Eu ser l’üsch da stanza e driv l’etui da meis ­ögliers da realtà virtuala. L’etui da fieuter grisch cler ha bod la fuorma d’ün öv. Il narrativ d’ün muond nouv chi nascha nun es da surverer. L’öglier es alb, nu paisa bod nöglia ed eu til poss adattar a meis cheu per ch’el sezza perfet. Eu pigl in man ils controllers, dun aint meis code ed am rechat in meis dachasa virtual «Fi’s Homespace». Tuot es rumi sü ed eu dod üna musica agreabla. A dretta vezza tras la fanestra üna cascada chi schuschura, sch’eu stordsch il cheu vers ella. L’ambiaint am calma. Quist nun es la prüma jada ch’eu aintr in ün metaverse. Ün metaverse o internet 3.0 es vairamaing sco l’internet dad hoz, be ch’invezza da verer aint per el tras ün computer as poja entrar ed as muantar in trais dimensiuns. Las pussibiltats da quist muond nouv am fascineschan ed am dan da pensar al listess mumaint. Access daja be cun ün conto da facebook. Garanti cha tuot quai ch’eu disch, fetsch, ingio ch’eu am rechat e che ch’eu consüm cula directischem sül conto da facebook. Il conto da datas – l’or dal 21avel tschientiner. Eu sun in prüma lingia quia per experimentar cun nouvs möds da lavurar e collavurar. In meis dachasa virtual possa s-chaffir üna nouva stanza, tilla dedichar ad ün proget, chargiar sü documaints, far brainstormings e poss laschar star tuot, serrar la stanza e tuornar plü tard. Üna stanza digitala sco alternativa d’ün ordinatur. Ed eu poss invidar a mias collavuraturas sco avatars per preschantar alch o per collavurar. Sco alternativa per sezzer davant il computer, püffar aint per Zoom e partir il screen? Schi, gugent! Sco alternativa da collavurar in persuna? Hmm… forsa? Bleras robas nu funziunan amo intuitivmaing o douvran temp, energia e nerva. Id es però eir precis quai chi m’interessa: Ingio nu funcziuna quai amo, che douvra amo per chi dvainta intuitiv, accessibel e part da nos minchadi? E da l’otra vart am dumonda, scha quist nun es definitivmaing ün pass in üna distopia? Ans laina propcha allontanar amo daplü da la realtà fisica? Perche laina s-chaffir ün muond virtual chi’ns sugerischa ch’el saja sco il real invezza da tgnair meglder chüra da nos planet? Es tuot quist escapissem? Esa il desideri da l’uman dal vest d’avanzar d’incuntin? Il zenit da nos lifestyle neoliberal i’l qual cha minchünA da nus voul esser Dieu o Deessa? O üna soluziun per ün muond cun resursas limitadas ed üna populaziun chi crescha? Eu pigl giò l’öglier, am dumond quant’energia cha quist varà güst consümà e sün che server cha quist muond virtual as manifestescha in nos muond fisic. Sch’ün toc glatsch es güst alguà al pol dal nord o scha quai es lura güst vis ün pa massà nair? Lura vegna giò illa chadafö da mia WG. Cagiò esa casino cun var ses creschüts e trais uffants. Eu am tschüf pro l’impissamaint: Uossa füss güsta bel da regular il volüm da quist spazi o serrar giò il tun dals uffants. Eu surri e sun listess cuntainta ch’eu am rechat in üna realtà ingio ch’eu nu poss controllar tuot. Fiona Könz ha studegià biochemia ed art ed è emploiada en il stab dal presidi tar la Scola politecnica federala a Turitg. Sper quel engaschament lavura ella sco artista libra. Fiona Könz

Als 20 favrer 1938 ha la populaziun svizra decis da vulair arcugnuoscher il rumantsch sco quarta lingua naziunala. Il resultat da la votaziun d’eira fich cler cun ün 91,6% da SCHI. Tgira! La lavur dal temp vaiva fat dvantar plü pitschen il territori rumantsch. Il Walensee ha quist nom causa cha, vis da Turich, il lai segnaiva il limit tanter ils territoris da lingua tudais-cha e da lingua welscha. Plü bod «welsch» (o: «walsch») laiva dir simplamaing na tudais-ch. Dimena eir ils Tessinais d’eiran welsch. Ed a Cuoira, quels dal Welschdörfli nu d’eiran Suisse-Romands. Pazienza! Avant la prüma guerra mundiala d’eira in discussiun la dumonda seguainta, almain in Engiadina: Nu füssa plü simpel da tour sco lingua da scrittüra il talian? Eu m’algord dad avair let, avant circa 35 ons, restampà aint il Fögl Ladin, ün artichel dal 1912 chi promovaiva güsta quista solu­ziun. Pazienza! Hozindi, tuot s’ha müdà cumplettamaing. L’influenza da la Ruman­tschia e dal rumantsch creschan darcheu. Respect! Exaimpels? – La Lia Rumantscha ha tschernü a duos duonnas sco presidentas: Urezza Famos e Gianna Luzio. Tuottas duos vivan e lavuran in part our dal chantun Grischun. Respect! Il chantun Grischun ha creà ultimamaing ün Post specialisà per la plurilinguitad. Ün post in favur dal talian e dal rumantsch. Elet es Alberto Palaia. Respect! Martin Candinas es actualmaing vicepresident dal Cussagl naziunal e previs sco president per l’on chi vain. Respect! Il president cumünal da Zernez actual, Emil Müller, surpiglia l’on chi vain il presidi dal cumün Egnach (TG). Respect! In 2021, dürant pacs mais han trais festivals da litteratura cumprovà la vitalità da la litteratura rumantscha. Als prüms d’october: Lettere dalla Svizzera alla Valposchiavo a Poschiavo. La mità d’october: Bestial – LitteraturaA Nairs a Nairs in Engiadina. In november, ils trentavels Dis da Litteratura a Domat. Respect! Ma la via per reconquistar il territori pers es stipa malgrà ün grond optimissem: «Em­prender romontsch duront in café» (La Quotidiana). Pazienza! «La gasetta na po betg influenzar igl diever digl rumantsch» (La Quotidiana). Pazienza! «Sül palc sun eau drauffischem» (La Quotidiana). Respect! PS: «respect» (prüma plazza), «pazienza» (seguonda plazza), «tgira» (terza plazza) sun ils trais pleds rumantschs da l’on 2021. Els valan eir in tudais-ch, talian e frances. Respect! Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader. Gerold Ehrsam

A leger crimis vaiva cumanzà fingià da puob, lain dir in secundara. «Jerry Cottons», da cumprar al kiosk per damain dad ün franc! Schund, dschaivan ils magisters, trivial, roba da valur inferiura. Ma Jerry Cotton perseguitaiva ils malfatturs cun büschmaint e cravatta e cun intelligenza e tschüffaiva l’ultim a mincha morder ed aschaschin, chic e clic. Davo es gnü Maigret, il commissari frances, eir scha quel chi vaiva scrit tuot quists «romans policiers» d’eira Belg, be cha quai saja cler. Pro Maigret d’eira tuot plü cumplichà, ma per la paja eir plü pretensius. Cha Maigret saja trivial nun han ils magisters mai dit, ma eu nu vess neir na tadlà, sco pro Jerry Cotton fingià nüglia. Our dals Maigrets hana fat films e films e fan amo uossa. Eu am regord amo da Rupert Davies sco Maigret, chi vain aint il purtret culla musikina da musette, our dal s-chür aint in quel zichin cler ed invüda la püppa cun ün zurplin vi dal mür, drets zuolpers verds, eir scha’l film d’eira in alb e nair. Cotton laiva tschüffer ils morders, ma Maigret laiva savair perche cha’l morder ha mordrià ed uschea tils incleger e spettar sül dret mumaint ed al dret lö, tils metter in chadaina e büttar in praschun. Uossa, chi’d es da star a chasa e na forsa ir oura da not tras giassas dubiusas ed intuorn chantunadas ingio chi nu’s sa mai, uossa cha’l criminals malfatturs sun eir a chasa vi da lur computers e prouvan a fregar a la glieud, e nun han curtels e pistolas, i basta ün clic. Uossa sun eu a chasa e guard films criminals ed am dun da buonder. Pür uossa es il crimi dvantà propa trivial. Perche diavel tiran ils commissaris adüna daspera, vegnan attachats adüna be ün davo tschel, e pür l’ultim resta be amo il capocriminalist ed il morder brutal? E chi guadogna, ha? Perche, am dumonda, vana aint in chasas cun glüms da s-charsella e nu vezzan ün crist, impè dad invüdar simplamaing la glüm? O perche nu suna buns da far respirar ad ün chi nu tira plü il flà? Ma nun hana mai fat ün cuors pro’l servezzan civil, ingio chi vain instrui co chi’s fa quai inandret, per salvar la vita dal innocaint? E la glieud guarda e craja cha «Mund zu Mund» funcziuna uschea, amo uossa. Trivial? Trivial! E schi vessan da reanimar ad inchün, schi fessan sco aint ils crimis, dimena faus. E schi vessan da salvar la vita ad ün pover diavel, schi fessan glüm cul handy, impè dad invüdar la glüm pro l’entrada. Ün bel film noir, sco cha’ls Frances dischan, chi’s basa sün ün roman brut da Georges Simenon, vain però d’inrar aint illa televisiun, scha na chi’s trattess da la grondiusa seria da la BBC, cun Rowan Atkinson aint illa rolla da Mai­gret. Scha Atkinson nun es Mr. Bean, dimpersè monsieur le commissaire, e la glüm ed ils purtrets e las gias­sas ed ils autos vegls straglüschan, lura glüscha eir pro mai la spranza cha tuot nu saja amo pers. Arnold Rauch da Cuira e stà redactur e moderatur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Arnold Rauch da Cuira e stà redactur e moderatur tar RTR....

«Il prüm es statta la via il böt, uossa s’instradescha il böt svess», scriva Jon Peer, president dal cussagl administriv da l’Institut Otalpin Ftan (IOF), aint il pream pel rapport annual 2020/2021. Dürant ils ultims ons d’eira la situaziun da l’IOF tendüda. Grazcha a la cooperaziun cul Dulwich College International, hozindi l’Education in Motion (EiM), s’haja pudü garantir l’avegnir da la scoula a lunga vista. Cha’l nouv acziunari da majorità nu detta be stabilità finanziala a l’IOF, dimpersè dispuona eir da grondas experienzas i’l sectur da la scolaziun internaziunala, uschè il president dal cussagl administrativ. In seis pream scriva Jon Peer eir da las sfidas da la vita e da l’instrucziun dürant l’on da scoula 2020/2021 suot l’insaina da la pandemia. Cha las scolaras e’ls scolars sco eir ils collavuratuors s’hajan però arrandschats fich bain culla situaziun. Ch’uschè s’haja pudü cuntinuar cull’instrucziun e cun l’internat cun restricziuns, ma sainza interrupziuns. Adonta da las limitaziuns han las atletas ed ils atlets da la Sports Academy ragiunt in lur disciplinas resultats remarchabels ed eir ils 11 maturands e maturandas da l’annada 2021 han impreschiunà cun lur media da notas. Sco cha Jon Peer scriva plünavant, s’haja davo tuot ils ons e’ls sforzs pudü dar üna nouva posiziun a l’IOF e sviluppar si‘importanza per la scolaziun regiunala in Engiadina Bassa. (cdm/fmr) Davo tuot ils ons da sforzs s’ha l’Institut Otalpin Ftan pudü dar üna nouva posiziun e sviluppar si’importanza per la scolaziun regiunala in Engiadina Bassa.

In gövgia ha cumanzà darcheu la scoula in Grischun, davo las vacanzas da Nadal e Büman. Causa cha la varianta Omicron dal coronavirus as derasa però uschè svelt, sta la partenza da l’instrucziun suot ün’insaina tendüda. Illas scoulas in Engiadina Bassa e Val Müstair regna però plü o main «courant normal». Cun ün’excepziun: In ün’acziun da pumpiers ha la scoula da Valsot fat quist’eivna tests svelts d’antigen pro tuot ils uffants e la magistraglia. Quist’eivna ha Laura Lutz, la presidenta da l’Uniun da magistras e magisters dal Grischun (LEGR) fat ün zich alarm: «Da pudair organisar al mumaint ün’instrucziun normala in scoula es fich greiv e vain amo plü greiv.» (guar­da boxa). Las cifras actualas dal chantun Grischun in connex cun la pandemia Covid-19 muossan cha la situaziun es impustüt in Engiadin’Ota tendüda – cun bod 1000 cas activs (situaziun dals 5 da schner 2022). Perquai es la regiun statta sforzada da reagir in marcurdi davomezdi i’l sectur da la scoula populara. Per redüer il privel d’infecziuns davo las vacanzas da Nadal e Büman, han decis singulas scoulas in Engiadin’Ota da cumanzar in gövgia da quist’eivna cun l’instrucziun a distanza. Quai ha comunichà la taskforce da la regiun. Homeschooling daja perquai quists dis tanter oter illas scoulas a San Murezzan, a Silvaplauna ed a La Punt Chamues-ch, e quai infin cha’ls resultats dals prossems tests in scoula (chi vegnan fats in lündeschdi) sun cuntschaints. Quai sarà il cas intuorn la mità da la prosm’eivna. In oters lös ha la scoula però cumanzà cull’instrucziun regulara, uschè p.ex. a Samedan, Puntraschigna o Zernez. Co es però la situaziun actuala, davo las vacanzas da Nadal e Büman, pro las otras scoulas ladinas, quellas in Engiadina Bassa ed in Val Müstair? – Insè cumainzan tuot quellas scoulas in möd regular, però cun üna particularità in üna scoula. Tests svelts a Valsot Il cas special es la scoula da Valsot. Sco cha la mainascoula Gianna Rauch Poo declera a la FMR han els reagi principi da quist’eivna, sün basa dal svilup culla varianta Omicron: «Nus vain scumparti – sün aigna iniziativa e sün ­cuosts dal cumün – tests svelts d’antigen a ­tuot ils uffants ed als magisters.» La radschun: Ils ultims tests da pool da Covid-19 sun fingià ün brav temp inavo. Ill’eivna cuorta avant Nadal nu’s vaiva fat plü ingüns tests, ed ils prossems tests gnaran fats in tuot Engiadina tenor turnus regular pür in lündeschdi chi vain. Gianna Rauch Poo: «Nus laivan simplamaing far nos pussibel per minimar uossa il privel d’infecziuns. Üna garanzia nu s’haja natüralmaing mai cun quist virus.» L’acziun dals tests svelts es statta ün’acziun fich a la svelta. In lündeschdi ha il cussagl da scoula dat seis acconsentimaint per cumprar ils tests d’antigen i’l import total da var 400 francs. Mardi e marcurdi sun quels gnüts scumpartits a tuot ils genituors dals 67 uffants da Valsot – ed eir a las 15 persunas d’instruc­ziun. Quels vaivan lura tuots da far il test d’antigen – sün basa facultativa – cuort avant co gnir in scoula. «Id es stat ün pitschen sforz logistic», disch la manadra da scoula, «ma i ha valü la paina. L’acceptanza e la prontezza da collavurar es gronda pro’ls genituors, uossa ed eir dürant tuot il temp da la pandemia.» Instrucziun regulara a Scuol Mario Rauch, il mainascoula da Scuol, ha dudi dals tests svelts pro la scoula da Valsot. In mardi saira ha el eir gnü üna sezzüda (virtuala) cun tuot ils mainascoulas da las fracziuns dal cumün da Scuol. E là hana decis da vulair cumanzar quist’eivna in möd regular cull’instrucziun. Ed eir da desister da tests svelts. Mario Rauch: «Nus vessan fat jent fingià plü bod ils tests normals da pooling. Ma tenor il Chantun nun es quai pussibel. Uschè cha eir nus faran quels pür in lündeschdi.» Illa scoula a Scuol es la situaziun pandemica al prüm di davo las vacanzas i’l rom d’avant Nadal. Mario Rauch: «Nus vain var 2-3 scolaras e scolars in isola­ziun ed amo üna jada tants in quarantena. Per la paja han cumanzà tuot ils magisters.» Insomma esa adüna stat pussibel a Scuol dürant il temp da la pandemia da garantir l’instrucziun. Mario Rauch disch: «Nus vain bain stuvü rotar internamaing ün zich, dürant temps cha magistras o magisters sun crodats oura. Uschè han per exaimpel pedagogas curativas stuvü surtour transitoricamaing l’instrucziun in classa. Ed üna jada vaina dovrà il sustegn d’üna studenta. Ma id es adüna i ad organisar.» Pel mumaint e pel prossem avegnir vala pel mainascoula da Scuol però la devisa: «Tgnair bain observada la situaziun ed as tgnair vi da las prescripziuns dal Chantun.» L’instrucziun es mal planisabla In Val Müstair es la situaziun pro la buna tschientina uffants tant inavant sco in december, sco cha’l mainascoula Thomas Brülisauer declera a la FMR: «Nus vain qualche cas da corona, voul dir persunas in quarantena o in isolaziun. Las cifras d’infecziun paran da crescher leivmaing, ma insè esa plü o main sco avant las vacanzas.» L’instrucziun ha cumanzà perquai in gövgia in möd tuot regular, as tgnond vi las prescripziuns dal Chantun, tanter oter cun mascrinas a partir da la terza classa e cun tests regulars minch’eivna. In sia scoula nun ha Thomas Brülisauer neir da rimplazzar al mumaint magistras o magisters chi croudan oura. Tuottüna valütescha el tuot la situaziun sco üna chargia supplementara per sia scoula. Thomas Brülisauer: «I regna üna permanenta intschertezza co chi pudess ir inavant. Id es d’anticipar e planisar scenaris che chi füss da far in cas da quist e da tschai. Tuot la gestiun da scoula es fich mal planisabla – e quai procura simplamaing per malquietezza e stress. Eu sper propi chi’s possa tuornar bainbod ad ün’instrucziun normala.» Ed ils tests svelts a Valsot? I resta per finir la dumonda che chi’d es lura stat il resultat dals tests svelts d’antigen illa scoula da Valsot? Gianna Rauch Poo disch – ün zich in riond: «Nus vain per uschedir trat oura ün ‹pesch› – i d’eira ün magister. Quel es uossa in isolaziun. Daspera vaina simplamaing amo 3 scolars dal s-chalin ot chi sun in quarantena.» Però quai ha sco chi para da far plü pac culla scoula, mabain plütost cun fradgliuns chi han giodü la sortida sur festas. Ils pissers da las scoulas L’Uniun da magistras e magisters dal Grischun as fa pissers in connex cul cumanzamaint da scoula da quist’eivna, davo duos eivnas vacanzas da Nadal e Büman. Causa la cifra creschainta da cas da corona pudessa esser perfin üna sfida da garantir ün’instrucziun da preschentscha dürant ün plü lung temp. Quai ha dit quist’eivna la presidenta da l’Uniun da magistras e magisters dal Grischun (LEGR), Laura Lutz, in ün dis­cuors cul Schurnal regiunal dad SRF. Laura Lutz: «Id es uossa propi üna sfida pellas direcziuns da las scoulas ed eir pella magistraglia. Per l’üna saraja da cumpensar cas da malatia pro’ls magisters. Per la seguonda mancaran adüna darcheu pitschnas gruppas da scolaras e scolars ill’instrucziun.” E Laura Lutz dà eir ün sguard inavant: ”Fingià daspö ün brav temp esa üna sfida da spordscher ün’instrucziun normala. Ma uossa gnaraja amo plü agravant.” La presidenta da la LEGR spera chi’s possa evitar tant sco pussibel l’insctrucziun a distanza. Ella spera eir sün sustegn da studentas e students da la Scoul’ota da pedagogia dal Grischun chi rimplazzan persunas d’instruc­ziun chi croudan oura. Tenor Laura Lutz vegnan ils prossems dis a muossar quant ferm cha la varianta Omicron influenzescha il manaschi da scoula. (rtr/fmr) Tanter distanza e regularità In bleras scoulas popularas dal Grischun ha cumanzà her l’instrucziun, davo las vacanzas da Nadal e Büman. Ma la derasaziun da la varianta Omicron dal coronavirus dà rumpatesta. In Engiadin’Ota fan singulas scoulas darcheu instrucziun a distanza. In Engiadina Bassa e Val Müstair es l’instrucziun però regulara. Be pro la scoula da Valsot s’haja organisà tests svelts a cuorta vista. Las cifras d’infecziun cul coronavirus sun creschüdas quists dis, impustüt eir in Engiadin’Ota. Perquai han tanter oter las scoulas da San Murezzan e Silvaplauna cumanzà cun homeschooling davo las vacanzas. En in Engiadina Bassa e Val Müstair? – Per Gianna Rauch Poo, la mainascoula da Valsot, ha cumanzà l’on 2022 cun üna pitschna acziun da pumpiers. Quist’eivna ha ella nempe amo organisà per tuot ils uffants e la magistraglia tests svelt d’antigen. L’intenziun d’eira da spordscher uschè, sün basa facultativa, a genituors, scolars e magistraglia almain üna pitschna sgürezza per cumanzar quista gövgia cun l’instrucziun in möd regular. Üna tala acziun ha però fat be la scoula da Valsot, sco ch’üna runda da retschercha da la FMR muossa. Las otras scoulas in Engiadina Bassa ed in Val Müstair tegnan observada la situaziun ed as tegnan vi da las prescripziuns dal chantun. Quel prevezza prossems tests da pooling in Engiadina pür in lündeschdi, tenor il turnus d’avant las vacanzas da Nadal. La situaziun tendüda in general in scoula pervi dal coronavirus descriva il mainascoula da la Val Müstair, Thomas Brülisauer, sco üna «intschertezza permanenta». (fmr/dat) Il coronavirus procura daspö divers mais per rumpatesta illas scolas popularas in Grischun, saja a Cuoira, sco p.ex. illa scoula Lachen/Quader, obain illas scoulas in Engiadina.

Il marchà d’immobiglias in Engiadina Bassa es daspö la pandemia suot squitsch. Per indigens daja adüna damain spazi da viver i’ls centers dals cumüns. La società «Anna Florin» voul far frunt a quel trend. FMR: Riet Fanzun, cun che intent es gnüda fundada la società «Anna Florin»? Riet Fanzun: Nus laivan insè promouver lös d’inscunter in cumüns. Quels lös d'inscunter nu fan però sen, schi dà adüna damain spazi da viver per indigens i’ls centers dals cumüns. Perquai vaina cumanzà da'ns occupar da la problematica da la mancanza d’abitaziuns. Che es tenor El la radschun da quel problem? Il marchà da prümas e seguondas abitaziuns va in Engiadina parallel – voul dir ch’ün’abitaziun o chasa po gnir cumprada d’ün indigen, ma eir d’ün ester. Pelplü han ils esters però daplü raps e sun eir pronts da pajar predschs plü ots co’ls indigens. Quai pissera cha’ls predschs van amunt. Perquai prouva la società da procurar cha’l spazi d’abitar resta pajabel eir per indigens. E co voul «Anna Florin» ragiundscher quai? In prüma lingia cun collavurar culs cumüns e cun sensibilisar la populaziun per quist problem. Schoglier il problem as pudaraja plücofacil be cun üna nouva ledscha chi reserva ün tschert pertschient da las immobiglias pels indigens – dimena sumgliaint als contigents d’abitaziuns per indigens in Engiadin’Ota. Es üna ledscha propa l’unica soluziun? Nus nu savain amo, sch’üna ledscha es l’unica soluziun, ma per evitar cha tuot las immobiglias i’ls centers cumünals vegnan vendüdas ad esters, plücofacil schon. In ün prüm pass vulain nus però infuormar e sensibilisar la populaziun. Nu pretenda Lur intent eir ün tschert idealissem da vart dals possessurs indigens? L’indigen es part dal problem. El venda la chasa a l’ester ed al istess mumaint recloma’l ch’el nu chatta plü spazi per viver. Scha’ls predschs per las immobiglias sun però uschè ots sco pel mumaint s’esa, per exaimpel i’l cas d’üna spartiziun da ierta, per part sforzà da vender, perquai chi nu’s rivess otramaing da pajar oura ils iertavels. Da plü bod as pudaiva vender la chasa paterna e fabrichar alch nouv a l’ur dal cumün. Ün’otra part dal problem es però eir la Ledscha davart la planisaziun pel territori pel chantun Grischun chi nu permetta quai plü. Intant sun ils cumüns però amo vi dal sclerir co chi pon implementar, realisar quella ledscha – dimena nu san els gnanc’amo, schi nu pon plü spordscher terrain da fabrica a l’ur dal cumün. I pudaran schon amo spordscher terrain da fabrica, ma il Chantun dà avant ün contingent. Quai es ün fat e d’eira üna decisiun da la populaziun svizra per proteger nossas cuntradas. Al istess mumaint cuntinua però il boom d’immobiglias. Nus dschain perquai: «Stop, stübgiai che cha vus faivat perquai chi nu darà plü l’occasiun dad ir a l’ur dal cumün a fabrichar.» Inamöd esa puchà pels cumüns, scha’ls indigens vivan be plü in üna tschinta intuorn il cumün. Il boom d’immobiglias in Engiadina Bassa ha cumanzà culla pandemia – dimena avant duos ons. Nu vegn l’ingaschamaint dad «Anna Florin» ün pa tard? Schi, nus vessan stuvü esser pronts fingià avant trais ons. Para stoja però il prüm far mal a la populaziun fin ch’ella bada chi’d es avantman ün problem – ed intant faja fingià fich mal. Eu craj cha nus gnin cun nos intent in ün fich bun mumaint per gnir udits. Co voul «Anna Florin» dimena amo ragiundscher seis böt, scha praticamaing tuot las immobiglias sun fingià vendüdas o’ls predschs straminabelmaing ots? Mia visiun privata, cha nus vain però eir fingià discutà in nossa società, füss da na be impedir quel svilup, dimpersè eir üna masüra chi fa correcturas. Co manaja’L quai? Chattar üna pussibilità per rablar darcheu sül marchà chasas fingià vendüdas – e quai per ün predsch plü bass. Nun es quai quai ün pa utopic? Schi, quai es schon ün pa utopic. (ria) La dumonda es be quant mal chi fa e quant inavant chi s’es pront dad ir. Co as voula dimena motivar ad inchün da vender sia chasa plü bunmarchà? I nu va per forza per motivar da tilla vender, dimpersè d’integrar pro la prosma renovaziun ün’abitaziun per indigens – uschè nu gess la valur a perder. Actualmaing es il trend quel, da fabrichar oura üna chasa engiadinaisa cun stalla ad ün’unica chasa d’abitar. Üna tala clausla füss bain ün dischavantag per inchün chi vuless cumprar uschè ün’immobiglia? Na sch‘üna ledscha nu permettess nügli’oter. Perquai sun eu dal maniamaint chi giarà a schoglier il problem be cun agüd da ledschas. Ils cumüns profitan però eir dals proprietaris da seguondas abitaziuns. Grazcha al «homeoffice» nu vegnan els be illa regiun per far cuort vacanzas, dimpersè eir per lavurar. Quai es uschè. Hozindi nu’s poja neir na impedir a persunas da viver in plüs lös. La dumonda es però ingio chi’d es l’equiliber. Scha la quantità da seguondas abitaziuns surpassa quella da las prümas abitaziuns nu daja plü quel equiliber. Per nus sco società esa important ch’inchün chi ha quia ün’abitaziun, s’integrescha eir illa cumünanza. Oter nu funcziuna da mantgnair ils cumüns cun seis lös d’inscunter e da promouver la vita sociala in cumün. Na be il figl dal capo Riet Fanzun (*1988) es creschü sü a Tarasp ingio ch’el ha visità la scoula primara. Davo duos ons illa scoula secundara a Scuol ha’l müdà a l’Institut Otalpin Ftan ingio ch’el ha frequentà il gimnasi e fat la matura dal 2007. A la Scoul’ota politecnica a Turich ha Riet Fanzun fat ün stüdi d’architectura ed in seguit lavurà in divers büros d’architectura a Turich ed a Cuoira. Daspö ün pêr ons lavura’l in ün büro a Razén. Daspö plüs ons s’ingascha Riet Fanzun in diversas societats pel bön da la cumünanza indigena. Tanter oter es el eir commember da la suprastanza da la società «Creacumün» chi voul motivar als giuvens da s’inscuntrar plü activamaing süllas plazzas e las vias i’ls cumüns e da far adöver da quel spazi public. Sco cha Riet Fanzun disch, ha’l iertà la paschiun per l’ingaschamaint a favur da la cumünanza da seis genituors. Seis bap, Christian Fanzun, es l’actual capo cumünal da Scuol. Chi es «Anna Florin»? La dumonda nun es chi, dimpersè che es «Anna Florin». Davo quel nom fictiv sta üna società d’intant var 35 commembras e commembers. La società es gnüda fundada in october da l’on passà. Sper Riet Fanzun fan part da la suprastanza eir Flurina Badel da Guarda e Gregory Fretz da Sent. Tenor Riet Fanzun nu dess il nom «Anna Florin» be tunar bain, dimpersè eir chaschunar dumondas e pisserar cha la glieud saja bondriusa e s’infuorma che chi stetta davo quel nom. La società es in prüma lingia finanziada da contribuziuns dals commembers. Far frunt al trend Il marchà d’immobiglias in Engiadina Bassa es daspö la pandemia suot squitsch. I’ls minzs dals cumüns exista adüna damain spazi da viver per indigens ed ils predschs per chasas ed abitaziuns van amunt. La società «Anna Florin» voul far frunt a quel trend. In prüma lingia vulessan els far quai cun collavurar culs cumüns e cun sensibilisar la populaziun per quist problem. Ma nu vegn la società massa tard? Co voul la società ragiundscher seis böt? E chi es «Anna Florin» insomma? La FMR ha discurri cun Riet Fanzun, commember da la suprastanza dad «Anna Florin». (fmr/an) «Anna Florin» s’ingascha per spazi da viver pajabel. Ils indigens svanischan our dals minzs dals cumüns. Riet Fanzun es commember da la suprastanza da la società «Anna Florin». La società chi consista pel mumaint da 35 commembras e commembers.

Il di da Nadal 2021 es morta Madlaina Peer Fischli in età da 56 ons, sco chi’d es stat da leger quists dis in ün’annunzcha da mort illa NZZ ed i’l Tages-Anzeiger. Madlaina Peer Fischli es statta ingaschada in divers secturs da la cultura, ella es statta scenarista e costümista per films, teaters ed operas. Daspera ha ella adüna sunà sco bassista in diversas bands da punk e postpunk a Turich. Be d’incuort, in utuon dal 2021, vaivan ella e duos otras pionieras dal punk a Turich, edi suot il nom «ONETWOTHREE» ün album da debut, concertond eir in occasiun dal 40avel anniversari da la Rote Fabrik a Turich. Madlaina Peer Fischli, la figlia plü giuvna dal cuntschaint autur ladin Andri Peer, s’ha ingaschada eir divers ons illa Quarta Lingua, l’organisaziun chi promouva la cultura rumantscha suroura ils cunfins da la Rumantschia. I’ls ons 2008–2013 es ella statta co-presidenta da la Quarta Lingua, insembel cun Kaspar Silberschmidt. Madlaina Peer Fischli d’eira integrada ferm illa scena d’art a Turich e d’eira maridada cun l’artist Peter Fischli (Fischli/Weiss). La deposiziun da l’urna es, tenor l’annunzcha da mort, als 15 da schner a Lavin. La ceremonia funebra sarà lura als 21 da schner a Turich. (fmr/dat)

In sonda passada ha gnü lö la 5avla coppa mundiala da snowboard alpin a Scuol. Da la partida es statta eir Ricarda Hauser da Scuol. Per la giuvna atleta d’eira quai la prüma cuorsa cun l’elita dal snowboard alpin. L’Engiadina Bassa para d’esser ün bun lö per avair success i’l sport da snowboard alpin. Davo ils frars ed anteriurs champiuns mundials Clà e Fadri Mosca e l’actual champiun olimpic Nevin Galmarini, es intant eir fingià il giuven talent Ricarda Hauser (19) da Scuol süls stizis da seis collegas masculins. Davo buns resultats illa coppa d’Europa ha ella pudü ir in sonda passada la prüma jada a la partenza pro üna cuorsa da la coppa mundiala e quai perfin là, ingio ch’ella ha fat sias prümas stortas cun ün snowboard – sü Motta Naluns a Scuol. «L’ir culs skis m’es gnü massa lungurus» In sia prüma cuorsa da la coppa mundiala ha ragiunt Ricarda Hauser la 40avla plazza. A prüm’ögliada magari üna dischillusiun. Ma na per la giuvna snowboardista da Scuol: «Hai, a prüma vista para quai forsa uschè, ma per mai d’eira quai üna fich bun’experienza. Eu sun rivada da restar calma e da far üna buna cuorsa. Uossa saja vi da che ch’eu n’ha da lavurar.» Insomma ha Ricarda Hauser giodü il di immez l’elita dal sport da snowboard alpin: «Da badair l’atmosfera pro üna coppa mundiala es schon stat fich special ed impustüt da pudair far quai a Scuol, davant uschè blera glieud ch’eu cugnuosch.» Eir scha la naiv d’eira adüna ün elemaint chi plaschaiva a Ricarda Hauser nun es il snowboard stat sia prüma schelta: «Cun duos ons e mez suna statta la prüma jada sün skis e n’ha fat quel sport fin ch’eu vaiva ot ons. Dad ir culs skis m’es lura però gnü massa lungurus», quint’la. Ella ha lura provà oura il snowboard ed es subit statta fascinada dal sport. «Daplü cuorsas ch’eu faiva e daplü ch’eu laiva ragiundscher» «Il sentimaint illas stortas e da badair il vent sülla fatscha» – uschè descriva la giuvna snowboardista sia paschiun per seis sport. Eir sch’ella es ida davo sia prüm’experienza sün l’assa mincha sonda ad JO, nu pensaiv’la da quel temp amo vi d’üna carriera da sportista professiunala. «Quai s’ha pür sviluppà dürant il gimnasi», quinta Ricarda Hauser. Davo la scoula primara a Ramosch ha ella nempe müdà a l’Institut Otalpin a Ftan. In quel lö, ingio cha diversas carrieras sportivas han cumanzà – tanter oter eir quella da Nevin Galmarini. Là es gnüda Ricarda Hauser in contact cul trenader da snowboard alpin da la classa da sport. Quel tscherchaiva amo atlets: «El ha dumandà, sch’eu füss interessada. Perquai ch’eu giaiva inamöd plü gugent sülla pista cun l’assa impè dad ir aint il parc a far trics, n’haja lura provà dad ir cun ün snowbard da cuorsa. Quai m’ha plaschü subit.» Sia prüma cuorsa ha Ricarda Hauser lura fat avant ses ons – il prüm amo sainza grondas ambiziuns. Ella disch però: «Daplü cuorsas ch’eu faiva e daplü ch’eu laiva ragiundscher.» «Eu nu sun uschè libra sco mias collegas» Ricarda Hauser as descriva svessa culs pleds «ambiziusa, energica e focusada». Ed ella ha böts per sia carriera. «Il plü grond böt es d’avair ün di üna medaglia olimpica intuorn culöz – schi va quella dad or», disch’la cun ün surrier. Quella pussibilità varà Ricarda Hauser forsa in quatter ons. Intant as concentrescha la giuvna sportista süllas cuorsas dalla coppa d’Europa e riva uschè forsa bainbod, da far il pass in l’elita mundiala per far cuorsas illa coppa mundiala. L’amur per seis sport tilla dà la motivaziun per perseguitar quels böts – eir sch’ella ha da desister a tschertas libertats: «Per mai nun esa uschè mal ch’eu nu sun uschè libra sco mias collegas. Eu sun adüsada, fetsch quai jent e nu cugnuosch neir na oter.» Davo la matura ha Ricarda Hauser il prüm visità la scoula da recruta per sportistas e sportists e lura cumanzà in avuost da l’on passà ün stüdi da psicologia a la FernUni Svizra. Quel stüdi sto’la però suspender minchatant a favur dal sport – uschè eir in sonda. Cun ün surrier disch Ricarda Hauser: «Insè vessa gnü in sonda examens, ma la cuorsa a Scuol d’eira plü importanta.» Cuort e bön Ricarda Hauser (*2002) es creschüda a Ramosch ingio ch’ella ha visità la scoula primara. In seguit es ella gnüda a star cun sia famiglia a Scuol ed ha visità il gimnasi a l’Insitut Otalpin a Ftan. Dal 2017 po la giuvna snowboardista festagiar prüms success a livel naziunal e perfin il titel da champiunessa svizra illa categoria U15. Dürant la stagiun 2017/2018 ha Ricarda Hauser pudü ramassar prümas experienzas pro cuorsas da la FIS e la prosma stagiun fingià a las prümas coppas d’Europa ed als champiunadis mundials da juniors a Rogla in Slovenia. Seis plü gronds success ha Ricarda Hauser pudü festagiar dürant la stagiun 2020/2021 cun üna quarta plazza a la coppa d’Europa in Georgia e cun la quarta plazza pro’ls champiunadis mundials dals juniors a Krasnoyarsk in Russia. Üna premiera tuot speciala In sonda passada ha gnü lö la 5avla coppa mundiala da snowboard alpin a Scuol. Da la partida es statta eir Ricarda Hauser (19) da Scuol. Pel giuven talent d’eira quai la prüma partenza ad üna cuorsa da l’elita mundiala dal snowboard alpin. Quella cuorsa ha gnü lö sülla Motta Naluns – quel lö ingio cha sia carriera ha cumanzà. Per Ricarda Hauser dimena üna premiera tuot speciala. Cun ot ons ha ella müdà dals skis al snowboard. Dürant seis temp da gimnasi a l’Institut Otalpin Ftan ha ella lura scuvert sia paschiun pel snowboard alpin e cumanzà a far cuorsas. (fmr/an) Il sentimaint aint illas stortas fascineschan a Ricarda Hauser cun ir cul snowboard. Ella perseguitescha cun ambiziun sia carriera da sportista professiunala.

Meis traget da viafier predilet es tanter Ardez e Scuol. Sezzer giò sezza fingià a Landquart da la vart dretta aint il tren, per ch’eu saja da la dretta vart a la fin dal viadi. Scuol-Tarasp es la staziun finala. Da qua nu va il tren plü inavant. L’atmosfera a staziuns finalas es otra co pro staziuns ingio cha’l tren cuntinua seis viadi. I’l süd da l’Ingalterra, ingio cha’l tren sto sforzadamaing fermar, as vezza oura sül mar. Sül nord para be amo il tschêl da cuntinuar seis viadi infinit. Quels e quellas chi vegnan fin a Scuol-Tarasp han propcha vuglü gnir fin qua. Ün o tschella va inavant culla posta. I d’eira üna jada planisà da manar inavant il traget fin a Puntina e da là fin a Vienna. Eir ün bel impissamaint. Ils piuniers han concepi ils viadis da maniera cha’l viadi d’eira eir fingià ün evenimaint. Perquai hana tschernü tragets cun bels puncts da vista. Sül traget dal Pass dal Bernina üna storta panoramica, ingio chi s’es expost, chi’s vezza ingiò sün üna val sulvadia, via sün ün glatscher chi algua e sün muntognas albas. Il traget da l’Alvra es impustüt d’inviern ün sömmi. Davo mincha gallaria esa da’s orientar danouvmaing e’l viadi visual es plain purtrets surprendents. Quists tunnels d’eiran gnüts fats per la sgürezza e per as scrauvgiar in ot. Hoz vegnan ils tunnels suvent fats per spargnar temp. Progets nouvs stuvessan tenor mai magari eir pensar als piuniers e’l viagiar panoramic. Sco cha Wolfgang Schivelbusch descriva in seis cudesch davart l’istorgia dal viagiar cul tren, d’eira il viagiar aint ils trens per las prümas passageras e’ls passagers üna vaira sfida. Els d’eiran adüsats vi da la sveltezza da las charrozzas da chavals, ingio chi’s vezzaiva amo detagls da la salaschada. Ils prüms trens surdumandaivan als viagiaturs e las viagiaturas. La cuntrada passaiva speravia bler massa svelta. I survgnivan mal il cheu dal verer our da fanestra, i tils gniva mal e probabelmaing es eir qualche dama – chi vaiva trat il corset fich ferm – crodada in svanimaint. Plü tard s’ha la glieud adüsada vi da la sveltezza dals trens ed hoz as observa cun calma la cuntrada chi passa sco ün film davant fanestra. Hoz, cur cha’l tren es parti a Scuol, sezzaiva ün hom da la fosa vart. El gnanca nun ha guardà our da fanestra. Quantas jadas aint illa vita sezzarana da la fosa vart, sainza badair che cha no mancantain, am n’haja dumandada. Schi’s sezza cur cha’l tren parta a la staziun da Scuol-Tarasp da la «dretta vart», dimena in quista direcziun da la vart schnestra, as vezza via sül chastè da Tarasp, sü per la Val Zuort e las muntognas majestusas. Lura vegna s-chür, ün tunnel, ün mumaint dramaturgic, e lura ün viaduct ed amo üna jada quella vista straminabla, ma be ün court mumaint, lura vain il tunnel dal Tasnan e tuot es passà. Da tschertas robas nu’s vegna mai stuf. Eu giod mincha jada quella vista straminabla. I va uschè svelta ch’ella es passada. Ingiavinai ingio ch’eu sun uossa vi dal scriver quist text? Precis aint il tren vers chasa. Eu sun adüsada da lavurar aint il tren. Ma tanter Ardez e Scuol-Tarasp paquetta aint tuot e guard our da fanestra. Uossa chi’d es s-chüra naira not guarda be aint per la fanestra. Eu ser ils ögls e giod ils purtrets in mai. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals cineasts independents rumantschs – cineasts.ch. Susanna Fanzun , cineasta libra

Ün custab – grondas discussiuns. Insomma ha il custab G pel mumaint conjunctura: 1G, 2G, 2G+, 3G ed alura amo 5G, quel standard cha nos muond digitalisà dovress per pudair spedir tras l’ajer tuot quai ch’el invainta e creescha e voul comunichar. Ma daspö cha l’uman ha realisà cha novaziuns tecnicas han adüna duos varts, üna buna ed üna main buna, metta’l plü suvent in dumonda tscherts svilups, sco chi capita pel mumaint cun 5G. E quai na be hoz. Dürant mias retscherchas sur da la staziun da la Viafier retica a San Murezzan am sun gnüts per mans divers texts chi muossan üna posiziun critica invers la viafier sco tala. Cha locomotivas da vapur fetschan gronda canera e spüzza e cha’l travasch d’üna staziun nu saja nüglia da bel, esa gnü argumentà fingià avant passa 100 ons da vart dals adversaris da la tecnica moderna. Quista argumentaziun ha gnü ün’influenza pel lö da la staziun da San Murezzan. San Murezzan vess gnü jent «sia» staziun i’l territori da Manin davo la baselgia inglaisa, tanter il cumün e’l bogn sün 1806 m sur mar, circa là, ingio cha l’uschedit «Beamtenhaus» as rechatta uossa. La Retica vess jent fabrichà la staziun a la riva dal lai, a Grevas, ingio cha’l Club da vela da San Murezzan es hoz da chasa. Quel lö nun ha insomma na plaschü a quels da San Murezzan, siond ch’els d’eiran da l’avis cha la vista dals hotels sün locomotivas spüzzulentas e canerusas nu saja quai ch’els vulessan spordscher a lur giasts. E ch’üna staziun da la grondezza previsa ruiness tuot la bellezza da la riva dal lai. La dispitta es ida via e nan, cun replicas e duplicas, fin cha’l cas es rivà a Berna pro’l Cussagl federal. E quel ha decis – a prüm’ögliada – a disfavur da San Murezzan, e quai na be per motivs estetics, mabain ouravant tuot per motivs finanzials. La varianta da San Murezzan vess cuostü var 800 000 francs daplü co la varianta da la Retica, perche chi füss stat da fabrichar ün tunnel da bundant 1400 meters suot San Murezzan via. Ma il Cussagl federal nun ha neir na decis per la Retica. El ha be fixà cha la staziun possa gnir fabrichada a Grevas obain a Punt da Piz. E cun quai ha’l dat a la Retica la pussibiltà da coppar duos muos-chins cun ün cuolp: spargnar cuosts ed agradir als giavüschs da l’hotellaria, impustüt dal Kulm e dal Palace. Ed uschè s’ha fermà il prüm tren l’on 1904 a Punt da Piz, là, ingio cha la staziun es amo hoz. Per San Murezzan nun es quella decisiun – a seguond’ögliada – statta uschè mala: la staziun es in ün lö ter zoppà e nu disturba per nüglia la vista dal cumün giò sül lai e süllas bellas muntognas da l’Engiadin’Ota, e collia San Murezzan cul rest dal muond. Già dürant la dispitta tanter San Murezzan e la Viafier retica ha seis indschegner Friedrich Hennings remarchà cun üna tscherta malizia, cha talas objecziuns sajan bain cuntschaintas. Adonta da quai as possa però constatar ün’actività da fabrichar in vicinanza da las staziuns in quels cumüns, ingio cha la staziun nu saja directmaing aint il lö. E precis quai es capità eir a San Murezzan cul Grand Hôtel, cun l’hotel La Margna e cun l’hotel Waldhaus. Spüzza e canera sü o giò. Peider Andri Parli è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

Davo Nadal e Büman han stuvü serrar divers hotels e restaurants in Engiadina per plüs dis. Il persunal as vaiva infectà cul coronavirus ed ha stuvü ir in quarantena o isolaziun. La FMR ha discurrü cun trais mainagestiuns pertocs. «Chi sa co cha la situaziun as sviluppa davo las Festas» – quella frasa d’eira d’udir dapertuot in Engiadina tanter Nadal e Büman. Ils restorants ed hotels d’eiran bain occupats cun giasts. Ed Omicron, la plü nouva varianta dal coronavirus, d’eira omnipreschaint illas medias. E baincomal: pacs dis davo cha las ultimas raketas dals fös artificials per Büman d’eiran schloppadas, as dudiva illa regiun da gestiuns da gastronomia chi hajan stuvü serrar. Da San Murezzan fin a Scuol as vaiva üna gronda part dal persunal infectà e stuvaiva ir in quarantena o isolaziun. La FMR ha discurrü cun trais mainagestiuns da gestiuns pertoccas. Normalmaing la megldr’eivna da l’on «La perdita da quists dis cha nus vain stuvü serrar s’amuntarà a var 90 000 francs», disch Salustiano Cardeira. El maina il restorant Dorta a Zuoz. El ha fingià stuvü serrar seis restorant als prüms da schner. Normalmaing es per el l’eivna davo Büman üna da las megldras da l’on – cul plü grond schmertsch: «Als duos e’ls trais da schner n’haja stuvü sdir giò las reservaziuns da var 180 persunas.» I’l restorant Dorta lavuran totalmaing ündesch persunas: «Il prüm cas positiv vaina chattà tras ün test da menaschi.» Davo ün ulteriur test da tuot il persunal, s’haja pudü chattar ad amo üna persuna. «Quatter persunas d’eiran a la fin positivas ed han stuvü ir in isolaziun ed il rest in quarantena», disch il mainagestiun dal restorant Dorta. Sch’eir giasts s’hajan infectats pro lur visita i’l restorant nu sapcha’l, disch Salustiano Cardeira, ma ch’els hajan reagi svelt e serrà subit. Davo desch dis ha’l pudü drivir darcheu il restorant, als 12 da schner. «Eu nun ha gnanca vöglia da far il quint» Eir a Scuol sun pertocs divers hotels o restorants. «Hai, bod tuot il persunal es in quarantena o in isolaziun», disch Marco De Gennaro da l’Hotel Filli, «il restorant n’haja stuvü serrar in marcurdi da l’eivna passada e l’hotel trais dis plü tard.» Tenor el es quai gnü dandettamaing: «Ingün’idea ingio cha mias collavuraturas e meis collavuratuors s’han infectats.» El nu vess bainschi na gnü occupà dal tuot l’hotel, ma vess gnü impustüt pel restorant bleras reservaziuns. «Eu nun ha gnanca vöglia da far il quint, quants raps ch’eu n’ha pers», disch Marco De Gennaro. Ma eir pro el saran quai plüs deschmilli francs, sco ch’el disch. Üna perdita chi nu gnarà cuvrida, sco neir na pro’l restorant Dorta a Zuoz, da la sgüranza. «Daspö il prüm lockdown han las sgüranzas exlus i’ls contrats da pajar in cas d’üna pandemia.» A la dumonda, schi’s saja intant gnü plü malprecaut a reguard las masüras da sgürezza, disch Marco De Gennaro: «Na, güsta l’incuntrari. Quist inviern vain nus perfin masüras plü strictas co l’inviern passà o la stà passada. Meis persunal portaiva adüna üna mascrina e resguardaiva las masüras dürant chi lavuraivan.» «Nus fain tuot il pussibel per evitar infecziuns» Perfin plüssas gestiuns da gastronomia toccan a las Pendicularas Scuol – i’l territori da skis ed eir pro la staziun giò la val. Respunsabel per quellas ustarias e bars es Robert Amstutz: «Pro nus es la situaziun survisibla e nu füss neir na mai gnüda critica. Id ha però bainschi dat cas da persunal infectà, ma eu craj ch’intant vaina surpassà la fasa la plü mala.» Stuvü serrar per desch dis han las Pendicularas Scuol però la bar Marmotta a Scuol. Eir Robert Amstutz intuna cha quellas infecziuns nu sajan capitadas perquai cha’ls ­giasts o’l persunal nun haja resguardà las masüras da sgürezza: «Tanter Nadal e Büman d’eiran dapertuot festas ingio cha glieud s’inscuntraiva. Quai nu’s lascha evitar.» In tuot il territori da skis vala pro’ls restorants la regla da 2G+ – per part perfin süllas terrassas. «Nus fain tuot il pussibel per proteger nos persunal ed ils giasts. La nouva varianta dal coronavirus para però d’esser fich contagiusa», uschè Robert Amstutz. Serrà causa Omicron Sur las Festas d’eiran ils hotels e restorants in Engiadina bain occupats. Blers giasts d’eiran gnüts illa regiun per passantar quia lur dis libers. Bod invlidada paraiva la pandemia cun sia plü nouva varianta dal virus – Omicron. «Chi sa co cha la situaziun as sviluppa davo las Festas» – quella frasa d’eira però d’udir suvent dürant ils dis da festa. E baincomal han divers hotels e restorants stuvü serrar lur gestiuns cuort davo Büman, qualchüns perfin fingià al prüm di da l’on nouv. Id es gnü public cha da San Murezzan fin a Scuol as vaiva infectà persunal cul virus ed ha stuvü ir in quarantena o isolaziun. La FMR ha discurri cun trais mainagestiuns da menaschis pertocs. (fmr/an) Il restorant Dorta a Zuoz es ün dals manaschis gastronomics chi ha stuvü serrar in Engiadina. Tuot ils collavuraturs han stuvü ir in quarantena o in isolaziun.

Sglischà oura sülla via, ün accidaint in fuond banal. Ma las doluors m’han signalisà chi d’eira daplü – ed infra pacas uras d’eira illa sala d’operaziun. Davo illa stanza da l’ospidal, rantà al let, scumandà da star sü. Da la situaziun autonoma – eu sa che ch’eu n’ha da far, eu vegn sulet cul tren, eu dun al di la structura vuglüda, eu fetsch meis affars tenor la planisaziun – suna tuot in d’üna jada illa situaziun da la dependenza totala. Sainza sustegn nu va plü nöglia. Dafatta las piculezzas, ir sül secret o mangiar e baiver, dvaintan chosas ourdvart cumplichadas e greivas. Schi crouda alch giò per terra as stoja clomar per agüd. I’s sainta debel, vegl, men­duoss, da nu dovrar plü per nöglia. «Quels chi’s fidan in il Segner artschaivan da cuntin nouvas forzas creschan dad alas sco las aglias, cuorran, ma nu vegnan stanguels, chaminan, ma nu vegnan lass.» Tü hast bun dir, meis char ­Esaja, n’haja pensà, dad alas e dad aglias gnanca muoster. Ma i m’ha dat da buonder: perche am vain adimmaint uossa quist vers? In mia situaziun, e blers sun amo bler plü mal landervia co eu, tuna quel vers sco sch’inchün less far ün spass cun mia situaziun. Eu nun ha plü forzas, eu nu sa plü chaminar, eu vegn stanguel davo paca pezza. Ma eu vez eir tschai: I’m güdan, las fliunzas van cun mai, las doctressas s’occupan da mias feridas, il vaschin da stanza piglia sü quai chi’d es crodà, il telefon sclingia, cuntschaints dumondan co chi giaja, la famiglia vain in visita, ils abiadis tramettan üna trocla cun aint buns giavüschs. Precis da quai discuorra il vers. Il miracul sun quistas chosas, pitschnas, ma importantas. E grazcha a quai pon crescher las alas. Possa chaminar. E precis uschè poss eu esser in ün oter cas quel chi spordscha agüd e sustegn e chi dà nouvas forzas. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun ed enfin dacurt president da la Lia Rumantscha. El viva en il Partenz. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir min­tgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Sglischà oura sülla via, ün accidaint in fuond banal. Ma las doluors m’han signalisà chi d’eira daplü – ed infra pacas uras d’eira illa sala d’operaziun.» Johannes Flury

Selina Egloff es üna da las grondas spranzas grischunas i’l circus da skis. La giuvna da Scuol persvada actualmaing cun buns resultats illa coppa d'Europa. Uschè ha’la pudü partir quista stagiun per la prüma jada pro trais slaloms gigants da la coppa mundiala. Fingià la terza stagiun es Selina Egloff part dal cader B da Swiss Ski. Pass per pass fila ella vi da seis böt - la coppa mundiala da skis. Da temp in temp vegn ella nominada per ün slalom o ün slalom gigant e po ramassar uschè experienzas sün ün nivel plü ot. Seis debut illa coppa mundiala ha dat la giuvna da 20 ons dal 2019 cun duos slaloms. Cuort avant Nadal ha ella gnü la premiera cun seis prüms slaloms gigants i’l ravuogl da las megldras skiunzas dal muond. Per as qualifichar pel seguond percuors nun haja però bastü. Tenor Selina Egloff, ha ella fat amo massa blers sbagls – ma i nu voul plü bler per as pudair qualifichar per ün percuors final. In congual cun l’inviern passà ha la giuvna da Scuol fat ün pass inavant. Illa coppa d’Europa es ella statta illa top 10 ed eir sül podest. I’l classamaint general dal seguond ot nivel da cuorsa da skis es Selina Egloff actualmaing sün plazza 3. Ella voul mantgnair sia constanza. Sch’ella vegn nominada da temp in temp da Swiss Ski per üna cuorsa da la coppa mondiala nüzzaja ella gugent quella schanza per ramassar ulteriuras experienzas e surgnir cussagls da skiunzas arrivadas sco Michelle Gisin o Wendy Holdener. Cul potenzial chi vegn attestà a Selina Egloff esa be üna dumonda dal temp fin chi’s vezza ad ella regularmaing pro la coppa mundiala da skis. (rtr/fmr) As voul concentrar pel mumaint cumplettamaing süllas cuorsas da la coppa d’Europa – Selina Egloff da Scuol.

L’Hotel Villa Silvana a Vulpera ha procurà quists dis per lingias grassas illas medias. L’hotelier Johann Brugger as dosta cunter las prescripziuns da corona – ed ha aboli quellas pel agen affar. L’Hotel Villa Silvana a Vulpera ha simplamaing aboli l’eivna passada tuot las prescripziuns da corona e communichà quai avertamaing sün sia pagina d’internet ed eir süllas medias socialas. Sülla homepage da l’hotel cumpara sül prüm clic il seguaint text: «In noss affar sun las masüras da Covid-19 gnüdas abolidas, perquai cha in quista maniera nu füss nos affar economicamaing plü supportabel.» Sco prüm ha rapportà il Blick in venderdi passà da quist’istorgia, as referind eir a la communicaziun correspundenta da l’hotel sün sia pagina da Facebook. Tests svelts impè da certificat Ad RTR nun ha l’hotelier Johann Brugger vuglü dar ün’intervista, ha però declerà la radschun da sia decisiun. El saja stat sforzà a quist pass perquai ch’el nun haja tschüf ingün sustegn finanzial dal chantun. Ch’el spetta fingià daspö trais mais sün indemnisaziuns da lavur cuorta. Però cha infin hoz nu saja entrà inguotta. E cha perquai haja el aboli las masüras prescrittas. Per la paja ha l’hotelier introdüt in seis affar tests svelts d’antigen, ch’el metta perfin a disposiziun gratuitamaing da quels tests d’antigen als giasts. Sia argumentaziun invers RTR: Cha a man da certificats nu saja propi sgür, scha ün giast nu porta listess il virus in chasa. Culs tests svelts saja quai però pussibel d’eruir, sch’üna persuna saja contagiusa o brich. Ulteriura posiziun sün Facebook In sonda, davo la rapportaziun illas medias, ha l’hotel tut amo üna jada posiziun sün sia pagina da Facebook, in üna lingua tudais-cha plütost rusticala. L’hotel metta in cler – quasi per as distanziar dad schnejar o vulair sabotar il cumbat cunter il virus – ch’els fetschan tuot il pussibel per tgnair davent la malatia da l’hotel e da lur giasts. Cha minchün chi aintra i’l hotel, eir sch’el haja passantà ün di süls skis, haja da far il test svelt. Tenor l’hotel possa uschè gnir garantida meglder co sur ün certificat la sandà dals giasts e da la squadra d’hotel. L’Hotel Villa Silvana es da l’avis chi nu’s possa excluder persunas sanas d’entrar i’l hotel, eir sch’ellas nu sajan vaccinadas. Sclerimaints da la polizia Tenor sclerimaints dad RTR es il Cumün da Scuol gnü activ in chosa ed ha dumandà la Polizia chantunala dad ir sül lö per sclerir la situaziun. La Polizia chantunala ha confermà ad RTR dad avair fat quels sclerimaints e chi detta uossa ün rapport per mans dal cumün. Quel possa lura ir cun quel pro l’Uffizi chantunal da sandà, il qual pudess in cas ordinar ün’intervenziun da la polizia. Intant es l’Hotel Villa Silvana in mincha cas amo avert. L'Hotel Villa Silvana as dosta cunter las masüras da Covid-19 - ed es rivà quists dis i'l focus medial.

Sonda passada ha gnü lö illa Grotta da cultura a Sent la vernissascha da l’exposiziun da Sophia Wild da Minca. Ella ha expost ouvras chi muossan la natüra da Sent e da seis cuntuorns in möd figürativ. La Grotta da cultura a Schigliana a Sent es üna società chi promouva daspö l’october 2006 la cultura in cumün cun exposiziuns, concerts, prelecziuns, teater ed oters arrandschamaints culturals. I’s tratta d’üna società cun üna gruppa da lavur da 15 persunas chi vain finanziada da commembers e da donaziuns. Sonda passada ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun da Sophia Wild. «Nossa famiglia frequainta daspö var 15 ons las vacanzas in Engiadina, il prüm in Engiadin’Ota e plü tard a Sent. Nus vain a l’entrada dal cumün ün’abitaziun ingio cha la famiglia gioda las bellezzas da Sent e cuntuorns.» Seguonda patria Per l’artista es Sent dvantà sia seguonda patria. Bleras vacanzas daspö si’infanzia sun per ella las plü bellas algordanzas. «Eu sun plüssas jadas l’on a Sent e mias ouvras muossan per gronda part scenas e cuntradas da la bellezza da la natüra. Cun mi’exposiziun illa grotta a Sent tuorna meis art a chasa.» La cuntrada, bes-chas, il silenzi, la modestia e la fuolla d’ün terratsch genuin tilla inspireschan. Sophia Wild: «Eu cugnuosch eir diversas persunas da Sent – e nus vain bels contacts culla populaziun dal cumün. Culuors fich intensivas Ils exponats illa Grotta da cultura muossan cuntradas ed impustüt eir bes-chas chasanas chi inrichischan tenor l’artista la cuntrada. Ils quaders sun per gronda part sün taila cun culuors d’öli. Oters plü pitschens sun sün vaider in plüs sco unità. «Meis stil da pitturar es tenor mai expressiunistic cun üna pitschna abstracziun per muossar quai ch’eu less exprimer. Eu n’ha fat part ün pêr ons in üna classa da pitturar a Minca e n’ha tras quai üna scolaziun da basa. Eu pittur daspö mi’infanzia e n’ha chatta meis möd per m’exprimer.» Ils purtrets da Sophia Wild sun dominats da culuors fich intensivas e sun figürativs. Els muossan scenas e bes-chas uschè sco cha l’artista tillas vezza, in ün möd ün pa abstract. Il möd da pitturar da Sophia Wild muossa il curaschi da l’artista da dovrar fuormas e culuors ün pa ris-chadas. L’exposiziun illa Grotta da cultura a Sent es averta adüna il mardi e la sonda da las 17.00 fin las 19.00, e quai fin als 5 da favrer 2022. A l’exposiziun a Sent as vezza eir divers purtets da bes-chas. Ils purtrets sun dominats da culuors fich intensivas. L’artista Sophia Wild cun duos da sias ouvras.

Aint il cussagl da fundaziun da la Tessanda in Val Müstair daja üna müdada. Sonja Cazin, l’anteriura manadra da l’Hotel Il Fuorn, banduna il gremi davo tschinch ons. La nouva commembra dal cussagl da fundaziun es Dorothea Köppe. Quella es dal chantun Turich, ha però ün seguond domicil in Val Müstair. Sco cha la Tessanda scriva in üna communicaziun als meds da massa es Dorothea Köppe ingaschada professiunalmaing i’l sectur da las sgüranzas. La Tessanda exista in Val Müstair daspö l’on 1928 e prodüa a man – cun talers da lain – textilias d’ota qualità. L’impraisa es constituida daspö decennis sco fundaziun. Quella ha per mera da mantgnair a Sta. Maria l’artisanadi tradiziunal da la tessonda. I’l cussagl da fundaziun sun amo Barbara Janom Steiner, Rita Ziegler e Maya Repele (mainagestiun). (cdm/fmr) taler e zunza illa Tessanda Val Müstair

Regularmaing spordscha l’Università populara da Turitg (VHS ZH) colloquis rumantschs cun litteratas e litterats rumantschs. Quels colloquis vegnan chürads daspö divers ons da la romanista Mevina Puoger. Il prossem colloqui da quel gener, ed in fuorma digitala, es ils 25 da schner 2022 a las 19.00 cul linguist ed autur Jachen Andry. El preschantarà sia racolta da poesias cun il titel «be cun rispli». Il colloqui vain organisà in fuorma digitala e vain sustgnü da l’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB). (cdm/fmr) Las infuormaziuns per partecipar al colloqui as tschüffa sur il secretariat da l’Università populara da Turitg (044 205 84 84), obain directamaing pro Mevina Puorger (mevina.puorger@bluewin.ch; 079 331 68 61). La participaziun pretenda ün access a l’applicaziun Zoom.

Ill’ediziun da La Quotidiana dals 12 schner 2022 vaiva scrit la redacziun da la FMR in ün artichel davart ils üsits da «far uorden» a Babania, cha la giuventüna da Ftan haja strat oura las püttas da la loipa e derasà quellas in cumün. Implü es eir gnü scrit cha la giuventüna haja büttà per quai suot la laina dad arder chi’s rechattaiva in üna chasetta aposta. Las infuormaziuns as basaivan sün indicaziuns dad üna lectura. La società da Giuventüna Ftan nu d’eira displaschaivelmaing statta ragiundschibela a la redacziun per tour posiziun. Intant s’ha la Giuventüna Ftan però annunzchada e lascha communichar ch’els nun hajan strat oura las püttas da la loipa. Ed in connex culla laina manaja la giuventüna ch’ella haja bain tut oura quella, ma be per far ün s-chandler güsta davant la chasetta. La redacziun da la FMR as s-chüsa per quista rapportaziun malprecisa in connex cun las «lumparias» da Babania. (fmr/cam)

Quist ultim temp am va adüna darcheu per testa ün raquint da Schimun Vonmoos cul titel «Proibi da baiver aua» cumparü dal 1938 illa racolta «Il corn da puolvra dad Abraham», reedi dal 2015. Id es stà. Sar Placidus e sar Tomas van a spass in Engiadina Bassa ed admiran la cuntrada. In fatscha a las muntognas majestusas vegnan els a discuorrer da la libertà, quel nöbel dun pajà char ed insalà da noss babuns. Sar Tomas es euforisà da l’ajer da libertà chi flada tras la cuntrada e fa ün elogi da la libertà inscritta illa natüra. Sar Placidus relativescha: «Bain sgür», replichet sar Placidus, «la libertà ais ün nöbel dun; però i’s sto savair far adöver da quella in dret möd, la dovrar cun güdizi.» Da quai nu voul sar Tomas savair nouvas. Che libertà vess quai dad esser, quella da las citads? Debattond rivan ils duos viandants davant ün bügl cun ün’inscripziun: «Proibi da baiver aua». Sar Tomas es indegnà. Ingio es ida a finir la libertà jertada dals babuns? Qua cumpara il possessur dal bügl. Cha l’aua da quel bügl saja l’aua da scul dal bügl sura, e cha sia duonna saja güsta ch’ella sdrainta ils batliners chi han dovrà per manar aldüm, discha’l. Cha sar Tomas saja sainz’oter liber da baiver eir aua dal bügl sura! Quist raquint es d’ün’actualità surprendenta. Eir in quists temps esa glieud chi’s dosta pella libertà in general e per lur libertà in special. Quai sun quels chi han, sco sar Tomas, üna concepziun absoluta da la libertà chi’d es incumpatibla cun restricziuns. Propagada vain quista visiun fundamentalistica dal conservativissem politic, social e cultural chi’s sainta clomà da dir na a bler da quai chi vain da la Chasa Federala e sia classe politique (quai sun tuot tschellas e tschels). Per lur libertà cumbattan eir ils aderents d’ün neoliberalissem sfrenà e globalisà. Il plü jent nu vessna ingünas restricziuns da vart dal stadi. Els paran da’s sentir deliberats da qualunque responsabiltà invers la cumünanza. Sch’els saintan responsabiltà, schi be invers il marchà chi regla tuot. Libertà significha il maximum d’opziuns e pussibiltats pella prosperità da lur affars e pella buorsa. Il plü grond parti popular da la Svizra es stat bun d’unir suot ün tet il conservativissem patriotic chi frena tuot ed ün neoliberalissem sfrenà. A lur quint vöglian gnir eir ils consümaders individualists indifferents chi s’impipan da politica e società e considereschan la libertà sco bain da consüm gratuit sainza impegn. I’l clima chi regna actualmaing para libertà dad esser il dret da pensar be a sai e dad esser indifferent ad interess oters co ils agens e da nu tour ingüns resguards. Oters, pür chi guardan per sai! A la fin guardan eir els per sai! Libertà in quist sen es ün sinonim dad egoissem. L’egoissem da quels chi nu’s laschan tour dad ingün quai ch’els han da bun e quai subit. E la libertà da lur opiniun es sacrosancta e quella s’instrafotta dals fats. La libertà dals üns finischa là, ingio ch’ella tanghescha la libertà dals oters. Al mumaint actual esa uschè cha’ls üns (pacs) as piglian la libertà da tilla tour ad oters (blers). Ils Tomas – malcrettaivels o brich – insistan ed instan sün lur libertà fundamentala e cumplessiva. Els as dostan eroicamaing per lur dret da savair meglder, da s’infuormar e da pes-char aint ill’aua tuorscha. Tuot tenor eir da tilla baiver! Viva la libertà! Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. Dumenic Andry

La Residenza Lischana a Scuol ha surgni il permiss da fabrica. In avrigl dessan cumanzar las lavuors da fabrica per 22 abitaziuns d’aigna proprietà per indigens. Per Nadal 2023 dessan tuot las glüms lura esser impizzadas. La situaziun da l’anteriur Hotel Lischana a Scuol es daspö blers ons desastrusa. Il stabilimaint va in ruina e causa il privel cha tocs da la fatschada croudan, vegn racumandà a passants da tgnair distanza dal stabilimaint. L’anteriur Hotel Lischana fa eir ün pac bel aspet al cumanzamaint dal Stradun da Scuol. L’on passà da stà glüschivan almain qualche glüminas la saira i’l üertin davant la gallaria dal Lischana. Quia d’eira nempe gnüda installada üna baretta provisorica per star ün pa pachific in temps da la pandemia. Quist’iniziativa es però statta provisorica, il böt dal possessur es nempe cleramaing da renovar e fabrichar oura il stabilimaint. Avant passa desch ons vaiva l’architect Burtel Oprandi da Zernez cumprà il stabilimaint cul böt da fabrichar oura prümas e seguondas abitaziuns. La votaziun a reguard las seguondas abitaziuns til ha lura fat ün strich tras il quint. Pür dal 2019, desch ons davo l’acquist, ha l’architect e possessur inoltrà üna dumonda da fabrica cul böt da realisar üna residenza cun duos chasas cun abitaziuns per glieud plü veglia. Daspö quella jada es darcheu passada bler’aua davo l’En. Eir quist proget s’ha inquaglià: protestas, trattativas e blers adattamaints han retardà il proget. Prümas abitaziuns d’aigna proprietà Intant ha il possessur Burtel Oprandi surgni glüm verda ed el voul cumanzar prosmamaing cullas lavuors da fabrica. Il cumün da Scuol ha dat il permiss da fabrica per realisar la Residenza Lischana. Il proget prevezza uossa ­tuot in tuot 22 prümas abitaziuns d’aigna proprietà. Il stabilimaint istoric existent vain renovà cumplettamaing. In quel vegnan realisadas nouv abitaziuns da duos e mez fin tschinch e mez stanzas, cun surfatschas da 50 fin 80 meters quadrat. Sur la chasa existenta vain fabrichà ün nouv stabilimaint chi cumpiglia ulteriuras 13 abitaziuns da duos e mez fin tschinch e mez stanzas e cun surfatschas da 50 fin 150 meters quadrat. Sco cha’l possessur Burtel Oprandi infuorma sün dumonda, vegnan tuot las abitaziuns fabrichadas cun ün standard ot, per ün predsch moderà. Da la documentaziun preschantada online, resulta plü o main ün predsch da cumprità da 10 000 francs per meter quadrat. ­«Tuot las abitaziuns sun eir adattadas per persunas cun impedimaints», agiundscha Oprandi e declera cha las abitaziuns sun gnüdas planisadas in collavuraziun culla Pro Infirmis. El nu dis­cuorra plü explicitamaing d’abitaziuns per glieud attempada, dimpersè d’abitaziuns per indigens. Ils duos stabilimaints vegnan colliats ün cun tschel. Suotaint vain fabrichada üna garascha suotterrana cun plazzas da parcar per ­tuot las abitaziuns. Natüralmaing sun tuot las abitaziuns accessiblas cun ün ascensur. Investiziuns da 18 milliuns francs I’ls progets anteriurs prevezzaiva Oprandi d’integrar eir localitats per butias ed ün bistro/cafè. Quist’idea es intant gnüda sepulida. «La pandemia dal coronavirus ha muossà quant greiv chi’d es per gestiunaris ed affarists», disch Burtel Oprandi. El nu voul plü far ingüns experimaints. Dal rest manzuna’l la vicinanza a fermativas da l’auto da posta, a butias e cafès, sainza stuvair s-chaffir svessa locals per affars. Ün grond spazi d’inscunter daja invezza in­tuorn ils duos stabilimaints. «Ils contuorns vegnan realisats per tuots insembel», disch il possessur ed architect, chi’d ha pudü surdar d’incuort seis affar a Zernez in mans plü giuvens. «Uossa n’haja temp e plaschair da realisar quist proget a Scuol», agiundscha’l. Il proget Residenza Lischana realisescha Burtel Oprandi insembel culla intrapraisa generala d’immobiglias Eiffage Suisse SA. In ­tuot vegnan investits raduond 18 milliuns francs. Las abitaziuns per indigens dessan esser prontas per Nadal 2023. Bod 50 abitaziuns in planisaziun Actualmaing s’ingaschan plüssas persunas, societats ed organisaziuns per promouver abi­taziuns per indigens. Eir differents progets sun in trais-cha ed üna quarantina da prümas abitaziuns dessan gnir realisadas dürant il prossem temp a Scuol. Sper il proget da la Residenza Lischana cun 22 abitaziuns, sun previsas per exaimpel cul proget Raschlaina sül Stradun üna dunzaina d’abitaziuns e cul proget Prà da Bügl da la società «GS abitar» ses abitaziuns per indigens. Sco cha l’architect e societari da «GS abitar» Jon Armon Strimer quinta, dess eir la fabrica per quist proget cumanzar amo quist on. Eir oters progets plü concrets prevezzan cumbinaziuns tanter prümas e seguondas abitaziuns. La Residenza Lischana es per intant il prüm proget actual chi giarà in fabrica. Finalmaing, as pudessa bod dir, perquai cha las ideas e trattativas sun fingià passa desch ons veglias. Abitaziuns per indigens a Scuol Intuorn l’anteriur Hotel Lischana a Scuol daja movimaint. Il possessur da l’areal, Burtel Oprandi, voul cumanzar a fabrichar a partir d’avrigl sia «Residenza Lischana» – cun abitaziuns d’aigna proprietà per indigens. Daspö passa desch ons es l’architect Burtel Oprandi da Zernez in possess da l’areal intuorn l’anteriur Hotel Lischana a Scuol. E daspö desch ons daja trattativas co trar a nüz l’areal per spazi da viver. Uossa gnarà tut per mans la realisaziun d’ün proget chi dess eir dar spazi d’abitar ad indigens – ün fervent desiderat illa regiun. Burtel Oprandi ha nempe clappà il permiss dal cumün da Scuol per realisar sia Residenza Lischana. Il stabilimaint istoric – l’anteriur hotel – vain renovà cumplettamaing. In quel vessa da dar 9 abitaziuns nouvas. Per ulteriuras 13 prümas abitaziuns d’aigna proprietà es progettà lura ün nouv stabilimaint survart. In avrigl da quist on vessan da cumanzar las lavuors ed il possessur ed architect manaja: «Uossa n’haja temp e plaschair da realisar quist proget a Scuol». Sün Nadal 2023 vess il proget dad esser terminà, la summa d’investiziun importa raduond 18 milliuns francs. (pl/nb) La substanza dal stabilimaint da l’anteriur Hotel Lischana a Scuol (edifizi cun uschöls) vain mantgnüda. Las abitaziuns per indigens da la Residenza Lischana dessan esser prontas per Nadal dal 2023.

L’hotel istoric immez Müstair – la Chasa Chalavaina – es in nouv mans. Quist’eivna ha üna nouva fundaziun, cul nom Fundaziun Chasa Chalavaina, cumprà il chasamaint. Quella nu voul insè inguott’oter co mantgnair e manar inavant l’hotel uschè sco cha l’hotelier actual, Jon Fasser, ha fat quai dürant passa 50 ons. La possessura nouva sta però in stretta colliaziun culla Clostra Son Jon. Daspö passa ün mais exista ella i’l register da commerzi, la Fundaziun Chasa Chalavaina. Ma pür daspö quist lündeschdi ha ella eir ün’aigna immobiglia, nempe l’hotel istoric Chasa Chalavaina a Müstair. L’hotel as rechatta güsta vidvart la Clostra Son Jon, quist cuntschaint bain cultural mundial da l’Unesco e convent benedictin. E cun quell’instituziun daja strets connexs. Ün’adressa cuntschainta Il prüm sto però gnir quintada la preistorgia da la cumpra: Daspö divers mais esa cuntschaint cha la clostra da Müstair, meglder dit la Fundaziun Pro Clostra Son Jon, es interessada da cumprar la Chasa Chalavaina. O formulà amo plü correct: la Fundaziun Pro Clostra ha miss in movimaint tuot il pussibel per instradar üna cumpra tras üna nouva fundaziun. L’hotel Chasa Chalavaina es ün’adressa turistica cuntschainta in Val Müstair. Dürant ils ultims 51 ons ha Jon Fasser (81) manà l’hotel da famiglia e til ha etabli sco adressa cuntschainta sur ils cunfins da la val oura. Mincha autur d’üna guida turistic-culturala e mincha schurnalista chi scriva üna flotta reportascha da viadi sur da la Val Müstair fa fermativa aint illa Chalavaina pro «Joni». La Chalavaina es ün dals albiergs ils plü originals ed istoric-autentics in Grischun – eir grazia a Jon Fasser, ün hotelier incunvenziunal. El vain descrit da tuottas e tuots sco «unicum» – baininclet, i’l sen positiv. «Uossa vain il temp da pensiun» E quel «unicum» es cuntaint chi s’ha chattà uossa ün cumprader per sia chasa, sco ch’el disch invers la FMR. L’hom dad 81 ons manaja in riond: «Insè vegn uossa meis temp da pensiun, eir scha cun mia età suna landervia ün pa tard!» Jon Fasser manarà amo pacs dis sia Chalavaina, fin la fin dal mais schner. Lura bandunarà’l l’hotel per ir a star in ün’otra abitaziun in cumün. Insomma es el satisfat cha’ls nouvs possessurs lessan manar inavant l’hotel in seis möd. Davart ils cumpraders discha’l: «Quels san schon che chi fan.» Ed el garnischa quels pleds cun ün proverbi tirolais: «Jeder mochts ondersch, jeder mochts recht» – Per bun rumantsch: minchün fa oter, minchün fa inandret! «Quai ha dovrà seis temp» La possessura da l’albierg es uossa apunta la nouva Fundaziun Chasa Chalavaina. Il prüm president da quella fundaziun es Giorgio Gadola. L’econom da Turich es oriund da Samedan, discuorra rumantsch ed es eir daspö set ons vicepresident da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon. Insomma existan lioms fich evidaints e persunals tanter las duos fundaziuns – quella da la Chalavaina e quella da la Pro Clostra. La Fundaziun Pro Clostra Son Jon es in acziun daspö ün mez tschientiner a Müstair, ella procura cha la clostra, il convent benedictin e l’inter bain cultural vegnan mantgnüts, chürats e perscrutats – ed impustüt procura la Pro Clostra pels raps bsögnaivels da la clostra. Ed uossa ha precis quella fundaziun per uschedir üna «filiala d’hotel», però üna filiala instituziunalmaing independenta. Schabain chi dà connexs. Uschè vain occupà plü o main l’inter cussagl da fundaziun da la nouva Fundaziun Chasa Chalavaina da persunas chi «sezzan» eir illa fundaziun clostrala. «Id ha dovrà seis temp» Al president esa però important d’intunar chi sun duos fundaziuns cun otras meras. Giorgio Gadola: «I dà bain lioms individuals. Ma la Fundaziun Chasa Chalavaina es independenta, ella ha ün’aigna fundamainta finanziala ed ha per böt da cumprar, mantgnair e manar inavant l’hotel. Quai es tuot alch oter co quai cha la Fundaziun Pro Clostra Son Jon ha da far.» Da cumprar l’hotel ha uossa però dovrà temp – e raps. Quant cha l’immobiglia ha cuostü, nu voul Giorgio Gadola s’inclegia tradir. El disch però: «Id ha dovrà seis temp. Da ramassar raps dürant il temp da la pandemia nun es stat uschè simpel. Ma id es gratià, la nouva fundaziun sta finanzialmaing sün chommas solidas, uschè chi’d es stat pussibel da cumprar la Chalavaina.» El intuna eir cha la nouva fundaziun nu saja orientada da stuvair far guadogn, mabain üna società d’ütil public, ingio cha eventuals guadogns our da l’affar turistic gnissan a bön da reinvestiziuns e mantegnimaints da la Chasa Chalavaina. Sco fin qua E che capita uossa culla Chalavaina davo la cumpra? – Per Giorgio Gadola esa in fuond tuot simpel: «Nus nu vulain far inguott’oter co quai chi vain fat al mumaint. Nus lain tgnair la cliantella stabla, dar cuntinuità, mantgnair la chasa, garantir üna buna successiun e lura sviluppar inavant l’hotel pass a pass, in möd fich moderà, cun üna planisaziun e finanziaziun accurata.» Eir vess l’ustaria, tenor Giorgio Gadola, da restar averta pels indigens, dimena na be esser reservada als giasts d’hotel. Per chapir l’interess cha la Fundaziun Pro Clostra ha gnü pella Chasa Chalavaina esa eir da cugnuoscher las intenziuns generalas da quella fundaziun i’l prossem avegnir. La fundaziun less fabrichar sü intuorn la clostra üna sporta da scolaziun e da conferenza, güsta i’l sectur da l’artisanadi vegl e da la chüra da monumaints. Perquai douvra ella localitats da reuniun ed a la fin eir localitats gastronomicas. Giorgio Gadola declera: «Prosmamaing lessan nus cumanzar a fabrichar intuorn la Chasa Selm, ün’anteriura chasa da paurs in vicinanza da la clostra. Là vegnan aint localitats da scolaziun e da reuniun. Ils raps per quel fabricat vaina insembel, i mancan amo las ultimas trattativas culs mansterans. Ed in connex cun quel proget esa important d’avair in vicinanza eir pussibiltats d’allogi e da spaisa.» – E qua vain uossa in acziun la Chasa Chalavaina. Il nouv mainagestiun – üna persuna cuntschainta La gestiun da l’hotel vain surdatta in mans d’üna società gestiunaria. Ed eir quella varà – a livel persunal – ün stret connex culla Clostra Son Jon. Il nouv mainagestiun da l’hotel sarà nempe Ulrich Veith. Quel es daspö il 2015 eir mainagestiun da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon. Il nouv uster da la Chalavaina nun es hotelier, el es econom, oriund dal Vnuost ed es impustüt stat dürant bod desch ons president cumünal da Mals, il grond cumün politic (5000 abitantas ed abitants) dadour il cunfin da Müstair. Il nouv mainagestiun manaja: «Schi, eu nu sun hotelier. Ma quist hotel special am tainta da m’ingaschar.» Sia funcziun sco mainagestiun da la Pro Clostra tgnarà el inavant. E quista cumbinaziun sarà pretensiusa. Ulrich Veith: «Schi, i darà lavur il prossem temp, blera lavur. Ma güsta nossa experienza cun substanza architectonica veglia güdarà a manar la Chasa Chalavaina in ün bun avegnir.» E co vaja inavant i’l prüm avegnir culla Chalavaina, davo cha Jon Fasser ha bandunà in schner sia chasa? – Ulrich Veith declera: «Nus serrain l’albierg a partir da favrer e fain quint da til drivir darcheu intuorn Tschinquaisma, cun be fich pacas adattaziuns.» Areguard il concept in futur da l’hotel istoric manaja il nouv mainagestiun intant: «L’hotel es in ün fich bun stadi, nus lain mantgnair il caracter e la singularità da quista chasa. Ed a media vista eschan nus interessats da dvantar ün affar da partenari dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair, per dar ün accent a l’idea da la persistenza.» Qua vain adimmaint be immediat darcheu il proverbi tirolais da cha Jon Fasser ha cità: «Jeder mocht’s ondersch, jeder mocht’s recht» «Insè vegn uossa meis temp da pensiun, eir scha cun mia età suna landervia ün pa tard!» Jon Fasser (81), hotelier «Da ramassar raps dürant il temp da la pandemia nun es stat uschè simpel. Ma id es gratià.» Giorgio Gadola, president da la Fundaziun Chasa Chalavaina Ils nouvs e vegls possessurs e gestiunaris davant la Chasa Chalavaina (da schn.): Ulrich Veith, mainagestiun da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon; Giorgio Gadola, president da la nouva Fundaziun Chasa Chalavaina ; Pia Annen e Jon Fasser, ils hoteliers actuals da la Chasa Chalavaina e Jürg Guggisberg, commember da la... L’hotel Chasa Chalavaina a Plaz Grond, Müstair.... Ina stanza da l’hotel Chasa Chalavaina a Plaz Grond, Müstair.... L’hotel Chasa Chalavaina a Plaz Grond, Müstair – fotografà l’on 2020.... La stiva veglia ed ustaria en la Chasa Chalavaina a Müstair. La Chalavaina es vendüda Ün «dals hotels ils plü extraordinaris in Svizra» es gnü vendü quist’eivna – la Chasa Chalavaina a Müstair. La nouva possessura es üna fundaziun, nada our da la «cuschina» da la Clostra Son Jon. Las trattativas han dürà plüs mais – fin principi da quist’eivna. In lündeschdi ha lura l’hotelier Jon Fasser vendü sia Chasa Chalavaina, davo avair manà l’albierg dürant passa 50 ons. La nouva possessura es la Fundaziun Chasa Chalavaina. Tant l’iniziativa da cumpra sco eir ils commembers da la nouva fundaziun vegnan our dal ravuogl dad ün’otra fundaziun – nempe da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon. Quella ha daspö 50 ons per mera da mantgnair, chürar e perscrutar la clostra carolingica. La nouva Fundaziun Chasa Chalavaina ha percunter otras intenziuns. Ella voul mantgnair e manar inavant la Chalavaina, ün albierg istoric. Il nouv president da quista fundaziun, Giorgio Gadola, disch: «Nus lain mantgnair la chasa e lura sviluppar inavant l’hotel pass a pass – in möd fich moderà.» La Chasa Chalavaina, ün albierg istoric cun 18 stanzas, es documentà daspö 700 ons ed es part da l’inter ensemble culla cuntschainta Clostra Son Jon. Be l’inviern passà ha la Lia svizra per la protecziun da la patria nominà eir la Chalavaina sco «ün dals hotels ils plü extraordinaris in Svizra».

Principi da l’eivna han inoltrà trais dals set commembers da la suprastanza cumünala da Val Müstair lur demischiun. Per motivs persunals nu vöglian restar ils suprastants Guido Mittner, Roman Oswald e Patrick Wegmann in uffizi fin a la fin da lur legislatura. Quai scriva il Cumün da Val Müstair in üna comunicaziun a las medias. Guido Mittner e Roman Oswald bandunan la suprastanza per immediat. Patrick Wegmann resta amo illa suprastanza fin ch’üna successura o ün successur es gnü elet. L’elecziun per ils trais sezs chi vegnan libers ha lö in marz 2022. (cdm/rtr/fmr) Trais commembers da la suprastanza cumünala da Val Müstair han demischiunà per motivs persunals.

Daspö l'on 2013 publichescha l’Uniun dals Grischs ils dicziunaris puter e vallader online i’l internet (www.udg.ch). Il redactur chi ha chürà dürant quists onns quella sporta rumantscha es stat Gion Tscharner da Zernez. La fin da schner bandunarà el la lavur da redactur dals dicziunaris puter/vallader online – sco cha l’Uniun dals Grischs scriva in üna communicaziun a las medias. Gion Tscharner (88) vaiva eir fingià redigi avant ons ils dicziunaris stampats in puter e vallader, per incumbenza dal chantun Grischun. Daspö il 2013, cun las versiuns online, s’occupaiva il linguist cun actualisar las plattafuormas, correger eventuals sbagls e cumplettar ils dicziunaris online cun prossems pleds e neologissems. Dasper quai ha Gion Tscharner schlargià l’adöver dals dicziunaris puter/vallader online cun marcar l’intunaziun dals pleds rumantschs e cun agiundscher infuormaziuns tematicas ed etimologicas. La banca da datas dals dicziunaris cuntegna hoz ca. 99 000 indataziuns pel puter e ca. 145 000 indataziuns pel vallader. Dal 2016 ha Gion Tscharner lura furni las conjugaziuns da var 3400 verbs puters e var 4000 verbs valladers per integrar quellas aint ils dicziunaris puter/vallader online. Illa communicaziun a las medias ingrazcha la suprastanza da l’UdG a Gion Tscharner per la lavur prestada a favur dals dicziunaris puter/vallader online. Tenor infuormaziuns dal president da la UdG, Hermann Thom, as esa sün buna via da pudair reglar la successiun da Gion Tscharner. Quella pudess gnir communichada prosmamaing. (cdm/fmr)

In venderdi passà esa gnü cuntschaint cha trais commembers da la suprastanza cumünala da la Val Müstair han demischiunà. Tuots trais nomnan radschuns persunalas sco motiv per quella decisiun. La FMR ha discurri cun duos da quists suprastants. La comunicaziun cha’l cumün da Val Müstair ha tramiss in venderdi passà a las medias ha fat star stut. Güsta trais commembers da la suprastanza cumünala han demischiunà – duos perfin per immediat. Guido Mittner, Roman Oswald e Patrick Wegmann fan part da la suprastanza cumünala pür daspö ils 1. da schner 2021. Sco radschun per lur demischiun nomnan els motivs persunals. La FMR ha dumandà davo pro Guido Mittner e Roman Oswald. Patrick Wegmann nun ha vuglü tour posiziun in chosa invers la FMR. Giavüschà decisiuns plü concretas «I vain discurri uras a l’inlunga per tuornar a la fin darcheu al cumanzamaint da la discussiun», motivescha Guido Mittner sia decisiun ed agiundscha ch’el saja adüsà sco impressari da trar decisiuns in möd speditiv. La carica sco suprastant d’eira sia prüma illa politica. El disch però: «Chi funcziuna uschè illa politica nun es stat per mai alch nouv. Eu nu’m vess neir na giavüschà decisiuns plü sveltas, dimpersè plü concretas.» Sco commember da differents gremis cumünals nu d’eira il parket politic per Roman Oswald alch nouv. La carica sco suprastant ha el però suotvalütà. El disch: «Mia motivaziun da candidar sco suprastant es statta da pudair müdar qualchosa. I nu maina bler da far be politica in ustaria a la maisa raduonda.» Ch’el haja però badà cha quai douvra bler temp ed energia: «Il punct decisiv per demischiunar es stat per mai ch’eu n’ha dad üna vart bler da far cun meis affar e chi’m mancaiva eir il temp per mia famiglia. A la fin ha però mia sandà prüma priorità.» Tensiuns tanter singuls commembers? «Insè as saja chi’s sto avair üna pel düra e chi nun es pussibel d’esser adüna da l’istess maniamaint. Perquai daja schon discussiuns tanter singuls commembers, ma davo as cuntinua culla lavur. L’atmosfera illa suprastanza d’eira adüna buna», respuonda Roman Oswald a la dumonda, schi haja dat tensiuns illa suprastanza. El manzuna però: «Nus vain gnü demischiuns in differents decasteris chi d’eiran ün pa difficilas.» Precisar scha quellas demischiuns hajan manà eir a sia decisiun nu laiva Roman Oswald però. Neir Guido Mittner nu voul discuorrer da tensiuns: «Na, quai füss dit massa bler. Nus vain üna democrazia illa suprastanza e quella esa da resguardar.» Eir el manzuna chi nu’s possa esser adüna daperüna cun tuot las decisiuns, ma cha la collavuraziun tanter ils singuls commembers saja statta adüna buna. Meglder da trar subit ün strich «Impustüt invers la populaziun chi’m vaiva dat la vusch nu d’eira quella decisiun simpla», disch Guido Mittner chi sorta per subit da la suprastanza dal Cumün da Val Müstair. El agiundscha però cha minchatant saja meglder da trar subit ün strich e ch’el saja da l’avis d’avair fat üna buna lavur. Eir Roman Oswald ha demischiunà per subit. «Meis giavüsch d’eira da pudair far bler da bun pel cumün e per la populaziun. Nus vain eir pudü realisar differents progets chi d’eiran pendents. Eu sun cuntaint cun quai cha nus vain prestà insembel.» El disch ch’el sorta da la suprastanza cun ün ögl chi crida, ma ch’el haja stuvü trar quella decisiun per sia sandà, per sia famiglia e per seis affar. Scha trais dals set commembers da la suprastanza sortan per subit, nu füss il cumün plü abel d’agir. Perquai s’ha Patrick Wegmann decis da restar fin ch’ün successur es chattà. Trais suprastants as retiran Al principi da l’eivna han inoltrà trais dals set commembers da la suprastanza cumünala da la Val Müstair lur demischiun – duos perfin per immediat. Per motivs persunals nu vöglian restar Guido Mittner , Roman Oswald e Patrick Wegmann in uffizi fin a la fin da la legislatura. Cumanzà lur carica politica han els pür als 1. da schner 2021. Fich surpraisa da quellas demischiuns es eir statta la presidenta dal Cumün da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti. La FMR ha dumandà a Guido Mittner ed a Roman Oswald davart lur motivs per la demischiun e schi haja dat tensiuns tanter singuls commembers da la suprastanza. Patrick Wegmann nun ha vuglü tour posiziun in chosa invers la FMR. (fmr/an) Publichà eir in tabla naira – principi da l’eivna han inoltrà trais dals set commembers da la suprastanza cumünala da Val Müstair lur demischiun. Il cumün sto uossa tscherchar rimplazzants.

Co commentescha la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti las demischiuns? – La FMR ha fat tschinch dumondas. FMR: Gabriella Binkert Becchetti, d’eiran las demischiuns per Ella üna surpraisa? Gabriella Binkert Becchetti: Schi, nus vain fat dürant l’on passà üna buna lavur. Perquai d’eiran las demischiuns per mai schon üna fich gronda surpraisa. Eu deploresch quai natüralmaing, ma n’ha eir üna tschert’incletta. Tuots trais commembers sun mansterans e ferm occupats cun lur affars. Nun es il parket politic in quel cas alch per minchün? Tscherts process politics douvran bler temp. Partecipar regularmaing a sezzüdas ed esser in differents gremis nun es chosa da minchün. Lapro esa eir da dir cha sco suprastant s’esa aint illa «vaidrina» – i s’es adüna expost ad üna tscherta critica da vart da la populaziun. D’eiran avantman tensiuns tanter Ella o singuls commembers illa surprastanza? Na ch’eu savess. Nus vain gnü adüna bunas discussiuns. Eir schi’s guarda ils resultats da las votaziuns in suprastanza d’eiran quellas per fich gronda part adüna unanimas. Sch’ün dals commembers nu füss stat perinclet cun üna da las decisiuns füss quai eir manzunà aint ils protocols da las sezzüdas. Duos dals commembers han demischiunà per subit – vain quai pel cumün in ün nosch mumaint? Plü gugent uossa co immez o cuort avant la fin da la legislatura. Els han decis da sortir per subit perquai cha nus vain d’evader differents progets dürant il prossem temp. Ils nouvs commembers han uschè la pussibilità dad esser da prüma davent part da quels progets. Saraja difficil da chattar rimplazzants pels suprastants demischiunats? Eu craj schon. Uossa füss però üna buna pussibilità per üna persuna giuvna chi s’interessa d’entrar illa politica. Flot füssa, sch’üna duonna as mettess a disposiziun. Quai fess sgüra bain a quist gremi. D'eira fich surpraisa da las demischiuns - Gabriella Binkert Becchetti, presidenta dal Cumün da Val Müstair.

A Zernez dà actualmaing da discuorrer la reediziun dal proget da fabrica Runatsch 138, la parcella cul cuntschaint tschirescher. Surtuot ils cunfinants da quella parcella nu faivan plü quint cun üna reprisa, davo cha avant ses ons d’eira scrodà ün anteriur permiss da fabrica sainza gnir exegui. Passa 100 abitantas ed abitants da Zernez han fin uossa suottascrit üna petiziun i’l rom dal proceder da partecipaziun dal model directiv cumünal, l’uschè nomnà «räumliches Leitbild» (KRL). Quella petiziun ha trais böts: da deliberar la parcella 138 Viel da Runatsch our da la zona da fabrica, da refüsar il proget da fabrica «Sur Chastè» actualmaing publichà e sco terza da realisar infrastructura adattada pella populaziun plü veglia. La petiziun es gnüda inoltrada dal pêr Martin e Katharina Bütikofer chi possedan daspö duos ons ün’abitaziun i’l quartier Runatsch e chi sun uschè cunfinants da la parcella 138. Bütikofer es commember dal cussagl administrativ da la Viafier retica e directer dal Verkehrshaus a Luzern. Invers la «Posta Ladina» dischan ils Bütikofers, ch’els nun hajan tscherchà la rolla dals iniziants, «nus ans vain però inamurats in quist cumün e quist lö ed eschan gnüts activs davo cha nus vain discus il cas illa vicinanza. Nus lain surtuot güdar.» «La situaziun es hoz ün’otra» Martin Bütikofer es da l’avis, cha la parcella Viel da Runatsch saja uschè singulara, ch’ella meritess üna valütaziun generala ed eir ün möd d’adöver plü sensibel. «In congual cun l’anteriur proget da fabrica s’han intant müdats massa blers parameters.» Pür in settember da l’on passà sun gnüdas publichadas in quist connex nouvas datas. D’üna vart tras l’inventar federal «ISOS», il «Bundesinventar der schützenswerten Ortsbilder der Schweiz von nationaler Bedeutung» ed eir tras il muossavia «Entwicklung und Schutz von Ortsbildern» da l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori (ARE) e la protecziun da monumaints. Cun lur petiziun a favur dal KRL lessan tant ils Bütikofers sco eir ils passa 100 abitants chi han suottascrit quella, ragiundscher, cha’l cussagl cumünal gnia motivà da güdichar criticamaing e plü curaschus il proget da fabrica. «Il proget inoltrà cun ün mür da sustegn da 20 meters lunghezza nun es simplamaing ingün’architectura adequata per quist lö sensibel a l’ur dal cumün», disch Bütikofer. Ed eir, scha la situaziun actuala as basa sün decisiuns democraticas e la dumonda da fabrica es giuridicamaing legitima (vair chaistina), nu saja acceptabel, cha’l proget actual – cun ses prümas abitaziuns e dudesch plazzas da garascha – possa profitar d’ün surpassamaint da la lunghezza dal stabilimaint per ot meters opür d’ün dret da fabrichar plü dastrusch al cunfin. Sün basa da talas ponderaziuns inoltraran ils petiziunaris eir ün recuors cunter la dumonda da fabrica svessa. Quella es publichada amo fin als 24 schner. «Visualisaziun nu d’eira pretaisa» Eir per l’impressari Markus Testa da San Murezzan s’han müdadas las circumstanzas daspö l’ultim proget da fabrica. El es hoz acziunari da la Foffa Conrad SA e respunsabel pel proget da fabrica «Sur Chastè». Cun quai cha la dumonda da prümas abitaziuns, respectivamaing la mancanza d’abitaziuns per indigens es hoz actualmaing darcheu fich gronda hajan els reactivà quist proget. «Il permiss d’eira gnü dat fingià üna jada e l’oriunda surfatscha da 1200 m² d’eira fingià quella jada gnüda diminuida sün amo var 700 m²», disch Markus Testa. Davart l’imbüttamaint cha’l proget da fabrica nu saja gnü visualisà cun models opür fotomontaschas i’l ensemble da Viel da Runatsch cun baselgia e chastè, disch Markus Testa: «Quai nu d’eira dumandà illa procedura da fabrica.» Ch’implü as basa il proget nouv sün quel vegl, disch el e neghescha ch’els sajan gnüts infuormats davart ils resultats our dal KRL cumünal opür gnüts contactats d’inchün directamaing in chosa. Emil Müller, il president cumünal da Zernez disch, cha per l’elavuraziun dal palperi strategic KRL sajan stattas invidadas tuot las persunas interessadas da’s partecipar. Cha respostas a dumondas in connex culla partecipaziun al KRL possan gnir respusas pür plü tard e be our dal gremi dals invouts. Ed el as muossa eir stut davart la discussiun: «Vi da la cubatura dal proget nun as müda nüglia invers quel proget chi d’eira gnü inoltrà e legalisà.» Barat da terrain na sainza ris-chs Our dal ravuogl dals iniziants da la petiziun KRL es gnü manzunà eir il giavüsch, cha’l cumün pudess ponderar la pussibiltà d’ün barat da terrain. Uschè cha’l proget da prümas abitaziuns – üna necessità chi nu vain missa in dumonda – pudess gnir realisà inglur oter in cumün e forsa dafatta amo plü grond. Emil Müller renda attent ch’ün tal agir nu füss ne simpel ne illa cumpetenza da la suprastanza, «cun quai cha’l cumün barattess terrain chi’s po surfabrichar cun ün toc chi’s cumpress per preservar da gnir surfabrichà.» Eir sch’ün tal agir füss pussibel cun l’acconsentimaint dal suveran, «vess quai per consequenza üna gronda perdita da valur», uschè Müller. Il cronist, il tschirescher e la surfabricaziun L’on 1962 es gnüda sbodada sülla parcella 138 sül Viel da Runatsch a Zernez la chasa paterna dals Serardis, la schlatta dal cronist e ravarenda refuormà Nicolin Serarhard/Serardi chi ha vivü circa dal 1689 fin dal 1756 ed es gnü cuntschaint culla publicaziun «Einfalte Delineation». Lönch es la parcella chi cunfinescha culla senda sü vers Baselgia – e chi dà lö al plü grond e bel tschirescher da tuot la regiun – restada prà e costa. Il tschirescher dal rest es stat surtuot per l’artist e scriptur Jacques Guidon barmör ün simbol da cumbat cunter speculaziun e sguaz da terrain ed inspiraziun per poesias, aforissems e chazrarias. Dal 2009 ha inoltrà l’impraisa Foffa Conrad SA üna prüma dumonda da fabrica per duos chasas da plüssas famiglias sün quista parcella illa zona da cumün 1. Cunter quist intent es gnüda inoltrada ün’iniziativa chi ha portà in december 2010 ad üna «exposiziun d’intervenziun» cun üna procedura da partecipaziun publica. I’l rom d’üna radunanza cumünala ha il suveran sbüttà in avrigl 2011 però l’iniziativa cunter il surfabricat e dit da schi a la cuntraproposta da la suprastanza cumünala cul cumpromiss d’üna reducziun dal volüm da fabrica per raduond 40%. Dal 2014 vain fatta üna concurrenza d’architectura in connex cul plan general da fuormaziun. In seguit approuva il suveran la revisiun parziala locala correspundenta e dà glüm verda pel fabricat. Eir la regenza grischuna approuva la revisiun parziala la fin d’avrigl 2014, uschè cha la Foffa Conrad SA inoltrescha al cumanzamaint da december üna nouva dumonda da fabrica pel proget, nomnada simbolicamaing «Tschirescher». Fin als 4 schner da quist on e la publicaziun ufficiala d’üna nouva dumonda da fabrica per ün stabilimaint da ses prümas abitaziuns, il proget «Sur Chastè» nun es capità plü nüglia. Cha’l dret da fabrica, consenti da l’on 2014, haja laschà scrodar il patrun da fabrica consciaintamaing, disch Markus Testa, acziunari da la Foffa Conrad SA. «Da quel temp d’eira la dumonda per prümas abitaziuns simplamaing debla.» Ün fat chi s’haja müdà intant marcantamaing, uschè cha’l proget e la dumonda da fabrica sajan gnüdas reactivadas, disch Testa. Uossa daja però danövmaing critica ed il cumbat cunter la surfabricaziun da quista parcella immez ün ensemble istoric. (pl/jd) Engiadina Opposiziun cunter nouv e vegl proget Bundant 100 persunas han suottascrit ils ultims dis üna petiziun i’l proceder da partecipaziun dal «Kommunales räumliches Leitbild» (KRL). Els as dostan cunter il proget da fabrica «Sur Chastè», lessan impedir quel e ragiundscher cha la parcella correspundenta i’l Viel da Runatsch gniss tutt’oura da la zona da fabrica per pudair proteger eir in avegnir il purtret istoric da quel lö. Il proget da fabrica as basa sün l’anteriur proget da fabrica «Tschirescher», legitimà dal 2014, però mai stat realisà. Cha daspö là s’hajan müdats massa blers parameters, dischan ils petents. Müdada s’ha però eir la situaziun pels iniziants dal proget. Els reactiveschan l’anteriur proget – e quai cun ses prümas abitaziuns – e reagischan uschè a la dumonda actualmaing fich gronda per tals objects sül marchà d’immobiglias. (pl/jd)

Il Svilup regiunal Engiadina Bassa Val Müstair sclerischa actualmaing las pretaisas da giuvens creschüts per lur spazi da viver e lavurar. In quist stüdi es eir la situaziun actuala culla mancanza d’abitaziuns per indigens ün tema important. Il Svilup regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair realisescha actualmaing ün stüdi per sclerir ils giavüschs e bsögns da giuvens creschüts per viver e lavurar illa regiun. Tenor la sviluppadra regiunala Martina Schlapbach dess quist stüdi esser la basa per promouver finalmaing l’attractività dal lö per cha persunas e famiglias giuvnas tanter 20 e 40 ons possan restar o tuornar a viver e lavurar in Engiadina Bassa e Val Müstair. Quist stüdi general dess tematisar il marchà da lavur, las pussibiltats dürant il temp liber ed insomma il spazi da viver ed abitar. Sco cha la sviluppadra regiunala declera, as voula eruir uschè, in che direcziun cha la regiun dess as sviluppar dürant ils prossems ons per quista gruppa d’indigens. Spazi attractiv per viver e lavurar Il proget per quist stüdi es gnü defini i’l rom da l’elavuraziun da la strategia da svilup regiunala «Agenda 2030». Quella es gnüda formulada dal 2015 ed evaluada dal 2018. Quella jada nu d’eira il spazi d’abitar amo ün tema uschè central. «Nus vain concepi il stüdi correspundent dal 2020 e decis da far ün stüdi plütost general, il tema spazi d’abitar per indigens es gnü pür i’ls ultims duos, trais ons uschè ferm acut», disch Martina Schlapbach. Cha quist tema saja bainschi üna part dal stüdi, cha quel tematisescha però eir oters segmaints. La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair respectivamaing il Svilup regiunal EB/VM ha incumbenzà a la sociologa Sophia Völksen chi abita a Scuol da realisar il stüdi. Cha pel mumaint nu sajan avantman amo ingüns resultats concrets. Martina Schlapbach fa quint da surgnir fin la mità d’ingon ils resultats da quist stüdi qualitativ. Cha quels vegnan lura trattats eir illa Conferenza da presidents regiunala ed in seguit vegnan lura definidas las masüras. «Per quist stüdi esa gnü fat intervistas cun üna quarantina da persunas», infuormescha la sviluppadra regiunala. Perquai discuorra ella eir d’ün stüdi qualitativ e brich d’ün stüdi quantitativ ed in quel sen rapreschantativ. Spazi d’abitar – ün tema central Per Martina Schlapbach es dvantada la tematica da mancanza d’abitaziuns per indigens dürant ils ultims ons fich centrala. «Nus pudain bainschi discuorrer da l’attractività dal spazi da viver e lavurar, ma finalmaing sto esser avantman eir il spazi d’abitar», disch la sviluppadra regiunala. Cha la situaziun d’abitaziuns per indigens haja grondas consequenzas per tuot l’attractività da la regiun sco lö da viver. Ella es persvasa cha’ls cumüns stuvaran tour per mans quist tema politic ed ella salüdess masüras regiunalas. Per la sviluppadra regiunala esa eir allegraivel cha a Scuol vegnan fabrichadas dürant ils prossems ons passa 40 abitaziuns per indigens. «Il privel es però cha bleras vegnan realisadas be per üna tscherta gruppa d’indigens chi’s po prestar finanzialmaing las nouvas abitaziuns. Nus stuvain però chattar soluziuns eir per otras gruppas sainza grondas pussibiltats finanzialas», disch Schlapbach. Ella vezza per exaimpel eir il model da cooperativas, sco chi vegnan realisadas adüna plü suvent eir giò la Bassa, sco üna pussibiltà attractiva eir in Engiadina Bassa e Val Müstair. «Nus stuvain crear abitaziuns per glieud chi viva quia. Be uschè pudaina restar ün spazi da viver dinamic ed attractiv», agiundsch’la ed ella fa quint, cha la tematica a reguard la mancanza d’abitaziuns per indigens, dvantarà üna tractanda permanenta illa lavur dal svilup regiunal.

Cun schlantsch vaiva üna nouva suprastanza cumanzà l’on passà cun sia lavur in Val Müstair, cun üna nouva presidenta e cun divers nouvs supra­stants. Cun svung hana cumanzà, eir schi nun es simpel. Las sfidas in Val Müstair sun grondas: pacs raps, perdita da populaziun, progets d’infrastructura (Minschuns, albierg da giuventüna etc.) chi stagneschan, diversas immobiglias cumünalas as lessa gnir liber etc. Ed uossa quista! Fingià davo ün on van trais suprastants per lur fat. Lur demischiun vain declerada vers inoura cun pleds chi sun paquettats talmaing in valü, chi restan daplü dumondas co respostas. Impustüt as dumonda la glieud in Val Müstair: Che capita qua? Bain probabel cha las autoritats cumünalas stuvaran respuonder amo ün’o tschella dumonda in quel reguard. I resta pel mumaint l’impreschiun cha la Val Müstair fetscha güsta üna pac buna figüra. Eir scha güsta a la presidenta cumünala sta adüna a cour da far buna figüra cun sia Val Müstair, saja vers inoura o lura i’l rapport culla populaziun. Seis motto d’eira da far uorden e da far inavant. Ma uossa vaja illa fosa direcziun – cun trais pass inavo. Üna pac buna figüra han fat uossa ils trais suprastants partents. Cler, els tiran sinceramaing ün strich ed i po capitar chi’s vain surprais sco noviz da la lavur spinusa in üna suprastanza. Però forsa vessan els fat bain da sclerir ouravant che cha quella lavur significha, avant co’s laschar vuschar, avant co imprometter a votantas e votants da far il pussibel pella cumünanza. Güsta da trais impressaris as pudessa spettar ch’els fetschan – sco i’l agen affar – ils sclerimaints bsögnaivels. Üna pac buna figüra fa il gremi svess, la suprastanza. Cha quel es confruntà cun blera lavur e grondas sfidas, quai sa minchün in val. I nun es pelvair na simpel. Ma tant daplü esa eir l’incumbenza d’ün gremi cumünal (in val e dapertuot sül muond) da debattar o perfin dispittar a tuot pudair per lura chattar bunas soluziuns chi dessan perspectiva, sainza cha trais mariners bandunan fingià davo paca pezza la barcha. Impustüt esa eir il dovair da comunichar cun pleds clers, schi nu’s fa buna farina aint il gremi. Üna suprastanza nun es ün’oasa da wellness, mabain üna taskforce chi tira la barcha e serva vin cler, eir schi’d es dischagreabel. Per repeter amo üna jada: I nun es simpel. Ma da l’otra vart nun esa neir uschè mal in Val Müstair. Ils affars giran, l’on turistic es stat (eir grazcha a corona) uschè bun sco d’inrar, ingün nu metta seriusamaing in dumonda il cumün politic fusiunà, l’infrastructura cumünala es insè intacta e cul Parc da natüra Bio­sfera Val Müstair es creschü quists ons ün ferm partenari. Quai sun bain bunas premissas per Jauras e Jauers da surtour caricas in cumün, per s’ingaschar pella cumünanza, per trar la barcha, as dispittar e chattar lura soluziuns. Ma apunta – simpel nun esa mai stat...$ Publichà eir in tabla naira – principi da l’eivna han inoltrà trais dals set commembers da la suprastanza cumünala da Val Müstair lur demischiun. Il cumün sto uossa tscherchar rimplazzants.

Fabian Ritzmann da Scuol ha dedichà tuot sia vita al hockey sün glatsch. Uossa po il giuven attachader dal HCD far il prossem pass in sia carriera. El ha suottascrit ün contrat da duos ons pro’l SC Berna. Daspö ch’el es ün uffant perseguitescha Fabian Ritzmann (20) da Scuol be ün böt – pudair viver dal hockey sün glatsch. Cumanzà sia carriera ha il giuven attachader pro’l Club da hockey Engiadina a Scuol. Cun 15 ons ha’l fat il prüm grond pass per ragiundscher seis sömmi. El ha müdà pro’l Club da hockey Tavo (HCD), ingio ch’el ha fat ün giarsunadi da commerzi e surgni dürant ils ultims ons la glimada finala per gnir profi. Uossa til spetta il prossem grond pass – el ha suottascrit ün contrat da duos ons pro ün dals plü gronds clubs da hockey da la Svizra, il SC Berna. «I nu s’ha be dad esser bun, i voul eir ün pa furtüna» «Da suottascriver pro’l SCB d’eira üna greiva decisiun», disch Fabian Ritzmann. «Eu am saint bain a Tavo e n’ha stübgià lönch sch’eu less ir davent. Ma eu m’allegr uossa dad ir a Berna», agiundscha il giuven giovader. Per el d’eira important da surgnir la pussibilità da ramassar experienza a nivel da la liga naziunala A. Sco cha Fabian Ritzmann quinta, haja’l gnü contact cun plüs clubs – l’offerta da Berna nun haja’l pudü refüsar: «Eu poss giovar illa prüma squadra e survegn temp sül glatsch. Implü cugnuosch eu là eir fingià üna part da la squadra ed dal staff.» Tenor Fabian Ritzmann es il squitsch per ün giuven giovader fich grond: «I nun es simpel da rivar inavant. I nu s’ha be dad esser bun, i voul eir ün pa furtüna.» Scha’l talent o la furtüna saja plü decisiva nu sa’l da dir: «Dad üna vart esa da manar constantamaing üna buna prestaziun. Da l’otra vart esa però eir da rivar al güst mumaint pro’l güst club cul güst trenader chi sustegna ils giuvens giovaders.» Important da rablar liber il cheu Plü o main tuot sia vita ha Fabian Ritzmann dedichà a sia paschiun. Ha’l sco giuven giovader, sper ils trenamaints ed ils gös, insomma amo temp privat? «Schi schi, eu n’ha schon amo temp per mai svessa», disch Fabian Ritzmann cun ün surrier e cuntinua: «L’avantmezdi vaina ils trenamaints dasper e sül glatsch. La davomezdi n’haja lura pelplü liber.» Ch’el nu vöglia però passantar quel temp liber be cun far nüglia, manaja il giuven sportist. Ad el esa perquai important d’avair sper il sport amo ün’occupaziun ed eir da’s preparar fingià al temp davo sia carriera. Fabian Ritzmann ha perquai d’incuort cumanzà la maturità professiunala in ün stüdi autodidactic: «Daspö duos ons giouva in prüma lingia a hockey sün glatsch. Quella scoula am güda eir da rablar liber il cheu. Quai es fich important per chi nu's pensa adüna be vi dal sport.» «Il prüm gö cunter il HCD sarà fich special» A la fin d’avrigl tira Fabian Ritzmann dimena oura il dress dal HCD per trar aint quel dal SCB. Che nomer ch’el portarà a Berna nu sa’l amo. «Cun quai ch’eu sun ün dals giuvens varaja da tscherner ün chi d’es liber. Normalmaing vaiva adüna il nomer 19. Quia pro’l HCD n’haja lura surgni l’85.» Che nomer ch’el portarà a la fin nu til saja però uschè important, cha quel stopcha simplamaing guardar oura bain, disch Fabian Ritzmann cun ün surrier. «Eu sun schon fingià vi dal tscherchar ün’abitaziun a Berna, ma intant sun eu amo a Tavo e less finir quia bain la stagiun», respuonda Fabian Ritzmann a la dumonda sch’el pensa insomma fingià al temp pro seis nouv club. Ch’el haja intant eir amo da lavurar vi da sai svessa e ch’el viva aint il mumaint, agiundscha il giuven attachader. Impissamaints co cha seis prüm gö cul SCB cunter il HCD sarà, s’ha’l però fingià fat: «Eu nun ha amo mai giovà in ün oter club da la liga naziunala A co Tavo. Eu craj cha’l prüm gö cunter il HCD sarà perquai fich special.» La carriera i’l focus Tuot sia vita ha Fabian Ritzmann (20) dedichà a sia paschiun – il hockey sün glatsch. Cumanzà sia carriera ha il giuven attachader pro’l Club da hockey Engiadina a Scuol. Cun 15 ons ha Fabian Ritzmann lura fat il prüm grond pass per ragiundscher seis sömmi. El ha müdà pro’l Club da hockey Tavo (HCD) ingio ch’el ha fat ün giarsunadi da commerzi e surgni dürant ils ultims ons la glimada finala per dvantar profi. Uossa til spetta il prossem grond pass – el ha suottascrit ün contrat da duos ons pro ün dals plü gronds clubs da hockey da la Svizra, il SC Berna. La FMR ha vuglü savair dal giuven sportist scha la decisiun da bandunar a Tavo es statta greiva per el. (fmr/an) Giouva intant amo i’l dress dal HCD. Fabian Ritzmann da Scuol fa però il prossem pass in sia carriera. El ha suottascrit ün contrat da duos ons pro’l SC Berna.

Sco cha’l cumün da Zernez publichescha sülla pagina d’internet, es entrada als 22 schner la candidatura da Domenic Toutsch sco president cumünal da Zernez. Toutsch es stat fin dal 2010 president cumünal da Zernez e fin dal 2018 commember dal Grond cussagl (pps, Sur Tasna) a Cuoira. Cun 50 ons s’ha’l retrat da la politica e s’ha dedichà ad oters hobis. Uossa voul el tuornar illa politica, almain sün livel cumünal e regiunal. Fingià cuntschaintas sun las candidaturas da Fadri Guler e Marco Lazzarini. Quai voul dir cha intant candideschan trais persunas per la successiun dad Emil Müller. L’elecziun da la presidenta o dal president dal cumün da Zernez ha lö als 15 mai, l’entrada in uffizi es previsa pels 1. schner 2023. Emil Müller, chi’d es cuntschaintamaing gnü elet sco president cumünal ad Egnach, resta in uffizi fin als 31 mai, fin la fin da l’on surpiglia il vice-president cumünal Riet Denoth las mastrinas dal cumün da Zernez. Cuntschaintas sun intant eir las demischiuns da Jolanda Andri e da Gian Thom dal cussagl da scoula da Zernez. Indecis sun intant amo ils duos commembers dal cussagl da scoula Duri Roner e Jürg Wirth. L’elecziun dal cussagl da scoula varà lö als 25 settember. Al medem termin vain eletta eir la suprastanza cumünala da Zernez ed ils commembers da la cumischiun sindicatoria per la perioda d’uffizi 2023 fin 2026.Las candidaturas actualas sun publichadas sün www.zernez.ch. (pl/nba)

Actualmaing ed infin als 18 d’avrigl vain muossada i’l center cultural a Nairs/Scuol ün’exposiziun dad Uriel Orlow da Turich cul titel Up-Up-Up. Cun fotografias muossa el consequenzas dal müdamaint dal clima. Culla camera s’ha rendü il fotograf artist Uriel Orlow illa flora unica da las muntognas in Engiadina in tschercha da las cumprouvas dals müdamaints dal clima. Sias fotografias dan uossa invista a quists müdamaints. L’artist ha collavurà cun différents scienziats. El as referischa cun sias fotografias als resultats da retscherchas fundadas. Uriel Orlow as focusescha per exaimpel sülla comunicaziun da las ragischs da plantas e da la müdada da la vegetaziun süllas muntognas. Il movimaint da quista vegetaziun cun temperaturas plü chodas vers insü es tant per las plantas, ma eir pels umans üna sfida. Cun videos e cun disegns sün palperi muossa Orlow in si’exposiziun i’l center cultural a Nairs co cha la natüra es bod adüna ün pêr pass avant l’umanità. Sia lavur artistica as basa sün retscherchas e discuors cun umans ch’el inscuntra sün sias excursiuns. Il punct da partenza per sia art es adüna orientà a process e vain documentà cun films, fotografias, disegns e musica. El ha lavurà repetidamaing in Africa ed in India e piglia impustüt plantas sco perdüttas da seis focus, la müdada dal clima. Collavuraziun cul PNS Sco cha Christof Rösch , il co-directur da la Fundaziun Nairs cun labor da cultura, halla d’art e chasa d’artists ha dit es Uriel Orlow stat diversas jadas a Nairs: «El ha perscrutà e collavurà insembel cul Parc Naziunal Svizzer PNS bel ed aposta per l’exposiziun actuala. El ha il bsögn da muossar il müdamaint e la relaziun tanter il müdamaint dal clima e botanica.» Il cresch da la temperatura ha üna grond’influenza sün l’ecosistem, sün l’ambiaint e sülla diversità da plantas e flora. «El es süllas passivas da process zoppats ed invlidats sco fenomens da la natüra.» Sün trais plans i’l center a Nairs sun expostas las ouvras dad Orlow chi muossan videos, disegns da fluors e fotografias cullas consequenzas da l’augmaint da la temperatura. L’exposiziun es averta amo fin ils 18 d’avrigl adüna da gövgia fin dumengia da las 15.00 fin las 18.00. Detagls davart il center Nairs suot nairs.ch. As scolà a Londra ed a Genevra Uriel Orlow (1973) da Turich viva e lavura a Lissabon, Londra e Turich. El ha fat ils stüdis al College of Art & Desig ed a la Slade School of Fine Art a Londra ed a l’università a Genevra. Orlow ha pudü tour incunter diversas distincziuns e premis in Svizra ed il ester, il premi d’art da Turich e trais Art Awards. L’artist ha expost a Mainz, Brüssel, Athen, San Sebastian, St. Gallen, Paris, Johannesburg, Londra, Turin, Istanbul, in Islanda ed oters plü. El ha eir expost a diversas Biennalas. La glista da sias exposiziuns es lunga e muossa in möd impreschiunant cha sias lavuors artisticas sun fich retscherchadas. Las ragischs dan a l’artist indicaziuns a reguard la müdada dal clima. Las ragischs dan a l’artist indicaziuns a reguard la müdada dal clima. Las ragischs dan a l’artist indicaziuns a reguard la müdada dal clima. Uriel Orlow expuona a Nairs Actualmaing ed amo fin als 18 d’avrigl ha lö ün’exposiziun da Uriel Orlow da Turich i’l Center cultural a Nairs/Scuol. L’artist as dedichescha cun films, videos e disegns al müdamaint dal clima. El as referischa a resultats da retscherchas fundadas ed as focusescha per exaimpel sülla communicaziun da las ragischs da plantas e da la müdada da la vegetaziun süllas muntognas. Per sia exposiziun a Nairs ha el ha perscrutà e collavurà cul Parc Naziunal Svizzer. L’exposiziun sün trais plans i’l center cultural a Nairs es averta amo fin ils 18 d’avrigl da quist on. (fmr/bcs)

In sia prüma sezzüda da l’on 2022 ha trattà e deliberà la conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair differentas fatschendas. Quai scriva la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair in üna comunicaziun a las medias. Causa d’ün augmaint dals cas illa curatella professiunala vegnan ils pensums da lavur dozats per 10% pro’ls procuraturs professiunals e 20% ill’administraziun. Implü po la curatella professiunala in avegnir metter in quint als cumüns las pauschalas per masüras da mandats illa protecziun d’uffants. Ils cumüns da lur vart han lura la pussibiltà da metter in quint l’import als genituors, premiss cha quels as possan partecipar als cuosts our da vista economica. La conferenza dals presidents ha decis da sustgnair üna dumonda da reponderaziun a l’Uffizi per economia e turissem a reguard il concept d’ütilisaziun per «La scoula veglia da Tschlin cun sala polivalenta». Quel concept es gnü elavurà suot il patrunadi dal cumün da Valsot. In connex cun la deponia Prà Dadora ha la conferenza dals presidents deliberà üna cunvegna tanter la regiun e’l cumün da Valsot chi regla in avegnir l’adöver da la deponia. (cdm/fmr)

Il cumün da Scuol publichescha a partir da quist on ils protocols da la suprastanza cumünala sün si’aigna pagina d’internet. Uschè nu cumpara plü l’infuormaziun concisa in fuorma dal Mas-chalch illa gazetta regiunala Posta Ladina. Bundant ün on davo la fusiun dals ses cumüns ad ün cumün da Scuol d’eira cumparü als 18 da favrer dal 2016 illa Posta Ladina il prüm Mas-chalch. E l’ultim s’haja pudü leger avant ün mais, in december dal 2021. In tuot haja dat i’ls ultims 5-6 ons precis 71 ediziuns da quista publicaziun ufficiala dal cumün da Scuol, pelplü in fuorma d’üna pagina intera da la Posta Ladina. Infuormaziun concisa Ils temas principals dals Mas-chalchs d’eiran las decisiuns da la suprastanza cumünala ed ulteriuras infuormaziuns davart las singulas partiziuns dal cumün. Il Mas-chalch cuntgnaiva eir infuormaziuns dad otras organisaziuns: dal cumün da vaschins, da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair, da la Lia Rumantscha, da la Biosfera, da Pro Terra Engiadina ed oter plü. Per tschertüns d’eira l’infuormaziun in quist organ insufficiainta per pudair trar decisiuns, ed eir per quella radschun es gnüda inoltrada l’on passà ün’iniziativa «per l’introducziun dal princip da transparenza». La cumünanza d’urna dals 28 da november 2021 ha acceptà quist’iniziativa, voul dir cha a Scuol vain applichada la Ledscha chantunala da transparenza. Adüna darcheu esa gnü giavüschà cha’l cumün publichescha directamaing ils protocols da la suprastanza. Quai capita uossa sün basa da la nouva pratcha da transparenza. Voul dir: la suprastanza dal cumün da Scuol salva sias sezzüdas per regla mincha 14 dis. Ed ella publichescha lura in seguit ils protocols da las sezzüdas, sainza però rapportar da las discussiuns dürant las sezzüdas. La nouva fuorma dà daplü lavur Sco cha’l president cumünal, Christian Fanzun ha dit invers la FMR, es la fuorma nouva da publicaziun cumbinada cun daplü lavur. «Daplü lavur dan ils protocols causa cha nus stuvain far üna redacziun cumplettamaing nouva per pudair publichar ils protocols sülla pagina d’internet dal cumün. Tuot las otras infuormaziuns vaivan nus sper il Mas-chalch fingià uossa sün nossa pagina.» Pel cumün daja üna reducziun da cuosts pro la publicaziun Mas-chalch in gazetta, pella paja daja daplü lavur pervia da la redacziun dals protocols. «Illa Posta Ladina vain publichà inavant tuot quai chi ha da chefar culla fabrica sco organ da la communicaziun publica», disch Fanzun. Quai chi vain strichà, es il Mas-chalch cullas infuormaziuns chi’s chatta uossa adüna sülla pagina d’internet www.scuol.net. Mais per mais in gazetta Il «Mas-chalch» chi cumpariva mais per mais illa Posta Ladina, nu manca uossa forsa be ad abitantas ed abitants, mabain eir a la chasa editura da la gazetta regiunala. Myrta Fasser, manadra da la part ediziuns pro la Gammeter Media AG – l’impraisa chi edischa daspö 25 ons la Posta Ladina – deplorescha la decisiun e la nouva pratcha dal cumün: «Cler cha nus vessan gnü jent quell’incumbenza inavant, causa cha nus eschan da l’avis cha quai güdess per far üna buna comunicaziun pels abitants.» Üna difficultà pudess esser cha blers abitants o abitantantas nu sun amo tant adüsats dad ir in tschercha dad infuormaziuns in l’internet e salüdaivan perquai la pagina dal Mas-chalch illa Posta Ladina.

In sonda chi vain, als 29 schner, vain emissa a las 18:40 sün SRF 1 la prosm’emischiun «Potzmusik» cun Nicolas Senn. A quella fa part eir la Chapella Erni cun (da schn.) Antonia Albani-Erni a la trumbetta, Jon Erni a la clarinetta, Bruno Kirchen al gïun, Jachen Erni a la clarinetta, Mengia Fliri-Erni a l’orgel da man e Flurin Peretti a l’armonica. (cdm/fmr) Chapella Erni mit Antonia Albani-Erni, Jon Erni, Bruno Kirchen, Jachen Erni, Mengia Fliri-Erni e Flurin Peretti a Scuol.

Las votantas ed ils votants da Scuol decidan als 13 favrer a l’urna a reguard üna revisiun parziala da la planisaziun locala davart las zonas da pos pella sulvaschina. Quistas zonas han l’intent cha las bes-chas sulvadias hajan ils lös necessaris per passantar l’inviern sainza disturbis. Sco cha’ls respunsabels dal cumün da Scuol scrivan illa missiva da votaziun, dvaintan quistas zonas vieplü importantas causa cha’l nomer dals sportists d’inviern chi’s mouvan libramaing illa cuntrada crescha. «Las zonas existan fingià, i manca però üna basa legala unifichada chi fess dabsögn per megldrar la signalisaziun illa cuntrada», scriva il capo cumünal Christian Fanzun illa missiva. Cha plünavant saja previs d’adattar tschertas zonas existentas e da s-chaffir singulas nouvas zonas. Perquai racumonda la suprastanza cumünala da Scuol a las votantas ed als votants d’acceptar la revisiun parziala da la planisaziun locala. Il cumün da Scuol adatta actualmaing sia planisaziun d’ütilisaziun a la legislaziun superiura. In quist connex vegnan eir reunidas ed unifichadas las planisaziuns amo valablas dals anteriurs ses cumüns in fuorma d’üna revisiun totala. La revisiun parziala davart las zonas da pos pella sulvaschina invezza vain trattada antecipadamaing. Quella gnarà integrada a seis temp illa nouva ledscha da fabrica ed aint ils plans da zonas dal cumün fusiunà. Il sböz da la revisiun parziala es gnü examinà eir da l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori. La revisiun parziala es eir gnüda preschantada a la radunanza cumünala dals 15 november. Ils preschaints in radunanza han deliberà unanimamaing la revisiun parziala da la planisaziun locala davart las zonas da pos pella sulvaschina a man da la votaziun a l’urna dals 13 favrer. (pl/nba)

L’implant electric Pradella suot Scuol es cun üna prestaziun installada da 228 MW cun distanza l’implant il plü important da las Ouvras Electricas Engiadina SA (OEE). Cun üna produc­ziun annuala in media da 1000 GWh contribuescha l’ouvra raduond 75% a la producziun annuala totala da las OEE. I’ls prossems trais ons vegnan però realisadas lavuors da revisiun e da renovaziun vi dals implants electromecanics a Pradella, sco cha las OEE scrivan in üna communicaziun als meds da massa. Il proget da sanaziun prevezza üna revisiun totala da las turbinas, üna renovaziun dals generaturs e’l rimplazzamaint da las duos gruppas da transfuormatur. La sanaziun ha da gnir realisada causa consüm vi da las roudas da las turbinas. Davo 50 ons in funcziun sun tschertas cumponentas da l’implant nempe a la fin da lur temp d’ütilisaziun. Il proget da sanaziun cumainza in schner 2022 e’s tira fin aint pel 2024. Là vain lura eir realisada l’ultim’etappa dal renovamaint. Ils cuosts totals sun calculats cun 26 milliuns francs. Il böt da la renovaziun es da sgürar la gestiun da l’implant electric pels prossems decennis. Cul proget da sanaziun dess eir gnir amegldrada l’effizienza da l’implant. Uschè possa a la fin dal proget gnir prodütta energia per 3800 chasadas implü, scrivan las OEE illa communicaziun. (cmd/fmr) La centrala a Pradella - il cour da las OEE.

Elke Larcher, la directura dal museum da la clostra San Jon a Müstair, banduna la val. A partir da gün maina ella il museum dal district clostral a San Galla. Il cussagl d’administra­ziun haja tschernü ad Elke Larcher perquai ch’ella cu­gnuoscha las pretaisas specialas da la lavur: Tant la Clostra Son Jon a Müstair sco er il district clostral a San Galla toccan nempe pro’ls bains culturals mundials da l’UNESCO. Lapro cugnuoscha Elke Larcher bain l’istorgia e la ierta spirituala da las clostras. Quai scriva la Part da confessiun catolica dal chantun San Galla. Elke Larcher es oriunda dal Tirol dal Süd. Ella ha stübgià slavistica ed anglistica a Puntina/Innsbruck (A). Daspö l’on 2007 ha ella lavurà in Val Müstair sco directura dal museum da la clostra ed eir sco responsabla per communicaziun e marketing. (rtr/fmr) Elke Larcher müda da Müstair a San Galla.

Chasas ed abitaziuns vegnan vendüdas al mumaint per predschs remarchabels in Grischun - güsta eir in Engiadina Bassa. Che influenza ha quai per la valur a lunga vista da las immobiglias? La FMR ha discurri cun Gion-Reto Hassler chi maina l'Uffizi per la valütaziun d'immobiglias dal chantun Grischun, ün uffizi chi po festagiar quist on seis anniversari da 50 ons. Pro l'uffizi s'observa daspö la pandemia ün ferm augmaint da passa 10% da la valur immobigliara in territoris turistics. L’Uffizi per la valütaziun d’immobiglias (UVI) es ün uffizi chantunal plüchöntsch incuntschaint. Pelplü han be proprietarias e proprietaris d’immobiglias da chefar cun el. Perquai ch’el stipulescha las valurs per la sgüranza d’edifizis e per differents uffizis chantunals e cumünals ha’l però ün’importanta incumbenza. FMR: Gion-Reto Hassler, El es daspö ils 1. da settember 2019 il manader da l’Uffizi per la valütaziun d’immobiglias. Co valütescha El la lavur da «Seis» uffizi? Gion-Reto Hassler: Il chantun Grischun es fich interessant per valütar immobiglias. Il territori es vast e mincha regiun ha sias particularitats. Nus pudain valütar blers differents ogets e cun grondas differenzas da valurs. Cullas proprietarias e’ls proprietaris da las immobiglias, la Sgüranza d’edifizis dal Grischun, ils uffizis d’impostas chantunals e cumünals ed ils cudeschs fundiaris servan nossas valütaziuns eir a differents partenaris. Che sun las sfidas da valütar immobiglias i’l chantun Grischun? Mincha oget e regiun pretenda ün vast «know-how» da mincha collavuratura e collavuratur. Bains agriculs vegnan per exaimpel valütats tenor oters facturs co üna villa in Engiadin’Ota. Per far las valütaziuns ha nos uffzi eir da resguardar il marchà. Nus stuvain perquai savair che predschs chi vegnan pajats pels differents ogets. La sfida es d’avair per mincha singul tip d’immobiglia avuonda conguals. Per far las valütaziuns van Sias collavuraturas e collavuraturs tanter oter eir a guardar ils ogets. Che difficultats ha manà la pandemia in quel connex? Schi d’eira avantman üna buna documentaziun, voul dir ün protocol cun descripziun dals singuls locals e bunas skizzas o plans, vaina pudü desister dad üna visita da l’oget. Ingio cha la documentaziun nu d’eira sufficiainta o scha’l proprietari ha giavüschà, vaina però fat la visita. Patischa la qualità da la valütaziun schi nu’s va a guardar l’oget – eir per as far ün agen purtret dal stadi? Nus vain pelplü üna buna documentaziun. Avant co far la valütaziun tramettain nus eir ün questiunari al proprietari sül qual ch’el ans sto indichar, sch’el ha fat müdamaints o renovaziuns vi da si’immobiglia. A la fin sto eir mincha valütadra o valütader cugnuoscher la regiun e svessa güdichar, sch’üna visita fa dabsögn. Üna da las incumbenzas principalas da l’UVI sun la valütaziuns da revisiun – mincha oget d’ün cumün vain valütà in ün ritem da desch ons. Dürant ils ultims ons nun ha l’uffizi però pudü tgnair aint quel ritem. S’haja intant recuperà il retard? Na, nus eschan amo vi dal recuperar il retard da la tschinchavla revisiun chi’d ha cumanzà dal 2018. Nus vain pudü intant però augmentar la quantità da las valütaziuns, uschè chi vess in avegnir dad esser pussibel da tgnair aint il ritem da desch ons. El ha manzunà cha Seis uffizi ha da resguardar il marchà per far las valütaziuns. Impustüt in Engiadina Bassa vegnan pel mumaint pajats predschs ots per immobiglias. Hai, ma quel trend nu pertocca be l’Engiadina, dimpersè bleras regiuns turisticas. Eir a Tavo, Clostra, Flem e Laax s’han augmentats ils predschs – dimena dapertuot là ingio cha blers ogets da vacanzas vegnan marchantats. Han quels predschs fingià ün’influenza süllas valütaziuns actualas? Noss’incumbenza, tenor la ledscha da las stimas ufficialas, es da valütar il marchà. Nus nun’s orientain però be als predschs maximals, dimpersè definin il marchà a basa dals predschs pajats per ogets sumagliaints. Dimena nun influenzeschan be ils predschs actuals las valütaziuns? Nus nu pudain preverer il svilup dal marchà ed ans stuvain eir dumondar, scha quel trend es perdüraivel o be chaschunà da la pandemia. Ils predschs actuals han bainschi ün effet süllas valütaziuns actualas, ma per egualisar il trend resguardain nus tanter oter eir ils predschs dals ultims trais fin quatter ons. Per quants pertschients s’han ils predschs per immobiglias in Engiadina Bassa augmentats daspö la pandemia? Per l’Engiadina Bassa in special nu pudaina dir quai pel mumaint, ma illas regiuns turisticas haja dat ün augmaint d’üna procentuala da duos cifras. Po'L tradir almain che cifra chi sta davant quella prozentuala? Sur tuot las regiuns turisticas i’l chantun saran quai in media ün pa daplü da 10%. Las incumbensas da l’Uffizi per la valütaziun d’immobiglias L’Uffizi per la valütaziun d’immobiglias (UVI) es respunsabel per la valütaziun regulara da tuot ils bains immobigliars surfabrichats i’l chantun Grischun. Actualmaing occupa l'uffizi var 60 collavuraturas e collavuraturs als lös Cuoira, Tavo, Glion, Samedan, Scuol e Tusan. L’UVI es actualmaing immez la tschinchavla valütaziun da revisiun. In quist connex vain cumün per cumün valütà mincha oget – actualmaing var 18 000 fin 20 000 edifizis l’on. Dürant quellas revisiuns nu vegnan però valütats be ogets d’abitar o da mansteranza, dimpersè eir paurarias, implants da transport ed ouvras idraulicas. Las valurs chi vegnan missas a disposiziun a las proprietarias ed als proprietaris servan d’üna vart per üna protecziun adequata tras la Sgüranza d’edifizis dal chantun Grischun. Da l’otra vart servan las valurs da locaziun, las valurs dal rechav e las valurs commercialas la basa per las autoritats chantunalas e cumünalas d’impostas e pon eir gnir resguardadas sco basa per impraists ipotecaris. Ulteriuras ütilisadras ed ütilisaders sun ils uffizis fundiaris ed ils cumüns. Els douvran las valütaziuns per metter in quint taxas da colliaziun o taxas sün seguondas abitaziuns. Sper las valütaziuns da revisiun fa l’UVI valütaziuns eir sün dumonda da las proprietarias e dals proprietaris. Ün uffizi incuntschaint ma important L’Uffizi per la valütaziun d’immobiglias (UVI) es ün uffizi chantunal plüchöntsch incuntschaint. Pelplü han be proprietarias e proprietaris d’immobiglias da chefar cun el. Perquai ch’el stipulescha las valurs per la sgüranza d’edifizis e per differents uffizis chantunals e cumünals ha’l però ün’importanta incumbenza. Chasas ed abitaziuns vegnan vendüdas al mumaint per predschs remarchabels in Grischun - güsta eir in Engiadina Bassa. Che influenza ha quai per la valur a lunga vista da las immobiglias? La FMR ha discurri cun Gion-Reto Hassler chi maina l'Uffizi per la valütaziun d'immobiglias dal chantun Grischun, ün uffizi chi po festagiar quist on seis anniversari da 50 ons. (fmr/an) Gion-Reto Hassler es daspö ils 1. da settember 2019 manader da l’Uffizi per la valütaziun d’immobiglias. Avant ha el manà ün team da valütaziun d’immobiglias pro üna banca a Turich.