Adüna la prüma sonda da favrer vain impizzà a Scuol l’Hom Strom. Plü bod daiva dafatta quatter differents homens da strom in cumün. La concurrenza tanter ils quartiers d’eira gronda. Minchün laiva avair il plü grond e plü bel Hom Strom. – Ün sguard inavo ill’istorgia da quist’üsanza, in vista a l’Hom Strom da quista sonda a Scuol. Fadrina Hofmann/PL Illa gazetta NZZ dals 11 favrer 1954 vain descrit quel mumaint cur cha’l trubadur Men Rauch preschainta pella prüma jada «La chanzun da l’hom strom» illa sala cumünala da Scuol. «Eine ungewöhnliche, schöne und humorvolle allgemeine Stunde, die sicher in der Erinnerung haften bleiben wird, erleben die Schulkinder», scriva l’autur incuntschaint. Id es cumanzamaint da favrer da quel on da l’artichel ed avant co muossar als uffants la chanzun per ch’ella possa gnir chantada la saira da l’Hom Strom da cumpagnia, declera Men Rauch la derivanza da quist üsit vegl. Chi’s tratta dad ün’üsanza pajana colliada cul cult dal sulai. Cha l’Hom Strom vegna ars fingià al cumanzamaint da l’on haja da chefar cul sulai chi svanischa da november fin al cumanzamaint da favrer per ün tempet davo la chadaina da las Dolomitas da l’Engiadina Bassa. Dürant ils prüms dis da favrer as muossa il sulai darcheu la bunura sur trais pizs – tanter oter il Piz Lischana – e resta tuotta di. «Der Freude darüber wird der Brauch des ’Hom Strom’ seine Entstehung verdanken», scriva il schurnalist da la NZZ. Simbols da vita e spranza Be duos ons plü tard cumpara i’l Chalender Ladin 1956 ün artichel cul titel «L’hom d’strom a Scuol» cha Domenic Feuerstein vaiva scrit pella publicaziun «Heimatleben». L’artichel es illustrà cun bellas fotografias da l’autur e fotograf: uffants chi van da chà in chà a ramassar strom, l’Hom Strom chi vain trat dad ün chavagl tras cumün, l’Hom Strom chi vain miss in pè dals baps cun forzas unidas e finalmaing il fö e las sbrinzlas – «simbols da vita e spranza». Fingià Men Rauch e lura eir Domenic Feuerstein manzunan cha oriundamaing vaiva lö l’üsanza la prüma dumengia da favrer. «Da plü bod minchün dals Terzals da Scuol – Plaz, Büglgrond, Clozza e Vi – avaiva seis agen hom d’strom», scriva Domenic Feuerstein ed agiundscha: «I faiva dabsögn da blera precauziun e granda virtuusità per defender quist prodot per lur ambiziun da l’astzcha traditura aigna als vaschins malscuidants e lur diplomazia.» Mincha Terzal laiva avair il plü bel e plü grond hom da strom. Cur cha las ouvras fattas d’eiran drizzadas sü, d’eira dimena da metter guardgias per impedir cha l’Hom Strom vegna ars ant ura. L’autur descriva cha las guardgias d’eiran dafatta armadas «cun bastuns ed oters requisits da l’arsenal chasan». Ils homens da strom gnivan impizzats cul batter da l’ura exactamaing a las ot. Quel chi ardaiva il plü lönch d’eira il vendschader. Ün Hom Strom per tuots Davo la Prüma Guerra mundiala es l’üsanza antica bod ida a perder. Ün Terzal davo tschel ha schmiss da tilla celebrar. Be grazcha a la Reuniun sociala haja dat la soluziun dad ün Hom Strom per tuots. Intant vain el ars a Gurlaina. Il möd da far l’hom da strom es restà listess, tant sco eir las uschedittas «bombas», sdratschs barlunats ed impregnats da petroli chi vegnan sventulats i’l s-chür da la saira e chi servan finalmaing per dar fö al strom. I’l cudesch «Fain manü» da Cla Biert quinta il scriptur in si’istorgia cuorta «L’hom strom» co cha l’üsanza gniva celebrada da seis temp. In üna scena vegna descrit co cha la lavur per far üna hom da strom funcziuna: «Men dà l’instrucziun: Il prüm pigliaivat üna manada strom sejel e tilla stordschaivat intuorn uschea sco cha mamma piglia ün plüch lana vi da la roccada. Ils stroms piglian pè ed as plajan intuorn oters, güsta sco la lana. La cua vain adüna plü lunga (...) e lura plajaina las cuas intuorn la pütta da l’hom strom, mo adüna var duos o trais stortas insembel, sco pro üna sua». Cun agüd da magisters e baps La lavur vi da l’Hom Strom cumainza quista sonda davomezdi, als 3 da favrer 2024, a partir da las 13.30 a Plaz a Scuol Sot. Minch’on daja prunas d’aspectaturas ed aspectaturs ed üna classa spor­dscha üna stüva da cafè. Ils plü giuvens uffants mainan il strom , oters han da scuar ed ils plü vegls fan las cuas. «A las ses e mez vain l’Hom Strom transportà cun ün char da Plaz vi Gurlaina. Tuot ils scolars plü vegls sun preschaints e tiran il char», scriva Sara Rauch in seis cudeschin «Scuol – üsanzas e tradiziuns». Miss in pè vain l’hom da strom cun agüd da s-chalas. Quai fan ils magisters cun sustegn dal cussagl cumünal e baps. Il grond spectacul cumainza ün quart avant las ot cur cha las bombas vegnan impizzadas. Ils scolars han trat aint blusas da Chalandamarz e sventuleschan las bombas. Pür cur cha l’ura da clucher batta ot jadas, vegna dat fö e tuot las indigenas ed ils indigens cumainzan a chantar la chanzun da Men Rauch: «L’hom strom es ün bel hom, ün hom da nom e pom, (...) chi’ns dosta dal malom, eviva nos Hom Strom». Tuot las strofas e lura darcheu da prüma, contemplond las flommas fascinantas. O per dir culs pleds poetics da Cla Biert: «Quai paran be tants sulais chi van sü e tramuntan e tuornan glüschaints, e fan il gir, e fan rudè perpeten.» Restar restarà be üna pütta naira ed il plaschair antecipà sül Hom Strom da l’on chi vain. Quista sonda, a las 13.30 cumainzan ils uffants a far las cuas per l’Hom Strom a Plaz. I vain sport cafè e tuorta. A las 18.15 vain lura l’Hom Strom manà vi’n Gurlaina, ingio chi cumainza lura a partir da las 19.45 il «Spectacul da fö» cullas bombas. L’Hom Strom vain ars sco üsità a las 20.00. L’Hom Strom da plü bod ed hoz – bler nu s’ha müdà vi da quist’üsanza pajana, schabain ch’ella füss bod svanida davo la Prüma Guerra mundiala. Vers saira vain l'Hom Strom adüna transportà da Plaz vi Gurlaina. Punct a las 20.00 saira vain ars l’Hom Strom vi’n Gurlaina a Scuol. Sco plü bod vain l’Hom Strom transportà da Plaz vi Gurlaina. L'Hom Strom vain miss impè a Gurlaina, dals scolars cun sustegn da la magistraglia.

La suprastanza dal Cumün da Val Müstair vess da gnir plü pitschna. La radunanza cumünala ha approvà in venderdi passà üna revisiun da la constituziun. Ils ultims ons vaiva la Val Müstair suvent difficultats da chattar persunas chi’s mettan a disposiziun pels uffizis. Mincha fracziun ha üna rapreschantanta o ün rapreschantant illa suprastanza – uschè d’eira la constellaziun davo la fusiun dals cumüns in Val Müstair dal 2009. Ma las experienzas dals ultims ons han muossà quant difficil chi’d es da chattar avuonda persunas chi’s mettan a disposiziun per ün uffizi in suprastanza. Hoz as cumpuona il gremi suprem cumünal da duos persunas da Lü, trais da Tschierv ed adüna üna da Sta.Maria e Müstair. Duos damain La suprastanza cumünala da Val Müstair ha perquai proponü – sur üna revisiun da la constituziun cumünala – da redüer ils chaus in suprastanza da set sün tschinch persunas. Plünavant ha ella eir proponü da diminuir la cumischiun da fabrica ed il cussagl da scoula da tschinch sün trais persunas. Quellas müdadas constituziunalas dal cumün sun gnüdas approvadas clermaing da la radunanza cumünala da venderdi passà – cun 125 vuschs da 136 votantas e votants preschaints. Plü efficazi Tenor la presidenta cumünala Gabriella Binkert-Bechetti vessan ils gremis da dvantar uschè plü efficazis. L’idea füss cha mincha suprastant/a as concentrescha plü ferm sülla lavur strategica e surdetta singulas lavurs organisatoricas a l’administraziun cumünala. Uossa cha la radunanza ha dat glüm verda a quella müdada, daraja amo üna votaziun a l’urna in quista fatschenda als 3 da mars 2024. La finala sto la regenza grischuna dar l’acconsentimaint a la müdada constituziunala. Il böt saja da metter in vigur la constituziun cumünala surlavurada a partir da l’on 2025. La radunanza dal Cumün da Val Müstair ha eir approvà in venderdi saira unanimamaing il program dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair pels ons 2025 fin 2028. (rtr/fmr) Trais commembers da la suprastanza cumünala da Val Müstair han demischiunà per motivs persunals.

La Società Cooperativa Butia Tarasp ha gnü da superar l’ultim temp divers obstaculs, ma pel mumaint funcziuna dret bain. La vendadra nouva cun agüdantas dal cumün ed insembel culla suprastanza han üna buna collavuraziun a favur da la cliantella. La Società Cooperativa Butia Tarasp es gnüda fundada in november dal 2005 e vain manada daspö il 2006 illa fuorma d’hoz. 70 persunas han quella jada sgürà l’existenza da la butia davo cha l’impraisa Lagrischa AG vaiva decis da serrar quella. L’ultim temp haja tanteraint adüna darcheu dat intschertezzas e difficultats chi han dat rumpatesta a la suprastanza da la società, per exaimpel cul persunal chi’d es gnü ed it. Ma intant funcziuna tuot dret bain e la butia es eir dvantada ün lö d’inscunter cun l’integraziun da la posta, il take-away e cun ün pêr plazzas per tschantar. Per l’andamaint da la butia e la contabilità es respunsabla la suprastanza chi consista da Cornelia Koch (presidenta), Jachen Jenny e Barbara Niederhauser. Els trais sun fich activs e güdan sper lur ingaschamaint sco suprastants eir al persunal in möd cumpetent. Intant dombra la società 150 commembras e commembers chi tegnan in pè la sporta indispensabla per indigens e giasts a Tarasp. La gruppa CafèButia es eir activa La gruppa da proget «CafèButia» ha implü s-chaffi – cun üna müdada interna da la partiziun da la posta – daplü plazza in butia ed üna megldra survista da la sporta. Ed i’l rom da quella müdada es eir gnü installà ün chantun cun duos maisas chi permettan da tour plazza e baiver ün cafè. La butia es hoz plü clera e la sporta da la posta plü simpla ed effectiva. Culla nouva vendadra Nasia Yousaf, chi lavura in pensum da 60 %, e cun sustegn da differentas duonnas chi güdan, es la butia sün buna via. Cun quai cha immez cumün nu daja ingün restorant chi spordscha la pussibiltà da star a plaz, vain salüdada la sporta illa butia. Sper quella offerta daja amo «La Tavolina» chi spordscha bavrondas e pitschnas boccadas dürant l’inviern pro’l runal da skis e d’instà pro la plazza da giovar dals uffants. Sezzüda cun tuot ils partenaris «D’incuort ha gnü lö üna sezzüda e là es gnü discus la dumonda co inavant? La Pro Tarasp, la Cooperativa Butia Tarasp e la gruppa da proget ‹CafèButia› han decis insembel da lavurar inavant vi da nos sömmi ‹CafèButia›», ha declerà Jachen Jenny sün dumonda da la FMR. Cha els sajan eir averts per minchün chi füss pront da contribuir alch vi da lur visiun, ha orientà il suprastant Società Cooperativa Butia Tarasp – ed agiunt: «Pel mumaint funcziuna fich bain e no da la suprastanza vain uossa propcha eir temp per trar il flà.» La butia da Tarasp ha adüna gnü da cumbatter ils ultims ons per pudair cuntinuar cun sia sporta. In butia daja uossa duos maisas chi invidan da tour plazza e baiver ün cafè. Cornelia Koch (presidenta) e Jachen Jenny davant la butia a Tarasp. Els s'ingaschan illa Società Cooperativa Butia Tarasp. La sporta da la butia as preschainta uossa in möd plü survisibel co avant la müdada. Eir ils servezzans da posta sun preschaints illa butia da Tarasp.

I va vers il carneval, temp ed ura per sgombrar la vaidrina culs palmarès da mia lavur politica. 50 ans n’ha eu cumbattü cunter las seguondas abitaziuns, Kurt Furgler s’ha stuvü laschar dir cha Dieu haja gnü cumpaschiun surtrand il tschêl engiadinais cun nüvlas per ch’el nu vezza las consequenzas da sia lex Furgler. La medaglia sül plan naziunal es statta l’iniziativa cunter la surfabricaziun schmasürada da nos ambiaint. Davo la festa es gnü l’uschedit «cater». Hoz sun qua plans per resorts da 200 abitaziuns a Sedrun ed a Laax, nouvas seguondas abitaziuns daja eir in lös cun daplü co 20 %. Co es quai pussibel? La classe politique e’ls giurists chi domineschan il parlmaint han chattà fouras, las plü grondas sun chasas cul dret vegl, resorts cun abitaziuns chi vegnan dattas a fit (chi controlla a chi e quant lönch?), e que voul dir cha investuors esters fabrichan abitaziuns chi vegnan lura dattas a fit, e’l guadogn svanischa aint illas buorsas da quels chi han miss a disposiziun la munaida. E fingià es qua il cuntschaint Emmentaler legal. Otras fouras sun eir amo avant man (persunas sun domiciliadas, ma i nu’s tillas vezza mai in cumün, fundaziuns dubiusas) e nos sonch Martin da leusi chatta giò Berna amo üna implü – e qua es el, il cuntschaint Emmentaler legal. Las medaglias dals gös olimpics glüschan, ma chi sa quant lönch amo? Amo üna: Al temp ch’eu d’eira pro la Lia Rumantscha, vaiva ün giuven fat ün inventar cun las inscripziuns da las staziuns da la Viafier retica (VR): Wartesaal, Stationsvorstand, Eintritt verboten etc. La documentaziun es rivada pro la direcziun da la VR, sainza success. Dürant meis temp al Grond Cussagl vaiva in plüssas occasiuns, üna vouta dafatta in preschentscha dal schef da la VR, fat attent a quist fat ed el am vaiva dit ch’els as occuparan da la chosa. Plü tard n’haja scrit sco persuna privata duos voutas al president, ün vegl collega dal Grond Cussagl, eir qua sainza success. Que voul dir, l’ultim president am vaiva dat üna resposta positiva, ma el nu d’eira plü in uffizi. Scha per cas ch’eu til inscuntress, giaina a baiver ün bun magöl Vuclina aint il Wartesaal a Zernez, per exaimpel. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE).

L’Institut Otalpin a Ftan (IOF) spordscha sper l’instrucziun scolastica eir ün gimnasi da sport cun ün center da prestaziun regiunal da «Swiss-Ski». Per cha atletas ed atlets possan trenar eir la saira ha l’institut installà ün «railpark» iglüminà a Tarasp – in stretta collavuraziun cul Cumün da Scuol, il Club da snowboard Umblanas e la società Pro Tarasp. L’Academia da sport dal Institut Otalpin Ftan (IOF/HIF) es üna da las plü veglias e recugnuschüdas scoulas da sport ed al istess mumaint eir ün center da prestaziun regiunal da «Swiss-Ski» illas disciplinas ski alpin, passlung, biatlon e snowboard freestyle. Cun üna promoziun professiunala ed individuala as tschercha pro sportistas e sportists il potenzial per rivar sün ün nouv livel sportiv. Il model da cumbinar instrucziun e sport ha manà fingià a bundant 20 atletas ed atlets ad occurrenzas olimpicas da juniors obain dal sport professiunal. Üna collavuraziun tanter l’IOF ed il Club da Hockey Engiadina spordscha eir la pussibiltà da’s scolar inavant in quel sport. Trenaders qualifichats Marco Ritzmann da Scuol es il manader dal gimnasi da sport da l’IOF a Ftan. Ed el declera sün dumonda: «Pellas disciplinas manzunadas vaina tschinch trenaders qua in chasa e pro’l hockey collavuraina in möd extern cul Club da hockey Engiadina, ingio cha no fain la part atletica, intant cha la part sül glatsch e tactica fa il club.» La HIF Sports Academy spordscha la promoziun da sport professiunala a scolaras e scolars, però tant scolaras e scolars da la regiun sco eir giarsuns han la pussibiltà da profitar da la sporta recugnuschüda. Rumpatesta cun Ratschögna Ma intant ha «expandà» l’institut eir vidvart la val – a Tarasp. Là daja daspö quist inviern ün «railpark», voul dir ün toc pista cun obstaculs per far sagls culs skis o cull’assa. «Cumanzà ha tuot uschè cha no dovraivan ün lö per trenar la saira», disch Marco Ritzmann sün dumonda da la FMR. Ed el declera: «Plü bod pudaivan no trenar pro las Pendicularas Scuol Motta Naluns pro’l runal da Ratschögna pro la staziun aval. Ma Ratschögna ha gnü ils ultims ons adüna ün pa disfurtüna, prüma haja adüna dovrà üna gronda lavur per preparar il percuors, e lura vaina pudü trenar l’on passà be fich pacas jadas causa la mancanza da naiv.» Sco ch’el quinta, es stat l’impuls decisiv dad ir a Tarasp cha las pendicularas han decis dad insomma nu tour plü in funcziun il runal da Ratschögna. Üna decisiun chi ha natüralmaing procurà per rumpatesta als respunsabels dal gimnasi da sport. Els nu vaivan plü in vista ingüna pussibiltà da trenar la saira, impustüt na pels uffants da la regiun chi pon trenar bod be la saira. «E lura suna i in tschercha da soluziuns, ingio chi’s pudess realisar quella sporta – e sun rivà ter svelt a Tarasp», disch Marco Ritzmann. In collavuraziun cul cumün Ritzmann ha contactà il Cumün da Scuol chi’d es possessur dal runal a Tarasp: «Quai ha funcziunà svelt e bain e no vain miss a disposiziun ils obstaculs ed indrizs insembel cul Club da snowboard Umblanas per avair ün «railpark» chi funcziuna. Il cumün ha lura installà ün’iglüminaziun ed ils lavuraints da cumün pisseran uossa insembel cun noss respunsabels cha’l parc e las pistas sajan in ün bun stadi.» La sporta nouva sta a disposiziun eir al public e vain trat a nüz implü eir da diversas societats. Il runal da famiglia a Tarasp es avert mincha di da las 10.00 a las 16.00 – ed uossa eir adüna mardi e venderdi saira da las 18.00 a las 20.00. Dürant il di es il parc avert al public – la saira es el reservà per ils trenamaints da la HIF Sports Academy. Il «railpark» a Tarasp vis da suringiò cun la fracziun Fontana davovart. Atletas ed atlets dürant ün trenamaint i’l «railpark» a Tarasp. Atletas ed atlets dürant ün trenamaint i’l «railpark» a Tarasp. Atletas ed atlets dürant ün trenamaint i’l «railpark» a Tarasp. Il «railpark» cun a dretta la pista da skis ed il runal da famiglia.

No nu tilla cugnuschain plü – a la modista Elsa Barberis, oriunda da Lugano chi gniva regularmaing d’instà i’ls ons 40 e 50 a muossar seis models a l’hotel Waldhaus a Vulpera. Uossa renda ün film actual da la redschissura tessinaisa Claudia Quadri omagi a la modista pioniera. Elsa Barberis es nada dal 1902 a Lugano ed ha vivü tuot sia vita in sia cità paterna, ingio ch’ella es morta dal 1991. Ella vess jent stübgià architectura. Quel giavüsch nu s’ha pudü accumplir. Il bap es mort ant ura, dal 1933 cun be 50 ons, davo avair pers dal 1929 tuot la facultà i’l crash da la buorsa. La mamma ha vivü 100 ons ed es statta üna part centrala illa vita professiunala dad Elsa. La famiglia da «la» Barberis es adüna statta importanta per quista duonna insolita chi ha decis da viver üna vita sco duonna na maridada e da s’occupar da moda, adüna sainza cumpromiss e tenor sia persvasiun tuottafat persunala. Cun ün dals frars ha’la collavurà ün pêr ons. Il frar chi staiva a Turich pisseraiva per mannequins e lös nöbels per las preschantaziuns da la moda da la sour. Elsa Barberis rivaiva lura cun üna valisch cun seis models ch’ella preschantaiva tanter oter al Baur au Lac, tuornaiva a Lugano e laschaiva cusir ils vestits per cliaintas benestantas. La mamma pisseraiva dürant ils viadis dad Elsa per l’atelier i’l center da la cità veglia da Lugano, e quai – i’ls ons plü intensivs – cun bundant trenta schnedras. Ün tagl simpel e sech L’insolit ed il nouv dals vestits da «la» Barberis es il tagl simpel e sech. Quists vestits han insè be ün’unica lingia ed ün unic tagl, cler e net. Ed i sun d’ün’eleganza tuottafat nouva: ün’eleganza chi’s lascha muossar tuotta di. L’invenziun dad Elsa Barberis es sia «gonna a portafoglio», in tudais-ch nomnessna quella schocca sainza zip «Wickelrock». Üna schocca chi s’affa per mincha grondezza e chi s’adatta a dietas ed ad ün pêr kils da massa, fich pratica, fich attractiva. Ün oter aspet da modista pioniera da «la» Barberis sun las culuors e lur cumbinaziun chi fan star stut in ün prüm mumaint e chi varan dat ad ella la reputaziun dad esser «una donna ribelle». Ella ha dit da sai svessa ch’ella «flirta» cullas culuors, ch’ella haja in seis immaint üna culur speciala e giaja lura in tschercha da quella culur in seis cheu e da la stoffa adattada. Da la moda als intagls Cha la moda saja ün blöf manaja quista dama attempada cun passa ottanta in ün’emischiun a la televisiun da la Svizra taliana. Adüna amo üna duonna zuond interessanta, cun üna fatscha chi gniva nomnada plütosta trida, ma chi muossa ün caracter ed üna persunalità surprendenta. Illa medema emischiun disch Elsa Barberis cha la televisiun tilla haja stratta our da la naftalina per gnir a discuorrer da sia moda, decennis davo ch’ella vaiva bandunà il muond da la moda per as dedichar dad ün’otra da sias paschiuns, a l’intagliar il lain. Elsa Barberis füss gnüda nempe jent ons avant a discuorrer da sia moda, e na pür sco duonna veglia. Elsa Barberis ha vivü insembel cun sia mamma chi’d es morta in seis tschientavel on da vita. Al bap es Elsa statta fidela per exaimpel in portond vi dal man schnester ün bratschlet cullas medaglias cha’l bap vaiva fat in sia carriera da ciclist. Sia vita privata ha’la adüna zoppà bain: ün ideal terrain chi ha nudri da tuottas sorts tunas davart la vita emoziunala da «la» Barberis. Ün omagi per la pioniera Ed uossa ha l’autura e schurnalista tessinaisa Claudia Quadri pisserà cha Elsa Barberis tuorna danouv in nos immaint. In ün film documentari esa reuschi a la redschissura da far ün omagi interessant, captivant ed emoziunal a la modista tessinaisa chi ha fat moda sainza schnicschnac, in deliberond la duonna dals ons 30, 40 e 50 our dal corset dals büschmaints cun tuot quellas cundiziuns limitantas dad accessoris cumplichats. Il film «Elsa Barberis, una pioniera dimenticata», cha Claudia Quadri ha realisà, es üna producziun da FiumiFilm in co-producziun da la RSI cun sustegn da Ticino Film Commission. Quist purtret impreschiunant da la duonna rebella e stinada cun quella fatscha asimmetrica, üna duonna chi ha fat moda cun bellischems mannequins es gnü muossà d’incuort als Dis da film a Soloturn. I füss bain fich bel e lodaivel, scha quist film documentari cun suottitels tudais-chs e frances chattess la via eir in Grischun ed in Engiadina! Ün nouv film documentari renda omagi ad Elsa Barberis, üna modista tessinaisa chi es eir gnüda i’ls ons 40 e 50 regularmaing a Vulpera a muossar sias collecziuns.

L’Hotel Helvetia a Müstair ha fat il prossem pass da svilup: Pierre-René ed Anita Grond ed il frar Olivier Grond han investi ed ingrondi la sporta turistica cun ün nouv center da sandà e wellness per giasts ed indigens. In gövgia passada ha gnü lö ün davomezdi da las portas avertas. Avant 15 ons han surtut Pierre-René ed Anita Grond ed il frar Olivier Grond l’Hotel Helvetia dals genituors. In quarta generaziun sun els stats quella jada bain svelt davant üna sfida: renovar o serrar e bandunar la Val Müstair. Cun sustegn da Mattias Bulfoni da Susch han els quella jada decis pella prüma opziun – ed han preschantà in lügl dal 2015 lur hotel immez Müstair in nouva splendur. Cha quella decisiun nu saja quella jada statta simpla, ma cha quella haja in mincha cas valü la paina, declera Pierre-René Grond sün dumonda. E grazcha al success dals ultims ons han ils usters innovativs da Müstair preschantà in gövgia davomezdi a la populaziun indigena il prossem grond pass ill’istorgia da l’Hotel Helvetia a Müstair, nempe il svilup d’ün hotel ad ün center turistic da sandà. Grond interess pella sporta Varsaquantas Jauras e Jauers saran stats in gövgia culla bocca averta, fond la visita al nouv «taimpel» da wellness a Müstair. Tras üna passarella dal Hotel Helvetia as riva nempe i’l nouv stabilimaint chi cumpiglia sper las ses abitaziuns da vacanzas cun üna vainchina da lets ed üna sala polivalenta, eir üna gronda partiziun da wellness cun locals da terapias e massaschas, cun differentas saunas, bogns aromatics e da sal ed ün bogn da tschinch sün desch meters per nodar. Ün’attracziun particulara es natüralmaing eir l’indriz da «floating» chi lascha nodar – o forsa dafatta svolar – ils giasts aint il Mar Mort. Dapertuot daja eir lös per far la posa e giodair l’atmosfera paschaivla. La nouva partiziun da wellness es 400 m² gronda e vess d’accumplir tuot ils giavüschs dals giasts. «Ma na be da quels», declera la patruna Anita Grond. Tuot la sporta es nempe accessibla eir pels indigens. Fingià plü bod gnivan ils indigens aint il vegl bogn dal Hotel Helvetia ad imprender a nodar. Ma cha quel bogn nu saja gnü renovà dal 2015 e cha uossa faiva quai nair dabsögn da chattar üna nouva soluziun. Cuort avant Nadal han ils usters dal Hotel Helvetia drivi las portas da la nouva sporta turistica e cha quella saja da prüma innan statta occupada fich bain, quinta Anita Grond. Cha l’interess per quista gronda sporta es grond, ha muossà eir il grond travasch in gövgia davomezdi. Anita, Pierre-René ed Olivier sun stats commoss da tuot las visitas. Ün «taimpel» da sandà La nouva sporta maina l’hotel sün ün nouv nivel: Il Hotel Helvetia as sviluppa ad ün «taimpel» da sandà – e cun collavuraziuns cul Center da sandà Val Müstair e culla Clinica Holistica a Susch dafatta ad ün «center» turistic da sandà. Ma il giast resta, tenor Pierre-René Grond, plü o main il listess. Nempe quel giast chi vain fingià uossa in Val Müstair, chi gioda la natüra, ha ün’affinità pel bainesser e la sandà e chi tschercha forsa daplü spazi ed üna sporta da sandà e wellness plü attractiva. «Eir cullas abitaziuns da vacanzas da l’hotel – chi sun dal rest drizzadas aint eir per persunas cun impedimaints – vaina uossa daplü pussibiltats», quinta l’uster. Uschè pon ils giasts nempe o cuschinar svess o traversar la passarella e mangiar ill’ustaria da l’hotel. «E cur cha las lavurs intuorn chasa – forsa dafatta cun ün laïn – sun a fin, es la sporta cumpletta», quinta Anita Grond cun plaschair. E quist plaschair e la gronda paschiun per lur lavur as bada tras tuot l’hotel. Investir illa paschiun Eir quista jada ha survaglià Mattias Bulfoni il fabricat e trattà culs impressaris. Mattias Bulfoni, sco iniziant da la Clinica Holistica a Susch, ha ramassà i’ls ultims ons grond’experienza culla renovaziun e sanaziun da differents hotels illa regiun. «Quista collavuraziun es per nus fich importanta. Nus ans pudain laschar sün el ed ans concentrar sün nossa lavur», declera Pierre-René Grond. Eir per Mattias Bulfoni esa fich satisfacent da realisar simils progets, impustüt sch’el vezza la paschiun dals usters e bada cha quels vöglian s’ingaschar e lavurar cun corp ed orma. «Var ses milliuns ha cuostü tuot l’investiziun illa nouva sporta», declera Pierre-René Grond. Ch’in congual cull’investiziun dal 2015, possa’l quista jada durmir ün pa meglder. Quella jada d'eira tenor el l’avegnir stat magari intschert, ma cha’l success dals ultims ons haja muossà chi vala la paina d’investir in lur paschiun. Tantplü cha l’affar da famiglia funcziuna bain ed eir cha la tschinchavla generaziun imprenda e lavura illa branscha da gastronomia e turissem, forsa dafatta cul böt da tuornar ünsacura cun nouvas ideas a lavurar i’l Hotel Helvetia a Müstair. Pierre-René (da schn.), Anita ed Olivier Grond mainan daspö 15 ons il Hotel Helvetia a Müstair – ed han uossa investi in üna nouva sporta da sandà e wellness per giasts ed indigens. Ün pêr dals nouvs implants per star bain i'l Hotel Helvezia Investiziuns i’l turissem da sandà In gövgia davomezdi esa stat grond travasch illas localitats dal Hotel Helvetia a Müstair. Blera glieud indigena ha visità la nouva sporta da sandà e wellness dal hotel da famiglia immez Müstair. Tras üna nouva passarella as riva da l’hotel in ün nouv «taimpel» per terapias, massaschas e bleras sportas da wellness innovativas, tanter oter eir ün indriz da «floating» chi vess da procurar per ün sentimaint sco aint il Mar Mort. Raduond ses milliuns han investi Pierre-René ed Anita Grond ed il frar Olivier Grond illa nouva sporta per giasts ed indigens. Els mainan daspö 15 ons l’affar da famiglia cun gronda paschiun e success. Fingià dal 2015 vaivan els renovà l’hotel tradiziunal ed uossa es segui il seguond grond pass. Cun nouvas collavuraziuns cul Center da sandà Val Müstair e la Clinica Holistica a Susch es la sporta d’hotel gnüda ingrondida. (nba/pl)

L’Orchestrina Chur ha concertà insembel culla solista Kathrin von Cube illa baselgia San Lurench a Sent. L’orchester cun lur manadra e dirigenta Anita Jehli ha sunà ouvras da Gassmann, Grossmann, Kraus e Haydn. L’Orchestrina Chur es pel mumaint in viadi dond divers concerts per lur 30avel cumplion. In dumengia passada ha’la fat fermativa e sunà illa baselgia San Lurench a Sent. Üna cumposiziun in incumbenza, üna scuvrida clamada inavo in vita, ün filosof inamurà, üna sinfonia cun fos nom, üna solista stupenda… L’orchester suot la bachetta dad Anita Jehli ha procurà per ün concert cun gronda variaziun. Sco cha’l pledader Diederik Peper ha orientà al principi nun es quai il prüm concert a Sent: Davo il salüd a las amias ed amis da l’Orchestrina Chur ed il bainvgnü a lur concert da «30 Jahre on tour» ha’l dit ch’ellas ed els sajan üna gruppa in viadi eir davent dals centers ed impustüt eir a Sent: «No vain festagià fingià nos 20avel ed eir nos 25avel cumplion a Sent ed eschan uossa darcheu qua.» Il concert ha cumanzà cun ün toc da Florian Leopold Gassmann (1729-1774), ün’uvertüra cul titel «Filosofo innamorato» cun duos oboas, duos corns ed instrumaints a corda in trais parts. Ün toc cun ligerezza, ardur e plaschaivlezza ha impli la baselgia cun üna bell’atmosfera musicala. Üna cumposiziun in incumbenza Il concert ha cuntinuà cun ün toc cha Robert Grossmann (1953) ha scrit in incumbenza cul titel «Bernina Express», ün toc chi ha manà tuns insolits a Sent: Al principi tuns chi han algordà al ramplunar dal tren, plü tard esa gnü splattà in möd chi tunaiva sco cur cha’l tren passa tras ün tunnel. I s’ha dudi eir scuttöz e tuot il toc in möd dissonant ha pretais gronda abiltà tant da la dirigent, ma eir da musicistas e musicists. Il terz toc da Joseph Martin Kraus (1756-1792) in plüssas parts cun divers solos da Ruth Michael, la maistra da concert. L’Orchestrina ha sunà a la fin üna cumposiziun da Joseph Haydn (1732-1809) cun duos oboas, duos corns e cun instrumaints a corda sco dürant tuot il concert e cun solos da la solista Kathrin von Cube (viola) in möd sensibel, cun ligerezza e cun buna omogenità cun l’orchester. I’l center es statta Anita Jehli chi ha buollà il concert cun segns clers, cun precisiun e cun bler cour. Ella maina l’orchester daspö 11 ons. Il giavüsch da bleras musicistas e musicists es cha Jehli resta amo lönch manadra e dirigenta da l’Orchestrina Chur. Baselgia a Sent cun fich buna acustica Ils concerts illa baselgia San Lurench a Sent han tradiziun e vegnan organisats da la Società d’Ütil public cun Regula Ursprung ed agüdontas. La baselgia es cuntschainta pro musicistas e musicists, chantaduras e chantaduors per sia fich buna acustica ed ils organisatuors nun han perquai gronda fadia d’organisar repetidamaing dürant tuot on concerts da tuot gener da buna qualità. Culs concerts illa baselgia e cul program varià da la Grotta da cultura spordscha Sent cultura da tuot gener chi chatta adüna darcheu la simpatia ed il sustegn d’ün auditori fich fidel. Cul bus da cultura vegnan audituras ed audituors manats davo ils concerts gratuitamaing davent da Sent a Scuol, Ftan, Ardez e Tarasp. L’orchester Orchestrina Chur dürant lur producziun a Sent. La solista Kathrin von Cube ha persvas plainamaing. L’orchester ha giodü l’applaus merità. Orchestrina Chur Cumplion da l’Orchestrina a Sent L’Orchestrina Chur ha concertà in dumengia passada illa baselgia San Lurench a Sent. Cun divers concerts festagiescha l’orchester cun lur manadra e dirigenta Anita Jehli lur 30avel cumplion. Per dar ün da quels hana fat üna fermativa a Sent. Da la partida al concert d’eira eir la solista Kathrin von Cube (viola). Els han sunà ouvras da Gassmann, Grossmann, Kraus e Haydn. Quellas han impli la baselgia cun üna bell’atmosfera musicala. L’orchester ha sunà cun duos oboas, duos corns e cun instrumaints a corda e cun üna buna misculanza musicala. (fmr/bcs)

La Regiun Regiun Engiadina Bassa Val Müstair es fich dischillusa da las intenziuns da la Viafier Retica cha’ls trens regiunals nu dessan plü gnir manats fin a Scuol. La prüma Conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) d’ingon, chi’d ha gnü lö als 31 da schner 2024 ha trattà e deliberà tschinch fatschendas. Sco cha la Regiun EBVM scriva in üna comunicaziun, piglia la conferenza cugnuschentscha da l’intenziun da la Viafier retica (VR), cha’ls trens RE4 nu vegnan plü manats sco fin uossa da Landquart a Scuol, mobain plü be fin Sagliains. La regiun scriva inavant ch’ella saja fich dischillusa e decida da far tuot il pussibel per evitar quai. Üna delegaziun da la conferenza dals presidents as partecipescha perquai a la discussiun cun la VR per rapreschantar là la posiziun da la Regiun. Contribuziun per la Pro Flüela Ultra da quai ha la Conferenza dals presidents decis da sustgnair la Pro Flüela cun üna contribuziun annuala da 25 000 francs per la perioda dal november 2024 fin in mai 2029. A la prüma conferenza d’ingon es eir gnü preschantà il proget «Dorfplatz/vaidrina» da la Gammetermedia SA. Quel ha l’idea da crear üna sporta pels ütilisaders cun access simpel per las comunicaziuns cumünalas. Implü ha la Regiun EBVM da sclerir – causa la sgürezza ed üna actualisaziun da la pagina da web – sch’üna nouva pagina nu füss eventualmaing la megldra soluziun economica. Ed a la fin ha la Conferenza dals presidents eir amo approvà unanimamaing la cunvegna davart la collavuraziun da las curatellas professiunalas da Maloja e da l’EBVM. (cdm/fmr)

Als 10 e’ls 11 da favrer 2024 han lö ill’arena da biatlon a Sclamischot las cuorsas dal Swiss Biathlon Cup. Davo cha l’arena es gnüda ingrondida l’on passà, po la Società biatlon Sclamischot bivgnantar a las cuorsas da quist on eir a las atletas e’ls atlets da la categoria elita. In sonda, ils 10 da favrer ha lö ill’arena da biatlon a Sclamischot il sprint illas categorias elita, challenger e kids. In dumengia parta la generaziun giuvna da biatlon illas categorias elita e challenger per la cuorsa da perseguitaziun. La prüma partenza es in sonda a las 10.00 cullas atletas e’ls atlets da l’elita. In dumengia vegna parti ün’ura plü adura, a las 09.00, ill’istessa categoria. Sco cha la Società biatlon Sclamischot scriva in üna comunicaziun als mezs d’infuormaziun s’allegress ella «d’ün grond numer da spectaturas e spectatuors interessats ed entusiasmats da biatlon chi incuraschissan sül lö a nossas giuvnas atletas ed atlets chi rivan da tuot la Svizra oura Valsot». Pel damangiar esa pisserà. (cdm/fmr) Ulteriuras informaziuns: www.biathlonsclamischot.ch

La società Anna Florin s’ingascha daspö bundant trais ons per chattar soluziuns pel manco d’abitaziuns per indigens in Svizra. Cun introdüer üna taxa directiva per seguondas abitaziuns voul Puntraschigna sco prüm cumün in Engiadina uossa eir tour masüras. Riet Fanzun, suprastant dad Anna Florin ed architect, ha in ün’intervista cun la FMR valütà las intenziuns da Puntraschigna e preschantà ulteriuras soluziuns per promouver nouv spazi d’abitar per indigens. La società Anna Florin, chi sensibilisescha daspö il 2021 per la problematica dal spazi da viver per indigens, ha i’ls ultims ons elavurà ün catalog da masüras per promouver prümas abitaziuns in Svizra. Quel es naschü in collavuraziun cun divers cumüns e partenaris. Cumanzà vaiva l’ingaschamaint dad Anna Florin in Engiadina Bassa, intant es la società eir activa sün livel chantunal e naziunal ed es üna da las unicas organisaziuns svizras chi s’occupa da la tematica. La FMR ha vuglü savair dal suprastant, Riet Fanzun, co cha la società valütescha las masüras previsas da Puntraschigna (guarda box) e schi dà soluziuns amo plü effectivas per promouver abitaziuns pajablas per indigens. FMR: Co es Anna Florin pel mumaint intretschada i’l process da chattar soluziuns per promouver prümas abitaziuns? Riet Fanzun: Güsta avant duos eivnas eschna stats invidats ad ün seguond inscunter cha la Confederaziun ha organisà, ingio chi’d es i per quista tematica. Il Cussagl federal ha nempe dat l’incumbenza dad evaluar co cha la situaziun es actualmaing, davo l’introducziun da la ledscha da seguondas abitaziuns. Là s’ha realisà la problematica da prümas abitaziuns in cumüns turistics. I s’ha eir realisà cha’ls cumüns sun surdumandats, causa cha blers cumüns vegnan manats da glieud – chi ha sper la lavur in cumün – amo ün’otra lavur cun interess privats. Perche sun tenor El ils cumüns surdumandats? La tematica es massa cumplexa e’ls cumüns han üna pruna oters pissers. Perquai vain nus fat diversas dumondas al chantun, ch’el dess sustgnair ils cumüns cun buns sbözs da ledscha, i nun ha mincha cumün d’inventar per sai la soluziun. Ma il chantun ha dit chi nu saja lur lezcha. I nu vain plü discurrü cun nus, adonta cha nus vain üna buna experienza. Nus gnin invidats da la Confederaziun, ma da noss cumüns nu gnina plü invidats, quai es fich curius. Perche nu vain lura la società plü invidada dals cumüns? Ils cumüns sun da l’avis cha nus sajan massa radicals, adonta cha masüras radicalas fan plü co dabsögn. El, chi lavura sco architect, profitarà eir svess da seguondas abitaziuns. Co as maina quai sco suprastant dad Anna Florin suot ün tet – nu’s morda quai? Na, eu nu craj cha quai as morda. Ma i dà natüralmaing glieud chi disch ch’eu nu das-chess insè planisar seguondas abitaziuns causa meis ingaschamaint pro Anna Florin. Eu nu fetsch quai neir na primarmaing, ma eu di avertamaing ch’eu lavur pel mumaint eir vi d’ün proget cun seguondas abitaziuns. Eu nu sun per se neir na cunter glieud chi ha seguondas abitaziuns, insomma na. Quai m’es important da dir. Eir scha nus vulain introdüer üna quota cumünala, mussain nus cun quai ch’üna part dals cumüns das-cha eir restar seguondas abitaziuns. I dà adüna daplü glieud chi viva in daplü co ün lö e quai es eir l’ir dal temp. Ma schi’s viva in duos lös, s’haja eir da pajar daplü e s’haja eir d’esser respunsabel per tuots duos cumüns. E precis quai nu voul uossa l’opposiziun – ils proprietaris da seguondas abitaziuns a Puntraschigna – chi’d es per part eir magara sparmalada davart las intenziuns dal cumün. Co güdichescha El quai? Eu nu poss incleger quai. Eu nun incleg neir na ils böts principals d’üna gruppa d’interess da seguondas abitaziuns. Schi’s va sün lur paginas da web as vezza cha lur böt principal es da survgnir ils listess drets sco ils indigens sco eir ils listess rabats süllas pendicularas. Quai chat eu ün zich ridicul e quai nun es correct. Sch’els vöglian quels avantags sco ils indigens, lura dessna eir dvantar abitants permanents dal cumün. L’opposiziun a Puntraschigna argumentescha cha’ls indigens sajan svess la cuolpa vi da la situaziun immobigliara, siond ch’els hajan vendü oura tuot la patria ed hajan eir profità finanzialmaing. Co vezza El quai? Cun quai nu sun eu perinclet. Quai es il marchà chi cumonda e na l’indigen. I dà schon eir cas cha indigens han maldovrà la situaziun. Ma il predsch dal marchà es – cun l‘introduziun da la revisiun da laledscha da planisaziun e culla ledscha naziunala da seguondas abitaziunssün basa cumünala – rivà sün ün livel chi nun ha plü da chefar alch culpredsch effectiv da l’edifizi. Impustüt pro iertas pisseran quists predschs enorms cha l’immobiglia vain vendüda. Il marchà sto tenor nus gnir corret cun üna revisiun da la ledscha da seguondas abitaziunscumünala o naziunala. Schi nu vain reagi, sun quels predsch in avegniramo bler plü ots. E quai voul Puntraschigna eir far cun l’introducziun da la taxa directiva per seguondas abitaziuns. Va Puntraschigna la güsta via tenor El? Nus eschan fich cuntaints cha Puntraschigna voul tour masüras. Insembel cun divers cumüns e partecipants vain eir nus miss insembel ün catalog da masüras per promouver spazi d’abitar per indigens. Ed ün’imposta – o contribuziun a l’infrastructura sociala, sco cha nus tilla nomnain – fa eir part da quel catalog. Ma per nus nun es quella imposta la masüra la plü efficiainta. Che prevezza quista contribuziun a l’infrastructura sociala? Minchün chi abita in ün cumün – sajan indigens sco eir proprietaris da seguondas abitaziuns – ha il dovair da sustgnair la cumünanza. Voul dir, el ha il dovair da’s partecipar a la vita cumünaivla. Minchün ha uschè üna respunsabiltà per quel cumün ingio ch’el douvra lö. Impè d’üna imposta vain nus nomnà quai üna contribuziun a l’infrastructura sociala. Quai es formulà plü positiv. A nus vaja impustüt eir per l’infrastructura sociala – dimena na be pellas vias, la tecnica e las lingias – dimpersè eir pella butia cumünala e lös d’inscunter. Dimena tuot quai chi fa bain a la società ed a la cumünanza per ch’ün cumün resta viv. L’imposta o contribuziun nun es però tenor Anna Florin la masüra la plü effectiva per promouver prümas abitaziuns. Chenüna füss que lura? Tenor nus ha quella cha’l cumün da Flem ha miss in vigur bler daplü effet. Da nouv daja ün oblig d’üna quota da prümas abitaziuns. Quai voul dir cha scha abitaziuns tenor vegl dret vegnan sbodadas e refabrichadas, lura ha 50 % da la surfatscha d’abitar da gnir missa a disposiziun per prümas abitaziuns. Il listess vala tar renovaziuns elementaras o plü generusas. Mincha cumün pudess definir svess la quota, nus cusgliain üna quota da 60 % abitaziuns primaras e 40 % secundaras. Nus eschan però da l’avis chi douvra ün mix da masüras. Ideal füss scha las masüras füssan coordinadas tanter ils cumüns. Puchà es cha nossas prouvas da manar insembel ils cumüns e da verer schi’s chattess soluziuns chantunalas o dafatta naziunalas, nun han funcziunà. Uossa es mincha cumün landervia a far quellas fadias per sai svess, adonta chi’s tratta da la listessa problematica. 65 % seguondas abitaziuns a Puntraschigna Per indigens esa vieplü difficil da chattar ün’abitaziun pajabla in Engiadina. Il cumün da Puntraschigna – cun üna quota da 65 % seguondas abitaziuns – es ün dals prüms cumüns illa val chi voul gnir politicamaing activ ed ha manà in discussiun üna taxa directiva per seguondas abitaziuns in december 2023. Quella voul la suprastanza cumünala eir introdüer. La majorità dals proprietaris da quellas nun es però perincletta da stuvair pajar in avegnir quist’imposta – ed uschè eir finanziar cun quistas entradas cumünalas nouvas prümas abitaziuns pels indigens. Intant cha’ls proprietaris da seguondas abitaziuns s’organiseschan fingià plü lönch in gruppas d’interess, s’ha eir fuormada üna tala gruppa dad indigens e d’indigenas a Puntraschigna. Ils var 120 commembers e commembras vöglian motivar ad uschè blera glieud sco pussibel da’s partecipar al process politic. Quist movimaint es eir gnü fundà in connex cun ün questiunari dal cumün da Puntraschigna, ingio cha indigens sco eir proprietaris da seguondas abitaziuns han pudü inoltrar lur opiniuns ed ideas. In mardi passà es statta la data d’inoltraziun pel questiunari e tenor la chanzlia cumünala s’han partecipadas var 600 persunas. In ün prossem pass vain fuormada üna gruppa da lavur, chi’s dess cumpuoner da differentas gruppas d’interess a Puntraschigna. Sco cha la chanzlista cumünala da Puntraschigna, Jeannette Guadagnini ha dit invers RTR, faran tanter desch e 12 persunas part da la gruppa da lavur, chi elavurarà ils resultats fin il plü bod a la fin da quist mais. Intant es il cumün amo vi da l’anonimisar tuot las respostas e’ls inputs. Tenor la chanzlista as tratta per part eir da cunter-propostas fich concretas per la taxa directiva planisada. (fmr/rtr/cam) Ingünas abitaziuns per indigens Puntraschigna voul introdüer üna taxa directiva per seguondas abitaziuns. Co cha la società Anna Florin – chi s’ingascha daspö trais ons per spazi d’abitar indigen in Svizra – valütescha quists plans, declera il suprastant Riet Fanzun in ün’intervista cun la FMR. Güsta her marcurdi, ils 7 da favrer 2024, ha il chantun Grischun comunichà ils resultats d’üna analisa dal spazi d’abitar s-chars i’l chantun. Quella es gnüda fatta per incumbenza dal Departamaint d’economia publica e fats socials. Ils resultats conferman la situaziun fich precara sül marchà d’immobiglias. Cun üna quota da 65 % seguondas abitaziuns es Puntraschigna ün dals cumüns i’l chantun chi’d es pertoc il plü ferm da la problematica. Perquai voul la suprastanza cumünala introdüer üna taxa directiva per seguondas abitaziuns e promouver cun quellas entradas nouv spazi d’abitar per indigens. Cuntribuziun, na taxa Ch’üna tala taxa directiva füss üna masüra per promouver prümas abitaziuns, quai ha eir constatà la società Anna Florin in ün catalog da masüras. La società s’ingascha e sensibilisescha daspö l’on 2021 per abitaziuns per indigens in tuot la Svizra. «Ma impè d’üna imposta nomnaina quai üna contribuziun a l’infrastructura sociala. Quai es formulà plü positiv», disch Riet Fanzun, suprastant dad Anna Florin ed architect. Tenor la società nun es la masüra da Puntraschigna però la plü efficiainta, ella ha però grond plaschair cha’l cumün es gnü activ illa chosa. (fmr/cam) Riet Fanzun, suprastant dad Anna Florin ed architect, s’ingascha insembel culla società per spazi d’abitar per indigens in tuot la Svizra.

Dal temp cha Dufour, Coaz e consorts han cumanzà i’l 19avel tschientiner a cartografar la Svizra daiva bleras muntognas chi nu vaivan amo ingün nom. Perche eir, ir in muntogna, ed impustüt ir sün mincha piz e pizzet nu d’eira alch chi’s faiva da quel temp. Bler massa gronds d’eiran ils privels, e bler massa imnatschant ils spierts e las strias chi vivaivan illas muntognas e chi faivan gnir giò crappa e lavinas e chi’s svindichaivan cun darachadas, burascas da naiv e tuns da tschêl, sch’els gnivan disturbats. Quai (o alch simil) crajaivan noss babuns e’s tgnaivan perquai uschè dalöntsch davent da las muntognas sco pussibel. Be chatschaders sco Gian Marchet Colani cugnuschaivan il muond muntagnard e nu crajaivan plü probabel brich vi da spierts e dialas siond ch’els nu vaivan mai vis alch dal gener. Cha quel muond ha adüna fascinà, ma eir fat temma a l’uman da plü bod, as vezza illas bleras dittas e parablas chi quintan dad homins sulvadis, da nanins, da strias, da dialas, da draguns e d’oter plü. Cul temp da l’illuminissem però s’ha müdà il pensar da l’uman chi ha cumanzà a crajer be amo quai ch’el vezza propi. E tras quai han eir las scienzas fat gronds progress. Illas fuormaziuns geologicas p.ex. nun han ils scienziats plü vis forzas d’alch gigant chi ha stort il grip, mabain il resultat dad andamaints natürals. E lavinas nu sun plü gnüdas giò per chastiar a l’uman, mabain pervi dal pais da la naiv. Ed uschè sun Dufour, Coaz e consorts its tras la cuntrada a masürar distanzas ed otezzas ed a metter quai sün palperi, per cha minchün possa s’orientar meglder in nos muond. Ün da lur problems però d’eira quel cha na tuot ils pizs vaivan ün nom, ed uschè ha Coaz per exaimpel, uschè la legenda, tut il nom dal Pass dal Bernina per nomnar quella bella muntogna alba a dretta da la via chi maina giò’l Puschlav. Tras quai ha’l procurà per qualche confusiun, perche cha muntognas rumantschas sun insè masculinas. Titels da cudeschs sco «Der König der Bernina» sun per no plü co fos. A Flem daja amo ün’otra curiusità: Là daja nempe üna muntogna i’l süd dal Piz Segnas ed – almain sün la charta – pac dalöntsch davent dal Piz Dolf chi vegn nomnada «Atlas», sco quella muntogna i’l Maroc. Tenor Robert von Planta ed Andrea Schorta es quist nom probablamaing ün prodot dal turissem, voul dir d’ün giast u d’ün guid da muntogna chi varà fat ögliuns vzond quist grip exclamond: «Ma ueila, che fa l’Atlas qua a Flem?» Peider Andri Parli da Cuira è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli, columnist da la FMR

La Società da luotta engiadinaisa ha fat müdada in ün nouv local da luotta a Ramosch. Insembel culla plazza da luotta sper il camping a Sur En da Sent sarà quai la cumbinaziun ideala. Uschea han ils giuvens e las giuvnas luottadras uossa eir üna buna pussibiltà da trenar l’inviern. Dürant blers ons d’eira la Società da luotta engiadinaisa in tschercha d’ün local da trenamaint pels mais d’inviern. A Crusch, güst sper la via chantunala, as vaiva lura chattà quist local avant ün pêr ons. Là, in üna veglia stalla da bescha, han lura ils giuvens luottaders drizzà aint ün local da trenamaint. Quel local d’eira però fich vegl e simpel, perquai d’eira la società inavant in tschercha d’ün local plü adattà. Dal rest, la stà treneschan ils giuvens luottaders sülla plazza i’l liber a l’ur dal camping a Sur En. Ma i mancaiva adüna üna buna l’alternativa pels mais d’inviern. Local in üna garascha illa zona d’industria a Ramosch Id es nempe necessari da trenar il sport da luotta eir dürant ils mais plü fraids. Perquai ha la società tscherchà ün local eir davo ch’ella vaiva chattà l’alternativa simpla a Crusch. Culla fabrica da la nouva halla cun büros e garaschas illa zona industriala da Ramosch, ha la Società da luotta pudü tour a fit ün local in quist nouv stabilimaint. Il nouv dachasa da las luottadras e’ls luottaders indigens pels mais d’inviern as preschainta sco pulit local da trenamaint: cun bler resgüm, cun üna buna glüm e cun indrizs sanitars. I dà perfin üna maisa raduonda per giasts o genituors chi vegnan a verer ils trenamaints da lur uffants. Daspö passa desch ons daja la Società da luotta engiadinaisa ed i’s tratta da la plü giuvna da tuot las societats da luotta grischunas. Cullas nouvas localitats a Ramosch han ils prossems luottaders da classa uossa eir in Engiadina Bassa l’infrastructura chi douvra per gnir forsa üna jada uschè ferm sco ils frars Armon e Curdin Orlik. (rtr/fmr) La Società da luotta engiadinaisa vi dal trenar illa nouvas localitats a Ramosch.

In sias algordanzas publichadas dal 1961 suot il titel Zuoz vegl intuorn il 1890, quinta il zuozingher Richard Lareida dad üna radunanza in üna «vschinauncha engiadinaisa» chi vaiva da trattar la dumonda scha la punt tutta in vista vess dad esser da crap, da lain o da fier, o da betun armà (modern!). La discussiun d’eira statta cuntraversa ed uschè tecnica e detagliada ch’ün paur d’eira cupidà e sdruaglià pür cur cha la majorità vaiva decis per üna punt da crap. El fa sü ün sigl e disch cun tun resolut: «Signur president, mia idea es da lain, eau d’he discurrieu!» Ma quell’idea massiva e stabla sco üna punt da marangun vaiva’l fingià a chasa, avant co gnir a radunanza. Uschè ch’el ha pudü far il sönin dals güsts, intant chi giraiva la debatta. Uschè es sia idea restada intacta. Il paur rumanzà nu vess pudü tour part a la debatta, gnanca sch’el vess vuglü, pel motiv d’absenza causa somnolenza. Hozindi invezza s’haja l’impreschiun cha blera glieud nu vöglia tadlar ad oters e nu sainta il bsögn e nu vezza il sen da tour part a debattas e da barattar argumaints e püts da vista. I nu vöglian gnanca provar da gnir insembel ad üna soluziun. Perche, schi s’ha svess, na be la megldra, ma l’unica. Che star a tadlar ad oters cun lur ideas falladas, quai es bain temp pers. Eir tadlar ad experts cun lur expertisas e parairs chi paran daplü co quai chi sun. I fan sco schi savessan tuot ed invezza suna be confus e cumplichats e perseguiteschan be lur interess chi tegnan bain zoppats. E tant sco quels savaina tuots, daspö chi dà l’internet e chi’s chatta là tuot quai chi’s douvra per esser infuormà e dir che chi’d es. Là chattast be che cha tü voust, infuormaziuns da tuot gener, ed eir opiniuns da prüma e da seguonda man. Opiniuns chi s’affan cun si’aigna, as chatta, schi’s tschercha al dret lö. Ed opiniuns esa d’avair, güst’hozindi. In tuot ils chomps da la vita. Adüna darcheu esa dit: «Ihre Meinung ist gefragt!» E cun opiniun es manià in prüma lingia ün güdicat o üna valütaziun. Opiniun esa d’incleger in sen schladà sco: tenuta, posiziun, tschertezza e qualificaziun da persunas, güdizis e pregüdizis e vardats chi sun vardats be per quels chi tillas crajan ed id es eir manià chi’s dia cler e net che chi’s pensa da tscherts umans. Ün’opiniun disch eir a chi chi’d es d’avair jent ed a chi d’ödiar, chi chi’d es ami e chi inimi. E quels chi derasan da quellas «opiniuns» in lur sen in sen schladà pretendan per sai libertà d’opiniun. E güsta els füssan, schi gnissan a la pussanza, ils prüms chi mettessan ün frain a quella dad oters, schi nu’s cunfan cun lur opiniun. E schi nu va sainza dialogs, schi be tanter da quels chi sun dal listess avis. Uniun fa la forza, eir quella da las opiniuns e consolidescha ils püts da vista. Uschè paran blers da pensar, hozindi. Opiniuns vessan dad esser il punct d’arriv e na il punct da partenza. Ma quanta glieud parta da quella vart? E quanta glieud serra ils ögls davant ils fats chi nu quadran cun lur ideas e persvasiuns e nu tils van per staila? E quels chi nu sun da lur avis suspüran rasegnats: Co voust radschunar cun da quels chi han radschun? Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. L'autur e translatur ladin Dumenic Andry.

Jon Fadri Huder ed Emil Müller han plüs trats sumgliaints: Tuots duos d’eiran presidents cumünals in Engiadina e sun uossa presidents cumünals illa Svizra Orientala. Ma i dà differenzas in lur istorgias. Tuots duos d’eiran fin avant pacs ons presidents cumünals in Engiadina. E tuots duos sun actualmaing presidents cumünals giò la Bassa illa Svizra Orientala. Jon Fadri Huder ha fat müdada l’inviern 2021 da Samedan ad Ebnat-Kappel i’l chantun da San Galla ed Emil Müller la stà dal 2022 da Zernez ad Egnach i’l chantun Turgovia. Differents motivs per far müdada Cha Jon Fadri Huder es insomma rivà ad Ebnat-Kappel es sco ch’el disch üna casualità: «Avant ün pêr ons vaiva dit ad üna tschaina giò la Bassa ch’eu füss gugent üna jada president in ün cumün, ingio cha ingün nu cugnuoscha a mai.» Ch’ün temp plü tard haja ün collega chi d’eira eir preschaint a quella tschaina telefonà e dit chi gnia tscherchà ün president pro els ad Ebnat-Kappel – Huder ha candidà, es gnü elet ed ha bandunà il chantun Grischun vers il chantun da San Galla. Fin uossa è’l persvas cha quel pass giò la Bassa saja stat absolutamaing il güst. Neir Emil Müller nu s’ha fin uossa inrüclà da sia müdada ad Egnach. Il motiv ch’el es rivà precis in quist cumün nun es però tant casual. Sia seguonda duonna deriva nempe dad Altstätten chi’d es situà illa vicinanza dad Egnach: «Nus vain fat la festa da nozzas in ün restorant ad Egnach. Pac plü tard n’haja vis illa gazetta chi tscherchan precis là ün president cumünal e n’ha ris-chà da candidar», explicha’l la tscherna dal seguond cumün per far president. Adonta cha pro Müller as pudessa eir discuorrer dal terz cumün: Il prüm d’eira’l nempe president dal cumün da Susch, lura dal nouv cumün fusiunà da Zernez ed uossa apunta dad Egnach. Ch’el es insomma gnü elet là saja per el stat üna surpraisa. Duos cumüns cun fermas cumünanzas Cur cha Jon Fadri Huder ha cumanzà sco president cumünal ad Epnat-Kappel l’inviern 2021 d’eira per el la plü gronda sfida da chattar il contact culs indigens: «Eu cugnuschaiva be ad üna persuna. Ma quai es i svelt ed uossa davo trais ons ha la populaziun fiduzcha in quai ch’eu fetsch.» Ebnat-Kappel es tenor el ün cumün ingio cha’ls abitants tegnan insembel cur ch’els han üna jada fiduzcha ün in tschel. Ch’implü haja il cumün üna pruna societats chi unischan la populaziun. Quai es il cas eir ad Egnach: «Nus vain qua passa 50 societats, quellas tegnan insembel e rinforzan la cumünanza», intuna Emil Müller. Implü agiundscha eir el cha cur ch’el vaiva cumanzà sco president cumünal in ün nouv chantun la stà 2022 vaiva’l grond respet co ch’el vegna acceptà. «Eu n’ha bandunà üna gronda rait cun contacts e cumanzà in ün lö sainza contacts.» Ma ch’eir pro el saja quai i svelt e tuot la glieud saja statta averta. Tant la collavuraziun culla nouva administraziun sco eir culla nouva suprastanza ha, sco ch’el constata, funcziunà bain da prüma davent. Quai perfin eir cun ün cunter-candidat pel post da president chi vaiva pers cunter el ed es uossa illa suprastanza. Listessa lavur sco in Engiadina, different pensum Tant Jon Fadri Huder sco eir Emil Müller sun uossa presidents in cumüns plü gronds co cha quai d’eira in Engiadina. Tenor Huder nu es la lavur sco president però differenta. Chi saja bain cler cha plü grond cha’l cumün saja e daplü collavuraturs e specialists chi detta. Ma cha’l president cumünal haja tuottüna las listessas caricas ed incumbenzas. «Eir il process da meis di da lavur es sumgliaint sco avant a Samedan.» Eir tenor Emil Müller sun las sfidas i’l cumün dad Egnach similas a quellas in Engiadina. Pro el daja però üna gronda differenza cull’Engiadina: «La populaziun ad Egnach crescha fich svelt, quai chi’d es üna gronda sfida.» Ün’otra differenza cull’Engiadina es cha tuots duos lavuran uossa in pensums da 100 % sco presidents cumünals. Quai nu d’eira adüna il cas: Jon Fadri Huder lavuraiva a Samedan amo pro üna sgüranza in ün pensum parzial ed Emil Müller vaiva a Susch üna pauraria. Ma fingià a Zernez d’eira’l president a temp cumplain. Eir giò la Bassa üna bella vista Eir uschigliö para cha’ls duos presidents cumünals chi han fat müdada illa listessa direcziun da la Svizra Orientala hajan ün pêr parallelas: Tuots duos han chattà ad otras Rumantschas ed oters Rumantschs in lur nouvs domicils. Uschea discuorrna eir giò la Bassa adüna darcheu rumantsch. E tuots duos guardan da pudair tuornar adüna darcheu in Engiadina per far visita a famiglia, amis e cuntschaints. Implü appredschan tuots duos lur nouvas regiuns: Jon Fadri Huder resümescha: «Avant 20 ons nu vessa pudü imaginar da viver in ün lö sainza ün inviern sco in Engiadina.» I til plascha cha bainbod vegna prümavaira ad Ebnat-Kappel. Eir Emil Müller gioda chi cumainza planet a flurir giò la Bassa. Implü til plascha la gronda vista ch’el ha a Neukirch, la fracziun dad Egnach ingio ch’el sta: El vezza dal Lai da Constanza fin sül Säntis: «Id es üna gronda vista ch’eu nu d’eira adüsà in Engiadina.» Il facit dals duos presidents emigrats ed in servezzans esters: Tuots duos as saintan bain in lur nouvs domicils. Duos presidents engiadinais emigrats Che han Samedan e Susch cumünaivel cun Epnat-Kappel i’l chantun da San Galla ed Egnach i’l chantun Turgovia? Fich simpel: lur presidents cumünals. Jon Fadri Huder ha fat müdada dal 2021 da Samedan ad Epnat-Kappel ed Emil Müller ün on plü tard da Susch ad Egnach. Pels duos Engiadinais ha quai significhà da laschar inavo lur raits da contact e da cumanzar da nouv in ün oter chantun. Ils motivs per far la müdada sun differents: Intant cha Huder vaiva il giavüsch dad esser president cumünal in ün lö ingio ch’ingün nu til cugnuoscha, es Müller segui a l’amur. Fin uossa nu s’han ils presidents emigrats inrüclats da lur decisiun. (fmr/aj) Jon Fadri Huder ed Emil Müller han chattà duos nouvs dachasas illa Svizra Orientala. Jon Fadri Huder ed Emil Müller han chattà duos nouvs dachasas illa Svizra Orientala

L’architect pensiunà, Jonpeider Strimer, s’ha dürant ils ultims ons dedichà intensivamaing a l’istorgia dad Ardez. Uschè es nada üna cronica, chi tratta la richa istorgia dal cumün al pè dal Chastè da Steinsberg. El preschainta sün passa 100 paginas il svilup da la colonia dal temp da bruonz fin i’l 21avel tschientiner. Cun passar la via plain stortas da Giarsun vers l’Engiadina Bassa as vezza fingià da dalöntsch adüna darcheu a cumparair e svanir la Ruina da Steinsberg – il sujet principal d’Ardez. Rivond plü daspera as muossa lura eir il cumün chi s’ha fuormà al pè da quist anteriur chastè, ma daspö il 1978 maina ün sviamaint al trafic principal sper il cumün d’Ardez via. Fich d’inrar as passa hozindi amo tras las giassas strettas, per lung da las grondas chasas engiadinaisa cun lur richs ornamaints, ed uschè para Ardez dal sviamaint oura sco ün «normal» cumün alpin. Ardez po però guardar inavo sün üna fich richa istorgia, chi ha seis cumanzamaint fingià i’l temp da bruonz avant var 3200 ons. Sco lö da suosta in l’imperi da Carl il Grond e cun l’anteriur Chastè da Steinsberg giovaiva Ardez blers tschientiners üna rolla importanta illa regiun. Ed Ardez d’eira plü bod eir cumün da baselgia per Susch, Lavin e Guarda – e la glieud rivaiva dafatta da Galtür da tschella vart da la muntogna in Austria per la messa ad Ardez. L’architect pensiunà, Jonpeider Strimer, ha vuglü conservar l’istorgia da quist cumün in üna cronica cul titel «Ardez – in pled e purtret». Quella cumpara quist mais e recapitulescha sün passa 100 paginas e per rumantsch e tudais-ch, tuot il savair davart che chi’d es capità i’ls ultims passa 3000 sül territori d’Ardez. Ot monumaints cun valur istoric-culturala «Ardez – in pled e purtret» ha gnü seis cumanzamaint l’on 2017, cur cha Jonpeider Strimer ha tegnü divers referats davart il ot monumaints da valur istoric-culturala ed ogets culturals degns da gnir protets, chi’s rechattan sül territori cumünal. «Uschè n’haja cumanzà a ramassar bler material davart quels monumaints. Causa quistas retscherchas n’haja badà chi’d es üna interessanta tematica. Dal 2019 n’haja lura gnü l’idea da far ün cudesch per scriver sü üna jada tuot las robas chi’s sa davart il cumün d’Ardez», s’algorda Jonpeider Strimer. Ch’el s’haja miss in tschercha da bleras fotografias istoricas, documainta e funtanas per quist proget, agiundscha il hobi-istoriker. I’ls ultims pêr ons ha el fingià ramassà experienzas sco hobi-cronist cun scriver las cronicas da la musicas d’Ardez e da Tarasp. Cun quist proget as vulaiva el dedichar ad ün’ouvra plü gronda in onur dal lö, ingio ch’el abita fingià tuotta vita. Pro quist punct da partenza da la nouva cronica – ils ots monumaints da valur istoric-culturala ad Ardez – toccan edifizis cuntschaints, sco las baselgias ad Ardez e Sur En, la tuor e’l chastè. Il monumaint il plü important – sper Steinsberg – sarà Chanoua, l’anteriura suosta vi da la via imperiala da Como i’l Tirol dürant il temp da Carl il Grond. Chanoua vain pella prüma jada manzunà i’l 9avel tschientiner ed i’s trattaiva dafatta d’üna pitschna fracziun cun chapella. Chapella sparida e fabrica da quadrels Ün’ulteriura chapella, chi nun es neir na tant visibla dal cumün oura, es la ruina da San Luzi, chi’s rechatta sper il Chastè da Steinsberg. Quella es gnüda devastada illa Guerra svabaisa dal 1499. «Ma ella es in seguit gnüda refabrichada ed id han eir gnü lö messas là. Ma causa la refuormaziun dal 1538 es ella gnüda datta sü ed es displaschaivelmaing ida in muschna», declera Jonpeider Strimer. Per glieud d’utrò nu sarà neir na cuntschainta la fabrica da quadrels ad Ardez, chi fa eir part da quists ot monumaints. Quella vaiva seis temp glorius dürant la fin dal 18avel e’l principi dal 19avel tschientiner cur cha’ls grond hotels sun gnüts fabrichats in tuot l’Engiadina. «Cur chi s’ha fabrichà plü d’inrar illa val e cur cha’l cement es gnü introdüt sco material da fabrichar, nun d’eira la fabrica da quadrels plü rendabla ed ha serrà», disch l’autur da la cronica. Archiv cumünal e Durich Chiampell Üna buna part da las infuormaziuns ha Jon­peider Strimer chattà in üna cronica dal cumün plü veglia da Jon Claglüna-Barblan, chi datescha dal 20avel tschientiner. Ulteriuras infuormaziuns ha il hobi-cronist però eir scuvert illa re-ediziun e traducziun tudais-cha da sia «Raetiae alpestris topographica descriptio» (lat. descripziun topografica da la Rezia alpina) dal 1576 da Durich Chiampell. «E cun quai ch’eu sun svess archivar ad Ardez, n’haja eir chattà bler material in l’archiv cumünal. E sco architect n’haja eir amo integrà üna part davart il svilup architectonic e da la chasa engiadinaisa», disch Jonpeider Strimer. El agiundscha ch’el haja impustüt in l’ouvra da Chiampell chattà bleras infuormaziuns e detagls – surtuot davart las duos fracziuns da Sur En e Bos-cha – ch’el nu savaiva avant. Tanter oter chi daiva plü bod üna ulteriura fracziun tanter Bos-cha e Guarda cul nom «Aua Sogna», güst dasper üna funtana. Uschè ha Jonpeider Strimer skizzà dürant ils ultims quatter ons l’istorgia dad Ardez sün passa 100 paginas. Impustüt pro l’istorgia davart il 20avel tschientiner as tratta pro quist’ouvra da la cronica la plü detagliada d’Ardez fin uossa. In marcurdi, ils 21 da favrer 2024, a las 20.00, preschainta l’autur sia ouvra in occa­siun d’ün referat public illa sala cumünal ad Ardez. Il cudesch po gnir retrat pro l’autur svess o eir in l’Hotel Alvetern ad Ardez. «Scriver sü tuot chi s’ha davart Ardez» Jonpeider Strimer es architect pensiunà e hobi-cronist. Dürant ils ultims pêr ons ha el fingià publichà cudeschins davart l’istorgia da la musica d’Ardez e da quella da Tarasp. Cur ch’el ha tegnü divers referats davart ils monumaints da valur istoric-cultura ad Ardez l’on 2017, ha el cumanzà a ramassar material davart ­l’istorgia dal cumün. «Causa quistas retscherchas n’haja badà chi’d es üna interessanta tematica. Dal 2019 n’haja lura gnü l’idea da far ün cudesch per scriver sü üna jada tuot las robas chi’s sa davart il cumün d’Ardez», s’algorda Jonpeider Strimer. Uschè es dürant quatter ons lavur naschü il cudesch «Ardez – in pled e purtret», chi’d es cumparü ingon e chi skizzescha ils 3200 ons istorgia dal cumün al pè dal Chastè da Steinsberg. (fmr/cam) La ruina da la Chapella San Luzi ad Ardez. La ruina dal Chastè da Steinsberg ad Ardez. Ardez ha üna richa istorgia da passa 3200 ons e d’eira plü bod ün important lö illa regiun. L’autur dal cudesch «Ardez – in pled e purtret»: Jonpeider Strimer es hobi-cronist ed architect pensiunà.

Ulteriuras medaglias per l’equipa Svizra da passlung pro’ls champiunadis mundials da junioras e juniors a Planica in Slovenia. Davo las medaglias d’or e bruonz da Marina Kälin e Fabrizio Albasini, guadognan Isai Näff e Nadja Kälin la medaglia d’argient sur 10 kilometers i’l stil classic. La delegaziun, chi rapreschainta la Svizra pro’ls champiunadis mundials da passlung da junioras e juniors a Planica in Slovenia, procura per duos ulteriuras medaglias. Isai Näff, il passlungist da 20 ons da Sent es gnü vicechampiun mundial da juniors illa cuorsa sur 10 kilometers i’l stil classic. Davo las plazzas quatter e tschinch illas prümas duos cuorsas a Planica dad Isai Näff, segua uossa la seguonda plazza e la medaglia d’argient pel giuven passlunghist rumantsch. Be il Svedais Alvar Myhlback es stat amo plü svelt co l‘Engiadinais. Medem success per Nadja Kälin Eir la passlunghista engiadinaisa Nadja Kälin es vicechampiunessa mundiala da 10 kilometers stil classic. Als champiunadis mundials ha ella be stuvü ceder a la Tudais-cha Helen Hoffmann, chi’d es statta 1,2 secundas plü svelta. Insomma han ils curriduors rumantschs muossà bunas prestaziuns in Slovenia: Niclas Steiger da Samedan es gnü 5avel, Jon-Fadri Nufer da Sedrun 11avel e Roman Alder da Puntraschigna 12avel. Pitschnas surpraisas in Slovenia Pella prüma medaglia svizra pro’ls champiunadis mundials da junioras e juniors ed illa categoria suot 23 ons ha procurà Marina Kälin da San Murezzan. Ella ha guadagnà la concurrenza sur 20 kilometers. Güst davo ha eir Fabrizio Albasini da San Murezzan guadagnà bronz pro’ls homens. Tuottas duos medaglias sun stattas magari eir üna pitschna surpraisa. Güst la medaglia d’or da Marina Kälin nun d’eira da spettar. Davo las prümas duos medaglias segua uossa cun quella dad Isai Näff amo üna terza, e la prüma pro’ls juniors – voul dir pro las curriduras e curriduors fin a 20 ons. Cha Isai Näff da Sent es in fuorma ha el muossà dürant las prümas duos cursas. Il titel da vicechampiun mundial es però eir per el üna pitschna surpraisa. Eir quella medaglia nu d’eira da spettar. Sgür es quista medaglia il pü grond success dal giuven passlunghist engiadinais. (rtr/fmr) Isai Näff da Sent e Nadja Kälin da San Murezzan sun vicecham­piuns mundials da juniors illa cuorsa sur 10 kilometers i’l stil classic. Isai Näff da Sent e Nadja Kälin da San Murezzan sun vicecham­piuns mundials da juniors illa cuorsa sur 10 kilometers i’l stil classic.

Pella seguonda jada ha la Coppa svizra da bia­tlon fat üna fermada a Sclamischot in Engiadina Bassa. Uffants e giuvenils da nouv fin a 16 ons han cumbattü dürant la fin d’eivna pas­sada per plazzas da podest illa pitschna arena da biatlon a Sclamischot – in üna cuorsa da sprint e cuorsas da persecuziun. L’implant da biatlon a Sclamischot – i’s tratta d’üna fracziun da Valsot tanter Strada e Martina – es gnü construi dürant ils ultims ons. L’implant es uschè gnü adüna ün zich plü grond e spordscha intant desch plazzas per trar a schaibgia e vain dovrà impustüt sco implant da trenamaint. Perquai cha tuot l’infrastructura es installada a Sclamischot, as vaiva in Engiadina Bassa gnü l’idea dad organisar cuorsas da la Coppa svizra da biatlon. Daspö la sta­giun passada es quai uossa eir realità ed a Sclamischot vegnan uossa fattas cuorsas da livel naziunal. Indigenas tuot cuntaintas cun lur prestaziun Las curriduras indigenas – sco per exaimpel Alena Camastral da Scuol, Sari Egger da Samedan ed Anina Richter da Puntraschigna – sun cuntaintas cun lur prestaziuns. Pro il stand da trar a schaibgia vessa però pudü ir in paet meglder, uschea las atletas indigenas invers RTR. Malgrà quai esa üna stupendaa experienza da far cuorsas a chasa süllas loipas bain cun­tschaintas, ch’ellas stiman perquai tant daplü l’implant a Sclamischot. (rtr/fmr) La coppa svizra da biatlon ha fat üna fermada a Sclamischot la fin d’eivna passada.

Illa penultima partida da relegaziun fa il CDH Engiadina tuot cler. L’equipa da l’Engiadina Bassa batta in ün gö utrò a l’EHC Urdorf cun 5:2 e sgüra uschea l’ultima plazza illa seguonda liga. L’equipa dal trenader Benny Wunderer ha battü illa runda da relegaziun per la seguonda jada il EHC Urdorf. Eir scha la runda da qualificaziun düra amo duos gös, esa fingià uossa tuot cler: Il CDH Engiadina terminescha la runda da relegaziun sün plazza ün e resta eir la prosma stagiun illa seguonda liga da hockey. Il CDH Engiadina ha uossa amo in marcurdi ün gö cunter Bassersdorf. Per finir la runda da relegaziun daja amo il duel tanter Urdorf e Bassersdorf. (rtr/fmr)

Il 49avel Passlung 2024 sülla stricha originala da Martina a Scuol sur bundant 22 kilometers es stat cun raduond 150 partecipantas e partecipants fich bain frequentà. Christian Winkler (Germania) e Giuliana Werro (Sarsura Zernez) han dominà la cuorsa. La davomezdi ha gnü lö pro’l böt ün cross dals uffants, ils stars da daman. A las 10.30 es statta la partenza dal 49avel Passlung da Martina a Scuol. S-chars 150 partecipantas e partecipants han fat part quist on a la cuorsa tradiziunala chi’s nomna eir «kleiner Engadiner». L’on passà ha gnü lö la cuorsa cun 120 curriduras e curriduors davent da Sur En aval fin a Ramosch ed inavo a Scuol. Quai chi ha dat in ögl quist on es stat chi d’eiran bleras duonnas a la partenza, nempe 31. Davo chi vaiva plovü sur not avant la cuorsa d’eira la loipa ferm bognada e per part ter lomma. Quai ha gnü per consequenza cha curriduras e curriduors, davo la testa da la cuorsa, han gnü per part da schaschinar e sun rivats i’l böt brav stanguels. Bod tuots d’eiran però a la fin da la cuorsa da l’avis cha adonta da l’ora na favuraivla e temperaturas sur nolla grads han ils organisatuors preparà üna buna loipa e las fatschas riantadas dominaivan. Christian Winkler e Giuliana Werro Pro las duonnas es rivada sco prüma Giuliana Werro (Sarsura Zernez) i’l böt cun ün temp da 59:23,7 avant Masako Ishida (Giapun) cun 1:01:26,0 e Helena Guntern (Ftan) cun 1:02:34,5. La cuorsa dals homens ha dominà Christian Winkler (Germania) cun ün temp da 55:34,2 avant Andrin Züger (Felsberg) cun 55:41,3 e Ricky Steinauer (Einsiedeln) cun 56:01,6. La partenza a Martina ha funcziunà sainza discapits ed a San Niclà as vaiva fingià distanziada üna gruppa culs trais prüms da la cuorsa. Aint il latsch dal Lischana d’eiran davantvart il prüm e seguond rangà ed avant il böt ha lura Christian Winkler decis la cuorsa per sai. «La loipa s’ha preschantada adonta da la plövgia e da las temperaturas sur nolla in ün dret bun stadi, tanteraint d’eiran fops cun aua, ma dal rest as poja be far ün grond cumplimaint als organisatuors per la buna preparaziun», ha dit Winkler ed eir Werro ha lodà la buna lavur prestada. Curriduors chi sun rivats plü tard i’l böt han quintà d’üna loipa bassa ingio cha impustüt ils bastuns giaivan chafuol illa naiv, üna schaschinada. Dal rest d’eiran a la fin plü o main tuots cuntaints culla cuorsa. Eir Armon Nuotclà da Sent, annada 1948 chi ha fat part a tuots 49 Passlungs es rivà aint il böt cuntaint. Lods per l'organisaziun Eir Andrea Florinett da l’organisaziun ha lodà la buna preparaziun. «Eu sun stat stut da la gronda partecipaziun, cun 150 partecipantas e partecipants sarà quai bod ün record dals ultims ons. No eschan ün comitè d’organisaziun cun tschinch persunas e cun Xaver Frieser sco president.» Chi’s tratta d’üna gruppa d’interess cul sustegn dals clubs da skis da la regiun per organisar e realisar la cuorsa. «In tuot eschna üna gruppa da var vainch persunas chi pussibilteschan da spordscher la cuorsa», ha tradi Florinett. Ün arrandschamaint chi’d es be pussibel cun blers agüdonts e cun sponsuors chi sustegnan finanzialmaing la cuorsa. Davomezdi ha lura gnü lö il cross dals uffants, ils champiuns futurs da passlung han fat grond adöver da la sporta. Avant la partenza a Martina regnaiva nervusità. La partenza ha funcziunà sainza problems. Las partecipantas e partecipants in cuorsa. Il vendschader pro’ls homens Christian Winkler da la Germania. Giuliana Werro ha guadagnà pro las duonnas. Il podest cun Masako Ishida, Giuliana Werro e Helena Guntern. Ils uffants spettan cun brama per far lur cross. Engiadina Giuliana Werro dominescha Il 49avel Passlung 2024 sül traget original da Martina a Scuol sur bundant 22 kilometers ha attrat var 150 atletas ed atlets da la Svizra, ma eir da pajais esters, Uschea es el stat bain frequentà. La plövgia dürant la not avant la cuorsa ha gnü per consequenza cha la loipa d’eira per part bletscha e chafuolla. Adonta da la plövgia e da las temperaturas sur nolla grads esa reuschi als organisatuors da preparar ün bel traget da cuorsa. Organisada es quella gnüda d’üna gruppa da tschinch persunas cun agüd da blers voluntaris e da sponsuors chi sustegnan il Passlung. (fmr/bcs) Giuliana Werro ha dominà la cuorsa pro las duonnas.

Il musicist e cantautore talian Pippo Pollina riva in favrer in Engiadina Bassa per dar ün concert. L’occurrenza, chi vain organisada dal Center cultural Baselgia San Niclà, es in mardi, ils 27 da favrer 2024 a Scuol illa sala da la chasa cumünala. Sco cha’ls organisatuors scrivan in üna comunicaziun, dà Pippo Polina a partir da las 20.00 ün concert solo cul nom «Nell’attimo – im Augenblick». Bigliets as poja cumprar sün www.seetickets.ch / tel: 0900 325 325 o lura sün info@artecultura.ch. (cdm/fmr) Il musicist talian Pippo Pollina dà als 27 da favrer 2024 ün concert a Scuol.

La Poesia Cluozza organisescha in dumengia, ils 18 da favrer 2024, üna ​​​​​​vernissascha pel nouv cudesch dad Angelika Overath, chi ha il titel«Engadinerinnen – Frauenleben in einem hohen Tal». Sco cha la Poesia Cluozza scriva in üna comunicaziun, haja l’autura tudais-cha, chi abita daspö divers ons a Sent, portretà in sia plü nouva ouvra a 18 Engiadinaisas. Las istorgias da quistas duonnas sun tuottas differentas, ma üna chosa tillas collia: L’amur per l’Engiadina. Là vivan nempe las 18 protagonistas dal cudesch – tschertas sun gnüdas nanpro, otras percunter nun han mai bandunà lur cumün natal. Vast spectrum d’istorgias da vita Da la studenta da 25 ons fin a la schurnalista dad 83 ons vain muossà ün vast spectrum d’istorgias da vita chi sun tuottas unicas. Ellas fuorman ün panorama da la part feminina da la populaziun engiadinaisa e muossan per üna jada persunas na renomnadas, mabain da quellas chi contribueschan al minchadi engiadinais: P. ex. üna muossadra, üna chürunza, üna pura u üna nettiadra. La vernissascha cumainza a las 18.00 ed ha lö i’l Scuol Palace a Nairs. (cdm/fmr) Il cudesch «Engadinerinnen – Frauenleben in einem hohen Tal» dad Angelika Overath vain preschantà quista dumengia in occasiun d’üna vernissascha i’l Scuol Palace.

A las cuorsas da la Coppa mundiala da skicross a Bakuriani in Georgia ha Talina Gantenbein fat la terza plazza in dumengia passada. Ella s’ha remissa in möd spectacular da sia svolada al di avant e la sportista da Scuol ha persvas in dumengia e ragiunt il grond final. I’l final es lura svolada la Canadaisa India Sherret, uschè cha la plazza da podest per Talina Gantenbein d’eira statta sgüra fingià magari bod. Marielle Thomspon da la Canada ha guadagnà, la Francesa Marielle Berger Sabbatel es gnüda seguonda. (pl/fmr) La Canadaisa Marielle Thompson guadagna la cuorsa avant la Francesa Marielle Berger Sabbatel e Talina Gantenbain (a schn.)

Il prossem bal da la Pro Senectute ha lö in sonda, ils 17 favrer 2024 in l’Hotel a la Staziun a Zernez. Las senioras e’ls seniors da la regiun sun invidats a passantar ün pêr uras insembel. Sco cha la Pro Senectute scriva in üna comunicaziun, vain il bal accumpagnà musicalmaing da la Chapella Landquarter Ländlerfründa, ella suna da las 14.00 fin las 17.00. La Pro Senectute invida amiaivelmaing a tuots e tuottas a star da cumpagnia, tadlar la bella musica e far ün per trais-chas insembel. Ma eir da revair divers amis e cun­tschaints da la giuventüna, chi nu s’ha plü vis daspö blers ons. Per daplü infurmaziun contactar a Claudio ­Filli sün 079 871 77 24. (cdm/fmr) La Pro Senectute invida a bal in l’Hotel a la Staziun a Zernez.

Vice-champiun mundial dals juniors da passlung 2024 illa persecuziun as po nomnar Isai Näff. A chasa a Sent sun el e seis frar Noé chi’d es eir passlunghist da professiun gnüts retschevüts da la glieud da Sent. Il passlunghist Isai Näff da Sent es tuornà dal Champiunadi mundial da juniors a Planica in Slovenia cun üna medaglia d’argient. Quella ha’l fat pro la cuorsa da 10 kilometers persecuziun i’l stil classic. Per onurar quista prestaziun, ha la fracziun da Sent organisà in lündeschdi üna festa da bainvgnü per l’hom da 18 ons e per seis frar plü vegl, Noé Näff. Illa pala d’ün tractor, sezzond sün duos ballas da strom sun ils duos frars gnüts reschevüts in lündeschdi saira a Sent sülla plazza principala. I d’eira blera glieud, giuvna e veglia sün quella. Id ha dat ün grond applaus cur cha’l tractor ha manà als frars da lur chasa fin sün plazza. I sun gnüts gratulats, branclats ed i sun culadas üna o tschella larma. Preschaints d’eiran eir uffants da Nordic Scuol, las ed ils successuors dals frars Näff chi han dat autograms a tuottas e tuots chi laivan. Focus sülla carriera Ad RTR vaiva Isai Näff dat ouravant l’occasiun da til far ün pêr dumondas. «Id es amo ün pa frais-ch, eu crai ch’eu nun haja amo gnanca realisà inandret che chi m’es gratià», ha dit il vice-champiun mundial dals juniors da quist on. Che significha la victoria per el? «Ella am quieta, eu n’ha uossa ragiunt quai ch’eu laiva ragiundscher ingon», ha respus l’atlet e constatà: «Cun üna medaglia d’argient possa esser cuntaint.» Cha’l plü important saja il sustegn da seis genituors, ha’l lura dit, «sainza mamma e bap nu füssa bod na pussibel da far quist sport.» Dal bainvgnü festiv chi ha dat a Sent ha el gnü grond plaschair: «Id es fich bel da badair il sustegn dals Sentiners ed eir dals oters.» Isai Näff ha dat ün sguard vers l’avegnir: Ch’el metta seis focus uossa süls Gös olimpics da l’on 2030. Là less el esser süsom il podest, «quai es meis sömmi». Isai Näff cun sia medaglia d’argient. Ils uffants gratuleschan a lur passlunghists. Isai e Noè Näff dürant il cortegi tras Sent.

In venderdi, ils 23 da favrer 2024 a las 20.15 vain preschantà i’l Chastè da cultura da Fuldera il teater per üna persuna «Ein Kuss – Antonio Ligabue». L’actur Marco Michel giouva l’artist pittur svizzer-talian Antonio Ligabue. Quist toc ha scrit ed inscenà l’autur e redschissur talian Mario Perrotta. Marco Michel maina la vita dal pittur Antonio Ligabue e sia vita sül palc. Creschü sü pro genituors adoptivs, cun 19 ons gnü tramiss our da la Svizra in ün cumün in Italia. Qua gniva fat schnöss dad el. Istess ha Ligabue cuntinuà a lavurar in möd creativ, fin ch’el ha gnü grond success sco artist. I’l toc tuorna Marco Michel i’l passà da Ligabue e preschainta purtrets da grond format, culs quals el aintra in dialog. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sün www.chastedacultura.ch I vain giavüschà da reservar las plazzas pro arodigari@bluewin.ch obain aldo.rodigari@hoppe.com , numer da telefonin 079 416 66 86. Marco Michel giouva a Fuldera la rolla da l’artist stizzer-talian Antonio Ligabue.

In venderdi, ils 8 da marz 2024, a las 11.00 salvan las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) a Zernez i’l auditori dal Parc Naziunal Svizzer lur 69avla radunanza generala. Dürant quella vain, sco cha las OEE scrivan in l’invid, analisà l’on da gestiun 2022/23. Causa la pacas precipitaziuns, tant in fuorma da naiv sco eir da plövgia, han realisà las OEE dürant quel on da gestiun üna producziun dad 1,124 milliardas uras kilowatt. Las ouvras han investi var 22 milliuns francs illa renovaziun dals agens implants. La dumonda da fabrica per l’implant solar alpin ScuolSolar han las OEE inoltrà insembel cul cumün da Scuol e l’Energia Engiadina. Las ulteriuras cifras ed infuormaziuns vegnan dattas part a chaschun da la 69avla radunanza generala da las OEE a Zernez. (cdm/fmr)

In sonda, ils 24 da favrer 2024 a las 17.00 suna l’Ensemble Frielinghaus illa baselgia da Sent ouvras da Clara e da Robert Schumann. Sco cha las organisaturas ed organisatuors scrivan in lur comunicaziun als mezs d’infuormaziun «tocca quist ensemble fingià bod pro’l inventar dals concerts a Sent». Da l’Ensemble Frielinghaus fan part Gustav Frielinghaus, violina; Sào Soulez Lariviere, viola; Zhora Sargsyan, clavazin e Jakob Schall, cello. Il musicist chi ha dat il nom a l’ensemble, Gustav Frielinghaus es gnü onurà cul premi «Echo Klassik». Entrada 25 francs. (cdm/fmr)

Per la prüma jada s’han chattats la cuntschainta autura engiadinaisa Romana Ganzoni ed il chantautur engiadinais Curdin Nicolay cun André Gemassmer i’l Zuoz Globe ad ün inscunter cun istorgias e chanzuns. Insembel han els manà l’auditori sün ün viadi divertent cun üna simbiosa multiculturala. Cun ligerezza e savair han Romana Ganzoni (autura) e Curdin Nicolay (ghitarra e chant) cun André Gemassmer (electropiano) pisserà per üna sairada pachifica cun passaschas litteraras e musicalas cun üna modulaziun fluida chi han manà pleds e chant in möd omogen i’l Zuoz Globe. Dumengia passada ha l’auditori giodü ün viadi in ün’atmosfera tuot particulara. Romana Ganzoni ha prelet aignas istorgias e Curdin Nicolay cun seis ami musicant chanzuns in rumantsch vallader cha l’chantautur ha scrit svessa. Cumanzà ha la sairada culla chanzun «Eu sun Engiadinais», segui da Romana Ganzoni chi ha davo las chanzuns declerà quellas per part in tudais-ch. E lura la prüm’istorgia chi quinta da bazegner chi d’eira per l’autura üna persuna fich importanta: «Meis bazegner d’eira dschurnalier e quai s’affeva bain cun seis mans sco palas da naiv, bels mans, ed eu n’ha mans sco bazegner be ün pêr nomras plü pitschens. El fümaiva toscanos, brissagos e la püpa e quella toccaiva in sia fatscha sco ün seguond nas singular.» Istorgias dalettaivlas Ella ha quintà detagliadamaing da bazegner. Quel es mort dal 1977 da vegldüm pro seis aviöls amats a St. Antönien davo ch’el vaiva allontanà las spinas dals aviöls, chi nu replichaivan sia amur invers ellas, cul curtè da busacha. «La püpa in bocca, survart ün nas marcant, quai ch’eu n’ha adüna amà pro’ls homens ed eu n’ha lura chattà ün hom cun ün nas ed ün anim chi’m traiva adimmaint a bazegner. Eu bad l’ödi dad el invers la glieud da classa plü ota, impustüt scha quella vaiva l’impreschiun d’incleger alch da las classas plü bassas.» L’autura ha quintà in ün bun tudais-ch da scrittüra bain inclegiantaival. Davo l’istorgia da bazegner es seguida üna chanzun chi tratta da la mura, ün gö chi’s giouva culs mans. Uschè s’ha splajada la saira adüna cun chanzuns rumantschas e cun istorgias e poesias in lingua tudais-cha. I nun es pussibel da quintar tuot quai cha’ls audituors han dudi, però quels chi nu sun stats a l’evenimaint i’l Zuoz Globe han mancantà alch. L’auditori ha dudi amo diversas chanzuns sco: Il lat da chavara, Nouva cità e la chanzun dal Silip e las furmias adüna cun tanteraint istorgias da l’autura. Ils protagonists Romana Ganzoni e Curdin Nicolay Romana Ganzoni es nada e creschüda sü dal 1967 a Scuol. Davo las scoulas popularas ha ella stübgià istorgia e germanistica a l’Università da Turich cun üna fermativa a Londra. Davo 20 ons sco magistra gimnasiala s’ha ella dedichada plainamaing al scriver sco autura libra a Schlarigna. Daspö il 2013 scriva ella per gazettas da litteratura, plü tard ha ella tut part a la concurrenza litterara «Ingeborg Bachmann» a Klagenfurt en l’Austria. L’autura ha pudü tour in consegn il Premi cultural dal chantun Grischun e scrit diversas columnas. Intant sun cumparüts divers cudeschs da l’autura cun temas fich variats. Curdin Nicolay es nat dal 1981 e creschü sü a Bever. El scriva e chanta sias aignas chanzuns rumantschas ed ha registrà dal 2007 sia prüma chanzun. Plü tard es cumparü seis prüm album cul titel «Silips e furmias» ed oters. Il chantautur lavura sco magister ed es bap da famiglia. (fmr/bcs) Curdin Nicolay (schn.) cun seis ami musicant André Gemassmer. Curdin Nicolay in acziun. Romana Ganzoni ha prelet da sias istorgias e poesias. Curdin Nicolay (schn.), Romana Ganzoni ed André Gemassmer han giodü l’applaus.

Tenor il rapport annual dal 2023 dal president da la Società da miniers da S-charl, Peder Rauch, s’ha il schmertsch dal Museum Schmelzra s’augmantà l’on passà per bundant 16 %. Il bun resultat es d’attribuir tenor el tanter oter a la buna lavur dal nouv manader René Wäger. S-charl es üna fracziun 13 kilometers vers süd davent da Scuol. In Val S-charl sun gnüts explotats i’l 12 fin 17avel tschientiner minerals per guadagnar landroura plom ed argient. Ils minerals gnivan chavats our dals cuvels sül Mot Madlain e manats fin giò S-charl pro la Schmelzra. La Fundaziun Schmelzra S-charl es gnüda constituida dal 1987. Tanter il cumün da vaschins da Scuol e la fundaziun es gnü stipulà ün contrat cun dret da fabrica per pudair realisar la fabrica dal museum e sgürar las ruinas. La fundaziun ha sco böt da metter a disposiziun la proprietà e las entradas per mantgnair il museum e las ruinas. La Società dals miniers cun lur president Peder Rauch, chi exista daspö il 1998 ha l’intenziun da promouver l’interess per las minieras e da las fundarias veglias da S-charl e contuorns, da perscrutar perdüttanzas e da tillas documentar. Quella voul eir ramassar minerals e tils expuoner i’l museum ed organisar excursiuns insembel cull’organisaziun turistica da la regiun. La FMR ha pudü dar ün sguard i’l rapport annual 2023 da la Società dals miniers da S-charl. Agüd da giarsuns müraders da Winterthur Dals 21 da mai fin als 9 da gün 2023 ha üna gruppa da giarsuns da la firma Marti da Winterthur, cun giarsuns müraders, prestà lavur nüzziaivla a favur da la Schmelzra. «40 giarsunas e giarsuns da differents mansters han prestà in settember lavur cumüna per la Schmelzra e fat liber la senda chi maina pro las entradas da las minieras dal Madlain sura. Cun quist access rivaina plü svelt sü pro las entradas», ha orientà Rauch in seis rapport. Ün’otra gruppa dals giarsuns s’ha dedichada a lavuors illas ruinas e cun la preparaziun per ün bügl chi dess gnir plazzà tanter il museum da la Schmelzra e la plazza da grigliar. Üna terza gruppa ha lavurà aint in Tamangur Dadoura, manada da la Biosfera Engiadina Bassa/Val Müstair. Al principi da mai es stat il servezzan archeologic dal chantun Grischun illas ruinas da la Schmelzra e lur lavur es gnüda documentada in ün rapport in möd detaglià. Quel muossa resultats fich interessants per la lavur scientifica da l’areal. Nouv manader pel museum Sco cha Peder Rauch ha scrit es il museum gnü manà exemplaricamaing da René Wäger. «E la nouva collavuratura, Madlaina Pult s’ha lavurad’aint fich bain.» La suprastanza ha decis davo 25 ons da gestiun d’augmentar il predsch d’entrada pel museum da 5 sün 8 francs per creschüts e da 3 sun 5 francs per uffants. Gruppas davent da 10 partecipants pajan 6 frans per persuna. Il schmertsch dal museum ha pudü gnir augmantà per 16,3 % in congual cun l’on avant. «Quist resultat allegraivel s’haja ragiunt eir grazcha a la vendita dals prodots da la butietta dal museum.» A la fin dal rapport ingrazcha il president Peder Rauch a tuot las persunas chi s’han ingaschadas a bön da l’instituziun, al Parc Naziunal Svizzer ed a la Biosfera Engiadina Bassa/Val Müstair per la buna collavuraziun. In gün 2023 s’ha preschantada la Schmelzra S-charl ad ün’exposiziun a Cuoira dadoura e dadaint i’l Museum Retic. L’exposiziun es gnüda organisada da l’organisaziun «Mittelalterland», üna gruppa da singuls museums dal chantun chi s’occupan dal tema dal temp d’immez, ed ha gnü tenor il rapport annual ün fich bun esit. Ils giarsuns da Winterthur han prestà buna lavur in Val S-charl. Las giarsunas e giarsuns da Winterthur in acziun in Val S-charl Il museum da la Schmelzra cun davantvart las ruinas Il president dals miniers da S-charl, Peder Rauch. Schmelzra S-charl sün buna via Il rapport annual pel 2023 cumpilà dal president Peder Rauch da la Fundaziun e Società da miniers da S-charl muossa chi s’es sün buna via. Il schmertsch dal museum ha pudü gnir augmantà per bundant 16 %, in congual cun l’on avant. Il bun resultat es tenor Peder Rauch eir d’attribuir al nouv manader René Wäger. Cha quel haja prestà üna fich buna lavur, constata il president. Ch’eir la nouva collavuratura, Madlaina Pult s’haja integrada fich bain, as legia i’l rappport. La suprastanza ha decis d’augmentar davo 25 ons da gestiun ils predschs d’entrada. (fmr/bcs)

Per la 55avla jada ha gnü lö in dumengia passada la Cuorsa populara Zernez. Quella fa part dal Raiffeisen Nordic Cup da l’Associaziun da skis e passlung grischuna. Impustüt atlets ed atletas dal Puschlav e da Livigno han muossà fermas prestaziuns e guadagnà la mità da las categorias, nempe ses categorias. Cumbat plain tensiun tanter trais Grischuns Sco cha l’Associaziun da skis e passlung grischuna scriva in üna comunicaziun, es la cuorsa cun partenza singula in tecnica libra illa categoria U12 dals mats stat il cumbat il plü captivant a Zernez. A la fin han trais atlets, chi fan regularmaing part dal Raiffeisen Nordic Cup, pisserà per mumaints plain tensiun. Il victur Jon Andri Fröhlich (Bual Lantsch) ha a la fin distanzià a seis plü grond adversari, al collega da club Marco Spadin, be per set deschavels secunda. Valerio Marti (Piz Ot Samedan), chi ha fat la terza plazza in quist cumbat, ha eir be gnü üna differenza da 1,2 secundas sül victur. Causa chi sun stats al listess di ils champiunadis svizzers da juniors a Realp, s’han partecipats a Zernez be pacas atletas ed atlets da las categorias U 14 ed U16. Las cuorsas dal creschüts ha guadagnà Sergii Semenov, l’hom ucrainais da la biatleta Aita Gasparin. Pro las duonnas es Helena Guntern dal Club da skis Sarsura Zernez statta süsom il podest. Uossa sta be amo üna cuorsa sül program dal Raiffeisen Nordic Cup, nempe la 50avla ediziun da la Cuorsa populara a Lantsch quista dumengia. (cdm/fmr)

Quist venderdi, ils 23 favrer, vess gnü lö la saira a Tarasp l’inauguraziun dal nouv parc iglüminà per far sagls culs skis e cull’assa «HIF Backyard Railpark» in cumbinaziun culla prüma Night Jam. Pervi da temperaturas massa otas sto l’occurrenza tenor üna comunicaziun a las medias da l’Institut Otalpin Ftan (IOF) gnir annullada definitivmaing per quista stagiun. Cha’l railpark nu saja pel mumaint in ün stadi adattà per far il contest planisà. Fingià üna jada vaiva l’occurrenza stuvü gnir spostada pervi da massa trid’ora. Chi saja però planisà da realisar l’occurrenza illa prosma stagiun d’inviern, scriva l’IOF. (cdm/fmr) Ingüna occurrenza i’l railpark a Tarasp: il stadi nun es bun avuonda per ün contest.

La bieraria Chopfab Boxer SA a Winterthur collavura fingià daspö ons culla Bieraria Tschlin SA. Pel mumaint es la bieraria da Winterthur però illas strettas finanzialas. Quista situaziun finanziala precara da la firma Chopfab Boxer SA nu dess però avair ingünas consequenzas per la Bieraria Tschlin SA. La firma Chopfab Boxer SA es nempe responsabla per la logistica e la distribuziun da la biera engiadinaisa. Tenor Philipp Bucher, CEO e president dal cussagl administrativ da tuottas duos dittas, as prevezza in mincha cas da mantgnair eir in avegnir la biera engiadinaisa i’l sortiment. Immez ün process da sanaziun «La Chopfab Boxer SA as rechatta immez ün process da sanaziun, ingio cha’ls acziunaris ed eir las bancas desistan da lur impraists», disch Philipp Bucher. Ch’implü sajan els in trattativas culla Bieraria Locher SA da l’Appenzell. Il böt da quels discuors es cha la Bieraria Locher SA as participescha in fuorma d’ün augmaint dal chapital d’aczias, quai per salvar la Chopfab Boxer SA. (rtr/fmr)

Ün stüdi d’üna università tudais-cha ha da nouv confermà l’eivna passada cha’ls pesticids per la cultivaziun da maila i’l Vnuost nu restan be illas plantaschas. La Val Müstair nun ha fat part dal stüdi actual. Ma cha’ls pesticids talians nu’s ferman davant il cunfin jauer, ha confermà üna simla perscrutaziun fingià dal 2019. Da chattar üna soluziun pel problem es plütöst difficil. Il Tirol dal Süd es la plü gronda regiun europeica cun cultivaziun intensiva da maila. Var 7000 paurs illa regiun prodüan var 10 % da tuot la maila chi riva sül marchà europeic. Quista cultivaziun intensiva ha però eir per consequenza chi vain fat adöver da blers pesticids. Cha 27 differents da quels sun da chattar in pitschnas concentraziuns fin süls pizs da las muntognas ed in parcs naziunals, ha confermà ün nouv stüdi dal scienzià da l’ambiaint Carsten Brühl. Insembel cun sia squadra da la Rheinland-Pfäl­zischen Technischen Universität Kaiserslautern-Landau (RPTU) ha el tut in mai 2022 prouvas da plantas e dal terrain in 53 lös i’l ­Vnuost. Quai adüna dal fuond da la val fin sül pizs da las muntognas in üna distanza da 300 meters. Ils resultats dal stüdi sun gnüts publichats la mità favrer i’l schurnal scientific «Communica­tions Earth & Environment». Concentraziuns bassas cun effets Tenor la squadra da Karlsruhe piglian las concentraziuns dals pesticids bainschi giò, plü gronda cha la distanza a las plantaschas es. E las concentraziuns chattadas dadour ils «hotspots» – p. ex. sün prada sur 2000 meters sur mar u dafatta süls pizs – nu d’eiran neir na tant otas. Ma fingià bassas concentraziuns da pesticids pon pegiorar marcantamaing las circunstanzas per la vita sensibla in ed intuorn il terrain. Tenor ils autuors dal stüdi nu pisseran las concentrazuiuns bassas da pesticids cha las bes-chas mouran, ma i po dar uschenumnats effets subletals. Sco exaimpel vegnan nomnats sples chi mettan causa ils insecticids plü pacs övs. Pro’l stüdi tudais-ch actual nu’s tratta dal prüm chi conferma cha quists pesticids nu sun be da chattar in vicinanza da las plantaschas da maila i’l Tirol dal Süd. Fingià dal 2018 ha l’Umweltinstitut München erui cha’l vent tils transporta plüs kilometers tras il Vnuost. «Quist stüdi ha lura eir dat dal 2019 l’andit a l’Uffizi chantunal per ambiaint e natüra da laschar perscrutar la situaziun a reguard pesticids illa Val Müstair sün dumonda da la Biosfera Val Müstair», disch David Spinnler, mainagestiun dal la Biosfera Val Müstair. El agiundscha cha la Val Müstair nu saja però statta invouta i’l stüdi actual da Karlsruhe. Suot las valuors marginalas Tenor David Spinnler saja dal 2019 in prüma lingia stat interessant per la Bisofera da savair schi’s chatta insomma pesticids illa val. Quai d’eira eir il cas, ma in congual cul lö Kortsch, chi’s rechatta immez las plantaschas da maila i’l Vnuost, d’eira la concentraziun da pesticids a Müstair 30 jadas ed a Valchava 100 jadas plü pitschna. La lingia directa tanter Kortsch e Müstair es var 23 kilometers sur üna muntogna, tras la val var 36 kilometers. «I’s tratta da concentraziuns chi sun magara suot las valuors marginalas. Listess nu vain nus plaschair chi vegnan eir pro nus constatats quists pesticids. Implü rivan las plantaschas da maila daspö i’ls ultims 20 ons eir adüna plü daspera a la Val Müstair causa la müdada dal clima», declera el. Süsom la Val Müstair es dimena la Biosfera activa cun ün grond ingaschamaint e sensibilisond per daplü biodiversità e per daplü persi­stenza. Be pacs kilometers plü aval regna güsta üna relaziun cuntraria cun la natüra: ün sfrüttamaint da la cuntrada cun consequenzas fin illa Val Müstair. Star in discussiunculs vaschins La FMR ha vuglü savair dal mainagestiun da la Biosfera Val Müstair scha quai nu saja fru­strant e schi detta soluziuns pel problem. David Spinnler disch: «Quai es schon ün punct cha nus vain da tgnair in ögl, ma sainza cha nus nu vain üna gronda influenza, causa chi’s tratta d’ün oter pajais. I nun es simplamaing na in nossa cumpetenza. Nus nu pudain simplamaing ir our i’l Tirol dal Süd e scumandar als paurs da squittar lur maila.» Perquai esa tenor el important da sensibilisar eir ils vaschins talians per l’ingaschamaint e’ls böts da la Biosfera. Uschè es David Spinnler eir fingià stat a divers inscunters cun rapreschantants da la Regenza dal Tirol dal Süd. I dà nempe eir là intenziuns d’amegldrar la biodiversità, impustüt sül fuond da la val. «Quai cha’l Tirol dal Süd venda sco natüra, nun es insè natüra e perquai esa eir da star stut cha quai funcziuna cul turissem. Ma i dà eir là movimaints e discussiun, eir pro’ls paurs da maila svessa, per scumandar pesticids ed augmantar la biodiversità», disch David Spinnler. Perquai vezza el intant l’unica pussibiltà da la Biosfera in quista chosa da star in discussiun cul Tirol dal Süd e muossar cha lur via sainza pesticids ha eir success. Ingünas ulteriuras masüras Davo cha’l stüdi da l’Uffizi chantunal per natüra ed ambiaint (UNA) vaiva confermà dal 2019 bassas concentraziuns da pesticids eir illa Val Müstair, s’ha la cusgliera naziunala ​­Maya Graf (verds) drizzada al Cussagl federal. Ella ha tanter oter vuglü savair scha las masüras a reguard pesticids chi vegnan transportats cul vent bastan e schi dovress ulteriuras masüras in Svizra. Il Cussagl federal d’eira da l’avis cha’l plan d’acziun per la protecziun da la natüra saja fingià sufficiaint e chi nu douvra ulteriuras masüras – neir na controllas da pesticids i’l vent. Tenor Remo Fehr, manader da l’UNA, nu s’haja in seguit fat plü inguotta in quist connex. «Nus vaivan davo il stüdi bainschi comunichà ils resultats a la Regenza dal Tirol dal Süd. Ma las gruppas d’interess i’l Vnuost e quellas illa Val Müstair sun fich diversas. Perquai esa pel mumaint difficil da chattar üna soluziun per la problematica.» Siond cha la situaziun es però marcantamaing megldra illa Val Müstair co i’l Vnuost, vaiva l’UNA decis da na plü perseguitar las perscrutaziuns dals pesticids illa regiun da la Biosfera. Da la plantascha illa Biosfera Ün nouv stüdi da la Germania conferma cha pesticids da la cultivaziun da maila i’l Vnuost rivan in bassas concentraziuns fin süls pizs da las muntognas e parcs naziunals. Eir scha la Val Müstair nun ha fat part al stüdi actual, esa cuntschaint cha pesticids rivan cul vent eir in quella regiun. Üna squadra da la Rheinland-Pfälzischen Technischen Universität Kaiserslautern-­Landau (RPTU) ha tut in mai 2022 prouvas da plantas e dal terrain in 53 lös i’l Vnuost. L’eivna passada han els publichà il stüdi e quel conferma cha’ls pesticids rivan in bassas concentraziuns fin in parcs naziunals e sün pizs da muntognas. La Val Müstair nu ha fat part al stüdi actual, ma cha’l vent e la termica mainan pesticids fin a Müstair e Valchava, quai ha confermà üna simila perscrutaziun l’on 2019. «I’s tratta da concentraziuns chi sun magara suot las valuors marginalas. Listess nu vain nus plaschair chi vegnan eir pro nus constatats quists pesticids», disch David Spinnler, manader da la Biosfera Val Müstair. Chi saja però plütöst difficil da chattar üna soluziun, siond chi’s tratta da duos pajais cun duos cuntrarias vistas sülla natüra. Listess s’ingascha la Biosfera a diversas discussiuns sur il cunfin per sensibilisar per lur ingaschamaint. Causa las bassas concentraziuns, ha l’Uffizi chantunal per natüra ed ambiaint – chi vaiva dat per incumbenza il stüdi dal 2019 – decis da na plü perseguitar inavant la chosa culs pesticids illa Val Müstair. Ils pesticids, chi rivan sü dal Vnuost, nu’s ferman davant il cunfin tanter Svizra ed Italia illa Val Müstair. Quai ha confermà ün stüdi fingià dal 2019. Foto Ils pesticids, chi rivan sü dal Vnuost, nu’s ferman davant il cunfin tanter Svizra ed Italia illa Val Müstair. Quai ha confermà ün stüdi fingià dal 2019.

La bieraria Chopfab Boxer SA a Winterthur collavura fingià daspö ons culla Bieraria Tschlin SA. Pel mumaint es la bieraria da Winterthur però illas strettas finanzialas. Quista situaziun finanziala precara da la firma Chopfab Boxer SA nu dess però avair ingünas consequenzas per la Bieraria Tschlin SA. La firma Chopfab Boxer SA es nempe responsabla per la logistica e la distribuziun da la biera engiadinaisa. Tenor Philipp Bucher, CEO e president dal cussagl administrativ da tuottas duos dittas, as prevezza in mincha cas da mantgnair eir in ave­gnir la biera engiadinaisa i’l sortiment. Immez ün process da sanaziun «La Chopfab Boxer SA as rechatta immez ün process da sanaziun, ingio cha’ls acziunaris ed eir las bancas desistan da lur impraists», disch Philipp Bucher. Ch’implü sajan els in trattativas culla Bieraria Locher SA da l’Appenzell. Il böt da quels discuors es cha la Bieraria Locher SA as participescha in fuorma d’ün augmaint dal chapital d’aczias, quai per salvar la Chopfab Boxer SA. (rtr/fmr) La situaziun finanziala precara da la firma Chopfab Boxer SA nu dess avair ingünas consequenzas per la Bieraria Tschlin SA.

Maria pozzet la pitschna süls peis. Ella cumanzet a lavar giò. As sentind observada da seis hom chi tschantaiva in davomaisa, as volvet ella dschand: «Vezzast, Uorsin es parti pervia da nossas questiuns. Serra la porta per plaschair!» Il bap stet sü, serret la porta da grit ed as tschantet darcheu. Maria cuntinuet: «Florian, scha tü sco bap, chattast amo adüna inandret, cha nos Uorsin haja da passantar l’inviern sü quia, sainza ün cumpagn, ne per giovar, ne per ir culs skis, be cun sia sourina 4 ans plü giuvna, che am resta da dir a mai? Almain dist uossa eir tü, sainza scoula ingün cumün! Sast quai ch’eu di: ingün cumün es almain alch: ün prà verd, ün god cun utschlins, üna spuonda cun fluors e muntanellas. Ma quist cumün d’üna jada es be amo üna culissa ... Daspö cha nos magister gnit elet giò Turich e cha seis trais uffants sun eir crodats davent da la scoula, esa quia la perdiziun. Nus e pac oter co ün pêr bazegners e nonas e duos famagls tirolais passantain l’inviern in nossas tannas per pavlar oura il muvel. Pavlar oura il muvel! Plü chascharia, plü ustaria, apaina butia. Il lat va cun la posta a la staziun, quels trais scolarets van cun la posta a la staziun. Il pan vain da suot sü, la charn our da la glatschera. Es quist amo ün cumün? Ün Chalandamarz tuot sulet? - In seis raquint "L'ultim Chalandamarz" skizzescha Selina Chönz quel scenari. Ün'utopia? (duvrar fotografia mo en connex cun quest artitgel!) Il bap avaiva tadlà cuschidrand quai ch’el savaiva fingià. El provet da sviar, impizzand la cigaretta. Sia vista da paur as sclerit. «Quai chi reguarda la scoula e’l magister, hast plant avuonda cha’l magister nu sapcha per tudais-ch gnanca disferenzchar il dativ da l’accusativ. Intant per Turich basta sia grammatica!» «Ma bap, hoz nu discutaina ne pervia dal magister, ne pervia dal cor, ne pervia da la musica, ne pervia dals bals chi nu sun plü, nus discurrin pervia cha nus nu vain plü neir Chalandamarz per la prüma vouta. Nos mat less ir a Chalandamarz. Che esa da far?» – «Ma, mamma, di’m tantüna perche ch’el nu voul neir ir a Chalandamarz sün Engiadin’Ota, pro sia mima Leta e’ls duos puobs?» «Tü hast vis svess, ch’el nu voul ir, cur cha tü hast taccunà avant. Perquai è’l i our dad üsch. Eu n’ha provà her saira cur ch’el d’eira in let da chaplar oura perche. Uschinà va’l jent in Engiadin’Ota in visita. El pretenda cha’ls puobs da mima Leta discuorran eir tanter pêr adüna be tudais-ch e ch’el nun incleja, ch’el sapcha dir per tudais-che be «grüözi». Ils puobs han svess invidà ad Uorsin ma han dit ch’els chantan be amo la chanzun da Chalandamarz per rumantsch. Els l’han perfin averti ch’el stopcha laschar sia plumpa sur not oura sün plan s-chala, perche ch’ella spüzza da stalla. Lur plumpas sun natüralmaing nouvas. Che voust bap, il mat nu tocca pro, eir scha quai sun ils plü pumpus Chalandamarzs e cha da quels mai nu vezzara’l plü…» «Basta, schi ch’el stetta a chasa, l’an chi vain giarà’l cun sia classa cajò, sco tschels. Tuot quist es fingià daman be üna gnolaria!» Il bap stet sü, pensand a la naiv ch’el vaiva amo da manar davent, a la piramida da grascha chi spettaiva sül tractor. Il di davo püschgnet tuot la famiglia in pasch. Eir Uorsin bavet seis cacau e manget sias suondas e passet a spalar naiv. Il bap get giò’n stalla a finir sias lavuors. Duonna Maria dozet sia mattina sün bratsch e la pozzet in stüva in seis chantun e pigliet nanpro l’aspiradur. Intant ch’ella passaiva cun seis rumur sur il fuond vi penset ella da far hoz almain ün bun giantar per Uorsin. L’eira tantüna ün mat raschunaivel e savaiva da’s rasegnar. Ma ella stuvaiva pensar als temps ch’ella giaiva amo a scoula. Che tensiun cur chi giaiva vers ils 1. marz. Testavöda a scoula, rumpatesta pel ballet las mattas, per la plumpa ils mats. Tuot chi portaiva plattinas a fuorn e preparaiva basladas per regalar a la scorta. Ils puobs vaivan fin 15 dis da mangiar pro’l caluoster e sia famiglia be roba surgnida aint il sach. La glieud pigliaiva amo sül seri las üsanzas. Guai scha’ls puobs nu s-chellaivan oura suler e tablà ed ui! E bügls e funtanas. In seis algords la paraiva dad udir darcheu da luntan luntan s-chellas, plumpas e talocs e brunzinas. S’insömgiaiv’la o la sclingiaivan las uraglias? Ella serret l’aspiradur. I’s dudiva a s-chellar, epür, nun eiran uffants in cumün. La mamma pozzet la pitschna aint in sia sopcha bassa ch’ella saja al sgür. Il Chalandamarz nun ils vaiva invlidats! Ella currit giò da s-chala cuort, per clamar ad Uorsin giò’n stalla, ch’el ia sü svelt per la plumpa e güda eir a sclingir. Ma a mezza s-chala cuort inscuntret ella il bap, chi avaiva eir dudi e laiva gnir sün stüva a clomar ad Uorsin. Els gnittan insembel sün piertan e la mamma get sü da s-chala palantschin, forsa eira el survart. «Uorsin, Uorsin, vè svelt id es eir pro nus ün Chalandamarz.» Seis clams e’l s-chellöz luntan rebombaivan tras la chasa fin our in tablà e suot il vout dal suler, schi fin giò’n stalla. Quai la paraiva sco da plü bod da dudir las vachas a’s schmouver las chadainas, las giallinas a cratschlar in curtin, las chavras a tintinar. Ma els nu vaivan plü ne giallinas ne chavras e las vachas vaivan il culöz aint il pandiz. Uorsin nu gnit pro. El nun eira neir casü. Qua dudit ella la vusch dal bap chi clamaiva da gnir giò, oura davant chasa. «Maria, taidla, taidla bain!» Ella tadlet attentamaing, alura exclamet ella: «Ma bap, quist es la plumpa da nossa pugnera Miranda e sast che, lapro ils sunagls da nos chavagl Titus, nos bun Titus, ch’avain schmiss cur cha vain cumprà il tractor ...» «Quai es garanti nos Uorsin. Quel es i davo püschain sün gioden e davo our da tablà, probabel. Oter co el chi füssa?» Ma la mamma constatet trista: «L’as fa svess, be sulet seis Chalandamarz atravers nos cumün bandunà. Vè bap, giaina svelt in chasa, el nun ha jent sch’el riva e cha nus eschan quia e püffain.» Els tuornettan in chasa, la mamma in stüva e’l bap get vers porta tablà per far el hoz giò fain per Uorsin. Ma alura nu pudet el far damain co’s lantschar cun l’agüd da la fuorcha fin süsom il toc fain e guardar our da las savas tabla co ch’el gniva giò da via. Ma il tet vaschin avaiva amo tanta naiv ch’el cuvriva la vista. Be üna sbischina fina fina s’alvantaiva in sindals chi svanatschaivan giò vers la via al lung da la giassa. Vi da lur pensla tet pendaivan chandailas da glatsch cha l’ora bunatscha dad her avaiva culà e cha’l fraid da la not avaiva bugli insembel. Uossa s’udiva a s’approsmar cler e decis il s-chellöz. Sto esser ch’Uorsin as fadimaiva, perche minchatant üna porta as riviva amo per dar l’allegria. Uossa eira’l qua, i sclingiva dapertuot. Il bap as laschet giò dals s-chaluns da fain, struschet giò ils flus e’s mettet in stüva sper la mamma chi staiva davo la tenda cun la pitschna sün bratsch. El rivit la fanestra. Forsa, schi restaivan aint in chasa, gniva Uorsin fin in suler e’s fermaiva. Alura s’allegraiva il bap da’l scuttar aint per l’uraglia: «Brav meis mat!» Ma la mamma interrumpet seis pensar. «Guarda, bap, co cha sar Jachen e duonna Mengia s’allegran da la surpraisa. E’l caluoster, sulet in sia chasa, vain sün porta. E là capita duonna Ursulina da la butietta. Quella crajarà sco eu a spierts!» Ma il bap la padimet. «Tascha, uossa vain el nan vers nus. Che sun somber chi’d ha la plumpa da la Miranda e las brunzinas da Titus intuorn il culöz da nos figl, co chi jubileschan!» Uschè rivet lur mattin vers lur chant porta. El chaminaiva s-chelland uschè sgür da sai svess sco sch’ün inter cortegi til seguittess. Ma el sviet nan suot la fanestra e det trais squassadas, tscherchand dad observar, sch’els eiran perinclets. Cur ch’el vezzet lur fatschas cuntaintas tschunket el il s-chellöz e clomet sü vers els: «Bun Chalandamarz!» Il bap clomet riand our da fanestra: «A giantar in cas est invidà in quista chasa quia!» Ma Uorsin s’avaiva fingià vout e marchaiva s-chelland in ritem regular intuorn il bügl, passand sperasvi las chasas da vacanzas, la chasa da scoula vöda, per salüdar amo quels pêr convaschins giosom cumün. Ils genituors seguitettan amo üna pezza il tact da seis pass e’ls squass cul cling da sia mandura. Alura mettet il bap seis bratsch intuorn las spadlas da la mamma cun la sourina e scuttet dalettà: «Mamma, nos puob es ün’impromischiun per nus tuots. Quant ch’el varà amo da scuvrir in nossa val!» – «Schi, quanta glüm e quanta sumbriva, bap», respuondet ella e serret la fanestra. Quist text ha Selina Chönz publichà illas ‹Novas litteraras› dal mai 1972. El es gnü reprodüt sün quista pagina cun l’amiaivel permiss dals iertavels. Selina Chönz (1910-2000) es üna scriptura ladina chi’d es cuntschainta in prüma lingia sco autura da la trilogia grischuna illustrada d'Alois Carigiet (Uorsin, Flurina, La naivera), ma eir da texts da prosa sco «La chastlauna» (1940), «Il purtret da l'antenat» (1943) e «La scuvierta da l'orma» (1950). Ün ‹Uorsin› distopic-futuristic Sfögliand las ‹Novas litteraras›, la revista da l’Uniun da scripturs rumauntschs (scu ch’ella vaiva nom quella vouta), d’he chatto ultimamaing quist text: Selina Chönz imaginescha, 25 ans zieva avair scrit sieu bestseller naziunel ed internaziunel, ün nouv ‹Uorsin›. Quel crescha sü in ün’Engiadina Bassa futuristica e distopica: ils apparats electrics sun rivos, ma’ls iffaunts, il rumauntsch ed il Chalandamarz sun (bod) sparieus. Ün bel exaimpel per nossa litteratura dal suenterguerra chi reflettescha in möd critic e cuntravers l’industrialisaziun e turistificaziun e lur consequenzas per lingua, cultura e societed. Cha la litterarisaziun da quistas grandas müdedas in Grischun chatta üna fuorma uschè condenseda ed exemplera in connex cun üna da nossas figüras litteraras las pü populeras, chi sto insè per üna patria intacta a la veglia, fo impreschiun. Per furtüna cha la tradiziun vivida do hoz perdütta chi nun es per intaunt auncha gnieu il di da l’ultim Chalan­damarz. Buna lectüra! Rico Valär, professer da rumauntscha l’Universited da Turich Purtret da Selina Choenz (1910-2000), autura rumantscha ed autura dal "Uorsin". (Duvrar fotografia mo en connex cun il text da "L'ultim Chalandamarz". L’ultim Uorsin Il «Uorsin» es sainza dubi l’istorgia la plü famusa rumantscha. Ün success mundial. In üna collavuraziun congeniala vaivan l’autura Selina Chönz e l’artist Aluis Carigiet realisà l’on 1945 quist longseller. E güsta uossa, in vista a Chalandamarz, pigliaran bleras scoulas, famiglias ed uffants darcheu per mans l’istorgia dal pover Uorsin chi chatta sia bella plumpa. Quai cha be pacs san: l’autura Selina Chönz ha scrit ün quart secul plü tard ün raquint da Uorsin cul titel: «25 ans plü tard: L’ultim Chalandamarz». In quel text descriva ella co cha’l cumün, la cumünanza e l’üsit da Uorsin s’han transfuormats radicalmaing. Quai cha Selina Chönz descriva sco üna sort utopia, es forsa però plü dastrusch a la realità co quai chi’s less avair vaira! La FMR stampa güsta l’inter raquint – per far viva sül Chalandamarz! (fmr/dat)

Il clucher da la Baselgia San Lurench a Sent sarà il plü cuntschaint da tuot l’Engiadina. Ma daspö divers ons as distachan adüna darcheu ornamaints dal tet. Ingon cumainzan las lavuors da sanaziun a l’extern, chi vessan d’esser finidas quist utuon. Il chantun Grischun as partecipescha cun üna contribuziun da 148 000 francs al proget. Il simbol da Sent – il clucher da la Baselgia San Lurench, situà süsom ün muot e bain visibel da lontan – para da not sco ün far. Quai grazcha a la chaplina (Turmhelm) perforada, ingio cha la glüm po bandunar il tet in tuot las direcziuns. Quista chaplina es construida cun numerus elemaints e da quels s’han distachats divers dürant ils ultims ons. Perquai ha eir stuvü gnir serrada üna part da l’üert da baselgia a Sent. Daspö la stà passada as rechatta vi da la fatschada vers il cumün üna puntinada cun ascensur vi dal clucher. Intant cha las lavuors da sanaziun a l’intern han fingià cumanzà l’on passà, as dedicheschan ils restoratuors a partir da quista prümavaira a l’exteriur dal simbol da Sent. Las lavuors da sanaziun vi dal clucher, chi’d es gnü fabrichà tanter il 1898 e’l 1900, vessan d’esser terminadas per l’utuon 2024. Movimaint da 2 cm al di Adonta cha’l clucher da Sent tocca pro ils plü cuntschaints e marcants illa regiun, è’l cun sia età da passa 120 ons plütöst ün dals giuvens. «Insè nu d’eira al principi gnanca previs da fabrichar ün nouv clucher a Sent. I’s laiva be sanar il clucher existent dal temp romanic chi vaiva üna pendenza da var 15 cm», disch Beat Hofmann, collavuratur da l’Archiv cultural Engiadina Bassa (ACEB) ed archivar da la fracziun da Sent. El es svessa creschü sü a Sent ed ha transferi, copchà e preservà diversa documainta da Sent per l’ACEB. Uschè as poja leger in ün da quists documaints – nempe i’l pled festiv in occasiun dal 100avel anniversari dal clucher da l’archivar Claudio Vital – cha’l cumün haja stuvü reagir svelt e sbodar il clucher romanic dal 1896, siond cha quel as movaiva fin a 2 cm al di. «Davo cha la veglia tuor d’eira be amo ün mantun crappa, s’haja sco prüm sorti oura il material dovrabel pel nouv clucher. Il rest s’haja lura simplamaing laschà giò pel muot vers la Val da las Föglias», declera Beat Hofmann. 12 meters plü ot co previs In l’ACEB a S-chadatsch as chatta tanter oter eir üna copcha dal plan original dal nouv clucher, disegnà da Nicolaus Hartmann sen. I’s tratta d’ün proget magari modulà, chi d’eira oriundamaing previs per ün clucher a San Murezzan. Sül plan dà dalunga in ögl la grossa platta da var ün meter, chi serva sco fundamaint e pissera per la stabilità dal clucher. L’intent d’eira chi nu detta darcheu ils listess problems sco culla tuor romanica. Sco cha Beat Hofmann ha tradi, es il nouv stabilimaint però dvantà ün pa oter co sül plan: «A la fin es il clucher gnü magara plü ot co previs, nempe per var 12 meters. I vaivan massa blera crappa e Nicolaus Hartmann ha surtut ils cuosts e dit ch’el fetscha la lavur in möd pauschal, sco previs.» Uschè es lura gnü fabrichà il clucher tanter il 1898 e’l 1900. Il quint final da la fabrica dal clucher ha serrà giò cun 54 160 francs. Pels 12 meters implü ha Nicolaus Hartmann pajà a la fin var 17 000 francs our da l’aigna buorsa. Aua e dscheta Il clucher da Sent ha per furtüna survivü il grond incendi dal 1921 ed es gnü renovà üna prüma jada dal 1984. Daspö là s’han i’ls ultims ons però adüna darcheu distachadas ornamaints da la chaplina. Il special vi da quella es ch’ella es fingià al principi dal 20avel tschientiner gnüda construida our da beton. Tenor il manader dal proget da renovaziun dal clucher pro’l Cumün da Scuol, Jon Duri Wetzel, sun ils ornamaints gnüts fabrichats fond adöver d’üna fuorma negativa. Quella es in ün prüm pass gnüda surtratta cun üna vetta da var 4 cm d’ün molta cun beton (tud. Vorsatzmörtel), il rest es lura gnü impli cun beton plü gross. I’ls ultims passa 120 ons han l’aua, la dscheta e l’erosiun cumanzà a magliar vi da la substanza da quist ornamaints da beton. Uschè han tanter oter eir ils pacs elemaints da metal pisserà cha’l tet ha cumanzà a rumper. «I’ls ornamaints s’haja chattà pacas bachettas da fier. Quellas parts han lura fat ruina e tschüf uschè daplü volüm. Tscherts ornamaints vegnan uossa refats cumplettamaing, oters sanats vi dal tet a partir da la prümavaira», disch Jon Duri Wetzel. Ils cuosts per la sanaziun vegnan spartits tanter il Cumün da Scuol, la Corporaziun evangelica da Sent e la Baselgia evangelica grischuna. Il chantun Grischun ha comunichà principi favrer 2024 da vulair sustgnair la renovaziun cun 148 000 francs. Implü vain il proget eir sustgnü da l’Uffizi federal da cultura. Scha tuot va bain, lura es il clucher a partir da quist utuon darcheu deliberà da sias puntinadas e po darcheu surtour cumplettamaing sia funcziun sco simbol da Sent e far illa regiun. Ün’icona – na be cun glüna plaina Il clucher da la Baselgia San Lurench a Sent nun es be cun glüna plaina ün edifizi imposant. El sarà il clucher il plü cuntschaint illa regiun ed es il simbol da Sent. Daspö la stà passada as rechatta üna puntinada cun ün ascensur vi dal clucher. Intant cha las lavurs da sanaziun a l’intern han fingià cumanzà l’on passà, vain eir restaurà il tet a partir da quista prümavaira. Quai fa nempe eir nair dabsögn, causa chi’s distachan daspö divers ons ornamaints dal tet. (fmr/cam) Il clucher da la Baselgia San Lurench a Sent sco ch’el as muossa pel mumaint culla puntinada e l’ascensur. Il clucher da la Baselgia San Lurench a Sent sco ch’el as muossa pel mumaint culla puntinada e l’ascensur. La baselgia sainza clucher dürant las lavuors da construcziun. L’anteriur clucher romanic, chi’d es gnü sbodà causa ch’el vaiva üna pendenza da var 15 cm. L’intern da la chaplina dal clucher culs elemaints da beton.

Gövgia, ils 28 marz 2024, es l’ultim di cha la filiala dal Volg a Scuol Sot es averta. Cun serrar quista filiala perda la part istorica dal cumün ün important lö d’inscunter. Che chi succeda cullas localitats es amo intschert. Ella suna be amo ün pêr eivnas, la sclingina chi’s doda entrond illa filiala da la butia Volg a Scuol Sot. Il Volg serra nempe sias portas per adüna la fin da quist marz. Sco cha Andrea Sutter, manader da la partiziun vendita da la regiun Ost dal Volg, declera, saja il motiv sco suvent ils raps. Situaziun economica difficila «La situaziun economica dal Volg a Scuol Sot es daspö ün pêr ons difficila e la butia procura per adüna damain schmertsch», uschea Andrea Sutter. Implü fessan investiziuns considerablas dabsögn per modernisar il local da la butia, impustüt pro las frais-cheras grondas. ​Perquai s’haja decis da serrar quista filiala da Volg davo 19 ons. Fin e cun gövgia, ils 28 marz 2024, po la cliantella amo ir a far cumischiuns illa butia a Scuol Sot. «Nus cumanzaran adura avuonda culla liquidaziun dals prodots e quai chi nu vain vendü, vain reparti illas ulteriuras filialas illa regiun», declera’l il plan pellas prosmas eivnas. Chi nu saja dal rest dad avair temma cha ulteriuras filialas da la regiun stopchan eir serrar in avegnir: «In Engiadina Bassa nu daja actualmaing ingünas discussiuns da serrar otras filialas dal Volg.» Scuol nu resta sainza filiala da Volg, ün’otra filiala as rechatta nempe i’l Center Augustin al Stradun dal cumün. Tuot reglà per Volg, avegnir intschert pellas localitats Tschellas butias dal Volg illa regiun nu pudaran profitar be dals prodots na vendüts i’l Volg illa part istorica da Scuol Sot, dimpersè eir da nouvas collavuraturas e nouvs collavuraturs: «Nus vain grond plaschair cha’ls collavuraturs restan inavant ingaschats pro’l Volg illas ulteriuras filialas da la regiun», intuna Andrea Sutter. Eir uschigliö es tuot reglà per Volg: ün evenimaint special pella finischun nu saja planisà ed oramai cha las localitats da butia sun be tuttas a fit nu stopcha il Volg reglar che chi succeda cun quellas a partir da quist avrigl. Quai es chosa da l’associaziun agrara fenaco, a la quala appartegna dal rest eir Volg. «Co chi va inavant cullas localitats nun es amo decis. Quella decisiun stess seguir illa prüma mità da quist on», declera l’associaziun sün dumonda da la FMR ed agiundscha cha las localitats possan gnir tuttas a fit eir inavant o gnir cumpradas, tuot tenor che interess chi’d es qua. La rolla dal cumün da Scuol Tenor infuormaziun da Niculin Meyer, promotur d’economia dal cumün da Scuol, saja il cumün da Scuol in contact cull’associaziun fenaco per guardar che chi succeda cullas localitats. El comunichescha cha’l cumün vess gust, schi dess eir in avegnir vita illa part istorica da Scuol Sot e declera cha’l cumün svessa nu possa in quist cas esser l’iniziant d’ün eventual proget. «Nus vezzessan gugent l’interess o l’iniziativa d’ün privat, d’üna gruppa da plüs privats o d’üna cooperativa chi preschainta ün concept o ün proget per üna butia. Sch’ün tal füss qua, lura es il cumün pront da sustegner», uschea Niculin Meyer. Ultra dad üna butia nomna’l sco oters exaimpels pell’ütilisaziun da las localitats üna sort cafè o eir ün’ufficina. Cha scha’l cumün cumpress las localitats da fenaco per dar a fit ad ün terz chi gestiuness la butia, lura stess quai gnir decis in üna radunanza cumünala. El intuna ch’ün tal process düress natüralmaing ün temp: «Fin cha’l cumün pudess lura propa cumprar e dar a fit las localitats pudessa ir ün on. I’l fratemp ans ha fenaco però garanti chi fittessan las localitats ad ün eventual interessent fin cha tuot es fixà», quai chi saja tenor el important pel cumün da Scuol. Ma apunta, il prüm da tuot stess esser sün maisa ün concept o ün proget. La populaziun es dimena dumandada. Il cumün es tenor Niculin Meyer pront dad intermediar e güdar. Co inavant cullas localitats dal Volg a Scuol Sot? Davo 19 ons serra la filiala dal Volg illa part istorica da Scuol Sot sias portas in gövgia, ils 28 marz da quist on. Intant cha tant las collavuraturas ed ils collavuraturs sco eir ils prodots na vendüts chattaran tenor Andrea Sutter, manader da la partiziun vendita da la regiun Ost da Volg, in avrigl la via in otras filialas da Volg illa regiun, nun esa amo reglà che chi capita cullas localitats. Niculin Meyer, promotur d’economia dal cumün da Scuol intuna cha’l cumün vess gust, schi dess eir in avegnir üna butia illas localitats. Cha’l cumün svessa nu possa però esser l’iniziant e ch’els vezzessan gugent ün proget o ün concept pell’ütilisaziun da las localitats: «Sch’ün tal proget füss qua, lura es il cumün pront da sustegner.» (fmr/aj) Che chi capita cullas localitats da l’actual Volg a Scuol Sot nun es amo decis. Decis es però cha’l Volg daja qua be plü fin gövgia, ils 28 marz da quist on.

Dürant tschinch dis d’eira Mischa Weiss ün dals 80 partecipants da l’occurrenza «International Swiss Talent Forum» chi ha gnü lö a Nottwil. Sia lavur da matura da l’on passà chi cumbina la tecnica e la musica – sias duos paschiuns – til ha pussibiltà quai. El vaiva creà üna marimba ibrida chi’d es buna da dar inavant il tun in maniera digitala. «Imprender pel futur» – da quista tematica s’ha Mischa Weiss (19) fatschendà da mardi fin in sonda passada a Nottwill. Il talent giuven oriund da Sent ha pudü as partecipar a l’occurrenza «International Swiss Talent Forum (ISTF)» organisada da la fundaziun «Schweizer Jugend forscht» (guarda box). Quai sco unic Rumantsch. Discutar davart l’intelligenza artificiala 80 giuvenils da tuot il muond han discutà davart la tematica «Imprender pel futur» e quai cul focus sülla scoula da l’avegnir. Ils giuvenils han surgni tschinch differentas incumbenzas tecnicas. In desch gruppas hana gnü temp trais dis per sviluppar ideas creativas e soluziuns. Il prüm di hana imprais a cugnuoscher a tschels partecipants e l‘ultim di sun gnüts preschantats ils resultats. Ils giuvenils han gnü sustegn dad experts e da coachs. «La tematica in mia gruppa d‘eira l’intelligenza artificiala», declera Mischa Weiss ed intuna cha quella nu saja pel mumaint amo correcta e cha tuot nu saja amo pront. «Ella fa tanter oter sbagls ill’etica, p.ex. cul gender. Nossa dumonda d’eira co chi’s pudess egualisar oura quai per cha tuots hajan las listessas schanzas», uschea il giuvenil. Chi’d haja impustüt dat üna pruna discuors in gruppa, ma eir barats tanter las gruppas per surgnir ulteriurs inputs e scuvrir otras metodas. Scienza e barats internaziunals Dasper la scienza ha plaschü a Mischa Weiss eir il barat cun tschels giuvenils. «Id es stat interessant dad imprender a cugnuoscher a persunas da tuot il muond», discha’l. Per el esa stat ün’experienza interessanta da far la cugnuschentscha da sistems economics, politics e da scoula dad oters pajais e continents. «L’intera occurrenza es statta in inglais», agiundscha’l intunond cha quai nu saja stat ün problem. L’on passà ha’l nempe fini la matura bilingua tudais-cha inglaisa a la Scoula media evangelica Schiers. «Eu n’ha guadagnà ün premi cun mia lavur da matura e ragiunt il final da ‹Schweizer Jugend forscht› e perquai m’haja pudü annunzchar per quist’occurrenza internaziunala», declera il giuvenil talentà. Sch’el nun es güsta vi dal tscherchar soluziuns a dumondas tecnicas cun üna pruna oters giuvenils, lura è‘l occupà cun ün praticum cumanzà il principi da l’on pro la firma Würth a Rorschach. Eir là s’occupa’l cul listess tema sco a Nottwil: «Eu guard co chi’s pudess ütilisar l’intelligenza artificiala illa firma», uschea Mischa Weiss. El agiundscha cha seis böt saja da cumanzar in ün on e mez ün stüdi dad electrotecnica a Lucerna. «E per far quai douvra apunta ün praticum d’ün on.» Avant co cumanzar seis stüdi til spetta però amo la recruta. Cumbinar tecnica e musica Sper la tecnica e la scienza daja amo üna roba chi fascinescha a Mischa Weiss: «Meis hobi predilet es da far musica», discha’l e declera ch’el detta eir concerts solo ed in diversas gruppas in Engiadina ed in otras regiuns dal Grischun – sunond la marimba. In sia lavur da matura vaiva’l cumbinà las duos paschiuns – tecnica e musica – ed inventà üna marimba ibrida chi’d es buna da dar inavant il tun musical da maniera digitala. «Ils concerts duna cun üna normala marimba, quella da mia lavur da matura nu funcziuness bain avuonda. Sch’eu fetsch lura meis stüdi, vöglia far ün pêr updates vi da mia marimba ibrida», declera’l. El agiundscha cha la decisiun in che direcziun ir cun sia carriera haja dürà üna pezza. Ch’el ha a la fin finala tschernü la via tecnica e scientifica explicha’l uschea: «Eu vögl far alch cul cheu ed esser innovativ. Implü nu vulessa esser dependent be da la musica e vögl pudair far musica precis cur ch’eu n’ha temp e vöglia», conclüda’l. Il prossem concert da Mischa Weiss (marimba) insembel cun Fadrina Conrad (guitarra) es in sonda, ils 2-3-2024, a las 17.00 illa baselgia da Sent. Inscunter scientific per talents giuvens «Schweizer Jugend forscht» (SJf) es üna società chi identifichescha a giuvnas persunas interessadas e chi promouva lur motivaziun, talent e buonder. Ün coaching promouva il perscrutar, il sviluppar ed il scuvrir a moda autonoma. La società sustegna implü als giuvenils da’s colliar e pissera ch’els sajan innovativs e critics. L’occurrenza «International Swiss Talent Forum» organisada da SJf ha lö minch’on, adüna cun trattar ün’otra tematica. Quist on es l’accent stat «Imprender pel futur». Sco cha Marianne Bergé, respunsabla comunicaziun e marketing da SJf declera, es il nomer da partecipantas e partecipants minch’on limità ad 80 persunas ill’età da 18 a 23 ons. La mità dals giuvenils deriva da la Svizra e tschella mità es internaziunala. Quist on d’eiran ils talents giuvens da 34 pajais e da tuot ils tschinch continents. In gruppas internaziunalas d’eira lur lezcha da chattar ideas creativas e propostas per soluziuns a tschinch dumondas actualas our da la domena tecnica. (fmr/aj) Giuvenil talentà da Sent Mischa Weiss s'ha participà ils ultims dis ad ün forum internaziunal tecnic per talents giuvens. Che ch’el fa uschigliö ha'l raquintà a la FMR. (fmr/aj) Mischa Weiss e sia marimba ibrida – il prodot da sia lavur da matura. Mischa Weiss (chi tegna il T) insembel cun oters talents giuvens da l'occurrenza "International Swiss Talent Forum". Il talent giuven, Mischa Weiss (a dretta), dürant üna discussiun animada davart l’intelligenza artificiala. Ün concentrà Mischa Weiss.

«Ich fand sie irgendwo, allein in Mexiko: Anita! (Anita).» – Oh na, na. NA! Uossa esa fingià capità. I voul be duos secundas e pel rest dal di nu tilla vegna plü libra: quista melodia, quist refrain. La chanzun as fua in meis tscharvè, resta pichada e’s reprodüa là tuotta di. «Musikanten herbei, spielt ein Lied für uns zwei». Costa Cordalis da bunura fin saira. Il purtret sco cha la bella matta va cul chavagl tras la not. Che chanzun banala, che melodia simpla, che stantus da gnir libra darcheu da qui­sta melodia. Eu prouv da pensar vi dad alch oter, cumainz a tschüblar üna melodia chi’m plascha, ma invan. «Anita» s’ha chasada aint in meis cheu e Costa chanta simplamaing inavant. Divers scienziats as han fingià occupats dal fenomen da l’auricula. L’unic bel vi d’üna chanzun talmaing penetranta es il pled rumantsch: auricula. In mincha cas sun ils scienziats da l’avis ch’auriculas vegnan prodottas perquai cha nos tscharvè haja lungurus. Cler, pel solit cumparan quistas chanzuns pro mai sch’eu taidl radio: cun far giantar, cun ir cul auto, cun far l’al­tschiva. Na güsta occupaziuns chi pretendan ün’actività schnuaivla da meis tscharvè. E listess m’assi­glian auriculas eir in situaziuns inaspettadas, be sainza radio. I’s fa pachific üna spassegiada e lura as doda dandettamaing in seis intern la guitarra incumparabla pro la chanzun da Deep Purple «Smoke on the water». E la guitarra suna e suna e nu less schmetter da sunar. Para nu daja ün recept cunter auriculas. Per furtüna nu daja neir ingün recept per prodüer auriculas. Che orrur cha quai füss da dudir tuotta di chanzuns dal gener «Macarena» o «Atemlos» da Helene Fischer. Sgrischaivel per tschüffer sü auriculas es dal rest il temp da Nadal. Eu disch be «Last Christmas» ... Ma eu n’ha listess chattà üna soluziun per cumbatter auriculas. E quella tradischa uossa quia sco servezzan social a la populaziun rumantscha: Pensar vi dad ün’otr’auricula, üna main seccanta. Eu tschern pel solit «Life is life» dad Opus. «Nananaaanaaana». – Anzi. Fadrina Hofmann è redactura tar la «Engadiner Post/Posta Ladina» e viva cun sia famiglia a Scuol. Fadrina Hofmann

Il label «Fait Maison» onurescha restorants sün basa facultativa chi mettan il focus sün preparar lur vivondas fattas a chasa, dimena cuschinar da fuond sü cun prodots primars. E quist label survegnan uossa duos affars gastronomics in Engiadina: La Chamanna Jenatsch CAS e la Crusch Alba a Guarda. Insembel cul Güterschuppen ad Arosa sun els tenor communicaziun da Gastro Graubünden ils prüms trais affars i’l chantun Grischun chi vegnan tschertifichats cul label chi deriva dal program da persistenza Swisstainable da Svizra Turissem. Daspö il principi da l’on 2024 sustegna la Confederaziun il label pels prossems quatter ons. Ils osps ston esser pronts da render attent a lur giasts, sch’els douvran ün prodot precuschinà respectivamaing nomnar il producent (manufactura) per prodots da la regiun. «Fait Maison» dess promouver il cuschinar sco artischanadi e l’ütilisaziun da prodots regiunals e stagiunals. (cdm/fmr) La Chamanna Jenatsch CAS e la Crusch Alba a Guarda survegnan il label "Fait Maison". Il label onurescha restorants chi mettan il focus sün preparar lur vivondas fattas a chasa.

Causa mancanza da teams qualifichats ha il Cumün da Scuol interruot il process da s’annunzchar pel proget «Scuol Scoula +». Il cumün prevezza da til scriver oura da nouv. Per la realisaziun dal proget «Scuol Scoula +» han büros d’architectura in üna prüma fasa la pussibiltà d’annunzchar lur interess. Da quellas annunzchas vegnan in üna seguonda fasa tschernüts 12 teams chi das-chan lura inoltrar lur plans per realisar il proget dal nouv areal da scoula a Scuol. In prüma lingia as tratta pro’l proget da centralisar l’administraziun cumünala e’ls divers s-chalins da scoula sco eir per detretschar l’areal Bagnera. Là as rechattan nempe divers ­edifizis, chi stan a disposiziun a la scoula sco eir a l’administraziun cumünala. Il cuosts pel proget sun calculats cun 35 mil­liuns francs. Massa pacs teams s’han annunzchats Ma fingià pro la prüma fasa daja ün’interrupziun. «I s’han annunzchats divers büros, però massa pacs per nos gust. Ün pêr da quels nu vaivan las referenzas giavüschadas», disch Chasper ­Alexander Felix, cusglier cumünal da Scuol invers RTR. El ­agiundscha chi detta impustüt massa pacs architects da cuntrada e quels s’han pudü annunzchar be per üna squadra. Il cumün da Scuol ha uossa intant interruot la procedura da surdatta ed adattà las cundiziuns per s’annunzchar. Da nouv das-cha ün architect da cuntrada collavurar in plüs teams e na be in ün da quels. Uschea han ils respunsabels la spranza d’avair üna plü gronda tscherna da teams. Fin in mai o gün 2024 prevezza il cumün da tscherner ils 12 teams, chi han lura temp fin in november 2024 d’inoltrar lur ideas per il nouv areal da scoula a Scuol. (rtr/fmr) Il proget «Scuol Scoula +» prevezza il detretschamaint da l’areal Bagnera e la centralisaziun da l’administraziun e dals s-chalins da scoula. Il proget «Scuol Scoula +» prevezza il detretschamaint da l’areal Bagnera e la centralisaziun da l’administraziun e dals s-chalins da scoula.

La quota da duonnas illa politica cumünala stagnescha. Co po la partecipaziun gnir megldrada? Cun ün arrandschamaint cul titel «Duonnas e politica: Schanzas e sfidas pella Regiun Engiadina Bassa Val Müstair» a Scuol less il Chantun sondar las schanzas e las sfidas per quista regiun. «14 presidentas – 14 pertschient», quai es la part da las duonnas il 1. da schner 2024 illas executivas sün plan cumünal i’l Grischun. Üna valur chi stagnescha tenor comunicaziun chantunala daspö ons. Daplü duonnas in Engiadina Bassa/Val Müstair Oter as preschainta la situaziun in Engiadina Bassa e Val Müstair: duos da tschinch presidis cumünals sun in mans da duonnas, dimena bler daplü co illa media grischuna. Sco quai cha’l Chantun scriva invidan uossa quistas duos presidentas cumünalas, Aita Zanetti, Scuol, e Gabriella Binkert-Becchetti, Val Müstair, a la populaziun ed ad ulteriuras persunas interessadas ad ün’occurrenza cul titel «Duonnas e politica: Schanzas e sfidas pella regiun Engiadina Bassa Val Müstair». Quist arrandschamaint ha l’intent da sondar las schanzas e las sfidas da e per duonnas illa politica. Guadagnar daplü duonnas per rinforzar il plan politic L’occurrenza als 12 da marz 2024 illa sala cumünala da Scuol metta in discussiun las masüras da la plattafuorma PROMO Femina. Quellas d’eiran gnüdas sviluppadas 2021–2022 in ün proget da perscrutaziun cul medem nom, portadas da la SASGR cun sustegn dal Post da stab per l’egualità da las schanzas sco eir d’ulteriurs quatter chantuns. Id es la seguonda staziun da la «PROMO Femina on Tour» davo Soglio in schner 2023. Sco cha’l Chantun scriva es quista seria üna contribuziun per garantir l’ingaschamaint civil e cumüns chi funcziunan. «Sün quist plan chi’d es il plü dastrusch a las burgaisas ed als burgais, vegnan tuttas decisiuns politicas importantas chi influenzeschan directamaing la vita da minchadi. A medem temp ha circa la mità dals cumüns in Grischun difficultats da chattar candidatas e candidats adattats per occupar ils uffizis.» Las radschuns sun tenor comunicaziun per l’üna la gronda quantità d’uffizis cumünals, per l’otra as redüa la prontezza da la populaziun da surtour ün ingaschamaint in uffizi d’onur. «Schi’s rivess da persvader a daplü duonnas da s’ingaschar illa politica cumünala gniss quist plan politic important rinforzà», declera Barbara Wülser, manadra dal Post da stab per l’egualità da las schanzas. Discutar aspettativas e perspectivas A l’occurrenza a Scuol discutarà la presidenta cumünala da Scuol Aita Zanetti, cun duonnas giuvnas interessadas a la politica davart las perspectivas e las aspettativas chi vegnan sportas a duonnas illa politica. Implü discutaran las partecipantas ed ils partecipants in ün spazi moderà avert davart las pussibiltats cha la regiun douvra e spordscha. L’occurrenza «Duonnas e politica: Schanzas e sfidas pella Regiun Engiadina Bassa Val Müstair» ha lö in mardi, ils 12 da marz 2024 illa sala cumünala da Scuol da las 17.00 fin las 20.00. La partecipaziun es gratuita ed averta per tuot las persunas interessadas. I vain giavüschà da s’annunzchar suot quist link: https://www.fhgr.ch/event/detail/d1437219-5494-ee11-88e6-005056a78128 In congual culla media grischuna es la partecipaziun da duonnas illa politica cumünala illa Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair plü ota. Cun ün’occurrenza less il Chantun sondar schanzas e sfidas pella regiun.

Il chantautur Pippo Pollina ha cumanzà sia carriera sco musicist sün via. I’ls ons 1980 ha’l imprais a cugnuoscher a Lucerna a Linard Bardill. Daspö quella jada concertescha il chantautur oriund sicilian adüna darcheu eir in territori rumantsch. Il chantautur svizzer-talian Pippo Pollina ha visità sün sia turnea actuala «Solo in concerto – Nell’attimo» in mardi saira eir darcheu üna jada Scuol e pisserà per raduond 260 visitaduras e visitaduors ed üna sala cumünala straplaina. Desch ons davo seis ultim concert a Scuol e 23 ons davo seis ultim program solo ha Pollina – sco apparaintamaing eir il public – giodü quista lunga sairada plaina da musica, istorgias ed algordanzas a temps passats in fuorma da fotografias e sequenzas da video. Pippo Pollina nun ha be preschantà chanzuns da seis nouv album «Nell’attimo», dimpersè eir güsta üna sort autobiografia multivisuala da sia carriera sco musicist, autur e dafatta eir actur da film in seis möd alleger ed ourdvart divertent. Uschè haja dat da verer e tadlar al giuven Pippo Pollina cun sia prüma band «Agricantus» da Palermo dafatta in üna contribuziun ill’anteriura televisiun da la DDR, plü tard sequenzas cun Linard Bardill, il chantautur, cumponist ed autur tudais-ch Konstantin Wecker ed oters plü. Tamburin sicilian Grondius ils mumaints, i’ls quals Pippo Pollina ha chantà e sunà guitarra, e-piano o cul tamburin tradiziunal sicilian, s’ha laschà accumpagnar musicalmaing sülla taila dal clarinettist Roberto Petroli dal Palermo Acoustic Quintet (sülla fotografia) o dal cantautore Giorgio Conte opür ingio ch’el ha preschantà sequenzas da concerts cun Wecker, cun ­l’orchester sinfonic o, ill’Arena da Verona, culs chantauturs tudais-chs Martin Kälberer e Werner Schmidbauer ed ha accumpagnà quels mumaints inschmanchabels güsta amo üna jada dal viv sül palc a Scuol. Apunta, solo ma non solo. Pippo Pollina a Scuol, accumpagnà sülla taila dal clarinettist Giorgio Conte.

In marcurdi saira haja dat ün fö in üna chasa engiadinaisa illa fracziun Vallatscha a Tarasp. Cuort avant las 19.30 ha la pulizia chantunala dal Grischun surgni la comunicaziun cha la chasa arda. Ils pumpiers dal corp Pisoc han chattà flommas in stüva, in chadafö ed in schler. Vers las 22.00 d’eira l’incendi stüz. Tenor üna comunicaziun da la pulizia chantunala a las medias da quista gövgia haja dat gronds dons materials in tuot la chasa. Ils pumpiers Pisoc han controllà l’incendi fin in gövgia a bunura cun agüd dals pumpiers da Sent. La pulizia chantunala dal Grischun ha cumanzà las retscherchas pels motivs da l’incendi. (cdm/fmr) Ils pumpiers Pisoc vi da la lavur a Vallatscha: Els sun stats buns da stüder las flommas illa chasa engiadinaisa amo in marcurdi saira.