Sonda èn vegnids dus skiunzs da turas vegnids sur Tavau Monstein sepulids mintgamai d’ina lavina. Ina persuna han ins chattà morta, l’autra è vegnida blessada fermamain. Curt suenter las 14.00 ha la centrala d’acziuns da la Polizia chantunala dal Grischun survegnì l’annunzia ch’ina persuna saja vegnida sepulida en vischinanza dal Erezberg sur Tavau Monstein dad ina lavina. Las forzas da salvament han chattà e salvà il Svizzer da 57 onns or da las navaglias. In helicopter ha sgulà il fermamain blessà a Cuira a l’Ospital chantunal. Durant las lavurs da salvament a l’Erezberg è entrada l’annunzia ch’in ulteriur skiunz saja vegnì en lavina. Pauc toc davent da l’Erezberg han las forzas da salvament alura localisà en ina lavina giu dal Leidbachhorn in skiunz da 49 onns. Per quel è l’agid dentant vegnì memia tard. La media da la Rega ha be pli constatà sia mort. Tar ils dus accidents da lavinas eran en acziun duas crews da la Rega, dus helicopters da la Heli Bernina, salvaders dal Salvament alpin Grischun e plirs ufficiants da la Polizia chantunala grischuna. Ensemen cun la Procura publica sclerischa la polizia chantunala las circumstanzas dals dus accidents. (cdm/fmr) La lavina giu dal Leidbachhorn.

Avant prest in onn – l’en­tschatta avrigl 2023 – hai gia dà en questa rubrica il tip da guardar il film documentar sur dad Alexei Nawalny. Quel film era gist vegnì undrà cun in Oscar sco meglier film documentar. Ed ussa è Alexei Nawalny mort. El è mort mez favrer sut circumstanzas fitg dubiusas en ina praschun en il nord da la Russia. L’opposiziun renfatscha explicitamain a Wladimir Putin d’avair assassinà il pli prominent politicher d’opposiziun. Venderdi passà è Alexei Nawalny vegnì sepulì a Moscau. Millis da persunas han ri­stgà da participar al cortegi funeber. Per trair en memoria anc ina giada co, pertge e cunter tge che Alexei Nawalny ha cumbattì, vali la paina da guardar (anc ina giada) il film documentar «Nawalny – Gift hinterlässt immer eine Spur». Il film entschaiva cun la tissientada dal dissident en in aviun che turna da la Sibiria (l’avust 2020) e finescha cun si’arrestaziun a Moscau. Cun la mort d’Alexei Nawalny survegnan bleras passaschas dal film documentar da l’autur canadais Daniel Roher ina nova forza e dimensiun. Ins vesa co che Nawalny prenda cumià cun ina branclada da sia dunna Julija. Ussa san ins ch’igl è stà in cumià per adina! La forza criminala dal Kreml – in dals temas dal film – vegn gist exemplifitgada a maun da la mort dal protagonist. E l’emprima dumonda d’intervista fa snavurs: «Sche ti vegns mazzà, lura tge messadi vulessas ti dar al pievel russ?» – Quels ch’èn ids venderdi a ses funeral han prendì a cor ils pleds d’Alexei Nawalny: «Vus na pudais betg dar si! Il nausch dovra be ina chaussa per gudagnar: l’inactivitad dals buns umans.» Il film «Nawalny – Gift hinterlässt immer eine Spur» è da vesair anc enfin ils 18 da mars 2023 libramain sin la plattafurma PlaySRF. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. Extract or dal film «Nawalny – Gift hinterlässt immer eine Spur».

La citad da Cuira vegn en il futur a rumper si singulas surfatschas da vias – en il rom da projects concrets – e realisar dapli zonas verdas e d’inscunter. Il suveran ha decis dumengia a favur da la cuntraproposta pli miaivla e cunter la «Iniziativa dal clima» ch’ha fatg naufragi. Il suveran da Cuira ha acceptà questa dumengia la cuntraproposta dal Cussegl da la citad. Quai cun 54,66 % da las vuschs inoltradas. En questa cuntraproposta n’èn definids nagins perimeters – sco en l’iniziativa. Per la paja vuless la citad «examinar en il futur mintga project da via» ed adattar quel uschè bain sco pussaivel als basegns dal clima u crear dapli spazi per velos e peduns. Per questa cuntraproposta dal Cussegl da citad èn s’exprimids 7243 votantas e votants da Cuira (cunter 5622), sco che la citad ha communitgà dumengia sin sia pagina d’internet. Il resultat correspunda ad ina quota d’approvaziun da 54,66 %. Quant gronda che la surfatscha da la via transfurmada duai esser, lascha la cuntraproposta dentant avert. Cler è però che la transfurmaziun na duai betg succeder a cust da surfatschas per peduns, per velos e per il traffic public. Il cussegl da la citad fa quint cun custs supplementars annuals da 400 000 fin 750 000 francs. Tema dals custs Il punct da partenza da la cuntraproposta – la «Iniziativa dal clima da la citad» lantschada da l’organisaziun «Umverkehr» – è vegnida refusada cun 59,94 % da las vuschs. Quell’iniziativa pretendeva da transfurmar durant diesch onns mintg’onn 1 % dal spazi da vias da Cuira en surfatschas verdas, a favur da peduns ed il traffic da velos. Ils iniziants e las iniziantas vulevan contribuir uschia a la protecziun dal clima. La regenza da la citad ha bain renconuschì questas finamiras, ha dentant admonì quant che quai custass. Che da transfurmar totalmain 10 % da la surfatscha da vias custia circa 35 milliuns francs aifer diesch onns, aveva quintà ora il Cussegl da la citad. L’idea da rumper si vias intactas, ha el numnà ina destrucziun da la valur. La cuntraproposta custa ussa previsiblamain aifer 10 onns radund 10 milliuns francs. L’iniziativa da l’organisaziun ambientala e da traffic «Umverkehr» è vegnida lantschada fin ussa en diesch differentas citads e vischnancas, tranter auter a Basilea, Genevra e Turitg. Sco a Cuira è vegnida acceptada er a Son Gagl ina cuntraproposta. A Basilea è vegnida refusada in’iniziativa analoga.

Tar l’acziun «2 x Nadal» èn vegnidas ensemen en il Grischun passa 20 tonnas rauba. I va per artitgels dal min­tgadi ch’èn vegnids regalads. Las donaziuns da rauba ve­gnan purtadas a 29 instituziuns socialas. L’acziun «2 x Nadal» è vegnida organisada quest enviern per la 27avla giada. Sco che la Crusch Cotschna scriva en ina communicaziun a las medias da venderdi passà, sajan ils regals l’expressiun dad ina gronda solidaritad da la populaziun cun persunas en situaziuns da vita difficilas. Ils pretschs per vivondas, tschains-chasa, electricitad e custs per stgaudar sajan ina chargia adina ina pli gronda per las chasadas. Pertutgads il pli fitg dals custs da viver auts èn tut quels e quellas che han gia in bu­dget fitg stgars sco per exempel persunas ch’educheschan sulettas, persunas senza lavur, persunas pli passadas pertutgadas da paupradad u er persunas malsaunas. En connex cun quest’acziun da solidaritad manegia il mainafatschenta da la Crusch Cotschna Grischun, Diego Deplazes: «Cun ils regals na pon ins betg far miraclas, ma il budget da persunas pertutgadas da paupradad po vegnir distgargià in zic. Ina tastga plaina cun rauba dal mintgadi po gidar a surmuntar ina situaziun d’urgenza.» Transport en 29 instituziuns In team da voluntaris e voluntarias ha preparà il 1. da mars 2024 en la halla da Kuoni Transporte AG la rauba per il transport a las 29 instituziuns socialas en l’entir chantun Grischun. Grazia a la collavuraziun cun questas instituziuns possia la Crusch Cotschna Grischun dar la garanzia che las donaziuns da la populaziun arrivian a partir dals 4 da mars exact là nua ch’ellas vegnan duvradas, scriva l’organisatura da l’acziun «2 x Nadal». (cdm/fmr)

Il venderdi passà ha la cussegliera federala Elisabeth Baume-Schneider preschentà il messadi da cultura 2025-2028. Tut en tut vul la Confederaziun enfin l’onn 2028 promover la cultura cun 987 milliuns francs. Da quai profitescha era la Rumantschia. La cussegliera federala ch’è da nov responsabla per la cultura, Elisabeth Baume-Schneider, la directura da l’Uffizi da cultura Carine Bachmann ed il vicechancelier André Simonazzi han preschentà il venderdi passà a Berna il nov messadi da cultura. Quel messadi definescha la strategia da la politica da la Confederaziun per la perioda 2025-2028 e cumpiglia la promoziun tras l’Uffizi federal da cultura, il budget da l’instituziun Pro Helvetia ed il budget dal museum naziunal. 987 milliuns francs a disposiziun La Confederaziun ha per la perioda 2025-2028 definì sis champs d’acziun tematics en la strategia. Tranter auter duai vegnir segirada in’indemnisaziun commensurada per persunas en la cultura professiunala, vegnir sustegnida la transfurmaziun digitala e rinforzada la collavuraziun entaifer il sectur da cultura. Per la realisaziun da questas finamiras èn tenor il Cussegl federal disponiblas contribuziuns finanzialas en l’autezza da 987 milliuns francs. Quai èn radund 14 milliuns damain che proponì en il sboz da consultaziun. La summa resguarda las scursanidas per evitar in deficit structural en il budget da la Confederaziun, argumentescha il Cussegl federal la decisiun. Dapli sustegn per la diaspora rumantscha Il messadi da cultura 2025-2028 cuntegna era ina midada da la lescha da linguas, che pussibilitescha a la Confederaziun da finanziar projects rumantschs e talians en la diaspora. La nova disposiziun cumplettescha las cumpetenzas da promoziun da la Confederaziun, per ch’ils uffants e giuvenils survegnian access a purschidas da furmaziun talianas e rumantschas ordaifer ils chantuns Tessin e Grischun. Cun quai reagescha la Confederaziun al fatg che adina dapli Rumantschs/as (radund 2/3) vivan ordaifer il territori da tschep rumantsch. Per il vicesecretari da la Lia Rumantscha Andreas Gabriel èn quai novitads spetgadas, che fan dentant tuttina grond plaschair, sco ch’el declera envers RTR: «Ussa franchescha la lescha da lingua cleramain che la promoziun dal Rumantsch è giavischada er ordaifer ses territori tradiziunal.» Ils projects per la diaspora rumantscha duain vegnir finanziads or dal budget che stat a disposiziun. Quai duain esser projects che promovan la chapientscha tranter las differentas cuminanzas da lingua. Quel budget è vegnì augmentà per passa 10 milliuns per ils onns 2025-2028 en cumparegliaziun cun il messadi da cultura precedent. Pli u main la medema summa per il Grischun La promoziun dal rumantsch e talian en il chantun Grischun resta entant quasi la medema. A disposiziun stattan per ils onns 2025 enfin 2028 en tut 21 milliuns francs. Quai èn 300 000 francs pli pauc che proponì en la consultaziun. Questa reducziun n’è dentant betg vegnida stritgada, i sa tracta qua d’ina reduc­ziun lineara pervi da las mesiras da spargn da la Confederaziun. Andreas Gabriel da la Lia Rumantscha: «Questa reducziun era da spe­tgar. Nus avessan gugent survegnì la summa tenor il sboz da consultaziun. Il rumantsch è sut squitsch sin tut ils secturs e perquai dovri tuttas mesiras. Igl è dentant d’acceptar la reducziun lineara sco ch’ella vegn proponida.» Il messadi da cultura proponì dal Cussegl federal va en in proxim pass en il Parlament federal. En la nova lescha da lingua vegn era francà la promoziun per Rumantschas e Rumantschs che vivan en la diaspora. In detagl da l'ovra d'art "Svizra Rumantscha" da Donat Caduff ch'ha creà nums rumantschs per passa 2000 vischnancas rumantschas.

En Svizra duain ins vinavant ir cun 65 a moda regulara en pensiun. Auzar la vegliadetgna da rentas refusa ina gronda maioritad dals votants e da las votantas. Ils Giuvens liberals discurran d’in nairaglia di da votaziun. Il naufragi da l’iniziativa dals Giuvens liberals han las prognosas gia annunzià – in verdict uschè evident n’èsi dentant betg stà da spetgar. Cun passa 70 % refusa il suveran l’iniziativa da rentas. Disfidanza vers l’iniziativa ha leventà il fatg che dischoccupads pli vegls han savens gronds problems da chattar ina nova plazza. Plinavant èsi vegnì crititgà che la Svizra haja gist auzà la vegliadetgna da rentas da las dunnas che van a partir dal 2028 sco ils umens cun 65 onns en pensiun. Critica ha era procurà che la vegliadetgna da rentas vegn auzada automaticamain tenor las aspectativas da la vegliadetgna media. I saja sa resultà il mender scenari per l’avegnir da l’AVS, han communitgà ils Giuvens liberals svizzers la dumengia suentermezdi. Quai saja in nairaglia di per ils giuvens. «Ins ans ha prendì la speranza da sez ina giada survegnir rentas andantas», è sa laschà citar il president Matthias Müller. In auzament da la vegliadetgna da rentas saja giu da maisa per ils proxims onns. Uschia interpreteschan las partidas da l’ala sanestra il verdict da questa votaziun. L’iniziativa dals Giuvens liberals avess accentuà il dischequiliber social. Glieud cun bunas pajas avessan vinavant pudì ir baud en pensiun, ils auters avessan stuì lavurar pli ditg, scrivan era ils sindicats. Il tema n’è però tuttavia betg giu da maisa. En differents pajais europeics èn ins londervi dad auzar la vegliadetgna da rentas u ha gia fatg quai. En Germania per exempel pon ins ir a partir dal 2031 pir cun 67 en pensiun senza stuair acceptar ina scursanida da la renta. Danemarc ha gia introducì la renta a partir da 67 onns e planisescha dad auzar anc pli fitg la vegliadetgna da rentas.

Il suveran votescha cunter la recumandaziun da las partidas burgaisas e di cun radund 58 % da las vuschs GEA a la 13avla renta d’AVS. Igl è l’emprima giada ch’ina iniziativa sindicalista vegn acceptada a l’urna. In sindicalist che bragia larmas da legria na vesan ins betg mintgadi. Ma la dumengia n’ha il president da l’Uniun sindicala svizra (USS) Pierre-Yves Maillard betg pudì sa retegnair cura ch‘el ha intervegnì il resultat ed ha stuì bragir dal plaschair. Ina maioritad solida dals votants e da las votantas han ditg GEA a l’iniziativa sindicala per ina 13avla renta d’AVS. «Il patg social funcziuna», ha il president dal SGB ditg a la televisiun da la Svizra romanda RTS. I saja ina grondiusa nova per tut quels che hajan lavurà l’entira vita. Il suveran haja exprimì sia fidanza en l‘emprima pitga da rentas da vegliadetgna. «Cun la 13avla AVS sa meglierescha la vita da las pensiunadas e dals pensiunads actuals e futurs», ha ditg Mattea Meyer, co-presidenta da la PS svizra. Quest GEA saja ina incumbensa al parlament da proteger la capacitad da cumpra dals umans. Suenter onns cun privilegis da taglia a gronds concerns stoppia la maioritad burgaisa finalmain chapir che la populaziun è uss en roda. Per ils Verds è il GEA ina carta cotschna a las partidas burgaisas che han refusà l’iniziativa per la 13avla renta. Empermischuns vanas na bastian betg pli, han scrit ils Verds en lur communicaziun. I dovria mesiras concretas per ina vita vengianta en la vegliadetgna. «La populaziun vul ina Svizra pli sociala», uschia ils Verds. I saja ina dumengia da votaziun istorica. La maioritad dal parlament e dal Cussegl federal planiseschia però da sminuir il socialesser cun sbassar las rentas da la cassa da pensiun sco era cun stritgar da las rentas per vaivas ed uffants. A moda main intgantada s’exprima l’AdC ch’è sa dustada cunter l’uschenumnà «Giesskannenprinzip». La partida defendia ina ferma AVS, ella avess dentant preferì da schlargiar las prestaziuns a moda pli precisa. Areguard la finanziaziun tema l‘AdC che cunzunt famiglias u persunas che educheschan sulettas pateschan pervi dals custs. La PLD discurra d’in mantun da stgaglias perquai che la finanziaziun n’è anc betg definida. La partida sa dostia che la classa mesauna vegnia sbluttada per pudair finanziar la 13avla, ha communitgà la PLD. Ins na saja betg pront dad augmentar taglias u taxas per che l’AVS na ruschnia betg en las cifras cotschnas. La PPS inculpescha il center e l’ala sanestra e numna il GEA ina «quittanza per il sfarlattim da daners en la Chasa federala». Blers votants/as hajan argumentà che la Confederaziun impundia daners per dal tut, mo betg per l’atgna populaziun, scriva la partida da la dretga. 13avla per in e scadin La renta d’AVS sa megliuresch a per mintgin e mintgina. A partir dal 2026 survegn mintga pensiunà e mintga pensiunada ina meglra renta. Cun radund 58 % da las vuschs ha il suveran ditg GEA a l’iniziativa per ina 13avla renta d’AVS. «Viver meglier en la pensiun» è il titel da l’iniziativa sindicala ch’il suveran svizzer ha acceptà la dumengia surprendentamain cun ina clera maioritad da radund 58 % da las vuschs. L’iniziativa na schlia betg tut ils problems da la povradad en la vegliadetgna. Ma la 13avla renta d’AVS po mitigiar la perdita da la capacitad da cumpra che pensiunads da la classa mesauna han subì ils ultims onns. Pli autas premias da cassas da malsauns e pli auts tschains d‘abitaziuns rusiglian vi da lur rentas. Cunzunt per persunas cun rentas magras munta la 13avla in levgiament. Las prestaziuns supplementaras da questas persunas na dastgan numnadamain betg vegnir scursanidas – era sch’ellas survegnan a partir dal 2026 in pau pli autas rentas. I sa tractia dad ina GEA che derivia da tuttas generaziuns e da tuttas regiuns linguisticas, ha ditg Pierre-Yves Maillard, president da l’Uniun sindicala svizra. «Igl è in grondius si­gnal per tut ils pensiunads e las pensiunadas che han prestà tant per noss pajais.» El saja nunditg losch sin il pajais e sia democrazia.

Cun superlativs sco «votaziun istorica» u «terratrembel» han politologas ed experts garnì lur commentaris suenter il GEA a la 13avla renta d’AVS. I na basegna però nagins superlativs be perquai ch’il suveran ha per l’emprima giada sustegnì ina iniziativa dals sindicats. I basta da dir ch’i sa tractia d’in GEA persvadent. Ils adversaris han sbursà var 4 milliuns francs per lur campagna, ils aderents be in pau dapli che 2,3 milliuns. Tuttina n’èsi betg reussì da terrar l’iniziativa che rinforza la pli impurtanta e pli populara pitga da rentas en la vegliadetgna. Ina fatscha trista d’in biadi che guarda plain pensiers vers ses avegnir perquai ch’el sto finanziar la 13avla renta da ses tat e da sia tatta è stada da vesair sin ils placats dals adversaris. Il messadi ha sbaglià dublamain. Cura ch’il pitschen mattin lavura e gudogna in bel di, è la generaziun dals babyboomers prest morta. Ils problems da finanziar las rentas per questas annadas grondas, sa dissolvan lura onn per onn. Per l’autra n’èsi anc gnanc definì, sche la 13avla renta vegn insumma finanziada cun pertschients da paja. Ina bler pli eleganta soluziun fiss d’auzar la taglia sin plivalur. Gliez fiss pli gist, perquai ch’ils bainstants che consumeschan bler pajan dapli – era ils pensiunads. Ils main bainstants pajan damain. Il pauper biadi sin ils placats dals adversaris na vegniss uschia betg sut las rodas cun in lev augment da taglia sin plivalur. Questa taglia è oz en Svizra bler pli bassa ch’en ils pajais vischins e vegn era a restar bassa suenter in lev augment per gidar a finanziar las rentas. In NA resolut ha il suveran svizzer plinavant exprimì pertutgant auzar la vegliadetgna da pensiun. Questa refusa po però esser be provisorica. I dat bunas raschuns per ina pensiun regulara pir cun 66 u forsa cun 67 onns. Betg tant pervi dal fatg che la glieud vegn adina pli veglia duess ins augmentar la vegliadetgna da pensiun, mabain plitost perquai ch’ins lavura e gudogna durant pli paucs onns. Ozendi va la giuventetgna pli ditg a scola e la furmaziun ed il studi duran pli ditg che pli baud. Il trend va vers plazzas parzialas, i vegn fatg sabaticals u furmaziuns per midar professiun. Gliez è bun, ma tut quai smesa era ils onns da lavur e gudogn e giustifitgescha ina vegliadetgna da rentas pli auta. Cun introducir ina tala èsi però era da sminuir il privel da dischoccupaziun en la vegliadetgna. Ins pudess per exempel obligar interpresas grondas dad occupar in tscherta procentuala da persunas sur tschuncanta. Plinavant custan emploiadas ed emploiads vegls da preschent dapli ch’ils giuvens perquai che lur contribuziuns a las cassas da pensiun èn pli autas. Era gliez fissi da midar, per eliminar in dischavantatg da persunas pli veglias sin il martgà da lavur. Tut quai mussa, il sistem da pensiun e da rentas procura segir e franc anc per bleras discussiuns politicas. La proxima votaziun spetga. Il settember decida il pievel probabel gia davart la refurma da las cassas da pensiun. Lezza refurma vegn dal reminent bler pli chara per il pitschen biadi che la 13avla renta d’AVS. Da la decisiun da questa dumengia po el plitost surrir.

Las bovas da Bondo u da Brinzauls han purtà novas enconuschientschas co agir per proteger la populaziun da privels da la natira. Il Parlament federal integrescha perquai disposiziuns en la lescha che sa basan era sin l’experientscha da las duas vischnancas. La midada dal clima sforza il parlament da reagir. Era il fatg ch’adina dapli glieud viva en abitadis che sa derasan pli fitg en l’entir pajais, dovra ina adattaziun da la lescha cunter auas grondas e da la lescha da guaud. Uschia discutescha il parlament ina revisiun parziala da differentas leschas per proteger dad auas grondas u da bovas sco quellas che han smanatschà Brinzauls e Bondo. Il Cussegl naziunal ha discutà il glindesdi ultimas differenzas. La Chombra pitschna ha tractà l’emna passada la revisiun. Stefan Engler ha menziunà en la debatta ch’el derivia da Brinzauls. Il politicher da l’AdC ha ditg: «Differentas mesiras che stattan nov en la lescha u per las qualas la revisiun preveda uss contribuziuns, èn expressiun da quai ch’ins ha emprendì dad eveniments cumplexs sco a Bondo e Brinzauls.» I va per disposiziuns davart renovar e mantegnair gronds implants da protecziun, sco per exempel grondas drenaschas en il terren, ubain davart novas tecnologias dad avertiment. Autras disposiziuns pertutgan il far models da scenaris per eruir tge che pudess capitar en il mender cas e che porschan enconuschientschas tge ch’igl è d’interprender. Per il mender cas cuntegna la revisiun era disposiziuns sch’ins sto dischlocar umans. Gliez saja il cas, «sche il privel è uschè smana­tschant ch’i n’è betg pli da responsar ch’ils umans restian anc pli ditg en quest lieu», ha ditg Stefan Engler. Gist en gliez connex stat ina disposiziun che sa basa sin discussiuns ch’ins ha fatg areguard il futur da Brinzauls e nua ch’ins ha remartgà ch’i manca ina basa legala. Questa «Lex Brinzauls» perscriva che la Confederaziun gida tar la finanziaziun, en cas ch’ins è sfurzà da «dischlocar bajetgs ed indrizs periclitads en lieus segirs». Insumma preveda la revisiun che la Confederaziun sa participeschia dapli che fin uss als custs da la protecziun dad auas grondas. En general implementescha la revisiun il management da ristg integral en la lescha. Quel vegn gia applitgà en la pratica en il cumbat cunter privels da la natira. Quai vul dir: ins na cumbatta betg pli mo pli las auas grondas cun ovras da protecziun. Il ristg vegn era minimà cun mesiras planisatoricas, organisatoricas e tecnicas. Il Cussegl federal quinta che la revisiun custia 30 milliuns francs ad onn dapli che fin uss. En tut muntassan las subvenziuns federalas per la protecziun da privels da la natira e per revitalisaziuns a 330 milliuns francs.

Barbara Janom Steiner tschertga in nov protectur per il franc svizzer. L’anteriura ministra da finanzas grischuna timuna il Cussegl da la banca naziunala. Lez sto proponer in successur per Thomas Jordan che demissiunescha sin la fin da l’onn sco timun dal directori. Nagina intervista e gnanc in minim commentari è da survegnir da preschent da Barbara Janom Steiner. Dasperas avess la presidenta dal Cussegl da banca da raquintar bler. Ella è numnadamain a la tschertga d’in nov schef per la Banca naziunala svizra. Igl è ina persunalia delicata dad auta relevanza. Il pli aut protectur dal franc svizzer ha da tegnair a mastrin l’inflaziun, sto far attenziun ch’il franc svizzer na daventia betg memia ferm per betg stenschentar l’economia d’export. El è il patrun da reservas da valuta da 977 milliardas francs, sto tegnair en salv passa 1000 tonnas aur ed è schef da circa 1000 persunas. Cun Barbara Janom Steiner è ina giurista grischuna incumbensada da proponer ina persuna adattada per la successiun da Thomas Jordan. Ella fa quai ensemen cun il Cussegl da banca che dumbra en tut indesch commembers e commembras. Sch’ins è incumbensà cun ina persunalia uschè spinusa e delicata, èsi cler ch’ins na dat naginas intervistas. In fauss pled tribulescha uschiglio gia la scena monetara svizra – forsa perfin sch’il fauss pled cumpara be en ina pitschna gasettina rumantscha. Ma las infurmaziuns relevantas èn gea da chattar en la lescha davart la Banca naziunala svizra. Là stat scrit: «Ils commembers dal directori e lur substitutas e substituts vegnan elegids dal Cussegl federal sin proposta dal Cussegl da banca.» Per insumma vegnir en dumonda per il job sco schef da la banca naziunala dovri tenor lescha: ina reputaziun irreproschabla ed ina enconuschientscha profunda davart valutas, bancas e finanzas. Ins sto avair il dretg da burgais ed il domicil en Svizra. La scena da candidats e candidatas è plitost survesaivla. Glieud cun savida solida davart la macro-economia e ch’enconuschan mintga rampign dals mecanissems da la valuta monetara na datti betg danvanz. Tuttina cursescha inqual num en las medias. Cumenzain gist cun la dumonda da dunnas. Dapi il 1907 che la Banca naziunala exista èn 14 umens stads al timun. I fiss forsa uras per ina dunna. Buns aspects avess gì Andréa Maechler che ha però bandunà la stad passada il directori da la banca naziunala. Uschiglio èsi plitost umens che vegnan enumerads sco successurs da Thomas Jordan. Ord la perspectiva grischuna è per exempel interessanta la persunalia Renaud de Planta. Il descendent dad anteriuras noblezzas ha il dretg da burgais da Zuoz e Cuira. Creschì si è el a Genevra ed a Turin. El è partenari da la gruppa da bancas Pictet. Cumenzà ha el sia carriera tar la UBS, nua ch’el ha lavurà en differentas funcziuns a Genevra, Hongkong e Londra. L’onn passà ha cussegliera federala Karin Keller-Sutter clamà Renaud de Planta en la gruppa d’experts che ha examinà la stabilitad da finanzas suenter la crudada da la Credit Suisse. Il settember passà ha il Cussegl federal elegì el en il Cussegl da la banca naziunala. Martin Schlegel vala sco favurit. Il 2003 ha el cumenzà en la banca naziunala sco practicant ed ha lura fatg in stgalim suenter l’auter. Uss è el vicepresident en il directori – la posiziun ideala per tgi che less occupar la sutga dal schef da la banca naziunala. Ils ultims 40 onns èn tut ils presidents dal directori stads l’emprim vicepresidents. I dat però exponents che s’expriman a moda critica da puspè eleger ina persuna interna. Els averteschan che la Banca naziunala svizra duvrass ina refurma. Per gliez fiss impurtant ch’ina persuna dad ordvart, cun ina nova perspectiva, presidieschia il directori da la banca. Sco ditg, Barbara Janom Steiner na prenda betg posiziun a talas dumondas. Ma era sche la Grischuna na vul betg s’exprimer – la presidenta dal Cussegl da banca sesa sin in post decisiv per l’avegnir da la politica monetara svizra. Janom Steiner tschertga in successur Thomas Jordan banduna la fin da l’onn la Banca naziunala svizra. Quai munta lavur per Barbara Janom Steiner. La presidenta dal Cussegl da banca sto uss tschertgar ina successiun adattada e proponer quella al Cussegl federal. Indesch commembers e commembras dumbra il Cussegl da banca. La presidenta è Barbara Janom Steiner, anteriura cussegliera guvernativa. Il gremi ha da preschent dad ademplir ina da sias pli impurtantas incumbensas: tschertgar ina successiun per Thomas Jordan, president dal directori da la Banca naziunala svizra. L’elec­ziun sco tala succeda entras il Cussegl federal.La FMR ha dumandà Barbara Janom per ina intervista. Ella na s’exprima per il mument però betg en las medias. Igl è ina persunalia spinusa e delicata. Las bleras medias numnan il vicepresident Martin Schlegel sco favurit per la successiun. Ma i dat vuschs criticas che averteschan che la banca naziunala dovria ina refurma. Per ina tala fissi impurtant d’avair ina persuna dad ordvart sin la sutga dal president en il directori da banca. In candidat pussaivel fiss per exempel Renaud de Planta. Il partenari da la gruppa da bancas Pictet è burgais da Zuoz e Cuira. Creschì si è el a Turin e Genevra. Carriera sco banchier ha el fatg tar la UBS en differentas funcziuns avant ch‘el ha midà tar Pictet.

Dacurt ha gì lieu la 103avla radunanza da l’Uniun dals tiradurs veterans dal Grischun en il Forum im Ried a Landquart. Il president Max Buchli da Malans ha pudì beneventar 150 tiraduras, tiradurs ed osps. Sco quai che l’uniun scriva en ina communicaziun als meds da massa, èn las tractandas vegnidas liquidadas speditivamain. Il president dal Cussegl grond, Franz Sep Caluori ed il cusseglier guvernativ Peter Peyer, han purtà ils salids da las instanzas politicas chantunalas. In dals puncts culminants da la radunanza è stada l’onuraziun da 35 veterans seniors a veterans d’onur. Persuenter han els survegnì il document cun ensaina. Guido Crameri ha informà davart la festa da tir chantunala ed animà las tiraduras ed ils tiradurs da sa participar. Ils 18 da matg 2024 ha lieu a Tavau il Tir da la Chalavaina. Andrea Stiffler dal cussegl da Chalavaina, ha medemamain animà las tiraduras ed ils tiradurs da sa participar a quest tir. (cdm/fmr)

Durant 14 onns è Anita Capaul stada manadra da la Chasa Editura Rumantscha. Ella ha insumma gidà ad installar ed etablir quest’instituziun ch’ha edì enfin ussa var 100 publicaziuns. Sin matg 2024 vegn ella a bandunar la CER per ir tar il chantun. In discuors davart leger digital, muments da crisa ed ils cudeschs sin la maisina da notg. Durant 14 onns è Anita Capaul stada manadra da la Chasa Editura Rumantscha. Sin matg 2024 vegn ella a bandunar quel post. Ils 3 da matg 2024 vegn Anita Capaul (48) a preschentar il davos cudesch or da sia «cuschina» editoriala. Lura è numnadamain a Cuira la vernissascha dal cudesch da Roman Caviezel («Palaver for ever») ed a medem mument er il cumià da l’editura Anita Capaul. Suenter esser stada 14 onns manadra da la Chasa Editura Rumantscha (CER) banduna ella quest post e va en l’administraziun chantunala, sco coordinatura en il rom da la strategia digitala. FMR: Atgnamain faschais Vus ina midada tenor il spiert dal temp – dal cudesch scrit tar ils mediums digitals? Anita Capaul: (ri) Precis – ed jau hai era fitg gugent il mund digital ed hai gia baud duvrà las purschidas da l’internet. Ma malgrà che la lavur digitala ma plascha, n’ha il cudesch electronic mai ma pudì persvader. Quai na funcziuna simplamain betg per mai, schegea che la CER porscha dapi diesch onns e-books e ch’jau hai in reader per cudeschs electronics. Ma jau vi il cudesch fisic – e quai na sa mida betg. La CER è ussa bain installada. Ella funcziuna – e Vus giais! Pertge? Gia dapi in temp sun jau stada averta per ina midada professiunala, ed ussa hai dà questa pussaivladad. Il mument è ideal per la CER, perquai che gist dus projects van proximamain en stampa, numnadamain «Palaver for ever» da Roman Caviezel e «Vrin», in cudesch da fotografias da Verner Solèr, in cudesch che ma stat ferm a cor. Plinavant poss jau finir ussa cun il quint e rapport annual dal 2023, e mia collavuratura po surpigliar dus auters projects. Uschia na fai betg ultra-gronda prescha da chattar ina successura u in successur. Vus avais tgirà l’ediziun da var 100 publicaziuns. Tgenin cudesch posiziunassas Vus il pli prominent en ina vaidrina? Definitivamain il cudesch da «Vrin» che cumpara quest onn. Per l’ina perquai che quest cudesch rumantsch va sin fiera internaziunala, en ils Stadis Unids. I sa tracta dad in cudesch da fotografias cun legendas lungas per rumantsch, tudestg ed englais. Per l’autra è il cudesch il resultat da la lavur da plirs onns. Igl è stà in project emoziunal per mai, il davos project inizià ensemen cun Ramun Spescha (rem. red. Ramun Spescha è mort il 2022) che ha accumpagnà mai a partir dal cumenzament da la CER. El ha sviluppà e creà il logo, tschentà las publicaziuns, concepì la pagina web ed auter pli. Las lavurs vi da l’ediziun «Vrin» han cumenzà quasi parallel cun la diagnosa da cancer da Ramun. Ma el ha ditg ch’el veglia exnum lavurar vinavant, perquai ch’i dettia anim ad el. Il cudesch ha perquai ina muntada fitg emoziunala. I dat cudeschs cun ferma colliaziun emoziunala. Datti era il cuntrari: cudeschs ch’i fiss meglier da laschar en il magasin? (ri) Igl è cler, betg tut ils cudeschs pon star en l’emprima retscha en la vaidrina! Tscherts ston era star insanua pli enavos en in chantun. Ma per motivs da creanza na vi jau betg tradir dapli. La CER era a ses temp vegnida installada sco «la» adressa per litteratura rumantscha, sco editura per ils texts or dals truclets d’auturas ed auturs rumantschs. Èn ils truclets en il fratemp sa svidads? Dapi corona vegnan propi inoltrads damain texts. Ma jau na poss betg dir, sche quai è propi pervi da la pandemia u plitost perquai ch’ils truclets èn vids. En mintga cas survegnin nus damain texts ed er autras edituras ed editurs han constatà quel svilup. Jau sun dentant segira ch’i vegn era puspè a sa midar. I n’è betg in trend, mabain in’unda – e sch’ins prenda ils Dis da litteratura sco spievel da la litteratura rumantscha, lura na datti nagins problems da chattar auturas ed auturs. Anzi, la scena è sa regiuvinada ils davos onns. Gist suenter ina fasa da pilot da trais onns, avevi dà l’entschatta 2013 ina crisa. A Vus era vegnida visada la plazza e la finanziaziun da la CER a lunga vista n’era betg garantida. Era quai forsa gia in mument che Vus avais pensà dad ir? Na, gist il cuntrari. Jau hai pir da dretg vulì mussar ch’i dovra la CER e ch’igl è necessari da cuntinuar cun la lavur. I na ma fiss mai vegnì endament da bandunar la chasa editura. Suenter quella crisa è la CER vegnida colliada instituziunalmain pli ferm cun la Lia Rumantscha (LR), ella è dentant restada ina societad independenta. Ina buna soluziun? Gea, tenor mai schon, malgrà che questa midada è vegnida andetgamain. La finala èsi dentant stà in grond gudogn, perquai che lura ha Karin Kohler-Pattis, che tgirava las ediziuns da la LR, midà tar la CER. Uschia avain nus pudì lantschar ina retscha da cudeschs original-rumantschs per uffants ed jau hai gì da nov ina collega per il barat. Ed integrar la CER insumma en la LR, quai na fiss tenor Vus nagin’opziun? Mintga nov secretari, mintga nova presidenta e president da la LR ha gì l’idea da far quella integraziun. La discussiun actuala va dentant en in’autra direcziun, numnadamain d'evaluar sinergias per pudair servir als basegns actuals da lecturas ed interessents da cudeschs rumantschs. La CER era vegnida lantschada dal 2010 cun l’intenziun da vender tranter 1500 fin 2000 exemplars – uschia aveva scrit l’agentura da novitads SDA. Tenor Vossas cifras actualas èsi circa enturn 600 exemplars. Era la finamira damai stada memia ambiziunada? Effectiv, quella finamira n’era betg realistica ed i ma fa era surstar ch’ina tala cifra era vegnida communitgada. Nagin Sursilvan na cumpra in cudesch engiadinais, e viceversa. Perquai n’èsi mai pussibel da vender tants exemplars. Ma tuttina vendain nus fitg blers cudeschs cun circa 3000 ad onn. Quai è bler per ina communitad uschè pitschna. In bestseller en Svizra ha cifras da vendita da 5000 exemplars, e quai sin milliuns da lecturas e lecturs potenzials. En relaziun è damai l’interess per la litteratura rumantscha fitg grond. En la cudeschera rumantscha datti bleras poesias, bleras reediziuns, antologias, collecziuns d’istorgias curtas ed impuls – qua u là in roman. Tge manca tenor Vus sin la cudeschera rumantscha? Blers din adina puspè ch’i manchian crimis. Igl è forsa in gener che n’ha betg tanta tradiziun en la litteratura rumantscha, schegea ch’i dat in u l’auter. Roman Caviezel preschenta bainprest ina publicaziun cun texts satirics, in gener medemamain plitost rar. E l’atun cumpara lura in roman. I regia damai ina detga diversitad, schegea ch’il trend è da scriver lirica. In cudesch è per in’editura segir era in project emoziunal. Ils cudeschs èn forsa in pau sco «poppins». Na fai betg mal da laschar ir quels? Durant 14 onns è Anita Capaul stada manadra da la Chasa Editura Rumantscha. Sin matg 2024 vegn ella a bandunar quel post. Segir, i ma commova, sche jau guard sin la cudeschera da la CER e sche jau pens a tut las istorgias colliadas cun quels cudeschs. Ed jau sun era loscha d’avair realisà tut quellas ediziuns ch’èn forsa en in tschert senn «poppins», schegea che quell’expressiun na ma plascha betg propi. Ma cunquai che tut è sin buna via, èsi in bun mument per bandunar la CER. Ed jau gid en cas gugent da chattar in bun successur u ina successura. Ad in’editura partenta èsi da tschentar anc questa dumonda classica: Tgenin cudesch avais Vus sin Vossa maisina da notg? (ri) Jesses ... jau legel uschè blers cudeschs ... regularmain èsi in cudesch da Harald Welzer, Yuval Harari u Erich Fromm. En las vacanzas hai jau gist legì «Die Formel der Hoffnung» da Lynn Cullen e «Miss Bohemia» da Mathias Nolte. Ed actualmain turna segir era «Il temps dallas tschereschas» en regurdientscha dad Ursicin G.G. Derungs sin mia maisina da notg. Quai sto esser ina gronda maisina da notg. (ri) Ils cudeschs s’emplunan sin, davant ed er da la vart da la maisina! Anita Capaul banduna «ses» cudeschs Anita Capaul ha bajegià si e manà la Chasa Editura Rumantscha (CER) dapi l’onn 2010. Durant quest temp ha la Lumneziana da 48 onns tgirà var 100 ediziuns – ussa ha ella dentant decidì per ina nova sfida professiunala tar il chantun. «Igl è in bun mument, tant per la CER sco per mai», di Anita Capaul ch’è engraziaivla e loscha da pudair guardar sin la cudeschera rumantscha. En l’intervista cun la FMR dat ella in sguard enavos sin las istorgias che la collian cun «ses» cudeschs. (fmr/vit)

Martin Candinas po giubilar. Il mardi ha il Cussegl dals chantuns eliminà las ultimas differenzas tranter las duas chombras. La schluccada per abitaziuns da vacanzas sto be anc passar las votaziuns finalas. Gliez è plitost ina formalia. La schluccada ha il politicher sursilvan mess en roda avant quatter onns cun sia iniziativa parlamentara. Sch’ins sa quantas da questas iniziativas che vegnan inoltradas e quant paucas che cuntanschan propi lur finamira, èsi dad attestar al cusseglier naziunal da l’AdC ina detga bravura. Per dumagnar atras ina tala midada da lescha dovri lobing endinà e fin sensori politic per persvader collegas. La dumonda cardinala resta: Èsi propi ina buna schluccada per il Grischun? Per la branscha da construcziun en mintga cas, lezza profitescha da pudair engrondir chasas veglias, far londeror pliras abitaziuns, tranteren forsa bellas abitaziuns da vacanzas. Ma co statti cun il privel ch’anc dapli abitaziuns favuraivlas per indigens van a perder? L’ala sanestra e verda è s’exprimida a moda fitg critica en las debattas ed ha admonì che la schluccada stgaffeschia in squitsch monetar enorm da midar chasas ed abitaziuns primaras en abitaziuns da vacanzas. Martin Candinas ed ils auters che han sustegnì la schluccada han adina punctuà ch’i saja la finamira da simplifitgar da renovar, engrondir, bajegiar si da nov chasas per indigens – forsa cun facilitar la finanziaziun cun anc stgaffir ina pitschna abitaziun da vacanzas. Ch’i dettia in referendum cunter questa midada da lescha, n’è betg da spetgar. La schluccada è memia particulara e pertutga gea be las chasas veglias con­struidas avant il 2012. Pir la pratica vegn a mussar, tgi che ha raschun. Per ils indigens che tschertgan desperadamain ina abitaziun pajabla en regiuns turisticas resta be da sperar che las admoniziuns da l’ala sanestra e verda sa mussan sco vanas.

Il parlament schlucca las restricziuns da construir abitaziuns da vacanzas. Chasas construidas avant il 2012 duain ins dastgar spazzar, construir da nov, sanar, engrondir per in tschert tant e nizzegiar libramain las novas abitaziuns ch’ins fa londerora. En vischnancas cun passa 20 % abitaziuns secundaras datti restricziuns per construir abitaziuns da vacanzas. Cun 27 cunter 11 vuschs ha la Chombra pitschna approvà il mardi la schluccada – cunter veglia da la PS e dals Verds. Il pledader da cumissiun Beat Rieder da l’AdC ha discurrì d‘ina «flexibilisaziun punctuala». Concret duain bajetgs construids avant ils 11 da mars 2012 – quel di è vegnida acceptada l’iniziativa d’abitaziuns secundaras – pudair vegnir engrondids e fatg dapli abitaziuns londerora, era abitaziuns da vacanzas. Quai vala tant tar sanaziuns sco era sch’in bajetg vegn spazzà e bajegià si da nov. Las prescripziuns vertentas impedeschian investiziuns, ha ditg Beat Rieder. Brigitte Häberli-Koller da l’AdC ha agiuntà che las prescripziuns impedeschian era sanaziuns energeticas da chasas veglias. I stoppia esser pussaivel da bajegiar enturn chasas tenor standards moderns. Ina minoritad verd-cotschna ha refusà la midada da lescha. Quella promovia la con­strucziun dad abitaziuns da vacanzas che sajan finanzialmain bler pli attractivas, ha ditg Mathilde Crevoisier Crelier da la PS. Abitaziuns pajablas per indigens vegnian sut squitsch. Il Cussegl federal aveva gia proponì al Cussegl naziunal, che ulteriuras abitaziuns duain esser explicitamain be abitaziuns primaras per ils indigens e betg abitaziuns da vacanzas. Il Cussegl naziunal aveva refusà gliez en la sessiun d‘atun. Era il Cussegl dals chantuns ha votà cun 17 cunter 26 vuschs cunter questa proposta. Era il Cussegl federal saja preoccupà pervi da la mancanza dad abitaziuns pajablas en lieus turistics, ha ditg il minister d’ambient Albert Rösti. La schluccada muntia ina tscherta cuntradicziun a la constituziun. Era Heidi Z’graggen da l’AdC ha pledà per la via dal Cussegl federal. Lezza pussibiliteschia da construir novas abitaziuns primaras, senza ch’ins augmentia il dumber d’abita­ziuns secundaras. La schluccada fetschia forsa senn per resorts da vacanzas dals onns sessanta e settanta, ma betg per bajetgs en in center d’in vitg. Josef Dittli da la PLD ha medemamain pledà per la via dal Cussegl federal ed ha discurrì dad Andermatt. Il lieu profiteschia bain dal project da Samih Sawiris. Sias abitaziuns sajan dentant bunamain be abitaziuns da vacanzas. Ma era indigens e glieud giuvna dovrian perspectivas. Sco gia il Cussegl naziunal en la sessiun d’atun ha uss il mardi era il Cussegl dals chantuns approvà la schluccada. La midada da lescha è uss pronta per las votaziuns finalas. L’impuls aveva dà cusseglier dals chantuns Martin Candinas da l’AdC cun ina iniziativa parlamentara.

Ils cussegliers communals da Turitg, Flurin Capaul e Marco Denoth han inoltrà ensemen ina dumonda en scrit al cussegl da citad. Ils dus politichers cun ragischs rumantschas levan savair tge che la citad da Turitg porschia a la cuminanza rumantscha ch’è là da chasa. La FMR ha entupà Flurin Capaul a Turitg per in discurs. «Nus essan da partidas diametralmain differentas, ma cur ch’i va per il rumantsch essan nus in cor ed in’olma» respunda Flurin Capaul, cusseglier communal da Turitg per la Partida liberaldemocratica svizra (PLD) sin la dumonda da la FMR, co ch’igl è vegni tar la collavuraziun cun ses collega Marco Denoth, cusseglier communal da la Partida socialdemocratica (PS). Sco ch’ils nums da famiglia tradeschan, han omadus ragischs rumantschas (mira box) – il tat da Flurin Capaul è da Lumbrein, Marco Denoth è naschì a Silvaplauna ed ha ditg vivì a Cuira. Quel origin rumantsch ha motivà ils dus politichers da far ils 28 da favrer 2024 ina dumonda en scrit al cussegl da la citad da Turitg pertutgond la purschida da la citad per ils vischins e las vischinas rumantschas. «Avant che far pretensiuns vulevan nus savair tge che la citad da Turitg fa oz. Forsa n'èn tschertas chaussas betg enconuschentas u betg uschè evidentas», di Flurin Capaul en in discurs cun la FMR. Marco Denoth n’ha betg pudì sa participar a curta vista al discurs. Sis dumondas al cussegl da la citad En la dumonda en scrit dals 28 da favrer han Flurin Capaul e Marco Denoth vulì savair, sch’il cussegl da la citad da Turitg enconuschia il dumber actual d’abitants/as rumantschs/as e sch’el sappia tge idiom ch’els discurrian mintgamai. Ultra da quai èn ils dus politichers s’infurmads davart las differentas offertas che la citad porscha sezza u tge purschidas externas che vegnan sustegnidas da la citad da Turitg. La fin finala vulan els savair dal cussegl da la citad co che lez valiteschia la muntada da la lingua e da la cultura rumantscha e sche la citad surpiglia sia responsabladad sco in dals lieus, nua che bleras Rumantschas e Rumantschs vivan. Curs da lingua ed in teater rumantsch Ussa ha il cussegl da la citad da Turitg temp trais mais per respunder las sis dumondas da Flurin Capaul e Marco Denoth. Co ch’i va vinavant na san ils dus politichers communals anc betg, ma per Flurin Capaul èsi cler: «Nus essan loschs dad esser plurilings, lura stuain nus era tgirar quai. Nus stuain chattar ina via simpla per crear ina purschida per ils Rumantschs e las Rumantschas da Turitg.» Intginas ideas avess Flurin Capaul gia: «Per exempel savess la ‹Heimatliche Sprache und Kultur› integrar il rumantsch en sia purschida.» La HSK è ina instituziun da la citad da Turitg che porscha lecziuns en la lingua materna ad uffants che discurran betg tudestg a chasa. Quella purschida datti per 30 linguas, dentant betg per rumantsch. In’autra domena cun potenzial fiss tenor Flurin Capaul en la communicaziun uffiziala da la citad: «La citad da Turitg infurmescha mintgamai en pliras linguas, dentant betg per rumantsch.» Uschia duain tenor il politicher da la PLD en futur per exempel tut las broschuras d’infurmaziun u il mussavia da la decleraziun da taglia era esser per rumantsch. Ed era las instituziuns da cultura duain tenor Flurin Capaul resguardar la quarta lingua naziunala: «La citad da Turitg ha las pli bleras instituziuns culturalas ch'ins subvenziunescha generusamain. Qua ans dumandain nus natiralmain tge paisa ch’il rumantsch ha tar questas instituziuns.» Per el è per exempel in teater rumantsch a Turitg imaginabel. I sa tracta dentant unicamain dad ina dumonda en scrit, sch’i dat ina moziun cun propostas concretas n’è per il mument betg cler. Flurin Capaul e Marco Denoth spetgan uss ina giada la resposta dal cussegl da la citad da Turitg. Per Flurin Capaul èsi però cler, ch’il engaschament per il rumantsch rendia. Sin la dumonda da la FMR respunda el losch per rumantsch sursilvan: «Gie!». La dumonda uffiziala po vegnir consultada online sut www.gemeinderat-zuerich.ch.

Ella pitga tuts. En il Parlament federal na datti nagin u nagina che maina ina pli gronda interpresa che Magdalena Martullo. Il segund grond interprendider è Simon Michel. Sia ­Ypsomed è però in toc pli pitschna che la Ems Chemie. Il Grischun n’è betg il motor economic da la Svizra, anzi. Tuttina è gist ina cussegliera naziunala dal chantun muntagnard la pli gronda interprendidra en il Parlament federal a Berna. E gliez cun distanza – sco che la retschertga da la FMR tar ils schefs e las scheffas da fracziun mussa. La numra 1 L’Ems Chemie cun Magdalena Martullo a la testa è atgnamain gnanc pli ina interpresa. I sa tracta d’in concern che ha cuntanschì il 2022 ina svieuta da 2,44 milliardas francs e che producescha en 16 pajais. La fatschenta principala fa il concern cun granulats che la clientella dovra per producir tocca per autos, fanestrigls da displays, gutters per pops etc. Far daners na fa Magdalena Martullo betg tant cun ses salari sco scheffa, mabain cunzunt cun sias aczias. Ensemen cun sia sora Rahel Blocher posseda ella la maioritad da las aczias da l’interpresa. En il parlament s’engascha la cussegliera naziunala mo en ina cumissiun – per ella decisva: la cumissiun per economia, taglias e taxas. Entaifer la fracziun saja Magdalena Martullo la gronda interprendidra, di Franz Grüter da la giunta da la PPS. Auters gronds interprendiders en la fracziun sajan per exempel Thomas Matter u Benjamin Giezendanner. Tranter Magdalena Martullo Blocher e Giezendanner datti parallelas frappantas. Era Benjamin Giezendanner ha ertà ses post sco schef en l’interpresa da transport da l’Argovia, sco Martullo tar la Ems Chemie. E gia Giezendanner senior ha politisà en il Cussegl naziunal – exact sco il bab da Martullo. Il numer 2 Il segund grond interprendider en il parlament è – tenor indicaziuns dals schefs da fracziun – Simon Michel da la PLD. Era el ha profità da ses bab che ha fundà la Ypsomed, in’interpresa internaziunala che producescha tecnica medicinala. La Ypsomed fa part da las 500 interpresas las pli grondas en Svizra. Ella cuntanscha però be in tschintgavel da la svieuta da la Ems Chemie. Il 2021 eran quai radund 464 milliuns francs. Simon Michel è dapi diesch onns schef da la Ypsomed. L’onn passà è el vegnì elegì en il Cussegl naziunal ed occupescha in sez en la cumissiun per politica exteriura. Kris Vietze, Peter Schilling u Marcel Dobler èn ulteriurs interprendiders en la fracziun da la PLD. Lur firmas na stattan dentant betg a pe a la grondezza dad Ypsomed. Pitschens – ma betg ertavels Pli lunsch vers il center politic u vers la sanestra ch’ins va, pli pitschens ch’ils interprendiders u las interprendidras èn. Persuenter n’han els per il pli betg ertà, mabain gist sez fundà lur firmas sco quests exempels mussan: Tar ils verdliberals è gist il president sez il pli grond interprendider. Jürg Grossen n’ha betg ertà ina firma, mabain ha fundà cun in partenari avant 30 onns la Elektroplan Buchs & Grossen. En il fratemp lavuran 40 persunas en l’interpresa dal cusseglier naziunal. Entaifer la fracziun verda è Gerhard Andrey il pli grond interprendider. L’inschigner è vegnì enconuschent l‘onn passà sco candidat verd per il Cussegl federal. Era sch’el n’ha betg conquistà in sez per ils verds en la regenza svizra, ha el da far pli che detg avunda. El posseda ina interpresa dad IT ch’el ha fundà cun ulteriuras persunas e che ha filialas en las sis pli grondas citads svizras. Tar ils socialdemocrats tutga Jacqueline Badran tar las grondas interprendiras. La cussegliera naziunala timuna l’interpresa Xeix ch’ella ha fundà avant passa ventg onns. En il fratemp èsi 35 persunas che lavuran en la firma dad IT turitgaisa.

Il tip En sasez è l’ensolver mes past preferì: cun paun frestg, in ov da trais minutas, in pau fritga, in café e buna luna. Ma cun uffants ch’èn suttamess al squitsch da termin da l’urari da scola e las differentas lunas da l’entira famiglia la damaun marvegl, è quel past, almain durant l’emna da lavur, daventà ina chaussa che dovra in sensori diplomatic. E sche la mamma ristga anc da metter sin maisa in toc paun in zichel setg, perquai ch’el è da stersas, lura na datti betg in bun cumenzament dal di. La dumonda è natiralmain era pertge che jau met sin maisa paun setg da stersas? Quai pertge che la damaun marvegl èsi adina in zic ina surpraisa tgi che mangia tge e cun quai difficil da pudair planisar. Fin uss eri adina uschia che la famiglia vuleva jogurts cur che jau aveva cumprà paun. E quels dis che jau aveva cumprà jogurt levan els paun – damai ina planisa­ziun nunditga. Per quel motiv hai jau cumenzà a far uschenumnads «overnight-oats» – avaina lomiada sur notg. Mintgamai la saira suenter tschaina, prend jau per mauns quatter magiels da «Weck», emplenesch quels cun trais tschaduns avaina che jau cuvrel cun latg. Lura po mintga commember da la famiglia ­agiunscher quai che plascha: fritga, nuschs, jogurt ni semins e granola (floccas croccantas) ed in zichel mel d’avieuls. Ed alura viaden en la frestgera. Uschia è l’ensolver gia pront la saira – ed jau stoss la damaun marvegl be metter sin maisa ils magiels. Reclamaziuns u disturbis diplomatics da la damaun n’èn uschia betg pli mia chaussa. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Per ensolver in magiel avaina lomiada.

Quai che ha cumenzà cun in telefon da la Lia Rumantscha ed il giavisch da pudair sustegnair in project per la diaspora ruman­tscha giu la Bassa, avant passa in onn, è sa sviluppà a Berna ad in’uniun che organisescha inscunters per famiglias rumantschas en la chapitala svizra. «Vegnir als contacts, quai è anc adina la pli gronda sfida», declera Claudia Cathomas, che fa tranter auter part al comité dad organisa­ziun dals inscunters per famiglias rumantschas a Berna. «Adina puspè entaup jau a persunas rumantschas en la citad da Berna, che n’èn deplorablamain anc betg sin nossa glista», di ella. I saja fitg difficil da savair sin tgenin chanal ch’ils Rumantschs giu la Bassa sajan cuntanschibels. «Actualmain avain nus contact cun var 30 famiglias, radund 100 persunas, dal chantun Berna. Ma nus supponin ch’i dettia radund 350 persunas cun in u l’auter connex rumantsch», precisescha Cla Mathieu, era commember dal comité dad organisaziun. Als inscunters matutins vegnian en media var 25 fin 40 persunas, decleran ils organisaturs. Be la festa da stad, quella saja stada in grond success cun bunamain 80 participantas e participants, as regorda Robert Buchli, ch’è medemamain en il comité dad organisaziun. Il comité consista da las suandantas tschintg persunas: Robert Buchli, Claudia Cathomas, Cla Mathieu, Marco Enderlin, ed Alina Muoth. I na dovra betg bler Vegnir ensemen, dar ina baterlada – sche pussibel per rumantsch e laschar termagliar ils uffants; en sasez na dovri betg bler dapli. Da quel avis èn tuts trais dal comité dad organisaziun. Natiralmain è l’idea qua da mussar als uffants, ed era als partenaris betg rumantschs en la diaspora ch’i dat anc auters che discurran rumantsch e da sbassar in zic las barrieras tranter ils differents idioms. «Entant ch’ils uffants na van anc betg a scolina èn els averts per istorgias e chanzuns da cuminanza, ed ils geniturs er anc pronts da vegnir a tals inscunters», declera Claudia Cathomas, che ha gist fat perscrutaziuns en questa direcziun per sia lavur sco collavuratura scientifica da la biblioteca naziunala. Ed en quest rom cun il program per ils uffants, mintgamai era ina persuna responsabla per raquintar ina istorgia u chantar cun ils uffants, han ils inscunters per famiglias rumantschas a Berna fin ussa era funcziunà tut bain. Che las reacziuns da las famiglias participantas sajan stadas fin uss adina positivas, di Robert Buchli. Ils uffants creschan ed ils basegns sa midan «Cun quai che nus avain tuts er uschiglio avunda da far cun nossas lavurs e las vitas privatas na pudeva quest’organisaziun dals inscunters betg esser memia cumplitgada», explitga Robert Buchli. Tuts avevan uffants, uschè circa en la medema vegliadetgna ed uschia eri simpel da savair tge ch’ils basegns eran ed èn. Dentant hajan els però era realisà ch’i veglia tranteren in program per uffants pli vegls, di Buchli: «Sco per exempel il gieu da ballape che ha gì lieu durant la festa da stad o uss l’ultim inscunter, nua che nus essan ids culs patins sin il glatsch dal Ka-We-De a Berna.» Uniun cun commembers ed in program varià Bainspert s’aveva il comité dad organisaziun decis da furmar in’uniun, sa regorda Cla Mathieu: «Igl è sco uniun pli simpel dad organisar las finanzas ed era dumondas da sustegn tar l’Uffizi da Cultura u tar la Lia Rumantscha.» Ch’els veglian però er empruvar da far in per pass vinavant ed organisar – anc adina cun mez simpels – plirs inscunters era per Rumantschs e simpatisants dal rumantsch senza uffants, declera Robert Buchli. Ina da questas occurrenzas che sa drizza plitost a glieud senza uffants è per exempel regularmain ina sairada rumantscha en ina bar a Berna ubain era l’inauguraziun dal Chantun da cudeschs rumantschs, che la Lia Rumantscha ha sponsurisà, en la Kornhaus-­Bibliothek a Berna. Quai vegn ad esser la gievgia saira, ils 2 da matg 2024. «Là vulain nus lura preschentar in zic pli concret noss’idea da l’uniun ed era mussar, tge differentas pussaivladads dad esser commember ch’i dat. Fin uss ha la Lia Rumantscha ed il Uffizi Federal per Cultura sustegnì a nus. Cun las entradas dals commembers fiss l’idea che l’uniun pudess as finanziar sez», declera Cla Mathieu. Inscunters matutins restan vinavant Era sco uniun vulessan las commembras e commembers en mintga cas cuntinuar cun ils inscunters matutins per las famiglias, uschia il comité. «Sche quels inscunters èn dentant adina a Berna u forsa era ina giada en las regiuns periferas, quai ponderain nus anc», declera Robert Buchli. Ch’il comité dad organisaziun saja era adina avert per propostas ni ideas da lur commembers. Quai ch’è dentant gia enconuschent èn las proximas datas: dumengia avantmezdi, ils 28 dad avrigl 2024 dessi dar in inscunter da fami­glias, alura la gievgia saira, ils 2 da matg, l’inauguraziun da la biblioteca rumantscha. La dumengia avantmezdi, ils 16 da zercladur, puspè in inscunter da famiglias. La festa da stad ha lieu era quest onn, la sonda, ils 24 dad avust a partir dal suentermezdi. Ed alura datti anc in inscunter da la damaun ils 20 dad october ed in als 17 da november 2024. Dapli infurmaziuns chattan ins sin la pagina da web sur quest QR-code.

Entant che la Viafier retica tschertga urgentamain locomotivists, ha la BLS (Bern-Lötschberg-Simplon-Bahn) scolà memia blers. Las duas interpresas da transport han perquai decidì da gidar ina l’autra. Uschia vegnan quatter locomotivists dal chantun Berna a lavurar en il Grischun tar la Viafier retica. Olivia Portmann-Mosca/FMR Lukas Blatter – qua anc da viadi cun la BLS durant in dals ultims dis da lavur a Berna. Lura ha el midà tar la Viafier retica en il Grischun, a Landquart. Lukas Blatter, oriundamain da Niedermuhlern, ina pitschna vischnanca en il chantun Berna, è gist cuntent da pudair far ina pausa cun metter sia mobiglia en il nov dachasa a Landquart, per dar in pèr respostas a la FMR. «Ussa m’allegr jau fitg da pudair manischar las differentas locomotivas da la Retica.» Ditg na po el betg far pausa, gia il proxim di cumenza la scolaziun tar la Viafier retica per Lukas Blatter e ses cumpogns da lavur – ed avant vuless el avair drizzà en ses nov dachasa. Vegnì a da quella che quatter locomotivists bernais sesan ils proxims dus onns en la cabina da manischunz da la Retica èsi, perquai che la Viafier retica n’ha betg avunda persunal, ils Bernais dentant schon. La BLS (Bern-Lötschberg-Simplon-Bahn) aveva cumenzà gia avant in pèr onns cun l’offensiva da scolar locomotivistas e locomotivists, quai en vista al grond dumber da quels che van en pensiun ils proxims onns. Però ils Bernais han actualmain memia blers locomotivists. Uschia ch’igl è «flot», sche la Viafier retica po surpigliar intgins. Gist in’occasiun da cumenzar nov Per Lukas Blatter, l’um da 29 onns, è l’appel da la Viafier retica gist vegnì al dretg mument. «Jau ma chattava en mia vita privata gist en ina fasa da midament ed avess tuttina stuì tschertgar ina nova abitaziun. Cura ch'jau hai vis l’appel, hai jau bain stuì durmir ina notg suravi e discurrer cun mes collega, ma suenter è la decisiun spert stada prendida», raquinta il locomotivist bernais co ch’el è vegnì sin l’idea da s’engaschar per la Retica. «Nus avain stuì ans obligar per ils proxims dus onns. Sche nus vulain restar suenter en il Grischun, lura surpigliass la Viafier retica nus – e sche nus vulain turnar engiu, lura ans prenda la BLS enavos», quai saja stà in punct decisiv per far quest pass, di Lukas Blatter. Binaris stretgs e pli stip Durant ils proxims tschintg mais survegnan ils quatter locomotivists da la BLS in’introducziun ed ina scolaziun per manischar las locomotivas grischunas. «Per in locomotivist diplomà è quai schon in lung temp, ma tar la Retica datti tuttina in pèr chaussas ch’èn magari differentas», declera Blatter. «Cunquai ch’ils binaris da la Viafier retica èn pli stretgs, na van ils trens betg uschè svelt, per la paja pon els però prender stortas pli stretgas.» Lura dettia en il chantun Grischun dapli trajects ch’èn pli stips, e tut tenor las temperaturas saja magari ina sfida quant e cura ch’igl è da franar, raquinta il locomotivist bernais. «Jau m’allegr fitg ferm da vesair auters trajects e la bella cuntrada. Ed il pli ferm m’allegr jau da traversar il viaduct da la Landwasser.» Trens da martganzia e dad autos Las pli novas locomotivas da la Viafier retica sajan magari tuttina sco quellas da la BLS. Tut ils models novs vegnan da la medema interpresa, numnadamain da la Stadler-Rail. Or da quel motiv sajan ellas sumegliantas, magari è in buttun en in auter lieu, ma uschiglio na fetschian quellas locomotivas modernas nagins quitads ad el. In’influenza sin la scolaziun pli lunga da la Viafier retica haja il fatg che Lukas Blatter manischava fin ussa tar la BLS be trens da persunas e tar la Retica va el era cun trens da martganzia e cun il tren dad autos tras il Vereina. «Ils trens da martganzia e quels dad autos han tuts models da locomotivas plitost vegls», di Lukas Blatter. La pli gronda differenza saja la paisa e la lunghezza da quels trens. «Cun in tren da martganzia sto ins mirar bain oravant e franar ad uras e laschar ir els puspè al dretg mument.» Er dad ir tras ils tunnels s’allegra Lukas Blatter: «Tar la BLS avain nus in tunnel fitg lung, quai è quel tras il Lötschberg, cun 17 kilometers. Ma tut ils auters èn be var 150 meters lungs.» Tar la Retica dettia bain dapli binaris e pli lungs. Ma la pli gronda mirveglia haja el dad ir cun il tren dad autos tras il Vereina. «Fin ussa n’hai jau anc mai manà in tren dad autos.» Sin la dumonda, sche quai na saja betg lungurus dad ir l’entir di be vi e nà tras il tunnel, ha Lukas Blatter svelt ina resposta: «Quai n’è betg mo ir vi e nà – sco locomotivist ston ins adina puspè era controllar e survegliar il traject e manischar la locomotiva». Turists e lingua Damai che Blatter vegn scolà dad ir cun da tut ils tips da trens, va el era tar la Viafier retica cun trens da passagiers. «Jau poss m’imaginar, ch’i dat en il Grischun magari blers turists che van cun il tren.» E quels sajan per il solit pli interessads ch’ils pendularis, cun tge tren ch’els èn da viadi. E lura n’haja el nagut encunter da laschar dar in cuc en la cabina da manischunz. Era sch’il contact cun la glieud tutga tar sia lavur, sche batta ses cor bain pli ferm per la maschina, las funcziuns da la locomotiva ed il manischar, di Lukas Blatter cun ina tschegnada. E sin la dumonda sch’el haja era gia fatg patratgs sur dal rumantsch, ri il Bernais e conceda ch’el haja gia fadia avunda da chapir il tudestg grischun – ed en il mender cas dettia quai er anc englais. Lukas Blatter – qua anc da viadi cun la BLS durant in dals ultims dis da lavur a Berna. Lura ha el midà tar la Viafier retica en il Grischun, a Landquart. Lukas Blatter – qua anc da viadi cun la BLS durant in dals ultims dis da lavur a Berna. Lura ha el midà tar la Viafier retica en il Grischun, a Landquart. Lukas Blatter – qua anc da viadi cun la BLS durant in dals ultims dis da lavur a Berna. Lura ha el midà tar la Viafier retica en il Grischun, a Landquart. Lukas Blatter – qua anc da viadi cun la BLS durant in dals ultims dis da lavur a Berna. Lura ha el midà tar la Viafier retica en il Grischun, a Landquart. Lukas Blatter – qua anc da viadi cun la BLS durant in dals ultims dis da lavur a Berna. Lura ha el midà tar la Viafier retica en il Grischun, a Landquart.

En il Grischun essan nus disads da duas chaussas, respectiv dus fatgs: L’emprim è che blers Turitgais ed abitants enturn il Lai possedan abitaziuns da vacanzas en nos vitgs. Il secund è che nus sezs pudain viver en ina regiun da bellezza. Il cuntrari è dentant er il cas: A Turitg na datti betg sulettamain traffic, hectica, canera, fun e creazy. I dat er munts e vals, e schizunt cuntradas pittorescas. E là datti era bleras Grischunas e Grischunas. Quellas e quels n’han dentant betg abitaziuns da vacanzas, mabain lur dachasa, giu là. Enturn il Lai da Turitg vivan bleras e blers dal Grischun. Ina damonda a quellas, dentant er ad abitantas ed abitants dal Grischun: Emprendai a conuscher laatria da quella glieud emigrada. Dador biros da vaider, chasas autas, vias e betun dat ei bler da scuvrir a Turitg ed enturn ses Lai. Ina cuntrada da bellezza è quella dal Hirzel. I saja ina da las pli grondiusas da morenas da la Svizra, accentuescha l’Inventari federal da las cuntradas da muntada naziunala. Ils abitadis cun guauds, palids e prads, vitgs ed uclauns giaschan sin ina morena d’in glatscher preistoric. Davent dal vitg Hirzel pon ins far ina spassegiada circulara. Cun l’auto privat u cun l’auto da posta èn ins svelt da Wädenswil sin l’aut dal pass dal Hirzel. La spassegiada da duas uras avra novs orizonts. Sin la viandada travers’ins la cuntrada pittoresca da morenas. Gist la primavaira èn las vistas en il lontan in grond giudiment. Ins cuntanscha l’aclaun Höhi nua ch’ins po far ina pausa sin la terrassa da l’ustaria. Cuntinuant vai vers il punct 749 m.s.m. il pli aut da la spassegiada. Dasper in tigl è ina tavla che informescha dal panorama cunfinada da la chadaina da las Alps cun Säntis, Glärnisch, Tödi, Titlis, Rigi e Pilatus. Da l’aclaun Zimmerberg vai a Widenbach ed enavos sur Harüti, atras la palid Chrutzelenmoos enavos a Hirzel.

La poetessa engiadinaisa Jessica Zuan vegn undrada quest onn cun il Premi grischun da litteratura. Il premi dotà cun 10 000 francs retschaiva ella per sia collecziun da poesias «Launa da pavagls». En in discurs cun la FMR quinta ella da si’amur per la poesia, dal esser «dachasa» e da sia emprima reacziun suenter avair udì dal premi. Suenter Pasca vegn Jessica Zuan (40) a stuair far viadi da Barcelona en Engiadin’Ota. Ils 19 d’avrigl 2024 vegn numnadamain surdà ad ella a Segl il Premi grischun da litteratura. Ier gievgia ha la fundaziun da quest premi communitgà da surdar a la poetessa putera quel premi – per si’ovra actuala «Launa da pavagls». La FMR s’ha scuntrà questa gievgia cun Jessica Zuan via conferenza da video. FMR: Vus vivais dapi 17 onns a Barcelona. Scrivais Vus gist perquai poesias ruman­tschas u faschessas Vus il medem en Svizra? Jessica Zuan: (ri) «Chi lo sa» … Ma jau pens ch’igl ha segir gì ina gronda influenza sin mes scriver ch’jau sun vegnida a viver qua en Catalugna. Qua hai jau chattà l’interess per mia lingua ed emprais en general bler da linguas e minoritads. En Spagna è gea il catalan medemamain ina minoritad sco il rumantsch en Svizra. En Vossas poesias sa fatschentais Vus era cun il tema da las ragischs e dal dachasa. Nua essas Vus propi dachasa? Là, nua ch’jau ma sent bain ed amada. Ma quai po esser en blers lieus, saja a Barcelona u era en l’Engiadina. Ma ussa sun jau gia dapi ina mesa vita a Barcelona – ed i fa ina detga impressiun da dir quai uschia, ina mesa vita. Ed ussa survegnis Vus sco «randulina» il Premi grischun da litteratura. Tge è stada Vossa reacziun? (ri) Tge bel! – Jau hai in plaschair enorm ed igl è per mai propi ina grond’onur e cunzunt ina conferma che mia lavur plascha – almain a tschertins, a quels ch’han decis da surdar il premi. Damai ma dat quai era motivaziun da scriver vinavant. Ma jau hai era il sentiment da betg be avair retschavì in premi persunal, mabain da’l avair gudagnà per l’entira communitad rumantscha. I dat visibilitad a la lingua e litteratura rumantscha. En la poesia «Arda» da «Launa da pavagls» descrivais Vus la procedura da far «pavagls», pass per pass da la minalva tar il fieu. È quai sco ina sumeglia per Voss process da scriver? Il maletg da la minalva è plitost in purtret da la societad. Quella flur para gia mez crappada, cura ch’ella stat en plaina flur, ella crescha en in ambient asper ed ostil ed ins sto propi lavurar cun ella e la prender enta maun per crear insatge ordlonder. Quai vala era per la societad ed en sasez era per la lingua. Ins sto prender en maun la lingua e lavurar cun ella. La davosa secziun da «Launa da pavagls» è intitulada «Simpel: scriver u svanir». Quai tuna fitg existenzial? (ri) Quai è era fitg existenzial! Ed igl è precis stà manegià uschia. La poesia ma salva e ma dat libertad. Ella dat respostas sin las dumondas impurtantas: Tgi e tge quinta en nossa ­vita? E gist durant grevs muments, sco il temp da la pandemia, èn la poesia e l’art en general fundamentals per mai. Plinavant è la poesia per mai in chanal per m’exprimer. Jau sun gea uschiglio plitost ina persuna timida. La poesia è pia en emprima lingia Voss med per dialogar? Precis, schegea che la scrittira è per mai propi in process ch’jau fatsch suletta. Ma suenter vom jau ora en il mund cun mias poesias. Uschia datti per exempel in barat cun translaturas e translaturs che dattan ina nova vista sin mias poesias, u era cun musicistas e musicists che lavuran cun mias poesias, sco p.ex. Astrid Alexandre e Martina Linn, ubain era cun Dumenic Andry ch’ha fatg il mentorat ed ha lectorà «Launa da pavagls». Quai è sta ina experientscha fundamentala per mai. Insumma, la poesia è ina furma per dialogar cun in ti e la finala cun in vus u nus. «Launa da pavagls» cuntegna enturn 40 poesias che han la plipart in connex cun Vus e Vossas experientschas. Datti forsa ina poesia che stat particularmain a cor a Vus? Grev da dir. Tuttas ma stattan atgnamain a cor sin ina moda u l’autra. Ma forsa gist quella entamez il cudesch cun il titel «Traunter parantesas» ma plascha. Per l’ina perquai che jau hai scrit quels texts durant mia gravidanza ch’era difficila per mai. Per l’autra tracta que­sta poesia il tema principal dal cudesch, numnadamain il cumià. En questa poesia ves jau pia la veglia da cuntinuar e d’esser ferma avunda per ils differents cumiàs che nus ­stuain far en nossa vita. Igl è ina tematica che m’ha fatschentà ferm durant la pandemia e ch’è era ussa preschenta cun tut las crisas e guerras sin il mund. La collecziun da poesias finescha cun la dumonda «Ed uossa che?» – Damai ed ussa suenter quest premi, co vai vinavant? In tal premi è sa chapescha ina renconuschientscha e dat forza e schlantsch da cuntinuar. Ed el è era collià cun raps – e raps muntan temp per pudair scriver regularmain. Uschia na stoss jau betg scriver en il bus u sper in’autra lavur. Plinavant mussa il premi era ch’jau sun part da la famiglia rumantscha ed hai ina plazzetta en la scena litterara rumantscha. Jau hai ussa era gia en testa il proxim cudesch – e la poesia vegn segir ad avair in plaz en mia vita e lavur. Nus avain uss tematisà la lavur litterara e Voss’ovra. Però Vus essas er mamma da dus uffants e lavurais anc sco autura-publicista e translatura. Cura avais Vus insumma temp per scriver? Sch’ins ha ina passiun u in’amur per insa­tge, lura chattan ins era temp per quai! Per mai èsi simplamain fitg impurtant da scriver poesias. E perquai chat jau er adina temp per quellas. Ma jau n’hai nagins dis u uraris fixs per scriver. Quai na fiss betg bun per mia creativitad. I n’è era betg tragic, sche jau na scriv betg in’emna, schegea che jau scrivess atgnamain gugent mintga di – e magari era durant la notg. E gea, quai datti era, che jau scriv la notg. Il premi da litteratura – e l’autura Dapi 1999 surdat la Fundaziun Premi grischun da litteratura mintg’onn in premi dotà cun 10 000 francs. Premiads èn ve­gnids tranter auter Gion Mathias Cavelty, Romana Ganzoni e Leta Semadeni. Quest onn premiescha il cussegl da fundaziun Jessica Zuan per sia collecziun da poesias «Launa da pavagls». Jessica Zuan è creschida si en Engiadina e viva dapi 17 onns a Barcelona. Ella ha gia publitgà ils toms lirics «L’orizi / La tempête» e «Stremblidas e s-chima / Beben und Schaum / Tremblements et écume».Sia ovra premiada «Launa da pavagls» è cumparida 2023 tar la Chasa Editura Rumantscha e vegn publitgada l’onn 2024 dad Edition Howeg en in’ediziun bilingua cun ina translaziun en tudestg. La surdada dal premi ha lieu ils 19 d’avrigl a las 18.00 en la Chesa Fonio a Segl Maria. Il program cumpiglia ina lectura, musica dad Astrid Alexandre ed ina laudatio da Rico Valär. (fmr/vit) « Ins sto prender en maun la lingua e lavurar cun ella. » Jessica Zuan Als Dis da litteratura 2023 a Domat ha Jessica Zuan prelegì or da sia collecziun da poesias «Launa da pavagls». Per quest’ovra retschaiva l’Engiadinaisa ils 19 d’avrigl a Segl il Premi grischun da litteratura 2024 . L'autura Jessica Zuan - ensemen cun l’autur catalan Pol Guasch - en occasiun dal Festival da litteratura a Nairs l'onn 2023. La poetessa putera Jessica Zuan vegn undrada quest onn 2024 cun il Premi grischun da litteraura - per sia collecziun da poesias "Launa da pavagls". Il frontispizi da la publicaziun "Launa da pavagls" da Jessica Zuan (2023).

Exact oz avant diesch onns èsi capità. Curt suenter mesanotg dals 8 da mars 2014 parta in aviun da Kuala Lumpur (Malaisia) en direcziun Peking (China). Ma el na cuntanscha mai quella destinaziun. L’aviun MH370 da la Malaysia Airlines svanescha simplamain. Anc oz, diesch onns pli tard, na datti nagina decleraziun nua che la Boeing 777 (foto) cun 239 persunas a bord ha pudì svanir. In’emissiun da «News Plus» dad SRF reconstruescha il cas misterius, inclusiv il davos contact via func cun il pilot. Quel di a revair al tower da l’eroport da Kuala Lumpur cun ils pleds: «Good night, Malaysia three seven zero.» A partir da lura datti mo pli ina suletta tschertezza, numnadamain che l’aviun sto esser crudà giu e che tut las persunas a bord èn mortas. Tut il rest è intschert, perquai ch’ins n’ha fin oz betg chattà l'aviun ch’è probablamain crudà en la mar. I dat però fitg bleras dumondas: Pertge è vegnì tschentà giu il transponder che transmetta las datas da sgol? Pertge ha l’aviun midà ruta vers l’Ocean Indic, enstagl da sgular vers Peking? Èsi stà in incap tecnic u in attentat? – Tut quellas dumondas sveglian teorias narras e conspirativas. Pir in onn e mez suenter la disgrazia è vegnida chattada tocca dad MH370 a las rivas en l’ost da l’Africa. Però era quella tocca na vegn betg da schliar il misteri. L’aviun resta svanì, malgrà retschertgas intensivas. Era l’emissiun da «News Plus» na vegn betg da schliar il misteri. Ella raquinta dentant en 14 minutas anc ina giada l’istorgia tragica che fatschenta fin oz l’aviatica internaziunala. Di per di dat la FMR in tip. Ina Boeing 777 - in da quels tips d'aviuns da la Malaysia Airlines è svanì l'onn 2014. Fin al di dad oz èsi in misteri nua e pertge che l'aviun cun 239 persunas a bord è crudà giu.

Jau sun adina puspè fascinada cura che jau ves quant bain che la rauba en la brocki vegn preschentada, saja quai a Glion u a Cuira. Brockis sveglian en mai differents registers. Jau ma lasch gugent entusiasmar e surmanar da cumprar pitschnas maisas radundas, vasas en differentas colurs, stgadellas grondas. Ma per ordinari sai jau anc trair il frain ad uras, il frain da la sauna raschun che ma tira endament che cun prest 75 onns fissi pli prudent da reducir rauba che da metter vitiers. Mes um ed jau giain pli savens en ina brocki cun rauba che per rauba. Ina gia eri ina maschina da far glatsch ch’ha exnum stuì vegnir cumprada in chaud di da stad e che n’è strusch stada en funcziun tar nus. In’autra giada eri duas ta­stgas per transportar velos che nus n’avevan onns ed onns betg duvrà pli. Ed avant paucs dis èsi stà in squitschader 3D, in da l’emprima generaziun ch’ha stuì far plaz ad in model bler pli raffinà e sviluppà, sco quai che mes um m’ha declerà. Sche nus essan gia là, en la brocki, dain nus mintgamai gist anc in sguard sin las curunas da cudeschs e sin ils tablars cun vasas e magiels. Mes um ha gia scuvert là exact quests pitschens magiels da vin alv che plaschan ad el uschè bain, ma ch’ins survegn en il commerzi mo en quantitads grondas per ustarias. Las curunas da cudeschs èn in chapitel per sasez. Tant a Glion sco a Cuira avain nus gia chattà vairas truvaglias: il «Niev vocabulari romontsch sursilvan-­tudestg» dad Alexi Decurtins ch'è exaust, l'ediziun extraordinaria dal «Ischi» 1991 cun passa 100 fotografias da la Surselva, u «Da tuttas uras» da Sora Florentina Camartin, in cudesch sur da sia mamma spendrera. Ma il pli legher è che nus avain era gia chattà en la brocki cudeschs che nus sezs avain edì en la chasa editura Octopus (che n'è dapi il 2002 betg pli activa puncto ediziuns novas). Per cletg ha mes um sco editur gì gia baud l’idea da plazzar sin il dies da mintga cudesch la tolca marcanta da l’octopus, il sprezzatinta. Uschia vesain nus immediat sin las curunas en la brocki, schebain era da noss cudeschs exausts han chattà qua il penultim ruaus. Avant paucs dis è quai capità puspè ina giada. Nus avain scuvert in exemplar da «Bauern und Bären» ed in exemplar da «Das Erz­ählen geht weiter». In mument da plaschair per nus, perquai che tuts dus cudeschs èn tschertgads. Cler che nus als avain cumprà immediat, cumprà enavos. Quai m’ha tratg endament in auter bel mument en ina brocki a Cuira avant passa 20 onns. Mes um aveva prendì enta maun ina pitschna vasa, circa sis centimeters auta, cun mu­sters decorativs blau sin alv. «Quella hai jau colurà per mia mamma cura che jau aveva 12 onns», m’ha el ditg. E propi. Sin il funs eri anc da leger: A.J. 1957. La vasa era sa tschentada en la brocki – suenter che quella instituziun zunt utila aveva fatg la rumida finala da l’avdanza da mia sira ch’è morta cun prest 95 onns. Cler che nus avain cumprà enavos lezza giada era questa pitschna vasa. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein, maina ina «impulseria» ed accumpogna, en pitschnas gruppas, persunas che han plaschair da far lavur dad autobiografia. Maria Cadruvi

«Mis Dach isch de Himmel vo Züri» – l’omagi ironic da Turitg chantà da Zarli Carigiet è famus. L’actur Zarli Carigiet è gia mort l’onn 1981, però grazia a YouTube resta sia ovra nunemblidaivla. Sche jau pudess giavischar in inscunter cun ina persuna morta, sche fiss quai da preschent Zarli Carigiet. Jau avess ina massa dumondas. Zarli Carigiet, daco è Turitg «dis Leba»? «Mis Dach isch de Himmel vo Züri» è ina chanzun dal musical «Eusi chlii Stadt» che ha gì premiera l’onn 1959. Cun scenas ironicas raquintan ils gronds stars da questa epoca Margrit Rainer, Ruedi Walter u Stephanie Glaser dal mintgadi en la pitschna metropola Turitg, la patria tschernida da Zarli Carigiet ch’è oriund da Trun. Zarli Carigiet, pensais anc magari vid Trun? «Tschöpli gshet us wie en Mantel, wo unter e Camion cho isch, sini Hose sind Handorgle mit Luftlöcher» – schia vegn il clochard Trunser Seppli – giugà da Zarli Carigiet – descrits. Il Trunser Seppli chanta: «Tüüf dinna do gspüri, für immer ischs Züri, mis Liebschte, mis Leba, mi Welt», per curt suenter ­agiunscher, «Armahuusberechtigt bin ich zvor in Truns, òlala.» Zarli Carigiet, tge pensais Vus dal Turitg dad oz? «Eusi chlii Stadt» è ina critica da la pitschna metropola Turitg, che viva mo per la rendita. Zarli Carigiet chanta: «Was brucht den en relativ normale Ziitgenoss mit ere nonig abbrochenehoneggerriife Anatomie an eigeni Wohnig, e tüüri?» La mancanza d’abitaziuns favuraivlas en la citad da rendita Turitg era pia gia l’onn 1959 in tema. I para ch’i n’haja betg sa midà bler ils davos onns. La preschentaziun grondiusa da la chanzun «Mis Dach isch de Himmel vo Züri» da Zarli Carigiet pudais Vus guardar sin YouTube, il musical «Eusi chlii Stadt» cun ils acturs e las acturas originalas pon ins tadlar sco gieu auditiv sin SRF.

L’aura amabla e la naiv nova da la fin d’emna carmalan puspè d’ir en la muntogna. Ma turas cun skis pretendan gronda precau-ziun, schegea ch’instituts sco il SLF, l’Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas, porschan prognosas da privel detagliadas. Quant privlusas che nossas muntognas èn, mussan numnadamain tant las datas dal SFL sco era l’ultim exempel d’ina gruppa disgraziada sonda passada sin ina tura tranter Zermatt ed Arolla. Las muntognas grischunas giaschan puspè fin a ca. 1200 m s.m. sut ina cuverta alva. Tenor las datas da l’Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas (SLF) hai dà tranter 20 - 70 cm naiv nova en il Grischun sur sonda e dumengia. En vista da la bun’aura dals proxims dis po quai carmalar da far turas cun skis. Ma gist l’exempel da la fin d’emna passada en il Vallais mussa quant privlusas che nossas muntognas èn. Ina gruppa d’alpinistas ed alpinists è probablamain vegnida surpraisa da ferm vent ed è sa disgraziada tranter Zermatt ed Arolla. Sume­gliants cas da privels nunspetgads datti adina puspè en las Alps svizras, era en connex cun lavinas – e savens malgrà las prognosas detagliadas dal SLF en ses bulletin da lavinas. Fin uss ina stagiun plaschaivla En general po il SLF trair ina bilantscha positiva per la stagiun actuala. «I ha dà damain accidents da lavinas mortals che usità, quai è plaschaivel», di Kurt Winkler, collavuratur dal servetsch d’avertiment da lavinas dal SLF. I haja dentant dà en general medem blers accidents sco auters onns. Fin uss munta quai var 125 cas dapi il 1. d’october. Las datas davart ils accidents da lavinas rimna e publitgescha il SLF online. Quellas derivan da la polizia, dals servetschs da salvament u era d’observaturas ed observaturs privats. Sper la data, il lieu ed ulteriuras infurmaziuns furneschan las datas tar mintga cas era indicaziuns davart il nivel da privel da lavinas. Quellas affirmeschan la constataziun da Kurt Winkler: «Ils blers accidents capitan segir sut cundiziuns da nivel 3, ma nus na savain betg dir, tge raschuns psicologicas che mainan tar quels.» Il nivel 3 correspunda ad in privel «considerabel» sin la scala che tanscha dad 1 «pi­tschen» fin 5 «fitg grond». In privel sutvalità? La scala ch’il SLF applitgescha correspunda a quella ch’ils servetschs d’avertiment da lavinas europeics han introducì 1993/94. Ella sa basa cunzunt sin la stabilitad da la cuverta da naiv, la probabilitad e la grondezza da lavinas. Ils singuls nivels da la scala na creschan dentant betg linearmain, mabain surproporziunalmain. Damai è per exempel la differenza tranter nivel 2 e 3 pli gronda che quel tranter 1 e 2. Ins po pia sa dumandar, sch’il nivel 3 da privel da lavinas vegnia sutvalità. Il SLF na po dar nagina resposta sin quella dumonda. Las raschuns per lavinas ed accidents sajan multifaras. L’institut constatescha dentant che la mesadad dals accidents mortals capitan sut prognosas dal nivel 3, malgrà che quel valia be per var in terz da l’enviern. Il livel 2 en cumparegliaziun ve­gnia prognostitgà en media var 40 % da l’enviern e pertutgia 30 % dals accidents mortals. Privel betg previsibel a lunga vista Il SLF actualisescha duas giadas a di sias prognosas, ma be mintgamai per il proxim di, sco che Kurt Winkler declera: «I n’è betg pussibel da far prognosas a lunga vista, perquai che las cundiziuns pon sa midar en il decurs dad in di.» Plinavant sa pegiurescha la situaziun pli svelt che viceversa. Igl è damai necessari da sa preparar e planisar bain las turas cun skis. Perquai ha il SLF sviluppà en collavuraziun cun la ­SUVA e la Crusch Cotschna Svizra l’applica­ziun «white risk». Quella porscha tant infurmaziuns davart il privel da lavinas sco era material per planisar turas e per engrondir la savida davart lavinas – pia in med fundamental per sminuir la ristga sin turas cun skis. Ma i na tanscha dentant betg da consultar las prognosas dal privel da lavinas, sco ch’il SLF scriva sin sia pagina d’internet. Ins stoppia er adina verifitgar quellas avon lieu. Il SLF actualisescha duas giadas a di sia charta da privel. Questa qua mussa il privel da lavinas per ils 13 da mars 2024 fin a las 17.00 uras: mellen correspunda al nivel 2 ed oransch al nivel 3 da privel da lavinas. Ils 8 da mars 2024 han alpinists distatgà ina lavina al Büelenfurgga (2649 m s.m.) sper Tavau. Per fortuna n’hai dà nagins blessads. «I n’è betg pussibel da far prognosas a lunga vista», di Kurt Winkler, collavuratur dal SLF.

A partir dad ier mardi, ils 12 da mars, è la nova plattafurma «chalender.ch» online ed averta per tuts. Questa plattafurma è in chalender unic che duess preschentar cun in’egliada tut las occurrenzas che han ina colliaziun cun il rumantsch. La finamira principala saja da promover la lavur culturala rumantscha. «L’idea da porscher a la Rumantschia in unic chalender d’occurrenzas per tut ils dievers datti gia dapli in pèr onns», declera Tamara Deflorin, scheffa da communicaziun Radiotelevi­siun Svizra Rumantscha (RTR). L’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB) ed ils dus frars Martin e Gion-Andri Cantieni da la fatschenta per purschidas digitalas «far.ch» studegiavan era gia dapi in pèr onns, co ch’ins pudessi crear ina plattafurma cun occurrenzas ed ina tavla naira per tut ils basegns rumantschs. Remplazzament per la «Posta Rumantscha» «Nus vulevan remplazzar gia dapli l’onn 2017 nossa ‹Posta Rumantscha› – ina brev electronica che vegniva tramessa per e-mail ad interessads – tras in’autra soluziun», declera Martin Cantieni. Ma lura n’hajan els betg chattà su­stegn, uschia Cantieni. «Ma questa giada èsi stà in uschenumnà match cun l’URB e RTR.» Bainprest è sa furmada ina gruppa da lavur ed ina dumonda da project è vegnida inoltrada tar l’Uffizi federal da cultura, declera Roman Pfi­ster, president da l’URB. Cuntents cun il sustegn e resguardà il budget «Nus avain survegnì 50 000 francs per far la plattafurma ed entant è era reussì a nus da re­sguardar fitg bain il budget», declera Pfister. Purtà vegn il chalender da l’URB, da RTR e da «far.ch» cun il sustegn da l’Uffizi federal da cultura, da la Lia Rumantscha e da la GiuRu. La grafica per la plattafurma è vegnida fatga da David Bühler. Programmà la plattafurma ha la fatschenta «far.ch» tenor il princip dad open source, declera Martin Cantieni. «La part cun ils differents filters tar la tschertga (tenor re­giun o categoria) n’era betg gist trivial, nus avain bain stuì studegiar co che la logica funcziunescha e che ils dretgs resultats vegnian visibels.» Impurtant da menziunar saja anc: il chalender po vegnir integrà a moda, tecnicamain, sim­pla en paginas existentas, da differentas uniuns, da chors u da vischnancas e da bleras autras organisaziuns. Il chalender.ch na vegnia betg a generar gronds custs futurs, els sajan tuttina en contractivas cun differents partenaris co ch’ins pudess sparpagliar las responsabladads en il futur, di Roman Pfister. «Uss lain nus ina giada guardar co che la plattafurma vegn duvrada e suenter in temp faschain nus alura ina bilantscha e discutain, sch’i dovria adattaziuns.» I dovra la participaziun da la Rumantschia Publitgar in’occurrenza po mintgin, declera Tamara Deflorin dad RTR. Persunas privatas che vulessan publitgar be ina occurrenza pon far quai simpel e senza s’annunziar sin la plattafurma, per uniuns u gruppas culturalas che han adina puspè in termin da metter insatge online, datti la pussaivladad da crear in login. «La plattafurma d’occurrenzas viva da la participaziun», declera il mainaproject Martin Cantieni. «Dapli occurrenzas ed avis che la glieud metta sin la pagina e pli interessant che la purschida daventa.» «E nagina tema», dian ils responsabels da la gruppa da lavur enavant, «avant che in’occurrenza vegnia publitgada, vegn ella controllada da la redacziun digitala dad RTR, sche las infurmaziuns èn cumplettas e chapiblas». In pèr uniuns han gia survegnì avant in mais la pussaivladad dad annunziar occurrenzas, per ch’il chalender haja gia si in pèr termins per la lantschada uffiziala. Il chalender.ch chattais online sut: www.chalender.ch. A la tschertga dad ina occurrenza rumantscha online Gist suenter che jau hai legì la communica­ziun da pressa che la nova plattafurma dad occurrenzas rumantschas «chalender.ch» saja online, stoss jau natiralmain ir a pruvar ora questa spierta. L’emprim che dat en egl è il chalender cun las datas. Gist suenter ves’jau pliras occurrenzas da la Lia Rumantscha: invit al café Rumantsch ed in avis sin prelec­ziuns per uffants ed in avis sin ina preschentaziun dal program «Das Gelbe des Eis» a Turitg. Quell’occurrenza fa bunder a mai, jau clic sisura e ves sin in’egliada ch’i sa tracta dad ina sort prelecziun da Claudio Spescha e Donat Caduff cun musica dals frars Curdin e Domenic Janett a Turitg en il teater Millers. Quai funcziuna bain. Ma co èsi sche jau vess gust dad ina occurrenza rumantscha il proxim venderdi en la Bassa? Cun scrollar da la pagina giu ves’ins ils filters da tschertgar, jau clic sin la data da venderdi, picl ora ils filters re­giun Berna, regiun Turitg e regiun Basilea e voilà: il chalender ma mussa in’occurrenza, numnadamain la radunanza generala da la Quarta Lingua a Turitg. Bunischem – jau m’allegr da pudair abunar las occurrenzas tenor mes gust e mia regiun. (fmr/opm) Il chalender.ch è online
Per che tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs dapertut sin in il mund sappian adina tge che marscha nua pertutgond la Rumantschia, datti dapli ier, mardi ils 12. da mars, la plattafurma participativa d’occurrenzas chalender.ch. Ultra da las occurrenzas porscha la plattafurma er ina tavla naira. Il chalender sa drizza d’ina vart a realisaturas e creaturs da cultura rumantscha e da l’autra vart a l’entir public potenzial da las occurrenzas organisadas. Il chalender vul esser in chanal da communicaziun tranter quests dus acturs. La plattafurma pussibilitescha da rimnar las datas a moda centralisada e da distribuir ellas sin bleras vias e sin numerus chanals. Uschia po il chalender vegnir integrà gratuitamain a moda simpla en paginas existentas. (fmr/opm) Uss online era sco applicaziun sin il telefonin: l’emprima plattafurma dad occurrenzas rumantschas – chalender.ch Uss online era sco applicaziun sin il telefonin: l’emprima plattafurma dad occurrenzas rumantschas – chalender.ch Uss online era sco applicaziun sin il telefonin: l’emprima plattafurma dad occurrenzas rumantschas – chalender.ch La plattafurma d’occurrenzas viva da la participaziun: dapli occurrenzas che vegnan agiuntas e dapli spierta che la Rumantschia ha.

Igl è segir e franc gia capità a tuttas e tuts. E perquai poss jau scriver qua avertamain che a mai capiti duas fin trais giadas l’emna: da trametter in e-mail e d’emblidar d’agiuntar l’agiunta! I capita svelt: Ins scriva in flot e-mail, cun buna maniera e cun mintga detagl, declerond per lung e per lartg las remartgas fatgas en il document separà (guarda agiunta), en la survista d’excel (guarda agiunta) u perfin en l’annunzia per ina plazza (guarda agiunta). Ubain ch’ins descriva en la e-mail las observaziuns sin la carta geografica (guarda agiunta) u las bellezzas dad ina fotografia (guarda ­agiunta). E la fin suondan, suenter avair scrit var diesch minutas, lura anc ils chars salids inclusiv prenum e num – e dai: «Trametter!» Per il solit va giu il tschintger exact en quel mument cura ch’ins vesa co che la trav giudim il visur spedescha l’e-mail tras ils cabels: «Porca miseria, jau tamazi hai emblidà d’agiuntar las agiuntas!» Ma era sche tut ils alarms digitals scalinan – igl è memia tard. L’e-mail è davent! Tut il bel text cun salids e salata è stà per il giat. Senza agiuntas na vala l’e-mail gnanc tschintg raps. Tar in’annunzia per ina plazza (senza ­agiuntas) èsi perfin damain che dus raps. Tgi che pensa ussa che ­e-mails senza agiunta sajan propi ina bagatella, sur da la quala i na vala betg la paina da perder ina lingia en gasetta, quel sbaglia. Mintga e-mail dovra numnadamain energia, er sch’el vegn spedì be dad in laptop tar in auter laptop sin il medem pult. L’e-mail fa numnadamain in viadi da kilometers dad in center da datas al proxim center, da server a server, per lura turnar suenter millis da kilometers sin il laptop dasperas. In unic e-mail cun text dad ina lunghezza da var 3 minutas lectura chaschuna var 17 grams CO2. Quai para a prima vista forsa detg pauc, ma calculaziuns din che tut ils e-mails che la ­umanitad trametta durant in onn chaschunian var 150 milliuns tonnas CO2. Per cumparegliar: tut il traffic en Svizra dovra en in onn be circa in dieschavel da quel quantum. «Sche ti na vuls pia betg sguazzar energia cun scriver e-mails, lura scriva oramai a maun tia brev e trametta quella per posta!» Quella recumandaziun pudess forsa parair attractiva. Però attenziun, la brev analoga consumescha er energia durant ses transport – circa 20 grams CO2. (Ins suppona che brevs d’amur èn energeticamain anc pli nuschaivlas!). In ­e-mail digital è damai tuttina anc pli ecologic che tut il palpirom analog. Però ussa vegni pli cumplitgà en connex cun las agiuntas: In simpel e-mail (senza agiunta) sguazza apunta var 17 grams CO2 u forsa anc pli pauc. Ma sch’el ha in’agiunta greva e cumplitgada, p.ex. ina tabella d’excel, lura po il sguaz d’energia s’augmentar sin var 50 grams CO2. Uschia ch’i fiss gea atgnamain pli prudent dad adina «emblidar» las agiuntas en ils e-mails. Da simplamain scriver per lung e per lartg davart las agiuntas, ma lura betg trametter quellas! Quel patratg ma para detg attractiv per ina proxima giada, sche jau avess d’emblidar d’agiuntar in document. Enstagl da blastemmar – «Porca miseria, jau tamazi hai ussa emblidà l’agiunta!» – pudess jau gea ma dar in splatsch sin la spatla e dir: «Bravo, ti has puspè spargnà 33 grams CO2!» David Truttmann da Cuira è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) e scriva mails cun e senza agiuntas. David Truttmann, schefredactur FMR

Era senza ils milliuns da la Banca naziunala preschenta il chantun Grischun ins excellent quint 2023 cun in gudogn da passa 120 milliuns francs. Quai malgrà che las expensas en creschidas marcant. Il cusseglier guvernativ Martin Bühler ha preschentà il quint statal da l’onn passà ier, gievgia a Cuira. Il gudogn da l’onn 2022 na cuntanscha il quint statal 2023 dal chantun Grischun betg, el sa chattà cun 120 milliuns francs tuttina in bun tant sur il deficit da var 40 milliuns francs prognostitgà en il preventiv. Il cusseglier guvernativ e minister da finanzas grischun, Martin Bühler ha explitgà la gievgia las cifras da sia fatschenta per l’onn passà e ha discurrì dad ina «situaziun finanziala solida dal chantun Grischun.» Era senza la cumpart al gudogn da la Banca naziunala che ha cuntanschì l‘onn 2022 anc la summa da passa 90 milliuns francs sa chattà il chantun en las cifras nairas. «La mancanza dals daners da la Banca naziunala na bitta betg enturn nus.» Tenor las explicaziuns da Martin Bühler han divers facturs augmentà las entradas dal chantun. «Il recav da taglia è creschì visavi l’onn passà per 27,2 milliuns francs.» Cun 940 milliuns francs entradas da taglia ha il chantun nudà in retgav da taglia da record l’onn passà. In mussament che l’economia grischuna ha dumagnà corona senza incaps. Dapli daners han chattà la via en la chassa chantunala nà dals tschains d’aua e crudadas a tschep d’ovras idraulicas, en tut 29 milliuns francs dapli che l’onn 2022. E blers daners ha Martin Bühler vinavant retschavì da la gulivaziun da finanzas da la Confederaziun. Numnadamain da la gulivaziun da las resursas betg main che 130 milliuns francs. Il minister da finanzas ha discurrì dad in effect spezial cun autas entradas da taglia ed ina gronda summa nà da la gulivaziun da las resursas. «La contribuziun da la gulivaziun da las resursas sa sminuescha ils proxims onns, gist era pervi da las autas entradas da taglia.» Creschids èn medemamain ils retgavs da tschains e las entradas en diversas investiziuns finanzialas e quai per 25.5 milliuns francs visavi l’onn 2022. Expensas creschidas marcant Ma era las expensas chantunalas èn creschidas marcant. Principalmain pervi da la chareschia e la cumpensaziun da la chareschia tar las pajas chantunalas. Sulet quests dus posts han fatg augmentar las expensas visavi l’onn 2022 per passa 20 milliuns francs. Las contribuziuns a spitals, traffic public, reducziun da las premias da cassas da malsauns ed ulteriuras instituziuns èn creschidas en paregliaziun cun l’onn passà per 59 milliuns francs. Prest la mesadad da las expensas chantunalas da 2190 milliuns francs van en la scolaziun, il provediment social ed en il traffic. Ed ina buna part, numnadamain 14 % en il sectur ad sanadad. L’augment da las expensas chantunalas po sulet anc stgars s'accordar cun il creschament da l’economia grischuna. «Cun il creschament da las expensas navigain nus cun in ferm vent.» Martin Bühler ha punctuà ch’il quint statal 2023 possia dentant ademplir las cifras da clav definidas per ils quints dals onns 2019 fin 2023. «Il grad da l’atgna finanziaziun e cun 143 % fitg bun.» Era la facultad netta per abitant fa cun 10 143 francs buna parita en la rangaziun dals chantuns, sco quai ch’ins ha pudì intervegnir a la conferenza da pressa. Quella facultad vegn dentant a sa sminuir sin il pli tard l’onn 2024. Martin Bühler ha regurdà a la decisiun dal Cussegl grond da reducir il pe da taglia e finanziar ils deficits futurs prognostitgads davent da l’onn 2024 cun la facultad dal chantun.

Il cussegl da la Banca Chantunala Grischuna ha instradà ina inquisiziun independenta che duai sclerir il sa depurtar dal president da la banca Peter Fanconi vers l’investur insolvent René Benko. Quai ha il cusseglier guvernativ Martin Bühler communitgà ier, gievgia, ad ina conferenza da pressa a Cuira. «Il glindesdi passà ha il president da la Banca Chantunala Grischuna (BCG), Peter Fanconi prì detagliadamain posiziun vers la regenza grischuna ed il cussegl da la banca chantunala» Quai ha il cusseglier guvernativ e minister da finanzas Martin Bühler explitgà ier a l’ur da la conferenza da pressa che ha preschentà a Cuira il quint statal 2023. Posiziun ha Peter Fanconi stuì prender suenter ch‘ina part da sia communicaziun da mail cun l’investur insolvent René Benko ha chattà la via en la pressa. Para che las explicaziuns dal president dal la BCG han persvadì tant la regenza grischuna sco il cussegl da la banca. «I na dat insumma nagin motiv da betg fidar a Peter Fanconi», ha Martin Bühler punctuà vers schurnalistas e schurnalists. Tuttina ha el annunzià ch’il cussegl da la banca haja decidì dad instradar ina inquisiziun independenta per sclerir las renfatschas derasadas ils ultims dis vers il president da la banca chantunala. Era perquai che la BCG saja ina fitg impurtanta instituziun per il chantun Grischun, sco quai che Martin Bühler ha accentuà. Reproscha d’avair fullà via Enconuschentamain ha la Banca Chantunala Grischuna concedì a l’investur d’immobiglias austriac René Benko in credit da 60 milliuns francs. La fin da l’emna passada ha la «Sonntagszeitung» publitgà ina schelta da mails che duai mussar la communicaziun da Peter Fanconi e da René Benko. Ina communicaziun che derasa la parita dad ina tscherta attaschadadad persunala tranter Peter Fanconi e René Benko. La «Sonntagszeitung» è sin fundament da la communicaziun da mail da l’avis che Peter Fanconi haja gidà l’investur austriac da survegnir divers credits da pliras bancas chantunalas svizras. La communicaziun da mail derasada da la «Sonntagszeitung» fa valair che Peter Fanconi haja fatg plirs dis vacanzas en ina da las immobiglias da luxus da René Benko. In pledader da la BCG ha dentant punctuà che Peter Fanconi haja pajà sez quels dis da recreaziun. Il cussegl da la banca chantunala ha surdà l’incumbensa da sa fatschentar cun la relaziun da fatschenta e privata dal president da la BCG Peter Fanconi cun l’investur en pitgiras finanzialas René Benko a l’interpresa da cussegliaziun Ernst & Young, sco quai che la SDA scriva. Interessant è sa chapescha era la dumonda sch’ils 60 milliuns francs che la BCG ha concedì a René Benko en segirads entras immobiglias, u sche la banca sto scriver giu il credit. Fin ussa n’ha la BCG betg vulì prender posiziun en quella dumonda.

La Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) è puspè vegnida pli vesaivla questa sonda saira: A sia radunanza generala a Cuira ha numnadamain pudì vegnir elegida ina nova suprastanza motivada. Dapi in onn consistiva la suprastanza da la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) mo pli da duas persunas: Leta Arpagaus, cassiera, e Manuel Sonder, assessur. «Il davos temp è stà fitg intensiv. Nus avain stuì metter d’ina vart agens projects», ha declerà Manuel Sonder envers la FMR ed agiuntà che l’incumbensa principala saja stada da chattar novas persunas per la suprastanza. Ensemen han ils dus suprastants manà tras la radunanza generala (guardar era box) da la GiuRu sonda saira a Cuira, quai sco lur ultima incumbensa, els han numnadamain demissiunà. «Nus vulessan surdar la GiuRu en auters mauns cun nov schlantsch e far plazza a novas ideas», ha el tratg in facit. Quai para dad esser reussì, il nov president Lucas Kirchen ha duvrà sumegliants pleds suenter sia elecziun: «Nossa emprima finamira è da dar novs impuls e nov schlantsch a la GiuRu.» «Guardar ch’insatge giria» Ensemen cun Mevina Conrad (vicepresidenta), Mic Armon Conrad (actuar), Flurin Schlegel (cassier) e Simon Scandella (assessur) furma Lucas Kirchen la nova suprastanza da la GiuRu ch’è ussa puspè cumpletta. Il president ha agiunt ch’ils detagls vegnian sclerids en cumpagnia: «Nus vegnin a star ensemen e guardar en tge direcziun che nus vulain ir. Nus na savain anc betg dir tgenina, ma en mintga cas vulain nus guardar ch’insatge giria». Els veglian guardar ch’i dettia era suenter els anc glieud che veglia s’engaschar per la GiuRu. La motivaziun dals tschintg novs suprastants para dad esser stada per tuts la medema: «Tenor nus fissi donn, sch’i na dess betg pli la GiuRu.» Chattà la nova suprastanza n’ha betg la GiuRu sezza, mabain la Lia Rumantscha (LR). Las duas uniuns èn dapi ils enconuschents problems da la GiuRu en stretg contact, quai han accentuà tant Manuel Sonder sco er Andreas Gabriel, vicesecretari general da la LR. Omadus èn cuntents ch’ins ha pudì occupar tut ils posts da la suprastanza. «Igl è in plaschair da guardar ch’i dat novas forzas che s’engaschan», ha ditg Andreas Gabriel ed explitgà che la Lia Rumantscha vegnia a sustegnair era la nova suprastanza. «Els han schanza e burdi e ston entschaiver cun tut in pau da nov», ha el cuntinuà ed agiuntà che era las uniuns affiliadas hajan adina puspè punctuà ch’ellas hajan interess da collavurar cun la GiuRu. «Mintga uniun cumbatta per cuntanscher la giuventetgna», uschia Andreas Gabriel. Suprastanza mo da students engiadinais La nova suprastanza sa cumpona d’ina studenta e da quatter students che abiteschan per il mument giu la Bassa. Oriundamain èn tuts da l’Engiadina, pli precis da Scuol, Zernez e Bos-cha. Quel punct è vegnì tematisà durant ina discussiun da la radunanza generala la sonda saira. Sin quai ha il president Lucas Kirchen ditg ch’els avessan gust, sch’i dess en l’avegnir puspè dapli ballantscha tranter tut las regiuns. Che la GiuRu ha ina suprastanza mo engiadinaisa saja ina casualitad. Andreas Gabriel ha declerà che persunas giuvnas da tut las regiuns rumantschas sajan vegnidas dumandadas activamain e betg mo engiadinaisas. Sin la remartga che tut la suprastanza da la GiuRu sa cumponia mo da students èsi vegnì ditg che quai saja era gia stà il cas. Il temp vegn a mussar tge impuls e schlantsch che la nova suprastanza vegn a purtar a la GiuRu. Sch’ins n’avess betg chattà ina suprastanza, avess ins numnadamain stuì studegiar co vinavant cun l’uniun, quella discussiun è messa da la vart uss. Mo pauc interess per la radunanza generala da la GiuRu Sper l’elecziun da la nova suprastanza èn tut las tractandas da la radunanza generala 2024 da la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) vegnidas approvadas unanimamain sonda saira. A la radunanza eran preschentas passa 15 persunas, da quellas han però pudì vuschar ed eleger mo ils commembers existents e quels novs, pia bundant diesch persunas. L‘invit avevan survegnì passà 100 persunas. L’uniun finescha l’onn 2023 cun ina sperdita da bundant 17 000 francs. Il motiv saja perquai che la Lia Rumantscha aveva sistì l’onn passà sia contribuziun annuala da 20 000 francs causa che la suprastanza da la GiuRu n’era betg occupada e causa che activitads mancavan. L’uniun haja però era senza questa contribuziun anc avunda facultad. (fmr/aj) Ina suprastanza cumpletta per la GiuRu Venderdi saira è vegnida elegida a Cuira ina nova suprastanza cumpletta da la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu). Ils tschintg Engiadinais (da sanestra) Simon Scandella, Mevina Conrad, Mic Armon Conrad, Lucas Kirchen (president) e Flurin Schlegel vulan purtar novs impuls e nov schlantsch a la GiuRu. Durant in onn aveva l’uniun mo pli dus suprastants. Cun agid da la Lia Rumantscha è la tschertga da tschintg persunas motivadas però gartegiada. (fmr/aj) Ils tschintg Engiadinais (da sanestra) Simon Scandella, Mevina Conrad, Mic Armon Conrad, Lucas Kirchen (president) e Flurin Schlegel furman la nova suprastanza da la GiuRu La GiuRu vegn surdada en novs mauns (da sanestra): Simon Scandella, Mevina Conrad, Mic Armon Conrad, Lucas Kirchen e Flurin Schlegel surprendan la batgetta da Manuel Sonder e Leta Arpagaus.

Emprender rumantsch è popular – circa 800 participantas e participants dumbra la Lia Rumantscha onn per onn. Però da chattar propi il curs adattà n’è betg adina uschè simpel. Curs per emprender vallader o sursilvan datti en abundanza, chattar in curs da surmiran u puter è gia ina sfida, in da sutsilvan è quasi impussibel. Ina survista cun las pussaivladads d’emprender idioms rumantschs surtut ordaifer il Grischun. In sguard en la stanza da classa dad in curs da l’idiom vallader. Giu la Bassa è l’interess d’emprender ils idioms rumantschs avant maun ed i dat diversas purschidas. Dentant n’èsi betg adina uschè simpel da chattar il curs adattà en l’idiom giavischà. Uschia porschan pliras scolas lecziuns en vallader ni sursilvan. Persunas che han la veglia d’emprender surmiran ni puter han la pussaivladad da frequentar in curs online ni da far in curs durant las vacanzas en il Grischun. In curs da sutsilvan tschertgan ins adumbatten. Davent da Chicago La pli gronda offerta da curs rumantschs porscha la Lia Rumantscha (LR) – surtut curs online per vallader, sursilvan, surmiran e puter. «Avant la pandemia hai dà ina u l’autra emprova online per glieud che na pudeva betg esser preschenta. Quels curs eran dentant l’excepziun. Oz è la gronda part dals curs online. Quels marschan bain, meglier che quels en preschientscha», declera Annalisa Schaniel en in discurs cun la FMR. Ella è responsabla per ils curs da rumantsch tar la LR. La midada a curs online haja chaschunà in augment da participantas e participants: «Nus avain oz enturn 800 participants/as per onn», uschia Annalisa Schaniel. La gronda purschida da curs online ha tenor Annalisa Schaniel plirs avantatgs: ils scolars e las scolaras pon tscherner tranter pliras opziuns e far las lecziuns davent da chasa. Ed era la magistraglia na sto betg pli esser preschenta fisicamain, sco per exempel la magistra Luisa Bott che studegia actualmain a Chicago e dat da là davent il curs da puter. Nagins curs sutsilvans Curs da rumantsch online han però era dischavantatgs: «Sch’ils scolars e las scolaras fan curs mo online na sa vesan els per regla mai, els na pon stgaffir uschia ina ferma cuminanza», uschia Annalisa Schaniel. Per quest motiv porscha la Lia Rumantscha in di ad onn in curs spezial en las duas grondas regiuns Engiadina Bassa e Surselva. Qua pon ils scolars e las scolaras sa scuntrar, frequentar in atelier da lingua e sa fatschentar cun la cultura al lieu, per exempel far paun ni ina guida tras vischnanca. Ultra da quai porscha la Lia Rumantscha, sco era la Fundaziun Retoromana, la Chesa Planta, l’Academia Engiadina e l’Uniun dals Grischs curs en preschientscha en las differentas regiuns grischunas. Era l’Uniun Rumantscha Rezia Bassa ha organisà sin atgna iniziativa curs da rumantsch. Sulettamain curs en sutsilvan na vegnan betg offrids per il mument. «Nus avain ditg purschì curs da sutsilvan. Ussa dentant na chattain nus nagin che sa declera pront d’instruir sutsilvan», explitgescha Annalisa Schaniel la mancanza curs dal pli pitschen idiom rumantsch. Emprender vallader a Turitg Mevina Puorger instruescha dapi varga 30 onns a l’Universitad populara Turitg l’idiom vallader: «Quai è l’occupaziun che ha accumpagnà mai durant mi’entira vita professiunala», raquinta ella en in discurs cun la FMR. Ils motivs d’emprender vallader da ses students e sias studentas èn divers. Blers emprendian rumantsch perquai ch’els hajan ina chasa da vacanzas ni relaziuns famigliaras en il Grischun. «I ha dentant era da quellas e quels ch’emprendan ord interess, perquai ch’i vulan avair in’idea da la quarta lingua naziunala», manegia Mevina Puorger. A l’Universitad populara Turitg pon ins frequentar curs da rumantsch en sursilvan ni vallader, al lieu ni da medem temp er online. Il curs da basa cuzza quatter semesters ed en l’instrucziun da Mevina Puorger datti in’invista en la grammatica e la cultura dal vallader. Suenter datti la pussaivladad da profundar la savida cun in curs da litteratura ni in curs da conversaziun. I capita che persunas ch’emprendessan pli gugent puter s’annunzian per il curs da vallader. Quai n’è tenor Mevina Puorger dentant nagin problem: «Sch’ins emprenda vallader, alura chapesch’ins puter, sch’ins emprenda puter, lura chapesch’ins vallader.» Emprender puter a Basilea «Jau hai chattà fascinant ch'i dat ina lingua en Svizra, da la quala jau n’hai nagina idea.» Quai è in dals motivs persunals da Kathrin Walde che ha decidì avant quatter onns d’emprender puter. Ella viva actualmain a Basilea, enconuscha dentant l’Engiadin'Ota sco giast da vacanzas e vuless gugent viver là suenter la pensiun. L’emprim ha ella visità durant in’emna in curs a Segl, organisà da la Chesa Planta da Samedan. Suenter quel curs ha Kathrin Walde exnum vulì cuntinuar, ma pervi dal temps da lavur irregular n’è in curs emnil online tar la Lia Rumantscha betg stà in’opziun per ella. Perquai ha la scolasta Martina Shuler dà ad ella il contact d’ina studenta engiadinaisa che viva a Basilea. Cun l’agid d’Anna Mazzina Andry e Hannah Flury ha Kathrin Walde emprendì durant ils davos quatter onns puter. Dasperas ha ella visità mintg’onn il cuors da la Chesa Planta, legì la gasetta, tadlà radio e guardà emissiuns da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Curs da rumantsch en la Bassa I dat ina vasta purschida da curs rumantschs. Qua ina survista da scolas u instituziuns che porschan curs per interessents/as da la Bassa: - La Lia Rumantscha porscha oravant tut curs online en ils idioms vallader, puter, surmiran e sursilvan. I dat era instrucziun da preschientscha en ils idioms vallader e sursilvan ed en rumantsch grischun. Il curs sutsilvan n’ha betg lieu per il mument, perquai ch’i manca ina persuna d’instrucziun. - L’Universitad populara Turitg porscha curs online ed en preschientscha da vallader e sursilvan. - La «Klubschule Migros» porscha lecziuns da sursilvan e vallader. Ils curs èn per gronda part online, be a Winterthur datti in curs en preschientscha. I vegnan er purschidas instrucziuns privatas. - La ILS – «International Language School» – porscha curs privats da vallader. Quels curs èn online. (fmr/lu) 800 participants/as per onn «Nus avain oz enturn 800 participants/as per onn», di la responsabla per ils curs da rumantsch tar la Lia Rumantscha, Annalisa Schaniel, en in discurs cun la FMR. Dapi la pandemia ha la Lia Rumantscha extendì la purschida online. «Oz è la gronda part dals cuors online. Quels marschan bain, meglier che quels en preschientscha», manegia Annalisa Schaniel. Sper la Lia Rumantscha porscha era l’universitad populara Turitg curs per vallader e sursilvan. Mevina Puorger è la magistra e raquinta a la FMR da sias experientschas da varga 30 onns instruir vallader a Turitg. (fmr/lu) In sguard en la stanza da classa dad in curs da l’idiom vallader. In sguard en la stanza da classa dad in curs da l’idiom vallader. In sguard en la stanza da classa dad in curs da l’idiom vallader. In sguard en la stanza dad in curs da rumantsch. In sguard en la stanza da classa dad in curs da l’idiom vallader.

L’affera dals cartels grischuns n’è anc betg lugada. Ina part dals impressaris che la WEKO ha punì tranter il 2017 ed il 2019 n’accepta betg las multas. Plirs recurs èn uss pendents a Losanna – era las multas da milliuns da l’inquisiziun «Engiadina I». Mulins giudizals molan plaun. Ma els molan d’in cuntin e pertutgant cartels grischuns han quests mulins propi bler da far. L’atun passà ha il Tribunal administrativ federal a Son Gagl prendì otg decisiuns. Las pitschnas sentenzias dumbran var tschient paginas, las grondas passa duatschient. Per singuls cartellants grischuns ha il tribunal reducì las multas – per part a moda massiva. Ma da principi ha il tribunal confermà las cunvegnas illegalas fatgas fin il 2012. Intgins impressaris han acceptà il verdict e las sentenzias han en il fratemp vigur legala. Auters impressaris han recurrì a Losanna. Uss è il Tribunal federal en roda e sto sa fatschentar cun intgins dals cas pli spectaculars dals cartels grischuns. En tut ha la WEKO fatg diesch inquisiziuns tar ils cartels en la branscha da construcziun grischuna. L’inquisiziun „Engiadina I“ tutga tar las grondas. Cun lezza ha la WEKO adossà il 2018 multas tranter 45 000 francs fin 5 milliuns a pliras interpresas. Ellas han fatg cunvegnas illegalas tar tschients da projects cun in volumen d’acquisiziun da passa 100 milliuns francs. Las trais interpresas cun las pli aultas multas han recurrì. Il Tribunal federal administrativ ha per part dà raschun a las recurrentas ed ha reducì il november passà lur multas: per la gruppa Foffa Conrad sin radund 2,5 milliuns, per la Lazzarini SA sin 2 milliuns e per la Resgia Koch SA sin 184 000 francs. Las multas reducidas na muntan dentant betg ch’il tribunal a Son Gagl cuntradeschia a la WEKO. Anzi, en ils puncts centrals conferma il tribunal la WEKO. Las interpresas sajan sa cunvegnidas onns a la lunga davart ils pretschs d’offertas, davart territoris u davart partenaris da fatschenta, scriva il tribunal en sia communicaziun dal december passà. La WEKO haja demussà a moda persvadenta co che las interpresas hajan cuntrafatg a la lescha. Ma pertge lura reducir da las multas? Il Tribunal administrativ federal dat per exempel gronda paisa a l’autodenunzia da la gruppa Foffa Conrad che ha per part gidà a scuvrir ils cartels grischuns. Plinavant èn las interpresas da questa gruppa stadas prontas da pajar al chantun indemnisaziuns per il donn chaschunà tras ils cartels. Era pervi da quests uschènumnads «pajaments da cumpensaziun» ha il tribunal reducì la multa per la gruppa Foffa Conrad. Tar la Lazzarini SA ha il tribunal resguardà che l’interpresa ha relevà il muster da las cunvegnas illegalas. Tar la Resgia Koch SA – l’anteriura Koch SA – saja demussà ina participaziun als cartels pir a partir dal 2006, scriva il tribunal. Malgrà multas reducidas recurran las trais interpresas cunter las sentenzias dal Tribunal administrativ federal. Uss sto Losanna decider. Interessant vegn ad esser co ch’il Tribunal federal considerescha la reducziun da las multas. Resguarda la pli auta instanza giudiziala era ils «pajaments da cumpensaziun» al chantun? U na lascha Losanna betg valair quests pajaments ch’èn vegnids prestads pir suenter che la WEKO aveva decidì il 2018 davart «Engiadina I»? Sper las trais decisiuns davart «Engiadina I» ha il Tribunal administrativ federal decidì l’atun passà anc tschintg ulteriurs recurs. Quatter ha el refusà, numnadamain dus recurs da la Implenia SA, in recurs da la Bezzola Denoth SA ed in ulteriur recurs da la Foffa Conrad SA. Lez recurs pertutga l’inquisiziun «Engiadina IV». La Rocca Hotz SA ha survegnì parzialmain raschun cun ses recurs ed il tribunal ha reducì sia multa da radund 480 000 francs sin 445 000 francs. Da questas tschintg sentenzias han trais vigur legala, duas èn vegnidas tratgas vinavant a Losanna. Cun sia seria dad otg decisiuns da l’atun passà n’ha il tribunal administrativ però anc betg lugà tut sias pendenzas areguard cartels grischuns. I n’èn betg stadas sias emprimas sentenzias ed anc adina datti recurs pendents dad impressaris grischuns a Son Gagl. Cun «Engiadina I» ha l’emprima instanza però liquidà intgins dals recurs principals. Uss è Losanna en roda.

Dacurt ina telefonada cun in’enconuschenta. Ella dumonda co ch’i giaja cun mai, cun nus. Jau respund tut en urden, danor mia consorta. Ella è, siond da provegnientscha gidieua, fitg en pensiers, gea, directamain deprimida. Betg mo pervia da la situaziun en Israel. Mabain surtut pervia da l’antisemitissem che crescha, er qua en noss conturns. La perfida stilettada schabegiada avant intgins dis envers in um gidieu qua a Turitg n’haja gnanc menziunà. Sin quai respunda l’enconuschenta, geabain, qua stoppia ella propi svidar il puppen, in malesser che s’accumuleschia dapi onns. Ella vivia en in quartier spessamain abità da gidieus ortodoxs, e la nuncurtaschaivladad da quels saja insupportabla. Mai ina resposta ad in salid, mai in minimal segn da convivenza. Mai … «Stop!», di jau qua. La maltscheccadad e l’inaccessibladad da tscherts exponents gidieus na giustifitgescha en nagina moda l’antisemitissem. Cler, ins enconuscha ils problems ch’ils lieus turistics han cun la clientella ortodoxa, e perfin ils gidieus moderats en Israel han bregias cun lur cumpatriots da cretta radicala. Ma i na dat nagin motiv che po perstgisar u relativar l’antisemitissem. Basta! L’enconuschenta sincerescha ch’ella na saja francamain betg antisemita, anzi, ella haja divers amis gidieus en ses circul d’enconuschents, ma apunta … – Sorry, jau n’accept nagin «ja, aber». Ed uschia dispitain nus dus vinavant al telefon, restond a la fin malperina en chaussa. Forsa sun jau extrem sensibel en quest connex. Betg mo pervia da mia partenaria. Or da motivs da retschertga quasi-professiunala haja gist per mauns da leger diversas publicaziuns ch’han da far pli u main explicit cun la Segunda Guerra mundiala, cun il nazissem e cun il holocaust. Quai cumenza cun il novischem grondius roman da Daniel Kehlmann, «Lichtspiel», nua ch’il protagonist principal, il cineast G.W. Pabst, emploiescha, ord mancanza da statists, ina rotscha da lagherians fomentads, smagrids, per far da public en in teater. E quai tanscha fin tar las memoiras da l’artist rumen-gidieu Arnold Daghani ch’è stà internà en in champ da lavur sfurzada ed è stgampà mo per cletg a l’execuziun sistematica. E sin la pluna restanta spetga gia il cudesch «Se questo è un uomo» da Primo Levi, e quai en la traducziun («Sche quei ei in carstgaun») dad Ursicin G.G. Derungs gist barmier, ch’aveva ina giada menziunà che questa perditga dal KZ Auschwitz tutgass sco lectura obligatorica en mintga scola sursilvana. Sun jau propi memia sensibel? Avend scrit gia avant emnas ina columna sumeglianta en chaussa, avev’jau controllà la scripziun correcta da gidieu en il Pledari Grond. E tge entaup jau là sco emprim? «Geizhals» – «gidieu»! Bain stat en parantesa la remartga (pegiurativ, d’evitar!). Ma dastg’ins insumma menziunar ina connotaziun talmain rassistica, pregiudiziusa – era mo en in vocabulari? Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber – e chantautur anc pli liber. Benedetto Vigne Aufgenommen am 9. Oktober 2023 in Chur. Foto Mayk Wendt

Claudia Cadruvi/FMR Tge duai jau far per betg donnegiar anc pli fitg il clima? Betg pli far online-shopping? Betg pli duvrar stgarnuzs da plastic? Betg pli guardar netflix? Cumprar direct tar il pur? Cumpensar mes tschuffergnims cun certificats? I n’è betg simpel da s’orientar. Tgi di quai, tgi di tschai. Ma jau less propi reducir mes fastizs da CO2. Mias biadias e lur biadias duain anc pudair viver en tschuncanta onns sin quest bel planet. Perquai consultesch jau savens mia mini-bibla per il clima. Il cudeschet «Weniger ist weniger – Klimafreundlich leben von A -Z» ha Mathias Plüss publitgà il 2020. Il schurnalist ha studegià matematica, fisica e scienzas da musica a Turitg e Krakau. El ha il dun dad explitgar curt e bain a moda tgunsch chapaivla, tge che porta propi insatge. Cun puncts – in fin tschintg – marchescha el tge che porta bler e tge damain. Sulet in punct datti per exempel per evitar stgarnuzs da plastic, betg pli guardar netflix, cumprar direct tar il pur u cumpensar tschuffergnims cun certificats. Talas mesiras èn plitost cosmetica – buna per tschorventar l’atgna conscienza. Propi bler – pia tschintg puncts – portia da betg pli sgular, desister da l’auto, betg construir novas chasas e stgaudar damain las stanzas. E sch’insatgi ma raquinta che sgular na produceschia gea gnanc tant CO2, vom jau per mia mini-bibla e citesch las explicaziuns da Mathias Plüss, pertge che sgular fa propi grond donn al clima.

Avais Vus gia udì insatge da la «crisa d’opioids» en ils Stadis Unids? E savevas Vus che quella crisa tribulescha anc adina l’America? Ils davos 25 onns èn mortas en ils Stadis Unids var 1 milliun persunas pervi d’ina surdosa d’opioids. E tar questas drogas sa tracti per gronda part «mo» da simpels medicaments encunter la dolur. A l’inizi da questa sgarschaivla «crisa d’opioids» stat il grond success dad in medicament specific: Oxycontin. Quel medicament aveva in’interpresa americana lantschà l’onn 1996 sin la fiera. Per avair success ha l’interpresa (Purdue Pharma) fatg diever d’ina strategia da vendita enorm agressiva. Surtut ha Purdue Pharma lavurà cun retschertgas ed attestaziuns fitg dubitaivlas per cumprovar ch’il ristg da daventar dependent dad Oxycontin saja minimal. Exact quest’istorgia raquinta la seria ficziunala «Dopesick». I va per la vendita agressiva dals medicaments, per l’agir senza scrupels da Purdue Pharma e lura era per ils schaschins da las autoritads d’inquisiziun per cumprovar la culpa da l’interpresa. Da l'autra vart vai en la seria era per ils destins da pazientas e pazients che vegnan dependents dals medicaments e che daventan perfin criminals per acquistar lur tablettas. Tut la seria «Dopesick» sa basa sin in’istorgia vaira – ella ha perfin l’ambiziun da restar manaivla a la «vardad». L’interpresa Purdue Pharma vegn numnada per il num. Ed era il motor davos tut l’offensiva cun Oxycontin, l’interprendider Richard Sackler, na vegn betg schanegià. – Be las unfrendas da tut la crisa d’opioids èn persunas inventadas. Però lur istorgias paran deplorablamain d’esser fitg vardaivlas. La seria «Dopesick» è accessibla ussa durant in curt temp sin ils chanals online dad SRF, e quai en diversas transchas: avant, durant e suenter Pasca 2024. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. La seria ficziunala "Dopesick" che raquinta l'istorgia da la derasaziun dal medicament "Oxycontin" ch'ha procurà per ina epidemia da dependenzas en ils Stadis Unids.

Guadench Dazzi daventa directur dal Museum retic a Cuira e cun quai successur dad Andrea Kauer Loens. Al mument maina il redactur ed istoricher tar RTR la partiziun «reflexiun». Guadench Dazzi (58), il nov directur dal Museum retic. Guadench Dazzi da Haldenstein surpiglia a partir dal 1. da settember 2024 la direcziun dal Museum retic. Quai ha la regenza grischuna communitgà mardi saira. Guadench Dazzi ha studegià istorgia, lingua rumantscha, litteratura e scienza populara a l’Universitad da Turitg ed el è stà participà al project da perscrutaziun dal Fondo naziunal svizzer cun il titel «Integraziun ed exclusiun – Ils Jenics en il Grischun». Ultra da quai è Guadench Dazzi era stà cunautur da la publicaziun dal cudesch «Puur und Kessler» (2008), per la quala el ha co-curatà in’exposiziun speziala en il Museum retic. Ils ultims onns ha el ultra da quai realisà differents projects auditivs per il museum. In istoricher triling Actualmain lavura Guadench Dazzi tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), nua ch’el è manader da la partiziun «refle­xiun» (t.a. emissiuns sco Cuntrasts, Marella, Profil etc). Sper sia activitad en la branscha da medias porscha Dazzi visitas guidadas, intermediaziuns e servetschs tar temas istorics. «Guadench Dazzi enconuscha da rudent la scena culturala grischuna e discurra tuttas trais linguas chantunalas», sa lascha citar en la communicaziun la manadra partenta da l’Uffizi da cultura dal Grischun, Barbara Gabrielli. En connex cun si’elecziun haja Guadench Dazzi savì persvader cun sias enconuschientschas istoricas, cun sias abilitads da communitgar e d’intermediar sco era cun si’experientscha da manar. Guadench Dazzi ha 58 onns, è creschì si en l’Engiadin’Ota e viva oz cun sia famiglia a Haldenstein. El surpiglia la direcziun dal Museum retic dad Andrea Kauer Loens ch’è stada 10 onns en uffizi e che surpiglia als 1. da matg 2024 la direcziun dal Museum naziunal da Liechtenstein. (cdm/fmr) Quatter dumondas a Guadench Dazzi FMR: Vus avais ina plazza attractiva tar RTR, tgirais diversas emissiuns – e tuttina midais ussa en il Museum retic. Pertge? Guadench Dazzi: La fascinaziun per l’istorgia è gia adina stada qua! Singuls collegas tar RTR din che jau saja in «nerd» per dumondas istoricas. Tgi che taidla e guarda mias emissiuns, quel e quella sa che jau tematisesch gugent e savens tematicas istoricas. E tranter la lavur schurnalistica e quella en in museum datti parallelas: I va per intermediar tematicas en ina moda attractiva e palpabla. Il museum ma porscha ussa simplamain ina nova experientscha, en la «terza dimensiun», vul dir cun lavurar cun objects concrets e cun ina ritga collec­ziun. Tut quai m’ha fatg marveglias ed jau hai ussa in plaschairun da pudair far quest’experientscha ensemen cun nova glieud. In istoricher grischun che discurra tut las trais linguas chantunalas. Atgnamain essas Vus l’elecziun ideala? (ri) Quai fissi da dumandar al chantun, a quellas persunas che m’han elegì! Però i n’è segir betg stà in handicap che jau sun abel da ma mover en scrit ed a bucca en tuttas trais linguas chantunalas, damai che jau dovr las trais linguas quasi di per di. Quest onn datti festivitads en crusch e traviers enturn ils giubileums da las Trais Lias. È quai ina tematica che interessa Vus, e fiss quai insumma ina tematica museala? En mintga cas. Jau sun ussa gist vidlonder tar RTR da concepir ina timeline cun muments interessants e decisivs en l’istorgia da las Trais Lias – enfin tar la creaziun dal chantun Grischun. Pertutgant il Museum retic è sa chapescha gia tut instradà per quest onn da giubileum. E la fin da l’onn datti era in’exposi­ziun specifica en connex cun ils 500 onns da las Trais Lias. Ma Vus avais segir gia ideas per futuras exposiziuns? Jau hai bain diversas ideas u skizzas. Ma quellas vuless jau l’emprim ina giada spievlar cun mia squadra al Museum retic. Sco istoricher ves’ins lura suenter in mument che ina u l’autra idea n’è gnanc uschè nova! Perquai – avant che rasar ora qua mias ideas, èsi segir bun da profitar l’emprim dal barat cun la nova squadra, e da profitar da lur savair e da lur experientschas. Guadench Dazzi (58), il nov directur dal Museum retic. Guadench Dazzi (58), il nov directur dal Museum retic. Museum retic a Cuira.

Dapi var trais mais abitesch jau a Trondheim en la Norvegia. Arrivada sun jau l’entschatta da schaner – da minus 15 grads. L’emprima chaussa che jau hai emprais è stada quella da mai bandunar la chasa senza ina stresa da merino sut la vestgadira da mintgadi, quai d’ina vart per mantegnair la buna luna e da l’autra vart per betg murir dal fraid. L’emprim mais è stà vaira dir: mo var tschintg uras cler dal di, naiv, stemprads, plievgia, glatsch. Cumprar charpellas per il chalzers è stà in vair ‹game changer› che m’ha permess da betg pli glischnar sc’in tabalori da las plauncas da glatsch oragiu. Avant che ma render en Norvegia m’han bleras persunas dumandà, sche jau haja pachetà ils supplements da vitamins. Sinaquai hai jau respundì: A-ba, da quai na dovr jau là betg, mes corp da muntagnarda po bain supportar intginas emnas stgiraglia. Suenter trais emnas hai jau capitulà e sun ida tut spussada en l’apoteca per mias pirlas. La Norvegia è pelvair ina naziun fitg sportiva. Igl è tut normal da vesair glieud che curra cun satgados a la lavur ubain da la lavur a chasa. La fin d’emna èn tuts/as giuadora – ubain sin la loipa per far passlung ubain sin il lai schelà per ir cun patins, u en il guaud per far in fieu e mangiar a l’aria frestga. E chauns, chauns datti qua ina massada. I fa propi la parita sco sche mintga segunda persuna avess in chaun – crassira. E cun velo vegni ì dapertut – sin lais schelads, da spundas da glatsch oragiu e schizunt sin loipas da passlung. Qua èsi fitg usità da dar dal ti – independentamain da la vegliadetgna u da la ierarchia a la plazza da lavur. Quai chat jau fitg bel. La glieud è ordvart curtaschaivla – almain quellas persunas che jau hai inscuntrà fin ussa. Lur gentilezza pudess pia era vegnir attribuida a mia cordialitad (haha) ubain a mes sforz da discurrer norvegiais. Apropos discurrer norvegiais, jau hai fatg null progress – null. La maioritad da la glieud discurra immens bain e gugent englais. Jau stoss pia adina insister da tschantschar norvegiais. La schelta en ils negozis è fitg reducida. Jau hai gia infurmà mes amis e mias amias: l’emprima chaussa che nus faschain, cura ch’els/las vegnan a visitar mai en Svizra, è ir a far cumissiuns. Gea, ir a far cumissiuns. In’experientscha tut aparti en Svizra en cumparegliaziun cun la Norvegia. Ina chaussa che ma surprenda enorm è il fatg che automobilists/as sa ferman er, sch’i n’ha naginas strivlas melnas (alvas qua en la Norvegia). Jau hai perfin cumenzà a guardar en set vanauns per ch’els/las na tegnian betg airi. Adumbatten! Els/las sa ferman tuttina e gesticuleschan fin che jau travers la via là, nua ch’i n’ha naginas strivlas alvas. Tge chaussas! En Frantscha stueva jau adina far attenziun da betg vegnir sut las rodas – e quai là, nua ch’igl aveva in passadi da peduns/as. Fin avrigl dischlochesch jau a Tromsø. En mia proxima columna raquint jau alura co ch’igl è d’avair 22 uras cler dal di. Plinavant vi jau scriver davart intgins ulteriurs aspects culturals, ma jau hai gia surpassà il dumber maximal da segns. A bainbaud! PS: Jau lasch propi encrescher per buna tschigulatta. Giuanna Caviezel da Berna/Vrin è responsabla dal post per translaziuns rumantschas tar la Chanzlia federala. Actualmain passenta ella dentant in segiurn en Norvegia. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Giuanna Caviezel

Tge persvada la populaziun dad acceptar implants per energias regenerablas? Sut tge cundiziuns pon interpresas e vischnancas ristgar dad iniziar in project per in tal implant? – Quellas dumondas ha l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL) empruvà da respunder en in studi. Ch’i basegna novs implants per energias regenerablas, per remplazzar las energias fossilas, quai para d’esser in fatg evident. E la populaziun para d’esser d’accord cun quella via, damai ch’il suveran ha acceptà dal 2017 la strategia d’energia federala. Però davart la dumonda nua che tgenins implants duain vegnir fabritgads datti grondas discussiuns – e magari datti tar las vischnancas ed interpresas era dischillusiuns. Il motiv è che tut tenor las circumstanzas na vegnan quests projects betg acceptads da la populaziun. Tge èn damai en cas concrets las raschuns per ir d’accord cun in implant u betg? Na siglir cun il chau cunter la paraid La valitaziun da la manadra da l’unitad da perscrutaziun da las scienzas dad economia e socialas dal WSL (l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada), la professuressa Irmi Seidl, è clera: «La Svizra ha fatg fitg pauc durant ils ultims 20 fin 30 onns areguard la promoziun d’implants d’energias regenerablas ed ussa vulev’ins prender suenter tuttenina quella negligientscha sut il chavazzin Solarexpress. Ma per la populaziun va quai memia svelt – ed ils projects en memia gronds.» E tut saja ussa memia sfurzà, quai na giaja betg bain, uschia la professuressa. Appellar al saun giudizi «Cun in zichel saun giudizi fissi en sasez pussaivel d’encleger che la populaziun sin il lieu na vul betg laschar fabritgar implants solars, rodas da vent ni novs mirs da serra en ina natira intacta», cuntinuescha la scienziada, per declerar tge ch’ils perscrutaders dal WSL han chattà ora, «e per ils gremis che planiseschan e decidan sur da tals projects, dovri adina in palpiri scientific che declera la situaziun e dal qual els as pon fidar.» Per mussar co ch’ins pudess schliar en ina buna moda las dumondas d’energia, ha il WSL publitgà sper ses studi er anc in fegl d’infurmaziun. Quel mussa era ch’i dovra ina planisaziun cuminaivla da Confederaziun, chantuns e vischnancas. «Uschia pon las vischnancas dumandar a chantun e Confederaziun per sustegn en la planisaziun ed expertisa», èsi scrit en il fegl d’infurmaziun. Nagins implants en natira intacta Il fegl d’infurmaziun dal WSL ha resumà plirs studis dals ultims diesch onns e dat ina survista dals facturs dependents: Implants en la natira intacta, quai na vegn betg acceptà da la populaziun. Vinavant ha il WSL chattà ora che l’acceptanza per implants solars è pli gronda che per rodas da vent ubain per indrizs da biogas. Ina roda da vent è gronda ed esteticamain dispitaivla, ed il vent boffa en Svizra savens avunda ferm be en lieus exponids, uschia la conclusiun dal studi. Da fabritgar novs lais artifizials, quai na vegn tenor il studi «absolutamain betg goutà». Il sustegn da vart da la populaziun è pli grond, sche l’implant vegn fabritgà en in lieu, nua ch’ina infrastructura exista gia, damai sin tetgs ni sin rempars da lavinas ubain sut ina pendiculara. Ni sch’in implant, per exempel in lai artifizial, pudess vegnir duvrà per plirs interess, tant sco furnitur d’energia, ma era per diever turistic u sco reserva d’aua per l’agricultura. Provisoris – sco tar tempo 30 «Tuttina nua ch’i vegn construì in nov implant, i na dastga betg esser memia grond», declera la professuressa, «umans dovran temp per sa disar vi dad in tschert maletg, sco per exempel vi da panels solars sin in tetg. E nus preferin, sche grondas midadas dad infrastructur pon vegnir fatgas ubain pass per pass u l’emprim mo sco provisori, fin che tuts èn d’accord, uschia sco p.ex. tar las zonas da tempo 30», declera la scienziada plinavant. «Cun quai che implants solars na pon betg vegnir fabritgads be provisoricamain, èsi tant pli impurtant da betg pretender memia bler da la populaziun. Quai pudess tranter auter esser in dals motivs pertge che Nandro Solar n’è betg vegni acceptà: la grondezza – cun passa 600 000 meters quadrats ina chaussa giganta – ed alura anc en ina natira intacta», di Irmi Seidl. Nagina conclusiun publica L’EWZ n’ha betg vulì prender posiziun per empruvar da declerar da lur vart il NA en Surses: Sin dumonda da la FMR ha la partiziun da communicaziun be scrit che l’interpresa na veglia betg communitgar la conclusiun davart quest cas che n’è la finala betg vegnì acceptà la fin da schaner 2024 dal suveran dal Cumegn da Surses. Ch’il project eria cumplex e plirs interessents erian involvids. Ed ultra da quai saja mintga cas puspè auter, uschia ch’els da l’EWZ na possian betg far constataziuns generalas valaivlas. Dapli sustegn per implants sin tetgs Irmi Seidl dentant declera vinavant: «Il temp e la pussaivladad da participar èn facturs decisivs. Gia be da planisar seriusamain in project, inclusiv sclerir tut il necessari, cuzza silmain dus onns.» En il palpiri ha il WSL era scuvert ch’il pli bain acceptads vegnian projects, sche tut ils pertutgads pon sa participar e sche las vischnancas avran gist l’orizont per discutar tut las pussaivladads da svilup. «Lura pon vegnir sin maisa temas sco in meglier mantegniment da las vias, il basegn d'abitaziuns per indigens, la surfatscha da mastergnanza communabla cun la vischnanca vischina e gist era la dumonda, co che las abitantas ed ils abitants s’imagineschan l’ulteriur provediment d'energia, sche la vischnanca vul producir sezza energia e generar uschia eventualmain era entradas.» Ch’uschia sajan ils umans involvids en ina negoziaziun da differents basegns e da differentas ideas ed uschia vegnian els a considerar pli ferm, sch’i sa tractia mo d’in GEA u d'in NA ad in project, uschia Irmi Seidl. E tar ils custs menziunescha la professuressa Irmi Seidl era da sclerir anc in punct: «Gist pertutgond subvenziuns e far leschas liantas areguard las energias regenerablas è la Svizra memia precauta, congualà cun noss pajais vischins, la Germania e l’Austria. Pertge betg insister che implants solars stoppian vegnir mess sin tetgs – u perfin fatschadas – da novas chasas ni suenter renovaziuns? I fiss da sustegnair talas mesiras finanzialmain – enstagl da sguazzar memia bleras resursas en projects illusorics en la natira intacta.» L’entir studi dal WSL è da chattar sin la pagina: www.wsl.ch L’anteriur implant da glera è in nov implant solar Sco bun exempel co che la planisaziun d’in grond project ha funcziunà bain, menziunescha il studi quel da Favugn. Là è vegnì construì in implant solar en il vegl implant da glera. «Quel lieu era ina rusna ed ins na saveva betg tge far cun tut», declera Christian Capaul, il mainagestiun da la Rhiienergie envers la FMR. «Students d’architectura da la Scol’auta grischuna FHGR han lura gì l’idea d’emplenir la rusna ed uschia survegnir in surfatscha per pudair construir sisur l’implant solar.» Il material ch’è vegni duvrà, era per gronda part dal stgavament da l’Ospital chantunal. «Ensemen avain nus inizià il process da lubientscha ed avain manà la discussiun cun la populaziun da la vischnanca. In problem da quel temp era che la glieud na vuleva betg ch’ils camiuns giajan tras vischnanca. Ma quai avain nus pudì schliar.» Per Christian Capaul èsi evident ch’in dals pli gronds craps da stgarpitsch per tals projects dad ozendi èn la mancanza da temp, la grondezza e lura la tscherna dal plazzal. «E la fin finala è tut sa chapescha era ina dumonda dals custs», agiuntescha Capaul.

L’emna passada èsi puspè ina giada capità: mes um ed jau avain gì la medema idea ed essan omadus ids a far las cumpras il medem di. La consequenza: Nus avain mangià dus dis en fila liongias engiadinaisas che scrudavan ed ils uffants han survegnì in pèr dis mo bananas fitg madiras da marenda, perquai che nus avevan cumprà 16 bananas. Persuenter avain nus stuì mangiar nossas flettas da paun senza paintg – bun, per mai n’era quai betg uschè tragic, paintg n’hai jau simplamain betg gugent. Ma quai fiss in’autra istorgia. Cura che jau hai raquintà ad ina collega che cumpras dublas capitian adina puspè en nossa chasada, ha ella gì in tip fantastic per mai: l’applicaziun «Bring!». Cun questa app pon ins parter glistas da cumpras cun autras persunas e las elavurar ensemen. Tut las persunas vesan la glista sin lur telefonins e pon ir a cumprar ils artitgels e metter si cun in clic artitgels che mancan. Cura ch’in artitgel sin la glista è vegnì cumprà, fan ins puspè in clic sin quel. Uschia sa l’auter ch’el na sto betg pli cumprar quai. L’app ha anc in ulteriur avantatg: I dat er ina rubrica cun artitgels ch’èn actualmain en acziun ed ina rubrica cun inspiraziuns per menus stagiunals. Ins po p.ex. perfin tschertgar tge fritga e verdura che han per il mument stagiun. Ussa stuain nus mo anc guardar da betg emblidar noss telefonin a chasa u il clic sin l’artitgel cumprà, uschiglio cuntinueschan las cumpras dublas en nossa chasada. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La vischnanca burgaisa da Domat ha ina bun’udida musicala. En occasiun da la radunanza da primavaira ha ella decis da sustegnair ultra da las autras uniuns ed organisaziuns tant a l’Uniun dals tamburs sco er a la scola da musica Plaun. A la radunanza da primavaira da la vischnanca burgaisa da Domat èn puspè vegnidas concedidas contribuziuns finanzialas impurtantas a differentas instituziuns, a favur da tut la populaziun dal vitg. L’interess è stà grond, bain era pervi da las bleras dumondas da contribuziun: Il president Ursin Fetz ha pudì beneventar var 120 burgaisas e burgais a la radunanza da la vischnanca burgaisa da Domat, en la Sentupada, ch’è vegnida realisada sco usità en moda bilingua. Situaziun finanziala solida La vischnanca burgaisa preschenta ina situaziun finanziala solida. Il cassier Sergio Maissen ha pudì preschentar in quint annual allegraivel che serra cun in retgav da bunamain 1 milliun francs ed in resultat annual positiv da stgars 40 000 francs. Ils retgavs resultan grazia ad ina politica prudenta surtut da tschains dal dretg da construcziun (470 000 francs), da tschains da fittanza e d'entradas da locaziun. Il quint annual è vegnì approvà unanimamain, medemamain la consegna da l’utilisaziun tradiziunala dals burgais, en furma d’ina buttiglia vin «Tuma Casté» or da l’emprima vigna dal Rain unì, enzugliada da la famiglia da Tscharner La Punt. Sustegn a favur dad uniuns ed instituziuns La vischnanca burgaisa sa distingua tras il sustegn d’uniuns e d’instituziuns. L’Uniun dals tamburs planisescha ina nova instrumentaziun dals tamburs da lain e fa quint cun custs d’in import da 163 000 francs: «L’Uniun dals tamburs vul far part er en l’avegnir a la Festa naziunala, perquai dovra er instruments sin il pli aut nivel», ha ditg Fetz. La vischnanca burgaisa sustegna il project cun in import da 25 000 francs. Il president Andri Seglias ha engrazià. La cussegliera burgaisa Franziska Willi Weggler ha preschentà la dumonda da contribuziun da la scola da musica Plaun, ed ha rendì attent al fatg che la vischnanca burgaisa da Domat saja er en il futur la suletta vischnanca burgaisa da l’intschess che paja contribuziuns finanzialas. Per l’approvaziun unanima da la dumonda da contribuziun – da conceder annualmain 25 000 francs per ils proxims trais onns – ha Pieder Jörg engrazià en num da la scola da musica che pussibilitescha che tut ils uffants possian sa participar. Plinavant è vegnida concedida la contribuziun da 30 000 francs per sanar la plazza da gieu Marchesa e medemamain ha il Cumin approvà la dumonda da contribuziun da 25 000 francs per il Di da lutga grischun-glarunais dal zercladur da l’onn proxim. Sustegn era per il di da las vischnancas burgaisas La cussegliera communala Petra Hörler-Theus ha infurmà davart il Di naziunal da las vischnancas burgaisas e da las corporaziuns che duai vegnir organisà en tut la Svizra ils 14 da settember, durant il qual la populaziun vegn infurmada en moda divertenta davart las activitads da las vischnancas burgaisas e da las corporaziuns. La radunanza ha approvà ils custs previsibels da 40 000 francs per realisar in tal’occurrenza a Domat. Sut Varia è vegnì dà in sguard en l’istorgia: Cun fotografias e texts da Theo Haas han ins sa regurdà dal «pli bel temp» sin las aclas da Domat, numnadamain il mais da matg cun la muaglia sin las aclas avant che ir la stad ad alp. Cun la chanzun dad acla da Domat «La dumong cul bel sulegl» è la radunanza da primavaira ida a fin impressiunantamain: «Nossa bella serenada, veng uss ong da tuts cantada, gubilond nos cuà, cuà, cuà! Mensa nus a ca.» L’Uniun dals tamburs da Domat survegn in sustegn per la nov’instrumentaziun ch’ins planisescha.

La Vischnanca burgaisa da Domat ha ina bun’udida musicala. En occasiun da la radunanza da primavaira ha ella decis da sustegnair ultra da las autras uniuns ed organisaziuns tant a l’Uniun dals tamburs sco er a la Scola da musica Plaun. A la radunanza da primavaira da la Vischnanca burgaisa da Domat èn puspè vegnidas concedidas contribuziuns finanzialas impurtantas a differentas instituziuns, a favur da tut la populaziun dal vitg. L’interess è stà grond, bain era pervi da las bleras dumondas da contribuziun: Il president Ursin Fetz ha pudì beneventar en la Sentupada var 120 burgaisas e burgais a la radunanza da la vischnanca burgaisa da Domat, la quala è vegnida realisada sco usità en moda bilingua rumantsch-tudestg. Situaziun finanziala solida La vischnanca burgaisa stat sin in fundament finanzial solid. Il cassier Sergio Maissen ha pudì preschentar in quint annual legraivel che serra cun in retgav da bunamain 1 milliun francs ed in resultat annual positiv da stgars 40 000 francs. Ils retgavs resultan grazia ad ina politica prudenta surtut da tschains dal dretg da construcziun (470 000 francs), da tschains da fittanza e d’entradas da locaziun. Il quint annual è vegnì approvà unanimamain, medemamain la consegna da l’utilisaziun tradiziunala dals burgais, en furma d’ina buttiglia vin «Tuma Casté» or da l’emprima vigna dal Rain unì, torclada da la famiglia Tscharner da La Punt/Reichenau. Sustegn a favur dad uniuns ed instituziuns La vischnanca burgaisa sa distingua tras il su­stegn d’uniuns e d’instituziuns. L’Uniun dals tamburs planisescha ina nova instrumentaziun dals tamburs da lain e fa quint cun custs en l’import da 163 000 francs: «L’Uniun dals tamburs vul far part er en l’avegnir a la Festa naziunala, perquai dovra ella er instruments sin il pli aut nivel», ha ditg Ursin Fetz. La vischnanca burgaisa sustegna il project cun in import da 25 000 francs. Il president da l’Uniun da tamburs, Andri Seglias, ha engrazià. La cussegliera burgaisa Franziska Willi Weggler ha preschentà la dumonda da contribu­ziun da la Scola da musica Plaun, ed ha rendì attent al fatg che la Vischnanca bur­gaisa da Domat saja er en il futur la suletta vischnanca burgaisa da l’intschess che paja contribuziuns finan­zialas. Per l’approvaziun unanima da la dumonda da contribuziun – da conceder annualmain 25 000 francs per ils proxims trais onns – ha Pieder Jörg engrazià en num da la Scola da musica che pussibilitescha che tut ils uffants possian sa participar. Plinavant è vegnida concedida la contribu­ziun da 30 000 francs per sanar la plazza da gieu Marchesa, e medemamain ha il Cumin approvà la dumonda da contribuziun da 25 000 francs per il Di da lutga grischun-glarunais dal zercladur da l’onn proxim. Sustegn era per il di da las vischnancas burgaisas La cussegliera communala Petra Hörler-Theus ha infurmà davart il Di naziunal da las vischnancas burgaisas e da las corporaziuns che ­duai vegnir organisà en tut la Svizra ils 14 da settember, durant il qual la populaziun vegn infurmada en moda divertenta davart las activitads da las vischnancas burgaisas e da las corporaziuns. La radunanza ha approvà ils custs previsibels da 40 000 francs per realisar in tal’occurrenza a Domat. Sut la tractanda varia è vegnì dà in sguard en l’istorgia: Cun fotografias e texts da Theo Haas han ins sa regurdà dal «pli bel temp» sin las aclas da Domat, numnadamain il mais da matg cun la muaglia sin las aclas avant che ir ad alp. Cun la chanzun dad acla da Domat «La dumong cul bel sulegl» è la radunanza da primavaira ida a fin impressiunantamain: «Nossa bella serenada, veng uss ong da tuts cantada, giubilond nos cuà, cuà, cuà! Mensa nus a ca.» L’Uniun dals tamburs da Domat en plain'acziun davant la Sentupada.

Igl è finì cun stuair purtar a chasa grondas stgatlas plain pulvra da lavar vestgadira. Ins na sto era betg pli purtar a chasa las grondas buttiglias da plastic cun savun. Dapi var dus-trais onns tanscha ina stgatla da la grondezza da trais tschigulattas. Lien sa chatta la «pulvra» per var 30 lavadas – en furma da strivlas. Tar la lavada n’èsi lura betg pli da dosar la pulvra u il liquid, mabain simplamain prender ina fin duas strivlas e las metter cun la vestgadira en la maschina. Damai: simpel, lev e senza far portgaria. Las «strivlas da lavar» èn trendy. I dat plirs detaglists che vendan quels «palpiris». In’interpresa svizra enconuschenta è «bluu», ma dasperas datti er autras marcas. Surtut empermettan las stizuns e las firmas che lur strivlas sajan ecologicas, vul dir ch’i na dettia suenter la lavada naginas restanzas nuschaivlas en l’aua. È quai vair? A quella dumonda datti diversas respostas online, p.ex. quella da la Cussegliaziun d’ambient dal chantun Lucerna. Quella declera ch’il «clou» è simpel: Las strivlas cuntegnan damain ingredienzas che pulvra convenziunala. U formulà auter: Las strivlas cuntegnan mo las ingredienzas gist necessarias per simpels girs. E quels quantums tanschan detg ed avunda per nossas lavadas da mintgadi. Da spargnar savun giess atgnamain era cun pulvras u liquids convenziunals ed ecologics – ins stuess simplamain dosar bler pli pauc savun! Ma savens capita il cuntrari: Ins crai da stuair metter en la maschina «avunda» pulvra, per che la vestgadira ve­gnia schubra. In sbagl. Uschia che strivlas da lavar gidan damai en emprima lingia a dosar meglier ed a minimar il savun. Però ellas han er in disch­avantatg: Ellas na cuntegnan nagins meds per stgaltschinar la maschina. Uschia ch’i dovra tuttina da temp en temp ina lavada cun ina pulvra u cun in liquid correspundent. Igl è damai tuttina da purtar a chasa tals savuns – dentant bler pli darar! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. Las strivlas da lavar - che remplazzan pulvra e liquids da lavar - èn en il trend. Ma èn els ecologicamain er prudents?

Cun in e-mail a ses abunents ed a sias abunentas ha la «Posta Rumantscha» annunzià questa sonda da terminar ses servetsch. Dapi l’onn 2005 ha la «Posta Rumantscha» fatg attent l’entira Rumantschia a concerts, teaters, curs e prelecziuns da tut gener. Quel servetsch vegniva curatà e moderà da Gion-Andri Cantieni per incumbensa da la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu). Cun la lantschada da la nov’agenda d’occurrenzas «Chalender.ch» è il servetsch d’email da la GiuRu dentant daventà obsolet. Il «Chalander.ch» è numnadamain ì online ils 12 da mars 2024 ed el porscha sper l’annunzia d’occurrenzas era ina rubrica per avis da tut gener – la «tavla naira». La nova plattafurma porscha – tenor la GiuRu – era la pussaivladad da laschar filtrar e trametter via e-mail singulas occurrenzas or dal chalender. Tut ils detagls davart la nova plattafurma d’occurrenzas rumantschas sin: chalender.ch. Durant prest 20 onns ha la «Posta Rumantscha» annunzià regularmain occurrenzas da tut gener che stevan en connex cun il rumantsch.

L’autur da diversas ovras da standard per la linguistica rumantscha – Wolfgang Eichenhofer – è mort principi da quest onn a Berlin en la vegliadetgna da 64 onns. Il 12 da schaner da quest onn è mort a Berlin il romanist Wolfgang Eichenhofer (1959 – 2024). En il mund da la romanistica era el tranter auter enconuschent sco cunautur dal «Handwörterbuch des Rätoromanischen (HWR)», cumparì il 1994 en trais toms. In’autra publicaziun da vaglia or da sia plima è la «Historische Lautlehre des Bündnerromanischen» (1999). Quest’ovra da standard da l’etimologia rumantscha vegn numnada en circuls scientifics era be «l’Eichenhofer», sa referind apunta al romanist oriund dad Ulm en Germania. Dal HWR enfin tar il vocabulari sutsilvan Tenor il manuscrit d’in necrolog – che cumpara quest atun en la revista Annalas – è Wolfgang Eichenhofer sa fatschentà gia baud en sia carriera academica da la lingua rumantscha. El aveva enconuschientschas profundas da divers idioms. E surtut discurriva el perfetgamain sursilvan. Sper il «Handwörterbuch des Rätoromanischen» ha Wolfgang Eichenhofer era collavurà u tgamunà autras publicaziuns linguisticas, tranter las qualas è da numnar si’atgna dissertaziun «Diachronie des betonten Vokalismus im Bündnerromanischen seit dem Vulgärlatein» (1989). L’onn 2002 ha la Chasa editura per meds d’instrucziun dal chantun Grischun edì il «Pledari sutsilvan-tudestg – Wörterbuch Deutsch-Sutsilvan», sut la redacziun da Wolfgang Eichenhofer. Ensemen cun Bartolome Tscharner ha Eichenhofer actualisà quella giada ina glista da 60 000 chavazzins sutsilvans per quel dicziunari che fa ses servetsch oz era sin ils chanals digitals. Il romanist Wolfgang Eichenhofer è mort ils 12 da schaner 2024 a Berlin en la vegliadetgna da 64 onns en consequenza d’in cancer malign. In artitgel extendì davart vita ed ovra da Wolfgang Eichenhofer cumpara quest atun en las Annalas da la Societad Retorumantscha nr. 137. Quel necrolog ha scrit Ursina Saluz, in’anteriura collavuratura dad Eichenhofer tar il HWR. Il romanist Wolfgang Eichenhofer (1959 – 2024)

Emprender rumantsch è popular – circa 800 participantas e participants dumbra la Lia Rumantscha onn per onn. Però da chattar propi il curs adattà n’è betg adina uschè simpel. Curs per emprender vallader o sursilvan datti en abundanza, chattar in curs da surmiran u puter è gia ina sfida, in da sutsilvan è quasi impussibel. Ina survista cun las pussaivladads d’emprender idioms rumantschs surtut ordaifer il Grischun. Giu la Bassa è l’interess d’emprender ils idioms rumantschs avant maun ed i dat diversas purschidas. Dentant n’èsi betg adina uschè simpel da chattar il curs adattà en l’idiom giavischà. Uschia porschan pliras scolas lecziuns en vallader ni sursilvan. Persunas che han la veglia d’emprender surmiran ni puter han la pussaivladad da frequentar in curs online ni da far in curs durant las vacanzas en il Grischun. In curs da sutsilvan tschertgan ins adumbatten. Davent da Chicago La pli gronda offerta da curs rumantschs porscha la Lia Rumantscha (LR) – surtut curs online per vallader, sursilvan, surmiran e puter. «Avant la pandemia hai dà ina u l’autra emprova online per glieud che na pudeva betg esser preschenta. Quels curs eran dentant l’excepziun. Oz è la gronda part dals curs online. Quels marschan bain, meglier che quels en preschientscha», declera Annalisa Schaniel en in discurs cun la FMR. Ella è responsabla per ils curs da rumantsch tar la LR. La midada a curs online haja chaschunà in augment da participantas e participants: «Nus avain oz enturn 800 participants/as per onn», uschia Annalisa Schaniel. La gronda purschida da curs online ha tenor Annalisa Schaniel plirs avantatgs: ils scolars e las scolaras pon tscherner tranter pliras opziuns e far las lecziuns davent da chasa. Ed era la magistraglia na sto betg pli esser preschenta fisicamain, sco per exempel la magistra Luisa Bott che studegia actualmain a Chicago e dat da là davent il curs da puter. Nagins curs sutsilvans Curs da rumantsch online han però era dischavantatgs: «Sch’ils scolars e las scolaras fan curs mo online na sa vesan els per regla mai, els na pon stgaffir uschia ina ferma cuminanza», uschia Annalisa Schaniel. Per quest motiv porscha la Lia Rumantscha in di ad onn in curs spezial en las duas grondas regiuns Engiadina Bassa e Surselva. Qua pon ils scolars e las scolaras sa scuntrar, frequentar in atelier da lingua e sa fatschentar cun la cultura al lieu, per exempel far paun ni ina guida tras vischnanca. Ultra da quai porscha la Lia Rumantscha, sco era la Fundaziun Retoromana, la Chesa Planta, l’Academia Engiadina e l’Uniun dals Grischs curs en preschientscha en las differentas regiuns grischunas. Era l’Uniun Rumantscha Rezia Bassa ha organisà sin atgna iniziativa curs da rumantsch. Sulettamain curs en sutsilvan na vegnan betg offrids per il mument. «Nus avain ditg purschì curs da sutsilvan. Ussa dentant na chattain nus nagin che sa declera pront d’instruir sutsilvan», explitgescha Annalisa Schaniel la mancanza curs dal pli pitschen idiom rumantsch. Emprender vallader a Turitg Mevina Puorger instruescha dapi varga 30 onns a l’Universitad populara Turitg l’idiom vallader: «Quai è l’occupaziun che ha accumpagnà mai durant mi’entira vita professiunala», raquinta ella en in discurs cun la FMR. Ils motivs d’emprender vallader da ses students e sias studentas èn divers. Blers emprendian rumantsch perquai ch’els hajan ina chasa da vacanzas ni relaziuns famigliaras en il Grischun. «I ha dentant era da quellas e quels ch’emprendan ord interess, perquai ch’i vulan avair in’idea da la quarta lingua naziunala», manegia Mevina Puorger. A l’Universitad populara Turitg pon ins frequentar curs da rumantsch en sursilvan ni vallader, al lieu ni da medem temp er online. Il curs da basa cuzza quatter semesters ed en l’instrucziun da Mevina Puorger datti in’invista en la grammatica e la cultura dal vallader. Suenter datti la pussaivladad da profundar la savida cun in curs da litteratura ni in curs da conversaziun. I capita che persunas ch’emprendessan pli gugent puter s’annunzian per il curs da vallader. Quai n’è tenor Mevina Puorger dentant nagin problem: «Sch’ins emprenda vallader, alura chapesch’ins puter, sch’ins emprenda puter, lura chapesch’ins vallader.» Emprender puter a Basilea «Jau hai chattà fascinant ch'i dat ina lingua en Svizra, da la quala jau n’hai nagina idea.» Quai è in dals motivs persunals da Kathrin Walde che ha decidì avant quatter onns d’emprender puter. Ella viva actualmain a Basilea, enconuscha dentant l’Engiadin'Ota sco giast da vacanzas e vuless gugent viver là suenter la pensiun. L’emprim ha ella visità durant in’emna in curs a Segl, organisà da la Chesa Planta da Samedan. Suenter quel curs ha Kathrin Walde exnum vulì cuntinuar, ma pervi dal temps da lavur irregular n’è in curs emnil online tar la Lia Rumantscha betg stà in’opziun per ella. Perquai ha la scolasta Martina Shuler dà ad ella il contact d’ina studenta engiadinaisa che viva a Basilea. Cun l’agid d’Anna Mazzina Andry e Hannah Flury ha Kathrin Walde emprendì durant ils davos quatter onns puter. Dasperas ha ella visità mintg’onn il cuors da la Chesa Planta, legì la gasetta, tadlà radio e guardà emissiuns da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Curs da rumantsch en la Bassa I dat ina vasta purschida da curs rumantschs. Qua ina survista da scolas u instituziuns che porschan curs per interessents/as da la Bassa: La Lia Rumantscha porscha oravant tut curs online en ils idioms vallader, puter, surmiran e sursilvan. I dat era instrucziun da preschientscha en ils idioms vallader e sursilvan ed en rumantsch grischun. Il curs sutsilvan n’ha betg lieu per il mument, perquai ch’i manca ina persuna d’instrucziun. L’Universitad populara Turitg porscha curs online ed en preschientscha da vallader e sursilvan. La «Klubschule Migros» porscha lecziuns da sursilvan e vallader. Ils curs èn per gronda part online, be a Winterthur datti in curs en preschientscha. I vegnan er purschidas instrucziuns privatas. La ILS – «International Language School» – porscha curs privats da vallader. Quels curs èn online. 800 participants/as per onn «Nus avain oz enturn 800 participants/as per onn», di la responsabla per ils curs da rumantsch tar la Lia Rumantscha, Annalisa Schaniel, en in discurs cun la FMR. Dapi la pandemia ha la Lia Rumantscha extendì la purschida online. «Oz è la gronda part dals cuors online. Quels marschan bain, meglier che quels en preschientscha», manegia Annalisa Schaniel. Sper la Lia Rumantscha porscha era l’universitad populara Turitg curs per vallader e sursilvan. Mevina Puorger è la magistra e raquinta a la FMR da sias experientschas da varga 30 onns instruir vallader a Turitg. (fmr/lu)

Jon Fanzun chala sco secretari general da la PLD svizra. El avess ussa gust da far dapli per il Grischun. En il discurs cun la FMR raquinta el quant difficil ch’igl è da muventar insatge en la politica federala e quant cuntentaivel ch’igl è da far marmelada d’uzuas a Tarasp. El ha cunzunt lavurà davos las culissas da las tribunas politicas. Tuttina pon ins numnar Jon Fanzun (54) in veritabel «animale politique» (guarda box). Dapi l’entschatta 2022 timuna el il secretariat da la PLD svizra. Il zercladur banduna el dentant questa plazza. La FMR ha vulì savair pertge – e tge plans ch’el haja. FMR: Vus chalais gia suenter dus onns e mez sco secretari general da la PLD. Essas Vus unfis? Jon Fanzun: Na, quai nun è uschia. En tut hai jau lavurà var set onns per la partida e quai basta. Plinavant less jau dar a mes successur avunda temp per sa preparar sin las elecziuns dal 2027. Jau mez n’hai gì gnanc dus onns temp. Gliez è memia curt. Vus na vulais betg organisar ina segunda giada il cumbat electoral per Vossa partida? Na, quai è adina stà cler per mai. Igl è era ina dumonda da la vegliadetgna. Jau hai passa tschuncanta ed jau less far anc insatge auter en mia vita. La PLD n’ha betg gì il success giavischà en las elecziuns da l’atun passà. È quai era ina raschun da chalar? Nus n’avain betg gì il success vulì, quai na dat betg da discutar. Las prognosas eran en sasez bunas – fin che la Credit Suisse ha fatg naufragi. Suenter èsi daventà difficil. En il Grischun avain nus però fatg in pau dapli vuschs. In pitschen success che fa plaschair. Che Vus chalais sco secretari general, n’ha pia da far nagut cun il resultat d’elecziun? Adina suenter elecziuns datti midadas tar las partidas, uschia era ussa. Betg mo jau chal, era mia collega tar la PS. La collega da la Partida verd-liberala prenda congedi ed era tar la PPS datti midadas. Suenter elecziun naziunalas èn talas midadas normalas. Vus lavurais 70 fin 80 uras l’emna, avais Vus ditg en in’intervista. Gliez era in onn avant las elecziuns. E durant las elecziuns? Avais Vus lavurà di e notg? Jau n’hai mai scrit si uras en mia vita. Durant las elecziuns èsi probabel era stà dapli. Jau n’hai però betg lavurà tut l’onn set dis l’emna. Là bad jau ch’jau hai passa tschuncanta. Cun 25 onns fan ins anc da quai. Oz hai jau dapli experientscha e poss differenziar, tge ch’è impurtant e tge betg. Cler, sco secretari general lavuran ins bler, ma atgnamain vala gliez per l’entir team. Tge fa plaschair d’avair cuntanschì? Jau hai lavurà cun in giuven team ed hai l’impressiun d’avair stabilisà la situaziun cun fabritgar si ina equipa che funcziuna. I dat ina u l’autra idea ch’jau hai lantschà, ma che na porta uss betg mes num. En mes emprim onn èsi reussì da posiziunar la partida cleramain areguard la guerra da la Russia cunter l’Ucraina. En trais mais chalais Vus sco secretari general da la PLD. Savais Vus gia tge che Vus faschais suenter? Na, jau na sai propi anc betg. Tge ch’jau sai però: Jau m’engascherà dapli per il Grischun – saja quai cun lavur voluntaria u en ina plazza. Quai n’èn betg be pleds en l’aria. I ma stat propi a cor. Jau hai surpiglià gia avant las elecziuns in u l’auter post. Vulais Vus lavurar da Berna anora per il Grischun? Na, jau sun bunamain mintga fin d’emna en mia chasa a Tarasp. Cun trenta aveva jau damain interess per la regiun, ma ussa poss jau m’imaginar da turnar dal tut en il Grischun. Gia mes bab è stà a l’ester, ha lavurà a Berna ed è turnà en l’Engiadina. Jau hai l’impressiun ch’i dettia parallelas cun el. Dapi passa diesch onns lavurais Vus en la vischinanza da la pussanza, per exempel sco collavuratur persunal da dus cussegliers federals. En il Grischun stuessas Vus desister da gliez? Jau n’hai mai planisà mia carriera. Igl è vegnì sco quai ch’igl è vegnì. Jau less m’engaschar en l’avegnir insanua ch’ins po muventar insatge, nua ch’i fa la differenza. En la politica federala èsi fitg difficil da muventar insatge. La pussanza è ina giada en in lieu e va lura puspè en in auter lieu. La pussanza ha bain sia fascinaziun. La pussanza n’è mai stada ina fascinaziun per mai. En mias plazzas hai jau inscuntrà inqual president da stadi ch’ins vesa uschiglio be en la televisiun. Ma gliez na fa betg ora la fascinaziun. La fascinaziun è da vesair ch’i va vinavant. Jau na tschertg betg la gloria, ma forsa ina u l’autra idea per muventar insatge en il Grischun. Datti anc in time-out avant che Vus cumenzais ina nova plazza? Sch’i dat in time-out, lura sun jau a Tarasp per cuntinuar a fabritgar enturn la chasa e per far l’iert. Jau hai legì insanua che Vus faschais buna marmelada d’uzuas. Hai, dapi 15 onns. Var 80 magiels mintg’onn. Sch’jau na fatsch nagins, ma dumondan mes amis: «Pertge n’hai jau betg survegnì mes glasin quest onn?» – Precis quai manegel jau. I dat bler lavur, ma a la fin vesan ins in resultat. Funcziunari da partida che deriva da Tarasp Jon Albert Fanzun (54) è creschì si a Tarasp ed abitescha a Berna. El ha studegià relaziuns internaziunalas a l’Universitad da Son Gagl. Sia lavur da doctorat ha el scrit davart la «Schweizerische Menschenrechtspolitik im Kalten Krieg». Suenter il studi ha el lavurà en pliras funcziuns per la PLD svizra. Il 2009 ha el midà tar la Confederaziun. Set onns è el stà collavuratur persunal da cusseglier federal Didier Burkhalter e lura dad Ignazio Cassis. Trais onns ha el timunà il biro per segirezza da cyber en il departament da l’extern. Il schaner 2022 è Jon Fanzun daventà secretari general da la PLD. Il zercladur elegian ils delegads da la PLD in successur per Jon Fanzun. Il presidi da la PLD propona il schurnalist Jonas Projer. Jon Albert Fanzun es oriundamaing da Tarasp e passainta amo adüna bler temp illa chasa ingio ch’el es creschü sü. Jon Albert Fanzun es oriundamaing da Tarasp e passainta amo adüna bler temp illa chasa ingio ch’el es creschü sü. Jon Fanzun resta be anc fin il zercladur secretari general da la PLD. Jon Fanzun resta be anc fin il zercladur secretari general da la PLD.

N’avais Vus mai siemià dad esser en in chast è e d‘As sentir sco ina princessa u in retg. Quella glieud na viva betg en ina chasa, mabain en in palazi. En l’Engiadina Bassa datti in lieu nua ch’ins po sa sentir uschia. Igl è alura er in palazi. Il Scuol Palace è in hotel in zic dormulent ed ins pudess cuir ad el in pau meglieras frequenzas. Dacurt han vaschins da mai (da la Surselva) passent à intgins dis en quest albiert d‘anteriura splendur. Els sajan sa sent ì sco retg e regina, han els raquint à tut entusiasmads. La damaun hajan els pud ì far ensolver tut sulets, al buffet, cun paun frestg e service dil miglier. Per giudair intgins dis da vacanzas en in ambient da tschintg stailas pon mes vaschins be cussegliar il Scuol Palace. Il miglier è ch‘igl n’ è betg charischia e da prestar. Quest ensemble da hotel ha avert sias portas la stad 1864, damai avant 160 onns sco «Kurhaus Tarasp». Finamira eri d’ospitar glieud bainstanta da tut il mund en ils bogns cun las funtaunas curativas. Il Scuol Palace è l‘emprim hotel grond da l’Engiadina. Ins ha constru ì quel damai avant tut las chasas da noblezza da l‘Engiadin’auta. Anc 160 onns pli tard san ins far cura en il Scuol Palace. E giudair cultura. I dat concerts live cun l’artista Cinzia Regensburger. Ir pacific a la bar, a concerts live e musicals la saira, e durant il di scuvrir la cuntrada da l’Engiadina Bassa: quai fissi da far tut spontan. Ins po dal rest inspectar las chombras da luxus dal palazi. Cliccai ina giada sin la pagina www.scuolpalace.ch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Scuol Palace

L’emprima giada che jau hai vis Keith Richards dals Rolling Stones a sunar ensemen cun la band era il cumenzament dals onns 1980 a Basilea. Gia quella giada avevan mes amis e jau ina pauc buna impressiun dal ghitarrist: Betg da la musica ch’el fascheva, ma sia parita – el na pareva propi betg dad esser uschè fit. «A, quel ha prendì memia bleras drogas, quel na fa betg pli lungas», eran nus tuts da l’avis. Ils onns èn passads e Keith Richards ha cuntinuà a far musica, cun ils Rolling Stones ed era solo. E lura hai jau let insanua che Linus Reichlin haja scrit in roman cun il titel «Keiths Probleme im Jenseits». Cur che jau hai legì ch’i sa tractia dals problems dal Keith dals Stones hai jau be subit cumprà il roman. E precis ils 18 da december 2023, cura che Keith Richards ha pudì festagiar ses 80avel anniversari, hai jau cumenzà a leger il roman da l’autur svizzer Linus Reichlin: La nova che Richards saja mort fa grond’impressiun al protagonist Fred Hundt, spezialist per la teoria da la probabilitad, quai po capitar uss praticamain a tuts, er ad el, il scienzià... «Keiths Probleme im Jenseits» è in roman fitg divertent e mintgatant era filosofic davart la vita, l’amur e’l rock’n’roll. Il cudesch m’ha plaschì uschè bain che jau As dun il tip da’l leger, e forsa era da tadlar latiers la musica da Keith e cumpagnia, sco p. ex. «Wild Horses» o «Angie». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il frontispizi dal cudesch da Linus Reichlin davart Keith Richards e ses problems ch'el ha en l'auter mund.

La nova Dretgira superiura entschaiva il 2025 cun la giurisdicziun e las preparativas marschan. Uschia han ils organs directivs elegì Ladina Gapp (42) sco secretaria generala. Ella è entrada en uffizi gia l‘entschatta da mars, scriva la Dretgira superiura en sia communicaziun dal glindesdi. Ladina Gapp è giurista ed ha lavurà tar la Procura publica federala e tar l’Uffizi da scola media e furmaziun professiunala dal chantun da Turitg. Anc dad occupar ha la dretgira la plazza d’in pledader u d’ina pledadra da medias. Era la cumissiun administrativa da la dretgira è gia elegida. Sper il president Remo Cavegn ed il vicepresident Thomas Audétat fan part da la cumissiun las duas derschadras Ursula Michael Dürst e Ramona Pedretti sco er il derschader Alexander Moses. (fmr/vi)

Il surlevtg è grond a l’Ospital chantunal dal Grischun: La staziun intensiva per uffants po cuntinuar sia lavur. L’organ che decida davart medischina aut-spezialisada ha incumbensà per ulteriurs sis onns l’ospital cun in mandat per ina staziun intensiva per novnaschids e per uffants e giuvenils che han subì grevs accidents. Ils dus mandats da prestaziun pertutgan grevs traumas e traumas da la chavazza e dal tscharvè per uffants e giuvenils fin 16 onns sco era la tgira intensiva da naschientschas prematuras e naschientschas da termin. Gliez ha l’ospital communitgà il mardi. «Il plaschair è grond ed anc pli fitg il surlevtg. L’Ospital chantunal dal Grischun po vinavant s’occupar dals pli pitschens pazients», vegn cità il schef Hugo Keune en la communicaziun. Tge mandats da prestaziun ch'in ospital obtegna, decidan mintgamai ils gremis interchantunals per la medischina aut-spezialisada. La Confederaziun ha stgaffì quests gremis per planisar per tut la Svizra la medischina aut-spezialisada. Uss manca anc la decisiun per il mandat da prestaziun da tractar uffants cun cancer. L’Ospital chantunal ha ina oncologia per uffants che vala sco staziun da satellit da l’Ospital d’uffants da Turitg. Martin Schmid, il president dal cussegl d’administraziun, è fitg satisfatg da la decisiun: «L’ospital chantunal nun è cun sia staziun intensiva per uffants betg mo relevant per il sistem en il provediment regiunal dal Grischun e da la Svizra Sidorientala, mabain gioga era ina rolla impurtanta per l’entira Svizra», ha explitgà Schmid. Gliez saja sa mussà durant l’unda cun il virus RSV. L’ospital chantunal aveva lura tgirà uffants malsauns da differentas regiuns svizras, cunquai ch’ils ospitals uschiglio n’avevan naginas capacitads pli.

Ella daventa adina pli rigida, pli spessa e pli raffinada – la surveglianza entras cameras che fotografeschan e filmeschan. La FMR ha vulì savair, sch’igl è insumma anc pussaivel da charrar tras il Grischun senza vegnir registrà d’ina camera. Prendainsa il cas che Vus vulais viagiar a moda discreta tras il chantun Grischun. Vus charrais cun auto vers l’Italia e Vus na vulesses betg ch’il stadi registreschia nua che Vus essas da viadi. Forsa avais Vus raschuns criminalas u semi-criminalas – Vus avais per exempel «emprestà» l’auto da Voss bab senza ch’el sappia quai. U forsa avais Vus ina tscherta aversiun, sche Vossas datas vegnan registradas. N’emporta betg per tge raschun – Vus vulais simplamain charrar incognito tras il Grischun e basta. Guardainsa, sche quai è pussaivel. Bunamain banal è en in tal cas il tip da gea betg ir memia svelt cun l’auto. La polizia controllescha gea magari il tempo. Pia èsi inditgà da tegnair a mastrin il temperament dal pe sin il gas. Uschia evitais Vus che las traplas da radar chamegian e sbrinzlian e registreschian in bel purtretin da Voss viadi. Areguard l’auto «emprestà», ch’il bab ha en il fratemp annunzià tar la polizia sco engulà, na stuais Vus per il mument betg temair da vegnir traplads. En il Grischun n’ha la polizia chantunala per il mument anc nagin sistem da «retschertga automatisada da vehichels» che sa numna per tudestg «automatisierte Fahrzeugfahndung und Verkehrsüberwachung» (AFV). Plirs chantuns enconuschan gia talas cameras ch’èn montadas a moda zuppada e che filmeschan il numer da l’auto u perfin la persuna che guida. La finamira: traplar malfatschents che han engulà autos u traplar malfatschentas che van senza permiss, perquai ch’ellas han stuì dar giu il «bigliet». Sa chapescha ch’era la politica na dorma betg en il Grischun. En la lescha è l’AFV gia francada dapi dus onns. La surveglianza exista pia sin il palpiri. Tar la Polizia chantunala hai num ch’ins examineschia da preschent la realisaziun. Vul dir, ins guarda tge sistems che fissan adattads, nua ch’ins pudess installar las cameras u tge che quai custass. Per quels e quellas cun ina tscherta affinitad per la protecziun da datas n’è quai betg ina buna nova. Tenor lescha dastga la polizia tegnair si 90 dis il material filmà – pli ditg ch’en auters chantuns. Ed era sch’ins charrescha plaun e plat per betg vegnir traplà d’in radar, n’èn ins anc ditg betg mitschà. 548 cameras pendan sper las vias naziunalas e chantunalas dal Grischun. Ellas èn installadas da l’Uffizi per construcziun bassa dal Grischun u da l’ASTRA, l’Uffizi federal per vias.«I sa tracta da surveglianza tradiziunala da video, che registrescha in maletg d’in lieu – quai cun cameras fixas u girablas», scriva l’Uffizi da construcziun bassa sin dumonda da la FMR. Intginas cameras girablas sajan installadas als puncts neuralgics. L’intent è da controllar, sch’il traffic cula e da reagir, sch’i dat incaps u colonnas sin via u en tunnels. Sch’i dat naiv, pon ils collavuraturs da l’uffizi vesair, sch’els ston ir a rumir. En il tunnel per il sviament da Küblis saja era installà ina surveglianza che fastizescha, sch’in vehichel stettia airi, sch’in vehichel giaja plaun, sch’in object sa chattia sin la via u sche peduns sajan en in tunnel, scriva l’Uffizi da construcziun bassa. Il sistem – el sa numna per tudestg «Ereignisdetektion» - alarmeschia automaticamain la polizia u la centrala da l’uffizi. Access al material filmà ha sper l’ASTRA e l’Uffizi da construcziun bassa era la Polizia chantunala. Il material vegnia registrà per 72 uras en la camera e vegnia suenter surscrit, hai num tar l’Uffizi da construcziun bassa. Gliez tuna l’emprim mument gnanc uschè mal per las ureglias da protecturs da datas. Ma sch’ins consultescha l’entruidament intern «Weisungen Videoüberwachungen» da l’ASTRA n’è la chaussa betg pli uschè clera. Pertutgant arcunar il material vegni differenzià tranter maletgs cun auta resoluziun u bassa resoluziuns. U ditg salop: I vegn fatg la differenza tranter maletgs «scharfs» – sin lezs enconuschan ins persunas e numers d’autos – e maletgs main «scharfs». Ils main «scharfs» dastgan senz’auter vegnir arcunads, statti scrit en l’entruidament. Ils auters dastgan vegnir arcunads per diesch dis e ston lura vegnir stidads a moda definitiva. Plinavant po la polizia chantunala dumandar da survegnir maletgs dad auta resoluziun da l’ASTRA – per exempel per sclerir in accident e sin fundament d’in decret da dretgira. Remartgablamain na vala per tals maletgs betg pli la protecziun da datas en l’entruidament da l’ASTRA, mabain quella dal chantun. La lescha grischuna prevesa che las datas ston vegnir stidadas pir suenter 90 dis. Las reglas èn damai in pau nunsurvesaivlas ed intransparentas. Tgi che less propi charrar tras il Grischun senza vegnir filmà u fotografà dal stadi, sto bunamain prender las vias communalas u da guaud u da prada. Ma là èsi savens scumandà da charrar. Sin il pli tard al cunfin svizzer èsi lura tuttina dad acceptar da vegnir filmà. La duana è munida cun ils megliers sistems da surveglianza – betg mo per ademplir la controlla da duana, mabain era per chattar delinquents tschertgads en Svizra u en auters pajais. Sper las cameras usitadas, datti era cameras dad AFV a la duana. Quellas controlleschan, sch’in numer dad autos è registrà en glistas d’investigaziuns naziunalas u internaziunalas. Sche gliez è il cas, lura datti automaticamain alarm. Il server da la duana arcunescha ils numers d’autos durant 30 dis, suenter vegn il material stidà. Dal reminent: Betg mo cun auto èsi nunpussaivel dad ir sur cunfin senza vegnir registrà, a tscherts passagis filmescha la duana perfin velos e peduns. Camera surveglia automaticamain En auters chantuns la datti gia: la surveglianza automatisada. Cameras filmeschan il traffic e fastizeschan numers dad autos engulads u persunas che van senza permiss cun l’auto. Il Grischun n’è anc betg – dal tut – uschè lunsch. Ella exista gia sin il palpiri. Tenor lescha da­stga la Polizia chantunala grischuna installar surveglianzas automatisadas. I sa tracta da cameras che filmeschan il traffic e «pestgan» ora numers dad autos engulads u fastizeschan persunas che van cun auto malgrà ch’ellas n’han nagin permiss. Il sistem dat lura alarm.Auters chantuns han gia installà tals sistems da survegliar. En il Grischun exista dapi dus onns la basa legala ed il bustab en la lescha ­duai uss daventar pratica. «In manaschi pussaivel futur vegn examinà en il rom d’in project», scriva la Polizia chantunala sin dumonda da la FMR. Tge vul quai dir? ­– Da preschent è la polizia londervi da ponderar, tge sistem tecnic che fiss adattà per il Grischun, nua ch’ins pudess installar las cameras u tge che tut quai pudess custar.Ma controllas extensivas èn contestadas – er areguard la protecziun da datas. Il Tribunal federal ha gia franà la surveglianza automatisada en Turgovia e Soloturn. La raschun: La basa legala era memia pauc concreta per ina tala surveglianza da massa.

Autur, filosof, cosmopolit, intellectual – ed i dess anc bleras autras descripziuns per Iso Camartin, che ha la dumengia vargada accumplì ses 80avel anniversari. In purtret. En l’abitaziun dad Iso Camartin e da sia dunna Melitta Schachner Camartin èsi cunzunt in object che prenda en blera plazza, e quai èn differents cudeschs da tut ils formats e tut las grossezzas, sin plirs regals. «Mia biblioteca qua a Turitg è per mai in grond agid, qua hai jau en mia vischinanza tut quai che jau stoss avair per mia lavur», di Iso Camartin – Il cudesch è probabel era l’object che caracterisescha il pli adequat la vita da l’autur, professer da rumantsch, moderatur, filosof, homme des lettres, intellectual. I dess bain anc blers auters «truclets» co descriver ni categorisar Iso Camartin e sia ritga vita en la publicitad, ma en il center da tut quai stattan sias grondas mirveglias – enfin oz. «Ins na vegn mai ad ina fin cun empruvar da chapir il mund. Mai. Jau emprov da chapir, enfin che la enfin che la sauna raschun stat», di el en sia moda simpatica e cun in surrir. Las tematicas, cun las qualas el s’occupescha dapi dis ed onns èn multifaras. Quai cumprovan in tozzel cudeschs, blers tractats ed artitgels. Iso Camartin sa fatschenta cun la filosofia, las religiuns, las linguas, e lura betg d’emblidar las minoritads, l’Europa e l’opera, Tranter global e local Iso Camartin che è naschì a Mustér è durant sia vita viagià bler per ils continents enturn, tras l’Europa, en la China, e bler er en l’America, nua che sia sia dunna Melitta ha oz anc incumbensas professiunalas sco professuressa da neurobiologia. Durant ses onns da studi ha el fatg enconuschientscha cun Hannah Arendt (1906-1975), ina da las grondas filosofas dal 20avel tschientaner. Quai saja stà inimpuls decisiv per el: «Hannah Arendt m’ha ditg insatge ch'è ma restà sco scrit en marmel per tut la vita, numnadamain: ‹Camartin, hajas quità da mai t’occupar da chaussas secundaras. Fa be chaussas impurtantas.›» Quests pleds accumpognian el anc oz: «Quai è sco letras da fieu che na svaneschan betg pli. E perquai è la filosofia per mai adina stada in nutriment permanent.» In vaira cosmopolit e filosof da las grondas dumondas è el – ma Iso Camartin n’ha mai emblidà il pitschen, il microcosmos da minoritads ed il rumantsch. En sia lavur è el era savens s’occupà cun fenomens locals, quai haja adina tschiffà el gist uschè fitg sco l’universal: «Ins sa bain vegnir ventiraivel 100 giadas cun Goethe e Shakespeare, ma dasperas datti anc auters elements da la cultura che tschiffan, saja quai chant, folclora, usits ed uschia vinavant. Per mai èsi stà impurtant da vesair, ch’i dat bellezzas che vegnan appreziadas era be localmain.» Quitads per in «tip» carstgaun La vita professiunala dad Iso Camartin ha purtà blers fritgs, renconuschientscha naziunala ed era sur ils cunfins ora. Differents premis da cultura, tranter auter era quel dal Grischun l’onn 2005, demussan la paisa da ses pleds e da sias scrittiras. Sco intellectual e publicist è el sa fatschentà cun tut las sorts dumondas da s’orientar en in mund modern – ed è stà magari ferm en la publicitad. Camartin na fiss perquai er betg Camartin, sch’el na faschess betg anc intginas observaziuns contemporanas en il discurs. Tscherts novs svilups resguarda el sco privlus per nossas democrazias. «Mes pli grond quità è in tip da carstgaun che na sa surlaschar nagut als auters, in tip carstgaun che vul surprender la controlla da tut, quai è fatal!» Era che l’economia liberala haja «emblidà», sco ch’el di, «la responsabladad sociala dal chapital» fa quitads en in mund dad autocrats sco Putin e cumpagnia che na fetschian nagut auter che inscenar guerras che portan be destrucziun. «Cun il temp cumenzan ils umans da perder la fidanza en il concarstgaun, quai che è in grond privel.» Betg far chalenders «I n’è betg da far chalenders pervi da chaussas ch’è n’èn betg capitadas ni che avessan pudì schabegiar auter», di el recapitulond. Quai saja per el ina da las sabientschas pli centralas da la vita. «L’ impurtant è dad esser engraziaivel per tut quai ch’è stà pussaivel en mia vita, quai che ha nutrì l’atgna satisfacziun.» Ina buna «strategia» per esser ventiraivel saja tenor el, da far be quai ch’ins fetschia gugent. «Tranteren èsi da dir ad in conuman: ‹Taidla, quai vegns ti da far bler meglier che jau. Sche jau fatsch quai, lura hai jau in problem e vus forsa era!› – E quai è forsa ina da las strategias – che nus avain tuts – da vegnir bain tras la vita.» Ins pudess pensar, che la vita dad in um che ha accumplì ses 80avel anniversari la dumengia passada, saja daventada in pau pli ruassaivla. E quai è era tar Iso Camartin il cas, sco ch’el sincerescha. Silmain per part, en bun trais emnas è numnadamain la vernissascha dal nov cudesch essaistic dad el cun il titel: «Verdorbene Buchstaben, heilige Schriften und letzte Worte.» I fiss bain donn, sch’i fissan ils davos pleds da quest intellectual rumantsch.

L’istoricher Ivo Berther ha perscrutà co ch’ils Benedictins vivan en lur claustras e pertge ch’els èn insumma ids en claustra. Il matg cumpara ses cudesch cun il titel «Wann ist ein Mönch ein Mönch» en la chasa editura Chronos. Cun 29 Benedictins ha Ivo Berther discurrì. Els vivan en las set claustras da la congregaziun svizra dals benedictins ed en la claustra dad Uznach. Ina gronda part dals discurs ha l’istoricher manà a Mustér. Intgins han raquintà be ina mes’ura, auters han raschunà uras da lur vita. Ils Benedictins han envidà Ivo Berther (guarda box) da mangiar e pernottar en claustra. Uschia ha il perscrutar survegnì ina invista anc pli detagliada. Cun intgins benedictins ha el dapi il discurs tegnì contact. Sia dissertaziun ha el terminà il schaner a l’Universitad da Lucerna a la professura per istorgia da baselgia. Prest va il cudesch en stampa. FMR: Avais Vus magari pensà durant Vossa perscrutaziun, ‹atgnamain pudess jau era ir en claustra›? Ivo Berther: Na, sch’ins va en claustra, ston ins esser persvadì da questa vita ed avair ina profunda cretta. I sclauda ch’ins ha famiglia ed ina relaziun. Jau hai ina partenaria e nus avain quatter uffants. Co essas Vus vegnì sin il tema? Igl è in project dal Fondo naziunal svizzer. En quel rom han ins gia examinà las biografias da dunnas religiusas. Lura han ins vulì cumparegliar las soras benedictinas cun ils umens benedictins. Jau hai manà ils discurs cun ils umens. La finamira è stada da scriver si la vita dals paders, perquai ch’i dat adina pli paucs benedictins en Svizra. Vus avais fatg intervistas che han per part durà pliras uras cun ils paders u frars. Tge glieud è quai? Fitg differenta glieud. Quai m’ha fatg surstar pertge avant n’enconuschev jau gea betg quest mund. Ils blers han discurrì avertamain ed èn stads interessads. Ils blers èn paders, pia spirituals che han fatg in studi da teologia, ed èn intellectualmain sin in relativ aut livel. Cunzunt dals benedictins vegls han ils blers promovì, pia in titel da docter, ed han dà scola als gimnasis claustrals. Datti insatge tipic, ina caracteristica da tuts? I dat grondas differenzas. A Mustér hai jau emprendì d’enconuscher in pader fitg avert e resolut che discurra fitg dad aut. Auters èn calms e discrets. En sasez èsi sco il spievel da nossa societad, fitg eterogen Tge collia tuts? La cretta cristiana, la cretta al evangeli. Tar ils ins èsi forsa pli exprimì che tar auters. Ils benedictins din ch’els sajan a la tschertga da Dieu. Questa tschertga è dad ina vart ina chaussa individuala, ma els tschernan la claustra per far quai. Vus avais discurrì cun dus paders tranter 30 e 39 onns che han fatg avant paucs onns il profess. Pertge èn els ids en claustra ? Tar las soras benedictinas na datti quasi naginas giuvnas pli. En las claustras dad umens datti tuttina magari giuvens. Pertge va in giuven um oz en claustra? El tschertga sa chapescha Dieu, ma probabel era sasez u insatge superiur – in senn da la vita. Tut quests umens èn creschids si en ina famiglia catolica ed enconuschevan per part gia ina claustra. Ils pli giuvens pondereschan però pli ditg. Igl è ina decisiun bain reflectada. Tar ils vegls èsi magari uschia ch’els han fatg matura en la scola claustrala ed èn lura suenter gist restads. In chapitel da Vossa lavur descriva tge ponderaziuns ch’ils umens han fatg dad ir en claustra. Plirs din ch’els hajan tschertgà – per tudestg scrivais Vus «Erfüllung» – pia l’accumpliment u in senn. Han els chattà gliez? Quai è ina greva dumonda. Tuts m’han raquintà ch’i saja magari ì si e giu e ch’igl haja era dà crisas u dubis. Jau na sai betg tge ch’els schessan, sch’ins als dumandass. Els crain fermamain a la vita suenter la mort e vulan chattar là il salvament. Èn els ventiraivels en claustra? Els ston lavurar bler. I dat magari conflicts, la finala èsi be carstgauns. Da quels 29 umens èn ils blers gia decennis en claustra. Insaco han els pia chattà in senn e cuntentientscha. Vus scrivais ch’ils benedictins hajqn in grond squitsch da lavur. Jau hai adina pensà ch’ils paders chantian, fetschian uraziun tschintg giadas il di e giaudian ina vita contemplativa. Quai è in clisché. Para che quai n’è mai stà uschia ed era oz èsi difficil. Cunzunt perquai ch’i dat adina pli paucs benedictins. Ina claustra è ina instituziun tradiziunala. Ins fa vess da renunziar a tschertas incumbensas. Ma sch’ins vul salvar memia ditg tut, daventi adina pli grev per quels paucs che ston ademplir la lavur. Tge lavurs èn quai? Per exempel l’ospitalitad da las claustras che dat bler da far cun ils giasts. Per la claustra a Nossadunnaun èn per exempel era ils pelegrins fitg impurtants. U las scolas claustralas: pli baud instruivan be ils paders. Gist ils prefects che s’occupavan dals scolars interns avevan da lavurar di e notg, els n’èn strusch stads en la claustra, damai ch’els stuevan adina esser preschents en l’internat. Pir en la vegliadetgna han els gì temp per ina normala vita claustrala. En la prefaziun constatais Vus ch’ils 29 benedictins n’hajan betg raquintà bler da lur cretta. Quai fa surstar. Pertge? Forsa èsi in tema intim, da discurrer davart l’atgna cretta. Quests Benedictins na m’enconuschevan gea betg ed jau na sun betg in teolog. Plinavant san ins da la perscrutaziun: Sch’ins dumonda in um suenter sia biografia, lura raquinta el da sia furmaziun e clamada. Cler ch’ils paders han raquintà da lur studi u da lur lavur sco spiritual, ma plitost sin in livel pratic e betg sin in livel spiertal. Vus avais visità otg claustras benedictinas. Tge è spezial tar ils benedictins en la Cadi? Il convent ha radund ventg benedictins. Da quels èn sulettamain la mesadad spirituals. Jau di «sulettamain» perquai ch’en las autras claustras èn ils spirituals cleramain en la maioritad. En la claustra da Mustér èn ils sulers fitg lads. Ins m’ha raquintà pliras giadas la sgnocca ch’ils sulers sajan uschè lads per ch’ils paders possian in sper l’auter ora senza stuair discurrer in cun l’auter. Ed il bajetg u la claustra da Mustér sco tala? La claustra sco bajetg ha ina posiziun prominenta en il vitg – quai ves’ins gia da lunsch. Gliez mussa che la claustra è colliada fermamain cun la populaziun, gist era cun in avat che deriva da la regiun. Autras claustras ch’èn situadas ordaifer han savens pers il contact cun la populaziun. Plinavant: la hotellaria en la claustra è grondiusa. Per pernottar èsi stà a Mustér il pli bel. Attenziun - dus istorichers cun il medem num I dat gist dus istorichers cun num Ivo Berther ed omadus han scrit ina dissertaziun. Enconuschent en Rumantschia è cunzunt Ivo Berther che lavura tar il chantun sco incumbensà per la promoziun da linguas. Sia dissertaziun «Il mund sutsura» davart il svilup da Mustér dal 1790 fin il 1900 ha el publitgà il 2011. Ses numalin che ha uss perscrutà ils benedictins ed è creschì si ad Eschlikon en il Turgovia. El na discurra betg rumantsch. Ivo Berther ha l’emprim fatg la scola mercantila e lura cumenzà pir pli tard a studegiar. Da preschent lavura el per l’Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura ed è occupà en in pensum parzial a l’Universitad da Berna a la professura per teologia ed etica. L’emprim ha el fatg mercantil e pir suenter studegià istorgia. Ivo Berther (39) viva cun sia famiglia a Berna.

Il davos di da quest mais da mars èsi dad ir a tschertgar ils ovs da Pasca. Ma atgnamain è vegnì tschertgà gia durant l’entir mais. Lain ir a la tschertga ... Per celebrar il giubileum da las Trais Lias è la regenza grischuna ida en tschertga dad in lieu, in’uniun ed in intendant per in teater al liber. Casualmain è ella fruntada sin il Festival cultural Origen, ses intendant Giovanni Netzer e sin Lantsch. Là vegn inscenà quest atun in spectacul al liber, sin la «Teara Planga» – betg lunsch davent dal lieu da fundaziun da las Trais Lias l’onn 1524. Tar la preschentaziun da quest project a Lantsch ha il president da la conferenza da presidents da la Regiun Alvra, Luzi C. Schutz, dentant prendì la bucca in pau brav plaina. El ha ditg: «Nossa regiun è situada geograficamain amez la scenaria da las Trais Lias, ella è er la suletta cun trais linguatgs.» – Forsa che Luzi C. Schutz stuess clamar ses collegas presidents da la Regiun Alvra ad ina proxima «dieta trilinga» en la Regiun (trilinga) Malögia, tranter Castasegna e S-chanf. Il triatlet svizzer n’ha atgnamain gnanc tschertgà ditg – e tuttina ha el chattà durant ina «challenge» en il Lej da San Murezzan novas creatiras en l’aua: medusas! Igl è ina spezia da medusas che vegn oriundamain da la China, che sa derasa però en quest lai da l’Engiadin’Ota e pudess influenzar la chadaina da nutriment tar las creatiras indigenas. Ma atgnamain n’èsi gnanc dad esser surprais, sch’ins pensa tge che vegn tut magliuccà ensemen a San Murezzan: caviar, salmun, giombers, ton, crevettas, austras, chalimars etc. Il Museum retic ha stuì tschertgar in nov directur. Ed el ha chattà quel en las profunditads dad RTR. Guadench Dazzi, dapi passa 20 onns redactur e manader da redacziun, daventa a partir da settember 2024 successur da Andrea Kauer Loens che lavura en avegnir en il Principadi da Liechtenstein. Sin dumonda da la FMR, sch’el saja sco istoricher triling atgnamain ina «elecziun ideala» per quest post museal, ha Guadench Dazzi ditg: «I n’è segir betg stà in handicap che jau sun abel da ma mover en scrit ed a bucca en tuttas trais linguas chantunalas.» – Datti in meglier spot da reclama per motivar uffants e giuvenils d’emprender tudestg, rumantsch e talian, tenor il motto: «Willst du diventare direttore – lura be dai!» Tut il tschertgar «Giuseps e Giuseppas» n’ha gidà nagut. I dat ozendi simplamain memia paucas persunas cun quel num. Durant ils onns ’80 aveva l’Uniun da Giuseps en Surselva commembers e commembras detg ed avunda. Restads èn oz anc tschintg commembers. E perquai è l’uniun deplorablamain vegnida schliada quest mais, il di da s.Giusep, ils 19 da mars 2024. Tenor in rapport dad RTR è la facultad da l’uniun vegnida surdada a s. Giusep. La redacziun avess apparentamain gugent dumandà suenter tar s.Giusep tge ch’el fetschia ussa exact cun quels raps. Ma i sto esser che s.Giusep era gist en scrinaria e n’aveva betg temp per dar intervistas. Il Volg a S-chanf tschertga raps. L’unica stizun en il vitg scriva ils davos onns regularmain deficits – e perquai sa stenta la cooperativa locala ed era la vischnanca per soluziuns. La culpa per il minus dals davos onns ha tranter auter il militar – ch’ha gea in staziunament da «Flab» a S-chanf. L’armada na cumpra betg pli tut la pasta, ils tartuffels ed ils buglions tar la stizunetta en il vitg, mabain tschertga alternativas pli bunmartgadas. Atgnamain èsi schon anc ina chadaina crudela: L’Armada svizra ha sezza actualmain ina brava rusna en il budget, sto spargnar e na cumpra perquai betg pli ils macaruns en il Volg a S-chanf che sto ussa batter per si’existenza. U èsi forsa perfin sutsura: Han ils macaruns dal Volg da S-chanf effectuà il minus actual tar l’armada? Dus cussegliers communals da Turitg vulan ir en tschertga dal rumantsch en lur citad. Perquai han Flurin Capaul (PLD) e Marco Denoth (PS) – tuts dus cun ragischs grischun-rumantschas – tschentà dacurt intginas dumondas al cussegl da la citad. Tranter auter vulessan els infurmaziuns davart purschidas rumantschas en la citad da Turitg. Els vulessan dapli preschientscha rumantscha. E Flurin Capaul ha numnà envers la FMR intginas propostas en la communicaziun, sco p.ex. «broschuras d’infurmaziun u il mussavia da la decleraziun da taglia» en lingua rumantscha. Insumma, quai cun il mussavia per la decleraziun da taglia è forsa manegià bain. Ma ils uffizis da taglia en il Grischun pon segir tradir als collegas turitgais, quants mussavias rumantschs ch’els vegnan da reparter... Pertge ir a tschertgar ideas stravagantas per il svilup regiunal, sche la soluziun è uschè simpla? Quai ha segir pensà quest mais il nov sviluppader da la Regiun Alvra, Mirko Pianta, durant in’intervista cun la FMR. En quella ha el prognostitgà in svilup glorius per sia regiun: «Sch’ins risguarda igl scoldamaint digl clima alloura vignigl ensacuras ed esser insupportabel da veiver ainten martgeas scu Turitg u Berna. Ed alloura è nossa regiun optimala: en po pi frestga e nous vagn schon las abitaziuns digls sagond-dimorants, chegl è la nossa schanza.» Cun auters pleds: Nus na stuain betg temair il stgaudament dal clima, smatgain ensi la temperatura! – Per amur dal svilup da la Regiun Alvra. En la Chamonna Terri pon ins ditg tschertgar ina duscha u ina sauna. I na dat betg in tal luxus en la chamonna alpina. Ma en connex cun ina renovaziun vul l’architect Gion A. Caminada installar ina duscha en il liber – però mo ina duscha fraida en furma dad ina cascada. Uschia che alpinistas ed alpinists ch’han fatg suadas vegnind sur il Plaun la Greina pon ir sut l’aua fraida da la Terri. Lain però sperar che la duscha «open-air» n’haja betg memia grond success – betg ch’ins stuess a la fin anc construir in grond reservuar d’aua sin la Greina. Il schofför ha stuì tschertgar pliras giadas las chadainas per montar quellas anc sin ils davos 50 meters. Quai è pli u main il facit dad in test da pilot cun in bus da skis electric en Val Müstair, sin il traject da Müstair enfin en il territori da skis Minschuns. Durant diesch dis dal mars ha l’interpresa Auto da posta testà il e-bus sin quel traject fitg muntagnard. Ed atgnamain han ils e-bus furnì als responsabels il meglier argument per finalmain realisar la ditg bramada pendiculara si da Tschierv en il territori da skis – ed evitar l’access stip cun autos e bus. Ussa pon els dir: «Vesais qua, ils bus da l’avegnir n’han nagina schanza da vegnir si Minschuns. Ina pendiculara na dovra betg chadainas!» Il chantun Grischun ha puspè fatg in plus en ses quint annual – sut il stritg vegni ad esser in gudogn da 120 milliuns. Forsa as dumandais Vus era cura ch’il Grischun haja atgnamain fatg la davosa giada in minus en il quint da gestiun? – Nus vain capitulà suenter ina curta retschertga dals davos dudesch onns. Perquai: Buna fortuna cun tschertgar e chavar vinavant! In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai magari era cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» mintgamai cun in schurnal grafic. (fmr/dat) Illustraziun dal "Mais da pais" dal mars 2024

Dapi dus onns lavura Alberto Palaia sco delegà dal Post spezialisà per la plurilinguitad dal Grischun. Quai munta lavur da lobi, sensibilisaziun e turneas en favur dal rumantsch e talian. Mo il futur da questas linguas n’è betg garantì senz’auter sco ch’Alberto Palaia di a la FMR: «Il pli grond privel è la depopulaziun dals territoris da tschep ed il dischinteress per l’atgna lingua.» Dapi dus onns promova Alberto Palaia il rumantsch ed il talian sco delegà dal Post spezialisà per la plurilinguitad dal Grischun. El viva la trilinguitad grischuna betg mo sin il plaz da lavur, mabain er en la vita privata. Il 1. da mars 2022 ha Alberto Palaia cumenzà ses uffizi sco delegà dal Post spezialisà per la plurilinguitad dal Grischun. Quest post è vegnì stgaffì dal chantun per rinforzar la promo­ziun dal rumantsch e talian. Tenor in’evalua­ziun dal Center per democrazia Aarau (ZDA) dal 2019 haja il Grischun numnadamain surpiglià sia responsabladad per la trilinguitad mo en moda bufatga. Cun il Post spezialisà ha il chantun vulì dar schlantsch a la promoziun dal rumantsch e talian – e quai gist sco emprim sut la batgetta dad Alberto Palaia. FMR: Vus essas la trilinguitad grischuna en persuna. Vus avais ragischs talianas, essas creschì si a Rueun e Vossa dunna è Svizra tudestga – tge lingua audan ins il pli savens en chasa Palaia? Alberto Palaia: Probablamain tudestg, perquai che mia dunna è Svizra tudestga e discurra tudestg cun noss uffants ed er els in cun l’auter. Jau percunter hai adina discurrì talian cun noss uffants – quai fiss pia la segunda lingua. E rumantsch dovr jau ed era mes uffants en il ravugl d’amis e collegas. Quella plurilinguitad che Vus vivais en il privat vegn savens considerada sco in burdi ord vista finanziala en l’administraziun chantunala. Pertge vali tuttina la stenta da rinforzar la trilinguitad? Igl è en emprima lingia ina dumonda d’identitad, da la cultura e da las persunas che vivan e lavuran en il Grischun. Plinavant avain nus in’incumbensa giuridica. La constituziun chantunala definescha il Grischun sco chantun triling e nus avain ina lescha da linguas che prescriva quella. En in’intervista cun RTR avais Vus ditg d’esser in pau sco in lobist. Co san ins chapir quai? In lobist represchenta e promova in product u in tschert interess. Jau mez sun en quest senn in lobist, perquai ch’jau vend nossa plurilinguitad en ils departaments ed uffizis e muss ch’igl è insatge che nus dastgain e duain viver. Ina lavur principala da quest «lobissem» è tenor Vossa pagina d’internet la sensibilisaziun. Ma tge munta quai propi? La basa da nossa lavur è la lescha, l’ordina­ziun e la trilinguitad dal chantun. Sch’in uffizi na considerescha pia betg quels regulatoris, pudain nus far attent sin quai. En general chattan ins era svelt schliaziuns. Quai funcziuna bain. Il delegà dal Post spezialisà per la plurilinguitad na dastga dentant betg esser in policist che controllescha e dat chastis. Quai fiss sfurzim. Nus prendain sche pussaivel la via diplomatica, faschain attent sin la basa giuridica ed intimain da considerar la trilinguitad. Quai tanscha il pli savens. Vegn questa lavur appreziada en l’administraziun? Gea, ed jau sent che quest post è stà necessari. I dat in post ch’è responsabel per dumondas linguisticas. Nus stain a disposiziun en cas da dumondas e cussegliain. Quai vegn apprezià e la glieud en l’administraziun è per gronda part era cooperativa. Magari datti tuttina la tenuta ch’i na dovria per exempel betg exnum ina translaziun en rumantsch. Ils Rumantschs e las Rumantschas chapeschian gea tudestg. Lura empruvain nus pia da sensibilisar – il chantun Grischun è triling e perquai vulain nus er avair ina purschida en tuttas trais linguas. In’autra chaussa è dentant la situaziun dal talian. Vus avais il biro a Cuira. Ma na duvrassas Vus betg biros en l’entir Grischun per propi vegnir en contact cun las linguas minoritaras? (ri) Jau emprov adina d’ir in pau sin turnea sco ch’jau numnel quai. Ma jau mez viv gea en ina vallada rumantscha. Là hai jau adina puspè il contact cun il mund rumantsch. E dapi ch’jau sun en uffizi hai jau gì in fitg stretg contact cun il Grischun talian e visità pliras giadas sias valladas. Igl è effectivamain fitg impurtant dad esser là, nua che las lin­guas vegnan vividas. Il puls, quel na sentan ins betg uschè bain a Cuira – ed insumma betg or dad in biro. Perquai ma sprov jau d’ir regularmain tranter la glieud. Per promover sias linguas minoritaras – talian e rumantsch – ha il chantun formulà in’entira retscha da mesiras en divers «champs d’acziun». Datti gia progress suenter dus onns lavur? Nus avain focussà l’engaschi plitost sin las mesiras che pertutgan l’administraziun. Ma i vegn era fatg bler en il sectur da la furmaziun. Jau na poss dentant betg dir a moda uschè clera, nua che nus avain gì dapli success e nua pli pauc. Igl è simplamain uschia che tschertas mesiras dovran dapli temps. Ed i dovra magari pazienza, cunzunt en connex cun process birocratics, sch’i va per exempel per midar leschas u ordinaziuns ni per mesiras che pertutgan plirs departaments u uffizis. Là esi impurtant da chattar in consens general. I vegn fatg bler en il sectur da la furmaziun e tuttina è la recrutaziun da persunas d’instrucziun in problem. Il chantun elavura perquai ina strategia per recrutar persunas d’instrucziun qualifitgadas. Tge prevesa quella strategia? L’emprim pass è la purschida d’ina scolaziun da basa per persunas d’instrucziun. Quai è in punct impurtant da la strategia e quai è er avant maun en tuttas trais linguas ed en tuts idioms rumantschs a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. Ma era la lavur vi dals meds d’instrucziun è centrala per il rumantsch e per il talian. Il chantun sto metter a disposi­ziun ils meds en tudestg, talian, tschintg idioms e rumantsch grischun. Plinavant emprova el da far pli attractiva la lavur da scolasts e scolastas cun la revisiun da la lescha da scolas popularas. Quai èn sfidas enormas. Il problem pertutga dentant er auters secturs. Quanta influenza ha il chantun insumma? Il chantun fa ina giada sia part e lavura oravant tut sin cundiziuns da basa sco la scola­ziun da persunal, ils meds d’instrucziun e las basas legalas. Qua po il chantun propi agir. Tschella part, l’infrastructura ed il mintgadi da l’instrucziun, è en emprima lingia chaussa da las vischnancas e da las scolas, ed il chantun gida e sustegna nua ch’el sa. Ma la fin finala dovri persunas che vulan instruir e scolaras e scolars ch’occupan ils bancs da scola. E co è quai en general? Tge bilantscha pudais Vus far suenter dus onns en uffizi? Sch’jau pens vi da nossa glista da mesiras, lura avain nus gia pudì metter en moviment bler. Quasi vi da mintga punct da quella glista ve­gni lavurà. Plinavant èn ils uffizis pli sensibilisads tge che pertutga linguas. L’uffizi da translaziun ha per exempel dapli lavur ch’avant. La plurilinguitad è er en mintga uffizi in tema ed ha uss in’autra priorisaziun che avant. La dumonda, sche tuttas trais linguas èn vegnidas consideradas, è numnadamain fitg preschenta tar las instituziuns chantunalas. L’uffizi da translaziun presta ina lavur immensa ed autamain professiunala. Magari n’è betg tut adina visibel, ma i va insatge. Perquai poss jau trair ina bilantscha positiva, schegea che tut n’è betg anc perfetg. Il Post spezialisà per la plurilinguitad ha damai mess en moviment insatge, ma ultra da quai – tge dovran las linguas minoritaras anc en vista al futur? (ri) Quai è la dumonda da las dumondas. Il pli grond privel ves jau dentant en la depopulaziun dals territoris da tschep, nua che las linguas minoritaras èn anc fermas. Per far frunt a quai dovri abitaziuns pajablas, plazzas da lavur attractivas, pussaivladads da scolaziun ed ina buna infrastructura en la regiun. La lingua viva dals umans che discurran quella en il mintgadi. I pertutga pia tuttas e tuts. Nus purschain la basa giuridica e sensibilisain. Il delegà per la plurilinguitad fa sia cumpart – gist sco che mintgin sto far il sieu uschè bain sco pussibel. La glieud sto dentant era far diever da las purschidas per rumantsch. Quai gidass fitg e dess dapli credibilitad. Il Grischun e sia trilinguitad L’art. 3 da la Constituziun dal chantun Grischun definescha las linguas chantunalas ed uffizialas (al. 1) e franca la promoziun dal rumantsch e dal talian (al. 2): «Il chantun e las vischnancas sustegnan e prendan las mesiras necessarias per mantegnair e per promover la lingua rumantscha e taliana.» Sin basa da quest artitgel ha il Cussegl grond concludì ils 19 d’october 2006 la Lescha da linguas dal chantun Grischun (DG 492.100, LLing). Quella cuntegna 29 arti­tgels cun tschentaments davart il diever da las linguas uffizialas en las instituziuns chantunalas, davart la promoziun dal rumantsch e talian e davart las linguas en scolas e vischnancas. Quella lescha ha la Regenza silsuenter specifitgà tras l’Ordinaziun da linguas (OLing) dals 11 da december 2007. Il Post spezialisà per la plurilinguitad è vegnì stgaffì sin entschatta mars 2022 sco mesira dal chantun per ademplir las responsabladads francadas en la Constituziun, la lescha e l’ordinaziun. In rapport d’evalua­ziun dal Center per democrazia Aarau (ZDA) da 2019 ha numnadamain mussà ch’il chantun surpiglia mo en moda esitanta sias responsabladads. (fmr/vit) Dapi dus onns promova Alberto Palaia il rumantsch ed il talian sco delegà dal Post spezialisà per la plurilinguitad dal Grischun. El viva la trilinguitad grischuna betg mo sin il plaz da lavur, mabain er en la vita privata. Dapi dus onns promova Alberto Palaia il rumantsch ed il talian sco delegà dal Post spezialisà per la plurilinguitad dal Grischun. El viva la trilinguitad grischuna betg mo sin il plaz da lavur, mabain er en la vita privata - u sin il telefonin.