«Glümeras» es ün üsit chi ha lö fingià daspö passa 20 ons a Scuol, adüna tanter Nadal e Büman. Las entradas van a favur da la chüra d’uffants e da las gruppas da gö localas. Davo duos ons posa causa il coronavirus ha gnü lö in marcurdi passà sül Stradun a Scuol la festa da las «Glümeras» fingià tradiziunala, organisada pella 22avla jada. Il Stradun es stat serrà davent dal Coop fin pro la Clozza pel trafic ed ha fat plazza ad ün flanar calm e paschaivel. Chandailas impè d’iglüminaziun 2022 chandailas, adüna tantas sco l’on chi’d es per ir a fin, a dretta ed a schnestra dal Stradun tras ­Scuol han manà üna glüm agreabla aint il s-chür da la saira. Cun quai cha l’iglüminaziun da Nadal dal cumün nun es gnüda installada quist on illa listessa dimensiun – per pudair spargnar forza – es stat il cler da las chandailas amo plü intensiv. Ils differents stands han invidà da baiver da cumpagnia ün punsch o ün vin chod e da mangiar üna boccada. Ils affars lung il stradun d’eiran per gronda part averts ed uschea d’eira datta la pussibiltà da far amo las ultimas cumischiuns da l’on 2022. L’occurrenza es gnüda imbellida eir quist on cun musica e chant da diversas societats e gruppas da musica. L’organisaziun da la festa es statta in mans da l’Engadin Booking da Scuol cun Martina Hänzi e cun blers voluntaris. Festa d’inscunter «Glümeras» es eir quella festa ingio chi s’inscuntran indigens chi vivan giò la Bassa cun la populaziun da la regiun e cun giasts chi passaintan lur vacanzas da Nadal a Scuol e contuorns. Ma l’üsit ha eir böts caritativs, in möd cha’l rechav da la festa es i quist on a favur da la chüra d’uffants e da las gruppas da gö localas. La festa da las «Glümeras» sül Stradun es ün evenimaint ed ün arrandschamaint chi nu das-cha mancar e chi vain stimada da giasts ed indigens. 2022 chandailas han decorà il Stradun a la festa da las «Glümeras». Las chandailas han procurà per ün’iglüminaziun paschaivla. La festa da las «Glümeras» a Scuol es statta bain visitada.

Dürant la stagiun da skis ha lö mincha venderdi pro la staziun giò’n val da las Pendicularas Scuol Motta Naluns il marchà da paurs. Paurs da la regiun vendan là lur prodots – eir a skiunzas e skiunzs chi vegnan güsta giò da la pista. Il marchà da paurs pro las Pendicularas Scuol Motta Naluns chi ha lö adüna venderdi davomezdi – tanter las 13.00 e las 16.00 – es fich bainvis e vain predschà tant da giasts ma eir dad indigens. Sco cha Andrea Stuppan da Ftan disch: «Il marchà da paurs vain organisà fingià daspö s-chars 25 ons. Da la partida eschan nus ed hoz amo üna pauraria da Ramosch. Minchatant sun da la partida al marchà eir otras paurarias. Bod tuot ils prodots chi’s po cumprar pro nus da Ftan vegnan fats da mia duonna, ma nus vendain eir liongias chi vegnan fattas dal bacher e chaschöl da la Chascharia Ftan.» Indigens e giasts Quai cha’ls Stuppans douvran per far lur prodots deriva da la regiun, quai chi vala eir per las duos duonnas da Ramosch. L’organisaziun fan ils paurs chi piglian part al marchà svessa e la reclama vain per part procurada da la TESSVM, la destinaziun turistica Engiadina Bassa/Val Müstair. «Noss cliaints sun indigens, ma pelplü esa eir glieud chi va culs skis e chi fa avant co ir a chasa lur cumischiuns qua pro nus. Uossa sur festas esa bler travasch e fin la fin da la stagiun d’inviern dependa adüna da las frequenzas», disch Andrea Stuppan. Al marchà as poja cumprar pan in diversas sorts, tarschoulas, dutscharias, sirups, meil, chaschöl, liongias e bler oter plü. Ün gudogn sperapro «Nus eschan cuntaints cha no pudain organisar il marchà e cha las pendicularas mettan a disposiziun la plazza chi’d es suot tet ed ün pa prüvada. Il marchà es per nus üna seguonda chomma ed ün’entrada implü», disch Andrea Stuppan e manaja: «Pro nus in Engiadina Bassa sto bod mincha pauraria avair amo sper las entradas ordinarias eir amo otras. Divers dan scoula da skis, oters lavuran per part in hotels o restorants e nus vain la pussibiltà d’organisar quist marchà». Sco cha Andrea Stuppan disch, nu possan exister las paurarias be cullas aignas entradas causa cha’ls prodots da las paurarias vaglian tenor el pac fin nüglia. Els vivan impustüt da las contribuziuns chi fuorman insè la paja per cultivar la regiun in möd cha’l purtret dals cumüns fan bella parada. Pro’l marchà vegnan sports prodots da la regiun. Pro’l marchà vegnan sports prodots da la regiun. Il marchà da paurs pro la staziun da val da las pendicularas. Il marchà da paurs pro la staziun da val da las pendicularas.

Duos dis es l’elita da passlung statta per cuorsas da la coppa mundiala dal Tour de ski in Val Müstair. Pella sesavla jada ha la Val Müstair organisà las cuorsas – ed ils organisaturs pigliain in vista üna settavla ediziun. Cuorsas da la coppa mundiala dad ota qualità, fuollas da glieud chi’d es gnüda a guardar las cuorsas, ingüns incaps ed üna victoria svizra pro’l sprint da las duonnas. Quai es il bilantsch positiv cha’ls organisaturs da las cuorsas dal Tour de ski in Val Müstair tiran. Els sun cuntaints cull’occurrenza sportiva da la fin d’eivna passada, schabain cha la sesavla ediziun da las cuorsas a Tschierv ha gnü da sbatter cun problems finanzials e cun temperaturas da prümavaira. «Dis da cursa perfets» Adonta da las difficultats in ouravant – la Val Müstair ha darcheu pudü as preschantar in üna buna glüm. Il president dal comité d’organisaziun dal Tour de ski in Val Müstair, Guido Mittner, ha perquai resümà invers RTR: «A la fin sun eu fich cuntaint. Nus vain pudü pussibiltar las cuorsas, nus nu vain gnü ingüns ferits ed ingüns problems dürant l’occurrenza. Ils dis da cuorsa sun stats perfets.» E listess han impustüt l’ora e las temperaturas otas procurà per qualche rumpatesta. Culla preparaziun da la pista da cuorsa as d’eira insè sün buna via, ma lura esa gnü chod ed id ha plovü. Guido Mittner: «Ils 23 da december nu vaivan nus sül traget da 3,3 km bod plü ingüna naiv.» Perquai s’haja lura dumandà in divers cumüns, schi nu mettessan a disposiziun üna part da lur deposits da naiv. Il cumün da Schlarigna haja lura perfin sustgnü cun dar tuot la naiv da l’agen deposit in Val Müstair. Persvas chi detta üna successiun Ses jadas haja fingià dat cuorsas dal Tour de ski in Val Müstair. E la cuorsa dess eir in futur far fermativa a Tschierv. Lura as spera da vart da l’organisaziun eir cul sustegn finanzial da vart dal Cumün da Val Müstair ed uschè eir la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Quista jada s’haja desisti dal sustegn finanzial da quella vart e la munaida necessaria es gnüda organisada sur sponsurs e sur oters chanals. Quai nu vess però dad esser la normalità. «Nus sperain ch’i giaja inavant eir cun il cumün e culla regiun. E schi nu vess da funcziunar, lura provaina amo üna jada sainza. I dà adüna üna via», ha dit Guido Mittner. Nadine Fähndrich ha festagià sia terza victoria da quista stagiun al Tour de ski in Val Müstair.

Ün dals movimaints chi m’han fascinats fingià d’uffant es stat dad ir culs patins. Impè da chaminar as poja sglischir. Intant cha’l terrain malgualiv da salaschada, da terra düra o da patocha rantaiva ter ferm a la gravitaziun, spordschaiva il glatsch ün fuond relativ gualiv e plat. Las prümas experienzas cun far quist sport ­n’haja fat sül glatsch giosom la Foura da Büz, a Sent. Per far il glatsch vaivna dovrà l’aua da la chanalisaziun, quai chi permettaiva tschertas scuvertas specialas. Ils patins as vaiva da francar vi da las solitas s-charpas d’inviern o vi da quellas da skis. Il prüm cun duos aschinas e plü tard be cun üna aschina. Che sgiazzadas e fuadas, quantas bottas sün ­schnuoglia e gnoffa! E che schaschin da fermar ourasom il glatsch, pro quist ur bass. Lura es rivada a Sent l’euforia dal hockey sül glatsch. La paschiun pel sport, la fundaziun dal club vers la fin dals ons 1960 han pisserà cha la sbrinzla s’ha transmüdada pro blers da nus in ün grond fö. La feivra ha fat cha la tecnica es gnüda megldra. Il bastun spordschaiva l’avantag da tegn da maniera chi nu d’eira da dar da la bratscha sco ün parasprer (spavantagl) per restar in equiliber. Id ha cumanzà il trenamaint sül glatsch attractiv, eir causa las paraids, las bandas. Ils patins nu d’eiran plü aschinas dimpersè s-charpas. Perfin eu, in chosas da sport üna chaschoula fatta, savaiva am muantar bain inavant, far stortas ed ir perfin inavo. N’ha eir fat part da la squadra da ­hockey dals mats – mo quai es ün’otra istorgia. Quantas bellas uras ch’eu n’ha passantà sül glatsch in Palizot. Dürant tuot il davomezdi as giovaiva a l’hom nair o a l’orandscha; i’s giovaiva a tocker e’s fuormaiva pêrins da duos fin cha tuot quellas e quels chi laivan giovar vaivan pudü tour part. Tuot quist m’es gnü adimmaint d’incuort cur ch’eu sun stat culs patins sün ün glatsch special, nempe sül «Wollmann-Rink» aint il Central Park a New York. Che bel da ­pudair far quist sport illa metropola, avair ün lö plü o main quiet, davent dal travasch. Cler chi’d es da spettar in culuonna, per regla almain da tuot ün’ura. L’avantag es però chi’s po intant cumprar il bigliet ­online. Quai nu cuosta bler, neir da tour a fit ils patins. Probabel es quai il motiv chi dà tanta glieud chi va culs patins, blers giuvenils. Quai es bel, mo nu fa simpel il gir lura aint il rinch. Per furtüna daja da quels chi’s tegnan plü o main tuot il temp be vi da las paraids, dond ün pêr uondas da temp in temp. Per chi nu detta collisiuns han patinunzas e patinunzs da far per cumond al tschübel chi dà il signal cur chi’d es da müdar direcziun. Güsta in üna cità talmaing gronda cun tanta hectica es il sport d’ir culs patins ün müdamaint bainvis. I’s po gnir davent dal catram chi tira aval ils peis e sglischir ün’uretta o duos cun üna ligerezza chi fa bain a corp ed orma. I’s po discuorrer cul cumpogn o meditar. Eu pens cha güsta al glim da l’on fetscha bain da sentir quista ligerezza – oramai cha’l gir dal muond paisa sco plom. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha – ed el va gugent cun ils patins. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha – ed el va gugent cun ils patins.

La Cooperativa Butia Tarasp exista dapö l’on 2006 cun var 150 commembras e commembers chi sgüran l’existenza da l’unica butia in cumün. D’incuort sun ils associats gnüts infuormats davart las difficultats – chi fan rumapatesta als respunsabels: i manca il persunal per manar la butia. Davo cha la Butia Tarasp – chi gniva manada a seis temp da la Lagrischa AG – d’eira in privel da stuvair serrar las portas avant passa 20 ons, es gnüda fundada als 18 da november dal 2005 la Cooperativa Butia Tarasp. Daspö l’on 2006 ed infin hoz es quella amo activa ed ha pudü preschantar ils ultims ons cifras allegraivlas. Al cumanzamaint vaiva la cooperativa 70 commembras e commembers, hoz plü o main il dubel. Culla devisa da redüer il s-chart, da serrar il mardi la butia e da lavurar da princip be cun üna vendadra al di ha gnü ün bun esit ed ha manà a resultats satisfacents. Intant es dvantada l’unica butia da Tarasp – chi's rechatta immez cumün – eir ün pitschen lö d’inscunter, culs servezzans da posta e cun ün take-away e cun ün pêr maisas e sopchas sülla plazzetta davant butia. Ils respunsabels da la Butia Tarasp sun Cornelia Koch (presidenta), Béatrice Miller, Romedius Alber e Jachen Jenny. Actualmaing dombra la cooperativa var 150 commembers. La situaziun cul persunal dà rumpatesta Quai chi chaschuna actualmaing rumpatesta a la cooperativa es la situaziun cul persunal. Cun charta dals 27 da december 2022 ha la suprastanza infuormà ils associats davart la situaziun actuala. Jachen Jenny scriva in quella: «Duos successuras in temp da prouva han desdit lur plazzas da lavur pervia cha las lezchas illa butia tillas d’eiran massa multifarias ed il lavur in general massa cumplex.» La preistorgia: Las duos vendadras chi vaivan lavurà divers ons illa butia han desdit i’l decuors da l’on passà lur plazza per pudair surtour nouvas sfidas professiunalas. Subit han ils respunsabels reagi ed impiegà trais vendadras nouvas a temp parzial. Ma duos da quellas han apunta desdit amo dürant il temp da prouva. Sün dumonda da la FMR agiundscha Jachen Jenny: «La suprastanza ha lura subit tscherchà intensivamaing collavuraturas – a bocca ma eir cun ün inserat. Ma la mancanza da persunal es amo adüna precara.» Plü pac avert «A partir dals 9 da scher 2023 pudaina tgnair avert la Butia Tarasp be amo grazia a substituts e grazia als commembers da la suprastanza», agiundscha Jachen Jenny illa charta tramissa als associats. A partir da là es averta la butia amo in lündeschdi, marcurdi, venderdi e sonda adüna da las 8.00 – 10.00 e da las 16.00 – 18.00. La conclusiun es eir da stuvair redüer la sporta da mangiativas per redüer la perdita finanziala. Intant sun ils respunsabels activamaing in tschercha per chattar üna situaziun a lunga vista. Als 28 da schner 2023 varà lö üna radunanza generala extraordinaria ingio cha’ls associats vegnan infuormats e pudaran discuter davart la situaziun da la Butia Tarasp. La Butia da Tarasp a Fontana. La butia a Fontana immez il cumün. Rumpatesta per la Butia Tarasp La Butia a Tarasp es üna cooperativa cun var 150 commembers e cun üna suprastanza chi consista actualmaing da quatter respunsabels. La cooperativa exista daspö il principi da l’on 2006 ed intant es dvantada la butia eir ün lö d’inscunter cun servezzans da posta e cun take-away cun ün pêr maisas e sopchas sülla plazza davant butia. Las duos vendadras chi han lavurà divers ons pro la butia han desdit i’l decuors da l’on passà lur plazzas per surtour nouvas sfidas professiunalas. Subit ha la cooperativa reagi ed impiegà trais vendadras a temp parzial. Ma duos da quellas han desdit la plazza amo dürant il temp da prouva. Uossa as tschercha persunal per garantir inavant la gestiun da l’unica butia in cumün. (fmr/bcs)

La società Pro Flüela pissera daspö l’on 2000 cha’l pass tanter Susch e Tavo possa restar avert uschè suvent e lönch sco pussibel dürant l’inviern. Adonta da la paca naiv quista stagiun, nu d’eira la via – tenor diversas persunas – bain charrabla dürant ils dis da festa. Davo Nadal es darcheu ün o tschel Engiadinais i sur il Pass dal Flüela a Tavo per ir a guardar ün gö da la Cuppa Spengler. Sco cha diversas persunas han confermà invers la FMR, nu d’eira la via adüna propi bain charrabla: Adonta da la paca naiv d’eira la via inglatschada e’ls automobilists han gnü l’impreschiun chi nu saja gnü miss ne sal e ne glera. In congual cun otras vias in Grischun es nempe la Società Pro Flüela respun­sabla pel servezzan d’inviern sül pass tranter l’Engiadina e Tavo – e na il chantun (guarda box). Da la mità da november fin la prüma fin d’eivna da schner – sco eir tanter ils 1. da mai e la fin da mai – es la società autorisada da tgnair avert il pass pel trafic motorisà sün aigna ­respunsabilità. Causa cha la società Pro Flüela survain eir üna contribuziun finanziala dal chantun Grischun pel servezzan d’inviern, dà la situaziun da via da quists dis da discuorrer. Discuter il model «A mai han eir diversas persunas confermà cha la situaziun da via sül Pass dal Flüela nu d’eira cuntantaivla quists ultims dis. Impustüt per la branscha da transport nu d’eiran las vias optimalas», disch Domenic Toutsch, il president cumünal da Zernez, invers la FMR. Eir scha’l pass es stat avert dürant ils dis da festa, ha el stuvü gnir serrà plüssas voutas daspö la mità november 2022 – eir be causa paca naiv. Per Domenic Toutsch es eir quist ün punct chi nu cuntainta propi vi da la cunvegna tanter il chantun e la Pro Flüela – e quai eir in vista a las dittas da transport chi fan gugent adöver dal pass. «Quistas dittas han adüna darcheu il sentimaint chi giaja magari lönch fin cha’l pass es avert», uschè il president cumünal da Zernez. Tenor el as vessa forsa da ­discuter il model tanter il chantun e la Pro Flüela per sgürar üna buna collia­ziun in Engiadina – eir in vista al trafic da transit in direcziun Livigno sco eir al trafic tras il Vereina dürant dis cun lungs temps d’aspet a Sagliains e Selfranga. Pacas reclamaziuns La Società Pro Flüela percunter es statta fich cuntainta cun l’andamaint sur ils dis da festa: «Adonta il grond trafic d’eira la via sur il Pass dal Flüela adüna bain charrabla e sgüra. Nos chef da sgürezza es i minchadi duos fin trais voutas sur il pass per til controllar. Uschè vaina eir miss plüssas tonnas sal quist inviern», disch Thomas Kehl, president da la Società Pro Flüela. El agiundscha ch’üna squadra da sgürezza ed üna ­squadra da rumir saja in servezzan per garantir cha’l pass possa ­restar avert i’l temp cha la Pro Flüela ha la respunsabilità per la via. E la Pro Flüela haja be survgni üna singula reclama­ziun dürant quists dis da festa, uschè Thomas Kehl. El agiundscha chi detta minch’on reclamaziuns, ma cha quellas stettan suvent in connex cun ­glieud chi nu vaiva sü pneus d’inviern pro lur autos. Eir la Pulizia chantunala ha – sün dumonda da la FMR – confermà chi nun haja dat daplü incidaints in congual cun oters ons e ch’els nun hajan neir na survgni reclamaziuns in connex cun la situaziun da via sur il Flüela. Üna società pel pass Il Pass dal Flüela es amo avert fin ­quista fin d’eivna, davo vegna’l serrà fin principi da mai. Daspö l’avertüra dal tunnel dal Vereina (1999) nun ha il chantun nempe plü interess da garantir üna lingia sgüra sur il pass dürant la stagiun d’inviern. Perquai as vaiva eir fuormada la Società Pro Flüela l’on 2000 per garantir la colliaziun economica e culturala tanter l’Engiadina e Tavo. Daspö lura pissera la società cha’l pass possa restar avert tant sco pus­sibel. La società ha la respunsabilità tanter la mità da november e la prüma fin d’eivna da schner sco eir tanter ils 1. da mai e la fin da mai. Il rest da l’onn s’occupa il chantun Grischun cha la via dal pass resta transibla. La società Pro Flüela ha passa 300 commembras e commembers e vain tanter oter sustgnüda da divers cumüns, da las regiuns turisticas Engiadina Bassa/Val Müstair e Tavo, dal commerzi da Tavo ed in Engiadina, sco eir dal chantun. La società pissera pel servezzan d’inviern e finanziescha eir quel. (fmr/cam) Fin cha'l Flüela serra darcheu quista fin d'eivna, ha la situaziun da via pisserà per discussiun in Engiadina. Adonta cha la squadra da rumir da la Pro Flüela nu d’eira confruntada cun navaglias quist inviern, nu d’eira la situaziun da via apparaintamaing adüna cuntantaivla pel s automobilists. Noschas vias – malgrà paca naiv Daspö cha’l tunnel dal Vereina es i avert dal 1999, nun ha il chantun plü interess da garantir üna colliaziun sgüra d’inviern sur il Pass dal Flüela. Perquai as vaiva dal 2000 fuormada la Società Pro Flüela cul böt da tgnair avert il pass tant suvent sco be pussibel. Adonta chi’d es quist on paca naiv, nun es la situaziun da via sül Pass dal Flüela statta tanter Nadal e Büman zuond cuntantaivla per automobilists ed automobilistas. Diversas persunas in Engiadina han confermà invers la FMR cha la via sur il pass saja statta inglatschada e chi faiva l’impreschiun sco chi nu füss gnü miss sal o glera. Pro la Società Pro Flüela sun ils respunsabels percunter cuntaints cun l’andamaint sur Nadal e Büman. Els nun hajan gnü daplü incidaints in congual cun oters ons e be survgni üna reclamaziun. «Nus vain eir miss plüssas tonnas sal quist inviern e las vias d’eiran adüna sgüras», disch Thomas Kehl, president da la Società Pro Flüela. (fmr/cam)

Eu n’ha survgni posta d’ün Joel. El quinta in sia charta da seis minchadi. El scriva ch’el haja dat aua a las fluors, ch’el haja fat altschiva, ch’el haja scrit differents texts, saja stat a cumprar aint ed haja pitturà ün mandala. Matematica haja’l fat e scrit giò artichels da gazetta. Ün’eivna fich implida haja’l gnü, scriva’l inavant. E lura scriva Joel da sia paschiun, la musica. El taidla jent Britney Spears, mo eir David Guetta o Milow. Ed el guarda jent televisiun, il plü jent Happy Day sül emettur SRF. A nodar va’l eir ed in ün’exposiziun è’l stat. Eu leg la charta e sun ün pa irritada. Las frasas as repetan minchatant. Pür l’ultima construcziun am dà sclerimaint. Joel scriva ch’el haja trisomia 21. Il sindrom da Down. «La glieud sün via guarda adüna uschè curius aint per mai. Quai am fa dvantar trist.» Ün ter temp es la charta da Joel sün meis pult. Eu n’ha noscha conscienza. I’m manca il temp ed il dret mumaint per respuonder. Lura, tanter Nadal e Büman, scriva inavo. Eu descriv mia lavur e quint da l’Engiadina. Eu scriv ch’el dessa laschar cha la glieud püffa, cha quella nu sapcha simplamaing na meglder. Eu til quint amo da mia vaschina chi ha eir trisomia 21 e chi’d es üna da las persunas las plü amiaivlas ch’eu cugnuosch. Ella am salüda adüna tuot allegra e cun nom. Ella fa chau e ria. A Joel scriva cha quai pudess esser üna pussibiltà dad inscuntrar in avegnir a la glieud sün via, a quella chi nu sa meglder e püffa. Simplamaing salüdar amiaivelmaing e cun ün surrier. In fuond es quai ün bun cussagl eir per persunas sainza impedimaint. Pacs dis davo mia prüma charta survegna fingià üna seguonda charta da Joel. El scriva ch’el haja fat l’altschiva e bognà las fluors. Ch’el haja scrit ün text davart üsits da Nadal e pitturà ün mandala. El scriva duos jadas ch’el haja puli la micro-uonda e fat matematica. El scriva darcheu da Britney Spears e Milow e dumonda che musica ch’eu taidla e che ch’eu n’haja fat la fin d’eivna. L’ultim scriva’l: «Fingià uschè lönch am giavüscha üna marusa culla quala eu pudess viver insembel.» Forsa ch’eu n’haja ün’idea ingio ch’el pudess imprender a cugnuoscher üna simila marusa? Eu sez qua davant meis pult e ponderesch. Dandettamaing am vain adimmaint mia vaschina, quella amiaivla chi salüda adüna cun ün surrier … Fadrina Hofmann è redactura tar «Die Südostschweiz» e viva cun sia famiglia a Scuol. Fadrina Hofmann è redactura tar la Südostschweiz e viva cun sia famiglia a Scuol.

L`acziun dal chalender d'Advent 2022 dal Club ZONTA Engiadina Val Müstair es stat ün grond success, grazcha als blers sponsurs e las bleras sponsuras. In tuot as haja pudü surdar 5400 frs, quai voul dir 1800 frs. a mincha instituziun a favur dad uffants, a la Canorta Dschemberin da Zernez, a la Gruppa da Gö bilingua da Samedan ed a Pro Temp da la regiun. Ün cordial grazcha fich va a tuot las güdontas chi han contribui culla vendita a quista sporta generusa. Pel Club ZONTA Engiadina Val Müstair Mariachatrina Gisep Hofmann (da schn.) Silvana Toutsch (Canorta Dschemberin), Marianne Schmied (ZONTA), Andrea Könz (presidenta ZONTA), Aita Bivetti (gruppa da gö) ed Ursina Caflisch (Pro Temp).

L’autur Casper Nicca ha accumpagnà a Flurina Badel ed a Jérémie Sarbach dürant ün on. Co cha la vita tanter art, relaziun, uffant ed exposiziuns es, muossa il nouv cuntrasts «Art en dus – Badel/Sarbach». «Ün film as guarda culs ögls e’s taidla cullas ura­glias. Quai sun duos robas ch’eu as vögl dar sün via cun guardar quist film» – cun quists pleds ha Casper Nicca, autur da «Art en dus – Badel/Sarbach», bivgnantà sonda passada al visunamaint dal nouv «Cuntrasts» in l’anteriura chasa da scoula a Guarda. L’on ch’el ha accumpagnà al duo artistic Flurina Badel e Jérémie Sarbach ha Casper Nicca documentà cun üna camera moderna – ma fond adöver d’ün objectiv in circa uschè vegl sco ils duos protagonists dal film. In cumbinaziun cul soundtrack – cha’l musicist Silvan Nicca ha creà cun tuns dal film – es nada üna collascha audiovisuala chi purtretescha la vita dal duo artistic. Rebecca Mori es statta respunsabla pel tagl dal film, il qual es la terza ediziun da la seria dals «Cuntratsts» dad RTR «Art en dus». Berlin, Telfs e Tenna «Nus fain ouramai tuot in duos – cun duos tscharvels e quatter mans», disch Flurina Badel i’l film. Ella collavura daspö il 2014 cun Jérémie Sarbach ed els han fat cugnuschentscha ün da l’oter a la Scoula d’Art a Basilea. Intant vivan els insembel, han ün figl insembel e lavuran insembel. I’l film documentescha Caspar Nicca differentas staziuns in l’on cul duo artistic Badel/Sarbach. Uschè d’eiran els l’on passà per ses mais a Berlin ed han grazcha ad ün stipendi pudü lavurar e viver illa chapitala tudais-cha. Ma eir a Telfs in üna fundaria o lura a Tenna per la «land art – Art Safiental» as vegna a savair daplü da lur collavuraziun artistica. Per l’exposiziun illa Val Stussavgia han els eir realisà ün’installaziun da video chi tratta dal spazi da viver dals peschs. I’l film vain lura muossà co cha quista ouvra d’art a as fuorma dürant ses mais, da l’idea fin a l’exposiziun. La vita a Guarda Il film dà però eir ün sguard sülla relaziun dals duos artists. «Eu craj, per blers esa ün sömmi da lavurar e viver insembel – e hai, per nus esa propi ün sömmi», uschè Flurina Badel. Lur vita quotidiana a Guarda vain muossada vi d’ün elemaint fich important pel duo artistic – l’üert. «Sainza quist üert gnanca nu vulessa star in Engiadina. Per mai es quai üna sort crear ün dachasa – sco far fö in pigna d’inviern. Quai dà ün oter chod», ha declerà Flurina Badel. Quist üert tils nudrischa eir insembel culla chatscha e la pes-cha da Jérémie Sarbach. Lur relaziun culla natüra e las bes-chas es tenor l’artist eir ün punct central tant illa vita sco eir in l’art: «Il coppar es adüna qualchosa trist. Ma schi’s decida da mangiar otra vita animala, lura es quai amo alch bel, perche chi s’ha üna relaziun cun quai chi’s mangia», ha declerà Jérémie Sarbach. I’l film agiundscha el cha quista ambivalenza saja eir ün important aspet da lur art. Collascha audiovisuala Per metter il focus amo daplü sül duo artistic e per muossar lur collavuraziun e convivenza stretta, s’ha Casper Nicca consciaintamaing decis da documentar il pêrin cun ün objectiv plü vegl. «Cun quist objectiv as poja isolar bain ils protagonists. Quai laiva eir muossar i’l film, els sun in duos e fich focussats ün sün l’oter», ​ha declerà Casper Nicca. Sper quist «instrumaint creativ» vegnan ils purtets accumpagnats d’ün sountrack cumponü da Silvan Nicca – il figl da Casper Nicca. «Meis figl ha tut tuns – sco per exaimpel ils sains da la baselgia – e tils ha alura modulà cul synthsizer», declera l’autur. Uschè es nada üna musica da film plütost insolita – bod fingià experimentala – chi accentuescha las diversas staziuns in l’on cul duo artistic. Il film nu vain commentà e quai consciaintamaing. Casper Nicca voul nempe surlaschar la suveranità d’interpretar als protagonists. «E culla musica vöglia interpretar il visual e muossar chi po eir esser amo alch dapü davovart». Il film «Art en dus – Badel/Sarbach» as chatta sülla mediateca da RTR illa rubrica «Cuntrasts». Jérémie Sarbach, Casper Nicca, Rebecca Mori e Flurina Badel al visunamaint dal nouv film «Art en dus – Badel/Sarbach». «Per nus esa propi ün sömmi» L’autur Casper Nicca ha accumpagnà al duo artistic Badel/Sarbach dürant ün on ed in sonda es gnü muossà il nouv Cuntrasts «Art en dus – Badel/Sarbach» a Guarda. «Eu craj, per blers saja ün sömmi da lavurar e viver insembel – e hai, per nus esa propi ün sömmi», uschè Flurina Badel. Dal 2014 ha ella imprais a cu­gnuoscher a l’artist Jérémie Sarbach e daspö quella jada collavureschan e vivan els insembel. Intant han els eir survgni ün figl e’l film documentescha quista vita tanter art, relaziun, famiglia ed exposiziuns. Il film muossa diversas staziuns in quel on, sco lur temp a Berlin, lur vita quotidiana a Guarda e las preparativas per l’exposiziun «land art – Art Safiental». Fond adöver d’ün objectiv vegl ed in cumbinaziun cul soundtrack – cun tuns originals dal film – es nada üna collascha audiovisuala chi purtretescha la vita dal duo artistic. (fmr/cam)

La Pro Senectute cuntinuescha ad organisar per persunas attempadas inscunters per star da cumpagnia e far la trais-cha. In mardi, ils 17 da schner, ha lö a l’hotel a la Staziun a Zernez il prüm da quists bals da l’on 2023. Da las 14.00 a las 17.00 suna la Chapella Alp Laret. Sco cha las organisaturas ed organisatuors da la Pro Senectute scrivan sun tuot las senioras e seniors da la regiun invidats da gnir a star da cumpagnia, tadlar la bella musica e far ün pêr trais-chas. Per dumondas as poja telefonar a Claudio Filli da Zuoz, tel. 079 871 77 24. (cdm/fmr)

Minch’on invida la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa ad ün aperitiv da Büman. Il giast special d’ingon es statta Aita Zanetti chi presidiescha uossa il cumün da Scuol. In venderdi passà ha invidà la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa a l’aperitiv tradiziunal da Büman. Quist inscunter da las commembras e dals commembers da la società ha gnü lö i’l local da cultura dal Bogn Engiadina. In quist’occasiun ha il president da la società Richard à Porta infuormà ad üna sesantina da preschaintas e preschaints a reguard ils pissers e giavüschs da la mansteranza engiadinaisa. El ha manzunà la ledscha da la planisaziun dal territori, sco eir la mancanza da persunal qualifichà e d’abitaziuns per indigens, chi indeblischan la regiun. Cha adonta da tuot quai saja la situaziun economica amo dret buna, ha dit Richard à Porta. Cha da la qualità dals affars indigens as poja lura as persvader in occasiun da l’exposiziun regiunala EBexpo 2023 chi ha lö dals 28 als 30 avrigl. Bundant ün mais avant, nempe als 24 marz, ha lö la radunanza generala da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa a Zernez. Semnar per racoglier Sco giast special d’eira invidada Aita Zanetti, nouv capo cumünal da Scuol, a l’aperitiv da Büman. In seis pled ha ella preschantà üna coppa da lain intagliada dal 1958 d’ün mansteran da Sent. Quista trocla raduonda cun ün vierchel porta l’inscripziun «Metta aint – lura pousch tour oura». Sco cha Aita Zanetti ha suottastrichà in seis salüd da Büman, esa important da semnar per racoglier, respectivamaing d’investir per profitar in seguit da la creaziun da valur. Ella es – adonta da las nüvlas geopoliticas – plain spranza per Scuol e per tuot la regiun ed ella ha intimà a las preschaintas ed als preschaints d’avair paschiun per quai chi’s fa e da chattar soluziuns in cumünanza. «Minchün po far alch per la cumünanza ed insembel pudaina sviluppar inavant tuot la regiun», ha dit il nouv capo cumünal da Scuol. Cha cullas decisiuns dal cumün da Scuol per exaimpel per l’infrastructura turistica o per l’ingrondimaint da la chasa da scoula s’haja miss ils binaris in üna buna direcziun. Ella ha manzunà ulteriurs chavazzins per l’ingaschamaint politic futur, per exaimpel la chüra d’uffants, il sustegn a la giuventüna fin pro la promoziun da spazi d’abitar pajabel per indigens e mansterans. Aita Zanetti ha dat curaschi al commerzi ed a la mansteranza e giavüschà la voluntà da tgnair tras e nu ceder. Cha quai vala finalmaing eir per ella sco nouv capo da Scuol, ha’la dit ed ha impromiss da vulair intensivar il contact cull’economia. «Id es da metter aint, per pudair plü tard darcheu tour oura», ha’la conclüs il salüd da Büman. Il president da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa Richard à Porta ha salüdà al nouv capo da Scuol Aita Zanetti a l’aperitiv da Büman.

In dumengia ha gnü lö la festa da Cuvits illa fracziun da Sent. In quist’occasiun es gnüda saramantada Aita Zanetti, sco nouv capo cumünal da Scuol, e tuot ils commembers da la suprastanza cumünala, da la cumischiun sindicatoria e dal cussagl da scoula. Cun ün cuolp cunter il cheu es gnü s-chavazzà il capo cumünal vegl da Scuol. La giuventüna da Sent ha giodü il mumaint da pudair stumplar il pop da naiv, chi rapreschantaiva il vegl capo da Scuol giò dal mantun da naiv per far plazza al capo nouv. Bleras persunas da tout las fracziuns han tut part in dumengia a l’act festiv da la festa da Cuvits illa fracziun da Sent. Quista vegl’üsanza gniva festagiada intant cha’l cumün da Sent d’eira politicamaing amo sulet. Uossa – cha’l nouv capo cumünal deriva da la fracziun da Sent – es l’üsanza renaschüda e tuot las preschaintas ed ils preschaints han giodü il mumaint. Accumpagnats da la Società da musica Sent s’han preschantats tuot ils ufficiants reelets e nouvelets in Plaz a Sent. Il vegl capo Christian Fanzun ha saramantà il nouv capo Aita Zanetti ed ella ha in seguit saramantà tuot ils ufficiants da la suprastanza cumünala, da la cumischiun sindicatoria e dal cussagl da scoula. «Bod sainza debits e chapital ester» In seis pled da cumgià ha Christian Fanzun fat valair, cha’ls ultims ot ons saja gnü lavurà intensivamaing. «Nus vain armonisà ed approvà raduond 20 ledschas ed ulteriuras sun prontas e gnaran bainbod preschantadas», ha’l quintà. Cha’l cumün haja eir restitui var 30 milliuns dal chapital ester. «Hozindi nu vaina quasi ingüns debits respectivamaing chapital ester», ha’l agiunt, «adonta d’avair gnü la pussibiltà da far investiziuns da raduond ot milliuns francs l’on.» Cha grondas discussiuns e reclamaziuns haja dat in connex culla structura da l’uffizi da fabrica e d’infrastructura. Ma cha in quist reguard s’haja pudü far ils adattamaints necessaris. Na pudü evader dal tuot ha il capo cumünal partent la planisaziun cumünala. «Nossa planisaziun es actualmaing pro’l Chantun per l’examinaziun preliminara. In seguit staran amo differents puncts gnir discus ed adattats.» Cha da chattar bunas soluziuns saraja in avegnir eir a reguard ils passa 300 stabilimaints cumünals. «La nouva suprastanza stuvarà decider in che direcziun cha’l cumün dess ir in futur», ha manià Fanzun. Cha cullas decisiuns a reguard l’Avegnir Infras Scuol e l’ingrondimaint da la chasa da scoula a Scuol s’haja muossà la direcziun. El ha ingrazchà pel grond sustegn ed ha giavüschà al nouv capo da Scuol bun success e bler plaschair. «Dà ün cuc in teis cumün» Ch’ella metta in avegnir bler pais sülla cumünanza cun resguardar ed adattar eir las tradiziuns, ha muossà Aita Zanetti fingià culla festa Cuvits a Sent. Quai chi valaiva pü bod be pel cumün da Sent, dess in avegnir dvantar üna tradiziun da tuot il cumün da Scuol. «Nus ans eschan bainschi gnüts plü dastrusch daspö la fusiun avant ot ons, ma per crescher insembel voul quai amo temp», ha dit il nouv capo da Scuol in seis pled da Cuvits ed ha cità il vers da la chanzun chi disch: «Dà ün cuc in teis cumüns, da süsom infin giodim, lura vezzast quai ch’el ha, lur’at saintast pür da chà». «Sentir da chasa as sainta in prüma lingia ill’aigna fracziun ed istess badaina il sustegn e la vicinanza dals vaschins», ha cuntinuà Aita Zanetti. Cha las instanzas politicas possan bainschi sustegner quist movimaint, «ma crescher sto il sentimaint da cumünanza i’l lö». Ella es persvasa cha tuot la populaziun da Scuol possa viver, abitar e lavurar in üna cuntrada da bellezza, cha perquai saja eir da tgnair chüra da l’infrastructura. Las sfidas cha’l nouv capo cumünal manzuna, sun il detretschamaint, la sanaziun e l’adattamaint da la scoula da Scuol, la planisaziun da l’infrastructura turistica da Scuol, il proget solar da Jonvrai-Sur Bos-cha, e bler oter plü. Cha per tour per mans tuot las sfidas saja ella e la nouva suprastanza cumünala dependenta da la fiduzcha e’l sustegn da tuot la populaziun. «Ma quai nu voul dir, chi nu’s das-cha far dumondas e remarchas criticas – al cuntrari», ha dit il capo da Scuol Aita Zanetti a la fin dal pled da Cuvits ed ha invidà a tuot la populaziun preschainta da baiver ün vin chod ed da mangiar üna culla micha. Aita Zanetti in dumengia a chaschun ca seis pled da Cuvits a Sent. La nouva ed il vegl, Aita Zanetti e Christian Fanzun in dumengia a Sent pro la festa dals Cuvits. La giuventüna da Sent ha stumplà il pop da naiv, il vegl capo, giò dal mantun da naiv. Renaschentscha dals Cuvits a Sent Cur cha’l cumün da Sent d’eira amo sulet gniva festagiada a chaschun la saramantaziun dal capo e dals ufficiants cumünals la tradiziun dals Cuvits. Lura ha il Sent fusiunà culs cumüns vaschins e l’üsanza es ida a perder. In dumengia però es quella renaschüda, cun pop da naiv sün Plaz d’immez Sent e tuot: La giuventüna da Sent han s-chavazzà il cheu dal pop da naiv ed ha stumplà il capo vegl giò dal mantun per far plazza al nouv capo. Il capo partent Christian Fanzun ha saramantà a sia successura Aita Zanetti ed a tuot ils ufficiants reelets e nouvelets da la suprastanza cumünala, da la cumischiun sindicatoria e dal cussagl da scoula. In seis pled ha Aita Zanetti manzunà üna schelta dals progets cha’l cumün da Scuol ha da tour per mans i’ls prossems ons. Ella ha intunà cha las autoritats cumünalas sajan dependentas dal sustegn da tuot la populaziun e dit cha critica constructiva saja adüna bainvisa. (nba/fmr)

Avant ün mez on ha la Biblioteca Jaura edi il nouv dicziunari dal dialect jauer. Id es ün cudeschun da passa 650 paginas cumpilà da Gion Tscharner, romanist e ravarenda. Ün’ouvra chi fa üna jada uorden cun tuot ils pledins e pleduns dal dialect da la Val Müstair ramassats sur 400 ons. – Ün redactur jauer da la FMR ha fat üna lectüra plütost diagonal-superficiala e (fich!) subjectiva dal nouv dicziunari. Ün dicziunari jauer? – Ma perche douvra l’umanità ün dicziunari jauer? Ingün nu scriva i’l dialect da la Val Müstair, cun excepziun dals circa 2000 Jauers sül globus chi scrivan minchatant ün sms ad amis e confamiliars. Ma uschigliö es darcheu – daspö cha’l rumantsch grischun es sbandi our da las scoulas – il vallader la lingua da scrittüra e d’alfabetisaziun. «Üna desiderata da la scienza» Perquai: perche ün dicziunari jauer? – La resposta es insè simpla, eir scha l’autur-cumpilatur Gion Tscharner (ravarenda, romanist e magister) ed eir l’editur Hans-Peter Schreich (ravarenda e bibliotecar da la Biblioteca Jaura fin dal 2022) fan valair i’l pream da lur nouv dicziunari üna radschun fich sublima, nempe chi saja üna «desiderata da la scienza romanistica», e quai daspö ons ed onnorums. Bella quista! – Insè esa bler plü simpel: il jauer es simplamaing il plü bel dialect rumantsch! E perquai douvra eir quel ün clap dicziunari! Tuot ils idioms rumantschs han lur agen dicziunari – cudeschuns in tuottas culuors e grondezzas, per part cudeschuns da bod duos kilos: sursilvan, surmiran, puter o vallader. Be che chi’s voul. Perfin il sutsilvan ha ün flot vocabulari, schabain cha quel idiom gnarà intant discurrü da damain persunas co il jauer. Ma insomma, il nouv dicziunari jauer es ün cudeschun da passa 650 paginas, inclusiv versiun lexicografica jauer-tudais-cha e viceversa, inclusiv üna survista istorica dal jauer ed inclusiv üna grammatica dal dialect. Ils 13 da lügl 2022 es il cudesch gnü preschantà a Sta.Maria. Gion Tscharner ha lavurà quatter ons vi da quel, üna lavurada enorma cun attestaziuns da pleds chi tendschan inavo fin bod aint il temp medieval! Schilafai, che as voula amo daplü? «La schuorsch aint il grup dal firhong» Criticasters fan forsa valair cha l’idiom jauer nu saja daplü co be üna pitschna variaziun dal vallader. Ma ad üna tala blasfemia esa da far üna fin e render attent a la richezza dal dialect, rasad’oura uossa cun millis e millis da pleds e eternisada in ün cudesch. Bain cler, i dà ils classikers, voul dir ils pleds specifics jauers cha minchüna e minchün cugnuoscha: la «schuorsch» (la mür), il «grup» (il nuf), il «milermoler» (il splerin), «hocal» (delicat), il «firhong» (la tenda) etc. Ma ün Jauer da vaglia be suosda cun dudir quels pleds! Blers cumpatriots da «cavia» e «canderora» rian perfin e pretendan – forsa eir cun ün mical radschun – cha’ls Jauers sajan mezs Tirolais. Ün dret Jauer ha pac «tschoffen» da talas disfamaziuns. I’l cas extrem vegna’l perfin mez «baduoiri» o «pazingal» dudind quellas pretaisas. Da «schaschins» e «schiomblas» Uossa po’l a la fin, il Jauer da vaglia, metter seis cour in pasch e tour per mans il «Tscharner jauer» e recitar pled per pled, dad a fin z. Per exaimpel uschè: Vais savü cha’l «babun» nun es in jauer nimia be ün antenat, mabain l’entrada pro üna saiv? Vais savü cha las «schiomblas» sun las prümas fluors da prümavaira, eir scha «minchületta» tuness insè plü poetic? E cunguschais amo tuot quistas «tarlettas»: Per ün «filaiht» as dumonda, schi’s voul impizzar üna cigaretta. In Val Müstair nu vain crabottà, mabain «chichà». Chi chi voul metter parmesan süls spaghettis sto «chünscher cun chischöl». In Val Müstair daja dasper las «schuorschs» eir amo «tschots» (beschs) o «kizzels» (usöls). – I dà tanter Tschierv e Müstair «schuosters» (chalgers) chi faun «zalzers» e «schaschins» (morders) chi mazzan «jajas» (tantas). In Val Müstair vain bavü e mangià our da «cohals» (vaschs/crias), our da «cuppalas» (tazzas) ed our da «tagliers» (plats/vasch). Tuot quai ed amo bler daplü as chatta in quist dicziunari, cun la resalva cha tuot ils pleds nu sun o nu saran nimia exclusivamaing jauers. E la vita amurusa? S’inclegia manca forsa ün o l’oter pledin o möd da dir i’l nouv dicziunari da Gion Tscharner, forsa eir quels pledins plü delicats da la vita amurusa, sco p.ex. il «maric e maroc» chi «sa faun gnir tot ater» o perfin il pledatsch vulgar da «suolver» per far l’amur. Ma la vita amurusa jaura vess probabel merità ün cudesch supplementar cun descripziuns plü detagliadas – güsta per dar svung al svilup demografic plütost negativ. Schi, schi, ün dret Jauer da vaglia po uossa, cul nouv «Dicziunari jauer» in man, avair ün vaira «garbo» (ardimaint). El po «rier da crappainter» da spür superbgia e da spür «tschoffen» culs gös da pleds. Da seis agens pleds. Schilafai! Il nouv «Dicziunari jauer-tudais-ch / Wörterbuch Deutsch-Jauer 1619-2019» es gnü publichà be in üna pitschna ediziun da 200 exemplars ed es perquai fingià exaust. El po però gnir telechargià inter ed intrat da la homepage dal Cumün da Val Müstair. Ramassà l’inter s-chazi da pleds jauers i’l nouv dicziunari jauer, cumpilà da Gion Tscharner ed edi avant precis ün mez on da la Biblioteca Jaura. Ramassà l’inter s-chazi da pleds jauers i’l nouv dicziunari jauer, cumpilà da Gion Tscharner ed edi avant precis ün mez on da la Biblioteca Jaura.

La regiun da skis Minschuns illa Val Müstair interrumpa la stagiun dürant quist’eivna, a partir da dumengia, ils 8 da schner 2023 fin e cun sonda, ils 14 da schner. Il motiv saja la situaziun da naiv, ha dit il mainagestiun Daniel Pitsch invers RTR. Cha l’eivna d’interrupziun – chi’d es turisticamaing pac frequentada causa la foura da schner – vöglian els trar a nüz per far lavuors da mantegnimaint da las pistas. Sco cha l’impraisa scriva sün sia pagina d’internet vegnan serrats tant ils runals sco eir il restorant Alp da Munt. Percunter cursescha il bus da sport gratuit inavant tenor urari tanter Müstair e la staziun da val ad Era Sot. Il retuorn es però pussibel be pro las fermativas giò la val e na davent dad Era Sot. (rtr/cdm/fmr) Il territori da skis Minschuns sur Tschierv – illa stagiun 2019/20 cun daplü naiv co quist on. Il territori da skis Minschuns sur Tschierv – illa stagiun 2019/20 cun daplü naiv co quist on. Il territori da skis Minschuns sur Tschierv – illa stagiun 2019/20 cun daplü naiv co quist on. Il territori da skis Minschuns sur Tschierv – illa stagiun 2019/20 cun daplü naiv co quist on.

La Coppa Spengler es passada. Eir quist on cun ün hockey da bellezza. Che divertimaint. Tuot ils aderents dal sport d’inviern pon ingrazchar in prüma lingia als Inglais. Scha quels nu füssan gnüts d’inviern in Engiadina, lusingiats da la scumissa da Johannes Badrutt da San Murezzan da l’on 1864. El vess nempe indemnisà tuot las malaspaisas, sch’els nu vessan gnü gust da lur sogiuorn illa naiv. Ed insembel culs Inglais (ed oters giasts internaziunals) sun rivats plüs sports in Grischun: ir culs patins, hockey, bob, skeleton, curling, cuorsas da chavals sülla naiv e natüralmaing l’ir cun skis. Our da quai s’han sviluppats chomps economics e tecnics fich interessants. Uschè es il prüm runal a staffa dal muond gnü construi a Tavo sül Bolgen e la s-charpa da skis es gnüda inventada da Franz Heierling, chalger a Tavo. Cun sias s-charpas han skiunzs fat trais medaglias d’or ed üna d’argient als gös olimpics da Squaw Valley l’on 1960. La marca exista amo hoz e fa amo adüna s-charpas da skis d’excellenta qualità. Cur cha Adolf Attenhofer, oriund da Tavo, ha drivi l’on 1924 üna pitschna fabrica d’artichels da sport, tanter oter da skis, a Turich, ha el miss la fundamainta per la fabrica da skis la plü gronda in Svizra. Ils skis da metal Attenhofer A 15, construits a Waltikon, la seguonda fabrica dad Attenhofer, sun stats ils meglders da lur temp in Europa, siond cha per lur construcziun sun güdas applichadas cugnuschentschas davart l’elavuraziun d’aluminium per eroplans, fattas dürant la Seguonda Guerra mundiala. La mancanza d’üna buna soluziun da successiun – Attenhofer es mort l’on 1955 sainza famiglia – ed ün incendi l’on 1969 han miss üna fin a la fabricaziun in Svizra. Cun l'ir dals ons es l’importanza dal sport da skis creschüda ad ün crescher, uschè cha la Swissair ha drizzà aint dals 27 da schner als 12 da marz 1957 üna lingia directa da Kloten sur Tavo a San Murezzan chi’d es gnüda nomnada il «pioneer-skilift». Ün film da la Filmwochenschau dals 8 da favrer 1957 muossa co ch’ün eroplan da la marca Twin Pioneer da la Swissair as placha sül lai da San Murezzan dschet. In 98 svouls sun gnüdas transportadas passa 800 persunas chi s’han pudü prastar quist luxus. Dürant ils prüms ons dal 20avel tschientiner sun differentas vias cun bleras stortas in Grischun gnüdas dovradas dürant l’inviern per cuorsas da schlisolar o da bob, p.ex. la via da Tavo Wolfgang a Clostra, la via da Preda a Bravuogn ed üna via laterala da San Murezzan a Schlarigna. Per quist sport sun gnüts fabrichats urdegns specials sco p.ex. la schlitta da Tavo, inventada da Rudolf Ettinger, ed il bob Feierabend, il prüm bob dal muond chi’d es gnü construi dal tuottafat d’atschal e cun il qual Fritz Feierabend ha gnü grond success. Da quellas vias da schlisolar s’ha mantgnüda per cuorsas be la pista da bob da San Murezzan, l’Olympia Bob Run, inaugurà l’on 1904 e cun quai la pista da bob la plü veglia dal muond ed amo adüna l’unica pista da glatsch natüral. Las otras vias han stuvü gnir surdattas al trafic motorisà chi pudaiva circular in Grischun a partir da l’onn 1925. La via da Preda-Bravuogn es plü tard darcheu gnüda averta per schlisolar. Adonta da la mancanza temporara da naiv es la fascinaziun dal sport d’inviern hoz plü gronda co mai, eir pervia dals resultats grondius da las sportistas e dals sportists svizzers. Peider Andri Parli è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

In sonda, ils 14 schner 2023 a las 20.30 vain preschantà sül palc da La Vouta a Lavin il cabaret «Heroïne/ingün referat istoric» dad e cun Rebekka Lindauer. Ella as dumonda schi saja insomma amo pussibel da legitimar l’existenza da l’uman hedonistic. Protegian textilias da funcziun propcha dals problems gronds da nos temp? Che han il off-roader e’l remuorch da velo da cumünaivel? Es renunzchar fingià üna bravüra? E che significha «viandine» propcha propcha? Fat esa: Davo l’epoca da l’antica grecca füssa stat sgüra ün bun mumaint per ün seguond sfrach primar – scha nus Elvetas ed Elvets nu vessan optimà tuot a rabigl da la terra. Pleds – üna vouta articulats aspramaing, üna vouta chantinà finin – ans toccan sco frizzas e puondschan. Prepotent e d’üna incorrectezza politica allegraivla. (cdm/fmr) Rebekka Lindauer rapreschainta in sonda illa Vouta a Lavin seis nouv program.

In Val Müstair preparan las gruppas da teater per quista stà ün gö liber. La basa dal teater fuorma il «Heimatroman» da la «Geier-Wally». Il toc rumantsch cun il titel «Girunvalla» vain rapreschantà in lügl 2023 a Müstair davant la culissa istorica da Plaz Grond. In pacs dis es il «kick-off» per l’intera cumpagnia da teater cun a la testa l’iniziant e redschissur Chasper Ans Gaudenz. Id es dad ir inavo 20 ons per rivar sün ün gö liber rapreschantà in Val Müstair. Dal 2003 vaivan las gruppas da teater giovà da cumünanza a Tschierv «La visita da la dama veglia» da Friedrich Dürrenmatt. Ed i sun fingià passats 24 ons, daspö il 1999, cur chi d’eira gnü giovà illa cuort da la clostra da Müstair il toc «Chalavaina-Chalavaira», ün gö liber cun referimaints istorics a la battaglia a la Chalavaina dal 1499. Però lura esa gnü plü quiet cun gös libers in Val Müstair. Ma quist on 2023 daja per uschedir ün revival immez Müstair. La duonna cumbattanta Inizià il proget d’ün gö liber ha Chasper Ans Gaudenz da Fuldera, magister real ed intant pensiunà. El disch: «Il toc cha nus lain preschantar n’haja fingià divers ons pro mai sün maisa in üna versiun rumantscha tradütta da Gion Gaudenz barmör.» Pro quel toc as tratta d’üna versiun scurnzida da la «Geier-Wally» (guarda boxa), adattada eir al temp dad hoz. Ed id es ün toc chi plascha ourdvart bain a l’iniziant Chasper Ans Gaudenz: «Id es ün’istorgia dramatica, cun bler’acziun intuorn la figüra principala – la Girunvalla – chi cumbatta sco duonna emanicipada per seis dret e si’amur.» Dad insomma giovar uossa quist toc in Val Müstair nun ha radschuns istoricas o giubilaras, sco chi d’eira stat il cas pro’l gö da la Chalavaina dal 1999. In riond manaja Chasper Ans Gaudenz: «Quista jada esa plütost cultura squassada our da la mongia». La versiun tschernüda per Müstair düra var 1.45 uras e vain giovada dad üna dunzaina acturas ed acturs. Ün duo clarinettist-accordeonistic fuorma il fil cotschen-musical tras il toc, intant cha’l chantautur indigen Dario Fallet varà cun quatter aignas cumposiziuns üna rolla sco trubadur. Ün gö da cumünanza Fingià l’on passà ha Chasper Ans Gaudenz dat l’impuls per giovar «Girunvalla» ed ha clomà insembel las gruppas da teater existentas in Val Müstair – quai sun la Gruppa da teater Mü­stair chi fa regularmaing rapreschantaziuns e la Gruppa da teater dal Terzal d’Aint chi giova be sporadicamaing. Cun sustegn da quellas duos gruppas es ün comité d’organisaziun da quatter persunas i vi da la lavur preparatorica. Quel comité ha ramassà raps e ha fat tuot ils sclerimaints necessaris concernent lö e datas. Intant es tuot sün buna via, las rollas sun insè attribuidas a las 12 acturas ed acturs ed il budget minimal da 55 000 francs es insembel. Chasper Ans Gaudenz: «Scha nus gnissan insembel amo cun alch raps, vessna amo üna o tschella pussibiltà implü pel proget.» Uossa spetta bainbod ün important termin – ils 20 da schner 2023 es l’uschedit «kick-off», voul dir il prüm inscunter cun tuot las persunas invoutas. Chasper Ans Gaudenz nun es be iniziant dal gö liber, mabain farà eir la redschia: «Id es bun chi va liber uossa e lura impustüt cha nus pudain cumanzar cullas prouvas in avrigl. Id es ün toc chi pretendarà dret bler dals acturs laics – na pervi dal text, mabain perquai chi’d es da cridar, dispittar, chantar, bütschar e paloccar sül palc.» «Üna bella culissa» Il gö liber da «Girunvalla» vain rapreschantà sülla plazza da Plaz Grond a Müstair, ingio cha eir il Cussagl federal s’ha incuntrà in october passà culla populaziun da la Val Müstair. Il Plaz Grond fuorma il lö d’inscunter principal da Müstair in vicinanza da la clostra e l’hotel istoric da la Chalavaina. Sün quista plazza vegnan pelplü fats ils concerts, las festas e tuot tenor apunta eir ils gös libers. Sco cha l’iniziant e reschissur da «Girunvalla» disch: «Il Plaz Grond es simplamaing uschè üna bella culissa. Nus provain amo da tilla adattar ün zich al temp d’avant 130 onns.». Sülla plazza es previssa üna tribüna cuvernada per var 200 persunas chi dess restar là dürant las duos eivnas da las rapreschantaziuns in lügl. Il redschissur Chasper Ans Gaudenz s’alle­gra lura impustüt pella fasa finala da las prouvas – «cur cha tuot il paquet ha da tgnair insembel, la concepziun da la culissa, il gö, l’iglümina­ziun, il tun etc.» Impustüt s’allegra el da l’experienza da crear darcheu da cumünanza ün toc, perquai ch’el s’algorda eir dals ultims gös libers, ingio chi’s vaiva fat «uschè bunas experienzas, da möd cha nus vain adüna darcheu dit chi’s pudess darcheu far alch insembel.» – Quista stà esa dimena uschè inavant! La premiera da «Girunvalla» es planisada per ils 15 da lügl 2023. Las tschinch rapreschantaziuns da «Girunvalla» sun previssas tanter ils 15 da lügl ed ils 26 da lügl 2023 sülla plazza da Plaz Grond a Müstair. Il toc cumainza adüna a las 21.00. Ulteriurs detagls seguan i’l decuors da l’on. Ün «Heimatroman» fich popular Il toc «Girunvalla» es üna versiun teatrala rumantscha dal cuntschaint «Heimatroman» cun il titel «Geier-Wally» da l’autura tudais-cha Wilhemine von Hillern (1836-1916). La versiun teatrala es da Hermann Schweighofer, tradütta in ladin/jauer da l’anteriur ravarenda Gion Gaudenz (1929-2020). L’istorgia ha elemaints tipics d’ün trivial «Heimatroman». I va per amur, invilgia, dischillusiuns, eroissem, vita e mort, natüra, chatscha e muntognas. La giuvna Wally/Valla s’inamura i’l plü bravurus chatschader, ün chatschader da uors. Il nosch bap voul però cha si’unica figlia marida ad ün paur bainstant in cumün. In giuvens ons riva Valla da rumir in ün’acziun spectaculara immez ün grip ün gnieu da giruns e da domestichar in seguit eir ün girunin our da quel cuv. Perquai vain la giuvna nomnada da quinderinavant «Geier-Wally/Girunvalla». In seguit cuntinua il conflict tanter bap e figlia – e l’istorgia d’amur tanter il chatschader e Girunvalla sto tour amo plüssas svoutas, avant co (forsa?) rivar ad üna buna fin. Il toc da la «Geier-Wally» es ün gö liber fich popular i’l arch alpin, eir in Svizra. Uschè vain preschantada üna versiun dal toc quista stà eir a Bucheggberg i’l chantun Soloturn. I dà operas da la «Geier-Wally» e plüssas variantas teatralas da l’istorgia. Ed impustüt haja dat ils ultims 100 ons almain ses differents films da la «Girunvalla». (fmr/dat) Via libra pel gö liber a Müstair Daspö vainch ons nun haja dat plü ingün ün gö liber in Val Müstair. Quai as müda quista stà. In lügl 2023 giovaran 12 acturas ed acturs da las gruppas da teater indigenas il toc «Girunvalla». Il teater vain rapreschantà sülla plazza istorica da Plaz Grond a Müstair, cun üna tribüna d’aspettaturs da var 200 persunas. Inizià il gö liber ha Chasper Ans Gaudenz da Fuldera chi farà eir güsta la redschia. Il toc da «Girunvalla» as basa sül «Heimatroman» da la «Geier-Wally», id es l’istorgia d’üna duonna chi sto cumbatter per seis dret invers l’agen bap e chi cumbatta eir per si’amur per ün chatschader valurus. Quist mais s’incuntran per la prüma jada in Val Müstair tuot las persunas invoutas i’l proget da teater – lura vaja liber cullas preparativas ed in avrigl lura cullas prouvas.(fmr/dat) La giuvna e seis girun fuorman il minz da l’istorgia da «Girunvalla» – ed eir il minz dal logo pel gö liber da quist on in Val Müstair. Il Plaz Grond immez Müstair – uossa amo innaivà – fuormarà in lügl la culissa pel gö liber «Girunvalla». Chasper Ans Gaudenz da Fuldera es l'iniziant e redschissur dal gö liber "Girunvalla".

I m’es crodà sü, na s-chüsai, insü nu crouda ­nüglia, sco cha no savain daspö las prümas sgnifradas fattas da kindelins cun imprender a chaminar. Na, ­dimena: I m’ha dat in ögl cha’ls Rumantschs, pustüt ils Engiadinais, s’han dat üna fadiatscha per laschar tunar lur noms da schlatta plü elegants, plü internaziunals, plü bels, sco chi crajaivan. Cumanzà ha quai fingià i’l 16avel tschientiner, cur cha’l grond poet jauer Schimun Lemm Margadant as ha transmüdà in Simon Lemnius Mercator, tuot seguond la moda dal temp. Eir Martin Luther as nomnaiva tenor bsögn Martinus Luterus ed il – sco chi dischan – «important» umanist Schwarzerdt es dvantà Melanchton per muossar a tuots ch’el sapcha eir grec, caso mai. Il morder, predichant, politiker, diplomat da Silvaplauna Güerg­ ­Jenatsch suottascrivaiva jent sias chartas cun Georgius Jenatius e seis collega, ami e na main sanguinus Plasch Lischander Blech da Sent es cuntschaint sco Blasius Alexander. «Blasius» sco pled fich popular vain dal rest eir dovrà in oters connexs na propi religius. Il traductur da la bibla oriund da Ftan, Jachen Töna Vuolp, suottascriva cun Jacopus Antonius Vulpius, restà fin al di d’hoz es il nom da schlatta ­«Vulpi», da vuolps gnanca schmoc. Per restar güsta a Ftan: ils Schüchans sun dvantats Schucany cun quel «y» glorius a la cua. Sco Mendury, Töndury. Pedotti, a crajer ad ün muoj da plü bod ch’eu n’ha amo cugnuschü, chi dschaiva adüna «Paduotta». Be ün miracul forsa cha’ls Tönjachens nun han gnü il curaschi da’s transmüdar in «Thon-Jakob». Füss eir amo stat lustig. ­Perfin in mia aigna famiglia haja dat ün rom chi s’ha ­cameleonisà in Nicolai. A Roma n’haja vis a seis temp aint il cudesch da telefon almain trais paginas Nicolai. S’inclegia cha l’emi­graziun in Italia ha eir gnü üna grond’influenza. A Roma daja amo adüna ün Caffè Mengiardi, fundà d’ün Mingiarda d’Ardez. Eir ad Ardez haja dat correcturas: La veglia famiglia Gistun ha müdada in Giston, uschè cha’ls Unterländers chi san ün zich frances dischan uossa «Schistong». Main furtünada d’eira eir ad Ardez il müdamaint da «Sdratsch» sün «Huder», na propa ün pled distint neir i’l dialect svizzer-tudais-ch. A Schlarigna/Celerina ha vivü l’italianisatur da l’idiom puter Zaccaria ­Pagliop natüralmaing «Pallioppi» ed in quel connex Fritschun/Frizzoni, Gianzun/Ganzoni, Bifrun/Biveroni, Tugnum/Tognoni, Tus/Tosio e Tuoina/Tuena. A Zuoz ha Schech müdà in Secchi e Büergnia in «Boringhieri», voust amo pês da quistas. Divertaivel am para eir co cha «Clanschuotta» es i a finir in «Klainguti». Tira adimmaint perfin: «Gutti, gutti, fain fain», sco chi tunaiva in ün schlagher dal Trio Eug­ster, a seis temp «unsere liebsten Spassmacher der Nation» dasper il Cabaret Rotstift. Bod ün spass es eir cha scha la schlatta «Polclo» da Bravuogn nu vess müdà in Nicolay, schi vess meis quinà uossa nom Pol Clo Polclo. Ma eir l’incuntrari capita: pro’ls Da Palü da Vnà/Ramosch dvantats Vonmoos s’ha sviluppà cul temp in leuas rumantschas Famos, chi tuna bainquant plü indigen. In Sursès percunter nu sun stattas da quistas pratchas: Ils Spinatschs nu sun dvantats Spinacci e’s nomnan amo adüna Baltermia, Gila, Gira, Tona. Scha quista mia patafcha vess strapatschà ils lecturs, rouv per pardun. Ma forsa cha ün o tschel as decida listess da tuornar inavo sün seis vegl nom da fami­glia rumantsch, quai fess plaschair ed in quist muond da globalisaziun nu füss quai neir ün grond problem. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustratur – e viva a Susch. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustradur – e viva a Susch.

Il cumponist dad üna da las grondas imnas engiadinaisas – la «Lingua materna» – pudess festivar quist on seis 150avel on da naschentscha. Ma Robert Cantieni nun ha adüna fat buna farina cun sia patria. Sias cumposiziuns valan hoz quasi sco chanzuns popularas e vegnan chantadas adüna darcheu da cors ed in cumpagnia: «Lingua materna», «La sfranzinella», «Saira per saira», «Sul sulet» obain la «Guardia grischuna». Avant precis 150 onns, ils 6 da schner 1873, es Robert Cantieni nat a Ftan sco figl da Dumeng (paur) e Chatrina (nada Secchi). Davo il seminari scolastic a Cuira ha el dat scoula a Ftan (1892-93) ed a Samedan (1893-1900). Lura ha’l decis da stübgiar musica a Turich. Seis magisters d’eiran tanter oter Carl Attenhofer e Friedrich Hegar. Davo avair conclüs cun success il stüdi es Robert Cantieni tuornà in Engiadina ed a partir dal 1910 ha el lavurà sco dirigent e magister privat per clavazin, chant e cumposiziun a San Murezzan e Samedan. L’on 1911 ha el elavurà insembel cun Florian Grand «L'Engiadina», ün cudesch da chanzuns per cors masdats. Dürant quels ons ha el eir scrit la chanzun «Lingua materna». Bandunà l’Engiadina In quists ons d’operusità in Engiadina ha el però stuvü s’inaccordscher cha la vita da musicist illa patria nu d’eira uschè simpla. Dischillus pervi d'intrigas cultural-politicas e critica subjectiva ha el decis da bandunar l’Engiadina. Dal 1922-37 es el stat magister da musica a la Scola chantunala ed al Seminari scolastic a Cuira e dirigent da divers cors a Cuira (Männerchor Frohsinn, Chor viril Rezia, Chor mischedau Alpina) e da la Ligia Grischa/Glion (1924-32). Robert Cantieni es stat ün musicist ingaschà ed es perquai eir dvantà commember d’onur da l’Uniun chantunala da chant dal Grischun. Ils ons ’40 ha el lura pudü far sia pasch cun l’Engiadina e s’ha dedichà darcheu plü ferm a la chanzun rumantscha. El ha edi plüssas collecziuns da chanzuns: «Las Grusaidas», «La chanzun ladina», «Suldanellas», «Evangelisches Kirchengesangbuch», «La Merlotscha» (collecziun sursilvana insembel cun Flurin Camathias). Sia chanzun la plü cuntschainta es e resta però sgür la «Lingua materna», l’imna engiadinaisa sülla lingua rumantscha. Il musicist Robert Cantieni es nat ils 6 da schner 1873 a Ftan. Inscripziun vi d’üna chasa ad Ardez. Il Cor masdà Scuol a la festa da chant 1920 a Zernez, dirigent: Robert Cantieni.

La chantadura engiadinaisa Cinzia Regensburger ha preschantà in sonda il nouv album «In Movimaint» a Scuol. Quist album cuntegna sias aignas chanzuns rumantschas ed inglaisas cun melodias da jazz, da rock, da tango e big band. Ün seguond concert ha lö in sonda a Müstair. In sonda saira ha preschantà la musicista Cinzia Regensburger seis nouv album «In Movimaint» i’l Hotel Belvédère a Scuol. Quist album dombra ündesch chanzuns in differents stils da musica chi suottastrichan il müdamaint, il movimaint in sia vita. Davo il stüdi da «Bachelor of Arts and Music» a Feldkirch in Austria ha Cinzia Regensburger fat l’on passà ün sogiuorn musical in America ed ha preschantà in differents concerts cul «Golden Gate Symphonie Orchestra» la «Raphsody in Blue» da George Gershwin a San Francisco. E sco impromiss fingià avant co partir per l’America, es ella tuornada punctualmaing pel battaisem dal nouv album a Scuol. «... tras la vita a ballar» I’l video da la chanzun «Tuot es tuorbel» tschainta Cinzia Regensburger vi d’ün clavazin ot sur Scuol. Illa chanzun nu riv’la da dormir, nu riv’la da laschar ir «quel T-shirt chi savura, savura da tai...» Ed ella as dumonda: «A chasa ingio es quai? Scha tü nun es pro mai.» Da spür increschantüm e mal d’amur, dà ella fö il clavazin e til lascha arder cun dir adieu al sulai. Quai chi tilla resta es d’insömgiar e da provar: «Ch’ün di meis cour as sainta darcheu pront, pront per amar, per invlidar e cumanzar, tras la vita a ballar.» Eir scha’l clavazin nun es ars in sonda saira illa bar dal Hotel Belvédère a Scuol, schi almain ha’la dat fö a l’atmosfera al concert da battaisem dal nouv album. Ed ella ha definitivamaing pisserà cha las preschaintas ed ils preschaints han cumanzà a ballar, a ballar, a ballar... Chanzuns rumantschas ed inglaisas Cinzia Regensburger ha preschantà tuot las chanzuns rumantschas ed inglaisas da seis nouv album cun melodias da jazz, da rock, da tango e big band. Tuot es stat in movimaint, dals musicists preschaints fin pro’ls spectatuors da tuot las etads. L’unic chi’d es restà adüna listess, es la chantadura svess e sia paschiun per chant e musica. Ella nun es statta massa bella e superbgia da chantar spontanamaing sün giavüsch eir chanzuns popularas rumantschas e talianas. E cun seis nouv hit «Whiskey Aperol» vers la fin dal concert ha’la definitivamaing pisserà per ün’atmosfera dad «Après-Ski» i’l Hotel Belvédère. Tant ils indigens sco eir ils giasts d’hotel sun stats inchantats da la giuvna musicista engiadinaisa ed ella svess ha sgüra gnü il plü grond plaschair da tuots. Cun sia paschiun vivüda ha’la savü entusiasmar a tuot ils preschaints e la tuorblezza – manzunada in sia chanzun – es bainsvelt sparida ed ha fat plazza per ballar. Seguond concert a Müstair E scha qualchün nu riva da dormir – apunta causa quel T-shirt chi savura – o lura perquai ch’ella o el han mancantà il concert a Scuol, schi daja ün seguond concert da Cinzia Regensburger, e quai in sonda, ils 14 schner, illa sala da gimnastica a Müstair. Il concert cumainza a las 20.00 cun Ils Jauers, avant cha Cinzia Regensburger darà fö a partir da las 21.00 il clavazin. La sairada es organisada in collavuraziun culla Giuventüna da Müstair. Fingià in marz tuorna lura Cinzia Regensburger darcheu in America per nouvs experimaints musicals. Quista jada chanta ella a San Francisco chanzuns dal Holocaust darcheu insembel cul «Golden Gate Symphonie Orchestra», chi sta stuot la direcziun dad Urs Leonhard Steiner. Però eir quista jada nu parta Cinzia Regensburger sainza avair organisà fingià il retuorn: Da stà voul ella nempe ir sün turnea cul Musical da Scuol e preschantar insembel cun duos amias chantaduras chanzuns da musical in differents lös particulars. Ed intant nu resta oter co da giodair las chanzuns dal nouv album e da cuntinuar «tras la vita a ballar». Daplü infuormaziuns ed eir ün link per postar tickets pel concert da sonda, ils 14 schner a Müstair, daja sün www.cinzia.info Cinzia Regensburger ha preschantà seis nouv album a Scuol. Cinzia Regensburger in acziun. Cinzia Regensburger cun ün nouv album In sonda passada ha gnü lö il battaisem dal nouv album «In Movimaint» da la musicista Cinzia Regensburger i’l Hotel Belvédère a Scuol. Sün quist album preschaint’la ündesch aignas cumposiziun in lingua rumantscha ed inglaisa cun melodias da jazz, da rock, da tango e big band. Üna tschientina da persunas han visità il concert illa bar da l’hotel e s’han laschadas infectar da la paschiun da la giuvna musicista chi’d es plainamaing in movimaint e pronta d’experimentar in differents stils da musica. Avant ch’ella parta darcheu per l’America per realisar il prossem proget musical in collavuraziun cul «Golden Gate Symphonie Orchestra» da San Francisco, ha lö quista sonda ün seguond concert per preschantar il nouv album insembel cun Ils Jauers a Müstair. (nba)

Per l’on 2023 ha Hortensia von Roda, la presidenta actuala da la Fundaziun Nairs, tut cumgià dal center cultural a Nairs. Seis successuors sun dvantats l’architect Roger Boltshauser e l’advocat Michael Budliger. El es fingià daspö divers ons commember dal cussagl da fundaziun. Els duos han surtut la carica in fuorma d’ün co-presidi. Implü dvainta Andrea Fanzun da la Fanzun SA, indschegners ed architects, nouv commember dal cussagl da fundaziun. El rimplazza a Jon Peer chi sorta dal cussagl da la Fundaziun Nairs. Quella exista daspö l’on 2005 cul böt da promouver il dialog tanter las differentas sportas d’art e culturas da l’inter muond. (cdm/fmr)

Ils organisatuors da las cuorsas da snowboard da la coppa mundiala a Scuol fan bilantscha positiva. Culla medaglia da bronz es Julie Zogg statta l’unica atleta svizra sül podest. Per Julie Zogg haja dat la terza plazza da podest da quista stagiun. I’l slalom gigant parallel a Scuol da sonda passada es ella gnüda terza. Il pitschen final ha ella guadagnà be güsta cunter Tsubaki Miki dal Giapun. Be tschinch tschientavels han fat la differenza. Guadagnà il slalom gigant parallel a Scuol ha la Tudais-cha Caroline Langenhorst, seguonda es gnüda sia cumpatriota Ramona Hofmeister. Pro’ls homens es Dario Caviezel stat il meglder Svizzer, sco 12avel el es el crodà oura i’l ottavel-final. Guadagnà il slalom gigant parallel ha il Polac Oskar Kwiatowski. Facit positiv dal comitè d’organisaziun Cun binderas, clings da s-chellas e tübas han ils fans fat curaschi e canera, intant cha las atletas e’ls atlets han cumbattü tanter las portas dal slalom gigant parallel. Il president dal comitè d’organisaziun Jürgen Walch guarda inavo cun plaschair süll’occurrenza chi’d es darcheu gnüda realisada in möd neutral al clima: «Grazcha a l’otezza da nos traject da cuorsa cun naiv avuonda d’eiran las cuorsas sgüradas daspö dis. Las atletas e’ls atlets d’eiran inchantats da nossa pista excellenta. Eir sper il traget d’eira alb e nus vain gnü ün’atmosfera grondiusa. Ils purtrets da nossa regiun da vacanzas vaina pudü emetter oura i’l muond», uschea il facit da Jürgen Walch in üna comunicaziun da medias. Program accumpagnant A chaschun da la concurrenza da nomers da partenza a Scuol da venderdi saira han las megldras 16 duonnas ed homens das-chü procurar per lur furtüna. Uffants e giuvenils locals vaivan zoppà ils nomers da partenza suot lur giaccas da skis ed han surprais las atletas ed ils atlets che han tschernü lur nomers da partenza. Cun üna show da dronas sun las naziuns partecipantas gnüdas beneventadas e cun lur hits ha la band svizra «Dabu Fantastic (Duo)» inchantà il public davo las cuorsas i’l Hotel Belvedere a Scuol. (cdm/rtr/fmr) L'atleta svizra Julie Zogg es gnüda terza i'l slalom gigant parallel a Scuol Atmosfera d'inviern dürant las cuorsas da snowboard da la coppa mundiala a Scuol.

Co as lessa viver in avegnir illa Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM), co lavurar e passantar il temp liber? Co resta la regiun attractiva per indigens, seguond-indigens e giasts? La regiun fa actualmaing üna retschercha online. Invidats da’s partecipar sun tenor üna comunicaziun a las medias dad üna vart ils abitants dals tschinch cumüns da la regiun EBVM Samignun, Scuol, Valsot, Zernez e Val Müstair. As partecipar pon eir ils tuot quellas e quels chi han üna stretta relaziun culla regiun e chi lessan cha quella haja ün bun avegnir. La retschercha es anonima e düra, sco cha la regiun scriva, 5 fin 10 minuts. La retschercha es il prüm pass Ils cumüns da la Regiun EBVM realiseschan daspö l’on 2015 l’Agenda 2030. Dürant ils prossems mais renovescha la regiun quist’agenda. E quai farà ella sün basa da las respostas da la retschercha ed in stretta collavuraziun cun intrapraisas regiunalas sco eir culla strategia turistica da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA. (cdm/fmr) La retschercha as chatta sülla pagina www.regiunebvm.ch/umfrage.

Daspö passa 20 onns s’ha la cineasta Susanna Fanzun da Scuol occupada culla famiglia d’artists Giacometti da Stampa in Bregaglia. I’ls ultims 10 ons ha ella lavurà plü intensivamaing vi d’ün film da kino chi dess muossar co cha quista famusa famiglia funcziunaiva. Quista gövgia ha il film «I Giacometti» premiera mundiala als Dis da film a Soloturn. Ün’intervista cull’autura. Quista gövgia sarà ün grond di pella cineasta Susanna Fanzun. Seis film da kino cul titel «I Giacometti» vain muossà pella prüma jada al public – in occasiun dals 58avels Dis da film da Soloturn (18–25 da schner 2023). Il film da var 100 min es perfin nominà, insembel cun set oters, pel premi dal public. «I Giacometti» es perquai programmà illas duos grondas salas dal festival. FMR: Quista gövgia es premiera mundiala da «I Giacometti» a Soloturn. Nervusa? Susanna Fanzun: Schi, quista jada suna magara nervusa, schabain ch’eu sun fingià pella novavla jada cun ün da meis films a Soloturn. Ma in gövgia pudaina muossar «I Giacometti» perfin la saira illa Reithalle. Implü n’haja ün plaschairun da la nominaziun pel premi dal public. Tuot insembel es simplamaing grondius, ma i procura schon per tensiun. Impustüt m’allegra d’inscuntrar quista gövgia a blera glieud chi ha contribui al film, saja cun dar intervistas, cun sustgnair il proget o cun procurar pels drets per pudair muossar ils purtrets da las ouvras dals Giacomettis. Lain sperar cha’l film plascha... – Insomma, id es stat ün grond baccun, ün grond proget chi ha dürà plüs ons. Ma uossa es il mumaint per laschar ir. Che es oter quista jada in congual cun oters films ch’Ella ha realisà? I dà plüs aspets chi sun stats particulars quista jada, abstrahà dal fat cha’l proget m’accumpogna uossa fingià blers ons. Prüma es l’aspet visual propi stat üna sfida. A quel n’haja dat gronda paisa. L’istorgia tratta d’üna famiglia d’artists chi lavuraiva cul purtret, perquai am paraiva quel livel enorm important. Eu n’ha vuglü quintar l’istorgia da la famiglia a man da reinscenaziuns, films e fotografias, ma impustüt eir a man da purtrets e skizzas cha’ls artists han fat svess – els han nempe tuots eir adüna disegnà e documentà lur minchadi, eir la vita da famiglia. Per quintar in quist möd l’istorgia vaina stuvü far üna gronda retschercha per chattar quist o tschel purtret, per eir pudair filmar ils originals. Ma per propi pudair integrar quels purtrets i’l film vaina lura stuvü sclerir pro mincha singul’ouvra ils drets. Quels drets da las singulas ouvras sun per part repartits pro differentas persunas ed instituziuns. Amo pro la montascha vaina stuvü decider, scha nus ans pudain prestar üna o tschella fotografia. Blera lavur acribica e stantusa? Schi, acribica e fich interessanta. Ma eu nu sun statta suletta. L’istoricra d’art Stéphanie Eberle-Senn e tuot la squadra da producziun han lavurà intensivmaing per sclerir funtanas, drets e far ils cuntrats. Ils titels finals dal film cun tuot las indicaziuns dan perdütta da quella lavur. Il seguond aspet particular pro quist proget sun stattas las funtanas scrittas. Eir quellas ston gnir documentadas e pajadas. Tuot quistas lavurs e las indemnisaziuns da drets da scrits, purtrets e fotografias sun posts considerabels i’l buget da bod 900000 francs. E lura vaina eir laschà far musica aposta pel film, interpretada da la pianista Hania Rani e la cellista Dobrowa Cozocher. Sco terz aspet particular da quist film as poja resguardar las intervistas cha nus vain fat cun perdüttas chi han cugnuschü persunalmaing a la famiglia Giacometti. I dà fich bunas parts d’intervista ch’eu nun ha gnanca pudü integrar i’l film, p.ex. cul fotograf Ernst Scheidegger, cul collecziunader d’art Eberhard W. Kornfeld o culla parainta Laura Semadeni-Dolfi. Las parts d’intervista na dovradas nu sun uossa persas, mabain eu tillas met in salv. I va dimena per daplü co be per il film. I va eir per documentar istorgias chi van uschigliö a perder culla mort da las perdüttas. Avant passa 20 ons ha’La fat pella Televisiun Rumantscha ün prüm film sur dad Alberto Giacometti cul titel «Nos Alberto». Uossa s’ha’La occupada güsta da l’intera famiglia. Nu Tilla vegnan quists Giacomettis planet our pellas uraglias? (ria) Na, insè brich. Schabain cha mia famiglia vezza quai forsa ün pa oter. Els m’han sustgnü enorm dürant tuot quists ons, sun gnüts a verer cun mai quist e tschai. I’s po dir cha’ls Giacomettis han influenzà eir nossa vita da famiglia. Però eu scuvrisch adüna darcheu roba nouva ed interessanta, p.ex. eir sur dal suvrin cuntschaint dal bap Giovanni – Augusto Giacometti. Quel nu cumpara aint in meis film actual, ma eu n’ha fingià in vista da realisar cun temp e peida ün film be sur dad Augusto. Dürant la chatscha, cun spettar sül post, n’haja let fingià avant ons üna bell’ediziun dals diaris dad Augusto. Quels fascineschan e fan vöglia da cumanzar be subit culla lavur! Ma avant co ir vi da quel film, suna amo vi da duos oters progets. Ün proget da film sco «I Giacometti» varà sgüra eir gnü sias difficultats e sfidas? Cler, in quist cas sarà quai statta la lavur da ramassar ils raps pel proget. Pro quella lavur m’ha natüralmaing eir sustgnü la firma da producziun da Turich cul producent Samir. Per finanziar uschè ün film esa eir dad ir sur ils cunfins da l’agen chantun oura. Nos proget ha survgni sustegn eir da la Zürcher Filmstiftung e d’otras varts. Uschè vaina pudü schlargiar nos radius da producziun, in Frantscha ed in Italia. In Grischun ha evaluà la cumischiun da cultura nossa dumonda da sustegn. Quella fa üna proposta per mans dal regent in uffizi e la regenza. Cur ch’eu vaiva fat la dumonda, d’eira amo Martin Jäger in uffici. Hoz es meis hom (Jon Domenic Parolini, remarcha redacziunala) in quel uffizi – e mias dumondas vegnan evaluadas a la fin da seis collega Marcus Caduff, il substitut pel departamaint. Cun quist film actual es Ella ida in tschercha dal misteri da la lavur dals Giacomettis? Che es la resposta, che distingua quista famiglia d’artists/as dad otras famiglias? Eu sper cha mincha aspettatura ed aspettatur chatta la resposta tanter ils purtrets dal film. Ma eu craj chi’s tschüffa ün sentimaint per l’atmosfera chi regnaiva in quista famiglia. Eir sch’eu nu tils n’ha schanià, i’s vezza forsa eir varts main sulaglivas. Per mai svess n’haja scuvert üna famiglia cun persunalitats fich differentas: Giovanni, Annetta, Alberto, Diego, Ottilia e Bruno. Els daivan bler spazi ün a tschel e listess tgnaivan els insembel. S’inclegia es immez aint la mamma Annetta, l’unica chi nu d’eira artista, ma chi vaiva üna rolla fich importanta! Ella ha fat per uschedir il management per l’intera famiglia. Il film «I Giacometti» vain muossà quista gövgia, ils 19 da schner 2023 a las 20.45 h illa Reithalle e dumengia, ils 22 da schner 2023 a las 09.15 h i’l Landhaus – il rom dals 58avels Dis da film da Soloturn. Il film vain muossà quist utuon i’ls kinos svizzers. «Eu n’ha scuvert üna famiglia cun persunalitats fich differentas. Els daivan spazi ün a tschel e tgnaivan insembel. Susanna Fanzun, cineasta La famiglia suot la lampa (text in cumbinaziun cul purtret « La lampada » ) Id es ün dals purtrets cuntschaints chi muossa la famusa famiglia d’artists dals Giacomettis da Stampa intuorn üna maisa. Insè vaivan Giovanni ed Annetta Giacometti be quatter uffants (Alberto, Diego, Ottilia e Bruno), ma il bap ha güsta disegnà ün’intera brajada da kindels intuorn maisa. Il purtret da la famiglia Giacometti – «La lampada» – vain eir muossà i’l nouv film «I Giacometti» da la cineasta engiadinaisa Susanna Fanzun. Il film quinta l’istorgia da quista famiglia extraordinaria in Bergiaglia, el metta apunta tuot las ses persunas «suot la lampa». Susanna Fanzun po muossar seis film da kino da var 100 min quista gövgia saira als Dis da film da Soloturn – sco premiera mundiala. Il film es eir nominà insembel cun set oters per il premi dal public dal festival. Per la cineasta Susanna Fanzun es quista premiera – davo var 20 ons lavur – ün term important, il «mumaint per laschar ir», sco ch’ella tradischa ill’intervista. (fmr/dat) Ils Giacomettis da Stampa – üna famiglia extraordinaria (da san.): Alberto, Bruno, Diego, Giovanni, Ottilia ed Annetta. «La lampada» – ün purtret iconic da Giovanni Giacometti da sia famiglia a maisa. L’intera famiglia ha adüna darcheu illustrà il minchadi da famiglia. Il placat dal film da kino «I Giacometti» da la cineasta engiadinaisa Susanna Fanzun. Ils Giacomettis da Stampa – üna famiglia extraordinaria (da san.): Alberto, Bruno, Diego, Giovanni, Ottilia ed Annetta. Susanna Fanzun da Scuol es daspö il 2013 cineasta indepenta.

Dal 2001 es gnü festagià in Bergiaglia il 100 avel anniversari da l’artist Alberto Giacometti. Eu n’ha vuglü far ün film documentar per la Televisiun Rumantscha. Quai nun ha plaschü a meis schef da quella jada. El ha manià cha RTR nun haja gronds büdschets e cha gronds chanals da televisiun in pajais vaschins sajan fingià vi da la lavur. Eu n’ha però pudü persvader a meis schef da’m laschar ir per ün di in Bergiaglia per üna reco, per discuorrer cun perdüttas. Eu til n’ha implü sincerà ch’eu nu vöglia ir a Paris, be in Bergiaglia, cha quai saja tantüna il focus da la televisiun locala. Cun mia pitschna camera privata n’haja fat prümas registraziuns, impustüt cun duonnas. Üna da las maschneras da la famiglia Giacometti, üna vaschina, cusdrina, ün model – tuot persunas chi han cugnuschü la famiglia persunalmaing am han raquintà da lur experienzas. Cur cha meis schef ha vis quels discuors d’eira’l inchantà e m’ha dat glüm verda per far il film documentar. Eu til n’ha nomnà «Nos Alberto» ed el es stat meis prüm film chi’d es gnü muossà als dis da film a Soloturn. Pacs ons davo l’emischiun vivaiva be plü üna da las perdüttas. Eu d’eira superbgia dad avair cumbattü per pudair far quist film e tras quai fixar ün toc istorgia. Temas istorics han difficultats da gnir finanziats ed i vegn dit, cha quai nun interessa al public. Mia lavur pel film lung sur da la famiglia Giacometti ha dürà incredibels 10 ons. Suvent n’haja dudi: «Che, fingià darcheu alch sur dals Giacomettis? Nu daja fingià avuonda?» – Mia resposta es clera: Na! Eu am n’ha interessada pro quist film lung nouv per il collectiv, per la famiglia intuorn ün dals plü cuntschaints artists dal 20avel tschientiner. Che atmosfera regnaiva in quista famiglia, in quel temp tanter il pitturar e disegnar? Quista jada suna eir ida a Paris per discuorrer cun ultimas perdüttas. Per mai sco redschissura da films documentars significha il fixar istorgia bler. Ils extrats chi vegnan muossats aint il film sun implü be üna pitschna part da las intervistas. Las registraziuns dals raquints nu sun pers, las istorgias individualas sun fixdas e vegnan mantgnüdas. Mia lavur es in quel mumaint üna lavur per na invlidar l’istorgia. Uossa m’allegra da pudair festagiar als 19 da schner als dis da film a Soletta la premiera mundiala da meis film da kino «I Giacometti» e da pudair quintar l’istorgia dad üna famgilia chi’d ha vivü i’l Grischun dal süd, l’istorgia dad üna famiglia extraordinaria. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents Rumantschs» (cineasts.ch). Susanna Fanzun da Scuol es daspö il 2013 cineasta indepenta. Susanna Fanzun

Illa Grotta da cultura Sent sun exposts actualmaing purtrets dad Yvonne Roth cun culuors d’öli e disegns cun culuors d’aquarel chi muossan impreschiuns da sia patria fin in Engiadina. L’exposiziun es averta fin al principi d’avrigl 2023. Yvonne Roth es nada dal 1959 a Kesswil pro’l Lai Bodan ingio ch’ella ha eir passantà si’infanzia. Ella viva a Frauenfeld ed ha lavurà sco magistra da scoulina fin la stà 2020. «Plü tard n’haja fat üna scolaziun sco psicoterapeuta, n’ha lavurà sün quel chomp e n’ha gnü ün’aigna pratcha.» Sco terapeuta da fuormaziun ha ella lura pudü cumbinar il manster cun l’art. «Cur cha meis figl es nat sun eu tuornada inavo pro mia prüma clamada», ha l’artista dit in sonda a chaschun da la vernissascha da sia exposiziun illa Grotta da cultura a Sent, «la paschiun per creatività es uschè dvantada üna part da mia vita.» La pussibiltà per as retrar Pitturar e disegnar ha adüna fingià fat part da sia vita ed es per Yvonne Roth «ün möd da retratta». Ils purtrets e disegns ch’ella ha realisà i’l temp liber sun al principi svanits in üna s-chaffa, fin cur ch’ella vaiva 50 ons. Da là davent ha l’artista expost sias ouvras in sia chasa sco exposiziun privata ed uschè ha ella muossà seis purtrets eir al public. Illa natüra chatta ella la funtana da forza. Muntognas, tschêl ed aua in tuot lur bellezzas tilla fascineschan. Ella es autodidacta, ha fat adüna darcheu cuors da pittura e chattà uschè la via i’l art. L’orma d’eremit dad Yvonne Roth L’artista disch da sai: «Eu n’ha ün’orma d’eremit e sch’eu pittur m’absainta per dis o perfin eivnas per pitturar. Eu nu’m saint persa e chat quietezza interna e forza, e grazcha a quella pittur eu.» Las ouvras preschantadas illa Grotta a Sent suot il titel «Dal Lai Bodan fin in Engiadina» sun registraziuns da mumaints dad auas, tschêl e per part eir reacziuns o resunanzas. Las ouvras expostas a Sent muossan üna paletta da purtrets in differents stils e möds. Ils üns da maniera concreta, oters sco cumposiziuns da culuors intensivas in plüs formats. Perche Sent per expuoner las ouvras? «Mia mamma es oriunda da la Tumgias-cha ed eu n’ha perquai ragischs grischunas.» Sia mamma es ida a scoula cun Leta Vital, üna duonna da Sent. Pro ün dals inscunters da las duos duonnas ha la figlia dudi la prüma jada il nom Sent. «No vain lura passantà diversas vacanzas in Engiadina e vain cumprà avant tschinch ons ün’abitaziun d’aigna proprietà a Sent.» La Grotta da cultura a Sent Schi’s disch in Engiadina Bassa «Grotta da cultura Sent» schi sa plü o main minchün da che chi’s tratta. Per glieud d’utrò invezza nun es quai uschè simpel. Perquai ün pêr infuormaziuns davart la Grotta da cultura: Quella inrichischa daspö october 2006 la vita culturala dal «cumün da cultura» Sent e spordscha ad indigens e giasts divers arrandschamaints culturals. Implü survegnan artistas ed artists la pussibiltà d’expuoner lur ouvras e da’s preschantar musicalmaing, teatralmaing obain eir in otras fuormas. L’exposiziun illa Grotta da cultura a Sent es averta fin als 4 d’avrigl, adüna il mardi e la sonda da las 17.00 a las 19.00. Üna da las ouvras da l’artista illa Grotta da cultura a Sent. Üna da las ouvras da l’artista illa Grotta da cultura a Sent. Üna da las ouvras da l’artista illa Grotta da cultura a Sent. Yvonne Roth immez sias ouvras expostas a Sent. Impreschiuns dal viadi fin a Sent Actualmaing ed infin al principi d’avrigl sun exposts purtrets dad Yvonne Roth illa Grotta da cultura a Sent. L’artista viva a Frauenfeld i’l chantun Turgovia e passainta daspö blers ons üna part da seis temp a Sent in Engiadina Bassa. L’exposiziun muossa purtrets in öli e disegns cun culuors d’aquarel our da seis diari da viadis. Purtrets concrets ed abstacts da seis viadis dal Lai da Bodan in Engiadina. Ella disch: «Eu nu’m saint persa e chat quietezza interna e forza, our da quella pittur eu.» L’exposiziun illa Grotta da cultura a Sent es amo averta fin als 4 d’avrigl da quist on. (fmr/bcs)

I dà movimaint ill’hotellaria a Müstair. Duos hotels istorics – la Chasa Chalavaina e l’Hotel Tschierv – sun gnüts vendüts l’on passà. E duos hotels manats da famiglias indigenas sun vnals daspö passa duos ons. Tenor il rapreschantant da la branscha nun es quist svilup tant dramatic, mabain üna «normala müdada da generaziun». Cha’ls affars d’hotel giran insè bain al mumaint in Val Müstair. Tradiziunalmaing vaiva Müstair – in relaziun cun sia grondezza – dret bleras pensiuns ed hotels. Avant 20 – 30 ons daiva in cumün vers desch affars, tanter l’entrada da cumün (Stambuoch e Chavalatsch) fin süsom cumün (Hotel Liun). Per regla d’eiran quai hotels fich classics cun restorant – e tuots gnivan manats dad üna famiglia possessura. Quists ultims ons haja però dat müdadas, impustüt perquai chi dovraiva plü o main dapertuot üna müdada da generaziun pro’ls gestiunaris e possessurs. Abitaziuns privatas obain bed&breakfast I dà plüs exaimpels per quista müdada da generaziun ill’hotellaria a Müstair. L’Hotel Münsterhof, ün hotel da tradiziun, es gnü transfuormà dal 2018 da la nouva generaziun in ün bed&breakfast cun appartamaints. L’on passà es gnüda vendüda sül Plaz Grond la cuntschainta Chasa Chalavaina, manada dürant blers ons da Jon Fasser. L’hotel istoric posseda e maina uossa daspö avrigl 2022 üna fundaziun cun lioms culla Clostra Son Jon. E be dasper la Chalavaina as rechattaiva adüna l’Hotel Tschierv. Quist utuon es l’inter stabilimaint istoric però gnü vendü a persunas privatas – davo esser stat vöd bod desch ons. Ils nouvs possessurs, Dagmar ed Andrea Pozzi, nu faran però d’hoteliers. «Nus nu manain inavant il Tschierv sco hotel», disch Andrea Pozzi invers la FMR, ma el agiundscha: «Nus eschan però vi da ramassar ideas che chi’s pudess tuot far cul chasamaint.» Il pêrin possessur ha perfin tut domicil daspö passa ün mais in Val Müstair, els han las scrittüras in cumün e sun uschè «prüm-dimorants» i’l anteriur hotel. Andrea Pozzi metta perfin in vista: «Eir noss trais uffants fan forsa quint da gnir ün bel di ad abitar in Val Müstair.» «Id es da lavurar!» Dasper quists trais exaimpels – Münsterhof, Chalavaina e Tschierv – vessa da dar eir amo pro oters affars movimaint. Duos hotels da tradiziun sun nempe vnals fingià daspö ün brav temp via plattafuormas immobigliaras. Quai sun l’Hotel Chavalatsch (9 stanzas) a l’entrada e l’Hotel Liun (18 stanzas) a la sortida dal cumün. Per ün predsch dret radschunaivel po chi chi voul gnir hotelier o hoteliera. Aldo Giacomelli da l’Hotel Chavalatsch declera: «Nus nu vain ingüns successurs, ils uffants lavuran in otras professiuns. Mia duonna ed eu eschan o giain vers ils 70. Nus eschan dimena fingià ün tempet in età da pensiun, fain però ir inavant l’hotel uschè lönch sco chi va.» Aldo Giacomelli maina e posseda insembel cun sia duonna Anna-Maria fingià daspö divers ons l’hotel da nov stanzas. Tenor il possessur es l’hotel adüna bain occupà: «I viagia bain. L’affar cun stanzas ed ustaria es grond avuonda per avair bunas entradas.» Però l’hotelier fa attent ad ün punct chi dà forsa da stübgiar ad üna persuna giuvna da surtour ün tal hotel: «Id es da lavurar. I nu’s po crajer da be pudair far da schef. Id es da tour per mans la lavur, natüralmaing eir la fin d’eivna.» Ingaschamaint da la famiglia Simil vezza quai eir Lucian Oswald, fiduziari ed agent d’immobiglias in Val Müstair. El es la persuna da contact per ün’eventuala cumpra dal seguond hotel vnal in cumün, l’Hotel Liun. El conferma: «I nun es propi na simpel da vender, i nu dà bleras dumondas.» Però el intuna cha quai vala eir per oters hotels in val. In general saja uschè cha dumondas vegnan in prüma lingia dad investurs, chi detta eir singulas dumondas da persunas privatas d’utrò, però bod adüna cul böt da far adöver svessa da l’hotel culla famiglia – «e na da til manar inavant sco hotel», disch Lucian Oswald. «I’l cas da l’Hotel Liun nun es il lö forsa uschè ideal per ün hotel, perquai cha’ls differents edifizis vegnan separats da la via principala. Ed i douvra qualche investiziun illa part veglia dal chasamaint.» Tenor l’agent d’immobiglias funcziunan in Val Müstair hotels da quista grondezza pelplü uschè lönch cha l’affar vain manà cun grond ingaschamaint da la famiglia. «Sco possessur d’ün tal hotel s’haja blera respunsabiltà e blera lavur irregulara, eir dürant la fin d’eivna.» Sülla dumonda, scha’l model classic d’ün hotel pitschen manà d’üna famiglia saja dimena ün model antiquà, manaja Lucian Oswald: «Hai, forsa schon. Ma i dependa da las perspectivas ch’ün affar o ün edifizi spordscha. Eir a Müstair daja ün bun exaimpel chi muossa cha’l model d’hotel da famiglia funcziuna. Per la Val Müstair nu füssa bun, scha’l numer d’hotels as diminuiss. Jau sper ferm cha ün o l’oter haja il curaschi da far il pass per manar inavant ün hotel.» Mantgnair sco hotel I dess s’inclegia l’opziun – sco pro l’Hotel Tschierv – da vender l’agen hotel ad üna persuna privata chi fa lura landroura abitaziuns per sai svess, per affittar o perfin (scha la ledscha permetta) per vender inavant. Ma quist’opziun nu vain in dumonda per exaimpel per l’hotelier Aldo Giacomelli: «I füss propi nos böt da mantgnair il Chavalatsch sco affar d’hotel. Il lö es nempe ideal, güsta dasper la clostra. Forsa stuvessan simplamaing las bancas esser eir ün pa plü generusas cun credits, güsta sch’ün giuven vuless surtour.» Ingün trend negativ Il «bun» exaimpel d’hotel a Müstair, nomnà da Lucian Oswald, chi muossa in che direcziun chi pudess ir es l’Hotel Helvetia immez cumün. L’hotelier Pierre-René Grond cun famiglia ha investi dürant ils ultims ons plüs milliuns ill’infrastructura da seis hotel. Ed el es pro l’Uniun da mansteranza e gastro Val Müstair respunsabel pella part da la gastronomia. Pierre-René Grond intuna invers la FMR chi füss da manzunar – dasper ils hotels vnals cun avegnir intschert – eir tuot ils buns exaimpels in Val Müstair: «Tenor mai nu daja ün trend negativ in val, la situaziun nun es uschè dramatica sco ch’ella para a prüma vista. I dà simplamaing normalas müdadas da generaziun. Eu poss nomnar plüs buns exaimpels: Nus investin güsta ferm in nos agen hotel, l’Hotel Staila a Fuldera ha investi, l’Hotel Süsom Givé ha fabrichà intuorn etc. Ed i dess da manzunar amo divers oters exaimpels. Tuot quists hotels fan a meis savair buns affars. Güsta eir dürant quists ultims 2 – 3 ons vaina lavurà bain in Val Müstair.» Tenor el funcziuna eir il model da l’hotel d’üna grondezza plü pitschna manà dad üna famiglia, schabain cha eir Pierre-René Grond conceda cun ün surrier: «Cler, id es da lavurar. Ma schi’s lavura, lura funcziuna insè bain.» Las ustarias pudessan mancar Cun ün zich daplü pisser observa Pierre-René Grond però ün oter svilup illa gastronomia da la Val Müstair, nempe illa restoraziun: «I dà hotels chi müdan sün bed&breakfast e nu spordschan plü ün’ustaria. I pudess dimena gnir plü stret in Val Müstair culla restoraziun, ingio cha eir visitaders da la clostra, ils giasts dals campings o da las abitaziuns da vacanzas pon ir a mangiar giantar o tschaina.» Ma a media e lunga vista es Pierre-René Grond fich optimistic e persvas chi detta bunas vistas eir pro’ls affars chi sun pel mumaint in vendita: «Forsa esa simplamaing da spettar ed avair ün pa pazienza infin chi dà üna buna soluziun.» La tabla pro la posta a Müstair para da’s dumandar: Ingio via culs hotels? – L’Hotel Chavalatsch ed il Hotel Liun sun vnals, il Tschierv es vendü ed il Münsterhof transmüdà in appartamaints, intant cha’l Hotel Helvetia investischa inavant. L’anteriur Hotel Tschierv immez il minz istoric da Müstair es gnü vendü l’utuon passà e nu servirà in avegnir plü sco hotel. L’anteriur Hotel Tschierv immez il minz istoric da Müstair es gnü vendü l’utuon passà e nu servirà in avegnir plü sco hotel.

Quists dis vain filmada üna part da la nouva seria «Davos» a Vulpera – ün thriller d’agents in ses parts. L’istorgia giouva l’on 1917 a Tavo e tematisescha la rolla d’üna sour d’amalats grischuna tanter guerra, spionascha, emancipaziun e seis uffant illegitim. I’l anteriur lö da cura Vulpera regna quists dis travasch: diversas acturas ed actuors, 100 statists/as ed almain amo üna jada uschè blers commembers da la crew – ma eir charozzas e varsaquaunts camiuns tradischan chi gira qualchosa insolit. Dürant var duos eivnas vegnan uossa nempe filmadas scenas a Vulpera per la seria «Davos». Ma perche vain filmà in Engiadina per üna seria davart Tavo? «Vulpera ha mantgnü seis caracter oriund culs edifizis, ils parcs e’ls pavi­gliuns – circa uschè guardaiva Tavo eir oura dal 1917. Ma a Tavo nu füssa hozindi plü pussibel da realisar ün tal film istoric in möd autentic», ha declerà il produzent Stefan Eichenberger in occasiun dad ün’orientaziun pellas medias quist marcurdi. «Davos» es üna co-producziun svizra-tudais-cha da Contrast Film e da la Letterbox Filmproduktion, dad SRF e dad ARD Degeto. Ün’istorgia fictiva – cun retscherchas istoricas I’l center da la seria es la sour d’amalats Johanna Gabathuler, chi riva tanter las frontas dals spiuns chi agischan dürant la Prüma Guerra mun­diala davent da Tavo. L’istorgia es fictiva, ma l’autur principal Adrian Illien ha fat bleras ­retscherchas istoricas per quist proget. «Ingio adüna pussibel vaina provà da sclerir ed integrar blers fats istorics e da fabrichar sü l’istorgia sün quels, sco per exaimpel l’aspet medicinal-istoric», ha dit l’autur a Vulpera ed ha agiunt: «Implü esa documentà cha diversas sours d’amalats d’eiran in servezzan in divers pajas a la front dürant la Prüma Guerra mundiala. Quist aspet da las ‹sours da la front› es main cuntschaint – e quai ha rendü la tematica amo plü interessanta per nus», ha dit Adrian Illien. Uschè tuorna eir la figüra principala, Johanna Gabathuler, illa seria in spranza, da la front in Belgia. Causa cha seis bap nu voul ch’ella vain resguardada sco «putana da guerra», tilla ha’l tut davant l’uffant illegitim. In seguit as lascha Johanna Gabathuler aint cul servezzan secret tudais-ch per survgnir inavo l’uffant. Las rollas principalas illa seria han Dominique Devenport («Sisi»), Jeanette Hain («Babylon Berlin») e David Kross («Der Vorleser»). La redschia fan Jan-Eric Mack («Wilder», «Facing Mecca»), Anca Miruna Lăzărescu e Christian Theede. Ün viadi inavous i’l temp Las lavuors da filmar per «Davos» han fingià cumanzà in november 2022 in Germania, ingio cha la gronda part da las scenas a l’intern sun gnüdas filmadas in ün anteriur sanatori a Nordrhein-Westfalen. In seguit es eir gnü filmà dürant var ün’eivna sülla Schatzalp a Tavo – il lö principal da l’istorgia. Per tuot la producziun sun stats a disposiziun var 1000 statistas e statists – dürant las duos eivnas in Engiadina sun quai uossa var 100 statistas e statists indigens. «Da chattar glieud adattada per ün film istoric es adüna üna plü gronda sfida co da chattar statists per ün ‹Tatort› o ün film d’hozindi. Els nu vessan p.ex. d’avair ingüns tattoos o piercings chi dan in ögl. In seguit sun eir gnüts fats blers costüms specialmaing be per per quist film», ha dit Stefan Eichenberger. Chi chi riva al set dal film a Vulpera as chatta al mumaint in ün muond nostalgic, sco in ün viadi inavo i’l temp. I sun in gir charozzas, duonnas cun pelissas e chapels pumpus – ed ün ­uffant scumparta gazettas clamond «Extrablatt, Extrablatt!». Marcurdi passà es gnüda filmada üna scena davant l’Hotel Villa Post a Vulpera, chi dess lura dvantar il minz da Tavo dal 1917. Divers green-screns d’eiran montats in direcziun Engiadin’Ota per cuvrir edifizis moderns. In ­seguit vain lura tuot amo adattà cun mezs digitals, uschè chi guarda a la fin eir propcha oura sco a Tavo dal 1917. Prüma producziun svizra per ün public internaziunal «La producziun ‹Davos› es la prüma seria svizra chi vain realisada per ün public internaziunal e na be specialmaing per la Svizra. La Svizra nu d’eira invouta illa Prüma Guerra mundiala, d’eira però listess – o causa quai – ün lö d’inscunter pels richs e pussants. Perquai vaina eir diversas figüras internaziunalas illa seria», ha dit Stefan Eichenberger. Cun ün büdschet da var 15 milliuns francs es la seria eir üna da las plü charas producziuns svizras – ma bundant la mità dals cuosts vegnan surtuts dals partenaris tudais-chs, uschè il producent. Id es previs da finir las ­lavuors da filmar in marz da quist on. La seria vain tenor SRF emissa l’inviern 2023/2024 dürant la primetime – e «Davos» sarà in seguit eir accessibel sülla mediateca Play SRF. La fotografia füss insè in culur, ma quists dis vain la rouda dal temp fatta ir inavo a Vulpera. Var 100 statistas e statist in costüms istorics sun quists dis in acziun a Vulpera per realisar la seria «Davos». Dürant var duos eivnas vegnan uossa filmadas scenas a Vulpera chi dessan a la fin muossar Tavo dal 1917. Ün viadi inavo i’l temp a Vulpera La fotografia füss insè in culur, ma quists dis vain la rouda dal temp fatta ir inavo a Vulpera. Là vegnan nempe güsta filmadas scenas da la nouva seria «Davos». L’istorgia fictiva dal 1917 giouva insè a Tavo. Ma l’anteriur lö da cura Vulpera spordscha quists dis la culissa pellas filmadas – ed ils indigens sun ils statists. Tuot in culur. (fmr/cam)

Adonta d’ün deficit i’l rom dal preventiv, es la situaziun finanziala da l’Institut Otalpin Ftan gnüda stabilisada. L’institut ha in­vesti – sco ch’el ha orientà in sonda a la radunanza generala – raduond nouv milliuns francs illa renovaziun dal stabilimaint ed illa modernisaziun da la sporta. Daspö quist mais frequaintan 30 scolaras e scolars da l’Asia l’Institut Otalpin Ftan (IOF). Quai es il prüm modul dad «Ignite» in collavuraziun cul acziunari principal «Educations in Motion» chi ha lö a Ftan. Quai declera eir perche cha’l piertan davant las stanzas renovadas da l’institut a Ftan es decorà cun ballons cotschens. In dumengia, ils 22 schner 2023, ha nempe gnü lö il Büman chinais ed il nouv on da la leivra ha cumanzà. Fingià in sonda vaivan invidà ils respunsabels da l’Institut Otalpin a Ftan a las medias per muossar cuort avant la radunanza generala il stadi da las lavuors da renovaziun. Ra­duond nouv milliuns francs sun gnüts investits ils ultims mais per renovar, sanar e modernisar l’infrastructura a Ftan. Quistas lavuors da la prüm’etappa chattan la fin da favrer üna fin. Lura as preschainta l’Institut Otalpin Ftan cun stanzas da scoula e stanzas da durmir i’l internat fich modernas, dapertuot haja dat daplü spazi d’inscunter per las scolaras ed ils scolars ed eir tuot la tecnica dal stabilimaint es gnüda rimplazzada. S-chars üna dunzaina d’affars indigens sun stats partecipats a las lavuors da renovaziun. Dürabilità in Engiadina In tuot 12 eivnas restan las scolaras ed ils scolars chi frequaintan il program ‹Ignite› a Ftan. Dad avrigl fin in gün segua lura la seguonda gruppa cun üna quarantina da scolaras e scolars da las scoulas partenarias in Asia, las qualas tematiseschan la persistenza in Engiadina. Sco cha’l president dal cussagl administrativ, Jon Peer ha orientà in occasiun da la radunanza generala, dombra l’IOF actualmaing 75 scolaras e scolars interns e 30 scolaras e scolars externs. Quista tschientina da scolaras e scolars vegnan da 15 differents pajais. Amo l’on passà han frequentà be 61 scolaras e scolars l’Institut Otalpin Ftan. Però adonta dal svilup positiv, es il resultat d’affar stat l’on passà amo adüna negativ. «Nus ans vain concentrats impustüt sül proget da sanaziun e renovaziun e süll’elavuraziun dal proget ‹Ignite›», ha dit Jon Peer. Cha perquai nu s’haja investi massa bler ill’acquisiziun da nouvas scolaras e scolars. Cha la sfida da renovar il stabilimaint dürant la gestiun da scoula saja statta eir fingià uschè gronda avuonda. Deficit dad 1,5 milliuns francs La radunanza generala ha fat bun il deficit da raduond 1,5 milliuns francs. «Cun augmantar la valur dal stabilimaint per quatter milliuns francs e cun ün impraist dal acziunari principal ha la situaziun finanziala listess pudü gnir stabilisada», ha infuormà Jon Peer in preschentscha da Christian Gürtler, il rapreschantant dal acziunari principal ‹Education in Motion›. Quist acziunari posseda intant raduond 80 % da las aczias da l’Institut Otalpin Ftan. Ils respunsabels han preschantà in sonda a la radunanza generala d’acziunaris eir cifras da success. Uschè han las scolaras ed ils scolars fini la matura cun üna media da notas da 5,4. Sco cha’ls respunsabels han infuormà, saja la sporta d’üna matura plurilingua gnüda adattada. Sper la matura bilingua tudais-cha-inglaisa hajan las scolaras e scolars eir la pussibiltà da far üna ‹matura grischuna› cun lecziuns da rumantsch. In quist reguard stopcha gnir adattada prosmamaing la cunvegna da prestaziun culs cumüns d’Engiadina Bassa respectivamaing culla Regiun Engiadina Bassa Val Müstair. Certifichà la qualità da scoula La qualità da scoula da l’Institut Otalpin Ftan es gnüda certifichada l’on scuors cul predicat ‹master›, quai chi correspunda al standard ‹Q2E›. Success ha gnü eir la classa da sport chi dombra actualmaing üna quarantina da sportistas e sportists. Quels han guadagnà 20 medaglias a maestranzas svizras e 13 medaglias a maestranzas grischunas. In occasiun da la radunanza generala da l’IOF han eir gnü lö elecziuns i’l cussagl administrativ. Il vegl capo cumünal da Scuol Chri­stian Fanzun e Michael Budliger sun sortits. In avegnir consista il cussagl administrativ dals commembers Duosch Fadri Felix, Ursula Fraefel, Christian Gürtler, Hans Künzle, Jon Peer (president), Gerhard Pfister (vice-president) e Fraser White. Chi chi rapreschainta in avegnir il cumün da Scuol i’l cussagl administrativ da l’IOF nun es amo gnü defini. Il president dal cussagl administrativ Jon Peer ha manà sonda, ils 21 da schner 2023, tras la radunanza generala da l’IOF. Actualmaing frequaintan üna trentina da scolaras e scolars da l’Asia la prüma sporta «Ignite» a l’Institut Otalpin Ftan.

Ils 10 da favrer 2023 ha lö l’inchant da la Villa Maria e da la Villa Silvana – duos hotels a Vulpera chi sun amo i’l possess da la ­Alpine Lodge Investment GmbH Vulpera intuorn il cuschinunz Johann Brugger. Cun quist pass piglian eir ils gronds sömmis da l’investur e cuschinunz tirolais üna fin. In mai dal 2020 vaiva l’hotelier Erich Jaeger surdat las clavs da l’Hotel Villa Maria a Vulpera e til ha vendü al cuschinunz tirolais Johann Brugger. Insembel cun sia duonna Geraldine vaiva Erich Jaeger manà l’hotel da golf a Chants – ün mot tanter Vulpera e Tarasp – dürant 50 ons cun grond success. Ma ils ­giasts da tuot il muond nu sun be rivats per as rinfras-char dürant e davo üna partida da golf – la Villa Maria vaiva per la buna cuschina 14 puncts da Gault-Millau. Johann Brugger vaiva previs da manar ina­vant la Villa Maria sco la famiglia Jaeger e dad agiundscher la sporta cun qualche adattaziuns modernas. Ma fingià duos ons plü tard, in ­avrigl dal 2022, ha la ditta da Johann Brugger – la Alpine Lodge GmbH – fat fallimaint. Perquai es ils 10 da favrer 2023 ün inchant public da las parcellas a Vulpera, chi sun amo in posses da la Alpine Lodge Investment GmbH Vulpera. Quists dis ha la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair scrit oura illas gazettas grischunas l’inchant public. Quatter parcellas «L’Alpine Lodge Investment GmbH Vulpera in liquidaziun es possessura da diversas immobiglias, sco l’Hotel Villa Maria e l’Hotel Villa Silvana. In tuot as tratta da quatter ogets», declera Arno Lamprecht, mander da l’uffizi da scussiun e fallimaint da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Il prüm edifizi es l’Hotel Villa Silvana cun 865 m² e vain valütà cun 737 000 francs. Pro’l seguond edifizi as tratta da l’Hotel Villa Maria cun 2768 m² e quel vain valütà cun 1 345 000 francs. Pro’l terz elemaint vnal as tratta da la serra e da l’üert da la Villa Maria cun 1695 m² pro üna valütaziun da 173 000 francs. E per finir vain amo inchantada in favrer üna parcella cun 623 m² cun lasura diversas remisas – valütà vain quella cun 86 000 francs. «A l’inchant public als 10 da favrer illa chasa cumünala a Scuol as cloma sü üna jada mincha parcella singula e davo tuottas trais parcellas da la Villa Maria insembel. Quella varianta o offerta chi maina il plü ot import, quella valarà lura», disch Arno Lamprecht. Ün pa bellet Cun l’inchant va a finir üna cuorta istorgia da fantastarias. Johann Brugger vaiva nempe gnü gronds plans in Engiadina Bassa. Avant co cumprar la Villa Maria, vaiva Johann Brugger tut a fit l’Hotel Aurora ad Ardez cun l’idea da til cumprar. Invers la FMR vaiva el lura dit dal 2020 ch’el s’haja però distanzà da quell’idea davo discuors cun seis architect. In seguit as vaiva’l lura miss in contact cun Erich Jaeger, chi d’eira daspö ün temp in tschercha d’ün successur e laiva vender sia Villa Maria. Els duos d’eiran gnüts svelts daperüna e Johann Brugger laiva manar l’hotel dürant il prüm on cun pacas investiziuns e cun ün pa bellet. Pels prossems duos ons vaiva’l previs ün ingrondimaint cun ün pêr appartamaints e laiva investir illa renovaziun da l’edifizi istoric. La Villa Maria d’eira gnüda fabrichada intuorn il 1900 da Duri ­Pinösch, il fundatur dal Hotel Waldhaus Vulpera, e vess eir druvà ün nouv tet. Dar vita a Vulpera Plü tard, davo cha’l prestigius Hotel Waldhaus a Vulpera d’eira ars dal 1989, ha eir Vulpera pers pass a pass importanza. Ma Johann Brugger laiva darcheu laschar reviver quist anteriur lö da cura sco dürant seis temps ils plü glorius. Insembel cun la Villa Maria vaiva’l nempe eir güsta amo cumprà l’Hotel Villa Silvana a Vulpera. Ed in october 2020 ha’l dit invers RTR ch’el haja l’intenziun da cumprar l’Hotel Schweizerhof a Vulpera, l’ultim grond hotel a Vulpera cun 128 stanzas, chi’d es però serrà daspö l’avrigl 2016. Illa listess’intervista vaiva’l eir manzunà da cumprar ün ulteriur hotel plü grond ad Arosa. Model dubius Però Johann Brugger nu’s vaiva propi laschà guardar illa chartas sco cha tuot quistas intenziuns ed investiziuns dessan gnir finanziadas. Il cuschinunz – chi nu d’eira neir na cuntschaint sco grond investur in sia patria il Zillertal (A) – vaiva l’intenziun d’inchaschar da gestiunaris il fit per ils hotels fingià per ün pêr ons ouravant. Quists fits vessan lura stuvü esser il chapital per reinvestir in nouvs edifizis. Il model da finanziaziun da Johann Brugger vaiva lura procurà per divers segns da dumonda, tanter oter eir pro’l Cumün da Scuol. In seguit nu s’haja plü dudi bler da seis plans d’expansiun, ma Johann Brugger vaiva tuottüna avert la Villa Silvana e la Villa Maria a Vulpera. Pacs mais avant co far fallimaint, in avrigl 2022, d’eira il cuschinunz tirolais amo ün’ultima vouta illas medias naziunalas causa ch’el vaiva previs d’abolir illa Villa Silvana tuot las masüras in connex cun corona. Sia argumentaziun d’eira ch’el nun haja survgnü amo üngün sustegn finanzial dal stadi e per pudair surviver haja’l da gestir seis affar in möd economic. Johann Brugger nun es stat ragiundschibel per la FMR. E l’anteriur possessur da la Villa Maria, Erich Jaeger, nun ha vuglü tour posi­ziun in chosa, causa cha tuot l’istorgia da seis hotel saja üna chosa fich emoziunala per el. Duos «villas» suot il martè Ils 10 da favrer 2023 es l’inchant da quatter parcellas chi sun amo in possess da l’Alpine Lodge Investment GmbH intuorn il cuschinunz Johann Brugger. Cun l’inchant va a finir üna cuorta istorgia d’üna fantastaria ill’hotellaria dal lö. Martin Camichel/FMR Davo avair manà l’Hotel Villa Maria a Chants – tanter Vulpera e Tarasp – dürant 50 ons cun success, ha Erich Jaeger surdat in mai dal 2020 las clavs e vendü l’hotel da golf al cuschinunz tirolais Johann Brugger. Il nouv possessur laiva gestir – cun sia Alpine Lodge Investment GmbH – la villa istorica dal 1900 in medem möd sco cha la famiglia Jaeger vaiva fat ed el laiva adattar la sporta be cun pacas adatta­ziuns modernas. Ma in seguit ha l’affarist Johann Brugger eir amo cumprà l’Hotel Villa Silvana a Vulpera ed in october 2020 ha’l eir muossà interess da cumprar l’inter Hotel Schweizerhof a Vulpera. Fallimaint infra pacs mais Davo quistas «fantastarias» esa però gnü adüna plü quiet intuorn il cuschinunz ed investur chi laiva far reviver Vulpera sco i’ls temps ils plü glorius dal lö da cura. Cuort avant ch’el ha fat fallimaint, in avrigl dal 2022, es Johann Brugger stat amo ün’ultima jada illas medias naziunalas, causa ch’el laiva abolir in seis affars tuot las masüras da protecziun in connex cun corona. Quists dis ha la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair scrit oura illas gazettas grischunas l’inchant public, chi sarà ils 10 da fa­vrer 2023 a Scuol. Tuot in tuot vain inchantà ün bel paquet immobigliar, sco cha Arno Lamprecht da l’Uffizi da scussiun e fallimaint da la regiun ha declerà a la FMR: «L’Alpine Lodge Investment GmbH Vulpera in liquidaziun es possessura da diversas immobiglias. In tuot as tratta da quatter parcellas.» L’Hotel Villa Maria (foto) a Vulpera e la Villa Silvana vegnan inchantats als 10 da favrer 2023. Johann Brugger (schnestra) ed Erich Jaeger (dretta) a la surdatta da la clav in mai 2020.

«La Vouta» a Lavin es ün’instituziun chi promouva cultura ed inscunters ed es gnüda fundada avant 25 ons, nempe als 27 da settember dal 1997. I’s tratta d’üna società cun raduond 300 commembers chi vain manada d’üna suprastanza chi consista da quatter persunas. In Engiadina Bassa existan diversas societats chi promouvan la cultura indigena ed estra e chi spordschan üna gronda paletta d’arrandschamaints culturals per tuot ils gusts. Üna da quellas instituziuns es «La Vouta» a Lavin chi’d es activa fingià daspö raduond 25 ons e chi spordscha art manüda d’ota qualità cundida – tenor aigna descripziun – cun «ün pa magia». Il lö da cultura «La Vouta» es dachasa a Süzöl 4 a Lavin in ün local cun vouts e da quels deriva eir il nom. L’instituziun es üna società classica cun raduond 300 commembras e commembers, impustüt indigens, e chi organisescha e promouva arrandschamaints culturals cun artistas ed artists indigens e d’utro. La radunanza generala da la società es per regla minch’on d’utuon. La suprastanza fuorman Anna Serarda Campell e Gianna Olinda Cadonau sco presidi, Johannes Bernhard Campell ed Anna Tina Casanova. Impustüt teater Anna Serarda Campell declera ils intents da la società: «Nos böt es d’organisar producziuns da teater in tuot seis geners. Mi’incumbenza es tanter oter d’organisar il program, cun quai ch’eu n’ha üna buna survista davart producziuns actualas per il palc pitschen, Gianna Olinda Cadonau e Johannes Bernard Campell s’occupan tanter oter da las finanzas ed Anna Tina Casanova es respunsabla pella reclama, per placats ed oter plü.» Sco scienziada da teater ed activa illa scena da teater liber daspö passa 20 ons ha Anna Serarda buns contacts e relaziuns cun artistas ed artists in tuot la Svizra. Il böt saja d’üna vart da preschantar adüna darcheu «fatschas frais-chas» sül palc da La Vouta ed al listess mumaint dad accumpagnar ad artistas ed artists a lunga vista in lur carriera. In mincha cas programmescha «La Vouta» be tocs da teater, chi nu sun amo mai gnüts muossats in Engiadina, uschè cha’l local da cultura spordscha trasoura «premieras engiadinaisas». Anna Serarda Campell: «Nus organisain intuorn 15 arrandschamaints l’on e l’interess dal public es amo adüna fich viv. E quai es stat da prüma innan uschea. Avant cha nus vain organisà la prüma occurrenza dal 1997, vaina fingià gnü passa 200 commembers. Quai muossa chi d’eira fingià quella jada avantman ün grond interess.» La finanziaziun da la società vain procurada, sco cha Anna Serarda Campell declera, cullas entradas da commembranzas, cun sponsurs e cun instituziuns chi sustegnan la cultura. Suvent cumbinà cun üna tschaina Las rapreschantaziuns in «La Vouta» han lö per regla aint il suler grond cun ün palc chi’s po variar illa grondezza. Anna Serarda Campell: «Nus vain gnü fingià fin intuorn 100 aspettaturas ed aspettaturs, quai dependa da la grondezza dal palc. Las occurrenzas sun bain visitadas e nossa sporta ha success.» Üna specialità da «La Vouta» es insè eir il program intuorn ils singuls arrandschamaints. I dà nempe adüna avant l’occurrenza üna tschaina chi s’affà tematicamaing cul toc chi vain lura giovà. Uschè cha’ls visitaduors han eir la pussibiltà da discuorrer culs artists dürant e davo la tschaina – obain davo il toc. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sülla pagina: lavouta.ch. Il prossem arrandschamaint es ils 25 da favrer 2023. Ils vouts illa chasa a Süzöl 4 a Lavin han dat il nom a «La Vouta». Ils artists «Valsecchi & Nater» han fat fingià plüssas jadas rapreschantaziuns in «La Vouta» a Lavin.

La baselgia da Ftan d’eira statta plainischma in sonda, als 21 da schner 2023 – uffants, genituors, nonas e bazegners d’eiran preschaints. Dafatta süll’empora vaivna tut plazza! Las duos cuntschaintas musicras da la fuormaziun rumantscha «Mi`Amia», Nina Mayer e Sidonia Caviezel, as vaivan decleradas prontas spontanamaing da dar ün concert da benefizi a favur dal fuond ZONTA. Quist fuond sustegna a mattas e giuvnas talentadas da la regiun illas spartas musica e sport. Quai correspuonda tuottafat al slogan actual da ZONTA: S-chaffir ün meglder muond per duonnas e mattas! Che paletta da chanzuns d’uffants rumantschas, cuntschaintas ed interpretadas danouvmaing o cumpuonüdas svessa! Nina e Sidonia han inclet da metter in movimaint tuot la baselgia, dal visitadur il plü pitschen infin a la visitadura la plü attempada. Tuots e tuottas han chantà, splatschà, sun stats sü, ils uffants sun its perquai suot e lura han tuots e tuottas darcheu tut plazza. Quai es stat ün grond plaschair per las Zontians, ed il Club ZONTA Engiadina Val Müstair less ingrazchar cordialmaing a las duos musicras Nina Mayer e Sidonia Caviezel per quist concert divertent ed inspirant. La presidenta dal Club ZONTA Engiadina Val Müstair, Andrea Könz, e las duos chantaduras Sidonia Caviezel (schnestra) e Nina Mayer (dretta).

Tenor l’exaimpel dal «Zauberwald» a Lai organisescha uossa eir l’Engiadina Bassa ün spectacul d’iglüminaziun. I’l god da Sur En/Sent, in ün clerai sper la plazza da campar, daraja da verer dals 4 fin als 18 da favrer 2023 (17.00–21.00) üna gronda installaziun da glüms, la quala vain cumbinada cun sculpturas da naiv e glatsch. L’arrandschamaint cul nom «Fascinaziun Lichterwald» vain organisà da l’uniun «Art Engiadina» chi ha per mera da promouver art e cultura in Engiadina Bassa e chi organisescha daspö divers ons in gün il simposi da sculptuors a Sur En. I’l center dal spectacul cul nom «Fascinaziun Lichterwald» es üna projecziun da grond format e cun gronda variaziun da culuors immez il god. Tuot la cumposiziun vain eir amo accumpagnada da musica emoziunala e da sculpturas invernalas da la famiglia d’artists Cotti da Ramosch. Sco cha «Art Engiadina» e l’organisaziun turistica da la regiun (TESSVM) scrivan insembel in üna communicaziun a las meds da massa vess l’arrandschamaint da’s drizzar tant als giasts sco eir als indigens. L’organisaziun turistica less cun «Fascinaziun Lichterwald» offrir güsta d’inviern üna nouva fuorma d’arrandschamaint per dar «dürant l’inviern inspiraziun als umans». Al lö dal spectacul da glüm vegnan eir servidas bavrondas e mangiativas. (cdm/fmr) In favrer vain iglüminà il god a Sur En – per il spectacul cul nom «Fascinaziun Lichterwald».

Quist’eivna bandunan las scolaras ed ils scolars da l’Engiadina Bassa lur stanzas da scoula ed as trategnan i’l liber cun imprender a cugnuoscher tuot las sportas da naiv e glatsch. Ils uffants da Ftan sun per exaimpel stats a Sur En ad imprender a cugnuoscher il gö da tschoccas. Quai chi d’eiran plü bod las eivnas da sport, sun hoz ils progets da naiv e glatsch. Las scoulas da l’Engiadina Bassa van cun lur scolarinas e cun lur scolarins culs skis, a passlung, culs patins, culla schlitra o dafatta a giovar a tschoccas. Uschè imprendan ils uffants a cugnuoscher las differentas sportas d’inviern e minchün chatta qualchosa per seis gust. Cha quist’eivna dal proget naiv e glatsch ha lö dürant l’ultim’eivna da schner, ha da chefar eir cun l’andamaint turistic: Las scoulas vegnan nempe invidadas dürant la foura da schner da visitar ils territoris da skis, e na in favrer cur chi cumainzan giò la Bassa las vacanzas da sport ed il travasch turistic in Engiadina es plü grond. Differentas sportas da naiv e glatsch In mardi passà es statta la scoula primara e la scoulina da Ftan giò Sur En da Sent, ingio chi’s concentreschan differentas sportas da naiv e glatsch. Üna trentina da scolarinas e scolarins han giovà a tschoccas sül glatsch ed han fat oters gös illa naiv. In differentas gruppas sun ils uffants chaminats tras ün labirint sün ün prà tanter la loipa da passlung e l’En o han surgni invista, respectivamaing ün’introducziun i’l gö da tschoccas. E pels plü pitschens bastaiva per part ün mantun da naiv ed üna pala per as tratgnair. Tanteraint han els fat marenda in cumpagnia e simplamaing giodü l’atmosfera a Sur En, apunta da tschella vart da l’En. Provar la furtüna Claudio Puorger, chi’d es respunsabel pel glatsch e pel gö da tschoccas a Sur En, ha muossà pazienza culla brajada d’uffants e minchün ha pudü provar sia furtüna. Davo pac mumaint han las gruppas da prüma fin terza e da quarta fin sesavla classa pudü giovar ün gö in concurrenza e quella gruppa chi rablaiva sias tschoccas il plü dastrusch al puck nair immez la chasa da trais sün ses meters surgniva ils puncts. Las reglas dal gö da tschoccas sun sumgliaintas al gö da boccia. Cun stumplar culla tschocca il puckin as poja müdar il center da gö, scha’l puck banduna la chasa tuorna’l darcheu immez. Per üna jada han las mattas gnü daplü furtüna ed eir daplü sentimaint cullas plattas sveltas chi vegnan scrauvgiadas vi da las tschoccas e chi sun la basa per cha las tschoccas sglischan plü svelt o plü plan sül glatsch. Muossar ils talents Intant cha’ls uffants gronds giovaivan per l’onur tanter mattas e mats, han ils uffants da scoulina pudü imprender a cugnuoscher quist sport cun tschoccas plü pitschnas ed adattadas per uffants plü pitschens. Eir quia s’han muossats bainsvelt ils talents da tschertüns chi vessan il plü gugent tut cun els a chasa la tschocca. Il program da la scoulina e la scoula primara da Ftan da quist’eivna pel proget naiv e glatsch es stat fich vast. In marcurdi sun ils uffants da Ftan its culla schlitra ed in gövgia suna its culs skis. La scoula da Ftan nun es neir na statta l’unica scoula chi’d ha imprais a cugnuoscher quist’eivna il gö da tschoccas a Sur En. In lündeschdi sun nempe stats ils uffants dad Ardez a Sur En ed in gövgia han profità dafatta las scolaras ed ils scolars da Zernez da la sporta attractiva a Sur En da Sent. Ils uffants da scoulina e las scolaras ed ils scolars da la primara da Ftan han visità il center da naiv e glatsch a Sur En. Quia han ils uffants fat differentas activitats, tanter oter eir imprais a cugnuoscher il gö da giovar a tschoccas. Eir ils plü pitschens s'han divertits cun trar la tschocca. Quist'actività cumünaivla in connex cul tema naiv e glatsch ha gnü lö da la vart schnestra da l'En. Oura sülla naiv e sül glatsch Il prüm la scoula dad Ardez, lura quella da Ftan e per finir quella da Zernez: il travasch sül glatsch a Sur En es stat grond quist’eivna. Las scolaras ed ils scolars da l’Engiadina Bassa han bandunà las stanzas da scoula ed han tscherchà il contact cun naiv e glatsch. Ils uffants sun its culs skis, culla schlitra, han fat passlung, ed apunta quels dad Ardez, Ftan e Zernez, han dafatta imprais a cugnuoscher il gö da tschoccas a Sur En da Sent. In mardi passà d’eiran quai üna trentina d’uffants da Ftan chi han provà la furtüna cun trar la tschocca uschè dastrusch pussibel al puckin. Bainsvelt s’ha muossà chi chi’d ha daplü o damain talent. E tschertüns dals plü pitschens vessan il plü jent tut a chasa la tschocca per giovar inavant. (pl/nba)

La situaziun actuala mundiala, infuormada tras nossas medias (esa da crajer a tuot quai chi vain dit?) dà da pensar ed a la fin da’ns dumandar, scha l’uman, la creatüra la plü intelligiainta i’l svilup da la natüra fin uossa (craj’el svess), nu saja stat il plü grond sbagl intelligiaint da la natüra, ella chi fin uossa ha amo adüna survendschü tuot. A Moscau ün sfuoirusin megalomanic chi ris-cha üna guerra mundiala per crescher ün pêr centimeters, in Corea dal Nord ün pajaz infantil chi tizia als Giapunais cun raketinas forsa perfin nuclearas, chi fa cridar a «seis» pövel cur ch’el ha fadia da’s sgrattar il chül sainza agüd. Chi chi’s permetta da rier dürant quist temp da cordöli va in parschun, tuot tenor per ons. E quel grond manzneder notoric, president da la Türchia e quel grond manzneder dito president da la Brasilia chi laschaiva metter in malura «seis» bellischem pajais Amazonia chi gess vairamaing pro a tuots. Il fenomen nun es nouv. Mia paschiun o obsessiun da fuar ill’istorgia da temps passats am muossa chi dà adüna darcheu figüras cha’ls istorikers nomnan «il Grond» – Ramses II der Grosse, Alexander der Grosse, Maximilian der Grosse, Friedrich der Grosse etc. Cumanzain cul farao egipzian Ramses, cun­tschaint eir our da la bibla. Sia carcassa impagliada as poja admirar in üna chaista da vaider i’l Museum naziunal a Cairo: ün homet d’incirca ün meter e sesanta cun nas aquilin e chavels blondifichats. Prestaziun: ca. 150 duonnas uffizialas e metressas ed aint per 500 uffants legitims ed illegitims, statuas gigantescas da crap (chi nu sumaglian gnanca zich al tracagnottel illa vitrina), lodavaglias infinitas da seis gronds success in guerras in scrittürunas da ieroglifas (na propi vardai­vlas, sco chi’s sa intant), taimpels e piramidas. Ün oter: Alexander il Grond. Quel lascha metter in muschna las citads da la veglia Grezia chi nu vöglian ir cun el a devastar las plü bellas citads da la Persia per fuondar daper­tuot «Alexandrias» nouvas, perfin in Egipta. Quanta glieud chi ha stuvü laschar las pennas pervi da sias bravüras as poja s’imaginar. Ün oter: Carl il Grond, intant declerà sonch da la baselgia catolica. Qua be üna da las sias: in ün unic di ha’l laschà tagliar giò la creppa a 3000 Saxons germanics chi nu vulaivan as laschar battiar. Lura: Maximilian il Grond da Habsburg culla fom da stabilir seis imperi, natüralmaing süllas costas dal pövel svizzer ed austriac e germanais etc. Il zar russ Peter il Grond lascha fabrichar sia cità da gala St.Petersburg/Leningrad/ Petrograd in üna palü, ün lö da l’impussibel. Ma id es gratià, grazia a las millieras da lavuraints chi han stuvü murir e gnir sepulits güsta subit illa fundamainta da Petrograd, la nouva cità. A seis figl ereditari chi nu d’eira tenor seis avis Peter avuon­da ha’l sco chi para fat sentenziar a mort cun üna s-chüsa marscha. Scha Friedrich il Grond vess gnü ün zich daplü premura da cumpuoner e sunar la flauta a travers invezza da’s partecipar a la guerra cunter Napuliun I. vessan probabelmaing ter blers da seis sudats fat üna megldra vita sco quella da finir sül chomp da battaglia. Sco chi para survegnan talas figüras dals istorikers il titel «il Grond» tenor la massa da victimas chi van sün lur quint. Curius am para cha prestaziuns culturalas nu vegnan mai onuradas cul pled «il Grond». Wolfgang Amadeus Mozart il Grond, Beethoven il Grond, Michelangelo il Grond, Leonardo da Vinci il Grond. – Mai dudi. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustratur – e viva a Susch. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustradur – e viva a Susch.

L’eivna passada ha preschantà l’autur tudais-ch Michael Krüger sia paschiun e seis entusiassem per Giovanni Segantini a Scuol. El ha descrit in möd litterar la vita e las ouvras dal pittur cuntschaint chi ha vivü ils ultims ons da sia vita in Engiadin’Ota. «Eu vögl verer mias muntognas», sun stats ils ultims pleds da l’artist Giovanni Segantini in settember dal 1899 cuort avant sia mort ill’età da be 41 ons. Cun lavurar vi dal seguond purtret da sia trilogia d’eira’l crodà insembel da las doluors d’ün’inflamaziun dal bögl orb. Invezza d’acceptar seis destin serrà aint in chamonna, ha’l vuglü serrar ils ögls dadoura i’l liber in vista a sias muntognas amadas. El es stat ün pionier da la pittüra suot tschêl avert e seis purtrets cun cuntradas muntagnardas sun cuntschaints sün tuot il muond. Üna malatia maglina e bler temp dürant la pandemia sun eir stats ils motivs dal cuntschaint autur tudais-ch Michael Krüger – chi ha dal rest manà blers ons il Carl Hanser Verlag – da’s dedichar intensivamaing a la pittura da Giovanni Segantini. El ha publichà dal 2022 ün cudesch cun descripziuns litteraras davart ils purtrets da Giovanni Segantini. Lectüra illa Poesia Clozza In venderdi avant ün’eivna ha prelet l’autur Michael Krüger our da seis nouv cudesch illa libraria Poesia Clozza a Scuol. Quist arrandschamaint es gnü moderà dal editur Giovanni Ravasio. La vainchina da plazzas sun stattas occupadas svelt e tout las preschaintas ed ils preschaints han pudü as persvader da la paschiun e da l’entusiassem dal scriptur, poet ed editur Michael Krüger per las ouvras e la vita da Giovanni Segantini. Fingià be pro l’introducziun es l’autur rivà in ün’euforia speciala da bod ün’ura, e quai sainza preleger be üna frasa da seis cudesch. «Ed uossa pudaina discuorrer amo trais uras sur dal cudesch e sur da las ouvras da Segantini», ha’l dit cun tour flà davo l’introducziun. Michael Krüger vaiva inscuntrà avant daplü co 50 ons il prüm purtret da quist artist da las muntognas, ad el quella jada amo incuntschaint, in ün museum a Berlin. E quist cuort inscunter til es adüna restà in memoria. Pür ons plü tard ha’l lura vis ün seguond purtret in ün museum a München e quista jada s’ha’l interessà plü intensivamaing per l’artist. Dürant ils ultims 50 ons ha visità Michael Krüger bod tuot las ouvras da Giovanni Segantini sün tuot il muond e sco autur cuntschaint e cun seis interess e savair, ha’l gnü la cumpetenza per as dedichar a las ouvras da Giovanni Segantini. Ün’avicinaziun litterara Seis cudesch «Michael Krüger – Über Gemälde von Giovanni Segantini» es ün’avicinaziun litterara a las ouvras dal pittur cuntschaint. «Eu nu sun ün istoriker d’art, eu sun simplamaing fascinà da l’entusiassem e l’incletta dal pittur per la bellezza e l’amur per la natüra», ha infuormà Michael Krüger. Ed in seis cudesch ha’l chattà ils drets pleds litterars e subjectivs per descriver quista paschiun. El ha constatà dürant tuot quists ons, cha l’artist da quella jada es our dal listess lain sco el svess. E cun as dedichar a l’ouvra da Segantini, ha Michael Krüger gnü occupaziun avuonda per cumbatter e survendscher l’aigna malatia. «Ils purtrets muossan, quai chi resta da nus. Ed els paran da muossar quai chi’d es per adüna pers», ha quintà Michael Krüger. Cha da perscrutar l’effet da las ouvras da Segantini saja enorm cumplichà e l’autur discuorra dal misteri da l’art fascinanta e gronda. «Il char Segner as varà imaginà quai uschè sco süls purtrets da Segantini, cur ch’el ha s-chaffi il muond», hat dit Michael Krüger a la fin da sia preschantaziun, ed el ha fat valair cha pro Segantini sajan ils umans e la natüra in ün’unità. L’autur Michael Krüger ha descrit cun gronda paschiun las ouvras da Giovanni Segantini. Seis cudesch ha’l preschantà in venderdi passà illa libraria Poesia Clozza a Scuol.

Eu pens cha Els cugnuoscharan tuots l’istorgia our dal Vegl Testamaint co cha Dieu ha s-chaffi l’uman. Ma sco cha nouvas retscherchas scientificas han pudü muossar sü, nu tuorna la versiun biblica dal tuot. I d’eira nempe uschea: Davo cha Dieu vaiva creà il tschêl e la terra ha’l dit: «Fain umans seguond noss’imagna, sumgliaints a nus.» E Dieu ha s-chaffi l’uman seguond sia imagna – sco duonna e sco hom tils ha el creats e tils ha nomnà Eva ed Adam. E Dieu tils ha plantats aint il üert Eden ch’el vaiva fuormà. E’l Segner Dieu ha dat als umans tras la serp l’uorden: «Da tuot la bos-cha da l’üert pudaivat vus mangiar, be na dal bös-ch da la cugnuschentscha nu das-chaivat vus mangiar.» Per Adam d’eira tuot cler; il schef vaiva discurrü tras la serp e seis scumond d’eira da respettar. Eva vezzaiva quai tuot ün pa oter: Chi sa scha la serp quintaiva la vardà, ha ella pensà. Forsa quinta quella be ballas ed ans piglia pel chül. E perche nu po il Segner Dieu discuorrer direct cun nus in üna chosa tant importanta? Ed eir sch’ella vaiva temma, nun ha ella stübgià lönch, ha tut insembel tuot seis curaschi, es ida via pro’l bös-ch d’immez il üert ed ha mangià il früt scumandà – ed ha dat eir ün toc ad Adam. Subit s’han drivits ils ögls dad amenduos ed els han inclet cha quai d’eira tuot üna gronda manzögna. Tuot quai chi tils d’eira gnü quintà dad üna generaziun a la prosma sur ons e decennis e tschientiners e dafatta millennis – tuot quai d’eira üna gronda manzögna. Tuot staiva uossa cler davant lur ögls: I nun es vaira cha’ls homens valan daplü co las duonnas, ch’els sun plü intelligiaints e plü scorts e ch’els han quatras daplü drets e pussanza. Ün mumaintin d’eiran Eva ed Adam tuot stuts; lura ha Eva cumanzà a rier, il prüm be ün païn, lura adüna plü ferm e finalmaing uschè furius cha eir Adam nun as pudaiva plü tgnair in frain e riaiva da schloppar. Quista risada ha sdruaglià il Segner Dieu our da seis sön profuond, in il qual el d’eira crodà davo ch’el vaiva creà il tschêl e la terra. E cur cha’l Segner Dieu ha vis la pasch e l’armonia tanter duonna ed hom d’eira el fich cuntaint da tuot quai ch’el vaiva fat – i d’eira nempe fich bun. Arno Arquint è teolog, psicolog e scienzià da religiun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir min tgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Subit s’han drivits ils ögls dad amenduos ed els han inclet cha quai d’eira tuot üna gronda manzögna.» Arno Arquint

Avant passa quatter ons es gnüda creada a Tschlin la sporta dal «bügl public», ün bügl public cun aua s-chodada per far il bogn. La prüma e l’ultima fin d’eivna da favrer vain quista recreaziun sporta eir i’l bügl Plaz a Scuol. Dürant la stà 2018 ha svaglià il Bügl sura a Tschlin l’interess dad abitants e giasts: L’artist Curdin Tones vaiva transmüdà il bügl public per üna pezza in üna pitschn’oasa per star pachific in l’aua temperada. Quista sporta dessan pudair giodair eir ils indigens e giasts a Scuol: In cooperaziun cun l’iniziativa culturala Somalgors 74 da Curdin Tones e’l Cafè Ajüz spordscha la regiun da vacanzas Engiadina Scuol Zernez «bügl public» adüna in venderdi e sonda, ils 3, 4, 24 e 25 favrer 2023 a Scuol Sot: L’aua i’l bügl Plaz vain s-chodada da las 16.00 a las 20.30 cun laina locala sün temperaturas agreablas per far il bogn laint. L’aua i’l batschigl daspera nu vain s-chodada: «Ils curaschus pon tanteraint eir as ris-char in l’aua fraida, quai chi’d es sco chi’s sa fich san», as legia illa comunicaziun da l’organisaziun turistica regiunala. Scha la sporta da wellness particulara ha success esa bain pussibel chi detta dürant l’on ulteriurs da quists bügls publics, scriva ella, «l’arrandschamaint dess contribuir sia part per manar vita illa part istorica dal cumün e promouver l’interacziun sociala». (cdm/fmr) Il Bügl Plaz a Scuol dvainta in favrer quatter jadas «bügl public» per indigens e giasts.

Dals pleduns disch il scriptur güdeu chi sajan sco minas chi pudessan explodir. Ils pleduns pretendan da cuntgnair las vardats las plü profuondas, pel solit sun els talmaing generals cha minchün tils po interpretar a seis gust. Pigliain l’amur e sias significaziuns. – Cun «lain far l’amur» as manaja l’act sexual. Il biolog dschess cha quai ¬as faja per garantir cha l’umanità nu mour’oura. Cun «far l’obligaziun» manaja Gion Barlac listess. – Dal sex a l’erotica es il prossem pass, quellas stremblidas cur cha duos corps as toccan e van in tschercha da cuvels zoppats. 2.a. – La porno¬-grafia. 2.b. – Pro’ls mosaics da Pompej o pro’ls Grecs d’eira quai oter. Eros traficha cun la frizza il cour da l’amant e fa ün dischuorden tremend, da maniera cha – sco cha nus dschain – tü est «cot inamurà». 2.c. – Ils vegls in India han chattà cul Kamasutra ils misteris da l’erotica e quels surpassan per bainquant l’act sexual e la penetraziun. Els scuvreschan l’art dals contacts fisics. – L’amur matrimoniala. Fingià Socrates savaiva da disferenzchar ils plaschairs da l’erotica e l’amur conjugala, e sia ¬duonna Xantippa nun es ida ill’istorgia sco ün bun exaimpel. Il viver insembel fin cha la mort ans separa fa our da l’amur «ün affar dal trenta». Quist’amur pretenda voluntà, fiduzcha, incletta e pazienza – psicologs dschessan empatia. I’s sto s’adüsar a las modinas e modettas dal partenari o da la partenaria. Haneke muossa in «Amour», ün film impreschiunant, co chi po gratiar, l’hom vegl chi chüra cun premura la duonna dementa güdond ad ella a la fin eir da murir. E fingià Ovid muossa cun Philemon e Baucis, üna veglia legenda, co ch’ün pêr chi ha vivü tuot la vita in armonia vain onurà dals dieus. – La tradiziun cristiana discuorra da l’amur charnala e da quella spiertala (cun conseguenzas tragicas). – E l’amur vala tenor il Nouv Testamaint eir invers Dieu. Che far, scha pleduns sun ün sach impli cun maila, nuschs e paira? Co as po amo comunichar ün cun tschel? La logica dschess da’s dar fadia da dovrar ils pleds da maniera plü concreta pussibla, uschè chi’s vain eir inclet inandret. Che manajast cul pled amur, il sex, l’erotica, la convivenza in üna lai o in ün partenariat, la misericordia o il respet invers Dieu? Forsa cha quist es eir il motiv cha in rumantsch s’esa precaut culla confessiun «eu t’am» e cha’l pled «amur» s’ha retrat in baselgia e clingia bod be amo illas chanzuns romanticas da noss coros. Romedi Arquint era ed è teolog, ¬scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Ruman¬tscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). El s’ha laschà inspirar da la seria dals «pledins e pleduns» en la rubrica dal «foto-finish». Romedi Arquint

L’avegnir da la Butia Tarasp es intschert. Ils associats sun gnüts infuormats cun charta la fin da l’on davart la problematica e sonda passada ha gnü lö illa Chasa Uorgia üna radunanza extraordinaria d’infuormaziun. La Cooperativa Butia Tarasp es gnüda fundada in november dal 2005, causa cha la butia d’eira periclitada da gnir serrada per dal bun. Daspö quella jada funcziuna tenor ils respunsabels tuot dret bain, i’ls ultims ons han els pudü preschantar cifras satisfacentas. Hoz dombra la cooperativa var 140 commembras e commembers e sta sün chommas solidas. Sco cha Jachen Jenny da la suprastanza ha infuormà cun charta dals 27 da december 2022, dà la situaziun cul persunal rumpatesta. «Duos butieras in temp da prouva han desdit lur plazza da lavur pervquai cha las lezchas illa butia tillas d’eiran massa multifarias ed il lavur in general massa cumplex.» Las duos vendadras chi vaivan lavurà divers ons illa butia vaivan desdit i’l decuors da l’on passà lur plazzas per pudair surtour nouvas sfidas professiunalas. La butia es averta be parzialmaing A partir dal 9 da schner es la Butia Tarasp averta parzialmaing il lündeschi, marcurdi, venderdi e sonda cun urari restret. Quai funcziuna be grazcha a las substitutas e grazcha als commembers da la suprastanza chi sun pronts da güdar. Per Tarasp füss üna serrada da la butia ün cas fich problematic: Indigens e giasts stuvessan far lur cumischiuns giò Scuol. Sonda passada ha gnü lö perquai üna radunanza extraordinaria da la Società cooperativa Butia Tarasp per preschantar als associats analisas, opziuns e variantas pel futur. La presidenta da la cooperativa, Cornelia Koch ha infuormà a chaschun da la radunanza ils associats: «No eschan illa situaziun allegraivla da pudair infuormar cha no vain chattà üna vendadra chi cumainza la lavur a partir dal principi da favrer in plazza da 100 %. Las duos agüdontas chi han lavurà parzialmaing in quist temp cun avertüra redotta da la butia sun prontas da collavurar inavant. » Ch’ella güda a la butiera nouva a far las postaziuns per cha quella nu saja al principi surdumandada, ha Cornelia Koch dit. Cun quai esa pussibel da manar inavant la Butia Tarasp cun urari cumplain e da garantir üna sporta adequata a cuorta vista. Tscherts problems restan Ils 31 associats chi d’eiran a la radunanza sun stats surlevgiats ed han salüdà la situaziun. Sco cha la presidenta Cornelia Koch ha infuormà plünavant ha la butia realisà dal 2022 ün schmerdsch da 485 000 francs cun üna amortisaziun da 12 800 francs e prodots chi van in mal da 18 850 francs. La posta integrada illa butia es üna part importanta chi güda a sgürar la finanziaziun. Per cha quella saja inavant pronta da collavurar sto esser la butia averta almain 30 uras l’eivna. Rumpatesta dà a la suprastanza il fat chi stuvessan gnir fattas diversas renovaziuns vi dal stabilimaint chi appartegna al cumün da Scuol e vain miss a disposiziun per ün fit pajabel. Perquai han ils respunsabels uossa intenziun da chattar insembel cul possessur dal stabilimaint opziuns per surlevgiar il menaschi actual da la butia. La Butia Tarasp as rechatta immez cumün. Il suprastant Jachen Jenny ha procurà pel contact culs associats. La Butia Tarasp ha chattà üna soluziun Davo cha las duos vendadras chi vaivan lavurà divers ons han desdit lur plazzas per pudair surtour nouvas sfidas professiunalas e las duos successuras a prouva eir, d’eiran ils respunsabels davant üna gronda sfida. Per quel motiv es statta la butia Tarasp i’l ultim temp be parzialmaing averta. La radunanza extraordinaria da sonda passa ha lura dat sclerimaints. Davo avair fat analisas ed opziuns pel futur ha la suprastanza orientà chi s’haja chattà üna vendadra a plazza cumplaina chi’d es pronta da surtour la lezcha cun agüd da duos agüdontas e da la suprastanza. Uschea po la butia spordscher inavant ün service cumplet. (fmr/bcs)

In Engiadina viva cun gronda probabiltà ün prüm pêrin da lufs. Quai muossan indizis, quai ha Arno Puorger da l’Uffizi chantunal da chatscha e pes-cha confermà invers RTR. Tenor differentas observaziuns viva il pêrin i’ls contuorns da Zernez. Sper quel pêrin esa fingià plü lönch cuntschaint chi dà eir üna luffa plü veglia, la F18, schi viva fingià daspö l’on 2016 in Engiadina Bassa. Sco prossem vegnan ils fastizis analisats. In bundant ün mais fa l’uffizi quint da survgnir cumprouvas geneticas. Scha la supposiziun as conferma pudessa bain esser cha’l pêrin haja fingià la prosma stà pitschens. Sco cha Arno Puorger ha declerà han ils nouvs tröps be pacs luffins. Plü tard survegnan las luffas daplüs pitschens, uschè cha’l tröp crescha plü svelt. (rtr/fmr)

La stà passada ha üna giuria decis dad onurar a Linda Semadeni cul premi d’art Manor grischun 2023. L’artista, chi’d es creschüda sü parzialmaing in Engiadina Bassa, survain eir ün’exposiziun persunala illa Chasa d’art a Cuira. Quell’exposiziun vain averta in pacs dis, la mità da favrer. «Insè nu nun haja ingüns cunfins a reguard ils materials e’ls mediums, culs quals eu lavur – eu disegn bler, ma quai es alch ch’eu fetsch inamöd tuot il temp», disch l’artista Linda Semadeni (38). La vendschadra dal premi d’art Manor grischun 2023 muossa illa Chasa d’art a Cuira a partir dals 17 favrer 2023 per la prüma vouta üna seria da disegns da l’on 2022. Qui-sta exposiziun fa eir part dal premi d’art Manor, chi’d es dotà cun 15 000 francs. Insembel cun l’exposiziun vain eir amo publichà ün cudesch cun disegns da Linda Semadeni. L’artista es creschüda sü a Berna, ma cun 15 ons è’la gnüda insembel cun sia famiglia ad abitar a Ftan. Seis bap es oriundamaing dal Puschlav. In seguit tilla haja però darcheu trat in direcziun da la Bassa ed ella ha stübgià art figürativa a la Zürcher Hochschule der Künste ed a l’Akademie der bildenden Künste a Vienna. Daspö ch’ella ha fini seis stüdi dal 2015 lavura ed abita Linda Semadeni a Turich. Transfuormaziun in oters mediums «Eu lavur magari suvent cun performance. Quista performance vain però lura conservada o transfuormada in ün oter medium. Ils mediums sun purtrets, sculpturas, disegns e videos», declera Linda Semadeni. Ella agiundscha cha sia lavur tematisescha ouravant tuot la structura da movimaint – co ch’ün corp as mouva, ma eir co cha’l muond as mouva hozindi. Ed ella es fascinada da quai chi lascha agir la glieud sco società. Ün exaimpel per quista structura da movimaint transfuormada in ün oter medium as vezza in ün video sülla pagina da web da Linda Semadeni. In quel as poja observar la sumbriva d’üna leua chi licha giò ün handy. «Eu n’ha però eir üna jada conservà in ardschiglia ils movimaints cha nus fain cun noss poldschs scrivond messagis sül handy. Il cuntrast tanter quists movimaints moderns e digitals – però preservats in ün dals plü vegls mediums – m’interessa ferm», declera l’artista. Stop and go La lavur da Linda Semadeni ha eir adüna üna part filosofica. Sper trattar las tematicas chi commouvan la società moderna, as dedichesch’la fingià i’l process creativ a diversas dumondas. «Insè lavura adüna tenor ün concept, eir scha tuot es insè fich intuitiv. Uschè n’haja per exaimpel fat üna seria da purtrets, ingio ch’eu n’ha provà da’m fermar consciaintamaing cun pittürar – sco schi’s fess ün sprint e’s fermess abruptamaing», disch Linda Semadeni. In quist process creativ s’ha l’artista lura dumandada cura e co chi’s ferma cun pittürar: «Es il ’stop’ plütost il ’go’ – o es lura il ’go’ güsta eir il ’stop’?» In tuot sia lavur, ma eir in l’art in general, nu daja mai be üna resposta e be üna interpreta-ziun, uschè Linda Semadeni, e chi saja perquai difficil da respuonder a quista dumonda. Ün mulign chi’s stordscha Ün’ulteriura tematica cha l’artista tratta in sias ouvras es la repetiziun. Uschè ha ella realisà ün’ouvra fond adöver dals pleds inglais «not», «nice», «hot», «girl» ed «I’m». Repetind e stordschond quists pleds in l’ouvra, daja mincha jada darcheu üna nouva frasa cun üna nouva significaziun. L’intenziun da l’artista es però da crear a la fin dumondas pro’ls contemplader/as. Linda Semadeni ha fingià gnü diversas exposiziuns in Svizra ed in Germania. Davart l’exposiziun a Cuira nu voul l’artista però amo tradir massa bler – be cha’l cudesch accumpagnond es fingià a fin. «Ma l’exposiziun nun es amo pronta. I sarà da verer gronds purtrets, ma na sün taila. Uossa sun eu amo illa fasa finala da las preparaziuns», disch Linda Semadeni. I’l rom da la vernissascha illa Chasa d’art a Cuoira als 17 da favrer 2023 vain eir surdat il premi d’art Manor 2023 a Linda Semdadeni. L’exposiziun a Cuira es lura da visitar fin als 2 da lügl 2023. Ün’ouvra sainza titul da l’on 2022 – üna stampa digitala sün PVC. Il movimaint giouva üna gronda rolla in l’ouvra da l’artista. Ün’ouvra da Linda Semadeni i’l ram da l’exposiziun «Sliding through the Corridors» illa Halle für Kunst Lüneburg. Linda Semadeni es creschüda sü a Berna ed a Ftan. L’aspet filosofic dal process creativ Als 17 da favrer 2023 vain surdat il premi d’art Manor 2023 grischun a l’artista Linda Semadeni. Ella es creschüda sü per part in Engiadina Bassa ed ha stübgià art figürativa a Turich ed a Vienna. I’l rom da la surdatta dal premi illa Chasa d’art a Cuira ha eir lö la vernissascha da la prüma exposiziun da Linda Semadeni in Grischun. L’exposiziun persunala sco eir la publicaziun d’ün cudesch cun ouvras da l’artista fan part dal premi d’art Manor dotà cun 15 000 francs. Linda Semadeni as dedichescha in sia art ouravant tuot a la structura dal movimaint – co ch’ün corp as mouva, ma eir co cha’l muond as mouva hozindi. Ed ella es fascinada da quai chi lascha agir la glieud sco società. Ma fingià dürant il process creativ as fa l’artista diversas dumondas, sco per exaimpel cura e co chi’s ferma cun pittürar: «Es il ‹stop› plütost il ‹go› – o es lura il ‹go› güsta eir il ‹stop›?». Ün ulteriur aspet da l’art da Linda Semadeni es la performance, ch’ella prouva lura adüna da transfuormar in ün oter medium. Ella nun ha ingüns cunfins a reguard ils materials e’ls mediums e transfuorma sia art in purtrets, disegns, sculputuras e video – ma adüna in connex cun movimaint e tematicas actualas. (fmr/cam)