Las cifras da cas da corona èn stagnadas sin aut livel. Per quest motiv na vesa il Cussegl federal betg la necessitad d’introducir il mument ulteriuras restricziuns sco per exempel in obligatori da certificat per ustarias, centers da fitness u er arranschaments pli pitschens. Sco quai ch’el ha communitgà ier suentermezdi, vegn la situaziun persequitada, surtut quella en ils spitals. Sch’i fetschia da basegn na sajan novas restricziuns betg sclausas, er betg a curt termin. Chantuns s’accordan Il Cussegl federal ha prendì enconuschientscha dals resultats da la consultaziun pertutgant novas mesiras l’emna passada. Ils chantuns ed er ils partenaris socials s’accordian cun ina eventuala directiva d’extender l’obligaziun da certificat, per uschia impedir ch’ils spitals sajan surchargiads. Intgins chantuns sajan da l’opiniun ch’in obligatori da certificat stoppia vegnir introducì spert. Il dumber da pazients da corona en ils spitals saja aut, ma el na saja betg creschì l’emna passada. Appel dal president Il president da la Confederaziun, cusseglier federal Guy Parmelin, appellescha a la solidaritad. Mintgin saja responsabel per sa sez, ma er per ils convischins. El saja inquietà da la tenuta da persunas che discrediteschian quels dad in’autra opiniun. Mintgin duaja far ponderaziuns co el sappia contribuir a la fin da la pandemia.

« La suleta schliaziun è ina nova emprova da midar la lescha da chatscha federala” ha il president da l’Uniun purila grischuna, Thomas Roffler detg a la FMR en connex cun la dumonda davart l’avegnir da las alps grischunas e la preschientscha dal luf. La midada da la lescha da chatscha è instradada. Cusseglier naziunal Martin Candinas vegn a s’inscuntrar cun ils representants da l’Uniun purila per ponderar la via politica per iniziar ina revisiun da la lescha. Il president dalla Uniun purila grischuna di cler e net: “ Nus survegnain nagin persunal ch’è pront d’ir a lavurar la stad sin nossas alps sch’ei dat vinavant inscunters cun il luf, sco succedì avant pacs dis en la Val Schons. Per segirar l’alpegiaziun el futur dovri ina nova basa legala.” Avant in onn ha il suveran svizzer renviau la revisiun da la lescha da chatscha federala che avess pussibilità als chantuns da reglar tenor basegns ils trieps da lufs. Suenter differents accidents cun stgarpadas d’animals da chasa entras lufs, ha il chantun pudì effectuar ina midada da l’ordinaziun per puder sajettar lufs cun blers stgarps e cun cunportament problematic. A basa dals inscunters dals davos dis en il Grischun central è il president da l’Uniun purila Grischuna anc pli persvas che la situaziun da la confruntaziun cun il luf en il Grischun è sa midada fitg dapi l’onn vargà. “Nus essan cunsicents che nus vegnin fitg baud suenter il NA dal pievel l’onn passa” Quai mussa dentant er che la situaziun per l’agriscultura è urgenta.” Cusseglier naziunal Martin Candinas ha confirmà vers la FMR ch’el saja vegnì contacta da l’Uniun purila grischuna en chaussa revisiun da la lescha da chatscha federala. “ Jau chapesch fitg bain ils pensiers dals purs. E jau sustegn l’idea per ina intervenziun sin via politica”. En in emprima pass giaia quai uss per definir ensemen cun ils represchentants da l’Uniun purila grischuna la furma da l’intervenziun.

Ustarias, bogns, teaters e kinos duain vegnir suttamess a l’obligatori da mussar il certificat da corona per pudair entrar. Il Cussegl federal ha fatg ina consultaziun da questas propostas tar ils chantuns. Tenor ina retschertga da SRF cun circa 74 000 auditurs ed aspectaturas èn 58% per in tal schlargiament da l’obligaziun dal certificat da Covid. 38% èn cunter e 4% èn indecis. Il Cussegl federal decida oz sche e per tge lieus che l’obligatori da certificat duai vegnir stipulà. La regenza grischuna spetga questas decisiuns e decida lura co las mesiras vegnan realisadas. En mintga cas dovra questa realisaziun l’abilitad da schliar conflicts. Dumandads èn surtut ils ustiers e gestiunaris da kinos, teaters ed indrizs da sport. Daniel Camenisch, il pledader dil post da communicaziun chantunal per il coronavirus, è conscient che la branscha ha differentas opiniuns davart l’obligatori. «Per la regenza stat dentant la protecziun da la sanadad da la populaziun grischuna el center.» Insumma fa il certificat che dat scleriment sche ina persuna è vaccinada, guarida ubain testada absolutamain senn», di Camenisch. Il pledader dil post chantunal per il coronavirus curregia immediat la publicaziun en il «Blick» che la regenza grischuna ve­glia extender il certificat sin il traffic public. «La regenza ha sulettamain giavischà ch’ina obligaziun dal certificat da corona vegni examinada era per ulteriurs secturs. Ed in da quels è il traffic public.» In’obligaziun dal certificat mo sin paucs secturs na fetschia nagin senn per proteger effizientamain il sistem da sanadad, di Daniel Camenisch. Per la executiva chantunala na possia in tal schlargiament betg pertu­tgar mo tschertas spartas da l’economia. Il schlargiament da l’obligatori stoppia succeder tenor ils princips da la commensurabladad e da l’egualitad giuridica. Fertant che l’associaziun da gastronomia svizra Gastrosuisse di che l’obligaziun dal certificat per las ustarias discrimineschia quellas persunas che na sajan betg vaccinadas, betg testadas e betg guaridas, relativescha l’associaziun dals ustiers chantunals questa constataziun. Davart dal chantun èn ins da l’avis che nossa societad na sa laschia betg simplamain divider mo uschia. Retschertgas cumprovian che las mesiras da certificat vegnan purtadas d’ina gronda part da la populaziun. Daniel Camenisch refusescha decididamain ils arguments dals critichers da las mesiras. «Quai è ina pitschna part che fa caneras e derasa absurditads. Nua che quai dat temas, essan nus dal post chantunal fitg gugent pronts da sclerir e cussegliar. En ils centers da vaccinaziun u en il bus da vaccinaziun pon ins era be sa laschar cussegliar.» Ils responsabels dal post da Covid grischun guardan cun respect sin las cifras creschentas da las infecziuns e sin il dumber da pazientas e pazients da corona en ils ospitals grischuns. Il motiv per quest augment rasant saja la pi­tschna quota da persunas vaccinadas cumplettamain, di Daniel Camenisch, il pledader dil post da communicaziun chantunal da corona. «Actualmain èn 57% da las Grischunas e dals Grischuns vaccinads almain ina giada. Quai na tanscha dentant per bler betg per ir senza difficultads atras l’enviern.» Cun las purschidas actualas dal post da coronavirus speria la regenza grischuna da cuntanscher tant pli svelt ina quota pli auta.

Viva il rumantsch grischun! Il mes tip per oz è il medem mument ina part da l’examen final dal curs en rumantsch grischun che jau hai frequentà las davosas quatter emnas. L’incumbensa è da scriver in text liber da circa ¼ pagina en rumantsch grischun. Ed ussa, tge è mes tip?: Emprendai rumantsch grischun! – E na quai na scriv jau betg per far impressiun a la scolasta. Durant las lecziuns hai jau emprendì bler e tuttina pauc. Jau hai emprendì bler davart mes agen idiom, il sutsilvan, e bler davart tut tschels idioms. Quai ha da far cun la cumposiziun dal rumantsch grischun: in mix da tut ils idioms cun il motto: la maioritad gudogna. Ussa hai jau finalmain il sentiment da chapir mes collega da lavur che discurra vallader. Rumantsch grischun n’hai jau betg emprendì propi. Quai n’ha betg da far cun la scolasta, mabain cun la mancanza dal diever e da la pratica. Quai giascha uss vi da mai. Tuttina sun jau cuntenta dad avair frequentà il curs. Discurrer ensemen è ina da las premissas las pli impurtantas per mantegnair il noss bel linguatg. E sch’in curs en rumantsch grischun gida, alura duess mintgin far uschia in curs, tuttina tge tenuta ch’ella u el ha davart quest linguatg creà sco in puzzle. Sia finamira dad unir nus tuts ha el tenor mai cuntanschì e duess perquai survegnir ina schanza era tar tai. Pia, tge spetgas: emprenda rumantsch grischun!

En connex cun il coronavirus giogan erosols ina rolla centrala. Quai specialmain sch’ins sa trategna durant in temp pli lung en ina stanza senza avunda aria frestga. Pervia da la pandemia e las recumandaziuns da la Confederaziun han ins cumenzà d’avrir pli savens las fanestras e dar aria frestga. Cun sensurs da CO2 vuless l’Uffizi da sanadad dal Grischun sustegnair las scolas da controllar la qualitad da l’aria. Ils proxims mais datti in project da pilot cun sensurs da CO2 en 50 scolas dil Grischun. Da cuminanza pon magisters e scolars survegliar la glisch dal sensur. Sco quei ch’igl è vegnì ditg a l’infurmaziun da medias haja ins tschernì las scolas per la fasa da project perquai ch’ins haja la durant tschintg dis l’emna stanzas plainas e blers erosols. Las scolas hajan damai in basegns spezial per in sistem d’alarm cura che l’aria na saja betg pli buna, ha Martin Bühler, il schef dil stab directiv chantunal ditg a la FMR. «Nossa finamira è da far tut il pussaivel che las scolas na stoppian betg pli desister da l’instrucziun da preschientscha, e quai en cas che la situaziun epidemiologica vegn mendra.» Durant circa dus mais mesiran ils sensurs la concentraziun dal CO2. A medem temp vegn registrà il dumber d’infecziuns en las stanzas da scola. Ils connex tranter las valurs da CO2 ed il dumber d’infecziuns duai vegnir preschentà a maun da las mesiraziuns. Sch’il connex vegn cumprovà, po il project vegnir extendì en in segund pass sin tut las scolas. Il project vegn accumpagnà dal Institut federal da controlla da material e da perscrutaziun (ICMP). «Aria da schletta qualitad haja quai gia dà avant la pandemia, ha Martin Bühler ditg cun l’avis al diever general da sensurs da CO2 era en autras localitads publicas, sco localitads da curs, salas u era stabiliments militars. Il chantun fetschia ussa damai la lavur da scleriment cun il sensurs en las scolas. Il project da pilot duai cumprovar co ils custs stattan en relaziun cun il niz. In resultat positiv muntass lura l’introducziun definitiva dals sensurs da CO2 en las scolas.

Cura che mia mamma prendeva giu il telefon, ils onns 50 dal davos tschientaner, scheva ella adina «Cadruvi Ruschein». Da quel temp n’era il telefon betg mobil. En nossa famiglia era el pitgà vi da la paraid nua ch’ins gieva da stgala si en l’auzada sura. Suenter l’emprima da duas stgalas era là in pitschen plaz, e sche jau ma regord endretg era ina sutga sut il telefon. Che mia mamma fiss sesida da telefonar, na crai jau betg. Ses telefons eran curts. Cun tschintg uffants aveva ella auter da far. Quai m’è ì tras il chau cura che jau sun ida in di cun il velo si vers ils culms da Ruschein. Po esser che l’impuls per quests patratgs era vegnì dal «Dic­ziunari Invers dil Romontsch Sursilvan» che jau aveva gist cumprà tar la Lia Ruman­tscha. Dicziunari invers? Jau n’hai ditg gnanc savì ch’i dettia insatge uschia per rumantsch. Enten pedalar era jau ma dumandada: Tgi sa co quai fiss stà, sche mia mamma avess ditg ina giada cun prender giu il telefon «Ivurdac Nieschur». Simplamain uschia, per far ina filistucca. Cadruvi Ruschein a l’invers, enavos enstagl enavant. I m’è lura vegnì endament che d’uffant era quai stà moda in temp tar nus da dir nos nums enavos. Trais da mias soras han nums curts cun mo quatter bustabs. Anre, Atir, Anif. Nus avevan fatg persenn che sche in pled è curt, vai lev da pronunziar el enavos senza nudar el l’emprim en scrit. Ma tar Aidualc era quai gia pli grev. Quest dicziunari invers è dal rest in cudesch fitg divertaivel cunzunt per ­glieud ch’ha gust dal tun e sun dal linguatg. Ils pleds èn scrits enavant en quest dicziunari. Tut normal. Ma l’urden alfabetic, tenor il qual ils pleds en ordinads, resguarda la fin e betg l’en­tschatta dal pled. Uschia è «sbaba» ina da las emprimas expressiuns. I tuna fitg melodius sch’ins legia plirs pleds exact sco quai ch’i vegnan in sut l’auter: «comba, tromba, bumba, rebumba, catacumba, columba». Nus essan plitost cundiziunads en nossa vita uschia che tut va enavant. Ma là nua ch’igl è pussaivel n’èsi betg mo divertaivel, mabain forsa schizunt salutaivel da patratgar u far mintgatant insatge enavos. Cura che jau vom a spass, e nagin auter n’è denturn, ma main jau mintgatant e fatsch lura diesch, ventg pass enavos. La planta-pe per exempel sa tschenta auter cun ir enavos che cun ir enavant. Interessant è era l’effect da laschar ir tras il chau avant che sa durmentar quai ch’è capità durant il di. Ma betg en­tschaiver da la damaun a la saira, mabain davent da la saira vers la damaun, dimena enavos. Jau ma durment per ordinari ditg avant che mes patratgs èn arrivads tar la damaun. Tgi sa – forsa fissi bun per noss tscharvè da memorisar mintga di dus trais pleds pronunziads enavos. Ins sa gea cumenzar cun Anna e vegnir pli tard tar zabruf. Tunar tuni quasi adina exotic. Jau en mintga cas, la proxima giada che jau survegn in telefon dad in call center, respund cun Airam Ivurdac e repet e repet mo quai e nagut auter. Maria Cadruvi, schurnalista pen­siunada, stat a Ruschein e maina ina «aireslupmi». Maria Cadruvi

Oz en trais emnas èsi decis. Glindesdi en trais emnas cumparan en las gasettas artitgels e commentaris davart la decisiun dal suveran svizzer tar la «Lètg per tuts». Correctamain fissi gea da dir la «Lètg per tuttas e tuts». I va gea era per la dumonda, sche duas dunnas dastgan maridar en avegnir, exact sco umens e dunnas er. Insumma, avais vus gia furmà voss’opiniun? Savais gia co votar? Tenor mi’opiniun datti paucas votaziuns en Svizra, nua ch’in GEA è stà pli madir, anzi stramadir. Perquai ch’igl è uras e strasuras da laschar maridar pèrs omosexuals ed als dar a livel statal ils medems dretgs e duairs sco a pèrs dad um e dunna. Ma mia «vardad» è anc pli radicala: En sasez datti paucas votaziuns en Svizra, nua che jau stoss dir: Atgnamain na vai tiers a mai insumma nagut! Cun auters pleds: En sasez na vai insumma betg tiers a mai tgi che marida tgi! Sche dus umens, duas dunnas, um e dunna, per l’emprima giada, per la terza giada, l’emprima giada ina dunna e silsuenter in um. I dat gea da tuttas istorgias, uschè sgiagliadas sco la vita. Po dar che ina u l’autra votanta e votant ha resalvas etic-moralas u religius-confessiunalas encunter ina u l’autra da quellas colliaziuns, apunta encunter la lètg omosexuala. Quai è il bun dretg da mintgin e sia opiniun persunala. Però pertge avess il stadi da dir en quest connex tge ch’è correct e tge betg? Il stadi sto garantir – tenor Con­stituziun – il dretg da la lètg. E sa chapescha sto il stadi reglar co e cura ch’ina tala colliaziun vegn lubida, co las duas persunas han da pajar taglia, co la lètg po vegnir schliada, tge dretgs ch’il pèr maridà ha, tge duairs ch’els han e co ch’igl è da «handliar» tar dispitas e iertas. Insumma, i dat da reglar avunda! Però il coc da mintga lètg, quel è la decisiun dals dus partenaris. Sche duas persunas han gugent ina l’autra, sch’ellas decidan da passentar lur vitas en avegnir ina cun l’autra, sch’ellas decidan dad avair uffants ensemen, lura è quai bain lur chaussa! Sche blond e co­tschen, blau e verd, stgir ed alv, Ken e Barbie, Asterix ed Obelix u Pippi e Ronja – quai va bain tiers al stadi in bel quex! Ed er a mai po quai atgnamain esser tuttina, sche Asterix ed Obelix vulan entrar en in’uniun matrimoniala. La resalva vegn lura spert: Ed ils uffants? Senza mamma? Insumma, i dat ed ha adina dà uffants ch’èn creschids si mo cun in genitur, tar tat e tatta, tar aug ed onda, tar duas soras, tar dus frars, uffants ch’èn sin quest mund mo grazia ad in’inseminaziun u in’autra intervenziun medicinala. Ed er quai èn uffants grondius. Nua è damai il problem? Tut in’autra dumonda è co ch’igl è il meglier da tgirar, accumpagnar, sustegnair, promover, charezzar ils agens uffants? – Ina dumonda gnanc uschè simpla da respunder! Ma las re­­­-s­postas n’han da far absolutamain nagut, sch’ins è ussa bab e mamma, mamma e mamma u dus babs. Ina fitg buna premissa per ils uffants è en mintga cas ch’ils geniturs charezzian in l’auter. Ma apunta, tar quella dumonda duai il stadi tegnair ora sia detta. A mai po quai atgnamain esser tuttina, sche Asterix ed Obelix vulan entrar en in’uniun matrimoniala. David Truttmann La campagna da votaziun tar la «Lètg per tuts» è en plaina vigur. A Cuira èn sur la fin d’emna perfin vegnids surtatgads placats dals aderents cun slogans dals adversaris.

Bindels decorativs, rosettas, flurs e cruschs en numerusas variaziuns chatt’ins el nov cudisch «Entagls dal Grischun» u en il titel original «Kerbschnitzen in Graubünden». Autur da quest cudesch è Albert Fischer da Cuira. El è il figl da l’enconuschent collecziunader ed entagliader Beat Fischer (1925–2017). Il cudesch preschenta motivs d’entagls en lenn da sis valladas grischunas. Venderdi passà ha gì lieu la vernissascha dal cudesch a Cuira. Martin Gabriel/FMR L’entagliader en lenn Beat Fischer è sa domicilià en l’emprima mesadad dals onns 1940 sco giuven dissegnader da maschinas en il Grischun. En quels onns ha el cumenzà a s’interessar per entagls. L’interess è daventà ses hobi ed or dal hobi è naschida ina passiun da scuvrir, collecziunar, dissegnar ed entagliar sez. Sco quai che l’autur dal cudesch Albert Fischer ha raquintà, saja ses bab stà fitg bler sin viadi en vitgs e vals dal Grischun. «El spluntava en lieus ch’el supponiva ch’el chattia objects cun entagls e dumandava da puder dissegnar u fotografar quels. Betg adina lubivan ils possessurs da fotografar. En quels cas lavurava mes bab cun palpiri da trassegnar per dissegnar suenter ils motivs.» Er da l’Engiadina e da la Val Alvra Ils exempels preschentads sin las circa 140 paginas dal cudesch dateschan dal 16avel enfin il 19avel tschientaner e derivan da la Val Alvra, da l’Engiadin’Ota e Bassa, dal Partenz e da Tavau, da Valragn e Stussavgia sco er dal Scanvetg cun las vischnancas da Tschiertschen e Praden. Pli ditg e pli fitg ha Beat Fischer badà la gronda quantitad dals musters en las differentas valladas. «Oravant tut en la Val Stussavgia ed en il Scanvetg saja l’entagliar en lenn in’activitad fitg frequenta»,ha l’autur dal cudesch Albert Fischer ditg envers la FMR. «L’entagliar è derasà oravant tut tar ils Gualsers dal Grischun.» Collecziun da motivs e betg in curs d’entagliar Sin differentas paginas dal cudesch vegn mussà cumparegliaziuns da motivs or da las differentas valladas. Per l’artist Beat Fischer sez èn ils bels muments sper l’entagliar stads quels da scuvrir ils connex da las regiuns en l’art d’en­tagliar. Beat Fischer vegn a pled en il cudesch cun l’editorial da trais broschuras ch’el aveva scrit l’onn 1995. Là appellescha el a la crea­tivitad per novs motivs d’entagls per esser innovativs e per che l’art popular da l’entagliar sa mantegnia. «Oz en il temp da la tecnica digitala exista il privel che l’artisanadi svanescha pli e pli. Era en il Grischun èsi perquai impurtant che las prestaziuns dals entagliaders chattan ina plaz commensurà en la vita culturala.» Entagliader cumplessiv L’autur da «Kerbschnitzen in Graubünden», Albert Fischer ha ditg, che ses bab haja fatg en­tagls en lenn tenor las tradiziuns da tut las valladas ch’el haja visita. «El fascheva entagls dal Scanvetg, da la Stussavgia, da l’Engiadina u era da la Val Alvra. E quai tut sco regals per parents ed amis.» Cun fotografias e dissegns preschenta il cudisch la moda e maniera da lavurar da Beat Fischer. Fotografias da fluras, il dissegn, e lura l’entagl en lenn finì. L’artisan ha dentant era duvrà objects veglianders sco per exempel in cuzer dal Scanvetg dal 18avel tschientaner u differentas decoraziuns da paraid. «Il cudisch davart ils entagls en il Grischun duai regurdar ad ina fitg veglia tradiziun en noss chantun», ha l’autur ditg a la fin da sia preschentaziun. «Il cudisch pudess dentant er servir ad entagliaders interessads sco manual cun propostas.»

2. liga regiunala, gruppa 1 Winkeln – Abtwil-Engelburg 1:2 Au-Berneck – Mels 2:2 Schluein Glion – Dardania S. Gagl 1:1 Montlingen – Herisau 2:1 1. Mels 3/7; 2. St. Margrethen 2/6; 3. Abtwil-Engelburg 3/6; 4. Dardaina S. Gagl 3/5; 5. Montlingen 3/4; 6. Domat 2/3; 7. Vaduz 2/2; 8. Au-Berneck 3/2; 9. Schluein Glion 3/2; 10. Herisau 3/2; 11. Ruggell 2/1; 12. Winkeln 3/1. 3. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Landquart 0:3 Valposchiavo – Bogn Ragaz 1:1 Weesen – Trun/Rabius 0:2 Glaruna – Surses 2:0 Uznach – Eschenbach 1:2 Sargans – Lumnezia 3:0 1. Glaruna 3/7; 2. Valposchiavo 3/7; 3. Eschenbach 3/7; 4. Trun/Rabius 3/6; 5. Sargans 3/6; 6. Landquart 3/6; 7. Bogn Ragaz 3/5; 8. Surses 3/3; 9. Uznach 3/1; 10. Tusaun-Cazas 2/0; 11. Lumnezia 2/0; 12. Weesen 3/0. 4. liga, gruppa 1 Bogn Ragaz – Panaduz 1:4 Laax – Schluein Glion 0:6 Valposchiavo – Danis-Tavanasa 3:1 Schlarigna – Domat 0:1 1. Schluein Glion 3/9; 2. Panaduz 3/7; 3. Domat 3/6; 4. Bogn Ragaz 3/4; 5. Cuira 97 3/4; 6. Valposchiavo 3/3; 7. Vaz-sut 3/2; 8. Laax 3/2; 9. Danis-Tavanasa 3/2; 10. Schlarigna 3/1. 5. liga, gruppa 1 Sedrun/Mustér – Union Trin 2:0 Danis-Tavanasa – Trun/Rabius 2:5 Panaduz – Lumnezia 1:1 1. Rueun 2/6; 2. Mladost 2/6; 3. Sedrun/Mustér 3/6; 4. Tusaun-Cazas 2/4; 5. Union Trin 3/4; 6. Trun/Rabius 2/3; 7. Panaduz 2/1; 8. Lumnezia 3/1; 9. Danis-Tavanasa 3/0. Juniors A1, gruppa 1 Dardania S. Gagl – Rorschach 1:4 Rotmonten – Diepoldsau 4:0 Sargans – Rebstein 1:4 1. Rotmonten 3/9; 2. Rorschach-Goldach 3/9; 3. Dardania S. Gagl 3/6; 4. Rebstein 3/4; 5. Tavau 2/3; 6. Appenzell 2/3; 7. Diepoldsau-Schmitter 3/2; 8. Surselva 2/1; 9. Glaruna 2/0; 10. Sargans 3/0. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Gossau – Uzwil-Henau 3:2 Brühl – Surselva 6:0 Frauenfeld – Winkeln 10:0 Rheintal – Teufen 3:0 Tobel – Zuzwil 3:3 Cuira 97 – Rorschach 3:3 1. Brühl 4/12; 2. Gossau 4/12; 3. Tobel-Affeltrangen 4/10; 4. Uzwil-Henau 4/6; 5. Frauenfeld 4/6; 6. Rorschach-Goldach 4/4; 7. Cuera 97 4/4; 8. Rheintal 4/4; 9. Zuwil 4/4; 10. Surselva 4/4; 11. Teufen 4/3; 12. Winkeln-Rotmonten 4/0. Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Valposchiavo 3:4 Vaz-sut – Lusitanos 5:2 Grischun central – Landquart 1:7 Domat – Schlarigna 6:1 1. Valposchiavo 3/9; 2. Domat 2/6; 3. Schlarigna 3/4; 4. Lusitanos de Samedan 3/4; 5. Landquart 2/3; 6. Tavau 2/3; 7. Vaz-sut 3/3; 8. Surselva 3/1; 9. Grischun central 3/1. Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Mels 1:1 Walenstadt – Grischun central 3:1 Flums – Landquart 4:0 Sargans – Ruggell 6:0 1. Walenstadt 3/9; 2. Sargans 3/6; 3. Mels 3/4; 4. Surselva 3/4; 5. Flums 3/3; 6. Grischun central 3/3; 7. Ruggell 3/3; 8. Landquart 3/3. Juniors C2, gruppa 1 Sevelen – Surselva a 11:1 Cuira 97 – Vaz-sut 2:16 Panaduz – Surselva c 5:3 Surselva b – Domat Laax mes. 18.30 Vaz-sut – Panaduz giev. 19.00 1. Bogn Ragaz 2/6; 2. Sevelen 2/6; 3. Cuira 97 3/6; 4. Panaduz 3/6; 5. Vaz-sut 2/3; 6. Domat 2/3; 7. Surselva b 2/3; 8. Surselva a 3/0; 9. Surselva c 3/0. Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Uznach 9:0 Surselva a – Toggenburg 4:6 Domat a – Glarnerland 4:4 1. Rapperswil-Jona 4/12; 2. Glarnerland 4/7; 3. Uznach 4/6; 4. Toggenburg 4/6; 5. Surselva a 4/3; 6. Domat a 4/1. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Mels 5:1 Grischun central b – Valposchiavo 5:3 Schlarigna – Buchs 1:4 Landquart – Grischun central a 2:6 1. Grischun central a 3/9; 2. Panaduz 3/9; 3. Buchs 2/6; 4. Mels 3/6; 5. Grischun central b 3/3; 6. Landquart 2/0; 7. Schlarigna 3/0; 8. Valposchiavo 3/0. Juniors D2, gruppa 1 Cuira 97 a – Panaduz b 7:0 Orion Cuira – Surselva b 1:2 Domat b – Surselva c 15:0 1. Domat b 3/6; 2. Cuira 97 a 3/6; 3. Tavau 2/3; 4. Grischun central c 3/3; 5. Orion Cuira 4/3; 6. Surselva b 4/3; 7. Surselva c 4/3; 8. Panaduz b 3/0. L’equipa Grischun central d è vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Cuira 97 b 5:3 Mels – Landquart b 3:3 Sargans – Trübbach 9:1 1. Sargans a 3/7; 2. Val Tamina 2/6; 3. Landquart b 3/5; 4. Mels b 3/4; 5. Bogn Ragaz a 1/3; 6. Vaz-sut 2/3; 7. Trübbach 3/3; 8. Domat c 2/0; 9. Cuira 97 b 3/0. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Tuaun-Cazas 1:3 Bütschwil – Widnau 1:2 Domat – Triesen 0:2 Domat – Tusaun-Cazas mes. 20.15 1. Widnau 3/7; 2. Uzwil 2/6; 3. Ebnat-Kappel 3/6; 4. Triesen 3/6; 5. Romanshorn 2/4; 6. Tusaun-Cazas 1/3; 7. Bütschwil 3/3; 8. Rapperswil-Jona 2/1; 9. Au-Berneck 3/1; 10. Domat 2/0; 11. Linth-Schwanden 2/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Flums-Walenstadt – Mels 0:3 Surselva – Schlarigna 0:4 Vaz-sut-Cuira – Schwanden 9:0 1. Vaz-sut-Cuira 4/9; 2. Buchs 3/6; 3. Mels 3/3; 4. Schlarigna 3/3; 5. Tusaun-Cazas 3/3; 6. Flums-Walenstadt 4/3; 7. Surselva 3/0; 8. Schwanden-Linth 3/0. L’equipa Gams 3b è vegnida retratga. Seniors 30+, gruppa 1 Imboden/Plaun – Tusaun-Cazas 3:3 Vaz-sut-Landquart – Lusitanos 3:4 1. Lusitanos de Samedan 3/7; 2. Cuira 97 3/7; 3. Imboden/Plaun 3/5; 4. Schluein Glion 2/4; 5. Vaz-sut-Landquart 4/3; 6. Tusaun-Cazas 4/2; 7. Tavau 3/1. Schluein Glion separticipescha cun si’emprema equipa al campiunadi da ballapei dalla 2. ligia regiunala. Retscha davon da seniester Dimitri Lekishvili, Luzi Dermont, Alessandro Casutt, Flurin Capaul, Andri Michel e Rui Machado Gomes. Retscha amiez da seniester Nico d’Atria, Livio Derungs, Matthias Derungs, Gian Sgier, Linus Tschalèr e Serafin Bundi. Retscha davos da seniester Mate Levishvili (trenader), Aron Büchler, Murat Leblebici, Adonis Frias, Gianluca Casutt e David Caduff (schef dil sport dall’uniun). Sin la foto mauncan Simon Gallmann, Martin Egger, Tiziano Vinzens e Domenico Arbace (assistent dil trenader).

La davosa stad hai dà en il Grischun Central inscunters nungiavischads tranter lufs e carstgauns. L’Uffizi federal d’ambient ha uss dà la lubientscha da sajettar trais lufs giuvens dal triep Beverin. Il luf-manader n’ha Berna dentant betg lubì da sajettar. Era per il triep da Stagias sisum la Surselva ha il chantun inoltrà a Berna ina dumonda da reducziun. «Ils trais lufs giuvens dal triep Beverin duain vegnir sajettads tant pli svelt e sche pussaivel en il triep», ha il collavuratur academic da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, Hannes Jenny, ditg a la FMR. «Cun sajettar en il triep pudain nus cuntanscher in effect da disturbi che gidass da tener sin distanza ils lufs dals animals da chasa e dals carstgauns.» Tenor il chantun fissi stà bun da prender or er il luf-manader dal triep Beverin per impedir ch’ils lufs s’avischinian adina dapli als animals da chasa e sco dacurt er al carstgaun. Quest permiss n’ha Berna dentant betg vulì dar, i manchia mussaments ch’il luf-manader saja stà involvì en almain 60 pertschient da las stgarpadas en Val Schons. Tenor Hannes Jenny pretenda l’Uffizi federal d’ambient ina cumprova genetica dal luf-manader. «Quai è ina procedura fitg pretensiusa. Nus vulain furnir quella cumprova cura che nus vesain las schanzas d’avair success.» Tenor Jenny possia il luf-manader vegnir sajettà pir tranter il 1. da november ed ils 31 da schaner. En il triep da Stagias èn naschids quests dis tschintg lufs pitschens. Quels muntan in augment dal triep sisum la Surselva. Hannes Jenny da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun ha affirmà a la FMR ch’il chantun haja inoltrà ina dumonda per reducir ils lufs da Stagias. «Nus quintain che questa dumonda vegnia respundida a moda e maniera pli speditiva, qua na sa tracti gea betg da lufs creschids.» Tenor l’Uffizi da chatscha e pestga n’èn las dumondas da reducziun actualas nagut auter che acziuns d’urgenza. Il chantun duvrass ina regulaziun persistenta sco per exempel tar la selvaschina d’ungla. Ma quella pussaivladad da crear ina buna relaziun da coexistenza tranter animals da rapina ed animals da chasa e carstgaun saja suenter la decisiun dal pievel svizzer da l’atun passà fitg difficila da cuntanscher. Trais dumondas a Mario Cavigelli, schef dal Departament chantunal d'infrastructura, energia e mobilitad che ha dà il cumond da sajettar ils lufs dal triep Beverin. FMR: La procedura per sajettar lufs vegls è cumplitgada? Mario Cavigelli: La nova ordinaziun da chatscha federala cuntegna ina procedura fitg cumplitgada che pretenda mussaments genetics per sajettar lufs-geniturs. I fa mal che la savida pratica e l’experientscha da noss guardiaselvaschina en ils lieus na valan betg sco mussament. Pertge cuzza la procedura cun Berna uschè ditg? Berna n’ha questa giada betg laschà spetgar ditg il chantun sin ina resposta davart la regulaziun dals lufs dal triep Beverin. Nus avain spetgà circa 10 dis. Il problem è ch’il temp per las cumprovas geneticas da reproducziun per reglar il triep ed il temp da la stagiun d’alp n’èn betg identicas. Damai: Sin che nus avain las cumprovas geneticas è la stagiun d’alpegiaziun prest passada. Cun la lescha actuala na po quest problem simplamain betg vegnir schlià. Fissi betg da lantschar ina nova emprova da midar la lescha federala da chatscha? Il management dal luf actual n’è insumma betg adattà per ils chantuns per vegnir a frida cun ils problems dal luf. Nus stuain en l’avegnir pudair reglar a moda e maniera preventiva. E questa finamira sa lascha mo cuntanscher cun ina revisiun dalla lescha da chatscha federala.

«Survista statistica da la Svizra» è il titel d’in carnet fascinant che jau hai chattà dacurt cun far midada. Quel carnet cun il suttitel «1991» cuntegna indicaziuns exactas co che la Svizra sa preschentava avant trent’onns. Las cifras davart la populaziun residenta stabla, ils lavurants ed ils dischoccupads vegnan baingea a s’avair midà en quests onns, ed era il product social e l’entrada naziunala. Igl è tuttina interessant a leger ch’ils Svizzers e las Svizras han mangià da l’onn 1998 per persuna 44,3 kilos tartuffels e bavì 125,6 kilos latg. Charn hani consumà schizunt 64,6 kilos. L’effectiv d’arments muntava da quel temp a 1,85 milliuns tocs, da quels eran 806 000 vatgas. Cudeschs edids en Svizra e cumparids en il commerzi da cudeschs èn avant trent’onns 41 rumantschs, 220 talians, 2086 franzos e 5522 tudestgs. Quest èn mo in pèr paucas da tut quellas indicaziuns ch’ins chatta en la survista statistica da la Svizra da l’onn 1991. Mes tip oz è da sfegliar in zic en quel carnet d’avant trent’onns. Sch’insatgi na’l chatta pli tar el a chasa sun jau gugent pront da far in pèr copias e las trametter, senza pretender insatge, s’enclegia. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. La statistica 1991 è ina lectura interessanta

Venderdi damaun: in quadrin plus l’in u l’auter chavazzin è gia è formulà mes emprim pensum per oz. Ed uschia cuntinuesch jau: «respunder il mail dad Aron Moser», «emplenir il formular da spesas», «scriver l’artitgel da Mirko Baselgia», «termin cun Kim Osinga», «studegiar las statisticas da la populaziun»,…ed uschia s’emplenescha mes bloc da notizias per vaira dapli che la mesadad. Jau era adina in fan da las «glista da to do», ni per bun rumantsch «glistas da far». Però il pi tard cun il cumenzament sco redactura tar la FMR èn ellas ina part integrala dal mes mintgadi.Mia flaivlezza per las glistas ins pudess tgunsch definir sco dependenza. Mussament è mes cudesch da notizias privat – ina seria da glistas èn da chattar lien. Puncts fitg differents, «bels patratgs e bunas ideas» sco chi para sch’ins dat ina sfegliada. Emprim confess per oz: vairamain exequì hai jau strusch ina terza. Igl èn chaussas che jau n’hai atgnamain ni gust ni schlantsch da far. Tgi nettegia gugent fanestras u frestgera? Cun excepziun da mia mamma che vegn schizunt da libra voluntad a gidar nettegiar mias fanestras n’enconusch jau betg olma. E puncts sco «nettegiar il velo» u «far la duscha» n’hai jau strusch ina giada nudà sin ina da las numerusas glistas. Pertge? Cun ponderar e studegiar suonda mes segund confess: tut quellas glistas che existan gia dapi onns eran ed èn plitost per la schletta conscienza. Forsa in fenomen psicologic, quai na sai jau betg. Però d’ina chaussa sun jau segira: mo il nudar dal singuls puncts ma dat in tschert sentiment d’almain avair fatg ina part da la lavur, forsa be ina mieula, ma tuttina – er sche las fanestras èn anc adina tuttina malnettas sco avant in mez onn. Tge che pertutga mia lavur tar la FMR ha la glista in’autra muntada. Ella ma gida vairamain d’avair la survista per la lavur autonoma sco schurnalista. Ed uschia sai jau dir per oz - e quai cun buna conscienza: «respunder il mail dad Aron Moser» fatg, «emplenir il formular da spesas» fatg, «scriver l’artitgel da Mirko Baselgia» fatg, «termin cun Kim Osinga» er fatg. E tge che pertutga «studegiar las statisticas da la populaziun», quai vegn ad esser l’emprim punct per la glista da glindesdi.

Entant che la concurrenza tranter Nino Schurter e Mathias Flückiger ha attratg dumengia passada l’attenziun e las egliadas dals aspectaturs e las aspectaturas, ha la plipart probabel survesì, che in vair exot è sa participà a la cursa da «cross-country» la dumengia passada a Lai. L’exot sa numna Matthias Stirnemann dal chantun Argovia. En vestgadira traglischanta ha el absolvì la davosa cursa en sia carriera. Quai n’è però anc nagina raschun da numnar el exot, plitost il velo da l’um da 29 onns vala bunamain sco «oldtimer» tranter ils velos. Avant radund 20 onns anc ina maschina moderna, cun suspensiun a la roda davant e davos, chatt’ins oz strusch anc in velo cun talas geometrias sco quel da la marca «Hot Chili». Ina differenza essenziala è sper las suspensiuns era la grondezza da las rodas. Matthias Stirnemann ha pervia da quai gì da pedalar intginas giadas dapli, essend che ses «Hot Chili» posseda be rodas da 26 poleschs (Zoll), entant che tut ils auters bikers giudevan l’avantatg da las rodas da 29 poleschs. Perquai che ciclists ch’èn memia plauns ston sortir da la cursa da «cross-country» n’ha Matthias Stirnemann betg pudì finir la cursa, tuttina ha el sa mussà cun in surrir tranter ils fans suenter la cursa. En retrospectiva po Matthias Stirnemann registrar in tschintgavel plaz en la glista da rangaziun mundiala l’onn 2016, in ulteriur tschintgavel plaz al campiunadi europeic il medem onn, sco era in sisavel plaz a la cuppa mundiala a Nove Mesto l’onn 2016. Era sch’i n’ha betg tanschì per finir la cursa, è Matthias Stirnemann sa mussà cun in surrir suenter sia davosa cursa en la cuppa mundiala. Matthias Stirnemann durant la cursa cun ses «Hot Chili» da ventg onns.

Ils 6 da settember 2021 ha il chantun disponì ch’i saja da sajettar trais lufs giuvens dal triep dal Beverin. Enfin ier, mesemna, ha la surveglianza da chatscha sajettà dus. Quels vegnan examinads da l’Universitad Berna ed identifitgads da l’Universitad Losanna. Enfin che la regulaziun n’è betg terminada dat il chantun naginas ulteriuras infurmaziuns areguard il lieu ed il temp da las acziuns. L’Uffizi per chatscha e pestga dal chantun Grischun orientescha periodicamein davart il svilup da las mesiras.

A partir da glindesdi vegn schlargià l’obligatori da certificat da Covid. Questa decisiun ha il Cussegl federal tratg mesemna. Tgi che va en ustaria, a kino ubain a teater sto avair la cumprova dad esser vaccinà, guarì u testà negativ sin il coronavirus. Il chantun Grischun beneventa las decisiuns da Berna. David Truttmann/FMR E puspè ha la Svizra spetgà sin las decisiuns dal Cussegl federal en connex cun la pandemia da Covid-19. E quai ch’il president da la Confederaziun, Guy Parmelin, ed il minister da sanadad Alain Berset han communitgà mesemna suentermezdi a Berna è en sasez stà previsibel: A partir da glindesdi sto mintgina e mintgin che va en in’ustaria, a kino u ad in concert en in local serrà avair in certificat da Covid-19. Vul dir – el sto pudair cumprovar via formular sin palpiri u telefonin dad esser guarì, vaccinà u testà negativ sin il coronavirus. E nua ch’i dat ussa in obligatori da certificat na datti pli nagin obligatori da mascrinas. Cun auters pleds: Ils giasts pon ir en ustaria senza mascrinas. 90 pertschient dals pazients n’èn betg vaccinads Il president da la Confederaziun ha giustifitgà questa nova mesira cun l’argument ch’il Cussegl federal veglia evitar da stuair stritgar occurrenzas u serrar instituziuns. Guy Parmelin: «Nus stuain evitar ch’ils ospitals vegnian surchargiads cun pazients infectads.» Il dumber d'infecziuns saja vinavant aut e la situaziun en ils ospitals detg tendida. Tenor las explicaziuns da cusseglier federal Alain Berset èn actualmain 90 pertschient dals pazients ospitalisads persunas senza vaccinaziun. Da l’ustaria enfin en il bogn cuvert A partir da glindesdi vala damai l’obligatori da certificat en ustarias, indrizs da cultura e sport, en museums, bibliotecas, zoos, centers da fitness, bogns cuverts etc. (guarda survista grafica). L’obligatori vala per persunas sur 16 onns. Per terrassas da restaurants n’èsi però betg necessari d’avair in tal certificat. Ed in’ulteriura excepziun furman radunanzas communalas ed autras reuniuns da participaziun politica. Là ston per la paja vegnir organisadas autras mesiras da protecziun (purtar mascrinas u paraids che separan). L’obligatori da certificat na vala dentant betg – sco per part era discutà quests davos dis – per il traffic public. En bus e trens èsi da purtar vinavant mascrinas. Tut las mesiras actualas valan a partir da glindesdi enfin ils 24 da schaner 2022 – resalvà sa chapescha che la situaziun pandemica sa midia fermamain en il fratemp. Era il chantun Grischun beneventa las deci­siuns da Berna, sco ch’il minister da sanadad dal Grischun, Peter Peyer, ha ditg mesemna suentermezdi envers las medias. La situaziun pandemica saja era en il chantun Grischun plitost tendida. Las cifras d’infecziun creschian ed actualmain sajan tschintg pazientas e pazients da corona en tgira en la staziun intensiva, quai che saja gia la mesadad da las plazzas che stattan a disposiziun a Cuira. Peter Peyer spera che tut las mesiras – e surtut in augment da las vaccinaziuns – pussibiliteschian ina buna stagiun d’enviern en il Grischun. Il chantun fetschia tut il pussaivel per cuntanscher la cifra dad 800 vaccinaziuns per di, e quai cun vaccinar senza preannunzia ubain cun il bus da vaccinar che fa fermativa en tut las valladas. E las pendicularas? En vista a la stagiun d’enviern restan anc avertas dumondas en connex cun las pendicularas – vul dir sche l’access a quellas è pussaivel mo cun certificat u sut autras restricziuns (p.ex. mascrinas). Tenor Peter Peyer saja la regenza grischuna en questa dumonda per il mument en discussiun cun auters chantuns da munto­gna e cun la Confederaziun. Appel da vaccinar Cun pleds clers han tant il minister da sanadad, Alain Berset, sco era il president da la conferenza dals directurs da sanadad (GDK), Lukas Engelberger, appellà en la conferenza da medias a Berna a tut la populaziun da laschar vaccinar. Tenor els èsi cumprovà che surtut cun la vaccinaziun saja pussaivel da cumbatter il meglier la pandemia. A l’adressa da persunas criticas envers ina vaccinaziun ha Lukas Engelberger cusseglià: «Procurai anc oz vossa vaccinaziun!» Ed Alain Berset ha sustegnì mesemna quest appel cun ils pleds: «Nus avain sezs en maun tut. Ussa stuain nus far in proxim sigl tar las vaccinaziuns. Uschiglio avain nus en il decurs dal october e november in problem.» In café cun certificat Il Cussegl federal ha decis: a partir da glindesdi dovra mintgina e mintgin che va en l’ustaria a baiver in café in certificat da Covid-19. Las autoritads appelleschan però insistentamain a la populaziun da laschar vaccinar. Tgi che va en l’ustaria u en in museum sto mussar ils proxims mais in certificat da Covid-19. Cun quel po el u ella attestar dad esser vaccinà, dad esser guarì u dad esser testà negativ sin il coronavirus. Questas decisiuns ha communitgà il Cussegl federal mesemna suentermezdi a Berna. El ha argumentà l’obligatori da certificat cun la situaziun tendida en ils ospitals e ch’ins veglia evitar da puspè stuair serrar fatschentas ed instituziuns. Dasper communitgar questa decisiun han la Confederaziun ed era il represchentant dals chantuns, Lukas Engelberger, però appellà in’ulteriura giada da laschar vaccinar. Il president da la conferenza dals directurs da sanadad ha ditg: «Procurai anc oz vossa vaccinaziun!» Era il minister da sanadad dal Grischun, Peter Peyer, beneventa las decisiuns da Berna. (fmr/dat) Las decisiuns dal Cussegl federal pertutgant in obligatori da certificat a partir dals 13 da settember 2021. Ina survista cun tut las mesiras.

Dapi l’onn 2016 dispona il chantun Grischun d’in concept da promoziun da sport. Da las 22 finamiras stipuladas da lez temp èn 15 finamiras vegnidas realisadas cumplainamain fin oz. En il decurs da l’onn passà è il concept vegnì surlavurà da l’Uffizi da sport chantunal en collavuraziun cun ils differents partenaris. Las pitgas principalas da las novas mesiras èn in rinforz da la cussegliaziun, dals contacts dals posts, dals partenaris participads e la promoziun dal moviment en las scolas. Tant il schef dal Departament chantunal d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient, Jon Domenic Parolini sco er ils manaders dals uffizis chantunals da sport e da la scola populara ed il president da l’Uniun grischuna da sport han confermà a chaschun da l’infurmaziun da las medias a Domat, ch’il concept da promoziun da sport dal 2016 saja bun ed haja servì sco basa per l’elavuraziun dal nov concept 2021. «Nus essan en l’ascensiun e giain vinavant vers il culm. Ì saja vegnì fatg fitg bler, be paucas mesiras d’avant tschintg onns na sajan betg realisadas dal tut. Nus avain a basa da questa retrospectiva evaluà e stipulà vias pussaivlas per questas mesiras en il concept nov», ha Jon Domenic Parolini detg. La manadra da l’Uffizi da la scola populara, Chantal Marti-Müller che ha manà il project ha ditg che la gronda part da las federaziuns da sport e vischnancas politicas hajan dà resuns positivs a la qualitad dal concept da sport actual. Cun evaluar il concept dal 2016 è dà en egl che quai basegna in rinforz da la cussegliaziun e dals contacts dals posts e dals partenaris participads, e quai sur tut ils puncts centrals da la promoziun da sport ora. Spezialmain dumandadas fin qua èn stadas las cussegliaziuns en il sectur da la concepziun da spazis per sa mover sco plazzas da giugar e da pausa, pumptracks, percurs da fitness en la natira (parcs da moviment) u er da vias da scola segiras. Tenor il nov concept da promoziun v­egni mess ils proxims onns in ulteriur accent sin il sectur da l'integraziun d'umans cun impediments. Cun l'integraziun e cun il sustegn finanzial dal post da coordinaziun da Special Olympics ha pudì vegnir fatga ina lavur da svilup preziusa. En vista als Special Olympics World Winter Games 2029 a Cuira e conturns vegnan cuntinuadas las stentas per in mund da sport inclusiv Da nov cuntegna il concept per promover il sport 18 finamiras cun tut en tut 38 mesiras concretas che vegnan ad esser directivas durant ils proxims onns. Ina incumbensa permanenta che duai anc vegnir approfundada ina giada e la promoziun dal moviment en las scolas. Sco punct impurtant per cuntanscher sche pussaivel tut ils uffants e tut ils giuvenils. Tenor il manader da l’Uffizi chantunal da sport Thierry Janneret stoppia il concept cuntanscher tantas spartas sco pussaivel. «Nus vulain esser averts per iniziativas da moviment che sveglian l'interess da tut la populaziun per motivar uschè bleras persunas sco pussaivel da far sport e da sa mover.» En l’avegnir vegn il focus mess en spezial sin projects dal sport da naiv e dal sport al liber. Il president da l’Associaziun grischuna da sport, Thomas Gilardi, ha ditg che la cumpatibilitad dal sport da prestaziun cun la furmaziun professiunala haja fatg in grond svilup. «La qualitad da questa cumpatibilitad sto dentant anc vegnir meglierada. Ella duai tegnair quint en moda optimala da las sportistas giuvnas ed ils sportists giuvens. Tenor il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini han las uniuns da sport en las regiuns in grond pensier: Ils manaders da trenaments e d’equipas da trenament. «Per segirar il sport da basa en las regiuns èn ils manaders e trenaders fitg essenzials, perquai stuain nus integrar quai punct sco mesira en il nov concept da sport.» Cun il ‹Di da sport grischun› saja vegnì stgaffì in’occurrenza che preschentia fitg bain la lavur da las uniuns da sport en tut las regiuns dal chantun. Da vart da la politica han ins numnà las occurrenzas grondas da sport che sajan d’impurtanza oravant tut pil turissem da noss chantun.

Igl è vegnì stretg l’auter di, fitg stretg! Bunamain fissi capità ch’in da mes artitgels na fiss betg cumparì en gasetta, schegea che jau m’aveva installà uschè bain quel di per lavurar davent da Mü­stair. Insumma, cumenzain l’istorgia da principi, tar Adam ed Eva! Bain cler, la redacziun da la FMR è installada tecnicamain uschia sco bleras autras. Vul dir mintga redactura e mintga redactur dispona d’ina infrastructura tecnica per ch’el u ella possia lavurar nua ch’ella vul – a chasa, sin mises, en in’ustaria, a Signina u a Sclamischot. P.ex. dacurt ha in collega da redacziun tramess ses arti­tgel or da l’auto. In auter collega ha scrit sia columna da ballape ina saira sin mises. Ed jau, gea jau lavur per il solit a Cuira, ma mintgatant era a Müstair. Quai è gea normal ozendi. Il homeoffice è dapertut. Da la Novartis enfin tar la SwissRe u la Banca Chantunala Grischuna fan tuts «teletravail». Tut ils instruments da lavur èn adina pachetads ed arcunads sin il laptop – ils mails, ils documents necessaris, il telefon via internet, il program specific da contabilitad, il program da grafica u da redacziun. Ed en quel benedì computer è gea era arcunada tut la memoria da la fa­tschenta: numers da telefon, adressas da mail, formulars da spesas, dossiers da tut gener etc. Però adatg! Atgnamain n’èsi betg correct da dir che tut saja arcunà sin il laptop. Atgnamain è tut arcunà insanua en la vastezza da l’internet, en ina cloud u sin in drive u sin in server u sin in auter arcun virtual. Il laptop è gea mo il velo per vegnir tar quel arcun che sa chatta atgnamain x-insanua sin servers che giran e sbrinzlan en China ubain a Nevada en ils Stadis Unids. Quai ch’i dovra per chattar la via cun il velo enfin en China, quai è lura natiralmain l’internet. U formulà anc pli banal: I dovra ina buna rait, ina colliaziun u ina buna lingia per vegnir – cun agid dal laptop – tar tut la charn en l’arcun virtual. So, ma ussa è quai stada ina brava introducziun tecnica ed er ferm simplifitgada per declerar pertge ch’igl è vegnì stretg l’auter di a Müstair. Insumma, jau aveva da scriver cun in pau squitsch da temp mes artitgel. Las redacziuns da la Posta Ladina e da La Quotidiana spetgavan sin mes text e sin mias fotografias per dar tut en stampa. Jau aveva però in problemet pli gravant: Precis quel di n’aveva tut Müstair nagin internet. Pli tard sun jau vegnì a savair per­tge. Causa ina bova avant intgins dis, stuevan vegnir reparadas precis quel di las lingias tranter Sta.Maria e Valchava. Ma en il mument dal pli grond stress n’aveva jau nagin’idea da quai. Nagin problem – hai jau pensà durant rimnar ensemen mias notizias per scriver l’artitgel – lura fatsch jau in hotspot cun mes telefonin. Vul dir: internet via handy. Però mes purschider aveva quel di gist anc in auter problem pli gravant. Nus na vulain gea betg far nauscha reclama e dir da tge interpresa ch’i sa tracta. Ma ella ha il davos temp regularmain blackouts... Insumma: Jau sun damai a Mü­stair senza internet ed ils collegas da la Posta Ladina e da La Quotidiana spetgan. Nagin internet vul dir nagina lavur, e nagina lavur vul dir nagin artitgel. Ma per la paja vul quai dir bler’agitaziun e bleras sdiavladas! Per fortuna ha in collega da Müstair ch’ha in biro d’architectura (e che n’aveva er betg colliaziun d’internet quel di) pudì ma gidar cun il hotspot da ses purschider (in auter che mes). Uschia che l’ominus artitgel ha tuttina chattà sia via, inclusiv fotografias, or dad in biro d’architectura a Müstair, via telefonin dal collega. E tge è la morala da l’entir’istorgia? – Igl è ina banalitad da dir che nus essan tuts ferm dependents da l’internet. Nus savain quai. Ma quel di a Müstair m’èsi vegnì conscient quant ferm dependents che nus essan. Nossa dependenza è gia uschè avanzada che nus pudain bunamain cumpare­gliar la rait d’internet cun aua, geabain – cun aua da baiver. Uschè ditg che nus avain avunda dad ella, n’essan nus betg conscients quant’impurtanta ch’ella è. Si’impurtanza sa mussa pir cura ch’ella manca. L’aua. – E co statti cun la colliaziun cun l’internet? Pelvair, i faschess bain da tagliar per silmain in di puspè ina giada la lingia cun la China e la Nevada. Da baiver in magiel aua – p.ex. cun il flot collega da Müstair – e da far nagut. Però perfin da far nagut vegn ad esser ina sfida – senza ina buna lingia d’internet. Sche l’internet è «open» – funcziuna tut. Però sch’el na funcziuna betg, tge funcziuna lura insumma anc?

La sonda aveva la Polizia chantunala rendì attent ch’ina dunna da la Germania saja sparida – ch’ins haja vis ella la davosa giada a Tavau Vitg. Dumengia a mezdi ha lura la polizia pudì communitgar che la dunna da 91 onns saja vegnida chattada a la sta­ziun da Cuira e ch’ella era en gamba. Ina grond’acziun da retschertga – cun Rega, Polizia chantunala e chauns – n’aveva betg purtà success. Be grazia ad indizis or da la populaziun èsi reussì da chattar la dunna. Ina perditga aveva rapportà ch’ina dunna attempada saja entrada a Tavau Wolfgang en in tren. E curt suenter las 22.00 aveva lura annunzià insatgi dad avair vis ina dunna confusa a la staziun da Cuira. La Polizia chantunala ha silsuenter pudì accumpagnar la dunna enavos tar sia famiglia a Tavau.

Activistas ed activists dal clima han rendì attent cun in’acziun particulara sonda passada a lur pretensiuns. Ils activists han documentà lur acziun cun ina communicaziun a las medias. En il rom da lur «Tour de climat» han els tratg in grond placat a travers la Fora da S. Martin sin il cunfin tranter il Grischun ed il chantun Glaruna. Cun lur acziuns da «Tour de climat» vulan els encuraschar ils directurs e las directuras da finanzas dals chantuns dad intimar la Banca Naziunala Svizra da sortir da las energias fossilas e da daventar pli favuraivla al clima.

2. liga regiunala, gruppa 1 St. Margrethen – Mels 2:2 Abtwil-Engelburg – Montlingen 7:2 Ruggell – Schluein Glion 2:0 Dardania S. Gagl – Winkeln 2:0 Herisau – Au-Berneck 4:1 Vaduz – Domat 3:1 1. Abtwil-Engelburg 4/9; 2. Mels 4/8; 3. Dardania S. Gagl 4/8; 4. St. Margrethen 3/7; 5. Vaduz 3/5; 6. Herisau 4/5; 7. Ruggell 3/4; 8. Montlingen 4/4; 9. Domat 3/3; 10. Schluein Glion 4/2; 11. Au-Berneck 4/2; 12. Winkeln 4/1. 3. liga, gruppa 1 Uznach – Tusaun-Cazas 0:1 Landquart – Valposchiavo 1:1 Lumnezia – Weesen 0:2 Trun/Rabius – Glaruna 2:3 Eschenbach – Surses 2:0 1. Glaruna 4/10; 2. Eschenbach 4/10; 3. Valposchiavo 4/8; 4. Landquart 4/7; 5. Sargans 3/6; 6. Trun/Rabius 4/6; 7. Bogn Ragaz 3/5; 8. Tusaun-Cazas 3/3; 9. Weesen 4/3; 10. Surses 4/3; 11. Uznach 4/1; 12. Lumnezia 3/0. 4. liga, gruppa 1 Panaduz – Vaz-sut 4:1 Danis-Tavanasa – Bogn Ragaz 3:1 Domat – Cuira 97 3:0 Schluein Glion – Valposchiavo 0:2 Schlarigna – Laax 7:2 1. Panaduz 4/10; 2. Schluein Glion 4/9; 3. Domat 4/9; 4. Valposchiavo 4/6; 5. Danis-Tavanasa 4/5; 6. Bogn Ragaz 4/4; 7. Cuira 97 4/4; 8. Schlarigna 4/4; 9. Vaz-sut 4/2; 10. Laax 4/2. 5. liga, gruppa 1 Union Trin – Mladost 1:4 Rueun – Panaduz 3:1 Trun/Rabius – Sedrun/Mustér 2:4 Tusaun-Cazas – Danis-Tavanasa 10:0 1. Rueun 4/12; 2. Mladost 4/9; 3. Sedrun/Mustér 4/9; 4. Tusaun-Cazas 3/7; 5. Union Trin 4/4; 6. Trun/Rabius 3/3; 7. Panaduz 3/1; 8. Lumnezia 3/1; 9. Danis-Tavanasa 4/0. Juniors A1, gruppa 1 Rotmonten – Sargans 5:1 Tavau – Dardania S. Gagl 0:4 Rorschach – Surselva 6:1 Diepoldsau – Appenzell 3:2 Rebstein – Glaruna 8:1 1. Rotmonten 4/12; 2. Rorschach-Goldach 4/12; 3. Dardania S. Gagl 4/9; 4. Rebstein 4/7; 5. Diepoldsau-Schmitter 4/5; 6. Surselva 4/4; 7. Tavau 3/3; 8. Appenzell 4/3; 9. Glaruna 3/0; 10. Sargans 4/0. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Rorschach – Tobel 2:5 Surselva – Teufen 7:7 Zuzwil – Gossau 1:4 Winkeln – Cuira 97 8:1 Uzwil-Henau – Rheintal 3:3 Brühl – Frauenfeld 2:1 1. Brühl 5/15; 2. Gossau 5/15; 3. Tobel-Affeltrangen 5/13; 4. Uzwil-Henau 5/7; 5. Frauenfeld 5/6; 6. Rheintal 5/5; 7. Surselva 5/5; 8. Rorschach-Goldach 5/4; 9. Cuira 97 5/4; 10. Zuzwil 5/4; 11. Teufen 5/4; 12. Winkeln-Rotmonten 5/3. Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos – Domat 1:5 Landquart – Surselva 9:0 Tavau – Grischun central 3:1 Valposchiavo – Vaz-sut 7:1 1. Valposchiavo 4/12; 2. Domat 3/9; 3. Landquart 3/6; 4. Tavau 3/6; 5. Schlarigna 3/4; 6. Lusitanos de Samedan 4/4; 7. Vaz-sut 4/3; 8. Surselva 4/1; 9. Grischun central 4/1. Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Flums 1:4 Landquart – Sargans 0:7 Mels – Grischun central 3:4 1. Walenstadt 3/9; 2. Sargans 4/9; 3. Flums 4/6; 4. Grischun central 4/6; 5. Mels 4/4; 6. Surselva 4/4; 7. Ruggell 3/3; 8. Landquart 4/3. Juniors C2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Cuira 97 8:1 Surselva c – Surselva b 5:1 Domat – Sevelen 6:2 1. Bogn Ragaz 3/9; 2. Domat 4/7; 3. Vaz-sut 3/6; 4. Sevelen 3/6; 5. Cuira 97 4/6; 6. Panaduz 4/6; 7. Surselva b 4/4; 8. Surselva c 4/3; 9. Surselva a 3/0. Juniors D elita, gruppa 1 Glarnerland – Toggenburg 4:2 Uznach – Surselva a refretg Domat – Rapperswil-Jona 2:5 1. Rapperswil-Jona 5/15; 2. Glarnerland 5/10; 3. Uznach 4/6; 4. Toggenburg 5/6; 5. Surselva 4/3; 6. Domat 5/1. Juniors D1, gruppa 1 Grischun central a – Schlarigna 2:4 Grischun central b – Landquart 2:5 Buchs – Panaduz 2:2 1. Panaduz 4/10; 2. Grischun central a 4/9; 3. Buchs 3/7; 4. Mels 3/6; 5. Landquart 3/3; 6. Schlarigna 4/3; 7. Grischun central b 4/3; 8. Valposchiavo 3/0. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Grischun central c 4:3 Surselba b – Domat b 0:6 Tavau – Cuira 97 2:2 1. Domat b 4/9; 2. Cuira 97 a 4/7; 3. Tavau 3/4; 4. Orion Cuira 4/3; 5. Surselva c 4/3; 6. Grischun central c 4/3; 7. Panaduz b 4/3; 8. Surselva b 5/3. L’equipa Grischun central d è vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 2 Trübbach – Mels 3:0 Bogn Ragaz – Sargans 2:4 Landquart – Val Tamina 6:1 Domat c – Vaz-sut 6:4 1. Sargans a 4/10; 2. Landquart b 4/8; 3. Val Tamina 3/6; 4. Trübbach 4/6; 5. Mels b 4/4; 6. Bogn Ragaz a 2/3; 7. Vaz-sut 3/3; 8. Domat c 3/3; 9. Cuira 97 b 3/0. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Triesen – Romanshorn 3:2 Linth-Schwanden – Au-Berneck 1:5 Ebnat-Kappel – Rapperswil-Jona 1:1 Widnau – Domat 5:1 Uzwil – Bütschwil 2:1 1. Widnau 4/10; 2. Uzwil 3/9; 3. Triesen 4/9; 4. Ebnat-Kappel 4/7; 5. Tusaun-Cazas 2/6; 6. Romanshorn 3/4; 7. Au-Berneck 4/4; 8. Bütschwil 4/3; 9. Rapperswil-Jona 3/2; 10. Linth-Schwanden 3/0; 11. Domat 4/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Schwanden-Linth – Surselva 1:2 Tusaun-Cazas – Flums-Walenstadt 5:6 1. Vaz-sut-Cuira 5/10; 2. Buchs 4/7; 3. Flums-Walenstadt 5/6; 4. Schlarigna 3/3; 5. Mels 3/3; 6. Tusaun-Cazas 4/3; 7. Surselva 4/3; 8. Schwanden-Linth 4/0. L’equipa Gams 3b è vegnida retratga. Seniors 30+, gruppa 1 Tavau – Vaz-sut-Landquart 0:0 Cuira 97 – Plaun/Imboden 6:1 Lusitanos – Schluein Glion 2:1 1. Cuira 97 5/13; 2. Lusitanos de Samedan 4/10; 3. Plaun/Imboden 4/5; 4. Schluein Glion 4/4; 5. Vaz-sut-Landquart 5/4; 6. Tusaun-Cazas 4/2; 7. Tavau 4/2. L’equipa da 4. liga dil Club da ballapei Laax. Retscha davos da seniester Peter Dowey, Toni Vinzens, Mauro Toggenburg, Gianluca Vincenz, Andrin Schöller, Valerio Caselino e Sascha Andreoli. Amiez da seniester Mario Arpgagaus, Daniel Caduff, Orlando Cabalzar, Laurin Seelig, Cedric Brunold, Nathan Gartmann, Patric Andreoli, Gian Luca Coray, Nico Stampfli, Yannik Wicki ed Ivan Brunold. Davon da seniester Luca Casutt, Clau Camathias, Adam Palyi, Curdin Toggenburg, Carsten Taege, Bruno Casutt, Gian Wolf, Joel Cabalzar, Simon Sac e Michel Kiefer.

Suenter che la partida liberal-democratica ed ils socialdemocrats dal Grischun han dà enconuschent lur candidaturas per las proximas elecziuns en la regenza grischuna, ha era la PPS dal Grischun preschentà glindesdi ses candidat. Roman Hug, deputà en il Cussegl grond, interprendider e president communal da Trimmis, duai acquistar l’onn proxim in dals tschintg sezs en la regenza. Anc avertas èn las candidaturas tar l’Allianza dal Center. Suenter discurs cun pliras persunas saja la suprastanza dalla PPS grischuna sa decidida per Roman Hug. Quai ha il vicepresident Jan Koch declerà a la conferenza da medias. Ins vegnia a proponer Roman Hug l’october al plenum da la PPS. Koch ha era menziunà las qualificaziuns da Roman Hug sco politicher e president communal, ma er sco architect cun atgna interpresa. Jan Koch ha ditg che la PPS sco pli ferma partida en il Grischun haja il dretg sin in sez en la regenza. «Oz occupeschan las partidas dal center 80% dals sezs en la regenza. Quellas partidas han dentant be 39% da la quota d’electurs dad 80% dals sezs en la regenza. Quai sto midar.» «Dapi il cumenzament da mia carriera politica lavur jau per la libertad, per il bainstar e per la segirezza», ha Roman Hug argumentà sia candidatura. En la regenza manchi actualmain ina vusch che sustegnia quellas valurs. «En la regenza stuess insatgi per exempel s’engaschar per reducir las mesiras da corona ad in minimum. «Plinavant manca la vusch che s’enga­scha per in federalissem consequent. Quai che capita uss è il cuntrari. Adina dapli cumpetenzas vegnan spustadas da las vischnanca tar il chantun.» Tar las elecziuns dal 2022 vegni a dar in cumbat tranter las partidas burgaisas per ils tschintg sezs en la regenza. Ina dunna e trais umens da la PLD han gia marcà lur interess: Vera Stiffler, deputada da Cuira, Martin Bühler da Fideris, il manader actual dal stab directiv chantunal, Urs Marti, deputà e president da la citad da Cuira, ed il deputà bergagliot Maurizio Michael da Castasegna. L’Allianza dal Center n’ha anc publitgà nagins nums; dentant vegnan ils cussegliers en uffizi, Jon Domenic Parolini e Marcus Caduff a recandidar. La giunta da la Partida socialdemocratica dal Grischun ha gia dà enconuschent la candidatura dal cusseglier en uffizi Peter Peyer. Il giavisch d’avair almain ina dunna en la proxima executiva dal Grischun è grond. Actualmain è la regenza grischuna in gremi mo dad umens. Tar la AdC han ins udì il num da Carmelia Maissen, deputata e presidenta communala da Ilanz/Glion. Sper Vera Stiffler da la PLD ha era il num da la deputada Valérie Fa­vre Accola da Tavau da la PPS gia fatg la curella. Christian Rathgeb da la PLD e Mario Cavigelli da la AdC vegnan a sortir da la regenza la fin dal 2022 pervia da la limita d’uffizi. Tgi che suonda è intschert! Per la Partida populara fissi l’emprim sez en l’executiva suenter ch’ins ha gia empruvà duas giadas cun las candidaturas da Heinz Brand (2014) e Walter Schlegel (2018).

Betg main che 18 implants idraulics spisgentan la citad da Turitg cun energia electrica. Ina buna part da quella energia deriva dal Grischun – or dals implants en Val Alvra, en il Surses ed en Val Val Bregaglia. L’archiv da la citad da Turitg sa regorda dal svilup rasant da la Ovra electrica Turitg (EWZ) cun ina publicaziun ritgamain illustrada ed in’exposiziun che cuzza anc fin ils 24 da settember 2021. Sco quai che la directura da l’Archiv municipal da Turitg, Anna Pia Maissen, scriva en ses editorial, furma l’archiv da fotografias che la EWZ ha surdà a l’archiv l’accent principal da la nova publicaziun. Tenor la redactura è la publicaziun «ina documentaziun fotografica impressiunanta davart la forza da la natira, il progress da la tecnica e da l’innovaziun, da las midadas da la societad en connex cun l’industrialisaziun, dentant er da l’interacziun tranter natira, societad e tecnica». Ils implants idraulics sajan ve­ritablas «catedralas architectonicas da la tecnica, chastels dal progress e monuments da la tecnologia» che leventian anc oz in’admiraziun fascinanta. Ils maletgs regordian dentant er al fatg che quest progress haja ses pretsch. Per la nova tecnologia saja numnadamain stà ina gronda sfida d’orchestrar ils basegns da natira, societad, energia e tecnica ad ina sintesa equilibrada e raschunaivla. Anna Pia Maissen scriva perquai: «La realisaziun da questa publicaziun è stada per mai motivaziun ed in daletg spezial, tant pli perquai che jau hai pudì m’occupar da radent d’ina tematica che pertutga fermamain il Grischun e quai or d’ina optica social-istorica». – L’autura è gea dad origin grischun. I vegnia glisch! Cun la pretensiun e visiun da dar glisch a la citad, ha Turitg cumenzà a planisar vers la fin dal 19avel tschientaner ses emprim implant idraulic a Turitg. A partir dal 1882 ha l’implant Letten producì per l’emprima giada energia electrica. La dumonda creschenta per energia, il «charvun alv», ha dentant svelt surmuntà questa purschida locala. L’industrialisaziun e l’electrificaziun da la rait da viafier e dals trams – sco er l’incorporaziun da vitgs cunfinants da la citad – han anc intensivà quest basegn per energia electrica da Turitg. Successivamain vegn l’aua da la Limmat nizzegiada culs implants fluvials da la Limmat a Höngg (1899) e Wettingen (1933). Suenter lungas contractivas èsi era reussì da realisar 1926 ensemen culla NOK l’imposanta ovra idraulica da Wägital (SZ). Cun ses grond lai da fermada sin dus stgalims era Wägital da lez temp il pli grond implant idraulic da la Svizra. Quest prototip è lura er stà il culp da partenza per diversas ovras idraulicas da gronda dimensiun en Svizra. En la publicaziun che cumpiglia 164 paginas s’occupan set auturas ed auturs dal svilup tecnologic idro-electric, las circumstanzas geologicas, las sfidas logisticas sin ils plazzals, las pretensiuns ecologicas, las negoziaziuns ed ils obstachels da concessiun, da las cundiziuns umanas sin ils plazzals sco er da la relaziun da la populaziun indigena cun ils lavurers esters. Emprima expansiun en il Grischun En la contribuziun principala s’occupa Anna Pia Maissen da l’explotaziun da las auas en il Grischun. I sa tracta qua dals lais da fermada da Murmarera, Solas e Planoiras cun las centralas a Tinizong, Casti, Seglias, Giuvaulta e Solas e dal lai da serra Albigna en la Val Bregaglia cun las centralas da Castasegna, Löbbia, Bondo e Lizun, Plancanin e Forno che l’autura considerescha sco veritablas «catedralas da la tecnica». Gia l’onn 1906 aveva il suveran da Turitg decidì cun ina stgarsa maioritad in credit dad 11 milliuns per realisar las Ovras da l’Alvra. Difficultads geologicas, ­auas grondas e la realisaziun da la lunga rait da transport tranter il Grischun e Turitg, sco era il scumond da charrar cun autos (enfin 1925), han retardà in zichel la realisaziun. La lavur sin ils plazzals era greva e stentusa, era accumpagnada da privels e canera e focussada principalmain sin la stagiun da stad. Ils lavurers lavuravan en pliras squadras praticamain di e notg, 60 uras ad emna. In minier gudagnava da lez temp maximal quatter francs per di, per in kilo paun stueva el lavurar in’ura e mesa e per in kilo paintg passa 12 uras. La centrala da Seglias è vegnida inaugurada il 1910, quella da Casti l’onn 1949. Il lai da Murmarera en Surses Suenter la Segunda Guerra mundiala è il basegn d’energia anc s’accentuà, cunzunt durant l’enviern chaschunava il provediment adina dapli problems. Perquai ha la citad da Turitg tschertgà novas pussaivladads en Surses ed en Bregaglia, prendend en mira la realisaziun da dus gronds lais da serra a Murmarera ed Albigna. Suenter la realisaziun da la lingia da viafier da l’Alvra (1903) aveva il Pass dal Güglia pers bler da sia impurtanza e Murmarera aveva patì ferm da la depopulaziun. Enturn 1950 vivevan a Murmarera mo anc 95 abitants. Cun l’agid dals mulissiers indigens sco Gian Peter Sonder (Salouf) e J. Th. Cotti (Sur) saja la finala reussì al cumissari Walther Pfi­ster da persvader la gronda maioritad. Apparentamain na sajan las metodas betg adina stadas curtaschaivlas. Ils 28 votants (mo ils umens!) da Murmarera han la finala decidì cun 26 cunter 2 vuschs d’approvar il contract da concessiun. 21 chasas e 45 uigls èn vegnids cumprads, 7 chasas e 12 uigls han stuì vegnir expropriads. Apparentamain è l’acquist capità cun metodas pauc amiaivlas e zunt dispitaivlas. Las 24 fami­glias ch’abitavan a Murmarera e Cresta èn vegnidas translocadas en ils vitgs dal conturn u èn emigradas en la Bassa. L’implant ch’è vegnì inaugurà il 1955 ha custà 85 milliuns e produciva lura ensemen cun las ovras da Güglia ed Alvra ensemen 528 milliuns kilowatts. Pader Alexander Lozza (1880–1953), in vehement adversari dal project, ha taxà l’inundaziun da ses vitg nativ sco «diluvi senza aspects sin in’arca». En ina da sias ultimas poesias pon ins leger: «Dem grossen Moloch Zürich opferst du die Geschichte, die Sprache, die Tradition. Vom Tun und Trachten unserer Alten, bleibt nur die Sage, wie die von Vineta, erhalten». Lai d’accumulaziun Albigna en Bregaglia Er la Bregaglia ha vis l’explotaziun da las auas sco schanza per sanar las finanzas communalas e per meglierar l’infrastructura publica, cunzunt las vias, il provediment d’aua, las chasas da scola ed ils rempars cunter auas grondas. Plinavant ha la vallada italofona a la periferia dal Grischun profità dal provediment favuraivel d’energia. Cuntrari al Surses èn las vischnancas stadas 1952 serradamain davos il project e han schizunt laschà resunar ils zains da l’entira val suenter il GEA dal suveran da Turitg. L’entir project cumpi­glia dus implants da fermada cun il stgalim da serra Albigna-Löbbia e l’ovra fluviala da la Maira cun la serra da Löbbia a Ca­stasegna ed ulteriuras trais ovras fluvialas pli pitschnas. Per pudair arcunar radund 70 mil­liuns cubics aua en il lai da fermada d’Albigna, cun in mir da 115 meters autezza, han ins duvrà 2,12 milliuns tonnas material. Uschia ha la Viafier retica tran­sportà mintga di radund 1000 tonnas cement da Landquart a San Murezzan e da là cun camiuns sur il Pass Malögia e lura cun quatter telefericas sin ils plazzals da construcziun. Durant quest temp eran fin 1500 lavurers esters staziunads en Bregaglia, la populaziun era creschida per il dubel. L’atun 1961 è l’implant ve­gnì inaugurà uffizialmain. L’Ovra Albigna ha bain purtà bainstanza materiala en Val Bregaglia, la depopulaziun n’ha ella dentant betg pudì franar. «Elektrizität und kein Ende. Wasserkraft für die Stadt Zürich.» Editura: Archiv da la citad da Turitg 2021. L’anteriur vitg da Murmarera ha stuì guntgir a la construcziun dal lai da fermada. In lavurer talian davant il mir da fermada Albigna en Val Bregaglia.

Cun fieus d’admoniziun en l’entira Europa vegn fatg attent quest venderdi, ils 17 da settember 2021 sin la problematica pertutgant lufs agressivs. Tals fieus èn er previs en plirs lieus dal chantun Grischun, tranter auter a Maton, in lieu en il mez dal triep dals lufs dal Beverin. Sco quai ch’il president da l’Uniun dals purs da Schons, Mathias Camenisch scriva en ina communicaziun als meds da massa, pericliteschan lufs problematics pli e pli l’alpegiaziun. Là nua che animals da chasa vegnan tegnids, procuran chauns per lur protecziun. Quels èn lu puspè da dischavantatg per il turissem, saja viandants u er ciclists. In ulteriur problem pertutga las alps sezzas. Vegnan quellas betg chargiadas e pasculadas en l’avegnir, perdan ellas la biodiversitad. Cun ils fieus duai vegnir fatg attent sin quels problems. Els vegnan envidads allas 19.30.

Grazia a la Südostschweiz èsi uss cler: 74% dals Grischuns na pon strusch spetgar sin l’emprim fratem da chamutsch sin il taglier! Genial, navair? Il rest è mettain vegis, vul dir exots, u forsa schizunt tals che s’empatschan in quex da la buna cuschina, vul dir ignorants. Sezs la culpa. Lura datti dapli per nus auters! N’è quai betg charin che nossas medias intercureschan di per di cun uschè stimulantas dumondas nua che ans dola il stumi? Jau ma sent en mintga cas prendì total serius, main sulet, super integrà, e quai fa bain. Cunzunt en temps difficils sco uss. Grazia fitg, mamma Somedia. Bun, forsa tschentass jau mintgatant dumondas in pau pli directas sco per exempel: Dastga ina cussegliera naziunala provocar e derasar nunvardads sco ella vul en la SO? Aber quai n’interessescha forsa betg tanta glieud. E quai na fiss mettain era betg avunda integrativ. A propos, datti per l’integraziun in meglier factur ch’il resultat da l’evaluaziun da talas dumondas? Datti insatge pli bel che far part da la maioritad (p.ex. dals amaturs da charn chamutsch)? Strusch. Gea, en quels muments sun jau cumplainamain en pasch cun noss temp da cifras, statisticas e pertschients. Anzi, jau giaud perfin ch’ozendi mintga toffa vegn mesirada e valitada! Per mai n’èn cifras e pertschients nagut auter che la pura vardad. L’evidenza nair sin alv. Stgisai, ma la mesadad plus in è bain il sulet che quinta en ina democrazia sco qua tar nus. E, be per dir, jau sai era viver tiptop sco diagram da petta ambulant. Definitiv. Perquai hai jau er in nar plaschair da l’iniziativa da 99% dals Jusos. Guardai be: Nus essan 1 pertschient ritguns ch’ins sto mulscher, e 99 pertschient povers che vegnan lura indemnisads cun quel latg. Gratis e franco. N’è quai betg tschient pertschient persvadent? E social? E vus pudais pir anc sezs far la controlla en vossa vischnanca. Eviva la chatscha sin nababs, in allegher gieu da cumpagnia, dad 1 enfin 99 onns! A Calanca, per exempel, cun exact 200 abitants è il cas cler, ils dus milliunaris èn spert chattads. Cun Medel (355 abitants) pudessi vegnir in zic pli hanà, aber cun in pau buna veglia e rundar si u giu stuess quai schon ir, u betg? Mo donn ch’ils adversaris da l’iniziativa quintan cun bler dapli ritguns che vegnissan mulschids e manegian ch’ins stuess perquai refusar l’iniziativa. N’èn quels forsa betg tschient? Nua essas vus, charas partidas burgaisas e cumpagnia, dapli milliunaris dat bain dapli raps en cassa, mann! Ma pazienza. Per dir la vardad, in zic donn fissi schon per il gieu. Roman Caviezel è stà scolast gimnasial. Roman Ca viezel

Per il co-manader dal project Mediomatix, Rico Cathomas, è crear meds d’instrucziun ina lavur infinita. Il professur a la scola auta da pedagogia dal Grischun ha pudì constatar quai ina giada dapli. En sasez fiss ida a fin la part principala dal project per ils novs meds da lingua rumantscha Mediomatix. Fiss – sch’il Surmeir n’avess betg decidì da returnar tar l’idiom surmiran enstagl da restar tar il rumantsch grischun en scola. FMR: Rico Cathomas, las scolas ruman­tschas dal Grischun instrueschan en tschintg idioms ed en rumantsch grischun. Tge munta quai per Vossa lavur e da Voss team a la Scola auta da pedagogia? Rico Cathomas: En mintga cas èsi in sfida, d’ina vart d’avair ina structura communabla, per exempel cun ina grammatica standardisada e las novas pretensiuns dal plan d’instrucziun 21. Da l’autra vart èsi era da resguardar las particularitads idiomaticas. Per il cumenzament da quest onn da scola èn pronts ils ultims meds da lingua «Mediomatix» per las davosas classas primaras. La retscha fiss uschia cumpletta, sch’i na fiss betg vegnida anc la decisiun dal Surmeir da returnar a l’alfabetisaziun en ses idiom. Gea, nus avain uschia gì il cletg da pudair cuntinuar il project e da pudair far ussa ils meds per surmiran. Sco emprim vegn ussa preparada ina grammatica da scola didacti­sada analoga als auters idioms. Avais vus chattà avunda persunas per transponer ils meds necessaris en surmiran? Chattar buna glieud è adina ina sfida en la Rumantschia, independent da l’idiom. Nus avain dentant era chattà fitg buna magistra­glia per ils meds da la Sutselva, quai ch’è stà il pli pretensius. Ed era per il surmiran avain nus chattà glieud dal fatg fitg cumpetenta. Quant’influenza ha la magistraglia, sch’i va per crear novs meds d’instrucziun? Quant’influenza han scolasts e scolastas, sch’i va per crear novs meds d’instrucziun? Tgi decida? I na vegn betg decidì da surengiu. Per ils emprims quatter idioms avain nus fatg uschenumnads hearings cun la magistraglia. La fin han ins stuì chattar in consens tranter temas, finamiras e cumpetenzas ch’èn dadas dal stgalim u era dal plan d’instrucziun. Ma natiralmain resguardain nus ils inputs e feedbacks da la magistraglia a la basa. La pli gronda part da las collavuraturas e dals collavuraturs han in background professiunal sco magistras u magisters. Il med da lingua «Mediomatix» cuntegna era parts digitalas. Possedan las scolas rumantschas dal Grischun l’infrastructura tecnica per pudair duvrar tut quest material digital? Parzialmain. Jau crai che la basa digitala è buna ed avant maun. I dat scolas nua che min­tga scolar e scolara ha in tablet persunal. I dat scolas cun in tschert dumber da tablets per la classa. Savend dentant che betg tuts vegnan ad avair access als moduls digitals, stuain nus era crear material sin palpiri. Han las scolas rumantschas in basegn da cumpensaziun en quest sectur? Cleramain, sco tuttas autras scolas era. Tschertas «prelavurs» èn vegnidas fatgas durant la pandemia actuala. Quella ha dà in grond stumpel envers ina digitalisaziun pli vasta. Il futur vegn ad esser ch’ins lavura cun material sin palpiri ma adina dapli era digital. Nus essan pir al cumenzament da quella revoluziun digitala. Il novs meds d’instrucziun èn integrads en ina plattafurma digitala che lubescha da far cuntinuadamain correcturas, che novs meds ston tegnair ventg onns, èn quai temps passads? Gea, quels temps ston esser passads. Ils ciclus dals meds vegnan ed esser pli e pli curts, la pressiun dad actualisar cuntinuadamain vegn a prender tiers e quai vegn lura era puspè a promover la digitalisaziun. Sbagls pon vegnir curregids gia en il proxim stampat. Co è quai cun entirs temas u exercizis? Quai è natiralmain era pussaivel. Probabel vegn quai era ad esser ina dumonda da la finanziaziun. Actualisar custa, ins dovra min­tgamai in entir team ch’avess da far differentas lavurs. Nus stuain analisar cun l’introducziun dal nov med «Mediomatix» tge grad d’actualisaziun che vegn ad esser pussaivel. Quant aut è stà il budget per quest med? Per il project che cuntegna 126 cudeschs da lavur per ils uffants e 126 commentaris per la magistraglia per la segunda enfin la novavla classa cun ina grammatica da scola, tant sin palpiri sco en furma digitala, avain nus gì a disposiziun in milliun francs per mintga idiom. Latiers vegnan ussa ils daners per ils meds en surmiran. La collecziun dal med «Mediomatix» vegn en quel senn cumplettada per l’idiom. Nagut cun far in stritg final sut il project? Gea, jau hai tut piglià tema cura che nus avain suttascrit il contract per il project dals meds surmirans che va enfin l’onn 2029. Lura sun jau bunamain pensiunà! La lavur è fitg cumplexa, ma era enorm fascinanta. Ins vesa qua la via da l’idea enfin il product final e quai satisfa tuts che lavuran vi da la realisa­ziun da meds. Perquai chattain nus era detg tgunsch buna glieud che collavuran en tals projects da svilup. Rico Cathomas - co-manader dal med d'instrucziun "Mediomatix"

Per Benedetto Vigne sin ils 70. la mar / lunsch è la mar / e grev grev da chattar / ma lev da chantar / per mai fauss mariner / d’engiadina Sco fauss mariner d’Engiadina. Uschia è Benedetto Vigne sa preschentà 2001 sin la tribuna als Dis da litteratura durant la revue musicala «Prisas-Reprisas-Surprisas» cun chanzuns da l’istorgia da pop e rock per rumantsch (translatadas da Vigne uschia ch’ellas tunavan talmain natiralas sco sch’ellas fissan stadas scrittas originalmain per rumantsch – per exempel dals Beatles – e chantadas d’ina raspada impressiunanta da chantauturas e chantauturs da la Rumantschia), paro­diond cun quels vers la famusa chanzun «La mer» dal chansonnier franzos Charles Trenet cun integrar gist anc in’allusiun ironica al «Mariner» rumantsch d’Arnold Rauch. Benedetto Vigne n’abitescha betg sper la mar, ma gist sper la Limmat a Turitg. Ed era quella finescha in di en l’ocean. Cura che nus ans essan en­tupads cun il comité dals Dis da litteratura a Domat al cumenzament dals onns 2000, avain nus fatg nossas sesidas savens sper la Limmat, ubain en la libraria-ustaria Sphères, ubain sin la lau­tga da Benedetto. E spert hai jau fatg stim che nus tschertgavan atgnamain adina la mar: La vastadad da l’entira mar culturala cun tut las spartas ed expressiuns artisticas, la fanestra dal mund rumantsch litterar ora vers la mar, vers il mund, ma era vers l’entira varietad da la mar cultural-litterara ­rumantscha. La Rumantschia è l’unica «terra» neolatina che na cunfinescha betg cun la mar. Quai ha Flurin Spescha scrit ina gia. Ed el ha resentì quai sco ina provocaziun inspiranta. Uschia èsi stà da l’en­tschatta davent program d’avrir il spectrum da l’entira vastadad da la cultura, cura che Flurin Spescha, Clo Duri Bezzola e Benedetto Vigne han cumenzà enturn ils 1990 ad inventar ils Dis da litteratura a Domat. «Freie Sicht aufs Mittelmeer» è stà il slogan dal moviment da giuventetgna da 1980 a Turitg. Vista li­bra sin la mar, per inventar da nov il mund e la societad. E quai ha era influenzà fermamain Benedetto Vigne (era sch’el n’ha betg fatg part da la «Bewegig»), sco quai ch’el scriva en ses text «1980»: «Jau hai bittà là ils studis, hai cumenzà ina carriera schurnalistica ed hai cuntinuà a scriver mintgatant ina chanzun. E sun stà bain davent da là.» E las chanzuns, quellas èn atgnamain stadas preschentas dapi adina, dapi si’uffanza si Salouf en la chasa, nua che sias ondas manavan in’ustaria: «Las ramurs eran diffusas, ma ellas sa smagliavan si atras duas auzadas fin en la mansarda nua che jau rambottel giascheva alert e fevrentà en mes pitschen letg. Misterius tunavi magari, ma er sdeliberà. In virivari da vuschs. Tge che quels creschids stuevan avair allegher qua giu en l’ustaria. (…) Dad uras avanzadas capitavi regularmain ch’in barba cumenzava tuttenina a chantinellar, e lura na cuzzavi betg ditg che l’en­tira raspada masculina entrava posaunond en il chant, secundada da las vuschs radundas coluradas da las duas ustieras. Ina fantastica orgia cantica polifona, silpli surtunada da la malaverva e da las ingiurias dals ultims jassunzs en la stanza. Pelsolit succedeva quai vers la fin d’emna, magari il venderdi saira, cur ch’ils umens dal vitg turnavan bufatg da la prova da chant. (…) Chantà vegnivi surtut – na, betg chanzuns rumantschas ed anc main tra-la-ladas tudestgas – na, il pli gugent aveva la brajada las chanzunettas popularas lombardas, frivolas ed allegras, nua ch’i gieva savens per ‹far l’amor›.» («Tranter melancolia e mun­dialissem» – in text publitgà en versiun tudestga en la Terra Grischuna). In’uffanza surmiran-taliana si Salouf cun il bab oriund da Belluno en la regiun da Venezia (pia betg lunsch davent da la mar!), in temp da gimnasi en la scola claustrala a Mustér en Surselva durant ils onns sessanta cun la revolu­ziun musicala dal rock e pop. E lura il temp da studi a Turitg – ma cunzunt las emprimas bands sco «Benni & Others» e la via professiunala vers la rockeria e la schurnaglia. E tut quai è adina stà e re­stà tranter il mund alpin rumantsch e la tschertga da la mar (u dal AJZ a Turitg): I pudeva capitar che jau ma chattava ina saira en ustaria si en mes Salouf nativ a chantar en cumpagnia «gl’è bagn betg en sulet paeis» e lura il di ­suenter entaifer ina brajada turitgaisa a scandar «aa-jot-zett, aa-jot-zett!». («1980») Benedetto Vigne vala cun Paulin Nuotclà e Luis Coray sco pionier dal rock rumantsch. E gia baud ha el cumenzà a cultivar ina moda da lavurar ch’è daventada propi sia noda-chasa, enfin oz, exact sco quai ch’el descriva quai en ses text fictiv «Mandy Lou» (viceversa 13, 2019): «Per la producziun da l’album avevan nus Avengers dal reminent applitgà ina pratica lura anc pauc derasada; nus avevan envidà en il studio ina rotscha da musicists amis a sunar sco osps en diversas chanzuns elegidas (...) Ina spezia da promiscuitad musicala damai, daventada moda generala pir ils decennis sequents. Ed igl è probabel stà quell’experientscha stra­ordinaria che m’ha animà in tempet pli tard a lantschar in project che ma pareva detg empermettent: Jau hai cumenzà a rimnar musicists. Si en mia chombretta da veghee hai jau avert ina cartoteca cun las datas da tut quellas interessantas figuras che jeu emprendeva ad enconuscher en quella scena iperactiva musicala.» Ed uschia è Benedetto Vigne, dapi onns e decennis, betg be il trubadur, rockadur, autur, traductur ed inventader zunt creativ da pleds en sia lingua litterara tut atgna, nua ch’el termaglia ad in termagliar e cun gust ed anim cun il linguatg, per ir vias poeticas adina puspè novas (istorgias, raquints, haikus ed in roman). El è era ina spezia da bab d’ina entira scena culturala-musicala-litterara rumantscha. Saja quai sco confundatur dals Dis da litteratura ch’èn restads frestgs e frehs enfin il di dad oz, betg il davos perquai che Benedetto ha cuntinuà suenter la mort prematura da Flurin Spescha (2000) cun forzas bler pli giuvnas. El è in promotur da chantauturas e chantauturs, in animatur ed ina spezia da «matchmaker»: in che ha sia cartoteca cun tut ils talents e porta ensemen novs pèrins musicals e novas famiglias vocalas ed animescha uschia enfin oz quella promiscuitad culturala che fa nescher projects surprendents. Cura che nus ans entupain mainsvart la sonda da mezdi a baiver in café al Limmatplatz a Turitg, raquinta Benedetto Vigne atgnamain adina da novs projects ch’èn sin rucca. Actualmain èsi ina registraziun d’in album (accumpagnà da texts litterars). El è ina funtauna cun ideas che sgarguglian d’in cuntin, cun pleds che culan finadin, enfin che tut arriva a la fin en la mar da sias ovras. Igl è ina bella casualitad u coincidenza che Benedetto Vigne suna ghitarra e chanta en ina band che ha num «el mar» (ensemen cun Elmar Deflorin, la vusch dals Hades). Cler è: Sch’i va tenor Benedetto Vigne (ed era tenor nus) dastga quai ir vinavant precis uschia – e quai speranza anc ditg. Ed uschia po quai ch’el scriva en in da ses haikus sur da Bob Dylan era valair per Benedetto Vigne sez (cun in minz autoironia): Ils temps sa midan ma’l maister chapatalpas chanta vinavant. Claudio Spescha lavura a Turitg sco redactur tar SRF e moderescha l’emissiun Tagesschau. El ha gia collavurà tar divers projects da e cun Benedetto Vigne ed è stà ensemen cun el en il comité d’organisaziun dals Dis da litteratura a Domat. Benedetto Vigne scu gioven rockadour igl 1979. Benedetto Vigne

Per la mort da l’autur, pittur, redschissur, promotur, editur, satiriker, critiker, illustradur e traductur Jacques Guidon (1931–2021) Iso Camartin ha scrit illa publicaziun «Kaleidoskop» – üna publicaziun sül 90avel da Jacques Guidon chi’d es cumparüda be d’incuort: «Jeder Ort braucht einen Künstler. Manhattan hat Woody Allen. Manhattan hat Glück. Zernez hat Jacques Guidon. Zernez hat Glück.» Schi, pelvaira – Zernez e Jacques s’han tgnüts ün a tschel. I s’han agitats ün da tschel. Ma i han eir giodü ün a tschel. Uossa cha Jacques Guidon nun es plü, as poja dumandar: Chi d’eira Jacques Guidon? E co restarà’l in memoria? Da resümar ils 90 ons da sia vita, si’operusità, sia creatività e seis ingaschamaint es üna roba da l’impussibel. Bler massa multifar es stat seis ingaschamaint politic-artistic, sco autur, artist, traductur, illustradur, caricaturist, redschissur, activist, critiker, satiriker, editur etc. Jacques Guidon es fingià gnü circumscrit sco «animal artistique», sco «decatlonist cultural», sco «portavusch cultural», sco «Rumantschun», sco «mentur». Oters til han dat attributs main amiaivels, sco «criticaster» o «persona non grata». Insomma, Jacques Guidon nu d’eira üna persuna chi laschaiva fraid – el nu vess gnanca vuglü quai. Be na esser o dvantar indifferent es stat sia devisa vita düranta! O cun seis agens pleds: «Quel chi s’instrafotta da tuot, chi chi nu s’impegna per in­guotta, quel nun es in acziun. Quai es üna materia inactiva.» Quai ha dit Jacques Guidon in ün film da Cuntrasts cha Arnold Rauch ha realisà avant desch ons, in occasiun da seis 80avel anniversari. E «materia inactiva» laiva dir per Jacques Guidon sainza curaschi civil, sainza vita. El percunter ha vuglü viver ed es adüna restà in acziun. El nu s’ha mai instrafottà. El s’ha ingaschà ed agità, critichà e publichà, cumbattü e promovü, scrit e dit, fat e strat. El es nat dal 1931 a Zernez, ingio ch’el es creschü sü in üna famiglia da paurs. El ha imprais da magister (secundar) ed ha dat scoula tranter oter a Puntraschigna, Zuoz e Zernez. A partir dal 1984 es el lura stat – fin a sia pen­siun – collavuratur e promotur regiunal da la Lia Rumantscha in Engiadina. Insembel cun sia duonna Eva s’ha’l chasà a Zernez, in seis lö da naschentscha. Dasper seis ingaschamaints professiunals ha Jacques Guidon eir adüna lavurà sco artitst, el ha pittura e creà sculpturas cun multifarias tecnicas. El ha scrit teaters, poesias, istorgias ed afforissems. Dal 1971 ha’l fundà insembel cun amis la revista satirica e critica «Il Chardun». Impustüt sur quella publicaziun ha’l critichà e cundannà mecanissems e svilups economics, politics e culturals in Engiadina ed i’l Grischun: p.ex. la speculaziun dal terrain, la svendita da la patria, l’indifferenza dals Rumantschs, la destrucziun da la ­cuntrada. Art figürativ, publicistica, litteratura, teater… in intervistas ha Jacques Guidon eir express l’ultim temp il dubi da forsa avair sparpaglià las forzas in sia vita, da nun esser stat abel da’s concentrar sün ün da seis interess, da nun esser restà fidel ad ün da seis talents. Impustüt da nun avair dat daplü spazi a sia lavur sco artist, forsa perfin dad nun esser i perquai davent da l’Engiadina, a l’exteriur. Quist «frust da restar ed il gust dad ir» til han persequità l’intera vita. Ma il rumantsch til ha tgnü in Engiadina. O sco ch’el ha dit i’l film da Cuntrasts: «Eu n’ha resenti quist esser Rumantsch sco ün oblig da restar qua.» Jacques Guidon es restà – e s’ha impachà cun tuot ils talents chi til staivan a disposiziun, cun tuot l’energia, la gronda statura ed il caracter d’argient viv cha la natüra til vaiva miss in chüna. El es restà, schabain cha el e quist’Engiadina e quist muond rumantsch nun han nimia adüna fat buna farina. I daiva però mumaints e lös, ingio cha Jacques Guidon pudaiva far pasch cun sia val – ed eir cun tuot sias aignas tensiuns artisticas internas: aint il gö liber. In survistas biograficas da Jacques Guidon vegnan quels gronds progets da teater manzunats plütost be a l’ur o sco ün ulteriur chomp d’ingaschamaint da Jacques Guidon. Ma forsa d’eiran güsta quels gös libers ün condensat da tuot seis esser, da tuot seis ingaschamaint e da tuot seis talents. Seis tocs vaivan noms fich emblematics: «La fuschella», «La svouta», «L’iral», «L’arch». Jacques Guidon scrivaiva il toc, el collavuraiva pro la redschia, el pitturaiva las culissas, el disegnaiva ils placats, el radunaiva e motivaiva la glieud, ed el giodaiva la cumpagnia – e co! Precis in quists gös libers s’univan bain sia promoziun cultural-lin­guistica, sia aigna lavur artistica, sia chüra pella lingua e seis messagis politics ed idealistics. Seis tocs nu d’eiran mai bellas istorgias da «feel good», mabain dramas cun larmas e festatschas, cun da quels chi profitan e da quels chi patischan, cun bun e nosch, cun protagonists chi braman e cumbattan per libertà e solidarità. E chi chi ha collavurà pro ün tal gö liber cun Jacques Guidon, quel o quella sa ch’el giodaiva fich quists progets da cumünanza, cha quella «truppa» solidarica e rumantscha d’eira forsa per el ün exaimpel ideal co cha la cumünanza gronda vess da funcziunar. A Zernez, in Engiadina ed in Rumantschia. Jacques Guidon ha quintà qua o là l’anecdota cha acturas ed acturs dal gö liber «L’iral» (1992 a Scuol) s’hajan amo ons plü tard salüdats sün via cun «arue» – ün salüd cumbattiv e solidaric in quel toc. I nu dà probabel ün plü grond cumplimaint per ün autur, scha seis pleds e seis messagi aintran i’l minchadi. Sch’üna pitschna sbrinzla da la fuschella siglia. Jacques Guidon es mort in gövgia passada, duos mais davo avair accumpli 90 ons. La sbrinzla es siglida. Id es da tgnair chüra da quella. «Arue» – Jacques Guidon. «El ans mancarà» Jacques d’eira la cordialità in persuna, el vaiva ün möd simpatic da vulair savair daplü da l’interlocutur; nüglia per buonder dimpersè per viv interess. A mincha uman as poja rimplazzar, ma Jacques ha occupà cun seis ingaschamaint sün plüs chomps üna tala plazza i’l intschess rumantsch chi resultarà üna gronda locca. Sia forza vitala d’eira admirabla, sia perseveranza sainza congual. Cha nus til vain pudü muossar l’arcugnuschentscha meritada es ün pitschen cuffort. El ans mancarà. Mario Pult Ün exaimpel L’amicizcha tanter Jacques Guidon e mai ha cumanzà üna sonda davomezdi a Zernez davo meis referat davart il costüm engiadinais, cur ch’eu sun gnüda attachada verbalmaing da numerusas persunas. El cugnuoschaiva la situaziun. Ün/a cunter blers/as. E mai ceder. Jacques d’eira da mia vart – ed eu da sia, adüna, da la vart dal grond hom chi ha agi üna vita intera seguond il motto da Zwingli: «Tut in Gott’s Namen etwas Tapferes!» El re­starà ün exaimpel per mai – ed ün tschirescher in flur, seis simbol per la resistenza. Romana Ganzoni Animaziun culturela Jacques Guidon am resta in memoria in prüma lingia scu autur dal grandius gö liber La Svouta, insceno da Gian Gianotti a Zuoz dal 2000. Quist teater cha nus vains giuvo insembel, giuvens e vegls, cumbinescha in möd intelligiaint e divertent preoccupaziuns linguisticas e politicas odiernas cun l’istorgia da la litteratura rumauntscha e cun extrats dals dramas biblics da Gian Travers. Ün bel exaimpel per l’animaziun culturela à la Jacques: da­strusch a las realiteds, critica e scorta, nudrida our da la tradi­ziun, socialisanta ed idealistica. Rico Valär «Indignez-vous» Nossas vias s’han adüna darcheu cruschadas. Tü, giuven magi­ster, vaivast fat gnir il puobet aint in biblioteca sün Plaz. El vaiva let «Der Grüne Heinrich» ed oters. Na ch’el vess inclet quista litteratura classica, per quai d’eira’l massa giuven. Ma Tü vaivast il bsögn da til introdüer in quel muond chi’t d’eira char. Plü tard, a Zuoz, am vaivast persvas da candidar pel cussagl cumünal. E – t’algordast – il di da la tscherna at vaivast tü postà davant la chasa cumünala cun ün placat «nos candidat es Romedi e na Nuot Arquint». Qua a Zuoz es lura eir nat «Il chardun», e per main da che sclingiv’il telefon, hast scrit qualchosa. Tü d’eirast quel chi tgnaiv’insembel il puogn plain dad individualists. Avant pacs ans, davant tia chasa a Tarsous, vain nus discutà il cudesch da l’autur frances da 93 ans cul titel «Indignez-vous»! Quist slogan d’eira eir Teis motto, e quel am acumpagna e dà spranza. Romedi Arquint «Ültim salüd plen da vita» In cur ca je a dumandà e Jacques Guidon ent l’interview dal film par al se 90° cumpleann cosa ca al s’augura par al futür l’a raspondü ca l’e impurtantissim ca nualtar ca’m stà in quistan valläda am resta autentic e ca’m corr mia drè e certan moda internaziunela. Al se desideri da esponar in Bargaia m’a l’a podü realiser cun la si (ültima) espusiziun ent la Rimessa Castelmur (Stampa, Coltura). Ent quist’espusiziun sott lan volta storica da la rimessa i dan e l’öil i ültimissim quädar da l’artist: grandan teila in calur da föc – giald, aranc e ross – ca as differienzian da quelan in calur plü freid dai agn prüma. Quisti quädar i en i ültim salüd plen da vita e energia da Jacques Guidon. Dora Lardelli Influencer ante litteram I dà artists chi’s cuntaintan da lur ouvra e giodan la vita. Quai nu t’ha bastü. Bod hast badà cha’l cumbat cunter la speculaziun e’l svilup turistic sfrenà pretendaiva energias cha na tuots savaivan o laivan mobilisar. Cun curaschi hast cumbattü cun penna e pinel. Cun var 1200 texts e caricaturas aint il Chardun, cun tias creaziuns teatralas e cun chartas da lecturs e columnas hast fin d’incuort cuntinuà a’ns svagliar. Il term «influencer» per quels chi derasan lur opiniuns süllas raits socialas nu daja amo lönch. Tü hast savü influenzar cun oters mezs da cumbatter per quellas valurs chi’ns stan a cour ed es stat ün influenzader, amo avant chi daiva il pled. Quai ha fat dabsögn e farà dabsögn inavant. Grazcha Jacques per teis fö sacré! Chasper Pult La sort dal rumantsch La sort dal rumantsch ha preoccupà Jacques l’entira vita pli fitg che tut il rest. Sco collavuratur regiunal è el sa deditgà durant 10 onns cumplainamain a la tgira linguistica. Per el eri cler ch’ins na po salvar ina lingua cun in pèr curs ed in pèr cudeschs. Perquai s’engaschava el encunter in turissem exagerà, per ils dretgs da la lingua en l’agen territori e per projects novs a favur da l’unitad sco La Quotidiana ed il rumantsch grischun. El tgirava la discussiun averta e ristgava il conflict constructiv. Cun ses curaschi, ses esser e ses far ha el mess terms. La Svizra rumantscha dovra persunalitads sco Jacques. El vegn a mancar fitg e restar en ferma memoria. Bernard Cathomas «El ans mancarà» Per la mort da Jacques Guidon (1931–2021) In gövgia passada es mort Jacques Guidon da Zernez, duos mais davo avair accumpli seis 90avel anniversari. El relascha ün’immensa ouvra artistica e gronds stizis chi dan perdütta da sia forza creativa e da seis ingaschamaint sül chomp cultural e linguistic rumantsch. El es stat magister, artist, autur, satiriker, editur, caricaturist, redschissur, activist, traductur ed oter plü. Per s’algordar da Jacques Guidon lascha la FMR gnir a pled a persunas chi til han accumpagnà, chi til han sustgnü o chi han collavurà cun el: Romedi Arquint, Bernard Cathomas, Romana Ganzoni, Dora Lardelli, Chasper Pult, Mario Pult, e Rico Valär. Mario Pult resüma – guardond süls stizis cha Jacques Guidon ha laschà inavo: «I’l intschess rumantsch resultarà üna gronda locca. El ans mancarà.» (fmr/dat) Jacque s Guidon (1931-2021) - fotografà in occasiun da seis anniversari da 90 ons. Jacque s Guidon ha accumpli als 22 da lügl 2021 seis 90avel anniversari....

Oz cumenzan las lavurs per emplenir puspè il «Lüschersee». Passa tschient onns è il grond batschigl da quel «lai» sur Tschappina vid. La raschun: Ins sminava in connex cun las bovas tranter il Tavellas e Tschappina. Perquai han ins svidà il lai avant 111 onns. Ina revitalisaziun duess ussa purtar aua per ennavar il territori da skis da la Mantogna. Tenor las expertisas geologicas n’èsi da spetgar nagin augment da las bovas. Dal lai natiral «Lüschersee» al nord dal Tavellas è be restà ina rusna. Il lai na datti betg pli dapi l’onn 1910. L’aua curriva da lez temp tras differentas deflussiuns sutterranas ed ins sminava che quai stettia en stretg connex cun las bovas a Tschappina. Sin quai han ins construì ina gallaria, per che l’aua possia cular or dal ba­tschigl dal lai. Aua per las pistas Ussa – 100 onns pli tard – vegn il «Lüschersee» puspè emplenì e l’aua da quel duess vegnir utilisada per ennavar las pistas da la Mantogna. Ils runals Tschappina/Mantogna han prendì l’iniziativa: Oz, ils 20 da settember cumenza la revitalisaziun dal «Lüschersee». Tras la gallaria vegn tratg ina chanalisaziun e la gallaria sezza vegn serrada. In bajetg da radund 8 meters cubic a la fin da la gallaria procura per la controlla tecnica. I saja ina intervenziun minimala en la natira, di il president dals runals, Hanspeter Grass, envers la FMR. La construcziun dura radund 6 emnas. Per quest enviern na pon ins dentant anc betg utilisar l’aua per ennavar. Percunter duai l’aua da naiv (natirala) emplenir la proxima primavaira il lai, uschia che l’aua pudess servir sco reserva per la stagiun 2022/23. Rinforzar las bovas? Tenor expertisas geologicas dals davos onns giugavan las deflussiuns sutterranas – sut il «Lüschersee» – avant 100 onns be ina rolla subordinada en connex cun las bovas. Differents instruments vegnan ussa tuttina a mesirar l’installaziun futura. «In tschert risico avain nus tuttina. I pudess esser che las bovas s’intensiveschian. Quai chattain nus be ora cun la stuppada da prova. Nus isolain differents puncts e partin dal fatg, ch’il lai na perdia betg aua», di Hanspeter Grass. Quitads per las bovas hai era dà en il passà. In recurs privat ha numnadamain impedì da survegnir tut las lubientschas. Ins ha però pudì sclerir il cas, uschia che l’Uffizi per il svilup dal territori ha dà glisch verda. «L’agricultura, vischnanca, chantun ed indigens sustegnan il project», accentuescha Hanspeter Grass. La gronda schanza Per ils runals Tschappina/Heinzenberg è il «Lüschersee» ina gronda schanza. L’alternativa fiss in nov lai artifizial. Quai na sappia ins però betg finanziar sco pitschna regiun da skis. «Nossas finanzas èn bunas e las investiziuns finanziain nus sezs. Però in nov lai, quai na fiss betg finanziabel, perquai persequitain nus la revitalisaziun dal ‹Lüschersee›», di Hanspeter Grass. L’entier project chaschuna custs tranter 600 000 e 650 000 francs. Quels portan per gronda part ils runals. In project ecologic ed economic Betg mo ils runals han in interess da revitalisar il «Lüschersee», mabain era il Parc natiral Beverin, che ha era sa participà als custs da planisaziun. Cun emplenir danovamain il «Lüschersee» sa furma in nov spazi vital a l’aua. Cunzunt la vischinanza da la riva è in hotspot per la biodiversitad. Differents animals e flora pon puspè vegnir colonisads. Uschia ha il project ina valur economica e biologica, però valurisescha il lai er la cuntrada e rinforza il turissem da stad. Gia ussa porscha il Parc natiral Beverin ina senda tematica che maina sper il lai vi e raquinta l’istorgia dal «Lüschersee». Il proxim pass duess mussar la regiun ed en spezial il «Lüschersee» en ses origin. La renaschientscha dad in lai Oz glindesdi cumenza – suenter 111 onns – il revival dal «Lüschersee» sin la Mantogna. Da vesair sin la fotografia sura è mo ina montascha co il lai pudess sa preschentar en avegnir, cun sia vista magnifica vers il Piz Beverin. Oz entschaivan numnadamain las lavurs per serrar puspè la gallaria ch’ha procurà ils davos tschient onns che l’aua scula or dal grond batschigl sur Tschappina. En ses megliers temps aveva il lai ina lunghezza da 400 meters ed ina largezza da 300 meters. L’iniziativa per far reviver puspè il Lüschersee è vegnida da las pendicularas Tschappina/Mantogna. Quellas vulan trair niz l’aua dal «nov» lai per far naiv artifiziala durant l’enviern. Per ina producziun da naiv durant questa proxima stagiun na vegni però betg a tanscher. La planisaziun da l’entir project è era vegnida sustegnida dal Parc natiral Beverin, cun quai ch’il lai pudess dar ina plivalur ecologica. (fmr) Uschia sa preschenta il territori a Lüsch. Da l'anteriur territori è da vesair mo anc ina rusna u in batschigl. La visualisaziun mussa co il "Lüschersee" pudess guardar ora en il futur. La visualisaziun mussa co il "Lüschersee" pudess guardar ora en il futur.

En il center da la radunanza da delegads da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn a Vicosoprano è stà venderdi il cumià da l’anteriur directur Jürg Michel. Pliras persunas han ludà sia lavur durant 24 onns per l’uniun. Il premi d’innovaziun ha retschet il project «100% Valposchiavo». La terza giada èsi finalmain reussì – e l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn (UGAM) ha pudì salvar sia radunanza generala a Vicosoprano en la Bregaglia. Duas giadas era la radunanza numnadamain vegnida annullada pervia da la pandemia. S’entupada è venderdi a Vicosoprano ina societad illustra da l’economia, da la politica e dal turissem. Fernando Giovanoli, il «sindaco» da la vischnanca Bregaglia, è lura er sa mussà ventiraivel ch’uschè bleras persunas èn vegnidas a Vicosoprano per assister a la radunanza da delegads da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn. Buna collavuraziun cun la regenza Viktor Scharegg, dapi trais onns president da l’uniun ha en ses pled da bainvegni cunzunt beneventà Aita Zanetti, la presidenta dal Cussegl grond ed il cusseglier guvernativ Marcus Caduff. Scharegg ha er ditg che durant il temp da la pandemia saja la collavuraziun cun la regenza stada e saja anc adina fitg buna, impeccabla, constructiva ed er em­pernaivla. Il president ha appellà als preschents ed a tuts ils commembers e las commembras da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn d’avair respect ed er chapientscha per decisiuns, conclus ed ordinaziuns en connex cun Covid-19. Nua che la via maina saja strusch pussaivel da dir, ha punctuà Viktor Scharegg. Er durant il temp da pandemia saja da procurar per bunas cundiziuns da basa per l’economia e per il turissem. Cusseglier Marcus Caduff ha ditg che grazia a la fitg buna collavuraziun cun l’economia ed er cun lur represchentants saja fin ussa stà pussaivel da vegnir tras er cun la pandemia. In um da pled Durant 24 onns è Jürg Michel stà directur da l’UGAM. Successur dad el è daventà Maurus Blumenthal. A Vicosoprano è stà il cumià uffizial da Jürg Michel – ed intginas persunas èn sa drizzadas ad el. A pled èn vegnids uschia l’actual president da l’uniun, ils dus anteriurs presidents Jan Mettler ed Urs Schädler. Per video è er s’annunzià cusseglier guvernativ Christian Rathgeb. Menga Barandun ha discurrì sco anteriura collavuratura da Jürg Michel e Jürg Domenig, il directur da hotelleriesuisse grischun sco bun ami. Tut las persunas ch’èn vegnidas a pled han ditg che la collavuraziun cun l’anteriur directur saja adina stada fitg buna, empernaivla ed er fritgaivla. Jürg Michel saja adina stà transparent, communicativ, constructiv e cunzunt fidabel. Ses savair, sias enconuschientschas ed er sia le­gria restian anc ditg en regurdanza. El saja stà in vair cumbattant per l’economia, s’engaschà adina a favur da quella ed er per ils commembers e las commembras da l’UGAM. Jürg Michel n’haja betg fatg politica per l’agen satg, mabain per l’economia publica. Plaschair ha lura l’anteriur directur da valair a partir da venderdi sco commember d’onur da l’uniun nua ch’el è stà durant 24 onns a la testa. Da nov èn era commembers d’onur da l’UGAM Rudolf Pazeller – el è stà dapi il 1997 commember da la giunta da l’uniun – e Baseli Werth ch’ha fatg part a quella cumissiun dapi il 2006. Sa retratgas da la giunta ubain da la suprastanza da l’uniun èn er anc set autras persunas. Tut ils posts èsi stà pussaivel d’occupar da nov. Reelegì sco president dal l’uniun è vegnì il parsura actual da l’uniun. Er nominà per in premi mundial Dapi bunamain 20 onns surdat l’UGAM onn per onn er in premi d’innovaziun. Cun la surdada da quel premi sustegna ella concepts innovativs, projects singulars, persunas ed er manaschis cun prestaziuns extraordinarias. Il premi d’innovaziun 2021 è vegnì surdà a Vicosoprano a l’organisaziun «100% Valposchiavo». Quella segna responsabla per il sigil da qualitad per la producziun, elavuraziun e vendita da mangiativas da la regiun. Ultra da quai segna il project er per la collavuraziun tranter agricultura, mastergn e turissem. Il premi d’innovaziun è dotà cun 3000 francs. «100% Valposchiavo» ha gia retschet plirs premis. Il project è er nominà per il premi turistic che l’organisaziun internaziunala «UNWTO», l’associaziun da turissem mundiala. Tar la radunaza generala che vegn ad avair lieu quest atun a Marrakesch, vegn l’organisaziun a surdar il premi. En concurrenza stattan cun «100% Valposchiavo» er anc Saas-Fee e Gruyères. Il president actual da l’uniun, l’anteriur directur ed il schef dal depatrement da l’economia publica e cusseglier guvernativ. (da san.) Viktor Scharegg, Jürg Michel e Marcus Caduff.

Cup svizzer Schluein Glion – Herisau 0:3 Panaduz – Bogn Ragaz 0:3 Trun/Rabius – Altstätten 4:3 Landquart – Wängi 2:3 Niederwil – Vaz-sut 8:1 Surses – Eschenbach 2:4 2. liga regiunala, gruppa 1 Montlingen – Vaduz 2:4 Vaduz – St. Margrethen mes. 20.00 1. Abtwil-Engelburg 4/9; 2. Dardania S. Gagl 4/8; 3. Mels 4/8; 4. Vaduz 4/8; 5. St. Margrethen 3/7; 6. Herisau 4/5; 7. Ruggell 3/4; 8. Montlingen 5/4; 9. Domat 3/3; 10. Schluein Glion 4/2; 11. Au-Berneck 4/2; 12. Winkeln 4/1. 3. liga, gruppa 1 Lumnezia – Tusaun-Cazas 0:2 1. Glaruna 4/10; 2. Eschenbach 4/10; 3. Valposchiavo 4/8; 4. Landquart 4/7; 5. Sargans 3/6; 6. Trun/Rabius 4/6; 7. Tusaun-Cazas 4/6; 8. Bogn Ragaz 3/5; 9. Weesen 4/3; 10. Surses 4/3; 11. Uznach 4/1; 12. Lumnezia 4/0. 4. liga, gruppa 1 Bogn Ragaz – Laax 1:2 Valposchiavo – Domat 4:0 1. Panaduz 4/10; 2. Schluein Glion 4/9; 3. Valposchiavo 5/9; 4. Domat 5/9; 5. Danis-Tavanasa 4/5; 6. Laax 5/5; 7. Cuira 97 4/4; 8. Schlarigna 4/4; 9. Bogn Ragaz 5/4; 10. Vaz-sut 4/2. 5. liga, gruppa 1 Mladost – Danis-Tavanasa 5:2 Rueun – Union Trin 1:2 Lumnezia – Trun/Rabius 1:2 Panaduz – Tusaun-Cazas 2:3 1. Rueun 5/12; 2. Mladost 5/12; 3. Tusaun-Cazas 4/10; 4. Sedrun/Mustér 4/9; 5. Union Trin 5/7; 6. Trun/Rabius 4/6; 7. Panaduz 4/1; 8. Lumnezia 4/1; 9. Danis-Tavanasa 5/0. 5. liga, gruppa 2 Tusaun-Cazas – Surses 1:1 Landquart – Lai Valbella 0:3 Bregaglia – Tavau 1:5 1. Tavau 4/9; 2. Lai Valbella 6/9; 3. Surses 5/7; 4. Tusaun-Cazas 5/7; 5. Lusitanos de Samedan 4/6; 6. Bregaglia 4/3; 7. Landquart 6/3; 8. Bogn Ragaz 4/0. L’equipa dal CB Scuol è vegnida retratga. Juniors A1, gruppa 1 Rebstein – Surselva 2:7 Diepoldsau – Rorschach 0:4 Rotmonten – Dardania S. Gagl 1:3 Sargans – Glaruna 2:1 Tavau – Appenzell mar. 20.15 1. Rorschach-Goldach 5/15; 2. Dardania S. Gagl 5/12; 3. Rotmonten 5/12; 4. Surselva 5/7; 5. Rebstein 5/7; 6. Diepoldsau-Schmitter 5/5; 7. Tavau 3/3; 8. Appenzell 4/3; 9. Sargans 5/3; 10. Glaruna 4/0. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Brühl – Uzwil-Henau 4:3 1. Brühl 6/18; 2. Gossau 5/15; 3. Tobel-Affeltrangen 5/13; 4. Uzwil-Henau 6/7; 5. Frauenfeld 5/6; 6. Rheintal 5/5; 7. Surselva 5/5; 8. Rorschach-Goldach 5/4; 9. Cuira 97 5/4; 10. Zuzwil 5/4; 11. Teufen 5/4; 12. Winkeln-Rotmonten 5/3. Juniors B2, gruppa 1 Landquart – Domat 6:2 Grischun central – Surselva 3:4 Tavau – Vaz-sut 2:0 Valposchiavo – Schlarigna 4:4 1. Valposchiavo 5/13; 2. Landquart 4/9; 3. Domat 4/9; 4. Tavau 4/9; 5. Schlarigna 4/5; 6. Lusitanos de Samedan 4/4; 7. Surselva 5/4; 8. Vaz-sut 5/3; 9. Grischun central 5/1. Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Walenstadt 1:1 Landquart – Grischun central 2:7 Mels – Ruggell 0:1 Flums – Sargans 1:1 1. Walenstadt 5/11; 2. Sargans 5/10; 3. Grischun central 5/9; 4. Flums 5/7; 5. Ruggell 5/7; 6. Surselva 5/5; 7. Mels 5/4; 8. Landquart 5/3. Juniors C2, gruppa 1 Surselva c – Surselva a 8:1 Cuira 97 – Panaduz 1:5 Bogn Ragaz – Surselva b 5:2 Vaz-sut – Sevelen 7:2 1. Bogn Ragaz 4/12; 2. Vaz-sut 4/9; 3. Panaduz 5/9; 4. Domat 4/7; 5. Sevelen 4/6; 6. Cuira 97 5/6; 7. Surselva c 5/6; 8. Surselva b 5/4; 9. Surselva a 4/0. Juniors D elita, gruppa 1 Surselva a – Rapperswil-Jona 3:9 Glarnerland – Uznach 4:1 Toggenburg – Domat a 3:2 1. Rapperswil-Jona a 6/18; 2. Glarnerland a 6/13; 3. Uznach a 6/9; 4. Toggenburg 6/9; 5. Surselva a 6/3; 6. Domat a 6/1. Juniors D1, gruppa 1 Grischun central a – Mels a 1:2 Landquart a – Schlarigna 5:4 Grischun central b – Panaduz a 0:15 Valposchiavo – Buchs a 4:2 1. Panaduz a 5/13; 2. Mels a 5/12; 3. Grischun central a 5/9; 4. Buchs a 4/7; 5. Landquart a 4/6; 6. Schlarigna 5/3; 7. Valposchiavo 5/3; 8. Grischun central b 5/3. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz b – Domat b 1:11 Cuira 97 a – Grischun central c 15:2 Tavau – Orion Cuira 1:2 1. Domat b 5/12; 2. Cuira 97 a 5/10; 3. Orion Cuira 5/6; 4. Tavau 4/4; 5. Surselva c 4/3; 6. Surselva b 5/3; 7. Grischun central c 5/3; 8. Panaduz b 5/3. L’equipa Grischun central d è vegnida retraga. Juniors D2, gruppa 2 Trübbach – Cuira 97 b 2:5 Bogn Ragaz a – Val Tamina 0:2 Vaz-sut – Sargans a 8:5 Domat c – Mels b 2:1 1. Sargans a 5/10; 2. Val Tamina 4/9; 3. Vaz-sut 5/9; 4. Landquart b 4/8; 5. Domat c 4/6; 6. Trübbach 5/6; 7. Mels b 5/4; 8. Bogn Ragaz a 4/3; 9. Cuira 97 b 4/3. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Romanshorn 2:0 1. Widnau 4/10; 2. Uzwil 3/9; 3. Tusaun-Cazas 3/9; 4. Triesen 4/9; 5. Ebnat-Kappel 4/7; 6. Au-Berneck 4/4; 7. Romanshorn 4/4; 8. Bütschwil 4/3; 9. Rapperswil-Jona 3/2; 10. Linth-Schwanden 3/9; 11. Domat 4/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Schwanden-Linth – Buchs 0:6 Surselva – Tusaun-Cazas 1:2 Vaz-sut-Cuira – Flums-Walenstadt 4:3 Schlarigna – Mels 2:2 1. Vaz-sut-Cuira 6/13; 2. Buchs 5/10; 3. Tusaun-Cazas 5/6; 4. Flums-Walenstadt 6/6; 5. Schlarigna 4/4; 6. Mels 4/4; 7. Surselva 5/3; 8. Schwanden-Linth 5/0. L’equipa Gams 3b è vegnida retratga. La squadra da 3. liga da Trun/Rabius en gruppaziun cun Danis-Tavanasa. Davos da sen. Philippe Vincenz (trenader), Damian Schmed, Mathias Flepp, Ramon Orlik, Livio Janka, Patrizio Decurtins, Fabio Caduff, Silvan Muoth, Donat Albin (coach) e Sandro Tomaschett (trenader da golis). Davon da sen. Sandro Orlik, Gianin Derungs, Beat Cadruvi, Clau Berther, Mauricio Cathomas, Orlando Monn, Denis Monn, Robin Monn e Mirco Pfister. Sin la foto mauncan Remo Alig, Daniel Pfister e Salvatore Stagliano.

A chaschun dal Di europeic da las linguas ils 26 da settember organisescha la Confederaziun ils dis dal plurilinguissem per l’administraziun federala ed il parlament svizzer. Ils dis dal plurilinguissem han lieu tranter ils 20 ed ils 24 da settember 2021 e cumpiglian differentas activitads. Igl è la finamira da rinforzar e promover il plurilinguissem svizzer, sco la Confederaziun scriva en ina communicaziun a las medias. Helvetia Latina e las trais gruppas parlamentaras «Plurilinguitad CH», «Italianità» e «Lingua e cultura rumantscha» envidian las commembras ed ils commembers da las Chombras federalas da s’exprimer ils 22 da settember 2021 in entir di en in’autra lingua naziunala che lur atgna e da tractar las linguas minoritaras rumantsch e talian cun attenziun speziala. Differentas activitads accumpognan il di, tranter auter ina maisa radunda davart il tema «Langues du pouvoir (linguas da la pussanza)». Sco gia l’onn precedent hajan las parlamentaras ed ils parlamentaris la pussaivladad da frequentar ils 23 da settember 2021 ina lecziun d’introducziun en la lingua e cultura rumantscha, organisada dals Servetschs dal parlament. L’administraziun federala realisescha dals 20 fin ils 24 da settember 2021 ils dis dal plurilinguissem en coordinaziun cun la delegada federala per la plurilinguitad. Durant quell’emna pon las collavuraturas ed ils collavuraturs da l’administraziun federala prender part da numerusas activitads che envidan da scuvrir, discurrer e sustegnair las linguas da las cuminanzas linguisticas pli pitschnas. Il program da quest onn cumpiglia era dus muments da sensibilisaziun per la lingua e cultura da la Svizra taliana e la Svizra rumantscha. (cdm/fmr)

Bunamain mintga segund giuvenil è gia vegnì mulestà sexualmain en l’internet. Corinne Rietmann dal post da cussegliaziun Adebar enconuscha quellas cifras ed era cas en il Grischun – e cusseglia giuvenils en dumondas da tals privels. La FMR ha discurrì cun ella davart las cifras alarmontas e co agir en cas concrets. Il «JAMES studi 2020» da la Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas documentescha: bunamain la mesadad da giuvenilas e giuvenils (44%) ha gia gì contact cun persunas cun intents sexuals en l’internet. Mulesta sexuala è damai derasada, tar mattas bunamain il dubel dapli che tar mats. L’Adebar a Cuira è ina organisaziun che fa cussegliaziun e pedagogia davart la sanadad sexuala. Ina da quellas pedagogas è Corinne Rietmann da Laax che fa regularmain visitas en scolas. La FMR ha visità l’Adebar e discurrì cun la pedagoga davart il privel da medias socialas en connex cun mulestas sexualas. FMR: Co ston ins s’imaginar ina tala visita da Vus en ina scola? Corinne Rietmann: Nus persequitain il concept da curaschi che cumenza en scolina e va fin sin il stgalim superiur. Nus drizzain il focus sin segirezza, tenor il motto «mes corp tutga be a mai», cussegliain concernent mulestas però tematisain nus en scolas er las funcziuns e las midadas dal corp durant la pubertad. Tenor in studi da la ZHAW ha bunamain la mesadad dals giuvenils gia gì contact cun persunas cun intents sexuals en l’internet. Era en il Grischun? Ins ha segir cifras sumegliantas en il Grischun. Dentant ston ins resguardar, che uffants e giuvenils pertutgads na raquintan savens betg da lur mulestas, quai mussa mia experientscha, sche jau sun en scolas. La cifra nunenconuschenta pudess esser anc pli auta. Tge èn las retegnientschas che ils uffants e giuvenils na raquintan a nagin da talas mulestas? La pli gronda tema è da betg vegnir prendì serius. Els enconuschan las reglas e san ch’els dastgassan betg conversar cun persunas estras. Dentant fan els tuttina quai, ina chaussa natirala. Els èn giuvens e tschertgan contacts. Ultra da quai teman els gritta dals geniturs e scumonds dal adiever da las medias. Quei è sco sch’els perdessan ina part da lur vita, uschia ch’els tegnan pli gugent ora ils quitads empè dad ir per agid. Sche mulestas succedan en il conturn da la scola, vul dir a l’intern da la classa, han els savens era tema che la mulesta vegnia mendra. Tge cussegliais Vus en da quels cas? Igl è fitg impurtant ch’ins lavura vi da la confidenza en sasez e mussa si, ch’els n’han betg fatg il sbagl. Cunzunt persunas creschidas cun intents sexuals en l’internet procedan cun in’intenziun fitg perfida, quai è planisà pass per pass. Tge «tactica» è quai? Sco emprim fan els blers e bels cumpliments per exempel en games, qua capita fitg bler perquai che ils gieus porschan en il fratemp la pussaivladad da scriver tranter ils gamers. Nus avevan per exempel in giuven che giugava in gieu da ballape cun in auter gamer, essend ch’el quintava che quai saja era in giuvenil. La persuna creschida da tschella vart ha fatg differents cumpliments davart ses game. Suenter ha el fatg dumondas persunalas, i gieva però be per ballape. Cura ch’il creschì aveva avunda infurmaziuns persunalas davart il giuven ha el cumenzà a far squitsch. El ha tramess fotografias da ses penis e ditg che quai fetschia ins tranter ballapedists e ch’el veglia percunter era in maletg intim dal giuven. L’exempel mussa exemplaric la tactica che succeda pass per pass, ed insacura è il giuven en ina situaziun desperada. Datti in tip d’uffant ch’è pertutgà spezialmain? Pli spert che uffants fan adiever da las medias socialas e pli spert ch’els pon esser pertutgads. Savens èn quai giuvenils che han paucs hobis u amis e che na survegnan betg uschè blers cumpliments. E tuttenina cumpara ina persuna en l’internet che fa bels cumpliments ed ha blera chapientscha per la situaziun sociala dal giuvenil. Medemamain discurran els er mal da las persunas en l’ambient social da l’uffant sco per exempel: «Vulan tes geniturs era adina dir a tai, tge che ti has da far?» Uschia vegn giugà ora l’ambient social dals giuvenils tge che influenzescha lur tenuta. Però ston ins resguardar che mulestas sur medias socialas na succedan betg mo cun persunas estras, mabain er en l’ambient dals giuvens. Vul dir ch’ins po distinguer tranter duas furmas da mulesta sexuala en medias socialas: cun persunas nunenconuschentas en l’internet ed en il conturn da la scola? Exact, els han savens «chats» da classa senza magister. Là capita fitg bler, saja quai pornografia illegala, posiziuns sexualas cun ina fatscha d’in conscolar u faschend squitsch cun pleds. Avais Vus in cas concret en ina scola grischuna? Nus avain gì in cas en in «chat» d’ina sisavla classa che ha cumenzà cun pitschnas chaussas sco maletgs in zic sexuals. Quai è lura vegnì mender tochen ch’ils giuvens han tramess videos da pornografia illegala. Ina giuvna è sa dustada e sin quai èsi vegnì anc mender. La giuvna m’ha raquintà ch’ella aveva segir 200 spams. Durant ina visita en scola sun jau vegnida a savair da quest cas ed en collavuraziun cun la scola avain nus pudì schliar il cas. Savens n’ha in tal cumportament però naginas consequenzas, tge che rinforza las mulestas. Observais Vus midadas dapi la pandemia? Nus observain in ferm augment. Gist en temps d’isolaziun vulan ils giuvens contact cun auters giuvenils e tschertgan quai, er cun il risico, d’avair in contact malsaun. Tge tips avais Vus per geniturs? Ir enturn cun medias socialas sto succeder pass per pass da pitschen ensi e betg pir cun il cumenzament da la pubertad, essend ch’il pled dals geniturs n’ha betg pli tanta paisa. Ultra da quai èsi bun, sche geniturs mussan a lur uffants, co ch’els van enturn sezs cun medias socialas, nus essan exempels per ils uffants. Igl è fitg impurtant ch’ins menziunescha adina puspè envers l’uffant, ch’el dastga fidar dals geniturs e ch’els gidan lur uffant er en ina situaziun nua che l’uffant ha forsa fatg in sbagl. Tadlar tiers cun ureglia e cor avert e crair a l’agen uffant èn puncts centrals. Quels giuvens pateschan e perquai èsi essenzial, d’elavurar ina schliaziun ensemen cun l’uffant. Ulteriurs agids purschain nus tar l’Adebar u per exempel l’agid a victimas. Ins na dastga però betg emblidar, che l’agen uffant na po betg mo esser unfrenda mabain era culpant, quai vegn gugent emblidà. Era quai ston ins tematisar cun l’agen uffant e mussar clers cunfins. E controllar meglier? Savens han geniturs il sentiment, ch’els pon evitar tals cas cun controlla, quai na constat però betg. I dat differents giuvenils che han per exempel in «fake-profil» per lur geniturs ed in ulteriur profil che tals na vesan betg. Ils giuvens èn experts da la tecnica. Perquai: geniturs ston lavurar vi da la fidanza da l’uffant e lez sto savair ch’ins è qua e gida. La pedagoga sexuala Corinne Rietmann è experta da sanadad sexuala per educaziun e consultaziun. La dunna da 42 onns è mamma da dus uffants en la vegliadetgna da quatter e set onns. La pedagoga da Laax ha fatg in studi davart la sanadad sexuala. L’experta per sanadad sexuala Corinne Rietmann accentuescha ch’ins stoppia lavurar via la confidenza en sasez cun uffants e giuveni L’organisaziun «Adebar» fa cussegliaziuns e pedagogia davart la sanadad sexuala.

Dapi ier saira è da vesair a Berna l’exposiziun «Rumantsch è...». Il chantun Grischun vul sensibilisar per la lingua rumantscha e «semnar lingua». L’iniziant da l’entir’acziun è il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ch’è actualmain era president da la Conferenza da las regenzas chantunalas. En vischinanza da la staziun da Berna e da la Chasa federala sa chatta ella – la Chasa dals chantuns. Formulond in pau salop è quella chasa signurila dapi l’onn 2008 la «centrala da lobi» dals chantuns en Svizra. Igl è la chasa, nua che directuras, ministers u manaders d’uffizis chantunals sa scuntran, rimnan lur basegns e fan valair ils interess chantunals sin basa da la politica federala, la quala vegn decidida pauc dasperas en ils edifizis federals. Iniziativa da Christian Rathgeb Ed en singuls piertans e salas è vegnida inaugurada ier saira (suenter fin da redacziun da questa gasetta) cun in act festiv l’exposiziun ambulanta «Rumantsch è...». Quell’exposiziun è vegnida iniziada ed er tgirada stretgamain dal cusseglier guvernativ grischun Christian Rathgeb (PLD). El presidiescha – sco emprim Grischun insumma – la Conferenza da las regenzas chantunalas (CdC). Sco il chantun scriva en ina communicaziun a las medias – tramessa anc avant l’avertura – vul l’exposiziun «sensibilisar per il rumantsch, gidar a colliar ed envidar las visitadras ed ils visitaders sezzas e sezs da ’semnar lingua’.» L’exposiziun ­«Rumantsch è...» vul metter accents per la diversitad linguistica en Svizra. Il ­cusseglier guvernativ Christian Rathgeb sa lascha citar en la communicaziun cun la suandanta intenziun: «Grazia al rumantsch è noss pajais pli multifar, pli interessant e pli colurà – questa missiva vulain nus purtar or en Svizra ed intimar d’agir». Il chantun spera er che «millis represchentantas e represchentants da la Confederaziun, dals chantuns, da las vischnancas e d’ulteriuras instituziuns da tut la Svizra» vegnian a ­guardar l’exposiziun a l’ur da sesidas u da scuntradas «ed uschia ad emprender ­insatge davart il rumantsch». Da Berna ora en ils chantuns L’exposiziun «Rumantsch è...» resta enfin mez december en la Chasa dals chantuns. Suenter va ella sin viadi. Ella vegn er a sa fermar en il Grischun. Ils lieus d’exposiziun n’èn dentant anc betg fixads. L’exposiziun ambulanta «Rumantsch è...» è in project dal chantun Grischun. Ella è vegnida creada en collavuraziun cun la Lia Rumantscha, cun la ­Promoziun da la cultura dal Grischun e cun la CdC. Il mars aveva la regenza grischuna concludì da la realisar cun ina contribuziun or da la finanziaziun speziala da la lottaria naziunala. Persunas interessadas survegnan ina impressiun da l’exposiziun ambulanta sin www.rumantsch-e.ch. La lingua rumantscha - e chaus enconuschents rumantschs - han occupà la Chasa dals chantuns en la Speichergasse 6 a Berna.

Numerus chors cun passa 30 chantaduras e chantadurs èn en in dilemma: Ina part da las chantaduras e dals chantadurs èn vaccinads, guarids u testads – ed han damai in certificat. Co far cun ils auters – senza ristgar conflicts en l’entir chor? Ils chors gronds stattan avant discussiuns malempernaivlas en occasiun da lur proximas radunanzas. «La via la pli realistica per pudair cumenzar cun la stagiun da chant sco chor grond è probablamain quella dal certificat» di la presidenta da l’Uniun chantunala da chant, Lucretia Bärtsch. «E probablamain vegn quai a dar pli blers che chantan en furmaziuns pitschnas en il proxim temp.» Dumengia proxima salva il Chor viril Ligia Grischa sia radunanza generala. Il president dal chor che dumbra 70 chantadurs, Aurelio Casanova, è precaut cun s’exprimer davart il proxim onn da chant. Envers la FMR di el che en vista al program annual na possia il Chor viril Ligia Grischa betg supportar bleras dispensaziuns u extradas pervia da la situaziun actuala. «Nus vulain discutar communablamain tge ch’è pussaivel e co nus vulain vegnir a frida cun la pandemia.» A basa da la discussiun vegn la suprastanza a decider co vinavant. En la medema crenna dat Daniel Solèr, il president dal Chor viril Lumnezia. L’avegnir saja intschert. «A la radunanza generala dals 10 d’october èn commembers cun certificat envidads. Jau na sai betg quants che sa laschan perstgisar u na vegnan insumma betg sut questas circumstanzas.» Il Chor viril Surses ha spustà il project da chant «Rieischs» cun concerts a Savognin, Cuira e Berna sin la primavaira 2023 per uschia avair avunda temp d’emprova. Quests dis è il president dil Chor viril Surses, Gian-Carlo Lozza, londervi da guardar quants chantadurs ch’èn insumma vaccindads. Ils 20 d’october 2021 sa radunan ils 56 commembers dal Chor viril Surses per discutar ina soluziun pussaivla senza svegliar conflicts pervia dal certificat. «Nus stuain guardar quantas chantaduras e quants chantadurs ch’èn anc pronts da ve­gnir als excercezis» di Renata Gienal, la presidenta dal Chor Surselva envers la FMR. «Il Chor Surselva n’è anc betg uschè lunsch ch’ins po cumenzar gist uss cun ils exercizis. Nus stuain far lavur da scleriment las proximas emnas.» Il Chor Surselva n’è betg il sulet chor che tschertga schliaziuns senza stuvair sclauder commembras e commembers. Tenor la presidenta da l’Uniun da chant chantunala Lucretia Bärtsch èn fitg blers chors dal Grischun cun passa 30 commembers quests dis en la medema situaziun. Il chor «Projet 20» è in chor maschadà regiunal che sa cumpona da circa 35 chantaduras e chantadurs da l’entira Engiadina e da la Val Müstair. Sco il dirigent dal chor, Curdin Lansel, di a la FMR, manchian adina tranter tschintg e ses chantaduras u chantadurs als exercizis e lura na saja nagin problem pervia dal dumber maximal da 30 persunas. Plinavant sajan mo paucas persunas betg vaccinadas e cun quellas persunas saja el en discurs pertutgant ina soluziun. En la medema moda e maniera proceda er il chor Cantus Firmus Surselva che prepara il mument in’ovra pli gronda ed ha gia cumenzà cun ils exercizis. Per il dirigent Clau Scherrer èsi inevitabel da tschertgar soluziuns individualas e da discurrer avertamain co proceder da giada tar giada: «Tar il Cantus Firums èn las bleras chantaduras ed ils blers chantadurs vaccinads. Cun quels che n’han nagin vaccin guardain nus co proceder cun ils tests.» A l’ur dal exercizi prendain nus temp per organisar il proxim exercizi areguard las mesiras da Covid-19. Clau Scherrer ha er ditg ch’el haja vis chors nua che tut las chantaduras e chantadurs fetschian il test avant l'exercizi. «Quai che nus duvrassan uss fiss in sponsur che paja ils tests», manegia il musicist da professiun. Sco alternativa tar tuttas pussaivladads pon ins sa dumandar, schebain in’emprova da chor u da musica na pudess betg vegnir tractada tuttina sco ils manaschis da lavur. En quest cas pudessan ils chors e las musicas organisar tests da manaschi, analog a las interpresas e las scolas che fan quai dapi in lung temp cun success. Daniel Camenisch, responsabel per la communicaziun da «Coronavirus Grischun» di che la dumonda saja evidenta. Dentant sajan ils tests da manaschi fatgs per persunas che sajan l’entir di ensemen a la lavur. Per la cultura da laics na saja la strategia da tests da manaschi era betg realistica pervia da l’analisa dals resultats.

Dacurt è l’administraziun communala da Rolle en il Vad daventada victima d’ina cyberattatga. Ad ina gruppa da hackers eri reussì d’engular e da malduvrar datas impurtantas da l’administraziun. Tenor il schef da l’Uffizi da vischnancas dal Grischun, Thomas Kollegger, è la segirtad da las datas communalas en plirs reguards ina fitg gronda sfida per las vischnancas. Il cas da Rolle/Vad fetschia gizzar las ureglias. En il cas da la cyberattatga da Rolle (VD) han ils hackers nunenconuschents survegnì access als e-mails da la vischnanca. Els han engulà e publitgà e-mails cun cuntegns secrets da collavuraturas e collavuraturs da l’administraziun. Per ils responsabels da la vischnanca da la Svi­zra franzosa è quai stà in nausch siemi. Il timun communal ha perquai concedì envers la revista «Watson» ch’ins haja sutvalità la situaziun. Thomas Kolleger, il schef da l’Uffizi chantunal da vischnancas ha ditg sin dumonda da la FMR, ch’ina cyberattatga sco a Rolle saja pussaivla oz dapertut. Las vischnancas sajan dal tuttafatg autonomas en la surveglianza da lur datas. La protecziun da las datas en il Grischun vegnia reglada da las vischnancas cun il sistem da controlla intern che saja prescrit en la lescha chantunala davart las finanzas. Thomas Kolleger constatescha che la lavur vi dal mana­gement da ristg saja s’augmentà ils davos onns. «Fitg bleras vischnancas han reglas fitg cleras per la segirezza da datas ed ils collavuraturs re­tschaivan tuttas instrucziuns co ch’els han da segirar lur datas.» Ultra da quai haja la conferenza dals posts da surveglianza chantunals stgaffì – cun su­stegn dal chantun Grischun – in mussavia spezial per l’applicaziun correcta da las datas en il rom dal sistem da controlla intern. Per l’Uffizi chantunal da vischnancas daventa la surveglianza da las datas en las vischnancas però pli e pli prioritara. E la Associaziun svizra da vischnancas concretisescha: Impurtant saja da midar regularmain ils pleds-clav, da lavurar cun differents pleds-clav per differents programs e da construir in pled-clav cun minimalmain 12 bustabs e cifras. Impurtant saja er da extrar dals programs, apaina che quels na ve­gnian betg pli duvrads. Il center da cyber da la Confederaziun ha appellà a las vischnancas svizras la fin d’avust da quest onn – curt suenter la cyberattatga da Rolles – d’examinar da radent ils sistems d’informatica e da far in regulativ cun reglas liantas per tut las collavuraturas ed ils collavuraturs. Buna protecziun da virus, ina firewall ed ina registraziun regulara da datas sensiblas sin in server extern (backup) sustegnian la segirezza. L’Associaziun da vischnancas svizras cusse­glia plinavant a tuttas vischnancas da far in concept da crisa e da communicaziun per evitar in caos total en in cas d’ina cyberattatga. Era Thomas Kolleger da l’Uffizi chantunal da vischnancas recumonda a las vischnancas da prevegnir al cas da crisa: «Las reglas per sa proteger èn avant maun. Igl è mo d’applitgar ellas!» La vischnanca Ilanz/Glion ha engaschà in partenari extern cun in servetsch professiunal cumplain dad IT, il qual è sa spezialisà sin il sectur da l’administraziun publica. Tenor la presidenta communala Carmelia Maissen, saja essenzial d’avair ils spezialists che retschaivian las infurmaziuns sco emprims: «Nus sensibilisain dentant era regularmain nossas collavuraturas e noss collavuraturs ed ils gremis strategics da contribuir a la segirtad.» La vischnanca da Surses ha relaschà l’enviern passà in mussavia per la protecziun da datas e per la segirezza da diever entras ils collavuraturs. Tenor Daniel Kunfermann, assistent dal mastral da Surses, na basti dentant betg da disponer mo da programs tecnics per proteger l’infrastructura d’informatica. Il pli impurtant sper la tecnica sajan las collavuraturas ed ils collavuraturs cun responsabladad e cun la scolaziun necessaria. «Sco collavuraturs stuain nus esser conscients da nossa rolla e che la contribuziun da mintgina e mintgin è ina part impurtanta da la lavur quotidiana.»

Cun «canzuns ord differents territoris» preschenta il chantautur Thomas Cathomen ses terz album – in album tut spezial. Sch’i dess in premi musical rumantsch, sche survegniss tumasch è alias Thomas Cathomen quel gia per l’impachetaziun da ses nov album «canzuns ord differents territoris»: l’album consista ord quatter differents discs cumpacts mez-lungs (numnads en il jargon musical «e.p.»’s – extended plays) che giaschan en ina stgatletta preziusa. Las cuvertas dals singuls discs èn marcadas mintgina cun in casual stritg filigran, mintgin dissegnà en colur differenta, e sch’ins adescha ils quatter stritgets cumpara il chau cumplet che ornescha la stgatla ed il carnet da texts, il chau stilisà dal musicist, dissegnà da l’artist Remo Caminada. Ina ballabaina tranter continents Quatter discs, quatter stritgs? Tut quai exprima in pau la vita e l’art dal chantautur sursilvan-mexican (45), in curriculum vast e sparpaglià: Naschì e creschì a Ciudad de Mexico, scolas a Breil, las chanzuns «Fretgs dultschs» e «Cara tristezia» sin las undas rumantschas, lavur giu la Bassa, latinorock e famiglia puspè qua vi en America, return en Surselva – ina ballabaina tranter continents, tranter palc musical e pult da magister, in vi e nà permanent. Ed adina puspè sias cumparsas concertantas, solistas u accumpagnadas, ina vaira fugastraglia vulcanica enturn las cordas da la ghitarra ed il tamburin occasiunal, ed ina bella vusch granellusa, melismatica suren. Tumasch è – anc adina ina truvaglia entaifer la scena rumantscha. Varietad e multicultura L’emprima e.p. che porta il suttitel ­«biagonal» ha Thomas Cathomen registrà gia avant sis onns qua vi, cun l’agid da ses collega ed ami Fon Román, in rockadur spagnol emigrà en il Mexico, pia in’olma pli che parenta. Igl è ina schelta da chanzuns cun differentas texturas musicalas, tuns folclorics, tuns sinfonics, paesagis tecnoids, experiments serials. E quai che croda en egl: ils sis tocs èn te­gnids en sis differents linguatgs – er quai in segn da varietad e multicultura. Tranter quels dal reminent la chanzun ­rumantscha «Schar scher» ch’è gia da chattar dapi in temp cun videoclip congenial sin youtube. A Ciudad de Mexico è vegnì registrà er il segund disc «niño venus», producì da Sacha Triujeque, in producent da renum, ch’ha er gia lavurà cun il megastar barmier argentin Gustavo Cerati. Cun las tschintg chanzuns exclusivamain en idiom spagnol demussa tumasch è ch’el fa senz’auter part da la tradiziun rockadura latinoamericana, e quai betg mo sin nivel musical: ­«pálido mi azul solar / pintalo con tu ­oscuridad» (sblatg mes blau solar / colurescha’l cun tia stgiradetgna). Ils arranschaments èn moderns, offensivs, dapertut resunan vuschs accumpagnantas femininas, en il toc «Volar» schizunt in intermezzo da la valurusa rappunza Suika T. «Fa ti cun quai tge che ti vuls» «Lontanas» numna il chantautur il terz disc, er quel manischà d’in different producent (Juan Cubas Fridman), per part qua vi en l’America latina, per part er a Turitg. Quatter da las tschintg chanzuns èn rumantschas, tranter quellas «vavegn» e «jeu sai buc», tocs che figureschan gia dapi onns en il repertori da concert da Thomas ­Cathomen. La variaziun stilistica predominescha qua, il blues en ­«vavegn», il «kammerton» classic dad artgs en «savess», il charango da las Andas ed il bandoneon da Buenos Aires fan visita, insumma in sammelsuri da dif­ferents territoris musicals – e forsa perquai er il disc il main omogen dals quatter. La quarta e.p. «retuorns», naschida cumplettamain en Svizra, è in veritabel experiment cun risico. Tumasch è ha surdà ses demos, sias preregistraziuns chasalingas pia, al producent rumantsch-turitgais Manfred Zazzi, schend «Fa ti cun quai tge che ti vuls». Il resultat è ina bella rimnada dad excursiuns electronicas che regordan per part als suns ils pli actuals, per part er a tonalitads dals onns otganta. Impressiunant per exempel il toc «expressiun da meini», ina litania da verbs en conditionalis («acclamasses/acceptasses/accumpi­gnasses/…) che demussa tant dapli la lingua ludica dal chantautur. A la fin da l’ultim disc sa zuppa in uschenumnà hidden track, il toc «schi lunsch naven (egl jester)», in’adapziun tut atgna da la veglia chanzun da ­Tumasch Dolf, accumpagnada mo da la ghitarra acustica: quasi il resumé da l’entira aventura musicala da l’olma migranta da tumasch è. «Canzuns ord differents territoris» – in’ovra cumplessiva che fa propi gust da tadlar e guardar. Ma attenziun, igl ha num festinar, l’artist ha laschà stampar mo paucs tschients exemplars! tumasch è: Canzuns ord differents territoris (da retrair tar R-Tunes: www.r-tunes.ch) Quatter stritgets – il chau stilisà dal musicist tumasch è alias Thomas Cathomen.

La Svizra ha debattà e votà. Puspè ina giada. E quai è enorm impurtant – gist en quests dis ch’il focus sa drizza atgnamain sin aut­ras chaussas che sin dumondas (betg nunimpurtantas!) davart la lètg per pèrs omosexuals u davart l’imposiziun da taglia sin il chapital. Quest davos temp èsi bain vegnì discussiunà publicamain davart ils dus projects da votaziun. Igl è vegnì analisà tge che quai è propi ina «lètg», e la Svizra ha puspè debattà co reparter meglier il bainstar (economic). Ma apunta – il focus da quests dis sa drizza sin autras tematicas. I va adina per GEA u NA: vaccinar, prescriver certificats, pajar per tests, demonstrar encunter las mesiras da corona. I va per il «puurakittel» dad Ueli Maurer e per la dumonda, tgi ch’ha ussa propi stratg vi da la saiv davant la Chasa federala. En quellas discus­siuns vegn constatada da tuttas varts ina polarisa­ziun ed emoziunalisaziun da la debatta. GEA u NA? Tgi ch’ha in’autra opiniun è in tamazi u in’ignoranta. Duvrond in «bonmot» sursilvan pudess ins er dir: «Ei vegn pli ruh!» In tenor che ma disturba però detg ferm durant tut quest davos temp è la pretensiun: «I na vegn betg discutà! I na dat nagina discussiun!» Talas pretensiuns vegnan lura anc palesadas publicamain, betg realisond che quel mument ch’ins scriva quai sin Facebook ubain en ina brev da lectur vegn gist cumprovà il cuntrari. Il tweet, il post u la brev da lectur èn gea la fin finala exact ina contribuziun che dat perdi­tga da la discussiun. Quai fiss sco sch’in giugader da ballape stess 90 minutas tar il punct da mez e clamass durant l’entir gieu: «Pertge na dat nagin a mai la balla?» Fitg savens culminescha lura la pretensiun – ch’i na dettia nagina discussiun – en in’autra pretensiun. Numnadamain quella che la «vardad» vegnia tabuisada dad autoritads u censurada da las medias, saja en connex cun ils effects secundars dal vaccin, saja cun las cifras d’infecziun, saja cun las «vairas» inten­ziuns davos las restricziuns. Jau na sai betg co i va cun vus – però a mai para ch’i dettia dapi in onn e mez ina discussiun publica permanenta davart tut las dumondas en connex cun la pandemia: davart l’origin dal virus, davart mascrinas, lockdown, effects negativs dals vaccins, il sforz da vaccinar, certificats etc. Ils adversaris dad ina u da l’autra mesira han adina lur palc, tut ils Rimoldis, ils medis critics u ils auturs da brevs da lecturs che cuntradin al mainstream. Ultra da quai ha la Svizra debattà e decis a livel politic il zercladur 2021 l’emprima giada davart il pachet da mesiras dal Cussegl federal. En dus mais, ils 28 da november, vegn il suveran svizzer a decider perfin ina segunda giada en chaussa. Uschia vegn la Svizra ad esser il sulet pajais sin l’entir mund, nua che la populaziun ha pudì discutar e decider (duas giadas) a l’urna, sche las mesiras da la politica per restrenscher il virus sajan accepetablas u betg. Perquai la dumonda: Vai anc da discutar pli intensivamain? – Bain cler, i va adina. Perquai ch’ina discussiun n’è mai exaurida, la discussiun publica è adina eterna e senza fin, i sa dattan adina novs chavazzins, novs detagls e svilups. Però tenor mia opiniun s’ha la cuminanza propi sfadiada enormamain quests davos mais da tgirar la discussiun, da debattar las dumondas impurtantas e da tschertgar solu­ziuns che vegnan purtadas dad ina pluralitad. E quai en ina situaziun da gronda malsegirtad ed intschertezza. Perquai sajan menziunads anc ina giada ils em­prims pleds da quest commentari: La Svizra ha debattà e votà. Puspè ina giada. E quai è enorm impurtant.

2. liga regiunala, gruppa 1 Au-Berneck – Abtwil-Engelburg 2:2 Montlingen – Dardania S. Gagl 0:4 Mels – Herisau 2:3 Winkeln – Ruggell 4:4 Domat – St. Margrethen 0:1 Schluein Glion – Vaduz 1:5 1. Vaduz 6/14; 2. Dardania S. Gagl 5/11; 3. Abtwil-Engelburg 5/10; 4. St. Margrethen 5/10; 5. Mels 5/8; 6. Herisau 5/8; 7. Ruggell 4/5; 8. Montlingen 6/4; 9. Domat 4/3; 10. Au-Berneck 5/3; 11. Winkeln 5/2; 12. Schluein Glion 5/2. 3. liga, gruppa 1 Weesen – Bogn Ragaz 0:3 Valposchiavo – Uznach 2:3 Sargans – Landquart 3:0 Glaruna- Lumnezia 3:1 Surses – Trun/Rabius 2:1 Tusaun-Cazas – Eschenbach 1:7 Bogn Ragaz – Sargans mar. 19.30 1. Glaruna 5/13; 2. Eschenbach 5/13; 3. Sargans 4/9; 4. Bogn Ragaz 4/8; 5. Valposchiavo 5/8; 6. Landquart 5/7; 7. Trun/Rabius 5/6; 8. Surses 5/6; 9. Tusaun-Cazas 5/6; 10. Uznach 5/4; 11. Weesen 5/3; 12. Lumnezia 5/0. 4. liga, gruppa 1 Vaz-sut – Danis-Tavanasa 1:3 Cuira 97 – Panaduz 3:2 Bogn Ragaz – Schluein Glion 4:2 Laax – Domat 1:6 Schlarigna – Valposchiavo 2:0 1. Schluein Glion 6/12; 2. Domat 6/12; 3. Panaduz 5/10; 4. Valposchiavo 6/9; 5. Danis-Tavanasa 5/8; 6. Schlarigna 5/7; 7. Bogn Ragaz 6/7; 8. Cuira 97 6/7; 9. Laax 6/5; 10. Vaz-sut 5/2. 5. liga, gruppa 1 Lumnezia – Rueun 1:0 Sedrun/Mustér – Tusaun-Cazas 2:2 Mladost – Trun/Rabius 4:0 Panaduz – Union Trin 0:2 Trun/Rabius – Rueun mes. 20.00 1. Mladost 6/15; 2. Rueun 6/12; 3. Tusaun-Cazas 5/11; 4. Sedrun/Mustér 5/10; 5. Union Trin 6/10; 6. Trun/Rabius 5/6; 7. Lumnezia 5/4; 8. Panaduz 5/1; 9. Danis-Tavanasa 5/0. 5. liga, gruppa 2 Bregaglia – Lusitanos Samedan 0:3 Landquart – Tavau 2:3 Tusaun-Cazas – Bogn Ragaz 2:0 1. Tavau 5/12; 2. Lusitanos de Samedan 6/12; 3. Tusaun-Cazas 6/10; 4. Lai Valbella 6/9; 5. Surses 5/7; 6. Bregaglia 5/3; 7. Landquart 7/3; 8. Bogn Ragaz 6/0. L’equipa da Scuol è vegnida retratga. Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Tavau 2:1 Sargans – Diepoldsau-Schmitter 3:4 Dardania S. Gagl – Rebstein 6:2 Appenzell – Rorschach-Goldach 2:1 Glaruna – Rotmonten 1:13 Glaruna – Tavau mes. 20.15 Rotmonten – Appenzell giev. 20.00 1. Dardania S. Gagl 6/15; 2. Rotmonten 6/15; 3. Rorschach 6/15; 4. Surselva 6/10; 5. Appenzell 6/9; 6. Diepoldsau-Schmitter 6/8; 7. Rebstein 6/7; 8. Tavau 5/3; 9. Sargans 6/3; 10. Glaruna 5/0. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Teufen – Uzwil-Henau 7:2 Frauenfeld – Surselva 5:5 Gossau – Rorschach-Goldach 4:2 Cuira 97 – Brühl 1:8 Rheintal – Zuzwil 0:2 Tobel-Affeltrangen – Winkeln 3:0 1. Brühl 7/21; 2. Gossau 6/18; 3. Tobel-Affeltrangen 6/16; 4. Frauenfeld 6/7; 5. Teufen 6/7; 6. Zuzwil 6/7; 7. Uzwil-Henau 7/7; 8. Surselva 6/6; 9. Rheintal 6/5; 10. Rorschach-Goldach 6/4; 11. Cuira 97 6/4; 12. Winkeln-Rotmonten 6/3. Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Tavau 0:4 Schlarigna – Lusitanos Samedan 1:1 Domat – Valposchiavo 9:1 Vaz-sut – Landquart giev. 20.00 1. Valposchiavo 6/13; 2. Tavau 5/12; 3. Domat 5/12; 4. Landquart 4/9; 5. Schlarigna 5/6; 6. Lusitanos Samedan 5/5; 7. Surselva 6/4; 8. Vaz-sut 5/3; 9. Grischun Central 5/1. Juniors C1, gruppa 1 Flums – Mels 1:2 Walenstadt – Landquart 3:0 Grischun Central – Ruggell 3:0 Sargans – Surselva 3:0 1. Walenstadt 6/14; 2. Sargans 6/13; 2. Grischun Central 6/12; 4. Flums 6/7; 5. Mels 6/7; 6. Ruggell 6/7; 7. Surselva 6/5; 8. Landquart 6/3. Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Domat 2:6 Panaduz – Bogn Ragaz 2:5 Sevelen – Surselva c 5:0 Surselva b – Vaz-sut 1:12 Cuera 97 – Sevelen mes. 18.30 Bogn Ragaz – Surselva a mes. 18.30 1. Vaz-sut 5/12; 2. Bogn Ragaz 5/12; 3. Domat 5/10; 4. Cuira 97 5/9; 5. Sevelen 5/9; 6. Panaduz 6/9; 7. Surselva c 6/6; 8. Surselva b 6/4; 9. Surselva a 5/0. Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona a – Glarnerland a 8:1 Toggenburg – Uznach 0:2 Surselva a – Domat a 2:3 1. Rapperswil-Jona a 7/21; 2. Glarnerland a 7/13; 3. Uznach 7/12; 4. Toggenburg 7/9; 5. Domat a 7/4; 6. Surselva a 7/3. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz a – Grischun Central a 4:1 Mels a – a Buchs 3:1 Schlarigna – Grischun Central b 12:2 Landquart a – Valposchiavo 6:5 1. Panaduz a 6/16; 2. Mels a 6/15; 3. Landquart a 5/9; 4. Grischun Central a 6/9; 5. Buchs a 5/7; 6. Schlarigna 6/6; 7. Valposchiavo 6/3; 8. Grischun Central b 6/3. Juniors D2, gruppa 1 Surselva c – Surselva b 6:11 Grischun Central c – Tavau 2:10 Orion Cuira – Panaduz b 4:1 Cuira 97 a – Domat b mar. 18.00 1. Domat b 5/12; 2. Cuira 97 a 5/10; 3. Orion Cuira 6/9; 4. Tavau 5/7; 5. Surselva b 6/6; 6. Surselva c 5/3; 7. Panaduz b 6/3; 8. Grischun Central c 6/3. L’equipa Grischun Central d è vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 2 Cuira 97 b – Landquart b 3:4 Val Tamina – Trübbach 7:4 Sargans a – Domat c 13:1 Val Tamina – Sargans a mes. 18.30 1. Sargans a 6/13; 2. Val Tamina 5/12; 3. Landquart b 5/11; 4. Vaz-sut 5/9; 5. Domat c 5/6; 6. Trübbach 6/6; 7. Mels b 5/4; 8. Bogn Ragaz a 4/3; 9. Cuira 97 b 5/3. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Ebnat-Kappel 3:0 Romanshorn – Widnau 2:1 Rapperswil-Jona – Triesen 0:1 Bütschwil – Linth-Schwanden 5:1 Domat – Uzwil 4:2 1. Tusaun-Cazas 4/12; 2. Triesen 5/12; 3. Widnau 5/10; 4. Uzwil 4/9; 5. Ebnat-Kappel 5/7; 6. Romanshorn 5/7; 7. Bütschwil 5/6; 8. Au-Berneck 4/4; 9. Domat 5/3; 10. Rapperswil-Jona 4/2; 11. Linth-Schwanden 4/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Surselva – Buchs 1:4 Schwanden-Linth – Tusaun-Cazas 1:5 Schlarigna – Schwanden-Linth 7:1 Vaz-sut-Cuira – Mels 1:2 1. Buchs 6/13; 2. Vaz-sut-Cuira 7/13; 3. Tusaun-Cazas 6/9; 4. Schlarigna 5/7; 5. Mels 5/7; 6. Flums-Walenstadt 6/6; 7. Surselva 6/3; 8. Schwanden-Linth 7/0. L’equipa da Gams è vegnida retratga. Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Cuira 97 2:4 Plaun/Imboden – Lusitanos Samedan 2:1 Schluein Glion – Tavau 6:0 1. Cuira 97 6/16; 2. Lusitanos Samedan 5/10; 3. Plaun/Imboden 5/8; 4. Schluein Glion 5/7; 5. Vaz-sut-Landquart 5/4; 6. Tusaun-Cazas 5/2; 7. Tavau 5/2.

Igl è stà ils 19 da settember 1991 – damai avant detg exact 30 onns – ch’in pèr da Nürnberg (D) ha fatg ina spassegiada sin il Tisenjoch, en il territori da cunfin tranter l’Italia e l’Austria. Sin quella tura han ils dus turists ed alpinists fatg ina scuverta sensaziunala: Els han chattà ina mumia preistorica ch’il glatscher da Similaun ha dà liber. Oz enconuschan tuttas e tuts quella mumia cun ses surnum «Ötzi» – chattà avant trenta onns. E cun quella scuverta è ida libra la babilonia! La mumia è vegnida analisada e perscrutada da rudent. Perfin il cuntegn da ses magun è vegnì examinà. Igl ha dà dispitas giuridicas tranter l’Au­stria e l’Italia, sche Ötzi era mort da questa u da l’autra vart dal cunfin. Scienziads e scienziadas han debattà co e pertge che Ötzi pudess esser mort quella giada sin 3208 m s.m. Ins po dir: ­Ötzi ha dà da discurrer bravamain, schebain che «l’um or dal glatsch» è mort avant 5000 onns. Da sa regurdar ch’igl èn ussa passads 30 onns dapi quella scuverta n’è anc nagin tip per lecturas e lecturs. Il tip è numnadamain quel da visitar il «ArcheoParc» en il Schnalstal, ina da las vals las pli alpinas dal Tirol dal Sid. En il Schnalstal n’è betg da vesair l’Ötzi. Sia mumia è numnadamain exponida en il Museum archeologic dal Tirol dal Sid a Bulsaun. Na, il Schnalstal ha installà in pau in auter museum en onur da la famusa mumia. La fin dals quints è quai gea la val la pli manaivla dal lieu da la scuverta. Il «ArcheoParc» documentescha pass a pass la chattada dad ­Ötzi, intermediescha en moda detagliada e palpabla la vita da quel. Ed il museum dat era ina survista da tut las discus­siuns scientificas en­turn la mumia. Ditg curt: i vegn mussà co la vita alpina da noss perdavants pudess esser stada. E tgi sa, forsa discurriva Ötzi gea perfin ina spezia da rumantsch? Forsa perfin jauer? Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs, senza garanzia che quel tip plaschia lura a tuts.

Gea. Quella dumonda aud’ins en segiramain quasi mintga tren, sch’i ha anc intgins plazs libers. E schon tschenta insatgi visavi u sper ins. Suenter che prest tut las passagieras ed ils passagiers èn lura sa tschentads, parta il tren da la staziun. Enturn ed enturn sesan bleras differentas persunas. N’avais vus betg era schon as dumandads, nua che quellas persunas èn insumma da viadi e tge ch’ellas fan là? Nua va la mamma cun ils uffants? L’um cun la cravatta che para stressà? U la gruppa da viandants? Ins po mo sminar nua che tut quellas persunas van e tge ch’els fan anc quest di. Ma propi a savair na vegn ins betg la resposta. Forsa fan els gea exact il medem viadi sco ins sez, ed ins sa vesa puspè a la staziun finala. Inqual giada constat quai propi e las persunas prendan exact las medemas colliaziuns. Però il bler èsi er il cas che las vias sa separan cura che las persunas sortan dal tren. Ma tar mintga staziun entran puspè novas persunas. La gruppa da giuvenils, ils militarists u era la dunna da fatschenta. E forsa vegn gea era puspè liber il plaz dasperas, perquai che insatgi è sortì. Ed insatgi auter entra e fa la dumonda: Èsi anc liber qua?Uschia han ins era puspè ina nova partenaria u in nov partenari da viadi enfin ch’el u ella sorta. Il davos temp sun jau bler da viadi cun il tren. Ed uschia hai jau vis tut ils pussaivels passagiers: la mamma cun ses uffants, l’um cun la cravatta che para stressà e la gruppa da viandants. Adina puspè hai jau udì la dumonda, e quai da tut las passagieras e passagiers – stressads u era da quels cun blera peda: Èsi anc liber qua? Quai è simplamain ina dumonda fitg gentila ed ella vegn fatga da giuven e vegl. Uschia che questa frasa è propi s’etablida en nossa vita ed è schon sco in pau ina «regla svizra». Perquai hai jau entschet a ma dumandar tge che capitass, sche insatgi na tschentass betg la dumonda, e prendess simplamain plaz? Tge ch’è anc da dir: persunas ch’èn forsa pli schenadas fan quai magari senza pleds e simplamain cun contact dals egls ed in rir curtaschaivel. Uschia pon las persunas era intervegnir, sch’il plaz fiss gia occupà. Ma questa varianta mimica ha actualmain cun la mascrina in pau in crutsch. Tras la mascrina na pon ins betg propi vesair in rir. Enavos tar la dumonda – jau pens ch’i funcziunescha era senza dumandar, perquai che la persuna vegn gea schon a reagir sch’il plaz fiss occupà. E tge faschais vus? Essas vus il tip communicativ cun dumandar u plitost il tip da la mimica? Lea Spinatsch da Savognin studegia communicaziun a la Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas a Winterthur. Lea Spinatsch

75 onns e sauna e robusta sco adina – La societad purtadra da RTR, la SRG.R che ha gì num ﬁn avant pacs onns Cuminanza Radio Rumantsch è vegnida fundada avant precis trais quarts tschientaner. La SRG.R festivescha quest giubileum cun trais occurrenzas a Mustér, Savognin e Schlarigna. La FMR ha discurrì cun Vincent Augustin, il president actual da la SRG.R, davart la vegliadetgna da 75 onns, il giubileum e las sﬁdas futuras. In giubileum – trais festas – a Mustér, Savognin e Schlarigna. Cun quella purschida festivescha la SRG.R il 75avel onn d’existenza. E sa chapescha che la varianta decentrala è er intenziunada per reparter il public en consequenza dal coronavirus. La FMR ha discurrì cun Vincent Augustin. FMR: En l’invit per il giubileum scrivais Vus: «Il temp passa ed i va cun tuttas e tuts tuttina – nus vegnin pli vegls». Ha la SRG.R da batter cun sintoms da vegliadetgna? Vincent Augustin: Na! Igl è dentant uschia che la societad n’è betg pli quella dals onns 1940 e 50. Quai che constat è che la media da vegliadetgna da nossas commembras e noss commembers è plitost in zic pli auta. La SRG.R accumpogna ﬁtg stretgamain la operativa. Pli ﬁtg forsa che autras societads purtadras. È quai mo l’impressiun ch’ins ha? Jau crai che nossa relaziun cun il manaschi, cunzunt cun la direcziun, cun schurnalistas e schurnalists e la tecnica, saja sumeglianta sco tar las autras trais societads SRG.D, SSR.R e CORSI – quai ch’è er previs en ils statuts dala SRG SSR. La diﬀerenza è natiralmain che SRF è in manaschi bler pli grond che RTR. La anteriura CRR ed oz SRG.R ha era adina giugà ina rolla impurtanta entaifer il cussegl d’administraziun da la SSR. Tge rolla gioga la SRG.R oz en quest gremi? Mintga president da las quatter societads purtadras fa part dal cussegl d’administraziun da la SRG SSR, che sa cumpona da total nov persunas – tranter quellas trais dunnas; tuttas nov persunas han ils medems dretgs. Las societads purtadras dalla SSR han numerus gremis – quant impurtants ènquels gremis, sco per exempel in cussegl dal publicum per la funcziunalitad da l’operativa? La structura da l’entira SRG SSR è in zic cumplexa, dentant resplenda quai la Svizra quadrilingua ed er la Svizra democratica. Ord vista da la controlla dal program è il Cussegl dal public ﬁtg impurtant, er sche la publicitad fa strusch stim da sia lavur, quai che jau deploresch ﬁtg. Nus vegnin pli vegls – jau vuless reprender anc ina giada Voss pleds en l’invitaziun a las festivads – co vai vinavant cun la SRG.R? Impurtant è che nus possian mantegnair nossa quantitad da commembers da circa 1000 persunas. Quai pretenda da far gronds sforzs per regiuvinar nossa societad, per exempel cun acziuns ensemen cun la Giuventetgna Ruman tscha (GiuRu). Vus festivais il giubileum cun trais occurenzas cun publicum vaccinà – tgi è envidà? In e scadin è cordialmain envidà, independentamain d’ina commembranza. Per raschun da la pandemia valan las restricziuns cun certiﬁcat da vaccinaziun, da guariziun u in attest d’antigens u da PCR.

La SRG.R è vegnida fundada ils 12 d’october 1946 sco «Pro Radio Rumantsch». Gia 1947 han ins midà quest num en Cuminanza Radio Rumantsch (CRR) e 1957 e il num vegnì amplifitgà tar Cuminanza Rumantscha Radio e Televisiun. La midada dal num en SRG.R è succedida l’onn 2007. La fundaziun 1946 è vegnida promovida fermamain da Jakob Job (1891-1973), il directur dal Radio Studio Zürich oriund dal Grischun, e dals exponents da las uniuns culturalas rumantschas. Ils intents primars da la nova uniun eran: La commembranza a la SRG SSR (cuntanschida il 1954) e dapli emissiuns rumantschas. 1964 hai dà ina restructuraziun gronda da la SRG/ SSR e la CRR è vegnida integrada en la regiun da la Svizra tudestga da la SSR. Il 1968 han ins obtegnì la concessiun per emissiuns da televisiun rumantschas, ed il 1975 è vegnì creà entaifer la CRR il ressort Televisiun Rumantscha (TvR). L’onn 1979 ha la CRR cuntanschì in status specific entaifer la SSR. Il dretg status d'ina societad regiunala (unitad d'interpresa autonoma) è dentant vegnì concedì pir il 1991. Anno 1995 hai dà in ulteriur pass en direcziun autonomia: La Televisiun Rumantscha è vegnida separada da las structuras organisatoricas da la Televisiun Svizra SRF. L’onn 2006 fa RTR midada dalla Via dal teater en il nov edifeci a la Via Masans 2 . La midada dal num CRR en SRG.R è succedida l’onn 2007 a basa d’ina revisiun totala dals statuts. Il nov num è ì en vigur l’onn 2009. L’onn 2018 vegn a restar a la SRG.R en buna memoria pervi dal cumbat da votaziun «No Billag». Cun grond engaschi han suprastanza e cumissiuns da la SRG.R cumbattì l’aboliziun da las taxas da radio e televisiun. 2021 festivescha la SRG.R ses giubileum da 75 onns cun ina festa a Mustér, Savognin e Schlarigna. fontaunas: lexicon istoric retic ed srg.r

1946 –1951 Robert Ganzoni 1951 –1959 Tista Murk 1959 –1968 Christian Badraun 1968 –1984 Stefan Sonder 1984 –1996 Fidel Caviezel 1996 –2005 Luregn Mathias Cavelty 2006 –2013 Duri Bezzola 2013 –2019 Oscar Knapp 2019 – Vincent Augustin

La preschientscha dal luf procura vinavant per discussiun. Quai na be en il Grischun, mabain er en Chasa federala a Berna. Mardi ha il cusseglier naziunal Martin Candinas inoltrà ina interpellaziun al Cussegl federal che pretenda respostas davart la ­definiziun dals donns e davart la protecziun da la garanzia dal possess. Sco quai che Martin Candinas scriva al Cussegl federal defineschia l’ordinaziun federala da chatscha ch’è vegnida adattada questa stad bain il dumber da stgarps ch’i dovra per dastgar sajettar in luf che chaschuna problems. In studi da l’Uniun purila sursilvana vegnia dentant a la conclusiun ch’in emprim donn na saja betg pir lura avant maun cura che quella cifra saja cuntanschida, mabain gia avant. Ma gia la preschientscha dal luf engrevgeschia per exempel l’economia alpestra e restrenschia la pussaivladad da duvrar l’agen possess malgrà ch’i fiss en la cumpetenza dal Cussegl federal da meglierar la protecziun da quel. FMR: L’ordinaziun federala preveda in minimum da 10 stgarps d’animals per pudair reglar l’effectiv da lufs. Quants stgarps d’animals cumportass quai tenor Vus per avair ina situaziun supportabla? Martin Candinas: Quai è ina dumonda politica nua ch’ins vul metter il cunfin. De facto han ins revedì l’ordinaziun federala da chatscha e fixà là il dumber da 10 stgarps sco limita per lubir ina regulaziun dals lufs. La realitad mussa dentant che quella midada da l’ordinaziun na porta nagut. Tar il triep da Stagias en Surselva n’èsi betg cler sche quai ha dà 11 stgarps e sche tuts pon vegnir resguardads. Quai mussa che la discussiun che nus faschain actualmain è abstrusa. Tenor mai datti duas pussaivladads. L’emprima è da reducir en l’ordinaziun anc ina giada il dumber da stgarps sin tschintg animals. La segunda pussaivladad che ha per mai prioritad è d’exequir ina regulaziun dals lufs tar mintga attatga sin ina muntanera protegida tenor las prescripziuns da l’Uffizi federal d’ambient. Manegiais Vus ch’il Cussegl federal dettia memia pauca attenziun als basegns da la populaziun da muntogna? Gea, quai pudess ins pelvair concluder en il cas da l’ordinaziun da chatscha. In indizi persuenter furnescha il parairi da l’Uniun purila da la Surselva. Quest parairi mussa tranter auter ch’ils donns entras lufs pudessan vegnir interpretads auter che en l’ordinaziun da chatscha. Perquai è mia dumonda al Cussegl federal giustifitgada. Vus numnais la Convenziun da Berna che tracta er la dumonda da la regulaziun, e quai sco Vus scrivais en l’interpellaziun a moda e maniera pli generusa che l’ordinaziun federala da chatscha. Vegn il Cussegl federal ad entrar sin Vossa argumentaziun? La Convenziun da Berna ha ina gronda muntada per il Cussegl federal. Sa basond al parairi da l’Uniun purila sursilvana da dar dapli pais als basegns da la populaziun muntagnarda ed en vista a la pratica pli liberala da la Convenziun da Berna, hai jau decidì da far quest’interpellaziun. E jau pos dir che quest’interpellaziun vegn sustegnida da parlamentarias e parlamentaris da tuttas varts politicas, damai da la sanestra, da plirs parlamentaris dals Verds sco era da las partidas dal center e da las partidas dretgas. En Vossa interpellaziun discurris Vus er d’ina expropriaziun latenta dals purs che na possian betg pli far diever da lur possess. N’è la noziun expropriaziun latenta betg in pau ferm tubac? Cler che jau hai formulà quai pulit ferm. Quai è tenor mai dentant absolutamain giustifitgà sche jau ves che perfin parlamentaris da la sanestra èn pronts da sustegnair mia dumonda. Quai munta che las dumondas represchentan l’opiniun da bleras e blers. La fin finala stuain nus far la dumonda, sche nus vulain che nossas alps vegnan cultivadas en l’avegnir. Plinavant pon ins er far la dumonda dals aspects da la biodiversitad sco part da la cultivaziun da las alps. Damai: la protecziun absoluta dal luf na po betg esser il sulet criteri che quinta en questa discussiun. Tge respostas spetgais Vus dal Cussegl federal? Jau sun persvas che nus duvrain ina midada da la lescha federala da chatscha. Quai cuzza dentant almain dus onns. En il fratemp stuain nus pudair reagir cun ina midada da l’ordinaziun da chatscha. Jau sper ch’il Cussegl federal vesi ils basegns d’ina part da la populaziun da noss pajais e vesia er il sustegn d’ina gronda part dal Cussegl naziunal per mia interpellaziun.

Il carstgaun – il chatschader e rimnader. Chatschader è el adina stà. Mo uschia ha el era gì vivonda varianta, er en furma da charn. Oz è la chatscha ina passiun. Necessaria per surviver n’è ella betg e la charn da la selvaschina è daventada ina spezialitad. Ed ella vegn er tractada lasuenter. Pli baud na vegnivan ils buns tocs betg separads. Oz è quai auter. Las meglras parts vegnan nizzegiadas autramain che simplamain per metter en asch. Charn da la selvaschina è in product d’emprima qualitad. Ella è er in product da la regiun. Blera charn da selvaschina vegn dentant er importada. La pli enconuschenta tra­tga cun charn selvaschina e franc quella en asch, saja dal chamutsch, dal tschierv u dal cha­vriel. La charn vegn conservada en in vasch da glas u cheramica plirs dis ensemen cun aschieu, vin sco er spezarias, agl, tschagulas e tenor gust er autras verduras. Suenter il temp che la charn è stada en aschieu vegn ella brassada e cuschinada sumegliantamain ad in fratem. Las agiuntas inclusiv la sosa d’asch ve­gnan agiuntadas, gist tenor gust vegn la sosa cumplettada cun sang dal portg. La charn cuschinada vegn lura servida cun maruns, bizochels, giabuset u giabus cotschen. Tar la charn servida na mancan dentant er betg giglidras. Recepts exacts pon ins chattar sin paginas d’internet u er en bain inqual cudesch. Tgi che na po betg far quest sforz da metter en asch la charn po natiralmain er laschar pupragnar cun charn selvaschina en in’ustaria u cumprar quella finida tar il mazler u en stizun. Ina delicatessa da la selvaschina è dentant era l’entrecôte, il filet u er talgias. Tgi che vul cumprar charn da selvaschina da la regiun sto far quai uss. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Las lingias grassas e finas dal settember 2021 L’onn 2021 è gia arrivà tar 75%. Cun la fin da quest mais èn 75% da quest onn gia istorgia. Pertge quest’indicaziun en procents? – Il mais da settember è stà emplenì da procentualas e pertschients. La pli prominenta cifra procentuala è natiralmain stada quest mais la quota da persunas vaccinadas encunter il coronavirus. Actualmain è ella enturn 60%. La Svizra è cun quai bunamain a la cua da la tabella dals pajais mundials. Però betg desperar, prendain in exempel da nus Rumantschas e Rumantschs: Nus essan disads cun procentualas bassas e vivain anc adina. La meglra idea «procentuala» ha gì quest mais in redactur da la FMR. En in artitgel sur da la Val Medel n’ha el betg numnà ils possessurs dad abitaziuns secundaras sco adina «proprietaris da segundas abitaziuns» u «segund-indigens» u forsa perfin «secundos». Na, il redactur ha numnà quels: «abitants a temp parzial». En sasez è quai in’idea geniala da definir il pensum d’abitar, sco quel tar la lavur. Tenor il muster: «Jau viv per 70% a Basilea e per 30% a Curaglia.» Ubain: «Mia vita è per 63% a Schaffusa e per 37% a Salouf.» Per il Grischun s’avran uschia tuttenina novas perspectivas, surtut sch’ins repartiss era la taglia tenor quellas procentualas. Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha ademplì ussa detg exact 90% da ses temp d’uffizi sco regent grischun. La fin dal proxim onn, suenter 12 onns en uffizi, vegn el a stuair chalar. Però avant fa el anc en l’entir chantun da «mineur». L’entschatta da quest mais ha el fatg l’emprima siglientada dal tunnel en la Val Alpetta, sin la via svizra en direcziun Samignun. E tar quella siglientada hai gì num ch’i saja la davosa minada da Mario Cavigelli. Insumma, be trais emnas pli tard ha el fatg l’emprima siglientada da la gallaria da sondagi a Brinzauls. Ed er là hai gì num ch’i saja il «davos schoz inizial» da Mario Cavigelli per in tunnel. Insumma, igl è da supponer che Mario Cavigelli giaja en ses davos onn d’uffizi anc siglientond cun dinamit per il Grischun enturn, da davosa minada tar davosa minada. Cumplettamain blutta – vul dir cun ina procentuala da vestgadira da 0% – è sa mussada quest mais ina dunna giuvna sisum il Pass da l’Alpsu. Ella è currida blutta tras ina muntanera da vatgas-mamma, enfin che las vatgas han mussà las cornas a la giuvna e quella ha stuì fugir da la tema – ed ha gist er anc pers ses telefonin. La FMR ha rapportà ed il Blick era. Medemamain quest mais da settember èn ve­gnids preschentads a Flem ils resultats dals uschenumnads «alp-trackers». Las medias grischunas han rapportà, il Blick betg. Ils «alp-trackers» èn emetturs montads enturn il culiez a las vatgas, emetturs che mussan als turists, nua ch’i fiss da viandar per sviar las muntaneras ed evitar conflicts cun vatgas-mamma. Suenter l’istorgia cun la dunna blutta sin l’Alpsu èsi cler: I fiss meglier da montar l’emettur als turists, per che las vatgas-mamma pos­sian ir ord via e magliar en pasch. La Lia Rumantscha suonda quasi 100% las directivas si da Berna en connex cun corona. Durant la pandemia vegnivi gea recumandà da prender distanza in da l’auter. Ussa vegn prescrit in certificat da Covid-19. E tge fa la Lia Rumantscha quest mais? – 1. Ella ha stgaffì ina purschida per emprender rumantsch «a distanza». 2. Ella ha creà – ensemen cun uffizis statals – la pussaivladad da survegnir in «certificat» linguistic rumantsch. Ins po sa dumandar, sch’i dat bainspert er in vaccin or da la cuschina da la Lia Rumantscha. In vaccin encunter la grippa tudestga. Cun 99,99% garanzia ha ina novitad grischuna procurà per las pli grassas lingias dador il chantun. Na, i n’era betg l’istorgia da la dunna da l’Alp­su, mabain la novitad ch’in cha­tschader haja schluppettà a Chapella en Engiadina in chaval enstagl dad in chavriel. I vegn ditg ch’il chatschader haja lura ditg per stgisa: «Jau era per 95% segir ch’i saja in chavriel – però la finala hai jau sajettà la ‹Dunkelziffer›!» Perfin nulla procent eran las schanzas da la US Rueun da pudair giugar vinavant en la 5. liga, perquai ch’il club n’aveva pli nagin arbiter per metter a disposiziun a la federaziun. Ussa è vegnì en agid in fugitiv oriund da l’Iran: Amir Mohebbi. La FMR l’ha purtretà quest mais. Ma savais vus tge ch’è il pli grond avantatg dad Amir Mohebbi? – Sch’el procura cun ina carta cotschna per chaus cotschens, lura na gidi nagut da clomar sin plazza: «Schiri, miar wüssand wo dis Auto stoht!» – Amir Mohebbi va als matschs adina cun tren ed auto da posta. Dad ina procentuala sco tar l’Ava da Tuors a Bravuogn pon ovras electricas en il Grischun mo siemiar. Quel flum cula numnadamain or da la Val Tuors e curt avant Bravuogn – zac – svanescha l’aua en las profunditads. En il letg dal flum resta damai ina quota dad aua restanta da 0%. Sche quai fiss il quantum suenter in’ovra idraulica, lura giessan tut las organisaziuns per l’ambient sin las barricadas. La vischnanca da Bravuogn/Filisur è entant vi d’em­pruvar da stuppar e betunar tut las rusnas. Tgi sa, forsa che Mario Cavigelli pudess gidar cun ina pitschna siglientada? Il mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic.(fmr/dat) Illustraziun tar la co-candidatura da Gianna Luzio ed Urezza Famos per il presidi da la Lia Rumantscha. L'elecziun è la fin d'october a Sent.

FLURIN ANDRY/FMR Sch’ins guarda in film che n’è betg lungurus emblidan ins per il solit da dar bada a la musica, era, sche quella è savens grondiusa. Grondiusa è a mes avis la musica ch’il ghitarrist Mark Knopfler ha cumponì per divers films. Da l’onn 1993 è cumparì il disc cumpact «Screenplaying». Ins po tadlar qua tocs da musica ch’il confundatur e chau da la band Dire Straits ha scrit per quatter films: Tar «Cal» che raquinta d’ina amur nunpussaivla en l’Irlanda dal Nord audan ins melodias cun elements da la musica irlandaisa. «Last Exit to Brooklyn» gioga en quest quartier enconuschent da New York, nua ch’i capitan chaussas dramaticas. Quant dramatic audan ins en la musica da Mark Knopfler. «The Princess Bride» è in film in zic ironic da la sparta fantasy. Ins auda era che tut n’è betg propi manegià serius. «Local Hero» è l’istorgia d’in manager che vul cumprar per ses schef in vitg da pestgaders en Scozia per construir là ina raffinaria d’ieli. Ils indigens al tractan bler meglier che quai ch’el avess spetgà. Mes tip oz è da tadlar il disc da Mark Knopfler e giudair la musica fitg melodiusa, a Brooklyn tant sco en l’Irlanda, Scozia u en il pajais ch’i na dat betg. Sin il disc da Mark Knopfler audan ins musica ch'el ha cumponì per quatter films.

L’Alpinavera, la plattafurma da commerzialisaziun e communicaziun per products da muntogna dals chantuns Grischun, Uri, Glaruna e Tessin, ha in nov president. A la radunanza generala da l’organisaziun è Reto Crameri (31) da Surava vegnì elegì sco successur da Gian Peter Niggli. Crameri è da professiun advocat e notar a Cuira e Surava. El è co-president da la fracziun da l’Allianza dal Center (Die Mitte) en il Cussegl grond. Sco pur cun diplom federal maina el il bain puril da ses geniturs a Surava. Il president partent Gian Peter Niggli è stà engaschà ils davos diesch onns tar l’Alpinavera. Tar ses pli gronds merits tutga l’integraziun dal chantun Tessin en l’organisaziun sco er ina pli stretga collavuraziun cun il commerzi. A la radunanza generala ha Alpinavera prendì cumià er dals suprastants Valentin Luzi e Hans Jakob Möhr. Sco successurs dad els èn vegnids tschernids Daniel Buschauer e Reto Zanetti. Buschauer è manader da l’Uffizi per agricultura e geoinfurmaziun dal chantun Grischun e Zanetti è represchentant da l’Associaziun dals maisters mazlers dal chantun Grischun. Il nov president Reto Crameri (sen.) ensemen cun ses antecessur Gian Peter Niggli.

«Vaccinaziuns per uffants davent da 12 onns è ina spierta dal chantun – betg dapli e betg damain.» Cun quests pleds ha la media chantunala Marina Jamnicki beneventà gievgia al «point de presse». L’Uffizi chantunal da sanadad ha rectifitgà sia posi­ziun suenter ch’ina infurmaziun dal BAG en las scolas aveva procurà per reacziuns emoziunalas tar geniturs e mainascolas. Varga 200 uffants hajan survegnì la vaccinaziun da corona fin uss, ha Marina Jamnicki ditg. Ella saja persvasa che la vaccinaziun a partir dal 12avel onn saja necessaria. Per ella èsi dentant impurtant da dir che la vaccinaziun è voluntara per mintga uffant. La FMR ha confruntà la media chantunala Marina Jamnicki cun las reacziuns dals davos dis. FMR: Co valitais Vus las reacziuns dals mainascolas, cussegls da scola e da blers geniturs sin Vossa acziun da porscher vaccinaziuns per ils uffants davent da 12 onns? Marina Jamnicki: Nus avain vis che nossa infurmaziun cun la spierta da sa laschar vaccinar è vegnida recepida tut auter che quai che nus avain spetgà. Nus avain discutà la situaziun e la consequenza è ussa che nus vulain s’inscuntrar a moda e maniera virtuala cun ils mainascolas per sclerir nossa idea, dentant er per tadlar e respunder a lur dumondas. Las las scolas (mainascolas ed Associaziun grischuna dals cussegls da scola) han evaluà da contactar directamain la regenza grischuna. In grond tema è la lubientscha dals geniturs per far la vaccinaziun? Gea. Nus da l’Uffizi da sanadad essan partì da la situaziun giuridica ch’in uffant davent da 12 onns e pli vegl è abel ed autorisà da prender sez la decisiun schebain el veglia sa laschar vaccinar u betg. La situaziun giuridica è damai clera. L’uffant na dovra betg la suttascripziun dals responsabels per l’educaziun per sa laschar vaccinar. Da medem mument avain nus dentant ditg en nossa communicaziun che nus sustegnain e recumandain la practica da prender questa decisiun ensemen cun ils geniturs. Quai n’è dentant betg vegnì recepì uschia? Quai ch’è apparentamain arrivà tar las scolas e tar ils geniturs è che l’Uffizi chantunal da sanadad sforzia ils uffants da sa laschar vaccinar cunter il coronavirus. Quai n’è betg stà nossa intenziun. Damai è in problem da communicaziun la culpa per l’entira agitaziun? La communicaziun avess pudì esser meglra, quai constat. Apparentamain hai dau supposiziuns ed or da quellas conclusiuns che n’eran betg correctas. Dentant sun jau persvasa che nus avain tuttina la pussaivladad uss da far ina buna communicaziun che porta nus tuts vinavant. En mintga cas hai jau survegnì buns resuns davart da las scolas. Laschain davent la situaziun giuridica. Quant madir è in uffant da 12 onns da prender sez la decisiun da laschar far ina tala vaccinaziun a la pira era cunter la voluntad dals responsabels per l’educaziun? Nossas experientschas mussan ch’il grond problem n’è betg ch’in uffant vul sa laschar vaccinar cunter la voluntad dals responsabels per l’educaziun. Tar las famiglias pon ins constatar ina tenuta pro u contra vaccinaziun e l’uffant surprenda questa tenuta. Esser abel da giuditgar è tenor mai ord il pugn da vista etic e giuridic adina collià cun ina situaziun. In uffant da 12 onns na po per exempel betg decider da maridar. Dentant po la pli gronda part dals uffants da 12 onns e dapli decider da laschar far ina vaccinaziun.

L’Uffizi chantunal da scola populara sustegna l’iniziativa per ina vaccinaziun da libra voluntad cunter il coronavirus per il scalim superiur da la scola populara. L’inspectura da scola Manuela Della Ca-Tuena ha confermà quai envers la FMR cun l’argument che la scola veglia garantir er a lunga vista l’instrucziun en classa. «La scola na sforza nagin uffant da sa laschar vaccinar. Nus cussegliain dentant als scolars da prender la decisiun en cunvegnientscha cun ils geniturs.» Ina scola che sa decidia per questa spierta da vaccinaziuns, haja la libertad da pretender ch’ils geniturs sajan d’accord che lur uffant sa laschia vaccinar, ha Della Ca ditg. E mintga uffant vegnia consultà d’in medi d’uffants avant che la vaccinaziun vegnia fatga. (mg)

La vita professiunala da las aptotecras e dals apotechers è apparentamain tut sutsura pervia dals tests da corona. Il squitsch sin las apotecas è er stà in tema a la radunanza da l’Uniun d’apotechers da la Svizra da l’Ost che ha gì lieu dacurt. «Las sfidas èn grondas e prest insurmuntablas», ha la presidenta da l’Uniun dals apotechers dal Grischun, Monika Fehr-Caluori, ditg a la FMR. «Mes affar è plain set dis ad emna da la damaun fin la saira cun persunas che vulessan laschar far tests da corona. 500 tests per emna Fin 500 tests per emna en ina apoteca da Cuira: Per la presidenta dals apotechers grischuns, Monika Fehr-Caluori da Cuira, è quai memia bler. «Il problem per nus è simplamain la dimensiun dals tests. En mia apoteca lavurain nus actualmain set dis per emna da la damaun fin la saira a las diesch. Il normal manaschi d’apoteca funcziunia simplamain sper tut la lavur da testar, di Monika Fehr-Caluori. «Sper ils tests normals fan las apotecas er ils tests d’anticorpuls. Quels dovran bler temp ed ina localitad separada.» Tschintg passà las dudesch Monika Fehr è a la tschertga da persunal per sia apoteca. «Mias collavuraturas èn al cunfin da lur forzas. Jau tschertgel ferventamain duas persunas supplementaras. Il problem è ch`i fa prescha.» Surdar las dumondas da tests als centers da testar saja quasi nunpussaivel, di Monika Fehr. L’ospital chantunal avevi l’entschatta da l’emna anc 10 termins libers per l’entira emna. «Jau deploresch fitg da buca pudair correspunder a tut ils giavischs da mia clientella dad ir en chasa da vegls, ad ina festa, ad in concert, ad ina sepultura. Jau schess gugent als represchentants dal chantun ch’i saja tschintg passà las dudesch per reponderar la situaziun.» Co vinavant? Sco quai che Daniel Camenisch, pledader dal post da coronavirus dal Grischun ha ditg a la FMR, vegnia il Cussegl federal a decider quest venderdi co che quai giaja vinavant cun las pussaivladads da testar davent dal 1. d’october. Il chantun haja prendì posiziun en la consultaziun dal Cussegl federal, ins na vuless dentant betg sa fixar avant las decisiuns da Berna. Monika Fehr spera sin ina reducziun dal chatsch da testar sin las apotecas. Sch’il singul vegnia obligà da pajar ils custs da testar, lura dettia quai damain dumondas. «La lavur supplementara resta uschè u uschia tar nus apotecras ed aprotechers» di la presidenta chantunala. Il profil professiunal è sa midà A chaschun da lur radunanza annuala han ils apotechers grischuns discutà lur avegnir a basa dal davos onn e mez. «Nus essan vegnids pli dasperas a la clientella» ha Monika Fehr detg a la FMR. La savida e la cussegliaziun saja daventada pli impurtanta dapi ch’i dettia la pandemia. E las clientas ed ils clients apprezieschian fitg, da pudair discutar e tschertgar soluziuns cun il persunal da las apotecas.

500 tests ad emna en ina apoteca Las apotecas dal Grischun èn sut squitsch. Il motiv è il dumber da tests da corona ch’è creschì dapi che l’obligaziun dal certificat è vegnida extendida. «Nus essan al limit da nossas forzas», scriva la presidenta dals apotechers grischuns, Monika Fehr-Caluori en ina communicaziun a las medias. «Fin 500 tests ad emna sper il manaschi d’apoteca usità, quai pretenda dapli persunal e dapli organisaziun. Actualmain lavurain nus set dis ad emna davent da la damaun baud fin la saira a las diesch.» Monika Fehr-Caluori na chatta plinavant betg il persunal ch’ella duvrass. Tar il post chantunal per il coronavirus èn ins pertschert dal chatsch da persunas che vulan testar en las apotecas. Ins avisescha dentant a las novas decisiuns dal Cussegl federal dad oz, che pudessan reducir in pau las frequenzas en las apotecas. (fmr/mg) Pagina 2