Quests dis hai jau legì ina intervista cun Gino Clavuot alias Snook, il rapper rumantsch cun ragischs brasilianas. Per mai totalmain nunenconuschent, malgrà ch’el fa gia dapi onns musica. Rap, rock, pop e hip-hop na taidlel jau mai, n’er betg il rumantsch. Ma las respostas da Snook, l’ambassadur da la segunda Emna Rumantscha, èn stadas per mai surprendentas. In giuven ch’associescha lingua cun patria ed exprima ses sentiments en pleds che van a cor. In imni er a la valita da l’identitad per il bainstar uman. En l’internet hai jau tschertgà dapli da quest Snook e sun arrivada tar ina chanzun ch’el ha registrà il 2013 cun il titel «Lingua Materna». Qua dechantan giuvens cun ragischs da diversas naziuns lur linguatg mamma en tun frestg e colurà. Quai m’ha tutgà. Gea, il linguatg nun è betg mo lingua, mabain er cultura, istorgia, tradiziun, emoziun, ragisch. Quai vala per tut las naziuns ed er per las diversas regiuns linguisticas rumantschas. Noss cor è là, nua che nus avain vivì e vivain ed ans sentin da chasa e da quai essan nus loschs. En connex cun quella tschertga da chanzuns sun jau fruntada sin ulteriuras chantaduras e chantadurs rumantschs. Cler, Corin Curschellas, Mario Pacchioli, Astrid Alexandre, Ursina, Marcus ed Alexi etc. enconuscheva jau gia. Ma da Giganto, Pascal Gamboni, Liricas Annalas, Tartaruga e pli baud Hades aveva jau udì pauc dapli ch'il num. Rap, rock, pop e hip-hop n’è betg mes emprim mund. In entir avantmezdi sun jau navigada tras youtube ed hai tadlà chant rumantsch per ureglias giuvnas. Scuvert hai jau vairas animaturas ed animaturs da linguatg e cultura rumantscha, poetas e poets cun texts provocants, melancolics, filosofics, pensivs. Chant e musica che rinforza la schientscha, er senza menziunar u ludar quella, en ed er sur noss stretgs cunfins or. «Lingua Materna» pitga en cun mintga tun e pled che nus n'essan betg in pievel monoling sco blers auters, nus essan bi-, tri- e plurilings. Nus tuts discurrin almain rumantsch, tudestg e schwizertütsch e nossas biadias e biadis savens er anc englais, talian, portugais u spagnol. Lavureras e lavurers esters han enritgì betg mo noss bainstar material, er nossa cultura, noss pensar, han schlargià noss orizont. La Svizra rumantscha è in model da multicultura e plurilinguitad ed in exempel da convivenza. Sco en mintga famiglia datti er svaris tar nus, ma differenzas enritgeschan, e sch’i fa basegn ans tegnain nus ensemen. Sco Sursilvana da la generaziun veglia smirvegl jau, quantas giuvnas e giuvens cun schlattainas tudestgas, talianas, portugaisas, greccas, spagnolas discurran rumantsch uschè perfetg sco mintga indigen che sa numna Cathomas, Nuotclà u Spinatsch. Franc han bleras e blers da nus ragischs d’autras etnias, ma en questa cumulaziun sco ils davos decennis n’è nossa cuminanza mai sa maschadada. Ed ella sa cumprova ed integrescha ils immigrads. Rap, rock pop e hip-hop rumantsch contribueschan a moda frestga, frecha ed emoziunala ad identitad e patria. Rita Cathomas-Bearth è oriunda da Rabius, viva a Cuira, ama musica e litteratura, ma scuvra pir suenter 70 onns il rap, rock, pop e hip-hop. Rita Cathomas- Be arth...

Las dunnas èn cleramain sutrepreschentadas en ils gremis politics dal Grischun. Quai resulta d’ina retschertga ch’il Chantun ha publitgà l’emna passada. Tenor la retschertga èn mo circa 20 pertschient dals sezs en las suprastanzas communalas dal Grischun occupads da dunnas. Sulettamain 112 da 553 sezs en las suprastanzas communalas grischunas èn occupads en il mument da dunnas. Ed en las 101 vischnancas politicas datti be 14 dunnas ch’èn presidentas communalas. Per l’emprima giada ha l’Uffizi chantunal da vischnancas fatg per incumbensa dal schef dal departament, cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, ina retschertga cun clers resultats. Er sche las cifras fan surstar, la mancanza da dunnas en ils uffizis politics n’è betg in nov fenomen. Interessantamain dat la mancanza da dunnas en egl en in mument, ch’igl è insumma grev da gudagnar dunnas ed umens per uffizis politics en las vischnancas grischunas. La FMR ha discurrì cun Thomas Kollegger, il manader da l’Uffizi chantunal da vischnancas. FMR: Uss savain nus damai che las dunnas èn sutrepreschentadas en ils gremis executivs communals ed en ils parlaments communals. Bun da savair e basta? Thomas Kollegger: Tenor mai èsi impurtant d’avair ina giada la situaziun en cifras. Ed igl è bun da render visibel quant bain u betg bain che las dunnas èn represchentadas en ils gremis communals. Apropos «bun da savair e basta»: Na, noss uffizi vegn ad actualisar questas cifras dad onn ad onn en l’avegnir. Uschia ves’ins en tge direcziun ch’il svilup va e sche la quota da dunnas po crescher. Datti differenzas regiunalas ubain tranter citad e champagna? Gea, i dat differenzas. Quai dependa in pau co ch’ins resguarda ina regiun. È la regiun ina corporaziun territoriala ubain ina regiun pli extendida? Per exempel la Val dal Rain grischuna pon ins considerar sco regiun en trais parts ubain sco in territori cumpact. Sche nus vulain per exempel savair quantas dunnas ch’èn presidentas communalas en la Val dal Rain Grischuna, lura ves’ins, che en la regiun da Landquart e conturn na datti naginas presidentas communalas. En la regiun da la Plessur è la mesadad dals presidis communals dentant en mauns da dunnas. Prendess’ins l’entira Val dal Rain grischuna ensemen dessi in’autra media. A nus interessescha dentant il resultat sur l’entir chantun e lez è cleramain a disfavur da las dunnas. Daco datti uschè paucas dunnas che surpiglian uffizis politics en vischnancas? Sin plaun chantunal na datti tenor mes savair naginas retschertgas davart ils motivs per la mancanza da dunnas en uffizis politics. Sin plaun federal dentant datti talas retschertgas cun intervistas ch’èn vegnidas fatgas cun dunnas avant ch’ellas surpiglian in uffizi e suenter il temp d’uffizi. Ina conclusiun generala ch’ins po trair: Las dunnas èn pli precautas ed evalueschan fitg exact avant che surpigliar in uffizi. Durant l’uffizi, vesan las bleras che quel porta blera satisfacziun ed ch’igl è pussaivel da far senza problems. Interessantamain datti en las medemas retschertgas cun umens gist il purtret cuntrari. Impurtant è simplamain ina buna infurmaziun avant che surpigliar in uffizi. Jau poss be far curaschi: Las dunnas pon suprender senza resalvas uffizis en suprastanza communala u il presidi d’ina vischnanca. Han manà Vossas retschertgas er ad infurmaziuns davart las fermezzas da las dunnas en uffizis politics? Er qua datti be infurmaziuns na scientificas. En general ha quai da far cun ils interess individuals da mintgina e mintgin. Gist perquai èsi impurtant che l’entir spectrum societar saja represchentà er en executivas communalas. Damai sper umens er las dunnas. Cun las differentas opiniuns en las discussiuns han ins ina buna garanzia ch’i dettia bunas decisiuns. Quest onn vegnan realisadas las elecziuns dal Cussegl grond tenor in nov sistem. Po il sistem dal proporz midar la cumpart da las dunnas en il Cussegl grond? En quai ch’i reguarda las candidaturas avain nus ina buna cumpart da dunnas sin las glistas. En il senn da las constataziuns en nossa retschertga èsi da sperar ch’il dumber da dunnas creschia envers il stadi dad oz. Igl è da sperar che las candidaturas sajan ina buna experientscha er per las dunnas che candideschan e ch’ellas candideschian forsa danovamain en quatter onns. Ed entaifer questa legislatura surpiglia ina u l’autra forsa schizunt in uffizi en ina vischnanca. La retschertga En las suprastanzas communalas dal chantun Grischun importa la quota da dunnas actualmain 21%, en ils parlaments communals 22% ed en las cumissiuns da gestiun 31%. Dals 101 presidis èn actualmain 14 en ils mauns da dunnas. Betg mo en las autoritads chantunalas (Cussegl grond e Regenza) è la populaziun feminina actualmain sutrepreschentada cleramain, mabain er en las executivas da las vischnancas politicas. Mo 112 da tut en tut 553 sezs en las suprastanzas vegnan occupads da dunnas. En las trais regiuns (Alvra, Bernina, Landquart) na sa chattan naginas dunnas a la testa da las suprastanzas communalas. En la regiun Plessur vegnan duas da las quatter vischnancas manadas da dunnas. Presidentas communalas han actualmain las 14 vischnancas Arosa, Panaduz, Cazas, Churwalden, Fideris, Furna, Glion, Masagn, Puntraschigna, San Vittore, Seewis, Segl, Urmagn e Val Müstair. Grischun Vischnancas tschertgan magistratas e magistrats Las vischnancas grischunas han grondas difficultads da survegnir persunas ch’èn prontas da surpigliar in uffizi en suprastanza. Tenor il schef da l’Uffizi chantunal da vischnancas, Thomas Kollegger, saja la mancanza da magistratas e magistrats in dals motivs per fusiuns da vischnancas. Suenter las fusiuns dettia per regla dapli candidatas e candidats gist per ils uffizis da suprastanza. «In exempel actual è Zernez. Là avain nus uss suenter la fusiun quatter candidats per il presidi communal.» In auter exempel saja la vischnanca fusiunada da Surses: «Qua avevan nus avant la fusiun numerusas vischnancas cun blers gremis communals. Ed ussa è tut concentrà sin ina vischnanca.» L’Uffizi da vischnancas haja constatà ils davos onns che grazia a las fusiuns saja vegnì pli simpel d’occupar ils gremis da vischnanca. (fmr/mg)

Il mardi, l’emprim da mars 2022 a las 04.15 è in luf creschì ­vegnì sut in auto sin l’autostrada A13 a Landquart. Probablamain è il luf arrivà sin l’autostrada sur la Punt Tardis. El gieva en direc­ziun Maiavilla. Il cadaver vegn tramess a l’Institut per la sanadad da peschs e selvaschina a l’Universitad Berna nua ch’el vegn intercurì. I vegn a sa mussar, schebain ì sa tracta d’in luf derivont dal triep dal Calanda. L’analisa dal Laboratoire de biologie de la conservation da l’Universitad Losanna vegn ad esser avant maun probabel l’avrigl.

Als 22 da favrer 2022 è ina da las grondas vuschs dal grunge daventada mitta. Il chantadur e musicist american Mark Lanegan è mort cun mo 57 onns en ses dachasa a Killarney en il sidvest da l’Irlanda. La radschun da la mort n’è anc betg enconuschenta. Ma tgi era Mark Lanegan? Sper Eddie Vedder, Kurt Cobain e Chris Cornell era Mark Lanegan ina da las iconas dal grunge. Dentant è el però era adina stà in pau en la sumbriva dals primnumnads. E tuttina – cun sia band «Screaming Trees» che ha existì dal 1985 fin tar il 2000, valeva el sco in dals pioniers dal grunge e cun seis chavels lungs cotschens e sia statura robusta sco stereotip arcaic da quell’èra. Durant sia carriera ha el sunà tar plirs progets musicals cun autras grondezzas dal grunge – per exempel ensemen cun Layne Staley dad «Alice in Chains» e Mike McCready da «Pearl Jam» tar «Mad Season» – ed è stà a l’entschatta dils onns 2000 ensemen cun Dave Grohl dals «Foo Fighters» commember da la band «Queens of the Stone Age». Musicalmain na s’ha el dentant betg limità mo al rock. Cun sia vusch bassa e gruglia era el era dachasa en il bluesrock ed en il folk. Mark Lanegan era er in musicist da solo ed ha publitgà totalmain indesch albums sut ses nom. L’ultim avant dus onns cul titel «Straight Songs of Sorrow», en il qual el ha descrit ses cumbat cunter la dependeza dad alcohol e heroin – ina dependenza che l’ha accumpagnà dapi ch’el era in teenager. Da numnar mo in album sco tip è grev tar in musicist sco Mark Lanegan. Jau hai dentant tschernì ses emprim album da solo cul titel «The Winding Sheet». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ti es pedantic en la tgira da Tias unglas e das grond quità a Tes auto che Ti schubregias almain ina giada per emna. A la lavur s’engaschas Ti sco nagin auter ed es qua per mintgin. En Tes temp liber lavuras Ti la stad per il club da ballapè e l’enviern es Ti schef da material dal club da curling. Ma tge fas Ti per Tes egls? S’occupas Ti er uschè intensiv dad els sco da tut l’auter? Ils egls appartegnan numnadamain tar ils pli impurtants utensils da Tes mintgadi. L’entir di sesas Ti avon il monitur. Magari miras Ti er sin il telefonin, sin Tes iPad ni la saira televisiun per guardar las novitads, ina documentaziun ni in film. Per Tes egls è quai in horror. En media passenta mintga creschì 9,5 uras avant in ni l’auter monitur. La consequenza èn egls sitgs, stanchels enfin ina sensibladad per glisch ni er mal il chau. Per quest motiv duessas Ti regalar a Tes apparat da vesida mintga di pausas regularas. Per contonscher quai poss Ti applitgar la regla 20 – 20 – 10. Far mintga 20 minutas silmain ina pausa da 20 secundas e drizzar l’egliada sin in object ch’è almain sin ina distanza da 10 meters. Sche Ti fas quai regularmain sa schluccan ils egls ed il chau. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Egl

A Maiavilla è vegni preschentà ier l’emprim betun ch’è neutral areguard il CO2. Ensemen cun la Scol’auta spezialisada da la Svizra orientala ha l’interpresa Zindel United sviluppà sco emprima en Svizra il betun neutral da CO2. Il CO2 che vegn generà cun producir betun vegn returnà al betun nov en furma da charvun da plantas. Martin Gabriel /FMR Quest charvun da plantas che cuntegna CO2 vegn fatg or da laina da guaud che na vegn duvrada per auters intents. Cun ina procedura speziala vegni fatg ord il lenn che cuntegna CO2 charvun da plantas. Cun brischar la laina vegn il CO2 magasinà en il charvun. E quest charvun vegn lura maschadà cun il betun. Il principi è cler: Il CO2 ch’è vegnì absorbà cun la producziun dal betun vegn returnà cun il charvun da plantas. Quel betun è uschia neutral areguard il CO2. Tenor impressari Andreas Zindel junior èn duas firmas affiliadas a Zindel involvidas en la producziun dal betun neutral da CO2 che porta il num KLARK. «Cun il charvun da plantas pon varga 200 kilos CO2 vegnir conservads en in meter cubic betun. Sch’ins calculescha ch’ina chasa d’ina famiglia dovra 120 meters cubics betun neutral, lura cuntegna quest chasa nova 24 tonnas CO2 neutralisà.» Quai correspundia circa al CO2 ch’in auto da persunas producescha en 10 onns, ha Zindel agiunt. Ils resultats da las emprimas lavurs da construcziun sajan positivs, han ils iniziants dal betun innovativ ditg a l’infurmaziun. Il nov betun è circa 1.5 % pli char ch’il betun convenziunal. Cun l’argument da contribuir a la protecziun dal clima, possia quest pretsch supplementar dentant vegnir giustifitgà. Sco gratulant per la realisaziun dal betun favuraivel al clima ha er cusseglier guvernativ Mario Cavigelli prendì part a la preschentaziun a Maiavilla. Il betun neutral areguard il CO2 saja in pass impurtant per l’iniziativa dal Chantun da reducir il dioxid carbonic: «I na sa tracta qua betg d’ina mesira per abolir il CO2, mabain d’ina mesira per neutralisar il CO2.» La branscha da construcziun saja in grond producent da CO2 e cun quest nov betun possia la branscha meglierar in pau sia reputaziun, ha il schef dil Departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad ditg a la FMR. «Igl è in emprim pa

Il chantun Grischun è pront per l’arriv da fugitivs da la guerra en l’Ucraina. Il schef da l’Uffizi chantunal da migraziun e da dretg civil Marcel Suter coordinescha l’engaschament dal chantun. El ha ditg a la FMR ch’ils alloschis en ils differents centers sajan pronts. Il chantun saja dentant engraziaivel ed avisà al sustegniment da persunas privatas cun dar albiert a fugitivs da l’Ucraina. Bleras e blers che vulan dar albiert a fugitivs contacteschan quests dis l’Uffizi da migraziun ubain l’Uffizi social dal chantun Grischun. Per il schef da l’Uffizi chantunal da migraziun, Marcel Suter, èsi perquai impurtant da pudair infurmar tant pli svelt. «Nus essan londervi da preparar ina infurmaziun detagliada per la populaziun dal Grischun. L’emna proxima vegnin nus er ad infurmar las medias davart ils fugitivs da l’Ucraina che vegnan en il Grischun.» Marcel Suter ha ditg ch’il chantun pudess er anc augmentar las capacitads sper ils 500 plazs che stettian gia ussa a disposiziun. «Nus essan dentant era leds da mintga alloschi privat per fugitivs. En l’entira Svizra èn circa 40 000 persunas privatas s’annunziadas fin uss cul giavisch da sa gidar cun dar alloschi.» Las Svizras ed ils Svizzers sajan fitg solidarics, er en il Grischun possia ins quintar ch’i vegnia mess a disposiziun chombras, abitaziuns e chasas da vacanzas per ils fugitivs da l’Ucraina, uschia il manader da l’Uffizi da migraziun chantunal. Il formular d’annunzia per daventar famiglia ubain persuna ospitanta saja da chattar en l’internet sin la pagina: www.fluechtlingshilfe.ch Sco quai che l’Agid svizzer als fugitivs communitgescha survegnia mintga famiglia u ospitant ina confirmaziun da sia l’annunzia. A basa dal process politic possia lura anc cuzzar in temp fin ch’ins possia plazzar ils fugitivs. Entaifer il temp da spetga vegnian interessentas ed interessents dentant tegnids sin il current. Dal mument ch’ina intermediaziun dals fugitivs saja pussaivla vegnian tuts envidads ad in discurs per emprender d’enconuscher in l’auter. Pertutgant la communicaziun cun ils fugitivs ha Marcel Suter da l’Uffizi chantunal da migraziun ditg, che la gronda part da la populaziun da l’Ucraina sappia bain englais. «Sche quai na fiss betg il cas, lura avain nus en il Grischun enturn 150 persunas da l’Ucraina che vivan gia qua. Quellas vegnin nus lura a dumandar per translatar.» Nus essan leds da mintga alloschi privat per fugitivs Marcel Suter, schef da l’Uffizi chantunal da migraziun e dretg civil Sin la pagina da web da l’Agid svizzer per fugitivs pon ins er intervegnir insaquants puncts impurtants ch’ins duess savair avant che s’annunziar: I dovra in ambient stabil. Igl è da quintar ch’ils fugitivs restan per almain trais mais. I dovra avertezza e sinceradad. Igl è ideal sche l’ospitant ha in pau peda, da star a disposiziun cun cussegl ed agid per ils fugitivs che arrivan en in ambient cumplettamain nov. Ils fugitivs dovran ina sfera privata: En il cas ideal pudais vus offrir ina chombra ch’ins po serrar u almain ina chombra determinada. I dovra installaziuns sanitaras: Ils fugitivs ston avair access ad in bogn u ina duscha ed ad ina pussaivladad da cuschinar. Il status S munta ch’ils fugitivs na ston betg absolver la procedura da recepziun per requirents d’asil. Ils fugitivs turnan a chasa en l’Ucraina uschè prest sco pussaivel. Il status S munta che mintga fugitiv vegn recepì immediat suenter la renconuschientscha sco fugitiv en l’assicuranza da malsauns obligatorica. La Confederaziun restituescha retroactiv als chantuns las pauschalas per la cassa da malsauns. A la dumonda sch’ils uffants dals fugitivs possian ir a scola ha Marcel Suter respundì, che quai stoppia anc vegnir discutà e preparà cun las instanzas da scola. La dumonda da pudair lavurar sco fugitiv dependa tenor Marcel Suter era dal status S. Decidia il Cussegl federal da dar il status S, lu pudessan fugitivs da l’Ucraina era pudair lavurar en Svizra.

Il davos temp hai jau cumenzà a ma sensibilisar (bella occupaziun, u betg?) per stgisas – las mias e quellas dad auters. Pertge ve­gnin nus cun stgisas? Tgeninas èn las pli bellas e tgeninas las pli marschas? Ed èn stgisas las soras pitschnas da las manzegnas u èn stgisas in’expressiun da nossa fantasia creativa per ans proteger – ed era per proteger auters. Per ordinari, cura che nus vegnin cun stgisas, vulain nus cuschentar il vair motiv per insatge, saja quai per ina intenziun che nus avain u per in fatg gia capità. Enstagl da dir sco quai ch’igl è, tschertgain nus alternativas da tuttas sorts. «Jau sai che jau sun memia tard, ma il tren ha duvrà fitg bler temp oz per tschertgar la dretga via.» – «Jau n’hai betg pudì ir a la lavur, in filien aveva fatg sia taila uschia che l’isch-chasa era bloccà.» I dat blers motivs pertge che nus na vulain betg dir insatge sco quai ch’igl è. In è senza dubi la curtaschia. Ins vul esser gentil e mussar ch’ins haja manieras. Pia na vul ins betg dir precis sco quai ch’igl è (ubain sco quai ch'ins vesa la chaussa u la persuna) e qua tras ristgar da forsa trumpar u schizunt permalar insatgi. In auter motiv è la tema: la tema d’in chasti, la tema da perder simpatias, la tema da betg vegnir dumandà pli e la tema da far brutta figura e perder la fatscha. In terz motiv è il turpetg e la nauscha conscienza. Ins sa turpegia da dir sco quai ch'igl è. E quai che è, na sto tuttavia betg esser adina «in enorm delict» ch'ins ha commess. I sa era esser ch’ins na vul simplamain betg ch’insatgi auter sappia p.ex. ch’ins n’haja betg reussì tar in examen, ch’ins haja ina relaziun d’amur secreta, ch’ins haja bavì il di avant memia bler, ch’ins saja en tractament psichiatric. In ulteriur motiv è il simpel plaschair da fabular ed inventar ed en il medem mument cuschentar – e qua tras irritar. «Jau n’hai betg gì peda da far ils pensums perquai che jau hai stuì guardar co ch’il Rain gieva ensi.» – «Na, jau n’hai betg sgruflà la notg passada, jau hai siemià che jau saja in töf cun in defect.» Inqual giadas, cura che nus vegnin cun stgisas, faschain nus sco sche nus stuessan discurrer en num dad ina autoritad. «Il medi ha ditg ch’jau stoppia baiver mintga di trais magiels vin.» – «Mia cussegliadra dad assicuranzas ha ditg ch’jau na dastgia betg far cun il tschi-tschapulvra pli.» L’atgna sanadad è en quest senn era ina spezia dad autoritad incontestabla, sch’i va per chattar ina stgisa. «Na, oz betg, jau hai mal il chau.» – «Tge, ti vuls ir uschè lunsch a pe! Na, jau hai mal il schanugl.» Ina buna stgisa vala bler, hai num. Ed ina buna devisa tar ina stgisa è para: Gea betg sa laschar en en discussiuns! Uschiglio savess tut quai ch’ins vuleva curclar cun la stgisa vegnir a la glisch. Per las persunas pertutgadas sa gliez esser penibel. Ma igl è in element frequent, mintgatant divertaivel e mintgatant tragic, en numerus dramas – fictivs e reals. Maria Cadruvi, anteriura redactura RTR, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». Maria Cadruvi

Dacurt sun jau puspè stada ina gia a Cuira. Suenter in’eternitad puspè! Durant il viadi cun il tren enavos a Glion sun jau vegnida perditga dad ina cugliunaria a la gronda. Il tren vers Mustér spetgava anc sin il binari endisch da la staziun a Cuira ed jau era ma platgada en in cumpartiment al cumenzament dal vagun da l’emprima classa. Davos mes laptop lavurava jau pli u main concentrada. Tuttenina hai jau udì co ch’in giuvenot, gist currì en il tren, ha pledentà in um in pau sin ils onns. El haja dad ir cun il tren a Mustér ed haja fatg giu che ses patrun da lavur vegnia cun el. Ma quel ve­gnia pir a Rehanau en il tren. Ed uss haja el in problem. El n’haja betg daners per cumprar il bigliet. «I bin kai Bösa» , ha el sincerà a quest um pli vegl. Ed el ha schizunt numnà il num da ses patrun – il gestiunari dad in’interpresa da bajegiar enconuschenta. Quant ch’el dovria lura, ha l’um vulì savair – «25 Franca – isch eba retour», è stada la resposta. Jau hai observà la scena da davosvart e sun ma dumandada, sche jau dess a quest giuvenot ventgatschintg francs. Probabel ha dentant era l’um cun il sa­tgados guardà sin l’ura e vis ch’el stoppia festinar da dar ils daners, cunquai ch’il tren partiva en paucas minutas. «Sie sind an Engel!» , ha il giuvenot exclamà ed è currì or dal vagun. Curt suenter è il tren sa mess en moviment e l’um buntadaivel era tut gnervus, perquai ch’el era da l’avis che quest pauper giuven haja uss anc pers il tren. Cura che l’accumpagnader dal tren è vegnì per controllar ils bigliets ha l’um raquintà ad el quest schabetg gist capità. Admonind ha il controllader avisà ch’el n’avess betg duì dar ils daners a quest cugliun. El na possia far nagut pli en chaussa. Mai n’ha quest schabetg betg laschà en ruaus. Durant ch’il tren charrava tras la Ruinaulta sun jau ma plazzada vis-à-vis l’um cugliunà ed hai fatg amogna ad el da pajar la mesadad dals ventgatschintg francs pers. Jau m’avess numnadamain era laschà cugliunar da quest giuven. «Nanai, dia Ràppa varmàg i scho. Jatz han i hàlt mit ubar Sibazg nu an Leerblatz brcho.» Siu dialect gualser ha anc fatg bler pli simpatic il viandant. Raquintond questa istorgia anc la medema saira a mes bab ch’è medemamain sur settanta, ha el mo ris e manegià: «N’has betg legì la penultima columna da Maria Cadruvi? Ad ella è capità exact il medem. Mo jau crai, ch’ella haja pajà il dubel!» E propi! Ils 18 da schaner era la columna sin l’ultima pagina da La Quotidiana intitulada cun «Vus essas in anghel» – e Maria Cadruvi ha raquintà quella giada quasi la medema istorgia. Jau stoss surrir cura che jau legel uss questas lingias da mia collega columnista. Maria ha propi pajà il dubel per vegnir auzada en las sferas celestialas dals anghels. Ed jau sai (sin il pli tard) uss: Leger las columnas da La Quotidiana po preservar da cugliunaria ed autras tuppadads. Quai ch’è scrit cursiv en questa columna è capità gist uschia er a Maria Cadruvi e perquai hai jau pudì copiar ses text. Alice Bertogg abitescha cun sia famiglia a Sevgein. Ella è promotura regiunala da la Lia Rumantscha a Glion ed è perquai era magari da viadi per ir en Chasa Rumantscha a Cuira. Alice Bertogg abitescha cun sia famiglia a Sevgein. Ella è promotura regiunala da la Lia Rumantscha a Glion.

Il tschaiver è passa ed en las regiuns catolicas èn ins en il temp da la curaisma. Blers prendan quests 40 dis avant Pasca per ina dieta, u per far in paus, per giginar, per exempel. Esser in pau pli mudests è bain dretg, en vista a quai che capita gist sin il mund. Ma tuttina: Ins na duess tuttina betg desister da far ina festina, saja quai per in anniversari u per autra chaschun durant quest temp. In magiel vin fa per ordinari part d’ina festa en buna cumpagnia. Savens van ins en l’ustaria per sa laschair survir e giudair quel cun il bun brassà, ina cotletta u autras buntads. Ina giada durant la curaisma na fa quai betg donn. Tgi che organisescha ina festa a chasa ha savens in pitschen problem: tge vin eleger? Pertge ils envidads han differents gusts. Tgi preferescha in Chianti, tgi in Shiraz, tgi il Gewürztraminer u schizunt il Chateau Lafitte. Per baiver il vin datti cleras reglas. Respectai quellas che valan anc adina per giudair in bun vin. Per mintga taglier, il prepast, l’emprim plat, il past principal ed il dessert datti il vin adattà. Ins duess dentant er dar pais al magiel adattà. Quel cun la furma da ballun n’è betg per tut ils vins. I dat era il magiel en furma da chalesch, ed alura il bitger u cup cun lingia guliva. Da quel baivan ins il vin alv da la Romandia. La furma pli robusta da quest magiel datti er. Co giudais vus in vin da Vuclina? Bain betg en in magiel da ballun? Gliez na fiss betg correct. Harry Schraemli (1904-1995), in conuschent magister da la gastronomia e piunier da la cultura da bars e cocktails, declara en sias publicaziuns ch’il vin da Vuclina pretendia in magiel robust e ferm che er purs ed alpinists possian tegnair enta maun. Vinavant cusseglia el da giudair tut ils vins talians en magiels da Vuclina e betg en quels franzos en furma da ballun. Damai: suandai las reglas per giudair il dretg vin en il dretg magiel. ils magiels da vin en furma da ballun na sa laschan betg duvrar per tut ils vins.

Il Museum da la natira dal Grischun festivescha quest onn ses 150avel onn d’existenza. Cun quest’occasiun organisescha il museum ina exposiziun da giubileum cun 150 objects or da las atgnas collecziuns. Ier saira è l’exposiziun intitulada «La natira sco stgazi» vegnida averta. La fundaziun dal Museum da la natira dal Grischun stat en in connex fitg stretg cun la Societad grischuna per la perscrutaziun da la natira (SGN) ch’è vegnida fundada l’onn 1825. Insaquants commembers da la SGN che eran magisters a la Scola chantunala grischuna èn s’engaschads per l’instrucziun dals roms da las scienzas natiralas. Els avevan atgnas collecziuns d’animals, plantas, minerals e crappa ch’els duvravan era per la scola. Plirs decennis han ils magisters stuì insister ed argumentar per in museum e ch’ins possia mussar tut quellas collecziuns a la publicitad. L’onn 1872 èsi stà uschè lunsch: Il Museum grischun per scienza ed art è vegnì avert en la chasa Buol a Cuira, l’actual Museum retic. Per entant è il Museum da la natira stà ina partiziun d’istorgia natirala dal Museum retic. Il Museum da la natira en l’edifizi dad oz è vegnì avert l’onn 1981. Cumenzà ha tut cun in collavuratur en ina plazza parziala. Oz ha il Museum da la natira circa 30 collavuraturas e collavuraturs ed en tut circa 370 000 objects da collecziun. Il directur actual dal Museum da la natira dal Grischun, Ueli Rehsteiner, ed il pedagog da museum, Flurin Camenisch han ditg che las activitads actualas dal museum stettian sin quatter pitgas: collecziunar, conservar, intermediar e perscrutar. Tenor questas quatter pitgas è era l’exposiziun da giubileum «La natira sco stgazi» concepida. Cun ils dus parameters da las quatter pitgas tematicas ed ils 150 objects han ins tenor Flurin Camenisch fatg la schelta d’objects. «L’exposiziun dat respostas a dumondas sco: Tge impurtanza han collecziuns per intermediar e per perscrutar? Tenor tge criteris collecziunescha il Museum da la natira dal Grischun e co vegnan objects da collecziun conservads per tschientaners?» Per il directur Ueli Rehsteiner èsi per sumeglia impurtant ch’ins possia exponer l’urs da glatsch ch’è a ses temp stà en possess dal Museum da la natira dal Grischun fin l’onn 1980 che l’urs da glatsch è vegnì consegnà al Museum zoologic da l’universitad da Turitg. «Il Museum da la natira dal Grischun è dapi sia fundaziun in construider da punts tranter la natira, respectivamain la scienza natirala e la populaziun», ha il directur dal museum, Ueli Rehsteiner ditg durant la guida. «Noss Museum da la natira ha adina gì il ferm sustegn dal chantun e da la citad da Cuira, ma era da la SGN, dad auters museums, dal Parc Naziunal Svizzer e dad autras instituziuns publicas e privatas. Perquai datti en quest program accumpagnant da giubileum sper visitas guidadas e referats er occurrenzas communablas cun organisaziuns partenarias e pliras excursiuns. L’exposiziun da giubileum cuzza fin ils 23 da schaner 2023.» Grischun 150 onns e 150 objects Ier saira è vegnì fatg printgas sin il 150avel anniversari dal Museum da la natira dal Grischun. L’onn 1872 è vegnida averta a ­Cuira sut il tetg dal Museum retic ina partiziun da scienzas natiralas. Per l’onn giubilar datti ina exposiziun cun 150 objects or da sis collecziuns. Preschentadas vegnan l’istorgia e las activitads actualas dal Museum sut il motto: 150 onns cun 150 objects ed ina finamira: Numnadamain da documentar cunzunt la natira dal Grischun cun objects da collecziun originals. (fmr/mg)

Dar tips è uschia ina chaussa, avair pront in mintga giada che jau sun en il tur n’è betg adina simpel. Perquai hai jau tschertgà en la rait per guardar tge di spezial che quai po esser oz. E davairas, ils 11 da mars è in di spezial. En ils Stadis Unids da l'America (USA) vegni festegià il «National Oatmeal Nut Waffles Day» - pia il di naziunal da las guaflas d’avaina e nuschs. Tuna bain e fa gust. Para dentant propi in zichel banal, ma sche quai na dat auters motivs da festegiar oz, pertge betg giudair la vita e la libertad cun mangiar ina buna guafla? In bel recept è da chattar en la rait u en in cudesch da cuschinar ed i dat massa variantas da ­guaflas. Jau hai be in problemin – a mai manca il fier da guaflas. Perquai èsi per oz bler pli simpel e patgific da far ina visita en la gelateria «Tommies » amez Sedrun. Là fa il patrun numnadamain durant l’enviern guaflas ed autras chaussas deliziusas empè da be vender glatsch. L’ultima giada che jau sun stada là ha el perfin dà a mai in tip gratuit, numnadamain da cumprar ina vignetta che mancava anc sin mes auto. Avais vus gia tatgà la nova sin voss auto? Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Oz avant duas emnas è stada la davosa saira da la vita veglia dad Olga Miroshnik.» – Uschia entschaiva il purtret radiofonic da la fugitiva ucrainaisa da 26 onns da Charkiv. L’artista da make-up Olga Miroshnik raquinta en la reportascha da radio da la bella saira ch’ella aveva passentà avant passa duas emnas cun ses partenari Ruslan en il kino e suenter anc en il McDonalds. Ch’els sajan lura ids a durmir quella saira, stgatschond il patratg vi dal nunpussaivel. La damaun la sveglia ses ami Ruslan cun ils pleds: «I ha cumenzà!» L’istorgia da la fugitiva Olga Miroshnik è ina da (per il mument) var trais milliuns tragedias. Ed i vala la paina da tadlar quest’istorgia d’ina persuna ch’ha pers la patria, la confidenza, l’orientaziun e la controlla. Il purtret da quatter minutas è vegnì emess dacurt en l’emissiun «Rendez-vous» dad SRF ed è da chattar e tadlar sin ils chanals online dad SRF. Ma il tip dad oz vuless atg­namain recumandar in emettur specific. Jau aveva numnadamain udì l’istorgia d’Olga Miroshnik cun in pau retard sin l’emettur SRF 4 News. Igl è l’emettur che porta l’entir di novitads, analisas, reportaschas e rapports da l’entir mund – e tegna uschia adina sin il current. Gist en quests dis, nua che las novitads sa midan ura per ura ed ans laschan en embarass di per di, èsi da cussegliar da tadlar SRF 4 News – via radio digital, via computer u sin il telefonin. E nua è Olga Miroshnik ussa? – Ella ha chattà dimora tar ses cusrin a Warschau en Polo­gna. Ses partenari Ruslan però – e blers auters da ses confamigliars – èn restads en l’Ucraina. Di per di dat in redactur u ina redactura in tip – senza garanzia che quel tip plaschia lura a tuttas e tuts. Logo dad SRF 4 News

Dacurt m’ha in’amia regalà in da quests numers da lottaria. Per mai senza dubi in dals megliers numers insumma che Swisslos ha mess sin il martgà: Win for Life. Il gudogn principal: 4000 francs – mais per mais – durant 20 onns. Ed era questa giada avain nus – avant sgrattar – discutà davart l’istorgia da quest pèr ominus: L’amia da mes cusrin ha in frar che è stà envidà a questas nozzas da quest pèr che ha supplitgà mintga giast da prender cun sai in numer da lottaria Win for Life. E suenter la tratga principala èsi vegnì sgrattà communablamain – curt suenter las emprimas sgrattadas – l’emprim gudogn principal. E curt silsuenter – anc in gudogn principal. In bel regal da nozzas per il pèr: 8000 francs – mais per mais – durant 20 onns. Nus tuts enconuschain quellas istorgias – in’amia d’in’amia che ha passentà in’aventura. Legendas modernas u «urban legends» per englais – èn istorgias balurdas, scurrilas, gea perfin precaras e privlusas. Exact quest fenomen tracta il podcast da la seria «Input» dad SRF. En ses podcast raquinta Mariel Kreis davart quellas istorgias – vardad u legenda? Ed ella va anc in pass vinavant. Nua èn las raschuns zuppadas: pertge datti insumma legendas modernas? Sche l’istorgia davart il pèr ominus cun ses Win for Life’s sa verifitgescha e tge ch’è capità cun ina dunna che avra suenter sias vacanzas en l’eroplan in pachet cun in cedelin: «Bainvegnì en il club dad aids», udis Vus en il podcast ch’è accessibel sin la rait sut ww.srf.ch u via las applicaziuns da podcasts. Il podcast ha num «Urban Legends: Der Freund meiner Freundin kennt jemanden, der…». Dal rest, mes numer da lottaria è stà ina vaira nulla.

Ils 20 da mars 2022 è il Di mundial da l’istorgia. Il project «TiM – Tandem en il museum» ha la finamira da scriver quel di tranter las 14.00 e las 17.00 ensemen cun visitadras e visitaders almain 100 istorgias. TiM e la Lia Rumantscha (LR) envidan dad inventar era istorgias rumantschas. En il Grischun èn da la partida il Museum retic Cuira, il Museum d’art dal Grischun Cuira, il Museum Kirchner Tavau e la Fundaziun Nairs Scuol. Las guidas ed ils guids da TiM animeschan las persunas preschentas da sa laschar inspirar dad in object u in maletg e dad inventar latiers ina curta istorgia. En tscherts museums spetgan guidas e guids rumantschs per inventar istorgias en tut ils idioms. Tgi ch’è preschent en tge museum ves’ins sin la pagina da TiM www.tim-tam.ch. Gianna Olinda Cadonau, guida da TiM e collavuratura da la LR, vegn p.ex. ad esser preschenta en la Fundaziun Nairs a Scuol. Tut las istorgias vegnan publitgadas sin la plattafurma d’istorgias Musée imaginaire Suisse www.mi-s.ch . Uschia resulta ina rait spessa d’istorgias. Al Di mundial da l’istorgia ha plinavant lieu ina concurrenza: las auturas ed auturs da las «meglras» istorgias gudognan in pass dals museums svizzers. (cdm/fmr) Guids da TiM sustegnan ils 20 da mars a grond e pitschen per scriver in’istorgia davart in maletg u in’autra ovra d’art.

Var 350 gruppas da battasendas da l’entira Svizra envidan questa sonda, ils 19 da mars 2022, ad in di naziunal da fufragnar. Era dal Grischun sa participeschan nov gruppas. L’idea è da preschentar las differentas purschidas ch’existan en il mund dals e da las battasendas, cun gieus, aventuras e divertiment. Quai scriva l’uniun Battasendas Grischun en ina communicaziun a las medias. Envidads al di da fufragnar èn uffants e giuvenils da 5 a 15 onns. Causa la pandemia han bleras activitads dals battasendas – era ils dis da fufragnar – stuì vegnir annullads dapi l’onn 2020. Tuttina hajan ils battasendas en Svizra pudì nudar durant quest temp in lev augment da commembras e commembers. Actualmain èn activs passa 50 000 uffants e giuvenils en las diversas gruppas da battasendas en Svizra. (cdm/fmr) Infurmaziuns davart il di da fufragnar dals battasendas èn da chattar sin: www.pfadi.swiss/mitmachen. Infurmaziuns specificas davart las nov gruppas en il Grischun: www.battasendas.ch.

Il chantun Grischun ha fatg il 2021 in gudogn da 139,4 milliuns francs. Quai èn passa 75 milliuns dapli che l’onn passà. En il budget aveva il Chantun anc quintà cun in deficit da var 300 milliuns. Il motiv principal per il gudogn da 139,4 mil­liuns francs èn las expensas ch’èn stadas in toc pli pitschnas che prevedidas en il budget. Plinavant ha il resultat positiv er da far cun il fatg che la Confederaziun ha surpiglià ina gronda part dals custs pervi da la pandemia da corona. Numnadamain varga dus terzs dals 316 milliuns francs. Ed er ils pajaments supplementars da la Banca naziunala èn, cun 93 milliuns francs, stads auts. En cumparegliaziun cun il preventiv per l’onn 2021 ha il Chantun spargnà l’onn passà trais milliuns francs tar il persunal che ha custà totalmain 407 milliuns francs. Sper quest respargn han ins fatg supplementarmain ina reserva da 10 milliuns francs a favur da las rentas currentas da la Cassa da pensiun dal Grischun. Er tar ils credits per custs materials e da manaschi n’én 28 milliuns francs betg vegnids duvrads (summa da credits totala 354 milliuns). Ed ultra da quai èn er las amortisaziuns da la facultad administrativa (total 34 milliuns) stadas per 26 milliuns pli bassas che budgetà. Gidà a reducir questas expensas han differents credits a terzas persunas che n’én betg vegnids duvrads. La pandemia da Covid-19 ha er en il quint dal 2021 laschà ses fastizs. Sco quai ch’il schef dal departament chantunal da finanzas, cusse­glier guvernativ Christian Rathgeb ha ditg mesemna a chaschun da la preschentaziun dal quint statal, haja la pandemia procurà per custs supplementars da brutto 316 milliuns francs. 228 milliuns da quels haja dentant la Confederaziun surpiglià. Al Grischun sajan restads custs supplementars da netto 88 mil­liuns francs (il 2020: 60 milliuns). Tenor Rathgeb sajan las finanzas chantunalas uschia posiziunadas bain per dumagnar sfidas futuras. Il Chantun aveva er quintà en il budget che las entradas da taglia giajan enavos il 2021 pervi da la pandemia. Las cifras mussian dentant che quai n’è betg stà il cas. Rathgeb: «Las entradas da taglia èn cun 819 milliuns francs be pauc pli bassas ch’il 2020.» Tenor Christian Rathgeb haja il Chantun cun la fin dal quint 2021 in chapital agen da 2,8 milliardas francs. 628 milliuns da quels pos­sian vegnir duvrads tenor basegn. «Malgrà quest resultat ed ils gudogns creschents n’èsi betg inditgà da preschentar al Cussegl grond ina sbassada dal pe da taglia. Quai er perquai che nus avain ils ultims trais onns gia fatg correcturas dal pe da taglia en differents lieus sco per exempel tar la taglia d’ierta. E sco chantun che retira da la gulivaziun da finanzas federala èsi d’esser fitg precaut cun reducziuns dal pe da ta­glia», ha Rathgeb ditg a la FMR. Las cifras en survista Las cifras dal 2021 (cumparegliaziun cun l’onn avant): gudogn operativ 139,4 milliuns francs (78,8 milliuns) gudogn total 134,3 milliuns (81,9 milliuns) entradas da taglia 819,2 milliuns (836,0 milliuns) Investiziuns bruttas 322,7 milliuns (339,4 milliuns) investiziuns nettas 189,4 milliuns (200,5 milliuns) Gudogn nunspetgà malgrà pandemia Il quint annual 2021 dal chantun Grischun concluda cun in resultat total cun in plus da 139,4 milliuns francs. La Banca naziunala ha sextuplà sia distribuziun e pajà al Chantun 93 milliuns. Plinavant ha la Confederaziun surprendì ina pulita part dals custs da la pandemia. Quel resultat excellent stoppia vegnir relativà in pau, ha il schef dal departament chantunal da finanzas, Christian Rathgeb ditg a la FMR: «Il Chantun ha gudagnà bain ils ultims onns cun las atgnas vaglias sin il martgà da finanzas. Quai ha purtà blers buns raps al Grischun.» Plinavant ha Rathgeb ditg ch’ins avevi spetgà ina reduc­ziun marcanta da las entradas da taglias pervi dal coronavirus. Quai na saja per fortuna betg daventà realitad. «Igl ha dà er tar las taglias da persunas natiralas e giuridicas in surpli d’entradas da taglias en cumparegliaziun cun il preventiv. Damai è quest bel gudogn d’attribuir a plirs facturs u schabetgs.» Pagina 2 quota statala 14,9% (14,4%) grad d’autofinanziaziun da las investiziuns nettas 175,3 % (135,1%) (rtr)

Passa 130 milliuns francs munta damai il gudogn en il quint chantunal 2021. Gia l’onn precedent avevi dà in gudogn dad 82 milliuns. L’istorgia sa repeta pia dapi il 2017 – adina hai dà resultats positivs. Il chantun Grischun augmenta dapi tschintg onns pass per pass ses chapital agen, ed ha oz 2,8 milliardas francs sin il conto. Ed ussa perfin anc in resultat positiv durant in onn da gronda crisa economica – durant la crisa da corona. Il schef dal departament da finanzas e vischnancas Christian Rathgeb ha ditg en occasiun da la conferenza da medias questa mesemna ch’il Chantun haja sustegnì fitg ferm las interpresas e la populaziun grischuna durant la pandemia. Ma ch’ins na possia gea betg simplamain pajar daners tenor il principi da la repartiziun eguala u per bun tudestg tenor il «Giesskannenprinzip». Insumma nagin na metta propi en dumonda la lavur premurada e las investiziuns che las instanzas chantunalas han fatg durant la pandemia. Ma cun avair ussa sin maisa il rendaquint chantunal 2021 cun in resultat fitg «legraivel» malgrà corona, sa tschenta tuttina la dumonda: Avess il Chantun forsa tuttina pudì sustegnair pli ferm persunas ed interpresas ch’han patì finanzialmain durant la pandemia? Sper ils exponents da la gastronomia e dal turissem èn quai per exempel era stadas artistas, acturs, musicists e producentas da cultura. Gist en quel sectur n’han apparentamain betg tuttas e tuts cuntanschì il parsepen. Il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb dat adia sco regent la fin da quest onn, ed el lascha enavos grondas reservas en la cassa statala. Il minister da finanzas chantunal ha damai fatg in bun job sco tresorier. En vista al gudogn en il quint statal ed a la summa da prest trais milliardas che vegn attribuida al chapital agen dal Chantun, pudess’ins spetgar dad el – sco liberaldemocrat – ch’el proponia al Cussegl grond l’atun proxim ina sbassada dal pe da taglia. Tgi sa? Las premissas paressan bunas, cun in gudogn creschent e cun dapli facultad. E quai perfin durant quest onn passà – durant la crisa coronala.

Atgnamain n’è musica populara e da chors insumma betg mes metier, sch’insatgi sco la band svizra Dabu Fantastic dat ina nova vestgadira a quella musica è quai per mai però dapi che in bun motiv per scriver in tip. Dabu Fantastic è ina band da la Part Sura Turitgaisa che è vegnida fundada dal 2008. Ella consista da David «Dabu» Bucher che scriva ils texts, chanta e suna divers instruments, ed Andreas Christen, enconuschent sco DJ Arts. In num en la scena da musica svizra han Dabu Fantastic dapi il 2012 cura che els han guda­gnà in Swiss Music Award sco Best Talent. Oravant tut cun lur album «Hallo Hund» dal 2014, ma il pli tard cul Album «Drinks» dal 2016 e cul hit «Angelina» èn els daventads enconuschents era ad in vast public. Dapi oz datti da cumprar il nov album da Dabu Fantastic cul titel «So Easy». Per quel album ha la band sa laschà inspirar da musica populara e da chors. Ina part dals novs songs èn dal rest vegnids scrits a Sent en Engiadina. Cun «So Easy Wenn Du Da Bisch» han Dabu Fantastic già dà avant intgins mais ina sa­giada da lur nova direcziun musicala e mussà, tgi bastan mo harmonias da pliras vuschs per ch’ina chanzun chaschunia pel-giaglina. Era la pli nova single «Männerchor und Frauechor» dal nov album è inspirada da musica populara ed instrumentalmain fitg minimalistica. Il nov album «So Easy» è da chattar sin tut las plattafurmas da musica u en il commerzi spezialisà. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ina giada gioga’l in «bad boy» en ina citad americana, l’autra giada è’l Athos dals Trais musketiers u alura è’l il candidat che spetga en ina cella da vegnir executà. Pliras giadas ha giogà Kiefer William Frederick Dempsey George Rufus Sutherland era rollas en westerns, sco p.ex. dal 1988 in «Young Guns». Ch’el fetschia però era musica en il stil da l’America dal nord, il country, quai nun è forsa uschè cuntschaint. Sper far d’actur s’ha Kiefer Sutherland interessà adina er per la musica. Gia cun tschintg onns ha’l emprais a sunar la gìa e cun dudesch la ghitarra. Dacurt è cumparì da Kiefer Sutherland l’album «Bloor Street»: Gia cun leger il titel «County Jail Gate», in dals 10 songs, vegn endament la preria dal west e las citads cul sheriff e la praschun. La musica è en il stil country, però cumbinà cun elements dal rock. Igl è in country-rock quiet e melodius, e mes tip è oz da tadlar in pau la musica da l’actur oriund englais che para da vegnir cun ses 55 onns er el in pau pli quiet e paschaivel. Sco ch’ins legia na maina el pli ina vita uschè sulvadia cun bler alcohol e temps in jail, en praschun, sco pli baud. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. L'actur Kiefer Sutherland (il terz da san.) ha cumenzà era a chantar.

En ina columna da l’emna passada ha l’anteriur cusseglier naziunal Dumeni Columberg crititgà l’idea da vulair installar en il Cussegl grond ina translaziun simultana da las debattas. E gia il schaner da quest onn ha el – en ina brev da lectur – valità quell’idea sco ina «acziun che porta nuot al romontsch». La preistorgia: avant bunamain dus onns è vegnida installada ina cumissiun parlamentara cun l’incumbensa d’examinar ina tala translaziun simultana en il Cussegl grond. Tge porta quai insumma? I vala forsa la paina da dar in sguard sin ils chantuns bilings svizzers. Il parlament è il coc da la democrazia, là nua che la represchentanza dal suveran sa raduna per decider las reglas da gieu che influenzeschan noss mintgadi. La valur da quel parlament na vegn betg sminuida tras il dretg da veto dal pievel, il dretg da referendum dal suveran svizzer e grischun, cuntrari. Sa radunar e debattar avant che decider è in element central dad in parlament – e la chapientscha vicendaivla da deputadas e deputads è indispensabla. La Constituziun federala definescha en ses artitgel 8 l’egualitad giuridica e circumscriva che nagin na dastgia vegnir discriminà, tranter auter era betg pervia da la lingua. Consequentamain vegnan ils votums en ils parlaments dals chantuns bilings Vallais, Friburg e Berna translatads en moda simultana. Quai betg mo per augmentar la chapientscha tranter ils represchentants e las represchentantas dal pievel. Mabain era per respectar l’autra part da la populaziun che discurra in’autra lingua. E quella po uschia persequitar las debattas che vegnan emessas or dals parlaments chantunals a chasa. Il chantun Friburg regla la translaziun simultana en la lescha dal Cussegl grond, il Vallais en ina ordinaziun. Dispitaivla n’è quella translaziun nagliur. Il chantun Grischun, losch da palesar vers anora dad esser il sulet chantun triling svizzer, emetta baingea las debattas parlamentaras dapi intgins onns. Però da translatar en moda simultana ils votums da deputadas e deputads, da quai desista il Chantun. Per garantir che tuttas deputadas e tuts deputads chapeschian l’agen parairi vegn discurrì en il parlament grischun per regla tudestg. Singulas deputadas e deputads da lingua taliana fan diever da lur lingua, deputadas e deputads rumantscha strusch – u mo gist per render il bainvegni. Savens vegni argumentà cunter ina translaziun simultana en il Cussegl grond che tuts chapeschian gea tudestg e ch’uschia na dovria nagina translaziun. Quai è vair, per la cumpart dal parlament che discurra rumantsch ubain talian na ston ils votums betg vegnir translatads. Deputadas e deputads da lingua taliana e rumantscha chapeschan gea las explicaziuns da lur collegas da lingua tudestga. Translatar stuess’ins per la represchentanza tudestga dal parlament grischun. Quels parlamentaris na chapeschan per regla ni rumantsch ni talian. Ina translaziun simultana en il Cussegl grond n’ha insumma da far nagut cun promover las linguas minoritaras grischunas, talian e rumantsch. Ella è necessaria per gulivar l’incumpetenza linguistica da la maioritad da lingua tudestga… Quai fiss l’argumentaziun forsa in pau provocativa. Schegea che atgnamain vai mo per ademplir (finalmain) las pretensiuns da la Constituziun federala. Andreas Cadonau è redactur da la FMR e rapporta era regularmain da las debattas dal Cussegl grond. Andreas Cadonau

Grischunas e Grischuns èn pli pertscherts da las valurs dal guaud che la populaziun svizra. Il glindesdi passà han represchentants da l’Uffizi da guaud e privels da la natira preschentà a Flem ils giavischs e las spetgas envers il guaud grischun. «Il guaud sco spazi da viver per animals e plantas è da gronda impurtanza per la populaziun grischuna.» Quai ha Riet Gordon da l’Uffizi chantunal da guaud e privels da la natira, explitgà ier a Flem. Riet Gordon ed il schef da l’uffizi, Urban Maissen, il suprastant da la vischnanca da Flem, Jürg Caprez e Dominik Sigrist da la Scola auta da la Svizra orientala han envidà il glindesdi passà a Conn en igl «Uaul grond». La Confederaziun ha, per la terza giada entaifer 20 onns, vulì savair da la populaziun svizra co ch’ella valiteschia il guaud. Tranter las passa 3000 persunas interrogadas online sa chattan era 401 persunas grischunas e grischuns. «Grischunas e Grischuns valiteschan in zichel auter l’incumbensa dal guaud», ha Riet Gordon ditg. «Els èn fitg conscients da l’impurtanza dal guaud per proteger abitadis, vias e binaris.» La recreaziun nun è betg davanttiers Da la valur dal guaud per il clima è la populaziun medemamain persvadida, quai vala era per ils tagls da laina. Interessant èsi dentant ch’il guaud grischun sco spazi da recreaziun figurescha pir sin la sisavla plazza da la glista da las valurs. Riet Gordon ha ditg dad esser in pau surstà da quai resultat. «Gist oz nua che la recreaziun gioga ina impurtanta rolla en la societad.» En pau pli datiers al puls da la populaziun respectivmain als giasts da vacanzas è Dominik Sigrist stà. El è specificamain sa fatschentà cun ils basegns e giavischs turistics envers il guauds. Ses interrogaders han contactà persunalmain giasts da vacanzas a Puntraschigna, Scuol, Spleia, Bravuogn e Flem. La dumonda a turistas e turists sch’els giajan sapientivmain en il guaud durant las vacanzas ha Dominik Sigrist relativà per part sez. «Sch’ins va a viandar en il Grischun è ins svelt insanua en il guaud.» Tuttina ha Sigrist dà d’entellir ch’il guaud saja pli impurtant sco spazi da recreaziun tar il turissem. Ed il turists èn senz’auter pronts d’acceptar tschertas restricziuns e da betg dastgar passar dapertut tras igl guaud. Ina enconuschientscha impurtanta per il suprastant, Jürg Caprez, responsabel per il departament d’ambient e cuntrada tar la vischnanca da Flem. Dal biker enfin il rimnabulieus Jürg Caprez ha regurdà als divers basegns da nizzegiar il guaud en ina vischnanca turistica sco Flem. «Ils interess dals viandants, bikers, chatschaders e rimnaders da bulieus ed auters sa cruschan magari.» Sco quei ch’el ha tradì sa sprova la vischnanca da zavrar quels interess uschè lunsch che quai è pussaivel. Ed el ha remartgà cun cuntentientscha ch’almain ils turists hajan chapientscha ed acceptian restricziuns. Insumma èn las enconuschientschas dal studi impurtants per la vischnanca. «Nus vulain era promover cun sustegn dal Chantun la biodiversitad e proteger il guaud sco spazi da viver per animals e plantas.» Nizzegiar las enconuschientschas dal studi vul era l’Uffizi da guaud e privels a la natira, sco che Urban Maissen ha tradì. Dad in pass concret han ins pudì intervegnir il glindesdi passà a Conn. Damai che la populaziun indigena e turistica schazegia l’urden en il guaud vegni rumì suenter in tagl da laina en la vischinanza da las sendas da viandar. Ed il Chantun ha prendì per enconuschientscha che la populaziun saja conscienta che la midada dal clima è ina sfida per il guaud. Urban Maissen ha annunzià sustegn da ses uffizi envers ils possessurs da guaud grischuns per dumagnar quella midada.

Tenor las medias da la davosa fin d’emna crescha il dumber d’infecziuns cun il coronavirus en Svizra andetgamain. La media chantunala dal Grischun, Marina Jamnicki ha ditg envers la FMR ch’i dettia actualmain er en il Grischun fitg bleras infecziuns. «Tar nus va quai ensi ed engiu cuntinuadamain», di la media chantunala Marina Jamnicki. Ella è persvasa che l’augment da cas haja da far en emprima lingia cun la varianta Omicron. «Tut va bler pli svelt. Il temp d’incubaziun dad Omicron è circa dus dis. Tar las veglias variantas eran quai tschintg dis. Tar Omicron èsi uschia che fin che jau sai che jau sun malsauna, hai jau gia dà vinavant il virus.» Per la media chantunala èsi impurtant ch’il dumber da persunas infectadas che ston ir en il spital na creschia betg memia fitg. Actualmain na saja quai betg in cas, infurmescha ella. «Ils coronavirus è qua ed el vegn a restar qua. Nus stuain viver cun il virus.» Circa 70% da las Grischunas e Grischuns han tenor Marina Jamnicki sa laschads vaccinar trais giadas. Ensemen cun quellas e quels che saja guarids, duess quai dar ina immunitad da circa 90%. La protecziun dal Booster saja anc adina buna. «La vaccinaziun protegia anc adina fitg bain cunter decurs problematics dal virus, e cun in decurs problematic manegiel jeu ina ospitalisaziun. Tschert è che la vaccinaziun na protegia betg cunter infec­ziuns sco talas.» Malgrà quai ha Jamnicki ditg, che tant sco ch’ella saja infurmada sajan ils cas grevs en ils spitals per gronda part persunas na vaccinadas. «En connex cun las infecziuns savain nus oz, ch’ins po vegnir infectà dapli che ina giada cun Omicron», ha la media chantunala ditg. «Insacura vegnan las infecziuns a sa stabilisar. Nagin da nus na sa dentant cura che quai vegn ad esser.» Grazia las vaccinaziuns ed esser guarids hajan ins ina buna immunitad che dettia sustegn enfin ch’il virus entir vegnia destruì in di. «Cura che quai vegn ad esser il cas, na na poss jau betg dir en il mument.» La media chantunala ha confermà en discurs cun la FMR ch’il dumber d’ospitalisaziuns en il Grischun saja en il mument pli stabil ch’en auters chantuns. «Quai ha da far tranter auter cun il fatg, che nus avain fin dacurt fatg fitg blers tests. Il Grischun è sta in dals chantuns che ha fatg ils pli blers tests. En cumpareglia­ziun cun l’ulteriura Svizra essan nus Grischuns adina circa duas emnas ordavant.» Per la medischina saja quai ina fitg gronda sfida d’explitgar adina danovamain las stortas dal coronavirus, ha Marina Jamnicki ditg. Ditg hajan tut ils experts declerà co sa proteger e la populaziun saja suandada ed haja fatg grondas stentas. «Ussa èn las barrieras crudadas e persuenter sa derasa Omicron pli fitg.» Ella possia declerar quai be cun l’argument che tut saja nov, era per la medischina. En differents artitgels han ins las ultimas emnas stuì leger che era in decurs miaivel da Omicron possia chaschunar consequenzas da la sanadad en furma da Long Covid. La media chantunala Marina Jamnicki ha ditg che quai na saja anc betg cler. Omicron e Long Covid na sajan anc betg perscrutà bain avunda. «Tenor mai è Long Covid il grond segn da dumonda tar questa pandemia. Ils parameters per Long Covid n’èn anc betg definids avunda per la varianta odierna dal coronavirus.» «Cun gronda segirtad vegnin nus l’atun proxim ad avair da cumbatter cun ina nova unda dal coronavirus», ha Marina Jamnicki ditg. «En il meglier cas avain nus da far cun ina unda cumparegliabla dad Omicron. En il mender cas datti ina nova mutaziun pli agressiva cun dapliras dimoras en il spital ed era puspé persunas che moran.» Aunc fitg intschert èsi, tenor ella, sch’i vegni a dar ina quarta vaccina­ziun l’atun 2022. Omicron è en acziun cumplaina Rudolf Hauri, il president da l’associaziun dals medis chantunals, stima il dumber da persunas che s’infecteschan mintga di cun il coronavirus sin radund 150 000. Cun la stima dal president dals medis chantunals fiss il dumber effectiv da novas infecziuns in bun zic pli aut ch’il dumber uffizial. L’Uffizi federal da sanadad dumbra mintga di tranter 25 000 e 35 000 novas infecziuns. Il dumber zuppà saja dentant per il mument radund tschintg giadas pli aut, di Hauri en in'intervista cun la NZZ am Sonntag. Per la media chantunala dal Grischun, Marina Jamnicki è Omicron er en il Grischun en acziun cumplaina en il mument. La media chantunala ha constatà en discurs cun la FMR ch’il coronavirus saja qua e ch’el vegnia a restar qua. «Nus stuain viver cun il virus en l’avegnir.» Per la media chantunala èsi impurtant ch’il dumber da persunas infectadas che ston ir en il spital na creschia betg memia fitg. Era il president dals medis chantunals Rudolf Hauri è persvas che l’unda actuala vegnia probablamain a surpassar quella dal schaner. «Cun gronda segirtad vegnin nus l’atun proxim ad avair da cumbatter cun ina nova unda dal coronavirus», ha Marina Jamnicki ditg. Anc dal tuttafatg intschert èsi, sch’i vegn a dar ina quarta vaccinaziun l’atun proxim. Pagina 2

Prest cumenza il temp da far si iert. Pli e pli succeda quai er en eras autas. Uschia pon ins proteger meglier il dies. Sa sgobar anetg po numnadamain avair grevas consequenzas. Ma eras autas n’èn betg il tip ch’jau poss dar. Lez pertutga las ervas ch’ins po cumprar gia uss en las stizuns. La schelta è gronda e bain inqual na po betg spetgar per avair il sortiment d’ervas a chasa datiers da la cuschina. Ils tschispets cun las ervas ch’ins po cumprar – saja basilic, tschagugliuns ni peterschigl – èn savens fitg gronds, cumprimids e sfundrads en vaschs relativamain pitschens. Els han pauc plaz da crescher e la pauca substanza nutritiva en questa terra sto sa reparter sin in tschispet relativ grond. Per quest motiv pon quels vegnir separads senza problems en trais enfin quatter parts e lura plantads danovamain en plirs vaschs. Uschia han quels dapli spazi e pon sa sviluppar meglier. Las ervas – er las pli favuraivlas ch’i dat en stizun – prospereschan uschia fitg bain. Quai vala dal reminent per tut las plantas. Il meglier è da nizzegiar persuenter vaschs cun ina rusna ed in vasch decorativ. Uschia po l’aua currer davent tenor basegns. Da temp en temp po la terra vegnir engraschada cun ladim. Uschia è ina stad cun ervas da bleras sorts garantida durant l’entira stad enfin viaden en l’atun. Bun appetit. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

En la gastronomia grischuna mancan las forzas da lavur qualifitgadas. L’associaziun professiunala Gastro Grischun ha tematisà la mancanza da persunal tranter auter cun ina discussiun al podium en occasiun da la radunanza da delegadas e delegads a Tavau. Martin Gabriel/FMR «Ils giasts èn qua, ma il persunal qualifitgà manca a la gastronomia», ha il president da Gastro Grischun, Franz Sepp Caluori ditg a la radunanza da delegadas e delegads il mardis passà, e vinavant: «Gastro Grischun sa legra dals turists, ma nus vulessan mussar, ch’igl è er bel da lavurar en il Grischun.» Il mainagestiun da Gastro Grischun, Marc Tischhauser ha preschentà la campagna online «Gastro Story» che sa drizza a persunas giuvnas. Da questa campagna dettia gia fitg buns resuns da la gruppa en mira. En il discurs al podium han ils exponents che han da far en ina moda u l’autra cun la gastronomia, er pruvà da mussar la problematica da la mancanza da forzas qualifitgadas. Ins stoppia chattar novas vias per exempel cun novs models da temps da lavur. Lavurar cun ura da chombra na saja betg pli lucrativ. Plitost stuess’ins ozendi introducir l’emna da lavur da quatter dis. In’autra proposta innovativa fiss da crear soluziuns cumplessivas che resguardian er il bainstar corporal e psichic da collavuraturas e collavuraturs. Ed in auter gastronom ha ditg ch’el haja fatg bunas experientschas cun eliminar las ierarchias en il manaschi. Las ustieras ed ils ustiers grischuns giavischan dapli persunal qualifitgà. Dentant sto er mintgina e mintgin far il pass suenter sia chomba. Quest facit han ins pudì trair suenter la radunanza da delegads. A la fin ha la FMR dumandà tschintg ustieras ed ustiers lur opiniun tar ils problems da recrutar persunal qualifitgà. Suzanne Frencken, ustiera Restaurant Hochwang, Furna «Ils impuls dal podium van en la dretga direcziun. Proximamain stoss er jau ir a la tschertga da collavuraturas e collavuraturs qualifitgads. Quellas e quels stuain nus dentant era pudair pajar. E quai munta che nus stuain er augmentar las entradas en noss manaschi.» Andrea Böttcher, ustiera Pizzaria Surselva, Mustér «En quest podium èn vegnidas fatgas fitg interessantas propostas. Ma per part fitg grevas da realisar. Per noss cuschinier ch’è dapi 23 onns tar nus en la pizzaria fissi probablamain difficil dad ir tuttenina en il service a lavurar. Ma discurrer da la tematica ston e pon ins senza dubi.» Reto Schmed, ustier Restaurant Alpina, Breil «Tenor mai sto mintga patruna u patrun chattar la schliaziun ch’è buna per ses agen manaschi. In problem è segir er che pli e pli blers giuvens vulan ir a scola enstagl d’emprender ina professiun. Jau pens che nus stuessan avair daplirs giuvens en nossas professiuns e pli paucs che van be la via da las scola. Davent da la professiun en la gastronomia pon ins gea er ir la via da la scola d’hotellaria per exempel.» Fadri Arpagaus, ustier Restaurant Radons, Savognin «Noss manaschi sa chatta sin 2000 meters sur mar. Quai na fa betg pli simpla la situaziun da tschertgar persunal qualifitgà. Lavurar en in manaschi da gastronomia en la muntogna munta in’ulteriura sfida per il persunal. A Radons avain nus er gia enga­schà novizs en la gastronomia u essan flexibels cun il temp da lavur.» Guido Sgier, ustier Restaurant Postigliun, Andiast «Jau sun en mintga cas avert per tut ils models da lavur che funcziunan bain per collavuratur/a e patrun.Tier nus en ils vitgs in pau a l’ur èsi dentant anc pli difficil da chattar persunal qualifitgà. Quellas e quels che nus duvrassan per noss manaschis da gastronomia van a scola e na turnan betg pli. Ma nus faschain il meglier.» A las ustarias manca il persunal La radunanza da delegads da Gastro Grischun è sa fatschentada cun la mancanza da persunal qualifitgà. Tenor il president da l’associaziun Gastro Grischun, Franz Sepp Caluori, giavischan ils manaschis da gastronomia dals chantuns da muntogna temps da lavur pli cumpacts per lur persunal. Cun quella midada da la basa legala fissi pussaivel d’engaschar collavuraturas e collavuraturs qualifitgads en plazzas da l’entir onn. Ils ulteriurs chantuns refusian dentant questa proposta. En la Bassa na sajan ils problems da persunal betg uschè gronds sco tar nus, ha Caluori ditg. «Nus iniziain proximamain in project da pilot per il Grischun che duai mussar er per mauns dal Secretariat da stadi per l’economia SECO en tge situaziun ch’in chantun da muntogna va.» Grazia a las indemnisaziuns statalas ed il program per cas da direzza la gastronomia grischuna vegnida bain or da la pandemia, uschia Franz Sepp Caluori. «Noss unic problem è la mancanza da bun persunal. Ils giasts vegnan en roschas, ma il persunal manca.» El spereschia ch’i dettia ils proxims onns puspè daplirs giuvenils che bandunian la scola

A chaschun d’in podium electoral da mesemna saira en il Museum d’art Grischun è vegnida tematisada la valita d’art e cultura en il Grischun. La candidata ed ils candidats han discurrì bler da la varietad culturala e da l’impurtanza da la trilinguitad per la cultura grischuna. Il mussavia per la promoziun da cultura en il Grischun è il concept da cultura chantunal. Il nov concept è en vigur dapi l’onn 2021. La candidata ed ils candidats per la regenza grischuna han discutà tranter auter davart quellas parts dal concept che descrivan la basa per il sustegn e cun quants daners che la Regenza ­duai sustegnair ils projects da cultura. Il Chantun po decider annualmain da trais milliuns francs per la promoziun da cultura. Tut ils sis candidats èn da princip da l’avis ch’il Grischun haja ina ritga ed impurtanta vita culturala. Quella promovia la convivenza tranter las trais cuminanzas linguisticas da noss chantun. Carmelia Maissen (AdC) ha ditg ch’il pled cultura includia per ella in fitg vast spectrum d’activitads. «Jau sun creschida si en in vitg cun bleras uniuns e cun bleras activitads culturalas. Sco architecta ed istoricra d’architectura stat dentant l’architectura sco bain cultural fitg a cor a mai.» Martin Bühler (PLD) ha ditg ch’il Grischun na fiss betg il Grischun sch’i na dess betg las trais regiuns linguisticas: «La trilinguitad sa reflectescha er en la politica grischuna.» Roman Hug (PPS) ha manegià che la trilinguitad vegnia perfin resentida en il territori tudestg dal Grischun: «A Trimmis, nua che jau sun da chasa, avain nus la fracziun da Says ch’è gualsra ed il vitg da Trimmis cun Rumantschas e Rumantschs e da l’ulteriura Svizra tudestga. Jau pretend che la trilinguitad saja en la DNA da mintga Grischuna e Grischun.» Jon Domenic Parolini ha ditg, ch’i muntia ina investiziun supplementara d’esser trilings e multifars. «Sch’jau guard enavos sin mes viadis en il Grischun, sun jau impressiunà da nossa ritgezza culturala. Quai è impurtant er per nossa economia e per il turissem.» Cultura haja er in potenzial turistic, ha Marcus Caduff (AdC) ditg en occasiun dal podium.«Las particularitads da noss chantun, per exempel la lingua rumantscha datti mo tar nus e quai na po nagin auter chantun copiar. Quai vegn tenor mai er stimà dal giast e turist che vegn tar nus.» Peter Peyer (PS) ha deplorà che occurrenzas publicas sco quest podium, vegnian frequentadas be da luvrers e funcziunaris da cultura. «A mai manca il public che consumescha cultura. Per mai fissi impurtant che quels che cumpran e consumeschan la cultura prendessian part a da quests discurs.» Il candidat Roman Hug (PPS) ha menziunà ch’el saja stà commember da la cumissiun parlamentara da cultura e furma­ziun, cura ch’il nov concept chantunal da promoziun da cultura saja naschì. «En connex cun il concept chantunal per la promoziun da la cultura avain nus gì discussiuns fitg animadas tar las dumondas co finanziar la cultura. Quai vul dir, nus avevan differentas opiniuns tge cultura ch’i saja da sustegnair finanzialmain.» Tenor Marcus Caduff (AdC) ha mintgina e mintgin sia atgna chapientscha davart buna e main buna cultura. «Cultura sto tutgar il cor e l’olma. E qua cumenzan las differenzas. Uschia èsi da chattar soluziuns e maioritads e da resguardar quellas.» Jon Domenic Parolini (AdC) sco actual manader dal departament chantunal da cultura ha defendì il concept per la promoziun da la cultura ed argumentà che tenor quel possia il Chantun sustegnair a moda e maniera fitg vasta. «Nus essan averts per tut quai che ha in bun concept. Ed insumma: Nus sustegnain per exempel er ina classa da scola dal Grischun dal sid che ha in budget pitschen, ma che vul visitar il Museum d’art Grischun a Cuira.» Carmelia Maissen (AdC) ha agiuntà a quel votum l’impurtanza d’avischinar pli baud e pli fitg ils uffants e scolars a las tematicas culturalas. Quai saja ina incumbensa centrala dal concept da promo­ziun. «Jau sun da principi critic envers concepts che prescrivan tge ch’è da sustegnair», ha il liberaldemocrat Martin Bühler ditg, «in’occurrenza u in’ovra d’art è attractiva, sch’ella chatta l’attenziun dal public. Nus Grischuns na stuain betg ir a Turitg per giodair cultura d‘auta qualitad. Nus avain ina vasta paletta en nossa atgna cuschina.» A la finfinala ha Peter Peyer manegià che l’impurtant dal concept da cultura saja la definiziun dals sustegniments finanzials. Tut las autras dumondas da qualitad na sajan betg chaussa da la politica da definir.

Martin Gabriel/FMR Colurar ovs senza colurants sintetics; ils tips che jau hai legì en la revista online Geolino è precis quai che nus faschevan avant 50 onns, cura che nus devan colur als ovs da Pastgas. Enavos tar las metodas natiralas da colurar ils ovs da Pastgas: Igl è fitg simpel ed ina fitg bella experientscha co ch’ins po duvrar products natirals per producir colurs. Cun tschagulas cotschnas pon ins far colur cotschna. Cun curcuma (safran da l’India) e flurs-chaminella pon ins producir colur melna, spinat ed urticlas pon ins duvrar per far colur verda. Cun té nair, café ni paletschas da tschagulas pon ins far colur brina ed or da pumaraidas da siringia, izuns e giabus cotschen datti colur blaua e lila. Per preparar las colurs natiralas ston ins coier las substanzas en in liter aua fin ch’ellas dattan in bugl. Lura duess’ins laschar ruassar la colur durant in quart ura en in cuppin che po vegnir colurà. Suenter 15 minutas pon ins allontanar flurs, palletschas, izuns, insumma tut quai ch’è dir, or dal liquid. E gia è la colur natirala senza chemicalias pronta. Ils ovs cotgs preparads per colurar pon ins uss metter en l’aua da colur. Per cas: Cura ch’ils ovs èn anc chauds survegnan els pli svelt ina pli bella colur. E mes tip en il tip dad oz: Cun in bastunet da vatta, in pau suc da citrona u aschieu pudais vus malegiar puncts u stritgs u figuras tenor voss gust sin ils ovs colurads. Dapli sut: www.geo.de

En il «foto-finish» mussa ussa la FMR fotografias «d’antruras da sura». E sa chapescha fiss interessanta la cumparegliaziun tranter ier ed oz. Tge è sa midà en il decurs dals decennis? Tge chasas èn novas e tgeninas èn svanidas? Nua passava la via veglia? – Bler è capità, bler ha midà. Savevas vus p.ex. che las duas parts da Schlarigna èn creschidas ensemen ad ina «sosa». Avais vus gia vis il vegl vitg da Murmarera da sura? E tge vitg è «Furth» en Lumnezia? Ina fitg interessanta via per scuvrir quellas midadas da spazis e da nums offerescha «swisstopo», l’Uffizi federal da topografia. Insumma, la Svizra ha il privilegi da posseder en il sectur da la topografia dapi bunamain 200 onns ina cumpetenza extraordinaria. Tut aveva entschet cun la famusa carta da Dufour (cumparida 1845–1865). E quella tradiziun topografica cuntinuescha enfin oz, enfin tar la «swisstopo». L’uffizi federal è in piunier en la digitalisaziun da chartas geograficas. E tge gida quai per cumparegliar vegl e nov? – Precis per scuvrir ils vitgs d’antruras da sura ha «swisstopo» sviluppà ina pagina online (era rumantscha!) che sa numna «Viadi en il temp». Cun diversas funcziunalitads èsi p.ex. pussaivel da metter ina charta veglia sur ina nova e perfin da laschar passar sco in film il svilup topografic – p.ex. da Murmarera. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Il link per il «Viadi en il temp» da «swisstopo»: https://map.geo.admin.ch/?topic=swisstopo&zoom=1&lang=rm&bgLayer=ch.swisstopo.pixelkarte-farbe&layers=ch.swisstopo.zeitreihen&time=1864&layers_timestamp=18641231&E=2635769.23&N=1199444.23 Retagl da la carta da Dufour cun il vitg da Murmarera

A partir d’avust 2022 vegn la Canorta rumantscha Turitg integrada dal tuttafatg en il manaschi da la fundaziun GFZ. Quai portia blers avantatgs, di l’uniun purtadra da la Canorta rumantscha ch’ha salvà gievgia passada sia radunanza. Actualmain visitan vers ina dunsaina uffants la canorta rumantscha a Turitg. Mintgamai il glindesdi mainan ils geniturs lur uffants en il center da famiglias da la fundaziun GFZ (Gemeinnützige Frauen Zürich), datiers dal Museum d’art a Turitg. A partir da l’avust 2022 datti dentant intginas midadas impurtantas «instituziunalas», sur da las qualas ils commembers l’uniun Canorta rumantscha Turitg èn era vegnids infurmads en occasiun da la radunanza generala da gievgia passada a Turitg. La purschida d’ina canorta rumantscha, che vegn purtada dapi sia fundaziun avant sis onns da l’uniun privata Canorta rumantscha Turitg, vegn integrada questa stad dal tuttafatg en las structuras da la fundaziun GFZ. Quella maina a Turitg gia 15 canortas cun circa 2000 uffants. Per Remo Pfister, il president (partent) da l’uniun purtadra Canorta rumantscha, è quai in pass fitg impurtant, sco ch’el ha menziunà envers RTR. En avegnir vul si’uniun garantir sur il GFZ radund 9 plazzas da canorta per uffants rumantschs. Promotura empè da purtadra Per l’uniun munta quai ch’ella surprenda in’autra rolla. Ella n’è en il futur betg pli la purtadra directa da la canorta, mabain plitost in’organsaziun promotura. Tenor Remo Pfister ha quella midada gronds avantatgs. Cunquai che la canorta rumantscha daventia part dal manaschi da la GFZ, saja en il futur pli simpel d’adattar e schlargiar la purschida als basegns da las famiglias rumantschas da Turitg. Remo Pfister: «Nus avain mussà ils ultims sis onns che l’offerta d’ina canorta rumantscha è dumandada e ch’ella ha il dretg d’existenza en la pli gronda citad da la Svizra. Cun l’integraziun en la GFZ sun jau persvas che quella purschida vegnia era ad exister en il futur.» L’integraziun haja plinavant er l’avantatg che las plazzas (per uffants) en la canorta possian profitar da sustegns finanzials da la citad da Turitg, quai che n’era enfin ussa betg pussaivel. E gist quai augmentia cleramain l’attractivitad da la canorta rumantscha. Remo Pfister manegia: «Quai po esser in factur impurtant per ch’ina u pliras famiglias èn prontas da purtar lur uffants en la canorta rumantscha – ­famiglias che n’avessan betg fatg quai pervia da lur situaziun finanziala.» Garantir l’existenza La canorta rumantscha a Turitg vegn pia tschentada sin in nov fundament per garantir si’atgna existenza. L’uniun haja dentant vinavant avunda da far, di Remo Pfister che ha surdà questa gievgia il presidi a ses successur Gian Andri Caviezel. Ina sfida permanenta saja da chattar persunas qualifitgadas che discurrian rumantsch per la tgira dals uffants. Remo Pfister concretisescha la situaziun actuala: «Il mument avain nus duas persunas da lingua rumantscha che lavuran en la canorta, nus duvrassan dentant anc ina terza persuna. Quella vacanza exista gia dapi pli ditg e vegn pli probabel er anc ad exister ils proxims mais.» A la tschertga da padrins e madritschas In’autra incumbensa è da rinforzar la basa finanziala da l’uniun. Qua vul l’uniun Canorta rumantscha Turitg ir ina nova via. L’uniun è a la tschertga da madritschas e padrins che fissan pronts da surprender responsabladad finanziala. Remo Pfister declera: «Quel padrinadi dovri. I po dar p.ex. che nus avain cumprà ina plazza en la canorta da la GFZ, però ina famiglia banduna la citad u na po per in autra raschun betg pli laschar ir l’uffant en la canorta. Per talas situaziuns tscher­tgain nus padrinadis per ina enfin duas plazzas en la canorta.» Cun auters pleds: i dovra reservas per garantir a media e lunga vista plazzas da canorta, era sche la dumonda fiss transitoricamain pli pitschna. Per «tegnair liber» silmain ina plazza d’uffant dovria ­l’uniun in polster da silmain var 7 000 francs ad onn, uschia Remo Pfister. La midada structurala tar la Canorta rumantscha Turitg vegn actualmain era sustegnida da la Confederaziun, e quai sur las contribuziuns che vegnan attribuidas ils proxims quatter onns a projects en la diaspora. Per meglierar la cassa da l’uniun organisescha la Canorta rumantscha Turitg plinavant in concert da benefizi cun l’Ensemble Cantus firmus Surselva. Il concert ha lieu ils 22 da matg en la baselgia Herz Jesu a Wiedikon. La suprastanza da l’uniun è persvasa dal nov concept che duai garantir la finanziaziun da la canorta rumantscha era per ils proxims onns. La canorta è integrada a Turitg Dapi sis onns exista la purschida d’ina canorta rumantscha a Turitg. Ussa vegn quella integrada en la purschida da la fundaziun GFZ che maina 15 canortas en la citad. Cun quest’integraziun pudess la purschida rumantscha esser garantida a lunga vista. Da fundar e mantegnair ina canorta para pli simpel che quai ch’igl è. Detg difficultus èsi da far quai en ina lingua minoritara en ina regiun dad in’autra lingua. Malgrà tuttas stentas – dapi sis onns exista l’uniun Canorta rumantscha Turitg. Actualmain visitan vers ina dunsaina uffants quella canorta. Mintgamai il glindesdi visitan ils uffants il center da famiglias da la fundaziun GFZ (Gemeinnützige Frauen Zürich). A partir d’avust 2022 vegn quella purschida rumantscha integrada cumplettamain en las structuras da la GFZ. Per l’uniun purtadra è quai in pass per garantir l’existenza a media e lunga vista da la canorta rumantscha. Perquai di Remo Pfister, il president (partent) da la Canorta rumantscha Turitg: «Nus avain mussà ils ultims sis onns che l’offerta dad ina canorta rumantscha è dumandada e ch’ella ha il dretg d’existenza en la pli gronda citad da la Svizra. Cun l’integraziun en la GFZ sun jau persvas che la purschida possia exister en il futur.» Anc da morder ha l’uniun cun la finanziaziun, vul dir per garantir regularmain «plazzas reservadas rumantschas» en la canorta da la GFZ. Da quella finanziaziun vegn a s’occupar ussa en emprima lingia Gian Andri Caviezel. Dapi la radunanza da l’uniun Canorta rumantscha Turitg da gievgia passada è el il successur da Remo Pfister sco president da l’uniun. (fmr/dat) Co garantir vinavant la purschida per in di da tgira d’uffants en lingua rumantscha en la pli gronda citad da la Svizra? – L’uniun Canorta rumantscha Turitg ha ussa chattà la collavuraziun integrala cun la GFZ.

Las lingias grassas e finas dal mars 2022 La gastronomia grischuna è sa lamentada quest mais: i manca il persunal qualifitgà. Però i manca insumma dapertut! Ina survista da divers mancos da quest mais. En ina cumpilaziun da las «lingias grassas e finas» da l’ultim mais na dastga betg mancar la guerra en ­l’Ucraina e sias consequenzas. Quest mais èn arrivadas di per di nauschas novas da l’ost. Ed en il Grischun èn ar­rivads varsaquants fugitivs. Udind e legend lur istorgias da fugia datti surtut in manco: i mancan ils pleds. En cumparegliaziun cun quels ­destins è il manco sportiv dal Grischun ina banalitad. Quest mais han gist trais atlets grischuns dà adia: ­Nevin Galmarini, Dario Cologna e ­Selina Gasparin. Ensemen cun Carlo Janka, che sa retira era dal sport professiunal, furman els in quartet grischun ch’ha rimnà otg medaglias a ­gieus olimpics. Ins pudess bunamain dir: La probabilitad da pudair organisar sez en il Grischun gieus olimpics il proxim temp è bunamain pli gronda che da gudagnar puspè ina medaglia. Il mais da mars ha entschet sco adina – cun il Chalandamars. Suenter dus onns coronals hai dà in comeback da stgellas. Però attenziun: en singulas vischnancas mancan las plumpas. Danunder duain ils uffants prender las stgellas, sch’i dat adina damain purarias e damain scalinim en stalla (per evitar canera)? La scola da San Murezzan ha perquai chattà ina soluziun particulara, sco in redactur da la FMR ha scrit: «La scoula da San Murezzan ho ün inventar da passa 250 s-chellas ch’ella metta a disposiziun als scolars.» Che las scolas popularas ston – dasper tut las autras incumbensas – uss er anc tgirar in magazin da stgellas da Chalandamars è detg spectacular. Ma l’inventari ha er in avantatg: ils «Uorsins» pon ir en stgalfins enfin en il magazin per lur plumpa – enstagl da stuair trottar cun chalzers da muntogna tras guauds spess, sur punts sgarschaivlas e tras in’immensa naivera enfin en ina chamona d’alp. Surtut ils geniturs èn engraziaivels. A l’Engiadina Bassa manca la sexyness. Quai ha forsa pensà il sfarfatg che ha gì l’inschign da laschar ir sin in monitur grond a la staziun da Scuol in film pornografic. Normalmain mussa la vischnanca da Scuol sin quel monitur tranter auter novitads ed infurmaziuns en connex cun il coronavirus. La vischnanca ha intervegnì subito, ha cuvrì il visur ed ha suenter serrà giu il sistem. Ma tgi sa, forsa è il sfarfatg era stà in dals numerus lobists indigens per ina colliaziun da tren davent da Scuol sur ils cunfins, vers l’Italia e l’Austria. Tenor il motto: amur senza cunfins. Als cults divins mancan savens ils organists. Quai constateschan las duas uniuns d’organistas ed organists en il Grischun – tant quella catolica sco era quella refurmada. L’entschatta da quest mais èn ils organists sa scuntrads a Mustér ed han discutà la problematica. En quel connex ha rapportà Pieder Jörg, l’organist da Domat: «Pli baul sunavel jeu orgla ad in survetsch divin per dumengia, oz eis ei entochen quater il medem di. Ensemen cul prer carreschel jeu d’ina baselgia a l’autra.» Insumma, cun in tala cursa tras vitg e val la dumengia na fai betg smirvegliar che nagin na vul daventar organist/a. A la vischnanca da Sumvitg mancavan dad in di sin l’auter suprastantas e suprastants. Il mais passà aveva l’entira suprastanza communitgà da vulair sa retrair en corpore – ils blers commembers eran plirs onns en il gremi. Quest mais èn ussa vegnidas inoltradas diversas candidaturas per las elecziuns communalas dals 10 d’avrigl. I dat damai bunas vistas che tut ils posts ­vegnian occupads puspè. Per il presidi datti perfin duas candidaturas: Patrick Schaniel e Marc Cathomas. L’emprim ha ina brava experientscha politica, l’auter plitost betg. Perquai ha era il segund manegià envers la FMR ch’i saja sco il cumbat biblic da David encunter ­Goliath. Ussa, nus savain gea tuts co che quell’istorgia biblica è id’a finir. Uschia ch’ils da Sumvitg pon sa preparar sin in interessant avegnir politic. Als pachets da chartun da la Posta mancavan enfin ussa las colurs. Quels pachets standardisads eran mellens u brins. Enfin ussa. Quest mais ha la posta preschentà ina nova varianta da l’uschenumnà «Postpac», ina ver­siun creada da l’artista Ester Vonplon da Castrisch. Quella ha illustrà ils pachets cun ina fotografia d’in utschè, in pestgarel arctic. Quai è ina sort randulina che tegna il record mundial. ­L’utschè fascinant sgola durant in onn la pli gronda ruta pussaivla sin il globus, numnadamain dal Pol dal Nord enfin al Pol dal Sid ed enavos. Il ­pestgarel arctic fa damai in gir dal mund. Tge che quai ha da far cun ils pachets da la posta? – Quels pachets paran mintgatant er da far in mez gir dal mund, schegea ch’i ston mo ir a far la storta giu Untervaz u Frauenfeld. Il chantun Grischun n’ha segir nagin manco en la cassa statala. Il minister da finanzas, Christian Rathgeb ha pudì preschentar quest mais, en ses ultim onn d’uffizi, in quint chantunal 2021 che serra bler meglier che budgetà, var 160 milliuns francs meglier. – Ussa as dumandais vus forsa: n’è quai betg café fraid? N’ha il Grischun betg gia annunzià la medema novitad l’onn avant, cun il quint dal 2020? – ­Geabain, er sche las summas varieschan in zichel. La medema novitad cun l’allegraivla differenza da plirs milliuns tranter budget e quint chantunal hai er gia dà il 2021, 2020, 2019, 2018, 2017, 2016, 2015, 2014, 2013, 2012 etc. Forsa stuess ins ­agiuntar tar ils budgets chantunals sco tar il lotto mintgamai l’indicaziun «ohne Gewähr». Simplamain per evitar faussas aspectativas. E tge «lingias grassas e finas» da quest mais mancan anc? In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina sur­vista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». Avant 10 onns è vegnida approvada l’iniziativa cunter segundas abitaziuns.

En connex cun la guerra en l’Ucraina sa dumondan blers: Co èsi pussaivel che la gronda part da la populaziun en Russia crai sco zutger la propaganda da ­Wladimir Putin? Ina resposta po dar il film ­«Ostrov – Die verlorene Insel» ch’ha gudagnà sonda passada in da dus Premis dal film svizzer 2022. Il film è ina produc­ziun svizra, schegea ch’el raquinta ­in’istorgia russa sin in’insla lontana en la Mar Caspica. Dumengia saira ha SRF mussà «Ostrov» en l’emissiun «CH:Filmszene». En il film documentar vegn purtretada ina pitschna cuminanza da pestgaders. L’entrada principala da las famiglias – la vendita da caviar – è crudada davent. Igl è numnadamain scumandà da pestgar il pesch da ­beluga, las autoritads controlleschan quel scumond en moda rigurusa cun schuldada. Uschia vivan las famiglias en l’illegalitad, en paupradad e senza ina minima perspectiva. Pli baud eri gea apparentamain bler meglier per els, durant il temp da l’Uniun sovietica. E perquai sa drizza lur speranza – pachetada en in coctail propagandistic-televisiv fitg privlus – sulettamain sin ina persuna, sin Wladimir ­Wladimirowitsch Putin. Il pestgader Iwan scriva en sia desperaziun perfin ina brev persunala al president russ. Però ina resposta na survegn el mai. Tuttina crai Iwan che mo Wladimir Putin possia salvar el e sia famiglia or da la miseria. I fa propi impressiun da vesair co che la propaganda dal stadi russ cuntanscha – sco ina racheta a distanza – era la pli lontana insla caspica, era sche quella è cumplettamain bandunada da l’agen stadi, da la fortuna e dal rest dal mund. La suletta constanta è il vent che sufla senza remischun tras mintga rusna sin l’insla – e quel «vent» vegn da Moscau. Il film è da vesair anc enfin dumengia en il replay sin ils chanals dad SRF. E cun quai che «Ostrov» ha gudagnà il Premi dal film svizzer èsi bain pussaivel ch’el vegnia mussà il proxim temp en singuls kinos svizzers. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Passascha or dal film documentar "Ostrov - die verlorene Insel" ch'ha guadagnà dal 2022 il Premi da film svizzer.

Na, chapir quai che capita actualmain en l’Ucraina n’è betg pussaivel! Ed insumma: Che nus n’avain – sco ch’ils fatgs da l’ultim temp mussan – anc adina betg chapì ch’ins na po betg schliar conflicts cun forza, è medemamain insatge che na va betg en mia testa. Uschia sco numerus poets e cumponists che han scrit chanzuns encunter la guerra vuless era jau gugent crair che la forza da la musica po spustar muntognas e schliar conflicts. Ina da las pli ­enconuschentas chanzuns dal moviment da pasch, è bain quella cun il text che Pete Seeger (1919-2014) ha fatg l’onn 1955. Apparentamain è el vegnì inspirà d’ina chanzun populara da l’Ucraina ch’el ha chattà en il roman «Der stille Don» dal titular dal Premi Nobel da litteratura Michail Alexandrowitsch Scholochov (1905-1984). Max Colpet (1905-1998) ha lura scrit l’onn 1962 la versiun ­tudestga «Sag mir, wo die Blumen sind» ch’è vegnida enconuschenta entras ­l’interpretaziun da Marlene Dietrich (1901-1992). E qua ussa pia mia ver­siun rumantscha. Forsa avais gust da chantar ella – encunter la guerra e per la pasch! Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR. Di nu’ che las fluras èn Nu’ èn ellas stadas? Di nu’ che las fluras èn, Tge è capità? Di nu’ che las fluras èn Mattas clegian ellas svelt. Cura san ins chapir? Di nu’ che las mattas èn Nu’ èn ellas stadas? Di nu’ che las mattas èn Tge è capità? Di nu’ che las mattas èn Umens prendan ellas svelt. Cura san ins chapir? Di nu’ che ils umens èn Nu’ èn els da chasa? Di nu’ che ils umens èn Tge è capità? Di nu’ che ils umens èn Èn partids, en guerra svelt. Cura san ins chapir? Di nu’ che l’armada è Nu’ è ella stada? Di nu’ che l’armada è Tge è capità? Di nu’ che l’armada è Sur las fossas buff’ il vent. Cura san ins chapir? Di nu’ che las fossas èn Nu’ èn ellas stadas? Di nu’ che las fossas èn Tge è capità? Di nu’ che las fossas èn Flurs sgulatschan en il vent. Cura san ins chapir? Di nu’ che las fluras èn Nu’ èn ellas stadas? Di nu’ che las fluras èn Tge è capità? Di nu’ che las fluras èn Mattas clegian ellas svelt Cura san ins chapir? Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR....

En nossa famiglia datti in bel usit: I vegn anc scrit a maun! Messadis pitschens sin cedelets, ils quals ins ­tatga lura vi da l’isch-stiva u vi da la paraid da la cuschina, cartas postalas or da las vacanzas, la glista per cumprar en mintgadi. Schizunt tar noss uffants creschids ves jau mintgatant da lunsch singuls fegls cun preparativas per dar scola, scrits a maun, cun rispli u cun culli. Bellischem! Avant 5 u 10 onns pareva quai uschè normal ch’jau n’aves gnanc fatg in patratg surlonder. Ma ils davos onns ma crodi en egl pli e pli fitg, en autras chasadas, ch’i na sa chatta ni palpiri, ni cullis ni cedels scrit u vids. Gasettas che derasan ina atmosfera da temp ed interess en stiva, legidas u nunligidas, ves’ins pli darar, er cudeschs svaneschan dascus or da las curunas vi da la paraid. Tut è blut, schuber, per mai in pau «frestg». Nagut encunter las persunas che vivan uschia; ellas san leger e scriver tut sin il telefonin, i na dovra ni rispli ni blochets da scriver ni agenda da palpiri ni cuverts e fegls per trametter brevs. Dal reminent è gea quella furma da communicaziun bler pli ecologica, pervia dal ­spargnar palpiri. Ed en ­consequenza per proteger ils guauds. Chartas topograficas, bigliets dal tren, certificats e dicziunaris ­vegnan remplazzads dad apps da tuttas sorts. Ti es bain libra dal palpiri, però enserrada en la rait d’infurmaziuns mundiala – trasora. Il händi è fitg commod, «smart», e pli e pli bun martgà. Per survegnir da la banca ils extracts da conto mensils, stoss jau ussa pajar spesas supplementaras, ed il quint da la Swisscom custa – en furma da palpiri – 2.70 francs mintga mais. Pli baud eri in luxus dad avair pli blera tecnica moderna en l’agen manaschi, ed ils auters lavuravan – «be simpel» – cun palpiri e culli. Oz èsi il cuntrari: Il svilup tecnic cumplitgà vegn pli e pli simpel e pli e pli bunmartgà. La communicaziun cun palpiri dentant daventa in luxus orrent che custa enorm. N’è quai betg in mund sutsur? Nus vegls vegnin carmalads dapertut da «simplifitgar nossa vita», ans laschond manar davent da las activitads simplas... N’è quai betg ina dictatura sutsura! Dapi in pèr onns hai jau endrizzà la pli pitschna chombra da nossa avdanza en ina «chombra da scriver»: Lien hai jau blocs da scriver, chartas alvas e chartas da maletg, cuverts, marcas da posta, forsch e tatgatut per fotos, e surtut ina pluna da brevs (tramessas a mai) per scriver resposta insacura. En questa chombretta na datti nagin computer, nagin ­router e da quai. Be la ­fanestra ed il silenzi. Inqual giadas ma retir jau en mes mund da palpiri, scrivend a maun lungas brevs, cun peda, cun olma. Il schuschurim dal palpiri, ils moviments dal maun che maina il culli – tut quai dat in sentiment festiv che fluescha lura en la brev, e cun quella tar la persuna adressada. Las bellas novitads: Nossa biadia da nov onns scriva regularmain brevs, correspundend uschia cun tut ses parents ed amis. Ella scriva brevs e retschaiva brevs – uschè simpel e bel è quai. Ed anc datti da cumprar cartas da scriver cun maletgs, en mintga papeteria, libraria ed en mintga ­kiosc. Tgi sa, quant ditg? Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun, stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisula Tscharner, columnista FMR

Ils 15 da matg 2022 èn en il chantun Grischun las elecziuns dal Cussegl grond e da la regenza. Il Cussegl grond vegn elegì per l’emprima giada tenor il sistem da proporz. Ma co hai jau d’eleger? Co vegnan dumbradas las vuschs e tge far, sche jau hai fatg in sbagl sin mes cedel d’eleger? Intginas respostas sin dumondas electoralas e «proporziunalas». Las elecziuns dal Cussegl grond vegnan atgnamain fatgas tenor il medem sistem sco las elecziuns dal Cussegl naziunal – tenor il proporz. Sco ch’il pled di, vegnan ils sezs dal parlament chantunal repartids proporziunalmain tenor la forza da las vuschs da las singulas partidas en l’entir chantun. Partidas e gruppaziuns han pudì inoltrar candidaturas u glistas cun candidaturas en tut ils 39 u era be en singuls circuls electorals. Cun il cedel da votar pon electuras ed electurs dar la vusch a maximalmain tantas candidatas u candidats sco quai che lur circul electoral ha a disposiziun sezs. Mintga vusch per ina candidata u in candidat è a medem temp er ina vusch per la gruppa da glistas u partida. Co vegnan repartidas las vuschs per glistas? Quai succeda tenor il sistem «Pukelsheim dubel». Friederich Pukelsheim è in matematicher tudestg. El ha inventà quest sistem. En ils 39 circuls electorals dal Grischun vegnan ils 120 sezs dal Cussegl grond repartids sin ils circuls confurm a lur populaziun svizra. Mintga circul ha almain in sez. En in emprim pass succeda l’attribuziun superiura: Qua vegnan resguardadas tut las vuschs consegnadas sin plaun chantunal. Ils 120 sezs vegnan repartids sin las partidas confurm a las quotas d’electuras ed electurs ch’ellas han cuntanschì. Però electurs/as en Val Müstair pon metter sin la glista mo in num – entant che las glistas da Glion/Foppa han sis «vuschs». N’è quai betg malgist? Per evitar talas malgistadads vegnan ils resultats da las partidas «valitads» en mintga circul. Vul dir: Las vuschs ch’ina partida ha cuntanschì en in circul vegnan mintgamai divididas tras il dumber da sezs ch’èn d’occupar en quel circul electoral. Uschia èsi garantì che mintga vusch en il chantun quinta tuttina bler. Il segund pass è la «sutattribuziun»: vul dir ils sezs, ils quals las partidas han cuntanschì en l’emprim pass sin pass chantunal, vegnan repartids sin ils circuls electorals. Mintga circul survegn tants sezs sco quai ch’el ha il dretg e mintga partida survegn tants sezs sco quai ch’ella ha survegnì en l’emprim pass. Però tgi è lura propi elegì en il singul circul? Pir ussa, suenter questa «sutattribuziun» sin ils circuls pon ils sezs vegnir attribuids a las candidatas ed als candidats che han cuntanschì las bleras vuschs. En il Grischun datti supplementarmain anc ina regulaziun da maiorz. En mintga circul electoral survegn la partida cun las pli bleras vuschs en il minimum in sez uschè enavant ch’ella ha il dretg sin avunda sezs. Èsi pussaivel da cumular sin ina glista electorala? Gea. Cumular è pussaivel, sch’i dat d’occupar dapli ch’in sez en il circul electoral. L’electura u l’electur po dentant scriver maximalmain duas giadas il medem num d’ina candidata u d’in candidat sin ses cedel. Èsi pussaivel da panaschar? Gea. L’electura u l’electur po stritgar nums da candidatas e candidats sin in cedel electoral prestampà e remplazzar quels tras nums da candidatas e candidats d'autras glistas dal circul electoral. Er sin in cedel electoral vid èsi pussaivel da scriver nums da candidatas e candidats da differentas glistas. Èsi pussaivel d’eleger persunas che na figureschan betg sin ina glista dal circul electoral? Na. Quests nums vegnan stritgads. Els vegnan dentant quintads sco vuschs supplementaras, sch’il cedel electoral cuntegna in num d'ina glista u in numer d'ordinaziun, quai è ilnumer en l’emprima colonna dal cedel da votar. Sch’il num d'ina glista ed in numer d’ordinaziun mancan, na quintan questas vuschs dentant betg. Daco n’èn colliaziuns da glistas betg lubidas? Colliaziuns da glistas èn exclusas tenor la Lescha chantunala per l’elecziun dal Cussegl grond. I n’è dentant betg scumandà d'inoltrar ina glista tematica (p.ex. «Glista protecziun dal clima» u «Cunter il luf»). En quest connex na sa tracti betg d’ina colliaziun da glistas, cunquai che las persunas che candideschan figureschan sin ina glista cun in «label» cuminaivel. Quellas persunas na dastgan dentant betg figurar a medem temp sin in'autra glista (p.ex. sin la glista da lur partida). Poss jau lantschar sin mes scrit d’eleger ina candidata u in candidat l’ultim mument avant l’elecziun sco ch’i succediva pli baud magari tar las tschentadas da cumin? Na. Il termin per annunziar candidatas e candidats per il Cussegl grond tar las regiuns e scrudà ils 21 da favrer 2022. Igl è mo pussaivel d’eleger candidatas e candidats uffizials. Persunas che na figureschan betg sin ina glista na pon betg vegnir elegidas. Quels nums vegnan stritgads dal biro electoral. Sche jau less dar mia vusch ad ina persuna senza partida, ha quella insumma ina schanza da vegnir elegida en il Cussegl grond? Ils 120 sezs dal Cussegl grond vegnan attribuids mo a glistas respectivamain gruppas da glistas che cuntanschan sur l’entir chantun ina quota d’almain 3% da las vuschs (l’uschenumnà quorum). Damai: Be persunas da glistas che cuntanschan quest quorum survegnan in sez en il Cussegl grond. Cunquai ch’ina persuna singula po candidar be en in circul electoral e stuess pia survegnir trais pertschient da tut las vuschs da l’entir chantun èsi quasi nunpussaivel da vegnir elegì. Candidaturas individualas han damai fitg pitschnas schanzas da reussir, perfin en circuls electorals cun in grond dumber d’abitantas e d’abitants. Ina dumonda organisatorica: Co stoss jau proceder, sche jau fatsch in sbagl u battibugl sin mes scrit d’elecziun? Cedels electorals ston vegnir emplenids or a maun. Nums scrits fallà u betg legibels ston vegnir stritgads. Il num da la candidata u dal candidat elegì sto esser legibel cler e net. En cas urgents han las vischnancas adina insaquants cedels d’elecziun en reserva. E tge hai jau da far, sche jau n’hai betg survegnì tut il material d’elecziun en mia busta? En quest cas po l’electura u l’electur s’annunziar directamain tar la chanzlia communala da ses lieu da domicil. Dapli infurmaziuns davart il sistem dal «Pukelsheim dubel» pon ins intervegnir sin: https://www.gr.ch/RM/publicaziuns/elecziunsevotaziuns/Grossratswahlen-2022/Seiten/Grossratswahlen-2022.aspx. La divisiun ed il proporz Tenor Wikipedia sa numna la procedura dal proporz dubel uffizialmain «Metoda da divisiun dubel proporziunala cun arrundament standardisà». Oriundamain sa numnava quest sistem «Zürcher Zuteilungsverfahren». Oz vegn il proporz dubel numnà «Doppelter Pukelsheim». Quella noziun era vegnida creada da l’anteriur cusseglier guvernativ turitgais Markus Notter che ha sco minister chantunal da giustia incumbensà il matematicher Friederich Pukelsheim da concretisar quest sistem electoral. Il sistem d’attribuziun dubel vegn applitgà en insaquants chantuns ed en citads da la Svizra. Dapi 2006 vegnan il Cussegl grond da Turitg ed il parlament da la citad da Turitg elegids tenor quest sistem. Dapi l’onn 2008 respectivamain 2013 han er ils chantuns Argovia, Schaffusa, Sutsilvania e Sviz introducì il «Pukelsheim dubel». Ed als 15 da matg 2022 elegia er il chantun Grischun tenor quest sistem electoral. (fmr/mg) Simplamain in proporz cumplitgà Segner char, co hai jau d’eleger cun quest sistem da proporz? – Quai sa dumondan forsa Grischunas e Grischuns, en vista a las elecziuns chantunalas dals 15 da matg 2022. Pli baud pudeva mintgin/a dar la vusch a sias candidatas u candidats preferids e basta! Ed uss avain ha er il Grischun quest proporz che sa numna er anc fitg ester: «Pukelsheim dubel». Quest onn elegian Grischunas e Grischuns lur deputadas e deputads per il Cussegl grond tenor il sistem da proporz dubel. Quai tuna bain cumplitgà, è però main cumplitgà co ch’i tuna. Il nov sistem d’eleger renda pli transparent las forzas politicas en il chantun Grischun. Sche quel sistem è simpel u cumplitgà – la FMR dat in pitschen support cun respunder dumondas las pli frequentas en connex cun proporz, eleger, cumular, panaschar e curreger sbagls. P.ex. tge far, sche jau hai fatg in battibugl sin mes cedel d’eleger? (mg/fmr)

Dapi oz, l’emprim d’avrigl, ston ils electro bikes sin via avair ina glisch francada fix davanttiers. Ina glisch envidada durant il di. La prescripziun vala era per ils velocipedists sin vias da muntogna, sendas da viandar e trails da bike. I n’è definitiv nagin spass da l’emprim d’avrigl. La communicaziun da l’Uffizi federal da traffic datescha dal favrer 2022 e regorda a l’ordinaziun per augmentar la segirezza sin via che va en vigur oz, l’emprim d’avrigl. Tenor quella ordinaziun ston tut ils e-bikes avair ina glisch montada fix davant che sto esser envidada durant il di. Cun quella mesira vul l’Uffizi federal da traffic ch’ils velos sin via cun sustegn da la forza dad ina battaria sajan pli visibels per auters vehichels, peduns e viandants. La glisch da l’e-bike sto era esser envidada durant il di sin vias da muntogna, sendas da viandar e trails da bike. «Sin tuttas vias e sendas publicas», sco quai ch’in pledader da l’Uffizi federal da traffic ha explitgà sin dumonda da la FMR. Per mitigiar il privel d’accidents cun ils electro bikes ch’èn creschids marcant ils onns passads, sco l’Uffizi federal argumentescha. Nagina surpraisa Per il commerzi da sport n’è l’annunzia da l’Uffizi federal da traffic nagina surpraisa, sco quai che Renato Livers da la fatschenta da Sport Beat cun sedia a Breil e Flem di. «La discussiun d’augmentar la segirezza dals velocipedists avain nus persequità.» Il commerziant da rauba da sport è persvadì ch’il basegn per tschentar en la glisch durant il di tar ils velos electrics è vegnì da las citads e betg da la muntogna. «Sco part dal traffic motorisà fa la glisch per igl e-bike senn.» Las fatschentas da sport han profità durant ils dus onns passads dad in veritabel boom tar ils velos da muntogna cun tracziun electrica. La gronda part dals e-bikes han las fatschentas da sport vendì senza glisch. «La clientella che dovra il velo per exempel per ir a lavurar ha cumprà in e-bike cun glisch.» La gronda part dals clients ha fittà u cumprà in velo electric per sa divertir a moda sportiva durant il di. Renato Livers è ussa spanegià co che la clientella reagescha. ««Nus vegnin a far attent a las novas prescripziuns.» Ed equipar ils e-bikes che la fatschenta dat a fit cun glischs. Tranter tschuncanta ed in per tschient francs Per equipar da nov in e-bike stattan diversas pussaivladads a disposiziun, sco quai che Renato Livers di. «Singulas marcas dad e-bikes han gia integrà en lur models la pussaivladad da colliar la glisch cun la battaria.» La pli simpla varianta tenor il commerziant da rauba da sport per montar ina lampa. «Sto il mecanist da velos colliar la glisch da nov cun la battaria dat quai dapli lavur che sa differenziescha da marca tar marca.» Uschia che la glisch nova per l’e-bike custa spert in per tschient francs. L’influenza da la glisch sin la prestaziun da la battaria dal velo è tenor Renato Livers ordvart modesta. «Ins po era montar mo ina simpla glisch spisgentada da batterias convenziunalas.» Era tar quella varianta è la paletta da pretsch detg gronda e tanscha da 50 enfin 200 francs. Renato Livers è persvadì che la dumonda per e-bikes crescha vinavant. «La clientella è oz bain infurmada davart la purschida dals velos cun tracziun electrica.» Ed ils proxims bikes electrics vendan las fatschentas probabel cun glisch. E-bikers sin vias e sendas senza glisch dal di envidada davanttiers pajan ina multa da 20 francs tenor las indicaziuns da l’Uffizi federal da traffic, per cas ch’insatgi controllescha ils e-bikers sin las sendas e vias da muntogna.

Quest’emna ha la cussegliera federala Karin Keller-Sutter annunzià che la Svizra stoppia quintar cun fin 50 000 fugitivs da l’Ucraina fin la stad 2022. Tenor il schef da l’Uffizi chantunal da migraziun e da dretg civil, Marcel Suter, pudessan vegnir ­attribuids al Grischun circa 1500 fugitivs. El ha detg a la FMR ch’i dettia il mument albierts avunda per ils fugitivs. A pli lunga vista dovri dentant ulteriuras pussaivladads d’abitar. Fin gievgia ha il Grischun registrà 311 fugitivs. «Il mument pudain nus disponer da bleras offertas d’albierts», ha il manader da l’Uffizi da migraziun dal Grischun, Marcel Suter ditg. «Ina part dals fugitivs arrivads tar nus vivan en centers collectivs. 207 persunas, damai la maioritad, ha dentant chattà in albiert tar persunas privatas.» Per Marcel Suter èsi cler, ch’il chantun sto anc tschertgar blers plazs. «Tenor la planisaziun eventuala pudess quai esser che nus avain 1500 fugitivs da l’Ucraina fin la stad. Quai munta che nus duvrain anc blers ul­teriurs albierts.» Actualmain datti tenor Marcel Suter offertas da 700 persunas che disponan da pressapauc 1000 letgs. Il manader da l’Uffizi chantunal da migraziun ha accentuà ch’ils albierts per fugitivs possian bain esser provisorics, els stoppian però esser utilisabels e raschunaivels. «Ils edifizis e las stanzas che nus prendain a fit na pon per exempel betg esser da miffa. Ultra da quai sto in albiert disponer d’indrizs sanitars. Plinavant dovri in stgaudament.» Cun emprima prioritad prendia il chantun a fit ils edifizis mobi­gliai. En ina segunda fasa vegn ins tenor Suter a far ina repartiziun periferica. «Il chantun sco fittadin sto era sclerir la durada da la locaziun cunquai ch’il status da protecziun S dals fugitivs da l’Ucraina cuzza per entant 12 mais.» Sco proxims stabiliments per plirs fugitivs che vegnan averts en il Grischun ha Marcel Suter numnà l’anteriur center per requirents d’asil a Lizirüti en il Scanvetg ed il Hotel Bellavista a Mustér. Igl anteriur hotel Bellavista a Mustér è gia en affittaziun dal chantun. Quest edifizi porscha plaz a 75 persunas. En l’anteriur Center per requirents d’asil Valbella a Lizirüti chattan er var 60 persunas alloschi. L’Uffizi chantunal da construcziun auta e l’Uffizi chantunal da migraziun èn actualmain londervi d’examinar differentas offertas collectivas da possessurs privats. Tranter quellas sa chattan abitaziuns vitas, hotels, champs da vacanzas e ressorts da vacanzas. Ils albierts collectivs tschertgads èn dimoras cun tranter 40 e 150 plazs. Per chattar avunda persunal ha il chantun infurmà la Confederaziun ch'el avess gugent agid da l'armada u dal servetsch civil. Sco quai che la Südostschweiz ha rapportà quests dis, han voluntarias e voluntaris preparà las localitads dal hotel Schweizerhof a Vulpera ch’è serrà dapi l’onn 2016 e che tutga ad ina interpresa da l’Ollanda. Quella fissi pronta da metter a disposiziun 40 stanzas per fugitivs. Il manader da l’Uffizi da migraziun dal ­Grischun e sia squadra examineschan la pussaivladad da prender a fit il Schweizerhof. Pervia dals uffants da scola haja il Schweizerhof però segunda prioritad, di Marcel Suter. Cun 40 stanzas per dunnas ed uffants dessi quai blers uffants da scola supplementars per la vischnanca da Scuol. Quai muntass in problem, perquai che la scola da Scuol haja gia uss da cumbatter cun mancanza da spazi. La prontezza da sa gidar fa surstar Dapi varga in mais regia guerra en l’Ucraina. Milliuns èn en fugia ed tschertgan albiert. Er en il Grischun. Circa 700 persunas èn s’annunziadas tar l’Uffizi chantunal da migraziun grischun per metter a disposiziun enturn 1000 letgs a fugitivs da l’Ucraina. Martin Gabriel/ FMR Mintga di vegnan var 30 fugitivs da l’Ucraina attribuids al Grischun. Enfin gievgia eran quai 311 persunas. Tenor l’Uffizi chantunal da migraziun e dretg civil ha la gronda part dals fugitivs da l’Ucraina en il Grischun chattà in albiert tar famiglias privatas. Var in quart dals fugitivs ch'èn gia en il Grischun vivan en in center collectiv. Il chantun ha era reactivà vegls centers d'asil, sco quel a Mustér e quel a Litzirüti per dar suttetg a fugitivs. Marcel Suter, il schef da l’Uffizi chantunal da migraziun ha ditg a la FMR ch’ins saja surstà da la prontezza da fitg bleras Grischunas e Grischuns da sa gidar cun metter a disposiziun abitadis. «Nus stuain quintar cun 1500 fugitivs fin la stad e perquai stuain nus anc affittar ulteriurs albierts.» Ils uffants che vivan en centers collectivs vegnan instruids en ils centers. Uffants ch'èn tar famiglias privatas van a scola en las vischnancas nua ch'els vivan actualmain. Pagina 3

Jau na chapesch betg las caneras ch’ins fa ozendi cunter l’uschenumnada cancel culture. Schizunt en la Südostschweiz. Na, la stgatschada dal paradis somedial d’in prominent columnist virolosceptic è in auter problem. Definitiv. Quai va per nus sut offerta d’ina nova schanza davart da la direcziun. En in auter lieu halt, en num da Dieu. Buccas nauschas pretendan che la cancel culture saja criva censura e nagut auter ch’in pal da la vargugna. Ma il cuntrari è il cas. La cancel culture è ina vaira cultura, e trasatras morala. Insatgi sto bain dir a la glieud tge ch’è bun u nausch. U n’è ina pictura – er ina da Picasso – cun si in tgil niv da femnas forsa betg ina blutta discriminaziun per la schlattaina feminina? Vesais? E precis quai èsi da denunziar e reglar en in stadi liberal. Exact tuttina sco l’adiever da pleds sco negher u morin per persunas da colur. U sco pussy per ina dunna. – Da l’autra vart, stgisai, ma in morin era halt schon insatge auter ch’in chau da tschigulatta! Be d’udir il pled – da vesair l’objet du désir gnanc da discurrer – fascheva gia vegnir la spida en bucca! In bitsch sin ­distanza. Auter che quest chau da tschigulatta, plat e vulgar! Gea, igl è mintgatant schon da vegnir vegan cun quellas novas modas! Ma pazienza, i va gea qua per ina buna chaussa. Dal reminent, nus n’avain lura per cas betg duvrà ils Americans e lur innovaziuns marschas per vegnir a frida cun il problem da bun e nausch. En tschientaners da paschaivla e fritgaivla vita en cuminanza avain nus sviluppà, per uschè da dir ante litteram, ina gnocca varianta alpina da la cancel culture: la cultura da chanzla! Tgi na sa regorda betg dals illusters temps da la guerra sontga da prers e plevons per spendrar las olmas dals povers cristifidaivels. Tge allegher bumbardament moral e politic giu da la chanzla! Onns a la lunga e cun effect absolutamain segir. Ma insacura è vegnì «In segl in pop», «Malàm-­mortàm-pumfate», las Liricas analas etc. e… nus avain stuì emprender da patratgar sezs. Adia cultura da chanzla! Ma i dovra pauc e hop èn ils vegls reflexs ­puspè qua. Per fortuna, navaira? U essas vus forsa cunter l’intervenziun resoluta dal chanzlist da Scuol che ha tschentà giu curaschusamain ils filmins pornografics sin il monitur per infurmaziuns turisticas? El ha tuttina spendrà da donns psichics permanents tar numerus passants e passantas. Grazia fitgun, sar Andri. La vischnanca spera uss ch’ils delinquents manipuladers na sajan betg da tschertgar en ravugls ­turistics. Tenor ella na dovria l’Engiadina Bassa betg dapli reclama, ils hotels sajan gia plains fin sisum pervi da la pandemia. Roman Caviezel è stà scolast gimnasial. Roman Ca viezel