras. Il consum d’energia carschent per la mobilitad seigi legreivels, pretendi denton era mesiras dalla reit, ha Gerhard Bräuer, il responsabel dalla Repower declarau. Cullas nundumbreivlas regulaziuns ch’ei detti en Svizra seigi ei grev da reagir spert ed adattar in entir sistem, ha il collaboratur da Repower manegiau.

Per l’avertura dalla stagiun d’unviern 2024/25 ha l’organisaziun Surselva Turissem SA envidau la populaziun ad ina sera d’informaziun. Il tschunavel onn meina Kevin Brunold da Surcuolm la gestiun operativa. Sco quei ch’el sincerescha ell’intervesta culla FMR, ei la destinaziun Surselva francada ella fiera turistica. Vendergis ha l’organisaziun Surselva Turissem, en collaboraziun culla cuminonza d’interess dils proprietaris da habitaziuns secundaras, envidau ad ina sera d’informaziun a Danis. Jörg Hertig, il representant da quella cuminonza ha explicau ch’ei seigi ina nova plattafuorma communabla per sebrattar e s’informar. Duront duas uras han ils partenaris e purtaders dil turissem d’unviern dau ina survesta dallas activitads e dils projects. Ernst Sax ha presentau tals sin territori da Sursaissa Mundaun ed Ivo Maissen, il meinagestiun dallas pendicularas Breil-Vuorz-Andiast, da lur projects. La FMR ha priu la caschun da discuorer cun Kevin Brunold, il meinagestiun da Surselva Turissem. Cull’entschatta digl advent entscheiva era la stagiun d’unviern. Cun tgei sentiment meis Vus viaden en quella? Las reservaziuns ein fetg empermettentas, quei ei inagada gl’essenzial per haver in bien sentiment. L’emprema neiv ha fatg gust alla glieud da cudischar. Ussa dependa ei naturalmein tgei che l’aura fa vinavon, quella ei la finala la megliera vendidra dil turissem. Il num «Surselva Turissem» irritescha meinsvart. Sa la publicitad propi tgi e tgei che s’auda tier Vossa destinaziun? Il num ufficial da nossa destinaziun ei effectivamein «Surselva». La societad includa las vischnauncas da Breil, Glion, Sursaissa Mundaun e Lumnezia. Affiliadas ein era las vischnauncas Val Stussavgia, Trun e Sumvitg. Quei para in territori diversificau e spatitschau. Ei «Surselva» ina destinaziun identificabla, cumparegliau cun auters territoris, per exempel Val S. Pieder ni Flem Laax Falera? Las duas destinaziuns che Vus numneis ein nossas proximas vischinas ella fiera turistica. Tener ensemen nossa destinaziun Surselva funcziuna detg bein. Il gremi strategic ei il cussegl d’administraziun. Quel representa nossas sis acziunarias, quei ein las quater vischnauncas e las pendicularas da Sursaissa e da Breil. Mintgina ha ina cumpart da 16,6 % al capital d’aczias, pia neginas han ina maioritad. Quella constellaziun garantescha da secunvegnir sil livel vischnauncas e pendicularas. Enteifer la destinaziun sedifferenzieschan las partenarias. Glion, il center, Breil cun fetg bia letgs e Pradas Resort, Sursaissa e Lumnezia cul territori da skis e purschidas da stad. Lu dat ei specialitads, sco la cultura a Trun, Sumvitg cun Val Sumvitg e Greina, la Val Stussavgia cugl accent Ruinaulta e vallada fetg rurala. Kevin Brunold diregia dapi 5 onns la gestiun da Surselva Turissem. Co eis ei da menar in tal menaschi diversificau? Ei va bein, gliez astgel jeu confirmar. Perquei che las persunas s’identificheschan culla Surselva, sco regiun che includa tut quellas qualitads e diversitads. Ils lungatgs ei in tema, il romontsch ed il tudestg dils Gualsers. Quei ei nossa DNA. Vus tgamuneis quei menaschi il tschunavel onn. Tgei bilanza targeis Vus? Jeu astgel constattar che nus havein saviu far gronds progress, sesviluppar e seposiziunar. All’entschatta hai jeu giu l’incumbensa da rinforzar l’organisaziun. Lu eis ei stau da digitalisar quella. La carta da hosps ei stada ina finamira. Da niev havein nus saviu prender vidlunder las pendicularas da Breil culla vendita dils bigliets ed abonnaments. Gl’onn proxim vegn la pagina d’internet a pussibilitar novs survetschs. Quei che fa plascher special ei ch’igl ei gartegiau da posiziunar meglier la stad. Nus havein per exempel surpriu il lead da miracultura cullas guidas dils vitgs. Era la collaboraziun cugl Openair Lumnezia e cun Opera Viva funcziuna. Ussa havein nus in bien fundament pil futur. Jeu sun optimistics ed ei fa plascher da tgamunar quei menaschi. Ina destinaziun viva dallas pernotaziuns e dallas habitaziuns. Ha la Vossa memia paucs letgs da hotel ni memia biaras habitaziuns da vacanzas? En tuttas siat vischnauncas da nossa destinaziun dat ei pil mument circa 8100 habitaziuns da vacanzas. Quei ei ina enorma cefra. En cumparegliaziun cugl onn vargau ei il diember carschius per circa 600. Jeu hai in cert respect da quei che schabegia momentan en quei sectur. Ella hotellaria ston ins differenziar. A Breil essan nus fetg cuntents. Leu ha il Pradas Resort engrondiu la purschida ed ei ussa tier 655 letgs. Il Pradas Resort persul fa tontas pernottaziuns sco l’entira hotellaria da nossa destinaziun. Per Breil ei quei sistem buns e la gastronomia existenta profitescha grondamein. A Sursaissa ha ei il pli grond diember da secundas habitaziuns ed era dus treis hotels. In resort sco a Breil fuss giavischeivel. Ei marschan actualmein dus projects corrispundents: el «Chanzla» ein la vischnaunca, las pendicularas e la societad Fanzun involvadas. Lu il project Cresta dalla societad Allod Mathis. Sche quels vegnessen realisai, dess quei in grond stausch anavon. Era en Lumnezia ha ei paucs mo buns hotels. Denton era leu memia paucs letgs. Leu sperel jeu ch’ei mondi vinavon cul project sils parcadis dallas pendicularas a Vella. Co giudicheis la situaziun a Glion? Glion ha era hotellaria, denton in’autra. Ed jeu giavischas aunc in tec dapli. La stad profiteschan ils hotels da Glion dil traffic da velo e dil transit. Tgi che meina oz cun passiun e cor in hotel, ha fetg bunas schanzas da haver success. Glion sco liug da basa fuss fetg adattau per tuttas occupaziuns dil temps liber, ir cun skis, wellness. In hotel dapli fuss propi excellent. Sch’ins vuless dar in stausch a Glion, fuss denton la pendiculara sil Péz Mundaun decisiva. Con avanzaus ei quei project? A Glion, Sursaissa e Lumnezia eis el perinagada sin meisa. Nus fagein part dalla gruppa da lavur dil project «Rhein&Rauf». Igl ei in project grond che drova temps pervia dallas regulaziuns e proceduras. El fa part d’in grond sistem che pussibilitass gl’access direct alla lingia dil tren. La colligiaziun direct sil cuolm sur la staziun dalla Viafier retica gidass da sviluppar la purschida da stad e d’unviern. Glion fuss predestinaus per quei sistem. Ha Surselva Turissem insumma influenza sin projects ed investiziuns dallas pendicularas? Nus enconuschein secapescha ils basegns e las premissas dils territoris da skis. Influenza directa havein nus buca sin lur investiziuns. Demai che las pendicularas ein acziunarias e representadas el cussegl d’administraziun, dat ei tuttina pusseivladads. Indirectamein essan nus en in brat cuntinuau. A Breil accumpignein nus per exempel la cumissiun turistica che ha sviluppau il masterplan. Finamira communabla eis ei da promover il carschen dil turissem sco part economica essenziala da nossa regiun. Dalla clientella, respectiv ils hosps, survegnis Vus plitost resuns sche zatgei funcziuna buc. E da Vos partenaris? Sco Vus scheis, survegnin nus als spurtegls e biros d’informaziun resuns che animeschan nus da migliurar e curreger quei ch’ei necessari. Nos partenaris ella destinaziun conferman savens che nus fetschien buca schliet nossa lavur e che nus hagien saviu sesviluppar. Il niev sistem digital culla carta da hosps communabla ei secumprovaus. Quel havein nus introduciu avon quater onns. Tuttas adattaziuns havein nus saviu curreger fetg spert. Nos partenaris s’encorschan era che nus fagein tut il pusseivel da migliurar ed optimar ils survetschs. Dat ei projects novs ch’ein sin rucca tier Surselva Turissem? Gie, gliez dat ei zaconts. Inagada ei quei «Rhein&Rauf», la pendiculara da Glion sil Mundaun. In tema ei vinavon il trail da bike Péz Mundaun-Glion. Ulteriurs projects ch’ein sin rucca, ennevar pistas, pendiculara Valata-Cuolm Sura, in project da reiver a Triel. Lu ina ballabeina da bike denter Lumnezia e Sursaissa, tuttina sco quella da skis digl unviern. E la finala buca d’emblidar ils projects da resorts a Vella, Misanengia e Miranigia ch’jeu hai menziunau. A Breil ei il project numra in la pendiculara directa Breil-Alp Dado ch’ei en planisaziun. Sch’ella vegn realisada, ei quei colligiau cun arver l’Alp Dado la stad e cun colligiaziuns viers Vuorz ed Andiast. Grond’impurtonza dundel jeu alla via communala denter Vuorz e Breil ch’ei projectada. Cunzun pil traffic public fuss quella fetg impurtonta. In da nos projects strategics fuss da cumplettar il traffic public cun ina lingia circulara Glion-Vuorz-Breil-Tavanasa-Sursaissa-Glion. Kevin Brunold Il directur da Surselva Turissem ha 39 onns e habitescha cun sia famiglia a Surcuolm nua ch’el ei era carschius si. Suenter in emprendissadi tier la Banca cantunala eis el seperfecziunaus ed ha concludiu alla Scol’aulta specialisada dil Grischun cul diplom MA Business Administration. El ha luvrau silsuenter sco revisur tier PWC a Zug e sco cussegliader da vischnauncas. Igl 1 d’avrel 2019 ha el surpriu il post da meinagestiun da Surselva Turissem. El meina ina squadra da 15 collaboraturas e collaboraturs a Glion, Vella, Cuort/Meierhof e Breil. Il biro central ei a Glion ella Casa Surselva alla Via dil Glogn 22a.

Uonn ei ella stada per la 26avla gada. L’emprema era stada entuorn 1996. Da quella han ins saviu rapportar cun tut quei che s’udeva tier: candeilas, biscuits, frastgas e tschupials. E bia auter. Tut era aunc niev ed ins saveva registrar cul caz grond, far fotografias e rapportar surlunder ella Quotidiana. Per la 26avla fiera d’advent da Glion muncava empau la motivaziun, in accent ed in tema. «Ti savessas inagada far in test dils vins caulds», ha la feglia proponiu cun in surrir innocent. Mhh...gie...daco atgnamein buc. Rapportar d’ina degustaziun da vin cauld ei bein zatgei original. Ins ha ina reha elecziun, mintgin dils 90 stans offerescha vin cauld ni punsch, cun ni senza. Vin cauld scaulda semplamein tier ina fiera d’advent. Igl ei gie buca la fiera da vinars. Lezza degustaziun mass buc. Mo in tec vin cauld fa bein buca donn. La finala dat ei bia dapli vins caulds che suppas alla fiera d’advent. Degustar suppas sa in collega in auter onn. «Sche bien pia, lu fagein quei test», hai jeu patertgau per memez duront ir tras la Porta Sura. Strusch ella vischinonza digl emprem stan vegn gl’emprem enconuschent encunter. Allas endisch era el sin via a casa. El hagi viu tut, ei seigi memia freid ellas streglias da Glion. Nus havein brattau entgins plaids e vinavon tochen gl’emprem stan. La Regula ha adina bunas pettas. Senza ina da quellas san ins buca ir a casa. L’emprema cumpra. Visavi ei il stan dalla Surselva Romontscha. La suprastonza ei davos quel, ins tschontscha da quei e da tschei. In pèr plaids tscheu cun ina persuna ch’ins enconuscha, in salid leu. Schi biars enconuschents entaup’ins a quellas fieras. Ins vegn strusch vinavon, dapertut ha ei glieud ch’ins enconuscha. Tgi ei da Sevgein, tgi da Rueun, tgi ei vegniu giu da Mustér. Fatschas enconuschentas, ins sa semplamein buca ir sperasora senza brattar in pèr plaids. Jeu stoppi ir vinavon, per veser l’entira fiera e prender si tuttas impressiuns. Tut che ha capientscha. Aschia va quei trasora tochen giu silla plazza cumin. Spel pigniel avon il Zinsli in raschieni culla 53avla persuna. Mo in cuort. Lu ella via Centrala entaup’jeu convischinas davos il stan da Momo. Ed era cheu puspei: Ins tschontscha da quei e da tschei. Mo spert brattar in pèr plaids. «Ina biala lavur ha quei schurnalist!», pon biars patertgar, «ei quei luvrau, ir a paterlond tras ina fiera?» Tiel stan dallas soccas aunc ina cumpra che era previda. Lu dat zatgi tuttenina giu pil schui. Ah, tgei casualitad: la feglia ed il fegl che han era vuliu ir spert tras la fiera d’advent. «E lu? Co eis ei cul test da vin cauld, tgi ha il meglier?» damondan els, puspei cun in surrir. «Na, aunc gnanc giu peda d’entscheiver», stoi jeu schar valer. Treis voluntarias al stan dall'uniun Momo. Stans cun rauba e vivonda da tuttas uisas. Cun far stgir eis ei vegniu magic silla plazza-cumin. L'atmosfera da miezgi silla plazza cumin da Glion. La suprastonza dalla Surselva Romontscha al stan dalla fiera d'advent, da sen. Rita Bearth, Nadia Huonder, Flurina Cantieni e Toni Vinzens.

Ei secapescha buca da sesez ch’ins s’entaupa oz en in vitg regularmein ad occurrenzas. Ils bauns dallas baselgias ed era las uniuns han piars calamita. Ton pli impurtont ei l’ustria dil vitg. Ella Casa Seeli a Falera s’entaupan ils seniors ina gada ad jamna per dar troccas e jass. La FMR ha astgau visitar il suentermiezgi e tschaghignar sur la schuiala. «Jeu fetsch in sutsi», «Il buob dierma», «Cruschs ei trumf», «Lu stos ti cumandar»: Tals plaids e semeglionts aud’ins mintga gievgia suentermiezgi ella Casa Seeli a Falera. Suenter las 13.00 sa gl’ustier Jorge de Queiroz che siu local s’empleina tochen las 13.30. Da tuttas varts vegnan ils seniors, si da Plaunca, giu da Canal, si da Giaus e Fancrengia, neu da Manduns e Dual, en da Crap Gries e Fuorns. «Duas persunas vegnan schizun d’ordeifer», declara Gion Ignaz Darms. Ensemen cun Edith Heini-Chistell ha el surpriu uonn l’organisaziun da quella sentupada regulara. Ella media tschun meisas Gl’october vargau, suenter la pausa da stad, ha il menaschi dalla gievgia suentermiezgi en Casa Seeli entschiet. L’ustria ei mintga gada beinoccupada. «Nus da Falera devan pli baul mo jass», ha in dils visitaders tradiu alla FMR a caschun d’ina viseta ell’ustria. Il redactur ha vuliu fuffergnar e mirar sur la schuiala a trochistas e jassists. Participontas e participonts dattan jass e troccas ed ei vegn buca fatg differenzau tgi che dat tgei. «Nus gudin la cumpignia, e quei ei gl’essenzial», gi Carli Cathomen. La gievgia suentermiezgi tegn el liber, sco ils biars che han priu plaz vid las meisas, per quella cumpignia. «Ella media eis ei tschun meisas», declara Martin Lombriser. El raquenta ch’ei seigi stau in’emprova, lezza gada avon diesch onns. Naven dall’entschatta ei quella gartegiada. La participaziun ei buca obligatorica. Tgi che vegn la gievgia suentermiezgi en Casa Seeli ei semtgaus da guder – e tgisà – forsa era cargaus da gudignar. Denter quater e siat scarts dattan ils trochists. Ed ils jassists cun tabla e greffel ein huslis cun far strehs. Il menaschi funcziuna senza statuts e senza reglas. «Gliez constat buca diltut», replica Edith Heini-Chistell. Ella muossa la tabella culs nums ed ils datums. Tgi che vegn al suentermiezgi sa ch’igl ei da trer la sort. Mintga meisa ei numerada. Mintga participonta e mintga participont trai ord in sac in tschèp cun ina cefra. Quellas che s’accordan ein partenaris ed ei dat ina cuorta roschada ell’ustria. Il meglier trenament per las cellas Quella suletta regla enconuschan tuts. Ils dus organisaturs san tgi che preferescha tgei giug. Quater dils seniors che separticipeschan regularmein han vargau 90 onns. In d’els ei perschuadius: «Jass e troccas ein ils megliers trenaments pil tschurvi». Il senior ei concentraus el giug ed ha buca peda per dapli commentaris. Vid sia meisa vegn buca «tschintschau», els dettien troccas senza tschintschar. Vid l’autra meisa da troccas aud’ins expressiuns sco «empau da Medel», «lavau», «treis e treis». Quels che «tschontschan» san tgei ch’ei munta. Ei va per puncts, per schliats e buns. «Per nuot auter che pil plascher va ei, igl ei buca in turnier», puntuescha gl’organisatur Gion Ignaz Darms. El ei sez trochist e sa che las emoziuns san dominar, gest tenor las hartas ch’ins gartegia. «Jeu selegrel ch’els vegnan» Ils jassists han nuotameins da far cun dumbrar e zavrar hartas. Buca schi biaras sco ils trochists. Mo tuttina. Retgs e reginas, purs, assas, nells e trumfs muentan las cellas. Ensemen cun Isabella Cathomen ha Martin Lombriser entschiet gl’atun 2014 ad organisar ils suentermiezgis da giugs. «Gl’emprem eran nus ell’ustria Encarna», raquenta, el. Cu quei menaschi hagi serrau per adina e gl’ustier José de Queiroz midau ella Casa Seeli, hagi el priu cun el ils seniors e la sentupada dalla gievgia. «Jeu selegrel ch’els vegnan, e mintga gada sundel jeu ventireivels sch’els gin a mi cun dar adia ch’els seigien sesenti bein e mondien cuntents a casa», conceda gl’ustier. Gion Casutt (sen.) ha prest 90 onns. Dar troccas regularmein manetegn. Ina meisa da troccas. Ils seniors ein concentrai vid la caussa.

Duas tiarzas digl uaul dalla vischnaunca da Trun surveschan alla protecziun da vitgs e colligiaziuns. Per che quei seigi aschia era igl avegnir ha il selvicultur communal Mattias Cadruvi procurau ils davos 40 onns. En quels quater decennis eis el stau confruntaus cun bein enqual luna dalla natira: Aua gronda 1987, Vivian 1990 e bovas 2002, mo era prighel da lavinas. Suenter haver fatg igl emprendissadi da bostger tier la vischnaunca da Sumvitg ed esser staus engaschaus paucs meins tiegl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil cantun Grischun ei Mattias Cadruvi (65) s’annunziaus il november 1983 per la plazza da selvicultur communal da Trun. Ed el ei daventaus successur da Lorenz Tomaschett ch’era medemamein staus rodund 40 onns il responsabel pils fatgs forestals dalla vischnaunca da Trun. «Ils 15 da schaner 1984 – cun strusch 25 onns – hai jeu entschiet mia plazza a Trun. Da Lorenz Tomaschett hai jeu survegniu avon casa in haras da lenn cun tschun ordinaturs», seregorda Mattias Cadruvi. Il basat Gion Rest ed il tat Mattias Cadruvi eran gia selviculturs: «Probabel ei quei els gens da nossa famiglia. Leutier ha jeu giu sco buobet in eveniment ella Val Sumvitg. La lavur d’umens da uaul che pinavan leu plontas ha fascinau profundamein mei.» E quell’ierta e fascinaziun pigl uaul para da haver ina cuntinuaziun, pertgei Beat – il fegl da Mattias – ei ussa selvicultur communal a Sumvitg. Cuort suenter l’emprema lavina Strusch en funcziun sco selvicultur communal da Trun ei Mattias Cadruvi che habitava l’entschatta aunc a Surrein en siu vitg nativ, vegnius confruntaus l’emprema ga cullas forzas dalla natira a Trun: «Rodund treis jamnas suenter miu emprem di da lavur sun jeu carraus ina damaun da Surrein a Trun. Ei haveva ina nevada e dadens il vitg da Trun vegneva ei gia rumiau la via dalla lavina dalla Val Quadra.» El hagi priu enconuschientscha da quei senza pli gronds quitaus, mo culs onns seigien ils sentiments e panzieris en connex cun eveniments dalla natira semidai fundamentalmein. «Ils emprems 20 onns da mia funcziun sco selvicultur ein stai fetg intensivs, persuenter ein ils davos 20 onns stai plitost ruasseivels», di Mattias Cadruvi. El seregorda dall’aua gronda dil fenadur 1984, mo surtut dallas malauras cun bovas il november 2002: «Las plauncas eran aschi pleinas e grevas d’aua ch’ellas seruschnavan.» La bova atras il vitg da Schlans ei bein stada il punct culminont negativ dalla catastrofa, mo era en loghens a Trun ei il donn stai enorm, evacuaziuns da glieud ein stadas indispensablas: «Malgrad tut havein nus giu cletg el discletg, negin ha piars la veta.» «Ei vegneva dramatisau» Denter las catastrofas cun aua gronda e bovas ha igl orcan Vivian procurau per capriolas l’entschatta 1990: «Il Vivian ha sdernau 45 000 meters cubics lenna tier nus e suenter quel ha il bau-scorsa aunc ina ga procurau per donns vid rodund 20 000 meters cubics. Quei eveniment ha fatschentau nus duront tschun onns. Ella restrospectiva pon ins constatar ch’igl orcan ha caschunau enorms donns, mo ha cheutras purschiu la caschun da regiuvinar igl uaul.» Quei seigi la biala vart dalla lavur dil selvicultur: «Suenter 20 ni 30 onns vesas ti la lavur che ti has fatg.» Empau sil stumi seigi l’entira historia culla muria digl uaul ida ad el. Ils onns 1980 e 1990 seigi ei vegniu dramatisau fetg. Il sulet bien da quellas discussiuns seigi l’introducziun da contribuziuns finanzialas da confederaziun e cantun en favur dil manteniment digl uaul staus. In interessant revier Dils rodund 51 km quadrats surfatscha dalla vischnaunca da Trun ei rodund ina tiarza uaul e da quella tiarza ein duas tiarzas uaul da protecziun. Leutier vegnan rodund 20 km quadrats terren nunproductiv. Tiel revier forestal s’udeva gia avon la fusiun da vischnauncas era Schlans, sco era las corporaziuns Nadels davon e Nadels dadens ch’ein oz ina suletta corporaziun. Leutier vegn igl uaul dil cantun a Zavragia. «Igl ei in fetg interessant revier cun vastas incumbensas, mo che laian era la pusseivladad d’esser creativs al selvicultur. In interessant aspect ein segiramein ils rempars, las dustonzas e lavineras. En cumparegliaziun culla surfatscha dalla vischnaunca ei quei fetg biars. Mantener quels ei ina gronda sfida, mo quei mument ch’els secumprovan dat quei era satisfacziun e cuntentientscha», constatescha Mattias Cadruvi, patertgond vid ils rempars dalla Zinzera e la Ferrera che protegian las parts habitadas principalas da Trun. Quellas construcziuns artificialas en favur dalla segirtad dils vitgs e las colligiaziuns han custau rodund 50 milliuns francs ils davos decennis: «Sch’ins stuess baghegiar oz quels edifecis tunschessen 100 milliuns francs buc.» Igl uaul sez seigi a Trun pretensius, savens fetg teiss ed en territori greppus. Far gronds gudogns cun quel seigi strusch pusseivel. «Il temps che la vischnaunca vendeva lenna giu dil tschep per 100 francs il cubic sco igl onn 1983 egl Uaul dil Boden, ein pli che vargai», di Mattias Cadruvi. In fetg grond project ei la meglieraziun e sanaziun dalla via forestala a Mun stada. Rodund diesch milliuns francs ein vegni investai en quella ils davos otg onns. Surdau a Carlo Monn Quei pensum ch’il selvicultur oriund da Surrein ha adempliu ils davos 40 onns ha el dau uonn els mauns dil niev selvicultur Carlo Monn ch’ei oriunds da Mustér: «Mattias ha instruiu fetg bein mei els fatgs dalla vischnaunca el decuors da quest onn. Igl ei stau in privilegi d’astgar luvrar plirs meins cun el.» E Mattias Cadruvi ch’ei bab da duas feglias e da dus fegls carschi constatescha: «La vischnaunca da Trun ei stada in fetg bien patrun. Jeu hai adina luvrau bugen e hai sentiu che miu engaschament ei vegnius appreziaus.» En quels quater decennis ei la lavur dil selvicultur en general semidada da rudien. Pli baul mava il selvicultur aunc ad uaul. Oz rimna el datas, risguarda prognosas dall’aura, giudichescha ils prighels dalla natira ed organisescha las incaricas per sia gruppa. «Sco giuven selvicultur deva ei strusch quitaus. Pli vegls che ti vegnas e pli gronds che quels daventan. Sch’ei dracca sai jeu strusch pli durmir e fetsch magari il prighel pli gronds che quei ch’el ei. Mo da mintga eveniment hai jeu empriu enzatgei. La gronda part da quei ch’jeu hai fatg ei reussiu stupent», di Mattias Cadruvi che gauda ussa la pensiun denter auter cun ir cun velo. «Empriu da mintga eveniment» 40 onns ei Mattias Cadruvi staus selvicultur communal da Trun. Igl ei stau quater decennis signai surtut d’eveniments dalla natira. Aschia l’aua gronda 1987, igl orcan Vivian 1990 e las bovas 2002. Hans Huonder/FMR «Malgrad tut havein nus giu cletg el discletg, negin ha piars la veta», di Mattias Cadruvi silla damonda co las bovas da 2002 seigien restadas en memoria ad el. Quest atun eis el iu en pensiun sco selvicultur communal da Trun. Pressapauc 40 onns eis el staus responsabels pils fatgs forestals dalla vischnaunca amiez la Surselva ed en quei temps eis el vegnius confruntaus cun bein enqual sfida extraordinaria. La dracca duront plirs dis e bovas igl onn 2002, mo lu era l’aua gronda digl onn 1987. E denteren ha igl orcan Vivian procurau per in pensum fetg pretensius. «Il Vivian ha sdernau 45 000 meters cubics lenna tier nus e suenter quel ha il bau-scorsa aunc ina ga procurau per donns vid rodund 20 000 meters cubics. Quei eveniment ha fatschentau nus duront tschun onns», seregorda Mattias Cadruvi. En quels quater decennis eis el vegnius confruntaus cun in tschuppel projects da rempars, lavineras ed infrastructura sco per exempel la via forestala si Mun ch’ei vegnida meglierada ils davos onns. Ella retrospectiva di Mattias Cadruvi: «Da mintga eveniment hai jeu empriu enzatgei.» «Malgrad tut havein nus giu cletg el discletg, negin ha piars la veta.» Mattias Cadruvi, selvicultur communal pensiunau da Trun Mattias Cadruvi (amiez) cun siu successur sco selvicultur communal da Trun Carlo Monn (sen.) ed il president communal da Trun Dumeni Tomaschett. Il baun avon casa da Mattias Cadruvi. El regorda vid ils biebein 40 onns ch’el ei staus selvicultur communal da Trun. Mattias Cadruvi vid mesirar lenna a Lumneins. Per renconuschientscha da sia lavur duront varga 40 onns sco selvicultur communal ha la vischnaunca da Trun dedicau a Mattias Cadruvi il pli grond pégn en vischnaunca. El ha ina cubatura da 22 m cubics e sesanfla ella Val Zinzera. Foto mad

L’emprema dumengia d’advent organisescha la Scola da musica Surselva mintgamai in concert festiv ella baselgia claustrala dallas soras da Glion. Ina roscha affons e giuvenils han purschiu puspei in program multifar cun musica e cant. «O Magnum Mysterium», «Eye of the Tiger», «Move on», in agen song dalla Band K!ss me. Lu in marsch da Georg Friedrich Händel ed ina canzun da Felix Mendelssohn Bartholdy. Lu puspei pop e rock: «Stick Season» da Noah Kahan, «In the stars» da Benson Boone, «Heaven» da Gotthard. Gl’auditori ha schau semegliar cuort. La baselgia claustrala dallas soras dominicanas ei lu era s’emplenida per quell’occurrenza, in e scadin saveva ch’ei seigi in gudiment. La Scola da musica Surselva ha envidau al concert d’advent e biebein 350 persunas ein vegnidas per tedlar e seschar menar d’in lungatg: la musica. Biars dils carschi ein stai surstar da quei ch’els han udiu e viu, affons e giuvenils che contan e sunan. Biebein 20 blocs Sora Madlen Bütler, la representanta dalla claustra, ha fatg in beinvegni agl auditori. Quater gadas ha ella tuccau la scadiala sonora e schau vibrar il tun el spazi. Per mintga dumengia d’advent seigi ina battida, ha ella detg. Quei ritual ha aviert il concert. Ina roscha protagonistas e protagonists han cuntinuau. La musica dueigi arver il cor pigl advent e per bia sentupadas, ha la representanta dalla claustra fatg attent. Clau Scherrer, il menader dalla Scola da musica Surselva, ha aschuntau en siu plaid che far musica e cantar seigi enzatgei fetg urgent en quei temps ed en quei mund. Gl’onn vargau ha la Scola da musica Surselva saviu festivar il giubileum da 50 onns. Oz eis ei ina instituziun indispensabla per la regiun tochen e cun Flem. «Musica ei identitad culturala, musica ei in lungatg», ein dus cavazins ord il maletg empalont da quell’instituziun. Quei lungatg ei staus el center al concert d’advent. Il program ha inclus biebein 20 blocs da tut gener. L’entschatta ha la band Brassorama culs instruments da stuors fatg. Els han sunau treis tocs. La fin ha la Scola da cant fatg cullas Luscheinas&Lodolas. Quella formaziun ha fatg in plascher agl auditori cun treis tocs festivs pigl advent. Da solistas, trios tochen sextets Terminau il concert ha la band Skylinewalkers cun ina canzun che ha connex cugl advent: «Heaven» da Gotthard. Il stil sedifferenziescha, sco mintga producziun che musicantas e musicants, sunaduras e sunadurs, cantaduras e cantadurs, han presentau. Musica ei in lungatg universal, ella rimna carstgauns, sur culturas, stils e situaziuns. Il concert d’advent ha mussau quei da maniera impressiunonta, per exempel la gruppa da flautas, solistas e solists al clavazin, e cun ghitara . Schizun orchesters da combra, cun cellos e gegias, ha sunau e divertiu. Ed in trio da cantaduras ed in sextet da ghitaras, lu ina giuvna organista cun ina sonata da Mozart. Gl’auditori ha gudiu muments, suns e tuns d’ina generaziun che ha tschaffen dalla musica, il lungatg che tuts capeschan. Las scolastas ed ils scolasts Il concert d’advent han ils affons e giuvenils preparau cun quellas scolastas e quels scolasts (en successiun alfabetica): Christian Barenius, Hanspeter Bircher, Riccarda Cadalbert, Rilana Cadruvi, Oana Camartin, Ursin Camenisch, Andreas Coray, Andreas Ebenkofler, Ursula Grünenwald, Rahel Hohl, Barbara Jacomet, Mathias Kleiböhmer, Christina Köb, Judit Scherrer, Letizia Scherrer, Albert Spescha e Gabriela Tambornino. La band dad instruments da stuors Brassoraman en acziun. Manda Lala (enamiez), cun Vivienne Bandli, e Matteo Casanova al clavazin. Ursin Camenisch culla gruppa da ghitara. Gl'orchester a corda culla magistra Oana Camartin. Cantar ei bi e fa bein. Quei muossa quella gruppa dalla Scola da cant. Il chor dils "Masets" culla gruppa da flautas, cumpleinamein en acziun.

Ina retscherca ha mussau che pli e pli paucs giuvenils van a tschercar «real life experiences», pia experientschas ella veta reala. Perquei che tut ei accessibel ozildi online, stattan els pli bugen a casa e scrolleschan atras la reit. Lu haiel era jeu cattau mei tschei di che jeu fagevel il doomscrolling. Mias collegas vevan puspei inaga online dates ch’ei schluppava ed jeu erel persula a casa. Aschia haiel priu mia veta enta maun. El marcau da mia vischinonza haiel cattau in concert che pareva a mi attractivs. Jeu haiel scumiau mias caultschas da pigiama (mo per dir: jeu lavurel a casa vid mia veta independenta e saiel selubir da sevestgir sco jeu vi) – il hoody haiel schau en, pertgei memia overdressed level lu era buc ir ad in concert da hip hop. Era sche jeu gnanc vess zatgei aschia en mia gardaroba. Basta, jeu haiel priu ensemen tut mia curascha e sundel partida per quei mund plein speronzas e schanzas. Ella posta ei lu tuttina la nervusadad secatschada si da miu culiez. Atgnamein mondel propi buca bugen persula denter la glieud. Aber sco gia detg en ina columna passada, less era jeu daventar in meglier carstgaun e siglir da temps a temps ell’aua freida. Per sequietar haiel detg a mi: «Ti vas semplamein a tedlar il concert e stos propi buca prender si contact cun enzatgi auter.» Era sch’ei para ch’igl entir mund va traso sin pista, jeu lessel semplamein ver miu ruaus. Arrivada al liug da concert ei il ruaus tuttina spert puspei fugius en ina tauna. Quei tip che quetel aunc cools era sil plaz. Jeu sco aquarius sundel naturalamein sedepurtada sco ei sgartass mei ina miarda. «Cold turkey» ni per bien romontsch «gaglina freida». Vid la bar haiel empustau in te da jarvas. Forsa il pli nunsexy ch’ins sa beiber en ina bar, aber a mi schi liung sco lad. Tuttenina secattan nos egls. Ord mia buca vegn semplamein in «hallo», perquei atgnamein s’enconuschin nus gia da pli baul. El realisescha buca tgi che jeu sun e mera da tschella vart. En gest quei mument mierel jeu en miu mund intern melli morts. Jeu fetschel naturalmein puspei sco ei fuss nuot e setegn cun omidus mauns vid miu te. Per cletg entscheiva il concert ina duas minutas suenter. Miu te smalediu ch’ei aunc memia caulds da beiber, laschel star e semischeidel denter la glieud. E lu scappan las neblas, ed il sulegl va si: In giuven cun ina vusch rauca, presenza d’in star etern ed in inschign meisteril vid la ghitarra cumpara cun sia band sin la tribuna. Finalmein puspei inaga scurlar tut mia ossa e schar liber ils sperts encadenai. Il concert cuoza bunamein duas uras. «Shout out» a OG Florin. Il tip dalla entschatta havevel buca emblidau diltut, e magari miravel vi cun in egl tgei ch’el traffica. Gie, forsa schon aunc in gnoc. Tuttenina fageva denton era il leader dalla band bials egls a mi. Ed aschia ei il caos che haveva gia entschiet avon duas uras staus complets. Perquei che miu bus va mo mintg’ura a casa, haiel aunc stuiu spitgar entuorn impau. Mes sentiments eran sterni per tut ils lands entuorn. Il bandleader ha lu aunc ord il nuot schenghegiau a mi in t-shirt. Jeu sundel stada aschi perplexa, sun stada leu sc’in pamfili. La bucca miez aviarta. Dus en ina sera ein semplamein memia bia per mia olma. Cu jeu sundel puspei vegnida cunscienta, eis ei stau neras uras da siglir sil davos bus. Jeu haiel aunc dau ina buna sgulonta al leader dalla band e sundel seretratga. Anavos a casa sesentevel sco el siatavel tschiel. Jeu sundel aunc adina emplenida cun inspiraziun totala ed haiel immediat puspei entschiet a far musica. Ed era las entupadas romanticas han dau a mi in niev sbat. Gie, ir ora ella notg selvadia e sedar en il caos ei seplamein veta cumpleina. – Pia laschei vos telefonins, collegas, e sedei senza lur agid egl incert dalla notg! Leu nua che la magia entscheiva. Gianina Flepp è performista, realisatura da films e teater e semiadra da professiun.

Quest atun ei in carpun cun ina dimensiun da 250 meters cubics e rodund 600 tonnas vegnius en moviment el territori Muot da Munt sur Trun. Suenter haver donnegiau in tschuppel lavineras eis el sefermaus. Il mument eis ei aunc buca clar schebein el sto vegnir siglientaus. Pil vitg e la populaziun exista negin prighel. Il territori sur Trun e la Val Punteglias ei per part fetg teis. Adina puspei ei era crappa en moviment leu. In exemplar extraordinari ei semuentaus quest atun el territori da Muot da Munt. Sco il selvicultur communal da Trun, Carlo Monn, ha detg sin damonda dalla FMR, ei il crap sedistaccaus ella plaunca e seruschnaus rodund 70 meters dil terren spundiv giuadora. El ei sefermaus in bien ton sugl uaul. In glimari Avon che seruschnar sesanflava il crap agl ur dallas lavineras el territori da Muot da Munt sin in’altezia da rodund 2350 meters sur mar. «In mir ch’era vegnius construius leu sco part dallas lavineras cunfinava cul crap. Per quei motiv era quei crap buc in nunenconuschent. Tonaton quintava negin ch’el savessi vegnir en moviment in mument», declara Carlo Monn. Succediu ei quei probabel igl october: «Sch’ei fuss stau il settember havessen nus segir e franc survegniu in’annunzia da catschadurs.» Il crap ha ina dimensiun da 250 meters cubics ed ina peisa da rodund 600 tonnas. Sin siu viadi a val ha el destruiu tschun elements da lavineras, 20 ulteriurs ein vegni donnegiai per part era d’autra crappa ch’ei vegnida en moviment il medem mument. Il selvicultur communal quenta ch’il donn caschunau importi denter 300 000 e 500 000 francs. Schebein las lavineras vegnan reparadas ni eventualmein remplazzadas cun reits da crappa ei aunc da decider: «Reits encunter crappa san era survir sco lavineras.» Igl ei previu da refar il donn la stad vegnenta. Giudicau la situaziun «L’jamna vargada ha in geolog priu investa dalla situaziun ed era registrau ella cun fotografias cun ina drona. Entochen la fin da quest’jamna giudichescha el la situaziun. Lu savein nus dapli», di Carlo Monn. Gest tenor pareri resta il crap leu sco el ei ni ch’el sto vegnir siglientaus. Il giudicat vegn era a vegnir ad ina conclusiun, sche gliez ei necessari aunc quest atun ni pér primavera. «In prighel pil vitg e la populaziun exista buc e la senda che meina 200 entochen 300 meters pli a bass ei serrada il mument. Da quei temps ei la senda tonaton pauc frequentada», di Carlo Monn. Medemamein exista era buc in pli grond prighel da lavinas igl unviern. Las lavineras fetschien era aschia lur survetsch, stoppien denton vegnir reparadas. Midada dil clima Il motiv, daco che quei carpun ei sedistaccaus vonzeivi ein buca dil tut clars. Tonaton fa il selvicultur communal menziun dalla midada dil clima cun pli aultas temperaturas e consequentamein cun terren che lavura pli fetg, surtut da temps cun bia precipitaziuns. Il liug nua ch’il crap ei seruschnaus ei ina gonda spundiva. In glimari sin viadi El territori da Muot da Munt sur Trun ei in crap da gronda dimensiun vegnius en moviment igl october. Rodund 70 meters ei il glimari cun in volumen da 250 meters cubics ed ina peisa da 600 tonnas seruschnauns avon che sefermar. Sin siu viadi ha el donnegiau ni disfatg 25 elements cun lavineras. Sco il selvicultur communal Carlo Monn ha detg alla FMR, exista negin prighel pil vitg. A basa d’in pareri duei vegnir decidiu schebein il crap resta aschia leu ni sch’el sto vegnir siglientaus. (fmr/hh) Il crap cun ina peisa da rodund 600 tonnas ha destruiu ni donnegiau 25 elements da lavineras a Muot da Munt. Survesta dil territori cul carpun sur Trun. Il selvicultur communal da Trun, Carlo Monn, spel «glimari» cun ina dimensiun da 250 meters cubics. Il crap cun ina peisa da rodund 600 tonnas ha destruiu ni donnegiau 25 elements da lavineras a Muot da Munt. Il crap cun ina peisa da rodund 600 tonnas ha destruiu ni donnegiau 25 elements da lavineras a Muot da Munt.

La vischnaunca da Trun vegn a stuer decider proximamein davart la damonda da descargar finanzialmein la Campadi Trun SA. Quella sa buc ademplir sias obligaziuns finanzialas enviers la vischnaunca. En quei senn ha la suprastonza communala orientau la radunonza communala il gliendisdis sera. «La primavera 2024, suenter haver retschiert il quen final 2023, ha la Campadi Trun SA incaricau il biro fiduziari Addissa d’anflar soluziuns pigl avegnir dil Campadi Ogna. Il biro ha elavurau differentas opziuns ed ei vegnius alla conclusiun che la suletta schanza pil surviver dil campadi ei da descargar la Campadi Trun SA dil buordi finanzial dallas immobilias», scriva la suprastonza communala ella communicaziun allas medias davart la radunonza communala dil gliendisdis sera. Il pareri constatescha ch’igl ei buca pusseivel da meglierar il cash flow era cun optimar il menaschi dil campadi. Quel basti buca per far las amortisaziuns e las remessas necessarias. Per quei motiv vegn la vischnaunca dumandada da surprender las immobilias dil campadi culs deivets existents. Decisiun igl unviern Sco il president communal Dumeni Tomaschett ha detg sin damonda dalla FMR, ha la Campadi Trun SA pagau tut ils quens entochen oz: «Nus constatein denton ch’ella vegn buc a saver ademplir sias obligaziuns finanzialas enviers la vischnaunca igl avegnir.» Cun auters plaids vul quei dir che la vischnaunca stuess scriver giu siu engaschament finanzial ella societad che s’auda per 86 % alla vischnaunca e per 14 % a Trun Turissem. Dil credit da 2,09 milliuns francs che la vischnaunca ha giu concediu igl onn 2013 ein 731 500 francs amortisai. Il mument setracta ei aunc d’ina summa da rodund 1,3 milliuns francs. «Igl ei previu da scriver giu quella summa el quen dalla vischnaunca pigl onn 2024», di Dumeni Tomaschett. Vinavon d’amortisar ei aunc in credit dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun (NRP). Ei setracta aunc da treis onns cun ina summa da mintgamai 90 000 francs. La Campadi Trun SA duei restar vinavon en funcziun silsuenter. La suprastonza communala ha decidiu da suttametter la fatschenta ils 6 da schaner 2025 al cussegl da vischnaunca ed ils 9 da fevrer 2025 alla cuminonza dallas votantas e dils votants. Investiu 3,2 milliuns francs Avon 11 onns han votantas e vontants da Trun decidiu cun gronda maioritad da baghegiar in niev campadi e fundar la Campadi Trun SA. Igl ei vegniu concediu persuenter in credit da 2,09 milliuns francs e decidiu che la vischnaunca sustegni il campadi cun surprender 900 000 francs dall’amortisaziun da quel. «Suenter la fasa da baghegiar ei l’infrastructura vegnida messa en funcziun entras la Campadi Trun SA il fenadur 2016. Il menaschi ei sesviluppaus bein e la sviulta ha saviu vegnir augmentada dad onn per onn, tochen igl onn 2023, nua ch’ei ha dau ina sperdita extraordinaria», scriva la suprastonza communala. El decuors dils onns hagien ins stuiu constatar ch’il cash flow dil menaschi seigi memia bass per purtar las amortisaziuns necessarias. Tenor plan da business eis ei previu che la Campadi Trun SA ha da separticipar mintga onn successivamein cun ina pli gronda cumpart vid l’amortisaziun dil credit dalla vischnaunca e la finala da surprender l’entira amortisaziun naven digl onn 2027. La construcziun dil campadi ha giu custau 3,2 milliuns francs. Preventiv quenta cun gudogn Vischinas e vischins han approbau unanimamein il gliendisdis sera il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2025. Il budget dil quen da gudogn e sperdita preveda in surpli d’entradas da 185 300 francs. Il gudogn avon amortisaziuns ei calculaus cun 778 000 francs. Il quen d’investiziuns preveda expensas da netto 1,99 milliuns francs. Il pei da taglia pigl onn 2025 resta a 95 % dalla taglia cantunala sempla. Unanimein ha la radunonza communala decidiu da separticipar alla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dallas Ovras Electricas Reinanteriur SA e d’approbar ils statuts dalla nova corporaziun. 45 vischinas e vischins ein stai presents alla radunonza communala. Descargar finanzial la Campadi Trun SA La Campadi Trun SA che meina il Campadi Ogna a Trun vegn buca a saver ademplir las obligaziuns finanzialas enviers la vischnaunca da Trun naven digl onn 2027. Concretamein vul quei dir ch’ella sa buca amortisar il credit concedius dalla vischnaunca igl onn 2013. A quella conclusiun vegn in pareri fatgs sin fundament dil quen 2023. Alla vischnaunca da Trun che tegn 86 % dalla societad acziunara resta aschia pauc auter che d’amortisar sezza la summa actuala da rodund 1.3 milliuns francs. Sco la suprastonza communala ha orientau il gliendisdis sera la radunonza communala vegn il suveran confruntaus cun quella damonda l’entschatta digl onn vegnent. (fmr/hh) L’ustria dil Campadi Ogna a Trun che vegn menaus dalla Campadi Trun SA.

Dumengia ha la populaziun da Sursaissa astgau entrar e visitar la casa da scola renovada. Numerusas habitontas e habitonts han priu la caschun da s’entupar. Gl’act festiv ei staus allas 15.00 sil plaz denter la scola veglia e la nova a Cuort/Meierhof. Il president dalla cumissiun da baghegiar ei cuntents cugl andament dil project. Pio Marco Schnider ha engraziau alla populaziun per la confidonza. Suenter in temps da construcziun dad in onn e miez ha la scola saviu ir els stabiliments e localitads renovai cumplettamein. Cunzun dalla fatschada externa dalla casa da scola veglia ei la populaziun incantada, ella ha numnadamein manteniu siu caracter oriund. Leu ha la generaziun veglia da Sursaissa empriu da leger, scriver e far quens. Ch’ils affons van el futur vinavon en quella casa da scola modernisada, plai specialmein ad els. In passadi niev Sco quei che Gian Fanzun dall’interpresa generala Fanzun SA ha raquintau, han ins inaugurau la casa da scola veglia gl’onn 1916. Ils plan ein digl architect Johann Ulrich Coray-Felder da Laax cun biro a Glion. Il stabiliment han ins stuiu baghegiar suenter ch’in barschament haveva destruiu ina part da Cuort/Meierhof. Finamira dil project actual eis ei stau da cumbinar il diever dalla scola veglia culs basegns moderns. Era la casa da scola «nova» dils onns 90 digl architect Urs Zinsli ha il project integrau. Ella ha survegniu in implont da fotovoltaica, novas finiastras sco era in passadi tier la casa da scola veglia. Gl’entir project ha custau sis milliuns francs. Il minister d’educaziun dil Grischun, Jon Domenic Parolini, ei staus presents agl act d’inauguraziun. Sil plaz denter scola veglia e scola nova ha el gratulau allas autoritads da Sursaissa Mundaun, ei seigi legreivel che la vischnaunca fusiunada investeschi en in implont modern per la formaziun dalla generaziun giuvna.

Ils purs da nuorsas han tundiu lur muntanera. Ils animals ein ussa ellas stallas ed ils pervesiders en acziun. Sonda han biars da quels purtau a Mustér las restonzas dalla tundida. L’interpresa Swisswool, en collaboraziun cun Marcus Berther da Segnas, ha rimnau biebein 12 tonnas launa da pliras qualitads. «Quei ei in material nundetg prezius», ha Rebekka Schrade puntuau pliras gadas duront la viseta sil plaz. La representanta dalla firma Swisswool ei viagiada sonda vargada da Lucerna a Mustér per sustener Marcus e Georgina Berther. Il pèr da Segnas ha organisau puspei la rimnada da launa nuorsa. «Zacons onns fagevan nus quei duas gadas ad onn e mavan era a Glion. Cun quei havein nus calau demai ch’ei deva in tschuat dapli lavur», raquenta il pur da nuorsas. El sez ha 300 nuorsas alvas alpinas inclusiv ils tschuts. Il menaschi viva dalla producziun da carn, gl’atun, suenter la scargada van duas tiarzas dils tschuts da maz. In bien team La launa ei in product secundar ch’ei oz plitost danvonz. L’industria da textilias cullas fabricas da scarsinar, filar e teisser ein svanidas. La fabrica da ponn da Trun haveva il tschut sco marca, lu valeva launa nuorsa aunc bia. «Igl ei in puccau da better quei product», puntuescha Marcus Berther. Perquei s’engascha el per la rimnada. Cu Friedrich Baur, il Bavares che ha fundau Swisswool, ha entschiet gl’onn 2009, ei il Sursilvan s’engaschaus cun idealissem. La nuorsa alva alpina ei il raz pli derasau che producescha la megliera launa. Rebekka Schrade cun Marcus Berther, amiez ina dallas panuglias da launa. Malgrad quei eis ei in product secundar nunrentabel. Quella realitad sa mintgin dils 50 purs da nuorsas confirmar che han transportau sigl areal ina carga. Ins ha entupau allevaturs dall’entira Surselva, da Sagogn tochen Tujetsch. «Il suentermiezdi vegnan quels dalla Val Blenio siadora», ha Georgina Berther detg duront ch’ella controllescha in sac voluminus cun launa. Per l’acziun da Swisswool san ella e siu um quintar mintg’onn cun ina squadra da gidonters. «Nus essan in bien team, aschia che la rimnada funcziuna speditiv», cloma Marcus Berther ord il tractor. Senza quei vehichel mass ei strusch da manischar 12 tonnas launa enteifer paucas uras. Enstagl ch’el va sur panuglias da fein e risdiv, va el sur talas da launa. La maschina fa grondas ballas separadas tenor qualitad, in’autra maschina enzuglia quellas cul plastic alv. «Aschia resta la launa tochen ch’ella vegn ella lavandaria», declara Marcus Berther. Ella lavandaria en Belgia Georgina Berther, cun in furnitur da launa. Ella controllescha la qualitad. Il sac ei gest silla stadera. Ils purs meinan lur carga davon la stadera, leu ei era il container culla cassa. En connex culla rimnada da launa vala la locuziun «bein preparau ei miez luvrau». Pli schubra che la launa furnida ei, e pli spert ch’il biro sa pagar ora l’indemnisaziun. «Restonzas da colur dallas nodas-casa si dies dalla nuorsa stuein nus sortar». Georgina Berther muossa giun plaun talas restonzas ch’ella ha priu ora. «Quei funcziuna adina super cheu a Mustér», manegia Rebekka Schrade e conferma che la launa-nuorsa ha effectivamein in grond potenzial pigl avegnir. La representanta da Swisswool di ch’ei detti ell’Europa mo treis lavandarias, ina ell’Italia, l’autra ell’Engheltiara e la tiarza ella Belgia. «Nossa launa meina il camiun en quella ch’ei il pli datier, numnadamein en Belgia. Sin viadi anavos en Svizra mondi la launa lavada a Dinkelsbühl ella scarsinaria e filaria da Friedrich Baur. «En Svizra mauncan deplorablamein ils menaschis d’elaboraziun», di Rebekka Schrade. Ella renda attent ch’il product dallas nuorsas sursilvanas tuornien tuttina. ton sco pusseivel vegni cusiu ed elaborau en Svizra. Marcas sco Ortovox, Bündnerwolle, Muntagnarda e Vald fa lu era reclama pil product indigen. Il tractor culla maschina fa ballas da launa, enstagl da fein ni risdiv. Pils purs sez resta la launa – pil mument aunc – «deficitara». Il tundider che vegn sil menaschi cuosta tschun francs per nuorsa. Mintga animal dat circa treis kilos launa. Per la qualitad A survegn il pur in franc il kilo, launa B 80 raps e mischedada 40 raps. Differentas qualitads Launa ei in material che s’auda tier la civilisaziun, tuttina sco Bill Gates tier Microsoft. Cu ils nomads ell’Europa han entschiet avon circa 5000 onns a tener animals da casa, han els era entschiet a duvrar la launa. Els tundevan las nuorsas, lu scarsinavan e filavan els quei material custeivel. Pli tard ha la launa nuorsa survegniu concurrenza da fibras sinteticas e tecnologias novas. Oz scuvier’ins pli e pli puspei ils gronds avantatgs da quei material. Launa regulescha la temperatura e la humiditad, neutralisescha friads ed absorbescha tuns e ramurs. La megliera launa en Svizra dat la nuorsa alva alpina. Dils pli che 200 razs ch’ei dat sil mund ei quella buca schi fina sco quella dil raz Merino. Oz san ins denton duvrar ed elaborar excellentamein era la launa dils razs indigens svizzers. Swisswool rimna qualitad A per producir tapets, giaccas da skis, elements e tablas per laguoter il tun. Launa B ha fibras pli cuortas e buca schi finas. Quella drov’ins per far madrazzas. Era launa mischedada rimnan e zavresch’ins. Quella drov’ins per producir plattas d’isolaziun, elements per laguoter il tun sco era pellets d’engarschar gl’iert.(fmr/abc)

Hey, quei shitstorm ellas medias ei lu cumplet dasperas. Co san ins hiperventilar da tala maniera pervia d’in pèr lufs-tscherver regulai? Il pauper guardiaselvaschina veva bein l’incumbensa da regular. E quei ha’l fatg, suveran e cun bravura. E pér aunc sut cundiziuns aultamein difficilas, vul dir da stgirenta notg, solisulets ed en territori jester. Tgei s’empo el lu, sch’ei dat magari pigns incaps? Scadin cass, cu el ha realisau tgei tuppadad ch’el veva fatg, ha’l ruczuc priu ed analisau la pustracca caschunada – scumbigliau ei scumbigliau, giavel e quater! – e stante pede fatg penetienzia s’autodenunziond tier ses superiurs. Sche quei ei buc ina tenuta professiunala exemplarica, e zun digna per in funcziunari cantunal. Bien, in luf-tscherver ei schon buc grad il medem sco in luf normal. Aber la notg, mann. Tgi mira lu schon aschi exact sin gnefs e cuas, sche la preda sepresenta sil plat da survir? Cheu datti bein mo ina, smaccar in egl, laghegiar e pamfate! È cun enta maun buca meins ch’ina camera termica, in fest da catschadurs, quei han tuts, e naturalmein la flenta. Dall’agitaziun, cun liters adrenalin ed endorfin, gnanc da tschintschar buc. Ed el ha tuccau la noda, mannomann, malgrad tut. Treis tiers en in plum. In meister tiradur. Empau sco quei cusunz leu dalla praula, vus saveis schon. Da l’autra vart ... Beincapiu, jeu sun il davos che less empitschnir la prestaziun da nies guardian, nundir offender el. Aber forsa eran ils treis luffets-tscherver gie semplamein disperai e levan buca viver pli en nossa tiara? En crisa sco ei eran muort munconza acuta da partenaris «extrafamigliars». E tema d’in incest smanatschont. Quei detti ei tier animals sensibels. Brutal, neve? E sche nies «chasseur malgré lui» fuss semplamein staus surdumandaus dalla situaziun sco tala, essend el plitost in specialist da pesca che da catscha? Pia in sublim expert da litgivas e scaruns, denton cun marcants deficits partenent ils animals scarponts sin tiara? Il scumbegl ei programmaus. E la cuolpa: la munconza da persunal qualificau. Voilà. Pilver, il cass ei spinus. Delict u tragica fatalitad? Nus vein rasau ora tuaglia, la procura publica astga surprender. Aber senza stress, neve, buna preda drova peda. Per cletg ei il pensum quella ga surveseivels. Cumparegliau cul Valleis silmeins. E schibein il guardian sco ils lufs-tscherver in bien ton pli gnocs ch’in whistleblower. Eviva la regulaziun! Roman Caviezel è stà scolast gimnasial.

Patrick Schaniel ei seretratgs per immediat sco president dalla SanaSurselva. Sco el scriva en ina communicaziun als mieds da massa han dissonanzas internas en suprastonza menau alla demissiun. Sco il vicepresident Dumeni Tomaschett ha detg enviers la FMR, regia ei in clima da disfidonza enteifer la suprastonza dalla SanaSurselva. El exclauda medemamein buca la demissiun. Hans Huonder/FMR Patrick Schaniel ch’ei era president communal da Sumvitg ei vegnius eligius dalla radunonza da delegai il zercladur 2024 sco president dalla SanaSurselva (mira box). «Cun grond anim e tschaffen hai jeu entschiet miu pensum l’entschatta fenadur 2024. Mia finamira persunala era da saver rinforzar nies spital regiunal a Glion ed aschia da garantir in fetg bien survetsch medicinal per nossa populaziun en Surselva», scriva Patrick Schaniel en ina communicaziun als mieds da massa. Suenter sulettamein in miez onn pren il presidi da Patrick Schaniel uss ina fin abrupta. Demissiun per immediat «En quei temps hai jeu stuiu constatar che buca tuts exponents da nossa regiun da sanadad s’engaschan cun tgierp ed olma per quella finamira. Ideas da certs exponents dalla SanaSurselva, per exempel d‘eliminar il cussegl d’administraziun da nies spital, sai jeu buca sustener», scriva Patrick Schaniel. En quels tschun meins hagi el astgau emprender d’enconuscher ils responsabels: «Jeu sun fermamein perschuadius che nus havein las dretgas persunas en quei cussegl d’administraziun. Sin fundament da smanatschas persunalas ed igl immens squetsch hai jeu stuiu decider da seretrer per immediat sco president dalla SanaSurselva», communichescha Patrick Schaniel. Dau la boga a Patrick Schaniel da seretrer sco president ha il kickoff pil mandat da cussegliaziun ed examinaziun dil Spital Regiunal Surselva la mesjamna avonmiezdi. «Leu sun jeu vegnius attaccaus en ina moda e maniera ch’jeu hai buca pli saviu cuntinuar cun mia lavur», di Patrick Schaniel sin damonda dalla FMR, senza numnar detagls. Il mandat da cussegliaziun ed examinaziun vegn ademplius d’ina cumissiun accumpignonta ed il biro PwC. «Clima da disfidonza» La suprastonza dalla SanaSurselva consista da tschun persunas: Patrick Schaniel ch’ei seretratgs, il vicepresident Dumeni Tomaschett da Trun sco era René Epp da Mustér, Marcus Beer d’Ilanz Glion e Ralf Schläpfer da Schluein. Sin damonda dalla FMR ha Dumeni Tomaschett priu posiziun areguard la demissiun da Patrick Schaniel: «Ella suprastonza dalla SanaSurselva regia buc ina clima da collaboraziun, mobein in da disfidonza e quella pertucca ton la SanaSurselva, la Reit da sanadad Surselva sco era il cussegl d’administraziun dil Spital Regiunal Surselva SA. La demissiun dil president hai jeu viu a vegnend. Nus vegnin bumbardai da mails e decisiuns cul pli ella suprastonza vegnan semplamein tschentadas en damonda.» Dumeni Tomaschett exclauda medemamein buca la demissiun sco vicepresident. «Engaschi nunstunclenteivel» En sia communicaziun als mieds da massa engrazia Patrick Schaniel explicitamein als collegas da suprastonza dalla Cadi pil sustegn demussau ed era a Curdin Casaulta dil post d‘administraziun dalla SanaSurselva per siu grond engaschi. «Oravontut less jeu engraziar als responsabels dil Spital Regiunal Surselva SA, naven dil cussegl d’administraziun entochen tier tuts commembers dalla direcziun ed en special a tuttas collaboraturas e tuts collaboratus dil spital pigl engaschi nunstunclenteivel quotidian en favur da nossas convischinas e nos convischins.» Corporaziun da vischnauncas La SanaSurselva ei ina corporaziun da vischnauncas dil dretg public. Ella ei responsabla per garantir il provediment dalla sanadad dalla regiun dalla Surselva. Sco ins sa leger sin sia homepage promova ella la reit e la collaboraziun da tuts secturs dil provediment dalla sanadad dalla regiun. Tuttas vischnauncas politicas dalla Surselva ein commembras dad ella. (fmr/hh) «Clima da disfidonza» Patrick Schaniel da Sumvitg seretila per immediat sco president dalla SanaSurselva. El remetta il tgamun ch’el ha surpriu l’entschatta fenadur 2024 muort grondas differenzas enteifer la suprastonza. Hans Huonder/FMR «Sin fundament da smanatschas persunalas ed igl immens squetsch hai jeu stuiu decider da seretrer per immediat sco president dalla SanaSurselva.» Quei ha Patrick Schaniel scret la mesjamna en ina communicaziun als mieds da massa. Sco quei ch’el ha detg sin damonda dalla FMR, ha ei dau dissonanzas el rom dil kickof per la cussegliaziun ed examinaziun dil Spital Regiunal Surselva. Il mandat per quella lavur ei surdaus ad ina cumissiun accumpignonta ed il biro PwC. «Jeu sun vegnius attaccaus en ina moda e maniera ch’jeu hai buca pli saviu cuntinuar cun mia lavur», di Patrick Schaniel. Il vicepresident Dumeni Tomaschett da Trun ha commentau suandontamein la demissiun sin damonda dalla FMR: «Ella suprastonza dalla SanaSurselva regia buc in clima da collaboraziun, mobein in da disfidonza.» Sco Dumeni Tomaschett ha detg alla FMR fetschi el medemamein ponderaziuns da seretrer. La SanaSurselva ei ina corporaziun da vischnauncas dil dretg public. Ella ei responsabla pil provediment dalla sanadad ella regiun dalla Surselva. «Jeu seretilel sin fundament da smanatschas persunalas ed igl immens squetsch.» Patrick Schaniel, president partent dalla SanaSurselva Patrick Schaniel ei seretratgs per immediat sco president dalla SanaSurselva. El era vegnius en funcziun sco president l’entschatta fenadur 2024.

Flem Laax Falera Management ha instradau in project da pilot per ina preit da reiver sin glatsch sil Plaun Segnes Sut. Empau dadens la camona da Segnes vul Florian Möhl nezegiar ina preitcrap da 30 sin 20 meters per la disciplina da reiver sin glatsch. Ei seigi in pign project da pilot, declara Lisa Lerchi, la responsabla per la communicaziun da Flem Laax Falera Management SA (FLFM). Malgrad quei pretenda el diversas lubientschas e concessiuns. Florian Möhl, da Trin Mulin, conpossessur dalla scola d’alpinissem Grischa Bergsportschule, vul porscher sil Plaun Segnes Sut, datier dalla camona da Segnes, ina pusseivladad d’exercitar ed instruir. «Il liug ei ideals, gest perquei ch’el ei contonschibels culla teleferica nova», declara Florian Möhl sin damonda dalla FMR. Ina preit encunter nord dil Crap Grisch planisescha el da duvrar permanentamein pil sport da reiver sin glatsch. Igl ei ina surfatscha dalla greppa che sfundra encunter il Plaun Segnes Sut. La vischnaunca burgheisa da Flem ei possessura dil terren. Gliendisgis ha quella tractau la damonda dalla FLFM, e, sco Lisa Lerchi conferma, approbau unanimamein quella. La FLFM promovi tal project ed hagi surpren il patrunadi ufficial. Negin sport extrem Ch’igl implont planisau vegn buca a carmalar las massas da glieud, conferma gl’iniziant dil project. «Igl ei in sport agl ur. Per mussar ed instruir la tecnica, ed era las mesiras da segirtad, havein nus gia dagitg encuretg in liug ideal», explichescha gl’alpinist Florian Möhl. Sco el gi eis ei strusch pli pusseivel d’endrizzar sut il cunfin digl uaul in implont da trenar. «Las temperaturas ein nunconstantas. E sur il cunfin d’uaul ein preits savens exponidas al prighel da lavinas», aschia gl’alpinist diplomau. Il Plaun Segnes Sut duei esser in liug sco ei dat a Puntraschigna. La cavorgia dil Flaz vala sco eldorado per sportistas e sportists da quei sport. Florian Möhl lai buca valer che reiver sin glatsch ei in sport extrem. «Ins astga sedumandar tgei che sport extrem ei e da tgei vesta ch’ins mira», remarca il guid da muntogna. In sport da massa seigi il sport da reiver sin glatsch en tuttacass buca, puntuescha el e renda attent ad implonts ch’ei dat. Per exempel a Saas Fee el Valleis, ed era a a Malbun el Principadi da Liechtenstein. Ni sco menziunau la cavorgia dil Flaz a Puntraschigna. La preitcrap che Florian Möhl ha elegiu per gl’implont sil Plaun Segnes Sut ei 30 meters liunga e 20 meters aulta. L’exposiziun viers nord, e lu era la vischinonza tier ina lingia d’aua ein decisivas. «Nus savein nezegiar il surscul dall’aua dalla camona da Segnes per schuar la preit», declara gl’iniziant dil project. El declara vinavon ch’ins stoppi schuar la surfatscha aschia ch’il glatsch sappi crescher cuntinuadamein. Per saver garantir la segirtad dils utilisaders drova ina tala preit da reiver sin glatsch divers puncts fixs. Singuls pals-fier da dus meters lunghezia ston ins furar el terren per definir l’emprema ruta. Suenter fuorma l’aua sezza la ruta, ella schela ed il glatsch sa crescher. D’avantatg per dus sportists sursilvans En connex cul sport da reiver sin glatsch ston ins menziunar che dus atlets sursilvans fan part dall’equipa naziunala da reiver. Ils fargliuns Benjamin Bosshard (22) e Celina Bosshard (20) da Morissen s’audan tier l’elita internaziunala dils megliers reviders sin glatsch. Omisdus ein idols da quei sport ed han gia gudignau numerusas medaglias. «En nies sport trenein nus sin preits verticalas da lenn, cun zappunet e carpialas», ha Celina Bosshard declarau avon prest dus onns alla FMR, ei detti negin stabiliment special lunsch entuorn. Sch’il project da pilot da FLFM gartegia, savessen ils dus idols sursilvan profitar el futur d’in implont contonschibel cumadeivlamein culla nova teleferica FlemXpress. Reviders dalla Grischa Bergsportschule en ina cascada ella Viamala

La suprastonza communala da Sagogn cloma votantas e votants alla radunonza communala da preventiv. Quella duei prender posiziun tier diversas damondas da credit. «Nus vulein presentar mintga investiziun a moda schi transparenta sco pusseivla», declara la presidenta communala da Sagogn, Katrin Blumberg. La FMR ha vuliu saver dad ella daco ch’ei detti alla proxima radunonza communala tontas damondas da credit. A radunonza envida la suprastonza communala ils 13 da december 2024. Per la nova soft- e hardware Sper las tractandas obligatoricas, sco quella da fixar il pei da taglia e da discutar il preventiv 2025, fa la suprastonza da Sagogn sis damondas da credit. La gronda part ei buca summas fetg aultas. «Nus havein la cumpetenza da credit tochen 25'000 francs, quei che survarga ei ella cumpetenza dalla radunonza communala», explichescha Katrin Blumberg sin damonda dalla FMR. Enstagl da «pachetar» las summas el preventiv e da schar approbar quel, presenta l’executiva las singulas fatschentas. Il pli ault dils sis credits dumandai ei quel per midar l’informatica dalla vischnaunca. Tenor las explicaziuns el messadi sto la vischnaunca impunder maximalmein 100'000 francs per in pac cumplein che includa nova hard- e software. Ina summa da 30'000 francs cuosta la projectaziun dalla punt Val Mulin. La senda da viandar che traversa quella val ei interrutta dapi dus onns pervia da fundaments instabils. Per saver planisar, construir ni remplazzar gl’avegnir dalla punt existenta drova ei expertisas geologicas. Ulteriurs credits da totalmein biebein 200'000 francs damonda la suprastonza per projectar la sanaziun da vias e per sustener la stizun dil vitg ils onns treis onns. Ultra da quei tractandescha la suprastonza communala la spertadad dil traffic el vitg. Ella propona d’approbar l’introducziun da tempo 30 sigl intschess digl entir vitg. Gl'ual dalla Val Mulin maglia cuntinuadamein vid las spundas e destabilisescha la punt.

«La Pietà» – Maria tegn siu fegl. Emplenida da grazia, para ella nobla, schegie ch’ella ei en cumpleina malencurada. Ella tegn siu fegl – era suenter sia mort. Tgei dolur ch’ella ha stuiu pitir. Tgei amur ch’ella demuossa en quei mument. Maria vegn festivada ils 8 da december, pia duront ils dis oranschs. Lein dar in sguard sin la damonda, nua che Maria ed ils dis oranschs encunter la violenza enviers dunnas secruschan. Ina dallas peinas las pli tragicas ch’enqual dunna sto far tras ei: piarder igl agen affon. Magari ei negin culponts, magari schon, magari eis ei ina malsogna. Ch’igl affon seigi carschius, giuvens, nievnaschius ni aunc el venter dalla mumma: Ei fa nundetg mal. «L’olma vegn sco stratga ord il tgierp», di ina ni l’autra dunna. «La veta perda siu senn per in amen.» El mund digital dat ei autras situaziuns. Fotografias privatas che vegnan derasadas encunter la veglia dallas dunnas ein mo in exempel. Tras sexualisaziun maligna e cun commentaris dubius e discriminonts vegn la persuna tratga tras la miarda. Tals problems veva Maria segir aunc buc. Mo tgi sa, tgei tschintschem che lieungas mallavadas han formulau davos siu dies ni directamein en fatscha. E quei enconuscha enqual dunna ozildi. Maria ha cuort avon parturir stuiu ir a Betlehem, perquei ch’igl imperatur Augustus ha cumandau da registrar il pievel. Per ina dunna cuort avon parturir ein viadis zun stunclentus. Parturir en ina stalla sco Maria, senza spindrera ni agid medicinal, ei in’ experientscha che bia dunnas enconuschan sin quest mund. Per cletg sa quei ir bein. Per tut quellas dunnas vala: La malencurada e las dolurs san esser zun grondas, mintgaton paran ellas nunsurmuntablas, savens era per igl um e per l’entira famiglia. Baul ni tard serevegnan bia mummas e dunnas. Ellas levan ed anflan nova forza. Ellas semuossan fermas e daventan in simbol: Violenza e dolurs san bein fierer ellas giun plaun. Mo era las dolurs vargan e daventan zacu in mument el vargau, van per part en emblidonza. Magari seregordan ellas dallas dolurs, mo las dunnas anflan anavos ell’atgna veta. Ellas levan e vivan cun nova vigur. Ellas vivan sco dunnas ch’enconuschan las dolurs e san gidar autras dunnas da surmuntar talas. Ellas daventan in simbol sco la statua «La Pietà» da Michelangelo. Silvia Gartmann ha studegià scienza da religiun, sociologia, sinologia ed informatica. Ella instruescha a la Scola Chantunala a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Ins spetga bunamein empau vess ed ei in tec spanegiaus silla construcziun d’advent ch’embellescha mintg’onn da niev l’entrada dil vitg da Rueun. La Scrinaria Spescha SA sesprova gia dapi treis decennis da porscher bunamein mintg’onn ina novaziun embellida cun glisch artifiziala agl ur dalla via cantunala. La construcziun embellida cun glisch artificiala sepresenta gia dapi varga 30 onns mintgamai danovamein l’entschatta december agl ur dil vitg da Rueun. In clar segn ch’il temps d’advent ei savischinaus enaquella che la glisch agl ur dalla via cantunala s’envida. La creaziun d’advent e Nadal deriva dalla Scrinari Spescha SA che ha siu domicil gest ella vischinonza. «Nus vulein embellir empau l’entrada dil vitg da Rueun», gi Gion Giacun Spescha, il schef dalla interpresa. El fa attent ch’il quartier da Rueun egl intschess dalla staziun dalla Viafier retica hagi duront pressapauc treis meins negin sulegl. «Aschia ch’il basegns per empau glisch ei segiramein avon maun.» Gion Giacun Spescha tradescha ch’ei detti adina puspei reacziuns neu da passantas e passants ni era dils numerus automobilists che carreschan dalla Surselva si e giu. Tonpli perquei che las ­construcziuns semidan, sche buca mintg’onn, sche lu mintg’auter onn. In bal che regorda al campiunadi europeic Tobias Spescha, il fegl da Gion Giacun Spescha lavura medemamein ella scrinaria e gi ch’ins discuteschi mintgamai enteifer ils emploiai davart la proxima creaziun e construcziun d’advent. «Uonn essan nus sedecidi per ina construcziun che semeglia in bal da ballapei.» In bal cun in diameter da buca meins che dus meters, sco quei che Tobias Spescha sincerescha. «Forsa essan nus sedecidi per il bal per far empau attent al campiunadi europeic da ballapei dallas dunnas che ha liug igl onn 2025 en ­Svizra.» L’interpresa Spescha dumbra 17 ­emploiadas ed emploiai inclus dus emprendists. Avon ils firaus dat ei dabia da far sils plazzals da construcziun ed el luvratori. Aschia ch’ei ha giu num da luvrar la sera vid il bal e sia glisch. In che resta en siu liug entochen viaden egl onn niev e che tuorna pli probabel l’auter onn, sco quei che Tobias Spescha gi. En in onn san ins danovamein esser spanegiaus sch’il bal tuorna ni sch’ei dat tuttina puspei enzatgei niev da veser agl ur dalla via cantunala.

L’interpresa Edecom a Trun sa festivar il giubileum da 30 onns. Quei fa ella duront 30 dis cun in premi per di e consequentamein 30 victuras ni victurs. Il giubileum da 25 onns ha Edecom Computer SA buca saviu festivar pervia da corona. Motiv avunda da far quei tschun onns pli tard cun occasiun dall’existenza da 30 onns ed in’acziun speciala. En ina concurrenza sin sia homepage sa ina e scadin gudignar duront 30 dis mintga di in premi. Sco il possessur e meinafatschenta Eugen Monn di, setracta ei da premis ella valeta da 200 entochen 1300 francs, tut en tut da 10 000 francs. Il schaner vegnan ils victurs communicai. La concurrenza cuoza digl emprem entochen ils 30 da december 2024, las cundiziuns da participaziun ein indicadas silla homepage edecom.ch. «Normalmein havein nus 400 visetas per di sin nossa homepage. Quels dis cheu culla concurrenza ein quei gia stai entochen 2100. Quei fa secapescha plascher», di Eugen Monn. 30 onns Edecom a Trun Igl emprem da schaner 2025 eis ei 30 onns ch’Eugen Monn ha aviert l’Edecom Computer SA. El ha surpriu l’Edecom SA ch’era vegnida fundada 1988 a Mustér e che haveva dapi 1990 la sedia a Glion. Dall’entschatta enneu ha Eugen Monn purschiu ses survetschs da Trun anora. Igl emprem en localitads dalla fabrica da ponn. 2001 ei vegniu midau casa alla Via Principala 1, medemamein a Trun. Quellas localitads ha l’interpresa lu cumprau treis onns pli tard. Suenter ch’il sutterran dil baghetg ei medemamein vegnius transformaus da magazin en biros igl onn 2011 occupa l’Edecom Computer SA omisduas alzadas dil baghetg cun excepziun d’in biro affittau. Il num Edecom consista dil reminent dils plaids edv e communicaziun. Carschiu successiv L’interpresa ei carschida d’in menaschi d’in um ad in team da siat persunas. Edecom Computer SA ei in menaschi che porscha differents survetschs dalla vendita d’apparaturas da computer, telefonia e communicaziun entochen il support tecnic. L’interpresa offerescha era scolaziuns per interpresas, denter auter pertuccont il sectur d’attaccas da cyber. Edecom Computer SA ei engaschaus surtut el cantun Grischun e porscha il survetsch da telemanteniment, denter auter era en pliras tiaras dall’Europa ni tiaras lontanas sco Stadis Uni dall’America ni era Mexico. Igl onn 2011 ei il «Shop in Shop» a Glion vegnius aviarts communablamein cun Partner Expert Surselva. Ensemen cun quei partenari affittescha l’interpresa era products per events. Grond svilup «Il svilup en quels treis decennis ei staus enorms. La midada essenziala ein bein las pusseivladads ch’online porscha oz», di Eugen Monn. Da portadatas sco dischettas cun capacitads da maximum 1,48 MB ei la tecnica sesviluppada a sistems che porschan oz in plaz da 160 TB, pia tschiens ga dapli. Semidaus ei denton era il tempo ed il prezi pigl internet. «Igl emprem temps digl internet custava quel tschun francs per ura, ussa ei quei entgins paucs raps», seregorda Eugen Monn. Laptops deva ei strusch e schegie relativamein da gronda dimensiun. Derasai eran avon 30 onns surtut PC’s ed era la software ha giu in svilup enorm. Parallelmein ei secapescha era la purschida d’online cun paginas d’internet e las pusseivladads dil transfer da datas carschida. A Scuol per in quart d’ura Eugen Monn seregorda da pliras episodas duront quei temps, denter auter: «Inaga sun jeu staus a sligiar in problem a Scuol per incarica dil Cantun. Enteifer in quart d’ura ei il problem staus sligiaus. Il viadi cul tren da Trun ed anavos ha cuzzau siat uras.» Oz seigi tut fetg cumplex, colligiau e cheutras era exponiu a prighels: «Bia datas setschentan els falli mauns.» Il svilup dalla tecnica ha denton era per consequenza che tut sto ir spert damai che la dependenza d’apparaturas, software e colligiaziuns ei gronda era ella professiun. «Avon 30 onns cuzzava ina reparatura per part plirs dis damai ch’il material era buca avon maun e stueva igl emprem aunc vegnir retratgs», seregorda Eugen Monn.

Il clima da discussiun denter ils exponents dallas vischnauncas sursilvanas pertuccont igl avegnir dil Spital regiunal Surselva para dad esser pli che disturbaus. Quei muossa la demissiun dalla mesjamna vargada dil president da SanaSurselva, Patrick Schaniel per motivs da smanatschas giuridicas. La FMR ei ida alla tscherca dalla fontauna dallas smanatschas. Andreas Cadonau/FMR Suenter il plum vegni per regla pli ruasseivel. Quei vala era pil plum ch’il president communal da Sumvitg Patrick Schaniel ha procurau cun sia retratga immediata dil presidi da SanaSurselva la mesjamna vargada. Denter auter per motivs da smanatschas persunalas sco quei ch’el ha scret en ina communicaziun derasada alla pressa. Viers RTR ha Patrick Schaniel concretisau e tschintschau da smanatschas giuridicas viers sia persuna. Il num dalla persuna che ha smanatschau cun pass giuridics ed intimau da metter il presidi dalla vart ha Patrick Schaniel buca tradiu. Sesida dil comite empalont Tonpli quiet eis ei stau questa gievgia e sco ei para ha negin giu grond gust da derscher ieli el fiug e las reacziuns ord il ravugl da SanaSurselva ein stadas plitost mudestas. Ella communicaziun ha Patrick Schaniel expressiv engraziau als representants dalla Cadi per il sustegn. Probabel ha Patrick Schaniel manegiau ils collegas dalla Cadi che sesan en suprastonza da SanaSurselva: il president communal da Mustér, René Epp ed il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett. En suprastonza da SanaSurselva sesan aunc il president communal da Schluein, Ralf Schlaepfer ed il president communal dad Ilanz/Glion Marcus Beer. Sin damonda dalla FMR ha Marcus Beer getg da buc esser staus presents alla sesida che ha procurau la mesjamna endamaun per tensiuns. «Quei ei buca stau ina sesida da suprastonza da SanaSurselva, mobein ina dil comite empalont.» In comite empalont ch’ei vegnius installaus suenter la decisiun dalla radunonza da delegai da SanaSurselva l’entschatta november 2024 a Falera d’analisar la situaziun dil spital regiunal. Communablamein cun l’interpresa da cussegliaziun PwC han els da prender las finanzas dil spital sut la marella per metter quel sin in binari fritgeivel. Al comite directiv appartegnan sper la representanza da PwC Patrick Schaniel, Ralf Schlaepfer, il president dil cussegl d’administraziun dalla Spital regiunal Surselva SA, Thomas Buchli, il directur dil spital Fadri Bisaz ed il schef da finanzas, Matthias Müller. Speronza sin ina via communabla Thomas Buchli conceda sin damonda dalla FMR da medemamein buca esser staus presents alla sesida dil comite dalla mesjamna vargada. Era sch’el era oriundamein previus sco commember da quei gremi. El deplorescha denton fetg la sitaziun actuala sco quei ch’el ha tradiu viers la FMR. «Jeu sperel fetg che las vischnauncas sursilvanas e lur exponents anflien la via communabla per bien dalla regiun e dil Spital regiunal Surselva.» Thomas Buchli puntuescha ch’il cussegl d’administraziun dil spital sustegni las stentas d’analisar cun agid dalla interpresa da cussegliaziun PwC il menaschi dil spital per far concretas propostas per igl avegnir. «Nus essan era promts da metter a disposiziun las informaziuns giavischadas per l’analisa.» E da collaborar ton cun ils exponents da PwC sco cun il gremi empalont sco quei che Thomas Buchli puntuescha. Daco ch’ei ha dau smanatschas giuridicas e da tgi viers il president da SanaSurselva, Patrick Schaniel san ins pia sulet specular. Ualvess ein quellas smanatschas vegnidas dils representants dalla interpresa da cussegliaziun. E strusch dil directur dil Spital regiunal Surselva e siu schef da finanzas, priu il cass che quels ein insumma stai presents alla sesida dalla mesjamna vargada. En scadin cass engrazia Patrick Schaniel en sia communicaziun expressiv al cussegl d’administraziun ed alla direcziun dil spital regiunal per la collaboraziun. Aschia che sulet aunc il president communal da Schluein, Ralph Schlaepfer resta. Las vischnaucas da Schluein e Laax han gia purtau plogn en ina autra caussa viers SanaSurselva, in proceder ch’ei aunc buca terminaus. Questa gievgia ei Ralf Schlaepfer, suenter pliras emprovas, buca staus contonschibels alla FMR per prender posizun. Buna lavur Il president communal da Glion,Marcus Beer lauda la lavur che Patrick Schaniel ha prestau per SanaSurselva en quei cuort temps ch’el ei staus en uffeci. «Jeu deploreschel denton ch’el ei sedrizzaus cun sia abdicaziun alla publicitad avon che discutar ils fatgs cun la suprastonza da SanaSurselva.» Ils motivs dalla discrepanza el comite empalont ein enconuschents a Marcus Beer. «Avon che far indicaziuns pli concretas stuein nus discutar en suprastonza co vinavon.» Ei drova denton buca bia fantasia d’analisar la discrepanza denter il president communal da Schluein e quel da Sumvitg. En sia communicaziun scriva Patrick Schaniel dad «ideas da certs exponents dalla SanaSurselva d’eliminar per exempel il cussegl d’administraziun da nies spital.» Quei declara era il fatg daco che Thomas Buchli ei buca staus dalla partida la mesjamna vargada. Probabel schai il bal ussa tiels quiets ch’ein dumandai da prender posiziun e las hottas enta maun sco quei che Patrick Schaniel ha gia intunau la mesjamna vargada viers RTR.

Da quella tschugalata tschontscha beingleiti igl entir mund ed ils adherents stattan colonna per survegnir in toc: la tschugalata da Dubai. Reto Schmid da La Conditoria da Sedrun producescha ina varianta svizra dalla tschugalata che ha sias ragischs ella tiara araba. Per curclar la damonda suenter quei dultsch garegiau mauncan a Reto Schmid denton las resursas. Dubai e tschugalata ein dus tierms che domineschan pil mument buca sulet las novitads ella reit, mobein era las medias tradiziunalas. La tschugalata da Dubai ei ina tschugalata che para tuts vulan e paucs han, silmeins entochen uss. Consequentamein vegnan pagai dapresent entochen 15 francs per 100 grams tschugalata. Ina che cuntegn ina crema da pistazias enrihida cun cadaiyf, ils fils da pasta dultscha che vegnan numnai «cavels dad aunghels» e garnezis da sesam barsai e mulai. Las ingredienzas ein cavigliadas en tschugalata da latg decorada cun tschugalata colurada. Scochemai ch’il num tschugalata da Dubai croda vegn la damonda: «Has gia empruau?» Reto Schmid ha empruau Empruau la tschugalata da Dubai ha ­perinaga Reto Schmid da La Conditoria da Sedrun enconuschenta neu da sias tuortettas da nuschs ed auters products innovativs. «Jeu persunalmein sun buc ton amitg da pistazias, aschia ch’ei dat per mei megliera tschugalata che quella da Dubai», accentuescha Reto Schmid sin damonda dalla FMR. Per el ei il catsch per quei product in segn dalla societad moderna che s’orientescha el mund dad influenzras ed influenzers che lantscheschan campagnas egl internet. «Senza internet e las plattafuormas digitalas fuss la damonda per la tschugalata da Dubai mai carschida en quella dimensiun.» Reto Schmid ha denton buca sulet degustau la tschugalata desiderada, el producescha era tschugalata da Dubai en siu menaschi a Sedrun. «Nus producin ina tschugalata adattada al gust europeic.» Per motivs da dretgs da nums ha la tschugalata producida en Surselva era num tschugalata svizra tenor caracter da ­Dubai. Reto Schmid gi che la damonda per la tschugalata da Dubai seigi in bienton pli gronda che quei che siu menaschi vegni da producir. «Nus havein ina damonda dad in detaglist da producir 50 000 tschugalatas.» Per ademplir quels giavischs mauncan denton a Reto Schmid e sia squadra temps e resursas. «Gest uss avon Nadal havein nus fetg bia da far.» La damonda per pistazias ei entras il boom da tschugalata medemamein carschida. Quei senta era Reto Schmid che fa denton attent che siu menaschi elavureschi sez la crema da pistazias ed era ils «cavels d’aunghel». Dany Gisler ha buc empruau El ha buc empruau la tschugalata da Dubai: Dany Gisler, chocolatier cun atgna stizun ad Altdorf. El senumna Dany Swiss Chocolatier e collaborescha era cun ils novs possessurs dalla marca da tschugalata Grison. Ina marca grischuna che gauda dapi igl onn vargau ina renaschientscha suenter 25 onns e che vegn tenor indicaziuns da Chocolat Grison producida en ina pintga manufactura a Flem tenor ils recepts da Dany Gisler. Siglir sil carr da la tschugalata da Dubai vul Dany Gisler denton buc sco quei ch’el conceda. «Era sche jeu hai cheu en mia stizun ad Altdorf adina puspei persunas che damondan per quei product.» Il chocolatier digl Uri fa medemamein attent allas activitads digitalas che han lantschau il product. «Quei svanescha probabel aschi spert sco igl ei vegniu.» Criticar il product sco tal vul Dany Gisler tuttavia buc. «Jeu tschentel denton gronda peisa silla derivonza dallas ingredienzas da mes products.» Per exempel il cacau che Dany Gisler drova per sia tschugalata vegn da menaschis che produceschan a moda durabla e sut cundiziuns da lavur acceptablas. E gest duront gronds catschs e dapli damonda, per exempel per pistazias, manegia il chocolatier dad Altdorf che sias pretensiuns viers ils products da basa possien strusch vegnir garantidas. Diversas medias svizras sco la NZZ ni Watson han tematisau la producziun da pistazias che drovan dabia aua per crescher. Numnadamein varga 10 000 liters per in kilo pistazias. E las caglias da pistazias creschan en tiaras che han buc gest aua en abundonza. La gronda part vegn producida ella California, Terchia, Iran ni era ella Siria. Ella Europa vala la Spagna sco tiara impurtonta per la producziun da pistazias. Inventau per cuschentar il fomaz Tenor in rapport dad SRF ha la chocolatiera egipziana Sara Hamouda che posseda ina interpresa a Dubai inventau la tschugalata da Dubai avon biabein treis onns. Duront sia gravidonza hagi ella tschercau in product per cuschentar siu fomaz. L’influenzra da mangiativas Maria Vehera ha promoviu la tschugalata. Sia presentaziun ella reit ha tenor indicaziuns dad SRF spert generau 100 milliuns clics. Ed aschia ei la nova dalla tschugalata da Dubai sederasada sugl entir globus e vegn perquei era producida a Sedrun. (fmr/ac)

La fin dall’jamna vargada ei il Sontgaclau vegnius sin viseta. Ensemen cun ses fumegls ed il portatortas ha el visitau las famiglias e legrau ils affons. Quei usit vegn tgiraus en biaras vischnauncas entras las uniuns da giuventetgna, aschia era a Mustér. Gia baul suentermiezdi ei la suita da Sontgaclau semessa sin viadi atras il vitg. Entochen tard la sera ha el visitau las casadas ed en localitads publicas ha el era teniu siu oremus. (fmr/hh)

Ina resoluziun suttascretta digl entir cussegl da vischnaunca da Mustér vul impedir in binari da deposit sut il vitg da Segnas. Quella ei vegnida inoltrada il venderdis sera alla suprastonza communala. En sia 36avla e davosa seduta dalla perioda d’uffeci 2021 – 2024 ha il cussegl da vischnaunca da Mustér inoltrau alla suprastonza communala ina resoluziun che vul impedir la realisaziun d’in binari da deposit sut il vitg da Segnas. Quel ei previus dalla Viafier Matterhorn Gottard. «Damai che la staziun a Sedrun vegn renovada cumpleinamein ils proxims onns, denter auter cun risguard dils basegns da persunas cun handicap, vegn il binari da deposit disfatgs leu. Per segirar il menaschi sto la viafier realisar in niev binari», scriva la suprastonza communala en ina communicaziun als mieds da massa. Premissas sut Segnas «Las premissas persuenter san vegnir ademplidas sulettamein denter Dieni e Mustér. Per la viafier para il tschancun sut il vitg da Segnas d’esser ideals, quel porscha la lunghezia necessaria da 160 meters», scriva la suprastonza communala. Il binari niev pretenda ina gronda surfatscha da terren agricol d’aulta qualitad, ei cumbinaus cun immissiuns da canera e corrispundess era buca al maletg dil vitg. La resoluziun pretenda ch’il liug vegni reponderaus e da tschercar soluziuns che corrispundan ton als basegns dalla publicitad sco dall’agricultura. La suprastonza communala che ha medemamein gia intervegniu tier la Viafier Matterhorn Gottard spetga ina risposta el decuors dil schaner 2025. GIE alla corporaziun Il cussegl da vischnaunca ha approbau unanimamein il venderdis sera la participaziun dalla vischnaunca da Mustér alla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dallas Ovras Electricas Rein Anteriur SA, sco era ils statuts da quella. La nova corporaziun vegn fundada en vesta al retuorn a tschep dallas ovras hidraulicas. Ils contracts denter las vischnauncas sisum la Surselva e las ovras scadan igl onn 2048. La corporaziun ha l’incumbensa da cussegliar e sustener las vischnauncas en damondas che pertuccan la concessiun. Sco la suprastonza communala scriva, representa ella las vischnauncas en contractivas cullas ovras, ils partenaris ni autras tiarzas persunas.

Suenter la demissiun da Patrick Schaniel sco president dalla SanaSurselva meina il vicepresident Dumeni Tomaschett ad interim l’instituziun. La suprastonza dalla SanaSurselva deplorescha la demissiun per immediat dil president Patrick Schaniel da Sumvitg. Quei scriva l’instituziun en ina communicaziun als mieds da massa. La suprastonza engrazia al president partent per si’excellenta e correcta lavur duront siu temps d’uffeci. Entochen tier la tscharna d’ina nova presidenta ni d’in niev president il schaner 2025 meina il vicepresident Dumeni Tomaschett da Trun la SanaSurselva. Ils proxims dis vegn la suprastonza dalla SanaSurselva a far ils pass necessaris per clamar ad ina radunonza extraordinaria da delegadas e delegai il schaner 2025. A quella duei il presidi vegnir occupaus da niev. Patrick Schaniel ei seretratgs la mesjamna vargada per immediat sco president dalla SanaSurselva. Il motiv ein differenzas enteifer la suprastonza stadas. Examinaziun vegn sistida Entochen la radunonza da delegadas e delegai vegn l’examinaziun dil Spital regiunal Surselva SA sistida. Quei seigi necessari damai che buca tuts gremis seigien occupai cumpleinamein. Ei seigi caussa dalla radunonza da cumpletar quels gremis, scriva la SanaSurselva. «Els fatgs da sanadad sto la SanaSurselva far plirs pensums il proxim temps, tschercond soluziuns persuenter. Igl ei l’incarica dalla suprastonza, dallas delegadas e dils delegai dalla SanaSurselva da procurar per ina purschida da sanadad equilibrada e ferma en Surselva», scriva la SanaSurselva en sia communicaziun als mieds da massa. Quei seigi necessari en favur dalla populaziun e dil turissem dalla Surselva. En quei senn engrazia la SanaSurselva a tuttas collaboraturas e tuts collaboraturs sin tuts scalems dallas organisaziuns da sanadad en Surselva per lur lavur quotidiana. La SanaSurselva sustegni cumpleinamein quellas organisaziuns, collaboraturas e collaboraturs.

Cletg el discletg sil Pass Alpsu suenter ina lavina. Rodund 40 persunas eran la sonda en pliras gruppas sin ina spunda per in cuors da lavinas datier dil pass. Allura ei ina ruttiva ida a val ed ha tschaffau treis persunas. Quellas han ils participonts dil cuors pudiu salvar sezs suenter diesch minutas. Ina dallas persunas ha la Rega sgulau per controlla el spital. Sco la Südostschweiz rapporta, ei igl accident succedius dalla vart grischuna dil pass. La Rega puntuescha con impurtont ch’ei seigi da semover en gruppas pintgas, da haver in apparat da tscherca e d’alarmar spert las forzas da salvament. (rtr/fmr)

Uonn ha il Club da curling Mustér motiv dubel da festivar: El sa festivar il giubileum da 40 onns ed il medem mument la 40avla «Disentiserkanne». A quei turnier la proxima fin d’jamna el Center Fontauna sa il club beneventar 24 teams dall’entira Svizra. Il Club da curling Mustér ei vegnius fundaus ils 19 d’october 1984. Il medem onn ha el organisau l’emprema ga la «Disentiserkanne». Regularmein ha el purschiu quei turnier a teams indigens e d’ordeifer. Il president dil club, Bruno Flepp, seregorda dils emprems onns dil club: «Diesch onns havein nus preparau sezs in glatsch natural. Persuenter ein bia lavur ed engaschament stai necessari mintg’onn. Adina puspei ei il glatsch era daventaus l’unfrenda dil favugn. Grazia alla construcziun dil glatsch artificial el Center Fontauna ei tut vegniu pli sempel.» Tuttina senta era il Club da curling Mustér la tendenza dalla societad da sedistaccar pli e pli d’uniuns e societads. Turnier bein enconuschent La «Disentiserkanne», sco il turnier principal dil CC Mustér vegn numnaus dapi sia fundaziun, ha attratg onns alla liunga teams dall’entira Svizra a Mustér. «A nies giubileum da 25 onns havein nus arranschau il turnier per 36 teams. Quei ei denton stau in’excepziun e pusseivel mo perquei che nus havein purschiu il turnier duront treis dis», di Bruno Flepp ch’ei era president dil comite d’organisaziun dalla «Disentiserkanne». Pil pli ein 24 teams separticipai al turnier, quei ch’ei era il cass uonn la fin d’jamna dils 14 e 15 da december 2024. Ils davos onns ei la participaziun denton tschessada. «Pil giubileum d’uonn havein nus fatg gronds sforzs da rabitschar ensemen 24 teams. Ils davos onns havein nus arranschau il turnier era mo cun mintgamai 10 entochen 16 teams», di Bruno Flepp ch’ei president dil club dapi sis onns. Teams dall’entira Svizra Ils 24 teams che separticipeschan alla «Disentiserkanne» sil glatsch artificial dil Center Fontauna absolvan il turnier en duas gruppas. Mintga team dat quater giugs duront quels dus dis. Ils teams derivan digl entir cantun Grischun, mo era d’ordeifer da Kloten, Sihlsee, Küssnacht am Rigi, Faido, Konstanz ni era Lenk e Zug. Favorit ei il Club da curling Kloten-Vitg cul skip Franz Abplanalp che ha gudignau il turnier ils davos treis onns. Alla tscheina da giubileum da quest onn ella Sala Peter Kaiser dalla claustra da Mustér porscha il club in program da divertiment denter auter cun producziuns dallas MusiCantas. Als teams participonts al turnier stat ina gronda meisa cun premis a disposiziun. 20 activs Sco la participaziun al turnier tschessa era igl interess d’entrar el club. Il desinteress e la concurrenza d’auters sports ed activitads semuossan pli u meins dapertut ed aschia era tiel curling. Tonaton di Bruno Flepp: «Il mument essan nus 20 activs ella vegliadetgna denter 45 ed 83 onns. Curling ei in sport da concurrenza, mo surtut era in da star da cumpignia e quei gaudan ils pli biars.» Emprovas da far gust ad affons e giuvenils da dar curling hagien fatg naufragi per gronda part. Quellas stentas hagien giu pauc success, schegie ch’il club havevi cumprau crappa pli leva adattada per las junioras ed ils juniors. En sesez fa ei surstar ch’il curling catta pauc interess, surtut era perquei che las equipas svizras caminan d’in success a l’auter sin plaun internaziunal, surtut las dunnas cul skip Silvana Tirinzoni. Fetg buna infrastructura «Tiel curling ei quei empau sco tiel golf. Sch’ils geniturs fan quei sport ed animeschan ils affons, lu san els vegnir fascinai persuenter. Abstrahau da quei disponin nus a Mustér d’ina fetg buna infrastructura cumpleta per dar curling», constatescha Bruno Flepp. Sin rucca seigi ussa in’informaziun allas uniuns e fatschentas da Mustér cun animar quellas da vegnir sil glatsch e dar curling per exempel sco eveniment ni sentupada da recreaziun. Il Club da curling Mustér ei dil reminent il sulet en Surselva sper quel da Flem. Las commembras ed ils commembers dil CC Mustér s’entaupan mintgamai la mesjamna sera e la sonda suentermiezdi a lur trenaments el Center Fontauna: «Pil pli essan nus circa diesch giugaduras e giugadurs e quei tonscha per ina scuntrada.» Ina ga all’jamna porscha il club era la caschun ad in e scadin da vegnir sil glatsch e dar curling. Il Club da curling Mustér giubilescha Uonn sa il Club da curling Mustér festivar il giubileum da 40 onns e parallelmein la 40avla «Disentiserkanne». A quei turnier che vegn arranschaus la proxima fin d’jamna el Center Fontauna separticipeschan 24 teams dall’entira Svizra. Il club dumbra 20 activas ed activs. Sco il president Bruno Flepp di, ein quei tut persunas ella vegliadetgna da 45 onns ensi. Affons e giuvenils seigien fetg grev d’animar da dar culing e quei malgrad che la Svizra camina d’in success a l’auter sin plaun internaziunal. Ils emprems onns ha il Club da curling Mustér preparau sez in glatsch natural ad Acla da Fontauna. Dapi prest 30 onns stat in glatsch artificial a disposiziun leu. (fmr/hh) Il glatsch artificial dil Center Fontauna a Mustér porscha cundiziuns idealas pil sport da curling.

La Greina havess giu da vegnir inundada. La concessiun persuenter havevan las vischnauncas da Vrin e Sumvitg gia dau. Che quei ei buca succediu, ei il meret d’in tschuppel persunas. Ina da quellas ei igl architect ed artist Bryan Cyril Thurston. Sin sia moda e maniera ha el fascinau la glieud per las bellezias da quella cuntrada, per el ina buccada Scozia ellas Alps. Siu fegl Patrick Thurston lai viver l’energia e fascinaziun da siu bab per la Greina en in film documentar. Il film «Greina» vegn mussaus il mument en plirs cinemas dalla Svizra. La gievgia sera eis el staus da veser el Center sursilvan d’agricultura a Mustér. La sala ei stada pleina. Gnanc in en quella sala vegn ad esser s’enriclaus da haver viu quella producziun davart igl architect ed artist Bryan Cyril Thurston (mira box). El film «Greina» dat siu fegl Patrick Thurston ch’ei medemamein architect in’investa ella fascinaziun da siu bab per la planira al cunfin dalla Surselva e la Val Blenio. «Denter mei e miu bab era in sfoss. Culla lavur vid quei film hai jeu saviu s’avischinar ad el e capir siu grond engaschi en favur dalla Greina.» Quei ha igl autur dil film detg la gievgia a Mustér. «D’affons havein nus fatg ina ga vacanzas el Valleis, schiglioc adina enzanua ella vischinonza dalla Greina», seregorda Patrick Thurston. La presentaziun dil film el Center sursilvan d’agricultura ei vegnida cumbinada cun ina discussiun. En quella ha igl architect Gion A. Caminada da Vrin relatau da sia relaziun cun Bryan Cyril Thurston e filosofau davart la Greina ed igl art (mira box). Organisau la sera da film ha il Center sursilvan d’agricultura che vegn presidiaus da Marcus Duff da Laus dapi la primavera. Ina veta per la Greina Bryan Cyril Thurston ha dedicau siu temps liber agl art. Siu sujet preferiu ei la Greina stada. En quella eis el s’inamuraus. «La Greina ei ina buccada Scozia ellas Alps», di igl artist el film. La Greina regordi el allas cuntradas ella Scozia. Numerusas ga eis el staus silla Greina. Buca mo per far excursiuns, mobein era skizzas. Ses diaris cun maletgs e descripziuns dil territori e ses sentiments ein ina part da si’ovra ella collecziun grafica dalla Biblioteca naziunala svizra. Leu ei Patrick Thurston ius sils fastitgs da siu bab ed ei staus surstaus da quei ch’el ha viu: «Jeu hai buca saviu che si’ovra seigi aschi gronda ed interessanta. Cu ha el fatg tut quei? Quei ha muentau mei.» Aunc oz – en aulta vegliadetgna – ei Bryan Cyril Thurston activs: «Magari vegn jeu neunavon la notg e lu malegiel jeu enta letg.» Ed el film seregorda igl artist da sias empremas excursiuns silla Greina: «Pli baul era quei ina planira bandunada. Ti vesevas silpli pasturs cun lur animals. Mei fascinava quei.» Il film muossa en ina moda fetg autentica ina part essenziala dalla veta da Bryan Cyril Thurston, aschia sco el ei era en aulta vegliadetgna. S’exprimer cugl art L’idea d’ereger silla Greina in mir e d’inundar la planira per silsuenter producir energia cull’aua ha animau Bryan Cyril Thurston da s’engaschar. El ei buca staus il sulet che ha fatg quei – mo el ei in dils sulets che ha fatg quei cun art. In auter ei igl artist Tarcisi Cadalbert staus (1943–2003), oriunds da Sevgein. Ed ensemen cun Tarcisi Cadalbert ha Bryan Cyril Thurston denter auter malegiau silla Greina ed aschia attratg igl interess dallas medias. El film «Greina» vegnan pliras persunas a plaid ch’enconuschan igl artist ed architect da Turitg. «Ins udeva cura ch’el vegneva. Dalunsch clamava el ‹Viva la Greina›», raquenta Franco Vanzetti ch’era pli baul signun el territori da Motterascio dalla vart tessinesa dalla Greina. Ed aschia era quei era a Vrin cu Bryan Cyril Thurston arrivava per serender sul Diesrut silla Greina. Il meini davart il lag da fermada silla Greina sparteva ils meinis a Vrin. Il giuven gerau da gliez temps, igl architect Gion A. Caminada, enconuscheva ils fastedis finanzials dalla vischnaunca, mo era tonaton buca dil meini dil president communal da lu, Ludivic Caviezel, da realisar l’ovra ed aschia da generar mieds finanzials per la cassa communala. «In’energia nundetga» El film che cuoza rodund in’ura survegnan l’aspectatura ed igl aspectatur ina investa fetg persunala da Patrick Thurston davart siu bab. El lai reviver scenas da films persunalas e producziuns d’emetturs da televisiun che muossan cun tgei fiug che Bryan Cyril Thurston s’engaschava per la Greina. In’energia nundetga cun in spért filosofic: «Tut quei che nus fagein ella veta duess esser in act da carezia.» Mo Bryan Cyril Thurston di era alla fin dil film: «Sch’ins vul viver, ston ins far vinavon.» Las ovras da Bryan Cyril Thurston ein surtut gravuras, mo era maletgs cun aquarel ch’ein er cumpari en plirs cudischs, denter auter «Il clom dalla Greina» igl onn 1973 ella Casa editura Desertina a Mustér. Il film «Greina» sa vegnir retratgs tier Trigon Film sco DVD. «La Greina – la metafra per bellezia» Igl architect Gion A. Caminada da Vrin ch’enconuscha fetg bein Bryan Cyril Thurston e ch’ei vegnius a plaid el film «Greina» ha filosofau la gievgia suenter la presentaziun dil film davart igl art, l’architectura, la bellezia e la Greina: «Sco buob da siat ni otg onns sun jeu staus l’emprema ga silla Greina cun miu bab. La Greina era realitad e buca bellezia. Ella era il pass da Vrin en in pli bi mund el sid, seigi il Tessin ni l’Italia.» Sco gerau da Vrin ha el giu duas vestas sil project dil lag da fermada silla Greina: «D’ina vart fussen ils daners pils dretgs dall’aua e l’energia da concessiun stai pli che necessaris a Vrin, da l’autra vart savev’jeu buca s’imaginar da veser la Greina sut l’aua.» Cun siu clom «Viva la Greina» hagi Bryan Cyril Thurston promoviu in clima da cumbat en favur dalla Greina: «La Greina ei ina metafra per bellezia.» E Gion A. Caminada puntuescha: «Ei dat nuot ver e nunver. Nus muntagnards havein in’autra vesta sils cuolms. Nuot ei normativ.» Poesia detti ei egl art ed era ell’architectura e cun poesia sappien ins spindrar il mund. Art seigi quei ch’inspireschi. «Quei ha Bryan Cyril Thurston fatg a moda excellenta cun si’ovra. La Greina s’auda a mi e perquei ch’ella s’auda a mi sun jeu responsabels per ella», di Gion A. Caminada. Igl autur dil film Patrick Thurston constatescha: «Jeu hai stuiu far quei film per scuvierer miu bab.» Tedlar seigi numnadamein buca la fermezia da siu bab e perquei hagi el fatg quei cun perscrutar il fundus da lez: «El sa descriver enzatgei entochen che quei ei real. El sa fabular d’in mund en l’auter.» En reacziuns suandontas d’aspectaturas ed aspectaturs dil film ch’enconuschan Bryan Cyril Thurston ei semussau ch’igl artist ed architect ha fascinau la glieud e fa aunc adina quei cun sias ovras. (fmr/hh) «Jeu stoi saver fabular» Bryan Cyril Thurston (91) viva cun sia secunda consorta Cécile ad Uerikon el cantun Turitg. El ha treis fegls ed in da quels, Patrick, ei igl autur dil film «Greina». Il protagonist en quei film, Bryan Cyril Thurston ha aunc buca viu la versiun finala dil film. «Jeu hai viu il film cura che quel era en producziun, mo la versiun finala aunc buca. Quei ch’jeu hai viu, ei denton fetg bien», di Bryan Cyril Thurston sin damonda dalla FMR. Tonaton constatescha el era: «Jeu sun buca artist, jeu sun architect. Bugen havess jeu era viu zatgei da mia architectura en quei film.» El malegia aunc adina regularmein e surtut abstract, laschond viver la fantasia: «Jeu stoi saver fabular. Quei maunca ozildi. Oz stat la savida el center.» El deploreschi che la glieud stoppi adina tschercar destinaziuns lontanas per far vacanzas: «En nies contuorn havein nus aschi bials loghens che nus stuein buca ir sillas Maledivas.» (fmr/hh) Bryan Cyril Thurston e sia Greina Il plaun dalla Greina havess giu da vegnir innundaus. Che quei ei buca succediu ei il meret d’in tschuppel persunas ed organisaziuns, denter auter igl architect ed artist Bryan Cyril Thurston (91) d’Uerikon el cantun Turitg. Numerusas ga eis el serendius silla Greina e ha skizzau quella. Il resultat ein biaras gravuras e maletgs cun aquarel. La gronda part da sias ovras sesanfla ella collecziun grafica dalla Biblioteca naziunala svizra a Turitg. Leu ei siu fegl Patrick ius sils fastitgs da siu bab. Ensemen cun dialogs cun el, scenas ord emissiuns da televisiun e films privats lai el reviver igl engaschament da siu bab per la Greina. Il film «Greina» vegn mussaus il mument en plirs loghens en Svizra ed aschia ei quei era stau il cass la gievgia sera a Mustér. Suenter la presentaziun dil film han igl autur Patrick Thurston ed igl architect Gion A. Caminada da Vrin filosofau davart Bryan Cyril Thurston, la Greina, igl art e l’architectura. Bryan Cyril Thurston ha aunc buca viu il film, sulettamein ina part duront la producziun: «Quei ch’jeu hai viu ei fetg bien.» (fmr/hh) La gievgia vargada ei il film «Greina» vegnius mussaus a Mustér. Il president dil Center sursilvan d’agricultura Marcus Duff (amiez) ha saviu beneventar quella sera igl autur Patrick Thurston (dretg) e Gion A. Caminada (sen.) ch’enconuscha fetg bein Bryan Cyril Thurston. Bryan Cyril Thurston e sia consorta Cécile avon siat onns a Biscuolm ella Val Medel. El ha buca mo visitau regularmein la Greina, mo era ualti bein tuts vitgs en Surselva e la Val Blenio. In’ovra che Bryan Cyril Thurston ha exponiu igl onn 2017 ella Medelina a Curaglia.

Tscheidi sundel sedecidius da buc ir en pensiun. Fatg tschun telefons per far giu termins cun tschun pensiunai e buc in che ha peda tochen Daniev. E lu van ei sillas felgas, epi sas ti far vinavon nuot cun quels. Sche suflei. Beai vus che essas aschi dumandai. Studegiau in tec e constat: Jeu enconuschel mo treis pensiunai che han peda. Dus da quels luvravan tiel Cantun. Avon la pensiun, clar, ei massa da far. In meins has ti practicamein mo d’emplenir ora formulars. Encurir ensemen per quels dalla cassa da vegls nrs. dad AHV da tei, da tia dunna, da tias exs, da tes affons legitims e da quels sperasora; dar en datums da naschientscha tut che petga; dar en tgi che lavura nua e tier tgi e tgei numeras che tut quels han; annunziar cu tgi ei maridaus cun tgi, spartgius, morts. Rispunder litanias da damondas cun in clic el quadrel «ja» ni «nein». Sche ti retilies dall’invalida. Ei quei atgnamein paupers: Tut cefras lunghezia cun e senza puncts denteren; e «gies» ni pervia da mei «geas» e «nas», plunas datas ch’ei han schon registrau x gadas. Imaginei tgei disuorden che quels han en lur bancas, sch’ei ston haver adina puspei las medemas informaziuns e contas nrs. d’AVS che mintgin da nus ha che stattan entuorn mo a Cuera, nundir a Berna els computers. Per cletg vein nus buc il luxus dad esser ell’Uniun europeica, schiglioc fussen nossas numeras aunc a Brüssel e Luxemburg en quels biros en quellas casas da glas che jeu hai viu silla televisiun. Cu ti has plein ils formulars dall’AHfau, – dapi la votaziun ominusa dalla 13avla paga ei quei per da quels cun maghers contos sco jeu l’AHwow – tarmettan quels dalla cassa da pensiun ils medems formulars. Leu haiel per cletg saviu schar vit e mo suttascriver, cunquei ch’jeu retilel sco liber nuot, aber il formular stoppien ei ver tuttina. Tiu mistregn vulan ei era adina saver. Jeu hai entschiet sco manual tiels Beers, vadler si Laus, liber student, denteren aunc liber cavafossas cu ei vevan negin che cavava, lu surviu zatgei giu Trun el Job, lu nurser liber, liber asen, fatg spaghettis cun tomata pils turis silla Terri mintgamai las stads, liber cronist e biograf, autur liber, um da casa, zullau differents unviarns capuns tier l’Erna, documentalist tier quels dalla televisiun, e finiu cun libra forza auxiliara tiel bund. Sils formulars poss jeu buca scriver tut quei. Leu scrivel jeu adina privatié. Quei haiel era schon onns sin miu bul da plumatsch. Cun quei san ei far nuot. Fan pervia da quei adina la petta. Tia clamada sto esser supportabla cul formular. Il pli grev, vi jeu schon dir a vus, ei stau da far il biograf. Ti stos adina esser sissu da buca dar ella falla da daventar admiratur da tiu herox. Vi ussa buca vegnir cun exempels. Quella malsogna dils biografs interessescha denton buca quels che legian nos formulars. Per finir cussegliel als pèr pensiunai, che san buca tgei far, da scriver lur biografia. Quei ei sco da prender penetienzia tier sesez. Ti sesentas lu sco in pign Rousseau. Intimeschas quels che han schon da far il tgil plein da far il medem. E tochen ch’ei scrivan, dattan ei buca silla suna alla dunna e quei ei schon ina pluna. Leo Tuor è autur liber e viva a Val (Surrein).

Il romontsch tuatschin sco el vegneva e vegn aunc adina plidaus ella val ei francaus ussa en in cudisch. La «Pintga grammatica tuatschina» sebasa sin ina perscrutaziun dil lungatg tier pliras famiglias d’avon entgins onns entras l’Universitad Turitg. Sonda proxima vegn quella grammatica che cuntegn era in vocabulari e detgas en tuatschin presentada a Sedrun. Praticamein en mintga vischnaunca en Surselva dat ei atgnadads el lungatg romontsch plidau. Pli lunsch che las vischnauncas ein ina ord l’autra e pli grondas che quellas ein. En Val Tujetsch dat ei schizun differenzas denter ils vitgs dadens, respectivamein dado igl uaul da Tschuppina a S. Brida. «Igl ei grev da dir daco ch’ei dat a Tschamut e Selva singulas expressiuns ch’ein autras che a Rueras ni Sedrun. In motiv savess l’influenza da pli baul entras ils Gualsers esser, in auter ils prers e scolasts derivonts pli baul d’ordeifer la val cun auters dialects ni lungatgs», di Tarcisi Hendry. Pli e pli ei il lungatg denton suttaposts ad autras influenzas, dapi entgins onns e decennis surtut d’ulteriurs lungatgs ed entras las medias. In’isolaziun dil lungatg sco pli baul senza mieds da massa en auters lungatgs e strusch in contact cun in jester ein pli che vargai. Romontsch tuatschin ner sin alv Avon entgins onns ha l’Universitad Turitg perscrutau il romontsch tuatschin. Duront dus onns ein pliras famiglias cun affons ella vegliadetga da dus entochen quater onns stadas involvidas en quei project. Lur raschienis en famiglia ein vegni registrai. Aschia eis ei stau pusseivel d’eruir co ils geniturs muossan il romontsch tuatschin a lur affons. Tut en tut ein sedadas registraziuns cun in cuoz da rodund 300 uras ch’ein la fin finala vegnidas transcrettas. Quella lavur ha il linguist Philippe Maurer-Cecchini nezegiau per ina grammatica dil romontsch tuatschin cun translaziun en engles. «Damai che quella lavur ei d’interess surtut per linguistas e linguists, ei il lungatg engles staus necessaris», di Tarcisi Hendry. Ina part da quella grammatica ei allura vegnida nezegiada ils davos onns per la «Pintga grammatica tuatschina», in cudisch cun rodund 100 paginas. El vegn presentaus sonda proxima a Sedrun. Plirs capetels Redigiu quella grammatica tuatschina han Philippe Maurer ed ils scolasts pensiunai da Tujetsch Tarcisi Hendry, Ciril Monn e Beni Hendry. Cuortas construcziuns, historias ed in vocabulari muossan la differenza dil romontsch tuatschin cul romontsch sursilvan tenor vocabulari. «Quei cudischet ei buc ina grammatica detagliada. La finamira ei da dar ina cuorta investa en quei bi dialect, mettend igl accent sillas differenzas cul sursilvan da scartira», puntuescha Tarcisi Hendry. La «Pintga grammatica tuatschina» cumpeglia ils suandonts capetels: survesta geo­gra­fica e historica dalla Val Tujetsch informaziuns generalas davart il dialect tuatschin l’ortografia duvrada en quella grammatica la grammatica per propi entgins texts tuatschins cun translaziun plaid per plaid per sursilvan ina gliesta da plaids tuatschins che sedifferenzieschan dil sursilvan da scartira. Ils exempels tuatschins ein translatai per sursilvan mo leu nua ch’els sedifferenzieschan conside­rablamein in da l’auter. Interessanta lavur «En sesez sun jeu vegnius pertscharts con particulars ch’il romontsch tuatschin ei pér enten collaborar vid quella grammatica. Mo lu era ch’il lungatg ei semidaus era cheu tier nus. Quella grammatica ei in bien muossavia per nies romontsch e porscha interessants exempels cullas differenzas denter il tuatschin ed il sursilvan», di Beni Hendry. Per ch’il romontsch tuatschin hagi facticamein ina cuntinuitad eis el dependents dalla glieud che plaida el. «Da principi ei quei il cass el mintgadi e per exempel era allas radunonzas communalas. La differenza sedat il mument che glieud d’ordeifer vegn ella val ed empren romontsch. Cuors romontschs duessen tractar lu il tuatschin, mo quei ei buc aschi sempel d’applicar», constatescha Tarcisi Hendry e seregorda: «Pli baul leva igl inspectorat da scola che nus plaidien sursilvan era ellas empremas duas classas primaras. Quei havein nus denton buca fatg, pertgei il fundament pil lungatg vegn tschentaus leu.» Buca adina perina Enten redeger la «Pintga grammatica tuatschina» ha ei lu era dau bein enqual discussiun denter ils redacturs. «Magari eran nus nuota perina pertuccont la pronunzia ed igl accent d’in plaid. Lu haveva ei num s’unir», di Beni Hendry cun bucca rienta. Per che la dretga pronunzia succedi san las detgas en quei cudisch era vegnir tedladas. Igl access a quellas ei pusseivels via in code da QR. Cumpletada ei la grammatica che vegn publicada dil Forum cultural Tujetsch cun caricaturas da Linus Flepp e fotografias veglias da persunas dalla Val Tujetsch. La «Pintga grammatica tuatschina» cumpara en in’ediziun da 200 exemplars. Ella sa vegnir retratga sonda, ils 14 da december 20224 alla vernissascha dil cudisch allas 14.00 ella Sala Cristalla en halla da sport e cultura Dulezi a Sedrun. Las atgnadads dil dialect tuatschin Sonda proxima presenta il Forum cultural Tujetsch la «Pintga grammatica tuatschina». Il cudisch cun rodund 100 paginas ed in’ediziun da 200 exemplars secumpona da pliras parts che pertuccan las atgnadads dil romontsch plidaus da vegl enneu ella Val Tujetsch. La part principala da quella publicaziun nova ein informaziuns generalas davart il dialect tuatschin, l’ortografia duvrada en quella grammatica e la grammatica per propi. Cun cumparegliaziuns dil tuatschin cul sursilvan dil vocabulari vegnan las differenzas veseivlas. Il cudisch cuntegn era detgas ed ina gliesta da plaids tuatschins che sedifferenzieschan dil sursilvan da scartira. Quella lavur ch’ei vegnida procurada dil linguist Philippe Maurer-Cechhini, Tarcisi Hendry, Beni Hendry e Ciril Monn sebasa sin in studi dall’Universitad Turitg. Avon entgins onns ha quella perscrutau il romontsch tuatschin. Ella ha registrau il raschieni da pliras famiglias, vul dir co ils geniturs converseschan cun lur affons. Ils raschienis ein vegni registrai duront 300 uras e silsuenter transcrets. (fmr/hh) Tarcisi Hendry (sen.) e Beni Hendry han collaborau stretgamein vid la «Pintga grammatica tuatschina». Luvrau vid quella han era Philippe Maurer-Cecchini e Ciril Monn. Extract d’ina detga publicada ella «Pintga grammatica tuatschina». Sura il tuatschin, sut il text tenor vocabulari sursilvan. L’atgnadad dil romontsch tuatschin en cumparegliaziun cul sursilvan. La «Pintga grammatica tuatschina» cuntegn in tschuppel exempels. Frontispezi dalla «Pintga grammatica tuatschina» che vegn presentada sonda proxima a Sedrun.

Igl 1. da settember 1824 ei il Péz Russein/Tödi (3614 metes sur mar) vegnius ascendius ufficialmein l’emprema ga. Ils catschadurs Placi Curschellas da Trun ed Augustin Bisquolm da Mustér ein stai ils emprems carstgauns sil pli ault punct dallas vischnauncas da Mustér e Sumvitg. La tura han els fatg sin instrucziun da pader Placi a Spescha. Quei tierm historic ei vegnius commemoraus uonn cun differents arranschaments ton dalla varta glarunesa sco grischuna. En regurdientscha da quella premascensiun ei vegniu montau tschell’jamna ina tabla commemorativa en Val Russein. Ella sesanfla sin in carpun sper la via dalla vart sut dil lag da fermada a Barcuns. Finanziau la tabla ha Sumvitg Turissem, montau ella ha la vischnaunca da Sumvitg. Sco il president da Sumvitg Turissem, Andy Monn ha detg alla FMR, duei la tabla regurdar ils viandonts da Barcuns e la Val Russein a quella premascensiun avon 200 onns. (fmr/hh)

Ei fa la pareta ch’il clima politic seigi vegnius pli dirs en Surselva dapi che Ralf Schlaepfer ei president communal da Schluein. Il giurist smanatscha detg spert cun la pala giuridica. Tenor sias explicaziuns vul el denton primarmein luvrar per il beinstar dalla Surselva ed era per igl avegnir dil Spital regiunal Surselva. Sias intervensiuns procuran spert per tensiuns politicas. Il president communal da Schluein, Ralf Schlaepfer para bugen da provocar. Sco commember da suprastonza da SanaSurselva ha ina da sias intervenziuns fatg fierer, Patrick Schaniel la faultsch el canvau e demissiunar per immediat sco president dalla SanaSurselva. Ralf Schlaepfer tschontscha en quei connex dad ina mantun scalgias. Els vesa quei mantun scalgias plitost ella situaziun da pari che regia en suprastonza da SanaSurselva suenter l’abidicaziun dil president. Dus suprastonts vulan cuntinuar cul project strategic a favur dil Spital regiunal Surselva, dus auters sistir il project silmeins entochen che SanaSurselva ha in niev presidi. Ralf Schlaepfer sincerescha da vuler s’engaschar vinavon a favur dil spital regiunal. FMR: Vus essas dapi tschun onns president communal da Schluein, in job da siemi? Ralf Schlaepfer: Ei drova dabia perseveronza per in tal uffeci public. Entochen che jeu haiel surpriu quella incumbensa sundel jeu s’engaschaus professiunalmein duront 40 onns ella economia privata. Denton bia auter che la lavur ella economia ei quei job public la finala era buc. Dapi che Vus essas president communal han ins il sentiment ch’ei brischi pli stedi ella politica sursilvana. Appartegn la confrontaziun al caracter da Ralf Schlaepfer? Na cuntrari, jeu carezel la Surselva, ella schai a mi a cor. Schiglioc fuss jeu buca s’engaschaus per exempel per il center d’utilitad per giuvnas e giuvens interprendiders installaus el casti Löwenberg. In che lavura dil reminent cun success e che dat era suttetg ad artistas ed artists. Jeu haiel era surpriu auters uffecis publics e jeu lessel s’engaschar per quei liug che jeu hai elegiu per mia dimora per il rest da mia veta. E tuttina ei Vossa strategia politica per biars in legn. Dacuort han las vischnauncas da Schluein ed era Laax communicau da bandunar la SanaSurselva. E lu scheis Vus eleger en suprastonza da quella organisaziun che Vus haveis smanatschau da bandunar? Nus havein in grond problem ella SanaSurselva che sto vegnir sligiaus. Cun nossa annunzia da bandunar la SanaSurselva havein nus vuliu dar in segn, in segn da svegliar. La SanaSurselva ei possessura dil Spital regiunal Surselva. Igl avegnir da quei spital ston ins prender a mauns ton pli spert. Jeu hai getg alla radunonza da delegai da buca sulet vuler critisar, mobein dad esser promts da gidar da segirar igl avegnir da quei spital. Sch’ins risguarda las carplinas actualas ella suprastonza sedamondan ins secapescha con fetg che Vus contribuis agl avegnir dil spital? Jeu quetel pil mument donn ch’ina part dalla suprastonza da SanaSurselva vul sistir in project che vul menar il spital egl avegnir. Ord mia vesta eis ei impurtont da cuntinuar aschi spert sco pusseivel cun quei project. E quei tenor la decisiun dalla radunonza da delegai da SanaSurselva. Nus havein acceptau quei project unanimamein. Ton en suprastonza sco a caschun dalla radunonza da delegai l’entschatta november. Tut ils spitals regiunals grischuns han oz in problem finanzial. E tut ils spitals regiunals vegnan a sefatschentar en ina moda ni l’autra cun ina varianta da collaborar cul Spital cantunal a Cuera. Sche nus essan leu ils emprems che spluntein vid la porta havein nus era las meglieras schanzas d’entrar. La damonda che ha la finala menau allas divergenzas actualas ei sch’il spital duei esser representaus ella gruppa empalonta dil project? Ei setracta dad in project che la corporaziun da SanaSurselva respectiv sia radunonza da delegai ha mess sin via per elavurar ina strategia futura per il spital regiunal. Il cussegl d’administraziun dil spital ha schau far ina studia per in baghetg niev per il spital per 730 000 francs ch’ei vegnida terminada igl onn 2023. La studia ei vegnida enconuschenta pér el davos quen dil spital che ha amortisau ina summa da 600 000 francs. Quella studia vai jeu mai retschiert ed era buc ils ulteriurs commembers dalla suprastonza da SanaSurselva, sco quei ch’els han getg. Sulet ina declaronza dil president dil cussegl d’administraziun en connex cun l’amortisaziun e che la studia vegni alla conclusiun ch’ei drovi in niev spital. Quei vul gir che las prognosas da cuosts che las vischnauncas han nudau en lur preventivs ein pli probabel memia bassas. Ussa eis ei fetg impurtont ch’ils possessurs dils spitals, las vischnauncas representadas da lur delegadas e delegai da SanaSurselva, elavurien ina atgna strategia per segirar igl avegnir dil spital. Las vischnauncas da Schluein e Laax han gia inoltrau pli baul in plogn viers SanaSurselva. Schluein e Laax han intervegniu a scret tier diversas vischnauncas sursilvanas e tschentau en damonda lur legitimaziun da fundar la Reit da sanadad. Quei ha buca gest contribuiu ad in fritgeivel ambient da discussiun? Quei ei forsa miu disavantatg sco giurist. A mi dat spert en egl sch’enzatgei constat buc. Jeu hai gia fatg attent las delegadas ed ils delegai da Sana Surselva ch’ei sappien buca decider ina tala gronda caussa sco ina Reit da sanadad senza plidentar la populaziun dallas vischnauncas. Jeu hai viu ella brev drizzada allas vischnauncas in bien cussegl, in ch’ei fruntaus sin pauca capientscha. Ussa dat ei denton vischnauncas ch’ein aunc buca dalla partida ella Reit da sanadad, perquei che la populaziun ha da decider. Sco per exempel la vischnaunca da Sagogn che decida il december. Tonaton eis ei buca da far curvien che Vus haveis buca bia amitgs ellas organisaziuns regiunalas? Miu moto dalla veta ei ch’ins sto haver bugen carstgauns. Quei vul denton buca gir ch’ins stoppi haver bugen tuts da tut temps, mobein ch’ins ei cheu per quels che han sez negin plaid el capetel. E ch’ins stat sin peis, sch’ins constatescha che las reglas da giug vegnan buca risguardadas e che las empermischuns vegnan buca tenidas en. Vus haveis dacuort sez discurriu, suenter la demissiun dil president da SanaSurselva, dad in mantun scalgias. A quei mantun haveis Vus era contribuiu? Il mantun scalgias che jeu hai plidentau sereferescha alla collaboraziun actuala ella suprastonza da SanaSurselva. Ina suprastonza da quater commembers cun mintgamai dus commembers ch’ein da different meini. Encunter las reglas da giug han dus dils commembers dalla suprastonza decidiu da sistir il project. Dus ulteriurs ein sedecidi da tarmetter ina communicaziun da pressa encunter la veglia dil rest dalla suprastonza che leva organisar ina sesida e discutar la situaziun. Jeu sesentel buca sco elefant ella stizun da porcellana che ha caschunau in mund scalgias. L’egliada critica viers igl agen secuntener, maunca quella egliada al president communal da Schluein? Jeu sun enconuschents tier mes collaboraturs e collegas sco ensatgi che stat tier ses sbagls, sche jeu hai fatg sbagls e jeu sun cumplettamein critics viers l’atgna persuna, sch’enzatgei va buca sco ei havess dad ir. Jeu sun denton dil meini ch’ei seigi da tener plaid. Sche quei ei buc il cass, lu ston quels esser critics cun sesez ch’ein buca seteni vid las empermischuns. Ed els duein per plascher buca fierer crappa sin auters, sch’els sesan en ina casa da veider. La populaziun sursilvana s’interessescha strusch per divergenzas persunalas, mobein per igl avegnir dil spital? Jeu battel da cuminonza cun il president communal dad Ilaz/Glion da continuar ton pli spert cul project instradaus dalla radunonza da delegai. Che la gruppa da project vegni spert a sias conclusiuns per che nus sappien ton pli spert co menar il spital en in avegnir prospereivel.

Jeu vi midar il mund. Per tut prezi. Sch’ei fa da basegns cun setaccar vid la via. Impurtont ei da frenar il scaldament dil clima. Tgei dat ei pia da far? Igl ei schi sempel. Restrenscher la globalisaziun! Duvrar mo products indigens. Importar nuot pli. E desister da carn. Ensemen cun Giachen Gieri, Fiona, Mia, Kevin e Justin fundeschel ina gruppa da Whattsapp. In telefonin ha ozilgi gie mintgin. Kevin e Fiona in dils Stadis uni. Giachen Gieri ed jeu in dalla Corea dil Sid. Mia e Justin in chines. Bien, da propi esser consequents stuess ins desister da tals apparats fabricai cun materials zun rars ed importai da schi lunsch naven, aber hey, ina pintga fleivlezia astga mintgin selubir. Ins vul lu è buc esser pli papals ch’il Papa. La notg vargada ein nos telefonins vegni cargai. Per part cun forza nucleara dad ovras atomaras, nua che la damonda, co dismetter rumien radioactiv ei aunc gitg buca sclerida. Per part denton era exemplaricamain cun forza solara! E sch’ils panels solars fussen vegni fabricai en China cun lavur sfurzada – hey, ina pintga fleivlezia astga mintgin haver. Nus essan sentupai en in café ed havein era buiu in tal – s’auda gie tier nossa cultura. Bein ei la fava da café vegnida importada dalla Columbia, aber hey, ina pintga fleivlezia astga mintgin haver. Tiel café ha ei dau ina tschugalattetta. In tipic product svizzer. Okay, il cacao ei vegnius importaus dall’Africa, aber hey, ina pintga fleivlezia astga mintgin haver. Nus essan serinforzai cun ina banana. Importada dall’America dil sid – aber bananas s’audan ussa propi schon dagitg tier la cultura svizra. Ed insumma: ina pintga fleivlezia astga mintgin haver. Ins vul lu era buca valer sco stinaus. Impurtont eisi da desister da carn. Producir carn drova extrem bia aua e vaccas produceschan leutier gas da methan ch’ei condecisivs pil scaldament dil clima. Che biestga pasculescha la stad nossas alps e procura aschia che quellas vegnan cultivadas ei secundar. Vaccas s’audan buca tier nossa cultura. Quellas ston svanir! Da l’autra vart ei caschiel in tipic product svizzer. Leutier furnescha el protein e substanzas mineralas e gusta oreifer. Per magliar caschiel sto uss propi negin haver ina schliatta cunscienzia. Quei ei gie bu carn. Ed era sche las vaccas produceschan methan – hey, ina pintga fleivlezia astga mintgin selubir. Fiona manegia ch’ins savessi tener vaccas pervia dil latg e cu ellas dattan buca pli aschi bia latg mazzar e barschar ellas e duvrar la calira per scaldar, aber segir buca magliar lur carn. Bien, propi ina logica han quels patratgs buc, mo la finfinala: Per tut ils problems munglass ins buc era aunc stuer presentar ina soluziun. Impurtont ei ch’ins hagi discurriu giudlunder e hey, ina pintga fleivlezia astga mintgin haver. Suenter quels discuors zun fritgeivels essan nus i en ina stizun ed havein cumprau niev resti. Ins sa buc adina mo s’unfrir. Mintgaton astg’ins era remunerar sesez, sch’ins fa schon ton pil clima. Jeu hai cumprau ina giacca per temps pli freids, secapescha «Swiss Design» – Made in Vietnam. Justin ha giu tschaffenun d’anflar caultschas ultramodernas, fabricadas d’affons el Bangladesh. Tut sto uss veramein buc esser perfetg. Hey, ina pintga fleivlezia astga mintgin haver. Suenter in gentar, nua che nus havein sappientivamein desistiu da carn e magliau avocados importai dil Mexico vein nus ponderau, tgei ch’ins savess aunc tut far pil clima. Mo enzatgei propi prudent ei buca dau el tgau. Ina bloccada el tschurvi. Per schligiar quella drov’ei in clima pli cauld, in clima tropic. Pia essan nus semess en in eroplan ed essan sgulai viers Bali. Hey... Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.

Ina gruppaziun da glieud da fatschenta da Glion envida puspei ad ina sentupada d’advent sin plazza cumin. Inizianta dall’acziun sper la fontauna dil marcau ei Lisa Wildhaber. La coiffeusa organisescha per la tiarza gada l’occurrenza. «Igl ei enzatgei spontan e gl’aspect social ei el center», puntuescha ella. Impurtont seigi da star da cumpignia suenter la serasontga e da contribuir aschia per ina bun’ovra. Al stan detti ei vin cauld ni punsch, al gril ligiongias. «Ins sa vegnir e gest tschenar tier nus», manegia Nina Caveng che ha medemamein ina fatschenta da coiffeur a Glion. Ella fa part l’emprema gada dil comite d’organisaziun. Maria Rietmann dalla Jackson Bar e Lia Bonolini dalla mazlaria ein medemamein dalla partida. Sco Lisa Wildhaber gi, va gl’entir recav uonn all’uniun Palliative Care Grischun.(fmr/abc) La sentupada per ina buna caussa ei vendergis, ils 13-12, e vendergis, ils 20-12-2024, mintgamai dallas 18.00 tochen las 20.00, sin plazza-cumin a Glion. L'inizianta Lisa Wildhaber (dretg) cun Nina Caveng e Timea Balogh che segidan culla sentupada.

Ils da Trin han giu da prender posiziun gliendisgis sera tier las tractandas formalas dalla fin digl onn. Il president communal Maurus Caflisch ha saviu beneventar 136 votantas e votants alla radunonza communala. Unanimamein e senza discussiun ha quella approbau la proposta dalla suprastonza da schar il lpei da taglia sco tochen dacheu sin 95 % dalla taglia cantunala sempla. Vinavon ha ella priu notizia dil preventiv che la suprastonza communala ha elaborau. La vischnaunca da Trin preveda da serrar gl’onn 2025 cun in surpli d’expensas da 340’0700 francs, quei tier entradas da 9'028'910 ed expensas da 9'369'610 francs. Las investiziuns nettas ein quintadas cun 1,648 milliuns francs, quei suenter contribuziuns da 230'000 francs. La radunonza ha era approbau plinavon la damonda da credit da 350'000 francs per la sanaziun dil parcadi Prau Davon. Ei setracta d’ina surfatscha da parcar a Trin Mulin ch’ei frequentada fetg bein. Ella cunfinescha culla via viers la plazza da ballapei, il campadi ed il menaschi da cuorsa liunga. Sco la suprastonza ha informau ils presents vegn gl’access asfaltaus ed ils 44 plazs da parcar cuvri cun crappa da sulada. Vinavon han ils da Trin approbau in credit da 90'000 francs per remplazzar il pickup cun punt sco era il cundrez da stiarner sal. La finala ha la radunonza occupau da niev dus posts per la legislatura currenta 2023-2025. Nino Brenn remplazza Sascha Burkhalter ella cumissiun da quen e gestiun e Carolin Tobler suonda igl 1 da schaner 2025 a Sabrina Bundi el cussegl da scola.

Tgi che va a pei, sa scuvierer quei e tschei. Aschia era el marcau da Turitg. El quatier Unterstrass, ella vischinonza dil Schaffhauserplatz, dat ei ina via cul num Ilanzhofweg. Quei sveglia las marveglias. Tenor la pagina www.alt-zueri.ch/turicum ha la via negin connex cugl emprem marcau spel Rein. En vitgs e marcaus dat ei adressas che sveglian l’attenziun. Quei sa esser per exempel a Falera nua ch’ei dat il quatier Fancrengia. In num interessant. Sco a Vella nua ch’ins sa ir tras Zignaus. Ni a Rabius nua ch’ins habitescha a Luven ed a Chistrisch. Plaun Rueun a Breil leventa medemamein las marveglias. La nomenclatura sa esser ton captivonta sco irritonta. Grischunas e Grischuns che van tras Turitg fruntan era leu sin nums dalla patria: Benedikt-Fontana-Weg, Berninaplatz, Segnes-, St. Moritz-, Splügen-, Jenatschstrasse. Ei dat aunc biars exempels. Ina via senza traffic Ad in habitont dalla Surselva ch’ei ius dacuort a pei dalla staziun principala da Turitg en direcziun Irchel/Milchbuck ei in auter num da tala specia daus en egl. Gest suenter il Schaffhauserplatz entscheiva ina via cul num «Ilanzhofweg». Quel associescha il Sursilvan immediatamein cugl emprem marcau spel Rein. Pia ina scuvierta interessanta cugl impuls da sligiar in legn. Igl ei ina via senza traffic el quatier Unterstrass, ella colligia la Schaffhauserstrasse culla Scheuchzerstrasse ch’ei pli ensi. Pils habitonts da quella via ei il num nuot special. Cun traversar han las marveglias caztgau da saver dapli. Pliras persunas che mavan, spitgavan, ni eran avon casas da quella via han buca saviu gidar. Da tuttas la medema risposta: Na, ellas sappien buca danunder che quei num derivi. Tuttas persunas havevan prescha e negin gust da tschintschar. Sligiau il legn Sisum la via puspei la tabla cun quei misteriurs «Ilanzhofweg». Enstagl dallas persunas dil quatier ha gl’internet saviu gidar da sclarir il legn. Sch’ins endatescha il num, frunt’ins spert sill’adressa www.alt-zueri-ch/turicum. Igl ei ina documentaziun voluminusa che deriva dil relasch dil professer da geografia e cartografia Arthur Dürst (1926-2000). Ses dus fegls han concepiu la pagina che presenta – denter bia auter dalla historia – ils nums dallas vias da Turitg. Il num «Ilanzhofweg» derivi digl anteriur bein puril «Ilanzhof» che sesanflavi el liug dalla numra 12. Il bein hagien ins spazzau 1929. Il text supplementar tier l’illustraziun nostalgica digl anteriur «Ilanzhof» informescha gl’essenzial: Il num da quei bein seigi documentaus l’emprema gada gl’onn 1412 sco «Filantshof» e seigi sesviluppaus el decuors dils onns al num hodiern «Ilanzhof». Il num oriund savessi derivar d’in possessur cul num «Filant» ni «Viland». Il legn ei pia sligiaus. La conclusiun savess esser ch’il num «Ilanz» respectiv «Glion» savess era derivar da quei num «Filant» ni «Viland»? Tenor ils scienziai grischuns ei quei autruisa. «Glion ed Ilanz ein ils medems plaids, medemamein il num Glogn. La veglia fuorma ‘Iliande’ ei la basa, quei num ei documentaus 765 el Testament da Tello. Da quei plaid ei vegnida deducida la fuorma hipotetica Itu-Landas che significhescha ton sco ‘garner’ e ‘truasch da graun’» scrivan Alfons Maissen (1905-2003) e Leo Schmid (1931-2019) ella monografia da Glion da 1977. Las tablas da vias alla cruschada. Quella cul num da Glion dat en egl el quartier Unterstrass da Turitg.

La radunonza communala da Laax da mesjamna sera ha priu notizia dil preventiv 2025. Quel preveda expensas da 22,5 ed entradas da 23 milliuns francs, quei che dat in resultat positiv da biebein 500'000 francs. Las investiziuns che la vischnaunca preveda ein quintadas cun ina summa totala da 18,22 milliuns francs, da quei pertuccan 11,8 milliuns francs l’infrastructura. Ina summa da 4,25 milliuns francs ein lubi per las vias. Denter ils divers project ei cunzun la colligiaziun nova da Murschetg a Staderas che pretenda ina punt nova sur gl’ual dalla Val Draus. Ulteriurs 2,45 milliuns francs impunda la vischnaunca pil provediment d’aua e la dismessa dallas auas piarsas. Investiziuns ella valeta da 1,4 milliuns drova la vischnaunca per renovar e transformar la stalla dall’Alp Nagens en in menaschi gastronomic. Plinavon han ils da Laax stuiu prender posiziun tiel project regiunal dil center da sport e temps liber Prau la Selva a Flem. Unanimamein ha la radunonza communala approbau il credit impegnativ da treis milliuns francs. Flem e Falera han gia decidiu positivamein en caussa. La finala ha la radunonza communala era approbau ina investiziun da 5,37 milliuns francs pils projects «Davos Baselgia» e «Mira Crap». Cheutras scaffescha la vischnaunca da Laax habitaziuns pagablas per indigens. La finala ha il surveran da Laax decidiu da schar il pei da taglia sco tochen dacheu sin 40 % dalla taglia cantunala sempla.

La primavera vargada ei l’idea da scaffir ina scola da circus en Surselva vegnida premiada dil Program San Gottardo. Dapi lu ei il project semadiraus ed ussa dumbra la scola gia 80 affons, giuvenils e carschi che nezegian sia purschida. Maria Dunst e Bea König ein perschuadidas dil potenzial dallas activitads dil circus en Surselva. Igl origin dallas activitads dil circus en Surselva ei a Sagogn. Leu ei l’Austriaca Maria Dunst da casa. Ella ha fundau il Circus Rhinoceros avon entgins onns. Ussa porta quel il num Scola da circus Surselva, ha denton vinavon la fuorma d’ina uniun. L’idea per quella scola ei naschida avon biebein in onn ed ei vegnida annunziada al Program San Gottardo el rom d’ina concurrenza da projects. La scola ha survegniu in support entras in coaching e la fin finala gudignau igl avrel vargau il premi dils projects dil Program San Gottardo. Grazia a quei success ha l’idea sursilvana retschiert in ulteriur coaching dalla cussegliadra Johanna von Toggenburg. Quei success e la perschuasiun che las activitads da circus ein d’interess en Surselva motiveschan la pedagoga da circus Maria Dunst e Bea König da Vignogn ch’ei stada engaschada pli baul denter auter tiel Circus d’affons Robinson a Turitg, da promover il project. 60 affons e giuvenils Ina presentaziun da circus ordinaria cumpeglia in tschuppel disciplinas. Sper activitads d’acrobatica ni era numeras cun animals ei quei era la purschida da clown. Gest quella animescha era Maria Dunst da s’engaschar cun tgierp ed olma pil circus en Surselva: «Per mei ei il clown il cor dil circus. El ei quel che fa rir la glieud.» Ella sezza sepresenta lu era tscheu e leu – per exempel a fiastas da natalezi – sco Clown Dünstlerin. Rodund 80 affons e giuvenils ella vegliadetgna da quater entochen 16 onns sco era entgins carschi da Sagogn ed il contuorn da Glion absolvan dapresent ils cuors che la Scola da circus Surselva offerescha (mira era box). Ils exercezis han liug regularmein ellas hallas da gimnastica a Glion e Sagogn. 12 entochen 13 uras per jamna instruescha Maria Dunst ils affons, giuvenils e carschi. Els exercezis vegn ella sustenida da Lena Camenisch ell’acrobatica cun teila ell’aria ch’ei sescolada sin quei sectur a moda autodidactica. La mussadra da scoletta a Glion ch’ei oriunda da Flond ha entschiet cun quell’acrobatica gia da scolara. Manuel Isenmann da Castrisch ed ils Ucrains Irina Semenova e Mikhail Semenov da Mustér instrueschan medemamein ella scola. Els garanteschan l’instrucziun da differentas disciplinas dil circus, sper l’acrobatica per exempel era igl ir cun velo sin ina roda ni la savida dil clown. Scaffir plazs da lavur Dall’entschatta enneu persequitescha il project dalla Scola da circus Surselva era la finamira da scaffir novs plazs da lavur cun quella purschida nova. Maria Dunst ei engaschada il mument en ina mesa plazza ella scola sco menadra da quella e da cuors. Sper la purschida da cuors a Glion e Sagogn cumpeglia siu engaschament era cuors en auters loghens. «Igl october sun jeu stada a dar in cuors tier la Fundaziun Movimento a Samedan. Alla fin da quel han ils cussadents dalla casa presentau quei ch’els havevan empriu», di Maria Dunst. Sco Bea König ch’ei responsabla ella scola denter auter pil marketing e las finanzas di, vegnan era uniuns ed interpresas plidentadas: «Nus lein offerir nossa purschida el senn d’in eveniment per exempel d’ina fatschenta. In cuors da circus sa remplazzar ina tscheina da Nadal ed ei da silmeins aschi grond’impurtonza pil clima enteifer in team.» In local ed in bus En quei senna miran Maria Dunst e Bea König lu era cun dabia optimissem egl avegnir. Denter auter selegran ellas sils dis da circus ch’ein previ igl avrel duront las vacanzas da primavera. Ni lu era sils 18 da schaner 2025 a Falera. Leu vegn purschiu in arranschament cul «Cirque du Ballett», l’eleganza dil ballet culla dinamica digl art dil circus. Spels cuors per affons, giuvenils e carschi sco era per instituziuns, uniuns ed interpresas persequitescha la Scola da circus Surselva in tschuppel autras finamiras. «Ei fuss ideal, sche nus havessen in mument in local per nus, surtut per deponer nies material. In grond siemi ei era in bus da circus per carrar entuorn ed offerir nossas activitads», di Maria Dunst. E Bea König cumpletescha: «L’auter onn lessan nus era scaffir in dossier per nossa purschida ed aschia dar ina survesta cumpleina da quella.» Quest onn eis ei previu da terminar las activitads cun ina pintga fiasta da Nadal che sereparta gest tenor cuors sin quater arranschaments. Dapli infos ein d’anflar sut www.circusschule-surselva.ch. Plascher dil circus Als cuors per affons e giuvenils dalla Scola da circus Surselva separticipeschan surtut mattatschas e giuvnas. Per duas dad ellas stat il divertiment el center da lur occupaziun. Johanna Berther (9) da Sagogn: «Jeu hai entschiet cull’acrobatica cun teila cun quater onns e fetsch quei aunc adina cun plascher. Igl ei fetg cool, era d’ir cul velo cun ina roda ni far gimnastica d’acrobatica. Finamiras pli grondas hai jeu buc. Jeu less semplamein haver plascher da quei ch’jeu fetsch.» Lea Caviezel (12) da Pitasch: «Jeu hai giu entschiet cun ir cun velo d’ina roda avon sis onns, hai lu calau e puspei entschiet. Cheu sai jeu exercitar bein quei, igl ei miu hobi.» (fmr/hh) La Surselva fa circus Rodund 80 affons, giuvenils ed entgins carschi laian inspirar dallas activitads dil circus en Surselva. Quellas vegnan purschidas dalla Scola da circus Surselva. La primavera vargada eis ella vegnida premiada dil Program San Gottardo ed ha aschia saviu profitar d’in coaching. La finamira dallas duas iniziantas dil project, Maria Dunst da Sagogn e Bea König da Vignogn, ei da francar la scola e sia purschida ella regiun. Igl interess persuenter ei gronds. Pils affons e giuvenils sco per exempel Johanna Berther da Sagogn (foto) porscha la scola da circus novas pusseivladads d’activitad e divertiment. Quei ei l’acrobatica cun teila, ir cul velo d’ina roda ni sepresentar sco clown. La Scola da circus Surselva che porscha ils cuors ellas hallas da gimnastica a Glion e Sagogn offerescha era activitads per uniuns e fatschentas. In bus per ir cul circus ella regiun ei ina dallas finamiras digl avegnir. (fmr/hh) Maria Dunst (sen.) e Bea König ein las forzas principalas dalla Scola da circus Surselva. Lena Camenisch (dretg) ell’instrucziun da Johanna Berther. Lea Caviezel en acziun. Johanna Berther en acziun.

La munconza da spazi d’habitar ei in problem che fatschenta fetg il cantun Grischun. Tenor l’Associaziun da locataris dil Grischun ei la Surselva buca pertuccada aschi fetg sco autras regiuns dalla munconza da spazi d’habitar. Per l’Uniun da proprietarias e proprietaris da casas dalla Surselva semuossa la munconza da spazi d’habitar plitost els centers sco Glion. Leu han las autoritads politicas bein projects, mo renvieschan all’iniziativa dils investurs privats. Marcus Beer, il president communal da Ilanz/Glion menziunescha che sia vischnaunca seigi possessura da differentas immobilias ellas fracziuns dalla vischnaunca da Glion. Ella affiteschi gia dapi onns habitadis per cundiziuns favoreivlas. Quei per exempel a Castrisch, Luven ni era Sev gein. Dasperas detti ei suloms da baghegiar che la vischnaunca hagi cumprau. Claudio Quinter ch’ei president dalla Associaziun dallas porprietarias e proprietaris da casas dalla Surselva di che la damonda seigi buca mo quella dall’offerta, mobein era quella dalla tscherca. «Viu sur l’entira Surselva sundel jeu dil meini che la purschida da spazi d’habitar seigi buna. Pli scars cun habitaziuns eis ei denton en loghens turistics sco Sursaissa e Val Lumnezia. E fetg tschercaus ei il center da Glion.» Avunda habitaziuns caras Il president dalla secziun sursilvana dallas proprietarias e proporietaris da casas di ch’ei detti el center da Glion avunda habitaziuns caras ch’ins sappi affitar. Quei che maunchi seigien las habitaziuns favoreivlas e pli pintgas. «Sco commerciant d’immobilias administreschel jeu denter auter era il bloc d’habitaziuns ‹Residenza› a Glion, nua che 60 da 70 habitaziuns ein affitadas el mument. Ella ‹Residenza› havein nus dapli difficultads d’affitar las habitaziuns ch’ein ella categoria da prezis pli aults.» Claudio Quinter di ch’ina pusseivladad per porscher dapli spazi d’habitar favoreivel a Glion fussi l’iniziativa dalla vischnaunca che stuessi metter a disposiziun suloms per in prezi favoreivel per exempel a societads ni a cooperativas da construcziun. Quella iniziativa dalla vischnaunca enconuschi ins era dad autras vischnauncas. Claudio Quinter manegia: «La damonda ei, sche la vischnaunca Ilanz/Glion ha e vesa quella pusseivladad.» Project interessant Il pli actual exempel d’in sulom che la vischnaunca Ilanz/Glion vuless acquistar ei igl areal Maissen a Glion da l’autra vart dalla via digl anteriur Migros. Per quei areal posseda la vischnaunca in dretg da cumpra ch’ella sa far diever, sch’ella vul daventar proprietaria dil sulom. Sco quei ch’il president communal Marcus Beer di, hagi il parlament communal decidiu en sia seduta dils 23 d’ocotober 2024 d’exequir il dretg da cumpra e d’acquistar igl Areal Maissen. Sch’il suveran suondi a quella decisiun il fevrer 2025 havessi la vischnaunca ina clara finamira, di Marcus Beer. «Nus vulessan realisar ensemen cun investurs – cooperativas per la construcziun da habitaziuns pagablas, cassas da pensiun, cooperativas da mistergners eav. – in mix da habitaziuns, denter auter era habitaziuns pagablas, ed in spazi da commerzi.» Igl Areal Maissen sesanfli el center da Glion e seigi buca pertuccaus dalla planisaziun locala currenta. Quei vulessi dir che quei areal savessi immediat vegnir surbaghegiaus, aschunta il president communal. Quartier bloccau In secund sulom che savess star a disposiziun alla vischnaunca da Ilanz/Glion per construir habitaziuns pagablas ei Fistez, in prau en zona da baghegiar agl ur dil vitg da Castrisch. Il president communal Marcus Beer di ch’il svilup da quei quartier seigi denton bloccaus entras la planisaziun locala. «El rom dalla planisaziun locala sto vegnir decidiu, sche l’entira parcella resta ella zona da baghegiar ni sche ina part duei vegnir exzonada en favur d’autras parcellas privatas che rescan da vegnir exzonadas. La vischnaunca sa buca sclauder tut sias atgnas parcellas dalla exzonaziun e proponer d’exzonar mo parcellas da privats.» Regiun da proprietaris Joshua Wada, il president dalla societad da locatarias e locataris dil Grischun di che la Surselva seigi ina vallada cun biaras possessuras e possessurs privats da casas ed habitaziuns. Perquei seigi la munconza da spazi d’habitar buc aschi acuta en Surselva sco en autras regiuns dil cantun. «Nus supponin ch’ei dat en Surselva circa in pertschien dallas habitaziuns disponiblas ch’ein vitas el mument», di Joshua Wada. Per Claudio Quinter, il president dallas proprietarias e proprietaris sursilvans vegnan ils centers dalla Surselva sco per exempel Glion ad esser aunc pli tschercai egl avegnir. Quei era perquei che biaras senioras e seniors decidien da midar lur domicil d’in vitg perifer el center. «Tenor mei sto la politica tener quen da quei svilup», di Claudio Quinter. Il president communal da Ilanz/Glion Marcus Beer accentuescha che las activitads da construcziun a Glion sebasien sco dapertut sin las iniziativas privatas. «La vischnaunca sa buca cumandar als investurs privats da construir semplas habitaziuns pagablas. Persunas ni fatschentas privatas ein mo promtas d’investir, sch’ellas san realisar ina certa rendita. Ils privats decidan sez, sch’ei vulan esser socials ni buc.» Habitadis cars ein avon maun La situaziun dil spazi d’habitar en Surselva ei differenta. En general mauncan las habitaziuns favoreivlas ch’ein pagablas. Habitaziuns e casas dalla categoria aulta da prezis dat ei dapliras ch’ein vitas. Martin Gabriel/FMR «Ils loghens pli gronds, centrals e turistics dalla Surselva ein pli tschercai per habitar ch’ils vitgs perifers.» Quei di Claudio Quinter, il president actual dalla Uniun da proprietarias e proprietaris da casas dalla Surselva. Ed el pren Ilanz/Glion sco in dils exempels che habitaziuns pli favoreivlas ein tschercadas. «Sco commerciant d’immobilias administreschel jeu denter auter era il bloc d’habitaziuns Residenza a Glion, nua che 60 da 70 habitaziuns ein affitadas el mument. En general han ils proprietaris dapli difficultads d’affitar las habitaziuns pli grondas ch’ein ella categoria da prezis pli aulta.» Project lucrativ a Glion Il pli actual exempel d’in sulom che la vischnaunca Ilanz/Glion vuless acquistar ei igl areal Maissen a Glion da l’autra vart dalla via digl anteriur Migros. Per quei areal ha la vischnaunca in dretg da cumpra, sch’ella vul daventar proprietaria dil sulom. il parlament communal decidiu dacuort d’exequir il dretg da cumpra e d’acquistar igl Areal Maissen. Sch’il suveran suondi a quella decisiun il fevrer 2025, havessi la vischnaunca ina clara intenziun, di Marcus Beer, il president communal da Ilanz/Glion. «Nus vulessan realisar ensemen cun investurs (cooperativas per la construcziun da habitaziuns pagablas, cassas da pensiun, cooperativas da mistergners eav.) in mix da habitaziuns (denter auter era habitaziuns pagablas) ed in spazi da commerzi.» Il bloc Residenza a Glion ha 70 habitaziuns. Tenor il commerciant d’immobilias Claudio Quinter ein 60 habitaziuns occupadas.

La seria dallas plunas lenna silla davosa pagina dalla LQ fa in effect surprendent. Mintga gi survegn la redacziun fotografias cun sujets da tuttas uisas. Da Duin en Lumnezia ei aunc negina arrivada. Perquei eis ei uras da presentar Albert Egger-Gartmann, producent da plunas lenna sin mesira. Na, na, el vendi buca lenna, quei drovien els tut sez, metta il senior el clar alla viseta. La FMR ha dumandau Albert Egger-Gartmann sch’el hagi peda da discuorer cun in um dalla gasetta pervia da sia passiun pil lenn. Gliendisgis suentermiezgi ha el priu peda da far ina pausa. A Duin eis ei in gi tipic da december. Ei ha bischau levamein ed il vitg ei curclaus cun ina leva cozza alva. La famiglia Egger-Gartmann habitescha el quatier da Casut. «Nus essan vegni cheu avon 45 onns», raquenta gl’um dad 86 onns.» Cun ir viers il clavau ch’ei gest sper casa gi el vinavon: «Cun maridar essan nus turnai a Grindelwald, leu havein nus fatg il pur e dasperas mavel jeu cun lenna.». Da Grindelwald a Parpan Lenna ha accumpignau il Bernes l’entira veta. «Gia adina, aunc cu jeu erel a Grindelwald», puntuescha el. Gl’unviern mavi el ad uaul, fagevi glatsch e da lennari, e la stad ad alp. Sia dunna Erna ha el empriu d’enconuscher a Parpan. «Cun in collega fagevel jeu adina il glatsch a Grindelwald. Quei univern leu, all’entschatta dils onns sissonta, havevan ins offeriu a nus plazzas da stagiun enzanu’auter», entscheiva Albert Egger a raquintar. Ina plazza eri ad Adelboden, l’autra a Parpan. El ei sedecidius per quella da Parpan. Ch’ei seigi in liug zanua el Grischun saveva el, mo buca dapli. «Leu luvrava Erna en ins stizun, ed aschia essan nus s’emprendi d’enconuscher». Els han maridau ed Albert ei turnaus a Grindelwald cun sia consorta Erna. Leu han els habitau ils emprems 15 onns ed ils sis affons ein naschi. Daferton ha Albert aviert la barga. Gia avon clavau van ins sper ina liunga e biala pluna lenna ora. Cavigliada sil centimeter, scanatsch sin scanatsch. «Nus stuein mirar ch’el hagi occupaziun», manegia la feglia Heidi cun in surrir. Ella haveva diesch onns che la famiglia ei returnada ella patria dalla mumma. Oz tuorni ella regularmein e bugen si da Cuera a Duvin. El vitget cun vesta sill’entira Lumnezia eis ei pacific e ruasseivel. Diesch tochen 12 cubics ad onn Ella barga dils Eggers il bab trasora vidlunder da far ora ni d’emplunar lenna. Albert Egger muossa la resgia circulara ch’ei savens en funcziun. «Quella hai jeu cumprau 1958», gi el. Ei para ina sempla resgia cun generatur. «Ella funcziuna aunc tiptop», aschunta il senior. Diesch tochen 12 cubics lenna fenda, resgia ed empluna el en in onn. «Quei duvrein nus tut sez, pertgei nus scaldein la casa mo cun lenna». Far ora lenna e semtgar quella pigl unviern mantegn, pudess’ins manegiar sch’ins discuora cul pur pensiunau. Lez citescha in proverbi: «Bia lenna ei buca ina rihezia. Denton negina lenna ei gronda pupira». Ella barga ed entuorn il clavau ein differentas plunas, bialas e precisas, sco sin mesira. «Jeu fetschel ora lenn dir e lenn lom», declara gl’um diligent e vescal. El numna las plontas da feglia ch’el resgia, naven dil nitscholèr tochen tiel triembel. E naturalmein stgein. «E quei tut mo per scaldar pegna?» pudess enzatgi manegiar. Gl’emplunader mira d’accordar geometria ed estetica. El dat peisa a quei – malgrad ch’igl ei «mo» lenna da brisch pigl agen diever. Ils davos pervesiders da Verduz Ei interessescha da saver daco che Albert Egger ha insumma bandunau sia patria ed ei puspei turnaus el Grischun? «Mia dunna ei carschida si en quella casa. Siu bab fageva il pur e negin vuleva surprender il menaschi», explichescha el. Leuvi a Grindelwald eri el persuls, aschia seigien els sedecidi da vender tut e da vegnir a Duvin. Cheu ha Albert surpriu il menaschi. «Miu vischin Christli Candrian permiert ed jeu essen stai ils davos pervesiders da Verduz», gi el e siara la barga. El manegia ils cuolms entadem la spuretga Val d’Uastg. Cun raquintar quei va il pur pensiunau giun nuegl tier las nuorsas. 100 tgaus havevi el inagada, oz ei il diember sereducius sin 20. Cun sia vegliadetgna sa Albert Egger buca semplamein calar da perver e farvagar cun lenna. Gl'um dad 86 onns ha maridau ina dunna da Duin e viva dapi 45 onns leu. Dado il nuegl spetgan diversas plunas sil diever ella pegna scalegl en casa. Sia entira veta fa Albert Egger ora lenna. El mesira cugl egl, buca cul meter. Scanatsch sin scanatsch, geometricamein ed esteticamein. Albert Egger sper ina da sias plunas.

Sonda arva la nova Ustria La Cauma e la vischnaunca da Flem envida la populaziun da prender envesta dil project finiu. Il baghetg che ha custau 7,4 milliuns survescha al turissem da stad e d’unviern. Per la construcziun han ins duvrau 170 m3 lenna digl Uaul Grond. Mesjamna han las medias astgau entrar e mirar gl’edifeci. «Igl ei buca gl’emprem baghetg cheu en quei liug. Perquei less jeu era puntuar ch’igl ei buca enzatgei propi niev», ha Corinna Menn declarau en siu cuort plaid. L’architecta ei vegnida mesjamna endamaun da Cuera a Flem per presentar ina dallas novas attracziuns ch’il liug da cura sa porscher. Igl ei in project che ha custau 7,4 milliuns francs e che survescha als visitaders dil Lag la Cauma. «Da stad e d’unviern», ha Rainer Anders puntuau. El ei il migiur dalla nova Ustria La Cauma. Attracziun architectonica Sil giubileum da 150 onns liug da cura survegn Flem in monument architectonic che trai il connex cugl emprem baghetg ch’ins haveva inaugurau 1877. L’avertura dil bogn al Lag la Cauma era stau in eveniment epocal. bogn era in stabiliment en construcziun da lenn. «Deplorablamein han ins rut giu quel gl’onn 1969», ha Guido Casty getg. El era buca sut schurmetg aschia ch’igl ei stau lev da spazzar el. Il lenn dominescha puspei tiel baghetg ch’ei ussa finius. La casa cun tetg teis d’alumini e fatschadas da lenn colurau ner survescha alla gastronomia. Ella pudess denton daventar era in monument architectonic. Buca lunsch naven dil Lag la Cauma, agl ur dalla Ruinaulta, ha Corinna Menn concepiu avon 16 onns la plattafuorma panoramica «Il Spir». Quei implont ha tratg e trai cuntinuadamein massa visitaders. Buca mo pervia dalla vesta giuaden ella cavorgia, mobein era pervia dalla construcziun gagliarda. Dau peisa alla stagiunalitad L’Ustria La Cauma associescha a lezz’architectura. La casa cuntegn dus menaschis gastronomics independents. L’ustria da survir sesez pil menaschi da stad ei el plaunterren ed ha ina vasta terrassa. En egl dat il plafun da lenn-pégn ed il plantschiu da lenn-larisch. Ferton che l’alzada miez ei reservada all’infrastructura ed alla cuschina ei l’alzada sisum l’ustria pils hosps che vulan seschar survir. Tgi che entra sesenta sco en ina catedrala da lenn. Igl entir tetg portan sulettamein quater petgas ed il visitader mira siado sin ina imposanta construcziun. Pigl entir baghetg han ins duvrau en tut 170 m3 lenna digl Uaul Grond. Ins ha dau peisa buca mo alla funcziunalitad ed alla stagiunalitad, mobein era all’architectura ed alla persistenza. L’Ustria La Cauma contonsch’ins – tuttina sco la stad – naven dalla plazza dalla posta a Flem Casa d’Uaul ni il parcadi ella vischinonza. Da leu van ins maximalmein diesch minutas a pei tochen alla staziun dalla funiculara e descenda avon il baghetg niev. La "casa d'uaul" al Lag la Cauma cuntegn duas ustrias, ina pigl unviern ed ina per la stad. Corina Menn explichescha co la construcziun ei fatga. Els han presentau la nova Ustria La Cauma al lag cun quei num, da sen. Patrik Cavelti e Felix Spreiter (meinabaghetg), Guido Casty (gerau vischnaunca Flem), Corinna Menn (architecta) e Rainer Anders (migiur).

Dapi la stad san ins visitar ella casa Cularta a Laax in’exposiziun speciala cun ovras digl artist Jules Spinatsch. Gl’artist da 60 onns ei naschius e carschiuis si a Tavau. El vala sco in dils pli famus e da renum internaziunal da sia generaziun. El muossa sigl entir mund sias lavurs, denter auter El Museum of Modern Art a New York ed el Tate Modern a Londra. L’exposiziun actuala ella Cularta a Laax ha il tetel «Double 360 Solo Free Grab» e sereferescha sin loghens publics cun cameras d’observar. Vendergis, ils 20 da december 2024, allas 19.30 discuteschan la sportista e piuniera sill’aissa Sina Candrian cun Jules Spinatsch che inscenescha cun sia camera perspectivas nunusitadas. Omisdus ein daventai enconuschents en lur spartas schi differentas. Il schurnalist da cultura Mathias Balzer moderescha il discuors.(fmr/abc) Il dialog ei vendergis, 20 da december 2024, allas 19.30, ella Cularta a Laax.

Pli baul erel jeu plitost in tec in «Grinch». Nadal deva silla gnarva a mi. Oravontut ch’ei entscheveva gia il november ellas stizuns. Dapi ch’jeu sun mumma ei quei semidau in tec. Jeu fetsch dètgas stentas per organisar ina tempra da Nadal en casa, inclusiv pigniel, cranz e mams. Quei ch’ei buc il pli sempel a Hong Kong. Igl emprem punct silla gliesta da Nadal ei il pigniel. Quel sto vegnir empustaus baul avunda, schiglioc eini forsa vendi ora. Sur la pagina d’internet d’in hortulan local sundel sedecidida per ina grondezia. Quei eis ei da far el sistem da mesira imperial. Treis tochen quater «feet» duess nies pégn da Nordmann esser aults. Nies pigniel ei carschius e vegnius spedius neu dall’America. Cun aviun ei quel pia arrivaus a Hong Kong e cun currier directamein tochen avon esch-casa. Quei ei aunc pratic. Uonn ei il pigniel vegnius furnius ils 5 da december. Jeu quetel quei adina in tec baul. Mo la finala ei quella buna plonta viagiada aschi lunsch per saver purtar decoraziuns per mei en stiva, lu astg’ins era guder ei in tec pli gitg. In cranz ei era buca aschi sempel d’anflar cheu. Sulet in da plastic, lez fuss aunc disponibels. Mo per metter aschi in sin meisa, sun jeu lu tuttina in tec memia loscha. Per anflar in cranz en uorden eis ei da visitar il marcau da fluras a Kowloon. Pia buca pli sill’insla, nua che nus habitein, mobein vi da tschella vart silla peninsla da Hong Kong. Per vegnir leu hai jeu da prender in bus tochen tier la metro e lu aunc midar ina gada la metro. Tiel marcau da fluras setracta ei da treis vias, pia plitost in quatier, nua che fatschentas da fluras stattan ina sper l’autra. Cheu anfl’ins pigneuls, cranzs fixfertigs ed era da quels leghers mini-pigneuls fatgs mo cun frastgas. Spert hai jeu anflau in pèr frastgas d’in pégn ed aunc in pèr auters ornaments. Cun quels sutta bratsch va ei anavos a casa. En tut cuoza quella excursiun bien treis uras. Fuss schon pli sempel, sch’ins savess semplamein ir egl uaul per in pèr frastgas … Sco davos lu aunc ils creflis. Era per lezs stoi jeu far viadis. A Cuera sas semplamein ir ella Migros ni el Coop. Ella partiziun da far pettas dat ei da cumprar frina, tut las sorts nuschs muladas, zucher da vaniglia e puorla da levon. Bien pia, zucher ei sempel anflar, dil reminent, la schelta da zucher ei cheu bia pli varionta che tier nus. Zucher alv, brin e tgietschen, da muscovado, da canna, jeu hai dumbrau rodund 20 differentas sorts en nossa stizun da quatier. Per mias ingredienzas hai jeu dad ir a Wanchai, quei ei ina mes’ura cun bus da tschella vart dall’insla. Leu ella stizun da far pettas sai jeu cumprar tut las differentas frinas, nuschs muladas, fuormas e zuolas. Mo zucher da vanillin, na, quel anflel era cheu buc … Nadal ei zuar omnipresents cheu. Dapertut ha ei decoraziuns, las malls mettan si vitgets da Nadal en lur atriums, cumplet cun Santa Claus ed elfs. Mo las tradiziuns che fan ora Nadal per mei, lezzas ein in tec pli grevas d’anflar. Aber cun in crefli en bucca e cun miu bi pigniel en mira, sescaulda perfin miu cor da «Grinch» empauet per Nadal. Lisa Peers Dermont è sinologa ed interprendidra che viva a Hong Kong. Ella è il pli gugent en u sin l’aua, savens navigond ina bartga a vela e raquintond paraulas e fablas. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi.

Il fevrer d’uonn ha la pleiv da Laax presentau alla publicitad il project «Nova Sentupada». Gest sut la baselgia parochiala eis ei previu da spazzar il baghetg da 1984 cun duas salas e locals per uniuns e da construir in baghetg public niev. Ussa sto la cumissiun redimensiunar il project. En emprema lingia stoppi la proposta che ha gudignau la concurrenza d’architectura ussa vegnir surluvrada, ed il project preliminar calculaus en detagl: Quei ha la cumissiun accumpignonta «Nova Sentupada» communicau il fevrer 2024 alla populaziun. Ella haveva instradau in project da spazzar il baghetg public da 1984 cun duas salas e locals per uniuns e da reconstruir in niev. Quel duei includer plaz e localitads multifuncziunalas per exercezis, per cuors, seminaris e sesidas. In local per la Cumpignia da mats, ina cuschina per occurrenzas ufficialas e privatas, in local da termagliar pils pigns, locals d’archiv ed ina garascha sutterana s’audan tiel concept. Memia baul da communicar L’idea che la cumissiun da project ha presentau il fevrer vargau alla publicitad pareva sin buna via. La suprastonza da pleiv ha presentau ella ils 12 d’avrel 2024 alla radunonza generala. Quella ha beneventau il concept digl architect Andreas Schneller ed approbau il credit da projectaziun. Demai che la finanziaziun era aunc buca sclarida e garantida da tuttas varts eis ei stau memia baul da far la damonda da baghegiar. Visualisaziun dalla Nova Sentupada sut la baselgia parochiala da Laax. Il schaner 2024 era la cumissiun da project sedecidida per l’idea dil giuven architect da Trin cun biro a Turitg. Quel ha gudignau la concurrenza che la cumissiun haveva organisau. Sia proposta s’adatteschi al contuorn, alla casa pervenda ed alla baselgia cul santeri, ha ella schau saver. Dalla cumissiun da concurrenza han fatg part representants dalla pleiv, dalla fundaziun Pro Laax, dalla vischnaunca politica e da differentas uniuns dil vitg. Sche tut mondi tenor plan pudessi la construcziun entscheiver il 2025, ha la cumissiun schau saver en sia communicaziun ufficiala. Sfurzada da redimensiunar Sco ei para dat ei ussa midadas e retard el plan da termins. Christoph Kälin, il president dalla pleiv roman-catolica da Laax, presidiescha la cumissiun accumpignonta. El conferma ch’ins sto redimensiunar il project. «Gie, quei constat. Denton pér il fevrer 2025 savein nus tractar quella caussa», gi el cuortamein. Ei seigi memia baul da communicar dapli, lai el saver la FMR. El speri che la suprastonza sappi presentar ils plans definitivs la fin da mars alla radunonza generala, ha Christoph Kälin getg sin damonda. La situaziun ei sedada demai che la suprastonza communala ha buca approbau la repartiziun dils cuosts. Igl ei pia aunc buca sclariu tgi che paga tgei e con dalla Nova Sentupada. La pleiv, la Pro Laax e la vischnaunca sco partenaris ston discutar da niev la finanziaziun dil project. Sco patruna da baghegiar ei la pleiv sfurzada da reponderar l’idea oriunda. La cumissiun accumpignonta haveva accentuau naven dall’entschatta ch’ei seigi ina proposta ed ins stoppi surluvrar il project preliminar e calcular ils cuosts detagliai. Cun quels sin meisa ha la suprastonza communala giu la rolla decisiva. Il president communal Franz Gschwend conferma che la pleiv sto redimensiunar il project dalla «Nova Sentupada». «Pervia dils cuosts», puntuescha Franz Gschwend alla FMR. Alla cumissiun che ha organisau la concurrenza, ha il project plaschiu, quei denton senza risguardar la finanziaziun. Entochen che lezza ei buca garantida, ei la pleiv bloccada. Ina damonda da baghegiar per la «Nova Sentupada» dat ei pia buca ils proxims meins.

Onn vargau ha il concert tratg ina roscha glieud ella baselgia claustrala. In grond auditori ha saviu tgei che spetgi e perquei buca vuliu munchentar la «Notg dils chors». Uonn ei quell’occurrenza festiva puspei ella baselgia claustrala dallas soras dominicanas da Glion. Buca mo leu, mobein era a Cuera ed a Val S. Pieder. Uonn separticipeschan treis chors alla sentupada da musica vocala cuort avon Nadal. Il Chor mischedau Suraua ed igl ensemble kontra.cant contan sut la direcziun da Flavio Bundi. Plinavon ei uonn il giuven ensemble da cantaduras Cantus Avis sut la direcziun da Rilana Cadruvi. Tenor il motto «3 concerts – 3 formaziuns – 75 vuschs» astga gl’auditori guder melodias enconuschentas sco «Maria durch ein Dornwald ging» ni la svedesa «Julenat» ed autras commuentontas sco «Silence my soul e «Il clom dil zenn». Canzuns da Nadal, per part cumposiziuns novas e premaudiziuns da Flavio Bundi – ina da quellas cun text dad Arnold Spescha – dattan tempra al concert. Igl ei in viadi entuorn il mund, cun melodias da differentas culturas e lungatgs. Ina dallas finamiras vegn ei puspei ad esser d’emplenir gl’entir spazi da concert, pia las baselgias, cun suns e tuns e musica. La «Notg dils chors» ei dumengia, ils 15-12-2024 allas 18.00, ella baselgia dalla s. Crusch a Cuera. Ils proxims dus concerts ein sonda, ils 21-12-2024, allas 20.00, ella baselgia parochiala da Val S. Pieder e dumengia, ils 22-12-2024, allas 20.00, ella baselgia claustrala a Glion. Choristas e chorists dalla Lumnezia ella baselgia claustrala a Glion.

Il coc dad ina perfurada el funs da Castrisch la stad vargada muossa che la part sut dalla Surselva ei stada 1000 onns curclada dil lag da Glion – il lag caschunaus dalla bova da Flem avon 9500 onns. Mathias Seifert dil Survetsch archeologic dil cantun Grischun ed il geolog Adrian Pfiffner han presentau ils detagls dallas novas enconuschientschas la gievgia vargada a Cuera. Cu la bova da Flem ei sbalunada a val ha la scienzia saviu datar ualti exact – avon biabein 9500 onns. Sin quei datum ei igl Survetsch archeologic dil cantun Grischun vegnius grazia ad in ruver anflaus igl onn 1961 a Rueun. L’aua gronda dil Rein ha deliberau il ruver ella vischinonza dil binari dalla Viafier retica. Il lenn ei in engrazieivel object per tradir la vegliadetgna grazia alla aschinumnada analisa dendrocronologica, il calender dils rins annuals e la dataziun carbonica. Sco quei che Mathias Seifert dil survetsch archeologic ha tradiu la gievgia vargada a Cuera ha ei cuzzau in amen entochen che las metodas modernas dad analisar han tradiu la vegliadetgna dil ruver da Rueun. «Las analisas han mussau ch’il ruver ei morts ella vegliadetgna da 359 onns igl onn 7469 avon Cristus, pia avon biabein 9500 onns.» Tenor Mathias Seifert eis el negaus ella aua dil lag da Glion ch’ei seformaus entras la bova da Flem. Novas enconuschientschas Cons onns che la part giudem dalla Surselva ei stada curclada cun aua avon ch’il Rein ha puspei fullau via tras la bova e formau la Ruinaulta ei denton buca stau enconuschent, silmeins eintochen ussa buc. La stad vargada ha il student digl Institut dallas scienzias geologicas dalla Universitad da Berna, Lukas Hayoz ed il professer da quei institut, Flavio Anselmetti schau furar a Castrisch ina ruosna 30 meters giuaden el funs. Il coc dalla furada el terren da Castrisch ha tradiu con gitg ch’ils sediments ein seformai in sur l’auter el lag prehistoric. «Jeu sun bunamein daus giud la sutga en vesta dils resultats», ha Adrian Pfiffner, il professer da geologia emeritau tradiu ier a Cuera. Il pli giufuns han ils geologs anflau la puorla caschunada dalla bova da Flem. «Sura havein nus anflau diversas stresas da glera.». Pervia dil lag hagien il Glogn ed il Rein plazzau la glera groba sisum la val e sulet il material fin hagi contonschiu il funs dil lag a Castrisch, ha il geolog explicau. Tenor l’analisa detagliada dils sediments e restonzas da lenna ella glera han ils geologs constatau che la bova ha frenau l’aua dil Rein el decuors da biabein 1000 onns. «Suenter ch’il lag ha giu contonschiu l’altezia da 820 meters sur mar ha l’aua fullau via tras la bova.» Il vitg da Sevgein schai per exempel sin ina altezia da 861 meters sur mar. Adrian Pfiffner che sefatschenta gia dapi decennis cun la bova a Flem ei vegnius alla conclusiun ch’ei hagi dau pliras grondas ruttadiras tras la bova da Flem che han schau anavos fastitgs plinengiu ella Val dil Rein. «Leu havein nus anflau pliras restonzas da glera ch’ein sederschidas dalla val giu.» Ed en quellas restonzas eran fastitgs humans da catschadurs, restonzas ch’ein denter 9000 e 9500 onns veglias. Situaziun climatica extrema Il coc dalla furada da Castrisch ha aunc purtaus ulteriuras enconuschientschas. «Il lag ei sesvidaus bunamein cumplettamein entochen avon 5700 onns», ha Adrian Pfiffner explicau. El gi dad esser surstaus che quei seigi succediu el decuors da 3000 onns ch’el valetescha per spert. «Restaus ei lu aunc in laghet sin ina altezia da 700 meters sur mar.» Entochen che la Ruinaulta ei seformada sco ella sepresenta oz ein varga 5000 onns vargai dapi la bova da Flem. Tenor las explicaziuns dil geolog ei la bova da Flem cun 10 km³ la pli gronda bova dallas Alps. La toccanaglia dalla bova tonscha da Panaduz entochen Castrisch ed ella ha stuppau il Rein ed il Glogn e formau il lag da Glion. La bova ei succedida en ina fasa suenter il davos temps da glatsch nua che la media dalla temperatura ei carschida per 4 grads. «Quei augment dalla temperatura ei lu succedius enteifer 2000 onns», ha Adrian Pfeiffer aschuntau. Finanziau las retschercas actualas dalla bova da Flem ha era l’Uniun bova da Flem che vegn presidiada da Jürg Caprez. El ei satisfatgs dils resultats ch’el valetescha per impurtonts per la populaziun da Flem. «Nus sentin era ch’igl interess turistic per la bova da Flem crescha e che la glieud ei fetg interessada co la Ruinaulta ei seformada.»

La digitaliaziun fa progress, e quei sin tuts secturs! Per ils ins vai memia plaun, ferton ch’auters pon buca suandar. En mintga cass setracta ei d’ina realitad che selai buca midar, che nus stuein bugen ni nuidis acceptar. Las midadas ein fundamentalas, seigi quei ella veta professiunala sco privata. Ed ei tucca in e scadin. Tgi che s’oppona vegn praticamein sclaus dalla veta sociala, pertgei senza ils mieds electronics ein ins piars. Alla generaziun giuvna caschuna l’applicaziun da quels instruments negins problems. Els neschan e creschan si en quei mund digital. Auter per ils avanzai ed attempai. Per quella generaziun eis ei ina mulesta e grevezia. Bein enqual persuna ha fastedis cun quella midada, era sch’ella ei in benifeci per la veta quotidiana. In fatg veseivel ei la dismessa dil pupi. Ils bials documents en cumparsa festiva svaneschan. Els vegnan «scannai» ed existan mo pli en versiun digitala. Ina biala brev ni ina gratulaziun screta a maun s’audan tiel vargau. Tut quei ch’ei en pupi vegn dismess. Jeu mez hai gronda breigia cun quella pratica e sai buca sespartar da regurdientschas palpablas e veseivlas. Ei sedamonda, sch’ins ha era en decennis e tschentaners aunc access a quei «archiv digital»? Avon siat onns hai jeu scret ina columna davart «ils subdits dalla digitalisaziun» e denter auter menziunau las midadas radicalas che sedattan cheutras ellas relaziuns persunalas. Il star da cumpignia e da dar ina paterlada ed ils discuors persunals vegnan savens remplazzai entras entginas brustgas electronicas (sms). Las reits socialas cun ils novs instruments (Facebook, Twitter, Instagram, Youtube, Tiktok) fan furore. Ins vegn inundaus da news superficialas, enzugliadas en strufientschas linguisticas. Bagatellas e tuppadads, mo era inculpaziuns nungiustificadas vegnan derasadas e lagutidas cun ardiment. En quei mund virtual maunca scadina controlla, quei en cuntradicziun cun las medias, nua la redacziun porta la finfinala la responsabladad per il cuntegn. Quella superficialadad ei tissi per saver far in guidicament fundau, seigi quei sin palancau economic, social e politic. Quei cunfar daventa era in prighel per nossa democrazia directa. «Co duei il pievel saver far in giudezi fundau e ponderau, sch’el ha ina munglusa informaziun sur da quei ch’el ha da decider?» Igl effect semuossa pli e pli en votaziuns ed elecziuns! Egl interval dils davos siat onns ha quella evoluziun fatg in considerabel progress. Quei semuossa a moda exemplarica cul telefonin – «il handy» ni il «smartphone». All’entschatta dils onns siatonta era il telefon portabel in stermentus apparat cun in grond volumen ed ina gronda peisa. Sias pusseivladads seretrenschevan sin cuorts discuors a distanza (en pei dil telefon tradiziunal). In product da luxus, reservaus als previligiai! Ed oz? Ina miniatura ch’ha plaz el sac da caultschas, denton dotaus cun ina stermentusa savida e cun funcziuns bunamein illimitadas. Els ei daventaus in bategl indispensablel per in e scadin e quei buca mo per la communicaziun, mobein era sco clav d’access per tut e dapertut, seigi quei per arranschaments e miezs da transport (inclusiv runals e sutgeras) El confirma il dretg da far diever dalla Viafier retica sco dallas VFF/SBB. Secapescha che pagaments e transacziuns bancaras succedan entras quei «sabiut». Grazia a sia savida vegn el era consultaus nuninterrutamein. Quei semuossa per semeglia en discuors. Sch’ins sa buc enzatgei, clom’ins immediatamein il telefonin en agid. El ei era in bien guid da viadi che sa nua mintga object sesanfla. E per conclusiun sa el aunc «protocollar» cun ina seria da fotos nua ch’ins ei staus e tarmetter ils maletgs als mes. Las pusseivladads ein enormas ed igl ei da supponer che quei mondi aunc vinavon a moda exponenziala, en special entras la savida artificiala. Perquei eis ei indispensabel da trer confins e reglar l’applicaziun, quei era per proteger la giuventetgna e la sfera privata. Ina damonda fasierla: Tgei schabegiass pomai, sch’igl entir mund fuss duront diesch dis senza telefonin? Ina catastrofa d’ina dimensiun horribla. Quei ei in mussament da nossa dependenza totala ed universala dallas novaziuns tecnologicas, in fatg che selai buca midar. Nus savein mo sespruar da mantener il saun giudezi e d’impedir il maldiever. Dumeni Columberg (Mustér) è stà redactur, blers onns president communal e cusseglier naziunal. El s’engascha anc adina per la cuminanza e la cultura.

L’avertura dalla stagiun d’unviern en Surselva stat avon porta. Tenor las pendicularas dalla Surselva ein ins pinaus per Nadal e Daniev grazia alla neiv tecnica. Neiv artificiala, sco la neiv tecnica vegn era numnada, hagi ins saviu producir en abundonza ils davos dis. Tuttas destinaziuns dumandadas dalla FMR han confirmau ch’ils hotels e habitaziuns da vacanzas en Surselva seigien occupai bein entochen fetg bein sur firaus. Avon dus onns havev’ei strusch neiv quels dis da december en Surselva. Bial’aura cun temperaturas migeivlas, munconza da forz’electrica e d’aua per far neiv eran ils problems che occupavan las destinaziuns denter Tujetsch e Flem il december 2022. Tut in auter maletg igl onn vargau: Neiv avunda dalla «Dunna Holla» sco era ord ils canuns da neiv. E grazia ad in onn cun avunda plievgia hai era dau avunda forz’electrica per far neiv. Suenter Daniev 2024 ha Jürg Schmid, il president da Grischun Vacanzas, discurriu d’ina partenza fulminonta ella stagiun d’unviern en tuttas destinaziuns dil Grischun. Ed uonn paran las bunas cundiziuns da neiv da serepeter grazia alla neiv tecnica. En Surselva ein ton la gastronomia sco era las pendicularas da buna speronza. Ils signals seigien positivs, hai giu num en quels treis loghens che la FMR ha dumandau suenter. Hosps da vacanzas gia l’entschatta december Il directur da Surselva Turissem, Kevin Brunold, di che tenor las reservaziuns seigi la gronda part dallas stanzas da hotels ed habitaziuns da vacanzas a Breil/Vuorz/Andiast, Sursaissa e Val Lumnezia reservadas ils dis da firaus naven dils 26 da december entochen vid ils 4 da schaner 2025. «Igl ei adina ina caussa dil cletg cun l’aura. En nos territoris da skis han ins saviu enneiver biars kilometers pistas grazia allas temperaturas freidas dils davos dis. Tuts speran sin neiv per saver arver tuttas pistas», di Kevin Brunold. Pascal Schär, il plidader dallas pendicularas Andermatt/Sedrun/Mustér rapporta da bunas frequenzas egl intschess da skis dil Gemsstock, e quei gia dapi la fin da november. La gronda part dils hosps ella destinaziun denter Mustér ed Andermatt arrivien denton pér ils 26 da december. Pascal Schär: «Nus supponin che nus vegnin puspei a survegnir biars hosps dils Stadis Uni dall’America sur firaus.» Grazia agl Epic Pass, la carta da stagiun internaziunala, s’augmentien ils hosps americans ella regiun. Giudem bien e sissum mender Stefan Arnold, il gestiunari dallas pendicularas da Mustér di ch’ins hagi ussa giu aviert ina fin d’jamna sco partenza dalla stagiun. Naven da sonda proxima, ils 21 da december 2024 vegni ins ad arver definitivamein ils tschancuns ch’ins sappi duvrar. «Culla neiv vesi ora schliet tier nus. Quei vul dir, en quels loghens che nus havein saviu producir neiv, eisi bien. Mo la part sissum dil territori da skis ha fetg pauca neiv.» Las pistas fatgas cun neiv tecnica giudem igl intschess da skis seigien denton en in fetg bien stan, di Stefan Arnold. Saviu enneiver ina gronda part dil territori da skis ha il territori da Andermatt e Sedrun. Il plidader Pascal Schär: «Grazia alla neiv tecnica havein nus saviu metter en funcziun la sonda vargada tut ils stabiliments.» La qualitad dallas pistas seigi fetg buna, di Pascal Schär. «Naven da Mustér entochen Andermatt ein las combras d’hotel e las habitaziuns da vacanzas reservadas cumplettamein.» Per cletg datti neiv tecnica Tuttas desitinaziuns da skis naven da Flem entochen sissum la Surselva han dau la medema risposta alla damonda, co ei fussi pusseivel d’ir cun skis senza neiv artificiala ni neiv tecnica. «Senza neiv artificiala vesess ei ora fetg mal.» Las destinaziuns amiez la Surselva ed aschia era Flem/Laax/Falera rispundan ch’ei maunchi aunc neiv naturala egl entir territori da skis. Lisa Lerchi dalla partiziun da communicaziun da Flem/Laax/Falera di, ch’entras l’avertura dalla stagiun gia la fin da november hagi Flem/Laax/Falera saviu porscher ses survetschs a biars hosps gia treis jamnas avon Nadal. «Entuorn ils 28 da december contonscha nossa la destinaziun il dalla stagiun da Nadal e Daniev. Entochen lu sperein nus propi da survegnir neiv e da saver arver tuttas pistas», aschia Lisa Lerchi. Naven dad uss dumengia seigien las pistas a val viers Flem e Laax aviartas. Hosps vegnan – era sche la neiv maunca Ellas destinaziuns turisticas dil cantun vegn tut preparau per ils pli intensivs dis digl onn. Sur ils dis da firau .… neiv tecnica Martin Gabriel/FMR Naven dils 26 da december entochen ils 4 da schaner 2025 ein ils hotels e las habitaziuns da vacanzas en Surselva occupai fetg bein. Grazia allas temperaturas favoreivlas han las pendicularas saviu producir biara neiv tecnica ils davos dis ed aschia procurar per pistas attractivas pils dis da fiasta. Malgrad tut maunchi la neiv naturala, dian ils responsabels dallas pendicularas denter Flem e Tujetsch. Dunna Holla lai spitgar Il gestiunari dallas pendicularas da Mustér, Stefan Arnold, di ch’el sappi arver sur fiaus mo quellas pistas ch’ins hagi saviu producir neiv tecnica. Per la part sissum dil territori da skis da Mustér drovi ei neiv dalla Dunna Holla, di Arnold. Puncto neiv naturala di Stefan Arnold quei che la FMR ha udiu da tuttas destinaziuns sursilvanas. Il directur da Surselva Turissem Kevin Brunold di che l’experientscha dils onns vargai muossi ch’ils hosps da vacanzas vegnien sur firaus. «L’experientscha muossa ch’ils hosps vegnan, era sche la neiv maunca. En cass da pauca neiv stuein nus sco destinaziun porscher bunas alternativas tier igl ir cun skis.»

La radunonza communala da Medel Lucmagn dalla davosa gievga sera ha decidiu da buca vender la casa da scola da Platta. Quella vegn dapi igl onn 1975 buca pli duvrada sco scola. Ina rolla impurtonta ella discussiun ha la giuventetgna da Medel giugau. Per la vischnaunca ei la decisiun da buca vender la casa da scola in segn indicativ. Egl avegnir duei la vischnaunca vegnir sustenida dallas uniuns dil vitg per mantener igl edifeci. «Igl ei stau il dretg mument da dumandar nossa populaziun tgei che duei succeder cun la casa da scola da Platta», di il president communal Claudio Simonet. El e ses cunsuprastonts seigien leds che quei tema seigi vegnius tractandaus. La suprastonza communala seigi stada surstada positivamein dalla gronda participaziun dalla giuventetgna alla radunonza communala, di el, e vinavon: «Cun la decisiun da nossas vischinas e vischins da buca vender la casa da scola, havein nus contonschiu enzatgei impurtont. Per nus sco suprastonza communala munta quella decisiun da buca vender la casa da scola, ch’il suveran sto vegnir integraus ellas mesiras pil manteniment.» La casa da scola a Platta vegni duvrada oz dallas uniuns da vischnaunca. L’idea dalla suprastonza communala fussi ei da formar ina gruppa da lavur cun quellas e quels che drovien la casa da scola el mument. Quella gruppa duessi far propostas e sviluppar ideas co utilisar ed era co finanziar la casa da scola da Platta vinavon, aschia il president communal. Atelier Platta ei buca reussius Avon paucs onns ha ina gruppa cun la sviluppadra communala da Medel Lucmagn, Daniela Kienzler, luvrau vid in project per in liug d’inscunter interdisciplinar ella casa da scola da Platta. La casa fuss en quei cass daventada in liug per cuors, exposiziuns e sentupadas e dimoras culturalas. Igl «Atelier Platta», sco quei che quei project vegneva numnaus, han ins stuiu interrumper suenter entgins onns perquei ch’ils daners per realisar el muncavan. Tenor il president da vischnaunca Claudio Simonet hagi la suprastonza communala accumpignau intensivamein il project Atelier Platta. «Nus havein ponderau gia baul tgei che nus fagein cull’immobilia casa da scola Platta, sche quei project havess buca da daventar realitad. Gia leu ei l’idea da suttametter la damonda alla populaziun stada sin meisa.» Baghetg cun buna substanza «La scola da Platta ei vegnida baghegiada entuorn 1960», declara Claudio Simonet. «Igl onn dallas lavinas 1975 han ins serrau la scola. Il baghetg ha ina buna substanza.» Ord quei pugn da vesta setracti ei d’ina immobilia da buna qualitad. «Energeticamein ei la casa secapescha buca sil stan actual. Il scaldament da forz’electrica cuosta 8000 francs ad onn alla vischnaunca», di il president communal. Plinavon seigi la casa da scola da Platta situada empau ell’umbriva sut la Via dil Lucmagn giuaden en ina ruosna. «Nus havein calculau ch’ins stuess - per optimar la qualitad da diever – investir ils proxims onns circa 300 000 francs en la casa da scola.» Finanzas ein il problem Da principi mantenessi la vischnaunca bugen sias immobilias, manegia Claudio Simonet. Il problem seigi denton la situaziun finaziala dalla vischnaunca Medel Lucmagn. «Cun nossa vischnaunca va ei buca schi bein pli finanzialmein. Nus havein da far biaras e per part grondas investiziuns egl avegnir. Quei munta che nus savein buca selubir tut pli.» Il buordi finanzial dalla vischnaunca sappi vegnir purtaus mo sch’ei reusseschi da generar novas entradas. Speronza silla giuventetgna A caschun dalla radunonza communala dalla davosa gievgia sera ei la speronza dil president communal da sentir la tenuta positiva dallas uniuns e dalla giuventetgna per mantener la casa da scola a Platta secumplenida. «Tiels giuvens ei in grond potenzial d’ideas e da quel stuein nus e vulein nus saver profitar.» Claudio Simonet manegia concluda ch’ei seigi pusseivel da realisar buns projects en vischnaunca. «Quei muossa denter auter la secunda casa da scola da Medel a Curaglia, ch’ei vegnida transformada avon paucs onns en ina casa cun tschun habitaziuns suenter che las davosas scolaras e scolars han bandunau la scola da Medel en direcziun Mustér.» Medel Lucmagn La vischnaunca da Medel haveva avon in onn 328 habitontas e habitonts. La vischnaunca ei dividida ellas nov fracziuns Il pli grond vitg è oz Curaglia (1332 m). Ils ulteriurs vitgets dalla vasta vischnaunca ein Soliva (1492 m), Mutschnengia (1405 m), Fadretsch (1278 m), Baselgia (1365 m), Drual (1412 m), Matergia (1415 m), Pardé (1400 m), Fuorns (1488 m), Acla (147 m) e Sogn Gions (1623 m). Dalla val siado meina la Via dil Lucmagn che colligia la Surselva cun la Val Blenio el Tessin. La vischnaunca Medel Lucmagn ha 12 uniuns culturalas e da sport. Claudio Simonet ei dapi 2021 president communal da Medel Lucmagn. Quei uffeci haveva el gia exequiu ils onns 2004 entochen 2010. (fmr/mg) Casa da scola resta en possess dalla vischnaunca La davosa gievgia sera ha la radunonza communala da Medel Lucmagn decidiu da buca vender la casa da scola da Platta. La suprastonza communala haveva decidiu da tractandar quella vendita suenter ch’ins haveva stuiu interrumper il project da cultura «Atelier Platta» igl onn vargau. Separticipada dalla radunonza communala e s’engaschada per mantener la casa da scola da Platta en possess dalla vischnaunca seigien surtut la giuventetgna da Medel Lucmagn, di il president communal Claudio Simonet en discuors cun la FMR. «Jeu vesel quei engaschi da nossa giuventetgna era sco giavisch da s’engaschar per la casa da scola che vegn duvrada oz en special dallas uniuns da medel per lur exercezis ed occurrenzas.» (fmr/mg) La vischnaunca da Medel Lucmagn venda buca la casa da scola da Platta La vischnaunca da Medel Lucmagn venda buca la casa da scola da Platta

Il davos venderdis sera ha il suveran da Sagogn detg GIE all’introducziun da tempo 30 enteifer il vitg. 46 votantas e votants ein stai persuenter e 34 han votau encunter la limita da tempo 30 el vitg. Per Katrin Blumberg, la presidenta communala da Sagogn, eisi stau l’emprema radunonza da vischnaunca ch’ella ha tgamunau suenter ch’ella ha surpriu igl uffeci avon in miez onn. Avon tschun onns haveva la radunonza communala da Sagogn refusau l’introducziun da tempo 30 sillas vias da vischnaunca, e quei cun in resultat péz a cup. El messadi per la radunonza communala dil davos venderdis sera scriva la suprastonza da vischnaunca che las cundiziuns generalas en favur da tempo 30 el vitg seigien semidadas fundamentalmein. Perquei hagi la suprastonza decidiu ils 19 da november 2024 da suttametter la damonda aunc ingada al suveran cun recumandar d’approbar quella mesira. Sco la presidenta communala Katrin Blumberg ha detg enviers la FMR, seigi la debatta stada emoziunala: «Nus havein denton priu peda da discussiunar e mintgina e mintgin che ha vuliu s’exprimer ha saviu far quei. Alla fin havein nus fatg la votaziun e 46 han detg GIE e 34 votantas e votants han detg NA alla limita da spertadad 30 enteifer il vitg da Sagogn.» Dapi plirs onns in tema L’introducziun da tempo 30 enteifer il vitg da Sagogn seigi buca novs, di la presidenta communala Katrin Blumberg ch’ei dapi in miez onn en uffeci sco presidenta communala. «Gia pli baul ha il suveran da Sagogn decidiu da far in concept da traffic per la vischnaunca. Enteifer quei concept er’ei previu da far ina proposta per tempo 30. Quella mesira ei da lezzas uras denton vegnida refusada dalla radunonza communala perquei ch’ins astgava da quei temps realisar tempo 30 mo ellas zonas cun biaras frequenzas e cun biars habitadis.» Consequentamein havess ins per exempel buca saviu introducir tempo 30 denter la stiziun dil vitg e la casa da scola da Sagogn», di Katrin Blumberg. «Ad interim dat ei buca pli quella differenza ella lescha. Igl ei en quei senn vegniu pli sempel.» La damonda d’introducir tempo 30 seigi vegnida giavischada da biaras habitontas e habitonts da Sagogn, di la presidenta communala en discuors cun la FMR. Tut ils commembers dalla suprastonza communala seigien vegni plidentai arisguard quei tema. «Tempo 30 era ina pendenza che nus havevan ed ussa ei quella liquidada per la radunonza communala.» Sche tut mondi tenor plan duessi tempo 30 a Sagogn daventar realitad el decuors digl onn 2025, aschia Katrin Blumberg. Preventiv ulivau Sper la damonda d’introducir tempo 30 ha la radunonza communala da Sagogn deliberau pliras damondas da credits ed il preventiv da vischnaunca per 2025. Quel preveda entradas ed expensas da ver 4,7 milliuns francs ed in pign avanzament dil recav da 385 francs. El quen d’investiziuns per 2025 ha la suprastonza communala planisau expensas da 704 000 francs ed entradas da 1 720 500 francs. Il preventiv ed il quen d’invesiziuns ein vegni approbai unanimamein dalla radunonza communala. Approbau ha il suveran era la damonda da conceder in credit da 90 000 francs alla stizun dil vitg per ils onns 2025 – 2027 ed in credit da 100 000 francs per la midada dalla IT dall’administraziun communala. «Jeu haiel plascher dalla politica communala» Dapi in miez onn ei Katrin Blumberg presidenta dalla vischnaunca da Sagogn. Cun 98 da 124 vuschs eis ella vegnida elegida la primavera vargada. Avon il presidi ha Katrin Blumberg che deriva oriundamein dalla Tiaratudestga fatg part entgins onns dalla suprastonza communala. Il davos venderdis sera ha ella che ha supriu igl uffeci sco emprema dunna a Sagogn tgamunau sia emprema radunonza communala cun ina liunga gliesta da tractandas. FMR: Vossa emprema radunonza sco presidenta ei vargada. E lu? Katrin Blumberg: Jeu sun en emprema lingia surstada che nus sco suprastonza nova havein tuttina dumignau da tractar tuttas fatschentas ch’eran tractandadas. Jeu haiel giu il sentiment che nus hagien – malgrad il tema emoziunal da tempo 30 en vischnaunca – giu ina buna e quieta atmosfera da radunonza. Jeu sun engrazieivla per quei allas votantas ed als votants. In grond sustegn muntan mes collegas da suprastonza e l’administraziun per mei. Ad els vuless jeu far in cumpliment per lur preparaziun da quella radunonza communala. Hai dau reacziuns suenter radunonza? Gie, ei ha dau entginas reacziuns a bucca ed jeu haiel survegniu entgins messadis per telefon cun buns plaids. Quei fa plascher e fa bein. Jeu haiel negina agenda e negin program politic en quei senn ch’jeu vulessel catschar atras enzatgei a Sagogn. Jeu lessel plitost tedlar tgei che la populaziun di ed entrar sin lur basegns tematics. Miu giavisch persunal e principal per miu temps sco presidenta ei da vegnir da terminar la planisaziun locala e da realisar ils projects actuals ch’ein en discussiun a Sagogn. Sco presidenta vuless jeu en emprema lingia esser la coordinatura dils basegns dalla populaziun da Sagogn. Vus deriveis gie oriundamein dalla Tiaratudestga. Tgei ei auter ella politica da Sagogn che en Tiaratudestga? Jeu sun ida naven dalla Tiaratudestga cun gnanca 20 onns e vai emblidau fetg bia. Mo jeu sun stada engaschada gia sco fetg giuvna ella politica d’ina partida en in marcau cun 200 000 habitontas e habitonts en Tiaratudestga. Leu era tut bia pli ruh ed adina en favur dallas partidas. Cheu en Svizra, ed aschia era a Sagogn fagein nus surtut politica per sligiaziuns ed ei va per la caussa e buca per la partida. Jeu haiel plascher da far politica locala cheu per cattar bunas soluziuns. (fmr/mg) In vitg dapli cun tempo 30 Il davos venderdis sera ha la radunonza communala da Sagogn decidiu cun 46 encunter 34 vuschs ed in’abstenziun d’introducir la zona da tempo 30 el vitg da Sagogn. La damonda d’introducir tempo 30 seigi vegnida giavischada da biaras habitontas e habitonts da Sagogn, di la presidenta communala Katrin Blumberg en discuors cun la FMR. Tut ils commembers dalla suprastonza communala seigien vegni plidentai arisguard quei tema. «Tempo 30 era ina pendenza che nus havevan ed ussa ei quella liquidada per la radunonza communala.» Sper la damonda da realisar la zona da tempo 30 ha il suveran da Sagogn era concediu differents credits ed approbau il preventiv per 2025. La presidenta communala da Sagogn, Katrin Blumberg, ha tgamunau il davos venderdis sera sia emprema radunonza sco presidenta da vischnaunca. (fmr/mg Katrin Blumberg ha dirigiu si’emprema radunonza communala da Sagogn sco presidenta. Ina tematica ei stau l’entrada da tempo 30 sillas enteifer il vitg da Sagogn

Jeu stun mal che jeu setilel ora avon vus e presentel mia veta intima. Aber jeu sai numdadiu buca tgei auter raquintar. Sinceramein sundel era empau frustrada dapi la davosa sonda sera. Perquei che jeu sesevel aunc adina sil schetg quei che pertucca amurs e schmusis, hai spontan dumandau il giuven davos la bar, sch’el vegni a beiber in caffè cun mei. El veva schon in pèr autras gadas mirau sin mei cun in egl tschèc. Jeu hai schau anavos tut mias retenientschas e sun ida vid la bar. Mes amitgs tuts davos mei vid far curascha. Leu hai brattau in dus plaids cun il tal e lura dumandau: Vegnas inaga a beiber in caffè cun mei? El ha rispundiu cun in suttun in tec malpazient: Na merci, grad ussa buc. – Super. Jeu sun ida directamein, senza batter ils egls, anavos tier mia meisa e tier mes amitgs. Tuts la bucca aviarta. Negin che saveva capir ei. Luc, forsa ha el gie ina – ni ch’el stat sin umens, ha in collega lu manegiau. Tuttina, silmeins in caffè? Sch’el fuss maridaus e vess affons, basta, lu capessel ei. Aber in giuven da zatgei vegn onns e gnanc ir a beiber in caffè – in pign flirt ni semplamein ina biala sentupada? Jeu hai per in cuort mument dau si la speronza – e siemiel anavos da miu temps a Paris. «Giovannis Zimmer» da James Baldwin dat a mi il refugi che jeu drovel, era sche la historia va ora en mal. In marcau, nua ch’il pievel ei forsa in tec pli selvadis, quei che pertucca l’amur e buca mo quei che pertucca ir a cuolm e far caschiel. Mia affera da Paris veva num Giacomo, in Pugliese che viveva gest sper il santeri Père Lachaise ed era regissur da films. Bialas seras cun pizza, kino e cigarettas, bluts sil canapè. Gie, jeu dun tier – el veva aunc ina duas autras dasperas, aber zaco empurtava ei nuot. Jeu sesentevel carezzada e nus mavan maun en maun atras las notgs da Paris. Zacu ha la historia lu numdadiu priu ina fin scochemai – ei ha definitivamein valiu la peina. (Forsa raquentel l’entira historia in auter di.) Era autras giuvnas ed auters giuvens eran a Paris empau pli aviartas ed aviarts. Jeu seregordel vi dad ina bellezia sera che nus eran sin ina terrassa da tetg cun survesta sur igl entir marcau. Sco pietigot haiel giu in bitschergnem cun in da quels schanis. El haveva ina amitga, aber nus vevan semplamein ina buna sera, e daco buca viver mo per ina sera el mument? Ei era per omisdus clar, quei era ina caussa unica. Aber senza la buna vess enzatgei muncau. Jeu lessel buca dir ch’ins stoppi bitschar entuorn igl entir mund. Aber ei dat muments, nua che jeu giavischass che miu contuorn fuss in tec pli lucs e prendess buc aschi serius la veta. Forsa emprovel da contonscher quei cun mia columna. Ni sundel jeu forsa mezza la quolpa? Sundel jeu mezza vegnida empau bravina denter tut quels cuolms? En mintga cass dat il scriver a mi novs impuls. E sche vus duvreis inspiraziun: La canzun, tier la quala Giacomo ed jeu fagevan l’amur: Dalida – va tu sei libero. Patetic? Mo in tec. Gianina Flepp è performista, realisatura da films e teater e semiadra da professiun.

Ils proxims onns duei il Rein Anteriur vegnir renaturalisaus sin plirs tschancuns da vischnauncas dalla Surselva. Aschia era a Trun e leu ein in’emprema etappa vegnida realisada il november. El contuorn dalla punt d’autos dalla via cantunala sut Zignau ein pliras siaras vegnidas eliminadas el flum. Ellas eran in impediment per pèschs pigns e rambots. Avon rodund siat onns ei la vischnaunca da Trun vegnida confruntada culla damonda da renaturalisar in dutg a Lumneins. La damonda ei vegnida dall’Ovra electrica Turitg. Quella dispona d’in fond che vegn spisgentaus cun dus raps l’ura kilowatt da clients che prefereschan energia ecologica. Ils daners en quei fond ston vegnir mess a disposiziun per renaturalisar auas el cantun Grischun. Damai ch’il dutg a Lumneins cunfinescha da mintga vart cun terren privat ei quella renaturalisaziun buca vegnida en damonda. Persuenter ei lu sedada in’autra idea. En connex cun in discuors concernent il campadi, la zona d’uaul e l’ogna da muntada naziunala spel Rein cugl uffeci d’ambient ed igl uffeci d’uaul e prighels dalla natira, ei sedada la damonda, schebein ins less buca nezegiar daners da quei fond per ina renaturalisaziun il Rein Anteriur. Davart l’Ovra electrica Turitg ei l’idea vegnida beneventada ed aschia ha la planisaziun dil project saviu vegnir iniziada. Persuenter ei in biro specalisau vegnius incaricaus. Realisau l’emprema etappa Il project da renaturalisaziun dil Rein Anteriur sin intschess dalla vischnaunca da Trun ei calculaus cun cuosts da rodund nov milliuns francs. Igl ei previu da realisar el en etappas ils proxims onns. Digl entir tschancun da rodund 5,5 kilometers ein in’emprema part cun ina lunghezia da rodund 300 meters vegnida realisada il november vargau. Ei setracta dalla part dil Rein Anteriur dado e dadens la punt d’autos dalla via cantunala sut Zignau. «Suenter l’aua gronda da 1987 eran pliras siaras vegnidas construidas leu cun crappa e betun, probabel era per proteger ils fundaments dalla punt. Entginas da quellas siaras ein denton vegnidas destruidas dapi lu, medemamein d’aua gronda», di il forester communal Carlo Monn che ha representau la vischnaunca da Trun ellas lavurs che han cuzzau rodund duas jamnas. Ina siara era semantenida bein e quella impedeva als pèschs pigns ed ils rambots da serender dil flum siadora. Quella barriera ha saviu vegnir eliminada en connex cun quei project. Formau da niev il vau dil flum El vau dil flum ei denton buca mo vegniu eliminau siaras, mobein era procurau per niev spazi da viver pils animals dall’aua. 140 carpuns cun ina dimensiun da 2,5 entochen 6 tonnas ein vegni reparti el flum. La crappa persuenter ha la vischnaunca da Trun mess a disposiziun, aschidadir sco sia cumpart vid quell’etappa cun cuosts da 415 000 francs. Grazia a quei material han viadis pli liungs da menar neutier tal saviu vegnir impedi. Igl ei crappa ch’era sefrenada egl uor dalla Zinzera. «Quella sanaziun ei ina plivalur ch’enrihescha l’ecologia dil flum», constatescha Carlo Monn. Per saver far las lavurs ein ils pèschs vegni pigliai en quei liug e l’aua ha stuiu vegnir deviada. Quels pèschs ein allura puspei vegni remess leu. Dils cuosts per quell’etappa surpren l’Ovra electrica Turitg biebein ina tiarza. Ina cumpart essenziala da 45 % sbursescha la Confederaziun. Meglier spazi da viver pils pèschs Fetg cuntents cun quell’emprema etappa dalla renaturalisaziun dil Rein Anteriur a Trun ei era il survigilader da pesca cantunal Roland Tomaschett: «Igl ei stau pusseivel d’eliminar ina siara ch’era in impediment pils pèschs pigns e rambots da serender dil flum siadora. Jeu sun satisfatgs che quella barriera ha saviu vegnir eliminada.» Dapi che las empremas lavurs da planisaziun ein vegnidas instradadas avon rodund siat onns eis el staus involvius el project: «La projectaziun ha cuzzau ditg, damai che plirs uffecis han giu in plaid el capetel. Igl ei stau da sclarir damondas per exempel pertuccont la segirtad futura dil flum ni era l’aua sutterrana.» La carpuna ch’ei vegnida plazzada el Rein fa il flum buca mo pli ruasseivels, ella procura era per novs refugis pils pèschs. Ina sfida birocratica Ils proxims onns duein ulteriuras etappas per renaturalisar il Rein Anteriur a Trun suandar. «La proxima ei da dar dapli spazi al flum visavi Lumneins. Il flum duei vegnir distaccaus da sia fuorma da canal e survegnir dapli structura ed aschia meglier spazi vital pils animals dall’aua», di Roland Tomaschett. Cura che quell’etappa suonda ei aunc buca clar. Las lavurs da baghegiar dall’emprema etappa ch’ein vegnidas planisadas e survigiladas d’in biro extern han saviu vegnir exquidas d’ina interpresa dalla regiun. «Aschia havein nus risguardau l’economia regiunala ed il medem mument migliurau l’ecologia el flum», di Carlo Monn. Pertuccont la proxima etappa visavi Lumneins di el: «Quei vegn danovamein ad esser ina gronda sfida birocratica. Leu ha ei num prender risguard denter auter era dil trassé dalla Viafier retica ni era da lingias da tensiun aulta.» Migliurau il spazi da viver dils pèschs Avon in meins ei in tschancun da rodund 300 meters dil Rein Anteriur sin intschess dalla vischnaunca da Trun vegnius renaturalisaus. El contuorn dalla punt d’autos dalla via cantunala sut Zignau ein siaras veglias vegnidas allontanadas. Ellas eran in impediment pils pèschs pigns. Il medem mument ei vegniu plazzau carpuna el vau dil flum. Aschia seporscha in niev spazi da viver als animals dall’aua. Quei project che ha custau rodund 400 000 francs stat en connex cun in project pli grond da renaturalisar il Rein Anteriur en Surselva. Tut en tut ei previu d’investir persuenter sulettamein a Trun ina summa da rodund nov milliuns francs. Quei duei succeder en etappas ils proxims onns e decennis. (fmr/hh) Il Rein Anteriur sut Zignau avon la renaturalisaziun. Il Rein Anteriur sut Zignau suenter la renaturalisaziun. La carpuna procura per dapli variaziun e spazi da viver pils animals dall’aua. Foto Lotar Tomaschett. Il selvictultur communal da Trun, Carlo Monn, ei staus involvius en quell’emprema etappa dalla renaturalisaziun dil Rein Anteriur sin intschess dalla vischnaunca da Trun.

La suga ha teniu e la pendiculara ha saviu transportar ils emprems passagiers: Senza gronds incaps ha la Gruppa Arena Alva fatg vendergis e sonda ils emprems viadis da Startgels tochen Nagens Sura. Zacontas gadas ei ella sefermada, quei ha denton buca disturbau grondamein la glieud che ha priu quei «ascensur». Vendergis e sonda ha la Gruppa Arena Alva envidau la populaziun da far il test cugl implont niev. In’jamna avon ch’il menaschi regular dalla teleferica FlemXpress entscheivi han indigens e hosps astgau ascender culla gondla tochen sin 2200 m s.m.Quei suenter che gl’Uffeci federal da traffic ha fatg l’inspecziun finala, dau la «benedicziun» e priu giu gl’implont niev. En ina minuta e 50 secundas La camona da Segnes (baghetg cun fatschada alva) era tochen ussa solitaria. Da niev ha ella survegniu cumpignia dalla nova staziun. La distanza ei buca liunga: Dalla staziun Camona da Segnes tochen sur la preit-crap dalla Platt’Alva eis ei mo 600 meters. Entochen ussa ei quella stada ina gronda barriera. La preitcrap da 100 meters altezia ei il liug nua ch’il terren ei ruts avon 9500 onns e la bova da Flem ei sederschida a val. Igl ei era il sumfil denter Flem e Laax. La gondla nova surmunta ussa quella preitcrap. Da 2100 m s.m. meina ella en ina minuta e 50 secundas sur duas petgas tochen a Nagens Sura. Vendergis vargau ha la gestiunaria dalla pendiculara nova, la Gruppa Arena Alva, envidau la populaziun da far il test e da duvrar quei niev mied da transport. Avon in onn ha ella priu en funcziun las empremas duas secziuns dil FlemXpress, quella da Flem a Foppa, e la cuntinuaziun da Foppa a Startgels. Ussa ei la tiarza e quarta etappa finida ed ina e scadin han astgau entrar ed ir cugl «ascensur». Smaccau sil nuv «Nagens» Sper la teleferica existenta Arena Express colligia il niev FlemXpress ussa optimalmein il territori. Igl ei in implont da transport dalla generaziun nova. Ins entra buca en ina pendiculara usitada, mobein en in ascensur horizontal. Il sistem senumna «Ropetaxi» ed ei construius en Svizra, e quei gnanc schi lunsch naven dil territori Flem Laax. La Cassons SA, la patruna dil project FlemXpress, ha empustau 120 talas cabinas tier la firma Bartholet da Flums. Ellas funcziunan exact sco in ascensur. Il passagier che entra ella halla dalla pendiculara a Flem elegia la «alzada», respectiv la destinaziun. Sin quei arriva, suenter paucas minutas, la cabina giavischada. Ins astga entrar e gl’ascensur parta. La gondla da FlemXpress ei in design da Porsche. Sonda han ils biars smaccau a Flem sil nuv «Nagens». En siu invit alla populaziun ha la Gruppa Arena Alva scret il suandont tier quell’acziun: «Seigies ina dallas empremas persunas che partan direct encunter la Camona da Segnes e tochen Nagens Sura». Il viadi Flem-Nagens e retuorn seigi ina purschida explicita per pedunzs, e buca per skiunzs, ha la gestiunaria puntuau. Tuttina han ins entupau vendergis era skiunzs ella halla dalla staziun a val a Flem. Il bellezia gi d’unviern ha carmalau era quels da duvrar gl’ascensur horizontal. Pausas sfurzadas Il viadi ella cabina ha il redactur dalla FMR fatg ensemen cun in pedunz ed in skiunz. Treis gadas ei la teleferica sefermada. Il menaschi sto aunc eliminar pigns incaps tecnics. Tras gl’aultplidader han ins udiu ch’ei detti in problem, ins seperstgisi per l’interrupziun, en paucas minutas cuntinueschi quel. Aschia eis ei iu vinavon, tras la staziun da Foppa, quella da Startgels e la staziun reschnova sut la Camona da Segnes. Duront las pausas sfurzadas ein ils passagiers vegni en discuors in cun l’auter. Il pedunz pensiunau ha raquintau da sia veta ed il skiunz indigen da Flem dumandau quei e tschei aschia ch’ei ha semegliau cuort dad esser «pigliaus» ella gondla. Ella staziun Camona da Segnes sespartan las direcziuns dil reminent. In bratsch meina viers Nagens Sura el territori da skis. L’auter ei aunc en construcziun e survescha al turissem da stad. «Gl’atun havein nus saviu entscheiver a baghegiar la staziun da muntogna Ils Cugns. La gronda avertura ei planisada per la stad 2025», scriva la Gruppa Arena Alva. Igl ei il bratsch decisiv per viandonts e ciclists. Quella secziun meina el territori dall’Arena tectonica Sardona. Diesch onns suenter ch’ins ha demontau la pendiculara Naraus-Cassons arva il FlemXpress perspectivas. La staziun da Nagens Sura: Gl'emprem viadi tochen sil sumfil a Nagens Sura ei staus da fina bial'aura.

Il gliendisdis ei staus in di special per ina gronda part dallas requirentas ed ils requirents d’asil en lur dacasa a Mustér. Els han numnadamein aviert ina finiastra d’advent ed offeriu specialitads da lur patria. Las finiastras d’advent da quest onn ein spatitschadas a Mustér pigl entir vitg entuorn e per part era els uclauns. Da veser ein finiastras cun bellezia sujets d’odem entochen entadem il vitg. Il gliendisdis sera ei la 16avla finiastra vegnida aviarta. Ella ei en in liug special nua che beinenqualin gnanc spitgass ina tala purschida: El center da transit per requirents d’asil egl anteriur hotel Bellavista. Cun sempels ornaments, mo tonaton en moda e fuorma festiva, han treis persunas curdas procurau per variaziun vid pliras finiastras dil baghetg per liung dalla Via Sursilvana. «Culla participaziun alla retscha da finiastras d’advent a Mustér demuossan las requirentas ed ils requirents d’asil lur participaziun alla veta da mintgadi dil vitg», di Bettina Kiefer, menadra dil project Connect dalla Crusch cotschna svizra dil Grischun. Specialitads da pliras tiaras La presentaziun da lur finiastra d’advent han las cussadentas ed ils cussadents dil center per requirents d’asil a Mustér nezegiau per envidar la populaziun ad in apero. Da principi eis ei stau dapli ch’in apero, pertgei ellas ed els han presentau ina meisa pleina da specialitads da lur patria. En special eis ei stau tratgas e bubrondas tradiziunalas d’Afganistan, territoris curds e dil Kongo. La sentupada il gliendisdis sera ei vegnida sustenida dalla Crusch cotschna svizra dil Grischun, la Culturella e la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon». Sco la menadra dil team da collaboraturas e collaboraturs dil center, Marianne Monn di, vivan il mument 38 requirentas e requirents d’asil ella casa. La casa porscha plaz a 60 persunas.

La casa da scola a Rabius ha da basegns d’ina sanaziun. Quella vul la vischnaunca nezegiar parallelmein cun sligiar il problem cul gas da radon. Persuenter damonda la suprastonza communala il suveran per in credit da 3,75 milliuns francs gievgia sera. Gievgia sera, ils 19 da december 2024 han vischinas e vischins da Sumvitg buca mo da decider davart il preventiv communal 2025 ed il pei da taglia pigl onn vegnent, mobein era davart in credit pil project da sanaziun dalla casa da scola a Rabius. Tractandaus persuenter ei in credit da brutto 3,755 milliuns francs. Il preventiv quenta cun in surpli d’entradas da rodund 200 000 francs tier ina sviulta da biebein 9 milliuns francs. La vischnaunca preveda da far investiziuns da netto 4,9 milliuns francs. Il pei da taglia sin entradas e facultad duei restar a 105 %, quel dalla taglia sin schischom a 1,3 ‰. En tractaziun vegn gievgia sera era il project dall’introducziun dil register funsil federal ed il credit da 208 000 francs persuenter. Baghetgs da 1962 Sin gliesta da tractandas da gievgia sera ei il credit da sanaziun dalla casa da scola a Rabius. Persuenter damonda la suprastonza communala in credit da brutto 3,755 milliuns francs. Aschilunsch che vischinas e vischins acceptan quel, vegn el suttamess alla votaziun all’urna ils 9 da fevrer 2025. Ils baghetgs dalla casa da scola a Rabius dateschan da 1962. Schegie ch’els ein vegni manteni bein dapi lu, ei ina sanaziun surtut energetica e dil scaldament necessaria. Necessaria ei la sanaziun denton era pervia dil gas da radon. «Ils resultats dallas mesiraziuns obligadas da radon dils onns 2021 e 2022 els baghetgs da scola cun halla da gimnastica e culla scoletta han mussau che la concentraziun da radon ei en pliras stanzas sur la toleranza lubida», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dalla radunonza da vischnaunca da damaun. Per quei motiv hagi il Cantun ordinau ina sanaziun per impedir igl avegnir il radon els baghetgs. Il problem dil gas da radon ei en sesez buca novs. «Igl ei semplamein aschia che las valurs toleradas en Svizra ein vegnidas sbassadas successivamein. En connex cun quei problem dil radon essan nus stai dil meini ch’ei seigi prudent d’examinar tgei ch’ei medemamein necessari da sanar e renovar», di il president communal Patrick Schaniel. Ina sanaziun parziala Per reducir las immissiuns da radon en pliras stanzas eis ei previu da menar naven il gas igl avegnir cun bischels. Persuenter basegna ei perforaziuns el fundament. Medemamein vegn ei ad esser necessari da migliurar las stuppadiras per aschia impedir ch’il gas possi entrar els baghetgs. Il scaldament vegl d’ieli duei vegnir remplazzaus cun in scaldament sustenius da geotermia. «Quella varianta cuosta dapli en si’investiziun, risguardond in temps da diever da 40 onns ei quella varianta pli favoreivla che la varianta cun ina pumpa da scaldar cun aria», constatescha la suprastonza communala. Ulteriuras variantas cun lenna e pellets ein medemamein vegnidas examinadas. Ina sanaziun parziala ei previda tier las installaziuns da glisch ed electricitad, sco era dallas installaziuns sanitaras. Parts dils tetgs e dallas fatschadas duein vegnir cuvretgas cun indrezs da fotovoltaica, tut en tut ina surfatscha da 236 meters quadrats. Ils tetgs dalla scola e dalla halla sco era las fatschadas dalla scola duein vegnir sanai da rudien. Entschatta l’auter onn Sco la suprastonza communala scriva, fuss ina sanaziun dallas fatschadas dalla halla giavischeivla, denton buca realisabla per motivs finanzials. Medemamein duei la plazza da giug vegnir sanada. Dils cuosts totals per la sanaziun da 3,755 milliuns francs sa la vischnaunca quintar cun contribuziuns da 232 000 francs. «L’investiziun sco tala da 3,755 milliuns francs ei in’expensa en favur dalla scolaziun da nos affons. Tenor miu manegiar eis ei l’obligaziun d’ina vischnaunca da procurar per infrastructura adattada persuenter», puntuescha Patrick Schaniel. La casa da scola a Rabius ei la suletta ella vischnaunca da Sumvitg che vegn aunc nezegiada per l’instrucziun. Tut tschellas vegnan nezegiadas autramein. Ils proxims tschun onns absolvan rodund 60 scolarets e scolars dalla primara lur instrucziun a Rabius. Il diember ei constants. Aschilunsch ch’il suveran accepta il project duein las lavurs da sanaziun entscheiver la stad 2025. Ellas cuozan dus onns cun risguard dall’instrucziun che sa succeder era duront quei temps. Sanaziun era pervia dil radon Vischinas e vischins da Sumvitg han da decider la gievgia sera davart in credit da 3,75 milliuns francs per la sanaziun dalla casa da scola a Rabius. Cumpriu en quel ein era mesiras per menar naven il gas da radon da pliras stanzas. Hans Huonder/FMR Dapi plirs onns eis ei enconuschent che gas da radon po penetrar en pliras stanzas dalla casa da scola a Rabius. Per quei motiv ston ellas era vegnir luftegiadas regularmein. Ussa duei il problem vegnir sligiaus. Succeder duei quei el rom d’ina sanaziun dils baghetgs dalla casa da scola. «En connex cun quei problem dil radon essan nus stai dil meini ch’ei seigi prudent d’examinar tgei ch’ei medemamein necessari da sanar e renovar», di il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel. Il credit persuenter munta 3,75 milliuns francs. Davart quel ha la radunonza da vischnaunca da gievgia sera da decider. Sper las mesiras pertuccont il radon eis ei previu da sanar energeticamein il baghetg. Il medem mument vegnan parts dils tetgs e dallas fatschadas cuvretgas cun panels da fotovoltaica. Medemamein eis ei previu da remplazzar il scaldament ed indrezs sanitars. «L’investiziun da 3,75 milliuns francs ei in’expensa en favur dalla scolaziun da nos affons», puntuescha Patrick Schaniel. Acceptan vischinas e vischins il credit alla radunonza da vischnaunca, sto quel aunc passar las tortas all’urna. «L’investiziun ei in’expensa en favur da nos affons.» Patrick Schaniel, president communal da Sumvitg «La sanaziun dalla casa da scola a Rabius ei in’investiziun en favur dall’infrastructura per nos scolarets e scolars primars», di Patrick Schaniel, president communal da Sumvitg.

Gliendisgis ein scolaras e scolars dalla secunda e tiarza superiura Lumnezia stai egl uaul. Els han giu in niebel pensum, numnadamein rimnar, cargar e transportar 120 pigneuls da Nadal. Quels vendan els damaun gievgia a Vrin, Lumbrein, Vignogn e Vella. «Gl’emprem mein nus ensemen si Sogn Carli. Cu tut ei fatg si leu, turnein nus engiu e mein anora en tschei liug», ha il selvicultur declarau cun beneventar ils scolars. Ils biars dils giuvenils ein vestgi conform a lur pensum. «Per part tonscha la neiv tochen schanugl», ha Robert Lang getg ad els. Singuls han buca vuliu crer ch’els stoppien zappitschar tras nevaglia. Enstagl dallas lecziuns da geografia e historia han els astgau ir ella pignola. Gliendisgis ha il selvicultur menau els en siu revier. Sigl Uaul da sogn Carli ed ora Farmarins han els giu da segidar cun rimnar, cargar e transportar truscals. Mintg’onn astga il scalem superiur dalla scola Lumnezia far quella lavur speciala. 120 unicats Per l’acziun han Dominik Möller, il menader dil revier forestal, e siu collega Robert Lang, signau 120 truscals. «Igl ei veramein in’acziun speciala», puntuescha Robert Lang, «per ordinari signein nus pégns per in tagl grond. Lezzas plontas giudichein nus tenor tut auters criteris», remarca el. Eleger pignieuls da Nadal ei gnanc schi sempel. «Tuts ein buca carschi tenor normas fixas», manegia il selvicultur duront ch’el va cun pass stendiu dil fistatg siado. En ina cultura ch’ei sespecialisada sin pignieuls da Nadal san ins trer ils exemplars aposta pils giavischs dalla clientella. Il pigniel da Nadal ei in requisit ch’ins pren – usitadamein – ils 24 da december en stiva. El duei haver ina biala fuorma cun roma ideala per pender si cuclas e decoraziuns. Sco bia auter ei il pigniel da Nadal in artechel dil consum. Ins pren el en stiva, aschia ch’el duei esser «schubers», las guilas dueien buca furar ed esser fermas. Lu sto il best esser senza rascha. Ils uauls lumnezians produceschan denton buca rauba da massa. «Mintga exemplar ei in unicat», gi ina scolara duront ch’ella runa dus pignieuls tras la neiv, en mintga bratsch in exemplar. Auters camerats suondan. La gruppa purta ils truscals tochen giudem il fistgatg. Leu spetga il camiun pign dalla vischnaunca cul carr annex. Ils giuvenils runan e portan plontas da differentas grondezias. Igl ei unicats. Ils biars ein carschi uliv, denton buca finadin sco sin empustaziun. «Vus stueis saver ch’igl ei in product da nossa val. el ei carschius cheu ed igl ei era in product persistent», declara Robert Lang. «Nus sespruein da prender ils bials» La natira muntagnarda vegn buca d’ademplir tut ils criteris ch’ils consuments giavischan. En talas regiuns sto il carstgaun, sch’el giavischa in pigniel da leu, s’adattar ad ella. Enten cargar emprova il selvicultur da declarar als scolars ch’igl ei mai sempel d’ademplir ils giavischs da consuments. «Nus sespruein da prender ils bials. Quels ch’ein carschi en ina scarpa ni plaunca creschan auter.» Robert Lang meina l’emprema gada in gruppa da giuvenils che va per pignieuls. La gronda part dils 13 buobs e mattatschas han plascher dil pensum. Ir a zappitschond tras gl’uaul ei denton buca caussa da mintgin e mintgina. Ils biars ein era equipai endretg ed han tratg en vons. Jan Hermle, il scolast che ha accumpignau la gruppa resumescha l’acziun: «Igl ei in product da cheu. Quels pigneuls vegnan buca si dalla Bassa, ed era buca dalla Scandinavia ni Tiaratudestga. «Il pigniel da cheu ei il pli bi ch’ei dat», manegia in dils giuvenils mo da bass e discus. Gievgia, ils 19 da december 2024, offereschan ils scolars ch’ein stai pils pigneuls alla populaziun lumneziana lur «racolta». E quei els suandonts loghens e termins: Vrin, allas 14.00, sin plaz scola; Lumbrein, allas 14.00, sin plaz-scola; Vignogn, allas 15.00, sper baselgia; Vella, allas 15.00 a Palius. Il recav va ella cassa dil scalem superiur. Il selvicultur Robert Lang resgia in exemplar beincarschiu en in liug planiv. Amiez ina carga egl uaul da Farmarins. Cargar ils pignieuls. Dus scolars sularai dils radis, culs pignieuls tras la neiv. Cun dus pigneuls el fistatg. Gian Andri cun dus pignieuls. La gruppa va viers gl'Uaul da sogn Carli.

La radunonza communala da Flem ha approbau gliendisgis sera il preventiv 2025 dil quen communal. Cul pei da taglia da 60 % duei il budget mussar in avanzament da 164’2000 francs. Las radunonzas communalas dil december ein necessarias ed obligatoricas per fixar la planisaziun digl onn suandont. Aschia ein ils da Flem s’entupai gliendisgis sera per reglar quellas pendenzas. Ils presents han priu cumiau dallas persunas ch’ein stadas engaschadas ella legislatura 2021-2024. Ina da quellas ei il president communal Martin Hug. Secund-megliera dil Grischun Avon quater onns haveva il suveran elegiu Martin Hug sco parsura niev. Suenter l’emprema perioda banduna el Flem, naven dall’entschatta 2025 surpren el a Zermatt la direcziun dallas pendicularas. A Flem lai el anavos ina massa projects fini ed instradai. Denter auter la planisaziun locala, la pendiculara nova FlemXpress, l’ustria al Lag la Cauma, la camona da Foppa, la centrala da calira a distanza Prau Pulté, il center a sport e temps liber Prau la Selva. Malgrad las grondas investiziuns e massa activitads e projects piteschan las finanzas dalla vischnaunca da Flem buc. Il cuntrari: La suprastonza ha saviu annunziar novas legreivlas alla radunonza communala. Ina evaluaziun dalla gasetta «Handelszeitung» muossa che la vischnaunca da Flem ei, suenter Maiavilla, sil secund plaz dallas vischnauncas grischunas. Gl’onn 2021 era ella aunc sil 491avel dil classament general. Gl’onn 2024 eis ella avanzada sil 46avel da 1000 vischnauncas sur 2000 habitonts involvadas el ranking. Pei da taglia resta Flem ei en in grond svilup. Igl 1 da schaner 2025 entscheiva la nova legislatura dallas autoritads. La «Handelszeitung» ha schau examinar ina interpresa da cussegliaziun neutrala en tut 51 facturs da quellas vischnauncas, sco taglias, prezis d’immobiglias, segirtad, indrezs da tgira ed assistenza, posiziun geografica, scolas e stizuns. «Il resultat da quei ranking duess’ins buca survaletar. El muossa denton che la strategia cumplessiva dalla vischnaunca contribuescha al success per l’entira populaziun», ha il president communal Martin Hug manegiau. La legislatura 2025-2028 a Flem entscheiva igl 1 da schaner cul president communal niev Christoph Schmidt. Ils proxims quater onns spetgan quel projects ella dimensiun da 56 milliuns francs ella facultad administrativa e 32 milliuns francs en facultad finanziala. La radunonza communala ha approbau gliendisgis il preventiv 2025 dil quen current. Cul pei da taglia da 60 % duei seresultar in avanzament da 164'000 francs, quei tier expensas da 35'716'000 ed entradas da 35'880'000 francs.

Las concurrenzas cun skis da turas dalla proxima Trofea Péz Ault a Mustér han liug ils 15 e 16 da mars 2025. L’organisaziun cun Giochen Bearth alla testa porscha danovamein ina concurrenza verticala la sonda el rom dil Swiss Cup ed ina individuala la dumengia che vegn era valetada sco campiunadi svizzer. Omisduas ein cuorsas popularas per ina e scadin era senza ambiziuns, ina licenza ei buca necessaria. Ellas vegnan purschidas en differentas categorias e distanzas. (cdm/fmr) www.trofea.ch

La fin d’jamna dils 14 e 15 da december 2024 ha il Club da curling Mustér festivau siu giubileum da 40 onns. Il medem mument ha el organisau per la 40avla ga il turnier da curling per la «Disentiserkanne». La sonda ha il turnier saviu vegnir absolvius tenor plan cun dus giugs per mintgin dils 24 teams. Muort l’aura cun neiv la dumengia han las duas scuntradas da gliez di buca saviu vegnir dadas. Aschia ei la rangaziun finala sebasada sils resultats dalla sonda. Gudignau il turnier ha il Club da curling Konstanz cul skip Oliver Trevisiol. Il secund rang ei ius al Club da curling Scuol cul skip Marco de Gennaro ed il tierz rang a Zuger Bärg cul skip Amanda Hasler. La sonda sera ha il club giubilont envidau ils teams ad ina tscheina festiva cun divertiment ella Sala Peter Kaiser dalla claustra da Mustér. Il proxim turnier da curling per la «Disentiserkanne» ha liug ils 13 e 14 da december 2025. (fmr/hh)

Gliendisdis, ils 30 da december 2024 presenta l’Uniun da cultura Blu Selyodka dil Tessin il toc «Kto Täm – tgi ei cheu ?» en halla Cons a Mustér. Il toc giugaus d’Igor Mamlenkov tracta la historia d’in nanin da casa. El ei tut persuls e per sedivertir empauet arva el chistas veglias. Leu anfla el differentas caussas e regurdientschas dalla famiglia che viveva leu pli baul. El seregorda da temps passai, construescha in dacasa per el e sedurmenta ruasseivlamein en ina gronda chista. Sco l’uniun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, tracta il toc il tema d’esser bandunaus, resistents, regurdientschas e patria interna. Il toc producius dalla Cumpignia Domovoi e dall’Uniun da cultura Blu Selyodka ei vegnius mussaus en plirs loghens en Svizra, mo era egl exteriur. «Jeu crei ch’il teater seigi fetg impurtonts ozildi, surtut per carstgauns giuvens. Aschia vesan els ils acturs avon els e buca alla televisiun. Ils temas che vegnan tractai el toc han era ina vart pedagogica. La sabientscha dall’atgna ironia ei in impurtont messadi per generaziuns vegnentas», di igl actur Igor Mamlenkov. (cdm/fmr) Gliendisdis, ils 30 da december 2024 allas 17.00 en halla Cons a Mustér.

La runda da discussiun per ina pleiv evangelica Foppa s’engrondescha. Sper las pleivs da Glion, Castrisch//Riein/Sevgein e Vuorz ein da niev era las pleivs da Luven, Duin e Pitasch dalla partida. La runda da discussiun semetta a meisa ina emprema ga il schaner 2025. Dapi 12 onns tgamuna Vrena Arpagaus la pleiv da Luven. Ina pleiv che dumbra biabein 100 commembras e commembers. In pulit diember da commembers per ina pleiv dad in vitg cun biabein 180 habitonts. Sco quei che la presidenta dalla pleiv da Luven declara, ei era l’aschinumnada diaspora dalla Lumnezia part dalla pleiv da Luven. Quei vul gir che las persunas da confessiun protestanta che vivan en Lumnezia e che fan part alla cuminonza evangelica ein part dalla pleiv. Vrena Arpagaus sa communicar che la suprastonza dalla pleiv da Luven ei cumpletta cun treis commembras. Interess mudest Mo la presidenta dalla pleiv da Luven constatescha era ch’igl interess per la pleiv ei buca ual fetg gronds. «Sch’enzatgi cala en suprastonza eis ei buca sempel d’anflar ina successura ni in successur.» Quei ei era il motiv principal che ha intimau la pleiv da Luven da separticipar al project da fusiun dalla Foppa. La primavera vargada han gia las pleivs da Glion, Castrisch/Riein/Sevgein e Vuorz annunziau da sefatschentar cun ina fusiun. El decuors digl atun ein aunc las pleivs da Pitasch, Luven e Duin sedecididas da separticipar al project. Alla pleiv da Pitasch maunca ina suprastonza gia dapi igl onn 2023 aschia ch’ella vegn actualmein administrada dil curatur Eugen Caduff. L’entschatta zercladur 2024 ha el aunc plidau viers la FMR per ina fusiun pintga enteifer la cuminonza da pastoraziun dallas pleivs da Luven, Pitasch, Duin e Flond. «La situaziun ei semidada dapli lu aschia che la pleiv da Pitasch ei sedecidida da separticipar al project da fusiun.» Sco quei che Eugen Caduff declara ei la pleiv da Flond buca stada incantada da sefatschentar cun in spusalezi. «Aschia ch’ei fa senn dad evaluar in projet pli grond.» Il curatur dalla pleiv da Pitasch avertescha denton ch’ina fusiun dallas pleivs sligi buca mintga problem. «Ei drova vinavon persunas el vitg ch’ein promtas da s’engaschar per la pleiv e per la baselgia.» Eugen Caduff vesa denton era avantatgs da s’unir, per exempel neu dalla administraziun. D’accord da slargar il radius La pleiv da Castrisch/Riein/Sevgein vegn tgamunada gia dapi igl onn 2020 dil curatur Martin Gabriel essend ch’igl ei buca reussiu d’anflar ina suprastonza. El gi che las pleivs da Castrisch/Riein/Sevgein, Glion e Vuorz hagien dau il cunsentiment da slagar il radius dil project da fusiun igl atun vargau. Il curatur dalla pleiv da Castrisch/Sevgein/Riein beneventa che las pleivs da Duin, Pitasch e Luven fan part al project da fusiun e tradescha ils proxims pass. «La baselgia cantunala vegn pli probabel a metter a disposiziun in moderatur ni ina moderatura per tgamunar la fusiun e las discussiuns cun las differentas pleivs.» Martin Gabriel fa attent ch’ils representants dalla pleivs vegnien a s’entupar il schaner 2025 per discutar ils emprems pass. Dalla partida ei era la pleiv da Glion che ha surdau a siu anteriur president, Tobias Schneider in mandat per representar la pleiv ella discussiun da fusiun. Che la pleiv da Glion hagi certas resalvas viers ina fusiun renviescha Tobias Schneider. «Ei ha dau avon onns ina damonda dalla vart dalla pleiv da Castrisch, lu era quei denton aunc buca madir.» Igl anteriur president dalla pleiv da Glion puntuescha ch’ei seigi impurtont che tuttas pleivs cumpegliadas ella discussiun s’entaupien e discuteschien sin medem nivel. «Igl ei insumma buc aschia che la pleiv da Glion vul semplamein incorporar tschellas pleivs.» Al representant dalla pleiv da Glion eis ei impurtont da puntuar quella tenuta. Meia Inauen presidiescha dapi 20 onns la pleiv da Flond. Ed ella conceda medemamein ch’ei seigi buca sempel d’anflar ina successura ni in successur per quei post. Al project da fusiun dallas pleivs ella Foppa separticipescha la pleiv da Flond buc. «Nus essan dil meini da mantener aschi gitg sco pusseivel nossa independenza.» Meia Inauen tschontscha da resalvas generalas viers fusiuns. «Il prighel ch’ils pigns vegnan sut las rodas san ins buca snegar.» Meia Inauen ei denton pertscharta che la pleiv da Flond ei forsa pli u meins sfurzada da far part ad ina pleiv pli gronda ella Foppa. «Quei san ins secapescha buca sclauder.» Fusiunar para era negina opziun per la pli pintga pleiv ella Foppa, numnadamein quella da Schnaus.

Biabein 20 offertas ha la vischnaunca dad Ilanz/Glion retschiert per ses 12 capricorns da poliester ch’ella ha fatg venal. En media ein ils interessents promts da sbursar 1000 francs per in dils capricorns embellius da scolaras e scolars da pliras fracziuns. Ina persuna da Genevra ei schizun promta da pagar 5000 francs per in dils objects dalla anteriura exposiziun naziunala digl onn 2002. «La pli bassa offerta ei 120 francs e la pli aulta 5000 francs», tradescha il canzlist da Glion, Michael Spescha. El manegia las 20 offertas per ils 12 capricorns da poliester che la vischnaunca dad Ilanz/Glion ha fatg venal via internet e Fegl ufficial e ch’ein setschentadas en casa cumin a Glion entochen ils 16 da december 2024. Sco quei che Michael Spescha gi quenta el cun in prezi en media da 1000 francs per mintga singul capricorn. «Aschia che nus astgein quintar cun entradas da 12 000 francs sin fundament dallas offertas.» L’offerta da 5000 francs vegn da Genevra sco quei che Michael Spescha gi. «Ella sedrezza buca specificamein ad in dils capricorns dad ina fracziun.» Tenor las explicaziuns dil canzlist dad Ilanz/Glion ha ei dau offertas ton ord vischnaunca, dalla regiun e dil cantun Grischun. «Ei ha dau giavischs specifics per in ni l’auter capricorn dad ina fracziun, auters han scret da vuler in che stat sillas combas davos ni era buc.» Tenor las explicaziuns dil canzlist ha ei dau duas offertas ch’ein vegnidas ordvart dil cantun Grischun. «Sper quella da Genevra ina da Dübendorf.» Ils capricorns ein vegni colurai da scolaras e scolars dallas anteriuras vischnauncas dad Ilanz/Glion a caschun dalla exposiziun naziunala, la Expo 2002 a Biel, Neuchâtel, Yverdon e Murten. Sco quei che Michael Spescha gi vegn la vischnaunca ussa a contactar ils interessents e mirar, sch’els ein era promts da pagar. Inclus ils cuosts da transport priu il cass che las amitgas ed ils amitgs dils capricorns vegnan buca gest sez speraso a Glion per surprender igl object desiderau.

Gl’archiv da stadi dil Grischun e gl’Institut per la perscrutaziun da cultura dil Grischun ha ediu in cudisch cul tetel «Gutsherren, Rebmeister und Tagelöhner». Igl ei ina monografia dalla viticultura grischuna. Autur dall’ovra da 530 paginas ei il historicher Martin Camenisch ch’ei carschius si a Laax. Igl ei la 41avla publicaziun dalla retscha «Fontaunas e perscrutaziuns davart la historia dil Grischun». Gl’Archiv da stadi e gl’Institut per la perscrutaziun da cultura dil Grischun han presentau gliendisgis sera il niev tom. Quel sededichescha a la viticultura grischuna. «Tier la historia culturala ed economica da nies cantun s’auda era la viticultura», puntuescha gl’Archiv da stadi en siu invit alla presentaziun. Quella ei stada el museum Torculum a Cuera, in liug che ha stretg connex culla viticultura. Il cudisch da 530 paginas ha il tetel «Gutsbesitzer, Rebmeister und Tagelöhner» e gl’autur ei Martin Camenisch. Il historicher ch’ei carschius si a Laax ha promoviu 2016 all’Universitad da Turitg culla historia dils «landjägers» ils onns 1818 tochen 1848. Sper sia lavur scientifica docescha Martin Camenisch alla Scol’aulta da pedagogia a Cuera. El viva cun sia famiglia a Bogn Ragaz. La FMR ha priu la caschun da discuorer cul Sursilvan. Martin Camenisch, Vossa davosa publicaziun «Hoch geachter Her Verhörrichter…» ei dedicada alla historia dalla polizia grischuna. Ussa haveis Vus midau sparta e sefatscheteis culla viticultura. Co ei quell’interessanta midada da tematica sesviluppada? Quei ei pilver in cuntrast. Sco historicher sas ti buca gir ordavon tgei portas che sesarvan per instradar in project niev. La tematica dalla viticultura hai jeu buca encuretg. Jeu hai habitau sis onns cun mia famiglia a Rofels sur Maiavilla. Igl ei ina cuntrada caracteristica dil vin. La finfinala han ils responsabels digl Institut per la perscrutaziun da cultura dil Grischun dumandau mei gest quels onns sch’jeu savessi s’immaginar da far retschercas en connex culla viticultura grischuna. Igl ei ina sparta ch’jeu havess autruisa mai scuviert sez. Il cudisch entscheiva cull’emprema menziun da vits e vegnas el Grischun. Quei ei il Testament da Tello digl onn 765 s.Cr. Haveis Vus fatg, en quei connex, scuviertas novas? Quei ei enzatgei che era adina enconuschent generalmein. Il Testament da Tello cun sia menziun dalla vegna a Sagogn ei in schinumnau Topos, ina fama che setila tras tut ils cudischs e publicaziuns grischunas. En Surselva essan nus priviligi cun quei document, l’entira regiun stat el center e numerusas vischnauncas menziunadas l’emprema gada. Aschia era l’emprema vegna. Gl'autur e perscrutader Martin Camenisch, a caschun dalla presentaziun el museum Torculum a Cuera. Mo a Sagogn, ni era en auters loghens? Per mei eis ei stau interessant da constatar co in pèr paucas historias semantegnan constantamein tras tut ils temps. Ina da quellas ei dall’emprema vegna, in’autra dall’iua ch’il Duc de Rohan duei haver purtau el Signuradi. In auter topo ei la fama dil vin Vuclina. Jeu sun s’approfundiu en quellas historias. La fama dalla vegna grischuna a Sagogn menziunada el Testament da Tello sai jeu buca metter en damonda. Quei document metta era la scienzia buca en damonda, malgrad ch’igl ei «mo» ina transcripziun digl original. Quei topos hai jeu perquei era priu e tractau egl emprem capetel dil cudisch. Haveis Vus forsa fatg autras scuviertas duront Vossas retschercas els documents? Gie, en connex culla fama dil Duc de Rohan. Quella historia ei buca schi verificabla e strusch credibla. Cun s’approfundir els documents hai jeu constatau ch’ei maunca mussaments che quei officier franzos dil 17avel tschentaner duei haver importau el Signuradi il vin Pinot Noir. Entochen che negin anfla e publichescha ils mussaments precis e plausibels resta la fama dil duca franzos. Han la lavur intensiva culla viticultura grischuna forsa intimau Vus da daventar viticultur? Jeu stoi conceder ch’jeu havevel avon, sco Sursilvan, negina colligiaziun culla viticultura ed era buca cul vin dil Signuradi. Era las noziuns «Herrschäftler» ni «Blauburgunder» eran buca schi presentas. Da mia famiglia, dalla vart dalla mumma ch’ei da Domat, seregordel jeu fetg bein ch’ils carschi gudevan da fiastas adina il vin Vuclina ni in Sforzato. La Vuclina era pli presenta. Vossa schientscha per la viticultura nova dallas Alps ei en scadin cass carschida? Jeu sai mo confirmar ch’jeu vegnel buca a midar professiun e daventar viticultur el Signuradi (ri). En mias retschercas includel jeu dil reminent era la canzun populara dil «Vin gi all’aua». Interessanta ei la passascha «mei meinan ei ord Vuclina, e meinan silla Cadi». Il vin dil avat vegn pia buca dil Signuradi mobein dalla Vuclina. Quei ei il mussament d’ina autra tradiziun e ch’il vin vegneva si dil sid. Quei ei era in topus che sereferescha alla qualitad. Il vin dalla Valtelina ei il bien. Il medem fenomen constatesch’ins el Signuradi. Sch’ils purs stuevan dar giu lur vin produciu agl avat dalla claustra da Faveras ed els savevan buca ademplir lur obligaziun tenor decret, astgavan els era dar giu enstagl vin dalla Valtelina. Il cudisch dalla historia dalla viticultura grischuna ha Martin Camenisch scret.

Per la 20avla ga organisescha il Chor viril Segnas l’Art e sentupada duront il temps da Nadal ella casa da scola a Segnas. Duront quater mezs dis presentan siat exposituras ed expositurs lur lavurs. En quels rodund 20 onns han buca meins che 70 persunas mussau lur lavurs particularas a Segnas. Igl onn 2003 ha il Chor viril Segnas arranschau per l’emprema ga in’exposiziun d’art en casa da scola a Segnas. Leu, ella sala el plaunterren, fa il chor sias emprovas ed en in’autra stanza ha il pictur-­artist Linus Flepp siu atelier. «Cun el ein ils cantadurs secunvegni gliez onn d’organisar ils dis entuorn Nadal in’exposiziun dils maletgs ch’el haveva malegiau en siu atelier. La stanza culla pli biala vesta sils cuolms e la val haveva inspirau Linus Flepp», seregorda Paul Duff ch’ei dapi dus onns il responsabel dall’exposiziun. Uonn ha quella liug per la 20avla ga. El decuors dils onns ei il diember d’exposituras ed expositurs carschius successivamein. Rodund 70 dunnas ed umens han mussau lur lavurs duront las empremas 19 exposiziuns ed uonn vegnan siat ulteriuras ed ulteriurs vidlunder. Contemplar e s’entupar All’Art e sentupada d’uonn che ha liug dils 22 entochen ils 29 da december 2024 duront quater mezs dis, sepresentan siat artistas ed artists. Tuttas e tuts ch’exponan han – sco ils davos onns era – ina relaziun culla regiun. Il team dall’organisaziun cun Paul Duff alla testa ha ina clara finamira: «Nus envidein la glieud da contemplar igl art e da s’entupar cullas artistas ed ils artists. L’exposiziun duei survir alla sentupada cun in discuors ni l’auter.» Da veser ein las ­lavurs da: Felici Pacchioli da Rabius cun creaziuns en fier veder Alice Treier da Würenlingen e Mustér cun creaziuns ord pupi, cartun e teila Regina Giger-Caminada da Segnas cun creaziuns ord crap scalegl Daniela Demarmels da Glion cun maletgs, caussas ord arschella e tiaracotga Rita Manzetti da Mustér cun maletgs e caussas da teila colurada en tecnica da patchwork Marie Louise Werth da Sachseln cun maletgs ord siu atelier creai ils davos 15 onns. Leutier arva Linus Flepp da Mustér era uonn siu atelier en casa da scola a Segnas per s’entupar culs visitaders. Adina grond interess L’exposiziun en casa da scola a Segnas vegn visitada stediamein mintg’onn. «Nus havein mai menau ina statistica da frequenzas, mo havein adina giu fetg bia glieud dall’entira Surselva. Igl ei era mai stau ina finamira dil Chor viril Segnas da far in gudogn cun quei arranschament, schegie ch’ei ha lu tuttina adina dau in», di Paul Duff. Quei ei pusseivel grazia alla stiva da caffè e petta ch’il chor porscha. Che l’exposiziun sa vegnir arranschada uonn duront quater enstagl da treis dis, vegn attribuiu alla buna constellaziun da dumengias e firau da s. Stiafen L’Art e sentupada en casa da scola a Segnas sa vegnir visitada dumengia, ils 22 da december dallas 14.00–18.00; gievgia, s. Stiafen, ils 26 da december dallas 14.00–18.00; sonda, ils 28 da ­december dallas 14.00–18.00 e dumengia, ils 29 da december 2024 dallas 14.00–18.00.

Pli baul hai jeu adina puspei udiu la construcziun «Nicht aufregen – nur wundern». Ina construcziun che ha agitau in ni l’auter en miu contuorn pér da dretg, ed ina construcziun che jeu hai priu a cor. Fai senn da segrittentar, sch’ins perda il bus per duas minutas? Cumpara lu forsa igl express da «jeu sun faructs» e porta ins tuttina aunc ad uras alla finamira? Ni sche enzatgi telefonescha aschia che tuts el tren audan la discussiun, datti lu ina borla che isolescha quella persuna? A mi ei quei en mintgacass aunc mai capitau … Il meglier prendan ins aschia sco igl ei, ponderescha sch’ins sa far zatgei encunter. – Sche gie, prima. Sche na, buca sevilentar, ei semida aschia ni aschia buc. Mo per se faructs ei quei vegnir faructs era buc. Il velociclist che s’agitescha sin via e targess il pli bugen il velo suenter agl automobilist (che s’empo pli probabel era buca ch’ei ha negina via da velos) sa era nezegiar pli perdert quell’energia. Ir ella politica, s’engaschar per vias da velos ed aschia forsa haver success – en mintga cass dapli che cun trer il velo suenter ad in auto … E per esser sincers – denteren fai semplamein stoda bein d’esser faructs sin quei «turist» che va cun 50 dalla via cantunala siado … Buca perquei che quei «turist» ei in malvugliu, mobein perquei che zatgei auter mudregia gest e quei mumenet sevilar egl auto ei semplamein en quella situaziun in super ventil … Alternativ savessen ins era sedumandar cheu: Danunder vegn quella persuna tgisà? Vegnevan forsa schon ses geniturs regularmein si cheu? Quei fuss segir meglier per gnarva e tgierp che da strunglar la roda da menar, burlar tgei ch’ils loms pon e giavlar tochen ch’il saun buglia. Perquei, la proxima ga, sch’il bus parta gest avon il nas, in’autra clienta pren il davos toc petta tiel pasterner ni l’ampla drova puspei sempiterna per vegnir verda: «Nicht aufregen – nur wundern.» Dominic Pohle da Cuira è redactur da musica tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR).

Aschia entscheiva in verset da dumbrar ora. Nus duvravan el savens en famiglia, cu ei mava per decider ni eleger. Il verset s’udeva tier il mintgadi ed ha prevegniu enqual discussiun! Cu nossas feglias ein stadas pli grondas ei il diever dil verset ius a piarder. La metoda dil dumbrar ora s’auda buca exnum tier mia pratica usitada cu ei va per prender decisiuns. Pli bugen encuerel jeu arguments, peisel giu avantatgs e disavantatgs, enquerel cumpromiss. Semper eis ei da prender decisiuns! Ins di ch’in carstgaun prendi intragliauter 20 000 decisiuns a di. Secapescha ch’ina gronda part vegn sligiada entras automatissems. E buca tuttas decisiuns ein tuttina relevantas. Uss, alla fin digl onn, setschenta magari la damonda, tgei decisiuns ch’ein stadas las dretgas. Jeu hai menziunau il diever dil verset da dumbrar ora. In’autra pusseivladad ei il trer la sort. Lezza varianta ei era d’anflar en pliras passaschas biblicas. Fetg prominent en connex cun cumplettar il cerchel dils dudisch apostels, suenter che Judas veva tradiu Jesus. Per risguardar la tradiziun dils dudisch pievels d’Israel s’udeva ei pia als apostels dad eleger in niev commember. En il cudisch biblic dils «Fatgs dils apostels» san ins leger, che entuorn 120 umens seigien seradunai e ch’ins hagi nominau ord il ravugl dus candidats valabels: Barsabas e Mattias. L’elecziun ei succedida entras trer la sort! Co exact tradescha la Bibla buc. Tradida ei denton la moda da preparaziun: «Lu han ei urau: Segner, ti enconuschas ils cors da tuts: Muossa tgeinin da quels dus che ti has eligiu (Fatgs 1,24).» Tratg la sort vegn ei era oz. P.ex. el ballapei, per fixar ils adversaris dallas equipas en in turnier. Ni el sectur dall’etica medicinala, ni tier la repartiziun da rauba scarta, per numnar mo enqual exempel. La pratica dil trer la sort ei pia ni antiquada ni nunresponsabla. Bia dapli porscha ella cundiziuns egualas per tuttas participontas e tuts participonts. Per aunc inaga vegnir anavos sin l’elecziun digl apiestel Mattias. Egl act dil trer la sort ei era Dieus dalla partida. Entras l’oraziun che preceda ei el numnadamein igl actur, quel che elegia. Ridicul? Na, nuot auter che quei che nus urein el Babnos: «Tia veglia daventi». La pratica dils apostels provochescha tier mei la damonda: Co vesess nies mund ora, sche las elecziuns els secturs politics e religius succedessen tenor la metoda dils apostels? Fuss el forsa pli gests? Dess ei dapli egualitad humana? En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Flurina Cavegn-Tomaschett è teologa e collavuratura pastorala en las plaivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. Ella è commembra dal team diocesan per il svilup pastoral e part dal cussegl episcopal da l’uvestgieu da Cuira.

Il temps vegn e va, e plaunet semida l’atmosfera. Naven dil settember: piziultas en stizun. October: ruclas pil pigniel en retscha cun spérts da Halloween. Entschatta da november: las empremas hettas da vin cauld el marcau. E lu, plaun alla ga: cheu gronda illuminaziun, leu glischettas. Sil pli tard naven da miez november daventa Vienna in marcau bein preparaus pil temps d’advent. Decoraziuns e glischur da Nadal nua ch’ins mira. Quei plai a mi. Pertgei stgir vegn ei baul a Vienna. Savevas Vus che cheu a Vienna vegn ei la damaun schi cerca mes’ura pli baul clar e la sera quella mes’ura pli baul stgir ch’en Svizra? L’emprema gada che jeu haiel realisau ch’enzatgei seigi auter cul far brin el marcau principal dall’Austria, haiel jeu nuota propi fidau a mes agens egls. Lezza gada avon 25 onns – strusch da crer – haiel jeu buca saviu prender ora miu telefonin e dumandar Google, sche quei constetti ch’ei vegni a Vienna pli baul stgir ch’el Grischun. Leu erel jeu disada che, cura ch’ins turnava digl ir cun skis, pudevan ins aunc veser la rendida dil sulegl davos la pezza.§ Pér cu ins haveva enta maun ina scadiola Ovomaltina caulda per scaldar la detta, pér lu vegneva ei stgir. Tut auter a Vienna. Cheu han ins il sentiment ch’ei vegni insumma buca clar, schon pervia dalla brentina che serasa sur il marcau naven dalla fin d’october. E brin entscheiva ei a far gia entuorn las quater. Vienna schai pli egl ost ch’il Grischun, pia sin in auter grad da ladezia. Quei fa ora biebein ina mes’ura differenza cu il sulegl leva e cu el va da rendiu. Jeu haiel bugen gl’advent a Vienna. Mintg’onn sesprovel da guder quei temps, senza seschar surprender memia zun dalla hectica dil marcau. Il pli bugen fetschel jeu il medem sco la natira fa – seretrer e secalmar. Enstagl dad ir sin mintga «Christkindlmarkt» a degustar punsch, sesel jeu cun in te sin canapé. Per buca survegnir in «burnout» da fiastas da Nadal strehel jeu aschi bia «termins da lametta» sco pusseivel e passentel temps en mias atgnas 4 preits. In termin denton ei nudaus fix el calender, numnadamein la viseta da «Samichlaus». Quei ei in’occurenza organisada dalla Societad svizra, dalla quala jeu sundel era commembra. «Samichlaus» – per miu buobet e per mei naturalmein Sontgaclau – vegn mintg’onn sin viseta. Per ordinari entaupan ins el avon il «Chamäleon», in’ustria a Vienna menada dad in Svizzer. Suenter la viseta da Sontgaclau san ins, sch’ins ha gust, seser ell’ustria e guder da cuminonza in fondue. Era uonn havein nus astgau retscheiver in sac bein empleniu e Sontgaclau saveva che miu fegl mondi bugen a scola. In verset per Sontgaclau ha miu buobet buca vuliu dir si. Sontgaclau ha detg che quei fetschi nuot ed jeu haiel giu il sentiment ch’omisdus seigien stai bials e leds. Il verset romontsch havess il «Samichlaus» dils Svizzers a Vienna tuttina buca capiu. Las glischs dallas decoraziuns da Nadal derasan ina biala atmosfera el marcau. Tgi ch’ei ussa aunc buca tschaffaus dils sentiments da Nadal, ha forsa aunc buca giu avunda «Vanillekipferl». Quei ein ils creflis da Nadal cun bia tradiziun cheu a Vienna. Tradiziunalmein vegn era debattau tgei recept che seigi il meglier e pretendiu, sco dapertut, che l’atgna tatta fetschi ils megliers. Jeu saiel buca separticipar a quella discussiun. Mo jeu sundel la suletta a Vienna che sa menziunar ch’ils creflis da vin fatgs da mia mumma tenor il recept da mia tatta seigien ils megliers. Sils creflis da vin selegrel jeu era uonn. E saveis sin tgei che jeu selegrel il pli fetg? Sil ruaus da Nadal sut il firmament dad in vitg muntagnard. Da star da stgir in mument en curtgin da mes geniturs e contemplar il tschiel stelliu per forsa scuvierer la steila da Nadal, sco jeu fagevel cu jeu erel ina mattatscha. Da tedlar viaden el silenzi digl unviern e guder per in amen la tgeuadad dalla fin digl onn. Avon ch’entscheiver danovamein cul mintgagi el marcau grond. Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi prest 25 onns a Vienna. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

Agl ur dil marcau vegl da Cuera datti dapi la stad 2024 in atelier ch’ins sa visitar cuors da malegiar, dessignar, da tecnicas da stampa, da far sculpturas e da fotografar sco era da crear textilias. La possessura e coordinatura da quei atelier ei la Lumneziana Sarah Clavadetscher che viva a Cuera. La FMR ha fatg ina viseta alla intermediatura d’art en siu niev local d’art. «Igl ei ina casualitad ch’jeu sun dapi la stad vargada organisatura dalla scola d’art ‹Kunstpol›», di Sarah Clavadetscher. Quella localitad seigi stada entgins onns ina filiala dalla scola d’art da Wetzikon. «Tuttenina ha la scola da Wetzikon vuliu sedeliberar dalla scola da Cuera ed ins ha dumandau mei, sche jeu vegli surprender la scola.» Per ella seigi quei stau ina biala supresa, di Sarah Clavadetscher enviers la FMR. L’artista ed intermediatura d’art ch’ei carschida si a Tersnaus en Lumnezia di ch’ella offereschi ussa dapi la stad cuors en pliras disciplinas per carschi e per affons. Igl interess per la purschida per affons «Kinderkunschti» seigi el mument aschi gronds ch’ella stoppi menar ina gliesta da spetga. Dau adia senza plans en sac Sarah Clavadetscher ha suenter haver fatg la matura e suenter il Bachelor ed il Master of Arts alla Scol’aulta d’art a Turitg instruiu varga diesch onns sco scolasta da furmaziun creativa sil scalem da scola media. Cul temps hagi ella denton giu il sentiment da stuer bandunar la scola, da stuer rumper ora e far zatgei auter. Ella hagi visau sia plazza el blau. «Has ti gia observau co ils utschals giuvens sedeportan cu els bandunan igl igniv? Els emprendan da sgular per cura ch’els han experimentau cun siglir.» Ella sesentevi era empau d’esser in utschi che sappi buca sgular, di Sarah Clavadetscher. «Empau senza garanzias existenzialas, mo cul clar sentiment ch’il da tschun francs seigi curdaus per entrar en ina nova fasa dalla veta.» «Igl art ei mia pissiun» «Jeu drovel igl art sco l’aria per viver», di l’intermediatura d’art Sarah Clavadetscher. «Miu interess da s’exprimer en pliras fuormas visualas ed auditivas ei gia staus cheu cura ch’jeu erel in affon da scola.» Quei seigi buca artau en famiglia, accentuescha Sarah Clavadetscher. «Quei erel semplamein jeu cun ina vera motivaziun intrinsica.» Per ella seigi quei stau sco da sfunsar en in mund da fantasia. En quei mund che savevi ella surmuntar la stretgadad dalla Lumnezia Sut. Sco Sarah Clavadetscher raquenta, hagi ella percurschiu il mund stretg cun cuolms dretg e seniester cunzun els onns da scola entochen ell’adolescenza. Da l’autra vart vegni endamen ad ella che quei termagliar creativ a casa a Tersnaus en sia combra fagevi ella era per cumbatter la liunguriala. «Tgei pigliar a mauns sco scolara gronda e sco giuvna en in vitg sco Tersnaus? Ord il pugn da vesta dad oz vesel jeu denton era che haver liunguriala en ina buna purziun ei ina caussa fetg impurtonta per svegliar ideas e creativitad tier ils affons» di Sarah Clavadetscher che viva oz cun sia famiglia a Cuera. «Miu da casa persunal a Tersnaus ei era staus miu spazi ch'jeu vai saviu sesviluppar artisticamein cun las resursas ch'jeu vevel. Luvrar cun pupi e colur, culla natira, cun in registratur da cassettas e cun mia vusch, culla maschina da cuser da mia mumma e cun batlinis vegls, quei ei stau miu mund el temps liber sco affon.» Kunstpol ella Gassa dil boier Dapi la davosa stad ei Sarah Clavadetscher responsabla dalla scola d’art che senumna Kunstpol e ch’ei situada sut il tetg d’ina casa veglia ella «Gassa dil boier» a Cuera. L’intermediatura d’art di, ch’il Kunstpol savessi ins era numnar ina «insla creativa» che porschi al publicum interessau quei che hagi forsa buca plaz schiglioc el mintgagi. «Il Kunstpol ei in liug dalla peda e dall’inspiraziun. In liug da fantasia ed utopia. Ed in liug da reflexiun.» Sarah Clavadetscher meina la FMR ellas differentas parts dil local. En siu cantun preferiu (mira foto) dil local remarca Sarah Clavadetscher: «Jeu crei ch’il spazi e l’atmosfera seigien enorm impurtonts per la lavur creativa. In’essenza da mia lavur artistica sco era d’intermediaziun ei perquei da crear in spazi emperneivel ed inspiront che lubescha da sefocusar e sfunsar en in process creativ. Bi ei ch’ei sedat dialogs.» Sarah Clavadetscher declara che Kunstpol porschi cuors per affons e per carschi ed el futur era per giuvenils. «Nos cuors han liug en in rom fetg famigliar cun denter siat e diesch participontas e participonts. Kunstpol ei in liug per tuttas e per tuts ch’ein interessai da s’exprimer artisticamein e da sviluppar in agen lungatg figurativ.» Las menadras ed ils menaders dils cuors dattan differents impuls davart tematicas e muossan differentas tecnicas. Bellezia Lumnezia e Brama Enten discuorer cun Sarah Clavadetscher ha il schurnalist dalla FMR survegniu l’impressiun ch’el sesi visavi ad ina persuna ch’ei nun­interruttamein alla tscherca da novas ideas e projects. «El mument sun jeu sper ni en connex cun Kunstpol vid differents projects participativs», di Sarah Clavadetscher. «Oz venderdis cumpara il cudisch da malegiar ch’jeu haiel astgau realisar ensemen culla Casa d’Angel a Lumbrein. Il cudisch cuntegn contribuziuns da Lumnezianas e Lumnezians, sco era da persunas cun ina relaziun tier la Lumnezia.» Sco cantautura «She, York» lavuri ella gia dapi in temps vid il project cun num «BRAMA». «Per quei project musical rimnel jeu raquents da brama da differentas persunas. Quels raquents ein la basa per las novas canzuns.» In liug dalla peda e dall’inspiraziun A Cuera il pli giudem il marcau vegl datti dapi la stad 2024 in atelier che possibilitescha d’emprender da malegiar, dessignar, da luvrar cun tecnicas da stampa, da far sculpturas, da fotogafar sco era da crear textilias. Quei atelier senumna Kunstpol. Igl atelier vegn organisaus dalla Lumneziana Sarah ­Clavadetscher ch’ei scolasta d’art e che viva cun sia famiglia a Cuera. Ella di en discuors cun la FMR, ch’il Kunstpol savessi ins era numnar ina «insla creativa» che porschi al publicum interessau quei che hagi forsa buca plaz schiglioc el mintgagi. «Per mei ei Kunstpol en emprema lingia in liug nua ch’jeu sai muentar enzatgei.» La scola d’art Kunstpol porscha cuors per affons, carschi e da niev era per giuvenils. Sarah Clavadetscher: «Kunstpol ei in liug per tuttas e per tuts ch’ein interessai da s’exprimer artisticamein e da sviluppar in agen lungatg figurativ.» Igl interess pils cuors seigi el mument aschi gronds ch’ella stoppi menar ina gliesta da spetga. (fmr/mg) Oz venderdis cumpara il cudisch da malegiar Bellezia Lumnezia da ­Sarah Clavadetscher. Sarah Clavadetscher di che cun la scola Kunstpol hagi ella saviu realisar in siemi. ^ Sarah Clavadetscher en siu cantun preferiu dil Kunstpol di ch’il spazi e l’atmosfera seigien enorm impurtonts per far lavur creativa.

En Svizra datti strusch ina tratga aschi populara sco il fondue chinoise da Nadal. Il meglier da quella tscheina da fiasta ei ch’ella dat pauca lavur da preparar. La FMR ha dumandau la glieud sin via con impurtonta che la tscheina da Nadal seigi. Dallas rispostas resorta ch’ei dat alternativas tier il fondue chinoise. Cun in fondue chinoise magl’ins ord la medema scadiala ed ins ha peda da discuorer senza stress. Quei seigien ils motivs principals che tuts fetschien fondue chinoise la sera da Nadal, scriva la gasetta da famiglia «Die Angelones» en ina da sias davosas ediziuns da Nadal. La retscherca sin via dalla FMR en Surselva muossa ch’il renomau fondue chinoise ei buca pli aschi tschercaus sco pli baul. Tgi di ch’ins hagi midau il menu da Nadal dapi il coronavirus. Autras ed auters dian ch’els hagien confamigliars che maglien negina carn. Insumma: Buca tuttas e tuts gaudan ina tscheina da fiasta da Nadalnotg. Ei dat glieud che viva suleta ed ei persula orda plirs motivs era da Nadal. Auters han in program da cantar en baselgia e festiveschan Nadal pér ils 25 da december. Manuela Stucki da Flond Nus gudin la sera da Nadal cun ina sempla tscheina cun pastetas e salata. En famiglia appreziein nus da passentar ina sera da Nadal quieta. Il fondue bourguignonne gudin nus cura che miu frar ei era a casa a Flond, e quei ei adina da Sogn Stiafen. Nus havein pli bugen il bourguignonne, malgrad ch’il fondue chinoise ei pli el trend ozilgi. A casa seregurdein nus adina da Nadal dils temps che nossa tatta viveva e ch’ils affons da miu frar eran pigns. Lu eran nus ina detg gronda famiglia da Nadal. Pierino Biscuolm da Segnas Jeu saiel aunc buca tgei ch’ei dat tscheina. Nus havein da cantar a Segnas cul chor en baselgia. Quei vul dir ch’igl ei era da sepreparar per quei. Aschi creigel jeu che nus vegnin a restar tier in dessert a casa la vigelgia da Nadal. Il fondue chinoise spustein nus plitost sils 25 da december ni era dus dis pli tard. Jeu seregordel bugen dils onns ch’ins fageva Nadal sco affon e ch’ins selegrava dil bambin che vegneva. Quei haveva dils onns che nus eran affons ina muntada speciala. Matilda Maissen da Mustér Jeu sun persula la vigelgia da Nadal. E perquei fetsch jeu era buca in grond program quella sera. El ravugl dalla famiglia festivein nus pli tard Nadal. Pli baul cu nus eran tuts ensemen en famiglia festivavan nus secapescha schon la sera da Nadal. Nus stevan lu a Segnas e mavan leu a messa. Suenter messa vegnevan ins a casa e lu deva ei Café complet e quei gudevan tuts. Mias regurdientschas da Nadal sco affon ein buca pli aschi presentas a mi. Nus eran diesch affons ed jeu erel la giuvna. Nus festivaven Nadal ed jeu saiel mo che quei era in di fetg special per nus tuts. Carmen Wetzel da Mustér La sera da Nadal datti in barsau da galdin la sera da Nadal. Quei ei tradiziun tier nus. Il recept da galdin havein nus survegniu d’ina onda e dapi lu ei quei tradiziun era tier nus la sera da Nadal. Quei past san ins semtgar ordavon, aschia che nus savein avon tscheina aunc far ina spassegiada sco famiglia. Quei ch’jeu emblidel mai ei ils temps ch’il tat e la tatta vegnevan tier nus a festivar Nadal. Els eran nundetg engrazieivels per la tscheina che mia mumma fageva. E per lezza era quei in grond cumpliment. Johanna Camenisch da Riein Uonn vegni a dar pauc ni nuot tier mei da Nadal. Jeu sun persula. Jeu secuntentel cun café ed entgins biscuits e cul program da televisiun. Jeu sun la davosa da nossa famiglia che viva. Mes dus affons e miu um ein morts. Per mei eis ei buca sempel da far Nadal. Jeu laschel fetg encrescher per mes affons, e quei aunc pli fetg da Nadal. E secapescha era per miu um. Cu nus eran tuts, fagevan nus Nadal cun cantar e far pigniel. E secapescha che nus magliaven era zatgei bien quella sera ni il di da Nadal. Mo quei ei tut vargau. Ralph Wurzbacher da Trin Nies meniu da Nadal ei pastetas cun arveglia e rieblas. Fondue chinoise ei negin tema tier nus. Nus preferin da far enzatgei sempel che va spert da far per che nus haveien peda da guder la cuminonza famigliara. Il secund di da Nadal datti lu raclette tier la sira. Jeu sun insumma buca in tradiziunalist da Nadal. Jeu hai era buca regurdientschas specialas da Nadal da mia affonza. Fondue chinoise ei per spargnar temps Cun in fondue chinoise magl’ins ord la medema scadiala ed ins ha peda da discuorer senza stress. Quella risposta ha la FMR survegniu duas gadas cun dumandar la glieud sin via en Surselva tgei ch’ei detti tier els ed ellas sco tscheina da Nadal. Mo duas da sis persunas han denton rispundiu da preferir il fondue chinoise. In’autra conclusiun da nossa retscherca ei che la tscheina opulenta dalla vigelgia da Nadal ei buca pli aschi impurtonta sco antruras. Il pli impurtont ei denton la cuminonza famigliara da Nadal ed ina tscheina pli sempla ils 24 da december. Persuenter han entginas persunas detg ch’ei detti tier ellas ina tscheina ni in gentar pli grond il secund di da Nadal. (fmr/mg) Manuela Stucki Carmen Wetzel Johanna Camenisch Matilda Maissen Pierino Biscuolm Ralph Wurzbacher

Pils affons ei il gi dils 24 da december in magic enteifer gl’onn. Igl ei la vigelgia da Nadal ed els astgan selegrar dil pigniel ch’il Bambin porta e dils pacs che quel depona suten sper la stalla. Buca per nuot ei Nadal la fiasta dalla legria e dalla ventira. Far e/ni retscheiver in schenghetg ei cumbinau cun plaschers, deletgs e bialas emoziuns. Pli baul era quei perinagada aschia. Da miez unviern, ch’igl era stgir e ch’ins spitgava vess ch’ils gis creschien, fageva in schenghetg effect. Ed ins saveva sefidar dil Bambin. Extract dalla Gasetta Romontscha da 1859. Gl’usit dils schenghetgs e dil pigniel ch’il Bambin porta ei gnanc schi vegls. Quei cumprova ina notizia dalla Gasetta Romontscha dils 31 da december 1859. Avon 165 onns ha quei organ rapportau d’ina «remarcabladad maisudida en Lumnezia». Ils affons da scola a Lumbrein seigien vegni surpri da dus stupents «cristbäumles». La gasetta ha derasau la novitad da dus pignieuls ornai ed illuminai cun regals per scadin affon. Igl era stau ina novaziun ella vallada, e quella ei semantenida tochen oz. La «moda» dil Bambin che vegn cul pigniel ei s’etablida daferton. Ella ei denton semidada dil taliter. Ella fa buca pli quei effect d’inagada. Deplorablamein ha la glischur da quels gis piars sia magia. Gia la fin d’october entscheivan illuminaziuns e cazzolas ad enzugliar e reclamas a mulestar nus. Cadeinas e ghirlandas vid tschabergals ed entuorn finiastras impedeschan che nus restien el stgir. 24 uras pretenda l’abundonza tut noss’attenziun. Nuot astga muncar, cuntinuadamein dat ei plaschers, deletgs e bialas emoziuns. Ch’il Bambin porti, en quell’atmosfera demistificada, in pigniel en stiva ils 24 da december ei strusch pli ina surpresa. Ni bein? Il Bambin che porta il pigniel da Nadal ed ils schenghetgs.

Dacuort eis el returnaus el Grischun ed ha surpriu sia incumbensa. Il gastronom Arno Sgier meina quest unviern il hotel La Siala a Falera. «Mo tochen la fin mars, lu mondel jeu puspei a casa», gi il turisticher passiunau. Lu va el anavos a Cannero, al Lago Maggiore. «Cheu en Surselva sundel jeu schon empau da casa», sligia Arno Sgier il legn. Gl’um dall’annada 1954 ei atgnamein pensiunaus e savess guder quei temps meritau. Na, dacuort eis el returnaus el Grischun per menar il hotel La Siala a Falera. Avon 26 onns eis el ius ell’Italia nua ch’el ha fundau in pign hotel e menau quel tochen avon dus onns. Al Lago Maggiore, datier dil cunfin svizzer, eis el aunc oz da casa. Il pign hotel el vitg da Cannero ha el serrau. Oz eis ei sia casa privata, «la bar ei aunc aviarta, e naturalmein la galleria d’art», remarca il gastronom passiunau. Amatur digl art Ils meins d’unviern eis ei plitost ruasseivel al lag ed ils turists mauncan. Arno Sgier ha seschau surplidar da ses amitgs grischuns da vegnir a Falera la stagiun 2024/25. «Mo tochen ils 30 da mars, lu mondel jeu puspei a casa», puntuescha el al redactur dalla FMR. Cannero, in vitg da 950 habitonts el nord dil Piemont, ei daventau la patria dil gastronom. Leu enconuschien ins el mo cun siu prenum, pertgei in auter Arno detti ei buca. Quei Arno Sgier ei staus 22 onns hotelier alla riva dil Lago Maggiore. Gl’anteriur hotel «Il Cortile», cun paucas combras e l’ustria, ei ussa ina galleria d’art. «Jeu hai bugen glieud, ils lungatgs, culinarica e vin, e naturalmein gl’art», accentuescha el. El para dad esser in amatur passiunau digl art. Arno Sgier raquenta da siu project «strada dell’arte» ch’el organisescha il 2025 per la quarta gada a Cannero. Onn vargau, per la tiarza ediziun, haveva el retschiert ina roscha dossier d’artistas e d’artists che han vuliu separticipar. La finala han 27 da siat tiaras exponiu ellas streglias dil vitg en tut 60 ovras. Il project trai mintg’onn da tuttas varts massa amaturs digl art. Arno Sgier, il passiunau amatur digl art, avon in'ovra dall'exposiziun "strada dell'arte" da Cannero. Buca ina carriera tipica La «strada dell’arte 2025» occupescha intensivamein Arno Sgier. El ei iniziant, organisatur, promotur e responsabel per tut ils detagls. Al turissem local ei quei engaschi zun d’engrau. Per sia «plazza d’unviern» a Falera ha el priu cun el entgins originals dall’exposiziun da Cannero. Dapi ils 13 da december sededichescha el denton als hosps dil hotel La Siala. Duront il discuors culla FMR perstgisa el per saver salidar in pèr ch’ei arrivaus e per brattar entgins plaids cun dus auters hosps. El para pilver dad esser il hotelier che fui buca dalla glieud. Arno Sgier tradescha ch’el hagi buca fatg ina carriera en quei sectur. «Jeu hai entschiet sco emploiau administrativ tiel cantun». En ina partiziun plitost administrativ-raziunala. El ha era fatg bia survetsch militar, tier las truppas dall’artillaria eis el avanzaus tochen al grad da colonel. Era el sectur dall’armada ha el giu da far cun glieud, e buca cun maschinas. Per saver viver siu senn d’interprendider ha el fatg ina midada professiunala. El ei ius el turissem. Gl’um ch’ei naschius e carschius si a Domat ei daventaus directur da cura e traffic a Mustér. «Miu bab ei d’Andiast e la mumma da Casti en Val d’Alvra», precisescha el en connex cun sia derivonza. Il ligiom culla Surselva ei ina part da sia identitad, «malgrad ch’jeu sesentel sco in da Domat e ch’jeu discuorel era gl’idiom da Domat», aschunta el. Tschun onns suenter ei ina nova schanza sedada ed el ha tschappau quella: El ei ius a Tavau nua ch’ins haveva elegiu el sco directur dallas pendicularas da Parsenn e Pischa. Ina remarca a Tavau L’emprema sentupada a Tavau cul president dil cussegl d’administraziun seigi stada pauc encuraschonta: Signur Mattli hagi dumandau co el, in Sursilvan ed aunc in catolic, semetti avon da luvrar en quei post impurtont. La risposta ha el dau ils proxims diesch onns. La remarca dil superiur ei peringada restada en memoria ad Arno Sgier. Suenter in decenni pil beinstar dalla’interpresa ei la schanza ultimativa sepurschida: El ha cumprau in’immobiglia amiez il vitg da Cannero al Lago Maggiore ed ei daventaus siu agen patrun. Sco hotelier e gastronom ha el beneventau e hospitau e saviu viver sia passiun pils carstgauns. Cannero al Lago Maggiore. Ord spir plascher fa el quest unviern il hotelier a Falera. Buca sper in lag, mobein amiez ils cuolms e cun vesta viers La Mutta ed il Plaun. «Jeu hai plascher d’entupar bia enconuschents, e cunzun da saver discuorer romontsch», tradescha el duront il discuors. Quei mument entran hosps, els giavischan ina meisa giuadora silla terrassa. Igl ei in pign giavisch ch’el ademplescha culla remarca: «Cheu a Falera eis ei bein bi, ni buc? Culla neiv e cul sulegl che nus astgein guder».

Igl onn niev stat sin sava. Il 2024 ei vida far fagot ed il 2025 spetga entuorn la cantunada cun siu scarnuz da surpresas. Ditg vai buca pli e lu splunt’el vid la porta e vul entrar. Ed uss setschenta la damonda: Co giavel arver igl esch? Tgei ei la tenuta la pli prudenta? Arv’ins plein brama e spetgas cul patratg: «Ou gie! Uonn vegn IGL onn dils onns! In onn enfaschaus en aur e mirra cun l’odur d’entscheins e rosas davosora. In onn da far sigliots, tgaubrochels e spagats sanguinics tut enina. 2025 vegn garantiu MIU onn!» Ni lain ins la porta fermada cun caultschas pleinas, dents clappergnonts, la buis sut bratsch e buorla tras la ruosna-clav: «Ti has piars nuot cheu – va lunsch e stai ditg! Jeu less che tut stetti bi exact tuttina sco tochen dacheu. Midadas datti buc, ed astgi buca dar en miu univers. Quei era schon adina aschia e quei resta aschia. Svanescha ti onn niev – jeu less ver da far cun tei nuot, nada, niente!» Omisduas strategias e tenutas han segir e franc lur buna raschun. Sch’jeu patratgel sur dalla midada digl onn e dallas bunas intenziuns inclusiv las restricziuns ch’ins carga si a sesez en vesta agl onn niev – sco calar da fimar, calar da magliar zucher, calar da tanchergnar ni da segrittentar pervia da fueras grondas e pintgas – lu stoi jeu era patertgar vid in’amitga da mei che ha inagada detg a mi: «Sas, Carin, tatta Tresa scheva adina: Il plan ei quei che mazza!» Surda quella construcziun san ina patertgar suenter ditg e liung e gagliard e lu realisar che quei ei ina sabientscha cun mauns e peis e cor. Tresa veva raschun. Plans san ins far. Mo atgnamein ein eba ghenau quels benedi plans quels che mazzan! Savens han ins il sentiment ch’ina veta bein ornada drovi organisaziun e structura, schegie ch’ins sa era ch’ornaments vesan ora tiptop dadora, mo endadens vesi ora auter. Planisar atras la veta, naven dall’alva dalla damaun entochen la sera tard, dat segirtad e structura, mo podà che quei ei ina supposiziun suspectusa. Tgei eisi cun tut las surpresas e sentupadas nunspitgadas che spetgan entuorn la cantunada, en scaffa da brevs ni sut in tschiel stelliu? Sch’ins ei planisaus, organisaus, structuraus atras, lu sai capitar ch’ins daventa in tec tschocs, mets, muots e morts enina. Ins gnanc fa verdò, sche zatgi stenda ad ins il scarnuz da surpresas, ed ins gnanc realisescha da metter siu maun el scarnuz da surpresas per mirar tgei che sezuppa en leu. Sch’igl ei miraculus, anguschus ni lungurus vegnan ins aschia mai ad anflar ora. Ed atgnamein portan gie bunamein tuttas experientschas in’atgna valur cun ellas. Mo per gliez stuess ins ughegiar. Forsa ei pia in’autra opziun da spitgar sin sava in onn niev senza spetgas miraculusas, mo era buca cun caultschas pleinas anguschusas, denton da spitgar cun cor aviert e marveglias tgei gianter che sezuppa en quei scarnuz dil 2025! Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg e lavura sco pedagoga sociala.

Ils amaturs dil cant en Surselva san guder ina ordvart vasta purschida musicala duront il temps avon e suenter Nadal. Malgrad che las presentaziuns ein carschidas el decuors dils onns ein ils concerts beinfrequentai. E la baselgia dalla claustra da Glion daventa pli e pli stedi il liug da concert preferiu da dirigentas e dirigents e lur formaziuns. «Concerts da Nadal ein per dirigentas e dirigents sco per cantaduras e cantadurs da tempra speciala», gi Armin Caduff. El ei probabel il dirigent sursilvan cun la pli liunga experienza pertuccont concerts duront las fiastas e la midada digl onn. «Nus havein entschiet gia ils onns 80 cun dar concerts avon ni era suenter Nadal.» Cun nus manegia Armin Caduff la Compagnia Rossini che sepresenta uonn ils 27 da december 2024 ella baselgia parochiala da Breil. «Concertau havein nus pli baul da Nadal cul Chor dalla scola da musica Surselva.» Il publicum vegn en roschas Terminau ils concerts ha l’aschinumnada notg dils chors cun il Chor mischedau Suraua e kontra.cant dirigi da Flavio Bundi e dalla formaziun Cantus Vivus dirigius da Rilana Cadruvi la fin dalla jamna vargada cun concerts ella baselgia da Val sogn Pieder ed ella baselgia dalla claustra da Glion. Dapi igl onn 2016 dat ei gia la notg dils chors e sco quei che Flavio Bundi gi «ei quella notg daventada ina tradiziun». Ina tradiziun cun pliras formaziuns che anfla dabia renconuschientscha. Ils 15 da december 2024 ein las treis formaziuns sepresentadas ella basegia dalla crusch a Cuera. «Per la tiarza ga», sco Flavio Bundi tradescha. Il dirigent dil Chor mischedau Suraua e kontra.cant conceda ch’ei seigi pli grev da carmalar il publicum a Cuera ch’en Surselva. Ina experienza ch’era Gion Gieri Tuor ha fatg che sepresenta uonn cun la solista Bettina Marugg-­Hermann cun igl orchester ed il chor dalla Opera viva denter Nadal e Daniev. Il dirigent e menader musical dalla Opera viva gi da sepresentar regularmein denter Nadal e Daniev gia dapi igl onn 2005. Desista dad ir a Cuera Gion Gieri Tuor desista denton dad ir a Cuera cun sia formaziun. Planisai uonn ein dus concerts en Surselva, in ils 28 da december ella baselgia parochiala a Sursaissa/Cuort ed igl auter ils 29 da december ella claustra da Glion per serender ils 30 da december a Mels. «Glion ch’ei central ei in bien liug per dar in concert.» El center dalla purschida musicala dils concerts denter Nadal e Daniev metta Gion Gieri Tuor l’opera taliana cun ovras da divers cumponists. Il dirigent dalla Opera Viva conceda ch’il concept musical seigi buca semidaus da rudien culs onns. «Nus havein era gia presentau ovras sacralas sco ina messa da Haydn.» Malgrad che la purschida musicala ei carschida en Surselva avon e suenter Nadal ils onns vargai anfla Opera Viva siu publicum. «Demai che nus concertein denter Nadal e Daniev profitein nus era dils numerus hosps che passentan las vacanzas duront quei temps en Surselva.» Flavio Bundi manegia ch’il publicum schazegi avon Nadal musica festiva buca memia greva. «Musica che dat in bien sentiment e porscha al publicum in legreivel temps da guder», sco quei ch’il dirigent explichescha. «Ei drova en scadin cass ina buna mischeida musicala.» Flavio Bundi schazegia fetg la baselgia dalla claustra da Glion per concertar. Ella posseda buca mo ina buna acustica e porscha dabia plaz al publicum. La baselgia ei era adattada per la presentaziun da treis formaziuns che sebrattan stedi. La claustra e las soras dominicanas schain denton era persunalmein a cor al dirigent da kontra.cant e dil Chor mischedau Suraua, sco quei ch’el tradescha. Canzuns da Nadal Armin Caduff arranschescha ed adattescha dabia musica aposta per sia formaziun e quei vala secapescha era per il concert a Breil. El porscha denton buca sulet musica sacrala. «Ei astga senz’auter era esser denteren enzatgei pli profan.» Armin Caduff enconuscha era ils giavischs da siu publicum. «Alla fin purschin nus canzuns da Nadal tradiziunalas, quei sauda vitier ed ei giavischau.» Sper las formaziuns che tuornan mintg’onn sin la tribuna sursilvana ei uonn era il Chor mischedau Surselva sepresentaus cun duas messas ella baselgia dalla claustra da Glion ils 14 e 15 da december. Buca la suletta presentaziun da Nadal dil dirigent dil Chor mischedau Surselva Rest Giusep Tuor. El ha purschiu in concert da Nadal la dumengia vargada cul Chor mischedau da Laax da cuminonza cun il Chor d’affons Tico menaus dad Umberto e Rinaldo ­Camathias. E lu vegn l’entschatta digl onn niev era la Filarmonia grischuna cun la cantadura Riccarda Wessling en Surselva ils treis da schaner a Glion ed ils quater da schaner a Flem, a Glion secapescha ella baselgia claustrala.

Duront tschun onns ha Martina Beeli presidiau la corporaziun da vischnauncas, la SanaSurselva. En siu davos onn da presidi dil zercladur 2024 entochen il zercladur 2024 eis ella vegnida confruntada cun massivas renfatschas ed ina tgisa da buca haver exequiu igl uffeci scosauda. Alla FMR ha ella purschiu investa en ina cultura da discussiun tgirada da singuls presidents communals sursilvans. «Jeu sun buca pli promta da quescher», gi Martina Beeli, deputada dil Cussegl grond, anteriura suprastonta communala da Sagogn ed anteriura presidenta dalla SanaSurselva, actualmein commembra dil cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva. La dunna engaschada ella politica communala e regiunala ei buca promta da quescher en connex cun in uffeci ch’ella ha surpriu igl onn 2019 e ch’ella ha surdau igl zercladur 2024 a Patrick Schaniel. Il president da SanaSurselva che ha dacuort bess la faultsch el canvau sco tgamun dalla corporaziun dallas vischnauncas sursilvanas. La SanaSurselva ei ina corporaziun instradada gia avon onns dallas vischnauncas per manischar ils survetschs medicinals en Surselva. Daco che Patrick Schaniel ha anetgamein bandunau siu post ei gia vegniu tematisau pliras ga dalla FMR. Martina Beeli ei stada promta da discuorer sur da sias experienzas persunalas ch’ella ha fatg el decuors dil davos onn al tgamun da SanaSurselva. «Igl ei clar che negin paga bugen» Martina Beeli sesa en stiva vid meisa a casa, ina meisa decorada cun in cranz d’advent e cun creflis, tempra da Nadal che regia actualmein en biaras stivas sursilvanas. Ella gi da haver empriu bia duront siu presidi da SanaSurselva: «bia davart il provediment da sanadad e dallas sfidas che las instituziuns ein suttamessas.» Las experienzas che Martina Beeli ha denton fatg el davos onn en siu uffeci ein denton stadas meins pascheivlas. «Entschiet ha ei il zercladur 2023, cu nus da SanaSurselva ed ils representants dil Spital regiunal Surselva havein presentau la situaziun finanziala dil spital.» Ed annunziau che quel drovi in sustegn supplementar dallas vischnauncas sursilvanas: «Per ch’il spital regiunal Surselva sappi porscher vinavon il provediment da sanadad ed ademplir la cunvegna da prestaziun.» Martina Beeli regorda al fatg che buca sulet il spital regiunal Surselva hagi problems finanzials. «Pertuccai ein spitals gronds e pigns en ed ordeifer il cantun Grischun.» Ella gi dad esser stada pertscharta che quella annunzia caschuni discussiuns. «Igl ei clar che negin paga bugen.» L’anteriura presidenta da SanaSurselva gi ch’ei seigi impurtont ch’ils responsabels dallas vischnaunca fetschien part alla discussiun. «E ch’els tschentan damondas criticas.» Quei che ha denton fatg surstar Martina Beeli ei la moda e maniera da discussiun neu dad singuls presidents communals. «Jeu sun carschida si cun ina tenuta ch’ins tracti in l’auter cun in cert respect.» Da quei respect ha ella buc enderschiu bia, principalmein buca da singuls presidents communals. «Era da tals ch’ein per part gnanc stai presents a nossas sesidas d’informaziun che nus havein organisau aposta per las suprastonzas communalas per far attent alla situaziun finanziala dils spital.» Martina Beeli discuora dad in president dad ina vischnaunca beinstonta che banduna bugen tut surura la sesida cun sbatter igl esch e quei buca senza plazzar aunc ina ni l’autra hofiladad, sco quei che Martina Beeli resda e citescha: «Vus essas tuts manzesers. Nus havein ils daners e nus decidin. Jeu vi veser tgaus che roclan.» Confruntada cun ina tgisa L’anteriura presidenta da SanaSurselva ei en siu davos onn d’uffeci stedi vegnida bumbardada cun mails e brevs screttas en che han sulet enconuschiu in credo: «Nus pretendin.» Ella e la suprastonza da SanaSurselva ein schizun vegnidas confruntadas cun ina tgisa da buca haver exequiu igl uffeci scosauda. Martina Beeli e dus consuprastonts ein la finala scuntrai cun in agen advocat cun dus presidents communals cun lur advocat. «Leu hai jeu denter auter stuiu tedlar la damonda sche jeu hagi atgnamein giu ina ’hirnwäsche’.» Martina Beeli puntuescha ch’ella e ses cunsuprastonts hagien adina luvrau cun la finamira da porscher alla radunonza da delegai las basa da decider. «La finala a favur dad in bien provediment da sandad en Surselva.» Cun haver surpriu il presidi dalla SanaSurselva gi Martina Beeli dad esser daventada part dad in sistem politic da voluntaris tuttavia promts da s’engaschar. «Nus essan denton buca profis ed jeu haiel empriu mintga gi vitier e luvrau tenor il meglier saver e puder.» Martina Beeli manegia denton ch’ei mondi actualmein buca mo pli per las finanzas dil spital e per la Reit da sanadad. «Per entgins dils exponents politics vai ei per demonstrar pussonza, da mussar da haver raschun e per luschezia blessada.» Ed ella manegia era che buca tuts dils exponents seigien pertscharts tgei ch’ei vegli gir da haver in spital ella regiun ni buc. «Enaquella che jeu vai udiu dad in president communal dad ina impurtonta vischnaunca ella Foppa che nus drovien gnanc in spital a Glion e che nus sappien era ir giu Cuera el spital, lu sun jeu stada dapli che surstada.» Da numnar ils nums dils presidents communals desista Martina Beeli. Speronza sin clars signals «Suenter che Patrick Schaniel ei seretratgs han biars dumandau mei co jeu hagi teniu ora quei squetsch aschi gitg.» Martina Beeli gi da haver retschiert sustegn da pliras varts e per quei sustegn seigi ella engrazieivla. Ella puntuescha dad esser stada disada neu da sia incarica en suprastonza communala che la politica seigi buc enzatgei per persunas dalla duscha caulda. «Quei che jeu hai resentiu, viu ed udiu al tgamun da SanaSurselva ei lunsch sut il nivel dalla politica communala.» Martina Beeli ei perschuadida ch’igl ei neras uras da satrar carplinas persunalas e da metter il survetsch da sanadad el center. «Jeu sperel era sin clars singnals neu dalla populaziun sursilvana. La finala essan nus tuts dependents ch’il spital, la spitex e las casas da vegls e da tgira funcziuneschan.»

In metal prezius ei sia professiun: Gabriela Lutz-Tuor da Domat ei artisana d’argient. Ella fa ina roscha caussas pintgas, anials, cadeinas, bratschalets e rintgas. Dapi 20 onns entaup’ins ella allas fieras da Silvester e Daniev. Buliu, spazzatgamin, bau Nossadunna e purschi ein ils simbols da cletg pli populars. Pli baul eran els ils favorits sin cartas da gratulaziun e d’auguris. Oz drovan milliuns els sco «emojis» ellas medias socialas. In clic – e gia ei quei simbol tarmess tras las undas electronicas. Forsa sveglia el emoziuns, forsa eis el era memia superficials. Bulius, spazzatgamins e purschals anfl’ins era ellas collecziuns da Gabriela Lutz-Tuor. Igl ei denton simbol ch’ella producescha sezza en fuorma da fittem. «Jeu drovel massa vaccas e fluras», conceda ella. A siu stan da fiera ein buca ils simbols da cletg ils favorits, mobein quels dus sujets. La davosa fin d’jamna dil 2024 ei l’artisana da Domat separticipada a duas fieras en Surselva, il marcau Daniev lumnezian a Vrin e la fiera da Silvester a Breil. Evidentamein eis ella presenta a quellas fieras, dapi 20 onns era a quella da vinars a Glion. «Il contact cun glieud ei essenzials ed jeu gaudel quel», declara la dunna ch’ei naschida 1978 e carschida si a Sumvitg. Alla meisa da lavur A Glion ha Gabriela Lutz-Tuor fatg gl’emprendissadi e luvrau 13 onns ella papetaria Maggi. Ella ei attaschada alla Surselva. Avon 16 onns han ella e siu um Rivelino ch’ei oriund da Mustér giu caschun da baghegiar casa, la famiglia ha bardigliau da Cuera a Domat. Cheutras ha l’artisana saviu realisar in da ses siemis: «Ch’ei detti in atelier el plaun sut ei stau clar naven dall’entschatta», tradescha ella alla FMR duront la viseta. Igl ei siu luvratori, Gabriela Lutz ei artisana d’argient. Ella conceda all’entschatta, quei che biars visitaders da fieras pudessan supponer e di: «Els manegian ch’jeu prendi semplamein ord ina scatla tut e mondi a fiera cun rauba da commerci». Mintga toc ha ella produciu cun agen maun, ella ei buca commercianta che cumpra e venda «kitsch». Gabriela Lutz muossa siu fuorn per barschar fittem d'argient. Ina viseta egl atelier cumprova lu era quei. Ch’il fittem ch’ella porscha allas fieras ein buca cumprai, mobein fatgs sez muossa ella alla meisa da lavur. Igl ei in pult cun ina platta nera tarlischonta. Sin quella ein pinzettas ed auters uaffens pigns ch’ella drova. En ina cruna davostier ves’ins pastas, schablonas, gliemas, squetras e zaungas. Igl ei il luvratori d’argient, cheu creescha Gabriela Lutz steilalvas, rosas e tschittas. Era aviuls e cavals, gie schizun autos. La damonda sch’ella seigi ussa artisana ni artista rispunda la mumma da duas feglias aschia: «Empau sundel jeu era tecnichera». Siu mintgadi seigi il gust e plascher da formar culs mauns bialas caussas. Il gidonter principal La viseta en siu atelier a Domat muossa che Gabriela Lutz ei buca semplamein ina dunna da casa che zambregia in tec dasperas. «Igl ei mia professiun», puntuescha ella. Vid la preit pendan ils diploms ch’ella ha fatg ella tecnica numnada Art Clay Silver. Igl ei buca mo in «sempel» zambergiar, mobein crear fittem d’argient individual. Sia lavur savess’ins cumparegliar cun quella d’in fravi d’aur che producescha ord in toc dil metal prezius ina broscha, in ani ni auter fittem. Las gliemas ein ils instruments che Gabriela drova il pli savens. Gl’object da lavur central da tut sia lavur ei denton in auter. Semegliont sco da far tustgetgs: Cun ina rolla empasta ed elaborescha Gabriela Lutz la pasta d'argient. «Il fuorn ei miu gidonter principal en cheu», conferma ella ed arva la porta digl apparat. Quel semeglia in fuorn da pizza. En quei apparat vegn mintga toc ch’ella prepara culs mauns. Il material da basa ei ina specia d’arschella. «La massa secumpona da finezia partichels d’argient reciclau, la puorla ei ligiada cun aua e mied da ligiar», explichescha Gabriela Lutz. Ella empasta in toc, dat la fuorma e metta ella schablona. «Igl ei propi sco da far tustgets», conferma ella. Cun barschar vapuriseschan aua e mied da ligiar e l’artisana pren ord il fuorn 99,9 pertschient argient fin. Suenter quella procedura ei il product denton aunc buca finius. Gl’argient ei surtratgs cun ina cozza fina alva. La creadra sto schubergiar, glimar e polar il toc cun instruments pigns. «Glimar, glimar ed aunc ina gada glimar», di la creadra. Il product final ei per exempel gl’ani culla vacca che semova, la tschitta, e forsa in purschi ni in bau da cletg. Igl ei perinagada buca simbols nunpersunals. Ina pintga part dalla producziun d'anials: tut fatg sez da Gabriela Lutz.

Cuort avon Nadal envida la Musica giuvenila Surselva mintgamai a siu concert annual. Uonn ei quel staus a Sagogn e Vignogn. La formaziun cul dirigent Remo Derungs ha presentau musica da brass d’in livel detg ault. Igl ei buca stau in concert d’advent. Musica e melodias da quei temps han lu era muncau. Tonaton eis ei stau in concert festiv. La Musica giuvenila Surselva (MGS) ha delectau gl’auditori cun tocs da Goff Richards, Alan Fernie, Carl Wittrock ed era arranschaments da Corsin Tuor. Igl ei stau il quart onn che l’equipa da giuvnas e giuvens musicants ei seformada per exercitar. Las emprovas cun Remo Derungs fineschan mintgamai cul concert. Biaras e biars dils 37 commembers ein engaschai ellas societads da musica dalla regiun. Las commembras ed ils commembers dalla MGS vegnan da 13 vitgs dall’entira Surselva. In’equipa en in giug Agl emprem dils dus concerts, quel a Sagogn, ha la formaziun da brass dalla Scola da musica Surselva cooperau. Hanspeter Bircher instruescha affons che dedicheschan lur temps liber ad in instrument da stuors. La formaziun Brassorama ei gl’emprem scalem, quasi la «musica pintga», dalla MGS. Semegliont al sport ei ina gruppa da musicantas e musicants ina equipa en in giug communabel, e mintga singul contribuescha al success. La formaziun «pintga» Brassorama promova il plascher da far musica. Ed ella sustegn ils principiants. Grazia alla MGS han quels la pusseivladad da sunar en ina squadra conforma a lur livel, la schanza da sesviluppar ei a disposiziun. Il program da concert dalla MGS ei buca staus pulpius, denton varionts. Alla fin ha gl’auditori pretendiu dus supplements. Quels han accentuau specialmein la prestaziun da quei concert. Gl’emprem supplement ei stau ina interpretaziun dinamica dil renomau «Staal Himmel» dad Alan Fernie. Il secund il «Böhmischer Traum». Era gl’arranschament da Siegfried Rundel ha la formaziun sunau culs solos d’eufonis e trumpettas. Tatiana Casanova (sen.) cugl eufoni ed il register dallas posaunas en acziun. La «stagiun» ei ida a fin Da ritmica tier balladas, da quellas tier tocs sperts sco «Formula 1» dil cumponist american Brian Tyler. Ins ha s’immaginau la pista d’autos ed udiu la ramur dils motors ed il tgulem dallas rodas. El hagi tuttavia ina truppa motivada, ha Remo Derungs confirmau alla fin dil concert alla FMR. La «stagiun» dalla MGS ei ida a fin cul program ella halla dalla Sentupada a Vignogn. Ils concerts 2024 han dau il sentiment che la giuventetgna amatura dalla musica da brass dalla Surselva hagi funs e qualitad, e cunzun ch’ella seigi motivada. Tocs ritmics e dramatics, sco quel dils «Pirates of the Caribbean», ha fatg effect. Ins ha s’immaginau il Jack Sparrow a smenond sia spada e sgulond tras l’aria. Il principal cornetist Robin Holdener ha sunau lom ed impeccabel, medemamein Tatiana Casanova, la solista agl eufoni. E Leonie Halser ha nuotameins perschuadiu sco solista cul tgiern en es. La MGS dispona da quellas ed aunc dad autras petgas els registers. L’entira equipa dat l’impressiun che la musica da brass hagi en Surselva in avegnir empermettont. Robin Holdener (dretg) cul register dils cornets en acziun.

Tgisà tgei che l’uniun cun quei num fa? Biars che han legiu il december l’annunzia dalla radunonza generala el Fegl ufficial Surselva han giu marveglias. Sonda, a caschun dil marcau Daniev lumnezian a Vrin, ei l’Uniuin cultura e beinstar Zungabiss sepresentada l’emprema gada alla publicitad. Ils siat commembers ein stai presents al marcau Daniev lumnezian. Sut lur tenda, gest davon la casa pervenda da Vrin, han els envidau da prender in sitg, in punsch special, in café cun vinars, ni semplamein in caffè. Leu ha ina e scadin astgau separticipar ad ina lottaria. Cun scriver num e contact sil cedel, metter quel ella scatla e pagar ina pintga contribuziun, han ins survegniu la schanza da gudignar in premi. Sonda entuorn miezgi han ils radis dil sulegl entschiet a scaldar pulitamein il plaz-cadruvi. Il stan dall’uniun da cultura e beinstar Zungabiss era circumdaus da glieud. «Nus essan tuts veterans», ha Dario Derungs manegiau en in mument ruasseivel. El ei in dils commembers d’ina uniun cun num misterius. Cun lur acziun al marcau Daniev lumnezian han els festivau il giubileum dad in onn da lur uniun. Sis dils siat cumpogns e commembers dall'uniun Zungabiss da Vella. Negin astga extrar L’uniun da cultura e beinstar Zungabiss ei la pli giuvna dallas 51 gruppaziuns ed uniuns ch’ei dat en Lumnezia. Ella cumplettescha la variaziun: Sper chors, clubs ed uniuns sportivas, uniuns da dunnas, da giuventetgna e da catschadurs, in’uniun samaritana, l’uniun Open Air, l’uniun Ir novas vias e l’uniun Lidimer dat ei dapi in onn l’uniun Zungabiss. Il num plitost special tradescha pauc dall’identitad. Il num deriva, aschia il president Dario Derungs, d’ina episoda legra duront in’activitad communabla. «Nus eran sin ina tura e nunspitgadamein era ina siarp avon ils peis d’in camerat. Quel hagi pigliau tema e la siarp seigi fugida. Sin quei hagi il camerat remarcau, aunc adina irritaus dalla sentupada anetga, ch’ins dueigi inagada s’immaginar la lingia grossa ellas gasettas ‘Siat giuvenils morts d’in zungabiss’. L’episoda ha dau il num all’uniun. Daco che quella ei insumma naschida, e tgei intent ch’ella ha, declara Dario Derungs. El gi ch’els seigien en siat. «Nus prendein buca si daplirs, e buca in astga extrar», puntuescha il president la maxima. L’uniun han ils siat camerats da Vella fundau demai ch’els ein vegni «veterans» en’in autra. Tuts ein dallas annadas 1992 tochen 1995 ed han fatg part dall’Uniun da giuventetgna da Vella. Cun 30 onns han els apparentamein auters interess ch’ils ménders che bandunan la scola ed entran ell’uniun da giuventetgna. Aschia han ils siat umens decidiu avon exact in onn da fixar agens statuts. «Intent numra 1 ei da tgirar la cumpignia», remarca Dario Derungs. Cun el fan Simon Casanova, Dino Blumenthal, Gian Sgier, Manuel Casanova, Mauro Demont e Danilo Blumenthal part dalla cumpignia dils «Zungabissers». Al marcau da Daniev lumnezian ein els sepresentai l’emprema gada alla publicitad. Massa glieud al marcau Daniev a Vrin. Seniester el sulegl ei quel dall'uniun Zungabiss.

La quarta dumengia d’advent ha dus chors da Laax envidau a concert. Ella baselgia parochiala ha gl’auditori gudiu producziuns dil chor mischedau e dil chor d’affons TICO. Visitadras e visitaders ha astgau separticipar. Muments d’entusiassem ha ei dau duront quei concert. Per exempel cu Umberto Camathias ha tgamunau il canon «I wake up this morning». Circa 250 persunas ella baselgia han cantau communablamein quel. Ils affons ed ils carschi el chor han entschiet. Lu ei ina vart dils bauns entrada el canon. Treis tacts pli tard il pievel silla lautga, puspei treis tacts suenter la glieud da tschella vart dalla nav-baselgia. Gl’entir local ei stau ina resonanza vocala. Sogn Gagl e s. Otmar pon haver giu tschaffen. Gia avon haveva Rest Giusep Tuor fatg il medem exercezi cul canon «Gloria a Diu ell’altezia». Il pievel ha gudiu veseivlamein d’esser involvaus en quei concert. Ils affons dil chor TICO ed il chor mischedau da Laax han presentau in concert per la quarta dumengia d'advent. Bugen e cun ardur Il fegl accumpignont haveva annunziau 24 tetels da cant e musica. Atgnamein eis ei bia per in concert d’advent. La participaziun activa da visitadras e visitaders ha dau tempra a quel. Advent e Nadal ei il temps ch’ins sa consumar abundontamein musica e melodias dultschas. Dapertut aud’ins «Jingle Bells», Christmas Tree» e «White Christmas». Gl’auditori ella baselgia parochiala da Laax ha astgau guder autras. Dus chors cun in program multifar han purschiu in’alternativa. Il chor d’affons TICO che Umberto e Rinaldo Camathias han fundau avon varga quater onns ha fatg allusiun al chor dils aunghels ch’ei cumparius sur la stalla a Betlehem. «Aunghels contan en roschadas» han ils affons cantau frestgamein e schau resunar la melodia tradiziunala franzosa. Ella baselgia parochiala da Laax han ils «aunghels gronds» contribuiu al deletg. Il chor mischedau conta dapi 1992 sut la bitgetta da Rest Giusep Tuor. Dapi ch’ella exista embellescha la formaziun mintg’onn occurrenzas e fiastas profanas ed ecclesiasticas. Gl’auditori ha priu notizia ch’il diember da cantaduras e cantadurs ei sereducius. Ch’ellas ed els contan bugen e cun ardur ha il chor cumprovau cun plirs blocs en latin, romontsch, engles e russ. La baselgia stignada pleina ha tedlau arranschaments da Lorenz Maierhofer, Robert Cantieni e d’auters. All’orgla e clavazin ha Dirk Sauer sunau ed accumpignau omisdus chors. Cun bandunar la baselgia ha la cuntrada enneveda accentuau la magia da quella quarta dumengia d’advent. Ils varga 30 affons dil chor TICO e las cantaduras ed ils cantadurs dil chor mischedau ha schau sentir la cuminonza. Il concert ha dau gl’impuls d’ir cun buns sentiments el Nadal 2024.

El vitg paritetic da Sagogn han il chor baselgia catolic ed il chor baselgia reformau fatg in pass historic. Per l’emprema gada han ils dus chors cantau uonn da Nadal ensemen en omisduas baselgias dil vitg. La finamira ei da collaborar il proxim temps e lu da decider, sche pusseivel igl atun 2025, davart ina fusiun ad in chor baselgia da Sagogn. Ton il chor baselgia reformau sco era il chor baselgia catolic da Sagogn han tschercau il contact in cun l’auter dapi la primavera 2023. «Il di da suppa ecumen cantavan nus schon dapi plirs onns ensemen», di Rita Gfeller-Vincenz, la presidenta dil chor baselgia catolic. «Uonn havein nus lu fatg in ulteriur pass communabel cun cantar sco chors reuni a caschun dalla fiasta da cant districtuala a Trun ed ussa da Nadal en omisduas baselgias da Sagogn.» Ton Elisabeth Juon, la presidenta dil chor baselgia evangelic, sco era Rita Gfeller-Vincenz ein dall’idea ch’il temps per ina fusiun dils dus chors seigi arrivaus. Ins vegli denton schar madirar quei pass e dar peda als dus chors da prender ina decisiun. Pass historic Il chor baselgia catolic da Sagogn ei seformaus gl’onn 1976 cugl intent da cantar per la messa nuviala da sur Alfred Cavelti il matg 1977. Quei onn ha giu liug la fundaziun definitiva. Il chor baselgia reformau ei vegnius reactivaus anno 1991 suenter plirs onns pausa. Omisdus chors tschentan oz mintgamai 15 commembras e commembers. «Miu meini ei ch’igl ei buca stau in grond pass per nus da s’avischinar», di la presidenta dil chor baselgia catolic. Ella discuori en quei grau era el num da sia collega presidenta dil chor baselgia reformau, di Rita Gfeller-Vincenz. «Igl ei per omisdus chors in pass historic che fuss buca staus pusseivels avon 20 onns a Sagogn.» L’emprema producziun communabla per in publicum pli vast han ils dus chors reuni da Sagogn fatg a caschun dalla fiasta da cant districtuala a Trun la stad vargada. Sut la direcziun dil dirigent futur dils chors, Georg Candrian, e dall’anteriura dirigenta, Fina Blumenthal, ha il chor dau leu quater canzuns avon ils experts, e quei cun grond success. Egl avegnir vegn il dirigent Georg Candrian sustenius dalla vicedirigenta Nadja Negrini ch’ei oriunda dalla Bregaglia e viva a Sagogn. Buns resuns «Da Nadal essan nus caminai d’ina baselgia en l’autra a cantar», ha in cantadur dil chor baselgia evangelic detg enviers la FMR. «E la glieud ha schau plascher oreifer da saver tedlar ils chors reuni cun in tun bia pli voluminus che pli baul cura ch’ils chors cantavan mintgin dapersei.» Rita Gfeller-Vincenz, la presidenta dil chor baselgia catolic di che siu chor hagi buca stuiu ir alla tscherca d’ina dirigenta ni d’in dirigent. «Nus havein il cletg da saver cuntinuar cun Georg Candrian che diregia gia numerus onns il chor baselgia reformau.» Litteratura per omisduas baselgias Secapescha che omisdus chors baselgia da Sagogn seigien cunscients dil fatg ch’ina collaboraziun pli intensiva cundiziuneschi era ina tenuta toleranta e cooperativa enviers la differenta litteratura da cant dils catolics e dils reformai, di Rita Gfeller-Vincenz. Il chor baselgia catolic cantavi entochen dacheu era messas. Cun quella tradiziun vegli ins cuntinuar silmeins dallas fiastas grondas dalla pleiv catolica. Ed era la pleiv reformada hagi sias atgnas fiastas sco per exempel la confirmaziun ni era il firau da Venderdis sogn. «En omisdus chors essan nus ad interim aschi lunsch che la gronda maioritad dallas cantaduras e dils cantadurs ei promta da collaborar era per tuttas occurrenzas dallas duas pleivs», di la presidenta dil chor baselgia catolic. Ils proxims pass Naven dil schaner cuntinueschan ils chors reuni da Sagogn culs exercezis da cant. La proxima producziun communabla ha liug il di da suppa duront la cureisma. Suenter contan ils chors a caschun dalla confirmaziun e lu da Pastgas e da Tschuncheismas. S’avischinar el spért ecumen munti pils dus chors baselgia da far pass per pass. Da quei meini ein las commembras ed ils commembers d’omisdus chors baselgia da Sagogn. La fusiun el senn da «pli bugen in che negin chor» ei la clara finamira. Ina fusiun necessaria El vitg da Sagogn dat ei entochen dacheu dus chors baselgia, il catolic ed il reformau. Omisdus chors han mintgamai 15 cantaduras e cantadurs. Uonn han ils dus chors cantau da cuminonza. La finamira ei ina fusiun. Martin Gabriel/FMR Il vitg da Sagogn ei ina dallas paucas vischnauncas pariteticas dalla Surselva.Decennis alla liung han la maioritad catolica e la minoritad reformada viviu ina sper l’autra. Aschia dat ei entochen dacheu era dus chors baselgia, in reformau ed in catolic. Oz ha mintga chor aunc 15 cantaduras e cantadurs. Il temps per ina fusiun dils dus chors baselgia seigi arrivaus, di Rita Gfeller-Vincenz, la presidenta dil chor baselgia catolic da Sagogn. Dalla medema avis ei era Elisabeth Juon, la presidenta dil chor baselgia reformau. L’emprema producziun communabla per in publicum pli vast han ils dus chors reuni da Sagogn fatg a caschun dalla fiasta da cant districtuala a Trun la stad vargada. E da Nadal han ils chors cantau da cuminonza en omisduas baselgias da Sagogn. «La fusiun da nos dus chors baselgia da Sagogn ei neccessaria.Avon 20 onns fuss quei aunc buca stau pusseivel a Sagogn. Ussa vegli ins far in pass curaschus en direcziun veta ecumena a Sagogn, di la presidenta dil chor baselgia catolic.» «Pli bugen in che negin chor ei la devisa.» Ils chors reuni da Sagogn a caschun dalla fiasta da cant districtuala a Trun la primavera 2024. Egl avegnir vegn ei a dar mo in chor baselgia che embellescha ils survetschs divins en omisduas baselgias da Sagogn.

Ina aissa cun nodas-casa renda attent alla vitrina pop-up cull'exposiziun. Nicoline Schaub ha organisau el marcau vegl da Glion in’exposiziun d’art unica. Enstagl ch’ils visitaders entran el local dall’anteriura stizun alla Städtlistrasse 3 san els sefermar e mirar ina inscenaziun ella vitrina. A caschun dalla fiera da vinars ha l’organisatura envidau alla vernissascha dil schinumnau «Pop up Kunstfenster». La vitrina presenta l’installaziun «CASAS» dall’artista Yvonne Gienal. Il scenograf Remo Arpagaus, il fotograf Mathias Kunfermann e la specialista da video Stefanie Küchler han cooperau per quella «finiastra d’art» a Glion. L’exposiziun pop-up envida d’emprender d’enconuscher las nodas-casa. Igl ei l’installaziun ch’ei stada exponida dils 20 doctober tochen ils 15 da december el bogn aviert Marzili a Berna. L’inauguraziun dalla finiastra d’art el marcau vegl a Glion ha Theo Schaub, il bab da Nicoline, embelliu musicalmein, el ha sunau plirs tocs sill’ala. Aunc avon ha Yvonne Gienal introduciu ils visitaders ella cultura dallas nodas-casa. Ellas regiuns grischunas era ei pli baul la metoda pli pratica da signar uaffens dil mintgagi, vischala da lenn, isaglia, canastras, tretschas e bia auter. Mintga famiglia possedeva ina noda-casa e mintgina era registrada ufficialmein dallas autoritads. L'anteriura stizun alla via Städtli 3 dil marcau vegl da Glion.

Dacuort ein ina roscha amaturas ed amaturs digl art s’entupai a Falera ella casa da cultura La Fermata a Falera. Ellas ed els han priu part alla vernissascha dalla nova exposiziun d’unviern. Treis artistas e treis artists muossan ina selecziun da lur lavurs. La damonda tgei che art figurativ ei, discutesch’ins dapi generaziuns sigl entir mund. E quei han ins era fatg vendergis vargau a Falera. Pictura, sculptura e fotografia ein treis fuormas expressivas digl art. Quellas ein dapresent representadas ella casa da cultura La Fermata a Falera. La cumissiun da menaschi cun Regula Caduff e Reto Schwitter, ensemen cun Eveline ed Armin Spescha dalla Fundaziun Tarcisi, ha organisau e curatau la nova exposiziun d’unviern el foyer dalla casa. L’exposiziun dueigi render honur all’inspiraziun, alla creativitad, a natira e bellezia, ha Armin Spescha puntuau en siu plaid d’avertura. La vernissascha ei stada ella sala dalla Fermata. Il quartet CASA ha embelliu quella cun in’autra fuorma digl art: la musica. Las duas cantaduras Carmen ed Anna Laura ed ils cantadurs Andri e Simon fuorman il quartet ch’ei resortius dalla famusa formaziun Incantanti. CASA ha era presentau art, denter auter culla canzun da Flavio Bundi «Sin in’orva dil parvis». Treis artistas e treis artists El center ein denton buca els stai, mobein gl’art figurativ da treis artistas e treis artists. La studenta d’intermediaziun d’art e design Elisa Bergamin da Danis expona l’emprema gada. Ella muossa sis cumposiziuns cun fuormas e colurs. In da ses maletgs ei in sac da plastic transparent emplenius cun apricosas. Sin in auter maletg portretescha Elisa Bergamin, cun colurs dad ieli, ina butteglia da PET. La giuvna artista selai inspirar dalla ballontscha denter abstract e realistic. Simona Hendry da Glion dat peisa a cuntradas dalla natira. Quella inspirescha ella e dat in bien equiliber. Erica Klucker da Tumein ei carschida si a Ruschein. Dapi biars onns experimentescha e lavura ella sco pictura-artista cun divers material. A Falera muossa ella maletgs ch’ella ha fatg cun launa, aua e savun. Sin ses maletgs ves’ins carschi ed affons singuls ed en gruppas en moviment, a termagliond, discutond e cantond. Rinaldo Collenberg, burgheis da Morissen, ei carschius si a Vaz Sut. Siu tat deriva dil vitg lumnezian. El muossa sculpturas. Igl ei figuras filigranas da carstgauns en moviment. Rinaldo Collenberg fuorma quellas cun metal e material sintetic. Las treis artistas ed ils treis artists che exponan dapresent ella Fermata a Falera, davos da sen. Erica Klucker, Simona Hendry, Rinaldo Collenberg ed Elisa Bergamin. Sesend Mäsi Volken (dretg) e Simon Simonett (giudem). Il lenn ei il material da Simon Simonett da Tavau Tain/Wiesen. El muossa ella Fermata siu dun d’artist cun scalprar figuras. Era cheu puspei il ligiom culla natira. Ell’exposiziun muossa el divers capricorns ed ina vacca. Ora el liber beneventa Alberto Giacometti ils visitaders, era quei ina figura en lenn digl sculptur-artist. Mäsi Volken da Vuorz muossa 13 da sias fotografias. Il giug culla glisch ed il giug da fuormas e colurs ella cuntrada ein sias specialitads. Era cheu puspei serevela la natira sco fontauna inspironta per l’expressiun artistica. In dils artists ch’ei era representaus ell’exposiziun d’unviern ei Tarcisi Cadalbert (1943-2003) da Sevgein. Dad el pendan sis ovras cul tetel «Passiun». Emoziuns e sentiments ha el elaborau en sias ovras. Il mund e ses schabetgs han tuccau, commuentau ed influenzau profundamein gl’artist duront sia veta. L’exposiziun d’art ella casa da cultura La Fermata cuozza tochen ils 20 d’avrel 2025. Dapli informaziuns ed urari d’avertura mira www.lafermata.ch

Las pintgas digl orchester a corda culla magistra Oana Camartin.

Erwin Caduff, columnist da la FMR

Dumeni Columberg

Seraina Caduff - autura per la seria "Columnas or dal mund"