La vschinauncha da Zuoz ho realiso las tschernas da Chalandamarz. La tscherna pel presidi cumünel ho guadagno Romeo Cusini cun 209 vuschs. Sia cuntercandidata Ladina Tarnuzzer ho survgnieu 167 vuschs. A las tschernas da Chalandamarz da quist an nu vaivan las Zuozingras ed ils Zuozinghers be dad eleger persunas in cussagl cumünel ed in differentas cumischiuns. Els d’eiran eir dumandos da tscherner üna nouva presidenta, resp. ün nouv president cumünel. Per la successiun da l’anteriur president Andrea Gilli vaivan candido Ladina Tarnuzzer e Romeo Cusini. Cun 209 vuschs es gnieu elet Romeo Cusini chi lavura tar ün’interpraisa d’indschigner. El es commember dal PLD regiunel ed ho fat part da la suprastanza cumünela da Zuoz düraunt ils ans 2016 fin 2022. Ladina Tarnuzzer ho survgnieu 167 vuschs. Ella chi fo part dal PPS regiunel es gastronoma ed actuelmaing mnedra da la partiziun hotellaria e gastronomia i’l Lyceum Alpinum a Zuoz. Ils duos candidats sun stos pronts da commenter pella FMR la tscherna da Chalandamarz da quist an. «Eau d’eira da l’avis chi saja da pruver» Ladina Tarnuzzer: «Eau sun da l’avis chi saja da pruver, quista vouta nun ho que oramai funcziuno, ma uscheja es la democrazia. La partecipaziun d’eira cun passa 59 % ota, que m’ho fat plaschair. Eau nu sun uossa super-trista, eau nu vaiva da perder ünguotta, eau poss cuntinuer culla lavur politica scu commembra dal cussegl cumünel da Zuoz. Daspö l’an passà main eau tar la vschinauncha il decasteri turissem, quai chi ho eir da chefer cun meis manster. Aunz d’eiri deputeda pels sectuors immundizchas e pumpiers. Eau cuesch in mincha cas a Romeo sia elecziun e gratuelsch da cour per sieu super-bun resultat da passa 200 vuschs. Eau m’allegr da cuntinuer a collavurer cun el.» «Eau d’he grand plaschair da la tscherna scu president cumünel» Romeo Cusini: «Eau d’he grand plaschair da la tscherna scu president cumünel e less eir ingrazcher a tuottas e tuots chi haun do a mai la vusch. A la vschinauncha da Zuoz spettan diversas sfidas. Il focus less eau metter süls giuvens, las famiglias e la cultura, sainza perder our d’ögl il turissem. Meis motto saro «Zuoz dess esser viscul ed attractiv». Ses ans m’haja occupo da la planisaziun, eir da la cultura. Nos böt es cha la vschinauncha dvainta giuvna cun motiver a las famiglias giuvnas da gnir a ster a Zuoz. Natürelmaing cha que douvra eir abitaziuns pajablas pella generaziun giuvna. Ma cò es que da dir cha Zuoz es gia landervia, fand ün’analisa da la dumanda e la spüerta, a piglier suot la marella la situaziun dal spazi d’abiter a Zuoz. Que vaivans nus già cumanzo cun meis antecessur Andrea Gilli, cur cha nus vains elavuro la strategia cumünela, ed eau vuless cuntinuer quella lavur.» Las autoriteds cumünelas sun darcho cumplettas In marcurdi ho il suveraun da Zuoz elegieu eir a trais persunas i’l cussegl cumünel. Duos cusgliers haun da banduner il cussagl cumünel causa limitaziun dal temp d’uffizi. Ün sez es dvanto vacant causa ün mortori. Cun 275 vuschs es gnieu elet Flurin Wieser per il sez dvanto vacant causa mortori. Per occuper ils ulteriurs trais sezs i’l cussagl cumünel sun gnieus tschernieus Alexandra Blumenthal-Hardegger cun 212 vuschs e Jachen Delnon cun 314 vuschs. Scu commember da la cumischiun sindicatoria es gnieu tschernieu cun 287 vuschs Andrea Hardegger, pella cumischiun da fabrica cun 301 vuschs Remo Albertin e pel cussagl da scoula cun 365 vuschs Karin Casty. Il temp d’uffizi da las candidatas e candidats nouvelegieus cumainza als prüms da lügl da quist an. Ladina Tarnuzzer cuntinuescha ad esser activa illa politica. Romeo Cusini s'ingascharo per ün Zuoz attractiv e viscul. Zuoz ho ün nouv president cumünel A chaschun da las tschernas da prümavaira ho il suveraun tschernieu cun 209 vuschs a Romeo Cusini. Sia cuntercandidata Ladina Tarnuzzer ho survgnieu 167 vuschs. La partecipaziun a las tschernas importaiva 59,33 %. A la FMR haun la candidata e’l candidat do, subit cur cha’l resultat d’eira cuntschaint, lur commentar persunel a la tscherna, resp. a la tscherna na gratieda. I’l cussegl cumünel da Zuoz sun gnieus tschernieus Flurin Wieser, Alexandra Blumenthal e Jachen Delnon. Illa cumischiun sindicatoria es gnida eletta Andrea Hardegger, illa cumischiun da fabrica Remo Albertin ed i’l cussagl da scoula Karin Casty. (fmr/fa)

Duos students da sport e musicists grischuns haun avaunt duos ans cumanzo a charger mincha lündeschdi videos da musica sün Instagram. I’l mais passo es ün video da lur chanel «Musik am Montag» ieu virel – cun passa ün milliun likes sün Instagram. «Don’t worry about a thing, cause every little thing is gonna be alright» - in ün video chaunta ün mattin da var quatter ans ils prüms pleds da la chanzun «Three little Birds» da Bob Marley. Poch zieva cumainza Gian Andri Janett al synthesizer e Mauro Caflisch a la guitarra da l’accumpagner. Sper l’accumapagnamaint musical, chauntan ils duos musicist in armonia cul mattin ed uschè do que üna cumplettamaing nouva interpretaziun. Cun quista video sun Gian Andri Janett e Mauro Caflisch ieus virel avaunt var tschinch eivnas. Cun lur adapziun d’ün video – chi d’eira già svess ieu virel – haun els ragiunt bod 20 milliuns persunas cumprais passa ün milliun likes sün Instagram daspö la fin schner. Intaunt ho lur chanel «Musik am Montag» passa 80 000 followers e que vegnan mincha di dapü. Trer a nüz la lecziun «Gian Andri es da Stugl ed eau da Samedan. Nus ans cugnuschains daspö nos temp cumünaivel a l’Academia Engiadina. In seguit essans ieus insembel giò Berna a stüdger sport», disch Mauro Caflisch. Ils duos students da sport abitan eir daspö ses ans insembel illa chapitela svizra e dal 2020 haune fat il bachelor in sport. Gian Andri Janett es intaunt vi dal stüdger magister da sport a Berna e Mauro Caflisch fo il master in management da sport professiunel a Magglingen. Insembel musica faune già daspö lur temp a l’Academia. Per trer a nüz üna lecziun traunteraint al lündeschdi düraunt il stüdi, suni ieus in üna staunza da musica da la Scoul’ota da pedagogia Berna ed haun fat musica. Il prodot da quistas jamsessions sun in seguit plachos sün lur story dad Instagram. «Causa cha vaivans bgeras reacziuns positivas, vainsa cuntinuo cun las storys. E bundant ün an zieva cha vainsa cumanzo, vainsa eir fat nos chanel dad Instagram e vains alura eir cumanzo a charger sü lo ils videos», disch Gian Andri Janett. Bgeras vuschs e bgers instrumaints Our da prüms covers da chanzuns sun alura dvantedas producziuns adüna pü raffinedas. Gian Andri Janett ho imprains a suner il cello e la battaria, Mauro Cafisch la guitarra – clavazin sunan tuots duos. Uschè faune adöver da divers instrumaints e chauntan suvenz a quatter vuschs u dapü. Per ragiundscher que registreschane las vuschs üna zieva l’otra – il listess eir culs instrumaints – ed uschè do que üna nouva registraziun. A la fin faune üna sort playback e filman tuot aunch’üna vouta. Impü haune eir cumanzo a piglier ün video divertent, chi’d es già ieu virel, e’l agiundschan cun instrumaints e vuschs. «La fin da l’an passo ans vainsa miss il böt da survgnir 5000 followers sün Instagram. Ün mais pü tard in schner da quist an es alura ün da noss videos ieu virel - uossa vainsa 80 000 followers. Que d’eira scu survgnir üna schleppa», disch Mauro Caflisch. Üngüna strategia La idejas per lur videos vegnan pelpü be per cas. Els as laschan inspirer süllas plattafuormas socielas e survegnan eir bgers inputs da videos da lur amias ed amihs. «Alura pigliainsa ün chi ho potenziel ed agiundschainsa pass per pass nossas vuschs ed instrumaints», declera Gian Andri Janett. Üna fuormla secreta per ir virel nun haun ils duos musicants auncha chatto. Ma d’adapter ün video, chi’d es già cuntschaint, saja sgürischem ün avantag per ir virel. «Nus vaivans furtüna cun quist mattin d’eira già svess fich cherin. Nus nu vains üngüna strategia cun hashtags e fains que chi plescha a nus.» Intaunt es Musik am Montag eir sülla plattafuorma Tik Tok ed in avegnir haune l’intenziun da cuntinuer cun lur chanel «Musik am Montag». «Impü vulainsa eir metter in pè qualchosa live. Nus dains uossa eir ün pitschen concert ad üna festa da diplom. Que füss sgür bel eir da der cò e lo in futur ün concert», uschè ils duos musicants da Musik am Montag. Gian Andri Janett (schnestra) e Mauro Caflisch (dretta) i’l video da lur interpretaziun da «Three Little Birds» insembel cul mattin da quatter ans. Suot il seguaint QR-code as po ir a guarder il video da «Musik am Montag», chi’d es ieu virel in schner da quist an.

Alessia Laager da Samedan ragiundscha la seguonda plazza i’ls champiunadis mundiels da las junioras e juniors en il Kasachstan. Ma la Tudestga Julia Kink es steda auncha pü svelta sur 10 km illa categoria giuventüna. L’atleta ho procuro lo per la prüma medaglia per la Svizra a Shchuchinsk i’l Kasachstan. (sda/rtr/fmr) Alessia Laager ho fat i'l Kasachstan la medaglia d'argient.

Tar cundiziuns perfettas e temperaturas da prümavaira ha gieu lö in dumengia la cuorsa da las duonnas. Quista cuorsa es il tun da partenza da l’eivna dal Maraton da skis engiadinais e la prouva generela per la cuorsa chi segua alura in och dis. La pü svelta sur ils 17 kilometers da Samedan a S-chanf es steda Carla Wohler. La giuvna da 22 ons es creschida sü per granda part a Scuol, viva uossa però a Spiez i’l chantun Berna. Seguonda es gnida Helena Guntern da Ftan. E terza la sour dschimella da Carla Wohler, Chiara Wohler. Manchanto il podest per poch ho Flurina Eichholzer-Bott da Zernez sco quarta. La cuorsa da las duonnas ün’eivna avaunt il Maraton da skis engiadinais es la prouva generela pella cuorsa chi segua alura. Tuot ho funcziuno perfettamaing. La loipa es in ün fich bun stedi e tuot las imsüras in connex cun la naiv s-charsa e las temperaturas chi sumaglian a la prümavaira haun funcziuno fich bain. Uossa es dimena tuot pront pel grand spectacul dal maraton sur 42 kilometers la prosma fin d’eivna. (rtr/fmr)

Cur cha mammas s’agitan cha lur iffaunts drouvan pleds trids – ed ellas s’agitan pel solit sgrischusamaing – prouvi gugent da las calmer, dschand cha que sajan bain be pleds. Ch’ellas dessan tscherner qualche pled innozaint scu «fnestra» u «sadella» – e mincha vouta cha lur iffaunt dia quel pled in famiglia fer ün teater inter a chesa pretendand cha quel pled saja ün terribel trid. Cha alura possane esser sgüras cha la prosma vouta cha l’iffaunt la vöglia fer ster mel in societed, schi ch’el dscharo quel pled. Ma las mammas nu’s laschan persvader. ­Simil am vo que, scha las cusglieras e cusgliers svizzers as dispüttan uras cullas uras sur da la dumanda scha «schi, eau vögl» vela dapü u damain cu «na, eau nu vögl». Ma eir ellas, els faun inavaunt ün teater inter e nu’s laschan calmer. Eir il pled «n» nu po hoz pü üngün dir u scriver cun buna conscienza – oter cu ils nairs svessa. E taunts oters pleds stos abüsos i’l passo nu’s po hoz pü druver. Il shitstorm, quist bel pled nouv, spetta scu il meglder chaun da vaglia davous porta, pront per sbragir ed assaglir scha’l pled at vess da sguinchir our da buocha. Daspö cha Putin imprometta 15 ans praschun (u Sibiria) a minchün chi disch «guerra» a sia ­guerra ill’Ucraina suni sfurzo da piglier ün miel pü serius il pisser da las mammas. Pleds nu sun be simplamaing pleds. Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur. Göri Klainguti

Ils sgrafits tuochan tar l’Engiadina scu lur basa, la chesa engiadinaisa. Siand cha quels pochs cudeschs davart sgrafits sun per granda part exausts, ho Pauline Martinet da Losanna decis da scriver ün nouv cudesch davart las decoraziuns tradiziunelas. «Avaunt duos ans suni gnida a ster in Engiadina, d’he piglio sü mias scrittüras e sun uossa üna dretta Zuozingra. Eau nu vaiva üngüna vöglia dad esser üna Zürigaisa», disch l’artista Pauline Martinet. A Turich lavura ella nempe auncha 60%, ma il rest da l’eivna passainta ella in Engiadina e lavura vi da sieu nouv cudesch davart sgrafits. Oriundamaing es Pauline Martinet da Losanna, inua ch’ella ho stüdgio art visuela. Ella lavura daspö la fin dal stüdi independentamaing ed ho miss il focus sün design grafic. «Eau nu cugnuschaiva l’Engiadina, be güst San Murezzan e Segl. Cur ch’eau sun alura riveda cun üna amia a Guarda avaunt trais ans d’eira que üna revelaziun per me», disch Pauline Martinet. Ögls externs Düraunt quella prüma visita a Guarda staiv’la be stut davart las richas decoraziuns vi da las chesas engiadinaisas, ch’ella nu cugnuschaiva insomma na. In seguit è’la ida in tschercha da cudeschs davart sgrafits. Bger nun ho’la però chatto, causa cha quels pochs cudesch chi do sun per granda part exausts. «Eau d’he alura listess chatto il cudesch da Jachen Ulrich Könz ed Eduard Widmer dal 1977, ma absurdamaing sur l’internet in ün antiquariat a Brüssel», s’algorda Pauline Martinet. In seguit ho’la eir discurrieu cun glieud da la val e dit cha que drouva urgiaintamaing ün cudesch davart quista art, chi la fascinescha telmaing. Quels haun alura managio: «Schi, schi, Pauline, que fest tü schont. Ögls externs es que che cha nus druvains.» Pauline Martinet ho respus ch’ella nu saja bain na la persuna adatteda, ch’ella nu cugnuoscha la cultura e neir na la val. Ma siand chi d’eira la pandemia vaiva ella temp ed ho cumanzo as dedicher a quist proget. Ün fich bun amih In seguit es ella gnida adüna pü suvenz in Engiadina e ho cumanzo a visiter tuot ils cumüns da Segl fin Martina. «Uschè d’heja alura pass per pass survgnieu ün ögl per quists sgrafits. In quella fasa am d’heja eir chatteda cun persunas ed üna da quellas d’eira Constant Könz», s’algorda l’artista. Cun quel s’ho ella dalum incletta bain – «el es intaunt ün fich bun amih da me» – e tar el in chesa a Zuoz ho Pauline Martinet alura eir chatto üna pitschna abitaziun. Constant Könz, chi’d es svess ün grand artist da sgrafits, l’ho eir pudieu güder cun sias retscherchas pel cudesch. L’aspet pü difficil da quist proget saja però sto da sgürer la finanziaziun, uschè l’artista. Cun quels raps ch’ella ho survgnieu fin uossa, ho Pauline Martinet lascho fer l’an passo fotografias professiunelas da las chesas e dals sgrafits. «L’an passo d’eiri ün pô blockeda e nu sun riveda taunt inavaunt cul proget. Uossa es que previs da finir tuot fin in october da quist an.» Divers motivs «Que’s legia adüna darcho da diversas interpretaziuns da tscherts motivs – scu dapertuot in l’art – ma eau pens chi saja pü simpel. Che es il sgrafit? Ün möd d’imbellir l’egna chesa, insè na dapü», disch Pauline Martinet. Uschè as vezza p.ex. tar bgeras chesas balüstredas in sgrafit, chi creeschan l’illusiun d’ün balcun. Per musser l’effet dal sgrafit ho Pauline Martinet eir retuscho las decoraziuns d’üna chesa cun photoshop (guarda purtret). «Sainza quels pera la chesa dals ans 1960 fich lungurusa. Cun quists pochs sgrafits do que però dalum ün impreschiun signurila, que’m fascinescha landervi – adonta chi’d es insè üna tecnica primitiva.» Che cha l’ho eir do in ögl fand las perscrutaziuns es, cha que do fich pochs motivs religius, saja que sün chesas scu eir sün baselgias. Be a La Punt Chamues-ch ho ella chatto al San Güerg chi coppa ün dragun sün üna chesa. Uschigliö ho’la chatto in tuot l’Engiadina da tuottasorts motivs: delfins, draguns, nixas, bgeras otras bes-chas, elemaints arcitectonics e natürelmaing muosters florels e muosters geometrics. Ün «coffetable book» Pauline Martinet ho decis da cumpiler ün cudesch grand – ün uschenumno «coffetable book» – cun bgers purtrets in culur. «Quels cudeschs davart sgrafits chi do sun tuots in alv e nair. Per der ün context vögli eir musser las atmosferas intuorn quistas chesas e que in culur», disch Pauline Martinet. Sper üna spiegaziun davart la tecnica e l’istorgia dal sgrafit – chi’d es rivo i’l 16evel tschientiner da l’Italia in Svizra – voul ella illa prüma part dal cudesch preschanter ad artists cuntschaints. La seguonda part es alura üna tscherna da motivs e da chesas specielas, classificho tenor tschientiners. Per finir sieu cudesch es ella fich cuntainta scha ulteriuras persunas cun savair pudessan cuntribuir al proget. E chi chi voul puster ouravaunt il cudesch – ed uschè eir sustgnair ils ultims pass da la finanziaziun – po fer que suot la pagina d’internet www.sgrafits.ch. Il cudesch vain publicho in rumauntsch, tudas-ch, frances ed inglais. El varo var 250 paginas ed saro glivro quist utuon. Fascineda dals sgrafits Zieva üna visita a Guarda d’eira l’artista da Losanna Pauline Martinet telmaing fascineda dals sgrafits, ch’ella ho decis da scriver ün nouv cudesch davart las decoraziuns tradiziunelas. Il stumpel definitiv per realiser quist proget d’eira cha la granda part dals cudeschs davart sgrafits sun exausts. Be per quist proget è’la avaunt duos ans alura eir gnida a ster in Engiadina. Daspö lo ho ella visito mincha cumün da Segl fin Martina ed ho lascho fer fotografias professiunelas da bgeras chesas e da sgrafits insolits. Intaunt es Pauline Martinet a fer üna schelta per sieu cudesch, chi vess d’esser finieu in october da quist an. Siand cha quels pochs cudeschs exausts sun pü vegls – e muossan be fotografias in alv e nair – dess sieu nouv cudesch musser ils sgrafits sün grandas fotografias da culur. Perque es il format dal cudesch eir ün uschenumno «coffetable book». Ma eir l’istorgia, la tecnica e’ls artist principels dessan survgnir üna plazza in sia nouva ouvra. (fmr/cam) Pauline Martinet ho visito tuot ils cumüns in Engiadina per sia nouv cudesch. Eir da tuottas sorts bes-chas decoreschan las fatschedas engiadinaisas. Eir da tuottas sorts bes-chas decoreschan las fatschedas engiadinaisas. Il dragun s'inscuntra adüna darcho sün chesas in tuot l'Engiadina. Motivs florals e geometrics vi d'üna chesa a S-chanf. Pauline Martinet es gnida a ster in Engiadina per realiser ün nouv cudesch davart sgrafits. Decoraziuns signurilas: Il conguel d’üna chesa a Zuoz cun sgrafits e sainza – retuscho cun photoshop. Decoraziuns signurilas: Il conguel d’üna chesa a Zuoz cun sgrafits e sainza – retuscho cun photoshop.

Che es ün pled? Que es ün sun specific chi vain our da la buocha e chi significha qualchosa. Per exaimpel sch’eau di «chesa», schi comunichesch eau a la persuna u a las persunas chi sun dasper me ch’els as dessan figürer ün stabilimaint cun mürs ed ün tet suravi. Mincha lingua posseda quantiteds da pleds ed i’l minchadi vegnan eir tiers auncha segns chi nu vegnan our da buocha. Scha tü dumandast a qualchün che cha saja üna s-chela a lindorna – «Wendeltreppe» – schi nun inscuntrast a niaunch’ün chi nun accumpagna sia explicaziun cul daint da musser chi fo davaunt te ün pitschen sot intuorn ed intuorn. Glieud sainza udida comunichescha be cun da quels segns – que es üna lingua fascinanta cha pudains observer di per di illas noviteds da la televisiun, scha guardains la varianta cun traducziun per glieud sainza udida. A do pleds cha tü nu chattast i’l dicziunari. Eau ils nomn cò «pleds». Ün da quels «pleds» ho fat adüna darcho ün grand effet! Que es il daint d’immez stendieu vers qualchün. Ballapeists sun gnieus chastios per quel «pled» pü severamaing cu per avair fat il pü tremend foul. Ün oter «pled» ho scrit per la prüma vouta Cla Biert, scha nu’m fal. Que es quel sun cha fains culla buocha furmand üna spezcha da «ts ts». Ma na vers in our scu cha vaun ils solits pleds, dimpersè il «ts» vain furmo vers inaint. Quist «pled» chi consista adüna our da duos, trais u eir dapü elemaints incle giains tuots exactamaing. El vain druvo, voul dir «dit», cur cha la persuna chi discuorra exprima sieu displaschair, sia melavita, forsa eir sia cumpaschiun u sia discordia. L’oter di a tavulin d’he darcho üna vouta inscuntro ün da quels «pleds» cha nus tuots cugnuschains bainischem ma ch’eau in mincha cas nu vaiva realiso ne da’l druver ne da’l cu gnuoscher. A scoula vaiva la magi-stra tratto il luf. Seppin ho tgnieu sü il maun ed ho dit a la magistra cha sieu non saja capabel da fer la viera dal luf propi scu ün dret luf. «Ah, propi? Ma schi di a tieu non da gnir damaun a scoula per demonstrer», ho proponieu la magistra. Il di zieva es baincumel rivo il non a scoula. Tuot spettaiva cun buonder ch’el fess la viera. Alura finelmaing disch Seppin: «Tü non, cura hest fat l’ultima vouta ün nümerin?» – «Ouüüü», respuonda il non sventuland cul maun ün pô davous l’uraglia. E nus tuots a tavulin, tuots pensiunos e per granda part nons, vains inclet dalum il «pled» dal non. Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur. Göri Klainguti

Ün rapport d’ün viedi – cun ün Land Rover intuorn l’Africa Nus essans immez il desert dal Maroc. Ad es uschè quiet cha s’oda be auncha l’egen fled. Dandettamaing s’oza our da l’ünguotta üna siluetta a l’orizont. Plaun plaunet udinsa il schuschuri d’ün töffin, chi’ns vegn incunter. «Salam aleikum» – «wa aleikum salam». Mohamed nun inclegia frances. Que nu fo però ünguotta. Cun mauns e peis discuttainsa ün mumaint insembel. Nus al offrins ova, el ingrazcha e passa darcho cun sieu töffin davous il prossem muot. A partir dal Senegal cumpara adüna darcho üna u l’otra persuna our dal god spess düraunt cha nus fains marenda. A salüdan cun ün «bonjour, ça va?», surrian, ans observan e svanischan zieva ün tempet darcho davous il prossem bös-ch. D’inuonder cha vegnan ed inua cha passan, ans es minchataunt ün misteri. D’inrer essans da viedi pü svelt cu 40 km/h in Guinea e Guinea-Bissau. A nus vegn incunter ün busin. A pera bod cha quist pover schani prouva da guadagner la cuorsa da skis cun sieu slalom intuorn las fouras i’l catram. Las duonnas chi vendan la racolta dal di (ananas, papaja, tomatas e cucumers) sper la via maistra tegnan lur linzöls vi da la buocha ed il nes per nu respirer la puolvra da la terra orandscha cha’l busin lascha davous se. Pü dastrusch cha nus ­rivains a las chapitelas u las minieras (per exaimpel d’or, da diamant u da fier) da la Guinea, Sierra Leone u la Liberia ans surpassan ils medems busins cun passa 100 km/h. Inua cha las vias sun auncha in construcziun as vezza üna schurma glieud a lavurer cun maschinas veglias da l’Europa, l’America u da la China, immez quels lavuraints es adüna almain ün Chinais chi observa il progress da las lavurs. Nus passains il cunfin da Sierra Leone vers la Liberia. Eir cò saglinsa darcho üna vouta dad uffizi tar uffizi per survgnir noss buols i’l pass e quel per nos auto. Scha rivainsa tres infra ün’ura es que ün’excepziun. Adüna darcho tegnan ils ­uffiziants noss pass in maun e dumandan per ün «christmas gift», ün regal da Nadel, eir scha’d es già mited schner. Intaunt cha nus stains brav in lingia (sainza scumpartir regals) ans surpassan oters passants. Adascus vegnan surdos raps, e davent sune darcho. Üngün nu discuorra da corrupziun – uschè funcziuna simplamaing lur sistem. Nossa guida, Samra ­(38 ans) ans maina tres la miniera abanduneda da fier immez il parc dal Munt Nimba in Liberia. Nus al dumandains, sch’el hegia già ün favurit per la prosma tscherna politica chi ­varegia lö in october 2023. Sün que respuonda’l süt: «Cu mê po nos pajais rich da minerels e da natüra esser dependent da raps d’utrò ed agüd da svilup? ‹Money eaters› sune, nossa elita! Chi ch’eau tschern, resta però mieu secret.» «Nus essans pronts, be ils turists maunchan!», disch Salomon chi maina la King’s Beach Bar in La Gambia. «Ils ultims turists sun stos cò avaunt duos eivnas», reclama Mamadu chi ho il cumand sur dal campegi sper il parc naziunel da Gola in Sierra Leone. Eir Anni, chi es co-mnedra dal Beach Surf Club Robertsport in Liberia, spetta als giasts. Zieva cha nus essans passos il Senegal passainsa ün lö paradisic zieva l’oter, essans adüna bainvgnieus cun bratscha avierta. Pelpü ­essans sulets. A nus es que bain cler cha la situaziun dals fügitivs in Europa nu preschainta l’Africa dal Vest güsta da sia buna vart. Zieva püs inscunters cun pertuchos e diversas discus­siuns vainsa üna tscherta incletta per lur decisiun e lur sömmi da l’Europa. Ma quista tematica spargnains però per ün prossem rapport da nos diari cun noviteds ed impreschiuns da la seguonda etappa chi ans maina alura tres la Costa d’Avori, Ghana, Togo, ­Benin infin in Angola. Üna vouta intuorn l’Africa: Nadia Federspiel (35), oriunda da ­Zuoz, es da viedi tres l’Africa. Ella e sieu partenari Michi Eberli (38) sun partieus al principi da settember 2022 e lur Land Rover Defender «Buddy» da l’Engiadina in direcziun Kapstadt. Adüna in tschercha da la prosm’aventüra e da nouvas cugnuschentschas als ho mneda la prüma etappa tres il desert dal Maroc e da la Mauretania, tres la dschungla da Guinea e Guinea-Bissau fin lung la riva dal mer da la Sierra Leone e da la Liberia. Tuot in ­tuot haun els fat in quist’etappa circa 13 300 km. Da temp in temp s’annunzcharegia Nadia Federspiel in giazetta cun ün extrat dal diari dal viedi in­tuorn il continent africaun. In viedi en Liberia

A Puntraschigna es gnida inoltreda in schner ün’iniziativa per mantgnair spazi d’abiter per indigens. In mardi haun differentas organisaziuns piglio posiziun in chosa. L’iniziativa pretenda dapüssas prümas abitaziuns, per que dess gnir adatteda la ledscha cumünela da seguondas abitaziuns. Uschedittas abitaziuns da dret vegl cun permiss da renover u ingrandir traunter ils 11 da marz ed ils 31 da december 2012 dessan spordscher ün terz da lur surfatscha scu prüm’abitaziun. Quai independent scha l’abitaziun restess eir zieva la renovaziun üna prüm’abitaziun. . Discussiuns davart realisaziun L’Uniun da commerzi e misteraunza, l’Uniun da proprietaris da chesas e la hotellaria da Puntraschigna sun cunter l’iniziativa ed haun invido in mardi saira ad üna saireda d’infurmaziun. Il punct principel chi vain criticho es la realisaziun da l’iniziativa. Tenor las uniuns na saja quella brich pussibla e las pretaisas sajan memma severas. Radunanza cumünela decida La suprastanza cumünela vaiva decis da suottametter üna dumonda da principi – «SCHI u NA ad üna regulaziun da prümas abitaziuns» – al suveran. Scha l’iniziativa vain accepteda ho la vschinauncha d’elavurer üna proposta da la nouva ledscha cumünela da seguondas abitaziuns. A Puntraschigna daun las abitaziuns per indigens darcho da discuorrer. Foto RTR

Grazcha a l’ingaschamaint da duonnas giuvnas cuntinuescha la tradiziun da la societed a S-chanf. Duos ans zieva il 100evel giubileum da la Societed da duonnas ­S-chanf vain quella ringiuvnida. Püssas nouvas commembras giuvnas portan nouv schlantsch in l’uniun ed üna dad ellas surpiglia eir da nouv il presidi. Sün Tina Derungs, chi d’eira 35 ans la presidenta, succeda Marisa Graf. Il müdamaint varo lö düraunt üna radunanza generela extraordinaria. Tar l’ultima radunanza generala in november passo sun entredas nouv commembras nouvas in l’uniun. Tuottas mammas giuvnas da S-chanf chi’s vöglian ingascher per la societed da duonnas. Impü faun auncha part ses fin set duonnas activas, chi haun tuottas traunter 70 e 80 ans. Da survgnir telmaing bgeras nouvas commembras d’eira per ellas üna fich bella surpraisa, ho dit Tina Derungs invers RTR. Ün’uniun veglia La Societed da duonnas S-chanf es gnida fundeda dal 1921 da la plavanessa Betty Andry. Ella organisaiva regulermaing zievamezdis d’attempos scu eir ün viedi da sted. Las duonnas haun però eir fat s-chagna insembel ed organiso ün bazar. Il nouv program annuel as pudess però uossa müder ün pô. Pondero haun las commembras giuvnas d’organiser turas da velo, spassagedas ed occurrenzas cun lur iffaunts. (rtr/fmr) Tina Derungs (dretta) surdo zieva 35 ans il presidi da la Societed da ­duonnas S-chanf a Marisa Graf (schnestra).

Sanda, ils 1. d’avrigl 2023, es a Lavin la radunanza generela da l’Uniun dals Grischs (UdG). Totelmaing vegnan trattedas 14 tractandas. Sper fatschendas statuarias vain eir oriento davart üna strategia per l’avegnir da l’UdG. Sco cha l’uniun scriva i’l rapport annuel 2022, hegia que üna manchaunza da visiuns e da svilup. A resulta ün minchadi static e la societed nu saja pü buna da s’adatter als svilups linguistics e socials. Perque es gnida fundeda l’an 2022 üna gruppa da lavur chi s’occupa da dumandas fundamentelas da l’identited e da l’ave­gnir da l’UdG. Il böt es da formuler üna strategia concreta cu cha l’Uniun dals Grischs dess mantgnair, sustgnair e promouver il rumauntsch i’ls prossems 10 ans. Las structuras e la lavur da la societed dessan gnir adattedas als möds da viver e dad lavurer dad hoz, uschè la UdG. (cdm/fmr)

Singuls partecipants e partecipantas dal Maraton da skis engiadinais haun piglio üna scurznida – al lö neuralgic e svio dal traget da quist an. In vista als temps da partenza dal prossem an do que perque consequenzas. Cha’l 53evel Maraton da skis engiadinais ho pudieu avair lö es be sto pussibel cun ün grandischem sforz dals organisatuors. Causa la manchaunza da naiv d’eiran els sfurzos da chatter soluziuns e d’adatter il traget. Uschè ho stuvieu gnir drizzo aint ün sviamaint per la part tres il God da Staz. Quel ho mno da San Murezzan Bagn sur il lej sü vers la Meierei. In tscherts lös d’eira la loipa stretta e que ho chaschuno colonnas al di da la cuorsa. Perque d’eira in quel lö – tenor ils organisaturs – da fer quint cun colonnas. Piglio giò ils skis A San Murezzan Bagn percunter nu s’hegia fat quint cun üna colonna e perque neir na installo scu üsitedamaing a controlleders voluntaris. Da que haun profito qualche passlungistas e passlungists – ed haun piglio üna scurznida. Els haun simplamaing piglio giò ils skis ed haun surpasso la colonna illa loipa. «Eau nu d’he üngün’incletta per quist imbruogl», ho commento Menduri Kasper, il directur dal Maraton da skis engiadinais, quist cas. Ils organisatuors nun haun però üngüna survista chi chi ho imbruglio e chi na. Els suppuonan cha que sajan stos ün pêr tschients dals partecipants e da las partecipantas. E tuottüna, ils temps dal maraton da quist an haun ün effet sül il bloc e’l temp da partenza da la prosma cuorsa. Que es la radschun cha Menduri Kasper e sia squedra vöglian perque reagir: «Nus vains decis consequenzas per procurer cha quellas persunas chi haun imbruglio nun hegian üngün avantag.» Concretamaing voul que dir chi vain trat giò dal temp totel per la cuorsa il temp dal traget traunter Silvaplauna e Puntraschigna, inua cha l’imbruogl es capito. Sün basa da quel nouv temp totel vain alura fatta la repartiziun. (rtr/fmr) Causa manchaunza da naiv ho stuvieu gnir adatto il traget a San Murezzan – e que ho procuro per colonnas e per imbruogls.

In lündeschdi passo ho Romedi Arquint festagio sieu 80evel anniversari. Sia vita es caracteriseda d’ün grand ingaschamaint pel rumauntsch e per las minoriteds in Europa. Daspö desch ans s’ho el retrat da la politica e cumanzo ün nouv chapitel traunter Svizra e Danemarc. Als 27 marz 1943 — dimena hoz avaunt 80 ans — es naschieu Romedi Arquint. Da chatter üna singula indicaziun da professiun pel giubiler nun es uschè liger, siand ch’el s’ho ingascho per diversa roba in quists 80 ans. El d’eira traunter oter president da la Lia Rumantscha, impiego da la Confederaziun, specialist da minoriteds in Europa, grandcusglier e president cumünel da S-chanf. Daspö bundant desch ans as dedichescha’l eir al scriver ed ho fin uossa publicho — sper columnas e contribuziuns per diversas medias — trais cudeschs in rumauntsch. Ma cumanzo vaiva tuot cun ün stüdi da teologia. Dumandas da vita «Eau d’he stüdgio teologia a Turich, Paris e Mainz. Eau vulaiva gnir ad incler ün pô che cha nos ravarenda quintaiva giò da chanzla», disch Romedi Arquint. Zieva il stüdi ho’l eir lavuro per duos ans e mez a Bivio scu ravarenda refurmo. Ma el ho svelt bado cha ad el interessaiva dapü la glieud chi nu gniva in baselgia. E cha quella glieud vaiva dumandas interessantas davart la vita: «A quellas dumandas vaiva la baselgia be respostas ch’üngün nun inclegiava e chi nu d’eiran adequatas al temp», disch Romedi Arquint. Uschè ho sia vita piglio a Bivio la prüma stüerta e Romedi Arquint es rivo in Engiadina. Lo ho’l instruieu per ün pêr ans religiun al Lyceum Alpinum a Zuoz ed a la Scoula media evangelica a Samedan. Al principi auncha in ün pensum plain, ma pass per pass ho alura cumanzo sieu prossem chapitel da vita: l’ingaschamaint pel rumauntsch. Revoluziun cun retard Dal 1975 – dimena cun 32 ans – es Romedi Arquint gnieu tschernieu scu president da la Lia Rumantscha. Que d’eira la prüma vouta chi’d es gnieu tschernieu qualchün giuven scu president, invezza d’ün onuro vegl Rumauntsch. «Que es steda la revoluziun cun retard dal 1968 dals Rumauntschs. E per la prüma vouta d’eira eir ün ravarenda refurmo al cho da la Lia Rumauntscha — ün fat chi nun ho neir na taunt plaschieu a tuot ils Sursilvans», s’algorda Romedi Arquint. Da manzuner davart sieu presidi da la Lia Rumantscha es l’ideja per ün prüm rumauntsch da chanzlia. Uschè vaiva Romedi Arquint pledo chi’s stopcha chatter üna lingua rumaun­tscha unificheda. «Eau vaiva quella vouta proponieu il surmiran – ma pigliand davent robas specificas, scu il g in ‹l’uniung›», declera Romedi Arquint. Ma ils Surmirans nu d’eiran interessos vi da quist’ideja, causa ch’els d’eiran già a der oura lur egens dicziunaris. Pochs ans pü tard haun alura cumanzo las discussiuns pel rumauntsch grischun. Perspectiva europeauna Fin dal 1983 d’eira Romedi Arquint tar la Lia Rumantscha. Quel an ho‘l banduno il Grischun in direcziun Berna ed ho surpiglio l’incumbenza scu prüm rapreschantant in l’Uffizi da cultura federel pel rumauntsch e las linguas minoritarias in Svizra. «Lo es sto per me il punct cardinel ch’eau sun gnieu clamo scu expert da la Svizra a Strasbourg per elavurer la Charta europeauna da las linguas minoritarias e regiunelas. E que m’ho do üna perspectiva europeauna», disch Romedi Arquint. Uschè è’l gnieu cul temp a cugnuoscher l’administraziun. Ma el nun ho gieu vöglia da fer carriera. Cha s’hegia da fer concessiuns, cha’s saja a la fin süsom, ma cha nu’s sapcha pü concret che cha’s fo. «Alura d’heja schmiss dal 1991.» Sül parquet politic Zieva cha l’Uniun Sovietica es crudeda insembel prinicipi dals ans 1990, ho Romedi Arquint pudieu visiter düraunt var 12 ans quasi ­tuot ils anteriurs pajais sovjetics. Insembel cun experts ho’l do seminars davart democrazia e minoriteds. «Persunelmaing d’eira que qualchosa enorm fascinant. Eir scha que’m d’eira consciaint cha noss’eivna da seminar nu güdaro bgerun per müder la mentalited.» Dal 1995 è’l alura eir – zieva quatter voutas prouva – gnieu tschernieu scu prüm socieldemocrat da l’Engiadin’Ota i’l Grand cussagl. In totel d’eira el pels socieldemocrats 12 ans i’l parlamaint grischun. Ed eir sün livel cumünel d‘eira Romedi Arquint activ scu president cumünel da ­S-chanf. Sper l’ingaschamaint pel rumauntsch, d’eiran las seguondas abitaziuns üna da sias tematicas principelas. «Ed uschigliö d’eiri pütost per dapü liberted e damain controlla da vart dal stedi.» Nouv chapitel Avaunt desch ans ho Romedi Arquint decis da’s retrer cumplettamaing da la politica. «Cun 70 ans d’heja decis da schmetter. Zieva ho cumanzo ün chapitel in mia vita, ch’eau nu vess mê cret ch’el füss pussibel: da cumanzer a scriver», disch Romedi Arquint. Sper columnas e contribuziuns per diversas medias ho’l già publicho trais cudeschs. Il quart cudesch vain bainbod publicho scu Chesa Paterna. Impü s’ho sia vita in quists desch ans cumanzo a concentrer traunter la Svizra e Danemarc. Sia duonna, chi’d es intaunt morta, d’eira üna Danaisa ed uschè passantaivan els già pü bod las steds i’l nord. Ma daspö la mort dad ella es Romedi Arquint auncha pü suvenz cusü: «Per me es que la vita ideela traunter muntagnas strettas e cumüns strets cun controllas e discurröz. E da l’otra vart quist Danemarc – plat cun ün tschêl immens e tuot ün oter spiert. Quist müdamaint am fo bain.» Als 27 marz 2023 ho Romedi Arquint festagio sieu anniversari. Romedi Arquint festagia sieu 80evel anniversari e po guarder inavous sün üna vita cun ün grand ingaschamaint pel rumauntsch e las minoriteds. Üna vita cun bgers chapitels Hoz avaunt 80 ans es naschieu Romedi Arquint. In quists och decennis ho el scrit üna istorgia da vita cun bgers chapitels e staziuns. Cumanzo vaiva tuot cun ün stüdi da teologia, ma zieva duos ans e mez scu ravarenda a Bivio, ho’l desdit la plazza sülla chanzla. Zieva ün cuort intermezzo scu magister da religiun in Engiadina, ho’l surpiglio dal 1975 il presidi da la Lia Rumantscha. Dal 1983 ho’l banduno il Grischun in direcziun Berna ed ho surpiglio l’incumbenza scu prüm rapreschantant in l’Uffizi da cultura federel pel rumauntsch e las linguas minoritarias in Svizra. Principi dals ans 1990 ho’l desdit quella plazza ed es sto düraunt 12 ans a visiter quasi tuot ils anteriurs pajais sovietics. Insembel cun experts ho’l do seminars davart democrazia e minoriteds. Parallel ho cumanzo sieu ingaschamaint politic sün livel chantunel e cumünel. «Cun 70 ans d’heja decis da schmetter. Zieva ho cumanzo ün chapitel in mia vita, ch’eau nu vess cret ch’el füss pussibel: da scriver», disch Romedi Arquint. La FMR ho discurrieu cul giubiler e do ün sguard inavous süls 80 ans da Romedi Arquint. (fmr/cam)

Avaunt 80 ans es gnida fundeda la «Fundaziun de Planta» ed avaunt 50 ans ho quella organiso las prümas «Eivnas da lingua e cultura». Sieu giubileum dobel festagia la Chesa Planta Samedan cun ün vast program culturel da sted. Hozindi es la Chesa Planta Samedan ün center da cumpetenza rumauntsch: ella cuntegna la biblioteca rumauntscha, ün museum d’abiter e da sted è’la ün mecca per occurrenzas culturelas rumaun­tschas. Ma fin principi dals ans 1940 d’eira la chesa signurila circundeda d’ün grand üert in possess privat da la fami­glia de Planta (guarda box). Dal 1943 es alura gnida fundeda la «Fundaziun de Planta» cun l’intenziun da promouver la lingua e cultura rumauntscha. Precis 30 ans pü tard haun dal 1973 gieu lö ils prüms cuors da rumauntsch a Samedan, organisos da la fundaziun. «Già tar quella prüma edi­ziun s’haun partecipos var 120 persunas als cuors da rumauntsch. Eir 50 ans pü tard es l’interess per nossa spüerta aunch’adüna fich grand», disch Martina Shuler-Fluor, mnedra da la Chesa Planta Samedan. Quista chesa immez Samedan es eir il punct da partenza per tuot la lavur da la «Fundaziun de Planta». Üngüns descendents «Siand cha l’ultim proprietari masculin da la Chesa Planta Samedan — Rudolf de Planta e sia duonna Elisabeth de Planta — nu vaivan üngüns descendents, la haun ierteda lur trais nezzas», disch Martina Shuler-Fluor. Bun 20 ans zieva la mort da Rudolf de Planta, haun sia duonna e las trais nezzas — Marie, Nina und Lily de Planta — fundo als 15 marz 1943 la «Fundaziun de Planta». Il giavüsch da las quatter descendentas da la famiglia de Planta d’eira da surder la chesa inclus l’inventar ad üna funda­ziun chi dess servir scu biblioteca rumauntscha ed impü mantegner la lingua e cultura rumauntscha. «Que es auncha hozindi fich important cha vains ün bibliotecar u üna bibliotecara chi chüra la biblioteca rumauntscha», uschè Martina Shuler-Fluor. Ils prüms cuors da rumauntsch Trais ans pü tard sun l’edifizi e la biblioteca gnieus avierts pel public. A partir dal 1946 fin i’ls ans 1970 d’eira la Chesa Planta Samedan surtuot cun­tschainta per la biblioteca rumauntscha. Uschè d’eira p.ex. il bap dal romanist Chasper Pult – Jon Pult –per var trais ans il prüm mneder da la biblioteca rumauntscha. «Dal 1973 haun alura gieu lö las prümas «Eivnas da lingua e cultura» a Samedan. La fundaziun de Planta es steda fich revoluziunaria cun quist pass», disch Martina Shuler-Fluor. Ella agiundscha cha’ls cuors da rumauntsch sun gnieus introdüts causa cha adüna pü pocha ­glieud hegia discurrieu rumauntsch. Daspö quel an haun adüna in lügl lö las eivnas da rumauntsch e cultura, cun divers livels, cuors da conversaziun ed ün seminari culturel. E daspö il 2020 offrescha la fundaziun eir ün cuors da rumauntsch a Segl düraunt ün’eivna in october. Center da cumpetenza per il rumauntsch A partir dals ans 1980 ho la «Fundaziun de Planta» cumanzo pass per pass ad organiser occurrenzas da cultura ed exposiziuns specielas. «Ed intaunt metta la Chesa Planta Samedan il focus da s’etablir scu center da cumpetenza rumauntsch. Ün scopo oriund es eir cha la Chesa Planta Samedan dess spordscher ün dachesa fisic pels Rumauntschs e las Rumauntschas, perque la vulainsa eir avrir auncha pü suvenz in futur», declera Martina Shuler-Fluor. Ella agiun­dscha ch’ella voul eir promouver cha glieud chi nu sapcha rumauntsch vain in contact cun la Chesa Planta Samedan e fo cugnuschentscha cun la lingua e cultura rumauntscha. Musica, litteratura e teater Uschè es eir ün dals higlights dal program culturel da quista sted ün teater da staziuns tres la Chesa Planta Samedan in rumauntsch e taliaun. Al listess mumaint vain musso vi dals mürs üna traducziun dal text in tudas-ch. Impü cuntinuescha Martina Shuler-Fluor cun la seria da musica «Suns, tuns e clings» — ils concerts chi haun lö in l’üert da la Chesa Planta Samedan. Scu ulteriur novum dess a partir da quist an finir ün di litterar las «Eivnas da rumauntsch» e cultura da sted. Ed impü vegnan eir mussedas exposiziuns specielas in rumauntsch e tudas-ch. «Per l’anniversari da 50 ans vainsa eir auncha decis da surlavurer cumplettamaing il prüm mez d’instrucziun da l’an 1973. Quel vain alura preschanto als 15 lügl 2023 ed ho nom ‹Rumauntsch cun schlauntsch›», disch Martina Shuler-Fluor. A quella data da giubileum ho eir auncha lö ün concert cun Martina Linn. La musicista da La Punt Chamues-ch ho furmo aposta per quist’occasiun üna band rumauntscha cun musicistas e musicists rumauntschs da nom e da pom. La «supergroup» rumauntscha as fuorma dad Astrid Alexandre, Ursina Giger, Pascal Gamboni e Rees Coray. «La Chesa Planta Samedan» La Chesa Planta Samedan vain per la prüma vouta numneda illa documainta l’an 1555. Da quel temp d’eira l’edifizi auncha i’l possess da la famiglia de Salis. Dal 1770 es la chesa gnida ingrandida in direcziun süd. Il proget es gnieu fat d’ün cuntschaint architect taliaun cun l’intenziun da transfurmer la chesa in ün pitschen palazi baroc. Quel stedi s’ho mantgnieu fin hozindi. Causa üna maridaglia traunter las duos famiglias las pü pussauntas dal Grischun a quel temp — ils de Salis ed ils de Planta — es la chesa gnida in possess da la famiglia de Planta dal 1817. Quella ho in seguit eir abito illa chesa signurila immez Samedan, a la fin però be auncha da sted. Daspö il 1943 es la Chesa Planta Samedan üna fundaziun cun l’intenziun da promouver la lingua e cultura rumauntscha. (fmr/cam) Da sted vain aviert l'üert per diversas occurrenzas culturelas. La Chesa Planta Samedan es ün center da cumpetenza rumauntsch cun museum d'abiter e bibliteca rumauntscha. La Chesa Planta Samedan festagia quist an duos giubileums: 80 ans «Fundaziun de Planta» e 50 ans «Eivnas da rumauntsch e cultura». La «signura» ho 80 ans La Chesa Planta, üna chesa signurila da bod 500 ans, ho festagio la mited dal mais sieu prüm da totelmaing duos giubileums quist an. Als 15 marz 1943 es nempe gnida fundeda la «Fundaziun de Planta» cun l’intenziun da promouver la cultura e lingua rumauntscha. Il seguond giubileum markescha il 50evel anniversari da las «Eivnas da rumauntsch e cultura» Samedan. Quists duos anniversaris festagia la Chesa Planta Samedan – chi’d es il punct da partenza da tuot la lavur da la «Fundaziun de Planta» – cun ün vast program culturel da sted. Il center da cumpetenza rumauntsch voul inavaunt esser ün dachesa fisic per tuot las Rumauntschas e’ls Rumauntschs ed avrir pü suvenz sias portas. (

Sibylla Decagomi, daspö utuon 2017 mnedra dal Milli Weber Museum a San Murezzan, surdo la direcziun la fin marz 2023 a la generaziun giuvna. Il cussagl da fundaziun ho tschernieu a Christine Keller da S-chanf scu sia successura. Düraunt il temp scu mnedra da Museum Milli Weber d’eira Sibylla Degiacomi partecipeda i’ls ans 2018/19 a la renovaziun e la nouva inscenaziun dal Milli Weber Haus. Düraunt quel temp ho la gestiun survgnieu ün nouv concept e la comunicaziun es gnida amegldreda cun introdüer üna newsletter, social media etc. Da l’an 2021 ho Sibylla Degiacomi presidio la nouvfundeda uniun Kulturinstitutionen Engadfin. Siand ch’ella ho demischiuno ho il cussagl da fundaziun da la Milli Weber Stiftung tschernieu a Christine Keller scu nouva mnedra dal Museum Milli Weber a San Murezzan. Actuelmaing es ella vice-managra culturela dal Hotel Laudinella. Avant es ella steda düraunt desch ans conservatura-restauratura illa Biblioteca Naziunela a Berna. Christine Keller surpigliaro la direcziun dal Museum Milli Weber als prüms lügl 2023. (cdm/fmr) La mnedra da museum partenta Sibylla Degiacomi davaunt la chesa d’abiter da l’artista Milli Weber a San Murezzan.

Las chaschoulas i’ls schlers dal cumpraders e producents gronds da chaschöl in Svizra as prunan ad ün prunar. Quai ha eir consequenzas per las chascharias in Engiadina e la Val Müstair. La FMR es statta in tschercha da las radschuns. «A reguard las pretaisas e masüras hozindi han las bananas d’avair ün tscherta storta, la carottas d’esser gulivischmas e’l chaschöl d’avair üna tscherta culur. Quai piglia davent la natüralità dal prodot», disch Janic Fasser, mainagestiun da la Chascharia Val Müstair. Ün sbaglin optic vi da 300 chaschoulas da lur chaschöl premià «Mumma Veglia» – chi nun ha üngün’influenza sül gust u la qualità dal prodot – ha d’incuort pisserà ch’ün da lur cumpraders gronds ha refüsà la chargia. I's tratta da flachs nairs sülla cruosta dal chaschöl. Per las chaschoulas pertoccas es intant listess gnüda chattada üna soluziun. Chaschöl premià «Scha’ls schlers dals cumpraders gronds da chaschöl sun plü co plains, lura suna plü ‘hoccals’. Sch’els han invezza gronds bsögns, lura cumprna ün chaschöl eir adonta d’ün sbaglin optic», disch Janic Fasser. Pel mumaint suna eir plü ‘hoccals’: Ils schlers da chaschöl in tuot la Svizra s’implan nempe daspö la fin da l’on passà adüna daplü. Ün motiv principal es cha l’export da chaschöl – impustüt in direcziun Germania – s’ha diminui marcantamaing causa il cuors da l’euro e l’inflaziun. «Nus eschan schon stats ün pa stuts cur cha’l cumprader grond ha manà inavo las 300 chaschoulas. Quellas d’eiran nempe fingià daspö 7 mais pro el a madürar. E tenor il cumprader hana ün gust incredibel bun, e be ün sbaglin optic», disch Janic Fasser. Adonta d’üna analisa chemica dal sbaglin optic – chi ha confermà cha quel nun haja ingüna influenza sül gust o la qualità dal prodot – ha il cumprader grond refüsà la chargia. Eir il fat cha’l chaschöl «Mumma Veglia» vaiva be d’incuort guadagnà üna medaglia d’or sco ün dals meglders chaschöls mezs dürs dal muond, nun ha para pudü persvader al cumprader. Ün circul vizius Eir la Lataria Engiadina SA (Lesa) a Bever es pel mumaint confruntada cun las sfidas sül marchà da chaschöl. «Siond cha l’export da chaschöl s’ha indebli a la fin da l’on passà, nun exportan las grondas chascharias plü uschè bler chaschöl sco avant. Quel placha uossa sül marchà svizzer», declera Julian Albrecht, manader da producziun pro la Lesa. El agiundscha cha quel chaschöl schmacha il predsch per pitschnas chascharias e chi detta uschè üna sursporta. Per reagir a la situaziun momentana ha la Lesa cumanzà a redüer la producziun a partir da schner. «Quai nun es però ideal, siond cha quel lat riva uossa giò la Bassa pro’ls producents gronds. Quels prodüan cun quel lat ün chaschöl bunmarchà chi vain lura büttà sül marchà svizzer», disch Julian Albrecht ed agiundscha: «Id es ün circul vizius!». Chattà soluziun La Chascharia Val Müstair nun ha intant amo diminui la producziun e nun ha neir na planisà quai. «Prüma vain nus culla vendita vairamaing üna fich buna situaziun cun partenaris a lunga vista e vain plütöst massa pac lat e chaschöl», disch Janic Fasser. El agiundscha ch’ün surplü saja in l’agricultura ün process natüral. Uschè han las vachas pro ils paurs fat vadè e dan uossa lat. «Quai nun es pussibel da müdar da mais a mais, be güsta tenor ils sbalzs dal marchà», declera Janic Fasser. E per las 300 chaschoulas pertoccas dal sbaglin optic es intant eir gnüda chattada üna soluziun. Grazcha ad üna acziun da la ditta Gebana a Turich – chi s’ingascha per daplü dürabilità ed üna reducziun da foodwaste – es il chaschöl quist’eivna in pacs dis gnü vendü online. Il chaschöl es eir gnü vendü pel predsch plain. «Id es stat üna gronda furtüna cha nus vain pudü plachar quist chaschöl pro Gebana. Nus eschan fich cuntaints chi dà talas iniziativas», uschè Janic Fasser. Ün sbaglin optic vi da 300 chaschoulas da la «Mumma Veglia» – chi nun ha üngün’influenza sül gust u la qualità dal prodot – ha d’incuort pisserà ch’ün da lur cumpraders gronds ha refüsà la chargia. La «Mumma Veglia» cul sbagl optic Causa ün sbaglin optic vi da 300 chaschoulas da la Chascharia Val Müstair, ha ün cumprader grond refüsà tuot la chargia. Siond cha’ls schlers da chaschöl in tuot la Svizra sun plü co plains, sun ils cumpraders gronds vieplü pretensius. L’export da chaschöl svizzer s’ha indebli a la fin da l’on passà. Il motivs vezzan las chascharias in Engiadina e Val Müstair i’l cuors da l’euro e l’inflaziun. Impustüt l’export in direcziun Germania s’ha tenor els diminui marcantamaing. Quista sursporta placha uossa sül marchà svizzer e schmacha il predsch. «Scha’ls schlers dals cumpraders gronds da chaschöl sun plü co plains, lura suna plü ‹hoccals›. Sch’els han invezza gronds bsögns, lura cumprna ün chaschöl eir adonta d’ün sbaglin optic», disch Janic Fasser, mainage­stiun da la chascharia Val Müstair. Ün tal cumprader grond ha d’incuort refüsà üna chargia da 300 chaschoulas dal chaschöl «Mumma Veglia», causa ün tal sbaglin optic. Eir scha analisas chemicas han muossà cha quist sba­glin nun vaiva ingüna influenza sül gust o la qualità dal prodot, es il chaschöl darcheu plachà illa Val Müstair. Per las chaschoulas pertoccas dal chaschöl «Mumma Veglia» – l’on passà onurà sco ün dals meglders chaschöls mez dürs dal muond – es intant gnüda chattada üna soluziun. (fmr/cam)

L’elita dal sport da passlung svizzer s’inscuntra a Silvaplauna per las ultimas cuorsas da la stagiun. Tar il champiunedi svizzer cumbattan las megldras atletas ed atlets svizzers i’l sprint, sur 30, resp. sur 50 kilometers ed i’l sprint d’equipa pels ultims titels. Düraunt trais dis staun las loipas intuorn Silvaplauna i’l center dal champiunedi svizzer da passlung. I’l sprint, però eir sur la distanza lungia ed i’l sprint d’equipa vegnan incurunedas ed incurunos ils ultims champiuns svizzers. Champiunedis a la fin d’üna lungia stagiun daun als atlets ed atletas auncha üna vouta l’occasiun da musser bunas prestaziuns. U eir da fer bun auncha qualchosa, scha la stagiun nun es gratageda scu giavüscho. Bunas prestaziuns tar las ultimas cuorsas da la stagiun sun s’inclegia eir la megldra motivaziun per cumanzer lura ils lungs mais da trenamaint düraunt la sted. Cuorsas da chesa per passlunghistas e passlunghists indigens, e per Giuliana Werro Süllas loipas da chesa cumbattan pustüt atletas ed atlets dal center da passlung Engiadina Nordic. Numerus giuvens sportists dal center da passlung vaun a la partenza. Engiadina Nordic eir quist inviern sto il center da passlung cul pü grand success da l’intera Svizra. Marina e Nadja Kälin da San Murezzan haun per exaimpel guadagno medaglias da bruonz tar ils champiunedis mundiels da juniors in Canada, u Alessia Laager da Samedan chi’d es gnida vice-champiunessa mundiela da biatlon illa categoria d’eted suot 18 ans. Tar l’elita saron ils ögls drizzos sülla victura dal Maraton da skis engiadinais, Giuliana Werro. La passlunghista da Zernez voul auncha üna vouta der gas e musser i’l sprint, però impustüt eir tar la cuorsa da distanza sur 30 kilometers üna buna prestaziun. Recicler naiv pel champiunedi svizzer da passlung Las maestranzas svizras da passlung chi haun lö prosma fin d’eivna a Silvaplauna fuorman güst eir la fin da la stagiun d’inviern pels sportists e las sportistas. Zieva üna stagiun cun pocha naiv, vaivan ils organisatuors gieu da tmair cha nu gratagia da preparar bain las loipas surtuot auncha l’eivna passeda cun sias temperaturas fich otas. «Impè da lascher ir quels mantuns da naiv simplamaing da l’ova giò druvains nus quels per optimer la preparaziun da la loipa a Silvaplauna», disch Menduri Kasper chi presidiescha il comitè d’organisaziun da las Maestranzas svizras da passlung da quist an. «La naiv fras-cha dals ultims dis ho facilito, scha na salvo la situaziun», agiundscha el e disch ch’els hegian ultra da que eir ramasso naiv deponida in differents lös. Ün dals mantuns da naiv a Zuoz manzunos dal president dal comitè d'organisaziun

Daspö mited favrer sun las costas dal süd in Engiadina deliberedas da la cuverta alva e la pocha naiv in val es bainbod eir svanida. Listess naiva que adüna darcho e’l termometer vo da not suvenz suot nolla gros. Che effet ho que süllas plauntas chi cumainzan a chatscher lur prümas föglinas? Dit ün pô salop: l’inviern nun ho fat üna buna lavur quist an. La vetta da naiv chi isolescha il fuonz d’eira per part be 30 cm grossa. Impü es la natüra pel mumaint dapü cu ün mais ouravaunt e l’ultima naiv es vi da l’alguer quist dis. Que voul eir dir cha las reservas d’ova in fuorma da naiv sun bainbod svanidas. Impü es il fuonz già daspö l’utuon passo magari süt. Ed ün fuonz süt es main capabel da piglier sü ova. «Scha la naiv illa zona alpina e subalpina – dimena quella da l’Engiadina – algua pü bod, alura as prolungia la stagiun, düraunt la quêla las plauntas paun crescher. Ma que nu voul dir ch’ellas creschissan cotres meglder», disch Sonja Wipf, mnedra da la partiziun scienzia e monitoring tal Parc Naziunel Svizzer (PNS). Pü sensiblas Ils motivs cha las plauntas haun dapü fadia – adonta d’üna prolungiaziun da la stagiun da crescher – es traunter oter la probabilited da dschieta. Scha la naiv algua marcantamaing pü bod, alura cumainzan tschertas plauntas già zieva pochs dis chods a chatscher lur föglias e buttuns. «Scha riva alura darcho naiv – scu quist an – alura survegnane ün levatesta», declera Sona Wipf. Ella agiundscha cha plauntas, chi sun al principi da lur ciclus da vita, sajan in generel pü sensiblas a reguard temperaturas bassas. Ma la buna novited ouravaunt: las plauntas as saun darcho recreer da quists schocs fraids. Frain d’alarm Tenor Sonja Wipf reageschan las plauntas fich different süllas temperaturas. Uschè haun tschertas plauntas ün frain d’alarm: «Que voul dir cha quellas cumainzan a chatscher pür zieva ün tschert temp chi’d es pü chod cu tschinch u desch gros. Pür alura cumainza insommma qualchosa.» Impü es que da plaunta a plaunta fich different e specific, cur ch’ellas cumainza cun la prüma activited sur terra. Otras plauntas però chatschan già zieva duos fin trais dis cun temperaturas pü chodas. «Ma causa ch’ellas chatschan uschè bod, sune per la peja pü resistentas a la dschieta. Que d’eira già adüna uschè – cun u sainza la müdeda dal clima.» Partenza cun handicap In generel drouva que ün mez meter fin 80 cm naiv per cha’l fuonz nu dschela e per cha la naiv riva d’isoler il terrain. Quist an vaiva que però parzielmaing be intuorn 30 cm e perque es il terrain dschiet pü ferm cu oters ans. Que pissera eir cha l’activited da las microbas i’l terrain vain diminuida. Quellas disfaun nempe eir d’inviern diversas componentas da la terra. «E scha l’ova i’l terrain dschela, alura as schlargia il fuonz. Que nun es qualchosa positiv per las rischs», disch Sonja Wipf. Que po alura chaschuner pitschens s-charps illas rischs u s-charper pitschnas rischs. Ma las plauntas rivan darcho – schi vain alura propi tresoura pü chod – dad egualiser ils deficits d’inviern. Eir plauntas, chi’d haun già chatscho paun darcho reparer ils dans. Ma que las indeblescha: «Las plauntas haun scu prüm da reparer tuot ils dans e pür zieva paune crescher inandret.» Ma eir be schi‘d ho avuonda ova. La sincronited traunter plauntas e bes-chas In connex cul müdamaint dal clima do que aunch’ün ulteriura problematica. Siand cha las plauntas chatschan adüna pü bod, vain mno our da l’equiliber la sincronited traunter plauntas e bes-chas. Que paun esser plauntas chi flureschan pü bod, ma ils aviöls nu sun auncha propi activs. Ün ulteriur exaimpel sun plauntas i’ls ots chi chatschan memma bod. Quellas cuntegnan al principi da lur ciclus da vita las pü bgeras substanzas nudritivas. «Scha’ls chamuotschs p.ex. haun uossa scu üsito pür pü tard lur generaziun giuvna, mauncha quista nudritüra specifica. Las plauntas reageschan dad an ad an sün l’ora, ma il il cumport da las bes-chas nu’s sposta vers inavaunt», declera Sonja Wipf. Que voul dir cha scha las prümavairas vegnan minch’an pü bod, alura disturba que a lungia vista las relaziuns specificas traunter las spezchas illa natüra. La simulaziun da la prümavaira La naiv es alguanteda quist an marcantamaing pü bod cu üsito. Cotres haun eir las plauntas cumanzo a chatscher pü bod. Ma siand chi naiva adüna darcho, survegnan quistas plauntinas mincha vouta ün levatesta e vegnan indeblidas. Scha la naiv es algueda, chatschan las prümas plauntas zieva pochs dis chods lur föglinas e buttuns. Ed in Engiadina es que capito quist an bger pü bod scu üsito. La natüra pera d’esser ün mais memma ouravaunt. E scha que do ün inviern cun pocha naiv scu quist an, alura sun las plauntas già indeblidas, causa cha’l fuonz ho pudieu dschler. Que manchaiva simplamaing üna vetta da naiv avuonda grossa per isoler il terrain. Scha quistas plauntinas giuvnas vegnan darcho innavidas – scu in Engiadina illas utimas duos eivnas – vegnane indeblidas auncha impü. Stagiuns pü lungias – damain creschentscha «Scha vain pü tard alura tresoura chod, haun las plauntas scu prüm da reparer tuot ils dans e pür zieva paune crescher inandret», declera Sonja Wipf, mnedra da la partiziun scienzia e monitoring tal Parc Naziunel Svizzer (PNS). Ella agiundscha cha las stagiun, düraunt la quêla las plauntas paun crescher, as prolungia cun invierns scu quist an. Ma cha que nu vöglia dir cha las plauntas creschissan cotres meglder. Impustüt al principi da lur ciclus da vita sun plauntas magari sensiblas a reguard temperaturas bassas. (fmr/cam) La naiv indeblescha mincha vouta las giuvnas plauntinas chi chatschan memma bod.