La leptospirosa es insè üna malatia da tropas, ma il Center da sandà Val Müstar voul – insembel cun l’Ospidal da l’Università Basilea – chattar oura quant frequainta cha quista malatia es illa populaziun da la Val Müstair. Daspö il 2014 haja nempe adüna darcheu dat cas da la leptospirosa illa val. Il stüdi dess uossa sclerir, scha quai as tratta be dals cas diagnostichats o sch’üna gronda part da la populaziun ha gnü la malatia, ma nu es gnüda amalada gravamaing. «Eu sun eir meidi da tropas e davo ch’eu sun tuornà d’ün servezzan i’l Terz Muond dal 2014, vaiva ün paziaint qua i’l Center da sandà Val Müstair cun otas valuors d’inflamaziun ed ota feivra. La leptospirosa es insè üna malatia da tropas, ma eu til n’ha listess laschà controllar sün quistas bacterias. E prontamaing vaiva’l quai», quinta Theodor von Fellenberg, schefmeidi dal Center da sandà Val Müstair. El agiundscha ch’el haja in seguit diagnostichà la malatia pro duos ulteriuras persunas illas duos eivnas successivas. Theodor von Fellenberg: «Daspö quels prüms trais cas eschan adüna darcheu cha nus controllain – ed illa Val Müstair vaina daspö là plü ü main ün cas per on.» Il schefmeidi in Val Müstair voul uossa savair precis, co chi stà cun quista malatia chaschunada da bacterias, las leptospiras. Daspö avrigl da quist on vain fat ün stüdi cun la finamira da sclerir quant frequainta cha la malatia es illa populaziun da la Val Müstair – cumprais il cumün da Tuer dadour il cunfin. In l’ultim Mas-chalch, la gazettina cumünala, es la populaziun eir gnüda infuormada e dumandada da participar al stüdi, chi’d es dal rest facultativ. Sper la leptospirosa vegnan eir tscherchats anticorpuls da la tularemia (Hasenpest) e da Hepatitis E, ün’inflamaziun infectusa dal gnirom. Analog a corona indichescha l’existenza d’anticorpuls specifics, scha qualchün ha gnü üna tscherta malatia. Üna malatia invlidada Causa blera lavur nu vaiva Theodor von Fellenberg temp per s’occupar da la chosa ed uschè ha üna meidia assistenta fat üna lavur da docter davart quista tematica. «La prüma part da quista lavur da docter d’eira da chattar oura, ingio cha quista leptospirosa vegn insomma avant in Svizra, respectivmaing ingio ch’ella vain diagnostichada», disch Theodor von Fellenberg. La meidia assistenta vaiva lura chattà oura, cha quista malatia vain be diagnostichada là, ingio chi practicheschan eir meidis da tropas ed infecziologs. Quai, causa cha be quists meidis cugnuoschan insomma la leptospirosa sco malatia da tropas. «In seguit n’haja dumandà ad ün pêr collegas i’l chantun Grischun davart la chosa e quels m’han dit, chi nu detta la leptospirosa pro nus. Lura suna i oura da quai chi’s tratta oramai d’üna malatia invlidada», disch il meidi da tropas. Inimis natürals Davo terminà quista lavur da docter, ha Theodor von Fellenberg laschà tschüffer ün pêr mürs illa Val Müstair e tillas ha laschà examinar sün precis quistas bacterias. «Il resultat nu d’eira üna surpraisa, tuottas d’eiran infectedas cun leptospiras.» Il meidi suppuona cha’ls prüms cas da leptospirosa illa Val Müstair pudessan esser in connex cun ün’ulteriura malatia: La morva o pesta da chans (Staupe). Quella giraiva dal 2012 in Val Müstair e tenor ün veterinari cuntschaint a Theodor von Fellenberg varà la morva pisserà cha la populaziun da tass e vuolps illa Val Müstair saja gnüda diminuida per var duos terz. La teoria da Theodor von Fellenberg es perquai la seguainta: Davo cha’ls inimis natürals da las mürs d’eiran gnüts decimats fermamaint tras la morva, s’ha la populaziun da mürs pudü sviluppar enorm. Perquai haja lura eir dat ils prüms cas a partir dal 2014 – e pro la populaziun jaura in Val Müstair haja dat in media ün cas cumprovà l’on. Il stüdi actual «Eu vaiva l’on passà ün oter meidi assistent, chi’d es in seguit it a l’Ospidal universitar a Basilea sün l’infecziologia. Quel meidi assistent ha là ün professer chi voul eir ir davo a quista chosa», declera Theodor von Fellenberg. Perquai es il Center da sandà Val Müstair in tschercha d’uschè bleras persunas sco pussibel chi partecipeschan al stüdi actual.Theodor von Fellenberg suppuona cha blera glieud fa tras üna leptospirosa sainza gnir greiv amalà. Perquai pudessan blers cas restar zoppats. In ün seguond pass dal stüdi – pür in duos ons – vain darcheu tut sang a las probandas ed als probands. Uschè as dess sclerir, quantas persunas chi s’infecteschan dürant duos ons cun leptospiras. Implü as voul eir gnir a savair, quaunt lönch chi’s po cumprovar ils anticorpuls da las leptospiras i’l sang. Fond las perscrutaziuns dal sang, guardan ils meidis per duos ulteriurs tips dad anticorpuls, quels da la tularemia (Hasenpest) e quels da hepatits E. Cas da tularemia daja eir adüna darcheu illa Val Müstair, tradescha il schefmeidi. Perquai as voul eir là guardar quant frequainta cha la malatia es illa populaziun. La tularemia saja però eir üna malatia chi vain diagnosticheda d’inrar. «Blers meidis nu pensan neir là simplamaing na landervia chi pudess esser la tularemia», disch Theodor von Fellenberg. Plü mortal co la viroula da schimgias In ün prossem pass e davo il stüdi voul Theodor von Fellenberg lura eir ir davo a la dumonda, d’ingionder cha la leptospirosa deriva insomma. Perquai voul el tschüffer mürs, marmottas e squilats per guardar, chi chi sun tuot portaders da leptospiras. «Scha nus vains quai pro nus illa Val Müstair, lura es da conclüder cha quistas bacterias saran dapertuot in Svizra. Que nu dà ingüns motivs, perche ch’ellas gnissan be avant quia.» Theodor von Fellenberg manzuna eir, chi dà üna vaccinaziun cunter leptospirosa, cha quella nu saja però zuond effectiva. Eir chans possan gnir ferm amalats da las bacterias – e dafatta murir. «La leptospirosa es però in mincha cas plü mortala co la viroula da schimgias. E scha la leptospirosa es uschè frequainta sco ch’eu suppuon, lura es ella eir plü privlusa co la viroula da schimgias», declera Theodor von Fellenberg. Il stüdi muossarà quant frequainta cha malatia da la leptospirosa es insomma. Ed ils resultats güdan forsa da render plü cuntschainta darcheu pro oters meidis quista malatia intant invlidada. Box: Co poja dar ün’infecziun? Leptospiras sun bacterias, chi vivan illas vaschias e’ls ranuogls da bes-chas ruslignantas. Quistas bacterias nu fan don a las bes-chas e vegnan secretadas sur l’urin. Üna vouta sortidas da las bes-chas, pon las leptospiras però surviver per püssas eivnas in contuorns ümids. Schi’d es però süt, lura mouran las bacterias teir svelt. Scha umans vegnan in contact cun urin contaminà da bes-chas ruslignantas, basta üna pitschna ferida vi da la pel per s’infectar cun leptospiras. Quellas as derasan lura in tuot il corp. In quel cas as discuorra d’üna leptospirosa. In üna prüma fasa as tschüffa simptoms sco pro üna normala grippa cun feivra, ma quels van però darcheu davent. In ün seguond chatsch as poja però gnir ferm amalà e tuot ils organs pon esser pertocs da l’infecziun – quel seguond chatsch segua pacs dis davo ils prüms simptoms da grippa. Scha quai es il cas, lura as discuorra da «Morbus Weil» o da la «Weilsche Krankheit». La malatia po esser mortala, ma i vain suppuonü cha blera glieud nu tilla fa tras greivamaing. Fin uossa s’esa i oura da quai chai’s tratta d’üna malatia da la tropas. La leptospirosa as cugnuoscha nempe da regiuns cun blers chomps da ris – sco ill’Asia – ingio chi vivan bleras pantiganas e mürs. Ma eir lavuraints da chanals as resguarda sco gruppa da ris-ch – causa il lö da lavur. Cul stüdi actual voul Theodor von Fellenberg, schefmeidi al Center da sandà Val Müstair, muossar cha la malatia es derasada eir in Svizra. Scha quai til reuschischa, lura nu füssa plü da discuorrer d’üna malatia da tropas. (fmr/cam) Front: Üna malatia da tropas in Val Müstair? Da la leptospirosa – insè üna malatia da tropas – vegnan adüna darcheu diagnostichats cas illa Val Müstair. Theodor von Fellenberg, schefmeidi dal Center da sandà Val Müstair, voul gnir a savair quant frequainta cha la malatia es illa populaziun da la val. Martin Camichel/FMR Daspö quist on ha lö ün stüdi dal Center da sandà Val Müstair – in collavuraziun cun l’Ospidal da l’Università Basilea – chi voul scuvrir quant frequaints cha’ls anticorpuls da trais malatias sun illa populaziun da la Val Müstair. Impustüt la leptospirosa sta i’l center dal stüdi: Theodor von Fellenberg, schefmeidi dal Center da sandà Val Müstair e meidi da tropas, suppuona cha bler daplü glieud fetscha tras quista malatia – ma na greivamaing. «La leptospirosa es però in mincha cas plü mortala co la viroula da schimgias. E scha la leptospirosa es uschè frequainta sco ch’eu suppuon, lura es ella eir plü privlusa co la viroula da schimgias», declera Theodor von Fellenberg. Ils prüms trais cas sun gnüts diagnostichats illa Val Müstair dal 2014. Ils stüdi chi düra duos ons dess sclerir quantas persunas chi s’infetteschan in quel temp cun leptospiras. Implü as voula eir gnir a savair, quant lönch chi’s po cumprovar ils anticorpuls da las leptospiras i’l sang. Il schefmeidi ha dat sclerimaint invers la FMR areguard la malatia e’l stüdi actual. Daspö avrigl da quist on ha lö ün stüdi dal Center da sandà Val Müstair in collavuraziun cun l'Opspidel da l'Università Basilea. Trais anticorpuls stan i'l focus da la perscruttaziun. Theodor von Fellenberg, chefmeidi i'l Center da sandà Val Müstair, voul chattar oura quant frequainta cha la leptospirosa es illa populaziun da la Val Müstair

Avant ün pêr dis n’ha eu fat üna gita sül Piz Beverin. Cun quai cha’l di d’eira fich chod, sun eu parti pür vers saira cur cha’l sulai nu schmachaiva plü uschè ferm. Eu sun chaminà davent dal Pass da Glas e d’eira tuot sulet sülla senda. Eu d’eira talmaing approfundi in meis impissamaints e la bellezza da la natüra ch’eu n’ha bod trat ün sigl cur cha dandettamaing d’eiran davant mai ün hom ed ün mat chi am gnivan incunter e m’han salüdà. Nus ans avain fermats e vain dat üna baderlada. Els han quintà ün pa da quai chi han fat quist di ed impustüt il mat – el varà gnü forsa desch ons – ha discurrü da quai ch’el ha tuot vis. El ha quintà cun bler plaschair ed eir cun ün pa ­superbgia dals chamuotschs e capricorns ch’els vaivan vis. I s’ha badà ch’el d’eira fich cuntaint, seis ögls glüschivan cur ch’el quintaiva. Ed eir il bap faiva l’impreschiun dad esser fich furtünà. Eir el vaiva quist tschert glüschir aint ils ögls, eir sch’el nu faiva gronds pleds. Per mai d’eira l’inscunter cun quist bap e seis figl chi am quintaivan da lur di cumünaivel ün mumaint fich spezial. L’atmosfera in­tuorn els d’eira üschè singulara ch’eu nu tilla poss bod gnanca ­descriver cun pleds. Tanter els d’eira üna gronda armonia, üna intimità profuonda, üna pasch straordinaria. Quista atmosfera speziala es eir ­restada cur ch’els sun lura partits ­inavant. Eu n’ha badà ch’eu d’eira güsta gnü perdütta dad ün mumaint extraordinari, ün mumaint magic. Sainza exagerar o vulair tunar massa patetic d’eira quist ün mumaint sonch per mai, ün mumaint i’l qual il tschêl e la terra s’han tocs. Quist duos cun lur esser insembel, cun lur intimità tuot speciala, cun lur affecziun, cun lur silenzi e cun lur glüschir aint ils ögls – quist bap e seis figl m’han muossà che cha’l pled sonchità voul dir. Arno Arquint è teolog, psicolog e scienzià da religiun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir min tgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Tanter els d’eira üna gronda armonia, üna intimità profuonda, üna pasch straordinaria.» Arno Arquint

Daspö blers ans m’accumpagna il bap nos, el tocca pro meis ritual da m’indurmanzar, saja ch’el resta ün spür ritual, saja ch’eu rest pichà pro ün o l’oter aröv, saja ch’eu pens a l’üna o l’otra persuna our da la famiglia o dals cuntschaints. Ed adüna darcheu suna stut da la richezza chi’d es aint in quists pacs pleds. Ultimamaing sun restà pichà pro’l seguond pled: Nos. I nun es meis bap, id es nos bap. I sun maniats adüna eir tschels, quels sper mai, eir quels cunter mai, chi pon dir nos bap. Cur ch’eu chantaiva avant ans cul cor viril da Seewis, chantaivna jent la chanzun da la Chalavaina ed il refrain tunaiva: «Wir stehen all in Gottes Hand», ma quai gniva specifichà subit: «Wir Bündner und das Bündnerland». Gnanca da pensar cha Dieu vess gnü da far alch eir culs Austriacs – Dieu ans perchüra. Ma i resta: Nos. E quai ans piglia davent la cretta e la fosa sgürezza cha no sulets sajan predilets, cha no hajan Dieu per no e be per no. Ma dit da la vart positiva: I dà eir la sgürezza e la fiduzcha ch’eu nu sun sulet, cha oters sun sper mai, cha aint in quist pled es cumprais la cumünanza. Nos es bain ün pronom possessiv. Eir dovrà uschè? As poja discuorrer da nos bap sco da meis handy, mia chasa, nos auto? Noss uffants – sun quels ün possess da no? Mia duonna? Noss amis? Il pronom possessiv po exprimer ün possess, ma eir üna relaziun speciala, emoziunala, üna relaziun da respunsabiltà e da fiduzcha. E da brattar las duos expressiuns es fatal. Tuot in d’üna jada dvaintan ils uffants nos possess e lura nu possa plü tils laschar ir lur via in tuotta libertà – o dvainta meis auto meis pitschen Dieu, e guai schi capita alch ad el! Bap nos – quai m’invida da ponderar: Ingio es meis cour, che e chi m’es important, che e chi am fess mal da til perder. Esa possess o relaziun speciala? Nos, ün pledin, be trais custabs ed ün muond aint in quels. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun e president da la Lia Rumantscha. El viva en il Partenz. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «I nun es meis bap, id es nos bap. I sun maniats adüna eir tschels, quels sper mai, eir quels cunter mai, chi pon dir nos bap.» Johannes Flury

I dà surpraisas! Illa biblioteca publica dal cumün da Fjerritslev sun exposts duos cudeschs da Felix Salten, tradüts e publichats ­tuots duos quist an in danais. E fingià è’l qua, il BAMBI da tant’Olga ch’eu n’ha travus cun 10 ans. Cun BAMBI n’haja imprais a cugnuoscher ed amar la natüra, il pichalain sco eir il chavriöl, il chantinar dals utschels, ma eir lur clam d’alarm. Quist muond fascinant es gnü ruinà cul film da Walt Disney, qua d’eiran bes-chas cun ün’orma dad umans, qua d’eira schmierà meil e painch sül toc pan, e que da gröss. L’impuls per tradüer il cudesch in danais d’eira gnü sco chi para da l’America, là d’eira gnüda lodada la nouva traducziun dal BAMBI sco cudesch cunter il antisemitissem. Felix Salten, svess güdeu, appartgnaiva pro’l circul dad intellectuals a Vienna e vaiva scrit seis cudesch dal 1923. Vaiva el gnü fingià là la visiun dals ans chi seguan? Legiand la versiun danaisa, inscuntr eu a BAMBI darcheu sco uffant. La vita aint il god es plaina dad inscunters cun cuortas communicaziuns e bajöz, mettain sco cha’ls intellectuals faivan aint ils cafels a Vienna, i nu va per bler, minchün va sia via ed ha seis pissers. Al pitschen BAMBI nu dan ne la mamma ne il chavriöl vegl e sabi ingüns cussagls, «que gnarast a verer svess», ün cussagl chi fess eir bain a la pedagogia chi craja da stuvair dar la sabgentscha als uffants cul sdun. I vain il di da la chatscha, e qua as vezza tuot ils purtrets sgrischaivels chi’ns spordscha hoz minchadi la televisiun, la leivra sto murir, ma BAMBI nu’s lascha far impreschiun da seis lamentar. Da far attenziun speciala as sto cur cha quel monster cun trais chammas as fa viv, cur ch’el doza la terza ed i vain ad üna chanunada. Da’s far ami cun el es privlus, que ha stuvü badair Gobo chi davo üna ferida ed ün trategnimaint in üna chasa es darcheu tuornà aint il god, be lodavaglias per ils umans: Pac plü tard es el chi vaiva pers la temma, svess gnü victima. BAMBI muossa üna vita chi sto as cumprovar sco individuala e gnir preparada per mincha situa­ziun. Gnanca Feline, l’amur dal giuven BAMBI nu til po esser cuffort ed agüd. Eir qua ün muossamaint evidaint i’ls ans da las persecuziuns e guerra. Id es stat ün lung viadi, fin cha BAMBI es rivà da tschella vart da la chavorgia, là inua ch’el es e sto restar sulet – e sabi. I sun casualitads chi furnischan – a nus chi legiain gugent cudeschs – il pavel litterar. Casualmaing cumpara üna traducziun in inglais, quella vain commentada aint il New Yorker, e qua sun duos chasas edituras danaisas, chi edeschan duos versiuns in danais. Pel muond tudais-ch es BAMBI amo adüna il kitsch romantic da Walt Disney. Per mai ün revair plain bellas algordanzas. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). El viva en Danemarc ed en Engiadina. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). El viva en Danemarc ed en Engiadina.

Davo bundant quatter ons ha Alice Kühne da Scuol surdat a Carina Cappellari il post da trenadra naziunala dals downhillers svizzers. RTR/FMR D’utuon 2018 vaiva Alice Kühne surtut – in ün pensum da lavur da 20% – il post sco trenadra naziunala da downhill da Lars Peyer. In quella disciplina es ella statta respunsabla pella squadra naziunala dals homens e da las duonnas. Al champiunadi mundial da la fin d'avuost a Les Gets in Frantscha es l’Engiadinaisa però statta per l’ultima jada in quista funcziun. In avegnir voul Alice Kühne metter seis focus amo daplü sülla psicologia. In quista funcziun e lavur resta ella eir fidela a Swiss Cycling, e po uschea lavurar in avegnir fich strettamaing cun atletas ed atlets. Quai però na be cun atletas ed atlets da downhill, dimpersè tanter oter eir cun sportistas e sportists da cross-country. Manà a Camille Balanche al titel Dürant ils bundant quatter onns sco trenadra naziunala ha Alice Kühne principalmaing pudü festagiar gronds success cun Camille Balanche dal chantun Neuchâtel. Da l’on 2020 es Camille Balanche dvantada a Leogang in Austria champiunessa mundiala illa disciplina downhill. Alice Kühne as regorda: «Il mumaint cha Camille ha guadagnà il champiunadi mundial, quai es stat alch ch’eu nu vess mai spettà. Quel mumaint es perquai sgür stat in quists quatter ons il plü emoziunal per mai.» Nouvas structuras pels giuvens Intant cha las duonnas han pudü festagiar ün o l’oter success, sun ils homens be illa sumbriva da l’elita internaziunala dal downhill. Istess es Alice Kühne optimista: «I’l Grischun esa sgür divers giuvens chi han adüna daplü interess, perquai cha nus vain a Cuoira ed a Lai buns parcs da downhill per trenar.» In seis temp sco trenadra naziunala s’ha ella eir ingaschada per manar inavant il sport d’elita dal downhill güst i’l sectur da juniors. Alice Kühne: «Eu n’ha improvà da dar üna nouva structura eir als atlets plü giuvens. Quai es tuot lavur davo las culissas chi nu’s vezza. Ma quai n’haja uossa pudü surdar a mia successura, uschè ch’ella po lavurar amo plü ferm culs giuvens.» Alice Kühne ha surdat las mastrinas a Carina Cappellari, oriunda da Walenstadt (SG). L’anteriura atleta es tanter oter dvantada trais jadas in seria champiunessa svizra da downhill (2017 fin 2019). Il post da Carina Cappellari chi ha 30 ons as nomna nouv trenadra naziunala MTB Gravity. Sper la disciplina downhill es Carina Cappellari eir respunsabla pellas disciplinas enduro e pumptrack. Alice Kühne da Scuol es statta dürant ils onns 2018-2022 trenadra da la squadra naziunala da downhill. Alice Kühne da Scuol es statta dürant ils onns 2018-2022 trenadra da la squadra naziunala da downhill.

Quist’eivna han lö a Berna ils SwissSkills 2022, la maestranza da las professiuns in Svizra. Da la partida sun eir 20 Grischunas e Grischuns. Ed in quella delegaziun es eir Riet Scandella da Müstair. El va cun optimissem a Berna – eir sch’el va in concurrenza in üna domena dominada da duonnas. El cugnuoscha fingià vaira bain la branscha da gastronomia e d’hotelleria: Riet Scandella (21) da Müstair. El ha nempe terminà d’incuort fingià seis seguond giarsunadi in quella branscha. Il prüm vaiva’l imprais cuschinunz i’l Ospidal d’Engiadin’Ota a Samedan. E be d’incuort ha’l fat ils examens finals sco specialist d’hotellaria (Hotelfachmann) in ün giarsunadi pro l’IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. E forsa pervi da si’experienza nu para Riet Scandella neir na dad esser ferm agità per ils SwissSkills chi cumainzan per el quist marcurdi. El disch: «Cler, eu sun superbi da pudair am partecipar, dad esser tanter las ot persunas da tuot la Svizra chi sun gnüdas tschernüdas per pudair ir a Berna. E natüralmaing fetscha meis pussibel da rivar suot ils prüms trais o perfin da guadagnar la concurrenza. Ma eu pigl sco chi vegn. Il bel es dad insomma pudair as partecipar.» Domena dominada da duonnas La scoula a Puntraschigna – ingio ch’el passainta dürant var 10 eivnas l’on sia scolaziun – ha intimà ad el ed a blers oters da s’annunzchar. Sün basa da lur annunzcha e davo ün discuors a Weggis davant üna runda d’experts vaja uossa per ot da seis manster als SwissSkills. Perquai cha specialist d’hotellaria es üna professiun fich variada, es la concurrenza a Berna eir cumbinada cun diversas lezchas. Riet Scandella stuvarà pulir e drizzar aint da nouv üna stanza d’hotel, el sto procurar per ün arrandschamaint da fluors, el sto cusir o nettiar metal ed oter plü. In sia concurrenza es el perfin l’unic hom, dasper set giuvnas. Per Riet Scandella nun es quai però inguotta da nouv: «Id es ün manster, ingio cha’ls homens sun oramai illa minorità. Dürant las eivnas da scoula sun var 200 giarsunas e giarsuns a Puntraschigna, e tanter tuot quellas persunas esa forsa tschinch homens.» Tuottüna es Riet Scandella da l’idea cha sia professiun saja eir adattada per homens: «Insè nun esa ingün problem – tschertas lavuors san duonnas far plü bain, otras van plü bain als homens.» Blera variaziun Però, che sun insomma las incumbenzas d’üna specialista o d’ün specialist d’hotellaria? Riet Scandella declera: «Vairamaing as poja dovrar a nus in tuot l’hotel: servir, far stanzas, a la recepziun, in cuschina etc. Id es ün manster fich varià. Sch’üna lavur vain lungurusa, possa guardar da far ün mumaint alch oter. Ed impustüt as poja eir viver oura üna tscherta creatività, per exaimpel cun preparar bel üna stanza o güsta eir cun elemaints decorativs o cun fluors.» Ma Riet Scandella cugnuoscha eir – e quai fingià daspö seis temp sco cuschinunz – ils dischavantags illa branscha. «Meis collegas as dumondan schon minchatant perche ch’eu n’haja da lavurar tant la fin d’eivna», quinta’l ed agiundscha: «Eir il temp da lavur es minchatant vaira irregular, la bunura bod o la saira tard.» E tuottüna daja tenor el daplü avantags: «Id es simplamaing üna fich bella lavur, fich variada, ingio chi’s vain eir in contact cun glieud. La lavur suot squitsch nu’m fa fadia, quai n’haja fingià imprais in meis giarsunadi in cuschina. Ed in connex cun lavurar la fin d’eivna: per la paja n’haja liber quels dis cha’ls oters han da lavurar ed ingio cha p.ex. las butias sun adüna avertas!» Aint il modus d’examen Per Berna nu s’ha Riet Scandella preparà in möd plü special. «Eu n’ha fat be d’incuort meis examens finals, uschè ch’eu sun amo aint il modus d’examen e tuot la materia es fich preschainta. Per l’otra suna ingaschà in ün hotel da tschinch stailas superior, ingio cha las premissas sun idealas – i’s sto lavurar fich precis e net. Eir quai es sgüra ün avantag pella concurrenza. E lura vaina eir tschüf ouravant il program detaglià per Berna cun tuot las lavuors, uschè cha nus savain vaira precis che chi’ns spetta.» Il particular vi da la concurrenza dals specialists d’hotellaria sun las differentas lavuors cha’ls partecipants han da realisar: cusir, far oura cul fier, far üna decoraziun da fluors. Tanter oter ston els eir preparar üna stanza tenor ün tema. Perquai sto Riet Scandella organisar amo ün pitschen transport da l’Engiadina fin giò Berna: «Per pudair drizzar aint la stanza tenor ün o tschel tema, douvra natüralmaing alch material – sainza quel dessa ün vaira stress infra il cuort temp chi sta a disposiziun.» Ed eir pro la decoraziun da fluors s’ha Riet Scandella amo laschà dar ün o tschel tip d’ün florist a San Murezzan. Na plü imprender ün tempet La concurrenza dals specialists d’hotellaria es organisada cun ün quartfinal, ün mezfinal ed il final. Scha tuot va bain, füss Riet Scandella dimena in concurrenza dürant trais dis a Berna – quai ch’el spera natüralmaing. – E lura? Che fa el davo ils SwissSkills? Riet Scandella disch: «Il prüm suna lura üna jada cuntaint cha tuot il squitsch sarà passà, davo tuot ils examens da giarsunadi ed uossa eir amo ils SwissSkills. Eu m’allegr da nu stuvair imprender per ün temp.» El restarà in mincha cas ingaschà in seis lö da giarsunadi aint il IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. Ma a lunga vista vess Riet Scandella, chi’d es dal rest eir president da la società Giuventüna Müstair, eir amo ün’o tschella bun’idea: «Ün’idea a lunga vista füss da far ils cuors per gnir sanitari da salvamaint, ün uschedit ‹Rettungssanitäter›. E forsa chi’s dà eir üna jada üna pussibilità per tuornar professiunalmaing a Müstair. Chi sa?» Ma il prüm da tuot, amo avant co insomma ir a Berna als SwissSkills, ha Riet Scandella da trar aint chamischa. Sur la fin d’eivna ha’l nempe amo gnü da lavurar i’l hotel da seis patrun. Cuort e bön data da naschentscha: 5 da gün 2001 lö d’abitar: Müstair via professiunala: cuschinunz e specialist d’hotellaria hobis: president da la Giuventüna Müstair, far fotografias, ir culs skis Ils SwissSkills 2022 Dals 7 fin als 11 da settember 2022 han lö a Berna ils SwissSkills, il champiunadi svizzer da las professiuns. In tuot as partecipeschan passa 1000 giuvenils. Els as masüran in 85 differents mansters e cumbattan per ils titels da champiuns svizzers. Ils SwissSkills s’han sviluppats ad ün’occurrenza chi attira ün grond public. Ils organisaturs fan quint quist on cun var 120 000 aspettaturas ed aspettaturs – tanter oter confamiliars e bleras classas da scoula. ll punct culminant es la premiaziun in sonda saira. Pro üna part dals mansters daja eir güsta üna qualificaziun per ils EuroSkills 2023 a Danzig (POL) o per ils WorldSkills 2024 a Lyon (FR). Da la partida a Berna sun eir 20 Grischunas e Grischuns e tanter quels eir divers Engiadinais: Alissa Badertscher da Samedan, recepziun d’hotel, Naibi Giuliana Duttweiler da Samedan, recepziun d’hotel, Riet Scandella da Müstair, specialist d’hotellaria e Gian Andri Stricker da Sent, paur. (cdm/dat) In viadi da Müstair vers Berna In marcurdi vegna serius per Riet Scandella (21) da Müstair. Lura cumainza per el la concurrenza al champiunadi da professiuns SwissSkills a Berna. El lavura actualmaing aint il IN LAIN Hotel Cadonau a Brail, ingio ch’el ha terminà be d’incuort seis giarsunadi sco specialist d’hotellaria. Quist’eivna as po el masürar cun o cunter set collegas da sia professiun. Seis manster es insè üna domena cun bleras duonnas, ils homens sun plütost l’excepziun. Uschè sarà Riet Scandella eir l’unic hom in sia categoria da manster. Ma quai nu til disturba ed el es optimistic pella gara. Avant co gnir specialist d’hotellaria vaiva Riet Scandella eir fingià fat ün prüm giarsunadi sco cuschinunz i’l Ospidal d’Engiadin’Ota a Samedan. El cugnuoscha dimena fingià dret bain la branscha da gastronomia e d’hotels. (fmr/dat) Riet Scandella da Müstair lavura sco specialist d’hotellaria aint il IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. El as partecipescha quista fin d’eivna al champiunadi dals SwissSkills a Berna. Riet Scandella da Müstair lavura sco specialist d’hotellaria aint il IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. El as partecipescha quista fin d’eivna al champiunadi dals SwissSkills a Berna. Riet Scandella da Müstair lavura sco specialist d’hotellaria aint il IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. El as partecipescha quista fin d’eivna al champiunadi dals SwissSkills a Berna. Riet Scandella da Müstair lavura sco specialist d’hotellaria aint il IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. El as partecipescha quista fin d’eivna al champiunadi dals SwissSkills a Berna. Riet Scandella da Müstair lavura sco specialist d’hotellaria aint il IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. El as partecipescha quista fin d’eivna al champiunadi dals SwissSkills a Berna. Riet Scandella da Müstair lavura sco specialist d’hotellaria aint il IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. El as partecipescha quista fin d’eivna al champiunadi dals SwissSkills a Berna.

Minchatant vegna avant chi’s visita ün arrandschamaint e chi s’ha il sentimaint cha tal nu stess avair ingüna finischun. A mai es quai capità be d’incuort. E na be concerts van a fin, dimpersè eir la carriera da la Hanneli-Musig: Davo 20 ons as rechattan ils ses musicants da quista fuormaziun sün turnea da cumgià tras la Svizra. Ed els han fat clingiar lur instrumaints ün venderdi saira d’avuost illa baselgia da San Niclà. Cun lur ottavel program – ed uschea eir lur ultim – han els preschantà ils plü cuntschaints e populars sots our da la collecziun da la musica populara ramassada da Hanny Christen. Il viadi da la Hanneli-Musig maina in 30 lös e quai da Kirchberg fin a Samedan, da la cuntschainta Tonhalle a Turich fin illa baselgia da San Niclà. Avant 30 ons s’haja scuvert la collecziun da sots populars da Hanny Christen. Ed il nouv disc cumpact cuntegna 30 sots populars. Ils ses musicants han laschà clingiar las melodias frais-chamaing ed in ün möd natüral. Ritems, svelts e plans, sun gnüts sunats cun gronda precisiun. Na be las melodias sun specialas, dimpersè eir la cumbinaziun dals instrumaints es insolita. Sper ils instrumaints tradiziunals sco la clarinetta, l’orgel da man e’l gïun as doda eir ils clings da gïa, saxofon, tamburin o lura quels dal cello e da la bratscha. Dani Häusler, Fränggi Gehrig, Johannes Schmid-Kunz, Ueli Mooser, Peter Gisler e Fabian Müller: Als ses musicants esa reuschi da dar inavant al public il plaschair ch’els han da sunar las melodias da Hanny Christen o tocs populars da la regiun. In mincha cas esa greiv da star salda. E varamaing: Esa proebi da ballar in üna baselgia, sco quella da San Niclà? Chi chi nu less mancantar la turnea da concerts da la Hanneli-Musig, quel o quella ha amo plüssas occasiuns da visitar ün concert da lur turnea da cumgià. Ils detagls sün www.hannelimusig.ch. Annatina Filli è stada divers onns redactura da la anr/FMR. Ussa lavura ella libramain per la redacziun. La Hanneli-Musig ha concertà ün venderdi saira d'avuost illa baselgia da San Niclà.

Cun far uorden m’es gnü per mans il cudesch da l’autur zürigais Jakob Christoph Heer (1859–1925) cul titel Der König der Bernina, ün roman, na istoric, ma tant plü patriotic. «Die Bernina» nun es üna maschina da cusir, sco chi’s pudess crajer sainza verer la fotografia in alb e nair sülla cuverta. Quella muossa il Piz Bernina in sia majestà suot ün tschêl serain d’ün azur azurezzas. Il roman quinta dal chatschader Gian Marchet Colani ed es ambientà in Engiadin’Ota dal temp da Napuliun e dal general Lecourbe in Engiadina e da lur battostas culs Austriacs. Ma Gian Marchet Colani nun ha nom Gian Marchet Colani, el ha nom Markus Paltram e vain titulà sco «der Camogasker», glieud ün pa misteriusa cun duns müravglius. Da manster es Paltram armaröl, sco Colani, ed eir el es il spavent da tuot la sulvaschina, impustüt dals chamuotschs. Üna legenda d’ün chatschader. L’autur zürigais savarà perche ch’el ha dat il nom Paltram. La duonna ch’el ama ha nom Cilgia «gesprochen Zilschja» Premont. Ils noms sun precis uschè rumantschs sco chi fa dabsögn per chi sajan esters avuonda e listess na massa esters per ögls e boccas alemannicas. Güsta dret. Eu nu less uossa quintar l’istorgia da quist roman. Blerant lessa render attent cha quist roman da materia engiadinaisa e da taimpra alpina ha fuormà la basa per ün «Hoamatfilm» dad Alfred Lehner da l’on 1957, üna co-producziun austriaca-svizra. Eu n’ha vis quist film avant ons. Üna sequenza m’es restada adimmaint. I’s vezza la s-chala barocca da la Chesa Planta da Zuoz chi vaiva furni il rom pel teater sün plazza «Ils frers Travers» dad Artur Caflisch. La camera va sü da s-chala e no davo. I’s riva la porta barocca. Ma dadaint porta nun es il sulèr cun vout. Na, ün’ustaria, cun homens cun chotschas da chürom e chamischas quadrigliadas chi’s dispittan in lur s-chet linguach tirolais e stan sü cun cheus cotschens cha’ls magöls da biera sclingian e stiran oura chommas da las stabellas per tillas dovrar per dar giò pella sdratscha austriaca impustüt a Paltram. La servunzas in lur costüms dirndelescs mettan lur bachers, magöls e sanins a la sgüra e prouvan da metter pasch e da calmar la situaziun cun buns pleds. Eu nu m’algord, schi’d es gratià. Eu n’ha let inclur cha giuventüm engiadinaisa chi’s tratgnaiva a Turich per motivs da scolaziun dal 1957 d’eiran its a kino, ma nimia per verer il film, ma be per impedir la projecziun. Varguogna gronda. Che varana gnü? Bain bê chi han fat ün film in Engiadina. Be ün pa maniera e patriotissem! Forsa cha quista producziun austro-helvetica d’eira massa ouravant a seis temp na amo madür per camarieras odiernas vestidas in dirndls da fantasia. I nu’s mangla gnanca ir sur cunfin per acquistar tals costüms. Els sun vnals eir da nossas varts. Sco dal rest eir l’outfit per lur chatschaders marca alpenländisch. Las camarieras sun adüna fich amiaivlas, perfin scharmantas e fan bain lur lavur. Ellas meritan nossa stima ed ün bel «tringeld». Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz.

Fin a 4000 autos passan il tunnel Munt La Schera dürant il di illa stagiun d’inviern. Il resultat sun colonnas sül Pass dal Fuorn ed in direcziun Martina. Thommy Cantoni, vicepresident dal cumün da Livigno, ha orientà a la FMR davart lur propostas e masüras per gnir a fin cun la problematica. Daspö passa desch ons spordscha Livigno al principi ed a la fin da la stagiun d’inviern la promoziun «Free Skipass». Cun quella han giasts – cun üna reservaziun cun daplü co quatter nots – la pussibilità da survgnir il bigliet pels implants da skis gratuitamaing. Quista sporta vala illas prümas duos eivnas da december ed illas ultimas duos eivnas d’avrigl. Da quista promoziun profitan impustüt giasts da l’Europa da l’ost e dals pajais da Benelux. Livigno spordscha quist’offerta per prolungar la stagiun d’inviern. Eir destinaziuns i’l Tirol u in Engiadina spordschan üna simila promoziun. L’on passà – dürant la seguonda fin d’eivna da la sporta da bigliets gratuits in december – haja dat ün caos da trafic. Tanter oter causa naiv süllas autostradas austriacas. I’l Mas-chalch actual, la gazettina ufficiala dal Cumün da Val Müstair, esa scrit cha passa 2500 autos s’hajan rechattats als 11 december 2022 al listess mumaint sül traget tanter il Pass dal Fuorn e Martina. In seguit ha la lingia da l’Auto da Posta gnü 3 uras retard – e quai güsta eir amo pro l’introducziun da la sporta «ÖV-inklusive». Ün parkegi d’aspet ad Ovaspin, chi dess calmar la situaziun da traffic, nu basta plü cun quistas massas d’autos – perquai douvra ulteriuras disposiziuns. Als 3 december 2022 cumainzan darcheu las eivnas dal «Free Skipass» a Livigno e’ls partenaris invouts han decis diversas masüras per evitar üna situaziun da trafic sco l’on passà. Sportas attractivas Ils partenaris invouts – las Ouvras Electricas Engiadina SA (OEE), la Viafier retica, l’Auto da Posta, la Polizia chantunala e’ls cumüns da Livigno, Val Müstair, Zernez – han decis da metter ad ir per quista stagiun d’inviern avis digitals a la sortida dal Tunnel dal Vereina sco eir a Zernez. Uschè pudessan manaschunzas e manaschunzs, chi lessan ir illa Val Müstair, in cas da colonna decider ad ura sch’els vöglian tour il traget sur il Pass dal Resia. Eir il cumün da Livigno prouva cun diversas sportas attractivas da sforzar als giasts da gnir obain in venderdi o lura in dumengia. «Quista masüra vaina fingià introdüt dal 2019. L’on passà vaina ragiunt cha plü o main la mità dals giasts riva in sonda e 25% in venderdi sco eir in dumengia», disch Thommy Cantoni, vicepresident dal commune di Livigno cul dicasteri trafic e transport. Propostas vegnan evaluadas Per evitar situaziuns da trafic sco i’l december passà, ha il cumün da Livigno eir fat diversas propostas a las OEE, chi’d es in possess dal tunnel Munt La Schera. «Üna gronda part da las colonnas vain chaschunada causa l’andamaint cun cumprar il bigliet pel tunnel. Pajar as poja quel be cun carta e’l cuort discuors sco eir l’inserir il pled d’clav douvra massa bler temp», disch Thommy Cantoni. Perquai ha il cumün da Livigno proponü a las OEE ch’els mettessan a disposiziun agen persunal a Zernez ed ad Ova Spin. Quist persunal vendess lura là ils bigliets pel tunnel online. «Uschè rivessan ils giasts fingià cul bigliet al tunnel ed uschè as pudessa guadagnar temp», declera Thommy Cantoni. Ün ulteriura proposta dals Livignascs füss da metter ad ir ün nouv sistem pels bigliets, chi legess automaticamaing ils numers dals autos. Cun üna reservaziun online – e cun avair indichà il numer ouravant – pudessan ils giasts lura entrar i’l tunnel sainza avair contact cun persunal. Tenor il vicepresident da Livigno vegnan quistas propostas uossa evaluadas da las OEE. Thommy Cantoni manzuna eir, cha Livigno saja in trattativas cun la Viafier retica e l’Auto da Posta per attachar Livigno vi da la rait da trafic public grischuna. «Ed in ün prossem pass füss üna colliaziun cun ün tunnel tanter la Val Müstair/Vnuost e Bormio üna buna soluziun persistenta», disch Thommy Cantoni. Na be Livigno, eir otras destinaziuns Il trafic sül Pass dal Fuorn nu saja però be drizzà da ed in direcziun Livigno. Eir giasts da las ulteriuras destinaziuns da vacanzas illas Alps reticas talianas fetschan adöver dal tunnel, uschè Thommy Cantoni. El fa quint cha bundant 60% dals giasts resta a Livigno e cha’l rest viagia lura inavant. «Il tunnel Munt La Schera es dürant l’inviern üna da las unicas colliaziuns tanter la Vuclina/Lombardia e l’Europa dal nord. Il Pass dal Stelvio, dal Spligia sco eir la Forcola di Livigno sun serrats», declera Thommy Cantoni. Tenor il vicepresident s’haja ils plü blers giasts a Livigno dürant Nadal e dürant il carneval in favrer – l’on passà sun dürant ün di extraordinar in favrer passats var 4000 autos il tunnel. Thommy Cantoni disch: «Dürant las eivnas da ‘Free Skipass’ vaina però be la mità dals giasts. Quella seguonda fin d’eivna in december l’on passà – cur cha ha dat il caos da trafic – sun rivats be 2000 autos a Livigno.» Al tunnel Munt la Schera daja d’inviern adüna darcheu colonnas – l’andamaint cun cumprar il bigliet drouva bler temp. Al tunnel Munt la Schera daja d’inviern adüna darcheu colonnas – l’andamaint cun cumprar il bigliet drouva bler temp.

In october va in funcziun l’ouvra da cunfin GKI (Gemeinschaftskraftwerk Inn) dadour Martina. Cun quai as serra il rinch dad üna lung’istorgia illa fabrica d’ouvras idraulicas in Engiadina. Quist’ouvra va perfin vi da la rait in ün mumaint ideal – in temps d’üna pussibla mancanza d’energia. In mardi ha la GKI dat ün’ultima invista illas lavuors ad Ovella, avant co chi va liber. El es cuntaint – Johann Herdina, il mainagestiun dal GKI (Gemeinschaftskraftwerk Inn). El es cuntaint perquai cha l’ouvra da cunfin dadour Martin va finalmaing vi da la rait. Ed el es cuntaint cha quai capita amo avant quist inviern. «Ma insè füssa stat amo plü cuntaint, scha l’ouvra füss ida in funcziun avant duos ons», ha dit Johann Herdina in mardi in occasiun dad üna visita oculara per las medias pro l’implant Ovella in vicinanza dal cunfin svizzer-austriac. Ed el ha resümà: «Id es stat üna lavur da fabrica dad ot ons chi’d es statta colliada eir cun difficultats.» Güsta pro la serra ad Ovella s’haja gnü grondas sfidas geologicas e stuvü francar tanter oter il grip cun grondas ancras. Quai ha procurà per cuosts implü ed eir per ün retard da duos ons. L’ultim s-chalin engiadinais Ma uossa vaja liber, previsiblamaing vers la fin d’october. Ad Ovella, amo sün territori svizzer, vain tutta l’aua da l’En, da là vain ella manada in üna gallaria da 23 km fin illa centrala a Prutz (A) e turbinada là in duos turbinas. Producziun in ün on: var 440 uras gigawatt. Quai cor­respuonda circa ad ün terz da la producziun annuala da las Ouvras electricas d’Engiadina SA (OEE). Ma las ouvras engiadinaisas pon retrar be var ün set­tavel da la forza prodotta dal GKI. L’ouvra cumünaivla tocca be cun 14% als «Engiadinais». Il rest tocca als Austriacs, nempe a la Tiwag AG (Tiroler Wasserkraft AG). Quai es il plü grond producent d’energia i’l Land Tirol, e l’impraisa tocca per 100% a quel. O culs pleds da Johann Herdina: «La Tiwag tocca a tuot ils Tirolais e las Tirolaisas.» Da S-chanf fin a Prutz in gallaria Insè – guardà istoricamaing – esa l’ultim s-chalin, ingio cha l’En engiadinais vain sfrüttà per prodüer electricità. Fingià i’ls ons 1950, avant co metter in movimaint ün unic bagger, cur chi’s dispittaiva amo per ouvras idraulicas in Engiadina, as vaiva eir tut in mera quist implant sur cunfin. Ün guot da l’En chi vain inchaschà a S-chanf, pudess uossa gnir manà tras üna gallaria ad Ova Spin (Spöl), da là gnir pumpà sü aint il Lai da Livigno, lura schmachà tras büschens fin a Pradella, ­inavant tras la gallaria fin a Martina ed uossa – a partir da quist utuon – pudess quel guot da S-chanf eir amo far il quart viadi tras büschens fin illa centrala giò Prutz. Il guot d’aua vezza dimena be pacs mumaints il tschêl blau d’Engiadina. Ün batschigl a favur da l’En Pro quist ultim s-chalin es il fabricat ad Ovella insè stat l’ouvra-clav. D’üna vart as tratta bain be d’üna «simpla» serra chi stagna inaint l’aua da l’En sün üna ­lunghezza da 2,8 km un ün volüm da 500 000 m³. Quai nun es enorm bler e quell’aua nu serva gnanca per prodüer forza. Johann Herdina ha declerà: «Quell’aua stagnada serva be per regular l’aua irregulara chi dà causa la producziun electrica da noss amis svizzers.» Manajadas sun las ouvras da la OEE tanter S-chanf e Martina. L’uschenomnà «Schwall und Sunk» po gnir regulà uossa cul batschigl dad Ovella – e la dotaziun d’aua restanta po gnir resguardada tenor las prescripziuns. Perquai es quist implant eir gnü sustgnü substanzialmaing da las instanzas per l’ambiant da la Confederaziun. L’aua restanta ad Ovella vain dal rest eir amo turbinada e contribuischa uschè a var 2% da la ­producziun da l’on da l’inter s-chalin tanter Martina e Prutz. Ils peschs van sur cunfin Integrada i’l indriz ad Ovella es eir üna ­s-chala da peschs vaira impreschiunanta: Quella sto superar – in var 180 pitschens batschigls – la differenza d’otezza da var 15 meters e sto s’adattar al different spejel d’otezza i’l batschigl. Il mainagestiun da la GKI ha dit perquai in mardi cun ün surrier: «Ils peschs rivan uossa sainza difficultats sur cunfin.» Resguardond quistas masüras ecologicas cha la GKI ha realisà pro la fabrica as poja dumandar, scha’ls peschs nun han gnü furtüna cha l’ouvra es gnüda fabrichada uossa – e na avant 50 ons. Johann ­Herdina: «Schi, quai as po dir uschè. Ma quai es eir ün problem hozindi, cha ­nouvas ouvras ston e voulan resguardar las prescripziuns ecologicas. Ma i renda plü difficil investiziuns sco quista.» Id es ün tschögn dal mainagestiun in vista a prosmas inve­stiziuns da la Tiwag. Il prossem s-chalin dadour Prutz es nempe fingià in discussiun. Cifras dal GKI Lunghezza gallaria: 23 km Prestaziun: 89 megawatt Producziun/on: 440 uras gigawatt Partecipaziun: Tiwag AG (86%) ed OEE (14%) Cuosts totals: 620 milliuns euros S-chala da peschs: var 180 batschigls L’ultim s-chalin engiadinais In pacas eivnas – vers la fin d’october – va in funcziun l’ouvra idraulica dal GKI (Gemeinschaftskraftwerk Inn) dadour Martina in Engiadina Bassa. L’ouvra va vi da la rait in ün bun mumaint, in vista ad üna mancanza pussibla d’energia in Europa. L’implant dal GKI prodüa 440 uras gigawatt forza electrica l’on grazia a l’aua da l’En chi va tras üna gallaria da 23 km sur il cunfin svizzer-austriac e chi vain turbinada illa centrala a Prutz (A). Dürant ot ons es l’ouvra gnüda fabrichada da las duos grondas impraisas idraulicas dad üna e da tschella vart dal cunfin: las Ouvras electricas d’Engiadina SA (OEE) e da la Tiroler Wasserkraft AG (Tiwag) – cun sustegn finanzial considerabel eir da la Confederaziun. Ils cuosts totals: 620 milliuns euros. (fmr/dat) La serra ad Ovella dadour Martina, ingio cha l’aua da l’En vain stagnada ün’ultima jada per gnir turbinada a Prutz. L’implant da serra ad Ovella, sün territori svizzer, stagna inaint l’En sün üna lunghezza da var 2,8 km. A schnestra as rechatta il grond indriz da la s-chala da peschs. L’aua da l’En vain manada a partir d’october tras üna gallaria dad 23 km lunghezza fin illa centrala a Prutz (A). Üna gronda s-chala da peschs - cun var 180 differents batschigls - pissera cha'ls peschs possan passar l'En pro l'implant Ovella. Il mainagestiun dal GKI (Gemeinschaftskraftwerk Inn), Johann Herdina, davant la serra ad Ovella. Il grip sur l'implant ad Ovella ha stuvü gnir francà cun grondas ancas da beton. L'implant idroelectric ad Ovella, tanter Martin ed il cunfin austriac. Da quia davent vain manada üna part da l'aua da l'En in ün büschen fin illa centrala a Prutz (A). L'implant idroelectric ad Ovella, tanter Martin ed il cunfin austriac. Da quia davent vain manada üna part da l'aua da l'En in ün büschen fin illa centrala a Prutz (A). La serra ad Ovella chi stagna inaint l'aua da l'En per regular tanter oter il quantum aua chi cula inavant vers l'Austria.

Illa not da dumengia sün lündeschdi passà haja dat trais infracziuns a Scuol. Sco cha la Polizia chantunala scriva in üna comunicaziun, han els pudü arrestar amo al listess di ün culpabel suspettà. Il delinquent presümabel – ün hom talian da 30 ons – ha commiss ils delicts in dumengia dürant la bunura bod. El es ruot aint cun forza in ün hotel ed in üna butia da sport. Implü es el eir rivà d’entrar in üna bar. L’hom ha involà munaida bluotta, apparats tecnics ed artichels da sport illa valur da plüs milli francs. Eir il don material vain calculà cun plüs milli francs, sco cha la Polizia chantunala scriva. Insembel cun la procura publica ha la polizia amo al listess di cumanzà cullas retscherchas ed ha quel di amo pudü arrestar il delinquent presümabel. (cdm/fmr) Davo trais infracziuns a Scuol in dumengia passada, ha la polizia pudü arrestar ün delinquent presümabel.

L’artist Pascal Lampert ha installà fingià daspö duos ons üna «fanestrina da video» in ün’anteriura cabina da telefon da la posta a Sta.Maria. Actualmaing vegnan muossats videos d’artistas ed artists da l’Ucraina. Ün meglder lö per expuoner art in Val Müstair nu daraja: la veglia cabina da telefon immez Sta.Maria pro l’anteriura posta – ingio chi’d es uossa be amo üna fermativa da posta. Ün bun lö per art Ma precis quia as cruschan il Pass dal Fuorn ed il Pass da l’Umbrail, d’instà esa suvent bravamaing trafic e blera glieud spetta qua a gnir l’auto da posta. E precis quia ha l’artist indigen Pascal Lampert transfuormà la veglia cabina da telefon in üna «fanestrina da video». El muossa qua in üna sort «cuccar» (Guckkasten) regularmaing videos d’art tras la fanestra da la cabina – saja ouvras dad amias ed amis artists o lura eir aignas lavuors. «A mai para quista cabina propi ün bun lö per expuoner videos d’art – blera glieud ha da spettar quia», disch Pascal Lampert. El svess fa suvent lavuors artistic-perfuormativas i’l spazi public ed es gnü onurà perquai l’on passà cul premi da l’Uniun grischuna d’art. Duos serias da l’Ucraina Actualmaing muossa Pascal Lampert in sia «fanestrina da video» ouvras dad artistas ed artists da l’Ucraina. Sia motaziun: «Render visibel las ouvras dad artistas ed artists da quist pajais in guerra.» Tanter avuost e settember as vezza a Sta.Maria quatter prümas ouvras. In settember fin october daja lura üna seguonda seria cun lavuors ucrainaisas. Quistas duos serias sun organisadas in collavuraziun cun la «Videocity Basel». Quai es üna rait chi curatescha ouvras d’art da video. «Videocity» ha bain seis sez a Basilea, ha però colliaziuns cun artistas ed artists in tuot il muond. Pel mumaint s’ha la curatura da «Videocity Basel», Andrea Domesle, impustüt ingaschada per ouvras da l’Ucraina. Las lavuors chi sun uossa expostas a Sta.Maria sun eir fingià gnüdas muossadas otramaing in Svizra. Pascal Lampert disch in quel connex: «Id es simplamaing important cha las lavuors ucrainaisas vegnan muossadas in quist temp.» Ultra da quai tschercha «Videocity» eir adüna sustegn finanzial per pussibilitar talas lavuors ed exposiziuns. Monumaints e pussanza Las installaziuns da video chi’s vezza al mumaint a Sta.Maria stan suot il titel «Augen/Blick Ukraine I». I’s tratta da lavuors da Yana Bachynska, Olia Fedorova, Alina Kleytman e dal duo artistic Copa & Sordes. In quist temp da guerra in Ucraina fa forsa güsta la lavur da Yana Bachynska impreschiun: üna persuna chamina in cità da statua a statua e püffa sü per quels monumaints chi manifesteschan pussanza politica, militara o religiusa. I sun monumaints d’ün temp passà chi nun han da chefar insè inguotta cul preschaint, ingio cha la persuna as mouva laint. E tuottüna suna qua, las statuas e las pussanzas. Ils videos illa «fanestrina da video» as poja guardar a Sta.Maria pro la fermativa da la posta mincha di da las 06.30 fin a las 23.00. La prüma seria da videos vain muossada fin la fin da settember, la seguonda seria segua lura in october e november. Pro la cruschada da las vias dal Pass da l’Umbrail e dal Fuorn, aint il edifizi da l’anteriura posta da Sta.Maria, as poja cuccar aint da la «fanestrina da video». Üna da las lavuors ucrainaisas chi vegnan muossadas al mumaint a Sta.Maria: «I’m sick and tired of you» da Yana Bachynska (2018). Pro la cruschada da las vias dal Pass da l’Umbrail e dal Fuorn, aint il edifizi da l’anteriura posta da Sta.Maria, as poja cuccar aint da la «fanestrina da video».

In lündeschdi passà s’ha radunada blera glieud illa baselgia refuormada San Bastian da Zernez ad ün cult divin per as algordar a l’incendi tragic. Il ravarenda Ernst Oberli ha orientà davart il fö desastrus d’avant 150 ons. Avant 150 ons, ils 5 da settember 1872, es üna gronda part dal cumün da Zernez dvantà victima d’ün incendi desastrus. Il fö schnuaivel ha devastà la gronda part dal cumün. 117 da 157 chasas d’abitar sun quel di arsas giò ed implü eir 108 stallas cun tablats. Il ravarenda Ernst Oberli ha quintà davart l’evenimaint da quel di : «Als 5 da settember d’eiran duos homens prominents da Zernez a chatscha, Andrea Bezzola ed Otto Guidon . Ils duos amis as rechattaivan dadour chamonna ed han observà quella saira ün tschêl tuot cotschen ed han cret chi saja la glüm dal nord. In mincha cass nu s’han els imaginats la causa fatala dal tschêl cotschen. Pro lur retuorn han els lura viss lur cumün in tschendra. Cun ögls plain larmas han els istess gnü ün tschert surleivg, cur chi han dudi la nouva cha tuot ils abitants sajan amo in vita.» Els nun han dat sü la spranza e s’han decis da ramassar raps per la reconstrucziun da lur lö d’patria. Oberli s’a dumandà dingionder han il duos amis chattà las forzas, il curaschi e l’ardur. D’ingionder es gnü il fö intern per lur ingaschamaint spontan. Pro la refacziun dal cumün han bleras chasas survgni ün tet plat chi algorda a l’incendi d’avant 150 ons. Cult divin da commemoraziun Lündeschdi passà vers saira, culs sains da stuorn, sun ils partecipants chaminats vers baselgia per s’algordar ad ün di desastrus cha’ls perdavants chi vivaivan quella jada a Zernez, nun es mai plü i in schmanchanza. Ün di chi ha provochà bleras larmas, gronds pissers ed intschertezzas. Ed uschè s’han eir ils partecipants s’algordà ad ün di disgrazchà e s’han radunats ad ün cult divin da commemoraziun. Ils preschaints sun gnüts salüdats culs suns da l’orgel da baselgia ed Oberli s’ha algordà al di chi ha manà a Zernez tristezza e devastaziun. Tanteraint corals cha la glieud ha chantà cun verva adattats a prelecziun our da differents evangelics. Ed adüna darcheu ils pleds dal ravarenda chi han pisserà per mumaints commovaints. Vi d’üna taila gnivan projezadas fotografias chi suotastrichaivan ils pleds dad Oberli e daivan üna survista trista da la devastaziun dals 5 da settember 1872. Pacs han bandunà la baselgia sainza ün pitschen o eir ün grond caccun aint il culöz. Culs sains da stuorn sun els its a chasa cun cheu bass mo adüna cullas fotografias e culs pleds dal ravarenda preschaints. Dürant 15 minutas d’eira serrada la via tras Zernez per s’algordar da l’incendi desastrus. Quista fotografia our da l’archiv da Rudolf Grass muossa la tragica. Il ravarenda Ernst Oberli ha s’algordà a l'incendi desastrus. Davent da la plazza da baselgia as vezza bleras chasas cun tets plats. La squitta da pumpiers da Zernez dal 1795. Il fö da Zernez (fmr/bcs) In lündeschdi passà ha gnü lö illa baselgia refuormada a Zernez ün cult divin per as regordar da l’incendi desastrus dal fö d’avant 150 ons. Als 5 da settember 1872 ha ün fö schnuaivel devastà la gronda part dal cumün da Zernez. 117 da 157 chasas d’abitar sun idas in flommas ed eir 108 stallas cun tablats. Ün di desastrus cha’ls perdavans chi han vivü quella jada a Zernez nun han mai invlidà. Ils preschaints al cult divin da lündeschdi passà s’han allgordats a quel di tragic ed il ravarenda Ernst Oberli ha orientà davart quel di cun üna liturgia e pregia in lingua rumantscha.

La seguond’etappa da la renovaziun ed amplificaziun da la lingia d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt es in plaina vigur. Swissgrid ha l’intenziun da tour in funcziun la lingia cun lunghezza da 50 kilometers a la fin da l’on. Pussibel es quai be cun blers lavuraints ed ün mantun da material. Id es bod sco pro’l la Tuor d’Eiffel. Eir las 127 püttas d’atschal da la lingia d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt Chamues-ch douvran üna vernisch da protecziun. Fin 70 lavuraints pittüran a man las parts da las püttas chi sun fingià montadas e chi han fingià sü üna culur da basa. As miss in sua e sgürats cun chaplina, pinel e sadellas da culur lavurna sün otezzas da fin 80 meters. In tuot pittürna üna surfatscha da var 100 000 meters quadrats e douvran per far quai 30 tonnas culur chi protegia cunter corrosiun. Quai disch il manader da proget da la Swissgrid Robert Widmer pro üna visita dal plazzal da lavur in mardi i’l territori Selva pro Zernez. Quella prüm’etappa chi s’ha cumanzà l’on passà tanter Zernez e La Punt es plü o main terminada ed eir las lavuors da pittürar dessan gnir a fin prosmamaing. Culla furniziun da las parts in atschal per rimplazzar las püttas existentas ha cumanzà in favrer la seguonda etappa da Zernez a Scuol Pradella. E quellas lavuors sun uossa sco chi’s vezza in plaina vigur. Puncts culurits ot sur il terrain Üna squadra da lavuraints – da suotinsü as vezza ad els be sco puncts culurits vi da la pütta – es güsta landervia a tschüffer ün elemaint d’atschal ch’ün grü aposta ha dozà sü, til metter illa dretta posiziun e til scrauvgiar vi da las parts da la pütta chi sun fingià montadas. Quai plascha a Robert Widmer: «Qua lavura ün team chi sa precis che cha minchün ha da far. E damain chi vain sbrai intuorn e meglder e plü sgür cha la lavur cuntinuescha.» Pütta nomer 68 e sia funcziun «Y» La pütta nr. 68 es particulara, perquai cha dad ella davent passan las lingias in trais direcziuns, sco pro ün Y, vers l’Engiadin’Ota fin a La Punt, vers l’Engiadina Bassa fin a Pradella e vers Ova Spin pro la centrala da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA. Eir la construcziun da las püttas – in connex cul proget da renovaziun ed amplificaziun vegnan rimplazzadas 93 da las 127 püttas, 32 existentas rinforzadas e pro Pradella vegnan fabrichadas duos nouvas – es scumpartida in tschinch etappas. «Actualmaing lavuran 120 monteurs vi da la lingia, in temps da la plü blera lavur d’eirna fin in 230», infuorma Robert Widmer ed disch cha quists montan in tuot bundant 5000 tonnas d’atschal türch cun 260 000 scrauvs. «Ils cuosts dal proget», agiundscha il respunsabel pella comunicaziun da Swissgrid, Joshu Jullier, «s’amuntan a 120 milliuns francs.» Perquai ch’impustüt las parts in atschal sun gnüdas postadas fingià avant trais ons per predschs fixs, nun ha il proget da renovaziun gnü da cumbatter cun lungs temps d’aspet fin pro la furniziun e cun augmaints dals predschs. Suas d’ota tensiun da Zernez fin Nizza L’amplificaziun da la lingia engiadinaisa d’ota tensiun da 380-kV es üna part dal program d’investiziun per duos e mez milliardas francs «Rait strategica 2025» da Swissgrid e serva a l’amplificaziun e’l mantegnimaint da la rait da transmissiun. Süsom süllas püttas as rechatta l’uschenomnada sua a terra. Quella ha üna lunghezza da 52 kilometers, protegia cunter sajettas ed es munida cun var 7500 kilometers cabels da fibra da vaider. Suotaint passan las suas d’ota tensiun chi transportan l’energia electrica. Totalmaing 615 kilometers. «Quai bastess per rivar a Nizza», ha dit Joshu Jullier. Traducziun Flurin Andry/FMR Ulteriuras infuormaziuns davart quist proget da Swissgrid: www.swissgrid.ch Netzprojekte. Ils monteurs da la Swissgrid nu das-chan avair sturnizi, els lavuran sün otezzas da fin 80 meters.

Venderdi saira ha Paul Eugen Grimm referi e raquintà a Scuol davart la vita dal pionier Johann Coaz. Illa «Libraria Poesia Clozza» ha el preschantà sia lavur vi dal cudesch cul titel «Nutzen und Schützen», pro’l qual el es stat co-autur. Johann Coaz (1822–1918) es stat in Svizra üna persunalità centrala i’l svilup d’üna politica d’ambiaint. Simone Nuber ha salüdà in venderdi saira l’auditori illa «Libraria Poesia Clozza». Ed ella ha lura güsta preschantà il referent e scriptur Paul Grimm chi’d es stat co-autur dal cudesch «Nu­tzen und schützen». Quel cudesch tratta vita ed ouvra da Johann Coaz (1822–1918). La publicaziun es cumparüda dal 2021, dimena vaira precis sül 200avel anniversari dal pionier svizzer in dumondas da la politica d’ambiaint. L’autur ed istoriker Paul Grimm es, sco cha Simone Nuber ha quintà, «nat dal 1947 a Bülach, el ha stübgià istorgia e geografia a l’Università da Turich. Dal 1979 fin dal 2011 ha el instrui a l’Institut Otalpin a Ftan e viva eir hoz amo a Ftan.» Paul Grimm ha eir scrit divers cudeschs e publicaziuns da l’istorgia engiadinaisa, tanter oter dals cumüns da Scuol e Sent. Cun parantella e diaris L’istoriker Paul Grimm svess ha dit in venderdi saira a Scuol davart sia lavur vi dal cudesch «Nutzen und schützen»: «Eu am confuond fingià daspö divers ons culla vita da Johann Coaz e la preschantaziun dad hoz es plü ün discuors co ün referat. Avant raduond 20 ons n’ha eu tschüf ün tschögn da Niculin Bischoff da Ramosch davart la persuna Johann Coaz ed eu m’ha subit interessà pel pionier e ramassà documainta. Eu sun tanter oter gnü a cugnuoscher ad Alberto Coaz, ün paraint da Johann, e n’ha pudü far copchas our dals diaris e verer divers documaints davart la vita dal pionier». Per il cudesch «Nutzen und schützen» ha collavurà üna squadra da trais persunas. Sper Paul Grimm sun quai Karin Fuchs, istoricra a l’Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura e Martin Stuber, scienzià a l’Institut ­istoric da l’Università da Berna. Üna figüra centrala da la politica d’ambiaint Ma chi es vairamaing statta quista persunalità? – Johann Coaz es gnü cuntschaint impustüt sco inspectur forestal chantunal e federal, sco topograf, alpinist e pionier da la protecziun da lavinas. El es stat üna persuna centrala da la politica da l’ambiaint in Svizra. Sco giuven hom ha Johann Coaz partecipà al proget da la charta geografica dad Henri Dufour. Dürant duos decennis s’ha el lura plü tard ingaschà sco inspectur forestal pel god dal Grischun. Ed amo plü tard es el gnü elet sco inspectur federal ed ha pisserà per üna politica forestala perdüraivla a livel federal. «Il Grischun dombraiva 220 cumüns e mincha cumün vaiva seis agen uorden da god. Johann Coaz ha lura stuvü far valair ün uorden unitari per tuot ils cumüns, quai chi ha bsögnà ün grond indschign psicologic, gronda diplomazia e bunas cugnuschentschas da las relaziuns,» ha dit Paul Grimm in seis discuors a Scuol. Sforzs per la realisaziun dal Parc Naziunal Svizzer Johann Coaz ha eir fat gronds sforzs per la realisaziun dal Parc Naziunal Svizzer chi’d es lura gnü fundà al principi dal 20avel tschientiner. E la lavur da masüraziun per la charta geografica Dufour es statta cumbinada a seis temp cun bleras gitas cun seis substituts Jon e Lorenz Ragut Tscharner da la Tumgias-cha. Paul Grimm: «Tuot quistas indicaziuns n’ha eu pudü retscherchar i’l diari dal pionier. Dal 1847 es Coaz gnü clomà dal general Dufour a Berna per surtour la lezcha sco seis secretari dal stab. El d’eira eir ün fervent botaniker ed ha ramassà indombrablas plantas e fluors ch’el ha trattà minuziusamaing e chi sun da müravgliar i’l herbarium al Museum per la natüra a Frauenfeld.» Johann Coaz vaiva dal rest eir refüsà üna professura a l’ETH a Turich, ed implü s’ha el eir ingaschà sco pionier per la protecziun da las lavinas. Paul Grimm ha dat als preschaints a Scuol illa «Libraria Poesia Clozza» üna buna survista davart vita ed ouvra dal pionier Johann Coaz. Ed el ha rendü attent a l’auditori eir ad üna colliaziun visuala dal cudesch cun l’Engiadina Bassa: La fotografia sülla cuverta dal cudesch «Nutzen und schützen» muossa nempe üna cuntrada dal Munt Baselgia a Zernez. Approfundi illa vita dal pionier Venderdi passà ha invidà la «Libraria Poesia Clozza» ad ün referat da l’istoriker Paul Grimm chi ha realisà sco co-autur il cudesch «Nutzen und schützen» (2021). Paul Grimm s’ha con­fuondü dürant divers ons da la vita da Johann Coaz ed ha ramassà documainta in tuot la Svizra per realisar – insembel cun Karin Fuchs e Martin Stuber – la publicaziun manzunada davart Johann Coaz, var 200 ons davo la naschentscha da quel. Il cudesch dà perdütta d’ün pionier illa politica forestala in Svizra e d’üna figüra centrala da la politica da l’ambiaint i’l pajais. Il cudesch descriva üna tematica chi’d es eir hoz amo actuala, impustüt in vista al müdamaint dal clima ed al svilup ill’economia forestala. (fmr/bcs) Johann Coaz ill’età avanzada. Simone Nuber e Paul Grimm pro la preschantaziun dal cudesch.

La fin d’avuost ha la gruppa da lavur Ucraina – chi’d es gnüda missa in pè da la Regiun Malögia – infuormà la populaziun ch’els sajan in tschercha da ricovers pels fügitivs da l’Ucraina per l’inviern chi vain. Ma co es la situaziun culs fügitivs in Engiadina Bassa? Daja avuonda ricovers? Christian Fanzun, capo cumünal dal cumün da Scuol, dà sclerimaint. Per pudair reagir adequatamaing ad uondas da fügitivs da l’Ucraina, han ils dudesch cumüns da la Regiun Malögia miss in pè in avrigl da quist on üna gruppa da lavur regiunala. La ­finamira da quella es da pudair coordinar las lavuors e da pisserar per la chüra dals fügitivs. Quista gruppa da lavur s’ha la fin avuost drizzada a la populaziun da la Regiun Malögia ed infuormà chi sajan in tschercha da ricovers pels fügitivs per quista stagiun d’inviern. In Engiadina Bassa es la situaziun differenta: I dà amo avuonda ricovers – ils fügitivs sun allogiats pro persunas privatas – e Scuol nun ha amo stuvü tour ulteriuras masüras. Grondas differenzas Tenor il capo cumünal da Scuol Christian Fanzun as rechattan pel mumaint tanter 10 e 15 fügitivas e fügitivs in Engiadina Bassa. Eir la Val Müstair ha cun 15 persunas circa listess blers fügitivs. Dudesch da quels abitan ii’l anteriur albierg da giuventüna a Sta. Maria ed ils oters trais sun allogiats privat. Quista cifra es – in congual cull’Engiadin’Ota – plütost pitschna: Illa Regiun Malögia as rechattan pel mumaint intuorn 100 fügitivs, 50 da quels a San Murezzan. Ils fügitivs sun allogiats per gronda part in chasas da persunal d’hotels, pro glieud privata e – tuot tenor cumün – eir in ricovers cha quels han miss a disposiziun a la glieud da l’Ucraina. Blers da quels contrats d’allogi finischan però d’utuon ed uschè es la gruppa da lavur in tschercha. La premissa: la dürada dal contrat sto esser da la fin da november 2022 fin la fin in avrigl 2023. Allogis privats «Pro nus a Scuol sun ils fügitivs da l’Ucraina tuots allogiats pro glieud privata, ingün nun es pro’l cumün», declera Christian Fanzun sün dumonda. Eir areguard la scoula nu s’haja tenor il capo cumünal stuvü trar masüras, sco per exaimpel s-chaffir classas d’integraziun. Ils uffants ucrainais van a scoula e vegnan sustgnüts là da persunas d’instrucziun. Las capacitats per ulteriurs fügitivs in Engiadina Bassa füssan tuottüna amo qua, ma la grondezza da la scoula e dal spazi da scoula limiteschan las capacitats illa fracziun da Scuol, uschè Christian Fanzun. Schi vessan da rivar amo daplü uffants, lura vessan quels da gnir scumpartits dal cussagl da scoula süllas ulteriuras trais scoulas i’l cumün. Structuras per agir e reagir «In vista a l’arriv dals fügitivs ucrainais vaina bain creà ün stab da crisa, ma intant nu vaina amo stuvü activar quel. Ma tuot es pardert», disch Christian Fanzun, il capo partent dal cumün da Scuol. In Engiadina Bassa es la direcziun e la respunsabilità amo chosa dal Chantun. Las persunas da l’Ucraina vegnan sustgnüdas ed accumpagnadas da l’Uffizi social chantunal, chi ha eir ün büro a Scuol. Ils cumüns in Engiadina Bassa sun però adüna darcheu stats in contact cul Chantun per pudair reagir a temp. «Scha la situaziun culs fügitivs as vess da pegiorar, lura pudaina – davo avair passà pled cul Chantun – activar quist stab da crisa», declera Christian Fanzun. Tenor Christian Fanzun, capo da Scuol, nun han amo stuvü gnir decisas ulteriuras masüras in connex culs fügitivs.

In sonda haja dat i’l Puschlav ün greiv accidaint da chatscha, ingio ch’ün chatschader es gnü feri greivamaing. L’accidaint es capità sül territori da cunfin tanter la Svizra e l’Italia, a Lughina. Quai ha comunichà in dumengia la Polizia chantunala. Cuort davo las 07.00 la bunura ha ün chatschader talian da 54 ons sajettà sün ün tschierv. Dal tun es però gnü toc ün chatschader indigen da 30 ons, il qual es gnü feri greivamaing. La Rega til ha chattà e pudü transportar a l’Ospedale Regionale Civico di Lugano. Il tschierv nu saja gnü toc dal projectil, scriva la polizia. Cha l’accidaint da chatscha saja capità i’l territori da cunfin. E cha perquai sclerischan las duos procuras publicas da la Svizra e da l’Italia da cumünanza l’andamaint da quist accidaint – in collavuraziun culs Carabinieri di Tirano e la Polizia chantunala dal Grischun. Eir ün elicopter civil saja stat in acziun per l’inventarisaziun poliziala al lö d’accidaint. (cdm/fmr) Il lö dal greiv accidaint da chatscha i’l Puschlav – illa zona da cunfin tanter la Svizra e l’Italia.

Actualmaing expuonen trais illustraturas e duos illustraturs da lingua rumantscha lur ouvras illa Chasa Jaura a Valchava. Uschè diversas las persunalitats, uschè diversas sun eir lur ouvras. Quellas reflettan tant üna realtà sco ch’ellas drivan eir üna nouva vista sün temas dal minchadi. Pia Valär, Lea Meyer, Madlaina Janett, Jon Bischoff e Paulin Nuotclà – els tschinch fuorman cun lur ouvras fich diversas l’exposiziun «Illustration als Kunstform» – e portan cun «vita disegnada» ün ferm cuntrast illa Chasa Jaura, quist museum regiunal in Val Müstair chi’d es üna chasa da paur istorica dal 17avel tschientiner. Oramai üna «instituziun» ill’art illustrativa in Grischun es il disegnader, restauratur, maister da sgrafits e musicist Paulin Nuotclà da Susch. Illa Chasa Jaura – ingio ch’el ha dal rest eir inramà musicalmaing in gün la vernissascha d’exposiziun – muossa el extrats our da seis toms da comics, per exaimpel our da «l’istorgia cun ün pè» o da quella dal «luf e l’agnè». Ma el muossa eir üna skizza d’üna vopna da famiglia o ün logo da giubileum ch’el ha creà pel Club Alpin Svizzer Engiadina Bassa Val Müstair. La Bergiaglia e corona Sco Paulin Nuotclà, il senior e «bap» da l’illustraziun engiadinaisa, ha eir Jon Bischoff il dun da metter il daint süls puncts chi fan mal, da dar a seis disegns ün cuntgnü critic e da comunichar tanter las lingias. Jon Bischoff viva a lavura daspö l’on 2018 a Vicosoprano illa Bregaglia, ingio ch’el e sia familia sun gnüts a star cur ch’els han laschà Turich. Seis domicil actual as spievla in divers disegns ambientats in Bergiaglia, p.ex. illa seria «Soglio, ün di da november da l’on 1572» o ill’istorgia «Coronaziun 2020» chi muossa las quatter stagiuns da l’on da corona in Val Bregaglia. Daspera muossa Jon Bischoff eir purtrets disegnats da persunalitats localas, naziunalas ed eir internaziunalas. Dasper sia lavur principala d’illustratur as dedichescha Bischoff cun schlantsch eir a l’istorgia da la Bregaglia e dal Grischun ed eir a la cultura rumantscha. Inscunters cun la chavra Eir üna disegnadra paschiunada d’istorgias es la Zuozhingra Pia Valär. Ella ha stübgià illustraziun in Scozia al Edinburgh College of Art ed ella lavura hoz plainamaing sco illustratura. Pia Valär muossa illa Chasa Jaura, i’l context da stanzas istoricas, üna schelta da lavuors dals ultims duos ons. Ma, e quai es üna da las attracziuns da l’intera exposiziun, preschainta ella eir nouvas ouvras, ouvras creadas bel ed aposta dürant ün’eivna da lavur ch’ella ha passantà quista prümavaira in Val Müstair, viagiond cul rispli digital, cul computer ed üna chavra da lain cruschà tras la cuntrada, recipond ed elavurond tuot quai chi capitaiva güsta al lö in quel mumaint. Il resultat sun inscunters illustrativs, scuvertas, discuors, impissamaints fin pro las capriolas da l’ora. Corniglias, tulipanas e verdüra Per blera culur pissera eir Madlaina Janett in l’exposiziun in Chasa Jaura. Ella ha stübgià comunicaziun visuala a la Scoul’ota Lucerna ed ha fat seis master in «educaziun d’art, expuoner ed intermediar» a la Scoul’ota d’arts a Turich. Daspö là lavur’la sco illustratura e fuormadra libra. Ella muossa lavuors ingrondidas, ch’ella vaiva disegnà oriundamaing per illustrar ils toms da l’OSL/SJW, l’Ouvra svizra da lectüra per la giuventüna, specialmaing ils quaderns «Corniglias – Alpendohlen» dad Angelika Overath e «Tulpen – Tulipanas» da Leta Semadeni. E Madlaina Janett muossa eir üna seria da placats ch’ella ha disegnà per illustrar il rapport annual da la cooperativa da verdüra «Ortoloco». L’artista viva e lavura a Turich ed es eir cuntschainta sco commembra dals Fränzlis da Tschlin, ingio ch’ella suna la viola. Inspirada da la natüra E per finir amo la tschinchavla artista: Eir Lea Meyer, oriunda da Bever, preschainta üna schelta da sias ouvras. Ella ha stübgià mansters d’educaziun per Fuormaziun ed Art a la Scoul’ota a Basilea ed eir comunicaziun visuala cul rom specialisà illustraziun a la Scoul’ota a Lucerna. Üna specialità da Lea Meyer es d’observar e perscrutar minuziusamaing fuormas e culuors da la natüra, da’s laschar inspirar da quel s-chazi natüral in sia lavur, sainza s-chaffir üna copcha reala da quai ch’ella vezza illa natüra. Ün bun exaimpel es la seria «fluors da glatsch» ch’ella ha disegnà cun tusch sün palperi. Dasper lavuors libras expuon’la in Chasa Jaura eir la seria «stüvina veglia» chi cumpiglia lavuors fattas per incumbenza pel cudesch da chanzuns rumantschas «La Grischa», edi da la Chasa Editura Rumantscha. Lea Meyer viva cun sia famiglia a Basilea, ingio ch’ella lavura sco illustratura libra e magistra. «Üna nouva vista» Per quist’exposiziun variada dedichada plainamaing a l’art d’illustraziun da tschinch rapreschantantas e rapreschantants da la lingua rumantscha segna respunsabel Robert Grossmann, sco directur dal program da cultura da la Chasa Jaura. Per el es l’illustraziun «ün’aigna fuorma artistica chi prouva d’intermediar ün context in fuorma visuala ad ün contemplader». Cha l’illustratur o l’illustratura nu refletta cun quista fuorma d’art be la realtà, «mabain driva al public üna vista nouva ed aigna sün üna tematica», uschè il curatur da l’exposiziun Robert Grossmann. L’exposiziun «Illustraziun sco fuorma d’art» illa Chasa Jaura a Valchava düra amo fin ils 15 october ed es averta adüna mardi fin gövgia da las 10.00 fin las 12.00 e da las 15.00 fin las 18.00 ed in sonda e dumengia adüna da las 15.00 fin las 18.00. Sonda ils 15 october ha lö a las 15.00 la finissascha cun ün discuors cun l’autur ed expert d’illustraziuns per cudeschs, Hans ten Doornkaat. Illustraziuns ed ogets dal museum regiunal Chasa Jaura s'inscuntran. Illustraziuns ed ogets dal museum regiunal Chasa Jaura s'inscuntran - p.ex. sün la chaista per expuonder cartulinas da l'illustratura Lea Meyer. La paraid culla chavra da Pia Valär, cun illustraziuns realisadas dürant ün segiuorn in Val Müstair. L'ouvra «Fila, fila, fila, mulinè melnüz» da Pia Valär. La seria da placats «Ortoloco» da Madlaina Janett. Las «fluors da glatsch» da Lea Meyer.

Üna quarantina da museums grischuns dan ingon invista in differents aspets dal temp d’immez. Da la partida es eir il Museum stamparia Strada chi muossa in sonda amo üna jada co chi’s faiva palperi per stampar ils prüms cudeschs. Il chantun Grischun ha lantschà ün proget chi düra plüs ons nomnà «Museum e turissem». Quel vain chürà da l’associaziun Museums Grischun. Da la partida sun var 40 museums da tuot il chantun. Il Museum Stamparia Strada ha tut part quista stà ed utuon al proget parzial «Pajais dal temp d’immez»: Cun agüd da specialistas e specialists han survgni e survegnan interessats ed impustüt eir famiglias l’occasiun dad imprender a cugnuoscher differents aspets dal temp d’immez. In sonda, ils 17 settember da las 15.00 a las 17.00 muossa il specialist Hanspeter Leibold co chi gniva fat il palperi necessari per stampar ils prüms cudeschs. E’ls stampaduors Karl Lang e Felix Faccini demonstreschan che chi d’eira da far fin cha tuot d’eira pront per stampar. Las preschaintas e preschaints survegnan l’occasiun da far svessa palperi, eir da quel cun filigrana, ils uschenomnats «segns dad aua».(fmr/fa) L’ögliada sur la spadla da specialists illa Stamparia Strada in sonda, ils 17 settember 2022 cumainza a las 15.00. In sonda pon grond e pitschen imprender a far svessa palperi.

Quists dis tuot chi discuorra da la Queen Elisabeth II (1926–2022), la raïna da la Gronda Bretagna chi’d es morta in gövgia passada. E ­tuot chi discuorra eir da seis figl e successur sül trun, l’anteriur prinzi Charles ed uossa rai Charles. Ils meds da massa svizzers scrivan necrologs ed analisas – ed els etablischan tuot ils pussibels connexs cha quellas duos persunas han gnü culla Svizra o cun il Grischun, inclusiv vacanzas a Clostra o l’avertüra da la punt Sunniberg suot Selfranga. Pro’l rai Charles es però eir amo documentada üna episoda in Engiadina Bassa. In schner da l’on 1963 ha quel nempe – sco mat da 14 ons – passantà sias vacanzas da skis in Engiadina Bassa. Sco cha la cu­gnuschidura roiala Anna Lee Famos, chi viva daspö passa 60 ons a Londra, ha quintà quists dis ad RTR, d’eira il prinzi Charles in vacanzas sül Chastè da Tarasp: «El staiva sü Tarasp pro la famiglia von Hessen, ils quals d’eiran paraints da la vart da seis bap. Uschè cha prinzi Charles ha imprais ad ir culs skis dal 1963 a Scuol, quai chi’d es dvantà plü tard üna da sias grondas paschiuns.» Las fotografias dal giuven prinzi Charles sun accessiblas dal rest illa fototeca da la Biblioteca da l’ETH da Turich, cun l’indicaziun da data 10 ed 11 da schner 1963. Süllas fotografias as vezza eir la fuolla da glieud chi segua al prinzi, p.ex. eir ils «paparazzi» chi til cuorran davo tras la naiv. (fmr/dat) Dal rest: I dà perfin ün filmin cha las novitats inglaisas vaivan realisà da las prümas vacanzas da skis da Charles in Engiadina. Da chattar sün youtube suot il chavazzin "The prince goes skiing". Il prinzi Charles fa dal 1963 vacanzas da skis a Scuol-Tarasp. Il prinzi Charles fa dal 1963 vacanzas da skis a Scuol-Tarasp. Il prinzi Charles fa dal 1963 vacanzas da skis a Scuol-Tarasp.

A chaschun dal Di europeic da la chüra da monumaints ha gnü lö in dumengia passada üna visita dal bogn avert o eir «Strandbad Vulpera». Il manader da la chüra da monumaints grischuna, Simon Berger ha orientà davart quista perdütta istorica da la naschentscha dal turissem illa regiun. Il manader da la chüra da monumaints grischuna, Simon Berger, ha salüdà dumengia passada ad üna vainchina d’interessats per üna visita dal «Strandbad Vulpera». Simon Berger: «Il bogn avert da Vulpera es gnü fabrichà dal 1923 tanter ils duos hotels Waldhaus e Schweizerhof a Vulpera, attachà al parc da cura. Id es ün lö separà, ingio cha la cliantella nöbla dals duos hotels vaiva la pussibiltà da far il bogn e da far sport». Quella jada d’eria il «Strandbad» üna sporta exclusiva pels giasts da Vulpera – cun duos batschigls, cun cabinas per as müdar e cun cumpartimaints per duonnas ed homens. Glüm ed ajer d’eiran fingià quella jada mezs per la igiena corporala e spiertala. Dal 1929 es gnü ingrondi il «Strandbad Vulpera», uschè chi s’ha provà da spordscher als giasts adüna dacheu alch nouv. Las lavurs sun gnüdas progettadas da Karl Koller chi’d es eir stat l’architect da l’Hotel Schweizerhof. Finalisà ed ingrondi dal 1930 Il proget final es lura gnü realisa da l’architect Beda Hefti a partir dal favrer 1930 per incumbenza da la «Hotelgesellschaft Waldhaus Vulpera». Il cussagl administrativ da quella dita vaiva deliberà ün credit da 20 000 francs per la realisaziun, ed il president dal cussagl ha lura visità divers oters bogns in Svizra chi cuostaivan bainquant daplü. Simon Berger ha orientàin dumengia: «Sün quai ha lura Beda Hefti progettà ün batschigl cun üna lunghezza da 33 meters, üna largezza da 15 meters ed ün ba­tschigl per uffants cun cuosts da 70 000 francs. Il cussagl ha approvà il credit dal proget chi d’eira fingià in lavur e las lavurs staivan esser a fin pel principi da gün pel cumainzamaint da la stagiun d’instà.» Ün prospect da reclama da quella jada muossaiva l’implant disegnà a man pervia cha las lavurs nu d’eiran lura amo gnanca finidas. Al principi gniva reservà il bogn avert Vulpera be pels giasts dals duos hotels manzunats. Pür plü tard es el eir avert vers saira per la publicità. Il «Strandbad Vulpera» d’eira quella jada il terz vegl bogn avert illas muntognas. Intant nun existan ils duos bogns plü vegls sco Vulpera plü – e quai voul dir cha’l bogn da Vulpera es uossa il plü vegl tanter ils bogns averts. In dumengia han las persunas preschaintas lura eir gnü la pussibiltà da visitar il bogn cun tuot ils detagls, sco p.ex. cabinas, tecnica e bler oter plü. La sporta stuvaiva satisfar Dal 1897 ha gnü lö l’avertüra dal Grandhotel Waldhaus Vulpera (cun 650 lets) chi’d es dvantà dal 1989 victima da las flommas. L’hotel d’eira quella jada ün dals plü importants e plü gronds dal Grischun – dasper il Hotel Palace a San Murezzan – e d’eira avert be d’instà. Vulpera disponiva fingià quella jada da duos plazzas da tennis, d’üna plazza da golf e dal grond parc cun plantas spezialas. Uschè chi daiva, dasper las bleras vias da spassegiar, bleras sportas per as tratgnair in möd sportiv. I d’eira üna sporta generusa chi gniva predschada. Simon Berger ha declerà in dumengia in möd detaglià il lö da cura Vulpera da quella jada, il qual ha manà (insembel cun Scuol) grondas entradas finanzialas illa val e chi vala sco la chüna dal turissem da la regiun «Bad Scuol-Tarasp Vulpera». Vulpera e seis «Strandbad» Il manader da la chüra da monumaints dal Grischun, Simon Berger, ha orientà in dumengia passada davart üna perdütta istorica da Vulpera, il bogn avert o l’uschè nomnà «Strandbad». I’s tratta dal terz vegl bogn illas muntognas chi d’eira gnü realisà dal 1923 da la «Hotelgesellschaft Waldhaus Vulpera». Ils hotels Waldhaus Vulpera e Schweizerhof Vulpera disponivan fingià quella jada d’ün bogn avert, da duos plazzas da tennis, d’üna plazza da golf e da bleras vias da spassegiar chi cumplettaivan üna sporta generusa. (fmr/bcs) Simon Berger il manader da la chüra da monumaints dal Grischun. Il bogn avert da Vulpera ils ons 60. Il bogn avert da Vulpera

L’on 2016 es rivà tössi PCB i’l Spöl chi cuorra eir tras il Parc naziunal. In gövgia es stat il manader da fabrica sco incuolpà davant il güdisch regiunal a Scuol. Sia firma vaiva da sanar ils indrizs al mür da fermada Punt dal Gall – ed in quel connex haja dat la contaminaziun. Üna sentenza vain spettada per hoz venderdi. In gövgia ha cumanzà a Scuol il process al Güdisch regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair in connnex cun la contaminaziun dal Spöl l’on 2016. Achüsà es il manader da fabrica chi d’eira la persuna respunsabla sül plazzal da fabrica. Il manader d’eira ingaschà dad üna firma specialisada, la quala vaiva l’incumbenza da sanar ils indrizs al mür da ferma Punt dal Gall. Quel mür es üna part da las ouvras idraulicas chi vegnan gestiunadas da las Ouvras electricas d’Engiadina (OEE). Na instrui als collavuratuors La procura publica incuolpescha al manader da fabrica da nun esser stat attent avuonda dürant las lavuors. O illa lingua dals giurists – ch’el haja agi cun negligenza cunter la ledscha da protecziun da las auas. Dürant la sanaziun es i oura tössi i’l Spöl chi cuorra eir tras il Parc Naziunal Svizzer. Cha’l manader da fabrica nun haja fat quai ch’el d’eira oblià, nempe dad instruir inandret a seis collavuratuors, uschè il rimprover da la procura publica. Perquai dess el – il manader da fabrica – esser la finala respunsabel chi’d es sorti tössi dürant la sanaziun. Ün’expertisa privata fa però respunsabla las OEE per quist incap. Cha quellas hajan laschà cuorrer daplü aua our dal Lai da Livigno in quel mumaint cha’l tössi es sorti – e l’aua currainta haja tschütschà la puolvra da tössi our da la zona protetta dal plazzal da fabrica. In gövgia ha il güdisch tanter oter interrogà a l’expert chi ha fat quista perizia. Davo es l’incuolpà gnü interrogà. Nun ha acceptà il chasti Avant duos onns vaiva la procura publica decis ün chasti finanzial da 50 dschurnadas à 200 francs pel manader da fabrica. I’s tratta d’ün chasti cundiziunà. Implü stuvaiva l’incuolpà pajar üna multa da 2000 francs. Ma il manader da fabrica nun ha acceptà quist mandat penal ed ha fat recuors. Perquai esa gnü uossa al process al Güdisch regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair, il qual ha lö illa sala cumünala a Scuol. La procura publica descriva in ses mandat penal be ils fats chi pledan per la cuolpa dal manader da fabrica. Argumaints chi til dis-chargian mancan. In gövgia ha dimena l’incuolpà pudü preschantar sia vista da quai chi’d es capità dürant il mais settember avant ses ons, cur cha’l tössi es sorti i’l Spöl. Trais güdischs dal güdisch regiunal decidan in quista «causa Spöl»: il president dal güdisch Orlando Zegg insembel cun üna ed ün güdisch laics. La sentenza vain tratta previsiblamaing hoz venderdi. Il tössi scumandà Pro’l tössi as tratta da PCB chi’d es scumandà daspö ils ons settanta in Svizra. PCB as dovraiva tanter oter in culuors e vernischs cunter corrusiun. Eir a sias uras cur cha las OEE han fabrichà il mür da fermada Punt dal Gall s’haja dovrà mezs cunter corrusiun cun PCB per cha’ls indrizs nu fetschan ruina. L’on 2016 s’haja allontanà il PCB e rimplazzà quel cun ün nouv mez cunter corrusiun. Dürant quistas lavuors, la not dals 21 süls 22 da settember, es puolvra da PCB rivada i’l flüm. Ma la substanza d’eira apparaintamaing fingià avant quist incap ill’aua dal Spöl. Quai ha constatà l’Uffizi per la natüra e l’ambiaint dal Grischun davo prümas lavuors da sanaziun. Las masüraziuns han lura muossà cha passa 80% dal PBC i’l Spöl deriva dal manaschi da l’ouvra idraulica o da lavuors da mantegnimaint. (rtr/srf/fmr) (Stand da la rapportaziun: gövgia, a las 17.30. – Ün’actualisaziun da l’ulteriur andamaint dal process es da chattar sün www.rtr.ch.)

La scoula da la fracziun da Scuol nun ha plü avuonda localitats – e quellas sun sparpagliadas sün set edifizis. Eir la chasa da scoula veglia es in ün nosch stadi e douvra üna renovaziun. Üna cumischiun cul nom «Scoula Scuol +» ha infuormà in marcurdi saira la populaziun davart üna soluziun dürabla. Quella dess cuostar 30–35 milliuns francs ed eir resguardar ils bsögns da la gestiun cumünala, chi parta tscherts edifizis cun la scoula. ​Daspö duos ons s’occupa üna cumischiun cumünala cun la situaziun da la scoula a Scuol. A lunga vista nun es quella nempe plü supportabla – ed impustüt mancan localitats – quai chi’d es ün tema daspö il 2019. Adonta chi’s crajaiva cha las cifras d’uffants as diminuissan, s’augmainta la populaziun da la fracziun da Scuol e quist trend es eir da spettar i’ls prossems ons. Anna Mathis, presidenta dal cussagl da scoula e commembra da la cumischiun «Scoula Scuol +», ha rendü attent in marcurdi saira cha per gronda part saja l’instrucziun be statta pussibla causa cha’ls magister sajan stats flexibels ed hajan dit «quai va schon». Per pudair dar sgürezza e cuntinuità a persunas d’instrucziun, scolars e genituors, s’ha la cumischiun missa perquai sco böt da chattar üna soluziun dürabla sainza provisoris. Perquai ha la cumischiun erui la situaziun da lö sur ­tuot il cumün ed eir scleri üna pussibla collavuraziun sur las fracziuns, voul dir cun trametter uffants in otras fracziuns. Ingüna soluziun a lunga vista Üna collavuraziun sur las fracziuns exista sül ­s-chalin ot fingià ingon: Causa mancanza da localitats illa fracziun da Scuol, ha il cussagl da scoula provà – cun sportas attractivas e cun ün urari adattà – da motivar a scolaras ed a scolars da frequentar il s-chalin ot sü Sent. Per evaluar üna futura collavuraziun in qui­sta fuorma, ha la cumischiun analisà il nomer da scolars, la grondezza da stanzas da scoula sco eir l’occupaziun da talas – e quai da tuottas frac­ziuns. Dimena ün’analisa «plus» tuot – perquai eir il nom da la cumischiun: «Scoula Scuol +». Davo l’analisa ha la cumischiun congualà la grondezza dals locals cun las normas. Facit da tuot ils quints: I nu dà ingüna soluziun a lunga vista chi schoglia la mancanza da localitats illa fracziun da Scuol, a Bagnera. E perquai ha dit Anna Mathis: «Nus nu vulain adüna be stüder fös – nus dovrain üna soluziun dürabla.» La cumischiun ha eir calculà cha per l’on scolastic 2025/2026 mancaran var ses stanzas da scoula. Implü manca eir üna mensa ed ün local d’inscunter per las scolaras e’ls scolars da tschellas fracziuns dal cumün da Scuol. Dovrar sinergias In singulas da las set immobiglias chi vegnan dovradas uossa da la scoula e da la scoulina sun eir aint uffizis cumünals. P.ex. illa Chasa Du Parc as rechattan tant las trais scoulinas sco eir l’uffizi da finanzas. Ed illa Chasa Central sun aint l’integraziun linguistica e l’uffizi da fabrica. I’s po dir: l’areal a Bagnera es masdà da cumün e scoula. Perquai ha la cumischiun «Scuol Scoula +», insembel cun la cumischiun d’immobiglias, eir vuglü resguardar ils bsögns davart da la gestiun cumünala. Las cumischiuns han elavurà duos variantas pussiblas ed a la fin favurisà la varianta «detretschamaint». Quai eir davo avair evaluà amo üna varianta, nempe da fabrichar üna scoula nouva sül «prà verd». «Però quels cuosts füssan ün toc plü ots, uschè chi nu s’ha prosegui quella terza varianta», ha dit Anna Mathis. Pro la mancanza da localitats in stabilimaints da scoula actuals vain amo pro ün’ulteriura sfida acuala: i’s stuvess far sanaziuns cumplessivas per l’import da plüs milliuns – impu­stüt vi da la chasa da scoula veglia, la Chasa Central e la Chasa Du Parc. La varianta «detretschamaint» La varianta favurisada – la varianta «detre­tschamaint» – prevezza üna sanaziun da la chasa da scoula veglia, la renovaziun dals ulteriurs stabilimaints existents, la sanaziun e la renovaziun da la Chasa Du Parc, stabilimaints nouvs e provisoris dürant il temp da fabrica. Quista varianta prevezza eir da centralisar la gestiun cumünala illa Chasa Du Parc. Uschè stess la chasa cumünala actuala in futur a disposiziun a la scoula – l’areal da scoula gniss amo cumplettà cun ün ulteriur edifizi nouv. Per la scoulina füssan previs duos nouvs edifizis sur la scoula veglia. Eir i’ls contuorns dessa gnir insve­sti: la gronda plazza da parcar tanter la scoula ve­glia e la chasa cumünala dess svanir e far plazza be pels uffants. Percunter dess gnir fabrichà ün parkegi suotterran. Ils cuosts totals s’amuntan tenor la cumischiun a var 30 fin 35 milliuns francs. Pass per pass «In vista a quistas grondas investiziuns, chi nu sun realisablas in d’üna, esa da preverer da tillas etappar. Id es necessari da preverer in quella fasa transitorica da lavurar cun provisoris», ha dit Anna Mathis. Quist provisori cun ses stanzas da scoula füss lura eir la prüma etappa dal proget. Davo gniss fabrichada la garaschaziun suotterrana ed in seguit il nouv stabilimaint per la scoula. In ün ulteriur pass gniss sanada la chasa da scoula veglia – cumprais ün nouv s-chodamaint. Ed a quist’etappa seguiss la nouva scoulina. A la fin gnissan lura amo sanadas la Chasa Du Parc e la chasa cumünala. La varianta «detretschamaint» füss finida cun la demontascha dal provisori. Quistas etappas dessan gnir realisadas pass per pas i’ls prossems 20 ons. «Ma eir scha nus decidain da nu realisar quist proget, lura vaina listess cuosts da var 15 milliuns be per sanar la substanza actuala da tuot ils edifizis», uschè Anna Mathis. Box: Ils prossems pass Il capo cumünal da Scuol, Christian Fanzun, ha per l’andamaint da quist cas special, consultà il Chantun e quel ha proponü üna votaziun consultativa. Quai voul dir cha la populaziun da Scuol decida als 27 november 2022 a l’urna davart il proget «detretschamaint». In ün prüm pass vain però salvada als 3 october 2022 üna radunanza cumünala, ingio chi vain decis davart ün credit d’ün mez milliun francs per planisar ed organisar la concurrenza dal proget «detretschamaint». Dürant quella radunanza cumünala vegna eir decis davart ün credit da 250 000 francs pel provisori da scoula necessari per l’on da scoula 2023 – quia as tratta da duos differentas votaziuns. Implü ha eir lö ün’orientaziun in vista a la votaziun consultativa, chi’d es als 27 november 2022. Là vain lura decis definitivamaing, scha’l proget «detretschamaint» vain realisà o na. Scha’l proget nu gniss approvà als 27 november da la populaziun da Scuol, lura nu valess neir na la decisiun da deliberar ils 500 000 francs dals 3 october 2022. Implü as vessa da chattar ün plan B, uschè Christian Fanzun. Var 230 milliuns i’ls prossems 20 ons Il president cumünal ha eir orientà in marcurdi saira a Scuol davart las investiziuns futuras. El ha manzunà cha’l cumün stetta finanzialmaing bain, ma chi stuvessan listess gnir investits var 230 milliuns francs i’ls prossems 20 ons. Sper la scoula e’ls cuosts generals, ha il cumün da Scuol tanter oter dad investir i’l grond proget «Avegnir Infra Scuol» ill’infrastructura generala ed in üna sanaziun da la sarinera. «Scha nus partin sü quai sün 20 ons, lura sun quai 11,5 milliuns l’on. Id es realistic, ma i voul disciplina», uschè il capo cumünal partent. (fmr/cam) Front: «Detretschar» l’areal Bagnera Illa fracziun da Scuol nu mancan be localitats da scoula, eir l’edifizi da la scoula veglia vess dabsögn d’üna sanaziun. Üna cumischiun ha preschentà in marcurdi saira a Scuol üna varianta per schoglier il problem a lunga vista. Cuosts: vers 35 milliuns. Martin Camichel/FMR La cumischiun «Scoula Scuol +» s’occupa daspö il 2019 cun la situaziun da scoula a Scuol. Sper las localitats d’instrucziun chi mancan, nu daja neir localitats adequatas per üna mensa o per la chüra dal di. La cumischiun ha perquai erui divers aspets per üna soluziun dal problem – üna collavuraziun cullas ulteriuras fracziuns (e lur chasamaints da scoula) nu schogliess però il manco da stanzas. Eir la situaziun al lö i’l areal da Bagnera a Scuol es gnüda eruida – e causa cha la scoula as parta tschertas immobi­glias cun la gestiun cumünala, es gnüda chattada üna soluziun, chi tress a nüz sinergias. «Nus nu vulain adüna be stüder fös – nus dovrain üna soluziun dürabla», ha dit in marcurdi Anna Mathis, presidenta dal cussagl da scoula. La varianta favurisada «detretschamaint» gniss a cuostar tanter 30 e 35 milliuns francs. Ils da Scuol decidan previsiblamaing als 27 november 2022 a l’urna davart il proget. Il proget «detretschar» prevezza da centralisar a Scuol la gestiun cumünala illa Chasa Du Parc (2). La scoula dess gnir drizzada aint illa chasa da scoula existenta (cotschen), illa chasa cumünala actuala (1) ed in ün nouv edifizi (4). Per la scoulina dessan gir fabrichtas duos edifizis sur l’edifizi da la scoula veglia (3).

In sonda ha gnü lö a Tschlin il marchà cumünal. Quel realisescha Bun Tschlin alternond ün on a San Niclà e tschel a Tschlin. S’annunzchats as vaivan 19 exposituors, causa la noscha previsiun da l’ora d’eira lura be 16 stands. Da la partida d’eiran eir producents locals sco paurarias e la giardinaria da Tschlin. La Lia Rumantscha vaiva ün stand cullas nouvas publicaziuns ed eir il Club Zonta d’eira preschaint. In Chasa da Tschlin (l’anteriura chasa da scoula) es statta ün’olimpiada per uffants, cun differents posts ingio chi han pudü zambriar insembel. Pella restoraziun ha pisserà la società da giuventüna. (fmr/fa) In sonda han ils preschaints al marchà da Tschlin gnü pro ora plütöst fraida, ma almain sütta, gronda schelta da tuotta sorts prodots.

A chaschun dal 50avel giubileum da Giuventüna e sport (G+S) ha gnü lö in sonda in ot lös in tuot las regiuns linguisticas dal chantun il Di dal sport grischun. A Scuol s’han preschantadas 14 societats da sport. Bler travasch in sonda sün l’areal da scoula: Adonta da l’ora fraida d’eiran las plazzas bain occupadas cun uffants in büschmainta da sport, aspettatuors e differents stands. Sün üna plazza as vezzaiva a merar e trar la balla da ballapè ed a circular cul velo fond differents exercizis. Sün ün’otra gniva fat exercizis pels sports da cundiziun. E dapertuot as vezzaiva creschüts chi assisitivan als uffants pro exercizis cun urdegns, sco p.ex. assas aposta per trenar ils sigls cul snowboard. Eir in sala da gimnastica ed ill’aula d’eira blera vita: Qua gniva fat gimnastica vi dals urdegns e giovà a mini hockey. In l’aula gniva fat exercizis sül swaveboard, quistas assas moviblas pussibilteschan a far da tuotta sorts exercizis. Cul sustegn da societats da tuot la regiun «L’iniziativa per quist di vain da l’Associaziun chantunala da las uniuns da sport e da GrischunSport», ha declerà Fabiana Wieser chi’d es impiegada da l’Institut Otalpin a Ftan (IOF). Ella ha manà l’organisaziun e la coordinaziun dal di da sport chantunal a Scuol. Quel di ha gnü lö eir a Glion, Cuoira, Landquart, Tavo, Tusan, Mesocco ed a Samedan. «L’intent dal di d’eira dar ad uffants e creschüts ün’invista illas differentas sportas da las 14 societats chi s’han partecipadas e pussibiltà a grond e pitschen da provar oura svessa las differentas sorts da sport.» Cur ch’ella vaiva surtut quist’incumbenza vaiv’la pensà chi sarà difficil a chattar avuonda societats per dar üna bella survista da la sporta sportiva illa regiun: «Mo quai nun es mai stat ün tema, tuots han da prüma davent dit chi’s partecipeschan, quai muossa cha las activitats e l’ingaschamaint illa regiun sun fich bunas.» Bal culla coreografia dedichada al giubileum A las 11.15 d’eiran tuots pronts pel sot cumünaivel. Fabiana Wieser ha explichà da che chi’s trattaiva: «No vaivan survgni la lezcha da preschantar a quell’ura ün bal tenor üna coreografia definida, e quai vaina pudü far grazcha a Hannah Schaffrath chi ha a Scuol üna scoula da ballar.» Accumpagnats da la musica han ils uffants e per part eir creschüts ballà il sot chi vaivan imprais. «Id es ün bel impissamaint, a pensar chi gnia ballà in tuot ils ot lös il medem ballin», ha dit cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini chi d’eira gnü a far la visita al Di da sport grischun in seis cumün patria. Pro’l Departamaint d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint tocca eir il sport: «Sport fa bain a la sandà, promouva però eir la vita sociala dals partecipants chi imprendan co chi’s va intuorn ün cun tschella e chi’d es dad esser fair.» Ch’el saja surprais da las bleras activitats sun l’areal da scoula, «eir schi nun es güsta chod hoz», ha’l fat ün cumplimaint a las societats ed a l’organisatura. E co ha plaschü il di als uffants? La FMR ha discurrü cun tschinch d’els. «Bel eir a verer collegas dad oters cumüns» A tuots ha plaschü il di fich bain. «Quist di d’eira bel perquai chi s’ha pudü giovar a hockey ed oter cun oters co uschigliö in cumün», ha dit Nicola Eichholzer (10) da Zernez. «A mai haja parü flot perquai chi’s pudaiva far differenta roba. Il plü gugent fetscha vi dal rec», ha dit Julie Schulze (8) da Scuol. «A mai haja plaschü perquai chi d’eiran qua üna pruna uffants», ha dit Natalia Schudel (7), eir da Scuol, ed agiunt ch’eir ella haja il plü gugent il rec. «A mai ha il di plaschü, perquai chi s’ha vis üna pruna sports ed eir pudü provar oura quels e verer scha quai plaschess», ha dit Nuria Mosca (14) da Tarasp. Ad Enrico Taisch (11) da Scuol ha plaschü la tscherna da differents sports: «I d’eiran sports cools cha no vain pudü provar oura, e lura s’haja eir pudü guadagnar robas, sco chapütschas e butiglias, e bel d’eira eir da verer ils uffants dad oters cumüns.» Fabiana Wieser ha coordinà ed organisà il Di dal sport grischun a Scuol. Cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini in discuors cultrenader da hockey Benny Wunderer. Amo avant giantar han preschantà ils uffants e las manadras il bal pel giubileum da 50 ons G+S. Tina Weiss da Sent ha muossà a grond e pitschen exercizis cul swaveboard. Enrico sülla «punt» pro’l gir cul velo da muntogna. Pedro es pront per trar la balla vers la foura illa rait.

Il Festival da musica Piz Amalia ha gnü lö quist on dals 14 fin als 18 da settember e vain organisà daspö l’on 2015. Cul battaisem dal Piz Amalia in Val S-charl ha cumanzà üna amicizcha musicala tanter la Svizra e l’Ollanda. Il Festival Piz Amalia chi ha dürà quist on dals 14 fin als 18 da settember 2022 ha cumanzà al conservatori da Winterthur, segui es als 15 da settember üna gita sül Piz Amalia, e lura haja da amo trais concerts: illa baselgina da S-charl, il local da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair (EB/VM) a Scuol e la finischiun es statta illa Fundaziun Nairs a Scuol. Quist inscunter musical – il Festival Piz Amalia – vain organisà daspö il 2015. Als concerts piglian part talents da la generaziun giuvna dal conservatori rojal da Den Haag suot la bachetta dad Annick van Gennip insembel cul conservatori Winterthur cun Christian Ledermann. Quels han lö per regla sün plazzas o in locals intuorn la cuntrada muntagnarda dal Piz Amalia. Il manader d’art dal festival es Antony Zielhorst. Minch’on vain preschantada üna cumposiziun musicala scritta aposta pels concerts. A chaschun dal battaisem da la princessa Amalia da l’Ollanda dal 2004 vaiva il cumün da Scuol e l’organisaziun turistica battià ün piz sainza nom in Val S-charl sco «Piz Amalia». Concert i’l local da la Scoula da musica EB/VM Sonda passada al concert i’l local da la scoula da musica EB/VM illa Chasa du Parc a Scuol sun ils preschaints gnüts salüdats da Roberto Donchi, manader da la Scoula da musica EB/VM e commember da l’organisaziun dal Festival Piz Amalia. Sco cha’l pledader e manader d’art Antony Zielhorst ha declerà in sonda, dan els pais da preschantar ün program varià: «Cun tocs da musica da tuot gener, cun variaziun eir pro’ls instrumaints ed in differentas cumposiziuns.» Ed el declera: «Mincha musicista e musicist dess gnir resguardà in plüssas variaziun. Ed il discuors persunal culs artists es per no fich important e maina al resultat tscherchà.» Üna cumposiziun d’üna da las musicistas Melisse Markenstein da l’Ollanda, la musicanta culla flöta a travers ha scrit ün toc per sopran, flöta a travers e quartet d’instrumaints a corda – e quel toc es gnü preschantà sonda passada a Scuol. Ella ha survgni per sia cumposiziun ün applaus spezial. Divers tocs nu sun gnüts sunats sco chi sun gnüts scrits, ma in möd cun arrandschamaints adattats tenor la schelta d’instrumaints. Sper ils instrumaints a corda s’haja dudi a’l concert eir la flöta a travers, la clarinetta ed ün’arfa sunada da Séléna Plain dal conservatori da Winterthur. Ella ha dit: «Per mai es stat l’inscunter cun musicistas e musicists da l’Ollanda ün experimaint gratià. No ans vain inclet da principi davent fich bain e l’inscunter pudess dar la pussibiltà per mai da forsa sunar eir üna jada in Ollanda. La musica nu’s poja incleger fos». Diversas ouvras d’eiran adattadas cun chant da la sopranista Julia Stevens dal conservatori da Winterthur. La musica collia Eir Christian Müller, il president da la Società «Piz Amalia Music Festival» es stat inchantà: «Daspö l’on 2015 vain no organisà il festival ed ils inscunters culs Ollandais sun mincha jada darcheu surprendents. Eir il möd amicabel tanter ils giuvenils dals duos pajais muossa in möd impreschiunant co cha musica sa colliar». Il concert da sonda passada ha cuntgnü nouv tocs cun gronda variaziun, da musica dissonanta e contemporana fin a tocs melodius e perfin sacrals ed adüna in ün’otra cumposiziun instrumentala. Ils giuvenils dals duos pajais han satisfat plainamaing cun interprettaziuns gratiadas e sunadas professiunalmaing. Il concert ha cumprovà cha musica nun ha ingüns cunfins. Festival Piz Amalia Sonda passada ha gnü lö – davo ün aperitiv rich – il concert da giuvnas musicistas e musicists a chaschun dal Festival da musica Piz Amalia. Ils giuvenils vegnan dal conservatori rojal da Den Haag e dal conservatori da Winterthur. Il concert ha gü lö i’l local da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair a Scuol. Il Piz Amalia es gnü batià a chaschun da la naschentscha da la princessa Amalia da l’Ollanda dal 2004. Il festival vain manà tras daspö l’on 2015 e cumpiglia concerts il prüm a Winterthur e per regla trais ils cuntuorns dal Piz Amalia. Eir il concert da quist on ha cumprovà cha musica nun ha ingüns cunfins. (fmr/bcs) Tuots giodan l’applaus merità. Las giuvnas musicistas e musicists in plain’acziun. Antony Zielhorst il manader d’art dal festival eir sco pledader. Las giuvnas musicistas e musicists in plain’acziun.

Cun Stefan Imhof ha la Bergschule Avrona chattà ün nouv manader da la scoula. David Brodbeck chi ha manà la scoula dürant 15 ons ha bandunà quella sülla fin da l’on da scoula 2021/2022. La Bergschule Avrona vain manada al mumaint da trais persunas chi surpiglian minchüna üna part da la respunsabiltà. Maya Gasser es respunsabla per la chüra ed es cumpetenta sco manadra da l’instituziun. Sibylle Ovenstone s’occupa dal persunal, da las finanzas e surpiglia üna part sco manadra da l’instituziun. David Brodbeck es stat amo fin la fin da l’on da scoula 2021/2022 manader da la scoula. «La squadra chi exista da trais persunas chi partan la respunsabiltà s’ha verifichada e funcziuna bain», disch Maya Gasser i’l rapport annual da la scoula. Nouv manader per la scoula Cun quai cha David Brodbeck ha desdit sia plazza per la fin da l’on scolastic 2021/2022 ha surtut Stefan Imhof quella lezcha. Quel lavura fingià daspö divers ons ad Avrona e cugnuoscha fich bain la situaziun da la scoula. Illa charta da Sandra Eicher, presidenta dal cussagl da fundaziun as poja leger: «David Brodbeck ha manà la scoula dürant 15 ons cun cour e cun grond ingaschamaint e per el vaiva il bainesser da scolaras e scolars prüma priorità. Cun seis esser e cun sia posiziun sco persuna da respet d’eira el tant pels scolars ma eir pro’ls collavuratuors fich bainvis.» Cun l’agüd da collavuraturas e collavuratuors ha gnü lö ün müdamaint, ideals ed ideas pedagogicas han pudü gnir realisadas ed hoz es Avrona üna scoula interchantunala speziala chi funcziuna bain. Dal 2021 vaiva la scoula constant 24 scolaras e scolars. Eir oters müdamaints Sül livel strategic haja eir dat müdamaints: «No vain gnü i’l cussagl da fundaziun ün müdamaint in möd cha Tom Rumpe chi s’ha ingaschà divers ons per l’instituziun s’ha retrat. Per el vain no chattà üna successiun cun Markus Solinger e til bivgnantain cordialmaing», uschè Sandra Eicher. La Bergschule Avrona as rechatta a l’ost da Tarasp illa fracziun Avrona ed es üna scoula chi vain manada tenor metodas antroposoficas da Rudolf Steiner. Là chattan uffants e giuvenils cun bsögns particulars e cun disturbis da cumport daspö divers ons ün lö da scoulaziun chi piglia resguard sün mincha singul. I’s tratta d’ün internat chi spordscha sper la scoulaziun eir structuras d’abitar. La scoula spordscha ün ambiaint chi’d es lontan dals centers, in üna cuntrada chi sustegna la scoulaziun individuala. Müdamaints ad Avrona Pro la Bergschule Avrona a l’ost da Tarasp haja dat i’l ultim temp divers müdamaints. David Brodbeck chi ha manà la scoula dürant 15 ons ha desdit sia plazza ed ils respunsabels han chattà illa persuna da Stefan Imhof ün manader nouv. Eir pro’l cussagl da fundaziun daja ün müdamaint in möd cha Tom Rumpe, chi ha desdit seis mandat vain rimplazzà da Markus Solinger. I’l on scolastic 2021/2022 vaiva la scoula d’Avrona constantamaing 24 scolaras e scolars. L’organisaziun da la scoula vain procurada da trais persunas: Da Maya Gasser, Sibylle Ovenstone e David Brodbeck – ed uossa nouv da Stefan Imhof. (fmr/bcs) La Bergschule Avrona a Tarasp. David Brodbeck (schn.) vain rimplazzà da Stefan Imhof.

La situaziun actuala süls marchats d’energia han consequenzas eir pel territori da concessiun da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE). Las OEE retiran da quist marchà üna gronda part da lur energia bsögnada. Causa ils predschs per energia extraordinaris maina quai a cuosts plü gronds pels cumüns concessiunaris. Quists cumüns retiran sper l’energia da preferenza e gratuita pels predschs fixats illa concessiun eir energia supplementara. Quels predschs as drizzan tenor ils cuosts da las OEE. Als 15 settember 2022 s’han la Corporaziun Energia Engiadina (CEE) e las OEE chattadas per discuter la dumonda co chi saja da fixar il predsch per quist’energia supplementara. Pro l’inscunter sun gnüts in prüma lingia explichats ils differents avis davart la calculaziun dal predsch d’energia electrica. Las differenzas essenzialas haja dat causa la differenta interpretaziun da la concessiun dals drets d’aua da l’on 1957. Quella serva sco basa pella calculaziun dal predsch pella furniziun da l’energia da las OEE a la CEE. Las parts invoutas analiseschan uossa individualmaing la situaziun legala e trattaran fin la fin da l’on l’ulteriur proceder. (cdm/fmr)

Daspö avuost sun Meret Wüest ed Anja Merchant respunsablas pella lavur cun giuvenils a Scuol e las otras fracziuns. D’incuort hana realisà lur prüm proget, e quai illa Stanza publica sper il Stradun a Scuol. «Co vaja cun tai?» - «Stast jent quia?» - «Che at manca a Scuol?» Quistas ed amo diversas otras dumondas d’eiran tachadas in venderdi vi da paraids e mobiglia da la Stanza publica a Scuol. Quista stanza d’uffants es daspö la mità da lügl sün üna da las plazzas da parcar lung il Stradun. La società Creacumün ha s-chaffi quista chombra our il liber per animar la discussiun Co dovraina il spazi public i’ls cumüns? La società d’eira rapreschantada da la commembra Evi Kusstatscher. Nouv post pella promoziun da la giuventüna «Cunquai cha’l cumün da Scuol ha daspö cuort il nouv post ‘Lavur cun giuvenils’ ha Creacumün invidà a no manadras dad ütilisar lur Stanza publica per ün prüm proget», ha declerà Meret Wüest. Ella (70%) as parta la plazza cun Anja Merchant (20%). «E per cha no sapchan co cha’ls giuvenils ed eir la glieud as saintan qua e che chi’s giavüschan vaina preparà ün grond album, i’l qual tuots pon scriver aint lur respostas.» L’acziun vaiva cumanzà davo giantar a l’üna. Quella jada nu d’eira blera glieud sün via, temp dimena per Meret Wüest per preschantar la lavur cun giuvenils. Gruppa in mera es il s-chalin ot «La lavur cun giuvenils consista suvent da progets», ha ella declerà, «no provain da motivar a las giuvnas e giuvens d’organisar cumünaivelmaing differentas acziuns, sco p.ex. üna sairada da disco, ün Fajita-Day ed oter plü.» Meret Wüest ha stübgià a Lucerna animaziun socio-culturala, da quella fa part eir la lavur cun giuvenils. «E no sustgnain als giuvenils, els pon gnir cun tuot las ideas, i nu dà ingünas ideas plufras.» Per ramassar ideas ha ella preparà ün placat ch’ellas duos pendan sü al principi d’october in differents lös, in butias, ill’infuormaziun turistica ed oter plü. «Sün quel placat sun sü noss events cha no organisain, sco p.ex. illa cuschina da la scoula ün ‘Faijta-Friday’, ün ‘Girls-Treff’ o eir ün ‘Halloween Special’. E’ls giuvenils sun invidats da scriver sü propostas per oters events.» Impissamaints eir davart üna località pels giuvenils Intant sun rivadas plüssas classas dal s-chalin d’immez e dal s-chalin ot da Scuol: Divers dals giuvenils han express il giavüsch d’avair ün local pella giuventüna. «No guardaran insembel cun noss schefs Andri Florineth e Fadri Häfner che chi füssan las pussibiltats», ha dit Meret Wüest e manzunà p.ex. la pussibiltà d’ün container inclur a Scuol o ün’eventuala collavuraziun cun Trü. «Forsa as pudessa eir far alch mobil, sün ün tractor, chi’s pudess ir üna jada in üna prüma fracziun e tschella jada in ün’otra.» Davo cha la Stanza publica d’eira darcheu vöda ha ella sföglià il album e let quai chi’d es gnü scrit aint. «S-chaffir eir sportas chi reguardan la psica» Positiv a Scuol es pels giuvenils chi s’han express «il Trü cul bogn avert e d’inviern il glatsch, la sporta a Gurlaina, il territori da skis Motta Naluns e las üsanzas». Negativ es tenor els chi mancan ün local da giuventüna, ün kino ed üna butia per giuvenils per cumprar «food». Üna giuvenila ha scrit chi mancan a Scuol eir las sportas chi reguardan la psica dals giuvenils: «Schi’s discurriss daplü sur da malatias psichicas ed eir sur da nos svilup psichic ans gessa meglder.» Ils creschüts chi han fat fermativa illa Stanza publica han scrit chi predschan a Scuol impustüt la natüra intacta e las bleras pussibiltats dad ir a spass, plüs han critichà però il trafic chi dvainta adüna plü grond, «sün via ed in cumün». In l’album esa, sco cha Meret Wüest ha conclüs, amo bler lö per otras respostas e propostas.» La Stanza publica d’eira in venderdi bain occupada. Meret Wüest (schn.) cun l’album pellas opiniuns da giuven e vegl ed Evi Kusstatscher da la società Creacumün. Lavur culs giuvenils a Scuol Il cumün da Scuol cun sias ses fracziuns ha introdüt ün post per lavur cun giuvenils. Al principi d’avuost han Meret Wüest ed Anja Merchant cumanzà cun lur lavur a favur dals giuvenils impustüt dal s-chalin ot dal cumün. Ellas duos as partan la plazza, intant cha la prüma ha ün pensum da 70% impuonda la seguonda 20% da seis temp pella lavur cun giuvenils. Per lur prüm proget han las duos collegas collavurà culla società Creacumün. Quella tillas vaiva invidà da dovrar lur Stanza publica chi’s rechatta d’immez Scuol, sün üna plazza da parcar sper il Stradun. Per gnir a savair che cha la giuventüna pensa da Scuol e che chi giavüschessan vaivan ellas preparà plüssas dumondas. Las respostas han scolaras e scolars da Scuol e fracziuns pudü scriver in ün grond album. I s’han però eir partecipadas ün pêr persunas creschüdas. La FMR ha fat la visita a la Stanza publica. (fmr/fa) Ils pitschens han güdà ad imbellir la stanza: Ria e Lüzza han pittürà insembel cun Meret Wüest.

L’incuolpà i’l process dal Spöl vain declerà per innozaint. Lündeschdi, cuort davo las 14.00, ha il Güdisch regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair dat cuntschaint sia sentenza. La procura publica vaiva incuolpà ad ün manader da fabrica dad avair cunterfat a la ledscha da protecziun d’aua. El saja da resguardar sco persuna respunsabla per la contaminaziun dal flüm Spöl cun il tössi da PCB – capitada in settember dal 2016. Quel tössi d’eira sorti dürant lavuors da sanaziun in ün plazzal da fabrica i’l intern dal mür da serra Punt dal Gall. Per il Güdisch regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair nu sun ils muossamaints da la procura publica però sufficiaints. Chi nu saja cumprovà cha’l tössi saja rivà i’l flüm perquai cha’l manader da ­fabrica e seis lavuraints sajan stats malprecauts dürant lur lavur. Gövgia passada vaiva il güdisch trattà a Scuol la «causa Spöl». Il manader da fabrica d’eira achüsà da vart da la procura publica e da vart privata tras las Ouvras electricas d’Engiadina (OEE). Quellas vaivan incumbenzà la firma specialisada da l’achüsà cun l’allontanamaint da PCB vi dals indrizs aint il mür da serra. I’l decuors dal process vaiva la defaisa eir preschantà üna cunter-analisa d’ün indschegner chi ha dat eir a las OEE svess la cuolpa per l’incap. (rtr/fmr) La sanaziun dal flüm Spöl dal 2017, davo la contaminaziun cul tössi PCB l'on 2016.

Als 5 settember avant 150 ons ha desdrüt ün fö immens la gronda part dal cumün da Zernez. In sonda passada es gnü commemorà quist tagl istoric pel cumün e la società. Id ha dat ün’exposiziun, guidas tematicas tras cumün, musica e prelecziuns. Il di davo la gronda catastrofa: la plü gronda part dal cumün da Zernez es in muschna, las ruinas füman, l’ajer es plain füm e tössi, la populaziun es suot schoc e paralisada. 400 d’els sun uossa, al cumanzamaint da settember 1872, sainza tet, sainza la gronda part da lur mobiliar e lur büschmainta, els sun restats sainza la reserva da mangiativas in chaminada e desdrütta es ­tuotta racolta da la stà. Las flommas han desdrüt ­tuot in cuort mumaint e blers nu vaivan neir üna sgüranza chi güdess a pajar ils dons. It davent – e restà davent Sco cha l’istoriker ed autur dal cudesch «Fö, fö! I arda, i arda!», Paul Eugen Grimm ha dit in sonda a l’ur dal program commemorativ, hajan blers chattà ricover in quellas pacas chasas schaniadas dal fö. «Chasas, cha’ls pumpiers da l’Engiadin’Ota han pudü salvar da las flommas. Divers sun eir its in cumüns vaschins, suvent pro paraints.» Pür ün on e mez davo la cata­strofa vegnan fattas glistas dals dons. «In quellas», uschè Grimm, «as vezza, cha divers pertocs sun its davent – e sun per part eir restats davent. Oters sun ­però tuornats plü tard illas chasas nouvas e fabrichadas uossa our da motivs da sgürezza da fö na plü cun ­s-chandellas, dimpersè cun tets plats dürs, ils uschè nomnats ‹Holzcementdächer› chi cuvernaivan chasas cun duos o dafatta trais abitaziuns.» I’l cudesch biling – Gion Tscharner til ha tradüt in vallader – tematisescha Paul Eugen Grimm eir quist müdamaint illa cumünanza da Zernez, cura chi ha dat il spostamaing social, «da possessurs da chasas a fittadins d’abitaziuns». Implü scriva Grimm sur dal chantun Grischun sco chantun d’incendis, el descriva detagliadamaing la catastrofa da Zernez e las reacziuns sün quella, el aintra in pussibels motivs pel fö desastrus, il prüm agüd, la situaziun malgratiada in connex cullas sgüranzas ed el scriva eir davart la reconstrucziun dal cumün e sias consequenzas. Exposiziun d’algordanza a l’inzendi Als 5 settember 2022, dimena precis 150 ons davo la catastrofa da fö, es gnü commemorà a la disgrazia cul sain da stuorn ed ün cult divin illa Baselgia Gronda. In sonda ha uossa gnü lö amo ün program commemorativ, organisà dal cumün, il turissem ed üna gruppa da lavur our da la populaziun. I’l auditori dal Parc Naziunal Svizzer sun stattas expostas fotografias istoricas da Zernez avant e surtuot eir davo il grond fö. Pelplü as tratta da fotografias our da l’archiv privat dal fotograf Rudolf Grass (1906–1982). Implü d’eiran exposts divers urdegns vegls e nouvs dals pumpiers, tanter oter – illa cuort dal Chastè Planta Wildenberg – eir la squitta antica cha’l cumün da Zernez vaiva cumprà fingià 77 ons avant il fö. Üna squitta chi ­muossa fich bain, quant pers cha’ls pumpiers ed agüdonts d’eiran in quella not fatala dals 5 settember 1872, in vista ad ün incendi da tala dimensiun. Visiuns ed istorgias fictivas Scolaras e scolars da la scoulina e la scoula da Zernez han exprimi cun disegns e robas zambragiadas lur giavüschs e lur visiuns per Zernez in futur – plü precis in 150 ons. Dürant il davomezdi haja eir dat trais guidas tematicas tras la part veglia da Zernez. E dasper las rapreschantaziuns musicalas culs Corns da chatscha Sarsura Zernez, da la Musica Susch-Lavin ed il Cor masdà Zernez haja dat eir duos prelecziuns ill’anteriura sala cumünala i’l chastè. Paul Eugen Grimm ha prelet diversas passaschas our da seis cudesch e l’autura Selma ­Mahlknecht chi viva a Zernez, ha prelet üna da tschinch istorgias fictivas our dal cudesch «fö». Quel cudesch cumpara probabelmaing il prossem on e prouva da reflettar la catastrofa da fö in möd litterar. O sco cha Selma Mahlknecht svessa ha dit: «Il cudesch es üna ditta da famiglia cun tschinch istorgias fictivas chi surpuntan ils decennis fin i’l temp d’hozindi.» Per sias istorgias ed eir per chattar ils protagonists da quellas ha l’autura discurrü cun diversas persunas in cumün. «Ed eir, scha fö es in tuot las istorgias ün tema central, schi capita quai in ün sen positiv ed eir ün zich sco monumaint da la forza da resistanza», uschè Mahlknecht. Il cudesch biling «Fö, fö! I arda, i arda!» da Paul Eugen Grimm (120 p.) cun numerusas fotografias es gnü edi dal ­cumün da Zernez – e tradüt in vallader da Gion Tscharner. Il cudesch es da retrar in librarias. Vista dal quartier da Runatsch, chi’d es stat schanià, in direcziun da las ruinas dal fö dal 1872. Paul Eugen Grimm dürant la prelecziun our da seis cudesch davart il fö da Zernez. La squitta da fö cha’ls Zernezers vaivan cumprà dal 1795 as rechatta hoz i’l Museum d’Engiadina Bassa a Scuol.

Ill’anteriura chasa da scoula da Tschlin dess gnir s-chaffida üna sporta cul tema central «musica». Fin cha quel proget po gnir realisà pon giasts tour a fit chombras o gruppas plü grondas eir la chasa intera. «Allegra illa Chasa Tschlin», quist prospect be güst stampà han Martina Hänzi e collavuraturas scumparti in sonda in occasiun dal marchà a Tschlin. Las fotografias muossan differents locals ill’anteriura chasa da scoula dal cumün, i’s vezza chombras da differenta grondezza, ün local per star da cumpagnia ed ün per giodair ils pasts. «L’idea da dovrar la chasa da scoula, amo avant ch’ella dvainta ün center per occurrenzas cul tema musica, vaina gnü l’on passà», ha declerà la proprietara da la firma Engadin Booking chi’d es eir coordinatura pel turissem da Valsot, «causa corona d’eira la dumonda per stanzas ed abitaziuns da vacanzas uschè gronda cha no vain stübgià schi nu’s pudess dar a fit stanzas singulas illa chasa da scoula da Tschlin.» 13 stanzas cun 33 lets Sco cha Martina Hänzi ha dit es la chasa drizzada aint fich bain amo da la firma Bainesser pels partecipants dals cuors culs muonchs shaolin. «Causa cha’l contrat da fittanza da quella firma nu d’eira amo scrodà nu füssa stat pussibel fingià l’on passà da dovrar la chasa», ha ella cuntinuà, «ma uossa sta quella darcheu cumplettamaing a disposiziun al cumün.» Ella e collavuraturas da la coordinaziun turistica han fat ün concept per dar a fit stanzas o la chasa intera a Tschlin: «D’instà prevezzaina da dar a fit stanzas, ma na lets singuls. Uschea nu vaina dad avair, sco pro’ls hostels o albiergs da giuventüna, inchün chi’d es adüna là.» Chi hajan però üna persuna chi giaja, cur chi saja glieud in chà, üna jada al di a verer cha tuot saja in uorden ed a respuonder eventualas dumondas, ha’la infuormà. Illa Chasa Tschlin esa 33 lets in 13 stanzas. «I sun 2 stanzas singulas, 6 stanzas dublas, 4 stanzas da quatter ed 1 da ses lets.» Pella pulizia da las stanzas procuran ils fittaders svessa e mettan in quint als giasts quels cuosts. «Las societats han adüna access a la sala polivalenta» I darà eir la pussibiltà da tour a fit tuot la chasa: «Quai laina far impustüt d’inviern, eu n’ha l’impreschiun ch’in quista stagiun exista la dumonda impustüt da scoulas da fittar la chasa intera», ha manià Martina Hänzi, «per far chomps dad ir culs skis, cun gianellas o eir far triatlon a Sclamischot.» In chasa esa duos chadafös, ün local per star da cumpagnia cun televisiun ed internet ed üna sala per mangiar. Chi exista pellas gruppas eir la pussibiltà da tour a fit la sala polivalenta per far gimnastica, ha’la manzunà, «però adüna culla premissa cha las societats cumünalas tilla possan istess dovrar pells prouvas da chant, musica ed oter.» Ils prüms chi pigliaran a fit stanzas illa Chasa Tschlin saran, sco ch’ella ha dit, als 22 october partecipants dal Festival da biera alpina. Il proget principal cuntinuescha parallelmaing Las lavuors da preparaziun per realisar in Chasa Tschlin üna sporta cul tema musica cuntinueschan: «La chasa dess pudair gnir dovrada da societats e bands per abitar laint e far prouvas da musica, per lavuratoris musicals, per dar concerts ed oter plü», explichescha Martina Hänzi. Eir ella fa part da la gruppa da lavur chi s’occupa da quist proget. «No eschan stats p.ex. i’l Toggenburg a verer co cha quai funcziuna pro la Klangwelt e fain eir amo oters sclerimaints», ha’la dit, «a la fin da quist on daja lura üna preschantaziun plü concreta davart il proget e da quai chi s’ha ragiunt.» In l’anteriura chasa da scoula da Tschlin esa 13 stanzas cun totalmaing 33 lets. Üna da las quatter stanzas per quatter persunas illa Chasa Tschlin. Fin cha’l proget principal es realisà L’anteriura chasa da scoula a Tschlin culla sala polivalenta dess dvantar ün center per progets cul tema musica. Üna gruppa da lavur es landervia a far ils sclerimaints necessaris. A la fin da quist on preschantaran commembras e commembers da la gruppa ils resultats da lur retscherchas. Per nu laschar vöda la chasa fin quella jada han Martina Hänzi e collavuraturas s-chaffi las premissas per dar a fit singulas stanzas illa chasa o eir güst tuot la chasa chi’s nomna uossa Chasa Tschlin. (fmr/fa) La sala polivalenta (cotschna) e la Chasa Tschlin sun posiziunadas a l’ur suot dal cumün.

Dals prüms october fin als 7 schner 2023 expuona l’artist inglais Peter Brimelow 25 da seis purtrets illa Grotta da Cultura a Sent. El s’ha laschà inspirar da la cuntrada muntagnarda da l’Engiadina Bassa ed ha pittürà sias ouvras tuottas our il liber e quai dürant l’utuon e l’inviern 2021/22. L’artist ha lavurà pro da tuotta sorts oras in quellas duos stagiuns. Siond cha la duonna da Peter Brimelow es creschüda sü in quista regiun banduna il pêr suvent la cità da Londra per passantar sogiuorns in Engiadina Bassa. Abitar abitna lura a Sent. L’artist ha fat il stüdi d’architectura ed ha lavurà davo in differentas funcziuns pro la BBC, tanter oter sco decoratur dal palc. (cdm/fmr)

Dürant las strasoras d’instà 2015 es gnüda giò da la Val Triazza üna gronda bouda ed ha chaschunà gronds dons a Pradella. Üna chasa ferm dannagiada d’eira quella da la Crusch blaua da Muttenz. «Davo las strasoras d’instà 2015 eir illa fracziun Pradella ha il cumün da Scuol evaluà l’evenimaint e laschà valütar il privel», declera Arno Kirchen chi maina las gestiuns tecnicas cumünalas, «i s’ha vis cha diversas chasas sun ferm periclitadas da la Triazza, perquai s’haja laschà far ün stüdi da variantas.» Insembel cun perits da l’Uffizi da construcziun bassa chantunal ha elavurà il cumün il proget Triazza chi vain sustgnü da Confederaziun e chantun. «Massa pac stip in quel cuntegn» Davo l’analisa da differentas variantas sun cumün e cusgliaders gnüts a la conclusiun cha be üna varianta possa sgürar tuot il cumünet: «I’s fa orograficamaing a dretta da la Triazza ün mür da protecziun sün ün’otezza da circa 1,5 meters, i’s doza uschea il mür existent», infuorma Arno Kirchen. Da la vart schnestra da la Triazza as rechatta il stabilimaint da la Crusch blaua chi’d es gnü dannagià in lügl 2015 da la bouda giò da la Val Triazza. «I s’ha vis cha quel stabilimaint sto gnir sbodà ed allontanà per cha la Triazza haja daplü lö per as derasar, schi vain darcheu üna prun’aua e material giò dals ots.» Il problem in quel cuntegn es, sco ch’el cuntinuescha, cha’l terrain es là fich planiv: «Quai ha per consequenza cha’l material cumainza a star salda e stagna lura l’aua chi segua.» «La prosma jada nu füssa oter» Il manader da las gestiuns tecnicas da Scuol manzuna las fotografias chi’s vaiva fat davo la bouda da l’on 2015: «Quellas muossan ch’üna nouva bouda da la Triazza periclitess precis darcheu la chasa da la Crusch blaua.» Chi displascha natüralmaing a tuots cha quista chasa chi d’eira in possess da la Crusch blaua Muttenz daspö l’on 1956 stopcha gnir sbodada, disch Arno Kirchen. Perquai ha il cumün provà da chattar otras soluziuns per cha la Fundaziun Chasa Pradella da la Crusch blaua da Muttenz possa restar a Pradella. «Il cumün ans vess güdà a survgnir il permiss per fabrichar üna nouva chasa a Pradella, ma quai vess cuostü massa bler», disch Ruedi Martin, el maina la gestiun da la Crusch blaua da Muttenz. «Scha mâ pussibel laivna restar in Engiadina Bassa, perquai nu vaina stübgià lönch cur cha no vain vis cha l’Hotel Val d’Uina a Sur En d’eira vnal.» «Sur En ha eir avantags» Davo avair cumprà l’on passà quist edifizi cumanzarà la secziun da la Crusch blaua a transfuormar l’hotel cun ustaria in üna chasa per gruppas, «subit cur cha no vain il permiss da fabrica.» Fin als 8 october 2022 es amo ün’ultima gruppa illa Chasa Pradella, «lura cumanzaina culla lavur da far müdada.» Pella Crusch blaua da Muttenz significha la cumprita da l’Hotel Val d’Uina üna sfida finanziala. «No vain survgni damain per nossa chasa a Pradella co cha no vain pajà pella chasa a Sur En», constata Ruedi Martin e manzuna però ils avantags dal nouv edizi e’l lö: «Il grond plus es cha no vain daplüssa chombras in l’anteriur hotel, e lura s’esa a Sur En eir collià cul trafic public, quai chi nu d’eira il cas a Pradella.» Da l’on 2023 prevezza il cumün da Scuol da sbodar l’anteriura chasa da la Crusch blaua e da fabrichar ils mürs da protecziun e las otras masüras da sgürezza. Ils cuosts pel proget s’amuntan a var 3 milliuns francs. A verer da suringiò as vezza cha la chasa da la Crusch blaua a Pradella cullas trais tendas blauas davantvart es propcha fich dastrusch a la Triazza. L’anteriur Hotel Val d’Uina dvainta üna chasa per gruppas da la Crusch blaua Muttenz. Per furtüna sainza ferits Vers la fin da lügl 2015 haja dat a Scuol e contuorns üna strasora uschè intensiva chi sun gnüdas giò dals ots plüssas boudas cun gronds dons. Üna da quellas es gnüda giò da la Val Triazza. Quel aual chi passa tras il cumünet Pradella as vaiva transmüdà in ün torrent cun forzas enormas. L’aua ha manà cun sai bler material. Eir ils autos chi d’eiran parcats sper la Triazza ha l’aua furibunda strat cun ella. Las duos chasas per gruppas a Pradella, la Chasa Plan Grond e quella da la Crusch blaua, d’eiran tuottas duos occupadas. Ils abitants sun its süls plans sura ed han spettà fin chi sun gnüts evacuats. Ferits nun haja dat per gonda furtüna ingüns.(fmr/fa) C umprà per sbodar Da l’on 2015 vaiva üna gronda bouda giò da la Val Triazza chaschunà gronds dons i’l cumünet da Pradella. Üna chasa chi ha pati fermamaing es statta la chasa per gruppas chi toccaiva a la Crusch blaua da Muttenz. Il cumün da Scuol ha evaluà l’evenimaint e guardà cun perits dal Chantun che chi’s pudess far per proteger la fracziun da Scuol. Pro quistas analisas s’haja vis cha l’edifizi da la Crusch blaua impediss a la Triazza da’s derasar, schi vess da gnir giò dals ots darcheu üna tala bouda. Chi nu füss pussibel da proteger la chasa neir na cullas masüras cuntgnüdas i’l proget Triazza cha Scuol realisescha. Perquai ha il cumün cumprà la chasa. Quist on chi vain gnarà quella sbodada ed allontanada, avant co realisar las masüras da protecziun. (fmr/fa) La chasa da la Crusch blaua a Pradella davo cha la bouda giò da la Val Triazza d’eira rivada in cumün.

«Der Bestatter» banduna las stüvas e vain in tuot la Svizra i’ls kinos. Perquai pon tuots quels chi lessan eir esser part dal Bestatter pel kino s’annunzchar sco statistas o statists. Al principi d’october cumainzan las lavuors da filmar: In occasiun dal 70avel cumplion dad Erika Bürgisse as chatta la famiglia dal «Bestatter» davo ons darcheu in ün vegl hotel in Engiadina. La festa dvainta ün dischöl, quia moura glieud e quai na in möd natüral. Luc Conrad (Mike Müller) e seis amis cumainzan darcheu a far da detectivs. Il film vain inscenà illas regiuns San Murezzan e Scuol. A partir da subit vegnan tscherchadas e tscherchats üna pruna statists, p.ex. abitants dals cumüns, pauras e paurs cun muvel, fatschas marcantas e cheus caracteristics, uffants, ün uffantin, ün pêr baras ed oters caracters. Interessents pon s’annunzchar pro l’adressa www.centralcasting.ch/bestatter o per telefon 077 427 04 44. (cdm/fmr) Il team dal "Bestatter" tschercha in Engiadina statistas e statists.

L’Archiv svizzer da litteratura da la Biblioteca naziunala svizra (ASL) ha surtut quista stà l’archiv litterar da l’autura engiadinaisa Leta Semadeni. Quai ha l’instituziun cun sez a Berna comunichà quista gövgia. Sco oters scripturs ed otras scripturas da la regiun linguistica rumantscha scriva eir Leta Semadeni sias ouvras per rumantsch sco eir per tudais-ch. Las ouvras e’l material cha l’ASL surpiglia uossa, cumpiglian sbözs da poesias da l’autura, cudeschs da lavur, differentas versiuns dals romans, üna documentaziun da pressa, chartas dal public, distincziuns sco eir singuls disegns e collaschas. Cha tuot quista documentaziun detta eir perdütta da «la vasta arcugnuschentscha cha Leta Semadeni ha pudü retschaiver davo l’on 2000 per seis toms da poesia», scriva l’ASL in sia comunicaziun. Quai vala impustüt per sias ouvras «In mia vita da vuolp – In meinem Leben als Fuchs» (2010 e 2017) e pels duos romans «Tamangur» (2015) ed «Amur, grosser Fluss» (2022). In plüssas linguas Leta Semadeni chi’d es statta magistra da linguas scriva in lingua rumantscha e tudais-cha. Tenor l’ASL ha ella «chattà seis instrumentari individual» per variar tanter las duos linguas. Pür davo l’on 2000 haja Leta Semadeni chattà vasta accoglientscha. Uschea sun eir plüssas da sias ouvras gnüdas tradüttas in talian, frances, spagnöl e russ. L’archiv da Leta Semadeni es – davo quel da Magarita Uffer Gangale – il seguond archiv d’üna autura rumantscha chi’d es gnü integrà illa collecziun da l’ASL. L’ouvra da Semadeni tendscha da cudeschs d’uffants, da lirica e da prosa fin a la lavur artistica, e quel detta perdütta d’üna carriera na convenziunala. Tarda arcugnuschentscha Specialmaing in ögl dettan las reacziuns da las lecturas e dals lecturs invers seis scriver, las qualas s’hajan müdadas dürant ils decennis: Intant cha sias poesias experimentalas e particularas nu vaivan gnü il prüm success, haja Semadeni senti pür plü tard la furtüna da l’arcugnuschentscha, tanter oter eir culla collecziun «Tulpen – Tulipanas» (2019), cumparüda illa seria dals quaderns da l’OSL. Per quellas poesias chi d'eiran gnüdas refüsadas avant decennis ha l’autura survgni l’on 2020 il Premi Josef Guggenmoos da l’Academia tudais-cha per litteratura d’uffants e da giuvenils. L’Archiv svizzer da litteratura appartegna a la Biblioteca naziunala svizra ed es gnü fundà l’on 1991 sün iniziativa da Friedrich Dürrenmatt. El chüra numerus relaschs litterars ed archivs sco eir numerusas bibliotecas d’auturs dal 20avel e dal 21avel tschientiner. (cdm/fmr) Leta Semadeni - autura. L'Archiv svizzer da litteratura da la Biblioteca naziunala svizra (ASL) surprenda l'archiv litterar da l'autura engiadinaisa Leta Semadeni. Cudeschs da lavur e notizias da Leta Semadeni. L'Archiv svizzer da litteratura da la Biblioteca naziunala svizra (ASL) surprenda l'archiv litterar da l'autura engiadinaisa Leta Semadeni. L’ultima ediziun da poesias da Leta Semadeni, illustrada da Madlaina Janett, è vegnida publichada il 2019 da l’Ovra Svizra da Lectura per la Giuventetgna OSL.

Quist on han cultivà ün paur e sia partenaria glin a Sta. Maria, prossem on fa quai ün collega eir a Tschierv. Il proget da la recultivaziun da glin ha lantschà la Biosfera Val Müstair. «Il prüm chomp da prouva da glin da circa ün’ara es cultivà. Las fluors da glin blauas daran illas prosmas eivnas a la costa suot Pütschai a Sta. Maria üna flacha da culur», scriva la Biosfera Val Müstair in l’ultim Mas-chalch. Yves Schweizer chi maina la partiziun Natüra e cuntrada pro la Biosfera preschainta il proget. «Ün dals böts da nos parc da natüra es da promouver las culturas chi flurischan, quellas sun preziusas pels insects», disch el, «e cun verer che chi gniva cultivà plü bod qua illa regiun es nada l’idea da semnar glin.» Üna planta cun qualitats multifarias Glin nun es, sco ch’el infuorma, be d’avantag pella biodiversità da cuntradas, «our da las fibras da la planta as faiva plü bod il fil d’glin chi serviva eir in nossas regiuns per far stoffa per büschmainta.» L’öli da glin e’l semglin sun tenor el prodots sans chi vegnan predschats eir da vegetarians e da vegans. E lura vain il glin dovrà eir per oters prodots: «Meis skis p.ex. ch’eu n’ha cumprà d’üna firma bernaisa cuntegnan eir üna vetta da glin.» La manadra da la Tessanda in Val Müstair Maya Repele ha infuormà ad el e collegas, ch’ellas retiran il glin da la firma Swiss Flachs GmbH: «Quella prodüa i’l Emmental sün surfatschas amo dret modestas il glin e til lascha filar i’ls Pajais Bass per til vender lura in Svizra.» La firma ha cumanzà a ramassar il savair chi exista amo in Svizra da la cultivaziun da glin. Cunquai cha’l proget «Glin in Val Müstair» ha il medem böt han la Swiss Flachs e la Biosfera decis a collavurar. Ingon sün ün chomp, prossem on sün duos «I’ls discuors culs paurs per verer chi chi vess interess da cultivar glin s’han annunzchats Maischa Joos e Janic Andrin Spinnler chi han lur pauraria a Sta. Maria», disch il collavuratur da la Biosfera Val Müstair, «els han fat ingon las prümas prouvas cun cultivar glin cun semenza da differentas sorts da glin cha la Swiss Flachs ha miss a disposiziun.» Causa cha’l proget ha be cumanzà hana fat quai sün üna surfatscha dad ün’ara. «Uossa eschna landervia ad analisar cun els tuot las experienzas chi han fat fin uossa», disch Yves Schweizer. Sco ch’el agiundscha s’ha d’incuort annunzchà ün seguond paur, nempe Jachen Armon Pitsch da Tschierv, e dit ch’el cultiva prossem on eir el glin. «Quai es ün grond avantag, causa cha Tschierv es sün var 1700 meters sur mar e Sta. Maria sün var 1400 meters as poja congualar co cha las differentas sorts da glin creschan süllas differentas otezzas. Ramassond il savair eir in Val Müstair «Cunquai chi sun amo differentas persunas illa regiun chi san quintar da la cultivaziun da glin da plü bod discuorrarà mia collavuratura Linda Fechtinger cun ellas», declera Yves Schweizer, «davo avair fat las prümas prouvas cun cultivar glin eschna uossa landervia a s-chaffir üna rait cun quist tema.» Prossem on gnaraja cultivà glin sün duos aras. «Lura provaina da far in möd tradiziunal il fil d’glin, insembel culs partenaris, la Tessanda e Swiss Flachs.» Quella firma es, sco ch’el disch, interessada da collavurar perquai chi lessan cha’l prodot «fil d’glin» gnia darcheu prodüt in Svizra. «Per far quai be els suna massa pitschens, els nun han neir na amo las maschinas, perquai suna cuntaints da chattar partenaris sco la Biosfera e’ls paurs in Val Müstair.» Il chomp da glin da Maischa Joos e Janic Andrin Spinnler suot Pütschai e sur Sta. Maria. Ingaschamaint pel prodot «fil d’glin» Plü bod gniva cultivà glin eir in regiuns muntagnardas sco p.ex. in Val Müstair. Insembel cun paurs indigens ha la Biosfera Val Müstair lantschà il proget «Cultivaziun da glin in Val Müstair». Maischa Joos e Janic Andrin Spinnler han implantà e cultivà ingon a Sta. Maria illa costa suot Pütschai ün chomp da glin. La semenza vaiva miss a disposiziun la Swiss Flachs GmbH chi cultiva eir glin i’l Emmental. Sco cha Yves Schweizer disch, collavuran ellas ed els da la Biosfera cun paurs da la regiun, «prossem on cultivarà eir Jachen Armon Pitsch glin», culla Tessanda e cun Swiss Flachs. Quella firma es, sco ch’el disch, interessada cha’l fil d’glin gnia darcheu prodüt in Svizra. (fmr/fa)

Il suveran ha decis: Cun 1068 vuschs es Aita Zanetti (AdC) gnüda eletta nouva presidenta cumünala da Scuol. Seis cuntercandidat Reto Rauch (PPS), eir el da Sent, ha survgni 836 vuschs, la majorità absoluta importaiva 976 vuschs. «Eu n’ha plaschair dal resultat ed eir chi d’eira cun 58,2% üna gronda partecipaziun», ha dit Aita Zanetti in dumengia be güsta davo cha las vuschs d’eiran dombradas e ch’ella d’eira gnüda a savair dad esser dvantada nouva presidenta dal cumün da Scuol. Seis cuntercandidat Reto Rauch d’eira da retuorn da sia gita sül Piz Spadla, cur ch’el ha let il resultat: «La populaziun ha decis e quai es bun uschea», ha’l dit ed agiunt ch’el savaiva da prüma davent chi nu füss simpel da guadagnar il cumbat electoral. Ils duos Sentiners han descrit a la FMR lur prüms sentimaints davo avair dudi il resultat. «Surpraisa, ma eir surlevgiada» Las ultimas eivnas sun stattas, sco cha la nouveletta presidenta cumünala disch, ün temp intensiv, cun blera tensiun. «Eu nu vaiva ingün’idea co chi gess oura, perquai n’haja da prüma davent fat quint cun tuottas duos variantas.» Ch’ella haja badà ch’elecziuns da capo d’ün cumün sajan istess alch oter co la tscherna pel Grond cussagl: «Dar il timun d’ün cumün ad üna duonna es istess alch chi nu s’inclegia da sai», ha’la dit e constatà, «bleras persunas, eir duonnas, dubitaivan cha quai saja bun.» Aita Zanetti ha perquai renunzchà da far la campagna electorala cun l’argumaint da la duonna. «Eu craj plütöst ch’eu n’haja persvas cun mia experienza e meis far, meis möd dad argumentar e da trattar la glieud e forsa da nu metter a mai massa i’l center.» Siond cha’l capo Christian Fanzun d’eira amalà in dumengia es ella, sco vice-presidenta, statta preschainta a Scuol in chasa cumünala. «Quai am staiva daspö venderdi schon ün pa sül stomi», ha’la dit cun ün surrier. «Il gust da far politica n’haja perquai istess» Ch’el haja tut la candidatura pel presidi da Scuol in möd fich sportiv, ha dit Reto Rauch, «i’s sa chi po esser chi’s gnia elet e güst’uschè bain eir chi nu grataja.» Il plaschair da far politica nun es pertoc da quai: «Eir sch’eu nun ha gnü quista jada success fetscha inavant cun gust politica», disch il grondcusglier chi rapreschainta sco Aita Zanetti a Cuoira il circul Suot Tasna. Cha’l parti haja giovà üna rolla nu craja Reto Rauch: «Da quai nun haja badà nöglia, eu sun restà quist temp sco ch’eu d’eira avant, eu nu met sü üna mascra per gnir elet, quai nu fetscha.» El suppuona chi saja stat decisiva plütöst la dumonda schi’s laiva müdar alch pro’l cumün da Scuol o na. Il di d’elecziun ha passantà il candidat sül Piz Spadla, sün s-chars 3000 meters sur mar. «Eu vaiva dit ouravant cha scha l’ora saja tant inavant schi ch’eu giaja in muntogna», ha’l dit ed agiunt chi d’eira casü ün pa tschiera. «Ma cun gnir aval es il sulai darcheu gnü oura.» Seguond scrutin pella fracziun da Tarasp In dumengia sun gnüdas elettas ed elets ils commembers da la suprastanza cumünala da Scuol pels prossems quatter ons: Curdin Thomas dad Ardez cun 1058 vuschs, Fadri Blanke da Ftan cun 1097 vuschs, Fadri Häfner da Guarda cun 996 vuschs, Dario Giovanoli da Scuol cun 936 vuschs e Chasper Alexander Felix da Sent cun 1042 vuschs. Per Tarasp nu s’haja chattà ingün candidat o candidata chi’s vess miss a disposiziun. Perquai daja amo quist on ün seguond scrutin. Illa cumischiun sindicatoria sun gnüts elets Riet à Porta cun 1062 vuschs, Kartharina Gericke cun 708 vuschs, Jon Armon Strimer cun 844 vuschs e Marianne Werro cun 1037 vuschs. I’l cussagl da scoula sun gnüdas elettas ed elets Annina Mengiardi dad Ardez cun 865 vuschs, Flavia Marugg da Ftan cun 844 vuschs, Anja Merchant da Guarda cun 718 vuschs, Niculin Caviezel da Scuol cun 818 vuschs, Jan Sedlacek da Sent cun 1081 vuschs e Silvana Stecher-Caviezel da Tarasp cun 806 vuschs. (fmr/fa) Aita Zanetti, la nouva presidenta dal cumün da Scuol, in dumengia davant chasa cumünala a Scuol. Reto Rauch, il cuntercandidat, farà inavant politica, simplamaing in otras funcziuns. Aita Zanetti dvainta presidenta In dumengia ha elet il suveran da Scuol a las autoritats cumünalas pella perioda d’uffizi 2023 fin 2026. Intant cha Reto Rauch (PPS) ha survgni 836 vuschs es Aita Zanetti (AdC) dvantada cun 1068 vuschs nouva presidenta cumünala da Scuol. A la FMR han ils duos Sentiners dit cun che sentimaints ch’els hajan dudi il resultat da l’elecziun. Siond chi nu s’ha chattà a Tarasp ingüna persuna chi’s vess missa a disposiziun per rapreschantar la fracziun illa suprastanza cumünala daja a Tarasp amo quist on ün seguond scrutin. Il suveran ha acceptà eir la revisiun parziala da la ledscha da pulizia. (fmr/fa)

Eir quista jada ha Aita Zanetti fat ün resultat remarchabel, cun 1068 vuschs. Fingià pro las elecziuns chantunalas in mai vaiva la deputada da la AdC fat in seis circul ün resultat fulminant – cun 1001 vuschs. Seis antecessur, il capo actual Christian Fanzun, nun es mai rivà sur 1000 vuschs dürant sias duos elecziuns per il post da capo. Il «miller» dad Aita Zanetti muossa dimena: la paura e politicra da Sent vain resguardada da bleras votantas e votants dal cumün da Scuol sco persuna ingaschada, respettada ed abla da surtour la carica da capo. Dal rest – i sarà da s’adüsar landervia da dir a Scuol «la capo», cul artichel feminin. Ma quista jada esa gnü plü stret per Aita Zanetti. Il cuntercandidat da Sent, Reto Rauch (PPS), ha ragiunt 836 vuschs. Quai es bler, schi’s resguarda ch’el vaiva fat ill’elecziun chantunala «be» 456 vuschs. Ed eir la partecipaziun a l’elecziun cumünala es statta ota: 58,25% da votantas e votants sun its a l’urna. Eir quai es fich bler! Ma co as laschan interpretar quistas cifras? Dürant ils ultims ons s’ha fuormà a Scuol üna gruppaziun opponenta – impustüt our dal ravuogl dal PPS. Eir ün o tschel anteriur politiker meritaivel s’ha fat valair in quell’opposiziun, saja illas medias classicas o sur quellas socialas. Quella gruppaziun ha miss in dumonda ferm la lavur da l’executiva da Scuol. Ils chavazzins sun cuntschaints: la ledscha da parcar, la ledscha da transparenza, la planisaziun locala o la politica da persunal. Id ha eir dat radunanzas cumünalas chi’d han dürà fin tard aint pella not, perquai cha quels circuls nu d’eiran cuntaints culla lavur da la suprastanza – baininclet d’ün gremi chi vain «vice-presidià» dad Aita Zanetti. Uschè cha la critica da l’opposiziun as drizzaiva eir adüna cunter ella, eir in quist’elecziun da capo. La campagna electorala nun es perquai statta libra da tensiuns. Il cuntercandidat Reto Rauch gniva propagà sco persuna chi stetta per «ün müdamaint». Il resultat (plü) stret da dumengia ha dimena eir il gust d’üna polarisaziun politica. Ma resta ün gust amar? – Na, vairamaing na. Scha eir l’opposiziun va, sco in quist cas, cun ün candidat valabel in cuorsa e sch’ella lavura in möd constructiv e responsabel a favur da la chosa, schi lura nu resta inavo ün gust tant amar. Per l’opposiziun resta simplamaing inavo il pluffer sentimaint dad avair pers. Almain quista jada. Ma güsta il PPS e Reto Rauch svess han cumprovà plüssas jadas da nu ceder uschè svelt. Perquai cumanzarà per «la nouva capo» bainbod ün’incarica chi nu sarà adüna tant simpla. I spettan blers progets a Scuol – ed i darà critica. Uschè cha Aita Zanetti dovrarà tuot seis indschign integrativ e communicativ. Quai vala a partir dal cumanzamaint – apunta «da capo».

I dat moviment tar las uniuns rumantschas en la chapitala grischuna. La secziun da Cuira da l’Uniun dals Grischs ha decis en sia davosa radunanza generala dals 14 da settember da sa schliar. Las raschuns: mancanza da glieud pli giuvna che fiss pronta da s’engaschar. Per la paja vul la nova Uniun Rumantscha Cuira ussa dar suttetg als «diasporians» engiadinais. Ils 14 da settember 2022 ha Domenic Signorell manà sia davosa radunanza generala da la secziun da Cuira e conturn da l’Uniun dals Grischs (UdG). Preschents eran quella saira en il Restorant Lacuna a Cuira 17 commembras e commembers. Unanimamain han els decis da schliar l’uniun. Trist e cuntent Domenic Signorell (73), oriund da Schlarigna, abita gia dapi ils onns 1970 a Cuira. Ed el è stà 31 onns president da l’UdG a Cuira. Che «sia» UdG ha decis da sa schliar, è tenor el be ina consequenza logica dal svilup dals davos onns: «Igl ha duas varts», ha el ditg envers la FMR, «dad ina vart sun jau natiralmain trist ch’i na va betg pli enavant, ma da l’autra vart sun jau era levgià che nus avain pudì trair ussa questa decisiun.» La raschun che l’uniun è vegnida schliada sa lascha declerar curt e setg. Domenic Signorell: «Nus avain fatg tut il pussaivel. Ma igl è stà nunpussaivel da chattar persunas giuvnas che fissan stadas prontas da s’engaschar en suprastanza u en il presidi.» A l’UdG da Cuira na mancavan betg ils commembers – var 160 Ladinas e Ladins èn numnadamain da la partida en l’uniun. Però tenor las indicaziuns dal president è la media da vegliadetgna da commembras e commembers detg auta – sur 70 onns. Bals, tschainas, referats ed il Chalender Ladin La secziun da Cuira da l’UdG era vegnida fundada – tenor Domenic Signorell – avant var 100 onns. Igl era ina cuminanza dad Engiadinaisas ed Engiadinais che sa scuntrava var 5 – 6 giadas l’onn. I vegnivan organisadas p.ex. sairadas litteraras, referats, tschainas u predis rumantschs en la baselgia da Malans. En quellas occasiuns vegnivan era repartids ils Chalenders Ladins, la publicaziun da la «uniun-mamma» en Engiadina. La finamira suprema era adina da tgirar la lingua e cuminanza rumantscha a Cuira e conturn – surtut damai la cuminanza ladina. In dals puncts culminants è adina stada la tschaina cun bal durant il favrer, nua che passa 80 persunas eran per il solit da la partida. Domenic Signorell: «La davosa giada avain nus organisà quella tschaina il favrer 2020, be curt avant che corona ha serrà si la baracca!» Il temp da la pandemia ha silsuenter accentuà anc la situaziun delicata da l’uniun, era perquai ch’igl ha dà en il fratemp divers mortoris. In nov «dachasa» E tge capita ussa cun persunas ladinas che vivan a Cuira e che vulessan s'empatschar e s’engaschar per la lingua e cultura rumantscha? Gia è vegnida en acziun in’uniun che fa amogna da porscher in «nov dachasa». I sa tracta da la nova Uniun Rumantscha Cuira (URC). Ses president Patric Collet è perfin stà preschent a la davosa sesida da la UdG en il Restorant Lacuna. El ha ditg envers la FMR: «Jau hai rendì attent a la radunanza generala e nus scrivain ussa er ina brev a tut ils commembers ed a tut las commembras che nus dain gugent la pussaivladad da vegnir tar nus.» L’URC è sa constituida quest onn da nov, cun ina nova suprastanza, cun ina nova preschientscha e novas ideas da program. Ed ella vuless era surprender en l’avegnir ina u l’autra occurrenza tradiziunala da la «veglia» UdG – p.ex. ils cults divins en lingua rumantscha. Da l’Engiadina tar tut la Rumantschia La URC unescha il mument var 80 persunas u famiglias ch’han ina colliaziun cun il mund rumantsch e che vulan viver e promover la lingua e cuminanza rumantscha a Cuira e conturn. Quest’uniun na rimna dentant betg mo persunas che han in connex cun l’Engiadina, mabain cun tut la Rumantschia. L’uniun vuless – sco ch’ella scriva sin sia homepage – era s’engaschar per «la purschida d’ina scolaziun e surveglianza bilingua en la citad da Cuira». Ed era quest’uniun vul porscher inscunters rumantschs, sco p.ex. ina giada al mais in chant avert per in e mintgin. Patric Collet: «En il fratemp na datti gea nagins chors rumantschs pli a Cuira. Uschia che nus empruvain d’emplenir qua in vacum, gist per Rumantschas e Rumantschs che chantan fitg gugent.» Era Domenic Signorell è satisfatg da la «offerta» da la URC: «Igl è fitg positiv che nus avain ussa questa pussaivladad, surtut er che la nova uniun è sa declerada pronta da manar enavant ina u l’autra occurrenza che nus organisavan quests davos onns.» – Quai declera forsa era ina da las davosas decisiuns da la UdG da Cuira, avant che sa schliar. La radunanza en il Restorant Lacuna ha numnadamain decis da surdar a la URC sia pitschna facultad ch’è restada: vers 1000 francs. Rumantschas e Rumantschs unids en il curtin tar la Lia Rumantscha a Cuira. Ils 26 d’avust 2022 ha la Uniun Rumantscha Cuira (URC) envidà ad ina festa da curtin. Rumantschas e Rumantschs unids en il curtin tar la Lia Rumantscha a Cuira. Ils 26 d’avust 2022 ha la Uniun Rumantscha Cuira (URC) envidà ad ina festa, tranter auter cun producziuns da la scola bilingua da Cuira. Rumantschas e Rumantschs unids en il curtin tar la Lia Rumantscha a Cuira. Ils 26 d’avust 2022 ha la Uniun Rumantscha Cuira (URC) envidà ad ina festa. Ed er là ha il president Patric Collet rendì attent a las ideas da quest’uniun.

La società Lö d’inscunter Chasa Fliana a Lavin spordscha minch’on d’utuon differents cuors ed eir referats. Ingon han las organisaturas lönch tmü da nu pudair spordscher ils cuors causa mancanza da partecipantas e partecipants. Dals 25 october fin la mità da december vegnan dats eir quist on differents cuors a Lavin illa Chasa Fliana. I’s tratta da cuors da lavur manuala, da gimnastica per persunas attempadas o eir da giovar a schah o a la tschinquina. «Ün cuors s’occupa eir da l’adöver dal handy o dal tablet», disch Berta Marugg da Scuol, commembra dal comitè d’organisaziun dals arrandschamaints in Chasa Fliana. Ella ramassa las annunzchas pels cuors. Dürant la pandemia nun hana pudü spordscher quists cuors a Lavin. «Per proteger als partecipants» Da l’on 2020 ha il comitè d’organisaziun desisti cumplettamaing da spordscher cuors in Chasa Fliana: «La gronda part da noss partecipants es 60+, perquai vaina decis da laschar quel on ils cuors.» L’on passà però hana darcheu invidà als cuors e referats. Chi hajan gnü üna tschinquantina d’annunzchas, infuorma Berta Marugg, «avant la pandemia vaivna minch’on 70 fin 75 persunas.» Las commembras dal comitè d’organisaziun Mengiafila Luzzi da Ramosch, Ursina Ganzoni da Sent, Erica Bischoff e Berta Marugg da Scuol, Margaritta Filli da Lavin chi custodischa la Chasa Fliana, Christa Pinggera da Zernez e Christiana Willy da Zuoz han constatà chi paraiva chi aintran quist on amo damain annunzchas co l’on avant. Gratas per mincha tip ed impuls «Forsa chi han respet dad ün’ulteriura uonda da corona», suppuona Berta Marugg, «o forsa cha la sporta da far alch culs mans per metter in parada nun es plü uschè tscherchada.» Ch’ellas hajan nempe badà cha’ls cuors da tschinquina e da schah sajan fich bain frequentats, «il cuors da calligrafia però, chi svegliaiva adüna grond interess vaina stuvü desdir ingon causa massa pacas annunzchas.» Ella e sias collegas füssan perquai gratas da survgnir tips ed impuls per cuors chi pudessan plaschair a bleras partecipantas e partecipants. Ingon esa üna sesantina da partecipantas e partecipants. «Quai vala eir pels referats dal mardi avantmezdi», conclüda la commembra dal comitè d’organisaziun, «no eschan gratas per minch’idea a chi cha no pudessan invidar a referir pro no.» Il prüm referat tegna Padruot Fried als 25 d’october a las 9:15: «Co laina nudrir a no e tuot il muond sainza pesticids?» Ils ulteriurs referats e las datas as chatta sülla pagina da la Chasa Fliana www.chasafliana.ch, sül flyer. Da la scoula da paurs al lö d’inscunter L’edifizi a Lavin serviva il prüm pella «Scoula da paurs Chasa Fliana»: Da l’on 1957 vaiva il ravarenda Rico Parli barmör fundà quella scoula. Da quel temp d’eira il bsögn da pudair frequentar cuors agriculs grond. Tuot ils paurs nu vaivan gnü l’occasiun da far la scolaziun agricula e blers nu vaivan neir na temp dad ir a Landquart a far cuors. Cur chi’d es lura dvantà obligatoric cha’ls paurs as scoulan al Plantahof o al Strickhof s’ha diminui il bsögn da frequentar cuors a Lavin. Perquai vaiva Anton Erni barmör gnü l’idea da spordscher eir cuors per pauras ed otras duonnas. Quella proposta es gnüda realisada cun success: I’ls meglders ons ha dombrà la suprastanza dal «Lö d’inscunter Chasa Fliana», sco cha la società as nomna uossa, fin 190 duonnas chi sun gnüdas als cuors e referats a Lavin. In media d’eira adüna var 70 duonnas ed homens chi gnivan in Chasa Fliana. (fmr/fa) La Chasa Fliana a Lavin vain eir datta a fit per far vacanzas. Dürà plü lönch ad occupar ils cuors a Lavin La società Lö d’inscunter Chasa Fliana organisescha minch’on – pigliand oura scha pandemias nu permettan quai – cuors e referats a Lavin. Ingon nu d’eiran las organisaturas lönch na sgüras sch’ellas survegnan avuonda annunzchas per lur cuors. Sco chi disch Berta Marugg, ella ramassa las annunzchas, sun quellas entradas propi be planet. Che chi d’eira la radschun nu sa ella da dir. Chi possa esser stat ch’ella e las otras commembras dal comitè d’organisaziun nun hajan toc il gust dals partecipants, disch ella. Chi hajan uossa però istess üna sesantina da persunas chi frequaintan ingon lur ot cuors. «Quai es istess ün success, avant la pandemia vaivna in media üna settantina da partecipantas e partecipants.» (fmr/fa)

I’l Nairs Lab a Scuol vain muossada amo fin als 9 d’october ün’exposiziun da fotografias e d’ün video dad Elisabeth Hölzl da Meran cul titel «Blinde Date». Quellas fotografias sun gnüdas fattas i’l Hotel Palace sper la chasa d’artists a Nairs/Scuol. Elisabeth Hölzl da Meran i’l Vnuost ha passantà trais dis illa chasa d’artists da la Fundaziun Nairs sper Scuol. In quel temp ha ella fat fotografias i’l Hotel Palace a Nairs e muossa cun quellas la suldüm d’ün grandhotel vöd chi nu vain pel mumaint ütilisà. I’s tratta d’üna sequenza da spejels da l’hotel chi muossan parts dals locals. «Eu n’ha fotografà adüna darcheu sequenzas d’hotels bandunats e vöds e n’ha gnü la pussibiltà da fotografar eir l’Hotel Palace a Scuol. Quai chi m’ha fascinà sun ils spejels in tuot l’hotel, in mincha stanza, ed in quels as vezza adüna ün detagl, ma mai tuot la stanza. Quist fat m’ha inspirà da far üna seria da fotografias ed ün video.» Ella lavura eir cun l’imaginaziun dals umans, «ün date ingio chi nu’s sa mai che chi capita». Trais dis lavur illa Fundaziun Nairs «Eu n’ha gnü da prümavaira passada üna grond’exposiziun illa Chasa d’art a Meran, üna retrospectiva da mias lavurs in collavuraziun cun ün’otra artista. Là sun eu gnüda a cugnuoscher a Cornelia Schwab, co-directura da Nairs ed ella m’ha invidà da passantar ün pêr dis illa chasa d’artists.» Sco ch’ella ha dit sun quels trais dis stats ün temp fich bel ed interessant cun üna gruppa d’artists da var ot persunas chi han adüna darcheu dat impuls per sia lavur. «I’s cuschina insembel e’s passainta üna fasa ingio cha las lavurs chi vegnan fattas vegnan predschadas e per part eir valütadas in ün möd amicabel. Mumaints plain da tensiun cun ün barat d’ideas chi inrichischan las lavurs artisticas.» Cun viver in cumünanza nun esa però adüna pussibel da chattar la quietezza chi’s douvra per as concentrar sülla lavur. Elisabeth Hölzl da Meran Elisabeth Hölzl es nada dal 1962 ed ha fat la matura al Lyzeum a Meran. Plü tard ha ella survgni il diplom da sculpturista da l’Accademia di Belle Arti a Bologna. Ella viva e lavura a Meran. Activa es ella daspö ils ons 1990 cun structuras minimalisticas ed installaziuns. Daspö lönch es eir la fotografia, chi ha adüna accumpagnà l’artista, dvantada vieplü importanta e l’expressiun prediletta da Hölzl. Ils progets fotografics, minchatant cun düradas plü lungas, as dedicheschan a situaziuns cun müdamaints architectonics e socials. Elisabeth Hölzl davant il Nairs Lab a Scuol. Ün ulteriur exaimpel d'üna da las fotografias dad Elisabeth Hölzl fatta i'l intern da l'Hotel Palace Üna da las fotografias cha Elisabeth Hölz ha fat i’l Hotel Palace a Nairs Üna fotografia our dal video da Nairs da l'artista Elisabeth Hölzl. Exposiziun da Hölzl i’l Nairs Lab Actualmaing vain muossada i’l Nairs Lab a Scuol ün’exposiziun dad Elisabeth Hölzl chi muossa fotografias ed ün video realisà i’l Hotel Palace Nairs sper la chasa d’artists. Sün invid da Cornelia Schwab, co-directura da Nairs chi ha visità ün’exposiziun da l’artista a Meran, ha ella passantà trais dis illa chasa d’artists e realisà las lavurs expostas. Hölzl viva e lavura a Meran ed ha fat repetidamaing exposiziuns singulas, ma eir in gruppas, impustüt i’l Vnuost, ma eir in tuot l’Italia ed utrò. Las lavurs realisadas a Nairs sun expostas amo fin al 9 d’october. (fmr/bcs)

Üna tschientina Jauras e Jauers es stada la fin d’eivna passada da la partida a la «Festa da las festas» i’l museum i’l liber Ballenberg. L’inscunter da generaziuns metta ün focus sün tradiziuns d’utuon da tuot la Svizra e sülla cultura e la culinarica da las regiuns rapreschantadas. La Festa da la racolta – chi vain eir festagiada la fin d’eivna chi vain a Valchava – es üna da las 16 tradiziuns d’utuon svizras chi vegnan preschantadas dürant il festival i’l Ballenberg. Sper la Val Müstair sun eir tuot las ulteriuras Vals dal süd grischunas rapreschantadas cun lur üsanzas d’utuon. Il museum i’l liber ha quist on invidà per la prüma vouta a la «Festa da las festas», chi ha eir amo lö la fin d’eivna chi vain. David Spinnler, directur da la Biosfera Val Mü-stair, d’eira invout in l’organisaziun dal viadi da la Val Müstair in direcziun Ballenberg. Cun üna delegaziun da passa 100 Jauras e Jauers s’ha el miss in viadi la fin d’eivna passada vers la Part Sura Bernaisa. Da la partida d’eiran tanter oter commembras e commembers da l’uniun da musica, da la Tessanda Val Müstair, da la Clostra San Jon sco eir 30 scolaras e scolars da la 5. e 6avla classa. Eir il cusglier federal Guy Parmelin es passà a visitar l’evenimaint. David Spinnler ha respus trais dumondas a reguard la «Festa da las festas». FMR: El d’eira invout in l’organisaziun da la delegaziun dals Jauers per la «Festa da las festas». Che messagi voul El portar giò’l Ballenberg? David Spinnler: Nus ans vain impissats cha’l public, chi s’interessa pel Ballenberg, saja dal sgür eir ün public chi gniss forsa gugent a visitar la Val Müstair. Perquai ans vaina dit cha la «Festa da las festas» saja üna buna occasiun per render attent a la Val Müstair. Nossa Festa da racolta, chi ha eir lö la fin d’eivna chi vain a Valchava, va fich bain insembel cul festival al Ballenberg. E natüralmaing vaina eir amo nossa Alp Champatsch giò’l Ballenberg, chi d’eira amo in func-ziun fin dal 1984 a Valchava. Davo è’la gnüda disfatta e refabrichada i’l museum i’l liber. No vain però eir pudü e vuglü preschantar noss prodots. Uschè vaina vendü l’uschenumnà «Jauer» – ün burger cun chaschöl, charn e pan da la Val Müstair. Ma id ha eir dat üna specialità da plü bod, chi’s faiva suvent sün alp, il put. Quai es ün past fich simpel da gromma, lat e farina. La glieud dess verer ch’els han pudü giodair alch uschè al Ballenberg, ch’els pudessan giodair precis il medem eir in Val Müstair. D’eira la Val Müstair insomma cuntschainta pro’ls visitaduors dal festival o haja fat bain da far ün pa reclama giò’l Ballenberg? Id es propi da star stut quanta glieud chi cugnuoscha fingià la Val Müstair. I dà da quels chi han fingià let obain dudi alch da la Val Müstair. Lura daja oters chi cugnuoschan la val be dal viadi in direcziun Tirol dal Süd. E darcheu oters vezzan la Val Müstair sco part da l’Engiadina. Minchatant esa lura da declerar la differenza. I d’eira però in mincha cas ün bun lö cul güst public per render attent a nossa bella val. La Festa da la racolta a Valchava daja daspö il 2005 – in congual cun otras tradiziuns plütost ün’üsanza plü giuvna. Che importanza ha qui-sta festa per la Val Müstair, sch’ella riva perfin fin giò’l Ballenberg? Cler nu’s tratta pro la Festa da la racolta d’üna tradiziun chi exista fingià daspö tschientiners. Ma la tradiziun da dir grazcha per la racolta, sco per exaimpel la dschelpgia, daja fingià daspö tschientiner, dschess eu. Cha no vain propi creà our da quai ün evenimaint – chi’d es adüna la prüma fin d’eivna d’october a Valchava – quai daja vairamaing pür daspö 17 ons. Üna tala occurrenza sco la Festa da la racolta d’eira precis quai cha’l Ballenberg tscherchaiva per la «Festa da las Festas». A la fin dals quints s’haja vis, cha minchün fa alch simil, ma simplamaing cun otras ingredienzas. Causa cha nus festagiain in dumengia chi vain la Festa da racolta in Val Müstair, nu pudaina ir giò’l Ballenberg a far quai. Uschè d’eira l’accent our d’optica jaura – cun la gronda delegaziun – miss da principi nan sülla prüma fin d’eivna da la «Festa da las festas». La gruppa da tübas «Ils infernals» e la delegaziun da la Val Müstair han bivgnantà a Guy Parmelin. La Festa da la racolta es statta üna da las 16 tradiziuns d’utuon svizras a la «Festa da las festas».

Ils raquints da chatscha tunan suvent sco crimis – i sun raquints tanter cler e s-chür, plain tensiun e tanteraint rumpa ün tun la quietezza. Ma co esa propcha ad ir a chatscha? – La chatschadra Sidonia Pazeller da Tarasp ha fat per la FMR diari dad ün di da chatscha – da bunura fin saira tard. 08.10 Id es fingià davo las ot cur ch’eu part a bunura davent da chasa. Eu sun in viadi vers ün post da chatscha da meis bap, a l‘ur dal god sper ün clerai. Ün collega m’ha fat a savair ch’el lascha far üna retschercha in vicinanza, ed eu vegn uossa a verer, scha’l chan da retschercha s-chatschess forsa alch sulvaschina fin sü pro mai. Sülla prada e sur cumün esa amo tschiera. Cun chaminar sü da la via duna bada alch s-chür d‘immez il prà ün toc suot mai. Esa üna bes-cha o ün chatschader? Eu stun salda ün mumaintin ed improuv da verer tras la tschiera da che chi’s tratta, ma eu nu riv da dir. I sta massa salda per esser üna bes-cha, uschè ch’eu decid da na tour giò la buscha per verer cul spejel da champogna. Eu chamin plü jent inavant – chi sa che chi’m spetta sün meis post? Inaquella va ün tun uschè dastrusch suot mai ch’eu tir ün vaira sigl. Uossa saja cha quel flach s-chür d‘eira ün chatschader, perquai ch’eu vez co ch‘el sta sü e chamina giò d‘üna foppa. Pac plü tard vezza co cha sia siluetta cumpara darcheu davo la tschiera a l’ur dal god, ed eu dod a dar ün güvel. Uschè chi‘d es d‘intuorn sulvaschina! Forsa ch’eu varà hoz eir amo furtüna? 08:10 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp. 08:10 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 09.00 Cur ch’eu riv sün meis post, cumainza güsta a pluschignar. Eu tir aint amo ün pêr vettas büschmainta, manetschas ed ün fruntagl, suravia amo la pellerina da militar, e lura suna pronta. La tschiera penda amo adüna tanter la bos-cha, ed adüna cur ch’ella svanischa tanteraint be per tuornar pac plü tard darcheu, am metta avant co chi cumpara tuot in üna jada ün tschierviun a l’ur dal god. I füss la drett’ora – ora da tschiervis – mi‘ora prediletta. 09:00 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 09:00 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 11.00 Ma eu nu vez ne tschiervis ne chavriöls, gnanc’ün squilat. Vers las ündesch rumpa il sulai finalmaing tras las nüvlas, e lura svanischa la magia da la bunura. Eu paquet insembel mia roba, tir oura darcheu ün pêr vettas e vegn ün toc sü da la via per ir girunond darcheu giò vers cumün. Davo pac toc chatta üna gianoscha sül müs-chel, plücofacil d’üna bes-cha giuvna chi nu varà survivü l‘inviern passà. Ils daints sun amo güzs e na üsats, e las palas davantvart malapaina creschüdas oura. Pac toc plü invia glüschan bulaïns gelgs tras il müs-chel. Eu cleg ün puogn plain e tils met illa gialoffa da mia giacca, per giantar. 11:00 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 11:00 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 15.15 Davo giantar esa ün mumaint temp per far ün sönin sün cuotscha, respuonder amo ün pêr e-mails ed evader alch lavurs pel stüdi, e lura esa darcheu ura dad ir. Meis böt per quista saira es ün post var 350 meters d’otezza sur cumün, a l’ur d‘ün laviner. Ün toc chamina lung la via da spassegiar, lura vaja be amo in crusch e traviers tras il god, sü da costas stipas. In viadi amunt chatta ün chastognin. 15:15 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 15:15 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 17.00 Eu nu sun amo gnanca desch minuts sün post, ch’eu dun bada ün movimaint da la vart schnestra da la costa. Ün chamuotsch! Quai sarà ün boc. Eu pigl sü il spejel – schi, id es ün bel boc da chamuotsch grisch, e quai be sün var sesanta meters! El nu’s lascha disturbar per nüglia, neir na cur ch‘eu fetsch ün pa marenda, tant ch’el para da savair ch’eu nu til das-ch sajettar (prüma nun haja sajettà amo ingüna chavra da chamuotsch, e seguonda n’haja fingià sajettà ün boc da chavriöl). Ün‘ura plü tard, darcheu ün movimaint! E darcheu ün boc da chamuotsch, quista jada ün plü gelguaint cun üna stribla naira sur la rain. Eir el maglia tuot pachific e’s metta lura giò davo ün tschep, ingio ch‘el resta bod ün‘ura. Il temp passa hoz be sco nüglia. 17:00 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 17:00 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 19.40 Id es gnü uschè s-chür, ch’eu nu vezzess plü las cornas da meis bel tschiervi, uschè ch’eu paquet insembel mia roba e’m met in viadi vers aval. I’l god s-chür esa difficil da chattar las drettas stortas per rivar giò da la costa stipa, ma ünsacura vezza darcheu la via da spassegiar suot mai, e lura suna fingià bod darcheu giò’n cumün. Eu riv a chasa cun mans fraids e massellas cotschnas, oramai sainza tschiervi, ma satisfatta e cuntainta d’almain avair vis sulvaschina – quai nu s‘inclegia nempe da sai! 19:40 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp 19:40 - ün di a chatscha cun Sidonia Pazeller da Tarasp Sidonia Pazeller (*1998) ha fat l’examen da chatscha dal 2019 ed es ida quist’on pella terza jada a chatscha. Pel solit va ella a chatscha davent da chasa, e pel solit suletta. Quist on ha ella sajettà sia prüma bes-cha: ün boc da chavriöl. Per proteger seis lös da chatscha muossan las fotografias forsa ils lös descrits, ma forsa neir na! Ma in mincha cas sun tuot las fotografias gnüdas fattas dürant la chatscha da quist on.

Üna buna dunzaina d’artistas ed artists seniors preschaintan a Samedan üna tscherna da lur ouvras. Il proget SenArt realisescha la Pro Senectute dal Grischun dal Süd pella seguonda jada. In venderdi, ils 30 da settember a las 14.00 es illa Porta Samedan (Migros) la vernissascha da l’exposiziun SenArt 2022. I vain muossada üna settantina da lavuors artisticas da bundant üna dunzaina da senioras e seniors da l’Engiadina, Val Müstair e la Bergiaglia. «L’idea d’eira da muossar quistas lavuors chi fan be per els e per lur famiglia ad ün public plü grond», declera Corina Isenring da la Pro Senectute dal Grischun dal Süd. Cha quist’instituziun vaiva organisà fingià üna jada üna üna tal’exposiziun, cuntinuesch’la, «la prüma SenArt chi ha gnü lö a Susch illa GRAVAcultura vaiva gnü üna resonanza fich buna, tant dals artists sco eir da quels chi han visità l’exposiziun.» Pervi da corona hana pudü organisar pür ingon la prosma SenArt. Cun sustegn da quist e da tschella Chattà las artistas ed artists attempats chi d’eiran pronts da muossar lur lavuors ha il team da la Pro Senectute regiunal in plüs möds. «No vain scumparti ün flyer i’ls cumüns ed invidà a tuot las persunas interessadas da’s partecipar», infuorma Corina Isenring chi’d es oriunda da Rueras, «e lura vaina dumandà als partecipants da la prüm’exposiziun schi vessan darcheu interess.» E terza hana dumandà a cuntschaints ed abitants da differents cumüns schi nu cugnuschessan a persunas senioras chi fetschan lavur artistica. «Uschea vaina chattà a 12 persunas chi’s partecipeschan ed ad üna cumünanza da d’abitantas ed abitants da la dmura d’attempats Promulins a Samedan chi ha eir creà ün’ouvra.» «Ün bun exaimpel co s’occupar i’l temp da pensiun» Il böt cha la Pro Senectute regiunala ha cun quist’exposiziun es, sco cha Corina Isenring disch, da muossar chi’s possa as dedichar ill’età da pensiun a hobis, pels quals i nu’s vaiva temp sper la lavur: «I nu mangla esser art, ils seniors pon eir chattar otras occupaziuns, uossa chi han daplü peida.» Davo la vernissascha als 30 da settember vain muossada l’exposiziun illa Porta Samedan dals 1. october, il Di internaziunal da la glieud plü veglia, fin als 12 d’october. «Lura, a partir dals 24 d’october sun las ouvras expostas illa dmura d’attempats Promulins.» Cha’l team da Promulins expuonarà las ouvras in tuot la chasa, agiundscha Corina Isenring. Ouvras da Soglio fin Scuol A la SentArt 2022 s’han partecipats tenor uorden alfabetic: Roland Bider da Samedan, Elena Denoth da Susch, Colomba Feuerstein da Sta. Maria, Rica Gaudenz da Samedan, Edgar Hermann dad Igis, Rolf Hüsser da Ftan, Gian Jezek da Puntraschigna, Norina Schaniel da La Punt Chamues-ch, Bernadette Steiner da Scuol, Anton Weishaupt da Soglio e Dora Wild da Turich e Lisa Wüetrich da Bösingen. Ellas duos possedan dmuras da vacanzas in Engiadina e passaintan bler temp qua. Implü vain eir muossada la lavur cha abitantas ed abitants da la Dmura Promulins han creà cumünaivelmaing. (fmr/fa) Il Lägh da Cavloc ha pittürà Edgar Hermann da Soglio. Quist elefant chi nu para dad avair propcha buna glüna ha Dora Wild creà. Ouvras da senioras e seniors a Samedan In venderdi, ils 30 da settember 2022, es illa Porta Samedan a las 14.00 la vernissascha da la «SenArt». I’s tratta dad ün’exposiziun organisada da la Pro Senectute dal Grischun dal Süd. Bundant üna dunzaina da persunas ill’età attempada dal Grischun dal Süd o cun üna ferma colliaziun culla regiun expuonan qua 70 purtrets e fotografias chi han fat svessa. Quai sun tuot senioras e seniors da Soglio fin Scuol e Sta. Maria. «L’exposiziun nu dess be muossar la creatività chi’s fa valair eir amo ill’età da pensiun», disch Corina Isenring chi lavura pro la Pro Senectute, «ella dess eir far curaschi ad oters talents zoppats chi nu vaivan fin uossa la peida necessaria pella lavur creativa.» (fmr/fa)

In venderdi, ils 30 da settember 2022 a las 19.00 vegnan impizzats illas Alps da Nizza fin in Slovenia fös da solidarità e d’admoniziun. «Siond chi sun in Grischun sgüra 10 tröps e circa 100 lufs esa be logic cha no ans partecipain a quists fös», scriva Otto Denoth, il vicepresident da l’Uniun grischuna pella protecziun dals spazis vitals cunter bes-chas rapazas grondas. Ils fös dessan esser ün segn da solidarità invers il persunal d’alp, il qual es ferm pertoc da las bes-chas rapazas, i’ls ultims ons impustüt il luf. Il paur da Tschlin Cla Janett presidiescha l’Agricula d’Engiadina Bassa: «In nossa regiun daja garanti fös a Lavin, Guarda, Ardez, Tarasp, Scuol, Sent, Ramosch e Tschlin, forsa vegnan pro amo daplüs.» Sco ch’el agiundscha daja in venderdi sülla Motta a Ramosch a partir da las 18.30 dafatta ustaria e gril. «No qua in Engiadina Bassa ans partecipain causa cha la preschentscha dal luf vieplü gronda periclitescha adüna plü ferm impustüt las alps da muvel manü», constata Cla Janett. (fmr/fa) Il mantun laina sül Mot da la Resgia a Tschlin, davovart esa bescha chi pasculescha, es pront per gnir impizzà.

Il cumün da Zernez ha stuvü spostar quist on fingià duos voutas üna radunanza cumünala. Riet Denoth, president cumünal ad interim, ha dat sclerimaint davart il motivs. Insè füss statta previsa üna radunanza cumünala a Zernez als 26 d’avuost 2022. Quella d’eira in seguit gnüda spostada süls 26 d’october 2022. Sco motivs vaiva il cumün da Zernez comunichà cha las tractandas previsas nu sajan amo prontas. La radunanza cumünala dals 26 d’october 2022 es d’incuort lura eir gnüda spostada süls 7 da december 2022. Ils motivs per quist müdamaint sun – tenor il cumün – üna mancanza da tractandas. Ma mancan uossa las tractandas a Zernez o nu suna amo prontas? Chosa dals giurists Tenor il vicepresident cumünal e president ad interim Riet Denoth, sun tuots duos motivs güsts: «Nus eschan pel mumaint cha nus elavurain duos nouvas ledschas – üna vouta la ledscha champestra cumünala ed üna vouta la ledscha da pulizia cumünala. Però nus nun eschan amo pronts cun quellas.» El agiundscha chi saja pel mumaint amo chosa dals giurists da finir quellas. Implü nu daja pel mumaint ingünas otras tractandas, davart las qualas la populaziun vess da vuschar giò. «I nun ha ingün scopo da laschar far gnir a la glieud, scha nus nu vain ingünas tractandas», uschè Riet Denoth. Pro la radunanza dals 7 da december 2022 as tratta da la radunanza da preventiv. Scha pussibel prouva il cumün da Zernez da preschantar las ledschas lura a quella data. Ma tenor Riet Denoth nu esa amo uossa cler, scha quellas saran lura eir prontas pel principi december. «I po esser cha nus vain da spostar amo üna vouta las tractandas a reguard las duos ledschas nouvas, ma la radunanza dal preventiv als 7 da december 2022 ha lö uschè o uschè», declera Riet Denoth. Zernez ha spostà causa mancanza da tractandas duos voutas la radunanza cumünala.

La senda da Val Vau – Lai da Rims as partan 78 % viandants e 22 % bikers. Cun sustegn da la Biosfera regiunala ha il Cumün da Val Müstair laschà examinar la situaziun sün quella ed eir sün otras sendas regiunalas. «La situaziun sülla senda dal Piz Umbrail lung il Lai da Rims e giò la Val Vau nun es, per uschè dir, amo cotschna, dimpersè be gelgua», disch Linda Feichtinger, manadra dal management dal savair pro la Biosfera Val Müstair. Chi s’haja però fat i’ls ultims ons vieplü surasèn cha’l traget saja fich ferm frequentà tant da viandants sco eir da bikers, cuntinuesch’la. Perquai nu sun ella e seis collegas dal Parc da natüra regiunal stats stuts cur cha’l Cumün da Val Müstair s’ha drizzà dal 2019 ad els «cul giavüsch da tour suot ögl quista ed eir las otras rutas predschadas da quels chi van a spass e dals oters chi sun in gir cul velo da muntogna». Cul sustegn da la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas ZHAW ha la Biosfera fat las retscherchas giavüschadas. Ella nomna trais exaimpels. Cur cha bikers e viandants as cruschan In Val Mora s’ha redublà i’ls ultims desch ons il numer da viandants e bikers. 20 % sun a pè in gir ed 80 % cul bike. In media s’haja dombrà qua 73 persunas al di. La senda da Val Vau – Lai da Rims douvran var 78 % viandants e 22 % bikers. In media sun qua in gir 58 persunas al di. Tanter l’Alp da Munt e l’Alp Champatsch s’haja dombrà 68 % viandants e 32 % bikers cun üna media dal di dad 85 persunas. Las persunas nu sun be gnüdas dombradas, ellas han eir survgni ün questiunari. In tuot han 146 viandants e 115 bikers impli oura il questiunari da la ZHAW e la Biosfera: «Da tuot las persunas interrogadas han 71 % indichà dad avair fat be experienzas positivas sün lur ruta», infuorma Linda Feichtinger, «29 %, quai sun 79 persunas, han però notà almain ün evenimaint negativ, 26 persunas han nomnà l’inscunter cun bikers alch na agreabel.» Motiv da reagir proactivamaing La situaziun pro la ruta dal Lai da Rims es dimena be orandscha. «Istess vaina decis chi saja motiv da reagir proactivamaing e megliorar la situaziun il prüm sün quista senda», declera la scienziada. Ils invouts illa retschercha han realisà plüs lavuratoris cul cumün, cun rapreschantants dals differents interess, «spassegiar, ir cul bike, hotellaria e turissem». Ils partenaris sun gnüts adaquella chi vöglian investir impustüt illa comunicaziun ed han perquai identifichà ils chanals da comunicaziun ils plü importants pel sport da velo da muntogna in Val Müstair. Cha quist sport saja üna sporta fich importanta pella regiun, intuna Linda Feichtinger, «nos böt es perquai da procurar cha la senda giò dal Piz Umbrail resta attractiva tant per bikers sco eir per viandants.» Il böt final es, sco ch’ella remarcha, da pussibiltar üna coexistenta da quistas duos gruppas na be sülla ruta dal Lai da Rims, dimpersè eir süllas otras sendas examinadas. In collavuraziun eir culs collegas dal Tirol dal Süd «Sco prossem pass esa previs dad incumbenzar ad ün’agentura specialisada per comunicaziun ed eir signalisaziun», declera la manadra dal management dal savair da la Biosfera regiunala, «i’s less realisar üna strategia a man dals resultats tant da noss questiunaris sco eir dals lavuratoris cumünaivels.» Cha’ls partenaris lessan eir collavurar dad üna vart cul turissem regiunal e da tschella cul turissem dal Tirol dal Süd, conclüda Linda Feichtinger. Il concept da comunicaziun correspundent elavuraran il Cumün da Val Müstair e seis partenaris Biosfera e turissem regiunal fin da prümavaira 2023. Viandants e bikers i’l Parc da natüra Biosfera Val Müstair chi piglian resguard l’ün a l’oter. In gir süllas medemas sendas Diversas sendas in Val Müstair sun bain fin fich bain frequentadas da persunas in gir a pè o cul velo da muntogna. Per gnir a savair quants viandants e bikers cha quai sun propcha ha il Cumün da Val Müstair laschà dombrar a la Biosfera regiunala e la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas las frequenzas. «Per savair eir scha’ls viandants e’ls bikers as disturban vicendaivelmang vaina scumparti eir amo ün questiunari», disch Linda Feichtinger da la Biosfera Val Müstair, «i sun gnüts implits oura 261 questiunaris, uossa vaina las cifras concretas chi douvra per megliorar la situaziun sün quistas sendas.» Il böt es da procurar pellas premissas chi douvra per pussibiltar üna convivenza da las duos gruppas da giasts. (fmr/fa)

In mardi saira nun es illa Val Plavna dadaint Tarasp ün hom da 54 ons plü tuornà da la chatscha. Cur ch’el nun es in mardi saira plü rivà in chamonna pro seis collegas han quels cumanzà a til tscherchar. Els til han chattà sur l’Alp Plavna i’l territori dals Cotschens. Ils chatschaders han provà da til reanimar ed alarmà la Rega. Adonta da la reanimaziun ha il meidi da la Rega be plü pudü constatar la mort da l’hom. Tenor las prümas cugnuschentschas es il chatschader crodà giò i’l territori grippus e maltransibel. La Polizia chantunala examinescha la disgrazcha. (cdm/fmr) In quist territori grippus es capitada la disgrazcha.

La procura publica e las Ouvras Electricas d’Engiadina han appellà cunter la decisiun dal güdisch regiunal. Quai han ellas confermà quist'eivna sün dumonda dad RTR. Il Güdisch regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair ha uossa 90 dis temp dad argumentar sia sentenza in scrit. Pür lura decida la procura publica, schi’s recuorra cunter la sentenza e tira quist cas inavant pro’l Güdisch chantunal. Per che vaja? Ils 19 da settember 2022 vaiva il Güdisch regiunal Engiadina Bassa Val Müstair dat cuntschaint a Scuol cha l’incuolpà i’l process dal Spöl saja innozaint e gnia liber. Il tribunal vaiva decis tenor il princip «in dubio pro reo», dimena in cas da dubis a favur da l’achüsà. La procura publica vaiva incuolpà al manader da fabrica achüsà d’avair cuntrafat a la ledscha per la protecziun da l’aua. Ch’el saja respunsabel chi saja rivà il tössi PCB ill’aua dal Spöl dürant lavurs da sanaziun i’l settember 2016. Tenor il Güdisch regiunal nu sun las cumprouvas da la procura publica però stattas sufficiaintas. Chi nu saja cumprovà cha’l tössi saja sorti i’l flüm pervi da la malprecauziun dal manader da fabrica. Dubis dal güdisch Ils dubis dal güdisch da la cuolpa da l’achüsà da la procura publica sun per exaimpel eir ils seguaints: Il manader da fabrica haja tant avant sco eir davo l’incap al mür da fermada Punt dal Gall fat plüssas sanaziuns da PCB ed i nun haja mai dat reclamaziuns. Las Ouvras Electricas d’Engiadina hajan adüna survaglià il plazzal da sanaziun e dat glüm verda pellas lavurs. Scha la puolvra da tössi saja propi mütschada e sortida tras üna foura pro ün chanal da cabels dal plazzal protet – sco cha la procura publica pretenda – nu saja cumprovà in möd na dubitaivel. Implü nu saja neir na cumprovà cha’l tössi chi s’haja chattà in sedimaints ed in peschs dal Spöl deriva propi da l’incap da l’on 2016. Quai nu possa plü gnir erui perquai cha las datas necessarias mancan. Ils advocats da las Ouvras electricas d’Engiadina vaivan impromiss a las medias da tour posiziun malapaina cha la sentenza es statta cuntschainta ils 19 da settember. Davo la sentenza han ils advocats da las ouvras però bandunà svelt la sala e refüsà da dar ün commentar. Il flum Spöl , suenter il mir da fermada Punt dal Gall.... La sanaziun dal flum Spöl dal 2017, suenter la contaminaziun cun il tissi PCB (2016).... Il flüm Spöl cuorra tras il Parc Naziunal Svizzer e s’imbocca a Zernez i’l En. Fingià davo l’incidaint dal 2016 d’eiran gnüdas fattas lavuors da sanaziun impustüt pro’l batschigl da Tos, suot il mür da serra da Punt dal Gall.