2. liga regiunala, gruppa 1 Winkeln – Montlingen 4:0 St. Margrethen – Dardania S. Gagl 0:3 Ruggell – Abtwil-Engelburg 4:0 Schluein Glion – Au-Berneck 1:2 Domat – Mels 0:2 Vaduz – Herisau 2:4 1. Mels 10/20; 2. Vaduz 10/20; 3. Herisau 10/19; 4. Dardania S. Gagl 10/18; 5. Abtwil-Engelburg 10/17; 6. Ruggell 9/14; 7. Winkeln 10/14; 8. Domat 9/10; 9. St. Margrethen 10/10; 10. Au-Berneck 10/9; 11. Montlingen 10/8; 12. Schluein Glion 10/5. 3. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Surses 1:0 Sargans – Weesen 4:0 Landquart – Lumnezia 7:0 Uznach – Trun/Rabius 1:3 Valposchiavo – Glaruna 3:3 Eschenbach – Bogn Ragaz 2:3 1. Bogn Ragaz 10/23; 2. Eschenbach 10/21; 3. Glaruna 11/18; 4. Landquart 10/17; 5. Valposchiavo 10/17; 6. Tusaun-Cazas 10/17; 7. Trun/Rabius 10/16; 8. Uznach 10/14; 9. Sargans 11/14; 10. Surses 10/8; 11. Weesen 10/4; 12. Lumnezia 10/1. Juniors A1, gruppa 1 Dardania S. Gagl – Sargans 6:0 Glaruna – Diepoldsau 1:3 Surselva – Rotmonten Trun 2:6 Rorschach-Goldach – Tavau 8:0 Appenzell – Rebstein 1:3 1. Dardania S. Gagl 9/24; 2. Rorschach-Goldach 9/24; 3. Rotmonten 9/21; 4. Surselva 9/16; 5. Diepoldsau-Schmitter 9/14; 6. Appenzell 9/12; 7. Rebstein 9/11; 8. Tavau 9/4; 9. Sargans 9/3; 10. Glaruna 9/3. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Surselva – Rorschach 6:5 Winkeln – Zuzwil 1:5 Frauenfeld – Teufen 4:0 Cuira 97 – Rheintal 5:2 Tobel-Affeltrangen – Gossau 3:4 1. Gossau 11/33; 2. Brühl 11/30; 3. Tobel/Affeltrangen 11/23; 4. Teufen 11/16; 5. Rheintal 11/14; 6. Uzwil-Henau 11/14; 7. Zuzwil 11/14; 8. Surselva 11/13; 9. Rorschach-Goldach 11/10; 10. Cuira 97 11/10; 11. Frauenfeld 11/10; 12. Winkeln-Rotmonten 11/3. Juniors B2, gruppa 1 Schlarigna – Landquart 3:4 Vaz-sut – Grischun Central 4:4 Domat – Tavau 1:1 1. Landquart 8/21, 2. Tavau 8/19; 3. Domat 8/16; 4. Valposchiavo 8/16; 5. Grischun Central 8/8; 6. Vaz-sut 8/7; 7. Schlarigna 8/6; 8. Lusitanos de Samedan 8/5; 9. Surselva 8/4. Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuira 97 b – Schmerikon 8:0 Appenzell – Glarnerland 0:1 Montlingen – Rapperswil-Jona 4:1 Domat – Cuira 97 a 4:1 1. Cuira 97 b 9/21, 2. Bogn Ragaz 9/21, 3. Cuira 97 a 9/19; 4. Domat 8/18; 5. Rapperswil-Jona 9/16; 6. Montlingen 8/12, 7. Glarnerland 9/12; 8. Appenzell 9/7; 9. Buchs 9/4; 10. Schmerikon 9/0. Juniors C2, gruppa 1 Sevelen – Bogn Ragaz 0:1 Domat – Surselva c 3:1 1. Bogn Ragaz 7/18; 2. Vaz-sut 8/18; 3. Domat 7/16; 4. Cuira 97 8/15; 5. Sevelen 8/13; 6. Panaduz 8/13; 7. Surselva c 8/6; 8. Surselva b 8/4; 9. Surselva a 8/0. Juniors D elita, gruppa 1 Glarnerland a – Rapperswil-Jona a 1:4 Uznach a – Toggenburg 1:3 Domat a – Surselva a 2:5 1. Rapperswil-Jona a 10/30; 2. Glarnerland a 10/16; 3. Uznach a 10/15; 4. Toggenburg 10/15; 5. Surselva a 10/9; 6. Domat a 10/4. Juniors D2, gruppa 1 Orion Cuira – Cuira 97 a 2:3 Domat b – Tavau 1:1 1. Cuira 97 a 8/19; 2. Domat b 8/16; 3. Tavau 8/12; 4. Orion Cuira 8/9; 5. Surselva b 8/7; 6. Panaduz b 7/6; 7. Grischun Central c 8/6; 8. Surselva c 7/3. L’equipa Grischun Central d è vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Domat c 7:0 Cuira 97 b – Bogn Ragaz a 2:2 Mels b – Vaz-sut 8:3 Landquart b – Trübbach 8:1 1. Landquart b 8/20; 2. Sargans a 8/19; 3. Val Tamina 8/18; 4. Trübbach 8/9; 5. Vaz-sut 8/9; 6. Domat c 8/9; 7. Bogn Ragaz a 8/7; 8. Mels b 8/7; 9. Cuira 97 b 8/7. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Linth-Schwanden – Ebnat-Kappel 1:1 Au-Berneck – Tusaun-Cazas 1:1 Bütschwil – Rapperswil-Jona 3:0 Uzwil – Triesen 4:0 Domat – Romanshorn 1:1 1. Uzwil 9/21; 2. Widnau 9/20; 3. Tusaun-Cazas 9/20; 4. Triesen 9/16; 5. Romanshorn 10/15; 6. Bütschwil 9/14; 7. Domat 9/10; 8. Ebnat-Kappel 9/9; 9. Au-Berneck 9/9; 10. Rapperswil-Jona 9/6; 11. Linth-Schwanden 9/1.

Cun 37 onns e senz’uffants sun jau plaunsieu la suletta en il club da quels che dorman tras. E sche quels auters – amis, parents ed enconuschents – che han notgs senza sien u ina sien che vegn adina puspè interrutta pervi dals pops e las poppas da differentas ve­gliadetgnas, sche quels ma raquintan tut caputs da lur notgs e sch’els èn adina in pau absents durant il di, lura hai jau schon cumpassiun. Ma propi chapì e propi badà vi da l’agen corp e ­l’atgna olma n’hai jau anc mai, tge che quai vul dir. Enfin tar il champ da scola, la «Landschulwoche», la fin d’avust. Betg ma dumandar tgi ch’è vegnì sin l’idea che ils scolars bernais dovrian per forza ina «Landschulwoche». Ma il champ, en noss cas a Kandersteg, è standard en il chantun Berna e quai betg forsa mo sin il stgalim superiur, cura ch’els èn gia gronds ed autonoms. Na, nossa scola a Moosseedorf prevesa in champ da scola mintga dus onns e quai a partir da la segunda classa! Ed uschia damai era en la quarta classa. Gea, ed uss sai jau tge che geniturs dad uffants pi­tschens (u magari era gronds) manegian cun lur notgs malquietas. In protocol da mias notgs: Glindesdi: Nus arrivain a Kandersteg ed en in zac-zac hai jau tratg si tut ils nov letgs dals buobs (fatg a chasa n’ha quai anc mai in dad els). Las matta­tschas survegnan agid da duas studentas che m’accumpognan. Suenter tschaina scutin jau mo pli cun ellas e cun ils uffants, per ch’els sa quieteschian e dormian speranza bainbaud. Jau prelegel in’istorgia e lura: dai a cuz! A las 20.15 èn tut ils 21 uffants en letg. Ma enfin ch’els dorman, stun jau si var 1000 giadas, perquai che in sa lascha encrescher, l’auter ha tema dal stgir ed il terz ha dents che balluccan. Jau less en sasez era durmir, ma quai n’interes­sescha nagin. Mardi: Viva ils rituals e viva il vin cotschen! Grazia als rituals (simplamain far mintgadi exact il medem, era sch’igl è lungurus) e grazia ad in magielin vin cotschen per mai, èn ils uffants puspè a cuz ad ura. Punct a las 21.15 na vi jau udir nagin pip pli per ch’ils ins na dasdian betg als auters e cumenzan forsa era a cridar perquai ch’els sa laschan encrescher. (Tgi ha en sasez gì l’idea da far tals champs? Durant il di èsi gea tut ok, ma las notgs, diomaria!) Jau ur che questa notg daventia meglra e che jau dormia dapli che mo trais uras. E Dieu m’ha para udì, forsa grazia al spiert da la chasa, che vegn gugent era frequentada da gruppas religiusas. Jau ma durment curt suenter las diesch e dorm ina sien profunda. Enfin exact a las 02.15 cura ch’in buob ma dasda per dir curtamain, ch’el na sappia betg sa durmentar. Avant che jau vegn da reagir e forsa offrir in magiel latg (u tge fan ins en talas situaziuns?) è el gia puspè davent e cun quai era mia sien… per il rest da la notg. «Quai passa. I daventa segir adina meglier.» Jau ma prov da consolar cun ils tips che jau hai dà enfin uss a geniturs giuvens… senza savair da tge che jau discur. Stgisai, jau sun e patesch cun vus. Chatrina Josty Kreuzer lavura sco scolasta a Moosseedorf en il chantun Berna. Chatrina Josty

Alberto Palaia sa numna il delegà per il Post spezialisà per la plurilinguitad dal chantun Grischun. Alberto Palaia e creschì si a Rueun ed abitescha cun sia famiglia a Glion. El vegn a cumenzar ses nov pensum en plazza da 40% l’emprim da mars 2022 ed a partir dal 1. d’avust cun in pensum da 100%. La FMR ha fatg quatter dumondas ad Alberto Palaia. Martin Gabriel/FMR La lingua materna da l’istoricher da 49 onns è il talian. Alberto Palaia discurra sa chapescha er rumantsch e tudestg sin nivel da lingua materna. Actualmain lavura el sco magister al gimnasi da la claustra da Mustér (istorgia, rumantsch, talian). E durant ses temp liber s'engascha Alberto Palaia tranter auter sco president da la Surselva Romontscha. FMR: En il nov Post spezialisà per la plurilinguitad vegnis Vus a s’engaschar per rinforzar la trilinguitad dal chantun. Co sa preschenta la glista da las prioritads? Alberto Palaia: Cun la distanza che jau hai uss tar mia nova incarica n’èsi betg simpel da metter sin maisa ina glista da prioritads. La basa da lavur vegn dentant ad esser la lescha e l’ordinaziun da linguas. E lu natiralmain era la glista da las mesiras per la promoziun da las linguas chantunalas elavurada l’onn passà. Emprima prioritad ha la lavur entaifer l’administraziun chantunala. En secunda prioritad stattan las incumbensas ordaifer l'administraziun chantunala. Quai vul pia dir sensibilisar e cussegliar e contrahar e forsa mintgatant era reclamar pervia dal rumantsch u pervia dal talian che vegnan dischavantagiads? Tgenins èn ils instruments d’Alberto Palaia per cuntanscher las finamiras? L’emprim èsi senz’auter da far in agen maletg e da survegnir ina survista da la situaziun da la plurilinguitad en las differentas partiziuns. Tar situaziuns che quai fa basegn d’agir, vegn jau ad empruvar da localisar las raschuns per in problem e lura tscher­tgar il dialog. Sco segund pass ves jau l’interven­ziun a basa da la lescha da linguas. Quai vegn ad esser da giada tar giada auter. En scadin cas preferesch jau la via dal dialog. Ma sche quai fa da basegn pos jau er esser fitg pretensius. Tgenina da las duas linguas minoritaras en l’administraziun chantunala dovra dapli sustegn, il rumantsch u il talian? Or da mes pugn da vista oz, sto surtut il talian ve­gnir promovì pli fitg tar il chantun. Il rumantsch è represchentà bain en l’administraziun. Ils Rumantschs han sin il pli il problem, ch’els na dovran betg adina il rumantsch là nua ch’els stuessan. Trais cussegliers guvernativs èn rumantschs e dovran era fitg il rumantsch. Quai mussa dentant era ch’il rumantsch ha ina buna represchentanza aifer la administraziun chantunala. Dapli sustegn dovran per franc ils Talians dal Grischun. Vus essas actualmain president da la Surselva Romontscha ch’è ina uniun affiliada da la Lia Rumantscha. Cuntinuais Vus cun quest uffizi? Quai stoss jau sclerir cun il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ch’è mes schef futur. Igl è da guardar quant enavant ch’il presidi da la Surselva Romontscha è cumpatibel cun mia nova funcziun. Cunquai che jau cumenz pir il mars, respectivamain l’avust 2022 en plazza cumplaina, avain nus temp da sclerir quai.

La pandemia da Covid-19 e l’homeoffice han midà il cumportament da viagiar cun il traffic public. Las associaziuns da tariffas, las interpresas da transports e l’Allianza da Swisspass ston s’adattar a las novas circumstanzas cun la sperdita da fitg blers pendularis. FlexiAbo sa numna ina nova purschida che duai vegnir ussa sin il martgà. Cura ch’ils passagiers han vulvì il dies reagescha il traffic public cun alternativas. Las Viafiers federalas svizras han vendì dapi l’onn passa tranter 50 000 e 100 000 abunaments generals damain. Suenter l’onn da record 2019 saja era la vendita dals uschenumnads BÜGA, dals abunaments generals grischuns, sa sminuida per 10%. Quai scriva il servetsch da medias da la Viafier retica. Fertant che las Viafiers federalas han gia cumenzà u cumenzan a partir dal december proxim cun porscher models d’abunaments generals flexibels, dat quai anc naginas novitads da la Viafier retica en questa direcziun. «Nus vegnin ad infurmar a chaschun da nossa conferenza da medias annuala dals 6 da december», ha la pledadra da la Viafier retica Yvonne Dünser fatg da savair a la FMR. Il regress en la vendita d’abunaments generals tar las Viafiers federalas svizras saja d’attribuir cleramain als pendularis che absolvevan oriundamain mintga di il viadi a la lavur ed enavos cun il tren, ha il pledader da l’Allianza Swisspass, Reto Hügli, ditg a la FMR. «Fitg blers pendularis han decidì durant l’onn 2020 da betg pli prolungar lur abunament general perquai ch’els han cumenzà a lavurar en biro a chasa.» Las interpresas da traffic public e las associaziuns svizras da tariffas han tenor Hügli stuì reagir fitg svelt cun ina campagna da ‹upsell› per animar la clientella a novas cumpras. «Uschia concedin nus in rabat generus sin ­l’abunament general a possessuras e possessurs d’abunaments da mesa taxa che cumpran fitg blers bigliets singuls.» La pledadra da medias da la Viafier retica, Yvonne Dünser, ha ditg che la lavur da chasa na haja betg pertutgà il Grischun uschè ferm sco la Bassa. «Il BÜGA vegn era cumprà fitg savens da glieud che na dovra betg quel per ir a la lavur. Uschia avain nus pudì cumpensar in pau da las sperditas dal BÜGA cun entradas ord da las frequenzas dal temp liber.» Ultra da quai ha Yvonne Dünser ditg, ch’il BÜGA saja in toc pli favuraivel che l’abunament general svizzer. Il BÜGA cumprian ins perquai pli tgunsch. Actualmain fan ins plirs tests da ‹capping dal pretsch› en pliras regiuns da la Svizra. Capping dal pretsch munta ch’ils custs per in viadi cun il traffic public vegnan plafonads. Sch’il viertgel dal pretsch è cuntanschì, èn tuttas prestaziuns che suondan gratuitas. Tenor ils tests actuals vegn il capping dal pretsch concedì sin abunaments e chartas da l’onn, dal mais, da l’emna e dal di. Las Associaziuns da tariffas dal Vad (a partir da l’avust 2021) e dal chantun Friburg (a partir dal december 2021) experimenteschan cun igl uschenumnà ‹FlexiAbo›. Auter che l’abunament general ch’è valaivel mintga di durant in onn, po la possessura u il possessur dal FlexiAbo decider sez ils dis ch’el vul che ses abunament saja valaivel. Il FlexiAbo è in abunament annual che po vegnir duvrà durant 2-3 dis per emna e che cuntegna fin 156 dis da diever. Sco quai che la Viafier retica ha scrit a la FMR, observian ins cun grond interess ils tests sin il martgà che las Viafiers federalas fetschian il mument. Sche quellas spiertas hajan success, vegnia la Viafier retica er ad evaluar ed eventualmain suandar. Damain persunas cun abunaments generals Pervia dal coronavirus prolungheschan adina pli paucs passagiers dal traffic public lur abunament general. Avant la crisa eran anc 500’000 abunaments generals svizzers en circulaziun. Actualmain vegnan purschidas flexiblas evaluadas. Martin Gabriel/FMR La digren d’abunaments generals tutga era la Viafier retica cun il BÜGA. «Ina digren ha quai era dà tar nus, dentant avain nus pudì cumpensar la sperdita cun in augment en ulteriurs secturs dal traffic da persunas», ha la pledadra da la Viafier retica, Yvonne Dünser ditg a la FMR. Auter sa preschenta la situa­ziun tar las Viasfier federalas. Passa 50 000 abu­naments damain ha la Alliance Swisspass vendì dapi il 2020. «Fitg blers pendularis han decidì durant l’onn 2020 da betg pli prolungar lur abunament general perquai ch’els han cumenzà a lavurar en biro a chasa.» Quai ha il pledader da Swisspass, Reto Hügli declara a la FMR. «Las interpresas da traffic public e las associaziuns svizras da tariffas han reagì svelt cun ina campagna per animar la clientella a novas cumpras.» Quant custa in GA u in BÜGA? Abunament general svizzer (GA) per in onn: creschids davent da 26 onns 2. classa: CHF 3860 1. classa: CHF 6300 giuvenils 2. classa: CHF 2650 1.classa: CHF 4520 giuvenils 25 onns 2. classa: CHF 3360 1. classa: CHF 5450 Abunament general grischun BÜGA creschids 2.classa: CHF 1730 1. classa: CHF 2800 giuvenils da 16 fin 25 onns 2.classa: CHF 1230 1. classa: CHF 1940

Tar las regiuns cun bleras infecziuns dal coronavirus sa chattan il Partenz/Tavau, la Surselva, il Plaun ed ils Tschintg Vitgs. La media chantunala Marina Jamnicki ha confermà vers la FMR che las regiuns cun in’auta quota d’infecziuns sajan era las regiuns cun il pli grond basegn da vaccinar. La FMR ha discurrì cun la media chantunala. «Durant l’emna naziunala da vaccinar a partir dals 8 da november vulain nus far tut il pussaivel da cussegliar e discurrer cun las persunas che n’han anc betg sa laschà vaccinar», di la media chantunala. Da retschertgas naziunalas sappian ins che bundant 25% da las persunas anc betg vaccinadas fissan anc prontas da sa laschar vaccinar. FMR: En trais u quatter regiuns dal Grischun (per exempel Plaun, Surselva, Partenz, Tschintg Vitgs) èn las infecziuns stadas ed èn per part anc adina fitg autas. Datti ina decleranza per quest fatg? Marina Jamnicki: Gea, quai dat plirs motivs. Primo ha quai da far cun il stan da las vaccinaziuns en questas regiuns ch’è tenor nossas enconuschientschas per circa 10% pli bassas che en las regiuns cun paucas infecziuns. Il segund punct è ch’i dat ina tscherta negligientscha cun las reglas generalas da purtar la mascra, da tegnair distanza e cun la igiena. Ed il terz punct è l’inconsequenza cun l’obligatori dal certificat. Qua vuless jau vairamain n’inculpar nagin, dentant datti tenor nossas infurmaziuns lieus ed occurrenzas che las controllas èn insuffizientas. E quai ha a la fin finala in’influenza sin las infecziuns. FMR: Il chantun publitgescha las cifras d’infecziuns tenor regiuns. Las cifras da las vaccinaziuns na vegnan dentant betg publitgadas tenor regiuns. Pertge betg? La raschun per quai è ch’il chantun ha ina buna part da las cifras da quellas e quels che han sa laschà vaccinar, dentant betg tuttas. Per exempel n’avain nus betg las cifras da las vaccinaziuns ch’èn vegnidas fatgas en las praticas dals medis ed en las apotecas. Nus avain tut las cifras da las vaccinaziuns ch’il chantun ha fatg. Perquai che nus na vulevan betg publitgar ina survista betg exacta avain nus desistì da publitgar las cifras da las vaccinaziuns tenor regiuns. Ina survista totala da las vaccinaziuns ha percunter l’Uffizi federal da la sanadad publica e là duain las cifras proximamain vegnir publitgadas online tenor regiuns da sanadad en Svizra. Tant è tschert: Nà dals procents stuess il Grischun sco entir chantun dentant esser pli enavant cun las vaccinaziuns er en vista a la stagiun fraida d’enviern. Damai stuain nus parter dal fatg che là nua ch’i dat fitg bleras infecziuns, è la quota da vaccinaziuns bassa. È quai gist? Quai è in pau simplifitgà, ma gea, igl è uschia. En Surselva avain nus per exempel gì dacurt in «peak» cun pliras infecziuns. Ina giada en ina chasa d’attempads. Là hai dentant era dà persunas vaccinadas ch’èn vegnidas infectadas. Damai, ins po dir en general constat Voss congual cun excepziuns. Co vulais Vus persvader quellas e quels che na sun anc betg vaccinads? Ils motivs per betg sa laschar vaccinar èn enconuschents. Nus avain las duas opiniuns da quellas e quels che refusan da principi tuttas vaccinaziuns, lura la gruppa da quellas e quels che na sa fidan betg da las vaccinaziuns dal coronavirus e ch’èn malsegirs. E lura avain nus anc ina terza gruppa che renviescha la vaccinaziun e quai èn quellas e quels che na vulan betg laschar dictar il stadi tge ch’els han da far. Jau crai che la retschertga che l’institut Sotomo ha fatg dacurt, po localisar quella gruppa fitg bain. Entant che blers n’èn anc insumma betg vaccinads, datti auters che pondereschan gia da far la vaccinaziun da rinfrestgament. Vegn questa vaccinaziun er en il Grischun? La vaccinaziun da rinfrestgament è vegnida permessa avant in’emna da Swissmedic. A partir dals 4 da november duessan ils chantuns retschaiver la recumandaziun da vaccinaziun ch’è l’analisa scientifica a tge persunas che la vaccinaziun da rinfrestgament sa drizza. Questa vaccinaziun sa drizza oz, tenor noss stan d’infurmaziun, a persunas sur 65 onns che han laschà vaccinar las emprimas duas giadas avant almain sis mais. Persunas pli giuvnas che 65 onns ch’èn pazients da ristg pon far la vaccinaziun da rinfrestgament cun la lubientscha dal medi da chasa. Tgenin è Voss moto per l’emna da vaccinaziun naziunala? Fitg simpel: Faschai il bain ed as laschai vaccinar sche vus n’avais anc betg fatg quai. La vaccinaziun gida tuts e protegia mintga singul. Grischun Vaccinar è il sulet med per franar las infecziuns La media chantunala Marina Jamnicki n’è insumma betg sur­stada ch’i dat adina puspè uschenumnads «peaks» dal coronavirus en tscherts lieus dal Grischun. «Ina conclusiun che jau poss trair è che la prontezza da sa laschar vaccinar n’è betg en tuttas regiuns tuttina gronda». Ins possia dir che las regiuns che han gì las davosas emnas cifras d’infecziun autas hajan ina pli pitschna quota da persunas vaccinadas. Sper Cuira sa tracta quai da las regiuns dal Plaun, Surselva, Tschintg Vitgs ed il Partenz cun Tavau. (mg/fmr) Pagina 2

Il meglier passlunghist svizzer, Dario Cologna (35), ha mess en vista ier da terminar sia carriera sin la fin da la stagiun 2021/22 (guarda intervista pagina 7). Era sche Dario Cologna vegn anc a far cursas enfin tar ils gieus olimpics a Peking dal 2022, èsi in mument per sa regurdar da silmain sis muments «incredibels». Sis memorias ord vista persunala e jauer-patriotica. Emprima memoria: In bun ami jauer ed jau avain absolvì il maraton da skis engiadinais il 2007. Bler n’è betg restà en memoria da quella cursa, cun excepziun ch’igl era stà in brav murcs, surtut las «collinas da Golan». Noss temp da cursa ha confermà che nus dus tutgain en mintga cas tar «la gronda massa». Ma insatge na vegn jau mai pli ad emblidar. En l’areal d’arrivada, gist suenter la cursa, vegn in collega tar nus e di: «Avais udì tgi ch’ha gudagnà il maraton? – Dario!» – «Tge, noss Dario?» E nus dus Jauers avain giubilà sco suenter la victoria da la Svizra questa stad encunter la Frantscha. Noss Dario. Gudagnà il maraton. Noss vischin da Müstair. – Incredibel. Segunda memoria: Igl è il suentermezdi dals 4 da schaner 2009. Tut la Svizra sesa davant la televisiun. Il giuven passlunghist parta en la Val di Fiemme en direcziun Alpe Cermis. Igl è in’ascensiun spectaculara si dad ina pista da skis. E Dario Cologna ha la schanza – sch’el arriva sisum sco emprim – da gudagnar il classament general dal Tour de Ski. Ed el sa stauscha suveran e sco emprim si da la pista. Victoria! In Svizzer! In Rumantsch! In Jauer! In da nus! Sisum il podest! Euforia totala en Val Müstair. Paucs dis pli tard pendan en tut la val placats cun «Bravo Dario» u «Super Dario». E Dario Cologna analisescha sias victorias cun ina coolness, sco sche quai fiss il pli normal dal mund. Incredibel. Terza memoria: Igl è probabel stà il mument, nua che Dario Cologna era en la furma da sia vita. Ils gieus olimpics a Vancouver il 2010. Tut la Svizra era puspè vi da la televisiun. Ed i deva muments en las cursas, nua che Dario Cologna curriva enturn las ureglias a sia concurrenza sco sche quels fissan statists. Ils 15 da favrer 2010 gudogna el sur 15 km aur olimpic. E duas emnas pli tard, il davos di dals gieus olimpics a Vancouver, è tut pront per Dario Cologna. La cursa roiala sur 50 km. La medaglia – forsa perfin la proxima dad aur – è quasi schon reservada per il passlunghist jauer. Enfin tar la davosa storta! Cologna glischna ora sin la pista englatschada, el vegn «be» dieschavel. Tge mument dramatic. Incredibel. Quarta memoria: Igl è la stagiun olimpica da Sotschi, la stagiun 2013/14. Ma quella entschaiva cun in schoc: Il november stgarpa Dario Cologna ils bindels d’in pe durant in trenament. El sto perquai desister da quasi tut las cursas da la Cuppa mundiala ed er al Tour de Ski. E ditg n’èsi betg cler, sch’el participescha insumma als gieus olimpics. Pir curt avant Sotschi turna el en il circus da passlung e va lura en Russia. E lura vegn ses di – ils 9 da favrer 2014: En il skiatlon sur 30 km ristga el en la fasa finala da la cursa «bov e vatga» ed attatga! Il quint va si ed el gudogna cun in sprint fulminant sia segunda medaglia olimpica. Tge comeback! Tge victoria! Perfin il cool Cologna mussa emoziuns tar la ceremonia da medaglias e sto cridar. Incredibel. Tschintgavla memoria: Surtut grazia al renum da Dario Cologna vegn il Tour de Ski en il Grischun. Dapi l’onn 2013 fa la turnea ussa onn per onn fermativa a Lai ubain en Val Müstair. En Val Müstair è la mesa populaziun che gida e lavura tar l’occurrenza sco voluntaris. Millis d’aspectaturas ed aspectaturs fan viadi enfin en Val Müstair, per vesair las cursas da l’elita mundiala da passlung. Però ils blers vulan surtut vesair lur Dario. Tar l’emprima ediziun dal 2013 cuntanscha quel a Tschierv il final dal sprint, sin sia «pista da chasa». La canera è immensa, la glieud cloma «Dai Dario!» e las plumpas strasunan tras la val. Ma tuttenina vegni ruas­saivel: Tar il davos «stutz» croda Dario Cologna. La victoria è futsch! E tuttina – tanta glieud e tanta canera n’ha la Val Müstair probabel mai vis ed udì dapi la battaglia da la Chalavaina. Incredibel. Sisavla memoria: I suonda il 2013 l’emprim e sulet titel da campiun mundial. Ma suenter tut questa fasa da success, vegnan onns pli calms. Schebain che Dario Cologna fa anc adina buns resultats. Qua u là perfin ina victoria en la Cuppa mundiala u dal 2015 argient al campiunadi mundial. Dario Cologna tutga pass a pass era tar ils atlets pli rutinads. Ma lura vegn la stagiun 2017/2018. Cun in pau fortuna gudogna el ina quarta giada il Tour de Ski. Era grazia a quella victoria e perquai ch’el ha gia 31 onns astga el purtar la bandiera svizra tar la ceremonia olimpica il favrer 2018 a Pyeongchang. E lura vegn ses proxim coup: Ils 15 da favrer gudogna el suveran la cursa sur 15 km en stil liber. Puspè culan las larmas. El dat perfin sbratgs da la deliberaziun. E speratiers: Cun questa quarta victoria olimpica è el il meglier olimpionic svizzer da tut ils temps, ensemen cun Simon Ammann. Incredibel. Ussa va damai la carriera da Dario Cologna en sia fasa finala. El n’è mai stà quel dals gronds pleds u dals statements clers. Ses focus ha el adina mess sin l’aspect sportiv, ses messadi è stada la prestaziun en la loipa. Quella prestaziun ha el commentà savens cun in surrir nonchalant, forsa era cun ina tscherta «Bauernschläue», ma senza l’eloquenza ed il charme dad in Roger Federer. Anc ina stagiun vegn Dario Cologna ad esser l’ambassadur da ses sport, la locomotiva da sia squadra, in atlet excepziunal ch’ha era pussibilità visibilitad per la lingua rumantscha. Anc ina stagiun. Ina stagiun olimpica. E tgi sa – durant il favrer è Dario Cologna atgnamain adina en furma, mintga quatter onns. Quai è bain incredibel? L’autur David Truttmann è creschì si sco Dario Cologna a Müstair, el è però passa 10 onns pli vegl ed in pauc bun passlunghist. Il «Tour de Dario» va a finir Il meglier passlunghist svizzer da tut ils temps ha annunzià mesemna da chalar, da terminar sia carriera sin la fin da la stagiun 2021/22. Cun quai va a finir in’èra ch’ha promovì ferm il sport da passlung en Svizra. Quatter giadas campiun olimpic, ina giada campiun mundial, gudagnà quatter giadas il classament general da la Cuppa mundiala e quatter giadas il Tour de Ski. Pelvair, en sia carriera sportiva ha Dario Cologna (35), ­oriund da Müstair, rimnà in u l’auter titel. Mesemna ha il meglier passlunghist svizzer però annunzià da terminar sia carriera per la fin da questa stagiun 2021/22, suenter ils ­gieus olimpics a Peking. In ambassadur per ses sport Cun l’annunzia da Dario Cologna va a finir pass a pass in’èra – perquai che l’atlet rumantsch è stà dapli che mo in collecziunader da medaglias. Cun sias prestaziuns è el er stà durant ina dunsaina d’onns ina locomotiva per autras atletas ed atlets svizzers, in impurtant ambassadur per il sport da passlung en Svizra ed er ina persunalitad ch’ha gidà a render visibel ed udibel la lingua rumantscha. Avant paucas emnas è il star da passlung vegnì bab. E gist avant paucs dis ha el sa blessà al schanugl. Malgrà quella blessura ­spera Dario Cologna da pudair turnar bainprest en la loipa. L’atlet ha perfin grondas ambiziuns per sia davosa stagiun. En l’intervista discurra el dad in’ulteriura medaglia als gieus olimpics a Peking. Era Laurien van der Graaff ha confermà mesemna envers RTR da terminar sia carriera per la fin da la stagiun 2021/2022. L’atleta (34) ha gudagnà ensemen cun Nadine Fähndrich ina medaglia d'argient als campiunadis mundials ad Oberstdorf il 2021. Dasperas ha ella guda­gnà en sia carriera duas cursas da la Cuppa mundiala.

En la davosa sessiun d’october ha il Cussegl grond tractà il concept Green Deal che prevesa ina reducziun massiva dals gas cun effect da serra enfin l’onn 2050. In sectur da Green Deal è il turissem. Igl è previs d’impunder 27,5 milliuns francs per mesiras en favur dal clima. La stagiun d’enviern stat avant porta. La FMR è s’interessada da la dumonda con cumpatiblas che las intenziuns da Green Deal èn per exempel cun ils basegns dals territoris da skis. Ils effects dal gas da serra sin il sectur turistic pertutgan essenzialmain ils stabiliments ed il traffic. Per far aua chauda en ils edifizis e per il traffic motorisà sco per exempel las maschinas da far pista vegni duvrà oz per gronda part energias fossilas. La forza electrica per la producziun da naiv cun ennavaders dovra aua e na pertutga betg la producziun da CO2. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha accentuà en discurs cun la FMR l’impurtanza dal turissem d’enviern e da stad per il Grischun. «Era cun spargnar energia e cun reducir ils gas cun effect da serra stuain nus sco chantun da turissem porscher l’optimal a noss giasts da vacanzas. Quai è pussaivel e nus stuain e vulain cuntanscher las finamiras da Green Deal.» Ils indrizs da far naiv dovran fitg blera aua ch’ils territoris da skis retiran dals lais construids aposta per quest intent. Tenor il cusseglier guvernativ ch’è responsabel per l’economia dal turissem en il Grischun, Marcus Caduff, saja quai oz indispensabel da pudair producir naiv artifiziala en noss circa 40 territoris da skis grischuns. Il giast vegni mo lura en ina destinaziun, sch’el haja la segirezza che quai dettia naiv avunda. «Pertutgant las emissiuns da gas cun effects da serra datti dapli problems cun las maschinas da far pista che van cun Diesel e produceschan natiralmain CO2», ha Marcus Caduff ditg. «Là èn ins dentant ferm londervi da tschertgar alternativas cun idrogen.» In radi da speranza sajan er las stentas d’intginas societads da pendicularas da producir sezzas energia cun implants electrics pitschens. «Igl è fitg allegraivel che adina dapliras societads da telefericas da muntogna produceschan sezzas energias regenerablas.» La midada dal clima n’è betg favuraivla per blers territoris da skis grischuns. L’augment da la temperatura pudess far anc plirs stritgs tras il quint pertutgant la segirezza da naiv. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff relativescha: «Tar tut mia affecziun per il sport da skis alpin: Ils giasts d’enviern na vegnan dentant betg en il Grischun mo per ir cun skis.» Adina pli blers giasts vegnian era tar nus en vacanzas per far autras disciplinas da sport e per chaminar en la natira, giudair il sulegl e vegnir davent da la tschajera. Pertutgads da la mancanza da naiv en l’avegnir èn ils territoris da skis sut l’autezza da 1500 meters sur mar. Quels territoris vegnan tenor Marcus Caduff a stuair evaluar bain avant che far novas investiziuns en indrizs da producir naiv artifiziala. Cun la stgaudada globala prognostitgada vegnia quai prest nunpussaivel pli da producir naiv sin questa autezza. Per il schef dal departament d’economia publica e fatgs socials datti parallelas tranter il turissem e l’agricultura nà dals sforzs per cuntanscher la quota «netto nulla». L’agricultura lavuria a moda e maniera fitg pragmatica cun projects per cuntanscher la quota «netto nulla». «Er sin il sectur turistic stuain nus proceder a moda e maniera pragmatica. Quai cunzunt cun isolaziuns d’edifizis ed eliminar carburants nuschaivels cun l’agen diever da vehichels.» Ils giasts vegnian er en l’avegnir a viagiar cun l’auto, cun l’aviun e cun la viafier. «Qua è noss turissem dependent dal progress tecnic per la neutralitad dal clima da l’industria da transports.» Insacura insaco tar netto nulla La politica grischuna ha ratifitgà il Green Deal cun la clera finamira da cuntanscher la reducziun da las emissiuns cun effects da gas da serra. Sper l’agricultura ha er il turissem stipulà mesiras per reducir il CO2. «La branscha turistica dal Grischun è conscienta dals basegns dal clima e vegn a cuntanscher las finamiras dal Green Deal en l’interval che stat a disposiziun», di il cusseglier guvernativ Marcus Caduff a la FMR. «Gia oz vegnan blers edifizis da pendicularas e gastronomia en ils territoris da skis optimads cun meglras isolaziuns. Plinavant èn societads da telefericas da muntogna vidlonder da tschertgar novas soluziuns energeticas per las maschinas da far pista che funcziunan cun diesel.» Ils territoris da skis dal Grischun disponan oz da varga 2000 kilometers pistas e bundant ina terza da quellas dovran naiv artifiziala per ir cun skis. Tenor il schef dal departament d’economia publica, Marcus Caduff, fissi nunpussaivel da porscher ozendi als giasts pistas da skis senza naiv artifiziala. «La producziun da naiv artifiziala na chaschuna nagins donns entras effects da serra.» L'Uffizi chantunal per economia e turissem ha endrizzà la pagina d’internet www.qualitaet-gr.ch che dat exempels «Best – Practice» che duain animar d’imitar. Il Cussegl grond ha decidì in credit da 27,5 milliuns francs per las mesiras da Green Deal en il turissem. «La branscha turistica dal Grischun vegn a cuntanscher las finamiras dal Green Deal» Marcus Caduff, cusseglier guvernativ Turissem d’enviern en il Grischun Pernottaziuns 2020 GR 4.7 milliuns Pernottaziuns il december 2020 GR 379 403 Pistas da skis en il GR 2025 kilometers Pistas ennavadas cun naiv artifiziala GR ca. 706 kilometers Dumber da pendicularas en il GR 528 Dumber da maschinas da far pista el GR 275 Manaschis da gastro da muntogna GR 148

La fin d’emna han lieu per la 30avla giada ils Dis da litteratura a Domat. L’ediziun da giubileum sa dumonda tranter auter, sche la litteratura rumantscha è insumma sin la «dretga via». La FMR ha discurrì cun Ralf Beer dal comité d’organisaziun dal festival. Suenter in onn pausa sa scuntran questa fin d’emna puspè a Domat ils amis e las amias da la litteratura rumantscha. Sut il motto «giud via» vegnan preschentadas e discutadas era quest onn las pli recentas publicaziuns rumantschas. L’ediziun da quest onn ha lieu per la 30avla giada. Organisà vegn il festival mintgamai dad in pitschen comité per incumbensa da l’Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR). Actualmain èn da la partida en quel comité: Nadina Derungs, Sara F. Hermann, Toni Vinzens e Ralf Beer. FMR: Il motto dals Dis da litteratura da quest onn è «giud via». Faschais cun quai allusiun a la crisa da corona? Ralf Beer: Betg directamain – però natiralmain pudess era vegnir endament la pandemia. L’idea oriunda era plitost da mussar nua che la litteratura rumantscha sa mova, sin tge via ch’ella è da viadi? Nua sa chatta ella ussa e sin tge vias pudess ella ir en il futur? È ella «giud via» u sin la dretga via? E tgeninas vias prendan auturas ed auturs, sch’els dastgan scriver davart il medem tema? Natiralmain ans avain nus dal comité d’organisaziun era laschà inspirar da la publicaziun annuala da l’Uniun per la litteratura rumantscha, la quala ha quest onn il fil cotschen «sin via». L’onn passà avevas vus pli u main gia organisà ils DDL. Però lura avais vus stuì annullar tut causa corona. Avais ussa simplamain spustà l’entir program per in onn? L’idea era schon da surpigliar pli u main il program da l’onn passà – avain però lura constatà che quai n’è betg pussaivel da far 1:1. Vul dir: I na va betg da simplamain surpigliar ed organisar in program litterar da l’onn passà, perquai che intginas chaussas n’èn betg pli actualas. Per numnar be in exempel: En il program da l’onn passà era planisà il giubileum da 100 onns dal «Calender per mintgagi». Ma quel giubileum è apunta stà l’onn passà. Per l’autra avain nus ussa integrà in punct da program «giubilectura» cun 9 auturas ed auturs che prelegian texts fatgs sin mesira per questa 30avla ediziun dal festival. Suenter la furma ferm reducida e digitala l’onn passà datti quest onn la 30avla ediziun. In giubileum. Però i na dat betg in act festiv? Nus avain singuls elements che tematiseschan il giubileum. Per l’ina datti quels texts da «giubilectura» en trais puncts da program. Lura datti il venderdi saira il concert da giubileum: Martin Bezzola suna cun ina band ad-hoc cumposiziuns da ses bab Clo Duri Bezzola, in dals fundaturs dals DDL. Lura fan Sara Francesca Hermann e Flurin Caviezel la dumengia a mezdi in omagi teatral-musical per il giubileum. Per finir terminescha Martin Bezzola anc ina giada il program da quest onn cun ses cudesch da chanzuns – e fa uschia l’artg giubilar dal festival. Ils puncts culminants eran ils davos onns atgnamain adina la concurrenza litterara «Premi Term Bel» ubain il program spezial da la sonda saira. Tuts dus puncts da program mancan quest onn. Il Premi Term Bel organisain nus gea mo mintga dus onns. Quel avain nus tuttina organisà l’onn passà, en furma virtuala e separada. Perquai vegni a dar la concurrenza litterara pir puspè il proxim onn. Tar il program da la sonda saira avain nus decis gia la stad da desister da quel, perquai che nus na savevan betg co la situaziun da corona sa sviluppeschia. Igl era fitg grev dad organisar e preparar in program cun tschaina e cun blera ­glieud che sesa pli da stretg. Ils DDL èn era adina il lieu per preschentar quai che marscha actualmain en la scena litterara rumantscha. Èsi plitost pretensius sco organisaturs dad sgrattar ensemen mintgamai ils divers puncts da program u èsi al cuntrari perfin difficil da decider tgi prender e tgi betg? I n’è atgnamain mai stà in problem da chattar ils differents puncts da program, vul dir dad avair avunda publicaziuns. I dat avunda ­glieud ch’è er interessada da vegnir a Domat a preschentar sia lavur. Perquai èsi interessant sco organisaturs da pudair far ina schelta e da metter in focus. Damai, i n’è mai stà in pro­blem dad insumma chattar avunda puncts da program per preschentar la litteratura rumantscha actuala. Sin tge sa legra Ralf Beer tar questa ediziun dals DDL? Segir ma legrel jau sin l’avertura dal festival, cun il concert da giubileum e la premiera dal film da Cuntrasts. I fa simplamain plaschair da puspè vesair tut la glieud, suenter plirs mais da pandemia. E lura sun jau spannegià da la discussiun da la sonda suentermezdi, nua ch’i vegn discutà davart la preschien­tscha, la situaziun actuala ed il futur da la litteratura rumantscha. Tenor il motto dal festival sa dumonda quella discussiun: «Nua via, litteratura rumantscha?». E gist suenter quel punct da program ma legrel jau era sin la vernissascha da la nova publicaziun da Franz Hohler. Il palc da Domat è puspè avert quest onn – sco la davosa giada, l’onn 2019. Il palc da Domat è puspè avert quest onn – sco la davosa giada, l’onn 2019. Ils 30avels dis Ils Dis da litteratura a Domat han lieu quest onn per la 30avla giada. L’inscunter da e per la litteratura rumantscha ha lieu dals 5 enfin ils 7 da november 2021, sco adina en la sala Tircal da Domat. Il motto da l’inscunter litterar da quest onn è «giud via». La FMR ha preschentà e laschà vegnir a pled quest’emna singuls puncts da program. Dapli infurmaziuns sin www.disdalitteratura.ch

Savevas Vus che l’istorgia dal rumantsch sco lingua neolatina cumenza en il Grischun la stad da l’onn 15 avant Cristus? Lura èn ils pievels da las Alps vegnids suttamess dals Romans en ina campagna militara manada dals dus figliasters da l’imperatur Augustus, Drusus e Tibierius. Savevas Vus ch’ils tschintg em­prims texts rumantschs èn scrits per puter, l’idiom da l’Engiadin’Ota? E quels emprims texts èn vegnids scrits da be dus auturs: Gian Travers e Jachiam Bifrun. Omadus han vivì en il 16avel tschientaner. Savevas Vus che la seria da bancnotas da ventg da la Banca naziunala svizra da l’onn 1970 è ve­gnida stampada «per surmiran». Per translatar «Zwanzig Franken» ha la Lia Rumantscha decidì da prender la furma surmirana «vantg francs» – Tge ch’è natiralmain vegnì crititgà da tschels idioms. L’anteriur professer da rumantsch a l’Universitad da Friburg Georges Darms ha publi­tgà avant intgins onns bleras da sias prelecziuns fatgas en ils seminaris da rumantsch sin la rait. Uschia po mintgina e mintgin «studegiar» rumantsch. Cun il scharm dad in professer ed en furma da prelecziun raquinta Darms l’istorgia dal rumantsch davent da sias entschattas enfin il temp actual – tabellas, graficas, glistas, survistas e documents originals, gea perfin «clausuras» per testar sch’ins haja emprendì bain cumpletteschan sias prelecziuns da lingua, cultura e litteratura. Perquai mes tip, giai a guardar sia pagina d’internet. La pagina è in vair stgazi e gaudi per RumantschUNAS, sin www.scienzarumantscha-darms.ch Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Per la 30avla giada han gì lieu la fin d’emna a Domat ils Dis da litteratura. Sut il chavazzin «giud via» han amis ed amias da la litteratura rumantscha sa dumandà – suenter la pausa sfurzada dal coronavirus – nua che la litteratura è insumma «per via»? Cun ina fimaglia immensa ha Sara Francesca Hermann dal comité d’organisaziun dà il venderdi saira il culp da partenza. Suenter dus onns pausa dals «dis», suenter in brav temp d’abstinenza culturala. Bain pussaivel ch’ils amis e las amias da la litteratura rumantscha han bramà da sa scuntrar puspè. La Sala Tircal era quest onn numnadamain emplenida sco mo darar, gia il venderdi saira, ma surtut la sonda e la dumengia è vegnida blera glieud a Domat. Ralf Beer, in dals quatter commembers dal comité, ha ditg che «segir dapli che 300 persunas» hajan chattà la via a Domat. Però co è stada questa «via» durant ils Dis da litteratura? Tge è suandà, suenter che la fimaglia è tschessada en la Sala Tircal? Ina survista dals trais dis da «viadi», en etappas. Emprima etappa – da divas e disas Perquai ch’ils DDL han gì lieu per la 30avla giada ha era in dals trais fundaturs dal 1990, Benedetto Vigne, raquintà a Domat da las en­tschattas dal festival. El ha regurdà a l’inizi plitost selvadi e caotic dals «trais confederads» al tgamun organisatoric – el sez, Flurin Spescha e Clo Duri Bezzola. Tenor Benedetto Vi­gne èn quai stadas trais detgas «divas». Pli u main sco reminiscenza a Clo Duri Bezzola barmier ha ses figl Martin Bezzola preschentà il venderdi saira cun sia band ad-hoc las chanzuns d’uffants scrittas da ses bab. Quellas ha Martin Bezzola gea era publitgà dacurt sco disc e cudesch illustrà sut il titel «Il lung viadi». Silsuenter ha RTR preschentà en la Sala Tircal la premiera dal film «Computer, cafés e crisas – l’art da scriver». Il film da Bertilla Giossi accumpogna las duas auturas Viola Cadruvi, Romana Ganzoni ed a l’autur Leo Tuor durant in curt process da scriver. Tuts trais descrivan lur disas, lur trics e lur murcs cun scriver. Il film reflectescha il mastergn u la passiun da scriver, main cun reflexiuns filosoficas, mabain plitost cun preschentar il «Handwerk» dal mintgadi. L’etappa da sonda – in mund magic e sferic Exact davart quel «Handwerk» ha era rapportà la sonda avantmezdi l’autur sursilvan Rico Tambornino tar la preschentaziun da l’ediziun giubilara dal Tschespet. El ha ditg: «Jeu hai magari bleras ideas – però da l’idea enfin che quella vegn sin il palpiri èsi in lung process, ina lunga via.» In punct da program ch’ha furmà a Domat in fil cotschen tras il festival da quest onn è stada la «giubilectura». En occasiun dal giubileum a Domat han nov auturas ed auturs – adina en pachets da trais – scrit e prelegì texts sut il chavazzin «litteratura e jau». E gist uschè multifars sco ils auturs e las auturas (dad Asa Hendry enfin Gion Mathias Cavelty), uschè multifars èn era stads lur texts ch’han tematisà clashs da minoritads, cudeschs «magics» u «muments da vanagloria litterara». Pli u main ina plazza fixa a Domat ha Mevina Puorger. Quest onn ha ella perfin pudì preschentar la 20avla publicaziun da si’atgna chasa editura. Tranter auter ha ella preschentà ina nov’ovra cun il titel «be cun rispli», in cudesch ch’avess da sortir proximamain da la stampa. I sa tracta d’ina collecziun da poesias da Jachen Andry, romanist oriund da Ramosch che viva a Barcelona. Il program da sonda ha lura cuntinuà tranter auter cun in’absenza: l’autura Viola Cadruvi ha mo pudì preschentar or da l’isolaziun coronala ses nov project da cudesch. Ferm preschenta è percunter stada Anna Ratti, la quala n’ha atgnamain gnanc prelegì or da sia «Chesa dals sömmis», mabain raquintà libramain londeror. En moda viva ed alerta ha’la raquintà tranter auter da draguns che vegnan or dals lais. In duo che fa buna farina ensemen è quel da Romana Ganzoni ed Astrid Alexandre. L’autura da Schlarigna ha legì la sonda suentermezdi poesias e prosa or da sia publicaziun «Vent per mia vela». A ses texts ch’encruschan la realitad cun in mund fantastic ha la chantautura sursilvana Astrid Alexandre dà in soundtrack fin e sferic. L’etappa cun la discussiun Il pli grond interess als Dis da litteratura da quest onn ha sveglià senza dubi la discussiun da podium da la sonda suentermezdi, moderada da Claudio Spescha. Participà han l’autura Flurina Badel, la lin­guista Silvana Derungs ed il professer da litteratura Rico Valär. La dumonda da partenza è stada: «Nua via, litteratura rumantscha»? Tenor Flurina Badel n’è la litteratura rumantscha betg avunda preschenta. I manchia da tut las varts: cudeschs, forsa era ulteriurs festivals u era autras furmas da promoziun litterara. Silvana Derungs smina ch’i dettia in problem da prestige tar potenzials lecturs e lecturas, numnadamain l’idea che cudeschs rumantschs tractian mo da vitgs e vatgas, da pasturs e plevons. Entant saja bain era la litteratura arrivada en il 21avel tschientaner. Rico Valär, professer da rumantsch a l’Universitad da Turitg vesa il problem era tar la intermediaziun e la propagaziun da litteratura en las medias. Il discurs davart la litteratura rumantscha saja sa sminuì marcantamain. La discussiun animada da passa in’ura n’ha sa chapescha betg pudì porscher in’analisa definitiva davart la situaziun da la litteratura rumantscha actuala. Tuttina ha ella dà impuls per ulteriuras discussiuns ed ella ha pudì rasar ora tge ch’ins stuess e pudess far per promover la lectura rumantscha. Bunamain in cuntrapunct ludic e divertent a questa discussiun ha offrì lura l’autur tudestg-svizzer Franz Hohler. Ensemen cun la Chasa Editura Rumantscha ha el festivà a Domat la vernissascha da ses cudesch biling «Fümader passiv/Passivraucher». Quel cuntegna poesias rumantschas, raquints curts, translaziuns, citats ed er il famus numer da cabaret «Il malur da la fuorcla». La frestgezza ed energia «hohleriana» fa en mintga cas bain al mund litterar rumantsch. L’etappa da dumengia – cun tamburs Ed era il terz di, la dumengia, ha cuntinuà cun in enorm panopticum rumantsch, cun «giubilecturas», auturas giuv­nas, cun cudeschs mono-, bi- e trilings. Sara Francesca Hermann e Flurin Caviezel han perfin offrì avant gentar in apero teatral-musical en connex cun il giubileum dals dis da litteratura, inclusiv ina detga turta da surpraisa cun in tusch da quatter «Tamburs da Domat». Pelvair, igl è stà er quest onn in «lung viadi», per dir cun ils pleds da la davos’ovra preschentada a Domat: il cudesch da chanzuns dals Bezzolas. Tge resta da l’entir viadi? – Il mund litterar rumantsch ha sa mussà a Domat puspè ina giada en plaina pumpa: ritg e varià, divertent e frestg, avert ed alert. Sche quai vegn era recepì dador in circul litterar da Domat è ina dumonda che resta dentant in pau averta. Als organisaturs èsi reussì, suenter in onn interrut da pandemia, da prender si il chavazzin e da trair vinavant il spiert dal festival. Forsa cun ina resalva: Bleras prelecziuns èn quest onn vegnidas degradadas a venditas da cudeschs. Auturas ed editurs preschentan e modereschan sezs lur prelecziuns. Savens manca perquai sin il palc l’intervenziun d’in/a moderatur/a, l’intermediaziun e la discussiun, forsa perfin cun il publicum. Igl è gea be d’avantatg per l’entir moviment rumantsch, sch’ils Dis da litteratura restan dapli che mo ina fiera da cudeschs. Domat è in lieu da debatta, d’acziun ed reflexiun (litterara) rumantscha. Il viadi po patgific cuntinuar. Ina discussiun da podium moderada da Claudio Spescha (san.) - cun Flurina Badel, Silvana Derungs, Rico Valär - ha discutà la dumonda "Nua via, litteratura rumantscha?". Anna Ratti ha transferì il publicum da Domat en ses mund magic da paraulas e ditgas, nua che era in dragun po sortir qua u là or dad in lai muntagnard. Sco sin ina veglia fotografia da famiglia – il comité dals Dis da litteratura a Domat, ediziun numer 30 (da san.): Sara Francesca Hermann, Toni Vinzens, Anna Serarda Campell (moderatura dal festival), Ralf Beer e Nadina Derungs. Dus dals auturs che Bertilla Giossi (amez) ha purtretà en ses film da Cuntrasts «Computer, cafés e crisas – l’art da scriver»: Romana Ganzoni e Leo Tuor. En la fimaglia ha Sara Francesca Hermann avrì ils 30avels Dis da litteratura a Domat. L'editura Mevina Puorger ha pudì preschentar a Domat la 20avla publicaziun tgirada da si'atgna chasa editura. Els han dà il venderdi saira la partenza al «lung viadi» da Domat, e quai perfin cun ina racheta da chartun – la band ad-hoc enturn il musicist Martin Bezzola (segund da san.). Ina discussiun da podium moderada da Claudio Spescha (san.) - cun Flurina Badel, Silvana Derungs, Rico Valär - ha discutà la dumonda "Nua via, litteratura rumantscha?". Ina discussiun da podium moderada da Claudio Spescha (san.) - cun Flurina Badel, Silvana Derungs, Rico Valär - ha discutà la dumonda "Nua via, litteratura rumantscha?". L'autur tudestg-svizzer Franz Hohler ha pudì festivar cun la Chasa Editura Rumantscha la vernissascha da sia publicaziun "Fümader passiv/Passivraucher" - ensemen cun Anita Capaul e Bettina Vital ch'han tgirà questa publicaziun. Ina discussiun da podium moderada da Claudio Spescha (san.) - cun Flurina Badel, Silvana Derungs, Rico Valär - ha discutà la dumonda "Nua via, litteratura rumantscha?".

Peter Lustig è stà enconuschent per sias invenziuns e curiusitads durant sia emissiun «Löwenzahn». I na fa betg surstar che l’um cun chautschas cun bistet preschenta gia l’onn 1983 plain luschezza ses auto electric. I sa tracta dal model «Elektro-Golf I» – in project ch’è vegnì lantschà l’onn 1976 da la firma Volkswagen. Il «Elektro-Golf I» era in'emprova ed ina reacziun sin la crisa d’ieli surventschida. Durant l’emissiun «Nur ein Tropfen Öl» da Peter Lustig datti ina sequenza ch’è accessibla sin YouTube. In camiunist d’in auto-cisterna che n’ha sez nagin benzin pli dumonda Peter Lustig che sesa en in Golf verd per in zic benzin. Lez na sa betg gidar vinavant – quai che fa smirvegliar il camiunist. La raschun: Ses auto saja in auto che va senza benzin. Peter Lustig avra il viertgel dal motor e mussa en pe d’in motor be batterias. Tenor il stand da lez temp sa tracti da 16 accus da plum cun sis volt ed in motor electric a current cuntinuà (Gleichstrom-Elektromotor). Peter Lustig preschenta ina tecnica da chargiar fitg antica: sur ina normala bischla da contact cun 220 volt che sa chatta là, nua ch’ins emplenescha normalmain il benzin. Dal reminent ina chaussa ch’ha durà radund 12 uras e tanscheva be per ina curta distanza. La tecnica ed il svilup dals autos electrics eran da lez temp anc a l’entschatta, uschia che la sequenza fa surrir. Tuttina – vi dal princip fundamental n’è betg sa midà ina massa. E la tecnica è sa sviluppada uschia che l’auto electric funcziuna ozendi. La discussiun davart la producziun d'electricitad che Peter Lustig maina cun il camiunist è dentant enfin oz d’impurtanza. La sequenza finescha cun ina pretensiun da Peter Lustig: «In bel di, sche nus inventain e ponderain, vegnin nus forsa a savair rabagliar davent tut quels ‹stinchers da benzin› da la via.» L'emprim golf electric da la firma Volkswagen

Il grond temp da la distribuziun dals chalenders ha cumenzà. Gist oz vegn in da quels preschentà en LQ. Malgrà digitalisaziun è l’elecziun d’annuaris anc gronda. Els vegnan cumprads damai ch’ins è affecziunà ad els, chalenders èn fidaivels cumpogns da l’onn. Ina part caracteristica da mintga annuari è l’emprima part dal cuntegn: il chalendari cun ils mais ed ils segns. Quest chalendari era pli baud il diari dal pur e da la chasarina. Ins guardava ed observava strictamain ils segns dal zodicac. Ins guardava cura ch’igl è da semnar, da tagliar, da racoltar. Betg paucas dunnas guardan anc oz cura ch’igl è dad ir tar il cuafför. La constellaziun da la glina duai esser decisiva sch’ils chavels creschan bain e guliv. A quest connex è il tipp dad oz deditgà. I na va betg spezialmain per tagliar chavels. I va per il chalender da la glina da Maria Thun. Conuschais Vus quel? Blers purs, pumiculturs, apiculturs, insumma glieud che lavura or en la natira, sa fidan dals cussegls da questa dunna dal Tirol. En ils onns 1960 ha ella cumenzà a publitgar sias observaziuns da la glina e dals segns dal zodiac en in annuari. «Maria Thun Aussaattage» è daventà in bestseller en las librarias. La perscrutaziun da las constellaziuns dals planets e da la glina è ina fatschenta da milliuns. Blers spetgan vess sin il chalender da la Tirolaisa. Insaco èsi per blers sco ina religiun, i na dat nagut auter che consultar Maria Thun. Che l’astronomia ha ina influenza sin la vegetaziun, sin fritgaivladad e creschientscha, pon ins vesair sco ch’ins vul. Tgi crai al chalender da la glina vesa l’effect positiv, el u ella na ponderescha ed observa betg sez. El sa lascha manar e diriger da Maria Thun. Sch’ins observa en ses annuari ils dis da fritg ed ils dis da flur, ils dis da feglia ed ils dis da ragisch, crajan ins dad avair fatg tut endretg. Dentant attenziun: Sper il chalender da la glina da Maria Thun dat anc auters cun la medema tematica. Consultai ina giada la pagina d’internet www.spriessbuerger.ch.

Enfin in quart da las plazzas da hotels ed ustarias grischunas n’eran anc betg occupadas l’entschatta d’october. Igl è damai pretensius per la branscha turistica da dumagnar ina stagiun d’enviern che para empermettenta, sch’ins resguarda las reservaziuns. La hotellaria grischuna è da buna speranza en vista a la proxima sesiun d’enviern. Bleras hotelieras e hoteliers quintan cun tants giasts sco avant la pandemia. Malgrà che las reservaziuns actualas èn in zichel pli bassas en cumparegliaziun cun la media da plirs onns. Quai resulta dad ina retschertga svelta lantschada da l’Uffizi per economia e turissem l’entschatta d’october. Las destinaziuns che han beneventà dapli giasts svizzers ils dus onns passads guardan pli positiv vers l’enviern che las destinaziuns cun dapli clientella internaziunala. Il persunal dal fatg manca Problems han gastronomas e hoteliers dentant da recrutar persunal. Tenor la retschertga da l’Uffizi d’economia e turissem manca enfin in quart u dapli dal persunal per la proxima se­siun. Il pli fitg manca il persunal als hotels da las destinaziuns da Tavau, Claustra e San Murezzan. «En Surselva n’eran 15% da las plazzas betg occupadas l’entschatta d’october.» Quai di Gérard Carigiet che maina il Ressort Pradas a Breil e che represchenta la Surselva tar l’organisaziun dals hoteliers grischuns. «Manaschis che porschan plazzas sur onn n’èn betg tant pertutgads sco manaschis da stagiun.» Al Ressort Pradas èsi reussì d’occupar las plazzas. «Nus n’essan betg in hotel classic ed uschia main suttapost a mancanza da persunal.» Cuschinieras e cuschiniers e persunas che servan bavrondas e tratgas èn fitg tschertgadas. Tant tar ils hotels sco tar las ustarias e tar ils manaschis da stagiun da las pendicularas. Nagina panica Christoph Schmidt, hotelier a Flem è responsabel per la gastronomia da la Arena Alva SA. El ha confermà che l’Arena Alva tschertgia anc persunal per la gastronomia. «En il modus da panica n’essan nus dentant betg pervi da quai.» El valitescha l’Arena Alva sco patrun da lavur attractiv ed ha punctuà che l’entira offerta vers il persunal stoppia constar. Christoph Schmidt ha fatg attent che la paja saja sulet in da plirs arguments per sa decider per ina plazza. «Il persunal sto era chattar in’abitaziun pajabla.» En diversas destinaziuns turisticas n’èsi actualmain betg uschè simpel da chattar suttetg per emploiadas ed emploiads. In andant suttetg è tenor l’experientscha da Gérard Carigiet medemamain in impurtant argument per enga­schar persunal. E porscher in u l’auter supplement. «Sco per exempel l’internet gratuit.» Tar l’Arena Alva datti in model da lavur flexibel, surpiglià da las scolas da skis, per rumper las undas grondas da lavur. «Per quatter uras lavur datti per exempel ina carta dal di gratuita.» Tschertgà persunal vegn via plirs chanals, inserats e plattafurmas socialas. Il pli effizient è tenor Gérard Carigiet da nizzegiar ils contacts dal persunal existent. «Els enconuschan en lur ambient e lur patria persunas ch’èn eventualmain prontas da lavurar per ina stagiun en Svizra ed en il Grischun.» Roberto Giovanoli, ustier e timun da la secziun da Gastro Grischun da San Murezzan e conturn tschertga actualmain persunal en l’Europa da l’ost. «Nus avain annun­zias.» Roberto Giovanoli è conscient ch’el vegn a stuair scolar quellas persunas. «Lur abilitads professiunalas n’èn betg da cumparegliar cun persunal svizzer, austriac e da la Germania.» Midà branscha Che la pandemia n’ha betg augmentà l’attractivitad da las clamadas turisticas ed en spezial betg da la gastronomia, da quai è il president da Gastro Grischun, Franz Sepp Caluori, per­svadì: «Diversas emploiadas ed emploiads han midà branscha pervia da las ustarias serradas.» Caluori ha menziunà intgins manaschis che sajan stads sfurzads da relaschar persunal durant la pandemia ed hajan ussa fadia da chattar nov. E midar la branscha è tenor Christoph Schmidt strusch problematic essend ch’era autras branschas tschertgan persunal. Tant Christoph Schmidt sco Franz Sepp Caluori èn pertscherts che la branscha turistica sto esser flexibla da tschertgar persunal e dumagnar la stagiun proxima cun main emploiadas ed emploiads.

Cun il conclus dals 2 da favrer 2021 concernent las propostas per promover las linguas en il chantun Grischun ha la regenza prendì enco­nuschientscha dal catalog da mesiras da l'october 2020. En quest connex è l'Uffizi per la scola populara ed il sport vegnì incumbensà da realisar la mesira «Promover scolas bilinguas e trilinguas sin il stgalim da la scola populara entaifer vischnancas plurilinguas e germanofonas.» Per quests motivs prevesa la regenza, cun la resalva ch'il Cussegl grond approveschia il preventiv, da budgetar e da pajar a partir da l'onn 2023 puspè las contribuziuns pauschalas maximalas da 400 francs respectivamain da 500 francs als purtaders da scola cun scolas e classas bilinguas. Quai chaschuna custs supplementars da var 200 000 francs per onn envers il preventiv 2022 ed envers il plan da finanzas 2023–2025. Quai scriva la regenza en sia resposta sin ina incumbensa dal deputà Patrik Degiacomi (PS, Cuira). Contribuziuns limitadas Partik Degiacomi aveva fatg attent a l'Ordinaziun da linguas dal chantun Grischun che prevesia bain contribuziuns pauschalas per scolara u scolar als custs per installar e per manar classas u scolas bilinguas. Questas contribuziuns sajan dentant limitadas en il preventiv ad in import maximal da 330 000 francs. Quai vul dir: «Pli blers uffants che nizzegian las purschidas, e pli fitg che las contribuziuns per scolara u scolar sa reduceschan.» Las contribuziuns importian perquai mo var 250 francs, pia cleramain damain ch'ils 400 francs per scolara u scolar. Degiacomi e vinavant da l’avis ch’i saja difficil d'installar e da manar classas bilinguas, sche la cofinanziaziun dal chantun na saja betg clera. En la resposta menziuna la regenza che la contribuziun pauschala na saja strusch sa midada dapi intgins onns da scola, perquai ch'il dumber da scolaras e scolars saja relativamain stabil. Uschia na chapeschia la regenza betg, pertge che las pitschnas differenzas duaian chaschunar difficultads per ils purtaders da scola pertutgads. (fmr/ac)

En il Grischun vegn producì cun stgars 8000 GWh quatter giadas uschè blera electricitad sco consumà. La producziun consista per gronda part da forza idraulica arcunabla, regulabla e senza CO2. Il chantun Grischun è uschia en la situaziun excellenta tant tar il provediment dentant er tar las capacitads da la rait. Quai scriva la regenza en sia resposta sin ina dumonda dal deputà Diego Deplazes (AdC, Cadi). Il chantun quinta sa basond sin la strategia d’energia da la Confederaziun ch’il Grischun dovria enfin l’onn 2050 660 GWh dapli current d’electricitad per substituir ils carburants. En la resposta regorda la regenza al rapport d’electricitad 2012 dal chantun che preveda d’augmentar la producziun d’electricitad fin l'onn 2035 via las ovras idraulicas grondas per 860 GWh e via las ovras idraulicas pitschnas per 135 GWh. Per la fin da l'onn 2020 hajan ins cuntanschì las finamiras tar las ovras idraulicas grondas pir ad 11%, quellas tar las ovras idraulicas pitschnas a pli che 80% scriva la regenza. La finamira d'augmentar la producziun tar las ovras idraulicas grondas vegn valitada oz sco fitg ambiziusa. Utilisar l’energia a moda persistenta ed augmentar l'effizienza energetica sco schlargiar la cumpart da las energias regenerabla valitescha la regenza per inevitabel per garantir la segirezza dal provediment cun energia. En la Strategia d'energia 2050 da la Confederaziun ha il chantun Grischun survegnì ina finamira d'augmentar la producziun d’electricitad per 1460 GWh via tut las energias regenerablas. Da quest augment èn previs 200 GWh ord fotovoltaica e 200 GWh ord forza dal vent, l'augment restant duai vegnir furnì cun forza idraulica, scriva la regenza. Ed ella e da l’avis che l'infrastructura da chargiar vehichels electrics saja in model da fatschenta da las interpresas d'electricitad privatas. En quest connex regorda la regenza ad ina decisiun dal Cussegl grond da desister d’ina tala infrastructura (fmr/ac).

Puspè ina giada m’ha cuntanschì in messadi digital da mes cumpogn Pascal Gamboni, l’annunzia da sia novischma chanzun, in bellezza toc en ses solit groove tuatschin, la chanzun ed il video cun il bel titel «Tschicago» – precis, là nua ch’ins trametta tut quels e quellas dals quals e da las qualas ins è unfis: «Ch’ella giaja a Chicago». Vala magari er per la schleta luna. E natiralmain che jau ma sun dumandà immediat, sch’i na fiss betg da scriver per rumantsch plitost «Tgicago», ma sche jau na ma sbagl betg, è il fonem american propi insanua tranteren, tranter «tg« e «tsch». U sa tracti tar quest Tschicago forsa d’ina spezia­litad tuaTSCHina, damai che Pascal ma salida en ses mails gia dapi onns cun in bel «tschau»? D’autra vart savain nus da l’erosiun dal «tg» respectiv dal «ch» ladin en direcziun d’in «tsch» universal, quasi tut tschigulatta e tschaschöl. Ina tendenza che vegn rinforzada ed influenzada dal tudestg che na conuscha insumma nagins da quels fonems caracteristics rumantschs, ni «tgi» ni «chau», ni «gi» ni «gö». Fonems ch’existan dal reminent per part er en l’englais, però er quels malpronunziads da nossas varts. Be tadlai ina giada co Franz Fischlin pronunzia Boris Tschonson ed ils Tschets da dunna Amherd. Nundir dals famus Tschan e Tscha­tschen da la reclama grischuna ch’èn er gia vegnids citads da curt qua en ina columna parenta. Quant virulenta che quella influenza tudestga è, demussa in’anecdota capitada a mai avant varsaquants onns. Qua pretenda in collega da lavur rumantsch steif und fest ch’il num dal chantant talian Adriano Celentano vegnia pronunzià «tschelentano». Tut insister da mia vart – cun cleras ragischs talianas – ch’il fonem «tsch» n’existia betg en la lingua taliana, n’ha betg pudì persvader il disputader. Jau hai er gia entupà mainis da giuvens evidentamain engaschads per la tgira da la lingua rumantscha ch’i saja bain tuttina sch’ins sbarattia il «tg» ed il «tsch», il linguatg vivia e cun quai stopp’ins la finala viver. Sche pertge ch’els cumbattian lura insumma, hai jau respundì, sche betg per las atgnadads? Qua pos lura propi dir, ch’i giajan tuts a «ci cago» – per duvrar la (probablamain) vaira prove­gnientscha da la famusa noziun. (Per tgi che na sa betg pli talian: «Ich scheiss drauf!») Benedetto Vigne da Turitg è autur, chantautur e schurnalist liber. Benedetto Vigne...

Avant in temp ha l’enconuschent artist ed architect Bryan Cyril Thurston ditg a mai il sequent en connex cun in discurs davart la midada dal clima: «Sche mintga chasada avess ina temperatura interna dad in grad pli pauc, spargnassan nus ina massa energia. Nus fissan lura gia in bun pass enavant cun la strategia d’energia nova da la Confederaziun.» Pielvair: Sche bleras e blers na pon betg ir enturn en mongia curta en lur abitaziuns era l’enviern, sche n’èn els betg cuntents. Jau hai retschertgà in pauet davart quest tema e constatà ch’i dat bleras tesas e calculaziuns pertutgant l’energia ch’ina chasada dovra. En la media vegn 84 pertschient da l’energia duvrada en ina chasa per stgaudament ed aua chauda. 16 pertschient per energia electrica per exempel per apparats. Ch’ins haja en abitaziun 20 u 21 grad pon ils pli paucs percorscher. In grad differenza munta dentant sis pertschient damain energia da stgaudar. Quai sentan ins en la bursa, ma quai vegn era da bun al clima. In grad temperatura pli pauc en in’abitaziun da 70 m quadrat chaschuna en la media 160 kg pli pauc immissiuns da CO2. I dat ina regla per las temperaturas en chasa: 20 grads en stiva, 18 enfin 20 grads en cuschina, 23 grads en il bogn e 16 enfin 18 grads en chombra da durmir. Energia po dentant era vegnir spargnada cun dar aria a las localitads. Quai succeda il pli effizient cun avrir las fanestras cumplainamain durant intginas minutas enstagl da laschar avert ellas mo in pau durant l’entir di. Quest mument che la localitad survegn blera aria en in interval fitg curt, vegn l’aria stgamiada effectiv e las paraids na sa sfradentan betg. Durant dar aria fai era senn da serrar giu il stgaudament. Attribuir al respargn d’energia pon ins era cun serrar ils barcuns la notg, trair ils sumbrivals u procurar che las fanestras sajan isoladas bain. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Stgaudament.

La regenza grischuna vul cuntinuar cun il program da regiunalitad e culinarica Grischun Viva. La basa per quest conclus è ina nova cunvegna da prestaziun cun l’uniun Grischun Viva a partir da 2022 fin l’onn 2026. Da nov vegn stgaffì in post da cumpetenza Grischun Viva ch’è responsabel per la lavur operativa. La finamira politica dal program da regiunalitad è clera: La regenza vul dar dapli pais al sistem da nutriment regiunal dal Grischun. Tenor il schef dil departament chantunal per economia publica e socialesser, Marcus Caduff, disponia il Grischun bain d’in grond potenzial da valurisaziun sin il sectur da l’economia da products da nutriment. «Igl è dentant anc adina uschia che nus transportain materias primas sco latg e charn en la Bassa per laschar elavurar. Nus vulessan salvar questa lavur en nos chantun.» En il program guvernativ 2021-2024 manifestescha la regenza la muntada da las tematicas nutriment e turissem. Tenor Marcus Caduff èn la tschertga da products indigens,la regiunalitad sco era la tradiziun e cultura da nutriment in megatrend e perquai duai la producziun da products grischuns vegnir promovida da camifo. En l’emprima fasa da l’uniun Grischun Viva davent dal 2016 hai dà bleras acziuns da reclama per ils products indigens sco era per la liunga tradiziun culinarica dil Grischun. La reclama haja purtà fritg, scriva la regenza en sia communicaziun a las medias. Tenor Marcus Caduff sajan dus resultats concrets da l’emprima fasa sajan tranter auter las duas butias da products indigens en il Heidiland a Maiavilla u er a Jenaz. «Da nov avain nus ussa stipulà in post da cumpetenza gastronomia, commerzi en detagl sco era per tuts che s’occupan cul tema nutriment Grischun cun la scola purila Plantahof e l’organisaziun Alpinavera.» Quest post da cumpetenza duai esser ina plattafurma per producents, gastronomia, commerzi en detagl sco era per tuts che s’occupan dal tema nutriment dal Grischun . Là pon els ir per la savida e per exempel vegnir colliads cun ils distribuiders gronds sco Migros e Coop ed auters ubain cun la gastronomia. Malgrà ch’il nov post da cumpetenza cun il Plantahof ed Alpinavera surprenda la realisaziun operativa e stat a disposiziun sco post da cumpetenza, resta l’Uniun Grischun Viva sco purtadra da la cunvegna da prestaziun e sco responsabla per la strategia. Per il cusseglier guvernativ Marcus Caduff, dovra quai omaduas cumponentas per cuntanscher la finamira previsa ils proxims quatter onns. «L’uniun ed il post da cumpetenza furman ensemen in post neutral cun tuttas cumpetenzas ch’i dovra». L’evaluaziun dal success dil post da cumpetenza succeda periodicamain sco stipulà en la cunvegna da prestaziun. La finamira che l’Uniun Grischun Viva vul cuntanscher ils proxims quatter onns è gronda. Cun mintga activitad s’oblighescha l’uniun da renconuscher il profil dal sistem da nutriment grischun. Ed en ils manuals da quest sistem stat adina la pretensiun da la persistenza. Cun tut sias prestaziuns da servetsch saja quai pussaivel a l’uniun Grischun Viva da daventar in partenari ferm ed attractiv per tuttas dumondas dal sistem da nutriment muntagnard, ha Marcus Caduff constatà. «Nus vulain trair a niz bain il potenzial da la via dal product. Cun la sistematica dada en la cunvegna cun Grischun Viva, avain nus ina buna garanzia ch’il Grischun daventa il center da products indigens persistents.» Il chantun Grischun sustegn il post da rait e las activitads da Grischun Viva cun ina summa annuala da maximalmain 990 000 francs. Grischun Viva è ina lobby per il nutriment indigen L’uniun Grischun Viva è vegnida fundada l’onn 2016. A basa d’ina cunvegna da prestaziun cun il chantun Grischun ha l’uniun Grischun Viva elavurà in program per rinforzar la posiziun dal Grischun en las tematicas nutriment e culinarica. Cun Grischun Viva sa posiziunescha il Grischun sco emprima regiun alpina insumma cun ina posiziun clera areguard ils temas consum, nutriment e culinarica. Purtadra da l’uniun Grischun Viva è ina societad purtadra che vegn presidiada da l’istoricher e president da la fundaziun da la claustra da Müstair, Walter Anderau. Part da l’uniun purtadra fan circa 25 represchentantas e represchentants da l’agricultura, gastronomia, hotellaria e da l’economia. Grischun I va vinavant cun Grischun Viva Il chantun Grischun haja in grond potenzial da valurisaziun en il sectur da l’economia da nutriment, scriva la regenza grischuna en ina communicaziun. La regenza haja perquai er stipulà en il program guvernativ 2021-2024 l’impurtanza da la tematica nutriment regiunal e turissem. A basa da questa finamira ha la regenza era decidì da cuntinuar cun las activitads da l’uniun Grischun Viva che exista dapi l’onn 2016 e che obtegn ina nova cunvegna da prestaziun cun il chantun Grischun a partir da l’onn 2022. Part impurtanta da quella nova cunvegna è in nov post da cumpetenza per la realisaziun da las mesiras operativas. Quest post vegn manà dal Plantahof e da l’organisaziun Alpinavera. L’Uniun Grischun Viva è da nov responsabla per la lavur strategica. Il chantun sustegna las activitads per rinforzar l’economia da nutriment en il Grischun cun 990 000 francs per onn e quai fin l’onn 2026. (fmr/mg) Pagina 2

Francesca che nettegia chasas en blers quartiers da nossa citad na sa lascha betg vaccinar. Pli gugent porta ella l’entir di la mascrina e pli gugent paja ella sezza il test da certificat. Quai na l’emportia nagut. Ella che sto volver mintga da tschintg dapi che ses um l’ha bandunà. Dapi passa 20 onns viva ella en Svizra, discurra mo malamain tudestg e lascha encrescher per la Calabria. Ma returnar na vul ella tuttina betg. La politica en l’Italia occupa ella mintga giada che nus ans scuntrain. I saja in desaster, politicras e politichers sajan canaglias, a quels na crai ella nagut. Avant in temp ha ella votà per Cinque Stelle, ussa fiss ella per Salvini. Ma atgnamain avess l’Italia tenor ella basegn d’in Mussolini. «Insatgi che fa urden». Francesca è ina buna dunna, lavurusa, seriusa e religiusa. Cur che mias rosas flureschan, ma suppli-tgescha ella mintgamai per ina flur per sia Madonna. Sche jau dumond, co ch’i giaja cun ella, respunda ella adina il medem: «Sto bene, grazie». E suenter in suspir: «Speriamo che rimanga così – se il buon Dio lo vuole.» E cur ch’jau giavisch ad ella dend adia «tutto il meglio» respunda ella adina il medem: «Grazie – se il buon Dio lo vuole». Ma daco quella tenuta stinada vers la vaccinaziun? Motivs na numna Francesca betg. Èsi la chaschun da finalmain pudair sezza decider insatge sur da sasezza? Ella ch’è vegnida maltractada da ses bab autoritar ed agressiv, sco ella raquinta. Co va quai ensemen: desiderar ina dictatura, ma betg tadlar sin ils cussegls da noss politichers e medis? Reclamar per sasezza la libertad e desiderar ch’ella ed ils auters stoppian star sut? Respostas na dat Francesca naginas. Ella n’è betg disada da discutar, mabain da lavurar e da far quai che la vegn cumandà. Er en il cas da Covid para ella da spetgar la voluntad da l’autoritad suprema, da Dieu, e quella stat sur tuttas autoritads profanas. Ella n’è ni cunter ni per la lescha da Covid. Da la politica è ella simplamain dischillusiunada. Avant curt hai jau puspè scuntrà Francesca. Suenter lung temp. Ella era strusch d’enconuscher pli. Pallida en fatscha, la vestgadira pendeva. Sia vusch d’antruras franca ed auta tunava mo brausel. Trair flad gieva vess. Ella saja stada malsauna, en l’ospital ed alura en ina chasa da tgira. Suletta a chasa na gievi betg. Uss haja ella cumenzà a lavurar. Ma bleras da sias patrunas hajan dentant pladì novas nettegiunzas e na dovrian betg pli ella. Jau n’hai betg dumandà il num da sia malsogna. Er ella n’ha ditg nagut. Ma sco mia vischina di, na possia Francesca betg lavurar sco pli baud. Ella ch’era svelta e precisa, saja daventada plauna e malsegira. Uss pon ins mo sperar che Francesca sa revegnia plaun a plaun, «Se il buon Dio lo vuole». Rita Cathomas-Bearth è oriunda da Rabius, viva a Cuira, è pensiunada e lavura gugent cun il linguatg. Rita Cathomas-Bearth...

I dat trais pleds che vegnan a restar en memoria da si’èra politica: «Wir schaffen das». Quai ha la chanceliera federala tudestga, Angela Merkel, ditg repetidamain l’onn 2015 en connex cun la crisa da fugitivs en Europa. Bainprest va quest’èra da «Wir schaffen das» a fin. Sin la fin dals 16 onns regenza dad Angela Merkel ha la ARD realisà ed emess avant duas emnas ina docu-seria cun il titel «Merkeljahre». Igl è ina seria en trais parts da mintgamai var 30 minutas (da chattar online sin la ARD Mediathek). En quella seria vegnan recapitulads anc ina giada tut ils 16 onns che Angela Merkel è stada a la testa da la Germania. E precis uschè nunspectacular e factic sco che Angela Merkel è savens sa preschentada, uschè simpla e bunamain sitga è questa documentaziun. Ils fatgs e schabetgs vegnan raquintads cronologicamain, pass a pass, lung las grondas crisas durant sia regenza: la crisa da bancas dal 2008, la crisa da fugitivs dal 2015, la crisa da corona actuala. I vegnan a pled bleras concumbattantas e divers concurrents politics. Mo ina persuna tascha: Angela Merkel sezza. Probabel n’ha ella betg vulì commentar u valitar ses agen temp da regenza. Perfin in da ses concurrents politics a l’intern da la «Union» sto admetter a la fin da la documentaziun: «Ella vegn a mancar!» Ord perspectiva «estra» è la docu-seria da la ARD forsa memia tudestga. Vul dir la tactica politica interna e las tensiuns aifer las partidas survegnan bravamain plazza, gist p.ex. en cumpareglia­ziun cun las discussiuns e sfidas cun las trais grondas crisas mundialas dals davos 16 onns. I ristga tranteren perfin da vegnir lungurus per in aspectatur svizzer. Però tgi che vul trair en memoria anc ina giada quests davos onns da la politica tudestga, cun ina persuna ch’è stada ina constanta sin il palc politic mundial, a quel u quella saja mess a cor la docu-seria «Merkeljahre». Tgi sa – forsa vegn Angela Merkel a mancar. Di per di dat in redactur u ina redactura in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. La chanceliera federala tudestga Angela Merkel (2005-2021) La chanceliera federala tudestga Angela Merkel (2005-2021)

Jamna naziunala da vaccinar dals 8 fin ils 14 da november 2021 L’Uffizi da sanadad dal Grischun è cuntent cun ils resultats da l’emna naziunala da vaccinar. 956 persunas han sa laschà vaccinar ina emprima giada. En il Grischun han uss 68% da la populaziun survegnì almain l’emprima vaccinaziun. Tenor il pledader dal coronavirus grischun, Daniel Camenisch discurran tant il stab directiv chantunal sco era l’Uffizi chantunal da sanadad d’in success cun l’emna da vaccinar en il Grischun. Sper las prest 1000 vaccinaziuns hajan las squadras da vaccinaziun grischunas ensemen cun ils medis da chasa e las apotecas pudì far varga 100 discurs da cussegliaziun. En l’entira Svizra han passa 166 500 persunas sa laschà vaccinar tranter ils 8 ed ils 14 da november. En ils singuls chantuns è il dumber da vaccinaziuns fitg different. Tenor l’Uffizi federal per la sanadad publica èn 64,9% da la populaziun svizra vaccinada cumplettamain. Tant en Svizra sco er en il Grischun è la cadenza da vaccinaziun creschida considerablamain entaifer l’emna da vaccinaziun naziunala. Dapi l’emna passada pon ins era en il Grischun s’annunziar per la terza vaccinaziun. Sco quai ch’il pledader dal coronavirus ha ditg a la FMR èn 4300 persunas dal Grischun s’annunziadas per la virola da booster. E circa 3200 persunas hajan gia survegnì la terza vaccinaziun. S’annunziar per la terza vaccinaziun pon fin qua persunas che han cuntanschì il 65avel onn da naschientscha e persunas cun malsognas grevas.

Per blers è Rueun mo in vitg da pas­sadi en direcziun Cadi – mo atgnamain è Rueun ina vaira pedra – è quai na ditg jau betg mo perquai che jau sun da Rueun. Questa platta RUEUN dal chor viril, ch’i na dat deplorablamain betg pli, undrescha quest bellischem vitget en la Foppa. Sper il vinil cun duas chanzuns dal chor viril, porscha il cudeschet accumpagnant ina invista en l’istorgia dal vitg, ideas per turitgar ed inqual fotografia. Il cover mussa ina vista da Rueun nà da Davos Baselgias. Davant central stat la tuor romana, davostiers il Cavistrai. Sur Fidel Cadalbert descriva il clutger sco in vair erox che fa frunt a l’aura dapi nov tschientaners. Plinavant onurescha mes tat Rest Plasch Dermont ses vitg natal cun ina poesia. Gia Rets e Romans han abità a Rueun, quai probabel grazia al sulegl ed a la glina che sclereschan nà dal Péz Signina. Mo era patos pur n’ha betg pudì salvar la vischnanca da la fusiun cun Ilanz/Glion. (fmr/Lisa Peers Dermont)

Cumprar il past en il restaurant e mangiar a chasa u en in lieu ordavert è daventà en moda dapi il cumenzament da la pandemia. Il Take-Away vegnia a restar ina part integrala da la purschida dals restaurants, ha il president da Gastro Grischun, Franz Sepp Caluori, ditg a la FMR. En la retrospectiva dals decennis vegn ins a constatar in di: Il Take-Away en ils restaurants è in relict dals onns da la pandemia. Per blers ustiers è il Take-Away stà in basegn existenzial durant ils lockdowns a partir dal mars 2020. Malgrà lavur a temp reducì han blers giu da batter per surviver. Per generar almain insaquantas entradas, han blers ustiers cumenzà a furnir ils menus a chasa tar ils clients, ubain da vender quels en il restaurant. Il pli aut ustier dal Grischun, Franz Sepp Caluori, ha ditg, ch’el n’avess avant la pandemia mai dà ina gronda schanza al Take-Away per ils restaurants. «Oz stoss jau dir che jau sun surstà da la svieuta ch’ils restaurants fan cun Take-Away. Quai grazia a la pandemia.» Sco blers auters ustiers mainia er el vinavant questa purschida cun vendita da menus finids. Ed el haja udì che perfin giasts cun chasas da vacanzas hajan laschà purtar il menu da Take-Away a chasa. «Perquai poss jau dir che fitg blers ustiers grischuns vegnan a mantegnair e schizunt a rinforzar lur purschida da Take-Away en lur manaschi.» En la pandemia ha cunzunt il biro a chasa chaschunà sperditas a la gastronomia. Per Franz Sepp Caluori da Gastro Grischun, saja quai stà impurtant da far buna reclama cun il Take-Away era per persunas che han lavurà quel temp a chasa. Dapi ch’ils restaurants han puspè avert mancan en ils lieus centrals surtut ils clients da gentar che han cuntinuà cun il homeoffice. Sco quai ch’il parsura dals ustiers grischuns di, na dettia nagins recepts per optimar ils manaschis. Mintga ustier stoppia evaluar sez tge via che saja optimala per el. «Jau hai udì che intgins ustiers han reducì las uras d’avertura ubain introducì in ulteriur di da paus emnil e cunquai pudì spargnar persunal.» Auters hajan adattà ils pretschs per tschertas prestaziuns u products, ha Franz Sepp Caluori ditg. Tant il president chantunal dals ustiers Franz Sepp Caluordi sco er il president da Gastro Surselva Linus Arpagaus han ditg a la FMR ch’i na dettia nagina survista da las purschidas e praticas da tut las ustarias dal Grischun. Tenor Linus Arpagaus haja quai da far bler cun la dumonda da la structura dal manaschi e da la clientella. «Jau mez en la Casa Casutt a Glion n’hai mai gì ina purschida da Take-Away ed jau hai pressapauc ils medems giasts sco avant la pandemia.» Gist a Glion, ma insumma en Surselva haja mintga manaschi ses agen stil e ­si’atgna purschida. In’autra situaziun regia en Surmeir. La presidenta da Gastro Surses/Val Alvra Karin Hersche ha ditg a la FMR ch’il Take-Away en sia regiun vegni duvrà per gronda part dals giasts da vacanzas. L’enviern passà durant che las ustarias sajan stadas serradas, saja il Take-Away vegnì duvrà fitg bler dals giasts. En il temp che las ustarias sajan dentant avertas na haja dà nagin Take-Away. Take-Away – tge è quai? L’onn 2000 ha il giuven student hollandais Jitse Groen empustà pasts en l’internet. El ha chattà mo ina glista d’ustarias ad Amsterdam. Uschia ha el gì l’idea da fundar in portal online che collia differentas interpresas da furniziun. Ed el ha reservà anc il medem di la domena Thuisbezorgd.nl. Anc l’onn 2000 ha Jitse Groen cumenzà a lavurar cun sia interpresa ch’è creschida svelt. L’onn 2008 ha Thuisbezorgd cumenzà a furnir en la Germania, en l’Austria ed en Svizra. L’onn 2010 ha Thuisbezorgd midà il num en Takeaway e l’interpresa è ida sin il mar­tgà er en Frantscha ed en l’Engalterra. Ils onns 2018 e 2019 ha il concern Takeaway integrà differentas autras interpresas da food en l’Europa. La purschida da Take-Away dals restaurants deriva damai da l’interpresa Takeaway e munta nagut auter che l’intermediatur tranter client e restaurant. Grischun Ustiers grischuns ed il Take-Away La purschida da menus è vasta. Questa impressiun han ins almain survegnì cun guardar las chartas da menu dals restaurants durant il temp dals lockdowns. Tenor ina retschertga da l’associaziun dals ustiers Gastrosuisse èn ils manaschis che porschan Take-Away en Svizra s’augmentads dal 2019 fin al 2020 per 1,5%. Duvrads pli e pli fitg vegnan las purschidas da Take-Away tenor il president da Gastro Grischun, Franz Sepp Caluori, dals pendularis che ve­gnan per exempel a Cuira a lavurar. Ma era persunas che lavurian en il homeoffice empostian il menu a chasa. E la terza categoria da clientas e clients da Take-Away en ils territoris turistics èn ils giasts da vacanzas. Tar Gastro Grischun è il Take-Away ina purschida bainvegnida per emplenir la largia entras la sperdita da ­giasts en bleras ustarias. (fmr/mg) Pagina 2

Ier saira ha il president da l’Uniun Buns edifizis dal Grischun, Martin Heim, communitgà ils victurs dal premi «Distincziun ­Architectura 2021» ch’è vegnì surdà per la sisavla giada a sis patruns da construcziun dal Grischun. (guarda box). La FMR ha ­discurri cun Martin Heim. Per la sisavla giada suenter 1987, 1994, 2001, 2013, 2017 è la «Distincziun Architectura» vegnida surdada. Dals 90 projects inoltrads ha la giuria da tschintg architects svizzers ed in represchentant da la politica, tschernì sis persunas per la distincziun ed otg per in premi da reconuschientscha. La giuria haja fatg ina analisa approfundada da tut ils projects e selecziunà, ha il parsura da l’Uniun Buns edifizis dal Grischun, Martin Heim ditg. Ils projects en la runda finala sajan vegnids visitads da la giuria. Il premi duai vegnir surdà en l’avegnir mintga quatter onns e duai mintgamai dar in maletg da la cultura da construcziun actuala. FMR: Co è il president da l’uniun che organisescha la distincziun cuntent cun la schelta che la giuria ha fatg? Martin Heim: Jau sun sa chapescha fitg cuntent che nus avain fitg differents edifizis e projects ch’èn distinguids. La giuria ha tenor mai fatg ina buna lavur. Quai dat nagina rangaziun da las distincziuns. Quai che nossa uniun vul è da renconuscher la buna qualitad d’edifizis construids confurm al temp actual. Daco surdais vus a «Distincziun Architectura» als patruns da construcziun e betg als architects, inschigners u als impressaris? Il patratg fundamental che nus avain gì gia al cumenzament è ch’il patrun che bajegia è adina quel che dat l’emprim impuls per in project. El è l’iniziant d’in edifizi ed ha cunquai ina posiziun-clav en las finamiras dal project. Sa chapescha vegnan er ils architects ed ils planisaders integrads en la surdada dal premi. E quai perquai ch’ils planisaders u architects èn persunas da confidenza dals patruns da construcziun. Quellas persunas èn era responsablas per la realisaziun dals projects. La «Distincziun Architectura» è in premi cun in vast sustegn da las associaziuns d’architects, d'inschigners sco era d’instituziuns publicas. Tgenina è l’idea che stat davos quest premi? L’idea fundamentala è stada ch’ins vuleva preschentar projects da model. Damai objects che han ina funcziun d’exempel per ulteriurs planisaders e patruns da construcziun. Nus avain reponderà il concept fundamental ed essan stads da l’idea da cuntinuar «grosso modo» sin questa basa concepziunala. Tar ils projects da model avain nus reducì in pau la valitaziun da la noziun model u exempel en quest senn che nus giain davent da l’onn 2022 sin turnea cun l’exposiziun dals projects distinguids. En ils lieus d’etappa vulessan nus lantschar la discussiun davart la qualitad e la constituziun da quests projects e da la construcziun insumma. La finamira è dad approfundar la discussiun davart la cultura da construcziun ch’è in tema fitg vast. Vus duvrais pliras giadas la noziun «exempels per la buna qualitad» che vegnan distinguids. Tge è insumma in exempel per la buna qualitad? Quai n’è betg uschè simpel da declerar. Nus na tschertgain betg ils objects da dissegn sco models. Nossa chapientscha dal construir bajetgs e pli vasta. Construir munta adina er ina intervenziun en l’ambient. Quai munta ch’igl è da purtar la responsabladad era vers la publicitad. Plinavant sto l’entira dumonda da la cultura da construcziun e da la concentraziun spaziala vegnir integrada en il giudicament d’in edifizi u d’in project. Nossa devisa era per distinguer projects è da tematisar l’entir ambient d’in project, era sche quai è per exempel in project da construcziun bassa. Construcziun bassa? Gea, nus avain era per sumeglia projects da planisaziuns localas che vegnan inoltrads en la categoria premi da renconuschientscha. Mo sco exempel: Cun renconuscher tals projects savens fitg cumplitgads vulain nus era renconuscher la discussiun che vegn lantschada en in tal connex. Co lavura la giuria vi da la selecziun dals projects? La giuria ha ina sesida da trais dis. Là vegnan ils projects giuditgads ina emprima giada e quai dat ina emprima selecziun. 20 dals 90 projects inoltrads vegnan vinavant. Dals 20 projects selecziunads en l’emprima runda èn 14 distinguids cun la «Distincziun Architectura 2021» en las duas categorias. «Distincziun Architectura 2021» Sis objects han obtegnì la «Distincziun Architectura 2021» da l’Uniun Buns edifizis dal Grischun. La distincziun (surdada en menziun alfabetica) va adina al patrun da construcziun e betg a l’architect Remplazzament Gallarias Viafier Retica Alp Grüm Alp Grüm-Cavaglia da Conzett Bronzini Partner AG per la Viafier Retica SA, 2021 Studio Cascina Garbald a Castasegna da Ruinelli Associati Architetti per la Fondazione Garbald, 2019 Abitadi Vier Jahreszeiten a Cuira da Bearth & Deplazes Architects SA per la Vischnanca burgaisa da Cuira, 2020 Schlargiament Stadion da glatsch a Tavau da Marques Architects SA per la vischnanca da Tavau, 2020 Basa da mantegniment Pass dal Bernina a Ospizio Bernina da Bearth & Deplazes Architects SA per il chantun Grischun, 2019 Abitadi Burggarta a Valendau da Gion A. Caminada per la fundaziun Valendas Impuls, 2020 (fmr/mg) Premià bischus dal Grischun Ils novs bischus architectonics dal Grischun èn enconuschents. En la Casa Cumin da Cuira ha l’uniun «Buns bajetgs dal Grischun» undrà sis edifizis e surdà otg premis da renconuschientscha. Martin Gabriel/FMR La giuria n’haja betg gì ina simpla incarica da giuditgar ils 90 projects inoltrads per la «Distincziun Architectura 2021». Quai ha il president da l’uniun Martin Heim ditg a la FMR. La giuria haja valità projects realisads aifer ils onns 2017-2021. «Nus avain surdà las distincziuns en furma da statgettas da mesch als patruns da construcziun, perquai ch’els han inizià il project da construcziun», ha Martin Heim ditg. Dal chaval da parada a la discussiun approfundada Las emprimas distincziuns d’architectura èn vegnidas surdadas l’onn 1987. Oriundamain era la finamira quella da preschentar edifizis cun caracter da model. Sco quai ch’il president ha ditg, veglia l’uniun er lantschar en l’avegnir pli fitg la discussiun pli profunda davart l’architectura ed ils projects. . Pagina x Noss giavisch è dad approfundar la discussiun davart l’architectura Martin Heim, president «Buns bajetgs dal Grischun»

En occasiun da l’avertura uffiziala dal Technopark Grischun a Landquart è vegnì communitgà, che l’emprim onn da manaschi saja reussì. Dapi il cumenzament dal 2021 han nov interpresas da startup cumenzà a lavurar en il Technopark Grischun. La partenza dal Technopark Grischun saja reussida meglier che spetgà, scrivan ils responsabels en il communitgà per l’avertura uffiziala dal center per innovaziuns a Landquart. Nov interpresas cun 16 collavuraturas e collavuraturs fetschian gia diever da las purschidas dal Technopark. A chaschun da l’avertura ha il president da l’uniun Technopark Grischun, Rudolf Minsch, ditg ch’el saja fitg cuntent cun la partenza da l’interpresa. «Tar tut il success, less jau dentant accentuar, ch’il Technopark sto far insaquants onns lavur constructiva per avair il success spetgà.» La finamira a lunga vista stoppia esser ch’il chantun Grischun haja ina plazza stabla en la scena svizra da startups ed innovaziuns, ha Minsch ditg. «Nossa finamira è da mantegnair en la regiun interpresas giuvnas cun persunas giuvnas innovativas e da gudagnar novas», ha il cusseglier guvernativ Marcus Caduff ditg en ses pled a chaschun da l’avertura. Il Technopark Grischun saja in bun lieu er per cultivar la rait da contacts e per la collavuraziun cun il Technopark dal Principadi dal Liechtenstein. La rait surregiunala saja fitg impurtanta per il Technopark Grischun, dentant er per sia terra, il Liechtenstein, ha Sabine Monauni, la substituta dal schef da la Regenza dal Principadi ditg a l’avertura. «Gist en la lavur dal transfer da la savida e da la tecnologia innovativa è ina collavuraziun tranter pliras regiuns e terras indispensabla.» Varsaquantas interpresas, sco Trumpf Schweiz, Hamilton, Cedes u er Biosiences han stipulà cunvegnas da cooperaziun cun il Technopark Grischun. Talas cunvegnas ha il Technopark er fatg cun la Scola auta spezialisada dal Grischun e cun il Center svizzer per electronica e microtecnica. Il Technopark Grischun è in dals otg commembers da la Allianza Svizra dals Technoparks.

L’exposiziun grischuna da professiuns e furmaziuns ­Fiutscher ha lieu quests dis sco usità en la halla da la citad da Cuira. Quai dentant senza program accumpagnant e spierta culinarica pervia da l’augment da las infecziuns dal coronavirus. L’exposiziun Fiutscher sa drizza als scolars dals davos trais onn da la scola obligatoria. La gronda part da las scolas grischunas sajan s’annunziadas e sa participeschian ils proxims dis, ha Jürg Michel dal comité d’organisaziun da la Fiutscher ditg a la FMR. «Nus vegnin a reparter bain las visitadras ed ils visitaders sur l’entira surfatscha da l’exposiziun e nus vegnin ad accumpagnar els.» L’exposiziun da stans saja fatga precis medemamain sco ils ultims onns. En l’exposiziun vegnan preschentadas tar circa 80 stans 140 furmaziuns (professiuns) e 250 furmaziuns supplementaras Auter èsi quest onn tenor Jürg Michel, ch’ina dat naginas occurrenzas accumpagnantas. «Nus na dastgain betg far in program accumpagnant pervia da la situaziun epidemoligica actuala.» Medemamain datti nagin stan d’alimentaziun a la Fiutscher da quest onn. Sco quai che Jürg Michel ha ditg, haja ins mess en pè ina tenda da l’autra vart da la Via da la caserna, nua ch’ins retschaiva ina pitschna purschida d’alimentaziun e bavrondas. «Persunas da 16 onns ston preschentar lur certificat. Ils pli giuvens ston pudair cumprovar il test da scola.»

La via grischuna en il mund digital è franada. Ina decisiun dal Tribunal administrativ federal valitescha las investiziuns da la Swisscom èn il bindel lad da la rait da fibras da vaider per betg confurm a las reglas da concurrenza. E dasperas datti blera opposiziun cunter antennas da 5 G. «Per las regiuns muntagnardas è quai ina nauscha decisiun.» Jon Erni, president da GRdigital, l’uniun incaricada dal chantun da promover la transfurmaziun digitala en il Grischun, ha manegià la decisiun da la Cumissiun federala da concurrenza, respectivmain la sentenzia dal Tribunal administrativ federal. La Cumissiun da concurrenza ha valità la strategia actuala da la Swisscom da schlargiar la rait da fibras da vaider per meglierar la colliaziun cun l’internet per betg confurm a las reglas da concurrenza. Il Tribunal administrativ federal ha sustegnì, en sia sentenzia da l’entschatta october, il verdict da la Cumissiun da concurrenza. La Swisscom ha annunzià da recurrer cunter la decisiun da Tribunal administrativ tar la proxima instanza, il Tribunal federal a Losanna. Investiziuns sistidas La strategia da schlargiar la rait da fibras da vaider è per il mument sistida ed intscherta. E da quai patescha il pli fitg la muntogna, sco quai che Jon Erni ha explitgà. Sulet la Swisscom e ses partenaris èn insumma pronts dad investir en la rait lada en bleras parts dal Grischun. «En l’Engiadina investeschan las ovras electricas e las vischnancas en la rait.» Pliras vischnancas sursilvanas èn bain colliadas grazia a la kns e sias stentas a favur dad ina buna colliaziun d’internet. En auters lieus dal chantun n’è quai dentant betg il cas. «Principalmain las interpresas ch’arcunan ordvart lur datas dovran ina rait da fibras da vaider che po transportar pli gronds quantums da datas.» Jon Erni spera che la Cumissiun federala da concurrenza chattia ina soluziun cumpatibla cun las reglas da concurrenza che lubeschia a la Swisscom da cuntinuar ad investir en la rait a favur da la populaziun e las interpresas muntagnardas. Infrastructura muntagnarda custa Betg exnum intgantà da la decisiun dal Tribunal administrativ è il cusseglier naziunal, Martin Candinas. El ha cuntinuadamain insistì via il parlament tar la Swisscom d’investir en la rait, respectivmain en la rait da fibras da vaider en la muntogna. Investir èn la rait muntagnarda nun è dentant betg interessant. Las distanzas èn lungas ed il dumber da consuments che dovran quella rait è pitschen – visavi als centers urbans cun curtas distanzas da la rait e blers consuments. «Sin ina interpresa sco la Swisscom, per part en possess dal stadi, po la politica far squitsch.» Pervia dal parairi da la Cumissiun da concurrenza ed il verdict dal Tribunal administrativ a Bellinzona è il cusseglier grischun inquietà che las investiziuns en la rait da fibras da vaider pudessian ruassar ils proxims onns. «Quai fiss in grond dischavantatg per la populaziun e las interpresas muntagnardas.» Dischavantatgs per l’economia muntagnarda vesa Martin Candinas gia, sche las investiziuns ruaussessan ils proxims tschintg onns: «La digitalisaziun sa sviluppescha fitg svelt.» 5 G è bloccà Che la muntogna pudess perder la concurrenza per l’access svelt a l’internet vesa il cusseglier naziunal anc per in’autra raschun. Sviluppar il sistem mobil da transmetter datas è per part medemamain bloccà. Cunter las antennas da 5G vegni fatg en blers lieus opposiziun. Martin Candinas spera sco Jon Erni che la Cumissiun federala da concurrenza stipuleschia novas soluziuns per investir en la rait da fibras da vaider. «Avant che las decisiuns da la cumissiun e dal Tribunal federal èn sin maisa na po la politica betg esser activa.» Ella sto enconuscher las novas reglas da gieu per far pressiun ed adattar las leschas, quai po cuzzar in amen.

Ils 4 ed ils 5 da december 2021 concertescha l’ensemble vocal CantAurora – ensemen cun in quartet vocal da solists – a Cuira ed a Scuol. Sut la direcziun da Peter Appenzeller chantan els differentas ovras da la famiglia da cumponists Bach. Il pli enconuschent represchentant da quella famiglia musicala è bain Johann Sebastian Bach. L’ensemble vocal CantAurora vuless però era render enconuschent «il fundament» da sia creativitad, numnadamain sia famiglia. Quai scriva CantAurora en in’annunzia als dus concerts. Tranter auter vegn l’ensemble era a chantar a Cuira ed a Scuol ovras dal aug da segund grad da Johann Sebastian, numnadamain da Johann Bach, ed er da ses sir Johann Michael Bach. Il ensemble vocal CantAurora exista dapi il 1997. Da la partida èn 24 chantaduras e chantadurs da l’entir Grischun. La direcziun ha dapi l’entschatta il musicist Peter Appenzeller. Ils dus concerts han lieu ils 4 da december a las 20.00 en la baselgia da la sontga Crusch a Cuira ed ils 5 da december, a las 17.00 en la baselgia refurmada da Scuol. L’ensemble vocal CantAurora sa deditgescha quest Advent ad ovras da la famiglia Bach. L’ensemble vocal CantAurora sa deditgescha quest Advent ad ovras da la famiglia Bach.

Pelvair, la tematica vegn ora per las ureglias. E las pli novas enquistas en vista a la votaziun da questa dumengia davart la Lescha da Covid-19 mussan: Las opiniuns èn fatgas. GEA u NA e basta! Tge èsi lura anc da scriver? Nagin na sa lascha pli infurmar e persvader quests dis. Mintgin sesa sin ses «grip». La votaziun davart questa lescha è fitg impurtanta. Nus tuts vulain gea gudagnar il cumbat encunter il virus. La cuminanza mundiala sa stenta cun mauns e pes da vegnir or da la pustracca coronala, en­tant ch’il persunal da tgira lavura gia dapi mais al limit ed entant che las cifras d’infec­ziun creschan ad in crescher. In zichel distatgà da la votaziun e dal virus ma preoccupescha per il mument tut in auter fenomen. E quel sa lascha formular suandantamain: Nus perdain or d’egl la differenza tranter opiniun e fatg! Jau emprov da declerar mia preoccupaziun: En la dumonda da laschar vaccinar u davart il diever da certificats vegn savens recurrì a la libertad d’opiniun. Ins auda savens a dir, surtut dad adversaris da la lescha e da las vaccinaziuns: «Quai è mes avis.» – «Quai è mi’opiniun.» – «Jau hai il dretg d’avair quell’opiniun.» – Bain cler, mintgina e mintgin ha quel dretg. Il problem è mo che savens vegn quell’opiniun palesada mettond en dumonda fatgs medicinals incontestads u snegond cifras epidemiologicas actualas u metodas effectivas per cumbatter il virus. E savens vegnan al cuntrari fatg valair «fatgs» detg aventurus. Per exempel vegn pretendì fre­stgamain che la regenza giaja a stizzar videos che prendan posiziun encunter la Lescha da Covid-19. U ch’i vegn mess en dumonda la relaziun da pazients vaccinads e betg vaccinads sin las staziuns intensivas. Ubain ch’i vegn anc adina pretendì rat e ferm ch’ils vaccins actuals midian noss’infurmaziun genetica u ch’il coronavirus na saja gnanc tant privlus. Tut quellas pretensiuns èn gia vegnidas refusadas e decleradas milli giadas, cun tutta buna veglia, ma betg adina cun success. Ed apunta, ils «fatgs» evidentamain sbagliads vegnan lura legitimads cun la frasa: «Quai è mi’opi­niun.» Sco sche quella famusa «opi­niun» stess sur il fatg incontestà, sur la «vardad». U formulà auter: I tuna sco sche l’atgna opiniun legitimass perfin ina manzegna! In maister da quella tecnica è stà enfin avant paucs mais l’anteriur president dals Stadis Unids. Dacurt ha la psichiatra Heidi Kastner edì in cudesch sur da la tuppadad. In cudesch che vala apparentamain la paina da vegnir legì. Il cudesch è era vegnì preschentà e discutà medialmain, gist en connex cun las discussiuns da corona. Ina frasa da Heidi Kastner m’è restada en memoria e tuna uschia, translatà libramain: «I dat sa chapescha il dretg per in’atgna opiniun, però betg il dretg per agens fatgs.» Quai è ina frasa grondiusa, gist en temps, nua ch’igl è moda da far valair, senza vegnir cotschen, tesas conspirativas u «fatgs alternativs» – nua ch’ils fatgs vegnan simplamain filtrads ed adattads tenor l’atg­na opiniun. Dal rest di Heidi Kastner: «I na dat betg fatgs alternativs. I dat be ils fatgs – e dasperas datti posi­ziuns tuppas che ignoreschan quels fatgs.» Tge far damai en quest dilemma, en questa schuppa d’opi­niuns e fatgs? – Igl è en maun da Dieu noss’obligaziun e responsabladad da’ns stentar onestamain da chattar ora tge ch’è vair e tge betg. Perquai che a la fin dals quints sa basa l’entir success da nossa civilisaziun umana sin in model magari effectiv, numnadamin quel d’aquistar e parter ensemen il savair. Sche nus sacrifitgain quel savair e quels fatgs acquistads da cuminanza cun sublimar nossa libertad d’opiniun individuala e snegar ils fatgs, lura paupra nus! Quai vala per la pandemia da corona sco era per autras tematicas, sco p.ex. la midada dal clima. En quel senn saja drizzà frestgamain in appel per il proxim temp, per ils proxims dis: Sche vus as laschais vaccinar u betg, sche vus schais GEA u NA per la Lescha da Covid-19, quai è voss’opiniun. Però per l’amur da Dieu, as stentai ordavant d’aquistar onestamain ils fatgs ed il savair, distatgà da voss’opiniun!

En in messadi al Cussegl grond mussa la regenza co ch’il chantun Grischun vul ir enturn ils proxims decennis cun la forza idraulica dal Grischun. Tschert è che la creaziun da la valur duai vegnir augmentada. Ultra da quai duai il provediment cun forza electrica en l’agen chantun vegnir rinforzà. En ils proxims decennis scrodan bleras concessiuns d’ovras idraulicas en il Grischun. Ils implants turnan cun quai en possess da las vischnancas e dal chantun. La regenza prenda que­sta chaschun per metter ils accents strategics per il chantun concernend la renovaziun da las concessiuns, areguard las participaziuns, pertutgant l’explotaziun da l’energia ord la participaziun ed er areguard la gestiun das implants idraulics. Oz sajan il chantun Grischun e las vischnancas da concessiun participadas mo cun 20 per­tschents a las ovras idraulicas dal Grischun, ha ditg il schef dil Departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad, Mario Cavigelli. Sco tut ils chantuns da muntogna sa sentia er il Grischun dischavantatgà dapi blers onns. «Ils possessurs da la maioritad, per exempel concerns da forz’electrica pajan oz las ta­glias sin lur gudogns giu la Bassa», ha declerà Mario Cavigelli Er la gronda part da la creaziun da la valur restia en la Svizra Bassa. «Precis quai vulain nus midar cun la nova strategia», aschia Cavgielli, «ina schanza unica avain nus en il mument che las concessiuns crodan tranter l’onn 2035 e 2050.» En quests onns turnan ils dretgs da blers implants en il Grischun enavos tar il vegl patrun. Tut quels implants idraulics ensemen furneschan 70% da l’energia idraulica che vegn producida en il chantun Grischun. Ils dus cussegliers guvernativs Mario Cavigelli e Christian Rathgeb han accentuà che cun la nova strategia na duain chantun e vischnancas da concessiun betg simplamain prolungar las concessiuns, mabain laschar in en vigur la scadenza e cunquai exequir il return tar il patrun vegl. «Sin questa via pudain nus cumprar las ovras per in pretsch fitg favuraivel da circa 20 – 30% da lur valita.» Da pajar sajan be las parts sitgas sco conducts da forza, generaturs. Las parts bletschas da l’implant sco turbinas, mirs da fermada e conducts d’aua, stoppian tenor il regulativ da scadenza vegnir surlaschadas gratuitamain. «Uschia survegnin nus sco chantun e las vischnancas concessiunaras in portfolio d’implants ch’è impurtant pertutgant la quantitad e las finanzas», ha Christian Rathgeb ditg. Il manaschi dals implants electrics vegn er en l’avegnir exequì da las interpresas da forza idraulica. Chantun e vischnancas duain percunter mantegnair la maioritad dal possess. La regenza vul profitar da la situaziun da partenza actuala per rinforzar la forza idraulica ed - en l’interess dal Grischun – da la duvrar meglier sco resursa en l’avegnir. Per las vischnancas concessiunarias duai la strategia esser ina recumandaziun. L’executiva grischuna ha en mira da fundar ina nova societad da participaziun che duai unir tut las participaziuns dal maun public da tuts implants idraulics. Il Cussegl grond vegn a tractar il messadi davart la strategia chantunala concernent la forza idraulica en la sessiun dal favrer 2022. Latiers duai il parlament fixar las finamiras e dar respostas a las dumondas da princip co che la strategia duai vegnir reali-sada. Tge è il «Heimfall»? Il pled «Heimfall» vegn duvrà en fatschentas d’ovras idraulicas en il mument ch’il contract tranter las vischnancas da concessiun ed ina interpresa da forza electrica scroda. Qua po esser suenter 50 u 60 u er dapli onns. En quest mument turna l’implant da forza electrica (en nos cas l’implant idraulic) en il possess dil proprietari vegl, per exempel da las vischnancas da concessiun. Las ovras idraulicas grischunas 2035-2050 Sch’il proprietari vegl fa diever dal return da l’implant, po el cumprar ils indrizs sitgs (generaturs, electronica ect.) per in bun terz da la valita. Ils indrizs bletschs (mir da fermada, conducts d’aua ect.) ston tenor concessiun vegnir surlaschads gratuitamain al proprietari vegl. Il proprietari vegl po lura far contractivas tenor agens basegns cun ina nova interpresa da forza idraulica. L’alternativa fiss da prolungar il contract existent. Strategia per il return al proprietari Tranter l’onn 2035 e 2050 scrodan intginas concessiuns d’ovras idraulicas dal Grischun. Ils implants turnan lura puspè a las vischnancas ed al chantun Grischun. Per agir a temp ha la regenza preschentà sia strategia da forza idraulica che vegn tractada il favrer 2022 dal Cussegl grond. Il temp per la forza idraulica saja favuraivel en ils onns che l’energia pudessia daventar pli stgarsa, ha cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ditg en sia infurmaziun. «L’energia idraulica daventa puspè pli tschertgada ed insaquantas ovras idraulicas stattan ils proxims decennis avant la scadenza da las concessiuns. Cun in plan strategic vulain nus sco chantun e vischnancas segirar l’agen provediment d’energia.» La regenza vul sa participar pli activamain a la discussiun davart il diever da l’aua sco resursa indigena. En il Grischun produceschan las ovras idraulicas ca. 8000 uras gigawatt per onn. Ina quarta da que­sta producziun vegn duvrada per il provediment en il Grischun. Las ovras idraulicas porschan lavur a 500 plazzas a temp cumplain. Pagina 2 «Nossa finamira è d’augmentar la producziun e da survegnir dapli segirezza d’energia.» Mario Cavigelli, cusseglier guvernativ

Il mund da la biera è ina scienzia per sai. Auter che pli baud, cura che sulettamain il vin era ina bavronda da num e da pum. Tgi che vuleva esser insatgi stueva empustar en l’ustaria ina buna buttiglia vin. El stueva far sco sch’el fiss versà en la cultura da vin. Ils temps èn sa midads, oz ha er la bavronda dals lavurers e mastergners cuntanschì in status sumegliant. Oz datti schizunt sommeliers da biera. En il Grischun devi anc ils onns sissonta anc trais bierarias: La gronda da Calanda a Cuira, quella da Schlarigna en l’Engiadina e la biera da Glion. La finala ha la biera da Calanda dominà durant decennis las valladas reticas. Tuttenina è Heinecken vegnì, l’Ollandais ha cumprà Calanda e la lungurella ha cumenzà. Quai ha dentant stimulà ils pitschens. La bieraria da Tschlin e quella da Monstein han pudì sa profilar e sa sviluppar. Entant datti anc bleras autras bierarias pitschnas. En il Grischun sa concentreschi dentant sin paucas. Betg lunsch davent datti ina bieraria pitschna che merita er ina menziun, ad ella è il tipp confidenzial dad oz deditgà. Quest manaschi è da chasa a Dongio en la Val Blegn. Betg lunsch davent dal la Val Medel e Mustér producescha Gionata Gianella in’excellenta biera. L’indigen che abitescha ad Aquila ha fundà la «Fabrica di Birra St. Salvatore». El na producescha betg mo, mobain distribuescha er cun success sias gervosas. Entant datti sis differentas per tut ils gusts, latier fa Gianella anc sis bieras spezialas. Il sortiment va da «Arsüra», «Ambrada» enfin «Scüra», MTBbir» e «Vaisbir». Consultai ina giada la pagina www.birrasansalvatore.ch.

Sch’ins entra en ina stanza da magisters (!), che ha anc adina num stanza da magisters, schebain che 99% da las persunas che passentan là lur pausa meritada èn dunnas, sch’ins entra damai en ina stanza da magistras lura aud’ins ina canera bunamain sco ora sin plazza da scola. Igl è in discurrim in tranter l’auter ed oravant tut in grond lamento: Ils uffants n’èn betg pli educads, ins ha da far dapli cun disturbis en classa e problems socials che cun l’instrucziun, il nivel è bass, i dat blers che han disturbis da la lingua e la lavur da geniturs prenda suramaun. Insumma èn ils geniturs d’ozendi surdumandads cun l’educaziun e tscher­tgan agid tar nus magistras, ma essan nus responsablas per quai? Era anc per quai? Nus essan gia responsablas per ils dents dals uffants, accumpagnain ils uffants tar il dentist da scola, lavain ils dents cun la pasta da dents speziala cun il fluorid, tar il qual nus stuain l’emprim sclerir, sche quai è en urden per tuts, perquai che questa pasta da dents è fitg dispitaivla en quartiers verds-urbans (pertge puspè?), nus controllain sch’ils uffants han plugls, nus repartin cedels dad uniuns e spiertas per il temp liber dals uffants, nus schliain conflicts socials, nus annunziain uffants che han difficultads a scola tar la psicologa da scola, nus organisain curs e trainings spezials per uffants che han da quels basegns, nus organisain viadis e champs da scola e lura preparain e faschain nus era anc in pau instrucziun. Uff. Oh, quai n’è anc betg tut. Tar nossas incumbensas tu­tga era anc da’ns scolar vinavant e da’ns participar al svilup da la scola. Hai jau emblidà insatge? Cler, nus avain era bleras vacanzas. E liber la mesemna suentermezdi. Sche nus n’avain betg dis­curs, curs, perfecziunament intern, sedutas. Ed ina ­pajuna enorma avain nus soviso. Quai cumpensescha bain tut! Pertge mo datti lura ina tala mancanza da magistras? E cunzunt da magisters? En il chantun Berna per exempel èn scrittas ora ussa 200 plazzas, las bleras da quellas sin il cumenzament da favrer. Pertge mo rapportan collegas da glieud che chala a dar scola gia suenter in onn suenter la scolaziun u suenter curt temp en ina nova plazza – era persunas cun grond’experientscha? Jau ves parallelas cun la professiun da tgira: Circum­stanzas adina pli difficilas ch’ins ha da dumagnar cun adina pli pauc persunal. Cler è: Ils problems na vegn ins betg da schliar cun sa lamentar. Cun ironia forsa era betg – ma l’umor gida a vegnir a frida – enfin che nus avain chattà la soluziun. Chatrina Josty-Kreuzer lavura sco magistra en il chantun Berna. Chatrina Josty

«Fiss quai schreg sch’in um scrivess in tip per in cudesch sur da la menstruaziun?» Quella dumonda hai jau fatg ad ina buna collega che ha ina pratica per bain­esser da dunnas a Turitg. Nus avevan atgnamain fatg giu per ir a baiver in café. Perquai ch’ella era in pau en retard, hai jau ma deditgà a sia biblioteca en sia pratica cun da tutta sorts cudeschs spezialisads per dunnas. Cun svutrar sun jau restà fixà tar in cudesch cun il titel «Rot ist doch schön» da l’illustradra tudestga Lucia Zamolo. Jau hai prendì quel or da la curuna e cumenzà a sfegliar. Lucia Zamolo sa deditgescha en ses cudesch, cun dissegns fatgs cun bler amur e texts umurus, al tema menstruaziun. En ina moda fitg simpla raquinta ella da sias atgnas experientschas e declera co che la menstrua­ziun funcziunescha, ella sclerescha pregiudizis e dat tips tge far cunter las dolurs che bleras dunnas han avant e durant la menstruaziun. Ah… la resposta da mia collega a mia dumonda era dal rest: «Go for it! Sch’in um scrivess da quel tema dess quai in auter punct da vista.» A la fin è era mintga um confruntà cun quest tema – sco partenari, sco bab, sco figl, sco frar u sco collega. Sco che era il podcast «In Team Intim» dad RTR ha mussà – dal rest gist anc in tip en il tip: tadlai quel fitg bun podcast – i dat anc adina bleras dumondas, malencletgas e tabus enturn il tema menstruaziun. E tuttina – sche perfin en la re­clama per tampons e bindas vegn finalmain duvrà liquid co­tschen empè da blau per simular il sang da menstruaziun, po l’onn 2021 era in um scriver in tip per in cudesch sur la menstruaziun: il cudesch «Rot ist doch schön» da Lucia Zamolo. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Jau vom gugent en museums u exposiziuns. Jau na vuless dentant betg mo guardar las ovras d’art, mabain era vegnir a savair insatge da l’artist. Perquai m’infurmesch jau per il solit ordavant. Adina na va quai però betg – la visita è lura adina in pau stentusa. Cler – a la cassa datti adina in carnettin u fegl cun las infurmaziuns giavischadas. Ma sche jau hai adina da leger suenter, na vegn jau betg propi da ma concentrar sin ils purtrets. Audioguides èn ina super chaussa, ma igl è da chattar la dretga lingua e suenter far adatg da sa chattar en il gist lieu cura che la vusch declera tge ch’ins vesa gist – damai, era betg propi il hit per in pèr uras patgificas en il museum. En la Lichthalle Maag a Turitg datti ussa però in’exposiziun nua ch’i na fa betg basegn ni da s’infurmar ordavant, ni da sa dispitar cun in carnettin u cun in audioguide. L’unic ch’ins sto far è, da tschertgar ina plazza patgifica per sa tschentar. En ina installa-ziun cun projecziun da video, tun e glisch quinta l’artista u l’artist – u almain la vusch che pretenda dad esser l’artist u l’artista – gist sez/za sia istorgia. Vi da la paraid, il tschiel sura e cubus amez la halla vegnan projectadas sias ovras. Il tscharvè è il cumenzament da l’installaziun, che dura circa 20 minutas, in pau surdumandà cun uschè bleras impressiuns, el s’endisa però spert vi da l’explosiun audiovisuala enturn il public. L’exposiziun actuala è deditgada a l’artista mexicana Frida Kahlo (1907–1954). Quels che sa dumondan ussa: «Tgi era Frida Kahlo?» Apunta – quai vegnis vus a savair en l’exposiziun «Viva Frida Kahlo – Immersive Experience» che dura anc fin ils 2 da schaner 2022. Infurmaziuns datti sut www.lichthallemaag.ch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ier avant 30 onns è mort Freddie Mercury cun be 45 onns dad aids. El è stà il chantadur da la band Queen ed ina icona dal rock – na, atgnamain è el stà LA icona dal rock. Cun ses quart album «A Night At The Opera» da l’onn 1975 ha Queen cumbinà elements da l’opera cun ghitarras electricas e revoluziunà la musica da rock. L’album è in crap da miglia en l’istorgia da la band. Blers songs da Queen, ma era da Freddie Mercury sco artist solist, èn daventads classichers – «Bohemian Rhapsody», «Show Must Go On», «Living On My Own», e blers auters. «We Are The Champions» è ina da las chanzuns che vegn chantada er decennis suenter anc en ils stadions da ballape. Qua anc in pitschen «funfact» davart ina da las chanzuns da Queen – il song «Don’t Stop Me Now» è segund la scienza la chanzun che fa la pli buna luna. Insumma – da tscherner sco tip exclusiv be in album u ina chanzun da Queen u da Freddie Mercury è impussibel. Perquai datti gist trais tips: «Innuendo» (1991) era il 14avel album da la band ed il davos che la band ha publitgà durant la vita da Freddie Mercury. «Queen – We Will Rock You» – il film da concert dal 1982. Quel cuntegna registraziuns ch’èn vegnidas filmadas durant dus concerts da la band a Montreal als 24 e 25 da november 1981. «Bohemian Rhapsody» – il film da kino dal 2018. Il film raquinta l’istorgia da la band, da lur inscunter e fundaziun fin tar lur cumparsa legendara al «Live Aid» (1985) en il Wembley Stadium a Londra davant pli che 70 000 aspectaturs al lieu e 1,5 milliardas davant la televisiun. En il film vegnan era tematisadas la vita e malsogna da Freddie Mercury, mort avant 30 onns. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

En il rom da la nova politica regiunala èn la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) ed il SECO actualmain vidlonder a realisar in project da digitalisaziun per vischnancas en il territori da muntogna. Part dal project che sa numna «Smart Village» fan er tschintg vischnancas dal Grischun. L’idea da la SAB e dal Secretariat da stadi per l’economia (SECO) è da realisar pitschnas mesiras da digitalisaziun che han in grond effect per la tschertga da viver en ils vitgs muntagnards. Las 17 vischnancas svizras che prendan actualmain part al project da digitalisaziun ston er far propostas per l’atgna vischnanca. La singula vischnanca paja 5000 francs vid il project e la SAB contribuescha 10 000 francs. Cun quels daners vegn il basegns sclerì e quai dat in project. En il Vallais han intginas vischnancas gia realisà projects da digitalisaziun en il rom da «Smart Village». La primavaira 2020 han quatter vischnancas realisà da cuminanza ina app da vischnanca. En la crisa da Covid haja quella app fatg fitg blers buns servetschs en il barat d’infurmaziuns tranter las suprastanzas communalas ed ils abitants. La vischnanca da Saas-Fee ha endrizzà ina plazza communala digitala, quai vul dir en il stil d’in «Facebook da vischnanca». Qua pon vischinas e vischins s’exprimer davart ils temas communals. Questa applicaziun é sa chapescha installada sin la plazza communala da Saas-Fee, ch’è il lieu il pli frequentà dal vitg vallesan. La vischnanca da Fieschertal è actualmain vidlonder ad introducir en collavuraziun cun l’ovra electrica dal Goms, il SmartMetering, in sistem digital per eruir e diriger il diever d’energia electrica. Tschintg vischnancas grischunas èn vidlonder a discutar eventuals projects: Cazas, Puntraschigna, Andeer, Stussavgia e Valragn. A Puntraschigna ed en la Vischnanca da Stussavgia èn ins anc en la fasa fitg tempriva. En omaduas vischnancas na pon ins anc betg numnar in project concret. Il president communal da Stussavgia, Lukas Züst, ha bain tradì ch’ins saja vidlonder a ponderar la digitalisaziun dal lavuratori communal. «Quai è dentant ina idea e nus na savain anc betg sche quel project è cumpatibel cun il project da Smart Village.» In pass pli lunsch en chaussa èn las vischnancas dal Grischun central, Andeer, Cazas e Valragn che han mess lur project sut il tetg dal svilup regiunal. La manadra dal svilup regiunal Viamala, Claudia Kleis ha ditg a la FMR, ch’il la lavur da scleriment saja sin il palpiri. En quatter lavuratoris tematics hajan differentas gruppas da lavur discutà tematicas da digitalisaziun sin ils secturs da la sanadad publica, da la mobilitad, la furmaziun professiunala ed e-government. «La conferenza dals presidents communals da la Regiun Viamala ha approvà las propostas che nus avain fatg. Il sustegniment da la SAB è determinà per metter il project sin palpiri. En ina proxima fasa stuain nus metter las prioritads per la realisaziun.» Sco exempels ha la sviluppadra numnà: in sistem da First Responder sin il sectur da la sanadad publica, ni sin il sectur da la furmaziun professiunala in sistem da collavuraziun digital tranter patruns e giarsuns da la regiun. «Nus essan fitg conscients che na mintga vischnanca che vul sa participar al project Smart Village ha la medema situaziun da partenza», ha ditg il vicedirectur da la SAB, Peter Niederer: «Per nus èsi dentant impurtant ch’ils projects naschian e creschian ensemen cun la populaziun, damai en ina moda e maniera participativa. Quai che crescha nà da la basa porta megliers resultats», è Niederer persvas. «Ils daners da la SAB e dal SECO a nus èn determinads per metter il project sin palpiri» Claudia Kleis, sviluppadra regiunala da la Regiun Viamala Il project Smart Village è vegnì lantschà avant la pandemia. Suenter ina interrupziun han la SAB ed il SECO reactivà il project per gudagnar novas vischnancas interessadas. Sco quai vegn communitgà pon las vischnancas er anc sa participar l’onn 2022. Grischun Communal digital per la muntogna Per garantir l’existenza futura a las vischnancas muntagnardas promovan la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna SAB ed il Secretariat da stadi per economia SECO l’idea da revitalisar ils vitgs en la muntogna cun projects da digitalisaziun. Da 17 vischnancas svizras che sa participeschan actualmain a la mesira da promoziun che sa numna Smart Village en tschintg vischnancas dal Grischun. La sviluppadra regiunala Claudia Kleis da la Regiun Viamala ha raquintà a la FMR co che quatter gruppas da lavur da sia regiun han stipulà mesiras sco per exempel in sistem da First Responder sin il sectur da sanadad. «Da l’iniziativa da trais vischnancas da la Regiun Viamala pon tuttas 19 vischnancas profitar.» (fmr/mg) pagina x

Tranteren ma dasd jau curt, jau audel il schuschurim dascus da la rodas da fier sin ils binaris. Ballantschond levamain, ma nina il letget bufatg enavos en la sien, ed uschia ma portan il siemis tras l’Europa. Per part va il tren plaun avunda, uschia che mi’olma po schizunt suandar – quai è in viadi che merita anc l’expressiun «viagiar», esser sin via, sa prender temps avunda. Il pli gugent prend jau il cuz sisum en il cumpartiment da cutschetta, ma sentind pli libra e pli segira. Co ch’jau giaud! L’autra damaun vegn jau a pudair durmir uschè ditg sco ch’i va; las rodas grevas ma vegnan a ninar tras l’entira Romania. Per part vani be plaunet, ed auters tocs sa muventani bain spert; e lura, vers la fin, en il «schanugl» da las Carpatas, surmunta il tren elegantamain in pass da 1000 meters autezza, avant che furiar da la vallada engiu e sur la planira perpetna vers la Gara da nord en la chapitala – sco in chavagl che curra a chasa, en ses navugl. Ventgasis uras dura il viadi da tren, ils 2000 kilometers davent da Sargans fin Bucuresti, cun ina suletta midada da tren a Vienna. L’emprim travers’ins cun il Rail-Jet, anc da dis, l’entir’Austria, davent da sia cua al vest en il Vorarlberg entochen al cunfin ost vers Ungaria, nua che la locomotiva tira sia chargia da notg tras lieus e sur vastas planiras. Avant, a Vienna, datti ina pausa da 70 minutas, gist per cumprar in pau picnic per l’auter di e per ir sin tualetta, per schubregiar ils dents, e punctualmain a las 19.42 sa metta il tren rumen en moviment en direcziun Ost-Europa. Quest termin da partenza na s’ha betg midà dapi passa 20 onns. Il pli gugent fatsch jau quest viadi regular il november. Per l’ina èn las notgs gia detg lungas, e quai ma dat in bun motiv da durmir uras ed uras en mes gnieu privà, e da dis è l’ora trida-misteriusa, faschend quaida da leger in cudesch da minimum 400 paginas enstagl da guardar ora. Per l’autra hai jau pelvair l’impressiun che quest viadi ma gidia dad entrar pass per pass en il spazi pli stgir da l’onn. Igl è sco in ritual, cun il qual jau ma prepar al viadi d’olma tras las lungas notgs d’enviern che fan ussa gia segn da dalunsch. Tgenins stgazis vegn jau a scuvrir uonn entaifer il ruaus stgir regalà? Da dis devi blers lungs discurs en il cumpartiment uonn. Udind raquints tant narras, tristas, legras, schregas, ma sent jau puspè enritgida da savidas ed amicizias. – I dess gia da scriver in cudeschet, suenter decennis da notgs en tren tras l’entir’Europa. Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun, stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnaunca. Gisula Tscharner, columnista FMR

Fertant che l’Uffizi chantunal da sanadad ha infurmà gievgia davart la pussaivladad da far a partir da glindesdi proxim la terza vaccinaziun ha il schef dal departament, Peter Peyer ditg ch’il «booster» saja ina da las mesiras per far frunt a las infecziuns. El ha punctuà: «Il dumber dals cas en noss chantun sto sa reducir urgentamain las proximas emnas.» La regenza haja elavurà in concept da protecziun per l’enviern e cun quest concept duessi la vita publica funcziunar senza ch’ins stoppia intervegnir, ha menziunà cusseglier guvernativ Peter Peyer gievgia en occasiun da la conferenza da pressa a Cuira. «La reducziun dal dumber da cas dependa dentant dal cumportament e da la solidaritad da las abitantas e dals abitants cun vaccinar e cun sa tegnair vid las reglas da distanza ed igiena.» La regenza prevesa er in credit da dus milliuns francs per dus letgs da tgira intensivs supplementars. Cun quai veglian ins esser preparà per ina carschen andetga dals cas da tgira intensiva, ha Peter Peyer ditg a la FMR. FMR: Jau hai in «déjà-vu»! Avant in onn ha la regenza grischuna relaschà mesiras per noss chantun en furma d’in lockdown per pudair reducir il dumber d’infecziuns creschent. Paucs dis suenter ha la Confederaziun prendì mesiras per l’entira Svizra. Sa repeta la medema procedura quest onn? Peter Peyer: Gea, quest «déjà – vu» avain nus dapi prest dus onns: Nus sperain che la situaziun sa quieteschia e lura vegni andetgamain puspè mender. Il virus cumonda e nus stuain cuntinuadamain far il meglier or da la situaziun. Jau na poss dir nagut auter che nus empruvain da far il meglier per noss chantun cun in concept da protecziun. Ma la situaziun è fitg dischagreabla, quai è in fatg. Co statti cun las responsabladads tranter chantun e Confederaziun: Quels dis han ins legì fitg savens che quai vegnia stuschà vi e nà e che las responsabladads na sajan betg cleras. Han las instanzas betg emprendì or da las experientschas da l’onn passà? Pelvair, quai è fitg trid che quella chaussa cun las responsabladads vegn reglada via medias. I dess numnadamain avunda lieus da barat tranter chantuns e Confederaziun. Quai è malempernaivel per tuts. Jau poss be dir: Il chantun Grischun fa ses pensums: Nus avain in fitg bun concept da testar, ed a partir da l’emna proxima faschain nus tut il pussaivel cun la vaccinaziun da rinfrestgament e nus essan anc adina vidlonder a persvader a persunas che n’èn anc betg vaccinadas da far quai. Vus avais ditg cler e net oz ch’il dumber dals cas stoppia sa reducir durant las proximas emnas. Tge spetgais vus dal concept da protecziun, damai da las mesiras guvernamentalas preschentadas en l’infurmaziun da medias? En emprima lingia vulessan nus appellar anc ina giada a l’entira populaziun da gidar a reducir las infecziuns cun evitar novas infecziuns e contribuir uschia ad in bun svilup. La regenza è pronta da dar tut ed investir daners en il cumbat e cun quai vulain nus er dar in signal positiv envers il persunal dals ospitals che fan – ina giada dapli – ina lavur enormamain gronda en chaussa. Vus accentuais che la regenza fetschia tut il pussaivel er cun investiziuns finanzialas. Da l’autra vart sa preschenta l’opposiziun da las mesiras cun demonstraziuns che vegnan lubidas da las vischnancas. N’è quai betg en in pau cuntradictoric? Na, nus vivain en ina democrazia libra nua che mintgina e mintgin po far diever da ses dretgs. Nus stain davos quella democrazia che mintgina e mintgin po dir libramain sia opiniun. Jau poss be dir ch’ins na dess betg sa laschar impressiunar be da caneras. Tenor las retschertgas fatgas l’ultim temp sustegna ina gronda part da la populaziun las mesiras per cumbatter la pandemia. Tge cuntegna il concept da protecziun? La regenza ha budgetà ina summa da tranter 10 e 35 milliuns francs per mesiras da protecziun durant ils proxims mais. L’autezza da las investiziuns dependa da la contribuziun da la Confederaziun per ils programs da vaccinaziun e da test. Quest credit sto anc vegnir approvà da la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Sper la vaccinaziun da rinfrestgament preveda la regenza da recrutar en collavuraziun cun l’ospital chantunal nov persunal medicinal spezialisà per la tgira intensiva, e quai per dus letgs da tgira intensiva supplementars. Per questa mesira èn planisads dus milliuns francs. Il vast program grischun da tests en ils manaschis ed en las scolas duai vegnir cuntinuà. Actualmain sa participeschan 3540 interpresas cun 45 800 persunas sco er 167 scolas cun var 21 000 scolaras e scolars e persunas d’instrucziun als tests regulars. Actualmain vegni testà fitg bler, quai che munta ch’ils labors d’evaluaziun en Svizra èn surchargiads. La communicaziun dals resultats dals tests po tenor il stab directiv chantunal cuzzar pli ditg. Er ils certificats per ils tests sin basa dals tests da manaschi pon perquai avair retard. Ultra da quai è er il project «Monitoring» da las auas persas part dal concept da protecziun. Quest monitoring duai vegnir sviluppà ad in sistem da preavertiment per las vischnancas. (fmr/mg) Tge cuntegna il concept da protecziun? La regenza ha budgetà ina summa da tranter 10 e 35 milliuns francs per mesiras da protecziun durant ils proxims mais. L’autezza da las investiziuns dependa da la contribuziun da la Confederaziun per ils programs da vaccinaziun e da test. Quest credit sto anc vegnir approvà da la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Sper la vaccinaziun da rinfrestgament preveda la regenza da recrutar en collavuraziun cun l’ospital chantunal nov persunal medicinal spezialisà per la tgira intensiva, e quai per dus letgs da tgira intensiva supplementars. Per questa mesira èn planisads dus milliuns francs. Il vast program grischun da tests en ils manaschis ed en las scolas duai vegnir cuntinuà. Actualmain sa participeschan 3540 interpresas cun 45 800 persunas sco er 167 scolas cun var 21 000 scolaras e scolars e persunas d’instrucziun als tests regulars. Actualmain vegni testà fitg bler, quai che munta ch’ils labors d’evaluaziun en Svizra èn surchargiads. La communicaziun dals resultats dals tests po tenor il stab directiv chantunal cuzzar pli ditg. Er ils certificats per ils tests sin basa dals tests da manaschi pon perquai avair retard. Ultra da quai è er il project «Monitoring» da las auas persas part dal concept da protecziun. Quest monitoring duai vegnir sviluppà ad in sistem da preavertiment per las vischnancas. (fmr/mg)

La gievgia suentermezdi ha la Viafier retica (VR) obtegnì il 500. vagun ch’è vegnì fabritgà dapi 1960 ad Altenrhein. Vegnì furnì è el cun il tren ad autotracziun Capricorn 3133 che aveva in design da «Schampagn» per quest giubileum. Quest tren da Capricorn è l’emprim che porscha gratuitamain WLAN als passagiers. El porta il num «Piz Palü». Sco quai che la VR scriva en ina communicaziun als meds da massa, curra il mument la pli gronda cumpra da material rudlant en l’istorgia da la VR. 56 trens ad autotracziun da Capricorn vegnan a cursar en l’avegnir sin la rait da la VR. Cun els modernisescha la viafier essenzialmain si’infrastructura. Tenor la viafier san ils trens vegnir mess en funcziun tenor plan. Oz vegnan ils trens furnids da Stalder, pli baud eran quai autras interpresas. Sco quai ch’il directur da la VR, Renato Fasciati, ha accentuà a la preschentaziun da quest vagun da giubileum, vegnan tuts trens da Capricorn a disponer en l’avegnir da WLAN gratuit per ils passagiers. Ils trens che na disponan anc betg da quest servetsch vegnan anc cumplettads. Dals 56 trens da Capricorn empustads èn il mument 24 en funcziun tar la VR. 21 curseschan tenor urari. L’onn proxim èn ils trens moderns sin binari surtut sin ils tschancuns da Landquart–Tavau–Filisur e Landquart–S. Murezzan. Il Capricorn da giubileum da la Viafier retica en vestgì da «Schampagn».

La Banca Chantunala Grischuna (BCG) ha cuntanschì l’em­prim rang en il rating da las bancas svizras cun ina svieuta da bilantscha cun dapli che 25 milliardas francs. Il rating è vegnì fatg da la Scola auta Lucerna. En quel èn vegnidas examinadas las cifras-clav en ils rapports annuals da 90 instituts bancars. Sin fundament da las grondas differenzas da structura èn las bancas vegnidas partidas per l’emprima giada en classas da grondezza. La BCG è vegnida partida en la categoria da las bancas pli grondas. Il CEO da la BCG, Daniel Fust, sa legra da quest emprim rang: «Il resultat resplenda la diversificaziun da la BCG e mussa che nus essan sin la dretga via cun nossa strategia cun nossa fatschenta d’investiziuns.» Er tar la productivitad – il Cost/Income-Ratio – fa la BCG part dals megliers instituts.

Il coronavirus metta nus a la prova. En il mintgadi, en la convivenza, en l’economia ed en la politica. Dapi prest dus onns. En connex cun la votaziun actuala èsi era da constatar che noss in­struments democratics vegnan mess a la prova. Quai è sa mussà questa giada fitg bain cun la vehemenza da las protestas encunter la Lescha da Covid-19, cun la ferma polarisaziun ed era observond che blera glieud è ussa simplamain stuffia da tut las discussiuns. Dasperas datti anc svilups absurds en il cumbat da votaziun, p.ex. politicras e politichers che sbragian che la Svizra saja ina dictatura, entant ch’els sezs èn a la pussanza e sesan en il parlament che elavura las leschas. U lura datti demonstrantas e demonstrants che pretendan libertad d’opiniun, entant ch’els sbragian lur opiniun libramain tras las vias e tras ils chanals socials. Dapi l’entschatta da la pandemia fa er adina puspè l’idea la runda ch’il coronavirus sa laschia be cumbatter cun mesiras rigidas, gea perfin cun metodas dirigisticas sche betg perfin dictatoricas, v.d. tenor il model chinais, il model russ u quel dad autras republicas che portan il num «democratic» mo sco decoraziun. I regia qua u là l’idea ch’il sistem democratic sco l’Europa dal Vest l’enconuscha (en diversas furmas) saja memia lamaschic, ch’ils mulins democratics molian memia plaun encunter in virus agil e furius. È la democrazia memia plauna? La dumonda sa tschenta puspè pli ferm dapi ch’ina nova varianta dal virus sa derasa si da l’Africa. Essan nus sperts avunda? Èn ils mulins democratics sperts avunda? – Las regenzas chantunalas spetgan tge che Berna decida, ils Parmelins e Bersets sa laschan cussegliar d’expertas ed experts per lura decretar novas mesiras. Silsuenter smatga il Cussegl federal tut quellas mesiras anc en ina lescha, trametta quella tras la consultaziun e tras il parlament, i dat in referendum ed a la fin ina votaziun. In veritabel maraton mintga giada. I fiss bain pli simpel e speditiv d’avair in retg u ina regina che agiss spert, centralistic, zac-zac, senza grondas discussiuns e senza resguard? Però na e madinà! Era in virus na dastga betg metter en privel quests proceders, era sche quels pon patgific vegnir crititgads, adattads u modernisads da temp en temp. Ma gist quest smaladet virus cumprova di per di che era ils pajais anti-democratics u centralistics na vegnan betg a tapin meglier cun il virus. Anzi, plitost il cuntrari è il cas. E surtut cumprova il virus quant impurtant ch’igl è da chattar ensemen in consens democratic per pudair trair vi da la medema suga. Perquai saja remartgà en connex cun questa dumengia da votaziun: Nus pudain esser loschs da viver en ina cuminanza che permetta ad in e mintgin da far valair sia opiniun perfin davart ina dumonda pli che urgenta, numnadamain co che nus vulain cumbatter ensemen in virus. Nus stuain tegnair ora las tensiuns e cuntraversas en ina campagna da votaziun. Quai n’èn betg disturbis dal process democratic, mabain la canera ch’i dat, sch’in motor gira. Nus stuain ans stentar da prender en la bartga era quellas e quels che crain da vegnir a la curta u che svaliteschan perfin las vias democraticas. Nus avain da dar vinavant – sin via democratica – a nus sezs ed a noss guverns ils instruments necessaris per reagir spert en cas d’urgenza. Quai avain nus fatg gia avant onns cun la lescha d’epidemia. Quai avain nus fatg ussa per la segunda giada cun la Lescha da Covid-19. Nus avain d’acceptar che mulins democratics molan cun il tempo d’in mulin. Perquai che mo quels che molan fin, vegnan ad in bun tapin.

Sco per tut ils amaturs dad Asterix ed Obelix è i a fin era per mai in lung temp da spetgar: Il nov volum cuntegna l’ina o l’otra surpraisa ed innovaziun. El fa ina bella parada sper tut ils ulteriurs 38 toms. «Nus scrivain l’onn 50 avant Cristus e tut la Gallia è occupada dals Romans… Tut la Gallia? Na!» Era en la pli nova istorgia dad Asterix vai per il cumbat cunter l’invasur. Dacurt è cumpari il tom nomer 39: «Asterix ed il griffun». Il text deriva da la penna dad Jean-Yves Ferri, e Didier Conrad ha dissegnà tut l’istorgia. In pal da totem en furma dad in sgarschaivel griffun en ina cuntrada invernala ed apparentamain bandunada: Asterix, a chaval, guarda cun egliuns en il lontan ed Obelix emprova, tut disperà, da clomar enavos Idefix che para dad esser ord sez…Tar Teutates, nua èn ils dus Galliers be da viadi? Il frontispizi dal nov tom sume­glia a la culissa dad in western. Be la cuntrada è ina autra: Empè d’in desert cun chalurs ves’ins ina cuntrada invernala. L’istorgia na maina il lectur per ina giada betg en il vest. Asterix, Obelix e Miraculix èn da viadi vers l’ost per gidar al pievel dals Sarmats. Las armadas da Cesar èn da viadi vers l’ost ed en tschertga dal griffun, ina figura oriunda da l’antica greca. Sco usità tematisescha era il pli nov tom dad Asterix temas actuals: Las dunnas dals Sarmats cumbattan cunter l’invasur da Roma – latiers survegnan ellas agid dad Asterix ed Obelix. Tranter auter cumbattan ils protagonists cun las consequenzas dal midament dal clima. Interessant èn – sco usità – ils nums da las differentas persunas: Matrjoschkowa, Kalaschnikowa u lura Terrine. Per finir na dastga betg mancar la gronda festa en il vitg senza num cun blera cervisia, bal e – betg propi ina surpraisa – Troubadix ch’è lià sut in bostg. Di per di dat in redactur u ina redactura in tip – senza garanzia che quel tip plaschia lura a tuttas e tuts. Il nov Asterix, Fotografia MAD

Commentari L’iniziativa da tgira è vegnida acceptada en Svizra ed er en il Grischun cun ina maioritad confortabla. 62% GEA cunter 38% NA – en noss chantun è quai in clera decisiun. En quest senn, bravo. Quest resultat è dapli ch’in applaus. Sche la fin è buna, è tut bun, pudess ins concluder. La politica vegn uss ad elavurar ina lescha per meglierar la situaziun. Il sustegn per las professiuns da tgira vegn francà en la Constituziun federala. Ma tanscha quai? E surtut – quant ditg vai, enfin ch’ils ospitals e chasas da tgira percorschan l’effect da l’iniziativa? N’avess la cuntraproposta da Cussegl federal e parlament betg almain purtà resultats pli svelts en que­sta situaziun insupportabla, per exempel tar la tgira intensiva? Igl è da chattar respostas a pliras dumondas per dar dumogn als problems sin il sectur da la tgira. Ina è quella da la mancanza da persunal en partiziuns che pretendan persunal da tgira qualifitgà. Memia pauc persunal vul dir, quellas e quels ch’èn là prestan sururas senza fin cun strapatschs psichics e corporals. L’autra dumonda e co proceder cun pajas che na correspundan betg a la qualificaziun. Bleras tgirunzas e tgirunzs resigneschan e dattan si. Blers/as na turnan betg pli en lur professiun, auters tschertgan ina nova plazza en la tgira. Igl è ina situaziun orribla. Ospitals e chasas da tgira tschertgan adumbatten persunal. Da l’autra vart datti circa 4000 persunas da tgira ch’èn dischoccupadas (tenor cifras dal SECO en il Tagesanzeiger dals 26 da november 2021). In process politic enchaminà cun il GEA è bain ina tscherta medischina a lunga vista per purtar meglierament en la situaziun nuncuntentaivla actuala. La dumonda è dentant quella dal recept terapeutic. La procedura politica cuzza. En il sistem politic svizzer dovra la creaziun d’ina lescha savens plirs onns. La cuntraproposta fiss stada pli pragmatica. Damai, anc ina giada: Sche la fin è buna, è tut bun. Da là ennà – dapli che mo applaus. En il cas da l’iniziativa da tgira pon ins dentant trair in facit cun ils pleds dal scrivent irlandais Oscar Wilde: «A la fin vegn tut ad esser bun. E sche quai na vegn betg bun, lura n’èsi anc betg finì.»

Fascinant e divertent, per scola e famiglia, pudessan ins descriver il cudesch nov che la Chasa Editura Rumantscha preschenta. «Pippin, il patgific» da Tim Krohn, cun illustraziuns da Chrigel Farner, è in comic fantastic interrumantsch. I pudess daventar in longseller. Cura che l’autur Tim Krohn è vegnì ad abitar l’onn 2013 cun sia famiglia a Sta. Maria ha la situaziun linguistica dal rumantsch fascinà ed irrità el: «In cudesch che entretscha tut ils idioms a moda natirala e divertenta ans mancava. Jau hai transfurmà la paraula «L’utschè dad aur» dals frars Grimm en in viadi atras in Grischun mez fictiv cun ses tschintg idioms. Cura che Chrigel Farner m’ha contactà pervi d’in auter project, èsi immediat stà cler per mai ch’i na dat nagin meglier ch’el per dissegnar questa istorgia.» Chrigel Farner ha cuntanschì renum internaziunal, el vala sco in dals famus illustraturs da l’Europa. In comic interrumantsch L’istorgia maina Pippin tras ils tschintg principadis da la Grischunezia, quels correspundan a las regiuns idiomaticas rumantschas. En las nivlettas dal comic èn ils dialogs mintgamai en l’idiom da la regiun, il text narrativ è per Rumantsch Grischun. La figura da Pippin è caracterisada cun in tip patgific, che na rumpa betg il chau. Il pli gugent giascha el en la natira e discurra cun ils paslers. Per l’autur Tim Krohn èsi stà impurtant da crear cun Pippin in tip cumadaivel, che ha access a la natira e nagin interess per la carriera: «Igl è ina tematica actuala per nossa societad ch’ins sa ina giada er far nagut e chattar la forza e la creativitad or dal vid», di el. Duvrà pli che quatter onns Per las illustraziuns da «Pippin» ha Chrigel Farner fatg in viadi d’inspiraziun atras il Grischun, quai per pudair transponer visualmain la regiun alpina, las diversas valladas e l’atmosfera. L’artist renda attent che las figuras sajan inventadas pli u main libramain. Quai valia era per ils edifizis, «els n’èn betg reals», di el, «en cas che quels vegnissan insacura bajegiads tenor mias illustraziuns na surpigl jau nagina responsabladad sch’els van en muschna», puntuescha Chrigel Farner. L’illustratur ha lavurà cumplettamain analog, vul dir senza computer. Mintga dessegn ha el fatg sin palpiri, cun penel ed acril, rispli, colurs ed aquarel. Il comic che la Chasa Editura Rumantscha preschenta è in project che occupa ed accumpogna dapi onns la manadra Anita Capaul. Ella di: «Questa grondiusa publicaziun ha duvrà pli che quatter onns per madirar e sa manifestar a questa realisaziun artistica finala. Uschia èsi forsa er ina metafra per diversas fasas en la vita, tant da Pippin sco er da nusauters.» Pippin raquinta in’istorgia da curaschi e dal laschar dar – emoziuns fundamentalas che pertutgan tuts umans.» Il comic interrumantsch «Pippin il patgific» pudess daventar in longseller per l’entira Rumantschia. (fmr/abc) Chrigel Farner (1972, Schaffusa) Anc durant sia scolaziun sco dissegnader scientific a Turitg cumpara ses emprim comic tar la chasa editura Carlsen. Dapi lura lavura el sco illustratur per magazins e gasettas en l’entira Europa, malegia comics e dissegns, skizzescha costums e culissas per musicals e teaters ed è d’udir adina puspè tranteren sco battarist en differentas bands. Il pli davos ha el illustrà per la «Büchergilde Gutenberg» in guid da viadi da David Foster Wallace. Chrigel Farner viva a Berlin ed è bab da dus uffants. Tim Krohn (1965, Sta.Maria) El ha studegià germanistica, filosofia e scienzas politicas. El è stà confundatur e docent da l’Institut litterar a Biel. En il fratemp viva el cun dunna ed uffants a Sta. Maria en Val Müstair nua ch’el ha pudì realisar il project «chasa Parli», in lieu da retratga e creativitad per artists e persunas pensivas.

La 30avla universiada d’enviern previsa dals 11 enfin ils 21 da december 2021 en plirs lieus da la Svizra Centrala ed il chantun Grischun n’ha betg lieu. Il motiv persuenter è il svilup fitg dinamic da la pandemia e las restricziuns d’entrada en Svizra cumbinadas cun quella. L’universiada è il pli grond arranschament da sport da studentas e students da l’entir mund. «Nus essan fitg trists da quella situaziun. Fitg gugent avessan nus beneventà las atletas ed ils atlets tar nus. Blers èn sa preparads fitg intensiv sin questas concurrenzas internaziunalas», di il president dal comite d’organisaziun, Guido Graf. Il motiv principal che l’universiada na po betg haver lieu è la varianta dal virus Omikron. Da l’Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS) vegn quella taxada per inquietanta. Per impedir ina derasaziun da quest virus ha la Confederaziun relaschà restricziuns d’entrada per persunas da differents pajais. Plirs pajais èn schizunt sin la glista da quarantina. «Sin fundament da questa situaziun na po l’universiada d’enviern 2021 betg avair lieu», scrivan ils organisaturs. Ils davos onns han quels prestà gronda lavur per possibilitar quest arranschament internaziunal. «A nus fa i mal il cor che nos atlets na pon betg sa mesirar avant agen publicum. Cun 126 atletas ed atlets fiss la Svizra stada la pli gronda delegaziun», di Christoph Böcklin, cau da la delegaziun dal team svizzer.

«La colliaziun previsa dals territoris da skis da Tschiertschen ed Arosa engrevgiescha massivamain la natira e la cuntrada.» Quai scrivan pliras organisaziuns per la protecziun da l’ambient en ina communicaziun als meds da massa. La vischnanca da Tschiertschen-Praden prevesa da colliar ses territori da skis cun ina pendiculara directamain cun il Weisshorn. Il medem mument fiss previsa ina pista atras l’Urdental. Dapi 2014 collia ina pendiculara ils territoris dil Hörnli ed Urdenfürggli ed uschia Arosa cun Lai. Per questa pendiculara èsi stà necessari da procurar per in corridor atras il territori sut protecziun da la cuntrada en l’Urdental. «Sco cumpensaziun è vegnì desistì en il rom dad in concept general dad ina avertura turistica da l’Urdental. La part interna da l’Urdental è vegnida messa cumplainamain en ina zona per la protecziun da la cuntrada. La Confederaziun ha beneventà questa soluziun. I na po betg esser ch’ins vegn diesch onns pli tard cun l’idea da disdir questa part integrala dal concept da la colliaziun dals territoris da skis», scrivan las organisaziuns per la protecziun da l’ambient. Per quest motiv refusan ellas il project. Gia dapi in temp pretendan ellas in stop da nova infrastructura turistica en l’Urdental.

Il november è gea in mais che vegn attribuì a la mort, il mais il pli somber da l’onn. Tut al cuntrari è quest november 2021 stà in mais fitg frestg. In­tgins exempels: Il Grischun vul restar frestg. Ussa ha il chantun numnadamain dà liber il rinfrestgament da la vaccinaziun, la terza squitta, il «booster». Bain cler, il mi­crochip da Bill Gates dovra da temp en temp in update. Frestg e franc scriva gea Leo Tuor adina ses texts litterars. Quest mais è el vegnì onurà a Sumvitg cun il Premi grischun da cultura. Senza dubi è quai in’onurificaziun meritada. Insatge dat però en egl. Tar mintga laudatio per Leo Tuor ed en mintga pitschna biografia sur dad el statti scrit quasi il medem. Quai è era capità a Roman Bucheli da la NZZ en sia laudatio a Sumvitg. El ha ditg: «Leo Tuor unescha il scribent, ca­tschadur e pastur – pia quella scarsa trinitad.» Igl è schon detg curius ch’i na vegn mai menziunà che Leo Tuor è – dasper quella «trinitad» – atgnamain er anc bab da famiglia, chasarin e documentalist. Mo en in sulet lieu na vegn quai betg zuppentà, numnadamain sin la homepage da Leo Tuor e da sia dunna. Però en ina laudatio na tunass «bab, chasarin e documentalist» halt betg uschè nobel, divin e frestg sco la «trinitad» grischuna. Ina stizun sto en emprima lingia vender products frestgs. Ils da Ramosch van qua perfin anc in pass vinavant. La vischnanca da Valsot vul laschar ba­­­­je­giar sin l’areal da scola ina nova butia cun in tetg verd, vul dir cun in bel pastg frestg sin tetg. L’architect responsabel ha perfin declerà dacurt a la preschentaziun dal project: «Cun üna fa­tschada da lain ed ün tet verd as vess il nouv stabilimaint d’integrar bain i’l cumün.» Quai tuna fitg bain. Però essas vus gia chaminads ina giada tras Ramosch? Datti da vesair là bleras chasas da lain? E lura: Avais vus gia vis a Ramosch chasas cun tetgs verds? Igl era ina damaun da november fitg frestga, cura ch’ina redactura surmirana da la FMR è ida a la lavur curt ­suenter las 03.00 la notg. Ella vuleva accumpagnar in «sfolist», in da quels manischunzs dad ina «sfola» (fargun, schlittun) durant la notg che l’emprima naiv era crudada quest november. Sin sia runda ha il «sfolist» raquintà diversas anecdotas da sia lavur. Davant la chasa dad ina convischina ha el ditg: «Cò ègl da dar adatg, chella recloma gugent, schi stumplagn la neiv davant la sia tgesa.» Gea, da quellas e quels che recloman permanentamain datti en mintga vitg grischun. Però ina dumonda en la runda: Tgi da vus ha plaschair, sche tut la naiv vegn stumplada davant sia chasa? In’idea frestga ha gì in redactur da la FMR en connex cun las discussiuns da las antennas da 5G. Tar in pitschen artitgel ha el scrit il titel: «Antenna da 5G ei aunc pendenta». Quai fiss bain l’ov da Columbus, da construir antennas che pendan. Forsa ch’i dess lura damain radiaziuns e protestas. Numerus spruchs davart products frestgs hai dà quest mais tar il video da la vatga filmada en il consum da Breil. Igl ha dà spruchs tut a dubel sin las medias socialas, apunta sur da latg frestg e mulscher direct en stizun. L’unic problem: La vatga da Breil n’era betg ina vatga, mabain ina gianitscha/trima. E tgi che ha gia empruvà da mulscher ina gianitscha, quel u quella è probabel anc adina vidlonder. A Casti è vegnì fundà frestg e franc in nov fanclub per il skiunz surmiran Sandro Simonett. Quella fundaziun è succedida quest mais be paucs dis ­suenter ch’in auter famus atlet rumantsch ha annunzià da terminar sin la fin da questa stagiun sia carriera gloriusa – il passlunghist Dario Cologna. Quel ha gea era in famus club da fans che gira tras l’Europa cun canera da zampugns. Ussa datti atgnamain ina simpla proposta per in barat interrumantsch: Ils Jauers pudessan regalar proximamain lur plumpas als Surmirans. Senza dubi, igl è in chaschiel exquisit e frestg ch’ils purs en Val Schons laschan producir sin lur Alp Curtginatsch. In grond client, dal rest il pli grond pasterner da Cuira, vul perfin vender sandwichs cun quel chaschiel da l’Alp Curtginatsch. Però quel taglia pli facil e pli gugent las flettas da sandwich, sch’il chaschiel è quader. Quai è bain logic. Perquai fan ils purs da l’Alp Cur­tginatsch ussa chaschiels quaders. Bellas magnuccas quadras han els preschentà quest mais a las medias. Qua vegn endament be direct ina moda da dir engiadinaisa ch’exprima ch’il mund è daventà in pau sturn: «Id es ün muond plü quader co raduond.» Ussa vala quai era per il chaschiel. Ina festa frestga vegni a dar il 2024 a Trun. Ina gronda festa per regurdar als 600 onns da la Ligia Grischa. Custs totals: 873 000 francs. Però il medem onn, il 2024, vegn terminà mo paucs meters sut il famus ischi da Trun, il lieu da naschientscha da la Ligia Grischa, in auter grond project – la sanaziun da la nova staziun. Custs totals da quella renovaziun: passa 16 milliuns francs. Insumma, quai fiss anc la pli bella, sche la staziun engulass la show al bel ischi. En mintga cas survegnan ils pleds «A Trun sut igl ischi» tut in’autra connotaziun cun ina nova staziun be 50 meters sut il curtgin d’onur. Il mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic e satiric. (fmr/dat)

L’enviern è qua e per blera glieud è quai il temp da sa divertir sin la naiv. Per ils animals selvadis è l’enviern dentant in temp fitg strentg e magari era difficil. Co surmuntan per exempel chavriels, chamutschs, tschiervs e capricorns la stagiun fraida? «Weisse Wildnis» sa numna in gieu che dat invista en la vita da la selvaschina durant l’enviern. Ils giugadurs pon sa metter en la situaziun dals animals selvadis e sa confruntar cun las differentas sfidas da quels l’enviern. Quest gieu è er in regal ideal da Nadal per scolas, gruppas ma er interessads da la natira, sportists d’enviern e famiglias. Il gieu è adattà per giuven e vegl, saja en in camp da skis u ina lunga saira d’enviern. El po dentant era servir sco introducziun en il tema «enviern da muntogna» per classas da scola e gruppas da giuvenils. Il gieu è adattà per uffants davent da 10 onns e trais enfin otg giugadurs. El cuzza radund 60 minutas. Il gieu «Weisse Wildnis» sa basa sin fatgs da la biologia da la selvaschina e scenaris datiers da la realitad. La broschura latiers dat infurmaziuns davart l’adattaziun dals animals selvadis al temp d’enviern en la muntogna. En il gieu surpiglian ils giugadurs la rolla da la selvaschina ed emprovan da surmuntar il temp fraid e cun naiv. «Surviver» vul dir impunder l’energia che vegn recaltgada entras la pauca vivonda uschè raziunal sco pussaivel. L’animal selvadi na sa betg quant lung e quant grev che l’enviern è la fin finala. Gia il viadi da la selvaschina al lieu cun vivonda pretenda dad el sut circumstanzas blera energia. L’enviern n’è dentant betg mo cumbinà cun naiv, mabain era cun fradaglia. Il gieu po vegnir empustà tar «Wildtier Schweiz». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Gieu davart la selvaschina.

Martin Candinas è dapi glindesdi emprim vicepresident dal Cussegl naziunal. Cun quai sa chatta il cusseglier naziunal sursilvan en la posiziun da partenza per daventar en in onn il pli aut Svizzer. La FMR ha discurrì cun Martin Candinas. Vulair preschentar Martin Candinas è sco da purtar aua en il Rain. Il politicher grischun da 41 onns è dapi 10 onns en il Cussegl naziunal ed è vegnì elegì avant in onn sco segund vicepresident dal Cussegl naziunal e da l’Assamblea federala. FMR: Cordiala gratulaziun per l’elecziun onurifica sco emprim vicepresident e segund aut Svizzer. Tge munta questa elecziun per Vus? Martin Candinas: Jau hai grond plaschair da quella bella elecziun sco emprim vicepresident e substitut direct da la presidenta actuala Irène Kälin. Igl è per mai, per uschè da dir, il segund onn d’emprendissadi avant che candidar per il presidi. Jau speresch da pudair emprender anc quai ch’i dovra, per – suenter la proxima elecziun reussida – pudair ademplir uschè bain sco pussaivel la funcziun da president en servetsch dal Cussegl naziunal, da l’Assamblea federala, e natiralmain er en favur da noss pajais e da nossa patria. Manar las debattas, manar il biro parlamentar, fixar l’urden dal di e represchentar il Cussegl naziunal vers anora: quai èn ditg curt las incumbensas dal presidi. Quant stuais Vus anc emprender per pudair exequir il presidi en in onn? Be il manaschi dal parlament cun tut las tematicas è natiralmain fitg bain enconuschent a mai suenter 10 onns en il Cussegl naziunal. En il mintgadi dal Cussegl naziunal datti dentant fitg blers detagls ch’èn chaussa dal presidi e che la presidenta u il president sto dumagnar. Per exempel cun far votaziuns, cun surdar il pled, cun proceduras da protocol, cun prioritads tar il program da sessiun ed uschia vinavant. En il Cussegl naziunal va tut svelt, bler pli svelt che per exempel en in parlament chantunal. L’emprim onn hai jau pudì far fitg bunas experientschas cun manar il cussegl, il segund onn è qua per sa perfecziunar. Nus enconuschain Martin Candinas sco cusseglier naziunal engaschà per las dumondas da ses chantun, per lingua e cultura rumantscha e per ils problems da la populaziun da la muntogna. Munta gia il vicepresidi che Vus stuais desister da far intervenziuns e per exempel era da s’engaschar per la regulaziun dal luf? Gea, sco emprim vicepresident èsi uschia, che quai na vegn betg apprezià sch’il suppleant direct dal presidi s’engascha memia fitg en ils temas dal parlament. L’emprim vicepresident sto adina ed en mintga situaziun pudair substituir la presidenta u il president. Dad esser sin pichet, sco nus schain, ha senza dubi ina pli gronda impurtanza sco emprim vicepresident. Uschia vegn jau a stuair reducir mia activitad tematica per in buna part gia davent dad immediat per lura pudair taschair dal tut en l’onn presidial. Avant in onn avais Vus ditg che Vus hajas respect da quest uffizi. È quest respect creschì en l’emprim onn u è il respect sa sminuì? Quai dependa fitg da l’activitad da la presidenta actuala. Jau stoss da principi surpigliar tuttas incumbensas era represchentativas che la presidenta na po betg surpigliar. Latiers stoss jau natiralmain era ma preparar per mes onn presidial. Jau stoss simplamain m’organisar in pau auter. Sin tge as legrais Vus en quest onn sco vicepresident dal Cussegl naziunal? Jau m’allegrel sin tut quai che spetga mai en quest onn sco vicepresident. Jau m’allegrel da pudair collavurar anc pli stretgamain cun bleras persunas dal manaschi parlamentar. Jau vuless esser pront en in onn per il presidi. Sa chapescha lura, sch’il Cussegl naziunal vul quai ed elegia mai en quest uffizi.

Dacurt ha il schurnalist e fotograf Charly Bieler preschentà la publicaziun «Chur Zeitzeichen 1860-2022» ch’illustrescha il svilup rasant da la citad da Cuira en il decurs dals ultims 160 onns. L’autur bajegia «punts tranter il passà ed il temp actual» en la chapitala grischuna. La citad da Cuira dumbrava il 1860 anc strusch 7000 abitants, oz ha ella prest 40 000. Quest svilup demografic n’è natiralmain betg stà senza consequenzas sin la dimensiun e la cumparsa da la chapitala grischuna. La publicaziun «Chur Zeitzeichen 1860-2022» da Charly Bieler è primarmain in’inventarisaziun architectonica, ella è dentant er in spievel dal svilup economic e da las midadas da la vita sociala a Cuira. Il cudesch da 260 paginas che cumpiglia radund 1400 maletgs è dapli ch’in album da fotografias ed in document istoric. Ella envida er il lectur d’observar e reflectar, cumparegliar e valitar las midadas ch’èn succedidas tut quests onns. En tut quest svilup da la chapitala è bler gartegià, auter main. La fatscha da la citad sa mida En il decurs da l’ultim tschientaner ha Cuira gudagnà adina dapli attractivitad e muntada sco center politic ed administrativ, sco lieu da lavur e da dimora, dentant er sco lieu da commerzi, divertiment e recreaziun. Ils vegls e vasts palazis, las chasas marcantas e las giassas stretgas resplendan in tschert scharm, demonstreschan dentant era la bainstanza da ses anteriurs citadins. Quartiers pli simpels e zuppads dattan però era perditga da la povradad. Ils manaschis purils ed artisanals, situads oriundamain en la citad veglia, han stuì ceder successivamain a favur d’abitaziuns per la populaziun creschenta. Era scolas ed ospitals, bancas ed assicuranzas sco er ustarias e centers da cumpra èn s’expandids, smesond ed absorbond ils vasts areals d’agricultura e viticultura a l’ur da la citad. La pitschna citad veglia cun ses quartiers bunamain idillics e da flair rural, sias giassas stretgas plain scharm è sa midada en ina citad cun in aspect urban cun in’infrastructura correspundenta. En quest connex pon ins deplorar che tscherts edifizis marcants e da qualitad architectonica, sco p.ex. il «Steinbock» ed il «Du Nord» a la plazza da la staziun han stuì gun­tgir a constructs pli funcziunals. Auters quartiers sco la plazza Arcas han dentant puspè gudagnà valur cun dar aria, allontanar edifizis danvanz e restaurar ils restants. Cun eliminar tant sco pussaivel il traffic motorisà da la citad veglia, cun crear zonas per pedunzs, vivifitgar spazis libers e parcs er aifer la citad ve­glia, è l’attractivitad e la qualitad da viver creschida marcantamain ils ultims onns. Opticas magari surprendentas L’autur Charly Bieler na cumpareglia betg mo quartiers vegls e novs cun detagls interessants. Anzi, el enritgescha sia retrospectiva cun detagls interessants ed anecdotas amusantas. Per exempel davart il giat «Herr Moser» da la Dre­tgira chantunala, il bab da famiglia che ha simplamain transfurmà ses curtin da gervosa privat en il «Fürstenwald» etc. En il decurs da l’ultim tschientaner han blers edifizis midà intent intent: L’anteriur arsenal militar e daventà sedia dal Cussegl grond e dal Teater da Cuira, la praschun dal Sennhof daventa uss in spazi d’abitar, la Posta principala è ussa ina biblioteca populara, la fabrica da tschigulatta «Grison» è in lieu da sentupada d’ina baselgia libra etc. En las ustarias da lavurers e sindicalists «Grütlibund» e «Blaue Kugel» vegniva fimà e consumà extensivamain mo biera stgira – oz è quai in quartier cun advocats e firmas d’informatica. En in tschaler en il Süsswinkel na s’inscuntrava betg mo il club da jazz, anzi, là saja era stà la tgina dal rock’n’roll en Svizra, raquinta Charly Bieler. Il lectur intervegn dentant era da l’origin dal tempel dals framassuns en la Via da Masans e da l’existenza d’ina localitad per las sentupadas clandestinas da la cella grischuna dals nazis en la Steinbruchstrasse. Il cudisch na vul era betg manchentar da menziunar persunas originalas che han impregnà onns ora il maletg quotidian a Cuira sco p.ex. Friedrich Karl Imhof, dr. Morchla, Kunigunda e Ferdinand Kollegger, Otto Braschler, «Socka Hitsch», «Vögeli» u la «Nägelitante». «Punts tranter il passà ed il temp actual» Sco quai che l’autur Charly Bieler tradescha è si’idea da realisar questa publicaziun naschida gia avant diesch onns. La fin da 2019 ha el lura cumenzà a fotografar da nov ils lieus perpe­tnisads sin fotos veglias, messas a disposiziun da l’Archiv municipal, dal Museum retic e da la Fundaziun grischuna da fotogafias. En ses epilog accentuescha il president da la citad, Urs Marti, che Cuira veglia restar vinavant attractiv. El è perquai satisfatg ch’il suveran da Cuira ha dà glisch verda per impurtants «projects da generaziun» sco il nov center da scola e sport a la Ringstrasse e la nova halla d’exposiziuns ed events a la Obere Au. «Nus vulain posiziunar Cuira sco citad urbana cun pussaivladads multifaras da lavurar, abitar e da sa divertir», scriva Marti. Ed il burgamester da Cuira, Andreas Brunold, concluda ses pled sin via cun ils pleds: «Cun quest cudesch bajegia Charly Bieler punts tranter il passà ed il temp actual.» Il cudesch da Charly Bieler «Chur Zeitzeichen 1860–2022» (283 paginas) è da retrair en tuttas librarias.