Dapi october vegn garnida quasi tut la posta en il Grischun cun il bul da posta dad Untervaz. La raschun: Dapi october exista là ina centrala da distribuziun regiunala. Che ils buls da posta da las singulas vischnancas svaneschan uschia plaun e plat na para da disturbar nagin. Pli baud pudev’ins far da detectiv: Sch’ins survegniva ina brev e n’enconuscheva betg la scrittira dal speditur u da la speditura, lura devi in simpel tric: guardar sin il bul da posta. Ed a maun da quel eri forsa pussaivel d’eruir da tgi che la brev era, senza ch’ins aveva dad avrir quella. Quai n’è betg pli pussaivel. Per illustrar quai ha la FMR ha fatg in test. Redacturas e redacturs da Scuol, Mustér u Vuorz han tramess en la centrala a Cuira ina simpla cartulina postala. Francà tut correct, cun A u B. Arrivadas a Cuira èn las cartulinas ils davos dis cun in sulet bul, sco sch’ellas fissan vegnidas spedidas tuttas davent da la medema vischnanca: «7200 Untervaz». Pertge quai? Da maschinas enstagl a maun Thomas Schifferle, il pledader da la secziun da la Svizra orientala da l’interpresa la «Posta» conferma sin dumonda: «Gea, dapi ils 16 d’october 2020, dapi che la centrala da distribuziun regiunala ad Untervaz è en funcziun, vegnan tuttas brevs e tut ils pachets dal chantun Grischun – cun excepziun da las brevs da la Regiun Moesa – elavuradas e bulladas ad Untervaz.» Brevs e pachets da l’autra vart dal San Bernardino (Calanca e Mesauc) vegnan elavurads e bullads en il center da distribuziun regiunal a Cadenazzo (TI). La raschun per «centralisar» la distribuziun ad Untervaz, e cun quai era ils buls postals, è tenor la Posta evidenta: garantir vinavant la qualitad (spertezza, punctualitad, fidadadad) da la distribuziun postala. Sco Thomas Schifferle declera, vai per optimar ils process da lavur, per deliberar ils collavuraturs en las singulas filialas da blera lavur surtut vers saira. Ed i va era per evitar sbagls. Tac-tac, tac-tac, tac-tac Avant bullavan las singulas filialas las brevs ed ils pachets – e surtut faschevan ils posttenents e las posttenentas quai a maun: 7180 Mustér, 7550 Scuol u 7460 Savognin. Mintga posta cun ses bul. Tgi ha anc en l’ureglia la ramur – il tac-tac, tac-tac, tac-tac – cura che quints e brevs vegnivan bullads davos il fanestrigl sin posta? «Ussa vegn quai fatg per gronda part da las maschinas ad Untervaz, e quai surtut la saira», declera Thomas Schifferle. Dad Ardez a Scuol via Untervaz Per illustrar ils process pon ins prender sco exempel ina brev dad Ardez a Scuol: Quella vegn bittada en ina chascha ad Ardez e spedida la saira senza bul ora Untervaz. Là vegn ella bullada e distribuida cun l’autra posta puspè enavos tras il Vereina per arrivar il proxim di a Scuol tar il destinatur. I para a prima vista detg curius ch’ina brev dad Ardez a Scuol sto far il gir sur Untervaz. Però Thomas Schifferle relativescha: «Gia avant l’inauguraziun dal center regiunal ad Untervaz bandunava quella brev l’Engiadina per lura turnar. Ella gieva perfin enfin giu Frauenfeld, en il grond center da distrubuziun. L’unica differenza è che la brev survegn ussa er anc il bul dal nov center regiunal.» Tge far però, sche ina clienta u in client vuless explicit il bul da l’atgna vischnanca? Thomas Schifferle: «Sche insatgi vuless sin sia brev anc il bul local, quel u quella po laschar bullar sia posta direct al spurtegl dad la filiala. Autramain vegn si il bul dad Untervaz.» Tge capita ussa cun ils buls tradiziunals? E tge vul quai dir per ils buls tradiziunals da posta cun si num, cifra postala e forsa perfin anc ina bella siluetta da la vischnanca? Han ils buls locals insumma anc ina funcziun u svaneschan els? Els vegnan duvrads – tenor las infurmaziuns dal pledader da la Posta – be anc per «spediziuns filatelisticas» ubain per quittar cedels da pajament. Uschia ch’els na svaneschan anc betg dal tuttafatg. Però deplorescha insumma insatgi che tut vegn «unifitgà» cun Untervaz? La resposta para d’esser clera: na. Gnanc il filatelist professiunal Martin Schneider, il qual ha ina fatschenta a Cuira e che abitescha sez ad Untervaz, n’ha betg mal il cor pervi dals buls da posta che svaneschan plaunsieu: «Per la filatelia n’han quels buls nagina valur materiala. Cler, per collecziunaders da marcas pli pitschens, e per regla era pli vegls, pon quels buls forsa satisfar in tschert interess. Ma per ils filatelists che documenteschan l’istorgia da la posta, n’han ils buls nagin’impurtanza.» Martin Schneider sa dumonda era en general, quant ditg ch’i dettia insumma anc marcas postalas. Era Thomas Schifferle, il pledader da la Posta, n’ha gì gnanc ina suletta reacziun da clients sin ils novs proceders tar ils buls da posta. Enfin che la dumonda da la FMR è arrivada! Uschia ch’i vegn a restar cler per il proxim avegnir: Nus essan Untervaz. 90'000 pachets al di (fmr/dat) En Svizra ha la Posta trais centers gronds da distribuziun e quatter centers regiunals, in da quels è dapi l'atun passà ad Untervaz. Quel è vegnì inagurà il november 2020, trais emnas suenter ch'el è ì en funcziun. Ils custs da quel: 60 milliuns francs. 155 collavuraturas e collavuraturs. Ad Untervaz vegnan repartids di per di var 60'000 pachets, durant l'intensiv Advent da corona dal 2020 è quella cifra perfin creschida sin 90'000 pachets al di. Davent dad Untervaz vegn distrubuida la posta dal Grischun (cun excepziun da Mesuc e Calanca), ma era quella da la regiun da Sargans e da la Val dal Rain. Maschina da la centrala da distribuziun regiunala da la Posta ad Untervaz, inaugurada il november 2020. Maschina da la centrala da distribuziun regiunala da la Posta ad Untervaz, inaugurada il november 2020. Maschina da la centrala da distribuziun regiunala da la Posta ad Untervaz, inaugurada il november 2020. Copia dal bul postal dad Untervaz vala ussa per tut la posta che vegn distribuida central davent dad Untervaz.

(frm/mc) Pasca, la levada da Cristus, è la festa principala da l’onn ecclesiastic. Il nov uvestg da Cuira Joseph Maria Bonnemain ha festivà la liturgia pascala en la catedrala da Cuira. Respectond las restricziuns da corona en in circul restrenschì. Sco quai che la pagina online kath.ch rapporta han tant il plevant dal dom, Gion-Luzi Bühler, sco il vicari general, Andreas Fuchs, tralischà cun absenza. Concelebrà han il canoni Albert Fischer sco diacon ed il caplon Sebàstian Frias en la funcziun da ceremoniari. En ses priedi ha uvestg Bonnemain accentuà ch’el s’engaschia per in episcopat diaconic e per la charezza proximala tenor il motto biblic: «Quai che Vus avais fatg per ils pli pitschens e povers tranter Vus avais Vus fatg per mai. En ils malsauns, praschuniers, a quels che èn nivs, han fom e said, che sa chattan a l’ur da la societad e vegnan sbittads da quella, entupain nus il Cristus vivent, il center da nossa charezza.» Ed il spezialist da dretg canonic ha accentuà anc ina giada en quest connex: «La Baselgia è qua per ils umans e betg il cuntrari. Nossa cardientscha na consista betg primarmain d’ina rimnada da prescripziuns, normas, cumonds e scumonds.» Pia tuttavia in priedi en il senn dad «Amoris Laetitia» propagà da papa Franziscus. Il nov uvestg da Cuira Joseph Maria Bonnemain celebrescha Pasca en la catederala da Cuira. Foto Kath.ch

Gist dus monuments regordan a Trun al politicher catolic-conseravativ ed etnolog Caspar Decurtins (1855-1916). Ina busta sa chatta sper il hotel Tödi (foto) ed in crap sepulcral en il Curtin d’honur sper la chaplutta da s. Onna. S’engaschond per il mantegniment da la Claustra da Muster daventa el cun 22 onns mistral. Sco politicher conservativ cun ina avaina sociala fa Decurtins part 27 onns dal Cussegl grond e 24 onns dal Cussegl naziunal. El è stà confundatur e professer da l’Universitad da Friburg, cussegliader papal ed editur da la Crestomazia, ina rimnada da tradiziun orala, cultura populara e litteratura rumantscha en 13 toms. En ina seria fotografica preschenta la FMR quests dis monuments e statuas che stattan en connex cun il mund e la lingua rumantscha. Il monument da Caspar Decurtins a Trun. Foto Martin Cabalzar

Herr Lehmann abita a Kreuzberg, Berlin. Cun in bun egl per la comica tragica da la vita as fa’l sia via tras la citad, però na massa svelt, schi nu sto gist esser. Igl è l’onn 1989 e Herr Lehmann abita en sia abitaziun dad ina stanza e mez. Ina bella via – pensa Herr Lehmann, fin che sia vita sa mida fundamentalmain… «Herr Lehmann» è l’emprim roman da Sven Regener ch’el ha publitgà da l’onn 2001. Fin quella giada era Regener (chant, trumbetta e ghitarra) enconuschent sco commember da la band Element of Crime, per la quala el scriva ils texts da las chanzuns da pop ed era rock. Sven Regener deriva da Bremen, nua ch’el ha fatg la scola populara e’l gimnasi. Per ses emprim roman dal signur Lehmann ha’l survegnì dal 2002 il premi litterar internaziunal «Corine». Sper la lavur sco autur ha Regener era scrit scripts per films. Suenter Herr Lehmann ha’l publitgà «Neue Vahr Süd» e da l’onn 2008 «Der kleine Bruder». Er quels romans quintan dal protagonist che vegn numnà da ses amis Herr Lehmann. Mes tip è oz d’emprender a conuscher a quist signur Lehmann simpatic. E mes cussegl è da guardar dad esser sulet cur ch’ins legia las aventuras dal Herr Lehmann. Uschiglio pudessi esser ch’ins disturbia ils auters cun dar risadas.

En ina publicaziun scientifica „Alemanisch in der Rumantschia“ s’occupa il linguist e dialectolog Oscar Eckhardt cul dialect tudestg pledà en l’intschess rumantsch da Trin, Glion e Trun, e mess en cumparegliaziun cun Scuol. Ensemen cun Noemi Adam-Graf ha Oscar Eckhardt intervistà per sia lavur 35 persunas or dals vitgs numnads, transcrit quellas en scrittira fonetica ed alura transferì ils texts dialectals en la lingua da standard. Las intervistas èn infurmativas e divertentas, betg mo or d‘optica linguistica, mabain er nà dal cuntegn. Entant chi dat gia pliras publicaziuns scientificas davart la situaziun cumplexa ed ils aspects sociolinguistics da la trilinguitad grischuna e da l’influenza dal tudestg sin il rumantsch è l’influenza dal rumantsch sin il dialect tudestg dal Grischun anc pauc perscrutada. Per Eckhardt èsi i essenzialmain per la simpla dumanda: Co pledan atgnamain las Rumantschas ed ils Rumantschs cura ch’els discurran dialect svizzer resp. grischun? Ed el vegn a conclusiuns detg suprendentas. Las sgnoccas davart ils Sursilvans èn in clisché „Or da l’optica da Cuira datti in’entira seria da pregiudizis vers il tudestg discurrì da pledadras e pledaders da la Surselva, pregiudizis ch'èn per part giusitfitgads, per part stads giustifitgads, dentant per gronda part fallads“, constatescha Oskar Eckhard en sia publicaziun. Cur ch'ils da Cuira imiteschan il dialect aleman dals „Oberländers“ stravagheschan els savens sapientivamain cun il r guttural, cun in o avert, cun artitgels e casus fallads e cun ina dicziun da staccato e finiziuns traguttadas. Savens vegnan questas imitaziuns cumbinadas cun ina tenuta svaletanta che vul far parair ils Rumantschs sco tgutgs, perquai ch’els na domineschan betg il tudestg, sco quai che gia Renata Coray aveva constatà en ses studi davart biografias linguisticas da Rumantschs. Questa tenuta discriminanta ha senza dubi augmentà il squitsch sin ils Rumantschs d’emprender a moda solida tant tudestg da scrittira sco dialect aleman, constatescha Eckhardt. Ultra da quai ha la germanisaziun creschenta, l’immigraziun interna, ils meds da massa ed il turissem stuschà a chantun il rumantsch e promovì la plurilinguitad cunzunt a l’ur dals territoris linguistics tradiziunals. Interessantamain ha cunzunt il dialect da Cuira e da la Val Renana gì dapli influenza sin la dicziun tudestga dals Rumantschs ch’ils dialects gualsers en lur proxima vischinanza. A basa da las interferenzas e transferenzas tranter las duas linguas ha Eckhardt er examinà da rudent ils fenomens fonetics-fonoligics, morfo-sintactics e lexical-semantics. Tesas cumprovadas, relativadas e negada Basa da partenza per sia lavur scientifica furman set tesas che vegnan la finala per part cumprovadas, relativadas ni schizunt negadas. Confirmada cumplainamain vegn la tesa ch‘ il dialect tudestg plidà dals Rumantschs s’orientescha fitg ferm al dialect aleman plidà en la Val Renana da Cuira e betg al dialect gualser. En singuls cas datti er emprests d‘auters dialects svizzers. La tesa ch‘il dialect aleman pledà da la generaziun veglia sa differenziescha relativamain fitg da la lingua pledada da la generaziun giuvna vegn relativada, las differenzas na sajan betg pli talmain grondas. Ils dialects alemans en l’intschess rumantsch na pon betg vegnir considerads sco agens e novs dialects, mabain plitost sco sutvariantas. I dettia tschertas differenzas che vegnan bain percepidas dals indigens, dentant en l’ulteriura Svizra vegnan er quellas identifitgadas sco dialect grischun che giauda tuttavia bler scharm e simpatia en la Bassa. L’autur constatescha chi dettia bain differenzas tranter las variantas dialectalas alemanas pledadas en Engiadina ed en Surselva, las differenzas sajan dentant pli pitschnas che presumà al cumenzament. La tesa ch’il dialect tudestg sa differenzieschia tant pli fitg dal dialect da Cuira cun distanza dal vitg rumantsch da la chapitala na po betg vegnir confirmà a moda generala cun facts dirs perquai che las datas necessarias mancan. Dentant datti tuttina indizis significants tranter il dialect tudestg che vegn plidà en la Cadi, en la Foppa ed en Lumnezia. Bler dependa dentant er qua da la frequenza ed intensitad dals contacts cun persunas da lingua tudestga. Confirmada parzialmain vegn la tesa che persunas pli attempadas s’orienteschan en la lingua pledada pli fitg a la lingua tudestga da standard che la giuventetgna. Autas cumpetenzas linguisticas Sa midadas èn er las cundiziuns d’emprender tudestg. Entant che la generaziun pli veglia stueva anc emprender tudestg sco lingua estra en scola e vegniva alura tramessa en la Bassa per emprender dialect svizzer ni vegniva confruntada cun il dialect pir en la recruta, po la giuventetgna far quai oz a chasa. Ella crescha si en in ambient biling ferm influenzà da la mobilitad, dal turissem e da las medias. Il pregiudizi ch’ils Rumantschs hajan ina cumpetenza dialectala limitada saja cleramain fallà. Il cuntrari: Lur cumpetenza linguistica è schizunt fitg auta, els pledan sper lur lingua materna rumantsch, era medemamain tudestg da scrittira e dialect tudestg. “Ils Rumantschs èn oz perfetgamain bilings ed els èn loschs da quai“, concluda Oscar Eckhardt ses parairi. Il linguist e dialectolog Oscar Eckhardt ha perscrutà l’influenza dal rumantsch sin il dialect aleman da Cuira e da la Val Renana. Foto Nadja Simmen Oskar Eckahardt: Alemanische in der Rumantschia. Editura Steiner Stuttgart. 384 paginas. Pretsch 97 francs.

Da questa tematica s'occupa l'ovra scientifica "Alemanisch in der Rumantschia" dal linguist e dialectolog Oscar Eckhardt. Ed el refuta la presumziun ch'ils Sursilvans na sappian betg bain tudestg ed attesta ad els schizunt in'auta cumpetenza linguistica. Las sgnoccas ch'ils da Cuira fetschian magari sur dals Sursilvans e che suggereschan ch'els sajan tgutgs sa basia sin clischés e stereotips gia daditg superads. Las 35 intervistas fatgas a Trin, Glion e Trun cumprovan bain tschertas differenzas che dependan dentant blerant da l'intensitad dals contacts individuals cun il tudestg. La generaziun actuala creschia si en ina situaziun bilingua, domineschia tant la lingua tudestga da standard sco il dialect alemanic grischun e saja loscha da quai. Oskar Eckhardt: "Alemanisch in der Rumantschia. Foto Martin Cabalzar

La chantautura e ghitarrista rumantscha Fiona Cavegn, respectiv Fiona Fiasco, ha publitgà ses emprim album. Il musicist e publicist Benedetto Vigne ha tadlà il nov «disc» ch'i na dat atgnamain gnanc sco schibetta. Avant in tempet hai jau menziunà en ina columna da LQ che a la musica da pop e rock rumantscha manchia in pau ina tscherta «modernitad», vul dir che noss chantauturs e nossas chantauturas zoppegian per il solit davos ils trends dal temp, sa movan magari pulitamain dasper il zeitgeist. Ma i dat per cletg er excepziuns, pitschents hailaits en il detg grond microsmos chantautural da la Rumantschia. In da quels è la giuvna musicista Fiona Cavegn da Breil che delectescha dapi passa dus onns las tribunettas da Turitg e conturns cun sias chanzuns jazzusas bain ziseladas e ch’ha gia surprendì il mund «viral» cun ses videoclip feministic anti-bellet «Mona Lisa». Nov num e nov duo E quella chantautura e ghitarrista sursilvana ans surprenda uss cun ses emprim album polyglott «Forever Faking Memoirs», per rumantsch cirda «regords trumpants per adina». Gist davantor però las surpraisas relativas da l’ovra: Fiona na segna betg suletta l’album – ella vegn accumpagnada d’in musicist che sa numna pumpusamain «Melodiesinfonie». Rumantscha è tiers quai – sco il titel lascha sminar – mo ina unica da las otg chanzuns. E Fiona n’è betg pli Cavegn, ella ha tschernì per quest project il num d’art bunamain frivol Fiona Fiasco. «Quel tuna detg cool e va era bain a prà, i para che jau attir magari ils fiascos!» declera ella. Cun daletg e stimul Anc ina resalva: «Up to date» en il senn pli stretg è l’album be en sia tonalitad generala, stilisticamain sa mova il duo en las auas d’in jazz d’apero atemporal, masdiglià cun zinslas da bossanova e tifs da chantinella scutinada franzosa, gea, perfin ina scappada en il beat da tecno tempriv aud’ins en la rimnada. E propi da vairas chanzuns na san ins betg discurrer; ils tocs èn plitost ina spezia da texturas repetitivas, per part electronicas, per part analogas, sur las qualas ils dus spondan vuschs e figuras, cun in daletg e stimul nunditg. E quai davent da l’emprim track cun il bel titel «Brangelina Fanfiction»: Sur in loop da diversas tastadiras perlantas palaisa Fiona cun in sprechgesang lasciv-letargic che «plastic trees and yoga retreats mean nothing if you don’t love yourself». Vul dir che tut las ritgezzas e vanitads da quest mund na valan nagut, sche ti n’has betg gugent tatez/za. E quell’aria autoconscienta feministica gira tras l’entir album. Il pli explicit en lez titel che stat sur ina skizza tropicalica cun trantertuns da blues: «Boys Suck» – per rumantsch schess’ins «buobs fan la chagia». Züritütsch e rumantsch Danor natiralmain il buob Kevin Wettstein – l’um davos la «Melodiesinfonie» – che cumplettescha cun ses maun jazzus il spiert liber da Fiona. El, ch’ha gia publitgà diversas lavurs sco solist, surpiglia l’unic toc chantà gnugnond per dialect turitgais (cun ina strofa rumantscha da Fiona): «Ich hätt so gärn ich wär wo andersch». Tut insanua auter sa chatta er la chanzun finala «Pazienzia ei clav»: Qua tuna digital be pli la leva battaria, e qua lascha Fiona crudar dal tut sias tempras frivolas, chantond en ina moda fitg pura, emoziunala – sco sche rumantsch na fiss betg fatg per la decadenza. Ina musicista cun bleras fatschettas, gea, cun in flair da «star» vegnent. En in lieu confessa ella schizunt: «My name is melody mistery». Sin vinyl ed en la rait A propos da up to date: Moderna è er la publicaziun da l’album «Forever Faking Memoirs» – el cumpara be sco «vegl» disc da vinyl (reciclà!) ubain sco uschenumnà download digital (giu da la renumada plattafurma musicala «bandcamp»), pertge che discs cumpacts èn oramai totalmain or da moda. Ed er betg «sexy», tenor Fiona. Sin youtube entaup’ins dal reminent dus clips dal duo che illustreschan cun bler gust l’atmosfera da sia musica («Brangelina Fanfiction», «Je suis avec toi»). Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber. La chantautura Fiona Cavegn, alias Fiona Fiasco, ensemen cun "Melodiesinfonie" La chantautura Fiona Cavegn, alias Fiona Fiasco, ensemen cun "Melodiesinfonie"

Ursina Trautmann, Luca Maurizio ed Asa S. Hendry èn vegnid(a)s undrad(a)s cun il Premi grischun da litteratura 2021. La surdada ha gì lieu ier en la biblioteca privata da la Chasa von Spreacher a Maiavilla. Pervi da las circumstanzas da corona è l’act festiv ludic-litterar, moderà en trais linguas dal cabarettist Flurin Caviezel, vegnì emess via livestream da RTR e da Somedia. Cun curtas prelecziuns ni producziuns han las undradas e l’undrà intermedià in schatg da lur vast spectrum litterar che tanscha dal roman sur texts poetics e dramaturgics fin ad artitgels schurnalistics. Ad ina laudatio sco usità èsi vegnì renunzià. La cuntinuitad è garantida La Fundaziun Premi grischun da litteratura - che è vegnì fundà da la Soroptimista Milly Enderlin - ha surdà quest onn per la 23avla giada ina distincziun per persunas che è sa fatgas meritaivlas sin il champ da la litteratura en il Grischun triling. Per la segunda giada è il premi dotà cun 10 000 francs vegnì repartì quest onn sin trais persunas. Sco quai che la presidenta da la Fundaziun Premi grischun da litteratura Anna-Alice Dazzi ha menziunà resguarda il premi da quest onn «la varietad linguistica e litterara da noss chantun triling en tut sias furmas d'expressiun, numnadamain texts scrits ed orals, poetics e satirics, romans e chanzuns, teater e texts schurnalistics – e quai en furma tant analoga sco digitala.»Damai ch'il chapital da fundaziun è uss absorbà entiramain èsi ditg stà intschert, schebain i dettia ina cuntinuaziun. Il cussegl da fundaziun en carica che consista da la presidenta Anna-Alice Dazzi, Cristina Maranta, Marcella Pult ed Arno Caluori aveva annunzià sia demissiun en corpore. Sin iniziativa da Köbi Gantenbein, il parsura da la cumissiun chantunala da cultura ed editur da "Hochparterre" èsi reussi da recaltgar daners per garantir la cuntinuitad, almain per ils proxims onns. Sia finamira è da recaltgar 100 000 francs per pudair garantir il premi per ils proxims 10 onns Las trais persunas undradas Asa S. Hendry survegn il premi per ses emprim roman remartgabel “Sin lautget” en lingua rumantscha che tracta da maniera poetica e cun gronda sensibilitad ed intelligenza tematicas fitg sensiblas ed actualas. Luca Maurizio chantautur e cabarettist da lingua taliana e bregagliotta, survegn il premi per il tun poetic da sias chanzuns e per la satira lucida da la societad che s’exprima en sias preschentaziuns divertentas e murdentas. Ursina Trautmann survegn il premi per sia activitad litterara multifara ed engaschada en lingua tudestga che va da la dramaturgia al schurnalissem. Premi grischun da litteratura: Luca Maurizio, Asa S. Hendry ed Ursina Trautmann. Foto RTR

La plipart da la laina grischuna vegn resgiada en l’exteriur ed uschia va blera plivalur a perder al Grischun. Per in impurtant signal valitescha l’organisaziun tetgala da l’economia grischuna da laina l’annunzia da la Uffer SA da vulair realisar a Tinizong ina resgia nova. Suenter la terrada da la resgia gronda a Domat mancan en il chantun Grischun structuras adequatas per elavurar ina impurtanta materia prima. Il mainafatschenta da la Uniun tetgala da l'economia da laina dal chantun grischun, Christian Felix, ha fatg attent envers la FMR a las modestas dimensiuns actualas: «Enfin ussa elavuran las resgias grischunas tranter 30 000 e 40 000 cubics laina per onn.» La resgia nova planisada da la Uffer SA a Tinizong pudess persula elavurar il medem quantum laina. (La FMR ha rapportà l’entschatta d’avrigl). Tinizong fiss in impurtant pass Las resgias grondas da l’exteriur, e cun ellas l’anteriura resgia da Domat, èn tenor Christian Felix concepidas per elavurar dapli che 500 000 cubics laina. Strusch 400 000 cubics laina pon ins racoltar per onn dal guaud grischun. Malgrà las modestas dimensiuns da la resgia planisada a Tinizong valitescha Christian Felix la nova resgia per in fitg impurtant pass per l’economia da laina en il chantun Grischun, per cas ch’ella vegniss realisada. «A nus manca per gronda part l’emprim stgalim per crear plivalur cun laina grischuna en il Grischun.» Per part attribuescha Christian Felix quel fatg a la terrada da la resgia gronda da Domat avant diesch onns. Ina che haja chaschunà ina greva plaja e che haja franà iniziativas per novs indrizs. Uschia focussescha l’economia grischuna da laina sias speranzas sin l’iniziativa a Tinizong. Christian Felix è numnadamain da l’avis ch’ina tala resgia pudess avair caracter da model per autras regiuns. «Trais, quatter sumegliantas resgias avessan senz’auter plaz en il Grischun.» Laina grischuna en l’exteriur La gronda part da la laina grischuna chatta actualmain la via en l’Italia, laina da megliera qualitad vegn furnida en il Voralberg e sa tschenta per part era tar resgias svizras. La pli pitschna part da la blocca or dal guaud grischun vegn resgiada en il Grischun. Quai ha explitgà Leo Thomann, il president da la Selva, l’Associaziun dals possessurs grischuns da guaud. La laina pinada è actualmain dumandada e po vegnir furnida. Per pretschs levamain augmentads che sa chattan dentant anc adina sin bass nivel, sco quai ch’il president da la Selva ha ditg. Leo Thomann, dasper ses engaschi al timun da la Selva anc president communal da la vischnanca da Surses, ha menziunà che la decisiun definitiva da realisar la nova resgia na saja anc betg crudada. La resgia planisada a Tinizong na saja insumma betg da cumparegliar cun l’anteriura resgia a Domat, betg sulet pervia da la grondezza. «Impurtant è dad installar en ina nova resgia in indriz che lubescha da resgiar tuttas grondezzas da blocca.» Las resgias grondas, ed era l’anteriura resgia da Domat, èn u eran concepidas per resgiar sulettamain blocca cun in diameter da 25 enfin 40 centimeters. Betg exnum la dimensiun dals pigns en ils guauds grischuns. Reducir custs da persunal Per spargnar custs da persunal sto ina nova resgia esser automatisada tant sco pussaivel. Economicamain interessanta è la soluziun dad elavurar plattas culadas da la laina resgiada. Leo Thomann ha fatg attent ch’ins possia duvrar per talas plattas colladas era laina da pli bassa qualitad. Insumma èn ils pretschs per laina resgiada creschids ils davos mais per enfin 50 pertschient. Tenor las infurmaziuns da Christian Felix èn las capacitads internaziunalas da transportar la laina restrenschidas pervi da corona. La dumonda per laina saja creschida en la China ed en ils Stadis Unids. Il martgà da laina è cumplettamain globalisà e uschia suttamess a las lunas da quella fiera. «Quai signifitga diversas intschertezzas era per la fiera da laina grischuna», sco quai che Christian Felix ha accentuà.

L’onn passà è cumparì in interessant cudesch da Ruedi Haltiner-Glasstetter. El porta il titel «Steinböcke. Männer. Imaginationen.» L’exemplar ch’jau tegn enta maun è in regal dad in camarat da chatscha. Da cudeschs che pertutgan la fauna e la flora, ma surtut la chatscha hai jau adina grond plaschair. In(a) e scadin(a) autur(a) vesa quella cun auters egls e sentiments. 1809 è il davos capricorn vegnì sajettà en Svizra, numnadamain en il chantun Vallais. Gia 1640 era el extirpà en il Grischun. Ma er en las terras vischinantas ha il «retg da las Alps» sentì in semegliont destin. En il territori dal Gran Paradiso en l’Italia ha ina colonia da capricorns survivì e quella ha la fin finala er survì sco basa per la recolonisaziun en Svizra. Che quai e reussì è il meret da pliras persunas. Dal Parc da selvaschina Pieder e Paul a Son Gagl anora èn novas colonias vegnidas fundadas, er en il chantun Grischun. En ses cudesch va Ruedi Haltiner-Glasstetter sils fastizs dals iniziants. El tematisescha las finamiras ma er ils motivs da quest engaschament da persunas cun ils pli differents interess: Georg Albert Girtanner, Robert Mader, Emil Bächler ed Andreas Rauch. Cun ses cudesch metta l’autur la recolonisaziun dal capricorn en il chantun Grischun en in nov context. Il return da quest animal fascinant saja da bler pli grond’impurtanza ch’il giavisch dals chatschaders d’avair in animal da chatscha dapli. La reclama cun «Gian e Giachen» mussa che la recolonisaziun dal capricorn n’è betg mo in’attracziun natirala, mabain er in magnet turistic. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il concern d’energia grischun ha fatg 2020 in gudogn da 41 milliuns ed ha pudì augmentar il resultat operativ sin 77 milliuns. Quai èn 18% dapli che l’onn precedent. Chantun e vischnancas han pudì profitar da 18.3 milliuns entradas da concessiun. Er tar Repower è l’andament da gestiun vegnì influenzà 2020 fitg da la pandemia da covid-19. „Il provediment d’energia è dentant stà garantì permanentamain e la digitalisaziun dals process da lavur ha obtegnì in nov stumpel“ constatescha il schef operativ Roland Leuenberger. Las consequenzas negativas sin il manaschi sajan stadas pitschnas, la reducziun dal volumen e da las marschas hajan pudì vegnir cumpensadas tras la dumonda creschenta per energia regulara sin il martgà talian. In bun resultat operativ Il resultat operativ (EBIT) serra cun 77 milliuns (+18%) danovamain meglier che l’onn precedent. Malgrà quai sa sbassa il gudogn da la gruppa sin 41 milliuns (-18%). D’attribuir seigi quei, tenor il schef da finanzas Lorenzo Trezzini, cunzunt a las perditas da taglias chaschunadas en ils onns precedents e che sajan uss dentant cassadas entiramain. Cun ina prestaziun totala da 1.7 milliardas francs saja Repower tuttina anc per 11% sut la limita da l’onn passa. Quest reducziun saja d’attribuir cunzunt a la dumanda smesada tar intginas interpresas pitschnas e mesaunas en l’Italia durant l’emprima unda da la pandemia, constatescha Repower. Risguardand il bun resultat operativ, l’agen chapital da 869 milliuns e la buna liquiditad propona il cussegl administrativ da conceder ina dividenda da trais francs per aczia. Dapli aua, damain vent L’onn passà ha Repower producì 2 951 milliuns kilowatturas, quai èn 14% pli pauc che l’onn precedent. Pervi da las schlettas relaziuns da vent è la producziun dals implonts da vent en Italia stada sut la media. Cuntrari è la producziun d’energia en ils imponts idraulics stada per radund 10% pli auta che la media da blers onns. Quai causa a la blera plievgia dals mais zercladur, avust ed october ed a la marschauna regulara da naiv che ha favurisà la producziun da forza idraulica. Ina reducziun marcanta da la producziun hajan ins stuì registrar tar l’implont da gas cumbinà a Tevola. Tuttina haja quest implont pudì contribuir essenzialmain a la stabilitad da la rait en l’Italia, constatescha Roland Leuenberger. Investiziuns en energias regenerablas En il decurs dals ultims onns ha Repower investà bler en energias regenerablas. Uschia ha Repower Renewable realisà en l’Italia 12 ulteriurs implonts fotovoltaics cun ina prestaziun totala da 14.3 megawatts. Plinavant ha Repower mess en funcziun il november 2020 a S-chanf il pli grond implont fotovoltaic en Engiadina, cun ina prestaziun da 1.1 megawatt. La stad 2020 ha Repower dà l’emprima badigliada per la renovaziun totala da l’implont idraulic da Robbia en Valposchiavo, in’investiziun da radund 125 milliuns. Plinavant vegn renovà l’implont idraulic da Madulain per 2.3 miliuns. Per stabilisar la segirtad da la rait da provediment ha Repower er investà radund 27 milliuns, sco quai ch’il schef da finanzas Lorenzo Trezzini ha infurmà ier a la conferenza da bilantscha emessa per livestream. Entant che corona aveva effectuà la primavaira passada ina reducziun massiva dals pretschs d’energia èn quels sa revegnids ferm vers la fin da l’onn. Grazia a sia strategia d’interpresa diversifitgada saja reussì d’obtegnair ina fitg gronda incarica en il sectur d’electromobilitad dal chantun Turitg, constatescha il CEO Roland Leuenberger cun satisfacziun. Per 2021 quinta Repower cun in restabiliment da l’economia en Svizra e cunzunt en l’Italia. Il pli grond implant fotovoltaic da tut l’Engiadina ha Repower realisà 2020 sin l'areal da la sarinera da S-chanf. Foto Repower

L'emprim Sursilvan che ha survegnì in momument en il Curtin d'onur a Trun è stà il poet Gion Antoni Huonder (1824-1867). Duas da sias poesias patrioticas, «Il pur suveran» e la «Ligia Grischa» han bastà da far dad el il «poet naziunal». Huonder aveva studegià filosofia, giurisprundenza e filosofia a Minca ed a Paris ed alura fatg il redactur da las gasettas catolicas-conservativas «Romontsch ed Amitg dil pievel». Sia activitad sco ustier ed hotelier ad Altdorf e Glion e Cuira han menà en la ruina finanziala e curt avon sia mort ha el survegnì ina plazzetta sco pedel a la Scola chantunala. Sco poet resta el dentant immortals. Monument per il poet Gion Antoni Huonder (124-1867) en il Curtin d'honur da la Ligia Grischa a Trun. Foto Martin Cabalzar

Cun la Cassa da pensiun dal Grischun vai actualmain excellent. Per dentant garantir era en l’avegnir l’equiliber finanzial e la cumpetitivitad necessaria è ina refurma urgenta e necessaria. Cun ina facultad da 3.3 milliardas, ina rendita da 6.4% ed in grad da garanzia da 109.8% (+ 6%) è la Chassa da pensiun chantunala en ina situaziun confortabla. La Cassa dispona plinavant da reservas per fluctuaziuns da valur da total 295 milliuns. „Quai malgrà che la pandemia da corona ha cupitgà il mund entir en ina recessiun che ha effectuà e pretendì intervenziuns enormas tar la bursa, las bancas e las regenzas“, constatescha il directur Andrea Seifert cun satisfacziun. La CPGR haja pudì garantir nuninterruttamain ses manaschi ed ademplir cumplainamain ed en la qualitad usitada tut ses servetschs e sias incumbensas. Fitg bass èn er ils custs d’administraziun cun 122 francs per persuna, la mesadad da la media svizra. Tar la chassa da pensiun chantunala èn assicurads actualmain 12 450 persunas da 47 patruns da lavur, tranter quels er dus terzs da las vischnancas grischunas. Ina refurma è tuttina necessaria L’autezza da las rentas dependa la finala da la summa pajada en la cassa da pensiun e da la tariffa da conversiun. Er sche la situaziun finanziala da la Cassa da pensiun chantunala è actualmain fitg solida è ina refurma tuttina urgenta e necessaria. Quai confirma er cusseglier guvernativ Christian Rathgeb: “Las aspectativas da vita creschentas ed il bass nivel dals tschains han effectuà che la tariffa da conversiun (Umwandlungssatz) na pon betg pli vegnir finanziada cun la rendita da la facultad da la cassa“. Ina revisiun s’imponia dentant er pervi da la revisiun da la lescha federala e per restar cumpetitiva cun autras chassas publicas, punctuescha Rathgeb. La Regenza ha per quest motiv preparà ina revisiun che porta dapli flexibilitad e meglierescha las prestaziuns en la vegliadetgna ed en cas d’invaliditad e mortori. Prevì è er da sbassar il grad d’occupaziun che vegn risguardà per la summa da coordinaziun tar la paja. Questa mesira ha per consequenza che la summa da paja e las contribuziuns da spargn creschan, uschia che la chassa po er meglierar sias prestaziuns tar las rentas. „Da quest midada profitan cunzunt persunas che lavuran parzial ed ella lubescha a patruns ed emploiads d’adattar a moda flexibla lur engaschament als basegns effectivs“ di Rathgeb. L’attractivitad e las prestaziuns da la chassa da pensiun saja savens er in criteri decisiv tar la recrutaziun da persunal. Da quai profiteschian la finala tant chantun, vischnancas ed autras instituziuns sco er ils singuls emploiads e la magistraglia, è Rathgeb persvadì. La Regenza prepara in messadi corrispundent che vegn probabel a vegnir tractà dal Cussegl grond en la sessiun d’avust e mess en vigur cun l’entschatta da 2022. La soluziun transitorica Per impedir in spustament da grevezzas e la redistribuziun da la facultad da la cassa dals pensiunads sin la generaziun activa ha la cumissiun administrativa prendì mesiras tecnicas che èn gia entradas en vigur. Senza questas mesiras transitoricas avessen cunzunt persunas che èn curt avant la pensiun stuì quintar cun sperditas da fin 20% da lur rentas. Per mitigiar la situaziun da las persunas che van ils proxims 10 onns en pensiun vegn la tariffa da conversiun perquai adattada successivamain cun ina soluziun da splitting che garantescha il mantegniment dal possess actual (Besitzstandwahrung). „Questa soluziun transitorica è faira perquai ch’ella garantescha in tractament egual da tut ils assicurads independentamain da lur vegliadetgna“, puntuescha Andrea Seifert. Tut en tut vegn questa soluziun transitorica a custar radund 100 milliuns francs. Questa summa po dentant vegnir curclada entiramain tras las reservas accumuladas che muntan actualmain a 295 milliuns. „Las mesiras transitoricas na vegnan pia betg ad engrevegiar supplementarmain ni il chantun ni las vischnancas ni ils assicurads sezs“, sincerescha il directur Andrea Seifert vers la FMR. Andrea Seifert, il directur da la Cassa da pensiun chantunala. Foto Olivia Item-Aebli.

Malgrà ch’igl ha dà l’onn 2020 dapli mortoris e pli pauc naschientschas è la populaziun svizra creschida levamain per 0.7 pertschient. D’attribuir è quai al saldo da migraziuns. La fin da 2020 dumbrava la Svizra 8 667 100 persunas, ni 61 100 persunas dapli che 2019. Il saldo da migraziun è cun in augment da radund 56 000 persunas bain anc adina positiv, dentant en cumparegliaziun cun 2019 èn sa reducidas tant las immigraziuns sco las emigraziuns. Il dumber da las persunas immigradas è sa reducì per 3.9%, quel da las persunas emigradas schizunt per 16.6%. Quai resorta da la communicaziun che l’Uffizi federal da statistica ha fatg dacurt. En il Grischun è la populaziun creschida 2020 per 1029 persunas sin 200 050 persunas. Attaschadad a la patria En quest connex tradeschan la statistica ch‘ils Svizzers èn fitg attaschads a lur patria nativa. Entant ch’il dumber da burgais svizzers che èn returnads en patria è creschì per 6.7% è l’immigraziun da persunas estras sa reducì per 3.9%. Cun in minus da 15.6% èn burgais svizzers er emigrads main savens che esters cun 14.9%. Tut en tut è la populaziun svizra dentant restada ils ultims trais onns ualti stabila. La pandemia da corona para anzi d’avair augmentà supplementarmain l’attaschadadad a la patria. Dapli mortoris d‘ umens e seniors „L’augment dals mortoris stat en stretg connex cun la pandemia da covid-19“, constatescha l’Uffizi federal per statistica. L’onn 2020 hai numnadamain dà 76 000 mortoris en Svizra, quai èn 8 200 ni 12.1% dapli che l’onn precedent. Tar ils umens hai dà 14.6% dapli mortoris, tar las dunnas 9.9%. Marcants è l’augment da mortoris tar persunas sur 65 onns (+12.7%). Tar la generaziuns da 0 fin 64 onns è quest dumber bain er creschì, dentant „mo“ per 8.2%. Sulet en il chantun Sutsilvania è il dumber da mortoris tschessà 2020. Las aspectativas da vita èn sa reducidas en la media tar ils umens da 81.9 sin 81.1 e tar las dunna da 85.6 sin 85.2 onns. Pli pauc naschientschas Las consequenzas pussaivlas da la pandemia sin las naschientschas pon ins eruir definitivamain pir en il decurs dals emprims mais da 2021. Evident è dentant ch’il dumber da naschientschas è sa reducì 2020 da 86 200 sin 85 500 (-0.8%). 72.4% da las naschientschas èn succedidas entaifer ina lètg, 27.6% ordaifer. Tenor la cifras provisorias ha la media da naschientschas per dunna muntà 2020 ad 1.46 uffants. In augment da las naschientschas han registrà ils suandants chantuns: Soloturn, Sutsilvania, Schaffusa, Vallais, Sviz e Sursilvania (dapli che 2%), S. Gagl (dapli che 1%) ed il Grischun cun 0.2%. En 9 chantuns, tranter quels era il Grischun, hai dà 2020 dapli mortoris che naschientschas. Cun quai è il saldo da naschientschas crudà en Svizra sin il pli bass nivel dapi 2004. Damain maridaglias e divorzis Per 2020 è tant il dumber da las maridaglias sco quel dals divorzis sa reducì en cumparegliaziun cun l’onn precedent. L’onn passà hai dà 34 900 maridaglias, 10.4% pli pauc che 2019. Sulet en il Grischun (+ 2%) ed en Sutsilvania (+1.6%) hai dà 2020 dapli matrimonis. En il medem mument han ins registrà en Svizra 16 100 divorzis, qua èn 4.7% pli pauc che 2019. En la media han las lètgs divorziadas durà 15.6 onns. Las tendenzas dals ultims onns lain presumar che duas da tschintg lètgs (39.2%) fineschan baud ni tard en in divorzi, concluda l’Uffizi federal da statistica. L’onn passà hai dà tant damain maridaglias sco divorzis en Svizra. Foto MAD

En mes giuvens onns da scola avevan nus en primara in cudesch da chant. In oransch. Il «Chantain». Bleras melodias e divers texts or da quel cudesch èn restads en buna memoria: «Chi vain là giò per via», «Nos barba Burtel ha ün bain», «Polca, polca balla jent», «Il leopard ha flechas». Ma i deva era 2-3 chanzuns ch’eran propi mias favuritas. P.ex. «La leivra e cumpagnia», «Il lung viadi» u «Dà ün cuc in teis cumün». Quai eran mes hits da primara. E pir dacurt hai jau realisà che tut quels hits èn dal medem autur: da Clo Duri Bezzola, il magister e litterat rumantsch (1945-2004). Ses figl Martin Bezzola ha numnadamain cumpilà, arranschà ed edì il principi da quest onn ina dunsaina da chanzuns d’uffants che ses bab aveva scrit durant ils onns ’70 ed ’80. Il resultat: in disc cun novs arranschaments da las chanzuns, in cudesch illustrà cun ils texts e dasperas anc in cudesch cun las notas. Damai in entir package per tadlar, guardar e chantar. Ensemen cun ils uffants u sulet. Martin Bezzola è sez musicist, cumponescha musica per gieus auditivs, teaters u films. Sustegn ha el survegnì tar quest project da diversas persunas, tranter auter dad Ursina Giger (chant), Dumenic Andry (pled sin via), Rut Plouda (chanzun da buna not) e da Pia Valär (illustraziuns). Gist quellas illustraziuns èn ordvart divertentas, spiertusas ed in nov stgazi. Ellas interpreteschan cun in agen «witz» e cun grond’amur per il detagl l’umur da Clo Duri Bezzola barmier – sco p.ex. «l’arlogn chi fa cun seis milli peis il bogn». Analog al messadi da mes hit numer 1 da primara – la chanzun «Dà ün cuc in teis cumün» – pudess ins damai dir: Dà in cuc en quest cudesch! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Illustraziun "Il lung viadi" da Pia Valär

L’ultim temp è cumparida tar la schurnaglia internaziunala in nov anglicissem: «people of color», glieud da colur. La noziun ha sias entschattas gia en il 19avel tschientaner american, ma sia renaschientscha datescha dal moviment «black lives matters», quel moviment relantschà mundialmain la stad passada suenter l’assassinat da George Floyd. Ins po vesair quella noziun sco ina tentativa dad includer qua en la rotscha betg mo nairs u afroamericanas, mabain er latinos, filippinas ed inuits, insumma tut las razzas potenzialmain discriminadas. Davos quella midada stat però er il fenomen da betg pli vulair numnar las chaussas per il num commun or da tema che quel sez pudess avair ina connotaziun discriminanta. Culmaina grotesca da quel svilup, numnà magari er «correctezza politica», è stada avant in pèr onns la pretensiun da betg pli numnar la dunna «dunna», mabain «persuna che menstruescha». Ma sco quai che la revoluziun maglia ses uffants pon ins dir che la discriminaziun surpassia sias guntgidas. Betg ditg ed il pled «people of color» n’è er betg pli liber da tuns despectivs ed ins sto inventar ina nova noziun per quai che vegniva designà avant decennis anc cun il «n-word», sco ch’il pled vargugnus vegn er circumscrit. Interessant è che cumpogns americans da colur cloman magari amicalmain l’in l’auter «nigger», analog a quels omosexuals che han cumenzà a duvrar tranter els il pled «schvul» ed han lura manà ad ina rehabilitaziun da lez pled antruras tabuisà. Ina da las pli famusas emprimas gruppas da rappunzs nairs americans, cumponida da futuras stailas sco Dr Dre u Ice Cube, sa numnava Niggaz Wit Attitude, scursanì N.W.A.! Forsa ch’in bel di ins po puspè duvrar senza mala conscienza quel famus pled incriminà, riend sur da la censura d’antruras. En quest connex ma vegn endament in’episoda capitada a mai. Avant varsaquants onns avev’jau scrit sin dumonda intgins texts per chanzuns d’uffants. Ina da quella gieva tranter auter uschia: «Radond radond è igl noss mond / Radond rudela è la tgapela / Radond radond è igl noss mond / Sessom igls feghers / Giudem igls neghers…» Ina chantadura amia ha in di survegnì il text ed è stada – chapiblamain – indignada. Jau hai lura midà ils «neghers» en «leghers» – quai che tunava en mintga cas meglier, ma er betg senza connotaziuns suspectas. Ma fact è che jau vuleva propi dir «neghers». Sch’ins vul exprimer u denominar ina persuna nairafricana pertutgada da discriminaziun, da spretsch, da suppressiun, lura para dad esser il meglier pled propi «negher», tut tenor la devisa da numnar las chaussas per il vair num. Gist dacurt ha Leo Tuor, il scriptur undrà quest onn cun il premi da cultura grischun, manegià en in’intervista en LQ: «Cu jeu hai … refusau da far il negher per la politica…» Quai tira endament la noziun tudestga che di, translatada: «Lura sun jau il negher!» – cura ch’insatgi vegn maltractà u disfavurisà dal destin u d’in conuman. Geabain, la connotaziun «creatira inferiura» en quel pled è dentant talmain virulenta, ch’ins sto bunamain acceptar la «correctezza politica»: N… na dastg’ins ozendi ni dir ni scriver, quai è oramai common sense en nossa societad. Anzi, ins pretenda schizunt da nettegiar la litteratura classica da quella noziun. Perfin il «Globi» ha stuì reveder veglias ediziuns da sias aventuras, nua ch’il furbaz fascheva mintgatant rimas cun il pled incriminà. Vala dal reminent er per «eskimo», «zighingher» u «mongoloid». Tut quai fa pensar a las smaladicziuns u blastemmas, tabuisadas nua ch’i regia morala e creanza. U il scumond da prender en bucca il num da Dieu, entaifer ravugls anc bler pli religius. Er sch’il pled sco tal è da principi innocent. Qua entrain nus en il territori da la semiotica, la scienza da segn e significat, da noziun e connotaziun. Ina scienza, da la quala jau na chapesch betg ina massuna. En sasez èsi in pau sco cun il proverbi da l’ov e la giaglina. Avant in tempet aveva in schurnalist rumantsch manegià – probabel ironicamain – ch’ils portgs na fissi betg da dir portgs, quel num pegiurativ n’hajan quels animals charins betg merità. Apunta: Tgi è stada l’emprima, la denominaziun neutrala (portg, negher), ubain sia connotaziun pegiurativa (tschuf, inferiur)? Cuntinuaziun suonda. Benedetto Vigne da Turitg è autur, chantautur e schurnalist liber. Benedetto Vigne da Turitg è autur, chantautur e schurnalist liber.

Mintg’onn suenter Pasca sa dumanda tge far cun tut las lieurs da tschiculatta restadas. Gustar gustan ellas interessantamain be fin Pasca. E lura daja lezzas che guardan uschè charin ch’i fa mal al cour da las rumper. Per evitar food waste, l’expressiun moderna per bittar davent mangiativas, pon ins far cun las lieurs autras dultscharias da buntads. Siond ch’igl è bainbaud il di da la mamma recumond jau da far pralinas. Lezzas èn simplas per far e pon gnir fattas enfin trais emans ordavant. Mias favuritas èn las triflas. Per las triflas duvran ins 100 grams paintg, 2 tschaduns pulvra da cacau, 2 tschaduns aroma da rum, 200 grams tschigulatta, 200 grams nitscholas u mandels molads, pulvra da zutger tenor basegn e graunins da tschigulatta. Truschar a stgima il paintg, maschadar en il cacau e’l rum. Luar la tschigulatta sur il bogn d’aua, laschar vegnir en pa fraid e maschadar ensemen cun las nitscholas u mandels en la massa dal paintg. Per finir metter tiers pulvra da zutger fin che la massa es cumpacta per furmar cullinas. Lezzas volver en igls graunins da tschigulatta. Conservar las pralinas en in lieu frestg. Pli ditg che las pralinas pon pussar e pli gustusas ch’ellas daventan. L'utilisaziun da lieurs da Pasca

La Confederaziun sa participescha a la finanziaziun da mesiras per meglierar l’infrastructura da traffic en las citads ed en las aglomeraziuns. Las lavurs vid il nov program d’aglomeraziun per la Val Renana cun Cuira, Domat e Landquart sco centers urbans èn s’avanzadas fitg bain. La consultaziun publica cuzza fin ils 12 da matg. «Il program da svilup da la quarta generaziun mussa il svilup che vegn prendì en mira a lunga vista per l’abitadi, la cuntrada ed il sistem da traffic ed el cuntegna numerusas mesiras per cuntanscher questas finamiras», ha declerà il minister d’economia Marcus Caduff ier avant las medias. Tenor el è in tal program da svilup premissa per che la Confederaziun sa participeschia a la finanziaziun da mesiras per meglierar l’infrastructura da traffic en citads ed aglomeraziuns urbanas. Coordinaziun regiunala indispensabla L’elavuraziun dal nov program d’aglomeraziun da la quarta generaziun succeda dapi var dus onns sut l’egida da l’Uffizi chantunal per il svilup dal territori. «Quai succeda en stretga cooperaziun tant tranter las trais regiuns Landquart, Plessur e Plaun sco tranter las vischnauncas pertutgadas.» Che questa coordinaziun funcziuna bain confirman er ils presidents communals Sep Föhn (Landquart), Elita Florin (Panaduz) sco er il manader da la partiziun da construcziun bassa da la citad da Cuira Roland Arpagaus. Il program d’aglomeraziun che è uss en la procedura da consultaziun e cooperaziun publica cuntegn in’analisa detagliada da la situaziun actuala, in mussavia actualisà dal futur, definescha il basegn d’agir e las strategias parzialas da realisaziun ed includa er mesiras novas. Las mesiras èn tematicamain vastas e cumpiglian l’entira regiun d’aglomeraziun da la Val Renana. «Ils accents èn mess sin centers attractivs e sin ina moda da construir concentrada e d’auta qualitad en ils lieus centrals e bain cuntanschibels sco Domat, Cuira e Landquart», di cusseglier guvernativ Marcus Caduff. Per quest intent vegnan er optimadas las staziuns per pudair midar bain tren u bus ed er las cundiziuns da fermada, midada e spetga a las staziuns duein vegnir meglieradas. Il nov concept da traffic duai tegnair meglier quint dals basegns dals utilisaders, dentant era levgiar e promover in spustadament dal traffic privat sin il traffic public ni sin la rait da vias da velo. Quella duai vegnir rinforzada e meglierada sin ils 34 kilometers tranter Razén e Maiavilla, sincerescha il mainaproject Boris Spycher. Projects concrets gia instradads Ils represchentants da las vischnancas Sep Föhn (Lanquart), Elita Caluori (Panaduz) ed il planisader Roland Arpagaus (Cuira) relatan da la planisaziun gia instradada da projects che pertutgan lur vischnancas. A Landquart èsi prevedida ina nova avertura dal quartier d’industria Tardis ed en realisaziun è ina nova concepziun da l’areal da la staziun sco er posts per chargiar electromobils. A Cuira vegn la fermada dal tren a Cuira-vest spustada vers vest ed equipada cun nova infrastructura e novs access. Plinavant datti ina nova tangenta da bus che colliia ils ospitals cun Cuira-vest ed ils stabiliments da bogn e sport a la Obere Au. A Domat vegn l’entir areal da la staziun meglierà e tranter Domat e Panaduz vegn realisada ina nova via da velo separada da la via chantunala. Tant a Cuira sco a Domat e Landquart datti er novas colliaziuns per pedunzs e plazzas cuvertas per velos. Sco quai che Marcus Caduff ha punctuà a la fin da l’orientaziun da medias dependia la realisaziun dals projects d’ina vart dals meds disponibels e dal sustegn federal, dentant cunzunt er dals recurs pussaivels che possian tuttavia retardar ni torpedar singuls projects. Ils documents dal program d’aglomeraziun pon vegnir consultads sin la pagina d’internet da l’Uffizi grischun per il svilup dal territori. Orientaziun da medias: davos da san. Boris Spycher, Marcus Caduff, Sep Föhn e davant da san. Elita Florin-Caluori e Roland Arpagaus. Foto Martin Cabalzar

Il nov program d'aglomeraziun da la Val Renana è sin maisa. Las regiuns da Landquart, Plessur e Plaun duain daventar pli attractivas. Per quest intent ha l’Uffizi chantunal per il svilup dal territori avert la cooperaziun publica che cuzza fin ils 12 da matg. Tenor il minister d'economia Marcus Caduff metta il concept l'accent principal sin centers attractivs cun meglierar la qualitad da viver, promover la construcziun concentrada ed optimar las colliaziuns da traffic en e tranter ils centers da Cuira, Domat e Landquart. Per quest intent duain cunzunt las staziuns da viafier e las colliaziuns da bus vegnir optimadas. Plinavant èn prevesidas vias da velo nuninterruttas da Razén fin a Maiavilla. Las pli impurtantas mesiras duain vegnir realisadas tranter 2024 e 2028 e custan radund 206 milliuns francs. Per 2028 fin 2032 èn prevesidas ulteriuras investiziuns da radund 44 milliuns. Il plan d'aglomeraziun Val Renana che vul rinforzar l'attactivitad dals center s'avanza bain. Foto RTR

En in’incumbensa parlamentara sustegnida da 28 deputadas e deputads renfatscha deputada Silvia Hofmann (PS Cuira) a la regenza ch’ella n’haja betg anc chapì ils segns dal temp cun resguardar e promover l’egualitad d’um e dunna en las posiziuns da cader da l’Administraziun chantunala. La regenza conceda che la maioritad dals posts da cader e da direcziun en l’administraziun chantunala èn occupads actualmain d’umens. La renfatscha pauschala dals 28 parlamentari(a)s che la regenza n’haja betg anc chapì ils segns dal temp vegn dentant refusada. La regenza sa stentia permanentamain da realisar mesiras per cundiziuns da lavur modernas e per stgaffir ina megliera cumpatibilitad da professiun e famiglia. La regenza speria dentant er che dapli dunnas s’annunzian per posiziuns da cader e da direcziun. Il Cussegl grond vegn a tractar l’incumbensa mesemna proxima. Situaziun actuala La deputada socialdemocratica Silvia Hofmann (Cuira) constatescha che l’administraziun chantunala ha actualmain 35 partiziuns da servetsch. Da quellas vegnan 32 manadas dad umens e mo 3 da dunnas. Plinavant sajan 94 pertschient dals uschenumnads „scheffuncziunaris“ masculins. Vitiers vegnia ch‘ils stabs dals tschintg departaments ed er ils posts da cader en la Chanzlia chantunala sajan per gronda part en mauns d’umens. Er en posiziuns da cader che sajan vegnidas occupadas da curt haja la Regenza elegì mo umens, cun excepziun da la nova manadra da l’Uffizi per la scola populara e sport sco er da la vice-chanceliera chantunala. «Concretamain ha la Regenza betg resguardà dunnas per exempel tar l’elecziun en la direcziun dals uffizis da persunal, da l’administraziun da taglia, da l’uffizi da lavur e da l’uffizi per la furmaziun media-superiura», concretisescha Silvia Hofmann vers la FMR. Quai malgrà che la regenza haja formulà en sias atgnas finamiras guvernamentalas l’intenziun da realisar l’egualitad da las schanzas tranter um e dunna tar la recrutaziun da persunal en l’administraziun chantunala. Pretensiuns concretas Concretamain pretendan las incumbensadras da la regenza ch’ella tegnia quint sco gremi d’elecziun per posiziuns da cader – analog a l’administraziun federala – «evidentamain e visiblamain» da l’egualitad da las schlattainas. Per garantir quai duain las persunas che preparan e proponan l’occupaziun da talas plazzas vegnir scoladas correspundentamain per il process da recrutaziun. Plinavant duai il post instituì per l’egualitad da las schanzas che è responsabel per il «Plan d’acziun egualitad en l’administraziun chantunala» sustegnair la regenza cun sia savida spezialisada. Chantun sco patrun modern ed attractiv La regenza punctuescha ch’ella haja – sin fundament d’incumbensas parlamentaras correspundentas – fixà las finamiras da «patrun attractiv» sco punct central da svilup ed integrà quel expressivamain en il program guvernamental 2021-2024. Sin basa da questas incumbensas vegnian tut las plazzas da temp cumplain sin tut ils stgalims ierachics publitgadas da nov cun in grad da 80 fin 100%, la nua che quai è pussaivel. La regenza scriva: « Il plan d’acziun gia instradà è in instrument adattà per meglierar tranter auter la cumpatibilitad da professiun e famiglia, per far frunt a la mancanza da persunas spezialisadas e per posiziunar il chantun sco patrun da lavur modern ed attractiv». Il project «equal21» duai cuntegnair strategias e mesiras concretas che duain vegnir realisadas en quatter fasas fin l’onn 2024. Main intgantada è la regenza da la pretensiun stringenta da las moziunaras e dals moziunaris che pretendan d’implementar mesiras analogas a la Confederaziun. Questas mesiras duain tenor la regenza bain vegnir examinadas en il rom dal project e vegnir surpigliadas sch’ellas èn era adattadas per la situaziun grischuna, relativescha la regenza. Sco quai che l’incumbensadra Silvia Hofmann è s’exprimida vers la FMR èn las expectoraziuns da la Regenza «fitg intschertas e cuntegnan mo decleranzas da voluntad ch’ins veglia examinar quai e tschai». I manchia insatge concret e liant. Il problem saja gea enconuschent gia dapi lung temp, uschia che l’orizont da temp per realisar mesiras concretas saja memia lung, constatescha la moziunara. En il decurs dals proxims onns vegnian radund ina dunsaina da pusiziuns da cader e direcziun vacantas, uschia che la Regenza sco gremi electoral haja la schanza da far insatge concret. En scadin cas vegnia ella a pretender discussiun en il Cussegl grond ed i dettia er signals d’autras partidas che vegnan a s’exprimer en chaussa. Deputada Silvia Hofmann sustegnida da 28 deputadas e deputads da differentas fracziuns vulan migliurar la represchentanza da las dunnas en posiziuns da cader tar l'Administraziun chantunala. Foto MAD

Dals total 35 posts da cader e direcziun en l’Administraziun chantunala èn actualmain mo 3 occupads da dunnas. Quai duai sa midar en l’avegnir. Quai pretenda almain in’incumbensa parlamentara da Silvia Hofmann (PS Cuira) che è vegnida suttascritta da 28 deputadas e deputads or da differentas fracziuns. L’incumbensa renfatscha a la regenza ch’ella n'haja «anc betg chapì ils segns dal temp». Quai demussian las elecziuns da l’ultim temp per posts da clav en diversas partiziuns. Quai malgrà che la regenza haja fixà l’egualitad d’um e dunna sco in accent prioritar en ses program guvernamental. La regenza conceda che las dunnas sajan actualmain bain sutrepreschentadas en posiziuns da cader, ella sa stentia dentant permanentamain per meglierar la cumpatiblitad da professiun e famiglia. Pagina 2 Las dunnas èn totalmain sutrepreschentadas en las pusiziuns da cader da l'Administraziun chantunala. Foto Olivea Item-Aebli

Bler potenzial per dapli bio en cuschina regia en la gastronomia collectiva. Bio Grischun vul persvader firmas ed instituziuns publicas da sa fatschentar cun persistenza sin il taglier. Bio Grischun tschertga gastronomia collectiva grischuna pronta da cuschinar cun products da bio. Demussà interess ha enfin uss il Spital chantunal a Cuira. La prontadad da betg sulet producir bio sin pras ed en stallas grischunas, mabain era elavurar bio en las mensas è anc detg modest. Tar il spital chantunal a Cuira han ins bain confermà la prontadad da sa fatschentar cun la persistenza en cuschina. Cun augmentar la cumpart da mangiativas producidas en la vischinanza e sche pussaivel tenor las premissas da Bio-Suisse. La pledadra dal spital ha ditg ch’il concept vegni pir elavurà uschia ch’ins na sappia anc betg communitgar detagls. La gestiunaria da Bio Grischun, Bernadette Arpagaus, ha explitgà ch’il potenzial da cuschinas collectivas saja avant maun en il Grischun. Ella ha numnà mensas publicas sco las cuschinas da scolas ed instituziuns socialas ed auter. Diversas interpresas grischunas spisgentan medemamain il persunal cun tratgas da l’atgna cuschina. “Bio Grischun vul ch’il chantun Grischun nun è betg sulet davanttier tar la producziun da bio, mabain ch’ils products vegnian era elavurads en las cuschinas grischunas”. Decisiuns da surengiu Tar la gastronomia collectiva na decida per regla betg il schef ni la scheffa en cuschina, mabain ils purtaders da las instituziuns ni la gestiun da la firma davart la durabladad sin il taglier”. Per quai motiv tschertga Bio Grischun firmas ed instituziun prontas da sa fatschentar cun la tratga servida al emploià ubain client. “Il chantun Argovia, per exempel, ha definì ina strategia che pertutga la durabladad en las cuschinas publicas”, ha Bernadette Arpagaus ditg. Ina strategia che manca al chantun Grischun cun la pli gronda cumpart da producents da bio. Tar Bio Suisse sa fatschenta Reto Thörig cun las dumondas da la gastronomia collectiva ed el vesa plaunsieu glisch verda sin il binari en direcziun dapli bio en cuschina. El frunta sin diversas resalvas tar ils schefs da cuschina. “Ils dubis pertutgan per regla il pretsch, la disponibladad dals products e la mancanza da products pre elavurads”. Reto Thörig ha regurdà a la pussaivladad dad gulivar per part ils pretschs da bio pli auts cun adattar la charta da menu. “Cun resguardar la stagiun da racolta è era la disponibladad dals products segirada”. Products da bio pre elavurads dumandads da la gastronomia collectiva mancan dentant. Qua vesa Reto Thörig la necessitad da sia organisaziun da trair il fil en la guglia. “Blers producents èn pronts da furnir products pre elavurads, per exempel carottas spaletschadas sche la dumonda è avant maun». Da l’autra vart stattan cuschinieras e cuschiniers che dian dad esser pronts da duvrar las carottas da bio. “Sche ellas èn spaletschadas.” Bler da l’agen manaschi Dad ina situaziun previlegiada ha il directur dal Plantahof, Peter Küchler, discurrì en connex cun la atgna cuschina. Ina cuschina che spisgenta betg sulet scolaras e scolars dal Plantahof. Numerusas participantas e participants da curs, scuntradas e radunanzas laschan gustar il gentar da la cuschina dal center da scolaziun. “Circa 80 procent da las mangiativas servidas en la mensa dal Plantahof derivan da l’agen manaschi puril.” E tar agen manaschi puril quinta Peter Küchler era il legums furnids dal bain puril da la praschun a Realta. “Quai che pertutga la cumpart da mangiativas da bio en nossa cuschina essan nus sin buna via”. Peter Küchler ha per exempel menziunà la plipart da la charn che deriva da l’agen manaschi. “Uschè lunsch sco pussaivel cumpra il Plantahof las mangiativas d’ordaifer en qualitad da bio ed en Svizra”. El è conscient da la responsabladad e funcziun d’exempel dad in center da cussegliaziun e scolaziun agrara dad in chantun che posseda ina cumpart da manaschis da bio sur 60 procent. L’atgna viticultura producescha da nov il vin tenor las prescripziuns da Bio-Suisse. “Per il manaschi puril a Realta cun la producziun da verdura è in studi da realisabladad pendenta che duai mussar la via a la producziun ecologica.” Che la verdura dal bain da Realta vegness producidas en qualitad da bio beneventass era Bernadette Arpagaus. “La dumonda per verduras da bio è gronda”. Uschia ch’ella spera che la studi da realisabladad na restia betg sulet in document per l’archiv.”

L’onn 2019 era stà in onn da record. La Viafier retica aveva anc generà in gudogn da 7.1 milliuns. L’onn passà hai dà in deficit da 6.9 milliuns francs. Senza il sustegn da corona da Confederaziun e chantun avessi schizunt dà in deficit da bunamain 20 milliuns francs. «Cun il traffic public e cun la Viafier retica n’èsi betg ì meglier che cun autras branschas pertutgadas da la pandemia da corona», ha ditg Stefan Engler, il president dal cussegl d’administraziun da la Viafier retica (VR) ier avant las medias. Patì il pli fitg da la pandemia ha il traffic da persunas. Cunzunt durant il lockdown da la primavaira passada èn las frequenzas stadas uschè bassas sco anc mai. Il bun andament dal traffic da rauba ed il retgav augmentà da las infrastructuras n’han betg pudì cumpensar las perditas chaschunadas tar il traffic da persunas. Per sbassar ils custs ha la VR reducì marginalmain l’urari, laschà cursar trens senza persunal, introducì parzialmain lavur curta e reducì il temp d’avertura a la staziuns. Da l’autra vart ha la VR investì l’onn passà cun 415.4 milliuns francs radund 75 milliuns dapli che l’onn precedent en l’infrastructura. Cun radund 1500 collavuraturas e collavuraturs è la VR il pli grond patrun da lavur dal Grischun. Pli paucas persunas, dapli rauba Il pli grond regress ha la VR stuì registrar tar il traffic da persunas, nua che la svieuta è sa reducida per radund in terz. Damai che la VR sto tenor cunvegna er garantir las colliaziuns en situaziuns extraordinarias ha ella pudì reducir mo minimalmain l’urari ed uschia er ils custs. En il medem mument han las mesiras da protecziun e dischinfecziun chaschunà custs supplementars. Per consequenza è la cuvrida dals custs crudada dal record da radund 60% (2019) sin 45% (2020), er quai in record. «Mo grazia al generus sustegn finanzial da covid da Confederaziun e chantun da 11.4 milliuns ha il resultat negativ da questa sparta pudì vegnir reduci da minus 18.4 milliuns sin minus 7 milliuns francs», ha declerà il schef da finanzas Silvio Briccola. Sa reducì marcantamain per 22% resp. per 24% è er il transport d’autos tras il Veraina. Er las interpresas affiliadas da la VR, il Glacier Express e Panoramic Guormet, han nudà autas perditas. Perditas considerablas hai dentant er dà en ils segments spezials sco viadis istorics e tar il Bus express Bernina. Pli pitschnas èn las consequenzas da corona stadas per il transport da vitgira che ha schizunt pudì registrar in pitschen augment da 0.1 milliuns francs. In legraivel augment ha la VR pudì registrar tar l’infrastructura cun in retgav da 1.8 milliuns francs ch’è vegnì adossà a las reservas. Da las total 510 immobiglias ha la VR integrà 62 en la nova societad affiliada Immobiglias SA. Grondas investiziuns amez la crisa Sco quai che Stefan Engler ha punctuà han Confederaziun e chantun sustegnì la VR il 2020 cun passa 193 milliuns francs. 180 milliuns sa resultan da las cunvegnas da prestaziuns regularas, 13 milliuns sco credits à fonds perdu pervi dal coronavirus. «Malgrà la crisa da corona ha la VR mantegnì ses aut nivel d’investiziuns – ella ha schizunt augmentà quel da 339.4 milliuns (2019) sin 415 milliuns francs (2020)», ha infurmà il directur Renato Fasciati. En il mantegniment da la substanza ed en migliurs punctualas da l’infrastructura ha la VR investì 203,5 milliuns francs ed en l’acquist da material rulant 211,9 milliuns (+ 127 milliuns). La gronda part da quai per la cumpra da 56 trens da tracziun Capricorn. Era sch’i saja pervi da la situaziun intscherta da corona difficil da far prognosas davart l’andament futur da la VR guarda Stefan Engler tuttina cun fidanza vers l’avegnir. Quai grazia a calamita creschenta dal traffic public gist en il sectur dal traffic da persunas, a la situaziun solida da la VR ed al ferm sustegn tant dal chantun Grischun sco da la Confederaziun. Malgrà la crisa da corona ha la Viafier Retica investà 2020 415 milliuns. Foto Viafier Retica

(fmr/cm) Sonda, ils 17 avrigl a las 18.00 organisescha il «Schlachthaus Theater Bern» ina prelecziun via livestream. Da la partida è Viola Nesa Cadruvi che ha tranter auter scrit l’istorgia curta «La curridra» e ses emprim cudesch «La feglia dal fraissen» ch’è vegnì plublitgà l'october 2020. Il scriptur Leo Tuor è medemamain preschent a l’occurrenza electronica cun sia nov’ovra «Die Wölfin / La luffa» che tracta tranter auter la dumonda da l’atgna derivanza. Persunas interessadas san cumprar in bigliet sin la pagina d’internet www.schlachthaus.ch e retschaivan alura quel per e-mail.

En connex cun l’affera dal cartel da construcziun e dal revelader Quadroni ha la cumissiun parlamentara d’inquisiziun constatà differentas mancanzas gravantas tant tar la Polizia chantunala sco tar auters posts involvids. Tenor il rapport intermediar da la cumissiun d’inquisiziun èn vegnidas scuvridas intginas mancanzas gravantas en connex cun las trais acziuns da polizia. La cumissiun parlamentara ha pretendì che questas mancanzas stoppian vegnir curregidas uschè spert sco pussaivel. La regenza cundivida l’avis che l’elavuraziun autocritica da las recumandaziuns d’agir postuladas en il rapport è d’impurtanza centrala per prevegnir en l’avegnir a situaziuns sumegliantas. «La gronda part da las recumandaziuns èn gia realisadas u almain instradadas», constatescha la regenza en sia resposta sin l’intervenziun parlamentara da la fracziun burgais-democratica (PBD). Mancanzas gravantas «Las enconuschientschas decisivas tar la documentaziun dals acts administrativs èn vegnidas registradas en ina dimensiun e qualitad minimala, ubain insumma betg», crititgescha la PBD. Era l’attenziun giuridica na saja per part betg vegnida concedida a las persunas pertutgadas. Plinavant n’haja l’investigaziun per gronda part betg pudì sa basar sin documents existents u mo sporadicamain. «Las cicumstanzas e conclusiuns han perquai per part stuì vegnir rimnadas en interrogaziuns posteriuras, quai che ha chaschunà gronda lavur e blers custs», constatescha l’emprem signatur Kenneth Danuser (PBD Tusaun). Er sajan vegnidas scuvridas mancanzas en il cumportament da direcziun, la communicaziun saja stada insuffizienta ed haja uschea provotgà in cumportament sbaglià. Spezialmain saja er vegnì remartgà ch’instrucziuns da servetsch internas sajan vegnidas applitgadas per part mo marginalmain. Ils 17 signaturs da la PBD vulan perquai savair da la regenza tge conclusiuns ch’ins haja tratg dal rapport e tge recumandaziuns che sajan gia vegnidas instradadas ni realisadas sin plaun administrativ. Plinavant vulan ils interpellants intervegnir, schebain il persunal haja absolvì curs supplementars da perfecziun e giudì in accumpagnament professiunal (coaching) adattà e sche tschertas disposiziuns prendidas en mira drovian eventualmain ina nova basa legala. Realisaziun da las recumandaziuns è avanzada En num da la regenza confirma il minister da polizia Peter Peyer (PS) che la realisaziun da las recumandaziuns d’agir sajan gia progredidas fitg. «Per scolar e sensibilisar collavuraturas e collavuraturs per las reglas da recusaziun en proceduras currentas è vegnì sviluppà da l’uffizi da persunal in ’codex da cumportament“ cumplessiv», accentuescha Peyer. Ultra da la Polizia chantunala e dals organs d’inquisiziun hajan era l’uffizi dals servetschs socials surpiglià questas recumandaziuns. En il management da qualitad hajan ins er integrà directivas co tractar conflicts d’interess e tematisà la situaziun particulara da persunas en uffizi accessori ni voluntar en las differentas organisaziuns pertutgadas. Differentas proceduras sajan vegnidas definidas cun documents standardisads e l’obligaziun da documentaziun per la polizia precisadas tenor il sistem da rapportaziun applitgà da 19 corps da polizia en Svizra. Rinforzada vegnia er la formaziun e perfecziun, quai tant per la Polizia chantunala, per ils medis uffizials, per ils servetschs socials e per l’Uffizi da sanadad. Examinaziun d’incumbensas e structuras Sin incumbensa dal Departament da giustia, segirezza e sanadad ha la Polizia chantunala gia cumenzà avant passa dus onns cun l’examinaziun da prestaziuns ed incumbensas sco era l’organisaziun da las structuras. «La finamira è da qualifitgar la Polizia chantunala uschia che quella po dumagnar las grondas sfidas actualas e futuras cun in’organisaziun adattada, moderna e flexibla“, scriva la regenza. Sco mesiras concretas menziunescha la regenza l‘adattaziun da las structuras da commando, il rinforz da la scolaziun e perfecziun, il coaching e la controlla d’efficacitad. Per augmentar la qualitad en la direcziun è il dumber da 14 collavuraturs vegnì reducì a maximalmain 5 fin 7 collavuraturs per manader. Sche questa reorganisaziun basegna la finala in’adattaziun da las leschas vertentas vegnia dentant anc pir a sa mussar, scriva la regenza. Tar la Polizia chantunala èn vegnidas instradadas pliras mesiras per meglierar las mancanzas crititgadas ed analisar las structuras da diriger. Foto Mad «La cumissiun d’inquisiziun ha constatà grondas mancanzas formalas tant tar la rapportaziun sco tar las proceduras da la polizia sco er tar auters posts involvids en il cas Quadroni.»

Mancanzas gravantas tar la polizia En connex cun las investigaziuns davart il cartel da construcziun e las acziuns da polizia en il cas dal revelatur Quadroni èn vegnids fatgs sbagls gravants. Quai ha constatà la cumissiun d'inquisiziun parlamentara. Tranter auter vegn crititgada la mancanza d'ina rapportaziun e documentaziun cumpletta, l'attenziun giuridica renviada als pertutgads sco er mancanzas en il cumportament da la direcziun. La fracziun da la PBD pretenda uss che las recumandaziuns resultadas per ina migliur vegnian realisadas spert. Tenor la regenza èn differentas da questas recumandaziuns gia vegnidas realisadas, autras èn instradadas. En connex cun l'affera dal cartel da construcziun e dal revelatur Quadroni èn vegnidas constatadas mancanzas gravantas tar la Polizia chantunala ed auters posts involvids. Foto MAD

Da bunas annadas discurran ins per il solit tar il vin. Ma era tar la musica datti bunas annadas. Da l’onn 1991 èn vegnids publitgads numerus albums ch’han revoluziunà lur geners da musica ed èn daventats classichers da l’istorgia da musica. Dapi lura nun hai pli dà da quellas annadas. Per l’ina u l’autra band u artist era quel onn il punct culminant u il cumenzament d’ina lunga carriera. Suandant ina schelta d’albums che valan da vegnir tadlads er suenter 30 onns: Blur – «Leisure» / Bryan Adams – «Waking Up The Neighbours» / Cypress Hill – «Cypress Hill» / De La Soul – «De La Soul is Dead» / Die Fantastischen Vier – «Jetzt geht’s ab» / Dinosaur Jr. – «Green Mind» / Genesis – «We Can’t Dance» / Guns n’Roses – «Use Your Illusiun I e II» / Lenny Kravitz – «Mama Said» / Metallica – «Metallica» / Micheal Jackson – «Dangerous» / Neil Young – «Arc/Weld» / Nirvana – «Nevermind» / Pearl Jam – «Ten» / Queen – «Innuendo» / R.E.M – «Out of Time» / Red Hot Chili Peppers – «Blood Sugar Sex Magic» / Roxette – «Joyride» / Screaming Trees – «Uncle Anesthesia» / Sonic Youth – «Hold That Tiger» / Soundgarden – «Badmotorfinger» / The Smashing Pumpkins – «Gish» / Tom Petty – «Into The Great White Open» / U2 – «Achtung Baby» Per che jau n’hai betg be quintà si nums d’interprets e titels d’albums, qua anc in tip en il tip. Sper ils classichers menziunads datti anc albums grondius dal 1991 main enconuschents. In da quels è «Temple of the Dog» ch’ils commembers da las bands «Pearl Jam» e «Soundgarden» avevan registrà en memoria da lur ami e chantadur da la gruppa «Mother Love Bone», Andrew Wood, che era mort dal 1990 dad ina surdosa da heroin. Ils albums menziunads chattais en vossa curuna da DC’s, sin Spotify u perfin tar vossa figlia u figl en stanza. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ils 13 da zercladur 2021 decida il suveran grischun davart la «Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira». La discussiun en vista a quella decisiun pudess esser emoziunala. Sonda passada han ils aderents lantschà a Cuira lur campagna per «revoluziunar la chatscha grischuna». Cun paucas e tamburs en il vair senn dal pled è vegnida lantschada sonda a Cuira dals iniziants la campagna da votaziun per lur «Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira». E cun paucas e posaunas pudessi ir vinavant questas proximas emnas. Perquai ch’il tema chatscha polarisescha. I vegn segiramain a dar brevs da lecturs en crusch e traviers e debattas en las medias socialas. Quai ha demussà l’onn passà la discussiun per ina revisiun da la lescha da chatscha federala, l’uschenumnada «Lex luf». Ussa vai però vi dal viv da la chatscha grischuna tradiziunala. Però Marion Theus, la presidenta da l’uniun purtadra e l'emprima inizianta, ha fatg valair sonda a Cuira, a l'inscunter cun las medias: «Nus n’essan insumma betg encunter la chatscha grischuna. Nus la vulain refurmar ed adattar al temp dad oz.» In lung gir tras las instituziuns L’istorgia da quest’iniziativa chantunala è gia bunamain epica. Gia dapi l’onn 2012 fa l’iniziativa ses girs, cura che inziantas ed iniziants eran ids sin via per rimnar suttascripziuns. E dapi lura ha l’iniziativa fatg tras in’odissea sco mo paucs projects politics: l’iniziativa è vegnida inoltrada dal 2014, suenter è ella vegnida taxada da la regenza grischuna sco nunvalaivla, alura hai dà in gir da recurs tras ils tribunals da Cuira enfin giu Losanna – per alura finalmain turnar en Grischun davant il pievel ils 13 da zercladur 2021. Er Marion Theus è da l’idea: «Quai ha cuzzà bler memia ditg!» Schegea ch’ella crai che tut quel temp haja lavurà per l’iniziativa: «Tenor las reacziuns che nus survegnin, datti adina dapli glieud ch’è critica u perfin cumplettamain encunter la chatscha.» Revoluziunar la chatscha Tge intenziuns han però ils aderents e las aderentas, ils quals han lantschà sonda lur campagna cun il motto «Revoluziunain la chatscha grischuna»? – La «Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira» (guarda survista grafica) vul p.ex. stritgar tuttas furmas da chatscha a partir da november, damai era la chatscha supplementara. Ella vuless era scumandar la chatscha sin utschels, sin vatgas e chauras che portan e mainan e sin lur vadels ed ansieuls. L'iniziativa cuntegna però era in u l’auter punct in pau particular, sch’ella vul p.ex. che chatschadras e chatschaders dastgan baiver be tant alcohol sco cun ir cun auto, u sch’ella vul ch’ils posts tar l’Uffizi da chatscha e pestga ed en la Cumissiun da chatscha vegnian occupads per la mesadad cun protecturs/as d’animals. Ina iniziativa extrema? Gist quels aspects han manà a la decisiun unanima il favrer da quest onn en il Cussegl grond. Deputadas e deputads han numnadamain recumandà unisono da refusar l’iniziativa, gist perquai ch’ella sajettia sur la finamira ora. È l’iniziativa damai memia extrema, vul ella memia bler? – Marion Theus refusescha quella critica: «Noss’iniziativa n’è insumma betg extrema! Tge arguments pledan encunter ina chatscha cumpatibla cun la natira? Noss postulats n'èn betg encunter la chatscha grischuna. L'iniziativa è simplamain encunter intgins aspects da quella.» Che la campagna pudess daventar emoziunala, quai po era Marion Theus s’imaginar. Ma per ella n’è quai nagin novum. Sco ella raquinta a la FMR haja ella er gia survegnì ils davos onns smanatschas anonimas. Lur campagna finanzieschan ils iniziants – tenor atgnas infurmaziuns – cun raps da fauturs. E gea, sco Marion Theus tradescha, hajan els perfin dà si in inserat en la gasettina «Chatschader grischun» per in gea a lur iniziativa. Marion Theus: «Enfin ussa n’avain nus udì nagut da la redacziun – lain guardar!» Durant questas proximas emnas vegnan segir e franc era ils adversaris da l’iniziativa a far valair lur arguments, uschia che la discussiun po cumenzar, senza dubi cun in u l'auter rataplan sin paucas e schumbers. Cun paucas e schumbers da la gruppa «Borumbaia» è vegnida lantschada sonda a Cuira la campagna per l’iniziativa da chatscha. Cun paucas e schumbers da la gruppa «Borumbaia» è vegnida lantschada sonda a Cuira la campagna per l’iniziativa da chatscha. Cun paucas e schumbers da la gruppa «Borumbaia» è vegnida lantschada sonda a Cuira la campagna per l’iniziativa da chatscha. Cun paucas e schumbers da la gruppa «Borumbaia» è vegnida lantschada sonda a Cuira la campagna per l’iniziativa da chatscha. Cun paucas e schumbers da la gruppa «Borumbaia» è vegnida lantschada sonda a Cuira la campagna per l’iniziativa da chatscha. Ils nov puncts da la «Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira - e sia lunga via tras las instanzas. Ils puncts blaus simboliseschan glisch verda, ils cotschens muntan che l’instanza ha declerà quests sco nunvalaivels u be per part valaivels. A la fin è tut vegnì «blau», uschia che votantas e votants grischuns decidan ils 13 da zercladur.

Tge è capità sin il mund al di da tia naschientscha? Levas ti gia adina saver quai? Quels ch’èn naschids il di che Kennedy è vegnì mazzà u quels cura ch’il mir da Berlin è crudà (sas anc cura?), quels vegnan a savair quai. Intgins datums restan en memoria. Ma tge èsi cun tut tschels, cun quels ch’èn naschids in onn u in di detg nunspectacular? SRF ed RTR han ussa sviluppà in’applicaziun per scuvrir l’istorgia a maun dad ina timeline, nua ch’ins po endatar l’atgna data da naschientscha e tschertgar quasi lung l’atgna vita ils eveniments impurtants. Jau sun naschì ils 11 da december 1990. Cun gronda marveglia hai jau svelt svelt endatà il datum e smatgà sin il buttun «Ussa mo dai». Tenor la descripziun èn var 1,3 milliuns contribuziuns dad RTR e SRF vegnidas preparadas per l’applicaziun. Ma lura il resultat – tge dischillusiun! Durant mes onn da naschientscha n’è capità nagut! Ok, betg dal tut nagut, mabain il suandant: A Kirchberg, en in caf dal chantun Berna, hai dà quel di in nov sistem da calcular la dismessa da rument. Wow! Cun l’applicaziun pon ins lura scrollar tras las lingias grassas u main grassas da l’entira vita. Cur che jau sun finalmain stà creschì, il 2008, ha per exempel la suprastanza da l’ominus project Parc Adula clamà ad ina radunanza sin il Pass Lucmagn. E Samih Sawiris è sa preschentà en il center da sport a Mustér. E tge è capità tes di da naschientscha? Endatescha tes datum sin: rtr.ch/archiv. I vala tuttina la paina, er sch’il mir da Berlin è crudà be ina giada, exact ils 9 da november 1989. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

In resultat sovietic – pudess ins dir! Ina maioritad eclatanta da commembers e las commembras da las duas partidas PCD e PBD vul maridar. E lur uniun vulan els numnar «Allianza dal Center Grischun». Las nozzas han bain pir lieu quest zercladur. Però ussa han ils spus gia fatg spusalizi. Igl è pauc probabel che insatgi mettia anc pals en las rodas. Però èsi ina buna partida, ina buna decisiun? Èsi amur? – Era en questa gasetta hai dà enfin avant paucs mais commentaders e columnistas (persunas attaschadas a baselgia e PCD) ch’han fatg valair tge che pudess ir a perder, quant pauc senn ch’ina maridaglia fetschia e quant impurtant ch’il «C» cristian saja sco mussavia politic. Ils resultats da la retschertga mussan ussa: Quellas vuschs èn ina ferma minoritad. Ed en sasez aveva quella minoritad mo fatg valair resalvas ch’existan dapi che la PCD discutescha – dapi silmain 30 onns. Adina sch’ella vuleva s’orientar da nov, vers sanester u vers dretg, bandunar la chanzla u restar fidaivla a quella. Adina è il «C» stà tema da discussiun, adina è quel restà stataivel. Enfin ch’il tandem Pfister/Luzio ha fatg in tagl radical. Quai che la centrala da la PCD ha prestà durant quests davos mais è remartgabel, il president Gerhard Pfister e davos las culissas era la secretaria generala, la Grischuna Gianna Luzio. Il nov num da partida han els lantschà l’entschatta settember 2020. E mo aifer paucs mais èn els vegnids da persvader da maridar cun la PBD, cun tempo toifel a livel federal (entschatta 2021) e cun laschar maun liber a las partidas chantunalas. Ussa suondan nozzas per nozzas civilas, chantun per chantun. Sin questa stad èsi probabel mo pli da scuar ensemen il ris, ils zuchers ed ils confettis. Lura è tut en urden. Èsi però amur? A livel strategic ed aritmetic è la via a la fusiun pli che logica – gist en vista a proximas elecziuns federalas, nua che tuttas duas partidas ristgassan da vegnir marginalisadas tranter ils pols. E gist er en vista ad elecziuns chantunalas che sa drizzan en avegnir tenor reglas proporziunalas e betg tenor maioritads. I fa damai senn d’unir las forzas. Igl è nairas uras. Però anc ina giada la dumonda: Èsi amur? – Grev da dir. Per respunder cun tutta precauziun èsi da prender en agid ina moda da dir: Forsa che l’appetit vegn mangiond!

Dapi in onn consista noss stgazi da pleds era da pleds che han da far cun la pandemia mundiala. E quests pleds datti en mintga linguatg. Sch’ins viagia actualmain en in auter pajais, na vegn ins betg mo en contact cun quests pleds en il linguatg ester, mabain era cun las mesiras da corona da quel pajais. Avant duas emnas sun jau ida cun il tren enfin en il sid da la Frantscha per pudair emprender franzos – en ina scola da lingua a Montpellier, nua che jau abit per quests trais mais tar ina famiglia. Era en Frantscha è corona anc adina in tema, ed actualmain creschan las cifras puspè. L’obgligatori da mascrinas vala apaina ch’ins banduna la chasa ed ins la sto purtar dapertut, dadens ed dadora. Era per far ina spassegiada ston ins purtar ina mascrina. L’obligatori da mascrinas è qua pli sever che per exempel tar nus en Svizra, ma tuttina ves’ins bleras persunas che na portan nagina mascra e quai era en ils trams. Dapi l’entschatta schaner datti en Frantscha in uschenumnà «couvre-feu», quai munta ch’ins na po da las 19.00 uras enfin las 6.00 la damaun betg sortir da la chasa. Quai è in pau donn, cunquai ch’i vegn ussa puspè pli ditg cler las sairas ed uschia stessan ins anc gugent ordadora. L’entschatta era quai in pau curius, perquai che nus en Svizra n’enconuschain betg quella mesira. Cura che jau hai discutà cun auters scolars d’auters pajais, hai jau chattà ora ch’i dat il medem per exempel era en Belgia. I dat però er intgins aspects positivs per ils turists, ma betg per l’economia. Lieus turistics sco per exempel Marseille u attracziuns a Montpellier sez èn vids, ed igl ha naginas fullanadas da glieud. Per ils paucs turists è quai natiralmain in avantatg. Quai enconusch’ins era da lieus turistics svizzers, nua che tut è vid. Cunquai che las cifras d’infecziuns en Frantscha creschan puspè, è corona era vegnì en scola ed jau sun stada «cas contact», uschia hai jau stuì far in test da corona. Jau sun stada tut surpraisa co che quai funcziuna qua. Ils termins per il test san ins far fitg simpel online nua ch’ins sa gist tscherner in temp. En il center da test pon ins mo entrar cun in QR-code ch’ins survegn per SMS. Ina halla che na vegn betg pli duvrada è vegnida transfurmada en in grond center da test. En il center da test hai trais posts ch’ins sto passar. Tar l’emprim post ston ins controllar las datas persunalas sco il num, data da naschientscha e dar en il motiv pertge ch’ins fa in test. Tar in segund post survegnan ins alura tut l’equipament ch’ins dovra per far il test. Tar quai tutgan ina etichetta cun il num, in bastunet da vatta ed il vaider per la prova. Sch’ins è passà il segund post, hai num da star en per l’ultim post: Il test da corona. Sch’ins ha fatg il test survegnan ins in mez di pli tard in link per il resultat. Ins sto s’annunziar cun in pled-clav ed alura pon ins telechargiar in pdf cun ils resultats dal test. Uschia san ins alura, sch’ins sto ir en quarantina u co che quai ha num sin franzos «être en confinement». Qua en Frantscha han quels centers da tests in pau in’autra dimensiun che en Svizra. Tut è pli grond. En Svizra hai bain era tals centers da tests, ma ins po era far ils tests en intgins ospitals. Durant questas quatter emnas che jau sun ussa qua en Frantscha, n’hai jau betg mo emprendì d’enconuscher la cultura franzosa ed emprendì meglier franzos, ma damai era co ch’ils Franzos e las Franzosas vivan cun corona. Lea Spinatsch da Savognin ha fatg in emprendissadi mercantil tar RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha – e passenta ussa in segiurn en Frantscha. Lea Spinatsch

Pli baud sa sanflava in telefon en mintga chasada. Sch’ins era a chasa ed il telefon stgalinava, prendev’ins giu il «Hörer» da quest apparat mess a disposiziun da la PTT. Sch’ins n’era betg là, stgalinav’il telefon per nagut. Ed ins na saveva betg ir a telefonond per la chasa entuorn. La lunghezza dal cabel era limitada. Oz è quai auter. Il telefonin è l’accumpignader permanent ed impurtant, gia pervia da las pussaivladads da far fotos. Tgi avess sminà avant 30 onns ch’i dettia in mument apparats cun tontas pussaivladads e surtut d’esser contonschibels praticamain da tut temp. Quai ha blers avantatgs, ma er dischavantatgs. L’avantatg è segiramain ch’ins è contonschibels da tut temp. Il telefonin è er uschè da dir in agid qual mument ch’ins è en pitgiras, uschè lunsch che la colliaziun è garantida. Ins na sto betg sa render a chasa per telefonar, ins sa far quei dapertut ed adina. Colliaziuns via internet lubeschan dentant er da mirar televisiun empau dapertut e da s’informar da quai e da tschai. Esser contonschibles è dentant ton d’avantatg sco da dischavantatg. Il sentiment ch’ins stoppia recepir scadin clom da tut temps po er esser mintgatant ina mulesta. Per quest motiv mes tip: Tschentar giu ina giada ni l’autra il tun dal telefonin ni schizun bloccar el. Quai sto betg esser in entir di ni schizun in’entir’emna – quai che po senz’auter er esser ina soluziun – ma almain per ina ni duas uras. Quei stgalinem ni quei «tinc – tinc» da novitads na sto betg esser in «disturbi» permanent. Uschia ni uschia betg sch’ins è enzanua sin viseta, sch’ins genta u sch’ins gauda in hobi. I dat dentant er la pussaivladad da definir a chasa in lieu nua ch’i na dat betg telefonins, per exempel en cuschina ni en stiva. Ed anc insatgè: Sch’ins na avess betg in telefonin, mass i er. Sco pli baud. Ma quai na san betg tuts co i era. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Metter da la vart mintgatant il telefonin.

(fmr/dat) Bain cler, il pli monumental è il mund rumantsch (deplorablamain) sin ils santeris. Sco p.ex. sin quel da Schlarigna. Qua cun il crap da fossa da Zaccaria Pallioppi. Tge? – Vus n’enconuschais betg il famus Zaccaria Pallioppi (1820-1873) da Schlarigna? El era giurist, advocat, lan-damma e derschader. Insumma in um da vaglia. Però il pli valurus è el stà sco romanist – cun gronds merits per l’idiom puter. El ha scrit in’ortografia «del idiom romauntsch d’Engiadin’ota», e surtut ha el scrit si’ovra da standard: il dicziunari Pallioppi che cumpiglia tut ils patuas ladins da Müstair enfin Bra-vuogn. Schebain che ses figl Emil aveva stuì finir l’ovra, suenter la mort da ses bab Zaccaria. Damai, Zaccaria Pallioppi in um ch’ha vairamain merità in pilaster da marmel

(fmr/dat) La seria fotografica da la FMR, lantschada avant trais emnas, na prenda bunamain nagina fin. La redacziun aveva pensà ch’i na dettia segir betg uschè blers monuments u tavlas commemorativas cun connexs rumantschs. Però apunta: Il mund rumantsch para d’esser pli monumental che quai ch’ins pensa! Perquai oz il proxim exempel: Amez la Val Susauna en Engiadin’Ota stat questa tavla commemorativa, en memoria da Jachen A. Küng (1808–1877). Tge, vus n’enconuschais betg Jachen A. Küng? Per confortar – era nossa redacziun n’aveva anc mai udì quel num, enfin ch’in lectur ha rendì attent a questa tavla. En mintga cas ha il bun Küng apparentamain fatg flucs cun 13 urs! Quai è gea bunamain sco il cusunz valurus da la paraula da Grimm, il qual aveva fatg star mustgas, gigants ed in unicorn. Noss cusunz valurus è damai Jachen A. Küng da la Val Susauna! Apparentamain fan ils urs enfin oz ina brava storta enturn la Val Susauna...

(fmr/mc) L’emprim Sursilvan che ha survegnì in momument en il Curtin d’onur a Trun è stà il poet Gion Antoni Huonder (1824-1867). Duas da sias poesias patrioticas, «Il pur suveran» e la «Ligia Grischa» han bastà da far dad el il «poet naziunal». Huonder aveva studegià filosofia, giurisprudenza e filosofia a Minca ed a Paris ed alura fatg il redactur da gasettas catolicas-conservativas. Sia activitad sco ustier ed hotelier ad Altdorf e Glion e Cuira han menà en la ruina finanziala e curt avon sia mort ha el survegnì ina plazzetta sco pedel a la Scola chantunala. La FMR fa quests dis ina seria da monuments rumantschs – oz cun Huonder.

(fmr/dat) Tgenina Rumantscha u tgenin Rumantsch ha survegnì il pli grond monument? Forsa Benedetg Fontana a Cuira. Okay, quella statua è detg imposanta. Però, cun gronda probabilitad il pli grond Rumantsch en furma sculpturala datti d’admirar a Müstair. Dapi passa 50 onns stat el cun ses bastun vi da la chasa da scola! Il pader dals paders. L’erox dals paupers e malsauns. Il fundatur dad urdens da mungias (Menzingen ed Ingenbohl), fundatur da la Caritas, fundatur da l’Ospital da la Crusch a Cuira: Pader Thedosius Florentini (1808–1865). Insumma, tgi avess pensà ch’insatgi che nascha a Mü-stair cun il num Anton Crispin Florintöni daventia in pader chaputschin e refurmatur social da renum. E tgi enconuscha ses monument da prest quatter meters autezza a Müstair? La FMR preschenta quests dis «monuments» en il mund rumantsch.

(fmr/dat) Avant intgins dis ha la FMR entschet cun ina seria da «monuments» che stattan en connex cun il rumantsch. Blers eroxs e bleras eroxas rumantschas na datti gea betg, ma tuttina dapli che quai ch’ins crai! E quellas e quels che stattan en parada èn per il solit eternisads sin funtaunas: p.ex. Pader Placi a Spescha a Mustér u la dunna Lupa a Tschlin. La funtauna è damai il lieu «monumental» en vischnancas rumantschas. Insumma, era a Rabius è «nies poet» Alfons Tuor vegnì eternisà sin ina funtauna. L’autur da la famusa poesia «Allas steilas» è naschì (1871) e sepulì (1904) a Rabius, schegea ch’el è stà durant sia curta vita en Frantscha ed en Engalterra – e perfin enta Peiden Bogn per curar tut ses grevs malessers cronics. A la dumonda dad Alfons Tuor – «Pertgei viv’ins sin tiara mo in mument?» – pudess ins respunder: Per survegnir in monument! Sin ina funtauna.

(fmr/dat) La Lia Rumantscha ha giavischà dacurt da vulair dar dapli visibilitad al rumantsch en il spazi public. Detto fatto: La FMR prenda a cor il giavisch e preschenta la lingua rumantscha en sia varianta monumentala, v.d. monuments che stattan en connex cun il rumantsch. Atgnamain è quest monument il «coc» istoric dal chantun Grischun, per uschè dir la DNA grischuna. Quai che para a prima vista ina racheta senza piz è il obelisc sin la plazza da la regenza a Cuira, taglià dal 1874 or da marmel da Spleia. Il monument regorda a l’uniun da las Trais Lias l’onn 1471 a Vazarouls, damai avant exact 550 onns. Il monument sa numna «Vazerol-Denkmal». Ed il rumantsch? – Sa chapescha vegn quel a pled sin ina vart dal podest, en quest cas tar la Lia Grischa. Là statti scrit per sursilvan: «Nus lein esser e restar fideivels buns confederai, schi ditg sco cuolms e vals stattan.» Quai tuna bain. Però, savais vus nua che Vazarouls sa chatta? – Quai è ina fracziun da Brinzauls. Ed apunta, a Brinzauls sballuna la muntogna. Lain sperar che quai n’haja naginas consequenzas per las lias ed ils Grischuns.

Tge bel temp che quai era, cur ch’ina vaschia era anc simplamain in chaviertg en furma da culla, emplenì cun aria u liquid! Liada stretgamain cun il corp uman, vegniva ella magari in zic tabuisada perquai che sia controlla po daventar in problem. Dentant datti er quels che din che la scufla saja in spievel da l’olma, gea ch’ella «bragia» – bel, navair? – cur ch’ella daventa pli flaivla, culs onns, e lascha mitschar ina giada u l’autra in larmin. Per ils pertutgads franc in vair rumpatesta; da l’autra vart consolescha il fatg che, tenor studis scientifics serius (forsa encunter tut las spetgas), i na dat betg differenzas tranter umens e dunnas. Almain qua ina tscherta egualitad. Ozendi è tut blerun pli cumplitgà. En il mund modern datti vaschias, scuflas, borlas e cumpagnia enfin ch’ins vesa: da filter, da bursa, dad internet … da google, da facebook, da savun … gea da tut tge che ti vuls. Ils spezialists las numnan bubbles, precis sco ils Bubble Gum Bazookas (sche pussaivel pronunzià a la rumantscha u tudestga), vus savais schon, quels schlogns ch’ins po uschè bain vilentar ils geniturs e magisters cun suflar si e laschar schluppegiar. Dal «spievel da l’olma» è deplorablamain restà bunamain be il chaviertg. E forsa la tema che la scufla possia schluppar insacura e chaschunar la catastrofa. Basta. Sche la vaschia originara era per definiziun tendenzialmain dadens il corp uman ed individuala, è la vaschia moderna per regla dadora e per uschè da dir sociala. I sa tracta damai d’ina spezia da contenitur che enserra plirs individis che sa sumeglian e sa suttamettan da libra voluntad a reglas stabilidas dad instanzas externas. In bun exempel èn las partidas, u las baselgias. E per consequenza na dovra nagin far insatge sco gimnastica dal fund da la batschida per enfirmir sia vaschia. Simplamain perquai ch’ella è perfecta uschia sco ch’ella è. Sche ti es per exempel en la scufla da l’SVP, na vas ti tuttenina betg a crititgar la dunna Martullo, ti giaudas tia dependenza e taschas. Mia vaschia preferida è quella da filter tar Facebook. Jau l’hai tschernida pervi da la persunalisaziun totala ch’ella porscha. Vus na pudais betg as imaginar quant bel che quai è d’avair da far adina be cun glieud che patratga medem sco jau, da sa sentir pupragnà e manipulà en moda e maniera uschè simpatica. Avugadaziun? Mai e pli mai! Anzi. Jau giaud mintga mument da betg stuair reflectar mez. Chalur ed armonia ma circundeschan e charezzan ad in charezzar, sco en il venter da la mamma. Sche jau dun tut, survegn jau enavos anc dapli. Grazia ad in algoritmus sa quella schizunt tge products che jau dovrel, u tge marca che jau hai pli gugent. Genial, navair? Ina dumonda avess jau tuttina: Pertge survegn jau trasor reclamas da pampers? En mia vegliadetgna! Forsa ma po respunder il signur Zuckerberg? Roman Caviezel è stà scolast gimnasial. Roma n Caviezel

Il president dal Cussegl grond, Martin Wieland ha appellà a las dunnas da s’engaschar dapli en uffizis politics. Il temp saja bun! Dapi l’onn 1862 che l’autur dal Cudisch civil Grischun Peter Conradin von Planta haja stipulà che l’um saja il chau da la famiglia sajan 111 onns passads enfin 1971 che las dunnas hajan obtegnì il dretg da votar sin plaun federal e chantunal. Il president dal Cussegl grond ha ditg che las dunnas grischunas hajan er stuì spetgar ditg da vegnir elegidas en impurtants uffizis politics. Cun Aita Zanetti che pudessi l’onn proxim daventar presidenta dal Cussegl grond saja ina dunna pronta entaifer mo trais onns per l’uffizi da la pli aulta grischuna. Ì sa movia damai insatge malgrad che las dunnas sajan anc adina ina minoritad en il parlament grischun. Martin Wieland ha constatà che l’administraziun chantunala lavuri actualmain fitg per l’egualitad tranter dunnas ed umens. Impurtanta saja l'egualitad da las schanzas. Per exempel il medem salari per la medema prestaziun. El dubiteschi percunter dentant sch'ina unifurmaziun sin tut ils plauns stoppi esser la finamira. Tenor el saja da lavurar vi da structuras politicas che portien er l’egualitad per las dunnas en uffizis politics. Tenor si’ oppiniun na stoppien las duas schlattainas betg havair las medemas abilitads, mabain utilisar intenziunadamain lur fermezzas e sviluppar vinavant la societad. Wieland ha manegià che ensemen cun las dunnas hajan ins las meglras schanzas d'adattar las structuras da pussanza e da gidar a stgaffir models che hajan in avegnir empermettent per tut la societad. En mintga cass laschia il svilup dapi 1862 lsperar. Las proximas elecziuns dal Cussegl grond e las elecziuns en la Regenza porschian ina schanza d'augmentar la quota da dunnas. Martin Wieland ha appellà a las dunnas da candidar per uffezis politics e da star a disposiziun per las proximas elecziuns.

Las cifras èn pauc empermettentas per regiuns periferas, sco p.ex. per la Val Müstair, la Lumnezia u il Puschlav. Quai demussan intginas contribuziuns che RTR ha realisà dacurt sin basa da las pli recentas cifras statisticas da la demografia grischuna. Bun, quel svilup n’è betg ina surpraisa, ma las cifras nair sin alv fan tuttina surstar. Però co fissi da franar la digren en la periferia? E tge han ils svilups demografics da far cun ils dus auturs rumantschs Clo Duri Bezzola barmier ed Arno Camenisch? L’anteriur scolast Clo Duri Bezzola è l’idealist. El ha scrit tranter auter ina chanzun d’uffants che sa numna «Dà ün cuc in teis cumün», la quala è gist cumparida dacurt en ina nova publicaziun. Ed en quella chanzun dechanta el cun in lung catalog ina vischnanca rumantscha plain vita, cun in furner, in mazler, in turist, in postin, in stradin, in docter, in ustier, in schofför ed uffants. Schegea ch’i cumparan quasi mo umens, descriva Bezzola in microcosmos sco nus ans imaginain quel en nossa pli profunda memoria. La vita en il vitg rumantsch è bella! L’anteriur scolast Arno Camenisch scriva surtut per creschids. Ed el è il realist. Ina gronda part da sia ovra litterara n’è nagut auter che in grond requiem sin ses vitg natal Tavanasa. Igl è ina descripziun dad in microcosmos ch’è sin murir. Era tar Camenisch è bain tut anc (pli u main) en vita. Ma la pitra fin s’avischina, mintgina e mintgin sa quai, tuttas e tuts discurran dal passà e tut sa prepara sin la fin, cun profundas filosofias dal mintgadi ubain cun bler alcohol. La vita è bella, ma ella è morbida. E tge ha tut quai da far cun il svilup demografic? Sch’ins guarda cun la marella, sin la statistica da populaziun pon ins sa dumandar: Tgi ha raschun, Camenisch u Bezzola (che n’era dal rest en si’ovra litterara betg adina in idealist)? – Igl è evident, la chanzun da Clo Duri Bezzola datescha da la fin dals onns ’70. Arno Camenisch percunter scriva oz ses cudeschs da success. Quai èn bunamain 50 onns differenza. En quels 50 onns ha midà bler. Nossas observaziuns e las cifras, ma era noss sentiment, ans din perquai, uschè trist e deplorabel ch’igl è: Il realist Camenisch tutga la noda! Quai ch’el descriva da Tavanasa vala era (cun inqual differenza) per Ramosch e Casti. La politica ed ils sviluppaders regiunals han sin basa da tals svilups in job nunpussaivel. Co chattar respostas, trics e recepts per franar il ferm trend negativ tar la cifra d’abitantas ed abitants? Las vischnancas sa stentan – sco en Val Müstair, Puschlav u Lumnezia – propi a tut pudair. En l’embarass tunan lura ils recepts forsa sco tar in amant ch’è gist vegnì bandunà da sia marusa: L’amant n’è betg bun da chapir la situaziun, el fa tut il pussaivel per mussar quant attractiv ch’el è atgnamain, el emprova da mussar tge che l’amanta manchenta, sch’ella na turna betg. Però senza success. L’amant resta quel ch’el era. Entant che l’amanta ha gia ditg bandunà il vitg. Han ils vitgs perifers insumma anc ina schanza, en temps nua ch’ils centers e sias aglomeraziuns porschan canortas mintga 300 meters, e dasperas novs models d’abitar en la vegliadetgna e scolas en tuttas linguas? Na, a media e lunga vista n’han ils vitgs perifers atgnamain nagina schanza da retegner il svilup. Èsi damai da daventar fatalist e capitular? Na – sche nus essan da l’opiniun da vulair mantegnair nossas cuminanzas e structuras decentralas, sche nus essan da l’idea che quellas hajan ina funcziun ed impurtanza per l’entira societad e cultura e per l’entir pajais, alura èsi da tschertgar novas vias. Empè da vulair tegnair si il svilup (e l’amanta), èsi prudent da gia ponderar vi da proxims pass. Il pli gugent cun pass e projects fitg fitg concrets. Il festival cultural Origen sa stenta en quella direcziun. Ils projects da Giovanni Netzer ed Origen dattan impuls era per autras branschas. En il vitg da Valendau è sa sviluppà or dad ina fundaziun ils davos onns in spiert engaschà ed innovativ che fa renascher il vitg or da la sien da Rosaspina. Il project «Mia Engiadina» emprova da mussar co ina regiun po era sa definir en autra moda e maniera, insanua tranter lavur e vacanzas. Quai èn projects che fladan e derasan optimissem. Surtut èn quai projects che dattan inqual speranza e rendan visibel ch’i dat u dess anc autras variantas, dasper quellas duas da Bezzola e Camenisch. L’autur da quest artitgel ha era bandunà avant onns la Val Müstair, dal rest sco diesch auters conscolars e conscolaras da si’annada (1975) da Müstair, dad ina classa da 12 uffants. Ils dus anteriurs conscolars ch’èn restads en «patria» fan da pur a Müstair.

La populaziun grischuna crescha – però surtut en ils centers Il 2020 ha il chantun Grischun surpassà la marca da 200 000 abitantas ed abitants. Cunzunt las regiuns enturn ils centers Cuira e Landquart profiteschan. En regiuns periferas datti dentant ina digren substanziala. Chasas vidas, scolas che serran las portas, uniuns che na survivan betg, quai è savens la realitad en vischnancas perifericas en il Grischun. Malgrà che la populaziun grischuna crescha en general, sa svidan las valladas e vischnancas a l’ur. Marca da 200 000 La populaziun grischuna ha cuntanschì la fin dal 2020 la marca da 200 000 abitantas ed abitants, quai mussan las cifras provisoricas da l’Uffizi federal da statistica. Il 1980 vivevan bun 161 000 persunas permanentamain en il Grischun. Quai è in augment da 19%, che saja cunzunt da contribuir a persunas che vegnan da nov ad abitar en il Grischun. Tgi patescha…? Cunzunt las regiuns Bernina (-6%), Surselva (-5%) sco er Engiadina Bassa/Val Müstair (-1%) ed Alvra (-2%) han patì ils davos 20 onns (guarda grafica). …e tgi profitescha? Gronds victurs en la «cursa demografica» èn persuenter las regiuns en la vischinanza dals centers, sco la regiun Plaun che noda in plus da bun 21% en il decurs dals davos 20 onns. La regiun Landquart è creschida per 16%, Plessur per stgars 9%. Era dapli populaziun ch’anc il 2000 han las regiuns Viamala (+10%), Moesa (+13%) e Malögia (+4%). Val Müstair Minus 500 abitants aifer 25 onns (rtr/fmr) Ils davos 25 onns ha la Val Müstair pers radund 500 abitantas ed abitants. Tenor la statistica da l'Uffizi per economia e turissem dal Grischun aveva la Val Müstair l’onn 1996 exact 1897 abitantas ed abitants. Oz ha la val in dumber da 1423. La presidenta communala Gabriella Binkert-Becchetti vul tschertgar mesiras per franar questa depopulaziun. La vischnanca da la Val Müstair ha perquai p.ex. inserà dacurt sias plazzas vacantas, ensemen cun differentas firmas indigenas, en gasettas svizras ed era online. Il resultat sa lascha mussar. Oravant tut per las plazzas communalas hai dà annunzias, per quellas en il sectur da gastronomia però betg. Gabriella Binkert-Becchetti: «La finamira da quest’acziun era da mussar quant attractiva che la Val Müstair è sco lieu da lavurar e viver.» La vischnanca Val Müstair vul prender a mauns la problematica. Tenor retschertgas che la presidenta communala ha apparentamain fatg tar differentas firmas indigenas è la lingua rumantscha in punct ch'ha dà da discutar. Las emprimas classas han mo rumantsch en scola. Per famiglias da la Bassa possia quai esser in problem, uschia la presidenta communala, en uffizi dapi l’entschatta 2021. Plinavant duessi era vegnir discurrì davart pussaivladads finanzialas per famiglias giuvnas sco per exempel ina reducziun tar il tschains d’abitaziuns u tar las taglias communalas. Glion e Lumnezia Glion gudogna – la Lumnezia perda (rtr/fmr) «Il svilup da la vischnanca da Glion n’è betg repartì da moda eterogena sur tut sias fracziuns», di Carmelia Maissen che presidiescha la vischnanca da Glion. Il dumber d’abitants en las fracziuns da Duin, Pitasch, Riein, Ruschein, Ladir, Siat e Pigniu è restà medem u schizunt ì enavos levamain. «Nossa finamira è d’evitar quai e da tegnair il dumber d’abitants en quellas fracziuns pitschnas», declera ella, «per quels ch’èn gia là, ma eir per attrair giuvnas famiglias sto vegnir mantegnida la qualitad d’infrastructura.» La citad da Glion e las fracziuns Castrisch, Sevgein, Luven, Schnaus e Rueun percunter han registrà durant quests otg onns in augment da 400 persunas. «La vischnanca sa influenzar quel svilup mo a moda moderada», explitgescha Carmelia Maissen, «in pau ha ella pudì far quai cun metter a disposiziun terren da bajegiar, schegea che quel è limità.» La Lumnezia ha percunter pers: Actualmain dumbra ella 120 abitants damain che avant 9 onns. Quai fa quitads a Daniel Solèr, il nov president. El menziuna però in’observaziun durant la pandemia corona: «Quella ha gì in effect positiv areguard il dumber d’abitants tar nus», di Solèr, ch’i saja vegnì dapli glieud en Lumnezia en tschertga da ruaus e solidariatad. Quai è sa mussà tar il terren da bajegiar: «Las parcellas da bajegiar han ins pudì vender uschè bain sco anc mai ed era las abitaziuns da vacanzas e las stanzas d’hotel eran bain occupadas.» Tenor Daniel Solèr è era il homeoffice in avantatg per la vallada. In recept a lunga vista encunter la digren da la populaziun n’ha el betg: «Igl è da far pass pitschens ed acceptar ch’il svilup demografic resta anc in temp ina sfida.» Puschlav La val ha pers 500 abitants (rtr/fmr) Ils ultims 20 onns ha il Puschlav pers radund 500 abitantas ed abitants. Surtut la quota da persunas sur 60 onns è pli auta che la media grischuna ed er naziunala. Percunter è la cifra statistica tar la generaziun da 15 enfin 44 onns fitg bassa. Uschia che la cifra d’abitantas ed abitants diminuescha e la populaziun vegn pli veglia. In postulat inoltrà da la Partida Liberaldemocratica Valposchiavo pretenda uss mesiras concretas. Er per puspè render attractiva la val da lingua taliana per giuvens. Quels na turnan savens betg pli en lur patria. Il nov directur da la Regiun Bernina, Francesco Vassella ch’è en uffizi dapi quest onn 2021, ha ditg envers RSI ch’ins veglia uss evaluar las raschuns per quel trend. Quai cun dar in sguard tant vers nord en l’Engiadina, sco er vers sid, en direcziun Vuclina, nua che la problematica saja bunamain la medema. Betg adina na tutgava il Puschlav tar ils lieus periferics. Durant il temp da reschim Grischun en la Vuclina (1512-1797) era la colliaziun sur il Pass dal Bernina ina da las pli impurtantas tranter il sid e l’administraziun en il nord da las Alps. Il «borgo» da Poschiavo quintava radund 1000 abitants ed era cun quai la segund gronda citad en il Grischun, gist suenter Cuira. Actualmain dumbra l’entira Valposchiavo radund 4500 abitantas ed abitants. Curaglia - in vitg ch'è era pertutgà dad ina ferma depopulaziun en il decurs dals davos 20 onns.

Persunas che na s’identifitgeschan betg cun la schlattaina um ni dunna, quellas persunas vegnan numnadas «trans». Ma savevas vus ch’i dettia circa tuttina blers, sche betg daplirs «transumans» che Rumantschs? Tenor l’Uffizi federal da statistica èn quai circa 60 000 plus. In’exposiziun actuala en il Museum d'istorgia natirala da Berna mussa en bleras fassettas il fenomen «queer», vul dir las differentas sexualitads ed identitads da schlattaina. Punct da partenza è la natira. Quella è numnadamain bler pli diversa che pensà. Jau hai rimnà trais pretensiuns ch’èn sbagliadas: I dat in cler cunfin tranter masculin e feminin tar ils animals: Sbaglià! Il pesch da Nemo (pesch clown) per exempel: il mastgel po en il decurs da sia vita sa midar en ina femna. Per sa multiplitgar dovri almain duas existenzas, in mastgel ed ina femella. Sbaglià! Tar ina spezia da luschards, ils comodowars, han ins constatà che femellas vegnan da parturir in «junior», senza vegnir fructifitgadas dad in mastgel. La dunna è la purtadra da l’embrio e da la proxima existenza. Sbaglià! Tar ils chavallets da mar vegnan ils mastgels en gravidanza. Ed il connex cun ils umans? Er là n’è la schlattaina betg adina uschè clera. Masculin e feminin n'èn betg categorias stablas, ma plitost dus pols cun tranteren in grond spectrum. L'exposiziun a Berna è divertenta: Savevas vus per exempel che delfins penetreschan tranteren er la fora da suflar dal partenari – ord spir gaudi – enstagl da la «rusna correcta» che fa biologicamain senn. Ma ussa na fatsch jau forsa meglier betg pli connexs tar Rumantschas e Rumantschs… Go west, a Berna per sa laschar surprender! – L’exposiziun cuzza anc prest in onn. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Foto Sandro Buchli, Museum natiral-historic Berna, exposiziun Queer.

Egna lieureta sagliota hop hop, egna furmicla ‘la cura dabot, tutas salegran salegran segl pro o parmavera quegl âs tei purot. (Cupitgolas: Hopaheias, vearsets a canzùnetas) (fmr/sb) È la primavaira vairamain uschè prima sco ch’ella vegn savens dechantada, p.ex. en questa poesia sutsilvana? Èsi propi adina uschè da sa legrar sin il prà? – Na è madina! La FMR cumprova quai quests dis cun intginas fotografias. L’exempel dad oz: Cun la naiv che lieua sin las muntognas pon er vegnir aval bovas. Sco p.ex. en la Val Parghera a Domat, l’avrigl avant 8 onns. 100 000 m³ crappa e merda eran ruschnads en direcziun da la via chantunala ed autostrada. Mo talas bovas primavairilas chattan darar la via en poesias da primavaira. Là domineschan lieurs, furmiclas e flurs! Avais era vus fotografias «anti-primavairilas»: redacziun@fmr.ch. Val Parghera, 2013

L’Archiv da la cultura da dunnas tschertga dunnas engaschadas e crudadas en emblidanza Andreas Cadonau/FMR Far vesaivel las stentas da la cumpart feminina a favur dalla societad per exempel cun denominar vias e plazzas cun nums da dunnas. L’Archiv da cultura da dunnas porscha sustegn cun preschentar via buendnerinnen.ch dunnas grischunas degnas dad esser pli preschentas. Il dumber da nums cuntanschibels enfin ussa via la pagina buendnerinnen.ch nun è fitg vast. Nums da dunnas che han contribuì al prosperar da la societad e che fissan degnas dad embellir cun lur num ina via ni ina plazza communala. Per augmentar la veseivladad da la cumpart feminina a nossa societad. Ina finamira che la politica grischuna sustegn. Il cussegl grond ha acceptà èn accordanza cun la regenza grischuna l’emna passada a Tavau ina incumbensa dal deputà Thomas Bigliel (PLD, Tschintg vitgs). Ella resposta a l’ incumbensa ha la regenza grischuna menziunà la pagina da l’Archiv da cultura da las dunnas dal Grischun che porschi nums da dunnas che haja contribuì cun lur engaschi al svilup da la societad grischuna. La manadra da l’Archiv da la cultura da las dunnas, Silke Margherita Redolfi, ha dà d’entellir dad esser londervi dad elavurar ina glista da nums e biografias curtas da dunnas per las singulas vischnancas. Per sustegnair las vischnancas prontas d’embellir vias e plazzas cun nums da dunnas ch’èn s'engaschadas en diversas spartas per lur communitad. “Nus lavurain londervi”. Ils fastizis istorics en stgars En la scripziun da l’istorgia grischuna nun èn las dunnas fitg preschentas. Ma era ils fastizis da la lavur da las dunnas grischunas en ils decennis passads ston vegnir scuverts. “Quai pretenda blera lavur». Silke Margherita Rendolfi ha regurdà al modest preventiv da l’Archiv da cultura da las dunnas ed a las resursas persunalas restrenschidas. L’archiv è per part dependent da lavur voluntaria per exequir sia lavur. “Per quai motiv envidain nus la populaziun da far propostas”. Proponer dunnas degnas dad embellir cun lur num ina via ni plazza communala pon ins medemamain via buenderinnen.ch. “Dunnas engaschadas crudadas en emblidanza datti avunda.”. Era en las regiuns periferas dal chantun grischun. La manadra da l’Archiv da la cultura da las dunnas ha ditg da gugent sustegnair vischnancas prontas da render attent ad ina atgna burgaisa. Silke Margherita Rendolfi ha dentant fatg stim che l’interess da la vart da las vischnancas nun è fitg grond. Ella ha regurdà al cussegl da la citad da Cuira che haja dacurt desistì da numnar ina punt nova cun il num dad ina onuraivla dunna da Cuira. “Quai malgrà pliras propostas”. Per la manadra da l’archiv dovri persunas sensibilisadas per la tematica en ina suprastanza communala. “Uschiglio restan tuttas bunas intenziuns vanas”. Sutrepreschentadas Stentas dad augmentar la preschientscha feminina datti anc en auters secturs sco per exempel tar l’enciclopedia Wikipedia. Gidar a meglierar la discrepanza tranter dunna ed um tar l’enciclopedia vul ina gruppa da schurnalistas da SRF, Ringier e Wikimedia CH. Ella defineschan dunnas activas, ni stadas activas en la societad e preschentan ellas en la pagina da Wikipedia. Gia s’engaschada en quella gruppa è la schurnalista da RTR, Sabrina Bundi sco ella ha ditg. Ella ha era gia scrit contribuziuns davart dunnas per Wikipedia. Tar l’enciclopedia datti anc bler da far per promover la dunna. Sco l’enciclopedia inditgescha sezza derivan main che 15 pertschien da tuttas contribuziuns da dunnas. Consequentamain èn artitgels davart dunnas e temas relevants per dunnas sutrepreschentads tar Wikipedia scriva la plattafurma en atgna chaussa.

Las lingias grassas e finas da l'avrigl 2021 La libra libertad tut che spetga e brama, suenter plirs mais da pandemia. Ussa ha la primavaira deliberà tut, perfin las terrassas. E tge è uschiglio anc vegnì liber? Las organisaziuns Pro Natura e WWF Grischun han laschà liber quest mais ina campagna particulara. Las organisaziuns tschertgan per questa stad «pasturs voluntaris», vul dir persunas ch’èn prontas da sustegnair puras e purs tar la protecziun da las muntaneras. Sco in dals responsabels dal project ha ditg en in’intervista cun la FMR spetgian els en emprima lingia annunzias da «pasturs voluntaris» si da la Bassa. Ponderain ina giada in’acziun sumeglianta da l’autra vart! Sche l’agricultura grischuna faschess ina campagna, simplamain cun tschertgar «chatschaders voluntaris» che faschessan flucs cun il luf, lura dessi segir e franc dapli annunzias era dad indigens. E la glista d’annunzias fiss senza dubi fitg lunga. Sursilvanas e Sursilvans – ed insumma tut ils Rumantschs e las Rumantschas – èn ussa uffizialmain e scientificamain deliberads da tut ils cumplexs d’inferiuradad. Il linguist e dialectolog Oskar Eckhardt ha numnadamain analisà en ina nova publicaziun la cumpetenza linguistica da pledaders e pledadras rumantschas, surtut da la Surselva. Quintessenza: Ils abitants «vom Obarland obanaba» san picobello tudestg, els èn perfin perfetgamain bilings. Il sulet ch’il studi ha deplorablamain tralaschà da perscrutar: Quant bain san ils Rumantschs insumma anc rumantsch? Mo per trair en memoria – avant quatter mais aveva in president communal da l’Engiadin’Ota ditg envers la FMR: «Scha vains da scriver ün text rumauntsch, stuvainsa der quel ad ün magister per correger, perche ch’üngün da nus nun es pü adüso da scriver rumauntsch.» Il pli bel culp liber ha sa chapescha dà quest mais il cusseglier federal Alain Berset, communitgond las pli luccas schluccadas dapi mais. Finalmain pudair ir libramain a kino u ad in concert. E gea, finalmain puspè pudair ir a tschaina en in restorant – u meglier ditg «dador» il restorant. Las terrassas èn avertas, yeah! Però in giast na fiss per il mument probablamain betg uschè bainvis sin terrassas grischunas: il cusseglier federal Alain Berset. Tge pleds dovra la giuventetgna rumantscha, sch’ella discurra libramain? Quai è sa dumandà quest mais in redactur da la FMR ed ha fatg retschertgas en scolas da l’Engiadina. El aveva sperà d’emprender d’enconuscher neologissems rumantschs u da chattar variantas creativas e spiertusas. Insumma, ils questiunaris ch’el ha survegnì enavos eran lura be plains da pleds englais: «creepy», «cringe», «fresh», «no front», «lost». Geabain, quai è ussa il resultat suenter ch’ins ha introducì avant intgins onns englais en scola. Pli baud, en nossa generaziun, eran las blastemmas silmain anc franzosas – «sacrebleu et mille tonneres»! La Posta deliberescha in vitg suenter l’auter da sia filiala postala. Las postas svaneschan gia dapi var 15 onns. Quest mais ha La Posta communitgà ch’i tutgia ussa era la Lumnezia e Panaduz. A Vella na datti a partir da quest atun betg pli ina posta, ils servetschs postals vegnan offerids en il Volg. A Panaduz na va la posta betg en in Volg, mabain en l’apoteca. Pelvair, qua han las testas finas da Panaduz e Posta ponderà meglier per il futur. En temps da pandemias daventan las apotecas ils novs lieus da scuntrada en ils vitgs. Il figl pers è vegnì deliberà è po ussa turnar: Il mountainbiker Nino Schurter na sto betg pli far reclama per il Tessin, el turna en il Grischun. En la regiun da Lai-Valbella ha el ussa chattà ussa ses nov «Bike Kingdom». Patriots e turistichers pon sa legrar da lur ambassadur che dat tut per gudagnar ina proxima medaglia olimpica. I dat mo in problemin cun la reclama cun «noss Nino»: damai che la spiaggia taliana è anc adina en quarantina, curra l’entir Grischun questa primavaira giu al Lago Maggiore ed al Lago di Lugano a far vacanzas. Engiadinaisas ed Engiadinais daventan campiuns da suttascriver. Tge fan geniturs e vischins da Zernez, sch’els vulan ch’ils uffants vegnian tuttina testads en scola sin il coronavirus: suttascriver! 220 persunas han suttascrit quest mais ina brev averta. Il medem è capità intgins kilometers pli aval: Ils geniturs da Lavin vulan mantegnair lur scoletta en il vitg, la quala la vischnanca vul e sto serrar. Tge far? Suttascriver! 260 persunas da Lavin e conturn han suttascrit in’iniziativa per tegnair avert la scoletta. Remartgabel èn las cifras da suttascripziuns: 220 e 260 suttascripziuns. Las radunanzas communalas en Engiadina siemian da talas cifras da preschientscha. A Tinizong è planisada ina resgia. Betg ina resgia gigantica sco a Domat, la quala è ida a finir en in fiasco, però tuttina ina resgia en urden per la regiun e sur quella ora. Inizià vegn tut da la medema firma ch’ha planisà e construì la tur cotschna dal Festival cultural Origen sin il Pass dal Gelgia. E gea, ussa avais vus segir fatg endretg la cumbinaziun! La tur da Giovanni Netzer sto vegnir demontada l’onn 2023. E per demontar tut dovri halt … ina buna resgia. Questa primavaira vulessan tuttas e tuts anc in termin liber – u meglier ditg gist dus termins libers. Dus termins per sa laschar vaccinar cunter il coronavirus. Enfin la stad stuess l’entir chantun Grischun esser vaccinà tras. En la chapitala è perfin vegnì installà ina «fabrica da vaccinar» en la Stadthalle. Exact, quai è la halla, nua che la HIGA ha lieu da quest temp. Or da la classica dumonda a Cuira «Gosch au an d’HIGA?» è vegnì quest avrigl: «Gosch au an d’Impfig?». I dat apparentamain perfin persunas che prefereschan dad ir a laschar sa vaccinar che da stuair ir a la HIGA. Bler dapli libertads n’hai betg dà durant quest mais. Anzi, er l’avrigl 2021 n’è betg stà liber dal coronavirus. Il mais da pais (fmr/dat) Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala ed commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic. Illustraziun per la pensiun da Peder Antona Baltermia

Il chantun Grischun ha in ulteriur center da vaccinar. La citad da Cuira ha serrà ses post da vaccinaziun en l’Ospital da la Crusch ed avert sonda passada in center cun la pussaivladad da far 1700 vaccinaziuns per di en la halla da la citad. En quella halla che la HIGA ha lieu uschiglio precis da quest temp. La FMR ha fatg ina visita al nov center. Igl è sco d’entrar en ina occurrenza gronda cun in parcours ch’è d’absolver per retschaiver il «pic» numer in u numer dus. Ins entra e suonda al mussavia e survegn lura in formular cun dumondas generalas davart la sanadad. Cun quest formular vegnan candidatas e candidats per il vaccin escortads tar ina curta audienza medicinala e lura en il lieu da la vaccinaziun che vegn fatga da numerusas persunas voluntarias. Il persunal medicinal dà l’impressiun da far lavur da rutina. E tar la rutina tutga il temp per discurrer intgins pleds cun in u l’auter che ha respect dil «pic» u sa senta malsegir. Suenter il «pic» sto mintga persuna vaccinada prender plaz sin ina da las 80 sutgas plazzadas cun la distanza da corona obligatoria. Quest lieu cun sutgas en colonna sumeglia ina sala da concert. Sin la sutga èsi da spetgar 15-30 minutas pervi d’eventuals effects laterals. Mintga vaccin quinta Il manaschi da vaccinar en la halla da la citad sa splega en moda e maniera quieta e tuttina curra e passa fitg bler. «Nus avain laschà vaccinar per nossa segirezza, dentant er per contribuir ad in meglierament da situaziun da la sanadad», quai han duas persunas che avevan gist obtegnì l’emprim vaccin ditg envers la FMR. Omaduas persunas han ludà l’organisaziun dal center en la halla da la citad e dà bunas notas a l’accumpagnament avant e durant il vaccinar. Il «pic» saja stà supportabel, ha in'autra dunna manegià tut levgiada, in pau mal fetschia il bratsch sura. Passa 41 000 vaccins ni 21% Sco il stab chantunal da corona ha fatg a savair l’emna vargada, hajan ins atgnamain dischlocà en la halla da la citad, perquai che ussa hajan tuttas persunas da 16 onns ensi la pussaivladad da s’annunziar per il vaccin. La media e manadra da la squadra da vaccinaziun chantunala, Doortje Engel, ha respundì che en il nov center possia ins vaccinar 1300 persunas dapli per di, en cumparegliaziun cun las capacitads en l’Ospital da la crusch: «E qua pudain nus garantir anc meglier la segirtad che en il vegl lieu, grazia al fitg grond spazi ed al fatg che nus n'avain mai dapli che 300 persunas il medem mument en la localitad.» Qua en la halla da la citad vegnia vaccinà gist uss sulettamain cun la il vaccin da Pfizer-Biontech. Pli tard possia dar singuls dis ch’ins vaccineschia er cun quel da Moderna. La finamira è clera La manadra medicinala da la campagna da vaccinaziun discurra da 65 000 annunzias da persunas ch’èn annunziadas per il vaccin a Cuira ni era en ils centers regiunals dal Grischun. En roda sajan ussa quellas e quels da 55 onns e pli vegls ed il persunal medicinal. Quai saja era la clientella da quests dis. Ils mais da matg e zercladur survegnia il chantun ina pli gronda furniziun da vaccins e lura vulessia ins auzar massivamain las capacitads da vaccinar fin 1700 vaccins per di a Cuira. Tenor la media Doortje Engel discurrian ins oz da ca. 21% da la populaziun grischuna che haja gì l’emprim vaccin e dad 11% che saja gia vaccinà duas giadas. Finamira saja da cuntanscher cun tut ils centers e tar medis da chasa ils 50% fin la fin da zercladur. En il Grischun datti nov centers da vaccinaziun. Mintga persuna che abitescha en il Grischun po tscherner libramain il lieu, nua ch’ella vul laschar dar ses vaccin. Per exempel apunta en la halla da la HIGA. Il center da vaccinar encunter il coronavrius en la Halla da la citad a Cuira

Ins pudess bunamain dir che cun las «Rodas» haja Corin Curschellas chattà sia gruppa optimala, in trio reducì a l’accordeon da Patricia Draeger, al cello da Barbara Gisler ed a sia atgna vusch nunconfundibla – magari er la combo minimala adattada per quests dis pandemics. Ina furmaziun che sugerescha intimitad e calma, che projectescha la structura d’ina fina manidla kammermusik. Ma uschè finas n’èn las «Rodas» betg! L’accordeon tira endament la musica populara alpina, ma igl è evident che la gruppa na vul betg vegnir messa en truclets stilistics, e perquai cumenza ses emprim album, cumparì questa primavaira, gist cun ina skizza che oscillescha vagamain tranter jazz e tango. Igl è in fresco musical cun il titel «Zuckerbäcker»: Corin Curschellas propona qua in protestsong helvetic, confruntond regords ad in agen passà precar alpin cun la miseria ch’ans cuntanscha ozendi d’ordaifer, sin bartgas naufragiantas, ma er cun il sfarlattim actual da nossas ritgezzas natiralas. Igl è in pamflet detg prosaic – Corin n’è betg la gronda poetessa, ma en la epoca «rappunza» dastg’ins senz’auter er esser placativa. Da la staziun da Turitg tar ils Gualsers I dat en l’album anc ulteriuras chanzuns dialectalas tudestgas, duas scrittas da la chantautura gia avant onns per vuschs collegas e reprendidas uss en tonalitad «rodaica»: In purtret detg melanconic da la staziun principala da Turitg ed ina sgarschurusa ballada da strias cun trantertuns da Brecht e Weill. La vart tudestga vegn cumplettada d’ina spezia dad «alpsegen» onomatopeic e d’ina veglia chanzun gualsra che citescha las famusas lingias popularas svizras da «muschkchaatä» e «nägeli». Poliglotta sco adina preschenta Corin Curschellas er ina melodia detg flurusa ch’ella ha cumponì sin in text dal poet englais William Wordsworth, datond dal 1800. Da sautunzas, filunzas e lavunzas Ma igl èn surtut ils chants rumantschs ch’ans interessan qua. E tge surpraisa frecha ans porscha il primalbum da las «Rodas»: Corin, la chantadura cun background sursilvan e dimora actuala a Rueun preschenta en tut nov chanzuns exclusivamain engiadinaisas! Ina casualitad. Tranter quellas il chant da balenas «Al mar», tenor ina poesia da Clo Duri Bezzola barmier, la represa d’ina da las pli bellas melodias da Corin Curschellas, cumparida oriund sin l’album «Valdun» dal 1997. E lura spiras autras chanzuns popularas ladinas, veglias e novas, da sautunzas, filunzas, lavunzas. Concret: «Donna, donna vè a cha», «Saira per saira», «Laschiva gronda sül bügl». Ed uschè vinavant. In ensemble che rocla e rolla Grondius co las «Rodas» vegnan da dar a mintga toc in’atgna tempra, in’atgna colur: quai tuna ina giada sco imni d’encreschadetgna, ina giada sco bella tarantella, ina giada vegn la melodia circumdada da musique concrète, ina giada ornada da ghirlandas creolas. E quella varietad gartegia a la gruppa grazia al chant chaud e baintemperà da Corin, al violoncello tentalus da la Turgoviana Barbara Gisler, cumprovà tant en musica classica sco en quella populara. Ma surtut al talent arranschader da la Zugaisa Patricia Draeger, in’instrumentalista universala ch’ha studegià classica moderna e jazz, ch’ha gia sunà ses accordeon per tut il mund enturn e che vala sco ina da las pli valurusas musicistas svizras da quests dis. Las «Rodas» – in ensemble che rocla e rolla bain! Album "Rodas" cun e dal trio Barbara Gisler, Corin Curschellas e Patrizia Draeger. Il trio "Rodas", cun Barbara Gisler, Corin Curschellas e Patrizia Draeger.

Tge far ina dumengia da miserabla aura d’avrigl (u perfin da matg) – enstagl da guardar uras ed uras sin la chista? Bain cler, prender per mauns tavla e figuras da schah e dar ina partida. Per exempel encunter mes figl. Gea, gea, jau sco bab speculesch gia ch’il junior pudess daventar in proxim Magnus Carlsen u in proxim Garri Kasparow. Tar nus en famiglia èsi atgnamain stà uschia ch’ils uffants han cumenzà da s’interessar per schah, perquai che lur amis dal quartier dattan quasi tuts gia il gieu legendar. Durant mia uffanza a Müstair è il schah vegnì pli tard en mia vita, pli tard che ussa tar mes uffants, vul dir divers onns suenter «Peder nair», «chau-Sep» u «Tgi va plaun, va saun»! Nus n’avain betg emprendì las reglas da schah en il temp da scoletta, mabain pir en ils onns da secundara-reala. E quai durant l’instrucziun! Durant las lecziuns da «dissegn tecnic» ans aveva noss magister secundar numnadamain mussà las reglas, inclusiv roschada gronda e pitschna – enstagl da far dissegns d’architects cun tusch e lingera en 24 perspectivas. E nus scolars avevan survegnì plaschair dal gieu. Oz sun jau engraziaivel a mes magister d’antruras. Il gieu da schah poss jau duvrar cun mes figl, entant ch’il tusch n’hai jau mai prendì per mauns ils davos 30 onns! Cler, vus vulais anc savair, co la partida encunter mes figl è ida a finir? – El ha gudagnà. Schahmatt. Nagina schanza. Però cun gronda probabilitad betg perquai ch’el fiss in scheni da schah, mabain plitost perquai che jau sun miserabel cun dar schah. E tuttina mes tip: dar ina partida schah. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Tavla e figuras da schah

Nun è betg intgatà da las duas iniziativas agraras, il president da la Uniun purila grischuna, Thomas Roffler. L’Uniun purila grischuna taxescha las duas iniziativas agraras proximamain en votaziun per memia extremas. Represchentantas e represchentants da l’uniun han preschentà il glindesdi passà a Cuira lur arguments per refusar l‘iniziativa per aua netta e l’iniziativa da pesticids ils 13 da zercladur a l‘urna. “Tuts san quant impurtanta auta netta e terren saun è, era puras e purs.”La presidenta da la Uniun grischuna da las puras e dunnas da la champagna, Astrid Derungs, ha explitgà il glindesdi a Cuira ils arguments che pledan cunter las duas iniziativas en votaziun ils 13 da zercladur. “Las duas iniziativas chaschunan dapli donn che niz”. Astrid Derungs è da l’avis che las iniziativas limiteschian la libertad dals consuments dad eleger en stizun ils products ch’els veglian cumprar. “Sche las iniziativas vegnan acceptadas datti sulet anc products da bio en stizun.” La presidenta da las puras e dunnas da la champagna è da l’avis ch’il consument possi decider cun il cedel da cumpra en stizun la moda da producir da l’agricultura ed i na saja betg necessari da sfurzar el via il cedel da vuschar. Per Astrid Derungs augmentan las duas iniziativas, sch’ellas vegnan acceptadas, il turissem da cumpra. “La differenza da pretscht da las mangiativas vendidas en Svizra s’augmenta visavi als pretschts en las stizuns da l’autra vart dal cunfin”. Astrid Derungs ha menziunà puras e purs che vendan direct, per exempel ovs. “Quels purs che na san betg producir sez il pavel per lur diesch giaglinas na san betg pli tegnair giaglinas sche l’iniziativa per aua netta vegn approvada”. L’iniziativa pretenda da puras e purs da producir il pavel per lur animals sin l’agen manaschi.” Scumond general pertutga tuts Il vicepresident da la Uniun purila Grischuna, Fadri Stricker, ha explitgà la vista da la uniun purila vers l’iniziativa da pesticids. El ha punctuà che quella iniziativa na veglia betg sulet scumandar da duvrar pesticids sintetics tar l’agricultura. “Pertutgada dad in scumond general è era mastergn ch'elavuran products sco mazlarias ed chascharias, ortulanas ed ortunals privats. Ma gist il term dal pesticid sintetic nun è uschè simpel da definir sco quai che Fadri Stricker ha accentuà avant las medias. Bain ha il vicepresident da la Uniun purila Grischuna concedì che l’agricultura grischuna na saja betg tant direct pertutgada, sch’ils pesticids duvrads per proteger plantas vegnian scumandads en Svizra. Pertutga il scumond dentant era ils meds da deschinfectar e da cumbatter parasits, lura saja l’agricultura da muntogna pertutgada ed ulteriuras branschas. Fadri Stricker è medemamain persvadì che las mangiativas vegnian pli charas en Svizra e che plazzas da lavur van a perder, sche las duas iniziativas vegnian acceptadas. Persvadì da la tecnica e da la perscrutaziun Il vicepresident da la Uniun dals purs giuvens da la Svizra, Ursin Gustin, ha condedì che l’agricultura haja fatg sbagls en il passà cun duvrar pesticids. L’agricultura saja dentant interessada da duvrar damain pesticids ed il trend dals onns passads mussia sulet en ina direcziun. “L'agricultura drova adina damain pesticids ed antibiotica”. Per il pur giuven èn las duas iniziativas memia extremas. La finamira po el sustegnair, el vul dentant cuntanscher quella finamira sin in'autra via. Ursin Gustin vesa mumentan bler potenzial che lubescha da producir vinavant cun pli pauc pesticids sintetics. “Roboters lubescha d'applicar pesticids sulet sin singulas plantas attatgadas dad in parasit.” Ursin Gustin ha regurdà a las grondas stentas da la perscrutaziun agrara che sa fatschentia intensiv cun novas sorts da plantas pli resistentas. E per il president da la Uniun purila grischuna, Thomas Roffler, datti sulet ina opziun ils 13 da zercladur, duas giada na a las duas iniziativas agraras. Iniziativa da pesticids ( fmr/ac) L’uschenumnada iniziativa da pesticids pretenda da stipular en la constituziun federala in scumond da duvrar pesticids sintetics en l’agricultura, tar elavurar products agrars e tar la tgira da la cuntrada. Ella vul scumandar dad importar mangiativas che cuntegnan pesticids sintetics ni ch’èn vegnidas producidas cun sustegn da tals pesticids. Iniziativa per aua netta (fmr/ac) L’iniziativa per aua netta vul pajar pagaments directs sulet a manaschis purils che desistan da duvrar pesticids sintetics. E che dovran sulet pavel producì sin l’agen manaschi per pavlar lur animals. Per retschaiver daners publics ston ils manaschis purils promover la biodiversitad e desister da duvrar preventiv antibiotica per lur animals. Omaduas iniziativas èn en votaziun ils 13 da zercladur 2021.

En il decurs da questa stad vul la Confederaziun pussibilitar arranschaments pli gronds, ella na sa dentant anc betg co reglar l’access. L’interprendider visiunar dal Grischun Ivo Frei, schef operativ da Skipp Communications a Cuira, ha gia sviluppà in sistem da tests cumbinà ch’impedescha falsificaziuns. La Confederaziun ha l’intenziun da schluccar successivamain il cunfinament actual e da pussibilitar questa stad arranschaments cun fin 3000 participants, a partir da l’atun schizunt tals cun fin 10 000 participants. Propostas correspundentas èn actualmain en consultaziun tar ils chantuns, tar las organisaziuns economicas e tar la branscha d’events. Las decisiuns definitivas duain crudar anc en il decurs da quest mais. Actualmain èn reuniuns publicas e radunanzas cun publicum dentant liadas vi d’in sever concept da protecziun e la participaziun è limitada a maximal 50 persunas endadens ed a 100 persunas ordadora. Controlla d’access è centrala Sche las intenziuns dal Cussegl federal e las pretensiuns da l’economia, cultura e sport daventan realitad, dependa bain primarmain da la situaziun epidemiologica. D’eminenta impurtanza èn dentant er las controllas d’access per tals events da dimensiun pli gronda. Tenor la proposta en consultaziun duain numnadamain be persunas vaccinadas, persunas guaridas e persunas testadas avair access a tals arranschaments. Co questa controlla indispensabla duai dentant effectivamain vegnir organisada e cun tge instruments quai duai succeder n’è actualmain anc betg cler tar l’Uffizi federal da sanadad. Sco quai ch’il schef operativ da Skipp communications SA, Ivo Frei (44) è s’exprimì vers la FMR ha sia firma sviluppà ina software che garantescha che naginas persunas infectadas cun Covid-19 pon sa participar d’in arranschament pli grond. «L’essenzial da quest instrument sviluppà da Skipp communications e producì da la filiala svizra da l’interpresa tudestga Dränger è da testar ed identifitgar las persunas che sa participeschan ad in event», di Ivo Frei. L’instrument Covent sviluppà cumplainamain en il Grischun saja ina soluziun cumbinada che lubeschia da registrar digitalmain las persunalias e da communitgar svelt electronicamain ils resultats. «La registraziun po succeder a chasa, testà vegn en il lieu da l’arranschament nua ch’ins retschaiva gia suenter 15 minutas il resultat per mail», declera FiFi Frei, sco er vegn era numnà. È il test negativ, èn las portas per l’event avertas. Svelt e nunfalsifichabel «Damai ch’in event grond attira blera glieud è la tentaziun ed il privel da falsificaziun grond», constatescha Ivo Frei. Per quest motiv ha el cumbinà e reunì il proceder da testar ed identifitgar en ina suletta plattafurma ch’el numna Covent. Ensemen cun l’interpresa per tecnica medicinala Dränger metta Skipp a disposiziun in instrument cumbinà. «Il labor è integrà en la boxa da test», di Frei. Actualmain saja l’Uffizi federal da sanadad londervi da validar il nov sistem. «Ils ultims trais mais avain jau e mes team lavurà di e notg per sviluppar ed optimar quest instrument», sincerescha Frei. Anc en il decurs da quest mais quinta Frei da pudair implementar quest test gia validà internamain er en la publicitad. Damai che provas e sfruschs dal nas èn per persunas infectadas senza sintoms e cun ina bassa quota da virus main fidads che tests da PCR che vegnan analisads en il labor, saja quest sistem pli adattà cunzunt per la populaziun mobila che lascha testar regularmain. Quai ha era persvadì il schef dal stab directiv chantunal Martin Bühler, tant pli che las experientschas dals ultims mais mussian ch’ina gronda part da la populaziun grischuna saja pronta da laschar testar. Enconuschentamain ha il Grischun cumenzà cun tests da massa anc avant ch’il Cussegl federal na vuleva anc savair nagut da quels. Era questa giada gioga il Grischun apparentamain ina rolla da piunier. Labor mobil frunta sin grond interess Da mancanza da publicitad na po l’innovaziun grischuna betg sa lamentar. Sco quai che tant Ivo Frei sco Martin Bühler conferman vers la FMR, è questa innovaziun or dal Grischun gia fruntada sin viv interess. Betg mo dal Grischun, mabain da l’entira Svizra hajan els gia retschet numerus telefons l’ultim temp. Blers organisaturs d’events sajan s’interessads per quest nov product che è anc singular en sia furma e funcziun e veglian gia esser da la partida en la fasa da pilot nua che fin 600 persunas duain avair access. Cumenzar vulan Frei e Bühler gia quest mais cun la cooperaziun tar radunanzas communalas. Da sclerir sajan anc tscherts detagls pervi da la protecziun da datas. Dal reminent ha Skipp communications lantschà quest product sin agen ristg e senza ina participaziun finanziala dal chantun, punctuescha Frei vers la FMR. La fin da l’emna proxima vul Frei orientar la publicitad en chaussa. Malgrà ses optimissem è Ivo Frei amplamain sceptic che gronds events culturals sco open airs, grondas occurrenzas sportivas, gieus en stadions da ballape e paradas da schlager possian avair lieu gia questa stad, damai che tals events pli gronds pretendan dals organisaturs in lung temp da preparaziun. Ivo Frei, l’inventader d'ina box da test che lubescha da cumbinar test ed identificaziun cun il medem instrument. Foto MAD

La fin da mars ha la «Marke Graubünden» preschentà la versiun surlavurada da la marca da noss chantun. Questa marca tutga al Chantun Grischun, ella vegn creada ed administrada d’ina firma a Flem. La marca exista dapi il 2003 e vegn oz duvrada da passa 70 concessiunaris. En l’administraziun da la marca ed er en il cussegl strategic da la marca èn engaschadas diversas persunas da lingua rumantscha. La marca da noss chantun è «Graubünden» – betg dapli e betg damain. Dapi che la marca «Graubünden» exista hai adina puspè dà critica, spezialmain da las minoranzas rumantschas e talianas, per il fatg che questa marca exista unicamain en tudestg. Ed uss, suenter plirs mais lavur e reflexiun, vegn preschentada la marca surlavurada: «Graubünden». Grazia fitg! Er la nova marca – «Regionenmarke neu gedacht. Neue, entschlackte Markenstruktur. Modernisiertes, frisches Erscheinungsbild.» – ch’il Chantun Grischun posseda e paja: Nur auf Deutsch! La pagina d’infurmaziun www.marke.graubuenden.ch, nur Tütsch! La preschentaziun (anc accessibla sco video) e la communicaziun a las medias: German only. Er ils ambassadurs da la marca: il dus capricorns Gian e Giachen, u meglier ditg: Tschian und Tschiatschen, discuorran be Püntnertüsch! Questa marca ed identitad monolingua è in fiasco per la trilinguitad dal chantun ed in affrunt cunter las cuminanzas rumantschas e talianas. E questa marca monolingua ha la consequenza desastrusa che bleras instituziuns che dovran la marca – er instituziuns publicas sco l’Ospital chantunal – sa preschentan damai er sco monolinguas: «Kantonsspital» e basta. Nua che quai daventa lura propi er ridicul è tar «Graubünden Ferien». Suenter in onn da pandemia ch’ils giasts svizzers han salvà las stagiuns da stad e d’enviern exista quella pagina anc adina: en tudestg ed englais. E basta. Ma qua ma dumond jau propi quant che noss chars turistichers chapeschan da trilinguitad grischuna e plurilinguitad svizra! Betg mo per dumondas linguisticas e da represchentanza, mabain er or da la perspectiva dal marketing che duai liar clientas e clients ad ina marca u regiun (customer relationship marketing) èsi bain evident, ch’il franzos ed il talian fissan il minimum sper il tudestg! Tar ils nums dals dus capricorns ed en l’ina u l’autra floscla sco «patschific» po il rumantsch servir sco culissa «autentica», ma cur ch’i va per represchentar il chantun u per infurmar turistas e turists – che pon dal rest, chars turistichers, er derivar da l’intern dal chantun e damai er esser da lingua rumantscha – la è tut exclusivamain per tudestg. Ina marca monolingua tudestga che vegn duvrada per represchentar il chantun, per inscripziuns dad instituziuns e per far reclama è nuschaivla per l’identitad grischuna tant sco per l’economia. Donn ch’ins ha manchentà cun surlavurar la marca da sviluppar ella vers ina marca ed ina communicaziun trilingua. Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg. Ric o Valär

La regenza grischuna è pronta sa stgaffir la basa legala per conceder il dretg ad abitantas ed abitants da chasas da vegls e da tgira da clamar sustegn extern per terminar la vita ord libra veglia. Ella accepta, cun intginas adattaziuns, l’incumbensa dal suppleant da deputà, Pascal Pajic (PS, Cuira). Il dumber da persunas che vulan reglar sez la fin da la vita crescha. Almain sch’ins resguarda il commembranza dad organisaziuns che porschan sustegn per terminar la vita ord libra veglia, sche la qualitad da viver na corrispunda betg pli a las valurs persunalas. Betg main che 130 000 commembras e commembers dumbra la pli gronda organisaziun svizra (EXIT) ch’accumpogna sin giavisch umans sin il davos pass da la vita. Ad abitantas ed abitants dad instituziuns da tgira e da vegls en il chantun grischun che giavischan sustegn extern per terminar la vita nun è quai sustegn garanti. Sco quai ch’il suppleant da deputà Pascal Pajic (ps, Cuira) scriva en sia incumbensa inoltrada a chaschun da la sessiun dal favrer 2021, decidan ils purtaders da l’instituziun ni il timun dal manaschi sche quai sustegn extern dastgar entrar en chasa. Pascal Paijc ed ils cunsutsegnaders èn da l’avis ch’in eventual tractament inegual tar las instituziuns da tgira e da vegls grischunas na saja betg acceptabel. Tant pli visavi a las disposiziuns legalas dal Tribunal federal e vers la Convenziun europeica dals dretgs umans. “Il dretg da decider en atgna cumpetenza la fin da la vita è in dretg fundamental e uman ch’è da resguardar.” Sustegn è legal Ina opiniun che la regenza po sustegnair sco ella scriva en la resposta. Tranter auter menziuna la regenza las persunas che sustegnan in uman da realisar ina conclusiun gia prendida da far suicidi. Quellas persunas na vegn betg chastiadas tenor l'art. 114 dal Cudesch penal svizzer (CP; CS 311.0). “Sche l’uman che vul murir è abel da giuditgar, sch'el po agir sez e sche la gidantra u il gidanter n'agescha betg per motivs egoistics.” “Ord vista dal dretg penal è l'agid al suicidi problematic tranter auter, sche l'act da suicidi n'è betg vegnì exequì en atgna responsabladad u sche la persuna che vuleva far suicidi n'era betg abla da giuditgar.” La regenza scriva vinavant che la persuna che veglia far suicidi stoppia adina avair la controlla exclusiva da l'acziun mor­ta­la e stoppia plinavant adina pudair giuditgar raziunalmain sia acziun. La regenza conceda ch’èn il chantun Grischun saja il tema "agid a la mort" betg regla en ina lescha. “En las chasas da persunas attempadas e da tgira vegn l’agid a la mort pratitgà en differenta moda e maniera.” Sch'ina instituziun admetta l'agid a la mort en sias localitads u betg, vegn decidì dals purtaders ensemen cun la direcziun da la chasa da dimora e cun la di­recziun da la tgira, scriva la regenza. Porscher ina buna tgira Christina Tuor ed Birgit Werner ch’èn responsablas per la chasa da vegls e da tgira a Cumpadials han concedì da mai stadas confruntadas, enfin ussa, cun ina dumonda concreta per sustegn da terminar la vita. Christina Tuor ha ditg che la chasa a Cumpadials dettia gronda paisa a la tgira palliativa. “Ina tgira che po levgiar e supportar las davosas uras da la vita.” Sche cussadentas e cussadents sajan conscients dal sustegn na sajan dumondas da terminar activ la vita betg pli actuas, ha Christina Tuor ditg. Las manadras da la chasa da vegls e da tgira han dentant stipulà ina clera posiziun sch’ina cussadenta ni in cussadent insista sin ses dretg da murir. “Sa chapescha che nus discurrin tant cun il pertutgà, ses confamigliars ed era cun il persunal”. Christina Tuor ha fatg attent che la decisiun da terminar la vita na pertutgia betg sulet la persuna che vegli murir. “Cun quella decisiun ston blers vegnir a frida”. Portan ils discurs cun la cussadenta ni il cussadent che giavischa sustegn da terminar la vita negin fritg: “Lura vegnessan nus ad acceptar la decisiun”. Adattar la lescha Acceptar cun intginas adattaziuns vul la regenza grischuna era la proposta da la incumbensa d’adattar la lescha da sanadad. E conceder a cussadentas e cussadents da chasas da vegls e da tgira il dretg da clamar organisaziuns externas per in suicidi accumpagnà en instituziuns sustegnidas dal maun public. Cun bleras dumondas vegnan las instituziuns betg ad esser confruntadas. Sco gia Pascal Pajic scriva en sia incumbensa è il dumber da suicidis cun assistenza medicinala fitg pitschen en Svizra. “Tant en cifras absolutas sco en relaziun cun tut ils mortoris.»

Sch’ins discurra dad impurtantas bands dals onns 1960 e 1970 vegnan endament sco emprim Led Zeppelin, The Beatles o The Rolling Stones. Betg main impurtanta è dentant la band The Who. Els eran oravant tut famus per duas chaussas – per demolir regularmain suenter il concert, cun grond gust e passiun, lur instruments e per operas da rock. Quellas raquintan – cun ina seria da chanzuns - in’istorgia che tutga ensemen. Per il solit davart ina persuna fictiva. Ils texts da las chanzuns èn monologs u dialogs da quella figura. Grond success han The Who gì cun l’album «Tommy». Meis tip dad hoz è però lur segunda opera da rock: «Quadrophenia» da l’onn 1973. Quella aveva bain damain success commerzial, ma era tenor mia opiniun pli impurtanta per la band e sia influenza sin l’istorgia dal rock. «Quadrophenia» quinta l’istorgia da Jimmy. Il titel caracterisescha ses stadi emoziunal. Quadrofonia è ina modificaziun da schizofren e duess descriver ina persunalitad quadripartida – in giagliard – in romanticher – in lunatic – in ipocrit. Jimmy è in giuvenil malsegir, sia lavur al stuffienta ed el patescha sut la dictatura da ses geniturs. Cun partys e drogas emprova el da fugir da ses mintgadi. E, Jimmy è in «mod». Ils mod’s eran ina cultura da giuvenils en l’Engalterra dals onns 1960. Cun vestgids elegants, parcas da militar e lur scooters cumbattevan els ils rockers che eran il cuntrari dad els – chavels lungs, malnets, vestgids ruts e motos. Dad esser in mod dat in’identitad a Jimmy. Superfizialmain. Suenter in eveniment tragic metta el adina dapli en dumonda sia vita. Dischillusiunà scappa el e… dapli na tradesch jau betg. Quels che n’han betg veglia da tadlar l’album manchentan bain insatge, ma pon era guardar il film. Da l’istorgia da Jimmy datti numnadamain ina versiun cinematografica dal 1979 cun il medem titel sco l’album. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La Chasa Editura Rumantscha (CER) ha publitgà ier ses rapport annual. L’onn passà èn vegnids vendids passa 2800 cudeschs rumantschs. Quai saja tenor la manadra da la Chasa editura Rumantscha Anita Capaul in dumber stabil en cumparegliaziun cun l’onn avant. La CER ha pudì edir tschintg novs cudeschs, ina reediziun e plirs e-books. La FMR ha fatg quatter dumondas ad Anita Capaul. FMR: L’onn passà è stà l’onn da corona. Tge è stà spezial per la Chasa Editura Rumantscha? Anita Capaul: La lavur vi da las publicaziuns è stada la medema sco tschels onns. Quai che ha natiralmain mancà durant quest onn è il contact cun il public ed ils auturs. Be paucas occurrenzas han gì lieu pervi da corona. Nus ans avain stuì adattar a la situaziun ed a las prescripziuns. Tschertas vernissaschas avain nus però tuttina pudì organisar – simplamain en furma «ibrida». Per exempel la vernissascha dal nov cudesch da Viola Cadruvi: Il discurs cun l’autura ha gì lieu «live» en la biblioteca chantunala avant in pitschen public. E cun in livestream digital han tut ils interessads pudì guardar l’occurrenza en la rait. Quai ha funcziunà bain. Ina chasa editura sto avair auturas ed auturs che scrivan. Co statti tar la CER, avais vus anc avunda manuscrits? Gea, nus avain anc manuscrits e cudeschs ch’èn sin rucca, per exempel il cudesch da giubileum da Flurin Camathias ed ils raquints dad Anna Ratti che vegnan publitgads questa stad. L’onn passà n’avain nus dentant betg survegnì dapli manuscrits che auters onns. Ins avess gea pudì pensar che cun il lockdown avessan auturas ed auturs gì dapli peda per scriver. Ma quai n’è betg stà il cas. Er tar autras chasas edituras è quai sumegliant. Corona ha era prendì il schlantsch da scriver. Il giubileum da 10 onns da la chasa editura, fundada dal 2010, è damai dà en l’aua. Prenda la CER anc suenter questa «festa»? La chasa editura aveva previs da far ina turnea da giubileum – e quella n’avain nus betg pudì far. Ma nus avain tuttina pudì render attent a noss giubileum. Per exempel cun ina contribuziun en la Tagesschau u cun filmins da purtret ch’èn da vesair sin youtube. Plinavant avain nus fatg l’atun in'acziun da cudeschs en tuttas scolas rumantschas. Nus na levan en quest senn betg «celebrar» noss giubileum. Ma simplamain far nossa lavur sco chasa editura e mussar preschientscha. E quai è gartegià bain uschia. E la ultima dumonda: Tge giavischa la manadra da la Chasa editura per la litteratura rumantscha? Fitg simpel: Auturas ed auturs che han gust da prender enta maun il rispli ed il palpiri – e van cun curascha e slantsch vid raquintar istorgias ed exprimer lur maini.E vinavant: in public che appreziescha cudeschs rumantschs, leger è adina ina bun’idea!

Tests da massa regulars sco els vegnan fatgs actualmain en il Grischun gidan a reducir marcantamain las ratas d’infecziun da Covid-19. Quai concludan ils perscrutaders da la EMPA, suenter l’evaluaziun dals resultats dals tests durant las emprimas nov emnas. Sco quai ch’il schef dal stab directiv chantunal Martin Bühler ha orientà, èn 1996 manaschis cun 58 444 collavuraturas e collavuraturs sa participads als tests da massa. Quai correspundia a radund 30% da la populaziun mobila. Da las 223 158 provas èn 415 stadas positivas. Plinavant èn 165 scolas cun radund 23 000 persunas sa participadas cun 13 763 pools. Da las 127 714 persunas testadas en 165 scolas èn 97 stadas positivas. Tut en tut èn vegnids fatgs fin qua 427 000 tals tests. Testar fraina la pandemia Per dumagnar la pandemia sa basa il Grischun sin in concept da protecziun cumplessiv, cun trais pilasters. «Ultra da la campagna da vaccinaziun – che progredescha bain – e da la retrofastisaziun da las chadainas da transmissiun (contact tracing), ha il Grischun sco emprim chantun realisà dapi il favrer ina vasta strategia da test en ils manaschis ed en las scolas», accentuescha la media chantunala Marina Jamnicki. «Tut tenor branscha avain nus registrà ina reducziun visibla da la rata d’incidenza da 20 fin 50 pertschient ed ina sminuziun marcanta dals cas positivs tar persunas che sa laschan testar regularmain» di Hossein Gorji da l’Institut federal da perscrutaziun e controlla da material EMPA. Tranter las singulas branschas economicas datti differenzas signifitgantas ch’èn dependentas cunzunt da la mobilitad e da las interacziuns socialas differentas en la singulas branschas. Uschia han ins constatà las pli grondas reducziuns en biros e manaschis da producziun, las pli pitschnas en la ga-stronomia ed en il turissem. Grazia a la gronda participaziun als tests hajan ils dumbers da cas pudì vegnir reducids, malgrà la mobilitad, accentuescha Gorji. Tgi che participescha, profitescha Ultra dals tests hajan dentant er las mesiras vertentas da tegnair distanza, purtar mascrina e dischinfectar ils mauns gidà a franar la pandemia, constatescha Marina Jamnicki. Tras testar repetidamain obtegnia il chantun in maletg exact da la situaziun epidemiologica e possia uschia er schluccar las mesiras per ils manaschis participants. «Uschia na ston collavuraturas e collavuraturs che han gì in stretg contact cun ina persuna infectada betg ir en quarantina», declera la media chantunala. Ellas ed els pon lavurar vinavant, sch’ils tests da manaschi èn vinavant mintga di negativs. Bunas novas datti er per il cussadents da chasas da vegls e tgira: Els na ston betg pli purtar mascrina ed il dumber da visitas n’è betg pli limità, damai che la gronda part dals cussadents èn uss vaccinads. En vista a las schluccadas dal cunfinament previsas per questa stad vul il Grischun far a partir dal zercladur tests cumbinads che lubeschan l’access ad events pli gronds. Ils emprims tests da pilot vegnan fatgs ils 21 da matg per las radunanzas communalas a Sagogn ed en Val Calanca. Las vaccinaziuns progredeschan bain Sco la media chantunala ha infurmà, progredeschian las vaccinaziuns bain. Fin qua sajan radund 26 000 persunas viroladas duas giadas e radund 50 000 persunas ina giada. Da nov possian er tut las persunas sur 16 onns s’annun-ziar, actualmain spetgan radund 73 000 persunas sin in termin. «I dovra pia anc in zichel pazienza fin che tut quels che vulan laschar virolar èn er propi virolads», punctuescha Marina Jamnicki. Successiun e prioritads vegnan definidas da la Confederaziun. In vers 95 pertschient da las scoulas grischunas vegnan fats tals o simils tests da spüda per identifichar infecziuns da corona. Però na dapertuot. P.ex. a Zernez ha decis il cussagl da scoula da nu laschar testar ils uffants. La strategia da tests da massa dal chantun Grischun è sa cumprovada. Tests da massa sa cumprovan Uss èsi cumprovà scientificamain: la strategia da tests da massa dal chantun Grischun ha effectuà ina reducziun marcanta da las infecziuns. Quai ha constatà l’Institut federal per perscrutaziun e controlla da materal EMPA. Dapi il favrer èn vegnids fatgs radund 427 000 tests en manaschis e scolas. Tut tenor branscha ha la EMPA constatà ina reducziun da 20 fin 50 pertschient da la rata d’infecziun. Persunas infectadas, denton senza simtoms, pon uschia vegnir isoladas svelt ed a moda preventiva. Ina auta quota da participaziun ed in’elavuraziun efficenta dals tests èn impurtantas per l’effizienza dal program. Pagina 2 Avrir il bischelet, spidar lein e finì. Ils tests da manaschi èn simpels e cumprovadamain fitg efficients. Foto Olivia Aebli-Item

La stagiun da tir 2021 en il Grischun è lantschada. 91 gruppas han tratg en trais categorias l’emprima runda dal tir chantunal da gruppas sin la distanza da 300 meters. Las trais gruppas victuras èn Favugn, Bregaglia e Castrisch. L’emprima da duas rundas da la concurrenza grischuna tir da gruppas è gia decidia. A partir da quest’emna vegn sajettà la segunda runda. Lura vegn decidì tgeninas gruppas dal Grischun che vegnan a sajettar l’emprima da trais rundas naziunalas. Sco gia il 2020 n'ha er quest onn lieu nagin final grischun tar il tir ad gruppas. La raschun èn las mesiras cunter Covid-19. Sis puncts dapli per Favugn En la categoria A, quella da l’arma da sport, n'ha betg gudagnà cun Haldenstein la gruppa favurita, mabain la gruppa da Favugn. Tratg ha il quintet cun 966 puncts in resultat exemplaric. Gist sis puncts dapli han tratg ils tiradurs da Favugn che quels da Haldenstein. Er sajettà 960 puncts ha la gruppa da Puntraschigna. Il meglier resultat singul da 192 participants è reussì a Georg Maurer (Favugn) cun in resultat excellent da 197 puncts. Reto Branger (Tavau) è vegnì segund cun in punct damain. Medemamain 196 puncts ha fatg il Lumenzian Barcliu Venzin che tira cun Favugn. 710 puncts per Bregaglia La gruppa da Rothenbrunnen, sco campiunessa, è partida sco favurita da la categoria D, arma da militar 57/03. Tratg quella concurrenza han 33 gruppas. Il meglier resultat n'ha betg sajettà Rothenbrunnen, mabain la gruppa Bregaglia. Ils tschintg tiradurs han obtegnì cun 710 puncts in resultat brigliant. Plaz duas è ì a Rothenbrunnen 1, cun 699 puncts e cumplettà il podest ha Rothenbrunnen 2 cun 695 puncts. Andri Clalüna (Bregaglia) ha gudagnà la concurrenza singula cun in fitg bun resultat da 146 puncts da 150 puncts pussaivels. Silvia Platz (Rothenbrunnen/Savognin) ha tratg 145 puncts ed è vegnida sin plaz duas avant Remo Godenzi (Grüsch) cun 143 puncts. Duel Castrisch cunter Samignun La Societad da tir Castrisch, pliras giadas campiunessa svizra, è partida sco gronda favurita en la categoria E, arma d’ordonanza senza la buis 57/03. 702 puncts han ils tschintg tiradurs da Castrisch fatg, in resultat excellent. Gronda concurrenza ha Castrisch gì da la gruppa da Samignun che ha er sajettà cun 700 puncts in stupent resultat. La gruppa da Duin ha obtegnì plaz trais cun 687 puncts. 238 umens han tratg la concurrenza singula en quella categoria. Gion Paul Camenisch (Duin) ha fatg cun 146 puncts in resultat da vaglia e gudagnà il cumbat singul. Jörg Carnot (Samignun) è vegnì segund cun 114 puncts ed Erwin Derungs (Degen) ha cumplettà il podest grazia a ses resultat da 143 puncts. Cun il tir da gruppas ha cumenzà en il Grischun la stagiun da tir sin la distanza da 300 meters.

La deflussiun dal bogn u da la cuschina è stuppada. Tge far? Al cumenzament stà però per ordinari la debatta: Tgi è la culpa? Suenter la debatta èn tuts la culpa ed igl è da schliar il problem da la deflussiun en cuschina u en il bogn. Ma co? En mes cas d’ina deflussiun en cuschina hai jau l’emprim – avant che far il viadi en la drogaria – consultà Google per guardar, sch'i dettia simpels tips u trics. L’emprima constataziun sin la pagina d'internet: Sche tia deflussiun è stuppada u spizza, stos ti schubregiar ella. Quai pos ti far cun simpels meds da chasa. En il cas che la deflussiun n’è anc betg dal tut stuppada per exempel cun natron ed aschieu. Damai hai jau suondà il cussegl da l’internet e bittà quatter tschaduns gronds natron e circa dus deciliters aschieu en la bucca da la deflussiun. In mument aud’ins ch’i sgarguglia, perquai hai jau cuvrì la bucca da la deflussiun, cun in sdratsch, e lura laschà lavurar il natron e l’aschieu circa in’ura. Suenter hai jau lavà la deflussiun intensivamain cun aua chauda. Tar mai hai funcziunà cun ina giada. Per cas ch'i fiss necessari, stuess la procedura vegnir repetida duas fin trais giadas. Empè da natron pon ins era duvrar quatter tschaduns gronds pulvra da levon e far la medema procedura sco cun il natron. Per cas che la deflussiun è fitg stuppada pudess il «tschitschader» (Pömpel) era gidar da dar aria en la deflussiun avant che far la procedura cun natron u pulvra da levon ed aschieu. Savens restan chavels u vanzadiras da victualias en l’emprima arcada da la deflussiun. Avant che clamar l’installatur professiunal pudess ins anc empruvar da schliar la deflussiun stuppada cun ina spirala da fildarom. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza garanzia ed impegn che quel tip plaschia alura. In scul dad in lavabo

La Partida liberaldemocratica dal Grischun (PLD) ha decidì en ina radunanza da delegads digitala las parolas per las proximas votaziuns. Las decisiuns per las parolas èn crudadas cleramain, per gronda part perfin unanim, sco che la partida scriva en ina communicaziun. A livel federal di la PLD GEA a la lescha da Covid-19, a la lescha da CO2 ed a la lescha per cumbatter il terrorissem. Percunter di la PLD dal Grischun cleramain NA a las duas iniziativas agraras, a l’iniziativa «Per aua da baiver netta» ed a l’iniziativa «Per ina Svizra senza pesticids». A livel chantunal di la PLD NA a l’ini-ziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira. Percunter di ella GEA ad in nov sistem electoral per il Cussegl grond ed era GEA per abolir la lescha davart contribuziuns da maternitad. Davart tut questas otg fatschentas vegn vuschà ils 13 da zercladur 2021. En in’ulteriura communicaziun a las medias pretenda la PLD dal Grischun – en vista a las decisiuns a Berna dals proxims dis – che las ustarias vegnian avertas cumplettamain. Tenor la partida permettian la situaziun epidemiologica ed era las mesiras tratgas surtut en il Grischun d’avrir la gastronomia, era en l’intern.

La pandemia da covid-19 ha chaschunà tant sperditas finanzialas sco expensas supplementaras en ils ospitals ed en las chasas d’attempads. Grazia al generus sustegn finanzial dal chantun Grischun mitschan questas instituziuns cun in egl blau, almain per 2020. L’ordinaziun relaschada dal Cussegl federal la primavaira passada ha pretendì ch’ils ospitals na pon betg far controllas, tractaments e terapias che n’èn betg urgentamain necessarias. Quai ha effectuà che frequenzas ambulantas e las occupaziuns staziunaras dals ospitals èn sa reducidas massivamain. La finamira da questas mesiras era d’impedir cumulaziuns da pazients e da garantir capacitads e resursas sufficientas per il tractament da pazientas e pazients da covid-19. Plinavant ha il cunfinament general (Lockdown) e las mesiras restrictivas per l’economia e cunzunt per il turissem d’enviern effectuà ina reducziun considerabla da pazients d’accidents da skis en ils ospitals grischuns. Il chantun Grischun è stà fitg generus Per prevegnir ad in debachel finanzial dals purtaders principals da la sanadad publica aveva la regenza perquai prendì gia la primavaira passada la decisiun da surpigliar generusamain ils deficits chaschunads pervi da questas mesiras d’urgenza. Ins quintava cun perditas da radund 60 milliuns francs. En la gronda part dals chantuns na datti nagins tals sustegns. Tenor il schef da l’Uffizi da sanadad Rudolf Leuthold èn dentant vegnids absorbads fin oz mo 36.7 milliuns dal credit mess a disposiziun. Da quels ha l’Ospital chantunal retschet 28%, ils ulteriurs ospitals 32%, las clinicas da rehabilitaziun e psichiatria 29%, las chasas d’attempads 8% e las organisaziuns da spitex 3%.Tenor Leuthold sa basan questas prestaziuns dentant sin il dretg d’urgenza che vala per in onn e na pon perquai betg pli vegnir prolungadas. Tge che capita suenter che questa decisiun che è scadida la fin favrer è per il mument dentant anc insumma betg cler. Ospitals fissan stads periclitads en lur existenza Sco quai ch’il gestiunari da l’Uniun grischuna da chasa d’attempads ed ospitals Daniel Derungs ha sincerà vers la FMR pateschan tut ils purtaders principals da la sanadad publica dal Grischun actualmain pervi la perdita d’entradas e dals custs supplementars en connex cun corona. Prest tut ils ospitals acuts dal Grischun e per l’emprima giada er l’Ospital chantunal hajan stuì registrar l’onn passà in deficit. «Mo grazia allas generusas contribuziuns chantunalas èn ils deficts stads tant enavant moderats», di Derungs ed agiunscha: «Senza quests sustegns fiss la situaziun stada catastrofala e vess periclità l’existenza da la rait actuala d’ospitals en il Grischun.» La situaziun na saja dentant anc betg sa midada da num en l’emprim quartal da quest onn. Il cuntrari. «Ina retschertga fatga dacurt ha mussà che l’occupaziun staziunara dals ospitals grischuns è stada ils emprims trais mais da 2021 marcantamain pli bassa che 2020 e considerablamain pli bassa che 2019.» Tenor Daniel Derungs quintan ins cun ina reducziun da 12% ni da radund 10 milliuns francs en ils emprims trais mais da 2021. E Derungs avertescha: «Sch’ins na chatta betg ina nova soluziun a partir da la fin da favrer èn plirs ospitals acuts dal Grischun periclitads definitivamain en lur existenza.» Questa situaziun vegnia anc engrevegiada da la mancanza da persunal, da las pretensiuns d’augmentar las pajas, il creschament dals custs da scolaziun e perfecziun e las difficultads da cuvrir diversas prestaziuns d’utilitad publica. Il fatg che 78 da 120 deputadas e deputads hajan sustegnì in’incumbensa correspundenta da deputà Tarzisius Caviezel (PLD Tavau) laschia dentant sperar. Tenor Rudolf Leuthold n’ha la Regenza anc betg prendì posiziun en chaussa. Er spitex e chasas d’attempads pateschan Er las organisaziuns da spitex e las chasas d’attempads e tgira han gì expensas supplementaras resp. damain entradas en consequenza da corona. Resguardond las severas restricziuns han numerus attempads plinavant preferì da restar pli ditg a chasa, uschia che pliras chasas d’attempads n`èn actualmain betg occupadas cumplainamain. Quai haja natiralmain consequenzas sin il quint da manaschi, tira Daniel Derungs en consideraziun. Il chantun ha surpiglià 25% dals custs imputabels pervi da corona e las vischnancas ston surpigliar 10% da las prestaziuns d’utilitad publica. Tenor Rudolf Leuthold na vegnan ils custs supplementars per corona dentant en scadin cas betg adossads a las cussadentas ed als cussadents. Las pli grondas perditas resp. custs supplementars pervi da corona ha l’Ospital chantunal gì 2020. Foto MAD Spital chantunal Senza il generus agid dal chantun fiss la situaziun dals ospitals stada catastrofala.

Tgi che crai che las medias socialas sajan fatgas mo per derasar tut il plunder da quest mund, quel e quella sbaglian. Instagram, Facebook e cumpagnia pon trasora esser instructivs. Perquai datti oz quest tip - però i dovra in excurs: Dumengia, ils 9 da matg 2021, fiss Sophie Scholl vegnida 100 onns. Ses destin è però stà uschia ch'ella è morta cun mo 21 onns. En quella vegliadetgna è ella numnadamain vegnida stgavazzada dals Nazis. La raschun: Ella aveva cumbattì, ensemen cun auters students da Minca, la dictatura nazista. Sut il num «Weisse Rose» avevan els derasà fegls sgulants, en ils quals els propagavan cumpletta resistenza encunter Hitler. Durant in'acziun per derasar fegls sgulants en l'universitad, il favrer 1943, è Sophie Scholl vegnida tschiffada. Ils Nazis han fatg curt process cun ella, cun ses frar e cun in auter ami. Quatter dis suenter l'arrestaziun èn tuts trais cumpogns vegnids executads cun la guillotina. Tant en furma condensada l'istorgia tragica da Sophie Scholl. E tge ha quai da far cun medias socialas? A chaschun da ses 100avel di da naschientscha han ils dus chanals tudestgs SWR e BR lantschà in account dad Instagram cun il hashtag #ichbinsophiescholl. Sin quel chanal raquinta Sophie Scholl - giugada da l'actura svizra Luna Wedler - da sia vita durant ils davos diesch mais da sia vita. Sa chapescha èsi uschia ina vista bunamain banala, fitg preschenta e subjectiva. L'actura filmescha las scenas per part perfin en modus da selfie. Ins vesa ella a far party cun ses amis, ella «posta» fotografias cun sia sor Inge u ses frar Hans - insumma, ella mussa la vita «normala» dad ina giuvna. Be a l'ur datti gia pitschens indizis da las repressiuns e dal sistem da controlla nazistica. Insumma, l'istorgia vegn a cuntinuar sin Instagram durant ils proxims mais, di per di, enfin tar sia arrestaziun il proxim favrer, sin #ichbinsophiescholl. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza garanzia ed impegn che quel tip plaschia alura. Screenshot Insagram #ichbinsophiescholl

Entant ch'auters chantuns èn sfurzads da serrar ospitals nun è quai en il mument nagina opziun en Grischun. Quai ha il minister da sanadad Peter Peyer confirmà vers la FMR. La pandemia da covid-19 ha dentant chaschunà considerablas perditas d'entradas e custs supplementars per ils ospitals. Il chantun ha mess a dispoisziun per quest intent in credit da 60 milliuns francs, da quels èn 36.7 milliuns francs vegnids absorbads dal 2020. «Senza quest generus agid finanzial fissan ils ospitals grischuns stads en ina situaziun catastrofala», di Daniel Derungs da l’Uniun grischuna d'ospitals e chasas d'attempads. La situaziun n'è dentant betg sa midada en ils emprims trais mais dal 2021. Ed il conclus è stà limità fin la fin da favrer. Co vinavant?, Senza il generus agid finanzial dal chantun fissan divers ospitals grischuns stads sin la staziun intensiva. Foto Mad Spital regiunal Surselva

«Distanza intensivescha l’egliada» è il motto da l’otgavla trienala svizra da las sculpturas a Bogn Ragaz che ha cumenzà la sonda passada. Var 5000 persunas han visità la Bad RagARTz la fin d’emna. Igl è l’exposiziun sut tschiel avert la pli gronda da l’Europa. Radund 80 artistas ed artists da nummerusas terras mussan var 400 sculpturas a chaschun da l’exposiziun renomada mundialmain. Per motivs da segirtad ha la festa da vernissascha betg gì lieu sco usità. Il publicum ha dentant pudì s’inscuntrar cun ils artists che han savì esser preschaints tar lur sculpturas e manar in discurs persunal cun quels. «Sin fundament da las reacziuns ha quai plaschì fetg bain als visitaders da la vernissascha extraordinara», ha Amando Bianco declerà sin dumonda da la FMR. El è il responsabel per las medias tar la Bad RagARTz 2021 e schazegia che radund 5000 persunas hajan visità l’exposiziun la fin d’emna passada. La vernissascha decentrala haja gì l’effect che visitadras e visitadas erian repartì en l’entir coc dal vitg ed en il Giessenpark. La blera glieud eri fitg disciplinada pertutgant las reglas da l’ Uffizi federal da sanadad publica. Art dal mund Las sculpturas fan smarvigliar blers e quels che prendan la peda da sa fermar in pauet pli ditg tar ina un l’autra fan bain. «Emoziuns (Emotionen)» sa cloma l’ovra da l’artista svizra Franziska John cun massa chaus che miran ord ina paraid. Chaus plain emoziuns e scaffì cun blera carezia per il detagl. Emoziuns sveglian dentant er bleras autras ovras sco per exempel il «Kränzelhof» da Georg Loewit da l’Austria. Las figuras mussan persunas da davos en ed en la metà dal corp èn quellas sco tagliadas empermez – la part davant manca. Uschia ha quai parì empau curius ad in mattet che ha visità la dumengia l’exposiziun ed el ha clamà: « Mamma, mamma ma è quai art, quels nun han gnanca ina fatscha?» L'ovra da Ottmar Hoerl da la Germania porta il titel «Schlamassel» e mussa in auto en in chanaster da rument - er ella pudess polarisar. Brancladas u plitost «Umarmung der Liebe» sa cloma la sculptura da Liu Yonggang da la China che è gigantica. Sco las bleras autras fiss ella pauc adattada per metter en ina stiva privata. Ma en in grond curtin u ina halla – pertgè betg? 2,5 milliuns e nagina entrada L’otgavla trienala svizra da sculpturas a Bogn Ragaz e Valens quinta puspè cun plirs tschientmellis visitaders. Il budget vign inditga cun enturn 2,5 milliuns francs. Visitadras e visitaders ston dentant pajar negina entrada. Els dovran sulet la promtadad da vulair inscuntrar l’art. Davos l’engaschi dals conjugals Esther e Rolf Hohmeister – ils fundaturs da la Bad RagARTz - stat l’idea da purtar l’art or dal museum en il liber e tar il publicum. Sin la gliesta da las artistas e dals artists sa chattan lu er nums illusters sco Don Porcaro (USA), Xhixha Helidon (Albania), Christina Wendt (Svizra), Liu Yonggang (China), Samuel Salcedo (Spagna), Mahmoud Obaidi (Irac) u er Christel Lechner (Germania). Orientaziun en temps difficultus «Quai che nus avain oravant tut sentì è che la glieud ha grand gust sin aventuras sut tschiel avert, els èn averts per ils messadis da l’art che tutgan», declera Armando Bianco. L'occurrenza duai esser in’orientaziun e dar curaschi en in temps difficultus. Perquai er il motto da quest onn: «Distanz schärft den Blick». Na betg sco ultim saja er stà d’udir la fin d’emna che l’exposiziun fetschia bain al lieu da cura e turissem Bogn Ragaz. La Bad RagARTz 2021 – ch’è ina da las pli renumadas exposiziuns sut tschiel avert da l’entir mund, dura anc enfin ils 31 d’october 2021. Durant quist temp sa mida Bogn Ragaz e - per l’emprima ga en la historia da quell’exposiziun- er il lieu Valens che schai idillic en la Val Tamina, en ina cuntrada plaina da sculpturas. Supplementar ha lieu en il Vegl Bogn Faveras il festival da las sculpturas pitschnas che giauda medemamein popularitad. www.badragartz.ch Tenor in visitader para la "Clio Blanca" da l'artist spagnol Manolo Valdés d'avair in "mikado" sin ses chau. La "branclada da carezia" da l'artist Liu Yonggang (China) fa bella pareta en la cuntrada a Bogn Ragaz. "Original Sin" (putgà original) ina sculptura gigantica sper via. Vers quella sculptura da l'artist Liu Ruowang paran visitadras e visitaders fitg pitschens.

(RTR/FMR) En l’entir chantun Grischun èn immobliglias tschertgadas. Quai conferman divers vendiders d’immobiglias. Objects sajan mo curt temp sin il martgà. Ils pretschs vegnian dictads dals purschiders. L’effect da corona cun dapli homeoffice augmentia era il giavisch da lavurar en in lieu sco il Grischun. Profitar pon quasi tut las regiuns. Er en pitschnas vischnancas sco Tagn u Stierva en il Grischun central datti tenor ils vendiders naginas chasas da vacanzas venalas pli. Autras regiuns pli urbanas, sco la Val dal Rain Grischuna e Cuira na profitan pli pauc da l'effect da corona. Ma era en questas regiuns è il martgà d’immobiglias sitg, quai surtut pervi da la situaziun economica favuraivla. L’Engiadina è tschertgada
Hansjürg Buob, possessur d’ina agentura d’immobiglias a La Punt Chamues-ch di che l’interess per bajetgs en la val saja s’augmentà puspè dapi il 2019. «Ils pretschs èn puspè sin il nivel sco avant la limitaziun da segundas abitaziuns, be che nagin sa regorda pli bain vid quel temp». La situaziun finanzala saja sa meglierada tar ses clients. Uschia haja per exempel la vischnanca da Segl gì ils onns 1970 pretschs da 15'000 francs per il meter quadrat terren da bajegiar. Quai saja uss puspè il cas, ha l’agent d’immobiglias da la Punt Chamues-ch ditg.
Las vischnancas da l’Engiadina Bassa sco Ftan, Scuol e Sent han gia ils davos onns profità da bunas venditas dad immobiglias. Uss vegn dentant er la vischnanca da Valsot tar il bitschamaun e chasas ch'eran gia daditg sin il martgà, han pudì vegnir vendidas en il decurs da l’onn passà, u da quest onn.
Tenor il manader dal cudisch funsil Engiadina Bassa/Val Müstair, Clà Nogler vegnian singulas immobiglias vendidas oz per il dubel en cumparegliaziun cun avant dus onns. Abitaziuns da duas enfin trais stanzas hajan en media in augment da fin 300'000 francs. Surtut Svizras e Svizzers cumprian las immobiglias. L’interess da l'exteriur è tenor Nogler sminuì. Era en la Val Müstair sajan vegnidas vendidas singulas immobiglias, ma actualmain saja l’Engiadina Bassa el center dal boom d’immobiglias. Pintga offerta e dumonda constanta èn Grischun Central
En il Grischun central èn las immobiglias be curt temp sin il martgà. Quai constatescha Manfred Fiegl, proprietari e mainagestiun da l’interpresa d’immobiglias Curvér cun biros a Savognin e Lai. «Normalmain da quest temp avain nus tranter 25 e 30 abitaziuns en la vendita ed igl è propi uschia ch’ils davos quatter mais èsi vegnì vendì pli u main tut quai ch’è vegnì purschì».
Cun la gronda dumonda sajan era s’augmentads ferm ils pretschs d’immobiglias. A Lai sajan ils pretschs creschi anetgamain, ed era en la regiun da Savognin sajan ils pretschs s’augmentads per 10-15% en congual cun il temp avant corona, ha Manfred Fiegl ditg. Paucas habitaziuns secundaras en Surselva
La crisa da corona ed ils tscheins bancars fitg bass hajan l’effect che blera glieud cumprian els ina abitaziun da vacanzas. Quai constatescha Gabriel Casutt, il mainafatschenta da la Banca Raiffeisen Surselva. «Il vendider fa il pretsch ed il cumprader sto pagar quei pretsch, sch’el vul aquistar l’immobiglia». Ma era l’iniziativa d’abitaziuns secundaras haja anc adina in effect sin il martgà d’immobiglias, di Gabriel Casutt. Uschia sajan quellas vegnidas pli raras ed uschia saja era il pretsch per talas abitaziuns da vacanzas s’augmentà. Dentant sentian ins era ch’ils tschains bancars sajan il mument fitg bass, tant per las ipotecas sco era per las facultads deponidas

Las regiuns da muntogna èn ferm pertutgadas da la midada dal clima, perquai profita la populaziun muntagnarda il pli fitg da la lescha revedida da CO2. I n’è betg stà ina casualitad ch’il co-presidi che consista da siat persunas da tut las partidas politicas dal Grischun ha preschentà ses arguments a favur da la revisiun da la lescha da CO2 en las novas localitads da l’interpresa Oblamatik SA a Cuira. Questa interpresa innovativa s’engascha a moda exemplarica per novas tecnologias per la protecziun dal clima e da l’ambient e vegn considerada sco interpresa da piunier en Svizra sin quest sectur. En curts statements èn las 3 exponentas ed ils 4 exponents da lur partidas preschentà las schanzas da la lescha da CO2 per la populaziun muntagnarda e per las vischnancas, per il turissem, per interpresas innovativas ed a favur da la vieuta da l’energia e la protecziun dal clima. Pertutgads fitg directamain La finamira da la lescha da CO2 è da reducir las emissiuns nuschaivlas dal dioxid carbonic (CO2) per 50 pertschient fin l'onn 2030 en cumparegliaziun cun il 1990. Sco quai che tant l’anteriura presidenta communala da Bregaglia (Bondo) Anna Giacometti (PLD) sco l’actuala presidenta communala da Ilanz/Glion Carmelia Maissen (PCD) accentueschan èn las vischnancas muntagnardas pertutgadas directamain ed a moda fitg concreta dals privels da la midada dal clima. «Senza agir svelt ed effizient stuain nus quintar en l’avegnir cun custs massivs», di Maissen. «Grazia al fondo dal clima han las regiuns da muntogna la pussaivladad da far adiever da meds finanzials per investiziuns en favur da la protecziun cunter privels da la natira», secundescha Giacometti. En quest fondo vesa Carmelia Maissen er la pussaivladad per avair dapli segirezza en la planisaziun e realisaziun d’agens projects communals sin il sectur d’implants da chalira lontana, deflusiun, economisaziun da rument e mobilitad. Posts da lavur ed independenza d’imports «Investiziuns en la protecziun dal clima sa pajan e gidan a stgaffir posts da lavur er en las regiuns periferas», di Dario Cao (PPS), l’interprendider innovativ dal Puschlav. Bleras tecnologias sajan gia avant maun e stoppian mo pli vegnir nizzegiadas, d’accelerar vinavant saja la perscrutaziun sin quest sectur. Cun nizzegiar l’agen potenzial possian ins reducir l’import d’energia da l’exteriur ed uschia mantegnair l’independenza. Per il parsura da l’implant d’economisar rument Gevag Jürg Kappeler (PVL) è l’adiever da chalira gudagnada tras brischar rument in impurtant pilaster da la strategia d’energia futura. Ed el vesa en l’implant grischun da la Gevag a Vaz Sut in enorm potenzial per il futur ed in’impurtonta contribuziun per decharbunisar l’energia. I fa prescha «La midada dal clima è in problem global che pertutga nus tuts», ha ditg Ursin Widmer (PBD). Era la Svizra stoppia surpigliar responsabladad per cuntanscher las finamiras fixadas en la Cunvegna dal clima da Paris. Widmer è dentant er persvadì che la lescha da CO2 saja in gudogn tant per la societad, per l’ambient sco per l’economia. Per Anita Mazzettta (Verda) ha la Cunvegna dal clima da Paris che è vegnida suttascrita da 190 stadis – tranter quels er la Svizra – la finamira da limitar il stgaudament da la terra sut 2 grads celsius. «La lescha revidida da CO2 è in emprim ed impurtant pass per la finala cuntanscher la finamira da netto null sin 2050», ha ditg Mazzetta. In na a questa lescha fiss tenor ella nunresponsabel, damai ch’ins perdess memia bler temp: «Il stgaudament dal clima na spetga betg, la midada è svelta, pli sperta che la politica», di Mazzetta. Da muntada existenziala «Las catastrofas da la natira s’augmentan cunzunt tar nus en muntogna, main en la bassa», di Jon Pult (PS). Perquai saja la protecziun dal clima in cumond da la gistadad vers la populaziun muntagnarda. Quai di el sco cusseglier naziunal e parsura da l’Iniziativa da las Alps. Tant pli ravgentà saja el sin ils adversaris da la lescha che vegnian finanziads da la lobby d’ieli. „En lur campagna tractan els nus muntagnardas e muntagnards sco umans davos la glina, per ils quals in pèr raps dapli per il benzin èn pli impurtants che la protecziun dal clima.» E Pult accentuescha concludend: «Nus amain nos culms e perquai vulain nus mantegnair els sco spazi da viver.» ll stgaudament dal clima progredescha svelt ed ha consequenzas grevas cunzunt per las regiuns da muntogna. Foto Somedia Da la nova lescha da CO2 profitan cunzunt la populaziun da las regiuns muntagnardas che èn spezialmain pertutgadas da las consequenzas da la midada dal clima. Comité grischun „Gea a la lescha da CO2“.

Quai hai dà darar en la politica: Da cuminanza sustegnan tut las partidas grischunas la nova lescha da CO2 che rinforza la protecziuns dal clima. Radund 70 persunalitads da politica, societad ed economia furman il comité grischun «Gea a la lescha da CO». Cuminaivlamain ha il co-presidi cun Anna Giacometti (PLD), Jon Pult (PS), Carmelia Maissen (PCD), Ursin Widmer (PBD), Jürg Kappeler (VL), Dario Cao (PPS) ed Anita Mazzetta (Verda) preschentà lur arguments. Lur quintessenza: Era, sche la lescha è anc nagina visiun, è ella in cumpromiss urgent e necessari a favur dal clima e da l’ambient. Lur messadi: «Tgi che dovra en l’avegnir pli pauc ieli, gas e charbun profita sco persuna singula, famiglia ni interpresa». Da cuminanza per la protecziun dal clima: da san. Anna Giacometti (PLD), Ursin Widmer (PBD), Jürg Kappeler (PVL), Carmelia Maissen (PCD), Dario Cao (PPS), Anita Mazzetta (Verda) ed Jon Pult (PS). Foto Martin Cabalzar

Sin proposta dal directori da la partida ha la delegada virtuala da la PCD grischuna decidì da dar liber la vusch per la votaziun davart il nov sistem electoral per las elecziuns dal Cussegl grond. Suenter la preschentaziun dal project dispitaivel entras deputà Erich Kohler (Domat) è la decisiun crudada cun 6 gea, 17 na e 20 abstenziuns. Il Cussegl grond aveva deliberà il project cun 85:0 vuschs e 32 abstenziuns or da la fracziun da la PCD. Tenor il parsura da la PCD Kevin Brunold resplenda quest resultat la malcuntentientscha da la PCD cun la proposta da proporz che è uss en votaziun. «Quest model na risguarda naginas da nossas pretensiuns», di Brunold. La partida veglia dentant evitar il scenari che la Regenza stuess fixar ina schliaziun provisorica per las proximas elecziuns, uschia ch'ins haja la finala decidì da dar liber la vusch. Plinavant ha la PCD decidì da sustegnair la lescha da CO2 (referent cusseglier guvernativ Mario Cavigelli) cun 38 gea e 9 na. Las duas iniziativas agraras tematisadas (Aua netta e vivonda sanadaivla) ed (Ina Svizra senza pestizids), - preschentadas a moda cuntradictorica dal pur, giurist e schef da fracziun Reto Crameri e dal president dals pestgaders grischuns Radi Hofstätter ein vegnidas refusadas cun 35 na cunter 10 gea, resp. 33 na ed 11 gea. En atgna cumpetenza ha la suprastanza decidì in gea unanim per las ordinaziuns dal Cussegl federal en connex cun l'epidemia da Covid-19 ed in clar gea per la lescha federala davart mesiras polizialas per cumbatter il terrorissem. Cun in clar na recumonda la suprastonza da la PCD grischuna er da refusar l'iniziativa chantunala «Per ina chatscha etica e cumportabla cun la natira». In gea recumonda la suprastonza la finala per l'aboliziun da la lescha chantunala davart las contribuziuns da maternitad. La radunanza arranschada per live-stream è stada frequentada da 68 persunas.

Eras autas han blers avantatgs vers eras convenziunalas. Ellas n’èn betg mo in’attracziun e decoraziun per orts, balcuns e terrassas, ellas levgieschan er la lavur da l’ortulan e schanegian il dies. La chalira arcunada en la terra da lur intern promova la creschentscha, extenda il temp da racolta ed augmenta uschia er il retgav. Tras smarschantar material organic sco scorsas, frastgas, vanzadiras ni compost sa furman rasadas da humus fitg nutritiv che spargna ladim ni meds chemicals. Sche Ti n’has betg dus mauns sanesters sco jau e disponas dals utensils necessaris, pos Ti construir tez Tia era auta tenor tes gust, uschiglio pos Ti er cumprar talas. Gronda è actualmain la schelta da materials (lain, crap, metal ni materia artificiala) e quai per tuts gusts estetics, bursa e durada giavischada. Per cumenzar s’imponan cunzunt legums che dovran blera substanza nutritiva sco giabus, finotg, zuchinis e tomatas ed alura er spinat e salata etc. D’avantatg èn culturas maschadadas. Tranter ils legums pon ins er metter ervas che derasan odurs intensivas che spaventan parasits. Natiralmain pon ins era emplenir eras autas cun flurs. Per l’emprim onn s’imponan geranis, crisantemas, flurs sulegl e tulipanas, pli tard era begonias, madrignas, primulas e betunias. Dentant era differents fritgs sa sviluppeschan zunt bain en eras autas. Sche Ti as ulteriuras dumondas pos Ti natiralmain er adina consultar google, il bun ami per da tuttas sorts infurmaziuns. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Eras autas han blers avantatgs. Foto Martin Cabalzar

L’Uniun chantunala da musica dal Grischun ha organisà ina concurrenza da video per furmaziuns cun maximalmain tschintg persunas. Cun quella ha ella gì la finamira da procurar che musicistas e musicists restian activs er durant il temp da corona. 20 furmaziuns han inoltrà videos cun producziuns cun ina durada da maximalmain duas minutas e 30 secundas. Gudagnà la concurrenza ha la musica da giuvenils da Tavau. Sco quei che l’uniun communichescha vegnan ils videos publicads sin la pagina da facebook da l’uniun. A la concurrenza han savì sa participar furmaziuns da creschids e da giuvenils. Il president da la cumissiun da musica da l’Uniun chantunala da musica dal Grischun, Reto Mayer, surdat ad Andrea Eggimann da la musica da giuvenils da Tavau il premi principal.

Cun la mort da sur canoni Tarcisi Venzin èn uss betg main che tschintg sutgas vacantas en il chapitel catedral da la diocesa da Cuira. Quel dumbra total 24 canonis. Entant che Tarcisi Venzin, Martin Bürgi, Hans Willy Cantoni e Christoph Casetti èn morts, na fa Joseph Bonnemain betg pli part da quest gremi pervi da sia elecziun sco uvestg da Cuira. Tenor usus fixà daventa il chapitel catedral residenzial (che consita dal domprobst, dal domdecan, dal domscholasticus, dal domcantor e dal domcustos) uss activ sut l'egida dal domdecan Walter Niederberger. Quest gremi vegn a proponer a l'uvestg Joseph Bonnemain trais candidats per scadin sez vacant. L'uvestg prenda allura notizia da questas propostas dal chapitel catedral e nominescha allura ils novs canonis. L'uvestg n'è dentant betg lià vid las propostas dals chapitel catedral e sa la finala nominar tgi ch'el vul. Ina spezialitad furman ils dus canonis che represchentan il chantun Sviz. Quels vegnan eligids da la regenza chantunala ed allura preschentads a l'uvestg. L'uvestg confirma l'elecziun e nominescha ils novs canonis. Cu il chapitel catedral daventa activ en questa fatschenta n'è anc betg enconuschent.

Il Di internaziunal dal museum ha lieu dumengia, ils 16 da matg 2021. E quai betg mo en ils museums sezs, mabain era sin ils chanals digitals. Per quest motiv lantschan las organisaturas dal project «TiM – Tandem en il museum» en collavuraziun cun la Lia Rumantscha e Museums Grischuns la plattafurma www.tim-tam.ch. Quai scriva la Lia Rumantscha en ina communicaziun a las medias. Il project d’intermediaziun «TiM – Tandem en il museum» envida dad ir en il museum: en dus pon ins mintgamai sa laschar inspirar d’in maletg u d’in object e scriver in’istorgia davart quel. Las istorgias vegnan publitgadas sin la plattafurma «MiS – Musée imaginaire Suisse». Questas paginas www.mi-s.ch e www.tim-tam.ch èn er disponiblas per rumantsch. Tschertgà: guids da TiM rumantschs Per che «TiM – Tandem en il museum» possia viver en tut las quatter linguas naziunalas, vegnan tschertgads guids da TiM rumantschs. Guids da TiM èn persunas che han gust dad ir regularmain en il museum, dad inventar là in’istorgia ensemen cun in’autra persuna che visita il museum e da publitgar online la contribuziun. Tgi che ha interess sa ir sin la pagina www.tim-tam.ch per ulteriuras infurmaziuns.

Entant che la situaziun epidemiologica para da sa calmar e sa normalisar plaun a plaun, restan las consequenzas economicas da la pandemia ina gronda sfida. Per quest intent pretendan gist duas incumbensas parlamentaras semegliontas da la Regenza grischuna in program d’impuls per restabilir l’economia e cunzunt il turissem. L’incumbensa da Carmelia Maissen (PCD) è vegnida sustegnida da 45 collegas, quella da Jan Koch (PPS) da 26 deputadas e deputads. La Regenza è dentant da l’avis ch’ins duai nizegiar e rinforzar primarmain ils instruments da sustegn gia existents, avant che vulair statuir novs programs d’impuls. Tuttina è ella promta d’acceptar - cun tschertas resalvas - las duas incumbensas. Promtadad d’agir signalisescha ella cunzunt per il sectur turistic. Grischun è pertutgà a moda surproporziunala Sin fundament da sia structura economica è il chantun Grischun pertutgà a moda surproporziunala da las mesiras da la Confederaziun per cumbatter la pandemia da corona. Entant che la situaziun epidemiologica para da sa normalisar plaunsieu grazia a la strategia da testar ed a la vaccinaziun cumplessiva, vegnan ils donns economics pir anc a sa mussar. Bleras interpresas n’han strusch pli la forza da far investiziuns necessarias per meglierar l‘infrastructura ed en la digitalisaziun. Pliras branschas, cunzunt en il sectur turistic, èn plinavant confruntadas cun problems existenzials e cun sensiblas midadas da structura. Tenor in studi dal Forum economic dal Grischun dastgassen tut en tut radund ina milliarda francs mancar a las interpresas indigenas per cuvrir ils custs da gestiun e far las investiziuns dals onns 2020 e 2021. Quai cun risguardar las indemnisaziuns per lavur curta pervia dal coronavirus. Blers manaschis relevants per il turissem sajan schizunt periclitads en lur existenza. Sco ils incumbensaders motiveschan èsi evident ch’intginas branschas ferm pertutgadas drovan perquai uschè svelt sco pussaivel agids dal stadi. Ils instruments existents na tanschan betg Ton ils moziunaris sco la Regenza èn cunscients ch‘il Grischun dispona gia d’ina vasta paletta d’instruments da promoziun prospectivs en il sectur innovaziun, svilup economic, svilup regiunal, promoziun da cultura e per telefericas ed infrastructuras relevantas per il sistem. „Quests instruments èn dentant per il solit colliads cun limitaziuns finanzialas, grondezzas minimalas e cun pretensiuns minimalas areguard ils agens meds finanzials“, constatescha Carmelia Maissen. En temps economicamain normals possian quels criteris bain esser raschunaivlas, en in temp da crisa na tanschian els dentant betg. Jan Koch argumentescha che l’existenza da menaschis cun auts custs fixs na saja betg mo periclitada, sche la svieuta è reducida per passa 40% sco prevì en l’ordinaziun, mabain er sche tala è pli bassa. Quai cunzunt er sch’ils meds finanzials realisads ils ultims onns e pitschens e las reservas mancan. „Tals manaschis existan actualmain blers en il Grischun, cunzunt en la chadaina da manaschis turistics“, constatescha Koch. Perquai propona el „da promover finanzialmain ed a moda prospectiva interpresas che n’ha betg pudì profitar d’agids per cas da direzza, che pon cumprovar in donn economic pervi da corona, èn impurtantas per l’economia regiunala, èn profitalas e capavlas da surviver“. La Regenza relativescha Er la Regenza constatetscha che la pandemia ha tutgà fermamain l’economia grischuna e particularmain las interpresas da la chadaina turistica. Ella è dentant da l’avis che las consequenzas concretas na sajan anc betg visiblas en tuttas fassettas. „Confederaziun e chantun mettan a dispusiziun agids voluminus (200 milliuns brutto) en cas da direzza, i drova dentant adina er l’iniziativa da vart da las interpresas“, scriva la regenza. A ses avis tanschan ils instruments da promoziun existents per facilitar ed accelerar la realisaziun da projects. In‘ adattaziun generala dals criteris da promoziun na saja betg necessaria e cunvegnenta. La Regenza è dentant cunscienta ch’ina da las sfidas futuras è da mantegnair l’abilitad d’investar per las interpresas turisticas che èn relavantas per ina destinaziun. „Perquai è la regenza pronta „d’examinar ensemen cun la confederaziun in program chantunal d’impuls per projects d’investiziun en il turissem“. La regenza è la finala promta d’acceptar las pretensiuns duas moziuns cun nizegiar meglier ils instruments existents e cun ina formulaziun main stringenta pertutgant novs programs d’impuls. Carmelia Maissen (PCD) ed Jan Koch (PPS) pretendan in program d’impuls per restabilir l’economia suenter corona. Fotos MAD

Miu emprem tip è stà quel da la plattafurma www.treedom.net. Sin quella pagina san ins cumprar e regalar ina planta che vegn emplantada d’in(a) pur(a) indigen(a). Ins sa eleger tranter pliras sorts da plantas sco er il lieu nua che la planta duai crescher. Per miu davos tip hai jau ponderà in’autra pussaivladad co far insatge bun per il clima. Il meglier è: Tut quels e quellas che dovran igl internet san far diever da quest tip. Igl è la maschina da retschertga ecosia.org. Tuttina sco la concurrenza «Google» san ins tschertgar tut il pussibel cun inditgà dumondas u chavazzins. La differenza è che Ecosia investescha 80% dal gudogn per emplantar plontas sin l’entir mund. Tenor Ecosia sto l’utilisader ni l’utilisadra tschertgar 45 giadas cun Ecosia per ch’ina planta sappi vegnir emplantada. Quai fan lu partenaris ch’enconuschan las cundiziuns socialas ed ecologicas dal lieu d’emplantaziun. Enfin uss èn vegnì plantà varga 125,4 milliuns plantas dals varga 15 milliuns utilisaders. Ecosia empermetta er ina buna protecziun da datas. En cuntrari cun auters servetschs digitals na venda Ecosia betg las datas persunalas. Damai ch’jau dovrel bler l’internet per mia lavur ed er privat sai jau integrar Ecosia fitg bain en mes mintgadi. Enstagl da tschertgar sur «Google» fetsch’jau quai gia dapi insaquants onns sur Ecosia. Jau retschaiv uschè las respostas basegnadas e fatsch insatge bun per il clima. Il logo da la maschina da retschertga ecosia.org.

«Tandems linguistics» sa numna la plattafurma che promova la chapientscha linguistica en Svizra. Grazia al sustegn da la Lia Rumantscha n'è la pagina d’internet betg pli disponibla mo en tudestg, franzos, talian ed englais, mabain er en rumantsch. La FMR ha prendì l’occasiun e discurrì cun la mainaproject Minela Pulvirenti e l’utilisader Beat Schneeberger. Dapi tschintg onns exista la plattafurma „Tandems linguistics“ che vegn manada dal Forum da la bilinguitad a Bienna. „Nus organisain mintg’onn inscunters nua ch’interessent(a)s san anflar in tandem – pia in partenari – che mussa ad el(la) la lingua giavischada“, di la mainaproject Minela Pulvirenti (33). Damai ch’ei haja adina dà dapli giavischs da linguatgs sajan els sa decidì da crear in lieu d’intermediaziun. «Interessent(a)s san sa registrar sin la plattafurma ed inditgar tge lungatgs ch’el(la)s porschan e vulan emprender», di ella. Damai che la plattafurma vegn finanziada dal maun public è ella mo accessibla per abitont(a)s da la Svizra ni da quel(la)s che possedan in numer svizzer. Pliras modas d’emprender Beat Schneeberger (65) è s’annunzià avant in mez onn sin la plattafurma “Tandems linguistics”. Oriundamain è el da Berna, mo avant diesch onns è el emigrà en il sid da la Frantscha, a Nimes. “Jau hai vulì meglierar mes franzos per pudair discurrer pli fluid cun mes amis, però er per chapir meglier ils affars uffizials”, di el a la FMR. El haja emprendì d’enconuscher dus tandems che veglian emprender tudetg bernes e porschian d’instrucziun franzosa. La plattafurma electronica è il mediatur tranter ils dus tandems, la moda e maniera co quels vulan emprender san els decider sez. “Jau sun m’inscuntrà pliras giadas ad jamna electronicamain cun mes dus tandems. Nus discurrivan mintgamai ina mes’ura franzos ed ina mes’ura tudestg bernes”, di l’anteriur magister. El haja era mess a disposiziun texts, chanzuns e cudeschs auditivs en tudestg bernes. Ils texts en tudestg bernes hajan ils dus tandems translatà en tudestg da scartira ed el haja lu translatà quels per franzos. Nagin che porscha rumantsch “L’avantatg visavi in curs da lingua classic è che la plattafurma è gratuita e ch’ins sa eleger sez ils termins d’inscunter”, menziuna Beat Schneeberger. I saja stà interessant d’emprender d’enconuscher duas persunas giuvnas che sajan anc a l’entschatta da lur vitas professiunalas.“Bler(a)s participant(a)s han retegnientschas da discurrer libramain sch’el(la)s visetan curs da lingua. Tar la plattafurma “Tandems linguistics” èn omadus scolar(a) e scolast(a) – els midan aschia la rolla”, di Minela Pulvirenti. Tenor la mainaproject porschi la maioritad dals tandems d’instruir franzos, tudestg ni engles. Er talian ni spagnol vegni purschì savens. Ma datti er persunas che mussan rumantsch? «Il mument datti dudisch tandems che vulan emprender rumantsch, ma nagin che porscha d’instruir quella lingua», di ella. Pia tgi che discurra current rumantsch (nivel C1) po sa registrar sin la plattafurma e dar vinavant sia savida. La suletta cundiziun è che l’utilisader ni l’ustilisadra è maiorena, abitescha en Svizra ni posseda in numer svizzer. Il Forum da la bilinguitad organisescha adina puspè inscunters per anflar in(a) partenari(a) linguistic(a).

Er en il Grischun vegn registrà ina leva reducziun da l’occupaziun da las chasas d’attempads e da tgira ed in augment dals servetschs da spitex. En cumparegliaziun cun blers letgs vits en auters chantuns n’è la situaziun en il Grischun betg dramatica, dentant differenta da regiun tar regiun. En bleras chasas d’attempads e da tgira da la Svizra è l’occupaziun dals letg sa reducida marcantamain en il decurs da la pandemia. Quai constatescha Curaviva – l’Uniun tetgala da las chasas d’attempads da la Svizra – sin fundament d’ina retschertga fatga per incumbensa da l’Uffizi federal da sanadad. «A partir dal cumenzament da la pandemia han las instituziuns da tgira stuì registrar ina reducziun marcanta da novas entradas e registrar numerus letgs vits», ha ditg Markus Leser da Curaviva. En plirs chantuns han ins stuì introducir lavur curta e schizunt serrar singulas partiziuns en consequenza da la sutoccupaziun. Ambulant avant staziunar D’attribuir è questa tendenza tenor Curavia cunzunt a la mortalitad surproporziunala da persunas attempadas ed a las restricziuns severas per cussadents e visitas en las chasas da vegls durant la pandemia. «La gronda part da las persunas attempadas han gì tema da vesair mo fitg darar lur confamigliars e da las restricziuns da contact entaifer las chasas ed han perquai spustà l’entrada planisada en la chasa d’attempads e da tgira», di Markus Leser. Tant pli tschertgads sajan ils servetschs da spitex stads. «Insumma hajan ins constatà ina tendenza generala da far diever uschè ditg sco pussaivel dals servetschs ambulants e da restar uschè ditg sco pussaivel a chasa avant che sa render en chasas da tgira», confirma er Daniel Derungs da l’Uniun d’ospitals e chasas da tgira dal Grischun. En il Grischun saja il dumber da letgs vids en chasas da tgira bler main dramatic che èn auters chantuns. Derungs è dentant persvadì che la prontadad resp. la voluntad dad ir en chasa d’attempads vegn puspè a crescher en vista a las vaccinaziuns progredidas bain ed al schluccament da las restricziuns previs tant per cussadents sco per las visitas. Differenzas tranter las singulas regiuns En il Grischun è la situaziun pia main dramatica, i dat dentant tuttina differenzas frappantas tranter las singulas regiuns. En media èn ils radund 2500 letgs en las 15 chasas da vegls e tgira dal Grischun stads occupadas durant la pandemia per 90 fin 93 pertschient. La mendra occupaziun han ins stuì registrar en Engiadina Bassa cun radund 75%. Sco quai che Rebekka Hausmann da la Chasa da dmüra da Scuol constatescha, han blers dentant fatg diever da las purschidas transitoricas e temporaras che la chasa porscha. Pervi da l’obligaziun da homeoffice hajan singulas famiglias er plitost gì l’occasiun d’avair quità da lur confamigliars attempads a chasa. La reducziun da persunal haja pudì vegnir mitigiada tras fluctuaziuns natiralas u era tras la collavuraziun cun il servetsch da spitex. Uschia hajan ins pudì evitar relaschadas u l’introducziun da lavur curta a Scuol. Tut autra è la situaziun en Surselva. Tenor il mainagestiun da la Pro Senectute Curdin Casaulta èn pli u main tut ils 348 letgs en las 8 chasas da tgira da la Surselva occupads actualmain. Sia funcziun è tranter auter er da coordinar e gulivar il plazzament en las differentas chasas da tgira entaifer la regiun. D’ina fitg buna occupaziun pleda er ina mainachasa da Puntreis a Mustér Diego Deplazes. El constatescha ils ultims onns la tendenza d’occupar las chasas d’attempads existentas cun cussadents che dovran effectivamain tgira permanenta, entant che autras persunas attempadas prefereschan da far diever dals servetschs ambulants da spitex. «Adina dapli creschan er en Surselva las dumondas per abitar accumpagnà», constatescha Deplazes. Occupadas per bun 90 pertschient èn er las Chasas d’attempads a Lai, Savognin e Tusaun stadas. Era en las regiuns Viamala e Grischun Central è la dimensiun dals servetschs da spitex creschida marcantamain ils ultims onns. «Quai dentant er independent da la situaziun da corona», di Roman Stäbler. «Regiuns cun in servetsch integral d’ospital, chasas da tgira e spitex, han qua l’avantatg ch’ellas pon esser flexiblas e barattar or persunal per las differentas purschidas, accentuescha Angela Honegger da la Fundaziun Flury en Portenza vers la FMR. En general quintan tut las persunas interrogadas che la situaziun da las chasas d’attempads e da tgira sa normalisescha plaun a plaun en vista a las vaccinaziuns che progredeschan bain e resguardond las schluccadas messas en vista proximamain. Letgs vids en chasas da tgira: Durant la pandemia èn adina pli paucas senioras e pli paucs seniors stads pronts dad ir en chasa d’attempads e da tgira. «En il Grischun è la situaziun main dramatica, tuttina datti differenzas frappantas tranter las singulas regiuns.» Daniel Derungs, mainagestiun da l’Uniun grischuna d’ospitals e chasas da vegls e tgira. .

En Svizra restan blers letgs en chasas d’attempads e da tgira actualmain vits, en il Grischun è la situaziun dentant main dramatica. Tuttina datti differenzas frappantas tranter las regiuns. En la media èn las 15 chasas d’attempads e da tgira dal Grischun stadas occupadas per bun 90%. La pli pitschna occupaziun han ins registrà en la Chasa da dmüra a Scuol cun in’occupaziun da mo radund 75%. En Surselva ed en Purtenza èn prest tut ils letgs occupads, en Grischun central e Viamala passa 90%. Duront il temp da corona han blers preferì da restar a chasa e da spustar l’entrada planisada en chasa d’attempads pervi da la tema da l’isolaziun. Tant pli è il basegn per servetschs da spitex creschi. Adina dapli senioras e seniors prefereschan er las novas purschidas da viver en abitaziuns accumpagnadas.

Allora, ch’igl è temp da «sparglas». Ma halt, «spargla» ei bain in germanissem e vegn da spargla. Pudessan ils Rumantschuns ussa remartgar! Ma na, perfin il «niev» vocabulari sursilvan da Decurtins noda per «spargla» per sursilvan. E la versiun rumantsch grischuna è «spargia». Ma ussa tar mes tip. Il recept da spargias che tuts enconuschan: cuschinar las spargla enfin ch’ella è in pau loma, prender in pachet sauce hollandaise ni bernaise ni maionnesa et voilà. Mes favorit dals recepts da sparglas è: Lavar la spargla, far pront ella per cuschinar - ma lura betg cuschinar! Tagliar en finas finas rodas da 2 millimeters. Cungir cun aceto da vin alv, in pau ieli d’olivas e sal e paiver. Et voilà: L’insalata è pronta. I cusseglia er tar quest recept dad arver bain la fanestra da la tualetta. Bon app! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Glisch a la fin dal tunnel – Da quai vegn discurrì bler il davos temp cun la «fin» da las mesiras da corona. En quest connex hai jau dacurt legì l'istorgia curta da Friedrich Dürrenmatt «Der Tunnel», da l’onn 1952. Il protagonist è in student. E quel sesa en in tren che va en in tunnel. Ma il tunnel che avess dad esser curt na finescha betg pli. Avais vus marveglia tge che capita cun il tren, cun il student, cun il tunnel? Vegn la glisch a la fin dal tunnel? Questa istorgia curta cussegl jau a tuttas e tuts che han atgnamain nagina peda da leger. Tar la chasa editura Diogenes datti uschenumnads «minute books» – quai èn cudeschs en format mini, che han garantì plaz en mintga satg da las chautschas. Da cumprar datti quels mini-cudeschs en bleras librarias. Quai è pratic e mes tip per tuts che tschertgan la fin dal tunnel.

Il tip dad oz è per persunas che han ina abitaziun che toffa magari – da cumpost. Forsa che ils Englais cun lur cultura da beschlas n’han betg problems cun cumpost. Però tge Svizzer na producescha betg cumpost? E tge far cun il cumpost? Forsa has ti la pussaivladad da metter tes cumpost en iert, sin il balcun u simplamain en la deponia da cumpost che è manaivla da tia abitaziun u forsa schizunt en tes bloc. Però tge sche ti n’has gnanc in balcun per metter tes cumpost? En la sadella da rument cumenzan las paletschas da rischmelnas e la crosa da maila spert a tuffar. Perquai, schelar en quella rauba! Sche animals morts na toffan betg sch’els èn schelads en, alura franc era betg in toc cardifiol marsch. Cura che la schelentera è plaina, sas ti simplamain metter ils satgs cun il cumpost schelà en il rument. Resp. cura che ti vas cul rument, stroclas anc en il cumpost schelà! Satgs da rument da 17 l èn da recumandar per persunas che maglian blera verdura e fritga. Jau sai bain che quai n’è betg gist la schliaziun la pli verda. Però jau n’hai anc mai gì in’abitaziun cun in balcun e per mai funcziuna questa metoda fitg bain – incl. satgs da 17 l – dapi 2013.

Ussa duessan computers er emprender a scriver e chapir rumantsch: Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ha perquai lantschà in project cuminaivel cun l’interpresa vallesana «recapp» per pudair crear transcripziuns dal rumantsch, vul dir «speech to text». Quai scriva RTR en ina communicaziun a las medias. «Speech to text» è ina transcripziun automatica e per part er immediata da la lingua discurrida en furma da text. Tar quest sistem datti la varianta directa, vul dir, il computer scriva gist quai ch’ina persuna discurra ubain la varianta indirecta, il computer analisescha l’emprim il discurs e transcriva pir suenter. Quai fiss per exempel il cas tar in’emissiun da «Profil» registrada en furma d’audio che vegn silsuenter messa sin palpiri sco discurs e che po alura vegnir publitgada sco artitgel sin rtr.ch. Pavlà il sistem Per insumma mussar rumantsch al computer ha RTR organisà material da scolaziun per pudair pavlar il sistem. Uschia ha RTR pudì nizzegiar ils vocabularis da la Lia Rumantscha (LR) ubain era far diever da texts mess a disposiziun publicamain da gasettas. Linguistas da la LR han sustegnì il project tar dumondas davart la lingua. Tenor la communicaziun dad RTR èn vegnidas furnidas uschia per mintga idiom e per il rumantsch grischun mintgamai 30 uras audio, pia text discurrì. Quellas totalmain 180 uras èn vegnidas purziunadas en pitschens segments cun agiuntar il text che correspunda exact al pled da l’audio. Cun tut quest material mussan las spezialistas ed ils spezialists da recapp ussa rumantsch al computer. Gia emprendì trais variantas Sco RTR scriva, ha il computer fin oz gia emprendì rumantsch grischun, sursilvan e vallader. I sa mussa dentant cleramain ch'ils colorits locals, davent da Tujetsch, Medel fin en la Val Lumnezia e giu la Foppa, na fan betg pli simpla la lavur al computer. Er per il vallader ed il jauer èsi stà difficil da scolar la maschina. Fin questa stad suonda il puter, l’onn 2022 terminescha RTR il project cun il sutsilvan. Era «text-to-text» «Speech to text» è la basa tecnologica per la digitalisaziun da lingua rumantscha. Uschia èsi en il futur pussaivel da laschar transcriver radunanzas communalas ubain debattas dal Cussegl grond. RTR ha en pli gia inizialisà il project «text-to-text», la translaziun automatica da texts en rumantsch e dal rumantsch. Senza questas tecnologias n’è la lingua rumantscha betg preschenta en il mund digital e na po uschia er betg vegnir duvrada per tecnologias sco per exempel «voice recognition» ubain translaziuns automaticas sco Google Translate u DeepL. Per il mintgadi en redacziun Las redacziuns dad RTR pon ussa laschar transcriver texts per elavurar contribuziuns da radio u video, per artitgels online ubain era per la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). In auter champ èn e pon esser suttitels automatics rumantschs. Plinavant posseda l’archiv da RTR ina pluna emissiuns veglias che n’han nagins manuscrits. Quai è in enorm stgazi da pleds ch’ins pudess metter sin palpiri grazia a la tecnologia. La finamira è da laschar transcriver era quels documents istorics ed alura cuntinuar cun «text-to-text». Microfon dad RTR

En votaziuns vai sa chapescha per fatgs, cifras e svilups. Pudess ins crair. Però tut ils experts per campagnas da votaziun san: Da basa vai per tut insatge auter: I va per emoziuns! I va per quella «sosa» indefinibla en detagl, ina «sosa» che sa cumpona da speranzas, temas, preoccupaziuns, desideris, loialitads, simpatias ed anc autras delicatessas. Votaziuns ed emoziuns – trais exempels dals davos mais: 1. Gea u na ad in scumond per la burca. 2. Gea u na a la revisiun da la lescha da chatscha (lex luf). 3. Gea u na per limitar l’immigraziun en Svizra (Einbürgerungs-Initiative). Jau pretend che mo paucas e paucs enconuschan anc ils detagls concrets da quels projects da votaziun. Però segir tuttas e tuts han anc en memoria las emoziuns en las discussiuns pro e contra. Ed ussa stat avant porta la proxima votaziun. E las proximas emoziuns. Questa giada procuran trais projects per chaus cotschens: las duas iniziativas agraras a livel federal e l’iniziativa da chatscha a livel chantunal. Tar tut quests projects da votaziuns sa mussa ussa il medem fenomen, sco quel ch’aveva manà avant exact otg mais al naufragi da la «lex luf». Per trair en memoria: Tar quella votaziun eri ì la finala fitg piz a cup. E la FMR aveva declerà quel resultat stretg dal settember 2020 surtut cun intginas vuschs «gizzas» dad adversaris dal luf durant la campagna da votaziun. La pretensiun en mes commentari: Surtut quellas vuschs gizzas e pauc conciliantas hajan motivà votantas e votants da refusar a la fin la lescha da chatscha. Sch’il commentari da la FMR aveva silmain in zichel raschun u betg, quai saja ussa surlaschà a lecturas e lecturs. Ma tge ha quai ussa da far cun las votaziuns actualas? – Ils musters sa repetan. Cler, er ils protagonists principals èn ils medems: l’agricultura, la chatscha e la natira. Sin ils placats èn da vesair aua netta, pesticids e tschiervs. Però da basa vai puspè per la dumonda co nus vulain reglar la convivenza cun la natira. Ed il muster sa repeta en quel senn che tut la critica vi dal status quo, vi da la chatscha ed agricultura actuala survegn – puspè da singulas vuschs – massivamain giu per la sdratscha. Sco sche ina critica u era ina proposta per adattar chatscha ed agricultura fissan a priori gia in sacrilegi u perfin ina mesa blasfemia. Mo dus exempels da quest’emna: Il Telesguard dad RTR ha mussà glindesdi ina contribuziun davart l’iniziativa da chatscha chantunala. Gia avant var duas emnas eran vegnids a pled en l’emissiun ils adversaris da l’iniziativa. Ed ussa era damai vidlonder Marion Theus, l’inizianta principala. En la contribuziun ha ella pudì preschentar ses arguments a favur da l’iniziativa. Tant enavant tut simpel e nunproblematic. Però sin las raits socialas è ida libra la «discussiun» – inclusiv rinfatschas che RTR laschia insumma vegnir a pled Marion Theus, la quala derasia manzegnas. In u l’auter statement lascha dubitar ferm davart la chapientscha da singulas persunas per in normal discurs medial e democratic. Il segund exempel: L’inizianta principala da l’Iniziativa per aua da baiver netta, Franziska Herren, ha survegnì quests dis ina smanatscha massiva per posta, uschia ch’ella ha stuì annullar ina discussiun al podium a Frauenfeld. Insumma, per commentar ina tala smanatscha, mancan propi ils pleds. Bain cler, i va per bler, surtut per ils purs. Gnanc dubi. E tar l'iniziativa da chatscha vai er per bler, silmain per chatschadras e chatschaders. Però tar questas trais votaziuns avessan purs e chatschaders propi en maun las meglras cartas: Tant la chatscha ed era l’agricultura fan gist en il Grischun in grondius job. L’agricultura grischuna dat paisa a la producziun biologica. La chatscha grischuna presta ina lavur voluntaria ed exemplarica per in equiliber da fauna e flora en il chantun. La gronda part dal spectrum politic refusa perquai las iniziativas. E tuts dus – chatscha ed agricultura – giaudan tenor mia valitaziun plaina simpatia en la societad. Però pertge prender ora gist immediat il chanun grond? Pertge lavagar blera simpatia cun smana-tschas e cun in vocabulari violent? Pertge betg simplamain prender serius la critica e las pretensiuns da las iniziantas ed argumentar encunter, cun pleds clers e precis (quai che vegn natiralmain fatg da la gronda part dals adversaris, ma betg da tuts)? Pertge betg render attent a las atgnas temas? Pertge betg mussar tge profit che mintga singul ha, grazia a la chatscha tradiziunala e grazia a l’agricultura actuala? Per repeter: La fin finala decidan las emoziuns. E lura vai era per simpatias. Però quels che sajettan cun chanuns, gudognan darar ils cors da la glieud.

A partir dals 6 dal zercladur 2021 avra il bunker da commando dad Alvagni. Quai scriva l'Uniun per ils stabiliments militar-istorics da la Val Alvra en ina communicaziun a las medias. Il bunker vegn a restar accessibel per la publicitad e mussa tranter auter en il tunnel d'entrada en in'exposiziun davart il temp da la Guerra fraida. Ultra da quai mussa in'exposiziun speziala anc il svilup da la telefonia, dals emprims telefons enfin tar il smartphone. Il bunker dad Alvagni era vegnì con-struì en ils onns 1961-63, pli u main clandestin en il sutterran amez il temp da la Guerra fraida. El serviva sco centrala da commando per la brigada da cunfin 12. Il bunker fiss stà en il cas d'urgenza la pli impurtanta centrala en il Grischun, radund 200 m sut terra, segir encunter armas atomaras u chemicas. Il bunker era en funcziun enfin l'onn 2005 – e dapi il 2010 è el vegnì renovà sur plirs onns. Il museum avra a partir dals 6 da zercladur 2021, mintgamai la mesemna saira a las 18.00. Ina preannunzia per la guida (3 uras) è obligatorica: www.kommandobunker-alvaneu.ch. Il bunker da commando ad Alvagni Il bunker da commando ad Alvagni

L’actur e reschissur talian Roberto Benigni survegn a la Biennale Cinema 2021 Venezia il mais settember in «Leone d’oro» per sia ovra da la vita. El ha gì grond success tranter auter dal 1997 cun il film «La vita è bella». Mes tip oz è però in auter film cun l’actur talian (68 onns), numnadamain «Down by Law». En quel film dal 1986 en alv e nair dal reschissur Jim Jarmusch gioga Benigni in Talian en America che arriva en praschun. En sia cella èn gia il ruffian Jack ( John Lurie ) e’l DJ Zack ( Tom Waits ), dus umens sombers. «Hi, I am Roberto», salida il delinquent european cun ferm accent talian. Ils auters gnanc na reageschan. «It’s not good here, for me», prova Roberto da far conversaziun, ma senza success. Plaun plaunet però cumenzan ils trais arrestads tuttina a discurrer almain in zic l’in cun l’auter. Roberto scriva en in pitschen quadern tut ils pleds englais ch’el emprenda da ses dus collegas en praschun. Jack e Zack na prendan betg serius a Bob, ma a la fin è el quel che chatta ina via per mitschar or da praschun… Igl è ina cumedia grondiusa, il gieu dals trais protagonists divertescha durant tut il film. Perquai, sche vus avais ina giada l’occasiun da guardar Down by Law - il film vegn mussà adina puspè en l’in u l’auter chanal da televisiun - faschai quai, vus vegnis a giudair.

Il tip dad oz sa drizza a tot quellas e quels ch'han «mattaniglia» che taidla gugent musica ed istorgias – p.ex. cun la «toniebox». La «toniebox» è in apparat concepì spezialmain per uffants. Il object è simpel da duvrar, uschia ch'ils uffants pon far diever persuls da l’apparat. Las figuras, ils uschenumnads «tonies», datti en differentas furmas e variaziuns. Els han en in chip e sche quel vegn en contact survart sin la box, lura resunan ils tuns da la musica e da las istorgias. Avant che duvrar l’emprima giada la boxa vegn il cuntegn, che sa chatta sin ils tonies, chargià sur ina app sin l’apparat. Las figuras cuntegnan in magnet uschia ch’i na crodan betg uschè simpel giu da l’apparat. Cun pitgar lev da la vart dal quader pon ins midar titel da la chanzun u sursiglir in chapitel da l’istorgia. Vi da las «ureglias» da la toniebox pon ins adattar il volumen. In avantatg da quest apparat è ch'ils uffants pon ir a spass cun el tras l'entira abitaziun - ed el è pulit stabil. In dischavantatg: Las figuras cun si las istorgias, ils «tonies», èn in pau sco in termagl, han la grondezza da playmobils, e pon perquai savens ir a perder. I dat in «tonie» spezial. Quai è numnadamain il «creativ-tonie». Sin quel pon ins chargiar si atgnas chanzuns ed istorgias. Ins po perfin chantar e raquintar sez e laschar ir sur la box. Bun divertiment! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun.

Schi lunsch naven stoi jeu uss star e sai buc cur jeu pos turnar tiels mes a casa» – la chanzun da Tumasch Dolf ma chatschava gia adina larmas en ils egls, da bell’entschatta, cur ch’jau sun vegnida a star per adina en la Ruman-tschia, gnanca enclegend il text, sco Turitgaisa. Ma quella chanzun e bleras autras cun la medema melanconia ma tutgavan amez ils endadens tut quest onns e decennis. Ditg patratgava jau che questa tristezza-bellezza saja insatge tipic rumantsch – forsa èsi schizunt in pau uschia? Ma suenter intgins onns, cun chapir rumantsch vi e pli bain, hai jau realisà ch’i na sa tracta en quests texts da chanzun betg dad ina romantica rumantscha, mabain dal «stuair bandunar la patria per sforz», pia dad ina tragedia collectiva, la quala includeva tschients e millis tragedias individualas e famigliaras. Basta. En cudeschs istorics actuals, en chanzuns chantadas anc ozendi, en ils raquints d’indigens, dapertut vegn l’emigraziun «da lura» acceptada ed admirada, quasi glorifitgada. «Igl eran halt povers, avevan memia blers uffants per als nutrir» etc. etc., dini. (Cun il dumber d’uffants avessani bain pudì sa dar in pau fadia da l’evitar, ils umens…). L’emigraziun grischuna en l’Italia, Pologna ed America tegna in plaz fix en l’identitad culturala da noss chantun. Co vegni ad esser en l’Africa ozendi? Datti là er ina romantica culturala concernent l’emigraziun? Scrivani e cumponani er bellas chanzuns davart ils giuvens che bandunan lur patria e gughegian l’aventura marmediterrana? Parallelas datti ina massa per ina giada: Ils raps per exempel. Sco tar nus pli baud, sto la famiglia u la vischnanca rimnar ensemen ils raps per mintgina e mintgin che vul emigrar. Quai che ma disturba: Tar nus en Svizra ed Europa als numnainsa «immigrants», e betg pli «emigrants», perquai ch’els ans disturban en noss paus e ruaus. Immigraziun tuna negativ (quai èn ils auters che vegnan), emigraziun tuna positiv (quai eran ils noss che gievan). Pia èsi be ina dumonda da la vista. Ans avain nus gia dumandads ina gia co quai era pli baud en l’America, cur che las roschadas dad immigrants europeics arrivavan cun bartga? Quants han gì cletg? Quants han chattà l’enfiern enstagl dal parvis ? Quants han stuì turnar? Quants èn svanids? Migraziun n’è betg in fenomen nov. Ils pievels che migravan il pli fitg durant ils ultims millennis, eran ils Europeans! Els migravan en auters continents, ma er entaifer l’Europa. Mes giavisch: Tgi scriva e cumpona ina chanzun romantica-bellezza davart las persunas ch’èn emigradas da l’Africa, ina chanzun uschè bella ch’ella ma chatscha las larmas en ils egls? Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun, stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisul a Tscharner, columnista FMR

Per las Pendicularas dal Grischun è la stagiun d’enviern passada stada la mendra dals ultims 20 onns. Grazia a l’avertura controllada dals territoris da skis han ins dentant probabel pudì impedir in donn economic da radund ina milliarda francs. Quai ha il mainafatschenta da las Pendicularas grischunas Marcus Gschwend ditg ier a la conferenza da medias. L’enviern passà han las regiuns da skis registrà 16% pli paucs giasts che l’enviern avant la pandemia. Tut en tut han las pendicularas grischunas pers quest enviern 1,1 milliuns giasts, quai che ha effectuà ina reducziun da la svieuta da radund 34 milliuns. «La gastronomia da muntogna ha schizunt stuì nudar ina perdita da passa 50%», di Gschwend. Que-stas cifras derivan dal monitur turistic da las Pendicularas grischunas e cumpiglia 23 interpresas che genereschan 90% da la svieuta da transport da la branscha. Il mender enviern dals ultims 20 onns Sin fundament dal cunfinament general – decretà il mars 2020 – ha la stagiun d’enviern 2019/20 stuì vegnir terminada anticipadamain. Las pli grondas perditas han las pendicularas grischunas stuì registrar – malgrà excellentas relaziuns da naiv – en ils mais da december, schaner e mars. Il december han ils giasts mancà pervia dal cunfinament parzial ch’era ve-gnì decretà sco mesira preventiva per salvar la stagiun principala. En ils mais da schaner e mars han ins lura registrà pli pauc senioras e seniors sin pista, damai ch’els appartegnevan a la gruppa da ristg e n’èran anc betg virolads. «Ina reducziun marcanta han ins dentant er constatà tar giasts d’events, champs da skis, excursiuns d’interpresas e da la clientella internaziunala», constatescha Marcus Gschwend. Da questa reducziun han patì cunzunt destinaziuns sco S. Murezzan, Tavau e Cuira. Considerablamain damain frequenzas han ins er gì cunzunt en las regiuns Engiadina Bassa (-30.4%), Engiadin’Ota (-18.4%) e Tavau/Claustra (-12.0%). Minim pli pauc èn las emprimas frequenzas stadas en Surselva (-2.2%) ed a Lai/Arosa (-4.2%). Strategia grischuna è sa cumprovada Sco quai che Marcus Gwschend constatescha è la strategia grischuna d’avrir ils territoris da skis l’ultim enviern sa mussada sco gista. «Ils scenaris abstrus da tema profetisads n’èn betg sa cumplenids e noss sistem da sanadad n’è mai stà surdumandà», ha Gschwend accentuà. Re-sguardond las mesiras da protecziun bler pli severas en il Tirol, ha il Grischun schizunt gì 20% main incidenzas. Legraivlamain è er il dumber d’accidents da sport sa reducì marcantamain per 38% en cumparegliaziun cun l’onn passà en il Grischun. Er cun sia strategia da testar en ils manaschis turistics, en las interpresa ed en las scolas haja il Grischun prestà lavur da piunier. Impedì in grond donn economic «Las interpresas da pendicularas èn stadas satisfatgas ch’ellas han pudì metter en funcziun lur indrizs da transport ed avrir lur pistas, impedind uschia in donn economic da radund ina milliarda francs», punctuescha Gschwend. L’avertura dals territoris da skis haja er fructifitgà essenzialmain autras branschas, è Gschwend persvadì. «Malgrà considerabels custs supplementars per realisar ils concepts da protecziun quintain nus che la gronda part da las pendicularas vegnan da curclar ils custs da manaschi cun las entradas recaltgadas», di Marcus Gschwend. La gronda sfida saja dentant da pudair far las amortisaziuns necessarias, pajar ils tschains e finanziar las investiziuns urgentas. Per quest motiv sajan las pendicularas vinavant dependentas da la pazienza ed indulgenza da las bancas. Ins speria er sin in program d’impuls e da promoziun da Confederaziun e chantun per che las pendicularas possian restar vinavant cumpetitivas sco motor dal turissem grischun, concluda Gschwend. El è plain laud per la buna collavuraziun tranter la regenza – che haja fatg in «job excellent» – e la gastronomia e las pendicularas en il Grischun. Marcus Gschwend, il mainagestiun da las Pendicularas dal Grischun. Mad

Per las pendicularas dal Grischun è la stagiun d'enviern passada stada la mendra dals ultims 20 onns. E tuttina èn ellas mitschadas cun in egl blau, grazia a l’avertura controllada dals territoris da skis. Tenor il monitur turistic, preschentà ier, pudess l’avertura controllada dals territoris da skis en il Grischun avair impedì in donn economic pli grond da var ina milliarda francs. En la sesiun d'enviern han ils territoris da skis stuì registrar 16% pli pauc giasts che l'enviern avant la pandemia. Quai ha effectuà in minus d’entradas da radund 34 milliuns. Ina perdita da schizunt 50% da la svieuta ha la gastronomia stuì nudar. Cun sia strategia curaschusa e pragmatica haja il Grischun dentant pudì mitigiar essenzialmain il donn economic. In maletg "istoric" da l'enviern passà: pauca glieud sin posta e las ustarias (quasi) serradas. Foto Marcel Giger

L’Uffizi chantunal per la segirezza da la vivonda e la sanadad dals animals è ensemen cun il veterinari chantunal ed il chemicher chantunal responsabel per l’execuziun da las leschas correspundentas. L’uffizi che vegn dirigì dal Sursilvan e Rumantsch Giochen Bearth maina trais labors per chemicalias, victualias e diagnostica veterinaria ed occupescha radund 70 collavuraturas e collavuraturs. En vista a las votaziuns federalas dals 13 da zercladur davart las duas iniziativas agraras ha la FMR intervistà il schef da l’uffizi Giochen Bearth. Co vegn il suprem veterinari chantunal a votar ils 13 da zercladur? Per motivs dal dretg administrativ vegn il manader da la partiziun e veterinari chantunal a s’abstegnair da s’exprimer publicamain sia tenuta persunala en las votaziuns. L’aua da baiver è bain il pli impurtant nutriment per umans ed animals. Co statti cun la qualitad da l’aua da baiver en il Grischun? L’aua da baiver en il Grischun vegn controllada regularmain tant dals proprietaris dals provediments d’aua sezs sco da noss uffizi. Nossa aua è da qualitad excellenta e sa per regla vegnir consumada en ses stan natiral senza stuair vegnir tractada sin ina moda u l’autra. Per che quai restia uschia er en l’avegnir, stuain nus proteger suffizientamain las resursas d’aua da polluziuns e contaminaziuns pussaivlas. Ils iniziants pretendan che las limitas existentas vegnian surpassadas massivamain en tschertas parts da la Svizra. Quai na constat pia betg per il Grischun? Las limitas legalas maximalas per pesticids e lur products da decumposiziun muntan a 0.1 microgram per liter aua. Pesticids pudessan vegnir applitgads en il Grischun tar l’affluenza da pumpadis d’aua sutterrana. Da quels na datti dentant betg blers en il Grischun, damai che nus avain per ordinari a disposiziun aua da funtauna che n’è per regla betg tangada dal diever da pesticids. Ils paucs provediments da pumpadi vegnan dentant controllads regularmain tras ils uffizis responsabels. Con savens datti tuttina limitadas surpassadas? Surpassaments da las limitas maximalas èn fitg rars, l’ultima giada che nus avain registrà in tal cas è stà en connex cun in product da decumposiziun da la substanza chlorothalonil. I sa tracta qua dad in pesticid che è scumandà dapi il cumenzament da quest onn sin fundament d’ina decisiun da l’Uffizi federal per agricultura. La legraivla qualitad da l’aua da baiver dal Grischun è dentant er d’attribuir al fatg che radund 60 pertschient dals manaschis agriculs dal Grischun èn manaschis che s’obligheschan a la cultivaziun biologica. Uschia n'è il Grischun betg mo al timun da la Svizra, mabain schizunt sin plaun europeic. Quai è bun tant per noss ambient sco per nossa aua da baiver. Èsi dentant insumma pussaivel da renunziar a scadin pesticid en la producziun biologica? Ina agricultura biologica sco ella vegn pratitgada oz tar nus, na pudess betg exister senza il diever da meds sintetics moderns per proteger las plantas. Quai vala tant per bio sco convenziunal: decisiva è l’applicaziun spargnusa, correcta e legala dals meds. En il center stat la finala la segirezza da l’uman, da l’animal e da l’ambient. Voss uffizi controllescha regularmain ils provediments d’aua communals. Quantas provas avais Vus fatg l’onn passà e quantas giadas avais Vus stuì intervegnir concretamain pervi da contaminaziuns? En il Grischun avain nus fatg l'onn passà uffizialmain 662 provas ed analisà quellas pertutgant las differentas prescripziuns, tranter quellas er talas che pertutgan la contaminaziun cun pesticids. En quest connex avain nus eruì trais provediments da pumpadi che cuntegnevan la substanza chlorothalonilmetaboliten (R471811) en ina concentraziun sur la limita maximala da 0.1 microgram per liter. In privel acut per la sanadad da las consumentas e dals consuments ha dentant pudì vegnir exclus, damai che las concentraziuns chattadas eran bler memia bassas e che l’aua sutterrana è vegnida nizzegiada mo en il cas excepziunal, numnadamain en in temp limità da stgarsezza d’aua. Co statti dentant cun funtaunas d’aua privatas che sa chattan ordaifer la zona da bajegiar sco restaurants da muntogna, chamonas alpinas, chascharias d’alp e tegias da culm? Er las funtaunas privatas che sa chattan ordaifer las zonas da bajegiar vegnan controlladas. Las funtaunas da restaurants da muntogna, chascharias d’alp, chamonas alpinas e tegias da culm sa chattan per regla lunsch davent da las culturas agraras, uschia ch’ina examinaziun sin pesticids en l’aua da baiver è obsoleta. Cura daventa l’aua da baiver in problem per la sanadad dals umans e dals animals? En il Grischun datti magari problems cun la polluziun da l’aua en connex cun la pasculaziun en la vischinanza da funtaunas che n’èn betg protegidas suffizientamain. Qua poi dar che l’aua vegn tschufragnada cun fecalias che pretendan – en il mender cas – che l’aua d’in entir quartier sto vegnir fatga buglir, damai ch’il consum pudess chaschunar diarrea (fuira/sfuira). Tar in’auter problem: È la producziun da products da charn e da latgiras insumma pussaivla senza meds da dischinfectar e senza meds da conservar? Products da charn e da latgiras vegnan gia oz elavurads senza substanzas sinteticas e meds da conservar. Meds da dischinfecziun tutgan dentant tar la igiena dals products ed èn là era indispensabels per ina producziun da vivonda segira. En la vivonda sezza han meds da dischinfecziun dentant nagin plaz. In ulteriur problem è l’applicaziun excessiva d’antibiotica. Tenor ils iniziants èn vegnids applitgads l’onn passà betg main che 32 tonnas antibiotica e quai cunzunt er a moda preventiva tar animals sauns. È quai giustifitgà e necessari u cuntrafa quai betg gia oz a la lescha existenta davart la protecziun dals animals? L’applicaziun d’antibiotica vegn adina puspè considerada sco in problem che pertutga sulettamain l’allevament d’animals. Quai è fallà. Antibiotica vegn medemamain utilisada en la cultivaziun d’ervas e plantas e cunzunt er en la medischina umana. En quest connex èn pia tuts dumandads e betg mo l’agricultura. Ils ultims onns han ins interprendì enorms sforzs per reducir il diever d’antibiotica en l’allevament d’animals. Pli impurtant è dentant in diever precaut e limità da la uschenumnada antibiotica da reserva per impedir resistenzas. Jau menziunesch en quest connex cunzunt la cephalosporina da la terza generaziun. Tals medicaments na dastgan betg vegnir applitgads a moda preventiva e restan resalvads als veterinaris per absoluts cas d’urgenza. In diever stravagà da meds antibiotics è cunzunt in problem da l’allevament da massa en farmas da portgs e giaglinom. Na dessi betg alternativas main problematicas en la medischina cumplementara u n’èn quellas betg interessantas e lucrativas avunda per purs e veterinaris? La medischina alternativa è ina pussaivladad er da reducir l’applicaziun d’antibiotica. Ins sto dentant enconuscher las pussaivladads ed ils cunfins. In tractament sto succeder a moda professiunala e correcta ed avair l’effect giavischà. Cas cuntrari pudess quai sut circumstanzas chaschunar ina situaziun relevanta per la protecziun d’animals. Il management è in’ulteriura pussaivladad impurtanta da reducir il tractament cun antibiotica. Qua èsi anc bler da prender suenter, tant tar ils elevaturs d’animals sco tar las praticas da veterinari. Ina dumonda centrala è natiralmain er sche consumentas e consuments èn la finala pronts da pajar dapli per products biologics producids senza pesticids ed antibiotica? Quai na pos jau betg giuditgar. La perscrutaziun dal martgà mussa dentant ch’il consument ha il basegn ed il dretg d’avair victualias saunas e quai er tar la producziun convenziunala. L’intervista è fatga en scrit. «L’aua da baiver vegn controllada regularmain» «Er l’agricultura biologia dovra meds sintetics per proteger ervas e plantas» «Il surdiever d’antibiotica n’è betg mo in problem specific mo da l’agricultura Giochen Bearth, veterinari chantunal Dr. med.vet.FVH für Wiederkäuer, Giochen Bearth. Kantonstierarzt/ Dienststellenleiter. Fotografiert am 27.2.20. Bild Philipp Baer Giochen Bearth e schef da l’Uffizi chantunal per la segirezza da la vivonda e per la sanadad dals animals. Mad .

En il focus da las votaziuns federalas dals 13 da zercladur stat l'applicaziun da pesticids sintetics e d'antibiotica en l'agricultura. Sco quai ch'il suprem veterinari chantunal Giochen Bearth ha puntuà vers la FMR n'è quai dentant betg in problem specific da l'agricultura, mabain cunzunt er da l'industria. E sco el sa confirmar è l'aua grischuna da qualitad excellenta. Ella vegn numandamain controllada regularmain tatn dals proprietaris dals provediments d'aua sco da l'uffizi cantunal. En il Grischun sajan surpassaments da las limitas maximalas fitg raras. La legraivla qualitad da noss'aua saja er d'attribuir a la cultivaziun per gronda part extensiva ed al fatg che 60% dals manaschis agricols èn s'obligads a la producziun biologia. "Dentant er quella, sco ella vegn pratitgada oz, na pudess betg exister senza l'adiever da meds moderns per proteger las plantas", di Bearth. Il veterinari chantunal sa dosta cunter l'imaginaziun dals iniziants che considereschan l'antibiotica sco problem che pertutga sulet l'allevament d'animals. "Quai è fallà, ella vegn medemamain applitgada en la cultivaziun d'ervas e plantas ed en la medischina umana", puntuescha Giochen Bearth. Ils ultims onns hajan ins inteprendì gronds sforzs per reducir l'antibiotica en l'agricultura, problems chaschunan cunzunt grondas farmas da portgs e gaglinom. Tuttina avertescha Bearth ad in adiever precaut, controllà e limità da l'antibiotica da reserva per impedir resistenzas. Giochen Bearth, il veterinari chantunal e schef da l'Uffizi chantunal per la segirezza da las victualias e per la sanadad dals animals. Foto Philipp Baer

Ils 13 da zercladur votescha il pievel grischun davart la iniziativa per ina catscha etica. La iniziativa deriva da organisaziuns extremas per il schurmetg d’animals. Cun differents scamonds vulan els destabilisar e demontar la ca-tscha grischuna. La iniziativa cun siu tetel fetg amicabel ei extrema e vul, era sch’ils iniziants snegan ei, demontar e scumandar la ca-tscha pass per pass. Quella iniziativa fa pli bia donn sin l’entira lingia e negin gudogna giudlunder. In punct principal che l’iniziativa vul, fuss da scumandar da sittar animals feminins ed animals sut in onn ed era scumandar tutta catscha naven digl 1. da november. Cun quei scamond ei ina regulaziun, cunzun dalla tscharva, buca pusseivla. Tier la tscharva cun ina reproducziun annuala da 32–36% ei ina regulaziun denton indispensabla. Quentan ins il diember actual da 16 000 animals, ei quei in carschen annual da rodund 5600 animals! Senza ina adequata regulaziun pitessan cunzun ils animals igl unviern. Murias da animals, gronds donns vid uauls da schurmetg ed ina carschen d’accidents sin via e viafier fussen la consequenza. La catscha el cantun Grischun d’ozildi ei il resultat da megliuraziuns ed adattaziuns sur decennis. Ella ha ina gronda valeta ecologica, porta quen als basegns dalla selvaschina, als aspects per il schurmetg digl animal ed era da nossa societad. Ella gauda ina gronda renconuschientscha en Svizra e perfin lunsch sur ils cunfins ora. Nossa catscha ei cuzzeivla, vul dir, ella nezegia mo quei che vegn suenter. La basa da quella catscha schai ella perscrutaziun, analisas annualas dil diember e dil beinstar dalla selvaschina e da lur loghens da habitadi. Il beinstar da nos animals selvadis, cumpriu en utschleglia ed ambient, stat el center digl agir dils responsabels digl uffezi. Sin basa da tuttas examinaziuns vegn il plan da catscha fixaus. In surdiever ed aschia ina sminuaziun entras la catscha ei aschia exclausa. Quei vala per tut ils ani-mals che ein dai libers sin las differentas catschas, era per igl urlaun, la lieur brina ed alva e tgiet selvadi pign sin catscha bassa per numnar mo in pèr. Far catscha sin moda etica secapescha per mei da sesez. Schurmegiar nossa natira e catscha ei buca ina cuntradicziun. Ei dependa mo co nus fagein ella! Sche nus exequin ella cun respect e quitau ei la catscha era egl avegnir pusseivla e senz’auter vinavon necessaria. Ord quels motivs numnai refierel quella iniziativa per ina catscha etica e mettel in clar NA ell’urna.

Avant 25 onns, per esser exact ils 24 da matg 1996, aveva il Cussegl grond approvà l’installaziun d’in biro chantunal d’egualitad. Sco il Post da stab per l’egualitad da las schanzas scriva en ina communicaziun vul el sa dumandar quest onn: Nua stat l’egualitad en il Grischun l’onn 2021? Bleras chaussas che sajan vegnidas prendidas en mira avant 25 onns, sajan oz realitad, scriva il post en la communicaziun. Ord vista giuridica sajan blers obstachels vegnids eliminads, uschia che dunnas ed umens han cundiziuns generalas sumegliantas en blers secturs. L’egualitad da las schanzas na saja però betg mo ina dumonda giuridica, mabain er ina dumonda socioculturala. Uschia constatescha Barbara Wülser che maina dapi il favrer 2021 il Post da stab per l’egualitad da las schanzas: «Uschè ditg che rollas fixas determineschan noss sbozs da vita, na pudain nus betg sviluppar bain avunda nossas preferenzas e noss talents ed als metter a disposiziun a la societad.» Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è cuntent d’avair las cumpetenzas d’egualitad sut ses tetg. Il schef dal Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient punctuescha: «L’egualitad na sa realisescha betg mo uschia, mabain sto vegnir tgirada permanentamain e sviluppada vinavant.» Il team dal Post da stab per l’egualitad da las schanzas consista oz da trais dunnas ed in um. El vul render attent al giubileum tranter auter cun in’acziun da cartas postalas e placats artistics sco era cun in program da giubileum, ils 1. d’october 2021. Ina versiun concisa da l’istorgia dal Biro grischun d’egualitad sa chatta (en versiun tudestg) sin la pagina d’internet dal Post da stab per l’egualitad da las schanzas. In team maschadà procura per dapli egualitad da las schanzas tranter dunna ed um en il Grischun: Patrizia Pavone, Susanna Mazzetta, Barbara Wülser, Nicolas Zogg (da sanestra).

Tar ils giuvens è Trun enconuschent surtut pervia dal sport, il ballape. Ma decennis e tschientaners avant che quell’activitad dal temp liber daventia enconuschenta là e fascineschia blers, aveva Trun gia scrit istorgia. Per quest motiv han cultura e pli tard e l’art adina puspè signà il vitg amez la Surselva. Vid quell’atgnadad han bleras vischinas e blers vischins lavurà cun grond anim ed engaschament. Quell’avaina culturala ha dentant er sveglià l’interess per l’art. Alois Carigiet, Matias Spescha e Gieri Schmed èn quels che han procurà ils davos decennis che Trun è daventà enconuschent. La lavur e l’ierta da quels trais pictur-artists han purtà il num Trun lunsch sur ils cunfins da la regiun ora, er en l’exteriur. In element che cumpletescha la schientscha culturala dals da Trun è la senda d’art. Ella vegnida averta avant 14 onns e maina sur ina distanza da 1,5 km sper il Rain. A l’ur da quella senda èn da veser ovras da different stil e material. Las exposituras ed ils expositurs na derivan betg mo da Trun, mabain da l’entira regiun e per part er d’ordaifer. Da vesair èn lavurs da 35 artistas ed artists. La senda d’art vegn mantenida e tgirada da la cumissiun da cultura da la vischnanca da Trun. Ella entschaiva sper il restaurant Ogna da la plazza da campar a Trun e maina da là encunter vest. Broschuras d’informaziun èn da chattar al lieu d partenza. L’access è gratuit, la senda è averta da tutt’aura. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Senda d'art a Trun.

La nova lescha da CO2 che va en votaziun ils 13 da zercladur evochescha posiziuns fitg cuntradictoricas. Per ordinari stattan pretensiuns cunter pretensiuns, senza fatgs e cifras concretas, e senza preschentar alternativas. Uschia pretendan ils aderents da la lescha che quella engrevgeschia ina famiglia en la media cun mo 100 francs dapli per onn. Entant quintan ils adversaris cun 1000 francs dapli. Tut dependa dentant da las circumstanzas en la situaziun concreta. La FMR emprova da far ina cumparegliaziun fictiva. L’intenziun da la nova lescha è da decarbonisar la Svizra cun reducir marcantamain las immissiuns da CO2 che procuran per l’effect da serra ch’effectuescha in stgaudament dal clima. Per quest intent duai il diever dad ieli, charvun e gas vegnir engrevgià cun ina taxa directiva. Las entradas da questas taxas duain dentant vegnir redistribuidas a la populaziun tenor il principi: Tgi che producescha pauc CO2 , profita finanzialmain il pli fitg. Tgi che producescha percunter bler CO2, quel paja dapli. I sa tracta la finala d’in tipic cumpromiss helvetic e pragmatic ch'è vegnì urdì dal parlament federal suenter lungas e stentusas debattas. Tgi patescha? Però tgi vegniss a patir il pli ferm? Quai fissan ils possessurs da stgaudaments d'ieli, gas e charvun, tals che van u ston ir bler cun l'auto e che fan savens e lungs viadis da fatschenta u vacanzas cun aviun. Il supplement sin benzin vegn augmentà d’actualmain tschintg sin maximalmain dudesch raps per liter. Importaders d’autos ston offrir vehichels novs pli efficazis pertutgant las immissiuns da CO2. La taxa d’ieli da stgaudar e sin gas vegn prest dublegiada. Sco quai ch’ils iniziants dal referendum pretendan, vegn l’ieli da stgaudar per radund 30 raps per liter pli char. Da quai pateschan natiralmain tant proprietaris sco locataris cun stgaudaments dad ieli. Sco quai ch'il comité da referendum pretenda muntan ils custs supplementars per ina famiglia da quatter persunas en la media a fin 1000 francs per onn. Quai natiralmain presumà che la famiglia stgaudia sia abitaziun cun ieli, haja ina considerabla mobilitad, disponia da plirs autos e sgolia pliras giadas l'onn en vacanzas cun l’aviun. Il comité da referendum pretenda perquai che la lescha tutgia oravant tut persunas cun entradas mesaunas e bassas, la mastergnanza pitschna e la populaziun rurala. La lescha saja perquai malgista ed asociala e perquai din els «NA al chapitalissem verd». Tgi profita? Il pli fitg da la nova lescha profitan proprietaris da chasas ed abitaziuns cun stgaudaments senza ieli, charvun e gas, e tals ch'èn pronts d’installar pumpas da chalira, stgaudar cun laina, realisar implants fotovoltaics, duvrar energia idraulica e sanar energeticamain lur immobiglias. Er tals che fan stedi diever dal traffic public, prefereschan electromobils e na sgolan betg savens en l’exteriur, quels e quellas profitan. Er las vischnancas pon profitar tar la construcziun da rempars cunter bovas, sbuvaditschs e crudadas da crappa, tar la realisaziun da raits da chalira, staziuns da chargiar electroautos etc. Betg l’ultim profita er l’economia indigena da las investiziuns per meglierar il clima e po uschia salvar posts da lavur. Da la reducziun da las premias da las cassas da malsauns profitan cunzunt er famiglias cun uffants. Ils purs profitan gia oz e vinavant d’ina reducziun da la taxa da dazi sin carburants. Tenor Cussegl federal e parlament è la nova lescha gista e sociala e smesa la dependenza da l’exteriur. Facit: La muntogna profita Tendenzialmain pon ins dir che la populaziun rurala e da muntogna profita dapli da la nova lescha, damai ch’ella patescha actualmain er dapli da la midada dal clima. Bain èn ils muntagnards en regiuns periferas pli dependents d’in auto che en las aglomeraziuns urbanas. Ils muntagnards na sgolan betg uschè savens en l’exteriur sco il persunal da concerns internaziunals che fan quai regularmain e sin lungas distanzas. Dal reminent datti en muntogna proporziunalmain bler dapli stgaudaments d'energias regenerablas che en las grondas citads ed en aglomeraziuns en la Bassa. Il comité da referendum ignorescha er ch'ina buna part da las taxas menziunadas vegnan puspè redistribuidas a la populaziun. Quai tut ha la finala per franc er motivà il Parlament federal, e prest tut las partidas, la Conferenza dals chantuns da muntogna, l’Associaziun svizra per las regiuns da muntogna, Economiesuisse, ils sindicats, las organisaziuns da l'ambient e l’Uniun purila svizra etc. da sustegnair la nova lescha da CO2. Tgi che producescha pli pauc CO2 profita da la nova lescha. Foto mad

La midada dal clima sa sviluppa ad in problem adina pli serius, cunzunt er per las regiuns muntagnardas. Ils ultims 20 onns èn las temperaturas creschidas en Svizra per duas giadas uschè ferm sco en la media mundiala. Cun la nova lescha da CO2 vul la Svizra reducir las immissiuns da CO2 per 50% en cumparegliaziun cun 1990. Questa finamira na duai betg vegnir cuntanschida tras scumonds, mabain tras stimuls finanzials, investiziuns en la protecziun dal clima ed en il progress tecnologic. Cun ina taxa directiva vegnan engrevgiads quels che produceschan bler CO2 e distgargiads quels che produceschan pauc. Dus terzs da las taxas da CO2 ed almain la mesadad da las taxas sin sgols vegnan redestribuidas a la populaziun ed a l’economia. Cunzunt las regiuns muntagnardas pateschan il pli fetg da las midadas dal clima. Mad

La midada dal clima è in fatg, las consequenzas bain visiblas. Cunzunt er en las regiuns muntagnardas. Frequentas undas da chalira e setgira, bovas, auas grondas, cuvertas da naiv pli stgarsas n’èn betg in scenari apocaliptic ed abstract, mabain dira realitad. En il decurs dals ultims 150 onns èn las temperaturas creschidas en Svizra per passa 2 grads, en l’ultima decada hai schizunt dà betg main che 6 onns da chalira extrema. Da la midada dal clima pateschan la finala tant l’agricultura ed il turissem, il guaud, il provediment d’aua e la producziun d’energia. Malgrà che la nova lescha da CO² è vegnida deliberada cun maioritads confortablas en il parlament e ch’ella vegn sustegnida quasi unisono da las partidas – cun excepziun da la PPS – smanatscha in naufragi a l’urna. Tenor las retschertgas scroda la maioritad per in GEA adina pli fitg, pli da manaivel ch’il termin da votaziun s’avischina. Quai apparentamain er en las regiuns muntagnardas. Cun ina tscherta euforia avevan 195 stadis gì suttascrit il 2015 la Cunvegna da Paris, tranter quels er la Svizra. E cun in GEA persvadent da 58% ha il suveran svizzer la finala er sancziunà il 2017 la «Strategia d’energia 2050». Quella prevesa da spendrar il clima cun reducir drasticamain las immissiuns d’ieli, charvun e gas che èn responsablas per l’effect da serra. Ella includa dentant er la renunzia a l’atom e la promoziun da tecnologias persistentas. La cunvegna è dentant stada in confess general, senza mesiras concretas e senza data da realisaziun e scadenza per ils singuls pajais. Ussa, sch'i va per concretisar las finamiras generalas ed abstractas è la sceptica evidentamain creschida. Tuttenina han ins badà che la protecziun da l’ambient n’è betg gratuita, ch’ella prevesa pass concrets e ch’ella pretenda renunzias ed obulus dad in e scadin. Als bels pleds ston uss suandar ovras. La nova lescha porta bain er novas prescripziuns: ella pretenda novas taxas sin ieli da stgaudar, il pretsch da benzin po s’augmentar per fin 12 raps il liter e sgular cun aviun vegn a custar tranter 30 fin 120 francs dapli. La lescha vul dentant evitar scumonds, anzi operar cun stimuls. La mesadad da las entradas recaltgadas vegnan redistribuidas a la populaziun tenor il principi: Tgi ch’utilisescha energia schubra paja pli pauc, tgi che producescha CO² paja dapli. Entras redistribuir la mesadad da las entradas a la populaziun ed a l’economia promova la nova lescha investiziuns en novas tecnologias, en energias indigenas e regenerablas, en la sanaziun d’immobiglias, en il mantegniment d’infrastructuras publicas, en la mobilitad electrica ed en la prevenziun e protecziun da catastrofas da la natira. Da quai profitan cunzunt er las regiuns muntagnardas e l’economia privata. La Svizra importa annualmain ieli per 8 milliardas francs. Igl è perquai chapibel che la lobby d’ieli cumbatta vehementamain e cun blers raps la lescha da CO². Che er la PPS – la partida dals patriots che accentuescha cun mintga chaschun l’independenza da la Svizra – fa quai, è main plausibel. Independenza politica munta la finala er in provediment d’energia autocton. Er sche la nova lescha na cuntenta betg mintgina e mintgin en tut ses puncts. Ella è la finala in cumpromiss raschunaivel e pragmatic. Ella guntgescha scumonds ed operescha cun stimuls en favur d’ina politica dal clima persistenta. Tgi che patescha actualmain, agescha dentant a moda prospectiva e vegn a profitar. La lescha da CO² è in gudogn ecologic, social ed economic che è actualmain senza alternativa. Cunzunt er betg per il chantun Grischun. Suenter ils bels pleds ston uss suandar ovras Martin Cabalzar

Da venderdi enfin dumengia aviseschan bleras tiraduras e blers tiradurs il resultat maximal al Ti champester 2021. En il chantun Grischun vegn sajettà sin 39 plazzas da tir. Il Tir champester ha ina istorgia fitg lunga. 1872 ha gì lieu l’emprema concurrenza naziunala da las secziuns sur la distanza da 300 meters e 1919 è il tir cun pistola vegnì introducì. Dapi 95 onns sa participeschan tiradurs da tut ils chantuns e dapi 1940 vegn il Tir champester organisà mintg’onn. La pli gronda fest da tir sin quest mund ha oz in caracter dal sport popular. Igl è ina sentupada da tiradurs activs, veterans, juniors e giuvenils. Sa participar è pli impurtant che vulair victorisar. Tant sin la distanza cun buis sco quella cun pistola absolvan las participantas ed ils participonts in program cun 18 sajets senza sajets d’emprova. La participaziun è gratuita. En il center stat danovamain la dumonda quants tiradurs che cuntanschan il resultat maximal. Cun buis sur 300 meters e quai 72 puncts, cun pistola 180 puncts. L’onn passà ha Ueli Krebs da Sent contonschì ils 72 puncts sur 300 meters e Bruno Battaglia da Favugn ils 180 puncts cun la pistola. Tut en tut spetgan ils organisaturs radund 3000 tiraduras e tiradurs. Pervia dal coronavirus ha il Tir champester da l’onn passà gì lieu pli tard che normalmain cun „sulettamain“ 2561 participantas e participants. Lieus e temp da tir 300 m (28 – 30-5-2021) Cuira, Rossboden venderdi 17.00-20.00, sonda 08.00-11.30 e 13.30-17.00. Panaduz venderdi 17.00-19.00, sonda 16.00-18.00 e dumengia 09.00-11.00. S. Glieci/Luzisteig venderdi 18.00-20.00 e sonda 13.30-18.00. Cuira, Meiersboden venderdi 17.00-20.00 e sonda 14.00-18.00. Peist venderdi 17.00-19.30 e sonda 09.00-12.00. Küblis venderdi 18.00-20.30, sonda 09.30-12.00 e 13.00-16.00. Tavau venderdi 16.00-20.30 e sonda 14.00-20.00. Tusaun venderdi 17.30-20.00, sonda 17.30-20.00 e dumengia 09.00-11.30. Andeer sonda 15.00-20.00 e dumengia 07.30-10.00. Alvagni, Crappa Naira sonda 18.00-20.00 e dumengia 09.00-11.30. Rona sonda 18.00-20.00 e dumengia 09.00-11.30. Vorab-Ruschein, Pardiala sonda 10.00-14.00. Degen venderdi 18.00-20.00, sonda 10.00-12.00 e 18.00-20.00. Versomi venderdi 18.00-20.00, sonda 10.00-12.00 e 13.00-15.00. Val S. Pieder venderdi 18.00-20.00, sonda 08.00-10.00 e 18.00-20.00. Sumvitg venderdi 18.00-20.00 e sonda 14.00-17.30. Sedrun venderdi 18.00-20.00 e sonda 17.00-19.00. San Carlo Poschiavo venderdi 17.45-19.45 e dumengia 09.00-12.00. Vicosoprano venderdi 18.00-20.00 e sonda 14.00-16.00. San Murezzan venderdi 16.00-19.30 e sonda 09.00-11.30. Scuol, Urezzas venderdi 18.00-20.00, sonda 09.00-12.00 e 13.00-18.00, dumengia 09.00-11.00. Müstair venderdi 17.30-20.30, sonda 17.30-20.30. Distanza da pistola (28 – 30-5-2021) S. Glieci/Luzisteig venderdi 18.00-20.00 e sonda 13.30-18.00. Cuira, Rossboden venderdi 17.00-20.00, sonda 08.00-11.30 e 13.30-17.00. Domat venderdi 17.00-19.00 e sonda 10.00-12.00. Arosa venderdi 14.00-19.00. Tavau venderdi 16.00-20.30 e sonda 14.00-19.30. St. Antönien venderdi 17.30-20.00 e sonda 14.00-17.00. Tusaun venderdi 17.30-20.00, sonda 17.30-20.00 e dumengia 09.00-11.30. Rona sonda 10.00-18.00. Vorab-Ruschein, Pardiala venderdi 18.00-20.00 e sonda 10.00-14.00. Mustér venderdi 18.30-20.30, sonda 13.00-17.00. San Carlo Poschiavo venderdi 17.45-19.45 e dumengia 09.00-12.00. San Murezzan venderdi 16.00-19.30, sonda 09.00-11.30. Vicosoprano venderdi 18.00-20.00, sonda 14.00-16.00. Scuol, Urezzas venderdi 18.00-20.00, sonda 09.00-12.00 e 13.00-18.00, dumengia 09.00-11.00. Müstair venderdi 17.30-20.30, sonda 17.30-20.30. La fin d’emna sa mesiran las tiraduras ed ils tiradurs al Tir champester.

Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira Martin Gabriel / FMR Ils 13 da zercladur 2021 pon votantas e votants dal Grischun decider davart l’iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira. Il favrer passà ha il Cussegl grond anc ina giada discutà l’iniziativa che tracta nov puncts tematics. L’onn 2016 aveva il Cussegl grond declerà intgins dals 9 puncts da l’iniziativa sco nunvalaivels. Ils tribunals han però mess a chantun la politica (guarda grafica). Uschia ch’il Cussegl grond anc ina giada gì da discutar l’iniziativa per la dar ussa en votaziun. La FMR ha tematisà tut ils singuls puncts cun Marcus Duff che fa part dal comité d’iniziativa e cun la deputada Franziska Preisig sco represchentanta dal comité cunter la lescha da chatscha. Proteger en general vatgas-tschierv e chauras-chavriel che portan e che han pitschens Ils iniziants vulan cuntanscher ina midada da paradigma per la chatscha speziala. «Quant disperà ston ins esser per inscenar ina tala chatscha, senza respect envers l’animal?», dumonda Marcus Duff dal comité d’iniziativa. I saja uras da puspè laschar dapli spazi a la natira. Il comité cunter l’iniziativa è da l’idea che abolir la chatscha speziala impedeschia da reglar ils tschiervs, chavriels e portgs selvadis. Franziska Preisig: «La discussiun da termins per la chatscha è difficila. Da pli gronda muntada è per mai l’interval curt per la chatscha. Grazia al squitsch da chatscha aifer in curt temp è la schliaziun actuala dentant la pli efficienta.» Scumandar traplas per pigliar animals e scumandar da metter estga per carmalar animals Cun reveder la lescha da chatscha il 2016, ha il Grischun gia realisà il scumond da metter traplas ed estga. Oz po quai vegnir fatg mo excepziunalmain entras la surveglianza da chatscha. Ils aderents han in problem cun traplas en general. Scumandar da sajettar tut ils utschels che n’èn betg protegids tras la lescha federala Il comité cunter l’iniziativa di che la protecziun dals utschels saja in’incumbensa generala da la chatscha. Franziska Preisig constatescha dentant che la planisaziun da la chatscha grischuna demussia che la chatscha sin utschels na reduceschia betg il dumber dals utschels betg protegids.Marcus Duff dal comitè d’iniziativa è d’in auter avis: «Gist il cot da draussa e la gaglina alva sa sminueschan adina dapli. Da sajettar quests utschels è senza responsabladad.» Introducir in paus d’enviern dal 1. da november enfin il cumenzament da la chatsch’auta Dad ir a chatscha fin l’enviern na saja betg acceptabel, din ils iniziants. Marcus Duff è da l’opiniun, che la selvaschina stoppia cuntanscher ses revier d’enviern senza squitsch pervi da la chatscha. Franziska Preisig dal comité cunter respunda ch’in paus d’enviern fiss ina restricziun marcanta da la chatscha insumma: «Spezialmain sin tschiervs e chavriels che chaschunan donns en ils guauds da protecziun na pudessan ins strusch pli far chatscha. La selvaschina d’ungla vegn ultra da quai era pir pli tard en ils quartiers d’enviern.» L’Uffizi chantunal da chatscha e pestga sco era en la cumissiun da chatscha ston esser represchentads a moda paritetic a En quest punct en pro e contra pli u main dal medem avis. Franziska Preisig: «Per mai persunalmain è ina cumposiziun paritetica da la cumissiun da chatscha impurtanta, malgrà che la funcziun da questa cumissiun vegn survalitada, cunzunt areguard las tematicas specificas da chatscha.» Per Marcus Duff dals iniziants èsi fitg impurtant che tuttas gruppaziuns sajan participadas a las discussiuns: «Pli equilibrada che la represchentanza è, e pli differenzià vegni discutà. Ed uschia fissan las decisiuns transparentas.» Per ir a chatscha valan limitas d’alcohol en il sang tenor las leschas davart il traffic sin via Il consum d’alcohol durant ir a chatscha saja in «no go» absolut, din ils iniziants. Marcus Duff è da l’avis che ir a chatscha cundiziuneschia ch’ins na consumeschia betg alcohol: «La realitad è deplorablamain in’autra: Ils pli blers accidents en Svizra pervia d’alcohol datti tar la chatscha grischuna.» Il comité cunter l’iniziativa na beneventa er betg il consum d’alcohol durant la chatscha. Franziska Preisig di dentant ch’il Cussegl grond haja a ses temp renvià il scumond d’alcohol durant la chatscha: «L’argument principal dal Cussegl grond da lez temp è apparentamain stà, ch’in tal scumond na possia vegnir controllà. Ultra da quai pertutga il problem dal consum d’alcohol ina pitschna part dals chatschaders.» Chatschaders ston far periodicamain in test da sajettar. Muniziun cun plum è scumandada. Cun la revsiun da la lescha da chatscha il 2016, ha il Grischun realisà ils suandants dus puncts stipulads en l’iniziativa: Primo èsi da sajettar l’obligatoric da tir per la chatscha ed igl è da cuntanscher ina tscherta prestaziun per pudair insumma ir a chatscha. Secundo pon ins duvrar be pli muniziun senza plum. Ils iniziants èn da l’avis che sajettar l’obligatori saja anc adina in excercezi d’alibi, perquai ch’i saja pussaivel da sajettar l’obligatori fin ch’il resultat è ademplì. Uffants fin 12 onns na dastgan betg accumpagnar insatgi a chatscha e betg vegnir motivads en scola Per Marcus Duff dal comité d’iniziativa èsi cler ch’ils temas davart la natira èn impurtants per mintg’uffant – e quai gia davent da l’emprim onn da vita. La cumissiun da l’ONU per ils dretgs dals uffants pretendia dentant da proteger ils uffants minorens da l’effect da violenza. Da sajettar in animal saja in’expressiun da violenza. Per ils adversaris da l’iniziativa èsi cler, che la lubientscha da sa participar a la chatscha per in uffant a partir da 12 onns, saja en la cumpetenza dals geniturs. Plinavant pudess in scumond da tractar la chatscha en scola er avair per consequenza scumonds per auters exponents. «Quai na va bain betg!», manegia Franziska Preisig dal comité cunter. Tar donns extraordinaris dastga la surveglianza da chatscha be regular l’effectiv d’animals, sche tut las autras mesiras n’han betg purtà fritg Donns extrordinaris ston vegnir eliminads, conceda Marcus Duff. Dentant stoppia la surveglianza da chatscha tschertgar l’emprim soluziuns alternativas: «Tschertgar alternativas è stuffientant, ma tuttina pli effizient che da simplamain mazzar animals.» Franziska Preisig sa dumonda tge ch’in donn extrordinari saja vairamain: «Questa pretensiun da tschertgar tuttas pussaivlas mesiras alternativas, po vegnir interpretada a moda fitg vasta. Quai pudess chaschunar soluziuns inutilas e custs fatals.» Ils 13 da zercladur 2021 pon votantas e votants dal Grischun decider davart l’iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira. Il favrer passà ha il Cussegl grond anc ina giada discutà l’iniziativa che tracta nov puncts tematics. L’onn 2016 aveva il Cussegl grond declerà intgins dals 9 puncts da l’iniziativa sco nunvalaivels. Ils tribunals han però mess a chantun la politica (guarda grafica). Uschia ch’il Cussegl grond anc ina giada gì da discutar l’iniziativa per la dar ussa en votaziun.La FMR ha tematisà tut ils singuls puncts cun Marcus Duff che fa part dal comité d’iniziativa e cun la deputada Franziska Preisig sco represchentanta dal comité cunter la lescha da chatscha.

Ils termins da las radunanzas da vischnanca èn nudads en mia agenda. Per il solit sun jau adina preschent cura ch’igl è lura d’approvar il preventiv, il quint ed il rapport annual, sancziunar il project per renovar las vias ubain eleger persunas che s’engaschan per il bainstar da nossa cuminanza. Per il solit n’èn questas radunanzas betg fitg spectacularas. Per il solit vegnan preschentads preventivs e quints gulivads – schizunt tals cun avanzaments. Per il solit na datti betg grondas discussiuns: ni per il preventiv, il quint, ed era betg per projects. La fidanza en la suprastanza è gronda – e forsa n’han ins simplamain betg gust da far tgutgas dumondas, da prolungar la radunanza. Per il solit è l’interess, è la preschientscha in zichel pli gronda, il mument ch’igl è d’occupar in post u l’auter. Las mirveglias tge candidats/as che sa mettan a disposiziun pon esser il motiv principal – in auter: sustegnair e dar la vusch al collega, a la collega ch’è pront/a da s’engaschar. Per il solit n’è la schelta en connex cun elecziuns betg starmentus gronda. Per il solit datti in/a candidat/a per il post che sto vegnir occupà. Per il solit essan nus cuntents d’avair chattà ina persuna che sa metta insumma a disposiziun. Per il solit va adina la medema glieud a radunanza. Per il solit tegnan adina ils medems si il maun per far dumondas. Per il solit – sche nus n’avain betg gist ina pandemia ch’impedescha quai – van blers suenter radunanza en ustaria. Per il solit cumenza ussa la discussiun! «Pertge na stas ti betg a disposiziun per in post? Essan nus propi persvadids dal project ch’è gist vegnì sancziunà? Na fissi betg il mument da reponderar la strategia turistica? E pertge en ils custs per la scola danovamain creschids?» Betg adina, ma savens, cumenza la discussiun pir suenter la radunanza. Per il solit fiss ussa finalmain arrivà il mument per motivar ils candidats e las candidatas ch’ins n’aveva betg chattà fin qua, per dir quai ch’ins vuleva schon adina dir, far las dumondas ch’ins vuleva schon adina far. Pertge na faschain nus la proxima radunanza da vischnanca betg suenter la proxima radunanza da vischnanca? Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR. Erwin Ardüser

Jau stoss conceder, cur che la sculptura da l’enconuschent artist Matias Spescha è vegnida construida a Trun, hai jau pensà in mumentin: Ma tge montrus object da betun qua entamez la natira, fiss quai uss propi stà necessari? Quest parairi hai jau dentant bainspert revedì cur ch’jau hai vis l’emprima giada l’ovra d’art da dadens anora. Plinavant hai jau gì il plaschair da discurrer da la sculptura cun la figlia da l’artist e quai ha avert novas perspectivas. Uss vom jau adina puspè spontan en quest object d’art transibel ch’è avert per in e scadin durant l’entir onn. Quai è adina different, tut tenor stagiun, aura e situaziun sa preschentan ils Cavistrai ed il Muot da Munt cun blera u pauca naiv, en la tschajera u ch’ins na vesa insumma betg els. Ma er en il stgir ha la sculptura sia fascinaziun, oravant tut da glina. Tut tenor en tge lieu ch’ins sa chatta en pe u sesa sa preschenta adina in nov maletg. Da temp en temp vegni organisà in’occurrenza culturala en la sculptura Ogna. Quai è alura entamez ina culissa fitg, fitg speziala ed er l’accustica è da lieu tar lieu in’autra. Però faschai ina giada sez l’emprova – igl è adina avert. Jau hai anc massa visitas sin il program e vuless er passar en l’Ogna da trid’aura. Ma tge – quai dat strusch trid’aura pertge sch’i plova u naiva è quai franc er bel. Però avant che la naiv turna vuless jau far ina visita per giaschair in mumentin e guardar ord l’Ogna sin il tschiel stailì. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Sut littering chapeschan ins la nauscha disa da laschar giaschair ni da bittar davent pitschens quantums da rument en il spazi public ed en la natira. Cunzunt per l’agricultura ed il turissem è quai ina nauscha calamitad che chaschuna er gronds custs al maun public. Deplorablamain datti adina dapli umans che laschan giaschair ni bittan davent rument pitschen sco buttiglias e dosas vidas, restanzas da mangiativas, material da pachetadi, schlogns e stumbels da cigarettas etc. Saja quai sin spassegiadas en la natira, turas da muntogna, viadis cun l’auto, avant stizuns ed ustarias, pausadis, fermadas da posta, staziuns dal tren u plazzas da campar, da gieu e da picnic. D’attribuir è quella calamitad cunzunt er a la midada da las tenutas e disas da consumar e sa nutrir, sco era ad in nov cumportament en il temp liber. Adina dapli vegn l’agricultura dentant er confruntada cun satgs cun excrements da chauns che vegnan bittads en prads e pradas. Per mantegnair la schubradad dal spazi public ston las vischnancas investir summas considerablas. In problem virulent per l’agricultura Actualmain chattan ins qua e là a l’ur da la via placats che rendan attent als problems ch’il littering chaschuna a l’agricultura. «Rument pitschen sco stgaglias da vaider, buttiglias da pet e dosas d’aluminium ed auter material da pachetadi èn in privel principalmain per ils animals da niz, sch’els pasculeschan sin prads e pastgiras per lung da las vias», di Martin Renner, il mainagestiun da l’Uniun purila grischuna. Tal rument sa maschaida cun il fain, vegn manizzà da las maschinas e sa tschenta la finala en il pavel cun consequenzas grevantas per ils animals. «El po chaschunar inflamaziuns e blessuras, effectuar ch’ils animals smagreschan, ston vegnir operads ni crappan schizunt», constatescha Renner. Dentant er excrements da chauns e stumpels da cigarettas pon chaschunar disturbis da la sanadad dals animals e schizunt chaschunar aborts. Ina broschuretta intitulada «Stadt und Land – Hand in Hand» renda attent a la problematica e dat tips d’agir. Er il turissem patescha En ina incumbensa sustegnida da 33 collegas punctuescha deputà Ursin Widmer (PBD Favugn) l’impurtanza d’in ambient proper e net per il turissem. «In dals motivs che vegn numnà il pli savens per far vacanzas en Grischun è la natira intacta ed in ambient proper e net», di Widmer. Cun lur incumbensa vulan ils moziunaris incumbensar la regenza da far in’analisa dal stadi actual e da proponer mesiras pussaivlas per infurmar e sensibilisar meglier la populaziun per la problematica dal littering. Plinavant duai vegnir examinà, sch’i dovra ina nova basa legala per chastiar quels che surpassan las prescripziuns. La finala duai la regenza suttametter al Cussegl grond in concept chantunal davart la prevenziun e reducziun dal littering. Sco che l’Uffizi federal da l’ambient ha punctuà vers la FMR èn numnadamain ils chantuns, las citads e las vischnancas respunsablas per la nettezza dal spazi public. La regenza relativescha Per il Grischun na vul la regenza betg dramatisar la situaziun, acut saja il problem sulettamain en l’agricultura. Periclitads spezialmain sajan animals da niz ed en ina dimensiun restrenschida era animals selvadis. «Rument pitschen bittà davent, dentant cunzunt excrements da chauns pon smerdar l’erva e vegnir en il pavel cun la consequenza ch'i dat in pli grond dumber d’aborts infectus chaschunads da parasits», constata la regenza, «sco quai ch'i resorta dentant d‘ina retschertga fatga dal Forum da giuvenils dal Grischun tar las autoritads communalas n’è il littering dentant betg in problem acut che stuess vegnir prendì a mauns cun prioritad.» Unicamain en l’agricultura saja il basegn d’agir avant maun. Tenor la regenza duai la populaziun vegnir sensibilisada per la problematica dal littering il meglier sur las scolas. Per quest intent sajan ins actualmain vidlunder d’installar in post spezialisà per l’educaziun ambientala en la Scola auta da pedagogia. Sin plaun chantunal existia er gia la pussaivladad da chastiar surpassaments dal littering, la presecuziun penala saja dentant chaussa da las vischnauncas. «Il basegn per in concept chantunal unitar per prevegnir al littering n’è actualmain betg necessari», scriva la regenza. Tenor ella po il littering e sias consequenzas vegnir cumbattì efficientamain cun ils instruments existents: promover l’educaziun ambientala solida en las scolas, proteger ils animals cun engaschar rangers che rendan attents passants als privels dal littering. La regenza è dentant pronta da far in’enquista online tar las vischnancas ed ils purs pertutgads. En quest senn vul la regenza acceptar mo parzialmain l’incumbensa Widmer. Cun ina campagna da placats renda l’Uniun purila svizra attent sin ils problems ch’il littering chaschuna a l’agricultura. Foto Uniun purila svizra

Maiorz u proporz - proporz dubel e «Cumpromiss grischun». En vista a la votaziun chantunala per in nov sistem electoral per il Cussegl grond n’èsi gnanc uschè simpel da tegnair la survista. Perquai porscha la FMR las respostas sin ina buna part da las dumondas. Per tge motiv sto il sistem electoral insumma vegnir midà? Il sistem electoral sto vegnir midà perquai ch’el na correspunda betg dal tut a la Constituziun federala. Quai ha constatà il Tribunal federal. Per mantegnair il maiorz èn singuls dals 39 cumins memia pitschens ed auters memia gronds, uschia ch’els na vegnan betg da respectar l’equivalenza da las vuschs pretendida en la constituziun. Tge resta tuttina cun il nov sistem electoral? Ils 39 circuls electorals existents (cumins) restan vinavant sco secziuns electoralas ed er il dumber da deputadas e deputads resta sin 120. Pertge vulan ins mantegnair vinavant ils 39 circuls (cumins) sco secziuns electoralas malgrà ch’els n’existan facticamain betg pli, enstagl da resguardar las 11 regiuns sco novas secziuns electoralas? l motiv è stà la ferma opposiziun dals circuls pitschens che han temì da perder lur mandat entaifer la regiun. Era datti considerablas differenzas da grondezza, funcziun, identificaziun e cumpetenzas tranter las diversas regiuns. Tge è lura propi nov tar il nov sistem? Las elecziuns na succedan betg pli tenor maiorz, mabain da principi tenor proporz. Tar il maiorz vegnan eligidas candidatas e candidats che acquistan las pli bleras vuschs en lur circul. Tar il proporz èn partidas e glistas decisivas. Partidas cun bleras vuschs obtegnan dapli sezs che partidas cun paucas vuschs. Tar il maiorz poi dar in segund scrutini, sche il pli absolut na vegn betg cuntanschì. Tar las elecziuns da proporz na datti nagin segund scrutini. Tge è spezial tar il «Cumpromiss grischun», il qual va ussa en votaziun? Il «Cumpromiss grischun» garantescha dad ina vart che mintga vusch quinta tuttina bler en l’entir chantun, da l’autra vart vegnan ils circuls d’enfin uss mantegnids. Quai avess dad avair per consequenza ch’il parlament reflectass meglier che fin qua la forza politica effectiva da las partidas – dentant cun garantir vinavant ch’ils circuls pitschens sajan represchentads. Il nov sistem dal proporz cuntegna dentant er ina clausla da maiorz. Tge munta quai? Quai munta che la partida dominanta en il circul pitschen survegn en mintga cas silmain in mandat da basa, er sche ses candidat ha damain vuschs. Co vegn eligì? I vegn eligì cun agid da glistas. Jau poss be eleger persunas che figureschan sin ina glista en mes circul electoral. Mintga electura e mintga electur ha a disposiziun tantas vuschs sco sezs disponibels en ses circul electoral. Co vesa mes cedel d’elecziun or? Sco tar las elecziuns dal Cussegl naziunal poss jau bittar en l’urna la glista prestampada d’ina partida ni che jau poss emplenir or la glista vida cun candidatas e candidats che figureschan sin ina da las glistas da mes circul electoral. Pon ins er cumular (cun scriver duas giadas il medem num) ni panaschar (cun stritgar singuls nums sin la glista da mia partida favurisada e remplazzar quels cun nums d’autras partidas)? Exact, era quai è pussaivel tenor il nov sistem d’eleger il Cussegl grond. Cuntegna ina glista dapli nums che posts vegni stritgà da sutensi. Il «Cumpromiss grischun» pussibilitescha pia er vinavant d’eleger persunas e betg mo partidas. Pon las partidas era colliar lur glistas sco tar las elecziuns dal Cussegl naziunal? Na, quai è exclus tar las elecziuns dal Cussegl grond. Colliaziuns da glistas èn numnadamain savens purs calculs aritmetics, pauc transparents e sfalsifitgeschan uschia l’intenziun dal suveran.Pussaivel è dentant che pliras partidas pitschnas sa mettan ensemen e furman ina glista. Er candidatas e candidats independents pon furmar in’atgna glista. Co vegnan ils sezs repartids tar quest proporz dubel? En in emprim pass vegnan repartids ils 120 sezs a las partidas cun agid dal resultat cuntanschì cun lur glistas en l’entir chantun (repartiziun principala). Quai munta ch’i vegn fixà l’emprim quants sezs che mintga partida survegn en l’entir chantun. Las partidas ston cuntanscher sin l’entir intschess chantunal almain 3% da las vuschs per pudair entrar en il parlament.En in segund pass vegnan repartids ils sezs sin las las glistas ed ils candidats e las candidatas en il circul electoral (repartiziun restanta). Co statti insumma cun l’elecziun dals suppleants? Qua datti ina midada. Els na vegnan betg pli elegids a moda separada. Sch’ina deputada u in deputà croda ora temporarmain ni per pli lung temp vegn el substituì da las candidatas u dals candidats che han figurà sin la medema glista en il circul electoral. Il sez na va pia betg ad in’autra partida. En circuls cun in sulet deputà va il mandat da suppleant vi a quellas persunas che han suttascrit sco emprim la proposta d’elecziun da lur partida. Cura entra il nov sistem electoral en vigur, sch’el vegn acceptà dal pievel? Gia tar las proximas elecziuns dal Cussegl grond che han lieu il matg 2022. Vala quai er per las elecziuns da la regenza? La regenza vegn bain er eligida il medem di, dentant vinavant tenor il sistem da maiorz sco fin qua. Tge capita, sch’il pievel di NA al nov sistem electoral? Lura cumenzass la procedura puspè da nov, dentant sut in enorm squitsch da temp, probablamain senza consultaziuns e cun debattas scursanidas.Eventualmain fiss la regenza schizunt sfurzada d’applitgar e dictar dretg d’urgenza en vista a las elecziuns da la primavaira proxima. In grond cumpromiss Il cumbat per in sistem electoral gist è stà lung e stentus. Betg main che otg giadas ha il suveran grischun refusà l'introducziun dal proporz, las ultimas giadas dentant cun maioritads adina pli satiglias. Ed er questa giada na succeda quai betg voluntariamain, mabain sin squitsch dal Tribunal federal. Quel ha numnadamain constatà ch’il model pratitgà en il Grischun na correspunda betg a la constituziun. El violescha il principi da l’equivalenza da las vuschs. Suenter lungas debattas e numerusas piruettas da regenza, partidas e Cussegl grond han ins la finala tuttina chattà in cumpromiss raschunaivel che para da chattar ina vasta acceptanza. La FMR sa sprova da declerar quest ominus „Cumpromiss grischun“ che è magari cumplitgà.

Dapi 1937 è il pievel grischun s’occupà betg main che otg giadas cun l’introducziun dal sistem da proporz per las elecziuns dal Cussegl grond. Fin oz senza success. La tradiziun para d'esser pli ferma ch’il spiert progressiv. Ils mulins da la politica molan magari plaun e reageschan savens cun retard sin svilups demografics e sin midadas en la societad civila. Sco tar il sistem electoral hai la finala er duvrà per l’introducziun dal dretg da vuschar da las dunnas ni tar l’admissiun da l’automobil en Grischun numerusas provas avant che cuntanscher la finamira. Suenter examinaziuns extendidas, debattas intensivas e diversas piruettas da regenza, partidas, cumissiuns e parlament èsi la finala tuttina reussì da zambregiar in nov sistem electoral ch'è conform a la constituziun ed ha uss er bunas schanzas da vegnir approvà dal suveran. Il nov sistem mantegna numnadamain ils circuls electorals existents e garantescha uschia la represchentanza da las regiuns pitschnas e periferas. Plinavant procura el che mintga vusch quinta en l’entir chantun tuttina bler sco quai che la sentenzia dal Tribunal federal pretenda (equivalenza da las vuschs). Quest «Cumpromiss grischun» è pia prest la quadratura dal circul. Per arrivar a quest cumpromiss hai duvrà differentas piruettas. La regenza è saltada dal proporz al sistem maschadà per la finala tuttina favorisar il proporz dubel. Er las partidas PLD e PBD che han anc cumbattì en la consultaziun cun mauns e pes il proporz han la finala fatg ina vieuta per 180 grads. En la debatta parlamentara è sulet la PCD stada constanta e resistenta cun sia argumentaziun per in sistem maschadà ni almain per dar al pievel ina schelta. En la votaziun finala en il Cussegl grond è ella s’abtegnida demonstrativamain da la vusch, per la votaziun dal pievel ha ella uss dà liber la vusch. Picantas en quest connex èn las metamorfosas da PCD e PPS en il decurs da lur istorgia. Anc en ils onns settanta figurava l’introducziun dal proporz en il program da partida da la PCD. La veglia PPS grischuna ha adina cumbattì vehementamain il proporz, oz è ella persuenter. Constanta en sia tenuta a favur dal proporz è sulet la PS. Sia iniziativa per reducir il Cussegl grond per ina quarta è stà in culp clever per metter sut squitsch il parlament en favur dal proporz. Da principi metta il proporz partidas e glistas en il center, tar il maiorz domineschan ils chaus. En circuls pitschens nua ch’ins enconuscha anc bain in l’auter vegnan chaus dentant ad esser vinavant pli decisivs che partidas. Tant pli ch’il nov sistem dal proporz dubel cuntegna er elements da maiorz per ils circuls pitschens. Tendenzialmain vegnan las partidas da pols – populars, socialdemocrats, verds e verd-liberals – a profitar dal nov sistem. Las partidas dal center (PLD, PCD e PBD) vegnan a perder. Da principi èn tant maiorz sco proporz sistems electorals valabels en ina democrazia. En il Grischun vegnan regenza e Cussegl dals chantuns eligids vinavant tenor maiorz, il Cussegl naziunal e da nov – sch’il pievel approva la midada – il Cussegl grond tenor proporz. Impurtant èsi ch’il parlament resplendia e represchentia a moda adequata e commensurada il pievel. Ed en quest cas dastgan ins bain dubitar che quai saja il cas en il Grischun che consista da 39 circuls, per part fitg pitschens (Avras 159 abitants) e per part fitg gronds (Cuira 29 581 abitants). Il fatg ch’il pievel ha darar refusà projects deliberads dal Cussegl grond ni tschiffà il referendum cunter sias decisiuns relativescha la finala tuttina in zichel la pretensiun che la cumposiziun dil parlament actual na resplendia betg tenuta e voluntad dal pievel. Era sch’ins fa valair motivs altruistics sco equilibers politics, regiunals e culturals e schizunt confessiunals e socials, la finala vai per in pur cumbat da pussanza. Regiuns periferas cunter centers, chaus cunter partidas, dretg cunter sanester, monoculturas cunter diversitads politicas.

Er quest mais ha dominà ina tematica ils discurs en Rumantschia. Na, i n’è betg corona! Mabain l’aura: la primavaira fraida cun bler vent. In veritabel matg da «l’aura sut». Brinzauls è atgnamain sin spunda sulegliva, ma per il mument èsi pauc da rir. Il vitg ruschna e ruschna. Perquai ha la vischnanca Albula/Alvra perfin deliberà quest mais in credit d’in mez milliun per examinar co ch'i fiss da translocar l’entir vitg. Ditg simpel: Ils radund 100 abitants ed abitantas avessan da pachetar lur dachasa ed ir en in auter lieu. E quasi il medem mument ha il chantun Grischun communitgà quest mais che la bova da Brinzauls sa muventia cun ina sveltezza da record: var 1,6 meters per onn. Vulain resumar in pau salop: Enfin ch’il project per translocar il vitg pudess vegnir realisà, è quel plan gia maculatura – perquai che chasas e glieud da Brinzauls han lura gia fatg viadi per radund 100 meters. Per uschedir sin il sitg è l’equipa da ballape da las damas da la US Schluein Glion (USSI). L’equipa tschertga ina trenadra ni in trenader – era via inserats en gasetta. Envers la FMR ha la capitania da l’equipa ditg ch’ellas prendian encunter quasi tuttas annunzias pussaivlas: «Igl impurtont ei igl interess pil ballapei.» – Atgnamain dessi il mument quatter candidats fitg valabels, quatter trenaders svizzers cun gronda experientscha en Svizra e per part en l’exteriur, cun in grond palmares e tuts quatter gist senza club: Christian Gross, Lucien Favre, Marcel Koller e Ciriaco Sforza. In interess per ballape avessan quels segir. La dumonda è mo, sch’els fissan propi buns avunda per l’equipa da damas da la USSI? Sch’i plova e sch’igl è fraid, lura èsi dad avair in tetg sur il chau. Però en Engiadina mancan las abitaziuns per indigens. Il manco è uschè acut che singuls indigens abiteschan en campers. La FMR ha purtretà quest mais in da quels: In giuven da Scuol e sia amia che vivan en in busin. Ussa, forsa è tut quest svilup er in effect da l’interpresa «Mia Engiadina», la quala propaghescha gist en temps da corona la lavur a distanza davent da l’Engiadina? Vul dir: Glieud da la Bassa lavura regularmain en Engiadina en bellas abitaziuns. Tras quai crescha il squitsch immobigliar ed als indigens mancan las abitaziuns. Perquai fissi ussa prudent da proponer il cuntrari: Crear in’interpresa cun il num «Mis Züri», la quala procura che Engiadinaisas ed Engiadinais possian finalmain lavurar sin distanza davent da Turitg. Quest mais èsi vegnì cler sco il sulegl: testar fa effect! Il Grischun ha laschà analisar l’effect da sias activitads da testar en scolas ed en manaschis. La Confederaziun n’ha mai propi vulì siglir si sin il char grischun, nagin interess da Berna per tals tests a l’engronda. Ma quest mais ha apunta in institut confermà nair sin alv ch’ils tests gidian propi da tegnair en frain il virus. L’institut ch’ha furnì la conferma scientifica è la EMPA – in institut che vegn pajà per gronda part cun raps da la Confederaziun. Damai, il stadi na vul betg testar, schebain ch’il «agen» institut cumprova ch’i fiss prudent da far quai. Quai è bain detg interessant. En las vischnancas da Sagogn, Schluein, Laax e Falera splendura il sulegl – ellas èn numnadamain sin buna via da s’avischinar. En radunanzas commemorablas han trais dad ellas gia ditg GEA quest mais, silmain per prender en mira emprims pass da fusiun. En il decurs dal zercladur decida anc Falera. Insumma, commemorablas èn stadas main las decisiuns sco talas, mabain plitost las circumstanzas: Laax ha mess si spezialmain per quella radunanza ina gronda tenda. E Sagogn ha participà cun sia radunanza al project da pilot Covent, cun tests da corona avant la radunanza. Ins pudess dir: las vischnancas sa preparan atgnamain gia per il event grond – la gronda nozza: cun tests da corona ed ina flotta tenda da festa. Causa las temperaturas fraidas avessan blers giavischà da pudair ir quest mais vers sid, vers il Tessin u l’Italia. E tgenina è la ruta grischuna la pli frequentada vers sid? – Sa chapescha l’autostrada A13 che passa tras la Val Schons e tras il tunnel dal San Bernardino. Però la redactura sutsilvana da la FMR ha rimnà las cifras dal traffic dals davos dus onns. E quellas fan surstar! A Pasca 2019 èn passads tras il tunnel 13 284 autos e cars. L’onn passà, a Pasca 2020 (amez l’emprim lockdown), èn passads mo minims 351 vehichels. En Val Schons planiseschan gea ils famus architects Herzog & de Meuron ina baselgia d’autostrada sco «lieu da pausada, da ruaus, d’uraziun e da spiritualitad». Insumma, il ruaus e la pausa èn vegnids pli spert en la val che planisà. Per fortuna èsi stà pli u main aura sitga quest onn sur Tschuncaisma a Schluein. Uschia ha pudì avair lieu en il liber la craisma da Sagogn e Schluein. Sut tschiel avert ha il plevon e canoni Alfred Cavelti numnadamain pudì craismar dumengia e glindesdi da Tschuncaisma 22 giuvenils. Il particular: Il cult divin sacramental ha gì lieu en il stadion da ballape da la US Schluein Glion a Crap Gries. Quintessenza: Messas en stadions da ballape celebrescha atgnamain mo il papa – ed apunta era sur Alfred Cavelti. E tge è capità anc uschiglio quest mais? Apunta, igl è stà fraid. Ma ussa pon avrir las portas da las ustarias stgaudadas. Uschia ch’i vegn segir bainprest pli chaud sin terrassa. Dal rest hai dà il matg 2021 anc divers auters disturbis climatics, cun chametgs, duschas fraidas ed auters disturbis atmosferics: las cuntraversas en connex cun las iniziativas agraras, la lescha da CO2 e l’iniziativa da chatscha. I va damai anc in mument, enfin ils 13 da zercladur, enfin ch’il clima sa normalisescha puspè – forsa. Il mais da pais (fmr/dat) Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala ed commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha normalmain il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic. Quest mais ha el gì memia fraid la detta per dissegnar, perquai fa el pausa. Il proxim mais fa el puspè piz ses rispli.

Tavla Naira Andrea Holenstein, perscrutader da l’istorgia svizra (Universitad da Berna), è naschì 1959 a Laufen, lezza giada ina citad dal Giura bernais. Ils davos decennis dal tschientaner passà ha manà bleras midadas en quella regiun. Il chantun francofon dal Giura è naschì pir 1979, e la vallada da Laufen è ida anc pli tard a far part da Basilea-Champagna. Avant paucas emnas ha la citad francofona da Moutier vuschà per il transferiment al chantun Giura. Tut quai ha gizzà l’interess da Holenstein per l’istorgia dal pajais e da ses chantuns. En sias publicaziuns fa’l endament che sia regiun tutgava a l’Imperi franzos e ch’il congress da Vienna 1815 l’ha lura dada a la Svizra cun Genevra ed il Vallais. Al contract da Paris (20 da november 1815) ha il diplomat svizzer Charles Pictet de Rochemont (1755-1824), anteriur student dal Philanthropium a Haldenstein, cuntanschì la neutralitad e la garanzia territoriala da la Svizra engrondida; ma lezza è vegnida in stadi federal pir dal 1848. «Die Schweiz ist ein Teilmitglied der EU» – uschia ina lingia grossa da Holenstein en la «Neue Zürcher Zeitung» dals 26 da matg 2021. Ma tge munta quai suenter l’interrupziun da las tractativas gist quel medem di? La «Frankfurter Allgemeine Zeitung» ha scrit: «La Svizra resgia la punt che la collia cun l’Europa.» Bibliografia : Thomas Cottier e André Holenstein, Die Souveränität der Schweiz in Europa (Stämpfli-Verlag).

Da sajettar en il tir champester il pli aut resultat pussaivel è bain in siemi da mintga tiradur e da mintga tiradura. Per trais tiradurs grischuns è quel semi daventà realitad la fin da l’emda. Sin la distanza da 300 meters han duas tiradurs tratg il maximum da 72 puncts. Quai vul dir 18 quatters in suenter l’auter. Per far quel resultat dovri bain cunzunt cletg, ina buna vista, calmezza e precisiun. Gia per la terza giada suenter il 2013 e 2019 ha Andrea Stiffler (Tavau) fatg il maximum tar il tir champester. L’um da 62 onns tutga en il Grischun tar l’elita dals tiradurs ed ha en sia carriera da tir gì intgins success sin champ chantunal e naziunal. Fatg l’emprima giada en sia via da tir 72 puncts tar il tir champester ha lura Daniel Cabalzar (Castrisch). Er ad el è reussì da sajettar precis e d’avair be quatters sin la schiba. Il tiradur da l’annada 1978 ha fin ussa cunzunt gì success cun la gruppa da Castrisch, la gruppa victura da l’actual campiunadi grischun da gruppas. Dapi la davosa fin d’emna tranter ils tiradurs che han tratg il resultat maximal tutga er Arthur Bärtsch (St. Antönien). El ha sajetta il tir champester cun la pistola da militar e fatg cun ses 18 culps be dieschs. Ses resultat maximal da 180 puncts e plitost ina surpraisa. Ina giada haja el tratg 179 puncts, ha ditg Arthur Bärtsch envers la FMR. En tut han vers 2900 tiradurs e tiraduras sajettà en il Grischun il program dal tir champester. Quai èn 400 daplis che anc tar l’occurrenza 2020.

Da tut las destinaziuns turisticas da la Svizra ha il Grischun patì – cun in minus da 9% - il pli pauc da la pandemia da corona. Quai è d’attribuir cunzunt al ferm focus sin il martgà svizzer ed a las stentas per tegnair avert ils territoris da skis. En vista a las stagiuns da stad ed atun avant porta vul Grischun Vacanzas rinforzar sias mesiras da reclama en la Svizra romanda. Da nov en suprastonza da Grischun Vacanzas vegnan tschernids: Eliane Bernasconi-Volken (Gruppa Arena Alva), Kurt Bobst (Engiadina S. Murezzan Turissem SA) e Ernst Wyrsch (Hotelleriesuisse GR). Els suondan al president da Hotelleriesuisse Andreas Züllig ed al mainagestiun da las Pendicularas dal Grischun Marcus Gschwend che avevan demissiunà. En ses votum introductiv ha il minister d’economia Marcus Caduff menziunà il grond cumbat politic per tegnair avert ils territoris da skis che haja a la finala er sa pajà. Cun in tschert optimissem mira Marcus Caduff vers la stagiun da stad ed atun, schegea ch’el haja magari er respect dal basegns creschents dals indigens da puspè pudair far viadis e vacanzas en l’exteriur. «Per nus tuts èsi perquai ina gronda sfida da sviluppar vinavant permanentamain la purschida turistica. »Il parsura da Grischun Vacanzas Jürg Schmid drizza in grond engraziament al chantun Grischun. Cun lur strategia offensiva da vaccinar e testar hajan las autoritads grischunas prestà lavur da piunier a favur da la populaziun indigena, dentant er dà segirezza ed uschia acquistà la confidenza dals giasts. Il program d’impuls instradà gidia a rinforzar la cumpetitivitad dal Grischun sin il martgà turistic. Giasts svizzers sco grond avantatg Er Jürg Schmid, il parsura da Grischun Vacanzas, ha accentuà ils avantatgs dal focus sin ils giasts svizzers. «Las Svizras ed ils Svizzers san nuà ch’igl è il pli bi“, di Jürg Schmid, „sin questa fidaivladad vulain nus ans basar.» Considerond las malsegirezzas en il traffic internaziunal che vegnian anc a cuzzar, quinta Schmid era questa stad cun blers giasts da la Svizra. «Perquai interprenda Grischun Vacanzas tut per persvader ils giasts indigens da far lur vacanzas en Svizra e da visitar il Grischun sco ’il pli saun chantun da la Svizra’.»Gia dapi l’entschatta da la pandemia haja il Grischun mess il focus da sia campagna da reclama sin il martgà svizzer, di Martin Vincenz, il CEO da Grischun Vacanzas. «Cun ina vasta paletta da tematicas ed events vegn empruvà sin plirs chanals da carmalar ils giasts svizzers en il Grischun. Plidentads vegnan uss cunzunt bikers, viandants, golfers, famiglias e tut quels che han il basegn da passentar lur temp da recreaziun, detensiun e reabilitaziun en las muntognas», di Martin Vincenz. Anc mai haja Grischun Vacanzas gì ina campagna d’events talmain vasta e cumprimida per la stad.Da cuminanza cun 13 destinaziuns e 12 partenaris privats vegn Grischun Vacanzas a propagar las purschidas multifaras da «la megliera destinaziun per viadis circulars en las Alps». L’«Alpin Circle » colligia las attracziuns spectacularas dal Grischun. Grazia ad ina cooperaziun speziala profitan er radund 1,9 milliuns commembers da Raiffeisen da numerusas reducziuns da pretsch per viadis, events e pernottaziuns. Nov focus sin la Romandia Sco quai che Martin Vincenz ha explitgà a la radunanza generala sin livestream vegn Grischun Vacanzas a lantschar per 2021 in’offensiva da marketing en la Svizra franzosa, per uschia gudagnar novs giasts da la Svizra. Gia la stad passada hajan ins pudì constatar in augment considerabel da radund 10 pertschient giasts da la Romandia en il Grischun. «Nus vulain mussar a la Romandia tut tge ch’ins po evenimentar cun in viadi circular tras noss chantun», di Vincenz. Intginas cifras L’onn 2020 ha Grischun Vacanzas pudì registrar passa 3,5 milliuns visitaders sin sia plattafurma graubuenden.ch, 187 000 clics sin ils spots cun ils capricorns Gian e Giachen, 117 000 giadas en vegnids consultads il videos da «Profwander Ernst» e 4,1 milliuns èn stads sin YouTube. Plinavant han 141 schurnalists or da 7 pajais infurmà davart il Grischun e passa 12 000 exemplars dal cudesch d’uffants «Gian e Giachen» e «Munggamaitli Madlaina» èn vegnids vendids. Grischun Vacanzas metta quest onn in focus da sia campagna da marketing sin la Svizra romanda. Foto Grischun Vacanzas Il president da Grischun Vacanzas Jürg Schmid (dretg) ed il schef operativ Martin Vincenz (san.) Foto Yanik Bürkli