Üna sala cumünala bain occupada ha giodü il concert da prümavaira da la Società da musica Scuol. Quel ha lö tradiziunalmaing adüna la gövgia da Pasqua ed ha pisserà per üna buna cumbinaziun musicala cun üna simbiosa da forza ed eleganza. Il concert da la Società da musica suot la bachetta dal dirigent Ivan Nussio da Brusio e dal vicedirigent Reto Mayer da Scuol ha cumanzà la saira da la gövgia da Pasqua cun üna surpraisa. Musicantas e musicants s’han sparpagliats illa sala tanter audituras ed audituors, tuot i’l s-chür, be cullas glüminas vi dals portanotas, han els sunà ün toc introductiv in ün’atmosfera mistica e surprendenta. Il concert sül palc da la sala ha cumanzà cun ün coral segui dal toc «In Siemi», üna cumposiziun da Gion Balzer Casanova arrandschada da Thomas Rüedi, cun passaschas fich melodiusas. Tuot oter il seguond toc «Legenda rumantscha» dad Oliver Vespi chi viva a Turich ed as varà laschà inspirar per scriver quel toc da contacts culs Rumantschs da Turich, üna da las grondas citads rumantschas in Svizra. Toc da gara pella festa da musica chantunala I’s tratta dal toc da gara cha la società da musica cun actualmaing 41 musicantas e musicants sunarà eir a la festa da musica chantunala als 8 da gün a Klosters. I’s tratta d’üna rapsodia voluminusa e cumplexa chi ha dumandà in gövgia saira da las musicantas e musicants tuot lur savair e gronda concentraziun. «Ils blers müdamaints ritmics chi nun han amo funcziunà in möd perfet», ha constatà il president da la società, Dumeng Spiller, «id es istess i dret bain e no vain amo desch eivnas temp per lavurar landervia per pudair preschantar il toc a Klosters in buna qualità.» Chi hajan fat progess dürant l’ultim temp pervi da la buna lavur da lur dirigent e vicedirigent, ma eir da musicantas e musicants motivats chi hajan il böt da rablar la musica da Scuol sün ün bun livel, ha agiunt il president. La reacziun dal dirigent davo il toc da gara es statta «abastanza soddisfatto». Il concert es i inavant cun «La cittadella» da Kees Vlak cun ritems variats segui da «Sweet Caroline» da Neil Diamond arrandschà da Stefan Schwalgin. Id es ün toc chi va bain ill’uraglia, fich melodius cun üna seguonda part cha’ls utschels chantan gio da la romma. L’ultim toc da la prüma part dal concert ha dirigi il vicedirigent Reto Mayer, üna marcha cun bler schlantsch cul titel «King sice». Davo la posa impustüt tocs cun blera italianità Il prüm «Magellano» dad Andrea Moncalvo e segui da «Caruso» da Lucio Dalla, arrandschà da John Glenesk Motimer e dedichà al renomnà chantadur talian Enrico Caruso, chi’d es stat lönch ün dals meglders illa scena da musica classica. Id es stat ün toc chi ha derasà ligerezza e gronda energia in üna. Diversas musicantas e musicants han chantà il refrain ed han uschè muossà chi nu san be sunar, ma eir chantar. Sco ultim toc «Volare» da Domenico Modugno e Francesco Migliacci cha minchün cugnuoscha e cul refrain chantà cun gronda ligerezza. Bod tuot ils tocs vaivan blers müdamaints da ritmica chi nu sun simpels da diriger e da sunar ed adüna darcheu pitschens solos da divers instrumaints. Sainza vulair manzunar ün instrumaint esa stat svelt evidaint cha la batteria cun ritmica precisa ha güdà ferm da chattar subit ils müdamaints ritmics in möd surprendent. Per la moderaziun cumpetenta tras la saira cun bleras infuormaziuns davart ils tocs, ma eir davart cumponists ed arrandschaders ha pisserà Roman Dobler. Ils preschaints han giodü ün concert cun gronds obstaculs musicals, cun passaschas dissonantas e cun otas pretaisas per musicantas e musicants. Cun üna bella marcha ed ün toc a la austriaca sun gnüdas al sieu eir audituras ed audituors chi aman eir tocs cun ligerezza e cun üna ritmica constanta. Daspö l’on 1904 La Società da musica Scuol es gnüda fundada in settember dal 1904 cul dirigent Jon Vitale, segui plü tard da Cla Sarott chi ha manà la musica in möd exemplaric. Suot sia bachetta s’ha sviluppada la società da musica a satisfacziun dal public. El es mort in october dal 1947 ed ad el sun seguits divers oters dirigents. Davent dal 1991 es statta la musica da Scuol suot la bachetta da Reto Mayer chi ha procurà per nouv schlantsch illa società ed ha eir pudü profittar da bleras e blers giuvens musicants chi han manà nouv sang. (fmr/bcs) La Società da musica Scuol pro lur concert da prümavaira. La Società da musica Scuol pro lur concert da prümavaira. Dirigent cun musicantas e musicants han giodü l’applaus. Il dirigent Ivan Nussio ha manià «abastanza soddisfatto». Il dirigent Ivan Nussio ha manià «abastanza soddisfatto». Il prüm toc ha la società da musica sunà illa s-chürdüm da la sala. Concert da la musica da Scuol La saira da la gövgia da Pasqua ha gnü lö illa sala cumünala a Scuol il concert da prümavaira tradiziunal cun ün program fich varià. Üna sala bain occupada ha giodü musica d’ota qualità cumbinada cun blera italianità. Il dirigent Ivan Nussio da Brusio ed il vicedirigent Reto Mayer da Scuol han pisserà cun lur musicantas e musicants per üna saira cun bler colorit e cun bunas prestaziuns musicalas. Per la moderaziun cumpetenta cun bleras infuormaziuns ha procurà Roman Dobler d’Ardez. (fmr/bcs)

A Pasqua in sonda saira haja dat ün incendi in üna chamonna da muntogna a Sent. La Rega ha svolà l’abitant da la chamonna giò‘n val. Cuort avant las 21.00 ha, sco cha la Pulizia chantunala dal Grischun ha comunichà, annunzchà ün abitant d’üna chamonna sur Sent chi arda in quella. Ils Pumpiers Pisoc sun its cun 20 homens a stüder, nu sun però rivats causa la naiv fin pro la chamonna. Üna crew da la Rega ed ün hom dal Salvmaint Alpin han salvà a l’hom chi vaiva dat l’alarm e til han svolà pervi dal suspet d’üna tös-chanda da füm a l’Ospidal Engiadina Bassa a Scuol. In dumengia sun svolats ils pumpiers culla Heli Bernina sü pro’l lö s’incendi. La chamonna d’eira arsa cumplettamaing, suot il tet da tola tschimaiva però amo. L’elicopter ha stüz quel rest dal fö cun aua svolada sü. La Pulizia chantunala dal Grischun sclerischa il motiv dal fö. (cdm/fmr) Ün incendi ha destrüt quista chamonna sur Sent.

Eu pens ch’eu nu cugnuoscha ad ingüna persuna chi ha jent examens. Ed eu dschess bod chi saja flot dad esser creschü e d’esser i’l process da lavur, uschea nun esa plü da far adüna inavant examens. Vairamaing suna statta üna buna scolara, n’ha gnü jent meis stüdis e n’ha eir adüna imprais jent quai chi m’interessaiva. Adonta da quai d’eiran examens per mai adüna ün stress: Il sentimaint da savair la roba, però d’avair invlidà tuot our da spüra nervusità, dad avair imprais tant e da lura gnir dumandada tuot alch oter, o da stuvair sezzer davant ün fögl sainz’ingün’idea, quai es simplamaing extrem dischagreabel. Eu m’algord da differentas temmas. Temma da nun esser buna avuonda, dad esser exposta, da far naufragi, da survgnir ün nosch resun o forsa dafatta da gnir risa oura. Temma da gnir congualda cun oters e resentir rivalità. Temma da nu rivar tras ün examen, da stuvair repeter ed imprender tuot amo üna jada o dafatta da gnir schlaffada our dal stüdi. Temma cha mia prestaziun d’ün mumaint decida davart meis futur. – Examens sun adüna colliats cun aspettativas. Aspettativas da las persunas intuorn mai ed aspettativas da mai svess. Ed aspettativas chaschunan stress. Plü bod crajaiva cha examens in roms ch’eu nu vaiva jent sajan plü dischagreabels co examens in roms chi m’interessan. Pür dürant il stüdi n’haja realisà chi’d es minchatant güsta suotsura. Sch’eu nu sun buna in alch chi nu m’interessa, schi nu fa quai tant mal. Sch’eu invezza n’ha paschiun per alch e schi m’es propi important, schi faja tant plü mal da na reuschir. Dürant ils ultims ons nun haja gnü blers examens. L’eivna passada n’haja davo lung temp gnü meis examen dad ir cul parasvoul e tuot las temmas ch’eu vaiva s-chatschà han darcheu pichà porta. Eu am gniva avant darcheu sco la studenta chi’d es cuort avant la gronda blamascha. Vairamaing n’haja cret ch’eu füss uossa plü sgüra e plü coola, ma id es bod amo stat pês. Ed adonta cha tuot es i bain, m’han mias temmas dat da pensar. Davo quist’experienza am dumonda, sch’eu e blers oters portan ün pitschen trauma dals examens da scoula. Es quist möd da far examens propi scort? Nu dessa oters möds da far examens chi sustgnissan la cretta in nus svess ed ans dessan ün bun sentimaint? Dürant meis stüdi d’art n’haja fat quist’experienza. Pigliand oura l’examen d’admissiun nun haja gnü ingüns examens ed ingüna nota dürant tuot il stüdi. Eu n’ha lavurà vi da meis agens progets, n’ha gnü meis agens böts ch’eu discutaiva cun meis docents e mias docentas e nun ha gnü l’idea ch’inchün extern am masüra. Cler cha quai tuna romantic – ma tuot in tuot nu craja d’avair imprais damain dürant meis stüdi d’art co dürant quel da biochemia. Quai nu voul dir ch’examens hajan be varts noschas: I’ns dan la motivaziun dad imprender, da focussar, d’avair ün böt e d’acceptar la sfida e tras quai crescher sur nus oura. Eu nu less dimena propuoner da simplamaing laschar davent ils examens e da crajer cha minchün imprendess our d’aigna voluntà. Ma hozindi daja blers nouvs möds da motivar la glieud da star landervia. Nouvas tecnologias spordschan la pussibiltà da perseguitar il progress persunal ed adattar il tempo. I’s po observar il progress d’üna persuna dürant ün tschert temp ed automaticamaing tilla dar il diplom cur ch’ün tschert nivel es acquistà. Davo l’experienza da l’eivna passada pled eu dimena d’esser avert per otras fuormas d’examens, da tillas provar oura e da verer, scha quai nu chaschuness tuot in tuot main stress. Fiona Könz ha studegià biochemia ed art. Ella viva a Thun e lavura aI Center dad intelligenza artifiziala (AI Center) da la Scola politecnica federala a Turitg. Fiona Könz

La colliaziun directa tanter Ardez e Ftan vain serrada quista stà fingià pella deschavla jada – per tilla sanar e schlargiar. La via es serrada dürant ils uraris da lavur e quai daspö quist’eivna, ils 2 d’avrigl 2024, fin als 13 da settember. La via tanter Ardez e Ftan es d’importanza in cas cha la via chantunala vain serrada. La via da colliaziun tanter Ardez e Ftan il Tasnan a Prà da Punt, resta serrada tanter avrigl e la mità da settember da quist on. La serrada vala mincha lavurdi, da lündeschdi fin venderdi, adüna tanter las 7.00 e las 18.00. Cha la colliaziun directa tanter las duos fracziuns vain (darcheu) serrada, as lascha declerar cul sistem da finanziaziun. Il Chantun sto nempe scumpartir las finanzas sün plüs plazzals chi sun güsta in lavur. Uschè declera quai il schef da l'Uffizi da construcziun bassa in Engiadina Bassa, Rafael da Silva: «Nus stuvain repartir las finanzas sün differentas vias e plazzals. Uschè cha quels budgets dan avant il tact pels differents plazzals e per mincha etappa da sanaziun.» La punt sur il Tasnan a Prà da Punt, fotografada cuort avant Pasqua. Qua passa in cas da boudas giò la val tuot il trafic da transit da l’Engiadina Bassa. Uossa resta il traget important tanter Ardez e Ftan però serrà dürant la stà, perquai cha la via sto gnir sanada. Rafael da Silva s’es però fich consciaint da l‘importanza da la colliaziun directa tanter Ardez e Ftan: «Quista via laterala es fich importanta, schabain ch’ella nun es üna via principala ed ha be üna largezza da 4,20 m. Ma nus vain fingià gnü divers cas cun boudas sülla via principala tras l’Engiadina, ingio cha nus vain pudü trar a nüz quista via laterala chi ha güdà a sviar il trafic.» E güsta pervi da quella funcziun importanta, sco sviamaint in cas urgiaints, sto quista via laterala in Engiadina Bassa gnir mantgnüda ed adattada dal Chantun. Perdita da 10-15 minuts Per automobilists ed automobilistas chi passan regularmaing il traget, p.ex. per ir a lavur, significha la serrada da la via ün viadi implü da var 10-15 minuts. Impè dad ir p.ex. da Ftan direct in direcziun da l’Engiadin’Ota, ston automobilists/as far il viadi sur Scuol. Perquai vain eir miss in dumonda – sco ch’üna pitschna retschercha dad RTR muossa –, schi fetscha dabsögn da tgnair serrada la colliaziun uschè lönch e schi nu’s pudess lavurar vi da la sanaziun cun daplü lavuraints. In quist connex declera Rafael da Silva da l’Uffizi da construcziun bassa: «I dà lavurs chi douvran daplü persunal ed otras lavurs douvran damain. In ün mumaint eschna forsa sül plazzal cun duos maschinas e 5-6 lavuraints. Ma lura daja eir mumaints, sco p.ex. cun trar sü mürs, ingio chi bastan eir trais persunas. I dependa propi dal mumaint.» Perquai ha il schef da l'Uffizi da construcziun bassa in Engiadina Bassa tuott’incletta chi’s possa avair l’impreschiun chi nu vegna lavurà cun avuonda persunal. Ma chi dependa oramai propi dal mumaint chi’s passa il plazzal da fabrica. Fingià in vista prossems progets Cullas lavurs da quista stà nun es però l’intera sanaziun da la via tanter Ardez e Ftan amo finida. Rafael da Silva dà ün sguard inavant: «Nus vain quist on ün’etappa da bundant 130 m. E lura seguan ils prossems duos ons eir amo duos etappas, fin cha nus rivain lura giò Varansuns sur Ardez. Ma lura cumanzarà il prossem proget, nempe quel chi va in direcziun cuntraria dad Ardez fin sü Varansuns.» – Uschè chi sarà da far quint eir dürant ils prossems ons da temp in temp cun üna via serrada o cun restricziuns süll’importanta colliaziun tanter Ardez e Ftan.

L’on passà d’utuon haja dat la cumprouva: in Engiadina es in gir il prüm tröp da lufs. Daspö quella jada daja adüna daplü inscunters dad umans cullas bes-chas rapazas, impustüt in Engiadina Bassa. Perquai organisescha l’Uffizi da chatscha e pes-cha quist mais duos sairadas d’infuormaziun publicas – üna a Scuol ed üna a Strada. Martin Camichel/FMR «Cun tuornar a chasa vers mezzanot vaina vis pro l’entrada dal cumün da Lavin chi giraiva là alch sco ün chan. Ma eu n’ha subit realisà chi’s tratta d’ün luf», disch Linard Martinelli da Lavin. El agiundscha cha seis vaschin haja fingià filmà il tröp da l’otra vart da la val e ch’el savaiva perquai cha’l luf es in gir in quists contuorns. Davo ch’el haja scuvert il luf, nu saja quel però scapà directamaing, il luf es be i ün toc sur la via maistra. «Cun entrar a Lavin, n’haja lura vis cha’l luf vaiva s-charpà ün vadè da tschiervi güsta daspera sün ün prà.» Quai chi’d es capità a Linard Martinelli la saira dals 9 da marz 2024, quella experienza fa adüna daplü glieud illa regiun. Uschè eir fingià la fin favrer a Ftan, cur ch’ün luf es gnü vis in vicinanza dal cumün: Adonta cha’l luf nun ha muossà fermas reacziuns in vista a l’uman, nun esa pel mumaint da far quint cun ün cumportamaint problematic per l’uman. Ed eir principi da quist'einvna d'eiral in gir a Zernez. Quists inscunters han dat andit a l’Uffizi da pes-cha e chatscha d’organisar duos sairadas d’infuormaziun, chi preschainta las novitats davart las bes-chas rapazas in Engiadina Bassa. La prüma es quista saira a Scuol. Daplü indizis dürant l’inviern «Quistas sairadas d’infuormaziuns faina in tuot las regiuns ed impustüt là, ingio chi piglian pro las observaziuns dal luf. Quai es stat il cas in Engiadina Bassa e perquai vaina dit: uossa esa il dret mumaint», disch Arno Puorger, respunsabel per bes-chas rapazas grondas pro l’Uffizi da chatscha e pes-cha. Cha la preschentscha dal luf in Engiadina es gnüda plü gronda, quai conferma eir la charta da web da l’Uffizi da chatscha e pes-cha, chi indicha las observaziuns da lufs: ils puncts significhan observaziuns dal luf dürant ils ultims ses mais. Plü sblach cha’ls puncts sun, plü veglia cha l’observaziun es (guarda charta). Tras bod tuot l’Engiadina as tiran puncts cotschens e quellas observaziuns sun gnüdas fattas bod tuottas dürant il mais passà. Cha’l luf as rechatta in general dürant l’inviern plü ferm in vicinanza da cumüns e cha quai as vezza eir pro oters tröps, declera Arno Puorger. El agiundscha: «Id es listess i magara svelt daspö la conferma dal prüm tröp da lufs ed id ha dat bleras observaziuns. Ma il motiv es eir cha dürant la stà e d’utuon – intant chi nun es naiv – s’haja damain indizis. Perquai es la charta gnüda bler plü cotschna in congual cun avant ün pêr mais.» Ün ulteriur motiv saja però eir chi s’haja intensivà la survaglianza e chi sajan gnüdas missas ad ir daplüssas traplas fotograficas. Render attent per inscunters cun lufs Ün dals puncts principals da las sairadas d’infuormaziun es da render attent a la populaziun co chi s’haja da’s cumportar pro ün inscunter cul luf. L’Uffizi da chatscha e pes-cha infuorma però eir davart il cumport general dal luf, las ledschas da l’uffizi e davart la regulaziun. «Implü daja eir üna survista actuala davart il luf tscharver, l’uors e’l schacal d’or illa regiun», declera Arno Puorger. Il tröp in Engiadina consista tenor el pel mumaint da var set lufs, ma la grondezza d‘ün tröp po, sco ch’el disch, eir variar dürant l’on. Plüs lufs sun eir in gir in Engiadin’Ota ed uschè es il luf tanter oter eir gnü observà d’inviern in vicinanza da las pistas a Zuoz. Causa la preschentscha creschenta esa previs d’organisar üna tala sairada d’infuormaziun publica eir a Bever als 29 da mai 2024. Las sairadas d’infuormaziun publicas davart il luf sun in gövgia, ils 4 d’avrigl 2024, a las 20.00 a Scuol illa sala cumünala - sco eir in lündeschdi, ils 8 d’avrigl 2024, a las 20:00 a Strada illa sala polivalenta. I nu fa dabsögn da s’annunzchar. La charta da web actuala da l‘Uffizi da chatscha e pes-cha, chi indicha observaziuns da lufs. In tuot l’Engiadina haja dürant quist inviern dat bleras da quistas observaziuns. Il vadè da tschiervi, chi’d es gnü s-charpà dal luf a Lavin. Il luf cha Linard Martinelli ha vis principi marz la not pro l’entrada da cumün a Lavin.

Ün di chi nu cumainza cun üna bella coppa tè? – Per mai greiv da m’imaginar. La coppa tè am metta illa buna disposiziun per tour per mans il di: Il prüm esa da far buglir l’aua, masürar giò las föglias sechantadas in üna comma, lura es da svödar precautamaing l’aua sur las föglias, laschar trar cun pazienza sco in üna meditaziun, sezzer nan e til baiver süerv per süerv. Laschar cular giò da la gula quist extrat chi svaglia ils sens. Pür davo sun eu pront pel di. I dischan cha tschertüns fetschan quai cun cafè, per mai esa il tè. In connex cul tè n’haja inscuntrà ultimamaing üna episoda chi vain quintada dal psicoterapeut american David L. Shapiro. El es specialist illa psicologia forensica ed ün stübgià recugnuschü in seis chomp. I vain dit cha Shapiro saja stat in tschercha dal sen da la vita ed haja fat ün viadi tras l’India. El vaiva nempe dudi dad ün hom vegl ourdvart sabi e scort. Davo grondas fadias esa gratià a l’American da chattar a quist vegl in sia chasetta tuot al nord dal subcontinent. Ch’el saja gnü aposta da New York per imprender dad el che chi saja il sen da la vita, ha’l spiegà al vegl. Quel ha dat üna risada ed ha dit cha la resposta saja tuot simpla: «Il sen da la vita es sco üna coppa tè.» Il vegl sabi ha vis cha’l scienzià american til guarda cun ün sguard stut e til ha dumandà: «O vaivat üna megldra proposta?» E vus? – Bella dumengia. Stephan Bösiger è stà reverenda dal 2003 fin 2015 en Engiadina Bassa e dal 2015 fin 2018 en Val Müstair. Actualmain lavura el en la cussegliaziun ed en il svilup da pravendas e raspadas en il chantun Berna. El stat a Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Als 31 da marz vess Cla Famos accumpli 100 ons. In Engiadina Bassa ed in Samignun resta «Cla da Foggia» in memoria sco affarist raffinà, aventürier, hom da famiglia ed impustüt sco grond raquintader d’istorgias. «Cla d’eira ün original e cumplettamaing sainza convenziuns: El faiva tuot a seis möd e nu vaiva ingün interess che chi pensa la glieud da quai», disch Anna Lee Famos. La sour da Cla Famos barmör viva a Londra. In quists dis sun seis impissamaints suvent eir in Engiadina. Cla Famos (1924-2007) vess pudü festagiar in dumengia passada seis 100avel cumplion. Creschüts sü nu sun ils fradgliuns insembel. La famiglia Famos manaiva la Pasticceria Svizzera a Foggia in Italia dal Süd, quella jada üna regiun da palüds ingiò cha la malaria d’eira fich derasada. Perquai cha Cla d’eira adüna amalà a Foggia til ha trat sü sia nona a Raschvella, üna fracziun da Valsot. Il rest da la famiglia es restà in Italia uschea cha’l mat vezzaiva a seis genituors be dürant las vacanzas. Cla Famos, nomnà Cla da Foggia, ha fat quai chi til paraiva güst – e na quai cha la società spettaiva dad el. «Cla d’eira 15 ons plü vegl co eu e cunquai cha nos bap es mort bod d’eira Cla per mai eir ün mentor chi m’ha adüna sustgnü. El es stat üna persuna enorm importanta in mia vita», quinta Anna Lee Famos. La famiglia saja adüna statta centrala per el. E Cla Famos vaiva ün dun per tratgnair a la glieud. «Ingün nu quintaiva istorgias uschè bain sco el e da mincha istor­gia daiva plüssas versiuns.» Che chi d’eira la vardà nu d’eira important, ne al raquintader ne a quels chi til tadlaivan. Üna vita plain aventüras Quai conferma eir sia figlia Urezza Famos. «El d’eira il plü grond raquintader ch’eu cugnuosch», disch ella. Our da mincha situaziun saja seis bap stat bun da far ün’istorgia. Ad el capitaivan eir adüna darcheu chosas stranas. La vita da Cla Famos paraiva propi be inventada. Sias algordanzas as poja leger i’l cudesch da Peter Schmid cul titel «Cla da Foggia – das Leben eines Randulin». Aint il cudesch descriva il protagonist la vita simpla paurila a Raschvella, el quinta da sias aventüras dürant la Seguonda Guerra mundiala e da seis affars da cuntrabanda quella jada. El quinta eir co cha sia famiglia ha pers tuot cur cha la cità da Foggia es gnüda bombardada dal 1943. I vain descrit co cha’l bap ha lura cumprà cun raps imprastats l’hotel La Posta a Martina e co cha’l giuven Cla ha fat carriera illa hotellaria da luxus a Turich, Londra e Madrid. Avant co tuor­nar in Svizra per sustgnair a la mamma cul hotel ha’l perfin manà ün hotel illas Pireneas. Declerà mort sainza esser mort Trais jadas es Cla da Foggia gnü tut in fermanza, üna jada per cuntrabanda, duos jadas per mancanza da permiss da lavur. Duos jadas è’l gnü declerà sco mort. La prüma jada da mattet cur cha tuot chi crajaiva ch’el saja rivà in lavina, la seguonda jada dal 1956 davo ün accidaint cul töf in Austria. In gazetta d’eira dafatta si’annunzcha da mort ed il funeral d’eira fingià planisà. I’l film dad Arnold Rauch «Ün sco ingün» disch Cla Famos chi vala la paina da murir per verer da che glieud chi’s saja circundà. Ch’el saja stat stut da chi ch’el haja survgni condolaziuns e cranzs – ed impustüt da chi na. Dafatta al di da seis funeral dal 2007 es capità alch remarchabel. Cla Famos vaiva preparà tuot ouravant, tanter oter eir üna poesia chi descriva il svoul da l’aglia. L’ultim vers es: O chara amia, fa’m il plaschair e piglia eir a mai cun tai. «Nus d’eiran tuots sün sunteri, la ravarenda ha tgnü il pled e che capita? – L’aglia svoula sur nos cheus», s’algorda sia figlia Urezza Famos. L’affar cun zücher ed Acla da Fans Cla Famos d’eira ün visiunari, ün chi vaiva ideas vi da las qualas il prüm ingün nu crajaiva. Fingià cul hotel a Martina ha’l inchaminà nouvas vias cun üna sala da bal, ün tancadi, ün kiosk, üna banca per s-chamgiar raps e contrats cun gestiuns da bus. L’affar da devisas ha funcziunà da prüma innan. Eir l’affar cun zücher d’eira ün’idea geniala. «No vain transportà sachs e sachs da zücher in tablà, da quels greivs da 25 kils», quinta Urezza Famos. Il lö da cunfin d’eira ideal per far affars culs Tirolais chi pudaivan cumprar il zücher a Martina sainza pajar dazi. Il grond coup da Cla Famos d’eira l’Acla da Fans: l’idea da far ün tancadi ed üna butia libers da dazi sün terrain da Tschlin e quai kilometers avant Samignun. «El d’eira ün commerciant da prüma qualità e vezzaiva las pussibiltats», disch Anna Lee Famos. Cla haja convint als skeptikers da Tschlin da realisar il proget dal 1984 ed il cumün ha profità da quella decisiun. Cla Famos es dvantà milliunari. «Raps d’eiran ad el listess», disch sia sour. Ed eir sia figlia Urezza manaja: «Meis bap nu vaiva ingüna relaziun culs raps, ad el interessaivan las ideas e na ils raps. Quels tgnaiva insembel mia mamma». Bocca fina ed amatur dal Portugal Urezza Famos s’algorda impustüt da seis bap sco hom da famiglia: «El d’eira fich famigliar e vaiva grond interess e pisser per sia famiglia. El laiva adüna savair cha nus stettan bain.» Nus, quai d’eiran impustüt sia duonna Liliane e seis uffants Urezza, Anton e Martina. Sper l’affar as pigliaiva’l temp per seis uffants. Ed eir il rest da la famiglia d’eira adüna bainvgnüda, il prüm a Martina e plü tard a Raschvella. «Cur cha nus gnivan in vacanzas, faiva’l adüna per mai bizzocals da mailinterra e ravitscha», quinta Anna Lee Famos. Anectodas chi conferman quai cha las confamigliaras quintan da Cla da Foggia circuleschan amo hoz bleras in Engiadina Bassa. Üna bell’algordanza ha per exaimpel Carlos Coelho da Cla da Foggia. Cla vaiva üna finca – in portugais as discha «fazenda» – in Portugal. El vaiva eir üna grond’affinità pella cuschina. Ed uschea è’l rivà ün di illa butia cun prodots portugais cha Carlos Coehlo manaiva a Scuol. «El m’ha dat l’incumbenza da gnir pro cun squaglias, ma frais-chas e da megldra qualità», quinta’l. Vairamaing nu sajan squaglias (Austern per tudais-ch) üna specialità portugaisa, ma el haja pudü organisar 24 – charas ed insaladas sajan ellas stattas. «Eu n’ha telefonà a Cla, el es rivà in butia, ha drivi la s-chacla, ha tut lura ün limun ed ün curtè our da s-charsella e nus vain mangià insembel tuot las 24 squaglias be subit in butia. Uschea d’eira Cla.» Che chi ha imponà a Carlos Coelho d’eira cha Cla Famos trattaiva a tuots listess. El pas­saiva plü tard eir jent cun seis collegas a man­giar pesch i’l local da la società portugaisa a Nairs. Ün hom cun scharm e carisma Cun anecdotas da Cla da Foggia as pudessa implir cudeschs. Hans Schmid, chi ha realisà l’unic cudesch da «l’aventürier, hotelier, cha­tschader, cuntrabandist ed affarist» scriva in seis pream: «Eu n’ha resenti a Cla Famos sco hom cun scharm e carisma.» Il famus Cla Famos es mort als 30 settember 2007. Sias istorgias sun restadas illa memoria da tuot quellas e quels chi til cugnuschaivan. Cla Famos d’eira ün chatschader da chamuotschs paschiunà. Cla Famos, nomnà Cla da Foggia, ha fat quai chi til paraiva güst – e na quai cha la società spettaiva dad el. Cla Famos, nomnà Cla da Foggia, ha fat quai chi til paraiva güst – e na quai cha la società spettaiva dad el. Cla Famos, nomnà Cla da Foggia, ha fat quai chi til paraiva güst – e na quai cha la società spettaiva dad el. Cla da Foggia, fingià in giuvens ons gugent e suvent sül skis.

Dals 8 d’avrigl fin als 12 da mai 2024 vain interruot il traget da la Viafier retica tanter Zernez e Zuoz. La radschun es üna renovaziun dal tunnel Brail II. A partir da lündeschdi nu passaran plü trens sül traget correspundent, ma per la paja curseschan bus, sco cha la Viafier retica ha scrit quist’eivna in üna comunicaziun. A listess mumaint vain eir renovada afin la staziun Cinuo­s-chel-Brail. Vi da quella as lavura daspö la stà passada. La staziun tschüffa ün perrun da 150 meters e tuot vain adattà als bsögns da persunas cun impedimaints. Dürant il mais da mai dess la staziun darcheu esser pronta pel trafic. Las lavurs da sanaziun cumpletta dal tunnel da Brail II düran però plü lönch – el vain lura tut in funcziun cumplettamaing d’instà dal 2026. (cdm/rtr/fmr) Il tunnel da Brail II ha üna lunghezza da passa 300 meters. Dürant l’interrupziun cumpletta dürant quista prümavaira vegnan tanter oter installadas lingias da drenascha ed il vial vain rimplazzà.

Al Firà da Pasqua sun ils Pumpiers Pisoc gnüts alarmats fingià a bunura. Quista jada na per stüder ün fö o per rumir üna bouda, dimpersè per svödar il Lai da Tarasp. Causa las plövgiadas suot il Piz Pisoc s’ha il lai impli cun daplü aua co quai cha’l lai ha portà davent. II surscul ha inuondà la plazza da giovar e l’aua es rivada fin aint illa garascha ed aint ils schlers da la Chasa Belvair a Tarasp. «Nus vain installà il cuntschet cun ’beavers’ per tgnair ina­vo l’aua e vain stuvü pumpar oura l’aua dals schlers», ha respus Hans Andersag, cumandant dals Pumpiers Pisoc, sün dumonda. Cha’l don saja per furtüna minimal, ha’l declerà. Ils Pumpiers Pisoc sun stats in acziun fin aint pel davomezdi. Il cuntschet es restà fin quist mardi. «In mardi saira vaina pudü rumir tuot», ha dit il cumandant da pumpiers. Cha’l Lai da Tarasp saja adüna darcheu ün punct neuralgic, impustüt pro plövgiadas i’l territori sur Tarasp. Sco cha Hans Andersag ha declerà, existivan fingià plüs progets per amegldrar la situaziun intuorn il Lai da Tarasp. Cha quels nu sajan però mai gnüts realisats. (pl/nba) Il surscul ha perfin inuondà al Firà dfa Pasqua la plazza da giovar. Ils Pumpiers Pisoc han gnü da pumpar oura grondas quantitats dad aua. Cun ün cuntschet s’haja provà da frenar l’aua. Il surscul ha perfin inuondà al Firà dfa Pasqua la plazza da giovar.

In gövgia saira, ils 18 avrigl 2024 fa l’archiv da RTR insembel cun l’Archiv cultural Engiadina Bassa üna visita a Tschlin. El preschainta dürant üna sairada da barat insembel cun abitantas ed abitants, gruppas ed instituziuns dal lö fotografias, films e tuns. Quels documenteschan l’istorgia, la cultura e las persunalitats da Valsot. Las preschaintas ed ils preschaints pon scuvrir ils «segns dal temp – vossas e nossas memorias». Davo la sairada da barat vain offert ün aperitiv ed i’s po star da cumpagnia. (rtr/fmr) Gövgia, ils 18 avrigl 2024 a las 20.00 fa l’archiv da RTR insembel cun l’Archiv cultural Engiadina Bassa üna visita illa sala polivalenta da Tschlin. Dürant üna sairada da barat vegnan preschantats films, tuns e fotografias chi documenteschan l’istorgia, la cultura e las persunalitats da Valsot.

Che travasch davant la fanestra da mia chadafö! Parüschlas grondas e blauas, fringuels e fringuels dal nord svoulan vers la ­utschellera, piclan duos, trais jadas e sun davent in ün batterdögl. Paslers as cuntaintan culs rests crodats per terra. Eir il gulaco­tschen solitari chi’s zoppa illa frus-chaglia, para da spettar il bun mumaint per magliar in pos. Hoz es dafatta eir il pichalain sgiaglià in visita. Davo ün cuort stop pro l’utschellera, cuntinuescha’l seis svoul vers il tigl, clocca la scorza in crusch ed in travers fin ch’el riva sü pro la tschima. Observar ils utschels es meis dalet da la daman, l’inviern. Sco quel da baiver ün espresso e leger la gazetta online. Ma hoz crouda meis cheu adüna darcheu vers il laptop. La not passada es statta üna da quellas bod sainza sön. Dafatta dombrar beschs in vallader nun ha funcziunà. «Novantot, novantanouv, tschient ...» – As discha «tschientedün beschs» o «tschientün beschs»? S’inclegia da sai ch’eu sun statta sü per guardar davo in meis cudesch… E cler n’haja in seguit pers l’ultima schanza per «ä tüüfä, gsundä Schlof». Sco calmant ultimativ funcziuna per mai la televisiun. Normalmaing. Ma la not passada ha fingià la prüma scena chaschunà il cuntrari: Üna schurma da utschels svoulan in rinch sur üna chasa da scoula, uffants cuorran sco our d’sen, guardan inavo plain temma, as sgoban e tegnan la bra­tscha sur lur cheus per as proteger. Ed ils utschels tils attachan. «The Birds», il film dad Alfred Hitchcock dal 1963 – insupportabel e fascinant al listess temp, fin hoz. Eu til n’ha guardà ün mez minut, lura müdà emettur per pudair sursaglir la prosma scena mala, sun davo darcheu tuornada pro’ls utschels, üna jada, duos, trais ... ma: Eu n’ha guardà il film fin a la fin. E davo, bod da nu crajer, n’haja durmi üna tera pezza sco üna tschücha. Uossa però am surpiglia la sön. Ma dandettamaing am spavainta ün movimaint. Ün pêr alas nairas battan cun forza davant l’utschellera, ün pical gelg tschüffa sem davo sem cun gronda sveltezza. «Ingün privel», par’la da comunichar, quista guettadra, perquai cha bainbod suna qua ot, nouv pêra alas … üna rotscha schmasürabla da corniglias! Ellas as tegnan vi da la stanga, vi dal maisin da pavel, vi dal tet da la ­utschellera, sbrajan, piclan e’s dispittan. Cun ün sagl stuna sper la fanestra e fetsch ün sot sulvadi per tillas s-cha­tschar. Ellas svoulan davent, ma be fin pro’l tigl. Là suna sgüras dal spavantagl nar. Ma insomma brich temmantadas tuornan ellas avant ch’eu poss sezzer giò. In pigiama e pantoflas cuorra oura aint illa naiv, remblond culla bratscha sco ün muglin da vent our d’controlla. Ils utschels as retiran darcheu sül tigl. Üna buorra da naiv, svelt, mirar bain, trar – cumplettamaing daspera! Tantüna s’allontaneschan ün pêr, ma otras corniglias squassan be lur pennom, sgüras ch’eu nu toccarà mai. E natüralmaing falla lura eir la seguonda buorra seis böt. Ma adonta da quai han las corniglias avuonda da quist gö e svoulan davent. Che triumf! Eu am volv. E lura sta salda meis cour: Sül tet da nossa chasa sun tschantadas dunzainas da corni­glias – la surfatscha es bod naira, fin a l’ur. Il film da Hitchcock es dvantà realtà, cler ed evidaint e fich imnatschant! Mia terza buorra crouda per terra luot luotin. Üna temma naira am assa­glia. Pass per pass vegna inavo intuorn la chantunada ... Ma ceder nu vöglia, malgrà tuot. In üna chavogna veglia illa chadafö da lavar sto esser ün sachun da juta chi appartgnaiva plü bod al San Niclà. Sgüra cha quel nu vess nöglia incunter, pi­glia quist sachun, cuor oura sülla plazza e til schlavaz cun schlantsch sur l’utschellera. Aint il film ston ils protagonists ir davent in prescha, mütschir dals ­utschels. «Hast darcheu üna jada gnü furtüna», am dia pensiva, «poust amo restar quia üna pezzina …» Heidi Elmiger-Bänziger viva ad Appenzell. Ella è fascinada dal vallader ch’ella emprenda dapi trais onns. Grazia a l’encuraschament da sia magistra Alina Müller experimentescha ella gugent cun pitschnas istorgias en questa lingua. Heidi Elmiger

Martin Oswald da Ramosch ha survgni ün award per sia lavur da bachelor sco informatiker. Insembel cun ün collega da stüdi ha’l sviluppà ün sistem per scuvrir cun agüd d’intelligenza artificiala plü svelt cancar sülla glanda tiroïda. Martin Oswald es oriund da Ramosch e stübgia e lavura a Turich a la Scoula Ota Turichaisa per scienzas applichadas (ZHAW). L’hom da 27 ons ha il bachelor in informatica ed es landervia da far il master. Insembel cun seis collega da stüdi Tenzin Langdun ha’l realisà ün sistem per scuvrir cun agüd d’intelligenza artificiala plü svelt cancar sülla glanda tiroïda, per tudais-ch Schilddrüse. Quai han els duos fat per lur lavur da bachelor. Metoda nu rimplazza il docter Per quella lavur han ils duos students Martin Oswald e Tenzin Langdun collavurà cun medis da l’America e sviluppà ün sistem chi’d analisescha cun agüd d’intelligenza artificiala las cellas da la glanda tiroïda. Il team american prepara las cellas retrattas da la glanda tiroïda e tillas fotografescha. Lura vain lur sistem chi analisescha la fotografia ed identifichescha cellas pertoccas da cancar grazcha ad üna segmentaziun automatisada da cellas. Tenor Martin Oswald es il grond avantag la dürada fin chi s’ha il resultat: «Üna controlla va hozindi intuorn 24 uras fin a plüs dis cun labor e tuot. Culla metoda dal team american e cun nos model s’haja il resultat plü o main davo 30 minuts.» El declera cha lur metoda nu rimplazza il docter: «Il program fa propostas e l’expert sto lura validar quellas e decider schi’d es uschea o nöglia», uschea il student invers RTR. Stuts d’avair guadagnà Martin Oswald e Tenzin Langdun han guadagnà cun lur lavur il Siemens Excellence Award 2023, ün premi inizià da la firma Siemens. Sco cha Martin Oswald disch, sajan els stats fich stuts dad avair guadagnà, perquai cha tuot las lavurs d’eiran interessantas cun temas actuals. Ma el as declera quai seguaintamaing: «Cancar es ün tema important in nossa società. Perquai pensaina cha nus vain survgni bleras vuschs.» Ils duos students sun eir nomnats pel LAP Sciences Award 2024, inizià d’üna fundaziun insembel cun plüs partenaris chi premieschan lavurs relevantas illa scienza da labor e diagnostica. Quist premi vain surdat definitivmaing in settember 2024. Martin Oswald e Tenzin Langdun (da schnestra) han guadagnà il Siemsens Excellence Award 2023 per lur lavur da bachelor in informatica. Il student Martin Oswald ha sviluppà insembel cun ün collega da stüdi ün sistem per scuvrir plü svelt cancar sülla glanda tiroïda.

Ils Battasendas Capricorn Engiadina Bassa as chattan periodicamaing ad inscunters – uschè haja eir dat in sonda passada ün di d’insaj a Scuol. Üna vainchina d’uffants ill’età da scoulina fin la sesavla classa es statta da la partida. La secziun da l’Engiadina Bassa vess tuot interess d’avair in avegnir amo daplü uffants in seis ravuogl. La secziun Battasendas Capricorn Engiadina Bassa (BCEB) exista daspö ils ons 1970 e dombra actualmaing var 25 commembras e commembers activs. La gruppa es üna part dal movimaint svizzer e grischun dals battasendas. Las bleras secziuns da battasendas existan da trais s-chalins d’etats: per tudais-ch ils livels da «Wolf», «Pfadi» e «Pio»). Al s-chalin «Wolf» partecipeschan uffants da l’età da 6 a 10 ons. Els van a scuvrir s-chazis, decifreschan messagis secrets o fabrichan chosas illa natüra. Il president dals BCEB es Cyrill Meuwly da Scuol chi lavura insembel cun sias agüdantas e seis agüdants per organisar ils differents inscunters: «Nus guardain in fuond cha tuot funcziuna ed ils battasendas dal livel ‹Pio› organiseschan lura ils inscunters cun diversas activitats. Nus pudain eir trar a nüz il vegl implant da trar a schaibgias dal cumün. Là vaina nos equipamaint e là pudaina perfin pernottar. La chamonna da l’implant es fabrichada oura fich bain e fa ün bun serv», ha declerà Cyrill Meuwly in occasiun dal di d’insaj da sonda passada a Scuol. Sco ch’el ha dit, es la chamonna ideala impustüt per dovrar dürant la stà. Inscunters d’instà üna jada l’eivna «Noss battasendas vegnan da Scuol e contuorns – e minchatant perfin da plü dalöntsch», ha explichà Cyrill Meuwly. Cha d’instà as chattan els üna jada l’eivna e d’inviern lura trais fin quatter inscunters dürant tuot la stagiun. «Ils partecipants pajan üna pitschna contribuziun annuala e nus survgnin eir ün sustegn finanzial dal cumün da Scuol. Ils inscunters nu sun cumpetitivs e minchün po esser uschè sco ch’el es», ha dit Cyrill Meuwly in sonda invers la FMR. Cha’l princip saja da tgnair chüra da l’ambiaint, da respettar ün a tschel, da savair s’orientar illa natüra e da giovar suot tschel avert. Cha important saja eir da tour resguard davart las differentas etats dals uffants. Il s-chalin plü ot, ils «Pios», han tuottafat oters programs – ed ils commembers da quel s-chalin han la pussibiltà da s’ingaschar sco manaders e da surtour respunsabiltà. Il president Cyrill Meuwly ha express ün grond grazia fich als manaders ed a las manadras chi’s dan fadia da metter insembel programs adattats pels inscunters. «Hozindi nun esa evidaint cha giuvenils as mettan a disposiziun sainza indemnisaziun per organisar tals inscunters», ha manià Cyrill Meuwly. Ils uffants s’han tratgnüts a Gurlaina Al principi da l’inscunter da sonda passada han ils «Pios» organisà divers gös culs uffants chi sun stats fich activs e s’han lura dischlochats davent da la plazza da scoula vi’n Gurlaina pro la plazza da giovar. Là sun els gnüts orientats davart il program dal davomezdi e s’han tratgnüts cun gös e cun blera buna glüna culs gös preparats. Sco cha’l president ha dit, füssan els fich cuntaints, scha’l nomer da partecipants als inscunters pudess gnir augmantà. La lavur per organisar ils inscunters saja insè la listessa, eir schi füssan da la partida daplüs uffants. Partecipar as poja cun simplamaing gnir als inscunters obain cun s’annunzchar sur la pagina d’internet da la secziun. Detagls da la secziun dals Battasendas Capricorn Engiadina Bassa: https://bceb.ch. Il president dals Battasendas Capricorn es Cyrill Meuwly. Ün davomezdi cun gös e trategnimaint – üna vainchina d’uffants es statta da la partida in sonda passada al di d’insaj a Gurlaina e sün plazza da scoula. Ün davomezdi cun gös e trategnimaint – üna vainchina d’uffants es statta da la partida in sonda passada al di d’insaj a Gurlaina e sün plazza da scoula. Ün davomezdi cun gös e trategnimaint – üna vainchina d’uffants es statta da la partida in sonda passada al di d’insaj a Gurlaina e sün plazza da scoula.

Sco cha’l cumün da Scuol ha annunzià in marz 2024, ha il Güdisch administrativ grischun refüsa il recuors in connex cul proget fotovoltaic Scuol Solar. Implü nu vain quel neir na trat inavant pro la prosma instanza. Ils respunsabels dal proget fotovoltaic in Engiadina Bassa sun vi da l’optimar e finalisar il proget e speran da surgnir il permiss da fabrica dürant quista stà. Davo cha Scuol Solar vaiva inoltrà la dumonda da fabrica in november 2023, esa gnü magara quiet intuorn il proget fotovoltaic a l’ur dal territori da skis Motta Naluns. Principi da marz 2024 ha la suprastanza da Scuol lura comunichà cha’l Güdisch administrativ dal chantun Grischun haja refüsà cun sentenza dals 12 december 2023 il recuors cunter la radunanza cumünala a reguard l’implant fotovoltaic. Quist recuors d’eira gnü inoltrà in settember 2023 d’üna squadra da ses persunas, chi vaiva critichà l’andamaint dürant la radunanza da predeliberaziun la fin d’avuost 2023. Tanter oter vessan ils recurrents gugent giavüschà da pudair far ponderaziuns avant co stuvair decider be a l’improvista davart d’ün contrat dad uschè üna gronda importanza.«A la fin nun ha il recuors gnü success davant güdisch ed ils recurrents nun til tiran neir na inavant pro la prosma instanza. Quai ans ha natüralmaing fat plaschair», disch Chasper Alexander Felix, parsura da la società simpla Scuol Solar. Insembel culs partenaris es el pel mumaint vi da l’optimar il proget definitiv, chi vess d’avair ün di üna prestaziun da 34 MWp, cun üna producziun da var 48 uras gigawatt l’on sün üna surfatscha da bundant 57 hectaras. Respuonder a diversas posiziuns «Fin uossa vaina surgnü las prümas posiziuns dals uffizi pertocs e da societats d’ambiaints a reguard la dumonda da fabrica. Pel mumaint eschna vi dal respuonder a las remarchas ed als giavüschs», declera Chasper Alexander Felix. El agiundscha chi haja dat inscunters culs acturs invouts per pudair concretisar las respostas a lur commentars – ed uschè evitar ün «pingpong da respostas vi e nan massa lönch». Scuol Solar fa quint d’inoltrar tuot la documainta e las respostas al principi da mai 2024. Quist process haja a la fin eir trat in lunga l’andamaint in connex culla dumonda da fabrica. Insè d’eira nempe previs da surgnir quella per quista prümavaira. Intant fa Scuol Solar quint cha la decisiun sarà sün maisa quista stà – obain in gün avant las vacanzas da la regenza, o lura dürant l’avuost. Dumondas da rendabilità Parallel es Scuol Solar eir vi dad optimar il proget a reguard las rendabilità. Lapro as tratta impustüt dad optimaziuns relevantas tecnicas, logisticas, constructivas e d’extensiun cul böt da sbassar il cuost d’investiziun specific per MWp. Tenor il parsura as esa tanter oter eir amo vi da l’approfundir ils sclerimaints dal möd da finanziaziun. «Lapro toccan eir sclerimaints davart la vendita da la forza e quai impustüt per che predsch. Sün basa da quels resultats as po a la fin far la decisiun schi’s voul realisar il proget o brich», disch Chasper Alexander Felix ed agiundscha: «Ma co prüm vaina da surgnir il permiss da fabrica.» La dumonda da fabrica, chi’d es gnüda inoltrada in november 2024, vain pel mumaint evaluada dals uffizis pertocs. Il proget fotovoltaic Scuol Solar fa quint da survgnir il permiss da fabrica dürant la stà 2024.

La radunanza da presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair propuona duos duonnas e duos homens pel cussagl d’Interreg da la Terra Raetica. Illa sezzüda da prümavaira han las presidentas e presidents da la regiun Engiadina Bassa e Val Müstair (EBVM) decis da s’ingaschar pella politica d’uffants e giuvenils da la regiun. «Cun ün concept correspundent voul la regiun procurar a lunga vista cha l’EBVM resta attractiva pella generaziun giuvna e pellas famiglias giuvnas», scriva la regiun in sia comunicaziun da medias. La conferenza dals presidents ha implü decis da cuntinuar da principi cul sustegn finanzial pel Parc Naziunal Svizzer (PNS). Las cunvegnas da prestaziun correspundentas ston però amo gnir deliberadas dals cumüns. Pel cussagl d’Interreg da la Terra Raetica propuona la conferenza dals presidents a Gabriella Binkert Becchetti sco delegada da la conferenza dals presidents, a Bernhard Aeschbacher, co-directur da la TESSVM sco delegà da l’instituziun publica (nouv), ad Angelika Abderhalden sco rapreschantanta da las instituziuns privatas (nouv) ed a Frank Aurélie sco rapreschantant da commerzi e mansteranza (nouv). (cdm/fmr)

La Musica Concordia Ardez ha preschantà in dumengia avantmezdi ün concert divertaivel. Quai es stat il prüm concert da prümavaira suot la bachetta dal nouv dirigent Reto Mayer. La Musica Concordia Ardez ha invidà in dumengia avantmezdi ad üna matinada musicala cun ün giantar da cumpagnia. La musica dad Ardez s’ha preschantada a quist concert la prüma jada cul nouv dirigent Reto Mayer. Davo esser stat passa duos decennis dirigent da la Società da musica Scuol e da la Musica da Giuvenils Engiadina Bassa, vaiva’l vairamaing fini il chapitel sco dirigent. El s’ha però laschà persvader, ha tut la bachetta our da s-chaffa ed ha surtut l’utuon passà la nouva sfida ad Ardez. In dumengia a bunura ha’l preschantà cun sias musicantas e seis musicants ün püschel musical da prümavaira chi ha plaschü a las audituras ed als audituors. Ün instrumaint nun es plü Culla marcha «Arc en ciel» e la chanzun dals mãoris «Hine E Hine» han las musicantas ed ils musicants inchantà il public. Cha la chanzun «Hine E Hine» es vairamaing üna melodia da buna not e da cumgià vala eir per la Musica Concordia Ardez. Illa musica manca nempe üna vusch, ün instrumaint nu tuna plü. Avant duos eivnas han las musicantas ed ils musicants accumpagnà ün commember fidel ed onuraivel sün seis ultim viadi. Chasper Stupan ha fat musica tuot sia vita. Davo la recruta pro la musica militara s’ha el ingaschà musicalmaing ed organisatoricamaing in differtas plaivs pella Musica Concordia Ardez. El es eir stat blers ons illa suprastanza da la Musica da giuvenils Engiadina Bassa. L’on passà es el gnü onurà sco veteran CISM per 60 ons far musica. Fingià segnà da la malatia maglina ha Chasper Stupan tut part eir quist on da musica amo a las prümas prouvas cun sia clarinetta da bass, daspö duos eivnas nu tuna seis instrumaint plü. Il concert da prümavaira da la Musica Concordia Ardez es stat l’ultim salüd al musicant paschiunà. Matinada divertaivla La chanzun «Hine E Hine» ed il toc in trais parts «A Medieval Suite» preschantarà la Musica Concordia Ardez eir in occasiun da la Festa da musica chantunala al principi da gün illa concurrenza libra a Clostra. Cun paschiun pella musica (Creator of Passion), Blue Bajou e la Weinkeller Polka han fini las musicantas ed ils musicants la prüma part da la matinada musicala ad Ardez. Eir la seguonda part dal concert ha pisserà per bun trategnimaint cun differents tocs cuntschaints da la band Smokie e dad Udo Jürgens e cun melodias solisticas sco «My Dream» ed il «Clarinet Rag» han las musicantas ed ils musicants surgni grond applaus. Eir scha vers la fin dal concert mancaiva minchatant ün pa la concentraziun, han ils preschaints passantà üna matinada musicala fich divertaivla. Eir il nouv dirigent s’ha integrà bain i’l ravuogl da la musica e la musica dad Ardez s’ha preschantada in concordia. La Musica Concordia Ardez cun lur nouv dirigent Reto Mayer in occasiun dal concert annual in dumengia avantmezdi ad Ardez. Concert annual cun ün nouv dirigent La Musica Concordia Ardez ha invidà in dumengia avantmezdi al concert da prümavaira in fuorma d’üna matinada musicala. Quai es stat il prüm concert annual suot la bachetta dal nouv dirigent Reto Mayer. El ha dirigi blers ons la Società da musica Scuol e la Musica da Giuvenils Engiadina Bassa. El ha tut l’utuon passà la bachetta our da s-chaffa ed ha surtut la nouva sfida ad Ardez. Il concert ad Ardez nun es però stat be suot l’insaina dal bivgnaint dal nouv dirigent, dimpersè eir dal cumgià d’ün commember onurà chi ha pers d’incuort il cumbat cunter üna malatia maglina. Seis instrumaint nu tuna plü. Tanter oter ha la Musica Concordia Ardez eir preschantà ils tocs cha la musica sunarà in occasiun da la Festa da musica chantunala a Clostra illa concurrenza libra. (pl/nba)

Furtüna ha’l gnü da prüma davent. Sia infanzia ha’l passantà sper il paradis. Adonta d’üna educaziun severa, ha’l pudü giodair ün ambiaint familiar cun paca dispitta. Il minchadi gniva accumpagnà da savur da stalla, rumur dal bügl, vuschs da bes-chas chasanas e canera bainvugliainta d’urdegns. Tant la plazza sco la via d’eiran seis lös da giovar; vaschinas e vaschins d’eiran cordials e serviziaivels. A chasa daiva per furtüna cudeschs avuonda. E quants bels mumaints ch’el ha passantà dürant las posas sülla plazza da scoula. Perfin in stanza da scoula s’ha’l senti bain. Lura es gnüda la perioda buollada da l’amicizcha tanter puobs. Cun far sport, ch’el perseguitaiva cun paschiun, ha’l fat l’experienza positiva dad esser bainvis adonta da seis gronds deficits sün quist chomp. Pu­stüt ils trenamaints e matschs da ballapè e hockey sül glatsch sun stats evenimaints inschmanchabels. Far la scoula media nun es stat ün chasti, anzi, là as sentiva’l plü bain co la saira illas bars. La solidarità d’eira palpabla. Quant bella chi d’eira la vita, quantas risattas. Davo quist temp chi til vaiva fat bain, es gnüda üna fasa plü difficila. Üna tscherta suldüm til ha assagli. Tant illa vita professiunala sco illa vita privata ha’l pati. El vaiva fadia da chattar la storta. Id ha vuglü üna bunura d’utuon – i vaiva güsta naivü frais-ch e’l tschêl d’eira sco’n spejel – per til trar our da quist stadi da letargia. El ha chattà seis lö e sia patria. Implü ha’l fat la scuverta müravgliusa da l’amur. L’inscunter decisiv til ha salvà. Davo avair chattà sia cumpogna da vita ha’l passantà blers mumaints da furtüna. I sun nats lur uffants e la vita ha tschüf ün sen profuond. Da pudair accumpagnar lur svilup til ha dat, sper sia vocaziun, gronda satisfacziun eir scha la sfida da l’educaziun nun es statta simpla. Ma il sustegn vicendaivel ha güdà a surmuntar mumaints difficils. Quista vita chi paraiva dad ir seis trot ligermaing ha subi ün müdamaint dandet. Ün accidaint til ha muossà in evidenza quant fragila cha la vita es e ch’ella po depender dals meidis. Per furtüna til han buns anguels salvà üna seguonda jada. El nun ha be pudü cuntinuar a lavurar in sia vocaziun dimpersè eir s’ingaschar per differentas caricas publicas. Las chargias portaiva’l cun pazienza e d’eira fich recugnuschaint cha sia megldra part til daiva il tegn necessari. Cun passa 50 ha’l pudü far nouvas experienzas professiunalas. Quistas til han preservà da dvantar inchün chi sa ­tuot e chi spetta be il mumaint da retrar la pensiun. Dürant la prüma mità dal settavel decenni ha’l pudü «cleger ils früts da l’experienza», intant cha la se­guonda mità til ha dat l’occasiun da «far quai ch’el laiva». El ha giodü la vita insembel cun sia duonna. Grond plaschair ha’l dals seis, pustüt dals abiadis. Uschè sun passats settanta ons d’üna vita chi’s pudess güdichar pac spectaculara, forsa perfin lungurusa. Mo per el è’la statta, ed es amo adüna, grondiusa. El ha gnü üna furtünatscha, spera d’avair inavant üna sandà da fier, as dumonda però minchatant, perche ch’el saja stat e saja amo adüna privilegià. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia Rumantscha. Ed el ha pudì festivar durant l’avrigl 2024 ses anniversari da 70 onns. Mario Pult

La regenza conceda üna contribuziun chantunala dad 1,89 milliuns francs per l’access cun bindel ultralarg illa regiun Engiadina Bassa/Val Müstair sün basa da l’infrastructura da fibra da vaider. Quai comunichescha la regenza in gövgia, ils 11 avrigl 2024. Chi saja i’ls cumüns da Scuol, Valsot e Zernez fingià previsa la collavuraziun cun l’intrapraisa da provedimaint d’energia «Energia Engiadina». Pels cumüns da Samignun e Val Müstair esa tenor la regenza amo da concretisar inavant l’access planisà. Ch’ün provedimaint da las regiuns cun colliaziuns d’internet aint il sectur dal bindel ultralarg saja important per promouver inavant la transfuormaziun digitala in Grischun. Tenor üna comunicaziun da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair da gövgia, ils 11 avrigl 2024 as tratta pro’ls 1,89 milliuns francs da tuot l’import chi d’eira gnü dumandà a la regenza. Totalmaing sajan büdschetats 3,99 milliuns francs per l’access cun bindel ultralarg illa regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. (cdm/fmr) L’Engiadina Bassa vain sustgnüda da la regenza cun 1,89 milliuns francs per l’access cun bindel ultralarg chi pussibiltescha ün internet plü svelt.

La «Scoula Rudolf Steiner Scuol» es daspö 24 ons üna alternativa giavüschada a la scoula populara publica. Brich üna concurrenza, ma üna sporta implü illa regiun dal Pisoc fin in Engiadin’Ota ed i’l Partens. Per famiglias chi vöglian pussibiltar a lur uffants ün oter gener da pedagogia. Pel mumaint instruischan a Scuol illa Scoula Rudolf Steiner duos magistras da classa e plüssas persunas cun pensum pitschen a dudesch scolaras e scolars da la prüma a l’ottavla classa. E quai in basa a la pedagogia da Rudolf Steiner. In üna atmosfera familiara esa bain pussibel dad imprender in möd individual, seguond il svilup da l’uffant, sainza sforzs da prestaziun. In quista scoula vegna lavurà in epocas, per cha’ls uffants e giuvenils as possan dedichar plainamaing ad ün tema. Quai voul dir: Per trais fin quatter eivnas s’occupan els dürant las prümas duos lecziuns la daman dad üna tematica. Tant chi pon evenimentar quella cun observar, dudir, perscrutar e fuormar svess, in möd creativ. Lura scrivan els lur rapports in ün quadern d’epoca. Per quel motiv as tschercha invan cudeschs da scoula in lur tas-chas. Las uras d’exercizi chi seguan i’l urari sun dedichadas a roms chi dumondan exercizi cuntinuant sco quint e tudais-ch. Linguas estras as chüra davent da la prüma classa, in möd adequat. Activitads manualas ed artisticas Üna part equivalenta a las uras da scoula sun las activitats manualas ed artisticas dürant ils davomezdis. Cun pitturar, cuschinar, lavur cun textilias e cun lain, euritimia e cultivaziun da l’üert nun imprendan scolaras e scolars be roba fundamentala per la vita. Activmaing pona esser creativas e creativs in möd individual. Aristoteles ha dit in merit: «Quai chi s’ha dad imprender, per savair far, quai s’imprenda cun far.» Ün’otra part importanta da quista scoula es il movimaint. Eir per recumpensar il sezzer chi düra suvent lönch. Pustüt in quist temp, i’l qual il muond digital cundiziunescha in seis möd a blers uffants e giuvenils. Qua spordscha ün program da turas da stà e d’inviern il movimaint vuglü. Cun ir in gita in muntogna, rampignar i’l liber e far turas da skis, pon ils giuvens giodair las bellezzas e la qualità dal muond muntagnard da tuot la val. Lapro fan els experienzas importantas illa vita sociala: Surtour respunsabiltà pel prossem, gnir ad avair fiduzcha illa cumünanza. E güdar pro a favur da tuots. Ils sens vegnan güzzats e dvaintan attents. Eir a lur magistra o lur magister vegnan ils giuvenils a cugnuoscher our dad ün’otra perspectiva. Quai promouva üna buna relaziun. Quai chi’d es positiv per l’instrucziun. Pro la vita da scoula tocca chürar e festagiar festas tradiziunalas i’l cuors da l’on ed occurrenzas cun aignas producziuns a la fin dal quartal. Cun quai cha scoulas da Steiner in Svizra nun han in general il dret da contribuziuns chantunalas e chi survegnan eir apaina sustegn illa regiun, sun ellas dependentas da contribuziuns da las famiglias, da donaziuns e dad ir otras vias per gnir a finanzas. Eir marchats toccan pro. Stabilimaint in fabrica Avant ün on ha organisà la scoula üna festa publica cun ün bel program in occasiun d’avair pudü surtour la «Chasa Denoth» in Sotchà in dret da fabrica. Uschè ha la cumünanza da scoula vuglü dir grazcha fich a tuot ils donatuors ed agüdonts chi’d han insomma pussibiltà quai. Id es gnü implantà ün bös-ch, i daiva buntats per mangiar e baiver, ün pajaz ha tratgnü la cumpagnia e’ls scolars eir cun lur producziuns. I’s ha pudü assister ad ün gö da Chasperets ed ad ün concert cun Roland Vögtli e Stephen Palmer. Da stà ha cumanzà la prüma etappa da fabrica. Daspö quella jada vaja inavant, pass per pass. Mansterans indigens, genituors e scolars d’üna jada güdan bain pro. E, sco chi’s sa – in üna chasa plü veglia – daja quista e tschella surpraisa. A quai s’ha la cumünanza da scoula adüsada. Eir al fat cha üna foura aint il fuond in üna stanza da scoula dumonda dad esser adüna cuvernada cun üna platta. Cha las s-chalas in scoula sun – cur chi plouva – svelt malnettas e chi guardan bavroulas vödas our da las paraids. Quai as piglia cun calma ed umur. Pels uffants esa interessant dad observar las lavuors da fabrica. Il böt es dad obtgnair üna bella abitaziun da dar a fit sül prüm plan. Per la scoula es previs in avegnir il plan terrain, intuorn la bella plazza da posa. Fin chi’d es realisà tuot, vegnan las garaschas ed ulteriurs locals dats a fit. Id es pussibel da visitar quels, sün annunzcha. A tuot chi chi’d ha güdà fin uossa pro quista restructuraziun, saja quai cun as partecipar a la lavur o cun donaziuns ingrazcha la cumünanza da scoula in quist lö da cour. Scoula Rudolf Steiner Scuol Avant ün on ha organisà la scoula üna festa publica. Id es gnü implantà ün bös-ch, i daiva buntats per mangiar e baiver, ün pajaz ha tratgnü la cumpagnia e’ls scolars eir cun lur producziuns.

In venderdi haja dat sülla via dal Pass dal Fuorn in vicinanza da Zernez üna collisiun dad ün töf cun ün auto. Il motociclist chi d’eira ferm feri es gnü svolà i’l ospidal. Il Talian da 40 ons d’eira a las 18.00 in viadi cun seis töf giò dal Pass dal Fuorn in direcziun da Zernez. Incunter ad el gniva ün Svizzer da 49 ons cun seis auto e duos passagers. Illa storta vers schnestra davant la gallaria Lavinar dal Müt ha collidà il motociclist chi d‘eira sül fos vial culla vart schnestra da l’auto. Insembel cun seis töf es el, sco cha la pulizia chantunala ha comunichà, sglischà fin illa gallaria. Terzas persunas han prestà al ferm feri prüm agüd. Ün team da l’ambulanza Zernez sco eir üna crew da la Rega han lura surtut quist prüm agüd. L’hom es gnü svolà i’l ospidal chantunal a Cuoira. Ils duos veiculs totalmaing demolits sun gnüts transportats davent. La Pulizia chantunala dal Grischun eruischa uossa ils motivs da l’accidaint. (cdm/fmr) Pro la gallaria Lavinar dal Müt sur Zernez es gnü feri ün motociclist fermamaing.

A la radunanza generala da la Grotta da cultura Sent han ils preschaints approvà il quint 2023 ed il preventiv 2024. Implü han els tut cumgià da Cilgia e da Klaus Haas e bivgnantà a Seraina Guler aint il ravuogl da la gruppa da lavur da la società. La Grotta da cultura Sent es üna società chi exista daspö il 2006 e chi vain sustgnüda dals commembers cun üna contribuziun annuala e dal cumün da Scuol. Üna gruppa da lavur es respunsabla pels arrandschamaints culturals sco exposiziuns d’art, concerts, prelecziuns, teater ed oter plü (guarda box). Ella collavura culla scoula e cun differentas societats organisond eir rapreschantaziuns per uffants ed arrandschamaints per indigens e giasts. Exposiziuns, concerts, teaters In venderdi saira ha gnü lö la radunanza generala chi d’eira bain occupada e chi ha trattà las tractandas bannidas. La radunanza es gnüda manada in lingua rumantscha cun cuortas spiegaziuns in tudais-ch. Davo il salüd da Gisep Stricker ha Nicola Deichmann surdat il pled a Gianna Bettina Gritti chi ha prelet il protocol dal 2023. «No vain organisà l’on passà quatter exposiziuns, quatter concerts, duos teaters, trais prelecziuns cun musica ed ün proget architectonic.» Nicola Deichmann ha declerà las tractandas ed orientà als preschaints insembel cun Anna Briner davart las activitats pel 2024 e dit chi’s prevezza ün program congualabel cun l’on passà. El ha eir manzunà il bus da cultura chi maina a chasa la glieud davo las occurrenzas illas fracziuns: «Quel ha gnü grond success.» Madlaina Franziscus ha preschantà il quint annual chi serra cun ün s-chavd da 4400 francs. Il preventiv pel 2024 prevezza ün s-chavd da raduond 5000 francs. Il chapital agen da la Grotta importa 31 500 francs. Quint e preventiv sun gnüts approvats cun applaus. Cumgià e bivgnaint Vers la fin da la radunanza han ils preschaints tut cumgià da Cilgia Haas e da Klaus Haas chi bandunan la gruppa da lavur per motivs da sandà. Els sun stats da la partida daspö il principi ed han adüna darcheu pudü güdar cun lur lavur predschada. Els han pudü tour in consegn ün pitschen regal. Nouv illa gruppa da lavur fa part Seraina Guler chi s’ha declerada pronta da collavurar. Davo la radunanza sun ils preschaints stats invidats ad ün aperitiv chi ha eir sport la pussibiltà da barattar ils danövs e da far conversaziun. La Grotta da cultura da Sent inrichischa la cultura ed es sper ils concerts illa baselgia a Sent da la Società d’Ütil public indispensabla na be per Sent, ma eir per tuot la regiun. La Grotta da cultura a Schigliana Sent. Klaus Haas, Seraina Guler e Cilgia Haas davo la radunanza generala.

«Hast pakettà las cullas da Lindor per Gabriela?» – «Schi, i sun aint illa buscha», respuonda meis hom. El tillas ha surgni per seis anniversari. Ma uossa ha’l decis da nu mangiar per üna pezza plü vivondas zücheradas. Perquai tillas voul el dar inavant a Gabriela, sia figlioula, cha nus inscuntrain hoz a Berna. A Winterthur es il tren fingià bod plain, ma las plazzas sper nus sun amo adüna libras. Nus mettain nossas buschas darcheu sün quellas plazzas. A l’eroport da Turich aintra üna pruna passagers e passageras aint il tren. Davent cullas buschas! Ün hom ed üna duonna cun ögls sco mandels vegnan plü daspera ed as ferman sper nus. «Are theses seats free?», dumonda l’hom. Nus dain dal cheu: «Yes, of course!» I’m paran fich giuvens, tuots duos. Dingionder vegnan els? Quant lönch suna fingià viagiats? Suna stanguels? Ed ingio vana? La duonna prouva subit da chargiar il telefonin. Sainza success. La spina da contact estra nu va illa büschla da la Viafier federala. Eu tilla offr meis cabel da chargiar. Quai funcziuna! Ella fa üna reverenza cul cheu e surria. Natüralmaing ha l’hom il listess problem e meis hom til dà seis cabel da chargiar. Id es üna vaira salata da cabels! Nus riain tuots insembel. Lura cumainza l’hom a quintar. «We are on our honeymoon.» El es fich superbi da quist fat. Il pêrin ha maridà avant main co 23 uras in Corea dal Süd. Davo las nozzas, üna ceremonia ed üna pitschna festa cun famiglia ed amis, sun els partits vers l’eroport da Seoul, els sun svolats a Turich cun ün stop a Helsinki in Finlanda. Schi, ch’els sajan ün pa stanguels, ma principalmaing plain aspettativas. Els surrian dal plaschair. Il prüm vöglna ir ad Interlaken ed Iseltwald al Lai da Brienz, lura cuntinueschna in direcziun da Paris. Be tschinch dis hana temp per lur viadi da nozzas! Meis hom ha intant drivi sia buscha. El fua laint lönchezzas. Finalmaing tira’l oura il s-charnütsch cullas cullas da Lindor e tillas tendscha vers il nouv pêr. «A little wedding gift from Switzerland», disch el. Darcheu fan tuots duos üna reverenza cul cheu. «Thank you!» Eir la duonna chi nu discuorra inglais, disch: «Thank you very much!» – Darcheu riaina insembel. Lura am dumonda l’hom: «What do you think, how old is my wife?» Eu nu ris-ch bod na da dir ch’eu pens ch’ella haja apaina vainch ons. «22 ons… il plü da tuot…» – Fich svelt fa la duonna darcheu üna reverenza dal cheu. «Thank you! Thank you! Thank you!» disch’la. E l’hom spieghescha: «You have just given her the best wedding present ever. You’ve made her ten years younger than she really is.» – Tuots quatters rian da cour. Uossa tschercha l’hom alch in sia tas-cha. El fua e fua. Lura tira’l oura duos pakettins cun tuortinas da tschiculatta da la Corea dal Süd e tils dà a meis hom ed a mai. Uossa tocca a nus da far üna reverenza cul cheu ed a dir: «Thank you very much.» Nus fain ün selfie, il pêrin da 23 uras ed il pêr da 39 ons. Berna. «Schi, i’s sto schmachar il buttun aint il tren in Svizra per cha la porta as driva ... A revair!» – «Goodbye!» – «Buna furtüna!» – «Take care!» PS: Per la figlioula Gabriela vaina cumprà bovins da tschiculatta a la staziun principala da Berna… Ella d’eira fich cuntainta cun quel regalin, ma amo daplü cull’istorgia chi’s zoppaiva davovart. Heidi Elmiger-Bänziger viva ad Appenzell. Ella è fascinada dal vallader ch’ella emprenda dapi trais onns. Grazia a l’encuraschament da sia magistra Alina Müller experimentescha ella gugent cun pitschnas istorgias en questa lingua. Heidi Elmiger

Quista fin d’eivna dà il Cor Proget seis concerts annuals ed invida a Scuol sco eir a Sta. Maria ad üna sairada musicala suot il motto quietezza. Daspö ingon vain il cor manà dal dirigent Marcel Heis da Sent, chi vaiva l’on passà surtut la bachetta dal fundatur e dirigent dal Cor Proget, Curdin Lansel. L’on passà ha il Cor Proget festagià seis 30avel anniversari. In quist occasiun ha il fundatur e dirigent, Curdin Lansel, dat giò la bachetta in mans plü giuvens. Precis uschè vegl sco il Cor Proget svess, es eir il nouv dirigent Marcel Heis (31), oriundamaing da Sent. Il cor masdà regiunal, chi s’unischa daspö il 1993 minch’on in ün’otra constellaziun per ün nouv proget, es ingon cumplettamaing suot la bachetta da la generaziun plü giuvna. L’on passà vaiva Marcel Heis ramassà las prümas experienzas sco dirigent, ma amo cun sustegn da seis antecessur. «La surdatta dal cor es tenor mai ida fich bain e blers chantaduors e chantaduras sun eir ingon darcheu da la partida. Quai m’ha natüralmaing fat grond plaschair», disch Marcel Heis. Daspö l’utuon 2023 as chattan ils var 30 partecipants dal Cor Proget 2024 mincha seguonda fin d’eivna a Zernez per ün di da prouva. In sonda passada es statta l’ultima da quellas – e tenor il dirigent es il Cor Proget 2024 pront pels duos concerts a Sta. Maria ed a Scuol quista fin d’eivna. Suot l’insaina da la quietezza Per sia premiera sco dirigent ha Marcel Heis vuglü realisar ün proget ün pa plü redimensiunà e plü pitschen: «L’on passà vaivna ün grond proget cun orchester, quist on chantaina tuot accapella. Ma in futur daraja eir darcheu roba plü gronda, quai variescha adüna ün pa.» El agiundscha chi detta però ingon pro ils concerts tanteraint ün intermezzo cun ün’improvisaziun da jazz dals duos musicists Simon Steiner e Valentin Bezzola. Pels duos concerts quista fin d’eivna ha il dirigent tschernü il motto quietezza ed i vegnan chantadas chanzuns rumantschas sco eir tudais-chas i’l stil da la romantica. Per quist motto s’ha Marcel Heis decis, causa chi’d es tenor el important da tscherchar minchatant la quietezza i’l minchadi dad hoz – ün minchadi hectic. El disch: «A mai paraiva chi s’affaiva eir bain cun nos program. E güst illa musica es la quietezza güst’uschè importanta sco la musica svessa, sainza il silenzi nun ha la musica ingüna structura.» «Üna via plütost speciala» Uschè chi nu s’ha fin uossa insè müdà bler a reguard il Cor Proget, o che manaja il nouv dirigent? «Insè na ed eu sun gnü acceptà fich bain dals partecipants. Che chi’d es però nouv es ch’eu n’ha ün sustegn, quasi üna vicedirigenta, nempe a Braida Janett. Ella surpiglia il fuormar la vusch, ella ha daplü experienza cun cors e quai güda tant a mai sco eir als chantaduors», uschè Marcel Heis. Eir sch’el nun ha amo uschè blera experienza cun cors, til accumpogna la musica fingià tuotta vita. Marcel Heis nun es nempe be dirigent dal Cor Proget, el lavura intant eir daspö ingon in üna chasa da musica a Schindellegi sco reparatur d’instrumaints. «Fin ch’eu sun però rivà a quist punct, n’haja insè tut üna via plütost speciala», disch Marcel Heis ed agiundscha: «Cumanzà vaiva tuot cun ün giarsunadi da bos-cher a Sent, ingio ch’eu sun eir creschi sü.» Davo quel giarsunadi e’l militar til haja trat our da la val per far la matura a la scoula media professiunala a Cuoira. Fingià daspö si’infanzia suna Marcel Heis la posauna e quista paschiun til ha lura a la fin manà a Lucerna a la Scoul’Ota da musica. «Là n’haja stübgià posauna e direcziun da musica instrumentala. Serrà giò il stüdi n’haja cul master da l’on 2022», s’algorda il dirigent. Daspö là abita el eir giò la Bassa, pel mumaint a Siebnen i’l chantun Schwyz. Üna gronda onur Uschè ha Marcel Heis da gnir per tuot las prouvas sü da la Bassa, ma quai fa el fich gugent, sco ch’el disch. Siond ch’el lavura bler, nun haja’l üna pruna temp per activitats – las prouvas intensivas dal Cor Proget dürant las sondas sajan però adüna ün bun temp per el. Imprender a cugnuoscher il Cor Proget ha Marcel Heis tras seis bazegner, chi ha chantà blers ons suot la bachetta da Curdin Lansel. Causa sia scolaziun da musica, ha Curdin Lansel a la fin eir dumandà ad el, sch’el vöglia surtour il cor. «Quai es stat üna gronda onur per mai. Bel es eir cha Curdin es restà i’l cor», disch Marcel Heis e tradischa güst’amo üna pitschna surpraisa: «Pels concerts da quist on daja eir üna premiera d’üna cumposiziun da Curdin Lansel cha nus chantain e ch’el ha miss a disposiziun al cor.» Ils concerts dal Cor Proget 2024 sun in sonda, ils 20 d’avrigl 2024, a las 20.00 illa baselgia San Geer a Scuol – ed in dumengia, ils 21 d’avrigl 2024, a las 17.00 illa baselgia refuormada a Sta. Maria. Marcel Heis (schn.) e Curdin Lansel dürant las prouvas pel Cor Proget da l’on passà. Pel Cor Proget 2024 ha Marcel Heis surtut la bachetta dal cor masdà regiunal. Quista fin d’eivna dà il Cor Proget seis duos concerts annuals, ün a Scuol ed ün a Sta. Maria.

A S-chanf daja fingià daspö 14 ons ün ed a Scuol vain concretisà ün proget per ün tal implant, nempe ün s-chodamaint a distanza. Eir il Cumün da Val Müstair s’occupa daspö quatter ons – insembel cun l’impressari indigen Fritz Bott – da la tematica. Intant esa cler chi dà ün tal s-chodamaint a distanza illa Val Müstair, ma causa damain interess, vain il proget plü pitschen sco oriundamaing previs. La ditta Salzgeber da S-chanf ha daspö l’on 2010 ün s-chodamaint da s-chalizzas a distanza. Cha’l implant es ün success, nu muossan be gronds cliaints sco il Lyceum Alpinum u il cumün da Zuoz, dimpersè eir cha Salzgeber es pel mumaint vi da fabrichar oura il s-chodamaint a distanza ed ad augmantar la capacità. Al principi da quist mais han eir differents partenaris a Scuol comunichà lur plans da vulair realisar ün s-chodamaint a distanza cun s-chalizzas. Illa Val Müstair es quista tematica fingià plü lönch sün maisa e daspö var quatter ons vain tscherchà il proget optimal. «Causa la topografia difficila tras la val düra tuot ün pa plü lönch. Implü nun esa pussibel da realisar ün grond implant per tuot la val causa la geografia e las distanzas tanter las fracziuns», disch Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. Ella agiundscha ch’eir l’interess da vart da la populaziun saja massa pitschen per ün implant grond. Damain interess Il Cumün da Val Müstair ha intant laschà far ün’analisa externa per tuot las fracziuns per evaluar las pussibiltats co tillas tachar vi d’ün s-chodamaint a distanza. Implü voul l’impressari indigen, Fritz Bott, fabrichar ün tal implant a Valchava. «Ma causa cha l’interess da vart da la populaziun es plü pitschen co amo al principi da la planisaziun, gnarà l’implant a Valchava redimensiunà», declera Gabriella Binkert Becchetti. Tenor ella vaivan al principi annunzchà var 20 persunas l’interess per tachar lur chasas vi dal implant da l’investur privat. Intant haja el amo pac daplü da la mità. «Il cumün deplorescha ferm cha’l sustegn nun es plü tant grond, siond chi’s faiva eir quint culla solidarità dals interessats», uschè la presidenta cumünala. Attach sur cunfin? Il Cumün da Val Müstair sustegna però plainamaing inavant il proget da Fritz Bott a Valchava. Ed a reguard las ulteriuras fracziuns sun intant eir resultats sün maisa: «L’evaluaziun pellas ulteriuras fracziuns ha muossà cha fess sen da tachar la fracziun da Müstair vi da las lingias da chalur talianas a Tuor, chi rivan fingià hoz fin pro il cunfin», declera la presidenta cumünala. Ella agiundscha chi’s stopcha uossa però sclerir culla vart taliana scha quai füss insomma pussibel. A Sta. Maria vain ingon rimplazzà ün pitschen s-chodamaint da s-chalizzas illa scoula primara. Quel starà in futur be a disposiziun a la scoula. Implü fabricha tenor la presidenta cumünala la famiglia Canclini immez il cumün da Sta. Maria ün s-chodamaint da s-chalizzas plü pitschen cun attachs, chi vess amo capacitats per ulteriurs interessents. Concurrenza causa pumpas da chalur A reguard la fracziun da Tschierv es il Cumün da Val Müstair pel mumaint landervia a sclerir schi’s pudess realisar üna lingia da chalur da la Center da Biosfera in direcziun da Tschierv cun divers attachs. I‘l center sto nempe gnir rimplazzà il s-chodamaint. L’interess a Tschierv es tenor Gabriella Binkert Becchetti avant man ed eir quel indriz füss Fritz Bot interessà da gestir. «Nossa gronda concurrenza sun però ​​​​​​​las pumpas da chalur subvenziunadas, perquai s’ha diminui l’interess pel s-chodamaint a distanza i’ls ultims ons. Ma uossa eschna al punct cha quist s-chodamaint a distanza vain.» Pel mumaint esa previs da cumanzar las lavuors da construcziun per l’implant a Valchava l’on chi vain. Illa Val Müstair vain realisà a partir da l’on chi vain ün s-chodamaint a distanza d’ün impressari indigen. Causa damain interess co previs, vain eir l'implant redimensiunà.

Tradüer es ün manster fich interessant, ma minchatant eir greiv, impustüt eir in rumantsch. Al rumantsch mancan blers pleds, pleds ch’ingün nun ha creà o inventà, perche chi bastaiva da circumscriver la chosa. O perche cha’l rumantsch nun es gnü dovrà in tschertas domenas o nu s’ha pudü modernisar, perche cha’l svilup es i massa svelt. Eu pens qua in prüma lingia a lingua tecnica. Chattar ün bun pled per «Erlebniswoche», «Tiefenbohrung» o «Steinschlossgewehr» nun es uschè simpel. O sch’inchün invainta ün tal pled, p.ex. «rudaischen» per «Zapfwelle», nun esa lönch na dit ch’el vegna inclet güsta subit (quai chi füss insè la funcziun d’ün pled) o dafatta dovrà i’l minchadi. Per furtüna nun sun quai be problems dal rumantsch. Quists problems ha mincha lingua in ün möd o l’oter, schabain chi sun sgüra plü pitschens illas linguas grondas, represchentadas bain i’l internet. E qua cumainza l’intelligenza artificiala. Sch’eu dumond a Google translate da tradüer üna frasa, p.ex. dal tudais-ch in spagnöl, funcziuna quai dret bain. Eu dun aint (in tudais-ch natüralmaing, Google nu sa rumantsch): «Eu nu chapisch quista frasa. Am pudessast tradüer ella per plaschair?», lura am respuonda Google: «No entiendo esta frase. ¿Puedes por favor traducirmelo?» – Eu dschess (sco na Spagnöl): na mal, schabain na propi correct: «la frase – traducirmelo». Ma dumandaina üna vouta a ChatGPT che ch’el sa: La dumonda es (darcheu in tudais-ch): «Tradüa’m in vallader: Ich habe meine Tasche verloren, in der ein iPhone war.» La versiun da ChatGPT es: «Jau hai perdu mia tschella cun in iPhone». Vallader? «Mia» ed «iPhone». Il rest es schon alch sco rumantsch cun excepziun dal «perdu». Quai es plüchöntsch frances co ladin. Ma il sen da la resposta sco tala es dalöntsch davent dad esser correct e chapibel. Mabain: ChatGPT es insè sincer, sch’eu til dumond, sch’el sapcha rumantsch. Sia resposta es: «Ja, ich kann Rätoromanisch verstehen und darauf antworten, aber meine Fähigkeiten in dieser Sprache sind begrenzt.» E sch’eu til lasch tradüer quai in vallader, am scriva’l: «Vadì, jau poss entender il rumantsch vallader e dar ina resposta, ma mes abilitads en questa lingua èn limitadas.» Inclegiantaivel, sainza dubi, ma na propi rumantsch. Forsa ün nouv rumantsch grischun? O alch esperanto? Chi saja sco chi esser vöglia: Eu sun surleivgià, perche cha l’intelligenza artificiala (almain quella da ChatGPT) nun es amo uschè gronda, ch’ella am pudess s-chatschar da mia plazza da traductur. Almain quia vain no Rumantschas e Rumantschs ün tschert avantag – grazia a nos muond ün pa antiquà o na adüna modern. Peider Andri Parli da Cuira è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli, columnist da la FMR

La Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM SA) ha lantschà la campagna da stà «Unser Takt – nos tact» pellas regiuns da vacanzas correspundentas. Cun quista campagna voul la TESSVM SA spordscher als giasts ün evenimaint da stà chi muossa l’atmosfera e la bellezza da la destinaziun in divers sens. I’l center da la stà dess star tenor üna comunicaziun a las medias da la TESSVM SA da gövgia passada ün viadi da scuverta musical. Cha quist’idea saja inspirada da la quietezza e da l’idil unic da la regiun da vacanzas. Tuottas e tuots sun invidats da partir la rumur prediletta da la regiun e da dvantar uschea üna part da quist viadi. Our da las rumurs predilettas farà il producent musical local Dillon Rune üna melodia singulara. (cdm/fmr) La campagna da stà da la regiun da vacanzas Engiadina Samignun Val Müstair tratta la quietezza e las rumurs da la regiun.

In gövgia d’eira ün di d’algrezcha per Sta. Maria, Susch, Silvaplauna, Segl e la Bergiaglia: La regenza ha nempe instradà las proceduras dal plan directiv per sviamaints e vias pertoccond quist lös. Pels progets – chi vegnan fingià discus divers decennis – es cun quist pass gnü ragiunt ün punct decisiv. La regenza ha defini chenüns progets chi vegnan perseguitats ed uossa es gnüda fuormada la basa cha’l chantun po expuoner progets concrets. «Il sviamaint es il pled da soluziun» – talas tablas per tudais-ch as rechattan daspö blers ons a las entradas da duos cumüns al pè d’ün pass, nempe a Susch sco eir a Sta. Maria. Quistas tablas, chi sun intant schmarschidas ün pa e perdan lur culur, sun perdüttas dal sömmi da quist cumüns da survgnir ün sviamaint da las vias strettas, chi mainan il trafic principal tras lur minzs. Davo decennis paran quists pleds be amo flosclas. Uschè sblach sco las tablas svess, uschè sblach paraivan eir ils sömmis da quists cumüns da surgnir ün bel di – e davo decennis da discussiuns e regress – üna pitschna spranza per ün sviamaint. Fin in gövgia passada, cur cha tuot ha darcheu survgni «ün pa daplü culur». Quel di ha nempe la regenza scrit in üna comunicaziun cha l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun (UCB) haja fat avanzar dürant ils ultims ons fermamaing la planisaziun dal sviamaint da Sta. Maria, dal sviamaint da Susch sco eir da la correcziun da la via tanter Silvaplauna e Plaun da Lej (guarda box). Intant sun quistas lavuors uschè avanzadas cha la regenza po incumbenzar l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori (UST) d’adattar il plan directiv per quists progets da vias. «Eu m’allegr cha nus pudain instradar las proceduras dal plan directiv per quists progets. I’s tratta d'ün pass important per las regiuns pertoccas», vain citada la cusgliera guvernativa Carmelia Maissen, scheffa dal Departamaint d’infrastructura, energia e mobilità, illa comunicaziun da la regenza. Punct decisiv – ma na l’ultim Ma che voul quai uossa dir concretamaing? Che significha quist pass? Uossa sun gnüdas evaluadas bleras variantas pels progets da las gruppas da lavur invoutas ed intant han ils actuors invouts da tuot ils progets favurisà la varianta. «Cun instradar ed adattar il plan directiv vain fuormada la basa per cha’l chantun possa expuoner ün proget da construcziun concret. Cun quista decisiun es propcha gnü ragiunt ün punct decisiv, ma na amo l’ultim», declera Reto Knuchel, indschegner chantunal pro l’UCB. El agiundscha cha sco prossem pass stopcha l’UST far ün’exposiziun publica. In seguit farà la regenza la dumonda a la Confederaziun per determinar la varianta favurisada i’l plan directiv chantunal. Tenor Reto Knuchel esa uossa l’important cha quista procedura d’exposiziun haja lö i’l rom da l’adattamaint dal plan directiv. Quella procedura dal plan directiv vess da dürar var ün on e mez fin duos ons, perquai cha la procedura sto apunta gnir approvada eir da la Confederaziun. «Chenün dals progets gronds chi vain la finala realisà sco prüm, quai nu’s poja amo dir i’l stadi actual da planisaziun. Ma in mincha cas gira uossa alch», uschè Reto Knuchel. Stumpel illa güsta direcziun La decisiun da la regenza ha pisserà per grond plaschair in gövgia bunura illa Val Müstair: «Quistas novitats sun grondiusas ed id ha dat ün grond stumpel illa dretta direcziun. Nus eschan fich cuntaints», disch Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. Ella agiundscha cha’l rebomb illa Val Müstair, ma impustüt a Sta. Maria, saja fich positiv e cha la glieud haja ün grond gust. A Sta. Maria s’esa nempe fingià daspö passa 40 ons in discussiun per ün sviamaint dal cumün, chi’d es tuot on pertoc dal trafic da transit tanter il Pass dal Fuorn e’l Tirol dal Süd – ed implü dürant la stà eir dal trafic sur il Pass da l’Umbrail. Per dis-chargiar il minz da Sta. Maria dal grond trafic staivan – davo ün grond stüdi da variantas – in schner 2023 duos variantas pussiblas i’l focus, nempe il «sviamaint süd» ed il «sviamaint nord». «Soluziun inacceptabla» Be güst ün mais plü tard in favrer 2023 sun la Cumischiun federala per la protecziun da la natüra e da la patria (CFNP) sco eir la Cumischiun federala dals monumaints istorics (CFMI) gnüdas ad üna conclusiun chi ha pisserà per cheus cotschens illa Val Müstair. Tenor las cumischiuns procuressan «tuottas duos variantas per gronds disturbis da l’ISOS (Inventari federal dals lös svizzers d'importanza naziunala degns da protecziun) sco eir da l’IVS (Inventari federal da las vias da comunicaziun istoricas).» Invezza d’ün sviamaint vaivan ellas racumandà da diriger il trafic inavant tras il cumün da Sta. Maria, ma cun agüd d’amplas da trafic – obain da construir ün lung tunnel. Ma ils duos portals dal tunnel vessan in lur proposta però da gnir construits dadour il purtret dal cumün. «Per nus d’eira quai üna decisiun inacceptabla, siond cha la populaziun patischa fermamaing da tuot il trafic. E dal sgür nu füss ün sistem d’amplas üna soluziun chi cuntantess – il trafic restess listess in cumün», uschè Gabriella Binkert Becchetti. Stüdi da variantas cumplementar L’Uffizi da construcziun bassa ha tut cugnuschentscha da las racumandaziuns da las cumischiuns federalas ed ha lura surdat l’incumbenza per ün stüdi da variantas cumplementar. Quel ha a la fin muossà, cha la varianta proponüda da las cumischiuns federalas – cun portals da tunnels na visibels i’l purtret da cumün – generess circa il medem nüz sco il «sviamaint nord», üna da las variantas chi d’eira gnüda proponüda oriundamaing. Ma la varianta chi resguardess ils interess da protecziun naziunals, nu pudess gnir güstifichada e realisada pervi dals cuosts chi füssan bler plü chars co ils cuosts da las variantas oriundas, uschè la conclusiun da la regenza. Sco cha la regenza scriva in sia comunicaziun da gövgia passada, ha ella perquai decis da perseguitar inavant la varianta oriunda, nempe il «sviamaint nord» (guardar illustraziun). Ils cuosts dal proget importan circa 47 milliuns francs. «Uossa esa bun cha la regenza s’ha decisa per üna varianta, uschè chi’s po uossa eir proseguir cun tuot la planisaziun», declera Gabriella Binkert Becchetti. 19 variantas sün maisa Eir la fracziun da Susch – chi’d es part dal cumün fusiunà da Zernez – dess surgnir ün sviamaint. Per reacziuns positivas ha quista novità pisserà eir pro’l president cumünal, Domenic Toutsch. El disch: «Flot chi’d es i svelt inavant daspö chi s’ha examinà tuot las variantas a partir da l’utuon 2022. Implü ans faja plaschair cha la regenza ha decis da trametter nos proget in examinaziun – e per quels da Susch esa üna sclerida.» Fingià daspö bundant 50 ons s’esa nempe in discussiuns per üna soluziun per calmar il trafic tras il cumün da Susch. Fingià i’ls ons 1990 as vaiva discus üna varianta ost ed üna varianta vest per ün sviamaint. L’anteriur cumün da Susch e’l chantun nu d’eiran però gnüts daperüna quella vouta chenüna varianta chi dess gnir realisada. Sco cha la regenza scriva, ha l’UCB fat avanzar fermamaing il stüdi da variantas per ün sviamaint da Susch. Da totalmaing 19 variantas sun gnüdas examinadas plü detagliadamaing ses da quellas. Siond ch’üna varianta ost füss da valütar plü critic in connex culla cuntrada e la natüra, voul la regenza perseguitar i’l plan directiv las duos variantas vest. «Quellas as disferenzcheschan be a reguard la lunghezza dal tunnel, chi sto amo gnir eruida i’l rom dal proget d’exposiziun chi vain fat davo la procedura dal plan directiv», disch Reto Knuchel. Ils cuosts dal proget a Susch sun büdschetats cun circa 80 milliuns francs. 310 milliuns francs per traget Silvaplauna-Plaun da Lej La via da Malögia es l’unica colliaziun stradala da l’Engiadin’Ota illa Bergiaglia ed üna colliaziun da trafic importanta da l’Italia sur Chiavenna in l’Engiadina. Il traget tanter l’access Segl Föglias e Plaun da Lej – cuort a avant Malögia – es expost tuot on a privels da la natüra. Uschè ha quist traget be güst stuvü gnir serrà per var nouv uras als 22 da marz 2024 causa üna bouda. Sco cha la regenza scriva illa comunicaziun da gövgia passada, s’haja introdüt singulas pitschnas masüras da protecziun, ma quellas nu pon apunta na impedir cha la via sto gnir serrada pro gronds privels. Tunnel da 2,7 kilometers Fingià l’on 2021 d’eira perquai avant man ün proget general cun üna varianta da tunnel per augmantar la sgürezza sün quist traget. Sün fundamaint da las posiziuns da cumischiuns sco eir da las organisaziuns da l’ambiaint, ha l’Uffizi da construcziun bassa reelavurà amo üna jada quista varianta e prolungà il tunnel in direcziun da Plaun da Lej. In tuot dess il tunnel avair üna lunghezza da var 2,7 kilometers. Eir quist proget vain uossa perseguità da la regenza e fa part da la procedura dal plan directiv. Privels plü acuts co trafic Pel Cumün da Bergiaglia, chi’d es il plü ferm pertoc da quista decisiun, han las novitats da gövgia passada pisserà per posiziuns positivas, ma na be: «In prüma lingia esa allegraivel cha quist proget va finalmaing inavant. Ma nos proget es ün da divers e nus vessan plaschair scha’l proget Silvaplauna-Plaun da Lej gniss priorisà dal chantun. Ma pel mumaint nun esa amo cler chenün da tuots chi vain realisà sco prüm», disch Fernando Giovanoli, sindaco dal Comune di Bregaglia invers la FMR. El accentuescha ch’el nu vöglia chi detta üna concurrenza tanter ils progets da vias chi vegnan uossa perseguitats da la regenza. Ma el es da l’avis cha’l tunnel tanter Segl e Plaun da Lej stopcha avair precedenza, causa motivs da sgürezza: «Intant cha’ls oters progets sun confruntats cun problems da trafic, esa pro nus ün problem da sgürezza e d’access al pajais», uschè il sindaco da Bregaglia. Schlargiar la via Sper il tunnel da 2, 7 km, chi vain perseguità inavant da la regenza, dess eir gnir sanà il traget tanter l’access Segl Föglias e la rundella Silvaplauna. Quel as rechatta in ün nosch stadi e la via nu correspuonda – cun üna largezza da tschinch fin ses meters – neir na plü a las pretaisas actualas da la sgürezza dal trafic. Perquai prevezza la regenza sün ün traget da var duos kilometers da schlargiar diversas stortas sco eir da realisar ün vial da velo in tuottas duos direcziuns. Ils cuosts per tuots duos progets importan circa 310 milliuns francs. (fmr/cam) Scleridas per Susch e Sta.Maria La regenza ha instradà las proceduras dal plan directiv pels sviamaints da Susch e Sta. Maria sco eir per la via Silvaplauna-Plaun da Lej. Uschè sun gnüdas definidas las variantas, chi vegnan perseguitadas sco eir la basa per progets concrets. Martin Camichel/FMR Il plaschair in gövgia a bunura – davart la decisiun da la regenza da vulair perseguitar progets concrets per sviamaints e vias – ha pisserà per reacziuns positivas pro’ls cumüns pertocs. «Quistas novitats sun grondiusas ed id ha dat ün grond stumpel illa dretta direcziun. Nus eschan fich cuntaints», disch Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. A Sta. Maria – chi spetta fingià passa 40 ons da survgnir ün sviamaint – ha la regenza nempe decis da perseguitar la «varianta nord» per ün sviamaint. Eir a Susch es gnüda priorisada üna varianta per ün sviamaint – sco eir ün proget cun tunnel per la via tanter Silvaplauna e Plaun da Lej. Per quists progets sun gnüdas evaluadas bleras variantas da las gruppas da lavur invoutas. Ed intant han ils actuors invouts da tuot ils progets favurisà la varianta per instradar ed adattar il plan directiv. Quella procedura dal plan directiv vess da dürar var ün on e mez fin duos ons, perquai cha la procedura sto apunta gnir approvada eir da la Confederaziun. La varianta «sviamaint vest» a Susch. Quista visualisaziun ­muossa l’opziun cul tunnel plü lung. La varianta «sviamaint vest» a Susch. Quista visualisaziun ­muossa l’opziun cul tunnel plü cuort. Il traget tanter Silvaplauna e Segl, chi vain sanà e schlargià sün üna distanza da var 2 kilometers. Per redüer il trafic i’l cumün da Sta. Maria voul la regenza perseguitar la varianta «sviamaint nord». Il tunnel da 2,7 km tanter Segl e Plaun da Lej, chi vain perseguità da la Regenza.

Daspö var ün on e mez es la dumonda da fabrica – per transfuormar l’Alp Sprella illa Val Mora in üna chamonna dal Club Alpin Svizzer – a Losanna davant il Tribunal federal. Il recuors da duos organisaziuns da l’ambiaint dumonda gronda pazienza pro’ls respunsabels da la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal CAS, chi’d es fingià daspö passa 14 ons in trattativas per realisar il proget. In october 2022 ha la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal Club Alpin Svizzer (CAS) pudü celebrar üna pitschna victoria: Il Güdisch administrativ dal chantun Grischun vaiva rinvià tuot ils puncts d’ün recuors d’organisaziuns d’ambiaint cunter la dumonda da fabrica per transfuormar l’Alp Sprella in üna chamonna da CAS. Quista alp illa Val Mora – üna val laterala da la Val Müstair ed üna da las ultimas vals intactas in Svizra – as rechatta in ün lö unic. Ella füss bainschi ün’attracziun ed ün inrichimaint da la spüerta dal CAS. Ma apunta quist lö unic vöglian las organisaziuns da l’ambiaint – nempe il WWF Grischun,la Pro Natura Grischun e la Fundaziun Protecziun da la Cuntrada Svizra – preservar uschè sco ch’el es. Ellas criticheschan tanter oter cha la val Mora saja fingià uossa massa ferm frequentada. Üna chamonna da CAS chaschuness gronds disturbis per la natüra intacta ed unica illa Val Mora. Uschè d’eira il plaschair da la victoria davant il Güdisch administrativ dal Chantun Grischun pro la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair be da cuorta dürada. La fin november 2022 vaivan il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun nempe trat inavant il recuors cunter la transfuormaziun da l’alp davant il Tribunal federal. «Id es stantus» «La dumonda da fabrica es datta aint e’l cumün ha eir dat il permiss. Ma ils muglins muglinan plan a Losanna e tuot la chosa es daspö ün on e mez pro il Tribunal federal. Displaschaivelmaing nu vaina ingünas nouvas», disch Heinz Gross, president da la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal Club Alpin Svizzer (CAS). El accentuescha – sün dumonda da la FMR – cha tuot ils invouts restan però inavant vi dal proget e speran sün üna decisiun per savair finalmaing co cha tuot va inavant. Dalunga ch’üna decisiun dal Tribunal federal es sün maisa – e scha quel vess dad esser positiv pel CAS – haja tenor Heinz Gross amo da gnir preparada in möd plü detaglià la planisaziun per realisar il proget. Ma eir a reguard la finanziaziun stöglian amo gnir scleridas las ultimas dumondas. «Uschè cha tuot es amo sün stand-by», disch Heinz Gross. Proget cumportabel pella Val Mora Il proget per la transfuormaziun da la Alp Sprella ha fingià stuvü gnir redimensiunà, reelavurà ed optimà plüssas voutas. Uschè vaiva la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal CAS inoltrà la prüma dumonda da fabrica da l’on 2010. A la fin as d’eira la secziun indigena dal CAS persvasa d’avair chattà ün proget chi’d es eir es eir fich bain cumportabel per la Val Mora. Quai d’eira eir gnü resguardà i’l concept da gestiun previs sco eir illa capacità da giasts per la nouva chamonna. Las investiziuns per la trasnfuormaziun sun büdeschttadas cun var 2, 5 milliuns francs. ​​​​​​​«Nus vain provà da resguardar tuot e da redimensiunar il proget, uschè ch’el funcziuna illa Val Mora. Uossa esa intant es ün pa stantus chi va uschè lönch», disch Heinz Gross. L'Alp Sprella as rechatta illa Val Mora, ün val laterala da la Val Müstair. Que's tratta d'ün dals ultims lös in Svizra cun üna natüra intacta. Our da l’Alp Sprella illa Val Mora dess dvantar üna chamonna dal CAS. La dumonda da fabrica es pel mumaint davant Tribunal federal a Losanna. Il model da l'Alp Sprella sco chamonna da CAS.

La Società Archiv Cultural EB ha il böt da salvar il savair cultural da l’Engiadina Bassa. Quel as rechatta a S-chadatsch tanter Strada e Martina. Venderdi passà ha gnü lö la radunanza generala chi ha gnü da decider davart las tractandas ordinarias. La Società Archiv Cultural Engiadina Bassa (ACEB) dombra 158 commembras e commembers e la suprastanza consista dal president e da quatter suprastants. Il president da l’ACEB, Jon Duri Tratschin ha pudü salüdar var 30 commembras e commembers in venderdi passà a S-chadatsch a la radunanza generala. In seis salüd ha el bivgnantà ils preschaints e suottamiss la glista da tractandas. Davo l’approvaziun dal protocol da la radunanza dal mai 2023 ha el preschantà il rapport annual: «L’ACEB dombra actualmaing 158 commembers, 49 famiglias ed 8 persunas giuridicas. Vi dal stabilimaint da l’ACEB vain no rimplazzà il s-chodamaint cun üna pumpa da chalur, sondas geometricas, vain renovà las tualettas ed il fond da la sala. In üna seguonda etappa 2024/25 vaina l’intenziun d’isolar las fatschadas e da montar fanestras nouvas.» Per archivar han ils collavuratuors prestà 810 uras da lavur, quai chi’d es ün pa damain da l’on passà. Sco ch’el ha infuormà vain fat adöver l’archiv da persunas cun interess persunals, persunas da professiun per la pressa e per publicaziuns ed exposiziuns. Quint e preventiv Il quint 2023 serra cun entradas da 37 000 francs e sortidas da 37 040 francs voul dir cun ün s-chavd da 40 francs. Pro las entradas dan impustüt in ögl las contribuziuns dal Chantun Grischun cun 10 000 francs, las contribuziuns dals cumüns 1200 francs, contribuziuns regiun EB 20 000 francs e las contribuziuns da commembranza 5700 francs. Pro las sortidas las pajas cun bundant 16 000 francs ed il fit d’chasa cun 10 000 frs. Davo il rapport da revisiun ha la radunanza approva il quint cun unanimità e dat dis-charg als respunsabels. Il preventiv 2024 prevezza üna perdita da 2500 francs ed es eir gnü fat bun sainza cuntravuschs. Davo la radunanza ha Jonpeider Strimer d’Ardez infuormà ils preschaints davart il cudesch ch’el ha scrit sur dal cumün d’Ardez. In quel vain trattada la preistorgia, chasas engiadinaisas, la via imperiala, üna survista da l’istorgia e cultura. Pro l’aperitiv han ils preschaints gnü la pussibiltà da barattar ils danövs. Istorgia da l’ACEB Davo cha singuls abitants interessats da la regiun han gnü scrit a la suprastanza da la Pro Engiadina Bassa (PEB) da tscherchar soluziuns per salvar, ramassar ed inventarisar documainta cul böt da salvar il savair cultural da l’EB, s’haja decis da fundar ün archiv regiunal. L’ACEB es gnü fundà als 8 d’avrigl dal 2010 sül Chastè da Tarasp. Il problem d’eira da chattar localitats adattadas per archivar la documainta. Davo lungas retscherchas per chattar üna soluziun a lunga vista, ha proponü il cumün da Tschlin la chasa da scoula veglia a S-chadatsch. Las localitats illas stanzas da scoula d’eiran adattadas per quist scopo, uschè cha la PEB ha decis da surtour la chasa proponüda cha’l cumün ha miss a disposiziun gratuitamaing. Uschè es gnüda fundada, sün giavüsch da la PEB üna società independenta e la PEB ha garanti ün sustegn finanzial. Domenic Scharplatz es lura stat il prüm president da l’ACEB ed ha surdat la carica dal 2016 a Jon Duri Tratschin. La Fundaziun ACEB es gnüda constituida dal 2019 ed i’ls ons 2020/21 sun gnüts ramassats ils mezs finanzials, chi han pussibiltà da cumprar in mai 2022 il stabilimaint e da realisar üna prüma etappa da sanaziun. Sün quai ha il cussagl da la fundaziun cuntinuà culla planisaziun d’üna seguonda etappa e da tscherchar ils mezs finanzials per quel böt. (fmr/bcs) Il president da l’ACEB, Jon Duri Tratschin. Var trenta commembers d’eiran preschaints a a S-chadatsch a la radunanza generala. Il stabilimaint da l’ACEB a S-chadatsch. S-chadatsch: Ardez preschaint a S-chadatsch L’Archiv cultural da l’Engiadina Bassa (ACEB) ha salvà in venderdi passà sia radunanza generala a S-chadatsch. Il president Jon Duri Tratschin ha pudü salüdar ad üna trentina da commembras e commembers. La radunanza ha approvà il quint 2023 e dat dis-charg als organs respunsabels. Eir il preventiv es gnü fat bun sainza cuntravuschs. In seis rapport ha il president orientà davart las activitats e constatà cha tuot saja in bun uorden. Davo la radunanza ha Jonpeider Strimer orientà davart seis cudesch chi descriva il cumün d’Ardez. (fmr/bcs)

L’archiv dad RTR es stat in gövgia passada in visita a Tschlin ed ha preschantà dürant la saira da barat fotografias, films e tuns chi documenteschan l’istorgia, la cultura e persunalitats da Valsot. Üna survista dals segns dal temp. Üna sala polivalenta a Tschlin bain occupada ha salüdà ad RTR cun lur sporta da l’archiv in viadi. Il moderatur Armon Schlegel ha bivgnantà la brajada: «Cordial bainvgnü a nossa sporta nouva dad RTR cun segns dal temp, vossas e nossas memorias. S-chazis e perlas our da noss archivs, istorgias, persunas our da vos cumün e da vossas fracziuns. Per cumanzar faina ün sigl ill’aua fraida cun ün dals documaints ils plü vegls cha no vain chattà chi datescha dal 1967.» Il film ha muossà ün accidaint a Strada pro üna punt devastada ingio cha duos autos sun rivats i’l En. L’accidaint ha chaschunà quella jada duos morts, ed il film ha muossa il salvamaint dal veiculs. Tanteraint ha eir il directur dad RTR, Nicolà Pernet, oriund da Sent salüdà ils preschaints: «Eu n'ha fich grond plaschair da das-chair esser hoz qua a Tschlin in occasiun da quista sairada da films ün pa plü vegls, chi’ns mainan inavo üna cuorta pezzina i’ls temps passats. Ün muond chi sdruaglia algordanzas da la regiun Engiadina Bassa e dà ün sguard inavo. Minchatant as staja be stut co cha bleras chosas sun amo in buna algordanza.» Trategnimaint e gös RTR ha lura muossà diversas sequenzas cuortas da trais differentas emischiuns da trais different decennis, dal 1974, 1984, 1994. Las testas finas, Piz a cup e Dai-dai-dai, culs moderatuors fich cuntschaints Ernst Denoth, René Spescha e Burtel M. Bezzola. Ed eir il Balcun tort chi ha gnü grond success es gnü manzunà manüdamaing. Tanteraint ha Flavio Huonder dad RTR declerà co chi’s po chargiar giò documaints chi’s ha per part vis dürant la saira; fotografias, films e bler oter plü da l’archiv dad RTR sülla pagina d’internet nossaistorgia.ch. Sco cha’l moderatur ha dit es quist archiv qua per dar ün sguard inavo, ed ün sguard inavo es eir bun per incleger il preschaint: «Schi’s fa quai schi’s poja eir ris-char da verer i’l avegnir e far prognosas.» Tanteraint haja adüna eir darcheu dat discuors, per exaimpel da Jachen Prevost cun Jon Duri Tratschin, president da l’Archiv Cultural d’Engiadina Bassa. El ha declerà co chi s’ha decis da fundar l’archiv e che böts chi s’ha: «Daspö cha l’archiv exista s’haja fat ün pa reclama, organisà sairadas d’infuormaziun cun referats e la pressa ha adüna darcheu rapportà davart noss intents», ha declerà Jon Duri Tratschin. RTR ha eir muossà fotografias veglias da la regiun Valsot chi han dat ün invista ils temps passats. Sguards inavo Ils preschaints han eir vis ün film davart la bacharia da chasa ingio cha’l bacher gniva a chasa per mazzar las bes-chas ed eir co cha quai gniva fat. Eir ils prodots da charn da la bacharia sun gnüts examinats e preschantats in quella sequenza da film. Jachen Prevost ha eir discurrü cun Jachen Erni, il president dal Center cultural Baselgia San Niclà. «Schi’s discuorra dad Erni da Tschlin schi es ün tema musica», cun quella frasa ha salüdà il moderatur a Jachen Erni. Quel ha quintà davart da la musica, ma impustüt eir da la baselgia San Niclà. El ha lura declerà l’istorgia chi va inavo fin pro la fabrica da la baselgia romana i’l 12avel tschientiner. «La via principala manaiva da Ramosch sur Raschvella a San Niclà, traversaiva l’En, e manaiva sur Chaflur vers Martina. Dal 1982 vaina miss in pè la fundaziun cul böt da refar e mantgnair la baselgia. «No vain ramassà munaida, adattà e renovà la baselgia in möd cha no pudain hoz preschantar arrandschamaints da tuot gener.» Quella saira a Tschlin sun gnüts preschantats eir amo oters temas e tanter oter eir ün skerz da nar d’avrigl fich dalettaivel. I nun es pussibel da manzunar tuot quai chi’s ha vis e dudi quella saira, ma sch’inchün ha vöglia schi po el gnir a savair daplü sülla pagina d’internet: nossaistorgia.ch.

L’archiv dad RTR es stat in gövgia passada in visita a Tschlin ed ha preschantà dürant la saira da barat fotografias, films e tuns chi documenteschan l’istorgia, la cultura e persunalitats da Valsot. Üna survista dals segns dal temp. Üna sala polivalenta a Tschlin bain occupada ha salüdà ad RTR cun lur sporta da l’archiv in viadi. Il moderatur Armon Schlegel ha bivgnantà la brajada: «Cordial bainvgnü a nossa sporta nouva dad RTR cun segns dal temp, vossas e nossas memorias. S-chazis e perlas our da noss archivs, istorgias, persunas our da vos cumün e da vossas fracziuns. Per cumanzar faina ün sigl ill’aua fraida cun ün dals documaints ils plü vegls cha no vain chattà chi datescha dal 1967.» Il film ha muossà ün accidaint a Strada pro üna punt devastada ingio cha duos autos sun rivats i’l En. L’accidaint ha chaschunà quella jada duos morts, ed il film ha muossa il salvamaint dal veiculs. Tanteraint ha eir il directur dad RTR, Nicolà Pernet, oriund da Sent salüdà ils preschaints: «Eu n'ha fich grond plaschair da das-chair esser hoz qua a Tschlin in occasiun da quista sairada da films ün pa plü vegls, chi’ns mainan inavo üna cuorta pezzina i’ls temps passats. Ün muond chi sdruaglia algordanzas da la regiun Engiadina Bassa e dà ün sguard inavo. Minchatant as staja be stut co cha bleras chosas sun amo in buna algordanza.» Trategnimaint e gös RTR ha lura muossà diversas sequenzas cuortas da trais differentas emischiuns da trais different decennis, dal 1974, 1984, 1994. Las testas finas, Piz a cup e Dai-dai-dai, culs moderatuors fich cuntschaints Ernst Denoth, René Spescha e Burtel M. Bezzola. Ed eir il Balcun tort chi ha gnü grond success es gnü manzunà manüdamaing. Tanteraint ha Flavio Huonder dad RTR declerà co chi’s po chargiar giò documaints chi’s ha per part vis dürant la saira; fotografias, films e bler oter plü da l’archiv dad RTR sülla pagina d’internet nossaistorgia.ch. Sco cha’l moderatur ha dit es quist archiv qua per dar ün sguard inavo, ed ün sguard inavo es eir bun per incleger il preschaint: «Schi’s fa quai schi’s poja eir ris-char da verer i’l avegnir e far prognosas.» Tanteraint haja adüna eir darcheu dat discuors, per exaimpel da Jachen Prevost cun Jon Duri Tratschin, president da l’Archiv Cultural d’Engiadina Bassa. El ha declerà co chi s’ha decis da fundar l’archiv e che böts chi s’ha: «Daspö cha l’archiv exista s’haja fat ün pa reclama, organisà sairadas d’infuormaziun cun referats e la pressa ha adüna darcheu rapportà davart noss intents», ha declerà Jon Duri Tratschin. RTR ha eir muossà fotografias veglias da la regiun Valsot chi han dat ün invista ils temps passats. Sguards inavo Ils preschaints han eir vis ün film davart la bacharia da chasa ingio cha’l bacher gniva a chasa per mazzar las bes-chas ed eir co cha quai gniva fat. Eir ils prodots da charn da la bacharia sun gnüts examinats e preschantats in quella sequenza da film. Jachen Prevost ha eir discurrü cun Jachen Erni, il president dal Center cultural Baselgia San Niclà. «Schi’s discuorra dad Erni da Tschlin schi es ün tema musica», cun quella frasa ha salüdà il moderatur a Jachen Erni. Quel ha quintà davart da la musica, ma impustüt eir da la baselgia San Niclà. El ha lura declerà l’istorgia chi va inavo fin pro la fabrica da la baselgia romana i’l 12avel tschientiner. «La via principala manaiva da Ramosch sur Raschvella a San Niclà, traversaiva l’En, e manaiva sur Chaflur vers Martina. Dal 1982 vaina miss in pè la fundaziun cul böt da refar e mantgnair la baselgia. «No vain ramassà munaida, adattà e renovà la baselgia in möd cha no pudain hoz preschantar arrandschamaints da tuot gener.» Quella saira a Tschlin sun gnüts preschantats eir amo oters temas e tanter oter eir ün skerz da nar d’avrigl fich dalettaivel. I nun es pussibel da manzunar tuot quai chi’s ha vis e dudi quella saira, ma sch’inchün ha vöglia schi po el gnir a savair daplü sülla pagina d’internet: nossaistorgia.ch. Nicolà Pernet, il directur dad RTR es eir stat preschaint Nicolà Pernet, il directur dad RTR es eir stat preschaint Arrandschamaint in üna sala bain occupada Üna fotografia veglia da la baselgia San Niclà. Tschlin: Sairada dalettaivla dad RTR L’Archiv dad RTR es stat in viadi ed ha fat gövgia saira üna fermativa illa sala polivalenta a Tschlin. Ils moderaturs dad RTR han preschantà films, fotografias e tuns chi documenteschan l’istorgia e la cultura da Valsot. Segns dal temp chi han dat üna bella survista da temps passats, d’ün muond chi sdruaglia algordanzas da la regiun Engiadina Bassa. Sco chi’d es gnü dit es sguard inavo eir adüna bun per incleger il preschaint e dar ün sguard vers i’l futur. (fmr/bcs)

Quatter psalms da creaziun per tudais-ch svizzer – ouvras i’l stil da la musica populara svizra – stan i’l focus dal concert annual da Cor masdà da Tschlin quista dumengia. I’s tratta dal seguond concert cha’l cor dà suot la bachetta dal dirigent Jachen Janett. La stagiun dals concerts annuals dals cors engiadinais piglia planet üna fin e quista dumengia invida il Cor masdà da Tschlin ad üna sairada cun musica populara, religiusa, rumantscha, tirolaisa ed africana. Daspö var ün on e mez chanta il cor suot la bachetta d’ün dirigent plü cuntschaint, nempe da Jachen Janett. Il chantadur, cumponist, dirigent, magister e pedagog da chant vaiva fingià fundà e dirigi divers cors in Engiadina, sco il Rudè da chant Engiadina, La Cumbricula o Las Filomelas Samedan.Sco ch’el ha tradi invers la FMR abita el intant bod tuot on a Tschlin e saja gnü dumandà intuorn settember dal 2022 sch’el vessa svung da surtour il cor da cumün. «Davo trais prouvas ch’eu n’ha vuglü far per guardar schi füss insomma alch per mai – n’haja dit: hai, quai va fich bain. Uschè n’haja lura surtut il cor», s’algorda Jachen Janett. Per seis seguond concert annual cul Cor masdà dal Tschlin ha il dirigent miss insembel ün program plü special cun diversas chanzuns religiusas, chi vegnan accumpagnadas d’instrumaints da la musica populara. Psalms e musica populara I’l center dal concert quista dumengia stan quatter psalms da creaziun dal cumponist svizzer Peter Roth (*1944). «Il cumponist ha tradüt ils psalms 77, 150, 139 e 148 da la Bibla per tudais-ch svizzer e tils ha eir modulà ün pa. La musica es i’l stil da la musica populara appenzellaisa e l’ouvra es gnüda cumponüda l’on 1999», declera Jachen Janett. Causa quist’influenza da la musica populara, vain la squadra da 20 chantaduras e chantaduors dal Cor masdà da Tschlin eir sustgnüda da quatter musicants, nempe dad Emanuel Krucker (arpret), Barbara Gisler (gïun), Domenic Janett (clarinetta) e da Curdin Janett (orgel da man). La prümavaira da Tista Murk e duos cumponists Implü ha Jachen Janett tanter oter eir tschernü e preparà cun seis cor ouvras religiusas dal 16avel, 17avel e 19 avel tschientiner pel concert annual. El disch: «Quistas ouvras sun alura tuottas a capella – ma pro üna ans accumpagnaran ils musicists. Quai sarà alch plü special», declera Jachen Janett. Ed a la fin nu poja – per ün cor d’ün cumün rumantsch – natüralmaing neir na mancar alch illa lingua materna. Uschè chantarà il Cor masdà da Tschlin eir duos chanzuns rumantschas da duos differents cumponists, nempe d'Armon Cantieni e da Gion Antoni Derungs. «Il text es però pro tuottas duos chanzuns il medem, nempe davart la prümavaira e scrit da Tista Murk. Dimena spetta ün program interessant e varià in dumengia», uschè il dirigent. Il concert annual dal Cor masdà da Tschlin es in dumengia, als 28 d’avrigl 2024, a las 20.00, illa baselgia San Plasch a Tschlin. Entrada libra – collecta. Il Cor masdà da Tschlin cun seis dirigent Jachen Janett (tuot a schnestra) dà quista dumengia il concert annual illa baselgia San Plasch a Tschlin.

Nouvas forzas fan part dal cussagl administrativ da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA. Illa strategia turistica esa previs da prolungar la stagiun cun nouvas attracziuns e sportas. In mardi saira es ida a fin ün’era pel turissem in Samignun. Ludwig Jenal ha tut part a si’ultima radunanza generala dal Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM). Il president ha fat part fingià a l’organisaziun da turissem da Samignun e daspö la fusiun lura a la destinaziun turistica TESSVM. El es stat president dal cussagl administrativ daspö il 2018. Uossa esa per el temp da tour cumgià. «Tuot ils homens vegls ston schmetter üna jada», ha’l manià cun ün surrier a la radunanza generala da la TESSVM a Zernez. Id es stat üna radunanza sainza incaps. 100 % da las vuschs dals acziunaris d’eira preschaints. Tuot las tractandas sun gnüdas approvadas unanimamaing. Tanter oter haja dat elecziuns posteriuras dal cussagl administrativ. Martin Valsecchi da Samignun, Viktor Prinz da Samignun , Daniel Högger da Samignun, René Stoye da Scuol e Fadri Riatsch da Valsot sun gnüts elets in globo sco nouvs commembers dal cussagl administrativ. Dario Cadonau da Zernez, Gabriella Binkert Becchetti da Val Müstair, Viktor Glaser da Scuol e Curdin Thomas da Scuol sun gnüts reelets per ulteriurs trais ons. Sortits dal cussagl administrativ sun Kurt Baumgartner da Scuol, Mario Jenal da Samignun e Victor Peer da Valsot. Karl Jenal da Samignun es trapassà l’on passà inaspettadamaing. Grond success cun Swisstainable L’organisaziun turistica cun 40 collavuraturas e collavuratuors ad ot lös in tschinch cumüns ha eir quist on pudü preschantar ün quint annual equilibrà. Il guadogn s’amunta a s-chars 9500 francs e vain surtut i’l nouv quint annual. In seis rapport annual ha manzunà il co-directer da la TESSVM, Bernhard Aeschbacher, progets chi han gnü success, sco ils bogns da bügl chi han procurà per blera simpatia, o il proget «cumüns da muntogna» culs partenaris Lavin, Guarda ed Ardez. Dürant ils prossems ons dessan tour part amo daplüs cumüns a quista iniziativa. Plü pac resun ha gnü il proget TrenInn chi less propagar il traget da tren Puntraschigna/San Murezzan fin Scuol-Tarasp cun integrar gös e premis. Be 76 bigliets sun gnüts vendüts da lügl fin december. Ün grond success es statta la surdatta dal label Swisstainable sül «nivel III-leading». Sco unica destinaziun han ragiunt l’Engiadina Bassa e la Val Müstair il label il plü ot cha TourCert surdà insomma per regiuns turisticas perdüraivlas. 30,77 % dals hotels illa regiun turistica fan part a Swisstainable e da quels sun 90 % sül nivel II o III. 20,8 % da las ulteriuras interpraisas turisticas han eir il label Swisstainable. «Uossa manca be amo Samignun», ha dit Bernhard Aeschbacher. Cha’l böt saja cha Samignun survegna l’on chi vain il nivel I da Swisstainable. Necessari füssan 18 impraisas ed hotels chi piglian part. Intant s’han annunzchats desch partenaris, tanter oter las Pendicularas Samignun. Nouvas activtats ed attracziuns In ün referat ha infuormà Dario Mitterer da l’Università San Galla davart ils prossems pass a reguard il process da strategia da la regiun e da la TESSVM «Agenda 30» ch’el accumpogna. Inavant dess star ün turissem perdüraivel i’l center da la strategia. Implü dess gnir rinforzà l’impissamaint da la destinaziun sainza indeblir las valuors centralas da mincha subregiun. «Il svilup dal turissem decida il svilup da la regiun e la strategia», ha intunà Dario Mittner. Ün böt central per l’avegnir es da prolungar la stagiun turistica cun sviluppar nouvas activitats ed attracziuns. Implü dessan gnir s-chaffidas sportas sur las trais regiuns Samignun, Engiadina Bassa e Val Müstair oura, uschea chi dà üna colliaziun plü stretta. L'organisaziun turistica cumünaivla stübgia co chi's pudess prolungar las stagiuns d'instà e d'inviern.

In mardi passà es ün auto rivà sur üna via da god oura ed es i a cupichas plüssas jadas. Duos persunas s’han tenor üna comunicaziun da la pulizia chantunala dals 24 avrigl 2024 feridas da maniera mezgreiva. Ün hom da 76 ons in cumpagnia da sia duonna d’eira il davomezdi in viadi cun l’auto sün üna via da god da la ruina Chanoua in direcziun da la via da Ftan. El es rivà sur l’ur dret da la via oura. L’auto ha fat plüssas cupichas sülla costa stipa ed es stat salda davo 15 meters sül tet sülla via da Ftan. L’hom es stat bun da deliberar a sai ed a sia duonna our da l’auto. Lavuraints han dat bada l’accidaint, sun gnüts in agüd ed han alarmà a la forza da salvamaint. La duonna es gnüda svolada culla Rega a l’Ospidal da Samedan e l’hom es gnü transportà in l’ospidal da Scuol. La pulizia chantunala fa retscherchas davart l’accidaint. (cdm/fmr) Ün auto es rivà sur üna via da god oura, es i a cupichas d’üna costa stipa giò ed es stat salda sül tet.

Il quart inscunter «Netzwerktreffen» cultural da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha gnü lö in Samignun. Üna vainchina da persunas chi han da chefar cun cultura d’eira preschainta i’l museum a Samignun-Plan. Partecipantas e partecipants da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) s’han chattats mardi passà i’l museum da la val illa Chasa Retica a Plan-Samignun ad ün inscunter cultural. Al principi ha salüdà Martina Schlapbach, la sviluppadra regiunala da la Regiun EBVM al quart inscunter cultural da la regiun cun nom «Netzwerktreffen»: Davo ils inscunters a Zernez, Lavin e Müstair ha quel gnü lö ingon in Samignun. «Hoz laina gnir a savair co cha la cultura funcziuna in Samignun.» Arno Jäger, il president da la cumischiun da cultura e dal museum da la val ha manà als preschaints tras la Chasa Retica, illa quala as rechatta il museum da la val Samignun. Invista illa promoziun culturala grischuna Illa seguonda part da l’inscunter han ils preschaints survgni invista illa promoziun da cultura ed illa plattafuorma digitala da l’Uffizi da cultura dal Grischun culla manadra da l’uffizi Barbara Gabrielli. Da la partida a l’inscunter davart da la Biosfera VM d’eiran preschaintas Caroline Schadegg e Franziska Peter, l’ultima ha procurà per la moderaziun da la davomezdi. «Ils inscunters cul titel ‹Netzwerk› van i’l 5avel on, e sun pensats per promouver ün process cun üna plattafuorma, ün barat ed üna collavuraziun per acturas ed actuors illa regiun», ha dit Martina Schlapbach. Arno Jäger davart il svilup ad ün cumün tudais-ch Arno Jäger es president da la cumischiun culturala dal cumün da Samignun e presidiescha eir il museum illa Chasa Retica. Implü ha’l da chefar eir cul turissem in cumün. El ha rendü attent cha l’architect Jonpeider Strimer dad Ardez chi d’eira eir preschaint haja collavurà pro la renovaziun ed adattaziun dal museum. «Samignun es situà in ün’otezza sur mar fich ota, Compatsch sün 1700 m s.m. e Samignun cumün perfin sün 1850 m s.m., dimena bod sün la plü ota otezza ingio chi’s po viver tuot on», ha constatà Arno Jäger. Quella jada cha Samignun es gnü populà ca. dal 1090 da la vart da l’Engiadina per pascular lur muaglia as vaiva be passagi sur trais pass chi d’eiran 2600-2700 m s.m. ed ün’otra pussibiltà aval vers l’Austria nu daiva. «Special vi da Samignun es chi’s pudaiva semnar üerdi fin sün 1800 meters, perquai s’haja pudü viver quaint.» Ils prüms chi han populà Samignun discurrivan rumantsch e quai as bada eir hoz amo causa chi dà blers noms da localitats, prada e lös rumantschs. Samignun d’eira ün cumün catolic ed ha surtut sco bod tuot il Grischun la cretta refuormada, es plü tard però darcheu tuornà inavo pro la cretta catolica. «Il rumantsch ha pati causa cha blers homens han stuvü maridar duonnas catolicas bod tuottas nan dal Tirol, ed uschè s’ha Samignun germanisà cun üna lingua tuottafat insolita, il dialect tudais-ch da Samignun.» Promoziun da cultura Sül plan sura dal museum ha lura infuormà Barbara Gabrielli davart la promoziun da cultura chantunala e davart la plattafuorma digitala da l’uffizi. Cha l’Uffizi da cultura haja actualmaing tanter 180 e 200 collavuraturas e collavuratuors chi lavuran pro la survaglianza da museums e’l servezzan archeologic. «Daspö il 2018 vaina üna ledscha culturala revaisa chi vain eir dabun ad museums ed archivs culturals», ha remarchà Barbara Gabrielli. L’Uffizi da cultura sustegna tenor ella exposiziuns, cudeschs ed arrandschamaints culturals. «Nos uffizi survain 1000 dumondas l’on e dispuona da trais milliuns francs l’on.» Ella ha eir declerà la pagina d’internet Porta Cultura chi cuntegna blerischmas pussibiltats per s’infuormar. A la fin da la dieta ha infuormà Arno Jäger davart la lavur da la cumischiun da cultura da Samignun: «Insembel cul cumün s’ingascha la cumischiun per pussibiltar ad indigens e giasts ün’invista illa vita da temps passats qua in Samignun.» Il museum illa Chasa Retica in Samignun-Plan. Ils preschaints taidlan ils pleds dad Arno Jäger. Barbara Gabrielli, la manadra da l’Uffizi da cultura dal Grischun. Barbara Gabrielli, la manadra da l’Uffizi da cultura dal Grischun. Arno Jäger, president dal museum, ha orientà ils preschaints. Martina Schlapbach, sviluppadra regiunala, ha sport il salüd. Samignun suot l’insaina da la cultura La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha invidà insembel culla Biosfera Val Müstair a l’inscunter «Netzwerktreffen» cul tema cultura. Quel ha gnü lö ingon in Samignun. Il quart inscunter ha attrat üna vainchina d’interessats chi han passantà in mardi passà üna davomezdi culturala ed infuormativa in Samignun. Arno Jäger, il president da la cumischiun da cultura e president dal museum illa Chasa Retica a Samignun-Plan ha orientà davart il museum e davart la cultura dal cumün. In üna seguonda part ha Barbara Gabrielli, manadra da l’Uffizi da cultura dal Grischun orientà davart lur lavur. (fmr/bcs)

Ils cors masdats d’Ardez e da Ftan han concertà in venderdi passà illa baselgia da Ftan. Id es stat ün concert cun richa variaziun, cun chanzuns rumantschas ed internaziunalas ed a la fin cun tschinch tocs dals duos cors units. Ün mez «battibuogl» da concerts: Uschè as pudessa descriver la situaziun da concerts in Engiadina Bassa da plü bod. Mincha società da musica e da chant preschantaiva seis agen concert da prümavaira. Per audituras ed auditurs d’eira perquai greiv da far üna selecziun, causa cha diversas societats concertaivan perfin al listess di. Intant han cumanzà singulas societats d’organisar concerts cumünaivels chi spordschan a l’auditori gronda varietà musicala. Eir illa baselgia a Ftan ha chattà in venderdi passà üna tala cumbinaziun cun duos cors blera simpatia pro’l public, ed il chant ha derasà ligerezza ed ün’atmosfera amabla. Duri Janett, il dirigent dal Cor da Ftan e moderatur da la saira ha declerà l’idea d’organisar ün concert culs duos cors. «Cur cha no vain decis da far ün concert cumünaivel vaina eir dit cha no lessan chantar eir propi ün pêr chanzuns insembel. No vain gnü duos bellas prouvas insembel.» E Duri Janett ha annunzchà cha’l resultat da quellas duos prouvas cumünaivlas saja d’udir vers la fin dal concert. Il Cor d’Ardez ha fat il cumanzamaint Il concert ha cumanzà cul Cor d’Ardez e seis dirigent Gyula Petendi, cun ün canon chi’s nomna «Musikantenkanon» cun musica e text da Jakob Rohwer, ün cumponist tudais-ch chi spordscha chanzuns caracterisadas dal plaschair e da la cuntantezza. Lura es seguida üna chanzun da Hans Lanicca cun text da Flurin Darms cul titel «Üna pitschna melodia». Il Cor d’Ardez nu d’eira cumplet al concert a Ftan, da la partida sun stats 16 chantaduras e chantadurs. Il terz toc es stat üna cumposiziun da Peter Appenzeller e pleds dad Alfons Clalüna, ün’ouvra chi dechanta il ciclus da las quatter stagiuns, üna cumposiziun contemporana cun dissonanzas e na tant facila da chantar. Davo la chanzun cun obstaculs ha l’auditori giodü amo duos ulteriuras chanzuns: la prüma es statta «Fluras» da Cyrill Schürch chi ha guadagnà la concurrenza da cumposiziuns al Festival da la chanzun rumantscha dal 2022. L’ultima chanzun illa prüma part dal concert es statta «La saira sper il lajet» da Gion Balzer Casanova, cun pleds in vallader dad Ernesta Mayer. Cuntinuaziun cul Cor da Ftan Il Cor da Ftan cun s-chars 40 chantaduras e chantadurs e seis dirigent Duri Janett ha impli la baselgia cun daplü volüm e cun ün bel püschel da chanzuns. Il prüm toc – «Ün nouv di» da Peter Appenzeller/Alfons Clalüna – ha exprimi in möd impreschiunant situaziuns ed evenimaints da la natüra. Sco prossem es segui «Cantate domino» da Karl Jenkins tenor ün psalm biblic e lura üna chanzun in lingua spagnöla chi descriva las bellezzas d’üna cuntrada in Spagna. Il penultim toc es statta la «Chanzun da chatscha» da Felix Mendelssohn, ün dals plü importants cumponists da la romantica chi’d es mort cun be 36 ons ed ha relaschà üna ierta musicala impreschiunanta. L’ultima chanzun dal cor da Ftan – «Down in the river to pray», üna chanzun tradiziunala – ha lura impli la baselgia cun bler volüm e cun ligerezza. Cors units La part cumünaivla e finala dal concert, cun l’uniun dals duos cors masdats d’Ardez e Ftan, ha lura dat amo daplü volüm ed ha muossà cha cumünanza po dar forza. «Da unten im Tale» da Johannes Brahms e text tradiziunal ha laschà gnir a pled eir la lingua tudais-cha. «Am Neujahrstage» da Felix Mendelssohn e tenor ün psalm, ha danouvmaing muossà la cumpetenza inschmanchabla dal cumponist. Fich cuntschaintas las duos chanzuns in seguit: «Amur furtünada» da Robert Cantieni e la chanzun «Die Loreley», tenor üna poesia da Heinrich Heine, eir quella our dal temp da la romantica. Il concert a Ftan es i a finir cun «Questa dolce sirena» da Giovanni Giacomo Gastoldi. A la fin dal concert ha Gyula Petendi ingrazchà a Duri Janett per la fich buna ed amicabla collavuraziun. L’auditori ha passantà illa baselgia a Ftan üna saira cun richa variaziun chi ha muossà cha’l chant es fich bain preschaint illa regiun – eir in fuorma cumünaivla. Ün concert cumünaivel Duos cumüns vaschins e duos differents cors masdats. Ma in venderdi passà han il Cor masdà d’Ardez ed il Cor masdà da Ftan «fusiunà» e concertà insembel illa baselgia da Ftan. Davo avair chantà minchün sia part dal concert, haja dat illa terza part amo ün püschel cun tschinch chanzuns chantadas da cumünanza. Sco cha’ls duos dirigents, Gyula Petendi dal Cor masdà d’Ardez e Duri Janett dal Cor masdà da Ftan, han dit in venderdi saira, saja la collavuraziun statta fich früttaivla. L’auditori ha giodü üna sairada cun chanzuns rumantschas ed eir internaziunalas, preschantadas dad in tuot 50 chantaduras e chantaduors. (fmr/bcs) Ils cors units han preschantà tschinch chanzuns insembel. Il Cor d’Ardez cun seis dirigent Gyula Petendi Il Cor da Ftan, suot la direcziun da Duri Janett, dürant sia preschantaziun.

Il Club da Liuns Val Müstair festagia ingon seis 50avel anniversari ed ha perquai edi üna gazetta chi dà ün sguard inavous süls ultims tschinch decennis dal club. «Comunists, società secreta elitara, club da Roma» – quai d’eiran ils attributs cha la populaziun da la Val Müstair vaiva fat cul Club da Liuns avant 50 ons. Dal 1974 es nempe gnü fundà il Club da Liuns Val Müstair (CLVM), chi festagia ingon seis giubileum da 50 ons. Sco chal CLVM scriva in üna comunicaziun, d’eira seis futur al principi però amo intschert. Ils deschset iniziants nun s’han però laschà scuraschar e bainbod han eir quels da la Val Müstair chapi cha tuot nun es gnanca uschè mal. Las temmas cha'l Club Liuns saja ün privel per la val nu s'han a la fin insomma na verifichadas. «Üna buna chosa» Uschè es tenor il CLVM specialmaing il viadi da senioras e seniors i’l Tirol dal Süd la prümavaira 1975 stat ün success. Davo ün pêr otras activitats reuschidas d’eira la conclusiun da vart da la populaziun cha’ls nouvs Liuns sajan bain «üna buna chosa». Dürant ils ultims decennis ha il CLVM realisà indombrablas activitats e progets. Il proget il plü grond es stat la renovaziun cumpletta da l'edifizi dal bain da Terza tenor ils bsögns da persunas cun impedimaints. Quella renovaziun ha pussibiltà a la famiglia da là da viver sün lur bain cun lur bap chi’d es stat pertoc d'üna paralisa. La «Lion Times» dà ün sguard inavous Il CLVM scriva inavant ch’el haja edi üna gazetta per seis anniversari, chi dà ün sguard inavous süls ultims tschinch decennis. Illa «Lion Times» as vegna a savair tuot dals cumanzamaints turbulents, dad indombrablas activitats gratiadas, dad istorgias, dad anecdotas ed eir da quai cha’l CLVM planisescha pel futur. Ün exemplar gratuit da la «Lion Times» po gnir postà sün plinio.meyer@gmail.com. (cdm/fmr) Per seis giubileum da 50 ons ha il Club da Liuns Val Müstair edi la «Lion Times» – üna gazetta chi recapitulescha ils prüms tschinch decennis dal club. Per seis giubileum da 50 ons ha il Club da Liuns Val Müstair edi la «Lion Times» – üna gazetta chi recapitulescha ils prüms tschinch decennis dal club. Il Club da Liuns Val Müstair sün ün via l'on 2005.

Las societats da musica da Ftan e Ramosch s’han unidas per ir quist on a la festa da musica chantunala a Clostra. Il potenzial da quist proget cumünaivel hana preschantà quista fin d’eivna cun duos concerts, suot la direcziun d’Angelo Horber e Jon Armon Strimer, a Ramosch ed a Ftan. La preschentscha da quista fuormaziun cumünaivla in dumengia a mezdi sül palc da la chasa da scoula a Ftan es statta remarchabla. Tuot ils registers d’eiran fich bain occupats ed il plaschair da far musica insembel d’eira visibel. E quista preschentscha voluminusa ha muossà la quarantina da musicantas e musicants fingià cul prüm tun da la marcha «Arnhem». La Società da musica Ftan e la Società da musica Ramosch han decis l’utuon passà da s’unir sco proget per tour part a la Festa da musica chantunala in gün a Clostra. Tant a la musica da Ftan sco eir a quella da Ramosch mancaiva sco società suletta la quantità da musicantas e musicants per as partecipar cun üna fuormaziun cumpletta e bain occupada a la festa da musica chantunala. Perquai hana decis per ün proget cumünaivel quist on. Cha quai es statta üna buna decisiun, hana muossà cul concert in sonda saira a Ramosch ed in dumengia avantmezdi a Ftan. Pel solit nun esa però la massa chi fa la musica, ma pel volumen güda quai ourdvart bain. E l’introducziun dal concert a Ftan culla marcha «Arnhem» dad Albert E. Kelly ha muossà quai impreschiunantamaing. Toc da gara pella festa Fingià cul seguond toc es segui il punct culminant dal concert: Cul toc «Broken Sword» dad Kevin Houben han las duos musicas preschantà il toc da gara pella festa da musica chantunala. Quist’ouvra da Kevin Houben quinta musicalmaing l’istorgia da la spada ruotta dal rai Edward IV, dal rest üna da las tschinch spadas chi vegnan preschantadas pro mincha incurunaziun in Ingalterra. Quist’ouvra – sco eir la marcha iniziala – es gnüda dirigida dad Angelo Horber, il dirigent actual da la Società da musica Ramosch. Insembel cullas bod 40 musicantas e musicants ha el muossà las finezzas musicalas da l’ouvra inglaisa, in saviond, chi resta amo ün mais per lavurar e glimar vi dal toc fin pro la preschantaziun ultimativa in occasiun da la Festa da musica chantunala a Clostra. Il dirigent e sias musicantas e seis musicants han survgni grond applaus per quista buna prestaziun. Musica da trategnimaint Il concert ha cuntinuà culla chanzun «Chasing Pavements» dad Adele e culla «Jarna Polka» dad Adam Hudec. Quists duos tocs ha dirigi Jon Armon Strimer, il dirigent actual da la Società da musica Ftan. El ha manà las audituras ed ils audituors illa seguonda part dal concert illa musica da film. Las chanzuns «Gonna Fly Now» our dal cuntschaint film Rocky I e «Jesus Christ Superstar» han tratgnü il public. Jon Armon Strimer ha giodü l’applaus in möd emoziunal. Quai es nempe stat l’ultim concert per el sco dirigent da la musica da Ftan. El ha manà la Società da musica Ftan dürant 14 ons e cun quist proget musical da las duos musicas finischa per intant sia carriera sco dirigent. A la fin dal concert es el gnü undrà per tuot sia lavur e seis ingaschamaint. Co chi va inavant cullas duos musicas da Ftan e da Ramosch davo quist proget actual nun han ils respunsabels vuglü tradir. Cha quai stetta amo illas stailas, ha dit il president da la Società da musica Ftan, Marco Stecher, in occasiun dal concert. Ün dirigent suveran Damain experienza sco dirigent ha Angelo Horber. Per el esa stat il seguond concert da prümavaira sco dirigent da la musica da Ramosch. Intant cha l’on passà as badaiva amo l’agitaziun dal dirigent, ha el fat ün grond svilup ed ha quista jada gnüda üna preschentscha suverana sül palc. Angelo Horber ha manà las musicantas ed ils musicants cun bels movimaints ed instrucziuns precisas tras tuot las sfidas musicalas. El ha dirigi ils ultims trais tocs da trategnimaint. Impustüt la chanzun da «Pearl Harbor» ha svaglià emoziuns quintond musicalmaing l’istorgia tragica da l’attacha militara dals Giapunais a Pearl Harbor in december dal 1941. La part ufficiala dal concert es ida a fin culla polca «Schöne Zeit» da Mario Bürki. Cun duos dirigents sun seguidas eir amo duos marchas supplementaras, tanter oter la marcha «Zur Heldenfeier» cha las duos musicas preschaintan eir a la concurrenza da marchar a la Festa da musica chantunala als 8 e 9 da gün 2024 a Clostra. Las spectaturas ed ils spectatuors han giodü il concert a Ftan e qualchün ha impromiss da seguir las duos musicas fin a Clostra. Davo la Festa da musica chantunala as vezzaraja co cha la via da las duos societats da musica cuntinuescha. Las societats da musica da Ftan e da Ramosch han preschantà ün bel concert cumünaivel, suot la bachetta dad Angelo Horber (a schnestra). Pel dirigent Jon Armon Strimer (a dretta) es quai stat l’ultim concert. Festa da musica sco proget cumünaivel Las duos societats da musica da Ftan e da Ramosch han decis l’utuon passà da far üna proget cumünaivel per ir insembel a la Festa da musica chantunala al principi da gün a Clostra. Tuot inviern han las musicantas ed ils musicants da Ftan e Ramosch fat insembel musica, suot la bachetta dals duos dirigents Jon Armon Strimer ed Angelo Horber e quista fin d’eivna han els preschantà il resultat cun concerts in sonda saira a Ramosch ed in dumengia avantmezdi a Ftan. Per lur prestaziun musicala han els survgni blers lods e grond applaus. Preschantà han las duos musicas eir il toc da gara «Broken Sword», cha la quarantina da musicantas e da musicants sunarà a la Festa da musica a Clostra. (pl/nba)