Blear â samido igls davos ons. Tgissà co’gl mund vez or an 100 ons? La Livia a la Leila en stadas sen veia ad ân amparo passàntas a passànts. Jou maneg, c’igl telefonet, igl internet, dronas a satelits restian. Igls giuvens creschan sei cun quegl ad amprendan tut gest da l’antscheata. Par nus ple vigls vean quegl ad easser egna sfida. Igl e impurtànt da rastar flexibel a quegl c’e nezessari amprandagn nus ear. Cur ca jou sund stada agl Giapùn ve jou vieu, an egna tgea da vigls, roboters anstagl da tgàns. Schiprest c’els giapavan vagnevani strischieus digls abitàntas digl asil. Quegl vean forza tier nus ear egn’ea ad easser ascheia. Igl vean betga ple a dar tut igls mastregns c’igl dat oz. Dad egn màn vignan mastregns tecnics ad easser amparos a da l’oter màn mastregns c’ân da far cun la natira a noua c’ign dovra igls màns sco p.ex. far igl pur. Indrezs electrics vignan a dominar ad ign vean a duvrar parsùnas ca repareschan aparats ad indrezs electrics. Ign vean a ver autos ca van sainza manischùnzs, c’ân egna tecnologeia noua c’ign sa struclar sen egn nuv ad igl auto e prunt avànt tgea a magna la glieud ora Tusàn. Roboters a computers vignan a surprender quella funcziùn digls carstgàns. Ear igl trafic public ­vean a funcziunar cun agid da computers near roboters. Mo tutegna sper jou c’igls carstgàns vomian ànc cun velo a stetian sàns. Jou creg betga c’igl deti ànc sport d’unviern an 100 ons. La temperatura vean a s’augmantar ad igls sglatschers vignan ple pintgs a probavel plànet a svanir. Quegl mi fa schon ampo mal. Jou vont bugent cun skis ad igl fuss bi sch’igl fuss ànc pussevel da far que sport. Forza vainsa d’ancurir alternativas sco p.ex. passlùng sen rodas sen las veias near ir cun skis segls pros. Ign sto forza ancurir novas ideias tge far igl unviern. La sprànza e qua, mo sch’ign varda tge c’â mido igls davos veintg traint’ons, scha satschainta schon l’amparada co ca quegl vigni ad easser an 100 ons. Jou ve sprànza ca blearas tgeas dad oz segian an tschient ons ànc sco c’i earan. Oziglgi dat igl gea ear tgeas qua tier nus c’en tocen 400 ons viglias. Ear la mia tgea e prest 130 ons viglia a biageada cun crapa digl Ragn. Da lez tains biagev’ign cun materials or da la regiùn ad ign veva egna grànda savida da la quala nus savagn amprender a profitar. Jou ve sprànza c’igl deti ànc rumàntsch. Mo a mei paress igl bien sch’igl dess semplameing egn rumàntsch sco igl rumàntasch grischùn. Alura ­bagliafassan tuts igl madem idiom a la schànza fuss ple grànda ca nus vessan ànc rumàntsch an 100 ons. Jou sund fetg angraztgevla ca la mia mama â bagliafo rumàntsch cun me ear cur ca nus stevan an la Bassa. Igl dat la getga «tgi ca sa rumàntsch sa daple». Par amprender oters lungatgs e igl rumàntsch egn grànd avantatg. Igl angles vean probavel ad easser egn lungatg prinzipal sen la nossa teara. Cun quegl c’igl dat enorm bleara glieud an China, creg jou c’igl Chines vigni ear ad easser fetg impurtànt. Mo tutegna ve jou la sprànza ca lungatgs sco igl tudestg, franzos, talian, portughes vomian betg an amblidànza. Lungatgs en fetg impurtànts par la cultura ­d’egna teara. Forza resta ear igl giapunes, parquegl ca quegl e egn lungatg isolo sen egna insla. Normanda Fehr Nign ca sa co la tecnologeia vean a samidar an 100 ons. Jou s’ampear sch’igl dat ànc purs. Forza e tut carschieu aint qua tier nus a tut la glieud stat agls martgieus. Las veias en fulanadas cun autos. Anzatge sto samidar. Jou savess s’imaginar c’ign sgola an 100 ons cun gràndas dronas. Co la temperatura samida nign ca sa. Forza â’gl nigna nev ple, parquegl c’igl e megna tgòld. Mo forza vean igl ear ple fred. Quegl nign ca sa propi. Las tgeas vignan a star mademas. Blear vean betg a samidar. La mia e schon egn toc daple ca 100 ons viglia. Mo probavel vean tut ampo ple modern. Telgia Cantieni Igls autos van da sulets a san adigna tge c’els ân da far. Jou sto gnànc sear davànt, mo se semplameing sear davos aint a vurdar egn cudesch. Els tegnan aint igl tempo, van betga megna speart near me­gna plàn a vardan ca las veias sastopian betg. Ascheia dat igl nigns aczidaints. Ign sa gir ad els noua c’ign vut ir ad els van. Sch’ign vut ir a cumprar aint, scha van els gest. Las tgeas san bagliafar a far las lavurs. Las tgeas cuschegnan sch’ign â fom, laschan aint l’aua, sch’ign vut far egn bogn a gin agl tschetschpulvra da tarschinar la tgea. Igl dat egn lungatg ca tuts antalin ad alura natiralmeing schon ànc oters. Mo ign antali tut la glieud segl mund. Carlina Cantieni 1. classa (varda foto) Tut vean ad easser blear ple extrem cun blear daple electronica. Forza vainsa tuts egn chip agl tgieu. Ear igls mastregns vignan a samidar, mo jou ve schon la sprànza c’igl deti ànc purs, scrinaris, miradurs, peia ear mastregns noua c’ign lavura cugls màns a betga me mastregns tecnologics. Tgissà sch’igl dat igl dat ànc igl pot. Forza dat igl ear nignas vischnàncas ple. Tge ca partutga la mobilitad digls carstgàns savess jou s’imaginar ca mintg’egn â egn agen aviùn near c’igl dat autos ca funcziùnan sco roboters. Igl fuss bi sch’igl dess nigna gueara ple segl mund. Julia Hofmann a Sandra Schuster Carlina Cantieni Scola da Donat: Igl project da scriver artetgels da giaseta La surmestra Bettina Nicca a sia colega Rosanna Crottogini da la scola da Donat ân lantscho egn project da scriver texts rumàntschs cun lur 14 scularas a sculars da la 5avla a 6avla classa. Agl curs da que project ân quels fatg diferaintas intervestas cun parsùnas da tutas vigliadetgnas. Qua savunda igl tearz da quels raschienis. (fmr)

La moda a maniera, co igl Ufezi federal da statistica â do part igl resultat da la sia retscheartga casuala, â irito fetg igls da la Muntogna da Schons. Surtut c’ella s’odi uss betga ple tigl antschies rumàntsch â caschuno grànd schmarvegl. La FMR â ruschano cun la co-president Gierina Michael da l’Uniun Rumantscha Grischun Central par andriescher la sia posiziùn an tgossa. FMR: Gierina Michael, co interpretaz Vus igl giudicat digl Ufezi da statistica federal ca la Muntogna da Schons s’oda daniev tigl antschies ­tudestg? Gierina Michael: Jou ve prieu ancunaschientscha da quels resultats gea igl gi c’en vagnieus publitgieus. Jou ve alura sacunzaglieu cun la promotura digl sutsilvan, Martina Cantieni, ad igl suprastànt da la Sutselva rumàntscha, Gian Marco Beeli. Nus vagn sco amprem consulto la lescha da lungatgs cantunala. Igl Ufezi federal da statistica (UFS) vess gieu da risguardar quella lescha, avànt ca ­publitgear la si’interpretaziùn da las zefras a da ­declarar, c’egn vaschinadi grischùn s’odi cune­gnea tigl antschies tudestg. Ear igl UFS sto sataner a la nossa lescha. Alura e’gl tutegna da constatar, ca 56 % digls amparos ân inditgieu igl rumàntsch sco lungatg prinzipal. Cunquegl c’ign lastga inditgear dus lungatgs prinzipals, e’gl gea cler, ca nus Rumàntschs indi­tgagn ear igl tudestg, partge nus tuts duvragn dus lungatgs agl noss mintgagi. Me fa’gl pletost surstar, ca tànts ân indi­tgieu igl rumàntsch sco lungatg prinzipal, par­tge a la lavur vean savens dascurieu tudestg near an las famiglias bilinguas. Sco proxim pass â Gian Marco Beeli scret egna breav a la Leia Rumàntscha, ad Andreas Gabriel â contacto igl UFS. La noss’ideia e quella, c’igl UFS â da midar la metoda da definir vaschinadis savund igl lungatg. Partge cun quella metoda, e’gl gea oters vaschinadis c’en va­gnieus declaros tudestgs sco p.ex. Laax. A Scuol e’gl dantànt ple pocs c’ân inditgieu igl rumàntsch sco ­lungatg prinzipal ca tier nus, a tutegna vean Scuol ànc quinto sco vaschinadi rumàntsch. Dastga igl UFS anzuma dezider, cur c’egn vaschinadi e rumàntsch ­near tudestg? Savund la nossa lescha da lungatgs betg. – A caschùn da la fusiùn digls vaschinadis da la Muntogna da Schons vainsa s’angascho da stgafir qua egn vaschinadi rumàntsch. Mo cunquegl c’igl departamaint â argumento, c’igls vaschinadis da la Muntogna segian avànt betga stos declaros sco rumàntschs, nava quegl betg. Quell’intenziùn fuss la finala strusch vagnida prida par bien an la vuschada. Alura vainsa aczepto, c’igl vaschinadi segi biling, ad ussa vean egn ufezi federal a declara igl noss vaschinadi sco tudestg. Quegl e betg an urden. Parquegl e’gl impurtànt ca la Leia Rumàntscha â fatg a saver quegl agl UFS. Sch’igl UFS mida betg igl sieus prozeder, sto la politica vagnir activa, partge ear igls seas criteris ston corespunder a la lescha da lungatgs grischùna. Co reagescha la populaziun sen la MdS a quella novitad? Quels c’jou ve udieu, en malcuntaints cun quella dezisiùn seda Berna. Jou sund dantànt parschuadida, ca quegl pleschi an general betg a la glieud sen la Muntogna da Schons. Jou creg ­betga, c’igl segi tutegna a la grànda part digls abitànts, scha nus cum­pareian cunegneada sco vaschinadi tudestg. Igl vean ad iritar la glieud, ca nus eassan ussa sen la tgarta digls vaschinadis tudestgs, near ca stuagn liger tetels an las medias sco quella «In Savognin spricht man Deutsch». Quegl iritescha la glieud. Par quels c’ancanuschan betga la situaziùn par propi, e quegl inquietànt. Quegl e par nus ­betga bien, c’oters survignan que maletg da la Muntogna da Schons, a quegl e propi da don pigl rumàntsch. Ainta Schons vainsa da cumbater avunda, c’igl rumàntsch segi ànc vasevel, c’ign rancanuschi nus ànc sco part digl antschies rumàntsch. Tge ca la glieud tratga da que resultat, â egn’influenza segl svilup digl rumàntsch. El flevlainta la posiziùn digl rumàntsch. I s’ampearan forza, scha las expensas par la scola rumàntscha segian ànc giustifitgeadas. Quella comunicaziùn e an mintga cass da don, cunzund sch’ella caschùna da discussiùn an quella direcziùn, cumbagn c’ign sa damussar, ca la situaziùn legala segi egn’otra, a c’igl vali la lescha da lungatgs grischùna a nut oter. Que resultat animescha forza quels c’en satratgs natier d’anzuma betga ple prender risguard digl rumàntsch? Surtut e’gl malgest anviers quels ca sadatan fadeia da dascurer rumàntsch, near quels c’ân amprieu rumàntsch, a da quels cass dat igl ear. Quels cum­paran betg an quella statistica. Quels vignan strusch ad inditgear, ca lur ­lungatg prinzipal segi igl rumàntsch, schagea c’i ân amprieu rumàntsch. Mo la motivaziùn d’amprender rumàntsch dependa la finala betga da la statistica. Tge munta que resultat par la lavur da l’URGC? Nus cunluvragn cun la Leia Rumàn­tscha a sustanagn leza, c’igl vigni mido igls criteris par giuditgear la situaziùn linguistica d’egn vaschinadi. Nus vagn natiralmeing nign’influenza, tgenegn ca la glieud inditgescha sco lungatg prinzipal. Mo jou sund parschuadida, ca quels ca dovran igl rumàntsch, vegian ear inditgieu quel sco lungatg prinzipal. Igl fuss par nus tutaveia interessànt da vagnir a saver, quànts ca dascuran propi rumàntsch sen la Muntogna, partge la prova casuala digl UFS corespunda sir betg a la ­realitad, ad igl e sir ear ­betga quella statistica ca dezida, tgenegn ca segi igl lungatg prinzipal digl noss vaschinadi. Parquegl e’gl da relativar l’impurtànza da que resultat. A mei par’igl impurtànt, c’igl vaschinadi promovi venavànt igl rumàntsch a nus motiveian la glieud da far diever da quel tànt sco pussevel. Las zefras casualas en betg aschi dezisivas, impurtànt e, c’igl rumàntsch vigni duvro, ca la ­glieud vegi plascher da que lungatg, c’i vegian ­egna relaziùn positiva cun el a c’i ­vezian igl avantatg digl rumàntsch. Gierina Michael, la co-presidenta da l’URGC meta an dumonda la valevladad digl resultat digl Ufezi federal par statistica.

Ear Veulden pitescha da la midada digl clima: nigna nev trànter Nadal a Biemàn. Par furtuna e’gl la sutgera c’e an fucnziùn a porta igls numerus hosps sen la Mutta a 2000 m sur mar. Spassagiànd anturn vischnànca, antup’ign banganqual viandànt c’e gnànc malcuntaint. Par ramplazar d’ir cun skis a scursalar e’gl vagnieu piert an tearma d’egn’eanda betga mains ca tschentg ocuren­zas culturalas. Conzert an baselgia Igl gi da s. Steafan e’gl sto igls dus renumos musizists Dominik Sackmann (orgel) a Josias Just (clarinetta) c’ân do egn stupent conzert an baselgia, sundànd trànter otras cumposiziùns da Valentin Rathgeber, Darius Milhaud, Arcangelo Corelli, Carl Stamitz a Johann Sebastian Bach. Quellas ovras en vagnidas comentadas da maniera tànt infurmativa sco humoristica da Dominik Sackmann. Igls 29 da dezember e’gl vagnieu organiso digl Club digls skiùnzs egna spassageada cun tizùns da pressapoc duas uras. La tizunada â antschiet sper la Tegia digls skiùns ad â mano antoca giu’gl vitg. An tut e’gl sto 15 dellas a dels c’en suandos ad Arno Raguth Tscharner. Avànt l’ustreia a Raschuns âni imito cugls tizùns la silueta digl Fil. Igl madem gi e’gl sto Andrea Raguth Tscharner c’â fatg, agl num da la Pro Feldis, la sia guidada atras igl vitg. Sco anteriur president â’l puspe savieu da raquintar blears fatgs interessànts davart Veulden a la Tumleastga. Canzùns divertevlas Igl cànt d’on vegl tradiziunal e vagnieu fatg d’egn cor ad hoc, quest’eada sut la batgeta da Maria Barbara Barandun. Igl e sto prest dus tozels cantaduras a cantadurs c’en s’antupos avànt par far provas.Cun lur canzùns divertevlas, trànter quellas sacapescha ear talas an rumàntsch, âni legro var 100 indigens a giasts. Suainter tucar d’on nov ân igls visitaders gudieu igl vegn tgòld. Da Biemàn e’gl sto la Musica da Giuvòlta, dirigida dad Alois Abt, c’â divertieu egn numerus public sper la funtàna digl vitg. Igl aperitiv oferieu da la Pro Feldis â procuro par egna finiziùn simpatica. La Musica da Giuvòlta, dirigeada dad Alois Abt, â divertieu egn numerus auditori segl Plaz vischnànca. Igl organist Dominik Sackmann ad igl clarinettist Josias Just ân do egn stupent conzert an baselgia da Veulden.