Daspö ils 10 da lügl 2022 as poja visitar illa halla d’art a Nairs l’exposiziun «Uossa o mai – Now or never» da Christine Hemauer e Roman Keller. Daspö bod vainch ons s’occupa il duo artistic cun dumondas a reguard la müdada dal clima. La müdada dal clima e la s-charsdà da resursas e d’energia sun pel mumaint omnipreschaintas illas medias. Eir ils artists svizzers Christina Hemauer (1973) e Roman Keller (1969) da Turich s’occupan in lur lavur artistica cun dumondas a reguard la crisa dal clima e co chi’s pudess guadagnar fuormas d’energia alternativas – ma quai fingià daspö bod vainch ons. Daspö ils 10 da lügl 2022 fin als 23 d’october 2022 as poja uossa visitar lur exposiziun «Uossa o mai – Now or never» illa halla d’art a Nairs. Ün’imna «postpetrolistica» L’exposiziun es scumpartida sün trais plans i’l stabilimaint da la halla d’art a Nairs. Ella cuntegna video, fotografia ed installaziuns. Güst al cumanzamaint da l’exposiziun – sül plan suot – invidan Christina Hemauer e Roman Keller a las visitaduras ed als visitadurs da chantar la «Postpetrolistische Internationale» – ün’imna cha’l duo artistic ha cumpuonü dal 2008 e chi renda attent in möd ironic al fat cha las resuras sun exaustas e cha l’umanità stopcha tscherchar nouvas resursas per tillas sguazzar. Per chi chi ha vöglia da’s partecipar activmaing a l’exposiziun – dimena da chantar l’imna sül palc vöd immez il local – pendan vi da la paraid blocs cullas partituras in differentas linguas e sün ün visur as doda ed as vezza las rapreschantaziuns da la «Postpetrolistsche Internationale» in differentas parts dal muond, sco per exaimpel i’ls Pajais Bas, in Danemarc, illa Spogna o in Russia. Ün ritual da squaz chi sdruoglia la spranza Sül plan terrain sta üna veglia üsanza indigena i’l center da l’exposiziun – l’Hom Strom. Quell’üsanza vain tematisada da Christina Hemauer e da Roman Keller dad üna vart sco ritual da sguaz da nudritüra – per far l’Hom Strom vain dovrà strom-sejel – e da tschella vart sco evenimaint cumünaivel chi s-chatscha l’inviern e sdruoglia la spranza per la prümavaira. Il duo artistic ha ingon accumpagnà l’evenimaint chi ha lö a Scuol adüna a la prüma sonda dal favrer e realisà ün’istallaziun da video. Quell’installaziun muossa sco cha las scolaras ed ils scolars lian cun agüd da la magistraglia il strom sechantà intuorn il lattun e sco cha l’Hom Strom vain transportà da Plaz a Gurlaina. Là vain el ars dürant cha las scolaras e’ls scolars chantan la cuntschainta chanzun «Hom Strom» da Men Rauch. Il lattun ars da l’Hom Strom da quist’on es miss oura i’l rom da l’exposiziun. Hozindi part da la perscrutaziun dal clima Sco üna carta panoramica es exposta üna seria da masüraziun da naiv i’l local sül plan sura da la halla d’art a Nairs. Quella masüraziun da naiv es gnüda iniziada da l’Institut per perscrutaziun da naiv e da lavinas (SLF) a Tavo e vain fatta a Ftan fingià daspö il 1952. Che chi d’eira previs al principi sco möd per survagliar il privel da lavinas, es hozindi eir part da la perscrutaziun dal clima. A las datas da la seria da masüraziun cullas otezzas da naiv dals ultims 70 ons, han agiunt l’artista e l’artist differents evenimaints – locals e globals – ecologics, tecnologics, da la scienza, da l’art e da la cultura. Illas nischas da quel – terz ed ultim – local sun expostas eir trais installaziuns da video cha Christina Hemauer e Roman Keller han muossà fingià dal 2009 a Nairs. «Sun of 1913» (2008) as dedichescha a l’istorgia da l’energia solara. «The Rocket For the Rest of Us» dal 2007 es ün experimaint dal duo cun üna raketa chi vain fatta ir cun aua choda ed energia solara, ed «Apollo 11» (2009) es ün film cuort alleger collià a la stà. L’exposiziun es averta adüna da gövgia fin dumengia, da las 15.00 a las 18.00. Ulteriuras infuormaziuns as chatta illa rait suot www.nairs.ch. Exposiziun dad Hemauer/Keller a Nairs La müdada dal clima e la s-charsdà da resursas e d’energia sun pel mumaint omnipreschaintas illas medias. Eir ils artists svizzers Christina Hemauer (1973) e Roman Keller (1969) da Turich s’occupan in lur lavur artistica cun dumondas a reguard la crisa dal clima e co chi’s pudess guadagnar fuormas d’energia alternativas – ma quai fingià daspö bod vainch ons. Daspö ils 10 da lügl 2022 fin als 23 d’october 2022 as poja uossa visitar lur exposiziun «Uossa o mai – Now or never» illa halla d’art a Nairs. I’l center da quell’exposiziun sta ün’imna ed üna veglia üsanza indigena. (fmr/an) Il lattun ars da l’Hom Strom es part da l’exposiziun «Uossa o mai – Now or never» da Christina Hemauer e Roman Keller illa halla d'art a Nairs.

In dumengia, ils 7 d’avuost 2022 a las 17.00 ha lö ün concert classic illa baselgia da Tarasp. Quai scriva il Center cultural baselgia San Niclà in üna comunicaziun a las medias. Ils musicists René Oswald, clarinetta e corn da basset, e Martin Rabensteiner, orgel, sunan ouvras da Wolfgang Amadeus Mozart, Alessandro Rolla, Johann Sebastian Bach e Sigfried Karg-Elert. L’entrada es gratuita. I vain ramassà üna collecta chi va a favur dals musicists. (cdm/fmr)

In grondas parts dal Grischun regna grond privel d’incendis da god. Eir in Engiadina Bassa. Co as preschainta la situaziun actuala, che sun il privels e quant preparatas sun ils pumpiers per ün cas sever? Pervi dal grond privel d’incendis da god vala actualmaing in grondas parts dal Grischun ün scumond absolut da far fö. Eir in Engiadina Bassa es il privel grond. I’ls ultims dis haja però plovü adüna darcheu. Ha manà quella plövgia ad üna detensiun da la situaziun? Che po illa situaziun actuala chaschunar ün incendi da god e quant preparats sun ils pumpiers insomma per ün tal cas? La FMR ha discurrü cun Hans Andersag da Scuol – el es il cumandant dal corp da pumpiers Pisoc. La soluziun maina ad ün oter problem «Na, la plövgia dals ultims dis nun ha gnü üna grond’influenza. La situaziun s’ha bainschi quietada ün zichin, il privel per ün incendi da god es però amo adüna avantman», disch Hans Andersag. Insomma – che chi paress la soluziun da la situaziun tendüda, apunta la plövgia, maina ün oter problem pels pumpiers. «I va simplamaing dad ün extrem aint in tschel», uschè il cumandant dals pumpiers Pisoc plünavant, «dürant quistas periodas chi sun relativmaing lönch süttas, es la plövgia lura pelplü cuorta ed intensiva.» Cha causa cha’l terrain saja uschè süt, nu riva’l da tour sü tuot l’aua e quai chaschuna auazuns. Uschè ha stuvü entrar in acziun il corps da pumpiers ultimamaing in divers cas perquai cha l’aua da la plövgia nun ha pudü scuorrer giò da la chanalisaziun o pervi da schlers chi d’eiran suot aua. Intant tut üna buna fin Entrar in acziun han stuvü ils pumpiers Pisoc illas ultimas eivnas però eir pervi dal privel d’incendi da god svessa – quai in prüma lingia causa persunas imprecautas. «Ün incendi da god poja dar sainz’oter eir pervi d’üna sajetta», declera Hans Andersag, «ma pro la majorità dals cas stuvain nus ir a stüder pervi da glieud chi pernottescha our i’l liber in lös inufficials. Nus vain adüna darcheu cas cha quels campers sulvadis fan fö, ma nu til stüdan inandret.» Ch’intant hajan tut tuot quels cas üna buna fin perquai cha persunas attentas hajan clomà ils pumpiers, ma il cumandant disch: «Illa situaziun actuala basta ün ventin per cha’l god cumainza ad arder.» Hans Andersag disch perquai: «Nus dumandain a la glieud da resguardar il scumond da fö ed appellain a lur san inclet.» Ün factur imprevisibel Ch’ün incedi da god saja nempe adüna difficil per stüder, declera il cumandant dals pumpiers Pisoc: «Scha’l chod aintra i’l terrain as stoja bod cumanzar da til chavar intuorn. Tuot tenor ingio chi arda s’esa eir dependent dal agüd d’ün elicopter.» Ch’ün factur imprevisibel saja però l’ora – impustüt il vent: «Id es da star attent che chi’s fa. Tuot tenor co e quant ferm cha’l vent boffa poja dar chi nu’s rabla suot controlla il fö.» Pel cas chi vess propa da dar ün incendi da god sun ils pumpiers Pisoc però preparats: «Nus eschan drizzats aint fich bain a reguard il material. Per savair co dovrar quel material fain nus eir adüna darcheu exercizis – eir insembel cun oter corps da pumpiers.» Uschè exista a Ramosch pro’l corp da pumpiers Muttler üna basa per incendis da god cun ün remuorch cun material aposta per cumbatter ün incendi da god. Üna fin d’eivna per gronda part quietta Cun sentimaints masdats ha passantà Hans Andersag ils ultims dis intuorn ils prüms d’avuost – el ha gnü servezzan da la fin d’eivna: «I nun es üna nervusità, ma i’s surpiglia il piket cun oters sentimaints co uschigliö. Cun raketas e fös süls ots nu vain il privel nempe plü pitschen.» Per gronda part tira’l però ün facit positiv. Ils prüms d’avuost es stat quiet e tuottas e tuots han resguardà il scumond da far fö e da laschar ir fö artificial cha’l cumün da Scuol ha relaschà l’eivna passada. Oter als 31 da lügl 2022 – persunas han fat ün fö immez il god ed ils pumpiers han stuvü entrar in acziun. «Quellas persunas ans han dit chi nun hajan savü chi’d exista ün scumond da fö», disch Hans Andersag ed agiundscha: «Forsa cha’l cumün o il chantun stuvessan pro ün scumond da far fö infuormar daplü o publichar meglder quel scumond.» P rivel d'incendis da god Pervi dal grond privel d’incendis da god vala actualmaing in grondas parts dal Grischun ün scumond absolut da far fö. Eir in Engiadina Bassa es il privel grond. Perquai ha relaschà l’eivna passada eir il cumün da Scuol ün scumond da far fö ed – in vista als prüms d’avuost – ün scumond da laschar ir fö artificial. I’ls ultims dis haja però plovü adüna darcheu. Ha manà quella plövgia ad üna detensiun da la situaziun? Che po illa situaziun actuala chaschunar ün incendi da god e quant preparats sun ils pumpiers insomma per ün tal cas? La FMR ha discurrü cun Hans Andersag da Scuol – el es il cumandant dal corp da pumpiers Pisoc. (fmr/an) Als 31 da lügl 2022 han persunas fat ün fö immez il god sül territori dal cumün da Scuol – adonta d’ün scumond da far fö. Per esser preparats ad ün cas d’ün incendi da god e per savair co dovrar ils indrizs per stüder il fö, fan ils pumpiers Pisoc regularmaing exercizis. Hans Andersag es daspö il 2014 cumandant dal corp da pumpiers Pisoc – il corp consista da ses cumüns ed ha var tschient commembras e commembers.

D’uffant ad Effretikon e Tschlin, i’ls ultims ons ad Amsterdam e Tschlin – l’artist Curdin Tones ha adüna vivü in duos muonds. Eir cun sia iniziativa artistica es el activ sur ils cunfins da regiun e pajais oura. Il Bügl public, las Fatschadas socialas cun QR-Codes o eir l’Archiv da regordanzas da las savurs alpinas – quai sun trais progets cha Curdin Tones ha creà e realisà i’ls ultims ons. «Eu sun artist figürativ e viv per intant amo a Tschlin ed ad Amsterdam», disch el. I’ls ultims ons ha’l fat be d’inrar lavuors artisticas in ün atelier per tillas expuoner plü tard in üna gallaria: «In prüma lingia sviluppa uossa progets i’l spazi public o in ün context ch’eu cugnuosch fich bain.» Siond ch’el ha üna ferma colliaziun cun Tschlin, la famiglia da seis bap deriva da qua, ha’l cumprà in quist cumün üna chasa e fundà l’iniziativa artistica Somalgors 74. Daspö l’on 2017 nu lavura Curdin Tones be in Ollanda sco artist e magister d’art, dimpersè eir a Tschlin. Lavur eir illas regiuns vaschinas Ils progets artistics da l’artist a Tschlin han sveglià interess eir i’l Triangul Retic cun l’Engiadina Bassa e Val Müstair, il Tirol austriac e’l Tirol dal Süd in Italia. Dal Bügl public p.ex. ha scrit üna gazetta a Puntina avant duos ons ün grond artichel: «La redactura m’ha dit ch’ella e seis collegas observan la lavur da Somalgors 74, quai chi m’ha fat grond plaschair.» L’on passà ha Curdin Tones tut part ad ün’occurrenza, eir a Puntina, chi vaiva il böt da sustgnair iniziativas artisticas i’ls duos Tirols, i’l Trento e, cun sia iniziativa Somalgors 74, eir in Engiadina. Quista collavuraziun sur cunfin as sviluppa ferm: «Eu n’ha da chefar p.ex. culla Bürgergemeinschaft Obervinschgau a Mals e n’ha colliaziuns dad üna vart fin a Roveredo e da tschella fin a Puntina e Wattens.» Ün oter exaimpel da quist interess internaziunal per quai chi capita a Tschlin es cha Somalgors 74 es ingon partenari cultural da la Biennala Gerdhëina ad Ortisei illas Dolomitas. «S-chaffir colliaziuns tanter differents muonds e mentalitats es precis quai ch’eu less far», s’allegra l’artist. Proget d’üna guida per differentas savuors Ingon ha el decis da cuntinuar a sviluppar il proget da las regordanzas a cuntradas grazcha a savurs: «Insembel culs artists Jeroen van Westen e Thea van der Geest daina üna seria da lavuratoris correspundents in tuot la Svizra, cun differentas tecnicas chi güdan a percepir la cuntrada cun agüd da las savurs plü consciaintamaing.» Quatter lavuratoris sun fingià stats, l’ultim lavuratori sarà prosmamaing a chaschun dal Landschaftskongress a Rapperswil. «Qua pudarana discuter las constataziuns cun ün public plü grond», disch Curdin Tones, «l’idea füss da s-chaffir üna Do-It-Yourself-Guide in chosa savurs. Interess per quella han eir la Biosfera Val Müstair e l’Uniun dals Parcs Svizzers.» Quist on chi vain prevezza l’artist da s-chaffir eir colliaziuns culla musica: «Eu lavur cun Donat Kaufmann chi scrivarà differentas chanzuns, canons e tocs a quatter vuschs, davart temas chi han da chefar culla lavur e culs progets da mia iniziativa artistica.» In che lingua cha las chanzuns saran nun es amo decis. Implü ha l’artist l’intenziun da bandunar planet Amsterdam e fabrichar sü ün’existenza a Tschlin. «Quai nun es però uschè simpel, id es plü facil da bandunar la Svizra e lavurar inclur chi’s po viver cun mezs finanzials plü modests co da tuornar e viver in Svizra.» Curdin Tones davant sia chasa a Tschlin cun sü ün QR-Code in sgrafit chi dà l’access i’l muond artistic virtual. Curdin Tones our da sia chasa a Tschlin chi ha sü in fuorma da sgrafit ün QR-Code. Il randulin Curdin Tones «Sco ün randulin suna da pitschen sü adüsà da viver in duos muonds», disch l’artist Curdin Tones chi abita e lavura ad Amsterdam ed a Tschlin. Davo il stüdi d’art in Ollanda ha’l cumanzà a lavurar in Ollanda sco magister d’art ed artist independent. Adüna darcheu es el però tuornà in Svizra, a Tschlin. Siond cha la famiglia da seis bap deriva da qua ha’l üna ferma colliaziun cun quist cumün. Daspö l’on 2017 lavura’l regularmaing eir a Tschlin. I’ls ultims ons ha’l realisà p.ex. il proget dal Bügl public o quel da las Fatschadas socialas cul QR-Code in fuorma da sgrafit. Sia lavur ha svaglià l’interess eir sur ils cunfins da la regiun e dal pajais. Curdin Tones ponderescha da gnir a star tuot on a Tschlin. (fmr/fa)

Cunter la Chasa Flurina a Lavin – la chasa chi chüra autistas ed autists – daja rimprovers da violenza. Quai muossan retscherchas da Radio SRF. La famiglia d’ün autist haja portà plont pervi dal suspet d’adöver da violenza. A reguard quels rimprovers nun ha la Chasa Flurina infin uossa tut posiziun. Susanna Gadient, la scheffa da l’Uffizi dal servezzan social dal chantun Grischun ha però confermà invers Radio SRF cha’ls rimprovers gnian sclerits. I vala la supposiziun d’innocenza. La Chasa Flurina serra la fin da l’on. Sco cha l’Uniun Chasa Flurina scriva sün sia pagina d’internet, tira Ueli Hintermann las consequenzas dals rimprovers e demischiunescha sco manader da l’institut. Per l’uniun nun esa, sco ch’ella scriva, pussibel da tscherchar ün rimplazzamaint infra temp ütil, sainza il sustegn dad Ueli Hintermann. (rtr/fmr) Cunter la Chasa Flurina a Lavin daja rimprovers da violenza.

A partir dal principi d’avrigl 2023 dvainta Pascal Pernet manader da l’unità da l’intrapraisa marchats da la Banca Chantunala Grischuna (BCG) e commember da la direcziun. Cun var 500 impiegadas ed impiegats es quai la plü gronda partiziun da la BCG. Cumanzar a lavurar pro la banca chantunala cumainza el fingià in schner. Pascal Pernet succeda uschea a Thomas Roth chi va, sco cha la banca comunichescha, prosma prümavaira in pensiun. Pascal Pernet es nat da l’on 1973 a Sent, ha fat il gimnasi da l’Institut Otalpin a Ftan e stübgià davo economia a San Galla. El discuorra vallader e viva actualmaing cun sia famiglia a Turich. L’Engiadinais ha 49 ons ed ha gnü funcziuns-clav pro differentas intrapraisas. Sco ultim ha’l lavurà pro LGT Capital Partners, e quai i’l management da facultats e cliaints. (rtr/fmr) Pascal Pernet ha passantà infanzia e giuventüna a Sent.

Las 93 pumpieras e pumpiers da la Val Müstair han gnü da prestar blera lavur i’ls ons passats. Sco cha la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti comunichescha, s’han augmentats ils cas dad incendis «ed impustüt da dons elemntars causa boudas». Fingià daspö ils ons da la meglioraziun ha la Val Müstair il sustegn dal cumün da Stäfa. Al principi da quist on ha la suprastanza da Stäfa acconsenti ün credit per cumprar ün bus pella squadra dals pumpiers. Sper quist sustegn es eir gnü pajà ün considerabel import pella sanaziun da la müraglia e dal condot d’aua persa da l’Alp Sadra. Il bus da pumpiers ha pudü gnir tut in funcziun al principi da quist mais. «Uossa pon ils pumpiers da la Val Müstair gnir manats cun ün veicul da squadra modern e sgür süls plazzals dal privel», constata la presidenta cumünala. (cdm/fmr) La presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti cun pumpiers e respunsabels dal cumün davant il nouv bus da pumpiers.

D’inviern pudess in Svizra gnir s-charsa la forz’electrica. Causa l’inviern cun paca naiv e la stà sütta nu sun implits ils lais da serra ed i manca aua per prodüer forza. Eir a l’ester s’esa confruntà cun problems – la Russia nu furnischa tant gas sco üsità ed in Fran­tscha sun diversas ouvras atomaras our d’funcziun. Quai influenzescha eir la situaziun in Svizra. Illas ultimas eivnas han rapportà diversas medias davart il privel d’üna s-charsdà d’energia – concret as tratta d’ün’eventuala mancanza da gas e da forz’electrica in Svizra per l’inviern chi vain. Tenor rapreschantants dal stadi es la pussibiltà chi vain ad ün’uschè nomnada «Mangellage» realistica. Co as preschainta la situaziun actuala pro las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) – üna da las plü grondas producentas da forz’idraulica da la Svizra – e co sun las previsiuns per l’inviern? Massa pac’aua da la natüra «Pel mumaint badain nus pro las OEE impustüt cha l’inviern passà es stat ün inviern cun fich fich paca naiv», disch Jachen Gaudenz, commember da la direcziun e manader da la gestiun. El agiundscha: «La naiv süllas muntognas es alguada relativmaing svelt e nus prodüain uossa la forz’electrica cun l’aua chi vain dals vadrets.» Cha lapro gnia eir amo cha ­l’ut­uon passà haja plovü pac ed eir ingon saja stat infin uossa fich süt. Quels facturs significhan per las OEE tanter oter cha’l lai da serra a Punt dal Gall es impli pel mumaint be per bundant 60%. «In congual cun l’on passà sun quai 21% damain», declera Jachen Gaudenz. Cha da cumpensar quella differenza fin la fin da l’on nu saja realistic, uschè il manader da la gestiun plünavant: «Pel mumaint esa simplamaing massa pac’aua da la vart da la natüra per nossa producziun da forza. Per rivar sülla media dals ultims desch ons stuvessa uossa plouver tras fin a la fin da settember.» Plüs facturs chi vegnan insembel E co sun las previsiuns pel prossem inviern? «Nus pudain prodüer forz’electrica sainz’oter eir d’inviern, ma damain co d’instà. Per la producziun ans sta là per exaimpel a disposiziun üna tscherta quantità d’aua cha nus retgnain i’l lai da serra Punt dal Gall», uschè Jachen Gaudenz. Cha dals flüms gnia natüralmaing eir pro amo aua, ma cha quai saja blerun plü pac e per part be ün deschavel da la quantità chi’s ha a disposiziun d’instà. Dimena circumstanzas na propa idealas per evitar üna «Mangellage» – impustüt in vista cha la Svizra sto importar d’inviern inamöd fingià 25% da la forza da l’ester. Tenor Jachen Gaudenz nun haja amo mai dat üna situaziun sumgliainta: «Scha nus vessan be la stà sütta, alch chi ha dat fingià diversas jadas, nu füss il problem uschè grond. Schi vain pro però amo, sco uossa in Europa, chi mancan otras fuormas per prodüer energia sco gas o forza atomara, pudessa gnir precar. Pel mumaint vegnan insembel güsta plüs facturs.» Ün scenario pussibel Üna soluziun per evitar chi manca d’inviern in Svizra la forz’electrica pudess esser, cha’ls concerns da forza laschessan implir il lais da serra – quai stuvess gnir ordinà dal Cussagl federal. Sco cha Jachen Gaudenz suppuona as dostessan ils concerns da forza però cunter üna tala masüra, perquai cha’ls predschs da forza sun actualmaing fich ots. Las OEE da sia vart nun ha ingün’influenza sülla situaziun. Ellas prodüan la forz’electrica per lur partenaris – tanter da quels sun l’Axpo, la Repower o l’Alpiq – ma nu fan svessa commerzi. E che capita i’l mender cas – dimena schi manca d’inviern propa la forz’electrica? Sco cha Jachen Gaudenz declera pudess esser ün scenario pussibel chi vain serrà giò la rait per ün pêr uras al di in ün möd coordinà e tenor regiuns. Eir quella masüra stuvess gnir ordinada dal stadi. Ün tal scenario es tenor il manader da la gestiun da las OEE però pac probabel, ma el disch: «Schi ha mancà d’inviern propa forza o nüglia as poja dir pür l’on chi vain da prümavaira.» I pudess mancar la forza D’inviern pudess in Svizra gnir s-charsa la forz’electrica. Causa l’inviern cun paca naiv e la stà sütta nu sun implits ils lais da serra ed i manca aua per prodüer forza. Eir a l’ester s’esa confruntà cun problems – la Russia nu furnischa tant gas sco üsità ed in Frantscha sun diversas ouvras atomaras our d’funcziun. Quai influenzascha eir la situaziun in Svizra. Tenor rapreschantants dal stadi es la pussibiltà chi vain ad ün uschè nomnada «Mangellage» realistica. Co as preschainta la situaziun actuala pro las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) – üna da las plü grondas producentas da forz’idraulica da la Svizra – e co sun las previsiuns per l’inviern? (fmr/an) Il lai da serra a Punt dal Gall es impli pel mumaint be cun var 60% da la quantità d’aua normala per quist temp.

17 uffants s’han partecipats quist’eivna al prüm i-camp a Scuol. Giovond e cul sustegn da magistras e magisters hana fat ils prüms pass i’l sectur da la programmaziun digitala. Eir schi’d es amo vacanzas d’eira quist’eivna vita illa chasa da scoula veglia a Scuol: «A Cuoira s’organisescha fingià daspö plüs ons d’instà da quists uschenomnà ‘i-camps’, ed ingon vaina realisà ün eir illa periferia, qua a Scuol», ha declerà Petra Seifert, collavuratura da la Scoul’ota pedagogica dal Grischun (SAP) a la FMR chi ha fat la visita a las partecipantas e partecipants dal chomp. I’s trattaiva da 17 uffants da la terza fin la sesavla classa da lingua rumantscha e tudais-cha. «Imprender dals sbagls» Il prüm i-camp illa regiun vaiva gnü lö l’on passà in l’Institut Otalpin a Ftan. Tuots duos sun gnüts realisats in collavuraziun cun l’interpraisa mia Engiadina. «Nossa firma es occupada culla digitalisaziun da las scoulas ed otras activitats i’l sectur da la scolaziun, ils i-camps s’affan fich bain cun quistas tematicas», ha dit Béatrice Miller chi maina pro mia Engiadina las iniziativas da fuormaziun. Las duos peritas han explichà l’intent e’l böt dals i-camps: «Ils uffants dessan imprender in möd ludic a far ils prüms pass i’l sectur da la programmaziun e dal pensar algoritmic», ha declerà Petra Seifert. «Quists savairs as douvra hozindi in mincha manster», ha agiunt Béatrice Miller, «perquai esa bun da cumanzar bod a s’occupar cun quai.» Cha pro’ls i-camps collavuran ils uffants, ha’la cuntinuà, «sainza avair temma da far sbagls. Anzi, ils sbagls güdan a chattar megldras soluziuns, tenor il motto Fallond s’imprenda.» Cul tema surordinà «Cargo Connect» Sco cha Petra Seifert da la SAP ha intunà ha l’i-camp d’ingon pudü gnir realisà grazcha a la collavuraziun cul team da la scoula da Scuol: «La figüra centrala es stat il magister Corsin Marugg chi ha manà il lavuratori culs partecipants da lingua rumantscha.» Ils oters lavuratoris han manà Vania Bras da Zernez e Michel Casal, els duos fan il stüdi a la SAP per dvantar magistra, resp. magister. Il tema surordinà da tuot ils lavuratoris as nomnaiva «Cargo Connect»: Sün grondas maisas d’eiran pittüradas vias, flüms e punts. In quista cuntrada d’eiran plazzadas figüras da lego, trens, camiuns, barchas ed aviuns: «La lezcha d’eira da s-chargiar, chargiar e transportar cun agüd dals roboters cha no vain construi differenta marchanzia dad ün lö a l’oter», ha declerà Corsin Marugg. Ils uffants han savü far quai in möd impreschiunant, ils roboterins han dozà la punt, rimplazzà il binari ruot, miss la valisch in l’aviun e s-chargià la barcha. Ma co tils ha plaschü l’i-camp? La FMR ha discurrü cun uffants e manaders rumantschs dal cuors. «Plü tard lessa far alch cun computers» Tant a Vania Bras sco eir a Corsin Marugg ha dat in ögl la gronda motivaziun dals uffants: Chi gnanca nu laivan far la posa, ha ella dit. Ed el ha agiunt cha’ls uffants sajan pel solit tuornats plü bod co chi vessan stuvü. «Id es ün flot cuors, perquai chi sun legos e chi’s po far lavurar als computers», ha manià Livio. A Geremia haja plaschü chi’s pudaiva «imprender alch e provar oura da tuot las robas fin cha’l roboter faiva quai chi’s laiva». Luana e Gloria han dit cha’l cuors saja stat bel perquai chi lavuran jent cun computers. «Eu less far plü tard alch cun computers», han dit tuottas duos mattas. Schi dà amo daplüs da quists i-camps illa regiun nun han Petra Seifert e Béatrice Miller pudü dir. Tuottas duos vessan plaschair scha quai füss il cas. Il magister Corsin Marugg muossa vi dal monitur la lingua da programmar cha'ls uffants han ütilisà. Ils uffants han pudü stampar 3D Gloria e Philomena piglian suot ögl l’apparat da copchar in trais dimensiuns. La studenta Vania Bras discuta cun Luana e Ladina üna pussibiltà da programmar. Geremia, Livio, il magister Corsin Marugg e Shane in acziun.

La festa dals prüms d’avuost ad Altdorf nun ha pudü gnir realisada i’ls ultims duos ons causa la pandemia. Quist on es statta invidada la destinaziun turistica Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) per as preschantar ad ün vast public. Fingià dal 2020 d’eira previs cha la destinaziun turistica EBVM as possa preschantar a la festa dals prüms d’avuost ad Altdorf. La pandemia ha però pisserà cha eir quist inscunter e blers oters nun han gnü lö. Minch’on invida il cumün dad Altdorf ün lö o üna regiun ospitanta per festagiar insembel la festa naziunala. Davo duos ons posa ha gnü lö la festa chi vaiva sco böt da preschantar las regiuns EB e VM cun tuot sias culturas e cun sias specialitats multifarias. Capuns, tübas, chanzuns rumantschas e bler oter plü han dominà la festa chi’d es statta bain visitada. Ün inscunter cun schoppa da giuotta e cun specialitats grischunas sco capuns e pizzokels. Nevin Galmarini ha spüert il salüd La festa ha cumanzà a las 11.00 sülla tribuna davant la chasa cumünala dad Altdorf cul salüd da las tübas «Ils Infernals» da Val Müstair. Il pled dals prüm d’avuost ha tgnü il champiun olimpic da snowbord Nevin Galmarini: «Eu sun superbi da das-chair salüdar la raspada festiva in nom da la destinaziun turistica Engiadina Bassa/Val Müstair. Ün inscunter amicabel davo il temp maglin da corona. Eu n’ha gnü in mia vita la furtüna da das-chair crescher sü in ün cumün simpatic e prüvà in Engiadina Bassa e la natüra m’ha adüna darcheu fascinada ed ha buollà mia vita.» El ha eir manzunà cha in famiglia gniva discurrü culs mans e cun la bocca in möd müt causa cha sia mamma e seis bab sun o d’eiran suords. «Quist fat ed eir la comunicaziun cun la glieud da cumün han dat a mai ed als noss ün inrichimaint chi’m resta per tuot ma vita.» Galmarini ha persvas cun seis pled festiv in möd cha l’applaus nun ha laschà spettar. La culissa culla sculptura da Wilhem Tell sülla plazza davant la chasa cumünala ad Altdorf es statta sco fatta a posta per ün tal evenimaint. Üna festa amicabla L’inscunter ha muossà sia fatscha festiva cun üna sporta multifaria. Ils preschaints han giodü la lingua rumantscha cun chanzuns tradiziunalas cun Peder e Benedict da Scuol, ma eir chanzuns rumantschas plü modernas dals Rebels da Zernez. Els sun eir gnüts tratgnüts da la gruppa da corns da Zernez, da las tübas dals Infernals da Val Müstair e da la Chapella Tasna d’Ardez. Üna invista virtuala reala da la destinaziun turistica d’eira parderta ed eir üna schlitrada cun Uorsin ha attrat l’interess dals visitaduors. Cun divers stands es gnüda preschantada la sporta richa da prodots multifaris e la mansteranza indigena da l’EBVM. Per la destinaziun turistica da quistas duos regiuns es statta la festa naziunala ad Altdorf üna plattafuorma importanta chi ha muossà a la populaziun dad Altdorf e contuorns la richezza da la cultura da l’Engiadina Bassa/Val Müstair. Üna gronda raspada ha tadlà als pleds da Nevin Galmarini.

Cura ch’ins arriva a Prà d’alp, suenter ina gita si da Tschlin, han ins ina vista surprendenta: A schnestra sin ils auts fan las furmas sulvadias dal grip dal Piz Murtera, dal Piz Alpetta e dal Piz Mundin impressiun. Sch’ins chamina si in zic pli aut vesan ins vers ost la val largia, il Oberes Inntal en il Tirol vaschin. L’Alp Tea Sot è proprietad communala. En la tegia abitan ils chavrers da la muntanera ch’è per gronda part da Tschlin. L’Alp Tea pli ensi dentant è proprietad da la Corporaziun Alp Tea. Da quella fan part sis purs da Tschlin, Strada e Martina. Sin quell’alp passentan 87 vatgas da latg la stad ed era 100 tocs muvel sitg e 60 vadels. «L’onn passà avain nus renovà la tegia cumplettamain e sanà tut l’infrastructura», declera Cla Janett ch’è in da quels purs e schef dal material, «il latg vegn manà giu da l’alp mintga dus dis e vendì a la Lataria Engiadinaisa a Bever.» La lavur d’alp prestan dapi passa ina dunsaina d’onns Arthur Thöni e Siegrid Noggler cun il sustegn da la figlia Stefanie Noggler. Els pertgiran il muvel, mulschan las vatgas e mainan era, ad agen quint, l’ustarietta d’alp. Quai fan els cun products indigens, «cun tartuffels da Strada, ovs da Chasura e chaschiel da Tschlin». Tgi che arriva sin l’Alp Tea po sa laschar gustar vi d’ina da las maisas or en il liber, davant tegia, er tratgs tirolais squisits, sco p.ex. canedels u per dessert in Apfelstrudel da buntad. A mai na plascha l’Alp Tea betg mo pervi dals tratgs culinarics e causa la bella cuntrada, mabain era perquai ch’ins po far la gita sin l’alp era durant la stagiun fraida: D’enviern pon ins vegnir cun skis e pels sin l’Alp Tea, ir vinavant fin sin il spitg e far ina bella skiada fin giu Tschlin. Redacturas e redacturs da la FMR preschentan durant la stad en ina seria lucca mintgin si’alp preferida – u silmain l’alp, cun la quala els/ellas han ina relaziun speziala. Num: Alp Tea Autezza: 2041 m s.m. Vischnanca: Tschlin Utilisaziun: alp da vatgas da latg, muvel sitg e chauras Spezial: in’ustarietta da buntad L'Alp Tea sura e l'Alp Tea sot, cun davovart l'Oberes Inntal i'l Tirol vaschin.

Actualmaing ed infin ils 27 d’avuost sun exposts illa Tuor ad Ardez purtrets da l’artista Jolanda Zürcher da Scuol. Ouvras illusiunaricas e misticas cun culuors vivas. Illa Tuor ad Ardez han adüna darcheu lö exposiziuns, concerts, seminars ed eir festas privatas e quella spordscha diversas localitats cun üna taimpra extraordinaria. Ils mürs per gronda part mürats cun crappa natürala e cun üna patina chi da perdütta da temps passats chi savessan da quintar istorgias bellas ed eir main bellas. Actualmaing muossa l’artista Jolanda Zürcher üna part da sias ouvras chi sun expostas in divers locals da la Tuor. Ouvras sün tailas ed oters fuonds in diversas cumposiziuns pitturadas cun culuors d’acril. D’üna vart as vezza purtrets cun cuntradas e cun persunas pitturats in möd vardaivel pero eir otras ouvras chi’s restrendschan sün ün per strichs nairs chi dan a la figüra la fuorma ed adattadas cun culuors vivas. L’exposiziun illa Tuor muossa ouvras chi dan perdütta d’ün tscherchar e perscrutar da l’artista. Chi es Jolanda Zürcher? «Eu sun Jolanda Zürcher, sun nata e n’ha passantà mi’infanzia a Scuol. Eu sun ida a scoula a Scuol e davo sun eu statta ün on a Lausanne per imprender frances. A Davos n’haja fat il giarsunadi sco vendadra da sport ed hoz lavur eu i’l Bogn Engiadina sco capobogn causa cha da l’art nu pudess eu viver.» Zürcher es divorziada ed ha duos figls ill’età da 23 e 25 ons. Ella nun ha fat üna scoulaziun d’art, ha pero adüna pitturà e disegnà e quai fingià d’uffant. «Eu n’ha adüna fingià pitturà e disegnà e n’ha fat purtrets per mia nona, per meis bazegner e per meis genituors.» Uschè ha ella tscherchà e chattà la via i’l art e fa quai sperapro sco auto­didacta. La Tuor La Tuor ad Ardez dal 13avel tschientiner es gnüda restorada dal 2019. Sur tschinch plans e cun divers locals as poja tour a fit la Tuor per nozzas, festas privatas, seminars, exposiziuns, concerts ed oter plü. Il plan suot il tet es rizzà aint cun ün’infrastructura ­moderna e tecnica e spordscha plazza a fin 40 persunas. La Tuor as rechatta 5 minutas davent da la staziun da la Retica ad Ardez. Coordinatura per occurrenzas es Gianna Rauch cun l’adressa dad e-mail tuorardez@bluewin.ch. Ouvras da Jolanda Zürcher Ouvras da Jolanda Zürcher Ouvras da Jolanda Zürcher Jolanda Zürcher cun üna da sias ouvras. Art illa Tuor ad Ardez Actualmaing ed infin ils 27 d’avuost sun exposts illa Tuor ad ­Ardez purtrets da Jolanda Zürcher da Scuol: Ouvras illusiunaricas e misticas illas diversas localitats da la Tuor. Ouvras sün taila ed oters fuonds pitturadas cun acril. Jolanda Zürcher viva a Scuol e lavura sco capobogn i’l Bogn Engiadina a Scuol ed in seis temp liber as dedichescha ella a l’art. Sco autodidacta ha ella tscherchà e chattà sia via i’l muond da l’art. Las ouvras muossan cuntradas pitturadas in möd vardaivel ma eir otras cun strichs nairs chi dan a las figüras lur fuorma e sun adattadas cun ­culuors vivas. ​(fmr/bcs)

L’ultima fin d’eivna ha gnü lö il marchà artischan ad Ardez. Quel es unic ed as disferenzchescha dad oters marchats illa regiun. Daspö divers ons han lö illa regiun Engiadina Bassa divers marchats chi expuonan sper chosas dal minchadi eir prodots agriculs ed ar tischans. Eir la mansteranza as preschainta als marchats e muossa sia richa schelta. Il cumün dad Ardez es ün dals plü vegls cumüns in Engiadina Bassa ed as preschainta cun üna via stretta tras cumün cun salaschada, cun giassas a dretta ed a schnestra da la via. Diversas chasas engiadinaisas ed eir chasas signurilas dan al cumün dad Ardez sia taimpra unica. Impustüt la chasa Adam ed Eva cun pitturas richas es üna da las bellas in cumün. In quist ambiaint da bellezza vain organisà üna jada l’on, per regla in avuost dürant duos dis, il marchà artischan. Eir la mansteranza ad Ardez Sper chosas dal minchadi as chatta là eir man sterans vi da la lavur. Ils stuccatuors muossan lur möd da far ornamaints da sgrafit, bletsch in bletsch cun bler indschin e savair, oters muossan lur lavuors in lain da giovarets fin pro mobiglia. I’s chatta eir prodots in fieuter cun figüras pitschnas e grondas sco eir il chavogner, ün manster plütost rar. Eir prodots paurils d’eiran vnals, sco övs da giallina, gliongias e chaschöl d’aigna producziun e perfin la cuaffösa chi tagliaiva ils chavels our sün via. Ils uffants pudaivan ir a sella e la società da musica vaiva pisserà per la restoraziun cun mangiar e baiver. «Eu n’ha surtut eir quist on l’organisaziun dal marchà e la collavuraziun cun exposituors, mansterans e la restoraziun funcziuna fich bain. La Società da trafic d’Ardez metta a disposiziun ün import chi po gnir douvrà pel marchà», ha infuormà Gertrud Caviezel, chi organisescha la festa. Giasts ed indigens chaminan tras las giassas e giodan ün’atmosfera prüvada ed amicabla. Marchats da taimpra differenta Eir in citats grondas s’incuntra adüna darcheu marchats chi spordschan prodots dal minchadi. La glieud fa lur cumischiuns e chatta là prodots frais-chs da verdüra sur frütta ed eir prodots paurils. Plü bod d’eira il marchà ün lö per far las cumischiuns dal minchadi e sper marchats our il liber as chatta eir amo hoz grondas hallas cun üna schelta multifaria. Ils marchats illa regiun Engiadina Bassa sun sper la schelta da blers prodots eir ün lö d’inscunter cun musica, glieud allegra ed inscunters amicabels tanter giasts ed indigens. Il chavogner ha ad Ardez seis lö predilet. Al marchà d’Ardez as vezza eir la mansteranza vi da la lavur. Il marchà illas giassas d’Ardez es particular. Il marchà illas giassas d’Ardez es particular. Perfin la cuaffösa taglia ils chavels immez via.

Il Cor Proget 22 s’inscuntra darcheu per chantar. Quai scriva il dirigent Curdin Lansel in üna comunicaziun a las medias. Ingon esa previs da realisar ün chant d’Advent. Il cor masdà regiunal consista da chantaduras e da chantadurs da la Val Müstair e da tuot l’Engiadina. Il program dal Cor Proget 22 cumpiglia exclusivmaing chanzuns rumantschas. Quist on es previs da realisar ün chant d’Advent chi varà lö in sonda, ils 10 da december 2022 a las 19.00 illa baselgia San Niculò a Puntraschigna ed in dumengia, ils 11 da december 2022 a las 17.00 illa baselgia da Sent. Suot la bachetta da Curdin Lansel concertescha il cor chanzuns a capella. Lura es invidà il public da chantar insembel cul cor simplas chanzuns cuntschaintas d'Advent. Tanteraint strasunan las posaunas istoricas da la gruppa barocca «I buccinisti» e la teorba da Robert Grossmann. La prüma prouva pel chant d’Advent es in sonda, ils 3 da settember 2022 da las 16.15 fin a las 19.15 illa baselgia catolica a Zernez. Chantaduras e chantadurs interessats sun cordialmaing bainvgnüts ed as pon annunzchar pro’l dirigent Curdin Lansel sül nomer 079 833 82 15. (cdm/fmr) Il Cor Proget 22 ha dat ingon ün concert i’l rom dal 2. Festival da la chanzun rumantscha a Zuoz.

Cun ils plü cuntschaints e populars sots va la Hanneli-Musig cun seis otavel ed ultim program sün turnea da cumgià. I’l rom da quella turnea da cumgià ha lö in venderdi, ils 12 d’avuost 2022 a las 20.15 ün concert illa Baselgia San Niclà a Strada. Quai scriva il Center cultural Baselgia San Niclà in üna comunicaziun a las medias. «Ün arrandschamaint varià lascha clingir las melodias da noss perdavants. La musica vain sunada frais-chamaing ed in möd natüral», scrivan ils organisaturs. Illa seguonda part dal concert vegnan eir resguardadas preferenzas musicalas dal public. (cdm/fmr)

In mardi, ils 23 d’avuost 2022 a las 19.15 ha lö illa sala da cumün GKB a Müstair la prüma radunanza generala da la società da promoziun «Crusch da viafier alpina Terra Raetica» (Förderverein Alpenbahnkreuz Terra Raetica). Invidadas sun tuot las commembras e tuot ils commembers cun dret da vuschar e persunas interessadas. Quai scriva la società in üna comunicaziun a las medias. Sco giasts saran preschaints il president cumünal da Damal, Josef Thurner e l’indschegner Walter Gostner sco rapreschantants delegats da la società da promoziun «Pro Bahn Terra Raetica» dal Tirol dal Süd, üna delegaziun dal Cussagl grond dal chantun Grischun e dal Rotary Club Bormio. Davo la radunanza generala ha lö a las 20.00 il referat public da l’indschegner Paul Stopper, planisader da traffic, chi preschantarà il proget, il stadi politic actual ed ils prossems pass. A la fin da l’arrandschamaint sun invidadas tuot las preschaintas e preschaints ad ün pitschen aperitiv cun la pussibilità da barattar ideas ed impissamaints. Daplü infuormaziuns as chatta illa rait suot: www.alpenbahnkreuz-terraraetica.com (cdm/fmr)

La destinaziun da turissem Engiadina ­Scuol Samignun Val Müstair (TESSVM SA) nun ha chattà amo ingüna successiun per la directura partenta Martina Hollenstein Stadler. Quai scriva il cussagl administrativ in üna comunicaziun a las medias. Per garantir il manaschi resta Martina Hollenstein Stadler perquai in ün pitschen pensum fin a la fin da l’on. La gronda part da las incumbenzas surpiglia però üna co-direcziun ad interim cun Bernhard Aeschbacher e Claudio Daguati. Tuots duos lavuran fingià var 10 ons pro la destinaziun, quai sco vice-directur e manader da marketing. La cumischiun da recrutaziun dal cussagl administrativ saja però inavant a la tschercha d’üna soluziun. In favrer ha comunichà la directura actuala Martina Hollenstein Stadler ch’ella banduna la regiun per la fin d’avuost. Quai per s’orientar nouv davo tschinch ons. (cdm/rtr/fmr) Per la directura actuala da la TESSVM SA, Martina Holltenstein Stadler nun es chattà amo ingüna successiun.

Il magliascorza ha infestà diversas parts dal god sül territori dal cumün da Scuol e dal cumün da Valsot. Tenor l’Uffizi chantunal da god e privels da la natüra as tratta ingon d’üna situaziun straordinaira. Che sun ils motivs? L’eivna passada ha publichà il cumün da Scuol ün avis sün sia pagina d’internet. In quel avis sta scrit cha la populaziun haja dürant las prossmas eivnas da far quint adüna darcheu cun l’elicopter chi svoula laina. Necessari sun quels svouls per cumbatter il magliascorza. L’insect ha infestà diversas parts dal god sül territori dal cumün da Scuol. Pertoc dal problem es però eir il cumün da Valsot. Plüs facturs externs «Pel mumaint vaina a Scuol ed a Valsot üna situaziun straordinaria a reguard il magliascorza», disch Giorgio Renz, indschegener forestal pro l’Uffizi chantunal da god e privels da la natüra a Scuol. Cha’l magliascorza saja ün elemaint natüral dal god e scha l’insect es avantman in üna tscherta quantità, eir ütil: «El es normalmaing sco ün giardinier chi attacha ils bös-chs debels e güda uschè da far lö per ün ringiuvnimaint natüral dal god.» Ingon han pisserà però divers facturs externs cha la populaziun dals magliascorza es plü gronda co üsitada. «Magara badaina quia ils prüms effets dal müdamaint dal clima. Causa l’inviern cun paca naiv e la prümavaira choda sun gnüts activs ils magliascorza fingià fich bod», uschè Giorgio Renz. Sco ch’el declera plünavant haja l’inviern plüchöntsch chod eir evità üna controlla natürala dal magliascorza – dürant ün inviern cun temperaturas bassas mouran nempe grondas parts da la populaziun da l’insect. Pertoc eir plantas sanas Causa da quels facturs externs constatta l’indschegner forestal invers la FMR, chi saja ün on cun uschè blers gnieus da magliascorzas sco amo mai. Cha normalmaing attacha il magliascorza be bös-schs debels o amalats: «Ün bös-sch san as defenda cunter il magliascorza. Ils insects fan üna foura illa scorza per metter lur larvas, quellas fouras rivan las plantas sanas normalmaing però da serrar cun lur rascha e s-chatschan uschè ils infracturs.» Perquai chi haja pel mumaint però uschè blers da quels gnieus da magliascorza, gnia infestada eir bos-cha sana e stopcha gnir allontanada. Sco cha Giorgio Renz disch saja pel mumaint però impussibel da dir precis quants gnieus chi sun insomma avantman i’ls territoris pertocs dals cumüns da Scuol e da Valsot: «Dürant nossas controllas vaina chattà impustüt tanter gün e lügl praticamaing minchadi nouvs bös-chs attachats.» Cha neir na amo dir as possa quanta laina chi stopcha gnir allontanada totalmaing. Las masüras fan effet Da tagliar ed allontanar o scorzar la bos-cha infestada es dal rest l’unica pussibiltà per tgnair suot controlla la situaziun – la ledscha forestala nu permetta nempe da dovrar tössi cunter il magliascorza o oters insects nuschaivels. Ils cuosts per las masüras vegnan portadas per part dal Chantun e per part dals cumüns pertocs. Sco cha Giorgio Renz intuna, saja la collavuraziun tanter ils uffizis forestals dals cumüns ed il Chantun fich buna, che chi güda da cumbatter e tgnair suot ögl il problem. Las masüras paran però d’avair fat effet. «Nus vain l’impreschiun cha la situaziun dvainta plü stabila ed eir cha’l magliascorza nun attacha plü uschè bleras plantas nouvas co avant duos fin trais eivnas», uschè Giorgo Renz. El agiundscha però cha propa valütar la situaziun as possa pür prossma prümavaira. «Scha nus vain furtüna daja ün inviern fich fraid ed avant amo ün utuon cun plövgia per cha’ls bös-chs as pon remetter», uschè la spranza da l’indschegner forestal. Ch’uschigliö nu saja d’excluder chi detta l'on chi vain dons sün surfatschas da god plü grondas e na be gnieus sparpagliats. Lavurs per cumbatter il magliascorza L’eivna passada ha publichà il cumün da Scuol ün avis sün sia pagina d’internet. In quel avis sta scrit cha la populaziun haja dürant las prossmas eivnas da far quint adüna darcheu cun l’elicopter chi svoula laina. Necessari sun quels svouls per cumbatter il magliascorza. L’insect ha infestà diversas parts dal god sül territori dal cumün da Scuol. Pertoc dal problem es però eir il cumün da Valsot. «Pel mumaint vaina a Scuol ed a Valsot üna situaziun straordinaria a reguard il magliascorza», disch Giorgio Renz , indschegener forestal pro l’Uffizi chantunal da god e privels da la natüra a Scuol. Impustüt plüs facturs externs han chaschunà quella situaziun. (fmr/an) Il magliascorza ha infestà diversas parts dal god sül territori dal cumün da Scuol e dal cumün da Valsot. Il magliascorza ha infestà diversas parts dal god sül territori dal cumün da Scuol e dal cumün da Valsot. Il magliascorza ha infestà diversas parts dal god sül territori dal cumün da Scuol e dal cumün da Valsot.

Sco cha la Biosfera Val Müstair scriva in üna comunicaziun a las medias, sanescha ella i’l rom d’ün proget duos sendas da transit istoricas in Val Müstair. Üna senda d’importanza locala tanter Punt Lü e Lüsai ed üna senda d’importanza naziunala – la «senda dal militar» -tanter il Pass da l’Umbrail ed il Piz da las Trais Linguas. Las lavurs han cumanzà quista stà e dessan esser terminadas dal 2024. Il böt da quellas lavurs da reparaziun saja da mantgnair las sendas sco important bain cultural per las prosmas generaziuns. Implü dess gnir integrada la senda tanter Punt Lü e Lüsai illa rait da sendas dal Cumün da Val Müstair. Quai per separar viandantas e viandants e bikers. (cdm/fmr) La Biosfera Val Müstair sanescha duos sendas da transit istoricas in Val Müstair.

Dario Cologna es gnü onurà marcurdi passà a Müstair per sia carriera. L’anteriur passlunghist da professiun es gnü ingrazchà per seis merits a favur dal sport da passlung ed a favur da la Val Müstair. Sper ün regal ha spettà al «star» jauer amo ün’ulteriura surpraisa. «Grazcha fich» – cun quels simpels, ma cordials pleds ha onurà la presidenta dal Cumün da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti, a Dario Cologna. Davo la finischun da sia carriera sportiva es el gnü ingrazchà per seis merits a favur dal sport da passlung ed a favur da la Val Müstair. «Tü est champiun olimpic, champiun mun­dial, victur da la Tour de Ski, hast guada­gnà il Maraton da skis engiadinais – dimena, tuot quai chi’s po ragiundscher i’l sport da passlung hast tü ragiunt ed uschè rendü cuntschaint la Val Müstair in tuot il muond.» Illa chasa cumünala a Müstair es gnü surdat a Dario Cologna illa preschentscha da sia duonna Laura, seis figl Leano, seis genituors Remo e Christine Cologna e commembers da la suprastanza cumünala, eir ün regal: Ün chavagl da pasantina fat da lain indigen dal falegnam Fadri Conradin da Sta. Maria. A Valchava ha spettà al «star» jauer amo ün’ulteriura surpraisa. Collià cun sias ragischs Eir sch’impustüt seis figl Leano varà gnü plaschair dal regal, s’ha allegrà eir Dario Cologna dals pleds d’ingrazchamaint da la presidenta cumünala. «Id es in mincha cas üna grond’onur. Eu craj ch’eu possa esser eir svessa superbi d’esser ün Jauer chi’d es rivà our i’l muond. Eu sun eir gugent ambaschadur per la Val Müstair», ha dit il passlunghist, chi s’ha retrat dal sport da professiun a la fin da l’ultima stagiun d’inviern, invers la FMR. Daspö plüs ons abita l’anteriur champiun cun sia duonna e seis figl a Tavo, tantüna resta Dario Cologna collià cun sias ragischs e cun la Val Müstair: «Quia suna creschü sü e quist es mia patria. Id es adüna bel da tuornar.» Sco ch’el ha dit plünavant, haja el passantà üna fich bell’infanzia a Müstair ed uschè gnü ün bel start illa vita ed in sia carriera sco sportist da professiun. Ingüna nouva carriera «Per mai esa stat la dretta decisiun al dret mumaint», ha dit Dario Cologna a reguard la finischun da sia carriera sportiva. Lungurus nu til vaina però neir na sco ­atlet pensiunà: «In prüma lingia lavura amo adüna insembel cun blers sponsurs. Sper quai cumainz eu uossa lura üna scolaziun da management da sport a la Scoul’Ota da Lucerna.» Dimena es restà il sport üna part da sia vita – eir il far sport svessa. Uschè trena l’anteriur passlunghist da professiun güsta pel «London-Marathon» chi varà lö in october illa chapitala da l’Ingalterra. Sco ch’el disch cun ün surrier nu saja quai però üna tentativa da cumanzar üna nouva carriera sco curridur: «Nana, eu n’ha gnü mia carriera. Eu fetsch simplamaing gugent inavant sport.» Pel mümaint es Dario Cologna eir vi dal realisar ün’autobiografia. Üna data cura cha quella vess da gnir publichada nun es però amo cuntschaint. Fat strasunar las plumpas Davo l’act festiv a Müstair s’ha Dario Cologna, sia famiglia e la delegada dal cumün miss in viadi vers Valchava per ün ­giantar cumünaivel. Là ha spettà amo üna surpraisa al champiun olimpic. La Gruppa da zampuogns Val Müstair til ha bivgnantà cun ün cuort cortegi ed ha fat strasunar lur plumpas. La gruppa es gnüda fundada da l’on 2007 in Val Müstair da fans da Dario Cologna. Els til sun segui a las cuorsas illas differentas parts dal ­muond e til han sustgnü cun lur zampuogns. «Grazcha fich» Dario Cologna «Tuot quai chi’s po ragiundscher i’l sport da passlung hast tü ragiunt ed uschè rendü cuntschaint la Val Müstair in tuot il muond» - cun quels pleds es gnü onurà Dario Cologna in marcurdi passà a Müstair per sia carriera. In ün pitschen rom ed illa preschentscha da sia duonna, seis figl e da seis genituors, es l’anteriur passlunghist da professiun gnü ingrazchà da la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti per seis merits a favur dal sport da passlung ed a favur da la Val Müstair. Sper ün regal, chi varà fat plaschair impustüt a seis figl, es il «star» jauer eir gnü surprais cun ün cortegi da la Gruppa da zampuogns Val Müstair. (fmr/an) Dario Cologna es gnü ingrazchà da la presidenta cumünala da la Val Müstair Gabriella Binkert Becchetti (seg. da dretta) per seis merits a favur dal sport da passlung ed a favur da la Val Müstair.

Daspö l’avertüra dal nouv magazin d’exposiziun da la Clostra San Jon a Müstair avant duos mais, ha lavurà il marmelist Elias Wallnöfer dal Vnuost bod minchadi vi d’üna stela da marmel. Cun s-chalpen e punta güzza ha’l intaglià ün ornamaint i’l marmel alb e creà üna copcha quasi originala d’ün pöst dal temp d’immez tempriv. In sonda passada es la stela gnüda svelada. Quai scriva Barbara Eisl, respunsabla per la comunicaziun da la Fundaziun Pro Clostra San Jon in üna comunicaziun a las medias. Per incumbenza da la fundaziun da la clostra vaiva elavurà Elias Wallnöfer la stela da marmel da Laas chi paisa var 750 kils. «L’original chi ha circa 1200 ons ha sia aigna taimpra», ha dit l’artist. Ch’el haja prouva da dar cun sia lavur ün pa daplü vita a l’ornamaint. Quella stela muossa uossa a l’ur dal parcadi vicin la via vers il nouv local d’exposiziun. (cdm/fmr) In sonda passada es gnüda svelada la stela dal marmelist Elias Wallnöfer (seguond da schnestra).

Cun avertimaints e tablas lung ils flüms rendan attent las Ouvras Electricas d’Engiadina SA davart il privel d’aua gronda inaspettada. Actualmaing as chatta eir sülla pagina d’internet dal cumün da Scuol ün tal avertimaint. Ma che es il motiv per quellas auas grondas inaspettadas ed ingio exista quel privel insomma? Sün sia pagina d’internet avertischa il cumün da Scuol actualmaing d’avart il privel d’aua gronda inaspettada. Quel avertimaint fa il cumün i’l nom da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE). Che chaschuna quellas auas grondas? Perche sun quellas inaspettadas? Ed ingio exista quel privel insomma? La FMR ha dumondà a Jachen Gaudenz, manader da la gestiun pro las Ouvras Electricas d’Engiadina. Regularmaing render attent «Quel privel d’aua gronda inaspettada es avantman varamaing adüna e quai sün tuot il territori da gestiun da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA – voul dir lung l’En, ma eir lung differents flüms laterals sco per exaimpel la Clemgia a Scuol», disch Jachen Gaudenz. El intuna cha quai nu saja però be pro las OEE il cas, dimpersè eir pro otras ouvras da forz’idraulica. «Nus pro las Ouvras Electricas d’Engiadina SA vain simplamaing decis da render attent minch’on da nouv a quel privel per sensibilisar la glieud davart il privel», uschè il manader da la gestiun invers la FMR. Perquai survegnan las scoulas, ils cumüns e tuot las instituziuns pertoccas da quels avertimaints per tils publichar. Ingün’uondagia, ma daplü aua co uschigliö Che chaschuna però quellas auas grondas inaspettadas? «Las OEE han inchaschamaints a S-chanf, a Pradella sco eir vi dals flüms laterals», declera Jachen Gaudenz. Cha quai sajan indrizs automatics chi piglian davent aua dals flüms per prodüer la forz’electrica. Il manader da gestiun disch plünavant: «Cun tour davent l’aua vain tut davent però eir sablun e glera chi’s ramassa aint ils inchaschamaints.» Perquai cha quel material nu das-cha rivar aint las turbinas stopchan ils inchaschamaints gnir schlavats da temp in temp – quai capita automaticamaing: «Quai es ün program electronic chi driva il fallun. Per chi nu gnia güsta ün’uondagia capita quai relativmaing plan, ma tantüna riva in quel mumint daplü aua co uschigliö aint il flüm.» Cha schi sajan in quel mumaint persunas in vicinanza da la riva, sün ün crap o perfin aint il flüm, uschè Jachen Gaudenz, exista il privel cha quels sun dandettamaing circundats d’aua. Davart quel privel vain averti eir cun tablas lung ils flüms. Esser consciaint dal privel Perquai cha quels schlavamaints capitan automaticamaing nu’s lascha neir na dir quant suvent cha quels vegnan avant. Quai dependa nempe da plüs facturs. «Dürant ün temporal in vicinanza d’ün inchaschamaint po quai esser duos o trais jadas l’ura. Schi’d es uschè süt sco uossa poja però eir esser cha quai nu capita tuot il mais nüglia», uschè Jachen Gaudenz. Il manader da gestiun da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA cussaglia perquai a la glieud chi’s voul trategner illa vicinanza da la riva d’ün flüm, da s’esser simplamaing adüna consciaint dal privel e da tgnair suot ögl il flüm. Ün privel suotvalütà? Cun avertimaints e tablas lung ils flüms rendan attent las Ouvras Electricas d’Engiadina SA davart il privel d’aua gronda inaspettada. Actualmaing as chatta eir sülla pagina d’internet dal cumün da Scuol ün tal avertimaint. Ma che es il motiv per quellas auas grondas inaspettadas ed ingio exista quel privel insomma? La FMR ha dumondà a Jachen Gaudenz, manader da la gestiun pro las Ouvras Electricas d’Engiadina. «Quel privel d’aua gronda inaspettada es avantman varamaing adüna e quai sün tuot il territori da gestiun da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA – voul dir lung l’En, ma eir lung differents flüms laterals sco la Clemgia a Scuol», disch Jachen Gaudenz. (fmr/an) Cun avertimaints publics e tablas lung las rivas dals flüms rendan ouvras electricas attent davart il privel d’aua gronda inaspettada.

La «Kammerphilharmonie Graubünden» ha concertà in dumengia passada illa baselgia San Lurench a Sent suot la bachetta da Philippe Bach. Ils preschaints han giodü ses chanzuns rumantschas popularas e musica classica. Illa baselgia San Lurench a Sent han lö adüna darcheu concerts da tuot gener chi sun stimats ed attiran indigens e giasts da tuot la regiun. Ils concerts vegnan organisats da la Società d’Ütil public cun Regula Ursprung . La baselgia San Lurench es cuntschainta per sia fich bun’acustica e divers orchesters e gruppas tuornan adüna darcheu a concertar a Sent. In dumengia passada ha gnü lö il concert da la «Kammerphilharmonie Graubünden» cun lur dirigent Philippe Bach e culs solists Franco Mettler (clarinetta) e Karolina Öhman (cello). Il concert cun ses chanzuns rumantschas popularas arrandschadas da Gion Antoni Derungs , cun ouvras dad Antonin Dvorak , cun ün omagi al silip e la furmia da Gion Andrea Casanova e cun ouvras da Josef Suk han satisfat. Chanzuns popularas rumantschas Pro las chanzuns popularas rumantschas ha dominà il solist Franco Mettler accumpagnà da l’orchester. Chanzuns cun leivas dissonanzas e culla scrittüra musicala da Derungs sco Fila, fila, fila, Mattans lain’s ir a chasa, Da quai chi sa tratta ed otras han muossà las pussibiltats indombrablas per interpretar musica populara tenor il pensar e cul sentimaint dal cumponist. Las chanzuns rumantschas sun stattas per Derungs üna funtana richa per inspiraziuns ed impuls. Illa moda da Derungs daja adüna darcheu eir parts tal e qualas als orginals. Illa seguonda part dal concert ha muossà Karolina Öhman che chi’d es tuot pussibel cun ün cello. Ils trais tocs dad Antonin Dvorak cun blers müdamaints ritmics, da lom e paschaivel fin pro fortissimos frenetics e parts cun accords da bellezza han impli la baselgia a Sent ed Öhman ha cun l’indschin da la dainta muossà ün savair surprendent. L’Omagi al silip e la furmia da Casanova ha inrichi il program varià. A la fin quatter ouvras da Josef Suk in möd slavic, leiv dissonant müdont da mol in dur e cun parts cun trar las cordas dals instrumaints a corda ed adattà cun üna battaria. Las deschnouv musicantas e musicants cun lur dirigent Philippe Bach han pisserà per üna bun’atmosfera. Cun ot ad ündesch musicants han las duonnas dominà. La «Kammerphilharmonie» Graubünden Daspö bundant 30 ons exista l’orchester chi’d es uschè multifari sco’l Grischun. Els sunan in citads, illa champogna, in baselgias, locals da bal, sün plazzas cumünalas per pitschen e grond. Lur repertori cumpiglia cheudouvras, musica da chombra, musica da film e bler oter plü. Lur attenziun as drizza impustüt ad ouvras da cumponists indigens dal preschaint e dal passà. Daspö il 2016 sta l’orchester suot la bachetta e dirigent Philippe Bach. L’orchester gioda l’applaus merità. La solista Karolina Öhman ha inrichi la sporta musicala. Concert a Sent In dumengia passada ha gnü lö illa baselgia San Lurench a Sent ün concert culla «Kammerphilharmonie Graubünden» suot la bachetta da Philippe Bach. Las deschnouv musicantas e musicants han sunà ouvras da Gion Antoni Derungs, Antonin Dvorak, Gion Andrea Casanova e da Josef Suk. Organisà vegnan ils concerts illa baselgia a Sent da la Società d’Ütil public cun Regula Ursprung. Ils preschaints han giodü ün concert fich varià cun chanzuns rumantschas fin pro musica classica culs duos solists, Franco Mettler (clarinetta) e cun Karolina Öhman (cello) chi han dat al concert üna taimpra surprendenta.

Als 27 d’avuost esa darcheu uschè inavant. In sonda a las 7.15 es la partenza da las duos cuorsas lungas davent da Scuol e da Fuldera cun böt darcheu a Scuol. Davo cha l’on passà ha gnü lö il giubileum cul 20avel Bike-Maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer, darcheu sül traget orginal, as partecipeschan quist on 1500 velocipedistas e cipedists al 21avel. L’evenimaint es üna da las plü grondas cuorsas per velos da muntogna dal Grischun. Il concept es organisà e concepi in möd chi’s po spordscher als velocipedists cundiziuns optimalas e quel vain adüna adattà e megliorà e spordscha üna cuntrada intacta e variada cun differentas pussibiltats da partenza. Sco cha’ls organisatuors a lur testa Claudio Duschletta han comunichà daja eir quist on tschinch lös da partenza. La cuorsa lunga «Vallader» cun partenza davent da Scuol masüra 141 kilometers, «Jauer» davent da Fuldera in Val Müstair 107 kilometers, «Livigniasco» 70 kilometers, «Puter» davent da S-chanf 47 kilometers e «Zernezer» 35 kilometers, tuots cun böt a Scuol. I’l venderdi la cuorsa dals uffants Sco üsità ha eir quist on darcheu lö il venderdi vers saira la cuorsa dals uffants in differentas categorias . Sco cha’ls organisatuors comunicheschan aintran di per di nouvas annunzias, il nomer da partecipants es però limità sün 1500. Il cudeschin dal program es accessibel sülla pagina d’internet www.bike-marathon.com . Eir quist on vain la cuorsa realisada in möd «neutral al clima». Sco cha Duschletta disch vegnan montadas las tablas cullas indicaziuns e muossavias fingià ün’eivna avant la cuorsa per chi s’haja pro’ls trenamaints ün buna survista. Eir quist on han ils organisatuors desisti sün ün cudesch da program cun bler palperi ed han miss quel sün lur pagina d’internet ingio cha minchün po s’infuormar. Eir quist on pon ils organisatuors far quint cun blerischems voluntaris chi pussibilteschan la cuorsa ed eir da sponsuors chi sustegnan l’evenimaint. Il maraton intuorn il PNS d’avant ün pêr ons. Eir ingon daja concurrenzas per uffants.

Ils duos clubs da ZONTA Cuoira ed Engiadina Val Müstair ingrazchan cordialmaing a tuot ils sponsuors ed a tuot las sponsuras per lur contribuziun in occasiun dal crowdfunding a favur da la Chasa da Duonnas a Cuoira. Totalmaing es gnüda insembel la somma sponsurada da bod 25 000 francs, chi po uossa gnir missa a disposiziun per duonnas ed uffants in situaziuns difficilas ed urgiaintas. Las ZONTIANS speran uossa cha quista fatschenda da gronda necessità saja rivada eir pro politicras e politikers e cha la Chasa da Duonnas survegna il sustegn correct in avegnir. Pels clubs ZONTA Engiadina Val Müstair e Cuoira: Mariachatrina Gisep Hofmann

Amis ed amias da l’Ospidal d’Engiadina Bassa han organisà i’l local da cultura al BES a Scuol ün referat davart medicina classica e cumplementara. Melitta Breznik e Gian Flury han referi davart la collavuraziun da las duos medicinas. L’Ospidal d’Engiadina Bassa a Scuol spordscha sco ün dals pacs in Grischun ed eir in Svizra medicina integrativa, voul dir medicina classica e cumplementara suot ün tet. «A Scuol funcziuna la medicina integrativa e quella classica sco duos fradgliuns chi van in möd vardaivel lur via. I nu sun adüna da l’istessa opiniun, ma i sustegnan ün a tschel pel bön dals paziaints», cun quists pleds ha Urs Trottmann dals Amis da l’Ospidal d’Engiadina Bassa salüdà als preschaints i’l local da cultura dal Bogn Engiadina Scuol (BES). Gian Flury, schefmeidi per medicina interna e meidi specialist per cardiologia a l’Ospidal d’Engiadina Bassa ha introdüt ils preschaints illa medicina classica: «La medicina classica s’ha sviluppada dürant divers tschientiners e cumpiglia l’orma e l’intellect.» Il cour es il motor dal corp «Cul savair cha’l cour fuorma il motor ed il sang circulescha tras tuot il corp s’ha sviluppada l’idea da far medicina chi’s basa sün scienzia natürala. Quella dess esser efficiainta.» Efficiaint voul dir cha schi’s tratta paziaints cun operar o cun masdinas schi stuvessan guarir da desch paziaints almain tschinch o ses. La basa per cha medicamaints obain indrizs tecnics sajan efficiaints es la perscrutaziun chi vain fatta in universitats ed eir da firmas da farmacia. «Quistas perscrutaziuns han survgni i’ls ultims 30 ons üna dinamica in üna scena viva. Cun quists mezs as poja ragiundscher üna tscherta evidenza, voul dir schi’s tratta desch persunas cun ün medicamaint ed ot da quellas dvaintan frischas schi’s poja discuorrer d’evidenza chi’s basan sün reglas statisticas.» Ün grond factur es eir l’experienza chi güda a trar decisiuns perdüraivlas cun respettar eir ils giavüschs dals paziaints. Las duos fuormas da medicina as stuvessan cumplettar Davo la part davart la medicina classica ha Melitta Breznik, la doctoressa spezialisada maina la Clinica Curativa a Scuol, dat üna survista da la medicina cumplementara: «La Medicina integrativa cumpiglia las duos medicinas classicas e cumplementaras chi ston esser coordinadas e vivan d’üna buna collavuraziun. Per no sun importantas las differentas basas sco nudritüra e movimaint. Eir medicamaints da la medicina cumplementara, terapia psichica e psicologica fuorman nossas pozzas importantas chi dessan cumplettar la collavuraziun.» Las applicaziuns externas sun tenor ella fich importantas in vista cal bsögn dal paziaint eir da contacts dal corp e da la pel. «I’s prouva da güdar cun cumpressas, massaschas e cun prodots da chüra per part sco chi’s faiva plü bod. Applicaziuns externas d’importanza Applicaziuns externas cun massaschas ritmicas in möd calm e cun glischar chi fa bain a la pel e va sur il minz da la rain sül tscharvè e schlockieschan il corp. Las chosas manzunadas fan bain eir al sistem d’immunità. «No fain eir bogns cun lavandula per pudair dormir plü bain e per chattar pos. Lavandula spordscha calma e da forza. Implü faina eir cumpressas chi dan forza a la regiun dals ranuogls, otras cumpressas dan forza al gnirom, dan chod e rinforzimaint. No dain pais al movimaint e deficits spiertals.» Per tschertüns as douvra eir mezs da l’omeopatia. A la fin dals referats han ils duos meidis quintà d’ün cas exraordinari chi ha muossà cha cun diversas operaziuns nu’s haja pudü güdar a la paziainta. Cun agüd eir da la medicina cumplementara s’haja però chattà üna buna soluziun. La Società da las amias ed amis da l’Ospidal EB chi han organisà la sairada sustegnan la sporta medicinala hoz ed eir pel futur per indigens e giasts. Melitta Breznik e Gian Flury han referi i’l BES. Ils preschaints han survgni üna buna survista da la sporta medicinala. Scuol: Referat davart differentas medicinas In mardi passà ha gnü lö i’l local da cultura dal Bogn Engiadina a Scuol ün referat davart la medicina classica e la cumplementara. Ils referents Melitta Breznik (cumplementara) e Gian Flury (classica) han referi davart la collavuraziun da las duos medicinas chi sustegnan vicendaivelmaing la sporta pel bön dals paziaints. Organisada es gnüda la sairada da la società Amias ed amis da l’Ospidal d’Engiadina Bassa. Davo ils duos referats han ils preschaints gnü la pussibiltà da far dumondas e da quintar davart experienzas fattas svess. (fmr/bcs)

Per la prüma jada han las Pendicularas Scuol SA ragiunt ün schmertsch da 16 milliuns francs. Oravant tuot la stagiun da stà 2021 ha procurà per ün augmaint marcant dal schmertsch. Impustüt ils giasts svizzers han fat adöver da las pendicularas, ma eir dal Bike-Shop e da la sporta supplementara Rafting. Adonta da la paca naiv dürant la stagiun d’inviern han las pendicularas augmantà il schmertsch per bundant 7%, quai tenor ina comunicaziun a las medias. Grazcha al fich bun resultat es eir garantida la planisaziun dal nouv object da manaschi e da restauraziun. La realisaziun da quist proget, chi cuostarà var 15 milliuns francs, es previsa dürant ils prossems duos ons. (rtr/fmr)

La destinaziun da turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) es gnüda undrada cun ün label da persistenza. Sco prüma destinaziun in Svizra insomma survain ella il certificat da «TourCert». Il certificat ha la TESSVM pudü tour in consegna in mardi davomezdi i’l Parkin a Sent. Sco cha l’organisaziun turistica scriva svess in üna communicaziun gnian arcugnuschüdas cul certificat las staintas da la destinaziun e dals affars turistics per realisar üna gestiun persistenta. Insembel cull’organisaziun TESSVM survegnan eir 25 affars illa regiun quist label. Il label vain surdat da «TourCert», ün'organisaziun d'ütil public chi ha per mera da promouver la repunsabiltà ecologica, sociala ed economica i’l turissem. (cdm/rtr/fmr)

Ils da Guarda han ün «problem» cha blers cumüns han scholt o han amo da schoglier: Che far cun l’edifizi da scoula chi’d es intant plü o main vöd? Il possessur da l’immobiglia, il Cumün da Scuol, ha fat ün questiunari e skizzà prümas ideas. Ils resultats ha üna gruppa da lavur preschantà in mardi saira a Guarda. Ed i nu va be per refar la sala e las stanzas, mabain eir per parkegis ed ün s-chodamaint public. «Quist chasamaint, quel sa alch!» Quai ha dit in mardi saira a Guarda Urs Padrun, architect ed eir commember da la gruppa da lavur, incumbenzada per s’occupar da l’avegnir da l’anteriura chasa da scoula da Guarda. Cha quista chasa sa propi alch, quai muossa si’istorgia. La chasuna engiadinaisa es statta chasa d’abitar, cun stalla e tablà, lura ha ella servi dürant blers ons sco chasa da scoula e chasa cumünala, inclusiv sala da gimnastica e chanzlia. In gün dal 2004 es la scoula però gnüda serrada. E daspö là as rechatta aint il chasamaint be amo il büro turistic chi spordscha eir uras da fanestrigl per servezzans postals. Che far cun üna scoula? Dal 2015 es Guarda gnü fusiunà cun Scuol. E perquai as faja pro’l Cumün da Scuol fingià daspö ün brav temp la simpla dumonda, formulada in mardi saira da Reto Barbüda, il manader immobiglias dal cumün: «Che faina culla chasa da scoula da Guarda?» Var quaranta persunas han tadlà cun interess in mardi saira – illa charpenna da la chasa da scoula a Guarda – prümas respostas a quista dumonda. Per chattar respostas ha il cumün nempe installà üna gruppa da lavur. Quella consista dad Urs Padrun e da Reto Barbüda, dad Aita Zanetti, vicepresidenta dal Cumün da Scuol e da Flurina Badel, abitanta da Guarda e suprastanta da la Società Anna Florin. Els quatter han discus e skizzà prümas ideas e realisà ün questiunari chi’d es gnü scumparti quista prümavaira ad abitantas ed abitants da Guarda. Ma eir uschedits «seguonds indigens» chi possedan ün’immobiglia illa fracziun han tschüf las dumondas. L’intenziun d’eira d’eruir bsögns ed interess da la glieud – e quai per differentas ideas: per ün local d’inscunter per la giuventüna, per üna sala polivalenta, per locals da büros o per ateliers. La gruppa da lavur ha integrà i’l questiunari eir duos elemaints chi nu pertoccan il chasamaint sco tal, ma chi stan in stret connex cun quel: üna halla da parcar suot la plazza co­tschna da scoula our i’l liber ed ün s-chodamaint da s-chalizzas public. Resalvas invers abitaziun Reto Barbüda s’ha muossà satisfat cul resun süls questiunaris. Var 60 persunas han respus a las dumondas. Pro l’edifizi sco tal es la glieud interessada per transmüdar la sala da gimnastica (pac bain isolada e cun pac buna acustica) in üna sala polivalenta. Lura daja bain eir ün interess per locals da büro ed atelier, ma plütost in üna dimensiun modesta. Plü dabsögn faja tenor l’inquista però da s-chaffir spazi d’abitar per indigens our dad ün plan da la chasa da scoula. Ma güsta quist punct ha procurà a l’orientaziun da mardi saira per resalvas. Da plüssas varts esa gnü miss in dumonda, scha las localitats da scoula sajan propi adattadas per ün’abitaziun per exaimpel per üna famiglia, güsta perquai cha’l chasamaint resta public e perquai ch’el nun ha gnanca lobgias. Pro’ls duos oters puncts dal questiunari – la halla da parcar ed il s-chodamaint da s-chalizzas – as vezza però chi dà ün viv interess da realisar quai. Interess per parkegis La halla da parcar es nempe ün desiderat daspö ons a Guarda. Fingià avant set ons d’eira sün maisa ün tal proget dasper la chasa da scoula, suot la plazza da sport. Ma il nouv cumün fusiunà vaiva sbüttà il credit necessari, cul argumaint chi manca l’interessenza. Il questiunari actual muossa però ün oter purtret: 28 persunas han respus da vulair cumprar üna plazza da parcar e 12 persunas füssan interessadas da fittar üna tala. Cun quella interessenza füss la halla, sco ch’ella d’eira previsa insè dal 2015, fingià plaina stachida. Perquai ha dit Reto Barbüda sün dumonda da la FMR: «Il questiunari muossa cler e net chi dà ün bsögn ed avuonda interess per quista chasa da parcar, uschè cha nus pudain uossa tour nanpro ils progets vegls, tils reelavurar e lura tuot tenor suottametter amo üna jada in cumün.» S-chodar in scoula il mez cumün? Eir ün bun interess muossa il questiunari per participar vi dad ün s-chodamaint da s-chalizzas public. L’edifizi da scoula es gnü renovà l’on 1979. Ed in quel connex d’eira gnü installà ün s-chodamaint dad öli. Davo passa 40 ons stuvess quel gnir rimplazzà, tuot tenor cun ün s-chodamaint da s-chalizzas. La gruppa da lavur ha perquai dumandà i’l questiunari, schi dess ün interess dad abitantas ed abitants da tachar lur chasa vi d’ün tal s-chodamaint public. 18 possessuras e possessurs d’immoglias han si­gnalisà interess. Reto Barbüda: «Eir quel interess fa plaschair. Il problem qua sun però las distanzas, per part as tratta da chasas chi nu sun güsta in vicinanza da la chasa da scoula. Perquai füssa da ponderar, schi nu dess meglders lös per installar ün s-chodamaint public da s-chalizzas co aint illa scoula.» Planisar e concretisar Sco cha la gruppa da lavur ha explichà in mardi saira, tilla staja però a cour da tgnair separà ils trais differents elemaints – voul dir dad üna vart l’edifizi da scoula, cun sala e stanzas, e da l’otra vart l’idea dal s-chodamaint ed il proget d’üna halla da parcar. Reto Barbüda ha dit invers la FMR: «Nus lessan propi proseguir separadamaing cun quellas trais ideas, per evitar cha ün proget pudess impedir o bloccar tuot il rest.» Güsta pro la halla da parcar para l’interess d’esser grond da chattar bainbod üna soluziun. Ma eir il s-chodamaint stuvarà gnir rimplazzà in var duos onns, sch’el es lura public o brich. Las persunas preschaintas sun in mincha cas stattas satisfattas da las «skizzas» cha la gruppa da lavur ha preschantà. I s’ha però eir muossà cha’ls da Guarda giavüschan chi detta uossa movimaint intuorn quist inter cumplex da scoula. La gruppa da lavur propuona uossa al Cumün da Scuol da budgetar pel prosssem on ün credit per concretisar e planisar inavant las ideas ed ils resultats dal questiunari. Uschè chi’s pudess ir dal 2024 cun «pic e pala» vi da la chasa chi sa bler. «Ot ons capo – be catastrofas!» Insembel cun l’orientaziun davart l’avegnir da la chasa da scoula da Guarda ha eir il capo da Scuol, Christian Fanzun, infuormà davart tematicas e progets actuals in cumün. Insembel cun seis collavuraturs Arno Kirchen (manader gestiuns tecnics) e Niculin Meyer (promoziun economia) ha’l recapitulà seis ot ons d’uffizi e lura guardà inavant sün progets chi sun amo in trais-cha. Uschè ha’l quintà co cha’l cumün ha provà da gnir a tapin cun differentas sfidas: la pandemia, las auazuns i’l contuorn da Scuol, l’avegnir da l’Institut otalpin e la crisa da l’Ucraina. Cun ün surrier ha Christian Fanzun remarchà perquai: «Dürant ot ons suna stat capo da Scuol – be catastrofas!» Implü ha il capo da Scuol eir explichà perche chi’d ha dat diversas müdadas da persunal l’ultim temp in singuls uffizis cumünals. El ha rendü attent chi saja vieplü difficil da chattar persunal qualifichà. L’idea dals inscunters dal capo culla populaziun es dad infuormar davart lavurs actualas in cumün e da dar a la populaziun la pussibiltà per ün barat. Ils prossems inscunters dal capo da Scuol culla populaziun sun a las seguaintas datas: Ftan in venderdi, ils 19 avuost a las 19.30 in chasa da scoula; Tarasp in mardi, ils 23 avuost a las 19:30 in Chasa Craps; Scuol in gövgia, ils 25 avuost a las 19.30 i’l Local da cultura BES; Sent in mardi, ils 30 avuost a las 19.30 in Chasa Misoc. (fmr/dat) Prümas «skizzas» per l’anteriura scoula La chasa cumünala e da scoula a Guarda ha vis a gnir ed ir a blers. Ma daspö cha la scoula ed il cumün sun fusiunats esa gnü plü quiet. Perquai as dumonda il possessur, il Cumün da Scuol, fingià daspö ün temp che chi’s pudess far cun l’inter cumplex da scoula. Üna gruppa da lavur ha realisà uossa ün questiunari, ha preschantà ils resultats da quel e prümas «skizzas» landroura in mardi saira in chasa da scoula a Guarda. In discussiun sun uossa tanter oter ideas per realisar i’l chasamaint ün’abitaziun per indigens, da transfuormar la sala da gimnastica in üna sala polivalenta o da dar spazi per ün local per la giuventüna. Ma in connex cul chasamaint vain eir darcheu actuala la dumonda per realisar üna chasa da parcar suot la plazza da sport in vicinanza. Ed eir l’idea per realisar a Guarda ün s-chodamaint da s-chalizzas public sve­glia l’interess pro abitantas ed abitants. (fmr/dat) Fin l’on 2004 vaiva Guarda amo si’aigna scoula primara. Daspö la fusiun cun il Cumün da Scuol as rechatta laint amo ün büro turistic chi spordscha ils servezzans da posta pella fracziun. L’inscripziun sur l’entrada muossa la viva istorgia dal chasamaint da scoula a Guarda. Var quaranta persunas interessadas han tadlà las ideas da la gruppa lavur, preschantadas tanter oter da Reto Barbüda (a schnestra) ed Aita Zanetti (a dretta). Christian Fanzun ha dat sclerimaint da temas e progets actuals chi giran i'l Cumün da Scuol. Fin l’on 2004 vaiva Guarda amo si’aigna scoula primara. Daspö la fusiun cun il Cumün da Scuol as rechatta laint amo ün büro turistic chi spordscha ils servezzans da posta pella fracziun.

«Jede bruucht sy Insel» chantaiva il Bernais Peter Reber fingià avant passa trent’ons. El quinta dad ün lö ingio cha nus das-chain simplamaing esser e laschar pender noss’orma. La chanzun es dvantada ün’auricula e bod minchün ha almain fingià dudi la melodia. Dürant las ultimas eivnas ha blera glieud cultivà in ün tschert sen si’isla, chi saja a la riva dal mar, sül prümaran o dürant üna gita o üna tura cul velo. Uossa sun qua fotografias e regordanzas chi’ns restan ed accumpognan. I sun quists mumaint paradisics chi’ns dan forza in nos minchadi da lavur e chi svaglian suvent üna tscherta increschantüm. «Jede bruucht sy Insel» disch eir, cha quists temps sun passagers e cha ningün nu po tils conservar per adüna. Cha’l temp süll’isla viva da quist fat e chi tocca pro, da tilla stuvair bandunar e dad ir inavant – suvent cull’increschantüm. Eir il rom biblic viva dals lös d’increschantüm: Al tuot cumanzamaint sta la creaziun dal paradis e sia perdita. L’uman nu para dad esser fat per viver adüna i’l paradis. Pels umans dvainta’l ün lö d’increschantüm, intant ch’els as sgoban pro lur greiva lavur corporala. Lönch tils varan accumpagnadas la regordanzas dad increschantüm dal paradis chi svanischa vieplü a l’orizont. Plü tard crescha da tschella vart da l’orizont ün’otra increschantüm: L’impromischiun dad ün pajais ingio chi culan meil e lat. Quist lö impromiss dvainta il böt bramà e la motivaziun per ün pövel inter da’s metter darcheu in movimaint. «Jede bruucht sy Insel» quinta dad ün lö ingio cha’l temp perda si’importanza, cha’l muond es in uorden e chi’s driva ün toc paradis. Il text biblic ans tira adimmaint, cha nus nun eschan buns da conservar il paradis ed ans affida da tschella vart l’impromischiun cha nossa via ans maina vers ün nouv paradis. Scha’l temp da vacanzas es uossa a fin, lura ans chattaina darcheu i’l minchadi da lavur. I füss però fatal, scha nus mettessan be d’vart nossas regordanzas da noss’isla chi’d es nos lö da forza. Blerant po la fiduzcha allegraiva, da pudair tuornar, ans motivar da tour per mans nos minchadi e da salvar ün toc paradis in nossa vita quotidiana. Dad ir nossa via, chi’ns maina minchatant tras il desert, ma culla perspectiva d’ün pajais ingio chi culan meil e lat. «I sun quists mumaints paradisics chi’ns dan forza in nos minchadi da lavur e chi svaglian suvent üna tscherta increschantüm.» Stephan Bösiger Dal 2015 enfin il 2018 è Stephan Bösiger stà raverenda refurmà da la Val Müstair. Ussa è el ravarenda da la plaiv da Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA ha surgni in mardi il certificat TourCert. Quai es la prüma regiun turistica in Svizra chi vain undrada per seis ingaschamaint persistent. «Lö da vacanzas persistent» es il titel dal certificat chi’d es gnü surdat in mardi i’l Parkin a Sent als respunsabels da la destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) ed ad üna dunzaina da partenaris turistics illa regiun. Cun quist certificat da TourCert vain undrà l’ingaschamaint persistent per dimensiuns socialas, ecologicas ed economicas. Cullas duos regiuns da vacanzas Engiadina Scuol Zernez e Val Müstair es la TESSVM la prüma destinaziun regiunala in Svizra chi survain il certificat da dürabilità. «Quist certificat pissera per orientaziun e credibiltà pro’ls giasts, ed ils partenaris turistics pon confermar la qualità da la sporta ed augmantar l’image», ha suottastrichà la directura partenta Martina Hollenstein Stadler in occasiun da la surdatta a Sent. Üna strategia persistenta La destinaziun turistica perseguitescha fingià daspö plüs ons üna strategia persistenta. Cha perquai saja eir stat il process da certificaziun ün prossem pass logic, ha infuormà la directura. Davo ün lung temp da preparaziun, ha gnü lö in gün da quist on üna controlla externa dals respunsabels da TourCert. La TESSVM ed ils partenaris chi han tut part als process da certificaziun, han gnü d’accumplir ün catalog da premissas ed impustüt eir definir ün plan da masüras chi ston gnir realisadas i’l prossem temp. Dürant tuot il process es la destinaziun gnüda accumpagnada dad Urs Wagenseil da l’Università da Lucerna. El es eir stat preschaint a la surdatta dal certificat ed ha suottastrichà cha’l viadi haja uossa pür cumanzà. Il professer per dürabilità es persvas, cha quista tematica gnarà adüna plü importanta e cha perquai saja eir important da far sco regiun turistica quista lavur da pionier. Insembel culla destinaziun turistica sun inchaminats 25 affars e partenaris illa regiun quista via persistenta. Per Urs Wagenseil esa, sco ch’el ha dit, important da persvader e motivar eir ad oters partenaris da perseguitar quists böts e da controllar las sportas cun ün’ögliada persistenta. La dumonda crescha Tenor il perit Urs Wagenseil crescha la dumonda per vacanzas persistentas cuntinuadamaing. Cun quista marca da dürabilità vöglian ils respunsabels simplifichar als giasts la decisiun, ingio chi vöglian e dessan far vacanzas. Cha’l label internaziunal saja però eir üna decleraziun ed ün oblig, da restar landervia e da tscherchar cuntinuadamaing adattamaints da la sporta. 25 affars e partenaris turistics da l’Engiadina Bassa e Val Müstair sun intant illa barcha ed han surgni in mardi insembel cull’organisaziun turistica il label. Tuots insembel han defini differentas masüras chi ston gnir realisadas dürant ils prossems trais ons. Il certificat vaglia nempe trais ons e lura vain, sco cha Urs Wagenseil ha declerà, valütada la situaziun da nouv. Implü es gnü defini ün cussagl da persistenza chi accumpogna ils progets e chi rapreschainta ils böts in tuot la regiun. A quist cussagl piglian part rapreschantants da tuot las branschas da l’Engiadina Bassa e Val Müstair. Qualificaziun internaziunala Il certificat TourCert es ün sistem da qualificaziun internaziunal chi suottastricha e promouva las staintas in tuot la chadaina da creaziun da valur turistica. Pretaisas importantas dal certificat sun la qualità dals prodots e servezzans regiunals, l’orientaziun ed infuormaziun dals giasts, la relaziun e l’adöver da resursas, la mobilità persistenta, sco eir l’adattamaint da las sportas per persunas cun impedimaints. Tuot ils partenaris chi han fin uossa tut part al proget, han stuvü as confuonder intensivamaing cun quistas tematicas ed han stuvü realisar ün rapport transparent cun definir ils puncts chi ston gnir amegldrats prosmamaing. «Chi, scha na nus dessan realisar quist proget», ha dit eir David Spinnler, manader da gestiun da la Biosfera Val Müstair, «nus eschan üna regiun da model in dumondas persistentas.» La Biosfera Val Müstair es ün dals partenaris undrats. Quels rapreschaintan tuot las spartas turisticas e differents segmaints da giasts. Per exaimpel as partecipeschan la gruppa d’hotels Belvédère a Scuol o lura eir la Chamonna Clozza i’l Parc Naziunal Svizzer, la plazza da golf a Vulpera e la plazza da camping Muglin a Müstair, las Pendicularas Scuol ed il center da sandà da Sabina Streiter a Guarda. Tuot quists partenaris han tut incunter il certificat e s’ingaschan in avegnir eir sco ambaschadurs da dürabilità in tuot la regiun. Urs Wagenseil ha surdat a Sven Berchthold, Ludwig Jenal ed a la directura Martina Hollenstein Stadler il certificat TourCert. Commentari: Il viadi cumainza pür «Dürabilità» es dvantà i’ls ultims ons ün pled d’clav in tuot las branschas. Politikers e turistikers in tuot la Svizra discuorran cuntinuadamaing da strategias persistentas. Però be discuorrer nu basta. Ed eir be da portar la medaglia da TourCert nun es avuonda. Quai chi quinta sun ils fats. Perquai es la certificaziun da dürabilità da l’organisaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) cun 25 partenaris be il prüm pass important. Uossa cumainza pür il viadi, uossa cumainza eir la lavur. Scha la destinaziun turistica voul finalmaing eir profitar d’esser la prüma regiun chi survain il certificat per seis ingaschamaint persistent, ston uossa gnir persvas e motivats eir oters affars e partenaris illa regiun. Cun mincha nouv partenari crescha nempe eir la credibiltà invers il giast, e cun mincha masüra realisada per daplü dürabilità, s’augmainta l’effet. La strategia persistenta nu das-cha be esser ün instrumaint da comunicaziun. Quella sto gnir vivüda illa regiun. Quai douvra temp ed augmainta finalmaing eir la lavur e las staintas per motivar e persvader a nouvs partenaris illa regiun. L’Engiadina Bassa e la Val Müstair sun regiuns da vacanzas predestinadas per quista strategia. Tantüna exista quia eir l’unic parc naziunal in Svizra, ed eir las biosferas ed il parc da natüra lavuran fingià in quista direcziun. Dafatta in Samignun – ingio chi nu dà intant amo ingüns partenaris chi portan il certificat da dürabilità – es il potenzial persistent fich grond. Quai ha demuossà il cumün fingià cun plüs progets d’infrastructura realisats i’ls ultims ons. Cha la strategia da persistenza nu vain amo vivüda dapertuot, han muossà ils politikers d’Engiadina Bassa be ultimamaing: Sco commembers dal cussagl administrativ da la TESSVM perseguiteschan els la strategia persistenta illa regiun, però da perseguitar il proget dal parc da natüra, nun ha plü ingüna priorità. Quai demuossa quanta lavur da persvasiun chi sta amo davant porta.

L’anteriur manader da gestiun da la Vulpera Vermietungs- und Verwaltungs AG ha stuvü as güstifichar davant il Güdisch regiunal Engiadina Bassa Val Müstair. El es gnü chastià cun tschinch mais praschun cundiziunà. La sentenzcha nun es amo legalmaing valabla. La fin da marz ha scrit l’«Engadiner Post/Posta Ladina» davart la miseria finanziala cun consequenzas penalas da la Vulpera Vermietungs- und Verwaltungs AG (verer EP/PL dals 24 marz 2022). Quista società d’aczias, chi gestiunaiva var 200 abitaziuns, vain liquidada amo quist on. L’anteriur manader da gestiun da la società ha stuvü as güstifichar in gövgia passada davant il Güdisch regiunal d’Engiadina Bassa e Val Müstair a Scuol. La Procura publica dal chantun Grischun ha achüsà l’anteriur manader da gestiun causa execuziun d’affars malfidaivla repetida e plüssas falsificaziuns da documaints. Per quists fats vaiva proponü la Procura publica da chastiar l’achüsà cun ün chasti da praschun da nouv mais, cundiziunà cun ün temp da prouva da duos ons. Manipulà la contabilità A l’achüsà esa gnü fat il rimprover, d’avair falsifichà e manipulà la contabilità da la Vulpera Vermietungs- und Verwaltungs AG (VVV AG) dürant ils ons 2013 fin 2018 cun contabilisaziuns fictivas da totalmaing 148 000 francs. Ch’uschea sajan gnüts amegldrats ils rendaquints correspundents ed hajan finalmaing preschantà ün guadogn da gestiun invezza d’üna perdita. Cha l’achüsà nun haja uschè be amegldrà fictivamaing la situaziun finanziala da la società, ch’el haja uschea eir provochà pajamaints da bonus pels collavuratuors da s-chars 80 000 francs, sainza resguardar las contribuziuns socialas. Implü haja la società stuvü pajar impostas da guadogn da passa 20 000 francs causa il guadogn fictiv. Ils respunsabels da la VVV AG han fat valair in üna procedura civila ün don finanzial da var 235 000 francs, inclus la lavur supplementara dal cussagl administrativ per sclerir ed elavurar il cas. Sainza c ugnuschentschas L’advocat da l’achüsà ha pretais in sia defaisa, cha l’anteriur manader da gestiun da la VVV AG, nun haja gnü ingünas cugnuschentschas professiunalas da contabilità. El ha dafatta fat rimprovers als respunsabels da la società, d’avair ingaschà üna persuna na qualifichada sco manader da gestiun e d’esser uschè eir svess respunsabla pel don finanzial. El ha pretais in sia defaisa ün acquittamaint per l’achüsà. Cha l’achüsà nu s’haja vuglü inrichir e saja eir pront da pajar inavo il bonus ch’el haja inchaschà dürant ils ons correspundents. In seguit han ils respunsabels da la VVV AG sco achüsader e l’achüsà svess chattà ün abinamaint illa procedura civila e l’achüsà s’ha declerà pront da pajar inavo seis bonus persunal ill’otezza da 56 000 francs. Cun quist abinamaint es la procedura civila evasa. Tschinch mais praschun cundiziunà Na evasa es invezza la procedura penala: Il Güdisch regiunal ha nempe chastià l’achüsà cun tschinch mais praschun cundiziunà per ün temp da prouva da duos ons, causa execuziun d’affars malfidaivla repetida e plüssas falsificaziuns da documaints. Uschè es segui il Güdisch regiunal be per part a la Procura publica ed ha resguardà in sias trattativas la bainvuglientscha da restituir il bonus a la società. Cha la vöglia da s’inrichir cun si’acziun culla contabilisaziun fictiva nu saja perquai datta. Implü ha il Güdisch regiunal eir recugnuschü il fat, cha’ls drets da l’achüsà nu sajan gnüts resguardats avuonda dürant la procedura penala. Ch’impustüt dürant las inquisiziuns da la Polizia chantunala füssa stat necessari, impustüt eir causa la gravezza dals rimprovers, da metter a disposiziun ün advocat da defaisa a l’achüsà, eir scha quel vaiva desisti in merit. Causa quist sbagl da la procedura penala sun tscherts documaints e protocols d’interrogaziun gnüts strichats sco muossamaints da cumprouva. Per quist sbagl da procedura survain l’achüsà una bunificaziun inufficiala da var 4000 francs. Dal rest sto el surtour duos terzs dals cuosts penals. La decisiun dal Güdisch regiunal in chosa nun es amo legalmaing valabla. Sco cha l’advocat da defaisa ha confermà sün dumonda da la «Engadiner Post/Posta Ladina», deciderà’l insembel cun l’achüsà infra il termin da recuors, sch’els vöglian trar inavant ils cas a la prosma instanza penala. L’anteriur manader da gestiun da la Vulpera Vermietungs- und Verwaltungs AG es gnü chastià cun tschinch mais praschun cundiziunà. Per gestiun malfidaivla L’anteriur manader da gestiun da la Vulpera Vermietungs- und Verwaltungs AG (VVV AG) ha stuvü as güstifichar davant güdisch. Per gestiun malfidaivla ün chasti da tschinch mais cundiziunà, cun ün temp da prouva da duos ons, quai ha decis il Güdisch regiunal d’Engiadina Bassa Val Müstair in gövgia. Cun quista sentenzcha es segui il güdisch be per part a l’achüsa da la Procura publica dal Grischun. Quella vaiva pretais ün chasti da nouv mais cundiziunà. Dürant las trattativas güdicialas han l’achüsà e la VVV AG decis ün abinamaint. La sentenzcha nun es amo legalmaing valabla. (pl/fmr)

In sonda passada ha gnü lö üna festa a chaschun dal 40avel cumplion da la biblioteca populara da Scuol. Ün inscunter cun diversas occurrenzas, cun restoraziun, star da cumpagnia e s’algordar a la naschentscha da la biblioteca. La festa da cumplion da 40 ons biblioteca populara Scuol es gnüda organisada da la squadra da las bibliotecaras ed ha sport üna buna survista dal passà e dal stadi dad hoz. Quella ha gnü lö davant ed illa Chasa du Parc a Scuol cun attracziuns per uffants e creschüts. La biblioteca es dachasa sül plan terrain illa Chasa du Parc e spordscha, sco cha Annina Mutzner ha dit, var 7000 cudeschs, DVS’s e gös auditivs. «Portader es il cumün da Scuol e las sets bibliotecaras chi lavuran parzialmaing per üna pitschna paja. Duos da no han fat il certificat e la scolaziun da bibliotecaras e no fain quai sper la lavur dal minchadi», ha orientà Seraina Taisch. La biblioteca es averta il lündeschdi ed il venderdi da las 15.30-19.00 ed il marcurdi da las 9.00-11.00 e 19.00-20.30. Uffants e creschüts han la pussibiltà da tour a fit cudeschs ed oter plü o da sduvlar e’s laschar cusgliar da las biblotecaras. Survista davart l’istorgia Armon Parolini insembel cun trais bibliotecaras da plü bod han quintà davart ils cumanzamaints da l’istorgia da la biblioteca populara da Scuol. «Mia mamma d’eira üna duonna chi güdaiva in tuot las situaziuns pussiblas, ella d’eira illa reuniun sociala, ella d’eira eir inizianta da la pravenda ed in oters gremis. Intuorn dal 1980 ha Tista Murk chi d’eira president da las bibliotecas svizras intimà a las valladas da far in mincha cumün üna biblioteca.» Ed eir là ha Milla Parolini tut part cun amo otras duonnas chi derivaivan da las Grischunas, ellas s’han occupadas da quista lezcha. Quai d’eiran Ulrica Vital, Anni Rizzi, Pieretta Tönet e Ruth Luzi. La biblioteca es adüna statta illa Chasa du Parc Plü tard, davo l’on 1984 sun gnüdas pro ulteriuras duonnas chi d’eiran preschaintas sonda passada: Valerie Dolfi, Bernadette Bezzola, Mia Mathis ed otras. I s’es i in tschercha da localitats e Dolfi ha lura quintà: «Il prüm vaina pudü dispuoner d’üna località illa Chasa du Parc, ma be la part davantvart cun l’entrada directa da la via. Ün ingrondimaint s’haja realisà 20 ons plü tard e tuot las cartinas culs inviamaints necessaris da la cartoteca vaina stuvü scriver a man.» La località es svelt statta massa pitschna ed i s’ha eir adüna darcheu stuvü cloccar porta pro’l cumün per cuernar las finanzas. Las duonnas han invidà il capo da cumün, quella jada Not Carl cul cussagl da cumün ad üna visita da la biblioteca. Ellas vaivan preparà ün bun aperitiv e muossà lur möd da lavurar e quai ha gnü l’esit cha’l cumün s’ha decis da collavurar. Dal 1998 s’haja realisà ün ingrondimaint da la biblioteca ed installà ün sistem da computer. Las iniziantas s’han lura retrattas e fat plazza ad üna nouva squadra cun glieud plü giuvna e cun ideas nouvas. La biblioteca es adüna gnüda dovrada diligiaintamaing dad uffants e vaiva eir il suottitel biblioteca da scoula. Sonda passada al di da las portas avertas han ils visitaduors pudü s’atschertar cha la squadra cun set duonnas giuvnas praistan üna buna lavur instancabla pel bön public. Armon Parolini cun Valerie Dolfi, Bernadette Bezzola e Mia Mathis han orientà davart l’istorgia da la biblioteca. Üna part da la biblioteca da Scuol. Armon Parolini pro la preschantaziun. Festa bella biblioteca da Scuol cun restoraziun ed attracziuns per giuven e vegl. Cumplion da 40 ons In sonda passada ha gnü lö ün di da las portas avertas da la biblioteca populara da Scuol a chaschun dal giubileum da 40 ons. Las set bibliotecaras han organisà üna festa per giuven e vegl cun ustaria, attracziuns pels uffants, prelecziun ed oter plü. Armon Parolini insembel cun trais bibliotecaras da la prüm’ura da la biblioteca han orientà e quintà davart l’istorgia e cundi quai cun evenimaints ed anecdotas chi han dat üna buna survista dal passà e dal preschaint. Portader da la biblioteca populara chi’s rechatta illa Chasa du Parc es il cumün da Scuol insembel cullas set bibliotecaras. (fmr/bcs)

Per incumbenza da la Società «Lö d’inscunter Chasa Fliana Lavin» vegnan sports eir quist utuon ils cuors e referats tradiziunals organisats dal comitè respunsabel. Quels cumainzan als 25 d’october e düran fin als 13 da december. La Società «Lö d’inscunter Chasa Fliana Lavin» promouva la fuormaziun da mansters e la scolaziun per creschüts in general. Quella organisescha impustüt cuors d’instrucziun e referats da tuot gener. Ella spordscha eir ün lö d’inscunter per la chüra da la cultura e da la cumünanza. Per incumbenza da la società organisescha il comitè d’organisaziun eir quist on cuors cumbinats cun referats. La persuna da contact da l’organisaziun pels cuors e referats es Berta Marugg da Scuol. Ella ramassa las annunzchas ed organisescha cun agüd d’otras persunas il program multifari: «Il problem cha no vain gnü i’ls ultims ons es cha l’interess nun es plü uschè avantman sco plü bod e no stain esser cuntaints per minchün chi piglia part e profita da nossa sporta. Per part stuvaina dafatta strichar ün o tschel cuors causa mancanza da partecipants.» Cun ün invid pels cuors e referats chi vain protramiss illas chasadas as spera cha la sporta possa avair success. Culla cartulina d’annunzcha e cull’indicaziun dal cuors preferi faja segn da remarchar eir ün cuors da reserva. Ils cuors vegnan organisats tenor l’entrada da l’annunzcha e ston gnir annunzchats fin als 10 da settember. Cuors cun damain da 7 partecipants vegnan strichats. Il predsch pauschal pels cuors importa 220 francs. Ils referats han lö illa sala polivalenta a Lavin adüna il mardi a las 9.15. Il program detaglià pels cuors vain tramiss a mincha partecipant. Da lavur a man fin pro la tschinquina Ils cuors generals in gruppas sun: Lavurs a man da tuot gener, fieutrar, atelier dad aquarel e calligrafia, i’s pro imprender differentas scrittüras. Plünavant, co fetsch eu adöver dal handy o tablet?, gimnastica, giovar a schah e giovar a tschinquina. Per dumondas in connex culs cuors e referats as poja contactar a Berta Marugg telefon 078 631 55 98 obain sün bertamarugg@gmail.com . Adüna avantmezdi han lö ils referats cun temas da tuot gener, quist on sun previs ot referats. I’l cuors da calligrafias pon las partecipantas e partecipants imprender differentas scrittüras.

I’ls ultims ons haja dat a Scuol e contuorns strasoras chi han chaschunà gronds dons. Davo las strasoras dals ons 2015 e 2017 as vaiva dozà il let da l’En per passa duos meters. La sarinera in Sot Ruinas a l’ost da Scuol es gnüda fabrichada da l’on 1980 e tutta in funcziun l’on davo. Vi da quella sarinera sun tachadas las chanalisaziuns da las fracziuns Tarasp, Scuol e Sent. «Schi’s guarda il müdamaint actual dal clima saraja da far quint in avegnir cun adüna darcheu strasoras ed eir auazuns», manaja Arno Kirchen, il manader da las gestiuns tecnicas da Scuol, «che cha quai po significhar pellas sarineras vaina vis i’ls ultims ons trais jadas.» Il spejel da l’aua da fuond as doza I’ls ultims ons s’haja constatà, sco cha’l perit declera, cha la sarinera Sot Ruinas a la riva da l’En saja periclitada: «Pro las strasoras dals ons 2015 e dal 2017 as vaiva dozà il let da l’En per 2 fin 2,5 meters, in quist let là esa aint actualmaing bundant 300 000 meters cubics gera.» Quai ha gnü per consequenza cha’l spejel da l’aua da fuond s’ha dozà: «Il problem es lura cha quist’aua da fuond penetrescha illa sarinera e dannagescha parts da quella, quai vaina vis pro l’auazun chi ha dat dal 2019», declera Arno Kirchen, «quai es stat ün evenimaint chi capita in media mincha trent’ons. Quella jada vaina gnü gronds problems, no vain stuvü pumpar oura l’aua per ch’ella nu dannagescha l’infrastructura da la sarinera.» Stüdis davart l’avegnir da la sarinera Il cumün ha incumbenzà a l’indschegner Benno Zarn da Domat, specialisà per construcziuns idraulicas e correcziuns da cuors da l’aua, da tour suot ögl la situaziun in Sot Ruinas. «El ha fat calculaziuns e guardà schi’s rivess, insembel cul menaschi da las Ouvras Electricas d’Engiadina OEE, da svödar quist material cha las strasoras e’l flüm mainan nanpro», infuorma il manader da las gestiuns tecnicas cumünalas, «las OEE svödan bainschi il material, però siond cha l’ouvra electrica Pradella es situada plü bass, plü inoura vers Sur En da Sent, nun ha quai ün’influenza fin sü pro la sarinera.» Ils experts sun gnüts a la conclusiun cha a lunga vista nu rivnna neir na cumünaivelmaing da schoglier quist problem. «Eir schi dà minchatant strasoras sun ils dis d’aua gronda chi manessan davent la gera i’l flüm limitats», explichescha Arno Kirchen, «e las OEE pon schlavar oura il flüm be schi fluischa üna tscherta quantità d’aua i’l let da l’En.» In tschercha d’ün nouv lö pella sarinera Perquai s’esa uossa a Scuol landervia da stübgiar che pussibiltats chi dess: «L’ogna sper la sarinera Sot Ruinas es d’importanza naziunala», manzuna il manader da las gestiuns tecnicas, «a lunga vista daraja be üna, i sarà da revitalisar quist cuntegn ingio cha la sarinera es uossa, e tscherchar ün oter lö per üna nouva sarinera per Sent, Scuol e Tarasp.» Per quel proget survgniss il cumün da Scuol forsa, sco ch’Arno Kirchen suppuona, sustegn finanzial da la Confederaziun. Ingio cha la nouva sarinera gniss fabrichada nu saja amo cuntschaint. «Schi grataja da realisar quist proget d’üna nouva sarinera as pudessa eir ponderar schi’s less serrar la sarinera da Ftan e tachar la chanalisaziun da quella fracziun vi da la sarinera da Scuol», disch Arno Kirchen, «la gestiun d’üna sarinera es nempe chara.» Sarineras da Giarsun fin Sur En da Sent Il cumün fusiunà da Scuol ha plüssas sarineras: Ultra da quella a Scuol esa a Giarsun üna sarinera per Guarda e Giarsun, lura esa sarineras a Bos-cha, ad Ardez ed a Ftan. Implü esa üna sarinera in S-charl ed üna a Sur En da Sent. In tuot dan quellas sarineras lavur a trais persunas. Progettadas sun amo duos sarineras, nempe per Vallatscha a Tarasp e per Sur En d’Ardez. «Ils progets sun elavurats, uossa guardaina be amo co cha’l cumün finanziescha quels», disch Arno Kirchen chi maina las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol. Per üna sarinera esa da far quint tenor el cun cuosts da fin ün milliun francs. (fmr/fa) Dürant l’auazun da l’on 2019 d’eira rivada l’aua da l’En fin pro la sarinera Sot Ruinas da Scuol. Vista vers vest cul cumün da Scuol, i’s vezza cha l’aua da l’En vaiva dal 2019 inuondà tuottas duos rivas dal flüm. L’En es fich dastrusch Las strasoras dad avant set, tschinch e trais ons han chaschunà a Scuol e contuorns gronds dons. I s’ha eir vis cha la sarinera da Scuol in Sot Ruinas es periclitada in da quistas situaziuns, cur cha’ls flüms van sura. Quai disch Arno Kirchen, el es manader da las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol. «Pro las strasoras dal 2015 e 2017 as vaiva dozà il let da l’En per bundant duos meters», infuorma’l, «e dal 2019 vaina gnü da far a pumpar oura tuot l’aua chi d’eira penetrada illa sarinera, avant ch’ella dannagescha l’infrastructura.» Davo ün stüdi dad ün perit extern es il cumün da Scuol uossa landervia a ponderar schi nu füss il meglder da fabrichar üna nouva sarinera chi rimplazzess quella in Sot Ruinas. (fmr/fa)

Las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) sun gnüdas undradas ingon da prümavaira cul Premi d’energia 2021 dal cumün da Zernez. Quel premi dotà cun 1000 francs han survgni las OEE perquai chi han realisà sül tet dad ün’ufficina ün implant da fotovoltaica chi fa energia eir d’inviern. Il premi han surdat las OEE a la Musica da giuvenils La Plaiv-Zernez. Quist sustegn pussibiltescha a quella da s’acquistar ün grond sortimaint dad instrumaints da seguonda man. Quels pon eir gnir dovrats da scolaras e scolars da Zernez. Sco dirigent da la musica da giuvenils La Punt-Zernez s’allegra il magister Reto Lehner dal sustegn da las OEE: «No eschan fich grats per l’agüd finanzial da las Ouvras per cumprar ils instrumaints. Quai es eir ün sustegn per promouver la generaziun giuvna illa musica.» (cdm/fmr)

In dumengia, ils 25 settember, nu vain elet be il capo da Scuol, dimpersè tuot las instanzas politicas. Per la suprastanza cumünala as mettan a disposiziun: Curdin Tones (nouv) per Ardez, Fadri Blanke (reelecziun) per Ftan e Fadri Häfner (reelecziun) per Guarda. Per la fracziun da Tarasp nu daja pel mumaint amo ingüns candidats. Ün cumbat electoral daja illas fracziuns da Scuol e Sent, ingio cha adüna duos candidats as mettan a disposiziun. A Scuol cumbatta Dario Giovanoli (nouv) cunter la reelecziun dad Andrea Matossi, chi’d es daspö quatter ons in suprastanza cumünala. A Sent sun cuntschaintas las nouvas candidaturas da Lidia Domenig-Etter e da Chasper Alexander Felix. Tuot las fracziuns ston esser rapreschantadas in suprastanza cumünala. Per la cumischiun sindicatoria candideschan Marianne Werro (reelecziun) ed ils nouvs candidats Riet à Porta, Katharina Gericke e Jon Armon Strimer. Quai sun quatter candidats per tschinch posts illa cumischiun sindicatoria, üna candidatura es amo vacanta. Eir pel cussagl da scoula ston tuot las fracziuns esser rapreschantadas. Intant as mettan a disposiziun per mincha fracziun ün candidat, unicamaing per Scuol daja duos candidaturas: Annina Mengiardi (reelecziun) per Ardez, Jan Sedlacek (reelecziun ) per Sent, Flavia Marugg per Ftan, Anja Merchant per Guarda, Silvana Stecher-Caviezel per Tarasp, ed ils duos candidats Niculin Caviezel e Gian Reto Strimer per Scuol. Reto Rauch (PPS) ed Aita Zanetti (AdC) candideschan sco capo cumünal da Scuol. Els preschaintan lur motivaziun. In venderdi, ils 26 avuost ha lö ün podium culs duos candidats i’l Hotel Villa Post a Vulpera. (nba) La glista actuala cullas candidaturas vain publichada sün www.scuol.net Sairada da discussiun culs duos candidats In venderdi, ils 26 avuost, ha lö a Vulpera üna sairada da podium culs duos candidats in vista a las tschernas dal capo cumünal da Scuol. La candidata Aita Zanetti (AdC) da Sent ed il candidat Reto Rauch (PPS) da Sent piglian posiziun a reguard differents affars politics actuals ed els respuondan eir a dumondas dal public. La discussiun vain moderada da Nicolo Bass, redacter da la «Engadiner Post/Posta Ladina». L’arrandschamaint chi cumainza in venderdi a las 20.00, ha lö i’l Hotel Villa Post a Vulpera e vain organisà cumünaivelmaing dal Parti Popular Svizzer Engiadina Bassa Val Müstair e da l’Allianza dal Center Engiadina Bassa Val Müstair. (pl)

La società da promoziun Pro Crusch da viafier alpina Terra Raetica ha gnü in marcurdi saira a Müstair la prüma radunanza generala. Dürant l’occurrenza lura la surpraisa: la regenza da la Regiun Lombardia lascha communichar cha’l traget da viafier da Tirano a Bormio e perscrutaziuns pel traget Bormio vers la Val Müstair ­gnian sustgnüts finanzialmaing da Roma. Müstair pudess gnir ün punct central i’l Triangul alpin da viafier Terra Retica. Cun ün tunnel da Scuol a Müstair e da là directamaing inavant a Bormio – e cun ün’ulteriura colliaziun in direcziun Mals i’l Vnuost – ha la società da promoziun eir ün traget favorisà. Perquai ha gnü lö la prüma radunanza generala da la società da promoziun a Müstair. Sper ils var 20 commembers preschaints e’l president Dario Giovanoli, d’eiran eir las duos grondcusglieras Franziska Preisig e Valérie Favre Accola da la partida – ellas sun tuottas duos eir commembras da la società. «In tuot eschna in 33 commembras e commembers da l’Austria, da tuot la Svizra e da l’Italia, dimena magari internaziunal. Ma la majorità es da naziunalità svizra», ha declerà il president Dario Giovanoli. A la radunanza generala sun eir rivats rapreschantants dal Tirol dal Süd sco eir üna delegaziun da Bormio cun la presidenta cumünala Silvia Cavazzi e’l president dal Rotary Club Bormio. Be da l’Austria nu d’eira da la partida ingün. Novità allegraivla Silvia Cavazzi es daspö desch mais presidenta cumünala da Bormio e commembra da blers ons dal Rotary Club Bormio. «Il club vaiva avant ons fingià cumanzà a guardar sur las muntognas oura. Nus vaivan ün bsögn e vain dit: perche nu giaina üna jada pro noss vaschins a discuorrer?», ha dit Silvia Cavazzi. Ella fa dimena fingià part plü lönch da las discussiuns. E la presidenta cumünala ha eir procurà per üna surpraisa dürant la prüma radunanza generala: «La regenza lombarda ha decis da priorisar la realisaziun dal traget Tirano-Bormio i’l rom da plan PNRR. Implü esa previs da far perscrutaziuns geologicas ed idrogeologicas pel traget Bormio in direcziun Val Müstair o Mals. Tras quai vegnan ils progets sustgnüts finanzialmaing da la regenza a Roma», uschè Silvia Cavazzi dürant il punct varia. Pro’l PNRR (Piano Nazionale di Ripresa e Resilienza) as tratta d’ün plan approvà da l’Italia i’l 2021 per relantschar l’economia davo la pandemia. Trar a nüz il mumaint Las novitats da la regenza lombarda, chi sun rivadas dürant la radunanza generela per mail, han pisserà per grond plaschair pro las commembras e’ls commembers. «Fin uossa han tuot ils ac­tuors muossà cul daint ün sün tschel e dit: sco prüm dessan els far alch, lura gnina eir nus activs. La Lombardia ha inizià pass importants», ha dit Valérie Favre Accola. La grondcusgliera agiun­dscha ch’els gnian uossa activs politicamaing per tschüffer respostas co cha’l chantun Grischun reagischa sün quistas nouvas da la Lombardia. Eir la grondcusgliera Franziska Preisig ha gnü plaschair dal signal da l’Italia: «Quai sun natüralmaing fich bunas novitats. Scha l’Italia es plü inavant co nus – sch’els realisescha quists progets manzunats e scha’ls raps sun propcha d’intuorn – lura pudaina forsa eir nus tour üna scurznida culla colliaziun Scuol–Val Müstair e l’ulteriur Triangul alpin da viafier Terra Retica.» La società Pro Crusch da viafier alpina Terra Raetica es in mincha cas da l’idea cha la regenza grischuna stopcha uossa reagir. Dario Giovanoli disch: «A nus manca simplamaing üna clera definiziun dals prossems pass. Eir üna resposta in scrit dal cussglier guvernativ Mario Cavigelli, ad üna charta da nossa vart in lügl da quist on, nu d’eira procha clera.» Front: Üna surpraisa cun effet da signal In marcurdi passà ha gnü lö la prüma radunanza generala da la società Pro Crusch da viafier alpina Terra Raetica a Müstair. La presidenta cumünala da Bormio, Silvia Cavazzi, ha procurà pro’l punct varia per üna surpraisa: La regenza da la Lombardia priorisescha il traget da viafier da Tirano a Bormio. Implü dessan gnir sustgnüdas finanzialmaing perscrutaziuns geologicas ed idrogeologicas pel traget Bormio in direcziun Val Müstair u Mals. Ils mezs finanzials derivan dal PNRR (Piano Nazionale di Ripresa e Resilienza) – ün plan approvà da l’Italia i’l 2021 per relantschar l’economia davo la pandemia. Il plaschair da quistas novitats d’eira grond. «Fin uossa han tuot ils actuors muossà cul daint ün sün tschel e dit: sco prüm dessan els far alch, lura gnin eir nus activs. La Lombardia ha inizià pass importants», ha dit la grondcusgliera Valérie Favre Accola chi’d es commembra da la società da promoziun. (fmr/cam) La societed da promoziun favorisescha ün colliaziun Scuol-Mals (cotschen). IN blov as vezza ün traget pussibel sur il Pass dal Raisch. Üna vainchina da persunas es statta preschainta a Müstair, illa sala cumünala, a la prüma radunanza da la Società da promoziun Pro Crusch da viafier alpina Terra Raetica.

La suprastanza cumünala da Val Müstair ha in avrigl da quist on decis da metter a disposiziun la Chasa Plaz, l’anteriur albierg da giuventüna a Sta. Maria, a fügitivs ucrainais. Daspö trais eivnas as rechattan uossa ils prüms dudesch illa Val Müstair. Tenor la presidenta cumünala funcziuna tuot bain fin uossa. Il cumün da Val Müstair d’eira il prüm in Grischun, chi vaiva miss a disposiziun ün uschenomnà allogi collectiv per fügitivs ucrainais. L’allogi pels fügitivs es gnü drizzà aint illa Chasa Plaz – l’anteriura «jugi» in possess dal cumün – ed il chantun ha tut a fit il stabilimaint a partir dal gün 2022. Chattar glieud adattada «Il chantun ans scumparta famiglias, las qualas nus essans eir buns d’integrar illa scoula. Quai ha dovrà daplü temp. Els guardan che età cha’ls uffants han e tenor ils bsögns da la scoula ans vegnan quels scumpartits», declera Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. Fin uossa han uschè chattà dudesch fügitivs lur via illa Val Müstair: «La gronda part sun mammas e nonas cun lur uffants. Be pro üna famiglia es eir pro l’hom», declera Gabriella Binkert Becchetti. Classa d’integraziun Ils uffants chi rivan illa Val Müstair van sco prüm in üna classa d’integraziun per imprender la lingua – per nu tils surdumandar imprendan els però be tudais-ch. «Quai ha fat giò nos manader da scoula cul chantun, el ha fingià experienzas cun fügitivs. La scoula pels fügitivs cumainza lündeschdi chi vain cun il cuors da tudais-ch la bunura. Il davomezdi han ils uffants disegn, musica, sport u inglais», disch la presidenta cumünala. In ün seguond pass, cur cha’ls uffants ucrainais han imprais ün pa tudais-ch, vegnan els integrats in roms da scoula sco sport o disegn, ingio cha la lingua nun es uschè importanta. Gabriella Binkert Becchetti disch: «Pass per pass dessan els alura gnir integrats illa scoula normala». Masürar il puls Avant ün’eivna ha la presidenta cumünala fat üna visita als fügitivs per s’infuormar co chi va ad els e per guardar che bsögns ch’els han. «Eu n’ha gnü discuors culs fügitivs e n’ha declerà ingio ch’els sun insomma plachats. La Val Müstair nun es güst cuntschainta sün l’atlas dal muond», disch Gabriella Binkert Becchetti. Implü ha ella spiegà co chi’s viva illa Val Müstair, che chi s’ha da respettar e che cha’l cumün es insomma pront da far. «Els as chattan bain ed han ün grond plaschair eir da la chasa. Quai d’eira fich constructiv ed interessant.» Buorsa da büschmainta ed ün clavazin In discuors cun la presidenta cumünala han ils fügitivs dit ch’els hajan da bsögn da büschmainta d’inviern. Per quel motiv vain als 3 settember 2022 organisada üna buorsa da büschmainta. Ün fögl volant cun las annadas dals uffants ucrainais dess infuormar a la populaziun davart ils bsögns e segua i’ls prossems dis. «Cun quai laina evitar chi gnia portada roba be per pops ed a la fin nu vaina ingüns», disch Gabriella Binkert Becchetti. La presidenta cumüna ha quintà ch’üna fügitiva vaiva ün giavüsch ün pa plü grond: «Üna fügitiva ha dit ch’ella vess gugent ün clavazin – quai nun es güsta ün artichel chi’d es avant man – ma ella es magistra da musica ed ella ha dit cha füss flot sch’els pudessan la saira chantar e sunar ün païn insembel», disch Gabriella Binkert Becchetti. Il cumün da Val Müstair es uossa eir vi dal scriver oura chi’s tschercha ün clavazin pels fügitivs – tenor la presidenta cumünala po quel eir be gnir tut ad impraist. «Ma füss bel scha nus pudessan far quel plaschair ad els.» Daspö trais eivnas as rechattan12 fügitivs illa Chasa Plaz - l'anteriur albierg da giuventüna a Sta. Maria. L'edifizi es i'l posses dal cumün da Val Müstair.

La Regenza ha approvà ün project per correger il traget «Puzzins – Röven» sülla via da Tschlin i’l cumün da Valsot. La via da Tschlin es üna part da la rait chantunala da vias da colliaziun e dà access a la fracziun Tschlin dal cumün da Valsot. La via da colliaziun es situada in ün sectur geologicamaing difficil. Il stadi da la surstructura da la via es insufficiaint. I’ls ultims decennis sun adüna darcheu gnüdas fattas reparaturas provisoricas sco eir simplas lavuors da surtratta sül traget parzial «Puzzins – Röven». I’l rom dal proget actual dess il traget gnir schlargià minimalmaing ad in profil traversal da la via da 4,2 meters. Ultra duai quai sun previsas pussibiltats da cruschar per camiuns respectivamaing per autocars. Plünavant dess gnir optimà il trassé. La correcziun ha üna lunghezza da tuot in tuot circa 860 meters ed ils cuosts totals importan var 3,26 milliuns francs. Las lavuors da construcziun vegnan exeguidas previsiblamaing dürant duos fin trais stagiuns da construcziun. (cdm/fmr) La via chantunala da Tschlin sül traget Puzzins-Röven vain megliorada.

D’incuort es cumparüda la nouva chanzun «Chara nö cridar» da Cinzia Regensburger. In december segua l’album «In movimaint». In sonda es ella partida per ün sogiuorn in America, ingio ch’ella realisarà ün proget cul «Golden Gate Symphonie Orchestra» da San Francisco. «Pel mumaint es tuot in movimaint e nüglia nu sta salda», ha constatà la giuvna musicista Cinzia Regensburger da Scuol. Ella ha fini d’incuort seis stüdi da «Bachelor of Arts and Music» a Feldkirch ed uossa cumainz’la plain buonder e cun bleras ideas üna nouva part da sia vita. In sonda es ella partida per l’America. Qua realisarà ella ün proget musical cun chanzuns da George Gershwin insembel cul «Golden Gate Symphonie Orchestra» da San Francisco. Quel vain dal rest dirigi dad Urs Leonhard Steiner chi viva dürant la stà a Scuol. L’on passà als prüms avuost, cuort davo l’ultima preschantaziun dal musical da Cinzia Regensburger a Scuol, s’han ils duos musicists imprais a cugnuoscher. E fingià il prüm discuors s’ha bainsvelt transmüdà in üna funtana d’ideas ed inspiraziun. Naschü landroura es il proget da la «Novavla Sinfonia da Beethoven» chi dess gnir preschantà l’on chi vain in gün suot la direcziun dad Urs Leonhard Steiner e Cinzia Regensburger illa halla Gurlaina a Scuol. Quist proget dess gnir realisà in collavuraziun cul «Golden Gate Symphonie Orchestra San Francisco», cun musicists ed ün cor ad hoc indigen e cun giuvens musicists e students da Dulwich College in Asia, chi’d es dal rest eir possessur da l’Institut Otalpin a Ftan. Chanzuns rumantschas cun orchester Dürant seis prüm sogiuorn a San Francisco gnarà concretisà eir quist grond proget. «Na be quai», ha dit Cinzia Regensburger sün dumonda. Fingià la prüma fin d’eivna da settember varà lö il prüm concert cun üna fuormaziun ollandaisa a San Francisco. «Eu n’ha arrandschà chanzuns rumantschas per orchester a Scuol, prosm’eivna ha lö üna prouva a San Francisco e lura es fingià il prüm concert», ha’la infuormà, sco scha quai füss il plü simpel dal muond. E listess nu savaiv’la propcha che chi tilla spetta da tschella vart da l’ocean. «Eu m’allegr schnuaivel», ha dit la giuvna musicista da professiun ed agiunt, «eu provarà da far mias experienzas e da profitar maximalmaing.» Il plü ferm s’allegraiva ella dal proget da George Gershwin ch’ella po realisar sco solista al clavazin insembel cul «Golden Gate Symphonie Orchestra San Francisco» suot la direcziun dad Urs Leonhard Steiner. «Quai es ün grond sömmi da mai, da pudair sunar sco solista cun ün orchester.» E scha quai capita eir amo in üna da las plü fascinantas citads dal muond, es il plaschair amo plü grond. Al principi da november varà lö la preschantaziun da la «Raphsody in Blue» da George Gershwin cun Cinzia Regensburger ed il «Golden Gate Symphonie Orchestra» a San Francisco. Sper las prouvas cun l’orchester in America, voul Cinzia Regensburger arrandschar melodias per orchester, scriver nouvas chanzuns, sunar e chantar in differentas bars americanas. E che amo? «Forsa imprender a ballar tango», ha’la respus. Nouva chanzun «Chara nö cridar» Tuot ils müdamaints actuals illa vita da Cinzia Regensburger, ha ella elavurà musicalmaing i’l album «in movimaint». Preschantadas vegnan üna tscherna da nouvas chanzuns rumantschas ed inglaisas cun melodias da jazz, da rock, da tango e big band. «Tuot es different ed in movimaint – l’unic chi resta listess sun eu!» Quist album cumpara la fin da november respectivamaing al principi da december. Amo avant co partir per l’America ha’la preschantà in venderdi la plü nouva chanzun «Chara nö cridar». Sco ch’ella ha declerà, es quista chanzun üna critica umoristica da la società, chi dvainta adüna plü indolainta. «Minchün cugnuoscha a seis vaschin – e listess brich. Tuot es magari superficial», ha’la dit plain emoziuns da seis nouv tango d’amur. Ella ha eir laschà badair üna tscherta tristezza per quai chi’d es passà, pel bel temp dal stüdi a Feldkirch, ingio ch’ella vaiva creà ün lö da retratta creativ e prüvà. Però tuot va insacura a fin e minchün va sia via sainz’ambiziuns da vulair incleger tuot il muond. «Eu less simplamaing esser libra», sun ils ultims pleds da la chanzun. Libra, per far tuot quai chi tilla plascha, cumprais tuot ils experimaints musicals. www.cinzia.info La fin da november cumpara il nouv album da Cinzia Regensburger cun nom «in movimaint». Üna nouva chanzun ha’la preschantà fingià in venderdi, cuort avant co partir per l’America. Partida per l’America In movimaint: In sonda es partida la giuvna musicista Cinzia Regensburger per l’America, ingio ch’ella realisarà ün proget musical cul «Golden Gate Symphonie Orchestra» da San Franciso. Amo avant co partir es cumparüda sia nouva chanzun «Chara nö cridar» dal nouv album «in movimaint». Il battaisem da l’album cun nouvas chanzuns rumantschas ed inglaisas ha lö in december, cur cha Cinzia Regensburger tuorna per cuort mumaint in patria. (nba)

Quista fin d’eivna ha gnü lö il 21avel Bike-Maraton dal Parc Naziunal cun bundant 1200 partecipantas e partecipants e var 50 uffants. La cuorsa lunga («Vallader») han guadagnà pro’ls homens Urs Huber e pro las duonnas Alexandra Zürcher. Il Bike-Maraton dal Parc Naziunal Svizzer es üna da las plü grondas cuorsas da velos da muntogna in Grischun, quist on cun bundant 1200 partecipantas e partecipants. Ils organisatuors cun var 400 voluntaris, a la testa quist on amo Claudio Duschletta, han organisà il 21avel Bike-Maraton a cuntantezza dals partecipants. Cun quai chi vaiva plovü fich ferm il venderdi saira, la saira avant la cuorsa, haja dat dons vi dal traget. Perquai han ils starts da las cuor­sas «Vallader» e «Jauer» stuvü gnir spostats. «In divers lös, ma impustüt pro’l lö stret in Val Mora haja dat divers auals chi han donnagià la stricha e là nu’s poja passar sainza impedimaints. Eir pro la stricha da S-charl ed in Val Alpisella haja dat diversas boudas chi sun però rumidas in möd chi’s po passar dret bain. No supplichain a tuot ils partecipants e las partecipantas da tour resguard sülla situaziun actuala e da seguir a las instrucziuns dals voluntaris», ha infuormà Claudio Duschletta in sonda bunura avant la partenza a Scuol. Cuorsa cun tschinch lös da partenza La cuorsa es gnüda organisada cun tschinch lös da partenza – tuots cun böt a Scuol: la cuor­sa «Vallader» davent da Scuol cun 141 kilometers, la cuorsa «Jauer» davent da Fuldera cun 107 kilometers, la stricha «Livignasco» davent da Livigno cun 70 kilometers, la stricha «Putèr» davent da S-chanf cun 47 kilometers e la stricha «Zernezer» davent da Zernez cun 33 kilometers. La partenza a Scuol as rechatta sün bundant 1200 m s.m. ed il punct il plü ot es il Pass Chaschauna sün 2694 m s.m. Il vendschader da la cuorsa «Vallader» sur 141 kilometers cun partenza sül Stradun a ­Scuol e cun böt a Gurlaina a Scuol es stat pro’ls homens Urs Huber da Mettmenstetten (ZH) cun ün avantach da passa 3 minuts avant Marco Rebagliati (IT) e Toni Tähti (FI). Urs Huber ha guadagnà quist on per la sesavla jada il Bike-Maraton dal Parc Naziunal. Per absolver l’inter traget ha el dovrà 5 uras e 53 minuts. Pro las duonnas ha dominà Alexandra Zürcher dad Oey (ZH) cun ün avantag da passa 21 minuts sün Alessia Nay da Zizers e Melinda Bär da Safenwil (SO). Eir Alexandra Zürcher es fingià pella seguonda jada süsom il podest. Ella ha fat la stricha lunga in 7 uras e 23 minuts. Eir curridurs indigens han pudü persvader cun buns resultats.Uschè han per exaimpel Fadri Barandun da Samedan e Letizia Strimer da Scuol guadagnà sül traget «Jauer» sur 107 kilometers. Üna cuorsa cun divers obstaculs Eir il 21avel Bike-Maraton intuorn il PNS ha gnü seis obstaculs culla plövgiada dal di avant chi ha donnagià per part la stricha ed ha chaschunà pels organisatuors per rumpatesta. Cun retard han perquai gnü lö las partenzas a ­Scuol e Fuldera da las cuorsas lungas. Per il president dal comité d’organisaziun, Claudio Duschletta, es quista statta l’ultima ediziun dal Bike-Maraton cun el sco president da l’organisaziun. Adonta da las sfidas a cuorta vista quist on disch el: «Eu nu less tralaschar d’ingrazchar a tuot noss sponsurs ed impustüt eir als bundant 400 voluntaris, sainza ils quals nu füssa pussibel d’organisar üna tala cuorsa. Ils üns sun stats in sonda a bunura fingià bod süllas chommas, oters tuottadi süls posts d’alimentaziun ed amo oters han rumi pro’l böt ­tuot l’infrastructura ed han güdà da metter in uorden la stricha donnagiada». Ed eir cussglier guvernativ Jon Domenic Parolini es stat da la partida in sonda a la partenza ed ha manajà: «I nu’s tratta be d’üna cuorsa da velos da muntogna, ma eir d’ün evenimaint important per tuot la regiun, saja quai da la vart economica, davart da la reclama, ma impustüt eir sco evenimaint social.» Ün evenimaint tuottafat spezial sun stattas las cuorsas dals uffants chi han gnü lö fingià in venderdi vers saira a Gurlaina e chi han pisserà per purtrets inschmanchabels. In diversas categorias e tenor etats han els muossà lur savair. Id han gnü ün milli gust. Las glistas da rangaziun da tuot las cuorsas culs temps realisats as poja verer sülla pagina d’internet www.bike-marathon.com. Quai vala eir per las cuorsas d’uffants dal venderdi saira. Üna plövgiada al fos mumaint Per pacas cha’l 21avel Bike-Maraton dal Parc Naziunal füss crodà aint ill’aua quista fin d’eivna passada. La saira avant la cuorsa ha nempe üna dretta plövgiada procurà per dischuorden e pitschnas boudas sül traget – tanter oter eir in Val Mora. Ils voluntaris han stuvü ir bod our da las pennas per pudair far liber il traget. Ils organisaturs han lura listess pudü dar il tun da partenza in sonda avantmezdi, schabain cun ün pitschen retard. La cuorsa sül traget lung – cun partenza e böt a Scuol – ha guadagnà per la sesavla jada Urs Huber da Mettmenstetten (ZH). Üna müdada daraja prosmamaing eir a la testa dal comité d’organisaziun da la cuorsa. Il president actual, Claudio Duschletta, surdà nempe sia carica. La cuorsa sül traget lung – cun partenza e böt a Scuol – ha guadagnà per la sesavla jada Urs Huber da Mettmenstetten (ZH) – sülla fotografia davantvart in üna gruppa da trais curridurs. Letizia Strimer da Scuol (schnestra) ha guadagnà sül traget «Jauer» sur 107 km. Fraesy Föhn (schn.) sarà in avegnir a la testa dal Bikemaraton – e dvainta uschè successur da Claudio Duschletta. La cuorsa dals uffants in venderdi vers saira. Urs Huber, il vendschader da la cuorsa sül traget lung, in discuors cul pledader. La partenza da la cuorsa dals uffants in venderdi vers saira.

Davo ses onns al timun dal Bike-Maraton dal Parc Naziunal schmetta Claudio Duschletta. Fraesy Föhn da Rapperswil dvainta il nov president da l’organisaziun. Fraesy Föhn es chaminà quist on a pêr ed a pass cun Claudio Duschletta dürant il Bike-Maraton dal Parc Naziunal chi’d es stat in sonda, ils 27 d’avuost. La radschun: Fraesy Föhn surpiglia a partir dal settember 2022 il presidi dal comité d’organisaziun da la cuorsa. L’hom da 55 ons abita a Rapperswil. Da manster è’l revisur da quints. Plünavant ha el fundà dürant la pandemia da corona üna firma chi s’occupa cun events e dal management da sportists. Davo ses ons fetscha üna müdada dal presidi sgür bain, ha dit Claudio Duschletta invers RTR. Cha plünavant til spettan gronds progets in sia professiun sco directur dal Bogn Engiadina Scuol. Las raduond 200 uras da lavur ch’ün president dal comité d’organisaziun sto investir per organisar il grond event, vuless Claudio Duschletta uossa per part investir in ir svess cul bike. Seis böt es da partecipar l’on chi vain sco curridur. Claudio Duschletta surdà la bachetta a Fraesy Föhn davo il debriefing la fin da settember. (rtr/fmr) Fraesy Föhn (schn.) sarà in avegnir a la testa dal Bikemaraton – e dvainta uschè successur da Claudio Duschletta.

In quatter eivnas elegian votantas e votants da Scuol ün nouv capo. In cuorsa van ils 25 da settember 2022 duos Sentiners: Aita Zanetti e Reto Rauch. In venderdi passà han els fat la «luotta» a Vulpera in üna discussiun al podi. La quintessenza: ils duos concurrents nu’s disferenzeschan tant in lur program politic co plütost in lur möd da politisar. Trais robas sun fingià uossa cleras sco’l sulai i’l cumün fusiunà da Scuol: Ils 25 da settember 2022 vain elet ün nouv capo. Il successur o la successura da Christian Fanzun da Tarasp sarà da la fracziun da Sent. E sco terz punct: Il nouv capo o la nouva «capoessa» sezza actualmaing güsta eir pel circul Suot Tasna i’l parlamaint chantunal a Cuoira. I candideschan nempe Reto Rauch (47) dal PPS ed Aita Zanetti (52) da la AdC. Tuots duos sun gnüts elets quista prümavaira sco grondcusgliers. Ma a chenün da quels duos esa d’eleger? Sainza resgüm La resposta a chi eleger as varan bleras votantas e votants insè fingià miss a post. Tuottüna han ils duos partits AdC e PPS organisà in venderdi passà da cumünanza üna discussiun al podi culs duos Sentiners. Var 120 persunas sun gnüdas illa sala da la Villa Post a Vulpera, dimena sün territori quasi «neutral» e na cumünal. A la vigilia da la Festa federala da luotta a Pratteln ha il moderatur Nicolo Bass, redactur da la Posta Ladina, collià la discussiun a Vulpera cul sport da luotta, eir schi mancaiva natüralmaing il resgüm illa Villa Post. Il «arbiter» da la saira as vaiva miss per böt cha votantas e votants preschaints possan gnir a savair daplü in quista luotta finala davart «las ideas e las strategias» cha’ls duos candidats mettan in vista per l’avegnir da Scuol. Il fil cotschen Fingià illa prüma preschantaziun han ils duos candidats fat palais our da chenüna «associaziun da luotta» chi derivan, voul dir chenün parti chi buolla lur möd da politisar. Reto Rauch dal PPS ha fat sü las mongias-chamischa, ha intunà sia colliaziun culla patria e cha’l pövel haja adüna radschun. Ed el ha declerà ch’el as metta a disposiziun per ragiundscher ün müdamaint a Scuol. Aita Zanetti da l’AdC, actualmaing vice-capo, ha percunter intunà da vulair s’ingaschar inavant pel bön public, in construind punts, tscherchond da cumünanza la buna soluziun o il cumpromiss, e quai cun includer e na cun excluder parts da la cumünanza. I sun precis quellas differenzas o nüanzas i’l möd da comunichar e dal stil da politisar chi s’ha trat sco ün fil cotschen tras la sairada. Illas ideas politicas concretas ed i’l cuntgnü nu sun Reto Rauch ed Aita Zanetti uschè dalöntsch ourdglioter. Per exaimpel la planisaziun locala Quist fil cotschen s’ha muossà per exaimpel illa discussiun davart la planisaziun locala, ün baccun per rumper oura ils daints in blers cumüns muntagnards chi han da redüer o almain condensar lur zonas da fabrica – sün incumbensa dal chantun e da la Confederaziun. Per tschüffer flà han las autoritats da Scuol declerà (analog ad oters lös) l’inter cumün sco «zona da planisaziun», quai chi’d es sco üna sort vaidrera da chaschöl chi impedischa per ün temp tschertas activitats da fabrica. S’inclegia van ils duos candidats d’accord cha quista tematica dà grond fastidi. Reto Rauch less però cha’l cumün gniss bler plü activ in quist sectur: «Il cumün sto schoglier svelt quist problem. E schi sto esser, esa dad ir a Berna o lura a Cuoira a dir che cha nus lain.» Cha tenor el saja eir da cuntradir qua o là a quai chi vain decis a Berna. In mincha cas nu vain tenor Reto Rauch gnanca in dumonda da zonar oura terrain da fabrica. Eir ad Aita Zanetti disturba la situaziun actuala – adonta ch’ella ha s’inclegia eir cundecis sco vice-capo da Scuol da metter (o laschar) il cumün in üna zona da planisaziun. E tuottüna ha ella dit: «Quist’intertschezza nun es buna. Però la fatschenda es cumplexa, i nu dà soluziuns simplas. Ed impustüt ans stuvain nus render consciaint: Da vulair redüer las zonas da fabrica, quai ha decis il pövel svizzer dal 2013. Nus nu’ns pudain impipar da quellas decisiuns, mabain nus stuvain respettar las ledschas e tscherchar da cumünanza bunas soluziuns per Scuol.» Il persunal e la scoula Il stil da luottar es stat simil pro otras tematicas chi dan rumpatesta a Scuol. Pro la fluctuaziun da persunal in singuls uffizis cumünals esa tenor Reto Rauch da reagir svelt, perquai chi saja «aint il verm». Ma tenor el nu füssa da spedir la buna glieud, mabain da «müdar oura la squadra da trenaders». Intant nu less Aita Zanetti «schluppettar davent la glieud», mabain chattar üna buna via cun il persunal in uffizi. Eir pro la dumonda da l’infrastructura da scoula s’ha muossà a Vulpera il fil cotschen: Ils duos candidats van nempe plainamaing d’accord chi douvra daplü stanzas da scoula illa fracziun da Scuol. La mità da settember less il cumün eir preschantar la prüma jada sias ideas da «Scuol plus» intuorn l’areal da scoula. Ma per Reto Rauch vess il cumün da communichar plü svelt e plü activ – e na da tgnair secret uschè lönch sias ideas. A quist imbüttamaint ha Aita Zanetti cuntradi, rendond attent al proceder normal dad ün tal proget, mettond in vista l’infuormaziun publica in pacs dis e manzunond cha’l capo actual haja eir fingià dat prümas infuormaziuns quist mais illas singulas fracziuns. La tonalità e la perspectiva Eir pro otras tematicas cha Nicolo Bass ha manà sül «resgüm» a Vulpera s’haja dudi la tonalità differenta illa chanzun per Scuol. Reto Rauch s’ha preschantà sco candidat cumbattiv chi criticha, chi less üna müdada e chi less ün cumün plü decis, directiv e curaschus. Per exaimpel less el cha’l cumün gniss plü activ illa dumonda co s-chaffir spazi d’abitar per indigens. El less cha’l cumün spordschess man plü svelt, schi va per metter a disposiziun terrain pella mansteranza. Ed el less eir cha las decisiuns cumünalas gnian in general trattas plü svelt. Da l’otra vart s’ha la vice-capo in uffizi, Aita Zanetti, preschantada sco candidata da la concordanza e dal consens. Per pudair tgnair daplü giuventüna illa val less ella s-chaffir ün meglder access al trafic public o models cun chüra d’uffants. A Vulpera ha ella eir provà da declerar (e magari eir da defender) las decisiuns actualas in cumün. Ed ella ha intunà plüssas jadas da vulair includer e far punts – per rivar uschè a soluziuns chi cuntaintan. Ils progets actuals sun las visiuns Quai cha tuots duos candidats han forsa tralaschà a Vulpera es la perspectiva. Ingün dals duos candidats nun ha preschantà nouvas «ideas e strategias» – chi’s pudess forsa eir nomnar visiuns concretas chi dan curaschi. Massa preschaints sun eir ils baccuns chi stan actualmaing in tabla a Scuol, baccuns in ün import d’investiziun da passa 200 milliuns francs dürant ils prossems desch ons. Ils chavazzins: Gurlaina, Trü, Bogn Engiadina, Quadras, scoulas e forsa perfin amo la sarinera. Impè da nouvas ideas, han tuots duos preschantà a Vulpera plütost lur möd per manar il Cumün da Scuol e co ch’els lessan schoglier ün o tschel nuf actual. I va dimena quista jada a Scuol per il tun da la chanzun. La chanzun sco tala para d’esser scritta. In La Quotidiana/la Posta Ladina es cumparü l’eivna passada ün’intervista culs duos candidats. La «luotta finala» da Vulpera Ils 25 da settember elegia il cumün fusiunà da Scuol seis capo. Per il presidi cumünal candideschan Aita Zanetti (AdC) e Reto Rauch (PPS) – tuots duos da la fracziun da Sent. In venderdi passà han lur partits invidà a Vulpera ad üna discussiun al podi, ingio cha la candidata ed il candidat han pudü far palais lur posiziuns ed ideas. Illa sala plaina da la Villa Post s’han muossadas las differenzas tanter ils duos Sentiners – però forsa main i’l program politic co plütost i’l stil da politisar. Reto Rauch s’ha muossà sco fidel rapreschantant dal PPS chi voul ün agir speditiv dal cumün. Ed el metta la voluntà dal pövel süsom la ierarchia democratica. Intant ha Aita Zanetti – chi’d es actualmaing vice-capo – intunà da vulair tscherchar e chattar da cumünanza las bunas soluziuns, cun includer e na cun excluder üna o l’otra gruppaziun. La discussiun, manada da Nicolo Bass, redactur da la Posta Ladina, es statta per uschedir la «luotta finala» in vista a las tschernas in quatter eivnas. (fmr/dat) Var 120 persunas sun gnüts in venderdi saira a tadlar la discussiun al podi a Vulpera illa Villa Post. Var 120 persunas sun gnüts in venderdi saira a tadlar la discussiun al podi a Vulpera illa Villa Post. Reto Rauch (a schnestra) ha eir critichà decisiuns ed agir da las autoritats cumünalas chi sun in uffizi pel mumaint. Aita Zanetti (a dretta) ha declerà ed argumentà in sia funcziun sco vice-capo. Var 120 persunas sun gnüts in venderdi saira a tadlar la discussiun al podi a Vulpera illa Villa Post. Var 120 persunas sun gnüts in venderdi saira a tadlar la discussiun al podi a Vulpera illa Villa Post. Han fat la "luotta" in venderdi a Vulpera: Reto Rauch (schnestra) ed Aita Zanetti (dretta. Immez il moderatur da la discussiun, Nicolo Bass. Var 120 persunas sun gnüts in venderdi saira a tadlar la discussiun al podi a Vulpera illa Villa Post.

Sonda passada ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun da textilias da Gina Ballinger da Graz illa «art textil sent». Quella es gnüda organisada da Beatrice ed Albert Lanter in lur chasa da vacanzas a Sent e düra amo fin als 11 da settember. Beatrice ed Albert Lanter sun da chasa ad Äugst am Albis (ZH) ed han cumprà avant divers ons üna chasa a l’entrada dal cumün da Sent, a Stron ingio ch’els passaintan lur vacanzas. Sper las localitats d’abitar spordscha la chasa eir lö per far exposiziuns. I’s tratta da la 19avla exposiziun da textilias cha’ls conjugals organiseschan daspö chi han surtut la chasa. In contact cun artistas da textilias Beatrice Lanter es svessa üna cuntschainta artista da textilias chi spordscha eir cuors e chi ha eir expost repetidamaing sias ouvras. Cun sias exposiziuns e cun quai ch’ella es interessada vi da las lavuors da collegas es ella adüna darcheu in contact cun artistas da textilias da tuot il muond ed ha ils ultims ons fat exposiziuns cun duonnas da la Svizra e da pajais vaschins. Las exposiziuns a Sent muossan adüna darcheu la gronda schelta da textilias d’art e da las indombravlas pussibiltats da lavurar cun tailas ed oters materials. «D’instà dal 2018 ha gnü lö a Haslach in Austria ün simposi cun art da textilias – e là vain meis hom ed eu vis per cas ouvras da Gina Ballinger. No eschan subit stats fascinats da quellas lavuors e vain decis in möd spontan d’organisar ün’exposiziun cun ella. Impustüt eir in vista cha no d’eiran persvas cha eir ils visitaduors da l’exposiziun a Sent saran satisfats», ha dit Beatrice Lanter. Ouvras surprendentas Gina Ballinger es Austriaca cun ragischs americanas ed es rivada a Graz pervia da l’amur. Avant ha ella fat ils stüdis d’art al «California Institut of the art». Beatrice Lanter: «Da far rechams ha ella imprais sco autodidacta e cun üna expressiun tuottafat persunala. Ella ha chattà ün möd da s’exprimer extraordinari ed eir chattà üna definiziun nouva da valurs esteticamaing tradiziunals chi tilla stan a cour.» Motivs pitschens cun ün caracter manieraivel sco corps umans, bes-chas e bos-cha cumpuona ella a purtrets cun tensiuns maliziusas e cun viz. Cun seis möd less ella svagliar i’ls contempladers l’uffant intern. Gina Ballinger chatta l’inspiraziun per sias ouvras illa vita, in culturas estras e cun disegnar. Ma eir il contact cun otras artistas ed artists han üna grond’influenza in seis far. La vernissascha es gnüda imbellida cun contribuziuns musicalas dad Andri Steiner da Lavin, cun saxofon e clarinetta. L’exposiziun i’l «art textil sent» es amo averta minchadi da las 12.00 fin las 18.00 fin als 11 da settember, cun excepziun dals lündeschdis. La giatta Emilia es üna da las figüras predilettas da l’artista. Beatrice Lanter, Gina Ballinger ed Albert Lanter s’allegran da l’exposiziun.

Dürant quista stà ha il pittur Not Neuhäusler da Scuol renovà la fatschada da sia chasa a Bagnera. Per refar e renovar il sgrafits vegls ha el gnü sustegn da sia figlia Aurora. Ella ha pitturà e sgraflà ils disegns e las decoraziuns cun grond plaschair. Uschè ha Not Neuhäusler pudü muossar e surdar la tecnica da sgrafits a la quarta generaziun. Fingià seis bazegner Otto Neuhäusler d’eira artist e pittur e vaiva cumanzà cun l’affar a Scuol. Dal 1999 ha surtut Not Neuhäusler l’affar da pittur da seis bap e trais ons plü tard ha’l tut in fittanza ün indriz da squittar a Manaröl per as concentrar plü ferm eir sülla lavur da carosseria. Dal 1968 vaivan seis bap e seis bazegner renovà la chasa paterna a Bagnera e fat ils nouvs sgrafits. Uossa ha Not Neuhäusler pudü dar inavant la tradiziun e muossar la tecnica da sgrafits eir a sia figlia. Sch’ella voul üna jada eir dvantar pittura e far sgrafits süllas chasas engiadinaisas, nun ha’la vuglü e pudü dar resposta. Il prüm sto’la nempe amo finir la scoula. Cha la lauvur da quista stà haja listess fat plaschair, quint’la e finischa l’ultim strich dal sgrafit vi da la chasa a Bagnera. (pl/nba) Not Neuhäusler ha muossà dürant las vacanzas da stà a sia figlia Aurora la tecnica da far sgrafits vi da l’aigna chasa.

Da la fracziun da Tarasp nu daja ingünas annunzchas per las tschernas da la suprastanza cumünala da Scuol als 25 da settember 2022 – ed uschè nu farà Tarasp per la prosma legislatura (2023 fin 2026) plü part da l’autorità administrativa e puliziala la plü ota dal cumün. «Cumüns chi fusiuneschan fixeschan ouravant i’l contrat da fusiun, co cha la suprastanza cumünala as dess cumpuoner in futur e co cha las fracziuns sun rapreschantadas illas autoritats cumünalas», disch Thomas Kollegger, manader da l’Uffizi da cumüns chantunal. El declera chi detta duos pussibiltats per cumüns fusiunats: Obain cha las fracziuns han ün dret sün ün sez illa suprastanza cumünala o lura cha las frac­ziuns han ün oblig d’esser preschaintas illas autoritats. Ses fracziuns ed ün capo Tenor la constituziun cumünala da Scuol as cumpuona la suprastanza cumünala dal capo e da 6 ulteriurs commembers – ün da mincha anteriur cumün. In vista a las elecziuns dals 25 da settember 2022 nu voul fin uossa però ingün seguir al suprastant da Tarasp in uffizi Daniel Stecher cul dicasteri provedimaint e sgürezza. Scha quai resta il cas fin pro las elecziuns, lura es eletta la persuna na eletta da las ulteriuras fracziuns, chi ha ragiunt las plü bleras vuschs. Quai ha il cumün da Scuol eir fixà illa constituziun cumünala. ​Candidatas e candidats as pon però amo annunzchar pel sez vacant da Tarasp fin al di da la tscherna. Tenor il cumün da Scuol nu saja però tant probabel chi gnian amo inoltradas annunzchas. Da las ulteriuras tschinch fracziuns as mettan a dispusiziun almain üna candidata u ün candidat, da Scuol e Sent perfin adüna duos. Problematica eir in oters cumüns fusiunats Il cumün da Lumnezia vaiva sco Scuol eir be fixà ün dret e na ün oblig, cur cha las ot fracziuns as vaivan fusiunadas pels 1. da schner 2013. La suprastanza cumünala as cumpuona listess sco a Scuol: ün cusglier per fracziun ed ün capo – dimena 9 commembers. «A Lumnezia vessan las fracziuns eir ün dret sün ün sez illa suprastanza cumünala. Ma daspö la fusiun nu s’haja neir na adüna chattà avuonda rapreschantants da tuot las fracziuns per tuot las periodas d’uffizi – perche ch’ingün nu d’eira pront da surtour la lezcha», disch Thomas Kollegger. Uschè sun alura gnüdas elettas persunas d’otras fracziuns per la carica. «Per evitar chi gnia eletta per exaimpel üna persuna cun be üna vusch – probabelmaing amo sia aigna – s’haja adattà la constituziun. Uossa douvra ün quorum minimal per gnir tschernü», uschè Thomas Kolleger. Dal 2016 ha il cumün da Lumnezia decis da redüer la quantità dals commembers illa suprastanza cumünala da nouv sün tschinch. Ma il Chantun nun ha acceptà ils plans, causa cha’l contrat nu possa gnir adattà fingià davo uschè cuort temp davo la fusiun. Aigna respunsabilità I’l cumün d’Alvra han las fracziuns – simil sco Scuol e Lumnezia – be ün dret e na ün oblig d’ün sez illa suprastanza cumünala. I’l contrat da fusiun d’eira però amo fixà, cha per la prüma perioda d’uffizi haja mincha fracziun da metter a disposiziun ün supra­stant cumünal. «Daspö la fusiun dal 2015 es quai stat fin uossa adüna il cas, i’l cumün d’Alvra han fin uossa tuot las fracziuns adüna fat part da la suprastanza cumünala», disch Thomas Kollegger. El agiundscha cha quai saja illa respunsabiltà da las fracziuns da defender lur drets i’l cumün fusiunà – ma cha las fracziuns hajan eir cumbattü dürant ils discuors da fusiun per gnir rapreschantadas adequatamaing. Il cumün d’Arosa ha ün parlamaint ed es ün oter cas: la mità dals rapreschantants dal parlamaint nu deriva da la plü gronda fracziun – la fracziun Arosa – dimpersè da las ulteriuras 7 fracziuns. «Ad Arosa esa fixà cha’ls anteriurs set cumüns hajan dad esser rapreschantats illa legislativa. Il parlamaint consista da 14 sezs – set per Arosa e set per las fracziuns», disch Thomas Kollegger. Front: Ingün nu’s voul laschar metter sü Ingün nu voul succeder a Daniel Stecher, suprastant cumünal da Scuol in uffizi e rapreschantant da la fracziun da Tarasp. Scha quai resta uschè fin pro las elecziuns dals 25 da settember 2022, lura vain eletta la persuna cullas plü bleras vuschs da tuot las otras fracziuns. Quai prevezza la constituziun cumünala. Quai voul eir dir cha Tarasp nu fess plü part da l’autorità administrativa e puliziala la plü ota dal cumün per la prosma legislatura (2023 fin 2026). La problematica as cugnuoscha eir in oters cumüns fusiunats. La FMR ha discurrü cun Thomas Kollegger, manader da l’Uffizi da cumüns chantunal. (fmr/cam)

Cun stipendis ed impraists ha la Fundaziun Pestalozzi pudü sustgnair l’on 2021 a 283 giuvenils chi derivan da regiuns muntagnardas svizras. Blers sömmis da mansters e scolaziuns – eir da e giuvens in Engiadina e la Val Müstair – han pudü gnir accumplits tanter oter eir grazcha als agüds finanzials da la Fundaziun Pestalozzi. Quai scriva la fundaziun in üna communicaziun. 25 stipendis in Engiadina-Val Müstair-Samignun La Fundaziun Pestalozzi sustegna cun üna bürocrazia minimala a giuvenils da regiuns muntagnardas e periferas in Svizra, là ingio cha’l man public nu tendscha. Illa regiun Engiadina-Val Müstair-Samignun han pudü gnir concess l’on scuors 25 stipendis. Ils plü blers stipendis da la Fundaziun Pestalozzi – nempe 105 – sun rivats in Grischun, 59 sun its giò’l Vallais e 47 giò’l Tessin. Singuls giuvenils dad oters chantuns chi accumplischan ils criteris han eir surgni imports finanzials. Las dumondas demuossan cha la finanziaziun d’üna scolaziun dvainta impustüt là difficila, ingio cha giuvnas e giuvens sun sforzats d’abitar e da mangiar utrò, quai chi’d es il cas pro’ls blers stipendiats da la fundaziun. Dumondas per sustegn La Fundaziun Pestalozzi vain presidiada da Daniel Zeller, üna persunalità our da l’economia. La manadra da gestiun es Erika Andrea, chi ha ragischs rumantschas e deriva da la Val Schons. Dumondas per sustegn vegnan inoltradas fin ils 5 october 2022. Giuvens e giuvnas da la Val Müstair tramettan lur dumonda a la persuna da contact da la Fundaziun Pestalozzi, Urs Kühne, Mundaditschas, 7536 Sta. Maria, 079 415 12 98 / 081 257 58 50. La persuna da contact da la Fundaziun Pestalozzi per l’Engiadina es Curdin Lansel, Cul 40, 7530 Zernez, 079 833 82 15 / 081 257 58 51. Els dan gugent ulteriuras infuormaziuns davart stipendis ed impraists. (www.pestalozzi-stiftung.ch) (cdm/fmr).

A Sta. Maria abitan cun lur famiglias quatter uffants ucrainais ill’età dad ir a scoula. Per pudair s’integrar illas classas dovressan els instrucziun da rumantsch. «Id es ün fich grond problem cull’integraziun linguistica dals uffants ucrainais in scoula qua in Val Müstair», disch il manader da scoula Thomas Brülisauer. Cur ch’el d’eira gnü a savair ingon da prümavaira chi gnaran famiglias da l’Ucraina illa regiun es el dvantà activ: «Pro l’Uffizi chantunal da migraziun m’haja indreschi che chi saja da spettar in connex culla scoula. E lura n’haja cumanzà a tscherchar persunas d’instrucziun chi pudessan retschaiver ils uffants fügitivs, tils dond instrucziun da rumantsch.» I s’han annunzchadas trais persunas, tuottas però da lingua tudais-cha. Da la prüma classa fin sül s-chalin ot «D’instà sun lura rivadas las famiglias cun quatter uffants», infuorma il manader da la scoula da la Val Müstair, «trais sun ill’età da la primara, üna matta in prüma classa, üna matta in tschinchavla ed ün mat in sesavla classa. Ed ün mat es ill’età da la prüma classa dal s-chalin ot.» Els abitan a Sta. Maria illa Chasa Plaz, i’l anteriur albierg da giuventüna. «La situaziun cun uffants da lingua estra nun es insè alch extraordinari», explichescha Thomas Brülisauer, «no vain adüna darcheu eir oters uffants da famiglias chi vegnan a star in Val Müstair e chi nu san rumantsch.» Eir quels douvran sustegn i’l rom lingua per pudair s’integrar illa classa. «Quista jada nu vaina però ingün chi dess quist sustegn linguistic.» Instrucziun da tudais-ch e culs conscolars rumantsch «No nu pudain simplamaing laschar als uffants ucrainais be a chasa fin cha no chattain ad inchün chi tils muossa rumantsch», cuntinuescha Thomas Brülisauer. Ch’els hajan perquai ingaschà ad inchün chi tils muossa tudais-ch. Al medem mumaint vegnan ils uffants, sco ch’el disch, integrats illas classas regularas pels roms musica, disegn, lavuors manualas e gimnastica. «Qua vegnna sustgnüts dals magisters da classa, els imprendan rumantsch eir cun esser insembel culs oters uffants.» Appel da s’annunzchar Perche cha la scoula in Val Müstair nu chatta ingün chi dess rumantsch nu sa da dir seis manader: «Quellas persunas chi han fat quai fin uossa nu stan causa pensiunamaint o motivs familiars plü a disposiziun, perquai vaina eir inseri cha no tscherchan inchün», declera Thomas Brülisauer. El manzuna la mancanza da pesunas d’instrucziun in tuot la Svizra e suppuona cha quista mancanza sarà in territori rumantsch amo plü acuta. «Sch’üna magistra o ün magister vess interess da güdar a la scoula da Val Müstair ed impustüt als uffants ucrainais dess ella o el s’annunzchar pro mai», disch el. Sülla pagina d’internet da la scoula www.scvm.ch as chatta l’inserat cun tuot las indicaziuns davart quista plazza. «No füssan fich cuntaints sch’inchün s’annunzchess ed instruiss rumantsch pro no.» Situaziun in Engiadina plü simpla «In nossa regiun vaina pudü integrar a tuot ils uffants ucrainais illas classas, tils muossond rumantsch in cumbinaziun culs scolars da lingua estra», declera Mario Rauch chi maina la scoula da Scuol, «pro no esa duos uffants ucrainais a Ftan, ün a Scuol ed ün illa scoulina da Sent.» Gianna Rauch maina la scoula da Valsot e Peter Thiele quella da Zernez. Tuots duos dischan chi nun hajan pel mumaint ingüns uffants da l’Ucraina in lur scoulas cumünalas. (fmr/fa) La magistra Grace Fasser cun Maria (5avla classa), Amin (7avla classa) ed Illya (5avla classa). I manca Varvara chi frequainta la prüma classa. Rumantsch pels uffants ucrainais In Val Müstair abitan pel mumaint famiglias da l’Ucraina cun quatter uffants ill’età dad ir a scoula. Per tils pudair integrar illas classas regularas ha cumanzà il manader da scoula Thomas Brülisauer fingià bod a tscherchar persunas d’instrucziun chi dessan rumantsch a las duos mattas e’ls duos mats ucrainais. Fin uossa nun ha’l però gnü success. In Engiadina Bassa es la situaziun plü simpla: Tant la scoula da Zernez sco eir quella da Valsot nun han ingüns uffants da l’Ucraina. Ed a Scuol survegnan trais uffants ucrainais sustegn per imprender rumantsch. (fmr/fa)

Da l’on 2020 han cumanzà las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) a sanar lur tunnel Munt La Scherra chi maina da La Drossa vers Livigno. Per 17 milliuns francs es gnü sanà il tschêl sura dal tunnel chi ha üna lunghezza da 3,5 kilometers. Dürant quists duos ons s’haja badà cha l’infrastructura suot la surfatscha da la via stuvaiva eir gnir sanada. Perquai es il proget da sanaziun gnü amplifichà ed i s’ha eir cumanzà a fabrichar ün nouv bloc da büschens a dretta da la via. Per pudair finir quistas lavuors sainza disturbis vain il tunnel Munt La Scherra serrà cumplettamaing dals 1. settember fin als 24 november da quist on. (cdm/fmr) Per pudair finir las lavuors da sanaziun dal tunnel Munt La Scherra es il tunnel serrà dal principi da settember fin als 24 november 2022.