Da margis antoca gievgia â gieu liac a Spleia egn curs da far mirs sétgs, organiso digl Parc natiral Bavregn a mano da Flurin a Luzi Stoffel. «Antschiet â’l igl curs igl margis passo cun l’instrucziùn teoretica», gi Florian Frey, igl comunicatur digl Parc natiral Bavregn (PNB). Las duas partizipàntas ad igls tschentg partizipànts en vagnieus a saver la muntada digls mirs sétgs par la cuntrada a sco spazi da viver par animals pintgs ad ân amprieu la tecnica da mirar. A màn da la sia documentaziùn â Luzi Stoffel musso, co igl segi da mirar, c’igls mirs sétgs davaintian stabils. Ad alura e’gl gest ieu a la ­pratga. Gl’amprem â’gl tutgieu da disfar las ­restànzas digl mir vigl ca separa la pastira digl antschies vaschegn manevel da la tgea da scola, noua c’igl curs â gieu liac. Alura âni raso la crapa duvrabla par aver egna bùna survesta digl material avànt màn. Par cumpletar quel â’gl tutgieu dad ir giou spegl Ragn a rimnar beala crapa grànda, surtut par far la cuvrida digl mir. Igls egns ân alura fatg igl fundamaint, dafartànt ca tschels ân dalùnga antschiet a mirar, antruvidos da Flurin Stoffel, igl tagliacrapa a spezialist par mirs sétgs. Igls seat partizipànts ân samusso sco amprendists anschignevels ad ­angaschos. Gea suainter igl amprem gi vevani miro fatg egn beal toc digl mir, igl qual vigni a taner seglmains 100 ons savund Flurin Stoffel, igl manader digl curs. La grupa sacumponeva da glieud da diferaints mastregns: sco pura, pur, architecta, manader da scola, guardatgamonas ad amaturs da crapa a mirs sétgs. Mussànd la tecnica âni motivo igls partizipànts La fegnamira digl PNB e’gl d’antruvidar igls partizipànts, c’i segian agl cass da far near ­restaurar sezs mirs sétgs an lur danturn a d’intermediear ascheia igl plascher par quella lavur manuala, c’e egn art ca pretenda egn bùn dùn d’observar furmas da la crapa par cumponer ella ad egn mir stabil. «Egn mir sétg â adigna pliras funcziùns», gi Florian Frey. «El â egn nez practic sco sev, mo ear egna muntada ecologica cun davantar spazi da viver par animals pintgs. Parquegl restaurainsa tals mirs pass par pass, c’igls animals possian sacasar agls tocs novs.» El e sto sursto, quànt anavànt c’igls partizipànts en rivos an quels tres gis. Quegl segi d’angraztgear agls dus spezialists Flurin a Luzi Stoffel. Igls ezs ân musso tutas fineztgas, c’igl basegna da mirar da sétg, motivànd ascheia igls partizipànts sco p.ex. Martin Trutmann da Maton c’â frequento que curs par amprender la tecnica par far a reparar mirs sétgs sen la tgamona digl CAS c’el magna sen la Chelenalp. Dantànt va l’architecta Claudia Danuser da Novagnas ad ancurir egn crap adato par la sia largia. «La mia motivaziùn da sapartizipar e d’amprender d’ancanuscher quella viglia tecnica da mirar», gi ella, «parquegl c’jou sco architecta ve savens da far cun mirs sétgs.» Igl crap vean plazo, mo Flurin Stoffel curegia la posiziùn da quel, punctuànd c’igl segi zund impurtànt da schar nignas largias trànter la crapa. Ear la giuvna pura Marietta von Salis da Malans radi egn tarment crap. «Nus vagn blears mirs sétgs anturn las vegnas. La savida da que curs mi gida, ca se far meza tals mirs. Igl e propi captivànt d’amprender egn mastregn aschi vigl c’e tutaveia ear zund crativ, parquegl c’ign â tàntas pussevladads da plazar la crapa.» Dantànt cuvieran Flurin a Luzi Stoffel igl mir d’amprova cun tarmentas platas – quel vigni a taner egn tschantaner, cun garanzeia. «Egn mir sétg â egn nez practic sco sev, mo ear egna muntada ecologica cun davantar spazi da viver par animals pintgs.» Florian Frey, comunicatur PNB

Igl "Tùn Resùn – la senda a Lon, e vagnieu pino per la proxima stagiun. La senda digl «Tùn Resùn» a Lon, cun seas diferaints objects ca tùnan, e stada egn’ideia ad egn project da pioniers avànt radund 18 ons. Dantànt e ella davantada egn magnet par viandaders ad amaturs digl art agl liber. Quels giodan igls divers sùns c’igl vent ad igl màn uman creeschan sut tschiel aviert. Ear uon e l’exposiziùn dad objects par lùng da la senda, ca magna atras igl gòld, pronta par la nova stagiùn. Las veias a sendas en rumidas a puspe libras. Igls objects en preparos, targlischan ad en prùnts par igls îls a las ­ureglias digls giasts. La senda targlischa da novameing La sonda passada e igl «Tùn Resùn» vagnieu pino par la proxima stagiùn. Da l’uniùn fundada da nov e’gl sacato egna grupa da var 20 angaschadas luvraintas ad angaschos luvraints par far lavur cumegna. Suainter egn pintg rinfurzamaint sen la tarassa da la Pizzeria Orta en vagnidas discutadas a repartgidas las lavurs. Cun grànd fatschegn ân igls cumenbers samess a la lavur da meter ord veia igls fastezs c’igl unviern veva relascho. An tearma da bùnas duas uras e la lavur stada finida, graztga agl stupent agid da grànd a pintg. Suainter lur stainta ân igls luvraints savieu giuder lur bagn maritada possa an la Pizzeria a Lon. Las novas instalaziùns Part digl gi da rumagear â ear fatg l’instalaziùn da la nova tavla d’infurmaziùn provisorica, ca stat a l’antscheata digl gòld da tùns. Quella vean ramplazada aschiprest sco pussevel cun la definitiva ca vean a dar egna survesta da la senda a digls objects. ­Egna nova cassa â cato lartg a l’antscheata da la senda. Cun forzas cuminevlas e plenavànt vagnida plazada egna nova mesa a bancs da len an egn balteztgas liac cun grandiusa vesta sur la Val Schons. Gest sper la senda, exponida agls radis digl sulegl, porscha ella egna amparnevla ocasiùn da far egna possa a barsar ­liongias sen igl gril manevel. La grànda grupa da voluntaris c’â gido da meter an urden la senda digl «Tùn Resùn» cugls seas instrumaints natirals. An lavur cumegna e’gl sto blears cumembers a cumembras c’ân ­rumieu las sendas digl «Tùn Resùn».

La Fundaziùn par baselgia sper l’autostrada ad Andeer â incumbenso l’eanda passada igls architects Herzog & de Meuron da far la planisaziùn detaglieada da que bietg. Las lavurs da planisaziùn da l’amprema baselgia sper egn’autostrada an Svizra – la baselgia sper l’autostrada ad Andeer – vignan cartevlameing a cuzar antoca la fegn digl on. Paralelameing vignan cuntinuadas las staintas da radember ils daners basignevels. Tarvaschegns â ànc da dezider La planisaziùn detaglieada capeta sut la reschia da Herzog & de Meuron da Basilea. Involvieus en dantànt ear architects locals sco Ritter Schumacher, igl biro d’ischnigniers Conzett & Bronzini ad igls planisaders da trafi Casutt Wyrsch Zwicky. La finanziaziùn da l’amprema fasa planisatorica â pudieu vagnir sirada graztga agl sustegn da las baselgias cantunalas, digl cantùn Grischùn, da donaturs privats a d’egna fundaziùn. Avànt c’igl po vagnir inoltro la dumonda da biagear, â’l igl tarvaschegns d’Andeer ànc da dezider la midada la zona. Gea igls 19 d’avust 2020 veva el prieu par bien da dar igl dretg da construcziùn a la Fundaziùn c’eara alura ànc par vagnir fundada. Cun l’amprema baselgia sper l’autostrada planisada da Herzog & de Meuron less la Fundaziùn reprender la tradi­ziùn medievala da las baselgias sper las veia da transit ad anvidar igls var 5 miliùns passànts da rumaner an que liac spiritual, d’urar a da giuder igl pos. La cuminànza d’interess «Baselgia sper l’autostrada Andeer-Val Schons» veva preschanto igl prestudi igls 19 da favrer 2020 an preschientscha digl architect Jacques Herzog, da la decanessa Cornelia Camichel Bromeis a digl uestg Peter Bürcher. El â svaglieu grànd interess e caschuno egn eco positiv. Comité da patrunadi per rimnar daners Sco proxim pass vean la cuminànza d’interess ad intensivar la rimanda da daners. Par quella lavur e’gl vagnieu instalo egn comité da patrunadi da 25 dels. Lez e vagnieu banavanto digl architect a Basilea par dar l’antscheata a la planisaziùn detaglieada. Que comité de earver l’escha par donaturs potenzials. A basa da la stema digls custs, e’gl da quintar cun expensas da radund 6,8 miliùns francs fràncs. Savund las experienztgas fatgas vean igl a cuzar var dus ons par radember igls daners basignevels. La visualisaziùn da la baselgia sper l’autostrada a Andeer/Survis ca vean ussa projectada detaglieadameing digls architects Herzog & de Meuron.

Suainter ca la lubientscha era vagnida dada, ân las lavurs da construcziùn antschiet la fegn da la stad passada par la caschareia nova ca vean biageada a l’antscheata digl vitg da Sur/Valragn. Savund igl parsura da la sozietad da la caschareia da Sur, Markus Meuli, ân pudieu vagnir betuno igls fundamaints digl bietg ànc igl atun passo, graztga agl unviern tardiv. Suainter la possa d’unviern e’gl vagnieu cuntinuo tumprivameing, ascheia ca las lavurs da betunar en tànt sco schinadas ad igl bietg prenda furma. «Savund igl avanzamaint da la construcziùn vagnainsa a far vantschigliùn igl curs da quest mains», anunztga igl parsura da la sozietad. Suainter vignan montadas las faneastras. Ànc avànt da montar igls eschs, vean plazada la caldera. «Quegl sarà sirameing egn mumaint spectacular!» gi Meuli. Mo igl gi exact, cur ca la caledera vigni furnida, setgian els ànc betga. Cura vean cascho igl amprem caschiel? Savund igl pareri da Markus Meuli vigni a vagnir cascho par l’amprem’eada an la caschareia nova a la fegn da quest on. Antocan ca quel segi madiro, vigni a cuzar antoca l’antscheata digl on 2024. «Nus vagnagn cartevlameing ad organisar egn feastegn da vantschigliùn par la populaziùn ad igls donaturs durànt igl unviern vagnaint», manegia Meuli.

Sis Tumleastegns ân ancurschieu avànt 30 ons igl basegns da vagnir activs par mantaner sorts veglias da pumera c’earan alura par svanir. Els ân fundo egn’uniùn par que intent. Leza â dantànt salvo passa 30 da sorts originalas grischùnas. La sonda passada en saradunos pressapoc 20 digls radund 90 cumembers da l’Uniùn par la pomicultura digl Grischùn Zentreal agl Curtgegn forestal a Roten. La parsura, Martina Männli â salido els amiez las tres retschas da sorts da pumera veglia. A caschùn da quella santupada e’gl vagnieu saragurdo da l’antscheata a lur lavur durànt igls tres dezenis passos. «Nus eassan saradunaia lu, parque ca nus vagn veu, sco las sorts veglias earan par svanir an Tumleastga, la renumada valada da pumera», raquenta Erwin Tscharner da Roten, egn digls fundaturs da l’uniùn. «Lu vainsa gieu l’ideia da far anzatge ancunter quella sperdita cun mantaner las sorts veglias.» Mantaner l’ierta da la pomicultura grischùna Susi Tscharner da Veulden, igl miedi Urs Veraguth da Tusàn, Rudolf Künzler da Selgias, Peter Umiker da Farschno ad Erwin Tscharner ân peia vieu igl basegns urgiaint da prender masiras, avànt ca tuta pumera veglia segi sparida. I ân fundo egn’uniùn par mantaner l’ierta da la pomicultura grischùna. Sco amprem pass âni antschiet a rimnar sorts veglias sco p.ex. la «Mela da Sched», la «Reinetta da Tgazas» ne la «Mela da Son Giacun» da Tusàn a blearas otras. Quellas â Peter Umiker planto agl sieus curtgegn a Farschno, saragorda Martina Männli. «Igls 2008 vainsa alura fatg egn’excursiùn par vurdar la fluriziùn da la pumera tessinesa a Tesserete», raquenta ella. Là vegiani vieu, c’igls Tessines vevan integro lur plantaziùn da sorts veglias agl curtgegn forestal cantunal. Quegl â motivo els da contactar igls respunsabels digl Curtgen forestal grischùn a Roten. Parquegl c’igl vagneva betga ple tratg tàntas plantegnas pigls gòlds, ân igls pumiculturs pudieu far egn cuntract da 30 ons cugl Cantùn a surprender egna grànda parzela par lur diever. Igls 2009 âni transferieu las plàntas da Farschno ora Roten. Là statan uss an tres retschas 37 malers c’en propi da sorts originalas grischùnas, sco l’examinaziùn genetica digls 2019 â musso. Plenavànt âni planto egn’ulteriura retscha cun pérers, paloghers a tscharschers indigens. Dasperas e’gl oz retschas cun plàntas par trer anfearls. Declaro la fluriziùn an mintga detagl Thomas Egli, igl pumicultur c’â tgiro igl curtgegn an tut quels ons, â alura fatg egn vast excurs an la szienzia da la fluriziùn. Leza searva trànter oter ear par disfranztgear las diferaintas sorts, parquegl c’igls figls da la flur mussan diferaintas furmas, diferainta gràndeztga ad en ordinos da diferainta maniera segl calesch. Tut quels criteris da disfranztgear la fluriziùn a blears oters elemaints da la pumera en nudos agls aschinumnos «descriptoris», peia catalogs da criteris ca valan ussa segl antier mund par desciver las sorts. Egn da quels criteris e peia la fluriziùn. Mo an que gro segi impurtànt d’observar quella agls seas divers stadis, sco igl brumbel da la flur, la fluriziùn tampriva, la cumplagna a la tardiva. Schiglioc resultian cumparegliaziùns sbaglieadas a betga duvrablas par definir las sorts. Sco sort da referenza vala dapartut igl Golden Delicious. Observànd sia fluriziùn pon ign definir igls stadis da la fluriziùn da tschels malers. Egn’otra atgnadad digls malers e, ca lur flur porta tànt igls organs masculins sco ear igls feminins. Parquegl san igls pli blears malers betga fructifitgear sasezs, mobagn dependan d’egn’otra plànta sco fructifitgeader. Igl expert par pumera, Thomas Egli, â seglsuainter do egn’extendia survesta digl svilup da la pumicultura davent da l’antscheata antoc’igl taimp actual. Quegl â svaglieu numerusas amparadas ord igl ravugl digl auditori, las qualas el â raspundieu cun grànda savida, avànt ca tuts ân giudieu igl refrestg festiv ca cunsisteva natiralmeing da must, suc da cudugns, péra tosta a pàn seaghel ad otras buntads tumleastegnas. Vesta agl curtegn da las sorts da pumera veglia grischùna agl Curtgegn forestal cantunal a Roten. Qua avànt l’examinaziùn genetica da la pumera. Thomas Egli, igl expert da la pumicultura, declara las atgnadads da la fluriziùn digls malers ca vegnan descretas agls «descriptoris», igls catalogs da criteris ca valan segl antier mund. Christian Buchli, Martina Männli ad Esther Kaltenrieder uraintan egna flur d’egn maler par observar sias singulas parts. La suprastànza da l’Uniùn par la pumicultura Grischùn Zentral: Christian Buchli, Thomas Egli, Vreni Cantieni, Mike Oestreich, Martina Männli (parsura), Markus Pfeiffer ad Erwin Tscharner, egn digls fundaturs da l’uniùn. Igls singuls stadis da la fluriziùn d’egn maler en vasevlas bagn an que bardùn: igl brumbel da la flur, la fluriziùn tampriva, la cumplagna a la tardiva.

L’autura Edith Gartmann, oriunda da Stussavgia, preligia la measeanda digls 10 da matg, a las 19.30 an la Librareia Kunfermann a Tusàn ord igl sieus nov roman. Edith Gartmann e carschida sei an Stussavgia. Agl sieus roman raquenta ella mademameing d’egn’unfànza passantada a là. Igl e egn’istorgia incantànta a cunmuàntanta d’egna famiglia c’e disada da tascher a luvrar. La matatscha Lisa â 10 ons. Ella passainta egn’unfànza cun sieus frar ple giuven a bagn-tgirada digls geniturs. Tata a tat gli raquentan blearas istorgias. Igl tat resda lategn da catschadurs. Mo gest aschi bugent ligia Lisa cudeschs ord la trucla da la Biblioteca cantunala. Quella trucla e igl sieus ple grànd stagzi. La surmestra ad igl vaschegn ancanuschan la sia passiùn par cudeschs. Egn beal gi tgata ella, ancurànd bumas da Nadal davo igl bufet, egna bescla cun breavs. Quellas gli palaintan misteris da famiglia. An la sia famiglia vean taschieu savens a blearas amparadas restan taschantadas. Parquegl scriva Lisa las sias amparadas spinusas sen zedelegns c’ella zupa dascusameing an egna trucleta da bischutareia. Edith Gartmann raquenta an egn lungatg spargnus da la veta d’egna matatscha an la stgarsetga a solitariadad muntagnarda. Igl sieus lungatg drova betga blears pleds par far nescher blears maletgs tigls lecturs. «Igl e nign an la valada ca sa sanudar. Partge ear saver sanudar, qua dat igl me dutgs ad egn lai da farmada, a là nign ca va a sanudar», manegia la mama. «Mo jou, jou vignt ad amprender da sanudar», cuntergi la feglia agl roman dad Edith Gartmann ca viva uss a Basilea. L’autura Edith Gartmann, oriunda da Stussavgia, preligia ord igl sieus nov roman.

An consequenza da la midada climatica sadarasan las setgas veiadaple ear an las valadas muntagnardas grischùnas. Ascheia dat igl cass da morsas an las Veiasmalas, an Val Schons, mo ear antocan a 2000ms.m. Igl reschen da lena (Holzbock, Ixodes ricinus) e la sort da setgas la ple darasada an Svizra. El po surpurtar malsognas sco borreliosa a meningo-enzefalitis, matànd an prievel da veta igls partutgieus. Igl giuven reschen tgapa igls virus privlus tschitschànd sàng d’animals pintgs sco p.ex. la mir cotschnainta a surporta quels sen la proxima unfrenda, quegl po easser egn carstgàn. Que prievel munta, c’ign vegi da prender masiras da schurmetg nànd agls gòlds. La miglra prevenziùn e da stgivir morsas da setgas near d’alontanar talas aschi dabot sco pussevel. Setgas sco surpurtadras da malsognas privlusas Agl rom digl program d’aranschamaints digl Parc natiral Bavregn (PNB) â referieu l’eanda passada Werner Tischhauser, vize-parsura da la Liga svizra par malsognas da setgas, davart la darasazùn da las setgas an las regiùns muntagnardas, manzunànd surtut las masiras da schurmetg. La miglra protecziùn e natiralmeing da stgivir da vagnir mors ad infitgieu. Setgas pon betga morder tras telas, peia vastgadira sarada a calzers òlts schurmegian da morsas. Impurtànt e’gl ear d’urantar igl tgierp suainter easser sto agl liber a d’alontanar imediat las eventualas setgas. Las borrelias, cun las qualas var 25 % da las setgas an Svzra en infitgeadas, satgatan an lur magùn. Ellas vignan surpurtadas par regla pér suainter 16 – 24 uras suainter la morsa. Parquegl ân ign bùnas schànzas da betga s’infitgear cun borreliosa, sch’ign agescha dalùnga. Borrelias en bacterias. Impurtànt e’gl da marcar cun calur igl liac da la la piztgeada, da nudar la data a d’observar, sch’igl samussi sintoms da borreliosa igls proxims gis: rudeals cotschens sen la peal. Alura e’gl d’ir tigl miedi par vagnir tracto cun antibiotics. Nign tractamaint ancunter la meningo-enzefalitis Igls virus, ca caschùnan la meningo-enzefalitis (l’inflamaziùn da la peal digl tschurvi), satgatan an la spida da las setgas a vignan surpurtadas gest cun la morsa. An Svizra e’gl radund 1 % digls reschens c’en purtaders da que virus. Igl dat nign tractamaint spezific ancunter la meningo-enzefalitis, mo igl dat egna virola ca schurmegia. Par scatschar setgas dat igl ear repellànts, mieds ca sfugiaintan ellas, sch’i vignan aplitgieus pliras geadas agl gi. La Liga par malsognas da setgas racumonda sprays cun las substànzas icardin, citriodiol near NEEM/EBAAP. Anunztgear observaziùns da setgas nunusitadas L’aplicaziùn gratuita «Zecke» mussa igls antschies privlus da setgas a dat cunzegls an cass da morsas. Igls utilisader da quella pon anunztgear anonimameing eventualas morsas. Quegl e datas impurtàntas par la parscrutaziùn par mussar la darasaziùn da las setgas a davart las malsognas caschùnadas dad ellas. Sch’igl vean scuviert setgas cun tgombas strivladas, den quellas vagnir tarmessas a l’adressa inditgeada an l’aplicaziùn. Agl antschies digl PNB en d’interess spezial las observaziùns da setgas sen òlteztga d’anturn 2000 m sur mar. Ign vigli anunztgear talas observaziùns ad info@ak-strategy.ch, tarmatànd fotos ad inditgànd igl liac digl tgat. Ulteriuras infurmaziùns partutgànt setgas en da catar sen la pagina digl PNB. An consequenza da la midada climatica sadarasan las setgas veiadaple ear an las valadas muntagnardas grischùnas.

La pùnt viglia sur igl Ragn a Clugen e vagnida sbuada la fegn da marz. La pùnt nova, egna construcziùn d’atschal da 37 tonas cun la lunghezza da 52 meters, e vagnida radetga cun egn transport spezial par alura vagnir plazada segls pilasters pinos la measeanda passada. La pùnt nova e vagnida transpurtada an egn toc antoc’igl Bogn da Pignia. Igl transport spezial e rivo an margis notg se da Rapperswil-Jona. Avànt egn tal transport e’gl da sclarir exactameing la ruta. An que cass ear’igl ear da ris­guardar la lungheztga da 52 m. Parquegl ear’igl fetg impurtànt d’ancanuscher igls radius da las stiertas segl traget. Puncts spinus vegi’gl do a la sortida da la fa­tschenda a Rapperswil-Jona, a la cruschada d’autostradas a Reichenburg ad alura puspe suainter la sortida da l’autostrada a Ziràn. Tanor la fatschenda da transport segi tut ieu bagn. I segian parfegn stos ple spearts ca quinto. Suainter ca la pùnt e vagnida ulzada segls pilasters preparos, e ella vagnida fixada a francada. Sco proxim pass vean ussa betuno egna plata sen la construcziun d’atschal. Quella vean isolada, asfaltada ad alura vignan montadas las spundas. Las lavurs duessan esser terminadas antoca la fegn d’october. Igl on proxim savunda la savunda part ple pintga da la pùnt. Suainter sto anc vagnir ulzo igl stradùn segl tschancùn da 300 m antocan a la cruschada da Clugen. Da la pùnt veglia resta toca da betùn a d’atschal La pùnt sur igl Ragn a Clugen eara biageada avànt 75 ons ad eara an schleat stadi. Me da sanar ella vess betg basto. A caschùn da las examinaziùns ân ign numnadameing constato, ca la pùnt stotgi vagnir ulzada par dus meters parveia digl prievel d’auas gràndas. La pùnt viglia da 55 meters lungheztga e vagnida taglieada an toca ca pasavan tànter 24 a 69 tonas. Quellas parts en vegnidas ulzadas a riva cun egn turn a manizos an tocanaglia. Da la pùnt veglia resta peia me ple toca da betùn a d’atschal. Ign pudess tartgear, c’egn project da tala dimensiùn steti betg an relaziùn cun egn uclàn da 40 abitànts. Igl cantùn segi dantànt obliieu da sirar igl aczess a tal, gi Christian Hartmann, igl manader da las projectaziùns digl l’Ufezi da construcziùn bassa. Tanor la lescha vegi min­tga fracziùn cun daple ca 30 abitànts igl dretg d’aver egn culiamaint cun egna veia cantunala. Las preparativas par demontar la pùnt vevan antschiet gea igl on passo. La ple grànda sfida segi stada la dimensiùn da la pùnt viglia a la protecziùn da l’aua, gi Philipp Stucki da la Zindel SA ca fa las lavurs. Ign vegi stuieu vurdar, ca l’aua vegni betga tschufargneada cun stagliar igl betùn a ca nigna toca crodi an l’aua. Aczess ple lùng a Clugen via Donat Par las 40 parsùnas c’abiteschan a Clugen e la pùnt sur igl Ragn la suletta culiaziùn directa par rivar ad Andeer near a Ziràn. Antoc’igl october âni da far egna veia ple lùnga par rivar ord la val. Igl sviamaint magna per la veia da gòld via Donat. «Nus vagn tscharnieu la metoda la pli ­spearta par sbuar a ramplazar la pùnt viglia, par taner aschi curt sco pussevel igl tains c’igl abitànts da Clugen ân da far igl detur», gi Chri­stian Hartmann. Antoca la fegn d’october de’la easser fitada l’amprema a grànda part da la pùnt nova sur igl Ragn. Vuschs ord la populaziùn «Igl fuss betga sto dabasegns da far egna pùnt nova», manegia Burgi Mark. Agls passa 60 ons c’ella vivi a Clugen, vegi ign ànc mena gieu problems cun auas gràndas. Igl segi ussa bagn ampo stantus, cur c’ign vegi dad ir a far cumissiuns near tigl medi. Igls da Clugen dependian dad Andeer. Mo ussa segi da sadisar a la situaziùn. «Egna tala pùnt vean gea betga construida schi savens. La viglia veva passa 70 ons. Ascheia c’ign po bagn viver cun quella situaziùn», manegia Hans-Andrea Fontanta, abitànt da Clugen. El giuditgescha igl biegiamaint da maniera pramatica. El stat gest da tschella vart da la pùnt ad â egna beala vesta segl plazal. Igl segi bagn ampo stantus da rivar a Clugen, dantànt tut an tut segi quegl egn detur da forza quater minutas, a quegl segi surpurtabel. «Nus vagn tscharnieu la metoda la pli ­spearta par sbuar a ramplazar la pùnt viglia, par taner aschi curt sco pussevel igl tains c’igl abitànts da Clugen ân da far igl detur» Christian Hartmann,Ufezi da construcziùn bassa La pùnt viglia da Clugen e vagnida rasgeada an toca alura transpurtada a riva, noua c’ella e vagnida manizada par vagnir alontanada. «Igl cantùn e obliieu da sirar igl aczess a mintga vitg cun seglmagns 30 abitànts», gi Christian Hartmann, igl manader da las projectaziùns digl l’Ufezi da construcziùn bassa. La construcziùn d’atschal da la pùnt nova e vagnida transpurtada an egn toc se da Rapperswil-Jona.

Igl tarvaschegns digl vaschinadi d’Andeer da vendergis passo â gieu da tractar igl quent anual digls 2022. Quel seara cun egn surple d’expensas da 76 202 fràncs. Igl preventiv veva previeu egn defizit da 382 697 fràncs. Igl quent da las investiziùns seara cun antradas da 575 589 fràncs a sortidas da 614 282 fràncs. Da quegl resulta igl gudogn da 38 692 fràncs. Las votàntas ad igls votànts ân prieu par bien quels quents. Agl rom da la renovaziùn digl provedimaint d’aua ad an ve­sta a la stgarseztga d’aua agl avagnir â la suprastànza sclarieu la pussevladad da far diever da la funtàna agl danturn da la tschafada da Cutschalera. Leza furnescha actualmeing radund 250 m³ aua da bever par gi. Mo par manar quella agl provedimaint d’aua basegn’igl egna pumpa suterana ca vean plazada survart digl santieri catolic. Par la cumpra, l’instalaziùn da quella a la construcziùn digl tumbegn da pumpar, e’gl vagnieu delibero igl credit basignevel da 130 000 fràncs. Plenavànt â’l igl tarvaschegn ligieu Curdin Tiri sco suprastànt supleànt. Quella ligida e stada basignevla, parquegl ca Cornelia Scherrer eara vagnida tscharnida sco suprastànta a caschùn digl tarvaschegns digls 22 da favrer. (fmr/bt)

Igls 23 a 24 da zarcladur 2023 â liac egn’exposiziun ad egn simposi davart l’electromobilitad an la regiùns muntagnardas an l’Arena Grischùna a Tgazas. Quell’ocurenza agl rom digl giubileum digls 200 ons Vei Comerziala e deditgeada a la mobilitad digl avagnir ca sarà electrica. Sut igl tetel «Viamala – mobilitad electrica» vignan preschantos novs products an conex cun l’electromobilitad ad igls ple novs svilups da quella. Que aranschamaint â duas parts: l’egna e l’exposiziun publica a tschella e la dieta partutgànt la mobilitad electrica, organisada digl Turissem Viamala a l’uniùn Viamala e-Mobility Circle. L’exposiziùn e avierta igl vendergis da las 14.00 antoca las 18.00, la sonda da las 10.00 antoca las 16.00. L’antrada e gratuita. Igl vean musso sper da tutas sorts vehicals electrics ear products inovativs partutgànt l’electromobilitad a la producziùn da curaint. Igl vean ear piert la caschùn da far vieadis d’amprova cun vehicals electrics. Electromobilitad an muntogna L’electromobilitad an las regiùns muntagnardas tschainta otras sfidas c’agls martgieus. Quella situaziùn speziala ad igls seas ravidamaints vignan tematisos da referents qualifitgieus a caschùn digl simposi c’â liac an tres parts tematicas igl vendergis, igls 23 davent da las 9.00 antoca las 16.30 a la sonda, igls 24 davent da las 9.10 antoca las 12.15. Agl rom da que simposi vignan a dascurer renumos experts digls basegns spezifics da l’electromobilitad an las regiùns muntagnardas. Els vignan a raspunder amparads sco: Tge influenza varà l’electromobilitad segl turissem? Tge consequenzas varà igl augmaint d’electromobils ansuma? Tge tecnologeias alternativas en actualmeing sen la fiera? Quals en igls basegns da l’electromobilitad pardireval ordainfer igls martgieus? La regenza a blears referents qualifitgieus Antruvidada vean l’ocurenza da la cunzegliera guvernativa Carmelia Maissen. Igls referents digl simposi en trànter oters: Christian Plüss, manader Auto da Posta, Jürg Röthlisberger, directur digl Ufezi federal par veias, Peter Richner, vize-directur da l’EMPA, Morell Westermann, futurolog e Thomas Sauter-Servaes, parscrutader da la mobilitad. Igl program detaglieu digl simposi e da vaser sen la pagina www.vemc.ch, noua c’igl e ear da deponer l’anunztga. La partizipaziùn digl simposi custa par amadus gis 490 fràncs: Sch’ign cudischescha avànt igls 15 da matg amporta ella 440 fràncs. Cumembers digl Turissem Viamala survignan egn rabat da 100 fràncs.

Igl vaschinadi da Farera scumonda par imediat da passar la pùnt da «Pro Sur Ragn». Savund igl dretg d’obligaziùns svizer art. 58 ad igl cudesch penal art. 292 refusa igl vaschinadi tuta respunsabladad par eventuals incaps, a surpassamaints pon aver consequenzas giuridicas. Quest scumond searva a la sirtad da la populaziùn, siànd ca quella pùnt vean giuditgeada sco privlusa. La populaziùn e peia suplitgeada da ler respectar que scumond a da betga passar la pùnt manzunada. Sco alternativa stat a disposiziùn la pùnt da «Pro Sur Ragn Sura». Plenavànt racumonda igl vaschinadi da Farera da prender investa agl raport da gestiùn pigls 2022 da la Regiùn Viamala c’e da catar sen la sia pagina. (cdm/fmr) La tgarta inditgescha, co ign possi stgivir da passar la pùnt «Pro Sur Ragn» c’e sarada pigl proxim tains.

La conferenza digls presidents digls 19 vaschinadis da la Regiùn Viamala â tracto plirs projects davart igl svilup futur da la regiùn a caschùn da lur radunànza digls 10 da matg 2023. Las duas fatschendas statutaricas, igl preventiv da la Scola da musica Viamala digls 2023/2024 ad igl quent anual da la Regiùn digls 2022, en vagnieus apruvos unanimameing da la conferenza digls presidents da la Regiùn Viamala. Igl raport da gestiùn pigls 2022 e ussa publitgieu. «Tgi eassan nus ad an tge direcziùn lagn nus sasvilupar?» Quegl e igls grànds temas da quest on. La Regiùn Viamala e fatschandada actualmeing cun surluvrar digl tutafatg la strategeia pigl svilup da l’economeia regiunala. Quella lavur vean ad easser schinada antoca la fegn da quest on. Ella includa tànt egn gremi acumpagnànt, persunalitads independentas sco ear la populaziùn. Igl mains da marz ân gieu liac dus dialogs ca safatschandavan cugl avagnir da la Regiùn Viamala. Durànt questa stad vean plenavànt piert l’ocasiùn a la populaziùn da sapartizipar da quels dialogs par veia electronica. Min­tgegna a mintgegn po alura comentar igls temas mess an discussiùn a comunitgear la sias atgnas propostas. Sistieu las lingias ultra-speartas D’amprem màn eni vagnieus infurmos igls parsuras digls vaschinadis davart igls ulteriurs projects curaints sco par exaimpel sur da las lavurs an conex cugl provedimaint sanitar an la regiùn, davart igl conzept partutgànt velos da muntogna a davart igl giubileum digls «200 ons Veia Comerziala» c’antscheva cun l’ocurenza publica davart l’electromobilitad agl ­spazi alpin. Igl simposi digl «Viamala e-Mobility Circle» â liac igls 23 a 24 da zarcladur 2023 an l’Arena Grischùna a Tgazas (www.vemc.ch). Cugl program giubilar cun radund 80 ocurenzas culturalas, turisticas a culinaricas ­vean festivo duevlameing la Veia Comerziala. Quellas vignan a radiear lientsch sur la regiùn or a dar pardetga da la muntada da quell’impurtànta avagna vitala trànter igl nord ad igl sid c’exista da 200 ons annà. Las lavurs par culiear l’antiera Regiùn Viamala cun lingias ultra-speartas vignan sistidas. Igls vaschinadis ân prieu quella dezisiùn ris­guardànd la situaziùn actuala a parveia digls custs c’en da spitgear. Quegl comunitgescha igl post d’administraziùn da la Regiùn Viamala ad igl parsura Curdin Capaul. (fmr/bt)

La purschida da la Scola da musica Viamala e avierta par tut igls unfànts, giuvenils a carschieus da la regiùn. La sia fegnamira e da mantaner a promover igl plascher da far musica an las famiglias ad an las uniùns. Pigl mumaint porscha las Scola da musica Viamala la caschùn d’amprender da sunar 15 instrumaints. Plenavànt vean piert la scolaziùn da basa sco ear do la caschùn da far musica da cuminànza an diversas furmaziùns ad agl «Tgànt par unfànts a carschieus». L’instrucziùn musicala vean dada a Tusàn ad an ple ca 10 oters liacs an la Regiùn Viamala. Igl tains d’anunztga pigl on da scola 2023/2024 cura antoc’igls 31 da matg 2023. Lecziùns da fufar­gnear pon vagnir cunvagnidas directameing cugls surmesters digl instrumaints respectivs. (fmr/bt) Infurmaziùns detaglieadas davart las purschidas d’instrucziùn musicalas a davart surmestras a surmesters en da vaser sen la pagina www.musikschuleviamala.ch.

Igl proxim giantar cuminevel da las senioras a digls seniors da Ziràn-Muntogna da Schons â liac igl vendergis digls 26 da matg 2023 an l’ustreia Orta a Lon. Las anunztgas en da far antoc’igls 25 da matg directameing a l’ustreia: 081 553 05 58. An cass d’amparadas viglian ign contactar Liesbeth Beglinger: 081 630 73 51. (fmr/bt)

La sonda passada â gieu liac igl «Gi da la Tumleastga». Egna bùna tschientegna d’abitànts da las otg fracziùns e saradunada a Traun par passantar egn gi da cuminànza a par prender investa agls projects c’igl vaschinadi â realiso dacurt a là. «Nus dastgagn preschantar oz tres projects c’en pardirevels ad impurtànts pigl avagnir digl noss vaschinadi», â’l constato igl parsura comunal Pius Giger da Pasqual agl sieus pled, salvo an l’alp da vacas a Schins, noua ca l’Uniùn digl vitg a la musica populara GrischArt ân procuro par la bùn’atmosfera. Egna bùna tschientegna d’abitànts da la Tumleastga e saradunada sonda a Traun. Igl «Gi da la Tumleastga» â gieu liac ed els ân prieu investa agls projects c’igl vaschinadi â realiso. Schlargiamaint da las veias funsilas Igl amprem project e quel digl schlargiamaint da las veias funsilas da Traun. Sin Plaza digl vitg e’gl vagnieu infurmo cun placats davart las ­veias funsilas megliuradas. Agl curs da l’arundaziùn digl funs earan quellas vagnidas bia­geadas avànt radund 70 ons, alura da la ladeztga da 2 m. Dantànt satisfagevan ellas betga pli par cultivar la cultira cun las maschinas modernas. 4,4 km dad ellas en vagnidas schlargeadas a 3 m largeztga ad 1,4 km en veias d’aczess a la prada. Radund la measadad e vagnida cuvrida da gera, 1,1 km cun egna plata da betùn antiera ad 1,3 km ân egn vial dobel da betùn. Igls custs par quellas adataziùns muntan a 2,2 ­miliùns fràncs, digls quals vignan purtos 64 % digl cantùn a la Cunfederaziùn. Mademameing part da las veias pigl diever agricol fan igls 2 km da la strada prinzipala trànter igl uclaun Vecs ad igl vitg da Traun, biagieus igls 2021. Alura en ear vagnidas sanadas las veias ad igls conducts agl vitg a refatgas cun sulada la Plaza da vischnànca a la Plaza da la baselgia. «Ellas ambaleschan vasevlameing igl ­beal maletg digl vitg da Traun», loda Giger. Investa agl provedimaint d’aua Agl curs digl avàntmiezgi ân igls visitaders prieu investa agl reservoir nov a Plaun Vurtgas, igl plàn sur igl vitg. Quel e vagnieu biagieu igl on passo a ramplaza lez digls 1948 c’eara scardalieu dantànt. L’aua da las funtànas tschafadas sen las plàncas digl Fil, vean manada an egn conduct da pressiùn davent da l’Era Sut da l’alp digls schetgs a turbinada a Plaun Vurtgas, avànt ­c’ella cura agl reservoir nov, danunder c’ella proveda las casadas digl vitg. L’aua restànta ­vean manada an egn conduct giu Rofna/Tumegl. Parveia da la qualitad da l’aua â ella da passar egn andrez da purificaziùn, noua c’ella vean desinfectada cun glisch utravioleta. Igls custs pigl provedimaint d’aua renovo vegnan a samuntar ad 1,2 miliùns fràncs. La tgea da l’alp an nova splendur Las alps tumleastgenas vegnan manadas da la Sozietad par pastgiras ad alps Tumegl (SPAT). Quella eara vagnida fundada igls 2009 alura ànc digls vaschinadis da Veulden, Sched, Traun a Tumegl. Cumembers en la puraglia da quellas quater fracziùns. Actualmeing â ella 20 sozietarias a sozietaris. «Las alps s’odan tigl Grischùn sco igl capricorn tier la bandiera», gi Pius Giger agl pievel da feasta an l’alp Sut igl Foss, ca sacata segl grànd plàn sut las aclas da Schins, aschuntànd: «Ellas prestan egn’impurtànta contribuziùn a la tgira da la cuntrada.» Sut igl Foss e egn’alp tampriva ca schea sut 1600 m s.m. Là vegnan elavuros var 45 000 liters latg par stad a caschiel a paintg. Ella e pér digls 1972 annà an possess digl vaschinadi. Egna dispeta â do igl num Sut igl Foss La tegia, c’e egna veritabla tgea, eara vagnida biageada anturn igls 1600 a s’udeva alura cugl grànd bagn da Sut igl Foss a las famiglias ­noblas tumleastgegnas. Savund Giger eari Schins ­abito sco las aclas da Schall sur Almen. Mo ­suainter igl taimp da la pesta digls 1632 segi que uclaun vagnieu banduno. La getga gi, c’igl an­tschies da Schins vagnevi me ple cultivo da duas famiglias ca sadispitavian parveia digl possess. Par marcar igl cunfegn vegiani stgavo egn foss da passa 2 km atraviers igl antier plàn. Scha la getga e vera, salascha betg eruir. Mo igl foss e da vaser ànc oz ad el furma igl cunfegn trànter l’alp a las aclas. Savund igl parsura da la SPAT, Markus Mark da Traun, ân ussa gieu da vagnir fatgas diferaintas lavurs da renovaziùn ved la tgea da l’alp. Ascheia e’gl sto da far egn tetg nov, da midar las faneastras, d’adatar la cusche­gna ad igl local sanitar a da caltschinar da nov la fatschada. Quella renovaziùn â caschuno custs da 258 000 fràncs. Mo dantànt fa la tgea puspe parada, ad ella porscha las meglras premissas, c’igls sagnùns possian produtgear purmaint da stupenta qualitad durànt las stads vagnaintas. Igl president comunal Pius Giger da Pasqual â salvo igl pled da feasta ad â surdo la magnuca a la victura da la concurenza, Sabina Giovanoli da Sched. La tgea da l’alp Sut igl Foss renovada fa puspe parada sen l’alp da vacas a porscha egn stupent albiert a sagnùns a pastreglia. Igl Museum digl vitg, andrizo da Johann Anton Tscharner, parmiert, e ear sto aviert a las visitadras ad agls visitaders digl «Gi da la Tumleastga». Markus Mark, igl parsura da l’Uniùn da las pastgiras d’alps, declara la funcziùn digl andrez par far curaint cun l’aua da bever. Vesta sigl nov reservoir da Traun a Plaun Vurtgas, igl plàn sur igl vitg. Las plazas agl vitg en vagnidas ambalidas cun crapa da sulada. Las veias funsilas da Traun en vagnidas schlargeadas a 3 m ad ân uss dus vials da betùn.

Igl cunzegl da fundaziùn digl Spital da Tusàn less davantar ple professiunal a mains politic. Sen fundamaint d’egn’analisa externa, fatga par incumbensa digl cunzegl da fundaziùn, e cumparieu igl marz egn inserat, agl qual igl vagneva ancuretg egn cunzegl d’administraziun professiunal. Bandunar igl gremi politic digl cunzegl da fundaziùn par meter ad ir egn cunzegl d’administraziùn professiunal, ascheia resumescha Werner Keller, igl incumbenso c’acumpogna igl prozess da midar la structura organisatorica digl spital da Tusàn, numno agl avagnir «Sanadad Grischun Central», ca cumpeglia la Manto­gna, la Tumleastga, las valadas digl Ragn posteriur, la Val d’Avra a Lai. Igls motivs par questa midada organisatorica e d’easser samtgieu par las sfidas futuras, cun las qualas la branscha medizinala vean ad easser confruntada. Anc duas parsùnas rapreschantassan igls gremis politics Igl cunzegl da fundaziùn actual â peia mess a strada la recrutaziùn da professiunalists tanor egn’analisa externa par an­tschartgear sis cumembers ad egn parsura pigl cunzegl d’administraziùn futur. Peia igl cunzegl da fundaziùn actual de vagnir ramplazo d’egn cunzegl d’administraziùn ca de cunsister da professiunals da las diversas spartas digl sanitareasser. Quegl eara vagnieu dezidieu igl on passo digl cunzegl da fundaziun sco strategeia par surviver. Igl cunzegl da fundaziùn oriund vean a vagnir schlieu an favur d’egn cunzegl administrativ cun parsùnas digl fatg. Igl cunzegl da fundaziùn e actualmeing egn gremi politic ca cunsista da delegadas a delegos digls vaschinadis purtaders. Suainter la midada rapreschantassan ànc duas parsùnas igls gremis politics da la regiùn. Egn da quels delegos vean ear agl avagnir mess da Tusàn sco vaschinadi terorial digl spital. Igls cumembers digl cunzegl d’administraziùn saran responsabels par la strategeia digl manaschi a ­vi­gnan, agl cass ideal, da la branscha medizinala, da la tgira, da las finànzas, da la resursas humanas a digl manaschamaint. Midada giavischada a basignevla La midada organisatorica segi daventada egn tema essenzial pigl Spital da Tusàn, parquegl c’igl manaschi segi carschieu igls davos ons a davanto igl ple impurtànt zenter pigl tractamaint medizinal an la regiùn digl Grischùn Zentral, gi Curdin Capaul, igl parsura digl cunzegl da fundaziùn. Cun midar igl cunzegl da fundaziùn an egn cunzegl da parsùnas digl fatg, davainta que gremi ple professiunal, ad igl manaschi segi prùnt par las sfidas ca spetgian la branscha medizinala agl ava­gnir, gi Capaul. Savund las infurmaziùns dad RTR segi igl interess sto fetg grànd par far part digl nov cunzegl d’aministraziùn. Igl vegi do 240 anunztgas, â fatg a saver Curdin Capaul. Dantànt e vagnida ­fatga la selecziùn. Proximameing dezida igl cunzegl da fundaziùn, tgi c’el vean a proponer par la tschearna a la radunànza da delegos ca saradùna igls 1. da zarcladur 2023. Par l’egna â leza da dezider da prinzipi davart la midada da la structura organisatorica a par l’otra da liger igls cumembers digl cunzegl d’admini­straziùn nov. Anqual critica vegi’l bagn do anviers quella midada, surtut digls vaschinadis da la Tumleastga ca lessan stgivir la zentralisaziùn da tut igls survetschs publics a Tusàn. Igls vaschinadis cumembers ân numnadameing da purtar las greaveztgas finanzialas digl manaschi digl spital a lessan peia ear easser ­rapreschantos agl gremi directiv. Mo igl gremi ca dezida las midadas a las adataziùns e dantànt la radunànza da delegos a delegadas. Igl Spital da Tusàn de vagnir mano agl avagnir d’egn cunzegl d’administraziùn professiunal ca ramplaza igl cunzegl da fundaziùn ­actual cun delegadas a delegos digls 19 vaschinadis cumembers.