La mità d’october es ida a fin la prüma stagiun da la Chamanna Cluozza – davo la renovaziun e l’ingrondimaint. Il nouv concept da gestiun plü persistent ha tenor ils gestiunaris e’l Parc Naziunal Svizzer persvas als giasts ed ha eir güdà a spargnar var set svouls da transport. La Chamanna Cluozza es sco unica chamonna turistica i’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) tuottüna alch special. Perquai staiva la persistenza i’l focus da la renovaziun e l’ingrondimaint chi’d es gnü realisà dürant la stà da l’on passà. La chamonna istorica dal 1910 es gnüda sanada tenor il caracter oriund ed ingrandida per üna tuor d’abitar pel persunal. Implü dessan üna turbina per prodüer forza ed üna sarinera biologica drivir ün nouv chapitel, ün chapitel plü dürabel pella chamonna immez il Parc Naziunal. «Ün important pass» «Da reorganisar il concept da la Chamanna Cluozza – na be illa fabrica, dimpersè eir illa gestiun – es stat ün fich grond ed important pass pel Parc Naziunal Svizzer», disch Hans Lozza, manader comunicaziun pro’l PNS. A reguard il concept da gestiun desistan ils nouvs gestiunaris per exaimpel da bavrondas dutschas – sco Coca-Cola e cumpagnia – e per la paja servan els aua da funtana cun sirups indigens. Uschè dessan gnir spargnats svouls d’elicopter. Però ha tuot quist «concept» funcziunà bain quista stà? – Nicole Naue, mainagestiun da la Chamanna Cluozza, e Hans Lozza pon in mincha cas trar ün bilantsch positiv da la «nouva» Chamanna Cluozza. Üna stà da record cun success «Normalmaing as faja concepts e davo es la realità magari otra. Ma nus vain gnü grond plaschair cha la realtà es perfin statta megldra co il concept – e cha nus vain gnü la furtüna d’avair gestiunaris chi vivan quist concept cun corp ed orma», disch Hans Lozza. El agiundscha cha’ls 5628 cliaints – chi sun rivats illa Chamanna Cluozza la stà passada – hajan eir gnü plaschair vi dal nouv concept e chi’d haja dat fich pacas reclomaziuns. Quai po Nicole Naue sco gestiunaria da la chamonna be confermar: «Il plü bel d’eira cha nus vain gnü blers giasts – ed impustüt giasts cuntaints. Eir cha’l nouv concept funcziuna ed es gnü acceptà ans fa grond plaschair.» La Chamanna Cluozza d’eira fingià avant la renovaziun üna da las chamonnas las plü frequentadas da la Svizra cun passa 4000 pernottaziuns dürant la stagiun. «Ma uschè blers giasts sco quist on nu vaina amo mai gnü, adonta cha’l numer da lets es restà quasi listess in congual cun avant la renovaziun», declera Hans Lozza. Ün motiv per la buna stagiun vezza Hans Lozza eir illa stà extraordinaria cun blera bell’ora. Ils giasts portan sü la roba Ün ulteriur punct dal nouv concept da gestiun persistent es üna frais-chera installada a Zernez pro la punt da lain. Là vegnan depositadas mangiativas ed ulteriur material per la chamonna. Davo avair passà pled cun Nicole Naue pon ils giasts contribuir a la reducziun dals svouls cun l’elicopter e portar svess la roba sün chamonna. «Scha nus vessan gnü ün concept sainza frais-chera e be cun bavrondas our da butiglias da PET, lura vessna stuvü transportar var 5-6 tonnas material implü cun l’elicopter. Cun ün svoul as poja manar aint var 850 kilos, uschè cha nus vain spargnà var ses fin set svouls», declera Nicole Naue. Optimar las ultimas robas Eir ils implants tecnics hajan funcziuno bain, ma chi detta amo l’ün u l’otra roba d’optimar, uschè Hans Lozza e Nicole Naue. «Per exaimpel pro la sarinera – chi funcziuna cun plantas chi filtreschan substanzas our da l’aua e cun ün cumpost da verms – han las bes-chas sulvadias mangià las plantas. Uossa vaina fabrichà üna saiv ed implantain tuot da nouv la prosma stà», disch Hans Lozza. Causa la situaziun da l’aua s-charsa dürant quista stà – sper panels da solar vain l’energia per gronda part prodotta d’üna turbina – ha il PNS decis d’installar preventivmaing ulteriurs panels da solar sülla tuor d’abitar. Ün punct negativ Precis in quista tuor d’abitar ha Nicole Naue passantà insembel cun seis hom Artur Naue e lur duos uffants la prüma stà illa Val Cluozza. Quella tuor es gnüda fabrichada per separar ils persunal dals giasta, per tils dar daplü sfera privata. «L’unic negativ vi da la tuor es cha nu vaivan l’occasiun da passantar uschè bler temp aint in quella», disch Nicole Naue cun ün rier. Ella agiundscha cha impustüt ils uffants hajan giodü la stà illa Val Cluozza, ch’els hajan gnü fin a 20 uffaunts d’utro chi giovaivan insembel. «Ed eir davo cha nus vaivan fini la stagiun, vaina passantà ün pa temp illa tuor e vain eir svess giodü la natüra e’l temp per nus», disch Nicole Naue. Uossa es ella amo vi da finir diversas lavuors administrativas e davo cumainzan fingià las preperativas per l’on chi vain. Nicole Naue ha però eir tradi ch’ella es vi d’imprender rumantsch e ch’ella less uossa impustüt sur inviern amegldrar sias cugnuschentschas. Spargnà set svouls grazia a la frais-chera La Chamanna Cluozza i’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) ha avert quist gün sias portas davo ün on da renovaziun ed ingrondimaint. Il focus central da la renovaziun d’eira da render plü dürabla la gestiun da l’unica chamonna turistica i’l Parc Naziunal. Nicole Naue, la mainagestiun da la Chamanna Cluozza, e Hans Lozza, manader comunicaziun pro il PNS, tiran ün bilantsch positiv cun la FMR guardond inavo sülla stagiun passada. Tenor els han ils giasts acceptà fich bain il nouv concept da gestiun, chi ha güdà a spargnar var set svouls da transport cun l’elicopter – grazia ad ün «sistem da frais-chera». La Chamanna Cluozza ha gnü cun 5628 pernottaziuns uschè blers giasts sco amo mai. (fmr/cam) Tenor il Parc Naziunal Svizzer e’ls nouvs gestiunaris d’eira la prüma stagiun cul nouv concept illa Chamanna Cluozza ün grond success.

Chenüna es tia lingua preferida? – Na, eu nu manaj uossa chenüna lingua chi t’ha plaschü il plü bain, scha quai es forsa il spagnöl o il frances. Eu nu manaj neir chenüna chi’d es tia lingua da la mamma, forsa il rumantsch o il tudais-ch. Mia dumonda es tuot ün’otra: Chenüna es tia lingua d’amur? Lingua d’amur? Che es quai? – La lingua d’amur es quella lingua cha nos cour inclegia il meglder. Id es quella lingua chi ans fa sentir bain e cuntaint. Scha inchün discuorra cun nus in nossa lingua d’amur, ans sentin nus furtünats ed impustüt amats. Lura badain nus cha quella persuna chi discuorra cun nus, saja quai nossa duonna, nos hom, noss uffant, noss mamma, nos bap o inchün oter, ans vezza, ans inclegia ed ans ha jent. Tenor il terapeut american Gary Chapman daja tschinch linguas d’amur principalas. La prüma es lod ed arcugnuschentscha. La seguonda es temp exclusiv. La terza es regals chi vegnan da cour. La quarta es ser viziaivlezza. E la tschinchavla es intimità corporala. Dürant il temp d’Advent ans faina blers impissamaints che cha nus pudessan regalar a nossas charas ed a noss chars. Quai nun es pero uschè simpel – ed adüna darcheu regalaina alch chi nu fa plaschair. Quatras daja minchatant dischillusiuns suot il bös-chin da Nadal. Per pudair far regals chi fan propcha plaschair füssa dimena fich important da cugnuoscher la lingua d’amur da quella persuna chi tschüffarà nos regal. Sainza empatia e sainza tadlar nun esa pussibel da cugnuoscher la lingua d’amur dals oters. Co füss quai, scha nus ans pigliessan temp dürant l’advent per ün discuors cun noss chars per chattar oura la lingua d’amur da quistas persunas? Nus pudessan lura far ün pêr dumondas sco per exaimpel: «In che situaziuns badast tü ch’eu n’ha jent a tai? Cura at saintast tü amà da mai? In che möd muossast tü tia amur per mai? Che poss eu far per commover teis cour?» Las respostas sün quistas dumondas ans muossaran la via sülla tschercha da regals – chi faran cun garanzia grond plaschair. Arno Arquint è teolog, psicolog e scienzià da religiun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Per pudair far regals chi fan propcha plaschair füssa dimena fich important da cugnuoscher la lingua d’amur da quella persuna chi tschüffarà nos regal.» Arno Arquint

Cun duos ons es la giuvna golia Talina Benderer statta pella prüma jada sül glatsch. Il prüm ha’la imprais dad ir cun patins ed a giovar a hockey. Cun var desch ons ha ella lura müdà aint il gol e giouva e trenescha uossa cun trais differentas squadras, tanter oter eir culla squadra naziunala U18. Fingià da pitschna matta es Talina Benderer da Sent (16) statta sül glatsch. Il prüm amo be cun patins, lura cun patins e bastun e plü tard lura cun patins, bastun, mascra e protecturs da goli. Daspö ch’ella es nouv o desch ons es ella aint il gol. Ed il plü jent è’la aint il gol scha homens tiran in sia direczin e sch’ella riva lura da parar ils tuns e da muossar bunas paradas. Hoz as regorda Talina Benderer: «Vairamaing savaiva fingià vaira bod ch’eu less dvantar golia. Perquai n’haja gnü ün pa discussiuns cun bap. Ma davo trais ons ha’l dit: ‹Bun, schi va aint il gol.› – Ed uossa suna fingià daspö 5-6 ons golia.» Da Scuol a San Murezzan L’amulain dal hockey ha Talina Benderer imprais a Scuol pro’l CdH Engiadina. Fingià seis bap Jon Peder ha giovà blers ons a hockey, plü tard es el eir stat trenader dal Cdina damonda avon che ti vas: il H Engiadina. Davo ils prüms champiunadis cull’equipa dad U15 dal CdH Engiadina ha Talina Benderer müdà a San Murezzan. In Engiadina Bassa nu daiva üna squadra da la categoria d’età U17 Top (da giuvens). Uschè es Talina Benderer statta sforzada da müdar pro’l EHC San Murezzan. «Da quel pass nun han forsa tuots gnü uschè gust, güsta pro’l CdH Engiadina. Però a mai porta quai sgür ina­vant da pudair barattar ün pa il club e d’avair eir oters tuns ed otra glieud intuorn mai», disch la golia da 16 ons. Cul club U17 Top da San Murezzan giova Talina Benderer actualmaing aint il cham­piunadi, però cun pac success. L’equipa es al mumaint a la cua da la tabella. La giuvna golia po però ramassar experienzas e sia posiziun aint il gol tilla plascha. Talina Benderer: «A mai plascha chi’ s’es eir ün pa per sai. Cler, i’s tocca pro’l team. Tü hast però listess üna posiziun speciala sco golia, ingio cha tü stoust eir cumbatter per tia plazza.» Part da la squadra naziunala La giuvna sportista talentada es eir part da la squadra naziunala U18 da las duonnas. Üna jada al mais trenescha ella cull’equipa naziunala. I’l prüm derbi engiadinais tanter San Murezzan ed Engiadina, pro las prümas squadras, es Talina Benderer eir statta goli da reserva dal CdH Engiadina. Uschè ch’ella ha perfin trais differentas pussibiltats per trenar e ramassar experienzas: l’equipa U17 Top da San Murezzan, la squadra naziunala U18 da las duonnas ed il CdH Engiadina. Il böt da Talina Benderer es da pudair giovar üna jada cun ün’equipa dad homens: «Pro’ls homens füss meis böt da giovar üna jada illa 1. o 2. liga, e quai sco prüm goli.» Quel böt nun es sgür na illusoric. Eir l’anteriura golia da la sqadra naziunala da duonnas, Florence Schelling, ha giovà dürant sia grondiusa carriera cull’equipa dals homens da Bülach illa prüma liga. Talina Benderer – la golia talentada da Sent – es eir part da la squadra naziunala da las duonnas U18. Talina Benderer – la golia talentada da Sent – es eir part da la squadra naziunala da las duonnas U18.

A Silvester e Büman ha lö per la sesavla jada il Tour de Ski in Val Müstair, però la prüma jada sainza il curridur indigen Dario Cologna. – Che voul quai dir per la Val Müstair? E co as organisescha quist evenimaint in temps da crisa d’energia e sainza contribuziuns finanzialas dal cumün e da la regiun? Il president d’organisaziun Guido Mittner piglia posiziun. Fingià per la sesavla jada vain organisà il Tour de Ski in Val Müstair. Quista jada ha quel lö cun duos cuorsas d’etappa dal tour a Tschierv, cun üna cuorsa da sprint al di da Silvester e cun üna cuorsa sün distanza lunga al di da Büman. In quists ultims dis han cumanzà las lavuors da preparaziun. Daspö ils 1. da december vegna fat naiv ed a partir da lündeschdi vain fabrichada l’infrastructura correspundenta sün l’areal da la partenza e dal böt a Tschierv. «Nus vain pudü cumanzar fingià in october cullas lavuors da preparaziun e daspö december eschna vi dal far naiv», quinta Guido Mittner, il president dal comitè d’organisaziun da la Tour de Ski in Val Müstair. Sco ch’el declera sün dumonda, as poja actualmaing tgnair aint bain il plan cun tuot ils preparativs. Però, co as prepara ün arrandschamaint da simla grondezza illa situaziun actuala ed in temps da mancanza d’energia? – «Nus vain bainschi fat nossas ponderaziuns e nus vain eir preparà plans per tuot las eventualitats», declera Guido Mittner ed agiundscha d’avair adattà e spargnà dapertuot ingio chi’s possa spargnar energia. Implü renda’l attent al fat, cha la pista saja innaivüda avant co cha la stagiun d’inviern cumainza effectivamaing. «Uschè vaina pudü tour resguard a la rait d’energia», discha’l per quietar eir las vuschs criticas chi han miss in dumonda las ultimas eivnas l’organisaziun d’ün simil arrandschamaint in temps da crisa d’energia. Ün sforz finanzial implü Il tema spargnar energia nun es l’unica sfida cha Guido Mittner e tuot il comitè d’organisaziun han gnü i’ls ultims mais. Els han eir gnü da chattar ün nouv model da finanziaziun, sainza contribuziuns dal Cumün da Val Müstair e da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (verer chaistina). Quai d’eiran listess bod 400 000 francs chi sun uossa gnüts finanziats supplementarmaing da sponsurs e donaturs. «Quai es statta üna gronda sfida, nus eschan però fich cuntaints d’avair rablà insembel la finanziaziun», disch Guido Mittner chi cumbina quist’explicaziun cun ün grond grazcha fich a tuot quels chi’d han rendü pussibel quist sforz. Però, faja insomma dabsögn d’organisar ün simil arrandschamaint in temps da crisa? – «Eu sun da l’avis cha nus stopchan far tuot il pussibel per organisar quist arrandschamaint», respuonda il president dal comitè d’organisaziun. El es persvas da l’effet economic ed impustüt eir da la gronda reclama per tuot la Val Müstair. «Cun quista cuorsa pudaina far üna reclama per nossa Val Müstair sün tuot il muond», agiundscha’l. Quai però be, scha’ls purtrets illa televisiun muossan blera naiv e tschêl blau. «Quai voul dir cha uossa dovressa amo ün pa naiv e davo bell’ora», disch Mittner. In tschercha da voluntaris Guido Mittner nu dovress be bell’ora tanter las festas da Nadal e Büman, ma eir mans chi lavuran. «Pels dis da cuorsa vaina avuonda voluntaris. Per finir però las lavuors da preparaziun tanter las festas, füssa flot d’avair amo inchüns voluntaris chi güdan», disch el ed exprima il giavüsch cha talas persunas s’annunzchan directamaing pro’ls organisatuors. Ed ün pa otra sarà la sesavla ediziun dal Tour de Ski in Val Müstair listess amo per ün’otra radschun: Quist es nempe la prüma jada cha’l passlunghist indigen Dario Cologna nu sarà a la partenza. Ma che voul insomma dir, ün Tour de Ski in Val Müstair sainza Dario Cologna? – «Dario es e restarà pel Tour de Ski in Val Müstair adüna üna persuna fich importanta, independentamaing dal fat, sch’el es a la partida o brich», respuonda Guido Mittner ed agiundscha cha sainza Cologna nu vess ingün mai gnü l’idea dad insomma organisar ün simil arrandschamaint in Val Müstair. Sainza sustegn da cumün e regiun Fingià daspö l’on 2013 organisescha la Val Müstair etappas da la seria da cuorsas chi finischa al principi da schner culla cuntschainta etappa fin sün l’Alpe Cermis giò’l Trentino. Quista jada organisescha il comitè, presidià da Guido Mittner la cuorsa per la prüma jada sainza l’agüd finanzial dal cumün da Val Müstair e da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM). Sco adüna vaivan ils organisaturs da las cuorsas dal Tour de Ski in Val Müstair eir quista prümavaira dumandà sustegn finanzial a cumün e regiun. Fin uossa as partecipaiva il cumün cun var 300 000 francs als cuosts e la regiun cun var 80 000 francs. Quista stà lura, cur cha’ls organisaturs nu vaivan survgni ingüna resposta dal cumün, hana retrat lur dumonda. E la Regiun EBVM sustegna arrandschamaints be scha quels vegnan sustgnüts eir dal cumün. Uschè mancaiva al comitè d’organisaziun var 400 000 francs. Per pudair listess organisar las cuorsas in Val Müstair ha quel dumandà daplü sustegn a sponsurs e donaturs. Quels han augmantà lur partecipaziun. Uschè sun las cuorsas uossa garantidas. Scha’l Tour de Ski ha lö eir in avegnir per part in Val Müstair nun es però sgür. (rtr/fmr) In s-chars ün mais ha lö per la sesavla jada il Tour de Ski in Val Müstair, sco adüna (fotografia dal 2020) sün l’areal da la vart süd da Tschierv. Preparaziuns per la Tour de Ski in Val Müstair Daspö l’on 2013 organisescha la Val Müstair etappas da la seria da cuorsas nomnada Tour de Ski. Quist on fa il comitè d’organisaziun quai sainza il sustegn finanzial da cumün e regiun. Pella paja sustegnan sponsurs e donaturs las duos cuorsas a Silvester ed a Büman 2023. President dal comitè d’organisaziun es Guido Mittner. Sco ch’el disch ha il comitè cumanzà fingià in october cullas lavuors d’organisaziun: «Daspö il principi da december faina naiv ed al principi da quist’eivna cumanzaina a fabrichar a Tschierv l’infrastructura chi douvra per la partenza resp. il böt da las cuorsas.» (fmr/fa)

Impè da s’agitar pervi da la maestranza mundiala da ballapè a Catar, as pudessa eir be «metter il cour in pasch», sco cha no dschain in Engiadina. Motivs da s’agitar pervi da quist champiunadi dessa avuonda. E neir eu nu riv da «blendar oura» tuot, sco ch’ün giuven tiffoso m’ha cusglià, sch’eu vöglia verer überhaupt. Mia proposta es perquai ün’istorgina istorica, üna d’avant 100 ons, üna chi ha da chefar cun l’unic chi m’agita minchatant üna jada propa pro’l ballapè: Il nolla a nolla! Perquai qua l’istorgia dad Artur Friedenreich, our dal reginom da la pasch, per metter il cour in pasch – perquai chi dà goals! Nolla a nolla nun haja mai dat cun Friedenreich sülla plazza. Ma pasch neir na. Fried, sco ch’el gniva nomnà, d’eira ün giovader brasilian. Nat d’eira’l dal 1892. Il bazegner d’eira emigrà o scappà da la Germania. Il bap d’eira commerciant ed ün alb. La mamma percunter vaiva sias ragischs in Africa. Quai giouva üna rolla importanta per la carriera da Fried. Ma ouravant: L’istorgina ch’eu n’ha in memoria fingià daspö blers ons, quella ha apunta da chefar cul resultat inacceptabel: Il nolla a nolla. Ils Brasilians vaivan daspö il 1914 üna squadra naziunala. Tuots giovaders d’eiran albs. Il gö ch’eu n’ha in memoria, o forsa be aint illa fantasia, m’es omnipreschaint, uossa chi dà adüna darcheu nollaanollas a tamfun. La Brasilia giouva cunter l’Ingalterra, quels chi han para inventà il gö. L’Ingalterra fa ün goal davo tschel. Davo la prüma mità esa 4:0 per ils Inglais. Aint illa posa ha l’alenatur tudais-ch da la Brasilia pensà chi nu til resta auter co da metter aint a Fried, eir scha quel d’eira ün mez-nair. Be na perder! Fried vaiva splattütschà giò tuots seis chavels ritschlats cun brillantina, ha tut la balla e nu till’ha dat nan plü. A la fin dal gö d’eira il resultat 15:4 per la Brasilia. O d’eira 17? Es quai pussibel? Aint in mia fantasia bain. Ma i dà eir fats chi nu sun inventats da mai. Daspö Fried es la Brasilia il pajais dal ballapè. Tschinch voutas champiun mundial. Ils meglders giovaders, ils superstars daspö, apunta, 100 ons. Na be Pelé. Che rolla giouva Fried qua? Eir scha seis bap d’eira alb, valaiva’l sco na-alb. Pür quatter ons davo quist gö, dal 1918, pudaivan giovar eir nairs per la Brasilia. Ils fouls cunter Fried nu gnivan tschüblats, perquai ch’el d’eira s-chür. Per evitar fouls ha’l inventà il dribbling. Foular a Fried d’eira impussibel. Fried ha inventà eir il tir cun «effet», ingio cha la balla fa üna giravouta aint il ajer, o almain üna banana. Ma pro el nu’s savaiva mai! E lura dessa amo la statistica, da la FIFA, baininclet. Artur Friedenreich ha guadagnà il Campeonato Sudamericano culla Brasilia. Duos jadas, dal 1919 e dal 1921. Dal 1922 nun ha’l pudü giovar, perquai cha’l president da l’associaziun «do futebol» brasiliana nun ha laschà giovar ils nairs, per cha la Brasilia nu para ün pajais suotsviluppà. El ha dimena giovà pac per la Brasilia ufficiala. Il ballapè d’eira fingià avant 100 ons rassistic, economic e politic. Per finir qua amo la statistica ufficiala da tuot ils temps: Friedenreich ha fat in sia carriera 1329 goals, 49 daplü co Pelé, ed es cun quai il giovader culs plü blers goals, per adüna. In Brasilia til cugnuoscha mincha kindel. Pro no (bod) ingün. Per mai è’l ün’inspiraziun. Ed impustüt, eu nu vess d’avair temma d’ün nolla a nolla e pudess metter meis cour in pasch. Sch’el giovess. Arnold Rauch da Cuira è pensiunà ed è stà redactur e moderatur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Arnold Rauch da Cuira e stà redactur e moderatur tar RTR....

Sent Turissem s’ha miss sco böt da reactivar la vita in cumün – e less perquai organisar divers evenimaints. Il prüm es stat in venderdi üna «Saira da las portas avertas» cul bös-chin iglüminà sülla plazza immez cumün, ün bös-chin cun cullas sponsurisadas dad affars da Sent. «Nus eschan il Sent Turissem, ün’organisaziun pitschna chi d’eira activa avant chi’d es entrada in funcziun la destinaziun Turissem Engiadina Bassa/Val Müstair.» Reto Rauch, Heidi Laurent e Wolfgang Bosshardt s’han miss insembel ed han surtut l’on passà quist post nouv cun l’intenziun da reactivar la vita in cumün. «E quist es uossa la prüm’acziun cha nus fain.» Uschè ha infuormà Heidi Laurent in occasiun da la «Saira da las portas avertas» cun üna vendita da la saira e cun la «inauguraziun» dal bös-chin local. Cun cullas sponsurisadas Il bös-chin immez cumün es nempe gnü decorà quist on cun cullas da Nadal cun sü ils noms dad 18 affars da Sent chi han sponsurisà lur culla ed han uschè miss sü a l’event ed al bös-chin lur buol. Las cullas sun gnüdas fattas da la Butia Schlerin da Sent ed ils partecipants han pajà 30 francs per mincha culla. Sco cha Heidi Laurent da Sent Turissem ha dit d’eira il bös-chin plü bod pel solit in ün chantun da la plazza e nu faiva ün bel aspet. Uossa ha quel survgni üna bella plazza ed es decorà cun las cullas in differentas culuors e fa uschè bella parada. Heidi Laurent: «Davo cha l’idea d’eira nada ed ha survgni fuorma, vaina fat üna saira da preschantaziun e tuot ils preschaints han chattà cha quai saja üna bun’idea. Nus vain publichà l’intent e vain discurrü cun pussibels sponsurs ed uschè eschna rivats al böt.» Il cumün da Scuol metta a disposiziun a tuot las ses fracziuns dal cumün fusiunà ün bös-ch da Nadal ed a Sent es quel uossa decorà. L’acziun ha eir vuglü muossar cha a Sent, ün cumün cun var 900 abitants, daja intuorn 45 affars. Concurrenza per integrar ils uffants Per render attent a l’idea da l’evenimaint han ils respunsabels creà ün fögl culs sponsurs da las cullas ed ils uffants han lura fat üna visita als divers affarists ed han survgni sco cumprouva ün buol sün lur fögl, sco üna sort cuorsa d’orientaziun. Perquai s’haja vis in venderdi passà a bleras famiglias cun uffants per cumün intuorn chi ramassaivan lur buols. Cun ün fögl plain buols s’haja lura pudü tour part a la concurrenza e guadagnar cun ün pa furtüna ün dals premis. Las butias ed ils affars d’eiran averts in venderdi saira fin a las 22.00. Donaziun per ün bun scopo Ils preschaints d’eiran eir invidats da far üna donaziun per l’instituziun «Betreute Ferien» chi s’occupa da creschüts ed eir d’uffants cun impedimaints dürant lur vacanzas a Sent. Sco cha Brigitte Schnetzler ha dit: «Las persunas vegnan accumpagnadas tenor lur impedimaints dürant 24 uras. Nus discutain insembel cun els che chi lessan far in quel temp e tils accumpagnain. Nus vain duos appartamaints ed ün da quels es disponibel per quel scopo.» La finanziaziun da l’instituziun vain procurada tanter oter d’üna società chi promouva l’idea, cun donaziuns e per part culs pajamaints da las persunas cun impedimaint. E precis quist’instituziun es gnüda sustgnüda in venderdi cun donaziuns fattas in occasiun da l’inauguraziun dal «bös-chin local» da Sent. Il bös-chin sülla plazza immez cumün da Sent. Las cullas sponsuradas dals affarists da Sent. La glista culs noms dals affarists.

Cun quist slogan vaivan nus in Engiadin’Ota fat dal 2005 propaganda per l’iniziativa cunter seguondas abitaziuns – e vain guadagnà. Plü tard ha l’iniziativa gnü success sül plan svizzer. La voluntà dal pövel. – Ma schi che fa la politica cun serviziaivel agüd dals giurists: Els decleran cha la fabrica dad abitaziuns chi vegnan dattas a fit, saja listess lubida, il pled magic es «bewirtschaftet». Ed ingün nun ha plü da controllar, scha’ls 20 % valan o na. Ma que es be üna da las fouras dal chaschöl Emmentaler, e pustüt ils politikers da regiuns da muntagna, dimena Grischuns, s’han fats nan sco mürs famantadas per ruslignar vi dal bun chaschöl cha’l pövel vaiva chaschà. Ed uossa vain nus progets per ressorts da mammut tant a Mustér sco eir a Laax/Falera. D’incuort sun eu stat a Valendau. Eu sun impreschiunà da la müdada dal cumün. Na in ultim eir grazcha a l’architect renomnà da Vrin, Gion A. Caminada (na na sbagliar cun tschel da Vrin, il cuntschaint ovais-ch da Cuoira cun seis «Die verzauberten Täler») as ha pudü restaurar e müdar üna veglia chasa in ün restorant cun hotel e fabrichar grazcha ad üna fundaziun locala set abitaziuns per dar a fit. La resursa principala, stabilimaints e terra, sun uschè restats in mans indigens seguond l’imna rumantscha «Quei ei miu grep, quei ei miu crap». Ma halt, a Valendau nu d’eiran ils Rumantschs, mobain ils Gualsers cun lur testa düra chi han realisà il proget, intant cha quels da Laax, Falera e Mustér guardan nan da la vart dal sulai sün quels pacs Gualsers da tschella vart e tscherchan autras vias «puleinas»: speculants dessan realisar progets da mammut e davo avair fat lur affars, svanir e laschar inavo ils indigens sco administradurs e famagls dal chapital global. Pro quists progets nu varà Caminada ingünas schanzas.

Capita quai er a vus mintgatant, che vus chantinais ina melodia tut nunconscientamain, magari cun far cul tschitschapulvra, e sche vus faschais lura stim tge vus chantais propi, constatais ch’il text da la chanzun sa cunfa gist cun quai che vus eras vi da pensar quel mument. Jau ma trapl che jau chant la chanzun «Crisa» da Corin Curschellas, text da Flurin Spescha. Questa chanzun sa chatta sin il dc «Valdun», registrà segir avant passa ventg onns. A ses temp hai jau tadlà savens quel disc. Suenter, onns ed onns betg pli. Ed ussa chant jau «…Igl è il temp da crisa …»? Effectivamain, igl è temp da crisa. Trasora vegni rapportà en las medias davart ina nova crisa, ussa la crisa d’energia che ans smanatscha e tge mesiras ch’ins sto prender per evitar in black out. Persunas prominentas vegnan dumandadas da qua e da là: «Tge faschais Vus privat per spargnar energia?» – Las respostas èn bunamain ridiculas. Cler, che mintgin po cumenzar tar sasez e cler che mintga kwh spargnada è spargnada. Ma n’era quai betg cler gia avant la guerra en l’Ucraina? Stoi propi dar guerra, per che la glieud chapeschia? Quai è quai che ma dat da pensar e ma fa bunamain survegnir la crisa persunala – cunzunt avant Nadal, ma er uschiglio: questa sguazzada e quest sfarlattim senza respect che nus faschain en tuts reguards. Ed il planschiez e lamentim, sch’i dat per cas restricziuns obligatoricas. Dentant las vias èn anc adina plain autos ed il tschiel plain aviuns. Da tut hai pli ch’avunda, i vegn strusch duvrà e già vegni bittà. E tge ch’i vegn insumma producì e purschì! Per part pudess’ins direct metter tar il rument. Avant Nadal sun jau anc pli allergica, sche jau ves co ch’i vegn purschì chaussas cun bels maletgs e sugerì en nus giavischs e basegns, avant che nus vegnian da sviluppar noss agens desideris. E tut quest anc en num da Jesus Cristus, il pi¬tschen giubilar che nus vulain festivar en pasch ed armonia. Gea, er nus vulain esser buns e far plaschair cun noss regals. Plunas da pachets ornads cun firlefanzas da plastic sut il pignol. Regals ch’i tanscha per «duas giadas Nadal». Sche ti survegns, stos er dar. Ti na vuls betg lavagar a tschels il gieu. Ma tge regalar? Tuts han bain quai ch’i dovran e na dovran gnanc quai ch’i han. Ils negozis èn plains. Cumprar! E quai che nus na duvrain betg per Nadal, cumprain nus ils 27. Lura datti tut per mez pretsch. E quai che nus na duvrain anc adina betg, vegn bittà. Pertge la producziun sto ir vinavant. Terra da la cucagna! Da las mangiativas sur la vestgadira, sur la rauba da sport e temp liber, entamez natiralmain ils apparats electronics, lura ils giugarets e termagls per ils uffants, fin tar la bella rauba per la chasada decorativa e perfetga. Segir n’hai jau anc betg menziunà tut quai ch’i dat. Manca insatge? He, cler ch’i manca! «Mancanza» è gea il pled rumantsch da l’onn 2022! Ah, oh, gea… Co quai? Faschain nus ¬insatge fallà? Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha. Aita Dermont- Stupan

In dumengia ha il l’ensemble vocal Cantaurora dal Grischun concertà a Scuol insembel cun giuvens solists ed ün orchester ad hoc – suot la bachetta da Peter Appenzeller. L’auditori illa baselgia refuormada San Geer a Scuol ha giodü ouvras da Johann Sebastian Bach chi han derasà glüm e forza. Johann Sebastian Bach (1685-1750) vaglia sco ün dals plü importants cumponists d’ouvras classicas e sco musicist excellent. Sias ouvras han influenzà a generaziuns da cumponists ed han inspirà ad artists ed da la musica ad indombrabels arrandschamaints musicals. Daspö la mità dal 19avel tschientiner toccan las ouvras da Bach sün tuot il muond pro’l repertori da la musica classica. Suot la bachetta da Peter Appenzeller ha l’ensemble vocal Cantaurora, insembel cun instrumentalists, sunà e chantà il «Magnificat» e parts da la «Messa in h-moll» da Bach. Sco chi vain remarchà i’l program dal concert vaja als interprets per derasar chodezza e glüm ils cours dad audituras ed audituors. In ün temp desastrus, ingio chi’s sto observar evenimaints negativs sün tuot il muond sainza pudair reagir, pon cumposiziuns musicalas spordscher funtanas da forza e portar cuffort. Peter Appenzeller ha infuormà in dumengia a Scuol davart il concert: «Il cor Cantaurora cun mai sco dirigent es insè stat quel chi ha intimà da far ün concert cun ouvras da Johann Sebastian Bach. L’orchester ad hoc as cumpuona da commembers da la Kammerphilharmonie dal Grischun. Els sunan bler insembel, as cugnuoschan bain e quai as bada eir.» Il concert cun perlas da Bach Davo il salüd dal dirigent e manader Peter Appenzeller han ils preschaints dudi sco prüm ouvras cun cor ed orchester. «Gloria in excelsis Deo» in ün rom festiv, segui d’ün duet per sopran e tenor cun orchester. Avant il «Magnificat» amo il Sanctus, üna da las culmainas dal concert. Davo üna pitschna posa per intunar ils instrumaints es lura segui il «Magnificat» in saidesch parts. Las chanzuns dal cor Cantaurora accumpagnats per gronda part da l’orchester gnivan tanteraint adüna darcheu adattadas cun tocs dals solists giuvens. L’orchester cun var 20 partecipants cun ündesch instrumaints a corda, ma eir cun ün cembalo, cun flötas e trumbettas, cun oboa e fagot ha sport üna gronda variaziun. La vainchina da chantaduras e chantaduors da l’ensemble Cantaurora es uschè gnüda accumpagnada da l’orchester in möd cumpetent cun tact ed instrucziuns precisas dal dirigent. Tanter blers tocs in lingua latina s’haja dudi eir tocs in lingua tudais-cha – ed ün da quels, «Suscepit Israel» cun solo per sopran I/II ed alt, es sgüra stat ün dals puncts culminants da la seguonda part. Il concert cun passaschas calmas ed eir furiusas, in ün möd plütost sacral sarà stat per blers ün bel pass i’l temp d’Advent. Il Cantaurora L’ensemble vocal Cantaurora exista daspö l’on 1997 ed es dachasa in Grischun. Cun registers equlibrats chanta il cor cun preferenza litteratura a-cappella. Suot la bachetta da Peter Appenzeller cultivan els il chant cun interpretaziun libra. Dat pais vain eir a la scolaziun da vusch ed a scolaziun da la lingua. Il cor as preschainta in fuormaziun cumplaina, ma eir fin ad ün quartet. Peter Appenzeller pro seis salüd al pricipi dal concert. Cor ed orchester pro lur preschantaziun a Scuol. Cor, orchester e solists giodan l’applaus merità. Il manader e dirigent Peter Appenzeller. Bach illa baselgia a Scuol D’incuort ha gnü lö illa baselgia refuormada San Geer a Scuol ün concert cun ouvras da Johann Sebastian Bach. L’ensemble vocal Cantaurora dal Grischun – insembel cun instrumentalists da la Kammerphilharmonie dalö Grischun e cul manader e dirigent Peter Appenzeller – ha chantà e sunà il «Magnificat» ed ouvras da la messa in h-moll da Bach. Ils preschaints han dudi ouvras per cor, ma eir per cor ed instrumentalists ed implü tocs per solists cun accumpagnamaint da cor ed orchester. Sco chi d’eira remarchà i’l program dal concert laivan ils interprets provar da derasar chodezza e glüm i’ls cours da las audituras ed auditurs. (fmr/bcs)

A Scuol vain il temp d’Advent ingon plü s-chür co üsità: la suprastanza cumünala ha decis da redüer las iglüminaziuns publicas da Nadal sün üna singula via u plazza per fracziun. Eir il clucher da la baselgia San Lurench a Sent ed ulteriurs monumaints caracteristics sün territori cumünal nu vegnan plü iglüminats dürant tuot l’inviern. Percunter han ils da Zernez frenà ün ulteriura masüra planisada. L’eivna passada es la populaziun dal cumün da Scuol gnüda infuormada via ün fögl volant davart las masüras cumünalas per spargnar d’inviern energia. Sper las restricziuns da las iglüminaziuns publicas da Nadal, da la loipa e da monumaints, es la populaziun eir gnüda dumandada da desister ingon d’üna aigna iglüminaziun da Nadal. «Il cumün da Scuol ha surdat l’incumbenza a la cumischiun d’energia interna per far sclerimaints. Quella ha analisà la situaziun e fat propostas – tschertas da quellas ha la suprastanza cumünala uossa sancziunà. Las masüras dessan eir avair ün caracter exemplaric per la populaziun», declera Christian Fanzun, capo dal cumün da Scuol. Previs d’eira eir da stüder l’iglüminaziun publica da las vias tanter mezzanot e las tschinch la bunura. Causa üna decisiun a cuorta vista da vart dal cumün da Zernez nu es quai però pussibel pels 5 december 2022 sco comunichà i’l fögl volant. Ün commando da Zernez fin Valsot «Il commando per manaschar l’iglüminaziun publica es da Zernez fin a Valsot il listess e fingià ün pa plü vegl. Uossa vaina gnü il problem cha scha tuots trais cumüns nu s’abineschan, lura nu’s poja manascher l’iglüminaziun. Perquai han tuots trais cumüns decis da cumanzar cun l’acziun da redüer l’iglüminaziun publica lündeschdi ils 5 da december 2022», disch Christian Fanzun. Gövgia passada però, davo cha’l cumün da Scuol vaiva fingià stampà e tramiss il fögl volant, ha il cumün da Zernez infuormà als cumüns da Valsot e da Scuol ch’els decidan davart la chosa amo üna jada als 19 december in suprastanza cumünala e ch’els nun stüdan l’iglüminaziun pels 5 december 2022. «Quist müdamaint es fich actual e nus nu vain plü pudü correger quai i’l fögl volant. Nus agiundschain ed infuormain però tuot sün nossa pagina d’internet», disch Christian Fanzun. Sclerir dumondas da ledscha Zernez ha decis da trattar l’acziun da stüder l’iglüminaziun da las vias tanter mezzanot e las tschinch la bunra amo üna jada in suprastanza, causa cha la decisiun d’eira gnüda fatta ün pa massa svelt. Tenor Corsin Scandella, chanzlist dal cumün da Zernez, nu d’eira la suprastanza cumünala infuormada bain avuonda davart ils detagls e las pussiblas consequenzas d’üna simila decisiun. «Implü vaina amo da sclerir dumondas da la ledscha. Ils cumüns, sco respunsabels da las vias in cumün, han il dovair legal d‘avair vias adüna sgüras. Uossa esa da sclerir, che chi capitess in cas da don da persunas – d’ün accidaint cun glüms stüzzas – e chi chi füss respunsabel in ün simil cas», uschè Corsin Scandella. El agiundscha cha Zernez haja eir fingià tut masüras per spargnar energia e cha l’iglüminaziun da las vias saja per part fingià müdada oura sün LED – cun glüms chi’s possa manaschar individualmaing. Implü ha il cumün decis da reglar plü stret l’iglüminaziun da la loipa da not, la producziun da naiv artificiala, l’iglüminaziun da la plazza da glatsch artificial, l’iglüminaziun d’edifizis publics e da l’iglüminaziun da Nadal. Las lopias – ün pa ün tema Eir scha l‘iglüminaziun publica da las vias resta amo in funcziun a Scuol tanter mezzanot e las tschinch la bunura, vain l’iglüminaziun da Nadal publica i’ls cumüns redotta sün üna via u üna plazza principala. Quella vain lura stüzza a las 22.00. «Il böt es cler e net da dar ün signal a la populaziun da far la ponderaziun da redüer e spargnar energia. Perquai vaina eir la dumonda da desister d’üna aigna iglüminaziun da Nadal», delcera Christian Fanzun. Eir pro las loipas, chi sun tenor il capo cumünal ün infrastructura turistica e commerciala, dessan gnir redottas las uras da l‘iglümina-ziun sül minimum e las glüms dessan arder fin plü tard a las 22.00. «Las loipas sun ün pa ün tema. Nus eschan landervia d’introdüer ün concept per l‘inglüminaziun publica in general. Il «plan lumiere» – quist nouv concept – nun es però pront per quist inviern», disch Christian Fanzun. Pronts per divers scenarios Scuol – cul label «Cità d’energia» – ha eir decis da stüder tuot las iglüminaziuns dals monumaints sün territori cumünal e sco eir tuot las iglüminaziuns decorativas. «Quista masüra vala uossa tuot l’inviern. Ingio chi’d es be pussibel laina signalisar chi va a spargnar», declera Christian Fanzun. Intant cha cumüns cun bogns, sco per exaimpel Puntraschigna, han serrà ils batschigls dadour per spargnar energia, nun es quai amo ün tema a Scuol. «Scha l’energia vess da gnir plü limitada, alura stuvess eir il bogn redüer il bsögn d’energia – ma adüna in ün rom cha’ls giasts gnissan amo. Quai po decider la suprastanza cumünala obain ils correspundents cussagls administrativs ed i sun eir fingià divers concepts in elavuraziun. Nus eschan in mincha cas pronts per divers scenarios», declera Christian Fanzun. Dar l’impuls per spargnar energia Il cumün da Scuol ha decis da limitar las iglüminaziuns da Nadal ingon sün üna via u plazza principala per fracziun. Eir las loipas dessan gnir iglüminadas be minimalmaing e monumaints – sco il marcant clucher da Sent – restan perfin s-chür da not dürant tuot l’inviern. «Il böt es cler e net da dar ün signal a la populaziun da far la ponderaziun da redüer e spargnar energia. Perquai vaina eir la dumonda da desister d’üna aigna iglüminaziun», declera il capo Christian Fanzun. Il cumün da Scuol laiva introdüer amo ün’ulteriura masüra e stüder l’iglüminaziun publica da las vias tanter mezzanot e las tschinch la bunura. Causa üna decisiun dal cumün da Zernez a cuorta vista, nu po quai però gnir realisà – sco comunichà – per quist’eivna. (fmr/cam) Il cumün da Scuol desista d’iglüminaziuns decorativas da monumaints. Uschè resta il clucher da Sent s-chür dürant las nots quist inviern.

La desditta dal vegl dirigent da la Musica Concordia Müstair, da Roberto Donchi, vaiva procurà per üna crisa. Ma uossa tuorna quel cun sia bachetta e cun el tuornan eir darcheu divers musicants e musicantas. Societats in cumün sun adüna periclitadas. I dà differents motivs ch’üna o tschel commember decidan da sortir. E scha blers fan quai, lura ha la società fadia dad exister invant. Quant svelt chi po ir ch’üna società pudess ir in malura, quai sa Dumeng Fallet, il president da la Musica Concordia Müstair. La desditta Il dirigent Roberto Donchi chi maina la gestiun da la Scoula da musica Engiadina Bassa Val Müstair ha gnü in man dürant 21 ons la bachetta da la Musica Concordia Müstair. «Cur ch’el ha decis da dar giò la bachetta pro nus, sun sortits blers musicants e bleras musicantas», constata il president da la società da musica da Müstair, Dumeng Fallet. I d’eiran restats illa musica be amo dudesch commembers. «La scoula da musica regiunala daiva a mai blera lavur ed eu vaiva vis cha la Concordia staiva sun peis stabils», s’algorda Roberto Donchi da sia desditta, «eu sun sgür ün chi pretenda bler, ma in quel mumaint d’eira da l’idea chi sajan fich buns musicants illa società. E perquai vaiva desdit avant passa trais ons sco dirigent da la Musica Condordia.» E lura eir amo la pandemia «L’on davo sia desditta haja lura cumanzà culla pandemia da corona», disch Dumeng Fallet, «il prüm nu pudaivna far plü ingünas prouvas e davo be cun gronda distanza ün da tschel.» Cha causa las prescripziuns da distanza d’eira lö i’l local da prouva be per var tschinch persunas, agiundscha il president. La desditta dal dirigent e la pandemia han gnü enormas consequenzas per la musica: Da las trenta commembras e commembers d’eira restada be amo üna dunzaina musicantas e musicants. Il retuorn La Musica Concordia Müstair ha chattà ün nouv dirigent. Ma cun el nun haja funcziunà propcha bain. Uschea hana decis da dumandar darcheu al vegl dirigent, a Roberto Donchi, sch’el nu füss pront da tuornar e surtour darcheu la bachetta. Il vegl e nouv dirigent ha decis da tuornar – però cun ün nouv concept, cun pretender damain e far damain program. «Eu n’ha decis da tuornar amo avant cha la società giaja in malura», disch Roberto Donchi invers RTR, «da fabrichar sü üna nouva società es bler plü greiv co da dar nouva forza ad ün’existenta.» El ha decis uschè eir pensond a la scoula da musica regiunala: «Schi nu dà ingüna società da musica in cumün es l’interess dals uffants eir plü pitschen dad imprender a sunar ün instrumaint.» Grazcha al retuorn dal dirigent Roberto Donchi sun uossa tuornats eir divers dals musicants a sunar darcheu illa società. Ed implü han giuvnas e giuvens musicants decis da dvantar commembers da la Concordia Müstair. Uossa dombra la società 25 musicantas e musicants. La musica chi ha cumpli d’incuort seis 125avel anniversari ha survivü la crisa e quai es a l’avis dals commembers ed impustüt dal president actual «tiptop». La Musica Concordia Müstair ha superà la crisa. La Musica Concordia Müstair ha superà la crisa. Nouva vita a la Concordia Müstair La società Musica Concordia Müstair ha uossa darcheu 25 musicantas e musicants e darcheu a Roberto Donchi chi tilla dirigia. Quists ultims ons sun stats difficils pella società. L’on avant la pandemia vaiva il dirigent dat giò la bachetta. E dürant la pandemia nu d’eira, neir na cun ün nouv dirigent, plü pussibel dad exercitar sco avant. Uschea d’eira la società periclitada da gnir scholta. Uossa però es Roberto Donchi darcheu tuornà e cun el eir darcheu divers dals musicants e da las musicants chi d’eiran sortits. Uschea esa gratià a la Musica Concordia Müstair da superar la crisa. (fmr/fa)

L’artista Regula Verdet-Fierz abita e lavura daspö il 1989 a Guarda ed ha fin mità dals ons 2010 manà la tessonda a Guarda. Parallelmaing ha ella adüna realisà aignas ouvras d’art chi stan in connex culla natüra. Dürant quist mais es l’artista adüna la seguonda mità da l’eivna a Scuol i’l Nairs Lab lavurond vi dal taler. «Id es insè fich ingüst cha la taila vain dovrada daspö tschientiners be sco portadra da la culur e ch’ella nun ha da dir inguotta. Eu vulaiva dar ün lingua a la taila e tilla dar uschè ils listess drets sco a la culur», declera l’artista Regula Verdet-Fierz ün dals impuls per sia nouva exposiziun «Forza idraulica». In gövgia passada ha gnü lö la vernissascha i’l Nairs Lab a Scuol e per quella ha l’artista – sper tesser diversas tailas – lavurà cun aua minerala concentrada da Scuol. Fand adöver dals pigmaints our dals sedimaints da la funtana (tud.Quelltuff), sun naschüts purtrets d’organs, süaintamans da hamam cun ün’illusiun da glüm e sumbriva sco eir divers experimaints cun pittürar e tesser il fil illas auas concentradas. Ma chi es insè Regula Verdet-Fierz, quist’artista da Guarda chi lascha crescher ouvras artisticas da la natüra? Üna malatia po eir avair ün aspet positiv «Nus eschan gnüts a star da la Bassa sü Guarda causa cha meis figl vaiva ferm astma. Nus vaivan be per cas dudi da la Fundaziun Pro Guarda e causa cha quella tscherchaiva uffants per pudair gestir la scoula, d’eirna fich interessats vi da nossa famiglia», declera Regula Verdet-Fierz. Ella nun ha gnü üna gronda colliaziun cun l’Engiadina avant ch’ella es gnüda a star a Guarda ed ella cugnuschaiva la val be dal viadi in vacanzas in direcziun da la Val Müstair. Davo ch’ella es gnüda a star a Guarda ha ella manà cun success la tessonda cumprais butia a Guarda. «In nos cas as poja propcha dir ch’üna malatia po eir avair üna vart positiva – uschigliö nu füssa plachada in Engiadina. Sch’eu füss restada in üna cità, lura füssan meis impuls ed eir mia art tuottafat oters.» Svilup a Guarda Regula Verdet-Fierz ha fat la scoula d’art applichada a Turich ed ha – sper famiglia e la lavur – eir adüna disegnà e pittürà i’l temp liber. Ma be üna fin duos uras al di. Quai s’ha müdà daspö la pensiun, intuorn il 2015: «Dal 2017 n’haja pudü ir a pro la Fundaziun Nairs e dal 2019 n’haja eir gnü üna residenza a Paris. Avant suna eir amo statta a Basilea ed in Germania, ma sviluppada m’haja impustüt a Guarda». Uschè ha l’artista laschà crescher dürant ils ultims quatter invierns fluors da glatsch sün palperi e taila. Cun quai vuless ella eir cuntinuar quist inviern ed experimentar che influenza cha’l tun ha sül svilup da quistas fluors da glatsch. «Ea lasch pittürar il sulai per mai» Dürant l’ultim on e mez ha ella però eir laschà pittürar il sulai per sai. Cun trattar ouravant il palperi cun ün liquid, chi’d es sensibel a la glüm, sun naschüdas diversas ouvras. Il princip es il simil sco pro la fotografia, be bler plü plan. Davo mett’la üna trocla cun fouras o sfessas sül palperi ed in seguit vain tuot tut oura i’l liber – uschè cha’l sulai po glüschir illas fouras. «Quai cumainza i’l vest ed el as pittüra lura düraunt il di vers l’ost – dimena precis viceversa sco il movimaint dal sulai. Tenor la posiziun da la troccla as po lura amo influenzar la fuorma da las lingias», declera Regula Verdet-Fierz. Ella ha però eir fingià conservà ün relief, chi’d es gnü fat da lindornas chi’s maglian tras palperi. O ella ha eir fingià conservà ils muosters cha l’aua lascha inavo i’l sablun dasper l’En. E cun sfruschar erba vi da palperi ha ella experimentà cun disegnar cun clorofil. La funtana prediletta L’aua ha eir darcheu ün’importanza in l’exposiziun actuala aint il Nairs Lab. E per quella ha Regula Verdet-Fierz visità las raduond 20 funtanas mineralas intuorn Scuol. Causa ils blers minerals ill’aua, as fuorma pro la funtana ün sedimaint. Cun var 16 grams minerals per liter as rechatta a Scuol eir la funtana la plü ferm mineralisada da l’Europa, la funtana Lucius a Tarasp. Quists sedimaints da tschertas funtanas ha Regula Verdet-Fierz ramassà e sparti sü i’ls divers pigmaints. «Mia funtana prediletta per realisar quist proget d’eira la funtana Fuschna. Quella nun ha ün inchaschamaint e cula natüralmaing our dal fuonz. Là n’haja pudü tour bun material.» Ella agiundscha cha neir mincha funtana nu saja adattada per seis bsögns e ch’ella haja impustüt lavurà culs sedimaints da las funtanas Fuschna, Chalzina e Runà. Forza da l’aua Cun quist material e l’aua da las funtanas ha Regula Verdet-Fierz fat diversas stampas in fuormas d’organs e da cuntradas. Ma ella ha eir dovrà l’aua per tesser. D’üna vart ha ella uschè pudü crear ün süaintamans da hamam cun ün’illusiun: Causa cha’l fil es gnü bognà be a tscherts lös, cumparan divers ögls illa sumbriva, scha la stoffa vain iglüminada. «Cun quai cha’l diameter dal fil piglia giò, sch’el vain bognà in l’aua minerala, as vezza davo quist ögls, là ingio chi s’ha pittürà il fil», declera Regula Verdet-Fierz A partir da quist’eivna as paja visitar fin la fin dal mais a Regula Verdet-Fierz i’l Nairs Lab a Scuol. Adüna da marcurdi fin sonda, da las 15.00 a las 18.00, sezza l’artista vi dal taler e lavura vi da si’art. Ün dals experimaints ch’ella ha fingià fat e muossà a l’exposiziun – e ch’ella perseguitescha inavant vi dal taler – es l’influenza da l’aua minerala sülla fuorma da la taila. «Schi’s pittüra üna direcziun o tuottas duos – dimena il fil orizontal o il fil vertical d’üna taila – lura as tira quella zona pittürada, sch’ella süa a l’ajer. Schi’s metta però darcheu a mögl la taila, resta la zona pittürada ferma e quella na pittürada as tira. Eu vögl amo gnir a savair daplü da quista forza da l’aua.» Ils sedimaints da diversas funtanas cha l'artista ha duvra per l'exposiziun actuala. Regula Verdet-Fierz a la vernissascha da sia nouva exposiziun «Forza Idraulica». Ün’illusiun: Causa cha be tschertas parts sun pittüradas, cumparan ögls illa sumbriva da la stoffa. Regula Verdet-Fierz a la vernissascha da sia nouva exposiziun «Forza Idraulica». Artista cun buonder scientific L’artista Regula Verdet-Fierz abita daspö il 1989 a Guarda ed ha in seguit manà la tessonda a Guarda. Pür daspö la pensiun, intuorn il 2015, as concentresch’la plainamaing sün l’art – e quai cun ün buonder scientific. Uschè ha Regula Verdet-Fierz laschà crescher diversas fluors da glatsch i’ls ultims quatter invierns ed ha guardà che influenza cha differents tuns han sül svilup da qui­stas fluors. In gövgia passada ha l’artista lura avert sia nouva exposiziun «Forza idraulica». Per quist proget ha Regula Verdet-Fierz lavurà cun aua minerala concentrada da Scuol. I’l prossem mais as po visitar l’artista i’l Nairs Lab a Scuol, ingio ch’ella lavura ed experimentescha vi dal taler. (fmr/cam)

Dürant il temp d’Advent e da Nadal as vezza in bleras fracziuns da Scuol fanestras decoradas ed iglüminadas. Cun passar tras las giassas s’inscuntra decoraziuns fattas cun bler indschign ed amur. Schi’s chamina dürant il temp d’advent tras vias e giassas da las fracziuns da Scuol, as poja admirar las fanestras ed ils vamportas decorats cun gronda premura. Las decoraziuns dan spranza e pon far plaschair in ün temp intschert cun guerra e catastrofas sün bod tuot il muond. I sun mumaints chi muossan chi nu dà be problems, ma eir mumaints chi accumpognan ils umans in möd misterius e salüdaivel tras il temp d’Advent e da Nadal. Subit vegnan adimmaint eir las bellas varts da la vita. Per blers es l’advent ün temp paschaivel e quiet. Avant divers ons s’esa gnü sün l’idea dad imbellir ils cumüns e fracziuns e dar a quels üna taimpra festiva, eir illas fracziuns da Scuol. I s’ha decis da decorar fanestras e vamportas – ed il resultat es stat surprendent ed es gnü salüdà dad indigens e giasts. Il möd da decorar nun ha ingüns limits e perquai as chatta sper decoraziuns generusas eir da quellas simplas chi muossan cha eir pac po esser bler. Alchünas fanestras sun fingià decoradas, otras vegnan amo fattas fin a Nadal. Quist on piglia blera glieud eir serius il giavüsch da spargnar energia. L’arriv dal salvader Las preparaziuns dal temp d’Advent van inavo i’l settavel tschientiner e gnivan nomnadas «tempus adventus Domini», quai chi voul dir il temp da l’arriv dal Salvader. Cullas quatter eivnas d’Advent s’algordan ils umans al temp ingio chi han spettà sün l’arriv da Gesu. Il cranz d’Advent es però restà in bleras famiglias ün simbol da preparaziun pella festa da Nadal. Eir il chant cumünaivel daiva a blers la satisfacziun da nun esser sulet. Las fanestras d’Advent, sco p.ex. a Scuol e contuorns algordan a temps passats e portan ün pa glüm aint ils cours da la glieud. Las fanestras d’Advent sun fattas cun indschign ed amur. Las fanestras d’Advent sun fattas cun indschign ed amur. Las fanestras d’Advent sun fattas cun indschign ed amur. Las fanestras d’Advent sun fattas cun indschign ed amur.

Vairamaing füssa’l fingià lönch pensiunà, però la necessità til obliescha da lavurar inavant. Erwin Strimer es nempe l’unic magister d’autoscoula per tuot las categorias pussiblas in Engiadina. El dà amo adüna uras impustüt per veiculs gronds. I’l piertan da sia chasa ad Ardez fan duos bouvs intagliats chi tiran üna chargia laina, gronda parada sün üna bella trua da lain veglia. Erwin Strimer quinta cun plaschair l’istorgia co ch’el es gnü cun gronda pazienza e perseveranza in possess da quist unicat in lain chi’d es gnü fat d’ün intagliadur dal Tirol dal Süd. «Ma quai es ün’istorgia dapersai», disch Erwin Strimer. Si’aigna istorgia ha però eir da chefar cun perseveranza e pazienza e natüralmaing eir cun forzas da bouv, respectivamaing da chavagl. Però adonta dal plaschair per sias figüras intagliadas, ha Erwin Strimer plütost paschiun per forzas da chavagl in fuorma da motors. El ha fat da giuvnot ils giarsunadis da mecaniker ed electricist d’autos ed ha frequentà la scoula tecnica a Winterthur. In seguit ha’l lavurà in differentas garaschas d’auto ed insacura ha’l chattà ün plazza pro l’Uffizi da trafic chantunal. «Eu sun stat il prüm expert federal diplomà in Grischun», quinta’l cun superbgia. Sper la professiun ha’l adüna eir gnü plaschair da frequentar scolaziuns. Uschè ha el eir fat la scolaziun da magister da scoula d’autos e plü tard eir da camiuns. Ed eir hoz es Erwin Strimer l’unic magister da scoula d’autos per tuot las categorias pussiblas, almain in Engiadina. Sainza successiun Daspö 25 ons ha Erwin Strimer si’aigna scoula d’autos in Engiadina. E vairamaing füssa’l fingià bod desch ons pensiunà. Però in prüma lingia sia sandà ed in seguonda vista la necessità, til laschan amo adüna lavurar cun dalet e plaschair. «Eu dun amo var trais dis l’eivna uras dad ir cun l’auto ed impu-stüt cul camiun», quinta’l. Ch’el saja l’unic magister per veiculs gronds in Engiadina. E sch’el nu fetscha quai üna jada plü? «Lura ston ils Engiadinais in avegnir ir oura Cuoira a tour uras da camiun e da cars», respuonda’l cun displaschair. Ch’in Engiadina nu detta actualmaing ingüna successiun, deplorescha’l. Però ün pa incletta per quista situaziun ha’l listess: «Las scolaziuns correspundentas per ün magister da scoula d’auto sun massa cuostaivlas», declera’l. Implü fa’l valair cha’ls magisters nu possan adüna investir in camiuns ils pü moderns be per dar scoula. In quist reguard ha Erwin Strimer gnü üna buna collavuraziun pragmatica dürant ils ultims 25 ons. «Eu n’ha chattà cullas firmas Laurent SA, Chrisma, Walther Secchi e Heinz Ming fich buns partenaris chi m’han miss a disposiziun cun gronda fiduzcha ils veiculs correspundents», disch Strimer cun stima. Ch’oter nu füss quai gnanca stat pussibel, declera’l. E grazcha a quista buna collavuraziun ha’l adüna pudü dar uras cun veiculs ils plü moderns. Ed eir uossa cuntinuescha’l culla lavur impustüt in quellas categorias, ingio chi manca inschinà la sporta. «Uras dad ir cun l’auto o cul töf pon dar ils magisters giuvens», declera’l. Scolaziun tecnica sün ot livel Difficila nun es be la successiun, dimpersè eir il svilup dal manster dal schofför da camiuns, respectivamaing dal specialist o da la specialista per transports da chosas e persunas (tud. Fachmann für Sachen- oder Personentransport). D’üna vart as poja bainschi imprender quist manster daspö qualche ons cun ün giarsunadi. Da tschella vart es però adüna plü difficil da far simplamaing la patenta da camiun. Sper la pratica dad ir cul camiun, ston ils candidats eir avair grondas cugnuschentschas dal motor e da tuot ils instrumaints da sgürezza. Implü ston tscherts cuors da sgürezza eir gnir repetits mincha pêr ons. Sco cha Erwin Strimer disch, cuosta hozindi üna patenta da camiun d’üna persuna privata passa 15 000 francs. «E quai nu fa ingün be per hobi, dimpersè cul böt da lavurar professiunalmaing.» Cha la scolaziun tecnica saja sün ün ot livel, constata’l. Tuot quai incharischa tenor el bainschi la scolaziun, ma cha finalmaing sajan eir tuot las cugnuschentschas ün factur important da sgürezza. Cha güst in dumondas da sgürezza haja tuot il svilup eir sias bunas varts, declera il perit. «Dürant ils ultims 25 ons es il svilup stat extrem e quai va eir inavant uschè», infuormescha Strimer. Ch’insacura varà forsa lö tuot la scolaziun per veiculs sur trais tonnas in simulaturs correspundents. Grond’experienza Cha’l contact da magister cun seis scolar giarà uschè a perder, manaja’l. Ch’el haja pudü reagir e dar buns tips a bleras persunas chi laivan imprender ad ir cul camiun. Tuot quists inscunters til restan in bun’algordanza. E cha minchatant haja’l pudü render conscitaint als giuvens schofförs, cha tuot tenor co chi reagischan cun lur camiuns sün via, decidna eir sur da vita e mort. Cun sia grond’experienza es Erwin Strimer adüna darcheu eir gnü ingaschà a far viadis da controlla e da valütaziun cun manisunz d’autos da posta e cars. Ch’el haja eir fingià stuvü dir als patruns, cha scha quel manisunz giaja inavant cul bus, schi ch’ün di capita alch plü grond. Erwin Strimer es adüna stat consciaint da la gronda respunsabilità dals schofförs da professiun ed eir da sia respunsabilità sco magister d’autoscoula. Gronda respunsabilità Da respunsabilità discuorra Erwin Strimer eir a reguard l’ambiaint. Adonta da tuot ils kilometers ch’el ha fat sün via, esa stat per el important da viagiar cul trafic public fin pro’l lö d’instrucziun. «Eir sco magister d’autoscoula, n’haja ün abunamaint general», disch Strimer ed agiundscha a vulair viagiar uschè bler sco pussibel culs mezs publics. E scha Erwin Strimer nu viagia per la lavur, schi passainta’l bler temp cun seis abiadis a Scuol ed in sia chasa paterna ad Ardez. Culla listessa paschiun e pazienza ch’el piglia per seis scolars, muossa’l la chasa engiadinaisa d’immez Ardez chi savess eir da quintar bleras e bellas istorgias dal passà. «Ma eir quai es ün’istorgia dapersai», disch Erwin Strimer e serra la porta dal suler. Forsa ch’üna jada haja’l daplü temp per giodair la pensiun meritada. Erwin Strimer gioda la vista davent da sia chasa paterna ad Ardez. Erwin Strimer muossa cun superbgia üna fotografia da sia chasa paterna istorica. L’unic magister da camiuns e cars Dal 1997 ha fundà Erwin Strimer seis affar sco magister dad autoscoula. El es amo hoz l’unic magister da scoula d’autos per tuot las categorias pussiblas. Adonta d’avair ragiunt dalönch innan l’età da pensiun, instruischa’l amo trais dis l’eivna a scolaras e scolars chi vöglian far la patenta per veiculs gronds. El es nempe l’unic magister per uras da camiun in Engiadina. E quai sainza successiun. «Sch’eu vess da rafüdar ün bel di, schi sto minchün chi voul imprender ad ir cul camiun o cul car ir a tour uras a Cuoira», constata Strimer cun displaschair. El ha pudü spordscher tuot quists servezzan ils ultims 25 ons impustüt grazcha ad üna buna collavuraziun cun differents affars da transport in Engiadina. Uossa quinta’l da sia vocaziun e da sia paschiun. (nba/pl)

Il Cor Proget 22 ha concertà insembel cun «I buccinisti» in dumengia passada illa Baselgia San Lurench a Sent. Il concert es gnü organisà da la Società d’Ütil public da Sent. I’l temp d’Advent han lö illa regiun Engiadina Bassa divers concerts cun ün program d’Advent. In dumengia sun stattas invidadas las audituras ed auditurs da chantar insembel cul Cor Proget 22 e cun l’ensemble «I buccinisti» diversas chanzuns e corals. Il Cor Proget 22 es ün cor masdà regiunal chi’s cumpuona da chantaduras e da chantadurs da tuot l’Engiadina e da la Val Müstair. Il böt dal cor es da realisar progets plü pretensius e specials. Cun quai cha’ls activs dal cor han la pussibiltà da tour part a tuots, ma eir be a singuls progets po el mantgnair üna tscherta frais-chezza e dinamica tuottafat particulara. Il Cor Proget 22 cul manader e dirigent Curdin Lansel dà eir pais a la fuormaziun da vusch ed udida. A Sent ha il cor collavurà culs instumentalists «I buccinisti» cun Hans-Jakob Bollinger, cornetto, Agathe Gautschi, cornetto, Ueli Eichenberger, posauna, Paolo Tognono da Padova, dulzian e cun Robert Grossmann, teorba o lüt (Laute). I’s tratta dad instrumaints istorics chi s’adattan eir bain per accumpagnar il chant. Curdin Lansel ha preschantà als instrumentalists cun lur instrumaints fich particulars e Togno ha declerà chi’s tratta pro’l dulzian d’ün instrumaint dal 15avel tschientiner, paraint cun ün fagot. Concert cun chant ed instrumaints istorics Sco cha Curdin Lansel ha infuormà s’haja vuglü far ün concert special. «Ün concert chi nun ha da chefar cun chanzuns d’Advent, ma cul pensar d’Advent, cun l’alvar dal sulai, cul tramunt dal sulai e cun las aspettativas dals umans. No chantain eir chanzuns nouvas chi sun amo frais-chas cumponüdas avant pacs ons o mais.» I chatscha di, ün text da Luisa Famos ingio cha’l di brancla la not cun üna cumposiziun per cor masdà dad Helena Reisp. Staila stailina la not vain… ingio cha tuots han chantà insembel cul cor. Otras chanzuns per part be cul cor, ma eir da quellas insembel culs intrumentalists da Gion Andrea Casanova, da Camille Saint-Saëns, Carli Scherrer, Nuot Vonmoos e Gion Antoni Derungs. Tanter las chanzuns haja dat eir intermezs dals instrumentalists cun musica dal passà in lur cumposiziun d’instrumaints extraordinaria. Ils preschaints sun adüna darcheu gnüts invidats da tour part al chant, per exaimpel cun duos corals our d’ün cudesch da chant chi’d es gnü scumparti avant il concert. Adonte cha instrumaints sun pel solit plü dad ot co las vuschs es statta la cumbinaziun da vuschs ed instrumaints fich equilibrada. Unic las vuschs dals homens vessan pudü esser ün pa plü dominantas. La baselgia es statta bain occupada, cun blers indigens chi han contribui cun lur collavuraziun activmaing al concert. Il Cor Proget 22 cun instrumentalists da la gruppa «I buccinisti». La gruppa instrumentala «I buccinisti». Curdin Lansel taidla cun attenziun als instrumentalists. Concert cumünaivel a Sent In dumengia passada ha gnü lö a Sent ün concert dal Cor Proget 22 insembel cun instrumentalists da la gruppa «I buccinisti» cun instrumaints extraordinaris. Ün concert varià cun Curdin Lansel sco manader e dirigent, cun chant dal cor e per part accumpagnà dals instrumentalists chi han eir pisserà per intermezs musicals. Ils preschaints sun adüna darcheu stats integrats i’l concert cun chanzuns da cumpagnia e da corals. Il concert ha pisserà cun chanzuns na be d’Advent, ma da cumponists cuntschaints e cun chanzuns risch nouvas per üna bella cumbinaziun. Il concert ha gnü lö illa baselgia San Lurench a Sent. (fmr/bcs)

La radunanza cumünala da Scuol ha approvà sainza cuntravuschs il preventiv 2023 chi prevezza ün guadogn dad 1,2 milliuns francs. Implü han las 150 persunas preschaintas acceptà differents credits, tanter oter ün credit da planisaziun dad 1,2 milliuns francs pel proget «Avegnir Infra Scuol». Var 150 persunas han visità in lündeschdi saira la radunanza cumünala da Scuol. Per la plü gronda tensiun ha procurà la prüma dumonda da credit, nempe ün credit da planisaziun dad 1,2 milliuns francs pel proget «Avegnir Infra Scuol». Quist credit vain dovrà per elavurar ils preprogets per adattar e sviluppar inavant la sporta turistica süls areals da Trü, dal Bogn Engiadina Scuol (BES) e da Gurlaina. Per exaimpel dess gnir modernisà il BES e cumplettà cun ün bogn da famiglia. Per l’areal da Trü dessan gnir scleridas las variantas per sanar il bogn avert o per rimplazzar quel per exaimpel cun ün lai da bognar. Implü dess gnir approfundida l’idea da la «Chasa Trü» cun üna sporta indoor cun restoraziun. Tant pel svilup da Trü sco eir dal BES sun previsas concurrenzas d’architectura correspundentas. Pro l’areal da Gurlaina esa intant previs da realisar ün plan directiv (Masterplan) per tuot la sporta da sport. Implü cumpiglia il credit eir üna proposta pel proceder da realisaziun ed ün concept da finanziaziun. La gruppa da lavur correspundenta ha preparà ed analisà plüssas variantas süls differents areals turistics. Dürant ils ultims duos ons han gnü lö differents lavuratoris e duos sairadas d’orientaziun. In lündeschdi saira ha Niculin Meyer, promotur d’economia dal cumün da Scuol e commember da la gruppa da lavur preschantà las ideas. Finalmaing es gnü acceptà il credit da planisaziun sainza discussiun e cun be üna cuntravusch. Desch dumondas da credit Il credit da planisaziun a reguard il proget «Avegnir Infra Scuol» nun es stat l’unic credit chi’d es gnü deliberà in lündeschdi saira a Scuol. Las preschaintas ed ils preschaints han acceptà in tuot desch credits per investiziuns chi surpassan 200 000 francs. Per exaimpel 450 000 francs per rimplazzar la Punt Veidra ad Ardez; 1,5 milliuns francs per sanar il clucher da la baselgia da Sent; 1,15 milliuns francs per l’access da Sotruinas cun ün surpassagi pella loipa; 1,2 milliuns francs per inscenar las funtanas d’aua minerala e 240 000 francs per ün concept da signalisaziun e manisaziun turistica. Differents da quists progets vegnan realisats in plüssas etappas. Fingià in october d’eira gnü deliberà ün credit da planisaziun da 500 000 francs per proseguir cul proget «Scoula Scuol+». Las investiziuns nettas dal cumün da Scuol per l’on 2023 importan 13,4 milliuns francs. Sco cha’l capo cumünal Christian Fanzun ha infuormà in radunanza, pertocca bundant ün terz da quist import, investiziuns chi d’eiran fingià previsas e budgetadas dal 2022 e chi nu sun finalmaing gnüdas realisadas. Uschè cha las investiziuns effectivas per l’on 2023 as cunfan culla media d’investiziuns annualas dal cumün da Scuol da bundant ot milliuns francs. Aigna finanziaziun da 27% Il preventiv da gestiun 2023 prevezza pro entradas da var 57,5 milliuns e sortidas da 56,3 milliuns francs ün guadogn dad 1,2 milliuns francs. Il cumün da Scuol prevezza da far l’on chi vain amortisaziuns da var 3,6 milliuns francs, l’aigna finanziun previsa importa eir 3,6 milliuns francs (ca. 27%). Las votantas ed ils votants preschaints in radunanza han acceptà il preventiv 2023 sainza cuntravuschs. Implü es gnü fixà il pè d’impostas per l’on 2023 sün 100% da l’imposta chantunala simpla. Eir las taxas d’aua, da chanalisaziun e sarinera sco eir pellas immundizchas restan sco i’ls ultims ons. Ultra da quai esa gnü decis da tgnair la quota per la vendita d’immobiglias a persunas cun naziunalità estras sün 100%. Proget per prodüer energia solara In seguit a la preschantaziun dal preventiv 2023 sun las preschaintas ed ils preschaints gnüts orientats da Heinz Gross, commember da la direcziun da las Ouvras Electricas d’Engiadina (OEE) a reguard l’idea d’ün parc fotovoltaic Sur Bos-cha, suot il Piz Champatsch. Tenor il perit da las OEE exista a Sur Bos-cha sper il territori da skis da Motta Naluns ün potenzial per prodüer forza solara da tanter 80 fin 120 gigawatt-uras. Sco cha’l capo cumünal Christian Fanzun ha agiunt in radunanza han fingià plüs partenaris potenzials muossà interess per ün tal proget. Causa cha la nouva ledscha d’energia pretenda ün agir speditiv, cuntinuan las discussiuns e trattativas amo avant Nadal. Per Christian Fanzun es la radunanza da preventiv in lündeschdi saira statta l’ultima radunanza cumünala sco capo cumünal. El es gnü onurà a la fin da la radunanza per tuot sia lavur politica ed impustüt eir per seis ingaschamaint dürant ils ultims ot ons sco prüm capo cumünal dal cumün da Scuol fusiunà. La vice-presidenta cumünala Aita Zanetti (a schnestra) ha onurà e tut cumgià dal capo cumünal da Scuol partent Christian Fanzun e sia duonna Seraina. Acceptà il preventiv sainza cuntravuschs La radunanza cumünala da Scuol ha approvà in lündeschdi saira il preventiv 2023 sainza cuntravuschs. Quel prevezza pro entradas da 57,5 milliuns e sortidas da 56,3 milliuns ün guadogn dad 1,2 milliuns francs. Implü han las preschaintas ed ils preschaints in radunanza deliberà desch credits, tanter oter ün credit da planisaziun dad 1,2 milliuns francs per cuntinuar culla visiun «Avegnir Infra Scuol» ed elavurar detagliadamaing variantas realisticas pel svilup da l’areal da Trü, dal Bogn Engiadina Scuol e da Gurlaina. Sco cha’ls respunsabels han infuormà, nu’s vöglia far cun quist proget be las investiziuns da circa 25 milliuns francs chi sun inamöd necessarias, dimpersè eir posiziunar nouv il cumün pels prossems decennis. Pel capo cumünal Christian Fanzun es quai statta l’ultima radunanza in uffizi. (nba/pl) Commentari Ün’atmosfera paschaivla Forsa ha quai da chefar cull’atmosfera d’Advent paschaivla, forsa culla fiduzcha invers ils gremis politics e forsa simplamaing culla buna lavur da las gruppas da lavur e sco grazcha fich per l’ingaschamaint dal capo cumünal in partenza. Co oter as poja declerar la radunanza cumünala da preventiv plütost quieta da lündeschdi saira a Scuol? Il preventiv 2023 es gnü acceptà cun sortidas da 56,3 milliuns sainza cuntravusch. Tuot il preventiv da gestiun es gnü preschantà sainz’ün’unica dumonda. Las preschaintas ed ils preschaints in radunanza han deliberà desch credits d’investiziun e da planisaziun chi surpassan ils 200 000 francs sainza reacziuns e be cun singulas cuntravuschs. Il cumün da Scuol investischa l’on chi vain passa 13 milliuns francs, dürant ils prossems desch fin 15 ons as discuorra d’investiziuns da passa 200 milliuns francs. E la populaziun es restada calma – fich calma. Quai nu s’esa bod na adüsà illas radunanzas cumünalas da Scuol, ingio cha normalmaing vegna debattà in radunanza a tuot pudair ed ingio cha’ls rapreschantants da las fracziuns as fan vivs. Il capo cumünal partent nun invlidarà plü co facil mai la radunanza cumünala dals 8 marz 2021 chi vaiva dürà passa tschinch uras e fin davo l’üna la not. Quella jada regnaiva ün’atmosfera agressiva ed i paraiva cha’l coronavirus gnia cumbattü cun pleds in radunanza cumünala. Eir illas medias socialas es gnü cumbattü i’ls ultims mais cunter la politica cumünala actuala. O d’eira quai listess tuot be üna campagna d’elecziun? In mincha cas d’eira in lündeschdi passà tuot fich quiet – massa quiet. Tuottavia es la radunanza cumünala da preventiv la plü importanta radunanza da tuot on. Quia vegnan miss ils binaris per las investiziuns futuras. Ed ils respunsabels dal cumün gestiuneschan listess var 57 milliuns francs. Però la quietezza politica nu voul dir dischinteress. Perche cha la partecipaziun es statta cun 150 persunas fich gronda. Quista radunanza cuort avant Nadal es eir statta ün regal da respet pel capo cumünal partent. Sco prüm capo dal cumün fusiunà ha’l merità quista stima per sia lavur politica dals ultims ons.

58 votantas e votants sun seguits in mardi a l’invid per l’ultima radunanza cumünala da l’on curraint. Els han deliberà il rendaquint 2023 chi prevezza ün guadogn da 672 179 francs, investiziuns nettas da 5,6 milliuns ed ün cashflow da 1,6 milliuns francs. Erich Sulser, il manader finanzas dal Cumün da Zernez, ha preschantà in mardi saira ün preventiv dal quint da success per l’on 2023 precaut-optimistic, ma averti la populaziun, da ponderar bain in avegnir mincha singula sortida. El ha fat quai davo cha’l suveran vaiva approvà il preventiv d’investiziuns sainza cuntervuschs, ma cun duos abstenziuns. Quel prevezza pel 2023 investiziuns nettas da 5,6 milliuns francs. Dasper l’aigna finanziaziun resta ün manco da finanziaziun da var quatter milliuns francs chi sto gnir cuvernà cun nouvs credits da banca. Ed il squitsch d’investiziuns resta pel cumün eir i’ls prossems ons inavant ot. Unanimamaing ha la radunanza deliberà in seguit il preventiv dal quint da success chi fa quint pro sortidas da s-chars 21 milliuns francs ed entradas da bundant 21,6 milliuns cun ün guadogn da 672 179 francs. Quai pro amortisaziuns in l’import da 962 900 francs e deposits a las finanziaziuns specialas da 178 200 francs. Il cashflow s’amunta previsibelmaing a s-chars 1,6 milliuns francs e cun quai ligermaing plü ot co previs per l’on curraint. Cun üna vusch d’abstenziun ha il suveran approvà eir il pè d’impostas cumünal. Quel resta inavant sün 84% da l’imposta chantunala. Implü es il suveran gnü infuormà davart il quint annual 2021 da l’EE-Energia Engiadina. Quel serra cun ün guadogn net da 1,26 milliuns francs, bundant 200 000 francs sur il quint dal 2020. Nouv coordinatur turistic Il vicepresident Riet Denoth ha implü infuormà – in sia prüma ed ultima radunanza cumünala illa funcziun sco president cumünal ad interim – sur dal müdamaint persunal i’l post da coordinaziun turistica. Uschè ha impiegà la direcziun operativa il suprastant scadent Stefan Bühler sco nouv coordinatur turistic. El cumainza sia nouva carica als 1. schner e segua a Fabian Schorta chi ha decis d’instradar üna nouva via professiunala. Orientà ha Riet Denoth eir da la ledscha da chamonnas cha’l suveran vaiva fat bun dal 2017. Per evitar ch’interessents in singulas fracziuns gnian dischavantagiats illa pussibiltà da tour a fit chamonnas, ha la suprastanza cumünala decis da sistir las fittanzas 2022 e d’instradar üna revisiun parziala da la ledscha da chamonnas avant co instradar las fittanzas pendentas. Saramantaziun e cumgià Riet Denoth ha pudü saramantar in seguit il nouv – vegl – president cumünal, Domenic Toutsch. El surpiglia il timun dal cumün a partir dals 1. schner. Domenic Toutsch ha alura prosegui culla saramantaziun e fat quai culla nouv eletta suprastanta Irma Tognini, ils nouv elets suprastants Duosch Städler, Armando Roner sco eir il reelets Simon Rohner da Lavin e Riet Denoth. S-chüsà as vaiva il nouv elet suprastant Jürg Wirth da Lavin. Riet Denoth ha terminà la radunanza cul cumgià da diversas persunas chi termineschan pella fin da l’on lur caricas cumünalas. Quai sun Seraina Bickel chi terminescha 19 ons carica politica – ündesch ons illa suprastanza cumünala da Susch ed ulteriurs ot ons in quella dal cumün fusiunà Zernez – sco eir Stefan Bühler davo desch ons, Brigitta Enkerli e Beat Schärer davo quatter ons illa suprastanza. Implü esa gnü tut cumgià da Jolanda Andri e Gian Thom davo ot, respectivamaing ündesch ons i’l cussagl da scoula e da Susanna Denoth davo ot ons illa cumischiun sindicatoria. La suprastanza cumünala da Zernez dürant la saramantaziun. Da schnestra: Binderal Markus Christoffel, Duosch Städler, Armando Roner, il president cumünal Domenic Toutsch, Irma Tognini, Riet Denoth e Simon Rohner. I manca Jürg Wirth.

Daspö passa 100 ons cumpara’l adüna vers la fin da l’on: il «Dun da Nadal» per scolaras e scolars in Engiadina. E quist on tocca’l ün nerv cun seis tema central: la glüm. Perquai è’l forsa eir lectüra adattada per creschüts. I sun las duos gazettinas o revistas rumantschas chi vegnan scumpartidas daspö decennis illas scoulas popularas ladinas. D’üna vart es quai il famus «Aviöl» chi’d es üna sort «Spick» engiadinais chi cumpara ses jadas l’on. E supplementarmaing daja üna jada l’on il «Dun da Nadal». Tanter tschêl e terra Schabain cha’l nom da quist cudeschet ha ün tun plütost moralic-religius, es seis cuntgnü tuottafat terrester! E schabain cha eir il tema principal dal «Dun da Nadal» da quist on – la glüm – para d’esser in vista a Nadal vaira celestial, resta il cuntgnü dal cudeschin culs peis sün terra. Per exaimpel as vegna a savair cha scha’l sulai svaniss in ün sfrach, schi cha lura badess quai l’umanità sün terra pür cun ün retard dad ot minuts. Il «Dun da Nadal» declera natüralmaing perche. Ed el sa eir cha aint il Parc Naziunal Svizzer daja ün bulai gigantic sün üna surfatscha da 500 m sün 800 m chi glüscha la not. Ma quai sun be duos detaglins dal «Dun da Nadal» dal 2023. Quel ramassa nempe eir quist on sün passa 60 paginas istorgias, recettas, instrucziuns per zambriar, ingiavineras, chanzuns, stincals o la descripziun co cha’ls prüms pairins electrics vaivan straglüschi in ün grandhotel a San Murezzan. L’inter paquet vain furni in fuorma instructiva, in purziuns d’uffants, cun variaziun illustrativa e cun umur. Insè es il «Dun» divertent ed interessant eir per creschüts. Daspö passa 100 ons L’ediziun dal «Dun da Nadal» vain procurada da l’Uniun dals Grischs, l’organisaziun affiliada a la Lia Rumantscha. Ils prüms ons, a partir dal 1906, cumpariva il cudeschet amo cun l’inter nom: «Dun da Nadal als infants ladins». Ed i daiva perfin dürant tscherts temps publicaziuns cun simils noms in otras regiuns rumantschas in Surmeir ed in Sur- e Sutselva. Restà es be il «Dun» ladin. Hoz es Victoria Mosca respunsabla pella redacziun. Sustegn survain ella d’üna vainchina da persunas, in prüma lingia da magistras e magisters. Annamari Agrippi Boesch ha procurà eir quist on pellas illustraziuns accumpagnantas e quellas sülla cuverta. Cha’l «Dun da Nadal» tratta precis quist on la glüm, in temps cha tuot discuorra da stuvair spargnar energia, lascha forsa bain surrier ün zich. Ma insè es güsta quai üna buna capitada – il tema dal «Dun» tocca nempe bel e precis dumondas cha’ls uffants as faran eir quists dis da discussiuns «energeticas», cun o sainza taimpra da Nadal. Uschè cha’l «Dun» po forsa dar ün pa clerità eir il sen intellectual e per rier. P.ex. respuonda il «Dun da Nadal», a quels chi legian propi fich bain il cudeschet, co cha «Tanta Schrulli» guarda oura, «sch’ella tira sü las chotschas suot». Il «Dun da Nadal» da quist on as poja retrar tanter oter sur la pagina: www.udg.ch. Il frontispizi dal «Dun da Nadal», la publicaziun chi cumpara adüna avant Nadal – e quai daspö passa 110 ons. Il frontispizi dal «Dun da Nadal», la publicaziun chi cumpara adüna avant Nadal – e quai daspö passa 110 ons.

«La mür va be suletta a spass tras il god. Ella inscuntra a la tschuetta, a la serp, ed … «O na, al Grüflun!» L’istorgia da pops da l’autura inglaisa Julia Donaldson e da l’illustratur tudais-ch Axel Scheffler es dvantada ün classiker da la litteratura d’uffants daspö cha «The Gruffalo» es cumparü dal 1999 in inglais. Intant es il cudesch gnü tradüt in 106, o meglder dit in 107 linguas: Avant pacs dis es gnüda stampada l’ediziun rumantscha, e quai in vallader e puter. Il cudesch «Grüflun» es gnü realisà da l’Uniun dals Grischs. «Grüflun» as poja postar a partir da subit pro’l Chesin Manella a Schlarigna o suot www.udg.ch e bainbod eir illas librarias. (cdm/fmr) L'istorgia dal Grüflun daja uossa eir in vallader e puter.

Far üna trais-cha, dar üna baderlada e verer darcheu amis ed amias da la giuventüna: Mincha mais ha lö a Zernez ün davomezdi da cumpagnia e da ballar per tuottas e tuots a partir da 50 ons. Ils bals vegnan organisats da duos pêrins da Zuoz – cun sustegn da deficit da la Pro Senectute. Cun entrar in l’Hotel a la staziun a Zernez as dudiva il cling d’üna chapella our da la sala da festa. Il rom d’eira fich festiv per ün mardi davomezdi. Ed id es gnü ballà sco avant ons pro blers bals da cumün. Dürant cha’ls üns han fat üna trais-cha, tschantaivan ils oters vi da las maisas intuorn il parket da ballar e vaivan pro cafè u aperitiv discussiuns da cumpagnia. Üna vouta al mais vain organisà quist bal da la Pro Senectute per tuottas e tuots a partir da 50 ons, adüna ad ün mardi da las 14.00 a las 17.00. Ils organisatuors pisseran pro minch’ediziun ch’ün’otra chapella gnia a sunar, per la paja dumondna ün’entrada da 10 francs. La generaziun, chi nu cugnuoschaiva in giuventüna amo discotecas, fa reviver lur gener da festa ed ün’atmosfera da bal nostalgica. Quasi cul tren in sala da festa «Mia duonna Uorschla organisescha insembel cun Silvia Filli quists davomezdis. Eu sun magaziner e n’ha bunas colliaziuns cun diversas musicas. E Claudio Filli, l’hom da Silvia, fa tuot las lavuors davo las culissas culs mezs digitals», ha declerà Robert Schlegel. Ils duos pêrins Schlegel-Filli, chi abitan a Zuoz ed organiseschan las occurrenzas daspö l’on 2015, gnivan fingià a ballar cur cha Jachen ed Annina Erni organisaivan amo las occurrenzas. «Davo cha’ls bals han gnü lö ün temp üna jada a Scuol e l'otra a Zernez, s’haja badà cha a Zernez riva daplü glieud. Perquai tils organisaina uossa quia in l’Hotel a la staziun a Zernez», ha declerà Claudio Filli. Robert Schlegel ha agiunt cha las localitats sajan optimalas, na be grazcha a la sala da festa. Sco cha’l nom tradischa, es l’hotel güst dasper la staziun. «Dimena ideal per quels chi nun han plü auto o sun dependents dad ün transport, id es fich important d’avair bunas colliaziuns dal trafic public per organisar quists bals», uschè la squadra d‘organisaziun. Persunas chi fan il viadi cul trafic public pon tour il tren fin quasi in sala da festa. Da l’Engiadina, dal Partens e da la Bassa «Noss ballerins dumondan musica be cun duos clarinettas e las musicas rivan da l’Engiadina e da tuot il Grischun», ha dit Uorschla Schlegel. Uschè d’eiran gnüts pro la penultima ediziun ils Davoser Ländlerfründa ed han pisserà per buna glüna e buna musica a Zernez. Quella jada sun stattas da la partida 70 partecipantas e partecipants. In mardi passà sun gnüdas passa 30 persunas a Zernez. Tenor ils organisatuors haja la pandemia schon influenzà ün pa il nomer da partecipantas e partecipants, ma cha la glieud gnia darcheu cun grond plaschair, hana constatà. Uschè rivna da l’Engiadina, da la Val Müstair, dal Partens e singuls gnian dafatta sü da la Bassa als bals da la Pro Senectute a Zernez. Ils organisatuors han eir manzunà cha las chapellas hajan hozindi adüna damain occasiuns da sunar e ch’ellas predschan perquai da pudair far musica pro els. Dimena üna situaziun win-win per tuots. Ün rinch chi’s serra «Il bel es però eir il baderlar, star da cumpagnia e discuter insembel. Avant d’eira l’occurrenza per glieud da 65 insü ed uossa vaina fat da 50+», ha dit Uorschla Schlegel. Claudio Filli ha agiunt cha l’occurrenza vess perquai fich grond potenzial per amo daplüssas ballerinas e ballerins, ma eir per tuot quels chi vöglian star da cumpagnia. Bleras e blers as cugnuoschan fingià da la giuventüna, han però davo vivü lur vitas cun famiglia e lavur. Als bals s’han blers darcheu chattats e’s vis davo ons. Chi saja adüna darcheu bel da verer amis da plü bod, uschè la squadra d’organisaziun. «Als 15 d’avrigl faina per la prüma jada ün bal in sonda – d’üna vart ha daplü glieud chi lavura amo la pussibiltà per gnir. Ma id es eir meglder per las chapellas, causa ch’eir quels lavuran pelplü amo sperapro dürant l’eivna», ha declerà Claudio Filli. Ed eir la Pro Senectute haja prolungà seis sustegn per il deficit dals bals fin dal 2027, han dit ils organisatuors. Uschè chi gnarà ballà eir inavant a Zernez in l’Hotel a la staziun. Ils prossems bals da la Pro Senectute sun in mardi, ils 17 da schner culla Chapella Alp Laret; in mardi, ils 14 da favrer culla Kapelle Hoharätia; in mardi, ils 14 da marz culla Chapella Tasna ed in sonda, ils 15 d’avrigl 2023 culla Chapella Tasna. Ils bals han lö adüna da las 14.00 a las 17.30 in l’Hotel a la staziun a Zernez. Uorschla Schlegel e Robert Schlegel a fer üna trais-cha. Uorschla Schlegel e Robert Schlegel a fer üna trais-cha. Üna vouta al mais vain organisà a Zernez ün bald per tuots da 50 ans+. I vain stat da cumpagnia, baderlà e ballà dürant ün inter davomezdi. Üna vouta al mais vain organisà a Zernez ün bald per tuots da 50 ans+. I vain stat da cumpagnia, baderlà e ballà dürant ün inter davomezdi. Üna vouta al mais vain organisà a Zernez ün bald per tuots da 50 ans+. I vain stat da cumpagnia, baderlà e ballà dürant ün inter davomezdi. Üna vouta al mais vain organisà a Zernez ün bald per tuots da 50 ans+. I vain stat da cumpagnia, baderlà e ballà dürant ün inter davomezdi.

La radunanza cumünala da Valsot ha approvà in gövgia passada il preventiv pel 2023. Cun passa 4 milliuns francs prevezza il cumün d’ingrondir la chasa da scoula a Strada. Ed il cumün permetta eir darcheu üna tradiziun da Silvester e Büman. Il suveran da Valsot ha approvà in gövgia saira in radunanza cumünala il preventiv 2023. Il preventiv da gestiun prevezza pro sortidas dad 11,0 milliuns francs ed entradas dad 11,7 milliuns ün suravanz d’entradas da 700 000 francs. Las investiziuns nettas dal cumün da Valsot importan per l’on 2023 4,8 milliuns francs. Nouv edifizi pella scoula Cun 4,1 milliuns francs investischa il cumün da Valsot ün grond baccun per l’ingrondimaint respectivamaing per ün nouv edifizi pella chasa da scoula a Strada. Il cumün vaiva decis da concentrar las activitats da scoula in ün lö. Las 66 votantas e votants preschaints han acceptà il credit correspundent. Implü ha la radunanza decis da cumprar üna nouva maschina per preparar las vias d’inviern per 320 000 francs. La radunanza ha approvà il preventiv da gestiun ed il quint d’investiziun cun tuot ils credits necessaris. Tanter quels eir ün credit da 77 000 francs per la plazza da parcar Quadra Secha e 50 000 francs per planisar abitaziuns per indigens i’l stabilimaint da la chasa da scoula a Ramosch. Ils preschaints han eir confermà il pè d’impostas sün 95 %. La radunanza cumünala ha elet a Bastian Janett da Tschlin sco nouv president da la meglioraziun da Tschlin. El rimplazza a Georg Häfner da Strada. Sunar ils sains Per protestas vaiva pisserà la decisiun dal cumün da l’on passà da scumandar il sunar ils sains a Silvester. Quist scumond d’eira gnü trat, davo cha las installaziuns tecnicas dals sains d’eiran gnüdas rimplazzadas cun da quellas electricas. Il sunar ils sains vaiva nempe chaschunà problems e dons vi da las installaziuns. In differentas fracziuns dal cumün da Valsot ha il sunar ils sains a Silvester e Büman üna lunga tradiziun. Perquai vaiva quist scumond pisserà per pac’incletta ed ün votant vaiva giavüschà illa radunanza cumünala in marz, cha’l cumün reponderescha la decisiun. La suprastanza cumünala ha suottamiss a la radunanza da decider a reguard quista tradiziun. In gövgia han lura decis las preschaintas ed ils preschaints in radunanza da laschar sunar ils sains illas fracziuns da Vnà e Strada inavant eir a man cun suas. Uschè cha in quistas duos fracziuns as pudaraja quist on darcheu sunar oura l’on vegl. (pl/nba)

La «ch stiftung» ha laschà tradüer il cudesch da la poetessa engiadinaisa Flurina Badel «tinnitus tropic – poesias» da rumantsch vallader in tudais-ch. La traducziun ha fat Ruth Gantert. «Flurina Badel banduna las vias, ils stizis e’ls truois da la poesia feminina in Engiadina. La vusch da quista poesia es impulsiva e directa ed ella sdarlossa in fuorma provochanta a divers livels», scriva l’editionmevinapuorgeredition davart il prüm cudesch da poesias da l’autura da Guarda, «quista poesia nu’s legia sainza tuornar plüssas jadas a sia ragisch, dal cling e dal pled; pür üna lectüra repetida ans spordscha üna clav pel misteri cha la poesia rinserra.» La fundaziun «ch Stiftung» ha laschà tradüer il cudesch «tropischer tinnitus, Lyrik – tinnitus tropic, poesias» in connex cun seis proget «ch Reihe»: «Literatur aus der Schweiz in Übersetzung» es il böt da quista seria. Il cudesch biling ha publichà la chasa editura Edition Howeg, ISBN 978-3-85736-365-8. (cdm/fmr)

Il Cumün da Scuol ha decretà in venderdi passà cha la Chamonna Tuoi gnia serrada per la stagiun d’inviern. Pro’l Piz Buin ­Pitschen esa da far quint chi detta ils prossems ons üna bouda plü gronda – e l’uonda da pressiun d’üna tala bouda pudess periclitar la chamonna alpina. Pella secziun regiunala dal Club Alpin Svizzer es la serrada «dramatica». «Per nus esa dramatic.» – Cun quels pleds commentescha Heinz Gross la decisiun dal Cumün da Scuol in connex culla serrada da la Chamonna Tuoi. Heinz Gross es president da la Secziun Engiadina Bassa dal Club Alpin Svizzer. Quella secziun maina la Chamonna Tuoi chi restarà uossa serrada – almain üna jada sur la stagiun d’inviern. Heinz Gross: «Per nus ed impustüt per il guardiachamonna es la situaziun gravanta. Nus stuvain annullar tuot las reservaziuns. Il proviant d’eira fingià cumprà. Nus faivan propi quint dad far quista stagiun d’inviern.» Ün terz da la bouda dal Cengalo In venderdi davomezdi ha il Cumün da Scuol decretà ch’el serra la Chamonna Tuoi per quist inviern. Id es ün decret drastic. Ma la radschun pel decret nu vain contestada insè dad ingün: il privel para d’esser massa grond, il privel chi vain giò dal Piz Buin Pitschen (3255 m s.m.). Quel piz sta in parada – dasper il Piz Buin Grond vidvart la Chamonna Tuoi. Vi dal Piz Buin Pitschen as «distacha» üna massa da grip da var ün milliun m³, quai es circa ün terz dal volumen da la bouda dal Piz Cengalo in Val Bregaglia l’on 2017. Martin Keiser, il specialist per privels da la natüra pro’l chantun Grischun (Grischun dal süd), declera il privel al Piz Buin Pitschen: «Quist es ün cas fich excepziunal. Eir perquai chi nun es cler quant material chi pudess gnir aval, i dà nempe sco duos cumpartimaints o purziuns. I dà gronds movimaints in quel inter territori, var 1-2 meters per on as mouva la massa. In pacs ons eschna pro 10 meters. Uschè cha bod o tard sto gnir aval üna pur­ziun da quel grip.» Tenor las explicaziuns da Martin Keiser nun es insè periclità l’edifizi da la chamonna svessa da la bouda. Culs pleds dal specialist: «I nun es da s’imaginar cha la Chamonna Tuoi füss – in cas dad üna bouda – cuvernada cun crappa. Il privel per giasts e chamonna es propi ’be’ la uonda da squitsch cun particlas da crappa.» «Blocs sco chasas» La decisiun da serrar la Chamonna Tuoi ha trat la direcziun dal Cumün da Scuol in mardi, ils 13 da december, davo avair gnü cugnuschen­tscha da rapports da perits. Arno Kirchen, il manader da las gestiuns tecnicas dal Cumün da Scuol, disch sün dumonda da la FMR: «Il cumün es natüralmaing respunsabel in ün tal cas. E sün basa dals scenaris da privel esa stat vaira svelt cler chi’d es da serrar – ed eir da comunichar svelt.» Arno Kirchen cugnuoscha il territori ün pa plü bain daspö il 2020. Quel on vaiva ün doctorand da l’Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas (SLF) dat bada, dürant üna gita sül Piz Buin, ils gronds movimaints ed ha alarmà l’institut e lura il cumün ed il Chantun. Il manader da las gestiuns tecnicas es perfin svolà quel on cun l’elicopter sur il territori: «Eu sun propi stat stut dürant quel svoul da las dimensiuns. Quai sun blocs sco chasas chi sun in movimaint.» Be d’inviern La serrada da la Chamonna Tuoi as restrendscha uossa sülla stagiun d’inviern. Quai intunan tant Arno Kirchen dal cumün sco eir Martin Keiser dal Chantun. Il specialist chantunal declera perche: «Il problem culla uonda da pressiun es d’inviern bler plü gravant, causa naiv ed ümidità. Quai ans muossan eir las experienzas fattas al Flüela Weisshorn dal 2019 o pro oters cas. D’inviern esa simplamaing plü delicat.» Perquai voulan Kirchen e Keiser revalütar la situaziun da prümavaira, sün basa da las datas ramassadas fin uossa. Arno Kirchen declera la decisiun da limitar la serrada sün l’inviern: «Per la stagiun d’instà nu pudaina far amo ingüna prognosa. Là esa ün’otra situa­ziun. Scha nus vessan vis cler e net cha d’instà esa simil privlus, lura vessna decis fingià uossa da serrar tuot on.» Per Heinz Gross e sia chamonna da la sec­ziun resta tuot fich intschert: «Nus nu savain al mumaint co chi guarda oura a media o lunga vista, p.ex. la prosma stà. Per la gestiun da la chamonna nu vaina ingüna sgürezza.» Ed el in­tuna eir ün oter problem: «Per nossa chamonna, ma la fin dals quints eir per l’intera regiun esa pac buna reclama. Eir scha in quist cas es pertoc be il Piz Buin Pitschen, schi crajarà la glieud cha las muntognas in Engiadina nu tegnan.» Masüras urgiaintas La Secziun Engiadina Bassa/Val Müstair es adüna statta al curraint da las ponderaziuns dal cumün. Ella svessa dà eir oura daspö il 2020 racumandaziuns als alpinists da guinchir il territori in movimaint. E tuottüna es la secziun uossa in üna situaziun da stuvair reagir. Il president Heinz Gross: «Pel mumaint vaina simplamaing da trar las masüras urgiaintas, voul dir comunichar sur tuot ils chanals pussibels ed annullar tuot. Tuot il rest stuvaina sclerir in ün seguond pass, eir insembel cul guardiachamonna chi nun ha s’inclegia lavur uossa sur inviern.» Masüras han da gnir trattas da tuottas varts. Il cumün ha da signalisar pro la senda chi maina aint a Tuoi cha la chamonna resta serrada, il chantun ha infuormà eir las chamonnas austriacas vidvart la Fuorcla Vermunt o il Jamjoch. Ma l’inter territori nu po gnir serrà, a la fin as tratta d’ün territori liber alpin cha minchün po transir sün aigna respunsabiltà. Martin Keiser precisescha: «I regna ün privel aintasom la Val Tuoi, dal contuorn da la chamonna insü vers il Piz Buin Pitschen. La part plü aval nun es periclitada.» Daplüs cas illa regiun In fatscha al Piz Buin Pitschen resta la dumonda, scha quist es uossa be ün da numerus exaimpels chi dan perdütta da la müdada dal clima. Martin Keiser, il specialist per privels da la natüra dal chantun Grischun: «Schi, i’s lascha propi constatar ün augmaint da boudas, güsta illa zona da la dscheta permanenta. Pel solit nun esa però güsta in üna dimensiun ed in üna massa sco al Piz Buin Pitschen, però i dà daplü da quists cas.» Ed eir Arno Kirchen dal Cumün da Scuol tira adimmaint simils cas dals ultims ons i’l contuorn dal Piz Linard obain al Lischana. El tira in memoria eir a las grondas auazuns cha Scuol ha gnü quists ons sün seis territori. Da cour vain perquai il giavüsch da Heinz Gross in connex culla Chamonna Tuoi: «Il meglder füss, scha quist grip gniss giò! Ma fintant ch’el resta casü, resta il privel ed i resta üna situaziun dischagreabla per nus tuots.» La gronda chamonna in Engiadina Bassa La Chamonna Tuoi (2250 m s.m.) es üna da las chamonnas dal Club alpin svizzer ed üna da las bunas adressas per gitas d’inviern. Tenor il protocol dad üna da las ultimas radunanzas da la Secziun Engiadina Bassa/Val Müstair pernottan dürant ün inviern var 2000 persunas in Val Tuoi. Normalmaing es la Chamonna Tuoi averta tanter Nadal e Büman e lura impustüt da principi favrer fin aint pel mais mai per alpinists d’inviern chi voulan conquistar ün dals pizs da la Silvretta obain passar via in otras chamonnas in Austria. La Chamonna Tuoi es accessibla da vart engiadinaisa aint da ­Guarda ed es cun passa 70 lets la gronda dals trais allogis da la secziun, dasper las chamonnas da Linard e Lischana. (fmr/dat) La Chamonna Tuoi vain serrada Il Cumün da Scuol ha decis da serrar sur inviern la Chamonna Tuoi. Vidvart la chamonna es nempe in movimaint ün clap grippun dal Piz Buin Pitschen. Per ils gestiunaris da la chamonna dal CAS in Val Tuoi es la situaziun «dramatica». David Truttmann/FMR Il Cumün da Scuol ha communichà in venderdi passà üna masüra drastica. La direcziun cumünala ha nempe decis l’eivna passada da serrar dürant la stagiun d’inviern la Chamonna Tuoi, dadaint Guarda. Quai es la gronda da las trais chamonnas alpinas chi vegnan gestidas da la Secziun Engiadina Bassa/Val Müstair dal Club Alpin Svizzer (CAS). Ed id es üna chamonna bainvisa pro alpinistas e alpinists dürant l’inviern. Tanter Nadal e Büman füss la chamonna statt’averta eir quist on. Perquai disch Heinz Gross, il president da la secziun dal CAS: «Per nus es quista decisiun dramatica» – las reservaziuns sajan stattas fattas ed il proviant fingià cumprà. Privel: uonda da pressiun La radschun pella serrada: vidvart la Chamonna Tuoi es in movimaint üna gronda quantità da grippa al Piz Buin Pitschen. Quists prossems ons quintan ils perits chi pudess gnir aval üna massa da circa ün milliun m³. Üna bouda pudess provochar üna uonda da pressiun e quella pudess ragiundscher eir la Chamonna Tuoi. E quella uonda da pressiun para dad esser amo plü ferma dürant l’inviern. La decisiun saja perquai statta clera dret svelt, disch il manander da las gestiuns tecnicas dal Cumün da Scuol, Arno Kirchen: «Il cumün es respunsabel in ün tal cas. E sün basa dals scenaris da privel esa stat vaira svelt cler chi’d es da serrar.» Il Piz Buin Grond ed il Piz Buin Pitschen – a schnestra – fuorman il panorama da la Chamonna Tuoi. Il territori in movimaint al Piz Buin Pitschen es ün zich zoppà sün quista fotografia davo il grip Cronsel, ün pregrip dal piz.

Cun chaminar sü vers l’Institut Otalpin indichescha il muossavia Staff/Students, sur l’entrada provisorica pervi da las lavurs da fabrica esa scrit Entrance. Dadaintvart però as vezza ün placat cun fotografias da duos duonnas e’l text «Sajat bainvgnüdas a l’Institut Otalpin per Vossa prelecziun. No’ns allegrain!» La magistra da rumantsch Uorschla Natalia Caprez Brülhart vaiva invidà als duos giasts l’eivna passada davo avair let cun sias classas las istorgias cuortas cha l’autura da Ftan Rut Plouda ha publichà in seis cudesch «Verd s-chür». Quel es gnü tradüt in tudais-ch da Claire Hauser Pult cul titel «Moosgrün».Fingià quists duos titels differents han dat l’occasiun da discuter che cha scriver e tradüer significhan. Dürant duos lecziuns han ils scolars e las scolaras rumantschas dal gimnasi pudü tadlar co e che cha l’autura descriva ed eir pudü badar cha tradüer nu voul be dir tradüer pled per pled. Ils impissamaints dals duos giasts e lur respostas a las dumondas han scleri che chi’d es l’essenzial cur chi’s lavura culla lingua. Eir il fat cha l’autura nun ha influenza sülla cuverta dal cudesch ha fat star stut. Il sdun cun aint schoppa da custabs süll’ediziun rumantscha nu plascha insomma na a Rut Plouda. L’autura ha insisti sül cling da seis texts e giavüschà cha’l public aint ill’aula dessa be tadlar, sainza leger ils texts. Cur cha la traductura ha quintà da las discussiuns intensivas cun l’autura s’haja pudü inaccordscher che avantag chi’d es da tradüer l’ouvra dad ün’autura vivainta. La prüma versiun da la frasa finala «…sco sch’ella less strar our a seis confrars ed a sias consours da las profuonditats sü vers la glüm» tunaiva «… wie wenn sie ihre Mitbrüder und Mitschwestern aus der Tiefe ins Licht emporziehen wollte.» Eir ils scolars e las scolaras han badà cha la glüm sto esser a la fin da la frasa, per ch’ella saja plü ligera e muossa la spranza davo la s-chürdüm. E chi nu’s possa tradüer in tudais-ch «üna mür sün ün mür» e «l’ögl plü grond co’l bögl» ha inclet minchün. Tuottas e tuots sun its a giantar aint il dinner room persvas cha culla lingua as possa far enorm bler, sco cha Rut Plouda vaiva manià. (protr.) Ruth Plouda (schn.) e Claire Hauser Pult han prelet l’eivna passada a scolaras e scolars rumantschs da l’Institut otalpin Ftan.

Ladina Kirchen dal Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB) ha ragiunt pro las maestranzas chantunalas da mansters il prüm rang pro las specialistas da sandà (FaGe), insembel cun Selina Kunfermann da l’Ospidal da Tusan. In tuot 11 persunas in scolaziun «specialistas da sandà» s’han preparadas dürant trais mais per las maestranzas chantunalas da mansters. Ellas tuottas sun i’l terz on dal giarsunadi ed absolvan lur scolaziun in chasas da chüra, in ospidals ed illa Spitex – o apunta sco Ladina Kirchen e’ls oters giarsuns e giarsunas dal CSEB in tuots trais sectuors. Quai, sco eir la preparaziun professiunala da vart da la respunsabla pella scolaziun Sonja Schmidt, han contribui al success. Da sia victoria es Ladina Kirchen svessa statta surpraisa. E ch’ella po festagiar quella insembel cun sia conscolara Selina Kunfermann tilla fa amo daplü plaschair. Uschea pon ellas duos tour part eir a las maestranzas svizras da mansters FaGe in settember 2023 a Delsberg. La victura/victur da quista concurrenza va lura da l’on 2024 als WorldSkills chi sun a Lyon in Frantscha. Ma a quai nu pensa Ladina Kirchen amo. Il prüm vegnan ils examens finals dal giarsunadi, davo less ella cumanzar culla matura professiunala e lura es qua eir amo l’examen da chatscha ch’ella farà da prümavaira – eir quai insembel cun sia amia Selina Kunfermann. Perquai han ellas duos dit cuort davo la premiaziun riond: «Per furtüna sun las maestranzas svizras dürant la posa da chatscha!» (cdm/fmr) Ladina Kirchen dal CSEB dürant la concurrenza – bain observada da l’experta.

In favrer 2021 ha la destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair realisà insembel culla Società da commerzi e mansteranza il «bun Engiadina». Cun quista sporta resta la creaziun da valur illa regiun. «Daplü affars chi’s partecipeschan e plü attractiva cha la sporta vain», disch Richard à Porta, president da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa. Daspö bod duos ons daja fingià il bun dad E-Guma in Engiadina Bassa respectivamaing in tuot la destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair (TESSVM). «Cun quista sporta pudaina tgnair la creaziun da valur in nossa regiun», declera Richard à Porta cun persvasiun. Dürant il 2022 es fin cuort avant Nadal gnü fat ün schmertsch da 146 000 francs culla vendita dals buns. Sco cha Roger Kreienbühl, il pledader da medias da la destinaziun TESSVM, declera, haja impustüt dürant il temp d’Advent s’augmantada la dumonda. «Nus vain vendü dürant ils mais november e december bod duos jadas tants buns co dürant tschels mais da l’on» infuormescha Roger Kreienbühl e discuorra d’ün «regal da Nadal ideal». Valabel in passa 200 affars Il «bun Engiadina» as poja cumprar online e pajar cun carta o cun Twint. Sco cha Roger Kreienbühl declera as poja lura stampar svess il bun o laschar trametter quel per posta. Ch’uschea saja pussibel da regalar ün toc Engiadina amo a cuorta vista. Il bun es lura valabel in passa 210 affars in tuot la regiun Engiadina Bassa Val Müstair. «Quai sun 82 affars da Zernez fin Martina, 93 affars in Samignun e 37 in Val Müstair», disch il pledader da medias da la destinaziun turistica. Il bun as poja dovrar per üna pernottaziun in ün hotel, per ir a tschanar, per cumprar prodots regiunals, per visitar il Parc Naziunal Svizzer o per ir a nodar i’l Bogn Engaidina Scuol. E cun mincha nouv partenari crescha eir l’attractività dal prodot. «Chi chi ha vöglia da’s partecipar, po s’annunzchar sülla plattafuorma correspundenta», agiundscha Richard à Porta. Ils affars chi’s partecipeschan pon far giò quint via app o sur la pagina d’internet e survegnan üna jada al mais ün rendaquint. A partir dal 2023 in tuot l’Engiadina Fingià il prüm on – nempe dal 2021 – vaivan ils respunsabels fat ün schmertsch da passa 140 000 francs. Roger Kreienbühl es persvas da pudair dozar las ultims duos eivnas da l’on amo il resultat. E sco cha’l pledader da medias da la destinaziun declera, dvainta il prodot a Büman amo plü interessant: A partir dals 1. schner 2023 as poja dovrar il «bun Engiadina» eir in Engiadin’Ota. «Quai es vicendaivel. Ils buns da l’Engiadin’Ota pon gnir dovrats in Engiadina Bassa e viceversa», infuorma’l. Uschè cha la creaziun da valur resta definitivamaing in Engiadina. Cul «bun Engiadina» as poja regalar per Nadal ün toc da l’Engiadina e la creaziun da valur resta pro’ls affars indigens.

Gianna Rauch Poo da Sent es nouva commembra da la Cumischiun federala dal Parc Naziunal Svizzer, quai scriva la Confederaziun. Il Cussagl federal ha elet a l’economa sco rapreschantanta dal chantun Grischun. La Rumantscha maina la scoula Valsot. Ella succeda al giurist Armon Vital da Scuol. Gianna Rauch Poo aintra in uffizi ils prüm da schner 2023. La cumischiun es il cussagl da fundaziun dal Parc Naziunal Svizzer. Ella es respunsabla per sgürar e sviluppar il parc naziunal il plü vegl da las Alps. Illa cumischiun sun nouv persunas. Trais rapreschantants da Pro Natura, duos da la Confederaziun, duos da l’Academia svizra da las scienzas natüralas ed adüna üna persuna rapreschentanta dal chantun Grischun ed üna dals cumüns dal parc. (rtr/fmr) A partir dals 1. da schaner 2023 es Gianna Rauch Poo la nouva commembra da la Cumischiun federala dal Parc Naziunal Svizzer.

La Regenza ha approvà il project d'exposiziun per refar e correger la via d'Engiadina tanter Ovella e la Val Mundin (Valsot). Quai es la suletta colliaziun da via tanter l’Engiadina e l’Austria e perquai ün’importanta axa dal trafic il Grischun. Sül traget dal proget da sanaziun tanter la punt da Val da Mont ed il portal da la gallaria da lavinas «Val Mundin» nu correspuonda la via principala chantunala plü al standard dad hoz. Quai scriva il chantun Grischun in üna communicaziun a las medias. Il proget prevezza perquai da schlargiar il vial, d’extender las stortas sco eir da s-chaffir da tuottas duos varts dal vial zonas libras d’obstaculs dad almain 1 meter. Pels mürs da la vart da la muntogna nu sun previssas ingünas masüras. Ils cuosts totals dal proget da correcziun importan circa 11 milliuns francs. (cdm/fmr) La Via d'Engiadina in direcziun da la gallaria da lavinas «Val Mundin».

Il cumün da Valsot concentrescha sia scoula a Strada ed ingrondischa là la chasa da scoula. In quella a Ramosch dessan gnir fabrichadas prümas abitaziuns per glieud indigena. «50 000 francs chasa da scoula Ramosch, abitaziuns», d’incuort ha acceptà la radunanza cumünala da Valsot tanter oter eir quist credit. La descripziun dal credit svaglia il buonder: Da che abitaziuns as tratta qua? La FMR s’ha indreschida pro’l capo da Valsot Victor Peer. «Proget in chosa nu vaina vairamaing amo ingün», declera el, «ma cunquai cha’l cumün concentrescha tuot la scoula a Strada vaina cumanzà fingià bod a stübgiar che far culla chasa da scoula bainbod vöda a Ramosch.» Cul böt da procurar abitaziuns pajablas «Pro no esa s-chars cun abitaziuns pels indigens», constata il capo da Valsot, «perquai es nada l’idea da fabrichar illa chasa da scoula da Ramosch prümas abitaziuns.» Culla revisiun totala da la planisaziun cumünala ha il cumün tut la chasa da scoula our da la zona per stabilimaints publics e miss illa zona da cumün. Quai d’eira, sco cha Victor Peer disch, «la premissa per insomma pudair realisar il proget d’abitaziuns per indigens.» Il credit da 50 000 francs chi’d es gnü approvà gnarà impundü per far ün stüdi: «No nu vain amo decis scha no incumbenzain ad üna o ün architect o scha no fain üna concurrenza d’architects per ramassar ideas co chi’s pudess far our dals locals in chasa da scoula abitaziuns», infuorma’l. Var tschinch abitaziuns in differentas grondezzas Il stadi dal stabilimaint, la chasa da scoula a Ramosch, es tenor il capo da Valsot amo dret bun. «I’s pudarà far laint var tschinch abitaziuns in differentas grondezzas e s’inclegia eir cun differents fits», disch Victor Peer, «i saran però fits cha la glieud chi abita a Ramosch po eir pajar.» Da chattar interessents chi piglian a fit quistas abitaziuns sarà, sco ch’el intuna, il plü pitschen problem: «Quai savess esser fich attractiv per glieud chi lavura a Scuol», manaja’l, «da Ramosch a Scuol s’esa svelt via e culs fits chi vegnan pretais là savessan ils fits da qua concuorrer garanti.» Cha Valsot haja illa zona da mansteranza eir plüssas firmas chi laivan fabrichar a Scuol e chi s’hajan lura stabilidas causa ils predschs a Ramosch, «istess saraja eir cullas abitaziuns», suppuona il capo. Abitaziuns in chasas da scoula vödas nun es dal rest alch nouv in Grischun: Quai han fat p.ex. eir ils cumüns sursilvans Curaglia e Sumvitg. «Quai s’ha verifichà fich bain», disch Patrick Schaniel, il president cumünal da Sumvitg, «in üna prüm’etappa vaina fabrichà trais abitaziuns per giuvens chi sun adüna stattas occupadas plainamaing.» Uossa fabricha il cumün amo duos abitaziuns per famiglias, «eir quellas sun fingià fittadas». La butia be davant chasa A Ramosch d’eira la butia periclitada. Il contrat cul proprietari düra amo fin in marz 2023. Perquai ha la suprastanza proponü a la radunanza cumünala da fabrichar üna nouva butia sün plazza da scoula. Quella es uossa fabrichada, tschel di s’haja fat festa da culmaina. «Al principi da schner pon la butiera Wanda Hopman ed agüdonts cumanzar a far müdada», disch Victor Peer, «drivida gnarà’la in favrer.». Illa butia esa in avegnir eir integrà il «chantunet gelg» da la posta. Implü cumpiglia la nouva butia eir ün cafè. «Uschea dvainta la butia davant chasa da scoula ün lö d’inscunter social in cumün», s’allegra il capo da Valsot, «quai sun tuot sportas chi augmaintan l’attractività da Ramosch sco lö per abitar.» La butia sper la chasa da scoula a Ramosch vain drivida probabelmaing in favrer da quist on chi vain. Abitaziuns illa chasa da scoula vöda Siond cha’l cumün ingrondischa la scoula a Strada per tuot las scolaras e scolars da Valsot nu vain la chasa da scoula a Ramosch plü dovrada. D’incuort ha acceptà la radunanza cumünala da Valsot ün credit da 50 000 francs. Sco cha’l capo da Valsot Victor Peer declera s’haja l’intenziun da laschar far per quel import ad architects ün stüdi: «L’idea es da realisar prümas abitaziuns illa chasa da scoula da Ramosch. E cul stüdi as lessa verer che chi füss pussibel da far.» Il böt es tenor el da procurar abitaziuns pajablas per indigens. Illa chasa da scoula bainbod vöda pudaran gnir fabrichadas var tschinch abitaziuns da differenta grondezza. «E quai saran abitaziuns cun üna vista da bellezza e sainza il privel chi gnia fabrichà alch davantsü.» Temma cha las abitaziuns nu sajan tscherchadas nun ha’l: «Per inchün chi lavura a Scuol savess quai esser fich attractiv da pudair gnir la saira a Ramosch ed abitar in üna da quistas abitaziuns per predschs bainquant plü favuraivels co a Scuol», disch el. Abitaziuns in chasas da scoula vödas s’haja fat eir in oters lös, p.ex. a Sumvitg: «Illa prüm’etappa vaina fabrichà trais abitaziuns per giuventüna, e quellas sun adüna stattas occupadas plainamaing», disch Patrick Schaniel, il president da Sumvitg. Uossa fabricha il cumün duos abitaziuns per famiglias, «ed eir quellas sun fingià fittadas». (fmr/fa)

Dals 26 da december 2022 fin als 6 da schner 2023 expuonan artistas ed artists da la Val Müstair a Fuldera i’l Chaste da Cultura. Ils artists e las artistas sun: Jürg Bäder, Ludmilla Borovik, ­Astrid Conradin, Willy Fiolka, Conradin Mohr, Francoise Nussbaumer, Tina Planta e Coni Schuster. La vernissascha als 26 da december2022, a las 17.00, e la finissascha als 6 da schner 2023 a las 17.00, vegnan accumpagndas da Chasper Ans Gaudenz e Dario Fallet. L’exposiziun es – cun excepziun dals prüms schner – averta mincha di fin als 6 da schner 2023 da las 16.00 – 18.00. (cdm/fmr) Dals 26 da december 2022 fin als 6 da schner 2023 expuonan artistas ed artists da la Val Müstair a Fuldera i’l Chaste da Cultura.

Simon Koller viva ad Ardez insembel cun bap August, mamma Cilgia e culla sour Noemi. Tuot la famiglia es musicala e Simon suna orgelin da Sviz, clavazin e chanta. A la dumonda perche ch’el haja tant plaschair vi da la musica e’l chant, respuonda Simon Koller: «Meis bap suna fingià d’uffant insü l’orgel da man svizzer, e mia mamma e mia sour sunan clavazin. Eu n’ha cumanzà in seguonda classa primara da sunar clavazin ed avant var trais ons n’haja chattà inglur ün orgelin, til n’ha puli e cumanzà a sunar. Quai m’ha plaschü subit fich bain ed eu m’ha decis da tour uras dad orgel da man pro Sidonia Caviezel.» Pac plü tard han lura Severin Tönet ed Anna Carpanetti dumandà a Simon Koller, sch’el nu vöglia sunar cun els, cun quai ch’els vaivan üna rapreschantaziun in Engiadin’Ota pro üna cuorsa da passlung. Daspö là sunan els adüna darcheu pro festas ed as nomnan la «Rümli-Gäng». Simon Koller chanta eir gugent – e blera glieud chi ha eir fingià visità il marchà d’Ardez ha sgüra vis e dudi a Simon cun seis orgelin. Simon Koller ha 14 ons e va giò Scuol in seguonda classa secundara. Schwiizergoofa Pro seis ingaschamaints survain il giuven musicant eir sustegn: «Mia mamma sustegna a mai e m’ha annunzchà ad ün chomp da musica chi düra ün’eivna. E da var 7000 uffants annunzchats vegnan lura resguardats amo var 140 da quels – ed a partir da là suna stat da la partida pro’l cor ‘Schwiizergoofa’ fin a 14 ons.» La fuormaziun da «Schwiizergoofa» es ün proget da musica svizzer chi unischa uffants da tuot la Svizra e publichescha lura chanzuns modernas in dialect svizzer. Singuls albums e singulas chanzuns sun eir fingià rivadas aint ils charts svizzers. Uschè ha eir Simon Koller fingià savurà l’ajer d’ün studio da registraziuns. Üna cunvegna tanter mamma e figl Davo la scoula secundara ha el l’intenziun da far ün giarsunadi in direcziun commerzi. Sper la musica giova el jent a ballapè ed a hockey, va culs skis e d’instà fa el eir la luotta. Sco cha mamma Cilgia Koller ha dit, chatta ella don cha seis figl suna uschè pac il clavazin, e perquai han ella e seis figl fat üna cunvegna: El survain ün töffin e perquai sto el sunar daplü clavazin. «Eu n’ha svess sunà ses ons clavazin e nu sun mai rivada a quel livel sco el davo trais ons», ha dit Cilgia Koller. Eir Noemi, la sour da Simon suna clavazin. E chi sa, forsa ch’ün di sto Simon star süllas chommas davo per rivar davo a sia sourina. Pro Simon Koller as bada cha la musica populara til sta ferm a cour. Quai chi demuossa cha eir glieud giuvna ama la musica populara, il relasch dals antenats. Simon Koller cun seis orgelin. Simon Koller cun sia mamma Cilgia e sia sour Noemi. Simon e seis orgelin Simon Koller (14) abita cun seis genituors e cun sia sour Noemi ad Ardez. El ha jent la musica populara e suna il plü gugent l’orgel a man svizzer, ma eir il clavazin. El ha gnü fingià la pussibiltà da chantar i’l cor «Schwiizergoofa» – ün cuntschaint cor d’uffants in Svizra – ed ha uschè eir fingià savurà l’ajer d’ün studio da registraziuns. Insembel cun Severin Tönet ed Anna Carpanetti fuorman els la gruppa Rümli-Gäng cun trais orgels da man svizzers, ed els han eir fingià sunà repetidamaing pro festas ed otras occasiuns. Simon Koller va in seguonda classa secundara a Scuol ed ha l’intenziun da far plü tard ün giarsunadi da commerzi. (fmr/bcs)

L’era dals fotografs Feuerstein ha dürà passa 100 ons. 50 000 fotografias sun uossa digitalisadas e l’access online es public. Cuort avant l’on 1900 ha cumanzà Johann Feuerstein (1871–1946) a fotografar in Engiadina Bassa. Seis figl Domenic (1900–1949) e plü tard ils figls da quel, Jon (1925–2010) e Mic (1928–2004) sun eir dvantats cuntschaints fotografs. Sco cha la Südostschweiz ha scrit in sonda ha la Fundaziun Fotografia Feuerstein salvà il relasch fotografic da la dinastia da fotografs Feuerstein. Las commembras e commembers da la fundaziun han laschà digitalisar tuot las fotografias da quist relasch. In tuot sun acccessiblas passa 50 000 fotografias i’l internet sün l’adressa de.foto-ch.ch. Ils documaints originals as rechattan i’l Archiv dal stadi dal chantun Grischun a Cuoira. (cdm/fmr) Ün exaimpel d’üna fotografia da Johann Feuerstein: Il chatschader Andrea Lingenhag e seis butin ch’el vaiva fat illa Val S-charl.

Als prüms schner 2023 a las tschinch la saira ha lö illa baselgia catolica a Tarasp ün concert da Büman. Il titel dal concert chi’d es gnü organisà dal Center cultural Baselgia San Niclà es «Mozart e la clarinetta». Il musicist René Oswald (clarinetta e corn basset) suna cumposiziuns da Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) e da Niccolò Paganini (1782–1840). El vain accumpagnà a l’orgel da Martin Rabensteiner. L’entrada es libra, la collecta va a favur dals musicists. (cdm/fmr) Il musicist René Oswald in acziun.

L’agronom Andi Brechbühl ha lavurà in differents pajais e continents. Pro bleras da sias activitats, eir pro l’actuala a Tschlin, han giovà e giouvan plantas aromaticas üna rolla. In ün dals locals da l’anteriura bieraria da Tschlin as vezza butiglias amo vödas, etikettas, troclas e sachs da zücher, in ün oter local sün maisa differents recipiaints da metal ed i’l terz üna gronda glatschera. «Cur cha Martina ed eu vain decis da cumprar quista chasa vaina stübgià che chi’s pudess far in quists locals», disch Andi Brechbühl chi ha stübgià agronomia a Berna e fat il master a Turich e Berlin. Ma avant co infuormar, tuot in rumantsch, che ch’el e sia duonna Martina han decis in chosa quinta’l a la FMR da sia vita. Ün sömmi realisabel pür i’l temp da la pensiun? «No chi derivain tuots duos da l’Emmental vaivan fingià daspö lönch l’intenziun da müdar da la cità da Berna e gnir a star in Engiadina.» Ch’els pensaivan tuots duos cha quai sarà lura cur chi giajan in pensiun, tradischa’l. Ma lura hana vis l’inserat cha la chasa da l’anteriura bieraria da Tschlin d’eira vnala. A tuots duos ha quella plaschü be da pais. «Ma cun tuornar a Berna vaina discuss la chosa ed eschan gnüts adaquella cha quai nu saja nöglia per no», as regorda Andi Brechbühl, «prüma nu vaivna lavur qua illa regiun e seguonda ans paraiva Tschlin bler massa dalöntsch da Berna.» Amo davo ün mez on chi d’eiran stats qua discurrivna però amo adüna da quista chasa. Perquai hana decis istess da cumprar la chasa e gnir a star a Tschlin. Ün mez on plü tard ha sia duonna survgni a Scuol la plazza da sviluppadra regiunala. Che far culs locals dal schler, quai però nu vaivna amo adüna na decis. Il prüm lavurà cun tschiculatta Intant ch’ella giaiva a lavur a Scuol vaiva el üna plazza a Turich: «Eu lavuraiva pro ün Start Up chi vendaiva tschiculatta. In quels tschinch ons suna rivà in bleras butias specialisadas per mangiativas e bavrondas.» Da lavurar cun mangiativas nu d’eira nouv per Andi Brechbühl. Davo il stüdi vaiva’l lavurà a Marrakesch in Maroc. Là vaiva’l manà üna farm da mandarinas e plantas aromaticas sco menta e verveine. «Lura n’haja lavurà i’l commerzi da frütta exotica sco ananas o mangos in Ghana e Panama.» A Tschlin ha’l lura fat la cugnuschentscha culla bavronda iva, «cha blers fan svessa per servir a Büman ed eir uschigliö». Uschea ha’l gnü avant trais ons ün’idea: «Iva es alch uschè bun e special chi nu dà in butia, perquai n’haja pensà ch’eu pudess far iva e tilla vender davent da Tschlin.» Cul permiss dal Chantun A cleger va Andri Brechbühl in tuot l’Engiadina. «Eu n’ha il permiss dal Chantun ch’eu possa cleger iva per prodüer il likör e til vender», declera’l, «per cha l’iva crescha bain nu clegia adüna i’ls medems lös.» L’iva cletta po’l dschelar aint, «uschea possa prodüer tuot on la bavronda.» La plü gronda part dals cliaints sun butias in tuot la val, da Samignun fin Malögia, lura furnischa’l l’iva eir a butias giò la Bassa. Sper ils butiers ha’l eir cliaints da la gastronomia. «Impustüt illas bars dad hotels plü gronds viagian ils drinks cun l’ingredienza indigena iva bain», constata’l, «ingon n’haja vendü var 1300 liters da mia iva ch’eu n’ha prodüt qua a Tschlin.» El venda butiglias da duos deciliters e d’ün mez liter. Pella preschantaziun online da la manufactura «mia iva GmbH» procura ün partenari dad Andi Brechbühl. Chi’s possa bain dir ch’el haja chattà cun seis likör dad iva üna nischa in Engiadina, manaja’l, «id es però eir da far alch, quai nu vain be gratuit.» Ch’el haja schon gnü da far amo ün pêr robettas i’ls locals da l’anteriura bieraria, agiundscha’l, «ma uossa sun quai localitats idealas per far bavrondas.» Il producent dal likör engiadinais dà ün sguard vers l’avegnir: «Ingon n’haja collavurà cun üna cuntschainta chi s-chaffischa prodots specials cun charn.» Tanya Giovanoli ed el han s-chaffi üna sort liongia da brassar cun iva. «Quai nun es però ingün business, affar, dimpersè ün pa marketing. Id es üna recloma per mia iva.» Actualmaing prepara Andi Brechbühl collavuraziuns cun «barkeepers» chi han interess da far drinks cun iva. E lura es el occupà, sper l’iva, eir amo cun oters progets. «Eu n’ha adüna blers plans, ma pel solit massa pac temp», disch el cun ün surrier. Il likör d’iva cha Andi Brechbühl ha prodüt es pront per pakettar e trametter. L’iva es ün’erba chi crescha sur il cunfin dal god fin sü pels ots. Iva per baiver e mangiar Andi Brechbühl deriva da l’Emmental. Cun sia duonna e lur uffants abita’l a Tschlin. Cur ch’els vaivan cumprà la chasa da l’anteriura bieraria hana stübgià che far culs locals dal schler. «Intant vaivna fat la cugnuschentscha dal likör cun iva, cha blers da Tschlin fan svessa», disch el. Siond cha quella bavronda ha gustà es nada l’idea da far illas localitats giòsom chasa iva e vender la bavronda in tuot la Svizra. Ingon ha Andi Brechbühl chi ha fat il stüdi d’agronomia miss a disposiziun da sia iva eir amo per ün oter prodot: Insembel cun üna cuntschainta chi fa prodots da charn specials ha’l creà üna liongia da brassar cun iva. Uossa prepara Andi Brechbühl collavuraziuns cun «barkeepers» chi han interess da far drinks cun iva. (fmr/fa)

Avant e davo Bümaun muossan ot artistas ed artists – professiunals e laics – i’l Chastè da Cultura a Fuldera lur lavurs. In lündeschdi saira es statta la vernissascha da la «Exposiziun da Nadal» chi muossa dasper ouvras d’artists chi vivan e lavuran in Val Müstair tanter oter eir purtrets d’üna duonna fügida da l’Ucraina. Id es üna tradiziun. On per on daja a Cuoira l’exposiziun annuala da las artistas e dals artists grischuns. Quist on sun da la partida fin aint pel schner vers 40 artists ed artistas cun ün connex cul Grischun. Per uschedir üna mini-versiun da quell’exposiziun annuala daja fingià daspö plüs ons eir in Val Müstair – artistas ed artists indigens o chi han ün connex culla Val Müstair muossan lur lavurs. Ils prüms ons organisaiva amo la Chasa Jaura, il museum regiunal, quella «muostra jaura». Intant fa quai il Chastè da Cultura a Fuldera chi’s rechatta ill’anteriura scoula immez cumün. Il president da la società portadra dal «chastè», Aldo Rodigari, sto stübgiar ün mumaint, la quantavla jada cha l’exposiziun ha insomma lö uossa a Fuldera. El disch lura: «Ma quai sarà sgüra circa la deschavla jada. E causa corona haja dat uossa dürant duos ons üna posa. Perquai eschna propi cuntaints e furtünats da pudair darcheu organisar noss’exposiziun.» «Ün möd per laschar ir l’inspiraziun» Quist on expuonan a Fuldera ot artistas ed artists. Per uschedir üna premiera esa per Astrid Conradin da Sta.Maria. L’anteriura butiera es rivada plü per cas pro la pittüra, grazcha ad ün cuors d’art pro üna vaschina. «E quai m’ha plaschü immediat», sco ch’ella ha dit a la FMR in occasiun da la vernissascha. «Eu n’ha badà be direct chi’d es ün möd per laschar ir e dar fuorma a mi’inspiraziun e creatività, da masdar e cuntrastar las culuors», ha dit Astrid Conradin. Sias lavurs abstractas in acril ha ella bain fingià expost in ün café a Müstair ed i’l Center da sandà a Sta.Maria, ma ella muossa uossa seis purtrets la prüma jada in fuorma d’üna exposiziun «classica». Il lain psicadelic Eir üna premiera es l’exposiziun a Fuldera per Jürg Bäder, l’anteriur droghist da Müstair. Aint il piertan dal Chastè da Cultura muossa el purtrets ch’el nomna svess «Purtrets da Biosfera». El fa resortir cun culuors fermas d’acril las vettas o avainas dal lain. Il resultat sun purtrets cun trats bod psicadelics chi tiran adimmaint il temp dal flower-power. Ma ils purtrets restan listess culs peis sün terra, impustüt grazcha al lain chi dà la structura da basa. Jürg Bäder declera: «Eu vez las culuors illa structura dal lain, ma lura esa üna lavurada da dar al lain la culur ch’eu less. Per part stuna 120 uras o daplü vi dad ün purtret, per far resortir tuot las fuormas ch’eu less muossar.» Expositura fidela Üna terz’artista jaura es fingià fich fidela a l’exposiziun annuala in Val Müstair: Tina Planta da Fuldera, magistra e terapeuta da shiazu. Dürant ils ultims ons ha ella eir publichà duos collecziuns da poesias rumantschas. Ella ha participà regularmaing a las exposiziuns d’artists/as indigens/as in Val Müstair. «Be üna jada nu suna statta da la partida», ha ella dit a la FMR in occasiun da la vernissascha i’l Chastè da Cultura. Quist on muossa ella ouvras da format grond in acril e daspera amo quatter lavuors in fuormat plü pitschen cun «fil» – o meglder dit, i’s tratta da siluettas da bes-chas fuormadas cun filfier. Collaschas e precisiun fotografica Dasper quists trais artists sun da la partida a Fuldera eir amo Coni Schuster, Françoise Nussbaumer, Conradin Mohr e Willy Fiolka. Tuots quatter vivan e lavuran in Val Müstair o chi passaintan bler temp liber in val. Coni Schuster es hoteliera a Sta.Maria e dà tanter oter eir ils cuors cha Astrid Conradin ha visità. Françoise Nussbaumer es ün’artista professiunala chi fa disegns da natüra cun precisiun fotografica e chi viva daspö ün temp a Fuldera. Willy Fiolka da Müstair es stat blers ons chürunz a l’ospidal in Val Müstair, ma ha fingià daspö divers ons ün agen atelier e local d’exposiziun immez Müstair, ingio ch’el divertischa impustüt cun sias sculpturas da fier. Aint il Chastè da Cultura expuona Willy Fiolka uossa tanter oter aignas collaschas, fattas our da s-chart e toccaria. Conradin Mohr (79), anteriur indschigner forestal, passainta daspö 79 ons sias vacanzas in Val Müstair, dimena daspö sia naschentscha! Illas lavuors ch’el muossa a Fuldera vaja per interpretaziuns dal God da Tamangur in nair ed alb, inspiradas da la chanzun «Il bös-ch rumantsch» da Madlaina Stuppan e Linard Bardill. Da l’Ucraina a Fuldera E l’ottavla artista nu vess sgür na fat quint amo avant 12 mais d’expuoner ün bel di a Fuldera: Lüdmila Borovik. Ella es fügida quist on da la guerra da l’Ucraina e viva actualmaing illa Chasa Plaz a Sta.Maria. I’l Chastè da Cultura muossa ella chi’d ha fat scoulas d’art ill’Ucraina üna seria da purtrets realisats cun culuors da lain dürant seis temp in Val Müstair. Ils purtrets muossan cuntradas d’inviern illa regiun, sco p.ex. il Piz Dora. A la vernissascha da lündeschdi ha l’anteriur magister – e svess artist-laic – Chasper Ans Gaudenz preschantà in fuorma divertenta tuot la squadra dals ot artists. Ed el ha eir tut l’occasiun per muossar, eir quia cun ün surrier, sias aignas illustraziuns. I’s tratta da caricaturas, illustraziuns, aperçus ch’el notescha in seis diari e chi quintan d’aignas episodas vivüdas in scoula, sün viadis ed i’l agen minchadi. Astrid Conradin es rivada plü per cas pro la pittüra e muossa uossa la prüma jada sias lavuors i’l rom d’üna exposiziun «classica». Tina Planta expuona regularmaing a las «muostras jauras» a Fuldera, quist on cun purtrets d’acril in grond format. Pro seis purtrets da dschembers dal God da Tamangur s’ha Conradin Mohr laschà inspirar da la chanzun «Il bös-ch rumantsch». L’artista Françoise Nussbaumer muossa a Fuldera üna collecziun da s-chaclas da pastillas, implidas sura cun ün mini-purtret e suotvart culla paletta da culuors correspundenta. Il plü grond purtret da l'exposiziun a Fuldera es quel da l'artista Françoise Nussbaumer. L'ouvra as nomma "Waldrand". L’artist Willy Fiolka lavura uschigliö impustüt cun sculpturas da fier. Uossa expuona el a Fuldera tanter oter üna seria da collaschas. Cun culurs da lain ha Lüdmila Borovik, oriunda da l’Ucraina, miss sün palperi sias impreschiuns da la Val Müstair. Jürg Bäder passainta uras ed uras cun seis purtrets per far resortir las culurs our da las vettas dal lain. Pro seis purtrets da dschembers dal God da Tamangur s’ha Conradin Mohr laschà inspirar da la chanzun «Il bös-ch rumantsch». Exposiziun annuala a Fuldera Sco a Cuoira i’l Museum d’art vain eir a Fuldera sporta minch’on da quist temp ün’exposiziun annuala cun ouvras dad artistas ed artists chi han üna colliaziun cul chantun, resp. regiun. Fin als 6 da schner 2023 es averta l’exposiziun i’l Chastè da Cultura a Fuldera. I vegnan muossadas ouvras dad ot artistas ed artists professiunals e laics: Jürg Bäder da Müstair ed Astrid Conradin da Sta. Maria sun la prüma jada da la partida, Tina Planta da Fuldera ha muossà fingià plüssas jadas da sias lavuors. Sper quists trais artists sun da la partida eir Coni Schuster, Françoise Nussbaumer, Conradin Mohr e Willy Fiolka, tuots vivan e lavuran o passaintan bler temp in val. E l’ottavla artista es l’Ucrainaisa Lüdmila Borovik chi ha stuvü fügir ingon da la guerra in seis pajais. (fmr/fa)

Cun recugnuschentscha han las rapreschantantas e rapreschantants dal Cumün da Val Müstair ingrazchà in occasiun da la festa da Nadal a diversas e divers giubilars: a Not Manatschal, actuar cumünal: 35 ons; a Marcus Cola, uffizi da fabrica e forestal: 35 ons; a Jörg Clavadetscher, schef da l’uffizi forestal: 25 ons; ad Armin Caviezel, uffizi forestal: 20 ons; a Remo Malgiaritta, uffizi forestal: 20 ons; a Diana Vital, scoula: 15 ons sco eir a Silke Hauser, scoula: 10 ons. Il cumün ha ingrazchà a las giubilaras e giubilars pella buna collavuraziun e per lur fideltà invers il cumün e giavüschà a tuots inavant bler plaschair pro lur lavur in Val Müstair. (cdm/fmr)

Il center da vaccinar cunter Covid-19 a Scuol serra sias portas a la fin da schner 2023. Quai ha comunichà il Center da Sandà Engiadina Bassa. Il motiv es cha la dumonda per as laschar vaccinar cunter corona s’ha redütta fermamaing l’ultim temp. Ch’in tuot haja il center a Scuol vaccinà passa 11 400 dosas daspö sia avertüra als 25 da schner 2021. Da l’on 2021 ha il center, sco cha’l CSEB scriva, vaccinà 9634 jadas, «quist on d’eiran quai be plü 1730 dosas – 900 da quellas fingià dürant il schner 2022». Las ultimas vaccinaziuns daja a Scuol als 10 ed als 24 da schner per persunas chi s’han annunzchadas. (rtr/fmr)

Il temp da Nadal e Büman es ün temp intensiv pella società da giuventüna da Tschlin. Insembel cun marusas e marus d’utrò ha la società üna quarantina da commembers. Il temp da Festas passaintan las bleras giuvnas e giuvens dal lö a Tschlin, eir quels chi sun uschigliö giò la Bassa. Quai es, sco cha’l president da la società da giuventüna Fabio Andrighetti disch, «ün temp per star da cumpagnia e giodair cha tuots sun in cumün.» Da quist temp daja però eir bler da far pella giuventüna: «Nossas activitats cumainzan cun preparar il bös-chin in baselgia e cun til rumir davo Nadal darcheu.» Tanter Nadal e Büman salvan las commembras e commembers da la società lur radunanza annuala. «Cun tuot las marusas e marus d’utrò eschna in var quaranta commembers, da 16 ons fin cur chi’s marida.» Dürant la radunanza decida la società il program da l’on, «eir culs arrandschamaints specials, sco viadis e festas». Da cumpagnia eir culla glieud da cumün La davomezdi da Silvester prepara la giuventüna pella glieud in cumün vin chod. «Quel servina süsom cumün pro la baselgia», disch il president. Cun el in suprastanza sun l’actuara Anna Lea Janett e’l chaschier Donato Rainolter. La saira passainta la giuventüna lura insembel: «Quai faina pel solit pro inchün a chasa, pro quella o quel chi’s metta a disposiziun per far la tschaina.» Il prossem termin important pella società es l’üsanza da las mattinadas. Als duos schner la bunura van ils giuvens e parallelmaing ils uffants a «trar sü mattinadas», sco cha quai ha nom. La glieud tils dà alch import per finanziar la festa da mattinadas. «Il prüm giaina süsom cumün pro Bastian e Gian Mattia a püschain e lura faina nos gir tras cumün.» A mangiar pona ir pro duos giuvnas chi tils servan il giantar e la tschaina. E la saira vers las desch riva tuot la brajada in sala polivalenta ingio cha’ls uffants fan lur bal da mattinadas. «Quai es adüna il ‘gag’ da la saira, tuot ils creschüts guardan quant bain in chomma cha no eschan, davo avair bavü plü o main in mincha chasa ün sanin», disch Fabio Andrighetti cun ün surrier. La rolla da la musica Dürant l’on piglia la giuventüna per mans adüna darcheu alch oter: «No giain insembel culs skis, la dumengia da Pasqua passantaina sün üna chamonna, e mincha duos ons faina ün viadi plü lung», infuorma’l. Che sarà la radschun cha lur società ha uschè ün bun contact, intant ch’in oters cumüns han las societats da giuventüna da far avuonda per na gnir scholtas? «Ma, quai varà sgür da chefar culla rolla importanta da la musica qua a Tschlin», suppuona il president da la giuventüna chi suna l’eufonium, «la mità da la società da musica es eir commembra da la giuventüna, uschè chi s’es in contact eir pro las prouvas da musica e per part eir da chant.» Implü ha la giuventüna da Tschlin eir ün’aigna gruppa da musica: «In var 15 sunaina cun instrumaints da tola e da lain, plus battaria, per differentas occasiuns, qua in cumün, minchatant gnina però eir ingaschats da sunar in oters lös.» Fabio Andrighetti agiundscha ün’ulteriura radschun pel success da lur società: «No vain eir adüna sustegn dals creschüts, dal cumün», constata’l, «la glieud ans güda, schi fa dabsögn, e quai es sgür eir ün motiv chi s’es jent commember da la società da giuventüna da Tschlin.» La suprastanza da la giuventüna da Tschlin (da schn.) Donato Rainolter, Anna Lea Janett e Fabio Andrighetti davant il Cafè spontan chi exista dapö ün on. Giuvens da Tschlin, pronts per manar il bös-chin da Nadal in baselgia. Fotografias Engiadina: Societats chi’s dan forza Oter co in blers cumüns es la società da giuventüna da Tschlin vitala. Cun marusas e marus d’utrò ha ella üna quarantina da commembers. Chaschier es Donato Rainolter, actuara Anna Lea Janett e president Fabio Andrighetti. Chi va uschè bain a lur società ha, sco cha’l president suppuona, da chefar eir culla musica: «La mità da la società da musica es eir commembra da la società da giuventüna», constata’l, ch’uschea sajan las giuvnas e giuvens in contact eir pro las prouvas da musica e per part eir da chant. Implü disch el cha la società da giuventüna da Tschlin haja adüna eir il sustegn dals creschüts in cumün, «la glieud ans güda cur chi fa dabsögn.» La giuventüna renda quai però eir, p.ex. al di da Silvester: «Quella davomezdi servina vin chod a tuottas abitantas ed abitants.» (fmr/fa)

In lündeschdi, ils 2 da schner 2023, a las 10.00, legia Rut Plouda texts our da ses cudeschs «Verd s-chür» e «Sco scha nüglia nu füss». La prelecziun bilingua ha lö i’l Museum Zeitfalten ad Uznach. L’autura ans maina cun quista prosa cuorta tras ün univers profuond e poetic ed ans accumpogna cun quella musica dals pleds chi’d es be sia: l’inchant pella magia illa vita (da la cuverta da Verd s-chür). La versiun tudais-cha legia Hans Fäh. Interessos ed interessedas as dessan per plaschair annunzchar suot bruno.glaus@bluewin.ch. (cdm/fmr)

Per la sesavla vouta daspö il 2013 fa la Val Müstair part dal Tour de Ski. Per las cuorsas a Tschierv als 31 december 2022 ed als 1. da schner 2023 vegnan aspettadas passa 170 curriduras e curriduors professiunals da sur 20 naziuns. In sonda cumbatta l’elita da passlung in üna cuorsa da sprint ed in dumengia in üna cuorsa cun partenza collectiva. Per Büman d’eira insè previs da far üna cuorsa da perseguitaziun. Ma causa la situaziun cun pocha naiv es gnü müdà il format da cumbat sco eir il gir da la cuorsa. Nouv vegnan fats girs da 2,5 kilometers invezza da 3,3 kilometers. Quels vegnan absolvads quatter voutas, uschè cha la distanza da la cuorsa da 10 kilometers nu vain müdada. (situaziun: 28-12-2022) Cun Dario Cologna, ma na sco atlet Our da vista svizra es il focus quist on sün Nadine Fähndrich. Ella es actualmaing la passlungista svizra cul plü grond success. La Lucernaisa da 27 ons es quist on in buna fuorma ed ha fingià pudü guadagnar cuorsas da sprint a Tavo ed a Beitostølen in Norvegia quist december. Per la prüma vouta daspö il 2013 nun es Dario Cologna da la partida süls skis da passlung. El d’eira pro tuot las tchinch ediziuns dal Tour de Ski adüna activmaing invout illas cuorsa. Quist on è’l in acziun sco co-moderatur dal SRF pro las transmissiuns live a commentar las cuorsas. (cdm/fmr) Per la sesavla vouta es la Val Müstair part dal Tour de Ski quista fin d’eivna.

«Glümeras» es ün üsit chi ha lö fingià daspö passa 20 ons a Scuol, adüna tanter Nadal e Büman. Las entradas van a favur da la chüra d’uffants e da las gruppas da gö localas. Davo duos ons posa causa il coronavirus ha gnü lö in marcurdi passà sül Stradun a Scuol la festa da las «Glümeras» fingià tradiziunala, organisada pella 22avla jada. Il Stradun es stat serrà davent dal Coop fin pro la Clozza pel trafic ed ha fat plazza ad ün flanar calm e paschaivel. Chandailas impè d’iglüminaziun 2022 chandailas, adüna tantas sco l’on chi’d es per ir a fin, a dretta ed a schnestra dal Stradun tras ­Scuol han manà üna glüm agreabla aint il s-chür da la saira. Cun quai cha l’iglüminaziun da Nadal dal cumün nun es gnüda installada quist on illa listessa dimensiun – per pudair spargnar forza – es stat il cler da las chandailas amo plü intensiv. Ils differents stands han invidà da baiver da cumpagnia ün punsch o ün vin chod e da mangiar üna boccada. Ils affars lung il stradun d’eiran per gronda part averts ed uschea d’eira datta la pussibiltà da far amo las ultimas cumischiuns da l’on 2022. L’occurrenza es gnüda imbellida eir quist on cun musica e chant da diversas societats e gruppas da musica. L’organisaziun da la festa es statta in mans da l’Engadin Booking da Scuol cun Martina Hänzi e cun blers voluntaris. Festa d’inscunter «Glümeras» es eir quella festa ingio chi s’inscuntran indigens chi vivan giò la Bassa cun la populaziun da la regiun e cun giasts chi passaintan lur vacanzas da Nadal a Scuol e contuorns. Ma l’üsit ha eir böts caritativs, in möd cha’l rechav da la festa es i quist on a favur da la chüra d’uffants e da las gruppas da gö localas. La festa da las «Glümeras» sül Stradun es ün evenimaint ed ün arrandschamaint chi nu das-cha mancar e chi vain stimada da giasts ed indigens. 2022 chandailas han decorà il Stradun a la festa da las «Glümeras». Las chandailas han procurà per ün’iglüminaziun paschaivla. La festa da las «Glümeras» a Scuol es statta bain visitada.

Dürant la stagiun da skis ha lö mincha venderdi pro la staziun giò’n val da las Pendicularas Scuol Motta Naluns il marchà da paurs. Paurs da la regiun vendan là lur prodots – eir a skiunzas e skiunzs chi vegnan güsta giò da la pista. Il marchà da paurs pro las Pendicularas Scuol Motta Naluns chi ha lö adüna venderdi davomezdi – tanter las 13.00 e las 16.00 – es fich bainvis e vain predschà tant da giasts ma eir dad indigens. Sco cha Andrea Stuppan da Ftan disch: «Il marchà da paurs vain organisà fingià daspö s-chars 25 ons. Da la partida eschan nus ed hoz amo üna pauraria da Ramosch. Minchatant sun da la partida al marchà eir otras paurarias. Bod tuot ils prodots chi’s po cumprar pro nus da Ftan vegnan fats da mia duonna, ma nus vendain eir liongias chi vegnan fattas dal bacher e chaschöl da la Chascharia Ftan.» Indigens e giasts Quai cha’ls Stuppans douvran per far lur prodots deriva da la regiun, quai chi vala eir per las duos duonnas da Ramosch. L’organisaziun fan ils paurs chi piglian part al marchà svessa e la reclama vain per part procurada da la TESSVM, la destinaziun turistica Engiadina Bassa/Val Müstair. «Noss cliaints sun indigens, ma pelplü esa eir glieud chi va culs skis e chi fa avant co ir a chasa lur cumischiuns qua pro nus. Uossa sur festas esa bler travasch e fin la fin da la stagiun d’inviern dependa adüna da las frequenzas», disch Andrea Stuppan. Al marchà as poja cumprar pan in diversas sorts, tarschoulas, dutscharias, sirups, meil, chaschöl, liongias e bler oter plü. Ün gudogn sperapro «Nus eschan cuntaints cha no pudain organisar il marchà e cha las pendicularas mettan a disposiziun la plazza chi’d es suot tet ed ün pa prüvada. Il marchà es per nus üna seguonda chomma ed ün’entrada implü», disch Andrea Stuppan e manaja: «Pro nus in Engiadina Bassa sto bod mincha pauraria avair amo sper las entradas ordinarias eir amo otras. Divers dan scoula da skis, oters lavuran per part in hotels o restorants e nus vain la pussibiltà d’organisar quist marchà». Sco cha Andrea Stuppan disch, nu possan exister las paurarias be cullas aignas entradas causa cha’ls prodots da las paurarias vaglian tenor el pac fin nüglia. Els vivan impustüt da las contribuziuns chi fuorman insè la paja per cultivar la regiun in möd cha’l purtret dals cumüns fan bella parada. Pro’l marchà vegnan sports prodots da la regiun. Pro’l marchà vegnan sports prodots da la regiun. Il marchà da paurs pro la staziun da val da las pendicularas. Il marchà da paurs pro la staziun da val da las pendicularas.

Duos dis es l’elita da passlung statta per cuorsas da la coppa mundiala dal Tour de ski in Val Müstair. Pella sesavla jada ha la Val Müstair organisà las cuorsas – ed ils organisaturs pigliain in vista üna settavla ediziun. Cuorsas da la coppa mundiala dad ota qualità, fuollas da glieud chi’d es gnüda a guardar las cuorsas, ingüns incaps ed üna victoria svizra pro’l sprint da las duonnas. Quai es il bilantsch positiv cha’ls organisaturs da las cuorsas dal Tour de ski in Val Müstair tiran. Els sun cuntaints cull’occurrenza sportiva da la fin d’eivna passada, schabain cha la sesavla ediziun da las cuorsas a Tschierv ha gnü da sbatter cun problems finanzials e cun temperaturas da prümavaira. «Dis da cursa perfets» Adonta da las difficultats in ouravant – la Val Müstair ha darcheu pudü as preschantar in üna buna glüm. Il president dal comité d’organisaziun dal Tour de ski in Val Müstair, Guido Mittner, ha perquai resümà invers RTR: «A la fin sun eu fich cuntaint. Nus vain pudü pussibiltar las cuorsas, nus nu vain gnü ingüns ferits ed ingüns problems dürant l’occurrenza. Ils dis da cuorsa sun stats perfets.» E listess han impustüt l’ora e las temperaturas otas procurà per qualche rumpatesta. Culla preparaziun da la pista da cuorsa as d’eira insè sün buna via, ma lura esa gnü chod ed id ha plovü. Guido Mittner: «Ils 23 da december nu vaivan nus sül traget da 3,3 km bod plü ingüna naiv.» Perquai s’haja lura dumandà in divers cumüns, schi nu mettessan a disposiziun üna part da lur deposits da naiv. Il cumün da Schlarigna haja lura perfin sustgnü cun dar tuot la naiv da l’agen deposit in Val Müstair. Persvas chi detta üna successiun Ses jadas haja fingià dat cuorsas dal Tour de ski in Val Müstair. E la cuorsa dess eir in futur far fermativa a Tschierv. Lura as spera da vart da l’organisaziun eir cul sustegn finanzial da vart dal Cumün da Val Müstair ed uschè eir la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Quista jada s’haja desisti dal sustegn finanzial da quella vart e la munaida necessaria es gnüda organisada sur sponsurs e sur oters chanals. Quai nu vess però dad esser la normalità. «Nus sperain ch’i giaja inavant eir cun il cumün e culla regiun. E schi nu vess da funcziunar, lura provaina amo üna jada sainza. I dà adüna üna via», ha dit Guido Mittner. Nadine Fähndrich ha festagià sia terza victoria da quista stagiun al Tour de ski in Val Müstair.

Ün dals movimaints chi m’han fascinats fingià d’uffant es stat dad ir culs patins. Impè da chaminar as poja sglischir. Intant cha’l terrain malgualiv da salaschada, da terra düra o da patocha rantaiva ter ferm a la gravitaziun, spordschaiva il glatsch ün fuond relativ gualiv e plat. Las prümas experienzas cun far quist sport ­n’haja fat sül glatsch giosom la Foura da Büz, a Sent. Per far il glatsch vaivna dovrà l’aua da la chanalisaziun, quai chi permettaiva tschertas scuvertas specialas. Ils patins as vaiva da francar vi da las solitas s-charpas d’inviern o vi da quellas da skis. Il prüm cun duos aschinas e plü tard be cun üna aschina. Che sgiazzadas e fuadas, quantas bottas sün ­schnuoglia e gnoffa! E che schaschin da fermar ourasom il glatsch, pro quist ur bass. Lura es rivada a Sent l’euforia dal hockey sül glatsch. La paschiun pel sport, la fundaziun dal club vers la fin dals ons 1960 han pisserà cha la sbrinzla s’ha transmüdada pro blers da nus in ün grond fö. La feivra ha fat cha la tecnica es gnüda megldra. Il bastun spordschaiva l’avantag da tegn da maniera chi nu d’eira da dar da la bratscha sco ün parasprer (spavantagl) per restar in equiliber. Id ha cumanzà il trenamaint sül glatsch attractiv, eir causa las paraids, las bandas. Ils patins nu d’eiran plü aschinas dimpersè s-charpas. Perfin eu, in chosas da sport üna chaschoula fatta, savaiva am muantar bain inavant, far stortas ed ir perfin inavo. N’ha eir fat part da la squadra da ­hockey dals mats – mo quai es ün’otra istorgia. Quantas bellas uras ch’eu n’ha passantà sül glatsch in Palizot. Dürant tuot il davomezdi as giovaiva a l’hom nair o a l’orandscha; i’s giovaiva a tocker e’s fuormaiva pêrins da duos fin cha tuot quellas e quels chi laivan giovar vaivan pudü tour part. Tuot quist m’es gnü adimmaint d’incuort cur ch’eu sun stat culs patins sün ün glatsch special, nempe sül «Wollmann-Rink» aint il Central Park a New York. Che bel da ­pudair far quist sport illa metropola, avair ün lö plü o main quiet, davent dal travasch. Cler chi’d es da spettar in culuonna, per regla almain da tuot ün’ura. L’avantag es però chi’s po intant cumprar il bigliet ­online. Quai nu cuosta bler, neir da tour a fit ils patins. Probabel es quai il motiv chi dà tanta glieud chi va culs patins, blers giuvenils. Quai es bel, mo nu fa simpel il gir lura aint il rinch. Per furtüna daja da quels chi’s tegnan plü o main tuot il temp be vi da las paraids, dond ün pêr uondas da temp in temp. Per chi nu detta collisiuns han patinunzas e patinunzs da far per cumond al tschübel chi dà il signal cur chi’d es da müdar direcziun. Güsta in üna cità talmaing gronda cun tanta hectica es il sport d’ir culs patins ün müdamaint bainvis. I’s po gnir davent dal catram chi tira aval ils peis e sglischir ün’uretta o duos cun üna ligerezza chi fa bain a corp ed orma. I’s po discuorrer cul cumpogn o meditar. Eu pens cha güsta al glim da l’on fetscha bain da sentir quista ligerezza – oramai cha’l gir dal muond paisa sco plom. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha – ed el va gugent cun ils patins. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha – ed el va gugent cun ils patins.

La Cooperativa Butia Tarasp exista dapö l’on 2006 cun var 150 commembras e commembers chi sgüran l’existenza da l’unica butia in cumün. D’incuort sun ils associats gnüts infuormats davart las difficultats – chi fan rumapatesta als respunsabels: i manca il persunal per manar la butia. Davo cha la Butia Tarasp – chi gniva manada a seis temp da la Lagrischa AG – d’eira in privel da stuvair serrar las portas avant passa 20 ons, es gnüda fundada als 18 da november dal 2005 la Cooperativa Butia Tarasp. Daspö l’on 2006 ed infin hoz es quella amo activa ed ha pudü preschantar ils ultims ons cifras allegraivlas. Al cumanzamaint vaiva la cooperativa 70 commembras e commembers, hoz plü o main il dubel. Culla devisa da redüer il s-chart, da serrar il mardi la butia e da lavurar da princip be cun üna vendadra al di ha gnü ün bun esit ed ha manà a resultats satisfacents. Intant es dvantada l’unica butia da Tarasp – chi's rechatta immez cumün – eir ün pitschen lö d’inscunter, culs servezzans da posta e cun ün take-away e cun ün pêr maisas e sopchas sülla plazzetta davant butia. Ils respunsabels da la Butia Tarasp sun Cornelia Koch (presidenta), Béatrice Miller, Romedius Alber e Jachen Jenny. Actualmaing dombra la cooperativa var 150 commembers. La situaziun cul persunal dà rumpatesta Quai chi chaschuna actualmaing rumpatesta a la cooperativa es la situaziun cul persunal. Cun charta dals 27 da december 2022 ha la suprastanza infuormà ils associats davart la situaziun actuala. Jachen Jenny scriva in quella: «Duos successuras in temp da prouva han desdit lur plazzas da lavur pervia cha las lezchas illa butia tillas d’eiran massa multifarias ed il lavur in general massa cumplex.» La preistorgia: Las duos vendadras chi vaivan lavurà divers ons illa butia han desdit i’l decuors da l’on passà lur plazza per pudair surtour nouvas sfidas professiunalas. Subit han ils respunsabels reagi ed impiegà trais vendadras nouvas a temp parzial. Ma duos da quellas han apunta desdit amo dürant il temp da prouva. Sün dumonda da la FMR agiundscha Jachen Jenny: «La suprastanza ha lura subit tscherchà intensivamaing collavuraturas – a bocca ma eir cun ün inserat. Ma la mancanza da persunal es amo adüna precara.» Plü pac avert «A partir dals 9 da scher 2023 pudaina tgnair avert la Butia Tarasp be amo grazia a substituts e grazia als commembers da la suprastanza», agiundscha Jachen Jenny illa charta tramissa als associats. A partir da là es averta la butia amo in lündeschdi, marcurdi, venderdi e sonda adüna da las 8.00 – 10.00 e da las 16.00 – 18.00. La conclusiun es eir da stuvair redüer la sporta da mangiativas per redüer la perdita finanziala. Intant sun ils respunsabels activamaing in tschercha per chattar üna situaziun a lunga vista. Als 28 da schner 2023 varà lö üna radunanza generala extraordinaria ingio cha’ls associats vegnan infuormats e pudaran discuter davart la situaziun da la Butia Tarasp. La Butia da Tarasp a Fontana. La butia a Fontana immez il cumün. Rumpatesta per la Butia Tarasp La Butia a Tarasp es üna cooperativa cun var 150 commembers e cun üna suprastanza chi consista actualmaing da quatter respunsabels. La cooperativa exista daspö il principi da l’on 2006 ed intant es dvantada la butia eir ün lö d’inscunter cun servezzans da posta e cun take-away cun ün pêr maisas e sopchas sülla plazza davant butia. Las duos vendadras chi han lavurà divers ons pro la butia han desdit i’l decuors da l’on passà lur plazzas per surtour nouvas sfidas professiunalas. Subit ha la cooperativa reagi ed impiegà trais vendadras a temp parzial. Ma duos da quellas han desdit la plazza amo dürant il temp da prouva. Uossa as tschercha persunal per garantir inavant la gestiun da l’unica butia in cumün. (fmr/bcs)

La società Pro Flüela pissera daspö l’on 2000 cha’l pass tanter Susch e Tavo possa restar avert uschè suvent e lönch sco pussibel dürant l’inviern. Adonta da la paca naiv quista stagiun, nu d’eira la via – tenor diversas persunas – bain charrabla dürant ils dis da festa. Davo Nadal es darcheu ün o tschel Engiadinais i sur il Pass dal Flüela a Tavo per ir a guardar ün gö da la Cuppa Spengler. Sco cha diversas persunas han confermà invers la FMR, nu d’eira la via adüna propi bain charrabla: Adonta da la paca naiv d’eira la via inglatschada e’ls automobilists han gnü l’impreschiun chi nu saja gnü miss ne sal e ne glera. In congual cun otras vias in Grischun es nempe la Società Pro Flüela respun­sabla pel servezzan d’inviern sül pass tranter l’Engiadina e Tavo – e na il chantun (guarda box). Da la mità da november fin la prüma fin d’eivna da schner – sco eir tanter ils 1. da mai e la fin da mai – es la società autorisada da tgnair avert il pass pel trafic motorisà sün aigna ­respunsabilità. Causa cha la società Pro Flüela survain eir üna contribuziun finanziala dal chantun Grischun pel servezzan d’inviern, dà la situaziun da via da quists dis da discuorrer. Discuter il model «A mai han eir diversas persunas confermà cha la situaziun da via sül Pass dal Flüela nu d’eira cuntantaivla quists ultims dis. Impustüt per la branscha da transport nu d’eiran las vias optimalas», disch Domenic Toutsch, il president cumünal da Zernez, invers la FMR. Eir scha’l pass es stat avert dürant ils dis da festa, ha el stuvü gnir serrà plüssas voutas daspö la mità november 2022 – eir be causa paca naiv. Per Domenic Toutsch es eir quist ün punct chi nu cuntainta propi vi da la cunvegna tanter il chantun e la Pro Flüela – e quai eir in vista a las dittas da transport chi fan gugent adöver dal pass. «Quistas dittas han adüna darcheu il sentimaint chi giaja magari lönch fin cha’l pass es avert», uschè il president cumünal da Zernez. Tenor el as vessa forsa da ­discuter il model tanter il chantun e la Pro Flüela per sgürar üna buna collia­ziun in Engiadina – eir in vista al trafic da transit in direcziun Livigno sco eir al trafic tras il Vereina dürant dis cun lungs temps d’aspet a Sagliains e Selfranga. Pacas reclamaziuns La Società Pro Flüela percunter es statta fich cuntainta cun l’andamaint sur ils dis da festa: «Adonta il grond trafic d’eira la via sur il Pass dal Flüela adüna bain charrabla e sgüra. Nos chef da sgürezza es i minchadi duos fin trais voutas sur il pass per til controllar. Uschè vaina eir miss plüssas tonnas sal quist inviern», disch Thomas Kehl, president da la Società Pro Flüela. El agiundscha ch’üna squadra da sgürezza ed üna ­squadra da rumir saja in servezzan per garantir cha’l pass possa ­restar avert i’l temp cha la Pro Flüela ha la respunsabilità per la via. E la Pro Flüela haja be survgni üna singula reclama­ziun dürant quists dis da festa, uschè Thomas Kehl. El agiundscha chi detta minch’on reclamaziuns, ma cha quellas stettan suvent in connex cun ­glieud chi nu vaiva sü pneus d’inviern pro lur autos. Eir la Pulizia chantunala ha – sün dumonda da la FMR – confermà chi nun haja dat daplü incidaints in congual cun oters ons e ch’els nun hajan neir na survgni reclamaziuns in connex cun la situaziun da via sur il Flüela. Üna società pel pass Il Pass dal Flüela es amo avert fin ­quista fin d’eivna, davo vegna’l serrà fin principi da mai. Daspö l’avertüra dal tunnel dal Vereina (1999) nun ha il chantun nempe plü interess da garantir üna lingia sgüra sur il pass dürant la stagiun d’inviern. Perquai as vaiva eir fuormada la Società Pro Flüela l’on 2000 per garantir la colliaziun economica e culturala tanter l’Engiadina e Tavo. Daspö lura pissera la società cha’l pass possa restar avert tant sco pus­sibel. La società ha la respunsabilità tanter la mità da november e la prüma fin d’eivna da schner sco eir tanter ils 1. da mai e la fin da mai. Il rest da l’onn s’occupa il chantun Grischun cha la via dal pass resta transibla. La società Pro Flüela ha passa 300 commembras e commembers e vain tanter oter sustgnüda da divers cumüns, da las regiuns turisticas Engiadina Bassa/Val Müstair e Tavo, dal commerzi da Tavo ed in Engiadina, sco eir dal chantun. La società pissera pel servezzan d’inviern e finanziescha eir quel. (fmr/cam) Fin cha'l Flüela serra darcheu quista fin d'eivna, ha la situaziun da via pisserà per discussiun in Engiadina. Adonta cha la squadra da rumir da la Pro Flüela nu d’eira confruntada cun navaglias quist inviern, nu d’eira la situaziun da via apparaintamaing adüna cuntantaivla pel s automobilists. Noschas vias – malgrà paca naiv Daspö cha’l tunnel dal Vereina es i avert dal 1999, nun ha il chantun plü interess da garantir üna colliaziun sgüra d’inviern sur il Pass dal Flüela. Perquai as vaiva dal 2000 fuormada la Società Pro Flüela cul böt da tgnair avert il pass tant suvent sco be pussibel. Adonta chi’d es quist on paca naiv, nun es la situaziun da via sül Pass dal Flüela statta tanter Nadal e Büman zuond cuntantaivla per automobilists ed automobilistas. Diversas persunas in Engiadina han confermà invers la FMR cha la via sur il pass saja statta inglatschada e chi faiva l’impreschiun sco chi nu füss gnü miss sal o glera. Pro la Società Pro Flüela sun ils respunsabels percunter cuntaints cun l’andamaint sur Nadal e Büman. Els nun hajan gnü daplü incidaints in congual cun oters ons e be survgni üna reclamaziun. «Nus vain eir miss plüssas tonnas sal quist inviern e las vias d’eiran adüna sgüras», disch Thomas Kehl, president da la Società Pro Flüela. (fmr/cam)

Eu n’ha survgni posta d’ün Joel. El quinta in sia charta da seis minchadi. El scriva ch’el haja dat aua a las fluors, ch’el haja fat altschiva, ch’el haja scrit differents texts, saja stat a cumprar aint ed haja pitturà ün mandala. Matematica haja’l fat e scrit giò artichels da gazetta. Ün’eivna fich implida haja’l gnü, scriva’l inavant. E lura scriva Joel da sia paschiun, la musica. El taidla jent Britney Spears, mo eir David Guetta o Milow. Ed el guarda jent televisiun, il plü jent Happy Day sül emettur SRF. A nodar va’l eir ed in ün’exposiziun è’l stat. Eu leg la charta e sun ün pa irritada. Las frasas as repetan minchatant. Pür l’ultima construcziun am dà sclerimaint. Joel scriva ch’el haja trisomia 21. Il sindrom da Down. «La glieud sün via guarda adüna uschè curius aint per mai. Quai am fa dvantar trist.» Ün ter temp es la charta da Joel sün meis pult. Eu n’ha noscha conscienza. I’m manca il temp ed il dret mumaint per respuonder. Lura, tanter Nadal e Büman, scriva inavo. Eu descriv mia lavur e quint da l’Engiadina. Eu scriv ch’el dessa laschar cha la glieud püffa, cha quella nu sapcha simplamaing na meglder. Eu til quint amo da mia vaschina chi ha eir trisomia 21 e chi’d es üna da las persunas las plü amiaivlas ch’eu cugnuosch. Ella am salüda adüna tuot allegra e cun nom. Ella fa chau e ria. A Joel scriva cha quai pudess esser üna pussibiltà dad inscuntrar in avegnir a la glieud sün via, a quella chi nu sa meglder e püffa. Simplamaing salüdar amiaivelmaing e cun ün surrier. In fuond es quai ün bun cussagl eir per persunas sainza impedimaint. Pacs dis davo mia prüma charta survegna fingià üna seguonda charta da Joel. El scriva ch’el haja fat l’altschiva e bognà las fluors. Ch’el haja scrit ün text davart üsits da Nadal e pitturà ün mandala. El scriva duos jadas ch’el haja puli la micro-uonda e fat matematica. El scriva darcheu da Britney Spears e Milow e dumonda che musica ch’eu taidla e che ch’eu n’haja fat la fin d’eivna. L’ultim scriva’l: «Fingià uschè lönch am giavüscha üna marusa culla quala eu pudess viver insembel.» Forsa ch’eu n’haja ün’idea ingio ch’el pudess imprender a cugnuoscher üna simila marusa? Eu sez qua davant meis pult e ponderesch. Dandettamaing am vain adimmaint mia vaschina, quella amiaivla chi salüda adüna cun ün surrier … Fadrina Hofmann è redactura tar «Die Südostschweiz» e viva cun sia famiglia a Scuol. Fadrina Hofmann è redactura tar la Südostschweiz e viva cun sia famiglia a Scuol.

L`acziun dal chalender d'Advent 2022 dal Club ZONTA Engiadina Val Müstair es stat ün grond success, grazcha als blers sponsurs e las bleras sponsuras. In tuot as haja pudü surdar 5400 frs, quai voul dir 1800 frs. a mincha instituziun a favur dad uffants, a la Canorta Dschemberin da Zernez, a la Gruppa da Gö bilingua da Samedan ed a Pro Temp da la regiun. Ün cordial grazcha fich va a tuot las güdontas chi han contribui culla vendita a quista sporta generusa. Pel Club ZONTA Engiadina Val Müstair Mariachatrina Gisep Hofmann (da schn.) Silvana Toutsch (Canorta Dschemberin), Marianne Schmied (ZONTA), Andrea Könz (presidenta ZONTA), Aita Bivetti (gruppa da gö) ed Ursina Caflisch (Pro Temp).

L’autur Casper Nicca ha accumpagnà a Flurina Badel ed a Jérémie Sarbach dürant ün on. Co cha la vita tanter art, relaziun, uffant ed exposiziuns es, muossa il nouv cuntrasts «Art en dus – Badel/Sarbach». «Ün film as guarda culs ögls e’s taidla cullas ura­glias. Quai sun duos robas ch’eu as vögl dar sün via cun guardar quist film» – cun quists pleds ha Casper Nicca, autur da «Art en dus – Badel/Sarbach», bivgnantà sonda passada al visunamaint dal nouv «Cuntrasts» in l’anteriura chasa da scoula a Guarda. L’on ch’el ha accumpagnà al duo artistic Flurina Badel e Jérémie Sarbach ha Casper Nicca documentà cun üna camera moderna – ma fond adöver d’ün objectiv in circa uschè vegl sco ils duos protagonists dal film. In cumbinaziun cul soundtrack – cha’l musicist Silvan Nicca ha creà cun tuns dal film – es nada üna collascha audiovisuala chi purtretescha la vita dal duo artistic. Rebecca Mori es statta respunsabla pel tagl dal film, il qual es la terza ediziun da la seria dals «Cuntratsts» dad RTR «Art en dus». Berlin, Telfs e Tenna «Nus fain ouramai tuot in duos – cun duos tscharvels e quatter mans», disch Flurina Badel i’l film. Ella collavura daspö il 2014 cun Jérémie Sarbach ed els han fat cugnuschentscha ün da l’oter a la Scoula d’Art a Basilea. Intant vivan els insembel, han ün figl insembel e lavuran insembel. I’l film documentescha Caspar Nicca differentas staziuns in l’on cul duo artistic Badel/Sarbach. Uschè d’eiran els l’on passà per ses mais a Berlin ed han grazcha ad ün stipendi pudü lavurar e viver illa chapitala tudais-cha. Ma eir a Telfs in üna fundaria o lura a Tenna per la «land art – Art Safiental» as vegna a savair daplü da lur collavuraziun artistica. Per l’exposiziun illa Val Stussavgia han els eir realisà ün’installaziun da video chi tratta dal spazi da viver dals peschs. I’l film vain lura muossà co cha quista ouvra d’art a as fuorma dürant ses mais, da l’idea fin a l’exposiziun. La vita a Guarda Il film dà però eir ün sguard sülla relaziun dals duos artists. «Eu craj, per blers esa ün sömmi da lavurar e viver insembel – e hai, per nus esa propi ün sömmi», uschè Flurina Badel. Lur vita quotidiana a Guarda vain muossada vi d’ün elemaint fich important pel duo artistic – l’üert. «Sainza quist üert gnanca nu vulessa star in Engiadina. Per mai es quai üna sort crear ün dachasa – sco far fö in pigna d’inviern. Quai dà ün oter chod», ha declerà Flurina Badel. Quist üert tils nudrischa eir insembel culla chatscha e la pes-cha da Jérémie Sarbach. Lur relaziun culla natüra e las bes-chas es tenor l’artist eir ün punct central tant illa vita sco eir in l’art: «Il coppar es adüna qualchosa trist. Ma schi’s decida da mangiar otra vita animala, lura es quai amo alch bel, perche chi s’ha üna relaziun cun quai chi’s mangia», ha declerà Jérémie Sarbach. I’l film agiundscha el cha quista ambivalenza saja eir ün important aspet da lur art. Collascha audiovisuala Per metter il focus amo daplü sül duo artistic e per muossar lur collavuraziun e convivenza stretta, s’ha Casper Nicca consciaintamaing decis da documentar il pêrin cun ün objectiv plü vegl. «Cun quist objectiv as poja isolar bain ils protagonists. Quai laiva eir muossar i’l film, els sun in duos e fich focussats ün sün l’oter», ​ha declerà Casper Nicca. Sper quist «instrumaint creativ» vegnan ils purtets accumpagnats d’ün sountrack cumponü da Silvan Nicca – il figl da Casper Nicca. «Meis figl ha tut tuns – sco per exaimpel ils sains da la baselgia – e tils ha alura modulà cul synthsizer», declera l’autur. Uschè es nada üna musica da film plütost insolita – bod fingià experimentala – chi accentuescha las diversas staziuns in l’on cul duo artistic. Il film nu vain commentà e quai consciaintamaing. Casper Nicca voul nempe surlaschar la suveranità d’interpretar als protagonists. «E culla musica vöglia interpretar il visual e muossar chi po eir esser amo alch dapü davovart». Il film «Art en dus – Badel/Sarbach» as chatta sülla mediateca da RTR illa rubrica «Cuntrasts». Jérémie Sarbach, Casper Nicca, Rebecca Mori e Flurina Badel al visunamaint dal nouv film «Art en dus – Badel/Sarbach». «Per nus esa propi ün sömmi» L’autur Casper Nicca ha accumpagnà al duo artistic Badel/Sarbach dürant ün on ed in sonda es gnü muossà il nouv Cuntrasts «Art en dus – Badel/Sarbach» a Guarda. «Eu craj, per blers saja ün sömmi da lavurar e viver insembel – e hai, per nus esa propi ün sömmi», uschè Flurina Badel. Dal 2014 ha ella imprais a cu­gnuoscher a l’artist Jérémie Sarbach e daspö quella jada collavureschan e vivan els insembel. Intant han els eir survgni ün figl e’l film documentescha quista vita tanter art, relaziun, famiglia ed exposiziuns. Il film muossa diversas staziuns in quel on, sco lur temp a Berlin, lur vita quotidiana a Guarda e las preparativas per l’exposiziun «land art – Art Safiental». Fond adöver d’ün objectiv vegl ed in cumbinaziun cul soundtrack – cun tuns originals dal film – es nada üna collascha audiovisuala chi purtretescha la vita dal duo artistic. (fmr/cam)

La Pro Senectute cuntinuescha ad organisar per persunas attempadas inscunters per star da cumpagnia e far la trais-cha. In mardi, ils 17 da schner, ha lö a l’hotel a la Staziun a Zernez il prüm da quists bals da l’on 2023. Da las 14.00 a las 17.00 suna la Chapella Alp Laret. Sco cha las organisaturas ed organisatuors da la Pro Senectute scrivan sun tuot las senioras e seniors da la regiun invidats da gnir a star da cumpagnia, tadlar la bella musica e far ün pêr trais-chas. Per dumondas as poja telefonar a Claudio Filli da Zuoz, tel. 079 871 77 24. (cdm/fmr)

Minch’on invida la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa ad ün aperitiv da Büman. Il giast special d’ingon es statta Aita Zanetti chi presidiescha uossa il cumün da Scuol. In venderdi passà ha invidà la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa a l’aperitiv tradiziunal da Büman. Quist inscunter da las commembras e dals commembers da la società ha gnü lö i’l local da cultura dal Bogn Engiadina. In quist’occasiun ha il president da la società Richard à Porta infuormà ad üna sesantina da preschaintas e preschaints a reguard ils pissers e giavüschs da la mansteranza engiadinaisa. El ha manzunà la ledscha da la planisaziun dal territori, sco eir la mancanza da persunal qualifichà e d’abitaziuns per indigens, chi indeblischan la regiun. Cha adonta da tuot quai saja la situaziun economica amo dret buna, ha dit Richard à Porta. Cha da la qualità dals affars indigens as poja lura as persvader in occasiun da l’exposiziun regiunala EBexpo 2023 chi ha lö dals 28 als 30 avrigl. Bundant ün mais avant, nempe als 24 marz, ha lö la radunanza generala da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa a Zernez. Semnar per racoglier Sco giast special d’eira invidada Aita Zanetti, nouv capo cumünal da Scuol, a l’aperitiv da Büman. In seis pled ha ella preschantà üna coppa da lain intagliada dal 1958 d’ün mansteran da Sent. Quista trocla raduonda cun ün vierchel porta l’inscripziun «Metta aint – lura pousch tour oura». Sco cha Aita Zanetti ha suottastrichà in seis salüd da Büman, esa important da semnar per racoglier, respectivamaing d’investir per profitar in seguit da la creaziun da valur. Ella es – adonta da las nüvlas geopoliticas – plain spranza per Scuol e per tuot la regiun ed ella ha intimà a las preschaintas ed als preschaints d’avair paschiun per quai chi’s fa e da chattar soluziuns in cumünanza. «Minchün po far alch per la cumünanza ed insembel pudaina sviluppar inavant tuot la regiun», ha dit il nouv capo cumünal da Scuol. Cha cullas decisiuns dal cumün da Scuol per exaimpel per l’infrastructura turistica o per l’ingrondimaint da la chasa da scoula s’haja miss ils binaris in üna buna direcziun. Ella ha manzunà ulteriurs chavazzins per l’ingaschamaint politic futur, per exaimpel la chüra d’uffants, il sustegn a la giuventüna fin pro la promoziun da spazi d’abitar pajabel per indigens e mansterans. Aita Zanetti ha dat curaschi al commerzi ed a la mansteranza e giavüschà la voluntà da tgnair tras e nu ceder. Cha quai vala finalmaing eir per ella sco nouv capo da Scuol, ha’la dit ed ha impromiss da vulair intensivar il contact cull’economia. «Id es da metter aint, per pudair plü tard darcheu tour oura», ha’la conclüs il salüd da Büman. Il president da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa Richard à Porta ha salüdà al nouv capo da Scuol Aita Zanetti a l’aperitiv da Büman.

In dumengia ha gnü lö la festa da Cuvits illa fracziun da Sent. In quist’occasiun es gnüda saramantada Aita Zanetti, sco nouv capo cumünal da Scuol, e tuot ils commembers da la suprastanza cumünala, da la cumischiun sindicatoria e dal cussagl da scoula. Cun ün cuolp cunter il cheu es gnü s-chavazzà il capo cumünal vegl da Scuol. La giuventüna da Sent ha giodü il mumaint da pudair stumplar il pop da naiv, chi rapreschantaiva il vegl capo da Scuol giò dal mantun da naiv per far plazza al capo nouv. Bleras persunas da tout las fracziuns han tut part in dumengia a l’act festiv da la festa da Cuvits illa fracziun da Sent. Quista vegl’üsanza gniva festagiada intant cha’l cumün da Sent d’eira politicamaing amo sulet. Uossa – cha’l nouv capo cumünal deriva da la fracziun da Sent – es l’üsanza renaschüda e tuot las preschaintas ed ils preschaints han giodü il mumaint. Accumpagnats da la Società da musica Sent s’han preschantats tuot ils ufficiants reelets e nouvelets in Plaz a Sent. Il vegl capo Christian Fanzun ha saramantà il nouv capo Aita Zanetti ed ella ha in seguit saramantà tuot ils ufficiants da la suprastanza cumünala, da la cumischiun sindicatoria e dal cussagl da scoula. «Bod sainza debits e chapital ester» In seis pled da cumgià ha Christian Fanzun fat valair, cha’ls ultims ot ons saja gnü lavurà intensivamaing. «Nus vain armonisà ed approvà raduond 20 ledschas ed ulteriuras sun prontas e gnaran bainbod preschantadas», ha’l quintà. Cha’l cumün haja eir restitui var 30 milliuns dal chapital ester. «Hozindi nu vaina quasi ingüns debits respectivamaing chapital ester», ha’l agiunt, «adonta d’avair gnü la pussibiltà da far investiziuns da raduond ot milliuns francs l’on.» Cha grondas discussiuns e reclamaziuns haja dat in connex culla structura da l’uffizi da fabrica e d’infrastructura. Ma cha in quist reguard s’haja pudü far ils adattamaints necessaris. Na pudü evader dal tuot ha il capo cumünal partent la planisaziun cumünala. «Nossa planisaziun es actualmaing pro’l Chantun per l’examinaziun preliminara. In seguit staran amo differents puncts gnir discus ed adattats.» Cha da chattar bunas soluziuns saraja in avegnir eir a reguard ils passa 300 stabilimaints cumünals. «La nouva suprastanza stuvarà decider in che direcziun cha’l cumün dess ir in futur», ha manià Fanzun. Cha cullas decisiuns a reguard l’Avegnir Infras Scuol e l’ingrondimaint da la chasa da scoula a Scuol s’haja muossà la direcziun. El ha ingrazchà pel grond sustegn ed ha giavüschà al nouv capo da Scuol bun success e bler plaschair. «Dà ün cuc in teis cumün» Ch’ella metta in avegnir bler pais sülla cumünanza cun resguardar ed adattar eir las tradiziuns, ha muossà Aita Zanetti fingià culla festa Cuvits a Sent. Quai chi valaiva pü bod be pel cumün da Sent, dess in avegnir dvantar üna tradiziun da tuot il cumün da Scuol. «Nus ans eschan bainschi gnüts plü dastrusch daspö la fusiun avant ot ons, ma per crescher insembel voul quai amo temp», ha dit il nouv capo da Scuol in seis pled da Cuvits ed ha cità il vers da la chanzun chi disch: «Dà ün cuc in teis cumüns, da süsom infin giodim, lura vezzast quai ch’el ha, lur’at saintast pür da chà». «Sentir da chasa as sainta in prüma lingia ill’aigna fracziun ed istess badaina il sustegn e la vicinanza dals vaschins», ha cuntinuà Aita Zanetti. Cha las instanzas politicas possan bainschi sustegner quist movimaint, «ma crescher sto il sentimaint da cumünanza i’l lö». Ella es persvasa cha tuot la populaziun da Scuol possa viver, abitar e lavurar in üna cuntrada da bellezza, cha perquai saja eir da tgnair chüra da l’infrastructura. Las sfidas cha’l nouv capo cumünal manzuna, sun il detretschamaint, la sanaziun e l’adattamaint da la scoula da Scuol, la planisaziun da l’infrastructura turistica da Scuol, il proget solar da Jonvrai-Sur Bos-cha, e bler oter plü. Cha per tour per mans tuot las sfidas saja ella e la nouva suprastanza cumünala dependenta da la fiduzcha e’l sustegn da tuot la populaziun. «Ma quai nu voul dir, chi nu’s das-cha far dumondas e remarchas criticas – al cuntrari», ha dit il capo da Scuol Aita Zanetti a la fin dal pled da Cuvits ed ha invidà a tuot la populaziun preschainta da baiver ün vin chod ed da mangiar üna culla micha. Aita Zanetti in dumengia a chaschun ca seis pled da Cuvits a Sent. La nouva ed il vegl, Aita Zanetti e Christian Fanzun in dumengia a Sent pro la festa dals Cuvits. La giuventüna da Sent ha stumplà il pop da naiv, il vegl capo, giò dal mantun da naiv. Renaschentscha dals Cuvits a Sent Cur cha’l cumün da Sent d’eira amo sulet gniva festagiada a chaschun la saramantaziun dal capo e dals ufficiants cumünals la tradiziun dals Cuvits. Lura ha il Sent fusiunà culs cumüns vaschins e l’üsanza es ida a perder. In dumengia però es quella renaschüda, cun pop da naiv sün Plaz d’immez Sent e tuot: La giuventüna da Sent han s-chavazzà il cheu dal pop da naiv ed ha stumplà il capo vegl giò dal mantun per far plazza al nouv capo. Il capo partent Christian Fanzun ha saramantà a sia successura Aita Zanetti ed a tuot ils ufficiants reelets e nouvelets da la suprastanza cumünala, da la cumischiun sindicatoria e dal cussagl da scoula. In seis pled ha Aita Zanetti manzunà üna schelta dals progets cha’l cumün da Scuol ha da tour per mans i’ls prossems ons. Ella ha intunà cha las autoritats cumünalas sajan dependentas dal sustegn da tuot la populaziun e dit cha critica constructiva saja adüna bainvisa. (nba/fmr)