«En num da Dieu il Tutpussant! Il pievel svizzer ed ils chantuns, en lur responsabladad envers la creaziun, cun l’intenziun da renovar la lia, per mantegnair la libertad e la democrazia, l’independenza e la pasch en solidaritad ed avertadad vers il mund, cun la voluntad da viver lur varietad en l’unitad en toleranza e respect vicendaivel, conscients da las prestaziuns communablas e da la responsabladad envers las generaziuns futuras, savend che liber è be quel che dovra sia libertad e che la fermezza dal pievel sa mesira vi dal bainstar dals flaivels, sa dattan la sequenta constituziun…» Uschia tuna il preambel da nossa Constituziun svizra. In zunt bel text! Signifitgescha quel che quai che nus faschain e tralaschain succeda en num da Dieu, vul dir sco ch’i plascha a Dieu? Guardain: Responsabladad envers la creaziun: La biodiversitad chala, e quai cun tempo alarmant, spezialmain tar ils insects che èn indispensabels per la producziun da nos nutriment. Il zercladur passà ha il pievel svizzer sbittà las duas iniziativas che vulevan proteger nos terren da pesticids e proteger nossa aua da baiver – sbittà en num da Dieu? Mantegnair la libertad e la democrazia: Nossa libertad è garantida, schizunt la libertad da vulair renunziar ad ina lescha che cumbatta la pandemia cun tut las enconuschientschas da la scienza. Ed ils «amis da la Constituziun» han la libertad dad organisar demonstraziuns betg lubidas, da betg sa tegnair vi da naginas reglas da protecziun sco purtar mascrinas e da numnar «dictatura» las decisiuns da noss Cussegl federal. Mantegnair la solidaritad vers il mund: Cura che las baselgias han sustegnì l’iniziativa che vuleva far responsabels ils concerns svizzers per delicts cunter ils dretgs umans e donns gravants da l’ambient, hai dà intervenziuns parlamentaras per fixar en la lescha che las cuminanzas religiusas duaian esser neutralas – en num da Dieu? Viver l’unitad en toleranza e respect vicendaivel: Tgi viva per il mument questa toleranza, ils aderents u ils critichers da las mesiras per sa proteger da corona? Responsabladad envers las generaziuns futuras: Nossa generaziun è – dapi ch’i dat umans – l’emprima generaziun che vesa las consequenzas da noss far per las generaziuns futuras. Nagin che crai che las cundiziuns da viver sajan per quellas meglras u almain uschè bunas sco per nus oz. E suenter la conferenza mundiala dal clima èsi cler che nus n’essan betg pronts da prender a temp las mesiras indispensablas per limitar il stgaudament dal clima sin 1,5°C. Il pievel svizzer ha sbittà la lescha da CO2 ed a Dubai han lieu cursas da skis en ina halla tar temperaturas da 32°C. Ed i dat anc tantas pussaivladads da renunziar a chaussas che na fan betg da basegn. La maioritad da nossa generaziun che ha tut las pussaivladads da mobilitad e consum n’è dentant betg pronta da renunziar en favur da generaziuns futuras. Studis la la Confederaziun quintan enfin il 2060 cun in stgaudament da sur 40°C en las Alps. Actualmain surpassa il stgaudament dal clima las prognosas da pli baud. Adia naiv, adia turissem d’enviern. «En num da Dieu il Tutpussant!» – La preambla è ferma, noss agir dentant è flaivel. Jost Falett, Bever, è stà scolast da biologia e rumantsch a l’Academia ed ils onns 1997–2003 president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

Quest onn èsi 100 onns dapi ch’il servetsch da scleriment telefonic 111 è vegnì mess en funcziun. Il telefon 111 ha fatg ses servetsch durant 85 onns. Cun la liberalisaziun da la fiera da telecommunicaziun è il 111 vegnì remplazzà dal 2006 da novs numers da scleriment. L’onn 1921 ha la PTT cumenzà cun ses servetsch da scleriment ch’è durant decennis stà domicilià en prest tut il chantuns da la Svizra. Uschia ha la pledadra da medias da la Swisscom, Sabrina Hubacher, confermà a la FMR, ch’i deva sa chapescha er en il Grischun in servetsch da scleriment 111. «En il Grischun lavuravan circa 120 collavuraturas per il 111. E quai che blers na san betg è ch’il 111 a Cuira aveva anc duas filialas cun plazzas da lavur a Sumvitg ed a Schiers.» Las dunnas che lavuravan tar il servetsch d’infurmaziun 111 stuevan pudair dar resposta a prest tuttas dumondas. La luschezza professiunala da las telefonistas era da chattar ina resposta cuntentaivla a mintga dumonda da la clienta u dal client al telefon. En in’intervista sin l’emettur SRF da l’onn 1980 ha ina manadra d’in servetsch 111 ditg, che la telefonista saja ina professiun per dunnas. «La PTT n’occupa quasi nagins umens tar il servetsch 111. Dunnas han simplamain pli bellas vuschs ed èn pli speditivas cun tschertgar detagls per ils scleriments.» Tar las infurmaziuns fitg multifaras dal servetsch 111 appartegnevan ils numers da telefon e e numers d’urgenza, ils uraris da viafiers, d’autos da posta, da trams, bus e bastiments, programs da kino ed occurrenzas culturalas e perfin la savida da scola en geografia e matematica. Ed ils scleriments ils pli exclusivs eran las instrucziuns da far laschiva u da cuschinar. En ina emissiun da la Televisiun Svizra SRF da l’onn 1987 raquinta Astrid Döbeli che ha lavurà durant 10 onns tar il servetsch da telefon 111, ch’ella haja era gia survegnì in telefon d’ina persuna ord ina cabina da telefon che vuleva savair tge via ch’ella stoppia ir. «Lura avain nus prendì il plan da questa citad per declerar la via a quella persuna.» Enturn Nadal avevan las telefonistas era bler da far: «Da quel temp deva er adina glieud che telefonava al 111 simplamain perquai ch’els vulevan discurrer cun insatgi», uschia Astrid Döbeli. La scolaziun per daventar telefonista tar il 111 cuzzava in onn. Entaifer quel onn stuevan telefonistas da lingua tudestga e rumantscha absolver ina dimora en la Svizra franzosa. Da principi pretendeva la PTT che la telefonista possia dar il scleriment en la lingua che la clienta u il client fascheva la dumonda. Tar la PTT da quel temp deva be trais linguas svizras: Tudestg, franzos e talian. Tenor l’anteriura telefonista Astrid Döbeli vegneva ella fitg bain a frida cun il franzos. «Per cas ch’insatgi da lingua taliana telefonava, avev’jau pinà insaquantas construcziuns da standard sin palpiri che jau duvrava lura.” Era la pledadra da la Swisscom Sabrina Hubacher ha ditg, che las pretensiuns areguard la prestaziun fisica e la savida generala da las telefonistas eran fitg grondas a sias uras. I deva servetschs en differentas squadras durant 24 uras. Bleras telefonistas restavan be paucs onns e bandunavan lura il servetsch 111. «En l’economia privata eran quellas persunas dentant fitg tschertgadas», ha Hubacher menziunà . Fin l’onn 1979 han las telefonistas da la PTT lavurà cun cudeschs, revistas, gasettas ed auters documents d’infurmaziun. Scleriments fin in’ura eran oriundamain gratuits. Pli tard ha la PTT cumenzà a far pajar 10 raps per in scleriment. Cul temps è er quest pretsch s’augmentà. Durant ina perioda custava in scleriment be lura, sche la dumonda pudeva vegnir respundida. Cun il temp dal computer èn adina dapli er las vuschs automaticas vegnidas actualas tar il numer 111. Pli tard pudevan ins anc far la dumonda directamain a la telefonista. La resposta udivan ins dentant d’in bindel sonor. L’onn 2006 - cun la liberalisaziun da la fiera da telecommunicaziun – è il numer 111 svani. La Swisscom ha dà scleriment d’alura ennà al numer 1811. Ed oz survegn’ins scleriments dals numers 1818 e 1820. Sabrina Hubacher, la pledadra da la Swisscom, ha infurmà a la FMR ch’ins na dettia betg enconuschent las cifras da las dumondas telefonicas. «Jau poss dir mo tant: Il dumber da scleriments sa reducescha mintg’onn per circa 10%», ha Hubacher ditg. Bundant ina quarta dals scleriments dettia la Swisscom ad affars e trais quarts sajan dumondas da persunas privatas. Tar la savida generala e la buna vusch da las telefonistas appartegneva er il code da gardaroba cun rassa e scussal. Foto: PTT Archiv ««Enturn Nadal deva adina glieud che telefonava al 111 perquai ch’els vulevan discurrer cun insatgi.» Astrid Döbeli, anteriura telefonista Las eroxas dal 111 L’internet hai gia dà avant il temp da la digitalisaziun. Quai era da quel temp il numer da telefon 111, il qual igl ha dà dal 1921 fin l’onn 2006. Las dunnas dal 111 stuevan avair ina gronda savida generala e pudair dar scleriments davart tut ils temas pussaivels. Tar lur repertori appartegnevan sa chapescha ils numers da telefon naziunals ed internaziunals ed ils numers d’urgenza, ma era ils uraris u colliaziuns da viafier ed autos da posta, programs da kino, occurrenzas culturalas, gea perfin savida da scola en geografia e matematica ni era instrucziuns da far laschiva e da cuschinar. (fmr/mg) Pagina 2

Tut la Svizra e tut las medias pussaivlas en il pajais han gia ludà la seria. E la mesadad da la Svizra ha gia guardà quella. Ed ussa vegn er anc la FMR e dat il tip da guardar «Tschugger», la nova seria da cult dad SRF. Gea­bain, el vegn tard, quest tip! Però i vala la paina! Perquai che la seria «Tschugger» pudess era esser in exempel per il mund rumantsch. Per tge vai insumma? Ina truppa da giuvens Vallesans – en­turn il chau creativ David Con­stantin (surnum: Bax) – aveva creà gia avant diesch onns per «20 Minuten» ina seria web cun il num «Tschutter». I gieva a prima vista per ballape, per far carriera e per blers raps cun transfers da ballapedists. Il resultat da la seria: in caos plain trash, nuncorrectezza politica e cun comica en dialect vallesan, cun protagonists che stgarpitschan sur las atgnas peniblezzas. Simplamain risadas! Ed ussa ha questa truppa en­turn David Constantin fatg il proxim pass, da «Tschutter» a «Tschugger», in surnum per in policist en dialect vallesan. Quasi sco sche nus Rumantschas e Rumantschs schessan a la polizia «la polenta». La seria «Tschugger» vegn emessa dapi ils 28 da november la dumengia saira avant las 22.00 sin SRF1. L’entira seria cun tuttas tschintg episodas è dentant da vesair gia online sin las plattafurmas da l’emettur. L’em­prima episoda han guardà passa 400 000 aspectaturas ed aspectaturs. In success enorm. E tge po il mund rumantsch emprender da questa seria vallesana? – David Constantin e sia glieud cumprovan ch’i n’è betg da star mal u da dar si las atgnadads, ils clichés ed in iper-regiunalissem per pudair realisar ina buna seria e cuntanscher in bel public. Mabain ch’i vala la paina da restar fidaivel a quellas atgnadads, da las caricar, ironisar e sviluppar vinavant. Dal rest, la segunda stafla da «Tschugger» è gia filmada e vegn emessa previsiblamain en il decurs dal 2022. Di per di dat in redactur u ina redactura da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. David Constantin, alias "Bax", actur e chau creativ davos la seria web "Tschugger", realisada en collavuraziun cun SRF.

Ils responsabels da la Viafier retica han preschentà ier lur bilantscha da l’onn 2021. Tar il traffic da persunas resulta in deficit da trais milliuns francs. Il chaval da parada en possess da la Viafier retica e da la Viafier Matterhorn Gotthard è il Glacier – Express. Co ha il Glacier – Express cun tut ses giasts da l’exteriur survivì l’onn da pandemia 2021? La FMR ha discurrì cun Stefan Engler, il president dal Cussegl administrativ da la Viafier retica. Ils dus acziunaris, La Viafier retica e la Viafier Matterhorn-Gotthard, èn conscients che surtut ils giasts da l’Asia vegnan a mancar ils proxims onns. Ils giasts da l’exteriur vegnan a mancar en l’avegnir pervia da la pandemia. L’onn 2019 aveva il Glacier-Express anc registrà varga 270 000 passagiers. L’onn 2020 han ins strusch cuntanschì la mesadad da questas frequenzas ed er l’onn 2021 n’èsi betg reussi d'acquistar la marca da l’onn 2019. FMR: Co vulan ils dus sulets acziunaris da la Glacier-Express SA salvar la purschida dal pli plaun tren direct dal mund ? Stefan Engler: Il Glacier-Express è in product turistic ch’è fitg exponì actualmain. Nus pudain cumparegliar il Glacier cun il Bernina-Express, che vegn er duvrà surtut dals turists talians. Il Glacier-Express patescha natiralmain anc pli fitg pervia da la pandemia. Nus empruvain da dar in cuntrapais uss cun promover ils giasts da l’Europa, ma era da la Svizra per viagiar cun il Glacier – Express. È quai en la retrospectiva stà in bun pass da privatisar il Glacier – Express l’onn 2017? Gea, jau sun persvas che nus avain – malgrà la pandemia e sias consequenzas – fatg in bun pass. La transparenza da la gestiun è pli gronda e per la nova gestiun dal Glacier-Express èsi pli simpel da resguardar ils basegns da l’utilisader da questa purschida. Be a l’ur: Ils emprims onns suenter la privatisaziun ha il Glacier-Express recaltgà gudogns da trais fin quatter milliuns francs. Ed uss èn las reservas duvradas? Igl è effectivamain uschia che las reservas dals emprims onns èn duvradas. Ussa è la societad dependenta da las duas acziunarias principalas. Noss credo vi dal product Glacier-Express è anc adina grond e perquai essan nus actualmain londervi d’organisar daners per ils proxims onns fin ch’il Glacier-Express cuntanscha puspè dapli frequenzas. La situaziun n’è betg dramatica, ma novs meds finanzials èn chaussa urgenta. Tar il traffic da persunas normal da la Viafier Retica quintain nus da pudair turnar fin l’onn 2025 tar las frequenzas dal 2019. E per intgins onns stuain nus er organisar meds finanzials sco «cas da direzza» per il Glacier-Express. Pudess il Glacier-Express daventar in product che vegn finanzià da tut ils «players» che sa profiteschan da questa purschida? Tenor mai na datti nagina autra pussaivladad che da reanimar il product per l’avegnir cun agids finanzials dal maun public. E nus stuain avair la persvasiun ch’i dat novs segments da passagiers en l’avegnir. Novs segments da passagiers ? L’idea è da gudagnar ils osps svizzers pil Glacier-Express. Nus avain cuntanschì quest onn bleras Svizras e Svizzers che n’enconuschevan betg il Glacier-Express. Ma er ils osps da l’ulteriura Europa pudain nus gudagnar pli fitg per quest product. Latiers vegn anc l’argument dal viagiar favuraivel al clima en l’avegnir. Quel argument pledescha er per offertas turisticas sco il Glacier – Express. Mitschads cun in egl blau L’onn da gestiun 2021 da la Viafier retica è sta influenzà dal coronavirus e sias consequenzas. La Viafier retica quinta per quest onn cun in deficit da trais milliuns francs – grazia a Chantun e Confederaziun che han surpiglià il deficit dal traffic da persunas. En il segment dal traffic da persunas che porta las entradas principalas a la Viafier retica han ins realisà dal 2021 in meglier retgav che l‘onn 2020. Il resultat da record da l’onn 2019 na saja dentant betg cuntanschì, ha il president dal cussegl d’administraziun da la Viafier retica, Stefan Engler ditg a l’infurmaziun da las medias. «Nus essan mitschads cun in egl blau», ha il directur da l’interpresa Renato Fasciati ditg a la FMR, «cunquai ch’il Chantun e la Confederaziun han surpiglià il deficit dal traffic da persunas, pudain nus concluder quest quint cun in resultat gulivà.» Da l’autra vart haja l’interpresa spargnà, spustà ed etappà investiziuns, per tegnair bass il deficit da total 16 milliuns francs en il sectur traffic da persunas, ha Fasciati constatà. Sperditas pli pitschnas ha la Viafier retica fatg quest onn en la spartas infrastructuras e viadis spezials. Gudogns han ins fatg cun ils transports d’autos e cun ils transports da rauba. Il deficit che vegn a restar a la Viafier retica per il 2021 suenter las indemnisaziuns da Chantun e Confederaziun munta a trais milliuns francs. La gestiun da la Viafier retica quinta cun in me­glier onn 2022 e spera da cuntanscher ina svieuta da 85 % da l’onn 2019 en la sparta dal traffic da persunas

L’organisaziun Benevol dal Grischun ha surdà per la settavla giada il Prix Benevol Grischun, quel dal 2021 a la Fondazione Ente Museo Poschiavino. Ultra da quai han l’Uniun FamilienRat da Tavau e l’Uniun Informatica per l’Africa survegnì in premi da renconuschientscha. La surdada dals premis è vegnida embellida dal Chor da dunnas Chursüd. Il Prix Benevol Grischun vegn surdà ina giada per onn ad uniuns, gruppas, projects ni era instituziuns che fan lavur voluntara. Dal 2021 han 19 furmaziuns candidà per il premi Benevol. Il president dal cussegl da fundaziun Benevol Grischun, Markus Feltscher, ha ditg en ses bainvegnì, ch’el saja fitg surstà che 90 persunas sajan malgrà la situaziun dal coronavirus, vegnidas per assister a la surdada dal premi. La valur da la lavur voluntara haja sa midada el senn positiv, ha Feltscher constatà. «En l’entira Svizra vegni prestà ozendi medem blera lavur voluntara aifer in onn, sco quai ch’i vegn lavurà en il sectur da construcziun.» La giuria haja sa fatschentada intensivamain cun tuttas candidaturas avant che selecziunar. Sut il stritg sajan tut las candidaturas in bel mussament che er la lavur voluntara en Grischun vivia, «gea prosperescha perfin en tscherts secturs». La giuria che ha premià tenor ils criteris innovaziun, colliaziun e persistenza ha decidì da surdar il premi principal a la Fondazione Ente Museo Poschiavino sco instituziun regiunala cun in concept persistent che ha apparentamain persvas fitg. 50 persunas voluntaras lavuran per las exposiziuns en il museum. La Fondazione Ente Museo Poschiavino è vegnida fundada l’onn 1950 da la Pro Grigioni Italiano. Il museum collavura fermamain cun autras instituziuns culturalas da la regiun. In dals premis da renconuschientscha ha survegnì l’Uniun Informatica per l’Africa. Quell’uniun ch’è domiciliada en la Val dal Rain grischuna s’engascha dapi 15 onns per transportar ed installar infrastructuras d’informatica che na ve­gnan betg pli duvradas en Svizra en differents pajais da l’Africa. L’uniun dat er curs als applitgaders e mussa co duvrar ils computers. Il premi è vegnì surdà per l’idea innovativa. Il segund premi da renconuschientscha ha l’Uniun FamilienRat da Tavau obtegnì. La finamira da quella uniun ch’è vegnida fundada l’onn 2006 è da colliar famiglias en il lieu da Tavau e d’organisar occurrenzas e curs per uffants, giuvenils, famiglias e creschids. La giuria ha distinguì l’Uniun FamilienRat per lur lavur voluntara a favur da las famiglias da Tavau. Il schef dal Departament chantunal d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient, Jon Domenic Parolini ha purtà ils salids ed ils auguris da la regenza als victurs dals premis. «Lavur voluntara è lavur gratuita, ma questa lavur è nunditg custaivla», ha Parolini ditg a l’adressa da la fundaziun Benevol Grischun. «L’engaschi voluntari en il servetsch da la cuminanza ha ina lunga tradiziun. Quai vala specialmain per il Grischun, nua ch’il stadi aveva en ses cumenzament fitg pacas forzas da lavur ed era organisà en moda e maniera fitg decentrala.» En la cuminanza pitschna d’in vitg saja adina stà uschia che min­tga abitanta ed abitant contribuiva al bainstar cun lavur voluntara. Tar ils pumpiers s’haja quel principi sa mantegnì fin oz. Jon Domenic Parolini ha engrazià a tuttas voluntaras ed a tuts voluntaris. «Jau sun superbi d’esser il schef da quest departament chantunal cun tantas voluntaras e voluntaris en las spartas cultura e sport.» Render visibla la lavur voluntaria L’organisaziun svizra per lavur voluntaria Benevol ha oz 17 secziuns regiunalas. Ina da las finamiras da Benevol è da render visibla la lavur voluntaria. En l’entira Svizra vegni prestà oz 666 milliuns uras lavur voluntaria en ils pli differents secturs. Circa in terz da las abitantas ed abitants da la Svizra s’engascha voluntariamain. Tar quella lavur «benevola» appartegna l’engaschament en societads caritativas, socialas ed ecclesiasticas sco era en organisaziuns da sport, cultura e cuminanzas d’interess. Engaschaments voluntaris datti er sin il sectur da la protecziun da l’ambient, dals dretgs ­umans sco era en cumissiuns e gremis politics. Varga 2000 uniuns ed organisaziuns èn colliadas cun Benevol Svizra. (fmr/mg) Grischun Premi Benevol 2021 va en il Puschlav Il settavel Premi Benevol dal Grischun è vegnì surdà sonda vargada a Cuira a la Fondazione Ente Museo Poschiavino. Il museum regiunal dal Puschlav che s’engascha dapi l’onn 1950 per conservar l’istorgia dal Puschlav è vegni fundà a sias uras da la Pro Grigioni Italiano. Il premi per l’engaschi voluntari da las 50 gidantras e gidanters e vegnì surdà da cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ch’ha accentuà sonda en ses pled festiv la grond’impurtanza da la lavur voluntaria e l’agid al vischin. Sper il premi principal ha la fundaziun Benevol Grischun surdà dus premis da renconuschientscha a l’uniun FamilienRat da Tavau ed a ­l’uniun Informatica per l’Africa.

Settschient onns suenter la mort da ses autur inspirescha la Cumedia divina anc adina nossa fantasia. Dante Alighieri (1265–1321) unescha en sasez savida illimitada, abilitads creativas extraordinarias ed art poetic raffinà. El ha integrà temp e culturas en sia ovra, sco quasi nagins auters auturs avant e suenter. En il dialog emprovan Chasper Pult e Tatiana Crivelli d’intermediar en lur moda la particularitad da questa capodovra cun dissegnar suenter las etappas las pli impurtantas da sia concepziun, da sia structura e da sia recepziun sco er da preschentar ultra da quai perscrutadras e perscrutaders da Dante dal Grischun. Tatiana Crivelli, naschida l’onn 1965 a Lugano, è professuressa per scienza litterara taliana a l’Universitad da Turitg. Sco directura da la retscha da cudeschs litterara da la Pro Grigioni Italiano enconuscha ella fitg bain la diversitad linguistica e culturala dal Grischun. Chasper Pult, naschì l'onn 1949 a Sent, ha lavurà sco romanist ed intermediatur cultural, tranter auter per la Pro Helvetia e sco president da la Lia Rumantscha. El ha manà il Centro Culturale Svizzero a Milaun ed è stà responsabel per il barat cultural tranter la Svizra e l'Italia. Igl arranschament ha lieu glindesdi, ils 13 da december 2021 allas 18.00 ella Biblioteca chantunala dal Grischun a Cuira. L'entrada è gratuita. I vegn giavischà da s'annunziar: info@kbg.gr.ch u tel. 081 257 28 28.

Dad ina situaziun finanziala solida ha la maioritad dal il Cussegl grond discurrì il mardi passà en la debatta dal preventiv 2022. Tar la dumonda co manischar il futur finanzial dal chantun sa differenzieschan las opiniuns considerabelmain tar la vart dretga e sanestra dal parlament grischun. En la debatta d’entrada tar il preventiv 2022 èn sa mussadas considerablas differenzas tar las fracziuns dal Cussegl grond co sviluppar la politica da finanzas dal chantun Grischun. Principalmain la Partida liberaldemocrata e la Partida socialdemocrata nun han il fain sin il medem ladritsch puncto taglias e finanzas. Gia a chaschun da la debatta dal glindesdi passà tar il program statal ha la deputada, Andrea Thür (PLD Cuira) annunzià co la PLD veglia augmentar l’attractivitad dal chantun. «Sbassar la taglia per interpresas che stgaffeschan plazzas da lavur.» Ina pretensiun suttastritgada dad ulteriurs exponents da la PLD il mardi passà tar la debatta dal preventiv. Investir enstagl sbassar taglia Il schef da la fracziun socialdemocrata en il Cussegl grond, Lukas Horrer (PS Cuira), ha renfatschà a la PLD da cuntinuadamain repeter la medema chanzun, era sche la scienza haja gia da ditg confermà che pli bassa taglia na possia betg stgaffir novas plazzas da lavur. Horrer ha pretendì ina acziun d’investiziun per il chantun en vista da la fitg buna situaziun finanziala. «Il chantun ha in chapital agen da 2,6 milliardas francs e nagins daivets.» Lukas Horrer ha gist anc preschentà sia glista da giavischs d’investiziun, per exempel en canortas d’uffants. «Quellas investiziuns augmentan pli fitg l’attractivitad dal chantun che sbassar la taglia.» Diego Benaglio, (Center, Claustra) ha renfatschà al schef da la fracziun da la PS d’operar cun cifras falladas, il chantun possedia sulettamain 500 milliuns francs reservas, il rest sajan valurs d’immobiglias, vehichels ed autra infrastructura ch’il manaschi chantunal dovria per funcziunar. E Walter Grass ( PPS Tusaun) , novissimamain schef da la fracziun da la Partida populara, ha avertì Lukas Horrer da tematisar las canortas cur che la fatschenta vegnia tractandada en il Cussegl grond. Uschè realistic sco pussaivel Il Cussegl grond ha da principi ludà las stentas da la regenza e dal minister da finanzas, Christian Rathgeb, da preschentar in preventiv tant realistic sco pussaivel. Critica ha il schef da las finanzas grischunas stuì udir dal deputà Diego Benaglio (Center, Claustra) pervia da la finamira da stgaffir l’onn proxim trais nova plazzas en l’administraziun chantunala aposta per la communicaziun. «Jau na sun segir sche la communicaziun è da tala impurtanza ch’ella dovra gest trais novas plazzas.» Christian Rathgeb nun ha be engrazià per l’intensiva debatta, el ha era defendì las trais plazzas novas en la communicaziun ch’el ha valità per augment modest dal persunal. «Nus essan adina puspè sfurzads da surdar incumbensas da communitgar ordvart.» Malgrà ils resultat pli u main equilibrà dal preventiv 2022 cun in deficit da bunamain 10 milliuns francs ha il schef da las finanzas chantunalas fatg attent a tschertas malsegirtads. Pandemia incalculabla La pandemia effectuada dal coronavirus resta vinavant incalculabla. Da quel fatg nun è unicamain Christian Rathgeb persvadì. “Nus vegnin a stuair suttametter al Cussegl grond dumondas per credits posteriurs.” Vinavant quinta il preventiv per l’onn proxim cun in maximum d’entradas nà da la Banca Naziunala e cun dapli entradas da taglia. La situaziun finanziala actuala dal chantun valiteschan il cusseglier guvernativ sco la president da la cumissiun da gestiun, Silvia Hofmann (PS, Cuira) per solida. Christian Rathgeb ha cità in votum ord dal Cussegl grond: «Nivlus cun scleridas.» El ha dentant avertì ch’il Grischun saja in chantun muntagnard e là possia l’aura sa midar svelt. E quant grond ch’il spazi finanzial dal chantun è lunga vista tradescha il rapport dal svilup finanzial dal chantun elavurà en incumbensa da la anteriura fracziun da la PCD. Quest rapport ha il Cussegl grond medemamain tractà il mardi passà gist avant che sa fatschentar cun il preventiv. Svilup economic ed entradas da taglia, coronavirus, gulivaziun da finanzas, gudogn da la Banca Naziunala e bler auter porschan avunda spazi per speculaziuns.

Caricatura or dal magazin Bilanz che dat ina survista dals ritgs dals ritgs. Il magazin svizzer d’economia Bilanz nov pon ins cumprar per 16 francs. 16 francs, quai è nagut envers las milliardas dals 300 ritgs dal 2021. Ensemen possedan quels 821,8 milliardas francs, quai èn 115 milliardas francs dapli che anc avant in onn. Sco che Bilanz scriva a las medias è quai in augmaint da 16,3 pertschient. Anc mai en il «ranking» dals ritgs han quels pudì augmentar talmain lur possess sco durant il segund «onn da corona». Tranter ils ritgs tutga er la famiglia Blocher cun 19 – 20 milliardas. Sin la glista dals novs ritgs èn cun 3 – 3,5 milliardas Giammaria e Mario Germano Giuliani. Lur branscha è la farma. Mes tip è betg d’avair la finamira da tutgar tranter ils 300 ritgs dal 2022, ma forsa da far entgins patratgs quant simpel u quant difficil che quai è da daventar ritgs. Inqual giada dovra quai er be in bun nas e fortuna sco tar il milliunari da Bitcoins Niklas Nikolajsen che posseda 300 – 350 milliuns. El ha cumprà ses emprims 1000 Bitcoins per be 77 cents il toc. Basta, daners quieteschan forsa, ma propi ritgs fa la finfinala be la ventira e la carezia e quella va bain tras il venter. Forsa pon ins perquai anflar in avis sin il nov magazin da Caminada e quel è da survegnir per be 15 francs – dunque mes tip – guardai tge novitads ch’il Sursilvan Andreas Caminada ha e tge che Michelle Hunziker raquinta en l’intervista cun il titel «Genuss ist alles im Leben».

Il temp da Nadal e Bumaun è er il temp da la meditaziun e dal ruaus, ma er da la festa e da la sentupada. Da questa muntada daventan ins propi conscient pir en in temp cun restricziuns sco ch’igl è stà il cas l’onn passà durant las Festas. Igl è da sperar che quai na sa repetia betg pli, er betg quest onn. Resta la situaziun sco il mument, dastgain nus ans legrar sin in’occasiun ni l’autra da sentupada, era da cultura. Suenter in’interrupziun dad in onn pervia dal coronavirus po il concert festiv per Nadal e Bumaun en la Sala Peter Kaiser a Mustér puspè vegnir organisà quest onn. Igl è in eveniment singular e musicalmain d’emprima qualitad. A Mustér giastescha numnadamain l’Orchester naziunal da filarmonia da l’Ucraina da L’viv. L’orchester ch’è vegnì fundà 1902 sa preschenta regularmain a gronds festivals sin l’entir mund. Ils 28 da december 2021 vegn el dirigì a Mustér da Simon Camartin. Il musicist indigen dirigia savens orchesters en l’ost da l’Europa, ma er en l’Asia e l’America latina. Sco solists sa preschentan uonn a Mustér Flurin Caduff e Josias Just. Il bas-bariton Flurin Caduff è creschì si a Danis. El è enconuschent entras ses engaschament en la Compagnia Rossini ni er en operas sco per exempel a San Murezzan ni a Sursaissa. 2011 ha el obtegnì il premi da renconuschientscha dal chantun Grischun. Josias Just è enconuschent tranter auter per ses engaschament sco docent a la Scola chantunala a Cuira. Il clarinettist ha obtegnì il premi da promoziun e da renonuschientscha dal chantun Grischun. El ha sunà cun stars mundials sco Gruberova e Holliger. Bigliets per il concert pon vegnir reservads tar la Papetaria Andrea a Mustér. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il dirigent Simon Camartin da Mustér.

Cun il cumenzament da l’enviern retira la selvaschina d’ungla ils quartiers d’enviern e sa trategna en la vischinanza dals vitgs. Pervia da quai ston ins quintar il proxim temp cun dapli observaziuns da lufs en la vischinanza dals abitadis. «Per ils umans n’exista da princip er durant quest temp nagin privel pli grond. Activitads da temp liber dastgan vegnir pratitgadas vinavant sco fin ussa», scriva l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun en ina communicaziun als meds da massa. Sch’il luf chatta funtaunas da pavel utilisablas en ils abitadis, po quai avair a vista mesauna per consequenza ch’il luf sa disa vi da l’uman e ch’i resultan situaziuns potenzialmain privlusas. Bleras scuntradas cun lufs en ils abitadis sa laschan evitar, sche funtaunas da pavel che vegnan en dumonda per il luf u per la selvaschina d’ungla vegnan allontanadas da maniera consequenta u rendidas inaccessiblas. Recumandaziuns da cumportament en cas da scuntradas cun lufs stattan a disposiziun sin la pagina d’internet da l’Uffizi da chatscha e pestga. Per pudair spaventar tant sco pussaivel ils lufs ch’èn en la vischinanza dals abitadis, vegn la populaziun supplitgada da contactar immediatamain la surveglianza da chatscha locala, sch’insatgi inscuntra in luf.

La notg dals 7 sin ils 8 da december 2021 ha la surveglianza da chatscha sajettà in terz luf dal triep dal Beverin en il territori da la Muntogna da Schons. Uschia èn uss sajettads tut ils trais lufs da quest triep che l’Uffizi federal per ambient aveva lubì. Sco quai che l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun scriva en ina communicaziun als meds da massa, sa tractì tar quest luf d’in mastgel giuven. La situaziun da’l sajettar en la vischinanza da l’abitadi è stada ideala per er gist cuntanscher in effect da spaventar ils ulteriurs lufs dal triep. Il luf vegn tramess per l’examinaziun a Berna a l’Institut per medischina da peschs e selvaschina da l'Universitad Berna.

La regenza grischuna ha infurmà la mesemna passada co ch’ella preveda da timunar il Grischun las emnas proximas tras la pandemia. Ella emprova da mantegnair la sandadad da la populaziun senza periclitar l’economia. Deputadas e deputads sustegnan per gronda part las stentas guvernamentalas. Il president da la regenza grischuna, Mario Cavigelli, ha exprimì la mesemna avant la sessiun dal Cussegl grond ils sentiments che fatschentan actualmain bleras Grischunas e blers Grischuns. «La pandemia pretenda da nus blera pazienza, blera chapientscha e blera gnerva.» Il president da la regenza ha ditg che mintga nova unda da la pandemia vegnia accumpagnada dad ina unda da novas enconuschientschas ed infurmaziuns. «E nus stuain danovamain pruvar da proteger la populaziun e nossas instituziuns da sanadad senza donnegiar nossa economia.» Mario Cavigelli ha fatg attent che la societad possedia ussa in instrumentari che na steva betg a disposiziun a l’entschatta da la pandemia. «Virolar, testar, las mesiras d’igiena ed aria frestga gidan a tegnair a mastrin las infecziuns.» El ha appellà ad «in agir responsabel» e la regenza grischuna nun ha laschà nagin dubi che laschar vaccinar appartegna tenor lur avis tar in agir responsabel. Planisar la triascha Il cusseglier guvernativ Peter Peyer ha annunzià che la regenza grischuna vegnia a augmentar las capacitads da testar. «A partir dals 13 da december stattan ulteriuras capacitads a disposiziun.» Nà dal parlament èn era vegnidas dumondas davart la triascha en ils spitals grischuns. Peter Peyer ha confermà che las instituziuns da sanadad sajan londervi a planisar ina eventuala triascha. Quai vul dir, definir ils criteris per decider tgi che retschaiva tractament medicinal sin las staziuns intensivas, sch’ils cas surpassan ils plazs a disposiziun. «Sur ils firads sa dublegia la populaziun grischuna, quai vul dir che nus avain era daplirs infarcts dal cor, daplirs grevs accidents ed auter.» Peter Peyer ha accentuà ch’i na saja betg l’incumbensa da la politica da definir la triascha. «Quai fan persunas dal fatg tenor aspects etics e morals.» Per il cusseglier guvernativ ési dentant evident che la regenza vul far tut il pussaivel per impedir quest scenari. Situaziun sa mida svelt Marcus Caduff ha pudì trair ina buna bilanza areguard la stagiun d’atun che ha purtà als manaschis turistics bunas entradas. Tant pli intscherta è l’egliada vers la stagiun d’enviern. «Atgnamain nun eran las perspectivas malas.» Ussa dentant ha il minister d’economia constatà blera malsegirtads era pervi da mesiras da protecziun dad auters pajais. Che la Germania ha definì la Svizra sco pajais da grond ristg na carmala betg exnum giast da la Germania en il Grischun. En scadin cas sa dan ils chantuns da muntogna e la branscha da pendicularas fadia da coordinar lur stentas da protecziun. «Nus faschain quai per evitar che la Confederaziun perscriva la finala a nus tge che nus avain da far.» Marcus Caduff è persvadì d’avair uschia pli bler spazi d’agir, era sch’el ha avertì ch’il temps saja stgars. «En duas emnas èsi Nadal.» Mascrinas en scola per l’entir chantun L’obligatori da purtar mascrinas pudess pertutgar bainprest tut las scolas popularas grischunas. Quai ha il cusseglier guvernativ, Jon Domenic Parolini, ditg ier avant il Cussegl grond. Fin uss èn sulet las scolas dad intginas regiuns pertutgadas dad in tal obligatori. Las infecziun en las scolas èn creschidas e tenor il cusseglier guvernativ derasan ils scolars il virus a chasa e vinavant en ils lieus da lavur. «Nossa finamira è per tut pretsch da mantegnair l’instrucziun da preschientscha en las scolas grischunas.» Ina scola ha stuì serrar per in tschert temp pervia da la pandemia e singulas partiziuns medemamain. Simpla nun è la situaziun er betg per las persunas d’instrucziun. Ellas èn savens confruntadas cun geniturs che han pauca chapientscha per mesiras da corona. La suppleanta da Cussegl grond, Myriam Fasani, (senza partida, Mesocco)nun ha be crititgà las mesiras per franar l’infecziun, ella dubitescha en general las infurmaziuns derasadas da la politica, da la scienza e da las medias. Support nun ha ella chattà per sias explicaziuns la mesemna passada nagin en il Cussegl grond.

Tgi sa tge che quel scriva questa giada puspè davart corona? Nagut – quai hai jau gea empermess la davosa giada. Jau hai gist udì in song en il radio – your song saved my life – tia chanzun m’ha salvà la vita. La vusch mega enconuschenta, dentant: Tgi è quai? Bono? Quel ha bain ina vusch pli ferventa, pli rauca – quai è bain in da «mes» rockstars? Era in da mes rockstars? Igl è propi Bono – la nova single da U2. Il song pudess esser dad Elton John, la vusch da Bono è fitg loma e bler pli calma che quella giada, durant ils temps da «Joshua Tree» ubain da «The unforgettable fire». Quest song da U2 dal 2021 ad in open air? Lura stuess il public esser 50+ e quai fiss la chanzun da buna notg a las 23.00, cura che tuts van brav a durmir en il camper climatisà. Bono po festivar ils 10 da matg 2022 ses 62avel anniversari. Büne Huber da Patent Ochsner – ils 27 favrer 2022 60 onns. Kuno Lauener da Züri West – ha festivà ils 17 mars 2021 ses sesantavel. Eddie Vedder da Pearl Jam – ok, quel festivescha ils 23 december pir il 57avel, quai va gea anc. ­Gianna Nannini – la rockröra taliana va vers ils 70. Da Mick Jagger dals Stones en etern na pon ins quasi betg discurrer – dal 2023 ha el 80 onns ed el aveva gia passà ils 40 cura che jau era anc in giuvenot. Sto ina rockstar esser ­giuvna? Po ina rockstar daventar veglia e restar rockstar? Per mai schon. In Zucchero cun ses 66 onns po tschiffar mai cun tuns fins e melodias per l’eternitad. E natiralmain Campino. Era el vegn l’onn proxim 60. Ma quel um po far tge ch’el vul. Giuven e vegl flippa ora cumplettamain. Forsa perquai ch’el creescha muments infinits («Das hier ist ewig – ewig für heute!») – cun ina persvasiun ed in entusiassem incredibel. Ina persuna giuvna vesa quai forsa auter. Ma jau aud adina dapli musicistas giuvnas che daventan stars per mai gist perquai ch’ellas laschan sentir entusiassem e profunditad. Forsa anc betg cun l’experientscha da vita dad ina rockstar vegl, dentant cun lur perspectiva giuvna e frestga. Cler che quest è ussa puspè la perspectiva dad ina persuna pli veglia cun passa 50 onns. Jau ma regord dentant vi da mia perspectiva anc magari giuvna – vi dals ultims onns da vita da Johnny Cash. Per mai era el quella giada, durant ils onns 90, in rockstar absolut. Johnny Cash cun sia vusch madira, per mia udida adina pli bassa. Johnny Cash che ha registrà cun passa 60 onns ils albums American Recordings, realisads cun Rick Rubin, producent da bands da quella giada anc giuvnas. Musica minimala, simplamain la vusch megagalactica da Johnny Cash. Quella giada per mai sco uman anc giuven in star absolut en sia vegliadetgna. David Spinnler da Sta. Maria è ­mainagestiun dal Parc da natüra ­Biosfera Val Müstair. David Spinnl er, mainagestiun Parc da natira Biosfera Val Müstair...

Ir en muntogna e fotografar quellas aventuras è sia gronda passiun. Arno Mainetti raquinta en ses cudesch «Piz um Piz II» ­intginas anecdotas da sias experientschas alpinas. Il cudesch illustrà è vegnì edì avant insaquantas emnas. En connex cun il di ­internaziunal da las muntognas, ils 11 da december, dat la FMR in’invista en in cudesch plain tensiun e passiun. Gia per la deschnovavla giada vegn festivà damaun il di internaziunal da las muntognas (guar­da box). Punctualmain è cumparì dacurt il cudesch illustrà «Piz um Piz II» dad Arno Mainetti (77) da Cuira, oriund dad Andeer. Cun quest segund tom cuntinuescha el la seria da sias muntognas preferidas. Sin radund 100 paginas preschenta l’autur purtrets ed istorgias persunalas da diesch muntognas dal Grischun. L’entschatta d’ina gronda passiun Cun esser creschì si ad Andeer ha Arno Mainetti ina relaziun zunt speziala cun il Grischun Central, perquai na fai betg surstar, ch’el ha scuvrì precis là la passiun per la natira e las muntognas. Igl è stà ses padrin Kasper che ha prendì Arno Mainetti cun el per l’emprima tura sin il Piz Beverin en la Val Schons. En ses cudesch raquinta Arno Mainetti exact da quell’aventura sco mattet dad otg onns: La notg cun il runtgim dal padrin en sia acla Molas sur Andeer, la mini-biblioteca cun lectura alpina en l’acla ed il svegliarin ch’ha scalinà la damaun a las trais. Igl èn las pitschnas anecdotas da sia emprima aventura alpina che diverteschan la lectura ed il lectur. Saja quella davart il signun da l’alp Curtginatsch che scusseglia ina tala tura cun in mattet dad otg onns u las emoziuns da padrin e figliol cura ch’els eran arrivads sin il piz. «El ha stratg mai sin quest piz. Igl era forsa ina ‹numra memia gronda›, jau anc fitg giuven, il padrin gia fitg vegl. Ma la fin finala èsi ì bain. Dal reminent è quai stà la davosa tura che mes padrin ha fatg», raquinta Arno Mainetti en il discurs cun la FMR. Enviern l’avust Sut il titel «Il retg tranter ils retgs» preschenta Arno Mainetti cun il Piz Kesch il pli aut piz da las alps d’Alvra ed uschia davairas in piz roial. L’autur descriva passaschas e sequenzas davart differentas ascensiuns: Quella giada cura ch’el è ascendì solo, vul dir senza esser segirà dad in partenari. U quella giada l’avust 1985 cura ch’i ha navì. Igl è la moda da raquintar dad Arno Mainetti però er il maletg da brenta e nivlas che procura per in sentiment dad esser al puls da quests dus eveniments. Il roman dals romans Il Piz Lagrev sin il Pass dal Güglia unescha las ragischs latinas: en l’ost vegn discurrì puter, en il vest surmiran ed en il sid bergagliot. Quest piz è en emprima lingia l’enviern fitg popular. La plipart dals skiunzs sa cuntentescha cun il piz che sa chatta radund ina mes’ura avant il piz principal – però betg Arno Mainetti. Malgrà ina nauscha experientscha sin quest toc cusseglia el sut «Arnos Tipp» da visitar il piz principal. Arno Mainetti era crudà ina giada d’in curnisch da naiv nauagiu. Per sa deliberar è el ì sin tuts quatter e cun fadia puspè enavos sin la cresta. Quest mument descriva el en ses cudesch sco l’entschatta dad ina segunda vita. Las istorgias da tai e da mai La basa per ses cudesch èn las pitschnas istorgias divertentas, però er delicatas, che Arno Mainetti parta en furma da texts e fotografias cun lecturas e lecturs. Tgi che tschertga in guid da muntogna classic vegn a stuair far diever d’in auter cudesch. Il cudesch illustrà dad Arno Mainetti porscha bain l’in u l’auter tip alpin – igl èn però las istorgias alpinas da tai e da mai che dattan al cudesch ina nota persunala e motiveschan forsa era l’in u l’auter lectur da nudar ed illustrar las atgnas istorgias alpinas. Suandantas muntognas èn illustradas e descrittas en il cudesch «Piz um Piz II»: Piz Beverin, Piz Palü, Chapütschin, Gletscherhorn, Flüela Schwarzhorn, Piz Duan, Piz Kesch, Piz Lagrev, Piz Terri e Tiejer Flue. Il di da las muntognas Damaun, ils 11 da december, vegn festivà il di internaziunal da las muntognas. Dapi l’onn 2002 ch’era deditgà a las muntognas ha la radunanza generala da las Naziuns unidas decidì da deditgar quest di a las muntognas. Il di duai animar d’organisar differentas occurrenzas per preschentar la muntada extraordinaria da las regiuns alpinas. Era duai la publicitad vegnir sensibilisada per la vitalitad sin terra. Dal reminent: quest onn organisescha il Club alpin svizzer ensemen cun autras uniuns alpinas preschentaziuns sut il motto «(Alp)-Träume». L’occurrenza ha lieu damaun en il Museum alpin svizzer a Berna. L’alpinist Naschì l’onn 1944 e creschì si ad Andeer ha Arno Mainetti gia sco uffant scuvert sia passiun per las muntognas. Sia passiun per fotografar e l’alpinissem ha l’architect giudì cun esser stà sin numerus pizs da tut ils continents. Davart sia raschun per questa passiun di Arno Mainetti: «Paucs alpinists san dir cun paucs pleds, pertge ch’els van en muntogna. Jau hai ditg: Lura stuais vus leger mes cudesch, alura savais pertge.» Oz viva Arno Mainetti cun sia dunna a Cuira. Els han dus uffants creschids. «Muntognas cun istorgias èn interessantas» Il di internaziunal da las muntognas che vegn festivà mintg’onn ils 11 da december, duai regurdar a la muntada extraordinaria da las regiuns alpinas. Arno Mainetti (77) da Cuira, oriund dad Andeer, ha chattà sia passiun per exact questas regiuns muntagnardas gia durant sia uffanza. En ses cudesch illustrà «Piz um Piz II» preschenta Arno Mainetti fotografias singularas ed intginas istorgias ed ancecdotas ch’el ha fatg tras durant sias aventuras alpinas. Arno Mainetti preschenta ses segund tom «Piz um Piz II». Il maletg da brenta e nivlas da l’ascensiun sin il Piz Kesch. Piz Kesch

Venderdi, ils 10 da december, ha giu lieu la radunanza communala dad Alvra. Ils 30 preschents han decidì davart il futur dal provediment dad aua, approvà il quint dal 2020 ed il pe da ta­glia resta vinavant tar 100% da las simplas taglias chantunalas. Dal 2015 fin al 2020 ha il quint dal provediment dad aua dal cumin Alvra adina mussà in deficit. Per quai motiv ha la suprastanza communala proponì dad augmentar la taxa da basa per 30 francs ed agiunscher ina contribuziun unica «dad interess public» ord al return da tschep da l’ovra d'electricitad Tiefencastel West. Al medem mument è vegnì decidì da desister al return a tschep da l’ovra d’electricitad e percunter acceptar l’indemnisaziun da l’ewz en ina valita da 4 130 750 francs. In da quests milliuns vegn investì sco contribuziun «dad interess public» en il provediment d’aua. (cdm/fmr)

Uss èsi finalmain puspè uschè lunsch. Nadal stat avant porta! Cun Nadal arrivan era puspè las decoraziuns da Nadal. E natiralmain, la pli impurtanta decoraziun è il pignol. Jau less dar oz inqual tip co ch’ins po tegnair frestg il pignol e tge ch’è da re­sguardar tar l’acclimatisaziun. Ina giada ch’ins ha chattà in pi­gnol che plascha èsi da transportar a chasa quel senza rumper. A chasa èsi lura dad avrir la rait e laschar liber la roma. Il meglier en in lieu fraid e sumbrivaun, sco per exempel en garascha u en tschaler. Igl è dad dar in u dus dis al pignol per s’acclimatisar. I vala dad evitar in schoc da temperatura, uschi­glio po il pignol perder pli spert las guglias. Impurtant è da betg emblidar da bagnar il pignol durant l’acclimatisaziun. Ina giada ch’il pignol vegn en stiva è da decider la dretga posi­ziun. Il meglier betg plazzar il pi­gnol datiers da la pigna ed exponer el directamain a la glisch dal sulegl, lura prender in vasch, l’emplenir cun aua e bagnar stediamain il pignol ed era springir las guglias. Cura ch’il pignol stat en ses lieu final, il meglier bel a grad si, èsi da’l ornar. Ma davart las cullas na poss jau betg dar tips – gust è gust. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In pignol da nadal plazzà en il correct lieu en stiva. Foto Lisa Peers Dermont

Ina buna part (forsa la meglra part!) da nossa cultura sa basa sin la mitologia greca, sin Zeus e Hera e tut la cumpagnia da Dieus ed eroxs. Igl è ina cumpagnia divina cun ina u l’autra menda. Schon mo il capo-Dieu, Zeus, ha blers uffants cun pliras dunnas. Insumma, sex ed auters instincts umans èn detg frequents en la mitologia antica. Sin l’emettur cultural Arte (online) datti ussa ina seria da films da dissegns animads cun il titel «50 Shades of Greek». Quella seria metta l’entira mitologia greca en in vestgì frestg ed actual. Gia mo il titel! Tgi sa a tge che quel fa allusiun? En mintga cas giran ils eroxs per il mund en «50 Shades of Greek» cun handys, i dat agenturas da dating, il labirint da Minotaur vegn bajegià da lavurers talians u portugais e Homer (l’autur da la gronda part da la mitologia greca) cumpara sco influencer cun ina camera sin il chau! Insumma, las figuras da la mitologia greca èn gea schon incrediblas avunda. Però en la seria «50 Shades of Greek» vegnan quellas caricadas anc bler dapli. E surtut na discurran ellas betg da quai scuflà sco en la mitologia originala, mabain han in slang sco ti ed jau. Dal rest: Igl è d’avantatg da gia savair dus, trais chaussettas sur da la mitologia antica avant che guardar las episodas. En l’emprima stafla èn accessibels 30 filmins curts da mintgamai 3-4 minutas. Bun divertiment cun Ariadne, Achilles, Dedalus, Zeus, Hera, Minotaur, Theseus, Eros e tut lur buns amis! Di per di dat in redactur u ina redactura in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel plaschia lura a tuts. Illustraziun or da la seria «50 Shades of Greek» sin Arte.

Sonda vargada ha gì lieu en il Museum d’art dal Grischun a Cuira l’avertura da l’exposiziun annuala d’artistas e d’artists grischuns. En quest connex vegn surdà gievgia proxima il terz premi d’art dal Grischun. Distinguì vegn quest onn l’artist da performanza ­Pascal Lampert da Sta. Maria en Val Müstair. Pascal Lampert è in da 12 artistas ed artists en l’exposiziun annuala en il Museum d’art Grischun che abitescha ni che deriva da la Ruman­tschia. Ed el è quel che ha, per uschè dir, l’exposiziun principala. Lampert è enconuschent sco artist da performanza. Quai vul dir, el è in artist che sa mova cun sias lavurs. El construescha objects da materials simpels sco butschins, spun­gias u sugas. En sia exposiziun en il Museum d’art Grischun mussa el quests utensils per l’emprima giada sco objects individuals en ina stanza. I sa tracta d’utensils che daventan sculpturas moviblas che fan ramurs sco instruments d’in orchester. Las ovras che sgriflan, sumsumeschan u schuschuran, èn tuttas drizzadas vers il podest dal dirigent, in podest ch’è vid. Ed uschia èsi chaussa dal public da surpigliar la rolla d’interagir cun ils objects. FMR: Qua en il Museum d’art Grischun lavurais Vus per ina giada cun performanza en in ambient da museum. È quai ina nova experientscha? Pascal Lampert: Il museum n’è per ventira betg in lieu ester per mai. Jau hai gia fatg differentas installaziuns en museums. Ma, per questa exposiziun èsi schon stà ina sfida da colliar mes objects vivs cun l’ambient da questa localitad. Cler, ins è natiralmain ussa quel che retschaiva il premi d’art Grischun e quai munta in obstachel dapli e che la sfida è pli gronda. Sut il stritg sun jau cuntent. Cun realisar las pussaivladads da seser a l’ur da l’exposiziun hai dà ina nova situaziun dinamica tranter objects e sutgas. Quai è stà la surpraisa positiva e nunspetgada. Quai che n’avess betg funcziunà, fiss stà da plazzar tut ils objects sin sochels alvs. Normalmain giais Vus tranter il public cun Voss objects e betg il cuntrari. Jau ma regord d’in film, nua che Vus rudlavas in bu­tschin tras ina via d’ina citad e la glieud guardava plain mirveglias tge che capitia? Jau emprov adina da crear ils messadis special­main per il lieu nua che jau fatsch insatge. Igl è fitg legher da guardar co il public emprova d’interpretar quai che jau fatsch. A Basilea hai jau per exempel imità sin via ina vusch d’in utschè. Quai ha dà reacziuns enorm differentas dal public. Quests experiments da s’inscuntrar directamain cun il public sin via èn fitg satisfacents e bels per mai. L’effect d’ina acziun da performanza è adina averta. Las conclusiuns èn er per mai ina surpraisa e quai è fascinant. Tge muntada ha il Premi d’art Grischun per Vus? Quai è per mai sc’ina arrivada sco artist en il Grischun. Jau abitesch dapi l’onn 2012 a Sta. Maria. La Val Müstair è daventada mia patria ed jau sun fitg superbi che mia lavur è visibla en il chantun Grischun. Igl è bel da vegnir udì era sco artist che producescha tuns e purtrets bufatgs e fins. Fiss l’artist Pascal Lampert oz in auter artist, sch’el na fiss mai stà en il Grischun? Gea cler. Las muntognas e la Val Müstair han influenzà fitg mia lavur ed uschia er ils resultats. Per exempel tut quai che jau hai fatg cun ils tuns da l’aua per lung il Rom, il flum principal da la Val Müstair. L’aua è daventada ina lingua per mai ed ils messadis da l’aua vuless jau dar vinavant a mes public. Quai èn ils artists da l’exposiziun annuala Remo Albert Alig, Mirco Baselgia, Flurin Bisig, Fadri Cadonau, Urs Cavelti, Silvie Noemi Demont, Andriu Deplazes, Joachim Dierauer, Menga Dolf, Gian Häne, Chris Hunter, Monica Ursina Jäger, Andrina Keller, Kollektiv Piera Buchli und Luc Insenschmid, Lea & Adrian, Maude Léonard-Contant, Zilla Leutenegger, Catrin Lüthi K, Gaspare O. Melcher, Florio Pünter, Ines Marita Schärer, Thomas Schatz, Esther Schena, Anita Semadeni, Gion Signorell, Flurina Sokoll, Olga Titus, Andrea Francesco Todisco, Regula Verdet-Fierz, Not Vital, Bettina Wachter, wiedemann/mettler, Romano Zaugg, Dominic Zehnder. Grischun In sguard sin l’art grischun Da 138 artistas ed artists ch’èn s’annunziads a l’exposiziun annuala en il Museum d’art dal Grischun ha ina giuria resguardà 36. E da questas e quests èn 12 artistas ed artists domiciliads u derivan da la Rumantschia. Sonda passada è stada la vernissascha da l’exposiziun annuala en il Museum d’art a Cuira. Quell’exposiziun cuzza fin ils 30 da schaner 2022. En il rom da l’exposiziun annuala e tradiziunala vegn surdà il Premi d’art Grischun. Quest onn vegn undrà l’artist Pascal Lampert che abi­tescha dapi prest 10 onns a Sta. Maria en Val Müstair. Pascal Lampert po preschentar ina part da sias lavurs en ina exposiziun speziala en il Museum d’art. E davart sia ovra da performanza artistica è vegnì edì in cudesch. (fmr/mg) Ina da las ovras da Pascal Lampert

Il president da la Pro Raetia, Johannes Flury, lauda en il novissim Fegl d’infurmaziun da l’Associaziun per il Grischun il manifest «Grischun triling» che tuts deputads rumantschs e talians en il Cussegl grond han inoltrà a la regenza. Ina lunga via La finamira da quest’intervenziun è definida cleramain: «Las trais linguas dal Grischun han tuttas ils medems dretgs. Igl è perquai da sa dar fadia da las derasar. La chapientscha viceversa è da sustegnair ed il diever da las trais linguas da promover meglier.» Quels che discurran las duas linguas minoritaras han il sentiment che lur linguatg na survegnia betg l’attenziun ed il resguard ch’èn garantids tenor Constituziun e segund il dretg da linguatg. Quai vegn demussà a basa da sis champs e declerà cun exempels. Ils deputads èn dentant conscients che quai n’è betg uschè simpel, sch’il persunal manca dapertut. I saja da sa dar fadia ch’almain enconuschientschas passivas vegnian acquistadas ed ils patruns publics sustegnian quai. I saja ina lunga via. Sulet uschia possia il Grischun restar in chantun triling. Las duas gruppas minoritaras, la rumantscha e la taliana en il Cussegl grond, envidan en la regenza, il Cussegl grond e l’administraziun da rinforzar la coerenza en il chantun e da considerar la trilinguitad sco schanza sin blers champs. Il Grischun – chantun cun bleras fassettas Avant in onn ha il schurnalist, editur ed autur Peter Röthlisberger gì preschentà tar la Dieta champestra da la Pro Raetia a Malans ses concept per in cudesch sur dal Grischun. Quest atun è la publicaziun «Graubünden in 100 Geschichten» cumparida. Il spectrum tematic tanscha davent dad anecdotas fin intervistas da pliras paginas. 65 istoricists e schurnalists scrivan davart ils pli divers temas sco istorgia, turissem, sport, culinarica, cultura e spazi da viver en il Grischun. I na sa tracta betg sulet dal Grischun sco chantun da vacanzas, mabain era sco in dachasa attractiv e lieu adattà per economia e mastergn. Illustrada è l’ovra tant cun maletgs istorics sco actuals. 2021 – ni dieta ni radunanza La pandemia ha gì sco consequenza che ni la Dieta champestra da la Pro Raetia – quella era pervia da paucas annunzias – ni la radunanza da commembers 2021 n’han gì lieu a Beiva. Tala è vegnida spustada sin la primavaira 2022. Tar las tschernas vai là era per in nov president. Johannes Flury surdess gugent il presidi en mauns pli giuvens. Il schaner 2022 vegn la suprastanza da la Pro Raetia er a s’occupar da la dumonda: Co vai vinavant cun la Dieta champestra?

Il Grischun è l’onn 2022 tranter ils chantuns cun las pli bassas premias da cassas da malsauns. En il Grischun datti ina reducziun da las premias da 9%. Il motiv per questa reducziun: Ils custs en il Grischun èn pli bass che en la media svizra. Las premias da las cassas da malsauns sa reduceschan en l’entira Svizra. Ma prest nagliur na datti uschè ina reducziun sco en il Grischun che ha custs da sanadad pli bass che l’ulteriura Svizra. Las premias pli bassas per 2022 han tenor il pledader da Santésuisse, Ivo Giudicetti, da far cun las reservas finanzialas da las cassas da malsauns. Quellas vegnian – a basa da la davosa midada da l’ordinaziun federala davart las cassas da malsauns – duvradas parzialmain l’onn proxim. «Quai fa che nus avain premias pli bassas», ha il pledader da medias da Santésuisse ditg a la FMR. Ivo Giudicetti: «En media vegnan Grischunas e Grischuns a pajar l’onn 2022 ina premia da 278 francs per mais. En la media svizra per l’onn proxim è la premia 315 francs per mais.» A questa buna novitad suonda però ina schletta. Tenor Santésuisse creschan ils custs da sanadad gia quest onn. «Sin il livel naziunal constatain nus in augment da custs da circa 5%», ha Ivo Giudicetti ditg, «en il Grischun èn ils custs da sanadad durant ils emprims trais quartals creschids per 9%.» Il motiv per l’augment è il svilup demografic ed il svilup sin il champ medicinal. Il pledader da Santésuisse ha ditg ch’ils custs da sanadad creschents na possian a vista mesauna betg vegnir gulivads be cun impunder las reservas da las cassas da malsauns. «L’augment rasant dals custs è in segn d’alarm. Sch’i va uschia vinavant, èsi da far quint cun premias pli autas – e quai era en il Grischun.» Tenor l’Uffizi federal per la sanadad publica munta la summa totala da las reservas da las cassas da malsauns svizras a 12,4 milliardas francs. Perquai haja il Cussegl federal consentì ad ina reducziun da las reservas. Per Santésuisse, l’organisaziun tetgala da las cassas da malsauns, èsi dentant cler che las cassas da malsauns na possian a lunga vista simplamain du­vrar las reservas per garantir premias stabilas. Ivo Giudicetti: «Insacura èn er las pli grondas reservas duvradas. Ultra da quai pretenda la lescha davart l’assicuranza da malsauns che las premias stoppian suandar als custs. Sche l’augment dals custs cuntinuescha sco ussa, lura vegnan las cassas da malsauns a stuair augmentar las premias ils proxims onns.» «Jau sun da l'opiniun che refurmas en il sistem da premias da cassas da malsauns sajan urgentas», uschia il pledader da Santèsuisse Ivo Giudicetti. «Il niveau da pretschs en il sistem da la sanadad publica en Svizra è bler pli aut che en general. Nus pajain memia bler per ils medicaments, ils custs da labors èn memia auts e las apotecas fan memia bler profit en las spartas spediziun e cussegliaziun. Tar las apotecas dal Grischun èn quels custs pli bass perquai ch’i dat qua pli paucas apotecas.» In ulteriur punct impurtant per survegnir sut controlla las premias da las cassas da malsauns saja la moda e maniera da quintar las prestaziuns ambulantas en ils ospitals. Ivo Giudicetti ha accentuà en discurs cun la FMR che Santésuisse giavischia dapi onns ch’ils ospitals lavurian cun pauschalas en il sectur ambulant. Tar il sectur staziunar funcziuneschia quai gia dapi blers onns fitg bain. Il chantun Grischun ha tenor Santésuisse in dals pli favuraivels sistems da provediment da la sanadad da la Svizra. Quai ha da far cun il territori rural. En las citads dettia dapliras pussaivladas, daplirs medis, clinicas ed offertas ha Ivo Gudicetti declerà: «Il chantun Grischun ha circa 20,3 medis sin 10 000 abitantas ed abitants. Sur l’entira Svizra en quai 26 medis sin 10 000 abitants. La valur dal punct da taxa che medias e medis dovran per far il quint è en il Grischun pli bass ch’en la Svizra Bassa. Quai ha in effect positiv sin ils custs.» Plinavant menziunescha Santésuisse er las instituziuns d’attempads e da tgira en il Grischun che dovrian anc il sistem da classifitgar la tgira BESA, che lavuria cun ina basa da quint pli favuraivla che auters sistems. Ils custs da la sanadad creschan malgrà che las premias per 2022 èn pli bassas che quellas da quest onn. Foto Livia MAuerhofer Cassas da malsauns grondas e pitschnas Santèsuisse è l’organisaziun da branscha ed il tetg da las cassas da malsauns da la Svizra. En tut datti en Svizra 57 cassas da malsauns che porschan l’assicuranza da malsauns obligatoria. La gronda assicuranza da malsauns svizra è la CSS cun ina dumber da da circa 840 000 clientas e clients. La pli pitschna cassa da malsauns cun 86 persunas assicuradas è domiciliada en il chantun Berna e sa numna Vivacare. Las cassas da malsauns grischunas cun ils pli gronds dumber da clientas e clients èn la ÖKK a Landquart e la Vita Surselva a Glion. Grischun Premias bassas grazia a las reservas En la communicaziun da l’organisaziun tetgala Santésuisse davart la situaziun da partenza per las premias da las cassas da malsauns 2022, resorta tranter auter ch’il chantun po quintar cun premias ch’èn per nov pertschients pli bassas che en la media da la Svizra. L’onn 2022 dovran las cassas da malsauns ina part da lur reservas. Quai saja il vair motiv per las premias pli bassas e na ils custs da sanadad. Lezs creschian pli e pli fitg, ha Ivo Giudicetti, il pledader da Santésuisse, ditg a la FMR, «gist en il Grischun avain nus da quintar cun in augment pli grond dals custs che en la media da la Svizra.» (fmr/mg)

L’uniun Bus Alpin è fitg cuntenta cun il resultat da fatschenta dal 2021. Quai malgrà la schlett’aura durant la stad e las restricziuns tar il manaschi pervi da plazzals da bajegiar. En sis da las 19 regiuns cun purschidas dal Bus Alpin han pudì vegnir cuntanschids resultats da record la stagiun da stad 2021. Però en la regiun da cunfin dal Grischun cun il Tessin, la Greina/Valle di Blenio hai dà in’interrupziun dal servetsch durant trais emnas. Quai ha manà tar in minus da 41%. Sin dumonda da l’FMR ha Samuel Bernhard da l’uniun Bus Alpin declerà questa interrupziun: «Pervia da la schlett’aura a l’entschatta da la stad èsi vegni lavà davent in toc da la via da la collia­ziun da la vart tessinaisa.» Plinavant agiuntescha el: «Tar la regiun Greina datti savens grondas fluctuaziuns, oravant tut da la vart tessinaisa. Quai causa a navadas che pon vegnir fitg baud l’atun e sforzan da finir la stagiun.» En total èn 106 500 persunas vegnidas transportadas l’onn 2021 en tut la Svizra, quai è in minus da 12% cumpareglià cun il record ord dal temp avant corona, l’onn 2019. En il Grischun è l’uniun Bus Alpin activa en tschintg regiuns: Greina, Beverin, Alp Flix, Bravuogn/Pass dal Alvra e Pany/St. Antönien. (cdm/lpd) Era sin l’Alp Flix en il Surmeir porscha l’uniun Bus Alpin ses servetschs da transport. Foto MAD

A l’entschatta dals onns 90 ha in stil da musica, u meglier ditg in moviment, revoluziunà la musica da rock – il grunge. Davent da Seattle a la costa dal vest dals Stadis Unids han bands sco Nirvana, Soundgarden o Alice in Chains dà ina vusch a la generaziun X – ina generaziun apatica, ravgentada e senza speranza per il futur. En mes tip dad oz vai per ina band che na vuleva betg propi esser part dal moviment, ma che è daventada in dals represchentants ils pli enconuschents dal grunge – Pearl Jam. La band enturn il chantadur carismatic Eddie Vedder ha publitgà avant trent’onns lur album da debut cun il titel «Ten». En songs sco «Black», «Jeremy» o «Even Flow» tractan els depressiun, suicidi e suldina. La chanzun la pli enconuschenta da quel album è però «Alive». En in text ficziunal elavura Eddie Vedder experientschas persunalas. En sia giuventegna è el vegni a savair che ses bap n’era betg ses gist bap. Auter che a bleras bands da l’èra dal grunge èsi reussì a Pearl Jam da sa reinventar cun bunamain mintga album. Avant 25 onns han els publitgà lur quart album «No Code». Quel album cuntegna songs pli dirs scu «Hail, Hail» u «Present Tense», songs quiets scu «Off He Goes» e songs dal tuttafatg betg tipics dal grunge – «Red Mosquito» cuntegna elements dal country rock ed il toc «I’m Open» consista per la pli gronda part da passaschas discurridas. Pearl Jam è er ina da las paucas bands dal grunge anc adina activas. Els emplainan ils pli gronds stadions dal mund. Numerus fans suondan la band a bunamain mintga concert ed han vis quella dapli che 100 giadas live. Jau hai vis la band mo 12 giadas. Per l’onn che vegn hai jau planisà ils concerts numer 13 e 14. Tgi sa, forsa vegn jau anc d’emplenir la ventgina. En mintga cas ma legrel sin la pel-giaglina cur che tut il public chanta da tutta forza «I’m still alive». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ils 17 da december 2021 rimna la Chadaina da Fortuna per uffants en Svizra ed en il mund. La vusch rumantscha da la Chadaina da Fortuna è Claudia Cathomen da Falera che maina la centrala da rimnada a Cuira dapi 16 onns. La FMR ha discurrì cun la «Dunna Chadaina da Fortuna» da RTR. Martin Gabriel/FMR Ella organisescha la centrala da Cuira per min­tga rimnada da daners. Ella è dentant era persvasa che la Chadaina da Fortuna haja ina fitg impurtanta funcziun. Che la Chadaina da Fortuna existia dapi 75 onns saja bain la cumprova, ha Claudia Cathomen ditg. FMR: Vossa lavur per la Chadaina da Fortuna consista da la preparaziun per la rimnada, dal di da 18 uras da la rimnada sezza e da l’elavuraziun suenter il di da collecta. Essas Vus anc adina motivada sco al cumenzament avant 16 onns? Claudia Cathomen: Gea cler. Quai èn per mai ils pli bels dis tar RTR. Quai èn dis spezials ordaifer la lavur da rutina. En mes entir engaschament per la Chadaina da Fortuna che cumpiglia tranter auter er visitas en ils territoris d’agid hai jau stuì emprender ch’igl è magari da bandunar l’atgna zona da confort e far il meglier or da la situaziun. Durant ils dis da collecta giaudi la bella atmosfera e la collavuraziun cun tut quellas persunas che vegnan voluntariamain per ans gidar en la centrala da telefon. La persvasiun da s’enga­schar per ina buna chaussa dat in bun sentiment a nus tuts en la centrala e nus empruvain da transferir questa atmosfera sin quels che fan las donaziuns. Co è quai cun la generusadad da las Grischunas e dals Grischuns per la Chadaina da Fortuna? Qua èsi da dir, che insatgi che ha pacs raps e dat ina pitschna summa è er fitg generus. Jau hai er gia telefonà cun ina persuna che na pudeva betg pli finanziar quai ch’ella aveva empermess. Ella ha dentant gì la buna voluntad e quai è er impurtant. Damai, nus survegnin grondas summas ed era main grondas, ma quai che fa plaschair è che la motivaziun da contribuir è tras e tras fitg gronda. Datti in di da collecta che Vus tegnais en memoria spezialmain bain? Quai è l’emprima acziun da rimnada il schaner 2005 suenter il Tsunami en l’Ozean Indic. La solidaritad da la populaziun suenter quella catastrofa da la natira era immensa. Er las summas da donaziuns per part fitg grondas han fatg ina gronda impressiun a mai. D’ina vart la dimensiun da la catastrofa e da l’autra vart la participaziun da la glieud. Vus avais er gia visità cun la Chadaina da Fortuna pajais u lieus ch’èn vegni sustegnids cun daners ramassads durant ils dis da collecta. Tge impressiuns avais vus rimnà? Jau hai visità trais terras che la Chadaina da Fortuna ha sustegnì via organisaziuns d’agid. Jau sun per exempel stada a Haiti suenter il grond terratrembel dal 2010. Quai che jau na vegn mai ad emblidar èn ils munts da rument e merda dapertut, er en dutgs ed uals, sin e sper via. E las massas da glieud giuvna che gieva a pe. El Sudan dal sid hai jau entupà gist il cuntrari. Ins na veseva prest nagina glieud,v id era quai or sin la champagna. Il viadi avain nus fatg en jeeps, las vias eran ina pista da sablun cun bleras rusnas. Nus ballantschavan sco en ina barca. U quai che jau na vegn mai pli ad emblidar en ils raquints dals abitants da Aceh, en la regiun dal Tsunami da l’Ozean Indic. Mintga persuna raquintava dad uffants, geniturs, frars, soras sparids. Nagin pudeva dir nua che quellas persunas èn, probablamain traguttidas da las undas ­giganticas da la mar. Istorgias nunditg impressiunantas e maletgs che han fatg e fan anc adina pel-giaglina a mai. Co viagesch’ins sco gruppa svizra en regiuns da crisa sco per exempel en il Haiti ni en il Sudan? A Bentiu en il Sidsudanais avain nus visità a la fin d’in viadi ina praschun ed in champ da fugitivs che la Chadaina da Fortuna ha sustegnì via la Crusch Cotschna svizra. Nus avain fatg nossa lavur, avain discurrì ed intervistà persunas ed a la fin avain nus vulì turnar enavos en il nord dal pajais cun l’av­iun. I na dat nagina plazza aviatica, mo ina pista da sablun. Cura che noss aviun è arrivà ha il pilot communitgà a nus ch’el haja plazza anc per trais persunas. Nus eran dentant tschintg persunas. Uschia ha la persuna da la Crusch Cotschna fatg telefons e pudì organisar per l’auter di in aviun da transport da la UNICEF. Per fortuna. A Bentiu è nagut e restar là pli ditg senza forza electrica, senza pudair bandunar noss motel da containers e betg savair cura che nus pudain turnar fiss stà stentus Quai èn propi viadis da lavur e na da divertiment? Quai è lavur e propi na luxus. Jau ma regord d’in hotel sin l’insla Sumatra en la Indonesia. La delegaziun da la Chadaina da Fortuna aveva reservà in hotel che aveva il num d’esser il meglier dal lieu. Jau na vuless betg raquintar dal stan da l’igiena da questas chombras. Ils excrements pon ins anc nettegiar. Ma ils verms en l’aua da sa lavar na pon ins betg filtrar. Jau era simplamain fitg cuntenta d’avair in satg da durmir da saida cun mai per pudair giaschair sin la matratscha. Qua era schon bunamain luxus da pudair durmir en ina tenda en il camp da la Caritas a Bentiu en il Sidsudan. Avant 75 onns ha l’emprima acziun da la Chadaina da Fortuna cumenzà cun ina rimnada per uffants. Venderdi proxim rimna la Chadaina puspè per uffants. Ils uffants èn in tema impurtant da las collectas? Tenor la UNICEF moran mintg’onn tschintg milliuns uffants avant lur tschintgavel anniversari. E mintga quart uffant sin il mund patescha da fom, passa 16 milliuns uffants sut tschintg onns han fermamain sut pais. ­Uffants na pon betg sa dustar u èn savens sulets. Uffants vegnan malduvrads sco sclavs u per violenza sexuala. Lura datti uffants che vivan sin via. Ma er en Svizra datti uffants che han problems, gist uss en il temps dal coronavirus. Ils daners che nus rimnain cun la Chadaina da Fortuna van ad instituziuns che su­stegnan uffants en basegns. Vossa donaziun gida Per il giubileum da 75 onns ha la Chadaina da Fortuna organisà in’acziun da solidaritad per uffants. Donaziuns pon vegnir fatgas sin il conto da posta 10-15’000-6 cun il chavazzin «uffants», directamain via pagina d’internet www.glueckskette.ch ubain via telefon sin 0800 87 07 07. (rtr/fmr) La vusch da la Chadaina da Fortuna Dapi 16 onns è la redactura da RTR Claudia Cathomen la vusch rumantscha da la Chadaina da Fortuna. Cun organisar ils dis da collecta e cun ils viagiar en lieus sustegnids ha Claudia Cathomen rimnà bleras experientschas. Martin Gabriel/FMR «Organisar ils dis da collecta per la Chadaina da Fortuna en ils pli engraziaivels dis da mia lavur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha» ha Claudia Cathomen ditg a la FMR. L’atmosfera amicabla e bainvulenta che regia tranter las persunas voluntarias che recepeschian ils telefons da donaziuns saja amicabla e satisfaschanta. Claudia Cathomen ha er gia visità trais regiuns che la Chadaina da Fortuna ha sustegnì. Venderdi proxim ha lieu la proxima collecta da la Chadaina da fortuna cun in’acziun da solidaritad per uffants.

Ier han tschintg giuvens inschigners tramess lur rachetas en tschiel. Quai ha marcà la fin per la classa actuala dal curs da MINT da la Scola auta spezialisada dal Grischun. Quels curs èn in program per promover tar uffants l’interess per tematicas tecnicas. Dapi il settember han sis uffants tranter 8-10 onns s’entupads mintga mesemna suentermezdi a Cuira. En in curs da MINT (matematica, informatica, scienzias natiralas e tecnologia) a la Scola auta spezialisada dal Grischun (SASGR) han ils «astronauts» dal futur bajegià lur rachetas. Quellas èn funcziunalas ed equipadas cun in propulsader sco era in paracrudader. Al pe dal Calanda, sin l’areal dal Rossboden, han ils uffants gì la pussaivladad questa mesemna da sezs trametter lur rachetas vers il tschel. Cun in envidader a distanza èn els sa postads da la vart. Il «countdown» ha entschet e cun l’ultim «pip» han els smatgà il buttun. Ina racheta suenter l’autra è vegnida sajettada vers tschiel. Ellas han prest cuntanschì in’autezza da 100 meters. Sper la racheta cun propulsader han ils uffants era bajegià ina che nizzegia aua ed in’autra l’aria per la propulsiun. Per evitar collisiuns cun aviuns han ils organisaturs annunzià l'occurrenza e dumandà ina lubientscha dal militar, il possessur dal terren. Instrucziun supplementara – in concept per il futur? La dumonda per curs da MINT crescha ad in crescher en il Grischun. Perquai datti ussa schizunt la MINT Academy ch’è vegnida fundada l’onn 2018 da la 08EINS AG e la Hamilton Panaduz, dus fatschentas privatas. Dapi lura è la purschida creschida e la SASGR, la Scola Chantunala a Cuira, il Lyceum Alpinum Zuoz e l’Uniun Löwenberg Surselva èn vegnids latiers sco partenaris. A la SASGR datti dapi dus onns in curs da MINT cun il tema «Construir ina racheta», nua ch’ils uffants s’entaupan mintgamai la mesemna suentermezdi, durant in semester. Da la partida èn per gronda part ­buobs, las mattatschas mancan. Tenor Mirco Seeli: «La quota da giuvnas è plitost bassa. Forsa fissi da ponderar davart in auter tema, in che fiss forsa pli interessant per mattas.» La finamira è dad in­tgantar baud uffants per tematicas tecnicas. Ina da las mammas preschentas sin il Rossboden questa mesemna, ha ditg: «Mes uffant ha lungurus en scola. Perquai hai jau guardà tge ch’i dat a Cuira. Atgnamain è mes uffant anc memia giuven. Ma igl n’è stà nagin problem dad annunziar el.» Louis Degiacomi, in dals participants, declera ses motivs uschè: «Jau leva chapir l’univers. In di vuless jau numnadamain lavurar per la NASA.» Era Curdin Zaugg da Cuira ha laschà plaschair: «Jau bajegias anc ina giada medemamain mia racheta. Jau hai mo faudà memia ferm il paracrudader.» Sia racheta è numnadamain crudada giu senza vegnir frenada, damai ch’il paracrudada na s’ha betg avrì dal tut. Ils tschintg buobs cun lur rachetas. Foto Livia Mauerhofer Propulsiun entras in sigl, uschea vegn la racheta sajettada en tschiel cun agid dad aria. Foto Livia Mauerhofer Mirco Seeli prepara il start d’ina racheta cun il giuven inschegnier. Foto Livia Mauerhofer

A San Murezzan vegni bavì schampagner. Però che quel vegn bavì uschè savens a San Murezzan, quai sa basa sin in’autra bavronda che sfurmicla: l’aua da la funtauna minerala Mauritius. Ch’i na sa tracta tar quella betg dad ina solita funtauna, savev’ins gia avant bundant 3500 onns. Da quel temp datescha numnadamain er l’enchaschament istoric da la funtauna. Tar quest enchaschament da funtauna dal temp da bronz sa tracti dad ina da las pli impurtantas scuvertas en l’archeologia alpina. Quest artefact preistoric en Engiadin’Ota po vegnir visità di per di en il Forum Paracelsus a San Murezzan Bagn. A maun dad auters objects istorics, tavlas d’infurmaziun e moniturs vegn recapitulada l’istorgia vivida da las funtaunas da San Murezzan dal temp da bronz enfin ozendi. In audioguid – che stat dal rest er a disposiziun per rumantsch – cumplettescha la purschida interactiva. In bigl che sburfla en il center da l’edifizi stat a disposi­ziun per degustar l’aua minerala da San Murezzan. In’aua ch’il renumà docter Paracelsus aveva gia ludà en il 16avel tschientaner sco ina da las meglras auas insumma. Quella valitaziun d’expert è stà raschun avunda per la noblezza da l’entir’Europa da vegnir a San Murezzan durant ils proxims tschientaners e da tschertgar levgiament da differentas malso­gnas. Er sche la funtauna n’ha ozendi insumma nagina impurtanza pli per San Murezzan, è vegnì creà cun il Forum Paracelsus in lieu nostalgic che regorda a l’impurtanza da quest’aua Mauritius. Damai, in lieu per ina curta visita culturala inclus ina bavronda sauna. Il Forum Paracelsus sa preschenta sco pitschen museum e po vegnir visità gratuitamain mintgadi da las 07.00 a las 20.00. El sa chatta gist sper il Heilbad a San Murezzan Bagn. Di per di dat in redactur u ina redactura in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel plaschia lura a tuts. L'inchaschamaint preistoric da la funtauna da Mauritius es exposta i'l Forum Paracelsus.

Blers patratgs e stgomis avant e suenter ina discussiun al podium dals Dis da litteratura a Domat han mussà: I dovra dapli acziun politica a favur da la litteratura rumantscha! La finamira è che la litteratura rumantscha survegnia dapli preschientscha, conscienza, accessibilitad, intermedia­ziun e surtut: bunas cundiziuns per creaziun litterara libra, per mentorats nua che quels èn giavischads, e bunas cundiziuns per l’ediziun e translaziun litterara. Sco punct da partenza èsi da constatar: I dat diversas (bunas) furmas e pussaivladads da sustegn a divers livels publics e privats. Ed i dat er ina producziun litterara variada, interessanta e da gronda qualitad. (Puncto qualitad mo ina parantesa: Sco commember da la giuria federala da litteratura legel jau var 60 cudeschs l’onn da tuttas litteraturas svizras e poss confermar: la litteratura ruman­tscha tegna pass facilmain, a tut ils livels, era pertutgant la qualitad.) Damai, pertge na bastan las mesiras actualas betg? Las mesiras da sustegn existentas èn per part dispersas, vicendaivlamain pauc stringentas u coordinadas. Las instituziuns publicas che sustegnan la litteratura rumantscha (surtut la Lia Rumantscha, il chantun e la Pro Helvetia a livel federal) fan quai tut en urden, ma senza grond rom concepziunal, senza gronda concentraziun da forzas ed ideas, cun budgets ch’avessan potenzial da sa sviluppar. Tge duvrassi: Las organisaziuns litteraras, surtut l’Uniun per la litteratura rumantscha, stuessan sa preschentar ed intervegnir a moda in pau pli pregnanta a favur da la litteratura a livel regiunal, chantunal e naziunal. I duvrass forsa – tar l’ULR u tar la Lia Rumantscha – ina agenta/in agent u schain in/a promotur/a da litteratura che elavurescha ina survista da las mesiras, che dat stausch e forza a las mesiras existentas, che guarda sin las piclas als promoturs chantunals e federals (p.ex. adina ed adina puspè render attenta la Pro Helvetia che nossa litteratura existia), che motivescha promoturs privats da s’engaschar per la litteratura rumantscha. I dovra sper ils Dis da litteratura anc auters formats da lectura, discussiun litterara, gruppas da lectura, sairadas da lectura (p.ex. pudessan ils Cafés rumantschs ed auters formats da las promoturas regiunalas er inte­grar temas litterars). Lura dovri in stausch tar la litteratura uffantila e giuvenila: Sper acziuns dad intermediaziun, p.ex. cun lecturas en scolas e bibliotecas, stuessi er dar in festival da litteratura uffantila e giuvenila, pertge betg organisar in grond «Di da las famiglias rumantschas» (ULR, LR ed URB ensemen, integrond la diaspora) cun in bel focus litterar? E lura stuessan vegnir investids signifi­tgantamain dapli meds finanzials insumma en la litteratura per uffants e giuvenils. Las ediziuns che ve­gnan fatgas èn bunas, ma da quellas duvrassi anc bler dapli. Elements centrals per motivar ed animar il diever dal rumantsch tar las generaziuns futuras èn cudeschs, cudeschs auditivs, istorgias, paraulas, natiralmain er istorgias filmadas etc. Dad integrar en ina ac­ziun litterara èn er las medias: Malgrà bleras bunas iniziativas tar RTR (ils Impuls, singuls Cuntrasts, singulas Marellas, singuls gieus auditivs, curtas preschentaziuns da cudeschs) ma paran la litteratura e la discussiun litterara da perder preschientscha e substanza sin noss emettur, per part causa la convergenza cun las medias socialas che n’èn forsa betg il chanal ideal per in tal cuntegn. I dovra ina voluntad ed in sforz per mantegnair ina preschientscha litterara en radio e televisiun: la litteratura è liada vi da nossa lingua, cultura, tradiziun – ella exprima, reflectescha, sviluppa quellas, è damai in cuntegn essenzial per nossas medias e betg da tractar tuttina sco autras spartas arti­sticas. Er en la pressa pudessi dar dapli spazi e stentas per promover la discussiun ed intermediaziun litterara. E natiralmain il punct central: La producziun litterara dovra ina promoziun constanta e sistematica, da las occurrenzas Plima d’aur e Pled pierla che sve­glian il plaschair da formular e fabular tar ils pli giuvens fin a contribuziuns a la creaziun d’ovras litteraras, programs da mentorat, sustegn per ediziun e publica­ziun fin al sustegn per prelecziuns ed occurrenzas d’intermediaziun litterara en las regiuns, en scolas e bibliotecas, en la diaspora, a livel naziunal ed internaziunal (incl. l’aspect da las translaziuns che daventa relevant en quel connex). Jau sun conscient: Quai è in’entira paletta da puncts e mesiras, i dovra las forzas e la voluntad da bler/as actur/as ed autur/as. Ma jau sun er persvadì: La litteratura è ina spina dorsala da nossa lingua, da nossa identitad e conscienza, da nossa cultura e tradiziun e perquai primordiala per noss futur. Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg.

L’Allianza dal Center Belfort ha nominà unanimamain Gaby Ulber per in segund temp d’uffizi. La deputada dal Cussegl grond è part da la cumissiun da formaziun e cultura dal parlament grischun. Plinavant fa ella part da la suprastanza da la gruppa da lavur per l’economia e societad. Gaby Ulber dì: «Gugent represchentass jau il circul da Belfort per ulteriurs quatter onns en il Cussegl grond e m’engaschass per la regiun.» Cun Gaby Ulber tschenta l’AdC ina politicra cun experientscha da politica sin livel communal ed era chantunal. (cmd/fmr) Gaby Ulber a chaschun da la sessiun d'october 2021. Foto Olivia Aebli-Item

Dapi venderdi penda a Berna en la Chasa dals chantuns in’ovra d’art cun il titel «Svizra Rumantscha». Quella è vegnida creada dal graficher-artist Donat Caduff. Il spezial da l’ovra: Donat Caduff ha creà per tut las 2200 vischnancas en Svizra in num rumantsch ed arranschà quels sin ina carta svizra. Damai datti ussa era vischnancas ch’han num «Curschiglias», sco l’artist ­tradescha en l’intervista cun la FMR. Il rumantsch è stà en il center durant quest davos onn ch’il cusseglier guvernativ grischun Christian Rathgeb era en funcziun sco «pedel» suprem da la Chasa dals chantuns. El è numnadamain stà durant il 2021 president da la Conferenza da las regenzas chantunalas (CdC). Ed en quella funcziun ha el purtà in vent rumantsch en il chasament amez Berna, in edifizi per la lavur da lobi chantunala. Quest atun ha Christian Rathgeb inaugurà là in’exposiziun ambulanta cun il titel «Rumantsch è...». Ussa che quell’exposiziun banduna la Chasa dals chantuns per ir sin viadi, ha il chantun Grischun anc incumbensà l’artist sursilvan Donat Caduff da crear in’ovra che vegn però a restar per dal bun en la Chasa dals chantuns. Quella mussa tut ils nums da las vischnancas dal pajais – e quai per rumantsch. FMR: Co ha num dapi questa fin d’emna la vischnanca da «Hombrechtikon»? Donat Caduff: Quai è «Umbrectica» – simplamain translatà foneticamain. Il num uffizial tudestg sa cumpona atgnamain dal num «Humbrecht» e da la desinenza «ikon». Quella finiziun stat per las «curts» ubain «las curts dad x-ina famiglia». Sch’ins translatass damai pled per pled «Hombrechtikon» fiss quai «las curts da famiglia da Humbrecht». Ma la versiun fonetica ma plascha simplamain meglier. Translatar passa 2000 nums da vischnancas svizras per rumantsch e visualisar quai sin ina carta topografica – tgi ha insumma gì quell’idea, Vus u l’incumbensader Christian Rathgeb? Na, na, quai è schon stada mi’idea. Cura che jau aveva preschentà quella l’emprima giada a Christian Rathgeb, ha el gì in pau dubis. Jau aveva però gia fatg intgins tests da nums rumantschs, perquai ch’i ma pareva propi in experiment linguistic pretensius ed ambizius, cumbain ch’igl è la fin finala in project artistic. Quels emprims tests hai jau lura mussà a Christian Rathgeb, ed uschia al pudì per­svader. El ha acceptà mia posiziun artistica, ha sustegnì il project ed ha dà cumplaina libertad. En la communicaziun a las medias per l’inauguraziun da l’ovra hai num: «L’ovra duai regurdar permanentamain a l’impurtanza dal rumantsch per la diversitad linguistica en Svizra.» – Lura avessi atgnamain tanschì da mussar la carta svizra actuala en tuttas quatter linguas. Mi’incumbensa era atgnamain da crear in’ovra che tematisescha la diaspora rumantscha. Quel patratg hai jau persequità – e main quel da la diversitad linguistica. Jau vuleva visualisar en moda artistica questa cuminanza linguistica rumantscha sparpa­gliada en l’entira Svizra. Quai hai jau fatg ussa cun «surstender l’artg», vul dir cun gist numnar l’entira Svizra en lingua rumantscha. Cun arranschar lura tut ils nums da vischnancas sin la carta, hai er gist dà ina interessanta repartiziun. Vul dir ins vesa fitg bain co ils abitadis en Svizra èn repartids en l’entir pajais. La uschenumnada «alpine Brache» vegn visibla. Ma quai è plitost in effect lateral. Aveva la creaziun da quest’ovra insumma in’ambiziun linguistica, in’intenziun ludic-artistica u èsi forsa perfin in statement politic, sch’ins pensa p.ex. a muments en l’istorgia, nua che nums rumantschs vegnivan italianisads u germanisads? En in emprim pass eri propi l’idea plitost sturna da far quai en moda e maniera scientifica. Ma jau hai lura vis spert che quai n’è betg pussaivel senza daventar fitg academic. Ed insumma, lingua è en moviment ed era ils nums da vischnancas èn «lavads ora». Mo in exempel: «Winterthur». Quel num n’ha da far nagut cun l’enviern e nagut cun il flum da la Thur. Perquai hai jau agiuntà a mias re­tschertgas linguisticas mia libertad creativa, vul dir la cumponenta dal gieu artistic. Però mias inven­ziuns da nums n’èn betg casualas u arbitrarias, ellas sa basan adina sin retschertgas linguisticas. Impurtant è forsa da dir ch’igl è era in pau ina provocaziun da s’imaginar la Svizra uschia, sco sch’ella fiss cumplettamain rumantscha. Jau vuleva volver ina giada la relaziun e dar a quests circa 0,5% Rumantschas e Rumantschs gist l’entir pajais. Da pudair far quai tar in’ovra en incumbensa dal stadi, quai è forsa era in pau subversiv-comic. Èsi insumma stà in schaschin da far quellas translaziuns? Igl è propi stà blera lavur. Ma jau hai fatg quella cun gust ed emprais bler sur da la Svizra. Atgnamain era la creaziun dals pleds mo la mesa lavur. L’autra mesadad era da crear la carta cun tut ils lais e guauds e lura dad arranschar ils differents nums al dretg lieu, cun ina grondezza da scrittira che correspunda a la populaziun che viva là. Datti ina translaziun preferida? I dat bleras! Però la proposta per «Gottlieben» en la Turgovia ma plascha bain: «Dieuamond». Quai tuna bunamain sco «diamant». E lura datti diversas vischnancas en la Romandia che portan il num «Corcelles». Là hai jau chattà il toponim «Curschiglias» ch’exista propi en il Grischun. Or da «Corcelles-près-Payerne» datti uschia «Curschiglias dasper Patiarna». Quel ma plascha. Artist ed exposiziun Il graficher-artist Donat Caduff viva e lavura a Turitg. Ses accents tematics èn tenor atgna defini­ziun la cultura da mintgadi, il spazi e la cuntrada. Il 2019 è sia lavur artistica vegnida renconuschida cun il premi da promoziun dal chantun Grischun. Il maletg «Svizra Rumantscha» vegn a restar sco emprest permanent dal Grischun en la Chasa dals chantuns a Berna. El na vegn damai al mument betg exponì publicamain e n’è er betg part da l’exposiziun ambulanta «Rumantsch è...». Quella banduna quests dis la chapitala svizra per far sia emprima fermativa a Cuira. Dals 12 da schaner enfin a Chalandamars 2022 vegn l’exposiziun mussada en la chasa municipala a Cuira. Sut www.rumantsch-e.ch èn da chattar ulteriurs detagls. Curschiglias, Umbrectica e Dieuamond Bain cler, nus enconuschain tuts ils nums Turitg, Berna, Ursera u Glaruna. Nums da citads u vischnancas svizras. Però tgi enconuscha la vischnanca da «Dieuamond»? – L’artist Donat Caduff ha creà per incumbensa da cusseglier guvernativ Christian Rathgeb in’­ovra d’art surprendenta. El ha creà nums rumantschs per tuttas 2200 vischnancas en Svizra, ed arranschà quellas denominaziuns en in maletg cun il titel «Svizra Rumantscha». Uschia ch’il pajais daventa ina giada cumplettamain rumantsch. (fmr/dat) Quatter umens han inaugurà venderdi passà l'ovra «Svizra Rumantscha»: (da san.) l'artist Donat Caduff, ils dus cussegliers guvernativs grischuns Jon Domenic Parolini e Christian Rathgeb ed il secretari general da la CdC, Roland Mayer. L'ovra d'art "Svizra Rumantscha" da Donat Caduff. L'artist ha creà nums rumantschs per passa 2000 vischnancas rumantschas. In detagl da l'ovra d'art "Svizra Rumantscha" da Donat Caduff. L'artist ha creà nums rumantschs per passa 2000 vischnancas rumantschas. In detagl da l'ovra d'art "Svizra Rumantscha" da Donat Caduff. L'artist ha creà nums rumantschs per passa 2000 vischnancas rumantschas.

Blastemmar fa bain! Propi laschar giu «damf» e sdiavlar enturn sco in Tirc, quai po esser deliberant ed ina sort da psicoigiena. Almain a mai gida quai, sch’il di da lavur vegn in pau lung... E per tut quels che tschertgan magari in pled adattà per blastemmar e sdiavlar sur dal collega datti ina bella pagina d’internet che sa cloma «Schimpfmaschine.ch». La «Schimpfmaschine» è ve­gnida sviluppada da l’autur svizzer Beat Gloor ed è apunta ina maschina da pleds trids. Beat Gloor (1959-2020) era in autur, pianist ed interprendider svizzer ch’ha er programmà p.ex. in clavazin che scriva u apunta era maschinas da pleds. La «Schimpfmaschine» generescha mintga diesch secundas blastemmas enorm divertentas – en lingua tudestga. E quai prest senza fin: Bellas perlas da la maschina èn per exempel (perstgisai la vulgaritad e la «faussa lingua»): «rundum ungehobelter Stunden-Schleimfurz» – u lura «katastrophal geschlecktes Bilderbuch-Hühnchen» – u lura: «ungeheuer aufgepflusterte Stinksocken-WC-Ente». Preziadas «stinksoccas» e «profi kamuffs», jau giavisch bun divertiment cun quest’inven­ziun poetica e bunamain filosofica da l’autur Beat Gloor: www.schimpfmaschine.ch Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In exempel dad in plaid creà da la «Schimpfmaschine». Foto MAD

Temp da Nadal – temp da regals. Ma tge diavel regalar ad in Rumantschun? Pia ad in da quels propi propi Rumantschs u ina propi Rumantscha. Per in da quels freaks che s’engascha en da tuttas sorts uniuns da lingua e cultura u che sfeglia gugent en dicziunaris e vocabularis e pledaris, sch’il di è lung. Per in da quels che vegn lura satrà in bel di sper l’Ischi en il Curtin d’onur a Trun. MINIMUM! Il Rumantschun, in estet passiunà, in tip critic, in fervent guarda-Telesguard ed in «legia-La-Quotidiana» tutti giorni. Er quel festivescha gugent Nadal! Ed er quel avra gugent pachettins. La FMR fa perquai trais propostas da regalins per Rumantschuns. Per che la festa da Nadal cun il Ruman­tschun u la Rumantschuna da tes cor daventia in vair success! Nus avain ordinà ils regalins tenor pretsch! Remartga preliminara: Dal tut low-budget n’èsi betg! Però il plaschair da tes Ruman­tschun vegn ad esser grond. Scumettain? Regalin nr. 1: L’Nouf S. Testamaint dal 1640 Nagin scherzo. Quest testament, ina translaziun putera da Joan Griti da Zuoz da l’onn 1640, stampà e lià a Basilea sa fa bain sut mintga pignol da Nadal! Mintga Rumantschun avess numnadamain gugent ina da las emprimas biblas stampadas en lingua ­rumantscha. Cler, i n’è betg gist in ­Ja­chiam Bifrun u in Durich Chiampell dal 16avel tschientaner – però anc adina ok, uschè ditg ch’il Rumantschun è refurmà. Sch’el è numnadamain fitg ­catolic, lura lascha meglier la detta da questas scrittiras refurmatoricas. Però attenziun: Il pretsch! Per bun 1995 ­dollars americans (!) tutga questa bibla a tes Rumantschun dal cor! Il vendader sin ebay è in collecziunader american. ­I vegnan pia anc latiers custs da porto e custs da duana per transportar la bibla sur mar... Regalin nr. 2: In trenin model rumantsch da la Viafier retica Quest regalin numer dus è ideal per tes Rumantschun cun flair per l’ecologia e per la Viafier retica. I sa tracta numnadamain dad ina locomotiva miniatura fitg rara: La veglia locomotiva da reclama da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Voilà, tes Ruman­tschun vegn a bitschar tai. Però er qua ha il bitsch da tes Rumantschun ses pretsch: 399,99 euros. Ed er qua vala: ­Il regalin vegn dad in collecziunader da Berlin, custs da porto n’èn betg inclus. Ok, uschè ecologic n’èsi pia betg! Persuenter è quest regalin – Tes Ruman­tschun vegn a far sigls da legria. Regalin nr. 3: La buttiglia d’aua minerala da Not Vital Cumprar in’ovra da l’artist engiadinais Not Vital – per lez dovri in pau monetas sin tes conto privat sin las Inslas Cayman. Ussa però has er ti Otto Normalo ina schanza da cumprar in «Not Vital». Evian, la firma d’aua minerala al Lai da Genevra (na tutga betg a Nestlé, però al multi-concern «Danone») producescha dapi onns ediziuns ­limitadas dad aua minerala en corporaziun cun artistas ed artists da num e pum. Quest onn ha Not Vital gì la chaschun da crear ina bella buttiglia cun in pèr bellas bottas da naiv alvas. Da cumprar ina tala buttiglia n’è betg uschè simpel, però la FMR ha chattà in pèr vendaders sin Ebay en Frantscha ed en Engalterra. Pretsch: Per tranter 30 e 100 francs pos ti laschar sgular nà da Londra u da Paris enfin sut tes pigniel da Nadal l’aua minerala «vitala». Quai è bain era in pau bler Co2, ma hej – Tes Rumantschun vegn a baiver quell’aua cun in gustun. Tgi che ha propi propi interess dad in da quests regalins, l’autur trametta gugent ils links! Pitschen tip: Endatai ina giada «Rumantsch» sin plattafurmas d’aucziun sco www.ebay.com. Là chattais ulteriura rauba magari interessanta per Rumantschunas e Rumantschuns. Bellas Festas! Evian X Moncler ediziun limitada da Not Vital – Quai tuna bain bain e va giu sco aua.

La mancanza da glisch chaschuna fastidis a blera glieud. La nova ediziun da la revista spezialisada «Licht» scriva che la glisch dal di haja ina gronda influenza sin il carstgaun durant il di e la notg. La FMR ha legì questa contribuziun e discurrì cun duas dunnas dal fatg davart l’influenza da la glisch sin il bainstar dal carstgaun. «Glisch è indispensabla e glisch fa bain», scriva la gasetta Licht en sia nova ediziun. Quai possian ins constatar mintg’onn cura ch’ils dis cumenzian a crescher. Ils carstgauns sajan pli activs, hajan megliera luna e sajan pli concentrads. La psichiatra Elisabeth Siewald-Sonderegger, media superiura en la clinica Waldhaus a Cuira, ha ditg a la FMR che la glisch saja sco in motor per ils egls. La glisch dettia il tact e dirigia noss ritmus e la structura dal di dal cars­tgaun. Ed ella dat la cumprova scientifica: «Cura ch’i fa notg cumenza la glonda pineala a producir l’ormon melatonin che fa ch’il carstgaun vegn stanchel. L’enviern cura ch’ils dis èn curts e la glisch manca cumenza la producziun dal melatonin pli baud e fa che nus patin da stancladad gia tard il suentermezdi u schizunt durant il di.» Tenor la psichiatra Elisabeth Sievald-Sonderegger ha la glisch bleras funcziuns ch’èn responsablas per il bainstar dal carstgaun e da sias abilitads cognitivas. «Or dal punct da vista medicinal vuless jau sa chapescha er menziunar la producziun dal vitamin d che ha fitg bleras incumbensas per il bainstar corporal.» Quai ch’ins stoppia differenziar saja la glisch ed il sulegl, ha la media-psichiatra accentuà: «Ina buna glisch na munta anc betg ch’ins stoppia s’exponer uras a la lunga al sulegl. Durant la stad survegnin nus uschè u uschia glisch avunda.» Il problem sajan ils mais d’enviern. «Durant l’enviern recumond jau en mintga cas da far mintga di ina spassegiada da fin in’ura en la natira, e quai il temp sur mezdi, cura che la glisch è la pli ferma. Quai ha in effect positiv cunter depresssiuns u temas.» «Gea, jau hai er gia prescrit terapias cun glisch artifiziala», ha Elisabeth Siewald-Sonderegger cuntinuà, «ma qua èsi lura impurtant da chattar la dretga glisch.» En la vendita dettia glischs cun tranter 2500 fin 10 000 lux. Tar ina ferma depressiun dovria tenor ella ina ferma glisch da 10 000 lux. «Quai che jau stoss agiunscher è ch’ina tala terapia sto vegnir fatga a moda e maniera fitg consequenta. Igl è er impurtant da far quella terapia la damaun baud, gist cura ch’ins leva en il minimum ina mes’ura.» La media cusseglia da plazzar la glisch sin ina distanza da fin in mez meter. «Uschia che la glisch cuntanscha bain la raitina.» Terapias da glisch sajan in grond sustegn en la terapia da depressiuns, ma er da disturbis da la persunalitad, disturbis bipolars ubain demenzas. La vista medicinala davart l’influenza da la glisch sin il carstgaun è impurtanta. L’autra vart è la vista da la persuna che giuditgescha il bainstar dal carstgaun or d’in punct da vista pragmatic. Qua dettia plirs facturs da resguardar, ha ditg Lucrezia Berther, psicoterapeuta cun in’atgna pratica a Glion, a la FMR. A la dumonda, sche quel che lavuria sut tschiel avert en il cler dal di saja psichicamain pli en gamba che quella ni quel che lavuria en il biro pli stgir, ha Berther ditg cleramain na: «La sanadad psichica dependa da blers facturs e betg mo da la glisch. Cler, la glisch è in da quels blers facturs che pon influenzar il bainstar psichic.» Tant la persuna che lavura l’entir di ordadora sco era quella u quel che lavura en in biro plitost stgir pon dentant, sco ch'ella di, avair ina sanadad psichica stabila. Ils dis avant Nadal traglischan glischs da tuttas guisas ed embelleschan fatschadas, vitrinas e baselgias. L’interpretaziun da quellas glischs na stettia dentant betg en in connex direct cun il bainstar psichic dal carstgaun, han ditg tant la psicologa Lucrezia Berther sco era la media da psichiatria Elisabeth Siewald-Sonderegger. Lucrezia Berther na po betg argumentar cun fatgs medicinals «Jeu ves la muntada da la glisch da Nadal en il senn simbolic: Jau vuless menziunar qua spezialmain la glisch da las chandailas. Jau hai legì dacurt, che la glisch da las chandailas possia promover la creativitad ed il barat social tranter carstgauns.» Per la media Elisabeth Siewald-Sonderegger n’ha l’influenza da la glisch en la tradiziun da Nadal er betg da far cun il bainstar psichic dal carstgaun. Plitost èn quai per ella regurdientschas da ses temp d’uffanza che chaschunan sentiments. Grischun Il carstgaun dovra glisch Che quai saja or en la natira, a chasa ubain al plaz da lavur. Il carstgaun dovra glisch. Betg adina e dapertut datti avunda glisch dal di. La psichiatra Elisabeth Seiwald-Oberegger, media superiura en la clinica Waldhaus a Cuira cusseglia a las lecturas ed als lecturs da la FMR da tschertgar mintga di la glisch natirala cun far ina spassegiada sur mezdi. «Quai ha in effect positiv cunter disposiziuns depressivas u temas.» Plinavant renda la media attent a l’impurtanza d’avair avunda reservas da glisch gist en quests mais. «La glisch ha fitg bleras funcziuns per il bainstar psichic e corporal dal carstgaun.» (fmr/mg)

Nus guardain di per di vers il sulegl e la glina, sco sche quai fiss il pli normal dal mund. Nus legiain la gasetta en la glisch dal di, sco sche quai sa chapiss da sasez. Nus envidain la saira la glisch, sco sche quai fiss la chaussa la pli natirala dal mund. Damai è tut cler sco il sulegl en dumondas da glisch? Sche betg, lura dumonda ussa la FMR: «Savevas vus che…?» Savevas vus... ...che la glisch dal sulegl dovra 8 minutas e 20 secundas per il viadi dal sulegl enfin tar la terra. A la fin dals quints è gea il sulegl detg lunsch davent da la terra, per esser exact var 150 milliuns kilometers. Uschia che la glisch dal sulegl ha in brav mument enfin ch’ils razs cuntanschan la terra. Il pli absurd daventa quai, sche nus observain p.ex. a la mar la rendida dal sulegl. Entant che nus giudain anc ils davos razs dal sulegl, è quel ensasez gia dapi 8 minutas sut l’orizont! Savevas vus... ...ch’il telescop James Webb, che vegn sajettà (sche tut va bain) puschmaun en il spazi, che quel duess tschertgar la glisch da las emprimas stailas e galaxias. Quai èn quellas stailas ch’eran naschidas cun il sfratg primar avant 13,5 milliardas dad onns. Il nov telescop James Webb «guarda» dal rest tras l’univers cun ina camera dad infracotschen, damai era cun ina sort glisch. Savevas vus... ...che memia pauca glisch dal di fa vegnir stanchel? Il cler dal di supprima numnadamain la producziun da l’ormon da sien melatonin. Cun damain da quel ormon sa senta l’uman perquai main stanchel e bler pli fit. Savevas vus... ...ch’ils utschels migrants, sco p.ex. las randulinas, han gronda fadia da s’orientar sin lur viadi dal nord al sid pervi da las bleras glischs artifizialas? Quels animals s’orienteschan numnadamain da di vi dal sulegl, la notg vi da la glina ubain vi da las stailas. Però causa che tut è illuminà, na vesan ils utschels betg pli las stailas. Tenor «DarkSky», in’uniun che s’enga­scha per damain glisch artifiziala, èn pertutgadas var 450 sorts dad utschels. Savevas vus... ...che l’emprim pair electric en Svizra è vegnì envidà a San Murezzan, e quai l’onn 1879. Il piunier era stà apparentamain l’hotelier Johannes Badrutt. Er il Fögl d’Engiadina dals 19 da fanadur 1879 aveva scrit ina laudavaglia da quest «spettacul della glüsch electrica». Il redactur ha perfin gì ina grondius’idea futuristica en quel artitgel: «Be cha’Is razs da quaista glüsch avessan eir il dun da s-choder, allura podessan ils Sigrs. ustèrs dell’Engiadin’ota planter ün apparat grand avuonda sül muot da St. Murezzan e substituir il solagl.» Il sulegl è restà a San Murezzan, bleras autras chaussas han però midà en quests davos 150 onns. Savevas vus... …che la glisch viagia exact 299 792 kilometers per secunda? Qua sa tracti da la spertadad da la glisch en in vacum, nua ch’ella na vegn betg frenada da l’atmosfera. Uschia ch’in aviun che sgulass cun sveltezza da la glisch enturn il mund, pudess circundar il globus 7,5 giadas – e quai mo durant ina secunda. Savevas vus... ...che la mar traglischa magari la notg? Quai grazia ad algas bioluminiscentas che glischan, sch’ellas vegnan muventadas, per exempel tras in’unda. Rivas, nua che quest spectacul natiral po vegnir observà, sa chattan en l’Australia a New South Wales, en la Tasmania, ni era a Goa en l’India. Il pli datiers da la Svizra po quel fenomen vegnir observà a Plymouth en il sid da l’Engalterra. Savevas vus... …che mintga mitologia posseda ina divinitad per venerar la glisch? Questas divinitads pon esser femininas u masculinas e vegnan associadas cun glisch u cun il cler dal di. Or da la mi­tologia greca èn forsa enconuschents Apollo, tranter auter il Dieu da la glisch, ubain Eos, la dieua da l’aurora. Savevas vus... … ch’il num da la secta svizra «Fiat Lux» – da la famusa Uriella – munta «i vegnia glisch»? Pia l’emprim ina crudada dad in chaval (uschia la preistorgia dad Erika Hedwig Bertschinger-Eicke) per lasuenter chattar da glisch. Uriella ha manà sia secta durant 50 onns, a la fin ha ella vivì cun ses quart um en il sid da la Germania fin a sia mort l’onn 2019. Savevas vus... ...ch’il fisicher tudestg Wilhelm Conrad Röntgen ha scuvrì ils radis radiografics cun il num «Röntgen» mo per schabetg? L’onn 1895 ha in palpiri spezial cumenzà a glischar dasper in dals emprims bischens da Röntgen. Ulteriurs tests han lura demussà che radis vegnivan emess or dal bischen. Oz è la tecnica da radiografia da Röntgen essenziala per la medischina moderna. Savevas vus... … che persunas cun egls blaus han la pli gronda schanza dad avair egls cotschens sin fotografias? La raschun: persunas cun egls blaus han pauc melanin en lur fundus (la paraid davostier da l’egl) e la glisch po passar tras l’egl. Savevas vus... ...che durant ch’in artg (s. Martin) decorescha il tschiel, che lura èn gist trais fenomens fisics vi da la lavur? Sche la reflexiun, la refracziun e la dispersiun lavuran a medem temp tras in dagut dad aua, sche lura pon ins contemplar in artg al tschiel. In artg è pia in fenomen meteorologic che creescha in spectrum da glisch en il tschiel directamain visavi dal sulegl. Sch’i sa chatta propi in stgazi a la fin dals artgs, n’è però anc betg vegnì confermà scientificamain... Savevas vus... ...che aua da tonic glischa en glisch ultravioletta? La bavronda che vegn per exempel duvrada per maschadar in Gin Tonic, cuntegn chinin. Questa substanza amara vegn duvrada per dar il gust enconuschent a l’aua da tonic ed ella deriva da la scorsa da China (Chinarinde).

Sin il plaz da l’Arcas a Cuira stat mintg’onn in tarment pignol da Nadal. Mintg’onn vegn decidì danovamain davart las decoraziuns. Quest onn ès el spezialmain magnific. El è ornà cun cullas da Nadal en las colurs da la vopna dal citad da Cuira. Il piz vegn marcà dad in cor da lenn, quai duai represchentar tut las persunas da Cuira. Ultra da quai è el era ornà cun millis glischs. Questas n’èn betg mo coluradas, ma èn perfin ablas da suandar ina choreografia. Mintga saira da las 18.00 ed 20.00 uras glischan las glischs a moda ritmica tar la musica d’accumpagnament. Per tgi che n’ha anc betg gi il temp per passar e guardar quest spectachel po anc far quai fin ils 6 da schaner 2022. (fmr/lpd) Foto Lisa Peers Dermont

Cun tschintg onns aveva’l cumenzà a sunar il keyboard da sia sora. E cun stgatlas da chartun construì tamburs per sunar la battaria. Manuel Randi (annada 1976) è creschì si a Bulsaun en ina famiglia fitg musicala. Per ses 12avel anniversari ha’l survegnì da ses bab sia emprima ghitarra electrica. En il fratemp è Manuel Randi daventà in musicist multitalentà: El suna gist tant flamenco sco era l’uschenumnà Gipsy-Jazz, tocs da Django Reinhard u musica klezmer. Dapi l’onn 2011 è el commember dal «Herbert Pixner Project». Speratiers ha il musicist da Bulsaun però er in agen trio, il «Manuel Randi Trio». Quai maina a mes tip dad oz: Dacurt è cumparì il pli nov album da quest trio cun il titel «Illusion». Manuel Randi (ghitarras), Mario Punzi (battaria) e Marco Stagni (bass) sunan cun gronda abilitad tocs influenzads da differentas varts, sco p.ex. il toc Alban’s Bluegrass. Il disc è tut instrumental, il chant na manca però betg per giudair la musica. Ils tocs quiets sco p.ex. «La bella Addormentata» u «Per una carezza» èn musica per serrar ils egls. Il disc dal trio è a mes avis er fitg bain adattà per regalar a Nadal, sche quai nun è gia memia tard. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs - in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel "tip" plaschia alura a tuttas e tuts. Il pli nov disc dal Manuel Randi Trio sa numna Illusion

Dapi quest’emna stat a disposiziun a la Rumantschia ed a tuts che han interess da la lingua rumantscha in nov utensil pratic: ina app gratuita per telefonins e tablets cun dicziunaris voluminus. L’app san ins telechargiar gratuitamain en Google Play ed en l’App Store. L’app «Dicziunari Rumantsch» unescha sis differents dicziunaris cun passa in mez milliun endataziuns en ina app. Ella cuntegna dicziunaris da tut ils tschintg idioms sursilvan, sutsilvan, surmiran, vallader e puter sco era dal rumantsch grischun. Perquai che las datas vegnan tuttas telechargiadas cun l’installaziun sin il telefonin, respectivamain sin il tablet, funcziunescha l’app pli tard era senza connexiun cun l’internet. Rotkehlchen per rumantsch? Las datas linguisticas derivan dals dicziunaris uffizials che vegnan era duvrads en l’instrucziun. Ils dicziunaris dals idioms surmiran e sutsilvan sco era dal rumantsch grischun derivan da pledarigrond.ch, las datas sursilvanas da vocabularisursilvan.ch e quellas dal vallader e dal puter sa basan sin ils dicziunaris da «Meds d'instrucziun dal Grischun». L’interfatscha d’utilisader simpla e survesaivla stat a disposiziun en tudestg e rumantsch. Ella pussibilitescha da midar svelt tranter ils differents modus da tschertgar ed ils differents dicziunaris. Ella porscha plinavant la pussaivladad da memorisar singuls resultats en ina glista da favurits. La funcziun è adattada per memorisar pleds ch’ins ha tschertgà gia pliras giadas. L’app sa drizza en emprima lingia a persunas da lingua rumantscha che ston consultar il vocabulari per chattar ina translaziun rumantscha dad in pled tudestg (p.ex. «Rotkehlchen»), chapir in pled rumantsch betg tant frequent (p.ex. «mugrin») u per verifitgar la scripziun dad in tschert pled (p.ex. «otorinolaringologia») – saja en l’agen idiom u en in dals auters idioms. Plinavant duai l’app dentant era esser in agid per glieud che viva en il territori rumantsch, ma ha in’autra lingua materna u per persunas da lingua tudestga che emprendan rumantsch. Il project han realisà Gion-Andri Cantieni (programmaziun), David Bühler (design) e Martin Cantieni (mainaproject) sco software open source. Diversas instituziuns ed organisaziuns han sustegnì il svilup da l‘app.(cdm/fmr) Sin dicziunari.ch chattan ins ulteriuras infurmaziuns e links. La app «Dicziunari Rumantsch» pon ins telechargiar gratuit sin il telefonin. La app «Dicziunari Rumantsch» pon ins telechargiar gratuit sin il telefonin. La app «Dicziunari Rumantsch» pon ins telechargiar gratuit sin il telefonin.

Coronica – Part I Sandro Buchli/FMR Ils pretschs d’immobiglias en il Grischun han cuntanschì novas autezzas: Ina tegia sur il vitg da Cunter en Surmeir, bajegiada ora en stil luxurius, è stada venala l’onn 2021 per il pretsch nunbattibel da 1,5 milliuns francs! En l’Engiadina Bassa èn abitaziuns da duas enfin trais stanzas daventadas en media enfin 300 000 francs pli charas. Ma ellas vegnan tuttina vendidas sco paunins chauds. Per regla na cumpra natiralmain betg l’indigen e lavurer da vischnanca talas immobiglias. Quel na po betg sa prestar in tal spass. Ils cumpraders vegnan si da la Bassa cun la bursa necessaria, schegea ch’els vegnan lura sin visita be tschintg enfin sis dis ad onn en il Grischun. Ma hej, quai n’è nagut da nov. Tge aveva scrit il poet rumantsch Armon Planta gia l’onn 1956 en sia poesia «Che bella chasa engiadinaisa»? Suenter avair spluntà vi da l’isch dad ina chasa bandunada, cumprada dad in ester, cloma in vischin: “Zklopfa nitz nit, d’Familie Zircher isch fort. d’Schwooba grad visavi wüsse wohi.” (Armon Planta) En il Grischun datti prest be pli in lieu, nua ch’ils pretschs per immobiglias van a val. Respectiv nua che l’entira vischnanca va plaunsieu a val. Brinzauls è era glischnà l’onn 2021 puspè per in pèr meters. Ed en tge immobiglias investescha atgnamain il chantun Grischun? La stad 2021 ha la regenza concedì in credit da var 200 000 francs per la nova caserna dals gardists svizzers a Roma. Lezs ston numdadieu renovar la veglia caserna per radund 50 milliuns francs. La finamira da la regenza cun quest investment: avair ina buna lingia extra-terrestra, cura ch’il terren da bajegiar en l’agen chantun vegn scart e memia char. Tge è la «C(o)ronica da l’onn 2021»? – Jon Bischoff (illustraziun) e Sandro Buchli han commentà, resumà e parodià per la FMR ils davos dis da december 5 eveniments ch’ans han occupà durant l’onn 2020. Jon Bischoff da Vicosoprano illustrescha la fin da mintga mais per la FMR il «Mais da pais». Sandro Buchli è producent da la FMR.

C(o)ronica – Part II Sandro Buchli/FMR L’onn 2021 ha era purtà midadas en Rumantschia, almain en las sferas pli autas dals schefs e da las scheffas: Gianna Luzio ed Urezza Famos han uss il presidi da la Lia Rumantscha. In novum suenter var 100 onns senza dunnas a la testa. Nicolas Pernet e Diego Deplazes, dus umens, han cumenzà lur lavur sco directur dad RTR e sco secretari general da la Lia Ruman­tscha. Uss è damai liber be pli in post en Rumantschia, in post cun silmain tant prestige ed il medem pensum da lavur: Il schefredactur dal Calender Romontsch! Ils headhunters da la chasa editura Somedia èn dapi in temp a la tschertga dad ina testa sursilvana cun flair per chalenders analogs. En ina sfera pli auta ha er il milliardari Elon Musk vulì ir l’onn 2021. Cun sia firma SpaceX less Musk cumenzar il 2026 a colonialisar il Mars. – E tgisà, forsa ha el era dapli success cun chattar in chau-sursilvan en questa sfera. E quel pudess lura er gist surpigliar il Calender Romontsch, ehm...il calender marsian. E lura fiss qua anc il «certificat rumantsch» sco svilup da l’onn 2021. Dapi quest onn po mintgin e mintgina sa laschar dar il bul ch’ins discurra u scriva bain rumantsch, cun far in test uffizial e survegnir in certificat persuenter. Tge che era tochen ussa be pussaivel per linguas «grondas», è uss pia era pussaivel per il rumantsch. Ils emprims ch’èn damai s’annunziads per quest test da rumantsch èn ils capricorns da la reclama da Grischun Vacanzas «TSCHAN» e «TSCHATSCHEN». In u l’auter capricorn ha damai gì in pau bregia cun pronunziar correctamain il pled rumantsch «patgific»...ed è sgulà orambora tras il test... Tge è la «C(o)ronica da l’onn 2021»? – Jon Bischoff (illustraziun) e Sandro Buchli (text) han commentà, resumà e parodià per la FMR ils davos dis da december 5 eveniments ch’ans han occupà durant l’onn 2021. licenza

Coronica – Part III Alfa Beta Gamma Delta, Omicron – L’onn 2021 è stà l’onn da l’alfabet dal grec antic, ma er anc auters pleds ha quest onn da corona purtà en nossa lingua da mintgadi. A sco alfa. Alfa è ina da las numerusas variantas da corona. La varianta alfa vegniva l’emprim era numnada la «varianta britannica». Enfin la stad 2021 è quella stada dominanta. E suenter ha «delta» fatg la cursa (guarda D). B sco booster. Il pled booster è per il mument omnipreschent, il rinfrestgament dal vaccin m-RNA. Booster qua e booster là. E per rumantsch datti ussa perfin in nov verb: «boostrar». Quel vegn dal rest conjugà sco frustrar. C sco corona. Gea, daco ha quest virus atgnamain num «corona»? Bun, quella resposta savain nus ussa. Perquai in’autra dumonda: Savevas vus ch’i dat ils virus da corona gia dapi ils onns 1960? D sco delta. La varianta delta ha dominà la stad e l’atun, enfin che la varianta omicron è arrivada il november…las undas e l’alfabet sa midan e creschan. E sco esoterichers. En la discussiun davart las vaccinaziuns hai dà dus laghers cun be pauca chapientscha in per l’auter: pro e contra, chaun e giat, ying e yang, «schwurbler» ed esotericher, policist e lader, Max e Moritz… Insumma, a mintgin sia posiziun. F sco FFP2. Las mascrinas da FFP2 valan sco ils Mercedes da la protecziun cunter il virus. Mascrinas dad FFP2 han in filter integrà: «Filtering Face Piece». Lain dir uschia: Pli gugent in Mercedes che in VW. Quels han fadia cun filters. G – L’emprim tanscheva anc 3G, «geimpft, genesen oder getestet». Vers la fin da l’onn hai lura duvrà 2G, testà e guarì. E sch’i ha lura num 2G+, lura vegni cumplitgà. Ma tgi pretenda ch’ina pandemia saja simpla? H sco homeoffice. Homeoffice è stà ina realitad per bleras e per blers. Betg pli sa smincar per ir a la lavur, seser en pigiama en la conferenza da video e «far il wösch» tranteren. Ma laschain ils detagls. I, J, K, L, M …etc. Noss vocabulari da mintgadi è sa schlargià l’onn 2021. Nus ans legrain gia sco ils scolarets sin novs pleds e novs alfabets. Tge è la «C(o)ronica da l’onn 2021»? – Jon Bischoff (illustraziun) e Sandro Buchli (text) han commentà, resumà e parodià per la FMR ils davos dis da december 5 eveniments ch’ans han occupà durant l’onn 2021.

Per tscherts products fan ins adina puspe cumparegliaziuns. Ins cumpareglia cassas da malsauns cun premias e prestaziuns. Il servetsch comparis.ch è in’adressa conuschenta en quest reguard. Blera glieud cumpareglia regularmain il pretsch da la vivonda dal mintga di. Ins cumpareglia ed examinescha cun l’intenziun da spargnar raps. Profitar qua e profitar là pon ins sulettamain cun congualar ils pretschs tenor las reglas da dumonda ed offerta. La regla da cumparegliar vala er per la cumpra d’in auto, da mobiglias u d’auters products. Per pudair profitar ston ins cumparegliar. I dat anc autras furmas da cumparegliar. Dasper questas existenzialas e raziunalas datti er ina ludica e mediala. Tgi che rimna cartas postalas fa adina puspei novas experientschas e scuvertas cun guardar en sia collecziun. Quest hobi dat la pussaivladad da cumparegliar e da sa dumondar: co eri ier, co esi oz? Betg exnum la situaziun da viver. I va per la statica, per l’aspect. L’unica cundiziun è ch’ins haja plaschair da cumparegliar il maletg dal vitg, d’ina cuntrada u d’in quartier. Carta postala da Flem, entuorn 1965 Cun guardar ils detagls sin las cartulinas da 120 enfin 100 onns pon ins cumparegliar las midadas. Questa funtauna n’era anc betg en quest lieu, questa chasa han ins renovà e la chasa dad oz era anc in clavà. Interessants detagls pon ins scuvir tar las cuvridas dals tetgs. La suletta cundiziun tar questa furma da cumparegliaziun è ch’ins prendia temp.

La musica è ina unitad speziala da mintga armada naziunala. La musica militara ha lunga lunga tradiziun. Per motivar las truppas avevan gia ils imperaturs romans integrà en lur corps tamburs, trumpetists e posaunists. En noss pajais è la musica oz ina unitad da referenza da l’armada. Betg la prestaziun da cumbat è en il center, mabain la qualitad musicala. Quella è sa sviluppada cuntinuadamain suenter ina gronda reorganisaziun l’onn 1961. Enturn 1980 ha la musica dal Battagliun 111 da Tavau/Partens registrà ina platta cun 13 tocs. Il titel è «Militärkonzert – Spiel Geb Füs Bat 111 – Leitung: Tromp. Wm Müller Chr.» Sin la cuverta davant vesan ins da vart senestra ina gruppa da capricorns, dretg Hoch Ducan, val Sertig e pass Scaletta. Sin la cuverta davos sa mussan ils 33 musicants davant ina chasa cun balcun tort. La cuviarta dalla platta muossa la gruppa dils 33 musicants militars.

Onn da cacau 2021: Il luf ha stgarpà vinavant nursas ed asens. Onn da cacau 2021: Ils locals da cultura èn restads vids. Onn da cacau 2021: L’emissiun da CO2 è puspè tuttina auta sco ils onns avant la pandemia. «Ma ussa tanschi cun tut questa negativitad e tut quels problems! Char redactur, nus vulain las bunas novas da quest onn!» – Ecco, qua damai las bunas novas: - En il vitg da Tràn en Tumleastga è vegnida inaugurada la nova via inclusiv tunnel da 440 meters suenter 11 onns bajegiar. Ils radund 50 abitants da Tràn sa legran dal meglier access. - La stad 2021 è Nino Schurter vegnì campiun mundial ed ils Lumnezians bajegian uss per lur Nino ina senda da bike en patria. - I dat ussa era nums rumantschs per tut las 2200 vischnancas svizras, grazia ad ina intervenziun artistica da Donat Caduff! Nums originals e divertents. «Scharons Muntagna» n’è però betg la Muntogna da Schons ed er betg Scharans! Mabain: Crans-Montana en il Vallais! - E lura fiss qua anc ina buna nova dal ballape: Ils pitschens Helvets battan la Frantscha en l’otgavel final dal campiunadi europeic 2021. Betg da crair: La Frantscha! La Grande Nation! La patria dals superstars Kilian Mbappé e Paul Pogba! Nous sommes enfants de la patrie! E lura vegnan quels Helvets cun Yann Sommer e Granit Xhaka e fan flucs cun ils Franzos! DEFINITIV in dals bels muments 2021. La Frantscha, la terra da la «Liberté, Égalité, Fraternité» ha forsa gist laschà tiers il fauss mument in pau bler «Égalité» e laschà far gols ils Svizzers. Il rest è istorgia. - E lura fiss qua anc ina buna nova dal ballape: Ils pitschens Helvets battan la Frantscha en l’otgavel final dal campiunadi europeic 2021. Betg da crair: La Frantscha! La Grande Nation! La patria dals superstars Kilian Mbappé e Paul Pogba! E lura vegnan quels Helvetiers cun Yann Sommer, Granit Xhaka e Haris Seferovic da Sursee e fan flucs cun ils Franzos! DEFINITIV in dals bels muments dal 2021. Perquai vala ussa: «Liberté, Égalité, Sursee». Tge è la «C(o)ronica da l’onn 2021»? – Jon Bischoff (illustraziun) e Sandro Buchli (text) han commentà, resumà e parodià per la FMR ils davos dis da december 5 eveniments ch’ans han occupà durant l’onn 2021.

Plattas cun registraziuns da musica militara eran attractivas e tschertgadas. Igl era il temps che las formaziuns da l’armada eran exempels per las societads da musica civilas. En ils vitgs eran ins adina loschs da pudair trametter in musicant en quest corp da referenza. Durant il curs da repetiziun da l’onn 1969 ha la musica dal regiment 36 da l’infanteria da muntogna exercità sut la direcziun dal trumpetist sergent Arnold Spescha. Cun el han schuldads da tut il Grischun sunà, da Maiavilla, Falera, Vrin, enfin il Mesauc e Samnaun. Il dirigent Arnold Spescha ha registrà cun sia formaziun da 42 musicants ina retscha da marschs. Tranter auter cuntegn questa platta il «Graubündner-Marsch», ina cumposiziun da Heinrich Steinbeck. In dals titels han ils sis tamburs da la formaziun sunà sut la direcziun dal tambur corporal Rudolf Fontana da Domat.(fmr/abc)