In cudesch per las vacanzas a la mar. Forsa perfin in roman davart persunas che passentan gist sezzas lur vacanzas. Ed i stuess esser in cudesch da vaglia, minimum dad in’autura premiada cun il Premi Nobel! – Mamma mia, tge giavischs! En ina libraria prendess la librarista forsa il roman «Das stille Haus» (1983) dad Orhan Pamuk or da la curuna. La translaziun tudestga exista pir dapi il 2009. Il roman tirc è vegnì translatà en tudestg pir suenter che l’autur aveva gudagnà il Premi Nobel dal 2006. L’istorgia «Das stille Haus» n’è betg per forza litteratura leva e divertenta, schebain ch’ella raquinta mo co ch’ils trais fragliuns Faruk, Nilgün e Metin passentan in’emna da las vacanzas en lur «chasa paterna» a la riva da la Mar Marmara en Tirchia, nua che lur tatta Fatma viva. Ma davos la simpla istorgia da basa sa splega in entir drama da famiglia sur pliras generaziuns, inclusiv bleras tensiuns socialas e politicas dal 20avel tschientaner en Tirchia. Mintga protagonist/a raquinta – chapitel per chapitel – or da sia perspectiva ed or da sia vita ch’è cumplettamain differenta da quella dals auters. In frar vuless emigrar, sia sora s’interessa per ideas socialistas e l’auter frar baiva sco ina fora, precis sco ses bab e ses tat. Ed entant vuless la tatta simplamain tegnair chalà ses agens malfatgs. Damai: «Das stille Haus» è vairamain ina capodovra d’in autur premià davart ina «chasa silenziusa» che raquinta dapli istorgias che quai ch’ella avess gugent. Ma èsi ina lectura ideala per las vacanzas? – Forsa ch’in crimi cun ils cumissaris Brunetti, Montalbano u Wallander fiss tuttina pli adattà! Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il cudesch "Das stille Haus" dad Orhan Pamuk, translatà dal 2009 dal tirc en tudestg.

Chamonas dal CAS pli pitschnas u pac visitadas da giasts dal di han magari difficultads da scriver cifras nairas e perquai era difficultads da chattar ina u in guardiachamona per tut la stagiun. Alternativ datti chamonas che vegnan ospitadas be la fin d’emna u en in med alternond da differents commembers da la secziun, sco per exempel sin la chamona Linard. Ina visita sin 2327 m. s.m. Suenter ina bella chaminada da radund duas uras e mez stip si tras il guaud, l’emprim bel en la sumbriva e suenter cun ina bella vista si vers il piz Linard arriv’ins in zichel ord flad e cun avair suà si Glims. Cun in cordial bainvegni vegn mintga osp salidà che arriva sin la chamona Linard. Venderdi passà tras las duas dunnas pensiunadas Cristina Gregori e Lilo Mock, che avevan lur servetsch durant quell’emna. Sin la chamona Linard, en l’Engiadina Bassa, midan mintga emna ils ospitants. Perquai ch’i fiss difficil da chattar in guardiachamona che prendess a fittanza questa chamona cun 38 plazzas da durmir che gira en sasez be gist durant dus mais ed era durant quel temp betg propi uschè bain ch’i bastass da viver da las entradas, declera Cristina Gregori. «Cuntrari a la chamona Lischana, da la quala ins vesa las glischs davent da Scuol, na ves’ins betg la chamona Linard si da la val, e quai pudess era esser in motiv perquai che nus n’avain betg uschè blers giasts dal di.» La dunna da Sent è gia daditg commembra da la secziun dal CAS Engiadina Bassa ed è ina da las voluntarias che è il pli ditg da la partida en chamona per servir als giasts. «Dapi l’onn 97 u 98 vegn jau si mintg’onn la medema emna, l’emprim vegniv’jau cun mes um e mes figl ed uss dapi diesch onns m’accumpogna Lilo da Turitg.» Ch’ellas hajan da far tut las lavurs, da la cuschina sur il far chombras e pulir fin tar lavurs simplas tecnicas, sco auters guardiachamonas era, declera Cristina Gregori: «L’avantatg tar nus è simplamain quel, che sche nus avain propi in problem tecnic pli grond, pudain nus anc adina dar in telefon al schef da la chamona, Sepp Erni.» Il cudeschin cotschen «Jau stueva cuschinar gia da matta ed entant ma plascha quai fitg bain, perquai na fa quai betg fadia a mai da cuschinar differents menus», declera Cristina Gregori. Era sche las quantitads pli grondas fan studegiar in zichel. «Jau hai in cudeschin cotschen, nua che jau hai notà tut las mesiras e quantitads. La sfida è plitost che jau na poss betg pli auzar chazzettas memia grondas e grevas, uschia che jau stoss planisar da far la pulenta en duas etappas», declera Cristina Gregori. Tge ch’ella cuschina po ella decider, tenor las provisiuns ch’èn en la chaminada. «Tut l’organisaziun da provisiuns e mangiativas surpiglia il schef. El dat era tips e trics tge ch’ins pudess far. Ma sche nus avain in’idea pudain nus far quai», declera la guardiachamona voluntaria. Ch’ella saja ina che cuschina gugent frestg e va per quai era tranteren a rimnar spinat selvadi, il farinent d’andri, per far ils pizzoccheris. «Jau fatsch era gugent mezza las turtas e dovr perquai magari bler farina. Quai è forsa in dals dischavantatgs da noss model. Il schef na sa mai propi quant provisiun ch’i dovra, perquai che mintga ospitant ha autras preferenzas», di Cristina Gregori e cuntinuescha cun in’ulteriura observaziun: «Per mes gust vegnan ils menus sin chamonas schon anc dominads ferm da charn, quai pudess sa midar», di Cristina. Ma quai, sco era las allergias e cun quai giavischs spezials pertutgond il da mangiar ch’ils giasts hajan adina dapli, na saja betg in problem be da la chamona Linard, mabain en general. Ils voluntaris tegnan tgira da la chamona Uschiglio, conceda la dunna da Sent, vesia ella be avantatgs en lur model. «Il tractament da la chamona è meglier cun quai che nus pulin adina pico bello suenter in servetsch. Jau na surdun betg gugent ina chamona tschuffa a quels che vegnan suenter nus.» E cun quai che la chamona vegnia pulida mintg’emna guardia ella anc adina ora sco nova, schebain che l’ultima renovaziun è era gia stada avant 30 onns. Enavant è segir era in avantatg ch’ina emna n’è betg uschè stanclentusa sco in’entira stagiun. «Jau vegn adina fitg gugent sin chamona, quai è per mai in lieu da forza. Ed entant avain Lilo ed jau era chattà mintgina sia rolla. Ella è quella dals giasts, che va ora en stiva, dat ina baterlada ed enchascha e jau sun plitost quella da star en cuschina» da Cristina. Ma malgrà tut la buna lavur ed il plaschair culs osps, cuntinuescha la guardiachamona temporala: «Suenter in’emna dorm jau gugent puspè en mes agen letg.» La secziun profita L’avantatg dominant saja en mintga cas ils custs, declera Ulrich Delang, il manader da sectur da las chamonas dal CAS. «Sche las entradas van direct a la secziun, ha quella dapli pussibilitads.» E per il solit sajan quai chamonas, nua che las secziuns èn grondas ed engaschadas, nua che in model, sco sin la Linard, funcziunescha. Ma cuntrari al chantun Grischun, nua ch’i dettia era anc quellas chamonas, sco per exempel la chamona Ela, en il Grischun Central, che vegn ospitada be adina las fins d’emna da commembers da la secziun, dettia en il Vallais era in exempel dad ina gronda e bain frequentada chamona che vegn manada be dad agens commembers. «La Binntalhütte ha bundant 3000 pernottaziuns per onn. E cun quai che la secziun n’ha nagin fittadin che custa, respectivamain che na lascha betg passar tut las entradas direct a la secziun, ha la secziun, ina dal Giura, pudì renovar questa chamona e pajar tut or da l’agen satg», declera Ulrich Delang. Organisaziun da chamonas era electronic Cun il sistem electronic da cudeschar che il CAS metta a disposiziun a las chamonas, è l’entira organisaziun era daventada pli simpla, cuntinuescha il manader dal sectur chamonas. «I dat perfin chamonas pli grondas che han automatisà perfin l’organisaziun da la provisiun.» En mintga cas dovri tar tut ils models, nua che commembers da la secziun mainan las chamonas be per ina fin d’emna u per ina emna, in schef da chamona che haja sut controlla l’organisaziun. E sche quai funcziuneschia bain ed ils commembers da las secziuns sajan pronts da lavurar or da plaschair durant in tempet, mintg’onn puspè, saja quai bain ina buna chaussa, concluda Ulrich Delang. Tgi che chamina si vers la chamona Linard vesa suenter il guaud la chamona, ma era il Piz Linard. Chamonas cun e senza ospitants en il Grischun En il chantun Grischun vegn la gronda part da las 32 chamonas manadas dad ina u d’in guardiachamona. La chamona Linard e la chamona Ela vegnan ospitadas dals agens commembers, durant in’emna u be durant la fin d’emna. Ed alura datti anc pliras chamonas, sco per exempel la Fergen a Tavau-Claustra cun 21 plazs da durmir e la Ramoz cun 23 plazs da durmir si sur Arosa, che n’èn betg ospitadas. Tgi che chamina si vers la chamona Linard vesa suenter il guaud la chamona, ma era il Piz Linard. Cristina Gregori e Lilo Mock beneventan gia dapli diesch onns ensemen, mintgamai durant la medem’emna, ils giasts sin la chamona Linard.

Anc quest onn sto Anna Giacometti cumparair avant la Dretgira regiunala Malögia. Quella sto giuditgar sche la cussegliera naziu-nala – ed ulteriurs quatter inculpads – vegnan punids pervi da mazzament per negligientscha. Otg alpinists eran morts il 2017 en la bova da Bondo. La FMR ha discurrì cun Rahel Müller davart quest cas. L’advocata è experta per accidents en muntogna. La bova da Bondo ha sepulì l‘avust avant set onns otg persunas ch’eran da viadi en la Val Bondasca. La procuratura publica grischuna n’ha il 2019 betg vulì purtar accusaziun ed ha sistì la procedura. Las famiglias dals confamigliars han protestà fin al Tribunal federal – e survegnì raschun. La procuratura ha anc ina giada stuì sa fatschentar cun il cas. Avant duas emnas ha ella accusà tschintg persunas: dus collavuraturs da l‘Uffizi da guaud e privels da la natira, in geolog extern, l’anteriura presidenta communala da la Bregaglia Anna Giacometti ed in ulteriur funcziunari communal. «Mazzament per negligientscha» è la renfatscha a tut questas persunas che han giuditgà e decidì sche las sendas alpinas en il territori pertutgà duain vegnir serradas. La FMR ha discurrì cun Rahel Müller ­(guarda box) davart quest cas. Ella posseda gronda experientscha giuridica areguard accidents da muntogna. FMR: Datti savens talas accusaziuns sco l’actuala en il cas da Bondo? Rahel Müller: Accusaziuns pervi dad accidents en las muntognas èn ina excepziun. La bova da Bondo è insumma in schabetg singular. I dat pia darar accusaziuns. E quant savens suonda en quests rars cas ina condemnaziun entras ina dretgira? Gliez datti be en cas spezials. Pertge i sto esser dads elements penals spezials ch’ina dretgira approvescha ina responsabladad tenor il dretg penal. Il 2019 aveva la procura publica dal Grischun sistì la procedura. Las famiglias dals disgraziads han protestà. Il Tribunal federal ha decidì che la procura stoppia anc ina giada prender si il cas. Pertge atgnamain? Il Tribunal federal aveva ditg che la procura publica haja violà ina cundiziun formala en la procedura. Davart la culpaivladad n’ha il Tribunal ­federal pia ditg nagut? Correct. Il Tribunal federal n’è anc betg ­s’occupà da la dumonda, schebain ins po renfatschar a las tschintg persunas involvidas in cumportament sbaglià. Il fanadur ha la procura publica purtà ­accusaziun sa basond sin ina expertisa che­ di che la bova saja stada previsibla. Las ­autoritads grischunas avevan adina ditg il ­cuntrari. Tge schais Vus? Jau n’enconusch betg l’expertisa. Impurtant è da savair: Ina procura publica dastga be desister d’ina accusaziun sch’igl è chaussa clera ch’i sa tracta d’in fatg che na vegn betg punì. Uschespert ch’i dat dubis, è la procura publica obligada da far accusaziun. E co èsi avant dretgira? Là èsi il cuntrari. Là vala il principi «in dubio pro reo». Gliez vul dir, ils inculpads dastgan be vegnir condemnads, sch’i n’exista nagins dubis vi da lur culpa. En il cas da Bondo datti para gia duas expertisas. Jau na less betg excluder ch’i vegn anc fatg ina terza. La dretgira sto giuditgar questas expertisas che tiran differentas conclusiuns. Il davos vala però sco ditg il principi «in dubio pro reo». Quant impurtantas èn las expertisas? Glieud dal fatg ha valità avant la bova la situaziun uschia ch’ins na dovria betg serrar las sendas. Uss, suenter la bova, concluda in geolog en sia expertisa il cuntrari. Expertisas èn fitg impurtantas. Tant ina procura publica sco era ina dretgira lascha far ­expertisas per survegnir la savida dal fatg che giurists na possedan betg. E sche las expertisas vegnan a differentas conclusiuns? Cun guardar enavos essan nus tuts adina pli perderts. Gist tar accidents da lavinas vesan ins savens gliez. Cura che la lavina è vegnida giuadora, schain nus tuts, ‘igl è stà cler ch’ella vegn’. Ma avant han tuts ditg, ‘forsa vegn ella, forsa betg’. Uss sto la dretgira valitar las expertisas en il cas da Bondo e trair sias atgnas conclusiuns. Tschintg persunas èn inculpadas. Tgi porta la gronda responsabladad. Èsi l’anteriura presidenta da la Bregaglia, Anna ­Giacometti? Èsi ils dus collavuraturs da l‘Uffizi per la natira e l’ambient dal chantun? U il geolog extern? Gliez decida la dretgira per mintga persuna inculpada separadamain ed independentamain. Tge muntass ina condemnaziun da questas persunas per l’alpinissem u il sport en las muntognas? En las muntognas vala il principi da l’atgna responsabladad. Sin fundament d’ina singula sentenzia, na sa midass anc nagut vi da ­l’atgna responsabladad. E sch’i dess plirs cas e pliras condemnaziuns? Sch’ins cumenza a ruier vi da quest principi, po quai manar adaquella ch’ins na parta betg pli da l’atgna responsabladad en il sport da muntogna. Tge muntass gliez sche las dretgiras condemnassan en plirs cas las autoritads che n’han betg serrà sendas? Lura serrass jau – sche jau avess da decider sco autoritad – en dubi adina las sendas da viandar. Gliez fiss la conclusiun. Sendas, nua ch’i capita atgnamain be darar insatge, fissan en l’avegnir serradas? Sin fitg bleras sendas alpinas exista in ristg ch’i croda crappa. Sch’i dat lura forsa in zichel pli gronds ristgs ed ina bova daventa pussaivla, serrass ins la senda pli svelt a moda preventiva. Dapli condemnaziuns ch’i dat en connex cun accidents da muntogna, pli precauts ch’ils responsabels daventan. Co duessan las dretgiras tenor Vus decider? Tenor mai èsi impurtant ch’ins attribueschia gronda paisa a l’atgna responsabladad en las muntognas. Fin uss han las dretgiras en ils blers cas era renconuschì gliez. Hai gia dà sumegliantas proceduras sco uss quella da Bondo en Svizra? Jau n’enconusch nagina procedura en connex cun ina bova. I dat in cas che pertutga crudada da crappa en la Taubenlochschlucht en il chantun Berna cun in uffant ch’è sa disgrazià mortalmain. Il president da l’uniun responsabla per la senda da viandar è vegnì condemnà. Ma quai è stà in cas spezial. Pertge? Quai n’è betg stà ina senda alpina. Mabain ina senda bain frequentada e bain bajegiada ora en la vischinanza da la citad da Bienna. Igl era gia avant crudà crappa ed ins ha enconuschì il ristg. Experta per dretg da sport alpin Rahel Müller (42) è giurista e maina ina advocatura a Berna ensemen cun in partenari. Sia dissertaziun ha ella scrit davart la responsabladad en las muntognas. Ella è adina puspè sa deditgada a cas giuridics en connex cun sport alpin ed uschia daventada ina experta per giuditgar accidents da muntogna. Ella è co-editura dal www.bergsportkommentar.ch e fa part da la cumissiun da dretg dal Club alpin svizzer. Autras domenas da sia lavur èn il register funsil. A la ETH instruescha ella dretg immobigliar. Dapi il 2022 è Rahel Müller era procuratura extraordinaria da la Confederaziun. Cas Bondo – experta s’exprima Mazzament per negligientscha renfatscha la procuratura publica a l’anteriura presidenta communala da Bondo ed a quatter autras persunas. Quant probabla è ina condemnaziun? La FMR ha discurrì cun ina advocata spezialisada sin accidents alpins. Giuridicamain n’è la disgrazia dal 2017 cun otg alpinists sepulids sut la bova da Bondo anc betg lugada. La Dretgira regiunala Malögia sto uss decider, sche las tschintg persunas che han giuditgà il privel e decidì da laschà avert las sendas, vegnan chastiadas. Avant duas emnas ha la procuratura publica grischuna accusà ellas. L’advocata Rahel Müller è experta per dretg da sport alpin. Tenor ella vegnan tals cas darar avant dretgira. E condemnaziuns sajan fitg raras. «En las muntognas vala il principi da ­l’atgna responsabladad», di l'experta. Ils alpinists stoppian esser conscients dal ristg en las muntognas. Las dretgiras hajan fin uss renconuschì quest principi. Sch’i dess dapli condemnaziuns suenter disgrazias en muntognas – sco cun la bova da Bondo – daventassan las autoritads pli precautas. «Lura serrass jau – sche jau avess da decider sco autoritad – en dubi adina las sendas da viandar», di Rahel Müller. L'advocata Rahel Müller è spezialista per dumondas da responsabladad tar accidents e disgrazias en las muntognas.

Igl è il pli grond project en la carriera da Bertilla Giossi: in film davart la primascensiun dal Tödi avant 200 onns. Il film ha quests dis premiera. En l’intervista ha l’autura tradì a tgi ch’il Tödi resp. il Piz Russein tutga atgnamain, daco ch’ella ha tschertgà in toc taila enfin giu la Bassa e pertge ch’ina visita en l’archiv da la claustra a Mustér è stà in mument emoziunal. Ina prestaziun admirabla da dus chatschaders sursilvans: La primascensiun dal Tödi/Piz Russein che sa chatta sin il cunfin tranter Glaruna ed il Grischun l’onn 1824 (guarda box). Quai è il fil cotschen dal film documentar en dus parts: «Il Tödi – 200 onns primascensiun – istorgia ed istorgias». Quel ha realisà questa stad la redactura e producenta dad RTR, Bertilla Giossi. Cun la camera accumpogna il team da Bertilla Giossi duas ascensiuns – da la vart grischuna e da la vart glarunaisa. Ils protagonists (Aluis Tambornino e Flurin Maissen dad ina vart ed Alice Konzelmann e Ueli Frei da l’autra vart), che han ina stretga relaziun cun il Tödi, sa scuntran lura sin il piz. Il film da Bertilla Giiossi porscha sper il purtret dal culm co ch’el sa preschenta oz er excurs istorics, las primascensiuns da la vart grischuna sco era da la vart glarunaisa ed ulteriuras istorgias dal Tödi. Uschia vegn per exempel era tematisà il connex da la fundaziun dal Club Alpin Svizzer cun il Tödi u ch’i vegn raquintada l’istorgia da las emprimas dunnas sin il Tödi. FMR: A tgi tutga il Tödi? Bertilla Giossi: Il Glarner Tödi tutga als Glarunais, ed il punct il pli aut dals trais pizs dal massiv dal Tödi – il Piz Russein – è in piz da cunfin, ma emoziunalmain tutga el forsa in pau dapli als Grischuns. Il program commemorativ quest onn – cunzunt da la vart glarunaisa – è fitg vast, cun diversas exposiziuns, teater, film e perfin products giubilars. Èsi giustifitgà da dar talmain grond’attenziun a quest piz? Or dal punct da vista dal Grischun è quai pli pauc chapaivel. Per ils Glarunais èsi dentant il pli marcant ed il pli aut culm ch’els han. Quel è dal rest fitg marcant entadim il Linthtal. Plinavant gioga il Tödi ina rolla centrala en l’istorgia da l’alpinissem. Ils emprims alpinists – en sasez scienziads e burgais dal martgà che avevan interess d’emprender ad enconuscher la flora – vegnivan da Turitg en la regiun dal Tödi, perquai ch’igl è da là anora il pli aut culm visibel. Vul dir, il Tödi è vegnì conquistà fitg spert, avant ch’ils Englais èn vegnids en las Alps. Impurtant è il Tödi era sco tgina dal Club Alpin Svizzer (CAS). Il fundatur Rudolf Theodor Simmler ha gì l’idea da fundar il club cura ch’el è stà sin il Piz Russein l’onn 1861. Sch’ins parta però dal fatg che la primascensiun è stada uschia sco ch’ella vegn descritta (guarda box), lura è quella gea reussida l’emprim als Sursilvans, sin la vart sursilvana. Festiveschan ils fallads? (ri) Jau sun ma dumandada, daco che quest giubileum na vegn betg celebrà da la vart grischuna talmain sco da la vart glarunaisa. Il fatg, ch’el n’è da la vart sursilvana simplamain betg visibel, auter che en la Val Medel, pudess esser la raschun. Per l’autra avain nus quest onn en Surselva in onn cun fitg bleras festas, forsa è il Tödi era ì in pau en emblidanza. Questa primascensiun è gea adina stada in zic dispitaivla. Suenter avair legì varsaquants documents e cudeschs istorics: Cartais Vus vi da la «fama» da la cutga ch’ils dus «emprims» han pari laschà enavos sco cumprova per la primascensiun? Gea. Pader Placi a Spescha ha descrit fitg exact tge ch’el ha fatg, quai cun ina plima fitg gizza. Jau crai ad el e jau na sai betg m’imaginar, ch’ins vegn sin l’idea dad inventar questa istorgia da la cutga. Savens discurr’ins gea mo dal pader ed emblida ils dus chatschadurs da chamutsch ch’èn propi stads sin il piz. Per l’ina ha il pader descrit questa ascensiun ed el ha ultra da quai descrit fitg bler – ed el è uschia ina persuna enconuschenta. Per l’autra n’è la primascensiun dal Tödi betg da cumparegliar cun il Vallais nua ch’ils Englais derasavan suenter lur nums en ils «alpine schurnals». Tar il Tödi eran quai dus cumpogns. Per cletg èn ils nums enconuschents. Per noss film avain nus dentant anc retschertgà dapli davart els dus. En Voss film inscenais Vus gea per l’ina la primascensiun cun utensils ed equipament da lez temp. Per l’autra mussais Vus co che l’ascensiun dal piz è sa midada en il decurs dals onns. Quant grond era propi il ristg avant 200 onns? Igl è da renconuscher e stimar fitg quai ch’els han prestà da lez temp. L’aura n’era betg uschè previsibla sco oz. In fist enferrà serviva sco zappunet, l’equipament era minimal. Dentant, la cuntrada veseva ora cumplettamain auter, cun bler dapli naiv e glatschers, bleras passaschas eran probablamain pli simplas. Ord vista dad oz è il Tödi plitost in culm alpin tecnicamain simpel. Las sfidas èn las sfessas e lura la crappa che vegn aval, cunzunt da la vart grischuna, e lura la distanza. Mes protagonists dal film din era, che perquai ch’il glatscher sa sminuescha, stoppian alpinistas ed alpinists adina puspè adattar lur ruta. Co ston ins s’imaginar da realisar questa ascensiun filmica dal Tödi? Sco emprim hai jau duvrà las infurmaziuns per pudair savair, tge che jau vuless insumma raquintar. E lura èsi simplamain blera lavur d’organisaziun (ri): chamonas, organisar glieud, reservar ils teams, helicopters, hotels etc. E la gronda sfida è che tut dependa da l’aura. Quai ha era fatg in pau mal il venter. Co sa distingua quest film da quels che Vus avais realisà tochen ussa? Sper l’ascensiun avain nus era filmà in’inscenaziun istorica cun chaussas dal pader e ses cumpogns, quai è per mai insatge nov. Jau hai pia gì dad organisar vestgadira ed equipament per ils protagonists e jau hai p. ex. era gì da preparar in cudesch e risplis per ch’els vesan ora vegls. Da quel temp n’avevan els per exempel betg egliers da sulegl ed il pader descriva ch’el cusseglia da prender in toc taila sin fatscha. Jau hai pia tschertgà en fatschentas da taila da Cuira enfin la Bassa in toc taila adattada. A la fin finala hai jau chattà tar mai a chasa ina lumpa. (ri) N’è quai betg in grond ristg per ils protagonists cun in equipament vegl? Per minimar il ristg han els be gì en ils chalzers, sch’els gievan da la plaunca siadora, sin il fil han els gì en chalzers da muntogna dad oz. In um da camera ch’ha era fatg las inscenaziuns dal Matterhorn ha plinavant cusseglià da purtar sut il resti vegl pitschnas tschintas da raiver. Tge muntada ha il Tödi per Vus? Il Tödi è per nus Sursilvanas e Sursilvans il pli aut, e jau vom savens per la pizza enturn. El è per mai insatge fitg spezial. Sche jau vom siadora è el per mai in punct d’orientaziun, in cumpogn, internamain al salid jau. Cura che jau sun stada si l’emprima giada, hai jau gì larmas en ils egls perquai che jau era uschè commuventada. La vista è fenomenala, da bell’aura vesas ti l’entir artg da las Alps, dal Mont Blanc enfin l’Ortler. Causa d’ina blessura al schanugl n’avais Vus dentant betg pudì esser da la partida sezza tar la filmada da l’ascensiun, ina trumpada? Quai è stà in process, l’entschatta èsi stà fitg grev. Dentant hai jau pudì sgular si cun il helicopter per las inscenaziuns istoricas. E cun Aluis Tambornino hai jau fatg giu che nus giain lura si en in onn cura ch’i va puspè meglier cun il schanugl. Ussa essas Vus probabel «experta dal Tödi». Hai era dà surpraisas e scuvertas nunspetgadas durant Vossa lavur? La gronda surpraisa è stada per mai il pader. Jau aveva gia udì dad el, ussa – suenter questa lectura intensiva – èsi grondius da savair tge ch’el ha fatg e tge ch’el saveva gia tut. In highlight persunal è stà da pudair ir en l’archiv da la claustra da Mustér, cura che jau hai pudì tegnair enta maun cartas ch’il pader aveva malegià. Tar quel patratg ma vai anc ussa fraid dal dies giu. Il proxim onn giais Vus en pensiun. È il Tödi pia stà in dals davos projects? Betg il davos, però il davos grond ed a medem mument era mes pli grond project en mia carriera d’autura da films. Igl è grondius da pudair chalar uschia. La premiera dal film «Il Tödi – 200 onns primascensiun – istorgia ed istorgias» è als 1. da settember 2024 (16.15) en la Sala da cultura a Trun. Il Piz Russein è il punct il pli aut dal massiv dal Tödi che sa chatta sin il cunfin tranter il chantun Glaruna ed il chantun Grischun. Bertilla Giossi cun ina da las cartas originalas malegiada da Pader Placi a Spescha. Per ella è quai stà in dals highlights persunals durant la lavur per il film. Per Bertilla Giossi è il Piz Russein (guarda foto) insatge fitg spezial. U cun ses pleds: «In punct d’orientaziun, in cumpogn». Qua sa chatta ella sin il Gämsfairenstock en il chantun Glaruna, davosvart il Piz Russein. Per las inscenaziuns istoricas en ses film ha Bertilla Giossi organisà vestgadira ed equipament per ils protagonists. Uschia per exempel in perspectiv u lura la rassa dal pader. L’autura dal film Bertilla Giossi (63) è creschida si a Rueras. Suenter studis a Turitg è ella stada set onns redactura tar il Radio Rumantsch. Dapli l’onn 1998 segna ella sco redactura e producenta da films documentars tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Per il film «Il Tödi – 200 onns primascensiun istorgia ed istorgias» lavura ella dapi in onn. L’entschatta sajan quai stads singulas uras e dis. L’atun passà ha ella cumenzà a studegiar las scrittiras istoricas per sviluppar l’idea per il film. Dapi l’avrigl 2024 è ella s’occupada cun la lavur dal film. En ses temp liber è Bertilla Giossi fitg gugent en las muntognas. Savens fotografescha ella – sche pussaivel – da mintga piz anora il Tödi. Plinavant è ella gia stada duas giadas cun ils skis sin il Tödi. «Il Tödi è vegnì conquistà dad indigens e betg da quels da Turitg u da l’Engalterra, quai fa era simpatic el», di Bertilla Giossi cun in rir. (fmr/sab) La primascensiun dal Tödi Ils 1. da settember 1824 èn dus chatschaders sursilvans – Placi Curschellas da Trun ed Augustin Bisquolm da Mustér – stads ils emprims carstgauns sin il Tödi. Cun zappunet e simpels stivals, dentant senza charpellas han els cuntanschì il pli aut punct dal massiv dal Tödi, il Piz Russein sin 3614 m s.m. Planisà questa tura aveva pader Placi a Spescha da Mustér. Il pader benedictin, che aveva da lez temp 72 onns, era in pionier da l’alpinissem ed ha pliras giadas empruvà d’ascender il Tödi. La primascensiun duai el avair accumpagnà fin l’Alp Russein ed avair observà da là anora ils dus chatschaders cun ses perspectiv. Sias observaziuns ha el lura documentà sin palpiri. Questa primascensiun dal Tödi è adina stada in pitschen misteri e dispitaivla, ils mussaments mancan. L’istorgia alpina ha dentant renconuschì la primascensiun l’entschatta dal 20avel tschientaner dals dus chatschaders sursilvans, malgrà ch’els han laschà enavos sco mussament be ina cutga sin il piz. E quella n’è sa chapescha betg pli stada al lieu onns pi tard cura ch’ils proxims èn arrivads sin il Tödi. (fmr/sab) Bertilla Giossi ha filmà «ses» Tödi Cura ch’ella saja stada l’emprima giada sin il Tödi/Piz Russein, haja ella laschà cular in larmin. Quai raquinta Bertilla Giossi, autura da films tar RTR, en in’intervista cun la FMR. Ussa ha ella realisà in film sur da ses «cumpogn», in film che vegn mussà a partir da quests dis: «Il Tödi – 200 onns primascensiun – istorgia ed istorgias». L’emprima part dal film è gia accessibla online sin ils chanals dad RTR. Avant 200 onns, l’entschatta settember 1824, avevan dus chatschaders sursilvans conquistà sco emprims umans quest coloss glarunais-grischun en las Alps Centralas. Il film da Bertilla Giossi reinscenescha la primascensiun da Placi Curschellas ed Augustin Bisquolm. Quels eran vegnids instruids da l’enconuschent alpinist e pader Placi a Spescha. Ma il film raquinta er anc autras istorgias davart il Tödi, tranter auter quella davart la famusa cutga ch’ils dus chatschaders han apparentamain laschà enavos sco cumprova per la «conquista» dal piz. (fmr/dat)

Ils 25 da fanadur 2024 è mort l’anteriur schurnalist investigativ Hans Caprez da Castrisch. El era perfin vegnì elegì l’onn 1980 sco secretari general da la Lia Rumantscha, è dentant sa retratg avant ch’entrar en uffizi. Ses «successur» en quel post, Bernard Cathomas, sa regorda en in’intervista cun RTR da Hans Caprez (1940 – 2024). La gievgia saira dals 25 da fanadur 2024 è mort il schurnalist Hans Caprez da Castrisch en la vegliadetgna da prest 84 onns – suenter ina greva e lunga malsogna da cancer. Hans Caprez è stà in dals pli profilads schurnalists investigativs da la Svizra. Bunamain trais decennis, da l’onn 1971 fin dal 1998 ha el lavurà tar la revista Beobachter, nua ch’el ha tranter auter svelà il scandal da la Pro Juventute en connex cun il project «Uffants da la via» («Kinder der Landstrasse»). Sur plirs decennis prendeva quell’organisaziun svizra davent ils uffants a las famiglias jenicas ed als metteva lura en instituziuns d’educaziun ubain en tgira tar famiglias estras. Desistì d’entrar en uffzi Suenter sia pensiun ed ina dimora da plirs onns en il Piemont (Italia) è Hans Caprez lura turnà a Castrisch, nua ch’el è tranter auter era s’engaschà sco president da la Partida socialdemocratica da la Surselva. Gia l’onn 1980, damai anc amez ses engaschament tar il Beobachter, era il schurnalist perfin vegnì elegì sco secretari general da la Lia Rumantscha. Causa pliras vuschs criticas da vart conservativa, ha Hans Caprez dentant desistì d’entrar en uffizi. Sinaquai è Bernard Cathomas vegnì elegì en quel post. En in’intervista cun RTR raquinta quel da ses «antecessur», sia influenza e ses fastizs. Els dus, Bernard Cathomas e Hans Caprez, han adina gì contact in cun l’auter, saja en lur funcziuns professiunalas, ma er a livel privat. RTR: Tge persuna è stà Hans Caprez – sper sias istorgias schurnalisticas? Bernard Cathomas: En emprima lingia in fitg char e fidaivel concarstgaun. El era in um cun empatia. El saveva sa viver en en autras tenutas ed en auters patratgs. El era in contemporan fitg engaschà, in schurnalist da vaglia che na veseva betg mo las chaussas, mabain in che saveva era scriver quellas uschia che tuttas e tuts chapivan. Hans Caprez era ina persuna che steva en per ina chaussa e che ristgava era mintgatant da provocar. In Rumantsch fitg curaschus che steva er en per novas chaussas cun ina clera tenuta e cun fitg buns arguments. Tut en tut era el in carstgaun singular, in sco ins less che tuts fissan – sch'ins dastga dir uschia – en sia tenuta umana e per la chaussa. Hans Caprez ha lavurà blers onns per il Beobachter. Là è el stà enconuschent sco schurnalist che deva ina vusch als flaivels. Sa mussa quel credo professiunal era en sia persunalitad? Fitg expressiv, gea. Da star en per ils falombers e flaivels, da dar ina vusch a quellas persunas che n’han betg ina – quai era ina tenuta fitg impurtanta per Hans Caprez. Surtut al steva la giustia a cor. El vuleva guardar nua ch’i succedan chaussas che na dastgan betg succeder. Dad exprimer quellas circumstanzas e da guardar che quellas sa midian – quai numnav’ins pli baud «anwaltschaftlicher Journalismus». Il schurnalist è in advocat per las chaussas ch’el represchenta, tge che na dastga oz betg adina esser uschia. Hans Caprez è stà en per ils Jenics, el è s’engaschà per persunas persequitadas, per mantegnair la natira e cunter surbajegiadas extremas. El è stà en dapertut là, nua ch’el aveva il sentiment ch’insatge n’era betg uschia sco quai ch’i dastgass esser. Là gieva el suenter, guardava, chattava, publitgava e debattava. Quai era ina tenuta schurnalistica fitg profunda. Ina da las pli enconuschentas istorgias è stada quella dals «Uffants da la via». Quant impurtanta è tenor Vus stada quella istorgia era per il schurnalissem svizzer? Quai è stada in’istorgia simbolica per bleras chaussas en Svizra ch’èn – per cletg – sa midadas. Hans Caprez è ina da las persunas ch’han scuvrì chaussas ch’èn succedidas pli baud, che na van betg pli oz e ch’ins sto curreger. En quella debatta, en quel entir project da «Kinder der Landstrasse», nua che Hans Caprez ha demascrà la Pro Juventute, ha el defendì quels uffants. El è stà en per quai ch’è «gist e duaivel» – sco ch’el schess – schebain ch’i deva grevas attatgas da persunas cun pussanza. Hans Caprez n’ha era betg temì, sch’i vegniva smanatschà. En quel senn è gist quell’acziun cunter il project da «Kinder der Landstrasse» stada in’entschatta impurtanta en Svizra per lura sclerir chaussas ch’ins ha adina zuppentà. Suenter hai lura anc dà autras chaussas ed istorgias, ma Hans Caprez è stà in dals emprims ch’ha ditg: «Nus stuain discurrer er sur da quai che nagin na vul propi discurrer.» Era spezial era ch’el tegneva adina bun contact cun las persunas da las qualas el scriveva. Gea, el na steva – sco in vair schurnalist – betg mo en per quellas e quels ch’el defendeva, ma era per quels ch’el attatgava. El prendeva era si contact cun quels e scheva: «Jau hai udì quai e quai. Vus vegnis inculpads, vus avais il dretg da prender posiziun.» El viveva propi ils principis dal bun schurnalissem. Quai l’ha fatg enconuschent e renconuschì. Nua ch’el n’ha betg survegnì tanta renconuschientscha: El è vegnì elegì sco secretari general da la Lia Rumantscha, ha dentant survegnì blera critica e n’è gnanc entrà en uffizi. Vus essas lura daventà ses secretari «successur». Co resta quel temp en memoria a Vus? Quai eran atgnamain temps in zic burascus, perquai ch’il moviment rumantsch viveva. Qua na pudeva betg vegnir elegì mo simplamain x-insatgi gist mo uschia. Igl era adina da tegnair l’equiliber, la ballantscha tranter l’Engiadina, ils catolics ed ils refurmads, ils vegls ed ils giuvens. Igl era in temp en sasez fitg interessant, nua ch’i deva discussiuns. Hans Caprez n’è quella giada betg entrà en l’uffizi, perquai ch’el aveva survegnì clers signals ch’exponents da la regenza n’avessan betg acceptà el, senza ch’el fiss sa perstgisà per sia lavur schurnalistica. – E quai na vuleva Hans Caprez betg far. El na vuleva era betg – quai era tipic per el – entschaiver in post nua ch’el vegn boicottà gia a l’entschatta. E lura sun jau ma laschà persvader da surprender quel post da secretari da la Lia Rumantscha ed hai fatg quai intgins onns, era cun sustegn da Hans Caprez e da blers auters. Quel «fieu rumantsch» aveva Hans Caprez gea era. El n’ha betg mo laschà enavos fastizs schurnalistics, mabain era fastizs per il rumantsch. Tgenins? El è stà in ch’ha adina ditg: Nus stuain tegnair quellas uniuns che nus avain. El è stà en la Renania – che n’exista betg pli – e davart quellas organisaziuns scheva el: «Sch’i dat quellas, lura èsi silmain in pèr che battan e cumbattan». El ha era sustegnì immediat, cura che nus avain lantschà las discussiuns per il rumantsch grischun, per la gasetta quotidiana e per la reconuschientscha dal rumantsch sco linguatg uffizial. Quai na sa chapiva betg da sasez durant quels onns. I deva blers che guntgivan, che n’eran en sasez gnanc encunter, ma na ristgavan betg da s’exprimer uschè cler sco Hans Caprez. Quai m’ha adina fatg impressiun: Sch’el era persvadì dad ina chaussa e sch’el aveva ils arguments, lura steva el en e na sa zuppava betg schend: «Jau na ditg nagut». – El era in che scheva. Cun quai ha el era survegnì sia renconuschientscha. L’enconuschent schurnalist investigativ Hans Caprez (1940 – 2024), fotografà l’onn 2014 en sia biblioteca a Castrisch, è mort ils 25 da fanadur da quest onn. Bild Olivia Item

La Cuminànza Culturala Val Schons ê edieu anzemel cun l’autura la fegn da fanadur igl cudeschet par unfànts «La gagliegna Florentegna» (LQ, 30/6/14). Igl text tudestg ad igls maletgs darivan dad Editha Trepp. La translaziùn e vagnida fatg da Barbara Riesch. Igl cudeschet cun las sias balteztgas ilustraziùns raquenta l’istorgia da la Florentegna. Igls fardagliùns da Florentina e tuts melens, me ella e blaua. Co vean ella a frida cun quegl? Igl cudeschet po vagnir ratratg dad Editha Trepp (edita.trepp@bluewin.ch) near da la librareia Kunfermann da Tusàn. (cdm/fmr/bt) Exposiziùn giubilara 500 ons Stadi liber ad Andeer Trànter igls 10 antoc’igls 20 d’avust safearma l’exposiziùn ambulànta davart igl giubileum digls 500 ons Stadi liber da las Tres Leias grischùnas ad Andeer. An cunlavur cugl vaschinadi â la CCVS mess ad ir egn interessànt a varievel program da rom. A caschùn da l’avertura digls 10 d’avust conzertescha Musica instrumentala Muntogna da Schons MiMS a las 19.00, suainter preschainta Erwin Dirnberger igl sieus program nov «Bündner-Land». L’Uniùn da dunas d’Andeer survescha igl aperitiv a partir digls 19.00. (cdm/fmr/bt) Cuschegna natirala, referats a conzerts Igls 15 d’avust, a las 19.00 preschainta la renumada cuschiniera da Lon, Rebecca Clopath, la sia cuschegna natirala a survescha egna degustaziùn. A las 20.00 â liac igl referat da Michele Badilatti davart l’istorgia digl lungatg rumàntsch. Igls 17 d’avust pon ign deponer stgazis parsunals a l’exposiziùn giubilara davart igls 500 ons Stadi liber da las Tres Leias. Pigl divertimaint procura da las 11.00 antoca las 16.00 la stivada musicala cun sùns a tùns populars sunos da musicàntas a musicànts da la regiùn. L’exposiziùn manzunada vean terminada igls 20 d’avust. A las 19.00 dat igl egn aperitiv ad egn conzert cugl Cor maschado da Donat a conturn. A las 20.00 salva igl istoricist Florian Hitz egn referat davart l’istorgia da la Val Schons agl ravugl digl Stadi liber da las Tres Leias. (cdm/fmr/bt) Rebecca Clopath preschainta sia cuschegna natirala. «Cantar cun incantanti» a Cuira Igl cor da project «Cantar cun incantanti» preschainta igl sieus program igls 31 d’avust, a las 20.00 an la baselgia da Sontg Martin a Cuira. Igls 31 da setember, a las 20.00 â liac igl madem conzert an la baselgia da Spleia. Ulteriuras infurmaziùns en da catar sen la pagina da www.incantanti.ch. (cdm/fmr/bt) Nova pagina La Cuminànza Culturala Val Schons â egna nova pagina d’internet cun l’adressa: www.cuminanzaculturala.ch. Là vignan publitgeadas tutas infurmaziùns davart aranschamaints actuals a davart las activitads da la CCVS. Agl archiv tga’ign tutas infurmaziùns davart activitads c’ân gieu liac. Quella pagina e ear da catar sen «rumantsch.ch». (cdm/fmr/bt)

Chamonas dal CAS pli pitschnas u pauc visitadas da giasts dal di han magari difficultads da scriver cifras nairas e perquai era ­difficultads da chattar ina u in guardiachamona per tut la stagiun. Alternativ datti chamonas che vegnan ospitadas be la fin d’emna ubain alternond tranter differents commembers da la secziun, sco per exempel sin la chamona Linard. – Ina visita sin 2327 m s.m. Suenter ina bella chaminada da radund duas uras e mez stip si tras il guaud, l’emprim bel en la sumbriva e suenter cun ina bella vista si vers il piz Linard arriv’ins in zichel ord flad e cun avair suà si Glims. Cun in cordial bainvegni vegn salidà mintga osp che arriva sin la chamona Linard. Venderdi avant in’emna da las duas dunnas pensiunadas Cristina Gregori e Lilo Mock, che avevan lur «servetsch» durant quell’emna. Sin la chamona Linard, en l’Engiadina Bassa, midan mintg’emna ils ospitants u las ospitantas, perquai ch’i fiss ­difficil da chattar in/a guardiachamona che prendess a fittanza questa chamona cun 38 plazzas da durmir – che gira en sasez be gist durant dus mais ed era durant quel temp betg propi uschè bain ch’i ­bastass da viver da las entradas, declera Cristina Gregori. «Cuntrari a la chamona Lischana, da la quala ins vesa las glischs davent da Scuol, na ves’ins betg la chamona Linard si da la val, e quai pudess era esser in motiv pertge che nus n’avain betg uschè blers giasts dal di.» La dunna da Sent è gia daditg commembra da la secziun dal CAS Engiadina Bassa ed è ina da las voluntarias ch’è il pli ditg da la partida en chamona per servir als giasts. «Dapi l’onn 1997 u 1998 vegn jau si mintg’onn la medema emna, l’emprim vegniva jau cun mes um e mes figl ed ussa dapi diesch onns m’accumpogna Lilo Mock da Turitg.» Ch’ellas hajan da far tut las lavurs, da la cuschina sur il far chombras e pulir, fin tar lavurs simplas tecnicas, sco auters guardiachamonas era, declera Cristina Gregori: «L’avantatg tar nus è simplamain quel, che sche nus avain propi in problem tecnic pli grond, pudain nus anc adina dar in telefon al schef da la chamona, a Sepp Erni. Il cudeschin cotschen «Jau stueva cuschinar gia da matta ed entant ma plascha quai fitg bain, perquai na ma fai betg fadia da cuschinar differents menus», declera Cristina Gregori. Era sche las quantitads pli grondas fan studegiar in zichel. «Jau hai in cudeschin cotschen, nua che jau hai notà tut las mesiras e quantitads. La sfida è plitost che jau na poss betg pli auzar chazzettas memia grondas e grevas, uschia che jau stoss planisar da far la pulenta en duas etappas», declera ­Cristina Gregori. Tge tratgas ch’ella cuschina, po ella decider, tenor las provisiuns ch’èn en la chaminada. «Tut l’organisaziun da provisiuns e mangiativas surpiglia il schef. El dat era tips e trics tge ch’ins pudess far. Ma sche nus avain in’idea, pudain nus far quai», declera la guardiachamona voluntaria. Ch’ella saja ina che cuschina gugent frestg e va perquai era tranteren a rimnar spinat selvadi, il farinent d’Andri, per far ils pizzoccheris. «Jau fatsch era gugent mezza las turtas e dovr perquai magari bler farina. Quai è forsa in dals dischavantatgs da noss model. Il schef na sa mai propi quanta provisiun ch’i dovra, perquai che mintga ospitanta ed ospitant ha autras preferenzas», di Cristina Gregori e cuntinuescha cun in’ulteriura observaziun: «Per mes gust vegnan ils menus sin chamonas schon anc dominads da charn, quai pudess midar». Ma quai, sco era las allergias ed ils giavischs spezials pertutgond il da mangiar, na saja betg mo in problem da la chamona Linard, mabain en general. Ils voluntaris tegnan tgira da la chamona Uschiglio, conceda la dunna da Sent, vesia ­ella be avantatgs en lur model alternond. «Il tractament da la chamona è meglier cun quai che nus pulin adina picobello suenter in servetsch. Jau na surdun betg gugent ina chamona tschuffa a quels che vegnan suenter nus.» E cun quai che la chamona vegnia pulida mintg’emna, guardia ella anc adina ora sco nova, schebain che l’ultima renovaziun è era gia stada avant 30 onns. Plinavant saja segir er in avantatg ch’ina emna n’è betg uschè stanclentusa sco in’entira stagiun. «Jau vegn adina fitg gugent sin chamona, quai è per mai in lieu da forza. Ed entant avain Lilo ed jau era chattà mintgina sia rolla. Ella è quella dals giasts, che va ora en stiva, dat ina baterlada ed enchascha – e jau sun plitost quella en cuschina» di Cristina Gregori. Ma malgrà tut la buna lavur ed il plaschair culs osps, manegia la guardiachamona a «temp parzial»: «Suenter in’emna dorm jau gugent puspè en mes agen letg.» La secziun profita L’avantatg sajan en mintga cas ils custs, declera Ulrich Delang, il manader da sectur da las chamonas dal CAS. «Sche las entradas van direct a la secziun, ha quella dapli pussibilitads.» E per il solit sajan quai chamonas, nua che las secziuns èn grondas ed engaschadas, nua che in model, sco sin la Linard, funcziunescha. Ma cuntrari al chantun Grischun, nua ch’i dettia era anc quellas chamonas, sco per exempel la chamona Ela, en il Grischun Central, che vegn ospitada be adina las fins d’emna da commembers da la secziun, dettia en il Vallais era in exempel dad ina gronda e bain frequentada chamona che vegn manada be dad agens commembers. «La Binntalhütte ha bundant 3000 pernottaziuns per onn. E cun quai che la secziun n’ha nagin fittadin che custa, respectivamain che na lascha betg passar tut las entradas direct a la secziun, ha la secziun, ina dal Giura, pudì renovar questa chamona e pajar tut or da l’agen satg», declera Ulrich Delang. Organisaziun da chamonas era electronic Cun il sistem electronic da cudeschar che il CAS metta a disposiziun a las chamonas, è l’entira organisaziun era daventada pli simpla, cuntinuescha il manader dal sectur chamonas. «I dat perfin chamonas pli grondas che han automatisà l’organisaziun da la provisiun.» En mintga cas dovri tar tut ils models, nua che commembers da la secziun mainan las chamonas be per ina fin d’emna u per ina emna, in schef da chamona che haja sut controlla l’organisaziun. E sche quai funcziuneschia bain ed ils commembers da las secziuns sajan pronts da lavurar or da plaschair durant in tempet, saja quai bain ina buna chaussa, concluda Ulrich Delang. Chamonas cun e senza ospitants en il Grischun En il chantun Grischun vegn la gronda part da las 32 chamonas manadas dad ina u d’in guardiachamona. La chamona Linard e la chamona Ela vegnan ospitadas dals agens commembers, durant in’emna u be durant la fin d’emna. Ed alura datti anc pliras chamonas, sco per exempel la Fergen a Tavau-Claustra cun 21 plazs da durmir e la Ramoz cun 23 plazs da durmir si sur Arosa, che n’èn betg ospitadas. Cristina Gregori (a san.) e Lilo Mock beneventan gia dapli diesch onns ensemen, mintgamai durant la medem’emna, ils giasts sin la chamona Linard. Tgi che chamina si vers la chamona Linard vesa suenter il guaud la chamona, ma era il Piz Linard.

T’imaginescha che ti fas ina spassegiada tras la citad veglia da Cuira e vulessas savair dapli davart in bajetg specific che ta plascha. Savens manca en quests muments la pazienza da googlar, nundir da chattar infurmaziuns fidadas e verifitgadas. Cun l’applicaziun «Swiss Art to go» tutga quest problem tar il passà. Sa basond sin il guid svizzer da monuments, plirs toms da millis paginas istorgia, ha la Societad d’istorgia d’art en Svizra laschà sviluppar ina app che cuntegna tut quella savida rimnada sur varga 120 onns. E quella app è propi in gudogn. Ella è colliada cun il sistem da GPS e mussa perquai gist sin ina carta geografica tge monuments ch’i dat da vesair. A Cuira sin il Kornplatz è quai per exempel l’anteriura claustra dominicana dal temp medieval, ina chasa che dat ussa suttetg a la polizia ed ad ina scola. U lura il «Haus zum Meerhafen» sper il Hegisplatz, l’unica chasa da lain en la citad veglia (guarda foto). Sper epocas gia daditg passadas porscha l’applicaziun dentant er ina survista moderna, per exempel ils bajetgs da l’architect Le Corbusier. Il meglier è dentant: L’applicaziun funcziuna davent da Mustér a Müstair sur Savognin a Zuoz per mintga lieu en Svizra. Ins po er arcunar «rutas» ed uschia scuvrir las perlas architectonicas dad ina vischnanca. Ina versiun standard da la app è gratuita, per 10 francs datti ina versiun extendida cun tut ils rampigns. L’app datti da telechargiar sin las plattafurmas enconuschentas. Di per di dat in redactur in tip.

La sonda avantmezdi èn vegnidas passa 2000 persunas a Domat a la radunanza generala da la EMS-Chemie. Ils acziunaris e las acziunarias da l’interpresa han approvà tut las propostas dal directori – ed han pudì giudair chanzuns popularas rumantschas. En ina tenda tar la Ems-Chemie èn sa radunadas sonda avantmezdi exact 2055 acziunaris ed acziunarias a la 61avla radunanza generala da l’interpresa. La CEO Magdalena Martullo-Blocher ha recapitulà il davos onn da fatschenta, il qual n’è tenor ella betg adina stà tant simpel causa la situaziun a la fiera. Perquai saja tant pli impurtant da chattar dapli products innovativs. La radunanza generala ha approvà sonda passada tut las propostas dal cussegl administrativ, sco che la EMS-Chemie ha scrit en ina communicaziun. Tranter auter haja l’acziunariat decis da pajar ora ina dividenda ordinaria da 12,75 frs. per aczia sco er ina dividenda extraordinaria da 3,25 frs. L’ultima giada eran quai anc 15,75 frs. (ordinari) e 4,25 frs. (extraordinari) per aczia. Plinavant èn vegnids reelegids sonda passada a Domat en il cussegl administrativ Bernhard Merki (president), Magdalena Martullo-Blocher (vicepresidenta) e Rainer Roten. Da nov fa ­Kaspar Kelterborn part dal gremi. Fracking, Rossini e bizochels En occasiun da sia radunanza han emprendistas ed emprendists preschentà intginas innovaziuns da l’interpresa, tranter auter in stapun che serva per il fracking, ina metoda per l’explotaziun da gas or da la terra. Ultra da quai haja La Compagnia Rossini «intgantà la radunanza generala cun chanzuns popularas rumantschas allegras e melodiusas». Tar il supplement haja l’ensemble perfin survegnì sustegn vocal da l’anteriur patrun da l’interpresa Christoph Blocher, sco che l’EMS-Chemie scriva. Quella fa era a savair che las passa 2000 persunas en tenda hajan suenter la radunanza survegnì servì da gentar 450 kg pulaster e 450 kg bizochels. (cdm/sda/fmr) 2055 acziunarias ed acziunaris èn stads preschents sonda passada a la radunanza generala da la EMS-Chemie, il pli grond patrun da lavur en il Grischun. Magdalena Martullo-Blocher en discussiun a l'ur da la radunanza acziunaris da la EMS-Chemie a Domat. La Compagnia Rossini ha survegnì sustegn prominent sonda passada a la radunanza a Domat. Era l'Uniun da tamburs da Domat è sa preschentada sonda a la 61avla radunanza d'acziunarias ed acziunaris da la EMS-Chemie.

Ils Stadis Unids na laschan fraid nagin. Ins è per l’America u encunter! Igl è senza dubi il pajais ch’ha influenzà sco nagin auter il gir dal mund dals davos decennis. L’entir globus porta jeans, baiva Coca-Cola e taidla pop e rock american – e crititgescha il medem mument la cultura e politica (potenta) americana. Quella tenuta ambivalenta na represchenta nagin rockadur american meglier che Bruce Springsteen. El sez di: «Mia musica è tras e tras americana. Jau exprim blera critica envers mes pajais – ma jau sun tuttina adina era stà sia vusch.» Quels pleds di il rockstar american en il film documentar cun il titel «Bruce Springsteen – Der amerikanische Freund» accessibel sur la mediateca dad ARTE. Mintgin ch’è naschì tranter ils onns 1960 fin 1990 enconuscha ses hits: «Born to run», «I’m on fire», «Streets of Philadelphia», «Dancing In The Dark», «The River» e sa chapescha «Born in the U.S.A». Gist en quel pli grond hit sa manifestescha tut l’ambivalenza tar la recepziun da la musica da Springsteen. Per quellas e quels che na taidlan betg sin ils pleds è «Born in the U.S.A.» in imni american. Ma atgnamain raquinta la chanzun dal destin dad in veteran da la guerra da Vietnam, il qual na chatta betg pli enavos en sia vita oriunda. Il film documentar dal cineast franzos Thomas Boujut mussa ina gronda part (forsa pauc critica) da vita e biografia musicala da Bruce Springsteen, el raquinta pertge che tuts numnan il rockadur «The Boss» ed il film emprova era da declerar pertge che gist Bruce Springsteen è stà in dals portavuschs dal «simpel American» – in bun accumpagnader ed ami. Ma surtut purtretescha il film cun grondius maletgs d’archiv ina America ch’i na dat atgnamain gnanc pli. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Il rockadur Bruce Springsteen è stà in dals portavuschs da l'America dals onns 1970 fin 2000.

Per la 33avla giada è la citad da Cuira stada fullanada da glieud ch’è vegnida al «Churer Fest». Quest onn èn var 90000 persunas palandradas da stand a stand – tar temperaturas tropicas. Onn per onn in dals magnets dal «Churer Fest» – la plazza sin l’Arcas. Onn per onn durant l’avust – adina la davosa fin d’emna da las vacanzas da stad – s’empleneschan las streglias en e sper la citad veglia da Cuira. Ellas èn lura fullanadas da glieud, da stands cun liongias e pommes, da kilbi e da palcs cun musica da rap fin oberkrainer. Var 90'000 visitadras e visitaders Quest onn è la festa tradiziunala a Cuira sa splegada dals 9–11 d’avust 2024 tar temperaturas tropicas da passa 30 grads, quai ch’ha promovì la vendita da bavrondas e da glace. Tenor indicaziuns dal comité d’organisaziun èn var 90'000 visitadras e visitaders vegnids a la festa (2023: 85'000), sco ch’el ha communitgà la dumengia. La gronda fulla è damai tuttina vegnida, schegea ch’igl ha dà questa fin d’emna anc numerusas autras occurrenzas grondas en e dador il Grischun, sco p.ex. la Street Parade a Turitg. L’organisaziun dal «33. Churer Fest» ha damai pudì trair ina bilantscha positiva, ed a medem mument ha ella ludà l’engaschament da las bleras uniuns, da la sanitad e da la polizia. Era quest onn saja sa cumprovà il sistem da recicladi e deposit sin magiels, tagliers e buttiglias, scriva l’organisaziun. Uschia saja puspè sa mussà che «persistenza» e «far festa» possian ir bain a pèr ed a pass. Ina festa paschaivla Era la Polizia da la citad ha tratg dumengia ina bilantscha positiva da «la pli gronda festa populara» dal Grischun. Sias patruglias hajan stuì intervegnir 44 giadas, dentant «mo» 13 giadas en connex direct cun la festa (p.ex. enguladitschs, violenza u consum excessiv d’alcohol). Las equipas da salvament da l’Uniun da samaritans da Cuira hajan tractà 107 persunas, tschintg sajan vegnidas manadas en l’ospital, ha scrit la polizia.

Els filan sco la narradira sur l’aua e recaltgan medaglias e pocals internaziunals. Ils dus giuvens navigaturs, Samuel e Damian Berther, vivan en il chantun Zug e discurran sursilvan. Ch’els èn uschè sportivs ha da far cun ils geniturs che derivan da la Cadi. Samuel Berther (18) ha gì ina buna stad. Il zercladur daventa el vice-campiun europeic en la categoria dals umens a la regatta en Slovenia. Il fanadur navighescha el sin plaz tschintg al campiunadi mundial dals juniors al Lai da Garda en l’Italia. El tutga tar ils megliers regattists dal mund sin la bartga 420 che mesira 4,2 meters. Il frar pli giuven è sin ils chaltgogns ad el. Damian Berther (16) ha fatg l’onn passà il 20avel plaz sin «l’optimist» al campiunadi mundial en Spagna. In optimist è ina bartga da 2,3 meters. Uss navighescha el però era gia en la categoria da bartgas sco ses frar. La famiglia viva a Hagendorn (ZG). Ils geniturs derivan da Cumpadials e ­Rueras. Ils frars discurran currentamain sursilvan. Ma co vegnan ils fegls da dus muntagnards insumma tar quest sport dad aua? «La mamma vuleva ch’jau fetschia insatge sper la scola», raquinta Samuel Berther. Enconuschents l’han fatg attent che navigar pudess forsa plaschair. Cun otg onns ha el cumenzà sin in optimist. «L’entschatta hai jau bragì magari avant il trenament. Jau hai gì starment dad ir sin l’aua», sa regorda Samuel. Ma pertge ha el insumma cuntinuà? «Cura ch’jau era mintgamai sin l’aua n’eri betg nausch. Anzi, igl era huara cool sch’i aveva bler vent.» Quest sport haja tschiffà el en quel trenament ch’i aveva tant vent ch’el haja pudì sa pusar ora cun l’entir corp sur l’ur da la bartga e scarsolar cun sveltezza enorma sur l’aua. «A partir da lezza giada n’hai jau betg pli gì tema.» Il frar ha cumenzà var dus onns pli tard. «Jau sun ì a guardar ils trenaments e cura ch’jau hai vesì co ch’els avevan plaschair dad ir sin l’aua, hai jau era vulì ir», raquinta Damian Berther. El saja svelt vegnì bun. Ma era el sa regorda d’in mument ch’el ha gì schanetg e temì. Igl è stà durant in da ses emprims campiunadis, «bler vent, brutal fraid». La finala ha el tuttina ristgà dad ir ora cun ses optimist. Sin «optimists» navigheschan ins fin 15 onns. Il num cugliuna dentant. I na dovra betg mo optimissem, mabain era curaschi dad ir sin l’aua cun ina tala bartga leva sch’i tira in detg vent. Oz èn tant Samuel sco era Damian navigaturs incharnads. Il meglier èsi sch’els pon filar cun in vent da 20 fin 25 nufs – il maximum ch’ins po insumma navigar – sur l’aua. Da lura sentir la forza en las tendas ed il tempo da la bartga sut il tapun saja simplamain «gail». Per navigar sin aut nivel, na bastan trenaments sin il lai da Zug daditg betg pli. Il lai dad Uri porscha per il solit anc vent constant e ferm avunda. Ma cunzunt era l’enviern van ils Berthers en l’exteriur a trenar. Ils dus frars èn stads per exempel en Tirchia, Grezia, Frantscha, Italia, Germania e Spagna – tant per trenaments sco campiunadis. Samuel è perfin stà en Brasilia. Omadus s’inscuntran gugent cun giuvens teams dad auters pajais. Navigaturs en l’exteriur na sappian gnanc chapir ch’els treneschian per il solit sin in lai e betg sin la mar, raquinta Samuel. Lura stoppia el confirmar: «Bain, nus trenain sin in lai.» Gliez haja dischavantatgs, pertge las bleras regattas vegnan fatgas sin la mar. «Sin in lai na datti betg grondas undas ed era nagin current d’aua. Era cun ils vents da la mar n’essan nus betg uschè endisads», di il frar vegl. Avant ina regatta a la mar dovri perquai intgins dis trenament en il lieu. Ed in pau sco ils skiunzs che analiseschan avant ina cursa mintga caraun da la ­pista, van era ils dus frars ora sin la mar avant ina regatta, per sentir co ch’ils vents sa movan, en tge direcziun ch’il current da l’aua va e co che las undas sa furman. Sper il trenament sin l’aua, van ils frars era sin il crosstrainer e fan trenament da forza. En tge musclas dovran ils navigaturs insumma forza? En la bratscha? En las chommas? Gliez dependia, tge rolla ch’ins haja sin la bartga. «Quel che timuna dovra dapli forza en la bratscha, quel che drizza las tendas dovra forza en il bist», explitgeschan ils frars. Ma atgnamain dovrian ins la musculatura en l’entir corp – per tegnair la ballantscha e per sa stender sur la bartga ora per stgaffir cuntrapais al vent en las tendas. Lura tradescha Samuel: «Il pli impurtant è la tactica. Cun la tactica gudognan ins kilometers, cun la tecnica gudognan ins meters e cun il ‹trimmen› da las tendas gudognan ins centimeters.» Plinavant fetschia la posiziun al start ora 60 % dal success, di Damian. Il cumbat cumenza pia gia avant la partenza. Mintga bartga emprova da vegnir en la meglra posiziun – tant per avair liber vent sco er areguard la distanza da la lingia da partenza. «Mes giavisch è da navigar sin pli grondas bartgas cun crews da sis u nov persunas», di Samuel ch’è dacurt s’annunzià tar ina crew professiunala. Da preschent spetga el vess sin la resposta. «Mes partenari da bartga chala, jau tschertg in nov partenari ed era sponsurs», di Damian. «Jau cuntinuass ­gugent cun la bartga 420, ma sch’jau na chatt nagin partenari stos jau midar ­categoria.» Omadus frars sa chattan en l’emprendissadi. Els han il cletg che lur patruns acceptan ch’els dovran dapli temp liber per trenaments e campiunadis ed era la scola professiunala accepta absenzas. Damian emprenda da scrinari, Samuel dissegnader. Dal reminent: L’avaina sportiva deriva per part dals geniturs. Il bab Adrian Berther va bler cun velo, la mamma Giuanna Degonda è ina alpinista versada e l’enviern va l’entira famiglia snuaivel gugent cun skis. Cun la bartga sut il tapun – simplamain «gail» Cun otg onns cumenzan els a navigar. L’emprim han els schanetg dad ir cun l’optimist, uschia numnan ins la pitschna bartga, sin l’aua sch’i ha ferm vent. Ma lura tschiffa la passiun Damian e Samuel Berther. Oz èsi simplamain «gail» per ils frars da 16 e 18 onns da filar cun tempo nar sur las undas. Els fan regattas internaziunalas e recaltgan medaglias e pocals. La fotografia mussa Damian Berter sin l’optimist. Damian Berther è navigà finn 15 sin l'optimist, ina bartga pitschna adattada per uffants. Bler vent sin l’aua fa els ventiraivels – Samuel e Damian Berther (da sanester a dretg) Bler vent sin l’aua fa els ventiraivels – Samuel e Damian Berther (da sanester a dretg) Medaglias e pocals tut a dubel sa chattan en las chombras dals dus regattists Samuel e Damian Berther.

Redacturas e redacturs da la FMR van «a spass» questa stad e preschentan spassegiadas lungas e stentusas, curtas e divertentas. Oz vai en il Fürstenwald tar ina attracziun per creschids che fissan magari anc gugent in zichel uffants. Ils Sursilvans l’enconuschan probabel tuts, la chanzun «Billa ballabeina». I va per dus uffants – Vic e Leina – che fan balla uschè da sturn fin che Leina ha ina «botta en iral». Sco Vic e Leina fascheva era jau da mattina da nar gugent balla­baina. Oz na va gliez deplorablamain betg pli, pertge las ballabainas sin las plazzas da gieu n’èn betg adattadas per mia paisa. Per part èsi perfin scumandà explicit als creschids da las duvrar – cun ina excepziun. I n’è betg dad ir lunsch. A partir da la fermada da bus Fürstenwald sur Cuira vom jau l’emprim in pitschen tschancun viaden en il guaud. Lura prend jau la via che va da maun dretg ensi. I n’è betg taiss. Perfin dis da chaliras èsi en il Fürsten­wald frestg ed empernaivel. I savura da pegn, fau, mistgel e rascha, intgins radis lajegian tras las plantas sin ils pitschens enclars. Jau vom plaun e plat ed arriv tuttina gia prest tar la balla­baina ­gigantica. Nagin che na sesa sin la balla­baina. Jau prend immediat plaz, stend mias chommas ed emprov da far ir. Ma hopla! Las chadainas èn uschè lungas. I dovra vairs sforzs per vegnir ad aut. Il meglier èsi sch’insatgi stauscha bravamain – e prest sgolan mes pes vers il tschiel. I va si e giu e puspè si ed il pli gugent sgulass jau per adina uschia atras l’aria. Dapi il 2010 pon creschids – e sa chapescha er uffants – far ballabaina en il Fürstenwald. 5,1 meters mesiran las chadainas da la ballabaina. Ils iniziants èn stads il club da panatlon. Norbert Waser, da lez temp schefredactur dal Bündner Tagblatt, aveva rimnà 5000 francs per la ballabaina cun sa participar a l’uschenumnà «Pumpilauf» da Cuira. Lunghezza: 660 meters Durada: 12 minutas Punct pli aut: 716 meter sur mar Spezial: nunditg patgific En il Fürstenwald datti ina ballabaina per creschids. I savura da guaud e da mistgel - ina spassegiada atras il Fürstenwald.

Ils ins fan turas dad in piz a l’auter, tschels prefereschan turas dad in lai a l’auter. Jau avess anc ina autra proposta. Pertge betg far ina tura dad ina ustaria d’alp a l’autra? Il grond avantatg: runar il satgados cun proviant croda davent. En pli hai jau gist anc il perfetg guid per ina tala interpresa, il «Bergbeizliführer». Igl è in cudesch, u forsa pudess ins perfin dir ina instituziun, pertutgant ustarias d’alp. Quest onn è il cudesch cumparì per la 16avla giada en in’ediziun actualisada. Il cudesch cuntegna 1253 grottos, buvettes u ustarias d’alp en l’entira Svizra, incl. temp d’avertura, numer da telefon e la durada per cuntanscher il lieu. Las ustarias cuntanschan ins be a pe u cun velo. Richi Spillmann (75) scriva dapi passa trent’onns il «Bergbeizliführer». En il Gri-schun enumerescha el radund 200 ustarias. Richi Spillmann ha dacurt tradì al Tages-Anzeiger sia moda preferida da viandar: «Il pli gugent hai jau turas ch’jau poss cumbinar gist trais u quatter ustarias. En l’emprima ed en la segunda baiv jau insatge. En la terza mangel jau gentar. Ed en la quarta datti in dessert.»

Ils gieus olimpics 2024 èn dapi dumengia passada istorgia. Ma in record istoric n’è er betg vegnì battì questa giada a Paris, numnadamain il record mundial tar il sprint da 100 m da las dunnas. Quel tegna dapi 36 onns la curridra americana Florence Griffith-Joyner. L’onn 1988 era quella currida cun in temp incredibel da 10,49 secundas sur la lingia. Per cumparegliar: La cursa a Paris ha gudagnà quest onn Julien Alfred dal stadi caribic St. Lucia. Ses temp: 10,72 secundas. Ella era damai per 23 tschientavels pli plauna che Florence Griffith-Joyner l’onn 1988. En il sprint da 100 meters è quai in’eternitad! Ma tgi era questa dunna che vegniva numnada «Flo-Jo»? Co pudeva in’atleta currer uschè spert? Doping? Pertge è ella ida en emblidanza suenter sia carriera? E pertge è Florence Griffith-Joyner morta dal 1998 cun mo 39 onns? Ils dus schurnalists Christof Gertsch e Mikael Krogerus dal «Magazin» dal «Tages-Anzeiger» èn ids en tschertga da respostas. Els han empruvà d’eruir intginas vardads davart l’atleta, ses success e sia mort, ed els han documentà tut lur retschertga en ina seria da podcast cun il titel: «Flo-Jo – Die Jagd nach der schnellsten Frau der Welt». Igl è in viadi en temps passads dal sport cun la concurrenza tranter ils blocs da l’ost e dal vest. Ed igl è in viadi enavos en temps, nua che doping statal ed individual ha procurà per medaglias e tragedias. Entant èn accesiblas tschintg da totalmain set episodas dal podcast. L’emprima episoda è gratuita, las ulteriuras èn mo accessiblas per abunents/as dal «Tages-Anzeiger». Igl è però da supponer che la seria vegnia anc fatga accessibla publicamain il proxim temp. Per fans da sport vali en mintga cas la paina da tadlar. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Il maletg per il podcast da Magazin dal Tages-Anzeiger: "Flo-Jo – Die Jagd nach der schnellsten Frau der Welt".

Marco Bundi po currer tschient kilometers. Da professiun è el advocat e notar. Sco tal ha el rimnà tantas experientschas ch’i sumeglia bunamain in ultramaraton tras las differentas disciplinas da la giurisprudenza. En pli gida el er ora sco derschader. Set paginas dumbra ses curriculum vitae – il curs da vita cun tut las staziuns da scolaziun e professiun da Marco Bundi (46). Tut zuppà stat era scrit insanua ch’el curria gugent ultramaratons – distanzas d’enfin tschient kilometers u cursas da 24 uras. Co dumogna el gliez? «Jau trenesch bler. Il pli impurtant è dentant il chau. Sche lez na fa betg part, lura na dumognan ins betg», raquinta il giurist durant la visita da la FMR en sia advocatura a Landquart. Ed el tradescha: «Suenter 20 kilometers pens jau, uss hai jau gia in tschintgavel, suenter tschuncanta pens jau, uss hai jau gia la mesadad. Ins sto surmuntar il portgun intern e lura vai.» Il Maraton De Sable tras la Sahara saja stada sia pli bella cursa – in’emna cun satgados atras il desert. «Igl è stà strentg, però fitg bel, era sch’igl ha fatg mal qua e là.» Cun currer possia el svidar ses chau e pensar a chaussas ch’el n’haja uschiglio betg temp. Marco Bundi è creschì si ensemen cun trais frars a Curaglia ed ha fatg il gimnasi a la scola claustrala a Mustér. «Per dir propi la vardad, jau na saveva betg tge studegiar suenter la matura. Mes meglier collega Michel Decurtins ha ditg ch’el entschaivia a studegiar jus a Turitg. Jau hai ditg, lura vegn jau era cun tai», raquinta Bundi. Gliez è stà ina buna idea. Entant ch’il studi n’ha betg plaschì a ses collega che ha midà rom, ha Bundi gì tschaffen da la giurisprudenza – fin oz. «Jau vom mintga di gugent a lavurar. Cler, magari datti grevs cas ch’ins studegia anc la fin d’emna londervi, quai tutga tar il job. Ma avair da far mintga di cun glieud, gliez ma plascha.» Sco giuven advocat è el s’interessà per il dretg penal ed ha fatg in diplom supplementar en dretg criminal internaziunal. Puspè èsi stà in collega che l’ha fatg attent ad ina chaschun unica – ir sco giurist a Sierra Leone. Là èsi vegnì installà in tribunal spezial per chastiar ils responsabels dals brutals crims commess durant la guerra civila en ils onns novanta. Igl è vegnì smuttà, violà, sblundregià, sfurzà uffants da mazzar ils geniturs e daventar schuldada, per part hai dà cannibalissem. Marco Bundi ha lavurà en il team dals procuraturs publics a Sierra Leone. Per gliez èsi stà da tadlar las perditgas. «Sch’ins auda co che la glieud raquinta e sto viver vinavant cun quai ch’è capità, lura n’èn noss problems che nus avain qua nagut.» Duas gruppas da responsabels ha il team da procuraturs publics accusà. Il tribunal spezial ha condemnà tuts. Marco Bundi è vegnì dumandà da restar pli ditg, ma suenter passa in onn ha el vulì turnar en Svizra. «Igl è stà strentg, betg mo la lavur, mabain era la vita en quest pajais.» La gronda part da ses team haja per exempel piglià malaria. «Meisser & Partners» a Claustra aveva scrit ora ina plazza cura che Marco Bundi è turnà en Svizra. L’advocatura è spezialisada sin dretg immaterial, per exempel dretg da marcas. «Per dir la vardad, jau aveva gnanc savì, tge che dretg da marcas vul propi dir. Jau saveva be ch’jau veglia midar direcziun e sun m’annunzià.» Ed el ha survegnì la plazza. Dapi 18 onns lavura el uss en l’advocatura ed enconuscha en il fratemp il dretg da marca uschè da rudent ch’el ha publitgà numerus artitgels. Quels tractan per exempel cas da marcas sco VW, Apple u Danone. Davart sia clientella che vul laschar proteger ina marca na s’exprima l’advocat sa chapescha betg. Sch’ins consultescha però las decisiuns publitgadas dal Tribunal federal chattan ins ina retscha da proceduras che l’advocat grischun ha manà per ses clients. Ins vesa era ch’i na va betg adina be per grondas marcas internaziunalas. Anzi, era Valser u Vals pon esser marcas, nua che contrahents sa dispitan tgi che las dastgia duvrar. Dapi prest diesch onns instruescha Marco Bundi era dretg a la Scola auta superiura u dat curs a persunas da la branscha d’immobiglias. En pli gida el ora sco derschader extraordinari a la Dretgira regiunala Viamala. Igl è in pensum parzial che dura anc fin il settember. Èsi grev da midar rolla da l’advocat al derschader? «Insumma betg, igl è in grond avantatg», di Marco Bundi. Sco derschader sappia el co ch’in advocat pensia. Sco derschader emprovia el da motivar las partidas da cuntanscher ina enclegientscha uschè baud ed uschè prest sco pussaivel. Ina cunvegna saja adina meglier per las partidas. «Savens n’èn las partidas a l’entschatta betg cuntentas cun la proposta per ina cunvegna. Lura ston ins declerar: ‹Mo sche omaduas partidas èn in zichel malcuntentas, lura èsi probabel era ina buna e gista cunvegna.› Gliez chapeschan las partidas suenter savens», explitgescha Marco Bundi. Ina cunvegna na custia betg tant sco ina procedura avant dretgira. «Uschia hai jau gia schlià plirs cas, nua ch’ins n’avess l’emprim betg pensà ch’i saja pussaivel.» Russ e rumantsch en famiglia A la dumonda, tge ch’el scrivia oz atgnamain meglier, englais u rumantsch, conceda Marco Bundi ch’i giaja pli tgunsch da scriver englais. Tut sias publicaziuns davart dretg da marca scriva el numnadamain per englais. «Ma cun mes dus uffants discur jau be sursilvan.» El è bab da dus buobs pitschens. La famiglia viva a Maiavilla, la mamma discurra russ. «Interessant è ch’ils dus buobs discurran rumantsch in cun l’auter e betg il linguatg da la mamma», di Marco Bundi tut losch. Bab, advocat, docent e derschader Marco Bundi (46) è creschì si a Curaglia. El ha studegià giurisprudenza a Turitg. En sia dissertaziun dal 2008 ha el examinà las disposiziuns davart la pornografia en il cudesch penal ed ha crititgà la legislaziun svizra. Intgins onns pli tard ha il parlament midà las disposiziuns. Sia dissertaziun è vegnida onurada cun il «Walther Hug Preis». Ils emprims onns suenter il studi ha Marco Bundi lavurà tar differentas dretgiras ed è stà sco procuratur public a Sierra Leone. Dapi il 2006 lavura el en l’advocatura «Meisser & Partners» ch’el timuna oz ensemen cun in auter advocat. Sper il dretg da marcas s’occupescha il giurist uss puspè dapli era da cas penals. El viva cun sia dunna e ses dus buobs a Maiavilla. Marco Bundi leva adina baud la damaun e va a currer – per avair suenter avunda temp per sia famiglia e clamada.

Foto Tar la Polizia chantunala datti pliras partiziuns da policistas e policists che surpiglian – sper il servetsch ordinari – incumbensas spezialas che correspundan a lur abilitads. Tar accidents en las muntognas eruescha la Polizia alpina l’accident, ina part da la polizia da segirezza dad actualmain 11 policists. «Cun la procura publica eruescha la Polizia alpina l’accident mortal en muntogna.» Questa frasa han ins pudì leger regularmain las emnas passadas a la fin da diversas communicaziuns da pressa che derivan da la Polizia chantunala en connex cun accidents en las muntognas. Polizia alpina, in novum en il chantun Grischun? Na, di il pledader da la Polizia chantunala Markus Walder. «La gruppa da spezialists da muntogna exista gia dapi blers onns entaifer la Polizia chantunala.» Nov è tenor Markus Walder sulet la noziun Polizia alpina che la Polizia chantunala dovra dapi dus, trais onns per ils spezialists da muntogna. Polizia da segirezza Tar la Polizia alpina sa tractia dad ina partiziun entaifer la polizia da segirezza e la polizia alpina cumpiglia actualmain 11 policists. «Tranter quels èn era guids da muntogna ch’èn entrads en il servetsch da la polizia», accentuescha il pledader da medias. Ils policists che prestan servetsch tar la gruppa alpina ston posseder bunas enconuschientschas da sa mover en muntogna inclus tecnica da raiver e segirar cun sugas. «I na tanscha betg da viandar gugent per las pitgognas», concluda Markus Walder. N’èn ils commembers da la Polizia alpina betg incumbensads da sclerir ina disgrazia en muntogna, prestan els servetsch ordinari tar la Polizia chantunala. «Spezialistas e spezialists da muntogna vegnan engaschads per elavurar accidents da sgol, accidents da sport en las muntognas, en chavorgias, sin pistas da skis, en cuvels ed en curtins da raiver. Sco er per tschertgar persunas sparidas en regiuns da muntogna respectivamain en territoris cun privel da dar en in precipizi.» Quai è la descripziun uffiziala da la Polizia alpina ch’ins po leger sin la pagina da la Polizia chantunala. «Tschertgar persunas sparidas n’è betg l’incumbensa principala da la polizia alpina», di Markus Walder. Quai surpiglian las forzas da salvament spezialisadas, per exempel las colonnas d’agid dal Club alpin svizzer. «L’incumbensa principala è dad eruir las circumstanzas da l’accident e quai sin il lieu.» Il pledader da la polizia di che la Polizia alpina na vegnia betg en funcziun per exempel tar in accident sin ina senda da viandar. «Quels fatgs po era ina policista ni in policist ordinari sclerir», explitgescha Markus Walder Eruir la responsabladad Sut tschertas circumstanzas vegn era la procura publica activa tar in accident en muntogna. «Tar in accident mortal è quai bunamain adina il cas», di Bruno Ulmi, il pledader da la procura publica dal chantun Grischun. «I po senz’auter esser che la procura publica prendia era sezza en vista il lieu d’accident per valitar ina eventuala responsabladad da terzas persunas.» Bruno Ulmi tradescha che questa examinaziun dal lieu d’accident succedia, sche necessari, cun il helicopter. Betg mintga inquisiziun da la Polizia alpina e da la procura publica maina ad ina procedura. «Quai succeda per regla tar gruppas manadas da guids da muntogna ni da manaders da turas che portan la responsabladad per la gruppa e per la tura», explitgescha Bruno Ulmi. Là nua che duas ni pliras persunas cun pli u main medem livel da scolaziun dal sport da muntogna fan ina tura ed ina da las persunas sa disgrazia, na ston las autras persunas betg far pensiers dad esser responsablas, almain betg en il senn giuridic.

Festivalet sa numna l’occurrenza la pli nova che Benedetto Vigne e Corsin Derungs èn vi dad organisar. Il Festivalet duess porscher ad in public maschadà la pussaivladad da giudair musica e cultura rumantscha a Turitg. L’idea dad organisar in festival rumantsch giu la Bassa era gia daditg en la testa da Benedetto Vigne. Ed era Corsin Derungs, il fundatur e president da l’Uniun da cultura rumantscha en la Bassa (CRB, guarda box) vess gì mustgas dad organisar insatge en quel gener. Grazia al Creaton, ina dieta da e per Rumantschs per elavurar bunas ideas e projects futurs per la diaspora, han ils dus umens activs en musica e cultura pudì seser ensemen e metter sin palpiri in concept. Che tuts dus en fieu e flomma per quest project na sa lascha betg zuppentar. E che tuts dus han gia ina vaira gronda bulscha plain experientscha sin quest sectur è segir er in dals motivs pertge ch’els han, be gist in mez onn suenter avair preschentà lur concept al Creaton, instradà gia quasi tut. Entant che Benedetto Vigne ha l’incumbensa da manar il comité d’organisaziun dal Festivalet, stat Corsin Derungs al timun da l’uniun purtadra, la CRB, e sustegn uschia il project. Il Palais X-tra sco localitad dal Festivalet Els han gia mess ensemen in comité d’organisaziun da set persunas cun Gianna Duschletta, Anita Simeon, Gion Fry, Johannes Just, Sandro Caduff, organisà ina localitad, dumandà a differentas artistas ed artists ed era gia quasi fixà il pretsch per ils bigliets. «Pertutgond las finanzas essan nus sin buna via», declera Benedetto Vigne. «La gronda part dals raps dess vegnir dal maun public, ma igl n’è betg anc dal tut fix.» In dils gronds obstachels hajan els gia surmuntà cun avair fixà il lieu per l’occurrenza, uschia Benedetto Vigne: «Cul Palais X-Tra a Turitg avain nus chattà in lieu ideal che ha ina gronda experientscha cun da tutta sorts events. Ed els pon era metter a disposiziun magari bleras forzas da lavur en la tecnica, ma era en la gastronomia.» Tuttina dovri anc il sustegn dad ina ni l’auter Rumantsch, agiuntescha Corsin Derungs: «Nus avain gia dumandà a plirs chors ed uniuns da la Bassa, sch’i vulessan sa participar e gidar. Ed era la Lia Rumantscha ans ha gia miss en vista sustegn tar il program da famiglias che vegn ad avair lieu la sonda suentermezdi.» Musica e cultura Il program duess esser magari varià, decleran ils dus organisaturs, senza vulair tradir pli concret tge ch’i vegn ad esser da vesair ed udir. «L’eco da las artistas ed dals artists che nus avain gia dumandà è grondius», raquinta Benedetto Vigne. Previs èn plirs concerts da differents geners, chors che chantan, ma era rock e pop rumantsch sco era prelecziuns ed in poetry slam per numnar be intgins puncts. Il Festivalet vegn ad avair lieu venderdi e sonda, ils 20 e 21 da zercladur 2025. E sche quest’occurrenza da pilot funcziunescha bain, alura pudessan Benedetto Vigne e Corsin Derungs s’imaginar dad organisar mintga dus onns in tal festival, e quai er en autras citads che Turitg. «Nus spetgain 1500 visitadras e visitaders» In success per ils dus chaus da l’organisaziun fiss, sche radund 1500 persunas vegnissan al Festivalet. «Natiralmain è quest Festivalet per tut la glieud rumantscha, tuttina sch’i stattan en la Bassa ni sch’i vegnan extra da surengiu. Tuts en bainvegnids!», declera Benedetto Vigne. La gronda finamira dad els dus è in’autra: «Nus vulain schluppar il ballun rumantsch e mussar il cuntrari dals clischés folcloristics. Il Festivalet dess daventar in festival era per la glieud betg rumantscha che han però interess da nossa lingua e nossa cultura.» Benedetto Vigne e Corsin Derungs organiseschan, ensemen cun in comité d'organisaziun il Festivalet a Turich 2025. «Nus vulain promover la cultura rumantscha en la diaspora» L’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa (CRB) è vegnida fundada l’onn 2022 da Corsin Derungsed amis. «La promoziun da la lingua è l’incumbensa da la Lia Rumantscha e da l’uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa», dat il fundatur Corsin Derungs da pensar, «ma per la cultura rumantscha en la diaspora avain nus il sentiment ch’i dettia anc potenzial.» Cunquai che Corsin Derungs ha gia passa 40 onns experientscha en e cun differents chors rumantschs da la Bassa, ha el badà avant in zichel dapli che dus onns ch’i dovra in nov engaschament per organisar concerts e prelecziuns. «Blers chors cumbattan cun la vegliadetgna da lur commembers. E perquai che nus vulain tuttina giudair la cultura rumantscha, avain nus badà ch’ì dovra in’uniun per promover la cultura.» Uschia è la CRB vegnida fundada. Dapi sia existenza ha l’uniun gia organisà diversas occurrenzas sco concerts da chors giuvens, moderns e classics, ma era prelecziuns a Cham, Baar, Turitg, Losanna, Soloturn e Berna. La CRB è l’uniun purtadra dal Festivalet ed en la persuna da Corsin Derungs fa ella uschia era part dal comité d’organisaziun dal Festivalet. «Quai duess daventar in punct culminant en l’istorgia da la CRB», declera Corsin Derungs. Ma la CRB resta activa era durant las preparativas per il Festivalet ed organisescha vinavant las occurrenzas usitadas. La proxima ha lieu ils 13 da settember a Berna en la baselgia da Nydegg. Là prelegian Arnold Spescha e Gianna Olinda Cadonau, accumpagnads musicalmain dal chor da damas ChurSüd. (opm/fmr)

Il Chantun vuless eliminar ils proxims mais dus trieps da lufs en il Grischun. Ed el vuless era sajettar dus terzs dals luffins naschids durant quest onn. Perquai ha il Chantun uss inoltrà ina dumonda correspundenta a la Confederaziun che sto lubir questa regulaziun. – La FMR respunda intginas dumondas en connex cun las mesiras da regulaziun prendidas en mira. Ils 15 da fanadur da quest onn èn vegnids fotografads sin il Pass dal Fuorn, en il Parc Naziunal Svizzer, quests trais chagniels. Quel triep dal Fuorn exista pir dapi in onn. Ma era da quella «famiglia» duain vegnir eliminads dus terzs dals chagniels. Il chantun Grischun organisescha questas emnas – curt avant la chatsch’auta 2024 – numerusas sairadas d’infurmaziun per chatschadras e chatschaders. Per exempel ha l’Uffizi da chatscha e pestga infurmà venderdi avant in’emna a Zernez. Tenor in rapport dad RTR èn passa 300 chatschadras e chatschaders stads/as preschents/as quella saira en la sala polivalenta. Eliminar dus trieps Questa gievgia ha ussa l’uffizi communitgà quants lufs e tgenins ch’el vuless insumma eliminar a partir da settember. Il chantun Grischun ha numnadamain inoltrà ina dumonda specifica a la Confederaziun, la quala dat la lubientscha definitiva. Tenor la dumonda vuless il Grischun concretamain: Eliminar il triep da lufs dal Vorab. Eliminar il triep dal Beverin, sch’i ­vegniss constatà ch’i sa tractia anc adina dad in triep. Sajettar dus terzs dals animals giuvens confermads – en mintga triep che ha ­actualmain luffins. La lubientscha per quella regulaziun dat l’Uffizi federal d’ambient, previsiblamain a la fin d’avust 2024. Durant l’entir temp da la regulaziun duai la surveglianza chantunala era survegnir sustegn da chatschadras e chatschaders, dentant mo per ina pitschna part da las mesiras. Tgi po damai sajettar tge e nua? – Inqual resposta sin dumondas frequentas: Quants lufs e luffins datti en il chantun Grischun? Las autoritads chantunalas calculeschan precautamain il numer da lufs sin var 120 exemplars. Impurtants criteris per savair co che quella populaziun sa sviluppa en avegnir èn però il dumber da trieps e dals luffins/chagniels. Damai quantas «famiglias» e quants «pitschens» datti? – Tenor il monitoring dal chantun Grischun dal fanadur 2023 datti 12 – 13 trieps ch’èn scumpartids en l’entir Grischun, tranter il triep da Stagias (sisum la Surselva) fin tar quel dal Pass dal Fuorn en Engadina/Val Müstair. Il medem monitoring dal fanadur rapporta era ch’igl haja dà quest onn en il Grischun 33 chagniels/luffins cumprovads. Quella cifra è en il fratemp però pli auta. Sin dumonda da la FMR discurra il manader da l’Uffizi per chatscha e pestga, Adrian Arquint, actualmain da 45 luffins. En il decurs da las proximas emnas pudess quella cifra anc s’augmentar sur 50 chagniels, perquai ch’i mancan anc cumprovas en singuls trieps (p.ex. Glattwang, Jatzhorn e Rügiul). Quants lufs e luffins vegnissan damai ­sajettads en il rom da la regulaziun da quest onn? Il chantun Grischun dumonda da sajettar «dus terzs dals animals giuvens confermads». Sch’il total dals chagniels fiss 45 exemplars, lura vegniss prendì en mira da sajettar 30 ­da quels. Probablamain vegni dentant anc ad esser dapli luffins. E sper quels animals ­pitschens vegnissan gea lura anc sajettads ils animals creschids dals trieps dal Vorab e ­Beverin. Pertge vul il Chantun eliminar ils trieps dal Vorab e tut tenor era quel dal Beverin? Tenor infurmaziun dad Adrian Arquint procuran quels dus trieps per conflicts cun l’agricultura u cun il turissem. Problematics èn tals trieps, sch’ils lufs attatgan muvel gross ubain sch’els ignoreschan las mesiras da protecziun (sco p.ex. saivs). En tuts dus territoris – Vorab e Beverin – è in u l’auter surpassament vegnì observà quest onn. Na valeva il triep dal Beverin questa ­primavaira betg sco «triep eliminà»? Gea, sin basa da las mesiras da regulaziun da l’onn passà, supponiva l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun questa primavaira ch’il triep fiss extirpà. «Observaziuns ed indizis da quest onn mussan però ch’i dat dus lufs en quella regiun», declera Adrian Arquint. Sche quel pèrin ha era descendenza e furmass uschia puspè in triep, quai sa laschia però confermar pir durant las proximas emnas, sche insumma. Casamai che l’enconuschent triep al Beverin existiss propi, ha uss il Chantun dumandà «provisoricamain» da’l pudair eliminar. E tgi po sajettar insumma lufs – e tgenins? Tar las mesiras da regulaziun survegn il Chantun era quest onn sustegn da chatschadras e chatschaders. Tgi ch’ha la patenta da chatscha e tgi che ha participà ad ina da las infurmaziuns e scolaziuns da l’Uffizi da chatscha e pestga, quel u quella po sajettar in luf. Quai vala però mo per l’eliminaziun da trieps. La regulaziun da dus terzs dals luffins da quest onn resta en mauns dal Chantun, vul dir da la surveglianza da chatscha. Adrian Arquint: «Uschia pudain nus propi era survegliar bain quants chagniels che nus avain gia sajettà en mintga triep e quants che ston anc vegnir eliminads.» Cura capita la regulaziun, resalvà che la Confederaziun dettia la lubientscha ­definitiva? La regulaziun vegn fatga dal 1. da settember 2024 fin ils 31 da schaner 2025. La participaziun da chatschaders e chatschadras – per ils trieps – è dentant limitada sin ils dis da chatsch’auta durant il settember e durant la chatscha speziala a partir dal november. Datti atgnamain – tenor l’Uffizi da da ­chatscha e pestga dal Grischun – in cunfin u ina limita da la cifra da lufs? «Da definir in quantum è difficil – ed ins po sa dumandar, sch’i fa insumma senn da far quai», manegia Adrian Arquint. La devisa dal Chantun saja plitost da prevegnir a conflicts e dad intervegnir en cas da basegn. Sch’in triep na chaschunia betg problems, lura na saja era betg per forza necessari d’agir u reagir. Adrian Arquint: «Actualmain èsi impurtant per nus da frenar la derasaziun, da prevegnir als conflicts e reducir tals. Ed a la fin vulessan nus cuntanscher in management da lufs tut normal sco p.ex. era tar autras spezias d’animals. Nus vulain propi observar bain il svilup ed er analisar bain tut ils effects da nossas mesiras da protecziun e da regulaziun.» La regulaziun da l’onn passà era vegnida frenada, causa recurs, e perquai ch’ella era anc legalmain sin chommas in pau falombras. Quai è quest onn auter? La situaziun è in’autra. Il december 2023 è entrada en vigur l’ordinaziun federala correspundenta che lubescha e definescha las regulaziuns da lufs. Quell’ordinaziun furma la basa legala. E surtut manegia ussa Adrian Arquint: «L’onn passà è tut ì detg spert. Questa giada avain nus dapli temp – saja per preparar noss collavuraturs, ma era las chatschadras ed ils chatschaders.» Però la fin conceda era il manader da l’Uffizi da chatscha e pestga: «Era nus n’avain betg la garanzia da 100 % che nossas mesiras da regulaziuns hajan l’effect giavischà. Il luf sa derasa enorm spert e nus empruvain da tegnair a mastrin quella per garantir ina buna convivenza tranter luf ed uman.»

Cun trent’onns turna Elin, che fa da schurnalista ad Oslo, enavos en sia via vischnanca natala al nord da la Norvegia. Suenter che sia mamma è ­morta ha ­ella l’intenziun da vender la chasa da la famiglia e da sia ­uffanza. Quell’uffanza dad Elin aveva ­finì andetgamain, cur ch’ella aveva pers ses dus frars e lur bab: Ina bova che aveva stratg cun ella ina part da la riva da la mar als aveva sutterrads. Cun turnar pro la chasa sur il fjord sa scuntra ella era cun sia amur da giuventetgna Ola. Quel era stà suenter l’accident ina gronda posa, in sustegn per Elin. E lura chatta ella cun far urden en chasa indizis che la vita da ses geniturs era stada per part autra che quai ch’ella aveva cret... Per Elin è quai la schanza da far la pasch cun ses passà e dad ir sia atgna via. E per la lectura u il lectur è il roman «Das Haus über dem Fjord» da Kristin Valla a mes avis propi in cudesch ch’ins po cussegliar da leger. L’autura quinta l’istorgia da la famiglia en l’emprima persuna, ord la perspectiva dad Elin. Ins po l’accumpagnar sin ses viadi enavos en il passà, la descripziun creescha in’atmos­fera che viva dals lieus, da la mar, da l’aura, dal vent e dals umans al nord da l’Europa. Quest cudesch commuventant è il terz roman che l’autura, schurnalista e lectora norvegiaisa Kristin Valla ha scrit. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il frontispizi dal cudesch da Kristin Valla

A Schuders sin territori communal da Schiers hai dà gievgia in accident cun in tractor. In um è mort tar quella disgrazia. In um dad 87 onns vegliadetgna era, sco che la Polizia chantunala scriva, en viadi cun ses tractor sin il Sagaweg en direcziun da Schuders. Per pudair cruschar tar il Rütimad cun in auter tractor è el charrà in zic enavos. Cun far quai è il vehichel ì sur via ora e crudà var tschient meters giu da la prada, fin che plantas han fermà il tractor. La guidadra da l’auter tractor è ida a gidar ed ha alarmà il salvament. Il medi per cas urgents e la crew da la Rega han mo pli pudì constatar la mort da l‘um dad 87 onns. Il Care Team Grischun ha tgirà ils preschents. (cdm/fmr) Il tractor è vegn ì fermà da plantas giusum la costa.

Durant trais dis sa radunan la fin da settember artistas ed artists rumantschs ad Alvaschagn. En lavuratoris safatschentan els cun l’art visual e lur lingua. Nov persunas organiseschan «ARTicular» – ina dad ellas è Yvonne Gienal. Picturar, dissegnar modellar, sculpturar, crear – per far art visual na dovri atgnamain nagin linguatg. U forsa tuttina? Ad Alvaschagn s’inscuntran per l’emprima giada artistas ed artists rumantschs per plirs dis sut il titel «ARTicular». Ils organisaturs e las organisaturas vulan ch’i vegnia discurrì da l’art. Ils participants duain articular lur ponderaziuns davart art rumantsch. Yvonne Gienal tutga tar las nov persunas che han tschentà ensemen in vast program. La FMR ha discurrì cun ella davart l’inscunter «ARTicular». FMR: I dat litteratura, musica e teater rumantsch. Ma datti era art rumantsch? Yvonne Gienal: Gliez ans dumandain nus gia dapi onns. Datti insumma insatge communabel? Datti interess u temas communabels dad artistas ed artists rumantschs? Per respunder a talas dumondas organisain nus quest inscunter. Tge observais Vus areguard art rumantsch? Jau hai l’impressiun ch’il teater, la musica e la litteratura rumantscha sajan fitg actuals. Questas spartas vegnan cun novs temas, per exempel la discussiun davart gender u la digitalisaziun. Tar l’art visual en il Grischun hai jau il sentiment ch’i giaja en in’autra direcziun. Ins sa fatschenta cun materialias da basa: ragischs, terren, lain u rascha. Là turnan ins enavos tar la natira. Quai ma para interessant. I fiss da discutar, sche quai è uschia u sch’igl è be ina impressiun sbagliada. Ad Alvaschagn en l’ACACA – Associaziun center art e cultura Alvra – vulais Vus radunar ils artists e las artistas. Pertge là? Alvaschagn è amez l’intschess rumantsch. Tgi ch’enconuscha l’ACACA, sa ch’il bajetg è situà fitg bain. Igl è ina veglia chasa da scola dals architects Bearth e Deplazes, in edifizi che ha perdì dapi il 2009 sia funcziun. Mirko Baselgia lavura là sco artist. En la chasa datti avunda spazi per lavurar e discutar. Ed i dat gia in atelier. Tgi duai sa participar a l’inscunter «ARTicular»? Artistas ed artists rumantschs pon s’annunziar, ma era intermediaturs da cultura u persunas interessadas al linguatg. Nus quintain cun radund trenta participants e participantas. Vus enumerais pliras finamiras en Vossa communicaziun da medias, per exempel crear ina rait da contact. Pertge è networking uschè impurtant? Gliez dovra mintga professiun. Ina rait da contacts sa purtar novas collavuraziuns, sa porscher ideas ed inspiraziuns. Ins survegn feedback e critica ed i po era esser ina schanza per la carriera artistica. Talas raits existan era en la litteratura rumantscha, en las scenas da teater e da musica. Pertge betg era en la scena d’art? Vus vulais era integrar la diaspora. Na lavuran betg bunamain tut las artistas ed tuts artists rumantschs ordaifer il territori? Quai è precis il problem. Per gudagnar il paun da mintgadi ston blers artists ed artistas ir ordaifer. Nus avain ditg, nus vulain dumagnar enavos quests artists. Els duain vesair ch’i dat era qua persunas che fan art en la regiun ed ins duai avair la pussaivladad dad emprender d’enconuscher in l’auter. Per tudestg datti in vocabulari spezialisà per descriver picturas u sculpturas. ARTicular vulessas etablir in tal era per rumantsch per pudair discurrer a moda profunda dad art. Co? Sch’ins ha da far cun artistas ed artists rumantschs, remartgan ins svelt che las respostas vegnan savens per tudestg, els scrivan era tudestg. Il problem è, ch’els èn ids baud davent e n’èn betg pli disads da duvrar il rumantsch. Nus avain sa chapescha in setting luc ed i n’è betg in problem, sch’insatgi dovra pleds tudestgs. Ma nossa finamira è tranter auter da promover la lingua. Datti lura ina glista cun pleds specifics rumantschs che Vus lessas etablir per l’art? Nus avain fatg glistas da pleds ensemen cun nossas expertas da linguatg Marietta Cathomas, Silvana Derungs ed Angela Schmed. Ellas dattan lura impuls linguistics en lavuratoris. Ma nus discutain era: Vulain u stuain nus insumma discurrer en in vocabulari elevà per rumantsch? U basta la lingua da basa? Per tudestg dovran amaturs ed amaturas dad art savens expressiuns cumplitgadas. N’impedescha gliez betg in discurs avert davart l’art? La lingua elevada è in pau in gieu per mussar quant impurtanta ch’ina ovra è. L’art vegn intellectualisà. Quai è in problem. La glieud na ristga gnanc pli da sa dar giu cun l’art, perquai ch’ella manegia, ch’ella na chapeschia gea nagut da quai. Era gliez pudain nus discutar durant quels dis: Vulain nus ina lingua spezialisada u pudain nus simplamain discurrer cun pleds dal mintgadi davart in’ovra? E vegn era fatg art durant quels dis – forsa ina creaziun rumantscha? Nus avain material – colurs, penels, resgias, laina, ziaghels, arschiglia – e sa chapescha ils meds digitals per fotografar e filmar. Nus ans imaginain ch’i sa furman pitschnas gruppas che han gust da far ina lavur communabla. I va oravant tut per il process, betg per in’ovra finala. Ils participants e las participantas duain emprender d’enconuscher in l’auter e dumandar, co pensas ti, co lavuras ti – e discurrer rumantsch in cun l’auter. Program per il public – art, jazz e party Sper ils lavuratoris exclusivs per artists ed artistas datti occurrenzas ch’èn avertas per in e scadin. «Nus sperain ch’i vegnian visitaders tant dal conturn sco era persunas interessadas da tut il Grischun», di Yvonne Gienal dal team d’organisaziun. «ARTicular» ha lieu dals 27 fin ils 29 da settember 2024 ad Alvaschagn. Mintga di datti pliras occurrenzas publicas, per exempel in referat, in concert da jazz, ina festa per sautar cun DJ ed a la fin ina vernissascha. Tge che marscha tut en l’ACACA ad Alvaschagn è publitgà sin www.articular.ch. En il team d’organisaziun sa chattan artistas, intermediaturs e promoturs da lingua. Sper Yvonne Gienal èn quai Anna-Luisa Joël, Mathias Kunfermann, Bea König, Mirko Ba selgia, Andrina Casutt, Uolf Candrian, Daniela Demarmels e Gianna Olinda Cadonau. L’inscunter «ARTicular» vegn avair lieu en il ACACA ad Alvaschagn la fin da settember. La gruppa d’organisaziun dal project «ARTicular» a la lavur.

Per lung temp sustegnevan scienziads e scienziadas la tesa che il svilup dal tscharvè saja suenter la fasa da l’adolescenza pli u main terminà. Dapi ils onns 1970 – enfin il di dad oz – mussan dentant differents studis il cuntrari: il tscharvè saja era anc en la vegliadetgna capabel da s’adattar e da sa sviluppar a moda impressiunanta. Exempels mirveglius da la «neuroplasticitad» – il term scientific per la mobilitad dal tscharvè – èn da leger en il cudesch tematic «Neustart im Kopf: Wie sich unser Gehirn selbst repariert» dal psichiater american Norman Doidge. Il cudesch preschenta chapitel per chapitel persunas cun in grev destin/accident – che èn però guaridas grazia ad exercizis ed han uschia puspè «reparà» lur tscharvè. L’um da fatschenta Michael Bernstein è in dals purtretads. El pativa da dolurs cronicas che faschevan grev la vita ad el. Schebain che sia blessura era gia daditg guarida, causava ella vinavant dolurs. Tenor l’autur Norman Doidge sajan mals cronics savens in resultat dad in «fauss alarm» dal tscharvè: Il tscharvè sviluppa cun il temp in muster e trametta signals dal mal era lura, sch’i na dat atgnamain naginas raschuns fisicas pli. Il tscharvè «emprenda» uschè da dir da sentir il mal. Cun ina terapia che sa basa sin la neuroplasticitad èsigartegià a Bernstein, da «resco-lar» ses tscharvè, uschia ch’el n’interpretescha ils signals neu-ronals betg pli sco dolurs. En ina part da la terapia stueva Michael Bernstein p. ex. emprender a sa concentrar sin il mument, cura che il mal svanescha. Tras quai è el vegnì da calmar sias raits neuronalas – e viva ussa puspè ina vita normala. Il cudesch «Neustart im Kopf: Wie sich unser Gehirn selbst repariert» da Norman Doidge è venal en las librarias u en la rait e cuntegna anc blers auters destins remartgabels. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Marcel Züger fora en in vesprer cun ses studi davart biodiversitad. Empustà il studi ha l’Uniun purila svizra. Lezza dovra las ­passa tschient paginas sco argumentari cunter l’iniziativa da biodiversitad. Biologas u scienziads scurlattan il chau – u sa vilentan. «Ins duess visar la plazza a mintga protectur da la natira che passenta dapli ch’in di l’emna en biro.» Questa frasa na cumpara betg forsa en il Blick. Na, ins la po leger en in’intervista da la NZZ cun Marcel Züger. Tenor ils criteris dal biolog da Salouf perdessan rotschas da biologas, ornitologs, protecturas da la natira e scienziads la plazza. La NZZ n’ha però betg fatg l‘intervista cun Marcel Züger pervia da sias remartgas piztgantas, mabain perquai ch’el ha scrit in studi da passa tschient paginas per l‘Uniun purila svizra. Il studi vegn tranter auter a la conclusiun: «I na dat en Svizra sin champ naziunal nagina ‹crisa da biodiversitad› generala ubain ina ‹muria dad insects u da spezias›». Quai è muniziun per il cumbat da l’Uniun purila cunter l’iniziativa da biodiversitad che vegn en votaziun ils 22 da settember. Il studi leventa alteraziuns en ils tschertgels da la protecziun da la natira. Las medias tschiffan si il tema. Ellas lascha vegnir a pled ils critichers. Lezs sutlingeschan che tut ils indicaturs mussian in regress da la biodiversitad en Svizra. Gliez demussian blers studis. Uffizialmain posiziun prenda l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL). «En la scienza datti in consens lad ch’il stadi ed il svilup da la biodiversitad è en tut critic e ch’i dovra stentas sin tuts livels», stat scrit en la communicaziun. Ferm crititgà vegn era che Marcel Züger ha examinà be il temp a partir dal 1990 – pia circa ils ultims 30 onns – e constateschia ch’i sajan sa meglierads en quel interval tscherts indicaturs da la biodiversitad. Ma gist durant il 1990 eria la biodiversitad en in stadi uschè desolat, fan attent ils contrahents da Züger. La biodiversitad eria da lez temp pegiurada a moda uschè massiva ch’i na saja anc nagina buna nova sch’il svilup saja sa meglierà in pau dapi lura. Gist tar quest punct da la critica di Marcel Züger: «Avant il 1990 avain nus paucas datas sistematicas. Jau hai vulì resguardar il svilup en l‘entira Svizra e betg forsa mo far studis regiunals.» Per quest interval na possian ins betg discurrer d’ina crisa da biodiversitad. En blers champs hajan ins vis ina stabilisaziun u perfin ina meglieraziun ils ultims onns. «Gliez mussa era che las mesiras per promover la biodiversitad funcziunan e ch’ins è sin la dretga via», di Marcel Züger a la FMR. Che l’Uniun purila svizra dovra il studi sco argumentari cunter l’iniziativa da biodiversitad na disturba betg il biolog. Anzi, ad el disturba plitost ch’ins emprova sistematicamain da minimisar ils svilups dals ultims onns. «Jau vegn a votar NA», di Marcel Züger. La formulaziun da l’iniziativa saja bain simpatica, ma el vesia tge che vegnia effectivamain fatg puncto biodiversitad. «Nus essan sin la via tar ina birocratisaziun e teoretisaziun», explitgescha el. En biros emprovian ins da chattar soluziuns per dapli biodiversitad e cumondia lura da surengiu tge che haja da capitar ora en il liber. L’iniziativa promovia quest trend. La birocrazia creschia, empè dad investir ils custs en la lavur pratica en la natira. Marcel Züger fa in exempel: Durant ina «uatga» per in pitschen project da saivs vivas e buals setgs sajan passa diesch persunas dal fatg vegnids per giuditgar la chaussa. Las mesiras concretas per las saivs vivas hajan custà radund 25 000 francs, ils custs administrativs e da planisaziun hajan muntà a 12 000 francs. I dettia anc bler potenzial da meglierar l’effectivitad e l’effizienza da las mesiras da protecziun da la natira. Areguard ses critichers sutlingescha Marcel Züger che betg tuts cuntradian ad el. Tscherts scienziads confermian per part sia analisa, ma tirian a la fin autras conclusiuns. Dispita tranter biologs L’Uniun purila svizra batta cunter l’iniziativa da biodiversitad. Ils arguments porscha in studi d’in biolog da Salouf. Cumbats mainan ins cun pugns, spadas u chanuns, danor sch’i va per in cumbat da votaziun: Lura dovri arguments per persvader il suveran. Tals èn da chattar en studis. Da preschent cumbatta l’Uniun purila svizra l’iniziativa da biodiversitad che vegn ils 22 da settember en votaziun. Per gliez ha l’uniun empustà tar Marcel Züger in studi. Il biolog da Salouf ha scrit passa tschient paginas. Ina da las conclusiuns en il studi: «I na dat en Svizra sin champ naziunal nagina ‹crisa da biodiversitad› generala ubain ina ‹muria dad insects u da spezias›». Sin dumonda da la FMR di el ch’ins haja cuntanschì ils ultims onns en blers champs ina stabilisaziun u perfin ­meglieraziun. Il studi ha procurà per ina cuntraversa mediala tranter Marcel Züger ed auters biologs u protecturs da la natira che na van betg ­d’accord. Tut ils indicaturs mussian in regress da la biodiversitad, gliez demussian blers studis, admoneschan ils critichers. Uffizialmain posiziun prenda l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL): «En la scienza datti in consens lad ch’il stadi ed il svilup da la biodiversitad è en tut critic e ch’i dovra stentas sin tuts livels.» Il biolog Marcel Züger fa part dal comité da la "decleranza da Maiavilla". Lezza pretenda da midar la politica areguard il luf e da franar sia derasaziun nuncontrollada. Il biolog Marcel Züger viva a Salouf. La foto mussa el a Seglias nua ch'el ha da transfurmar ina scarpa plain neofits en in prà magher.

Nora Kaiser è la presidenta da la Magistraglia Grischun. La FMR ha tschenta ad ella trais dumondas areguard la situaziun da las scolas grischunas. FMR: È il sistem da scola grischun tenor Vus en ina crisa? Nora Kaiser: Anc ussa avain nus in bun sistem da scola en il Grischun. Cumpareglià cun auters chantuns nua ch’i dat dapli scolas privatas che mettan sut squitsch las scolas publicas. Per il mument na discurriss jau anc betg d’ina crisa. Igl exista però il privel che quai giaja en direcziun crisa, sche nus n’ans muvain betg svelt ed mettain ils fundaments per in sistem da scola orientà vers l’avegnir. Tge resursas mancan il pli fitg als magisters? Quai dependa dal stgalim, dal pensum e dal lieu da la scola. En tschertas parts mancan locals per sustegn pedagogic curativ, en auters resursas persunalas sco per exempel spezialistas e spezialists. Tut ensemen mancan resursas sin blers nivels. Geograficamain, datti tendenzas che tscherts lieus èn pli periclitads che auters? Gea e na. Pitschnas scolas han savens dapli flexibilitad, per exempel tar la fusiun da classas u tar la fusiun da scolas. Medemamain han pitschnas scolas, surtut en regiuns finanzialmain flaivlas pli pauc resursas per la tschertga da persunal. Scolas pli grondas pon per exempel porscher pajas pli attractivas e meglras cundiziuns da lavur. Tar il tema mancanza da persunal èn vischnancas da scola pli grondas savens pli flexiblas. A la fin na datti nagina resposta clera a questa dumonda, perquai che las pussaivladads d’agir varieschan tenor il tema. (fmr/mas) Am 24.01.24 findet die Medienkonferenz zur Lancierung der Petition „Die Bildungsqualität in Graubünden sichern“ in der Stadtbibliothek in Chur statt. Es informieren Vize-Präsident LEGR Martijn van Kleef, Präsidentin LEGR Nora Kaiser und Geschäftsleitung LCH Sandra Locher Benguerel (von links). Bild Livia Mauerhofer

​Malgrà che blers scolasts e bleras scolastas grischunas lavuran gugent cun uffants e giuvenils e surpiglian responsabladad, demussa in studi da la Magistraglia Svizra ch’in terz da las persunas d’instrucziun considereschan da bandunar la professiun. Scolastas e scolasts grischuns vesan il senn da lur lavur e lavuran gugent cun ils uffants e giuvenils. Plinavant surpiglian els ed ellas er gugent responsabladad. Quai mussa il studi da la Magistraglia Svizra, sco che la Magistraglia Grischun scriva en ina communicaziun. Il studi è gia vegnì publitgà ils 8 d’avust, uss è vegnida publitgada l’evaluaziun da las cifras grischunas. Il studi mussa dentant era che mintga terz scolast u scolasta ponderescha da bandunar la professiun. Plinavant veglia mintga quart scolast u scolasta grischun reducir il pensum. La Magistraglia Grischun vesa la revisiun planisada da la lescha da scola sco schanza per il futur. I dovria in svilup per far frunt a las extradas che smanatschan ed i saja dad impedir che la qualitad vegnia mendra en scola. Latiers tutga tenor la Magistraglia Grischun er dad adattar las pajas. Ils scolasts e scolastas pretendan oravant tut: dapli temp en general dapli sustegn professiunal dapli temp per coordinar la lavur tar mesiras integrativas bunas cundiziuns da basa per classas eterogenas La raschun che blers scolasts e scolastas vulan bandunar la professiun saja tranter auter er che las resursas manchian – quai per promover individualmain ils uffants. Uschia pretenda la Magistraglia Grischun da distgargiar scolastas e scolasts, uschia ch’ellas ed els hajan puspè dapli temp da sa concentrar sin il dar scola.

A Savognin haja dà mardi suentermezdi in accident durant la lavur. In um è crudà giu d’in tetg e s’è ferì. L’um da 53 onns era ì suenter las 14.15 sin il tetg da la chasa da scola che vegn spazzada. Quai scriva la Polizia chantunala dal Grischun en sia communicaziun als mezs d’infurmaziun. Cur che l’um è vegnì giu dal tetg inclinà ed ha mess il pe sin la plattafurma dal tetg pers è quella rutta ed el è crudà var trais meters giu sin l‘asfalt. Il Salvament Grischun Central sco era persunas preschentas han prestà emprim agid. La Rega ha manà al blessà a Cuira en l’ospital chantunal. La Polizia chantunala grischuna sclerescha ils motivs che han manà a quest accident da lavur. (cdm/fmr) L’um disgrazià è crudà var trais meters giu sin l’asfalt.

L’Engiadinaisa Tina Roner na stat betg gugent adina al medem lieu. Ella lavura gugent en projects, uschia ch’ella resta libra e po ir adina puspè vinavant ed entschaiver insatge nov. E propi il pli gugent va la giuvna da Scuol vers la regiun dal Himalaja. In purtret da Tina Roner, che fiss baud daventada cussegliera gronda. «In zic dapli calma faschess bain a nus Svizzers», respunda Tina Roner da Scuol a la dumonda, tge ch’ella prendia cun sai, cura ch’ella turnia da l’ester. «Congualà cun la glieud dal Butan, avain nus qua en Svizra tut quai ch’i fa da basegn e tuttina lavuran blers fin ch’i crodan bunamain enturn.» Tina Roner sa da tge ch’ella discurra. Dapli varga diesch onns lavura ella adina puspè en differentas regiuns dal Himalaja. Actualmain, dapi dus mais è ella impiegada a Scuol da la fundaziun Pro Terra Engiadina. Uschia ch’ella ha temp da raquintar a l’FMR sur dal Butan. Il Butan, uffizialmain il reginam da Butan cul retg Druk Gyalpo, è situà en l’Asia dal Sid ed en il ost dal Himalaja, tranter la China en il nord e l’India en il sid. En il Butan viva ina populaziun da radund 750 000 persunas. Il pajais ha ina surfatscha da radund 38 000 kilometers quadrats ed ha differentas zonas da clima. En il sid èn las planiras subtropicas sin 90 m s.m. ed en il nord s’auzan las muntognas subalpinas dal Himalaja fin sur 7 000 m s.m. «Jau hai adina gì interess per auters pajais», declera la dunna da 37 onns da Scuol. Cun ils studis en las scienzas da l'ambient ed agricultura ecologica. saja stà cler per Tina Roner, ch’ins giaja per tut il mund enturn a lavurar. «Mes emprim praticum hai jau pudì far per l’organisaziun d’agid Helvetas en il Butan.» E suenter ha ella adina puspè chattà projects e lavurs en quella regiun muntagnarda en l’Asia. Nagina surpraisa per la famiglia «Per mia famiglia n’era quai nagin problem, jau crai perfin ch’els han en sasez fatg quint che jau giaja pli dalunsch davent. Era mes bab fascheva pli baud viadis lungs ed ha lavurà a l’ester», quinta Tina Roner. Era pertutgant las amicizias resta Tina Roner pragmatica: «Il mund è daventà magari pitschen cun tut las pussibilitads da communicaziun che nus avain.» Cun quai ch’ella na vesa betg savens ses amis, prenda ella gugent il temp da far insatge da qualitad e pli ditg, cur ch’ella ha temp: «Sche jau m’inscuntr cun in’amia, na vegn jau betg be a baiver ina, mabain passent gugent in’entira fin d’emna ensemen.» Restar flexibla ed averta «Da quests projects da svilup na vegnan ils blers betg finanziads pli ditg che dus fin trais onns. Quai vul dir ch’ins è impiegà er adina be uschè ditg sco ch’il project dura», declera Tina Roner. «Ma per mai è quai fitg bun. Jau hai gugent, sche tut sa mida adina puspè.» Nov lieu da lavurar, nova glieud, novas sfidas, quai è quai che la sviluppadra tschertga. Renunzià a la carriera politica Tina Roner sa «retratga» da la politica per quai ch’ella veiva gist survegnì ina nova plazza. Suenter ch’ella era vegnida elegida sco deputada en il Cussegl grond per la partida socialdemocrata, l’onn 2022, ha ella renunzià. «Jau hai anc adina il sentiment che jau saja vegnia elegida plitost per cas. E cunquai ch’i na fiss betg stà pussibel da far politica chantunala sin via virtuala, hai jau renunzià a quel post.» Ch’ella vuless cuntanscher in svilup, ma enstagl da far quai sin la via politica, fetschia ella ussa quai sco sviluppadra en differents projects. Intermediatura tranter il Butan e l’Europa Ma tge fa insumma ina sviluppadra en il Butan? «Jau sustegn la glieud en differentas dumondas, co ch’i pudessan metter per exempel tartuffels fin tar la vendita ed il export», declera Tina Roner. La finamira saja adina che la glieud indigena sappia bainspert lavurar era senza ses agid. «En mia ultima lavur en il Butan hai jau lavurà per ina firma tudestga, che venda ielis eterics. Per quels hai jau gidà a fabritgar si in nov team, fundà ina nova firma en il Butan e mess ad ir la uschenumnada chadaina da valurisaziun.» La firma tudestga vuleva tenor ella ina persuna che pudeva intermediar tranter ils indigens en il Butan ed il martgà europeic. Ma Tina Roner na lavura betg mo per firmas internaziunalas ed NGOs e guarda che la lavur da palpiri ed ils rapports per tut quest projects sajan en urden. Durant tut quests onns è ella era s’engaschada en plirs agens projects. Uschia ha ella fundà la Mountain Grassroot Association, cun la finamira da promover il barat da savida, l’experientscha, la cultura e la lavur da cooperaziun per il svilup, tranter la Svizra ed autras naziuns muntagnardas. Ed ella è era co-presidenta da la Society Switzerland-Butan, ina societad che collia la glieud dals dus pajais e guarda per exempel che signuns dal Butan possian vegnir en Svizra ad emprender a chaschar, u perfin a frequentar in curs al Plantahof. E viceversa po era glieud svizra emprender insatge dal Butan. En Svizra è tut uschè bain organisà Ed entant ch’ella viva e lavura a Scuol, giauda Tina Roner era las libertads en Svizra. «Qua è tut uschè bain organisà. Las sendas da viandar èn signalisadas e tuttina nua che nus arrivain suenter ina spassegiada, chattain nus in med da transport public che ans maina puspè a chasa.» En il Butan stoppian ins organisar bain ina tala spassegiada, cun amis che enconuschan la regiun. «Ma per la paja n’han ils Butanais betg uschè in stress sco nus», raquinta Tina Roner. «Il star da cumpagnia, la famiglia ed ils amis èn fitg impurtants per els. Là na curra nagin suenter la lavur anc al yoga, en il tennis u en il fitness», mussa Tina Roner las differenzas. E cura ch’i vegn a trair a l’Engiadinaisa puspè enavos a l’ester, na sa ella anc betg dir al mument. Ma ella di be tant: «Sche jau aud dad in project interessant ed i sa dat la pussaivladad dad ir, alura vom jau.» Box: Interess per l’ambient e per las scienzas da quel Tina Roner è naschida l’onn 1987 a Scuol, ha frequentà il gimnasi a Ftan ed ha suenter fatg in bachelor en scienzas da l’ambient, in master dad agricultura durabla internaziunala ed in master en svilup muntagnard. Ella ha lavurà en plirs projects pli lungs e pli curts, en differentas regiuns muntagnardas en l’Asia: Afghanistan, Butan, Kirgistan, Nepal e Tadschikistan sco era en il Peru ed en Svizra. Dapi il cumenzament da zercladur 2024 lavura Tina Roner a temp parzial per la Fundaziun Pro Terra Engiadina/UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair. Sper sias lavurs pajadas è Tina Roner era s’engaschada per pliras societads en il Butan ed ha gidà a fundar l’associaziun Mountain Grassroot. Ella è era co-presidenta da la societad Svizra-Butan. Tina Roner sin in mut en il Butan, davant las binderas tipicas per il Himalaja Tina Roner durant ina spassegiada en las muntognas, en il Himalaja Tina Roner durant ina da sias lavurs, en in project da sviluppar l'agricultura ed il ambiaint en il Butan. Fotos: mad Legenda 1. Tina Roner preferischa regiuns muntagnardas era per quai ch’ella va gugent a viandar. Legenda 2. «Star da cumpagnia è impurtant per la glieud dal Butan», ha Tina Roner (immez) raquintà.

Zuchettis, broccoli, carottas, cardifiol, arveglia – mes ­uffants han adina mangià legums. Da gliez sun jau adina stada in !zichel loscha. Uss èsi il medem cun mias pitschnas biadias. Er ellas mangian senza protest las verduras che vegnan sin il taglier. Entant che auters geniturs lamentavan che lur uffants rufidian consequentamain tuttas verduras, hai jau mintgamai pudì dir: «Bain bain, mes uffants mangian adina legums.» Pertge? Gliez n’hai jau betg ditg. La raschun è ina pulvra melna cun in aroma miraculus. Questa pulvra hai jau consequentamain springì sin tut las verduras, tar las carottas hai jau perfin anc agiuntà ina pitschna presa zutger – e guarda qua, ils uffants mangian verduras sco sch’i fiss macaruns cun sosa da tomata. Il num da la pulvra melna na less jau betg tradir, nus na faschain gea nagina reclama. Ma il cundiment tipic svizzer è enconuschent. El cuntegna natriumglutamat, in rinforzader d’aroma. Pervi da gliez refusan tschertins datschertamain la pulvra, bunamain sco sch’i sa tractass dad ina dumonda morala. Jau hai adina pensà, igl è meglier sche mes uffants mangian legums cun in zichel natriumglutamat che naginas legums senza natriumglutamat. Oz pensel jau il medem sch’jau cuschin per mias biadias. Sto esser ch’jau na sun betg la suletta. 3000 tonnas vegnan producidas mintg’onn da questa pulvra melna miraculusa – la mesadad va en l’exteriur, l’autra mesadad vegn consumada en Svizra.

L’industrialisaziun ha cumenzà en il 19avel tschientaner. Il grond svilup che cumpiglia era la champagna sa manifestescha però pir a partir dal 1950. Il schurnalist Finn Schlichenmaier descriva gliez a maun da ses tat ch’è creschì si a Riom. «Mes tat è creschì si cun muvel, jau cun il smartphone», stat scrit sin il frontispizi. La revista emnila «Das Magazin» dal Tages-Anzeiger ha purtà quest zercladur in’istorgia che ha da far cun Riom. Il schurnalist Finn Schlichenmaier raquinta co che ses tat ha vivì da giuven en il Surmeir – en cuntrast cun sia atgna vita. Finn Schlichenmaier è naschì il 1998, ses tat il 1933. Igl è ina differenza da strusch 70 onns, atgnamain gnanc uschè bler. Ma igl èn munds cumplettamain differents. Tranter quests dus munds capita in svilup rasant, pussibilità da l’ieli. La FMR ha discurrì cun il schurnalist davart l’idea per ses text e davart ses tat. FMR: Sco en il temp medieval hajan ins tenor Voss artitgel vivì avant 70 onns a Riom. È quai ina critica u èsi forsa era ina tscherta admiraziun? Finn Schlichenmaier: Ina critica n’èsi segir betg. I fiss gea malgist da renfatschar gliez al mund muntagnard. La construcziun exprima per mai plitost mes smirvegl ch’ins ha anc vivì uschè ditg uschia. Voss tat ha raquintà bler a Vus? Gea, el è in grond narratur. El raquinta gugent e bain. Ed jau hai adina tadlà gugent. In grond fundus per sias istorgias è sia uffanza ch’el ha per gronda part passentà a Riom. Igl è stà fascinant per mai da tadlar co ch’el raschuna, per l’ina perquai ch’igl eran bunas istorgias, per l’autra perquai ch’igl è tut in auter mund. Tge para ester a Vus, sche Voss tat raquinta da sia uffanza? Insatge che m’ha fatg surstar è ch’i deva in fravi en mintga vischnanca che batteva anc il fier e fascheva guaffens. Gliez enconuschain nus oz be pli da films dal temp medieval. Precis. Ed jau hai era vis tar mias visitas a Riom ils guaffens vegls ch’èn vegnids fatgs en il lieu, betg a moda industriala, e ch’ins ha sez pinà – quai è tut auter. E tge è remartgabel per Voss tat, sch’el guarda sin Vus? Evidentamain èsi ils apparatins. «Gamar» ed «iphones» èn per el pleds esters, ma era tge ch’ins fa ozendi la fin d’emna u tge ch’ins po tut cumprar. Mes tat ha vivì en ina tscherta stgarsezza. I n’è per el forsa betg nunchapaivel, ma fa tuttina surstar el, tge ch’ins po sa prestar oz. Cura ch’jau hai legì Voss text, èsi a la fin ì tras mes chau: Sch’ins vivess oz sco Voss tat pli baud, n’avessan nus betg da batter cun la midada dal clima. E gliez Voss messadi? Na. Ins na po betg pli turnar, gliez n’è nagin’opziun, schon mo pervi da noss sistem da nutriment. Sche nus vulessan turnar, sa tschentassan anc menders problems. Nus essan oz en questa situaziun. Ma jau suppon ch’ins possia emprender chaussas da lez temp che gidan forsa en l’avegnir, forsa betg en 20 u 30 onns, mabain insacura ch’ins sto puspè producir sez ils guaffens u reparar in char. Ch’ins stima puspè il material e las chaussas, gliez vegnin nus baud u tard puspè ad emprender. «Die grosse Beschleunigung» è il titel dal text. Tge munta gliez? Suenter il 1950 sa mida bler en il vest, ma era globalmain. Tut va ­rasant e cuntanscha novas dimensiuns. Ils istorichers numnan quai la gronda acceleraziun. Co sa manifestescha quest svilup? Blers indicaturs ch’ins po examinar explodeschan quasi, il pli impurtant èn probablamain las emissiuns da CO₂. Ma i vegn era bajegià sco anc mai, i dat tants vehichels sco anc mai, las distanzas ch’ins po surmuntar creschan sco anc mai, las concentraziuns da nitrogen en regiuns sper rivas s’augmentan sco anc mai. I sa tracta d’ina discuntinuitad istorica. Quella han ils istorichers fastizà sco emprims – e suenter era auters scienziads. Tge è la raschun per il svilup rasant? La pli impurtanta decleraziun per questa discuntinuitad è l’ieli mineral ch’ins po transportar facilmain, che posseda in potenzial enorm d’energia e ch’ins po utilisar en da tuttas modas. Pir a partir dal 1950 vegn l’ieli nizzegià uschè intensiv. Il svilup na descrivais Vus betg a moda teoretica, mabain a maun da raquints da vossa parentella. Durant mia retschertga m’èsi dà en egl che oravant tut il cusrin da mes tat, el fa il pur a Cunter, ha fatg tras quest entir svilup. Cura ch’igl ha dà ils emprims tractors, era el in giuven e lavurava gia sin il bain puril. Igl è stà exact quai ch’jau hai duvrà, ina persuna che po raquintar tge ch’è succedì tut entaifer quel temp. Tge munta il text per Vus? El ma stat propi a cor. Cunzunt perquai ch’i va per l’istorgia da mia parentella. Igl ha era da far cun mia atgna uffanza. Nossa famiglia ha in’acla, Foppa, en il Surses. Là sun jau stà savens e fitg gugent. Anc oz ston ins ir là per aua a la funtauna ed ins cuschina cun fieu. Las vacanzas là èn adina stadas in viadi enavos tar ils antenats. En l’uigl sentan ins anc il fried dals animals da pli baud. Tge ha Voss tat ditg dal text? Jau hai gia avant la publicaziun dà da leger il text. Igl è stà impurtant per mai ch’el saja d’accord. El ha gì plaschair ed ha ditg ch’el haja cun leger anc ina giada trapassà quest temp d’antruras a moda bler pli intensiva. Quai m’ha commovì. Voss text finescha a moda bunamain poetica: «Sch’jau stend ora mes bratsch tar mes tat, lura tutg jau in mund, nua che tut quai n’existiva anc betg. E sch’jau stend ora tschel bratsch tar ils giuvens, als quals jau raquint forsa in di co ch’igl era pli baud, lura tutg jau lur mund, lur avegnir, en il qual tut vegn ad esser auter.» Sch’ins ha dad in maun il tat e da l’auter maun ils agens biadis, èn ins en contact cun l’istorgia d’ina perioda da 150 fin 200 onns. Quai è in lung temp e gist ozendi cun il svilup rasant, èsi in enorm svilup. Sociolog, camarier e schurnalist premià Finn Schlichenmaier ha survegnì avant dus onns il premi da schurnalists turitgais per in text davart sia generaziun, la generaziun da clima. La giuria ha scrit: «Il schurnalist ch’è naschì il 1998 fa urden a moda eloquenta, autocritica e senza remischun cun il mitos che sia generaziun sa sparunia cun renunziar e s’engaschar cunter la crisa da clima.» Lavurar sco schurnalist fa Finn Schlichen­maier fin ussa be sper il studi. Da preschent studegia el en il master a Paris politologia, planisaziun urbana e midada dal clima. Suenter la matura e durant il studi da bachelor a Turitg ha el lavurà sco camarier en l’ustaria Rosso. «Jau hai remartgà ch’jau fatsch fitg gugent gliez», di el. Creschì si è el ad ­Erlenbach (ZH). Il schurnalist Finn Schlichenmaier ha publitgà en "Das Magazin" dal Tages-Anzeiger ina contribuziun che illustrescha la gronda acceleraziun a partir dal 1950 - a maun da ses antenats da Riom. Il schurnalist Finn Schlichenmaier ha publitgà en "Das Magazin" dal Tages-Anzeiger ina contribuziun che illustrescha la gronda acceleraziun a partir dal 1950 - a maun da ses antenats da Riom.

Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg. L’onn da scola ha puspè cumenzà e cun gronds sforzs da tuttas varts han ins para pudì occupar en Grischun quasi tut las plazzas da magistraglia necessaria. Considerond la stgarsezza da persunas d’instrucziun è quai ina gronda prestaziun ed er ils blers permiss spezials dal Chantun èn chapaivels. Quai che nus na vegnin dentant betg a savair en las communicaziuns uffizialas è il fatg ch’igl ha er quest onn puspè dà en diversas vischnancas la situaziun ch’ins ha stuì engaschar persunal da lingua tudestga per l’instrucziun rumantscha. Da chattar la magistraglia per las scolas rumantschas e bilinguas è sa chapescha per las vischnancas ed ils consorzis da scola ina incumbensa dublamain difficila, essend che las diversas mancanzas sa potenzeschan: memia paucas maturandas e maturands cun diplom rumantsch, memia paucas studentas e students da lingua rumantscha a la Scola auta da pedagogia e damai – en in temp da mancanza generala da persunal d’instrucziun – extrema stgarsezza da magistraglia rumantscha. Per consequenza ston quellas vischnancas che na chattan naginas persunas da lingua rumantscha per la scolina, la scola primara u la scola secundara, engaschar persunas da lingua tudestga (u autras) encunter lur leschas da scola, encunter ils concepts da las scolas rumantschas e bilinguas ed er encunter las leschas chan­tunalas. Per exempel instrueschan lura persunas da lingua tudestga en scolinas rumantschas, damai en il emprim stgalim essenzial per l’iniziaziun ed integraziun linguistica en vista a la scola populara. Ellas fan quai segir tenor meglier savair e pudair: Ma co duai ina persuna da lingua tudestga preparar minimalmain uffants da lingua portugaisa, tudestga u parzialmain rumantscha al mintgadi d’ina scola rumantscha? U persunas da lingua tudestga ch’instrueschan en secundara, il livel da furmaziun che duai consolidar ed intensivar las enconuschientschas linguisticas, er dal rumantsch. Il livel nua ch’il rumantsch duai – en il model da las scolas bilinguas – perfin ­vegnir intensivà. Cler ch’i dat bleras raschuns per questa situaziun, per exempel demograficas. Las soluziuns dentant, ston esser politicas: I dovra ina acziun (anc pli) coordinada che unescha las responsablas ed ils responsabels da las scolas (manadras e manaders) e vischnancas (cusseglieras e cussegliers), represchentants da las conferenzas generalas, da la Scola auta da pedagogia e da l’administraziun chantunala. En discurs bilaterals han ins savens l’impressiun che mintgina da questas instanzas referescha u deleghescha a las autras – mintgina sezza na po forsa betg midar u meglierar bler. Ma ina maisa radunda intensiva e sincera, ina acziun collectiva e coordinada, pudess permetter da far in pass vinavant, respectivamain evitar da far cun mintg’onn da scola anc dus ulteriurs pass enavos en quest resguard. Rico Valär da Zuoz/Turitg è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg.

Pliras ludotecas en il chantun Grischun cumbattan per lur surviver. Ad ellas mancan persunas che s’engaschan voluntariamain. En intgins lieus è il servetsch a la publicitad schizunt periclità. Avant passa 40 onns èn vegnidas fundadas las emprimas ludotecas en il chantun Grischun. Sumegliantamain sco las bibliotecas emprestan cudeschs, emprestan las ludotecas termagls e gieus. Las ludotecaras ed ils ludotecars prestan lur lavur en uffizis d’onur. Giugar è essenzial per il svilup dals uffants. Tras il gieu emprendan els d’esser socials, lur abilitads motoricas vegnan promovidas. Grazia a las ludotecas na vegn betg mo distgargià il budget da famiglia. Bleras ludotecas fan ultra da quai lavur da translaziun cun translatar gieus interessants per exempel per rumantsch. A la tschertga da persunal «Ussa na manca a pliras ludotecas dentant betg mo infrastructura adattada per lur servetschs, mabain era voluntarias e voluntaris per la lavur. Tschertgadas èn persunas che gidan sco ludotecaras e ludotecars activamain a tgirar la vita d’uniun, che tgiran il contact cun famiglias ed uffants e ch’organiseschan occurrenzas da gieu», scriva la secziun grischuna da la Federaziun da las Ludotecas Svizras en ina communicaziun als meds da massa. Las ludotecas d’Arosa e Zezras dovran urgentamain novas localitads e sustegn era per la suprastanza. Glion è a la tschertga surtut da persunal per la lavur en suprastanza ed a Land­quart vegn tschertgà agid per l’emprest sco era per la lavur en suprastanza. Las ludotecas a Panaduz, Tavau, Mustér e Samedan èn occupadas bain cun persunal il mument, ma era quai po sa midar da tut temp. Per quest motiv l’appel da la federaziun: «Tut las persunas che tschertgan stgazis, chavaliers, chastellans e striuns giuadora en las vals ed en las vischnancas: Gidai a mantegnair las ludotecas. Scadin agid è bainvegnì.» Persunas interessadas pon s’annunziar u s’infurmar directamain tar las ludotecas ch’èn da chattar sin ludo.ch. Pliras ludotecas en il chantun Grischun tschertgan persunal ch’è pront da lavurar en uffizis d’onur.

L’Uniun da promoturs Muntagna che vul realisar la proxima exposiziun naziunala en las Alps ha organisà l’emna passada l’occurrenza «Perspectiva alpina» sin l’ospizi dal Grimsel. Participantas e participants da quella èn s’occupads da cooperaziuns e projects gronds per il svilup dal territori alpin. La mesemna ha l’Uniun da promoturs Muntagna envidà a l’occurrenza «Perspectiva alpina» en l’Alpinhotel sin l’ospizi dal Grimsel. La sentupada è stada en l’ensaina da las «schanzas tras cooperaziuns – novas forzas per il territori alpin». L’occurrenza è sa deditgada a la dumonda, co sviluppar cooperaziuns e projects gronds che pon contribuir al svilup positiv dal territori alpin. Sco quai che l’uniun scriva en ina communicaziun als meds da massa, è l’occurrenza stada in success. A la discussiun al podi per l’entschatta da l’occurrenza han expertas ed experts da differents secturs preschentà lur vista davart il futur dal territori alpin. Referì han Gerhard Fischer, anteriur president da la IG Grimselbahn, Thomas Huber, manader da communicaziun da l’Ovra electrica Ober­hasli SA e ­Werner Schläppi, president communal da Guttannen. En il center da la discussiun è stada la dumonda, co che projects gronds e cooperaziuns duain rinforzar il territori alpin ed uschia contribuir a l’avegnir da la Svizra. Reponderar l’infrastructura existenta In punct culminant da l’occurrenza è stà il referat d’impuls da Thomas Gasser, iniziant dal project Grimsel Campus. Quest exempel mussa co ch’igl è pussaivel da rinforzar la periferia sco lieu da furmaziun e cun reflectar da nov l’infrastructura existenta. Il Grimsel Campus duai esser in center da furmaziun per la perscrutaziun ed il svilup. Karin Gaiser, presidenta da la Muntagna, di: «Strusch in territori stat avant uschè grondas sfidas sco il territori alpin. Igl è impurtant da tschentar uss las stgomias per l’avegnir. In’exposiziun naziunala en las Alps fiss ina excellenta chaschun per sviluppar plainamain il potenzial da quest territori unic, sper las bleras autras iniziativas che nus vulain promover.» Il suentermezdi ha ina visita guidada exclusiva tras il mir da fermada da las Ovras electricas Oberhasli SA dà a las participantas ed als participants in’invista impressiunanta en l’impurtanza e la funcziun da quest project. Il territori alpin dovra ina colliaziun Medemamain vegnida discutada en questa ­occurrenza è la necessitad da colliar ils differents partenaris e las differentas iniziativas en las muntognas. Uschia duain nascher projects che rinforzan las Alps sco spazi da viver e d’economia. Karin Gaiser di: «Muntogna sa chapescha exactamain sco questa interfatscha che cumpiglia differents basegns ed ideas per sviluppar vinavant la vita e la lavur en las Alps.» Invista sin il grond project dal mir da fermada dal Grimsel. Karin Gaiser beneventa a l’occurrenza «Perspectiva alpina» sin l’ospizi dal Grimsel.

Da la planisaziun fin tar l’avertura dal nov center da recicladi a Cazas/Realta èn passads quatter onns. Venderdì è il manaschi vegnì surdà uffizialmain dals gestiunaris Bossi & Nicca SA. Per la sanaziun e l’amplificaziun èn vegnids investids 4,7 milliuns francs. En in rom festiv ed en preschientscha da cusseglier guvernativ e president da la regenza Jon Domenic Parolini è stada venderdì l’inauguraziun dal nov center da recicladi a Cazas/Realta. Preschents a la ceremonia d’inauguraziun èn er stads blers presidents communals e lura er numerusas persunas che fan part a las suprastanzas da las vischnancas. Modernisà e sanà il center da recicladi ha l’Associaziun d’utilisaziun da rument Grischun Central. Commembras da quella èn 33 vischnancas cun ina populaziun da vers 39 000 persunas. Dapi 30 onns timunescha Christian Theus, l’anteriur president communal da Panaduz, quella societad cooperativa da rument. Mainafatschenta da quella è Silvio Kunfermann, il president communal d’Andeer. Infrastructura optimala Dapi 50 onns è Cazas/Realta in lieu impurtant per la dismessa dal rument dal Grischun Central. 18 onns è vegnì ars en quel implant fin l’onn 1990 il rument da tut las regiuns dal Grischun Central. Suenter ha il stabiliment servì sco center da recicladi per rument spezial da las 33 vischnancas. Quel na correspundeva dentant betg pli a las ordinaziuns, prescripziuns e leschas, uschia ch’ina sanaziun e modernisaziun è stada indispensabla. Per onn vegnan transtgargiadas en quel implant 1200 fin 1400 tonnas rument spezial. Las 6000 tonnas rument da mintga di dal Grischun Central vegnan transportadas da la Bossi & Nicca SA (Casti e Donat) cun quatter camiuns da rument direct a Vaz Sut en l’ardera. Per la dismessa dal rument lavuran 9 emploiads (camiunists) che vegnan sustegnids dals dus patruns Benno Bossi e Hermann Nicca. A Cazas/Realta vegn rimnà rument sco palpiri, chartun, laina e plastic, dentant er ieli da cuschinar, materia sintetica e pneus che vegnan pajads per la dismessa tenor pais. Suenter la sanaziun e modernisaziun saja il center da recicladi uss in implant cun ina infrastructura optimala, ecologica, orientada vers l’avegnir e tenor las pretaisas da la clientella, ha ditg Christian Theus. Grazia a quella infrastructura saja davart da la Bossi & Nicca SA er pussaivel da porscher in servetsch tenor la necessitad da la populaziun dal Grischun Central, ha menziunà il president da l’associaziun da rument. Theus ha er accentuà che grazia a la lavur exemplarica dal biro d’architectura da Marcel Liesch saja stà pussaivel da sa tegnair als custs da 4,7 milliuns francs. In fitg bun exempel Jon Domenic Parolini ha ditg che cun la sanaziun dal center da recicladi porscha l’Associaziun d’utilisaziun da rument Grischun Central a las vischnancas commembras, ad interpresas industrialas, firmas e persunas privatas in lieu da rimnada ed in deposit che correspunda a la tecnica actuala. Ultra da quai saja l’implant confurm al spiert dal temp en chaussa utilisaziun ed economisaziun da rument. Il president da la regenza ha er ditg: «L’Associaziun d’utilisaziun da rument Grischun Central è ina cooperativa exemplarica che presta per las 33 vischnancas dapi onns in servetsch excellent.» La regenza beneventa l’avertura dal nov center da recicladi e saja plain fidanza che quel haja vinavant ina rolla centrala e persistenta en la reutilisaziun e dismessa dal rument en il Grischun Central. Grischun: 288 kilos reciclà per persuna A pled è er vegnì Georg Thomann da l’Uffizi per la natira e l’ambient dal Grischun. L’uffizi haja beneventà l’iniziativa da l’Associaziun d’utilisaziun da rument Grischun Central da sanar e modernisar l’implant da recicladi a Cazas/Realta. Grazia a quel saja ussa pussaivel da rimnar pli effizientamain il rument e da reciclar quel, ha menziunà Thomann. El ha er ditg che l’onn 2023 sajan vegnids reciclats en l’entir Grischun 60 000 tonnas rument. Quai sajan tuttina 288 kilos per persuna. Cuntent è Thomann cunzunt era che en vischinanza dal center da recicladi vegni proximamain a dar ina gronda deponia per las restanzas dal rument brischà a Vaz Sut. Grazia a quella deponia saja garantida la dismessa da las restanzas dal rument brischà a Vaz Sut per ils proxims 30 onns. Ina giada che la deponia è emplenida vegn il terren renatiralisà. Laud per il president da l’associaziun Modernisà, sanà ed amplifitgà è il object da recicladi vegnì tenor ils plans dal biro d’architectura da Marcel Liesch a Cuira. L’architect è dentant oriund da Brinzauls. Cun paucas excepziuns sajan vegnidas risguardadas bunamain be interpresas da la regiun, ha ditg Marcel Liesch. Chaussas tecnicas hajan firmas d'utrò da la regiun fatg. L’implant ha survegnì da nov in grond tetg. Tetg e fatschada èn curclads cun indrizs solars. Las hallas nua ch’ils containers dal rument sa chattan èn transiblas cun camiuns ed auters vehichels. Il stgaudament d’ieli è vegnì remplazzà cun in stgaudament da pellets. Marcel Liesch ha en ses pled cunzunt ludà la collavuraziun exemplarica cun Christian Theus. El saja stà in «chapitani» che haja accumpagnà en moda calma la sanaziun e modernisaziun dal edifizi. Il center da recicladi a Cazas/Realta è avert dal glindesdi fin il venderdi da las 07.30 fin 11.45 e da las 13.15 – 17.00. La sonda da las 08.00 – 11.30. La nova halla cun ils numerus containers per rument. Tuts èn cuntents cun la sanaziun e modernisaziun dal center da recicladi (da san.): Hermann Nicca, Christian Theus, Marcel Liesch e Benno Bossi

Co èn innovaziuns e rauba arrivadas da temp vegl en noss chantun? Quai è mo in dals temas che vegnan tractads quest onn en il Grischun durant ils Dis europeics dal patrimoni. Dals 7 fin ils 8 da settember 2024 organiseschan la Tgira da monuments dal Grischun e la Protecziun da la patria ensemen cun differentas organisaziuns partenarias ils Dis europeics dal patrimoni. Sco ch’ils organisaturs scrivan en lur communicaziun als meds d’infurmaziun dattan las occurrenzas, las visitas guidadas ubain ils lavuratoris da quest onn en il Grischun l'occasiun da scuvrir – sut il motto «Crear raits» – edifizis, quartiers u museums istorics e d’emprender ad enconuscher – cun in guid professiunal – chaussas captivantas, novas ed imprevisas. Ils Dis europeics dal patrimoni 2024 mussan tge che influenzescha noss patrimoni cultural. Il program da quest onn reunescha persunas ed identifitgescha las vias, co che innovaziuns, ideas u rauba èn arrivadas en noss chantun sur ils pass da transit, sur sendas da cuntrabanda u grazia a viagiaturas e viagiaturs, e co ch’ellas han caracterisà la cultura da nossa vita. 15 occurrenzas en l’entir chantun Sut il motto «Clima, biodiversitad, cultura architectonica» preschenta la Protecziun da la patria sias ideas per in nov quartier Ruggenbrecher a Cuira. Grazia a la cumbinaziun da cultura architectonica, protecziun dal clima e mesiras da biodiversitad pudess quest quartier purtar ina plivalur a la glieud ed a la natira. Cun sias diversas occurrenzas lascha er la claustra Son Jon a Müstair sfunsar pitschen e grond en la cuntrada da cultura da la Val Müstair. Per exempel cun in tur divertent tras la claustra che vegn accumpagnà da Babette, il giat da la claustra, u cun l’exposiziun «Bun viadi – vias da ed a Müstair». Durant questa fin d’emna avran er las stivas extraordinarias dal Museum Engiadinais a San Murezzan sco er ulteriuras immobiglias istoricas lur portas, sco tranter auter il Chastè da Rehanau. (cdm/fmr) Il program e pussaivladads da reservar plazzas chattan ins sin la pagina d'internet www.kulturerbe-entdecken.ch dal Post d'infurmaziun naziunal davart il patrimoni cultural (NIKE) u tar la Tgira da monuments dal Grischun. En il Museum Engiadinais pon las persunas interessadas ir a vesair stivas extraordinarias.

Il chantun Glaruna festivescha la primascensiun dal Tödi d’avant 200 onns cun bleras e diversas occurrenzas. Activitads che dattan perditga da la muntada dal culm per la populaziun glarunaisa. Che dus chatschaders sursilvans èn atgnamain stads ils emprims sin il Tödi na muventa ozendi nagin pli da la vart dal nord dal culm. Che quai è stà pli baud auter, tradescha tranter auter il cudesch «Mein Tödi» che cumpara il settember 2024. «Ins po bunamain discurrer dad in zichel travasch», manegia Emil Zopfi, autur ed alpinist oriund dal chantun Glaruna. El discurra da las festivitads da quest onn en Glaruna en connex cun la primascensiun sin il Tödi succedida l’emprim da settember 1824. «A l’entschatta, nagin che discurriva bler da quest giubileum.» Il Tödi – in punct da referiment L’autur Emil Zopfi sa fatschenta gia dapi decennis cun il pli aut culm dal chantun Glaruna ed el è era gia muntà pliras vart sin il piz, da stad e d’enviern. Ses interess per il Tödi deriva dal temp d’uffanza, nua ch’el è viandà cun ses bab en il conturn dal culm. Ch’il Tödi è impurtant per il «sentir e resentir» glarunais, quai attribuescha l’autur ed alpinist a la ferma preschientscha fisica dal culm entadim la val. «El è in grond e ferm punct d’orientaziun per la populaziun dal chantun Glaruna», di Emil ­Zopfi en discurs cun la FMR. «Mes Tödi» en furma da cudesch Tranter bleras festivitads da la vart dal nord dal Tödi cumpara proximamain in cudesch cun il titel «Mein Tödi». Edì quest cudesch ha l’autur e publicist Perikles Monioudis. El è creschì si en la «sumbriva dal Tödi», sco ch’el tradescha. E Perikles Monioudis s’è er conscient che la populaziun dal chantun Glaruna s’identifitgescha fermamain cun ses pli grond culm. «Il num Tödi è da chattar en nums dad ustarias, uniuns ed auter.» Perikles Monioudis ha, cun sia publicaziun, vulì extender l’egliada sin il culm. El menziuna per exempel las dunnas che na dastgavan betg entrar en il Club alpin svizzer. «Ellas han la finala fundà in agen club.» Tania Wirz preschenta en «Mein Tödi» diversas alpinistas dals onns 1880 e 1890 e lur cumbat per renconuschientscha e cunter pregiudizis. Diversas auturas ed auturs han contribuì texts ch’èn gia cumparids pli baud. «Jau sai che ti es qua» L’autur sursilvan Leo Tuor è da la partida cun in text da chatscha en la publicaziun «Mein Tödi», sper Franz Hohler, Meinrad Inglin ed auters. Il cudesch cuntegna dentant era novs texts, sco quel da Renata Burckhard che scriva a la fin da sia contribuziun: «Jau vuless era esser in culm. In cun sochel, cun in funs da cristallin vegl ed in piz. Jau fiss retorica, poesia, critica e natira en ina. Jau fiss in bitsch, dess bitschs e vegniss bitschada. Jau fiss universala. E cun fladar tramet jau nivels viadora en l’aria da notg e ditg en direcziun dal ­Tödi. Stoss betg esser vilà. Jau n’ascendel betg tai. Jau na sun betg Ueli Steck. Ma jau sai ussa che ti es qua.» La primascensiun «Mes Tödi» sa fatschenta era cun la prim­ascensiun, quella da Placi Antoni Curschellas ed Augustin Bisquolm. «Quella primascensiun è adina puspè vegnida dubitada», di Emil Zopfi che descriva quels dubis en sia contribuziun en «Mein Tödi». «Pir l’onn 1912, en l’emprim guid dal Club alpin glarunais, vegn l’emprima ascensiun dals dus chatschaders sursilvans uffizialmain renconuschida.» Per cumprova valia la biografia da Pader Placi a Spescha, scritta dals dus istorichers grischuns Friederich Pieth e Karl Hager, scriva Emil ­Zopfi. «Da la vart grischuna dal Tödi èsi vegnì ruassaivel suenter la primascensiun, persuenter hai dà dapli activitads da la vart glarunaisa,» di Emil Zopfi vers la FMR. Chatschaders e pasturs L’impuls per fundar il Club alpin svizzer e construir l’emprima chamona alpina deriva da las activitads alpinas al Tödi enturn ils onns 1850 ed 1860. Quai suenter ch’il chatschadur ­Bernhard Vögeli, en la vegliadetgna da 60 onns, aveva cuntanschì cun ses figl e Thomas Thut il spitg dal Tödi ils 12 d’avust 1837 da la vart glarunaisa. Ils nobels giasts da cura dal bogn Stachelberg a Linthal na crajevan dentant betg ch’ils trais indigens hajan cuntanschì il piz. Emil Zopfi scriva en sia contribuziun: «L’istorgia da las primascensiuns dad omaduas varts dal Tödi èn scrittas da chatschaders e pasturs indigens ed è uschia ina istorgia speziala entaifer l’istorgia dal alpinissem.» Atgnas istorgias en l’umbriva dal Tödi han anc auters scrit, visitaders dal bogn Stachelberg sco per exempel il filosof tudestg Friedrich ­Nietzsche e pli tard il scrivent austriac Karl Kraus. Sia poesia «Landschaft» da l’onn 1916 finescha uschia: «Du Tal des Tödi bist vom Tod der Traum. Hier ist das Ende. Die Berge stehen vor der Ewigkeit wie Wände.»

En Val Müstair datti la sonda cartaivlamain ina gronda festa. Silvia Hofmann è proponida sco presidenta dal Cussegl grond. Sche lez elegia oz, gievgia, la politicra socialdemocrata sco pli auta Grischuna, vul ella festivar gliez en sia vischnanca nativa. Ella è tant sco tscherta – l’elecziun da Silvia Hofmann (70) sco nova presidenta dal Cussegl grond. La deputada da la PS è dapi in onn vicepresidenta. Suenter gliez post suonda usitadamain il presidi. La FMR ha intervistà la dunna che timuna probablamain a partir da questa sessiun d’avust il parlament chantunal. FMR: Tge essas Vus – schurnalista, activista per dretgs da dunnas u politicra? Silvia Hofmann: Jau sun simplamain in uman politic, gia da pitschen ensi. L’interess per la societad è stà il fil cotschen en mia vita. Tgi ha influenzà Vus? Jau sun creschida si en ina famiglia engaschada. Durant la pubertad hai jau gì discussiuns chaliradas cun mes bab. Mia mamma scheva lura: «Sche vus na chalais betg da dispitar, na fatsch jau nagin gentar pli per vus» Nua è Vossa famiglia s’engaschada? Mes bab è per exempel stà l’entira vita avuà per persunas cun problems. Mia mamma ha bajegià si cun mes bab la societad da diabetes dal Grischun e da la Svizra orientala. Solidaritad sa chapiva da sasez entaifer la famiglia, ma era cun auters. E pertge hai dà ­discussiuns chaliradas cun il bab? Igl eran ils onns enturn il 1968. Per mai èn ils protests da students a Paris stads enorm impurtants. La malobedientscha visavi il stadi m’ha rendida alerta. Mes bab ha lavurà tar la polizia chantunala. El aveva ina tut autra vista ed era plitost in um conservativ. Tge ha uschiglio anc influenzà Vus? Gia cun 14 onns hai jau legì Simone de Beauvoir «Das andere Geschlecht» – ina ovra da standard. Igl è stà per mai ina ­lectura essenziala. Tge sentiment èsi da daventar la pli auta Grischuna? Igl è ina maschaida da respect e grond plaschair. Jau sun stada surstada che mia partida m’ha proponì l’onn passà sco vicepresidenta. Jau na sun gea anc betg uschè ditg en la politica. La partida m’ha ditg ch’ins veglia stimar uschia mes engaschi per l’egualitad. Tge munta gliez per Vus? I ma fa enorm plaschair. I na capita betg savens ch’ina persuna che s’engascha per l’egualitad survegn questa pussaivladad. Cler, uss dependi sa chapescha anc da l’elecziun dal Cussegl grond. Spezialmain bel èsi ch’era la PPS ha nominà cun Valerie Favre Accola ina dunna per il vice-presidi. L’emprima giada en l’istorgia grischuna avain nus duas dunnas a la testa dal Cussegl grond. Tge è impurtant, sche Vus essas presidenta? Sin la sutga presidiala dovri ina persuna seriusa che sa tge ch’igl è da far. L’uffizi incorporescha la represchentanza dal parlament. Gliez pretenda objectivitad e respect. Mes giavisch è da stgaffir en il parlament ina atmosfera ch’ins po lavurar bain. E sur quai ora, tge stat a cor a Vus? Che jau – sco persuna engaschada per l’egualitad – vegn nominada per quest uffizi, è gia in signal. Perquai na stoss jau gnanc accentuar gliez pli, ma jau tematisesch sa chapescha dumondas d’egualitad, sche la chaschun sa porscha. Pertge essas Vus ida en la politica? Pir suenter mia pensiun hai jau cumenzà a far politica instituziunala cun candidar per il Cussegl grond. Avant hai jau manà 14 onns il Post da stab per l’egualitad da las schanzas per dunnas ed umens. En sasez è gliez era stà lavur politica. Era la fundaziun da l’Archiv da cultura da dunnas dal Grischun il 1997 è stà in statement politic. Cura essas Vus entrada en la PS? Durant lavurar per il chantun hai jau explicitamain sclaus d’entrar en ina partida. Jau sun pir entrada en la PS avant mia elecziun en il Cussegl grond. Vus essas s’engaschada l’entira vita per l’egualitad da las dunnas. Tge è sa ­midà ­dapi che Vus avais legì sco matta il cudesch da l’autura e feminista franzosa Simone de Beauvoir? Sco matta na dastgavan ins far nagut, en ils onns sessanta. Jau hai passentà bler temp tar mia nona en Val Müstair. Las mattas eran ina gruppa, ed ils mats in’autra. Igl era exclus ch’ins fetschia sco matta insatge che mattas na fan uschiglio betg. Quai è sa midà extrem. Era las biografias da dunnas ed umens eran strictamain diversas. Jau hai gì duas ondas nunmaridadas. Ellas han gì ina vita difficila e dira. Ins aveva bunamain cumpassiun cun ellas. Pertge? Ellas na valevan betg sco vairas dunnas. Ina dad ellas ha stuì tgirar ils geniturs fin lur mort. Ils paders pregiavan da lez temp anc giu da scantschala ch’ina dunna na dastgia betg purtar vestgids senza mongias u avair avert ils chavels. Quai hai jau mezza anc udì sco mattina. In tut auter tema – era l’art ha giugà ina gronda rolla en Vossa vita. Tge sort art preferis Vus? I n’emporta betg. Jau legel adina trais cudeschs enina. Suenter mes studi a Basilea vulev’jau atgnamain daventar dramaturga, uschè fascinada er’jau dal teater. Ma i n’ha dà nagina plazza. Jau na pudess betg viver senza art. El ma porscha orientaziun. Pudais Vus explitgar quai? Artists ed artistas èn ils seismografs da nossa societad. Els ans mussan ch’ins po contemplar en autra moda il mund. Sch’jau ves ina exposiziun, pens jau: aha, uschia pon ins era vesair la chaussa. In concert ma po dar cumplaina satisfacziun. Sch’i cumenza ina guerra, destruescha l’agressur adina l’emprim ils archivs e las bibliotecas d’in pajais, la memoria da la populaziun. Suenter vegn destruì l’art, la perditga culturala d’in pievel. Quai han ins vis a Sarajevo, en l’Irak ed uss en l’Ucraina. Vus abitais dapi passa ventg onns a Cuira, ma festivais Voss presidi la sonda en Val Müstair. Pertge? Per mai èsi stà cler ch’jau less far la festa nua ch’jau sun naschida. Mes geniturs han stuì bandunar la val per chattar gudogn cura ch’jau aveva trais onns. Ma igl è mia patria, mia entira parentella è creschida si là. Tenor mai èsi er impurtant ch’il Cussegl grond bandunia ina giada l’onn la chapitala. Ins sto render pertschert ils deputads e las deputadas tge ch’i munta da viver passa trais uras davent da citad. Cuira n’è betg l’umblì dal Grischun, i dat era autras realitads. Schurnalista e cumbattanta per l’egualitad Silvia Hofmann è naschida il 1954 a Müstair. Il bab è stà policist ed ha mintga sis onns stuì midar lieu da lavur. Uschia è Silvia Hofmann creschida si tranter auter a Rueun, Zezras e Tavau. Ella ha studegià germanistica, istorgia ed istorgia d’art a Basilea. Bunamain trenta onns ha ella lavurà sco schurnalista libra per revistas e gasettas sco «Annabelle», «Wir Eltern» u per ils magazins dal Tages-Anzeiger u Die Zeit. Tematisà ha ella ils dretgs da dunnas, art, sanadad u era la perscrutaziun medicinala. Il 1997 ha Silvia Hofmann fundà cun Silke Redolfi l’Archiv da cultura da dunnas dal Grischun. A partir dal 2003 ha ella manà fin a sia pensiun il Post da stab per l’egualitad da las schanzas per dunnas ed umens. Dapi il 2018 politisescha ella en il Cussegl grond. Silvia Hofmann ha dus figls creschids e viva a Cuira.

Las lingias grassas e finas dal mais avust 2024 Schurnal grafic da Jon Bischoff en connex cun il giubileum da 200 onns primascensiun sin il Tödi/Péz Russein. I dat persunas ch’han bleras «resursas» sin il conto, entant ch’i dat dasperas entiras regiuns ch’èn plitost «paupras da resursas». Tut discurra da «resursas», nus perquai era! Pli baud era il fier ina resursa impurtanta en il Grischun. P. ex. vegnivan explotads fin avant 160 onns ils minerals da fier or da la mina a Platengia (Sursaissa). In redactur da la FMR ha visità quest mais quella miniera. Ed el ha gist fatg ina conclusiun istorica dal niz da las resursas geologicas en la regiun: «Oz ha la Surselva paucas resursas ch’ella sa trer a néz economicamein. La varietad geologica, verrucano, plattamorta, gneis e granit surveschan oz cunzun al turissem.» – Ma adatg, betg pensar il fallà sin basa da questa descripziun. «Crappa che serva al turissem» vul dir ch’ins less porscher purschidas turisticas en connex cun quella crappa. E betg forsa che quella bella crappa serviss per bittar suenter als turists! Il deputà Reto Crameri sto ussa ir en tschertga da resursas da temp. El è numnadamain l’unic suprastant actual da la vischnanca Albula/Alvra che ha declerà envers la FMR da forsa avair mustgas da candidar sco successur dal mastral Daniel Albertin. Ma Reto Crameri ha fatg ina resalva: Il presidi vegnia mo en dumonda, sch’il pensum saja enturn 50 %. Per el sco deputà, pur ed advocat fiss in pensum da mastral da 80 % strusch pussaivel. Interessanta è perquai la remartga ch’il mastral partent, Daniel Albertin, ha fatg questa stad tar sia annunzia da betg pli recandidar. Tenor el fiss l’incarica presidiala pussaivla d’ademplir cun 50 %, ma betg cun anc stuair s’occupar da la bova da Brinzauls. Cun quel management dovria in mastral silmain in pensum da 80 %. Perquai èsi ussa cler: En la vischnanca Albula/Alvra na decida betg il suveran tgi che daventa mastral, mabain la bova. En Engiadin’Ota èn bleras «resursas» idas a perder tar la plazza aviatica da Samedan! Nua e co exact che gist plirs milliuns francs èn svanids ils davos onns cun planisar la nova infrastructura d’eroport, quai resta per il mument plitost diffus. Ed i vegn discurrì dad in «naufragi collectiv» en plirs gremis dals onns passads. Insumma, en l’aviatica datti gea per fortuna adina l’uschenumnada black-box che registrescha las datas da viadi e da communicaziun da mintga sgol. Quellas chistas servan per far inquisiziuns en cas dad in crash. Problematic per las inquisiziuns vegni però, sche la black-box resta svanida, per exempel en las profunditads da la mar. Forsa valessi perquai la paina da sfunsar en ils lais d’Engiadin’Ota per guardar, nua diavel che questa black-box da la plazza aviatica pudess esser svanida. Per ch’i na dettia betg regiuns «paupras da resursas» dovri en emprima lingia pops. Per ch’i dettia pops, dovri (per regla) pèrins. E quels pèrs che vulan che lur «uniun» survegnia il consentiment legal dal stadi, quels ston u pon maridar. Vul dir ch’i dat ina lètg, inclusiv ina flotta ceremonia da nozzas sin l’uffizi da stadi civil. La FMR ha purtretà quest mais in’uffizianta da stadi civil a Vaz, Erika Hanselmann. L’uffizianta ha perfin tradì ch’ella na scrivia lura betg per mintga pèr in nov pled da nozza – ma ch’ella haja in «truclet cun varsaquants pleds ch’ella adattescha» tut tenor hobis e professiuns dals spus. – Damai, sche vus avais durant ina nozza civila l’impressiun da gia avair udì insacura il pled festiv da l’uffiziant/a, lura pudess quell’impressiun esser correcta! Ma atgnamain è il «truclet da pleds da nozzas» in bun instrument per spargnar lavur – e resursas. La quietezza, la calma, il ruaus, il paus, la pasch – quai èn resursas preziusas en il Grischun turistic. Però a Laax datti actualmain discussiuns pervi dal ruaus resp. malruaus. Enturn il Lag Grond datti apparentamain adina dapli canera. Quai fan valair intgins vischins e vischinas. Che la culpa saja tranter auter il travasch enturn la nova jugi che sa chatta gist sur il lai. La dumonda fatschenta era las autoritads communalas, sco che la FMR ha rapportà ultimamain. Ussa datti apparentamain perfin ponderaziuns da rescriver la famusa chanzun da Gion Balzer Casanova, cun text da Flurin Camathias, cumponida bel ed aposta per il Lag Grond. Enstagl da «La sera sper il lag» fiss il nov titel: «La canera sper il lag». I dat resursas che nus inscuntrain di per di, senza realisar quant custaivlas ch’ellas èn. Quai è sa mussà quest mais tar la preschentaziun da las novas localitads da la biblioteca dad Ilanz/Glion. Quella biblioteca sa chatta da nov amez la citad veglia da Glion, en in edifizi istoric renovà cun premura. Ils possessurs dal chasament èn Theo Schaub e sia consorta Gaby Schaub, interprendiders da Turitg che han gia dà vita a divers edifizis istorics en Surselva. Per mussar quant engraziaivla ch’ella è per l’engaschament dals dus investurs, ha l’architecta da la biblioteca, Caroline Gasser, ditg tar l’avertura: «Per cletg havein nus in Turitges che s’interessescha per la substanza da nies marcau vegl e da nossa regiun.» – Geabain, senza las resursas turitgaisas restass inqual resursa grischuna plitost vida. La Val Müstair n’ha propi betg resursas en abundanza – ni raps, ni populaziun, ni tschains d’aua, ni grond’infrastructura turistica. Insumma, tut è in zichel pli fin e pli pitschen. E perquai propaghescha era tut la val in svilup persistent da la vallada. Tgi che ha dentant observà ils davos onns las tensiuns aifer la suprastanza communala ed ussa en connex cun las elecziuns actualas, quel vesa: I dat surtut ina chaussa che para d’esser fitg persistenta en Val Müstair – la dispita. Perquai aveva Tista Murk plaina raschun avant onns cun scriver sia poesia: «T’inchüra giuvnetta da l’aua dal Rom ...» Sco adina mez avust è vegnì festivà era quest onn il Churer Fest. Tenor ils organisaturs han var 90 000 visitadras e visitaders mangià, bavì e sautà en las streglias da la citad veglia. Ma exact in’emna suenter la «baracca» da quest onn èsi stà «fertig lustig» a Cuira. La regenza da la citad ha fatg alarm pervi da las resursas finanzialas. Cuira sto spargnar per pudair investir ils proxims onns. Perquai propona il cussegl da la citad var 100 mesiras da spargn. En l’entir catalog da mesiras ha la regenza simplamain emblidà ina chaussa: da far pajar al proxim Churer Fest ina taxa da 50 raps sin mintga biera, in «bunamaun» a favur da la citad. – Cuira fiss finanzialmain fit aifer trais uras. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? – Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic».

L’Engiadinaisa Fiona Könz ha empruvà ora gia dal tut: ella ha studegià biochemia e badà ch’ella na vuless betg lavurar tut sia vita en in labor per l’industria da farma. Suenter ha ella studegià art e persequità ses agens projects. Ed uss lavura la giuvna da 33 onns per il center dad intelligenza artifiziala da l’ETH a Turitg, nua ch’ella maina in project per giuvenils. «Jau hai ina fitg gronda fascinaziun per tut questa tecnologia. Jau vuless chapir co che quai funcziunescha e co che quai influenzescha noss mintgadi e nossa convivenza», declera Fiona Könz, oriundamain da Guarda. La giuvna Engiadinaisa pendulescha actualmain tranter Turitg ed Interlaken. A Turitg ha ella ses biro a l’ETH en il center dad intelligenza artifiziala (IA) ed Interlaken abitescha ella perquai ch’ella dovra la natira per sa equilibrar, declera la scienziada ed artista. Parallelas tranter l’art e l’IA Ch’ella è vegnida manadra da project en il center dad IA da l’ETH è plitost ina casualitad suenter avair fatg pliras autras lavurs. Era sche la materia sco tala na saja betg uschè differenta sco quella ch’ella enconuscha sco scienziada en il labor u sco artista: «Entras mes studi da biochemia enconusch jau la lingua da scienza ed il pensar analitic. Sco manadra da project stoss jau chapir ils concepts da l’IA e savair coordinar, ma jau na programmesch betg sezza», renda Fiona Könz cler. «Nus dal center da l’IA empruvain da vegnir davent da la persunificaziun da quests programs sco per exempel Siri u Alexa. IA è la fin finala in utensil ch’ins po duvrar. La dumonda è co e pertge ch’i vegn duvrà. Sche il term ‹intelligenza artifiziala› è ideal u betg, è ina dumonda giustifitgada. Igl è il term che è s’etablì. Nus discurrin dentant plitost da machine learning», declera l’Engiadinaisa. Era sco artista ha Fiona Könz lavurà bler cun tecnologia electronica. Ensemen cun ses partenari dad art ha ella producì pliras installaziuns cun tagliar ensemen filmins u barattar identitads electronicas. Occurrenza dad IA per giuvenils Uss dentant maina Fiona Könz in project che ha da far cun l’educaziun da giuvenils davart IA. «Nus avain organisà ina concurrenza per giuvenils tranter 13 e 19 onns. Sulets u en gruppas han els pudì lavurar durant quatter mais vi dal svilup dad ina idea dad IA ed han survegnì sustegn da doctorands dal center dad IA.» I na saja betg stà la finamira da survegnir da mintga gruppa in code scrit a fin, mabain plitost da vesair co ch’ils giuvenils van vi dad in problem e ch’els chapeschan ils concepts. Quels ed il fundament da programmar stattan a disposiziun als giuvenils en in curs online. «Il project ha gì differentas sfidas, tranter auter co che la communicaziun cun ils giuvenils funcziuna il meglier. Nus avain era stuì emprender che la communicaziun per mail n’ha betg funcziunà. Ma sur in chanal sco «discord» eran ils giuvenils fitg activs», conceda Fiona Könz. La finamira da la concurrenza, che vegn realisada anc ina giada quest onn, è che ils giuvenils sa fatschentan cun IA e cun la dumonda, co ch’ins po realisar in’atgna idea integrond l’IA. Els ston inoltrar lur idea, in code, in video ed ina reflecziun. Sco premi datti raps e tranter auter in di tar la partiziun dad IA da l’IBM, in’interpresa da tecnologia d’infurmaziun, raquinta Fiona Könz. «Il pli interessant è stà, en quest’emprima runda, da vesair co ch’ils giuvenils han lavurà ensemen cun agid da chanals electronics, schebain ch’els na sa conuschevan betg», schia la manadra dal project. App che cusseglia co sa vestgir Las ideas dals giuvenils sajan stadas fitg innovativas e fitg differentas. «Dad in’app che di, sche ina mangiativa è vegana u betg, sur in’app che maina il pli effizient pussibel tras l’Europapark fin tar in coach per in triatlon han ils giuvenils elavurà fitg interessantas chaussas.» Ina gruppa haja perfin elavurà in program che sa, tge vestgadira ch’è en la stgaffa, e che cusseglia a maun da las datas meteorologicas e l’agenda – sche schic u normal – tge trair en. Tge che capita vinavant cun questas ideas n’è anc betg dal tut cler. Cunquai ch’i saja fin uss stà be ina fasa da pilot co-inizià dals chantuns Turitg e Sviz. «Nus publitgain en mintga cas tut ils projects inoltrads sin nossa pagina da web», declera Fiona Könz. Tecnologia capita, ma natira resta bella Che il project è finanzià anc per in onn è dentant era cler, ma Fiona Könz vess gust, sch’i giess vinavant ed ella pudess accumpagnar pliras gruppas da giuvenils sin lur viadi da l’idea fin tar in project. Ed uschia era restar sin il current, tge che pertutga il svilup da questas datas ed en tge direcziun che l’IA va. «La tecnologia capita e dapli ch’ins sa sur da questa tecnologia e dapli ch’ins chapescha era, nua ch’i fa senn da sa participar e nua ch’i dovra forsa in zic respect», dat la scienziada ina pitschna invista en ses principis. Ma tuttina en tge direcziun che la IA va, per Fiona Könz resta la natira la pli bella chaussa: «Nus guardain uschè bler sin visurs u lavurain cun egliers da realitad augmentada virtuala, ma sche ins po guardar direct en la natira èsi anc bler meglier. Sche jau n’avess betg la terra sut mes pes, fiss quest mund electronic cun tut las intschertezzas memia bler per mai.» Dapli infurmaziuns u pussaivladad d’annunziar ils uffants èn da chattar sut https://www.ki-kurs.org e https://www.ki-wettbewerb.ch. Da Guarda ad Interlaken Da Guarda ad Interlaken Fiona Könz è naschida l’onn 1991 e creschida si a Guarda ed en la Val Müstair ed ida a scola a Samedan. Suenter la matura è ella ida a Turitg, nua ch’ella ha studegià biochemia. Suenter ha ella fatg in praticum en l’Argentina. Ella è turnada ed ha gist visità il curs preliminar da la scola d’art F&F a Turitg. A la scola d'art a Turitg ZHdK ha ella fatg in bachelor d'art. Sco artista ha Fiona Könz mussà installaziuns oravant en il spazi public, chaussas conceptualas che avevan da far cun la societad e per part era cun la tecnologia. Ina gronda part da sia lavur artistica era participativa, vul dir che la glieud stueva sezza vegnir activa e studegiar. Curt avant corona, dal 2019 ha Fiona Könz survegnì la pussibilità da lavurar per l’ETH – en la partiziun da strategia. Suenter avair lavurà là durant quatter onns, ha ella visà la plazza. «I fiss stà fitg interessant da star là anc diesch onns, ma insatge en mai tschertga adina puspè ina nova sfida.» Uschia è ella arrivada l’onn 2023 tar digitalswitzerland. «Quai n’era nagut per mai.» E gist quel mument che Fiona Könz vuleva far agens projects, ha il schef dal center da intelligenza artifiziala da l’ETH dumandà sch’ella na vuless betg vegnir a lavurar per el. Cunquai che Turitg na porscha betg la natira che Fiona Könz tschertga durant ses temp liber, è ella arrivada ad Interlaken a star. Là po ella ir a currer, chaminar, raiver, viandar en las muntognas autas e perfin er ir a sgular cul parasgulader. (opm/fmr) Esser activa en la natira e duvrar ses corp gida a Fiona Könz da tener la ballantscha tranter tut la tecnica e sia lavur. Esser activa en la natira e duvrar ses corp gida a Fiona Könz da tener la ballantscha tranter tut la tecnica e sia lavur. Fiona Könz ha gust da restar sin il current pertutgond las novas tecnologias dad IA ed al medem mument da lavurar ensemen culs giuvenils che sa partecipeschan a la concurrenza da IA. Era in project per l’IA vegn gugent skizzà l’emprim sin palpiri.

Per l’emprima giada stattan duas dunnas a la testa dal Cussegl grond. Silvia Hofmann da la PS ha surpiglià la gievgia il presidi. Valérie Favre Accola da la PPS assistescha sco vice-presidenta. Franz Sepp Caluori da l’AdC ha prendì cumià da la sutga presidiala. L’elecziun sco tala è tscherta e succeda adina tenor la nominaziun. Per in zichel tensiun procura però il resultat. Cun quantas vuschs elegia il Cussegl grond sia nova presidenta? Fa ella dapli vuschs ch’ils antecessurs? U datti vuschs da protestas? La gievgia è Silvia Hofmann vegnida elegida cun 106 da 110 vuschs valaivlas sco nova presidenta dal Cussegl grond. Ils ultims diesch onns han ils resultats d’elecziun varià tranter 104 e 115 vuschs. Michael Pfäffli aveva fatg il 2016 cun 104 vuschs il mender resultat. Medemamain 106 vuschs sco Silvia Hofmann aveva cuntaschì il 2022 Tarzisius Caviezel. Valérie Favre Accola ha fatg 113 dad 114 vuschs valaivlas sco vicepresidenta. Igl è l’emprima giada che gist omadus posts – presidi e vicepresidi – vegnan occupads da dunnas. Avant la surdada da batgetta ha il «vegl» president Franz Sepp Caluori tegnì il pled d’avertura da la sessiun d’avust. «Cun in cor plain engraziaivladad ed in chau plain regurdientschas» termineschia el ses onn presidial. L’ospitalitad saja stada ses motto. «Jau hai sentì ella dapertut: tar la glieud, en ils vitgs, sin las muntognas, en las vals.» El haja emprendì d’enconuscher meglier il Grischun entras l’uffizi e conceda: «Er ils viadis cun las limusinas da la Regenza GR 1 e GR 2 èn stads puncts culminants.» Il president partent avertescha: «Nus deputadas e deputads dal Cussegl grond essan elegids sco represchentants dal pievel. Ma sajas sincers: Agin, debattain e decidain nus propi adina per il bain da nossas burgaisas e da noss burgais? U stattan mintgatant tuttina plitost ils interess da la politica da partida en il center?» Franz Sepp Caluori ha intimà il Cussegl grond da betg perder la colliaziun cun la realitad e d’avair avant egl, tgi che elegia ils parlamentaris e las parlamentarias e tge che muventa ils Grischuns e las Grischunas. Per l’emprima giada en il Cussegl grond durant questa legislatura èn stads ils dus suppleants Michele Micheli da la PLD e Remo Cahenzli da l’AdC e la suppleanta Giulia Casale da la PS ch’èn vegnids saramentads l’entschatta da la sessiun.

Trais luffins giuvens fotografads cun ina trapla fotografica ils 15 da fanadur 2024 en il territori dad Il Fuorn, sin il Pass dal Fuorn.

Tenda plaina a la radunanza generala dals acziunaris e da las acziunarias da la EMS-Chemie, la quala è stada sonda, ils 09 d'avust 2024 a Domat.

Bruce Springsteen - maletg da teaser per la documentaziun dad Arte (2024) cun il titel: "Bruce Springsteen - Der amerikanische Freund"

Impressiun da la plazza Arcas durant il "33. Churer Fest" dals 9 als 11 d'avust 2024 a Cuira.

Il maletg per il podcast da Magazin dal Tages-Anzeiger: "Flo-Jo – Die Jagd nach der schnellsten Frau der Welt".

Fitg sitg para l’emprim mument il rapport ch’il Cussegl grond ha tractà la gievgia a l’entschatta da la sessiun. Il rapport è però vegnì concepì pervi d’in malesser ed ina tscherta disfidanza – ch’è uss para lugada. Co collavura l’Uffizi per economia e turissem cun partenaris turistics? Questa dumonda respunda in rapport ch’il Cussegl grond ha discutà la gievgia sco emprima tractanda. Dà l’impuls per il rapport cun ina incumbensa aveva Vera Stiffler l’onn 2019. La gievgia ha la deputada da la PLD regurdà a la disfidanza e nuntransparenza che regiva da lez temp areguard incumbensas che l’uffizi surdeva ad organisaziuns turisticas. Per part hajan adina puspè las medemas persunas survegnì incumbensas. Igl existivia ina vischinanza problematica tranter talas persunas e las instituziuns. En il fratemp saja sa midà bler, ha ditg Vera Stiffler: «L’uffizi ha gudagnà enavos la fidanza ch’era spussada da lez temp.» Tge ha midà? A la testa dal departament responsabel stat uss cusseglier guvernativ Marcus Caduff ed i dat in nov manader d’uffizi. L’universitad da Lucerna ha en il fratemp analisà la collavuraziun tranter l’uffizi e las organisaziuns turisticas e fatg propostas. La regenza ha tratg sias conclusiuns dal rapport. Duas da questas conclusiuns: Las cunvegnas da prestaziun cun organisaziuns turisticas na duain betg pli simplamain vegnir prolungadas automaticamain, mabain examinadas regularmain avant che cuntinuar. Plinavant vul la regenza en l’avegnir communitgar meglier co ch’ella promova il turissem e tge incaricas ch’ella surdat. Ina ulteriura conclusiun è gia vegnida realisada: La regenza ha publitgà quest onn la «Strategia turistica dal Grischun». En pli sajan ins gia londervi dad evaluar las incumbensas a la marca «Graubünden» ed a «Grischun vacanzas», ha menziunà Marcus Caduff en la debatta. Il Cussegl grond ha prendì enconuschientscha dal rapport e scrit giu l’incumbensa da Vera Stifler cun 107 cunter 0 vuschs.

Maletg da tschess cularins che giran sur il massiv dal Tödi/Péz Russein.