In project per in’ovra d’art contemporana vid la preit dalla baselgia parochiala a Breil ha caschunau ils meins vargai dabia discussiuns. Ussa siara la gruppa da lavur «art en baselgia» quei capetel. Sco quei ch’ella communichescha el Fegl ufficial dalla Surselva, metta ella ad acta l’idea. Unanimamein seigien ils commembers sedecidi da buca persequitar vinavon il project. In dils motivs ei ch’igl artist Robert Indermaur ha communicau ch’el seretraigi dil project a Breil. Cun entusiassem seigi el ius alla lavur, sia intenziun seigi stada da dar sin via historias als visitaders, raquentar da sentupadas humanas e schabetgs ord la veta, leghers, divertents e trests. Sias ovras veglien tuttacass ni provocar ni offender, quellas tractien adina dalla capientscha e dalla carezia pils carstgauns cun tut lur siemis, finamiras e visiuns. La gruppa da lavur citescha ord la brev da Robert Intermaur. El seigi buca in pictur dil cumbat e schuldau dalla religiun, puntuescha quel. Per saver presentar a parochianas e parochians ina idea d’art contemporan haveva Indermaur mess a disposiziun ina emprema skizza cul tetel «Casa da Diu». Naven dall’entschatta hagi el rendiu attent la gruppa da lavur dalla pleiv ch’el realiseschi ina tala ovra mo sche la populaziun beneventi quella. Sco quei che la gruppa scriva en sia communicaziun, ha la proposta retschiert ell’emprema fasa resuns encuraschonts. Suenter seigi la situaziun semidada. En brevs da lecturs han ins renfatschau agl artist che sia skizza seigi influenzada dall’ideologia dalla secta americana dils Scientologs. Resalvas e disfidonza ein stai la consequenza. «Igl ei negina opziun per nus da vuler sfurzar atras in’idea che vegn buca purtada e sustenida dalla plipart dils parochians», scriva la gruppa da lavur. Ins deploreschi ch’ins hagi buca capiu gl’intent dall’iniziativa, numnadamein quel da purtar ella baselgia parochiala ina plivalur artistica. «Nus deplorein zun fetg quella sperdita», aschia la gruppa da lavur «art en baselgia». Buca meins impurtont seigi da salvar la pasch ella pleiv, concluda ella. Skizza dall'idea per la preit ella baselgia da Breil «Ins stat mal» Suenter la renovaziun dalla baselgia parochiala da Breil la fin dil 2019 ei l’idea sesviluppada da decorar la preit encunter nord cun in maletg. Il fevrer 2020 ei ina gruppa da lavur «art en baselgia» seformada. A caschun d’ina orientaziun e discussiun en baselgia ha ina pluralitad giavischau in’ovra d’art contemporana, ei stoppi denton esser enzatgei figurativ e buca abstract. Sin quei ha la gruppa encuretg il contact cun Robert Indermaur, in artist grischun ch’ei enconuschents per sias figuras da carstgauns en acziun. Quel ei staus promts da far ina skizza ed ha dau il num «Casa da Diu» a quella. Cu la gruppa ha publicau la skizza, han ins mess en connex quella cull’ideologia dalla secta da Scientology a e la discussiun publica ei ida sur il vitg e la regiun. Tgei conclusiuns trai il president dalla pleiv, Sep Cathomas, ord l’entira historia? Essas Vus fetg trumpai e surstai che la preit resta ussa alva sco ella era? Buca exnum trumpaus sundel jeu, mo empau surstaus co tut ei sesviluppau. Ins stat mal ch’igl ei buca gartegiau, malgrad ch’ins ha viu ch’igl ei buca ina sempla caussa. Nus essan stai pertscharts ch’ei sto dar ina miracla per ch’ins vegni spert sin ina sligiaziun che plai a tuts. Igl ei stau ina caussa delicata naven dall’entschatta. Malgrad che nus havein fatg tut il pusseivel da far aschi exact e cun tutta precauziun. Vus haveis fatg ina consultaziun publica. Ei la maioritad stada encunter il project dad Indermaur? Nus havein tarmess a tuttas casadas ina circulara cugl invit da prender posiziun tier la skizza «Casa da Diu» da Robert Indermaur. Sin quei havein nus retschiert 40 rispostas a scret, duas tiarzas han beneventau la proposta, la maioritad ei s’exprimida a moda objectiva, vul gir cun arguments plausibels pro ni contra. Lu po la discussiun davostier haver giu ina influenza da sistir il project? 40 famiglias ni casadas han dau suatienscha agl invit da prender posiziun tiel proceder en caussa. Suenter han brevs da lecturs evocau segns da disfidonza el vitg. Nus essan semplamein stai surstai co quei ei sesviluppau, malgrad che nus havevan entschiet cun tutta precauziun, mintgina e mintgin ha giu caschun da s’exprimer direct alla gruppa da lavur. Biars han fatg ei davos noda. Nus havein ussa mess la documentaziun egl archiv dalla pleiv ensemen cun in rapport. Sche zatgi vul pli tard prender neunavon quei, san els s’informar tgei che nus havein fatg. La preit resta sco quei ch'ella ei.

Naven digl 1 da fenadur 2021 ha Sagogn in niev president communal. Thomas Candrian il tgamun da quella vischnaunca, mesjamna ha la radunonza communala elegiu el sco successur da Hans Peter Casutt. La FMR ha discurriu cun el. Il president communal designau da Sagogn, Thomas Candrian. Dallas 15 vischnauncas sursilvanas ei Sagogn, ord vesta da siu territori, la secund-pintga. La FMR ha discurriu cul president designau Thomas Candrian. Gl’um da 41 onns lavura tier la Hamilton a Panaduz sco menader dalla partiziun d’informatica, el ei maridaus e bab da treis affons. Resursas posseda Sagogn paucas, gl’avantatg ein las structuras surveseivlas, massa famiglias giuvnas, gl’access optimal als centers e la qualitad da viver. L’enconuschenta plazza da golf ei in factur impurtont dil turissem da stad. Igl 1 da fenadur 2021 surprendeis Vus il presidi communal. Vegnan ils da Sagogn a sentir in “niev vent en casa communala”? Bia vent ei buca necessari. Ils davos siat otg onns havein nus luvrau cun slontsch per sanar l’infrastructura, aquaduct, vias, la casa da scola nova e projects mesauns e pigns. El center ei tenor mei actualmein il preproject per ina fusiun cullas vischnauncas vischinontas. Con impurtonts ei quel per Vus? Nus havein instradau gl’onn vargau quei project, ed ussa eis ei da mirar tgei ch’il pievel manegia. Jeu dundel gronda peisa a quei e vesel ina fusiun sco schanza per tuttas quater vischnauncas. Falera, Laax, Sagogn e Schluein ha adina luvrau ensemen en ina moda ni l’autra. Ils davos diesch onns ein ils contacts vegni intensivai fetg. Scaffir ina vischnaunca naven da giudem il Rein tochen sisum il fil dil Vorab vesel jeu propi sco gronda pusseivladad. Sche tuttas quater vischnauncas stattan ensemen dat quei in potenzial che vegn dabien a tuts. Dess ei cun ina fusiun forsa era aspects negativs pils singuls habitonts? Tuttas quater vischnauncas ein saunas e mintgina sa exister vinavon persula. Nus essan buca sut squetsch. Nus havein denton la schanza da realisar in project communabel ord libra voluntad. Il punct che vegn a giugar ina rolla ei quel ch’ins spiarda zatgei dall’identitad locala. Sagogn ei mo pli part d’ina vischnaunca politica. Tut dependa ussa d’ina discussiun objectiva surlunder, ins duess tschintschar dalla caussa, e duess schar naven las emoziuns. Saveis Vus gir con avanzaus ch'il project ei? Il menader da project Adrian Wolf, ensemen cugl Uffeci cantunal da vischnauncas, ha intercuriu las structuras e las cefras da tuttas quater vischnauncas ein sin meisa. Ils 6 e 7 da matg vegnan las radunonzas communala da Schluein e Laax a prender posiziun, lu ils 14 Falera ed ils 21 da matg Sagogn. La damonda ei sch’ins vul instradar in project da fusiun, ni schar star. Co ei il contact insumma denter las autoritads dallas vischnauncas? Ins tschontscha oz bia dapli in cun l’auter che avon 12 onns, en quei senn ei la relaziun semidada positivamein. Ins ei buca adina dil medem meini, il tun ei denton bia pli objectivs e buca schi emoziunals. Pregiudezis gidan nuot, ins sto star ensemen sur la caussa ed empruar d’anflar sligiaziuns. Quei ei ina da mias finamiras. Sch’ins sesprova d’encurir sligiaziuns ei quei il sulet che sa gidar da muentar in’idea, in project, in svilup. En vesta a quei fatg savessas Vus esser in president transitoric. Co eis ei dad esser en quella posiziun? Quei ei per mei buca impurtont. Gia avon in onn havein nus tractau en suprastonza la tematica dalla successiun e dalla cuntinuitad. Bia gadas hai jeu stuiu puntuar sco vicepresident ch’jeu hagi buca peda da surprender il presidi. Igl ei semussau ch’ei fuss bien da mantener ina cuntinuitad. Sch’il president cala en in tal mument, drova ei quella. Suenter esser staus 12 onns en suprastonza sun jeu la finala semess a disposiziun pil presidi. Ei va era per serrar giu divers projects currents. Tgeinins oravontut? Inagada eis ei naturalmein quel dalla fusiun. In auter ei quel dalla nova via da colligiaziun ch’il Cantun planisescha. Lu essan nus vidlunder da sanar las vias communalas. Tochen avon siat otg onns han las autoritads spargnau, zatgi ha la finala stuiu ir ell’offensiva e prender a mauns il necessari. Il project da vias realisein nus tenor in program sur plirs onns. L’actualisaziun da noss’infrastructura ei sin buna via, e nus havein nuot pli che «brischa». El cass d’ina fusiun ei quei ina buna dota, ni? Mintga habitont da Sagogn posseda rodund 5000 francs facultad per habitont. Quei ei buca schi bia sco tschellas treis, denton era buca schliet. Nus savein viver bein cun quei che nus havein. Nossa dota ei era la qualitad da viver, il clima tumpriv e fritgeivel, e pauc traffic. La via da colligiaziun nova ch’il Cantun vul realisar sur il vitg dat bia da discuorer sur il vitg ora. Gliez project ei plitost ina hipoteca ch’ina dota? Igl ei ina investiziun dil Cantun che caschuna ina controversa el vitg. Tenor gl’Uffeci da construcziun bassa duess il project vegnir exponius enteifer il proxim onn e miez. Forsa savein nus en treis onns nua che la via meina. In project da fusiun midass dil reminent nuot vid il plan da termins per quella via da colligiaziun nova. Sagogn el sulegl dalla sera Occupau tut ils 18 uffecis (fmr/abc) Alla radunonza da Calonda mars a Sagogn ein las elecziuns stadas el center. 87 votantas e votants han dau suatientscha agl invit dalla suprastonza per eleger ils funcziunaris da vischnaunca per la nova perioda d’uffeci da treis onns. Quella entscheiva igl 1 da fenadur 2024 e cuozza tochen ils 30 da zercladur 2024. Pil president communal partent Hans Peter Casutt ha la radunonza elegiu Thomas Candrian. El ha survegniu 73 dad 86 vuschs valeivlas. Dus commembers da suprastonza ein semess a disposiziun per ina proxima perioda d’uffeci. Martina Beeli ha retschiert 77 vuschs e Georg Felix 80. Lu han duas novas persunas candidau pils posts vacants. Raphael Egli, in giuven bab da famiglia e capoluvrer en ina lennaria a Glion, ei vegnius elegius cun 81 vuschs. Katrin Blumberg Knight, dunna da fatschenta e sesenta cun sia famiglia dapi varga diesch onns a Sagogn, ha retschiert 82 vuschs e fa cunquei part da niev dall’executiva. Ferton che president e suprastonza ein vegni elegi a scret, han ils ulteriurs funcziunaris saviu vegnir elegi cun maunpli. Dalla cumissiun da gestiun fan part da niev Carla Conrad-Deflorin e Guido Tschuor. Els remplazzan Beatrice Jacomet e Hendrik Davids. Quella cumissiun cul president en uffeci, Remo Cahenzli, han ils presents tscharniu cun gronda maioritad. Ella cumissiun da baghegiar ha la radunonza confirmau Guido Gartmann e Michael Caderas. Medemamein unanim ei il cussegl da scola vegnius confirmaus. Leu remplazza Iris Veraguth Harald Schöpf che haveva demissiunau, ulteriuras commembras e commembers ein Christian Buchli, Theres Jörger e Claudia Pfister. Ella cumissiun Sagognturissem representa da niev Giovanni De Carlo (Kloten) ils interess dils possessurs da habitaziuns secundaras. Tizian Monn entra medemamein da niev ella cumissiun. Els dus remplazzan Alois Poltéra e Herbert Weishaupt che haveva demissiunau, ils vegls Richard Jezler e Marc Woodtli cumpletteschan la squadra. Ultra dalla tractanda principala ha la radunonza communala da Sagogn concediu senza discussiun in dretg da baghegiar sur il cunfin ad ina interpresa. Quei dretg ei necessaris saver furar ancras sut la via communala per segirar la stabilitad d’in plazzal da baghegiar.

Mesjamna sera ei il parlament communal da Glion s’entupaus a sia 56avla sesida. Igl ei stau ina dallas pli speditivas, malgrad ina gliesta da tractandas detg pulpida. All’entschatta ha la suprastonza communala proponiu da sistir la tractanda dalla revisiun parziala dalla planisaziun locala che pertucca gl’areal dalla staziun a Glion. L’executiva communala haveva quintau da retscheiver sil termin dalla sesida glisch verda dalla Regenza grischuna. Demai ch’ei seigi semussau a cuorta vesta in ulteriur basegn da sclariment en connex culla consultaziun currenta, hagi ei buca senn da prender pil mument ina decisiun en caussa, ha la suprastonza motivau. Malgrad quei ha il parlament discutau e decidiu quater fatschentas per mauns dalla votaziun all’urna dils 16 da matg 2021. Duas pertuccan midadas dil plan da zonas. Ina da quellas ha connex culla zona d’explotaziun da gera a Sevgein. Suenter che las reservas ella cava da Tschentaneras ein prest exaustas, vul l’interpresa Montalta arver ina surfatscha nova ella vischinonza. Per far quei sto il territori Bigliel vegnir fixaus ella planisaziun locala sco zona d’explotaziun. Unanimamein ha il parlament approbau la proposta dalla suprastonza. Ina midada da zona ei era necessari el territori Salavras a Rueun. Leu drova l’interpresa Montalta in niev plaz da deposit. Per saver far quei sto la parcella ella zona d’agricultura vegnir midada ella zona per l’economisaziun da material. Il basegn da plaz ei necessaris demai che la Regiun Surselva ha aviert da tschella vart dil Rein la tiarza etappa da deponia sigl areal Plaun Grond. En quei liug ha l’interpresa Montalta stuiu metter a disposiziun la surfatscha ch’ella ha utilisau ils davos decennis. Vinavon ha il parlament communal da Glion approbau dus credits per mauns dalla votaziun all’urna dils 16 da matg. Ina summa da 1,87 milliuns francs vegn la sanaziun dalla via da Scola a custar. Per la sanaziun dalla Via S. Clau Sura ein 1’163'700 francs reservai. Las lavurs tier omisduas ein previdas en etappas ils onns 2021 tochen 2023. La finala ha il parlament approbau senza cuntervusch ina summa dad 80'000 francs a favur dil project «Schichtwechsel – La Surselva». Ei setracta d’in project a lunga durada en connex culla diversitad geologica dalla regiun. Il project entscheiva la primavera 2022. Igl ei planisau d’exponer en divers loghens a Glion gronds monolits marcants che derivan da diversas vischnauncas sursilvanas. En connex cull’exposiziun da crappa dat ei in vast program accumpignont. Vitier ha il parlament communal approbau pil project ina garanzia da deficit da 20'000 francs. La via da Scola a Glion (dretg) duei vegnir renovada per la summa da 1,87 milliuns francs.

Dapi in temps ei ina gruppa d’interess vidlunder da realisar ina cooperativa per in’agricultura solidarica. Ei setracta d’ina organisaziun che vul colligiar pli stretg consuments e producents. Sco quei che la gruppa «Bergsolawi Surselva» communichescha, vegn la cooperativa fundada sonda proxima, ils 10 d’avrel. Ei seigi la pli emprema cooperativa da tal gener per in’agricultura da muntogna solidarica. L’Alp Glivers sur Sumvitg ei ina dallas partenarias da Solawi Surselva. Il november 2019 haveva il Center sursilvan d’agricultura envidau l’emprema gada ad ina sera d’orientaziun en caussa. Iniziau l’idea ha ina gruppa d’idealists dalla Surselva e da Turitg. Il moviment Solawi Surselva vul prender gl’exempel vid ils 50-60 menaschis da quei gener ch’ei dat gia giu la Bassa. Gl’atun 2019 eran sis menaschis sursilvans separticipai a dis da fuffergnar cun consuments. L’idea “Solawi” da muntogna emprova da descargar il pur, essenziala ei la cooperaziun denter producent e consument. Aschia sedat la noziun nova «prosuments». Commembers da Solawi Surselva collaboreschan direct sil menaschi. La cooperativa paga als producents contribuziuns da menaschi ni fixescha pauschalas per animal, surfatscha, plonta, ni era pauschalas che cuarclan tut ils cuosts dalla producziun. La tegia dall'Alp Glivers sur Sumvitg

Ils 13 da zercladur 2021 elegia la vischnaunca Ilanz/Glion all’urna sias autoritads per la perioda d’uffeci 2022-2025. Candidatas e candidats che s’interesseschan per in dils posts vacants astgan s’annunziar tochen il davos gi. Ils funcziunaris d’entochen ussa che vulan buca pli star a disposiziun han stuiu inoltrar lur demissiun a scret. Sco quei che la suprastonza communala ha communicau gievgia el Fegl ufficial dalla Surselva, han dus geraus sco era tschun commembers ed ina commembra dil parlament communal demissiunau. Damian Cadalbert e Roman Cantieni vulan sortir dalla suprastonza communala. Dil parlament vulan sortir Ursula Brändli Capaul, Gion Mathias Cadruvi, Remo Camenisch, Armin Candrian, Valentin Schmid e Flurin Valaulta. Candidaturas che vegnan annunziadas tochen ils 14 da matg vegn l’administraziun communala a publicar.

Da principi eis ei ina sort puma ed ina plonta da cultura, sco pirèr, malèr ni nughèr. Il sorbèr dumiesti ha era in num latin corrispundent: Sorbus domestica. Siu lenn era schi tschercaus ch’ins ha extirpau el. Ses tierparents ein il figniclèr ed il culeischen. L’jamna vargada ha Jörg Wildermuth, il specialist svizzer e promotur dil sorbèr, plantau tschun exemplars a Sagogn. «Jeu sun propi incantaus ch’enzatgi en Surselva s’interessescha puspei pil sorbèr», ha Jörg Wildermuth manegiau duront ch’el ha gudiu, suenter la lavur finida, ina scadiola caffè. Cuort avon ha el plantau a Sagogn tschun enfiarlas. In privat haveva empustau quellas ed era il migiur dil curtgin-pervenda, Martin Hunger, ei staus cuntents da schar plantar sil crest-baselgia duas talas. Mo 500 plontas en Svizra Aposta per quell’acziun ei Jörg Wildermuth viagiaus mesjamna vargada da Worb el cantun Berna tochen en Surselva. Dapi decennis vala el sco specialist dil sorbèr dumiasti. Ei setracta d’ina plonta indigena che era pli baul derasada ell’Europa meridiunala tochen siado ella Tiaratudestga centrala. Demai che la plonta da puma ei schi rara ei il num tudestg «Speierling» buca enconuschents generalmein. En Svizra dat ei oz aunc circa 500 sorbèrs vegls, il pli grond ei 33 meters aults. Il sorbèr san ins scumbigliar cul culeischen, ella cuntrada dat el denton en egl cun sia cumparsa marcanta. Ella litteratura dallas plontas indigenas eis el menziunaus agl ur, il bia en cumbinaziun cun ses parents, il figniclèr (tud. Mehlbeere) ed il culeischen (tud. Vogelbeere). Jörg Wildermuth ei carschius si per part ad Igis nua che siu bab era hortulan dil casti da Marschlins. Lu ha la famiglia surpriu a Feldbach, al Lag da Turitg, ina horticultura. Jörg Wildermuth ei buca daventaus hortulan sco il bab, mobein ha empriu e luvrau sco cartograf. Oz eis el pensiunaus e sesents a Worb. Daco ch’el s’engascha dapi varga 20 onn pil sorbèr dumiasti declara el aschia: «Igl ei in pumèr indigen fascinont che mereta da vegnir promovius». Gia ils Romans enconuschevien e cultivavien quel, pli tard han las claustras ell’Europa cuntinuau quei. Siu lenn era fetg tschercaus per far strubas, uaffens e parts mecanicas. Il sorbèr ei sensibels sco plontina e selai era multiplicar fetg vess. Quei ei in dils motivs daco ch’ins ha negligiu da trer vinavon e cultivar el. Ei deva gie alternativas avunda. Las plontas grondas han ins pinau, el decuors dils tschentaners eis el aschia ius en emblidonza. In factur decisiv ei era che las miurs e la selvaschina han fetg bugen ragischs e fadetgnas dil sorbèr. Il sorbèr crescha plaun, sa denton vegnir fetg vegls – sch’el vegn buca pinaus avon pervia da siu lenn custeivel. Jörg Wildermuth ha plantau sez tschun sorbèrs a Sagogn. Il sorbèr sa crescher ad ina plonta marcanta tochen 33 meters altezia. Ina trocla culla puma dil sorbèr dumiasti. Ils fretgs dil sorbèr semeglian pigns meils en troclas. Sorbèrs era a Mustér e Breil Cullas tschun enfiarlas che Jörg Wildermuth ha plantau a Sagogn, dat ei cunquei rodund in tozzel sorbèrs en Surselva. Il sorbèr crescha per ordinari en regiuns da vegnas e da nughèrs. Quei munta buca ch’el verteschi buca il freid ed altezias sur 800 m.s.m. En Surselva creschan sorbèrs era a Mustér ed a Breil. Frater Martin Hieronimy ha empustau avon zacons onns treis sorbèrs tier Jörg Wildermuth e schau plantar quels el curtgin sura dalla claustra. A Breil ha gl’anteriur selvicultur Wendelin Hürlimann plantau singuls exemplars per mirar co quels sesviluppeschien. Demai ch’el crescha plaun, porta ina enfiarla l’emprema gada suenter 15 onns. Ils fretgs semeglian pintga meila ni péra, els madiran en troclas semegliont alla puma-caura e las figniclas. La puma dil sorbèr drovan ins per far in’oreifra tuargia, gelées, sirups ni desserts frestgs. Ella dat era in vinars fin ed aromatic. Ils fretgs mischeidan ins plinavon culla meila per far must. Il lenn dil sorbèr ei fins, dirs, grevs, elastics e selai elavurar bein. Per far instruments era el tschercaus. Demai che la plonta ei schi rara, survegnan ins pli tgunsch lenn-pirer che lenn sorbèr.

Ils automobilists che carreschan silla via naziunala A13 sper la vischnaunca da Domat ora, han dapresent ina vesta plitost nunusitada. Sil crest-santeri ei la baselgia da sogn Gion enzugliada en palancau. La pleiv da Domat less renovar els proxim dus onns igl ensemble historic ed aschia mantener el per las generaziuns futuras. Ch’ei drova ussa in sforz pli grond, fa buca surstar. La davosa gronda renovaziun ha giu liug avon biebein 70 onns. Las sfenda-glias els mirs, il fittament ch’ei en in schliet stan, sco era las installaziuns antiquadas ein enzennas ch’ei fuss propi puspei temps da renovar. La baselgia drova per aschidadir in «facelifting». Cun contemplar la baselgia en palancau, sun jeu sedumandaus: «E tgei ei cun las Baselgias, las cuminonzas da cardientscha? Drovan lezzas era in ‹facelifting›?» Per mantener ils edifecis sacrals sedattan las pleivs ed il maun public tuttas breigias e rimnan donaziuns per realisar las renovaziuns necessarias. Mo sch’ei va per la cumparsa e las structuras dalla cuminonza da cardientscha, also la Baselgia, han ins il sentiment ch’ei schabegi strusch enzatgei. Per biars ha la Baselgia ozildi in tef antiquau e per buca paucs eis ella daventada irrelevanta per lur veta e mintgadi. «Ei stuess semidar enza-tgei; ei druvass reformas!», audan ins adina puspei. E raschun han quellas vuschs! Sche las Baselgias lessan buca daventar aunc pli marginalas, lu stuessan ellas midar enzatgei e far las «renovaziuns» necessarias. Las damondas directivas fussan cheu fetg semegliontas sco tier ina renovaziun dil baghetg: Tgei ston ins conservar? Tgei astgan ins allontanar? Nua drova ei adattaziuns? E tgei novaziuns astgan ins installar? «Ecclesia semper reformanda» – Che la Baselgia duei adina sereformar e serenovar, ei ina finamira che va anavos silla tradiziun evangelic-reformada. Quella formula duess, tenor miu manegiar, daventar per tuttas confessiuns cristianas ina directiva impurtonta! «Baselgia» e «renovaziun» ein dus cavazzins che s’udessan ensemen. Jeu silmeins selegrel da veser puspei la baselgia da sogn Gion en nova glischur. Mo aunc in pli grond plascher vess jeu naturalmein d’in «facelifting» da nossas cuminonzas cristianas! Marcel Köhle è teolog. El fa la scolaziun da magister a la Scola auta da pedagogia a Cuira ed abitescha en Partenz. Marcel Köhle è teolog. El fa la scolaziun da magister a la Scola auta da pedagogia a Cuira ed abitescha en Partenz.

Ei sa capitar che quei che tats e tattas, augs ed ondas dian, va magari pli tgunsch a cor che quei ch’ils geniturs dian e repeten el decuors dall’educaziun da lur affons. Mirond anavos constatteschel jeu che quei ei era stau il cass tier mei. Cheu entgins exempels: Damai che miu bab era pasterner, hai jeu giu dad ir in di cun enzacons pauns giu Capitasch tier sia onda Mariuschla. Quella era sora da miu tat, e tatta dad ina retscha biadis e biadias. Cu jeu sun turnada ha miu bab detg: «E lu, tgei ha l’onda Mariuschla detg?» – «O, ella ha vuliu saver co ei mondi cun nus vi Canal e co ei mondi cun mei dad ir a scola. Ed ella ha detg che per nus buobas seigi ei fetg impurtont che nus emprendien da far quen. Las mummas seigien gie quellas che stoppien saver partger en per ch’ei tonschi da metter mintga di zatgei endretg sin meisa. Scriver e saver formular bein, gliez sappien nus surschar als umens, lezs hagien da prender il plaid sin vischnaunca e dad ir a votar e magari era da far poesias pils cudischs da scola e per canzuns da baselgia. Mo nus femnas hagien da tener il carr en via e perquei hagien nus da dir nua ch’ei mondi atras, vegli dir, da dar en il tun e schar cantar els. Ella ditgi adina a sias feglias: a bucca schei tgei che vus leis, mo scrivi mo quei che vus stueis!» Miu bab ha mirau sin mei, sco sche quei dess ad el da studegiar e vonzei ha el detg: «Quei cheu ei ussa veramein l’onda Mariuschla!» Che scriver seigi impurtont plitost mo pils buobs, gliez veva buca giu plaschiu a mi. Jeu legevel fetg bugen e magari empruavel jeu era da far poesias. Perquei hai jeu vuliu saver da miu bab co el vesi quei ed el ha detg: «Na, na, scriver ei era impurtont per buobas e far poesias astgan era lezzas, sch’ei han tschaffen e san. Mo en in grau ha l’onda schon raschun: Sas, sch’ins scriva, san ins ponderar pli ditg e mirar ch’ins scrivi per ina mo quei che ei ver e per l’autra che ins formuleschi ei buca maltschec. Lu san ins era dir a scret siu meini. Mo quei ei lu pli grev che da sevilar enturon. Ti sas gie, cura che zatgi sedispetta, piardan ei magari la gnarva e dian da quei ch’ei stattan suenter mal ch’ei han detg. Ei dat glieud che sa perdunar beinspert, ed ei dat glieud che porta suenter onns ora, gie en perpeten. Mo sche zatgi scriva maltschec e sch’ins vegn buca da secunvegnir, sche sa quei perfin menar a process avon il mistral e gliez cuosta lu raps. Buca per nuot scheva miu bab, tiu tat da Crestas, magari: ‹Tgi che viva dil puntilli, paga cun la buorsa!›» Cuort sissu vein nus giu survegniu viseta dil frar da mia mumma, igl aug Giacun. Jeu vevel fetg bugen igl aug Giacun e tedlavel cun bucca e nas tut quei ch’el scheva. In di ha miu bab dumandau el: «Fas buca vess da stuer far reverenzas e bunamein enclins siper quella signeria da hosps en quels hotels da noblezia. Jeu pudes mai far quei che ti fas.» Cun egliuns hai jeu mirau si sin miu aug - ch’era da statura in um bia pli grond che miu bab – e sun stada spannegiada tgei ch’el rispundi. Ed el ha detg: «Napa! Sas, cu jeu hai giu d’emprender ha il schef-camerier detg a mi: ‹Ti stos adina saver tgi che ti has avon tei, vul dir, saver cun tgi che ti has da far. Lu anflas ti era ora co ti stos ir enturon cun el.› Quei cussegl ha dau a mi bia ga da studegiar. La finala hai jeu tertrgau: Mintgin ei quei ch’el ei e buca quei ch’el vul far parer cun vestgius e capialas e capials e cadeins ed anials! Jeu hai da segidar e da survir. Pia vi jeu far quei cun bunaveglia ed aschi bein sco jeu sai e lu stoi jeu nuota sesbassar avon mes hosps, mobein astgel star agradsi e mirar els egls a tgi ch’igl ei. Jeu salidel adina cun tutt respect e led tun. Il bia hai jeu immediat la simpatia da mes hosps. Jeu surveschel cun buna maniera ed eleganza che tuts han plascher co els vegnan survi e cura ch’ei van dattan ei il bia ina biala bunamana. Di per di hai jeu da far cun ils pli differents carstgauns e zatgei pli interessant che carstguns dat ei buca per mei. Perquei hai jeu aunc adina plascher da miu mistregn.» Quels plaids digl aug vevan fatg impressiun e dau da patertgar a mi. Nies aug Giacun ha passentau sco biars e biaras ils davos onns da sia liunga veta en ina casa d’attempai nua ch’el ei morts anno 2011 cun 96 onns. Jeu patratgel aunc adina bugen vida nos raschienis cura ch’jeu visitavel el. Ina dallas davosas sabientschas ch’el ha dau sin via a mi ei stada: «Far sbagls sa mintgin e fa era mintgin zacu en sia veta, nus essan tuts carstgauns. Piarder la fatscha piardan mo quels che san buca dar tier ch’els seigien i vias puleinas.» Quei hai jeu priu a cor. Florentina Camartin viva a Breil ed è stada tranter auter inspectura da scoletta e scola. Ils onns 2009-2017 è ella stada redactura dal «Calender Romontsch». Florentina Camartin viva a Breil ed è stada tranter auter inspectura da scoletta e scola. Ils onns 2009-2017 è ella stada redactura dal «Calender Romontsch».

Quater maturand(a)s dil gimnasi da Mustér ein vegni undrai dalla Societad per la perscrutaziun dalla natira dil Grischun. Quei scriva la claustra da Mustér en si’ediziun digl avrel digl «e-disentis». Premis da promoziun obtegnan Gian Maria Ernst per sia lavur davart la rotaziun dalla tiara e Robin Holdener per ina mesiraziun fotogeometrica da dus territoris che semidan. Premis da renconuschientscha retscheivan Madleina Berther per la lavur davart il cumbat dils coss da buccaria e Salome Arias Linares davart las differenzas stagiunalas el Lago die Cadagno.

Il luf ch’ei vegnius mazzaus d’auters lufs il schaner a Pigniu era ina femella dil triep dil Péz Bargias. Quei confirma la DNA. Cun gronda probabilitad eis el vegnius mazzaus da lufs dil triep da Valgronda. Novas dat ei era dad ulteriurs lufs, denter auter quel ch’ei vegnius anflaus il december a Siat. La notg sils 7 da schaner 2021 ha ei dau in cumbat denter lufs buca lunsch sur il vitg da Pigniu. Hubertus ed Edith Spescha che fan il pur leu ein vegni attents sin quei schabetg damai che lur animals en nuegl eran fetg malruasseivels. Suenter haver informau la survigilonza da catscha ha quella anflau l’auter di in luf mazzau buca lunsch sur il vitg. Sin fundament dils fastitgs eis ei stau pusseivel da reconstruir il cumbat. Il luf anflau haveva miersas el culiez ed el dies. Per schar sclarir, schebein igl animal era eventualmein vegnius blessaus avon per exempel entras in siet, ei era la polizia cantunala vegnida clamada sil plaz. Empremas constataziuns han denton mussau che quei era buca stau il cass. Lufs mazzai a Pigniu e Siat Il luf – ina femella cun ina peisa da 27 kg, pia plitost in lev animal – ei allura vegnius intercuretgs. L’jamna vargada ha igl Uffeci per catscha e pesca dil cantun Grischun allura obteniu il resultat dallas examinaziuns. Ei setracta dalla femella F33, la mumma dil triep dil Péz Bargias/Ringelspitz. Ins sa ch’ella ha giu pigns ils onns 2018 e 2019. Sco quei che Marc Hosig digl uffeci ha detg sin damonda alla FMR, san ins denton buca sche quei ei era stau il cass igl onn vargau: «Eventualmein vegn quei pér aunc a semussar en ulteriuras analisas.» Gia ils 21 da december 2021 era vegniu anflau in luf mazzau a Siat. Ins sa ussa che quei era medemamein ina femella, numnadamein quella culla numera F84. A tgei triep ch’ella apparteneva ei denton buca clar. Novas enconuschientschas ha igl uffeci ussa era dil luf blessaus, mo buca mazzaus, en consequenza d’in accident da traffic ils 4 da schaner 2021. Ei setracta d’ina femella giuvna (F82). Quei animal ei naschius igl onn vargau e deriva dil triep da Valgronda. Cumbat denter ils lufs «Igl ei in fatg extraordinari ch'ils territoris da catscha dil triep da Valgronda sco era dil triep dil Péz Bargias secruscheschan aschi fetg entuorn il Péz Mundaun», constatescha igl uffeci. Consequentamein ein cumbats da lufs per lur territoris praticamein inevitabels. Ch’il luf mazzau l’entschatta schaner savessi esser dad in dils trops s’etabli en Surselva haveva Peter A. Dettling supponiu gia ella contribuziun dalla FMR ils 11 da schaner 2021: «Quei schabetg fa buca surstar mei. Cun quei hai jeu quintau. Quei ei in tipic conflict da lufs.» Dapi rodund 20 onns sefatschenta el intensivamein dil luf ed ei autur da plirs cudischs davart quei animal da rapina grond. Sin quei sectur ha el rimnau bia experientschas egl exteriur, mo ha era fatg impurtontas enconuschientschas davart ils lufs el Grischun. «Igl ei buca l’emprema ga ch’in luf vegn mazzaus d’auters lufs en Svizra. Igl avrel 2015 ei ina femella (F15) ch’era naschida dus onns avon al Calanda penetrada el territori dil triep da Morobbio el cantun Tessin. Quei han lezs lufs buca acceptau e han mazzau ella», seregorda Peter A. Dettling. En connex cul schabetg a Pigniu ha el fatg aunc in’autra ponderaziun: «Igl ei pusseivel ch’il luf mazzau era persuls sin viadi. Persunalmein crei jeu denton che quei eri il cass.» Schebein quei ei stau aschia san ins denton buca. Clar ei denton ch’igl ei stau in conflict denter dus trops e cun tals eis ei probablamein da quintar era igl avegnir. Il diember da lufs crescha numnadamein e cun el era la concurrenza per vivonda. Cun attaccar e mazzar in luf vul in triep numnadamein eliminar la concurrenza. En in tal cass va ei buca per vuler nezegiar quei luf sco vivonda. «Sper il carstgaun ei il luf sez siu pli grond inimitg», di Peter A. Dettling. Quei eveniment a Pigniu fetschi insumma buca surstar el, ei seigi en sesez stau sulettamein ina damonda dil temps entochen che quei seigi il cass. Lufs da tut l'Europa en il Grischun Analisas dal DNA da lufs procuran per novas enconuschientschas Hans Huonder/FMR En il Grischun na vivan betg mo lufs oriunds da l’Italia, mabain er d’autras tiaras. Analisas dal DNA documenteschan la preschientscha da lufs er da l’Europa centrala e dal Balcan. Il luf mastgel (M162) che ha pudì vegnir identifitgà il november 2020 a Furna è in luf da la planira da l'Europa centrala. Fin uss eran vegnids registrads en il Grischun quasi mo lufs da l'Italia. Per il medem motiv è remartgabla la conferma d'in luf (M161) che ha vivì durant la stad a Puntraschigna. El deriva dal Balcan. Quai scriva l’Uffizi per chatscha e pestga dal chantun Grischun sin sia homepage. Da Valgronda e Piz Bargias Er la femella ch'è vegnida blessada a chaschun d'in accident da traffic il schaner 2021, ma che n'è betg vegnida mazzada, ha pudì vegnir identifitgada. I sa tracta da la luffa giuvna F82 ch’è naschida l'onn 2020 e che deriva dal triep da Valgronda. La fin finala dat i er novas enconuschientschas davart il luf chè vegnì anflà l’entschatta schaner a Pigniu. Igl è la mamma F33 dal triep dal Piz Bargias. Almain ils chagniels dals onns 2018 e 2019 derivan da questa luffa. Sch'ella è er la mamma dals chagniels da l'onn 2020 sto vegnir sclerì en ulteriuras analisas. La luffa ch'è vegnida mazzada ils 21 da december 2020 a Siat ha il numer distinctiv F84. I n'è anc betg cler, da tge triep che quest animal deriva. Cumbat per il territori Las famiglias da lufs defendan lur territoris. Ellas n'acceptan betg auters lufs che fan chatscha là. Succeda quai, vegnan els spaventads u en il mender cas attaccads. Il luf che la surveglianza da chatscha ha chattà a Pigniu è daventà l'unfrenda dad in tal eveniment. Il luf anflaus l’entschatta schaner 2021 a Pigniu. El ei vegnius mazzaus d’auters lufs.

Augustin Beeli/FMR Atgnamein vuleva la Viafier retica sligiar il problem cun reits da schurmetg che peglian si la crappa. Ella Ruinaulta ein implonts artificials denton buca lubi. Anflau la sligiaziun encunter la curdada da crappa ella spunda da Ransun ha la Viafier retica cun ina gallaria da 265 meters. En quella han ins integrau ina senda da viandar. En quei cass prendein nus autruisa posiziun», declara Cilgia Schatzmann, collaboratura da WWF Grischun. La plidadra da medias dalla Viafier retica (VR), Yvonne Dünser, aschunta en connex cul project d’ina gallaria encunter la curdada da crappa ella Ruinaulta: «Ils resuns dallas organisaziuns pil schurmetg digl ambient ein ina part dalla procedura per la lubientscha dil project. Nus spitgein quels tochen miez digl onn 2022». Tenor ils plans dil project-victur «Reflexiun» integrescha la gallaria planisada ina senda per pedunzs. In implont necessari En quei cass savess l’uniun Ruinaulta tuttina contonscher sia finamira d’ina via transversala denter Trin Staziun e la staziun da Versomi. Yvonne Dünser conferma ch’ins scaffescha plaz per ina futura senda da viandar: «La gallaria vegn planisada aschia ch’ins sa cumplettar ella egl intern, tenor necessitad, cun ina senda da viandar». Gl’atun vargau ha la VR presentau il project-victur per ereger ina gallaria da schurmetg. Tochen il 2024 vegn l’interpresa a baghegiar quella sil tschancun denter Trin Staziun e la punt dad Isla Bella avon la staziun da Versomi. Ch’igl ei in implont necessari snega la Cumissiun federala da natira e protecziun dalla patria buca. Gallarias da schurmetg encunter curdada da crappa pericliteschien buca il status da schurmetg d’in object sco quella dalla Ruinaulta. La cavorgia ei registrada dapi 1977 sco monument dalla natira da muntada naziunala, ed implonts artificials astgan perquei buca disfigurar ella. Igl ei gl’object numra 1902 che ha dau bia da discutar ils davos diesch onns. L’uniun Ruinaulta dallas vischnauncas territorialas e la Regiun Surselva han instradau il 2010 in project da menar ina senda traversala per liung il letg dil Rein. Per motivs dil schurmetg dalla natira e dils utschals da grava ein las organisaziuns digl ambient sedustadas cun success encunter quei plan. La finala ha la Dertgira federala dau raschun ad ellas. Ina visualisaziun digl object che la Viafier retica ha projectau denter Trin Staziun e la Punt Isla Bella. Risguard per cuntrada e natira Dus meins suenter la decisiun da Losanna annunzia la VR ch’ella realiseschi gest en quei liug aschi dispiteivel ina gallaria da schurmetg encunter curdada da crappa. Dapi 1903 curseschan trens tras quei territori. Adina puspei ei il caulingia e sia equipa occupaus cun rumir crappa e plontas derschidas dils binaris. En quei liug pericliteschan neginas plontas la lingia. La spunda da Ransun ei gia adina instabila, igl ei ina plaunca niua senza uaul e cagliom. Curdada da crappa e garvera ha adina puspei periclitau gl’urari dil traffic public. Perquei ch’ils interess publics cul schurmetg da carstgaun valan dapli ch’ils interess d’ambient e natira, ha la VR saviu lantschar in project cugl intent da sligiar il problem. Ina prestudia, realisada en collaboraziun cugl Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira, ha mussau ch’ina gallaria nova savess gidar per adina. Cugl intent da planisar ina tala gallaria ha la VR organisau avon in onn ina concurrenza e retschiert 14 propostas. Gl’october 2020 ha ella presentau il project victur «Reflexiun». Igl ei la proposta dil biro d’inschignier F. Preisig da Turitg, en collaboraziun cun treis biros specialisai. «Sco buc ina dallas propostas inoltradas gartegia ei a quei project da risguardar ils aspects da schanegiar la cuntrada», scriva l’inschigniera Clementine Hegner-van Rooden sco representanta dalla giuria. L’ovra architectonica hagi, semegliont ad autras punts, viaducts e gallarias, il potenzial da s’integrar ella reit dalla VR sco element d’ina cuntrada sensibla. Il project «Reflexiun» ei actualmein ella fasa da projecziun. Cul risguard ed il quitau duiu enviers ils basegns da natira ed ambient vul la VR entscheiver a baghegiar gl’onn 2022. «Nus havein aunc buca giu caschun da s’exprimer en caussa. Nus vegnin a respectar ils aspects ch’ein relevants per la segirtad da carstgauns ed ovras d’infrastructura», declara Cilgia Schatzmann dil WWF Grischun. Ina visualisaziun dalla gallaria "Reflexiun" ch'ei projectada ella Ruinaulta.

Enviers gl’onn vargau eis ei stau ina midada evidenta: Da Pastgas 2020, egl onn da Covid-19, han ins buca astgau festivar ellas baselgias. Uonn ei quei stau pusseivel, cun mascrinas, la distanza ed il mied da desinfectar. Aschia era ella claustra da Glion. Ina scuvretga buca lunsch naven ei la grotta da Lourdes sur il santeri. Gl’onn 2021 ei per las soras da Glion e da Cazis in giubilar, igl ei 800 onns dapi che sogn Dumeni ei morts 1221 a Bologna. El ei il fundatur digl uorden dils predicaturs. Gia 1207 ha el fundau a Prouille en Frontscha ina cuminonza claustrala per dunnas. Otg onns pli tard ha el fundau cun approbaziun papala gl’agen uorden dils paders dominicans, e 1216 quel dallas soras dominicanas. La cuminonza claustrala che sur Gion Fidel Depuoz ha fundau 1865 a Glion, ei s’associada 1894 alla regla da s. Dumeni. Sonda vargada ha la priura generala, sora Annemarie Müller, mussar al redactur dalla FMR in’attracziun zuppada a Glion che ha buca connex cul giubileum dad 800 onns. Igl ei in liug idillic sur il santeri dalla claustra, ina zona da ruaus sur il marcau. Datier dalla claustra moderna baghegiada 1969 sesanfla la grotta da Lourdes. La ramur digl ual dalla Val Sontga Clau dominescha cheu, si dil marcau aud’ins empau dil traffic motorisau e la truscha da plazzals da baghegiar. En quei areal antruras fetg solitari ha la claustra schau ereger 1929 ina grotta da Lourdes. Igl ei stau gl’onn ch’ins ha commemorau 50 onns dapi la mort da Bernadette Soubirous. A quella mattatscha da 14 onns ei Nossadunna immaculata cumparida l’emprema gada ils 11 da fevrer 1858. En tut eis ella cumparida 16 gadas en ina grotta ella vischinonza dil flum Gave. La nova ei sederasada ell’entira Europa, il liug ellas Pireneas ei sesviluppaus ad in dils centers da pelegrinadi pli renomai dil mund. Per esser datier han ins construiu en numerus loghens imitaziuns dalla grotta originala. 1929 sesanflava la claustra dallas soras da Glion aunc giu el marcau, el quatier da Sontga Clau sper il spital. Pigl anniversari da 50 onns han las soras schau ereger si Quinclas ina grotta da Lourdes. Il project han ellas confidau agl impressari Lorenz Caduff da Schluein. Quel ha tratg a nez la topografia agl ur dalla Val Sontga Clau, ina zona cun greppa ed uaul. En in territori natiral denter gronds blocs erratics ha el scaffiu in liug idillic cun scalas, in plaz cun plattas e fontaunas. En ina nischa han ins plazzau la statua dalla Nossadunna cul vestgiu blau-alv. 1933 ha papa Pius XI declarau sontga la muniessa Bernadette Soubirous e la grotta da Lourdes a Glion ei daventada per cartents dalla regiun in liug d’oraziun e cunfiert. Diversas tablas votivas d’engraziament regordan oz a glieud che ha implorau agid en quei liug. Sora Annemarie Müller, la priura generala dallas soras dominicanas da Glion.

«Slow up-Go alps!» il slogan dad «Alpin Sabbatical» che vul avischinar spussai dalla veta urbana al mintgagi alpin, denter auter sin menaschis purils La Surselva han ils iniziants digl sabbatical alpin tscherniu per regiun da project. Cheu vulan els porscher recreaziun ed investa ella veta da mintgagi alpina. A persunas dacasa egl intschess urban che drovan in paus e novas perspectivas. Dil tuttafatg novs ei il project da pilot «Alpine Sabbatical» buca, l’idea ei denton vegnida frenada sco bia auter avon in onn dallas restricziuns per impedir l’infecziun cun il coronavirus. Ussa vulan ils promoturs dil congedi egl intschess alpin lantschar pli da retschiert lur project sco quei che Reto Solèr ha dau d’entellir. El che posseda ragischs entadem la Lumnezia tgira per «Alpin Sabbatical» la Surselva tschernida sco regiun da project. Sedistanziar dil mintgagi Il sabbatical alpin plidenta persunas en ed ordeifer la Svizra che vulan prender congedi. Per sedistanziar empau dil trot da mintgagi en in auter ambient e forsa seremetter dad ina maldispostadad. «Nus vulein nezegiar l’infrastructura turistica ella dentersesiun», ha Reto Solèr explicau. Principalmein habitaziuns da vacanzas ni tegias da cuolm. Il congedi alpin vul avischinar lur clients al mintgagi dalla veta els cuolms e dar la pusseivladad da contribuir al travagl alpin. Per exempel sin in menaschi puril. Momentan ei Reto Solèr occupaus da slargar la purschida dil sabbatical alpin. El enquera menaschis purils en Surselva promts da retscheiver hosps ed integrar els en lur veta e lavur. In congedi intermediaus en Surselva dad «Alpin Sabbatical» cuoza sil pli pauc treis jamnas, puncto lunghezia dat ei neginas restricziuns. Empremas experienzas cun tals hosps han Marita e Ronald Cahenzli che possedan in menaschi puril a Siat. Mudest interess Aultas frequenzas neu dad «Alpin Sabbatical» han ils Cahenzlis entochen ussa buca nudau sco quei che Ronald Cahenzli ha dau d’entellir. El sa buca sulet integrar ils hosps ella lavur da mintgagi, mobein posseda ina habitaziun da vacanzas ed ina tegia da cuolm a disposiziun als hosps. «Secapescha ch’ei fuss interessant dad occupar nossa infrastructura turistica ella dentersesiun.» Per Ronald Cahenzli ston pura e pur schazegiar il contact cun persunas jastras ed intermediar la veta purila ed alpina. «Bein sa la lavur dil hosp esser in sustegn, denton ston ins prender peda da discuorer.» Il menaschi puril e sia lavur da mintgagi ein, tenor Ronald Cahenzli, in liug ideal per persunas da casa en in intschess urban che tschercan recreaziun e novas perspectivas. Il pur da Siat ei spannegiaus sch’ei reussescha agl «Alpin Sabbatical» dad intimar dapli persunas da prender congedi en Surselva. Cultura e spiritualitad Buca mo investa ella veta purila ed alpestra vul «Alpin Sabbatical» intemediar. Reto Solèr ha menziunau ils contacts instradai cun las claustras da Glion e Mustér, cun la Lia Rumantscha ed il Museum Regiunal Surselva, cun la Scola da musica Surselva ni il Project uaul da muntogna. Instituziuns che sefatschentan cun natira, cultura e lungatg ni che sedrezzan alla spiritualitad. Reto Solèr ei pertscharts che buca mintgina e mintgin sa prestar da sedistanziar dalla lavur per in miez onn e dapli per sededicar agl agen beinstar. «Nus vulein crear purschidas per differentas buorsas.» Sper la Surselva ei la Purtenza elegida per regiun da project ed a liunga vesta vul «Alpin Sabbatical» star sin atgna comba finanziala neu dalla provisiun che l’organisaziun incassescha dil hosp.

La fin d’jamna da Pastgas ha giu liug a Langis ella Svizra centrala ina concurrenza da cuorsa liunga dil Swiss Cup, organisada dil Club da skis Horw. Curridras e curriders dall’entira Svizra ein semesirai en in sprint ella tecnica libra. Ella categoria dils umens sut 18, respectiv 20 onns ha Fadri Schmid dil Club da skis Sedrun-Tujetsch contonschiu il miez final, ferton che Cla-Ursin Nufer, medemamein dalla Val Tujetsch, ei curdaus ora el quart final. Tiels mattatschs sut 14 onns ha Luca Deplazes dil Club da skis Trun battiu l’entira concurrenza ed aschia festivau ina biala victoria per la fin dalla stagiun. Heikki Piali dil Club da skis Trin ei daventaus 15avel. Gudignau en sia categoria ha era Clau Deplazes, medemamein dil Club da skis Trun. Ella categoria sut 16 onns eis el staus rodund ina secunda e dapli pli sperts che la concurrenza. Ils frars Luca e Clau Deplazes habiteschan a Surrein.

Dus unviarns han ils affons dalla famiglia digl imperatur Carli e sia consorta Zita passentau a Mustér. La fin dil secund – la primavera 1921 – han els stuiu bandunar il vitg claustral per adina. Leu nua che la Banca cantunala grischuna e l’Apoteca Desertina sesanflan oz, era pli baul il hotel Lucmagn. Ils hoteliers da quel han saviu beneventar bein enqual hosp prominent, denter auter era ils affons dalla famiglia da Carli e Zita de Habsburg. Alla fin dall’emprema uiara mundiala ha la famiglia dil davos imperatur dall’Austria e retg dall’Ungaria, Carli de Habsburg, passentau plirs onns a Mustér. Carli igl emprem e sia consorta han sezs viviu plirs meins sisum la Surselva e havevan schizun l’intenziun da star leu permanent. Bunas relaziuns culla claustra Suenter che la monarchia dil Danubi (Donau) ha fatg naufragi ha la famiglia da Carli igl emprem stuiu bandunar sia tiara. La famiglia ei vegnida retscharta en Svizra e ha viviu cheu dils 24 da mars 1919 entochen ils 31 da schaner 1921. Duront quei temps ha ella habitau en differents castials: Wartegg a Rorschach, Vella Prangins a Nyon ni era Hertenstein a Lucerna. Entras las relaziuns dalla famiglia cun pader Maurus Carnot (1865 – 1935) dalla claustra da Mustér, ha la famiglia era passentau vacanzas d’unviern a Mustér. Il december 1919 entochen il mars 1920 e dil december 1920 entochen il mars 1921 han ils quater affons dalla famiglia giu lur dacasa el hotel Lucmagn tier la famiglia Baseli Giger. Sper ses fargliuns Adelheid, Robert e Felix ei quei era stau il prenci Otto. Pliras ga ei denton era igl imperatur e retg vegnius communablamein cun sia consorta a Mustér e ha passentau leu plirs dis ni schizun jamnas. L’entschatta avrel 1921 – pia avon exact 100 onns – ha il Cussegl federal snegau la damonda dalla famiglia d’astgar prender dimora stabla en Svizra. Per quei motiv ein ils affons dalla famiglia serendi la fin da schaner 1922 a Madeira tier lur geniturs, igl imperatur Carli (1887 – 1922) ed imperatura Zita (1892 – 1898). Imperatur Carli igl emprem ei morts ella vegliadetgna da sulettamein 35 onns en consequenza da malcostas. L’imperatura Zita ha viviu da 1963 entochen 1989 a Zezras, nua ch’ella ei era morta. Tabla e cudisch sco regurdientscha Sco regurdientscha dils temps dils Habsburgers a Mustér ei cumpariu igl onn 2005 in interessant cudisch davart la famiglia, sco era in film. Il cudisch ei vegnius edius da Mariano Tschuor, autur da quel ei Adolf Collenberg. Dallas vacanzas dalla famiglia de Habsburg a Mustér vegneva adina puspei discurriu. Entochen tier la lavur davart il cudisch haveva ei denton mai dau retschercas pli profundas davart la historia dils de Habsburg a Mustér. Il cudisch ei ina cornologia cumpletada cun interessantas illustraziuns davart il temps dalla famiglia el vitg claustral. En connex culla presentaziun da quell’ovra igl onn 2005 ei vegniu montau vid il baghetg dalla Banca cantunala grischuna a Mustér in tabla da regurdientscha alla famiglia. Leu nua che la banca sesanfla oz era pli baul il hotel Lucmagn, la dimora d’unviern dils affons dalla famiglia imperatura. Alla presentaziun dil cudisch e la tabla da regurdientscha la fin da settember 2005 a Mustér ei era Otto de Habsburg – il fegl vegl dalla famiglia – separticipaus. El ei pia returnaus leu nua ch’el ha passentau dus unviarns da 1919 entochen 1921 ensemen cun ses fargliuns. Otto de Habsburg ei naschius ils 20 da november 1912 e morts ils 4 da fenadur 2011. Sco ils auturs dil cudisch «Die Habsburger in Disentis» constateschan cun raschun, ha Mustér gudiu lezs onns intechet la historia mundiala. Otto de Habsburg igl atun 2005 sper la tabla commemorativa a Mustér. Il hotel Lucmagn a Mustér antruras. Dils de Habsburg (fmr/hh) La famiglia digl imperatur dall’Austria e retg dalla Ungaria Carli de Habsburg ha fatg pliras ga vacanzas a Mustér. Denter auter ei quei stau il cass dus unviarns da 1919 entochen 1921. Dimora han ils affons dalla famiglia imperiala giu quei temps el hotel Lucmagn. Quei hotel ei vegnius spazzaus avon strusch 20 onns, leu sesanfla oz la Banca cantunala grischuna e l’Apoteca Desertina. Ils de Habsburg havessen bugen priu dimora permanenta en Svizra, mo l’entschatta avrel 1921 – pia avon exactamein 100 onns – ha il Cussegl federal snegau la damonda d’asil dalla famiglia. In tabla vid il baghetg dalla banca regorda oz aunc da quei temps dils de Habsburg a Mustér. Vegni sisum la Surselva eran els pervia da bunas relaziuns culla claustra, en special cun pader Maurus Carnot.

Tenor lescha decida oz buca la confessiun tgei casa da vegls ch’ei l’ufficiala per habitontas e habitonts che drovan tgira a liunga durada. Interess e connexs confessiunals ein surmuntai en quei sectur. En Surselva ston quater vischnauncas denton aunc investar per secumprar en ina casa. En Surselva dat ei otg casas da vegls e da tgira. Mintgina lavura cullas vischnauncas dil contuorn sco partenarias e purtadras dall’instituziun. Cul Cantun, che contribuescha tenor lescha, gidan ellas era da pagar per las prestaziuns. Ils 24’000 habitonts dallas 15 vischnauncas sursilvanas ein attribui ufficialmein ad ina da quellas casas. Per seniors da Breil che drovan tgira en ina casa, ei la casa s. Martin l’adressa da referenza. Habitontas e habitonts dalla Lumnezia han a disposiziun il Dacasa a Vella, tut ils habitonts da Ilanz/Glion sedrezzan alla casa a Glion. Quels dil vischinadi da Vuorz tarmetta la vischnaunca da Breil era leu, pertgei gl’asil evangelic da Glion han ins fundau e baghegiau 1929 cun sustegn da Vuorz. Pendent dapi 13 onns Tuttacass ha mintga vischnaunca il dretg sin letgs da tgira per sia populaziun. El cass concret paga la vischnaunca ina cumpart obligatorica vid ils cuosts dalla tgira. Quella pertucca denton mo ils cuosts da menaschi. Per las investiziuns d’ina casa da vegls e da tgira pagan mo las vischnauncas-purtadras, quellas ch’ein buca purtadras profiteschan tuttina dils avantatgs. Casa da vegls e da tgira Glion La stad 2014 ha la Fundaziun Casa da vegls e da tgira Glion inaugurau la casa engrondida. L’investiziun da 36 milliuns francs ha ella purtau sezza e cun agid dil Cantun. Las vischnaunca territoriala e quellas dil contuorn ein lu buca separticipadas. La Fundaziun haveva envidau ellas, mo entochen oz ei la caussa pendenta. Per la vischnaunca territoriala ei la caussa reglada daferton, Ilanz/Glion ha renconuschiu ed anflau ina sligiaziun. Il november 2019 ha la vischnaunca decidiu da «secumprar en» per la summa da 1’687’320 francs. L’investiziun fa ella cun pagaments en ratas enteifer 12 onns. Suenter ch’ella ha pagau il 2020 gl’emprem da 600’000 francs suondan pagaments annuals da 100’000 francs tochen e cugl onn 2031. Anflar ina entelgientscha La vischnauncas reformadas dalla Foppa fuvan secumpradas en pli baul sco purtadras dalla Casa da vegls e da tgira Glion, las catolicas denton buc. La vischnaunca «catolica» da Laax ha pagau il 2020 totalmein bien 105’000 francs contribuziuns per dimoras da habitonts en casa da vegls e da tgira. Buca mo per tals ch’ein a Glion, mobein era a Vella, Flem ni en autras. Igl ei la cumpart obligatorica per habitonts cun tgira a liung cuoz. Falera ha pagau gl’onn precedent bien 55’000 francs per quei intent, Schluein 51’750 francs. A Sagogn, nua che habitonts d’omisduas confessiuns vivan da vegl enneu in sper l’auter, ei la pleiv evangelica commembra dalla Fundaziun Casa da vegls e da tgira Glion. La vischnaunca politica denton buc. Sco Falera, Laax e Schluein stuess Sagogn dapi tschun onns sligiar quei «problem». Ferton che Ilanz/Glion ha fatg il pensum da casa, han las autoritads da quellas vischnauncas stuschau la caussa d’in onn a l’auter. Ella fasa da projectaziun dalla casa da vegls e da tgira da Glion haveva la Fundaziun envidau tuttas vischnauncas da secumprar en sco purtadras cun dretgs ed obligaziuns. A mintgina haveva ella fatg il 2008 ina offerta per l’investiziun. Sagogn havess per exempel stuiu impunder totalmein 700‘000 francs per quei intent. La summa fuss stada da pagar en ratas annualas da 70‘000 francs. La caussa ha buca giu prioritad, entochen oz eis ella pendenta. La pendenza ei en tuttas quater vischnauncas buca en truchet, mobein sin meisa. Las suprastonzas communalas ein cunscientas da quei. Quella da Sagogn ha confirmau quei onn vargau a caschun dalla radunonza communala. Ella ha rispundiu ina damonda corrispundenta e getg ch’ins sappi ch’ei seigi da secumprar en, ins spetgi denton aunc divers sclariments e formalitads. Forsa sin ina offerta pli favureivla? Sco quei che la FMR ei informada, semova actualmein enzatgei en caussa. Ils 21 d’avrel 2021 ha la Fundaziun dalla casa da vegls e da tgira Glion envidau ad ina sesida. Cullas autoritads da Falera, Laax, Sagogn e Schluein vul la giunta anflar ina entelgientscha per l’investiziun che las quater vischnauncas han da far.

Cugl emprem da matg surpren Gianluca Vincenz il hotel «mischun» a Breil. Ils possessurs, Hansjörg e Martina Schiess, selegran da saver surdar lur casa els mauns dil cuschinier e hotelier indigen ed era sin temps pli ruasseivels per els. Il giuven da 25 onns ei leds d’haver anflau ina nova sfida ella patria. «Il «mischun» ei nies pop», puntueschan Hansjörg e Martina Schiess che han schau baghegiar il hotel avon biebein treis onns. Suenter ina spassegiada tras Breil, eran els s’inamurai ella cuntrada. Quei ei stau avon enzacons onns e ladinamein han els priu la decisiun da midar cumplettamein lur veta. Aschia ha igl interprendider da success vendiu sia fatschenta per design da habitar e ha priu per mauns la realisaziun dil hotel ensemen cun sia partenaria. Enteifer cuort temps ha il pèr realisau lur siemi e menau dapi il 2018 cun success il hotel «mischun». Per els eis’ei stau ina caussa dil cor, d’anflar enzatgi che meina vinavon il pign, mo fin hotel en lur senn e stil. Cul hotelier diplomau indigen, Gianluca Vincenz, ein els perschuadi d’haver anflau la dretga persuna. El posseda l’energia e las habilitads ch’ils possessurs dalla casa giavischan. Gianluca Vincenz descrivan ei lu era sco persuna simpatica, giuvna e dinamica. Ch’il hotelier diplomau ei carschius si a Breil en ina famiglia cun menaschi da gastronomia vesan ei sco ulteriur avantatg. «Breil schloppa» «Mes geniturs meinan il hotel Vincenz, mia sora ed jeu havein denton mai stuiu segidar el menaschi sche nus havevan buca plascher da far quei. Aschia sundel buca vegnius unfis e hai buca piars il plascher per la gastronomia. Malgrad ch’jeu savevel strusch cuschinar cu jeu sun vegnius ord scola, sundel sedecidius da far in emprendissadi da cuschinier a Sursaissa el hotel Central tier Andreas Baselgia», di Gianluca Vincenz. Suenter gl’emprendissadi ha el luvrau e rimnau experientschas en differentas cuschinas, sco per exempel en quella dalla Stiva Veglia a Schnaus ni era dil Parkhotel a Weggis. El cantun Lucerna ei siu giavisch da menar in di in hotel semanifestaus ed el ei sedecidius da far la scola d’hotellaria a Turitg. « Jeu sun staus bugen el marcau, mo hai adina giu il desideri da turnar enzacu ella patria », tradescha Gianluca Vincenz. Tema da surprender ina tala sfida – e quei aunc en temps da pandemia – ha el negina. Quei beinsavend che Breil ei pli ditg e pli fetg in liug turistic tschercau da stad ed unviern. «Breil schloppa», haveva era sia mumma Claudia resumau cun paucs plaids la truscha dalla stad vargada en ina emissiun dil Telesguard. Bunas premissas pia, per surprender in hotel el vitg da Breil. Aschia fan era ils geniturs da Gianluca Vincenz part dalla Briga Gastronomia SA che segna sco affittadra dil hotel «mischun». Tuts per ti El hotel «mischun» - cun atgna partiziun da wellness – vul Gianluca Vincenz che ses hosps sesentien bein. El meina il hotel e vul era esser presents ton sco pusseivel alla recepziun e bar: « Cheu essan nus tuts per Ti, quei derasa immediat in’atmosfera cordiala e famigliara. » Cugl intent ch’ils hosps visetien las ustrias el vitg da Breil, porscha il « mischun » buca mesa pensiun. « Per fiastas da famiglias ni auters intents fagein nus secapescha bugen excepziuns », declara il giuven hotelier che porscha lavur a quater entochen tschun emploiai. Gianluca Vincenz ei cunscients dalla biara lavur e responsabladad che spetga sin el: « En autras branschas ei quei buc auter, tuts che lavuran sur sesez ston s’engaschar cumpleinamein », puntuescha el ed aschunta ch’ei seigi semplamein impurtont d’anflar igl equiliber e da sparter privat e fatschenta. Ei seigi stau bi da luvrar sco cuschinier e da procurar davos las culissas pil beinstar dils hosps. Suenter la scola d’hotelleria ha il Sursilvan denton era viu co igl ei da l’autra vart dallas culissas. El ha luvrau a Nottwil el hotel Sempachersee sco menader-substitut dalla gastronomia e purtau dabia responsabladad. « Ussa selegrel jeu silla nova sfida, jeu aprezieschel il contact culla glieud e hai plascher d’empustir novs contacts, » di Gianluca Vincenz. Sco indigen che va bugen a viandar, dat golf e va cun skis eis el senza dubi era la dretga persuna per dar a ses hosps buns tips co e nua guder il meglier lur vacanzas a Breil. Gianluca Vincenz selegra sin sia nova sfida sco hotelier dil hotel «mischun» a Breil.

Kaspar Niederberger (45) d’Eglisau ha encuretg ina casa da vacanzas en Surselva e ha anflau ella a Rabius. Ina dallas quater habitaziuns en quella vegn gest renovada e duei survir sco refugi per famiglias cun affons che han cancer. Pliras ga ha la famiglia Niederberger dil cantun Turitg fatg vacanzas en Surselva. Perquei ch’ei ha plaschiu ad els aschi bein ein els sedecidi da cumprar ina casa da vacanzas. La casa a Rabius ei stada la secunda ch’els han mirau ella regiun ed ella ha gest svegliau lur interess. Per Kaspar Niederberger e sia famiglia havess ina solia habitaziun tunschiu. Igl ei denton sepurschiu da cumprar ina casa cun quater habitaziuns. Medemamein sesanflan in’anteriura pasternaria ed in local da vendita al plaunterren. Entras la grondezia dalla casa san els ademplir lur giavisch dil cor. La habitaziun culla plipart dallas stanzas duei numnadamein survir sco refugi per famiglias cun affons ch’ein pertuccai da cancer. Era affons che han surmuntau la malsogna ni geniturs che han piars in affon entras il cancer dueien saver far diever gratuitamein dalla habitaziun da tschun stanzas. Ord atgn’experientscha «Damai che mia niaza ei stada pertuccada d’ina fetg scarta sort da cancer sai jeu con grev che quella situaziun sa esser per ina famiglia», di Kaspar Niederberger. Suenter nundumbreivlas visetas en spitals d’affons hagi ella per fortuna surmuntau la malsogna. Igl um ch’ei menader dalla partiziun «habitar ed albiert» tiel marcau da Turitg ei engrazieivels per tut il sustegn ch’el ha obteniu duront quei temps. «Nus lein porscher enzatgei legreivel allas famiglias che sesanflan en grevas situaziuns da veta». Affons che seigein pertuccai da cancer drovien fetg bia sustegn dils geniturs. Aschia maunchi savens il temps, mo era ils daners per far vacanzas. «Gest lu eis ei impurtont da vegnir sin auters patratgs e dad haver in bi temps», di il bab dad Anna-Lena e Sophia Nina. Las famiglias stoppien sulettamein pagar ils cuosts per schubergiar la habitaziun. Ellas sappien denton far diever dalla habitaziun aschi ditg sco ellas lessien. La famiglia Niederberger survegn agid dalla Societad cooperativa per lavurs da construcziun Zurlinden sco era dall’uniun «Kinderkrebshilfe Zentralschweiz». Silla pagina d’internet da quell’uniun cattan famiglias interessadas igl avegnir informaziuns davart la habitaziun sco era la pusseivladad da s’annunziar per quella. «Perquei che nus havein ina relaziun tier l’uniun «Kinderkrebshilfe Zentralschweiz» astgan all’entschatta famiglias dalla Svizra centrala far diever dalla habitaziun.» Silsuenter veglien els denton era risguardar persunas dad auters loghens, di Kaspar Niederberger. In liug ideal Ina dallas quater habitaziuns a Cavivens a Rabius stat a disposiziun ad amitgs e parents dalla famiglia Niederberger e las duas pli pintgas ein pigl agen diever. El plaunterren sesanfla in’anteriura pasternaria ed in local da vendita. «Cheu vegnin nus a far ina stanza da giugs ed ina «tavolata» nua che pliras persunas san s’inscuntrar e haver in bi temps», di igl um d’Eglisau. La gronda part dalla casa duei restar el stan original. Renovau vegn sulettamein la habitaziun per las famiglias d’ordvart ed il plaunterren. Kaspar Niederberger ha engaschau fatschentas localas per exequir quella lavur. El sez segida denton era nua ch’el sa: «Per mei ei quei in equiliber tier mia lavur en biro.» Igl uost vargau hagien els entschiet culla planisaziun e sche tut mondi bein seigi ei semtgau entochen l’entschatta zercladur 2021. Per la famiglia Niederberger ei la Surselva in liug ideal per far vacanzas: «Cheu dat ei bials vitg e bialas vals ed igl ei in bien liug da partenza sch’ins less far in’excursiun en autras parts dil Grischun ni dalla Svizra.» Era la glieud dil vitg schazegia el: «Nus havein survegniu grond agid da nos vischins e dils mistergners e biars ein incantai da nies project.» Cura che la pandemia ei vargada spera Kaspar Niederberger che las famiglias sappien era far diever dallas pusseivladads turisticas, dil commerci e dalla gastronomia locala. Ina habitaziun ella casa a Rabius/Cavivens survescha sco refugi per famiglias che han affons cun cancer. Kaspar Niederberger e sia famiglia han cumprau quella casa questa primavera. Porscher in lieu da recreaziun (fmr/cm) La famiglia da Kaspar Niederberger dad Eglisau ha cumprà ina chasa a Cavivens a Rabius. L'abitaziun gronda lascha ella renovar interpresas indigenas e surlascha ella alura a famiglias cun uffants che han cancer.

Aschilunsch ch’ei dat buca novas restricziuns san ils juniors absolver tenor plan la runda da primavera dil campiunadi da ballapei. Auter ei quei per las ligias dils activs dils umens e las damas. Cura ch’el(la)s partan el campiunadi ei aunc incert. Per affons e giuvenils entochen l’annada 2001 valan dapresent neginas restricziuns en lur activitad da sport. Els astgan sulettamein buca exequir lur concurrenzas e trenaments avon publicum. Auter ei quei per annadas pli veglias. Activitads da sport el liber senza contact dil tgierp ein lubidas en indrezs da sport necessaris persuenter per gruppas d’entochen 15 persunas e cun risguard dalla distanza da 1,5 meters ni cun purtar mascrina. Damai ch’igl ei buca pusseivel d’impedir il contact dil tgierp tier sports d’equipa sco ballapei, hockey sin glatsch ni era ballareit, ein quels buca lubi il mument. Trenaments singuls ein pusseivels ni era trenaments da tecnica senza contact dil tgierp. L’excepziun fa sulettamein il sport professiunal. Da quellas restricziuns ein era las ligias da ballapei regiunalas pertuccadas. Co vinavon? Sco quei che l’Uniun da ballapei dalla Svizra orientala scriva en sia davosa communicaziun ufficiala concernent la problematica da Covid-19, ha la suprastonza priu differents conclus pertuccont il campiunadi dils activs da questa primavera. La finamira ei da terminar la prerunda entochen ils 4 da fenadur 2021. En cass ch’ei dat suenter la prerunda aunc termins vegnan las gruppas partidas en duas parts. En quella dils megliers vegn dau per la promoziun, en l’autra per la relegaziun. Ella 2. e 3. ligia eis ei lu era pusseivel ch’ei vegn dau rundas cumpleinas la mesjamna. Talas rundas cumpleinas ein buca previdas ella 4. e la 5. ligia. Giugs che san buca vegnir dai entochen ils 4 da fenadur 2021 vegnan valetai cun nul puncts e nul gols per omisduas equipas. Il scenari da promoziun e relegaziun per la fin dalla stagiun corrispunda allas modalitads vertentas dall’Uniun da ballapei dalla Svizra orientala. Partenza pils juniors Questa fin d’jamna entscheiva il campiunadi per la squadra sursilvana dils juniors B che separticipescha alla «Juniors League». Igl ei la pli aulta ligia regiunala dils juniors ella Svizra orientala. Per las autras equipas da juniors entscheiva il campiunadi las proximas jamnas. Sco per las autras equipas ha era quella dils juniors B buca giu cundiziuns optimalas questa primavera per sepreparar pil campiunadi. «Nus havein bein dau entgins giugs da preparaziun, mo ils trenaments necessaris per esser preparai bein han muncau», di il trenader Claudio Bundi. Ditg han era ils juniors buca astgau trenar communablamein sco equipa e leutier ei relaziuns d’unviern entochen ussa vegnidas. Aschia eis ei praticamein stau pusseivel da trenar sulettamein sin plazzas artificialas. Per la partenza cugl emprem giug encunter Teufen ei l’equipa da Claudio Bundi pli u meins semtgada: «Entgins giugadurs ein buca pli dalla paritida ni blessai. Ils giugs da preparaziun ein reussi pli u meins bein, aschia che nus essan optimists.» La gruppa dumbra questa primavera dudisch equipas. Teufen – igl adversari da questa fin d’jamna – ei staus rangaus igl atun claramein davos ils Sursilvans. Juniors League B Brühl – Uzwil-Henau so. 10.00 Surselva – Teufen Cuera, so. 12.00 Rorschach – Cuera 97 so. 13.00 Winkeln – Rheintal so. 14.30 Romanshorn – Gossau du. 12.00 Pils juniors B entscheiva il campiunadi da primavera. L’equipa dils juniors B dalla Surselva igl atun vargau. Questa fin d’jamna parta ella ella stagiun da primavera. Ils juniors astgan entscheiver (fmr/hh) Il campiunadi da ballapei dalla primavera sa entscheiver – silmeins pils juniors. Tenor las directivas concernent Covid-19 astgan affons e giuvenils entochen l’annada 2001 far sport d’equipa era cun contact dil tgierp. Auter ei quei per annadas pli veglias. Lezzas ston aunc spitgar e schebein ei dat insumma ina lubientscha persuenter questa primavera ei aunc tut auter che clar. Questa fin d’jamna parta l’equipa dils juniors B dalla Surselva el campiunadi. A Cuera frunta la squadra dil trenader Claudio Bundi sin Teufen. Sco per tuttas autras equipas ein las preparativas era stadas pils Sursilvans stentusas. Pli che treis meins eis ei buca stau lubiu da trenar communablamein. Ils dus davos onns ha la squadra dils juniors B dalla Surselva mussau ch'ella sa tener petg allas autras equipas dalla medema vegliadetgna dalla Svizra orientala.Pagina

Ella Val Serenastga, dalla vart sid dil Péz Regina en Lumnezia, han Michel Flepp ed Alfons Derungs permiert anflau e cavau il 2003 dus cristagls-gigants ord lur fuorn. In peisa 950, l’auter 1150 kilos. Il pign ei exponius ella Casa d’Angel, il frar grond ei zuppaus en in deposit sper Turitg. Sco emprest sa la la Pro Lumerins prender anavos quel a Lumbrein. La gruppa dil Péz Regina, exponida ella Casa d'Angel a Lumbrein. «L’anteriura stizun el plaunterren dall’ustria seporscha sco liug d’exposiziun. Nus essan vidlunder da mesirar e planisar co quei selai far», declara Gian Derungs. El ed Elmar Collenberg ein commembers dalla Pro Lumerins e sestentan dapi in temps pil secund cristagl-gigant. Ella Casa d’Angel ha la Pro Lumerins exponiu ina exclusivitad svizra ed internaziunala: in dils cristagls-gigants dil Péz Regina. Igl ei quel che l’uniun haveva cumprau dad Alfons Derungs permiert. La vischnaunca da Lumbrein e Lumnezia Turissem haveva gidau da finanziar gl’aquist. Cunquei han ins garantiu ch’in dils dus fargliuns resti ella Val. In dign spazi per exponer Ussa duei il secund era returnar a Lumbrein, e quei en fuorma d’in emprest dalla possessura, la Fundaziun SKKG. Il cristagl vegn denton buca a survegnir in plaz ella Casa d’Angel sper il fargliun, pertgei ei ha semplamein memia pauc plaz. Gian Derungs conferma quei, ei fussi memia bass ed omisdus cristagls fussien exponi memia stretg in sin l’auter. Ella casa dall’ustria Lumerina ein las cundiziuns dadas da dar in dign spazi al grond dils dus cristagls ch’ins vul presentar a Lumbrein. Gl’onn 2004 haveva Bruno Stefanini (1924-2018), in pussent possessur d’immobiglias da Winterthur, garegiau quei crap prezius. Stefanini ei staus in enconuschent mecen d’art e cultura, sia immensa collecziun (mira box) haveva el testamentau alla «Stiftung für Kunst, Kultur und Geschichte SKKG». A quella ha Michael Flepp saviu vender sia cumpart dall’anflada al Péz Regina. «Nus havein adina persequitau nua ch’il cristagl ei e nua ch’el vegneva exponius», raquenta Gian Derungs. Lur toc da 950 kilos ei exponius el plaunterren dalla Casa d’Angel, igl ei l’attracziun permanenta dils numerus hosps e visitaders da Lumbrein e dalla casa. Il grond toc voluminus da 1150 kilos, en possess dalla SKKG, trai l’attenziun nua ch’el ei exponius. Suenter la cumpra ha Stefanini schau far per el in sochel da betun. Il toc da varga ina tonna ei alzaus ora sin quel e tschentaus elegantamein sin diesch petgas da metal. Dapi ch’el ei ius giu la Bassa, han visitaders saviu admirar el en differents loghens. La Pro Lumerins ha tgirau il contact culla SKKG ed observau co ei va cul fargliun dil cristagl exponius ella Casa d’Angel. Inagada han ins saviu admirar el a Berna el Museum d’art, lu el casti da Grandson al lag da Neuchâtel, cun autra caschun eis el ius sul cunfin a Hittisau el Vorarlberg. Il cristagl-gigant da 1150 kg ch'ei en possess dalla SKKG vegn a Lumbrein sco emprest a liung temps. Ins ei perina, il cristagl sa vegnir Transportar gl’object da varga ina tonna ei cumbinau mintgamai cun ina pulita sfida logistica. Suenter ch’il mecen da Winterthur ei morts il december 2018 ha la Pro Lumerins fatg ina nova emprova d’unir a Lumbrein la pli gronda gruppa da cristagl ch’ins ha anflau en Svizra. Cumprar anavos ei nunpusseivel, denton silmeins schar returnar sco emprest sur plirs onns el territori dall’anflada. «Naven dall’entschatta ei quei stau nossa finamira», declara Gian Derungs. Il contact culla SKKG ei ius sur la restauratura e conservatura dalla SKKG, Olga Schreiner, ed il menader dallas collecziuns, Severin Rüegg. Daferton ein ins perina, las contractivas ein stadas prospereivlas. «Il liug d’exposiziun ei nunusitaus, denton ord vesta conservatorica buca problematics. Eventualas adattaziuns dil clima en quella casa verifichein nus», ha Olga Schreiner scret als iniziants dil project da retuorn. L’ustria Lumerins el coc da Lumbrein s’adattescha pil cristagl-gigant. «L’idea ei ch’ei detti ina circulaziun, che la glieud mondi d’in liug a l’auter e viseti omisdus cristagls», declara Gian Derungs. El snega denton buc ch’il transport ed il plazzament final dil cristagl vegn ad esser ina sfida per la Pro Lumerins. La fundaziun SKKG da Winterthur Bruno Stefanini ha fatg furore duront sia veta sco construider ed investur d’immobiglias e sco rimnader d’art e cultura. El era carschius si a Winterthur ed ei avanzaus ad ina persunalitad da gronda influenza. Cun ina certa obsessiun ha el rimnau immobiglias, cumprar bienmarcau e vender car era siu paun da mintgagi. El rimnava grondas surbaghegiadas e castials, maletgs d’Anker, Hodler e Segantini, sarcofags egipzians, sabel ed uniforma da General Guisan, era la rassa dall’imperatura austriaca ei ella collecziun. Avon che Stefanini ei morts cumpigliava quella circa 100'000 objects. Quei tut ha el testamentau alla fundaziun SKKG. Suenter divers plogns e process da dertgira ei la Fundaziun ussa possessura da varga 200 immobiglias e 100'000 objects d’art e cultura ch’ella administrescha naven dalla centrala a Winterthur.

Duront l’jamna sontga, cuort avon Pastgas, ha il convent dalla claustra da Mustér stuiu ir en curontina. Sco quei che avat Vigeli Monn ha confirmau alla FMR, ei quella ussa sligiada. Sonda seigi stau il davos di dalla curontina, e dapi ier dumengia seigi il menaschi puspei «normals», vul dir conform allas prescripziuns e mesiras usitadas ordinadas dallas autoritads. Ella LQ da mesjamna, ils 31 da mars, haveva avat Vigeli confirmau ch’ei seigi restau nuot auter, sin fundament da cass da Corona el convent, che da decider dad ir en curontina sur Pastgas. Ils simtoms da Covid-19 seigien stai levs cun febra e tuos, ha el puntuau sonda sin damonda dalla FMR. Dils 18 commembers dalla cuminonza claustrala han sis giu in test da Corona positiv. Ussa ei la curontina sligiada e la claustra sa puspei beneventar hosps ella hotellaria. Dapi ier dumengia, ils 11 d’avrel, sappien els era puspei celebrar survetschs divins cun cartents d’ordeifer il convent, ha avat Vigeli declarau. Ils firai da Pastgas ha la cuminonza claustrala celebrau denter els. Las funcziuns dalla passiun e levada ein stadas, sco onn vargau, ella baselgia claustrala. Auter ch’igl onn vargau ei quella buca vegnida emessa sur livestream. Avatg Vigeli Monn ha plinavon era confirmau alla FMR ch’il gimnasi cuntinueschi oz il menaschi ordinari suenter las vacanzas da Pastgas. Avat Vigeli Monn ei leds che la curontina ei dumignada.

Dil temps antic tochen el tard medieval era il lenn fetg tschercau. Ins duvrava el per baghegiar e per scaldar. Lu eis el svanius, il carstgaun haveva explotau ils uauls. Lu han ins entschiet a recultivar quels, aschia ei era la douglasia returnada ell’Europa. Quei «pégn» da guilas promovan ins pli e pli en Svizra. Ella ei resistenta encunter il bau-scorsa. «La preziusa douglasia vegn ord igl uaul vischinont. A nus eis ei stau impurtont ch’il material elegiu hagi ina relaziun cul contuorn e culs mistergners che baghegian»: Quei ha gl’architect Gion A. Caminada scret en siu rapport final dil project Hergiswald. Ella vischinonza dil marcau da Lucerna e Kriens ha el baghegiau avon treis onns da niev per la fundaziun Albert Koechlin il hospezi sper la baselgia baroca da 1652. Igl ei in enconuschent liug da pelegrinadi al pei dil Pilatus ella Svizra centrala. La patruna da baghegiar ha vuliu renovar cumplettamein il hospezi vegl. La construcziun era lavagada, perquei han ins scarpau giu quella e baghegiau ina casa d’albiert moderna sils mirs existents. L’entira construcziun ei fatga da lenn indigen. Ins ha buca duvrau pégn, mobein douglasia. Sustener gl’uaul mischedau El Grischun ei la douglasia plitost nunenconuschenta. Auter ella Svizra centrala, leu ei quella plonta da guilas detg derasada, ella vegn appreziada e duvrada generalmein per projects cun lenn. Gl’architect da Vrin che ha luvrau in onn e miez a Hergiswald, ha explicitamein duvrau quei ch’il selvicultur ed expert Theo Weber haveva cussegliau. La douglasia ei actualmein vidlunder da survegnir dapli plaz els uauls svizzers. Buca mo ella Svizra centrala, era el Grischun, dueiein ins enconuscher ses avantatgs. Cuort avon Pastgas ha la gruppa dalla branscha «Task Force Wald + Holz + Energie» lantschau ina campagna naziunala per la douglasia. Dapi 150 onns seconcentrascha la selvicultura sin paucas specias adattadas. «La douglasia duei sustener in uaul mischedau», declara gl’inschignier forestal Carlo Monn. El ei carschius si a Mustér ed ha empriu d’enconuscher la plonta tras la claustra da Mustér. Avon tschun onns ha el dedicau sia lavur da diplom alla scol’aulta HAFL a Zollikofen/Berna a quella. «Mia finamira eis ei stau da cumprovar che la douglasia sa prosperar era sur 1000 meters sur mar», di gl’inschignier forestal. Quei ha el lu era saviu far. La claustra da Mustér ha plantau gia avon 120 onns douglasias egl uaul da schurmetg davos la claustra. Ed entuorn 1932 han ins empustau e plantau 500 exemplars pil territori Mariettas sur la via digl Alpsu. Dus orcans e la midada dil clima Ella selvicultura svizra han treis eveniments dalla natira caschunau ils davos 30 onns ina midada d’idea e sistem: dus orcans e la midada dil clima. Tochen 1990 plantavan ins il pégn. Ins ha plantau, tgirau e cultivau quel quasi sco monocultura. Pils uauls da schurmetg han ins duvrau el, e paucas autras specias. La viazza ha la selvaschina memia bugen, plontas da feglia ein economicamein nuninteressantas, tieua era buca. Ed il larisch s’adattescha buca per mintga terren. Aschia ch’il pégn ei entochen oz il predestinau e favorit digl uaul da muntogna. Ins ha promoviu el sco specia che crescha spert, che selai racoltar tgunsch e vender bein. Il fevrer 1990 ha gl’orcan Vivian mussau tgei che sa schabegiar cun ina monocultura. Nov onns pli tard ha Lothar mussau il medem giu la Bassa. Milliuns plontas, buca mo pégns, han quels dus orcans dersch. La nova generaziun dils inschigniers forestals sa che la diversitad biologica ei essenziala per la resistenza e sanadad dils uauls. «Sco tier las aczias eis ei meglier da reparter las rescas», explichescha Carlo Monn. La ragisch dalla douglasia crescha profund, ella gida, semegliont al viez, da stabilisar il terren. L’acziun naziunala da promover la douglasia beneventa gl’inschignier forestal. Il pégn vegni attaccaus dil bau-scorsa, il clima pli schetg fetschi era buca bein a quel cun sias ragischs che van buca profund mobein el lad, manegia el. Ina sfida han selviculturs tuttina culla douglasia: Sco tiel viez ha la selvaschina fetg bugen catschs e brumbels da douglasias. Era a Glion creschan quater douglasias. Ins ha plantau ellas avon 120 onns. Las miscalcas dalla douglasia ein pli pintgas che quellas dil pégn. Segn caracteristic ein la cuas ni barbas denter las squamas. Seniester sedistinguan las douglasias pli claras egl uaul da schurmetg sur la claustra da Mustér Era a Glion creschan quater douglasias. Ins ha plantau ellas avon 120 onns. Ella semeglia in pégn Tut quei ch’ei niev e nunenconuschent ei jester. E viers igl jester han ins savens resalvas. Tier las plontas discuors’ins da neofitas, tiels animals da neozons. Sch’ella vegni buca plantada sco monocultura, seigi ella buca in disavantatg per la diversitad biologica, puntuescha la Task Force dalla branscha da lenna svizra. La douglasia ei atgnamein buca ina «jastra», demai ch’ella sederasa e surcrescha buca, vala ella era buca sco invasiva. Ella semeglia da principi in pégn, vegn denton tochen 60 meters aulta. Paleobotanichers han saviu cumprovar che la douglasia ei buca ina «exota». En rasadas terziarias han ins constatau ch’ella carscheva sil continent europeic avon il temps da glatsch. Lu eis ella svanida. Ell’America dil nord e Canada eis ella semantenida. Da leu han ins importau 1827 en Svizra plontinas. Entochen oz eis ella restada davos en plontaziuns d’uauls. Ella periclitescha buca las plontas da guila e da feglia dils uauls alpins. Il grond avantatg ei ch’ella ei resistenta encunter bulius ed insects nuscheivels.

(fmr/abc) La radunonza communala da Tujetsch da venderdis sera ha giu da prender posiziun tier ina garanzia da deficit per la Residenza Dulezi SA. Ils 2 da fevrer 2021 haveva il cussegl da vischnaunca concediu ina garanzia annuala da 100'000 francs per mauns dalla radunonza communala. Cun 47 encunter 0 vuschs e nov abstenziuns ha quella ussa approbau quella fatschenta. Culla garanzia vul la vischnaunca procurar per reservas da treis milliuns francs pils proxims 30 onns. La Residenza Dulezi s’auda per 95 pertschien alla vischnaunca da Tujetsch, tschun pertschien dil capital d’aczias ei els mauns da Puntreis. Plinavon ha la radunonza communala approbau cun 50 encunter 0 vuschs e sis abstenziuns la lescha communala davart susteniments finanzials per interpresas pertuccadas dallas prescripziuns relaschadas en connex cul coronavirus. La finala han ils da Tujetsch aunc decidiu da visar il contract da servitut culla RWM AG dils 30 da fenadur 1974 ed il contract culla Confederaziun dils 8 da zercladur 1979. La visada pertucca il tir militar ella Val Maighels.

Per las pendicularas e menaschis turistics ei gl’unviern 2020/21 staus ina sfida extraordinaria. Inagada ei buca l’aura la cuolpa, mobein mesiras decretadas dallas autoritads. Las Pendicularas da Val S. Pieder ein tuttina fetg satisfatgas dalla stagiun. «Gl’unviern da Corona ha pretendiu bia da nus. Realisar ils concepts da schurmetg e midadas cuntinuadas da direcziun duront la stagiun ha s’udiu tier la fatschenta dil gi», declara Stefan Schmid. Il meinagestiun dallas Pendicularas e directur turistic da Val S. Pieder ei leds da haver dumignau quei unviern da fastedis. La neiv ei buca stau il problem, mobein las circumstanzias dalla pandemia. Sco quei ch’el ha confirmau sin damonda dalla FMR ein ins schizun satisfatgs dalla stagiun 2020/21. «Cul decuors dalla fatschenta essan nus fetg cuntents, malgrad tut», declara Schmid. Las frequenzas el territori da skis dil Dachberg hagien saviu vegnir augmentadas enviers gl’onn precedent per rodund 11 pertschien, quei hagi era purtau in augment dallas entradas da transports. Ina sperdita evidenta semuossa perencunter el sectur dalla gastronomia. «La sviulta el territori da skis, pervia dallas mesiras da Corona, ei per 38 pertschien pli bassa cumparegliau cun quella digl onn precedent», resumescha Stefan Schmid. El valetescha denton fetg positivamein ch’ils letgs da hotel ein stai occupai fetg bein duront gl’entir unviern 2020/21. Il territori da skis da Val S. Pieder, sisum il Dachberg, sut (sur gl'uaul) la staziun da Gadastatt. Era la stad sil Dachberg Aspects positivs, malgrad Coronavirus, constatescha era la presidenta dil cussegl d’administraziun dall’organisaziun turistica Visit Vals. «Il decuors dalla fatschenta ei staus legreivels e plaida per las decisiuns pridas gl’onn precedent». La Visit Vals SA siara gl’onn da gestiun 2019/20 cun in gudogn schuber da 97'465 francs. Artemis Truffer ha resumau dacuort quei rapport per mauns dils acziunaris. El includa ton la stagiun d’unviern 2019/20 sco quella dalla stad 2020. Las bunas cefras hagien ins saviu contonscher grazia alla reorganisaziun e cul niev model da finanziaziun. «La Visit Vals SA ei sin combas solidas, aschia che nus astgein far pintgas investiziuns», scriva Artemis Truffer. Ella renda attent ch’igl ei necessari da remplazzar dus runals el territori dil Dachberg. Quels dus implonts seigien vegls ed en funcziun mo gl’unviern. «Ussa seporscha la caschun da remplazzar els tras ina teleferica. Ins vegli denton buca exnum planisar ina sutgera ni ina teleferica usitada. L’industria d’implonts da telefericas lavuri vid divers mieds da transport innovativs. En vesta han ils da Val S. Pieder ina purschida pigl entir onn naven da Gadastatt encunter il Dachberg. «Sper il magnific territori da skis savess il project dalla zonas d’art sesviluppar sco magnet che attrai numerus visitaders», scriva la presidenta dil cussegl d’administraziun Artemis Truffer. Il success dil territori da skis e da viandar han ils da Val S. Pieder contonschiu culla reorganisaziun dils prezis inclusiv sanaziun dallas pendicularas. Grazia a quei model han els mess l’organisaziun turistica sin in saun fundament. Culla nova cunvegna da prestaziun culla vischnaunca ha il menaschi dallas pendicularas retschiert ina contribuziun da 860'625 francs. Malgrad che la teleferica da Val a Gadastatt transporta gratuitamein skiunzs e spassegiaders eis ei seresultau el quen in plus da 22,4 pertschien. Sur gl’entir onn da gestiun 2019/20 ha Visit Vals registrau 48,8 pertschien dapli gudogn.

La historia locala ei ina caussa ambivalenta: ils indigens sez demuossan strusch interess dad ella. Ils hosps da vacanzas ed ils jasters selaian perencunter fascinar da historias entuorn famiglias e detagls dalla veta d’antruras. A Ruschein rimna il lennari Meinrad Cadruvi ina massa savida entuorn quei. La veta dallas uniuns ei dapi in onn paralisada. A Ruschein ei quei buca auter. Gl’atun 2019 han quater uniuns festivau da cuminonza il giubileum da 280 onns. Ina da quellas ei l’Uniun da tir Vorab Ruschein ch’ins ha fundau 1919. Aposta pil centenari han ils dus commembers activs Meinrad Cadruvi e Josef Cadruvi presentau ina cronica cun ina roscha fotografias, gliestas, tabellas e reminiscenzas. Actualmein ei Meinrad Cadruvi vid in niev cudisch culla historia dalla scola da Ruschein. Era quei ei cumbinau cun retschercas, fotografias e historias entuorn famiglias d’in vitg muntagnard. Meinrad Cadruvi, co vai? Il tgierp ei buca pli il pli ferm. Per quei motiv hai jeu era entschiet a sefatschentar culs nums e historias entuorn la scola da Ruschein. Sco lennari cun atgna fatschenta hai jeu mai giu peda per da quei. Suenter ch’jeu hai stuiu schar operar la schanuglia hai jeu duvrau ina occupaziun. Aschia haiel jeu priu neunavon las fotografias dallas classas da scola che eran en casa da nossa mumma e semtgau quei sco occupaziun. Sin fotografias veglias ston ins empruar d’eruir ils nums da persunas nunenconuschentas, co ei quei iu? Cu nossa mumma ha stuiu ir en casa da tgira eis ei stau da far uorden e mia sora ha surdau a mi in triep fotografias veglias da classas da scola. Gitg eis ei stau sin miu pult, mo in gi sundel jeu ius vidlunder. Jeu hai entschiet a dumandar las persunas veglias dil vitg, quellas han saviu identificar ina massa persunas. Igl ei stau visetas fetg productivas, ina persuna dumandada saveva mintgamai identificar bunamein tuts affons sin ina fotografia veglia. Il lennari Meinrad Cadruvi edescha in cudisch dallas scolas da Ruschein. Quei ha matei leventau il regl dil perscrutader? Sch’jeu havess buca survegniu quellas empremas fotografias, havess jeu buca entschiet cun quei. Inagada ch’ins ha priu a mauns, vegn ei interessant ed ins sesprova da rimnar tut ils nums d’ina entira classa inclusiv scolasts ed augsegner. Per retschercar ed eruir ils nums haveis Vus era giu contacts sur il vitg ora? Gie, tochen Berna en in asil sundel jeu staus. Glieud ch’ei ida naven ni ch’ei carschida si ordeifer ha dapli interess da communicar. Per part seregordan quels vivamein da quei ch’ei schabegiau ni da quei ch’ils geniturs raquentavan dalla giuventetgna a Ruschein. Jeu hai constatau che quella glieud ei pli aviarta cun raquentar detagls e historias. Cun dumandar hai jeu udiu ed intervegniu bia. Ell’introducziun dil cudisch hai jeu era menziunau quei. Sch’ins mira sillas fotografias veglias vegnan certs fatgs per part encunter ellas fatschas dallas persunas. Vus haveis ussa ensemen ina documentaziun da pliras generaziuns. Tgei spazi da temps includa quella? Jeu hai ensemen ils scolars ch’ein i a scola cheu a Ruschein naven da 1885 tochen 2015. Pia sur 140 onns hai jeu ensemen tut, deplorablamein mauncan aunc singuls nums sin pliras fotografias. Sch’jeu havess giu quei interess pli baul e fuss ius suenter a quei, fuss la documentaziun matei cumpletta oz. Cu publicheis Vus il cudisch cullas fotografias da scola? Miu fegl sustegn mei vid quei project. Nus havein gl’ensenn da dar ora il matg il cudisch. Ils termins ein fixai. Quella publicaziun sedrezza matei a tut da Ruschein ch’ein spatitschai pil mund entuorn? Il cudisch ei dedicaus a tut quels ch’ein i cheu Ruschein a scola. Quei ei cumbinau cun bia historias che pon era interessar ils descendents. Lezzas tegn jeu denton per mei, pertgei igl ei biaras, e per part era trestas. Ils vestgius dils affons tradeschan probabel gia empau? Interessant eis ei da veser sillas empremas fotografias d’avon 1900 ils buobs cun cravatta e las mattatschas en bialas rassas liungas. Sch’il fotograf vegneva lu, era quei il detg eveniment. Culs onns vesan ins co la cultura da sevestgir semida per far quella fotografia da classa.

Ils juniors Surselva ein parti cun success ella runda da primavera dil campiunadi da ballapei dalla «Juniors League B». Encunter Teufen ei resultau in 9:3. Schegie che la fasa dallas preparativas ei stada cuorta, mo persuenter intensiva, ei l’equipa dil trenader Claudio Bundi serendida cun optimissem al giug a Cuera. En quell’emprema scuntrada han plirs giugadurs muncau pervia da blessuras. Encunter igl adversari da Teufen che ha gudignau tuts giugs da preparaziun, muossa l’equipa sursilvana naven dall’entschatta in bien spért cumbattiv ed in ballapei agressiv. Il motto: In per tuts e tuts per in. Gia suenter tschun minutas van ils Sursilvans en avantatg. Silsuenter sa Teufen egalisar duas ga, il resultat da pausa munta 4:2. Suenter il te reussescha all’equipa sursilvana spert dus ulteriurs gols e schegie che Teufen po era aunc sittar in ulteriur gol, dattan ils Sursilvans buca pli ord maun la victoria. Ellas davosas minutas reusseschan ulteriurs gols. Claudio Bundi ei cuntents: «Igl ei stau ina buna prestaziun collectiva, cumbinada cun ina ferma mentalitad. Quella tenuta fa gronda plascher a mi.» La proxima fin d’jamna suonda il giug ordeifer encunter Tobel-Affeltrangen, in ferm adversari. Juniors League B Brühl – Uzwil-Henau 2:2 Surselva – Teufen 9:3 Rorschach – Cuera 97 2:3 Winkeln – Rheintal 0:3 Romanshorn – Gossau 0:4

Ils onns che Marlis Venzin-Spescha (53) ei stada activa el Cup mundial alpin era la concurrenza svizra fetg gronda. Tonaton ha ella adina puspei saviu metter accents. Oz di l’anteriura skiunza d’elita che fa la pura cun siu um en Val Medel: «Cun dapli ego havess jeu probabel contonschiu dapli.» Dapi prest treis decennis sesanfla il dacasa da Marlis Venzin-Spescha sper la caplutta da Nossadunna a Fuorns. Leu – al pei dalla Val Puzzetta e dalla Muotta – ha ella buca mo anflau sia carezia. Leu sa ella far quei ch’ella ha adina giavischau da saver esser in mument: Pura. Igl iert sut casa relata denton era ch’ella appreziescha era auter che carn e caschiel digl agen menaschi. Ad olimpia e campiunadis Exactamein avon 29 onns ha Marlis Venzin-Spescha ch’ei carschida si a Mustér mess ils skis da cuorsa dalla vart. Quei ha ella fatg cuort suenter in dils puncts culminonts da sia carriera: La participaziun als Giugs olimpics d’unviern ad Albertville en Frontscha. In onn avon eis ella partida als campiunadis mundials alpins a Saalbach-Hinterglemm. Duas gadas – 1987 a Calgary e 1991 a Meribel – eis ella seplazzada sut las meglieras diesch en cuorsas rapidas dil Cup mundial, mintgamai sigl otgavel rang. Pliras ga ha ella denton era contonschiu ulteriurs rangs da puncts dil Cup mundial, lu survegnevan aunc sulettamein las 15 meglieras tals. Duas ga eis ella stada sisum il podest d’in campiunadi svizzer, numnadamein dil super-G stil Stoos sco era ella cumbinaziun. Ina ga ha ella era gudignau il classament total da cuorsa rapida dil Cup d’Europa. «Ei havess duvrau dapli ego» Las pli bialas regurdientschas ha ella denton dil campiunadi svizzer a Breil igl onn 1987: «Igl ei stau aschidadir il campiunadi da casa cheu en mia regiun.» A Breil ha ella recaltgau argien ella cumbinaziun e bronz ella cuorsa rapida. La cuorsa rapida ed il super-G eran sias disciplinas preferidas, dasperas era il slalom gigant. Ils onns che Marlis Venzin-Spescha ei stada activa el Cup mundial era l’equipa da skis svizra fetg gronda e surtut ferma: «Michela Figini, Maria Walliser, Ariane Ehrat ni era Brigitte Örtli ed ulteriuras eran tuttas hablas da gudignar. Ellas seplazzavan denton era regularmein denter las meglieras.» Silla damonda, tgei ch’ella fagessi oz auter quels tschun onns (1987 – 1992) ch’ella ha apparteniu al cader A da Swiss Ski, di la commembra dil Club da skis Mustér: «Per haver il success cumplein havess ei duvrau dapli ego. Il davos zac ha muncau. Jeu erel buca sco differentas autras dil cader e fuss ida sur barras per haver success. La collegialitad era per mei medemamein fetg impurtonta.» Ella seregoda dalla qualificaziun per la cuorsa rapida dils Giugs olimpics ad Alberville: «Pil davos plaz da partenza hai jeu stuiu cumbatter encunter Heidi Zeller, mia megliera collega. Quei ei buca stau in emperneivel.» Cun las anteriuras collegas hagi ella pratic negin contact pli, sulet cun Bea Gafner. Skiunza – mumma – pura «Cun dus ni treis onns sundel jeu stada per l’emprema ga sils skis», seregorda Marlis Venzin-Spescha. Il bab Toni era scolast da skis e cu el mava sin pista era la pintga adina dalla partida. Mo buca mo la pissiun pil sport alpin ha ella survegniu en tgina, mobein era la professiun: «Jeu savevel gia da pintga ch’jeu lessi daventar pura in mument.» Ella, sias duas soras e ses dus frars han empriu da luvrar sil funs. «Jeu sundel engrazieivla per quei temps», di la Spescha, sco ella vegn numnada aunc oz ina ga ni l’autra. Ella ha bein entschiet in emprendissadi sco cuschiniera, mo interrut el: «Igl atun cura ch’ils trenaments eran intensivs, havess jeu stuiu ir dus meins a scola. Quei ei buca iu.» Tonaton di la mumma da treis feglias era: «Igl ei adina bien sch’ins ha terminau ina scolaziun ni in emprendissadi. Per la veta futura ei quei da grond’impurtonza.» Da Mustér a Fuorns Suenter haver terminau la carriera sco skiunza eis ella seretratga dalla truscha e dapi lu meina ella ensemen cun siu consort Constantin in menaschi puril cun tratga da schetgs, nuorsas e cauras. La famiglia da Constantin ei stada tuccada d’ina greva frida igl avrel 1975. Lu ei il bab Maurus morts ella lavina ad Acla. La veta a Fuorns ei quella che Marlis Venzin-Spescha ha adina giavischau: «Jeu sundel buca quella dils marcaus. Jeu drovel mia libertad. Miu mund ei quel dalla periferia e sper la lavur era igl ir cun skis sin turas ed ella neiv entira.» Igl unviern eis ella engaschada per part sin pista sco scolasta da skis. Ella ha giu acquistau la patenta grischuna. Marlis Venzin-Spescha ei denton era commembra dil survetsch da lavinas dalla vischnaunca da Medel. Duront nies discuors en cuschina ella casa a Fuorns sfeglia l’anteriura skiunza en in album cun fotos ed artechels davart sia carriera. Bialas regurdientschas d’in temps intensiv. E cheu vegn neunavon ina gronda reportascha dalla Gasetta Romontscha il fenadur 1987 cura ch’ella ei vegnida recepida el cader A. Igl ei buca mo in artechel bein enconuschent a Marlis Venzin-Spescha, mobein era agl autur da lezza e da quella reportascha cheu. Marlis Venzin-Spescha duront ina cuorsa en siu temps activ sco skiunza. Marlis Venzin-Spescha avon casa a Fuorns. Oz appreziescha ella il ruaus. Dalla skiunza alla pura (fmr/hh) Da 1987 entochen 1992 ei Marlis Venzin-Spescha stada commembra dil cader A da Swiss Ski. Dapi ch’ella ei seretratga dil sport activ fa ella la pura a Fuorns. En Val Medel ha ella buca mo anflau la carezia dalla veta, mobein era siu ruaus. «Jeu sundel buca il tip dil marcau. Miu plaz ei ella muntogna che colligia mei aunc adina cull’activitad d’ir cun skis», di la mumma da treis feglias. Sco scolasta da skis intermediescha ella aunc oz sia savida dil sport alpin e sin turas da skis gauda ella l’atmosfera ordeifer la pista. Marlis Venzin-Spescha seregorda bugen da siu temps sco skiunza d’elita. Ina ga ha ella astgau separticipar a giugs olimpics ed ina ga a campiunadis mundials. Ils campiunadis svizzers a Breil igl onn 1987 ein denton restai ad ella il meglier en memoria.

Hidrologica- e geologicamein ei la vischnaunca da Glion in territori cumplex. Encunter nord dil Rein cuora bia aua, encunter sid, culla costa dil Signina, plitost pauc. 22 reservoirs, 132 stivas d’aua e 200 tschaffadas garanteschan da tuttas uras il provediment. Il cau-fontauna Toni Cadalbert ha la survesta digl entir sistem. Sin intschess communal dalla vischnaunca Ilanz/Glion culan mintg’onn rodund treis milliuns cubics aua ord la tiara. Quei quantum vegn menaus ellas varga 200 tschaffadas. Da quei ein 520'000 cubics aua da beiber, «quintau senza il consum d’industria e mistregn, fontaunas els vitgs e buntadès», precisescha il cau-fontauna. Actualmein, ils meins avrel tochen zercladur, cuora bia aua. Quei che va surora vegn menau els dutgs ed el Rein. Igl ei l’aua ch’ins savess duvrar ils meins da calira. Lavur aunc buca finida Il surscul, la «surabundonza» d’aua, ei in fatg normal da mintga provediment. Deplorablamein san ins buca magazinar aua frestga, bia san ins far oz, mo quei buc. La vischnauna da Glion ha a disposiziun 22 reservuars cun capacitad definida e normada. Denter Vorab e Fuorcla Ranasca el nord tochen sil cunfin culla Val Stussavgia el sid vegn il custeivel «product» aua controllaus ella centrala a Castrisch. Leu sa il cau-fontauna survigilar las 200 tschaffadas, las 132 combras d’aua, mintgin dils 22 reservuars ed ils 395 hidrants. L’entschatta 2014 ein 13 vischnauncas autonomas s’unidas, mintgina cun in sistem hidrologic individual. Mintgina haveva baghegiau el decuors da 100 onns in aquaduct cun lingias ed aua da spina. L’aua ei la basa dalla veta, rimnar e canalisar quella pretenda ina premura speciala. Il siatavel onn che la vischnaunca exista ei Toni Cadalbert da Rueun la persuna culla pli gronda experientscha en quella domena. Sco cau-fontauna eis el staus involvaus ella «fusiun» dils 13 provediments, ina da sias incumbensas eis ei stau da scaffir, en collaboraziun cullas firmas specialisadas e lur inschigniers, in sistem communabel. La lavur seigi aunc buca finida, gi el. «Ils davos onns sundel jeu staus occupaus cun registrar las datas», declara il collaboratur dil survetsch tecnic da Ilanz/Glion. Gl’atun 2016 ha el terminau cun success la scolaziun da cau-fontauna SVGW. Igl ei in’organisaziun naziunala dils implonts publics da gas, calira ed aua. Quella scolescha persunal e cusseglia varga 1500 menaschis tecnics ell’entira Svizra. Con che cula cu e nua Duront ils cuors pil diplom ha Toni Cadalbert giu da s’approfundir en tematicas cumplexas, naven dalla chemia e fisica sur hidraulica, calculaziun, fatgs dalla higiena tochen tier sistems da purificar. Il mintgagi dil cau-fontauna ei vasts. «Era il plan da provediment electronic ei aunc buca cumplets», gi Toni Cadalbert e renda attent alla part teoretica da sia lavur. El ha da rimnar datas, registrar material ed apparaturas. La pli gronda lavur ei daferton fatga e l’electronica garantescha ch’ins sa exact con che vegn duvrau nua, con che cula e cuora cu tras las lingias. Il cau-fontauna da Glion, Toni Cadalbert, muossa il magazin cullas parts da midar digl aquaduct. Aua ei il pli custeivel bein d’ina vischnaunca. Els territoris da muntogna eis ei buca aua che vegn pumpada si dil funs, mobein aua che cula giu dils aults. «En tut havein nus 200 kilometers lingias», declara Toni Cadalbert duront ch’el muossa sil monitur la reit. Quella stoppi esser transparenta, puntuescha il cau-fontauna. Sil monitur vesan ins lingias da colur blaua, finas e pli grossas, graficas cun quadrels, cefras e nums. Igl ei il provediment transparent, controllabels da tuttas uras. Inagada 50, oz 10 ruttadiras L’jamna vargada ha il cau-fontauna tarmess las emprovas bacteriologicas al labor cantunal a Cuera. El fa rodund 100 talas emprovas ad onn. Ils consuments han il dretg d’enconuscher exactamein la qualitad da «lur» aua. Eruir e survigilar quella ei ina lavur centrala dil cau-fontauna. Aunc ina s’auda tier siu mintgagi: «All’entschatta deva ei tochen 50 ruttadiras ad onn. Oz eis ei aunc cira diesch», declara Toni Cadalbert. La qualitad dall’infrastructura semigliura cun mintga renovaziun. Sch’ina lingia piarda zanua, sto el organisar schi spert sco pusseivel la reparatura. Cul pli grond quitau sto el far quei, pertgei l’aua astga buca vegnir contaminada. Per in’acziun ha el a disposiziun el magazin il material ch’el drova, uders e bischels, regladers e parts da scumiar. Il cau-fontauna sa buca semplamein schubergiar ni manipular cun grass, sligiar ni serrar strubas co el vul, mintga manipulaziun vid il conduct sto esser plausibla. Il davos temps ha ei adina puspei dau alarms ella via da Scola a Glion. En plirs loghens ha l’equipa stuiu stuppar ina ruosa ni fessa. Grazia all’electronica eis ei pusseivel da localisar sil centimeter il liug dalla ruttadira. Il cau-fontauna muossa in dils apparats, il hidroport cul qual el sa tedlar «il puls» digl aquaduct. Ins auda co l’aua sgarguglia tras il bischel. Quei ei transparenza. In foss aviert, e nuot dapli, s’encorscha il consument dall’entira acziun. In dils numerus begls dalla vischnaunca Ilanz/Glion

La redactura Petra Rothmund da Trun saveva gia daditg ch’ella lessi far in film davart surnums. Gia da pintga eri ella fiug e flomma per quels. La FMR ha discurriu cun ella davart las impressiuns persunalas ch’ella ha rimnau duront las retschercas pil film. Dumengia proxima vegn el emess ell’emissiun Cuntrasts sin SRF 1. Segirafranc enconuschis vus enzatgi en vies contuorn che ha in surnum. Il bia vegn quel surdaus pervia dalla cumparsa ni pervia d’in tratg caracteristic. Mintgaton ha il surnum era ina liunga tradiziun ed ei gia vegnius daus als antenats. Adina puspei vegnan surnums associai cun enzatgei negativ – e pilver «Brassacac» ni «Mazzamizis» ein dus surnums macorts. Sco quei che vus vegnis denton a veser el film da Petra Rothmund sa in surnum era esser enzatgei fetg positiv. Cunzun pli baul fuva ina persuna cun in surnum specialmein interessanta ed enconuschenta. Persunas nunrelevantas obtenevan gnanc aschia in. Dar vi la sbrenzla «Jeu hai encurschiu che quei tema fatschenta la glieud nundetg fetg», di Petra Rothmund. All’entschatta seigien las persunas ch’ella ha plidentau plitost stadas reservadas. Strusch ch’ellas hagien denton entschiet a raquintar hagien ellas buca saviu calar: «Jeu hai mo stuiu dar vi la sbrenzla epi ardeva il fiug», di la dunna da 43 onns. Tier negin auter tema hagi ella saviu observar aschia enzatgei. El film vegnan pliras persunas cun surnums portretadas. Entginas da quellas enconuscheva Petra Rothmund persunalmein. Entras il discuors culla glieud hagi ella denton survegniu custeivels tips tgi ch’ella savessi aunc contactar. «Jeu level schar vegnir a plaid entgins experts da surnums.» E quels ha ella era anflau: Naven da Rueras entochen Trun e la fin finala era a Zuoz. Schizun ina brev postala da Falera ha contonschiu ella. In um haveva notau a maun tut ils surnums ch’el enconuscha e tarmess ei alla redactura che habitescha a Trun. «Jeu erel nervusa» Pil film ha Petra Rothmund survegniu agid da sia feglia Vera. Ella ha denter auter malegiau las caricaturas per illustrar il «Maiser tgil blut» e la «Madam dö Büssö» - duas persunas che han survegniu surnums da Petra Rothmund e ses collegas cura che lezs fuvan affons. Sco gia numnau dat ei surnums «acceptabels», denton era da quels pli maltschecs. Dus umens da Trun che possedan aschia in surnum malhofli ha l’anteriura scolasta plidentau. «Tontas gadas sun jeu sedumandada co jeu duei contactar els. Jeu erel veramein nervusa, denton hai jeu lu declarau ch’jeu lessi metter lur surnum en in context retschercau e serius.» Tier da quels temas seigi il respect fetg impurtonts ed ei mondi buca per rir ora enzatgi. Alla damonda, daco ch’els vegnien numnai aschia, han omisdus buca saviu rispunder. «La caussa vid ils surnums ei gie quella ch’ils pertuccai san bia ga gnanc ch’els possedan in», di la collaboratura dil Radio e Televisiun Rumantscha. Ed ils pertuccai vegnan era darar plidentai cul surnum - cunzun sch’ei setracta d’in che savess offender. Ina canzun ch’accumpogna Concepir quei film ha basegnau bia temps. Adina puspei hagi Petra Rothmund mess dalla vart la tematica e lu puspei priu neunavon ella: «Dapi gl’atun vargau hai jeu denton mess tut mi’energia en quei project.» In impuls co entscheiver il film ha ella retschiert entras ina canzun. Quella accumpogna gl’aspectatur e l’aspectatura atras gl’entir film. Il motiv daco che l'autura ha elegiu quella canzun ei pervia ch’ella stat en connex cun in surnum menziunaus el film. La finamira dil film ei tenor Petra Rothmund la suandonta: «Jeu less che la glieud hagi in surrir sin fatscha cura ch’els miran quei film e procurar in’atmosfera leva. Mintgadi contonschan nus novitads negativas ed aschia eis ei bi da saver s’occupar da zatgei pli lev. Plinavon less’jeu dar vinavon la sbrenzla al(la)s aspectatur(a)s a casa ch’era els patratgien davart ils surnums en lur contuorn.»

Gl’ei gievgia sera, zacu igl avrel. La primavera ei cheu – cheu eis ella en si’entira bellestga. Vestgiu vert, sin tgau in’irokäsa plein colurs e davosora in’odur da grill, in tec suadetsch e flurs piertg. Tgei primestga! Sun pir che semtgada per ella ed arvel mia porta-lautget per liung e lad ch’ella possi entrar. Ora cun las soccas e viaden culla musica da buna luna! Empau Beatles, in tec Wanda Jackson ed ina presa punkrock. Jeu mon ora sin miu mini-balcon e sestendel sur il tschabergal. Sil tetg dalla casa visavi sesan in pèr columbas en retscha, sco sch’ellas spitgassen dad ir a prender penetienzia tier Harry Hazla. Ni ch’ellas laghegian vi sin mia casetta d’utschals e speran sin bienas. Forsa aber, stattan ellas semplamein è mo in tec a sulegl, cul tgil sil grill e gaudan lur vetas. Avon il Volg s’entaupan in pèr giuvenils. L’entschatta in «Hey Bro». Lu in high five cun backflip, e sch’ei vegn dir sin dir aunc ina rumplanada ellas costas. Cura che salids e salidadas ein brattadas vegn ina giuvna entuorn la cantunada cun in moped, in tschéc exemplar stgir-blau. Sia gang para impressiunada ed jeu era. Cu jeu erel in teenie, sesevel jeu il bia si davos a mopeds. Quei era schon cool – mo el zuppau semiavel jeu da quei vent dalla libertad els cavels, sch’ins sesess persula sin in moped en direcziun Cuschnaus, Degen ni pervia da mei era Chicago. Inagada ha Pascal denton schau ir mei cun siu moped. Jeu vevel plauschun e buc idea co ins va cun in moped. Mo quei saveva negin… Aschia sundel sesida si, stendiu atras la crusch dil dies, dau gas ed ida tut agrado. Cunquei ch’jeu vevel buc idea co menar e farvagar e regular il gas, sundel semplamein ida vinavon agrado. Adina vinavon agrado e follgas. E sch’ins va halt mo agrado ed agrado ed agrado el caracho – lu scadeini zacu. E quei ei è stau cheu il cass. Agrado era la scala che menava si tiegl esch d’ina casa. Ei era buc ina scaluna – quater scalems forsa. Mo quei ha tunschiu per far plat la roda davon. Zacu ei lu è Pascal vegnius a currend, manegiond ch’ei fussi meglier, sche jeu vegnessi ussa giu dil gas e meini il moped en direcziun via enstagl dad ir da cas’en . Dapi lu eri puspei da seser si davos ils mopeds… Mo per cletg devi gie aunc il metrac da miu bab – «Carraro» vev’el num e quel saveva quescher sco in platta-pegna… *Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg, saja per abitar, lavurar sco pedagoga sociala u simplamain per observar las muettas. Carin Ca duff

In blazer, in vestgiu ni ina camischa – tut quei san ins buca mo cumprar mobein era cuser sez. Yvonne Flepp-Tomaschett cusa dapi varga 30 onns cun pissiun e dat ussa vinavon sia savida a persunas che lessen realisar lur atgnas ideas. Duas gadas ad jamna accumpogna e sustegn ella sias clientas en siu atelier a casa a Trun. «Il pli bi eis ei da veser che las dunnas han plascher vid quei ch’ellas han cusiu sezzas», di Yvonne Flepp-Tomaschett. Sut il num «La teila» dat ella cuors da cuser e venda entginas da sias creaziuns sin sia pagina d’internet sco era ella stizun locala «Ti ed jeu» a Schluein. «Ei ha dau temps nua ch’jeu hai buca cusiu aschi bugen ed aschi stedi, denton calau hai jeu mai», di la dunna da 50 onns. Per retscheiver dapli savida ha ella fatg pliras scolaziuns. Denter auter quella da «Fashion Stylist» a Sogn Gagl ch’ella ha terminau avon in onn: «Aschia hai jeu empriu da luvrar cun differents musters e cun teila varionta.» Yvonne Flepp-Tomaschett lavura sco menadra d’economia da casa ella Casa Depuoz a Trun e meina la fatschenta d’umbrivals «Decoraziuns Tomaschett» a Mustér. «Ils cuors da cuser fetsch’jeu mo sco hobi ed aschia ch’jeu sai cuvierer ils cuosts per la teila.» Resti per pops ed umbrivals «Per saver separticipar al cuors sto la persuna saver tgei ch’ella vul cuser e posseder ils musters sin pupi», di Yvonne Flepp-Tomaschett. Las clientas ed ils clients san lu vegnir tier ella a cuser aschia ch’ella sa gest segidar sch’enzatgei constat buc. Damai ch’ella posseda pliras maschinas da cuser san plirs esser presents il medem mument. «Actualmein hai jeu otg dunnas che visetan ils cuors. Entginas pli regulau ed entginas mo ina ni duas ga ad onn. La pli giuvna ha circa 25 onns e cusa umbrivals e la pli veglia ha 70 onns ed ei ina cusunza rutinada», di la mumma da Jacqueline e Fabio che habiteschan omisdus buca pli a casa. Ils giavischs dallas participontas tonschien naven da resti per pops entochen tier umbrivals ni vestgadira pigl agen diever. «Entginas drovan pli bia ed entginas pli pauc sustegn. Jeu hai era ina cusunza oriunda dil Tessin che vegn tier mei per emprender las expressiuns tudestgas.» Yvonne Flepp-Tomaschett cusa era adina puspei enzatgei per ella e sia famiglia: «Sch’jeu hai stuiu passentar bia temps avon il computer duront la lavur, ei il cuser sc’ina meditaziun per mei.» Duront che las participontas ein fatschentadas s’occupa ella da sia atgna lavur: «Jeu stoss adina far enzatgei», conceda la dunna che stat sisum il vitg. Cumbinar lavur e hobi La lavur manuala accumpogna Yvonne Flepp-Tomaschett gia dapi il temps da scola. «Far caltschiel e crutsch fageva plascher a mi.» Siu giavisch da daventar scolasta da scola da lavur ei denton buc ius en vigur. Aschia eis ella sedecidida suenter il dieschavel onn da scola a Cazas, per in emprendissadi sco cusunza da decoraziuns internas. «Quei hai jeu fatg a Turitg en ina pintga fatschenta nua ch’jeu astgavel cuser, denton era vender ils umbrivals ed accessoris», menziuna la Sursilvana. Alla damonda, tgei che seigi siu toc preferiu fatg sez, di ella: «Las camischas per miu um e miu fegl ed il vestgiu che mia feglia ha purtau dalla fiasta da diplom digl emprendissadi.» Ei seigi bi sch’ella sappi cuser vestgadira che vegni duvrada e che plaigi allas persunas che portien ella. Yvonne Flepp-Tomaschett ei cuntenza da saver cumbinar siu hobi e sia lavur: «Era pils cussadents e las cussadentas dalla Casa Depuoz cuntschel jeu ina caussa u l’autra.» Plinavon survegn ella mintgaton incaricas da cuser umbrivals per in’interpresa da Flem. «Cuser drova pazienzia mo il plascher ei fetg gronds cura ch’ins ha realisau enzatgei che plai ad ins», di Yvonne Flepp-Tomaschett. Ils cuors da «La teila» han liug mintgamai il gliendisdis suentermiezdi ed il mardis sera. Yvonne Flepp-Tomaschett en siu atelier a casa a Trun.

El rom da sia lavur da bachelor ha Daniela Kienzler lantschau ina retscherca tiels possessurs da secundas habitaziuns e tiels indigens da Medel. Ella vul saver surtut dallas persunas d’ordeifer cun habitaziuns en vischnaunca con gronda che lur promtadad da cooperar en uniuns ni gremis politics ei. Dapi rodund in onn lavura Daniela Kienzler sco sviluppadra da projects tier la vischnaunca da Medel. Sper quella plazza cun in pensum da 40 pertschien absolva ella era il studi d’inschigniera d’ambient alla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg. En sia lavur da bachelor ch’ella fa il mument tracta ella ina tematica che fatschenta biaras vischnauncas turisticas en muntogna: Co sa il potenzial dils possessurs da secundas habitaziuns vegnir nezegiaus meglier? Retscherca era tiels indigens Daniela Kienzler secuntenta denton buca mo cullas rispostas da lezzas persunas. Ella vul era saver co ils indigens patratgan davart las persunas d’ordeifer ch’ein enzacons dis ni forsa era entiras jamnas en vischnaunca. «Per in svilup persistent d’ina vischnaunca drova ei ton ils indigens sco ils possessurs da secundas habitaziuns e lur famiglias», di la studenta e menadra da project. Ils possessurs da secundas habitaziuns – era quels da mises – mondien magari en emblidonza: «En mia lavur cheu en vischnaunca hai jeu sentiu ina ga ni l’autra ch’ei dat indigens che vesan quels sco turists.» Quei sappi denton esser tut auter: «Denter quels dat ei denton era differents cun ragischs ella val, che han parentella cheu ni che han schizun passentau cheu lur affonza.» Con gronds ei il potenzial? Cun in tschuppel damondas vul Daniela Kienzler intervegnir dils possessurs da secundas habitaziuns, mo era dils indigens, tgei pusseivladads da cooperaziun ch’ei dat e ch’ein giavischadas. Ils resultats da quellas duas retschercas differentas surveschan alla lavur da bachelor, mo lu era ad eventuals projects: «Jeu savess s’imaginar da nezegiar quels resultats per concretisar la cooperaziun. Igl ei adina puspei vegniu fatg retschercas tier possessurs da secundas habitaziuns, mo aunc buca co ils indigens havessen interess da s’engaschar e co els vesan in eventual engaschament dallas persunas d’ordeifer.» Per quei motiv seigi ella spanegiada sillas rispostas. Daniela Kienzler ei perschuadida: «In bien svilup ei dependents dall’acceptanza vicendeivla e dalla collaboraziun. En quei connex setschentan denton era damondas, per exempel con fetg ch’ils d’ordeifer cun possess en vischnaunca duein era separticipar al process da decisiun.» Dapi che Daniela Kienzler ei en funcziun sco sviluppadra da projects segna Covid-19 il mintgadi: «Per quei motiv ein biaras scuntradas cun glieud buca stadas pusseivlas. Aschia mauncan era impurtonts discuors. Jeu selegrel sil temps che lubescha puspei d’organisar enzatgei e da s’entupar.» Tgi ei promts da cooperar? El center da sia lavur tschenta Daniela Kienzler quels che san buca decider formalmein en vischnaunca, mo che savessen tonaton separticipar a differents process: «Per quei sedamondel jeu conta glieud ch’igl ei pusseivel d’animar da separticipar per exempel vid il svilup da projects. Mo lu era da separticipar ad in’uniun ni l’autra.» Per quei motiv ei ina part dallas damondas lu era fetg concreta: «Savesses vus s’imaginar da s’engaschar ella politica, en gruppas da lavur ni d’investar en projects?» Ni lu era damondas davart igl interess general, per exempel era dapli contact culs indigens. Daniela Kienzler vul denton era saver dils possessurs da secundas habitaziuns tgei facturs che savessen engreviar la collaboraziun culs indigens, seigi lungatg ni mentalitad. Dils indigens vul ella intervegnir denter auter schebein els ein promts da s’engaschar en projects, investiziuns, politicamein ni en uniuns. La damonda centrala en quei connex: «Savesses vus s’imaginar da collaborar cun possessurs da secundas habitaziuns?» Resultats entochen la stad La participaziun alla retscherca ei pusseivla entochen ils 16 d’avrel 2021. «Jeu sperel che biars separticipeschien. Mo aschia eis ei pusseivel da recaltgar enconuschientschas representativas», di Daniela Kienzler. Igl interess gia d’entgins paucs savessi esser il siet da partenza per in ni l’auter project d’impurtonza pil svilup dalla val. Ils resultats dalla retscherca preveda ella da publicar l’entschatta dalla stad vegnenta. Daniela Kienzler fa ina retscherca davart il potenzial dils possessurs da secundas habitaziuns per in svilup persistent dalla Val Medel. Vul ina vischnaunca pintga sco Medel sesviluppar ei la cooperaziun d’in e scadin d’avantatg. Promts da cooperar? (fmr/hh) Ein ils possessurs da secundas habitaziuns e mises dalla Val Medel promts da cooperar ella politica ni en uniuns? Quella damonda emprova Daniela Kienzler da rispunder en in retscherca en connex cun sia lavur da bachelor sco studenta d’inschignier d’ambient. Quei studi fa ella sper siu engaschament parzial sco sviluppadra da projects dalla vischnaunca da Medel. Cun quella lavur ademplescha ella buca mo ina pretensiun dalla scol'aulta da Turitg el rom da siu studi. Parallelmein less ella era recaltgar novas enconuschientschas per si’incumbensa professiunala ella val. In questiunari per emplenir ora han denton era ils indigens obteniu. Daniela Kienzler less saver denter auter con gronda che la promtadad dils indigens ei da collaborar cun persunas che possedan ina habitaziun ni in mises en vischnaunca. Ils resultats dalla retscherca vul ella publicar l’entschatta dalla stad vegnenta.

Testar ina gronda part dalla populaziun ei ina sfida organisatorica. Il sursilvan Gieri Cathomas sefatschenta intensiv cun quella organisaziun da cuminonza cun divers cantuns. Gieri Cathomas oriunds da Sumvitg ei aschidengi il mister test da massa dalla Svizra. El ha organisau il testar sin il coronavirus en il Grischun ed extendiu ils tests sin auters cantuns. Il gliendisgis vargau ha Gieri Cathomas dau plaid e fatg alla runda da caffé sursilvana organisada dalla Lia Rumantscha. Gieri Cathomas ha fatg empau la pareta dad in “Nerd” sco el ei sepresentaus cun capetscha cun pala e barba il gliendisgis vargau als participonts dil Café rumantsch sursilvan tgamunaus da Alice Bertogg. Igl um da 44 onns passenta dabia uras siper il computer, denton buca per sededicar alla tecnologia electronica. El sefatschenta intensiv e cun dabia entusiassem cun ils tests da massa, organisai per cumprovar il coronavirus per frenar la derasaziun. Biars han para gia dumandau Gieri Cathomas daco ch’el sengaschi cun tonta motivaziun per ils tests da massa en Svizra. “Jeu persunalmein vi quei che tuts vulan atgnamein, persequitar cun 40 000 autras persunas in giug da ballapei e sentupar agl Open Air Val Lumnezia cun amitgas ed amitgs e beiber ina gervosa.” Testar aschi biars sco pusseivel Cu quei vegn puspei ad esser pusseivel ha Gieri Cathomen buca saviu tradir als 14 participonts dil Café rumantsch. Malgrad il tests da massa lantschai per l’emprema ga dil cantun grischun la fin digl onn ellas valladas grischunas dil sid. “Jeu hai buc inventau ils tests ”. Gieri Cathomas ha retschiert l’incarica dil cantun dad extender ils tests sigl entir Grischun. “Pli biars che separticipeschan al test facultativ e pli gronda ei la schanza da frenar l’infecziun”. Sin iniziativa dalla gruppa da spitals privats Hirslanden ha Gieri Cathomas contactau tut ils cantuns dalla Svizra. E tschun dels han entochen ussa demussau interess dad implantar in semegliont model sco il Grischun e lantschar tests da massa. Ella discussiun ha Gieri Cathomas puntuau la necessitad da testar. “Nus havein neginas alternativas”. El ha declarau alla runda da caffé dalla Lia Rumantscha l’impurtonza dad anflar persunas che derasan il coronavirus senza sentir simtoms dalla malsogna. “Nus essan fermamein perschuadi da frenar aschia las infecziuns”. Era sch’el ha concediu che la statistica indicescha dapli infecziuns leu nua ch’ei vegn testau pli stedi. Grond basegns da discutar Ils basegns da discutar cun Gieri Cathomen ei staus gronds ella runda dil Café rumantsch. Ina discussiun che ha mussau la gronda malsegirtad che regia pertuccond l’infecziun e las informaziuns per part cuntradictoricas. Ina participonta dalla runda ha menziunau ils divers tests. Il test svelt, ina buna caussa, ni in mied che derasa ina segirtad fallida? Ei igl ulteriur test, quel numnaus PCR buns ni forsa meins tenor las indicaziuns derasadas antruras dalla WHO? Las explicaziuns da Gieri Cathomas en caussa test ha mussau con cumplexa la materia ei e con grev ch’igl ei da mantener ina survesta nungi agir cun sauna raschun. Igl organisatur da tests da massa ha gronda capientscha per las malsegirtads. Ed el ha era buca pudiu mitigar ellas. “Nus essan confruntai cun ina situaziun nova, per gronda part nunenconuschenta”. Il testader dalla naziun ha explicau da stuer esser promts dad adattar la strategia sche novas enconuschientschas pretendan quei. Gieri Cathomas ha fatg attent alla infecziun da Sida nua che la missiva da cumbatter l’infecziun era sempla e clara. “Trai sin in gummi”. Buca tuttas informaziuns derasadas dapi l’entschatta dalla pandemiaen caussa han simplificau da capir l’infecziun e sia strategia da cumbatter. Quei ha era Gieri Cathomas concediu. Ed el ha fatg attent a nies sistem politic, al federalissem ed ina societad democratia, aviarta che pretendi in auter agir ed in’autra discussiun. “Nus savein e vulein buca semiserar cun tiaras sco la China”. Spidar per ina buna caussa Ils participonts havessan probabel aunc gitg discutau cun Gieri Cathomas. Alice Bertogg ha lu tuttina dau il signal final cun sia explicaziun. “Naven dad uss, cu jeu spidel el bischel da test, patratgel jeu mintga ga vid Gieri Cathomas”. Alice Bertogg ha secapescha manegiau quei en in senn positiv. E spidar spidan mintg’jamna entochen 40 000 persunas en il bischel sulet el cantun Grischun. Gieri Cathomas manegia che la plipart fetgi quei bugen, ina contribuziun concreta per frenar l’infecziun.

Conradin Caduff tgamuna dapi igl atun 2020 ils pumpiers grischuns. Sco inspectur cantunal dils pumpiers ei il Lumnezian Conradin Caduff denter auter responsabels per la scolaziun dils pumpiers sil livel cantunal e sefatschenta cun damondas organisatoricas e concepziunalas. Igl anteriur scolast ei staus menader dalla scola lumneziana ed ei s’engaschaus en diversas scharschas per il pumpiers. Sco anteriur cumandant dils pumpiers lumnezians, instructur ed inspectur districtual enconuscha el las sfidas dils pumpiers grischuns da funs ensi. Conradin Caduff ha surpriu sia nova incarica en ina fasa pretensiusa cun las restricziuns dalla pandemia actuala. Stizzar incendis selai buca el homeoffice, per ils pumpiers grischuns ein las restricziuns actualas detg pretensiusas? Jeu vai surpriu mia nova incarcai igl atun vargau cu tuts speravan ch’il prighel da s’infectar e da curontina tschessi. Il cuntrari ei stau il cass ed igl ei stau necessari da perschuader ils pumpiers da purtar mascrinas e risguardar ulteriuras mesiras da protecziun per impedir infecziuns enteifer ils corps. Mantener la promtadad d’agir ei la finamira principala ed ina sfida permanenta. Da pli gronds incendis ein ils pumpiers grischuns buca stai pertuccai il davos miez onn? Na, nus havein giu cletg quest'unviern. Mo era seracass pli pigns san esser pretensiunsSper il seracass eis ei impurtont ch’ils pumpiers san vinavon exercitar. Igl exercezi reduzescha il prighel tier l'intervenziun. Organisatoricamein ha la pandemia actuala pretendiu adattaziuns, aschia exerciteschan ils corps da pumpier en gruppas pli pintgas per mitigar il prighel da s’infectar e stuer tarmetter entirs corps en qurontina. Ils diember dils pariciponts als cuors cantunals ei medemamein vegnius sbassaus, quei che caschuna cuors supplementas per mantener la medema purschida sco avon il temps da corona. La sera da district tradiziunala havein nus organisau a moda digitala, in experiment ch’ei gartegiaus detg stupent. Ei maunca denton tier nus sco dapertut il contact persunal e la cumpignia suenter la lavur. Quei aspect social ei in element ch’ei buca da sutvaletar per ils corps da pumpiers. Dil meinascola al pli ault pumpier grischun, ina gronda midada? Gie e na, sco menziunau ei la scolaziun ina da mias incaricas centralas da mia nova incumbensa professiunala aschia che jeu sai senz’auter profitar da mias savida ed experienza professiunala dil temps sco meinascola e scolast. Duront il dus decennis vargai ha ei dau grondas midadas enteifer ils corps, il diember da corps e pumpiers ei sereducius considerablamein ? Restructurar ils corps ei stau la gronda lavur da miu anteccessur Hansueli Roth, ina lavur per gronda part terminada. Sulet singulas adattaziuns enteifer las structuras actualas dils corps grischuns ein aunc pusseivlas, ein denton buca prioritaras. Nua tschenta il niev inspectur siu focus? Suenter las restructuraziun e la modernisaziun dils corps ei il focus sin la scolaziun. Plinavon dat ei adina novas incumbensas che vegnan adossadas als pumpiers. Cheu stuein nus dar adatg da buca surcargar il buordi e tralaschar l’incumbensa da coc. Ils pumpiers grischuns sebasan sin in sistem da millissa, cun resursas limitadas. Quei sistem astgein nus buca periclitar. In autra tematica che fatschenta nus ei la demografia. En loghens perifers maunca beinduras la generaziun giuvna per esser pronts d’agir en in seracass duront tut temps. La generaziun pli veglia po a liunga vesta buca prestar quei survetsch. In survetsch ch’adina dapli dunnas prestan? Cheu existan grondas differenzas regiunalas. Las dunnas ein pli mument bein ina minoritad els corps da pumpiers grischuns. Ellas surprendan denton adina dapli responsabladad, era sco meinagruppa ed officieras. Cun Sandra Püntener posseda il cantun Grischun in'emprema inspectura da pumpiers districtuala. Aschia ch’ina futura inspectura cantunala dils pumpiers grischuns ei buca sclausa? Na gliez segir buca. Mo mia nova incarica plai denton fetg bein a mi e jeu sperel e sun motivaus da cuntinuar aunc biars onns

Ils 6 da mars 2021 ha gl’artist sursilvan Marc B. Bundi presentau ella gallaria Obertor a Cuera sia installaziun «Valurs/Werte». L’attenziun ei stada gronda. Actualmein sa la populaziun sesurvir e prender gratuitamein rollas dil pupi da tualetta. Marc B. Bundi, graficher ed artist Ils 25 da fevrer ha LQ publicau ina intervesta che la FMR ha fatg cugl artist sursilvan Marc. B. Bundi. Quel ha attratg l’attenziun cun ina piramida estetica fatga cun pupi da tualetta. Il num dall’installaziun ei «Valurs/Werte» e sereferescha alla piramida dallas valurs dil psicolog american Abraham Maslow (1908-1970). Quella piramida ei daventada in simbol per mussar ils basegns dil carstgaun. Quels ch’ein impurtonts per viver ein giudem, lu suondan quels ch’ein indispensabels, e sisum ils basegns individuals e quels ch’ins garegia. Suenter ch’el haveva fatg ina emprema tala piramida ed exponiu quella ella Cularta a Laax, ei il coronavirus vegnius. Ils basegns dils carstgauns en pitgiras ein semussai: Il pupi da tualetta ei daventau in basegns pli grond dil carstgaun. L’expressiun artistica da quei secuntener ha Marc B. Bundi mussau naven dils 6 da mars 2021 ella gallaria Obertor a Cuera. El ha fatg ina piramida cun 2024 rollas da pupi da tualetta. Suenter l’avertura dall’exposiziun han numerusas medias svizras e digl exteriur rapportau dall’installaziun. Medias han publicau artechels, numerusas persunas han contactau el direct ed ellas medias socialas. Per exempel Frank Bodin. Igl agent da reclama digl onn ha publicau vinavon tier twitter contribuziuns che pertuccan la piramida. La fundaziun «Boner per art e cultura» ha susteniu il project suenter ch’ils responsabels han visitau a Cuera la gallaria. Era ha gl’artist sursilvan survegniu ina undrientscha dil marcau da Turitg en fuorma d’in stipendi Covid-19 per realisar projects d’art ils onns 2021 e 2022. En tut ha Marc B. Bundi duvrau 2024 rollas per far la piramida dallas valurs ella gallaria Obertor a Cuera.

La tematica dall’energia e dil spargnar s’auda prest tiel mintgagi ella veta privata e publica. Biars ein aunc indifferents. «Sche ti vulas entscheiver a sensibilisar, stos far quei tiels affons», ha ha cumissiun «Marcau d’energia Glion» detg enten organisar ils gis da project dalla scola. «Saveis vus tgei ch’in purtader d’energia ei»? damonda Vitus Walder. Il specialist d’energia solara dalla regiun ha entschiet sia lecziun cun quella damonda. Sin rispostas ha el buca stuiu spitgar gitg. «Lenn», ha in buob manegiau, «la batteria», ei la risposta d’in camerat, «il sulegl», quella d’ina camerata. Il sulegl scaulda, sias reservas van buca a digren: Ell’aula dalla casa da scola a Glion han diesch scolaras e scolars dalla tschun- e sisavla classa da Ruschein tedlau interessai, els han teniu si det ed ein separticipai activamein tier ina tematica cumplexa. Co ei ha pariu ein els sensibilisai per damondas d’energia. Vitus Walder discutescha culs scolars dalla tschun- e sisavla dallas alternativas, e dall'energia solara. «Cun tgei sistem scaldeis vus a casa?» Il medem tier la gruppa da Castrisch ora sin plaz-scola. Quella ei stada occupada culla tematica «la casa moderna». Als diesch scolars ha Barthli Schrofer, collaboratur digl Uffeci cantunal d’energia e traffic, declarau co ina pumpa da calira funcziuna e tgei alternativas ch’ei dat tier gl’ieli da scaldar. Electrificar, spargnar, isolar, midar sistem d’energia discuteschan ins oz dapertut. Il funcziunari ha presentau als scolars las pusseivladads. Spargnar ei dil reminent buca quei ch’il carstgaun ha fatg il pli bugen ils davos 150 onns. «Las reservas d’ieli giu ellas cavernas sutterranas tonschan buca a semper», ha Barthli Schrofer getg. Il consum d’electricitad san ins controllar e spargnar ei era leu in tema. Ils affons da Castrisch han saviu rispunder la damonda sch’els sappien cun tgei sistem ch’els scauldien a casa. «Cun ieli, mo nus vulein midar sin ina pumpa da calira», ha in scolar declarau. Mintgin ha giu ina risposta, els enconuschan alternativas, e co ei ha pariu ein els era orientai dallas energias regenerablas e novas pusseivladads. Barthli Schrofer mira sill'ura, con gitg ch'ei cuozza tochen che l'aua ella cuppa (ella cazzetta el center), scaldada mo culla forza dil sulegl, buglia. Cugl intent da sensiblisar la populaziun organisescha la cumissiun «Energiestadt Ilanz» mintg’onn dis d’energia. Pilpli ein quels cumbinai cun acziuns e projects en scola nua che geniturs san era separticipar. Onn vargau ein ils dis d’energia curdai pervia dil lockdown, uonn ha Brida Camenisch-Loretz puspei saviu porscher quei accent. La commembra dalla cumissiun e scolasta da lavurs manilas e tenercasa ei perschuadida che quei gi tematic ha in effect persistent. In onn han las scolas rimnau gl’entir gi plastic, in auter project ei il «di dil sulegl» staus, ed il «di senza energia» ei en memoria sco occurrenza aventurusa cun effect d’emprender. In svilup ei vegnius cull’alternativa Gl’onn 2011 ha la vischnaunca Ilanz/Glion – lu aunc marcau da Glion – retschiert il label «marcau d’energia». Uonn ei pia il giubileum da diesch onns. Gia dus onns avon era Glion daventaus commember dall’organisaziun naziunala «Energiestadt». Il fevrer 2019 ha il menader digl Uffeci cantunal d’energia e traffic, Michael Casutt, visitau il parlament communal e surdau alla vischnaunca fusiunada il label pigl entir intschess communal. Gliendisgis ed ier margis eis el puspei staus a Glion. El ei vegnius cul carr annex ch’el drova per acziuns da promoziun per presentar la nova strategia d’energia da Cantun e Confederaziun. El e Barthli Schrofer han presentar il stan dalla tecnica, l’efficienza ed in sistem da mesirar il consum d’energia. Alla gruppa da Ruschein haveva Vitus Walder explicau ch’il carstgaun hagi saviu sesviluppar grazia agl ieli ch’ins ha anflau entuorn 1850 el stadi da Texas els Stadis Uni. Da quei temps ha la mecanisaziun e l’industrialisaziun entschiet. Il carstgaun ha cheutras retschiert alternativas tier la lavur a maun. Grazia agl ieli raffinau ha il carstgaun saviu sesviluppar. El 21avel tschentaner eis el vegnius als cunfins. La midada dil clima camonda dad esser pli prudents e la generaziun giuvna sto s’adattar. Ussa ei il carstgaun puspei sfurzaus da duvrar alternativas.

Ils 25 d’avrel 2021 ha la vischnaunca da Tujetsch d’eleger ina successura ni in successur pil gerau partent Gian-Reto Nufer. Per quell’elecziun cumplementara, respectivamein il post che daventa vacants, stat Nicole Giossi-Dermon a disposiziun. Ella ei emploiada mercantila e meina in bein puril communablamein cun siu consort. Gian-Reto Nufer ha annunziau sia demissiun quest unviern suenter ch’el ei vegnius tscharnius sco niev meinafatschenta dalla casa da tgira Puntreis a Mustér. El era vegnius eligius sco gerau ils 26 da november 2017.

Omisdus ein bugen ella natira e san serevegnir dil mintgadi cura ch’els fieran ell’aua la cavaletta cul crutsch. Ferton che Sarina Venzin da Curaglia va uonn per l’emprema ga a pesca, ha Linus Caviezel da Trun gia experientscha da plirs decennis. Igl emprem da matg 2021 entscheiva la pesca ellas pli biaras parts dil Grischun. Ils ins selegran gia dapi jamnas e pils auters eis ei gia rutina. «Jeu sun buca pli nervus, denton sch’ins fa bugen enzatgei selegran ins era sin ch’ei entscheiva», di Linus Caviezel che va dapi 41 onns a pesca. Era sch’el ha ils davos dus onns buca priu la patenta ha el buca piars il plascher vid quei hobi. Sarina Venzin perencunter stat pér all’entschatta da sia carriera da pescadura. La giuvna ch’absolva la tiarza classa dil gimnasi a Mustér ha accumpignau igl onn vargau ses collegas e ha survegniu plascher dil pescar: «Jeu hai sentiu ch’igl interess era cheu. Era sch’jeu hai schiglioc negina relaziun tier la pesca», di ella. Attestat provisori «Pli baul savevan ins ir a pesca cun 16 onns e stueva buca far in examen», di Linus Caviezel. Perquei ch’ei fuvi lubiu dad ir pér cun 20 onns a catscha mavien biars enstagl a pesca. Ir a catscha ei il proxim temps negin tema per Sarina Venzin. Ella ei bugen ella natira: viandescha, va cun skis e sesa bugen spel flum e contempla l’aua. «Quei ei in bien equiliber tier la scola, cunzun cura ch’jeu hai examens.» La giuvna dalla Val Medel ei s’annunziada per absolver ils cuors ed igl examen per retscheiver la patenta dad ir a pesca. Mo era quella ha il coronavirus affectuau. «La sonda proxima hai jeu in cuors da teoria al computer da treis uras e miez. Silsuenter retscheivel jeu in attestat provisori per uonn. Quel senumna ’Corona-Sana’». Quei schinumnau attest davart las enconuschientschas dalla materia ei obligatori dapi ina partida onns. El decuors da quest onn ston las persunas che lessen pescar igl avegnir absolver in ulteriur cuors da teoria a Zezras. Quei cuors finescha cun in examen ed il meglier cass retscheivan els la patenta definitiva. «Duront las vacanzas da scola sun jeu sepreparada pigl emprem cuors. El cudisch ’Dä Neu Fischer – IG für nachhaltige Fischerei’ stat scret tut quei ch’jeu stoss saver pigl examen», di Sarina Venzin. Paterlar ed haver legher Muort la digren dalla populaziun dils pèschs e las midadas dallas prescripziuns ei Linus Caviezel sedecidius encunter la patenta. En cass ch’el hagi tuttina plascher dad ir mondi el enzanua ch’ei seigi pusseivel da pescar senza il mussament da SANA. «Il pli bugen mond’jeu a pesca els flums ch’ein interessants pervia dallas buolas. Sch’jeu less guder in suentermiezdi liber ei il pescar en in lag denton era bi», di igl um che va era a catscha. Sarina Venzin preferescha il pescar ensemen culs collegas: «Aschia san ins paterlar e haver legher sch’ins ha ils pèschs che mordan buc.» Pigl emprem da matg hagi ella gia preparau la gronda part digl uorden. «Nua che nus mein sai jeu aunc buc. Jeu selegrel denton gia daditg sin quei di», di la studenta. Vid la lontscha e sil taglier Damai che Linus Caviezel s’occupa gia tons onns dalla pesca ha el era fatg entginas bialas experientschas: «Inaga erel jeu staus a pesca cun mi’amitga ed ella haveva giu il cletg da pescar in pèsch da dus kilos. Nus havein lu tertgau che quei seigi il pèsch dalla veta ed havevan grond plascher. In onn pli tard ei ella ida in di a pesca persula e pudiu tier in pèsch ch’era aunc pli grevs, numnadamein dus kilos e 250 grams.» Gliez hagi fatg surstar el, mo cura ch’ella seigi returnada a casa la sera cun in ulteriur pèsch da varga in kilo hagien els omisdus buca saviu capir il mund, di igl um che lavura tier la Distec SA a Mustér. Enzatgei ch’unescha Sarina Venzin e Linus Caviezel ei il fatg ch’els han buca mo bugen il pèsch vid la lontscha, mobein era sil taglier. «Jeu cuschinel mezza ils pèschs damai ch’jeu sun la suletta dalla famiglia che maglia propi bugen els», di la giuvna pescadura. Aschia resta ei mo da giavischar bien success per ch’ils pèschs pigliai sappien lu era vegnir magliai cun gust. Sarina Venzin empren pigl examen da pesca.

La via tematica NEATural en Val Tujetsch obtegn in sustegn finanzial dil Program San Gottardo (PSG). Cun quei fa quei project in impurtont pass anavon. Daners dat ei era per in grond project da digitalisaziun dallas regiuns turisticas entuorn il Gottard. Il Program San Gottardo ei in project da svilup dils cantuns Uri, Grischun, Tessin e Valleis en collaboraziun cul Secretariat federal per economia. La direcziun politica dil program dattan ils quater cussegliers federal Urban Camenzind (UR), Marcus Caduff (GR), Christian Vitta (TI) e Christophe Darbellay (VS), ferton ch’ina giunta directiva empeila la strategia. Quella giunta vegn era cussegliada dils sviluppaders dall’economia dallas regiuns, denter auter Rudolf Büchi per la Surselva. La lavur operativa succeda entras in post da fatschenta cun Dieter Bogner alla testa. La finamira dil Program San Gottardo ei da promover projects el territori dil Gottard ed aschia da procurar per nova purschida el rom dalla Nova politica regiunala dalla confederaziun (NRP). Quella duei attrer il turissem ed aschia generar novas entradas. Dapresent marscha la fasa da realisaziun 2020 – 2023. Sustegn per NEATural La construcziun dil tunnel da basa dil Gottard ha signau la Val Tujetsch. Da leu anora ei vegniu cavau el tunnel ton enviers nord sco enviers sid. Il plazzal digl AlpTransit ha signau il maletg dalla cuntrada. Mo era il grond diember da luvrers – per part cun famiglias – han procurau per ina situaziun tut speciala en vischnaunca. Per tener en memoria quei temps cun gronda truscha realisescha l’Uniun NEATural ina senda tematica. «Nus essan ussa ella fasa dalla realisaziun. Entochen la fin dalla stad duess la senda esser semtgada», di Gelgia Deplaz, la presidenta dall’uniun, sin damonda dalla FMR. Per quei project ch’ei calculaus cun cuosts da 750'000 francs obtegn l’uniun dil PSG ina contribuziun da 200'000 francs. Quei sustegn ei secapescha da grond’impurtonza per la finanziaziun. Senda cun dudisch staziuns «Rodund 80 pertschien dils cuosts da nies project ein cuvretgs. Entochen che la senda ei realisada quintein nus da haver recaltgau era aunc la summa restonta. Il mument eis ei denton fetg grev da recaltgar daners. Avon il temps da corona eis ei stau pli sempel», puntuescha Gelgia Deplaz. Per puder cuvierer la summa restonta ei l’uniun en contact cun differentas instituziuns. Sper la contribuziun dil PSG ha l’uniun era survegniu sustegn finanzial digl Agid da muntogna svizzer, la vischnaunca da Tujetsch ed igl Uffeci per natira ed ambient dil cantun Grischun sco era d’autras instituziuns ed interpresas indigenas ch’ein stadas involvidas el plazzal d’antruras. La senda consista da dudisch staziuns, ina part vegn era ad esser accessibla igl unviern. Da principi seporschan la fin finala als visitaders dalla senda duas rutas. Persuenter sto vegnir quintau cun in temps denter 50 e 75 minutas. L’Uniun NEATural consista il mument d’ina suprastonza: «Quei mument che la senda ei realisada vegnin nus ad ir alla tscherca da commembras e commembers. Las entradas dil commembradi survescha lu al manteniment dallas dudisch staziuns.» Las vias e sendas vegnan mantenidas dalla vischnaunca. Promover il pass dil Gottard Il pass dil Gottard ei buca mo signaus da historia e tradiziun, mobein era da plirs interessants baghetgs. Per mantener e promover quell’infrastructura ei seformada ina gruppa da coordinaziun. A quella appartegnan differents acturs interessai vid il svilup e la commercialisaziun dalla purschida sil pass. Medemamein intenda ella da promover la collaboraziun sil pass. Sco quei ch’il Program San Gottardo constatescha en siu novissim «Newsletter», ei il pass dil Gottard in contuorn attractiv cun bia potenzial. El seigi denton era d’interess naziunal. Ils plazs da lavur sil pass mo era l’infrastructura genereschan ina plivalur. Per quei motiv vegn quei project accumpignaus en ina fuorma coordinativa dil PSG. Sustegn da sia vart obtegn era il project da digitalisaziun dil San Gottardo. La Viafier sidost e las organisaziuns da turissem dalla regiun Gottard ein numnadamein lundervi da digitalisar rodund 100 products turistics. Ils interessents da quella purschida han allura era la pusseivladad da far reservaziuns sin via digitala. Cheutras duei la regiun daventar pli attractiva. Il project ei calculaus cun cuosts da 1,98 milliuns francs e cuoza treis onns. 50 pertschien dils cuosts surpren il PSG. L’infrastructura sil Gottard duei vegnir promovida pli fetg. La senda NEATural duei regurdar vid il temps dil plazzal digl AlpTransit en Val Tujetsch. Avon endisch onns ei la perforaziun dil tunnel succedida. La presidenta dall’Uniun NEATural, Gelgia Deplaz, ei leda dalla contribuziun finanziala dil Program San Gottardo. Sustegn per plirs projects (fmr/hh) Il Program San Gottardo (PSG) sustegn differents projects, denter auter la senda NEATural en Val Tujetsch. Vid ils cuosts totals da rodund 750'000 francs obtegnan ils iniziants dalla senda 200'000 francs dil PSG. Sco quei che la presidenta dall’Uniun NEATural, Gelgia Deplaz, ha detg sin damonda dalla FMR, ein 80 pertschien dils cuosts dil project cuvretgs. La realisaziun dalla senda ha entschiet e duess vegnir terminada la fin dalla stad. Ella duei regurdar la glieud vid il plazzal dalla NEAT, respectiv digl AlpTransit en Val Tujetsch. Duront rodund 20 onns ei vegniu luvrau da leu anora enviers nord e sid ed aschia perforau ina buna part dil tunnel da basa. Dapi miez digl onn 2016 ei quel en funcziun. Sper quei project sustegn il PSG il mument ulteriurs projects. Denter auter in davart la digitalisaziun da bia purschida turistica dallas regiuns dil Gottard ni era la promoziun dall’infrastructura sil pass dil Gottard.

Laurin Cadosch da Schluein ei vegnius la davosa fin d’jamna campiun grischun ella categoria U16. Dils campiunadis cantunals a Tavau ei era Elena Sanna Stucki da Flond turnada cun quei tetel. Campiun grischun el slalom gigant, tierz el slalom e victur dalla cumbinaziun, victur dil classament general dall’uniun grischuna da skis BSV: Cun quella bilanza ha Laurin Cadosch da Schluein concludiu la davosa fin d’jamna la stagiun da skis alpin 2020/21. Ils campiunadis grischun ein i a fin Tavau cul final dil Raiffeisen Cup. Ils victurs dil classament general dall’Uniun grischuna da skis ein Marah van der Valk (Ski Racing Club Suvretta St. Moritz) e Lauro Caluori (SC Beverin). Omisdus ein parti ella categoria U14. Ella categoria U16 han dus sursilvans schau ora cups: Elena Sanna Stucki dil SC Mundaun e Laurin Cadosch dil Flimserstein RT ein turnai a casa culs tetels. En tut ha la cuppa Raiffeisen cumpigliau siat cuorsas – inclusiv ils campiunadis grischuns a Tavau. Vitier han ils giuvenils retschiert ina nota ord la concurrenza dalla tecnica. Vegni classai ein ils sis megliers resultats. Ina bilanza senza macla ha Lauro Caluori contonschiu, el ha dumignau claramein cun 600 puncts. Elena Sanna Stucki ha terminau la stagiun cun 560, Marah van der Valk 540 e Laurin Cadosch 440 puncts. Laurin Cadosch ei commember dil Flimserstein Race Team. Sco quei che quell’organisaziun communichescha han buca mo el, mobein era tut ils trenaders, malgrad las circumstanzias, finiu ina oreifra stagiun sin skis. La squadra cun Cati e Stefan Wehrli, Kornel Bruhin, Oli Arpagaus, Reto Feltscher, Reto Meiler, Arno Tschuor, Alessia Wehrli, Gian Luca Vincenz, Laurin Seelig e Samuel Caderas hagien meritau la pausa suenter in temps cun bia buns muments sco era affons e giuvenils motivai. Sco quei che la squadra communichescha vinavon seigien ils campiunadis grischuns a Tavau stai optimals per finir la stagiun 2020/21. La sonda ha Linnea Boije contonschiu tier las U14 il 7avel plaz, Kimi Arpagaus tiels buobs U14 ei vegnius sisavel, Philipp Brennwald endischavel e Nico Inauen 13avel. La dumengia ei il slalom staus sil program. Tier las mattatschas U14 ha Linnea Boje contonschiu il 13avel plaz, tiels buobs U14 ei Nico Inauen vegnius quart e Kimi Arpagaus 20avel. Laurin Cadosch, il victur dil slalom gigant e niev campiun grischun, ei puspei staus sil podest, el ei vegnius tierz. Cun in slalom parallel ha la squadra dil Crap da Flem terminau ufficialmein la stagiun. Silla pista dil Plaun sut il Crap Sogn Gion han ils trenaders mess ina sperta cuorsa parallela. Suenter la cuorsa sin temps han ils concurrents giu da batter per tschienavels secundas en fuorma dil sistem«ko». Ils affons han dau tut, la finala eis ei buca iu per medaglias olimpicas, mobein per plascher, honur e renum. Tiels «pigns» ha George Smith gudignau avon Sylvie Tschuor e Séverin Huber, tiels «gronds» Axel Oster avon Gianin Bruhin e Linnea Boije. Classament general Cup Raiffeisen Mattatschas U14: 1. Marah van der Valk (Ski Racing Club Suvretta St. Moritz) 540 puncts. 2. Nila Bosshart (Lischana Scuol) 450. 3. Lisa Luternauer (Lenzerheide-Valbella) 430. 4. Pia Veraguth (Sursaissa) 385. 5. Claire Schmid (Flimserstein RT) 375. Mattatschas U16: 1. Elena Sanna Stucki (SC Mundaun) 560. 2. Sina Fausch (Larein Jenaz) 540. 3. Nina Brunner (Parpan) 425. 4. Tina Dicht (Claustra) 370. 5. Sina Elsa (Grüsch-Danusa) 315. Buobs U14: 1. Lauro Caluori (Beverin) 600 2. Igor Salvetti (Silvaplana-Champfèr) 445. 3. Tim Arrigoni (Lenzerheide-Valbella) 359. 4. Nico Inauen (Flimserstein RT) 285. 5. Valerio Baracchi (Grüsch-Danusa) 254. Buobs U16 : 1. Laurin Cadosch (Flimserstein RT) 440. 2. Luke Arrigoni (Lenzerheide-Valbella) 425. 3. Joel Bebi (Laax Ski) 395. 4. Timo Cola (Lenzerheide-Valbella) 326. 5. Nicola Baracchi (Grüsch-Danusa) 304.

L’jamna vargada ha l’uniun culturala Pro Lumerins confirmau ch’ella seigi secunvegnida culla fundaziun SKKG da Winterthur da prender anavos a Lumbrein, sco emprest, il secund cristagl-gigant dil Péz Regina. La FMR ha plidentau en quei reguard il cavacristallas Michael Flepp, gl’anflader dil toc prezius da 1150 kilos. Gl’onn 2003 ha dus cavacristallas lumnezians scavau ord lur fuorn ella costa dil Péz Regina dus cristagls sco quei ch’ins haveva aunc mai viu en Svizra. Quel dad Alfons Derungs permiert peisa 950 kilos. El ha retschiert il num «Sulegl dil Péz Regina». Oz ei quel en possess dall’uniun Pro Lumerins ed exponius ella Casa d’Angel a Lumbrein. A siu «toc» da 1150 kilos ha Michael Flepp dau il num «Steila dils quater vents». Da quel, dalla valur da scazis e dil retuorn dil cristagl-gigant raquenta il cavacristallas. 18 onns ein vargai dapi che Vus haveis anflau ils cristagls. Co vai cun Vus oz? Ils onns ein vargai spert. Cun mei vai stupent. Onn vargau hai jeu stuiu schar operar in calun, ussa vai tiptop. Michael Flepp va la stad 2021 il 26avel onn sil Péz Regina per cristallas. Haveva il tgierp pitiu dils strapazs da cavar cristallas? Mah, forsa schon empau, en cumbinaziun cugl ir ad uaul, il mistregn ch’jeu hai fatg biars onns. Igl ei bein stau ina enorma prestaziun da cavar ord in fuorn dus tocs da totalmein duas tonnas. Essas Vus pertscharts da quei? Ussa pli fetg che inagada. Pli baul erel jeu segir buca pertscharts tgei strapazs ch’igl ei stau da cavar, segirar il fuorn, prender ora e menar a val l’anflada. Meis atgnamein aunc adina a cavar cristallas? Gie, uonn mondel jeu il 26avel onn sil Péz Regina per cristallas. Adina puspei cu jeu mondel si e giu en quei territori vegn ei endament tgei peisas ch’ins ha purtau giuado. Pli vegls ch’ins vegn e pli pertscharts ch’ins vegn da quei. Vies cristagl grond tuorna si dalla Bassa. Tgei manegia gl’anflader da quei? En emprema lingia fa quei grond plascher. L’idea ei fetg buna ed igl ei admirabel co ils da Lumbrein s’engaschan che la «Steila dils quater vents» sa vegnir ensi. Jeu sun fetg fetg cuntents. Havevas Vus atgnamein giu ils 2003 e 2004, cu las gruppas ein stadas exponidas dapertut, bia damondas da glieud che vuleva cumprar ellas? All’entschatta ha ei dau enqual damonda, denton buca la massa. Ch’jeu hai saviu vender il miu ei stau ina casualitad. Gl’interess grond era per la gruppa digl Alfons, quella ch’ei la finala restada a Lumbrein. Vus haveis saviu vender il Vies al rimnader ed um d’immobiglias Bruno Stefanini. Co era quei contact sedaus? Jeu vevel giu in’exposiziun ad Aathal, el museum dils dinosauriers han ins saviu mirar la gruppa dil Péz Regina. Signur Stefanini era vegnius a visitar l’exposiziun, el ha immediat mussau interess da cumprar la gruppa. Suenter sundel jeu s’entupaus duas treis gadas cun el. Contact culla fundaziun che ha cumprau il cristagl hai jeu adina giu, tochen che Bruno Stefanini ei mort il december 2018. Eis ei stau ina buna fatschenta da vender quei cristagl? Il prezi ei e resta confidenzials. Jeu sai mo gir ton: milliunari sundel jeu buca vegnius. La valeta dallas cristallas san ins buca definir mo aschia. Quei sa mintga cavacristallas e quei muossan era las buorsas da mineralias. Cristagl san ins buca cumparegliar culla valeta da metals prezius. La valur d’in tal mineral definescha gl’amatur che vul exnum posseder quei toc. Era sche la gruppa peisa 1150 kilos, eis ei buca aur ed era buca platin. Rehs vegnan ins buca cun vender cristallas. Avon 20 ni 30 onns eran las cristallas forsa pli tschercadas che oz, gliez saveis confirmar? Gie, quei ei aschia. Ils temps semidan, e cunquei era gl’interess da cumprar cristallas. Rauba da qualitad ha aunc adina siu prezi, ed anfla aunc adina cumpraders. Tgei manegieis Vus dall’idea dalla Pro Lumerins d’exponer ils dus fargliuns en loghens separai a Lumbrein? Il liug per la «Steila dils quater vents» che tuorna si da Turitg ei tenor miu giudicar segir buns. Jeu manegiel ch’ei seigi ina buna idea d’exponer las duas gruppas en differents loghens. Sper il «Sulegl dil Péz Regina» havess tschella gruppa propi buca plaz. Aschia san visitaders circular ed ir tras Lumbrein. Il cristagl-gigant da 1150 kg ch'ei en possess dalla SKKG vegn a Lumbrein sco emprest a liung temps.

Sin damonda dalla FMR a la conferenza da bilanza dalla Viafier Retica han ils responsabels confirmau ch'ei dat in pign retardament tier la realisaziun dalla secunda etappa per la renovaziun dalla staziun da viafier a Glion. Il motiv seigi la revisiun parziala dalla planisaziun locala che pretenda in'adattaziun dil plan da quatier entuorn la staziun. Sco quei che la direcziun dalla Viafier Retica puntuescha denton, duei quei retardament vegnir nezegiaus per preparar bein la proxima fasa da project en collaboraziun culs partenaris principals. Previu ei d' integrar egl areal dalla staziun in niev edifeci dalla staziun sco er differents projects comnunals e regiunals sco ina nova staziun da bus, in parcadi a transport (Park&Ride) a Pendas sco era il niev center dalla scola mercantila. La VR sezza quenta realisar in secund sutpassadi per persunas sco colligiaziun culla staziun da bus. Il baghetg da menaschi vegn cumpletaus cun localitads per ils persunal che lavura sil post da manevrada. Quel vegn probabel realisaus gia igl onn 2022. Plinavon vegn il binari 3 adattaus per trens da persunas. Tut en tut quenta la VR investar ils proxims onns anc 4 tochen 5 milliuns ell'infrastructura. La Viafier Retica quenta che las lavurs vid l'adattaziun dalla planisaziun locala possien succeder aunc el decuors da quest atun. Ins quenti consequentamein cun in retardament da rodund miez onn. Concret munti quei ch'ins vegli entscheiver la fin da 2022/entschatta 2023 cullas lavurs da construcziun culla finamir ada terminar quellas sin la fin 2024 resp. l'entschatta 2025. La Viafier Retica persequiteschi attentamein il svilup e seigi regularmein en contact cullas autoritads communalas da Ilanz/Glion. Ils novs stabiliments planisads sin l'arela da la staziun a Glion. Visualisaziun Viafier Retica

Questa fin d’jamna absolva la squadra dils juniors B dalla Surselva gia il secund giug dil campiunadi dalla «Juniors League B». Suenter la clara victoria la sonda vargada a Cuera encunter Teufen spetga ina fetg ferma equipa sils giugadurs dil trenader Claudio Bundi. Igl adversari senumna Tobel-Affeltrangen ed encunter quel ha la Surselva spiars igl atun vargau a casa cun 0:5. Igl ei pia ina buna caschun d’empruar da far revantscha. Per Tobel-Affeltrangen ei quei igl emprem giug da campiunadi da questa primavera. Las ulteriuras equipas da juniors dalla Surselva han era questa fin d’jamna aunc negin giug. Per pliras entscheiva il campiunadi da primavera en in’jamna. Juniors League B Brühl – Gossau so. 12.00 Winkeln – Uzwil-Henau so. 14.30 Rheintal – Cuera 97 so. 15.00 Rorschach – Amriswil so. 15.00 Tobel – Surselva so. 15.30 Romanshorn – Teufen du. 12.00 Tobel – Amriswil mes. 20.00 Juniors C2, gruppa 1 Domat – Schlarigna so. 14.00 Juniors D elita, gruppa 1 Cuera 97 – Domat so. 15.00

Il president dil cussegl da vischnaunca Andreas Bäder Federspiel (pcd) ha aviert la sesida cun presentar ina gliesta da tractandas bein pulpida. Era quella gada ha la sesida parlamentara giu liug – en consequenza da corona – senza publicum. Corona ei lu era stau la tractanda principala ch’ei stada da deliberar. Il president communal Erich Kohler (PCD) ha declarau che la suprastonza communala seigi daventada activa evaluond pusseivladads per sustener finanzialmein menaschis entras in fondo da corona communal. Per quei intent vul la suprastonza communala metter a disposiziun 350 000 francs, quei che corrispunda a rodund 10% digl avanzament annual dalla vischnaunca. La finamira seigi da sustener supplementarmein menaschis indigens che vegnan considerai sco cass da direzia. Per garantir ina repartiziun adequata dils daners disponibels duei vegnir installau ina giunta cun representants dalla gastronomia e dall‘Uniun da commerci e mistregn. Previu ei che la vischnaunca surprenda ina tiarza dils cuosts d’affitaziun duront il temps ch’ils menaschis ein stai obligai da serrar. La vischnaunca duei plinavon era haver la pusseivladad d’alzar las indemnisaziuns per cass da direzia. Las propostas ein vegnidas beneventadas expressivamein da tut las fracziuns. La proposta da Philipp Schwager (PLD) d’augmentar quei importo sin 500 000 francs ei bein vegnida refusada cun 8 encunter 6 vuschs, la creaziun dil fondo ei denton vegnida sustenida unanimamein. Magazin Munt Furau a Plong Vaschnaus Per amplamein discussiun ha igl acquist digl anteriur magazin da muniziun dall’armada a Munt Furau che sesanfla sper la via che meina alla Tegia da Vaut a Plong Vaschnaus caschunau. La vischnaunca haveva giu fatg gia pli baul ina gada in‘offerta da 50 000 francs per acquistar quei stabiliment. Oz munta l’offerta denton a 175 000 francs, quei che vegn taxau per relativamein bia per in object ella zona d’agricultura, ei vegniu fatg valer ord il miez dil cussegl. Quei prezi seigi d’attribuir al fatg ch‘era privats hagien inoltrau pliras offertas ad Armasuisse, ha il gerau Armin Tanner (PCD) saviu da dir. Las vischnauncas hagien denton la pusseivladad d’acquistar immobiglias per il pli ault prezi offeriu da privats. Da quei dretg da precumpra vegli la vischnaunca far diever, pertgei il basegns per localitads da magasinar seigi avon maun e la realisaziun d’in niev edifeci vegnessi in bienton pli cara. Suenter entgina discussiun ha il cussegl la finala approbau la cumpra cun 12:2 vuschs. Aschia vegn arcunau leu nua ch’ins deponeva pli baul muniziun da niev per exempel l’illuminaziun da Nadal per las vias communalas. Promoziun da scolars da lungatg jester Cun unanimitad ha il cussegl da vischnaunca approbau igl alzament dil plan da plazzas per la promoziun da scolars da lungatg jester ton sil scalem dalla scoletta sco dalla scola primara. Rodund 40 pertschien dils scolarets entscheivien numnadamein lur carriera scolara senza enconuschientschas dil tudestg. La necessitad d’agir seigi pia dada. La schefa dil departament da scola Nesina Ackermann-Gartmann (PCD) ha dilucidau la necessitad da quellas mesiras da promoziun, ils cuost supplementars segien bein investai, levgieschien l’integraziun dallas scolaras e dils scolars da lieunga jastra e rinforzien la finala er il success d’emprender per tuts. Il cussegl ha era tractau l’interpellaziun davart la transformaziun dalla staziun da viafier a Domat. Igl interpellant Martjin van Kleef (PS) ha engraziau per la risposta detagliada sin sia damonda entras il gerau Armin Tanner. Plinavon ha il parlament communal approbau unanimamein l’adattaziun dalla cunvegna da prestaziun cull‘ Uniun per la tgira ed igl accumpignament d’affons concernent la canorta d’affons Tripiti. Alla proposta da Anita Decurtins (PCD) da prolungir la decisiun „Introducziun da tempo 30 era pil quatier el sid dalla lingia da viafier“ vegn medemamein dau suatientscha unanima. Quei suenter las expectoraziuns dil gerau Daniel Meyer (PPS) che ha detg ch‘il pareri pretendiu seigi aunc buca avon maun. Prest sesidas cun livestream Per che la publicitad sappi persequitar il menaschi parlamentar ha Reto Spiller (PCD) giu inoltrau in postulat che garegia che las debattas dil cussegl possien vegnir persequitadas sin livestream. Il president communal Erich Kohler ha presentau duas variantas, ina cun in indrez mobil e l’autra cun ina installaziun fixa. PCD e PS han susteniu il project, a moda critica ei la PPS s’exprimida, argumentond ch’ins vegli buca promover „persunas che han il basegns d‘inscenar sesezzas“ e renunziar ad „expensas da luxus“. El ravugl dil cussegl ha la varianta d’installar aschi spert sco pusseivel in indrez mobil per ina fasa da test cattau accoglientscha. L’emprema transmissiun duei gia esser pusseivla per la sesida dil matg. La vischnaunca da Domat ha decidiu da cumprar igl anteriur magazin da muniziun da Armasuisse a Plong Vaschaus e d’utilisar quel sco magazin communal. Foto Erich Kohler

Dapi biebein in meins ei Joanne Muoser responsabla pil sectur da bike tiel Program San Gottardo. Per la ciclista pissiunada daventa il hobi aschia era la professiun. Per ella ha la regiun entuorn il Gottard in fetg grond potenzial da sport, era per bike e velo sin via. La FMR ha discurriu culla managera. Joanne Muoser, ir cun velo, en special bike, ei nuot niev per Vus. Haveis Vus fatg Vies hobi sco professiun cun surprender quei post tiel Program San Gottardo? Gie, quei astg’ins schon dir aschia. Jeu mon cun velo dapi mi’affonza. Denteren ha ei dau ina pausa. Tier mi’activitad sin velo s’udevan pli baul era cuorsas naziunalas e per part internaziunalas da cross-country e downhill. Jeu sundel era separticipada ad entginas concurrenzas dil Cup mundial. Ir cun velo ha adina fascinau mei. Vus essas carschida si ad Oberägeri el cantun Zug. Tgei ha tratg Vus ellas Alps? Mia tatta ei d’Andermatt. Sco affons havein nus passentau bia temps leu, denter auter cun ir cun skis. Jeu sundel adina sesentida da casa ad Andermatt, ella Val d’Ursera ed els cuolms. La regiun dil Gottard ei fetg fascinonta e porscha numerusas pusseivladads denter auter da reiver, bike ed ir cun skis. Nus havein cheu in fetg ault standard da viver. Per quei motiv habiteschel jeu ussa dapi strusch diesch onns ad Andermatt. Consequentamein enconuschis Vus gia la regiun. Con gronds ei il potenzial da bike entuorn il Gottard? Tenor miu manegiar ei quei potenzial fetg gronds. Las quaters regiuns dil San Gottardo ein bellezia cuntradas. Gia quei ei in grond avantatg pil sport da bike. Ellas porschan cundiziuns d’activitad per tuttas vegliadetgnas ed ils giavischs dils bikers. Nus havein rutas tecnicamein pretensiusas, mo lu era da quellas che pretendan bia cundiziun. Fetg variontas ein denton era las regiuns, la Surselva per exempel cun biars rutas atras uauls. Quei ei attractiv. Mo era per ir cun velo sin via ei la regiun cun plirs pass fetg attractiva. Sper las pusseivladads da bike astga quei potenzial secapescha era buca vegnir negligius. Nua ha ei num fa remeduras ed optimar la purschida pils ciclists e muntogna e da via? Tenor miu manegiar ei quei en emprema lingia la lavur publica. Jeu less dar ina fatscha alla regiun era pertuccont sias pusseivladads da bike e velo. Ella regiun sezza less jeu promover la capientscha per quei sport. Jeu crei che l’acceptanza pil sport da bike e velo astgess esser megliera. Tonaton less jeu era puntuar ch’ei dat gia bia glieud che vesa in bien potenzial turistic sin quei sectur. In impurtont factur ei la hotellaria. Per quella ei quei segment interessants e cumpletonts cun auters. Era pertuccont l’infrastructura dat ei secapescha pusseivladads da migliur. Quei ei denton ina historia senza fin. Ins sa adina far zatgei meglier. Il Grischun ei in excellent exempel sco ins sa promover il sport da bike, la regiun dil Gottard duei prender in exempel da quella strategia. Tgei leis Vus meglierar concretamein? Jeu sundel buca responsabla per l’infrastructura. Ellas quater regiuns ein mias persunas da contact. Mi’incumbensa ei d’empruar da commercialisar meglier la purschida ch’ei avon maun. Il hosp duei aschia haver in access ad in product cumplein ed era saver far reservaziuns leu. Ils bikers e ciclists duein sentir che la purschida ei buna e ch’ella tegn era quen da quei ch’els spetgan. En quei connex ha ei segiramein era num da tematisar la purschida els differents loghens, concret era els hotels. Il hosp sto sesentir beinvegnius e leutier drova ei infrastructura da bike mo era ulteriurs survetschs. Jeu patratgel per exempel vid ina purschida dil transport dalla bagascha d’ina regiun a l’autra, mo lu era vid pusseivladads per gruppas. La concurrenza dallas destinaziuns pertuccont il sport da bike ei fetg gronda. Tgei duei esser auter ella regiun dil Gottard ch’en tschellas? La regiun dil Gottard sedifferenziescha fundamentalmein dallas autras. Ella schai fetg central en Svizra, ha treis lungatgs e quater culturas culinaras. Igl ei aschidadir ina colligiaziun d’elements culturals ch’ei dat negliu auter en Svizra. Quei ei secapescha era in excellent argument per la commercialisaziun. Quellas quater regiuns fetg differentas san ins visitar cun bike e velo. Tgei vulan ins aunc dapli? Vus haveis gia menziunau: Sper l’infrastructura sco tala da bike e velo drova ei auters elements. Saveis concretisar quei? Joanne Muoser ei sezza ina ciclista fetg pissiunada. Ella enconuscha pia ils basegns dils bikers. Quei ei secapescha individual, mintga persuna ha giavischs empau differents. Aschia era famiglias. In exempel: Biars ciclists giavischan per lur velos in liug da deposit duront la notg ni era in pign luvratori nua ch’ei san per exempel far reparaturas. Quei fuss en sesez givischau en in hotel. Da principi eis ei denton aschia culs bikers sco cun auters hosps: El vulan haver cumadeivel e haver l’impressiun ch’els seigien beinvegni. L’amicabladad dalla glieud el vitg ei medemamein impurtonta. Nus stuein esser pertscharts che bikers ein in potenzial da consuments. Il turissem da stad ei fetg impurtonts a liunga vesta e leutier s’audan era quella gruppa da hosps. Jeu sundel perschuadida che tuttas quater regiuns dil Gottard tegnan quen da quellas premissas. Jeu saiel denton era ch’igl ei buca pusseivel da far endretg a tuts. «Bunas premissas per bikers» (fmr/hh) Il Program San Gottardo ha ina nova responsabla pil sectur da bike. Igl ei Joanne Muoser, sezza ina ciclista pissiunada. Il territori dil program che cumpeglia las regiuns Valleis-su, Ursera, part su dil Tessin e Surselva ei rehs da natira e pusseivladads da sport. Era pils ciclists. A quella purschida da mountainbike e velo sin via vul Joanne Muoser dar ina fatscha: «Nus stuein far quellas pusseivladads pli enconuschentas. Ellas ensiara in grond potenzial.» Per la managera oriunda d'Oberägeri eis ei clar: «Bikers ein era hosps da vacanzas che consumeschan e la stad daventa adina pli impurtonta per la fatschenta turistica en muntogna.»

(fmr/mc) Il bein puril d'aventura da Ramona ed Edi Caduff vegn distinguius cul Premi Bio Grischun 2021. Els meinan a Degen in bein puril diversificau cun pliras sorts animals, curtgin ed ustrietta. Els porschan era pernotaziuns en tipi ni jurta, cultiveschan tredi, fan vendita directa ed offereschan caterings creativs. Il Premi Bio Grischun ch'ei vegnius surdaus uonn per la 17avla gada undra persunas ni instituziuns ch'ein sefatgas meriteivlas per la cultivaziun biologica. Il premi corrispunda mintgamai all'annada, el munta uonn pia a 2021 francs. Per l'emprema gada ha Bio Grischun surdau uonn in premi dil publicum. Quel va als piuniers dalla viticultura Louis e Margrit Liesch da Malans che han survegniu las biaras vuschs ella votaziun fatga online. Ramona Caduff ha prendì encunter il premi. MAD

Nino Schurter parta beinpreparaus e cun gronda motivaziun ella proxima sesiun dallas cuorsas da mountainbike Nino Schurter ei promts per la proxima sesiun da mountainbike ed el spetga vess da semiserar cun la concurrenza sil velo da muntogna ellas cuorsas dil cup mundial. La sesiun cun ils giugs olimpics a Tokio sco punct culminont ei empermettenta sche corona impedescha buc ina ulteriura ga las cuorsas. «Jeu sun aunc adina il buob dils cuolms». Nino Schurter ha plidentau la mesjamna vargada sias ragischs lumnezianas a caschun dalla presentaziun dallas aspectativas sportivas per la proxima sesiun da cuorsas da mountainbike. «Jeu tuornel adina puspei bugen a Tersnaus per visitar mes geniturs.» E per far ina ni l’autra excursiun cun siu velo da muntogna. La motivaziun da trenar ha il “buob dalla muntogna” tuttavia buca piars sco el ha tradiu ad ina runda da schurnalists seradunada alla scuntrada digitala. “El trenament semesira Nino Schurter cun Nino Schurter.” E secapescha cun ils collegas d’equipa. Malgrad che Nino Schurter ha gudignau bunamein tut quei ch’ins sa gudignar ella scena da mountainbike senta el aunc fom e quei cun 35 onns. «La marca da 33 victorias ella cuppa mundiala da Julien Absalon less jeu surpassar.» Bunas schanzas da surpassar la marca da records digl atlet franzos ha Nino Schurter tuttavia. El noda entochen ussa 32 victorias ella cuppa mundiala. Giugs olimpics carmalan Anim a Nino Schurter da sededicar cun tutta forza e perschuasiun alla nova sesiun dattan ils giugs olimipics a Tokio planisai la stat proxima. Che quels giugs olimpics ein pervia da corona vegni spustai per in onn ha buca mulestau fetg. “Neu da mia vegliadetgna ei in onn pli tard segir buca d’avantatg ed ils giuvens atlets han aschia in onn dapli peda da sepreparar”. Dus aspects dalla cuorsa da Tokio plaidan per Nino Schurter. “Inaga segir las temperaturas, a Tokio vegn ei ad esser fetg cauld duront ils giugs olimpics.» Il campiun olimpic, mundial ed europeic ha buca snegau da preferir percuors schetgs e temperaturas pli aultas. “Il percuors da Tokio corrispunda a mias habilitads”. Vul gir ascensiuns anetgas e teissas. Circumstanzas buc exnum a favur da siu momentan pli grond adversari, Mathieu van der Pool. Al giuven velocipedist hollandes da 25 onns vegnan attestadads capacitads atleticas exepziunalas. El ei da casa sin la siala dil velo ton ella scena da cuorsas sin via, sco el cilocross e mountainbike. Sch’el ei insumma alla partenza a Tokio vegn Mathieu van der Pool ad esser in dils ferms adversaris da Nino Schurter. Quei ha il velocipedist sursilvan sez concediu. E menziunau che Mathieu van der Pool apprezieschi buc ils tschancuns teis, mobein plitost percuors pli ulivai nua ch’el possi nezegiar sia aulta frequenza neu dallas cuorsas sin via. Negins impediments Restrenscher il trenament han Nino Schurter ed ils ulteriurs atlets da sia equipa da cuorsa buca pervia dalla pandemia. “Nus havein sulet stuiu adattar a cuorta vesta ils plans”. Denter auter ei Nino Schurter era staus ella Africa dil Sid, dapi onns in dils loghens preferi per il trenament d’unviern. “Bia sun jeu era staus sin loipa cun ils skis da cuorsa liunga.” Tenor sias explicaziuns in ordvart bien trenament per fermir la coordinaziun. Empremas cuorsas ha Nino Schurter gia frequentau ed aschia saviu paregliar sia habilitads momentanas cun quellas dalla concurrenza. Ad el maunca aunc l’impurtonza dalla cuorsa ed ils aspectaturs per dar il stausch decisiv a siu regl. “Cuorsas senza aspectaturs fan empau la pareta da cuorsas dil club.” Nino Schurter ei aunc buca promts da sefatschentar cun sia numerusas arbagias. Las medaglias dils campiunadis mundials pendan en sia garascha e las arbagias olimpicas vid la corna dad in capricorn. En domadus loghens ha ei aunc plaz per ulteriuras medaglias.

Per dar all’aua ina vusch, scrivel jeu, Marja Nieuwveld, sco ambassadura dall’aua quella columna. Mia finamira: Augmentar la schientscha per quella custeivla resursa. Cu jeu sun suandada avon in onn il cuors dil Rein naven dalla fontauna tochen la sbuccada a Rotterdam, ei mia grond’amur per l’aua semussada. Duront quei viadi hai jeu scuvretg fetg bia sur dall‘aua. Perquei lessel jeu bugen parter cun Vus mias experientschas ed enconuschientschas. Jeu entscheivel cun la damonda introductiva: Tgei ei aua? Sco dapertut dat ei era tier l’aua differents aspects. La suandonta definiziun ei bein enconuschenta: Aua ei (principalmein) ina cumbinaziun ord hidrogen ed oxigen ch’exista ord in liquid transparent per gronda part senza colur, fried e gust; che schela tier 0° C e buglia tier 100°C. L’aschunta “principalmein” para interessanta. Dat ei pia aunc zatgei auter che s’auda tier l’aua? Forsa anflel jeu ina risposta tras intercurir las differentas fasas dall’aua. En scola emprendan ils affons las treis fasas dall’aua: Schelada, rara ni en fuorma da gas. Sulettamein cun observar anflel jeu denton buc la risposta sin mia damonda, ord tgei ch’aua exista schiglioc aunc. Mo per cletg fa la scienzia progress. Avon entgins onns han scienziai anflau ina quarta fuorma dall’aua. Ella vegn numnada «aua structurada». Quella «nova» fuorma anflein nus era en nies tgierp. Ella ei sc’in gel, ins sa cumparegliar quei liquid cul suc d’ina cucumera. Quella scuvrida fenomenala ei ina ferma empermischun per nossas sfidas humanas sil plaun d’energia, igl elavurar infurmaziuns e transports. Ella muossa ch’aua sa svegliar ed accumular energia. Aua ei purtadra d’informaziun e funcziuna sezza sco material da brisch. Daco che l’aua ha quellas habilitads, sa la scienzia aunc buc declarar. Quei fenomen selai descriver il meglier cun la noziun «essenza dalla veta». La natira va sia via senza seschar disturbar e muossa a nus ina autra vart dall’aua, sia flexibilitad, ch’ella semida constantamein. Aua ei il fundament da tutta veta sin tiara. Nies tgierp exista per gronda part ord aua, quei ei buc da sutvaletar. Atgnamein maniein nus «corps d’aua» sche nus discurrin da carstgauns. Tgei ei pia aua? Mia conclusiun: Aua exprima la veta sco tala. Aua ei veta – nus essan aua.

Cumbats pil territori dat ei buca mo tier animals che vivan sin tiara. Era ell’aria vegnan ils reviers defendi. Avon rodund in meins eis ei reussiu ad Ervin Monn da Camischolas da fotografar la carplina denter dus tgapers ed in tschéss. Quellas bellezia fotos ed impressiuns dalla natira ein reussidas ad el en Val Medel. «Probablamein era il tschéss penetraus en in territori ch’ils tgapers parevan da haver reservau per els», di il fotograf ch’ei era biolog ed ornitolog campester. Ils tgapers han allura accumpignau il tschéss sur ina pulit gronda distanza entochen che quel ha buca pli fatg la pareta da returnar. Semegliontas scenas han ins era gia saviu persequitar el secuntener dils tgapers enviers auters utschals sco per exempel il girun. Las fotografias ha Ervin Monn fatg sin ina distanza da rodund 200 meters: «Culla tecnica d’ozildi ei quei pusseivel. Pli baul fuss quei strusch reussiu cun quella qualitad. Era cun buna tecnica ston las cundiziuns denton constar, denter auter la glisch.» Ervin Monn ei savens sin viadi ella natira cun sia camera ed ina da sias vals preferidas ei la Val Medel: «Ella ei bunamein sco in zoo. Cheu vesan ins adina enzatgei interessant.» Il tgaper ch’ei in bien ton pli pigns para da haver negina tema da siu contrahent cun statura imposanta. Cun tenuta smanatschonta curseschan ils tgapers sur il tschéss.

Sibylle Mani e sia famiglia ein bugen ellas muntognas. La specialista da communicaziun s’interessescha denton era pil contuorn cultural e historic dallas turas. Aschia ei naschida l’idea d’edir in cudisch cun propostas per excursiuns en Surselva cumbinaus cun detgas da quels loghens. Carschida si a Mustér ha Sibylle Mani empriu baul d’appreziar las pusseivladads da recreaziun ella natira. E sco scolara al gimnasi dalla claustra a Mustér eis ella era vegnida en contact culla cultura e la historia dalla regiun: «Ella biblioteca romontscha sundel jeu vegnida confruntada cun biaras interessantas historias. Quellas han svegliau en mei il regl da vuler saver dapli.» Era duront e suenter il studi dall’etnologia e scienzia da religiun a Bern e Turitg cun in temps da formaziun era a Londra, ha quella pissiun accumpignau ella. «Suenter biaras e bialas turas dapertut en Surselva sundel jeu sedecidida avon otg onns da luvrar vid in cudisch. Quel duei buca mo far propostas per turas, mobein era intermediar fatgs culturals e historics», di la mumma da duas feglias che viva cun sia famiglia el contuorn da Turitg. Leu, tier ina gronda banca, lavura ella sco specialista da communicaziun. Dil vargau al present Viandond cun siu sir Vigeli Lutz da Mustér ha Sibylle Mani intervegniu en emprema lingia bia interessant dalla Val Medel: «El ei carschiu si leu e sa raquintar bia. Aschia seregordel jeu d’ina tura a Muschaneras. Era da leu dat ei ina detga.» Aschia ha ella denton era obteniu informaziuns dalla veta da pli baul, la truscha si d’alp e co ina cuminonza en in vitg pign funcziunava: «Quei fascinescha mei. Nus stuein buca mirar anavos biars onns per veser che la veta cheu tier nus en muntogna era aunc tut autra – bia pli mudesta e surtut pli sempla. En quei connex duessen nus mai emblidar nossas ragischs e che las generaziuns avon nus han procurau per la beinstonza che nus havein oz. Quei less jeu empruar d’intermediar allas generaziuns vegnentas.» Turas ell'entira Surselva Mo buca mo en Val Medel, mobein ell’entira Surselva, eis ella ida cun sia famiglia a viandar. Parallelmein ha Sibylle Mani entschiet a retschercar: «Jeu hai contactau persunas da differents loghens, consultau la Crestomazia retoromontscha da Caspar Decurtins, l’Etnografia mitologica naziunala e calenders. Mei ha il coc dallas detgas interessau. Leutier la punt da lu tiel temps actual. Biars discuors persunals han la fin finala purtau il resultat giavischau.» Aschia san ils leger el cudisch denter auter las detgas davart «la dunschala dil Munt sogn Gieri», «il camutsch rentaus silla Greina», «il catschadur ed il rustg», «il bov da Lavaz» ni era «il signun dil Lag Brit». Il project ei semadiraus El decuors da rodund otg onns ei l’idea d’edir in cudisch cun quella massa d’informaziuns seconcretisada. El ei ell’elavuraziun grafica finala e cuntegn 21 ruta da sum entochen dem la Surselva. Il tetel «Sagenhafter Wanderführer Surselva» para mo sigl emprem mument d’esser in cudisch tudestg cun rodund 200 paginas. El cuntegn denton era las detgas dalla regiun en text romontsch original. «Las rutas ein fetg differentas, pliras ein era adattadas per affons. Igl ei excursiuns cun in temps denter treis e siat uras», di Sibylle Mani e puntuescha: «Igl ei buca in cudisch d’affons. Mo el cuntegn bia pils geniturs che fascinescha ils affons.» Cun quei manegia el en special las detgas: «Mintga detga ha gie in fundament danunder ch’ella deriva. Naturalmein ch’ei vegn lu surfatg empauet en quella. Detgas ei denton enzatgei fetg engrazieivel ed animescha era ils affons da far ina tura. Duront las excursiuns ein els els loghens danunder che quellas vegnan e quei ei segir fascinont.» Ediziun cun 1000 tocs Cumpletaus vegn il cudisch che vegn edius d’Ediziun apart da Gioni Fry d’illustraziuns e fotografias sco era il profil da mintga singula tura cun ina descripziun da quella. Ina carta dalla regiun dat ina survesta cumpleta da tuttas turas. Il cudisch ei en in format adattau per metter el saccados e ha in’ediziun da 1000 tocs. Avon ch’il cudisch sorta dalla stamparia – quei ch’ei previu per l’entschatta dalla nova stagiun da viandar el decuors dil zercladur vegnent – ha ei denton aunc num cuvierer cumpleinamein la finanziaziun. Sur «localhelden.ch» vegn aunc rimnau rodund 10'000 francs per quei interessant project: In cudisch che duei menar la glieud ella natira alpina ed avischinar ella alla cultura, la historia ed ils misteris da biars loghens fascinonts. Guid da viandar cun detgas (fmr/hh) Vias sur cuolms e vals, mo era detgas ein parts dalla cultura e la historia d’ina e scadina regiun. Era dalla Surselva. Il zercladur cumpara in cudisch cun 21 tura da viandar en Surselva, cumpletada cun detgas da quels loghens. Dapi otg onns lavura Sibylle Mani ch’ei carschida si a Mustér vid quei project: «Las biaras excursiuns en nossas muntognas ed igl interess per la historia han animau mei da sefatschentar d’ina tala publicaziun.» Ella ha consultau cudischs da historia e calenders per intervegnir dapli dils loghens dallas turas, surtut las detgas da leu. Il resultat da quella gronda lavur ei in cudisch cun rodund 200 paginas, adattaus per in e scadin che va bugen a viandar e che s’interessescha era per la cultura. Sibylle Mani lavura dapi otg onns vid siu cudisch cun rutas da viandar e praulas da quels loghens. El duei cumparer el decuors dil zercladur vegnent. Frontispezi dil cudisch cun propostas per excursiuns e cun detgas.

La vischnaunca da Val S. Pieder ha approbau il venderdis sera plirs projects forestals cun in volumen da cuosts da rodund in miez milliun francs. Plinavon han vischinas e vischins approbau in credit da 120'000 francs per la revisiun totala dil plan da nez sco era 200'000 francs per la sanaziun dalla cuschina en casa da scola. Medemamein ha la radunonza communala concediu il dretg da burgheis ad in um svizzer ch’ei sesents en vischnaunca.

Schegie ch’il Cussegl federal ha sluccau empau sias directivas concernent il coronavirus resta ei ruasseivel tiel sport d’unihoc. Pertuccai ein era ils Desertina Bulls. Ferton che las ligias naziunalas san absolver lur campiunadi, ruassau il menaschi aunc adina tiellas ligias pli bassas. Il motiv: Unihoc ei in sport d’equipa cun contact denter persunas. Da quella situaziun ein biars clubs d’unihoc pertuccai en Svizra. Denter quels era ils Desertina Bulls da Mustér. Avon biebein in onn ha la stagiun 2019/20 stuiu vegnir interrutta pervia dalla pandemia. Suenter igl emprem lockdown la primavera 2020 han ils Bulls saviu entscheiver culla preparaziun silla stagiun nova, denter auter cun in camp da trenament a Tenero el Tessin. «Nus havevan trenau fetg bein igl atun ed era cull’entschatta dil campiunadi – vul dir ils emprems dus giugs – eran nus cuntents», di Adrian Flepp, president dil Club d’unihoc Desertina Bulls. Mo gia suenter l’emprema runda d’atun l’entschatta october ha ei puspei giu num metter ils pals d’unihoc dad in maun. Il schaner ha la Federaziun d’unihoc svizra allura interrut definitiv la stagiun. Dapi varga in onn han ils Desertina Bulls perquei dau ton sco negin unihoc. «Quei ei pulit frustrond. Jeu mass bugen puspei ina ga cun mes collegas en halla. Ils pals han gia si pulit puorla», di Adrian Flepp. Ei maunchi buca mo il sport, mobein era il contact social, la cumpignia sper il plaz d’unihoc e la biera en l’ustria suenter in giug da campiunadi plein emoziuns. Schegie che la pandemia ha frenau pulit ils unihockeians ei negin extrau dil club. «Mintgin spetga vess e spera ch’ei detti baul ni tard puspei glisch verda per dar unihoc», di Adrian Flepp. La squadra dils umens dil Club d’unihoc Desertina Bulls.

Sil tschancun dalla via denter Mustér ed il pass dil Lucmagn ha il cantun investau considerabels mieds finanzials ils davos onns. Sper la prolungaziun dalla gallaria dalla vart dil nord sil Lucmagn, ei il tunnel niev ellas Ruinas ina dallas parts principals digl entir project. Da s. Martin 1872 ei la via cantunala denter Mustér e Platta vegnida surdada ufficialmein a siu intent. Atras las Ruinas ha ei giu num furar plirs tunnels e construir punts. Da lu entochen 1950 – pia rodund 80 onns – eis ei vegniu fatg praticamein neginas midadas vid il stradun. Culs projects per l’explotaziun dallas auas eis ei stau necessari d’investar ella via per aschia possibilitar igl access a vehichels pli gronds e pli grevs. Il tschancun denter Mustér e Curaglia ei allura vegnius renovaus cumpleinamein. Ils onns 1950 ei vegniu erigiu ina punt nova a Fontanivas, novas gallarias ed il diember da carrauns ei vegnius reducius da 71 sin 30. Medemamein ei il tschancun da Curaglia entochen sil pass vegnius migliuraus e leusi ha la via stuiu vegnir dislocada pervia dil lag da fermada. Quellas lavurs ein vegnidas terminadas 1964. Ils davos onns ha il cantun instradau in’ulteriura gronda etappa da migliur dalla via cantunala. Successivamein ei vegniu investau el stradun naven da Mustér ed il hospezi. Las lavurs cuozan aunc silmeins tschun onns. Ils plazzals principals sesanflan ils proxims onns ellas Ruinas e sil Lucmagn. La migliur dalla via, la sanaziun e prolungaziun dalla gallaria sil pass dil Lucmagn stat era en connex cull’avertura d’unviern dil pass. Dapi biebein 20 onns ei la via numnadamein aviarta igl entir onn, igl unviern cun interrupziuns da singuls ni plirs dis pervia dil prighel da lavinas. In niev tunnel Ils davos onns ei il basegns d’ina migliur e renovaziun dalla via da Mustér entochen sil Lucmagn semussaus, en special atras las Ruinas. La via sco tala, gallarias mo era tunnels corrispundevan buca pli allas pretensiuns ed al standard d’ina via principala d’ozildi ed eran per part en in schliet stan. Aschia era la via memia stretga. Leutier ei in ulteriur problem vegnius. Ella part dalla via che meina sut Curaglia ellas Ruinas ein entgins carrauns fetg stretgs e han per consequenza che camiuns san buca secruschar. Per sligiar quei problem ei previu leu in niev tunnel. Quel entscheiva gest suenter igl emprem tunnel e la punt che portan il num Val da Rein. Quel e la punt vegnan medemamein sanai. Quellas lavurs ein previdas igl onn vegnent. Sco quei ch’igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun ha detg sin damonda dalla FMR, sesanfla la projectaziun dil tunnel ella fasa dall’elavuraziun dalla submissiun e dils detagls dall’execuziun. L’auter onn vegnan las lavurs publicadas per las offertas. L’entschatta dallas lavurs da construcziun ein previdas la primavera 2023. Las lavurs pil «Tunnel Las Ruinas» vegnan a cuzzar rodund treis onns. «Nus vegnin a cavar quel sulettamein d’in liug anora, numnadamein dalla vart da Mustér», scriva igl uffeci. Considerabla investiziun Il tunnel vegn ad haver ina lunghezia da rodund 300 meters cun ina ladezia da sis meters ed in’altezia da 4,2 meters. Dalla vart vegn ei a dar spazi per la pusseivladad da fugir en seracass ni era per lavurs da manteniment. In passapei ei buca previus el tunnel. Suenter l’avertura dil tunnel vegn la via existenta buca pli ad esser accesibla. Tenor igl uffeci vegn sclariu il mument co ed en tgei fuorma che quella via vegn la fin finala sligiada si. Duront il temps da construcziun da rodund treis onns sto il traffic vegnir reglaus, tenor igl uffeci vegn ei era ad esser necessari da serrar la via per entginas notgs. Quei project «Las Ruinas – Punt da Medel» che cuntegn era il tunnel niev ei calculaus cun cuosts da 31,5 milliuns francs. Las lavurs che vegnan fatgas il mument vid la via cantunala el contuorn da Salaplauna e Fontanivas a Mustér vegnan terminadas uonn. Inclusiv las lavurs ch’ein fatgas, che vegnan fatgas il mument e ch’ein previdas entochen 2026 da Mustér entochen a Curaglia ha il cantun allura investau totalmein rodund 60 milliuns francs. Tut en tut cuozan ellas dapi igl onn 1997. Cheu agrad ora, seniester dil tunnel existent, sesanfla il portal dil niev tunnel suenter la construcziun igl onn 2026. Seniester dil tunnel e dalla gallaria existenta vegn il niev construius. 31,5 milliuns per in niev tunnel (fmr/hh) En pliras etappas vegn la via cantunala denter Mustér e Curaglia migliurada. La davosa part dil project ei in niev tunnel. Quel vegn erigius suenter igl emprem tunnel sut Curaglia e duei senumnar «Tunnel Las Ruinas». Sco quei ch’igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun ha informau sin damonda dalla FMR, eis el calculaus cun cuosts da 31,5 milliuns francs. Las lavurs per quei tschancun niev el grep da rodund 300 meters cuozan da 2023 entochen 2026. Cun quei tunnel niev vul il cantun eliminar in tschancun da tunnel e gallaria en schliet stan. La via cantunala da Mustér ei vegnida erigida ils onns 1950. Sper tunnels e gallarias ei quei era stau ina partida punts. Ils davos onns ei la sanaziun dalla via e dallas construcziuns artificialas succedida en etappas.

Trun ei in liug signaus da historia, cultura ed art. Gia ussa exista ina biala purschida sin quei sectur ed igl avegnir duei quella crescher vinavon. Denter auter cun in niev local per exposiziuns e sentupadas d’artistas ed artists ell’anteriura fabrica, numnaus «Scala Trun». Ils iniziants da quella localitad ell’anteriura fabrica da ponn ein Gianin Conrad e Quirina Lechmann. «Entras mi’activitad sco scolast da dessegn al gimnasi dalla claustra a Mustér sundel jeu vegnius attents sillas localitads ella fabrica. En discuors culla possessura – la Distec SA – ei sepurschiu la caschun d’affittar leu ina sala», di Gianin Conrad. El ei oriunds da Cuera e lavura sco artist a Turitg e Domat, igl avegnir era a Trun. Si’amitga Quirina Lechmann ch’ei carschida si a Mustér ei musicista. Art e musica duein lu era esser ils elements ligionts dalla purschida nova ella fabrica. Il num dalla sala: «Scala Trun». «D’ina vart perquei ch’ina scala meina tiel local, da l’autra vart en regurdientscha dalla Scala da Milaun, ina dallas pli enconuschentas casas d’opera dil mund», di Gianin Conrad. En quei senn dueigi il local buca mo esser in liug per art, mobein era per musica. Igl art contemporan duei star el center da quei ch’ins vul promover e mussar igl avegnir a Trun. S’entupar e sepresentar La localitad cun ina surfatscha da 140 meters quadrat duei survir a plirs intents. «Ina part ei miu atelier. Cun quella localitad saiel jeu selubir era da sefatschentar da lavurs empau pli grondas», di Gianin Conrad ch’ei sescolaus oriundamein sco sculptur e che lavura cunzun vid plasticas, installaziuns e performance. En in’autra part dil local duei vegnir arranschau regularmein exposiziuns. Lu duei il spazi denton era survir a producziuns musicalas, denter auter en fuorma da concerts: «Nus lein porscher in liug da sentupada per artistas ed artists. Cheu duei ei dar in scomi d’art e cultura. En quei senn duei nossa purschida survir sco forum.» Il program per las empremas exposiziuns ei fixaus, mo sin fundament dalla pandemia eis el aunc empau malguess: «Nus fagein il pass suenter la comba, era igl avegnir. Ei sa esser ch’ei dat entgins meins ton sco nuot e lu enzatgei spontan. Ei fuss secapescha era bi da veser sch’in project ni l’auter neschess cheu. En mintga cass lein nus esser in’organisaziun senza profit.» Ei seigi era buca previu d’affittar il local ni parts da quel: «Sch’enzatgi ha interess d’exponer ni presentar sias lavurs sa el s’annunziar. Nus lein procurar per in scomi da cultura regiunala cun naziunala ed internaziunala. Cun noss’offerta d’exposiziuns, concerts, prelecziuns e discussiuns al podi lein nus participar activamein alla discussiun davart la valeta d’art e musica el vitg”, di Gianin Conrad. La purschida duei denton era animar da far patratgs davart la fabrica d’antruras. El center dalla Surselva «En Surselva e las regiuns cunfinontas dat ei bia glieud che sefatschenta digl art. In liug sco nus purschin dat ei denton aunc buca. Per quei motiv essan nus perschuadi che quella purschida vegn appreziada», puntuescha Gianin Conrad. L’entschatta dall’activitad ella «Scala Trun» vegn fatga la fin d’jamna digl 1. ed ils 2 da matg 2021 cull’avertura ufficiala dil local. Per l’avertura ei in’exposiziun da giuvnas artistas e giuvens artists cun connex ella Surselva planisada. Sut il titel “Premiera” exponan Sylvie Noemi Demont, Andrina Keller, Julia Barandun, Rafael Summerauer, Livio Casanova, Yvonne Gienal e Bruno Kaufmann. Il curatori surprendan Sarah Mühlebach e Gianin Conrad. Dasperas dat ei differentas intervenziuns musicalas sigl areal: Las “scenettas” vegnan cantadas da Quirina Lechmann e Hongyu Chen, in hosp da Mannheim, respectiv dalla Mongolia. Accumpignadas vegnan las “scenettas” dil pianist indigen Clau Scherrer. Ils dus dis d'avertura vegnan cumbinai culla pusseivladad da visitar ils menaschis professiunals che sesanflan gia sigl areal dall'anteriura fabrica. Quels ein medemamein aviarts mintgamai dallas 14.00 entochen las 20.00. Era l’Uniun Trun Cultura ei dalla partida ed informescha davart il “Spazi Spescha”, in’exposiziun permanenta da Matias Spescha. La sonda e la dumengia ei era planisau discuors al podi. Per la fin d’jamna vegn ina “lounge d’artists” cun bar endrizzada. Igl arranschament vegn organisaus conform allas directivas davart Covid-19. Ulteriurs detagls davart l'avertura: www.scalatrun.com . Gianin Conrad e Quirina Lechmann selegran dall’avertura da lur “Scala Trun” – in local per art e musica - en rodund duas jamnas.

Il quen dalla vischnaunca da Mustér pigl onn 2020 siara cun in surpli d’entradas da 86'000 francs. Quei san ins leger el messadi per mauns dalla seduta dil cussegl da vischnaunca dils 30 d’avrel 2021. La vischnaunca ha fatg ina sviulta da rodund 16,5 milliuns francs. Il quen d’investiziuns siara cun expensas da 2,5 milliuns ed entradas da biebein 1,5 milliuns francs. Las investiziuns principalas digl onn passau pertuccan la contribuziun als indrezs da far neiv el territori da skis sco era la sanaziun dallas vias da Run e Funs-dado e projects da canalisaziun. Sco quei che la suprastonza communala constatescha el messadi corrispunda il quen annual 2020 als quens dils davos tschun onns. El siara meglier che previu oriundamein el budget. Il quen dalla vischnaunca da Mustér pigl onn 2020 siara meglier che previu el budget.

En concordanza culla cumissiun per sclarir la pusseivladad da sbassar il pei da taglia propona la suprastonza communala da Mustér al cussegl da vischnaunca da reducir il pei da taglia. Risguardond la situaziun finanziala dalla vischnaunca duei quei succeder per tschun pertschien en in’emprema fasa. Quella reducziun duess valer naven digl onn 2022. Allura fuss il pei da taglia communal sin 115 pertschien dalla taglia cantunala. Medemamein proponan ils dus gremis d’analisar igl avegnir mintga dus onns da niev in’ulteriura reducziun dil pei da taglia. Aschilunsch ch’il cussegl da vischnaunca accepta la proposta, duei il pievel decider il settember 2021 davat la reducziun. Il cussegl tracta la fatschenta ils 30 d’avrel 2021.

Cuschentar in basegns sveglia savens la creativitad. «Not macht erfinderisch», di court e bein il Tudestg. Co fa igl amatur da musica per dustar il desideri da consumar bials muments da cultura musicala en in concert? Igl auditur e consumader ei ella medema nav sco igl artist che creescha ils muments da gudiment e cuntentientscha. Il musicist, el mument actual da pandemia ei destinaus da desister da producziuns publicas, lai libra via a sia creativitad e seproducescha sesez ella reit e contonscha aschia ils amaturs da siu art. La tecnica ei part essenziala per la producziun Igl intendant dalla casa dall’Opera Turitg, Andreas Homoki, ha ughegiau dad inscenar ina producziun senza retscheiver igl auditori ell’opera. Cun tal’acziun emprova el da navigar siu bastiment atras las undas burasclusas dil temps hodiern. Ei setracta d’ina prestaziun extraordinaria per tuts protagonists, e quels ein numerus e ston duront la producziun coordinar lur part sur plirs plazzals. Orchester e chor ein staziunai en tut in auter liug ch’ils acturs sin tribuna. Il fretg dall’acziun ei visibels ed udibels agl auditori en sia stiva a casa. Quei ha per consequenza che la tecnica gioga ina rolla essenziala. Reits da fibra da glas emettan la musica sin tribuna, ils cantadurs, las cantaduras e solists giogan e contan leu la part visibla. Igl auditur-aspectatur gauda ina producziun autentica en direct. Ei drova ina televisiun colligiada cun la reit d’internet e la producziun ei en stiva. Per ver in gudiment cusseglia ei da ver ina buna installaziun accustica sper la televisiun. Quels apparats ein fatgs per la vesida ed ils aultplidaders separai augmentan la qualitad auditiva. Producziun da gronda valeta culturala La producziun ha plaschiu e schau guder igl aspectatur-auditur in liung mument musica dad ault nivel. L’opera «Les Contes d’Hoffmann (Hoffmanns Erzählungen)» dil cumponist Jacques Offenbach (1819-1880) va ella sparta dall’operetta, ei denton ina producziun da gronda opera en tschun acts. Homoki ha sez surpriu la reschia e teniu l’acziun en ina rama zun surveseivla. La rolla principala ei cantada dil tenor albanes Saimir Pirgu, il qual ha sia fermezia ton en siu organ cantic sco era sco actur. El representa il scribent dall’epoca romantica E. T. A. Hoffmann (1776-1822) ella historia bizara e fantastica da sias relaziuns amurusas tier la poppa Olympia (Katrina Galka), la cantadura Antonia (Eketerina Bekanova) e la curtisana Giulietta (Lauren Fagan). Manevrau vegn il pauper scribent Hoffmann en fatalas situaziuns dil demuni (Andrew Forster-Williams) e per la deliberaziun ord ils embrugls ei La Muse (Alexandra Madurina) responsabla. Dirigent Antonio Fogliani diregia igl orchester Philharmonia Turitg ed il Chor dall’Opera Turitg cun gronda intuiziun en ina situaziun singulara bilantschada denter ils loghens differents dils acturs, sunadurs e cantadurs. Igl aspectatur survegn l’egliada ord il perspectiv. La scena cumpleina dalla tribuna sebratta cun maletgs focussai sils acturs ni sin ina acziun singulara. Tala optica ei parentada cun in film e Homoki exprima: «Nus fagein kino en fuorma directa». Igl act pretensius ei in gudiment special. Cun encarschadetgna aschunta igl intendant: «Il fiug da spannetg ch’il publicum dalla casa d’opera creescha e transferescha sin tribuna maunca denton als acturs.» Il pli bein ei il fatg semussaus alla fin dil spitachel, nua ch’ils acturs han stuiu applaudir a sesezs per lur singulara prestaziun. L’opera “Les Contes d’Hoffmann” stat a disposiziun per streamar sin la pagina online dall’Opera Zürich tochen la fin d’avrel.

Suenter la victoria encunter Teufen ha la squadra dils juniors B dalla Surselva spiars la sonda vargada il secund giug dalla «Juniors League B» encunter Tobel-Affeltrangen. Gia igl atun vargau haveva l’equipa dil trenader Claudio Bundi stuiu nudar ina terrada encunter quei ferm adversari. Omisdus gols per Tobel-Affeltrangen ein curdai ella secunda mesadad, il secund cuort avon la fin. Sonda proxima absolvan ils Sursilvans lur tiarza scuntrada. Quella vegn dada encunter Winkeln-Rotmonten che ha spiars ses dus emprems giugs da questa primavera. Juniors League B Brühl – Gossau 1:3 Winkeln – Uzwil-Henau 1:4 Rheintal – Cuera 97 2:1 Rorschach – Amriswil 2:2 Tobel – Surselva 2:0 Romanshorn – Teufen 4:3 1. Rheintal 2/6; 2. Gossau 2/6; 3. Uwzil-Henau 2/4; 4. Tobel-Affeltrangen 1/3; 5. Surselva, 2/3; 6. Cuera 97 2/3; 7. Romanshorn 2/3; 8. Amriswil 1/1; 9. Rorschach-Goldach 2/1; 10. Brühl 2/1; 11. Winkeln-Rotmonten 2/0; 12. Teufen 2/0. Juniors C2, gruppa 1 Domat – Schlarigna 5:2 Juniors D elita, gruppa 1 Cuera 97 – Domat 12:2

Gl’onn vargau ha Flurina Cavegn-Tomaschett, en collaboraziun cun Rita Schwarz, instradau la purschida «impuls digl artg s. Martin». Mesjamna-sera han ellas dau impuls giu dalla punt. Rita Schwarz e Flurina Cavegn (da sen.) silla punt Crap Gries a Schluein. Mesjamna sera, allas 19.00: D’ina vart dalla via aud’ins cloms dils trenaders da ballapei, duas squadras ein en moviment el stadiun Crap Gries a Schluein. Igl ei freid, entuorn sis grads. Da tschella vart dalla via dall’Isla serimna ina gruppa per ina devoziun religiusa ora el liber. Era quella ei exposta all’aurasut. La spirituala Flurina Cavegn-Tomaschett beneventa ils presents, umens, dunnas ed affons dallas quater pleivs. Ella e Rita Schwarz han envidau la secunda gada all’occurrenza «impuls digl artg s. Martin». Igl ei ina sentupada ch’ellas porschan quater gadas ad onn ora el liber en in liug cun simbolica. Quella gada ei la punt el center. Ei seigi in ferm simbol cristian, arva Flurina Cavegn l’occurrenza. D’in fatg remarcabel ha Rita Schwarz rendiu attent el decuors dalla devoziun. La punt vegn, sco ella ha getg, menziunada negliu ella bibla. Ella ha prelegiu la historia dil construider da punts e digl affons ch’ein vegni en discuors. Il construider ei in mistergner capavel, els sa planisar e baghegiar punts. Far tschella punt, quella spirituala, cul ligiom denter ils carstgauns, dil stgir alla glisch, seigi pli difficil, ha il construider manegiau. Gl’affon ha saviu gidar el da colligiar e surmuntar quei foss, quella barriera. Las duas dunnas han dau gl’impuls sper e silla punt da Crap Gries. «Sche nus fagein punts savess quei duvrar curascha», han ellas intimau da ponderar. Per exempel sch’ins va encunter ad in adversari, per porscher a quel il maun. Gia in surrir, in salid ni in laud sappi esser in segn beinvulent. Actualmein ein quels segns discrets limitai, pervia dallas mesiras da schurmetg. Biars han tema, e dumignar quella drova meinsvart in impuls. Forsa vulan els era sapientivamein e stinadamein buca baghegiar punts. Gliez ei era pusseivel. Vid las spundas dalla punt havevan las moderaturas fermau fegls cun damondas. Ils participonts han saviu mirar ella direcziun nua ch’il Rein cuora encunter. Els han saviu far ponderaziuns tenor il motto «l’aua vegn e l’aua va», tgei fastedis persunals ch’ein vegni encunter inagada, tgei decisiun che ha fatg quitaus, tgei sfida ch’ins tema, tgei ch’ins spetga ni spera da dumignar. Da tschella vart dalla spunda dalla punt – ella direcziun ch’il Rein va encunter la mar – pendevan screts che han intimau da ponderar tgei ch’ei «bein» vargau, tgei ch’ins ha schar liber, tgei ch’ins ha dumignau, quei ch’ins stat mal e quei che legrau. Ils proxims «impuls digl artg s. Martin» meinan Flurina Cavegn e Rita Schwarz en in iert, sin in tancadi e sin ina plazza da giugs.

Flurin Camathias penda vid ina petga cun siu harmonium. L’jamna suenter Pastgas ha l’aura lubiu da far l’installaziun. Il scenograf Remo Arpagaus ha alzau a Laax in harmonium sin ina petga da siat meters. Alla tastatura digl instrument ha el tschentau la figura d’in prer. L’expressiun artistica s’auda tiel program «Viva Flurin!» 150 onns Flurin Camathias. Sil pastget denter il Lag Grond e la casa da cultura Cularta ei dapi zacons gis ina petga, e sin quella ina installaziun che sveglia las marveglias. Tgi che seferma e contempla gl’object vesa ch’igl ei in clavazin. Il dies digl instrument ei cuvretgs diltut cun fluras da tuttas colurs. Tgi che mira meglier constatescha ch’igl ei in harmonium. Agl instrument ei la siluetta d’ina persuna en vestgiu liug, ei sto esser in prer cun capiala. L’installaziun ella vischinonza dalla Cularta ha connex cull’exposiziun actuala dedicada al poet Flurin Camathias. Annatina Dermont e Roman Schmid han creau in’installaziun audiovisuala entuorn zacontas da sias poesias. Remo Arpagaus cumplettescha quell’installaziun cun ina interpretaziun ch’ins savess titular «Flurin floreal» (mira LQ dils 8-3-2021). Il poet floreal ha il scenograf exportau ora el liber. L’installaziun ha il tetel «harmonia denter tschiel e tiara». Flurin Camathias ha exprimiu savens en sia lirica la stateivladad, la patria e la forza d’in mund idealisau. El ei actualmein stateivels sin ina petga, concentraus sin sunar il harmonium. Sco Remo Arpagaus conferma sin damonda dalla FMR, era Flurin Camathias fetg musicals, el sunava ton clavazin sco gegia. All’emprema collecziun da ses texts, che Hans Erni ed auters han mess en musica, ha gl’augsegner dau il num «suns e tuns». Per montar l’installaziun ed alzar quella siat meters ell’aria ha Remo Arpagaus saviu duvrar il sochel che la vischnaunca ha fatg gl’atun vargau pil pigniel da Nadal. Enstagl d’ina petga da metal, ha gl’artist construiu sez ina tala cun lattas. La tschaghegna dil transportader Markus Stoffel ha alzau ad ault il monument temporar per Flurin Camathias. Sco Remo Arpagaus ha getg, resta quel l’entira stad sil sochel en quei liug exponiu.

La summa da bilanza dalla Banca Raiffeisen Cadi ei carschida igl onn vargau per biebein siat pertschien sin 604 milliuns francs. S’augmentaus levamein ei era il recav da fatschenta, ferton ch’il gudogn annual ei sereducius per 14,4 pertschien. Pervia dalla pandemia dil coronavirus vegn la radunonza generala dils associai arranschada era uonn a scret. Quels dis han els obteniu il rapport da fatschenta ed entochen ils 21 da matg 2021 han els la pusseivladad da separticipar alla votaziun a scret. Ils 9 da zercladur 2021 vegnan ils resultats allura publicai. La gliesta da tractandas cuntegn las fatschentas ordinarias: Approbrar il quen annual, decider davart il tscheins dalla quota da fatschenta, dar scarica als organs dalla banca ed eleger il post da revisiun. Il cussegl d’administaziun propona da tscheinsir la quota da fatschenta cun sis pertschien. Svilup plascheivel «La Banca Raiffeisen Cadi ei posiziunada bein e la fatschenta da coc dalla societad cooperativa ei sesviluppada a moda plascheivla igl onn 2020. Cunzun ils deposits dils clients ein s’augmentai considerablamein», scriva la direcziun dalla banca cul president Vigeli Jacomet ed il parsura dalla direcziun Alfons Quinter el rapport annual. Malgrad la situaziun malguess culla pandemia e la gronda concurrenza hagi la banca saviu rinforzar sia ferma posiziun. In dils mussaments persuenter ei il grond augment dils deposits da clients per otg pertschien sin 456,7 milliuns francs. «Nus havein giu in carschament sco darar igl onn passau», di Alfons Quinter sin damonda dalla FMR. Sin fundament dalla situaziun da tscheins actuala ei la marscha dalla banca sin plirs survetschs denton sereducida ils davos onns: «Nus empruein secapescha d’optimar quella nua ch’igl ei aunc pusseivel.» Defendiu la posiziun La summa da bilanza dalla banca ei carschida per 7,2% sin biebein 604 milliuns francs. In augment da 5,2% registrescha la banca ch’ei activa ellas vischnauncas da Trun, Sumvitg, Mustér, Tujetsch e Medel era tiels emprests a clients. Per la fin digl onn vargau importa quella summa 498 milliuns francs. Ella fatschenta hipotecara ha la banca saviu defender sia ferma posiziun. Ella ha saviu augmentar il volumen da hipotecas per 2,8 pertschien sin 464,2 milliuns francs. Ils deposits dalla clientella ein carschi per otg pertschien sin 456,7 milliuns francs. Sin fundament da marschas relativamein magras semuossa quei carschament buca cumpleinamein els resultats finals da fatschenta. Aschia crescha il recav da fatschenta per sulettamein 0,4% sin 6,8 milliuns francs. Il gudogn annual ei la fin finala per 14,4 pertschien pli bass ch’igl onn precedent. El contonscha la summa da 440'000 francs. In lev augment dat ei la fin finala era tiel diember da commembers. Per la fin digl onn eran 4667 persunas commembras e commembers dalla Banca Raiffeisen Cadi. Covid-19 – co vinavon? Tiels emprests senza hipotecas ha la Banca Raiffeisen Cadi nudau in augment da 54% sin 33,8 milliuns francs. Sco quei ch’ils responsabels constateschan el rapport annual, derivan 5,3 milliuns francs da credits da Covid-19 a fatschentas ella regiun el rom dil program da garanzia dalla Confederaziun. «Entochen la fin digl onn havein nus constatau negina necessitad per in augment dallas revaletaziuns. La politica da credit precauta e la vischinonza tier clientas e clients sepaga era en temps difficils», constateschan cussegl d’administraziun e direcziun. Cuntents ein ils responsabels era culs cuosts da fatschenta. Quels ein sereduci levamein sin 3,72 milliuns francs. Ferton ch‘ils cuosts da persunal ein carschi per 2,2% ein ils cuosts da material sereduci per 4,3%. Enviers igl onn avon ei la relaziun dils cuosts tiel recav sereducida levamein e contonscha 54 pertschien, quei che vegn taxau per in bien nivel. Concernent la pandemia da Covid-19 constatescha la banca: «Legreivlamein ha ella buca schau anavos fastitgs negativs igl onn da fatschenta 2020. Tonaton eis ei da quintar che la situaziun savess, pli ditg che la pandemia cuozza, vegnir mendra cunzun per clients da fatschenta, mo era per singuls clients privats. Tgei effect che quei ha il futur per la Banca Raiffeisen Cadi san ins oz aunc buca dir. Ei sa denton esser ch’il resultat digl onn da fatschenta 2021 vegn influenzaus a moda negativa.» La filiala dalla Banca Raiffeisen Cadi a Trun. La banca porscha 22 plazzas da lavur e d’emprendissadi, per part parzialas.

Pils gastronoms eis ei stau la stagiun d’unviern pli malengrazieivla d’entochen ussa. La situaziun maisudida ei ida a fin ier. Cun fatscha rienta – davos la mascrina – han biars beneventau ils emprems hosps sillas terrassas. Jasmin Arpagaus ri culs egls. Ella ei leda e satisfatga che la terrassa ei aviarta. La nova fuorma «Takeaway» da survir ils hosps ei stada indicada gl’unviern vargau. Tgi ha dumignau quella sfida, tgi ha, malgrad tut, saviu profitar, e tgi dameins. Tuts han buca giu ina posiziun comfortabla sco l’ustria Piazza Cafedeli a Murschetg. Malgrad che negin ha astgau seser ei Jasmin Arpagaus cuntenta: «Nus savein buca selamentar», manegia la meinagestiun. Il Cafedeli ei situaus alla staziun a val, in liug strategicamein fetg attractiv. Il survetsch takeaway ei lu era staus dumandaus fetg. Ses diesch emploiai hagien trasora manteniu la motivaziun, malgrad ch’ei seigi buca stau sempel. Ils biars veglien era restar ella regiun e luvrar la stad ella gastronomia. Sandra Reutter, ustiera dall'ustria Lags a Laax Per la meinagestiun cuntinuescha la stagiun dapi ier e Jasmin Arpagaus ei da buna speronza pil proxim temps. La destinaziun Flem Laax Falera ei ida sonda vargada direct dalla stagiun d’unviern en quella da stad. Las activitads e las purschidas han gia entschiet. Mo era ir cun skis ei aunc pusseivel tochen l’entschatta matg. Al Lag Grond da Laax gaudan daferton ils emprems hosps la terrassa dall’ustria Laax. L’ustiera Sandra Reutter beneventa ils hosps culla mascrina entuorn bucca e nas. Ins senta e vesa ch’ella ha grond tschaffen dallas visetas. Gia gliendisgis endamaun, strusch che la terrassa dall’ustria Lags ei s’aviarta, hagi il telefon entschiet a scalinar mordio. Tut che ha vuliu reservar ina meisa per miezgi e per la sera. Al Lag Grond spetgan ins vess silla primavera.La glieud che vul buca pli ir cun skis, vul guder si’arrivada. Ton tier Jasmin Arpagaus sco tier Sandra Reutter e lur persunal constatesch’ins gronda satisfacziun. Omisduas ein fetg cunscienziusas cun observar las reglas e mesiras da prevenziun e schurmetg. «Che mintga hosp seregistrescha ei impurtont», gin ellas e rendan attent al code electronic QR ch’ei sin mintga meisa. L’epoca dallas gliestas e tabellas screttas a maun para da s’uder tiel vargau. Mintga hosp che vegn drova il telefonin pil contact tracing. Aschinavon ch’il hosp ha mo quei problem….

Ils 26 da zercladur 2021 vegn la senda da tschemas a Laax aviarta. Cun 1,55 kilometers eis ei la pli liunga passarella da quei gener digl entir mund. El futur vegn quella a senumnar «Senda dil Dragun». «Senda dil dragun? In curios num. Daco tgisa quei? Era il num ‘senda da tschemas’ buca buns avunda?» Aschia sedamonda in ni l’auter che frunta silla tabla d’informaziun sper il Lag Grond. La vischnaunca ha installau quella l’jamna vargada per render attent alla nova attracziun da Laax. Naven dalla stad 2021 colligia la senda da tschemas il vitg culla fracziun Murschetg, ins sa ir a pei d’in liug a l’auter. Sin ina passarella ch’ei alzada ora denter maximalmein 28 meters e minimalmein dus meters san ins tras ils uauls Ravanasc e Dimplaun. Cun 1560 meters seigi ei la pli liunga senda da tschemas dil mund, puntueschan ils responsabels dalla vischnaunca. In da quels ei il meinaproject Maurus Cavigelli. «Nus essan ella davosa fasa da baghegiar», gi el, actualmein spetgien ins aunc la lenna per las tuors d’entrada a Murschetg e Dimplaun, l’entschatta matg arrivi quella. Era pils carschi Il selvicultur dil revier Sagogn-Laax conferma ch’il termin d’avertura ei fixaus sils 26 da zercladur 2021. La nova attracziun consista da 138 punts colligiadas ina cun l’autra, tut schai sin 580 petgas ch’ein francadas ella tiara. Il december 2018 haveva la radunonza communala approbau il project da 7,5 milliuns francs. Oriundamein havess la passarella duiu vegnir 2020 meters liunga, pervia da recuors da privats han ins stuiu scursanir ella per rodund 500 meters. Maurus Cavigelli conferma che la vischnaunca ha confidau alla gruppa Arena Alva la gestiun da quei implont niev. Silla gronda tabla sper il parcadi al Lag Grond san ins leger ils facts impurtonts dalla passarella. Quella entscheiva – ni finescha – a Murschetg. Leu ei ina gronda ruschnera pils pigns integrada ella tuor d’entrada. Vid la tuor d'entrada a Murschetg han ins montau la ruschnera. Silla spassegiada dat ei era pusseivladads pils carschi. «Las tematicas pertuccan nossa regiun, la bova prehistorica da Flem, uaul, selvaschina ed ambient», tradescha il selvicultur Maurus Cavigelli. Ei dat ina part per affons, mo era ina part per carschi cun informaziuns approfundidas. Sur la passarrella da dus meters ladezia vegnan ils visitaders sillas quater terrassas cun pusseivladads da seser. Uaul Casti, Ravanasc, Dimplaun Sura ed Uaul Fraissen senumnan ellas. Il dragun, la nova figura Ella fasa da baghegiar ei la passarella daventada enconuschenta culla noziun «senda da tschemas», per tudestg «Baumwipfelpfad». Daco tuttenina ina niev num? «Senda dil Dragun» hagi connex culla figura da fantasia Ami Sabi che Linard Bardill ha scaffiu avon onns per la scola da skis, declara Maurus Cavigelli. Sillas quater terrassas da survesta vegn la nova figura propi en acziun. «Il Dragun ha Linard Bardill creau aposta per quei implont cheu a Laax», explichescha il meinaproject. La figura empeila ils affons ch’enconuschan gl’Ami Sabi, la Schembrina, la miur Maroni, gl’Um Selvadi, furmiclas, nanins ed autras figuras da praulas e detgas. Nums e noziuns romontschas secapeschan da sesez per Linard Bardill, mo era per la gestiunaria, l’Arena Alva. «Quei ha connex cull’identitad e l’autenticitad da quei ch’ins raquenta e muossa», ei la filosofia da Linard Bardill. Cull’avertura dalla Senda dil Dragun vegn Maurus Cavigelli a surdar ufficialmein gl’implont alla gruppa Arena Alva. Quella administrescha la Senda dil Dragun, naven dalla cassa, tiel schubergiar e mirar per uorden, tochen tiels aspects dalla segirtad dils visitaders.Gl’uffeci forestal Sagogn-Laax vegn denton buca a surdar tutta responsabladad alla gestiunaria. El ha da controllar la stabilitad dallas 138 punts e las 580 petgas, sco era da mirar ch’igl gl’uaul dretg e seniester dalla passarella pericliteschi buca l’attracziun turistica. A Dimplaun han ins baghegiau ina nova senda pigl access alla tuor d'entrada a Laax Vitg.

Nicoline Andrea Janka (22) e Flurin Caviezel (28) ein carschi si en Surselva, discuoran romontsch, mo carezan «auter» ch’ils biars da lur convischins. Els s’identificheschan numnadamein sco «queer» – in plaid che descriva tut las persunas ch’ein buca heterosexualas. «Nus vulein buca vegnir tractai specialmein, mobein sco enzatgi tut normal», dian omisdus. Il december vargau ha il parlament federal decidiu la lètg per tuts. Quei vul dir ch’era pèrs homosexuals astgien maridar e buca sco entochen dacheu sulettamein viver en in partenadi registrau. Probablamein vegn il pievel svizzer a decider il settember davart la lescha. In comite independent ha inoltrau all'entschatta dil meins avrel rodund 60'000 suttascripziuns ed aschia priu il referendum encunter la lètg per tuts. Era per romontsch «Ils proxims meins vegnan ad esser impurtonts per la communitad ‹queera›», da gliez ei Flurin Caviezel segirs. Era en Romontschia dat ei glieud che careza persunas dalla medema schlatteina ni che s’identifichescha auter che la maioritad dalla populaziun. «Perquei eis ei impurtont ch’ei vegni fatg attents sin nus ’queers’ romontschs», di Nicoline Andrea Janka. Ei legri ella ch’il comite per la lètg per tuts hagi – suenter ina brev aviarta dalla Giuventetgna Rumantscha – era creau in pin cull’etichetta romontscha cul slogan «Gea, jau vi». «El temps dad oz munglassen nus en sesez buca pli stuer segiustificar per quei che nus essan, mo igl ei semplamein aunc adina necessari», di Flurin Caviezel ch’ei sez homosexuals. Biaras persunas «queeras» sesentien savens sco sch’enzatgei constessi buc e hagien tras quei problems psichics e tema da buca vegnir acceptadas. Sco ins sa leger silla pagina d’internet da swissinfo.ch ei la quota da suicidi duas entochen tschun gadas pli aulta tier persunas giuvnas dalla communitad «queera» che tiel rest dalla populaziun. La bandiera digl artg Per Nicoline Andrea Janka da Rueun fuvan differentas preferenzas sexualas gia d’affon enzatgei normal: «Mes geniturs han adina puspei detg a mi ch’ei seigi nuot falliu, sch’in um hagi bugen in um ni ina dunna hagi bugen ina dunna.» Per ella stat buca la sexualitad, mobein la persuna el center. «Mintgina e mintgin ha in’autra identitad. Jeu less semplamein vegnir acceptada sco Nicoline e ch’jeu hai bugen umens e dunnas ei sulettamein ina part da mei», di la giuvna che habitava ils davos treis onns a Berna e dapi treis meins a Horw sper Lucerna. La veta ella Bassa hagi aviert ad ella empau ils egls. «Tuttenina eran las differentas indentitads pli presentas. Mirau anavos fuva ei denton gia daditg clar ch’jeu seigi bisexuala», di ella e ri. En pliras tiaras ei la communitad «queera» pli vesibla ch’en Svizra. Diversitad, speronza e toleranza Flurin Caviezel ei oriunds da Breil e habitescha dapi treis onns ad Oxford el sid-ost dall’Engheltiara: «All’Universitad Oxford nua ch’jeu lavurel posseda la mesadad dalla glieud in pindel cull’etichetta Oxford e la bandiera digl artg.» Quella bandiera ha las colurs d’in artg ed ei in simbol per la communitad «queera». Las colurs vivas ein in segn per la diversitad, la toleranza e la speronza. Buca mo persunas «queeras» portien quei pindel, mobein era heterosexuals per mussar aschia lur solidaritad e sustegn. Negin problem cun sia decisiun Ella veta da persunas ch’ein buca heterosexualas sa in «coming out» giugar ina rolla centrala. «Jeu hai schau temps entochen ch’jeu hai detg a miu contuorn ch’jeu seigi homosexuals. Cun 14-15 onns hai jeu inaga menziunau quei enviers in collega, hai suenter denton buca pli tschintschau sur da quei. In per onns pli tard hai jeu lu communicau quei a mia famiglia e silsuenter als megliers collegas», di Flurin Caviezel ch’ei doctorand en biologia da cancer. Ei seigi stau fetg impurtont che las persunas carezadas audien ei sco emprem. Per fortuna hagi el mai stuiu haver tema che ses geniturs hagien in problem cun sia decisiun ni acceptien buc el. Plitost dallas reacziuns ordvart dalla famiglia hagi el giu respect. Numnar las caussas pil num Per Nicoline Andrea Janka ei quei stau auter: «Jeu habitavel gia ella Bassa e per mei eis ei buca stau neccessari da far in outing.» A sia famiglia ha ella detg ch’ella seigi bisexuala e sch’enzatgi damondi, ditgi ella era claramein ch’ella hagi bugen omisduas schlatteinas. «In coming out sa esser enzatgei fetg levgiont e sa dar forza. Aschia san ins separticipar ad occurrenzas per persunas ‹queeras› senza haver in curios sentiment ed anflar persunas che sesentan tuttina», di la studenta da musica e moviment alla scol’aulta a Lucerna. Numnar la caussa pil num gida a glieud ch’ei buca involvada da capir ils giavischs dalla communitad «queera». «Mo era nus colligian quels differents nums ed identitads.» Violenza encunter «queers» Cons Romontschs e contas Romontschas che s’identificheschan sco «queer» san ins entochen ussa aunc buca. Tenor Flurin Caviezel seigi buca mo la populaziun svizra, mobein era ils Romontschs sez buca pertscharts ch’ei detti denter els persunas «queeras». Tenor el seigi ei stau neccessari che la GiuRu hagi fatg attents ch'ei maunchi in pin romontsch cull’etichetta «Gea, jau vi», per promover la lètg per tuts. «Jeu sun pertscharts che nus essan buca quels che midein cumplettamein quella votaziun, denton va ei per mussar preschientscha.» Aschia seigi ei era stau impurtont che persunas heterosexualas hagien suttascret la brev dalla GiuRu al Comite per la lètg per tuts. «Era persunas che s’audan buca tier la communitad ’queera’ san purtar il pin vid lur sacados ni giacca», di igl um che viagescha e fa bugen musica. Era las medias sappien sustener la communitad cun scriver artechels ni portretar persunas «queeras». «Ei dat adina puspei temps nua ch’ei vegn scret sur da nus. Deplorablamein vegn ei rapportau savens da schabetgs negativs nua ch’ins persuna ’queera’ ei vegnida attaccada e silsuenter ei quei tema puspei pli actuals ellas medias.» Interrut il contact Nicoline Andrea Janka e Flurin Caviezel ein per fortuna aunc mai stai unfrendas da violenza corporala pervia da lur sexualitad. «Damai ch’jeu sun bisexuala hai jeu giu in collega che ha interrut il contact. El fuva dil meini che glieud ch’ei buca heterosexuala seigi malsauna e stoppi ir a terapia», di la giuvna cantadura dalla band «Current Mood». Ad ella hagi quei fatg mal igl emprem mument. Suenter hagi ella denton encurschiu ch’ella lessi buca haver in collega che tratgi ch’ella seigi malsauna ni buca normala. Flurin Caviezel ei pertscharts ch’el sefa attaccabels sch’el va maun en maun cun siu amitg sin via: «Ei dat era muments nua ch’jeu prefereschel da buca dar maun perquei ch’igl ei semplamein pli segir per nus.» Deplorablamein sa ei capitar ch’ins vegni attaccaus, perquei ch’ins ei homosexuals. Nuot misterius ni anormal Alla damonda, tgei che stuess semidar en general, di Nicoline Andrea Janka: «Ei astga buca dar violenza encunter persunas ’queeras’ e la glieud duei calar da dir co nus havein da viver.» Pliras gadas hagi ella giu discussiuns cun persunas che levien buca capir daco ch’ella hagi bugen dunnas ed umens. «Ei duess semplamein buc esser da schi grond’impurtonza.» Flurin Caviezel manegia denton ch’ei drovi aunc temps entochen che la sexualitad e l’identitad d’ina persuna «queera» seigi negina sensaziun pli. «Perquei eis ei necessari ch’ei dat ’paradas’ nua che nus savein far attents ch’ei dat nus e che nus essan loschs d’esser sesez.» Ina gronda parada, ina «pride», ha liug mintga stad a Turitg nua ch’ei vegn fatg attents silla communitad «queera» cun gronds carrs, vestgadira che croda en egl e bia musica. «Persunas ch’ein buca heterosexualas vegnan stigmatisadas e tractadas specialmein», di el. Els lessien denton buca vegnir tractai sco persunas misteriusas ni anormalas, di il student. «Igl impurtont tier ina lètg ei adina la carezia e buca la schlatteina da quels che maridan», di Flurin Caviezel davart la votaziun per la lètg per tuts. Sche quella votaziun vegn acceptada ei quei in grond pass en direcziun normalitad per persunas «queeras». Communitad «queera» ni era LGBTQIA+ Igl onn 2013 eis ei vegniu inoltrau in’intervenziun parlamentara per la lètg per tuts dalla fracziun verd-liberala. Quella cuntegn era igl access tier la donnaziun da sems per pèrs lesbics. Il december vargau ha il parlament federal dau suatientscha a quell’intervenziun parlamentara. L’entschatta avrel 2021 ha in comite independent rimnau rodund 60 000 vuschs ed aschia priu il referendum encunter la lètg per tuts. Probablamein astga il pievel svizzer decider davart quella votaziun il settember proxim. L stat per Lesbian = Dunnas che stattan sin dunnas G stat per Gay = Umens che stattan sin umens B stat per Bisexual = Persunas che sentan attracziun per umens e dunnas T stat per Transgender = Persunas che san buca s’identificar culla schlatteina ch’els han survegniu entras la naschientscha Q stat per Queer = Tut las sexualitads ed identitads da schlatteina ch’ein buca heterosexualas I per Intersexual = Persunas ch’ein naschidas cun attributs feminins e masculins e san aschia buca claramein vegnir identificai sco um ni dunna. A stat per Asexual = Persunas che sentan pauca ni negin’attracziun sexuala enviers autra gliued + stat per tut las sexualitads ed identitads buca numnadas ed explicadas cun in plaid. Mintga persuna resenta sia sexualitad auter ed aschia san ins buca generalisar la definiziun. Nicoline Andrea Janka habitescha a Horw a Lucerna ed ei bisexuala. Flurin Caviezel va bugen sin viadi. El s’identifichescha sco um homosexual. «Gea, jau vi» – per la secunda (fmr/cm) Nicoline Andrea Janka e Flurin Caviezel ein duas persunas «queeras» romontschas. Quei vul dir ch’els han in’autra preferientscha sexuala ch’ils biars da lur convischins. La giuvna da Rueun che habitescha a Horw sper Lucerna ha bugen umens sco era dunnas. Igl um oriunds da Breil che viva dapi treis onns ad Oxford ell’Engheltiara ei homosexuals. Tras lur sexualitad e lungatg mumma appartegnan els aschia gest a duas minoritads. Alla FMR han els detg daco ch’els ston aunc adina segiustificar e ch’il comite per la lètg per tuts astga buc emblidar els sco «queers» romontschs.

La proposta ei sin meisa: Il pei da taglia dalla vischnaunca da Mustér duei vegnir sbassaus per tschun pertschien. Suonda il cussegl da vischnaunca la proposta e vegn ella acceptada dil suveran igl atun vegnent, ha ei num ir suls cudischs e mirar nua ch’igl ei pusseivel da spargnar. Avon 13 onns ha la vischnaunca da Mustér decidiu d’augmentar il pei da taglia da 105% sin 120%. Ella ha fatg quei cull’intenziun ch’il pei da taglia sappi vegnir sbassaus suenter entgins onns. Quei ei denton buca stau il cass. Suenter ch’igl ei reussiu da reducir ils deivets ein suandadas entginas grondas investiziuns e talas ein era sin rucca. Mo malgrad tut ei il clom per ina correctura staus d’udir differentas ga. Era el cussegl da vischnaunca. Miez november 2019 ha il parlament dau l’incarica alla suprastonza communala d’installar ina cumissiun per sclarir las pusseivladads. Ina dallas pretensiuns: Co eis ei pusseivel da generar in cash-flow da minimum 1,25 milliuns francs cun sbassar il pei da taglia sin 105%? Tgei di il cantun? Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi per mauns dalla seduta dil cussegl da vischnaunca dils 30 d’avrel 2021, ein la cumissiun predeliberonta, la cumissiun da gestiun ed ina representanza dalla suprastonza communala seconferi cugl Uffeci da vischnauncas dil cantun. Il resultat da quella: «Tenor Thomas Kollegger ei la situaziun finanziala dalla vischnaunca buca sempla, denton aunc buca dramatica. Ei dat da dumignar grondas sfidas finanzialas. Sche la vischnaunca decida da sbassar il pei da taglia, sto ella cumprovar co ella vul cumpensar quella sminuaziun d'entradas. La cumpetenza e la responsabladad da decider las mesiras schai tier la vischnaunca. Igl uffeci da vischnauncas cusseglia buca tgei mesiras prender.» Cumissiun e suprastonza ein sefatschentadas intensivamein dalla situaziun finanziala dalla vischnaunca, surtut era pertuccont las grondas investiziuns previdas ils proxims onns. Entochen 2030 ein plirs gronds projects sin rucca. Totalmein setracta ei d’investiziuns da bunamein 28 milliuns francs. Sin fundament da quellas sco era dallas entradas dil quen da menaschi ein plirs scenaris per ina reducziun dil pei da taglia vegni examinai. Precauziun enten investar La fin finala ei semussau ch’ina sminuaziun dil pei da taglia per tschun pertschien ei supportabla e salva aschia il potenzial per in «svilup progressiv» dalla vischnaunca. Tschun pertschien dameins taglia vul dir 167'500 francs dameins entradas en cassa communala. Sco quei che cumissiun e suprastonza communala constateschan, vegn ei denton buca ad esser pusseivel da far tuttas investiziuns previdas. Risguardond las finamiras – denter auter dil cash-flow – sto vegnir quintau aschia cun in milliun francs dameins investiziuns en quels diesch onns. Cun ina reducziun dil pei da taglia per 15% havess la vischnaunca giu in minus d’entradas annual da rodund in miez milliun francs. La consequenza fuss stada ch’ins havess stuiu desister ils proxims diesch onns d’investiziuns da rodund treis milliuns francs. «In pass responsabel» Tenor il president dalla cumissiun da gestiun dalla vischnaunca, Flavio Murer, ei la proposta dalla cumissiun preparatoria e dalla suprastonza communala prudenta: «Cun risguard dil plan da finanzas e l’intenziun d’analisar mintga dus onns la situaziun finanziala, ei quella via bein pusseivla. Jeu mondel da quei anora ch’ei duess lu era esser pusseivel da reducir il pei da taglia en ulteriurs pass. Cundiziun persuenter ei che las calculaziuns severificheschien.» In plan da finanzas sur tschun onns seigi relativamein concrets, quel denter tschun e diesch onns seigi plitost ina prognosa: «Secapescha ch’ei drova in plan da finanzas, mo planisar investiziuns che succedan en tschun entochen diesch onns ei fetg grev. Parallelmein san ins era buca co las entradas sesviluppeschan cumpleinamein.» Il cussegl da vischnaunca sefatschenta l’autra jamna dil plan da finanzas. Parallelmein vegn el confruntaus cul rapport dalla cumissiun ch’ei sefatschentada culla damonda da sbasar il pei da taglia e dalla suprastonza communala. El Center Fontauna investescha la vischnaunca nov milliuns francs ils proxims onns. El ei il mument il sulet grond project sper la meglieraziun funsila ch’ei gia decidius dalla vischnaunca da Mustér. Mustér ha plans da reducir il pei da taglia. Dameins taglia a Mustér? (fmr/hh) L'autra jamna sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Mustér dalla reducziun dil pei da taglia. El fa quei sin fundament dil rapport dalla cumissiun predeliberonta e dalla suprastonza communala. Ellas vegnan alla conclusiun ch'ina reducziun dil pei da taglia per tschun pertschien ei responsabla. Mintga dus onns duei la situaziun allura vegnir analisada. Lubescha ella quei, duei il pei da taglia vegnir reducius vinavon. Quei agir vegn era sustenius dil president dalla cumissiun da gestiun, Flavio Murer: "Quella via cun risguard dil plan da finanzas e dallas finamiras pertuccont il cash-flow ei bein pusseivla." Igl onn 2008 haveva la vischnaunca da Mustér decidiu d'alzar il pei da taglia da 105% sin 120%. Quei dueva denton esser ina soluziun transitoria per sulettamein entgins onns. Ussa duei ina emprema reducziun succeder. Commentari Va quei quen si? Hans Huonder/FMR En sesez eis ei paradox: Mustér preveda ils proxims diesch onns d’investar bunamein 30 milliuns francs. Mo parallelmein vegn proponiu da sbassar il pei da taglia. Il pei da taglia augmentaus sin 120 pertschien avon 13 onns dueva esser ina soluziun transitoria. La finamira: Reducir ils deivets e procurar per in bien fundament finanzial. Cun agid da quei surpli d’entradas da taglia ei quei reussiu, mo buca aschia sco imaginau. Dapli entradas garegian era da d’impunder ellas: Dapli daners – dapli giavischs. Aschia ei la gliesta dils projects carschida senza seregurdar digl onn 2008 cura ch’ins ha dau d’entellir ch’il pei da taglia duei puspei vegnir sbassaus. Mustér ei sesviluppau bein, la purschida selai veser. Ch’il vitg claustral ei in attractiv liug da habitar ei denton era il meret dall’economia. Quella ei innovativa e porscha interessantas plazzas da lavur. Pei a pei cull’attractivitad d’in liug va denton era il pei da taglia. Quei surtut era en cumparegliaziun cun quel dallas vischnauncas vischinontas che nezegian la purschida a Mustér per las medemas cundiziuns, disponan denton da grevezias fiscalas onz pli favoreivlas pil pagataglia. Sco en autras regiuns stuess franc era vegnir fatg cheu plaunsiu la ponderaziun, schebein infrastructura da muntada regiunala duess buca vegnir purtada da tuttas vischnauncas e buca mo da singulas. Mustér sco Tujetsch laian salidar. La proposta da reducir il pei da taglia va ella dretga direcziun. Era quella d’evaluar mintga dus onns in’ulteriura reducziun. Cun quella soluziun exista negin prighel che la vischnaunca va finanzialmein ella fallida direcziun. Schegie ch’il pei da taglia ei probabel buca il sulet criteri per eleger in liug sco domicil, eis el tuttina in carpet el mosaic. La vischnaunca da Mustér sa era substister cun in pei da taglia empau pli bass. La cundiziun ei semplamein ch’ins fetschi sforzs da spargnar e da giudicar bein mintg’investiziun. Ei ha potenzial, era sch’ina gronda part dallas expensas ei ligiada. Mintga persuna ed instituziun sto far il pass suenter la comba. Quei duess era valer per ina vischnaunca.

Gl’unviern 2020 ha gl’Uffeci forestal Lumnezia entschiet in project da tschun onns per promover la diversitad. Quest’jamna separticipeschan entuorn 70 scolaras e scolars cun lur magisters. Els han gidau da far uorden e far muns egl uaul. Lavur a maun era pli baul il paun da mintgagi da tuts. Pign e grond stueva segidar da far las lavurs dil puresser. Tut che saveva co ei mava, naven digl segar tier gl’enzerdar, meder il graun, cavar truffels e metter grascha. Co ins stargliava e fageva lidimer mava d’ina generaziun all’autra. Era per la lavur d’uaul duvravan ins mauns diligents. Tgi rimnava roma ed emplunava lenna da brisch. Oz ei tut bia pli cumadeivel, ins ei buca pli pertscharts dallas stentas e fadigias dils tats e dallas tattas. Grazia alla mecanisaziun ei la lavur buca pli giun plaun. Per uaul e diversitad Al motto plitost nostalgic «la lavur ei giun plaun» ein 67 scolaras e scolars dil scalem superiur e dalla tschun- e sisavla classa dalla scola Lumnezia e lur scolasts sededicai. Gl’Uffeci forestal Lumnezia ha envidau els da segidar tier in project che duei promover la biodiversitad. Ferton che las casadas duvravan pli baul mintga rom e mintga torta, resta quei oz egl uaul. Tuttina sco ell’agricultura ei era la moda e maniera da luvrar egl uaul semidada cumplettamein. Buca mo purs han bia maschinas, era ils bostgers. Suenter in tagl da lenna sescarpa oz negin pli per roma e restonzas da lenna ch’ins duvrava pli baul per scaldar pegna. Ella Val Mulin, denter il vitg da Vella e la baselgia da Pleif, han ils bostgers e selviculturs lumnezians fatg ils dus unviarns vargai uorden cun plontas e cagliom che surcrescha pli e pli. In tagl ei era staus necessaris ella Val Gonda, sil cunfin culla cultira da Cumbel. Alla damonda digl Uffeci forestal ha il meinascola Robin Egger dau suatientscha. Ina lavur culs mauns, per uaul e biodiversitad, cuort avon las vacanzas da primavera e suenter in temps stufi cun teorias e tests, fetschi segir bein a tuts, ha era il persunal d’instrucziun manegiau. Aschia ein ils affons e giuvenils stai gliendisgis e margis en acziun. Il selvicultur Fadri Beeli ei fetg satisfatgs da lur prestaziun. «Jeu sun surstaus fetg positivamein digl engaschi. Tuts ein seduvrai ed han fatg ina grondiusa lavur». Specialmein hagi el giu plascher da veser cun tgei spért positiv tuts hagien tschappau en. Era rimnau bia rumien Gl’emprem gi han els rimnau roma e schubergiau il tagl ella Val Mulin. Il material han ils scolars emplunau en plirs loghens. Naven dalla punt encunter Pleif ei gl’ual puspei libers. Ils habitonts e viandonts han plascher digl aspect, pils utschals porschan ils mantuns lagugns beinvegni, e buca il davos era nutriment. Quei seigi spazis da viver per animals pigns, musteilas ed insects, ha il selvicultur explicau, per la diversitad seigi quei da grond’impurtonza. Buca mo giu la Bassa ed en autras regiuns drova ei diversitad, mobein era ellas valladas dalla periferia. Ch’ils affons e giuvenils enconuschien ils motivs, il senn e la valeta dall’acziun da lavur cumina ei stau impurtont al selvicultur. Per garantir ch’igl ual sappi cuorer libramein ei in motiv, scaffir divers spazis, «hotels» e refugis l’auter. «In uaul duei buca esser in desiert verd e stgir senza veta», ha il selvicultur rendiu attent. Spinatscha, tscherschers, tgiagiastretg e numerus auters agl ur digl uaul ei bien per creatiras nizzeivlas e fa la finala plascher alla populaziun. Quei che ha fatg specialmein impressiun a scolaras e scolars ei stau da veser con rumien ch’els han rimnau – sper roma e lenna – ord gl’ual. Biars sacs da rumien da 110 liters han els cargau silla punt dil vehichel communal, sacs pleins cun rumien da tut gener, perfin rauba ch’igl ual ha menau giu dil territori da skis.

L’jamna vargada ein treis generaziuns dalla famiglia Cahenzli-Erni s’entupai a Trin Quadris per in pign act festiv. Stefan, il meinagestiun dalla scrinaria e lennaria, siu bab Reto ed il fegl Sandro han dau l’emprema badelada per ina halla nova. Gl’auter onn vegn quella a bardegliar da Trin Mulin a Trin Vitg el baghetg niev. Quel vegn construius ella zona da mistregn Quadris. Suenter liunga tscherca seigi ei gartegiau d’anflar en vischnaunca in plaz da baghegiar adattau, ha Stefan Cahenzli puntuau. «Nus havein fatg tut saver restar en vischnaunca», aschia il meinagestiun dalla Cahenzli SA. L’interpresa da baghegiar Casty posseda a Quadris ina parcella da varga 5000 m2. La mesadad da quella ha ella dau giu e possibilitau ad in’autra firma dil vitg da sesviluppar. Sco quei che Stefan Cahenzli ha declarau dat ei a Quadris ina halla da treis alzadas per la construcziun da lenn. Gl’onn proxim vegn la lennaria scrinaria a midar domicil. Uonn eis ei exact 85 onns che Georg Cahenzli ha fundau a Trin ina scrinaria. 20 onns pli tard, 1956, ei il nevs Reto entraus ella fatschenta, lez e sia consorta Vreni han saviu surprender il menaschi. Varga 40 onns pli tard, 1998, han els surdau quel al fegl Stefan e la brit Claudia. Il pign menaschi ei carschius ad ina interpresa mesauna cun 25 emploiai, da quei nov emprendists. Trin Quadris da surengiu

La radunonza generala dall’Uniun da fauturas e fauturs dalla Cuort Ligia Grischa (CLG) a Trun ha giu liug – pervia da corona – sin basa da correspondenza ils 9 d’avrel 2021. Legreivlamein han buca meins che 164 fatg diever da s’exprimer a scret davart las tractandas. Sco niev president dall’Uniun da fauturs e fauturas dalla Cuort Ligia Grischa a Trun ei Daniel Tuor, Trun, vegnius elegius. El ei staus da 2003-2019 revisur da quen, dapi dus onns eis el en suprastonza ed ha gia prestau biara lavur per l’uniun. Il niev parsura ei successur dad Esther Simeon-Lombriser, Trun. Ella ha fatg part dapi 2003 dalla suprastonza ed ei stada dapi 2012 presidenta. Dapi 2019 representa ella l’Uniun da fauturs ella Fundaziun e giunta dil Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa. Igl ei adina stau siu giavisch da saver far part sco parsura dils fauturs dil gremi suprem dalla fundaziun sezza. Sco presidenta dall’Uniun dils fauturs ei Esther Simeon-Lombriser s’engaschada primarmein fetg cun recaltgar daners per sustener finanzialmein la Cuort Ligia Grischa. Ella ha iniziau ina entira retscha da projects era cun sustener renovaziuns e manteniment dil Museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Trasatras ha ella demussau grond ideal, bia iniziativa e success en favur dil Museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Concediu 25 000 frs. per ina stanza d’arcunar maletgs Tenor la presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon-Cathomas, Trun, ha il Museum Cuort Ligia Grischa retschiert avon dus onns in legat cun biaras e bialas ovras dil pictur-artist Alois Carigiet. Era vegn art custeivel dils ulteriurs picturs-artists da Trun, Matias Spescha e Gieri Schmed, conservaus leu. La Fundaziun ei obligada da deponer quellas ovras d’art tenor prescripziuns cun endrizzar in alarm permanent, climatisaziun e regals specials. Perquei eisi previu da realisar ella Casa dalla Cuort Ligia Grischa ina stanza d’archiv per saver arcunar endretg las ovras d’art. Ils cuosts persuenter ein vegni calculai cun varga 27 000 frs. La Fundaziun Cuort Ligia Grischa ha perquei dumandau dalla Uniun da fauturs e fauturas dil Museum Cuort Ligia Grischa ina contribuziun da 25 000 frs. Quei importo ei vegnius concedius cun grond pli dall’Uniun da fauturs e fauturas. La Fundaziun Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa ei stada fetg engrazieivla persuenter. In bien quen La zun activa cassiera, Dora Candinas, Rabius, sa presentar in bien quen per 2020. Las entradas muntan a varga 21 000 frs. Da quels mieds derivan 20 700 frs. dils commembers-fauturs. La sortida principala ei stada la summa da 15 000 frs. per la restauraziun dallas duas stanzas all’entrada dalla Cuort Ligia Grischa. Il gudogn (surpli d’entradas) ha muntau a 5 700 frs, quei che ha augmentau la facultad dall’Uniun da fauturs e fauturas alla fin da 2020 sin pli che 25 000 frs. Esther Simeon, anteriura presidenta Uniun da fauturs e fauturas Cuort Ligia Grischa Trun Daniel Tuor, president Uniun da fauturs e fauturas Cuort Ligia Grischa Trun

Claudio Simonet candidescha sco president communal da Medel. Da 2005 entochen 2010 eis el gia staus president da vischnaunca. Era pils ulteriurs posts che daventan vacants sin fundament da demissiuns eis ei reussiu d’anflar candidats. Il mardis ei il termin ufficial per las nominaziuns da candidatas e candidats per las elecziuns communalas a Medel spiraus. Las elecziuns han liug dumengia, ils 13 da zercladur 2021. Demissiunau per la fin dalla perioda d’uffeci 2018/21 han il president communal Rico Tuor e la geraua Tabea Baumgartner. Rico Tuor ha presidiau la vischnaunca da Medel ils davos treis onns. El era daventaus successur da Peter Binz. Rico Tuor argumentescha sia demissiun cul grond pensum da lavur, surtut sia in’incumbensa professiunala el hotel Medelina a Curaglia. Mess a disposiziun siu uffeci ha era il suppleant dalla suprastonza communala Martin Bearth. Plinavon han Daniel Bundi e Roman Jud abdicau sco commembers dalla cumissiun da gestiun e dall’instanza da baghegiar sortan Damian Bundi, Victor Venzin e Conrad Pally. «Hai peda ed energia» Igl onn 2010 ei Claudio Simonet (67) seretratgs sco president communal da Medel. Sis onns haveva el tgamunau la vischnaunca. Ussa vul el da returnar en casa communala. «Igl onn 2010 hai jeu stuiu sedecider denter politica e professiun. El Center da formaziun Surselva eran grondas midadas sin rucca. Omisduas funcziuns ensemen mava buca», di il convischin da Curaglia. Sco president communal havevi el lu aunc entginas ideas, mo il sustegn persuenter eri buca cumpleinamein avon maun. «Jeu haiel buca tschercau danovamein quei uffeci. El tscherca plitost mei. Igl ei necessari da s’engaschar ed ensemen cullas persunas che stattan a disposiziun crei jeu che nus seigien in bien team», di Claudio Simonet. El hagi l’energia da s’engaschar danovamein en quei uffeci, aschilunsch che vischinas e vischins veglien quei: «Ils davos onns sundel jeu vegnius bia per la val entuorn e hai viu ch’ei drova migliurs vid l’infrastructura.» Sco vischnaunca cun in turissem migeivel stoppien las cundiziuns constar pils purs, mo era pils turists. En quei grau drovi ei era ina megliera coordinaziun. Pigl auter seigien biars pensums dil president communal dai: «La vischnaunca da Medel ha interessantas perspectivas. Esser per sesez ei ina fleivlezia che savess forsa era daventar ina fermezia in di.» Il temps pigl engaschi ha Claudio Simonet: «Jeu sundel pensiunaus, mo s’engaschel surtut aunc musicalmein. Dapi l’entschatta digl onn sundel jeu organist a Sedrun e Rueras. Persuenter hai jeu saviu surdar il post d’organist a Mustér.» Werner Venzin sco gerau Sco gerau e successur da Tabea Baumgartner stat Werner Venzin a disposiziun. El ei setratgs avon entgins onns dalla bassa ella Val Medel nua ch’el ha ragischs familiaras. Werner Venzin ei il mument era president dalla Fundaziun Cuntrada cultivada Val Medel e survigilader dil museum da cristallas ella Tgasa Lucmagn, la casa communala a Curaglia. Per in’ulteriura perioda d’uffeci sco gerau candidescha Gabriel Venzin. El ei il mument era vicepresident dalla vischnaunca. Per la cumissiun da gestiun recandidescha la presidenta Carla Flepp. Da niev a disposiziun per quei gremi stattan Corsin Flepp e Victor Venzin. Per l’instanza da baghegiar stat il president da quella, Alfons Venzin, a disposiziun per in’ulteriura perioda d’uffeci. Da niev candideschan Franco Pally e Rico Bearth. Damian Bundi ch’ei ussa commember dall’instanza da baghegiar, stat a disposiziun da niev sco suppleant da quella. Encuretg ed anflau (fmr/hh) La vischnaunca da Medel han anflau candidatas e candidats per ses gremis communals che vegnan eligi miez zercladur 2021. Sco quei che l'administraziun communala ha informau sin damonda, stat Claudio Simonet a disposiziun sco candidat pil presidi communal. El duei aschia succeder a Rico Tuor che ha demissiunau. Claudio Simonet ei gia staus president da vischnaunca da Medel, numnadamein da 2004 entochen 2010. «Jeu hai l'energia per quei uffeci aschilunsch che vischinas e vischins dattan a mi la confidonza», di il convischin da Curaglia. Ferton che Gabriel Venzin stat a disposiziun per in'ulteriura perioda d'uffeci sco gerau, candidescha Werner Venzin da niev per l'executiva. Da quella seretila sper Rico Tuor era Tabea Baumgartner. Cattau candidat(a)s ha la vischnaunca era per la cumissiun da gestiun e l'instanza da baghegiar. Claudio Simonet ei nominaus sco president communal da Medel. Quei uffeci ha el adempliu gia da 2004 entochen 2010. Curaglia - il vischinadi grond dalla Val Medel.

36 canzuns ein da cattar egl emprem cudisch da Pascal Gamboni (43) che senumna «Arva la mar». Quei cudisch da canzuns vegn edius da Linus Fetz (52) che less a quella moda far in schenghetg a siu collega da musica. Sche la situaziun da corona lubescha, presentan ils dus musicists il cudisch a moda da concert e quei oravontut el Grischun. «Unics», «Paul» ni era «Quei vala ben biè» ein canzuns enconuschentas da Pascal Gamboni. Tut quellas ein – ensemen cun 33 autras – da cattar en siu emprem cudisch da canzuns. «Jeu level gia daditg edir in cudisch da canzuns. Denton mo enzatgei pign», di il musicist da professiun. Siu giavisch fuva ei da publicar las translaziuns da sias ovras ch’el scriva e conta la plipart per romontsch. «Linus ha giu l’idea d’aschuntar ils accords ed aschia eis ei vegniu in project pli grond che spitgau», di Pascal Gamboni sin damonda dall’FMR. Aschia cattan ins ussa era dessegns, anecdotas e las translaziuns da sias canzuns per tudestg ed engles. «In bellezia tetel» Linus Fetz ch’ei sez musicist e scolast da ghitara ei gia daditg in amitg dallas canzuns da Pascal Gamboni: «Jeu sun staus a varga 30 concerts da Pascal ed avon rodund siat onns hai jeu lu plidentau el suenter ina presentaziun.» El deplorassi sche las canzuns da Pascal Gamboni vegnessien buca cantadas e sunadas igl avegnir ed aschia hagi el giu l’idea da rimnar quellas en in cudisch. «Quei cudisch ei in regal a Pascal per sia musica che ha tuccau mi’olma.» La collaboraziun seigi stada fetg emperneivla e constructiva. Enteifer gnanc in onn han ils dus umens creau il cudisch da canzuns che cumpara igl emprem da matg 2021. «Arva la mar» ei, sco Pascal Gamboni di, «in bellezia tetel.» El ei buca mo il num dil davos album ch’ei cumparius avon in onn, mobein descriva tenor il cantautur tujetschin era spazi e variaziun. Alla damonda, daco ch’el hagi gest tscharniu quellas 36 canzuns per siu emprem cudisch, di el: «Jeu hai elegiu las 18 canzuns da miu album da ’Best of 2007-2020’», sco era autras ch’ein adattadas per sunar.» Tier mintga canzun eis ei aschuntau ils accords per la ghitara: «Naturalmein san ins era sunar cun auters instruments ni ina secunda vusch», di Pascal Gamboni. Ina cartulina sco surpresa Il cudisch «Arva la mar» seigi adattaus per tut las vegliadetgnas, menziunan Linus Fetz e Pascal Gamboni. Damai ch’il cudisch consista da pliras cumponentas plidenta el buca mo musicist*as. «Ils dessegns e las anecdotas muossan aunc in’autra vart da miu mund», di Pascal Gamboni che ha in repertori da canzuns fetg persunalas. Ina cartulina ei ina surpresa ch’il cudisch da canzuns cuntegn. Quella ei denton buca per tarmetter cun posta, mobein in mied d’access per las canzuns a moda electronica. «Sin quella carta sesanfla in ’code’ ch’ins sa indicar silla pagina d’internet ed aschia cargar giu las canzuns dil cudisch», di Linus Fetz. Igl ein denton buca las versiuns originalas damai che Pascal Gamboni ha adattau entginas canzuns per ch’ellas seigien pli semplas da sunar. «La part creativa ha Pascal surpriu diltuttafatg», di igl um che habitescha a Trin Mulin. In motiv daco ch’il cudisch ei daventaus pli gross che quintau ei d’engraziar a l’experientscha da Linus Fetz. El ha numnadamein gia publicau 23 exemplars da sia gasetta «Rheinfluss» e sa sco la lavur da publicist funcziuna. La lavur a maun Sche la situaziun da corona lubescha ei, vegnan ils concerts ad haver liug il fenadur entochen il november da quest onn. Ei vegn a dar diesch concerts el Grischun - denter auter a Sedrun, Lavin e Cuera – e dus a Berna ed a Bienna. Ei vegn denton buc ad esser concerts a moda usitada: «Nus vulein presentar il cudisch da canzuns e dedichein aschia l’emprema part dil concert sulettamein a quel.» Linus Fetz e Pascal Gamboni vegnan a declarar da tgei ch’il cudisch secumpona e co ins sa duvrar el. Era las versiuns digitalas dallas canzuns vegnan presentadas. «Silsuenter contel jeu entginas canzuns da miu davos album e raquentel aschia mia historia dils davos 13-14 onns», di Pascal Gamboni. Era las localitads ha il cantadur pissiunau elegiu sapientivamein. Ils concerts han numnadamein liug per la gronda part en luvratoris, ateliers ni museums. «Jeu hai pigliau fiug per da quellas localitads extraordinarias ed jeu vesel mia lavur era sco ’lavur a maun’. Tras quei cunvegn ei da presentar il cudisch en quels loghens nua ch’ei vegn luvrau manualmein», di Pascal Gamboni. «Tut tenor en tgei localitads e da tgei uras ch’ins sepresenta ei il sedepurtar dalla glieud auters. Il musicist ni la musicista sa contonscher bia cun sia preschientscha, denton era il contuorn e la situaziun han in effect.» Igl avegnir lessi el cuntinuar fetg bugen cun quella retscha da concerts en localitads extraordinarias. Il cudisch «Arva la mar» sa vegnir empustaus naven digl emprem da matg 2021 sin www.pascalgamboni.com sco era en differentas librarias. Aschia vesa il frontispezi digl emprem cudisch da canzuns da Pascal Gamboni ora.

Per Pastgas hai jeu giu da dar in’intervesta sur dalla levada, il misteri da cardientscha. Interessant, haiel tertgau, il misteri da cardientscha confruntaus cul mal el mund ha adina fascinau mei. La schurnalista tschentava damondas elementaras, concretas, silmeins tenor miu meini. Aschia ha ei dau in text. Cura ch’el ei vegnius publicaus, haiel giu zacontas reacziuns specialas. Ei seigi halt karma, quei dil mal. Tgi che hagi discletg ella veta, tgi che vegni malsauns, seigi sez la cuolpa, quel stoppi halt sesviluppar. In che hagi per exempel cancer ni in down-sindrom, seigi «engreviaus karmicamein». Vul dir: quel hagi fatg enzatgei falliu e stoppi emprender da viver meglier. En tgei senn che quei «esser engreviaus karmicamein» vali gia avon che nescher, hai jeu buca propi capiu. Ins hagi dad ir tras pliras vetas per daventar in esser spirtal sco Jesus. A mi ha quei dau da patertgar. Co sa in’intervesta sur dil coc da nossa cardientscha, numnadamein mort e resurrecziun da Cristus evocar talas reacziuns? Tgei ha la levada da far cun scenaris apocaliptics mischedai cun elements hinduistics? Gartegia ei buca pli a nus teologs da descriver il misteri da cardientscha sco mument da liberaziun buca mo dalla mort, mobein era da moralas profanas e squetschs seculars? Jeu sai ch’il maletg dalla baselgia ha gia daditg sgreffels. Sch’ei vegn detg ch’ins duei far in plaid sin via che duei buca tunar sco en baselgia, san ins s’imaginar tgei sgreffels che quei maletg ha. Ins vul zuar che la baselgia s’exprimi. Surtut a damondas existenzialas, nua ch’ei dat buca rispostas semplas. Per exempel il mal el mund. Aber quei che la baselgia ha da dir duei lu esser emperneivel, senza fauldas e flot e duei buca scurlar il carstgaun. Gie, la baselgia semetta sezza magari bugen en tal comfort. Igl ei adina schon stau pli flot da senudar cul flum che da semetter en cun curascha el senn dil plaid da Diu. A mi vegn il profet Ezechiel endamen (34,2): «Paupra ils pasturs d’Israel che pasculeschan sesezs! Vessen ils pasturs buca da pascular las nuorsas?». «Igl ei adina schon stau pli flot da senudar cul flum che da semetter en cun curascha el senn dil plaid da Diu.» Christina Tuor-Kurth Jeu sundel leda ch’igl evangeli ei buca cumadeivels. Jeu sundel leda che la buna nova dil evangeli va vinavon, era sche la baselgia sfundra, sco in anteriur president dalla baselgia da Basilea ei s’exprimius ina ga. Igl evangeli zaccuda numnadamein quel che selai en. Seschar en cun zatgei che nus enconuschin buc, fa tema; piarder ina persuna carezada, ni ina greva malsogna, quei sa dar viultas alla veta. Quei che zaccuda, quei che sforza nus da semidar, quei cunvegn il bia buca a nus. La cardientscha resta ina provocaziun. Aber viultas nunspitgadas arvan portas, portan nus vinavon. E quei ei il misteri. Prof. dr. Christina Tuor-Kurth è teologa refurmada. Ella viva cun sia famiglia a Val/Surrein. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Swiss Ski ha fatg las selecziuns pils caders alpins e nordics pigl unviern vegnent. Carlo Janka (Sursaissa) resta commember dil cader naziunal alpin. Da niev el cader B ei Fadri Janutin che parta pil Club da skis skis Sursaissa. Igl unviern passau eis el aunc staus commember dil cader C. Serafin Wiestner (Trin) resta commember dil cader B da biatlon da Swiss Ski. Perencunter ei Eligius Tambornino (Trun/Andermatt) vegnius relegaus dil cader B el cader regiunal. Ell’equipa naziunala da biatlon ei il mument sulettamein il Vallesan Benjamin Weger. Las soras Gasparin dall’Engiadina appartegnan al cader A. Neginas midadas ha ei dau ord vesta sursilvana els caders da cuorsa liunga. Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch resta el cader C. Quei ei la pagaglia per prestaziuns constantas quest unviern. Sia finamira era la qualificaziun pil cader B, mo persuenter ha in exploit – per exempel als campiunadis mundials dils juniors a Vuokatti en Finlanda – muncau. Il cader C porscha tonaton al Tuatschin la caschun da saver trenar culs megliers. L’equipa naziunala da cuorsa linga consista vinavon da Nadine Fähndrich e Laurien van der Graaff sco era da Dario Cologna e da niev da Jovian Hediger. Quei sorta dallas communicaziuns da medias da Swiss Ski. Il Tuatschin Cla-Ursin Nufer resta el cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski.

Las directivas dil Cussegl federal concernent Covid-19 lubeschan aunc adina buca giugs da campiunadi dallas ligias dils amaturs. Tiels juniors vegn il menaschi plaunsiu en moviment. Pils giugadurs e trenaders dallas squadras activas ei quei in situaziun fetg malguessa e surtut malemperneivla. «Negin sa co ei va vinavon questa primavera. Nus trenein duas ga per jamna per aschia esser semtgai sche las directivas vegnan sluccadas enzacu las proximas jamnas», di Donat Albin che trenescha l’equipa da 3. ligia cun giugadurs da Trun/Rabius e Danis/Tavanasa. Aschilunsch ch’ei dat negin contact persunal els trenaments san quels succeder senza mascrinas. Tenor Donat Albin ein negins giugadurs stai infectai questa primavera cul coronavirus: «Biars fan ils tests en fatschenta e sch’in sesenta ina ga buca bein, sche stat el semplamein a casa enstagl da vegnir a trenament.» «Negina perspectiva» Per las equipas activas ei surtut la munconza d’ina perspectiva ina situaziun fetg malcuntenteivla. «Sch’ins savess ch’ei mass vinavon zacu, lu savess ins pertgei ch’ins trenescha», di Donat Albin. Per quei motiv eis el lu era claramein dil meini che las associaziuns da ballapei stuessen prender plaunsiu claras decisiuns: «Tenor miu manegiar stuess il campiunadi vegnir interruts sco igl ei stau il cass igl onn vargau. Aschia cheu vegn tut mo tratg alla liunga.» Duess il campiunadi tuttina aunc vegnir cuntinuaus enzacu las proximas jamnas, lu suppona Donat Albin ch’ei vegn silpli aunc dau ils giugs dalla prerunda, pia quels ch’ein vegni refretgs igl atun. Trun/Rabius havess lu aunc d’absolver quater: «Per bia dapli vegn ei tuttina buca a tonscher questa primavera.» L’equipa dalla Cadi sesanfla il mument sil secund davos plaz dalla tabella. Quel muntass la relegaziun. Trun/Rabius ha denton dau in giug pli pauc che las autras equipas ch’ein el cumbat direct encunter la relegaziun. Empermettenta ei la situaziun pigl atun vegnent. Co vesa ei ora igl atun? «Sco ei vesa ora duess la normalitad puspei returnar. Quei possibilitescha a nus da planisar il menaschi dallas preparativas», puntuescha il trenader. Enteifer l’equipa da Trun/Rabius e Danis-Tavanasa setschenti en quei connex secapescha era la damonda dalla cuntinuaziun: «Sche nus havessen da vegnir relegai en 4. ligia, lu savess ei era dar discussiuns co cuntinuar. Jeu sperel buca, pertgei nus essan veramein tuts sevivi en bein en quella squadra.» Sco per Trun/Rabius ei la situaziun era fetg malguessa per Schluein Glion che dat ella 2. ligia regiunala. L’equipa dalla Foppa havess aunc d’absolver dus giugs digl atun. Era ella ei aunc buca mitschada cumpleinamein dalla relegaziun. Giugs dalla fin d’jamna Juniors A1, gruppa 1 Bischofszell – Appenzell du. 11.00 Diepoldsau – Herisau du. 13.00 Domat – Rotmonten du. 13.00 Ruggell – Surselva du. 14.00 Bogn Ragaz – Rorschach du. 14.00 Juniors League B Tobel – Teufen so. 13.00 Gossau – Rorschach so. 13.00 Cuera 97 – Brühl so. 13.30 Surselva – Winkeln Tavanasa, so. 14.00 Uzwil-Henau – Rheintal so. 15.00 Amriswil – Romanshorn so. 15.30 Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Tavau so. 14.00 Lusitanos Samedan – Vaduz so. 15.00 Vaz-sut – Surselva so. 16.00 Cuera 97 – Balzers du. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Sargans – Surselva a so. 14.00 Tusaun-Cazas – Surselva b so. 14.30 Domat – Grabs so. 15.30 Mels – Linth 04 du. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Panaduz Glion, so. 11.00 Lai Valbella – Vaz-sut so. 13.00 Schlarigna – Tavau so. 14.00 Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva so. 10.00 Valposchiavo – Glarnerland so. 13.00 Eschenbach – Glaruna so. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva so. 10.00 Valposchiavo – Glarnerland so. 13.00 Eschenbach – Glaruna so. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Sargans – Val Tamina so. 10.00 Surselva – Vaz-sut so. 10.00 Sin fundament dallas restricziuns concernent il coronavirus astgan las equipas da ballapei activas dils umens e dallas dunnas buca dar giugs il mument.

Entuorn gl’onn 1976 han la vischnaunca e la pleiv da Sevgein concediu agl impressari Martin Montalta da Glion la concessiun d’arver sil plaunda Tschentaneras sut il vitg ina cava da gera. 45 onns pli tard ein las reservas prest duvradas. Ella vischinonza schaian aunc 700'000 cubics gera. Igl ei in project d’ina generaziun. Previu seigi d’explotar gera en quei territori, e quei sin ina surfatscha da 3,4 hectaras. Quei ha la suprastonza communala da Ilanz/Glion informau il parlament en siu messadi. La tractanda d’ina midada da zona sin territori dall’anteriura vischnaunca da Sevgein ha buca evocau discussiuns. Il plaun Bigliel denter Curschetta e l’Isla vegn actualmein nezegiaus intensivamein. Quei funs agricol planiv ha la meglieraziun funsila partiu denter 1997 e 2010 en quater parcellas grondas cun funs adattau per l’agricultura. Sut il tschespet e la cozza da humus schai denton ina materia prima ch’ei era tschercada ella regiun. Mesiraziuns ed emprovas han mussau che las 3,4 hectaras dil meglier funs agricol cuntegn era la megliera materia prima. L’interpresa Montalta da Glion quenta da saver explotar ils proxims 20 onns ord la cava da Bigliel rodund 700'000 cubics gera. Material da qualitad La bova da Flem d’avon 9500 onns haveva stuppau il Rein, quel ha empleniu la cuntrada dalla Foppa cun in lag. Ei ha duvrau circa melli onns tochen ch’il flum ei secavaus tras il rempar natiral. En quei temps han auas ed erosiun menau massa material fin encunter la costa da Sevgein. Pér els onns sissonta han ins decidiu da «racoltar» quei custeivel bein. La cava da gera da Tschentaneras sut Sevgein ei daferton prest svidada ed ins ei cuntinuadamein vidlunder da recultivar ella. Per saver garantir a liunga vesta il provediment cun gera (mira scaffa) ha la Regiun Surselva adattau avon quater onns il plan directiv regiunal. L’interpresa Montalta vul numnadamein ir da tschella vart dalla via Glion-Sevgein ed explotar il material che schai sut il plaun Bigliel. La cava da gera Sevgein, vesta da nordost, cun Sevgein Ils plans han Regiun e la firma concessiunaria presentau avon quater onns. Cullas cundiziuns, mesiras e participaziun d’organisaziuns, uffecis e gremis d’interess ei la midada da zona ussa semtgada definitivamein. Sco davosa instanza sto il pievel da Ilanz/Glion decider en caussa, ils 16 da matg 2021 han votantas e votants da prender posiziun all’urna. Ad els seigi impurtont d’informar aviartamein ed a moda transpartenta dil project culla cava nova, han vischnaunca ed interpresa Montalta puntuau el messadi da quei project. Per saver trer a néz il territori ston ins transferir las 3,4 hectaras dalla zona d’agricultura ella zona d’explotaziun da gera. Ina indemnisaziun andanta pils proprietaris dil funs ei reglada. Ton ils possessurs dallas parcellas avon la meglieraziun, sco era ils novs, e naturalmein era la vischnaunca, retscheivan ina indemnisaziun pil meter cubic explotau. Il parlament communal ha approbau ils 31 da mars 2021 unanimamein la midada da zona che duei valer pils proxims 15 tochen 20 onns. Tiel concept dil plaun da Bigliel s’auda la recultivaziun, la «ruosna» ch’ei dat vegn stuppada. Quei vul gir ch‘ils purs san cultivar puspei il funs e che la cava vegn emplenida cun auter material. Ella cuntrada dat ei pia neginas nodas veseivlas. La cava nova vegn aviarta cun ina via d’access sut la via da colligiaziun Glion-Sevgein. L’entira infrastructura dall’interpresa Montalta resta pia el liug, ils traxs ed excavaturs circuleschan vi e neu sut la via ora. Per la firma Montalta dat ei cunquei neginas midadas ella logistica. Gera – gl’«aur» dalla Svizra Gera vegn era numnada «gl’aur grisch» dalla Svizra. Igl ei l’impurtonta materia prima da nossa tiara e la suletta ch’ei a disposiziun en grondas quantitads. Ins drova quella per tuttas spartas dalla construcziun, per baghegiar casas, vias, mirs, punts, tunnels. Enteifer la Svizra vala cunzun il Mittelland sco regiun cun fetg bia gera. Las cozzas ella tiara ei nuot auter che las restonzas da morenas e sediments fins ch’ils glatschers prehistorics han transportau e formau. En Surselva ei la cava da Sevgein in’excepziun. L’interpresa concessiunaria explotescha dapi prest in miez tschentaner quella e producescha differentas sorts da betun. Il betun ei il material da baghegiar pli impurtont sil mund. Egl entir Grischun eis el a disposiziun grazia allas cavas. Per far betun drovan ins, sper gera, sablun ed aua, era glera. Betun ei, sper la lenna, in material indigen che sto buca vegnir importaus. Naven dall’explotaziun, sur l’elaboraziun tochen tier la construcziun eis ei cumbinau cun viadis da transport schi cuorts sco pusseivel.

La stad proxima san ins mirar a Laax ella casa da cultura Cularta la collecziun da Press Art dad Annette e Peter Nobel. Gl’advocat e sia consorta rimnan dapi varga 20 onns objects d’art en connex cullas medias stampadas. Tgei fuorma dall’expressiun artistica ch’igl ei, ei gnanc schi lev da declarar. En scadin cass ein Andy Warhol e Joseph Beuys ils impurtonts piuniers denter ils artists ch’ein s’occupai cugl art ellas medias da massa. Els han era integrau «Press Art» sco sparta artistica. La collecziun Nobel ei stada exponida ils davos onns en numerusas casas d’art e museums dall’entira Svizra e digl exteriur. Il «Museum der Moderne Rupertinum» a Salzburg ell’Austria descriva «Press Art» suandontamein: «PressArt muossa art che ha connex el pli vast senn cul plaid ed il maletg stampau. La gliesta dallas applicaziuns cun gasettas e revistas ei liunga e las tecnicas multifaras. Per exempel han ins duvrau gasettas sco purtadras d’in maletg, ni sco element formativ.» PressArt sa esser collaschas ord pupi da gasetta, Augusto Giacometti ha duvrau pupi da gasetta per far skizzas. Adina ei la gasetta stampada el center, en connex cun in messadi. Gl’artist Günther Ueckers ha per exempel fatg ina lavur cun pitgar guotas tras ina gasetta, il document creau ha il tetel «Das Schweigen der Schrift». Cun PressArt vul gl’artist ni l’artista uegliar, criticar, render attent ed – il pli impurtont – commentar. Peter ed Annette Nobel ein da casa a Laax e Turitg. Lur collecziun PressArt cumpeglia varga 2000 talas ovras ellas pli differentas variaziuns e tecnicas e dallas tematicas pli banalas sco specialas. Adina ei ina ni pliras revistas, tetels, ni gasettas el center. La collecziun Nobel s’auda tier las pli reputadas ell’Europa. PressArt da Le Corbusier L’exposiziun PressArt ei da veser dils 12 da zercladur tochen ils 15 d’uost 2021 ella Cularta a Laax.

Gl’unviern 2020/21 ei staus in extraordinari. Buca mo bia neiv, era il terren curclaus cun neiv naven dil november tochen il mars. Quei ei da principi bien, per ina plazza da golf alpina retarda quei il menaschi. Sagogn-Schluein arva parzialmein sonda proxima, Breil probabel entuorn ils 8 da matg. La casa dil club culla plazza da golf Sagogn «Jeu hai grond plascher da communicar a Vus che nus savein arver la plazza, gl’emprem inagada sur 12 ruosnas», ha il manager dil club da golf Buna Vista Sagogn, Claudio Plaz, scret mesjamna vargada en sia brev electronica als commembers e hosps. El precisescha el newsletter che las ruosnas 10 tochen 18, 1, 8 e 9 vegnien aviartas culs greens da stad. Era il green da putting e gl’areal da chipping vegnien aviarts sonda proxima, ils 24 d’avrel. Il concept da protecziun encunter Covid-19 lubeschi era, cun certas cundiziuns, d’organisar turniers. Ins hagi denton decidiu ch’ins organiseschi il turnier tradiziunal d’avertura pér ils 8 ni ils 15 da matg. «Lu vegnin nus a saver giugar sin tuttas 18 ruosnas», communichescha il manager dil club. Dacuort ha il club da golf Buna Vista Sagogn publicau en sia pagina d’internet ina analisa da 16 paginas ch’in institut specialisau ha fatg pervia dalla situaziun dil pastget e dil terren. Da quell'expertisa hagien ils commembers priu notizia e biars hagien capientscha ch’ei seigi buca pusseivel da smaccar sil nuv ed arver la plazza gia l’entschatta ni miez mars. Suenter gl’unviern rigurus spetgan biars golfists dalla regiun e hosps da vacanzas vess da sittar las ballas. Dapi l’entschatta mars van els silla a Domat nua che las 27 ruosnas ein frequentadas fetg stedi. La plazza da golf da Breil arva previsiblamein ils 8 da matg, e quei parzialmein. Sco quei che la menadra dil secretariat, Isabella Cathomen, ha declarau, eis ei previu dad arver gl'areal da trenament, cun resalvas, igl 1. da matg. Sco a Sagogn quentan ins era a Breil questa stad puspei cun bia frequenzas e grond interess pil sport da golf.

El mund dil design eis ei ina dallas mobiglias pli tschercadas. Buca da far curvien ch’ei dat renomadas sutgas da cult e da marca. 16 scolaras e scolars dalla sisavla dalla scola Lumnezia han creau 16 sutgas individualas. Cun projects ordeifer la stanza da classa han scolaras e scolars adina puspei caschun da luvrar culs mauns ed uaffens. Ella partiziun dalla scola primara preveda il plan d’instrucziun quei cul project «pass per pass». El luvratori dalla scola astgan ils gronds schizun duvrar las maschinas. Suenter las vacanzas da sport dil fevrer ei la sisavla dalla scola primara Lumnezia stada en roda, ils affons han astgau realisar in project da far sutgas. «Mintgamai il margis suentermiezgi essan nus sededicai a quei», raquenta la scolasta da classa Marina Caduff sin damonda dalla FMR. Lenn, il material favorisau Far ina sutga tuna da lavur manuala, senza teoria ei quei denton nunpusseivel. Naven dall’entschatta han las 16 scolaras e scolars saviu ch’els stoppien documentar lur lavur en in carnet. «Bein preparau ei miez luvrau» ei stau il messadi discret. En in emprem pass han els stuiu skizzar lur object, sco ils designers professiunals han els giu da metter sin pupi l’idea. Lu ha mintgin giu da far cun cartun ni pupi in model digl object giavischau. Gia quella part seigi stada ina sfida per enqualin. La scolasta da classa commentescha denton ella retrospectiva: «Jeu sun fetg loscha da mia classa e co els han sligiau quei», gi Marina Caduff. Il material da basa per far la sutga haveva il persunal d’instrucziun buca prescret, sche pusseivel dueva ei esser material da recicladi ni ch’era danvonz a casa. Ei havess saviu esser ina sutga da cartun, ina fatga da cudischs vegls, da metal ni auter. Mo palets e pneus vegls ein stai exclus sco material. Il lenn ha fascinau il pli fetg l’entira equipa. Ils affons han purtau el luvratori da Cuschnaus oravontut lattas, buoras ed aissas. Pass per pass, tenor il motto dil program d’instrucziun, han els giu d’emprender da s’inschignar. In dils resuns ha fatg special plascher alla scolasta. Ei seigi stau cool ch’els hagien era saviu segidar in cun l’auter, ha ella udiu. «Grond tschaffen han els era giu d’astgar duvrar las maschinas», raquenta Marina Caduff. Senza accumpignament intensiv dils collegas dil team d’instrucziun fuss gliez buca stau pusseivel. Cusiu sezza il plumatsch Mesirar, resgiar, tagliar, furar e cular ha s’udiu tiel pensum pratic. El carnet han els documentau ils pass, in ni l’auter ei vegnius alla limita cul plan da baghegiar e dils termins. Tgi ei staus ambizius cun planisar ina construcziun pli cumplexa. Auters han dessignau in cubus e decorau quel cun emblems malegiai. Ina sutga pli sempla senza spunda ha era duvrau in plan, medemamein ina sutga cun integrau ina cruna per cudischs ni revistas. Il davos margis avon las vacanzas da primavera han ils designers e creaders presentau lur product final. Mintgina e mintgin dils 16 scolaras e scolars han giu peda ina minuta da presentar gl’object finiu a tschellas classas cun descriver ils avantatgs dalla mobiglia. Ina mattatscha ha fatg ina sutga da scher ch’ella ha finiu cun sustegn da camerats da classa. Ina buob ha presentau il «hocker» ch’el haveva entagliau cun rosettas, in auter ha decorau sia sutga culs puncts dil quadrel ed ina dallas mattatschas ha era cusiu sezza ord in vegl t-shirt il plumatsch tier sia sutga.

Ferton ch’il temps da guder igl agl-ursin ei prest vargaus ella Bassa, crescha el actualmein en regiuns alpinas. Igl ei ina jarva da primavera tschercada che vegn bugen duvrada sco cundiment ed era appreziada sco jarva medicinala purificonta. Igl agl-ursin (Bärlauch) ei ina dallas jarvas selvadias las pli enconuschentas en Svizra. Ella ha siu origin ell’Europa ed ei d’anflar entochen el nord dall’Asia. Agl-ursin cul num botanic «Allium ursinum» ei tenor la naturopata Katrin Mirocha ina jarva medicinala che vegn era duvrada sco cundiment. Cuntrari als tschagugliuns, che sbassien la pressiun – hagi agl-ursin in eﬀect equilibront silla pressiun dil saung, el rinforzi il sistem d’immunitad, puriﬁcheschi il saung e stimuleschi tuttas glondas. La primavera vegn igl agl-ursin frestg duvraus per pestos, tartinas ni era per cungir salatas e sosas. La varietad da recepts ei gronda. Aschia dat ei era recepts per pischada cun jarvas, bizochels, gnocs ed a biars plai ei d’aschuntar tscheu e leu agl-ursin per aschia crear tratgas tenor l’atgna fantasia. Buca sbigliar Sco la naturopata da Sedrun di, crescha igl agl-ursin en loghens plitost nunusitai per jarvas. La jarva cul fried intensiv crescha oravontut en ognas humidas ed umbrivaunas allas rivas da flums ni dutgs. Cunquei ch’igl agl-ursin sederasa tgunsch, anfl’ins daferton el era en biars curtgins ni en parcs. Katrin Mirocha admonescha denton: «Tgi che pren giu sez igl agl-ursin sto esser specialmein attents da buca sbigliar quel culla convallaria da matg (Maiglöckchen – Convallaria majalis) ch’ei tussegada. Il prighel da sbagliar quellas jarvas ina cun l’autra ei buca da sutschazegiar!» Oravontut la feglia dalla convallaria da matg semeglia immens quella digl agl-ursin. Tenor l’experta da jarvas ei la differenza la pli impurtonta quella che la feglia digl agl-ursin po vegnir gudida, ferton che quella dalla convallaria da matg ei da tut temps fetg tussegada. Da tissi ei tenor ella era la feglia dalla minicola d’atun (Herbstzeitlose – Colchicum autumnale), ed era cun quella vegni igl agl-ursin savens sbigliaus. Dar indicaziuns pli detagliadas en quest liug pudess esser prigulus – perquei s’informei sez e tgi ch’ei buca tschien pertschien segirs da propi raccoltar la dretga jarva, fa il meglier da schar star. Effect purificont Gia il plevon ed amatur dallas jarvas Johann Künzle (1857-1945) appreziava igl agl-ursin e scheva da quel: «Strusch ina jarva dil mund ha in effect aschi grond da purificaziun dil magun, dalla beglia e dil saung sco igl agl-ursin.» Cun sias substanzas activas da zuolper ha igl agl-ursin in effect purificont encunter bacterias, virus, bulius e viarms. Igl agl-ursin cuntegn substanzas sulfuricas en pli aulta concentraziun ch’igl agl. Tenor la naturopata activeschan quellas il sistem d’encims dil tgierp e quel vegn duvraus per la producziun d’encims che baghegian giu tissis. «Aschia contribuescha il zuolper alla desintoxaziun dil tgierp e promova ina sauna flora dalla beglia», declara ella ed aschunta ch’igl agl-ursin provedi il saung cun nova energia, stimuleschi ina ferma voluntad ed il basegn d’activitad – propi el senn dall’energia da primavera. Igl agl-ursin gidi da purificar il saung e sur ils narunchels sortien las secreziuns ord il tgierp. Ella medischina naurala seigi el per exempel bein adattaus per ina terapia nua che concentraziuns da metals grevs stoppien vegnir schubergiadas ord il tgierp. Entras igl effect da meglierar il saung selaschi el era applicar tier pressiun aulta, arteriosclerosa ni era tier mal il tgau ord motivs vasculars. Katrin Mirocha cusseglia era igl agl-ursin tier malsognas dalla pial sco eczems. Quels hagien savens lur origin en in milieu malsaun dil saung ni era dalla beglia. Ella medischina naturala vegn igl agl-ursin frestg integraus el nutriment ni era prius en en fuorma da daguots. «Per mei ei agl-ursin in ferm purificader dil saung e dalla beglia – ni cun auters plaids, il ‹Durgol› dil tgierp duront la primavera», di la naturopata. Actualmein ei sesiun dad agl-ursin, ina dallas jarvas selvadias las pli enconuschentas en Svizra. Recept per pesto Manizzar ﬁn 50 grams agl-ursin e 10 grams cocs da pinia. Dar en in murter cun sal da mar e peiver e manizzar plaunet cun metter tier tec a tec 50 ml ieli d’ulivas. Il pesto sa era vegnir fatgs cul pistun da far buglia. Schurmegiaus da glisch e sperdita d’aroma lai il pesto tener circa in onn. Tgi che vul sa era aschuntar parmesan sgartau, lu lai il pesto denton tener mo paucas jamnas. Tenor Katrin Mirocha selai quei recept dil reminent duvrar per tut las jarvas selvadias. Ella cusseglia dad esser creativs e far l’emprova. Pesto d'agl-ursin. Recept per sal cun agl-ursin Sbuglientar agl-ursin frestg en aua da sal. Derscher giu l’aua da sal e schar sferdar en aua freida. Derscher giu l’aua e struclar igl agl-ursin culs mauns entochen che l’aua ei ora. Mischedar agl-ursin cun sal dalla mar grob (per ex. 300 grams agl-ursin e 100 grams sal dalla mar grob). Schar schigiar en furnel circa 2 entochen 3 uras tier 80 grads. Allura manizzar tut fin. Il recept ha Emanuel Berni, il giuven cuschinier da Val S. Pieder indicau. Tenor el resta quei sal fetg ditg aromatics ed ei era bein adattaus sco regal. Sal d'agl-ursin.

Entochen avon strusch in onn ei vegniu caschau ella Cascharia Muraun a Fadretsch sut Curaglia. Dapi lu ei il menaschi buca pli staus en funcziun ed ussa eis el vendius. Igl avegnir duei il latg dils animals manedels dalla regiun vegnir caschaus a Breil. Avon rodund treis onns ha Medel lantschau il «project da svilp regiunal Val Medel». Quel cuntegn plirs projects parzials: Ina cascharia nova, in’engrondaziun dalla mazlaria e sechentaria Pally a Curaglia, in’organisaziun da commerci per projects regiunals sco era indrezs per la producziun da biogas ed in vitg da jurtas. El rom da quei project sustenius da cantun e confederaziun ei vegniu orientau ils purs dalla Surselva il fevrer 2020 a Mustér. La finamira dall’orientaziun ei stada d’intervegnir dils purs con gronds ch’igl interess surtut per ina cascharia e la mazlaria seigi. 49 menaschis han allura rispundiu alla retscherca, 31 pertschien dils menaschis contactai. Sco che Peter Binz, in dils iniziants dils projects ha giu constatau suenter l’evaluaziun dils resultats, ei igl interess pils treis projects principals – pia cascharia, mazlaria e commercialisaziun - avon maun. Pertuccont in’eventuala cascharia nova en Val Medel ni enzanu’auter ella part su dalla Surselva ha el giu constatau la primavera vargada: «En quei connex vegnin nus a stuer menar dabia discussiuns.» Anflau ina soluziun Spert eis ei semussau ch’il quantum da latg da cauras e nuorsas ella part su dalla Surselva ei limitaus per saver menar ina cascharia en Val Medel. Il davos unviern da menaschi ei la Cascharia Muraun a Curaglia stada dependenta dil latg caura dil puresser da Pieder Caviezel da Surcuolm. Per quei motiv eis era vegniu discussiunau variantas ed alternativas per ina cascharia ordeifer la val. Ussa ei la soluzin anflada. «Quella part dil project dil svilup regiunal dalla Val Medel ha la cascharia a Breil surpriu», di Peter Binz da Curaglia. Il president dall’Associaziun da latgiras Breil, Gaudenz Cathomen, ha confirmau quei sin damonda dalla FMR: «Gie, nus havein decidiu quei. Il mument fagein nus ponderaziuns concernent la capacitad da nies menaschi.» Dapli ha el buca vuliu dir davart eventualas investiziuns el menaschi a Breil: «Il proxim temps stuein nus sclarir in tschuppel detagls.» Vendiu la Cascharia Muraun Sin fundament da quei svilup ei la Cascharia Muraun SA sedecidida da vender si’infrastructura da caschar. Quella sesanfla en containers a Fadretsch sut Curaglia. «Ils proxims dis bandunan ils containers culs indrezs la Val Medel. Nus havein vendiu quell’infrastructura ad ina famiglia da purs el Giura», di Peter Binz ch’ei conproprietari dalla Cascharia Muraun SA. Concernent la soluziun cattada culla cascharia a Breil constatescha el: «Quei ei ina buna caussa. Igl ei in menaschi existent che funcziuna e che caischa era gia latg caura. En sesez ei quella soluziun in grond cletg.» Quella vegni era sustenida dils organs cantunals involvi. En Val Medel duei vegnir caschau latg caura igl avegnir sulettamein aunc la stad sill’Alp Puzzetta. Peter Binz constatescha era: «Igl ei semussau ch’igl ei nunrealistic da realisar ina nova cascharia en Val Medel. La tratga da cauras e nuorsas ella val ei memia pintga per ch’in tal menaschi savess luvrar profitabel.» Success cul caschiel caura Il davos unviern che la Cascharia Muraun a Curaglia ei stada en funcziun – igl onn 2019/20 – ha l’indigen Madlaina Caviezel caschau leu. Ella ha giu fetg grond success cun siu caschiel caura. Lu ei denton il problem d’in quantum sufficient da latg semussaus per saver menar vinavon la cascharia ed aschia dar ina perspectiva a quella. Avon che Madlaina Caviezel surprendi la cascharia era quella vegnida affittada e menada dall’Uniun La Caura che haveva engaschau persunal persuenter. L’uniun ei vegnida fundada cull’intenziun da promover ils products dalla caura ed aschia da mantener ina veglia tradiziun dalla Val Medel. Pei a pei cun quels sforzs ha la Cascharia Muraun SA allura investau en ina cascharia provisoria culla finamira da producir leu surtut caschiel caura, sco era autras specialitads da caschiel. Breil enstagl Curaglia (fmr/hh) Enstagl d’ereger ina nova cascharia en Val Medel, duei il latg caura e nuorsa dalla regiun vegnir caschaus igl avegnir a Breil. Quei ha il menader dil «project da svilp regiunal Val Medel», Peter Binz da Curaglia, detg enviers la FMR. Il president dall’Associaziun da latgiras Breil, Gaudenz Cathomen, ha confirmau quei. Ins seigi lunderdi d’evaluar il menaschi e mirar tgei adattaziuns ed investiziuns ch’ei drovi. Ils indrezs dalla Cascharia Muraun a Fadretsch sut Curaglia ein vegni vendi. Els vegnan en funcziun igl avegnir tier ina famiglia da purs el Giura. En connex cul project da svilup eis ei semussau ch’ina cascharia nova en Val Medel ei strusch realistica. Quei ha era ina retscherca tiels purs en Surselva demussau. Madlaina Caviezel ei stada la davosa che ha caschau ella Cascharia Muraun a Fadretsch sut Curaglia. Ussa ein ils containers culs indrezs vendi e bandunan proximamein la val. L’infrastructura dalla Cascharia Muraun a Curaglia ei vendida.

Culla pasternaria La Miula a Sedrun han Alexandre Filipe Viana Alves e Leonie Hinterberger realisau avon dus onns lur grond siemi. In onn pli tard ein stizun e café vegni vitier e quei quasi parallel cugl emprem lockdown. In schliet temps - ed ussa para il siemi dil giuven pèr dad ir en scalgias. Perquei han els lantschau sin www.funders.ch in’acziun da rimnar daners per surpassar la crisa. Fundada avon dus onns ei la pasternaria cun café e sizun La Miula in’interpresa giuvna che stat pil mument sin combas finanzialas falombras. Ils possessur Alexandre Filipe Viana Alves e Leonie Hinterberger giogan cun cartas aviartas e han schizun publicau lur situaziun precara ella gasetta da vischnaunca La Tuatschina: « Pervia dil coronavirus havein nus tema, che nies siemi mondi dall’aua giu. Susteni nus cun visitar la pagina d’internet https://www.funders.ch/projekte/lamiula ni vegni sperasvi tier nus. Mintga franc megliura nossa schanza da surmontar quei grev temps – egraziel fetg. » Grond sforz Il clom d’agid han ei era publicau sin lur pagina da Facebook – leu perfin cun in appell en fuorma d’in filmin. Alla clientella ed als hosps d’ordeifer dattan ei ina brev nua ch’ei declaran lur situaziun e damondan per sustegn. «Ei ha duvrau in grond sforz da dumandar per agid, quei ei fetg malemperneivel per mei. Jeu discuorel buca bugen da problems», conceda Leonie Hinterberger en discuors culla FMR. Ei hagien studegiau e ponderau mo lu tuttina decidiu da far quei pass. In’autra soluziun per vegnir ord la miseria finanziala vesien ei il mument buc, era sch’ei sperien ch’ei detti ina buna stagiun da stad e desistien da serrar la primavera. Negins polsters El café cun stizun, integraus ella nova Residenza Dulezi dalla vischnaunca Tujetsch, ha il giuven pèr viu lur schanza per ina existenza cun futur. Mo gia l’avertura planisada sils 11 d’avrel 2020 han ei stuiu spustar per in meins. Tenor Alexandre Filipe Viana Alves ei la fatschenta dalla stad 2020 stada dètg buna e ha fatg speronza. Il lockdown dil december ha denton puspei fatg gronds quitaus al pèr che haveva daferton aunc engaschau in pasterner. Ei survegnien bein daners per far lavur cuorta mo il schef hagi priu ora per sesez aschi pintgas pagas e per part insumma negina aschia ch’el survegni ussa pauc ni nuot. Ei han bein giu aviert la stizun e purschiu spisas da prender a casa mo quei seigi stau in daguot el puoz. «Ins auda savens, che quels che hagien buca fatg polsters finanzials avon corona sempossien sez. Mo nus havein gest entschiet ed investau bia, far polsters ei stau nunpusseivel», declara il giuven pèr che ha era nezegiau la pusseivladad da prender si in «credit da corona senza tscheins ». Ussa sappien ei denton buca prender si aunc dapli credits e cul temps sappien ei strusch pli co far da pagar tut ils quens, las pagas ed ils cuosts fixs. Per vegnir ord la buglia duvrassien ei circa 20 000 francs, ei seigien denton leds per mintga franc che vegni en per lur purschida ni sponsuraus. « Damai che nus stein all’entschatta, havein nus malgrad corona fatg ina megliera sviulta ch’igl onn avon e quei ei ussa tup per nus. Sco giuvna interpresa essan nus dai sper igl agid per cass da direzia giu », declaran Leonie ed Alexander. Tut quei ch’ei giavischien pil futur seigi da semplamein saver luvrar senza far quitaus. Adina mo forsa «Ins sa mai propi vid tgei ch’ins ei ed igl ei immens grev da cumprar en, semtgar ni planisar. Igl ei adina mo in ‘forsa’, » di Leonie Hinterberger ed ins percorscha ch’ella resenta la situaziun sco zun pesonta. Ed era cun crowdfundig eis ei buca stau auter. Strusch ch’ei han giu publicau lur appell per sustegn, ei la situaziun semidada ed il cantun Grischun ha publicau che las damondas per agid en cass da direzia vegnien aunc inaga examinadas. «Forsa survegnin nus tuttina enzatgei, forsa buc, e forsa pér en enzacons meins. Nus duvrein denton ton pli spert empau daners, » declara l’ustiera. Proximamein s’entaupien ei cul president communal Martin Cavegn. Sco lez ha declarau sin damonda dalla FMR, eis el – sin fundament dalla situaziun en connex cun corona - buca surstaus dalla situaziun precara da La Miula: «Alla vischnaunca eis ei buca tuttina, nus empruvein da segidar ed essan era vegni encunter in ton culs tscheins per las localitads. Nus fagein tut quei ch’ei pusseivel, igl ei denton buca sempel. Pli ch’in ton savein nus era buca sustener, autruisa vegn in suenter l’auter e vul agid.» L’acziun da rimnar daners da La Miula numna el innovativa - ina buna idea. Oravontut las casas da colonias ed ils hotels hagien pitiu fetg sut las prescripziuns. La suprastonza communala vegli segidar cullas branschas pertuccadas cun ina summa totala da biebein 160 000 francs. Quei denton sulet sch’il cussegl da vischnaunca detti la mesjamna proxima glisch verda pils credits da sustegn. Lu metti era l’Energia Alpina a disposiziun ina summa da 110 000 francs. La Miula sappi allura inoltrar ina damonda da sustegn per la part d’ustria. L’intenziun seigi buca da relaschar ni scursanir taxas, mobein da restituir allas interpresas in susteniment en fuorma d’ina contribuziun finanziala unica che corrispunda ad ina cumpart dalla summa totala dallas taxas. Il giavisch il pli grond dils menaders da La Miula ei da semplamein saver luvrar senza haver quitaus finanzials.

A partir da mardis, ils 27 d’avrel 2021, duei la via sul Pass Alpsu vegnir dada libra al traffic. Tenor igl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun ha ei dau quest unviern dapli neiv silla via che colligia il cantun Grischun cul cantun Uri ch’ils onns vargai. Tenor Mario Columberg, il cau dalla gruppa stradala digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun staziunada a Mustér, han ei entschiet a rumir la neiv dalla vart dil Grischun ils 6 d’avrel. Ei hagi dau empau dapli neiv ch’ils onns avon, persuenter pli paucs cuflaus. Aschia ch’ei seigi iu dètg bein da rumir. «Dadens Tschamut e sur Palits eran lavinas vegnidas sur la via ora, leu haveva ei mantuns da neiv da quater entochen sis meters», declara Mario Columberg. Ei hagien era giu da dustar crappa e remplazzar enzacontas tablas ch’erien vegnidas sfraccadas. Adina pli baul Sco Mario Columberg ha observau ils davos decennis, po la via sul Pass Alpsu vegnir aviarta pli e pli baul la primavera. Ils davos onns succedi quei pli u meins adin entuorn miez entochen fin avrel. Sco el ha declarau, ei il Pass Alpsu pil solit igl emprem pass ch’ei serraus el Grischun igl unviern che vegn aviarts. «Dalla vart dil Grischun fussen nus stai semtgai per arver silla fin d’jamna. Da l’autra vart fuss ei denton stau memia baul», puntuescha il cau dalla gruppa stradala staziunada a Mustér. Las temperaturas bassas dallas jamnas vargadas hagien schau luar mo plaunet la neiv ed il glatsch. Oravontut ellas gallarias dalla vart digl Uri fussi ei aunc stau schelau e memia prigulus – oravontut per velocipedists e per motociclists. Sco la direcziun da construcziun bassa dil cantun Uri ha communicau, han divers indrezs da segirtad aunc stuiu vegnir montai ils davos dis. Quei seigi buca stau pusseivel avon pervia dallas temperaturas bassas. Plinavon ha il glatsch ella galleria sil pass stuiu vegnir allontanaus e l’infrastructura pil sport d’unviern ha stuiu vegnir allontanada. Cunquei che las temperaturas ein ussa pli aultas, ei il termin presumabel d’avertura ch’ei vegnius indicaus dils dus cantuns la jamna vargada, ils 27 d’avrel, allas 8.00. Oz, gliendisdis vegn la situaziun aunc ina ga valetada da niev. In pass suenter l’auter Era ils ulteriurs pass duein vegnir aviarts in suenter l’auter. Ils termins ein denton aunc buc fixai e perquei pil mument sulettamein presumabels. • Pass Alpsu: 27 d’avrel • Pass dil Spligia: 30 d’avrel • Pass dil Sogn Bernardin: 14 da matg • Pass digl Alvra: 21 da matg • Forcola di Livigno : 7 da zercladur • Pass digl Umbreil: entschatta zercladur • Pass dil Flüela : aunc aviert cu Mira era : www.strassen.gr.ch Las lavurs da rumida silla via dil Pass Alpsu ei finidas. Previsiblamein vegn la via dada libra damaun, mardis.

Patrizio Decurtins dalla Pro Natura Grischun ei responsabels pil project dils «Pasturs Voluntaris» Questa stad duein «Pasturs Voluntaris» segidar cun pastur(a)s e pur(a)s da schurmegiar las muntaneras dil luf. Ei setracta d’ina acziun communabla dil WWF Grischun e dalla Pro Natura Grischun ch’ei vegnida lantschada la mesjamna vargada. Responsabels pil project «Pasturs Voluntaris» ei Patrizio Decurtins che lavura dapi il december vargau tier la Pro Natura Grischun (la FMR ha rapportau ils 22 d’avrel). Alla FMR ha il biolog – che habitescha a Trun – rispundiu enzacontas damondas pertuccond igl engaschi da voluntari(a)s ed era explicau tgei finamiras ch’il WWF e la Pro Natura han cull’acziun. Vus essas responsabels pil project «Pasturs Voluntaris» - tgei finamiras han WWF e Pro Natura propi cun quei project - sper gidar pastur(a)s e pur(a)s da schurmegiar lur muntaneras? Patrizio Decurtins: Gidar da proteger las muntaneras ei la finamira principala da «Pasturs Voluntaris». Nus essan cunscients che quei dat dabia lavur e perquei lein nus porscher maun a pur(a)s e pastur(a)s. Cun quei project lein nus era meglierar la coexistenza dall’agricultura e dils animals da rapina. Plinavon duei il project promover la capientscha denter la glieud dils marcaus e dils cuolms. Igl ei bi ch’ils purs survegnan sustegn e ch’ei vegn buca mo prescret co las muntaneras duein vegnir schurmegiadas. Mo ei quei agid dils voluntaris buca era empau in «zucher» pils purs, per ch’ei s’engaschien buca ton per la regulaziun dil luf? Quei project ei cheu per gidar ils purs e las puras. La protecziun d’animals ei la megliera mesira. Era cun ina regulaziun vegnan ils lufs vinavon ad esser dentuorn ed ins sto quintar cun lur presenza egl entir cantun. El focus dil project stat la protecziun dallas muntaners e da rinforzar quella. Nus essan era buc encunter ina simplificaziun da regular lufs singuls che fan donns. Vus haveis probablamein gia contactau pur(a)s e responsabels d’alps. Co han quel(la)s reagau sin quei project ed igl agid ch’ei en vesta? Cun entgin(a)s hai jeu giu contact e tut(ta)s vesan il grond potenzial da quei project. Ei selegran da survegnir agid tier il schurmetg da lur muntaneras. Per gidar tuts duvrass ei dabia voluntaris. Cons circa? Nus engraziein a tut ils voluntaris che han gia s’annunziau pil project. Igl emprem onn quintein nus cun 15 entochen 25 voluntaris. Pli biar(a)s che s’annunzian e pli bia pur(a)s che nus savein sustener. Il project ei vegnius publicaus en gasettas e medias socialas la mesjamna e gievgia vargada. Entochen il venderdis sera haveis Vus gia survegniu sis annunzias – fa quei speronza sin dapliras? Gie, quei fa speronza sin dapliras. Sco gia detg: Pli bia annunzias che nus survegnin e pli bia sustegn che nus savein porscher. Che nus havein gia survegniu annunzias muossa che la voluntad da s’engaschar pil schurmetg da muntaneras e da segidar cun purs e puras els cuolms ei gronds. Vus quinteis plitost cun annunzias da voluntaris ella Bassa - daco propi? Quei deriva dallas experientschas fatgas en connex cun auters projects da voluntaris. Pil pli s’annunzian persunas dalla Bassa che vulan s’engaschar ella natira e forsa fugir in tec dil stress el marcau. Nus sperein tuttina sin biaras annunzias da Sursilvanas e Sursilvans. Senza stuer far in liung viadi savessan quel(la)s per exempel era segidar tier pintgas lavurs che cuozzan mo in pèr uras. Igl agid dils voluntaris astgan ils purs e las puras en Surselva guder sco emprem(a)s – ha quei in motiv concret? Ella Surselva ei la spessadad da lufs la pli aulta dalla Svizra ed aschia ein ils animals da néz en quella regiun era pli periclitai ch’en autras. Plinavon havein nus fetg bia purs e puras da nuorsas e cauras ed in massa alps ella Surselva. Il potenzial da segidar ei pia gronds. Nus havein decidiu d’entscheiver cheu e sche pusseivel d’extender el decuors dils proxims onns il project sin ulteriuras regiuns. Vulan quel(la)s voluntari(a)s dalla Bassa forsa plitost s’engaschar per l’acceptanza e pil schurmetg dil luf – ed il schurmetg dallas muntaneras ein plitost ina stgisa? Il pli impurtont duront quella fasa dil project ei d’anflar avunda voluntari(a)s per gidar ils purs e las puras. Ord tgei motivs che voluntari(a)s s’engaschan savein nus buc, impurtont ei ch’el(la)s fan ei e segidan tier il schurmetg da muntaneras. La populaziun dils lufs el Grischun crescha spert ed a liunga vesta vegn il schurmetg dils animals da néz strusch a tonscher. Tgei drova ei aunc – e co vesis Vus la problematica/tematica dalla regulaziun dil luf? Ei dat aunc adina in grond potenzial da meglierar il schurmetg da muntaneras. Pro Natura s’engascha era politicamein per rinforzar quel, seigi quei cun renconuscher ulteriurs razs da tgauns da protecziun ni cun alzar il sustegn finanzial per mesiras da protecziun. A liunga vesta ei la protecziun la suletta mesira che funcziuna. La populaziun da lufs el Grischun crescha buc infinitamein cunquei ch’els ein fetg territorials e tegnan naven auters trops. Quei han ins viu quest’unviern a Pigniu, nua ch’in luf ei vegnius scarpaus dad in auter triep. En Vus batta era il cor d’in catschadur. Ils lufs decimeschan las selvaschinas – tgei di il catschadur en Vus sch’ei va per la regulaziun da lufs? Il luf gida a regular la selvaschina, quei ch’ei gie la finamira dalla catscha. Ei drova vinavon catschadurs e catschaduras per contonscher las finamiras e perquei ei la catscha grischuna tenor miu meini era buc periclitada. Jeu selegrel gia sil settember e sun spannegiaus sin la catscha d’uonn. Patrizio Decurtins lavura tier la Pro Natura Grischun che ha lantschau il project dils "Pasturs Voluntaris". Ulteriuras informaziuns: www.pasturs-voluntaris.ch

(fmr/sr) Nicole Giossi-Dermon da Rueras ei elegida en suprastonza dalla vischnaunca Tujetsch. Sco la vischnaunca ha communicau ier als mieds da massa, entscheiva il temps d’uffeci per Nicole Giossi-Dermon igl emprem da fenadur. Il suveran da Tujetsch ha elegiu la geraua egl emprem scrutini. Ella ei vegnida elegida cun 319 vuschs tier ina participaziun da 36.90 pertschien. Nicole Giossi-Dermon da Rueras ei vegnida elegida en suprastonza communala dalla vischnaunca Tujetsch.

Ils 12 d’avrel ha uestg Giusep Maria Bonnemain nominau sco novs vicaris generals digl uestgiu da Cuera: sur Jürg Stuker, sur Luis Varandas e sur Peter Camenzind. Cura ch’els entran en uffeci ei aunc buca clar. La raschun ei che tuts treis vicaris generals ein aunc adina engaschai sco plevons ella pastoraziun, ed ins ha buca saviu cattar ed engaschar plevons sco lur successurs. Sur Luis Varandas, d’origin portughes e niev vicari general per Turitg e Glaruna, ei dapresent spiritual in solidum en il circuit pastoral da Dübendorf-Fällanden-Schwerzenbach (Turitg). Sur Jürg Stuker, il niev vicari general per il Grischun e moderatur dalla Curia, ei aunc adina plevon dalla pleiv dil ss. Cor da Jesus ad Oerlikon/Turitg. El ei naschius 1970 a Winterthur, vegnius ordinaus spiritual igl onn 2000 a Cuera, e staus vicari en diversas pleivs dils cantuns Turitg e Sviz. Da 2007/2008 eis el staus plevon-administratur en Val Müstair e da 2008 – 2017 plevon a S. Murezi, Segl, Silvaplauna e Malögia. Sur canoni Peter Camenzind, il futur vicari general per la Svizra interna, ei plevon da Sviz. El meina denton vinavon quei uffeci sco delegau dapi il mars 2020, cu siu antecessur, sur Martin Kopp, era vegnius relaschaus. Aunc buca decidiu ei era, cu sur canoni Andreas Fuchs entra en uffeci sco vicari episcopal per la pastoraziun dils migrants, dallas cuminonzas claustralas e las giuvnas benedidas. Tochen dacheu fuva sur Fuchs vicari general pil Grischun. Cu ils novs vicaris generals entran en uffeci vegn igl uestg diocesan a communicar per decret.

Il giug dalla «Juniors League B» dalla Surselva encunter Winkeln-Rotmonten la sonda vargada a Tavanasa ei buca vegnius daus. La squadra songagliesa ha buca saviu sepresentar muort munconza da giugadurs. Sonda proxima retscheiva l’equipa dalla Surselva quella da Gossau che ha gudignau tuts treis giugs da questa primavera. Quei astgess esser ina dira nusch. La fin d’jamna ha il campiunadi da primavera entschiet per las pli biaras equipas dils juniors, aschia era per pliras dalla Surselva. Ils activs – vul dir dunnas ed umens – astgan aunc adina buca absolver giugs pervia dallas restricziuns en connex culla pandemia dil coronavirus. Juniors A1, gruppa 1 Bischofszell – Appenzell 3:2 Diepoldsau – Herisau 2:3 Domat – Rotmonten 3:1 Ruggell – Surselva 0:0 Bogn Ragaz – Rorschach 6:1 Juniors League B Tobel – Teufen 2:0 Gossau – Rorschach 5:1 Cuera 97 – Brühl 4:1 Surselva – Winkeln buca dau Uzwil-Henau – Rheintal 1:4 Amriswil – Romanshorn 3:2 1. Rheintal 3/9; 2. Gossau 3/9; 3. Cuera 97 3/6; 4. Amriswil 3/5; 5. Tobel-Affeltrangen 3/4; 6. Uzwil-Henau 3/4; 7. Surselva 2/3; 8. Teufen 3/3; 9. Romanshorn 3/3; 10. Rorschach-Goldach 3/1; 11. Brühl 3/1; 12. Winkeln-Rotmonten 2/0. Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Tavau 2:1 Vaduz - Lusitanos Samedan 4:3 Vaz-sut – Surselva 3:5 Cuera 97 – Balzers 17:1 Juniors C1, gruppa 1 Sargans – Surselva a 5:3 Tusaun-Cazas – Surselva b 3:2 Domat – Grabs 6:3 Mels – Linth 04 4:1 Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Panaduz 2:1 Lai Valbella – Vaz-sut refretg Schlarigna – Tavau 3:4 Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva 5:3 Valposchiavo – Glarnerland 1:2 Eschenbach – Glaruna 2:3 Juniors D1, gruppa 1 Domat – Landquart 1:3 Schlarigna – Glarnerland 6:0 Juniors D2, gruppa 2 Sargans – Val Tamina 2:2 Surselva – Vaz-sut 4:9

Entras la Porta Alpina ei la regiun San Gottardo naschida. Ella cumpeglia ils quater cantuns Grischun, Uri, Tessin e Valleis cun las valladas cunfinontas Surselva, Val d’Ursera, Goms e Tre Valli. Cu il Grischun ha garegiau sustegn dalla Confederaziun per l’idea fascinonta dil pli ault ascensur dil mund a Sedrun, ha il Cussegl federal pretendiu il zercladur 2005 ch’ins slargi il radius sursilvan ed integreschi gl’intschess entuorn il San Gottardo. Quella avertura schendri novas perspectivas per quellas cuntradas alpinas. Las regenzas, sut l’egida da cusseglier guvernativ Stefan Engler, han suandau quei appel e signau il november 2006 ina cunvegnientscha per ina coordinaziun dalla planisaziun territoriala e dil svilup economic ed installau ina organisaziun cun ina giunta directiva. Da quella fan representants dils cantuns e dallas regiuns cunfinontas part. Quei gremi ha elaborau in concept per nezegiar communablamein las immensas resursas naturalas dil territori entuorn il San Gottardo. Sin fundament da quei document han las regenzas suttamess il schaner 2007 in memorandum «San Gottardo – il cor dallas Alps enamiez l’Europa» al Cussegl federal. Quel cuntegn ina retscha d’interessants projects (aua, energia, traffic). Pliras gruppas da lavur ein s’engaschadas da camifo per ina nova collaboraziun transalpina ed iniziau in tschuppel ovras da muntada vitala, denter auter la colligiaziun dils territoris da skis Andermatt, Sedrun e Mustér, pli tard realisada entras Samih Sawiris. Per promover la collaboraziun sur ils cunfins ein pliras dietas vegnidas arranschadas, l’emprema la stad 2006 sil Pass dil San Gottardo e silsuenter a Sedrun, Mustér, Andermatt, Münster el Valleis, Bellinzona ed gl’atun 2008 schizun ina sentupada dils parlaments cantunals. Quellas scuntradas denter delegai dallas regiuns, dallas vischnauncas, d’organisaziuns e d’interpresas privatas ein stadas fritgeivlas. Plirs cussegliers federals ein separticipai e cheutras documentau lur sustegn per quella idea temeraria. Repetidadamein han ils ministers d’economia (Joseph Deiss, Doris Leuthard e Johann Schneider-Ammann) declarau che San Gottardo seigi il model per la nova promoziun regiunala (NRP). Cheutras han impurtonts projects saviu vegnir realisai, denter auter la prominenta Senda da viandar dallas quater fontaunas (Vier-Quellenweg). Ins era sin buna via da realisar ina cooperaziun d’ina dimensiun unica cun integrar l’entira cuminonza, autoritads e pievel. Entras midadas persunalas ed organisatoricas ei gl’entusiassem inizial tschessaus, oravontut las participaziun activa dallas valladas pertuccadas. Quei ei in manco! Bein presta l’instituziun San Gottardo vinavon preziusa lavur e vegn promovida cun bia daners dalla Confederaziun. Il secretariat cun in tschuppel collaboraturs lavura denton plitost el zuppau. Ella publicitad ei San Gottardo strusch presents (cun excepziun da buns rapports en La Quodidiana). Dall’organisaziun aud’ins pil pli mo cu ei va per sustener projects d’ina muntada regiunala sco p. ex. novissimamein la senda digitala NEATural ella Val Tujetsch ni l’engrondaziun dil Center da sport e cultura a Mustér. Senza dubi ei quei agid substanzial beinvegnius e quellas ovras fructificheschan la regiun. Ei maunca denton l’integraziun e la participaziun activa dallas regiuns, dallas vischnauncas, dalla economia e dil pievel. Quei smesa la vigur dil program San Gottarado ed engreviescha l’avischinaziun denter las valladas. Promoziun economica seretrenscha buca mo sin singuls projects, mobein sto involver l’entira cuminonza, era l’iniziativa privata. Il davos temps hai dau midadas persunalas en differents gremis. Novas persunas ein ussa alla testa e quei fuss ina schanza per reactivar la collaboraziun sur ils pass, e promover ina participaziun activa ed in’avischinaziun dallas valladas entuorn il San Gottardo (era dalla Val Blegn). L’anteriur cusseglier naziunal e president communal Dumeni Columberg da Mustér è s’engaschà gia sco student per la collavuraziun regiunala (Pro Surselva), ed el è stà tranter auter commember da la giunta directiva San Gottardo. Dumeni Colum berg

Il sport ha gia adina fascinau Eva Cavelti-Caduff da Trun. Cun Eva’s Gym & Swin eis ella daventada independenta e porscha cuors da tuttas uisas per affons e carschi. Per buca stuer trenar cun mascrina endaden, dislochescha ella a partir dil matg l’instrucziun da gimnastica ella sculptura Ogna a Trun. «Ins sa s’endisar, mo trenar cun mascrina ei secapescha mai aschi emperneivel sco senza», conceda Eva Cavelti-Caduff da Trun. Suenter ina liunga pausa causa prescripziuns en connex cun corona, fuss ei actualmein pusseivel da far gimnastica en gruppas da 15 endadens. Quei cun tener distanza e purtar mascrinas. Tuttina ha ella tschercau alterativas. L’idea d’instruir ella sculptura Ogna ei vegnida duront in trenament persunal questa primavera: «Jeu sun currida si Schlans e da vegnir engiu hai jeu mirau giu Trun e la sculptura da Matias Spescha ei curdada en egl a mi. Quei fuss ideal i – ei stau miu patratg. Igl ei in liug schurmegiau dil vent e d’egliadas nungiavischadas. Sulet il tetg maunca mo cunquei ch’ins vesa la pézza ed il tschiel ei quei era in avantatg.» Ladinamein ha ella dumandau per lubientscha alla Fundaziun Ogna che ha lubiu il diever. « Ussa s’entaupan art e sport, quei ei franc ina buna cumbinaziun», selegra la dunna da 54 onns. Pissiun pil sport Empriu ha Eva Cavelti-Caduff da dessignadra da costrucziun aulta. Suenter gl’emprendissadi ha ella luvrau enzacons onns sil mistregn. Cul temps eis ella daventada mumma da treis affons ch’ein ussa carschi e ha aschia aunc dessignau enzacons onns da casa anora. Gia en giuvens onns era ella fascinada da differents sports e ha fatg ils emprems pass sco ‘scolasta’ cun dar uras d’instrucziun all’Uniun da gimnastica dallas dunnas. Duront quei temps ha ella frequentau ils emprems cuors sco instructura e haveva aschi grond tschaffen, ch’ella ha decidiu da far carriera en tut in’autra direcziun che l’architectura. Il sport – sia pissiun – ei daventaus sia lavur e culla famiglia ha quei seschau cumbinar dètg bein. Cul temps eis ella sescolada, seperfecziunada e daventada instructura da Sportkids (BCG) e per gruppas da carschi. Dapi onns eis ella era mussadra da senudar e ha gia mussau a tschiens affons dalla Surselva da senudar e co reagir sch’ei dattan ell’aua senza vuler. Beinfrequentadas ein era sias gruppas da gimnastica en l’aua. Quellas han liug el bogn dalla Casa Depuoz (actualmein mo per cuors) e cu igl ei puspei aviert era el Bogn Sedrun. Per la Lia grischuna da reumatissem dat ella plinavon cuors dad « Aquawell ». Era ad affons dil Consorzi da scola Sumvitg Trun muossa Eva Cavelti-Caduff da senudar e di : « Ei gaudan ch’ei san puspei vegnir a far bogn, secapescha cun riguardar il concept da segirtad." Sport en atmosfera famigliara La trenadra da fitness ei seperfecziunada en pliras disciplinas e porscha a Trun e Breil cuors d’Antara, BodyToning e M.A.X. per dunnas ed umens. Antara ei in trenament pil dies che rinforza il dies, la butschida e promova ina buna tenuta dil tgierp ed in venter plat. BodyToning e M.A.X. ein cuors favurisai da persunas che vulan far enzatgei per lur fitness, figura e la tenuta dil tgierp. Suenter ina extendida scolaziun a Turitg ella «Star School for training and recreation » sescolescha Eva Cavelti-Caduff mintg’onn vinavon en cuors da repetiziun e perfecziun. «Sport fa bein e dat ina vesta positiva sillas caussas. Tgi che vegn cun schliatta luna, tuorna pil solit a casa cun buna », ei la trenadra da fitness perschuadida. Igl unviern – cu l’instrucziun da gruppas eri scumandada – hagi ella fatg ton cuorsaliunga sco aunc mai. Normalmein trenescha ella pliras uras al di cun sias gruppas e conceda ch’ella seigi aunc adina empau gnervusa avon mintga lecziun. Las lecziuns sespleighien en atmosfera famigliara cun participont(a)s dall’entira regiun e mintgin treneschi tenor siu agen tempo. «Uss ein ei unfis da trenar persuls, perquei offereschel aunc enzacons cuors duront il matg, suenter datti ina pausa entochen igl atun. Lu sprel ch’ei siegi pusseivel da trenar tut normal e senza restricziuns.» La trenadra da fitness – Eva Cavelti-Caduff – porscha a partir dil matg ses cuors ella sculptura Ogna a Trun. Eva Cavelti-Caduff da Trun ei mussadra da senudar e dat era uras d’Antara ni M.A.X.

Il comite d’organisaziun dil festival da musica ROCKseDrun previus questa stad, ha decidiu da spustar quel sil 2022. Il festival cun musica e divertiment che ha mintgamai liug sut il Bogn Sedrun, havess giu liug sco usitau la fin d’jamna suenter emprem d’uost. Sco Curdin Brugger dil comité d’organisaziun ha declarau alla FMR, ha la situaziun actuala cul coronavirus sfurzau a quella decisiun. Igl ei gia la secunda ga ch’igl open air a Sedrun sto vegnir spustaus ord quei motiv. Ei mirien tuttina plein confidonza el futur e sperien da saver cuntinuar cun ROCKseDRUN igl onn 2022. Il termin ei gia vegnius fixaus sill’emprema sonda e dumengia digl uost (venderdis, ils 5 e sonda, ils 6 d’uost 2022). Program duei restar Tenor Curdin Brugger era il program musical dil 2020 vegnius spustaus sin uonn ed era il 2022 seigi ei previu d’engaschar – sche pusseivel -las medemas gruppas e cantautur(a)s. Denter auter fussen quei Anna Rossinelli, Barbara Dennerlein, Pascal Gamboni, Mattiu, Dario Hess, Tumasch è, Astrid Alexandre ed ina band cun musicist(as) dalla Romontschia. Previus fuva era Stiller Has che fuss staus sin turnea da cumiau igl onn vargau. Sco Curdin Brugger ha saviu dir, ha el dacuort era dau tier da vegnir l’auter onn a Sedrun. Pascal Gamboni e Tumasch è ein egl element al ROCKseDRUN a Sedrun.

Gl’Uaul Casti a Laax ei la collina denter Murschetg e Cons. En connex cun ina senda da cultura Laax ha la Pro Laax montau avon otg onns sil Plaun Casti ina tabla d’informaziun. Ussa suonda ina proxima etappa: las restonzas dils mirs dalla ruina Lagenberg vegnan libras. Viandar ed explorar ei cumbinau per pign e grond cun ina aventura. Quei ei il cass a Laax egl Uaul Casti. Viandonts e bikers che seferman avon la tabla d’informaziun sil Plaun Casti legian l’informaziun, e vulan scuvierer il casti da Lagenberg. Sper il reservuar dil provediment d’aua suondan els ina senda. Suenter circa 100 meters cala quella denton. Ins emprova dad ir tras la bostga, da reiver dalla teissa plaunca si ni dad ir tras ina valletta. Uaul e caglias ein spess, la finala capituleschan ils biars e tuornan anavos tiel reservuar. Tgisà nua ch’ins duess anflar cheu ils mirs dil vegl casti descrets silla tabla? Il castellan e sia fiera Tal scenari ei serepetius adina puspei ils davos onns. Perquei ha la Fundaziun Pro Laax decidiu dad arver il crest e da mussar las ruinas da Lagenberg. Ils mirs fussen da principi veseivels lunsch entuorn. Sche la collina fuss buca surcarschida. Lagenberg ei numnadamein in punct marcant amiez la cuntrada. Sisum sper il mir ha ei schizun in punct triangular dalla mesiraziun ufficiala. Sut ed entuorn il crest ei il territori semidaus talmein ils davos 50 onns che negin s’immaginescha pli las restonzas d’ina ruina medievala. Al pei digl Uaul Casti ei la rundella Marcau. Ella stagiun aulta carreschan mintga gi varga 11'000 vehichels tras quella. Avon 750 onns era ei in bienton dameins, denton era ei gia lu in liug da transit sper la via dil Lucmagn. Miez october era leu mintg’onn la fiera da sogn Gagl. Il crest da Lagenberg ed il territori sisum la Val Mulin era liug da sentupada dalla populaziun. Il castellan haveva – cun urbida imperiala – d’organisar e survigilar quella fiera che cuzzava plirs gis. «Mo» ina restauraziun Ella turscha dil 20. e 21avel tschentaner ei quella perdetga historica ida en emblidonza. La Fundaziun Pro Laax vul render attent ad ella e sensibilisar indigens e hosps per fatgs dil vargau. Onn vargau ha ella saviu gudignar la fundaziun Platta Pussenta per l’idea d’ina restauraziun migeivla. La menadra da project Murièle Jonglez lavura per quella sco meinagestiun. En connex cun in mandat ha ella elaborau in concept per la sanaziun migeivla dalla ruina Lagenberg. Naven dall’entschatta han la Pro Laax e la menadra dil project inclus il Survetsch archeologic cantunal. Gl’uost 2020 han ins fatg ina uatga cun Christoph Walser, il menader dalla perscruttaziun dil terren digl uffeci. Quel ha beneventau l’iniziativa, ha denton accentuau ch’ei dueigi veramein esser ina restauraziun e conservaziun – e nuot dapli. «En duas jamnas savein nus entscheiver cullas mesiras», declara la menadra da project. Ina renovaziun resp. reconstrucziun dil casti Lagenberg ei ni giavischada ni garegiada. Murièle Jonglez descriva suandontamein las mesiras: «Runcar plontas e caglias, rinforzar ils mirs restonts, sanar il trutg entuorn il casti e pussibilitar dad ir a pei tochen tier las restonzas dalla tuor». Actualmein ei quei access ni interessants ni agreabels, ils viandonts ch’enqueran el sespiardan ella bostga. La meinaproject conferma las finamiras: «La populaziun duei haver la pusseivlada da scuvierer da niev la ruina Lagenberg sco part dalla historia da Laax.» Ei seigi denton tuttavia buca aschia ch’ins vegli commercialisar la ruina liberada. Ei detti avunda ruinas da castials pli attractivas, perquei fetschien ins era buca specialmein reclama per quella cheu. Persunas che vulan sapientivamein ir sisum il crest, dueien el futur saver s’informar sper las restonzas dils mirs, leu dat ei ina tabla cun ulteriuras informaziuns. Denter auter vegn quella a render attent al vargau dil territori ondulau e stendiu. Sut il mescal, ragischs e caglias schai ulteriura miraglia. Quella vegn denton negin ad excavar e prender neunavon. «Plontas e caglias vegnan allontanaus aschia ch’ins vegn a saver s’immaginar la dimensiun da quei cumplex medieval», declara Murièle Jonglez. Relief digl Uaul Casti a Laax. Ins vesa claramein las conturas d'in cumplex da baghetgs e foss. Il mir encunter nordvest ei il sulet ch'ei veseivels digl anteriur casti. Il num «Lagenberg» Laax Il num «Uaul Casti» regorda ad in center administrativ d’avon 750 onns. Igl onn 1283 era Lagenberg il center dil Signuradi da Laax. Cheu resideva il castellan digl imperatur Rudolf de Habsburg. Lez possedeva ton en Rezia sco ella Svizra centrala territoris ch’el confidava ad administraturs. Da quei temps che Lagenberg era en fluriziun ein ils treis confederai Werner Stauffacher da Sviz, Walter Fürst digl Uri ed Arnold von Melchtal dalla Sutsilvania s’entupai il 1291 sil Rütli – pervia d’in castellan rubiesti. Quel che guvernava a Laax gudeva probabel dapli simpatia. Siu patrun possedeva en Rezia numerus tals beins e segns dalla pussonza imperiala. In da quels Lagenberg. Il num romontsch-tudestg ha connex culla cuntrada dils lags (Tiert, Sec, Grond, Oberst). En diversas descripziuns san ins era leger «Langenberg», quei che renda attent al cumplex stendiu silla collina. Il Contadi da Laax era ina corporaziun lucca da persunas libras spatitschadas lunsch entuorn. Lagenberg consisteva pia buca d’in territori circumscret e definiu cun clars cunfins, mobein da persunas e famiglias libras che stuevan buca dar giu la dieschma al castellan.

Dapi tschun onns s’occupa ina uniun da quella tematica. Igl ei ina relaxonta e nunligionta. L’uniun «Bankkultur» s’engascha pils bauns ora ella cuntrada. Era ils possessurs da habitaziuns secundaras dalla Surselva ei puspei activa en quei reguard. Viandar d’in baun a l’auter e giudicar quel ei empau sco in giug. Els biars loghens ein las uniuns da cura e traffic respectiv uniuns turisticas responsablas pils bauns, ellas apprezieschan era il resun digital. Avon tschun onns ei l’uniun Bankkultur seformada. Igl ei ina cuminonza d’interess da glieud che vul promover ils bauns da seser ora ella cuntrada. Tenor in schazetg da quell’uniun dat ei rodund 200'000 bauns els pli differents loghens. Aposta per giudicar quels – e dar ina critica constructiva als responsabels – ha l’uniun creau ina pagina nua ch’ins sa seregistrar, qualificar il baun e dar giu in commentari. Quella pagina han ins creau en tut ils quater lungatgs naziunals, la Lia Rumantscha ha susteniu il project cun translatar la pagina d’internet. «Nus havein envidau nos commembers da separticipar a quell’acziun sco alternativa tier las biaras activitads ch’ei dat cheu», declara Hedy Anderegg-Tschudin. Ella e siu consort possedan ina habitaziun a Vella. Dunna Hedy haveva constattau che la Lumnezia, Sursaissa e Glion, era strusch representada egl inventar. Entochen oz ein 20'178 bauns montai dapertut en Svizra registrai en quella datoteca. El Grischun ein pér 1011 categorisai e descrets, da quei 296 en Surselva. Ils commembers dalla Cuminonza d’interess dils possessurs da habitaziuns secundaras (IG ZWB) Surselva ein stai diligents gl’onn vargau. Dapi ch’ins ha accentuau ils sforzs en Surselva, ein numerus bauns registrai da niev. Ella destinaziun Flem Laax Falera eis ei actualmein 217, Glion 45, en Lumnezia 13, Sursaissa 2 ed ella Cadi 21. Bauns s’audan dil reminent dapi 150 onns tier l’infrastructura turistica. Ins haveva entschiet ad installar pusseivladads da seser en loghens idillics e cun survesta. Apropos idillic: Tgi che separticipescha all’acziun da qualificar bauns sto dar puncts ni cors tier sis spartas, numnadamein liug, survesta, livel da canera, infrastructura ed access al baun. Tgi che registrescha sia viseta, sto aunc indicar il cantun. In baun s'auda dapi l'entschatta dil turissem tier l'infrastructura d'in liug da cura.

Dapi diesch onns habitescha Ingrid Ritter a Cumpadials e posseda in curtin d’ina mesa hectara. A quel dedichescha ella la plipart da siu temps liber. Alla FMR ha ella tradiu quater tips pigl iert e tgei ch’ina pizza ha da far cugl agen curtin. Farbuns, truffels, salvgia e maruns: Tut quei ed aunc bia auter crescha el curtin dad Ingrid Ritter (63). Igl ei in curtin da demeter – vul dir ch’ei vegn desistiu da cultem e pesticids chemics. Plinavon vegn ei empruau da dar anavos dapli alla tiara che quei ch’ins pren dad ella. «Igl ei in viver en harmonia culla natira e ses habitonts», di Ingrid Ritter. Siu curtin che porta il num «Sper Uolm» ei in schinumnau curtin aviert ch’era visitaders e visitadras san contemplar. Sper ils guids porscha la dunna che ha denter auter fatg la scolaziun da terapeuta da curtin era differents cuors e seminaris. «Jeu s’informeschel denton era entras leger cudischs ed egl internet», di la dunna ch’ei oriunda da Basilea-Campagna. Tip 1 Entscheiver cul sempel All’entschatta cusseglia Ingrid Ritter da plantar caussas pli semplas che drovan buca tonta tgira. «Per exempel truffels e flurs sulegl. Quellas duas caussas astg’ins denton buca semnar ensemen pervia ch’ellas supportan buca bein in l’auter», di ella e ri. Quei ch’ei pli pretensius duess’ins veser sco finamira ed inspiraziun pil futur. Mintg’onn san ins aschuntar duas caussas ni dapli. «Buca mo fretgs, jarvas ni legums san ins semnar, mobein era fluras. Gliez ei era enzatgei bi pigl egl.» En general duess’ins mirar tgei che secumprova e cul temps crescha aschia era la savida. L’anteriura menadra dalla Casa da tgira s. Giusep a Cumpadials ha era buc adina giu cletg culla raccolta digl iert: «Era tier mei ei buca tut quei ch’jeu hai plantau la fin finala carschiu.» Tip 2 Mintg’onn midar plaz «Jeu hai quater eras ch’ein situadas en differents loghens el curtin. Mintg’onn roteschel jeu aschia ch’ei vegn plantau en mintg’era enzatgei auter. Quei fetsch jeu per proteger las plontinas da parasits. D’avantatg eis ei era da plantar culturas mischedadas; pia plantar differentas sorts da legums, jarvas e fluras ch’influenzeschan positivamein in l’auter.» Per tgi che ha in pli pign iert cusseglia Ingrid Ritter da parter si quel e plantar mintg’onn enzatgei auter ni midar il plaz da quei ch’ins ha semnau. Uonn emprova ella per l’emprema ga da cultivar soja. Las differentas plontinas cultivescha la mumma da quater dunnas medemamein sezza. Quei fa ella en quater èrs tumprivs che sesanflan gest sut casa: «Sch’ei vegn pli freid stoss’jeu denton cuvierer els cun cozzas da launa ni teila.» Las plontinas cultivadas sez seigien pli robustas e gia s’endisadas vid il clima e las circumstanzas che regian a Cumpadials. Per tener cauld las plontinas gia messas ella tiara dova Ingrid Ritter savens launa nuorsa. Quella sa era vegnir rasada ora sigl èr per ch’ei creschi buca ton zerclem e per dar in’autra structura alla tiara. Tip 3 In curtin da schigiar «Cura ch’jeu fetsch ils guids atras miu curtin menziunel jeu era ch’el seigi in curtin da schigiar. E quei sai jeu era recumandar a persunas ch’ein interessadas da far si curtin», di Ingrid Ritter. Quei munta ch’ins ha entginas caglias ch’ein repartidas pigl entir curtin. Quei sa esser caglias da schuaunas, puaunas ni iuaspinas (Stachelbeere). «Aschia han ins adina plascher sch’ins vesa ch’in fretg ei madirs ed ins sa schigiar el.» Entras cultivar in iert vegnan las persunas sensibilisadas per la muntada dallas stagiuns. Tras quei ch’ins semna e plantescha tut a maun san ins era cura ch’ils legums ed ils fretgs han sesiun. Plinavon engartan ins aunc ils auters aspects dalla natira: «Cura ch’jeu sun en curtin semovel jeu ella natira. Jeu vesel tschittas ed aviuls – igl ei semplamein in liug meditativ ed ei spargna medemamein l’ura da fitness.» Il temps d’ozildi nua che tut mondi aschi dabot seigi il curtin in liug da ruaus. Tip 4 In curtin da pizza Per tgi che preferescha in tec pli luc ha Ingrid Ritter medemamein in cussegl: Semnar tut quei ch’ei drova per ina pizza. Tomatas, basilica, pulenta ni tut tgei ch’il cor desiderescha. Era als affons san ins surdar ina pintga part digl iert per ch’els sappien plantar quei ch’els han il pli bugen. «Da quellas experientschas restan entochen ella vegliadetgna», di la dunna che ha viviu cun siu um Beat 30 onns a Laits sur Sumvitg. Plinavon san ins tenor Ingrid Ritter guder gronda libertad ed autonomia sch’ins posseda in agen curtin. «Naturalmein drova ei bia temps ed engaschament, mo ins sa era semnar quei ch’ins ha il pli bugen e sto buca cumprar quei che la stizun porscha.» Ei seigi in bi sentiment dad adina haver truffels en tschaler ed ella aschunta ch’ella hagi mai stuiu cumprar tals. Sut www.stima-hochbeet.de anflan ins ina tabella cun informaziuns davart culturas mischedadas. Ingrid Ritter en siu curtin avon sia caglia preferida il parmuglier (Schwarzdorn). Ina pintga part dil curtin che mesira 5 000 m2.

En Svizra vivan rodund 10'000 persunas suordas. Viver senza udida limitescha il contact, ils suords ein era ina minoritad. A quella survescha e per quella s’engascha Sarah Caminada. Sarah Caminada, naschida 1987 e carschida si a Vattiz ha frequentau las scolas en Lumnezia. Alla Scola cantunala a Cuera ha ella fatg 2006 la matura bilingua. Suenter ha ella studegiau anglistica all’universitad da Berna. Dapi tschun onns lavura ella sco interpreta diplomada per lungatg da segns. Uonn ha ella entschiet, sper in pensum parzial sco collaboratura administrativa all’universitad da Berna, il studi da master pil diplom europeic sco interpreta dil lungatg da segns. La Lumneziana dat plaid e fatg davart sia lavur per la communicaziun denter persunas suordas e persunas che audan. Co vai cun Vus, Sarah Caminada? Cun mei vai pulit, grazia. Pervia dalla pandemia lavurel jeu el biro a casa, buca mo per mia lavur all’universitad, mobein era per translatar. Quei fagein nus ussa bia via Skype ni Zoom sur il monitur. Vus essas interpreta da lungatg da suords.... …jeu stoi metter el clar che nus tschintschein d’in lungatg da segns e buca d’in lungatg da suords. Jeu sun interpreta da lungatg da segns, ed jeu translateschel en duas direcziuns: D’ina vart translateschel jeu quei ch’ils suords gin per quels che audan. El medem mument translatesch’jeu quei che las persunas cun udida gin per che las persunas suordas capeschien. Co essas Vus vegnida tier quella professiun. Deva ei persunas suordas en Vossa famiglia? Na, da casa anora dat ei negina colligiaziun, jeu hai buca empriu il lungatg da segns sco lungatg-mumma. Jeu hai vuliu emprender il lungatg da segns ed hai frequentau differents cuors. La finala hai jeu absolviu a Turitg il studi sco interpreta per lungatg da segns e finiu quel cul diplom federal. Co ston ins s'immaginar ina incarica che Vus surprendeis? En Svizra lavuran las biaras interpretas ed interprets dil lungatg da segns per l’agentura Procom. Tuttas damondas che quella retscheiva, reparta ella allas persunas qualificadas ch’ein a disposiziun ellas diversas regiuns, ni era che san seluvrar ella tematica. L’agentura organisescha pia nossas incumbensas. Duront che Vus translateis vesan ins gesticulaziuns da maun e bratscha. Ei para ina pretensiusa lavur corporala? Igl ei oravontut pretensius pil tschurvi. Quel sto propi luvrar, suenter ina incarica pli liunga ein ins schon fetg staunchels. Mo gest ussa che nus sesin davon il computer ed havein da translatar sur il monitur sent’jeu pli e pli con pretensius ch’igl ei era pil tgierp. Cunzun sch’ins ha da far quei sin spazi limitau. Ein interpretas ed interprets da segns dispensai da purtar mascrina, schiglioc va quei gie buc da translatar? Sarah Caminada ei interpreta da lungatg da segns. La mascarina cuarcla fetg importontas parts dil lungatg che jeu drovel per translatar. Entochen ussa haiel jeu bunamein adina saviu translatar senza mascrina. Naturalmein ston ins lu tener distanza ed jeu portel ina mascrina duront tut ils moments d’ina incarica che jeu translateschel buc (per exempel duront ir a pei dad in biro a l’auter). Ei ha dau ina, duas incaricas nua che jeu haiel stuiu purtar in mascrina e quei funcziunescha atgnamein mo cun incaricas cuortas ed glieud che jeu enconuschel fetg bein, e mo en in context nua che la tematica ei absolut clara. Essas Vus sezza sespecialisada en ina sparta, forsa sport, politica, economia ni autra? Perquei che nus essan mo ina pintga tiara ston translaturas e translaturs en Svizra esser polivalents. Sch’ins fagess p. ex. mo caussas giuridicas fuss quei memia specialisau. Ei dat denton tematicas e caussas nua ch’ins ei pli informada ni approfundida. Ni ch’ei dat situaziuns ch’ins sto aunc saver franzos. Bia dependa adina dils lungatgs ch’ins drova. Restein tier ina translaziun tudestga. Vus stueis reagir e funcziunar immens spert. Translateis Vus substantivs, verbs ed adjectivs, ni entiras construcziuns? Jeu translateschel adina tut, pia l’entira construcziun. Il lungatg da segns ei in lungatg cumplein sco x-in auter e cun ina gramatica cumpletta. Sulettamein la modalitad ei differenta, pia visual e buca auditiv. Entras quei ei era la grammatica autra. Sch’jeu translateschel ina construcziun tudestga el lungatg da segns, lu fetsch jeu quei buca culla grammatica tudestga, mobein cun quella dil lungatg da segns. Con gitg ordavon saveis Vus sepreparar per ina incarica? Quei ei fetg different. Ei sa esser incaricas spontanas d’ina ura a l’autra. Lu hai jeu era termins ch’ein fixai gia pil 2022, tier lezs san ins s’approfundar ordavon ella tematica. Dat ei avunda interpretas da lungatg da segns? Cheu savess ina persuna suorda dar ina megliera risposta ch’jeu. Cunquei ch’jeu absolvel actualmein in studi da master pil diplom europeic hai jeu bia constudents digl entir mund. En quella cumparegliaziun ves’jeu ch’igl access dils suords ella societad sedifferenziescha fetg ellas differentas tiaras. Sch’ils suords en Svizra fussen integrai meglier havess quei la consequenza ch’ei duvrass dapli interpretas. En Svizra franzosa e taliana ston ins gia ussa luvrar savens cun glieud dall’Italia ni dalla Frontscha, schiglioc havess ei bia memia paucs. Vus haveis translatau simultar il president dalla Confederaziun Guy Parmelin en connex cun Covid-19. Co eis ei stau culla preparaziun per quella lavur? Leu ha ei atgnamein buca dau bia, nus survegnin buca dapli informaziuns ch’ils auters. Sch’ins s’informescha ordavon san ins s’immaginar il cuntegn e las cefras, en quei cass eis ei stau las informaziuns tier la situaziun da Covid-19, contas hospitalisaziuns etc. Dapli savein nus era buca ordavon. Survegnis Vus bia resuns e reacziuns sin Vossa lavur? Las conferenzas da medias dalla Confederaziun han mussau alla populaziun ch’ei dat in lungatg da segns. Aschia ha ei era dau dapli resuns sin nossa lavur. Las empremas conferenzas da medias han ins buca schau translatar el lungatg da segns. Lu ha la Federaziun svizra dils suords reclamau e sin quei ha il Cussegl federal incumbensau d’organisar las translaziuns simultanas. Sesentan persunas senza udida sco impedi ni sco ina minoritad linguistica? Quei dapenda naturlamein dalla persuna. Per mei e per biars eis ei ina minoritad linguistica. Jeu cumparegliel ils suords culs Romontschs, era lezza ei ella posiziun d’ina minoritad e ston batter per lur dretgs. En quei senn ein omisduas minoritads fetg a cor a mi. In lungatg da segns romontsch dat ei denton buc. Ils lungatgs da segns en Svizra han ins sviluppau en las regiuns tudestgas, franzosas e talianas. Ils Romontschs ein adina vegni scolai ella part linguistica tudestga. Co eis ei culla renconuschientscha ufficiala dil lungatg da segns? En Svizra essan nus lunsch anavos al svilup internaziunal. La Svizra e l’Italia ein las sulettas tiaras europeicas che han buca renconuschiu il lungatg da segns sco lungatg naziunal. Mia gronda speronza fuss che quei semidass il proxim futur. Secapescha ein fetg bia dretgs colligiai cun quella renconuschientscha. Per mei eis ei clar ch’ins sto promover quei lungatg minoritar semegliont al quart lungatg svizzer. La Federaziun svizra dils suords ein vidlunder da far lavur politica per contonscher quella finamira.

FRM/SR Ier ha la super-glina sclariu dil firmament. Haveis viu ni sentiu ella ? Il gliendisdis vargau eis ei reussiu a Rico Blum da Trun da far questa magnifica fotografia dalla glina en Surselva, che para aparti gronda. La super-glina (engles super moon) ei in’expressiun influenzada 1979 digl astrolog Richard Nolle. Super-glina stat per ina glina pleina ni vitta che sesanfla al ni datier dil punct il pli datier dil mund enteifer siu orbit.

Quest meins ha l’artista da Glion, Sandra Palaia, giu la quita d’exponer ina part da sias ovras a caschun dalla secunda exposiziun d’art « Frühlingserwachen» a Stein am Rhein. A quella ein 46 artistas ed artists da sis naziuns separticipai mussond picturas, sculpturas, popart e fotografias. L’exposiziun ei vegnida curatada da Rainer Schoch. Tier quella s’auda era la surdada dil premi d’art per artists ch’ein vegni elegi dil publicum che ha visitau l’exposiziun. « Igl ei ina honur tut speciala per mei, jeu hai plascherun», ha Sandra Palaia declarau enviers la FMR. L'artista da Glion ha numnadamein fatg il tierz plaz, quei suenter Elena Root sil secund. Sigl emprem plaz ha il publicum medemamein elegiu in’artista dil Grischun, numnadamein Chris van Weidmann da Favugn. Ella ei emprema ensemen cun Cat Bakker da Mammern che ha giu quasi il medem diember da puncts. Sco premi han ei retschiert muneidas suleradas – in’ediziun limitada edida pil 500avel di dalla mort da Leonardo Da Vinci. «Jeu sun tut fascinada ch’il publicum ha elegiu mei sil tierz plaz, aschia in premi dil publicum ei il premi il pli sincer ch’ei dat. Quei dat curascha ed anim da cuntinuar cun quei ch’jeu fetschel.» Sandra Palaia da Glion ha plascher dil tierz plaz a caschun dall’exposiziun d’art « Frühlingserwachen» a Stein am Rhein.

Ils influenzers Roman Flepp e Valentin Manhart (da sen.) han grond success cun lur fotografias. Ina dallas fotos da «twintheworld» che muossa il Lai da Tuma – la tgina dil Rein. Il Nord fascinescha ils dus fotografs. La foto muossa las Inslas da Senja en Norvegia ed il cuolm Segla. Roman Flepp e Valentin Manhart ein fotografs cun grond success. Igl account communabel dils cusrins ei «twintheworld» e quel dumbra rodund 234 000 abonnent(a)s. Aschia s’audan els tiels instagrammers svizzers cul pli bia success e han era fundau in’atgna agenzia. Fotografar ei la pissiun dils dus cusrins Roman Flepp e Valentin Manhart che han omisdus 24 onns. Dapi prest siat onns presentan els gia lur fotografias silla plattafuorma Instagram. Il 2013 ha Valentin Manhart priu part ad ina sentupada d’instagrammers e ha empriu d’enconuscher leu «Wisslaren», in dils piuniers che haveva gia da lezzas uras grond success cun sias fotografias. Quei ei lu era stau in impuls pils dus giuvenotters da presentar silla pagina communabla «twintheworld» lur fotografias sin Instagram. Da quei temps fageva Roman Flepp bia fotografias dallas muntognas a Mustér e contuorn e Valentin Manhart ella regiun da Walenstadt. Adina puspei ein els viagiai ensemen per la Svizra e pil mund entuorn ed oravontut il nord fascinescha ils cusrins. Lur fotografias han ina nota persunala e derasan pil solit in’atmosfera ruasseivla e mistica. Per mussar la vera grondezia dallas cuntradas alpinas posiziuneschan ei pil solit ina persuna enzanua el maletg. Mintgina ei autra e tuttina paran las fotografias ed era ils videos d’haver enzatgei communabel. San ins dir ch’els hagien in agen stil e seigien tuttavia buca fotografs dalla bial’aura? «Gie, quei constat. Nus preferin l’atmosfera che regorda al nord – il pli fascinont eis ei avon in stemprau e nus fotografein era savens la damaun e la sera», conceda Roman Flepp ed aschunta ch’in tschiel blau seigi buc in motiv tschercau per els. Entschiet in bien mument Entschiet a fotografar han ils dus giuvens cul telefonin e cul temps han ei anflau cun Nikon in sponsur per apparats da fotografar. A moda autodidacta han ei empriu d’elavurar las fotografias, luvrar cun dronas ed aschia ein lur maletgs daventai pli e pli professiunals. Spert ei il diember d’abonnents da «twintheworld» carschius e destinaziuns turisticas sco Grischun Vacanzas, Sedrun Mustér Turissem, hotels ed autras interpresas ni marcas han vuliu collavurar cun els. «Nus havein entschiet in bien mument, da quei temps dev’ei aunc buca bia influenzers ed ei era empau pli sempel da seposiziunar che oz», seregorda Roman Flepp ch’ei carschius si a Mustér e ha studegiau d’electroinschignier alla Scola politecnica federala (SPF) a Turitg. Suenter siu bachelor ha el fatg in onn praticum ed entscheiva cul master igl atun. Siu cusrin Valentin Manhart ei carschius si a Walenstadt e studegia all’Universitad da Freiburg historia e geografia. «Nus havein vuliu emprender enzatgei ‘endretg’, ins sa gie mai co quei cun instagram e medias socialas sesvilupescha», declara Roman Flepp e ri. Perquei lessien ei pil mument era buc seconcentrar mo sin quella sparta. Malgrad ch’ei possien gia ussa gudignar avunda daners per viver cun l’atgna agenzia e las collaboraziuns cun firmas vulan ei pil mument metter sin duas cartas. Co ei vesi ora igl avegnir possien ei aunc buca dir, quei dependi dil success. Lur accumpignament professiunal per firmas e destinaziuns che giavischien ina buna preschientscha ellas medias socialas seigi en mintga cass pli e pli dumandaus. Dapli ch’in hobi Ils cusrins secapeschan bein e passentan perquei bugen ensemen il temps liber gudend lur pissiun. Il fotografar ei denton daditg dapli che pissiun e hobi. «Pli professiunal che tut vegn e pli bia lavur ch’ei dat», di Roman Flepp. Tenor el ein lur viadis en Svizra ed egl exteriur pil solit sponsurai. Ils sponsurs san profitar dublamein, per l’ina da lur ferma preschientscha e derasaziun sin instagram e per l’autra da lur experientscha e la finfinala survegnan ei bunas fotografias che contonschan tut tenor da 40 000 – 300 000 persunas per maletg. Po Roman Flepp dar tips ad entscheviders ? « Gie, il meglier visetan ins in dils workshops da nus. Sco gia detg eis ei actualmein denton buca aschi sempel da daventar influenzer», rispunda el tut um da fatschenta. Enqual tip ha Roman Flepp lu tuttina aunc per lecturas e lecturs: «Impurtont ei da far bunas fotografias e realisar buns filmins. Ina finamira ei era da crear in bien cuntegn e raquintar historias per porscher enzatgei original e fascinond. In impurtont tip ei era da star vidlunder ed esser presents mintga di.» Ulteriuras informaziuns e fotografias: www.twintheworld.ch www.instagram.com/twintheworld Dus influenzers partan ‘lur’ mund (fmr/sr) Grazia al success cun «twintheworld» han ils dus instagrammers Roman Flepp e Valentin Manhart pudiu fundar l’atgna fatschenta. Els han entschiet in bien mument a parter ‘lur’ impressiuns dil mund sin Instagram e han oz rodund 234 000 abonnent(a)s. Lur stil da fotografar ha valur da reconuschientscha.

La Viafier Retica concretisescha ses plans d’introducir il tact da mes’ura entochen Glion e pli tard viers Mustèr. Perencunter svaneschan las speronzas da mantener il transport dad autos sur igl Pass Alpsu suenter igl onn 2024. La Viafier Retica (VR) ha concretisau sin damonda dalla FMR ils plans per introducir il tact da mes’ura da Cuera a Glion e pli tard entochen Mustér. Sco quei che Simon Rageth dalla communicaziun dall’interpresa ha getg, prevesa la VR da realisar il tact da mes’ura entochen Glion sin la fin digl onn 2024 e dus onns pli tard entochen Mustér. E sco Simon Raghet ha precisau buca sulet duront il temps dallas grondas frequenzas cun ils pendularis sin via alla lavur: «Previda ei in purschida integrala.» La punt da Rehanau arva la porta Cun la nova punt dalla viafier sur il Rein a Rehanau ei il grond impediment per realisar il tact da mes’ura viers la Surselva surmuntaus. Entginas adattaziuns vid l’insfrastructura ein tuttina necessarias entochen la fin digl onn 2024 respectiv entochen igl onn 2026, sco quei che Simon Raghet ha explicau. «Tenor plan actual ein las investiziuns terminadas en treis respectiv tschun onns.» La pli gronda investiziun dalla VR ch’ei necessaria per sviluppar igl urari ein denton ils novs trens. Il pledader dalla VR ha discurriu dalla pli gronda investiziun el material rullont ella historia dalla VR. Buca meins che 56 trens novs, aschinumnai trens d’autotracziun en quater parts, ein pustai e vegnan era a circular en Surselva. Ina purschida svanescha Il meinagestiun dalla Regiun Surselva, Duri Blumenthal, ha tschintschau ch’il tact da mes’ura dalla Surselva siado seigi gia dapi onns tematisaus. Niev e plascheivel ei ord sia optica che la VR definescha in termin per augmentar il tact. La pretensiun per in tact da mes’ura en Surselva ei era stada part dalla resoluziun dils presidents communals sursilvans stipulada avon entginas jamnas. Els vevan reagau sin l’annunzia dalla Viafier Matterhorn/Gotthard da strihar il transport dad autos sur il Pass Alpsu a partir digl onn 2024. «Las speronzas che quei transport dad autos viers Ursera resta ein minimas.» Duri Blumenthal ha menziunau las investiziuns necessarias ell’infrastructura ed en novs vaguns per transportar autos sur il pass che stettien en negina relaziun cun las frequenzas. «Quellas investiziuns ei negin promts da surprender, in fatg che la Regiun Surselva deplorescha.» L’annunzia dalla VR dad introducir il tact da mes’ura entochen Glion sin la fin digl onn 2024 s’accorda cun il termin annunziau da calar da transportar autos sur igl Alpsu. Per Simon Ragheth dalla VR ei quei «casualitad». S'engaschai per il tact da mes'ura eran las deputadas ed ils deputai sursilvans gia igl uost 2020 via in manifest surdaus al cusseglier guvernativ, Mario Cavigeli. In manifest cun pliras pretensiuns per megliera igl access en Surselva sin via e sil binari. Ina ni l’autra damonda resta La VR ei perschuadida da porscher cun il tact da mes’ura e cun novs trens in survetsch optimal en Surselva cun attractivas colligiaziuns a Cuera en direcziun Turitg e Sogn Gagl. Duri Blumenthal ha menziunau diversas damondas che ston aunc vegnir scleridas en Surselva en connex cun in niev tact dalla viafier. «Il survetsch autopostal sto medemamein s’adattar al niev tact dalla viafier. Ei fa numnadamein pauc senn sch’ils passagiers dalla viafier bandunan il tren a Glion e ston spitgar ina mes’ura al proxim auto da posta.» La medema damonda setschenta dus onns pli tard alla staziun da Mustér. Surpren la Viafier Matterhorn/Gotthard il tact dalla VR? Viers il tgamun dalla interpresa responsabla per il binari da Mustér ad Andermatt han ils presidents communals sursilvans gia stipulau entginas pretensiuns, denter quellas la pretensiun dad introducir il tact da mes’ura viers Ursera. E lu fuss enzanua aunc la damonda dil futur dalla Porta Alpina.

Naven da miez avrel entochen viaden egl october vevan affons da mia generaziun pli baul negina scola. Sis meins ad onn scolaziun vevan da tonscher alla buobanaglia dallas muntognas grischunas. Ils meins da stad vegnevan ils affons duvrai ordeifer la stanza da scola. Ils ins gidavan a casa sil funs. Plinavon duvrava mintga vitg in cavrer, in nurser, in vitger ed in vischander. Buobs mavan savens ad alp. La gronda part dils affons mava en plazza. Biars vevan detg pulit giu la Bassa. Mo tuttina han tons auters pitiu l’entira veta dad experientschas fatgas cun patruns malvugli, violents, senza caracter e senza turpetg. Enzatgei che mudergiava pli u meins tuts, fuva il schar encrescher. Tontas larmas el zuppau, egl jester, e senza saver plidar per propi il lungatg dils patruns. Casualmein haiel jeu survegniu da cuort duas brevs originalas che muossan en tgei pitgira affons grischuns en plazza giu la Bassa sesanflavan magari da lezzas uras. In bien enconuschent da mei ha anflau en in caum zuppau dad ina casa veglia ella Cuntrada da Sargans duas brevs screttas dil bab giu d’in vitg sursilvan il matg 1950. En ina brev sedrezza il bab per tudestg, schi bein sco el sa, als patruns da sia feglia. Sco ei hagien dau part seigien els buca cuntents cun la fumitgasa. Ella bragi adina entstagl da far sias lavurs. Il bab stat mal da quei malengasi dils patruns. Mo el speri ch’els termettien buca a casa la mattatscha. Cun in tec pazienzia mondi ei lu schon cul temps. La secunda brev per romontsch ei scretta alla feglia. Cheu il text original: Surcrap, ils 25 de Matg 50 Cara Onna Maria Sco il patrun scriva laies Ti encrescher bravamein e bragies traso. A nus has Ti scret che Ti stetties bugen. Co eis ei cun quei, Fai buca teater tochen ch’ils patruns lain lu vegnir ensi Tai. Scriva a nus co igl ei mo vegnir cun la broca glez ei buca pulid. Mira de far pulid jeu mettel cheu tier ina brev pils patruns e nus lein era saver co ei stat cun la lavur, Il Heimatschein lain lu schon termetter sco ch’el vegn. mo cala da bargir si cheu sas Ti era buca star adina. Cun cordials salids de nus tutts Tiu bab Giachen Antoni* Ti stos buca vuler ir mo a spas lu chrei jeu schon ch’il patrun seigi buca cuntens va buca giu tier il Giuli* sche Ti lais encrescher lu sas Ti ch’el sevila sin Tai, fai schi bein sco Ti sas tias lavurs. (*Ils nums originals ein remplazai) L’Onna Maria veva 11 onns. Quellas che ein stadas da gliez temps en plazza san sentir aunc oz cun ella. Il bien bab enconuscheva nuot auter. Igl era halt aschia. Cun la brocca mav’ins buc. E cun ils pigns che mavan aunc buc a scola veva la famiglia buccas fomentadas avunda davos meisa duront la stad. Che la lavur d’affons era da lezzas uras legala en Svizra fa surstar oz. Ei tunscheva da tarmetter il Heimatschein. L’identitad digl affon era d’impurtonza, siu malesser buc. Ils patruns da l’Onna Maria vivan buca pli. La damonda daco omisduas brevs eran zuppadas en ina scaffa anfla mai pli ina ri-sposta. Per mei dat ei ina raschun capeivla. Ils patruns han mai surdau la brev dil bab scretta per romontsch all’Onna Maria.* Pertgei buc? Quei sa negin pli. Ei forsa meglier aschia. Valentin Vincenz dad Andiast/Buchs è romanist ed anteriur scolast gimnasial. Dacurt è cumparì ses roman «Il Multè fatal».

Sil stradun digl Alpsu sur Sagogn ei schabegiau margis-sera in accident. In automobilist carrava sil H19 da Laax en direcziun Glion. En ina storta encunter seniester ei gl’auto vegnius sil vial cuntrari nua ch’el ei collidaus cun quel d’ina manischunza da 38 onns che carrava ella cunterdirecziun Tras la collisiun frontala ei gl’um da 21 onns vegnius encugnaus en siu auto. Il survetsch da salvament stradal da Flem ei vegnius sil plaz cun 20 persunas ed ha saviu, ensemen culla squadra dall’ambulanza, liberar el. La dunna blessada levamein ha ina ambulanza transportau el spital da Glion. Gl’um blessaus miezgrev ha il helicopter dalla Rega sgulau el Spital cantunal a Cuera. Sco quei che la Polizia cantunala communichescha ei il stradun digl Alpsu staus serraus duront las lavurs da salvament. Il traffic ha ella sviau sur la via da colligiaziun Laax-Sagogn, tras il vitg da Sagogn tochen a Schluein. Foto Polizia chantunala grischuna Dapi onns schabegian cuntinuadamein accidents sin quei tschancun Laax-Schluein dil stradun H19. Onn vargau ei per exempel in auto da posta cupitgaus sur la seiv directiva e setschentaus sut il mir da sustegn ella scarpa. Sil tschancun ordeifer ils habitadis Laax e Schluein ei la limita da spertadad indicada cun 80, quei ch’ei en biars cass memia spert sil toc nunsurveseivel e stretg. Il Cantun haveva integrau en siu program da vias 2021-2024 in project per migliurar la situaziun. Demai ch’il punct dall’entrada dil H19 ella nova colligiaziun pil vitg da Sagogn ei aunc buca clars, ha gl’Uffeci da construcziun bassa interrut la projectaziun.

Ella grava dil Parlet ella Val da Schluein ei actualmein in excavatur en acziun. Quel pren ensemen tochen 10'000 cubics material ch’igl ual ha menau avon la siara gronda. Per la vischnaunca eis ei in project che garantescha la segirtad dil vitg. Actualmein ei la vischnaunca da Schluein vidlunder da realisar ina lavur da manteniment ella Val da Schluein. L’entschatta da quest’jamna han ins entschiet a prender ora material sur la siara da Parlet. Igl ei ina construcziun impostanta enamiez la Val da Schluein. Tenor il plan dil biro specialisau per construcziuns d’auas eis ei previu da prender ora denter 7000 e 10'000 cubics. La mesira mitighescha il squetsch e garantescha che la siara sa ademplir sia funcziun. Sco l’administraziun communala ha communicau, cuozza la lavur rodund treis jamnas. Manischar il problem Mintga camiun carga diesch cubics material e meina quel sil plaz da deposit ell’Isla da Schluein. Ella vischinonza dalla serenera Foppa ha la vischnaunca mess a disposiziun per quei intent ina parcella da 3400 m2. Il deposit ella zona da baghetgs publics ei provisorics. Tgei che schabegia cun quei material ord la Val da Schluein ei aunc buca clar. La bova ei in plaid ch’ei presents als da Schluein dapli che a habitonts d’auters vitgs. Ella tradiziun orala san ins che la bova gronda digl onn 1823 haveva devastau quasi gl’entir vitg sut il casti da Löwenberg. Era pli tard, tochen il 2005, han bovas smanatschau e devastau baghetgs, uaul e cultira. Adina pli a funs ei l’aua secavada e la val ei seslargada. Suenter ein bovas vegnidas il 1834 ed il 1868, lu puspei 1927. Suenter l’aua gronda dil settember 1927 ha la vischnaunca da Schluein schau ereger siaras ed in grond rempar sur la Val Vedra. L'imposanta siara da Parlet ella Val da Schluein La bova ha denton buca cediu, e tochen oz smanatscha ella. Cuntinuadamein han ils organs communals da s’occupar culla hipoteca. Denter 1974 e 1976 han ins investiu milliuns francs per frenar e stabilisar la Val da Schluein. In ferm urezi local el nordvest, denter Ladir e Falera, fa crescher anetgamein l’aua. Il problem sa buca vegnir sligiaus definitivamein, pertgei pliras vals pli pintgas sbuccan ella val laterala principala e meinan material avon la siara gronda. Val da Tschessas, Val da Cafegns, Val Ruina Alva, Val Dado e Val Gion Biet lavuran cuntinuadamein. Daco baghegiau en quei liug? La constellaziun topografica ei dada, perquei sa la vischnaunca mo esser attenta da mantener siaras e rempars. Cuntinuadamein ein las autoritads, cun sustegn dils uffecis cantunals, fatschentadas cun mesiras preventivas. En casa communala da Schluein ei l’economisaziun dalla Val ina tematica permanenta. Il svilup dalla vischnaunca sedrezza leutier. Sper las zonas da habitar, d’industria e mistregn dat ei era zonas da prighel. Ins sedamonda daco ch’ils colonists d’antruras havevan elegiu a Schluein in areal cun potenzial da prighel per baghegiar lur casas. La risposta dat Otto Caduff-Caviezel en sia cronica da Schluein, edida 1999: «Per baghegiar han ils antenats tscharniu fetg savens aposta areals sper flums ed uals, semplamein pervia dall’aua ch’els duvravan per ils mulins, per buentar, schuar, lumiar, lavar, stizzar fiug.» Il carstgaun ha adina tratg a néz la forza dall’aua, cun ina certa resca e resalva. Quei constatesch’ins buca mo a Schluein, mobein en biars loghens ellas Alps e giu la Bassa. L’aua ei ina benediziun, sa denton semidar en ina stria furiusa. Il plaz da deposit pil material ord la Val da Schluein.

Sonda suenter miezdi absolvan ils juniors B dalla Surselva lur tierz giug dil campiunadi da primavera. Hosp ei Gossau, il tierz dalla tabella. La squadra songagliesa ha gudignau tuts treis giugs d’entochen ussa, ferton ch’ils Sursilvans han gudignau dus, in da quels per forfait. Il giug dalla davosa fin d’jamna encunter Winkeln-Rotmonten ha numnadamein buca saviu vegnir daus damai ch’ils hosps dil cantun S. Gagl han buca rabitschau ensemen il diember necessari da giugadurs per quella scuntrada. Aschia ei la victoria ida als Sursilvans. Igl adversari da sonda, Gossau, ha terminau il campiunadi igl atun vargau sigl excellent secund plaz, treis plazs davon ils Sursilvans. La scuntrada da quellas duas equipas ha buca saviu vegnir dada per la fin digl atun pervia dalla pandemia dil coronavirus. Ils juniors A dalla Surselva dattan lur emprem giug da casa da questa primavera a Glion encunter Diepoldsau-Schmitter. Ferton ch’ils Sursilvans han recaltgau in emprema punct egl emprem giug encunter Ruggell, ha Diepoldsau-Schmitter spiars a casa encunter Herisau. Juniors A1, gruppa 1 Rorschach – Ruggell du. 11.00 Rotmonten – Bogn Ragaz du. 12.00 Surselva – Diepoldsau Glion, du. 14.00 Appenzell – Domat du. 13.30 Herisau – Bischofszell du. 14.00 Juniors League B Rorschach – Rheintal so. 13.00 Teufen – Amriswil so. 14.00 Surselva – Gossau Schluein, so. 14.00 Tobel – Cuera 97 so. 15.30 Brühl – Winkeln du. 10.00 Romanshorn – Uzwil-Henau du. 12.00 Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Lusitanos Samedan ve. 20.15 Triesen – Vaz-sut so. 12.00 Surselva b – Cuera 97 Tavanasa, so. 14.00 Vaduz – Valposchiavo du. 13.00 Juniors C1, gruppa 1 Surselva a – Tusaun-Cazas Glion, so. 11.00 Surselva b – Mels Trun, so. 14.00 Linth 04 – Domat so. 15.00 Grabs – Walenstadt so. 15.30 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Lai Valbella so. 11.30 Tavau – Domat so. 15.30 Orion Cuera – Surselva c du. 13.00 Domat – Orion Cuera gl. 19.30 Juniors D elita, gruppa 1 Surselva a – Cuera 97 Schluein, so. 12.00 Glarnerland – Rapperswil-Jona so. 14.00 Domat – Toggenburg so. 14.00 Glaruna – Valposchiavo so. 14.30 Juniors D1, gruppa 1 Surselva b – Tusaun-Cazas Degen, so. 09.30 Glarnerland – Cuera 97 so. 10.00 Landquart – Schlarigna so. 14.00 Mels – Domat du. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Surselva d so. 14.00 Vaz-sut – Surselva c so. 15.45 Panaduz – Cuera 97 mes. 18.00

Tenor Oliver Grützner, il menader dalla sparta turissem e temps liber dil TCS Camping Svizra, quentan ei uonn cun ina occupaziun analog al 2020. Oravontut ils campadis populars sper lags e flums en Svizra ein tenor el fetg dumandai ni gia occupai. Il boom da far vacanzas ella patria e sils campadis cuntinua pia. En Surselva dat ei differents campadis populars. Quel situaus il pli sissum sper il giuven Rein ei il Campadi Viva a Rueras. Tenor la menadra da quel, Nicole Rüegsegger, lavuran ei il matg denton aunc buca cun cumpleina capacitad da plazs. Ella regiun alpina ei la sesiun la pli ferma quella dil fenadur ed uost. Bia gia occupau Gest sper il Rein ed aunc sper in bi laghet schai il campadi Fontanivas a Mustér. «D’Anceinza ei il TCS campadi Mustér occupaus diltut. Da Tschuncheismas dat ei aunc enzacons paucs plazs da campar libers ed era sil prau per tendas (nua ch’ins po buca reservar ordavon) dat ei era plaz per hosps che arrivan spontan », aschia Oliver Grützner, il menader dalla sparta turissem e temps liber dil TCS Camping Svizra. Bunas ein tenor el era las perspectivas per la stad. Sil campadi a Fontanivas ein las plazzas per rulottas e las dimoras da glamping gia occupadas diltut naven dall’emprema jamna dil fenadur entochen miez uost. Uonn quentien ei cun in’occupaziun analog a quella dil 2020. Per la sesiun aulta erien las plazzas per rulottas gia reservadas pli baul ch’il 2020. « Duront la sesiun aulta havessen nus bugen aunc dapli plazzas libras a disposiziun pils interessai », declara Oliver Grützner e manegia che l’aura vegni sco adina segir aunc ad haver ina influenza silla sesiun da campar 2021. Entschiet fetg bein Spel Rein schai era il campadi Trun. Quel ei partius en treis parts; ina per tendas, ina per rulottas ed ina pils campaders sur onn. Actualmein ei ina part dalla plazza per rulottas in plazzal da baghegiar. Sco Ramona Wanninger ha declarau, vegn ei luvrau leu per saver meglierar la plazza e porscher diesch bunas plazzas per rulottas. Ensemen cun siu um Rudolf meina la dunna che habitescha a Rabius il campadi Trun. La sesiun ha entschiet regularmein da Venderdis sogn ed ella discuora d’in bien start. Ei hagien giu fetg bien sur Pastgas. Per Anceinza e Tschuncheismas seigien tut las plazzas disponiblas gia occupadas. «Ils hosps ein fetg honzelis e l’atmosfera ei enzaco pli relaxada ch’il onns avon la pandemia. La glieud ei semplamein leda da puspei astgar ir viadora», declara Ramona Wanninger. Per la stad hagien ei gia dabia reservaziuns, denton aunc buca tontas sco igl onn vargau. Ei quentien denton, ch’ei vegni reservau dapli suenter ils firaus e che la sesiun vegni buna. Mirond anavos sigl onn vargau discuora ella d’ina stad grondiusa. Il campadi Trun hagi nudau 6000 pernottaziuns il 2020. En cumparegliaziun cugl onn avon seigi quei in augment da 1700 pernottaziuns. Moda « segira » da far vacanzas La FMR ha vuliu saver dad Oliver Grützner, schebein il trend da far vacanzas sils campadis seigi in effect positiv dalla pandemia ni sch’il trend da campar eri gia actuals ils onns avon. «Entras la pandemia da corona han fetg biars scuvretg il campar da niev e sco moda segira da far vacanzas. Ins ei en las atgnas ‘quater preits’ e sa tener en las distanzas da segirtad», rispunda il menader dalla sparta turissem e temps liber dil TCS Camping Svizra. Ch’ins sappi muort corona mo viagiar sut circumstanzas pli difficilas – sch’ins sappi insumma viagiar – hagi aunc rinforzau quei trend. Ord quei motiv hagien biars fatg igl onn vargau e fetschien probablamein era uonn vacanzas ella patria. Tenor Oliver Grützner ha il trend da campar denton gia entschiet pli baul. Dapi 2016 s’augmentien las pernottaziuns onn per onn tier ils campadis dil TCS. En egl crodi, che adina dapli famiglias giuvnas scuvierien il campar. Esser datier alla natira, individualitad mo era la cumpagnia e ch’ei seigi buca cumplicau portien success al camping. Buc il davos pudessien era motivs ecologics giugar ina rolla. Ins desisti adina dapli sin viadis cugl aviun ed elegi finamiras da viadi che seigien pli datier ed ella natira. Il campadi TCS a Fontanivas Mustér ei fetg tschercaus e per la sesiun da stad gia occupaus (cun excepziun dalla plazza per tendas dils hosps spontans). Glamping ei era pusseivel silla plazza da campar a Mustér ed era quellas dimoras ein gia reservadas duront la stagiun aulta.

Quater onns ha Gerda Manning da Laax giu grevs sintoms e quei senza saver daco. Igl onn 2008 lu la diagnosa: neuroborreliosa – ina malsogna nua che bacterias sederasan el tgierp ed attaccan aschia il tschurvi ni gnarva – survegniu entras ina miersa d’in reischen. Grazia ad in tractament d'antibiotica eis ella beinspert puspei vegnida sauna. La via entochen leu ei denton stada greva e deprimonta. Igl atun 2004 ei Gerda Manning (54) vegnida murdida d’in reischen: «Jeu hai denton buca encurschiu el vid mia pial, mo ei sto esser stau duront viandar atras igl uaul», di ella. Pli tard ha ella entschiet a tremblar e quei adina pli fetg: «Jeu luvravel da quei temps aunc en ina pasternaria ed ei deva muments nua ch’jeu savevel gnanc pli returnar ils daners alla clientella.» Plinavon ha Gerda Manning entschiet a survegnir mal la giugadira, ina fibrillaziun dils egls e la comba seniastra haveva negina forza pli. «Jeu hai schizun giu in apparat d’udida per dus onns», di la mumma d’ina feglia. Ella ei seretratga Adina puspei seigi ella ida tiel miedi da casa, mo lez hagi buca saviu far ina diagnosa. «Jeu hai survegniu depressiuns perquei ch’jeu savevel buca tgei ch’jeu hagi. Il sulet ch’il miedi ha saviu dar a mi fuvan medicaments», seregorda Gerda Manning. Ella seigi seretratga, buca pli separticipada ad occurenzas d’uniuns ed ella pudevi buca vertir la glieud entuorn ella. «Jeu sun stada leda ch’jeu hai aunc saviu luvrar. Per buca stuer segiustificar daco ch’jeu trembli hai jeu semplamein detg ch’jeu hagi freid.» Ina sera levi ella raquintar enzatgei a siu um e tuttenina encurschiu ch’ella sappi buca pli tschintschar endretg: «Jeu savevel far ir la bucca, mo ils tuns vegnevan buc ora. Sco in pèsch che survegn buc aua», di Gerda Manning. Siu um hagi lu accumpignau ella tiel miedi da casa e lez hagi fatg ir ella tier in specialist a Cuera. «Jeu havevel piars il rir» «Entras la malsogna fuvel jeu daventada in auter carstgaun. Jeu havevel piars il rir», di la dunna che ha empriu da vendidra da carn. Ei seigi stau ils menders quater onns ed ella giavischi a negin quei ch’ella hagi stuiu supportar. «Perquei ch’il miedi saveva buca dir a mi tgei ch’jeu vevel sund’jeu dada en ina ruosna e stuevel prender antidepressiva», menziuna Gerda Manning. Buca mo ella, mobein era siu contuorn familiar hagi pitiu fetg. La viseta tiel specialist a Cuera ha denton purtau glisch el stgir. Quel ha priu ina prova dil liquid dil tschurvi ed aschia saviu dir ch’ils sintoms vegnien d’ina miersa d’in reischen. «Quater onns suenter la miersa hai jeu survegniu la diagnosa da neuroborreliosa. Quei mument hai jeu stuiu bargir perquei ch’jeu era schi leda da saver dapli», conceda ella. En spital a Glion ha ella lu survegniu mintga di antibiotica per treis jamnas e gia suenter diesch dis eis ella sesentida sc’in niev carstgaun. Quei che fa plascher ad ella Per fortuna ei Gerda Manning serevegnida diltut dalla malsogna e schazegia ussa la veta aunc bia pli fetg. Dapi la rehabilitaziun lavura ella sco producenta da carn tier la «Wursteria Graubünden» e fa sulettamein las caussas che fan plascher ad ella. «Mintgaton prend’jeu igl auto e mon semplamein – quei hai jeu mai fatg avon», di ella. Era cun velo mondi ella bia e bugen. Vid ils quater stentus onns patratga Gerda Manning buca bia pli: «Sulettamein cu jeu audel enzatgei da reischens vegn quei endamen a mi», di ella. Daco ch’ei seigi iu aschi ditg entochen che la diagnosa seigi stada sin meisa sa ella buca dir. Probabelmein seigi il tema reischens da quei temps aunc buca staus aschi presents sco ozildi. Gerda Manning schazegia la veta aunc pli fetg e fa quei che plai ad ella.

Mesjamna ha il parlament communal da Glion giu da s’occupar cun divers projects socioculturals e cull’illuminaziun publica. Las Minas da Gulatsch ed il Cinema Sil Plaz a Glion ein buca stai dispiteivels. Lu ha il parlament decidiu d’introducir in scamond general per fiugs artificials. Ella sustegni cumpleinamein la proposta dalla suprastonza, quel mondi ella direcziun giavischada, ha Gierina Gabriel declarau en siu votum. Ella sesida dils 16 da settember 2020 haveva la commembra dil parlament communal surdau all’executiva da Ilanz/Glion in’incumbensa, quella dueigi examinar ina midada digl artechel 26 dalla lescha da polizia. Gl’artechel sereferescha al sittar ed als fiugs artificials. L’interpellanta ha proponiu d’introducir in scamond parzial per fiugs artificials sin territori da vischnaunca. Tals dueigien esser lubi mo en loghens defini ufficialmein. Ussa va il parlament communal da Ilanz/Glion d’accord cun in scamond general. Na als fiugs artificials Fiugs artificials ein buca mo cumbinai cun fiastas ed occurrenzas festivas, mobein era cun canera, rumien e segirtad. Mesjamna sera han 17 dils 24 parlamentaris presents susteniu la proposta che la suprastonza ha presentau. Quella ei pli restrictiva che quella dalla giuvna parlamentara. Gl’artechel 26 alinea 2 dalla lescha da polizia da Glion secloma da niev suandontamein: «Sigl entir territori communal eis ei scumandau dad arder fiugs artificials che caschunan canera». Las cascadas da sbrenzlas e steilas encunter tschiel ei cumbinau cun canera, fem e malsegirtad. Duas gadas ad onn vegn la Svizra «attacada», lu audan ins dapertut bumbardem, ed enviers quei ein pli e pli biars carstgauns sensibels. Suenter las festivitads digl 1. d’uost e Silvester han ils luvrers communals da rimnar rumien da vias, praus e curtgins ed il tschiel resta surtratgs d’ina nebla grischa. Ad ina part dalla populaziun plaian ils fiugs artificials, per in’autra eis ei nuot auter che canera e polluziun dall’aria. Ella discussiun tier quella tractanda ha la presidenta communala Carmelia Maissen motivau daco che la suprastonza beneventass in scamond general enstagl da definir loghens nua ch’igl ei lubiu dad arder fiugs artificials. En connex cun controllar quels loghens en mintga fracziun ed annunziar surpassaments seigi ei strusch realisabel e practicabel. La suprastonza ha proponiu da fixar ella lescha in scamond general e d’aschuntar ina nova alinea che dat alla direcziun dalla vischnaunca la pusseivladad da lubir fiugs artificials per occurrenzas specialas. Il parlament communal da Ilanz/Glion ha approbau la midada. Fiugs artificials ein bials, fan canera e caschunan discussiuns Gie al Cinema Vinavon ha el approbau in project ella valeta da 970'000 francs. La summa ei repartida sin tschun onns ed il project pertucca ina midada dall’illuminaziun publica silla tecnologia LED. Ina cumparegliaziun muossa ch’il maun public sa spargnar cheutras 65 pertschien en francs e raps ed 80 pertschien energia. Per l’emprema etappa 2021 ha il parlament concediu ina summa da 223'000 francs. Uonn vegn la Repower a midar las cazzolas da via a Castrisch, Luven, Riein e Sevgein, tochen la fin digl onn 2025 vegnan las illuminaziuns da via da tuttas 13 fracziuns ad esser modernisadas. Vinavon ha il parlament communal approbau unanimamein la cunvegna da prestaziun cull’uniun Cinema Sil Plaz. Quella entra en vigur ils 1. da schaner 2022 e cuozza tochen ils 31 da december 2026. Punct central dalla cunvegna ei la contribuziun annuala da menaschi da 20'000 francs ad onn. Il Cinema Sil Plaz seigi ina instituziun da cultura cun radiaziun sur la regiun ora. Il menaschi vegn purtaus d’ina uniun cun 400 commembers e rodund 80 voluntaris. Sper il kino per seniors, per affons e per tuts organisescha il Cinama Sil Plaz silmeins 45 occurrenzas da tut gener silla tribuna, ei dat era in festival da jazz, prelecziuns, teaters e podis da discussiun. Peisa dat l’instituziun culturala era alla promoziun e manteniment da lungatg e cultura romontscha.La finala ha il parlament era approbau ina revisiun parziala dalla lescha da taglia. Possessurs da tgauns da schurmetg da muntaneras, tgauns da saun per tschercar selvaschina e tgauns da survetsch da segirtad e polizia vegnan liberai da pagar taglia. Gie allas minas El decuors dalla sesida ha il parlament communal da Ilanz/Glion era tractau la damonda per ina contribuziun per revalurisar las Minas da Gulatsch. L’inizianta Ursula Brändli Capaul ha instradau quei project avon sis onns. Finamira eis ei dad arver duas veglias minas ella cavorgia dil Schmuèr. Visavi la ruina dil Munt s. Gieri ei il territori spuretg e greppus da Gulatsch. El 19avel tschentaner han ins explotau leu fier. Duas minas bandunadas dattan perdetga da quei. Finamira eis ei d’avischinar la populaziun als fatgs historics. En stretga collaboraziun cull’organisaziun Surselva Turissem e culla vischnaunca Ilanz/Glion vegn l’uniun Rueun Viva a realisar il concept cumplessiv cun guidadas e purschida pil turissem migeivel. Il parlament ha concediu ina contribuziun unica da 30'000 francs sco era ina garanzia da deficit da 20'000 francs. Ils cuosts totals dil project ein 150'000 francs. Ursula Capaul Brändli all'entrada d'ina dallas minas.

Il Chor mischedau da Laax ed il Chor viril da Laax han terminau gl’onn da cant 2020/21. Quei han omisdus communicau dacuort a lur commembers. Demai che emprovas seigien pusseivlas sulettamein cun risguardar prescripziuns magari restrictivas, e che producziuns avon public, seigien insumma buca lubidas, hagien els decidiu da terminar ufficialmein gl’onn da cant, scriva la suprastonza dil Chor mischedau. Il mument ch’ei seigi pusseivel puspei da far emprovas «normalas» vegnien els a preparar il plan da termins pil niev onn 2021/22, aschia la suprastonza. Finamira centrala da quei onn da cant eis ei da preparar il concert da primavera 2022 «150 onns Flurin Camathias». Cul chor viril ed il chor d’affons fundaus da niev duei il concert communabel staus previus il mars 2021 esser in onn pli tard ella fuorma planisada. Aposta per quei concert exerciteschan ils chors cumposiziuns novas che Gion Giusep Derungs e Gion Andrea Casanova han fatg tenor texts da Flurin Camathias aposta per quella commemoraziun. Al concert vegn era il Chor da dunnas Chursüd a cooperar. Pil project cul concert dat ei era in disc cumpact cun registraziuns existentas e novas dil concert da giubileum. Il Chor viril Laax, a caschun dalla fiasta federala a Meiringen 2015

Gia èn 30 onns passads che la Confederaziun ha festivà ses 700avel anniversari. Sco contribuziun persistenta ha ella fundà 1991 il Fondo svizzer per la cuntrada. Quell’instituziun commemorescha ses giubileum e renda attent a l’engaschi multifar. Igl è stà exact ils 3 da matg 1991 che la Confederaziun ha preschentà ina da sias donaziuns giubilaras. Regenza e parlament avevan decidì da fundar in’organisaziun che duai s’engaschar per mantegnair e tgirar cuntradas culturalas tgiradas datier a la natira. Per quest intent han ins dotà in fondo cun in capital da 50 milliuns francs. Ins veglia stgaffir insatge da valur durabla per la populaziun e per generaziuns futuras, han ins communitgà da lez temp la fundaziun dal Fondo svizzer per la cuntrada (FSC). La decisiun è entrada en vigur ils 1. d’avust 1991 ed era terminada l’emprim anc tochen ils 31 da fanadur 2001. Damai che questa organisaziun è sa cumprovada bain ils emprims diesch onns sco instrument independent da l’administraziun federala han cussegl naziunal e cussegl dals chantuns prolungà la basa legala trais giadas per mintgamai diesch onns. Mintga giada han ins mess 50 milliuns francs en il fondo. Actualmain è il FSC garantì enfin ils 31 da fanadur 2031, ils 22 da mars 2021 han omaduas chombras dal parlament approvà la basa legala vertenta. In mir schetg drova ina tgira suenter 100 onns. 2880 projects En quels 30 onns ha il Fondo svizzer per la cuntrada pudì promover radund 2880 projects a favur dal scopo cun totalmain 158 milliuns francs. Persunas privatas, uniuns ed organisaziuns che vulan realisar en tuttas parts da la Svizra projects per la cuntrada cultivada pon dumandar sustegn dal FSC. Quel pussibilitescha per exempel schliaziuns alternativas, el gida tar in finanziament final d’in project u dat contribuziuns per cumenzar in tal. Gia davent da l’entschatta ha il FSC vulì promover la multifariadad e la renaturisaziun. En l’entira Svizra ha el era pudì sustegnair blers projects individuals purtads da la populaziun ed a favur da quella. Davent da l’ecologia en vitgs e citads, tar la tgira dals urs da guauds, enfin tar ina cuntrada cultivada dal Tösstal turitgais e Gurtnellerberg uranais, ha ella pussibilità alternativas creativas datier a la natira. Era en tuttas regiuns dal Grischun han organisaziuns, vischnancas, ils chantuns e fundaziun pudì profitar da quest generus instrument federal independent. Champs impurtants dal FSC èn projects che pertutgan ina cultivaziun adattada en cuntradas creschidas organicamain. El sustegn revitalisaziuns da orts da pumera, saivs vivas, mirs sitgs, aleas ed urs da guaud. Era bleras renatiralisaziun dad auas chanalisadas han ins pudì far cun sustign finanzial dal Fondo.

Avon dus onns ha ella priu cumiau dalla Surselva ed ei ida da tschella vart dil Gottard: Anja Beivi haveva surpriu egl Obergoms la plazza da meinagestiun dall’organisaziun turistica. Avon sia partenza ha ella menau interimisticamein, tochen che Kevin Brunold ein entraus en uffeci, il post da meinagestiun da Surselva Turissem. Ussa tuorna la turistichera puspei en Surselva. Sco quei che Josef Brunner, il president dil cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Sursaissa e Péz Mundaun SA, ha communicau venderdis vargau, surpren Anja Beivi il post da menadra da marketing ed administraziun, en quella funcziun fa ella era part dalla direcziun dall’interpresa. Sco turistichera diplomada e hoteliera cun liunga experientscha en diversa spartas en Svizra ed egl exteriur disponi la nievelegida da tuttas qualitads per ademplir il post da cader tier las Pendicularas da Sursaissa e Péz Mundaun, scriva il president dil cussegl d’administraziun. Anja Beivi succeda a Rita Holderegger che ha menau plirs decennis quei sectur da clav e che va ussa en pensiun. Anja Beivi, nova menadra marketing ed administraziun dallas Pendicularas Sursaissa

(fmr/cdm) Ella vischnanca da Mustér vala dapi il 2008 in pei da taglia da 120% dalla taglia cantunala sempla. Ina cumissiun ha elaborau propostas co sbassar quel e proponiu ina reducziun per 5%. Venderdis sera eis ei buca reussiu alla cumissiun da perschuader il parlament. Ord las retschas dil cussegl communal ei ina proposta vegnida per ina reducziun da 10 pertschien. Intent dueigi esser da dar in clar signal ch’ins vegli propi reducir la taglia e aschia far pli attractiva la vischnaunca. La votaziun sur dalla proposta per ina reducziun da 10 pertschien ei stada clara cun 9 encunter 5 vuschs. Quella proposta vegn la suprastonza cunquei a suttametter il settember 2021 alla votaziun all’urna. Aunc avon quella decisiun ha il parlament approbau unanim il quen communal 2020. Tier entradas ed expensas da rodund 16,5 milliuns francs siara quel cun in surpli d’entradas da rodund 86’000 francs. Investiziuns nettas ha la vischnaunca da Mustér fatg ella valeta da 920'715 francs. Il plan da finanzas 2021-2030 che la suprastonza communala ha presentau preveda che la vischnaunca investescha ils proxims onns 27,7 milliuns francs. Ils grond post, numnadamein rodund 9 milliuns francs, pertucca il center da sport.

Igl 1. da matg ei el Grischun tradiziunalmein gl’emprem gi dalla pesca. Cons ch’ein levai sonda endamaun baul per entscheiver la stagiun ei aunc buca clar. Clar ei denton ch’ils pescadurs han pli e pli breigias da pigliar ils pèschs. Ina uatga al lag da fermada a Tavanasa cumprova quei. «Ei va nuot,» ei la construcziun ch’ins ha udiu sonda endamaun entuorn las 05.30 a Tavanasa. Igl ei aunc stgir ed ei pluschina. D’omisduas varts dil lag vesan ins singulas cazzolas, igl ei denton ruasseivel. Pescadurs ein per ordinari ruasseivels ed ina da lur fermezias ei la pazienzia. Silmeins da quels che pescan els lags. Pescar en in flum ni ual ei lu in auter capetel, leu drova ei aunc autras capacitads. A Tavanasa vegn il Rein retenius e si’aua menada ella centrala da producziun dalla Hydro Surselva. Quei lag ei in enconuschent’aua nua che biars pescadurs serimnan mintgamai gl’emprem da matg. «Entuorn quei lag haveva ei auters onns 50 e dapli lontschas», seregordan divers pescadurs fervents. Onn vargau eri excepziunalmein mo sis, forsa pervia dalla pandemia. Trasora murdeva ina litgiva In dils 22 cun lontscha ch’ei staus uonn a Tavanasa va dapi 55 onns alla pesca, in auter gi ch’el mondi 60 onns. Il foss avon la centrala a Tavanasa ei buca mo per meriteivels seniors, mobein era per entscheviders in liug ideal. Ins sto ni reiver ni dar adatg da crappa leischna. Semplamein pender il vierm vid il crutsch, fierer ora la lontscha, e lu observar ch’il fil resti stendius. Suenter la manipulaziun mettan ins ils mauns en sac e spetga. Sch’ei ha biars pescadurs ston ins aunc dar adatg da fierer ora endretg la lontscha. Pertgei sch’ils fils dallas lontschas s’encruschan sa quei caschunar in pign caos, nuvs e seviladas. Sonda, igl 1. da matg 2021 han ils 22 pescadurs presents giu generusamein plaz entuorn il lag da Tavanasa. Duront onns serimnavan cheu schi biars pescadurs gl’emprem gi perquei ch’ei haveva era biars pèschs ell’aua dil Rein. Mintgin astgava quintar cun in bien liug e buna preda. Savens havevan els bia da far, mirar e surstar, trasora murdeva ina litgiva zanua. Mintga gada deva ei commentaris e discussiuns d’experts cu il fortunau prendeva la preda ord il lag. «Speronza ha el la mesira», patertgava quel per sesez e targeva cun inschign e perseveronza a riva la «balena». Biars onns ha ei tunau «ei bien, 24», dapi zacons onns «ei bien, 26». Per biars eran ils sis pèschs lubi il standard. La situaziun ei semidada Sonda vargada, entuorn las 06.30, ha ei tunau inagada «buca bien, 36». In pescadur haveva pigliau ina litgiva da 36 centimeters, ina grassa e biala – ed ha stuiu metter anavos quella all’aua. «Avon onns turnava buc in pescadur gl’emprem da matg senza preda. Ed ussa stos jeu metter anavos in schi bi pèsch», ha il pescadur disfortunau manegiau git. Da tschella vart dil lag ha in’auter pescadur clamau «isch guat, 33». Sia litgiva ha giu la mesira lubida. Denter 26 e 34 centimeters ei lubiu, las litgivas denter 35 e 50 centimeters ston vegnir schanegiadas. «Co dueien nos pèschs saver fregar sch’ils ferms vegnan pigliai cuntinuadamein», damonda il guardiapesca Roland Tomaschett. Novas cundiziuns e situaziuns ellas auas da pescar, novas directivas – la pesca grischuna sto esser flexibla. «Pèschs sur 50 centimeters astga il pescadur salvar», declara Roland Tomaschett. Gest il mument ch’il pescadur ha giu vid il crutsch la biala e grassa litgiva da 36 centimeters, fuva il guardiapesca vidlunder da controllar quella gruppa. Cuort avon era el vegnius sil plaz per far sia lavur gl’emprem gi dalla stagiun. El ha inspectau mintgin dils presents, ha vuliu veser la patenta, ha controllau lontscha, cavaletta, crutsch ed estga. Ei il clima la cuolpa? Sche vus prendeis ora in pèsch e tucheis en quel, mirei che vos mauns seigien bletschs», ha el aunc supplicau. Igl ei ina regla fixa che pescadurs enconuschan, mintgaton va quella, ella furtina, en emblidonza. Gl’inspectur fa mo siu duer a favur da «ses» animals. El discuors culla FMR deplorescha Roland Tomaschett il svilup dils davos onns. «Nus empruein d’eruir daco ch’ils pèschs mauncan pli e pli», declara el. Cun agid e sustegn dallas uniuns da pescadurs metta il Cantun ora litgivas che las uniuns han tratg en lur laghets. Leu vegnan ils pèschs pigns pupergnai cun pavel. Inagada relaschai ella libertad, vegnan els tgunsch magliai dils gronds, d’utschals dall’aua ni ch’els carpan. Malgrad bia mesiras e grondas stentas sereduceschan ils effectivs da pèschs en tuttas auas dil Grischun. Ei la midada dil clima la cuolpa? Ni la chemia restonta che las sereneras san buca schubergiar? «Nus essan vidlunder d’eruir ils motivs», rispunda Roland Tomaschett. Dapli sa era el buca gir gl’emprem gi dalla pesca 2021. Cugl inschign ch’ei drova, pazienzia e passiun per aua e natira gaudan vérs pescadurs daferton tuttina la pesca. Era sch’ins sto metter anen ina grass e biala litgiva. Meinsvart ston ins era relaschar in pèsch pigliau ella libertad. Sch'el ei denter 35 e 49 cm liungs. Ina biala preda gl'emprem di da pesca 2021

Sonda han gl’artist Gianin Conrad e la sopranista Quirina Lechmann envidau a Trun all’avertura d’ina nova casa d’art. Ell’anteriura fabrica da ponn ed en preschientscha da visitadras e visitaders han els inaugurau la «Scala Trun» cun in’emprema exposiziun. Per puntuar: L’avertura ei stada conforma allas prescripziuns, ils visitaders han purtau mascrina, tuts ein stai cunscients dalla pandemia ed han era risguardau las mesiras decretadas. Dapertut els discuors han ins denton udiu d’ina certa levgera suenter in liung temps d’abstinenza. Dapi il mars 2020 ha ei dau paucas tochen neginas occurrenzas culturalas. Tonpli interessanta ei la novitad stada che Gianin Conrad e Quirina Lechmann arvien a Trun in spazi per art e musica. Cultura sco ella metropola «Malgrad il temps malsegir savein nus buca semplamein tener il tgau el sablun», ha il pèr scret egl invit tier l’avertura dalla «Scala da Trun». Art e musica han ils visitaders lu era astgau guder sonda e dumengia. Ier suentermiezdi ei stada ina discussiun sch’igl art ei era in da divers lungatgs d’in vitg. A Trun ha la fabrica da ponn statuiu quella diversitad da 1912 tochen 2001. Ella fabrica luvravan els megliers temps tochen 300 persunas, buca tuttas da lungatg-mumma romontsch. En in’auteriura halla da producziun, nua che cusunzas e cusunzs eran occupai vid maschinas, han Quirina Lechmann, Lisa Schmidt e David Flepp discutau surlunder. Ell’ala nordvest dall’anteriura fabrica da ponn ha Gianin Conrad endrizzau siu atelier. Leu ei era la «Scala Trun», in niev spazi per art e musica. Quirina Lechmann instruescha engles e tudestg alla scola claustrala a Mustér ed ei era cantadura diplomada. El plaid d’inauguraziun el niev spazi per art e musica ha ella rendiu attent all’associaziun culla «Scala di Milano». Ei ha lu era tunau corrispundentamein. Sonda ed ier dumengia han ils visitaders astgau guder concerts cun Clau Scherrer al piano, cul pariton Gongyu Chen e la sopranista Quirina Lechmann. Il trio ha presentau in program cun scenettas musicalas dalla classica. Milaun, la metropola lombarda, ha siu spazi da cultura, ed ussa ha era il venerabel liug da fundaziun dalla Ligia Grischa in tal. Gianin Conrad ha puntuau el discuors culla FMR che la Scala Trun seigi buca semplamein in project temporar, mobein ch’els seigien s’installai e veglien menar quella nova purschida a liunga vesta. La collecziun da primavera da Trun All’emprema exposiziun da gruppa cul tetel «Premiera» separticipeschan siat artistas ed artists. Tochen ils 23 da matg muossan quels ina collecziun da lavurs che Gianin Conrad e Sarah Mühlebach han curatau. Pliras parts han connex cul product dall’anteriura fabrica, numnadamein las textilias. Ins vesa squetschs digitals sin teila da Bruno Kaufmann. Gl’artist dall’annada 1944 viva e lavura a Balzers el Principadi da Liechtenstein. Silvie Noemi Demont, naschida 1996 e carschida si a Cuera, sefatschenta culla surproducziun ell’industria da textil. Sco cusunza da professiun sesurvetscha ella en sia seria d’ovras dalla tecnica da vestgadira scusida. Era Livio Casanova, gl’artist da Siat dall’annada 1989, presenta duas ovras cun ponn e textil. El drova la teila per dessegns, per la tecnica da patchwork. Ina dallas treis ovras exponidas ei in combi da caultscha e giacca cun lingia alva. Il resti surcusiu ei bess sin ina sutga sco sch’in tgierp fuss gest staus lien. Julia Barandun da Summaprada viva e lavura a Tartar e Berna. Ensemen cun Salima Hänni e Manuela Zeitner digl Atelier Alpina da Tartar ella Muntogna sur Tusaun ha ella sviluppau ina nova serigrafia aposta per l’exposiziun a Trun. La retscha ha il tetel «Trunser Frühlingskollektion» ed ei fatga cun colurs da materials anflai, naven d’in mellen-oransch d’in te, dil blau da baguos, il verd da guilas da tieu ed aur-oransch dall’ogna. «La collecziun da primavera da Trun seigi in arcun da memorias ed ina perdetga dil vargau denter industria e cultura da Trun, descrivan ils curaturs quella contribuziun artistica. Cun crappa, sugas e strubas Ina dallas installaziuns che Yvonne Gienal muosa ha medemamein connex cul textil. L’artista da Glion ha surtratg il lenn d’ina veglia scaffa grischuna cun teilas fatgas per in costum dalla folclora. Il cubus amiez il spazi ei apparentamein in altar cun alas. La lavur ha l’artista mussau 2019 en connex culla tradiziun dalla memoria dils morts ed associaziuns leutier. Rafael Summerauer, naschius 1988 e carschius si a Turitg, ha ragischs romontschas ch’el tgira a Vuorz cun sia famiglia. Ina da sias treis ovras ella Scala Trun trai il connex. Cun in’installaziun amiez il spazi d’exposiziun muossa el quei. Cun crappa, ina suga da poliester e strubas ha gl’artist construiu ina geometria el spazi. Il visitader va tras quella reit e s’encorscha strusch ch’el ei circumdaus d’ina reit. L’installaziun sa simbolisar la reit da relaziuns, dalla famiglia, da ragischs. Ins sa buca nua ch’il fil entscheiva e nua ch’el cala. Lu aunc il pardèr dad Andrina Keller. L’artista, naschida 1992 e carschida si a Fläsch, ha luvrau cul maletg «Der Mäher» da Ferdinand Hodler. Quel ha ella squitschau en seria sin ina teila da mangola. Mintga squetsch ei auters. All’entrada dil spazi d’exposiziun ves’ins in’autra lavur, ina intersecziun da fotografia, grafica stampada e dessegn cul tetel «basilicum». Gianin Conrad (giudem) e Quirina Lechmann (enamiez) silla scala d'entrada dalla Scala Trun. Gl'artist Rafael Summerauer ha creau cun ina suga fina ina reit geometrica da "contacts.

Da Pastgas ha il convent dalla claustra da Mustér stuiu ir en curontina pervia da corona, quella gada ei il gimnasi claustral pertuccaus. Grazia als tests da classa regulars han ins saviu eruir spert ils infectai e tarmetter immediat duas classas en curontina. Sco quei ch’il rectur dalla scola claustrala da Mustér Tom Etter ei s’exprimius enviers la FMR fan ton la scola claustrala sco il convent gia dapi ils 22 da fevrer tests regulars da classa e quei mintga jamna. La fin da mars, all’entschatta dalla Jamna sontga, han ils tests giu cumprovau che 6 dils 18 conventuals e fraters seculars eran infectai, aschia ch’igl ei restau agl avat Vigeli Monn nuot auter che da metter igl entir convent en curontina duront la Jamna sontga ed ils gis da Pastgas. La liturgia dalla Passiun e da Pastgas ella claustra da Mustér ei perquei buca stada publica uonn. Legreivlamein seigien ils simtoms denton stai levs e semanifestai en febra e tuos. Dapi ils 11 d’avrel hagi perquei puspei regiu „current normal“ en claustra. Duas classas en home-schooling Actualmain frequentan 145 scolaras e scolars las 6 classas dil gimnasi claustral. Pertuccai dallas novas infecziuns ein denton mo scolars dalla 5 e 6alva classa. Naven dad ier sesanflan tuttas duas classas en curontina, fagend scola sa casa anora. El rom dils tests da pool cun las singulas classas han ins constatau la mesjamna vargada che duas classas eran infectadas. „Sin fundament da quei resultat ei ladinamein vegniu instradau la gievgia tests singuls che han confirmau che 5 scolaras/scolars eran la finala infectai“ di il rectur Tom Etter. Ils pertuccai seigien vegni isolai immediatamein. Plinavon hagi ins constatau sur la fin da jamna 4 ulteriuras infecziuns. Quei fatg hagi la finala motivau la direcziun dalla scola d’introducir a partir dad ier il home-schooling per las duas davosas classas. Damai ch’ils tests han buca cumprovau ulteriuras infecziuns, ni tier il persunal d’instrucziun ni tiels ulteriurs scolars, vegn cuntinau ellas empremas classas cull’instrucziun da preschientscha. Ils scolars dallas duas davosas classas che hagien 18 e 19 onns seigien tondanavon sur sesezs, sappien luvrar a moda structurada e seigien tuttavia cudischi da far diever e profitar dallas pusseivladad tecnicas dil home-schooling, puntuecha il rectur. Las preparaziuns e repetiziuns pils examens da maturitad vegnien accumpignadas intensivamein dalla magistraglia: „Negin sto perquei haver tema da vegnir schaus persuls e da s’isolar avon ils examens“. Maturitad ei buca periclitada La curontina cuoza normalmein 10 gis. „Damai ch’ei croda denteren aunc la fiasta d’Anceinza culla punt usitada san ils examens da maturitad ch’entscheivan ils 17 da matg vegnir realisai tenor plan“, di il rectur Tom Etter. Sche singuls scolars fussien tonaton impedi da separticipar als examens el liug, existi el mender cass denton la caschun d’absolver posteriuramein quels examens. „Jeu giavischel en scadin cass als scolars infectai in favoreivel decuors da lur malsogna ed als auters empau pazienzia e perseveronza da tener atras la curontina“, di il rectur. „Grazia a nos tests regulars essan nus habels d’eruir spert eventualas novas infecziuns, d’isolar immediat ils infectai ed aschia impedir in’ulteriura derasaziun dil virus“, concluda il rectur Tom Etter. La strategia da testar seigi aschia secumprovada cumpleinamein. Pervia da plirs cass da corona ston dua classas dil gimnasi claustral vegnir instruidas a distanza. Denter quellas era la classa da matura. Foto Mad

Gl’atun vargau han las suprastonzas communalas da Falera, Laax, Sagogn e Schluein decidiu da lantschar in preproject che duei sclarir las pusseivladads da fusiunar. Ina emprema decisiun prendan duas radunonzas communalas la proxima fin d’jamna, duas autras suondan tochen ils 18 da zercladur. «Ei dat aspects emoziunals, quei constat», conceda il meinaproject el discuors culla FMR. Il project seigi denton buca talmein brisants, ei mondi buca per veta e mort. Ei vali da ponderar ils arguments, gi Adrian Wolf, cun saun giudezi e da maniera objectiva dueigi il pievel seschar informar e decider. El meina ina gruppa da 20 representants dallas quater vischnauncas Falera, Laax, Sagogn e Schluein. Quella gruppa ei s’occupada dapi gl’atun vargau cun in preproject per ina fusiun pusseivla dallas vischnauncas. Vendergis proxim ei la fatschenta tractandada a Schluein e sonda a Laax. En omisdus loghens dat ei ina emprema votaziun. Laax va en tenda Adrian Wolf meina l’emprema gada in project da fusiun. El ei ina persuna neutrala e cumpetenta, sia incumbensa eis ei da metter sin meisa ils fatgs. «Ins sa volver e storscher la caussa co ins vul, objectivamein dat ei negins motivs da refusar in preproject». El ei pertscharts ch’ils aspects emoziunals vegnan ad esser decisivs. Gia dapi il fevrer ei la documentaziun cumpletta, la gruppa da lavur havess saviu presentar l’analisa a seras publicas. «La pandemia ha limitau las pusseivladads d’organisar talas occurrenzas», deplorescha il meinaproject. El spera che quei seigi buca in crap da scarpetsch per las radunonzas communalas ch’ein en vesta. Il suveran da Schluein e Laax pren sco emprem posiziun, ils 21 da matg suonda Sagogn ed ils 18 da zercladur Falera. Enten organisar la radunonza ein las autoritads vegnidas confruntadas cun in problem logistic. A Laax montescha la vischnaunca, aposta mo per sonda proxima, la tenda gronda sil parcadi. Autruisa savessien ins nunpusseivel risguardar las distanzas da Corona, motivescha la suprastonza communala. Quei ei capeivel en ina vischnaunca cun rodund 1320 votantas e votants e las normas legalas dalla pandemia. En tschellas treis vischnauncas influenzeschan medemamein quellas l’organisaziun. Quater vischnauncas - quater emoziuns e direcziuns? «Buca adina ein ils participonts stai units en tuts puncts», gi Adrian Wolf dallas discussiuns ella gruppa da lavur. Demai ch’ins hagi dau peisa alla caussa e buca las emoziuns, hagien ins anflau sligiaziuns. En pliras sesidas ha la gruppa analisau cefras, ina specialista da finanzas ha cumparegliau quellas, ins ha definiu era tematicas spinusas. Tgeininas per exempel? Il num dalla nova vischnaunca, fatgs dils burgheis, las casas da scola, pei da taglia, liug dalla canzlia, il lungatg romontsch. Sil pli baul 1 da schaner 2023 Il messadi per las radunonzas communalas ei formals: L’idea d’ina fusiun derivi d’ina collaboraziun sur biars onns e cun success els secturs scola, pumpiers, spitex, forestalesser, parc da maschinas e taxaziun da taglias. Projects cumineivels hagi ei dau era en auters secturs. Il meinaproject explichescha che la gruppa da lavur vegni a saver far allas radunonzas communalas empermischuns ligiontas tier diesch puncts centrals. Quels seigien lu sco seivs empalontas fixas che valien. En in referat da circa ina mes’ura vegn il meinaproject a presentar las finamiras e gl’andament d’entochen ussa. La populaziun survegn ina survesta dalla situaziun da partenza, schanzas e rescas vegnan numnai, medemamein la strategia communabla che tuttas quater vischnauncas han. «Mintgina ha fermezias e fleivlezias, e tuttas quater cumpletteschan ina l’autra», gi Adrian Wolf. Il meinaproject snega buca che tuttas quater vischnauncas ein fermas e san exister persulas. Tuttina fetschi ei, viu objectivamein, senn da discutar d’ina fusiun. Adrian Wolf numna gl’argument central: «Ei dess ina vischnaunca da peisa e cun influenza, in construct unic, cun potenzial en tuttas direcziuns». Habitontas e habitonts els singuls vitgs pon temer gest quei. In argument emoziunal pudess esser «suenter havein nus da gir nuot pli», in auter «suenter camonda Laax tut». Sche treis da quater vischnauncas decidan da cuntinuar e da sviluppar in project da fusiun, cuntinueschan las preparativas. En ina secunda votaziun vegnessen las radunonzas communalas a prender posiziun tiel contract da fusiun, quella mass en vigur sil pli baul igl 1. da schaner 2023, tut tenor era pér 2024.

Els onns siatonta han ins baghegiau ella periferia las empremas plazzas da giugs. Buca las vischnauncas han entschiet a baghegiar talas, mobein uniuns da scoletta, persunas privatas ed uniuns da traffic. Enstagl da termagliar entuorn clavaus e fontaunas han ins scaffiu loghens idillics cun ruschnera, ballabeina, marscheicla e sablunera. Quels cundrezs ein stai il magnet da duas generaziuns. Ils onns ein vargai e las pretensiuns e cundiziuns semidadas. «Plazzas da giugs ein per affons e giuvenils spazis centrals per far experientschas. Il moviment, il scuvrir e communicar ein el center». Quei san ins leger ell’introducziun dil concept da svilup dallas plazzas da giugs dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Normas camondan Sch’il moviment ei el center, suonda spert gl’aspect dalla segirtad. «Tgi ei responsabels sch’igl affon sefa mal? Balluccavan tgisà ils crutschs dalla marscheicla? Quellas damondas s’audan tier ina inquisiziun. Avon dus onns ha il Post da cussegliaziun per la prevenziun d’accidents (bfu) visitau las 12 plazzas da giugs dalla vischnaunca da Glion. Finamira eis ei stau da controllar la segirtad dils implonts e cundrezs. Sin fundament da quella viseta ha la suprastonza communala fundau ina cumissiun speciala. Siat representantas e representants da politica, uniuns, scola ed administraziun han giu da sviluppar in concept. La plazza da giugs Paradiesgärtli a Glion L’jamna vargada ha la cumissiun presentau quel al parlament communal. Che plazzas da giugs ein influenzadas oz da leschas e normas puntuescha ella all’entschatta. D’impurtonza ein normas che pertuccan l’isaglia ed ils plantschius, lu leschas federals specificas che han connex culla segirtad tecnia da cundrezs ed isaglia. Ina basa legala ein plinavon il Dretg d’obligaziun ed il Cudisch civil svizzer. En cass da donns suonda adina la damonda dalla responsabladad, conforma quei ston ins baghegiar e formar plazzas da giugs. La mesira preventiva pli impurtonta ei l’inspecziun regulara, igl ei pilpli caussa dil survetsch tecnic dalla vischnaunca. Plazza a Castrisch ha pauca valur Ella vischnaunca Ilanz/Glion dat ei actualmein 12 plazzas da giugs publicas. Ferton ch’ei dat mintgamai duas plazzas a Ruschein e Rueun, maunca ina a Riein, Pigniu e Schnaus. A Schnaus/Strada vegn la vischnaunca ad installar uonn il 13avel implont. La gronda e pli attractiva ei quella el Paradiesgärtli a Glion. Ella ei fetg tschercada e frequentada, in liug idillic agl ur digl uaul, denter casa da scola e bogn Fontanivas. Quella plazza ha in’uniun baghegiau e manischau duront dus decennis cun bia entusiassem e lavur cumina. Avon treis onns ha la vischnaunca surpriu gl’implont. Las normas e leschas sforzan ussa la vischnaunca d’investir daners en quella plazza. Ina summa da 200'000 francs han ins reservau per quei intent el preventiv 2021. Il concept cuntegn era ina tabella cul diember d’affons dallas annadas 2005 tochen 2020. En tut eis ei 631 affons, reparti ulivamein sur tuttas annadas. Il grond diember, numnadamein 379 ein a Glion, lu suonda Castrisch cun 55 affons, Rueun ha 44, Sevgein 34, Ruschein 30 e Schnaus/Strada 26. Ina constataziun interessanta ei che Luven ha mo otg affons dallas annadas numnadas. La plazza da termagliar da Castrisch valetescha il concept sco «pauca valur» - malgrad bia affons. Conform allas normas han ins allontanau leu divers objects. «Las plazzas da giugs han generalmein in grond basegns da manteniment. Ei dueigi esser la finamira d’augmentar claramein la qualitad», resumescha la cumissiun, tier sanaziuns futuras e formaziuns novas dueigien ins risguardar era ina purschida per giuvenils. Sper la ruschnera e la ballabeina sappien ins baghegiar per exempel in parcours per bike, in pumptrack, mo era migliurar l’infrastructura entuorn la plazza, cun tualettas, fueinas e bauns. Suenter la renovaziun dalla plazza Paradiesgärtli a Glion vul la vischnaunca investir vinavon, mintga plazza da giugs publica duei vegnir sanada, formada da niev ni cumplettada. Quei munta mintgamai ina investiziun minimala denter 50'000 e 60'000 francs. Ina dallas duas plazzas da giugs da Ruschein

Sco usitau entscheiva la fiera jamnila a Glion la secunda fin d’jamna da matg. Sonda, ils 8 da matg speran las endisch famiglias da marcadonts dalla regiun Surselva da puder cuntinuar cul success digl onn vargau. Las mesiras da segirtad ein semegliontas a quellas dil 2020, daniev ston denton marcadonts e visitaders purtar ina mascra sil plaz fiera. La fiera jamnila a Glion scriva ina historia da success. Igl onn vargau ha ella giu il giubileum da 25 onns. Muort corona ha quel denton buca pudiu vegnir festivaus. Era uonn crodan las occurrenzas specialas sco la fiera da caschiel ni aperos ell’aua. Persuenter vegn Elisabeth Solèr da Brün puspei a porscher sia « stiva » da café cun pettas ed auters puschegns circa ina ga al meins. Igl onn vargau ha ella saviu far quei mo paucas ga e sulet cun take away. Uonn eis ei puspei lubiu da metter ora el liber enzacontas meisas cun bauns pils hosps. Aschia han ils visitaders danovamein la pusseivladad da s’inscuntrar e dar ina paterlada. La fiera jamnila ha – sco gia igl onn vargau – liug sin in areal dublamein gronds che usitau. Success cun products indigens Malgrad las circumstanzas extraordinarias, san las famiglias che vendan lur products regiunals alla fiera a Glion mirar anavos sin in onn da success. Sco la copresidenta Gabriela Spescha ha declarau alla FMR, ha la fiera jamnila saviu beneventar massa clientella nova igl onn vargau : «Biara glieud ha entschiet ad appreziar bia pli fetg ils products regiunals. Ei han anflau plascher da saver tgi, co e nua ch’enzatgei vegn produziu.» Aschia hagien era biaras persunas da Glion e contuorn mo era dall’entira regiun scuvretg daniev la purschida dalla fiera jamnila. « Entras corona ei il patertgar da bia glieud semidaus ed ei han empriu da schazegiar autras valurs. Biars ein bia pli sensibilisai ed attents tgei ch’ei maglian e beiban», ei la dunna da Pigniu perschuadida. Enstagl dad ir la sonda els marcaus gronds e far leu tut las cumissiuns, hagien biars cumbinau ina spassegiada dalla sonda cun ina viseta sin plazza fiera. Profitau dil turissem « Il 2020 havein nus vendiu in bienton sur la quota dils onns vargai », selegra Gabriela Spescha che presidiescha il tierz onn l’Uniun fiera jamnila Glion ensemen cun Bettina Grob da Castrisch. Avon haveva ella presidiau quella nov onns persula. Ses products sco paun ni pettas cun péra, sirups, tuargias e massa auter venda ella gia dapi 19 onns alla fiera jamnila. Sco ella sa, attira quella gia adina buca sulet indigens, mobein era massa turists che quentan medemamein tier la clientella da tschèp. « Igl onn vargau havein nus profitau enorm dil boom da turissem en Surselva. Nus havein vendiu in bienton sur la quota dils onns vargai e sperein secapescha da saver cuntinuar aschia, » di Gabriela Spescha. Risguardau las reglas Igl onn vargau ha mo in cert diember da persunas saviu visitar el medem mument la fiera, uonn ei quei empau pli luc. Tenor Gabriela Spescha ein tut las reglas e prescripziuns vegnidas risguardadas fetg bein tschella sesiun da fiera. Ella ei perschuadida che quei vegn era uonn ad esser il cass : « La glieud ei s’endisada e disciplinada e vegn era a purtar mascrina senza discussiuns. » Quellas seigien obligatorias, malgrad las preits da veider che spartan marcadonts e clientella. « Nus essan leds sche nus vegnin da trer atras la fiera entochen gl’atun senza ch’ei dat denteren puspei midadas ni novas reglas pervia dalla pandemia », spera la copresidenta che vul surdar il presidi alla fin da questa sesiun en auters mauns : « Jeu stun denton fideivla alla fiera sco marcadonta e gaudel da semplamein haver plascher dalla fiera. » Mo avon spetgien aunc dabia sondas cun speronza massa clientella sin ella e tut las autras famiglias che porschen lur products dil bein puril ni ord atgna producziun. La paletta da products dalla regiun anfleis vus silla pagina d’internet www.ilanzer-wochenmarkt.ch sut marcadonts. Sco Gabriela Spescha declara, ha la commembra dall’uniun, Lina Dolf dalla cascharia a Breil, dau ina nova cumparsa alla pagina d’internet. Ella hagi era creau il niev logo dalla fiera jamnila. Il ravanel (Radieschen) remplazzi ussa ils musicants da Brema che seigien el logo da biaras autras fieras. « Aschia lein nus sedistanziar d’autras fieras purilas. Plinavon havevan nus gia all’entschatta il ravanel el logo. Daco che quel era vegnius remplazzaus suenter enzacons onns culs musicants da Brema sai jeu buc », puntuescha Gabriela Spescha che vegn a passentar quest’jamna ina massa uras en sia cuschina. La finfinala vul ella saver porscher a sia clientella ils products desiderai. La fiera jamnila ha liug dils 8 da matg entochen viaden egl october, mintgamai las sondas avonmiezdi dallas 8.00 – 12.00 sin plazza fiera a Glion (www.ilanzer-wochenmarkt.ch). Gabriela Spescha da Pigniu ei co-presidenta dall'Uniun fiera jamnila Glion. Igl onn vargau bastavan las finiastras alla fiera jamnila Glion – uonn ston visitaders e hosps purtar.

Also sche zatgi di «jeu mondel a viagiar per anflar memez», sedamondel jeu: Nua enqueran quels era pomai? Ellas urtgiclas ni nua? Jeu manetg, igl ei gie schon empau in luxus da saver dir: Hej, jeu mondel suenter la scola a «viagiar» in onn per il mund entuorn per anflar memezza … Auncallura numnan ei quei «viagiar». Tgei che munta ton sco: ils geniturs pagan igl entir viadi e la finala ein ei en Nova Zelanda, van cun in taxi dad in backpacker a tschel e fan cun ina tura turistica a l’autra, da leu ano sgolan ei a Cancún/Mexico e beiban il tgau plein Mezcal ed alla riva dalla Tailanda laian ei schar far rastas dad ina dunna cun in entir salun da frisunzs vid la tschenta entuorn veta e dad il fegl José (ch’ei cnap 14) schar far piercings x zanua en fatscha, per ch’ins gie vesi, e van suenter a pei blut tras il lan entuorn tochen ch’ei sgolan ell’India per far in cuors da yoga (da treis jamnas che cuoza mintgamai 3 uras a di) tier in scolast che ha num Jean Pierre ch’ei staus pitgaus ell’India per 20 onns e lura vegnan ei anavos ell’Europa sco ils pli gronds gurus e tratgan: Jeu sai ussa tgi ch’jeu sun, perquei ch’jeu hai buiu il chai dals stans dallas vias a Varanasi ed hai viviu ina veta dira ed hai viu il mund. «Viviu» en in bungalow (tgei ch’ei nuot auter che in hotel) en Tailanda meins en e meins ora, ed ussa hai anflau ora tgi ch’jeu sun, perquei che jeu hai cantau empau mantras e buiu lassis da mango la damaun, e sai ussa co igl entir mund funcziunescha, damai che jeu sun gie ina persuna aschiiii spirituala, perquei che jeu hai ina cruna da flurs sin miu tgau ed hai empriu ina canzun da treis accords sin la ghitara, numnadamein «Blowing in the Wind» da Bob Dylan, jeu suflel era empau el vent! Aber hej, per anflar sesezzas, daco buc? Ils genis che pagan gl’entir onn in voluntari all’Australia dad ir en in camp da kengurus per trer si quels, e ualti tgunsch ein ils kengurus gnanc avisai sin agid e lessen atgnamein mo scappar, mo tgisà, tgei sai jeu schon. Forsa eini serrai en quels survival parcs turistics pils turists, ch’ils turists sappien «gidar» sesezs. Ils indigens dattan gas, sch’ei vesan ils kengurus sin via, damai ch’els ein ina mule-sta per els. Ni senudar culs delfins, ach, ils delfins aschi lässigs. Ir a sfunsar cun delfins ei era ina buna metoda d’anflar sesez. Els vegnan perquei serrai en in institut, per ch’els sappien far lur saltos per nus. Aber buca strihar els! Pertgei lura fan ins empaglia il schurmetg sin la pial che protegia els encunter ils radis dil sulegl, mo quei din quels dalla show buc. Jeu sedamondel, el temps da corona nua ch’ils giuvens san buc ir ad anflar sesezs, sche nus duessen era metter in pèr vaccas da differentas colurs en ina seiv, numnar quei «survival parc», e far in parcours cun ellas, sco tier ils delfins dar in pèsch alla vacca Brida, sch’ella seglia atras il tscherchel da hula-hoop tschietschen neon. Aschia che era la giuventetgna da corona munchenti buca quella experien-tscha per la veta. Lu san ei turnar a Turitg e dir: «Jeu sun sgulaus atras il mund, hai tschuffergnau l’aria e mussau a tuts co ins ha da viver ed ussa salvel jeu il mund culs nikes novs, mondel cul smartphone niev sin demos per il clima e vivel vegan tochen l’autra stad, cura ch’igl ei puspei vacanzas. Jeu mondel era a viagiar, forsa anflel gie memezza – ni sche buca memezza, forsa zatgi auter e lu suflein empau el vent. Barla Coluccello da Lumbrein/Winterthur lavura en il sectur social cun giuvenils – ed ella s’engascha gugent era culturalmain. Barla Coluccello, columnista FMR

Lia Heini-Piacentini ed Egmont Heisch ein fascinai dalla micologia e meinan il Post da cussegliaziun da bulius dalla Surselva. Sco els han tradiu dacuort duront in’excursiun alla tscherca da murachels, ha la stagiun da bulius 2021 entschiet. «Tut tgi ch’ei buca segirs duei vegnir tier in da nus a schar controllar ils bulius anflai», cusseglia Lia Heini-Piacentini che habitescha a Siat. Tenor ella entscheiva la sesiun da murachels en Surselva il mars e finescha il matg. Uonn seigi ei denton stau bravamein freid e consequentamein hagi ei aunc ussa dau plitost mo paucs e pigns murachels. Sco ella e siu collega Egmont Heisch da Cumbel declaran, creschan bulius denton era en regiuns alpinas sur onn. Igl unviern anflien ins secapescha plitost quels che creschan vid plontas e pégns. 7000 sorts bulius En Svizra dat ei denter 5000 e 7000 sorts bulius. En Surselva creschan ver 1500 sorts ed ils dus experts enconuschan – senza frequentar cudischs dil fatg – rodund 350 da quellas sorts. «Malgrad ch’ei dat tontas sorts va la gronda part dils indigens mo per bulius tschep ni mellens. Hosps da vacanzas prendan empau dapli sorts e vegnan a mussar. Cun nos cuors lein nus sustener e svegliar il plascher dad era encurir autras sorts», puntuescha Egmont Heisch ed aschunta ch’ins sappi enteifer paucas uras emprender d’enconuscher culs experts ver diesch sorts. Adatg dils lurachels Actualmein van ils amaturs da bulius oravontut alla tscherca da murachels, ina sort che crescha dètg spert cu la neiv ei luada. Els ein denton aschi zuppai ch’ei drova in bien egl e pazienzia d’anflar. En Svizra datti pliras sorts da murachels gudibels sco per exempel il murachel ordinari (Speisemorchel), il murachel conic (Spitzmorchel) ni era il murachel bransin (Käppchenmorchel). Mo co san ins differenziar quels bulius che semeglian bravamein in l’auter? «Il meglier eis ei da vegnir a nos cuors. Ins sto en mintga cass esser immens attents da buca scumbigliar murachels cun lurachels. Quels ein numnadamein da tissi e san perfin caschunar leuchemia. Ils lurachels han empau in’autra cumparsa ch’ils murachels e semeglian in tec in tschurvi», admonescha Lia Heini-Piacentini ed aschunta ch’ils controlladers seigien cheu per evitar tussegaziuns. Per ch’ei sappien far quei, stoppien ils rimnaders denton far diever da lur survetsch: «Jeu stoi esser 101 pertschien segira ch’in buliu ei gudibels, autruisa dundel buca liber quel.» Era murachels san far mal Lia Heini-Piacentini e siu collega averteschan buca mo da bulius da tissi, mobein era da bulius vargai: «Quels ein lu era tussegai e san far donn. Bulius miez smarschi vesin nus aunc bia duront las controllas. Jeu sai magari nuota capir ch’ei vulan magliar da quei.» Insumma duessi ins buca magliar dapli che 250 grams bulius per persuna ad jamna. Bulius seigien numnadamein mo grev da tuchegiar. Egmont Heisch aschunta ch’ei seigi era da far attenziun cun cuschinar murachels. «Sch’ei vegnan buca fatgs quer silmeins 15 entochen 20 minutas, pon murachels caschunar tier certa glieud il sindrom da murachels. Da murir ei quei buc, mo ei po far bled, mal il venter e far ir atras.» Aunc meglier che far quer seigi ei da sechentar ils murachels, entras quei process piardien ei la substanza da tissi e hagien aunc in meglier aroma. Ella natira ha ei plaz Empau deploreschan igl expert da bulius e sia collega ch’ei vegnan dumandai per cussegl plitost da hosps da vacanzas che d’indigens e ch’ils jasters nezegian era dapli la pusseivladad da separticipar a cuors ed excursiuns da bulius. Sco ei dian, han ei ils davos onns fatg denter 400 e 500 controllas ad onn. Era duront la pandemia han ei giu dabia lavur. All’entschatta dalla stagiun da bulius 2020 havevi la glieud aunc empau retenientschas da s’anunziar per cuors ed excursiuns. Cul temps seigi quei vegniu meglier ed era els uauls hagien ei entupau pli bia glieud ch’enzacu: «Tuttenina eran tuts amitgs dalla natira e massa levan guder quei che nus havein gia adina avon esch. Mo quei ei endretg, ora ella natira ha ei plaz dètgavunda per tuts », manegian ils experts e raquentan ch’ei hagien tuttina enqualga stuiu admonir da tener en las reglas da distanza. Els ein cuntents culla stagiun vargada e las frequenzas ed era lur program hagien ei pli u meins saviu tener en sco previu. Per questa stagiun han ei danovamein semtgau in program variont cun excursiuns e selegran gia da parter lur plascher cun biaras participontas e biars participonts. Las indicaziuns davart cuors, excursiuns ed ils termins per controllas da bulius en differents loghens ein d’anflar silla pagina d’internet www.pilzberatungsurselva.info. Las controllas ein gratuitas. Lia Heini-Piacentini ed Egmont Heisch ein fascinai dalla micologia e meinan il Post da cussegliaziun da bulius dalla Surselva. Igl avrel eis ei stau brav freid per far crescher murachels – expertas cun bien egl - sco Lia Heini-Piacentini, anflan denton era ils pigns. Murachels - adatg - buca sbigliar cun lurachels che ein tussegai.

Il mars han la populaziun e las instituziuns saviu separticipar ad ina retscherca che pertucca las prestaziuns da sanadad en Surselva. 430 persunas e tuttas casas da vegls e da tgira, il spital regiunal, apotecas, miedis e spitex ein separticipai. Il coordinatur dil project e la presidenta da SanaSurselva explicheschan ils resultats. Ils specialists ein stai surstai cons ch’ein separticipai alla retscherca», declara la presidenta da SanaSurselva, Martina Beeli. Ella manegia il project actual dalla corporaziun ch’ella tgamuna. 430 persunas ein separticipadas ad ina retscherca online dil project Reit da sanadad Surselva. Buca mo copiar in model Martina Beeli e Daniel Tuor han explicau la retscherca. SanaSurselva e Reit da sanadad Surselva ein duas noziuns ch’ins scumbeglia meinsvart. La presidenta metta el clar: «SanaSurselva ei la corporaziun tetgala dallas 15 vischnauncas sursilvanas ed ei responsabla pil provediment da sanadad dalla regiun.» Onn vargau ha SanaSurselva instradau in project cul num «Reit da sanadad Surselva, quel duei migliurar la collaboraziun denter ils differents furniturs dallas prestaziuns. «Momentanhaein nus in bien provediment. Nus vulein che quel resta garantius a liunga vesta», puntuescha Martina Beeli, pertgei il squetsch da Confederaziun e Cantun seigi gronds. Per motivs da spargn pretenda la Confederaziun ina reorganisaziun totala dils survetschs sanitars ell’entira Svizra. In spital cuosta milliuns ad onns, perquei duei il diember d’instituziuns sereducir. El cantun Sogn Gagl han ins perquei stuiu decider da serrar quater dils nov spitals, quels dad Altstätten, Wattwil, Flawil e Rorschach. La reorganisaziun ha caschunau grondas discussiuns, las serradas ein denton stada inevitablas. Era il Grischun ei sut squetsch. Per buca piarder las concessiuns ha el dau allas regiuns «pensums da casa». Duas da quellas, la Purtenza e l’Engiadina Bassa, han sligiau quels e valan sco regiuns da sanadad exemplaricas. Duas persunas da clav SanaSurselva vul buca copiar il model da quellas duas regiuns. Martina Beeli gi: «Nies project ‘Reit da sanadad Surselva’ sto eruir fleivlezias, fermezias ed ils basegns da nossa regiun», ei seigi in grond project cun varga 60 participonts involvai, gi ella. Tut vegni buca vulviu e mess sil tgau, pertgei la qualitad dils survetschs sanitars e medicinals en Surselva ei indubitabla. Per realisar quei project necessari ed ambizius ha SanaSurselva encuretg il contact cull’interpresa KPMG. Cun varga 2035 collaboraturas e collaboraturs en diesch domicils eis ei ina dallas impurtontas firmas da cussegliaziun en Svizra. Il fiduziari da KPMG, Marc-André Giger, ha surpriu il mandat d’accumpignar il il project. Ina persuna da clav ei era Daniel Tuor. Gl’anteriur president communal e deputau ei president dalla Fundaziun Casa s. Martin Trun e fa part dil comite da padrinadi dil project. El ha surpriu l’incarica da coordinatur. «Nus vulein segir buca fusiunar instituziuns, igl ei nossa qualitad e nossa fermezia», puntuescha Daniel Tuor. En Surselva dat ei otg casas da vegls e da tgira, treis organisaziuns da spitex, in spital, treis apotecas ed ina retscha miedis da casa. Tgei ch’ins spetga da tut quellas instituziuns resumescha Tuor aschia: «Nus stuein migliurar la collaboraziun». Quei astga buca muncar Culla retscherca che la Reit da sanadad Surselva ha fatg il mars ed avrel, han ins vuliu eruir mancos e giavischs dallas instituziuns e dalla populaziun. Ella cadeina dallas prestaziuns sanitaras ei il spital regiunal il cural pli grond, il spital da Glion ei il center medicinal-sanitar dalla Surselva. «Sche quel maunca ha la regiun tuttenina in grond problem», ei Martina Beeli perschuadida. La retscherca ha cumprovau che 98 pertschien dallas participontas e participonts al questiunari vulessan buca desister dil spital. Alla singula persuna maunca nuot, ni spital ni miedis, ni spitex ni casas da vegls e da tgira ed apotecas. Tgei maunca lu en quei entir sistem? Martina Beeli ed Daniel Tuor rendan attent a facturs che gidan d’augmentar la cuntentientscha dil persunal, da tener la qualitad, d’optimar menaschis ed era da spargnar: El futur dueien ins saver parter ni brattar persunal, luvrar cun sistems digitals cumpatibels ed organisar ensemen strategias. Igl ei puncts centrals dalla Reit da sanadad Surselva. "Finadina instituziun ei impurtonta e tuts dueien trer vid il medem sughet", resumescha la presidenta da SanaSurselva.

Tochen ils onns curonta era quei territori ina vasta pastira ch’ils da Vella nezegiavan regularmein culs animals manedels. Per prevegnir a bovas e ruschnadas han ins plantau leu in uaul da schurmetg. 80 onns pli tard fan ils bostgers plaz agl uaul giuven. «Tgei caussas fan quels entagiu Pleif»? po enquala persuna da Vella haver dumandau l’jamna vargada. Ins ha observau maschinas forestalas vidlunder da pinar lenna sut la baselgia da Pleif. Buca mo ils da Vella, era quels da Cumbel e Morissen, han viu ch’ei vegn liber ed aviert entuorn la baselgia dalla vallada. Suenter ils emprems gis eis ei stau clar ch’ils bostgers pinan l’entira plaunca, e buca mo ina part dalla costa nordost ella Val Mulin e Gonda. All’emprema egliada para gl’areal ussa bluts ed il tagl onz radicals. 250 cubics lenna Ella costa sut la baselgia da Pleif ha ei dau ina runcada pervia dalla regiuvinaziun. Il selvicultur da revier Fadri Beeli ei pertscharts ch’igl aspect dalla cuntrada ei buca pli gl’usitau. «La mesira po parer radicala, igl ei denton in tagl planisau», declara gl’um dil fatg, la lavur hagi ina clara finamira e corrispundi al plan da menaschi. Quels gis ei il grond tagl finius. Fadri Beeli conferma ch’igl interprendider forestal ha priu circa 250 cubics lenna ord la surfatscha sut la baselgia da Pleif. Ha la situaziun actuala silla fiera da lenna buca forsa influenzau il tagl? Il lenn ei tuttenina fetg tschercaus. Ils Stadis Uni san buca importar da lur vischins dil Canada, perquei cumpran els ensemen actualmein ell’Europa tut quei ch’els survegnan. «Na, quei ei buca il motiv. Il tagl ha propi mo connex cul plan da menaschi ch’ei fatgs a liunga vesta», gi el. El numna ils dus motivs principals per la runcada. «Ils pégns ch’ins ha plantau ils onns curonta ella Val Mulin han contonschiu la vegliadetgna ideala.» Da gliez temps eran ins dil meini ch’igl’uaul frestg vegni a stabilisar il terren ruschnont. Gidau ha quella mesira denton pauc, han experts ed inschigniers stuiu constatar el decuors dils decennis. Il secund motiv dil tagl actual ha connex cullas metodas novas ch’ins ha sviluppau ed applichescha oz: Il selvicultur gi: «Sut las plontas veglias crescha la regiuvinaziun, igl ei il dretg mument per promover quella». Pignola ed ischials che creschien sut las plontas pinadas seigien ina regiuvinaziun natirala, explichescha Fadri Beeli. El resumescha la strategia: «Ils proxims onns eis ei planisau da purtar ella Val Mulin autras specias adattadas al clima dil futur». La tendenza mondi en direcziun d’in uaul mischedau cun plontas da guilas e da feglia. En emprema lingia promova gl’uffeci forestal la regiunaziun dallas specias oriundas, quei ein gl’ischi ed il pégn. Sut la baselgia da Pleif, giudem la plaunca, constatesch’ins in enorm ischi che stat aunc sidretg amiez il tagl. Daco han ins buca pinau quel? «Igl ei la plonta-mumma digl entir effectiv d’ischials che crescha ussa suenter», gi il selvicultur. Apparentamein han ils bostgers schanegiau quella plonta marcanta. Mo co eis ei culs fraissens da Pleif che s’audan era tier la cuntrada? La baselgia dalla vallada era pli baul circumdada da fraissens. Leutier declara Fadri Beeli: «In bienton ei attaccau dil buliu e dalla muria da fraissens. Quella specia sto seregular e sedustar sezza. La gronda runcada ella Val Mulin sut Pleif mida anetgamein il maletg dalla cuntrada. La pignola ch’ins ha plantau avon 80 onns, per prevegnir a bovas, haveva era midau il maletg usitau – semplamein empau pli plaun. Ussa eis ei stau uras da far la racolta e pussibilitar il svilup. Il cultger para da mirar giuaden ella runcada digl uaul da schurmetg.

Gliendisgis suentermiezgi han ils luvrers entschiet a metter si a Laax ina tenda. Sil plaz usitau spel Lag Grond survescha quella denton buca per ina fiasta ni in concert, mobein per ina radunonza communala. Suletta tractanda ei il project d’examinar ina fusiun cun Falera, Sagogn e Schluein «Ei constat. Quella tenda havein nus mess si sulettamein per la radunonza communala», conferma il president communal Franz Gschwend. Per ina presentaziun e discussiun da duas, sil pli bia treis uras ston la vischnaunca montar ina tenda gronda. La fin da mars eran votantas e votants s’entupai la davosa gada ell’aula dalla casa da scola. Rodund 80 persunas havevan priu part alla radunonza da calonda mars, els han lu approbau il quen annual e reelegiu president e dus suprastonts per ina nova perioda d’uffeci. Sis jamnas pli tard tschenta la vischnaunca si ina tenda, per ina suletta tractanda. Igl ei buca ina dallas usitadas, ei va buca per conceder in credit da baghegiar pli grond, buca per ina resort ni residenza, era buca per elecziuns dispiteivlas. Il liung tetel dalla tractanda secloma «Examinaziun dalla fusiun dallas vischnauncas, Falera, Laax, Sagogn e Schluein el senn d’in preproject». «Las relaziuns da plaz sforzan nus da far quei», rispunda il president communal alla FMR. Ei seigi aschia ch’ins hagi entschiet a renovar la halla sigl areal dalla scola, aschia hagien ins giu negina autra alternativa. Malgrad che mo 80 dallas varga 1300 persunas cun dretg da votar han visitau la davosa radunonza communala, vul la suprastonza communala esser semtgada sin bia glieud. Las mesiras decretadas sforzan da tener la distanza, e quei pretenda plaz avunda. Per prevegnir a tuttas eventualitads – sche propi pli che 200 persunas vegnessen alla radunonza – ston las autoritads metter a disposiziun quel. Culla tenda mobila denter il Lag Grond ed il parcadi ei la populaziun da Laax disada. Quella survescha adina puspei per occurrenzas e concerts. Era la fiasta per Vitus Dermont, gl’uost 2016 per sia elecziun sco president dil cussegl grond, ei stada en quella. Sonda survescha la tenda ad ina discussiun. Il president communal Franz Gschwend spera silmeins ch’ei detti ina tala. «La glieud che vegn duei prender peda e discutar, ei va mo per sclarir la caussa dalla fusiun», puntuescha il president da Laax. La tenda vegn montada aposta per la radunonza cun presentaziun dil preproject. Pugn da vesta Dat ei arguments plausibels? La situaziun pareva stabilisada e stuschadas da cunfins buca pli giavischadas. Gl’atun vargau ein ils presidents communals giudem la Surselva sedumandai co ei fussi d’instradar in preproject per sclarir las pusseivladads d’ina fusiun da Falera, Laax, Sagogn e Schluein. Decisiuns spertas ein meinsvart meglieras che surschar talas alla proxima generaziun. L’idea instradada ei vegnida gest el temps denter l’emprema e la secunda unda da Corona. La secunda unda ha deplorablamein bloccau da prender dapart las emoziuns ed animositads localas. «La populaziun duei buca sesentir sut squetsch» declaran tuttas quater suprastonzas communalas. Perquei vulan ellas buca stuschar il project instradau e pussibilitar ina discussiun. Vendergis e sonda han ils da Schluein e Laax caschun, ils 21 da matg Sagogn ed ils 18 da zercladur Falera. Co ei tuna e tgei ch’ins auda dapresent en quellas vischnauncas ei mo da supponer. Tut mondi a Laax, Laax camondi, ad els resti mo la canera ed il traffic, audan ins a Schluein. Ei quei arguments plausibels? Dils da Laax audan ins ch’ei seigi memia baul per ina fusiun. Entochen ch’els han las finanzas, vulan els buca parter quellas culs vischins. Arguments plausibels e curaschus? Ils da Sagogn teman ch’els piardan la controlla da lur auas, alps ed uauls. Nua ein ils arguments objectivs? Ed ils da Falera manegian ch’il project da fusiun seigi suspectus, ei drovi aunc ina generaziun tochen ch’ina fusiun gartegi. Glieud curaschusa tschontscha auter e mira anavon.

(cdm/fmr/abc) Il cussegl d’administraziun dil Spital Regiunal Surselva ha elegiu dacuort Riccardo Thöni sco niev menader da persunal e commember dalla direcziun. En ina communicaziun ufficiala presenta la direcziun il nievelegiu. Dapi 1997 lavura Riccardo Thöni sco menader da persunal en differentas interpresas naziunalas ed internaziunalas. Da 2016 tochen 2019 ha el menau gl’Uffeci da persunal dil cantun Grischun. Avon dus onns ha el surpriu ils survetschs HR dalla firma Läderach AG. Thöni ei econom da menaschi SEA/HWV cun vasts perfecziunaments els secturs dalla direcziun, dall'organisaziun, dil management da midaments, dalla digitalisaziun e da sistems IT. Carschius si eis el ell'Engiadina, ha denton era ragischs en Surselva. Ses dus lungatgs-mumma romontsch e tudestg discuora el perfetgamein. Il nievelegiu entra en uffeci ils 1. d’uost 2021, siu antecessur Giuli Cabalzar surpren la substiziun. Riccardo Thöni, menader da persunal Spital Regiunal Surselva

La veta tuorna plaun a plaun anavos ell’anteriura fabrica da ponn e vestgadira a Trun. Il baghetg d’industria stat dapi gleiti 160 onns amiez il vitg. Ferton ch’enzacontas partiziuns ein puspei occupadas dapi onns, ha era il baghetg vegl culs biros survegniu veta nova. Quei leventa patratgs nostalgics, la finfinala han miu bab e mia mumma luvrau leu pli baul. Il bab sco mecanist – la mumma cuseva. Jeu hai fatg leu igl emprendissadi mercantil. Empriu quei ch’era d’emprender midond d’in biro e d’in schef tier l’auter. Las aventuras da quels treis onns ensemen culla glieud – che jeu hai astgau emprender d’enconuscher leu – bastassen quasi per scriver in roman dalla TRUNS Tuch- und Kleiderfabrik. Quei num hai jeu scret mellis ga, igl emprem cun maschina e suenter cul computer. Oz vegn ei fatg art, musica, lavurs da design, scrinari, architectura e bia auter en fabrica. Perfin ina cusunza datti puspei ed ella fa leu quei che vegneva fatg gia ils onns 70. Lu ha la fabrica giu ils megliers onns e purschiu lavur a 440 persunas. Bia cusunzas e cusunzs han empriu leu lur metier ed els eran vestgi schic e modern – tut in tec mundan. Trun era in liug dalla moda e da leu vegnevan vestgius e monduras reparti per l’entira Svizra entuorn. Tut sin mesira secapescha – l’idea da metter silla carta confecziun ei lu forsa stada l’entschatta dalla fin. Biars onns ei perfin la teila vegnida fatga en casa – cadisch era renomau e favurisau dils catschadurs. Las teilas cun cashmir vegnevan si dall’Italia da furniturs da renum. Ord quellas dev’ei fins e carischia vestgius pils signurs els marcaus. Ils cumiss visitavan la clientella a casa e miseravan ils umens da pei entochen tgau, entuorn entuorn e tarmettevan ils fegls da mesira a lur secretaria ch’era empau ina mumma da tuts, oravontut dils emprendists. Quels fegls cun tut las mesiras mavan tras bia mauns: Tier la dunna che semtgava la teila giavischada, tiel cusunz che controllava las mesiras e semtgava las etichettas, tier la cusunza che tagliava tier e lu d’ina cusunza tier l’autra. Ina cuseva las caultschas, l’autra fageva ils sacs e puspei in’autra il revers dil tschiep…entochen ch’il tschiep ni las caultschas eran fini e promts per far ora cul fier per la finfinala setschentar tiels spediturs. La fabrica era plein veta e glieud – bia Romontschs dall’entira regiun, Talians, Tudestgs e da quels dil Balcan. Multiculti sco negliu auter en Surselva. In liug da moda, design e cultura gia lu. Suenter che tut era iu dall’aua giu ei il spért innovativ e la fantasia restai anavos enzanua denter la miraglia per vegnir svegliai ord la sien da Rosaspina en quest milleni. Nus emprendists enconuschevan mintga biro e mintga partiziun. Mavan da zulers en ed ora, da scalas si e giu per far nossas turas da mintgadi. Reparter e rimnar posta, ir per caffè e pausa – tut quei duas gadas a di. Ferton che nus fagevan duront la tura da posta enqual paterlada, stueva quella da caffè ir dabot. Freids er’il caffè – che nus cavegliavan en ina scatla da lenn – e purtavan als birolists denton adina. Quei cuzzava en perpeten da schar vegnir in suenter l’auter ord la maschina gronda en stiva da caffè. Leu eri d’ignorar ils spruchs dils luvrers – che fagevan pausa – e schar vegnir ora 5 cun zucher e groma, 3 senza zucher e cun groma, 5 ners e lu aunc giavischs specials sco te, te cun zucher ni ovomaltina. Propi bein gustava buc ina da quellas variantas e perquei eri da far caffè pil directur en siu biro. Silmeins quel survegneva in caffè cauld. Ei fa plascher che bia stanzas e hallas ein puspei occuppadas, che la veta pulsescha, ch’igl art nescha e ch’ei dat moviment. Biars locals havevan pli baul il num tenor la numra da telefon interna. Sch’jeu turnass en fabrica, havess jeu bugen giu il 37. Mo quei local ei gia occupaus digl architect. Il biro il pli sisum en l’annexa da lenn fuss era en uorden, quei era quel dil schef-vendider «G» . El ei guess aunc libers e la scala da lenn tgula e fa sfracs pir ch’enzacu. Forsa anfla era l’ustria Taverna – ch’era pli baul la «Färbra» – in ustier. Quei fuss il punct sigl i – pertgei lu savessen tuts s’entupar leu per beiber in bien caffè cauld. Sch'jeu turnass en fabrica havess jeu giu bugen il 37 mo lez ei occuppaus e perquei mass jeu lu el biro da "G".

Ils juniors A dalla Surselva che han recaltgau entochen ussa quater puncts en dus giugs, ein hosps da Bischofszell dumengia proxima. La squadra dil cantun Turgovia sesanfla sil quart plaz dalla tabella cun in puncts dameins che la selecziun sursilvana. Ils juniors B absolvan lur proxim giug dalla «Juniors League B» a casa encunter Romanshorn. Il giug vegn daus la sonda suenter miezdi a Trun. La squadra sursilvana han treis puncts dapli sin siu conto che Romanshorn. Suenter la terrada la davosa fin d’jamna a casa encunter Gossau, seporscha aschia ina buna caschun da recaltgar ulteriurs puncts. Vinavon ils emprems puncts spetga l’equipa dils juniors D dall’elita dalla Surselva. La fin dall’jamna passada ha ei dau ina terrada disfortunada encunter Cuera 97 (8:9). Sonda ei la squadra sursilvana hosp dall’equipa dil Toggenburg. Quella ha medemamein aunc recaltgau negins puncts entochen ussa. Juniors A1, gruppa 1 Bischofszell – Surselva du. 11.00 Domat – Herisau du. 13.00 Diepoldsau – Rorschach du. 13.00 Ruggell – Bogn Ragaz du. 14.00 Appenzell – Rotmonten du. 14.00 Juniors League B Surselva – Romanshorn Trun, so. 14.00 Cuera 97 – Uzwil-Henau so. 14.00 Tobel – Winkeln so. 15.30 Amriswil – Brühl so. 15.30 Teufen – Rorschach du. 13.00 Gossau – Rheintal du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos Samedan – Surselva so. 15.00 Cuera 97 – Triesen so. 15.30 Vaz-sut – Tavau gl. 20.00 Juniors C1, gruppa 1 Walenstadt – Linth 04 so. 14.00 Tusaun-Cazas – Sargans so. 14.30 Domat – Surselva b so. 15.00 Mels – Surselva a so. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Domat Degen, so. 11.00 Lai Valbella – Orion Cuera so. 13.00 Juniors D elita, gruppa 1 Toggenburg – Surselva so. 10.00 Rapperswil-Jona – Glaruna so. 10.00 Valposchiavo – Eschenbach so. 13.00 Cuera 97 – Glarnerland du. 13.00 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart so. 10.00 Tusaun-Cazas – Glarnerland so. 12.30 Domat – Panaduz du. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Surselva c – Val Tamina Laax, so. 11.00 Sargans – Cuera 97 so. 13.00 Balzers – Panaduz so. 14.00

Dapi varga miez onn enquera l’equipa da damas dall’Uniun sportiva Schluein Glion (USSI) ina trenadra ni in trenader. La FMR ha discurriu cun Tatjana Darms (22), la capitania dall’equipa che gioga ella quarta ligia. «Nus retschevein tut las annunzias. Igl impurtont ei igl interess pil ballapei», di ella. Dapi igl atun vargau sa l’equipa da dunnas che siu trenader Gian Beeli terminescha gl’engaschi. «Nus havein beinspert entschiet ad encurir in(a) successur(a) e lu era anflau duas, treis persunas che han detg ch’ellas pondereschien da surprender il post vacant», di Tatjana Darms. La pandemia ei lu denton stada in dils motivs daco che quellas persunas han renunziau all’incumbensa da trenader. Era la capitania ei pertscharta ch’igl ei in temps maladattau per surprender il trenament d’ina equipa: «Momentan eis ei buc aschi interessant damai ch’il capiunadi ha buca liug ed ins sto trenar sin distanza. Era la motivaziun dallas giugaduras ei buc aschi gronda sco schiglioc.» Plascher ed ambiziuns L’equipa da damas porscha denton era enqual caussa alla proxima trenadra ni al proxim trenader: «Nus havein tuttas grond plascher vid il ballapei ed impundin bia temps liber per quei sport. Plinavon han las giugaduras ina fetg buna relaziun ina denter l’autra e secapeschan era bien cura ch’ellas ein buca sil plaz da bal», di Tatjana Darms tut loscha. Il mussader ni la mussadra stoppi en emprema lingia haver interess vid il ballapei e vegnir a frida cun dunnas denter 15 e 30 onns. «Il trenament duei esser structuraus e cumpetitivs», di la giuvna da Flond che dat sezza dapi 17 onns ballapei. La trenadra ni il trenader astgi buc emblidar ch’ellas gioghien ella quarta ligia e ch’il plascher seigi exact aschi impurtonts sco las ambiziuns. Entochen ussa ha Tatjana Darms adina giu umens sco trenaders, mo ella havess era plascher sch’ina dunna surpredess quei post: «La schlatteina e la vegliadetgna ein buca decisivas. Mintgin(a) sa porscher autras qualitads», menziuna ella savend che l’equipa sa buc exprimer memia gronds giavischs. Buc aschi attractiv Mo ei la situaziun actuala pervia dil coronavirus la suletta raschun da buca surprender l’equipa? «Il ballapei da dunnas ei aunc adina buc aschi attractivs sco quel dad umens. Giugs da campiunadi havein nus tuttina biars sco ils umens, denton cun pli paucas equipas adversarias», di Tatjana Darms ch’ei dapi treis onns capitania. «Ins senta adina puspei che nus essan la secund’opziun. Seigi quei che nus stuein esser flexiblas cullas uras ni cul liug da trenament.» Era l’atmosfera duront il trenament seigi empau autra. Ellas tschontschien in ton dapli ch’ils umens ed aschia seigi ei impurtont che la trenadra ni il trenader explicheschi cura ch’ei seigi adattau da paterlar e cura ch’ei seigi impurtont da seconcentrar: «Quei schai forsa in tec ella natira dallas dunnas», manegia la ballapedista che finescha igl uost siu studi da lavur sociala a S.Gagl. Gronda pissiun Per l’equipa dallas dunnas digl USSI eis ei exnum neccessari d’anflar ina persuna che trenescha ellas: «Senza in trenader ni ina trenadra sa l’equipa buc exister», di la capitania. EI fussi fetg donn sch’ellas stuessien calar da giugar ensemen damai ch’ellas hagien ina gronda pissiun per quei sport e funcziuneschien bein sco equipa. Bia trenaders ch’ein engaschai tier l’Uniun sportiva Schluein Glion ein ni fuvan sez giugadur(a)s da ballapei: «Quei pretendin nus buca da nies futur trenader. Ei astga era esser enzatgi ch’ei entochen ussa buca s’engaschaus pil club ni ch’ei activs en in auter club da bal», di Tatjana Darms enviers la FMR. Gia dapi meins emprovan las giugaduras ed il club d’anflar ina soluziun: «Sche nus anflein negin che trenescha nus dess ei aunc la pusseivladad da dumandar in auter club sch’el integrass l’entira equipa.» Sco la giugadura menziuna, fuss il giavisch dall’equipa denton d’anflar in trenader ni ina trenadra ed aschia esser vinavon ina part dil club da ballapei da Schulein Glion. Quei era perquei ch’ei dat buc aschi bia equipas da dunnas ella regiun. La proxima ei a Cuera e gioga ella tiarza ligia. Tatjana Darms gioga dapi rodund siat onns ell’equipa da damas digl USSI. Las giugaduras dall’equipa da damas digl USSI ein alla tscherca d’in trenader ni ina trenadra.

Dumengia proxima ei il di ch’ei dedicaus a vus. Dapi igl onn 1917 vegn il di dalla mumma festivaus en Svizra. L’intenziun da quei di ei da honorar las mummas ed engraziar ad ellas per tut il bien ch’ellas fan per la famiglia. Forsa retscheveis vus fluras, tschugalatas ni ina carta che vies affon ha fatg en scola. Jeu sai seregurdar dallas cartas e dils maletgs che mes fargliuns ed jeu havein regalau a nossa mumma. Ei steva scret enzatgei sco: «Cara mumma, engraziel che ti eis adina cheu per nus e che ti miras adina ch’ei seigi schuber.» Mia mumma ha adina dau a nus il sentiment ch’ella schazegi quei regal. Era sch’ella saveva probablamein en siu profund che nus havevan survegniu l’incumbensa dalla persuna d’instrucziun da crear quella carta. Uss mia damonda: Tgei gidass propi vus? La carta ei zuar pil solit bein decorada, bia ga cun flurs e cors, denton pren ella buca naven a vus vos fastedis ni la lavur. Pia, tgei purtass a vus pli gronda legria che quellas cartas? Che vus savessas desister dallas discussiuns cura ch’ils affons ston ir a letg? Che vus havesses negin che grescha ora la bucca duront far cumissiuns? Che vus stuesses inaga dameins admonir nus da trer en la giacca per buca pigliar freid? Che vus stuesses buc adina far tschetschapuorla ni metter a meisa tut persulas? Che vus stuesses inaga dameins far quitaus nua che nus essan e ch’ei mondi bein cun nus? Che vus stuesses buc adina schubergiar il tschuf da nos calzers ni la maglia che dat giun plaun? Che vus havesses dapli temps per vus sezzas? Che vus stuesses buca desister da passentar temps sulettamein cul(la) partenari(a)? Che vus stuesses buc adina esser presentas a nos concerts e producziuns? Che vus savesses puspei inaga durmir ora? Jeu sun segira ch’ei dess pliras caussas per mussar nossa carezia. Caussas che fussen stadas pli segideivlas ch’ina carta ornada cun cors e fluras. La lavur che mia mumma fa hai jeu memia ditg buca schazegiau avunda e tertgau che quei secapeschi da sesez. Ussa cu jeu stun buca pli a casa ei miu letg buca pli tratgs si frestg cura ch’jeu entrel en combra. La vischala ei aunc adina en la maschina da lavar giu ed el begl sesanflan aunc adina tacs d’aua e da pasta da dents. Tenor in artechel dil Tagesanzeiger digl onn 2020 ein dunnas fatschentadas en media 23 uras ad jamna el tenercasa. Quei cumpren lavurs sco cuschinar, lavar giu, far cumissiuns, lavar resti, lavurs administrativas ni lavurs en curtin, sco era lavurs da mistergner. Buca mo la vegliadetgna dallas dunnas tier lur emprem affon (en Svizra ein ellas en media 31,1 onns veglias), mobein era la muntada dalla mumma en general ei semidada fermamein ils davos tschentaners. Tuttina ei la dunna aunc ozildi responsabla per la plipart dil tenercasa. Tier quei s’auda era gl’educar e pertgirar ils affons. Quellas incumbensas fetg impurtontas vegnan bia gadas buca honoradas avunda – era buca da nus affons. Sche vus mummas sedecidis per ina professiun, essas vus il bia tuttina aunc responsablas per las lavurs el tenercasa. Quei che munta lavur dubla. Jeu sco giuvna che sun (aunc) buca mumma s’imagineschel ch’igl ei buca sempel da sedecider sch’ins less luvrar sper igl esser mumma. La societad spetga d’ina mumma ch’ella tralaschi buca l’educaziun dils affons e ch’ella hagi adina in’ureglia aviarta, consoleschi e segidi nua ch’ella sa. Da l’autra vart eis ei capeivel sch’ina mumma less restar cun in pei el mund da professiun. Igl ei numnadamein in fact che dunnas ch’ein restadas sur onns a casa han mendras premissas da survegnir ina plazza e cunzun ina ch’ei pagada bein. Perquei giavischel jeu a vus pil di dallas mummas buca «mo» bialas cartas, pralinas ed ornaments, mobein cunzun dapli spazi e temps per vus sezzas. Tut tuttina sche vus duvreis quel a casa, al plaz da lavur ni el temps liber.

Al Forum da giuventetgna dalla Associaziun per las regiuns muntagnaras (SAB) coopereschan actualmein 27 vischnauncas ch’ein distinguidas cul label «Vitgs muntagnards attractivs per la giuventetgna». Denter quellas era las vischnauncas grischunas da Lumnezia e Val Stussaviga. Presidiaus vegn il Forum da giuventetgna actulamein era d’ina presidenta sursilvana, numnadamein dalla studenta d’economia Sarina Caduff (22) da Cumbel. Sco quei ch’ella sincerescha enviers la FMR paralisescha la crisa da corona era las activitads dalla giuventetgna els vitgs muntagnards. Malgrad che corona hagi impediu per gronda part las activitads dallas uniuns ch’ein d’eminenta impurtonza per la veta dils vitgs, seigi la giuventetgna da plirs vitgs muntagnards restada activa e realisau differentas activitads ed events el liber, secapescha cun respectar las restricziuns da corona. En differents vitgs hagi la giuventetgna era organisau survetschs da far cumissiuns per glieud attempada duront il temps dil cunfinament general, constatescha Sarina Caduff. Spazi da habitar e fiera da lavur Alla sentupada annuala che ha giu liug dacuort a moda virtuala ei il Forum da giuventetgna s’occupaus cullas perspectivas digl avegnir. «Igl ei semussau che cunzun la munconza da spazi da habitar adattau ei savens in problem virulent per ils vitgs muntagnards», resumescha Sarina Caduff. Ferton ch’ei dat en loghens turistics bunamein mo habitaziuns da luxus fetg caras, datti en auters vitgs cunzun habitaziuns veglias che restan vitas. «Apparentamein dat ei el mument aunc memia pauc investurs (indigens) ch’ein interessai da sanar quellas immobiglias a moda adattada e d’affitar talas», di la studenta d’economia. Savens ei la munconza da spazi d’habitar adattau perquei la raschun che biars giuvenils bandunan lur vitgs. «Impurtontas ein secapescha era las pusseivladads silla fiera da lavur.» Cheu giavischan ils giuvenils che las schanzas dalla digitalisaziun vegnien nezegiadas pli intensivamein. Ei drovi denton vinavon era ulteriuras stentas dalla politica e dall’economia per etablir posts da lavur attractivs per aschia migliurar las perspectivas dalla giuventetgna ellas regiuns muntagnardas. Ils commembers dil Forum da giuventetgna ein denton era digl avis che las vischnauncas savessen effectuar bia cun semplas mesiras, constatescha Sarina Caduff. Aschia savessen ellas per exempel sustener aunc dapli las uniuns che s’occupan d’activitads dil temps liber, cunzun er talas ch’ein attractivas per la giuventetgna. Impurtonta seigi era ina buna communicaziun. Il Forum da giuventetgna vegni a rimnar ideas e propostas e suttametter quellas alla reuniun online dils representants dallas vischnauncas participadas ch’ei previda pils 10 da zercladur. Projects instradai e sin rucca en Lumnezia e Stussavgia Dapi l’entschatta fan las duas vischnauncas fusiunadas da Lumnezia e Val Stussavgia part dil Forum da giuventetgna e quei cun representants els gremis directivs. Ord Lumnezia ein cunzun Moreno Donato (Degen), Sabrina Cabalzar (Lumbrein), Sarina Caduff (Cumbel) e Seraina Andreoli (Vignogn) dalla partida. Sco quei che la schefa dil departament da cultura Elisabeth Lorez accentuescha enviers la FMR, ha la vischnaunca Lumnezia gronda capientscha pils basegns dils giuvenils ed ha era gia instradau differents projects sin quei sectur. Ella menziunescha en quei connex l’introducziun d’ina canorta da giuvenils el Center da sport e cultura Cuschnaus che s’adressescha primarmein als scolars dallas davosas classas e che vegn uss menada professiunalmein ensemen culla canorta da giuvenils a Glion. El decuors da 2019 ei plinavon vegniu elaborau in studi da realisabladad per ina casa da pliras generaziuns. Sco emprem project vegn realisau el decuors da questa stad ina canorta d’affons pigns, ina meisa da miezdi e la survigilonza dils affons da scola ell’anteriura casa dil miedi a Vella. Pli tard duein purschidas per giuvenils sco era per senioras e seniors vegnir vitier. Purtadas vegnan quellas activitads dalla Uniun Cumbiniala Lumnezia che ha ina cunvegna da prestaziun culla vischnaunca che garantescha ina garanzia da deficit per ils emprems tschun onns. Per facilitar la mobilitad dils giuvenils sustegn la vischnaunca era colligiaziuns da bus gratuits per ir cun skis ni en sortida. En la vischnaunca fusiunada da Val Stussavgia che secumpona dallas fracziuns da Valendau, Versomi, Stussavgia e Tenna ei vegniu installau ina cumissiun da giuventetgna cun Marco Zinsli (21) alla testa. Sco animatura da giuventetgna han ins pladiu Tania Zinsli. Cul sustegn dalla vischnaunca ei vegniu realisau in local da giuventetgna accumpignau a Valendau. Plinavon fuorman las scolaras ed ils scolars dil scalem superiur duas gadas ad onn in «parlament da giuventetgna» che bratta ideas, formulescha propostas per mauns dalla vischnaunca e che vul sensibilisar la giuventetgna per la politica communala. El decuors dils davos onns ein las differentas plazzas da giug vegnidas modernisadas ed ei il bus local «Ruinaulta» ei realisaus. En discussiun ei la realisaziun d’ina halla per events sportivs, in local da party per giuvenils carschi ed in lag da far bogn. «Probabel stuein nus denton priorisar ed etappar ils singuls projects a norma da nossas pusseivladads finanzialas», remarca Zinsli. Dalla vischnaunca hagi ins denton in bien sustegn. Pervia da corona ha la reuniun annuala dil Forum da giuventetgna dalla Associaziun svizra per las regiuns muntagnardas giu liug dacuort a moda virtuala. Foto MAD Surdada dil label «Vischnauncas muntagnardas attractivas per la giuventetgna» 2020 che ha giu liug en preschientscha dils representants dallas vischnauncas undradas a Berna avon la Casa federala. Foto MAD

(fmr/mc) Cun il label «Vischnauncas muntagnardas attractivas per la giuventetgna» vegnan distinguidas vischnauncas muntagnardas che s'empatschan intenziunadamein dils basegns dalla giuventetgna e dallas famiglias giuvnas. Denter las 27 vischnauncas distinguidas dalla Associaziun svizra per las vischnauncas muntagnardas sesanflan dapi l'entschatta (2015) era las vischnauncas grischunas da Lumnezia, Val Stussavgia e Poschiavo. Presidiaus vegn il Forum da giuventetgna dalla SAB actualmein dalla giuvna lumneziana Sarina Caduff. Cun ella e cun ils responsabels per la lavur da giuventetgna Elisabeth Lorez (Lumnezia) e Marco Zinsli (Val Stussavgia) ha la FMR fatg ina bilantscha intermediara dils projects realisai e discurriu davart ils projects sin rucca. La Lumneziana Sarina Caduff da Cumbel persidiescha actualmein il Forum da giuventetgna dalla Associaziun svizra per las regiuns muntagnardas (SAB). Foto MAD

La depopulaziun ei da vegl enneu in dils problems ils pli virulents dallas regiuns muntagnardas e dallas valladas periferas. A pèr culla digren numerica va la sperdita da substanza, dallas forzas innovativas, dalla giuventetgna e dil «capital da cavazza». La digren dallas naschientschas e las spertas midadas da structuras dils davos decennis han aunc accelerau ed accentuau la problematica. L’attractivitad dallas regiuns muntagnardas dependa grondamain dallas purschidas da scolaziun, da posts da lavur attractivs e dalla cumpatibilitad da lavur e famiglia. Per la giuventetgna ein plinavon spazi d’habitar favoreivel, ina buna mobilitad e purschidas attractivas per divertiment e temps liber da muntada centrala. Biars giuvenils vulessen restar en lur vitgs muntagnards, presumau che las premissas da basa e las relaziuns accumpignontas constatan. Cun il label «Vitgs muntagnards attractivs per la giuventetgna» remunerescha l’Associaziun per las regiuns muntagnardas (SAB) las stentas dallas vischnauncas da porscher alla giuventetgna dallas valladas muntagnardas in bien avegnir. Il Forum da giuventetgna sestenta per in avegnir persistent dils vitgs muntagnards che sebasa sill’integraziun e la cooperaziun da e cun la giuventetgna e famiglias giuvnas. Ils projects instradai en Lumnezia ed en Val Stussavgia ein empermettents ed in pass impurtont ella dretga direcziun. Els ein denton aunc buca la scompa da nos vitgs muntagnards. Impurtonts en quei connex ei buca mo il sustegn dallas autoritads politicas, anzi cunzun era la promtadad dalla giuventetgna da s’engaschar a pro da lur beinesser persunal, denton era en favur dil beinstar public. Ed en quei grau giavischass ins magari era in tec dapli iniziativa, engaschament e perseveronza dalla giuventetgna sezza. Ei va la finala cunzun per preparar e formar igl agen avegnir.

Igl avant Daniel Schönbächler ha era relatau il vendergis vargau da sentupadas persunalas cun igl artist Alois Carigiet Igl avat Daniel Schönbächler posseda profundas enconuschientschas dall’ovra dad Alois Carigiet. Il pader benedictin ha explicau il vendergis vargau ella Cuort Ligia Grischa a Trun la dimensiun religiusa ell’ovra dil pictur artist da Trun. Il harlechin, il narr, clown, pajass e saltunz denter divers munds. La figura oriunda dall’opera populara taliana ei beinpresenta ell’ovra dad Alois Carigiet. «Gie, el ha magari malegiau sesez sco harlechin.» Igl avat Daniel Schönbächler che ha denter auter studegiau historia d’art ha fatg attent a diversas ovras dil pictur artist da Trun che pendan actualmein ella Cuort Ligia Grischa a Trun. Egl ambient da quellas ovras ha Daniel Schönbächler explicau la dimensiun religiusa ell’ovra da Carigiet. El ha mussau quei vid in maletg che penda gest ella stanza nua ch’el ei sedrizzaus il vendergis vargau agl auditori. Il Cristus vid la crusch e dasperas il harlechin che lai pender il tgau e streha las cordas dalla ghitara. En vesta al pitir ha il harlechin pli probabel breigia da cattar la dretga melodia, da far il narr. Sco dimensiun religiusa ha Daniel Schönbächler valetau la decisiun dad Alois Carigiet da bandunar sia fatschenta e veta professiunala a Turitg. «El ha buca pli vuliu malegiar decoraziuns, el ha vuliu esser artist.» Turnaus en Surselva «Turnar tier sesez», aschia ha Daniel Schönbächler giudicau la decisiun dad Alois Carigiet da turnar en Surselva, gl’emprem a Platenga a Sursaissa e pli tard a Trun. El ha tschintschau da reflexiun e dad ina certa solitariadad ch’in tal pass effectueschi. Alois Carigiet seigi semuentaus en Surselva en in mund ad el enconuschents. «Ils carstgauns, lur animals, la lavur da mintgagi domineschan l’ovra». Daniel Schönbächler ha fatg attent alla Surselva sco cuntrada sacrala cun ils numerus sanctuaris, baselgias e capluttas. «Quella part dalla cuntrada ei medemamain fetg presenta ella ovra.» Ils sanctuaris han midau caracteristica neu dallas conturas e dalla colur.«Alois Carigiet ha buca vuliu documentar la Surselva.» Definir sia atgna lavur ni insumma art sco expressiunistic, abstract ni concret ha para buc interessau igl artist da Trun. L’ovra stoppi esser sincera, quei era il motto da Carigiet. Malegiau per incumbensa Ovras religiusas ha Alois Carigiet creau per regla per incumbensa. Sco per exempel siu Christophorus vid la fassada dalla caplutta a Vella. «Quella ovra ei antruras vegnida criticada ferm». Unica per Daniel Schönbächler ei la via dalla crusch che Alois Carigiet ha regalau alla Casa sogn Martin a Trun. «Sia expressiun dil pitir da Cristus ei nunparegliabla cun autras ovras da quei gener.» La religiun en ina ovra artistica provochescha la damonda dalla cardientscha digl artist. E cheu tuorna il maletg che penda ella Cuort Ligia Grischa, il harlechin, sipersi al Cristus crucifigau. Las explicaziuns digl avant Daniel Schönbächler ein stadas part da plirs arranschaments accumpignonts alla exposiziun actuala dalla ovra dad Aluis Carigiet. Ils 28 da matg sefatschenta il publicist Iso Camartin cun la muntad dil pictur da Trun per igl art naziunal. Il historicher Adolf Collenberg resta ella regiun e plaida ils 28 d'uost davart: «La Surselva d'Alois Carigiet.»

(fmr/ac) Sper la participaziun al projet da fusiun dallas vischnauncas da Schluein, Laax, Falera e Sagogn ei il suveran dalla vischnaunca da Schluein staus envidaus da tractar il vendergis vargau in tschuat fatschentas. Pervia da corona che ha impediu da salvar radunonzas ei la gliesta da tractandas stada pli liunga, sco quei ch’il president communal Ralph Schlaepfer ha dau d’entellir. En egl croda la stretga decisiun da votantas e votants da buca conceder in credit da 100 000 francs a favur dalla uniun Löwenberg. Ina uniun ch’ei lundervi da scaffir ina plattafuorma per giuvens interprendiders cun studios da habitar e cun la pusseivladad da serecrear da temps liber cun sport e cultura el casti dil Löwenberg. Il NA dil suveran al sustegn da quei project attribuescha il president communal ad interess particulars ed a tema da memia bia traffic tral vitg. Ralph Schlaepfer ha getg ch’il project sco tal seigi buca periclitaus pervia dil NA dil suveran da Schluein alla contribuziun finanziala. Il president communal ha puntuau la valur regiunala dil projet sustenius dalla regiun e dil cantun. Dapli cumpassiun ha il suveran da Schluein demussau il vendergis vargau visavi allas ulteriuras damondas da credit. El ha concediu 700 000 francs per sanar il contuorn dalla casa da scola ed in ulteriur credit da 145 000 francs per la tschaffada dad aua egl uaul da Clautras. Approbau ha la radunonza communala il quen communal 2020 che siara cun in surpli d’entradas da 560 000 francs. Sco legreivel resultat valetescha il messadi per mauns dalla radunonza il cash flow da 760 000 francs. La vischnaunca da Schluein po far diever dad in agen capital da 18 milliuns francs ed il quen d’investiziuns siara cun in surpli d’expensas da passa in milliun francs. Sper il quen communal ha la radunonza aunc approbau il quen dalla fundaziun burgheisa.

Las empremas duas vischnauncas ein promtas da schar elavurar in plan da nozzas garegiaus dallas suprastonzas da Laax, Schluein, Sagogn e Falera. Il vendergis vargau ha la radunonza communala da Schluein seschau perschuader dil preproject e la sonda ei la radunonza communala da Laax suandada. Adrian Wolf ha discurriu la sonda sera avon la radunonza communala da Laax dad in rendez-vous: «Oz tschontschan ins plitost dad in date.» Igl anteriur schef da finanzas dalla Arena Alva SA tgamuna la gruppa che ha preparau il date denter las vischnauncas da Laax, Falera, Sagon e Schluein. Ed el po esser cuntents cun ils emprems resultats da votaziun. Il vendergis vargau ha il suveran da Schluein dau glisch verda als projectaders per elavurar in plan da nozzas per las quater vischnauncas. La decisiun a Schluein ei curdada cun 65 GIE encunter 21 NA. Neginas resalvas a Laax La sonda sera ei il suveran da Laax suandaus als fastitgs dils da Schluein cun in verdict aunc pli clar. La decisiun en tenda sper il lag da Laax ei curdada cun 147 GIE encunter 29 NA. Paregliond il diember da habitonts dallas duas vischnauncas (Schluein 600 e Laax 2000) ei igl interess da votantas e votants viers la damonda da separticipar al project da fusiun staus in bienton pli aults a Schluein che a Laax. Vuschs criticas e resalvas ha ei dau neginas a Laax la sonda sera. A Schluein ein talas resalvas vegnidas sin meisa il vendergis. La radunonza communala da Laax ei stada terminada suenter in’ura e mesa, ferton ch’ils da Schluein ein stai fatschentai in bienton pli gitg. Buca exnum pervia dalla damonda da separticipar al project da fusiun, mobein pervia dalla gliesta da tractandas pulpida (mira scaffa). Francau entginas petgas Ton a Schluein sco a Laax ha Adrian Wolf tuttina stipulau entginas petgas gia definidas per ina eventuala nova vischnaunca, che vegn a survegnir il num Laax. Vid il num digl eventual niev construct communal dat ei nuot da dubitar ed experiments ein sclaus. «Il num Laax ei lunsch entuorn enconuschents ed ei fuss ina ortgadad da buca duvrar quei num per la nova vischnaunca.» Enteifer ils repesentants dallas vischnauncas participadas al preproject ha ei dau neginas resalvas viers quella soluziun, sco quei che Adrian Wolf ha puntuau. «Il lungatg romontsch ei il lungatg ufficial e lungatg da scola dalla nova vischnaunca.» La lescha da lungatgs cantunala lubess gnanc autras soluziuns. E pertuccont il pei da taglia futur ei ina decisiun gia prida. «La situaziun finanziala dallas quater vischnauncas ed il plan d’investiziun per ils proxims diesch onns lubescha in pei da taglia da 50 pertschien.» Da quella soluziun pon ils pagataglias da Sagogn profitar il pli fetg cun in pei da taglia actual da 112 pertschien, ed empau quels da Falera cun in pei actual da 75 pertschien. Las ulteriuras duas vischnauncas possedan gia in pei da taglia da 50 pertschien. Sco disavantatgs en connex cun las finanzas pon ins forsa menziunar la taxa turistica e da hosps. «Quella sto vegnir harmonisada en ina nova vischnaunca.» Vul gir ella carschess per ils habitonts da Schluein e Sagogn. Dar temps allas nozzas Per la via dil date tiel spusalezi respectiv las nozzas vul Adrian Wolf prender tutta peda necessaria. «Neginas dallas quater vischnauncas ston fusiunar.» Il meinaproject ha discurriu dad ina fusiun «sin altezia dils egls» ed empermess da buca vuler untgir eventuals scarpetschs. «Tuttas quater vischnauncas san profitar.» Il suveran da Laax e da Schluein ha schau perschuader. Era per plascher dil president communal da Schluein, Ralf Schlaepfer. El ei cuntents ch’il suveran da Schluein ei suandaus alla proposta dalla suprastonza communala da separticipar al project da fusiun. Las radunonzas communalas da Sagogn e Falera sefatschentan proximamein cun la tematica. Adrian Wolf astga aunc buca metter dalla vart sias folias per presentar il preproject

La proxima radunonza generala dalla pleiv evangelica Sagogn/Laax/Falera sefatschenta cun la recumpra dalla orgla veglia da 1772. In’ orgla che haveva bandunau la baselgia da Sagogn igl onn 1957. Dacuort ha ina delegaziun dalla pleiv reformada da Sagogn/Laax/Falera dau in’egliada sin l’orgla veglia da Sagogn. In instrument baroc che datescha digl onn 1772. Prender investa dall’orgla demontada ha la delegaziun dalla pleiv da Sagogn saviu tier l'interpresa Metzler che construescha orglas a Dietikon. L'orgla veglia ei intacta Sco quei che la commembra dalla suprastonza dalla pleiv, Amanda Beeli, ha confirmau, ei l’orgla veglia dalla baselgia da Sagogn aunc cumplet avon maun. Per la viseta sursilvana ha l’interpresa Metzler mess ensemen l’orgla per mussar igl instrument che haveva bandunau la baselgia da Sagogn en connex cun la renovaziun dil sanctuari igl onn 1957. Il motiv dalla viseta dalla delegaziun da Sagogn a Dietikon tradescha la gliesta da tractandas dalla radunonza generala dalla pleiv dils 19 da matg. Leu ha la suprastonza tractandau la damonda da credit per cumprar anavos l’orgal veglia. La via dalla orgla veglia da 1772 ha Peter Candrian reconstruiu en sia publicaziun che tematisescha divers fatgs dalla historia dalla pleiv. «La generaziun pli passada seregorda aunc bein da quei instrument che dominava pulitamein igl interiur dalla baselgia.» Peter Candrian scriva dalla bellezia orgla baroca che paradava naven digl onn 1772 amiez la lautga dalla baselgia. Decidiu d'allontanar Cun renovar la baselgia ils onns 50 ei la pleiv sedecidida da remplazzar igl instrument. La firma Metzler ha installau ina nova orgla ella baselgia e ha transportau la veglia a Dietikon. Cuort suenter quei transport ha ina nova generaziun surpriu il tgamun tier la firma Metzler e l’orga veglia da Sagogn ha surviu naven dils onns 60 sco instrument da casa al patrun da Metzler. Ina orgla veglia che ha lu retschiert entginas adattaziuns. Markus Meier, organist ed expert per damondas dalla construcziun dad orglas, scriva per mauns dalla pleiv dad in niev instrument endrizzaus el vestgiu vegl dalla orgla digl onn 1772. In indrez che corrispundi per gronda part alla orgla originala che Markus Meier attribuescha al construider dad orglas Pankratius Kayser. Para ha Pankratius Kayser constriu pliras orglas en Surselva, pli probabel l’emprema a Sagogn. Markus Meier scriva: «Dad ina gronda schanza e dad in gudogn culturhistoric e musical, sch’ei reussescha alla pleiv da cumprar l’orgla veglia.» La pleiv decida Culs onns ei ina ulteriura midada da generaziun stada sin rucca tier l’interpresa Metzler. E l’orgla veglia el vestgiu baroc ha piars siu status dad instrument da casa. L’orgla ei vegnida demontada e las parts ein momentan magasinadas. Il destin dalla orgla veglia ei vegnius ad ureglia alla pleiv evangelica da Sagogn/Laax/Falera. Il proxim pass decida la radunonza dalla pleiv dils 19 da matg. Con ch’il retuorn cuosta ei aunc buca definiu diltuttafatg. Entochen la radunonza ein las davosas damondas finanzialas sclaridas. Ed in plaz en baselgia, ha Amanda Beeli confirmau, fuss gia definius, sche l’orgla veglia baroca tuorna. Plazzada buca sulet per l’egliada, mobein per intonar bialas melodias en baselgia.

Miu fegl, 6 onns, damonda: «Bab astgel jeu vegnir cun tei damaun a catscha?» – «Naturalmein astgas ti vegnir cun mei damaun a catscha», rispundel jeu. L’auter di fagein lu ina pintga tura avon che nus mein sin in post. Miu fegl ha ina massa damondas ed el contempla la natira ed ils differents utschals. «Bab, era quei buca cheu, nua che nus havein tagliau ora las caglias la primavera? E quei cheu, ei gie quei post che jeu haiel gidau tei da far?» Jeu vesel els egls da miu fegl ch’el tut tarlischa. Sinaquei declarel jeu lu ad el daco che nus mein a catscha e tgei consquenzas ch’ei havess, sche negin sittass las tscharvas. Arrivai a casa raquenta el plein euforia a siu frar pign ed alla mumma tut tgei ch’el ha viu e contemplau, e daco ch’il bab sto sittar tscharvas. Senza haver fatg in plum, nundi viu in animal selvadi, haiel viu il plascher che miu fegl ha giu quei di da catscha cun mei. Aschia va ei aunc cun massa geniturs e lur affons en nies cantun. Astgar accumpignar il bab ni la mumma a catscha, in privilegi che buca tuts han. Tut quei ei buca pli pusseivel, sche l’iniziativa per ina catscha etica che secumpona cun la natira vegn acceptada. Igl artechel 8 pretenda numnadamein: affons tochen 12 onns astgan buca accumpignar ils/las catschadurs/as a catscha ed astgan buca vegnir motivai per la catscha entras la scola. Lein nus veramein schar vegnir aschi lunsch? Perquei recamondel a tuts da metter in perschuadiu NA ils 13 da zercladur 2021 ell’urna.

Denter ils 34 novs gardists papals, vegni saramentai ils 6 da matg 2021 el Vatican, fuvan era tschun d’origin grischun. Curdin Klaas, burgheis da Jenaz e sesents a Tavau Platz, ha engirau per romontsch. Max Albrecht, vischin da Breil cun dimora a Roveredo, ha mess giu igl engirament per talian. Fabian Luzio, burgheis da Surses, Flavio Tomaschett, burgheis da Trun e Gian Andrea Bossi, a Tavau e burgheis d’Alvra, ein vegni saramentai per tudestg. Il decan e plevon da Tavau-Vitg, sur Kurt Susak, seigi loschs che sia pleiv metti dapi zacons onns tons gardists. Uonn eisi puspei stau dus. El ha segir teniu tier fetg als dus giuvens parochians da far quei pass – sco ins enconuscha el. Vegnius catolics per daventar gardist Sco niev gardist ei era il Bernes Max Nyffenegger, da Münsingen, vegnius saramentaus. El ei carschius si senza religiun e daventaus 2019 catolics, quei ch’ei premissa per saver entrar ella Garda papala. Enconuschentamein san mo Svizzers catolics esser commembers da quella. Il secretari statal, cardinal Pietro Parolin, il secund ault dignitari suenter il papa el Vatican, ha engraziau il di dalla saramentaziun a caschun d’in survetsch divin festiv el dom da s. Pieder alla garda per il grond survetsch ch’ella presti. Semetter en survetsch dil papa pretendi – sper ina ferma cardientscha – era gronda disciplina e schizun da riscar l’atgna veta. Medemamein ei papa Francestg s’entupaus il di dalla saramentaziun entuorn miezdi culs novs gardists. Ei seigi bi e da respectar fetg che giuvens carstgauns seigien promts da dedicar zacons onns da lur veta al papa, al successur da s. Pieder. Il president dalla Confederaziun tier il papa In’aulta delegaziun dalla Svizra, cul president dalla Confederaziun, cusseglier federal Guy Parmelin, ha assistiu alla saramentaziun suentermiezdi ella Cuort da Damasus el Vatican. Avonmiezdi ha papa Francestg dau in’audienza privata al president dalla Confederaziun. Era cun il schef dalla regenza vaticana, cardinal Pietro Parolin, ein ins sediscurrius. Ei seigi stau in inscunter fetg cordial. Giu endamen han ins era dalla pandemia da corona e sias consequenzas socialas. Il Cussegl federal vegni a dar 5 milliuns francs per renovar la caserna dalla garda el Vatican, quei che cuosta en tut 50 milliuns. Gia seigien donaziuns egl importo da 22 milliuns segiradas. L’inauguraziun dalla nova caserna ei previda per 2027 a caschun dil 500. anniversari dil «Sacco di Roma» 1527, cu 147 gardists han stuiu dar vi lur veta per defender il papa. Guy Parmelin, president dalla Confederaziun, ha era schau saver il papa ch’ins planiseschi el departament digl exteriur a Berna dad eventualmein tarmetter el Vatican in permanent ambassadur svizzer. Mo gliez pretenda – sco ins sa s’imaginar a basa dil curriu e passau en quei grau – aunc bia temps, essend daditg pendent ed era dètg dispiteivel.

Il caos da corona cun 3500 morts per di e gleiti 20 milliuns infectai ha mess l’India en ina situaziun incontrollabla. Amiez quella situaziun catastrofala ei Lara Hänny (30), oriunda da Castrisch, che lavura a Delhi per siu master el rom d'in studi da conflicts internaziunals. La FMR ha saviu discuorer cun ella. Lara Hänny raquenta da scenas sgarscheivlas, dalla mort, e da fetg biars muments emoziunals. Malgrad ils maletgs dramatics hagi ella l’intenziun da documentar vinavon ils schabetgs a Delhi. «Jeu sun stauncla, mo sai buca durmir» «Ei va bein cun mei ed jeu sun sauna, era sche jeu stoi viver cun la resca da vegnir infectada», ha Lara Hänny detg enviers la FMR. Ed ella raquenta da sias experientschas sin las plazzas avon ils spitals e sper ils crematoris sut tschiel aviert. Ella sappi per cletg far sia lavur, senza stuer prender cumiau da parents ed enconuschents. Quei levgeschi silmeins empau la situaziun emoziunala. «Cu jeu tuornel a casa da tals inscunters, nua che la mort e nundumbreivlas baras ein stadas il tema, resentel jeu ina irritaziun interna. Jeu drovel lu temps per vegnir a frida cun quels maletgs tragics. Savens sai jeu buca, sche jeu hai fom ni seit, e jeu mon a durmir, mo cattel negina sien.» Maletgs che van afuns Eifer sia lavur da project effectiva – davart la refuorma agrara en l’India e las consequenzas pils nomads a Kashmir – seigi ella vegnida confruntada nunspitgadamein culla secunda unda anetga da corona. «Avon ils spitals e sin las plazzas da cremaziun sun jeu vegnida en contact cun luvrers da schurnada che rabitschavan neutier la lenna per barschar ils morts da corona. Mo jeu hai era discurriu cun pertuccai che vegnan neutier cun lur confamigliars morts che han avon spitgau adumbatten sin oxigen ed ein stenschi suenter in dir cumbat en agonia.» Il mender seigi ei che las famiglias stoppien star en colona cun lur trapassai e spitgar entochen ch’els vegnien vidlunder els crematoris. Lara Hänny raquenta ch’ella hagi viu persunas che piardien la gnarva perquei ch’ellas spetgien ad in spitgar cun las baras e sappien alla fin finala tuttina buca prender cumiau. Ella havessi maina tertgau da veser da quels maletgs cun agens egls. Alla tscherca d’oxigen Sco Lara Hänny raquenta, hagi ella saviu accumpignar in entir di in’ambulanza. Leu hagi ella intervegniu denter auter co la sempla glieud cun parents grevamein malsauns da corona sestentien per vegnir tier oxigen. «Ei dat perfin damondas per oxigen ellas reits socialas. E lu datti ina gronda differenza denter persunas pli beinstontas che san ir en in spital privat ed il sempel pievel che sto encurir agid en ils spitals publics. Ad interim ei la situaziun aschi critica che era persunas dall’elita vegnan refusadas dils spitals privats. Las ambulanzas ston per part ir tochen quater uras per cattar in plaz el spital. Savens eisi lu denton memia tard.» In grond problem seigi che biara glieud fetschi reservas a casa cun butteglias d’oxigen. Quei oxigen stetti lu buca a disposiziun per quels che duvrassien, aschia Lara Hänny. Ils manischunzs dallas ambulanzas retscheivien mintga tschun minutas telefons da famiglias ch'enqueran oxigen. In auter grond problem seigi ch'ils transports cun certas ambulanzas cuostien diesch gadas dapli che normal. Per la biara glieud nunpagabel. Negina strategia encunter infecziuns En l’India datti bunamein 300 000 novas infecziuns da corona per di. Normalmein vivan sis tochen diesch persunas en ina stanza. Igl ei pia fetg grev da tener quen dalla distanza sociala. Tenor Lara Hänny portien ils confamigliars che transporteschien ina bara da corona vestgadira alva. Aschigleiti che la ceremonia da sepultura seigi vargada, vegni quei resti tratgs ora e barschaus el fiug sil plaz da crematori. Las reglas da higiena seigien era impurtontas per ella che hagi negin resti alv. Ella metti mintga sera tut il resti en l’aua e fetschi lischiva (sche pusseivel). Tema da pigliar il coronavirus hagi ella negina. Denton ina strategia co impedir l’infecziun en quella situaziun cun tonta glieud detti ei negina. Cumbats religius e politics augmentan il prighel Il mars vargau haveva la regenza dall’India communicau che la pandemia seigi surmuntada. En l’entira India havev'ins bassas frequenzas d’infecziuns. Per consequenza era la veta publica en l’India puspei senormalisada cun reuniuns religiusas e politicas. Igl augment rasant dallas infecziuns seigi d’attribuir principalmein a quellas grondas occurrenzas, constatescha la studenta sursilvana. «Ils spitals publics han gia daditg pretendiu dalla regenza dall’India da procurar oxigen pils malsauns. Senza success – il cuntrari! Autos da vitgira empleni cun buots d’oxigen ein apparentamein vegni frenai avon las portas da Delhi. Per motivs da differenzas politicas.» Uras da turnar a casa Malgrad ch’ella havessi il basegns da restar en l’India e da documentar vinavon la situaziun dil coronavirus, detgi siu sentiment ad ella, ch’ei seigi uras d’encurir ina pusseivladad da turnar a casa ussa. Mo per capir quei che seigi schabegiau vegni ella a turnar zacu en l’India. Lara Hänny remarca per la fin dil raschieni: «Mia zona da confort actuala sesanfla en mintga cass ordeifer la zona da confort usitada.»

Saver semesirar cun persunas dalla medema vegliadetgna ei bein il giavisch da mintga sportist. Buca auter ei quei el ballapei, per exempel tiels juniors A dalla Surselva. Il trenader Livio Casutt (29) senta il fiug collectiv, il plascher e la voluntad da s’engaschar in per l’auter. La gronda part dils clubs da ballapei en Surselva ha buca pli il potenzial da giugadurs per las singulas categorias da vegliadetgna. Per quei motiv vegn collaborau en fuorma d’ina cuminonza d’interess. Da quei model che vegn era applicaus en autras regiuns profiteschan tuts: Il singul giugadur e la fin finala era il club e sias equipas activas. Grazia a quella collaboraziun san ils pli ambiziunai vegnir promovi ed a quels che vulan guder il ballapei sco activitad dil temps liber vegn medemamein purschiu la caschun da semesirar. Cuntents culla prestaziun Treis giugs da campiunadi han ils juniors A dalla Surselva absolviu questa primavera. Suenter in remis ha ei dau ina victoria ed ussa – la dumengia vargada – ina terrada encunter Bischofszell. «Il resultat resplenda buca la prestaziun. L’equipa ha dau in bien giug, mo ha survegniu gols ils pli tups muments. Jeu sundel cuntents culla prestaziun», di il tenader Livio Casutt da Glion. Aschia ha l’equipa survegniu in gol gia baul e lu spert era suenter pausa. Il quart gol ei la fin finala curdaus ella davosa minuta dalla scuntrada. Sco gia els giugs avon ha la squadra buca giu il saung freid per terminar cumpleinamein las acziuns avon il gol: «Ei reussescha semplamein buca da finir in’acziun cun in success, vul dir cun in gol.» Livio Casutt ch’ei da professiun dessignader da maschinas e che sescolescha il mument sco inschignier da maschinas ei denton ferm perschuadius dalla squadra: «Igl ei ina fetg giuvna equipa. La mesadad dils giugadurs ei dall’annada giuvna da quella classa. Igl atun savein nus cuntinuar pli u meins culla medema squadra e gliez ei empermettent.» «Engaschi in per l’auter» L’equipa dils juniors A dalla Surselva che dumbra 20 dels consista per la gronda part da giugadurs dall’Uniun sportiva Schluein Glion. Leutier vegnan singuls d’auter clubs. Questa primavera «profitescha» ella dalla situaziun cul coronavirus: «Entgins giugadurs che dattan cullas squadras activas absolvan entgins giugs cun nus. En quei senn rinforzan els l’equipa.» Livio Casutt che ha trenau entgins giugadurs gia naven dalla vegliadetgna dalla categoria E, lauda en special il spért dall’equipa: «La collegialitad e la bunaveglia da s’engschar in per l’auter ei fetg buna. Per in’equipa ei quei fetg decisiv. Sch’il clima ei buns, constat pil pli era la prestaziun.» All’equipa dils juniors A dalla Surselva appartegnan buca tuts da quella vegliadetgnda dalla Surselva. «Plirs dattan gia cullas empremas squadras da lur clubs. Mintgin decida sez tgei far, secapescha ensemen cul club. Fussen giugadurs da quella vegliadetgna en in’equipa, havessen nus ina fetg ferma squadra da juniors A», ei Livio Casutt che dat culla secunda squadra da Schluein Glion, perschuadius. Ensemen cun el treneschan era Patric Casutt e Damian Arpagaus - sco trenader dils golis - ils juniors A dalla Surselva. Ulteriura victoria pils juniors B L’equipa sursilvana dalla Juniors League B ha festivau la tiarza victoria el tschunavel giug. Encunter Romanshorn ei resultau in 3:0. Cun quei ha l’equipa dil trenader Claudio Bundi francau il plaz ell’emprema mesadad dalla tabella. «L’equipa ha mussau ina fetg buna reacziun suenter la disfortunada terrada encunter Gossau», constatescha Claudio Bundi. La squadra ha surpriu il dictat dil giug naven dall’entschatta ed elavurau ina caschun da marcar suenter l’autra. Suenter il 0:0 da pausa ha la selecziun sursilvana allura marcau treis gols suenter il te ed aschia segirau la victoria encunter Romanshorn: «Igl ei stau ina buna prestaziun collectiva. La pazienzia dall’equipa muossa ch’ella ei madira e ch’ella crei vid sesezza.» Juniors A1, gruppa 1 Bischofszell – Surselva 4:0 Domat – Herisau 3:3 Diepoldsau – Rorschach 2:1 Ruggell – Bogn Ragaz 3:5 Appenzell – Rotmonten 5:2 1. Herisau 3/7; 2. Appenzell 3/6; 3. Bischofszell 3/6; 4. Bogn Ragaz 3/6; 5. Domat 3/4; 6. Surselva 3/4; 7. Rotmonten-Winkeln 3/3; 8. Rorschach-Goldach 3/3; 9. Diepoldsau-Schmitter 3/3; 10. Ruggell 3/1. Juniors League B Surselva – Romanshorn 3:0 Cuera 97 – Uzwil-Henau 5:4 Tobel – Winkeln 2:1 Amriswil – Brühl 1:1 Teufen – Rorschach 5:2 Gossau – Rheintal 5:1 1. Gossau 5/15; 2. Rheintal 5/10; 3. Tobel-Affeltrangen 5/10; 4. Surselva 5/9; 5. Cuera 97 5/9; 6. Amriswil 5/7; 7. Uzwil-Henau 5/7; 8. Teufen 5/7; 9. Romanshorn 5/3; 10. Winkeln-Rotmonten 5/3; 11. Rorschach-Goldach 5/2; 12. Brühl 5/2. Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos Samedan – Surselva f. 0:3 Cuera 97 – Triesen 9:1 1. Cuera 97 3/9; 2. Vaduz 2/6; 3. Surselva 3/6; 4. Vaz-sut 2/3; 5. Triesen 3/3; 6. Lusitanos de Samedan 3/3; 7. Tavau 1/0; 8. Valposchiavo 1/0; 9. Balzers 2/0. Juniors C1, gruppa 1 Walenstadt – Linth 04 6:1 Tusaun-Cazas – Sargans 0:5 Domat – Surselva b 5:5 Mels – Surselva a 2:5 1. Domat 3/7; 2. Sargans 2/6; 3. Surselva a 3/6; 4. Surselva b 3/4; 5. Grabs 2/3; 6. Walenstadt 2/3; 7. Mels 3/3; 8. Tusaun-Cazas 3/3; 9. Linth 04 3/0. Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Domat 1:8 1. Domat 5/9; 2. Tavau 3/6; 3. Lai Valbella 2/3; 4. Orion Cuera 3/3; 5. Surselva 4/3; 6. Vaz-sut 1/0; 7. Schlarigna 3/0; 8. Panaduz 3/0. Cuera 97 ha retratg l’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Toggenburg – Surselva 7:3 Rapperswil-Jona – Glaruna 2:1 Cuera 97 – Glarnerland 4:0 1. Cuera 97 3/9; 2. Rapperswil-Jona 3/9; 3. Glaruna 3/6; 4. Toggenburg 2/3; 5. Domat 2/3; 6. Glarnerland 3/3; 7. Eschenbach-Wagen 1/0; 8. Valposchiavo 2/0; 9. Surselva 3/0. Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart 6:1 Tusaun-Cazas – Glarnerland 7:1 1. Cuera 97 2/6; 2. Schlarigna 2/6; 3. Tusaun-Cazas 2/6; 4. Mels 1/3; 5. Landquart 3/3; 6. Panaduz 0/0; 7. Surselva 1/0; 8. Domat 2/0; 9. Glarnerland 2/0. Juniors D2, gruppa 2 Surselva c – Val Tamina 2:4 Sargans – Cuera 97 5:3 Balzers – Panaduz 0:15 1. Val Tamina 4/7; 2. Vaz-sut 3/6; 3. Sargans 3/4; 4. Panaduz 3/3; 5. Cuera 97 3/3; 6. Balzers 2/0; 7. Surselva d 3/0; 8. Surselva c 3/0. Ruggell ha retratg l’equipa. La squadra dils juniors A dalla Surselva. Davos da seniester Nico D’Atria (US Schluein/Glion), Andri Michel (USSG), Daniel Lerchi (USSG), Samuel Zinsli (USSG), Andri Noa Sgier (USSG), Josa Capeder (USSG), Murat Leblebici (1. equipa USSG), Alessio Schmed (Trun/Rabius) e Kevin Sobral (USSG). Davon da seniester Raphael Malin (USSG), Renato Ascenso (USSG), Fortunat Meyer (Val S. Pieder), Sani Caduff (USSG), Luca Stabile (USSG), Alex Lopes (USSG) e Dominic Camenisch (USSG). Absents, blessai ni malsauns: Andriu Alig (CB Lumnezia), Livio Alig (CB Trun/Rabius), Sattar Afzali (1. equipa USSG), Mattia Büchler (USSG), Niclas Capaul (USSG), Andri Carigiet (USSG), Fabio Casanova (CB Lumnezia), Alessandro Casutt (USSG), Gianluca Casutt (1. equipa USSG), Diogo Lopes Almeida (Sedrun/Mustér), Kai Strimer (USSG) ed Yves Wellinger (USSG).

Il 2020 han Svizzers e Svizras fatg vacanzas en Svizra e da quei ha la branscha da turissem el Grischun profitau. Era Kevin Brunold, il meinafatschenta da Surselva Turissem, ha discurriu d’ina stad da record e quenta che la regiun cuntinuescha cul success era uonn. Sco Kevin Brunold ha declarau en discuors culla FMR, seigi el adina da buna speronza ch’ei gartegi e quenti danovamein cun ina stad da record sco igl onn vargau. Entochen ussa detti ei per cletg era aunc negins indezis che muossien en in’autra direcziun. Vossa tenuta ei zun optimistica - ussa ch’ins sa mai propi tgei reglas e restricziuns ch’ei sa dar a cuorta vesta. Haveis Vus negin sterment e neginas resalvas che la stad turistica pudess dar ell’aua? Kevin Brunold: Sco directur turistic eis ei mi’obligaziun d’adina esser optimistics e procurar per buna luna en nossa destinaziun. Nos hosps astgan spitgar da nus ch’ei regi ina emperneivla atmosfera da vacanzas. Sche nus havein empriu enzatgei dapi il mars 2020, lu che nus stuein esser flexibels e far il meglier ord mintga situaziun. Sch’jeu mirel sin nossa plattafuorma da cudischaziun, lu astgel constatar, ch’igl interess da cudischar tier nus ei gronds. La gronda part cudischescha denton a cuorta vesta. Perquei gioga l’aura in’impurtonta rolla pil success turistic. Sche las ustrias e l’infrastructura sa arver e Sogn Pieder procura per bun’aura, lu astgein nus quintar cun ina buna stad 2021. Ein las reservaziuns era uonn oravontut da hosps svizzers ni era da hosps d’autras tiaras?Naven digl emprem da schaner entochen ussa munta la quota dils hosps svizzers a quasi 90 pertschien. Siat pertschien dils hosps vegnan dalla Tiaratudestga ed il rest da differentas tiaras.Tgei dimoras da vacanzas ein las pli tschercadas? Il boom da durmir en habitaziuns da vacanzas ei vinavon gronds. Mo era combras da hotel vegnan cudischadas stediamein. Quei ha segir er da far cull’experientscha digl unviern vargau, nua ch’ins ha saviu tschenar sco hosp da hotel ell’ustria, schiglioc buc. Ils campadis ein era uonn fetg tschercai. Cheu ha l’aura segir ina grond’influenza con buna che la stad vegn. Casas da gruppas han giu fetg grev igl unviern vargau, ellas ein stadas pertuccadas il pli fetg dallas restricziuns da COVID-19. Tochen che quellas svaneschan buc, vegn ei ad esser grev per casas da gruppas. Quei che fa specialmein mal ein las gruppas da scolas che mauncan. Co vul Surselva Turissem perschuader la glieud da far vacanzas ella regiun? Nus menein consequentamein vinavon nossa campagna da marketing sut il motto «dameins ei dapli!». Atgnamein era quella buca stada concepida per ina situaziun da coronavirus, ha lu denton exacta tuc la noda. Tier nus anflan ils hosps quei ch’ei basegnan il pli fetg ella situaziun actuala: Natira, bia plaz, grondiusas vestas - in liug per scappar ord il mintgadi da pandemia. Ina grond’acziun fagein nus cun nies niev magazin da stad, quel che nus vegnin a distribuir all'engronda ella regiun da Sogn Gagl ed ella Svizra Orientala. Natira e ruaus ei gie bien ed endretg, mo basta quei? Nus fagein era campagnas da reclama per nos segments principals: viandar, bike e cultura. Ina tut nova clientella, numnadamein ils hosps da touring, vegnin nus ad empruar da carmalar cugl Alpine Circle. Igl Alpine Circle ei in grond project da cooperaziun denter las destinaziuns grischunas sut il tetg da Grischun Vacanzas. Ina dallas quater attracziuns ei la Ruinaulta. Tier la Ruinaulta ei Surselva Turissem meinaproject e nus cooperein fetg stretg cun Flem-Laax-Falera Turissem ed il Parc da Natira Beverin. Il plaid «patgific» vegn savens duvraus per far reclama pil Grischun – mo ein vacanzas pacificas buca plitost enzatgei per seniors? Fagei inagada stem, con savens che nus Romontschs - giuvens e vegls - duvrein il plaid pacific. Igl ei in plaid impurtont el romontsch da mintgadi, cun pacific descrivin nus diltut. Jeu pretendel che pacific descrivi perfin in sentiment da veta – numnadamein il sentiment che nus Grischuns e Romontschs havein il pli bugen cu nus havein liber ni vacanzas. E quei sentiment e stil da veta pacific vulein nus era porscher a nos hosps, per ch’els sappien passentar spezialmein bialas vacanzas e tuornien gleiti puspei. Il sentiment da veta pacific nezegia il Grischun sapientivamein pil marketing da vacanzas. Ei va per sedifferenziar e far il Grischun unics silla fiera da vacanzas. Il «pacific» tier nus ei zatgei semegliont sco il «hyggelig» ch’ins celebrescha en Scandinavia. Ei la Surselva ina regiun pacifica? Gie, la Surselva ei fetg pacifica. Sch’ins ha gust, lu san ins far tier nus tuttas activitads ch’ins mo sa giavischar ed haver bia acziun. Vul ins semplamein guder la veta, lu san ins immediat e dapertut far pacific. Nus havein ina bellezia natira, bia plaz, grondiusas survestas, emperneivels e honzelis habitonts, il lungatg e la cultura romontscha e gualsera, grondius vitgs ed in bi marcau vegl a Glion. La Surselva ei ina regiun pacifica e perfetga per indigens e hosps. Nua quinteis Vus far vacanzas da stad cun Vossa famiglia giuvna ? En Svizra ed el Grischun. Nus havein cudischau in’jamna el Tessin ed in’jamna ell’Engiadina Bassa, a Sent.

La casa ei legendara leu amiez il vitg sper la via principala. Sperasora ein ils emprem autos carrai avon 100 onns. Las carrotschas da cavals sefermavan per schar descender ils hosps. Sin meisa rodunda vegneva ei fatg politica ed il mistral cavalcava avon casa vi il di da cumin e salidava igl ustier cun trer il cilender. La fin matg va puspei ina era a fin en quei liug da historia locala. Igl ustier Miro Grosdanovic va en pensiun e surdat ils restaurant als possessurs futurs Flurin Andriuet e sia partenaria Flavia Nay. Igl onn 1999 ha Miro cumprau il restauarnt. Bein spert ei enconuschent cun tgei simpatia ch’el beneventa e survescha ses hosps. Siu bien num haveva gia fatg la curella, pertgei a Trun era el appreziaus sco ustier dil Dulezi. Suenter diesch onns han ils da Trun buca schau ir bugen lur Miro. Il restaurant Cruna a Mustér ha duvrau migliur e dafertontier ha Miro adattau ils indrezs als basegns dils hosps ed alla pretensiun dalla lescha. Igl onn 2010 ei la gronda terrassa encunter la staziun da viafier vegnida construida. Quella survescha uss el temps da Covid-19 sco liug da s’entupada pils hosps da tschep. Cun egls larmonts Miro banduna la casa cun egls larmonts: “Sch’jeu patratgel vid las bialas sentupadas cun indigens e jasters fa ei mal il cor. Va quei veramein a fin ussa?” La Casa Cruna ei stada cugl ustier Miro zun bein frequentada. Mava ei sulet per dar ina paterlada, era la meisa rodunda gia bein occupada culs hosps da tschep. Tgi ch’encureva ina buna tratga anflava ina gronda elecziun ella carta da menu. En special ei Miro loschs sils hops jasters, denter quels tals da num e pum sco ils cussegliers federals Samuel Schmid e Doris Leuthard. Bugen muossa el la foto dalla cussegliera naziunala Martulo Blocher cun el, la quala el numna persunalmein Magdalena. “Con bugen havess jeu fatg ina fiasta da partenza cun tut quels amitgs e presentau ad els mes successurs”. La situaziun da restricziun lubescha buca quei ed aschia va el tgeuamein il davos da matg en pensiun. “La sanadad lubescha buca a mi da luvrar el medem ritmus sco tochen ussa. Jeu stoss serecuperar e tschentar prioritad.” Che quei va buca ton lev agl um ch’ei adina staus entuorn hosps e persunal ei carteivel. Cun ses 62 onns manegia el ch’ei segi era memia baul. Nus savein s’imaginar che nus vesein el il futrur puspei enzanua sco guvernant en in’ustria ella vischinonza. Damondas hagi el gia avunda. Da Miro tier Flurin e Flavia In grond giavisch da Miro ei da veser ella Cruna ina persuna indigena che meina la fatschenta vinavon. Cun Flurin Andriuet e sia partenaria Flavia Nay ha el anflau la successiun giavischada. Flurin Andriuet ei s’engaschaus en pliras interpresas da restauraziun el contuorn. En buna memoria ein las bunas tratgas indigenas ch’el ha cuschinau en tenda a caschun dil teater el liber “La stria da Dentervals”. El decuors dil zercladur vegnan ils dus novs ustiers ad arver la Casa Cruna. La Casa Cruna a Mustér ei in liug central da sentupada per indigens ed jasters. Miro Grozdanovic va en pensiun. El venda la Casa Cruna a Mustér suenter 22 onns sco ustier e possessur.

Schon puspei less Whatsapp enzatgei da mei. E per ina gada buc in dils x chats, na, propi Whatsapp sez. Ni meglier getg Facebook, tier tgi che Whatsapp s’auda gie. Whatsapp less che jeu accepti sias novas directivas da protecziun da datas. Dapi in pèr meins haregia el mintga gi pliras gadas che jeu getgi finalmein «Gie!» a sia damonda. Jeu fuss buca surstada, sche Mark Zuckerberg stess tuttenina persunalmein en schanuglias avon miu esch. L’adressa enconuscha el gie segir. Tochen ussa sundel stada dira. Cunquei che biars han reagiu en moda semeglionta, ha Whatsapp prolungiu il termin per acceptar lur interpretaziun da «protecziun da datas». Enstagl dil fevrer han ins ussa temps tochen ils 15 da matg, aunc in pèr gis. E schiglioc: Tschau crutschs blaus! E hallo crutschs verts (Telegram), grischs (Signal), egls grischs (Threema) ni insumma negin segn (il bien e vegl SMS). Biars da mes amitgs han schon midau sin in auter messenger, ed era nossa fatschenta ha decidiu da duvrar Signal enstagl da Whatsapp per la communicaziun el team. Resta la famiglia. Mo nus scrivin surtut romontsch. Tonscha quei buca schon sco criptaziun? E fuss pia la megliera protecziun da datas pusseivla? Soli quels che han la clav (la Lia!) san decodar il cuntegn. In computer sa zuar dar meglier schah ch’in carstgaun e dispona era schiglioc dad in pèr capacitads superiuras. Mo cura ch’ei va per il romontsch, eis el total surdumandaus. In pèr bials exempels ha quella gasetta cheu mussau avon in pèr jamnas cun translaziuns da texts romontschs sin Facebook aschi divertentas sco fallidas. E dad ina maschina aschi fleivla stuess ins haver tema? Las translaziuns curiosas ein denton negina raschun da star tier Facebook; era sin quei terren dat ei alternativas. Per exempel DeepL.com che enconuscha automaticamein in lungatg. El cass dil romontsch tippa el sin talian, franzos, spagnol e denteren perfin sin chines. Las translaziuns fan buca propi senn (ni portan forsa in messadi secret? Ord in «Romontsch» dat ei in «Romantiker»). Mo per l’ina ein quels translaturs automatics in super hobi da corona – ins sa star persuls cugl internet –, per l’autra san ins per ina gada sesentir bia pli intelligents ch’il computer, Facebook e Whatsapp. Sco Romontsch ston ins pia haver negina tema che Whatsapp capeschi tgei ch’ins scriva. E sch’il Silicon Valley less pli tard tuttina aunc emprender nies lungatg, lu ton meglier. Sch’els drovan agid, astgan els bugen s’annunziar. Mia numra da telefon enconuschan els gie … PS: … quei ch’ei il ver problem: Il cuntegn dils messadis ei schurmegiaus tras la tecnica end-to-end (ed eba il romontsch), mo quei vala deplorablamein buca per las informaziuns nua, cura, con gitg, cun tgi e cun tgei apparat che ins communichescha. Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna. Ella dovra momentan tschintg differents messengers sin il handy e forsa bainprest mo pli quatter. Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna....

En sesez viva ina votaziun dallas discussiuns animadas en vesta al termin dalla decisiun. Surtut sch’ei setracta d’ina damonda brisanta sco las pretensiuns dall’iniziativa per ina catscha etica e conforma alla natira. Il temps da corona ei quei auter. Per las secziuns da catschadurs che cumbattan quell’iniziativa ei la situaziun ina gronda sfida. Ils 13 da zercladur 2021 decida il suveran grischun davart l’iniziativa per ina catscha etica e conforma alla natira. En cumparegliaziun cull’iniziativa davart la catscha speciala ch’ei vegnida refusada dil pievel cun 54,2 pertschien avon dus onns, ei quella cheu onz pli radicala. Ella tucca il gnierv dalla catscha grischuna ed ei aschidadir in’attacca generala sin ina veglia tradiziun grischuna. El focus da quella stattan buca las iniziantas ed ils iniziants. Els han da spiarder nuot – san mo gudignar. Auter ei quei per las catschaduras ed ils catschadurs. Vegn l’iniziativa acceptada en rodund in meins, s’auda bia da quei che secapeva da sesez entochen ussa alla historia. Avantatg ni disavantatg? «Igl ei grev da giudicar schebein quella situaziun speciala ei in avantatg ni in disavantatg per nus», di il president dil district da catscha I dalla Cadi, Tomas Schmed da Mustér. Enstagl da saver s’exprimer ad arranschaments da discussiun publics sco in podi, ston las secziuns da catschadurs seconcentrar sin autras mesiras per aschia tuttina aunc contonscher la glieud che sefatschenta buca mintga di dalla catscha: «Nus havein lantschau ina gronda campagna da placats e nezegiein las pusseivladads dallas medias socialas. Plinavon empruein nus da vegnir en discuors cun bia glieud en ina fuorma bilaterala aschi bein sco pusseivel.» Aschi speciala sco la situaziun culla pandemia ei, ei era la lavur encunter l’iniziativa. Per saver sepreparar sin damondas da glieud ch’ei buca sefatschentada cull’iniziativa entochen ussa, ha l’Uniun cantunala dils catschadurs da patenta dil Grischun scaffiu argumentaris. En quels vegn dau detagliadamein risposta sillas pretensiuns dall’iniziativa. Ils arguments tier in e scadin punct duein perschuader votantas e votants. «Sche mintga commembra ni commember d’ina secziun animescha tschun persunas da dir na all’iniziativa, ei quei gia in grond diember. Tier nus fuss quei lu bunamein 500 persunas», di Roland Vincenz, president dalla Secziun da catschadurs Bostg che dumbra bunamein 100 commembras e commembers a ni b. Era el deplorescha che la pandemia impedescha ina discussiun publica: «Aschia stuein nus seconcentrar sin discuors persunals, mo ils contacts ein il mument plitost scarts. La propaganda bucca tier bucca ei denton fetg efficienta.» «Catschadurs uni» «Igl ei ussa nies pensum da far clar alla glieud da tgei ch’ei setracta tier quell’iniziativa ed aschia da declarar nossa posiziun», di Tomas Schmed ch’ei en sia funcziun sco president dil district era commember dalla suprastonza gronda dall’uniun cantunala. Igl engaschi dallas catschaduras e dils catschadurs encunter l’iniziativa seconcentreschi surtut el temps liber: «Sch’ins ei perschuadius d’ina caussa, lu s’engaschan ins era bugen per quella.» Tomas Schmed ei leds ch’ils catschadurs ein uni quella ga: «Quei ei buca stau il cass tier la davosa iniziativa e ha lu secapescha buca facilitau la situaziun. Igl ei pli sempel sch’ins sto buca aunc animar l’atgna glieud.» El spera ch’il cumbat seigi fairs: «Entochen ussa ei quei stau il cass. Tgei che las proximas rodund tschun jamnas portan aunc savein nus denton buca.» Roland Vincenz ei surstaus dalla pintga discussiun ch’ei stada entochen ussa davart l’iniziativa: «Auter che singulas brevs da lecturs ei da veser ed udir pauc davart quell’iniziativa.» Tonaton eis el perschuadius che l’iniziativa ha negina schanza: «Igl ideal fuss 85 pertschien na. En mintga cass eis ei da sperar ch’ei detti buca la massa gies. Biars gies promovess secapescha igl appetit dils adversaris dalla catscha da lantschar ina proxima iniziativa.» Co orientar? (fmr/hh) En in meins decida il suveran grischun davart l’iniziativa per ina catscha etica e conforma alla natira. Il cumbat cun arguments pro ni contra quella ei signaus dalla pandemia. Arranschaments publics da discussiun mauncan e cheutras la cuntraversa directa. Pertuccai da quella situaziun d’informaziun restrenschida ein las catschaduras ed ils catschadurs che cumbattan l’iniziativa. «Igl ei fetg grev da giudicar schebein quella situaziun speciala ha avantatgs ni disavantatgs per nus», di Tomas Schmed ch’ei dapi treis onns president dil district da catscha dalla Cadi. Il president dalla Secziun da catschadurs Bostg, Roland Vincenz, havess era pli bugen ina situaziun che lubess il contact direct cullas persunas che sefatschentan buca mintga dalla catscha. L'iniziativa ei fetg restrictiva e pretenda midadas fundamentalas dil sistem da catscha. OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA

L’incarica principala dalla Fundaziun Munt sogn Gieri ei ida a fin avon 20 onns cun restaurar il casti dil Munt sogn Gieri a Vuorz. Ussa survigilescha la fundaziun igl imposant relict historic e sto tscheu e leu intervegnir. Per exempel la sonda vargada cun ina lavur cumina. Las visetas dil casti dil Munt sogn Gieri a Vuorz dalla sonda vargada ein probabelmein stai empau surstai dil beinvegni ch’els han retschiert cuort avon la miraglia. Buca meins che tschun resgias da motor, respetivmein lur fracass ha beneventau ils hosps. La natira vul per tut prezi reconquistar il habitadi bandunaus dil carstgaun gia avon tschentaners. Era, sch’il casti dil Munt sogn Gieri a Vuorz ei vegnius restauraus da rudien ils onns 1994 entochen 2001. Da quellas stentas ha il cagliom egl instschess dil casti mai seschau impressiunar. Intervegnir regularmein Aschia che las forzas humanas ston intervegnir per che la miraglia vegni buca danovamein enzugliada da pegns e caglias. «Mintga dus ni treis onns stuein nus tagliar il cagliom.» Il president dalla Fundaziun casti Munt sogn Gieri, Luzi Pfister, ed ils commembers dalla fundaziun ein quella ga sedecidi da clamar ad ina lavur cumina. «Nus havein gia surdau la lavur da tagliar las caglias a l’uniun da giuventetgna ni retschiert agid dalla Protecziun civila.» La sonda vargada han in bien tozzel persunas carschidas ed affons dau suatientscha agl invit da tagliar e dismetter caglias. Principalmein la spunda encunter vest inclus l’entrada dil casti drova regulara remedura. Las ragischs dallas caglias pon donnegiar ils mirs e pigl gl’auter vul la fundaziun tener liber il casti. Als visitader sepresenta numnadamein ina impressiunonta vesta sil casti gia avon ch’els s’avischinan all’entrada. Novas incaricas Suenter la restauraziun dil casti avon 20 onns ei restada ina pintga summa alla fundaziun per dar tscheu e leu remedura a donns vid ils mirs. «Ils commembers dalla fundaziun s’entaupan ina ga per onn per mirar nua ch’ins sto forsa prender a mauns ina lavur.» Luzi Pfister ha menziunau ch’ins hagi gia stuiu segirar ina ni l’autra part dad in mir. Lavurs da sanar e mantener cuostan, il casti dil Munt sogn Gieri schai buca gest sper via e segirar mirs da crappa ei lavur da maun. Culs onns ei la facultad dalla fundaziun sesminuida pulti. «Momentan havein nus aunc circa 20 000 francs a disposiziun.» Secapescha ch’il president dalla fundaziun Munt sogn Gieri vegness buca a renviar ina ni l’autra donaziun a favur dallas stentas da mantener in unic stabiliment historic en Surselva. Da stad e d’unviern ei il casti dil Munt sogn Gieri in liug beinfrequentau da hosps ed indigens. Era la sonda vargada malgrad ils tuns fervents dallas resgias da motor.

Renzo Blumenthal ha lantschau la app «Hofladen365» Circa mintga quart dils rodund 50 000 menaschis purils en Svizra posseda ina stizunetta cun agens products. Quellas vul Renzo Blumenthal ussa unir sut il tetg da sia app «Hofladen365» ed aschia promover la vendita directa. «Mintga crisa porta era schanzas», in patratg ch’era Renzo Blumenthal ha fatg duront la pandemia. Cul «Quadrin» posseda il pur da Vella ed anteriur mister Svizra sez ina stizunetta sil bein puril. Duront il lockdown dalla primavera 2020 ha el perquei percurschiu, ch’ei ha dau ina midada ed ina gronda part dalla vendita ei sesplegata el mund digital. Rinforzar la vendita directa Il pur da bio ha in menaschi da 65 hectaras cun 100 vaccas dil raz «Braunsuisse» e ver 40 pors ch’el engrascha duront la stad. Bunamein tut ses products venda el direct ed entras differentas stizuns dil Volg ella Surselva. La stizun sil bein puril va surtut la stad fetg bein. Ella vegn frequentada d’indigens mo fetg savens era da hosps da vacanzas e passants. «Cunquei che la glieud ha igl onn vargau strusch giu autras lètgas, ha la vendita online priu tier enorm», declara Renzo Blumenthal. Aschia seigi el sedumandaus, cun tgei uaffen digital e solid ch’ins pudessi rinforzar la vendita e havessi in ulteriur canal da distribuziun. En l’interpresa start-up «Deltaworks GmbH» cun sedia a Breil ha el la finfinala anflau in partenari cumpetent per concretisar sia idea e metter entuorn quella tecnicamein. La soluziun ei ussa ina app che cuviera a moda innovativa ils basegns dallas stizuns sils beins purils. La app «Hofladen365» po vegnir telecargada gratuitamein dils consuments. Ils purs che seregistreschan cun lur stizunetta pagan ina contribuziun. Ei pon indicar silla app informaziuns dil bein puril e dalla stizunetta ed era registrar ils products e las specialitads. Via telefonin sa la clientella aschia empustar e pagar e ton il possessur dalla stizun sco il cumprader survegn ina conferma via e-mail. Emprema da quellas apps La «Hofladen365» app dat ei bein gia dapi il settember vargau, ussa duei ella denton vegnir lantschada per propi. Tenor Roland Nett da Deltaworks, ein la app vegnida telecargada ils davos 30 dis passa 2000 ga. Entochen dacheu ein denton aunc sulet ver 25 stizuns dil bein puril registradas, la gronda part aunc el Grischun. Sco Roland Nett declara, equipassien ei bugen tuttas stizuns dils beins purils en Svizra culla app: «Igl ei in fetg favoreivel instrument digital pils purs e leutier aunc innovativ, cunquei ch’ei san sezs actualisar lur informaziuns e lur products via telefonin.» Ina semeglionta app nua ch’ils purs possien configurar tut sezs detti ei da siu saver aunc buc en Svizra. «Tier nossa app stat mintga stizunetta el center cun tut las informaziuns dil singul pur e siu menaschi. Nossa app ei definitivamein l’emprema da quei gener per stizuns dil bein puril sil marcau svizzer.» Culla nova app «Hofladen365» vul Renzo Blumenthal promover la vendita directa dils purs ed unir sut in tetg digital las stizuns dils beins purils en Svizra.

La sonda, ils 8 da matg 2021 eis ei stau il di da tgira, quei vul dir era il di da lavur cumina pils commembers dall’Uniun da catschadurs Badus/ Tujetsch. Malgrad il coronavirus ha la suprastonza cul cautgira Clau Giusep Monn anflau per bien da far in di da tgira e lavur cumina cun las commembras ed ils commembers dall’uniun. Allas uras fixadas ein 22 catschadurs, ina catschadura e quater candidats serimnai avon Tgèsa communala. Malgrad il temps zun difficil e cumplicau muort il virus ein tons commembers separticipai al di da tgira. Ils presents ein i sigl uaul Flurin (ina gruppa egl uaul dil Bostg , Tscheppa) e han luvrau ti mordio e quei cun metter ensemen roma e cazzinas sco era far uorden egl uaul e schizun schubergiar las vias sco era far liber ils passadis dils animals selvadis. La primavera han tscharvas e cavreuls pli che basegns ch’ils passadis dad ir els loghens da vivonda seigien libers. Duront ina pausa han ils presents gudiu in bien puschegn sco era da beiber per dustar la seit. La discussiun sur dalla iniziativa da catscha e problems cul luf e luf-tscherver ha buca muncau. L’aura era favoreivla per far lavur cumina ed igl ei vegniu luvrau da camifo e tochen miezdi han ils presents prestau lavur da piunier ed aschia puspei gidau ad emplenir in tec la cassa che gida aschia da curclar ils cuosts annuals. Tals dis da tgira e lavur cumina gidan medemamein a dar in chit denter ils catschadurs ed aschia ha ins era empriu d’enconuscher ils novs catschadurs sco era ils candidats - ed in candidat ch’era schizun d’ordeifer. Da miezdi, suenter las lavurs, ein tuts participonts stai envidai da serender el stan da sittar, muort la bial’aura naturalmein ordaviert, cun gie tener en las distanzas e tuttas prescripziuns muort l’epidemia, tier ina grillada e star in’uriala da cumpignia cun dar ina paterlada. Suenter quei unviern cun aschi pauc ni nuot cuntact denter commembers ei ina tala idea stada pli che beinvesida. Cun il super cau da grillar e veteran Vendelin Giossi ein las uras idas sc’in fem e las bunas tratgas sco era bubrondas ha in e scadin gudiu cun. Igl ei stau in emperneivel di ed ils presents han suenter ditg puspei gudiu la cumpignia denter catschadurs ed oravontut discussiunau liung e lad sur dall’iniziativa dils adversaris dalla catscha. Els ein stai units da gie votar NA ils 13 da zercladur per guder era igl avegnir la biala catscha da patenta. Ei vala segir la peina da gie far reclama ed esser cunscients che l’acceptanza da quella iniziativa fuss l’entschatta dalla fin da nossa catscha.

La fin d’jamna absolvan las squadras da ballapei dils juniors in’ulteriura runda dil campiunadi da primavera. La selecziun sursilvana dils juniors A sa far pausa, ferton ch’ils juniors B serendan la sonda a Widnau per absolver la scuntrada encunter Rheintal. Cun diesch puncts ord tschun giugs schai Rheintal il mument sil secund plaz dalla tabella. L’equipa sursilvana ei quarta cun nov puncts. Ins astga pia spitgar in giug cun duas equipas pli u meins ulivas. La squadra dils juniors D dall’elita dalla Surselva ei hosp dall’equipa dil Glarnerland. Ferton ch’ils Glarunes han gudignau in dils treis giugs d’entochen ussa, spetgan ils Sursilvans suenter treis giugs aunc adina sigl emprem punct. Forsa reussescha ei d’acquistar quel sonda proxima. Juniors A1, gruppa 1 Rorschach – Appenzell du. 11.00 Rotmonten – Diepoldsau du. 12.00 Domat – Bogn Ragaz du. 13.00 Ruggell – Bischofszell du. 14.00 Juniors League B Brühl – Tobel-Affeltrangen so. 09.30 Winkeln – Gossau so. 14.30 Uzwil-Henau – Teufen so. 15.00 Rheintal – Surselva so. 15.00 Rorschach – Romanshorn so. 15.00 Cuera 97 – Amriswil so. 16.30 Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Vaduz ve. 19.30 Tavau – Valposchiavo du. 13.30 Surselva – Balzers Tavanasa, du. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Surselva a – Grabs Tavanasa, so. 11.00 Tusaun-Cazas – Domat so. 13.00 Surselva b – Linth 04 Trun, so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Domat – Lai Valbella so. 15.30 Tavau – Vaz-sut so. 15.30 Orion Cuera – Panaduz du. 15.00 Juniors D elita, gruppa 1 Glaruna – Domat so. 10.00 Glarnerland – Surselva so. 13.00 Eschenbach – Toggenburg so. 13.30 Valposchiavo – Cuera 97 so. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Mels – Surselva so. 13.00 Panaduz – Tusaun-Cazas so. 13.30 Domat – Cuera 97 du. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Surselva c so. 10.00 Balzers – Surselva d so. 15.00

Las suprastonzas communalas da Tujetsch e Mustér e Sedrun Mustér Turissem han contrahau da niev cullas pendicularas davart la carta gratuita pils hosps e da niev era pils indigens. Da niev duein ils indigens saver far diever gratuit dallas pendicularas d’Andermatt entochen Mustér duront siat dis da stad. En ina seduta communabla decidan ils cussegls da vischnaunca l’autra jamna davart quella purschida. Sper ils mieds finanzials dalla taxa da turissem e hosps flessegian mintg’onn era considerablas summas contribuidas dil pagataglia da Mustér e Tujetsch ell’infrastructura turistica. Ins patratga denter auter vid ils daners che flessegian dallas duas vischnauncas el Bogn Sedrun ni il Center Fontauna. Mo era autra infrastructura vegn finanziada cun daners da taglia. A Mustér ei quei ina summa annuala da 430 francs per habitont, a Tujetsch schizun ina tala da 558 francs. Ils davos meins han ils dus presidents communals Martin Cavegn e René Epp contrahau cun la Sedrun Mustér Turissem SA, las pendicularas da Mustér e Sedrun/Andermatt sco era cull’Andermatt Sedrun Mustér Marketing davart la collaboraziun futura. La finamira ei da luvrar pli stretg ensemen e da procurar per ina segirtad da planisaziun e finanzas mintgamai sur treis onns. Dus milliuns francs per SMT Da niev pagan las vischnauncas ils onns 2022 e 2023 mintgamai in milliun francs a Sedrun Mustér Turissem, pia totalmein dus milliuns francs. Quei ei ella media dils davos onns. Sulettamen uonn ei la summa cun totalmein 1,85 milliuns francs empau pli bassa. Per finanziar ils dus milliuns francs pils onns 2022 e 2023 drova ei negin alzament da taxas. Cun quels daners finanziescha Sedrun Mustér Turissem sias prestaziuns e ses survetschs, sco era la carta gratuita pils hops. Tier quella setracta d’ina summa da 625'000 francs. Quels san nezegiar gratuitamein duront la stagiun da stad las pendicularas d’Andermatt entochen Mustér, ils bus locals e han reducziuns da prezis da 50% pil Center Fontauna, il Bogn Sedrun ed il museum dalla claustra. Leutier reducziuns da 20 pertschien dil Museum Cristallina ed il Museum La Truaisch. Els san medemamein far diever gratuit dallas loipas e las patineras a Sedrun e Mustér. Ils possessurs da secundas habitaziuns astgan far diever dallas pendicularas sulet duront siat dis in suenter l’auter. La Viafier Matterhorn Gottard ei buca pli part dalla carta gratuita. Era en favur dils indigens Da niev profiteschan era ils indigens da favurs. Gia naven da questa stad san els far diever gratuit duront siat dis (ston buca esser in suenter l’auter) dallas pendicularas d’Andermatt entochen Mustér sco era sco entochen dacheu dils bus locals. La carta per quella purschida sa vegnir retratga tier las administraziuns communalas aschi lunsch ch’ils cussegls da vischnaunca acceptan la proposta dallas suprastonzas communalas. Quella purschida en favur dallas persunas cun domicil ellas vischnauncas da Mustér e Tuetsch duei esser ina cunterprestaziun pils mieds finanzials che vegnan impundi onn per onn ell’infrastructura turistica ni ch’ein vegni concedi per exempel per indrezs d’ennevar. Carta gratuita caschuna discussiuns Gia avon rodund duas jamnas ha Sedrun Mustér Turissem communicau las cundiziuns per la carta gratuita pils hosps da questa stad. Sco quei ch’il president communal da Mustér, René Epp ha detg sin damonda dalla FMR, ei quei stau necessari en vesta alla stagiun da stad. Pertuccont las cundiziuns pils possessurs da secundas habitaziuns – concret il diember dallas pendicularas duront siat dis in suenter l’auter – di el: «Nus essan en contact cullas pendicularas da reponderar quella reglamentaziun. Probabel vegn quei era ad esser ina damonda dils cuosts.» Ils 21 da matg 2021 decidan ils cussegls da vischnaunca da Tujetsch e Mustér en ina seduta communabla el Center Fontauna a Mustér davart las cundiziuns finanzialas novas per la finanziaziun da quels survetsch. Concret va ei per fixar la summa da mintgamai in milliun francs els preventivs communals per 2022 e 2023. Nova purschida pils indigens (fmr/hh) Persunas cun domicil a Tujetsch e Mustér duein saver nezegiar igl avegnir gratuitamein las pendicularas duront siat dis la stad. Las suprastonzas communalas e Sedrun Mustér Turissem han cattau quella soluziun cullas pendicularas da Mustér ed Andermatt-Sedrun. La cunvegnientscha ei reussida enten reglar la finanziaziun dalla carta gratuita pils proxims onns, respectiv la constribuziun che las vischnauncas pagan a Sedrun Mustér Turissem per ses survetschs. Pils onns 2022 e 2023 duei quei esser ina summa da mintgamai in milliun francs per vischnaunca. La gronda part da quels daners derivan sco entochen dacheu dalla taxa da hosps e da turissem. En in’jamna decidan ils cussegls communals dallas duas vischnauncas davart las contribuziuns. Els fan quei en ina seduta communabla el Center Fontauna. Igl avegnir duein ils indigens saver nezegiar gratuitamein las pendicularas d’Andermatt entochen Mustér mintgamai la stad duront siat dis. Mintga indigen da Mustér e Tujetsch duei saver nezegiar gratuitamein las pendicularas da Mustér entochen Andermatt la stad duront siat dis.

En collaboraziun cul Spital regiunal Surselva han las casas da tgira Puntreis a Mustér, Casa s. Martin a Trun e Da Casa a Vella scolau ils davos treis onns las duas empremas persunas responsablas da tgira cun diplom HF. Tschun ulteriuras dunnas ein il mument el studi. Persunas bein scoladas ein da grond’impurtonza per las casas da tgira, surtut il temps ch’il persunal ei scarts. Igl atun 2017 ein las casas da tgira a Mustér, Trun e Vella sedecididas da cooperar, denter auter sil sectur dalla scolaziun e formaziun dil persunal. Rodund miez onn pli tard han ellas suttascret ina cunvegnientscha supplementara per possibilitar ad interessentas ed interessents la formaziun sco persunas responsablas da tgira cun diplom alla scol’aulta (HF). Ei setracta d’ina scolaziun cun parts praticas en casa ed en in spital, sco era la part teoretica al Center da formaziun per sanadad e fatgs socials a Cuera. Il Spital regiunal Surselva ei sedeclaraus promts da cooperar damai che singulas parts dalla scolaziun pratica san succeder mo leu ella regiun. Aschia per exempel dar infusiuns ni prender saung. Per quei motiv ei il spital vegnius involvius ella cunvegnientscha e lu era il Center Steinhauser a Sursaissa. Lez ha exprimiu il giavisch da saver collaborar. Quella purschida dalla Surselva va era ella direcziun dalla strategia nova dil cantun. Igl avegnir lez less che las studentas vegnan engaschadas directamein dallas instituziuns ellas regiuns e buca pli dil Center da formaziun per sanadad e fatgs socials a Cuera e tarmessas da leu els praticums ellas casas. Duas dunnas cun diplom «Nus havevan adina puspei damondas da collaboraturas che levan absolver quella scolaziun. Quei ei stau in dils motivs che nus essan sedecidi per quella purschida. In auter motiv ei segiramein era la munconza da persunal sin quei sectur», di il meinacasa da Puntreis, Diego Deplazes. Gia avon che la cunvegnientscha vegni suttascretta il matg 2018 havevan duas collaboraturas – ina dalla Casa s. Martin ed ina da Puntreis – entschiet culla scolaziun. Claudia Bundi da Schlans e Barbara Flury da Segnas ein stadas las participontas a quei project da pilot che ha saviu vegnir terminaus ussa cun success, respectivamein il diplom allas duas absolventas. En quei temps ei il project semadiraus e tschun ulteriuras persunas dallas casas da tgira pertuccadas sesanflan ussa gia en quella scolaziun che cuoza treis onns. Excellenta collaboraziun El rom d’ina «fiastetta da diplom» la mesjamna encunter sera ella Casa s. Martin a Trun ha Diego Deplazes puntuau l’excellenta collaboraziun dallas instituziuns pertuccadas, sco era igl engaschament particular d’entginas persunas. Denter quellas ei Franziska Kipfer che ha accumpignau il project da pilot cun sia savida e siu engaschament denter auter era al Center da formaziun per sanadad e fatgs socials a Cuera. «Jeu sundel buca mo satisfatga da quei project, mobein selegrel era fetg che quella fiastetta per las duas diplomandas ha liug gest il di internaziunal dalla tgira», di Franziska Kipfer. Per la scolaziun e formaziun dallas stundentas e dils students futurs ellas casas da tgira involvidas en Surselva ei Carla Duff da Rabius responsabla dapi in onn. «Scolau per la regiun» Las stentas che las casas da tgira fan enten porscher la pusseivladad d’absolver il studi sil sectur dalla tgira duei era gidar a segirar la qualitad ellas instituziuns e da porscher plazzas da lavur attractivas. «Per quei motiv sperein nus era che las absolventas restien fideivlas a nus», puntuescha il meinacasa dalla Casa s. Martin, Donat Nay. Che quella purschida ei daventada realitad en Surselva attribuescha el en emprema lingia alla perseveronza ch’igl iniziant da quella scolaziun, il meinacasa da Puntreis Diego Deplazes, ha giu. «El ha tratg il carr da quella purschida nova. Quei ei stau pretensius e ha duvrau bia gnarva», puntuescha Donat Nay. Barbara Flury e Claudia Bundi ein las duas empremas dunnas ch’acquistan il diplom el rom da quella cooperaziun en Surselva. Ulteriuras persunas vegnan a suandar ed aschia a nezegiar las novas perspectivas professiunalas sil sectur dalla tgira ella regiun. Per garantir quei han las casas da tgira Puntreis, Casa s. Martin, Da Casa e Center Steinhauser suttascret dacuort ina nova cunvegientscha ensemen cul Spital regiunal Surselva sco partenari. Da seniester Franziska Kipfer, Claudia Bundi, Barbara Flury e Carla Duff.

Carin Caduff – ch’ei carschida si a Vattiz – ei secasada a Wädenswil el cantun Turitg. Ella ei pedagoga sociala e quei cun tgierp ed olma. Sia pissiun ei il scriver litterar ed ussa ha ella perfin anflau ina via da cumbinar quellas duas caussas. Per la pedagoga sociala Carin Caduff ei il temps ch’ella passenta ensemen culla gruppa da habitar ella Fundaziun Stöckenweid a Feldmeilen buca «mo» lavur, mobein era ina caussa dil cor. Cu ella raquenta da sia lavur e da ses cussadents ves’ins bunamein tras il telefon co sia fatscha tarlischa. Tuttina seigi ella adina puspei alla tscherca d’enzatgei niev. La FMR ha telefonau il di d’Ascensiun culla dunna da 33 onns per intervegnir co igl ei da luvrar sco pedagoga sociala duront la pandemia, co ses clients van entuorn cun quella e tgei plans ch’ella fa en connex cul scriver litterar. Hallo – Vus haveis liber oz, tgei fageis e co vai insumma? Carin Caduff: Engraziel, cun mei va ei bein. Oz less jeu scriver. Dapi dus onns fetschel jeu ina scolaziun per scriver litterar alla scol’aulta populara a Turitg. Il zercladur ei la finissascha cun prelecziuns. Mintga participont(a) ha in quart ura a disposiziun ed oz less jeu preparar ina dramaturgia per preleger mes texts. En Romontschia enconuschan biars Vus da Vos impuls per RTR ni dallas columnas en La Quotidiana ch’ein adina cungidas cun massa «maletgs» ed ina buna purziun humor. Danunder vegn tonta inspiraziun? (Ri) A mi schabegian adina puspei caussas «curiosas» e sur da quei scrivel jeu bugen. Ei va a mi per conservar las historias, pil parter cun auters e per l’autra sediverteschel danovamein duront scriver. En mias columnas ed els impuls descrivel pil solit muments quotidians. Il resultat ein texts plitost levs e magari descrivel era situaziuns empau tragicas, denton pil pli cun ina prisa humor. Duront ils cuors per scriver litterar a Turitg scrivis matei tudestg? Gie, ed jeu hai realisau ch’jeu scrivel auter per tudestg e vai dapli curascha da scriver sur da tematicas pli pesontas. Forsa ei quei aschia perquei ch’il romontsch ei pli damaneivels a mi ed il tudestg dat a mi la distanza ch’jeu drovel per saver scriver sur da quellas tematicas. Il 2019 haveis Vus luvrau tier RTR sco redactura da radio. Suenter strusch in onn essas denton puspei turnada a luvrar sco pedagoga sociala. Ha la lavur sco redactura buca plaschiu? Jeu sun adina alla tscherca e fetschel bugen novas experienzas. Enzatgi haveva dumandau mei sch’jeu havessi buc inagada gust da far radio ed jeu hai tertgau – daco buc – e fatg la midada. La finfinala ha ei plaschiu ed jeu hai saviu emprender fetg bia mo hai era viu che scriver litterar e schurnalissem ein propi dua pèra calzers. Alla liunga mava quei era buc da pendular da Wädenswil si Cuera mintga di. Ussa sundel ventireivla sco pedagoga sociala per la gruppa da habitar cun cussadents denter 20 e 40 onns, sai denton era buc sche lessel luvrar l’entira veta sco pedagoga sociala. Tgei ei schon per l’entira veta. Il pli bi fuss secapescha ina cumbinaziun da professiun e pissiun. Gliez constat ed jeu sun sin via d’anflar ora quei. Duront mia lavur cun carstgauns cul sindrom da Down, autissem, ni problems psichics hai jeu percurschiu ch’ei vivan en in mund ch’ei pleins da historias, maletgs, regurdientschas e fantasias. Olivier ei per exempel in cussadent che raquenta extrem bugen historias. Aschia havein nus duront il temps da corona entschiet a scriver si sias historias regularmein ed el haveva grond plascher dil resultat sin pupi. Quei ha inspirau mei da far vinavon ed aschia hai fatg in concept per in luvratori da scriver ella instituziun. Mes schefs ein stai d’accord ed ussa porschel jeu mintga gliendisdis in luvratori da scriver als cussadents e las cussadentas dalla Stöckenweid. Ils texts ein surprendents, divertents ed interessants. Ei scrivan bugen texts raquintond historias e scaffend maletgs, poesias mo era brevs. Tals luvratoris da scriver per persunas (cun impediments) fussen segir era en autras instituziuns ni situaziuns ina purschida beinvegnida? Il plascher ei en mintga cass avon maun, mo era il basegns da raquintar e reflectar tgei ch’occupa els. Tschei aspect ei da nezegiar ils texts sco mied da communicaziun enviers ano. Sco dapertut eisi era cheu buc aschi sempel en caussa inclusiun, jeu sedamondel adina puspei – nua ein ils carstgauns cun impediments cu ei va per litteratura sco per exempel ils dis da litteratura a Soloturn mo era autras occurenzas. Jeu creiel ch’ei fuss impurtont denton era enrihont per nossa societad, sche carstgauns cun impediments vegnessan dapli a plaid. En mintga cass hai jeu grond gust da promover e porscher ina plattafuorma – forsa ein ils luvratoris da scriver cun persunas cun impediments mia via professiunala dil futur – tgisà? Buna idea, e forsa la cumbinaziun ideala per Vus sco pedagoga sociala cun tgierp ed olma. Mo tgei fascinescha propi Vus vida quella lavur? Quei job fa aunc suenter varga diesch onns plascher a mi, era sch’ei drova enqualga pazienzia sentel jeu aunc adina ina grond’amur per quels carstgauns. Igl ei miu grond interess per els e lur historias. Jeu sun responsabla per ina gruppa viva e mobila ed astgel sustener els da daventar pli autonoms. Ei vegn mai monoton e nus savein rir fetg bia ensemen. Els han enzatgei vid els che muenta e tucca mei, els ein aschi aviarts, directs ed autentics e magari era schregs – mo jeu sun gie era empau schrega (ri). Quei fascinescha adina puspei da niev mei! Daveras bi co Vus raquinteis da Vossa lavur e da Vos cussadents. Ei dess franc aunc massa bellezia historias. Atgnamein era la pandemia il motiv per quei telefon, mo da quella vegn gia discurriu dètgavunda. Tuttina aunc per finir la damonda: Con fetg tuccan las restricziuns Vus el mintgadi da lavur e co van las cussadentas ed ils cussadents entuorn cun quella situaziun? All’entschatta eis ei buc stau sempel cu nus havein stuiu reducir ils contacts socials dils cussadents e dallas cussadentas. Entgins cussadents ein restai a casa tier lur famiglias, auters ella gruppa dalla Stöckenweid. Enzacu eis ei stau obligatori da purtar mascras ordeifer la gruppa da habitar e quei han buca tuts beneventau. Jeu mezza portel gl’entir temps da lavur ella e sesentel meglier cun mascra – era per schurmegiar els. Senza ch’ei vesien la mimica stossel denton declarar dapli certas caussas. Tut priu va ei bein, ei vulan denton adina puspei saver cu quei virus seigi vargaus ed jeu sai buca propi rispunder e dar ad els la segirtad ch’ei duvrassen, mo els ed ellas van entuorn enorm bein cun quella situaziun ch’ei per tut(ta)s ina sfida. Carin Caduff ei pedagoga sociala cun tgierp ed olma.

Ella vischinonza dil vitg da Zignau ha in luf attaccau ina muntanera da nuorsas. L'attacca ei succedida la notg dalla mesjamna sin la gievgia vargada. Tschun nuorsas scarpadas e diesch grev blessadas ha igl Uffeci da catscha e pesca communicau. Las diesch nuorsas grev blessadas ein vegnidas mazzadas ed ulteriuras siat nuorsas cun blessuras pli levas han ins saviu tractar. Las nuorsas eran en in claus electrificau e valan aschia sco protegidas. Tenor il grond diember da nuorsas scarpadas e blessadas pudessan dapli che mo in luf haver attaccau la muntanera.

Quest’jamna ei vegniu festivau Anceinza. El center da quella fiasta stat il patratg che Jesus ei turnaus tier siu bab en tschiel. Mo nua ei quei tschiel? – Jeu less empruar da rispunder a quella damonda cun in raquent che jeu hai legiu dacuort: D’in rabin vegneva ei detg ch’el ascendevi mintga damaun en tschiel, avon ch’el fetschi sia oraziun (dalla damaun). In da ses adversaris saveva mo rir da quella detga. Perquei ha el fatg il propiest da laghegiar il rabin. Ina damaun ha el lu viu co il rabin, sevestgius sco in fumegl, ha bandunau discusamein siu dacasa. Il rabin ei semess sin via ed ei ius egl uaul. Siu adversari ha sinaquei persequitau el per mirar tgei ch’el fetschi. Egl uaul ha il rabin entschiet a pinar lenna. Silsuenter ha el priu la lenna si dies e transportau quella tier ina casa che udeva ad ina dunna veglia e malsauna. Igl adversari ei seschluitaus tier la casa ed ha laghegiau da finiastra en. Leu ha el viu co il rabin steva en schanuglias e scaldava pegna. «Leu nua ch’ei regia ina atmosfera da carezia e buntadeivladad, leu ei Diu damaneivel ed il tschiel buca pli lunsch naven.» Marcel Köhle Cura ch’igl um ei turnaus anavos, han ils habitonts dil vitg dumandau el, sch’el hagi viu co il rabin seigi ascendius en tschiel. Ed el ha rispundiu ad els: «Jeu hai viu co el ei ascendius aunc pli ault che en tschiel.» Quella historia muossa ch’il tschiel ei buc in liug lontan, in liug ordeifer nossa tiara e nies univers. Il tschiel ei plitost leu, nua ch’ins ei damaneivel in da l’auter, nua ch’ins segida e fa dil bien. Leu nua ch’ei regia ina atmosfera da carezia e buntadeivladad, leu ei Diu damaneivel ed il tschiel buca pli lunsch naven. Ual en da quels muments cumpara per aschidadir il tschiel sin tiara. Quei ei ussa mo ina pintga risposta sin ina gronda damonda. Perquei dun jeu bugen vinavon la damonda: Nua ei per vus il tschiel? Marcel Köhle è stà plevon. El fa mumentan la scolaziun da magister a la Scola auta da pedagogia dal Grischun a Cuira. El abitescha a Saas en Partenz. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Marcel Köhle è teolog. El fa la scolaziun da magister a la Scola auta da pedagogia a Cuira ed abitescha en Partenz....

Il trimmer ha gia dagitg stuschau la faultsch ella fletga. Il vendergis vargau han Werner Koch e Martin Schätti tuttina priu in tschuat faultschs giud clavella. Quei a caschun dalla instrucziun da segar e batter la faultsch a Cumpadials organisada da Bergstatt. Glieud giuvna da lunsch e da maneivel attaschada ed engaschada ell’agricultura ei seradunada il vendergis vargau el curtgin da Werner Koch ed Erika Schätti a Cumpadials. Buca per dar in’egliada sil grond curtgin dils conjugals che cultiveschan dabia verduras, fretgs ed auters products per la fiera jamnila. Otg giuvnas e giuvens per part dalla Austria e Tiaratudestga ein vegni per emprender da segar, segar cun la faultsch. Ei drova in cert inschign per menar la faultsch sur il tschespet, tagliar il pastg e far cun quel canvau. Segar cun la faultsch entscheiva gia avon che seprofilar sco sitgura ni sitgur. Schalun, cut e cuzer Werner Koch e Martin Schätti han presentau a participontas e participonts l’iseglia da segar che serestrenscha buca sulet sin las faultschs da diversa lunghezia e direzia dil metal. Il schalun sto corrispunder alla grondezia da sitgura e sitgur. Lu eisi da s’equipar cun cut e cuzer. Gest tier la cut, il crap duvraus da gizzar la faultsch, existan diversas qualitads. Promts da segar? Na, avon ch’entscheiver sto la faultsch esser battida. E quei para detg pretensius, sco quei che Martin Schätti ha explicau. «Batten ins memia fetg dat ei fessas finas el metal e quei lavaga il tagl.» Il battem sto esser ulivs ed igl anghel sto constar. El curtgin a Cumpadials ha tuttenina ina melodia gia dagitg stulida entschiet a resunar. Il tac tac dil marti da batter. E lu dat ei aunc la maschina da batter, malgrad ch’ella ha num maschina ei lavur manila dumandada. Avon ch’entscheiver e duront segar sto la faultsch vegnir gizzada, ins sto menar il crap sur il battem per tener il tagl. Ed en buca gitg crodan las empremas fluras piertg el curtgin a Cumpadials. Werner Koch curregia tscheu e leu la posiziun dil tgierp, dat buns cussegls co tener la faultsch e nua dar dapli pressiun per ch’il pastg sempluna sil canvau. Meins forza e dapli inschign da menar la faultsch eran antruras dumandai per segar duront entginas uras. Sefatschentar cun la veta alpina Bergstatt senuman la gruppa che sefatschenta cun la veta economica e culturala alpina ed aschia era cun l’agricultura da muntogna. Ed a quella gruppa fan part Tabea Baumgartner e Leander Albin che han instradau il vendergis vargau cun la faultsch a Cumpadials e la sonda a Tersnaus ina discussiun per trer fil en guila denter turissem, habitar, mistregn, politica e cultura. Dapi quater onns exista Bergstatt e sco quei che Tabea Baumgartner ha explicau ei il cuors da segar plitost in’acziun spontana demai ch’in auter projet seigi vegnius spustaus pervia da corona. Bergstatt anfla sustegn da la Cipra, l’organisaziun che s’engascha per in svilup durabel el spazi alpin. E grazia a lur engaschi sur cunfins, ha Bergstatt sustegn dad Erasmus, in program instradaus dalla Uniun europeica per intimar glieud giuvna da separticipar alla veta democratica.

Il suveran dalla vischnaunca da Ilanz/Glion ha approbau duas midadas dalla planisaziun locala en connex cun l'explotaziun da material sin intschess dallas fracziuns da Sevgein e da Rueun. La revisiun parziala dalla planisaziun locala concernent il territori d'explotaziun da manterial a Bigliel (Sevgein) ei vegnida approbada cun 594 encunter 245 vuschs, l'extensiun dalla zona d'economisaziun da material a Salavras (Rueun) cun 651 encunter 194 vuschs. Plinavon han votantas e votants era concediu dus credits d'impegn per la sanaziun da duas vias enteifer il marcau da Glion. La sanaziun dalla Via da scola ei vegnida approbada cun 564 encunter 282 vuschs, la sanaziun dalla Via S. Clau Sura cun 579 encunter 269 vuschs. La participaziun allas votaziuns communalas ha muntau a rodund 25 pertschien Il marcau da Glion sco center dalla vischnaunca fusiunada Ilanz/Glion

La viseta nocturna dil luf la mesjamna sin la gievgia vargada ella vischinonza da Zignau ha schau anavos fastitgs. Buca sulet ella muntanera da nuorsas, mobein era tiels possessurs. David Giger ei buc in um da grondas caneras ed era la gievgia vargada ha el buc alzau la vusch, plitost ha el encuretg ils plaids per explicar quei ch’era succediu la notg vargada buca lunsch naven da siu dacasa a Zignau. Schabetgs che muentan il possessur dad ina vasta muntanera da nuorsas. La bilanza dall'attacca dil luf sin la muntanera da David Giger e da sia dunna ei nauscha. Tschun nuorsas scarpadas, diesch han stuiu vegnir mazzadas pervia dallas grevas blessuras. «Siat ulteriuras nuorsas blessadas havein nus saviu tractar.» David Giger ha discurriu dad in grond potenzial dad agressiun viers sia muntanera. Sche quella agressiun deriva sulet dad in luf, ni sche dus ni plirs ein stau involvai, vegn la survigilonza da catscha a rispunder sin fundament dad analisas da DNA. La protecziun tonscha buc Il pur da nuorsas valetescha sesez sco pragmaticher, in che ha adempliu las pretensiuns per proteger las nuorsas digl animal scarpont. Il liug nua ch’ellas pasculavan ei surveseivels, il claus intacts ed electrificaus. «Sin fundament dallas experienzas digl atun vargau sun jeu staus dil meini che la protecziun funcziuneschi.» David Giger ha menziunau las attaccas dil luf sin pliras alps duront la stad. Igl atun perencunter eis ei stau ruasseivel. «Ussa stoi jeu denton conceder che la protecziun pretendida tonscha buc, ella ei schizun maculatura.» Il luf ha surmuntau la seiv per attaccar las nuorsas. L’experienza che sias stentas da proteger la muntanera tonschan buc, muenta. «Igl ei in sentiment da nunpussonza.» La stad ad alp La stad ein las nuorsas da David Giger ad alp cun quellas dad auters pursanavels e cun tgauns da protecziun. «Nus havein purschiu maun per far il pusseivel e spitgein che nus vegnin buca laschai persuls en quella situziun disgraziada.» David Gieger ha mai viu il luf ella vischinonza da Zignau, era denton bein cunscients dalla preschientscha digl animal scarpont. Quitaus fa il patratg ch’il luf tuorni e ch’el vegni a surmuntar la seiv ina ulteriura ga sch’el ha encurschiu che quei funcziuna. «Trer la faultsch el canvau e calar ei negina opziun, la tratga da nuorsas ei part da nossa existenza.» Co proteger la muntanera las jamnas proximas vegn a fatschentar la famiglia Giger. Pil mument sesanflan las nuorsas ella vischinonza dil dacasa. Bein vegn David Giger pli probabel buc a durmir las proximas notgs. Turnaus la notg sissu Per regla tuorna il luf el liug nua ch’el ha scarpau animals. Per quei motiv ha la survigilonza da catscha schau in cadaver dad ina nuorsa el liug. Ed il luf ei turnaus la notg sissu aschia che la survigilonza da catscha ha narcotisau el e montau in emettur. Quel lubescha da survigilar igl animal scarpont ed avertir ils purs sch’el s’avischina ad ina muntanera. Sco quei ch’il menader digl Uffeci da catscha e pesca, Adrian Arquint, ha getg viers RTR, ha quella acziun la finamira da spuentar il luf. Tenor las reglas vertentas sa la survigilonza da catscha sittar in luf che ha scarpau 15 nuorsas enteifer in meins. Quei ha quel ni quels da Zignau dumignau en ina suletta notg. Entochen ussa han buca biars lufs surmuntau seivs da protecziun. Enconuschents ei il cass da Surin nua ch’in luf ha scarpau in tschut e blessau duas nuorsas en ina muntanera protegida.

(fmr/ac) Per cumpensar il transport dad autos sur igl Alpsu ha igl Uffeci federal da traffic empermess duas ulteriuas colligiaziuns da tren sur igl Alpsu. Quei ha il president communal dalla vischnaunca da Tujetsch, Martin Cavegn, confirmau sin damonda. La damaun e la sera vegn mintgamai in tren dapli a colligiar Mustér cun Andermatt e quei en omisduas direcziuns naven dil december 2021. Martin Cavegn ha discurriu cun il directur digl Uffeci federal da traffic, Peter Füglistaler, en preschientscha dil vicedirectur ed il cau dil transport da persunas. Dalla partida a quella sesida ei era il cusseglier nazinal, Martin Candinas, staus. Il president communal dalla vischnaunca da Tujetsch ha tschintschau dad in emperneivel discuors nua ch’ils responsabels digl Uffeci federal da traffic hagien proponiu las duas colligiaziuns supplementaras. «La decisiun da strihar il transport dad autos sur igl Alpsu ei definitiva.» Martin Cavegn ha getg ch’igl Uffeci federal da traffic hagi fatg attent allas mudestas frequenzas dil transport dad autos cun la viafier che legitimeschien buc dad investir en quei transport. Aschia ch’ei seigi buca pusseivel da revegnir alla decisiun da calar cul transport d'autos cun la viafier sur igl Alpsu igl onn 2023. «Dalla vart dalla vischnaunca havein nus fatg il pusseivel per salvar il transport, stuein denton acceptar la decisiun», ha Martin Cavegn getg. El ei leds che la vischnaunca e la val han retschiert ina certa cumpensaziun. In tact da mes’ura sil tschancun dalla Viafier Matterhorn-Gottard para momentan negin tema, ha il president communal da Tujetsch dau d’entellir e medemamein menziunau las frequenzas. «Quei tact da mes’ura pudess daventar in tema sch’il ressort Dieni ei in gi realisaus.»

Rudolf Büchi, il sviluppader regiunal, deplorescha il NA da Schluein al credit pil center d’innovaziun planisaus el casti da Löwenberg. El ei tuttina da buna speronza da puder realisar la plattafuorma per giuvens interprendiders. «Ei setracta dad in impurtont project per la Surselva.» Il sviluppader regiunal Rudolf Büchi fa part alla suprastonza dalla Uniun Löwenberg-surselva impact lab, ina uniun che vul realisar in center d’innovaziun egl anteriur habitadi per requirents d’asil a Schluein, il casti da Löwenberg. Dacuort ha la radunonza communala da Schluein giu da decider davart ina contribuziun communala da 100 000 a favur dalla innovaziun el casti. La radunonza ha refusau il credit cun in surpli da tschun vuschs. In NA che Rudolf Büchi deplorescha, buc sulet neu dalla summa spitgada dalla cassa communala. «Il signal dalla vischnaunca da Schluein a favur dil project maunca.» Impurtont per la Surselva Il sviluppader regiunal ei cunscients ch’il cantun e la Confederaziun colligian bugen lur contribuziuns culla promtadad dalla vischnaunca da medemamein arver la buorsa. Rudolf Büchi ei tuttina da buna speronza da puder cuntinuar e la finfinala realisar las finamiras stipuladas per il casti. Il sviluppader regiunal ha getg che l’uniun vegli investir buca meins che tschun milliuns francs el casti da Löwenberg. Sulet 20 pertschien da quella summa duess vegnir dil maunc public. «La gronda part vegness en fuorma dad in credit d’investiziun neu dalla nova politica regiunala dalla Confederaziun.» Tenor las informaziuns presentadas alla radunonza communala da Schluein eran ils 100 000 francs ord la cassa communala planisai per in sistem electronic da serrar l’escha e per saver prender en funcziun las empremas stanzas. Vinavon ha la uniun informau la radunonza d'haver recaltgau entochen ussa in milliun francs en fuorma d’indrezs da biro. Circa 140 000 francs havessan da vegnir da fundaziuns independentas, 70 000 francs da sponsurs e 50 000 francs neu dil cantun. Ils iniziants han getg dad esser en contractivas cun la Confederaziun per in emprest senza tscheins da 750 000 francs. Las informaziuns han denton buca pudiu perschuader ina maioritad dalla radunoza communala. Negina catastrofa Il sviluppader regiunal ei disaus ch’ei dat in ni l’auter scarpetsch sin via da realisar projects. L’opposiziun semussada ella radunonza communala attribuescha Rudolf Büchi ad interess particulars per exempel neu dils habitonts dil quartier alla via d’access al casti da Löwenberg. Ch’ei detti dapli traffic sch’il center vegn realisaus visavi alla situaziun actuala cun in casti vit po Rudolf Büchi buca snegar. «Mo ei deva aunc auters plans pil casti che provocassen in bienton dapli traffic.» El ed ils ulterius suprastonts cun il president communal Ralf Schlaepfer agl tgamun vulan vinavon s’engaschar per il center d’innovaziun. Las raschuns han ei gia presentau alla radunonza communala. Denter auter lessen els posiziunar Schluein sco vischnaunca che sesprova da frenar la depopulaziun ed investescha en in edifeci ch’appartegn agl origin e maletg dil vitg da Schluei

La squadra dalla Surselva che separticipescha alla «Juniors League B» ha contonschiu la sonda in remis ordeifer encunter Rheintal. Grazia a quei punct ha la squadra sursilvana saviu francar il tschunavel plaz ella tabella. Suenter sis giugs ha ella diesch puncts sin siu conto. Juniors A1, gruppa 1 Rorschach – Appenzell 4:0 Rotmonten – Diepoldsau 2:1 Domat – Bogn Ragaz 2:1 Ruggell – Bischofszell 8:2 1. Herisau 3/7; 2. Domat 4/7; 3. Appenzell 4/6; 4. Rotmonten-Winkeln 4/6; 5. Bogn Ragaz 4/6; 6. Bischofszell 4/6; 7. Rorschach-Goldach 4/6; 8. Surselva 3/4; 9. Rugell 4/4; 10. Diepoldsau-Schmitter 4/3. Juniors League B Brühl – Tobel-Affeltrangen 1:1 Winkeln – Gossau 0:6 Uzwil-Henau – Teufen 2:2 Rheintal – Surselva 1:1 Rorschach – Romanshorn 4:2 Cuera 97 – Amriswil 6:1 1. Gossau 6/18; 2. Cuera 97 6/12; 3. Rheintal 6/11; 4. Tobel-Affeltrangen 6/11; 5. Surselva 6/10; 6. Uzwil-Henau 6/8; 7. Teufen 6/8; 8. Amriswil 6/7; 9. Rorschach-Goldach 6/5; 10. Romanshorn 6/3; 11. Winklen-Rotmonten 6/3; 12. Brühl 6/3. Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Vaduz 1:8 Tavau – Valposchiavo 0:0 Surselva – Balzers 12:2 1. Cuera 97 3/9; 2. Vaduz 3/9; 3. Surselva 4/9; 4. Vaz-sut 3/6; 5. Valposchiavo 3/4; 6. Lusitanos de Samedan 3/3; 7. Triesen 4/3; 8. Tavau 3/1; 9. Balzers 4/0. Juniors C1, gruppa 1 Surselva a – Grabs 2:2 Tusaun-Cazas – Domat 1:3 Surselva b – Linth 04 3:2 1. Domat 4/10; 2. Surselva b 4/7; 3. Surselva a 4/7; 4. Sargans 2/6; 5. Grabs 3/4; 6. Walenstadt 2/3; 7. Mels 3/3; 8. Tusaun-Cazas 4/3; 9. Linth 04 4/0. Juniors C2, gruppa 1 Domat – Lai Valbella 3:5 Tavau – Vaz-sut 3:1 Orion Cuera – Panaduz 7:1 1. Tavau 4/9; 2. Orion Cuera 5/9; 3. Domat 6/9; 4. Lai Valbella 4/6; 5. Surselva 4/3; 6. Vaz-sut 2/0; 7. Schlarigna 3/0; 8. Panaduz 4/0. Cuera 97 ha retratg si’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Glaruna – Domat 7:1 Glarnerland – Surselva 5:2 Eschenbach – Toggenburg 8:2 Valposchiavo – Cuera 97 0:13 1. Cuera 97 4/12; 2. Rapperswil-Jona 3/9; 3. Glaruna 4/9; 4. Glarnerland 4/6; 5. Eschenbach-Wagen 2/3; 6. Toggenburg 3/3; 7. Domat 3/3; 8. Valposchiavo 3/0; 9. Surselva 4/0. Juniors D1, gruppa 1 Mels – Surselva 12:2 Panaduz – Tusaun-Cazas 7:0 Domat – Cuera 97 3:5 1. Cuera 97 3/9; 2. Schlarigna 2/6; 3. Panaduz 2/6; 4. Mels 3/6; 5. Tusaun-Cazas 3/6; 6. Landquart 3/3; 7. Surselva 2/0; 8. Domat 3/0; 9. Glarnerland 3/0. Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Surselva c 3:2 Balzers – Surselva d 8:1 1. Val Tamina 4/7; 2. Vaz-sut 3/6; 3. Panaduz 4/6; 4. Cuera 97 4/6; 5. Sargans 3/4; 6. Balzers 4/3; 7. Surselva d 4/0; 8. Surselva c 4/0. Ruggell ha retratg si’equipa.

Carmen Monn/FMR Robert Buchli habitescha a Berna ed ei dapi 14 onns psicolog. El cusseglia cunzun sportists e sportistas da professiun. Muort la situaziun dil coronavirus ha el surpriu il november vargau ina plazza sco substitut da scolast primar e scoletta. «Las damondas ch’els tschentan en quella vegliadetgna han inspirau mei da scriver in cudisch d’affons», di igl um da 41 onns. Robert Buchli GmbH senumna la fatschenta che ha sia sedia a Berna e che porscha sustegn ed accumpignament el sectur da sport ed economia. Dapi igl onn 2018 ei Robert Buchli ch’ei carschius si a Pitasch sur sesez e meina quell’interpresa. «Avon sund’jeu staus emploiaus endisch onns sco psicolog da sport tier la fatschenta Sport Psychologie Wetzel GmbH», di Robert Buchli. Damai ch’el hagi buca pli viu perspectivas e la pusseivladad da sesviluppar, seigi el sedecidius da fundar si’atgna fatschenta. «Entras quei hai jeu era dapli peda per la famiglia e sai decider cura ch’jeu fetsch tgei», di igl um ch’ei bab da treis affons ella vegliadetgna dad otg, sis e treis onns. Damai che sia dunna ei medemamein engaschada professiunalmein, han els omisdus la pusseivladad d’educar ils affons a casa. «Sco interprendider sund’jeu denton era responsabels per tuttas incumbensas e less esser disponibels», di Robert Buchli enviers la FMR. Igl onn 2019 e l’entschatta digl onn 2020 hagi el giu success cun sia fatschenta. Muort il coronavirus ein denton era ils basegns dalla clientella semidai. Ina pusseivladad nunspitgada «Muort il coronavirus ein las incaricas sereducidas fetg naven dil mars 2020», conceda Robert Buchli. Damai che tuttas occurenzas ein vegnidas spustadas han era las finamiras dallas sportistas e sportists buca saviu vegnir contonschidas. «Per emprender d’acceptar e da realisar quella situaziun extraordinaria han entginas persunas aunc vuliu miu agid.» Fetg spontan e nunspitgau ha igl um che ha absolviu fin dils onns 90 il seminari da scolast primar a Cuera retschiert ina purschida: «Naven dil november hai jeu astgau instruir per in miez onn affons da scoletta e dallas empremas classas.» Aschia ei il giavisch naschius da scriver in cudisch: Buca mo per tudestg mobein translatau en plirs lungatgs. «Il lungatg romontsch ei ina part da mi’identitad ed era sch’jeu habiteschel gia dapi bia onns ella Bassa sesent’jeu aunc adina colligiaus culla Romontschia», di igl um che ha instruiu all’entschatta da sia carriera professiunala a Luven. Era a ses treis affons muossa el il lungatg romontsch e translatescha adina puspei historias tudestgas per romontsch. Daco sund’jeu cheu? «Il cudisch d’affons sa esser en tuts quater lungatgs naziunals, denton era biling per romontsch e tudetg.» Alla damonda sch’el prefereschi d’edir in cudisch translataus per rumantsch grischun ni els idioms di Robert Buchli il suandont: «Jeu sai s’imaginar da scriver la historia per rumantsch grischun ed ils discuors denter las figuras els tschun idioms.» Il cudisch dueigi dar risposta allas damondas centralas ch’ils affons ella vegliadetgna da scoletta e dalla empremas classas hagien. «Il «daco» ei fetg essenzials: Daco sund’jeu cheu? Daco ei il tschiel blaus? Nua cala il mund?» Il psicolog scolau menziuna ch’ils affons hagien bia damondas en quella vegliadetgna ed ei schaigi vid ils carschi da saver cura ch’ei seigi il dretg mument da rispunder a quellas. In cudisch seigi in bien mied da communicaziun. Cunquei ch’igl autur ei psicolog da sport ed ei bugen ella natira ei la damonda maneivla sch’il cudisch cuntegn medemamein quels dus aspects. «Jeu manegiel che las figuras ed ils caracters semovan segiramein mintgaton ella natira, mo quei duei buc esser igl aspect principal dil cudisch», di Robert Buchli. Il mument eis el denton aunc vid encurir ina cas’editura che ha las medemas visiuns e valurs per saver edir il cudisch. «La cultura ha gronda valeta» Buca mo il cudisch biling, mobein aunc auters projects ha Robert Buchli planisau pil futur: «Jeu less igl avegnir luvrar ensemen dapli cun fatschentas. Seigi quei cun menaders ni menadras, mo era cun entiras gruppas.» Quei senumna svilup da cultura ed il psicolog vul contonscher ch’il carstgaun e buca mo las cefras ein d’impurtonza. «Jeu less buca mo dar peisa all’economia mobein era al socialesser ed all’ecologia», di Robert Buchli. Che la cultura ei d’impurtonza pil bab da famiglia semuossa era en siu interess pil star sin tribuna: «El temps da corona nua ch’jeu hai giu dapli peda per memez hai jeu visitau in pedagog da teater per migliurar mia moda e maniera da sepresentar.» Robert Buchli ha numnadamein scret in text da stand-up comedy; quei vul dir ch’el vegn a preleger il text ad in publicum. «Damai che nus havein stuiu desister il davos onn per la gronda part d’occurrenzas culturas, sun jeu segirs che quellas han ina gronda valeta ils proxims onns.» Damai che Robert Buchli ei sur sesez ha el la libertad d’integrar novas purschidas en siu portfolio da fatschenta. Aschia sa el il futur s’imaginar da buca mo sviluppar, mobein era far cultura. Il giavisch da Robert Buchli ei d’edir in cudisch che rispunda las damondas dils affons.

Ils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch e Mustér s’accordan buca cullas midadas previdas ella carta da hosps gratuita. El sesentan discriminai en cumparegliaziun culs auters hosps da vacanzas. Venderdis proxim sefatschentan ils cussegls da vischnaunca da Mustér e Tujetsch dalla carta da hosps gratuita. En quei connex vegnan els orientai davart las ponderaziuns che han menau a differentas midadas. Da discussiunar dat en quei connex surtut ina midada: Ils possessurs da secundas habitaziuns duein saver far diever la stad sulettamein duront siat dis in suenter l’auter dallas pendicularas. Tenor las duas cuminonzas ei quei ina discriminaziun da quella part dils hosps da vacanzas. En ina posiziun ch’ei vegnida tarmessa quels dis als dus cussegls da vischnaunca ed allas suprastonzas communalas scriva la Cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch: «Ei sa gie buca esser che quella part dils hosps che finanziescha biebein 50% da tuttas expensas turisticas (incl. infrastructura) tenor il principi dil caschunader, vegn strufegiada. Per part ei quei quels hosps ch’emprovan ensemen cun ils indigens da promover el senn zun positiv in svilup persistent ed ecologic dalla regiun Sedrun-Mustér.» 700 commembers e lur dretgs En lur posiziun fan ils exponents dallas cuminonzas valer lur dretgs: La lescha davart las taxas da turissem sco era la cunvegnientscha da prestaziun dallas duas vischnauncas cun Sedrun Mustér Turissem. «Il messadi avon maun ei tenor nossa vesta en entgins puncts buca congruents cun nos dretgs. Quei sveglia damondas criticas.» Las cuminonzas sebasan surtut sillas taxas che lur commembers pagan ellas duas vischnauncas: «Dall’entira summa da taxas da hosps ei vegniu pagau 2019 rodund 750'000 francs da possessurs da secundas habitaziuns a Tujetsch e 640'000 francs a Mustér. Inclusiv ulteriuras contribuziuns allas taxas da turissem e taglia da vischnaunca contribueschan els pli che la mesadad da tuttas expensas pil turissem dallas duas vischnauncas.» Ils possessurs da secundas habitaziuns hagien – sco ils auters hosps da vacanzas – il dretg da retrer la carta da hosps gratuita. Parter ils hosps en duas categorias seigi buca legitim. Medemamein criticheschan els la summa pagada allas pendicularas. Dalla summa totala per la carta gratuita da 625'000 francs survegnien quellas 485'000 francs quei che corrsipundi ad in augment considerabel dil prezi cumparegliau cugl onn avon. Malgrad quei alzament vegni la purschida pils possessurs da secundas habitaziuns sminuida. Separar la finanziaziun Medemamein tematiseschan els la purschida previda pils indigens. Quels duein numnadamein saver far diever gratuit igl avegnir duront siat dis da stad dallas pendicularas d’Andermatt entochen Mustér. «Sin fundament dalla lescha ston las entradas dallas taxas da hosps vegnir impudidas pils hosps. Ina carta per indigens sa buca vegnir finanziada cun quellas entradas», puntueschan ils possessurs da secundas habitaziuns. Sco quei che la presidenta dalla cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch, Vreni Müller-Hemmi ha detg enviers la FMR, ein las novas cundiziuns dalla carta da hosps stadas il punct inizial dalla discussiun: «En quei connex lein nus far attents sil dretg, vul dir la lescha e la cunvegnientscha da prestaziun. Il diever gratuit dallas pendicularas ha buca emprema prioritad per nus. El center da quei che nus giavischein ein reducziuns ed ina purschida dil traffic public, vul dir la Viafier Matterhorn Gottard ed ils bus locals.» In auter concept? Las cuminonzas d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns ein dall’opiniun che la Sedrun Mustér Turissem SA seigi sin fundament dalla cunvegnientscha da prestaziun responsabla pil svilup dils products e la purschida. «Alla seduta dil cussegl d’administraziun dalla SMT SA ils 16 da december 2020 ei vegniu presentau in tut auter concept. Igl ei vegniu desistiu explicitamein sin «tut il cumpriu». Ins ha mess il focus sin in concept basaus finanzialmein e turisticamein sils aspects ecologics e persistents», scriva la cuminonza en sia posiziun. Il cussegl d’administraziun da quella hagi aunc adina buca approbau il preventiv per 2022 e 2023: «El protocol da quella sesida ei scret: Il cussegl d’administraziun ha decidiu da buca acceptar las contribuziuns scursanidas pigl onn 2022.» Igl agir politic seigi ina cuntradicziun cul dretg. «La cunvegnientscha da prestaziun cun Sedrun Mustér Turissem SA ei vegnida prolunghida entochen la fin 2022. Consequentamein sa ei buca dar in’autra reglamentaziun entochen che quella ei buca visada», puntuescha Vreni Müller-Hemmi. Cuntradicziun cul dretg (fmr/hh) Ils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch e Mustér van buca d’accord cugl agir politic dallas duas vischnauncas arisguard la carta da hosps. «Las vischnauncas han leschas da turissem ed ina cunvegnientscha da prestaziun cun Sedrun Mustér Turissem SA. Igl agir actual pertuccont la carta gratuita da hosps ei buca cumpatibels cun quellas», di Vreni Müller-Hemmi, presidenta dalla cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch. Mischedar ina purschida gratuita pils indigens cun quella dils hosps da vacanzas seigi medemamein buca conform alla lescha. Ils daners per la purschida turistica seigien ligionts, la finanziaziun d'ina purschida per indigens stoppi succeder autramein. Ils possessurs da secundas habitaziuns han informau ils cussegls da vischnaunca davart lur resalvas. Venderdis proxim decidan quels davart la contribuziun finanziala pils onns 2022 e 2023 dallas vischnauncas a Sedrun Mustér Turissem. Il diever dallas taxas da turissem caschuna discussiuns. Vreni Müller-Hemmi: «Ina purschida gratuita pils indigens astga buca vegnir mischedada cun quella pils hosps da vacanzas. La finanziaziun ha da vegnir spartida.»

Momentan valan aunc adina las medemas reglas per sittar in luf. Ellas impedeschan la survigilonza da catscha d'impedir attaccas sco quella dall' jamna vargada a Zignau. Il meini persunal dil cau digl Uffeci da catscha e pesca, Adrian Arquint, dat pauc spazi per dubis. «In luf che surmunta ina seiv che protegia las nuorsas sco a Zignau la jamna vargada stuess la survigilonza da catscha astgar sittar.» Il meini persunal dil schef dils guardiaselvaschinas dil cantun Grischun secumporta denton buca cun la lescha da catscha federala e sias ordinaziuns. Ina lescha, respectiv ordinaziun che restrenscha las cumpetenzas dalla survigilonza. Senza la benedicziun digl Uffeci federal per ambient, uaul e cuntrada astga la survigilonza cantunala strusch prender el visier in luf. «Ina lubientscha da sittar in singul luf che caschuna considerabels donns sa in cantun conceder, sch’il luf scarpa silmeins 35 animals da nez enteifer quater meins ni silmeins 25 animals en in meins.» Ton la formulaziun dalla ordinaziun federala. Aschia che la pretensiun ch’il luf astgi vegnir sittaus gia suenter 15 scarps en in meins, derasada dalla FMR ella LQ dils 16 da matg, constat buc. En in auter context Ina semeglionta definiziun ei bein stipulada ell’ordinaziun federala tier la lescha da catscha, denton en in auter context. La definiziun appartegn ad artechel quater dall’ ordinaziun e lubescha alla survigilonza da reglar sut certas circumstanzas in triep da lufs en in intschess. Numnadamein sch’in singul luf ha scarpau 15 animals da nez enteifer quater meins, denton mo sche quei triep ei semultiplicaus cun success duront quei onn. E la lubientscha da reglar vala sulet per il temps denter ils 31 da december ed ils 31 da mars digl onn suandont. «Per il triep dil Beverin havein nus retschiert ina tala lubientscha avon dus onns», ha Adrian Arquint explicau. La medema damonda dil cantun Grischun ha igl uffeci federal denton renviau l’entschatta 2021. Per il cass concret a Zignau gida quella pusseivladad neu dalla ordinaziun federala nuot, silmeins momentan. Sper l’acziun da spuentar ed equipar il luf cun in emettur ha la survigilonza paucs mieds d’intervegnir. «Nus essan momentan vidlunder dad eruir ulteriuras pusseivladads.» L’ordinaziun enconuscha mo il singul L’ordinaziun federala da catscha definescha mesiras pusseivlas d’intervegnir sulet per singuls lufs. All'attacca a Zignau ein plirs lufs stai partizipai. Adrian Arquint ha getg che treis lufs seigien s’avischinai la notg suenter l’attacca al cadaver dalla nuorsa aposta schaus el liug. Ch’ils lufs fan magari catscha en plirs ei buc enzatgei niev. La survigilonza da catscha ha gia viu in tal cumportament tiel triep dil Calanda, sco quei che Adrina Arquint ha explicau. «A la catscha da tscharvas ha in singul luf negina schanza.» Con efficient che plirs lufs san far catscha era sin animals da nez han ins viu la jamna passada a Zignau. Ed ins ha enderschiu che las ordinaziuns federalas tegnan buca pass cun la realitad sursilvana. Pretensiuns minimalas (Per la protecziun minimala da muntaneras valan seivs da reit electrificadas ni talas cun quater fildiroms. Secapescha ch’igl apparat d’electrisar la seiv sto esser en funcziun e porscher ina certa tensiun. La seiv sto esser silmeins 0,9 meters aulta. La protecziun da muntaneras propona denton da remplazzar las seivs da 0,9 meters cun talas da varga in meter altezia. Talas midadas vegnan sustenidas dalla Confederaziun sin damonda. La protecziun da muntaneras scriva ch’il prighel, ch’in luf seschlueti sut la seiv en, seigi in bienton pli gronds ch’in segl sur la seiv. Tonpli ston las seivs esser construidas scosauda.

La menadra dalla Procura dallas missiuns dallas soras dominicanas da Glion, Christine Imholz, communichescha el novissim fegl d’informaziun «berichtet und beleuchtet» ch’ins hagi elaborau ina nova strategia per ils onns 2021–2025 co missiunar. Dapi 100 onns che las soras da Glion ein engaschadas era ellas missiuns, eisi adina puspei semussau sco necessari da s’adattar als fatgs, basegns e pusseivladads per ademplir endretg l’incarica missiunarica dallas soras dominicanas da Glion. Quella secloma: far dil bien a tuts carstgauns, leu nua ch’il basegns ei il pli grond, independentamein da naziuns e religiuns. La nova strategia duei esser in instrument bein gideivel. Ils discuors tier las sentupadas dalla gruppa da lavur ein stai da grond avantatg per la menadra dalla Procura. Igl ei buca mo semussau, co quella ei integrada ella claustra, mobein era semanifestau, co las soras ein engaschadas duront onns ed onns e co biaras benefacturas e benefacturs han possibilitau aschi bia. Gest ils pli paupers ellas tiaras dil sid han saviu quintar cun la Procura. Las soras sco era las organisaziuns partenarias ein presentas els quartiers dils paupers da divers marcaus. Ellas segidan cun affons e giuvenils agl ur, cun dunnas e famiglias per ch’ins sappi senutrir saunamein, frequentar las scolas, esser en cuminonza e sesviluppar dignamein sco humans. La finamira secloma: Arver vias en in meglier avegnir. Engaschi concret En lur Fegl d’informaziun vegn descret, co las soras dominicanas da Glion e lur organisaziuns partenarias prestan lavur concreta missiunaria en Brasilia, Taiwan, sillas Filippinas, egl Irac ed en Guatemala e mussau, co ei reussescha ad ellas da dar rispostas ella crisa actuala sin las sfidas socialas.

Il cussegl d’administraziun dall’Andermatt-Sedrun Sport SA ha decidiu da sligiar la relaziun da lavur cun siu CEO Rainer Flaig. Il motiv per la separaziun seigien opiniuns differentas davart la strategia futura dil menaschi. Sco quei che l’interpresa constatescha en ina communicaziun als mieds da massa ha Rainer Flaig surpriu il menaschi en in temps pretensius e silsuenter stabilisau economicamein l’interpresa. Il cussegl d’administraziun engrazia ad el per siu engaschament e sia professiunalitad. Interimisticamein vegn l’interpresa menada dil president dil cussegl d’administraziun Raphael Krucker.

La pandemia ha era frenau René Schnoz en sia lavur. Tonpli selegra igl actur e regissur ussa dallas proximas producziuns. Il Teater Cuera cuntinua la turnea cul toc «White Rabbit Red Rabbit» digl autur iranes Nassim Soleimanpour. En mintga liug gioga in sulet actur ed el survegn il script pér sin tribuna. Pia vegn ei ad esser in experiment ed ina surpresa per René Schnoz e siu publicum a Glion. René Schnoz ei oriunds da Mustér e viva a Turitg. El ei actur da teater e film e regissur. Suenter ina pausa dalla tribuna ord ils motivs enconuschents, sepresenta el sonda proxima en l’aula a Glion. La FMR ha vuliu saver co la pandemia ha influenzau sia lavur e co el sesenta avon dar la rolla solistica, ch’el vegn a giugar senza haver ordavon in’idea da text ni inscenaziun. Teater e film ein spartas bravamein pertuccadas dalla crisa pervia dil coronavirus. Quei pertucca bia glieud che stat sin e davos la tribuna. Sco actur e regissur essas Vus gest dublamein pertuccaus. René Schnoz: Biaras presentaziuns ein vegnidas annulladas ni spustadas. Igl ei buca sempel e tuttina hai jeu aunc giu cletg. Per l’ina hai jeu astgau giugar la rolla dil polizist el film romontsch «La métta da fein» e per l’autra hai jeu saviu cuntinuar almeins empau culla lavur da regissur. Ella Bassa hai jeu inscenau plirs tocs igl onn vargau, denton havein nus buc saviu far las premieras. Naven dil december eis ei allura stau scumandau diltut da far teater. Ussa selegrein nus da saver far las treis premieras quest atun enteifer dus meins e quei ei sulet pusseivel damai che nus havein gia exercitau igl onn vargau. Speronza dat quei buc ell’aua sco igl atun vargau. Sche la lavur maunca, mauncan era las entradas. Co vegnis Vus a frida cun quella situaziun e dat ei avunda agid finanzial? Il cantun Turitg ha in agen model per sustener la cultura. Leu hai jeu inoltrau ina damonda per sustegn mo aunc ussa udiu nuot. Entradas hai jeu giu grazia alla rolla el film da «La métta da fein» e las emprovas culs teaters. Plinavon instrueschel jeu alla SAMTS, ina scola per musical e teater ad Adliswil. Igl onn vargau hai jeu giu la fortuna da survegnir il premi da renconuschientscha dil Grischun. Quel ei gest vegnius el dretg mument. Sveglia la situaziun actuala buc ina tema dil futur en Vus? Sco actur e regissur independent eis ei adina puspei bu sempel. Ins ha adina ina certa tema primara d’existenza. Vitier vegn il sterment da buca pli esser dumandaus. Entochen uss hai jeu denton adina giu il cletg d’haver avunda lavur. Pli baul erel ‘mo’ actur da teater e film, denton culs onns hai jeu adina luvrau dapli sco regissur, scolast ed era sco plidader en giugs auditivs. En quella branscha ston ins esser multifars ed aviarts. Jeu sun spannegiaus co ei va vinavon e sperel ch’ei senormaliseschi il zercladur. La speronza miera il davos. Buca haver tonta lavur munta haver dapli temps liber. Haveis Vus saviu guder quel? Mia autra gronda pissiun ei emprender d’enconuscher autras tiaras e lur cultura. Cu igl ei stau pusseivel sundel staus a viagiar, per exempel a Mexico ed ell’Egipta nua ch’jeu hai gudiu da fotografar. En Svizra ed oravontut el contuorn da Turitg sundel staus bia a viandar. Igl uaul el contuorn da Turitg enconuschel jeu ussa sco mes sacs caultscha – ir a spass egl uaul ei daventau in ritual per mei. Apropos rituals, dat ei rituals che accumpognan Vus sco actur? Igl ei buc direct in ritual, mo jeu improviseschel fetg bugen. Jeu emprovel da viver il mument sin tribuna e da reagar sin impuls dils partenaris ni sin reacziuns dils aspectaturs. Jeu less mintga ga dar in tec auter ina rolla, per tener frestg memez e mes collegas. (ri) Il publicum vul veser carstgauns vivents e quels reageschan buc adina exact tuttina sin ina situaziun. Per ch’ei gartegi sin tribuna ston ins magari cugliunar sesez e far sco sch’ins udess per l’emprema ga quei ch’il visavì di – lu para tut pli viv e spontan. Quei ein gie las meglieras premissas per dar la rolla el toc «White Rabbit Red Rabbit». Leu stueis Vus improvisar dad A entochen Z damai che Vus survegnis il text pér sin tribuna. Jeu hai propi buc idea tgei che spetga mei, igl ei ina sfida extraordinaria ed interessanta da sesluitar en ina rolla ch’ins sa dar sulet ina ga ella veta. Jeu sai nuot dil toc – ni tgei tematica ch’el ha, con ditg ch’ei va ni tgei costum ch’jeu vegnel a purtar. Il publicum sa denton era nuot e vegn perquei ad esser aviarts- sperel jeu. El contract stat scret ch’ins dueigi buc s’informar ordavon ella reit e vida quei sun jeu setenius. Jeu supponel ch’jeu hagi da preleger in text e far improvisaziuns. Dad in collega che ha dau ina ga quella rolla sai jeu sulet ch’el haveva in bien temps sin tribuna. Atgnamein fuv’ei previu da dar il toc el Cinema sil Plaz, mo leu havessen nus stuiu limitar il publicum sin 15 persunas. Ussa ha la presentaziun liug en l’aula a Glion cun 50 persunas el publicum. Speronza ei la distanza tiel publicum buc gest aschi gronda ch’jeu stossel grir ora la bucca l’entira sera. Jeu sperel semplamein dad esser fits. Daco duessas pia buc esser fits? Gievgia hai jeu da schar dar la secunda virola encunter Covid-19 ed ins auda gie che dabiars sesentien buca propi bein suenter quella. Forsa dun jeu la rolla cun in touch da Corona (ri). Mia proxima producziun da teater ha lu liug a Cuera ella Klibühni. Leu fetschel jeu reschia e dun el medem mument la rolla principala dalla cumedia «Die Niere» da Stefan Vögel. Quei ei dètg ambizius – giugar la rolla principala e far reschia el medem mument. Igl ei l’emprema ga ch’jeu fetschel omisduas caussas enina. Certas emprovas registrein nus cun video e mirein suenter ensemen per megliurar quei che fa basegns. Jeu hai gia luvrau dabia ensemen culs auters acturs ed il toc ei per cletg bu aschi cumplicaus d’inscenar, semplamein ina buna cumedia, denton cun ina tematica seriusa, numnadamein la transplantaziun d’organs. Nus selegrein fetg da buc haver exercitau pil giat e savein dar las presentaziuns che han liug dils 3 entochen ils 16 da zercladur ella Klibühni. Igl atun han lu mias producziuns giu ella Bassa premiera: ‘Der Vorname’ a Wädenswil, ‘Arsen und Spitzenhäubchen’ ad Uster e ‘Drei Männer im Schnee’ cun la Aemtlerbühne a Mettmenstetten. Sco ei para havein nus gest gartegiau da telefonar il di da Vies 55avel natalezi (18.05.2021). Engraziel che Vus haveis tuttina priu peda per la FMR. Cordiala gratulaziun e tut mo bien pil futur. Tgei ei Vies giavisch il pli grond en quei mument? Sco tut ils carstgauns buna sanadad - lu aber era buns inscunters cun auters carstgauns, dapli carezia, meins uiaras, e che la carstgaunadad surmunti quella pandemia e possi salvar il mund. «White Rabbit Red Rabbit» White Rabbit Red Rabbit digl autur iranes Nassim Soleimanpour ei in experiment da teater, d’in teater senza emprovas per in sulet actur che sto improvisar sin tribuna. Il toc tracta a moda divertenta pussonza, manipulaziun e fidonza. El vegn mussaus ils: 22 da matg, 20.15 a Ilanz/Glion cun René Schnoz; 26 da matg, 19.30 a Bravuogn cun Gian Rupf; 27 da matg, 20.45 a Blizuna cun Margherita Saltamacchia; 29 da matg 20.15 a Mesocco cun Annina Sedláček ed ils 5 da zercladur, 20.15 a Vrin cun David Flepp.

Cul diember da lufs s’augmenta era il diember da tgauns da protecziun. Damai ch’il temps da spetga pils razs cussegliai dalla confederaziun ei relativamein liungs, sedecidan ils purs per part per auters razs. Aschia era il menaschi da bio Flepp a Mustér che lavura cun tgauns dil raz Kangal. Tras il diember carschent da lufs daventa la protecziun dallas muntaneras adina pli pretensiusa. Sco quei che la regenza grischuna constatescha, risguardan las prescripziuns dalla confederaziun buca tuts aspects dallas relaziuns existentas. Per quei motiv ha il cantun Grischun scaffiu sez in muossavia e program per la protecziun da muntaneras cun tgauns. Quei muossavia ei vegnius realisaus dil Plantahof en collaboraziun cugl Uffeci per agricultura e geoinformaziun, igl Uffeci per segirtad da victualias e per la sanadad dils animals, igl Uffeci da catscha e pesca sco era igl Uffeci federal per ambient. Quei program cantunal lubescha la protecziun da muntaneras era cun razs da tgauns ch’ein buca renconuschi dalla confederaziun. La confederaziun exclauda numnadamein tuts tgauns da protecziun da muntaneras ch'appartegnan buca als razs Montagne des Pyrénées e Maremmano Abruzzese. En vesta als gronds problems culs lufs possibilitescha il Grischun ussa da tener tgauns da protecziun da muntaneras independentamein da lur derivonza. La premissa persuenter ei ch’il menaschi hagi in concept per proteger las muntaneras realisaus communablamein culla cussegliaziun per la protecziun da muntaneras dil Plantahof e culla cussegliaziun specialisada pils tgauns da protecziun da muntaneras che secumpona d'in team d'expertas e d'experts externs. Per mintga menaschi vegn fixau mesiras che ston vegnir pridas el liug sin fundament dallas cundiziuns generalas existentas. «Educaziun pretenda engaschi» Tini Flepp e sia partenaria Claire dil menaschi da bio Flepp a Mustér ein sedecidi per tgauns da protecziun dil raz Kangal: «Nus havein semplamein buca giu il temps da spitgar entochen che nus survegnien in tgaun dil raz renconuschiu dalla confederaziun. Sin tals tgauns spetgan ins entochen dus onns.» En Germania han els acquistau ina femella ed in mascal Kangal, in raz oriund dalla Terchia. Schegie ch’ils possessurs da quels tgauns giuvens (nov ed endisch meins) hagien sincerau ch’ei duessi aunc buca dar famiglia denter quels dus tgauns, ei la surpresa lu stada gronda en nuegl: «Ina damaun havevan nus buca dus tgauns, mobein diesch.» Tini Flepp ha lu buca giu grondas difficultads da plazzar quels tgauns giuvens, ils biars en menaschis en Surselva. Dus han els salvau pigl agen diever. L’educaziun da cagneuls a tgauns da protecziun ei ina gronda sfida: «La finamira principala ei da mussar ad els ch’els han da proteger las nuorsas, senza denton esser agressivs enviers carstgauns. Lur lavur ei da tener sin distanza lufs. Cun agid dallas seivs ston els cunfinar lur territori.» Sco tiels carstgauns han era ils tgauns differentas fasas dalla veta dil temps da far termagls entochen la pubertad e lu la fasa aschidadir consolidada. Persunas che van sper in claus ora cun ni senza tgauns ni era ciclists astgan buca esser ella mira dils tgauns. Gia secumprovai Avon rodund duas jamnas ein ils Kangals – il bab ed in vegnentsuenter da quel – vegni confruntai a Prau/Acla da Fontauna cun quella situaziun. «Dus lufs eran s’avischinai a nossas nuorsas ch’eran secapescha clausas. Ils tgauns han lu dau d’entellir cun ferma vusch ch’els hagien piars nuot leu.» Quels tgauns da protecziun seigien ina necessitad sin fundament dalla situaziun cul luf: «Quei ei buca quei che nus lein, mo sche nus lein proteger nossas muntaners havein nus negin’autra lètga.» Ils tgauns da protecziun tegnien aschia sin distanza ils lufs ed impedeschien eventualmein era ch’in ni l’auter vegni els vitgs. Per ses tgauns dil raz Kangal survegn Tini Flepp negin sustegn finanzial dil maun public: «Quei ei il cass pér cura ch’jeu hai fatg ils examens pretendi.» Attenziun gia tiel clauder Tini Flepp e sia partenaria Claira emprovan da clauder ils praus aschia ch’ils tgauns s’endisan plaun a plaun vid il traffic che regia leu: «Igl emprem tenin nus cullas seivs empau dapli distanza tier las vias, lu scursanin nus quella entochen che la seiv ei suenter entgins dis agl ur dalla via.» Il caracter da quei raz da tgauns giudicheschan els suandontamein: «Igl ei in tgaun che uorla buca per mintga moviment. En cumparegliaziun cun auters razs eis el pli ruasseivels. Tonaton eis el fetg attents.» Cun ina peisa da biebein 50 kg han els ina cumparsa impressiunonta ed ein fetg robusts. Il mument protegian mintgamai dus tgauns las nuorsas che pasculeschan en differents loghens a Mustér. Tut en tut tegn il menaschi da bio Flepp rodund 150 nuorsas. Tini Flepp enconuscha bein avunda tgei donn che lufs san caschunar. Il matg 2017 ha in luf scarpau pliras nuorsas da siu menaschi a Valzeinza sut Mumpé Tujetsch. Las nuorsas eran clausas tenor las prescripziuns. Quels tgauns dil raz Kangal duein esser la caparra che quei succedi buca pli. Il tgaun giuven empren da viver cullas nuorsas e proteger quellas senza piarder in bien cumportament enviers il carstgaun. Il tgaun da protecziun – en quei cass in Kangal carschiu ora – ha da defender «sias nuorsas» en cass dalla preschientscha ni schizun in’attacca d’in luf. Per quei motiv accumpogna el las nuorsas da stad ed unviern. Tini Flepp e sia partenaria Claire culs dus tgauns dil raz Kangal. Declarar als turists la funcziun dils tgauns da protecziun Quater menaschis purils en Val Medel, Tujetsch e Mustér porschan questa stad als hosps da vacanzas la caschun d’emprender d’enconuscher il pensum dils tgauns da protecziun. Sco quei che Marlis Venzin-Spescha da Fuorns ha detg enviers la FMR, sedetti quella cooperaziun cun Sedrun Mustér Turissem: «Mintga gliendisdis suenter miezdi porscha in dils quater menaschis in’orientaziun per in e scadin. Duront in’ura ni forsa era pli ditg vegn declarau la funcziun dils tgauns da protecziun ed era co ins duess sedepurtar s’avischinond a quels.» Quella sentupada ei ina part dil program d’activitads «Bialas vacanzas» da Sedrun Mustér Turissem. A quella purschida cun tgauns da protecziun separticipeschan ils menaschis da Tini Flepp a Mustér, Ciril Steiger ed Augustin Berther a Camischolas sco era Constantin Venzin a Fuorns.

Ei para dad esser in basegns fundamental dalla natira humana da buca laschar tut sco igl ei e sepresenta, mobein da procurar per surpresas e divertiments cun disfigurar e travestir las apparenzas usitadas. Gia affons han evidentamein in gust ed in talien particular da midar lur cumportament usitau cun far fers, far ghegnas e far grimassas. Denter las strategias da far impressiun in a l’auter s’auda era il divertiment da star avon in spieghel e far grimassas las pli macortas e las pli legras pusseivlas per dar a sesez ed a quellas e quels che observan enzatgei da rir. Era sche nossa sora da scoletta Adalfreda pretendeva che sche ins fetschi ghegnas el spieghel miri quel da quater cornas anora. Far fers e ghegnas ei per in affon ina da sias strategias per trer l’attenziun sin sesez ed impressiunar cheutras ils auters. Sil pli tard el 19avel tschentaner ein disfiguraziuns mimicas e corporalas daventadas popularas en gasettas e schurnals surtut egl art dalla caricatura. En la carriera d’artists sco Honoré Daumier ni Paul Gavarni contonscha igl art dalla disfiguraziun – surtut ord motivs da critica sociala – probabel il zenit da sia derasaziun. Ils carstgauns ein en lur spezia in agen curtin zoologic. Cun exemplars tut auters che mo bials ed attractivs. Ils fisiognomists ein gie adina stai perschuadi: Ins sa leger il caracter ord ina fatscha! Che quella seigi biala ni macorta. Falliu, mo interessant. Muort la pandemia havein nus giu uonn ina Jamna sontga e Pastgas cun rituals ed usits religius reduci. Quei era aunc tut auter els onns avon il secund concil vatican. Lu era ei da prender neunavon las sgaras, ir a cantar mudinas, far la via dalla crusch e la processiun da Venderdis Sogn cun il spindrader en bara. Duront las mudinas havevan nus buobs minstrants da murmignar e rumplanar en teschamber, per simbolisar las roschas dils gedius vegnidas el curtin da Gethsemani per arrestar Jesus. En la processiun dil venderdis havevan nus da purtar ils utensils da tortura dalla passiun e crucifigaziun, numnai era: «Arma Christi». En teschamber era ei avon quella processiun empau sco tier igl Uorsin cun siu bransin pign. Tuts vulevan buca il bransin, mobein la plumpa gronda. Negin da nus vuleva purtar mo in pèr guottas ni in marti. Tuts vulevan sesplenghegiar en processiun cun ils utensils gronds e beinveseivels dallas peinas da Jesus: la crusch cun igl INRI, la scala dil Nicodemus, la lontscha dil Longinus ni silmeins ina gronda gheisla ni in brav puschel tortas liungas. Clar, ils gronds e ferms denter nus survegnevan ils objects pesonts. Per ils pigns e pli fleivels haveva il caluster da Sogn Gions dils onns 50 ina atgna metoda: Ils gronds martials e las guottas grondas survegnevan quels che perschuadevan el il pli zun en la concurrenza che ins stueva gudignar. Il caluster sez haveva sco ei para stipulau quella: «Ussa fa mintgin da vus ghegnas e grimassas da gedius, e quel che fa las pli macortas, survegn il marti grond e las guottas grondas!» Nus buobs cun 7 onns savevan aunc nuot dil derasau antisemitissem catolic en las liturgias romanas. Nus fagevan bugen grimassas per gudignar ils utensils gronds che simbolisavan la passiun dil spindrader. La concurrenza dil caluster denter ils minstrants ei svanida cun las refuormas dil concil vatican ual sco la perfida oraziun «Oremus et pro perfidis Judaeis» ord la liturgia dall’Jamna Sontga. Cu jeu mirel ozildi fagend la barba el spieghel da miu bogn, sedamondel jeu mintgaton: Fussen mias grimassas bunas per ils utensils gronds ni mo per las guottas pintgas? Memorias affonilas selaian buca scungirar all’emblidonza. Era sche il vegl caluster – in um cri-stian e pietus che fageva sias obligaziuns cun tutta premura e devoziun – ei daditg morts e satraus e duei guder il ruaus perpeten. Iso Camartin è autur e publicist. El è stà tranter auter professer per litteratura e cultura rumantscha a l’ETH da Turitg (1985-1997).

La presidenta dil parlament Andrea Federspiel (PCD) ha aviert la sessiun da matg dil cussegl da vischnaunca da Domat che ha giu da deliberar principalmein il quen annual 2020 ed il postulat per sustener il stan miez en connex cun corona. La presidenta ha era saviu beneventar il publicum interessau che ha saviu persequitar per l’emprema gada las tractativas dil parlament per live-stream da casa anora. In miliun dapli taglias da l'industria Il president communal Erich Kohler ei staus satisfatgs da saver presentar al parlament in quen annual 2020 che siara cun in „fetg bien resultat“. “La favoreivla situaziun economica ella Val Renana e las controllas consequentas dil budget han la finala effectuau in avanzament da 3.48 milliuns“, aschia Kohler. Pudgetau haveva la vischnaunca in defict da rodund 240 000 francs. En tut las spartas seigien las expensas nettas stadas pli bassas che previu el preventiv. Contribuiu essenzialmein al bien resultat duront la crisa da corona hagien era las interpresas industrialas, ha Kohler puntuau. El sectur da finanzas e taglias ein las entradas stadas per rodund 2 milliuns pli aultas che budgetau, da quei ein 1.1 milliun d’attribuir sulet allas persunas giuridicas. Era l’intensiva activitad sil sectur da construcziun ha purtau entradas fiscalas pli aultas che previu e cun 811 000 francs han ins danovamein giu entradas considerablas ord l’explotaziun da gera. Ina buna basa per investiziuns futuras. Cun ina „activitad raschuneivla d’investiziuns“ da netto 6.8 milliuns sa l’infrastructura vegnir meglierada permanentamein. Sco accent principal menziunescha Kohler che la zona da muntogna ost duei vegnir colligiada meglier, che la Via Nova tras il vitg formada meglier e che la scoletta da Caguils duein vegnir remplazzada. Fatg stedi diever dall’ura da damondas Valentin Spescha, il niev president dalla cumissiun da gestiun, ha accentuau en siu rapport la fetg buna situaziun finanziala dallas vischnaunca ed era ils plidaders dallas fracziuns han ludau igl andament ordvart favoreivel dallas finanzas. Bein ha negin proponiu da sbassar il pei da taglia, Ruben Durisch (PPS) ha denton fatg attents ch’ei seigi necessari da descargar il stan miez. Plaids da renconuschientscha ha ei era dau per la broschura bein formada da passa 90 paginas che cumpeglia il rapport da gestiun, il quen annual e che vegn arrundada cun numerusas tabellas che dattan ina buna survesta visuala dalla situaziun finanziala. La tractaziun dil quen annual vegn mintgamai cumbinada cun in’ura da damondas, dalla quala ils parlamentaris fan stediamein diever. Las damondas tschentadas cumpeglian tut ils secturs: el pumpadi da Plarenga seigien las limitas buca surpassadas, declara il gerau Daniel Meyer (PPS), e la decisiun da remplazzar il post da polizia vegni a curdar „ton pli spert“. Armin Tanner (PCD) ha dilucidau il proceder liung e stentus en connex cun realisar habitaziuns per persunas attempadas alla Via Baselgia. Nesina Ackermann-Gartmann (PCD) ha rispundiu las numerusas damondas che pertuccan il departament da formaziun e Silvia Bisculm Jörg (PS) quellas davart la cultura ed ella ha era giu d’explicar uonn - sco ils onns precedents – schebein la contribuziun reginala al turissem fetschi senn. Suenter ina liunga debatta ei il quen annual da 2020 vegnius deliberaus unanimamein. Postulat per sustener il stan miez Cun tensiun han ins spitgau la posiziun dalla suprastonza communala sil postulat „Sustegn per il stan miez da Domat“ da Ruben Durisch e consignonts. Il capo communal Erich Kohler ha declarau che la suprastonza communala sappi buca semplamein renunziar a taglias e taxas en atgna cumpetenza. Ensemen cun la cumissiun da corona installada per quei intent hagi ins denton saviu elavurar bunas propostas che prevedan da metter a disposiziun 350 000 francs – in dieschavel dil gudogn da 2020 – per in fondo da corona. La vischnaunca seigi promta da segidar finanzialmein cun la gastronomia, cun las instituziuns sportivas, cun la sparta d’events e cul commerci da detagl. Cun in sustegn communal san menaschis quintar ch’ein stai tangai da las restricziuns statalas decretadas duront la secunda unda dalla pandemia. Las indemnisaziuns per cass da direzia san vegnir augmentadas e menaschis che contonschan buca las limitas pretendidas survegnan ina contribuziun als cuosts fixs. „La vischnaunca dispona da mieds finanzials en abundonza per sustener ils mistergners dil vitg en quella situaziun speciala. Quei sustegn duei gidar a mitigar silmeins empau lur sperditas“, aschia Kohler. Per l’emprema gada ha ha sesida dil parlament communal da Domat era saviu vegnir persequitada da casa anora sin live-stream. Foto Seraina Parpan

Naven digl atun vegnent ston tuts scolarets, sco era ils scolars dall’emprema entochen la quarta primara d’Andiast e Vuorz ir a scoletta a Danis, respectiv a scola a Breil. Questa primavera absolvan els aunc l’instrucziun a Rueun. Damai che la via da colligiaziun che havess da survir pil viadi da scola ei aunc buca realisada, ston els far in viadi relativamein liung. Quei sveglia critica e nuncapientscha. Las discussiuns en vesta alla fusiun dallas vischnauncas da Breil, Vuorz ed Andiast han cuzzau ditg ed in dils gronds craps da scarpetsch ei la colligiaziun stada. La fin finala ein ins secunvegnius sin ina via d’Andiast/Vuorz sur Migliè entochen Breil. Quella colligiaziun che duess survir era sco via dils da Vuorz ed Andiast a scola a Breil ni Danis, ei denton aunc buca realisada. Il contract cul consorzi d’Ilanz/Glion pretuccont la scola a Rueun ei denton vegnius visaus silla fin digl onn da scola current. Ferton ch’ils scolars dil scalem superiur da Vuorz ed Andiast van gia a scola a Danis sco era quels dalla tschunavla e sisavla classa primara, absolvan ils scolars dall’emprema entochen la quarta classa primavera sco era ina part dils scolarets aunc questa primavera lur instrucziun a Rueun. Naven digl atun stuessen tuts scolarets serender a Danis e quels dall’emprema entochen la quarta primara a Breil. Geniturs inquietai Concernent quella midada da Rueun a Danis, respectiv a Breil senza che la via seigi realisada, caschuna critica davart geniturs cun affons da scoletta e scola a Vuorz ed Andiast. Quei ha Anina Veraguth da Vuorz che sesa ella cumissiun da scola dalla vischnaunca, confirmau sin damonda dalla FMR: «Igl ei ina situaziun fetg cumplexa.» La cumissiun da scola prendi a pèz las resalvas dils geniturs, proximamein seigi ei previu ina seduta davart quei tema. Ell’ediziun dalla mesjamna dil «Bündner Tagblatt» vegn citau ord ina brev da geniturs drizzada allas autoritads da Breil. En quella criticheschan plirs geniturs denter auter che la suprastonza communala e la cumissiun da scola hagien priu quella decisiun senza discussiunar culs geniturs ni da schar decider la radunonza communala. Aschia tegni l’executiva buca l’empermischun fatga el messadi dalla fusiun. Il plan da scola e las cundiziuns da transport seigien «ina vera catastrofa» e «pils affons insupportablas». Enstagl d’in viadi da diesch minutas a Rueun stoppien ils affons acceptar in viadi da rodund 40 minutas. «Tenor las informaziuns ha che nus havein retschiert menass il cuors dalla damaun d’Andiast e Vuorz entochen el vitg da Rueun e da leu anavos a Danis e Breil», di in bab pertuccau dalla situaziun – che vul buca vegnir numnaus – sin damonda dalla FMR. Per la pausa da miezdi resti maximalmein 20 minutas. Plinavon stoppien ils affons midar per part duas duas ga auto, denter auter alla fermada Crap Bargis che seigi fetg malsegira. Ei seigi nuncapeivel ch’ins desisti d’in sistem che funcziuni ussa senza haver ina soluziun acceptabla. Davart la direcziun dalla scola ein ins pertscharts dallas cundiziuns. Ins ei promts da porscher maun cun ina meisa da miezdi. «Vid quella meisa da miezdi ston ils geniturs denton separticipar finanzialmein», di il bab pertuccau. Ils ins vulan – ils auters buca Sco quei ch’il president communal Clau Schlosser ha detg sin damonda dalla FMR, ha la decisiun da concentrar la scola a Breil, respectivamein a Danis plirs motivs: «Avon dus onns ei la damonda d’Ilanz/Glion vegnida pertuccont igl avegnir dil scalem superiur a Rueun. Igl ei stau en discussiun da sligiar si quel e sin fundament da quei essan nus sedecidi da prender lezs scolars a Danis. Beinspert ei lu vegnida la damonda da geniturs, daco ch’ins dislocheschi buca la tschunavla e sisavla classa primara da leu era a Danis.» Damondas en quella direcziun ein denton era vegnidas pertuccont la scoletta: «Igl onn vargau havein nus giu geniturs d’Andiast, respectiv Vuorz che han fatg la damonda da saver schar ir lur affons en scoletta a Danis. Ussa van treis a Rueun e treis a Danis. Sin fundament da quei svilup ha la suprastonza communala lu decidiu da concentrar tuttas classas cun scolarets e scolars dall’entira vischnaunca a Danis, respectiv a Breil.» Pertuccont ils cuors, en special las fermadas, seigi la vischnaunca en contact cun Auto da Posta. «Nus tscherchein meglieras soluziuns pertuccont ils cuors», di Clau Schlosser. Via da colligiaziun sil pli baul 2023 Per haver la basa legala per construir la via da colligiaziun a Migliè ha la vischnaunca stuiu adattar il plan d’avertura. Quel ei vegnius acceptaus dil pievel cun gronda maioritad ed ei ussa per approbaziun tier la regenza. Clau Schlosser spetga il consentiment da quella. Opposiziun encunter la via ei vegnida da pliras varts. «Per part eis ei ussa quels che fan encunter quei dalla scola ch’ein stai encunter la via cugl argument, ch’ins drovi buca quella, culs scolars sappien ins era carrar entuorn. Pia aschia sco quei ch’ei duess succeder ussa sco previu», di Clau Schlosser. Fatg encunter il project da via han denton era il WWF, Pro Natura, Fundaziun Greina ed il Fond per la protecziun dalla cuntrada, sco era vischins. La construcziun dalla via cuoza rodund in onn e miez. «Sch’ei dat danovamein recuors encunter la decisiun dalla regenza, retarda quei aunc ina ga il plan da termins per in onn ni forsa aunc pli ditg. Sche quei ei buca il cass savein nus entscheiver a baghegiar l’auter onn, aschia che la via vegness en funcziun la fin 2023.» La via Munsaus – ina via da meglieraziun existenta da Vuorz entochen Breil – ei tenor Clau Schlosser buca adattada: «Cun bus san ins buca carrar sin quella via. Quei fuss memia malsegir.» Igl avegnir van tuts affons da Vuorz (foto) ed Andiast a scola a Danis ni Breil. Igl avegnir van las scolaras ed ils scolars dall’emprema entochen la quarta primara d’Andiast e Vuorz a scola a Breil cun lur cumpogns dils auters vischinadis da Breil. Danis e Breil enstagl Rueun (fmr/hh) Naven digl atun duein tuts scolars d'Andiast e Vuorz ir a scola a Danis ni a Breil e buca sco entochen dacheu per part a Rueun. Quella decisiun procura per tgaus cotschens. Geniturs d'affons dils dus vischinadis ein inquietai. Il liung viadi seigi inacceptabels. Leutier seigi la fermada a Crap Bargis fetg malsegira, essend ch'ella sesanfli gest sper via cantunala. Il motiv dil liug viadi ei che la via da colligiaziun a Migliè denter Vuorz/Andiast e Breil ei aunc buca realisada. Sco quei ch'il president communal Clau Schlosser ha detg enviers la FMR, sebasa la decisiun dalla suprastonza communala era sil giavisch da plirs geniturs da Vuorz, respectiv Andiast d'astgar schar frequentar lur affons la scola a Danis e Breil e buca pli a Rueun.

Nus stevan en retscha in davos l’auter – nus treis dalla secunda classa. In buob (in tec temeletg), e duas mattatschas (ina fetg curaschusa ed ina aunc bia pli temeletga ch’il buob). Docter Maibach era sin viseta en scola. E quei era insumma buca bien. El era cheu per virolar ed jeu vevel temunas. Buca che jeu havessi temiu la virola sco tala culs effects laterals, anguoschas havevel dalla sprezza, meglier detg da quella guila che sefurava viaden el bratsch ni ella queissa. Docter Maibach veva denton cun el negina sprezza. Per dar la virola veva el priu cun el tut in auter uaffen, in stgierp cumbinau d’ina pistola ed in bostitch. Zanua denter quella «zaunga» era fermau ina guila ed in guoteret culla vaccinaziun. Aschi exact hai buca mirau sin quei apparat, a mi vegneva ei miez schliet. Basta, nus stevan pia cheu, in davos l’auter – cun giu las caultschas ella stanza da lavurs manualas, mo nus treis dalla secunda classa e Maibach. La curaschusa davontier, il buob enamiez e lu jeu. En miu tgau seformava in plan B ed in plan C ed in plan ultimativ. Co far per mitschar? L’emprema virola era dada e mia conscolara rieva aunc adina. Ussa era il buob vidlunder. El ei semenaus enviers mei ed ha gnanc mirau tgei ch’il miedi d’affons trafficava vid sia queissa. Jeu vess saviu bargir. Bargir, perquei che jeu stevel mal per miu conscolar che temeva apparentamein era quella procedura, e bargir, perquei che jeu erel ussa lu gest vidlunder. La suletta che rieva era nossa conscolara che vess giu meritau in premi per sia bravura da schar virolar senza in zuic. «Mo stai aunc in tec», hai jeu tertgau cu miu conscolar ei semuentaus naven da siu plaz alla front. Jeu vesevel schon il libroc alv dil miedi e ferdavel il mied da desinfectar che pareva da remplazzar il deodorant digl um en alv. «Ussa ni mai» eisi iu tras il tgau a mi ed jeu sun currida sper il miedi vi che seseva sin ina sutga ed era promts culla pistola. Jeu sun currida denter sutgas e bauns da scola, dad esch ora e vi en l’autra stanza dalla classa. Il scolast ha buca saviu co mirar e tgei che las autras duas classas ch’eran en stanza da scola han fatg, sai jeu buca pli. En mintga cass sun jeu currida – aunc adina cun las caultschas giu entochen schanugl – puspei tras bauns e denter scolaras e scolars, entochen che jeu erel davostier en in cantun. E cheu erel jeu pigliada! Pigliada sco in bison ch’ei circumdaus d’Indians. Il capo dils Indians sez era promts pil siet e quel vegneva buca ord in ballester, mobein ord quei apparat da pistola-zaunga-bostitch. Sco ei para era è Maibach currius. El buffava buca mal. El ha tschappau mia queissa, ha ziplau empau pial ed ha dau il siet. Meglier detg – el ha serrau la zaunga. Jeu sun bunamein dada da leuvi, cura che Maibach ha puspei aviert siu apparat e schau liber mei. La zaunga haveva murdiu ina ruosna en mia queissa. Sanganadas! «Oha» – era il miedi surstaus. El hagi piars la guila ed il guoter culla virola enten cuorer suenter a mi. Aschia ha el quasi giu dau ina virola da met. Cheu stevel pia – cun las caultschas giu tochen schanugl – in dètg flaster vid la queissa e saung che curreva sut quei flaster ora. Mo jeu hai surviviu! La ruosna dalla pseudovirola ei carschida ensemen ed ha schau anavos ina noda. Buca mo silla queissa. Alice Bertogg abitescha cun sia famiglia a Sevgein. Ella è promotura regiunala da la Lia Rumantscha e spetga sin la proxima virola Alice Bert ogg, Lia Rumantscha, Plema d’aur...

Cun la midada da maun dalla Gera e betun SA da Schluein tier la Montalta SA eis ei vegniu empau pli ruasseivel ella cava ad Isla avon tschun onns. Ussa sesprova ina nova interpresa da fitgar pei ad Isla, la Enserta SA, cun representants dalla gestiun dalla Gruppa Calanda el cussegl d’administraziun. Sin l’entschatta digl onn 2021 ei s’inscreta el register da commerci l’interpresa Enserta SA cun sedia a Schluein. Tenor l’inscripziun ha la societad gl’intent da menar in menaschi per elavurar, deponer ed utilisar da niev diversas materialias. Sco era dismetter restonzas da tuttas sorts, en special rumien da construcziun ed autras materialias sco material organic. Tgamunada vegn quella interpresa da Marcus Holderegger sco president dil cussegl d’administraziun. El ha getg che la Enserta SA hagi pil mument sulet ina incumbensa, numnadamein dad elavurar il material che vegni allontanaus dalla siara gronda dalla Val da Schluein (FMR/LQ dils 29 d’avrel). «Nus fagein quei en incumbensa dalla vischnaunca da Schluein.» Pusseivel d’augmentar la fatschenta Marcus Holderegger ha concediu che la definiziun dalla interpresa el register da commerci seigi sapientiv tenida vast e lubeschi aunc ulteriuras activitads da fatschenta. «Momentan ei quei denton negin tema.» Per augmentar las activitads da fatschenta el liug nua ch’il material dalla Val da Schluein vegn deponius, stuess la parcella vegnir disloccada en ina autra zona. «Per las activitads actualas ei la zona conforma.» Marcus Holderegger sclauda denton buc che la Enserta SA vegn in gi ad augmentar il radius da fatschenta sche la midada da zona vegn lubida. A caschun dalla davosa radunonza communala dils siat da matg ha la vischnaunca da Schluein giu tractandau la damonda da conceder il dretg da baghegiar alla Enserta SA. Per ina part dad ina parcella ad Isla, leu nua ch’il material dalla Val da Schluein vegn deponius. La tractada ei bein stada publicada el messadi, denton buca vegnida publicada ella gliesta da tractandas. «En vesta dalla liunga gliesta da tractandas essan secunvegni cun la vischnaunca da stuschar la fatschenta.» Marcus Holderegger ha dau d’entellir che quei dretg da baghegiar fetgi buca prescha. El vegni denton a turnar sin tractanda tonpli sche la midada da zona el liug selaschi realisar. La Gruppa Calanda stat davos Enserta In’egliada el cussegl d’administraziun dalla Enserta SA tradescha denton tgi che stat propi davos la nova interpresa che tgira la gera dalla val da Schluein per la vischnaunca da Schluein. Sper igl interprendider Martin Casutt da Falera ei il meinafatschenta dalla Gruppa Calanda, Giancarlo Weingart ed ils commembers dalla gestiun Marcel Degonda e Maik Capeder dalla partida. La Gruppa Calanda posseda cavas a Vaz sut, Cuera, Rehanau e Realta. Las stentas dalla Enserta SA da seplazzar a Schluein/Isla ei secapescha era da valetar sco acziun da concurrenza viers la Montalta SA. Concurrenza fructifichescha enconuschentamein la fatschenta. Che la vischnaunca ha surschau la gera dalla Val da Schluein alla nova interpresa astgan ins silmeins valetar sco act da simpatida viers la Enserta SA e sias stentas da seplazzar ad Isla. Stada impurtonta per Schluein La cava da glera ha gia giugau pli baul ina impurtonta rolla per la vischnaunca da Schluein. Ton la vischnaunca sco la vischnaunca burgheisa eran participadas alla societad acziunara dalla Cava da gera e betun SA. Il president communal seseva el cussegl d’administraziun. E duront il grond catsch da baghegiar en Surselva han ils gudogns dalla cava fructificau la cassa communala da Schluein. Aczias dalla cava posseda la vischnauca aunc adina, sco quei ch’il president communal Ralf Schlaepfer ha tradiu. La dividenda, sche insumma, seigi dapresent mudesta, ha il president communal aschuntau.

Las pli biaras equipas da juniors sursilvanas absolvan giugs da campiunadi la fin d’jamna da Tschuncheismas. L’equipa dils juniors A dat schizun duas partidas. La sonda retscheivan els Herisau ed il gliendisdis suonda il giug ordeifer encunter Appenzell. Herisau ei dapresent capogruppa ed Appenzell occupa il tierz plaz ella tabella. Ils Sursilvans vegnan pia confruntai cun fetg ferms adversaris. L’emprema squadra dils juniors B retscheiva l’equipa da Brühl la sonda suenter miezdi a Schluein. Suenter sis scuntradas schaian ils Sursilvans sil fetg bien tschunavel plaz dalla tabella, ferton che Brühl ei da cattar alla cua. Quei ei ina rangaziun nunusitada per quell’equipa che ha dominau ils davos onns il campiunadi dalla «Juniors League B». Sin fundament dallas prestaziuns mussadas questa primavera ein ils Sursilvans ils clars favorits en quei giug. En acziun vegnan questa fin d’jamna prolunghida era las ulteriuras equipas sursilvanas dils juniors B, C e D. Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Herisau Trun, so. 15.00 Bischofszell – Bogn Ragaz gl. 11.00 Domat – Rorschach gl. 13.00 Diepoldsau – Ruggell gl. 13.00 Appenzell – Surselva gl. 13.30 Juniors League B Teufen – Rheintal so. 13.00 Surselva – Brühl Schluein, so. 14.00 Amriswil – Uzwil-Henau so. 15.30 Tobel – Rorschach so. 15.30 Gossau – Cuera 97 so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Cuera 97 – Vaz-sut so. 15.00 Vaduz – Surselva so. 15.00 Valposchiavo – Triesen so. 16.30 Juniors C1, gruppa 1 Grabs – Surselva b ve. 20.00 Domat – Sargans so. 16.00 Walenstadt – Surselva a so. 16.00 Mels – Tusaun-Cazas gl. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Orion Cuera so. 13.00 Juniors D elita, gruppa 1 Cuera 97 – Eschenbach so. 10.00 Toggenburg – Glaruna so. 10.00 Domat – Glarnerland so. 12.00 Rapperswil-Jona – Valposchiavo so. 14.00 Valposchiavo – Eschenbach gl. 14.30 Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Landquart Tavanasa, so. 10.00 Tusaun-Cazas – Mels so. 13.00 Cuera 97 – Panaduz so. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Sargans – Balzers so. 10.00 Surselva c – Cuera 97 Schluein, so. 11.00 Surselva d – Panaduz Sedrun, so. 11.00

Muort la pandemia ha il Tour de Suisse buca saviu vegnir arranschaus igl onn vargau. Uonn ei quei pusseivel cun mesiras da protecziun. Ina rolla ella fasa decisiva dil tour giogan era etappas che van a fin e ch’entscheivan ella destinaziun Mustér Sedrun. Ch’in eveniment da sport sco il Tour de Suisse sappi buca haver liug in onn era ensesez inimaginabel. Igl onn passau ei quei denton daventau realitad. Il coronavirus ha frenau il mintgadi e cun el era tuts arranschaments da cultura e sport. Cun brama spitgava la destinaziun da vacanzas da Sedrun e Mustér sil Tour de Suisse che havess giu d’arrivar e parter cheu l’emprema ga. Tonpli gronda ei la consolaziun allura denton stada cura ch’ils organisaturs locals han intervegniu che las etappas previdas igl onn vargau vegnien arranschadas uonn els medems loghens. Mo era uonn eis ei ditg buca stau clar schebein il tour sappi vegnir organisaus. Pér ils 6 da matg 2021 ei il program vegnius confirmaus suenter il consentiment dalla confederaziun e dils cantuns. Il Tour de Suisse sa denton vegnir purschius sulettamein cun in concept da segirtad detagliau. In egl rient ed in bargient «Nus essan ventireivels ch’il Tour de Suisse vegn tier nus», di la meinafatschenta da Mustér Sedrun Turissem, Simona Barmettler. «Da l’autra vart essan nus era trests che las duas etappas san buca vegnir enramadas d’ina fiasta sco ei era previu. Mo nus vegnin a far tut il pusseivel da procurar che la viseta dil Tour de Suisse daventi in success per la destinaziun. Ils maletgs da televisiun sigl entir mund vegnan ad esser ina reclama perfetga per la regiun dalla Tgina dil Rein», puntuescha Barmettler. Sportivamein vegn il Tour de Suisse buca ad esser auters che pli baul. «Quei ei in grond ed impurtont arranschament. Dall’atmosfera enneu fuss ei secapescha bia pli attractiv sch’aspectaturs savessen applaudir pils ciclists all’arrivada. Il concept da protecziun per la sanadad lubescha denton buca quei. Nus appellein alla capientscha dalla glieud per quellas mesiras», di il meinaproject dallas etappas a Mustér Sedrun, Stefan Schwenke. Igl areal dall’arrivada e dalla partenza ei serraus per scadina persuna ch’ei buca directamein involvida el tour sco atlet, funcziunari ni organisatur. Auter vegn quei ad esser agl ur dalla via. Bein enqualin vegn a nezegiar la caschun da persequitar la cuorsa da leu anora. Aschilunsch che las mesiras en favur dalla sanadad vegnan risguardadas ei quei buca scumandau. In scamond explicit da persequitar la cuorsa agl ur dalla via dat ei numnadamein buca. Tut ils amitgs dil ciclissem san pia persequitar era uonn il tour. El center dil concept da protecziun stat ei da minimar ils contacts directs denter ils pertuccai dil Tour de Suisse, ils teams e hosps. Negin program da rama La consequenza dalla pandemia e dil concept da protecziun pretendius dil maun public ei ch’ils organisaturs locals astgan buca arranschar in program da rama. Medemamein eis ei buca pusseivel d’arranschar in «Public Viewing» ed era la caravana da propaganda – ils autos cun reclama – mauncan uonn. Gest pils affons eran els mintgamai la grond’attracziun. «Naturalmein che nus havessen purschiu bugen ina tenda festiva sigl areal d’arrivada e partenza, mo nus stuein acceptar las directivas. Malgrad tut essan nus denton cuntents che nus essan uonn ina part da quei Tour de Suisse», di Stefan Schwenke. Finanzialmein ei igl arranschament garantius: «Sedrun Mustér Turissem porta la gronda part dils cuosts. Leutier vegnan singuls sponsurs locals.» In program da rama havess stuiu vegnir finanziaus era cun sponsurs locals. La lavur d’anflar quels ei curdada. Tut en tut ston ils organisaturs metter a disposiziun als ciclists, accumpignaders, sponsurs e medias rodund 420 combras da durmir, la gronda part singulas. Tenor Stefan Schwenke serepartan quellas naven da Mustér entochen Andermatt en hotels e resorts. Etappas decisivas La regiun Mustér Sedrun ei pertuccada uonn da duas etappas dil Tour de Suisse. Venderdis, ils 11 da zercladur 2021 meina la tiarza davosa etappa (162 km) da Fiesch sur ils pass dil Nufenen e Lucmagn en direcziun Mustér cun arrivada a Sedrun. Entuorn las 16.50 vegnan ils ciclists ad arrivar a Mustér per allura absolver il davos tschancun entochen el vitg da Sedrun. La sonda, ils 12 da zercladur 2021 suonda allura ina cuorsa sin temps. Quella meina da Sedrun sur il Pass Alpsu entochen ad Andermatt. «Quella fuorma d’ina cuorsa da temps ha ei aunc mai dau ella historia dil Tour de Suisse: Per l’emprema ga meina ina cuorsa sin temps numnadamein sur in pass», di Stefan Schwenke. La davosa etappa digl 85avel Tour de Suisse ha allura liug cun partenza ed arrivada ad Andermatt. En quella han ils ciclists da surmuntar ils pass dil Furca, Grimsel e Susten. Duront ils treis dis da cuorsa ella regiun dil Gottard vegnan las vias principalas ad esser serradas per part. Venderdis e sonda duront il di vegn il traffic sviaus a Sedrun per che l’infrastructura sappi vegnir semtgada e per ch’il Tour de Suisse sappi arrivar senza incaps. La part su dalla Surselva ei el center dallas duas davosas etappas dil Tour de Suisse d’uonn. Il Tour de Suisse viseta la part su dalla Surselva. Finalmein (fmr/hh) Igl onn vargau havess il Tour de Suisse giu da vegnir a Mustér Sedrun. Muort la pandemia ei la concurrenza da velo atras la Svizra denton vegnida strihada. Uonn eis ei denton aschi lunsch ed ils organisaturs locals selegran. Igl entir program sco previus sa tonaton buca vegnir purschius. Aschia astga vegnir offeriu negin program da rama per exempel cun ina tenda da fiasta. Medemamein ei igl areal d'arrivada e partenza a Sedrun serraus pils aspectaturs. Sco quei ch'il meinaproject Stefan Schwenke di, astgan sulet ils ciclists, ils funcziunaris ed organisaturs esser en quei sectur. Il Tour de Suisse vegn era buca accumpignaus uonn d'ina caravana da reclama. Persequitar las etappas agl ur dalla via ei denton buca scumandau explicit. Pils concurrents e funcziunaris ei reservau 420 combras ella regiun d'Andermatt entochen Mustér.

Igl usit sco el ei enconuschents en Tiaratudestga, ella Baviera, da saltar da Tschuncheismas entuorn la plonta da matg, enconuschevan nus da mattatschas strusch. Schegie che la fiasta da Tschuncheismas ei suenter la fiasta da Pastgas la pli impurtonta dalla Baselgia, ein mo paucs usits vegni dai vinavon. Era la schinumnada historia dil «pasler da Tschuncheismas», scretta tenor gl’enconuschent scribent e cabarettist svizzer Franz Hohler, veva buca anflau in plaz en nossa stivetta. Quei pasler dueva numnadamein metter sin il sem dalla fenestra in pastget che vegneva duvravaus da far igniv. Darar anflava ina casarina quella frastga. Il simbol dalla columba alva, il simbol dil Spért Sogn che significava sia vegnida, lez ei restaus cun sia ferma muntada ed ei a nus fetg enconuschents. En mes giuvens onns erel jeu fascinada da quella fiasta nua ch’ils giuvnals da siu temps haveven retschiert a Jerusalem il Spért Sogn ed in e scadin dad els vegnevan da capir in l’auter en lur agen lungatg. Con bugen vess jeu capiu differents lungatgs senza stuer far memia bia stentas. Mo cun in tec engaschi e paucas breigias eis ei la fin finala gartegiau a mi buca mal dad emprender bein enqual lungatg jester. Tgei muntada ha quella biala fiasta solemna che nus festivein 50 dis suenter Pastgas e che vegn era numnada la naschientscha dalla Baselgia? Da gliez temps ha Dieus tarmess als emprems 120 successurs da Jesus il Spért Sogn ed el ei sederasaus sur digl entir mund. Tenor la historia dils apostels 2.41 savein nus leger ch’igl apiestel Pieder perdegava quei di per l’emprema gada publicamein la buna nova digl evangeli. Mellis e mellis eran serimnai a Jerusalem e vegnevien plein marveglias sperasvi per veser quei spectacel. Il diember dils successurs carscheva pli e pli. Aschia ei lur communitad carschida sin 3000 persunas. Ferton ch’ils apostels serimnaven suenter la mort da Jesus plitost el zuppau, ei quei stau l’emprema gada ch’els han dau perdetga publicamein. Aschia ei nossa historia semidada. Con bugen vess jeu capiu differents lungatgs senza stuer far memia bia stentas. Lucia Wicki-Rensch Referend sin la brev digl apiestel Paulus als Gallaters 5,22–23 ei il fretg dil Spért Sogn la carezia, il plascher, l’amicabladad, la beinvuglientscha, la dultschezia, la buontad, la pazienzia, la curascha e la tempronza. Bunas vertids che simbolisescha la columba alva, numnada era la columba dalla pasch. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi 22 onns tar l’organisaziun «Kirche in Not», ina ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitads sin l'entir mund. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Amiez la crisa da corona han Anna Maria e Marcus Duff da Laus aviert lur nova stizun La Caldera a Cumpadials. Cun anim e bunas ideas, sco l’actuala fiera da plontinas, attiran els malgrad tut la clientella. «Dar si ei negina opziun», di il pur da Laus ed aschunta che la fatschenta seigi ida dètg flot dapi l’avertura il fenadur 2020. Quei malgrad ch’ei hagien ughegiau da far quei pass en in temps da crisa empau malguess. La stiva da caffè eri beinspert daventada in liug da s’entupada per convischinas e convischins. «Igl ei donn che nus havein stuiu serrar il december, quella pusseivladad da s’inscuntrar e dar ina paterlada maunca a nus ed a nos hosps» deplorescha Marcus Duff. Dapi ch’igl ei stau lubiu d’arver las terrassas ha era La Caldera nezegiau quell’opziun aschia ch’ei po puspei vegnir s’inscuntrau da bun’aura. Fiasta dil vitg ei dada ell’aua Atgnamein havevan Marcus Duff e sia dunna Anna Maria previu d’organisar ina fiera da plontinas da primavera e cumbinar quella cun ina fiastetta dil vitg cun ustria, accumpignament musical e divertiment. «Quei ei dau ell’aua, alla fiera da plontinas havein nus denton buca vuliu desister.» Perquei han ei organisau questa jamna (aunc entochen la sonda) ina fiera da plontinas cun in’elecziun dètg vasta sco differentas sorts da salata, urteis, jarvas, legums e fluras. Dabia plontinas da qualitad bio (conforma) ha Anna Maria Duff tratg si a Laus. Dapi il fevrer, mars en casa e naven dalla fin d’avrel en aschinumnai tunnels egl iert. Sur il vitg cultivescha il pèr ensemen in iert da 50 aras. En 20 aras mettan els truffels, en 20 urteis ed en las ulteriuras 10 aras empau diltut. La gronda part dalla raccolta vendan els a caschun dalla fiera jamnila a Glion ni en lur stizun a Cumpadials. Singulas plontinas hagien ei era vendiu ils onns vargai a fiera, mo per dabia buca ton sco ussa a Cumpadials. «Igl interess dalla clientella che vegn dad empau dapertut muossa che las plontinas dalla regiun ein tschercadas,» constatescha Marcus Duff. Plontinas resistiblas Hortulanas e hortulans che visetan quest’jamna la fiera avon l’anteriura casa da scola anflan plontinas da salata da tgau verda e cotschna, latitschun lollo ni rodund, baguos, ravas, jarva tschuora, peterschin, agl da tagliar, verdura tuberusa, topinambur, pliras sorts fluras e perfin d’in ischi ni tschereschas selvadias. Buca tuttas plontinas derivan dil bein puril da Laus che schai sin rodund 1300 m s.m. Quei ei pulit ault per metter salata aschi baul e perquei han ei era differentas sorts plontinas da bio dil bein dad Erwin e Barbara Sac da Pitasch. Vitier vegn perfin in pulit sortiment da plontinas da demeter ord igl iert d’Ingrid Ritter da Cumpadials. «Igl avantatg da cumprar plontinas dalla regiun ei ch’ellas ein tratgas en nos orts alpins ed ein perquei fetg resistiblas,» puntuescha Marcus Duff. Sch’enzatgi anfli buc las plontinas giavischadas alla fiera a Cumpadials prendi el encunter empustaziuns e miri culla famiglia Sac. Enzacons dis pli tard sappien ei allura vegnir en La Caldera per quellas. «La fiera da plontinas ei era ina buna caschun da far enconuschenta nossa stizun cun brocki, la glieud va pil solit era en scola a mirar tgei che nus havein tut», selegra il pur che ha adina puspei novas ideas. Per l’emprema ga ha liug a Cumpadials ina fiera da plontinas. Quella ha aunc liug entochen sonda e vegn organisada d’Anna Maria e Marcus Duff. «Quei ein crevettas alpinas», di Marcus Duff e muossa ina ragisch da topinambur che vegn era numnada la flur sulegl canadesa. Alla fiera da plontinas dat ei plontinas resistentas per orts en regiuns alpinas e quei da qualitad bio, bio-conform e perfin demeter.

Actualmein ein las occurrenzas el Cinema sil Plaz a Glion limitadas sillas presentaziuns da kino. Dapi ils 14 da matg han quellas liug mintga venderdis sera. Perquei ch’ils plazs ein limitai e la bar astga buc arver san ils menaders dil liug da cultura buca porscher dapli. Il 2020 havess il Cinema sil Plaz festivau il dieschavel giubileum. «Quei fuss stau il settember. Nus havessen denton saviu envidar en mo fetg paucas persunas e propi far fiasta fuss strusch stau pusseivel, perquei havein nus desistiu», di Martina Cadonau ch’ei ina dallas responsablas pil program da cultura dil Cinema sil Plaz a Glion. Vegnida annullada ei era la prelecziun d’Arno Camenisch previda ils 12 da matg. «El ei in dils sulets auturs che vegn d’emplenir l’entira sala ed ei fuss stau donn da realisar la prelecziun cun in publicum da gnanc 20 persunas», aschia la dunna che meina la canorta d’affons a Glion. Igl engaschi per la cultura ei sia occupaziun dil temps liber, in hobi intensiv. «All’entschatta cu nus havein stuiu annullar tut ei quei stau dir e da l’autra vart hai jeu era gudiu d’haver ton temps liber e da nezegiar quel per serevegnir e far autras caussas.» Stuschau ni annullau tut Sulet cun massa restricziuns fuss ei stau pusseivel d’organisar concerts, prelecziuns, teaters silla tribuna dil Cinema sil Plaz. Cu il publicum stat sin peis porscha la localitad plaz per rodund 150 persunas, sch’ei vegn mess ora sutgas han 52 persunas plaz. Damai ch’il publicum sto ussa seser e mo ina tiarza dil plaz astga esser occuppaus, han ils organisaturs dil program decidiu da dar giu ni stuschar tut las presentaziuns. «Sche gnanc 20 hosps san entrar e ston seser cheu cun mascra ed ins astga ni far pausa ni arver la bar lu maunca bia ed ei fa buc ton plascher», declara Martina Cadonau. La planisaziun ed ils contracts vegnan fatgs circa in onn avon la presentaziun aschia ch’igl ei stau da dar giu a massa artistas ed artists. «Grazia als voluntaris vai» «Annullar tut il program ha fatg bravamein mal il cor, savend che las entradas mauncan allas artistas ed als artists che han il mument da cumbatter pulitamein per lur existenza.» Martina Cadonau ei confundatura dil Cinema sil Plaz ed enconuscha culs onns fetg bein la scena da cultura dalla Romontschia e dalla Svizra, mo ha era contacts cun artistas ed artists suls cunfins. Ch’il menaschi dorma pli u meins diltut duront la pandemia munta buc exnum in problem finanzial pil menaschi, damai che rodund 70 persunas s’engaschan voluntariamein. «Ella suprastonza essan nus otg e mintgina e mintgin ei responsabels per ina sparta e ha siu team da voluntarias e voluntaris, quei funcziuna mo aschia», puntuescha Martina Cadonau. Negin kino per affons e seniors Il kino per affons e quel pils seniors ha insumma buca giu liug duront la pandemia. La stad 2020 han ils organisaturs aviert las portas dil kino e buca fatg l’usitada pausa da stad perquei ch’ei era stau serrau la primavera. «Duront la stad vegn denton buc iu ton a kino, perquei stuein nus aunc decider tgei far uonn», declara Martina Cadonau. Dapi miez matg muossa il Cinema puspei in film ils venderdis sera e las empremas duas ga ein tuts 17 plazs stai occuppai. Sche l’aura lubescha, dat ei ordaviert ina pintg’ustria da terrassa. «Per tuts amaturs dalla cultura mo oravontut era per las artistas ed ils artists sperein nus ch’ei vegni empau pli luc il zercladur e che nus sappien gleiti returnar alla normalitad», giavischa ella. www.cinemasilplaz.ch Ch’il Cinema sil Plaz dorma la sfurzada «sien da corona» fa mal il cor a Martina Cadonau ch’ei conresponsabla pil program da cultura. Ina preit el Cinema sil Plaz che spetga sin novs placats. Quels da da kino dallas presentaziuns che han giu liug avon il lockdown pendan gia memia ditg en quei liug. Summer of Peace Igl uost muossa il Cinema sil Plaz a Glion ina seria da films en collaboraziun culla «stad da Glion» e la KOFF, ina plattafuorma svizra per promover la pasch. Il program detagliau dils films che vegnan mussai naven dils 11 d’uost entochen ils 14 d’uost ei d’anflar silla pagina d’internet dil Cinema sil Plaz. Alla fin dils films dat ei mintgamai ina discussiun cun regissurs ni organisaziuns sco Terre des Hommes. Tenor pusseivladad live ni via skype.

Mo grazia al project da pilot «Covent», culla pusseivladad da far in test da corona, ha la radunonza communala Sagogn saviu haver liug il venderdis en sala da scola. Ussa vegn evaluau sch’il sistem da testar funcziunass era per events pli gronds. Il Grischun ha ina ga dapli surpriu la rolla da piunier cun far tests da Covid-19 a Sagogn. Sco Peter Casutt, il president communal da Sagogn ha declarau sin damonda dalla FMR, tschercavi la vischnaunca ina pusseivladad da lubir la radunonza communala a moda usitada. Gest en vesta alla votaziun davart il preproject dalla fusiun cun Falera, Schluein e Laax er’ei numnadamein da spitgar cun dabiars participonts e participontas. Ei hagien udiu dil project «Covent» e tschercau il contact. Ensemen cul stab directiv cantunal ha la suprastonza communala allura decidiu da lubir la radunonza communala sco project da pilot cun «Covent». Aschia ei la populaziun vegnida informada e tgi che ha vuliu ha saviu schar te-star. Tier ina radunonza communala fuss ei buca stau pusseivel d’obligar da far il test. Perquei han las persunas testadas la finfinala saviu seser ensemen en ina part dalla halla e quels senza test han giu da tener empau dapli distanza en l’autra part dalla halla. Segirtad e perspectivas «Biars da Sagogn han fatg il test. Igl ei fetg bi da veser con solidarica che la populaziun ei», ha Gino Clavuot che lavura tier gl’Uffeci cantunal da militar e da protecziun civila declarau. El ei enga-schaus tier differents projects en connex cul coronavirus (La Quotidiana ha rapportau ils 6 da matg). In da quels ei «Covent» che ha dil reminent buca siu num dil coronavirus mobein dil «Covent Garden», in quatier da Londra che pulsescha da veta e ch’ei enconuschents per sia opera. Era las stizuns ein tschercadas ed ei dat massa concerts ed autras attracziuns culturalas e turisticas. Pia bia da quei che fa part dil plascher da viver. Piuniers da Sagogn Ils da Sagogn ein pia piuniers en caussa testar per pussibilitar occurrenzas pli grondas. Sco a Sagogn vegn proximamein testau el rom da «Covent» a Calanca, era leu avon la radunonza communala. «Aschia savein nus rimnar nossas empremas experientschas a caschun d’eveniments plitost pigns. Quellas evaluein nus ed il zercladur lein nus cuntinuar culla fasa da pilot cun testar tier treis events da 300 entochen 600 persunas. Secapescha s’adattein nus allas decisiuns dalla Confederaziun», declara Gino Clavuot ed aschunta: «Ei va per turnar alla normalitad, dar dapli segirtad, pusseivladads e perspectivas per realisar events culturals e da sport pli gronds. Gia questa stad sperein nus da puder ir en direcziun concerts, festivals ed eventualmein era da puder realisar pli gronds eveniments da sport.» Buca tut ha funcziunau «Covent» ei ina collaboraziun dall’agentura per communicaziun Skipp a Cuera e dalla firma Dräger che possibilitescha per exempel era tests da drogas. Il project vegn sustenius dil cantun. Duront il test da pilot avon la radunonza communala a Sagogn ha ei dau entgins problems. Ils participonts han giu da seregistrar silla pagina da «Covent» e quei ha buca funcziunau tier tuts. Aschia han las apotecas – che havessen atgnamein mo giu da prender encunter la glieud e schar far quella ils tests sut survigilonza – aunc giu da far in tschuat auter igl avonmiezdi. Problems ein denton cheu per sligiar e gia suentermiezdi han ils organisaturs spartiu il retscheviment ed il testar. Era cun duvrar il test ha ei dau all’entschatta dus, treis sbagls aschia ch’il resultat era per sbagl positivs enstagl negativs sco igl ei seresultau fagend ulteriurs tests. La finamira dalla fasa da pilot ei d'impedir eventuals sbagls e da quels ha ei dau tier tuts involvai. Allura vegnan ils teams che meinan atras «Covent» scolai. «Igl ei in marcau liber, el futur duein era autras fatschentas saver far quels tests avon events», di Gino Cla-vuot. Avon events pli gronds detti ei treis pusseivladads: numnadamein te-star ordavon en posts da pop-up sco a Sagogn, collaborar cun apotecas ed era dar la pusseivladad da far in test gest avon l’occurrenza. Tenor Gino Clavuot digl Uffeci cantunal da militar e da protecziun civila pudess «Covent» esser ina mesira per puder turnar alla normalitad. Il venderdis ha la vischnaunca Sagogn teniu la radunonza communala e detg GIE al preproject da fusiun cun Falera, Laax e Schluein. La radunonza ha saviu haver liug en sala da scola mo grazia al project da pilot «Covent». Persunas testadas negativ sesevan davontier en retscha, persunas che havevan buca fatg il test sesevan davos e cun dapli distanza.

Igl interess dalla populaziun dalla vischnaunca Sagogn per il preproject da fusiun ei staus gronds il venderdis vargau. Biebein 100 persunas (buca tuttas cun dretg da vuschar) han priu part alla radunonza communala e cun 93 encunter ina vusch han ei detg GIE al preproject da fusiun cun Falera, Laax e Schluein. Ils suverans da Laax e Schluein havevan gia dau avon lur consentiment da sviluppar vinavon l’idea d’ina fusiun dallas quater vischnauncas e d’examinar pli profund ils pass necessaris. Ussa maunca aunc la decisiun dil suveran da Falera per evaluar vinavon la maridaglia. A Falera pren la populaziun posiziun miez zercladur. Lungatg ufficial ei romontsch Igl atun vargau han las suprastonzas communalas da Falera, Laax, Sagogn e Schluein decidiu d’instradar in preproject per ina fusiun dallas quater vischnauncas. La collaboraziun sur biars onns e da success els secturs scola (scalem superiur), pumpiers, spitex, forestalesser, parc da maschinas e taglias ei stada la basa leutier. Il menader dil project, Adrian Wolf da Flem, ha presentau il venderdis sera il resultat dall’examinaziun aschia che convischinas e convischins da Sagogn han giu la pusseivladad da far in emprem maletg d’ina pusseivla colligiaziun dallas vischnauncas. «La finamira ei da collavurar e nezegiar sinergias e buca da far quater ga tut», ha el puntuau ed aschuntau ch’ei stoppi dar ina situaziun win-win per tuts. Ina finamira seigi denton era da salvar l’identitad da mintga vischnaunca. Tenor Adrian Wolf duei la nova vischnaunca haver in pei da taglia da 50 % ed il romontsch vegn ad esser il lungatg ufficial e da scola. Laax, Sagogn, Falera e Schluein vegnessen cun l’entira scola a far part dalla Scolaviva. Il num fuss: «Laax» Nua ch’igl ei pusseivel e fa senn vulan ins nezegiar sinergias. Ils loghens d’instrucziun duein restar sco ussa, aschi ditg che las prescripziuns cantunalas lubeschan quei. In project per habitar ella veglia-detgna duei vegnir elavuraus vinavon e realisaus. Tenor Adrian Wolf duess la «casa da generaziuns» vegnir construida a Schluein ni Sagogn. Nezegiar sinergias ei era la finamira ell’agricultura e pils menaschis d’alp. Era quei che pertucca il turissem duein tuttas vischnauncas haver las medemas cundiziuns ed ils medems dretgs. Plinavon duei l’organisaziun dalla nova vischnaunca vegnir professiunalisada. Tenor il menader dil project duei negin persunal dalla vischnaunca vegnir relaschaus. Ei ha strusch dau discussiun arisguard las explicaziuns dil meinaproject. La decisiun da sviluppar vinavon l’idea d’ina fusiun dallas quater vischnauncas ed examinar ils pass necessaris pil futur ei stada pli che clara cun 93 encunter ina vusch. Alla vischnaunca fusiunada fuss ei previu da dar il num «Laax». Prest miez milliun gudogn La radunonza communala ha plinavon approbau il quen annual 2020 dalla vischnaunca. Quel siara cun in gudogn da pressapauc 480 000 francs. Quei tier entradas da 4,6 milliuns francs ed expensas da 4,1 milliuns francs. Vegnius approbaus ei era il quen annual 2019/20 dil consorzi da scola superiura Scolaviva. Il venderdis ha il suveran da Sagogn concediu credits per sanar la Via Suloms (300 000 francs) e per realisar il sistem da separar las auas ella Via Encarden (80 000 francs). In ulteriur credit dad 85 000 francs ha la radunonza concediu per realisar ina lingia da hidrant ella Via Suloms. La finala han ils da Sagogn concediu in credit da 340 000 francs per finir il project dil conduct circular ella Via da Laax. Cun ina decisiun pli che clara ha il suveran da Sagogn dau glisch verda per sviluppar vinavon l’idea d’ina fusiun cun Falera, Laax e Schluein.

Ils parlaments dallas vischnauncas da Tujetsch e Mustér han decidiu il venderdis da dar el futur dus milliuns francs ad onn a Sedrun-Mustér Turissem. Quai han omisdus parlaments decidiu unanim a caschun d’ina sesida communabla. Ina sesida che duei esser in signal pil futur e cugl intent da mussar unitad. Perquei han las vischnauncas era envidau Simona Barmettler, la directura da Sedrun-Mustér Turissem (SDT) e Raphael Krucker, il CEO dalla Andermatt Swiss Alps (ASA). Ei han lu era presentau las purschidas e declarau ils arguments dallas pendicularas. Budgetau pil 2021 eran 1,7 milliuns francs aschia ch’ils dus milliuns francs concedi muntan in pulit augment. Quei augment ei staus necessaris per saver segirar ils cuosts annuals ordinaris e la purschida corrispundenta pils hosps (carta da hosps). Senza viafier Tenor il communicau che las vischnauncas han fatg als mieds da massa, duei la carta da hosps custar el futur 625 000 francs ad onn. Ella carta ein purschidas dalla viafier Matterhorn-Gottard buc cumpridas. Entochen il 2023 survegnan las pendicularas da Sedrun-Andermatt e Mustér ina contribuziun annuala da 485 000 francs per lur purschidas. Aschi ei la purschida per la carta garantida entochen il 2023. Integraus ella purschida dallas pendicularas ei igl access liber per tut ils hosps naven dall’emprema pernottaziun – e per ils possessurs d’habitaziuns secundaras ina carta da siat dis en fila enstagl da repartiu sin l’entira stad. Siat dis en fila Tenor ils cussegls da vischnaunca ei la debatta stada marcada primarmein da votums da malcuntentientscha enviers la purschida includida ella carta da hosps pils proprietaris da secundas habitaziuns. Aschia san quels pigl onn 2021 e suandonts far diever gratuitamein dallas pendicularas dad Andermatt entochen Mustér mo pli duront siat dis in suenter l'auter enstagl dall'entira stad. Ils partenaris presents, CEO dalla ASA Raphael Krucker e directura Simona Barmettler da SDT, han ensemen cullas suprastonzas communalas signalisau e sincerau claramein ch'ins hagi ussa - grazia alla garanzia da segirtad - il ruaus e la peda d’ elaborar in niev model dalla carta da hosps ch'ei orientaus al futur. Quei niev model dalla carta da hosps duei era surluvrar la purschida momentana dils proprietaris da secundas habitaziuns. Entochen che quei model ei madirs han ils cussegliers, cun la decisiun unanima da contribuir ils mieds finanzials necessaris, scaffiu la basa per ina segirtad da planisaziun maximala per tut ils partenaris e pil purtaders da prestaziun. Tenor Krucker vegness l’integraziun dalla medema purschida per tut ils hosps ella carta silmeins 200 000 francs pli cara ch’entochen dacheu. Ils parlaments dallas vischnauncas da Tujetsch e Mustér ein seradunai il venderdis per ina sesida communabla el Center Fontauna a Mustér. Siat dis per indigens Ina da las purschidas novas ei la carta per indigens. Quella pussibilitescha a tuttas habitontas ed a tuts habitonts dallas duas vischnauncas da nezegiar las purschidas dallas pendicularas da Mustér e Sedrun-Andermatt per siat dis. Quella carta d’indigens vegn denton buc finanziada cun daners da turissem. Ella seigi ina purschida supplementara sper la carta da hosps e quasi in regal dallas pendicularas alla populaziun indigena. Quei han ils dus presidents communalas Martin Cavegn da Tujetsch e René Epp da Mustér sincerau alla sesida communabla. «Duas categorias da hosps va buc» Las Cuminonzas d’interess dils possessurs e dallas possessuras da secundas habitaziuns a Mustér e Sedrun cumbattan vinavon per ina carta da hosps pli faira. Sco Vreni Müller-Hemmi, la presidenta dall’Uniun IG Tujetsch, ha declarau sin damonda dalla FMR, disturba il fatg, che la purschida dallas pendicularas ei limitada per els sin 7 dis en fila. Per auters hosps detti ei buc ina tala limita. Ei sesentien discriminai en cumparegliaziun culs auters hosps da vacanzas e hagien gia avon la seduta dils cussegls da vischnaunca criticau quei en ina posiziun communabla (LQ ha rapportau ils 18 da matg 2021). Vid lur critica ha la sesida communabla dils parlaments da Tujetsch e Mustér denton midau nuot. Tuttina lessien ils possessurs da secundas habitaziuns tschercar il dialog cullas duas vischnauncas e tematisar la segirtad giuridica. Sin lur remarcas pertuccond ils dretgs stipulai ellas leschas seigien numnadamein era ils dus parlaments buca propi entrai. Sche las suprastonzas acceptien la finfinala la segirtad giuridica sappi il contract cullas pendicularas buca vegnir mess ella pratica. Stetti ei denton sco entochen ussa, vegnien las Cuminonzas d’interess dils possesurs e dallas possessuras da secundas habitaziuna a stuer ir la via da dretg. «Nus lein nuot dapli e nuot pli pauc che la segirtad da dretg», ha Vreni Müller-Hemmi declarau alla FMR. Quei munti che las leschas existentas communalas e cantunalas stoppien vegnir pridas serius. En quellas leschas vegnien ils hosps da vacanzas buca differenziai en duas categorias.

Gidar ils purs e pasturs da schurmegiar las muntaneras dil luf ei la finamira dils «pasturs voluntaris». 75 persunas ein s’anunziadas e l’emprema gruppa da 17 voluntarias e voluntaris ei vegnida scolada dil venderdis entochen sonda a Segnas. Igl ei in’acziun communabla dil WWF Grischun e dalla Pro Natura Grischun. Il responsabel per quella ei Patrizio Decurtins dalla Pro Natura Grischun ed el ei perschuadius che la protecziun dalla muntanera ei a liunga vesta la suletta mesira che funcziuna. «Nus havessen buca spitgau che tontas persunas s’annunzien. Quei fa secapescha plascher», di Patrizio Decurtins ed aschunta ch’ei organiseschien uonn treis cuors per scolar voluntarias e voluntaris enstagl da dus sco previu. Pauc interess dils purs Meins interess dils «pasturs voluntaris» paran ils purs d’haver. Tenor Patrizio Decurtins giavischan entochen ussa numnadamein sulet sis purs agid da voluntarias e voluntaris. Sa tgei motiv che quei ha? «Nies project ei forsa aunc memia pauc enconuschents. Nus sperein secapescha ch’ei detti aunc dapli interessents. Sil pli tard cu la sesiun d’alp entscheiva pudess nies agid esser d’engrau», aschia il responsabel dil project. Sco el ha observau la fin d’jamna a Segnas ein las voluntarias ed ils voluntaris stai fetg interessai, motivai ed engaschai. Per l’instrucziun seigi ei reussiu d’engaschar mussaders zun cumpetents sco per exempel ils purs Armin Manetsch da Mumpé Medel e Marcus Berther da Segnas ni Ladina Bearth cun ses dus tgauns da protecziun. Instrui ein ils voluntaris era vegni da David Gerke, il president dalla gruppa «Luf Svizra» che ha saviu discuorer ord pliras vestas. El ei numnadamein era pur da nuorsas, catschadur e staus biars onns ad alp. Plinavon era da Bruno Zähner, igl incumbensau per la protecziun da muntaneras dils cantuns Turitg e Schwyz. Gidonters flexibels Sco Sibylle Sommerer ein biars dils gidonters ualti flexibels e vulan s’engaschar cu ei drova els. La dunna da Winterthur ha in’atgna fatschenta e sa parter en sias vacanzas sco ella vul. Sco pastura voluntaria eis ella s’anunziada per s’occupar pli intensivamein culla tematica dil luf e dalla protecziun da muntaneras. «Jeu sun stada encunter la nova lescha da catscha e perquei less jeu ussa s’occupar pli intensivamein culla tematica», ha Sibylle Sommerer declarau sin damonda dalla FMR. «Far e paterlar pli pauc» – seigi sia devisa en quella caussa. Ella s’occuppi bugen intensivamein da certas tematicas per saver da tgei ch’ei vegni discurriu, aschia seigi ella era gia s’engaschada sco voluntaria en in camp da fugitivs en Grezia. A Segnas hagien ei propi saviu discuorer cun differentas persunas aschia ch’ei hagi dau massa informaziuns e differentas perspectivas pertuccond il luf sco tema zun controvers en Svizra. «Mintgin ha in tec raschun cun quei ch’el di», ha ella constatau. «Ussa sun jeu propi motivada da s’engaschar per la protecziun da muntaneras», di Sibylle Sommerer che ha schau plascher da far caussas sco catschar nuorsas, segar e far seiv. Collaborar «Il luf ei in tema che polarisescha, mo tuttina eis ei da collaborar», di Marcus Berther da Segnas. A caschun dils cuors dalla fin d’jamna hagien persunas che seigien plitost silla vart dil luf viu, tgei lavur e tgei resca ch’ils purs hagien, quei seigi bien. El posseda ina gronda muntanera da nuorsas ed ei in dils paucs purs che han mussau interess pils «pasturs voluntaris». A Segnas ha el gidau ils organisaturs d’instruir ils voluntaris e constatau: «Ella gruppa che nus havein giu oz ha ei enzacontas persunas che nus savessen duvrar bein si d’alp.» Ina dunna cun experientscha d’ir ad alp savessien ei perfin clamar sch’in pastur sefagessi mal ni massi culla brocca. David Gerke muossa con aultas che las seivs han dad esser e co ins po contonscher quei nua ch’il terren ei buc ulivs. Sibylle Sommerer vul gidar purs e pasturs e buca mo paterlar davart il luf ed il schurmetg da muntaneras. Patrizio Decurtins dalla Pro Natura Grischun ei responsabels pil project dils "Pasturs Voluntaris". David Gerke, il president dalla gruppa «Luf Svizra» ha declarau als participonts ed allas participontas dil cuors sin tgei ch’igl ei tut da mirar duront far seiv.

«Pievel e parlament hagien da star sur las dertgiras e buca il cuntrari» di il deputau Lorenz Alig en connex cun la nova proposta per l’elecziun dil Cussegl grond, ch’ei en votaziun ils 13 da zercladur proxim. Quei constat denton buca. Nossa Svizra e nies cantun Grischun ein stadis democratics e da dretg. Da dretg vul dir che nus tuts essan suttamess al dretg da nossas constituziuns ed allas leschas vertentas. Quei vala era pil parlament e schizun pil pievel, priu ora sche lez vul adaptar la Constituziun federala sco suprema lescha da nies stadi. Ei quei buca il cass, ston era pievel e parlaments respectar tala. E tgi sa controllar e garantir quei auter che las dertgiras ed il davos il Tribunal federal. Ina democrazia senza quei savess esser ina dictatura. Constituziun federala Il Tribunal federal ha buca semplamein declarau igl anteriur sistem da maiorz grischun sco ina violaziun dalla Constituziun federala. El ha stuiu far quei, essend che quella garantescha ils dretgs politics aschia, che cunzun burgheis e burgheisas han tier elecziuns dil pievel min-tgina e mintgin ina vusch cun la medema peisa per il resultat. Quei era tenor il vegl sistem da maiorz buca el cass pli suenter il grond svilup demografic els differents cumins sco cirquits d’elecziun dil Cussegl grond. E perquei propona e sto quel proponer da midar nossa constituziun cantunala, per haver in sistem electoral per nies parlament ch'ei conforms alla Constituziun federala e che vegn respectaus dil Tribunal federal. Nossa dertgira suprema stat en nies stadi da dretg en quei grau sur pievel e parlament. Burgheisas e burgheis che vulan in parlament eligius democraticamein gest e valeivel acceptan perquei la midada necessaria. Era Lorenz Alig vul far quei. Il deputau René Epp manegia che la proposta cun in sistem da proporz violeschi la veglia dil pievel, viu che quel hagi refusau otg gadas in tal enstagl dil ma-iorz. Tgei ch’ei oz la veglia dil pievel vegn denton aposta eruiu cun la votaziun dil pievel ils 13 da zercladur, aschia ch’ins vesa mal, nua quella duess vegnir violada. Ed ina votaziun dil pievel cun duas differentas propostas, sco el havess viu bugen, ei – il cuntrari da tier ina iniziativa dil pievel ed ina cunterproposta – buca previda ella lescha ed era mal pusseivla. Cunfins dalla libertad Mintgina e mintgin sa dir NA al niev si-stem da proporz, denton cun las consequenzas che quei ha, sch’ins anfla buca ad uras avon la proxima elecziun dil Cussegl grond ina sligiaziun che respecta nossa Constituziun federala. E per tgi che quei restrenscha sia libertad sto veser, che la libertad ha adina ses cunfins en quella dils auters, cheu la finala en quella da burgheis e burgheisas che vulan garantir ina proxima elecziun valeivla da deputadas e deputai dil Cussegl grond. Quei vegn emblidau ozildi en bia graus, p.ex. che la libertad da buca seschar vaccinar encunter corona stat encunter quella dils auters da buca stuer purtar ina mascra e supportar dapli restricziuns.

René Hefti è mort cun 81 onns, l’avrigl da quest onn, en consequenza d’ina malsogna maligna pli lunga (cancer) a chasa en il ravugl da sia famiglia. Quella ha communitgà sia spartida cun pleds da spir affecziun, gronda engraziaivladad e profund respect. Il defunct era in contemporan cun bler ideal, ina ferma persvasiun e cretta, modest e curtaschaivel. El na vuleva maina esser e star en il center, mabain prestar ses servetschs e sia lavur en quietezza, amicabladad e fidaivladad. Igl era fitg empernaivel da collavurar e contrahar cun il trapassà pervi da sia prontezza empatica e ses natiral avert da chattar ina buna schliaziun cun il dretg tun. René Hefti, burgais da Luchsingen (GL), è naschì 1940 a Landquart, nua ch’el ha frequentà la scola primara e secundara. L’emprendissadi mercantil ha el fatg a Cuira e la scola commerziala a Paris. Da 1963-1965 è el stà tar l’administraziun communala dad Eigias/Landquart. Quest temp ha el era prestà bler servetsch militar, s’avanzond a chapitani (maister da quartier). In onn ha el lavurà tar il Grasshopper Club a Turitg. 1967 vegn René Hefti engaschà tar l’Uniun da traffic a Lai, l’emprim sco secretari da sport e pli tard sco directur da cura fin 1977. Era fa el part pli tard trais onns da la suprastanza communala e 9 onns dal cussegl da la vischnanca da Vaz/Obervaz, ch’el ha presidià il 1987. 1970 marida René Hefti Vera Stauffer, da Heiligenschwendi (BE). Els han trais uffants, bajegian chasa a Valbella ed èn dentant era tat e tatta da tschintg biadis. Da 1974–1980 è René Hefti secretari da la PCD grischuna, durant in temp zunt difficil. Il davos cumbat ch’el ha manà activamain e cun intervegnir tar quella partida – e quai fin sia mort – è stà da gea impedir che la PCD svizra e chantunala stritgia il «C» (per cristian) or da ses num. Quai n’astgia – tenor el ed anc auters commembers da la PCD – maina succeder. El era in cristian zunt persvadì ed engaschà. Dapi onns è el era stà in zunt activ secretari dal cussegl pastoral grischun. René Hefti vegn engaschà 1977 sco delegà e responsabel en Svizra per Intersoc, Bruxelles (Belgia), l’organisaziun da vacanzas da la cassa da malsauns cristiana beltga cun 4,5 milliuns commembers. L’Intersoc manava 12 centers da vacanzas en Svizra e registrava fin 850 000 pernottaziuns ad onn. En il Grischun devi tals centers a Tavau, Mustér («Acla da Fontauna» cun 700 letgs, era numnà l’hotel dals Beltgs) ed a Claustra, Lai, Maloja e San Murezzan. René Hefti è stà fin 2001 tar Intersoc, nua ch’igl ha lura dà grondas midadas tar quella organisaziun. L’hotel dals Beltgs a Mustér è serrà dapi 20 onns. Era en circuls da sport è René Hefti stà blers onns en diversas funcziuns da suprastanza tar l’Uniun grischuna da ballape. 1979 ha el confundà il Club pentatlon da Cuira e conturn, ch’el ha era presidià. Er activ era el sco schef da pressa per sport tar radio e pressa ed ha schizunt presidià l’Uniun dals schurnalists da sport dal Grischun (1986-1994). Sin il champ dal sport era el fitg apprezià. Savens haja el chapì da chattar en situaziuns difficilas ils dretgs pleds intermediants. La mort da René Hefti è stada ina gronda sperdita che ha chaschunà blera dolur e tristezza. Fin sia spartida è el stà spirtalmain viv e demussà stedia preschientscha e participaziun activa. Confortant e consolant è per tuts quels che restan enavos e l’han enconuschì, sia prestaziun publica e professiunala da grond ideal ch’al ha dà satisfacziun cumplaina per ina vita accumplida. Il funeral, celebrà dal plevon sur Clau Martin Bieler, ha gì lieu a Lai en il ravugl famigliar, e la sepultura a Landquart en la fossa da famiglia. René Hefti ruaussia en la pasch da Dieu!

La Fundaziun svizra da paraplegichers, cul center a Nottwil (LU), ha buca meins che 1,8 milliuns fauturs e fauturas. Sulet igl onn vargau ein pli che 10 000 novs commembers per l’entira veta vegni vitier. Per 2020 han lur contribuziuns e donaziuns muntau ad 87,5 milliuns francs. Da quella summa ein 25,9 milliuns vegni dabien a paraplegichers sco sustegn ed agid finanzial direct. Ina summa impressiunonta. Sco quei che la nova presidenta dalla Fundaziun, anteriura cussegliera guvernativa songagliesa Heidi Hanselmann, scriva el rapport annual, eisi reussiu 2020 da prender decisiuns relevantas e terminar formalmein impurtonts projects. Vitier vegn che la pandemia ha confruntau la gruppa da paraplegichers cun sfidas maispitgadas. Era ei la presidenta impressiunada digl engaschi dad 1900 collaboraturas e collaboraturs sco era dil sustegn solidar dils 1,8 milliuns fauturs. La Fundaziun svizra per paraplegichers metta pils proxims quater onns accents strategics sin siat temas. Els han zatgei communabel: Ins vul contonscher ils carstgauns ell’entira Svizra – sco pazients, clients, luvrers, partenarias da cooperaziun, fauturs e politichers. Era duei la gruppa svizra da paraplegichers daventar pli presenta en tuttas regiuns. Ins vul perquei vegnir – tenor la presidenta – vitier adina a dapli carstgauns cun la prestaziun dalla Fundaziun da paraplegichers. Grond basegn per cussegliaziun En tut han ins registrau 2020 a Nottwil 56 367 dis da tgira per ils pazients staziunai dalla clinica speciala. Per pazients munta quei a di ella media 6,4 uras tgira tras persunal beinpreparau e scolau. Era han ins contribuiu cun la lavur da perscrutaziun ella rehabilitaziun considerablamein per posiziunar internaziunalmein la Svizra sco liug da scienzia. Quei succeda era tras publicaziuns. 2020 han numerusas occurrenzas stuiu vegnir detgas giu pervia dalla pandemia. Perencunter ei il basegns per cussegliaziun carschius marcantamein. Persuenter ei vegniu impundiu 26 795 uras. Da quei han profitau ton affons sco carschi cun impediments che basegnan mieds auxiliars electronics. En tut ein 11 568 dis da scolaziun vegni frequentai da 7608 participonts en 687 cuors.

Sco ins ha saviu udir e leger ils davos temps para la vendita dad immobilias el Grischun da funcziunar ordvart bein. Probabel era sco consequenza dalla pandemia da corona, enquera glieud dalla Bassa ruaus, segirtad ed era dapli libertad tier nus en las muntognas ed ei promta da pagar per part prezis exorbitants. Quei ei naturalmein legreivel per possessurs e vendiders. Igl ei buc adina stau schi sempel da vender tier nus habitaziuns e casas, cunzun casas veglias. Quei svilup ha denton era varts negativas. Ils prezis creschan ed ils indigens san strusch concuorer cun cumpraders potents si dalla Bassa. En certs loghens ein parts e magari schizun il coc dil vitg en mauns dad «jasters». Savens vegn ei selamentau pervia dalla digren dalla populaziun en regiuns muntagnardas. Che «l’invasiun» momentana da sutsi gidi a frenar la depopulaziun astg’ins bein dubitar. Per che gliez funcziunassi, stuess la glieud che vegn neutier s’integrar e separticipar enteifer la communitad. Era il lungatg fuss en quei grau in punct impurtont. Cu ei va denton per daners vegn quel deplorablamein savens sut las rodas, era pervia da nossa indifferentadad. Lein buca sperar ch’ils indigens sesentien forsa sezs culs onns sco jasters egl agen vitg.

Spassegiar, ni meglier getg scarpitschar per la crappa entuorn allas rivas dil Rein sa esser dètg interessant. Cun egls aviarts ed allerts eis ei d'anflar crappa da tuttas colurs e fuormas. Cun dus da quels craps anflai – e lu taccai ensemen cun empau inschign e fantasia, seresulta ina sculptura sco ina statuetta. Ei fa endamen ina madonna ni era in pelegrin. Sculptura da crap

Ton ils juniors A sco ils juniors B dalla Surselva han recaltgau ulteriurs puncts el campiunadi da ballapei sur Tschuncheismas. Ils juniors A sesanflan ussa sigl emprem plaz dalla tabella. Gia la sonda ha la squadra dil cautrenader Livio Casutt gudignau a casa encunter il capogruppa Herisau. En quei giug han ils Sursilvans mussau ina fetg buna reacziun suenter la terrada encunter Bischofszell. Herisau ei bein iu en avantatg en quei giug suenter ina mesura, mo la squadra sursilvana dils juniors A1 ha reagau promt ed egalisau aunc avon pausa. La secunda mesadad ei stada signada da bunas acziuns da mintga vart. Cun dus ulteriurs gols ella fasa finala dalla scuntrada han ils Sursilvans la fin finala segirau la victoria. Pil secund giug sur Tschuncheismas ha l’equipa sursilvana stuiu serender ad Appenzell. Ell’emprema mesadad reussescha ei als Sursilvans da marcar dus gols, mo suenter il te semuossa empau stauncladad dil giug encunter Herisau. La precisiun anavon maunca ed aschia po Appenzell marcar dus gols ed egalisar. «Cun esser in tec pli inschignus fuss ina victoria stada pusseivla era en quei giug, mo nus prendin bugen quels quater puncts en quellas duas scuntradas», resumescha Livio Casutt la fin d’jamna. La squadra sursilvana dalla «Juniors League B» ha gudignau a casa encunter Brühl. Igl ei stau la quarta victoria pils Sursilvans questa primavera e cun in total da 13 puncts sesanflan els ussa sil fetg bien tierz plaz. Facit dil trenader Claudio Bundi: «Igl ei stau ina fetg buna prestaziun collectiva cun in spért da cumbat genial cumbinaus cun ina ferma mentalitad. L’equipa ha battiu cun cor ed anim 90 minutas. La prestaziun muossa ch’ella vul gudignar, mo era mussar in bi ballapei. La prestaziun confirma denton era che nus savein gudignar era encunter fetg ferms adversaris.» En cumparegliaziun cul giug avon han ils Sursilvans migliurau la qualitad dils pass. Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Herisau 3:1 Bischofszell – Bogn Ragaz 0:0 Diepoldsau – Ruggell 5:2 Appenzell – Surselva 2:2 1. Surselva 5/8; 2. Herisau 4/7; 3. Domat 4/7; 4. Appenzell 5/7; 5. Bischofszell 5/7; 6. Bogn Ragaz 5/7; 7. Rotmonten-Winkeln 4/6; 8. Rorschach-Goldach 4/6; 9. Diepoldsau-Schmitter 5/6; 10. Ruggell 5/4. Juniors League B Teufen – Rheintal 1:1 Surselva – Brühl 2:1 Amriswil – Uzwil-Henau 5:2 Tobel – Rorschach 5:0 Gossau – Cuera 97 4:1 1. Gossau 7/21; 2. Tobel-Affeltrangen 7/14; 3. Surselva 7/13; 4. Rheintal 7/12; 5. Cuera 97 7/12; 6. Amriswil 7/10; 7. Teufen 7/9; 8. Uzwil-Henau 7/8; 9. Rorschach-Goldach 7/5; 10. Romanshorn 6/3; 11. Winkeln-Rotmonten 6/3; 12. Brühl 7/3. Juniors B2, gruppa 1 Cuera 97 – Vaz-sut 6:1 Vaduz – Surselva 7:1 Valposchiavo – Triesen 4:2 1. Cuera 97 4/12; 2. Vaduz 4/12; 3. Surselva 5/9; 4. Valposchiavo 4/7; 5. Vaz-sut 4/6; 6. Lusitanos de Samedan 3/3; 7. Triesen 5/3; 8. Tavau 3/1; 9. Balzers 4/0. Juniors C1, gruppa 1 Grabs – Surselva b 2:1 Domat – Sargans 2:8 Walenstadt – Surselva a 4:4 Mels – Tusaun-Cazas 6:1 1. Domat 5/10; 2. Sargans 4/9; 3. Surselva a 5/8; 4. Walenstadt 4/7; 5. Grabs 4/7; 6. Surselva b 5/7; 7. Mels 4/6; 8. Tusaun-Cazas 5/3; 9. Linth 04 4/0. Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Orion Cuera 1:2 1. Orion Cuera 6/12; 2. Tavau 4/9; 3. Domat 6/9; 4. Lai Valbella 4/6; 5. Surselva 4/3; 6. Vaz-sut 3/0; 7. Schlarigna 3/0; 8. Panaduz 4/0. Cuera 97 ha retratg l’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Cuera 97 – Eschenbach 12:1 Toggenburg – Glaruna 3:4 Domat – Glarnerland 0:2 Rapperswil-Jona – Valposchiavo 6:2 Valposchiavo – Eschenbach 5:2 1. Cuera 97 5/15; 2. Rapperswil-Jona 4/12; 3. Glaruna 5/12; 4. Glarnerland 5/9; 5. Toggenburg 4/3; 6. Eschenbach-Wagen 4/3; 7. Domat 4/3; 8. Valposchiavo 5/3; 9. Surselva 4/0. Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Landquart 4:2 Cuera 97 – Panaduz 6:3 1. Cuera 97 4/12; 2. Panaduz 4/9; 3. Schlarigna 2/6; 4. Mels 3/6; 5. Tusaun-Cazas 3/6; 6. Surselva 3/3; 7. Glarnerland 4/3; 8. Landquart 5/3; 9. Domat 4/0. Juniors D2, gruppa 2 Sargans – Balzers 9:4 Surselva c – Cuera 97 5:3 Surselva d – Panaduz 1:7 1. Panaduz 5/9; 2. Sargans 4/7; 3. Val Tamina 4/7; 4. Vaz-sut 3/6; 5. Cuera 97 5/6; 6. Surselva c 5/3; 7. Balzers 5/3; 8. Surselva d 5/0. Ruggell ha retratg l’equipa.

Ulteriuras parts dil baghetg dil spital a Glion, realisaus ils onns 1980, ston vegnir sanadas. A basa d’in studi cumplessiv davart la realisabladad vegnan las lavurs pil team da planisaders specialisai publicadas la fin da matg 2021. Ils davos onns ha la Spital regiunal Surselva SA realisau sezza ina part dil program da sanaziun. Ella ha renovau per exempel las staziuns da letgs el tierz e quart plaun sura, ha engrondiu il baghetg principal entuorn las salas da parturir ed era las stanzas pil MRI. Igl onn 2018 ha ella ultra da quei saviu inaugurar il niev center ambulont. Igl entir emprem plaun dil spital che cumpeglia denter auter la staziun d’urgenza, la staziun cun letgs pil tractament intensiv sco era la clinica dil di, sto uss era vegnir renovaus cumpleinamein. Per las lavurs da renovaziun e da sanaziun vegnentas ha il spital schau far igl onn vargau in studi da realisabladad davart las mesiras da construcziun planisadas. Sco quei ch’il spital scriva en ina communicaziun als mieds da massa, cumpeglian quellas lavurs sper las lavurs principalas ell’emprema alzada – la part centrala dil spital – era l’adattaziun dall’infrastructura allas novas normas per la protecziun encunter incendis, allas prescripziuns per la protecziun encunter tiaratriembel sco era la renovaziun dallas fatschadas e dils mirs exteriurs dil baghetg. Il rapport davart la realisabladad cuntegn ina valetaziun approximativa dils cuosts. A basa da quei rapport eis ei previu da priorisar las lavurs. Ils 26 da matg 2021 vegnan las lavurs pil team da planisaders specialisai publicadas. Quel ha l’incarica da presentar il project preliminar entochen la fin digl onn.

La baselgia da s. Gada a Mustér ei circumdada d’in palancau. Il motiv da quel ei la sanaziun dil tetg e lavurs da miradur vid la fatschada. Quellas lavurs lai la Pleiv s. Gions custar 286'000 francs. Per motivs da segirtad ei la baselgia serrada entochen il settember. «La baselgia da s. Gada ei la pli veglia e probabel la pli interessanta baselgia da Mustér.» Quei san ins leger el cudischet davart las baselgias e capluttas da Mustér edius 1981 dalla Casa editura Desertina. En quella interessanta publicaziun descrivan scolaras e scolars dalla tiarza classa secundara da 1978/79 da Mustér, sco era ulteriurs collaboraturs, ils sanctuaris sin intschess dalla vischnaunca da Mustér. Bunamein 1000 onns veglia La baselgia da s. Gada ei vegnida erigida entuorn 1100 dils muntgs dalla claustra da Mustér. 1387 ha in incendi destruiu ina gronda part dil sanctuari, 1420 eis el allura vegnius renovaus sut l’egida digl avat Pieder da Pultengia. In’ulteriura renovaziun datescha digl onn 1560. La baselgia da s. Gada ei ina tipica baselgia da vallada. Ella ha surviu als habitonts da Mustér, Medel e Tujetsch sco baselgia communabla. Baselgia parochiala eis ella denton mai stada. Per gliez intent surveva pli baul la baselgia da Nossadunna dalla claustra e naven digl endischavel e dudischavel tschentaner la baselgia parochiala s. Gions. La baselgia da s. Gada schai en in liug central dallas treis vischnaunas. Da leu anora menava era la via veglia a Cuflons e Mompé Medel enviers la Val Medel. Restauraziun dil tetg La fin dils onns 1970 ei il tetg dalla baselgia da s. Gada vegnius restauraus. La cuvrida da slondas veglias era vegnida remplazzada d’ina nova. Ils davos onns ha ei entschiet a digrar en differents loghens e spert ei la necessitad d’ina restauraziun dil tetg semussada. «Per impedir pli gronds donns havein nus stuiu reagir. Nus havein schau cussegliar specialists tgei far ed essan la fin finala vegni alla conclusiun ch’ina restauraziun cumpleta dil tetg dalla baselgia e dil clutger ei necessaria», di Romeo Schmed ch’ei dapi tschun onns ugau dalla baselgia da s. Gada. El quenta che la cuvrida nova cun slondas duess ademplir siu intent ils proxims rodund 60 onns. Il palancau ei montaus, las lavurs entscheivan proximamein. Ellas vegnan exequidas dil slonder Patrik Stäger ensemen culla Scrinaria Flepp SA. Las lavurs d’architect ein els mauns da Michele Vassella. Las slondas necessarias per quella gronda surfatscha da tetg ein vegnidas preparadas igl unviern vargau. Las lavurs cuozan biebein treis meins e duessen vegnir terminadas la fin d’uost entschatta settember. Tenor Romeo Schmed vegnan ins era a far lavurs necessarias vid ils mirs. Medemamein ei previu in niev indrez da cuntercametg, sco era lavurs pretendidas dalla polizia da fiug pertuccont il tetg, respectivamein igl estri. Ina grond’investiziun Igl atun vargau ha la radunonza generala dalla Pleiv s. Gions concediu il credit da 286'000 francs per la sanaziun dil tetg. Silsuenter ha la planisaziun dils detagls dalla restauraziun saviu succeder. Vid ils cuosts da quellas lavurs vid la baselgia ch’ei sut protecziun naziunala separticipescha la Tgira da monuments dil cantun Grischun cun rodund ina tiarza, pia rodund 100'000 francs. La pleiv spera d’obtener in sustegn finanzial era dalla vischnaunca da Mustér, sco era da donaturs. «Proximamein vegnin nus a spluntar cun ina brev tier las casadas e dumandar per ina donaziun ni l’autra», di Romeo Schmed. Il fond dalla baselgia da s. Gada cuntegni bein rodund 350'000 francs, mo ins seigi secapescha leds e cuntents da mintga sustegn finanzial. La finamira dalla restauraziun ei da mantener il caracter architectonic dalla baselgia. Per quei motiv ei la pleiv sedecidida danovamein per ina cuvrida cun slondas. La baselgia da s. Gada circumdada dil palancau. La baselgia da s. Gada ei in ver scazi. Ils maletgs da preit egl intern ein vegni fatgs en quater etappas da 1430 entochen 1477. Nossa foto muossa la baselgia cun occasiun d’in arranschament cultural. Impedir donns (fmr/hh) Ils proxims rodund treis meins vegn il tetg dalla baselgia da s. Gada a Mustér sanaus. El vegn danovamein cuvretgs cun slondas. Il credit da 286'000 francs per quell’investiziun ha la Pleiv s. Gions Mustér concediu alla radunonza generala igl atun vargau. Sco quei ch’igl ugau-baselgia, Romeo Schmed ha detg sin damonda dalla FMR, po ina tiarza dils cuosts vegnir cuvretga cun ina contribuziun dalla Tgira da monuments dil cantun Grischun. Per puder cuvierer silmeins ina part dils cuosts restonts spera el sin sustegn da donaturas e donaturs sco era dalla vischnaunca. La baselgia da s. Gada ei vegnida erigida entuorn 1100 da muntgs dalla claustra da Mustér. Ella ha surviu sco baselgia da vallada per las vischnauncas da Sursassiala.

In onn suenter la fin dalla restauraziun ed igl engrondiment dall’orgla principala dalla baselgia claustrala da Mustér, ha la collaudaziun digl instrument giu liug. Per quella occasiun ha la claustra surdau igl instrument ad in dils pli impurtonts organists dalla Svizra, pader Theo Flury, organist dalla claustra da Nossadunnaun. La dumengia da Tschuncheismas ha el surpriu la part musicala ella messa ed egl emprem concert cul niev instrument. L’orgla Grattinger, in bischu per egl ed ureglia La historia dallas orglas ella baselgia claustrala ha pader Urban Affentranger e fra Stefan Keusch descret en ina broschura. Quella historia ha sia entschatta igl onn 1570 cun l’installaziun d’ina pintga orgla. Igl instrument actual ei baghegiaus dalla firma Franz Grattinger anno 1934. Regularmein ei el vegnius augmentaus cun re-gisters ed ha survegniu ella davosa restauraziun ulteriuras novas fiffas, aschia che l’orgla ei uss cumpleta. Ell’ei la pli grond’orgla en nies cantun cun ses 65 registers ed in supplement da fiffas grondas ord lenn per las octavas las pli bassas, en tut 4173 fiffas repartidas sin quater manuals e pedal. Tschiens nuvs e tastas Igl organist ha en vesta ils quater scalems dalla claviatura e tschiens nuvs e tastas, si’egliada ei drizzada sin las musicalias postadas sil portanotas avon el. Culs pedals dil funs suna el il tuns profunds che sefuormen ellas fiffas aultas da lenn. Leu el funs sesanflan aunc auters levagls che moduleschan ils tuns dall’orgla en fermezia e levezia, en debattar ni scutinar. Chor ed orchester ein integrai Pader Theo ha schau resunar igl orchester cumplein en multifaras variantas. Las cumposiziuns da Johann Sebastian Bach (1685-1750), César Franck (1822-1890) e Max Reger (1873-1916) ein stadas perdetgas d’in svilup cumpositoric sur 200 onns. El punct musical final ha pader Theo schau resunar cun grond sentiment e savida variaziuns dalla canzun da sogn Placi e sogn Sigisbert, enconuschenta als pelegrins dalla processiun dalla fiasta da sogn Placi. Igl orchester ha raquintau la historia ch’ensiara entschatta, persecuziun, assassinat sco era temps ruasseivels prospereivels e puspei destrucziun e reconstrucziun dil sanctuari benedictin, tut quei d’entelgir els tuns melodius improvisai digl organist. Harmonia sebratta cun disharmonia che sesligia puspei en tuns migeivels. Scalems da silenzi ein suandai da canera burasclusa che sesbassa en ruasseivladad e melodia entelgeivla. Quei span e debat ch’ei sesvilupaus sur 1400 onns ei raquintaus en tuns e ramurs dils chorals en fugas e sequenzas, in viadi sur tschentaners. Ed ord il profund dalla nav ein tuns sesalzai egl ault, han empleniu igl arviul ed ein repeti egl echo ord las curnischs zuppadas. Musica ei capeivla en nos sentiments En in tal mument sedamonda igl auditur, tgei che schabegia, cura che nus tedlein musica? Ella ha ni gust ni fried, e sch’enzatgi manegia ch’ella slucca nies sesentir, sch’ei quei mo la mesa verdad. Negin stat davos nus e fa massascha a nies dies. Las disonanzas ed ils tuns recents fan mal l’ureglia e derasan malsentir. Negin fui perquei ord il concert beinsavend che tut sesligia en harmonia. Tala quietascha, porta pasch interna e sentiments commuentonts. «E cura che nus udin la melodia savein nus buca tschaffar il messadi, savein buca formular il senn ni la finamira, perquei che nus anflein buca fuormas persuenter en nies patratg ed en nossa viarva.» Aschia descriva igl autur scribent Navid Karmani ils muments da harmonia musicala perfetga. «Nus essan ton cumpleins ella schientscha, ch’ei dat buca spazi per reflexiun per caussas veseivlas externas.» Aschia declara el l’extasa che la musica ei habla da crear e metter en transcendenza il carstgaun. Sco quei ch’il misteri ei zuppaus el maletg dil pictur artist ei era d’anflar ella subschientscha dalla musica in cuntegn. Tal sa esser individuals sco il carstgaun e sto buca esser definius dil creader dalla melodia sez. Tgi che ha gia sentiu e contonschiu la transcendenza dalla musica drova la musica per vegnir ventireivels. Cunzun en nies temps da distanza sociala san melodias surmontar grevadetgnas. En claustra a Mustér ein aunc quater concerts d’orgla previ el proxim temps. RTR ha registrau la manifestaziun musicala dalla dumengia passada. Ella ei accessibla sin www.rtr.ch naven da mardis. Il proxim concert en claustra ha liug ils 3 da fenadur. Il prospect ei la part veseivla dall’orgla, ils ornaments e la presentaziun ein in’attracziun visuala integrada cun grond sentiment el baghetg baroc dalla claustra da Mustér. Pader Theo Flury, organist dalla collaudaziun, culs dus organists dalla claustra da Mustér, fra Stefan Keusch (dretg) e pader Urban Affentranger (sen.).

Sco ins ha saviu udir e leger ils davos temps para la vendita dad immobilias el Grischun da funcziunar ordvart bein. Probabel era sco consequenza dalla pandemia da corona, enquera glieud dalla Bassa ruaus, segirtad ed era dapli libertad tier nus en las muntognas ed ei promta da pagar per part prezis exorbitants. Quei ei naturalmein legreivel per possessurs e vendiders. Igl ei buc adina stau schi sempel da vender tier nus habitaziuns e casas, cunzun casas veglias. Quei svilup ha denton era varts negativas. Ils prezis creschan ed ils indigens san strusch concuorer cun cumpraders potents si dalla Bassa. En certs loghens ein parts e magari schizun il coc dil vitg en mauns dad «jasters». Savens vegn ei selamentau pervia dalla digren dalla populaziun en regiuns muntagnardas. Che «l’invasiun» momentana da sutsi gidi a frenar la depopulaziun astg’ins bein dubitar. Per che gliez funcziunassi, stuess la glieud che vegn neutier s’integrar e separticipar enteifer la communitad. Era il lungatg fuss en quei grau in punct impurtont. Cu ei va denton per daners vegn quel deplorablamein savens sut las rodas, era pervia da nossa indifferentadad. Lein buca sperar ch’ils indigens sesentien forsa sezs culs onns sco jasters egl agen vitg.

Treis exempels ord ina liunga gliesta da plaids dil dialect dalla Val Weisstannen ella vischnaunca da Mels. Igl autur da quella collecziun, in historicher local, ei dil meini che la gronda part da sias locuziuns cumprovien ch'ils avdonts ella Val da Weisstannen hagien discurriu romontsch el temps medieval, sco tut ils auters en Rezia Bassa. La consultaziun dil Schweizerisches Idiotikon muossa che mo las treis expressiuns muschla, scharnuz e fazanetli ein buca d'anflar el scazi da plaids dil tudestg svizzer. Ei dat en egl che beinenqual historiograf local en la cuntrada da Sargans vul veser empau dapertut restonzas linguisticas e culturalas dil romontsch vegl plidaus cheu avon 800-1000 onns. La realitad ei in'autra. Egl aleman dad oz anflein nus insumma negina influenza romontscha che vegness neu dil temps dalla bilinguitad romontsch/alemana. Plaids sco Scharnuz e Fazanetli, romontsch «scarnuz» e «fazalet» drova negin Svizzer tudestg spontanamein enstagl da «Papiersagg» ni «Nastuech». El medem encarden s'auda l'idea ch'il franzos da Napoleon hagi influenzau il dialect local da Grabs. Exempels seigien ils dus plaids «Chellerätli», romontsch «ura da sac», dil franzos «quelle heure est-il?» e «Potschamperli», romontsch «naschier», dil franzos «pot de chambre». Ella vischnaunca da Wartau vegn aunc oz tratg schibettas. Era quei ha da far nuot cul lungatg romontsch. Igl usit va anavos el temps preroman ed ei aunc enconuschents en auters loghens, denter auter era el cantun Glaruna. Mo tgei gianter ei «Musch» en Weisstannen? Quei plaid ei buca d'anflar egl Idiotikon. Miu enonuschent da Weisstannen descriva Muschla: «In grond e liung mantun crappa purtada ensemen duront onns ord praus e pastiras, messa ensemen verticalmein sin ina plaunca, aschia che la crappa rocla buca schi tgunsch engiuviars. Ina Muschla ei surcarschida cun da tuttas sorts caglias, denter auter spinatscha, suitga, culeischens, murers e autras plontas. La Muschla ei in paradis per luschards, tschischeglias ed auters reptils.» Pia nossa «muschna». Mo lezza ha siu origin en in plaid preroman, dil qual nus anflein oz fastitgs ellas alps grischunas e talianas. Enconuschentamein cumprovan aunc oz in pèr melli nums locals da derivonza romontscha che nies lungatg ha viviu en Rezia Bassa. Ils Alemans han buca surpriu quels toponims ord simpatia pils Romontschs che els numnavan barbars, mobein perquei ch'els capevan buc il senn dils nums locals. La suletta funcziun dils toponims era l'identificaziun geografica dils loghens numnai, sco las coordinatas dad oz. Ella Val Weisstannen ei tut empau auter. Las culegnas han nums tudestgs. Il liug principal ei Schwendi. Quei num deriva dil plaid aleman «schwenden», ina moda dad urbarisar la tiara. Sulet all'entrada dalla val, lunsch sisum la spunda seniastra, sesanfla in uclaun cul num romontsch «Vermol», per romontsch «val mala» el senn da «val periculusa». Plinavon han pliras alps en quella val nums da derivonza romontscha. Tenor miu meini han ils Romontschs da Mels dil temps medieval bein nezegiau las alps, mo buca habitau en quella «val prigulusa». Propi possess dalla Val Weisstannen han pér ils Gualsers priu. Valentin Vincenz dad Andiast/Buchs è romanist ed anteriur scolast. Dacurt è cumparì ses roman «Il Multè fatal». Valentin Vincen z dad Andiast/Buchs è romanist ed anteriur scolast gimnasial. Dacurt è cumparì ses roman «Il Multè fatal».

Alla radunonza communala dils 8 da zercladur 2021 han vischinas e vischins da Medel da decider davart il contract dil dretg da baghegiar dalla vischnaunca culla Medelina SA. Lezza giavischa ina midada da quel. Pil vicepresident communal Gabriel Venzin eis ei necessari da cattar ina soluziun che constat per omisduas partidas. La fin da schaner 2017 ha il hotel Medelina a Curaglia aviert sias portas. Avon che quei seigi pusseivel ha la Medelina SA investau rodund dus milliuns francs el baghetg che ha surviu avon sco casa da vegls. La vischnaunca da Medel sco possessura da quel ha surschau la casa alla Medelina SA en dretg da baghegiar. Gia igl onn 2018 ei il cussegl d’administraziun dalla societad sedrizzaus in’emprema ga alla vischnaunca culla damonda da midar las cundiziuns da quei contract. Ins era dil meini ch’ils tscheins persuenter seigi bia memia aults. Lu ha la suprastronza communala refusau la damonda. Igl onn vargau eis ella vegnida danovamein sin meisa. Per tgei va ei? Sin fundament il contract fatgs igl onn 2016 paga la Medelina SA alla vischnaunca da Medel annualmein 30'000 francs pil dretg da baghegiar, vul dir il diever dalla parcella e dil baghetg. Tenor Stefan Forster, commember dil cussegl d’administraziun dalla Medelina SA, ei il contract avon maun ina mischeida d’in contract d’affittaziun ed in contract dil dretg da baghegiar: «30'000 francs ad onn corrispunda ad in tscheins d’affittaziun. Sch’il possessur dil baghetg – pia la vischnaunca – fa sezza il manteniment dil baghetg ed investescha, lu ei quei tscheins en uorden. Sche la Medelina SA sto denton far quei sper pagar 30'000 francs tscheins annual, lu va quei quen buca si.» La Medelina SA seigi pertscharta ch’ella hagi suttascret il contract, mo ins hagi beinspert viu che quel corrispundi buca alla realitad. Sin fundament dalla secunda damonda ei ina delegaziun dalla vischnaunca da Medel sefatschentada detagliadamein dil contract. «Nus havein giu siat sedutas e havein empruau d’anflar ina soluziun che corrispunda als giavischs e basegns dad omisduas partidas», di il vicepresident communal Gabriel Venzin. La proposta ch’ei ussa sin meisa e che vegn en votaziun ils 8 da zercladur 2021 secloma: La Medelina SA paga alla vischnaunca in tscheins annual da 5000 francs. 25'000 francs flessegian annualmein en in fond e ston vegnir impundi pil manteniment e per investiziuns ella casa. Summa summarum setracta ei medemamein da 30'000 francs. Che Gabriel Venzin ha menau las contractivas ha in motiv special: Il president communal Rico Tuor ei meinafatschenta dil hotel Medelina e president dil cussegl d’administraziun dalla Medelina SA. Negina relaziun «Nus essan promts d’investar mintg’onn 25'000 francs el menaschi. Quei stuein nus gie far sche nus lein restar attractivs e far fatschenta», di Stefan Forster sin damonda dalla FMR. Il hotel Medelina seigi d’avantatg per la vischnaunca, mo per la Medelina SA stoppien ils cuosts da menaschi esser realistics. Il contract fatgs avon rodund tschun onns corrispundi buca alla realitad, el sebasi sin malcapientschas pertuccont dretg da baghegiar ed affittaziun. Quei seigi negina renfatscha ad enzatgi, mo il temps per far la correctura seigi madirs. Il mardis sera han representants dalla vischnaunca e dalla Medelina SA orientau la populaziun a Curaglia davart la proposta ch’ei ussa sin meisa. «Nus havein priu enconuschientscha da differents votums. La decisiun ei els mauns dil suveran. Tut pusseivel che nus havein buca anflau igl iev da Columbus e che nus stuein precisar la proposta. En mintga cass lein nus argumentar transparentamein ils fatgs che han menau a nossa proposta», di Gabriel Venzin. Era el ei dil meini ch’ins hagi mischedau igl onn 2016 il dretg da baghegiar cun quel d’affittaziun. A quella conclusiun vegnien dil reminent era ils experts contactai en quei connex dalla Medelina SA, respectivamein dalla vischnaunca. «Culla proposta ch’ei ussa sin meisa havein nus empruau da scalprir ils fatgs. Jeu sundel perschuadius ch’igl ei ina buna proposta», puntuescha il vicepresident communal. Il contract existent seigi in construct cumplex e particular, mo tonaton seigi ei impurtont da procurar per ina buna soluziun per la vischnaunca, mo era ina che stetti en rama economica per la Medelina SA. Il hotel Medelina a Curaglia ei vegnius aviarts il schaner 2017. Il hotel Medelina – in da dus hotels a Curaglia. In niev contract? (fmr/hh) La Medelina SA giavischa in niev contract dalla vischnaunca da Medel. En rodund diesch dis decida il suveran. 2016 han la vischnaunca e la Medelina SA che meina il hotel Medelina a Curaglia fatg in contract dil dretg da baghegiar. La societad ha surpriu l’anteriura casa da vegls e fatg ordlunder in hotel. Tenor quei contract ha ella da pagar alla vischnaunca annualmein 30'000 francs tscheins. «Quei ei in tscheins d’affittaziun e buca in dil dretg da baghegiar, tonpli che nus stuein era finanziar sezs il manteniment e las investiziuns el baghetg», di Stefan Forster dil cussegl d’administraziun. Tenor il vicepresident communal Gabriel Venzin ei ina buna soluziun ussa sin meisa. Tenor quella sbursescha la societad 5000 francs tscheins alla vischnaunca e metta mintg’onn 25'000 francs en in fond da manteniment ed infrastructura.

Ord vesta dallas squadras sursilvanas dils juniors daventa questa fin d’jamna ordvart interessanta. En pliras scuntradas semesiran ellas numnadamein cun autras equipas grischunas. Aschia retscheivan ils juniors A l’equipa da Domat. Ferton ch’ils Sursilvans schaian sigl emprem plaz dalla tabella dalla categoria A1, ein ils da Domat tiarzs cun sulettamein in punct dameins. Ils juniors B (Juniors League B) ein sonda suenter miezdi hosps da Cuera 97. Era en quella tabella ein ils Sursilvans rangai meglier: Suenter siat rundas occupan els il fetg bien tierz plaz, ferton che Cuera 97 ei tschunavel cun in punct dameins. Ina scuntrada encunter Domat ei era sil program pils juniors D dalla categoria elita. Juniors A1, gruppa 1 Rorschach – Bischofszell du. 11.00 Rotmonten-Winkeln - Ruggell du. 12.00 Herisau – Appenzell du. 12.30 Surselva – Domat Schluein, du. 13.00 Diepoldsau-Schmitter – Bogn Ragaz du. 14.00 Juniors League B Gossau – Teufen so. 14.00 Winkeln-Rotmonten – Amriswil so. 14.30 Uzwil-Henau – Tobel-Affeltrangen so. 15.00 Rheintal – Romanshorn so. 15.00 Cuera 97 – Surselva so. 17.30 Brühl – Rorschach-Goldach du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Vaduz ve. 20.00 Triesen – Lusitanos de Samedan so. 14.00 Tavau – Cuera 97 so. 16.15 Surselva – Valposchiavo Trun, du. 13.00 Juniors C1, gruppa 1 Surselva a – Domat Laax, so. 14.00 Surselva b – Walenstadt Sedrun, so. 14.00 Sargans – Mels so. 16.00 Linth 04 – Grabs du. 13.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Vaz-sut so. 10.00 Tavau – Lai Valbella so. 13.30 Schlarigna – Surselva so. 14.00 Surselva – Tavau Laax, mes. 18.30 Juniors D elita, gruppa 1 Glaruna – Cuera 97 so. 10.00 Surselva – Domat Degen, so. 12.30 Eschenbach-Wagen – Rapperswil-Jona so. 15.00 Glarnerland – Toggenburg so. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna so. 12.00 Glarnerland – Surselva so. 13.00 Mels – Cuera 97 so. 13.00 Landquart – Tusaun-Cazas so. 14.00 Cuera 97 – Surselva mes. 17.00 Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 – Surselva so. 10.00 Val Tamina – Vaz-sut gl. 18.30

Ils davos onns ei la via cantunala atras las Ruinas adina puspei stada serrada. Sin fundament d’ina moziun ch’ei vegnida inoltrada da cusseglieras e cussegliers da vischnaunca duei ussa vegnir intervegniu tiel cantun. La suprastonza communala da Mustér ha fatg ponderaziuns co agir. La seduta dil cussegl da vischnaunca da Mustér da questa sera ei ell’enzenna da treis moziuns: La purschida dil glatsch artificial el Center Fontauna, l’avertura cun via forestala el territori dalla Val Segnas e la Val Sogn Placi sco era la via cantunala ellas Ruinas. Da decider ha il parlament era davart in credit da 385'000 francs per installar indrezs per la protecziun encunter fiug el Center Fontauna. Adina puspei incaps Ils davos onns ha il cantun investau cuntinuadamein ella via cantunala denter Mustér ed il pass dil Lucmagn. Quei ei succediu en connex cull’avertura dil pass duront igl entir onn, mo era per motivs da segirtad. Tonaton ha in tschancun adina puspei caschunau discussiuns. Pliras ga ei la via denter Mustér e Curaglia atras las Ruinas stada serrada. Bovas e crappa ein stadas l’empudientscha dils impediments che han cuzzau per part plirs dis in suenter l’auter. Miez november 2020 – biebein in meins suenter che la via ei danovamein stada serrada – han diesch cusseglieras e cussegliers da vischnaunca da Mustér inoltrau ina moziun alla suprastonza communala. En quella pretendan ils parlamentaris da sclarir las pusseivladads co garantir igl access atras las Ruinas ni da procurar per in sviament. Quei dueigi succeder en concordanza culla vischnaunca da Medel ch’ei secapescha era pertuccada. La vischnaunca da Mustér ei dependenta d’ina part da quella via pigl access a Mompé Medel. En quei connex constateschan ils moziunaris che la via veglia ei ina schliata alternativa e quei sulet pil temps da stad. Medemamein scrivan els: «Era en vesta alla colligiaziun enviers sid eis ei fetg impurtont da garantir igl access, damai ch'ei vegn investau milliuns per l'avertura d'unviern sul pass dil Lucmagn e quei tschancun ellas Ruinas ei gnanc segirs la stad.» Necessari d’intervegnir La suprastonza communala propona al cussegl da vischnaunca d’acceptar la moziun che porta il tetel «segirar la via cantunala sil tschancun dallas Ruinas». En sia posiziun che vegn tractada questa sera tematisescha l’executiva da Mustér surtut la damonda d’in sviament en cass che la via cantunala sto vegnir serrada: «Per deviaziuns dil traffic en cass che vias cantunalas vegnan serradas sco era pil traffic da construcziun tier quellas vias ston las vias communalas e privatas necessarias vegnir messas a disposiziun. Il cantun porta ils cuosts per las mesiras egl interess dalla segirtad dil traffic sco era ils cuosts da manteniment che vegnan caschunai cumprovadamein dil traffic supplementar. Ord vesta dalla suprastonza communala ei il cantun obligaus d'organisar ils mieds e transports el cass d'in sviament resp. da surprender ils cuosts. Perencunter han la vischnaunca ni era persunas privatas da metter a disposiziun las vias necessarias.» Per quei motiv eis ella dall’opiniun ch’ei seigi necessari d’intervegnir tiegl uffeci da construcziun bassa. Quei duei succeder en concordanza culla vischnaunca da Medel e la Pro Lucmagn. Nova varianta per via forestala Igl atun passau ha il suveran refusau il credit pil project dall’avertura forestala Val Segnas - Val Sogn Placi. Cuort temps suenter quella decisiun han endisch cusseglieras e cussegliers inoltrau alla vischnaunca ina moziun che pretenda da reponderar il project presentau al pievel. Ei seigi necessari da persequitar vinavon soluziuns che garanteschien in bien access a quella gronda surfatscha d’uaul da protecziun. En sia posiziun per mauns dil parlament recamonda la suprastonza communala d’acceptar la moziun. Suenter la decisiun dil pievel ha ina gruppa da lavur analisau la situaziun e propona in niev agir, denter auter cun in access niev dil Run cun ina via si dalla Val S. Placi. Perencunter cusseglia la suprastonza communala al cussegl da vischnaunca da refusar la moziun pertuccont la purschida dil glatsch el Center Fontauna. Diesch cusseglieras e cussegliers pretendan en quella da sclarir variantas pli favoreivlas ed attractivas sco purschida da glatsch. Denter auter vegn fatg allusiun d’ina cuvrida sintetica. Il glatsch artificial el Center Fontauna caschuna onn per onn in deficit alla vischnaunca. Aschia ein rodund 89'000 francs reservai el preventiv per la stagiun 2021 per quella purschida. La suprastonza communala ei dil meini ch’il glatsch duei vegnir mantenius ella fuorma actuala. La cumissiun da menaschi dueigi far vinavon tut il pusseivel per procurar per in bien glatsch artificial cun risguard dils criteris economics. Las Ruinas fan fastedis (fmr/hh) Questa sera sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Mustér da treis moziuns. Ina da quellas pertucca la via cantunala atras las Ruinas. Ils davos onns ei quella colligiaziun el sid, respectivamein el nord stada interrutta pliras ga. Per part ei quei stau il cass plirs dis. Il motiv persuenter ein bovas e crappa curdada sin via stadas. La situaziun cun via serrada ha procurau per malaveglia dad omisduas varts dallas Ruinas. Pertuccada dalla situaziun ei numnadamein buca mo la vischnaunca da Medel, mobein era Mustér. Ina gronda part da quella via meina agl access a Mompé Medel. En ina moziun inoltrada il november vargau alla suprastonza communala pretendan cusseglieras e cussegliers da Mustér d’intervegnir tiel cantun e da pretender soluziuns pil traffic en seracass. Vischnaunca da Medel ei era promta d’intervegnir Sco quei ch’il president communal Rico Tuor ha detg sin damonda dalla FMR, ei la vischnaunca da Medel promta da separticipar ad in’intervenziun tiel cantun pertuccont la via dallas Ruinas: «La segirtad da quella via ei era egl interess dalla vischnaunca da Medel. Per quei motiv essan nus promts da cooperar cun las autoritads da Mustér.» El hagi giu differents discuors bilaterals cun representants digl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun. En quels seigi semussau ch’il cantun hagi realisau ni quenti aunc realisar differents projects sin quei tschancun. Medemamein eri ei previu ina scuntrada cul cusseglier guvernativ Mario Cavigelli el rom dalla radunonza generala dalla Pro Lucmagn. Pervia dalla situaziun cul coronavirus hagi quella sentupada denton buca giu liug.

Oz s’entaupa il cussegl d’administraziun dalla plazza da golf Sagogn Schluein per la secunda gada ad ina radunonza generala senza preschientscha fisica dils commembers. Lezs han priu posiziun a scret tier in quen e rapport grondius digl onn 2020. Deplorablamein hagi il cussegl d’administraziun dalla FLFM SA visau il sustegn per 2021. La Golf Sagogn-Schluein SA seigi interessada vinavon da collaborar. Forsa anfli la FLFM en sias entradas totalas da rodund 6,8 milliuns francs enzanua ina summa ch’ella sappi duvrar pil svilup futur dil golf ella regiun. Per discuors seigien ins adina aviarts: Cun quels plaids drezza Christian Capaul in fin avis als responsabels dil cussegl d’administraziun dall’organisaziun turistica. Il president dalla plazza da golf Sagogn-Schluein puntuescha en siu rapport annual ch’ins apprezieschi las contribuziuns dallas vischnauncas ord la promoziun dil turissem ed era quellas dalla Flem Laax Falera Management SA (FLFM). Gest lezza ha denton visau il contract per sustener e promovier il golf sco purschida turistica dalla stad. Resultat operativ fetg legreivel La passascha menziunada ord il rapport annual 2020 ei ina pintga umbriva ella situaziun actuala dalla plazza da golf. Generalmein traian il manager Claudio Plaz e Christian Capaul, il president dalla Golf Sagogn-Schluein SA e dil club Buna Vista Sagogn, ina bilanza pli che buna. «Il 2020 havein nus contonschiu il meglier resultat dapi che la societad exista», rapporta Christian Capaul. Cun 614'000 francs seigi il gudogn varga 200'000 francs pli aults ch’igl onn precedent. Las entradas per prestaziuns ord il menaschi da golf ein carschidas per bunamein 250'000 francs. Il resultat operativ fetg legreivel seigi d’engraziar al fatg ch’ins hagi saviu generar en tuttas spartas dapli entradas, motivescha il president. Malgrad virus, pandemia e limitaziuns ha il sport da golf ella regiun Flem Laax Falera gudiu accoglientscha extraordinaria il 2020. In svilup fetg legreivel constatescha la societad era tiel svilup dils comemmbers. Gl’onn vargau ein 75 persunas entradas el club, quel ha ussa vargau claramein la cefra da 550. Il captain Erwin Senn ei ina persuna da clav per quels e per la veta dil club. Duront la stagiun ei il responsabel e menader dils giugs e turniers gi per gi sil plaz. El organisescha turniers e campiunadis.En siu rapport dil 2020 tucca el la noda cun descriver il sport da golf: «Vus saveis tuts che golf ei buca in giug sempel. Igl ei ina sfida e mintgaton caschuna el schizun empau frustraziun. Tras dar golf vegnin nus cunscients che nus essan buca perfetgs e che nus savein maina dar in giug perfetg». Erwin Senn renda attent allas svariaziuns, gest quellas fetschien dil giug da golf in’occupaziun attractiva, interessanta e captivonta. «Pli savens che nus restein lucs cun dar il giug, e pli savens che nus astgein guder muments ch’ina frida gartegia propi bein». Quei vali gie buca mo per lur sport da golf, mobein apparentamein era pil mintgagi, filosofescha il captain. Dar golf ei in sport pretensius, forsa perquei eis el era exclusivs. Paul Rowe, burgheis da Schluein Bia plascher ha Erwin Senn dalla partiziun dils juniors. Quella sesviluppescha parallelamein cul svilup actual dil club. Leutier rapporta Urs Welti, il menader da quella partiziun. Igl interprendider da Falera ha menau gl’onn vargau ils trenaments conforms allas mesiras da Covid-19. Quater gruppas treneschan la mesjamna suentermiezgi e treis la sonda. Cun siu fegl Dea Welti, cun Tim Thurnherr, Alexander Mattmann e Res Rüdisühli han Urs Welti ed il Pro dil club, Paul Rowe, menau ils trenaments cun 60 affons e giuvenils. Paul Rowe ei dil reminent dapi dus onns burgheis da Schluein, el ei dapi 14 onns, pia dapi l’entschatta, scolast da golf silla plazza Sagogn-Schluein. Commentari Avon 20 onns ha ina veritabla febra da golf entschiet a sederasar tras la Surselva. Finamira eri da vitalisar la stad. Cun bia euforia han ins priu en mira differents loghens. La Regiun Surselva ha surpriu il tgamun ed ha scaffiu zonas da golf. Treis dils quater projects han gruppas d’interess tratg vinavon ed oz dispona la regiun da treis plazzas. Quellas ein situadas optimalmein, ina giudem, ina enamiez ed ina sisum la Surselva. Cu quei svilup ha entschiet, han ins puntuau che golf daventi in sport popular. Gliez ei buca schabegiau. Igl ei in sport attractiv, pretensius ed interessant. In popular eis ei aunc adina buca. Gliez predicat ha il dar golf piars encunter la ferma concurrenza: Oz tut che fa il «biken» ed il «hiken». Quasi mintga trutg ei isaus ed ha profundas crennas, dapertut ston ins dar adatg da ciclists en prescha. Strusch che la neiv ei luada entscheiva la stagiun ed il turissem promova quei trend cun bia campagnas. Fuss dar golf daventau in sport popular havess ei memia paucas plazzas en Surselva. Lein perquei cuir il plascher a mintga persuna che sa dar e dat bugen golf. Inagada ch’ins entscheivi, sappien ins buca pli calar, audan ins meinsvart. L’activitad all’aria frestga seigi sco in vezi, dar golf pretenda disciplina da sesez e ch’ins observa biaras reglas. Interessantamein ha ils turistichers piars gl’interess pil golf. Ella reclama eis ei mo pli ina nischa. Effectivamein eis ei restau in sport exclusiv. Atgnamein ei quei d’engrau als golfists. Per Grischun Vacanzas e tuttas organisaziuns turisticas ellas regiuns dat ei dapi zacons onns nuot auter che «biken» e «hiken». Dar golf ei ina nischa. Inagada han ins pretendiu ch’ei seigi la petga dil turissem da stad en Surselva.

Da gliendisgis Tschuncheismas ha la populaziun da Rueun e dalla regiun giu caschun da visitar ina nova «casa da cultura». Gl’uost digl onn vargau ein l’Uniun sportiva Rueun (USR) e gl’Archiv cultural Foppa (ACF) s’installai ella casa da scola veglia. Ils responsabels d’omisduas instituziuns ein fetg satisfatgs digl interess per quei gi dallas portas aviartas. Sco quei che Yoris Tomaschett, il conresponsabel dil local da sentupada, ha confirmau alla FMR, ein el e ses camerats stai surpriu da tonta glieud. Mintga persuna ha giu da s’adattar allas reglas da Covid-19. L’aua ei stada adattada per far ina viseta ell’anteriura casa da scola. Ell’alzada sura ha gl’archiv cultural saviu guidar tras la collecziun e mussar las pusseivladads che seporschan per relaschs da famiglias e da glieud cun sentiment per scartiras veglias dils vitgs e regiun. En tut ein varga 75 persunas stadas sin viseta. El plaun sut, ellas localitads dalla scola gronda e scalem superiur, ha l’USR endrizzau siu domicil dil club. Bia glieud da Rueun ha giu interess da mirar co ils ballapeists han endrizzau las stanzas. L’uniun, fundada 1948, ha retschiert pér 1964 gl’emprem tricot da squadra. Exact il gi dallas portas aviartas ha in commember veteran purtau il battegl e surdau quel al «museum» dall’USR. Leu han ils frars Jan e Yoris Tomaschett endrizzau ina pintga exposiziun cun numerusas fotografias da squadra, tabellas e documents ord la historia dil club. Ina roscha giugadurs activs e veterans han gudiu il seveser e la cumpignia el ravugl dall’uniun.

La s. creisma s’auda tiels sacraments dalla Baselgia catolica. A Schluein ei quella stada uonn gest da Tschuncheismas. Il plevon e canoni extraresidenzial sur Alfred Cavelti ha unschiu 22 cresmands cugl ieli da crisam, e quei en in liug nunusitau. Ad otg affons da Schluein e 15 da Schluein vegn Tschuncheismas 2021 a restar en speciala memoria. La dumengia dil firau han ils otg cresmands da Schluein e gliendisgis ils 15 da Sagogn giu lur creisma. Buca en ina dallas baselgias, mobein el stadiun da ballapei. Gl’uestg da Cuera Joseph Maria Bonnemain haveva dau al canoni extraresidenzial sur Alfred Cavelti la plenipotenza da far la ceremonia e da dar als affons il s. sacrament. Pervia dalla pandemia fuss ei stau nunpusseivel d’ademplir en baselgia, cun tons affons, las pretensiuns da Covid-19. Aschia ein ils responsabels stai sfurzai d’encurir alternativas. Aschia han ins giu l’idea da dumandar l’Uniun sportiva Schluein Ilanz (USSI) sch’ei fussi pusseivel da celebrar la creisma el stadiun da ballapei. Senza formalitads ha quella lu lubiu quei. Contingentar ils envidai Silla tribuna dil stadiun Crap Gries Schluein han ils cresmands e lur confamigliars celebrau la messa festiva. Sur Alfred Cavelti ha tschintschau en siu beinvegni d’ina creisma en in ambient maisudiu. Da Tschuncheismas haveva il s. Spért tarmess ils giuvnals viado el mund. Els havevan entschiet a tschintschar els divers lungatgs e d’annunziar la buna nova. En quei senn ei la scenaria stada speciala a Crap Gries. Silla tribuna dall’arena sportiva a Schluein han buca dapli che 100 persunas astgau esser presentas. Perquei ha sur Alfred e ses gidonters da Schluein e Sagogn stuiu contingentar il diember dils envidai. En treis gruppas ein ils 22 cresmands entrai da Tschuncheismas e gliendisgis Tschuncheismas el stadiun. Geniturs, fargliuns, tattas e tats sco era padrins e madretschas han priu plaz silla tribuna da quella «baselgia» extraordinaria. Normalmein miran tochen 500 persunas ils giugs da ballapei. La pandemia ha reglau gl’access e cumandau normas da distanza e mascrina. Mintgamai entuorn 100 persunas han assistiu alla festivitad religiusa. Agl ur dil pastget havevan ils calusters e gidonters semtgau e decorau festivamein gl’altar. Pervia dallas previsiuns da macort’aura han ins mess quel sut ina tenda. En siu priedi ha sur Alfred tratg parallelas cul sport ed en special cul ballapei. Ballapei seigi in sport da squadra e pretendi ch’ins detti, stetti e communicheschi ensemen. Era la cuminonza cristiana stoppi far quei. Ella cardientscha detti ei denton buca aspectaturs. La balla ch’ins drova da dar il giug consisti d’aria, senza quella sappien ins buca dar ballapei. L’aria seigi da cumparegliar culla forza interna ch’ins retscheivi dil s. Spért, ha sur Alfred explicau. Suenter il priedi ha el clamau ils cresmands giu dalla tribuna. Mintgin ei vegnius cun padrin ni madretscha, tuts ein sepostai dallas varts digl altar. La liturgia dalla creisma ha entschiet cullas empermischuns. Suenter l’oraziun pil sogn Spért ha el imponiu ils mauns ed unschiu il frunt da mintga singul cul crisam en delegaziun digl uestg. La festivitad ha cuntinuau culla liturgia usitada ed alla fin culla surdada dalla bibla als nievcresmai. Creisma silla plazza da ballapei a Schluein.

La vischnaunca da Mustér intervegn tiel cantun pertuccont la via atras las Ruinas. Il cussegl da vischnaunca ha approbau ina moziun corrispundenta. Suenter il na dil pievel al project per l’avertura forestala Val Segnas – Val Sogn Placi vegn sclariu ussa ina nova varianta cun ina via si dalla Val Sogn Placi. Aschia fuss in bien access al territori dil Run garantius. Plinavon: El Center Fontauna vegn experimentau igl unviern vegnent cun ina cuvrida sintetica sco alternativa pusseivla tiel glatsch artificial. Ils 29 da november 2020 ha il pievel refusau il project per l’avertura forestala el vast territori dalla Val Segnas entochen la Val Sogn Placi. En votaziun ei staus in credit da 23 milliuns francs. 78 pertschien dils cuosts havessen cantun e confederaziun surpriu, la construcziun dallas vias havess cuzzau 25 onns. Cumbattiu il project ha denter auter la Corporaziun d’aua Spina da vin Mustér cul motiv che la via atras la Val Clavaniev savessi periclitar las fontaunas d’aua. Strusch duas jamnas suenter la votaziun dil pievel han endisch cusseglieras e cussegliers inoltrau ina moziun che pretenda da reponderar il project. Il venderdis sera ei il cussegl da vischnaunca sefatschentaus da quell’intervenziun, respectivamein dalla risposta dalla suprastonza communala sin quella. Neu dalla Val Sogn Placi Suenter il verdict dil suveran ha la suprastonza communala installau beinspert ina gruppa da lavur. En quella ein denter auter alternativas per l’avertura dil territori vegnidas tematisadas. En sia risposta als moziunaris constatescha la suprastonza communala che la varianta cumplessiva sco presentada igl atun vargau al pievel duei buca vegnir persequitada vinavon. Il prighel d’in niev naufragi fussi memia gronds, schegie che la soluziun presentada fussi stada la pli optimala ord vesta dalla vischnaunca. Sin fundament dalla decisiun dil pievel propona la gruppa da lavur da reactivar la secunda varianta pigl access agl uaul dil Run ch’ei stada en discussiun avon 13 onns. Igl ei quei ina via naven dalla Val Sogn Placi entochen Fuortga e lu la cuntinuaziun ella via existenta che stuess secapescha vegnir migliurada. L’avertura dalla part dalla Val Segnas duei succeder sco proponiu el project refusau. Quella part stat parzialmein era en connex culla meglieraziun funsila. L’avertura dalla Val Clavaniev fuss pia buca pli ina cumpart dil project. Co vinavon? «Ella tractaziun dil cussegl il venderdis sera ei era ina eventuala votaziun da variantas vegnida tematisa. Vul dir confruntar il pievel danovamein culla varianta gronda existenta ch’ei vegnida refusada, respectiv culla varianta nova cun via si dalla Val Sogn Placi e la part gia proponida pil territori dalla Val Segnas», di gerau Clemens Berther. La suprastonza communala seigi denton clar dil meini che la viaranta refusada seigi negin tema pli, il prighel ch’ei dessi schizun in na ad omisduas variantas seigi memia gronda. Per quei motiv ha il parlament allura acceptau la risposta dalla suprastonza, respectivamein la moziun. «Entochen viaden egl atun vegnent lein nus esser en possess d’in preproject pil tschancun da via dalla cava da glera ella Val Sogn Placi entochen a Fuortga. En quei connex va ei cunzun era per sclarir ils cuosts da quei tschancun, respectiv tgei cumpart che cantun e confederaziun ein promts da pagar», di Clemens Berther. Il toc via da giudem la Val Sogn Placi entochen la cava da glera ei caussa dalla meglieraziun. Pil preproject vegn mess a disposiziun 75'000 francs. Emprova cun ina cuvrida sintetica Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha acceptau il venderdis sera in credit da 385'000 francs per installar indrezs per la protecziun encunter fiug el Center Fontauna. Medemamein ha el acceptau ina moziun che pretenda da sclarir variantas pli favoreivlas pil glatsch artificial el Center Fontauna. Sper la plazza da glatsch artificiala existenta duei vegnir purschiu igl unviern vegnent era ina cuvrida sintetica gest dasperas. Aschia sappien ins cumparegliar las duas variantas ed aschia giudicar, schebein ina cuvrida sintetica fussi in’alternativa tiel glatsch existent. Tenor gerau Clemens Berther cuosta quell’emprova cun ina surfatscha da rodund 200 meters quadrat rodund 30'000 francs. La suprastonza communala haveva proponiu al cussegl da vischnaunca da restar tiel sistem cumprovau cun glatsch artificial, denton cun incumbensar ils responsabels dil center da risguardar vinavon ils criteris economics en connex cun lez. Tenor gerau Clemens Berther savess ina cuvrida sintetica survir als patinaders, denton buca al curling. Acceptau la moziun pertuccont la via atras las Ruinas Senza gronda discussiun ha il cussegl da vischnaunca da Mustér acceptau il venderdis sera la moziun pertuccont la segirtad dalla via dallas Ruinas, respectivamein in sviament en cass d’urgenza. Sco quei che gerau Wendelin Jacomet ha detg sin damonda dalla FMR, eis ei previu d’intervegnir proximamein tiel cantun. Quei duei succeder communablamein culla vischnaunca da Medel e la Pro Lucmagn. «Ei ha num garantir la segirtad dalla via, mo lu surtut era da procurar per in eventual sviament en cass che la via sto vegnir serrada. Per in tal sviament vegn sulettamein la via sur Stagias en damonda», di Wendelin Jacomet. Il cantun seigi obligaus da porscher e garantir in sviament. Ils davos onns ei la via cantunala atras las Ruinas adina puspei stada serrada pervia da bovas ni crappa curdada. Per arrivar cun maschinas grondas el territori digl uaul dil Run duei vegnir construiu ina nova via dalla Val Sogn Placi entochen la Fuortga. Discussiun davart vias e glatsch (fmr/hh) Treis moziuns ein stadas el center dalla seduta dil cussegl da vischnaunca da Mustér il venderdis sera. Il parlament ha acceptau la proposta dalla suprastonza communala d’intervegnir tiel cantun pertuccont la via cantunala atras las Ruinas. Medemamein s’accorda el cugl agir dall’executiva arisguard il project dall’avertura forestala dil territori il Run. Suenter il na dil pievel al project Val Segnas – Val Sogn Placi duei vegnir sclariu ussa in niev access dalla Val Sogn Placi entochen la Fuortga. Perencunter ei il parlament buca suandaus la suprastonza communala pertuccont il glatsch artificial dil Center Fontauna. Muort ils aults cuosts che quel caschuna annualmein duei vegnir sclariu alternativas. Per quei motiv duei vegnir installau igl unviern vegnent ina cuvrida sintentica, ina imitaziun d’in glatsch. Suenter la cumparegliaziun cun quella duei lu vegnir giudicau, schebein ina tala cuvrida fuss in’alternativa tiel glatsch artificial.

En divers loghens dil Grischun han ils zenns tuccau vendergis vargau allas 18.00. Els han buca tuccau en la fin d’jamna, mobein ina manifestaziun speciala dallas pleivs evangelicas. El chor dalla baselgia da Trin han ils affons astgau cantar, saltar e discutar. En vitgs, uclauns e marcaus ein baselgias e capluttas, ellas ein part da nossa identitad e cultura cristiana. Ils loghens d’oraziun e dalla cuminonza ein sesvidai sil pli tard naven dalla pandemia, las mesiras da cumbatter il virus han buca priu risguard sin els. Vendergis vargau ei empau veta returnada, silmeins en singulas baselgias. Carstgauns da tuttas generaziuns ein s’entupai per assister a manifestaziuns cun musica, plaids, cant, historias e glisch. Per l’emprema gada ha la Baselgia cantunala evangelica dil Grischun envidau sias pleivs d’organisar la Notg liunga dallas baselgias. Independentamein in da l’auter han quellas da Trin e da Luven priu el center la tematica dil carstgaun alla tscherca. En quei connex ei la nuorsa stada el center a Trin, quella ch’era ida a piarder e ch’il bien pastur ha encuretg. La nuorsa ei cumbinada cun semeglias biblicas. El chor dalla baselgia, entuorn il crap da batten, han ils affons tedlau la historia e la plevonessa Anja Felix-Candrian ha animau els tier la damonda «haveis vus era gia piars enzatgei?». In affons ha raquintau da sia experientscha cun piarder in dent, in’auter ils vons ni auters objects persunals. Mintga gada eis ei cumbinau cun emoziuns. A Trin ei stau bia moviment alla Notg liunga, e quei en ed entuorn baselgia. Ils affons han astgau dar colur a figuras da nuorsas da lenn e saltar ensemen, ils presents han tedlau in referat dil schurmetg dallas muntaneras e Mattiu Defuns ha concertau. La Notg liunga dallas baselgias ei in’occurrenza ch’ei dat dapi biars onns ell’Europa ed era en Svizra bassa s’etablescha ella, cunzun ellas baselgias reformadas. Ussa vulan ins etablir la manifestaziun era el Grischun. Sper Trin ei la pleiv da Luven separticipada vendergis sera all’acziun dalla Baselgia evangelica cantunala. Quella ha schau maun liber alla creativitad dallas organisaturas. Igl ei ina casualitad ch’ils da Luven han elegiu il medem motto sco quels da Trin. Era els han tratg il connex cul carstgaun ch’ei alla tscherca. Suenter las 20.00 ed enten far brin ha il cantautur Thomas Cathomen alias tumasch è raquentau en sias historias musicalas digl encurir, da damondas aviartas e digl anflar che caschuna puspei emoziuns al carstgaun. Riccarda Caderas e Gabriela Goll han prelegiu raquents cuorts e praulas. Denter auter han ins udiu in raquent dall’indigena Henrietta Caderas. El Calender per mintga gi 2021 ha ella descret co ins mava pli baul si cuolm a far matg. En quei connex ha ella era tradiu co ella ha anflau siu futur consort. Plevon Albrecht Merkel ha prelegiu la historia dil «Kannitverstan». Schizun quei um cun bia rihezia e pussonza haveva la finala stuiu murir ed ins ha mess el, sco mintg’auter, en in vischi. Igl ei la semeglia che reh e pauper sedifferenziescha buca ella mort. Il Tudestg Johann Peter Hebel ha scret publicau la historietta gl’onn 1808. Sper plaids, musica e glisch han ils visitaders a Luven aunc gudiu ella baselgia beinscaldada in sitg da buna notg cun paun e vin. Notg liunga dallas baselgias cun Thomas Cathomen (alias tumasch è) ella baselgia da Luven.

Vendergis ein ils da Falera s’entupai alla radunonza communala da Calonda mars. Ils 56 presents han priu notizia dil quen e dil rapport da gestiun 2020 ed han descargau autoritads ed administraziun. Il quen current siara cun in gudogn operativ da 864’996 francs, quei tier expensas da 5'129'932 ed entradas da 5'994'928 francs. Il preventiv haveva quintau cun in gudogn da 84'700 francs. Ils presents han buca giu motiv da refusar gl’excellent quen deriva. Dapi recav da taglia sin gudogn e da taglias specialas han influenzau il resultat. Gl’entir recav fiscal digl onn 2020 ei staus 4'942'408 francs. Il quen dallas investiziuns muossa cuosts schubers da 565'022 francs. L’investiziun pli gronda ei la renovaziun dalla plazza da giugs e da sport. Quei project ha custau 386'203 francs. Per sanar vias da meglieraziun han ils da Falera impundiu 178'994 francs. Vinavon han els giu da s’occupar cun elecziuns. Els onns spèr vegnan mintgamai dus commembers dalla suprastonza ella reelecziun, en quels pèr il presidi e dus gerau. Gion Cathomen ei vegnius reelegius per ina proxima perioda da quater onns. Sandra Chistell Omlin haveva demissiunau suenter ina perioda d’uffeci. Per ella ha Maurus Candreja candidau. El ei vegnius elegius cun 50 vuschs. Cun gronda maioritad ha la radunonza reelegiu Remo Darms sco commember dalla cumissiun da baghegiar. La finala han ils presents aunc approbau ina prolungaziun dil contract da lavur cun in luvrer communal auxiliar. Ils 18 da zercladur vegnan ils convischins da Falera a s’entupar alla proxima radunonza communala. Lu prendan els posiziun tier la damonda d’in preproject per la fusiun dallas quater vischnauncas Falera, Laax, Sagogn e Schluein.

Dapi 12 onns dat ei a Siat in’uniun che promova la veta communabla – sper e cun quellas ch’ei dat aunc el vitg. Sonda ha la Pro Siat clamau a lavur cumina. Lu fuva Siat ina vischnaunca autonoma. 12 onns pli tard ei il vitget ina fracziun da Ilanz/Glion. La Pro Siat ha perquei buca midau ses statuts e sias intenziuns. «Nus essan terribel bugen cheu Siat e culla glieud havein nus era super», ha in dils participonts dil gi da lavur cumina manegiau. Da cuminonza culs indigens ha el segau la scala che meina encunter la ruina Friberg. Varga 20 persunas ein en acziun en in liug. Pius Derungs ei carschius si a Siat. Sco biars auters ha el passentau sia veta professiunala giu la Bassa. Ussa eis el turnaus e s’engascha per la Pro Siat nua ch’ei fa da basegns. El e ses convischins Tarcisi Cavigelli, Erna Albin, Gregori ed Irmgard Cavigelli, Sabine Cahenzli, Emil Efinger, Toni Cahenzli ed in tozzel autras persunas en in liug. Rafael Cavigelli ei vegnius cul motor vegl dil bab. «Atgnamein stuessen nus mo s’occupar dil Grep Casti. Demai che nus essan schi biars oz, segidein nus era cun far enquala lavur silla plazza da giugs», declara in dils presents. Ina gruppa pintga ei sepurschida da segar sendas da viandar entuorn il vitg. Quels ch’ein carschi si a Siat han gronda attaschonza pil Tuf e siu contuorn. Sut il grep era pli baul il stan da sittar. Quel haveva la societad da tir baghegiau 1937. Oz survescha la hetta sco depot da material dalla «Friberga». Erna Albin tgira gest in suitger tgietschen sper la fueina a Siat. «Ha ei zanua in fil niev pil trimmer?», «Nua el la forsch?», «Savess zatgei gidar nus giu cheu?», han ins udiu sonda endamaun sigl areal d’acziun. Schi biara glieud sco darar ei cumparida sil Tuf. Il coordinatur Pius Derungs ha giu plascher da beneventar tons al gi da lavur cumina. Ina gada ad onn cloma l’uniun Pro Siat ad in’acziun per schubergiar e tgirar il curtgin da reiver e la plazza da giugs e contuorn. L’uniun han indigens e hosps da vacanzas fundau il 2009 cugl intent da promover la veta communabla el vitg da Siat. Tier las finamiras s’audi era da sustener ed organisar projects da recreaziun, cultura e sport «che surveschan als interess dalla vischnaunca, populaziun e turists». Aschia eis ei formulau els statuts dall’uniun. Ina gruppa dils gidonters dalla Pro Siat en acziun cun montar il tipi sil plaz a Tuf. Il grep e gl’uaul luc sper il vitg survevan als affons da Siat e pli tard allas famiglias giuvnas sco plazza da giugs natirala. Ils da Siat ein carschi si cun quei contuorn pittoresc. Oz ei gl’areal in’attracziun speciala che la regiun sa porscher buca mo als hosps. Onn vargau han numerus turists «selvadis» scuvretg quel cull’auto-rulotta. Sin in magliac ein curtgin da reiver, plazza da grillar cun fontauna, plazza da ballapei e gl’uaul luc cun blocs erratics, zups, mescal e faletga. Il Tuf ei in ensemble unic da Siat. La casa Sentupada, l’anteriura casa da scola, cumplettescha quella purschida. Gest duront ch’ils da Siat eran vidlunder da luvrar pil curtgin da reiver ed il contuorn, eran singuls pèrs e famiglias vidlunder da stender sugas e reiver ellas preitscrap. Las rutas ein segiradas fetg bein cun crutschs furai. Aschia san era entscheviders pigns e gronds ughegiar da reiver ellas rutas marcadas. Ina senda enferrada ed ina tauna s’audan tier l’installaziun. Las stad 2011, pia avon diesch onns, ha la Pro Siat inaugurau il curtgin da reiver. Il Grep Casti (sen.) s'auda tier Siat ed ils habitonts ein attaschai ad el.

Pil turissem muntagnard ei la stad vargada stada excellenta. Ei ha era dau situaziuns malemperneivlas pervia da campaders selvadis. En Lumnezia duei quei buca pli serepeter. «Nus havein fatg in concept che quei schabegi buca pli», conceda il president communal da Lumnezia, Daniel Solèr. El rispunda la damonda dalla FMR co las autoritads veglien dumignar questa stad la situaziun cun campaders ch’ein da viadi cun auto-rulottas e che parcheschan dapertut ella cuntrada e laian anavos per part miarda e disuorden. La stad vargada ein las vischnauncas e las organisaziuns turisticas vegnidas surpridas d’ina «invasiun» da Svizras e Svizzers da viadi. Ils plazs da campar ein stai occupai, camonas alpestras, sendas e trutgs frequentai sco aunc mai. L’entira naziun ha giu il basegns da semover e guder l’idilla muntagnarda. Sin quei eran las autoritads ed ils organs da controlla e segirtad buca preparai. A Plaun Rueun dado Cumbel ei in dils treis plazs da reserva en Lumnezia. Era la Lumnezia ei stada tschercada sco cuntrada da viandar ed ir per la pezza. Campaders che han vuliu reservar in plaz han giu neginas pusseivladads. Biars ein carrai spontanamein da Glion en direcziun Vrin ni Val S. Pieder. Culla finamira da mirar dafertontier. Aschia han els pernottau tscheu e leu, denter vias e praus, agl ur d’uauls e loghens da survesta. Ils 30 plazs a Davos Munts sur Vattiz ein stai occupai permanentamein. La suprastonza communala Lumnezia ha reagiu e pren mesiras encunter campaders selvadis. Sco quei ch’il president communal Daniel Solèr explichescha, san ins gia ordavon ch’igl interess da vegnir questa stad ei puspei gronds. A Davos Munts han ins adattau ils cundrezs sanitars pils 30 plazs da parcar per auto-rulottas. Svidar ils canisters da fecalias ei denton buca pli gratuit. A Plaun Rueun dado Cumbel ei in dils treis plazs da reserva en Lumnezia. Sill’entschatta dalla stagiun introducescha la vischnaunca Lumnezia il concept per campaders cun auto-rulottas. «En tut havein nus scaffiu e definiu plazs supplementars per otg tochen 12 auto-rulottas», declara il president communal alla FMR. Tgi che vul vegnir, sto denton reservar – e pagar – ordavon. In plaz che las autoritads han definiu ei a Vrin Plaun Tgiern. Igl ei in pign plaz che lubescha da parcar, leu installescha la vischnaunca ina tualetta mobila. Medemamein a Cumbel Plaun Rueun astgan entginas auto-rulottas star sur notg. In plaz cun survesta astgan turists ch’ein da viadi ella cuntrada dil Mundaun guder. Sil parcadi sper la caplutta da sogn Carli installescha la vischnaunca quels gis ina tabla speciala cull’informaziun per parcar auto-rulottas. Ils treis loghens defini han tualettas mobilas e la pusseivladad da svidar ils tancs da fecalias, colligiaziun d’aua currenta dat ei denton buca. Grazia allas applicaziuns cul telefonin ein las formalitads da prenotar e pagar nuncumplicadas. La vischnaunca ha autras incumbensas che l’organisaziun turistica e semischedar ella lavur digl uffeci turistic vul l’administraziun communala tuttavia buc. «Il concept niev culs otg tochen 12 plazs supplementars per auto-rulottas duei semplamein impedir il parcar selvadi», gi Daniel Solèr. Els loghens defini fan ins controllas, loghens selvadis dat ei buca pli.

Vendergis vargau ha il comite d’organisaziun dalla fiasta dil marcau vegl a Glion, il «Städtlifest», communicau ch’ins desisti uonn definitivamein da quell’occurrenza tradiziunala. Manuel Montalta, il president dil comite, ha confirmau sin damonda dalla FMR che la decisiun dil Cussegl federal da mesjamna vargada hagi dau il stausch leutier. Entochen ils 20 d’uost astgan tochen 3000 persunas s’entupar ad occurrenzas grondas, il Städtlifest visetien denton tochen 5000 persunas a gi. Las cundiziuns da Coivid-19 che valien ils 6 e 7 d’uost sappien ins nunpusseivel ademplir senza grondas rescas, buca il davos era finanzialas. Ir cul tgau tras la preit vulan ils da Glion buca, pertgei autruisa riscassien els da far empaglia il bien num dil Städtlifest, declara Manuel Montala. Far controllas allas entradas dalla zona da fiasta seigi cumbinau cun cuosts extraordinaris da persunal da segirtad. Sche tuts visitaders da viasta sesien, seigien las distanzas buca garantidas, era seigi ei grev da far las controllas denter glieud virolada, glieud testada negativ, glieud cun e senza mascrina. Sco Manuel Montalta ha declarau alla FMR, havevien ins sperau sill’entschatta uost cun pli sluccadas pli generusas, ussa seigien ils fatg denton auters. Il Städtlifest da Glion 2022 vegn refiers ed ei puspei ils 5 e 6 d’uost 2022. Il Städtlifest a Glion rimna mintgamai mellis persunas. Perquei sto il comite d'organisaziun stuschar l'occurrenza sil settember. Il president dil comite d’organisaziun ha rendiu attent explicitamein ad ina fiasta il meins da settember a Glion. Sche quella senumna «fiasta d’atun Glion», «IlanzViva – GlionViva» ni auter ei aunc buca decidiu, medemamein buca tgei fin d’jamna ch’ella ei. Ton ei segir: «Ei vegn a dar enzatgei il settember, nus essan denton aunc vid sclarir culla vischnaunca il concept culs detagls ed il termin», conferma Manuel Montalta.

Il carstgaun era muort sia dentadira e la constituziun da siu tgierp da natira ano buca destinaus sco «ver animal scarpont». Tuttina giugava la catscha sco era il magliar carn duront enorm biaras epocas dil temps ina impurtonta rolla da viver. Pér la midada tier il puresser (agricultura e tratga da biestga) ha schau svanir la necessitad existenziala. Ins ha denton tuttina fatg catscha e quei tochen il di dad oz. La carstgaunadad maglia ozildi dapli carn che zacu. Ils perscrutaders, scienziai e filosofs ein units ch’igl esser catschadur ha formau nies esser decisivamein. Il consumar dapli carn duei haver engrondiu plitost plaun, denton pli e pli nies tschurvi. La catscha sco tala vegn considerada sco origin e promotur da nies svilup spirtal e psichic. Tut nossas prestaziuns civilas e culturalas vegnan menadas vi sin la catscha. Entras far catscha ha il carstgaun encurschiu co el dueigi s’adattar alla natira e finalmein dominar ils animals e cheutras saver gudignar sia pussonza. Malemperneivel vegn ei per catschaduras e catschadurs, sche extrems schurmegiders dils animals vulan metter nus sut pressiun, sche tals pretendan en lur furia cun nunverdads, disfamaziuns sco era entras dessegns nunacceptabels ni entras slogans nunponderai encunter la catscha. Senza ch’els sentan ei igl instinct da catscha ruts ora en ina maniera tut speciala. Els ein daventai vers catschadurs da carstgauns, fagend catscha sils catschadurs. Ils catschadurs ston tener neu sco unfrendas d’in alibi en in mund ch’ei separaus per la capientscha en connex cun la presenza, igl esser sco era il murir ei pli u meins svanius. Punct quater: Introducir in paus d’unviern naven dils 1. da november tochen l’entschatta dalla catscha aulta (pia il settember) Entras quei punct fuss segiramein la catscha supplementara, la catscha bassa sco era la catscha da laghetg scumandada e finida. Cheu lessel mo far menziun dalla catscha da laghetg! Mo quei tal che ha la pissiun e plascher dad exequir quella catscha sa far in’idea tgei ch’ei vul dir: Laghegiar ora animals scarponts (uolps, fiergnas e tais). Tgei ei pli bi che esser ina freida notg d’unviern en in baghetg ni tegietta baghegiada per quei intent e spitgar sin la preda. Uras ed uras ein ins spannegiaus sche l’uolp vegn sin l’estga ed ei sin la distanza prescreta per sittar. Ins ei veramein persuls ora en la notg e leutier han ins veramein peda da meditar e planisar diltuttas caussas e quei entras buns patratgs sco era fantisar e realisar differents problems el schischuri da mintga di. Jeu hai giu in plascher tut apparti che giuvens catschadurs da noss’uniun ed era auters d’ordvart han entschiet ad haver gaudi e tschaffen da quei «hobi», segiramein in super affar pil passatemps. Era persequitar il sedepurtar malizius dad uolps e fiergnas vala sco punct culminont e quei cun metter estga e veser ils fastitgs e passadis dils animals scarponts. Igl ei pli che necessari da sittar oravontut uolps. Jeu sai seregurdar dil temps che la rabia da tgauns regeva tier nus e ch’il prighel che uolps per part malsaunas vegnevan el vitg e fagevan tema alla glieud. Era autras malsognas dallas uolps (staupa) ein pli che malsegiras e nus astgein era buc emblidar che biars ignivs d’utschals che vegnan cuai ora giun plaun vegnan sblundergiai. Sche nus contemplein pia il punct 4 sco era il punct 2 da buca metter estga eisi in clar mussament ch’igl ei igl intent dils iniziants dad intec allaga serrar la catscha el cantun Grischun. Quei giavisch ha segirameinn il pievel grischun buc, e cheutras lein nus tener ault nossa catscha da patenta cun metter ils 13 da zercladur in peschuadiu NA sil cedel e quei encunter l’iniziativa.

Ils 13 da zercladur 2021 decidan las votantas ed ils votants davart il niev sistem electoral per il Cussegl grond. Cun il motto «cumpromiss grischun» che vegn sustenius dalla gronda part dallas partidas e politichers dil Grischun vegn fatg propaganda per quei niev sistem electoral. Quasi negin s’exprima a moda critica. Ei para veramein aschia sco sch’ei fuss reussiu al Cussegl grond d’anflar igl iev dil Columbus. Sch’ins s’occupescha denton culla historia dil sistem electoral ed ha observau co igl ei vegniu tier quei cumpromiss eis ei plitost stau il resultat d’ina tactica d’extorsiun che d’in cumpromiss. Quei sa en’emprema lingia vegnir menau anavos sil fatg ch’il Cussegl grond ha approbau il niev sistem electoral per mauns dalla votaziun all’urna culla finamira ch’ils inziants dall’iniziativa «90 ein avunda» retilien lur iniziativa. Il niev sistem representa ina procedura electorala tenor il proporz. Ultra da quei duei vegn introduciu in sistem electoral dubel, igl aschinumnau «Pukelsheim dubel». Consequentamein duei buca pli vegnir elegiu cun in sistem da maiorz. Malgrad che la populaziun ha en otg votaziuns confirmau il sistem da maiorz ei il Cussegl grond buca staus cantlis da silmeins porscher ina schelta da dus differents sistems electorals allas votantas ed als votants. Nua era la PPS che pretenda regularmein ch’ins stoppi risguardar la veglia dil pievel? Nua era la partida socialdemocratica che pretenda regularmein dapli democrazia era ell’economia? Quellas duas partidas han cumbattiu cun plein engaschi encunter ina votaziun da variantas, beinsavend ch’ellas vegnan d’augmentar lur pussonza cun in sistem da proporz. Cun ina brev da lecturs en La Quotidiana dils 27 da matg 2021 cusseglian entginas giuvnas e giuvens dalla Rumantschia da sustener il niev sistem electoral. Tenor la brev da lecturs setracti d’in sistem en favur dalla giuventetgna. Era nus sustenin il meini ch’ei fuss bien da haver dapli giuventetgna el Cussegl grond. Il niev sistem da proporz ei denton cuntraproductiv per la giuventetgna. Il sistem actual posseda cun il mandat da suppleant in instrument bein adattau per far ils emprems pass ella politica cantunala. Era per quei mandat sto vegnir candidau. Aschia san persunas giuvnas rimnar empremas experientschas d’in cumbat electoral sco era dils process politics. Ord experientscha vul la gronda part dalla glieud giuvna en ina emprema fasa fuffergnar per silsuenter en ina secunda fasa candidar per il Cussegl grond. Cun il niev sistem duei il mandat da «suppleant» vegnir abolius. Leu nua ch’igl ei negin che sa subentrar d’ina gliesta legitimescha sulettamein ina suttascripziun da saver prender plaz silla sutga d‘ina deputada ni d’in deputau che sa buca prender part ad ina sessiun dil parlament cantunal. Tgei che quei ha da far cun democrazia sa vegnir mess en damonda. Il sistem niev pren oravontut naven allas partidas giuvnas in instrument per promover lur commembers ella politica. Quei munta ch’ils giuvens e las giuvnas che han interess ston directamein candidar per il Cussegl grond senza saver far in emprem pass ella politica cun ina candidatura sco suppleant/a. La quota da glieud giuvna el Cussegl grond dependa buca dil sistem electoral. Quella dependa dalla filosofia dalla partida. Sche las partidas mettan gronda peisa silla promoziun da persunas giuvnas han quellas bunas schanzas da vegnir elegidas, e quei independentamein dil sistem electoral. Tgei consequenzas che la midada dil sistem da maiorz tier il proporz dubel vegn ad haver per la lavur politica el Cussegl grond ei grev da preveser. Probablamein vegn denton la muntada dalla politica da partida a s’augmentar. Quei ei segirafranc buc in svilup ch’ei da beneventar e guess buc en favur da nies cantun. Preziadas lecturas e preziai lecturs, il «cumpromiss grischun» ha buca mo consequenzas positivas. Enconuschentamein ein buca tuts cumpromiss buns. S’occupei cun il sistem electoral da rudien e fagei damondas criticas per che nus cumprien buca in gat el sac. Lein buc emblidar ch’era il Columbus haveva tertgau ch’el hagi anflau ina ruta nova ell’India. Pér onns pli tard ha stuiu vegnir constatau ch’igl ei buca l’India mobein in niev continent. Encurir enzatgei, e lu anflar enzatgei ch’ins ha gnanc encuretg. Quei fenomen ei buca novs!

Jeu sundel buca catschadur. Sche jeu legel il text dalla iniziativa: «Per ina catscha etica e conforma alla natira» stuess jeu approbar ella senza resalvas. Sco il vestgiu fa igl um, eis ei bein era cullas pretensiuns da quella iniziativa. Sch’ins mira tgei ch’ei propi sut quella vestgadira, vegn ins spert cunscients, che la verdad ei in’autra ed ei va cheu facticamein per dismetter la catscha. Cura che jeu sundel sedaus giu pli da rudien culla iniziativa hai jeu intervegniu che tenor ils iniziants «per ina catscha etica e conforma alla natira» stuessien el cantun dallas 150 valladas mellis da vaccas-tscharva vegnir viroladas per che ellas fetschien buca vadi. Udend quei hai jeu mo pli stui scurlar il tgau. Per l’amur da Diu, tgei ha quei pomai da far cun etica e conform alla natira. Gest quellas duas expressiuns «etica e conform alla natira» vegnan surduvradas el text dalla iniziativa. Quei agir anflel jeu nundetg deplazau e tal refusel jeu detschartamein sco representant burgheis dil pievel. Ei semuossa ina gada dapli, ch’ils iniziants san porscher absolutamein neginas alternativas per la regulaziun actuala ed absolutamein necessaria dallas tscharvas. En favur da nos uauls da schurmetg e da nossas selvaschinas, mo era en favur da nossas tradiziuns ditgel jeu claramein NA a quella iniziativa che meina en err.

Dapi quater onns fuorma Carmelia Maissen cun grond engaschi e bia passiun sco presidenta communala il futur dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Ella promova il crescher ensemen dallas 13 anteriuras vischnauncas, il svilup d’ina identitad communabla e metta peisa sin finanzas solidas che possibiliteschan in cert spazi. Suenter in’entschatta vessa, ein las finanzas oz aschilunsch messas en uorden che las investiziuns necessarias san vegnir fatgas. La vischnaunca ha enta pugn las expensas ed ils davos onns ha il quen adina mussau o in gudogn. Carmelia Maissen dat peisa ad ina ferma participaziun dalla populaziun. Las sligiaziuns per dumignar las sfidas dil futur duein vegnir elaboradas communablamein. Differents projects demuossan quei: il project dil svilup dil center per posiziunar meglier il marcau da Glion sco center da commerci ni la Via Glion che duei vegnir lantschada sco senda panoramica per colligiar las 13 fracziuns e dar impuls al turissem. Carmelia Maissen enquera il dialog culla populaziun. Ina audienza meinsila, sesidas da suprastonza ellas fracziuns, luvratoris ed informaziuns en connex cul maletg directiv dil territori communal, fegls sgulonts duront il temps da corona – ina roscha purschidas e mieds per che la populaziun ei informada e sa s’engaschar per il svilup da lur vischnaunca. Bia ha Carmelia Maissen gia realisau, enqual project instradau. E las ideas pils proxims onns mauncan buc ad ella. – Susteni Carmelia Maissen da cuntinuar quella via sco presidenta communala cumprovada ed engaschada dad Ilanz/Glion cun Vossa vusch ils 13 da zercladur.

Las finamiras aultas dall’initiativa cantunala «Per ina catscha etica che secumporta cun la natira» meretan capientscha. Era ch’ils iniziants e las iniziantas tegnan petg allas smanatschas dals adversaris (mira artechel da David Truttmann ella Quotidiana dils 20 da matg) mereta respect. Tonaton ei l’iniziativa da refusar. Il tema selvaschina e catscha tanghescha buca mo il schurmetg dils animals, mobein cumpeglia en emprema lingia la bilanza denter ils animals selvadis e lur spazi da viver, numnadamein igl uaul da muntogna e la cuntrada cultivada. En tut las Alps ed en special el cantun Grischun regia numnadamein suenter in liung temps d’extirpaziun dapi plirs decennis ina surpopulaziun dalla selvaschina d’ungla. Entras ruir, scursar e sfruschar donnegieschan las tscharvas, ils camutschs ed ils cavriels igl uaul en tala moda, ch’en biars loghens creschan pliras specias da plontas insumma buca pli. Intenziuns da schurmegiar igl uaul giuven cun claus, reits e mieds chemics vid ils brumbels muossan buca success. Era il svilup rasant dils trops da lufs ei ina consequenza dalla gronda purschida da preda en fuorma da selvaschina. Ils animals selvadis ein niebels e bellezia. Igl ei grev d'intermediar, ch’els ston buca mo vegnir schurmegiai, mobein era regulai e che lur diember sto en vesta dalla relaziun ecologica actuala urgentamein vegnir reducius. Per exempel ei il pégn, nossa plonta principala, sensibels sin schitgiras. E perquei ston las specias da plontas ch’ein resistiblas en connex culla midada dil clima sco il viez, il tieu, il ruver e la glienda saver crescher e prosperar. Ei pertucca buca il davos ils selvadis sez. Quels animals ein vidlunder da donnegiar lur agen biotop. Ei dat entiras costas da vals nua che schizun las caglias d’izuns e striaunas ein magliadas giu cumplettamein, buca da tschintschar da cagliom e jarvas ch’ein svanidas. Igl effectiv da selvaschina sto vegnir adattaus aunc pli ferm che tochen dacheu, autramein cupetga igl ecosistem uaul da muntogna. Per la bilanza ecologica presta la catscha in’impurtonta contribuziun. Che quella vegn fatga en sistem da milissa, ei buca falliu. Era ei la catscha in’alternativa tiel consum da carn modern en fabricas, ch’ei allontanaus dalla relaziun cugl animal. Ins duei astgar seconfruntar cugl animal e sia moda da viver, era sch’ei cumpeglia temas dispiteivels sco il mazzar ils animals. Cert sto la catscha grischuna vegnir reformada. L’initiativa cuviera en quei grau denton mo paucs aspects e periclitescha el cuntrari pusseivladads per anflar ina soluziun en direcziun bilanza denter uaul e selvaschina, pil néz dad animal e carstgaun. Perquei supplicheschel da votar NA!

Els giugs dil campiunadi da ballapei dalla davosa fin d’jamna han las squadras da juniors dalla Surselva buca giu gronda fortuna. Cun excepziun dall’equipa dils juniors D elita han tuttas spiars lur giugs. Per lezza ei la victoria a casa encunter Domat denton da fetg grond’impurtonza. Aschia ha l’equipa sursilvana saviu sedistaccar dalla cua dalla tabella e far in emprem pass per restar era igl atun en quella classa. Ils juniors A1 han spiars lur giug da casa encunter Domat. Suenter haver recaltgau quater puncts els dus davos giugs, ei l’equipa dil trenader Livio Casutt ida quella ga sco sperdider giu dil plaz. Malgrad la terrada resta ella vinavon ell’emprema mesadad dalla tabella. Sulettamein in gol ha decidiu la scuntrada da Cuera 97 e la Surselva ella Juniors League B. Quei gol ei reussius all’equipa dalla capitala che schai ella tabella ussa sil tierz plaz, dus puncts avon la squadra sursilvana dil trenader Claudio Bundi: «L’equipa ha danovamein mussau ina buna prestaziun, nus essan stai eguals als da Cuera. Ina migliur stuein nus contonscher ell’offensiva, mo quei ei il mument buca sempel, damai ch’entgins giugadurs mauncan pervia da blessuras.» Medemamein stoppien ils giugadurs esser pli presents tier situaziuns da standard, sco per exempel il culp liber che hagi menau al gol per Cuera 97. Juniors A1, gruppa 1 Rorschach – Bischofszell 1:1 Herisau – Appenzell 3:4 Surselva – Domat 2:3 Diepoldsau-Schmitter – Bogn Ragaz 3:1 1. Domat 5/10; 2. Appenzell 6/10; 3. Diepoldsau-Schmitter 6/9; 4. Bischofszell 6/8; 5. Surselva 6/8; 6. Herisau 5/7; 7. Rorschach-Goldach 5/7; 8. Bogn Ragaz 6/7; 9. Rotmonten-Winkeln 4/6; 10. Ruggell 5/4. Juniors League B Gossau – Teufen 4:1 Winkeln-Rotmonten – Amriswil 1:2 Uzwil-Henau – Tobel-Affeltrangen 1:0 Rheintal – Romanshorn 9:1 Cuera 97 – Surselva 1:0 Brühl – Rorschach-Goldach 1:1 1. Gossau 8/24; 2. Rheintal 8/15; 3. Cuera 97 8/15; 4. Tobel-Affeltrangen 8/14; 5. Surselva 8/13; 6. Amriswil 8/13; 7. Uzwil-Henau 8/11; 8. Teufen 8/9; 9. Rorschach-Goldach 8/6; 10. Romanshorn 8/6; 11. Brühl 8/4; 12. Winkeln-Rotmonten 8/3. Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Vaduz 2:9 Triesen – Lusitanos de Samedan 3:1 Tavau – Cuera 97 0:6 Surselva – Valposchiavo 2:5 1. Cuera 97 5/15; 2. Vaduz 5/15; 3. Valposchiavo 5/10; 4. Surselva 6/9; 5. Vaz-sut 4/6; 6. Triesen 6/6; 7. Lusitanos de Samedan 4/3; 8. Tavau 4/1; 9. Balzers 5/0. Juniors C1, gruppa 1 Surselva a – Domat 4:7 Surselva b – Walenstadt 1:2 Sargans – Mels 6:0 Linth 04 – Grabs 2:1 1. Domat 6/13; 2. Sargans 5/12; 3. Walenstadt 5/10; 4. Surselva a 6/8; 5. Grabs 5/7; 6. Surselva b 6/7; 7. Mels 5/6; 8. Linth 04 5/3; 9. Tusaun-Cazas 5/3. Juniors C2, gruppa 1 Tavau – Lai Valbella 1:6 Schlarigna – Surselva 3:2 Surselva – Tavau Laax, mes. 18.30 1. Lai Valbella 6/12; 2. Orion Cuera 6/12; 3. Tavau 5/9; 4. Domat 6/9; 5. Schlarigna 4/3; 6. Surselva 5/3; 7. Vaz-sut 4/0; 8. Panaduz 4/0. Cuera 97 ha retratg si’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Glaruna – Cuera 97 2:4 Surselva – Domat 6:1 Eschenbach-Wagen – Rapperswil-Jona 4:5 Glarnerland – Toggenburg 1:4 1. Cuera 97 6/18; 2. Rapperswil-Jona 5/15; 3. Glaruna 6/12; 4. Glarnerland 6/9; 5. Toggenburg 5/6; 6. Surselva 5/3; 7. Eschenbach-Wagen 5/3; 8. Valposchiavo 5/3; 9. Domat 5/3. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna 2:2 Glarnerland – Surselva 3:0 Mels – Cuera 97 3:6 Landquart – Tusaun-Cazas 0:3 Cuera 97 – Surselva mes. 17.00 1. Cuera 97 5/15; 2. Panaduz 5/10; 3. Mels 5/9; 4. Tusaun-Cazas 5/9; 5. Schlarigna 3/7; 6. Landquart 6/6; 7. Surselva 4/3; 8. Glarnerland 5/3; 9. Domat 4/0. Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 – Surselva 4:0 1. Panaduz 6/10; 2. Vaz-sut 4/9; 3. Cuera 97 7/9; 4. Sargans 5/8; 5. Val Tamina 4/7; 6. Surselva c 5/3; 7. Balzers 5/3; 8. Surselva d 6/0. Ruggell ha retratg si’equipa.

50 persunas han astgau separticipar, e buca dapli. Quei diember ei lu era s’annunziaus per l’occurrenza dalla sonda vargada ellas localitads dalla claustra a Glion. Ellas ein s’informadas ed han discutau dalla cultivaziun persistenza dil terren. «Igl ei stau stentus da stuer stuschar trasora il termin. Ussa essan nus denton fetg satisfatgs ch’igl ei gartegiau schi bein», declara Gian Caduff. Gl’inschignier da Morissen ei president dall’uniun Ir novas vias Lumnezia. Ensemen cun Tabea Baumgartner dil Center sursilvan d’agricultura e Silvia Nerz dalla gruppa regiunala Permakultur Grischun ha el organisau sonda vargada ina dieta. Tema central dil suentermiezgi ei la persistenza stada. Egl invit haveva il comite rendiu rendiu attent agl essenzial. «Gia oz lavuran biars carstgauns activs en Surselva vid divers projects cun exact quella tematica. Era cheu ellas muntognas fa ei senn da scaffir in liug nua ch’ins sa sebrattar e secolligiar in cun l’auter», han els communicau anticipadamein. Tgi che ha vuliu separticipar agl emprem Forum da persistenza Surselva ha stuiu s’annunziar. Sco quei che Gian Caduff ha confirmau, ein ils 50 plazs che eran lubi pervia dalla pandemia stai occupai ualti spert. Buca mo teorias La dieta da sonda vargada ei lu era stada in liug nua che persunas interessadas alla persistenza han saviu s’entupar e sebrattar. Sch’ins tracta la persistenza dat ei oz pusseivladads nundumbreivlas tematicas lateralas. Il forum ell’aula ed el foyer dalla claustra ha buca vuliu esser memia generals e teoretics, mobein seconcentrar sin singuls exempels pratics. Ell’aula han ins viu glieud da tuttas vegliadetgnas. Ina maioritad ein persunas dalla Bassa ch’ein secasadas en Surselva, glieud che appreziescha la qualitad da viver els vitgs. Tschun referats inspirativs han presentau plirs aspects co la persistenza selai praticar el pign ed el mintgagi. La geografa e geologa Mia Laager ha presentau la tematica dalla permacultura. Ils onns siatonta han ils dus Australians Bill Mollison e David Holmgren sviluppau l’ideologia. Igl ei in concept da far si iert e da cultivar il funs a moda persistenta. Mia Laager ha explicau che la permacultura observi ils ciclus ella natira ed integreschi quels ella lavur. L’ecologia agrara e l’agricultura regenerativa ein petgas da quei sistem. Il sanartugl (Beinwell) astga buca muncar egl iert cultivaus tenor permacultura. Tschun referats, numerus impuls Cultivar il funs cun risguard e respect ei strusch pli pusseivel ell’agricultura da prestaziun. Gl’impuls ei tuttina staus nizzeivels ad enqualin dils presents. Suenter ein ulteriurs referats suandai. Ursula e Christian Weber dil Hospezi da Nossadunna dalla Glisch sur Trun han raquentau da lur experientschas culs principis bio-ecologics. Gudignar il paun da mintga di consequentamein aschia ei cumbinau cun bunas e schliatas experientschas, cun bia lavur supplementara e negina garanzia che tut reusseschi tenor plan. Il miedi dr. Andreas Bircher, biadi dil fundatur dalla buglia da Bircher, Maximilian Bircher-Benner (1867-1939), ha silsuenter plidau dallas alternativas ch’ei dat tier la medischina da scola. Malsognas cronicas ni acutas san ins forsa evitar sch’ins observa baul avunda ils signals e pren las mesiras preventivas. Igl ei stau in referat forsa memia extendiu per la tematica dil gi. In referat cuort ha presentau silsuenter la fuorma da viver e habitar «Global Ecovillage Network», in auter ha rendiu attent alla muntada decisiva dil tratsch da compost ch’ins fa sez e dils survetschs da quel egl agen iert. Ell'aula dalla claustra a Glion han las 50 persunas stuiu tener la distanza duida. Sco Gian Caduff ha declarau suenter la dieta ein il comite sco ils participonts fetg cuntents culla dieta. Il facit ed ils resuns rinforzien d’organisar puspei in tal forum per glieud ch’enquera en Surselva impuls tier la tematica dalla persistenza.

Cun far vacanzas da stad igl onn vargau sisum la Surselva ei bein enqual persuna vegnida sil gust d’acquistar in’immobilia. Quei constatescha il Circuit da register funsil Cadi en siu rapport annual 2020. Il menaschi ha fatg in gudogn da pressapauc 164'000 francs. Enteifer il Circuit da register funsil Cadi ha ei dau entginas grondas midadas. L’essenziala ei bein che la vischnaunca da Breil ei buca pli part dil menaschi. Suenter la fusiun cun Andiast e Vuorz ei quella sedecidida pil consorzi da Glion. Ina midada ha ei era dau al tgamun dil circuit. Suenter haver presidiau quel 12 onns ei Richard Caduff seretratgs, niev parsura ei il president communal da Tujetsch, Martin G. Cavegn. Avantatgs e disavantatgs da corona Dalla pandemia dil coronavirus ei era buca il Circuit da register funsil Cadi mitschaus. Egl emprem lockdown la primavera 2020 han plirs collaboraturs luvrau a casa. Per garantir il survetsch ella sedia a Mustér han mintgamai dus collaboraturs luvrau leu. Sco quei ch’igl administratur Martin Monn scriva el rapport annual, ha ei lu denton dau negin homeoffice el secund lockdown. Il motiv: Mintga collaboratura e collaboratur dispona d’in biro a Mustér ed aschia han las mesiras da protecziun saviu vegnir garantidas da tut temps. L’emprema fasa intensiva cul coronavirus hagi frenau marcant il menaschi. La glieud eri fetg malsegira. Biars termins seigien vegni spustai. «Suenter igl emprem lockdown ei il volumen da fatschentas carschius considerablamein. Las vacanzas da stad en nossa regiun han animau bein enqualin d’acquisar cheu immobilias. La midada el patertgar dalla glieud da prender distanza dils marcaus e dils centers il temps dalla pandemia cun prestar homeoffice ei sefatga valeivla», constatescha Martin Monn. Fetg biaras incaricas Igl uffeci ha liquidau igl onn vargau 1375 fatschentas. Quei ei sulettamein 99 dameins ch’igl onn avon. Lu era la vischnaunca da Breil aunc part dil circuit. En cumparegliaziun cugl onn avon han tuttas tschun vischnauncas – era las pintgas – nudau in tschuppel dapli fatschentas. Ella vischnaunca da Medel ei il diember da fatschentas digl onn vargau staus il pli grond d’entochen ussa dapi la fusiun dils uffecis civils igl onn 2008. Il medem vala per Sumvitg e Trun. Las entradas totalas da quellas fatschentas importan 614'000 francs visavi 753'000 francs igl onn avon. Inclusiv entradas en connex cul cudisch funsil federal da Trun e dabiens facturai ella vischnaunca da Breil sedattan entradas da rodund 710'000 francs. Dil gudogn da biebein 164'000 francs van rodund 16'000 francs ellas resveras, 148'000 francs vegnan reparti sillas vischnauncas participadas vid igl uffeci. Quei succeda sin fundament d’ina clav. Aschia obtegn la vischnaunca da Mustér 43'248 francs, Medel 10’894 francs, Sumvitg 22'988 francs, Tujetsch 44'868 francs e Trun 25'999 francs. Il circuit da register funsil ha il mument negins deivets ord emprests. Dumignau la lavur Igl onn da fatschenta 2020 ei igl uffeci staus occupaus cun in volumen da plazzas da 390 pertschien. Sco quei che Martin Monn constatescha en siu rapport annual, ha la reducziun da plazzas en connex cull’extrada dalla vischnaunca da Breil saviu vegnir supportada. Il mument sappi la lavur avon maun vegnir liquidada dil persunal a disposiziun. Pigl avegnir setschentai danovamein la damonda d’engaschar in emprendist mercantil. Cun scolar in tal sappien ins era contribuir enzatgei alla munconza da persunal dalla branscha. Corona ed immobilias (fmr/hh) Luvrar a casa duront la pandemia ha rinforzau il giavisch da biaras e biars d’acquistar in agen dacasa. La scumiada da maun d’immobilias senta en quei cass era il Circuit da register funsil Cadi. «La damonda per investar en immobilias ei il mument gronda», constatescha il menader dil circuit, Martin Monn. Il rapport annual 2020 digl uffeci resplenda igl interess per immobilias era ellas tschun vischnauncas sisum la Surselva e quei buca mo a Mustér e Tujetsch sco loghens turistics. Il circuit sa mirar anavos sin in bien onn da fatschenta. Muort la pandemia ei quel era staus signaus da lavur da casa anora. Per l’emprema ga ei la vischnaunca da Breil buca stada ina part dil circuit.

Suenter otg onns d’in carschen cuntinuau seigi ei buca stau in da record. Persuenter seigi gl’onn 2020 staus il pli pretensius ella historia dalla Spitex Selva: Ascha entscheiva Anni Adam siu rapport annual. La meinagestiun sereferscha silla pandemia che ha dictau gl’andament dil menaschi. L’organisaziun da spitex dallas sis vischnauncas Trin, Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein ha giu da sligiar biaras grondas sfidas suenter il cunfinament dils 13 da mars 2020. Pils pensums dalla tgira ed assistenza alla clientella ein 40 collaboraturas stadas en acziun, da quei 16 specialistas dalla tgira, quater specialistas da sanadad, ina tgirunza da casa, 13 gidontras da tgira e sis gidontras da tenercasa. Quellas persunas han luvrau en pensums denter 10 e 100 pertschien. Vitier han siat collaboraturas partiu las incumbensas administrativas dalla squadra e sia lavur. La Spitex Selva ha luvrau cun 16 plazzas cumpleinas repartidas sillas 47 persunas. En siu rapport extendiu menziuna Anni Adam-Cahenzli che la squadra dalla Spitex Selva hagi tgirau ed assistiu a 220 clients e prestau 18'844 uras. Quei seigi 2,5 pertschien dameins ch’igl onn precedent. Covid-19 ha denton buca paralisau las prestaziuns. Grazia alla solidaritad dall’interpresa pli gronda ella regiun, la gruppa Arena Alva, seigi ei reussiu da dumignar la situaziun da crisa dalla primavera 2020. «Demai che las pendicularas han era stuiu serrar, havein nus astgau trer a néz las sinergias», scriva la meinagestiun e menziuna ch’il persunal dalla Arena Alva hagi prestau divers survetschs, cuschinar e reparter las tschaveras sco era transportar clients tiels miedis e far cumpras. Sco generalmein el sectur dalla sanadad ha la segirtad giu prioritad absoluta en tuttas prestaziuns. La pandemia ha persuenter era buca mess en tribulaziun il menaschi. Pertuccont cass da malsognas ni isolaziun da persunal e clientella sa la meinagestiun rapportar fatgs interessants: Ina suletta clienta hagi giu Corona, ed era mo ina suletta collaboratura. Omisduas pertuccadas hagien giu levs sintoms da grippa, seigien per cletg serevegnidas spert e cumplet.

La midada dil sistem electoral suttamess ils 13 da zercladur al pievel grischun fiera sias empremas umbrivas. Roman Cantieni mida per immediat dalla fracziun dalla PCD tier la fracziun dalla PS e candidescha la primavera 2022 sin la gliesta dalla Partida socialdemocrata Surselva el cumin dalla Foppa. FMR: Midar partida e fracziun ei plitost ina raritad el cantun Grischun e per la Surselva forsa dil tuttafatg niev. Daco mida Roman Cantieni partida e fracziun? Roman Cantieni: Dapi entgin temps vai jeu il sentiment da buc haver in grond effect enteifer la fracziun dalla PCD, respectiv la nova Allianza dil center. Ina partida che sefatschenta en Surselva surtut cun politica da persunal. In ton capientscha hai jeu per quei agir. Neu da miu engaschi politic gia ella PCD giuvna sundel jeu disaus da lantschar projects ed iniziativas. L’imaginaziun dad appartener suenter las proximas elecziuns dil cussegl grond tiel commembradi inactiv dalla partida po buca cuntentar. Jeu politiseschel bugen e sesentel aunc memia giuvens per star dalla vart. Aschia che jeu hai tschercau alternativas per mantener l’activitad politica suenter las proximas elecziuns dil Cussegl grond. Via il niev sistem d’elecziun ein las schanzas da Roman Cantieni per ina reelecziun sin la gliesta dalla PCD respectivmein Allianza dil center pintgas? Gie, quei ei mia valetaziun persunala. Jeu mon da quei ano che l’Allianza dil center po recaltgar el cumin dalla Foppa segir dus sezs, pli probabel buca dapli che treis dils sis sezs dil cumin. Jeu sun buca quel che ha fatg las biaras vuschs a caschun dalla davosa elecziun. Ussa pudess ins reproschar a Roman Cantieni dad esser in opportunist e dad encurir ina soluziun per tuttina anflar la via el parlament grischun? Gie secapescha, quella reproscha san in far. Entrar en la PS Surselva ei denton buca fetg opportunistic. Il niev sistem electoral sforza mei da tschercar ina nova soluziun per restar deputau. Jeu sun ussa treis onns commember dil Cussegl grond e per regla calan ils biars suenter 12 onns. Natiralmein che jeu hai tschentau la damonda, sch’ei seigi meglier da calar. Jeu sun vegnius alla conclusiun da tuttina puder contribuir al svilup da nossa regiun e dil cantun cun mia experienza politica. Cunzun, sche jeu entrel ella fracziun dalla PS ch’enconuscha meins ils basegns dallas regiuns. Per la regiun sezza ei quella opziun pli probabel d’avantatg. Las schanzas dalla PS Surselva da recaltgar in sez el cumin dalla Foppa ein grazia al niev sistem electoral intactas. Priu il cass ch’il suveran accepta la midada ils 13 da zercladur. Senumna quei nievelegiu deputau dalla PS Roman Cantieni, lu stat el avon il sulegl ad in autra candidata ni candidat dalla PS? Nus havein giu plirs discuors ed jeu vai communicau pliras ga viers la PS. Sch’enzatgi vul buc che jeu midi ella fracziun dalla PS, duei el s’exprimer clar e bein. Jeu sai ord atgna experienza co quei ei, sch’enzatgi vegn plazzaus avon igl agen nas. Roman Cantieni appartegn alla generaziun dalla PCD sursilvana che ha dau e dat gas ella politica. Vus essas stai confundatur dalla PCD giuvna sursilvana, haveis luvrau dabia onns ella centrala dalla partida a Berna. Ussa il streh final, ina leva decisiun? Na, la situaziun muenta mei dapi meins. La decisiun ei stada tut auter che sempla. Forsa pon ins discuorer silmeins empau da destin. Midadas da partidas vegnan per regla buca honoradas dil pievel electoral, sch’ins risguarda semeglionts pass en auters cantuns? Segir sun jeu pertscharts da forsa buca reussir. Da l’autra vart stos jeu denton gir che far nuot ei negina opziun ed corrispunda buc a miu caracter. Jeu sun fetg activs el sport e leu ein ins disaus da cumbatter. Natiralmein che jeu sun fetg spannegiaus, sche votatas e votants acceptan miu pass e mia decisiun e dattan la vusch a mi. Accepta il suveran mia decisiun sun jeu engrazieivels, honorescha el buc miu engaschi, sch’ei quei era bien. Co han las collegas ed ils collegas da fracziun dalla PCD reagau sin Vossa decisiun? Fetg different, per gronda part pauc interess, duas, treis reacziuns negativas, tscheu e leu vai jeu resentiu ina certa capientscha per mia decisiun. Sper famiglia e professiun pretenda la politica in engaschi supplementar. Tgei regl ha quei engaschi politic? In politicher posseda ina certa imaginaziun co il mund stuess sesviluppar. El sesprova da muentar enzatgei en quella direcziun ed iniziar midadas. E sch’ei reussescha da contonscher e realisar tscheu e leu ina ni l’autra da sias visiuns, lu porta quei dabia satisfacziun. Per exempel savess jeu numnar l’iniziativa per ina Porta Alpina, il stausch da lantschar in fondo d’innovaziun sin palauncau cantunal, il Bus da notg en Surselva ed auter. Politicamein ei il niev commember dalla PS buca gest il exponent dalla ala seniastra? Jeu sun gia seposiziunaus ella PCD seniester amiez, aschia che jeu anflel miu plaz el mund socialdemocratic senza grondas stentas. Autras variantas politicas ha ei buca dau en Vossas ponderaziuns? En in senn ideologic pli vast probabel ils verd-liberals. En Surselva ein els denton bunamein inexistents. La relaziun cun la fracziun socialdemocrata el Cussegl grond ei adina stada buna, aschia ch’il pass ei per mei logics. Damondas socialas fatschentan mei sco las discrepanzas en nossa societad. Tematicas che han influenzau mia politica era enteifer la PCD, aschia che jeu stos buca midar cassacca. Ei Roman Cantieni conscients ch’el s’expona pulit cun sia decisiun? Gie, quei eis el conscients. Lein gir aschia, la situaziun actuala ei per mei buca cuntenteivla. En diesch onns forsa fuss jeu malcuntents da buca haver giu la curascha da far ina midada. Tgi che ughegia nuot gudogna nuot.