Pervi da l’otezza da 1856 meters sur mar saja San Murezzan il lö da trener optimel per las atletas ed ils atlets. Perque dess San Murezzan dvanter il center ufficiel per trener süls ots da Swiss Olympic. Il lö dvainta il «High Altitude Training Base». Quelo scrivan ils duos partenaris in üna comunicaziun. Cun augmanter il partenadi traunter la federaziun da tet dal sport svizzer e San Murezzan gnia schlargieda la diagnostica da prestaziun specifica. Lotiers vegnan prestaziuns a favur da tuot las federaziuns da sport naziunelas chi sun affiliedas a Swiss Olympic ed a lur atletas ed atlets. Lotiers tuocha per exaimpel l’ütilisaziun da diversas infrastructuras da trenamaint e da regeneraziun a San Murezzan ed illas vschinaunchas partenarias vicinas. (rtr/fmr) San Murezzan dvainta center ufficiel da la Swiss Olympic per trener süls ots.

Las chamannas dal CAS in Engiadina nu sun confruntedas cun üna manchaunza d’ova adonta la sted excepziunela. Ma ils ­guar­dgiachamannas observan tschertas differenzas a reguard ils flüms e’ls vadrets in conguel cun oters ans. Chamannas dal CAS i’l Vallais u la Part Sura Bernaisa haun da raziuner l’ova e varon da serrer pü bod. In venderdi vain cul Wasserlauf rendieu attent a ­quista problematica. Lo portan alura curriduras e curriduors ova sülla Chamanna Jenatsch. In media drouva ün giast in üna chamanna dal CAS per pernotteda 40 fin 50 liters ova. Causa las circunstanzas climaticas da quist an – ün inviern cun pocha naiv, prümas uondas da chalur in meg ed üna sted da record – mauncha quell’ova sün diversas chamannas otalpinas dal CAS i’l Valais e la Part Sura Bernaisa. Ma eir illa Surselva, sülla Camona da Cavardiras ot sur Mustér, as es al limit causa la manchaunza da champs da naiv. Tuot las chamannas pertuchedas retiran per granda part lur ouva our d’ova da naiv da l’inviern precedaint. In quellas vain l’ova intaunt raziuneda, fer la duscha nu vo pü e laver ils daints as stu cun ova our da butiglias. Il CAS fo quint cha 30 fin 40 da las 153 chamannas saron confruntedas quista sted cun problems d’ova. Scha que nu vain a plouver, alura staron las chamannas finir la stagiun pü bod. In Engiadina nun es que però il cas. Il vadret alguainta eir cò «Cun las circunstanzas actuelas vainsa sülla Chamanna Jenatsch aunch’avuonda ova. Quaunt lönch cha que es auncha uschè, que nu so però dir üngün», disch Daniel Sidler, guardgiachamanna da la Chamannna Jenatsch. El declera ch’els retiran l’ova our d’ün flüm cun ova da vadret. I’ls contuorns da la Chamanna Jenatsch as rechattan nempe auncha duos fin trais vadrets pü pitschens. «L’ova taundscharo bainschi auncha per ün pêr ans, ma eir ils ­vadrets svaniron ün di», declera Daniel Sidler. Quist an ho’l observo cha que ho bgera ova da naiv, causa cha la vetta da naiv süls vadrets mauncha quista sted. Il guardgiachamanna ­declera: «La naiv reflectescha fin a 95% dal sulagl, naiv fras-cha fin a 99%. Sainza quista vetta da naiv vain be auncha refelcto 20% dal sulagl. La bun­ura sun tscherts flüms süts ed al zievamezdi as po observer cascadas e l’ova sbuorfla darcho.» Üna particularited da la Chamanna Jenatsch – cun 2651 meters sur mer la pü ota chamanna dal CAS in Grischun – es ch’ella ho eir d’inviern ova. D’inviern es l’ova telmaing i’l fuonz, cha’l flüm cula eir suot la naiv. «Nossa chamanna es propi in üna situaziun da luxus», disch il guardgiachamanna. Pü pocha ova, ma aunch’avuonda Eir las ulteriuras chamannas CAS in Engiadina nun haun quista sted da cumbatter cun üna manchaunza d’ova. «In mincha cas as bada schont cha vainsa ün pô pü poch’ova in ­c­onguel culs oters ans, ma per nus taundscha que auncha pü cu avuonda», uschè il guardgia da la Chamanna Boval. Que es eir il tenor da tuot ils oters guardgia chamannas dal CAS in Engiadina a reguard la situaziun d’ova quista sted. ­Sülla Chamanna dal Kesch ho il guardgia Chamanna però ün squitsch d’ova pü debel in ­conguel culs oters ans. Be la chamanna Cluozza vaiva da reagir ed es vi da l’installer panels solars per egualiser il bsögn d’energia. Normelmaing derriva quell’energia nempe d’üna turbina d’ova. «Ova da baiver vainsa auncha avuonda, ma per la turbina e per l’ova da las tualettas nu basta que pü», disch Nicole Naue, guardgiachamanna illa Cluozza. Üna cuorsa d’ova Per render attent a la manchaunza d’ova süllas Chamannas dal CAS, haun ils co-organisa­tuors dal St.Moritz Running Festival miss in pè üna cuorsa speciela. Il uschenumno «Wasserlauf» dess eir sensibiliser per las sfidas dal futur, chi pertuocharon eir las chamannas indigenas in ün pêr ans. «A nus vo que per sensibiliser e per motiver a la glieud da cugnuoscher la valur da l’ova sün üna chamanna. Ed uschè in futur eir svess mner sü ova süllas chamannas», disch Marcus Duff, co-organisatur dal St.Moritz Running Festival. Scu cha’l nom tradescha, vain eir al «Wasserlauf» mneda ova sün üna chamanna. Quella vain transporteda da las curriduras e dals curriduors in buschas specielas cun üna capacited fin a 15 liters. Partecipantas e partecipants dal «Wasserlauf» haun la schelta traunter trais rutas, tuottas cul böt Chamanna Jenatsch: la ruta «Crossing Engiadina» cun 8 km parta dal Pass dal Güglia ed es calculeda cun arduond quatter uras. La ruta «Engadiner Sommerlauf» parta illa Val Bever ed es cun 12 km e quatter fin tschinch uras la pü lungia. La ruta «Free Fall Vertical» parta da la staziun da muntagna Piz Nair, es bundant 8 km e düra tenor organisatuors trais fin quatter uras. Tuot l’occurrenza vain accumpagneda da Radio Televisiun Rumauntscha. Front: «Cugnuoscher la valur da l’ova» Causa las circunstanzas climaticas quist an, varon 40 fin 50 da las totel 153 chamannas dal CAS da cumbatter cun problems d’ova. Impustüt i’l Vallais ed illa Part Sura Bernaisa haun tschertas chamannas da raziuner l’ova. In Grischun es quista sted be la Camona da Cavardiras pertucheda da la problematica. In Engiadina haun tuot las chamannas dal CAS auncha avuonda ova, que haun ils guardgiachamannas confermo invers la FMR. Ma els observan tuottüna differenzas culs oters ans. Per render attent e sensibiliser a la problematica süllas chamannas dal CAS pertuchedas, ho il St.Moritz Running Festival miss in pè üna cuorsa speciela. «A nus vo que per sensibiliser e per motiver a la glieud da cugnuoscher la valur da l’ova sün üna chamanna», disch Marcus Duff, co-organisatur dal St.Moritz Running ­Festival. I’l ram dal Wasserlauf chaminan alura in venderdi curriduras e curridurs cun buschas specielas sülla Chamanna Jenatsch. Quellas haun üna capacited fin a 15 liters e’ls partecipants paun tscherner ourda trais rutas per river al böt. (fmr/cam) Causa cha l’ova cula fop i’l fuonz, ho la Chamanna Jenatsch eir d’inviern ova. La Chamanna Jenatsch es il böt dal "Wasserlauf" chi ho lö in venderdi chi vain. La Chamanna Jenatsch sün 2651 meters sur mer es la pü ota chamanna dal CAS in Grischun. L’ova retir’la da trais vadrets i’ls contuorns.

Quist an festagia la gruppa da musica populera svizra Hanneli-Musig il giubileum da 20 ans. Lur funtauna d’inspiraziun sun las var 12 000 melodias cha Hanny Christen vaiva ramasso i’l decuors da sia vita. Quist an piglia la furmaziun però eir cumgiò dals palcs ed ho do in venderdi ils 12 avuost 2022 i’l ram da la tura da giubileum ün concert a Strada illa Baselgia San Niclà. In avrigl 2002 es gnida publicheda la collecziun da melodias da Hanny Christen (1899-1976). Quella consista da 10 toms e cuntegna sur 12 000 melodias da musica populera. Quellas vaiv’la surtuot ramasso traunter ils ans 1940 e 1960 in da tuot la Svizra. Zieva la mort da Hanny Christen l’an 1976, es sia collecziun ida in schmanchaunza, fin ch’ella es gnida scuvierta 30 ans pü tard da Fabian Müller ed Ueli Moser. «Per cha quista bella collecziun da sots nu placha be in bibliotecas e per cha la musica riva traunter la glieud, vains mieu hom ed eau gieu l’ideja per la Hanneli-Musig», disch Chatrina Mooser-Nuotclà, anteriura moderatura da l’emischiun da musica populera «Musica da qua e da là» pel Radio Rumauntsch. Ella es eir la duonna dad Ueli Mooser – anteriur redactur da musica populera tar il Radio Svizzer DRS scu eir legenda illa scena da musica populera – ed els vaivan insembel cun amihs da musica fundo la Hanneli-Musig dal 2002. Que poch zieva cha la collecziun da Hanny Christen d’eira gnida publicheda dal Mülirad-Verlag per la Societed per musica populera in Svizra. Musicists da nom e da pom «Ueli scu musicist da professiun ho dit da prüma davent: que stu esser glieud chi so ler fich bain notas e glieud chi so arrandscher bain», disch Chatrina Mooser-Nuotclà. Uschè s’haun alura furmos ils prüms ses «Hannelis». Sper Ueli Mooser faun auncha Dani Häusler, Fränggi Gehrig (fin 2008 Markus Flückiger), Peter Gisler (fin 2018 Christoph Mächler), Fabian Müller e Johannes Schmid-Kunz part da la Hanneli-Musig. Tuots sun multiinstrumentalists e sun noms cuntschaints in diversas furmaziuns da musica. «Intuorn l’an 2020 s’haune decis da finir cun la Hanneli-Musig, ma eau als d’he pudieu persvader da fer inavaunt fin dal 2022, uschè cha que sun a la fin 20 ans», disch Chatrina Mooser-Nuotclà. Ella ho miss in pè la turnea da giubileum e da cumgiò e’l interess davart ils concerts es sto enorm grand: «Alura suni ida a dumander a tuot ils organisatuors da concerts sch’els vöglian auncha fer ün ultim concert cun la Hanneli-Musig. L’interess d’eira fich grand e que es uossa üna turnea cun enorm bgers concerts». La turnea düra fin aint pel october 2023 e vo tres tuot la Svizra. Fin uossa sun previs sur 50 concerts. Que nun es adüna da cumpuoner tuot da nouv Il repertori da las 12 000 melodias ho grazcha a la Hanneli-Musig darcho chatto inavous suot la glieud. Hozindi sunan diversas chapellas da musica populera u eir singuls artists melodias our da la collecziun da Hanny Christen. «Que es avaunt maun ün s-chazi enorm be da sots. Que nun es adüna da cumpuoner tuot da nouv, que exista già üna pruna buna roba. Que disch eir mieu hom», disch Chatrina Mooser-Nuotclà. Ils musicists da la Hanneli-Musig haun pudieu musser sü, cha que’s po fer our d’üna simpla melodia – fand adöver d’ün arranschamaint pü cumplicho u minchataunt ün pô «schräg» – qualchosa interessant. «Que ho alura animo a diversas chapellas da tuot la Svizra da surpiglier ils arrandschamaints da la Hanneli-Musig u da arrandscher egens sots.» Uschè fuorma la collecziun da Hanny Christen ün enorm s-chazi d’inspiraziun illa musica populera ed uschè es la collecziunedra svess gnida tar üna persuna d’clev per la musica populera svizra. Las melodias sun adüna viagedas Las melodias cha Hanny Christen vaiva ramasso derivan da divers geners e las pü veglias derivan da la fin dal 18evel tschientiner. Ils töchs gnivan dos inavaunt da musicant a musicant ed uschè sun eir rivos oldies ed evergreens, ma eir schlagers i’l repertoire da Hanny Christen. «Las melodias sun adüna viagedas», disch Chatrina Mooser-Nuotclà. Ma eir melodias dad oters pajas, da l’Italia u da la Frauntscha, da la Germania, da l’Austria scu eir melodias our dad operettas e musica da chesa da cafè faun part da la collecziun da Hanny Christen. Per l’ultim disc compact s’haun Ueli Mooser e Fabian Müller miss in tschercha da la derivanza da tschertas melodias. Ün dals sots registros sun ils uschenumnos Kontratänze da Ftan dals ans 1775-1778. Quels sun gnieus transmiss da Martin Peider Schmid von Grüneck. Intuorn il 1765 d’eiran quists «contredanses» fich populers in Frauntscha. Chatrina Mooser-Nuotclà declera: «Da quel temp es sto Martin Peider Schmid von Grüneck in Frauntscha in servezzan militer. Tuot ils 18 sots portan eir tituls frances – che chi’d es ün’excepziun per quel temp. Scrit sü, noto ho’l ils sots però a Ftan. Per me da Ftan qualchosa propi fich divertaint.» Box Hanny Christen: Persuna d’clev Hanny Christen (1899-1976) d’eira üna duonna benestanta dal chantun Basilea-Champagna. Las var 12 000 melodias da tuot la Svizra ho ella impustüt collecziuno traunter ils ans 1940 e 1960. Quistas melodias sun gnidas sunedas avaunt ed ella las ho notedas in ün pitschen cudeschin. Ma ella ho eir pudieu scriver giò inters cudeschs cun sots da divers musicists. Causa cha bgers da quels musicists d’eiran già traunter 60 ed 80, vo il repertori da Hanny Christen inavous fin i’l 19 evel tschientiner – ün pêr chanzuns dateschan dafatta da la fin dal 18evel tschientiner. Hanny Christen vaiva surdo sia vasta collecziun e’l relasch a la Biblioteca da l’Universited Basilea l’an 1963. Suot il patrunedi da la Societed per la musica populera in Svizra e suot la bachetta da Fabian Müller, ho alura üna sqedra d’autuors lavuro bundant ün decenni vi da la publicaziun da las melodias da Hanny Christen. La collecziun es alura gnida publicheda l’an 2002 scu enciclopedia in 10 toms cun vast materiel da purtrets ed ün tom da registers. Front: Tura da giubileum e da cumgiò Quist an festagia la Hanneli-Musig il 20evel giubileum. La furmaziun da musica populera intuorn Ueli Mooser d’eira gnida fundeda l’an 2002 cun la publicaziun da la collecziun da melodias da Hanny Christen (1899-1976). La duonna benestanta dal chantun Basilea-Champagna vaiva surtuot traunter ils ans 1940 e 1960 ramasso sur 12 000 melodias da la musica populera in tuot la Svizra. Zieva sia mort d’eira la collecziun da grand’importanza però ida in schmanchaunza. Cun la publicaziun da la collecziun dal 2002 vaivan Chatrina Mooser-Nuotclà e sieu hom Ueli Mooser l’ideja per la gruppa Hanneli-Musig. Daspö lo haune darcho pudieu mner las melodias traunter la glieud e daspö schner as rechattane sün üna tura da cumgiò tres tuot la Svizra, chi düra fin i’l october 2023. In venderdi, ils 12 avuost haune fat üna fermeda a Strada per der ün concert illa Baselgia San Niclà. La Hanneli-Musig festagia il giubileum da 20 ans e piglia al listess mumaint cumgiò cun üna granda tura tres la Svizra.

In marculdi, ils 17 d’avuost 2022 a las 17.00 invida il Museum Engiadinais a San Murezzan a tuot las interessedas ed a tuot ils interessos ad üna guida cun l’intermediatura da cultura Lara Mercy-Glisenti. Que scriva il museum in üna comunicaziun a las medias. Il Museum Engiadinais es ün museum chi muossa la cultura engiadinaisa da viver e d’abiter dal 15evel al 19evel tschientiner. L’an 1906 es gnida fabricheda la chesa aposta per la collecziun da selas ed interiurs istorics. La guida cuosta 25 francs per persuna, impü es giavüscho üna reservaziun. Ulteriuras infuormaziuns sun da chatter suot: www.museum-engiadinais.ch (cdm/fmr) Il Museum Engiadinais a San Murezzan muossa la cultura engiadinaisa da viver e d’abiter dal 15evel al 19evel tschientiner.

Valentina Parolini preschainta quista dumengia a Samedan sieu crimi per giuvenils «La melodia da la gïa» – ün raquint inua cha giuvenils scuvreschan eir varts incuntschaintas da lur vschinauncha. Ün cudesch «bain fat, quinto in üna lingua richa, e tuottüna viva», scu cha Annetta Ganzoni scriva in sia preschantaziun. Cul «crimi» per giuvenils «La melodia da la gïa» da Valentina Parolini preschainta la Chasa Editura Rumantscha ils 21 avuost 2022 illa Chesa Planta a Samedan üna nouva vusch litterara. Aurelio Todisco es l’autur da las illustraziuns chi inrichischan la cuverta e las 136 paginas dal cudesch. L’istorgia quinta da dramas da famiglia e da violenza giuvenila immez ün solit ravuogl da vschinauncha. Dramas da famiglia e violenza giuvenila Al center dal raquint criminel da Valentina Parolini es üna gruppa da giuvenils da Samedan chi passaintan lur ultimas eivnas da scoula cun problems tuot oter cu banals: Ad es sparida la mamma da Giancarl Tönet, ün violinist talento. Pochs dis pü tard as chatta ad ün giuven Tudas-ch ferieu seriusamaing in üna baruffa zieva la sortida a San Murezzan. Luca Santos – hockeyaner da descendenza portugaisa – nu vain pü a scoula ed ho interruot tuot ils contacts cun la classa … Bainschi sun il cumissari da polizia Fadri Stupan e sieu assistent Guido Ghison landervi da tschercher a duonna Diana Tönet Hartmann, ma dals numerus problems chi’s muossan «scu üna schmaladicziun, a capita tuot al listess mumaint», peran els tuttafat surdumandos. Cun medias socielas e sensori psicologic Cun granda paschiun criminalistica sun però in acziun las duos cumpagnas da Giancarl, Martina Rovazzi e Jenny Moser, numneda Mosi. Intaunt cha Martina alimentescha ils chanels da medias socielas per chatter infurmaziuns decisivas, muossa Jenny sias capaciteds analiticas e sieu fin sensori psicologic. Las duos amias ineguelas as cumpletteschan, e’s laschan gugent plaschair eir il sustegn dal conscolar Markus Schmellentin, ün sportiv be stincals chi dandettamaing dvainta fich serius. L’istorgia cumainza cun bger svung – e già sun lecturas e lecturs immez l’acziun: «Quista story sün Instagram clapparo millis da followers, poust esser sgüra.» «Eau dubit. Crajast propi cha possans poster que sün Insta, ün pô insensibel, na?» «Ma na, forsa güda que dafatta a scuvrir qualchosa impü. Scrivainsa però meglder in inglais, pü internaziunel, a nu’s so mê.» Martina tippa cun üna sveltezza incredibla sün sieu telefonin: #Engadine’s mystery #Mrs. Tönet disappeared #No traces #Where is she? Cun slang dals giuvenils Scu in ün film vain l’istorgia quinteda d’üna sequenza a l’otra surtuot tres dialogs eloquents, chi transportan in maniera dezainta eir il slang dals giuvenils: «Uei, giatta, che fest tü cò la bunura bod?», «Hey, chilla, lady», «tresischem» u «crass». Il raquint as sviluppa in muvimaints dinamics, uschè cha lecturas e lecturs varon da’s concentrer per seguir als divers fils dal raquint, intredschos e sgurbiglios tenor las reglas da l’art – e per glivrer ordinos in üna fin surprendenta. La preschantaziun da las persunas cun noms, funcziuns e caracterisaziuns al principi da l’istorgia – vairamaing poch üsiteda in quist gener – es perque fich ütila per tegner la survista da la situaziun. Dasper las scenas concretas passa la narratura però sainz’oter eir a sequenzas dad impissamaints e sömmis da sias figüras. Uschè vain il public a savair adüna ün pôïn dapü cu ils detectivs, el vain coinvolt illa tensiun da l’istorgia, intaunt però sainza pudair incler che chi’d es important e che brich, u dafatta chi chi discuorra ed agescha in quista societed multiculturela dal lö d’acziun: Dasper la classa da terza secundara e la famiglia Tönet s’ingrandischa la populaziun descritta cun indigens e turists, cun professiunistas internaziunelas ed üna gruppa da giuvenils albanais. Ün muond incuntschaint in vschinauncha I’l decuors da las retscherchas vegnan giuvnas e giuvens cunfruntos cun ün muond incuntschaint a l’intern da lur prüveda vschinauncha, ch’els crajaiva da cugnuoscher a fuonz. Las famiglias ed ils cuntuorns perdan lur innocenza, persunas respettedas as transfuorman in delinquents. «Samedan nun es pü il lö sgür ed idillic dad üna vouta, da que es Jenny persvasa.» Taunt dapü saun ils giuvens da predscher a lur magistra da classa Silvia Fliri, «severa, ma cun ün bun cour». Adonta dal «cas misterius» fo ella tuot il pussibel per tegner la brajeda sün buna via e per inciter als giuvenils la disciplina necessaria per pudair ün di realiser almain üna part da lur sömmis. Autura cugnuoscha Samedan Eir l’autura Valentina Parolini cugnuoscha Samedan, inua ch’ella es creschida sü. La giuvna magistra secundara maina sias figüras tres ils quartiers, dad Ariefa a Chiss e Crusch e fin tal sunteri da San Peter, tar baunchins a la riva da l’En e sü vers Cristolais, sülla plazza da hockey ed aint il dancing da San Murezzan. Ficziunels sun invezza ils noms tschernieus per persunas ed affers – scu natürelmaing eir l’istorgia svess, cha nu vulains tradir. «La melodia da la gïa» es ün cudesch bain fat, quinto in üna lingua richa, e tuottüna viva e natürela. Sgür cha eir ils lectorats dad Elvira Pünchera e Michele Badilatti haun contribuieu lur part a la reuschida da la publicaziun. Il nouv crimi nu voul intrategner sulettamaing a giuvenils, eir ünqualche lectur pü attempo chattaregia sieu plaschair landervi. «Schi, quista vouta hest radschun, las veglias tradiziuns sun in cas darcho in, savaivast?» La vernissascha da «La melodia da la gïa» ho lö i’l ram dal program da cultura 2022 da la Chesa Planta, ils 21 avuost, a las 17.00, illa Chesa Planta a Samedan. Il cudesch as po retrer tar la Chasa Editura Rumantscha (www.chasaeditura.ch) ubain in librarias. Quista preschantaziun es gnida scritta sün incumbenza dal Chalender Ladin – la versiun pü extaisa cumpera lo principi november 2022. Annetta Ganzoni da Berna es romanista e collavuratura scientifica a l’Archiv svizzer da litteratura. Üna nouva vusch litterara as fo palais i'l muond rumauntsch: Valentina Parolini. Il cover dal prüm raquint da Valentina Parolini: "La melodia da la gïa". Il cudesch ha illustrà Aurelio Todisco....

I’l territori La Resgia a Puntraschigna s’ho daspö il 2020 distacheda grippa ed in seguit es gnieu installo ün implaunt da survagliaunza electronic. Persunas u edifizis nu sun mê gnieus a dan, ma causa prievel da bouda vaiva da gnir serreda üna senda. In gün da quist an es partieu tuot la massa critica. Uossa po gnir refat ün repar da sgürezza existent, chi nun accumpliva pü sia funcziun. Las lavuors vessan da cumanzer quist utuon. «Que es important da dir, cha quist materiel i’l territori La Resgia nu s’ho distacho causa la dschieta permanenta. Que’s tratta da crappa, chi s’ho missa in muvimaint causa erosiun», declera Urs Dubs, chanzlist da Puntraschigna. El agiundscha cha la dschieta permanenta in quist territori saja già sdriegleda dapü cu 100 ans. Il territori La Resgia as rechatta a la fin da la vschinauncha in direcziun dal Pass dal Bernina. Periclitos da boudas d’eiran sper sendas be duos edifizis: l’Hotel Palü ed üna chesa d’abiter. Tal repar da sgürezza La Resgia – chi vain refat a partir da quist utuon – nu’s tratta que dal repar Giandains, chi’d es gnieu fabricho dal 2003 in connex culs prievels da la dschieta permanenta e lavinas. Implaunt da survagliaunza Zieva cha’s vaiva distacho la prüma vouta materiel als 30 avuost 2020 – que’s trattaiva da var 80 meters cubics – ho la vschinauncha da Puntraschigna decis dad installer ün implaunt da survagliaunza i’l territori pertucho. Que’s tratta da trais indrizs d’imsüra electronics, chi vessan mincha 15 minuts signaliso, scha que vess do muvimaint illa grippa. «Dal 2021 vainsa alura registro ün pêr muvimaints illa grippa. Tscherts da quels muvimaints d’eiran eir pü grands ed in seguit s’haun distachedas pitschnas massas da crappa», declera Urs Dubs. La crappa nun es però mê riveda fin i’l territori abito, inua cha que vess pudieu der dans. La vschinauncha da Puntraschigna ho listess decis da serrer la senda, chi passa güsta davous l’Hotel Palü e la chesa d’abiter tres. Quella senda d’eira adüna gnida serreda uschè lönch scu cha’s ho registro muvimaints illa grippa. Prievel marcantamaing pü pitschen Als 25 gün 2022 s’ho da nouv distacho materiel i’l territori La Resgia e la crappa in muvimaint ho desdrüt ün dals trais indrizs da survagliaunza. In seguit haun geologs examino il territori cun üna drona. Lo haune scuviert, cha’l materiel es intaunt telmaing plain sfalizchas, cha’l prievel s’ho diminuieu marcantamaing. «Que es ün avantag. Uschè nu po pü gnir tuot il materiel in üna vouta ed eir il prievel da grands blocs – chi pudessan svilupper üna granda energia ed uschè river fin giò i’l territori abito – nun exista pü», disch Urs Dubs. Repar da sgürezza La Resgia vain refat Sün basa da quista perscrutaziun dals geologs quist an, ho la vschinauncha da Puntraschigna decis da renover ün repar da sgürezza existent i’l territori La Resgia. Ma causa il distach da materiel i’ls ultims ans, nun ho quel pü pudieu accumplir sia funcziuna da sgürezza e la part vers il grip d’eira implida sü cun bger materiel. Ma perche nu s’ho refat il repar già aunz? «Fin quist an regnaiva ün latent prievel da boudas, que füss sto memma prievlus pels lavuraints. Impü s’ho da bsögn da grandas maschinas per refer ün tel repar. Uossa nu regna pü üngün grand prievel», disch Urs Dubs. Illas prosmas eivnas cumainzan las lavuors da reconstrcuziun. Il materiel, chi ho implieu sü il repar davousvart, vain druvo per il render pü ferm e per il fabricher pü ot. Tal territori La Resgia as trattaiva que da l’unic lö abito a Puntraschgigna, chi d’eira periclito activmaing da boudas. Front: Pü üngün prievel da boudas I’l territori La Resgia a Puntraschigna – güst survart l’Hotel Palü – s’ho daspö il 2020 adüna darcho distacho materiel. Persunas u edifizis nu sun mê gnieus a dan, ma üna senda vaiva da gnir serreda temporarmaing causa prievel da boudas. In seguit es gnieu installo ün implaunt da survagliaunza. In gün da quist an s’ho darcho distacho materiel ed ho desdrüt ün da trais detectuors da quel implaunt. In seguit haun geologs examino il territori cun dronas. Il fazit dals geologs es ün allegraivel: il prievel da boudas s’ho diminuo marcantamaing. Uossa po gnir refat ün mür da sgürezza existent. (fmr/cam) Il territori La Resgia a Puntraschigna chi d’eira periclito da boudas.

Üna gruppa da quatter alpinists es ida in lündeschdi passo sül Piz Palü. Cun gnir in giò haune tschernieu la ruta sur il Spi da Fortezza. Lo es ün hom da 32 ans ieu ouravaunt ed ho drizzo aint sün bundant 3400 meters sur mer ün lö per as lascher giò cun la sua. Lo è’l poch zieva las 16.00 crudo giò per var 40 meters. Cun blessuras mezgreivas vi dal corp sura es il ferrieu gnieu svulo cun la Rega in l’Ospidel chantunel grischun a Cuira. Sieus camerads na ferieus sun gnieus mnos cun ün ulteriur elicopter inavous giò in val. La pulizia alpina da la Pulizia chantunela grischuna es a sclerir ils motivs da l’accidaint. (cdm/fmr)

L’Uffizi chantunel per natüra ed ambiaint examinescha pel mumaint scha que fo da bsögn da renatüraliser püs lejs in Grischun. In discussiun staun 11 lejs chi’s haun furmos in möd natürel. Bsögn d’agir vezza il chantun traunter oter a la riva nord dal Lej da San Murezzan e tal Lej da Tavo. Que rapporta il schurnal regiunel da radio SRF. In ün prüm pass staun las vschinaunchas da quels 11 lejs decider, scha’s po e scha’s voul insomma renatüraliser quels. Fin la fin da l’utuon dess però esser cler, che parts da las rivas cha dessan darcho gnir pü natürelas. Be scha quellas planisaziuns sun suot tet fin in december, haun las vschinaunchas il dret da sustegn finanziel da la Confederaziun. (rtr/srf/fmr)

A San Murezzan ho in mardi saira ün hom impruvo d’assaglir üna banca. Sco cha la Polizia chantunela ho comunicho ho l’hom imnatscho cun ün curtè e pretais raps. L’impiego da la banca ho declaro chi nu sajan üngüns raps accessibels, scha'l fanestrigl saja avert. Il lader ho sün quai alura banduno la filiala. La polizia alarmeda ho cumanzo be subit culla tschercha. Zieva circa üna mezz’ura ho ella pudü arrester il delinquent supponü sper la staziun da San Murezzan. (rtr/fmr)

A partir da prosma sted giouvan las scolaras e’ls scolars da Zuoz sün üna nouva plazza da scoula: la radunanza cumünela ho appruvo in marculdi saira üna dumanda da credit da 490 000 francs per la realisaziun d’ün proget da renovaziun. La plazza da scoula immez cumün dess gnir gualiveda ed inrameda cun ün mür da betun. «Per Zuoz es quist schi ün guadagn enorm. Nus discurrins già passa 40 ans da quist tema ed uossa essans finelmaing rivos ün pass inavaunt», disch Andrea Gilli, president cumünel da Zuoz. Las discussiuns a reguard ün imbellimaint da la plazza da scoula haun gieu lö la prüma vouta dal 1977. Daspö lo ho que do pitschnas adattaziuns e’l tema es adüna darcho gnieu discuto. In gün 2011 ho la radunanza cumünela refüso la proposta d’imbellimaint «Illien». Ed in favrer 2015 s’ho la radunanza cumünela decisa da tgnair la varianta da la plazza scu ch’ella es auncha hozindi. Andrea Gilli disch: «Quist schi es eir ün pass inavaunt cul palperi da strategia 2025, inua cha la revitalisaziun dal minz da la vschinauncha e dal plaz sun temas importants.» Gualiver e fer ün baunchin da betun La plazza da scoula es hozindi circundeda d’üna saiv da metal. Il president cumünel Andrea Gilli scu eir l’architect dal proget da renovaziun, Gian-Reto Rainalter, haun tuots duos congualo la saiv existenta cun üna saiv da muvel. Sper l’estetica da la saiv es eir la pendenza ün problem: la plazza vain nempe adüna pü stipa in direcziun da la Chesa Planta visavi da la chesa cumünela. Per render pü attractiva la plazza da scoula, vain quista gualiveda cul proget actuel. Cun la gualiver vain fabricho üna sort podest in direcziun da la Chesa Planta. La via traunter la plazza da scoula e la Chesa Planta vain adatteda e saro zieva la renovaziun ün pôin pü stipa. Circundeda vain la nouva plazza d’ün mür da betun. «L’ideja es cha’l betun nun ho üna surfatscha glischa. La vetta survart vain piglieda davent ed uschè vegnan visibels ils craps – ün pô scu tar la salascheda», declera Gian-Reto Rainalter. Quist mür dess i’l listess mumaint ster a dispusiziun scu baunchin intuorn tuot la plazza ed esser ün lö per ster in cumpagnia. Las dimensiuns restan las medemas scu hozindi e la plazza vain darcho catrameda. «Cun quist proget vainsa chatto üna soluziun chi’d es fina e nun impedischa la bella vista da la vschinauncha», disch Andrea Gilli. Palc polivalent La scoula a Zuoz ho duos entredas: üna illa chesa da scoula ed üna in l’annex cun sela da gimnastica. Cun la renovaziun da la plazza da scoula vegnan quistas duos entredas colliedas sül listess livel – uschè cha que do ün palc. Il palc ho püs s-chelins e dess esser üna plazza d’inscunter. Impü es que previs d’installer üna infrastructura d’ova e d’electricited. «L’ideja es cha’l Plaz vain druvo per duos möds, eir scha la scoula ho adüna priorited. Ma grazcha a la nouva infrastructura as po be auncha gnir e realiser lo occurrenzas, sajan que prelecziuns, teater, concerts ed uschè inavaunt», disch Andrea Gilli. La magiurited da las 48 votantas e votants haun appruvo in marculdi saira la dumanda da credit da 490 000 francs per la realisaziun dal proget. Na be ils scolars profitaron nempe da la nouva plazza gualiveda, eir il ster in cumpagnia a festas scu eir il schlupper la giaischla saron pü agreabels cun ün fuonz gualiv. A partir da meg 2023 vain realiso il proget. Front: Nouva plazza da scoula a Zuoz Daspö il 1977 es adüna darcho gnieu discus il futur da la plazza da scoula a Zuoz – in marculdi saira ho la radunanza cumünela appruvo ün proget da renovaziun. I’l stedi d’hozindi ho la plazza duos problems: ella nun es gualiva ed ella es circundeda d’üna saiv poch estetica. A partir da meg 2023 vain la plazza gualiveda. Impü vain fabricho ün mür da betun, chi circundescha la plazza. Quel mür dess esser baunchin e lö d’inscunter per las scolaras e’ls scolars. Traunter las entredas da la chesa da scoula e l’annex cun la sela da gimnastica vain miss ad ir ün palc. Quel dess ster a dispusiziun a la scoula scu eir a diversas otras occurrenzas a Zuoz. Il proget vain a custer 490 000 francs. (fmr/cam) La situaziun hozindi cun la saiv da metal. Il nouv palc, chi collia las duos entredas da la scoula, dess ster a dispusiziun per diversas occurrenzas La situaziun hoz: la plazza nun es gualiva. Da sted vain la saiv da metal rimplazzeda cun trunchs cun fluors. Visualisaziun da la plazza da scoula gualiveda e circundeda d’ün baunchin da betun.

In dumengia saira ho Valentina Parolini preschanto sia prüm crimi «La melodia da la gïa». L’autura, chi’d es creschida sü a Samedan, lavura scu magistra secundara a Küblis e sieus scolars e scolaras la haun deda l’impuls da scriver ün crimi per giuvenils. Per Valentina Parolini d’eira però cler ch’ella realisescha sia ouvra per rumauntsch e na per tudas-ch. Il nouv crimi per giuvenils «La melodia da la gïa» giouva a Samedan, il lö inua cha Valentina Parolini es creschida sü. «Vairamaing sun eau creschida sü triling. Mieus genituors sun Taliauns e nus vainsa adüna discurrieu taliaun a chesa – a scoula rumauntsch e tudas-ch», disch la nouva autura da 30 ans. Zieva avair frequento la scoula primara e’l gimnasi a l’Academia Engiadina, s’ho ella decisa da fer ün an intermedier: «In quel an d’heja pruvo oura diversas lavuors. Traunter oter d’heja fat ün practicum tar l’ANR e tal RTR.» A la fin s’ho Valentina Parolini inscritta per fer la scolaziun da magistra secundara a Turich. Il diplom nun es auncha gnieu druvo «Eau d’he eir piglio il ram rumauntsch scu ram supplementer. A l’Universited da Turich d’heja alura frequento diversas prelecziuns e d’he eir survgnieu il diplom per instruir rumauntsch sül livel secundar», disch Valentina Parolini. In seguit a la scolaziun, ho’la instruieu trais ans a Turich e daspö il 2019 lavur’la scu magistra secundara a Küblis – cun sieu amih abit’la però a Cuira. «Vairamaing vulaivi turner in Engiadina, ma que nun es ieu sü cun mieus plauns. Perque nu d’heja auncha pudieu der scoula in rumauntsch.» Ün gener motivant Avaunt trais ans, aunch’aunz la pandemia, ho ün discuors cun sieus scolars a Küblis do ils prüms impuls per scriver ün cudesch: «Els d’eiran da l’avis, cha giuvenils d’hozindi nu legian pü uschè gugent cudeschs e cha ler saja insomma lungurus», disch Valentina Parolini. Ella ho vulieu savair da sias scolaras e scolars, che gener cha tils motivess il pü ferm da ler darcho üna vouta ün cudesch. La resposta d’eira magari clera: il crimi. «Il scolars haun dit, cha tal crimi possa il lectur as parteciper a l’istorgia e chatter oura misteris. Que d’heja chatto üna resposta fich interessanta.» Üna pitschna cumpensaziun Cun ir a lavur aint in l’auto ed in seguit a quist discuors, vaiva Valentina Parolini l’ideja ch’ella pudess svess scriver ün crimi per giuvenils – ma per rumauntsch. «In rumauntsch, ma impustüt per puter, nu do que auncha uschè ün crimi per giuvenils. Eau vulaiva creer qualchosa nouv e pü speciel», disch Valentina Parolini. Ella agiundscha, ch’ella scrivaiva già a scoula pü gugent istorgias per rumauntsch – quel saja eir pü daspera al taliaun cu il tudas-ch – e ch’ella nun hegia da tschercher ils pleds scu in tudas-ch. Cun que cha Valentina Parolinin nun ho auncha instruieu per rumauntsch e viva in contuorns tudas-chs, as pudess vzair quista prüma ouvra scu tscherta cumpensaziun per na auncha pudair avair do scoula per rumauntsch. Che managia l’autura? «D’üna vart es que üna cumpensaziun. Ma eau discuor listess mincha di rumauntsch cun mieu amih, el discuorra vallader, uschè ch’eau drouv aunch’adüna il rumauntsch», disch Valentina Parolini. Il slang dals giuvenils Ün ulteriur motiv cha Valentina Parolini ho scrit il crimi per puter es ch’ella voul eir pussibiliter als giuvenils engiadinais da ler qualchosa actuel. «Eau am d’he eir decis da scriver quist cudesch per quels chi haun auncha lecziuns da rumauntsch. Ma eir per mieus collegas magisters, ch’eir els hegian darcho üna vouta ün nouv cudesch rumauntsch. Que nun exista simplamaing na bger», declera Valentina Parolini. Per render pü attractiv il cudesch, ho l’autura eir fat adöver dal slang da giuvenils. Perque ho’la observo ün pô sieus scolars, ho eir fat dumandas e s’ho informeda davart las medias socielas. «Que m’interessa però in generel, cu ch’els communicheschan. Eau d’he eir fat dumandas, ma sainza avair il cudesch aint il cho.» Düraunt la pandemia ho Valentina Parolini alura scrit il crimi «La melodia da la gïa». Zieva ch’ella ho scrit il cudesch haun Elvira Pünchera Bott e Michele Badilatti surpiglio il lectorat. Valentina Parolini disch: «Elvira m’ho impustüt güdo cun la lingua e da la perfecziuner. Eau d’he listess bado cha tschertas robas d’eiran in vallader – Michele ho alura aunch’üna vouta corret tuot.» Valentina Parolini es plain aspettativas pels resuns davart il nouv crimi. «Eau d’he schond auncha dapü idejas, ma uossa vuless eau giodair quist cudesch ed alura guardi inavaunt», uschè la nouva autura. Valentina Parolini ho düraunt la pandemia scrit sieu prüm crimi per puter – l’impuls da scriver ün raquint per giuvenils ho’la clappo da sieus scolars.

Per la terza vouta in fila ho gieu lö quista fin d’eivna il Maister Balaister a Zuoz – üna concurrenza da trer cun l’arch a chavagl. Andri Marugg, tripel champiun svizzer, ho invido da venderdi fin dumengia a diversas concurrenzas e demonstraziuns – inclus chavalgiaunts in armadüras ed oters costüms istorics. Intaunt nun è’l pü l’unic Engiadinais chi fo quist sport ed ho pudieu motiver ad ulteriura glieud da trener cun el. «Avaunt quatter ans d’heja cumanzo cun quist sport e d’he chatto quel be per cas in l’internet», disch Andri Marugg, organisatur dal Maister Balaister. El es creschieu sü a Zuoz ed ho lo üna pauraria. Sper quella es il sport üna da sias grandas paschiuns – Andri Marugg giouva a hockey ed ho eir fat passlung. «Eau vaiva già adüna ün chavagl, ma nu giaiva suvenz a sella. Cur cha d’he alura scuviert il trer cun l’arch a chavagl d’he schmiss a fer passlung e’m d’he focuso plainamaing sün que», disch Andri Marugg. El ho quinto ch’el hegia imprains la tecnica cun guarder videos in l’internet e ch’el hegia alura eir pruvo oura svess bgera roba. «Eau sun ün umaun fich ambizius, eir scha que nun es adüna bun.» Quista ambiziun s’ho cunvgnida già ün an e mez zieva la prüma vouta trer cun l’arch a chavagl: El es gnieu champiun svizzer ed ho daspö lo pudieu defender il titul già duos voutas. Granda paschiun Andri Marugg passainta bger temp liber cul trenamaint. Ad el as vezza bod mincha saira a trener, pelpü eir auncha svelta sur mezdi. Sper il trer cun l’arch a chavagl, ho’l eir cumanzo cun l’ir a sella fand trics (Trickreiten). «Tar quista varianta da l’ir a sella preschainta il chavalgiaunt divers trics – scu ster in pè sül chavagl u saglir d’üna vart dal chavagl a l’otra – düraunt cha’l chavagl galoppescha», declera Andri Marugg. In sanda zievamezdi ho’l alura eir preschanto sias trics al public dal Maister Balaister. «Uossa ho mia mamma eir auncha cumanzo cun trer cun l’arch a chavagl», disch Andri Marugg cun plaschair. Intaunt nun è’l nempe pü l’unic archer sül chavagl in Engiadina. Sper Niculin Barandun, chi ho eir piglio part al Maister Balaister, treneschan auncha trais ulteriurs archers a chavagl cun Andri Marugg. «Que es bel cha l’interess es cò eir in Engiadina. Displaschaivelmaing nu d’he il temp da der dapü cuors», disch Andri Marugg. Duos disciplinas Las duos disciplinas, chi quintan pel champiunedi svizzer, sun il il «Raid» ed il «Tower». Il gir traunter la partenza e’l böt stu esser 90 meters lung e gualiv. Mincha atleta e mincha atlet haun alura ses girs, inua ch’els staun trer i’l galop süllas schaibgias. Tal «Tower» sun quellas sün üna pütta e pü grandas – tal «Raid» as rechattan las schaibgias per terra. Que vain piglio il temp e la schaibgia vain eir valüteda. Daspö quist an es gnieu introdüt ün nouv sistem da rangaziun pel champiunedi svizzer, aunz quintaiva be la rangaziun d’ün turnier. «Uossa quintan ils duos meglders resultas dals quatter turniers il pü grands in Svizra. Quel chi ho alura ils pü bgers puntcs vain champiun svizzer», declera Andri Marugg. Il Maister Balaister quinta eir tar quists quatter turniers ils pü grands. Totelmaing haun lö quist an 7 turniers in Svizra. Sper il Maister Balaister, ho Andri Marugg organiso ün ulteriur a San Galla. Istorgia da var 3000 ans In Svizra nu’s cugnuoscha auncha uschè lönch il sport. Il trer cun l’arch a chavagl s’ho deraso in Europa pür daspö ils ans 1980. Il sport po listess guarder inavous sün ün’istorgia da var 3000 ans: già il pövel dals Assirs haun trat cun l’arch da chavals. I’l quart tschientiner zieva Christus d’eiran ils Huns – insembel cun lur mneder Attila – ün cuntschaint pövel nomadic d’archers sün chavals. Ed eir Dschingis Khan ho pudieu conquister bger territori grazcha ad archers a chavagl. L’istorgia e’l mitos da quistas persunaliteds as ho eir resentieu in sanda zievamezdi, cur cha las atletas e’ls atles s’haun vstieus per üna preschantaziun dal temp medievel. In seguit a quella ho auncha gieu lö ün uschènumno «Burgenkampf»: sün ün muot es gnida fabricheda sü üna pitschna fortezza da lain. Quella es gnida defaisa da trais archers. Lur adversaris, Andri Marugg e duos ulteriurs chavalgiaunts, vaivan da conquister la fortezza – tuots haun trat cun frizzas. Per proteger ils chavals, d’eiran ils pizs da las frizzas cuvierts cun ballas da gomma e que es fat grand’attenziun cha’ls chavagls nu vegnan chalos. L’occurrenza insolita ho darcho attrat divers visitaduors buondragius düraunt tuot la fin d’eivna. Il star da l’occurrenza d’eira però sainz’oter Andri Marugg: Üna gruppa da var desch iffaunts ho düraunt tuot la sanda zievamezdi motivo ad Andri Marugg cun clamer sieu nom. Zieva l’occurrenza es la gruppa da fans ida tar el per dumander per ün autogram. Zieva il Maister Ballaister as prepara Andri Marugg uossa pels champiunedis europeics in Frauntscha quist utuon. Andri Marugg es tripel champiun svizzer in trer cun l’arch a chavagl.

Quista sted vess stuvieu avrir il White Light Alpine Chic Hotel a Zuoz sias portas. L’edifizi da l’hotel as rechatta güst dasper l’anteriur Hotel Wolf e sto daspö bundant ün an – las lavuors a l’intern nun haun però auncha cumanzo inandret. L’architect dal proget oriund: il Büro Mario Botta. Ils gestiunaris comunicheschan uossa ün’avertüra in meg 2023. Il nouv boutique hotel, chi d’eira gnieu fabricho i’ls ultims duos ans e chi dess avrir cun restorant public ed implaunt da bainesser, vain a custair var 7 milliuns. Que vaivan comunicho ils investuors in favrer 2022. Impü es eir gnieu comunicho cha’l White Light Alpine Chic Hotel evra in lügl 2022. Lönch nu d’eira nempe propi cler che cha capita cul nouv edifizi dasper l’anteriur Hotel Wolf. Las noviteds cha que do ün nouv hotel – e cha quel evra eir propi – d’eiran allegraivlas a reguard l’istorgia da l’areal i’ls ultims ündesch ans. Che capita? Daspö il 2011 as quintaiva la glieud minch’an qualchos’oter che cha capita cun l’Hotel Wolf – il nom Mario Botta es crudo però già magari bod. A reguard tuot las istorgias e’l svilup stagnant, nun ho a la fin però pü üngün cret, cha’l famus architect tessinais pudess esser invout i’l proget. Ün nouv hotel es bainschi gnieu fabricho, l’avertüra es però già gnida spusteda duos voutas. Daspö trais eivnas vain almain darcho lavuro sül fabricat: Ün grü ed üna pitschna puntineda sun darcho gnieus montos per finir l’edifizi. «Il motiv cha l’hotel nun es auncha aviert d’eiran impedimaints bürocratics», ho confermo üna persuna invouta i’l proget, chi voul però rester anonima. Il cumün da Zuoz ho sün dumanda da la FMR confermo, cha que hegia do reclamaziuns davart da la pulizia da fö e cha quellas hegian impedieu l’andamaint dal proget. Ils gestiunaris comunicheschan uossa ün’avertüra da l’hotel als 18 meg 2023. Scha tuot vo bain, alura finischa cun quell’avertüra ün’era intscherta sül Chaunt da Crusch, il muot ourasom Zuoz. Grands plauns Immez las sted 2011 e zieva 43 ans gestiun d’eira gnieu serro l’Hotel Wolf a Zuoz. Quel d’eira gnieu fabricho dal 1968 e d’eira gnieu mno cun success da la famiglia Wolf per 40 ans. Impustüt il restorant e la pizzeria d’eiran stimos tar indigens scu eir tar giasts. Pochs ans zieva avair müdo il concept da gestiun – las staunzas sun gnidas dedas a fit scu abitaziuns da vacanzas e l’hotel Wolf s’ho numno hotel d’abiter (Wohnhotel Wolf) – ho la famiglia vendieu il chesamaint dal 2008. La nouva possesura, la Schnee und Sonne Zuoz AG intuorn il fiduziari Alber Mächler, vaiva planiso da gestir inavaunt l’hotel, però cun ün oter concept. L’ideja d’eira d’attrer meidis e dals spordscher scolaziuns, seminaris ed allogi. Da l’otra vart pudessan quels auncha passanter ün pêr dis da vacanzas impü in Engiadina e l’hotel vess pudieu avair giasts sur tuot l’an. Per finanzier üna renovaziun da l’hotel d’eira previs da fabricher chesas cun seguondas abitaziuns sülla parcella dal futur White Light Alpine Chic Hotel. Chesa d’abiter Prüms meidis vaivan bainschi chatto lur via in Engiadin’Ota, ma la buna ideja da la nouva possessura nun es ida sü. Impü ho’l fittadin dal restorant e da l’hotel d’ün di sün l’oter serro l’intrapraisa la sted 2011. Tenor il fittadin saja l’edifizi sto in ün tel mel stedi, ch’üna gestiun adequata nu saja pü steda pussibla. In seguit ho l’impressari tessinais Giovanni Storni surpiglio la Sonne und Schnee Zuoz AG. In october 2011 es la pizzaria darcho ida avierta, las anteriuras staunzas d’hotel sun però gnidas dedas a fit permanentamaing a lavuraints da l’hotellaria e da la brandscha da fabrica. La pizzaria es steda avierta fin dal 2019. Ün architect da nom e da pom Ils investuors tessinais haun alura lascho elavurer ün prüm proget pel futur White Light Alpine Chic Hotel. Que d’eira previs da fabricher oura l’anteriur Hotel Wolf scu chesa cun seguondas abitaziuns. Il schmerdsch da quellas dess gnir druvo per farbicher ün nouv hotel. Ils investuors tessinais haun do l’incumbenza pel proget al büro d’architectura da Mario Botta. Quel büro dal cuntschaint architect ho uossa eir confermo invers la FMR cha’l proget oriund es gnieu fat dad els: «Nos büro Mario Botta ho elavuro ün proget fin e cun il permiss da fabrica. Da que cha nus savains, s’ho zieva müdo il possessur respectivmaing ils patruns da construcziun. Il svilup ulteriur nun es però pü capito cun nossa partecipaziun», uschè il Büro Mario Botta in scrit. Il nouv possessur, il Tessinais Sergio Belometti, ho alura lascho müder qualche robas vi dal proget oriund, realiso quel e lascho fabricher oura l’anteriur Hotel Wolf scu chesa cun seguondas abitaziuns. Uossa sto l’edifizi dal White Light Alpine Chic Hotel daspö bundant ün an, a l’intern es però tuot auncha vöd. Las abitaziuns in l’anteriur Hotel Wolf sun però già vendidas ed abitedas. A reguard las lavuors pel mumaint guarda que però propi oura scu scha’l proget gniss finieu pel meg 2023. E Zuoz varegia alura «ün Botta», scha bain na ün 100% Mario Botta. Front: Ün vi e no daspö il 2011 Zieva cha l’Hotel Wolf a Zuoz es gnieu serro l’an 2011, d’eira il futur da l’edifizi e da l’areal adüna darcho intschert. In favrer da quist an es gnieu comunicho cha quista sted dess avrir il White Light Alpine Chic Hotel in ün nouv edifizi dasper l’anteriur hotel. L’hotel svess es gnieu transfurmo in üna chesa da seguondas abitaziuns. Daspö quista communicaziun l’inviern passo nun es però pü gnieu fabricho vi da l’hotel – impustüt a l’intern pera’l auncha d’esser vöd – e l’avertüra es gnida spusteda sün meg 2023. La FMR ho recapitulo l’istorgia dals ultims 11 ans sün l’areal da l’anteriur Hotel Wolf. (fmr/cam) L'anteriur Hotel Wolf zieva la renovaziun. Inua cha's rechattan hozindi las garaschas d'eira pü bod la pizzaria. L'edifizi dal White Light Alpine Chic Hotel - il proget oriund es dal Büro Mario Botta.

Las 900 nuorsas da la Val Fex müdan minch’an da quist temp la vart da la val – d’üna muntagna sün l’otra. Sanda passeda d’eira ün di insolit illa Val Fex: Var 200 aspectatuors sun gnieus per admirer la spassageda da 900 nuorsas d’üna vart da la val a l’otra sur il flüm Fedacla. Ils purs tiran güst a nüz la situaziun per fer zavranza, controllas medicinelas ed il bagn da peis. Il motiv cha’ls purs faun i’ls ultims ans la zavranza già in avuost es cha’l predsch per agnels es in avuost meglder cu in settember. Quist an nu pera que però d’esser il cas causa il luf. Preschentscha dal luf Il luf ho procuro per sfidas, però in otra maniera cu penso. Causa attachas da lufs in otras regiuns, s’ho s-chargio anticipedamaing püsas alps da nuorsas e vendieu la charn sül marcho da maz. Tres que es crudo il predsch sül marcho. Illa Val Fex s’ho gieu furtüna cul luf – be ün agnè es gnieu s-charpo al principi da la stagiun. Las prosmas trais fin quatter eivnas resta la scossa auncha illa Val Fex – aunz cu turner sün predas i’ls contuorns da San Murezzan. Ils purs haun pudieu trer ün bilauntsch intermedier positiv. (Armon Schlegel/rtr/fmr) Sanda passeda haun 900 nuorsas müdo la vart illa Val Fex.

Richard Marugg es naschieu als 28 october 1935 scu seguond figl da Susanna e Richard Marugg a Scuol. El es creschieu sü cun tschinch fradgliunzs in üna famiglia da paurs. S-chanf, Cinuos-chel e Scuol Richard es adüna ieu gugent a scoula e cun grands sforzs finanziels da la famiglia ho’l pudieu ir our a Cuira a fer il seminar e dvanter magister. Sia prüma plazza es steda S-chanf. Zieva set ans ho’l müdo a Cinuos-chel inua ch’el ho mno düraunt duos ans la scoula cumplessiva da prüma fin sesevla classa, «ils pü bels» – scu cha Richard commentescha in ün text dal 2013 per «Altersbild Graubünden», üna publicaziun dal chantun Grischun. Dal 1965 ho’l surgnieu üna plazza scu magister a Scuol. Cò ho’l do scoula 33 ans. El es dvanto il prüm magister da pedagogia curativa a Scuol, ed ho pussibilto uschè a bgers iffaunts da pudair ir a scoula in ün ambiaint protet. Bazegner e tat cun corp ed orma Dal 1959 ho Richard Marugg marido a sia Anita. A sun naschidas trais figlias chi s’haun tuottas trais installedas in prosma vicinanza da lur genituors, uschè cha Richard ho pudieu giodair eir a sieus och abiedgias ed abiedis e trais bisabiedgias e bisabiedi. «El es stat ün bazegner e tat cun corp ed orma», scu cha’d haun descrit las figlias. Ün greiv cuolp es que sto per tuot la famiglia cur cha’d es mort Niculin, ün dals abiedis. Duonn’Anita ho surgnieu astma già cun 36 ans, uschè ch’ella ho gieu da patir ferm ed es steda bger temp a l’ospidel. «Quai ha buollà tuot la famiglia. Grazcha a l’agüd da nossas figlias vaina superà greivas sfidas e vain listess pudü giodair bels ons.» Quists pleds da Richard, darcho our dal text per «Altersbild Graubünden», muossan sieu caracter scu ch’eir eau il d’he pudieu cugnuoscher. El pigliaiva las chosas scu cha gnivan e faiva il meglder landerour. Plaundscher e marmugner nu d’eira sieu möd. Eau il vaiva imprains a cugnuoscher a qualche conferenza da magisters, lo vaiva’l dalum cumanzo a discuorrer puter cun me, quintand da sieus bels ans a S-chanf e Cinuos-chel. Tres quecò s’ho do ün’amicizcha tuot speciela traunter da nus. Üna vouta suni sto trais eivnas a fer ün practicum da scoula reela tar Reto Luppi a Scuol. Sch’eau vaiva dabsögn da qualchosa d’eira’l dalum pront per güder. E cur ch’eau sun dvanto redacter dal Chalender Ladin am ho’l güdo püssas voutas our da la buoglia. Üna memoria ourdvart precisa Uschè d’he pudieu profiter bger da l’agüd da mieu amih Richard. El ho fat bgeras ingiuvineras pel Chalender Ladin, ho scrit contribuziuns – üna chi’m plescha specielmaing bain es sieus algords al bazegner da Ftan (Chalender Ladin 2012). In möd ün pô simil scu Giovannes Mathis descriva’l detagls impreschiunants e passantos vivamaing, cun sgürezza na inventos dad ün chi’s voul be fer important. Scu Giovannes Mathis vaiva eir Richard üna memoria ourdvart precisa da sia infanzia. Eir sia memoria straminabla uschigliö d’eira cuntschainta dapertuot, perfin i’ls uffizis da cumün. Auncha fin l’ultim gnivane adüna darcho a dumander detagls da chosas passedas. Richard Marugg es sto redacter dal «Aviöl», la giazettina per iffaunts. Eir lo as chatta da sias ingiuvineras. Illa cuntribuziun «Svutrar» (Chalender Ladin 2016) descriva el traunter oter sia schmagna per ingiuvineras. Mê as stramanto per la lavur Richard Marugg ho surpiglio düraunt sia vita bgeras incumbenzas publicas. El es sto 45 ans illa suprastanza da la Corporaziun da l’Alp Tavrü. Taunt a S-chanf scu a Scuol ho’l mno ils cuors da Samaritauns, in tuot trenta ans. Pel Museum d’Engiadina Bassa a Scuol s’ho’l ingascho, e cur cha’s trattaiva da ramasser ils noms rurals da Scuol d’eira’l da la partida. El ho cuntribuieu a bgers cudeschs da scoula, ed eir dirigent dal cor masdo da Scuol è’l sto divers ans. Que cha’s po dir insomma: Richard es sto adüna ourdvart serviziaivel e nu s’ho mê stramanto per la lavur. Cun que ch’el d’eira indschignaivel è’l eir gnieu clamo da tuottas varts! Traunteraint ho Richard fat la scolaziun da capostaziun. Uschè, düraunt las lungias vacanzas na pajedas da quella vouta, faiva’l il capostaziun a Zuoz. Ün hobi cha Richard vaiva d’eira sieu üert. Richard ho scrit tiers quel: «Nos üert n’haja cultivà cun dalet e paschiun, pustüt las fluors.» L’ultim puzzle Il hobi il pü important da Richard es però sto da lavurer cun lain. El descriva sia paschiun uscheja («Altersbild Graubünden»): «In mia ufficina n’haja passantà indombrablas uras giodond meis hobi principal, las lavuors cun lain. Eu n’ha fat robas pitschnas e grondas, chaistinas da cusir e per clinöz, möbels e bancpignas ch’eu n’ha guarni cun intarsias.» Las figlias haun scrit i’l cuors da vita da lur bap tiers sieu hobi da lavurer cun lain: «El ha fat indombrabels puzzles e memoris per poppins chi naschivan, e be d’incuort d’eira’l in sia ufficina a pitturar ils puzzles ch’el vaiva resgià oura. Lura vaiva’l manià: ‹Quist sun uossa ils ultims›.» Als 27 lügl ho Richard pudieu murir quaidamaing zieva cuorta greiva malatia. Quist artichel cumpara in collavuraziun da la redacziun FMR cun quella dal Chalender Ladin, inua cha Richard Marugg ho realiso bgeras contribuziuns. Richard Marugg 1935–2022