A la fin da schner sun gnüts liber trais sezs illa suprastanza dal Cumün da Val Müstair. Persunas interessadas han pudü inoltrar lur candidatura fin in lündeschdi passà. A la fin da schner han demischiunà trais dals set commembers da la suprastanza dal Cumün da Val Müstair. Duos dad els per immediat. Il cumün ha dimena stuvü ir in tschercha da rimplazzantas o rimplazzants pels suprastants partents. Persunas interessadas han pudü inoltrar lur candidaturas pels sezs vacants fin in lündeschdi passà. Ma sun davo las turbulenzas politicas da las ultimas eivnas insomma gnüdas inoltradas annunzchas? La FMR ha dumandà al Cumün da Val Müstair. Mancanza d’interess per caricas politicas «Hoz nu vaina surgni ingünas ulteriuras candidaturas plü», disch Not ­Manatschal, chanzlist dal Cumün da Val Müstair in mardi avantmezdi invers la FMR. Cha dürant il temp da candidatura sajan però gnüdas inoltradas trais annunzchas. Ils candidats pels trais sezs vacants sun Thomas Schadegg (1969) da Tschierv, Chasper Stuppan-Hohenegger (1957) eir da Tschierv e cun Stephanie Ulayayi-Albertin (1987) da la fracziun da Müstair es perfin üna duonna giuvna chi s’interessa d’entrar illa politica tanter las candidatas e’ls candidats. Not Manatschal es cuntaint da las candidaturas, disch però: «Persunalmaing vessa sperà chi dess daplü interessentas o interessents. Duos o trais candidaturas implü füssan stattas flottas per avair üna paletta plü largia da candidaturas.» Las turbulenzas politicas da las eivnas passadas nun han tenor el pisserà cha be trais persunas s’hajan annunzchadas, manaja Not Manatschal: «Chi manca l’interess per caricas politicas nun es be ün fenomen illa Val Müstair. La glieud hozindi ha bleras sportas dal temp liber e nu’s voul forsa neir na expuoner – quai chi füss il cas schi’s surpiglia ün post in üna suprastanza cumünala.» Ils prossems pass L’elecziun dals posts vacants ha lura lö in dumengia, ils 20 da marz 2022. «Nus preparain uossa la glista culla candidata e’ls candidats e tramettain il material pel scrutin a la populaziun», declera Not Manataschal ils prossems pass dal cumün. Però eir scha la populaziun survain üna glista cun üna candidata e duos candidats ufficials, pudessa istess dar, cha in dumengia da l’elecziun rivan eir amo oters noms süllas cedlas da vuschar – uschedits candidats sulvadis. «Quai es sainz’oter pussibel ed eir legitim», uschè il chanzlist dal Cumün da Val Müstair, «üna candidata o ün candidat sto simplamaing esser eligibel – voul dir avair il domicil illa Val Müstair e dispuoner dals drets politics.» Ed eir schi sun avantman trais sezs vacants e trais candidatas e candidats, nun esa dal rest neir na sgür cha tuots trais vegnan insomma elets: «Minchün sto ragiundscher la majorità absoluta da las vuschs. Scha quai nun es il cas daja ün seguond scrutin.» Il plan B dal cumün La candidata ed ils duos candidats han eir svessa amo la pussibilità da retrar lur annunzcha o da refüsar l’elecziun. In quel cas stess il cumün danövmaing davant ün problem. Scha trais dals totalmaing set sezs illa suprastanza restan vöds, nun es il cumün plü abel dad agir. In quel cas stuvess il Cumün da Val Müstair revgnir al plan B: «Nus dovressan ün permiss special da la Regenza per surmuntar il temp fin cha la suprastanza füss darcheu cumpletta», declera Not Manataschal. Ün’otra pussibilità füss tenor il chanzlist da diminuir la quantità dals commembers da la suprastanza: «Id es adüna darcheu la discussiun scha’l Cumün da la Val Müstair douvra insomma set suprastantas e suprastants o schi bastessan tschinch.» Uschè üna diminuiziun pretendess però ün müdamaint da la constituziun cumünala. Not Manatschal: «Quai stuvess gnir trattà davant radunanza cumünala, i stuvess gnir fatta üna votaziun a l’urna ed implü dovressan nus il consetimaint da la Regenza.» Sco cha’l chanzlist declera plünavant düress ün tal proceder circa ün mez’on. Dürant quel temp dovress il cumün lura eir quel permiss special fingià manzunà. Suprastanza bainbod darcheu cumpletta? A la fin da schner vaivan trais dals set commembers da la suprastanza dal Cumün da Val Müstair comunichà lur demischiun – duos perfin per immediat. Il cumün ha dimena stuvü ir in tschercha da nouvas candidatas o candidats pels sezs vacants. In lündeschdi passà es scrodà il termin per inoltrar candidaturas. Ma ha il Cumün da la Val Müstair insomma chattà persunas interessadas, davo las turbulenzas politicas da las ultimas eivnas? La FMR ha dumandà in mardi avantmezdi al Cumün da Val Müstair. (fmr/an) Il Cumün da Val Müstair tschercha trais nouvas suprastantas o suprastants. In lündeschdi es scrodà il termin per inoltrar candidaturas.

Quist on haja dat in Engiadina Bassa e Val Müstair fingià divers accidaints da lavinas – perfin cun morts. Es ingon il privel da lavinas plü grond co i’ls ons passats? La FMR ha dumandà ad üna guida da muntogna. L’eivna passada haja dat in Engiadina Bassa e Val Müstair duos accidaints da lavinas – ün al Piz Daint sur Tschierv chi ha fini bain pels involts, ed ün al Piz Zuort sur Tarasp ingio cha duos persunas austriacas han pudü gnir salvadas be plü mortas our da las massas da naiv. Quist on nu d’eiran quai però ils prüms accidaints da lavinas illa regiun. Es ingon dimena il privel plü grond co i’ls ons passats o ris-chan las skiunzas ed ils skiunzs da turas massa bler? La FMR ha dumandà a Not Buchli da Sent chi’d es daspö 45 ons guida da muntonga. Damain privel cun blera naiv Ch’el nu sapcha che ponderaziuns cha las victimas al Piz Zuort hajan fat, uschè Not Buchli, ma cha tenor el nu saja pel mumaint il güst temp per far gitas uschè greivas e pretensiusas sco quella sül Piz Zuort. «Il piz nun es bainschi na specialmaing privlus, ma el es fich stip e quai renda simplamaing il privel amo plü grond», precisescha’l. Ün factur important es quist on però eir la quantità da naiv: «Ingon haja dat in confrunt culs ons passats damain naiv, quai chi augmainta implü il ris-ch d’üna lavina.» Ün fat chi saja tenor la guida da muntogna cuntrari al pensar da blera glieud: «Blers han l’impreschiun cha’l privel da lavinas saja cun üna pruna naiv plü grond.» Sco cha Not Buchli declera plünavant, haja però eir il vent üna grond influenza: «Il vent boffa la naiv sur ils spis oura e giò da tschella vart ingio cha la naiv as ramassa.» Tenor la guida da muntogna daja perquai i’l tudais-ch eir l’expressiun: «Der Wind ist der Baumeister der Lawinen». Valütar il privel be cun grond’experienza Ün indicatur per la situaziun da lavinas spordscha l’Institut per perscrutaziun da lavinas e naiv SLF a Tavo. Dürant ils mais d’inviern publicheschan els di per di ün bulletin cun differents s-chalins da privel per tuot la Svizra e cun racumandaziuns per skiunzas e skiunzs da turas. Tenor Not Buchli sajan quai però adüna be prognosas e valütar la situaziun dal privel da lavinas as possa be cun üna grond’experienza. Ma co as definischa üna grond’experienza? In dürada dad ons nu’s possa dir quai, manaja Not Buchli, ma «schi’s va ons ed ons cun ögls averts e cun attenziun a far gitas e s’occupa da la tematica as survegna cul temp l’experienza chi’s douvra.» Però eir sch’inchün dispuonda d’üna tala grond’experienza possa istess adüna capitar alch, «100% sgürezza nu daja mai.» In connex cun turas da skis vegna suvent eir dit cha l’urari da la muntada saja important per diminuir il privel. Not Buchli: «Pel mumaint nun es quai amo uschè decisiv, ma impustüt vers prümavaira as stoja lura eir resguardar quel factur.» Fos sentimaint da sgürezza Es dimena la glieud malprudainta, suotvalütescha il privel o ha simplamaing massa pac’experienza? «Impustüt pro quels accidaints da lavinas chi capitan i’ls territoris da skis esa sainz’oter pussibel cha las skiunzas o ils skiunzs suotvalüteschan il privel», disch Not Buchli, «schi vezzan stizis da skis in üna costa varan els l’impreschiun chi saja sgür dad ir dadour las pistas marcadas. Üna jada s’esa lura però mass’inoura ed i’s chaschuna üna ruttiva.» Cha pro skiunzas e skiunzs chi vegnan d’utrò per far üna tura in Engiadina Bassa o Val Müstair possa invezza esser ch’els sajan bainschi versats in ir in turas, ma as basan sün experienzas dad oters ons. Cha la situaziun saja però minch’on differenta, declera Not Buchli plünavant. Skeptic vezza la guida da muntogna però eir ils mezs da salvamaint chi possan forsa dar üna fos sentimaint da sgürezza, sco il ballun, ma eir il detectur da victimas da lavinas – cuntschaint sco barryvox: «Per ch’uschè ün ballun güda as stoja il prüm eir esser bun da til activar, schi’s riva in üna lavina. Il barryvox invezza es sainz’oter ün bun mez, per ch’el güda alch voula però l’experienza da tscherchar las victimas suot la naiv.» Inviern cun grond privel da lavinas? In mardi da l’eivna passada sun mortas duos persunas pro ün accidaint da lavinas al Piz Zuort sur Tarasp. Al istess di sun eir rivadas duos persunas al Piz Daint sur Tschierv in üna lavina. Ellas han però pudü gnir salvadas. In Engiadina Bassa e Val Müstair nu d’eiran quai ils prüms accidaints da lavinas da quist on. Fingià al principi da favrer es mort ün hom da quaranta ons i’l territori da skis Motta Naluns a Scuol e pacs dis plü tard ün skiunz da turas al Piz Daint in Val Müstair. Es ingon il privel plü grond co i’ls ons passats o ris-chan las skiunzas ed ils skiunzs da turas massa bler? La FMR ha discurrü cun Not Buchli da Sent chi’d es daspö 45 ons guida da muntogna. (fmr/an) Pro ün accidaint da lavina sun mortas l’eivna passada duos persunas al Piz Zuort sur Tarasp. Not Buchli da Sent es daspö 45 ons guida da muntogna.

Üna sort crap bain cuntschaint in Grischun es il «Bündnerschiefer». Quel consista da vettas grisch s-chüras d’ardschiglia cun tanteraint vettas da crap da sablun. Cuntschaint è’l pervi da sia noscha stabilità chi pissera per boudas e crodadas da crappa – quista gazetta rapporta regularmaing dal «rutsch» a Brinzauls. Ma co ha «Bündnerschiefer» vairamaing nom per rumantsch? Ün sguard sülla carta geologica muossa cha crappa dal tip «Bündnerschiefer» exista bod dapertuot in Grischun, impustüt illas valladas lateralas al südost da la Val dal Rain da Cuoira, tanter il Partenz e la Val Son Pieder. A la surfatscha vegn’la eir in Engiadina Bassa, immez la Fanestra engiadinaisa. Uschè coincidescha il «Bündnerschiefer» cun diversas regiuns idiomaticas. La traducziun in rumantsch grischun es tenor il Pledari grond «plattamorta grischuna» chi’d es üna noziun dal sursilvan. Impustüt las noziuns in surmiran «crap marsch» e sutsilvan «platamartscha» descrivan bain l’apparentscha da quist crap. In vallader es «plattai grischun» derasà, e quist pled es derasà eir sco «plattiu» in sursilvan e «plattì» in rumantsch grischun. Sco cha’l Dicziunari Rumantsch Grischun m’ha pudü sclerir sün dumonda, deriva la desinenza sün «-ai» («-iu» in sursilvan) dal suffix latin «-etum». Tenor quai es «plattai» ün lö ingio ch’i da bleras plattas, dimena plattas d’ardschiglia. Da tschella vart daja eir il pled «schist» sco term scientific. «Schist grischun» füss bain inclegiantaivel pels experts, cun quai cha «Bündnerschiefer» es nomnà «schiste lustré» per frances e «calcisciti» per talian. La zona dal «Bündnerschiefer» cuntinuescha nempè lung las Alps in direcziun da la Frantscha e riva fin in Liguria, suandond il cunfin tanter l’anteriura Africa e l’Europa. Tanter ils duos continents s’ha drivi daspö il temp dal Jura (avant ca. 200 milliun ons) ün batschigl marin. Las vettas d’ardschiglia e da sablun sun gnüdas deponüdas sco boudas subaquaticas giò la spuonda da quist mar. Ma attenziun: il crap chi’s chatta illa part sura dal Partenz, sü Planoiras ed in Surses nun es i’l sen strict «Bündnerschiefer». Quel crap es ün zich plü giuven co il «Bündnerschiefer», datescha da la Craida superiura e cuntegna vettas plü grossas da sablun. Quel crap as nomna «flisch» – insè ün pled indigen da la Part Sura Bernaisa per «crap marsch». Il geolog Bernhard Studer til ha introdüt sco term scientific l’on 1827. «Flysch» es hoz acceptà dals experts sün tuot il muond per nomnar sedimaints deponüts in ün mar profuond dürant cha las plattas continentalas convergeschan. Uschè es il medem crap nomnà «Bündnerschiefer» cur ch’el vain deponü in ün mar chi’s driva e «flisch» cur ch’el vain deponü in ün mar chi’s serra. Fingià Studer svess ha realisà cha seis term pissera per malinclettas ed ha scrit: «Il n’y a pas d’autre exemple peut-être dans l’histoire de notre science d’un nom qui depuis son introduction, ait causé plus de confusion que ce malheureux flysch». Dimena nu sun ils noms indigens gnanca uschè mals: ils Sursilvans dischan «plattamorta grischuna», ils Sutsilvans «platamartscha grischuna», ils Surmirans «crap marsch» ed ils Valladers «plattai grischun o eir plattai mort». Be ils Puters nun han quel problem da chattar ün term, siond cha «Bündnerschiefer» nun es da chattar in Engiadin’Ota. carta dal «Bündnerschiefer» e dal flisch in congual cullas regiuns idiomaticas (suotvart). Las differentas vettas dal plattai grischun as sdordschan chi dà bod nufs. Foto Patrick Meister

Cun 29 ons es Giorgia von Albertini üna da las plü giuvnas curaturas svizras illa scena da l’art contemporana. Cumanzà sia carriera ha ella fingià cuort davo seis stüdis da scienzas politicas ed istorgia d’art sco collavuratura pro Bice Curiger – svessa üna da las plü cuntschaintas curaturas svizras. «Eu savaiva fingià bod ch’eu svessa nu sun ün’artista», disch Giorgia von Albertini (29). Ella ha però gnü adüna fingià üna gronda paschiun per l’art. Cun cumanzamaint vainch s’ha ella pudü etablir sco curatura i’l muond da l’art contemporana e lavurar insembel cun artistas ed artists da renom internaziunal sco per exaimpel Not Vital. Co chi’s riva uschè giuven in quel muond e che chi fascinescha ad ella vi da sia lavur, ha Giorgia von Albertini quintà a la FMR. Cun quai cha sia mamma ha ragischs engiadinaisas, ha ella fat quel discuors in perfet rumantsch. «Eu prouv da dar ün access a l’ouvra» «L’art ha adüna duos nivels», declera Giorgia von Albertini; «il prüm nivel es la reacziun cha l’ouvra chaschuna a la prüm’ögliada. L’oter nivel es ün plü concepziunal ed intellectual.» Central per sia lavur es per Giorgia von Albertini perquai da sviluppar üna collavuraziun cun l’artista o cun l’artist e dad incleger sias ouvras. Ün agüd es per ella seis stüdi da scienzas politicas: «Eu n’ha imprais co cha’l muond, la politica, la società, ma eir l’economia funcziunan. Eir artistas ed artists lavuran pelplü in ün context politic, social o economic ed eu riv perquai d’incleger co ch’ün’artista o ün artist lavura in ün tschert ambiaint.» Siond cha’l public vezza l’ouvra però d’ün oter punct da vista co l’artist chi tilla ha s-chaffi, accumplischa ella sco curatura üna rolla dad intermediatura: «Eu prouv da dar al public ün access a l’art.» Ella admetta però cha quel muond possa esser restret minchatant ad ün public plüchöntsch elitar, ma disch: «Eu prouv cun mia lavur da drivir quel muond a minchün chi s’interessa.» Ch’ella haja perquai adüna miss pais da mantgnair ün bun equiliber e dad organisar evenimaints ed exposiziuns eir in lös plü averts. «L’hoz dvainta eir ün di istorgia» Giorgia von Albertini nun ha però be la rolla dad intermediatura: «Mia lavur es fich variada. Eu organisesch e driz aint exposiziuns, scriv davart las ouvras d’ün’artista o d’ün‘artist o tils cussagl in dumondas da management.» Insomma – ella fa tuot quellas lavurs chi nu fan bainschi na part dal process dal crear l’ouvra, ma chi toccan eir pro‘l muond da l’art. «Eu n’ha gugent quella variaziun e douvr quai», manzuna Giorgia von Albertini, «sch’eu scriv ün cudesch poja però eir esser ch’eu fetsch per ün temp be quai.» Sco curatura chi ha lavurà fingià cun artists da renom internaziunal ha ella eir il privilegi da tscherner cun chi ch’ella voul collavurar: «Eu m’ingasch fich ferm e dun tuot per sustgnair ad ün’artista o ün artist, perquai m’esa eir important da far quai per glieud chi ha üna buna qualità da lavur e chi’m fascinescha.» Sco storicra d’art stima ella in particular ch’ella po far sia lavur insembel cun artistas ed artists da l’art contemporana ed in quel möd contribuir sia part a l’istorgia da l’art da l’avegnir: «Eu d’eira in general adüna fingià fascinada da l’istorgia. Da viver i’l uossa es fich important, ma l’hoz dvainta eir ün di istorgia.» Duos figüras centralas Rivada in quel muond da l’art es Giorgia von Albertini finigà cuort davo seis stüdis a l’università da Turich – impustüt causa duos figüras centralas. Üna da quellas es Bice Curiger, üna cuntschainta curatura svizra chi d’eira dal rest dal 2011 pür la terza duonna chi ha pudü curatar la cuntschainta exposizun d’art «Biennale» a Venezia in Italia. Pro Bice Curiger ha Giorgia von Albertini pudü elavurar l’archiv ed ha uschè surgni üna prüm’invista illa lavur d’üna curatura. La seguonda figüra centrala d’eira Not Vital. Cun 23 ons ha ella cumanzà sia collavuraziun cun l’artist engiadinais chi tilla vaiva dumandà d’organisar ün’exposiziun per sia fundaziun. In seguit d’eira Giorgia von Albertini dürant ses ons managera da studio e curatura per sia fundaziun. «Na, eu n’ha imprais a cugnuoscher a Not Vital fingià cur ch’eu d’eira plü giuvna e d’eira adüna fich fascinanda da sia lavur», respuonda Giorgia von Albertini a la dumonda schi tilla nun haja fat temma da surtour uschè giuvna quell’incumbenza, «el es üna persuna fich carismatica ed averta. Uschè vaina sviluppà svelt üna fich buna relaziun. Nossa collavuraziun d’eira perquai fich natürala.» «Il muond as sviluppa e cul muond eir la scena d’art» «Eu vaiva uossa vöglia d’avair daplü temp per nouvs progets», declera Giorgia von Albertini seis motivs per terminar davo ses ons sia collavuraziun cun Not Vital, «nus eschan però amis e lavurain eir in futur adüna amo insembel pro singuls progets.» Ch’ella haja tras Not Vital imprais fich blers differents aspets da l’art, per sia lavur saja però important d’avair la voluntà da’s sviluppar e d’imprender. «I s’ha da restar avert per na dvantar conservativ e per restar flexibel», manaja Giorgia von Albertini, «perquai ch’eir ün’artista o ün artist as sviluppa, il muond as sviluppa e cul muond eir la scena da l’art.» Eir scha Giorgia von Albertini ha cun 29 ons davo sai fingià üna carriera remarchabla, è’la istess amo massa giuvna per dumandar sch’ella fess in sia vita tuot amo üna jada istess. Ella svess disch, cha per ragiunder quai saja ella dal sgüra statta plüssas jadas in sia vita al dret mumaint al dret lö, «ma i voul eir la voluntà da lavurar ed üna gronda purziun disciplina.» Cun 29 ons es Giorgia von Albertini üna da las plü giuvnas curaturas svizras illa scena d’art contemporana. Da l’Africa dal vest illa Tumgias-cha Giorgia von Albertini es nada a Turich. Cun quai cha seis bap lavuraiva illa coordinaziun da svilup es sia famiglia ida a star a Niger i’l Africa dal vest cur ch’ella vaiva quatter ons. A Niger ha Giorgia von Albertini eir passantà ils prüms ons da scoula fin ch’ella vaiva ot ons. Davo lur retuorn in Svizra es la famiglia da Giorgia von Albertini ida a star illa Tumgias-cha, ingio ch’ella ha frequentà la scoula primara ed in seguit la scoula chantunala a Cuoira. Cun 17 ons es Giorgia von Albertini ida a viver a Turich, ingio ch’ella ha dal 2011 fin al 2014 stübgià scienzas politicas ed istorgia d’art a l’Università da Turich. Dal 2017 fin al 2019 ha ella amo fat ün master in curatorial studies al Bard College a New York i’ls Stadis Units. As etabli i’l muond da l’art Cun 29 ons es Giorgia von Albertini üna da las plü giuvnas curaturas svizras illa scena da l’art contemporana. Ella ha gnü adüna fingià üna gronda paschiun per l’art, disch però: «Eu savaiva fingià bod ch’eu svessa nu sun ün’artista.» Cun sia lavur sco curatura s’ha ella però pudü etablir i’l muond da l’art contemporana e collavurar cun artistas ed artists da renom internaziunal sco per exaimpel Not Vital. Per l’artist engiadinais d’eira Giorgia von Albertini tanter oter dürant ses ons managera da studio e curataiva sia fundaziun. Co chi’s riva uschè giuven in quel muond da l’art e che chi fascinescha ad ella vi da sia lavur, ha Giorgia von Albertini quintà a la FMR. (fmr/an) Actualmaing collavurescha Giorgia von Albertini cun l’artist mexican Martín Soto Climént. D’incuort ha ella publichà üna monografia da sias ouvras ed organisà l‘exposiziun «The Phantom’s Shadow» cun üna part da sias ouvras illa gallaria Karma International a Turich.

In marcurdi s’han chattadas rapreschantantas e rapreschantants da las regenzas dal chantun Grischun, dal Tirol, dal Tirol dal Süd e da la Lombardia a Scuol per discuter ils prossems pass areguard colliaziuns da tren sur ils cunfins. Fin la fin dal 2023 vessan da gnir miss tuot ils progets sün ün listess livel da planisaziun per decider davart il futur da las colliaziuns da viafier i’l Triangul retic. ​In settember 2020 vaiva gnü lö üna conferenza suprema a Graun in Italia cul böt da lantschar ils discuors davart las colliaziuns da viafier i’l Triangul retic. Uossa, bundant ün on e mez plü tard, s’han commembers da las regenzas dals pajais invouts chattats la prüma jada darcheu daspö la «declaraziun da Graun». A Scuol esa gnü decis da dar in incumbenza examinaziuns idrologicas ed idrogeologicas lung trassés potenzials. Pel chantun Grischun sun las duos colliaziuns eventualas Landeck-Scuol e Scuol-Mals d’interess. Proget da generaziuns Il Triangul retic, culs pajais Svizra, Austria ed Italia, ha ün grond potenziel per dvantar accessibel cun la viafier. I’l center da las discussiun stan üna colliaziun da tren tanter Landeck e Scuol da 65 km, üna colliaziun da Scuol a Mals da 27 km, üna colliaziun da Tiran a Mals da 71 km ed üna colliaziun da Landeck sur Fond e Danuder a Mals da 79 km lunghezza. Uschè pudessan resultar connecziuns attractivas i’l cour da las Alps. Implü as pudessa eir attachar la nouva crusch da viafier vi da la rait transeuropeica da la viafier. Uschè gnissan colliats ils corridors da viafier principals in Europa, nempe il «corridor dal Rain-Alps», il «corridor scandinavic-Mar Mediterran» e’l «corridor dal Mar Mediterran». Scha tuot va bain, pudessan las lavuors i’l chantun Grischun gnir cumanzadas i’ls ons 2040. Il prüms pass sun fats A Scuol sun uossa gnüts preschantats ils resultats d’üna gruppa da lavur tecnica, chi d’eira gnüda fundada suot il presidi dal Tirol dal Süd in connex culla declaraziun da Graun. Quella ha analisà las ideas da planisaziun existentas i’l Triangul retic. Implü hana defini ün cumpendi cun böts clers. A basa da quel dessan gnir trattas ulteriuras decisiuns politicas. La gruppa da lavur vaiva miss ün focus special sülla dimensiun e colliaziun illa rait europeica dals progets. Ulteriurs stüdis Sün basa dal cumpendi da la gruppa da lavur tecnica vegnan uossa i’ls prossems ons fats ulterius stüdis da realisaziun. Per eventuels trassés i’ls cuntuorns da Scuol-Mals, Landeck-Scuol, Landeck-Mals, Garmisch-Partenkirchen–Silz (Inntal) e pel traget Tiran-Bormio-Mals han da gnir fattas examinaziuns geologicas ed idrologeologicas. Eir stüdis davart l’economia, la persistenza e davart aspets socio-ecologics fan part dals prossems pass. Ün ulteriur pass es eir da metter tuot ils stüdis davart ils trassés eventuals sün ün listess livel. Uschè existan hozindi per exaimpel be skizzas dal traget sül Pass dal Reschen. Ils progets da vart dal chantun Grischun sun in congual cun quel elavurats plü in detagl. Tuot ils eventuals tragets vegnan in quist pass examinats egualmaing. Pel chantun Grischun sun las duos variantas Scuol-Landeck e Scuol-Mals d’interess. Cha quellas duos variantas vegnan perseguitadas, salüda il Chantun in üna communicaziun a las medias. Chantun Grischun surpiglia presidi Arno Kompatscher, Landeshauptmann da la provinza da Bulsaun, ha uossa dat giò il presidi da la gruppa da lavur tecnica a cusglier guvernativ Mario Cavigelli per incumbenza dal chantun Grischun. Per Not Carl, commember da la gruppa da lavur per üna colliaziun tanter l’Engiadina Bassa e’l Vnuost e fundatur d’üna gruppa da facebook per la colliaziun Scuol-Mals cun passa 3000 commembers, es quai üna bun svilup. «Il pü important per mai es cha’l chantun Grischun maina quista gruppa da lavur. Eu sa cha Mario Cavigelli dà gas, quai dovraina», disch Not Carl. Pro la realisaziun as fida il Chantun dal sustegn finanzial da la Confederaziun, chi’d es respunsabla in Svizra per la construcziun e’l mantegnimaint da l’infrastructura da la viafier. Ma bler dependa eir da la Uniun europeica, da lur contribuziun finanziala e da lur varianta preferida. Fin la fin da l’on 2023 varà la gruppa da lavur fini las perscrutaziuns geologicas ed idrogeologicas. Lura esa previs chi gnia preschantà ün rapport cumünal. Foto

In occasiun da l’«Emna rumantscha» ed in collavuraziun cul Consulat general svizzer a Montreal, rapreschainta Snook il rumantsch in Canada. Il rapper da Tarasp ha realisà per quist proget ün video emoziunal davart l’importanza dal rumantsch e da sia patria. «Rumantsch: ün ferm toc Svizra» – suot quel motto ha lantschà il Departamaint federal d’affars exteriurs (DFAE) l’on passà la prüm’eivna internaziunala da la lingua rumantscha: l’«Emna rumantscha». In occasiun da la seguond’ediziun da quell’eivna rumantscha ed in collavuraziun cul Consulat general a Montreal, ha publichà il rapper Snook, cun nom civil Gino Clavuot (37), ün video per rapreschentar il rumantsch in Canada e per sensibilisar per sia lingua materna. El vala sco pionier da la musica plurilingua in Svizra e sco musicist chi fabricha punts tanter las differentas culturas. FMR: Ha’L adüna aint üna blusa da Chalandamarz per far laina? Gino Clavuot: Na, definitvmaing na. (ria) Quai vaina inscenà pel video per giovar ün pa cun clisches. In quel video vaja nempe eir per muossar ils cuntrasts ch’eu n’ha sco persuna. Dad üna vart sun eu il tipic engiadinais chi sfenda laina, fa turas da skis e mangia gugent capuns, salsiz e tuorta da nusch. Da tschella vart suna però eir il rapper cun ragischs brasilianas. Nus lavian suottastrichar quel contrast. Co es El insomma gnü tschernü sco rapreschentant per la lingua rumantscha in Canada? Dürant l’Emna rumantscha sensibiliseschan las ambaschadas ed ils consulats generals in tuot il muond la glieud per la lingua rumantscha. Eu n’ha surgni ün telefon dal consulat general a Montreal culla dumonda sch’eu vess vöglia da realisar ün video, i’l qual eu tematisesch che cha patria es per mai, che rolla cha’l rumantsch giouva in mia vita e chi ch’eu sun sco persuna. La lingua rumantscha nun es però güsta il prüm chi’s collia cun Canada. Perche ha El surgni quella dumonda güsta dal consulat general a Montreal? Els sun gnüts pro mai perquai cha’l team da cultura dal consulat taidla mia musica e vaiva l’impreschiun ch’eu saja precis la dretta persuna per tematisar diversità, inclusiun ed il rumantsch. El tematisescha la diversià eir suvent in Sia musica – per exaimpel cul song «Lingua materna». I’l video per l‘«Emna rumantscha» preschainta El dal rest eir güsta Sia nouva chanzun «Astronaut» chi’d es eir plurilingua. Es dimena tenor El la musica in general ün dals meglders möds per sensibilisar a reguard diversità, ma eir a reguard il rumantsch? Musica es sgürischem ün dals meglders möds per fabrichar punts tanter culturas e linguas – e la Svizra es ün pajais cun fich bleras differantas culturas e linguas maternas. Cun meis song «Lingua materna» laiva muossar perquai ch’eir cun differentas derivanzas as riva da far alch cool insembel. Ils resuns ch’eu n’ha surgni per quel song d’eiran per mai lura eir üna conferma cha quai m’es gratià. Che chi reguarda il rumantsch sun eu da l’avis, cha scha nus sco musicists muossain cha nus eschan superbis da far musica per rumantsch e cha quai funcziuna, chattan quai eir ils giuvens cool. Las cifras muossan ch’adüna damain persunas discuorran rumantsch. El ha dit d’incuort in ün’intervista cha minchün singul possa contribuir sia pitschna part per evitar il collaps. Che po far tenor El mincha singul? Viver il rumantsch! Cun quai manaja cha genituors da lingua rumantscha dessan discuorrer rumantsch cun lur uffants o da guardar cha süllas plazzas da scoulas gnia discurrü rumantsch. Quai füssan duos exaimpels. Mincha Rumantsch sto però chattar oura svessa che ch’el po far per sia lingua materna, saja quai eu sco musicist, El sco schurnalist o inchün illa politica. Scha minchün as fa quels impissamaints suna persvas cha’l rumantsch exista amo lönch. In quel video douvra’L diversas expressiuns inglaisas. Alch chi nun es adüna uschè bainvis i’l muond rumantsch. Manca a nossa lingua forsa eir ün pa il svilup natüral? Al rumantsch manca forsa propa ün pa quel svilup ed id exista il privel ch’el dvainta üna lingua teoretica chi nu vegn plü vivüda. Ils giuvens fan però adöver dad expressiuns inglaisas sch’els discuorran tanter dad els. Tenor mai as das-cha quai eir far i’l rumantsch ed es oramai part dal svilup natüral d’üna lingua. Eu n’ha pervi da quai consciaintamaing dovrà quellas expressiuns inglaisas – güsta per muossar cha’l rumantsch po esser modern e cha’l rumantsch ha style. Che resuns ha’L insomma surgni al video? Eu n’ha surgni fich blers e buns resuns e quai da giuven fin vegl e da schnestra fin a dretta. Eu d’eira bod ün pa stut da la quantità. Per part d’eiran quai eir messagis fich fich persunals. Noss’ambiziun d’eira in prüma lingia da far ün bun video. Ma eu craj cha davo tuot las noschas novitats illas medias dals ons passats, haja nos video toc al dret mumaint il puls da la società e sveglià emoziuns positivas. La prosma dumonda Til sarà gnü fat fingià plüssas jadas. Co chatta El l’«Emna rumantscha» ? Eu chat quai üna fich buna roba perquai chi’s po dovrar uschè blers chanals per promouver la lingua rumantscha. Schi’s guarda per exaimpel quants consulats cha la Svizra ha, quants uffants rumantschs chi han visità la Chasa Federala a Berna, quant cha’l rumantsch es gnü tematisà illa medias, stossa propa dir, cha’l Departamaint federal d’affars exteriurs ed il chantun Grischun han lantschà cun l’«Emna rumantscha» üna fich coola roba per sensibilisar a schnuaivel blera glieud ch’inschinà nu’s ragiundschessa. Il video da Snook as poja guardar suot il seguaint link: https://youtu.be/VJPwg1ps4NA Il rapper chi rapreschainta il rumantsch Normalmaing lavura Gino Clavuot (37) pro l’Uffizi chantunal da militar e da protecziun civila. Si’incumbenza dürant ils ultims ons d’eira la coordinaziun da divers progets i’l cumbat cunter il coronavirus. Gino Clavuot es però eir cuntschaint sco rapper Snook e vala sco pionier da la musica plurilingua in Svizra e sco musicist chi fabricha punts tanter las differentas culturas. In occasiun da l’«Emna rumantscha» ed in collavuraziun cul Consulat general svizzer a Montreal, rapreschainta Snook il rumantsch in Canada. Per quist proget ha el realisà ün video emoziunal davart l’importanza dal rumantsch e da sia patria. (fmr/an) In occasiun da l’«Emna rumantscha» ed in collavuraziun cul Consulat general svizzer a Montreal, rapreschainta Snook il rumantsch in Canada.

In venderdi, ils 11 da marz 2022 a las 17.00 ha lö i’l atrium dal Hotel Belvédère üna vernissascha cun purtrets da Rolf Bootz. Quai scriva la «Belvédère Hotel Familie» in üna comunicaziun a las medias. Rolf Bootz viva e lavura a Turich. Sper sia carriera professiunala as dedicha el a sia paschiun: la pittura. Cun 28 purtrets trattan sias plü nouvas ouvras il tema Parc Naziunal Svizzer. (cdm/fmr)

In venderdi, als 11 da marz 2022 a las 19.00 ha lö illa sala da la chasa da pravenda, Somvi 353 a Scuol, üna vernissascha dal cudesch «Be cun rispli» da Jachen Andry. Quai scriva l’autur in üna comunicaziun a las medias. Jachen Andry preschainta la racolta da poesias «Be cun rispli», cumparüda d’incuort pro la chasa editura «editionmevinapuorger». Il titel sugestiv quinta da l’ümiltà invers il pled, da fragilità e da passagerità. La poesia da Jachen Andry es tessüda cun premura; il ritem e la sonorità da seis ladin tilla dà üna taimpra tuottafat aigna. Flurina Sarott (gïa) e Madlaina Pestalozzi (viola) crean ün rom musical per la sairada litterara. La vernissascha vain organisada e moderada da Mevina Puorger. (cdm/fmr) La publicaziun « Be cun rispl i» cun tegna poesias da Jachen Andry.

La Pro Senectute da Sent ha invidà in venderdi passà a senioras e seniors illa sala cumünala a Sent ad ün referat da Paul Eugen Grimm davart seis cudesch da Sent. Chatrina Ritzmann, la manadra da la Pro Senectute da Sent ha pudü salüdar üna quarantina da senioras e seniors da Sent, Scuol e Tarasp al referat da Paul Eugen Grimm. «Daspö duos ons esa stat pervia da corona plütost quiet – ed uossa es il temp darcheu madür per organisar arrandschamaints per inrichir la sporta. Eu less ingraziar a sar Grimm ch’el metta a disposiziun seis temp prezius per quintar davart sias retscherchas da nos cumün.» A Paul Eugen Grimm ha dat in ögl a l’entrada da Sent dasper la via üna tabla cun l’indicaziun «Bainvgnü a Sent, cumün da cultura». As referind a quella ha dit il referent: «L’istorgia da Sent es ün tema uschè grond e vast chi nun es pussibel da dar ün riassunt da quella dürant ün’ura. Perquai n’haja decis da dar ün’invista cun ün pêr puncts chi paran a mai importants.» Sent cunfina cun l’Italia e cun l’Austria In ün documaint dal 930 vain manzunà il cumün cul nom Vicus Sindes, plü tard sco Sins. Grimm ha muossà üna marca postala cul titel Sins e daspö l’on 1879 es il nom dal cumün Sent. «Bod unic in tuot la Svizra es cha’l cumün da Sent ha duos pajais esters sco vaschins, i’l nord-vest es quai l’Austria, vers südost l’Italia. Quai vala s’inclegia actualmaing eir pel cumün fusiunà da Scuol.» Üna persuna importanta per Sent es stat tenor il referent Richard Capadrutt. El es gnü dal Heinzenberg a Sent sco magister ed ha eir surtut caricas politicas, sco mastral, güdisch, cumandant dal circul ed oter plü. Sco cha Paul Eugen Grimm ha dit: «Ün hom important na be per Sent, ma eir per tuot l’Engiadina. Perquai ha concess il cumün da Sent a Richard Capadrutt ed a sia famiglia il vaschinadi.» In üna seguonda part dal referat ha Grimm muossà diversas fotografias da la cuntrada da Sent ed ils preschaints han pudü ingiavinar ingio cha quellas sun gnüdas fattas. La ruina San Peder a l’entrada da Sent A l’entrada da Sent, nan da Scuol, as vezza la ruina da la baselgia San Peder, fabrichada il 12avel tschientiner da la famiglia dals signurs da Sent. Daspera s’haja chattà restanzas d’üna tuor chi d’eira probabelmaing la dmura da la famiglia. «Il possessur da la baselgia d’eira Peder Lansel chi ha organisà perscrutaziuns intuorn quella chi han lura cumprovà l’existenza da la tuor.» Paul Eugen Grimm ha lura manzunà divers oters noms da persunas chi han buollà l’istorgia da Sent, tanter oter Andrea Vital, Töna Schmid, Oscar Peer, Gottfried Honegger, Jon Stalvies, Peder Lansel, Not Vital ed oters plü. Davo la part uffiziala ha la Pro Senectute sport – sco adüna – eir tuorta e cafè. Ed ils preschaints han pudü star amo ün mumaint da cumpagnia. Paul Eugen Grimm pro seis referat davart il cumün da Sent. Paul Eugen Grimm pro seis referat davart il cumün da Sent. La marca postala dal cumün da Sins, hoz Sent.

«Nus, las collavuraturas da la Tessanda, eschan consternadas e nu pudain be guardar pro a quista dolur, sainza far svess alch.» – Cun quist messagi via newsletter es gnü lantschà in marcurdi passà ün proget caritativ in Val Müstair: La squadra da la Tessanda Sta. Maria Val Müstair prodüa daspö quel di ün sdratsch special cul nom «Solidarità». Ils raps van cumplettamaing da bun a la Chadaina da Furtüna a favur da l’Ucraina. Intant sun fingià gnüts postats passa 500 sdratschs. La guerra ill’Ucraina ha consternà e surprais l’intera Europa. Blera glieud ha il bsögn da güdar, tscherts piglian sü fügitivs, oters dan raps. E darcheu otras mettan in pè infra cuort temp ün proget per ramassar raps a favur d’ün proget da la populaziun ucrainaisa. Maya Repele, la manadra da la gestiun da la Tessanda in Val Müstair, e sias collavuraturas prodüan quists dis ün sdratsch special per ün bun scopo, tuot cun lavur voluntaria sper la lavur üsitada. Per Maya Repele es il resun e’l success da lur acziun na da crajer, sco ch’ella ha declerà in ün discuors culla FMR. Reagir insembel Marcurdi passà ha gnü lö la sezzüda d’infuormaziun mensila per tuotttas collavuraturas da la Tessanda. Ed in connex cull’actualità, voul dir in connex culla guerra e la situaziun umanitara difficila ill’Ucraina, ha Maya Repele dumandà a las duonnas preschaintas: «Nu füssat vus da la partida, scha nus fessan qualchosa per la populaziun da l’Ucraina?» – Dalunga saja tuot la squadra statta fö e flomma ed uschè ha il proget dal sdratsch cul nom «Solidarità» tschüf anim. L’idea davo tuot l’istorgia nu d’eira cha be la Tessanda sco impraisa dess dar alch, dimpersè cha eir las 19 collavuraturas partecipeschan. Uschè vegnan ils sdratschs bainischi tessüts d’üna persuna, ma tuot las collavuraturas desistan da dis livers, da dis da cumpensaziun ed ellas lavuran tscherts dis plü lönch. Quai es gnü decis in marcurdi passà, la bunura bod illa sezzüda da team. La saira da quel di ha la mainagestiun lura tramiss ün newsletter via mail per infuormar ils passa 1400 abunents e abunentas davart lur proget caritativ. Reacziuns be positivas Sün quel newsletter haja dat be dalunga reacziuns e bleras postaziuns, as regorda Maya Repele. Il sdratsch «Solidarità» – chi’s po postar in duos variantas tenor las culuors da l’Ucraina – vain vendü per 45 francs. Tuot il rechav va a favur da la Chadaina da Furtüna – ed uschè a la populaziun da l’Ucraina. «Nus vaivan enorm bleras reacziuns positivas. I’l tact da tschinch minuts sun ils prüms dis gnüdas aint las postaziuns – propi incredibel», quinta Maya Repele. Bleras abunentas ed abunents han ingrazchà pella lavur, mammas han per part postà güsta plüs sdratschs sco regal per lur uffants. Eir impressaris hajan profità da quista sporta caritativa ed hajan güsta postà ün sdratsch per mincha collavuratura e collavuratur. Ün grond import infra cuort temp Maya Repele nu vess mai fat quint cun ün tal sustegn. Intant ha la Tessanda nempe fingià vendü passa 500 sdratschs a favur da l’Ucraina – ed i vain amo adüna postà, uschè la mainagestiun. Fin in marcurdi, il di da la collecta naziunala da la Chadaina da Furtüna, po il sdratsch amo gnir postà. Quel di less la Tessanda eir surdar l’import da 20 000 – 22 000 francs a la Chadaina da Furtüna. Maya Repele disch: «Eu clap amo adüna pel giallina a pensar che success cha quist es stat. Ma intant, cun tuot quistas postaziuns, nu savaina bod na plü co prodüer ils sdratschs! Id es stat ün’idea fich spontana – ma nus rivain da far quai!» Ils sdratschs vegnan tessüts quists dis e tramiss i’l decuors da las prosmas eivnas a cliaintas e cliaints. Intant s’ha perfin eir il furnitur principal annunzchà pro la Tessanda e dit ch’el metta a disposiziun gratuitamaing seis material pel sdratsch «Solidarità». Uschè cha in quist cas, cun l’acziun dal sdratsch da la Tessanda in Val Müstair, as poja dir: Perfin cun ün sdratsch as poja muossar culur e metter in movimaint ün’acziun solidarica. Front: Il success caritativ cun ün sdratsch Cun ün’acziun spontana, missa in pè l’eivna passada dürant üna sezzüda da team, ramassan las collavuraturas da la Tessanda St.Maria Val Müstair raps a favur da l’Ucraina. Ellas tessan ün sdratsch cul nom «Solidarità». Quel daja da cumprar per 45 francs ed in duos variantas, in blau e gelg, dimena illas culuors da l’Ucraina. Las collavuraturas da la Tessanda prodüan quists sdratschs in lavur voluntaria e’l rechav vain surdat cumplettamaing a la Chadaina da Furtüna. Intant sun fingià gnüts postats passa 500 sdratschs – ün success caritativ i’l import total da 20 000 francs. Passa 500 sdratschs sun fingià gnüts postats e vegnan tessüts a man i’l decuors da las prosmas eivnas. l sdratsch «Solidarità» da la Tessanda – St.Maria Val Müstair po gnir postà illas culurs da l’Ucraina.

Set scolaras e scolars da differentas fracziuns dal cumün da Scuol van a partir da l’avuost 2022 a scoula sü Sent. La scoula da Sent vaiva massa pacs scolars, quella da Scuol percunter massa bler. Perquai vaiva il cussagl da scoula dal cumün da Scuol suottamiss üna sporta speciala als genituors d’uffants chi van il prossem on illa settavla reala o secundara. L’offerta: Quels chi’s decidan dad ir a scoula in avegnir a Sent, han ün urari d’instrucziun plü cumpact ed üna posa da mezdi plü cuorta. Per la paja han quels uffants lura vers saira daplü temp per oters passatemps, sco per exaimpel per sport o uras da musica. Tuots van voluntariamaing Set scolaras e scolars da differentas fracziuns dal cumün da Scuol s’hajan uossa decis per quist’offerta speciala a Sent. Quai ha declerà la presidenta dal cussagl da scoula, Anna Mathis, invers RTR. Cha lur gremi saja fich cuntaint da nu stuvair «sforzar» ad ingüns uffants dad ir a scoula a Sent, tuot ils set s’hajan decis voluntariamaing da far quel pass. Cun quista soluziun vain la scoula da Scuol d’accumplir il numer da scolaras e scolars tenor las prescripziuns dal chantun Grischun. (rtr/fmr)

In Europa daja darcheu üna jada guerra. Quista situaziun, chi’s crajaiva ch’ella tocca al passà, ans dà fermamaing da pensar ed ans accumpogna di e not. Chi mâ vess be pensà avant amo ün mais cha la guerra saja ardainta? Plü d’ün da nus ha guardà ils gös olimpics ed ha squassà il cheu. Hai, id ha bainschi mancà l’orma, ma l’occurrenza es statta almain paschaivla. Apaina cha quist inscunter mundial es stat a fin, es dvantada la retorica davart dal dictatur russ vieplü agressiva. Sco scha quai füss stat discus ed arrandschà cun tschel grond dictatur da l’ost. E, malavita, nun esa restà pro’ls pleds. I sun seguits fats, e che fats! Intant ch’eu scriv quistas lingias nun ha il regent pussant fat adöver da seis san inclet. I’s po dumandar cun radschun, sch’el til ha insomma amo. La mancanza dal san inclet es fich derasada sün tuot il muond, in quist temp. E quai maina cun sai destrucziun totala e grond patimaint. Nus ans dumandain che far. Nus ans sentin sainza pussanza, pers. Üna tscherta disperaziun as fa viva, cun verer tanta destrucziun e dudir da tantas victimas. Üna jada implü ans rechattaina da la vart sulagliva, eschna privilegiats. Forsa ans dumandaina perfin perche cha nus eschan darcheu schaniats. Eschna simplamaing furtünats da naschentscha o perfin tschernüts d’üna forza suprema? Vaina vairamaing merità quai, nempe cha la casualità manaja darcheu bain cun nus? Eu pens chi nu detta respostas radschunaivlas a quistas dumondas. Faja insomma sen da’s far da quistas dumondas? Schi, perche be uschè eschna buns da travuonder quista boccada chi resta pichada aint il schilöz. Uschigliö ris-chaina da stendscher. Nus vain la furtüna da das-chair ans exprimer. Nus nu vain da pasar mincha pled avant co til dovrar. Id es perfin nos dovair da tour il pled per tuot la glieud chi patischa. Dir quai cha’ls pertocs nu san o nu pon o nun as ris-chan da nomnar. I voul be curaschi civil. Oter esa pro la glieud pertocca directamaing. La censura in Russia imnatscha a mincha persuna, chi be ris-cha da manzunar il pled da guerra, cun praschun. In sia poesia «Quai chi’ns mangla» scriva nos poet Andri Peer cha nus hajan dabsögn da curaschi, da nomnar las chosas pel pled: «… tour il pled intant ch’el es bugliaint». I’s po interpretar la poesia sco ün appel da s’ingaschar pella vardà e da cumbatter la manzögna cur chi’d es il mumaint. La guerra es adüna üna sconfitta per l’umanità perquai ch’ella nu schoglia ingüns problems. Id es da tilla cundannar e cumbatter sainza remischiun. Las numerusas demonstraziuns e las differentas acziuns da güdar sun fuormas da cumbat necessarias. Ma eir cun far donaziuns defendaina las valurs fundamentalas ed essenzialas da la civilisaziun, nempe la libertà e l’autodeterminaziun. Cun tour il pled e cun far ün’acziun muossaina als suottamiss cha nus eschan solidarics cun els e cumbattain l’ingüstia, l’oppressiun e l’opportunissem nar. Eu speresch cha quai cufforta e surleivgia ün zich, eir scha l’efficienza nun es evidainta. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia Rumantscha. Mario Pult

La «Lindorna» es üna butia cun artichels da seguonda man per uffants e giuvenils in Engiadina Bassa. Cun quai cha las localitats da fin uossa ston far lö per ün proget cun abitaziuns, ha la «Lindorna» uossa fat müdada a Vulpera. Daspö var 35 ons exista la «Lindorna» a Scuol, l’unica butia cun artichels da seguonda man per uffants e giuvenils in Engiadina Bassa. La «Lindorna» vain manada d’üna gruppa libra da 17 duonnas chi lavuran sainza indemnisaziun. Ellas piglian incunter büschmainta, s-charpas, gös ed oters ogets e vendan quels prodots da seguonda man per predschs radschunaivels. Fin uossa as rechattaiva la butia a l’ost da Scuol in vicinanza da la scoula libra. «Da las entradas dals artichels cha nus pigliain incunter van üna mità a quellas chi mettan a disposiziun la roba – e nossa mità vain dovrada per cuosts curraints sco electricità, s-chodamaint, aua, fits pellas localitats ed oter plü,» ha infuormà Astrid Damerow, üna da las 17 duonnas chi s’ingaschan illa «Lindorna». La munaida chi resta vain miss a disposiziun per progets d’agüd e per scopos charitativs. La butia es averta per regla trais jadas l’eivna, tenor bsögn eir daplü, ed uschè es quai previs eir in avegnir. La «Lindorna» fa müdada Perquai cha la butia a Scuol sto far plazza ad ün proget nouv cun abitaziuns, s’esa stat in tschercha daspö ün temp da nouvas localitats – disch Astrid Damerow invers la FMR: «Nus vain tscherchà bod ün mez on localitats nouvas e vain uossa gnü la furtüna da pudair tour a fit localitas sül plan terrain illa Chasa Vulperola. Intant vegnan las localitats restoradas ed a partir dal principi d’avrigl as rechatta la butia per prodots da seguonda man illa «Lindorna» a Vulpera.» Tenor ella es il nouv lö da la butia üna schanza per la «Lindorna», causa cha quella as rechattarà uossa güst sper la fermativa da l’auto da posta e sper il bogn avert a Vulpera. In quel sen po la sporta gnir manada inavant. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sülla pagina d’internet da la «Lindorna». La «Lindorna» ha chattà localitats nouvas illa Chasa Vulperola a Vulpera. La «Lindorna» ha chattà localitats nouvas illa Chasa Vulperola a Vulpera. 17 duonnas mainan la «Lindorna» sainza indemnisaziun.

Daspö bundant duos ons es l’Engiadinaisa Oceana Galmarini moderatura pro l’emischiun «Schweiz aktuell» dad SRF. Davo set ons pro RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha ella fat il pass a Turich pro l’emettur naziunal. Ün pass chi nu d’eira per ella be simpel. «Buna saira» – per rumantsch bivgnainta Oceana Galmarini (28) dad Ardez daspö ils 14 da mai 2020 regularmaing a las spectaturas ed als spectaturs da l’emischiun «Schweiz aktuell» pro SRF. Sco moderatura, ma eir sco reportra davent da differents lös, infuormescha la schurnalista engiadinaisa dürant l’eivna adüna a las 19.00 davart ils temas actuals in Svizra. «Eir üna moderatura es üna schurnalista cumpletta» Ün di preparaziun, duos dis servezzan extern per rapportar da differents lös in Svizra e duos dis aint il studio per moderar – quai es üna normal’eivna da lavur per Oceana Galmarini. Seis di da lavur cumainza pelplü intuorn las ündesch cun üna sezzüda: «Il team discutta ils temas actuals e dà ün sguard sün l’emischiun dal di avant.» Davo il giantar cumainzan lura las preparativas per l’emischiun da la saira. «Eu bad cha blers nu san gnanca che lavur ch’uschè ün’emischiun chaschuna insomma», disch Oceana Galmarini, «üna da las dumondas plü frequaintas es per exaimpel, sch’eu scriv svessa meis texts da moderaziun.» Da scriver svessa quels texts, ma eir da retscherchar davart las differentas tematicas per as preparar per l’emischiun dal di, s’inclegia per ella però da sai: «Eir üna moderatura o ün moderatur es üna schurnalista o ün schurnalist cumplet.» «Eu less discuorrer uschè sco ch’eu discuor cun meis 28 ons» Pro’l «Schweiz aktuell» sun las moderaziuns e las contribuziuns coordinadas sülla secunda. «Plü precis chi s’ha da lavurar e daplü temp chi’s dovra per las preparaziuns», declera Oceana Galmarini, «il producent decida la successiun da las contribuziuns ed eu prepar mias moderaziuns.» A la moderatura esa fich important da dar sia culur a las contribuziuns – perquai poja dar ch’ella discutta cul producent pervi d’ün singul pled in sia moderaziun: «Eu stoss star davo mincha frasa ch’eu disch e davo mincha dumonda ch’eu fetsch. Eu less discuorrer uschè sco ch’eu discuor cun meis 28 ons e na dovrar pleds ch’eu mai nu dovress.» Cha a la fin dals quints giaja eir per far il meglder prodot pussibel per las spectaturas e pels spectaturs, disch Oceana Galmarini, «eu fetsch televisiun per quella e quel chi guarda.» Ma quanta fadia chi’s dà, far dret a minchün nu’s possa mai: «Critica dal cuntgnü piglia serius e lavur landervi. Critica superficiala nu’m tocca.» «Po esser cool, ma quai po eir ir aint las chotschas» «Televisiun es meis medium ed eu nu’m savess pel mumaint imaginar da far alch oter», uschè la moderatura, «ma cha da s’expuoner in tala maniera chaschuna eir critica, cha quai s’esa da’s render consciaint.» Ella s’ha fat perquai divers impissamants: «Dessa tour quella plazza – suna pronta per ir a Turich – suna pronta per moderar quell’emischiun – lessa insomma moderar quell’emischiun.» Chi nu’s sapcha mai co cha la glieud tilla vezza, uschè la moderatura, «quai nu’s poja influenzar – quai po esser cool, ma quai po eir ir aint las chotschas. Ma eu d’eira pronta per quai ed eu dun meis meglder.» La via da schurnalista nu d’eira per Oceana Galmarini però insomma na planisada: «Eu nu sun üna da quellas chi ha adüna fingià savü ch’ella vuless ir pro’l radio o pro la televisiun.» Davo ün giarsunadi da commerzi e la maturità professiunala staiva ella perquai davant la decisiun – stügbiar o lavurar. «Quai d’eira adrenalin pur» Dürant sia tschercha d’üna plazza s’ha Oceana Galmarini annunzchada per ün praticum pro RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha – dürant quel praticum es nada la fascinaziun pel schurnalissem: «Sco schurnalista s’haja il privilegi da dumondar praticamaing che chi’s voul ad üna persuna interessanta.» Cha blers as drivan e quintan da lur vita, «da quellas experienzas as poja eir svessa crescher.» In memoria tilla es eir restada sia prüma moderaziun aint il Radio RTR: «Eu nu m’algord plü dal tema, ma vi dal sentimaint ch’eu n’ha gnü cur ch’eu sun gnüda our dal studio. Quai d’eira adrenalin pur.» I’l rom da seis praticum pro’l RTR ha Oceana Galmarini visità il MAZ – la scoula per schurnalistas e schurnalists a Lucerna: «Quai d’eira l’unica scoula chi m’ha propa interessà ed ingio ch’eu n’ha tschütschà sü las infuormaziuns perquai ch’eu laiva imprender alch.» Per la moderatura engiadinaisa d’eiran quai tuot mumaints magics chi tilla han adüna darcheu confermà ch’ella ha chattà sia via. «Ok, let’s go» Schurnalissem ha per Oceana Galmarini üna gronda valur: «A mai faja mal il cour da verer chi dà tschertas medias chi pisseran cha la credibilità da nossa lavur va in malura.» Da dir ch’ella sco moderatura possa promouver alch, es tenor ella però dit massa bler: «Per quai suna massa pac cuntschainta. Ma tras l’SRF n’haja istess üna tscherta popularità e portada ch’eu poss dovrar per m’ingschar per chosas chi’m sun persunalmaing importantas, sco per exaimpel pel rumantsch o pels luords.» Oceana Galmarini es nempe creschüda sü cun genituors chi sun luords e cugnuoscha perquai bain la lingua da segns, la quala ella ha eir fingià dovrà in singulas moderaziuns e contribuziuns televisivas. Davo bundant set ons pro’l RTR d’eira per ella avant duos ons però greiv da bandunar a Cuoira e dad ir a star a Turich: «In quel mumaint nu laiva ir davent perquai ch’eu staiva fich bain ingio ch’eu d’eira. Ma quella pussibilitià ch’eu n’ha surgni pro SRF es unica ed am güda da gnir megldra.» Eir sch’ella ha badà ün grond squitsch avant sia prüm’emischiun da «Schweiz aktuell» s’ha ella dit in quel mumaint: «Uossa nu poust plü scappar. Tü stoust simplamaing far ed acceptar, scha tü fast sbagls e tü stoust imprender da quels sbagls.» Ch’eir davo duos ons bada ella adüna amo üna tscherta nervusità, manaja Oceana Galmarini, «ma intant es quai üna buna tensiun ed eu pens avant mincha emischiun – ok, let’s go.» Ün pass na be simpel «Buna saira» – per rumantsch bivgnainta Oceana Galmarini (28) dad Ardez daspö ils 14 da mai 2020 regularmaing a las spectaturas ed als spectaturs da l’emischiun «Schweiz aktuell» pro SRF. Sco moderatura, ma eir sco reportra davent da differents lös, infuormescha la schurnalista engiadinaisa dürant l’eivna adüna a las 19.00 davart ils temas actuals in Svizra. «Eu bad cha blers nu san gnanca che lavur ch’uschè ün’emischiun chaschuna insomma», disch Oceana Galmarini. Co ch’üna tipic’eivna da lavur guard’oura e perche chi nu d’eira per ella dal tuottafat na simpel da müdar davo var set ons pro RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha pro’l SRF, ha Oceana Galmarini guintà a la FMR. (fmr/an) Davo set ons pro RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha Oceana Galmarini fat il pass a Turich per dvantar moderatura da l'emischiun «Schweiz aktuell» pro SRF. Ün pass chi nu d’eira per ella be simpel.

Jachen Andry ha preschantà in venderdi saira illa sala da la Chasa Pravenda a Scuol seis cudesch cumparü d’incuort. Il rom musical han sport Flurina Sarott e Madlaina Pestalozzi, per la moderaziun ha pisserà Mevina Puorger. «Charas amias ed amis da la litteratura rumantscha, ladina, valladra e da Valsot, nus eschan comoss da la gronda raspada chi ama tramagls in armonia. I m’es üna grond’onur ed amur da s-chaffir üna via a la racolta da las poesias cha Jachen Andry ha decis da publichar quist on», cun quists pleds ha sport l’editura Mevina Puorger il bivgnaint – ed ha subit dat il pled a l’autur. Quel ha al principi ingrazià: «I’m sta ferm a cour dad ingraziar a trais persunas chi m’han accumpagnà, assisti e sustgnü per quist’intrapraisa. A Mevina, amia ed editura chi ha cun üna intuiziun fina inclet ch’eu scrivaiva a la zoppada, m’ha fat gnir oura culla pomma ed ha cun quai miss in movimaint tuot il process. Ella ha pisserà cha l’idea dvainta cudesch.» El ha eir ingrazià a seis frar Dumenic Andry, autur e poet, chi ha fat il grond regal da lectorar ils texts. Sco cha’l poet ha dit ha el fat quai in möd ingaschà, fidà ed inspirant in ün dialog constant, intensiv e früttaivel. Uschè ha el contribui in möd important da dar fuorma a la racolta preschainta. Jachen Andry ha eir ingrazià a seis consort Kees Idenburg chi ha cun fiduzcha inschmuontabla e cun pazienza spüert sustegn a quist proget. Ün sairada cun ün bel rom musical Adüna tanter las prelecziuns han las duos musicistas Flurina Sarott (gïa) e Madlaina Pestalozzi (viola) pisserà per ün bun ambiaint in sala chi ha laschà reflettar als preschaints las poesias chi han pretais uraglias avertas e buna cugnuschentscha da la lingua rumantscha. «Be cun rispli es nat il gir da bod 25 ons e’s cumpuona da texts da different gener e caracter. Il cudesch cumpiglia duos parts ed a la fin segua ün chapitel cun annotaziuns chi decleran tscherts pleds esters e tschertas fuormas chi pudessan chaschunar difficultats d’incletta», ha declerà l’autur. E Puorger ha manià: «Ils texts as stoja leger plüssas jadas ed i voul pazienzia per tils incleger.» Ün insaj d’ün text cuort: «No quai nu dschain, no quai nu lain, no quai nu fain, mobain, eu bain.» «Il cudesch vain preschantà hoz quia a Scuol per la prüma jada avant ün public plü grond e quel cudesch ha fat fingià üna carriera surprendenta, cun quai cha Jachen Andry es invidà da prelegier als Dis da litteratura a Soloturn», ha orientà l’editura Mevina Puorger. Las poesias da «be cun rispli» inspiran vias dal cuntschaint al misterius e trattan da sentimaints e da mumaints, descrits our da differentas perspectivas. L'editura Mevina Puorger e l'autur Jachen Andry taidlan ad üna producziun musicala. L'autur Jachen Andry ha prelet our da seis cudesch "be cun rispli". Flurina Sarott e Madlaina Pestalozzi (da schn.) han pisserà pel rom musical. Be cun rispli Venderdi passà ha gnü lö illa sala da la Chasa Pravenda la vernissascha dal cudesch "be cun rispli" da Jachen Andry. Il cudesch es gnü edi da Mevina Puorger chi'd ha eir fat la moderaziun da la saira chi’d es gnüda imbellida cun musica da Flurina Sarott (gïa) e da Madlaina Pestalozzi (viola). Üna sala bain implida ha tadlà cun attenziun a las prelecziuns da diversas poesias e texts dad Andry ed eir a las contribuziuns musicalas da las duos musicistas. Quels mumaints musicals han dat al public la pussibiltà da reflettar e da laschar ir tras il cheu ils texts linguisticamaing pretensius. (fmr/bcs)

Eu sun vi da lectüra dal cudesch d’üna teologa taliana, cul titel ZÄRTLICHKEIT, ün cudesch fas­cinant. Ella deplorescha il pais cha l’intellect, il pensar raziunal e’l sguard süll’efficienza han gnü illa istorgia da l’Europa (cristiana) dürant ils ultims 2000 ans. Cha hoz predomineschan amo adüna pür inandret l’economia e las finanzas, il consüm, l’ambiziun professiunala e sociala. Ella pledescha per ir a la scuverta da la «Zärtlichkeit». E qua am n’haja inchambuorrà malamaing. Da clos sentimaints da bap nu m’algord eu, neir da brancladas chi surpassaivan il ritual convenziunal chi gniva masürà in centimeters distanza, pür inandret na da corps nüds da creschüts. I d’eira ün privilegi da nona da’m trar a sai e’m far sentir il cour chi batta. Da bap nu d’eiran da spettar ne pleds ne mans chi glischan sur la fatscha. Pro Nann’Engel illas Parevlas engiadinaisas van ils protagonists adüna a la conquista da la giuvna. E lura fana üna festa e schi nu sun morts, vivan els amo adüna. Ils giuvens as guadognan las princessas sco ün butin, la marida es la paja. Forsa cha la mancanza da pleds per l’alfabet dals sentimaints nu vaiva plazza illa vita düra illas munta­gnas, e cha amo hoz decleranzas sco eu t’am nu sun güsta frequaintas. L’alfabet dals sentimaints d’eira reservà al muond dals nöbels illas citads grondas. Eu tscherch pels dicziunaris intuorn e prouv cun tenerezza, pensand a Jacques Brel chi chanta «pour un peu de tendresse je donnerai des diamants». In rumantsch nu funcziuness la tenerezza. I’l Tönjachen chat eu eir delicatezza, ed el manaia cha «ein zartes Bübchen» saja üna matta fallada, per «Zärteleien» cussaglia el lichöz. Ils pledaris plü actuals e’l Pledari Grond manzunan l’amuraivladad, l’affecziun o l’amuraivlezza. Ma que tuot tuna in rumantsch da quai artificial, ün pa da müffa raziunala. Il plü daspera am maina la charezza, ma neir quella nu tocca il tun e’l cling da «Zärtlichkeit». Comunque, dschess il Talian, e nossa teologa manaja cha in nos muond pleds chi’s referischan a sentimaints ve­gnan maldovrats dal muond dal consüm e da la reclama uschè ch’els nu transportan vairs sentimaints, mobain be clischès bunmarchats. As survain furtüna cun ün parfüm ed amur cun ün auto? Cha da tschella vart i fe­tscha nair dabsögn da dar daplü plazza a la «Zärtlichkeit», saja que cun ögliadas, cun pleds sün via, drizzats eir ad incuntschaints, e chi nu s’haja da’s svarguognar e neir dad avair retgnen­tschas, ed ella as dosta per contacts corporals chi hoz vegnan plü in plü criminalisats. Il filosof Wittgenstein hat dit üna vouta: «Die Grenzen der Sprache sind die Grenzen der Welt.» La scuverta dal muond da la «Zärtlichkeit» pudess eir ans manar a nouvs pleds aint ils dicziunaris rumantschs. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE).

Als 20 da marz 2022 han lö in Val Müstair las elecziuns pels trais posts libers illa suprastanza. Infra il temp d’annunzcha ha surgni il cumün trais candidaturas. La FMR preschainta la candidata ed ils duos candidats. Prosma dumengia pon eleger las votantas ed ils votants da la Val Müstair a trais nouvs commembers per la suprastanza cumünala. Quai davo cha a la fin da schner 2022 han demischiunà trais suprastants dürant lur perioda d’uffizi. Pels posts chi sun gnüts libers han trais persunas inoltrà lur candidaturas: Thomas Schadegg (53) da Tschierv, Chasper Stuppan-Hohenegger (65) eir da Tschierv e Stephanie Ulayayi-Albertin (35) da la fracziun da Müstair. Ma chi sun quistas candidatas e candidats e per che as vulessan els s’ingaschar sco suprastants dal Cumün da Val Müstair? FMR: Che Tilla/Til ha motivà da candidar? Stephanie Ulayayi-Albertin: Eu less muossar ch’eir glieud giuvna po far politica. Davo ch’eu sun gnüda dumandada da la presidenta dal Cumün da Val Müstair sch’eu nu vuless candidar, am n’haja fat ponderaziuns e n’ha l’impreschiun chi saja uossa il güst temp per provar. Eu sun adüna averta per üna nouva sfida. Chasper Stuppan-Hohenegger: Diversas persunas da la Val Müstair m’han dumandà sch’eu nu’m vuless metter a disposiziun sco candidat per la suprastanza. Eu n’ha d’incuort cumpli 65 ed am vaiva insè decis da tour ün pa plü pachific. Ma causa ch’eu n’ha in avegnir daplü temp am n’haja istess decis da far part a la politica per ün pêr ons e da guardar co chi’s pudess güdar a la Val Müstair. Thomas Schadegg: Mia motivaziun per candidar sco suprastant es mia colliaziun cun quista val ch’eu chat üna perla in Svizra. Nus vain üna pruna robas cha nus pudain muossar ed eu sun dal maniamaint chi nu s’haja amo nüzchà tuot il potenzial. Cun mia candidatura vulessa manar aint mia experienza sco impressari per güdar a trar a nüz il potenzial chi’d es tenor mai amo avantman e per cha la Val Müstair as possa preschantar sco ch’ella ha merità. Per che voul Ella/El s’ingaschar sco commembra o commember da la suprastanza? Stephanie Ulayayi-Albertin: Impustüt pel futur da la giuventüna e ch’ella haja ün avegnir illa Val Müstair. Cun s-chaffir plazzas da lavur vuless eu pisserar cha la giuventüna e famiglias giuvnas hajan daplü pussibilitats per restar in lur patria. Chasper Stuppan-Hohenegger: Eu am n’ha adüna ingaschà per chosas socialas in Val Müstair, ma eir in oters lös. A mai para cha güsta quellas chosas socialas sajan importantas per nossa val. A cour am stan impustüt l’ospidal e tuot quai chi reguarda persunas cun impedimaints e lur sustegn. Thomas Schadegg: Eu am vuless ingaschar per la promoziun da la Val Müstair sco lö d’abitar e da lavur attractiv per tuot la populaziun ed impustüt per famiglias, eu am vuless però eir ingaschar per la promoziun dal lö sco regiun da turissem. Eir scha quai sun differentas chosas han ellas da chefar üna cun tschella. S-chaffir plazzas da lavur ed ün lö attractiv as poja be schi s’ha las güstas premissas. Las discussiuns in connex culs suprastants partents nu Tilla/Til han retgnü da vulair entrar illa politica? Stephanie Ulayayi-Albertin: Na, vairamaing nüglia. Chasper Stuppan-Hohenegger: Na, eu craj chi saja il prüm da guardar che chi’d es propa capità tanter las suprastantas ed ils suprastans per güdichar la situaziun. Thomas Schadegg: Gnanca zich, la sfida es mia vita. Scha quai nu füss uschè, nu füssa fingià uschè ün lung temp impressari. Plü gronda cha la sfida es, plü motivà ch’eu sun. Eir reacziuns da vart da la populaziun nu m’han retgnü da candidar. Chi sun ils trais candidats? Als 20 da marz 2022 han lö in Val Müstair las elecziuns pels trais posts vacants illa suprastanza cumünala. Quai davo cha a la fin da schner 2022 han demischiunà trais suprastants dürant lur perioda d’uffizi. Infra il temp d’annunzcha chi ha dürà fin als 28 da favrer 2022 ha il cumün surgni trais candidaturas: Thomas Schadegg (53) da Tschierv, Chasper Stuppan-Hohenegger (65) eir da Tschierv e Stephanie Ulayayi-Albertin (35) da la fracziun da Müstair. Ma chi sun quistas candidatas e candidats e per che as vulessan els s’ingaschar sco suprastants dal Cumün da Val Müstair? La FMR tils ha fat trais dumondas in connex cun lur candidatura. (fmr/an) «A mai para cha güsta quellas chosas socialas sajan importantas per nossa val.» Chasper Stuppan-Hohenegger, magister Chasper Stuppan-Hohenegger es nat dal 1957 e creschü sü a Zuoz. Avant 42 ons es el gnü elet sco magister primar a Tschierv. Dürant quels 42 ons ha’l instrui a Tschierv, a Müstair ed eir singuls roms a la scoul’industriala da la Val Müstair. El es president da la cumischiun dal Center da sandà Val Müstair e da la raspada evangelica Val Müstair. «Eu less muossar ch’eir glieud giuvna po far politica.» Stephanie Ulayayi-Albertin, impiegada da commerzi Stephanie Ulayayi-Albertin es nada dal 1987 e creschüda sü a Müstair, ingio ch’ella ha eir frequentà la scoula primara e secundara. Ella ha fat ün giarsunadi da commerzi pro l’administraziun cumünala da Sta. Maria. Intant lavura la mamma d’üna figlia pro l’organisaziun da turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM). «La sfida es mia vita. Scha quai nu füss uschè, nu füssa fingià uschè ün lung temp impressari.» Thomas Schadegg, impressari e hotelier Thomas Schadegg es nat dal 1969 e creschü sü ad Adliswil i’l chantun Turich. In seguit ad üna fuormaziun i’l sectur da la topografia svizra maina el sco impressari daspö 27 ons ün’aigna ditta. Daspö november 2020 abita el illa Val Müstair, ingio ch’el maina insembel cun sia duonna ün pitschen hotel a Tschierv.

L’ultim temp badan ils respunsabels dals tancadis in Samignun ün augmaint remarchabel da la cliantella. I’ls ultims dis es creschü il schmertsch dals tancadis in Samignun per 50 fin 60%. Quai conferma Jon Andri Zegg, il gestiunari d’ün tancadi in Samignun: «Sper la bell’ora es sgüra eir l’augmaint dal predsch da benzin ün motiv per quista gronda dumonda per carburant.» Predschs chars promouvan turissem da tancar Samignun, sco zona da dazi liber, d’eira fingià avant la guerra in l'Ucraina chi ha chaschunà la crisa da carburant, ün lö da turissem da tancar. Uossa cha’ls predschs sün creschüts in Svizra sün passa duos francs per liter van amo daplüs fin in Samignun a tancar. La differenza da predsch es restada sün var 30 fin 40 raps per liter. Karl Jenal, il president cumünal da Samignun, as fa pissers pervi da quista situaziun: «Scha’l predsch da carburant resta plü lönch sün quist ot niveau o vain amo plü char as redüjarà la mobilità da la glieud in general», disch el, «la consequenza es lura cha las frequenzas pro nus as diminuischan fermamaing.» Tant el sco eir Jon Andri Zegg speran perquai «chi grataja da schoglier la crisa in Ucraina in möd diplomatic e cha la situaziun as quieta darcheu». (rtr/fmr) Pervi dals predschs favuraivels van blers a tancar in Samignun.

La corporaziun evangelica Scuol-Tarasp ha tscherchà üna nouva ravarendessa o ün nouv ravarenda. Üna persuna adattada füss chattada, ma sto amo spettar cun cumanzar sia lavur pervi da sclerimaints bürocratics. Quant simpel esa però da chattar üna ravarendessa o ün ravarenda? Daspö l’utuon da l’on passà tschercha la corporaziun evangelica Scuol-Tarasp üna nouva ravarendessa o ün nouv ravarenda. Üna persuna adattada füss insè fingià chattada. Insè - pervi dad obstaculs bürocratics pudarà la nouva ravarendessa o il nouv ravarenda cumanzar sia lavur pür davo Pasqua. Quant greiv d’eira da chattar ad üna nouva ravarendessa o nouv ravarenda e che premissas sun insomma dumandas? «Per nus nu d’eira ingün problem da chattar inchün» «Far ün inserat in gazetta per tscherchar üna ravarandessa o ün ravarenda as poja schon, ma in üna pitschna regiun sco l’Engiadina nu fess quai sen», disch Annina Kasper, presidenta dal consistori da la corporaziun evangelica Scuol-Tarasp, «cun quai cha nus suottastain a la Baselgia evangelica refuormada dal Grischun a Cuoira, vain nus dat ad els ün’incumbenza per tscherchar in tuot la Svizra üna persuna adattada per nossa pravenda.» Sün quel inserat as vaivan lura eir svelt annunzchadas duos persunas chi d’eiran interessadas da gnir a lavurar in Engiadina sco ravarenda. «Causa cha nossa corporaziun spordscha üna plazza cumplaina nu d’eira per nus dimena ingün problem da chattar inchün, ma la schelta d’eira pitschna.» Cha per ün cumün chi offra be üna plazza parziala, possa quai esser plü difficil, manaja Annina Kasper. Üna persuna averta «Dit simpel sto üna ravarendessa o ün ravarenda simplamaing esser qua per la glieud», uschè Annina Kasper davart las premissas d’üna chüradra d’ormas o d’ün chürader d’ormas. «Ella o el instruischa lecziuns per confirmandas e confirmands, maina sairadas per creschüts, celebrescha ils cults divins e fa visitas a las persunas in l’ospidal o illa chasa d’attempats ed a chasa pro glieud chi ha dabsögn», declera la presidenta dal consistori da la corporaziun evangelica Scuol-Tarasp, «per nus d’eira pervi da quai il plü important cha la nouva ravarendessa o il nouv ravarenda saja üna persuna averta.» Üna part da la lavur d’üna o d’ün ravarenda es però eir la lavur cun uffants e giuvenils. Ch’eir scha la regiun spordscha hozindi fingià diversas sportas per il temp liber, dess quel sectur in avegnir gnir activà daplü, uschè Annina Kasper. In vista cha’l cumün da Scuol ha l’intenziun da fabrichar sü ün inscunter per giuvenils, füss perquai seis giavüsch, chi detta in quel reguard üna collavuraziun: «La lavur cun uffants e giuvenils nu sto avair adüna üna relaziun culla religiun.» Collavurar impè da fusiunar Sco la baselgia catolica, cumbatta eir la baselgia refuormada cun la tendenza ch’adüna daplü commembras e commembers sortan – quel fenomen pertocca impüstüt glieud giuvna. Per tgnair las commembras ed ils commembers, ha la baselgia tenor Annina Kasper d’instradar üna direcziun moderna: «Nus spettain eir ch’üna ravarendessa o ün ravarenda es avert per chosas modernas. Cler, las tradiziuns e’l cult divin fan part da la baselgia, ma daspera as poja far amo bler oter.» Cha subit ch’els hajan chattà il güst concept vöglia la corporaziun evangelica Scuol-Tarasp spordscher la pussibilità per realisar per exaimpel illa baselgia da Scuol eir diversas occurrenzas per giuvenils – tanter oter eir concerts da rock. Quel intent es gnü instradà fingià da l’on passà, «ma nus stuvain amo sclerir ün pêr robas ed i voul perquai amo ün pa temp.» In connex culla tschercha da persunal, ma eir insomma per nüzchar sinergias, vain suvent la dumonda sch’üna fusiun da las corporaziuns evangelicas nu fess sen. Annina Kasper: «Nus eschan gnüts insembel cullas corporaziuns evangelicas da Sent, Ardez, Ftan e Guarda. Ün dals problems es, cha Scuol-Tarasp nu fa part da l’egualisaziun da finanzas. In confrunt cun tschels cumüns pudain nus decider independentamaing. Ün oter problem es però eir chi sun avantman retgnentschas da tschertadüns invers üna fusiun. Perquai esa per intant meglder da simplamaing collavurar pro tschertas chosas, impè da fusiunar.» Pitschna schelta per chattar ün ravarenda Daspö l’utuon da l’on passà tschercha la corporaziun evangelica Scuol-Tarasp üna nouva ravarendessa o ün nouv ravarenda. Üna persuna adattada füss insè fingià chattada. Insè – pervi dad obstaculs bürocratics pudarà la nouva ravarendessa o il nouv ravarenda cumanzar sia lavur pür davo Pasqua. Quant greiv d’eira da chattar ad üna nouva ravarendessa o nouv ravarenda e che premissas sun insomma dumandas? «Causa cha nossa corporaziun spordscha üna plazza cumplaina nu d’eira per nus ün problem da chattar inchün, ma la schelta d’eira pitschna,» disch Annina Kasper, presidenta dal consistori da la corporaziun evangelica Scuol-Tarasp. Tscherchà d’eira impustüt üna persuna averta. (fmr/an) La corporaziun evangelica Scuol-Tarasp ha tscherchà üna nouva ravarendessa o ün nouv ravarenda. Da chattar üna o ün nu d’eira ingün problem, ma la schelta d’eira pitschna.

Avant 40 ons, als 12 da marz dal 1982, han commembers dal Club da skis e da sport Tarasp-Vulpera realisà ün record extraordinari. 10 skiunzs han stuvü absolver dürant 24 uras plü blers kilometers pussibel. D'incuort s'han inscuntrats ils "recordists" da quella jada. Avant 40 ons d’eira il Club da skis e da sport Tarasp-Vulpera fich activ ed ingüns sforzs per realisar alch extraordinari nu d’eiran massa gronds. Il bap da las bleras ideas d’eira il directur da cura da quella jada, Roland Huber. El vaiva las ideas ed ils commembers dal club da skis, chi nun exista hoz plü, d’eiran be fö e flomma. Ed impustüt schi giaiva per realisar ün record obain üna registraziun aint il «Guiness-Buch der Rekorde», lura pür inandret. Desch commembers dal Club da skis Tarasp-Vulpera sun partits als 12 da marz a las 16.00 in ün maraton da skis straordinari. Els han realisà dürant 24 uras in möd da stafetta, ingio chi staiva esser adüna ün sün pista, 863 kilometers. Jon Fanzun, Jon Grass, Roland Huber, Constant Pazeller, Raimund Stecher, Daniel Stecher, Markus Fried, Werner Fischer, Martin Zischg e Thomas Mayer han in 4476 cuorsas cun in tuot 13'428 portas, 582 viadis cul runal realisà ün record mundial. Agüdonts lavurius Adüna tschinch skiunzs d’eiran in viadi e gnivan lura rimplazzats dals oters tschinch. Il motiv d’eira il mangiar e baiver e per quels chi vaivan posa d’eira da la partida ün massör chi schloccaiva las musclas. Ün oter agüdont d'eira respunsabel dürant 24 uras per tschairar ils skis per ragiundscher daplüs kilometers pussibel. Amo oters güdaivan ingio chi faiva dabsögn. Tuot l’evenimaint es stat ün punct culminant pels partecipants, ma eir pels spectatuors e pel lö da vacanzas Bogn Tarasp-Vulpera. L’on davo ha gnü lö il record cul plü lung ski chi vaiva üna lunghezza da 20 meters cun 30 skiunzas e skiunzs. Cun quel ski lung s’haja superà 300 meters in 35 secundas. Pitschna festa per s’algordar In sonda passada s’han chattats ad üna tschaina, sün invid da Sonja Pazeller e da sia figlia Sidonia, divers chi d’eiran da la partida avant 40 ons ed han s’algordats dals duos evenimaints specials. Sidonia Pazeller vaiva preparà diversas fotografias cha’ls preschaints pudaivan verer sün üna taila gronda. Causa cha Roland Huber d’eira amalà e nun ha pudü tour part a la sairada d’eira el collià visibel e cun tun culs preschaints ed uschè han tuots pudü discuorrer cun el e til integrar illa sairada. Tuots han gnü plaschair d’ün evenimaint bain organisà per giodair ils duos records mundials da precis avant 40 ons. Ils partecipants ed agüdonts dal record da 24 uras e 863 kilometers. Il record da 24 uras es gnü realisà a Fontana/Tarasp. Ils preschaints a la sairada da sonda passada han giodü l’evenimaint. Il seguond record sül ski da 20 meters lunghezza e 30 partecipants.

Tanter ils 28 da marz 2022 ed ils 4 d’avrigl 2022 suna Bibi Vaplan quatter concerts da solo a Madagascar. Quai scriva la musicista in üna comunicaziun a las medias. Per la tura a Madagascar, chi’d es nada in collavuraziun cull'ambaschada svizra, piglia Bibi Vaplan davo 2 ons e mez darcheu plazza al clavazin. L'ultim grond concert da la musicista engiadinaisa ha gnü lö in november dal 2019. Pel program actual da solo interpretescha ella chanzuns veglias in ün möd exotic e nouvas in versiuns cun be clavazin e chant. Eir material inedi sta sül program, sco eir üna chanzun componüda bel ed aposta per quist viadi. Ils concerts han lö als 28-03-22 a l’Institut Français de Madagascar ad Analakely, als 01-04-22 a la Résidence de Suisse a Ambohibao, als 02-04-22 al Radisson Blu Hôtel ad Antananarivo ed als 03-04-22 a la Résidence de Monsieur Besson a Talatamaty. (cdm/fmr) Bibi Vaplan suna quatter concerts a Madagascar.

Not Vital vain undrà cul Premi grischun da cultura 2022. La regenza onurescha l’artist per sia lavur sco «cuncreatur» da la cuntrada culturala ed architectonica da l’Engiadina Bassa ad ün lö d’art. «Her n’haja guardà la culla dal muond. E lura n’haja pensà: uossa n’haja dad ir quia, e quia, e giò là, e sü là, lura amo üna jada giò quia – e tuot quai avant Nadal», disch Not Vital (74) i’l film «Not Me – A Journey with Not Vital» dal cineast Pascal Hofmann chi ha accumpagnà l’artist sün seis viadis intuorn il muond. Not Vital ha savü però fingià sco uffant: «Ün di n’haja dad ir davent. Quai nun es atipic a Sent, quai haja adüna dat. I’s ha adüna stuvü ir a l’ester – eir per surviver. Ed uschè eir eu.» Not Vital vala sco nomad da l’art contemporana. Sch’el nun es güsta in China a lavurar, è’l in Africa o ill’America dal süd. Ad el tira però eir adüna darcheu inavo in sia patria. «Guardar alch chi nu’s vaiva amo mai vis, d’eira fich fascinant» Nat es Not Vital dal 1948 a Sent in Engiadina Bassa ingio ch’el ha frequentà ils prüms ons da scoula. In seguit ha l’artist fat la scoula chantunala a Cuoira. La mità da sia vita è’l stat da chasa a New York. Avant co rivar dürant ils ons ottanta illa metropola a la costa dal vest dals Stadis Units da l’America, ha Not Vital però passantà plüssas staziuns da sia vita in differents lös sco in Frantscha ed in Italia. La prüma jada in contact cun art es Not Vital gnü sco uffant. L’istoriker d’art svizzer Max Huggler (1903-1994), chi vaiva i’ls ons sesanta cumprà üna chasa a Sent, illa quala el vaiva ouvras da cuntschaints artists sco Kurt Schwitter e Pablo Picasso, d’eira dvantà ün mentur pel giuven Not Vital. «Dad ir sco mattet da 10 ons in sia chasa a guardar alch chi nu’s vaiva amo mai vis, d’eira fich fascinant», ha dit l’artist in l’emischiun «Profil» da RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Plazzà il Grischun sülla charta mundiala da l’art contemporana Sia prüma aign’exposiziun ha gnü Not Vital dal 1971 a Cuoira. Intant ha el expost fingià dapertuot sül muond ed es ün dals plü cuntschaints artists da l’art contemporana. Sco’ls nomads, tuorna però eir Not Vital adüna darcheu in sia patria e guarda da seis parc da sculpturas a Sent, s’occupa da sia fundaziun aint la Chasa Planta ad Ardez e daspö il 2016, sco nouv proprietari, eir dal Chastè da Tarasp. Per seis ingaschamaint cultural in Engiadina Bassa es el uossa dimena gnü undrà cul Premi grischun da cultura 2022. Cha Not Vital haja plazzà il chantun Grischun sülla charta mundiala da l’art contemporana, scriva la regenza illa comunicaziun a las medias. Cha cun seis parc, cun üna biblioteca, cun renovaziuns da chasas veglias e cun la renaschentscha d’ün chastè haja el güdà cha la cuntrada culturala ed architectonica in Engiadina Bassa saja dvantada ün lö da l’art. Adonta da seis ingaschamaint e sia collia­ziun cun sia patria, tira a Not Vital però eir in avegnir adüna darcheu a l’ester. «Nus nun eschan fats per star aint in üna abitaziun, nus eschan fats per ans mouver», uschè l’artist aint l’emischiun «Profil» dad RTR. Premi da cultura per Not Vital Not Vital vain undrà cul Premi grischun da cultura 2022. Cha l’artist haja plazzà il chantun Grischun sülla charta mundiala da l’art contemporana, scriva la Regenza illa comunicaziun a las medias. Cun seis parc, cun üna biblioteca, cun renovaziuns da chasas veglias e cun la renaschentscha d’ün chastè haja el güdà cha la cuntrada culturala ed architectonica in Engiadina Bassa saja dvantada ün lö da l’art. Nat es Not Vital dal 1948 a Sent. La mità da sia vita è’l stat da chasa a New York. El vala sco nomad da l’art contemporana. Sch’el nun es güsta in China a lavurar, è’l in Africa o i’ll’America dal Süd. A Not Vital tira però eir adüna darcheu inavo in sia patria. (fmr/an) L’artist Not Vital es gnü undrà da la regenza cul Premi grischun da cultura 2022.

Cun discussiuns ed ün festival dad ideas voul la dieta da specialistas e specialists «Aua Forta» s’occupar cullas sfidas pel turissem in territoris muntagnards a reguard aua e clima. Ün webinar (ün cuors online) als 22 da marz 2022 ed üna dieta chi dürarà dals 23 fin als 25 da gün 2022, dessan manar soluziuns. Quai scriva la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) in üna comunicaziun a las medias. Cun referats, prelecziuns ed excursiuns as dedichaiva Scuol infin uossa üna jada l’on dürant ün’eivna al tema aua. Il concept pels dis da l’aua «Aua Forta» in Engiadina Bassa es gnü reelavurà per quist on. L’importanza da l’aua resta i’l center, ma l’evenimaint vain parti sü in duos occurrenzas – üna in marz ed üna in gün. A la dieta da specialistas e specialists dessan gnir chattadas cumünaivelmaing ideas concretas e sviluppadas soluziuns. Portaders da quella dieta sun la società GraubündenWASSER, la TESSVM e la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas. Ün important aspet da la dieta fuorma eir la colliaziun tanter las partecipantas ed ils partecipants. L’occurrenza «Aua Forta» cumainza dimena als 22 da marz 2022, il Di da l’aua da l’ONU, cun ün webinar cul tema «aua, clima e turissem in territoris muntagnards: sfidas e soluziuns». Manà vain il webinar da Stefan Forster, manader perscrutaziun turissem e svilup perdüraivel a la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas, e dad Ernst Bromeis, ambaschadur d’aua e president da GraubündenWASSER. (cdm/fmr) Ils dis da l’aua «Aua Forta» cumainzan als 22 da marz 2022 cun ün webinar pel tema «aua, clima e turissem in territoris muntagnards: sfidas e soluziuns».

In collavuraziun cul Teater Cuoira ha lö in marcudi, ils 23 da marz 2022 a las 19.00 illa «libraria poesia clozza» a Scuol üna prelecziun in realtà virtuala. Quai scriva il Teater Cuoira in üna comunicaziun a las medias. In seis cudesch cul titel «Los», quinta il scriptur Klaus Merz l’istorgia da Peter Thaler chi parta per üna gita illas muntognas svizras per chattar tegn. Per la prelecziun da realtà virtuala sun gnüdas arrandschadas dudesch passaschas dal text. La prelecziun maina a las preschaintas ed als preschaints dürant 25 minuts tras differents locals filmats in realtà virtuala dal redschissur Sandro Zollinger. Davo la prelecziun ha lö ün discuors cun Klaus Merz e Sandro Zollinger. La quantità da plazzas es limitada a 20 partecipantas e partecipants. Bigliets as poja cumprar sülla pagina d’internet: www.poesia-clozza.ch (cdm/fmr) Illa «libraria poesia clozza» ha lö üna prelecziun in realtà virtuala da texts dal scriptur Klaus Merz.

Hoz es il di mundial da la poesia. Avant 22 ons ha l’UNESCO defini ils 21 marz per render consciaint e s’algordar a la valur da la poesia, a la varietà da la lingua sco bain cultural ed a l’importanza da la tradiziun orala. L’ultima jada ch'eu n'ha drivi ün cudesch da poesias es stat be d’incuort e quai ün apaina cumparü pro editionmevinapuorger, cul titel «Be cun rispli» da Jachen Andry. Sün pagina 65 legia: Id es in mai ün furmier furius in guerra intestina ün tröp da gnus gniervus parderts per fügia repentina ün tavanöz intuorn intuorn e tuottadi quel sain da stuorn Touchè! Sch’inchün am dumandess güst'hoz e uossa co chi’m gess, til tgnessa suot il nas il cudesch. I’m va uschè sco in quista poesia. Cun ses lingias è'la expraisa, la nervusità in mai chi reagischa a la situaziun alarmanta i'l muond als 21 marz dal 2022. Üna poesia svaglia alch in quel chi tilla legia. Adüna nun es quai listess bler. Minchatant daplü, minchatant damain. Minchatant lasch’la eir indifferenta. O chi capita sco manzunà ch’ella tocca sül viv. L'effet es lura immediat e cun tuotta forza. Eu m’algord amo bain da la prüma jada ch’eu n’ha tgnü in man ün cudesch da Luisa Famos. Eu sezzaiva in sala da lectüra da la biblioteca a Turich ed i’m sun gnüdas las larmas. La litteratura rumantscha es richischma da poesias. Il spectrum stilistic variescha e s’ha sviluppà as laschond influenzar da curraints da la lirica internaziunala. Ell’ha fat sia via tanter tradiziun ed innovaziun. Quists ultims ons daja üna nouva generaziun chi scriva e ris-cha vieplü eir da publichar. Il bsögn da scriver poesia ha ün’urgenza actuala. Forsa ch'ün temp uschè spess e cumplex sco cha no til vivain, fa chi’s voul tschüffer ün mumaint cun pleds. La poesia ans es plü dastrusch co quai cha no forsa pensain. «Co es quai cha la naivetta, croud’e crouda d’incuntin? Taidla, taidla ma figlietta: sü in tschêl es ün muglin, ...». Las lingias da Men Rauch vaina imprais ourdadoura ed i vegnan be sech e cumplettas da bocc’oura, scha la poesia vain nizzada. Our dal radio rappan Snook, las Liricas, Stef la Cheffe e co. in rimas: rumantsch, talian, dialect, brasilian – eir qua vala il princip da ritem e rima. E quants versins e chanzuns d’uffants ans güdan tras l’on cun sias üsanzas «Chalandamarz, Chaland'avrigl, il bap lavura cun seis figl, ...» – e’ns accumpognan i’l minchadi, p.ex. a chattar ils pleds chi cuffortan l’uffant apaina s’inchambuorgià. Eir qua fan chanzuns o versins lur serv, perquai chi expriman alch per no, ün cuntgnü, ün sentimaint cha no partin. La poesia douvra ün visavi. Ella douvra a sia lectura ed a seis lectur. La poesia ha ils pleds. Quel chi tilla legia, taidla, disch sü o chanta, ha lapro il sentimaint. Id es üna dependenza reciproca. Sainza quel chi legia, taidla, chanta nun han ils pleds da la poesia ingüna forza. Sainza no nun han poesias ingüns sentimaints. Sainza poesias ans mancan ils pleds. Per exaimpel hoz ils 21 marz 2022 in ün muond ingio cha’l sain da stuorn nu schmetta plü da batter. Bettina Vital da Uetikon/Ardez, è romanista independenta, co-curatura dal festival «LitteraturA Nairs» e redactura responsabla dal «Chalender Ladin». Bettina Vital

Ils trais candidats chi vaivan inoltrà lur candidatura per ils posts vacants illa suprastanza cumünala da Val Müstair sun gnüts elets i’l prüm scrutin. Chasper Stuppan-Hohenegger es elet cun 359 vuschs, Thomas Schadegg cun 255 vuschs e Stephanie Ulayayi-Albertin cun 188 vuschs. Els succedan als impressaris Guido Mittner, Roman Oswald e Patrick Wegmann. 288 vuschs sun idas a singulas otras persunas. Totalmaing sun gnüdas inoltradas 1020 vuschs valablas – la maiorità absoluta d’eira pro 171 vuschs. L’elecziun cumplementara da la suprastanza cumünala d’eira necessaria, perquai cha trais commembers vaivan demischiunà dal gremi a la fin da schner. Sco radschun vaivan els nomnà differenzas culla presidenta cumünala. Uossa es la suprastanza dimena darcheu cumpletta. La legislatura dals trais nouvelets düra fin a la fin dal 2024. (rtr/fmr) Stephanie Ulayayi-Albertin, Chasper Stupan-Hohenegger e Thomas Schadegg sun gnüts elets nouv illa suprastanza cumünala da Val Müstair.

Dals 19 fin als 26 da marz 2022 ha lö a Scuol l’eivna internaziunala da skis da Rotary. Dürant quell’eivna dessan gnir ramassats raps per «Rokj Engadin und Bündner Südtäler». «Sch’uffants e giuvenils nu sun acceptats am fa quai mal il cour. Scha quai capita pervi da lur stadi social pudain nus güdar», disch Annatina Taisch da Scuol. Ella es part da la suprastanza dal club da Rotary Bad Scuol-Tarasp-Vulpera e commembra da fundaziun da Rokj in Engiadina. Sco part dal comitè d’organisaziun ha ella güdà a metter in peis l’eivna internaziunala da skis chi ha lö quist’eivna a Scuol. Var 110 commembras e commembers da tuot l’Europa s’han annunzchats per as partecipar a quist’evenimaint. Dürant quell’eivna nu dessan las commembras ed ils commembers be giodair l’Engiadina Bassa, dimpersè eir ramassar raps per sustgnair finanzialmaing ad uffants e giuvenils in Engiadina e las valladas dal süd grischunas. Sustegn finanzial per uffants e giuvenils «La prüma jada dudi da Rokj n’haja dal 2019. Quai es ün proget da Rotary in Svizra chi’d exista però fingià daspö plüs ons», declera Annatina Taisch, «insembel culs clubs da Rotary Bad Scuol-Tarasp-Vulpera e da San Murezzan vaina fundà a la fin dal 2020 il club regiunal 'Rokj Engadin und Bündner Südtäler'.» Cha mincha società da Rokj sustegna si’aigna regiun es üna aspet important per Annatina Taisch: «A mai vaja in prüma lingia per dar inavo alch a mia patria ed a mia regiun. I nu’m d’eira consciaint chi dà uschè blers cas in Engiadina e las valladas dal süd chi douvran noss sustegn.» Cha bleras persunas hajan suvent amo retgnentschas, uschè Annatina Taisch, «ma nus badain cha nus surgnin minch’on daplü dumondas.» Quellas dumondas pel sustegn finanzial per uffants e giuvenils pon gnir fattas per exaimpel da scoulas, dals genituors o dals uffizis socials. Rokj sustegna cas singuls – saja quai per cumprar ün computer per la scoula – e progets cun dürabilità, «per exaimpel sch’ün uffant o giuvenil es specialmaing talentà in musica o in sport», uschè Annatina Taisch. Spranza da ramassar üna bella somma Per insomma spordscher quel sustegn finanzial es Rokj dependent da donaziuns. Dürant l’eivna internaziunala da skis da Rotary vegna tradiziunalmaing ramassà per ün proget charitativ. Annatina Taisch e seis comitè d’organisaziun han perquai nüzchà l’occasiun per ramassar a Scuol raps per sustgnair ils uffants e giuvenils illa regiun: «Las commembras ed ils commembers pon cumprar dürant tuot l’eivna lottarias per desch francs al toc. Dürant la saira finala ha lö üna tombola ingio chi vain trat la büs-cha e scumparti premis cha sponsurs ans han miss a disposiziun.» Ella spera da pudair ramassar in quel möd üna bella somma chi va cumplainamaing a favur da 'Rokj Engadin und Bündner Südtäler'. Ma che spetta a las commembras ed ils commembers da Rotary dürant l’eivna da skis in Engiadina? «I tils spetta ün grondius program ingio chi vegnan fattas amicizchas, giodü la natüra, fat sport e sustgnü l’idea da Rotary. Tanter oter pon els ir a far passlung o ir culs skis a Scuol ed in Samignun. I sun eir planisadas üna cuorsa da skis, gitas e perfin ün cuors da rumantsch», uschè Annatina Taisch, «cun quist evenimaint provain nus da far eir alch per la regiun. Nus dain tuot cha las commembras e’ls commembers survegnan üna bun’impreschiun e piglian cun sai ün pêr razs da sulai e tuornan darcheu üna jada.» «Funcziuna be schi’s va man in man» «I d’eira da tgnair adüna avert ils ögls e da guardar che chi capita», disch Annatina Taisch davart las sfidas per organisar il di internaziunal, «che das-chaina insomma far e che nüglia.» Uschè ün’eivna da skis ha lö minch’on in ün oter pajais: «Nus vessan stuvü spordscher l’evenimaint fingià l’on passà, ma causa corona til vain nus stuvü spostar per ün on. Cun quai cha nus vaivan cumanzà fingià l’on passà cun organisar, d’eira però fingià pronta üna part dal program.» Per organisar uschè ün evenimaint douvra eir üna buna collavuraziun tanter differents actuors: il club local da Rotary, l’organisaziun da turissem Engiadina Samignun Val Müstair SA (TESSVM) e las Pendicularas Scuol. «Nus vain surgni da tuot las varts ün fich grond sustegn. Nus eschan fich grats per quel – d’organisar uschè ün evenimaint funcziuna be schi’s va man in man», uschè Annatina Taisch. Ramassar eir per l’Ucraina Eir scha dürant l’eivna da skis vegna ramassà impustüt pel sustegn dad uffants e giuvenils in Engiadina e las valladas dal süd grischunas, ha il comitè d’organisaziun in vista a la guerra ill’Ucraina decis, da ramassar eir raps per sustgnair il proget «Solidarity with Ukraine». Quel proget vain chürà da commembras e commembers da Rotary da la Slovakia e da la Pologna. «Quai d’eira ün’acziun fich spontana», declera Annatina Taisch, «ma nus ans vain decis da vulair in mincha cas eir sustgnair quel proget e sperain cha nus possan eir quia ramassar uschè blers raps sco pussibel.» Servezzan per la generalità Rotary es ün club cun üna rait mundiala chi s’ingascha socialmaing. El es gnü fundà dal 1905 ed ha 1,2 milliuns commembras e commembers in tuot il muond e da differentas spartas professiunalas chi vöglian far ün bun servezzan per la generalità. Commembra o commember da Rotary as poja gnir be sün racumandaziun d’ün’otra commembra o commember. In Svizra ed i’l Principadi da Liechtenstein existan 206 clubs cun bundant 11 000 commembras e commembers. Ün da quels clubs as chatta in Engiadina Bassa ed as nomna Rotary Club Bad Scuol-Tarasp-Vulpera. El es gnü fundà dal 1968. Actualmaing s’ingascha quel club pro’l proget «Tischlein deck dich» ed ha sustgnü dürant ils ultims ons differentas instituziuns d’ütil public sco la Chasa Puntota a Scuol e la Chasa Flurina a Lavin. ROKJ – Rotary für Kinder und Jugendliche es üna partiziun dals clubs da Rotary. El spordscha sustegn finanzial per uffants e giuvenils fin 18 ons chi sun social- o economicamaing dischavantagiats. Sustgnüdas vegnan activitats i’ls secturs scoula, musica, sport, chomps, mobilità, sandà e chüra. Infuormaziuns davart la società Rokj as chatta sülla pagina d’internet: www.rokj.ch Ramassar per uffants e giuvenils Dals 19 fin als 26 da marz 2022 ha lö a Scuol l’eivna internaziunala da skis da Rotary – ün club cun üna rait mundiala chi s’ingascha socialmaing. Var 110 commembras e commembers da tuot l’Europa s’han annunzchats per as partecipar a quel evenimaint. Dürant quell’eivna nu dessan las commembras ed ils commembers però be giodair l’Engiadina Bassa e Samignun, dimpersè eir ramassar raps per la società «Rokj Engadin und Bündner Südtäler». La partiziun dals clubs da Rotary Bad Scuol-Tarasp-Vulpera e San Murezzan s’ingascha pel sustegn finanzial d’uffants e giuvenils illa regiun. (fmr/an) Ils commembers da fundaziun da Rokj Engadin und Bündner Südtäler – (da schn.) Markus Hauser, Michael Roth, Annatina Taisch, Roman Grossrieder e Richard Dillier. La società s’ingascha pel sustegn finanzial per uffants e giuvenils. In sonda ha cumanzà a Scuol l’eivna internaziunala da skis da Rotary. Las commembras ed ils commembers dal club chi s’ingascha socialmaing, giodan dürant quell’eivna la natüra in Engiadina Bassa.

Sbagls pon capitar, bain cler. Ma l’eivna passada es capità propi ün pluffer sbagl a la cumischiun da cultura dal chantun Grischun. Quai es quella cumischiun chantunala chi decida on per on – cun seis parsura Köbi Gantenbein – chi chi tschüffa ils premis da cultura dal Grischun: il grond premi (30 000 frs), ils premis da recugnuschentscha ed ils premis da promoziun (adüna 20 000 frs). Ma quist on es apunta capità ün sbaglin fich penibel chi’d es restà secret. Fin uossa! Causa üna indiscreziun incredibla es gnü tradi il sbagl. Che es capità? In gövgia passada sun gnüts comunichats ils premis da cultura. Ma pro la redacziun finala da la comunicaziun sun gnüts sbrattats duos noms! Insè d’eira previs cha la Regenza surdess il premi principal – il grond e prestigius «Premi grischun da cultura 2022» – a Paulin Nuotclà. Ma apunta, ill’agitaziun ed illa prescha es capitada la baschatta ed inchün ha scrit il nom da Not Vital süsom la glista. Paulin Nuotclà es perquai crodà aval ed ha tschüf «be» ün premi da recugnuschentscha. Apaina cha premis e victurs sun stats palesats in gövgia passada, esa stat massa tard per correger. Per furtüna es güsta rivà ün oter Engiadinais, apunta Not Vital, süsom la glista. Perquai nun ha ingün badà il malheur. La fin dals quints es Not Vital propi ün artist da vaglia, ün fegher da renom mundial, ün saltimbanc cun malizcha divertenta, ün globetrotter cun il passaport dubel in busacha – Randulin e Sentiner. Pelvaira, Not Vital es ün valabel rimplazzant per Paulin Nuotclà. E be listess – id es ün sbagl. Perquai cha tenor mai (ed apunta insè eir tenor la cumischiun da cultura) füssa propi stat ura e strasura cha Paulin Nuotclà tschüffa il premi grond, davo ch’el vaiva tschüf avant precis 35 ons ün premi da promoziun dal Chantun. Eir la comunicaziun da medias da l’eivna passada renda onur al multitalent engiadinais e nu riva bod plü da finir cullas lodavaglias – citain be cuort il text original in rumantsch grischun: «Il musicist, restauratur, magister da dissegn, illustratur, stuccatur, artist da sgrafitto, autur da comics e pictur è in artist universal.» – Impustüt dürant ils ons 80 e forsa amo ün zich aint pels ons 90 ha Paulin Nuotclà creà ün’ouvra legendara, almain in Engiadina. Manzunain be ün pêr chavazzins: il comic da Baldi chi fa slalom, la chanzun mez bilingua «Das tragliun», ils draguns sün fatschadas engiadinaisas, la chanzun «Il prüm milliun» per chantar in ustaria, las illustraziuns critic-satiricas i’l Chardun, l’istorgina illustrada dal clucher da San Murezzan chi’s sgoba e’s schnuischa dal svilup dal lö turistic, la chanzun da «La muntogna da glatsch chi giaiv’e giaiv’e giaiva e mai nun as fermaiva» ed amo bler oter. I sun texts, melodias, disegns, sgrafits chi han fat rier e pensar ad ün’intera generaziun d’Engiadinaisas e d’Engiadinais. «Il prüm chi’d es gnü sarà stat ün chatschader» – uschè cumainza üna chanzun da Paulin Nuotclà. Ma lura s’ha apunta tuot l’Engiadina sviluppada i’l decuors dals ultims decennis in üna direcziun chi dà da stübgiar. Paulin Nuotclà ha vivü, lavurà e chantà immez quel svilup e til ha critichà. Ün dilemma ch’el ha provà da respuonder in seis möd, cun seis pleds e cun seis umor – sainza propi rivar da’s deliberar da las cuntradicziuns. Bun, i po dar cha Paulin Nuotclà nun haja perseguità sia via artistica culla consequenza, culla cosmopolitica e la creppa düra dad oters artists. Ma precis qua laiva la cumischiun da cultura chantunala apunta dar ün cuntrapais e muossar cha güsta il dubi, l’inconsequenza e la pitschnezza locala nu sun ün impedimaint per ün’ouvra artistica extraordinaria. Anzi. Però apunta, uossa es capità il sbagl. Not Vital ha ün premi daplü ch’el gnanca nu douvra. Ün premi ch’el forsa expuona dasper üna buatscha da bruonz aint il chastè da Tarasp. Baininclet, Not Vital ha plü co merità quist premi! Insè daja üna persuna chi pudess uossa, cun sia malizcha divertenta, correger il malheur comunicativ da la cumischiun da cultura. Pro la surdatta dal premi pudess Not Vital dir: «Eu desist dal premi. Eu less cha meis collega Paulin til tschüffa!» I dess ün applaus frenetic. La cumischiun da cultura pudess dar ün profuond suspür. In sala dessa risadas, brancladas e larmas. Ed a la fin da la saira pigliess Paulin Nuotclà sia guitarra e chantess: «Und wenn aina maint: ‹Das ischt nit recht!›, ischas nu wegam mal il buttatsch.» David Truttmann es schefredactur da la FMR ed ha jent las lavurs da Paulin Nuotclà e quellas da Not Vital. Paulin Nuotclà sün vamporta a Susch. Paulin Nuotclà dürant la lavur vi d'ün sgrafit d'üna chasa engiadinaisa.

Il prüm evenimaint da politica mundiala ch’eu am regord es l’arriv dals fügitivs ungarais a Tusan, dal 1956. Eu d’eira ün puobet, quella jada, prüma classa. Ma eu sa co cha bap ha quintà a la maisa da giantar d’üna duonna chi vaiva sia figlia in Ungaria e chi vaiva temma cha quella nu riva plü oura ed inavo in Svizra. Eu nun ha inclet bler, ma il fat cha quist evenimaint m’es restà, muossa ch’eu n’ha almain chapi l’importanza da quels dis. Ün pêr ons plü tard, eu in meis prüm semester a l’università. E darcheu las truppas da la Russia e dals oters pajais dal Pact da Warschau invadond ün pajais chi laiva ir si’aigna via. Ed eu m’algord co cha’ls students e las studentas da Prag sun arrivats illas universitats svizras, buollats da las experienzas fattas. Ed uossa, in mia pensiun stögl eu far l’experienza cha eir davo la fin dal sistem communistic nun esa pussibel ch’ün stadi dastrusch da la Russia giaja sias aignas vias. E tras las medias socialas ans vain quai amo bler plü dastrusch co quella jada. Quai chi’d es fich different: Tschellas duos jadas d’eiran las truppas magari svelt illas citads principalas ed infra pacs dis s’ha constitui üna regenza suot la guida da la Russia chi vaiva lura l’incumbenza da stabilir danövmaing üna pasch russa. La defaisa d’eira visibla eir quella jada, ma da prüm davent d’eira la chosa persa – ons da repressiun sun seguits, ons eir dad ün’economia falombra. Quista jada es quai fich oter: Id es cler cha gnanc’üna minorità nu salüda l’invasiun, cha la populaziun as vaiva decis fingià dürant ils ultims ons per ün’otra via dal svilup, vers libertats individualas, vers ün clima avert, vers ün cumbat cunter la corrupziun. E da far ir inavo quai, sarà plü co difficil, eir scha las armas forsa tegnan il suraman. Eu vess dat bler da nu stuvair far amo üna terza jada üna tala experienza, greiva da passantar eir sco observatur e spectatur. Ils purtrets da las prümas duos jadas am perseguiteschan ed eu sper amo adüna chi nu seguan eir quista jada ons da praschun, immobilità, pussanza d’armas e da violenza. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun e president da la Lia Rumantscha. El viva en il Partenz. Johannes Flury sin stgala per bandunar la Chasa Rumantscha a Cuira. El è dapi l’onn 2016 president da la Lia Rumantscha e vegn a restar en uffizi enfin la fin da quest onn....

Che es patria? Ed ingio es quella? Dumondas, sün talas suvenz nu daja be üna resposta. Quai vezzan eir il Portugais Bruno Cruz e l’Engiadinais Gian Luis Cagienard uschè. Ün’istorgia da prümas e seguondas patrias, dal partir e dal tuornar d’üna in l’otra patria. La motivaziun per Bruno Cruz da tuornar da Lavin in sia patria uriunda, a Salzedas, ün cumün i’l circul Tarouca i’l nord dal Portugal, es üna familiara ed ha nom Martin. Martin es il figl da Bruno e Susana Cruz e cumainza ingon la scoula primara. «Il plü tard in quist mumaint at stoust decider in familia, ingio cha tü voust, cha teis figl va a scoula», disch Cruz illa Bar da l’Hotel Piz Linard a Lavin tanter duos telefonats – el ha hoz anniversari, seis 41avel. Cha similas ponderaziuns s’hajan els fat fingià avant quatter ons e decis fingià quella jada vaira svelt, da vulair tuornar in Portugal. Susana Cruz, chi ha svessa eir lavurà ot ons in l’hotel es in seguit tuornada fingià là cun Martin in patria. Bruno Cruz invezza ha lavura inavant in l’hotel, intuot 14 ons e da quels ils ultims duos ons sco osp respunsabel. Dal manager d’immobiglias a l’osp Ün’otra via ha fat Gian Luis Cagienard, 34 ons vegl, oriund da Scuol, absolvent dal gimnasi a l’Institut Otalpin a Ftan e d’ün stüdi d’economia a Lucerna. El es manager da portfoglio sül sectur d’immobilias, ha lavurà in quista funcziun a Turich e Losanna ed es uossa tuornà inavo in Engiadina Bassa. «Per cas», disch el, «eu n’ha simplamaing decis da tuornar a chasa sainza ün böt specific». Tuornà el fingià avant bundant ün on – ün zich eir causa la pandemia – ed imprais a cugnuoscher casualmaing l’hotel Piz Linard, a’l genius loci, Hans Schmid, e tuot la squadra d’hotel. «Implü n’haja gnü colliaziun eir sur il proget da «crowd-investment» per garantir l’avegnir da l’hotel ed eir da la Crusch Alba, l’anteriur restorant cun qual la mamma da Cagienard vaiva colliaziuns. La Crusch Alba fa hoz part da l’ensemble da la Piz Linard SA e desss surtour là üna rolla speciala in l’avegnir (la EP/PL vaiva rapportà). «Eu less verer a crescher meis figl» La prüma staziun da Bruno Cruz in Svizra d’eira l’hotel Kempinski a San Murezzan. Davo üna stagiun d’inviern e’l gnü in contact sur ün cumpatriot cul Piz Linard, s’ha preschantà là üna bunura e gnü fingià la davomezdi üna nouva plazza da lavur. Cumanzà ha’l sia lavur a Lavin in chadafö e bainsvelt ha’l müdà, causa mancanza da persunal, i’l service. Invers l’«Allegra» as vaiva Bruno Cruz exprimi, cha perquai cha seis genituors hajan lavurà tuots duos in l’hotel Waldhaus a Segl, saja’l creschü pro nona e bazegner in Portugal fin in l’età da dudesch ons. «Eir scha quai d’eira da quels temps normal, less eu verrer hoz a crescher a meis figl», uschè Cruz. «Eu tuorn dimena cun ün ögl riond ed ün cridond a chasa», disch el, «eu vegn d’üna patria in l’otra – tuots duos lös sun per mai lös da cour e da patria». Sco ch’el ha fat ils ultims ons regularmaing vacanzas pro sia familia a Salzedas, tuornarà Cruz regularmaing eir inavo a Lavin. «Eu rest sgüra in contact e rest inavant eir commember dal cussagl administrativ da la società d’immobiglias Piz Linard SA.» Ma pel prüm vain fat «viva» sün l’anniversari e mangià ün toc «torta della Nonna». Sia roba persunala es fingià a Portugal, «a mai resta be amo üna valisch ed üna buscha per quel di cur ch’eu pigl cumgià qua e part per mia seguonda-prüma patria», disch Bruno Cruz. E quel di vain adüna plü dastrusch, als 31 marz ha’l nempe seis ultim di da lavur a Lavin. Trio da gestiun: Gian Luis, Lea e Jirka E Gian Luis Cagienard? Invezza da far inavant carriera sün seis manster ha’l absolt la scoula d’hotelleria, «per insomma avair ün’idea da la basa illa gastronomia», sco ch’el disch. Davo la desditta da Bruno Cruz s’hajan drividas subit nouvas perspectivas eir per el. A Lavin ha’l fladunà la prüma jada ajer da gastronomia e chattà in Lea Iff e Jirka Vasek duos partenaris chi tiran illa listessa direcziun sco el. «A Cuoira n’haja intant eir ragiunt la patenta d’uster e surtut la carica da Bruno vaiv eu fingià pels 1. december da l’on passà», uschè Cagienard. Gian Luis Cagienard es tuornà in Engiadina Bassa, Bruno Cruz bandunarà Lavin, e restà es il problem da mancanza da persunal in l’hotel. Ün fat, chi sforza uossa als respunsabels da serrar l’hotel na pür davo Pasqua sco pensà, dimpersè fingià pella fin da marz. «Per tuornar avant l’Ascensiun motivà e plain svung», conclüda Cagienard. Gian Luis Cagienard (a schnestra) es tuornà in sia patria Engiadina e Bruno Cruz tuorna in sia patria Portugal. Ün es tuornà, ün oter banduna Lavin In l’hotel Piz Linard es in vigur daspö december da l’on passà ün process da müdamaint illa gestiun da l’hotel. L’osp respunsabel da fin quà, il Portugais Bruno Cruz, segua la fin da marz a sia familia chi’d es tuornada fingià avant quatter ons da Lavin a Salzeda, i’l nord dal Portugal. Là, in seis lö da vaschinadi, less Cruz d’üna vart verrer a crescher a seis figl e da l’otra vart manar inavant l’intrapraisa da sepultüra da sia famiglia. 14 ons d’eira l’osp Bruno Cruz la fatscha dal Piz Linard. Surtut quista lezcha han uossa Gian Luis Cagienard insembel cun Lea Iff e Jirka Vasek. Cagienard svessa ha lavurà giò la Bassa sco manager da portfoglio i’l sectur d’immobiglias ed es tuornà avant bundant ün on – ün zich per cas e sainza ün böt specific – in sia patria uriunda, l’Engiadina Bassa ed ha müdà manster. (jd)

In mardi saira ha gnü lö ün referat online davart il tema «aua, clima e turissem in territoris muntagnards: sfidas e soluziuns». Quel referat ha marcà il cumanzamaint dals dis da l’aua «Aua Forta». Cun referats, prelecziuns ed excursiuns as dedichaiva Scuol infin uossa üna jada l’on dürant ün’eivna al tema aua. Il concept pels dis da l’aua «Aua Forta» in Engiadina Bassa es gnü reelavurà per quist on. L’importanza da l’aua resta i’l center, ma l’evenimaint es gnü parti sü in duos occurrenzas – üna in marz ed üna in gün. Punctualmaing pel Di internaziunal da l’aua da l’ONU, ils 22 da marz, ha gnü lö in mardi saira la prüm’occurrenza. In ün webinar han specialists referi davart las differentas problematicas in connex cun aua, clima e turissem. «Il turissem es pertoc e chaschunader» «Ils problems sun evidaints ed eir las dumondas», ha dit Stefan Forster, manader perscrutaziun turissem e svilup perdüraivel a la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas in mardi saira a chaschun dal webinar. In sia lavur s’occupa il specialist da las differentas problematicas in connex cun aua, clima e turissem: «Co as vaja intuorn cun fasas da süttina, co cun evenimaints extrems – dimena cun massa bler’aua, co culla dscheta permanenta ed ils vadrets chi van inavo e che influenza ha quai sül bilantsch da l’aua?» Cha quai sajan però be ün pêr da las dumondas in connex cun aua, clima e turissem muntagnard, uschè Stefan Forster, «il turissem es pertoc ed al medem mumaint chaschunader. Id es da chattar soluziuns impustüt per duos dumondas centralas: che faina sco lö da turissem e co pudaina far nossa part per balchar il müdamaint dal clima?» Quanta stà gnarà, quant inviern restarà Eir Bruno Abegg da l’Università da San Galla s’occupa daspö blers ons cul müdamaint dal clima e si’influenza pel turissem illas muntognas. Sco ch’el ha referi in mardi saira, dvantaran las stads marcantamaing plü chodas e cun damain precepitaziuns: «Scuol es per si’otezza relativmaing chod e varà d’instà i’l strusch avegnir, schi’s po crajer als scenaris, blers dis da chalur – dimena dis cun üna temperatura sur 30 grads. Quant preparà s’esa per reagir a quel trend?» Eir ils invierns gnaran plü chods – quels invezza cun daplü precipitaziuns. In tuot la Svizra saran üna gronda part da quellas precipitaziuns però plövgia e na naiv: «Quant as poja amo innaiver ed ingio as poja insomma amo innaiver», sarà lura la dumonda. Cha pertoc da quel svilup sajan però eir otras sportas turisticas d’inviern: «Quant preparà al müdamaint dal clima sun quellas sportas, che as stoja e che as poja far per s’adattar meglder a las premissas climaticas – quai adüna resguardond che cha’l marchà voul.» «Id exista üna urgenza» Per chattar respostas a tuot quellas dumondas avertas, ma evidaintas, ha lö dals 23 fin als 25 da gün 2022 la seguond’occurrenza dals dis d’aua «Aua Forta». A quella dieta dessan gnir chattadas cumünaivelmaing ideas concretas e sviluppadas soluziuns. «Aua es l’origen dal turissem in nossa regiun», ha dit Martina Hollenstein Stadler, la directura da l’organisaziun da turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) in mardi saira, «id es ün elemaint da basa na be pel turissem, dimpersè per tuot la regiun e per tuot l’umanità.» Cha pervi da quai saja important chi’s possa in’occasiun da quella dieta in gün eir chattar il barat cun otras regiuns – saja quai svizras o dals pajais cunfinants, uschè la directura da la TESSVM. Portaders da quella dieta sun la TESSVM, la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas e la società GraubündenWASSER. Ernst Bromeis, ambaschadur d’aua e president da GraubündenWASSER – üna società chi ha sco böt da posiziunar l’aua in Grischun sco resursa primara e da tilla dar ün pais strategic – ha dit al webinar: «Nus nu discurrin be da chosas chi pon forsa capitar insacura i’ls prossems ons, id es üna realtà. Id exista üna urgenza.» Infuormaziuns davart ils dis da l’aua «Aua Forta» e la dieta chi ha lö dals 23 fin als 25 da gün 2022 as chatta illa rait suot: www.aua-forta.ch Bleras dumondas avertas In mardi saira ha gnü lö ün referat online davart il tema «aua, clima e turissem in territoris muntagnards: sfidas e soluziuns». Quel referat ha marcà il cumanzamaint dals dis da l’aua «Aua Forta» chi han lö in Engiadina Bassa. Cun referats, prelecziuns ed excursiuns as dedichaiva Scuol infin uossa üna jada l’on dürant ün’eivna al tema aua. L’evenimaint es per quist on gnü parti sü in duos occurrenzas. Illa prüm’occurrenza han referi specialists davart las differentas problematicas in connex cun aua, clima e turissem. Las soluziuns per quels problems dessan lura gnir chattadas illa dieta chi varà lö dals 23 fin als 25 da gün 2022. (fmr/an) Aua forta es ün’expressiuns ladina per aua minerala. «Aua Forta» as nomnan eir ils dis da l’aua chi han cumanzà als 22 da marz 2022 cun ün webinar cul tema «aua, clima e turissem in territoris muntagnards: sfidas e soluziuns».

Daspö desch ons lavura Martina Grond da Scuol sco magistra primara a la scoula Luchswiesen a Schwamendingen. La scoula i’l quartier a l’ur da la cità da Turich fa part al proget «QUIMS – Qualität an multikulturellen Schulen». Uffants da famiglias da fügitivs o eir d’immigrants han suvent fadia schi van a scoula in Svizra. Dad üna vart nu discuorran els bain la lingua, da tschella creschan els sü – impustüt in citads – in uschè nomnadas «bildungsfernen Schichten». Per tils sustgnair pro problems linguistics e tils spordscher üna bun’integraziun ed educaziun, ha la cità da Turich introdüt dal 1999 il proget «QUIMS – Qualität an multikulturellen Schulen». Martina Grond (37) da Scuol es magistra primara ad üna da quellas scoulas – la scoula Luchswiesen a Schwamendingen. Quai es ün dals quartiers da la cità da Turich cun il plü bass standard social. «Sgür na Schwamendingen, sgüra ingüna quarta fin sesavla classa» «Cun quai ch’eu instruisch fingià daspö desch ons a Schwamendingen nun haja ingüns conguals co chi’d es in otras scoulas», disch Martina Grond. Davo sia scolaziun a la scoul’ota pedagogica a Cuoira es ella ida directamaing a lavurar a Schwamendingen ingio ch’ella instruischa adüna amo. «Eu n’ha insè adüna dit: Sgür na Schwamendingen e sgüra ingüna quarta fin sesavla classa», uschè la magistra primara cun ün surrier, «e sun lura istess plachada quia.» Ch’ella es rivada illa scoula Luchswiesen d’eira però üna casualità: «Gnüda a Turich suna pervi da l’amur.» Ch’ella s’haja lura simplamaing annunzchada sco magistra in tuot la cità ed i’ls contuorns e surgni la plazza a Schwamendingen. «Cun quai ch’eu sigl adüna gugent aint ill’aua fraida, n’haja tut quella plazza.» «Üna rait chi s’occupa dals greivs cas» «Fich blers uffants derivan da famiglias cun circumstanzas difficilas», disch Martina Grond, «pervi da las abitaziuns bunmarchadas riva però eir la classa mezdana adüna plü suvent ad abitar a Schwamendingen. La forsch sociala as driva pervi da quai adüna daplü. Eu n’ha uffants da managers ed uffants dad immigrants in classa.» Ch’impustüt pro’ls seguonds as bada ch’els nun hajan il sustegn in famiglia: «Ils genituors ston lavurar fich bler e nun han temp da s’occupar da lur figlias o da lur figls. In quels cas fain nus sco magisters schon ulteriura lavur ed eschan qua per els.» Cha pervi da las situaziuns famigliaras per part difficilas haja la scoula eir relativmaing suvent da chefar cullas Autoritats da protecziun d’uffants e da creschüts (APEC) ed eir la polizia stopcha per part gnir in scoula per separar uffants da lur genituors, quinta Martina Grond, «ils cas greivs vegnan dats inavant a las mainascoulas ed a la pedagoga sociala. Nus vain üna fich buna rait chi s’occupa lura da quels uffants.» «Nus dain tuot e fain bler cun lur uffants» «I sun oramai otras culturas cun otras valurs», uschè Martina Grond, «ils uffants vegnan simplamaing educats differentamaing. Sch’els ans decleran per exaimpel cha violenza corporala saja normal pro els a chasa, tils stuvain nus sco magisters render attent cha quai nu’s das-cha far in Svizra.» Ella disch: «Quai renda dad üna vart interessant il minchadi, ma minchatant eir fich sfadius.» Martina Grond intuna però cha la gronda part dals problems in scoula nu derivan dal fat cha las scolaras e scolars sajan da differentas naziunalitats, dimpersè dal bass standard social – e quel pertocca eir a famiglias svizras, ingio cha las situaziuns famigliaras sajan per part plü difficilas co pro las famiglias immigradas. Ch’impustüt ils genituors dals uffants esters sajan fich grats per la lavur ch’els fetschan in scoula: «Nus dain tuot per educar als uffants e fain cun els excursiuns e chomps da classa ch’els uschigliö nu pudessan far.» «Gnanca lungurus, eu vess forsa darcheu daplü temp per instruir tudais-ch o matematica», respuonda Martina Grond cun ün surrier a la dumonda schi tilla füss lungurus da lavurar in üna scoula primara in Engiadina, «ma i füss sgüra different. Meis minchadi a Luchswiesen es vivaint e dad ot.» Chi detta però eir in Engiadina problems in scoulas, «forsa nu sto gnir adüna darcheu la polizia, ma pervi da quai nu varan els plücofacil neir na la medema rait da sustegn sco quia.» Ün program per educaziun ed integraziun Part al program «QUIMS – Qualität an multikulturellen Schulen» fan scoulas a Turich chi han daplü da 40% uffants chi nu sun da lingua materna tudais-cha e derivan dad üna naziunalità estra – cun excepziun da l’Austria e da la Germania. Quellas scoulas vegnan sustgnüdas da la cità cun daplü raps per spordscher lecziuns supplementaras da tudais-ch sco seguonda lingua e lecziuns d’integraziun. Per sustgnair ils uffants sun a las scoulas chi fan part al program da QUIMS eir preschaintas dürant bleras lecziuns duos persunas d’instrucziun. Cuort e bön Martina Grond es nada dal 1985 a Scuol ingio ch’ella ha frequentà la scoula primara e secundara. Davo la seguonda secundara ha ella visità il gimnasi a Ftan e fat la matura. In seguit ha ella lavurà per ün on in ün ospidal a Turich e cumanzà ün stüdi da psicologia. Davo duos ons s’ha ella decisa da far la scolaziun da magistra primara. Ella ha frequentà la scoul’ota pedagogica – ün on a Turich e duos ons a Cuoira. Ün minchadi interessant, ma eir sfadius Daspö desch ons lavura Martina Grond (37) da Scuol sco magistra primara a la scoula Luchswiesen a Schwamendingen. La scoula i’l quartier a l’ur da la cità da Turich fa part al proget «QUIMS – Qualität an multikulturellen Schulen». Quai es ün proget cha la cità da Turich ha lantschà dal 1999 per sustegnair ad uffants da famiglias immigradas chi han suvent fadia in scoula. Martina Grond ha quintà a la FMR da seis minchadi sco magistra ad üna scoula primara in ün dals quartiers da Turich cul plü bass standard social. Ün minchadi chi po esser interessant, ma eir fich sfadius. (fmr/an) La scoula Luchswiesen a Schwamendingen ha bleras scolaras e scolars da famiglias immigradas e cun ün bass standard social. Ella fa part al proget «QUIMS – Qualität an multikulturellen Schulen».

La deschavla radunanza generala da la società Pro Büvetta Tarasp ha infuormà davart la sanaziun dal grip chi s’ha retardada. Ella ha però eir pudü rapportar in venderdi passà davart pass decisivs in connex culla direcziun dal proget. Daspö l’on 2012 s’ingascha la società Pro Büvetta pella sanaziun da l’anteriura büvetta a Nairs. Dal 1841 han Oligati e Conzetti rendü accessiblas las funtanas Emerita e Lucius, las qualas sun las funtanas las plü ferm mineralisadas da l’Europa. Il duo da perits ha pudü far quai culla cundiziun cha l’aua minerala stetta a disposiziun gratuitamaing als abitants da Tarasp. Da l’on 1843 es gnüda fabrichada la prüma büvetta simpla. Quella es gnüda manzunada fingià dal 1944 illa guida da viadis Baedeker. L’hotel Kurhaus Tarasp ha drivi dal 1864 sias portas. Da l’on 1876 ha pudü gnir inaugurà il piertanun cullas butiettas e la rotunda octogonala cun l’aua minerala. Dal 1963 esa gnü investi l’ultima jada illa Büvetta, avant ch’ella serra da l’on 2004 sias portas. Daspö il 2018 es la Büvetta protetta, e quai da la Protecziun da monumaints naziunala. Da l’on 2020 ha ingaschà la società a l’architect Christian Müller sco manader da proget cun ün pensum da 20 perschient. Retard culla sanaziun dal grip Als 18 da marz 2022 ha gnü lö la 10avla radunanza generala da la Pro Büvetta Tarasp (causa corona online), quai chi ha rendü pensiv al president Werner Reichle. Oriundamaing d’eira previs da sanar e stabilisar il grip sur la Büvetta, quai chi’d es la premissa per realisar il proget, quista prümavaira 2022. Cumün, Chantun e Confederaziun vessan da surtour 60% dals cuosts per sanar il spelm sur la Büvetta. Ils ulteriurs 40% dals cuosts calculats da circa 10 milliuns francs pella sanaziun dal stabilimaint esa previs cha’ls fundatuors surpiglian. La finanziaziun da las lavuors per stabilisar il grip ha d’utuon passà l’Uffizi chantunal per god e pissers da la natüra (AWN) darcheu miss in dumonda. Ün inscunter da la Pro Büvetta Tarasp cul Departamaint d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint e cul Departamaint per infrastructura, energia e mobilità ha manà a la conclusiun cha la finanziaziun possa succeder be cun üna decisiun extradordinaria. Las radschuns sun cha l’edifizi as rechatta in üna zona da privel ed in üna zona da protecziun da las auas. E lura es la Büvetta Tarasp gnüda ütilisada l’ultima jada avant 17 ons. Il böt es uossa da ragiundscher quist status da protecziun necessari sün s-chalin federal. Il president Werner Reichle ha accentuà però eir il sustegn, cha’l proget gioda da vart dal president cumünal Christian Fanzun e dal chanzlist cumünal Andri Florineth. Approvar il credit cumünal ston, sco cha Werner Reichle ha dit, il prüm amo las votantas e votants dal cumün da Scuol. Progress da vart da la direcziun dal proget La preschantaziun da Christian Müller ha però fat curaschi. El ha s-chaffi ün concept architectonic e d’ütilisaziun chi’d es indispensabel pella protecziun dal stabilimaint. L’access a las funtanas dess restar public, il piertan larg pudess gnir ütilisà in avegnir per exposiziuns ed events, intant chi’s pudess ill’ala schnestra, chi nun es protetta, installar localitats per conferenzas e per perscrutaziun. Christian Müller es gnü a la conclusiun ch’üna gestiun dürabla füss pussibla, però na l’amortisaziun. Academia d’aua Cun tscherchar ulteriurs investuors ha Christian Müller fat la cugnuschentscha cun üna gruppa da scienziats da Genevra. Quels s’occupan da l’effet energetic da l’aua e pudessan s’imaginar dad esser preschaints cun ün’Academia d’aua illa Büvetta ed i’l stabilimaint, ingio chi sbuorfla la funtana Carola. L’indschegner da fabrica Jon Andrea Könz es gnü incumbenzà da far ün’analisa dal stadi actual da la substanza architectonica. Ün’incumbenza pella masüraziun in 3D da l’edifizi e dals contuorns ha la società Pro Büvetta Tarasp surdat a la Grünenfelder und Partner AG. Üna studenta dal rom dal stüdi restauraziun e conservaziun da la Hochschule der Künste Bern (HKB) as dedichescha in sia lavur da master da l’inventari da l’existent e dal stadi dal fabricat central in fuorma octagonala. Ella fa quai cun ün’examinaziun dal material – e la società Pro Büvetta pudarà profitar dals resultats da quella analisa. Implü dess gnir cumpilà ün cudesch, chi cuntegna las infuormaziuns da basa davart la protecziun da monumaints, l’istorgia culturala e da las premissas tecnicas pels ulteriurs pass da la planisaziun per renovar la Büvetta. Adattar concept d’ütilisaziun Plü tard dess lura gnir adattà il concept d’ütilisaziun dond pais a la restauraziun da la rotunda e dal piertan cun las butiettas. La suprastanza cumünala s’ha expressa cleramamaing pel mantegnimaint da l’edifizi istoric Büvetta Tarasp. Implü cuntinuescha la tschercha dad investuors ed ütilisaders. Causa l’accumpagnamaint professiunal dal proget ha registrà la società Pro Büvetta dal 2021 ün s-chavd da 35 000 francs. Quatter dumondas a Christian Müller «A la Büvetta manca ün mecen» Bettina Gugger/PL Christian Müller es partenari e manader dal büro d’architectura «gutundgut» e presidescha il «Piz Amalia Music Festival» Scuol e Den Haag. Ün discuors cul manader da proget davart l’importanza da la Büvetta e’ls mumaints decisivs dals ultims duos ons. Daspö desch ons ha la Pro Büvetta fadia culla finanziaziun da seis proget. Christian Müller, perche es quai il cas? Che sbagls s’haja fat i’l passà? Christian Müller: La sanaziun da la Büvetta es ün proget fich cumplex. La Büvetta nu po gnir surdatta ad ün gestiunari. La suprastanza da la società ha bain s’ingaschada i’ls ultims desch ons fich per salvar il stabilimaint. La Büvetta dess restar accessibla pel public, quai voul dir, i nu’s guadagnarà cun ella blers raps. Quai difficultescha la finanziaziun. In princip es pussibel bler e quai renda cumplichada la situaziun. A la Büvetta manca ün mecen. Che Til motivescha persunalmaing, da s’ingaschar pella Büvetta? La Büvetta es ün stabilimaint chi muossa sco ingün oter l’istorgia da temps passats. Sco perdütta visuala quinta’l dal turissem da cura chi ha cumanzà a flurir vers la fin dal 19avel tschientiner. L’importanza dal turissem per quista regiun es fin hoz amo existenta, quai muossa eir il proget d’üna eventuala colliaziun da viafier da Scuol a Mals. La Büvetta renda attent a l’importanza da las funtanas, a l’origen da l’aua. Nos oblig in connex culla protecziun da monumaints es da mantegner quist edifizi e da til render accessibel eir per las prosmas generaziuns. Per quist böt m’ingascha gugent sco architect. Eir üna futura Academia d’aua vess grond potenzial. Implü es posiziunà il stabilimaint dadour la zona da fabrica, quai significha ün’ulteriura sfida. Che es stat l’ultim term important i’ls ultims duos ons? Eu n’ha constatà cha nus dovrain da vart da la direcziun dal proget ulteriurs mezs finanzials. Grazcha a l’inoltraziun d’üna dumonda al Program per territori muntagnard 2020 fin 2023 dal chantun Grischun, al sustegn dal Svilup regiunal e dal cumün da Scuol vaina survgni 42 000 francs. Uschea n’haja pudü elavurar ün concept detaglià architectonic ed ün per l’ütilisaziun. Quels concepts sun decisivs pella Protecziun da monumaints. Id han gnü lö blers inscunters sün differents nivels. Uschea sun nadas imaginaziuns realisticas co ragiundscher il böt cumünaivel. Cura as pudaraja cumanzar il plü bod cullas lavuors per stabilisar il grip sur la Büvetta ed a che termin as poja far quint cun üna reavertüra da la Büvetta? Las lavuors preparatorias per proteger il monumaint pon cumanzar amo quist on. Schi pon eir gnir fattas prümas lavuors per sgürar il grip amo avant il principi da l’inviern as vezzaraja dürant las prosmas eivnas. Da l’on 2023 dessa gnir cumanzà culs inchaschamaints da las funtanas, per cha’l plü important, l’aua, gnia mantgnü. Dal 2026 festagia la Büvetta seis 150avel cumplion. Scha las funtanas e’l piertan istoric sun fingià accessibels füss quai ün bel regal d’anniversari. Schi vegnan approvadas ulteriuras contribuziuns cumünalas ed uschea eir chantunalas dependa dal resultat da la votumaziun cumünala da Scuol dürant quist on. Tradüt da Flurin Andry/FMR La Büvetta Tarasp a Nairs es daspö l’on 2018 protetta a livel naziunal. Fingià il famus meidi Paracelsus ha manzunà i’l 16avel tschientiner las passa 20 funtanas d’aua minerala a Scuol e contuorns.

I’l rom da la festa da leger bernaisa «Aprillen», ha lö in gövgia, ils 28 d’avrigl 2022 a las 12.00 illa biblioteca Münstergasse a Berna üna prelecziun cullas auturas Engiadinaisas Rut Plouda e Leta Semadeni. Quai scriva l’organisatura in üna comunicaziun a las medias. Il cudesch «Sco scha nüglia nu füss/Wie wenn nichts wäre» da Rut Plouda es gnü tradüt in plüssas linguas e tilla ha rendüda cuntschainta sur ils cunfins dal Grischun oura. Per sias ouvras litteraras es ella gnüda undrada tanter oter cul premi Schiller. Leta Semadeni scriva e publichescha prosas e poesias per rumantsch e tudais-ch. Per «Tamangur» – seis prüm roman in lingua tudais-cha – es ella gnüda undrada dal 2016 cul Premi da litteratura Svizzer. In gün 2017 ha Leta Semadeni surgni il Premi da cultura dal Grischun per sia ouvra da vita. La prelecziun vain moderada da Rico Valär. El es professer per la lingua e cultura rumantscha a l’Università da Turich. (cdm/fmr)

La firma Sunrise UPC GmbH es in tschercha d’ün lö adattà per ün’antenna da 5G illa regiun da Ftan. Els han fat üna dumonda da princip scha’l cumün da Scuol füss perinclet cul seguaint lö: Staziun da trafo e da pumpa da las pendicularas, parcella 52790 in vicinanza da l’Hotel Paradies a Ftan. Quai scriva il cumün in sia comunicaziun dals 23 da marz 2022 davart las decisiuns da la suprastanza cumünala e da la direcziun dal cumün. La suprastanza cumünala da Scuol vaiva decis in sia radunanza dals 8 da gün 2021 cha’l cumün possa metter a disposiziun terrain cumünal dadour la zona da fabrica per realisar ün’antenna – per exaimpel sün implants d’infrastructura, püttas d’ota tensiun o indrizs existents – schi possa in quel möd gnir evità da plazzar ün’antenna illa zona da fabrica. La suprastanza decida però i’l cas singul. La suprastanza es perincletta da princip da laschar montar ün alber d’antenna al lö manzunà, voul però savair ouravant l’otezza. Ella pretenda plünavant cha tuot ils furniturs da telefonia mobila (Salt, Sunrise e Swisscom) possan dovrar quell’antenna. (cdm/fmr)

Il circul electoral Sur Tasna das-cha trametter ad üna deputada o ad ün deputà al Grond cussagl a Cuoira. Per quel sez candideschan trais persunas. Il grondcusglier d’infin uossa, Emil Müller, nu candidescha plü. Üna duonna e duos homens candideschan pel circul Sur Tasna. Quel consista dal cumün da Zernez cun sias fracziuns Lavin, Guarda, Susch, Brail e Zernez. I’l Grond cussagl a Cuoira ha el dabun ün sez. Daspö il 2014 occupa Emil Müller, actualmaing president dal cumün da Zernez, quel sez. El es però gnü elet a la fin da november sco nouv president cumünal dad Egnach in Turgovia e banduna perquai l’Engiadina ed il Grischun. Als 15 da mai 2022 han las votantas ed ils votants dal circul electoral da Sur Tasna la schelta tanter candidatas e candidats dal Parti popular Svizzer (PPS), da l’Allianza dal Center (AdC) o dal Parti socialdemocratic (PS). Dretta, mità o schnestra Adonta da las differentas direcziuns dals partits, as vöglian la candidata ed ils duos candidats s’ingaschar i’l Grond cussagl a Cuoira specialmaing per üna chosa: il bön da la regiun. Nina Padrun-Valentin da Lavin e candidata da l’AdC disch: «Nus dovrain impustüt plazzas da lavur e spazi da viver per cha’ls giuvens nu stopchan bandunar lur patria.» A Jürg Wirth, eir el da Lavin e commember dal PS, sta impustüt la giuventüna indigena a cour: «In Engiadina Bassa exista üna pitschna sporta pellas giuvenilas e’ls giuvenils. Implü mancan da not colliaziuns dal trafic public per ch’els nu stopchan davo sortida tuornar cun l’auto a chasa.» Il bön da la regiun vezza Reto Lehner da Zernez, chi candidescha pel PPS, impustüt ill’economia: «Ils fits d’aua sun per exaimpel ün important factur per cha nossa regiun possa surviver.» Cultura, ambiaint, agricultura e giuventüna «Eu m’ingaschess generalmaing per las fermezzas e’ls interess da nossa regiun e da nossa cultura», cuntinuescha Reto Lehner. «Sco mamma e paura am vulessa eir ingaschar pels affars agriculs, per l’ambiaint e per famiglias», disch invezza Nina Padrun-Valentin, «nus stuvain s-chaffir bunas circumstanzas per famiglias e pisserar cha’ls cumüns funcziunan e nu mouran oura. Quai pretenda eir da viver cul turissem.» Per l’agricultura, l’ambiaint e la società s’ingaschess eir Jürg Wirth: «Daspö 19 ons viv eu in Engiadina ed am n’ha adüna fingià ingaschà sün divers nivels pel cumün e per la cumünanza. A reguard l’agricultura esa important da sviluppar üna agricultura multifara e persistenta.» Implü vuless el ragiundscher cha las scoulas in Engiadina Bassa collavuressan meglder. Da suppleanta fin noviz politic Fingià pudü savurar l’ajer illa sala dal Grond cussagl ha Nina Padrun-Valentin. Ella es actualmaing suppleanta per Emil Müller: «Da candidar uossa sco grondcusgliera es per mai üna conclusiun logica.» Seis interess per la politica ha la mamma e paura surgni cun as partecipar a radunanzas cumünalas. Dal rest ha Nina Padrun-Valentin fat part dals lavuratoris in connex culla fusiun cumünala da Zernez. Eir fingià experienzas politicas ha Jürg Wirth: «Eu vaiva avant plüs ons fingià candidà per ün sez sco grondcusglier. Avant la fusiun d’eira suprastant dal cumün da Lavin e sun actualmaing commember dal cussagl da scoula dal cumün da Zernez.» Ch’el saja adüna fingià stat interessà ed ingaschà politicamaing. Cumplettamaing nouv es il parket politic invezza per Reto Lehner. Sco commember da diversas societats e da comitès d’organisaziuns s’ha el però adüna fingià ingaschà per la cumünanza: «Eu sun eir stat 18 ons magister e da quels desch ons mainascoula. Dimena vaiva adüna funcziuns aint l’operativa. Uossa m’interessa la vart strategica.» Candidaturas dal circul Sur Tasna Nina Padrun-Valentin, annada 1981, mamma, paura, impiegada da commerzi, Allianza dal center (AdC), glista 5 Jürg Wirth, annada 1969, paur e schurnalist, Partida socialdemocratica (PS), glista 1 Reto Lehner, annada 1980, impressari, Parti popular Svizzer (PPS), glista 3 Trais per ün Als 15 da mai 2022 han las votantas ed ils votants dal circul electoral da Sur Tasna la schelta tanter candidatas e candidats dal Parti popular Svizzer (PPS), da l’Allianza dal Center (AdC) o dal Parti socialdemocratic (PS). Il circul electoral chi consista da las fracziuns dal cumün da Zernez, ha dabun i’l Grond cussagl a Cuoira ün sez. Daspö il 2014 occupa Emil Müller, acutalmaing president dal cumün da Zernez, quel sez. El es però gnü elet a la fin da november sco nouv president cumünal dad Egnach in Turgovia e banduna perquai l’Engiadina ed il Grischun. Pel sez chi vegn liber candideschan Nina Padrun-Valentin da Lavin, Jürg Wirth da Lavin e Reto Lehner da Zernez. (fmr/an) Il circul electoral Sur Tasna consista dal cumün da Zernez cun sias fracziuns Lavin, Guarda, Susch, Brail e Zernez.

Il territori da skis Minschuns illa Val Müstair ha gnü immez la stagiun ota da serrar duos runals principels causa ün don tecnic vi dal rodam dal runal «Alp da Munt». Uossa han cumanzà las lavuors da revisiun. Bundant ün mais avant la fin da la stagiun d’inviern e dürant cha la Val Müstair d’eira plain giasts, ha ün don tecnic vi dal runal «Alp da Munt» sforzà als respunsabels la fin favrer da serrar duos terzs dals runals da Minschuns. Causa cha’l runal «Alp da Munt» maina illa seguonda fracziun dal territori da skis, s’haja stuvü serrar eir il runal «Vallatscha». Ils giasts han però gnü grond’incletta per la situaziun extraordinaria, sco cha Hans Rupp, commember dal cussagl admini­strativ, vaiva confermà invers la FMR. Uossa han cumanzà las lavuors da revisun vi dal runal ruot. Sper la revisiun vi dal rodam dannagià dal runal «Alp da Munt» ha il cussagl d’administraziun dals Implants da sport Val Müstair SA eir decis da rimplazzar la rouda da sviamaint illa staziun da munt. Implü sun gnüdas fattas controllas schi haja dat sfessas vi da l’implant. Da trar aint üna nouva sua d’eira planisà fingià plü lönch i’l rom d’ün turnus da rimplazzamaint. Quella vain lura rimplazzada in settember ed october da quist on. Quai ha confermà Daniel Pitsch, mainagestiun dal territori da skis Minschuns, invers la FMR. Uschè sarà il runal «Alp da Munt» per la stagiun 2022/2023 ün implant refat cumplettamaing. La rouda da sviamaint es fingià demontada ed es gnüda transportada culla maschina da pista giò’n val. Uschè s’haja pudü spargnar ün transport plü char e main ecologic cul helicopter. (fmr/cam) Las lavuors da revisiun vi dal runal «Alp da Munt» han cumanzà. Transport ecologic: Invezza cul helicopter es la rouda rivada culla maschina da pista in val.

Il circul electoral Ramosch es rapreschantà cun ün sez i’l Cussagl grond. Sper il grondcusglier in uffizi sun trais ulteriurs candidats illa cuorsa per la carica. Las votantas e’ls votants han als 15 da mai 2022 üna schelta da candidats tras tuot la champogna dals partits. L’ultim circul electoral giòsom l’Engiadina Bassa as cumpuona dals cumüns da Valsot e da Samignun ed ha passa 1600 abitantas ed abitants. El as caracterisescha tras inchünas particularitats: i’s tratta da l’unic circul biling in Engiadina Bassa e Samignun es l’unic cumün svizzer i’l territori linguistic bavierais. Implü es Samignun l’unic lö svizzer da liber dazi e’l cumün es üna exclava circuitala, ella nun es colliada cul rest dal circul electoral. Pel sez cha’l circul ha da bun i’l Grond cussagl s’han laschadas metter sü quatter persunas, da quels candideschan trais da nouv. Il grondcusglier in uffizi recandidescha per ün’ulteriura perioda. Ün tagl tras la champogna da partidas Las votantas e’ls votants dal circul electoral Ramosch han la schelta tanter quatter candidats da schnestra fin dretta, exceptuà il PVL, van tuot ils gronds partits svizzers illa cuorsa pel sez cun ün candidat. Duonnas nu candideschan ingünas per quistas elecziuns. Ils quatter candidats derivan da diversas fracziuns dals cumüns dal circul electoral. Karl Jenal, president cumünal e paur, deriva da Samignun e va pel PPS danövmaing illas elecziuns pel sez i’l Grond cussagl. Il cumün da Valsot es rapreschantà cun trais candidats, sper il grondcusglier e mainagestiun da la regiun EBVM, Rico Kienz da Ramosch, candideschan duos ulteriuras persunas da nouv. Ils motivs per la recandidatura da Rico Kienz sun per el ils seguaints: «Esser es quai uschè ch’eu sun gnü elet avant quatter ons e chi’s fabricha sü dürant la prüma perioda d’uffizi ün pa las colliaziuns importantas. A mai fess quai plaschair da manar inavant quellas.» Da Tschlin s’ha laschà metter sü pel PS il virolog pensiunà Jon Duri Tratschin e da Strada va il mecaniker da maschinas agriculas, Riet Häfner, per l’AdC illa cuorsa pel sez. Experienza politica Sper il grondcusglier in uffizi, Rico Kienz, han eir oters candidats experienza politica. Uschè d’eira Jon Duri Tratschin i’l cussagl cumünal i’l cumün Bolligen sper Berna, ingio ch’el abitaiva fin avant nouv ons. E Karl Jenal es daspö november 2021 il president cumünal da Samignun. A Karl Jenal stan l’agricultura e’l turissem a cour e quai til ha motivà da candidar: «Eu n’ha il sentimaint cha a Cuoira i’l Grond cussagl gnia bainschi tematisada l’agricultura, las regiuns muntagnardas però nu sun rapreschantadas avuonda. La dumonda sco chi’s va intuorn cul luf e’l turissem in nossa regiun m’occupa ferm.» Il circul electoral Ramosch es, sco eir tuot l’Engiadina, confruntà pel mumaint cun la difficila situaziun immobigliara per indigens. Quai es tenor ils candidats dumandats actualmaing üna chosa fich problematica. Jon Duri Tratschin disch: «Il circul electoral svess nun ha sfidas specialas, las sfidas sun però qua per tuot l’Engiadina. Ün dals gronds problems sun abitaziuns chi mancan ed in quist connex eir predschs pajabels per indigens.» Il candidat Riet Häfner nun ha gnü temp e nun ha plü reagi a la dumonda telefonica da la FMR. Candidats pel circul electoral Ramosch Jon Duri Tratschin, dr. sc.nat., virolog. Glista 01 PS & VERDA, nouv Rico Kienz, mainagestiun regiun EBVM.Glista 02 PLD, in uffizi. Karl Jenal, paur e president cumünal. Glista 03 PPS, nouv. Riet Häfner, mecaniker da maschinas agriculas. Glista 05 AdC, nouv. Front: Il circul electoral biling Il circul electoral Ramosch as cumpuona dals cumüns Valsot e Samignun. Cun sias passa 1600 abitantas ed abitants è’l rapreschantà i’l Grond cussagl cun ün sez. Per quel as mettan in cuorsa quatter candidats da schnestra fin dretta per las elecziuns dals 15 mai 2022. I’s tratta d’ün circul electoral cun qualche particularitats, impustüt in connex cul cumün da Samignum. Là as discuorra nempe tudas-ch, i’s tratta qua da l’unic cumün svizzer i’l territori linguistic bavierais. Dimena es il circul Ramosch ün circul electoral biling, l’unic in Engiadina Bassa. Il grondcusglier in uffizi, Rico Kienz, as metta a disposiziun per ün’ulteriura legislatura. Sper el candideschan il virolog Jon Duri Tratschin pel PS, Riet Häfner, mecanist da maschinas agriculas, per l’AdC e’l president cumünal da Samignum, Karl Jenal, pel PPS. (fmr/cam) Il circul electorel Ramosch as cumpuona da las vschinaunchas Valsot e Samignum.

Il mais marz d’ingon es stat in bleras regiuns in Svizra ün dals plü süts e sulaglivs illa media da blers ons. Trais paurs in Engiadina e Val Müstair infuorman co cha la situaziun as preschainta uossa in lur regiuns. Sco cha la Meteo Svizra ha comunichà haja dat al nord da las Alps, in Grischun ed in parts dal süd da las Alps ingon dürant il mais marz be 5% da las precipitaziuns da la media dals ultims ons. Pella paja esa stat fich sulagliv dürant las ultimas eivnas. Ils paurs Anton à Porta da Scuol, Reto Lamprecht da Sta. Maria e Gian Sutter da Samedan decleran che consequenzas cha l’inviern cun paca naiv e’l marz cun ingüna plövgia han per lur regiuns. Per cha las funtanas gnian spisgiantadas «Causa la paca naiv e la bell’ora in marz sun las costas expostas al sulai qua in Engiadina Bassa fingià daspö lönch libras fin sün sur 2000 meters», disch Anton à Porta. Istess nu’s fa’l amo gronds impissamaints pervi da l’agricultura: «Pro no sün bundant 1200 meters sur mar decida che cha l’ora fa in avrigl ed in mai», declera’l, «schi plouva dürant quels duos mais bler poja dar üna fich buna stà, eir scha’ls prüms mais da l’on sun stats fich süts.» Süls ots füss el cuntaint schi naivess amo ün pa: «Quai es quai chi spisgiainta las funtanas chi sun lura importantas dürant tuot la stà. E schi’d es süllas alps adura terrain nun es quai mai bun, lura cumainza la vegetaziun, il pavel, a crescher bler plü tard.» El manzuna la prevista da l’ora chi annunzcha plövgia a partir da marcurdi: «Schi plouva uschè lönch sco cha no vain gnü uossa bell’ora, lura vegna schon bletsch avuonda dapertuot», disch Anton à Porta cun ün surrier. Nots amo fich fraidas in Val Müsatir Reto Lamprecht constata cha la Val Müstair haja survgni ingon amo damain naiv co l’Engiadina Bassa. «Causa il chod es la vart dal sulai fingià daspö ün mais libra da la naiv», infuorma’l, «no vain però la furtüna cha las nots sun fich fraidas.» Sco cha’l paur e cusgliader pauril declera riva il fuond amo da dschelar fich bain: «Perquai es il terrain amo fin mezdi dschet ed uschea resta l’ümidità amo in el.» Ch’intuorn ils cumüns e da la vart dretta da la val saja amo naiv, cuntinuescha’l, «là esa amo avuonda reserva d’aua.» Eir el manzuna la previsiun da l’ora: «Schi dà propcha da marcurdi fin dumengia bod 20 liters plövgia sun las vistas per üna bella prümavaira bunas.» Scha quai es il cas e schi resta inavant chod crescharà l’erba tenor el fich ferm, eir intuorn seis bain sün bod 2000 meters: «Schi dà però davo amo braïnas o fasas da süt es il privel cha quai stramainta il cresch da la vegetaziun. Lura poja dar chi crescha ün pavel plütöst grob.» «Per l’Engiadin’Ota es il mais mai decisiv» Damain naiv co in media haja dat eir in Engiadin’Ota: Las planüras sun amo cuernadas cun naiv. «Sur cumün esa ün pêr costas chi sun fingià relativmaing süttas», disch Gian Sutter chi fa da paur a Samedan, «ma quai nun es ingün motiv da’s far pissers.» Sco ch’el declera cumainza la vegetaziun illa part sura da l’Engiadina, «sün da 1700 meters insü», a crescher pür dürant il mais mai. Perquai nun es el amo preoccupà pella racolta da fain d’ingon. «Pellas alps però esa uschea cha schi nu dà sco prognostisà quist’eivna o bainbod ün pa plövgia e casü naiv, lura saran las pas-chüras ingon relativmaing süttas», explicha Gian Sutter. Sülla prada i’ls contuorns da Tschlin es la naiv alguada fingià daspö plüssas eivnas.

La Corporaziun Energia Engiadina ha elet a Victor Peer sco successur dal president scadent Emil Müller. La radunanza da delegats ha approvà tanter oter üna contribuziun our dal «fondo dals 5%» per l’Archiv cultural regiunal. La Corporaziun Energia Engiadina (CEE) es üna corporaziun da dret public chi rapreschainta ils interess dals quatter cumüns concessiunaris S-chanf, Zernez, Scuol e Valsot invers las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE). In lündeschdi saira ha la CEE salvà sia radunanza da delegiadas e delegats a Sent. «Bel da pudair salüdar darcheu fisicamaing a tuottas e tuots a nossa delegiada, ed eir sainza mascrinas», ha dit il president Emil Müller. Preschainta d’eira la pandemia in üna tscherta maniera istess: Previs füssa stat cha cusglier guvernativ Mario Cavigelli vess eir tut part a la radunanza e referi davart la strategia chantunala d’energia. Ma siond chi vaiva dat ün cas da corona in seis stret ravuogl ha’l decis, per sgürezza, da na gnir a Sent. Il grondcusglier Emil Müller ha dat üna survista da la situaziun politica. «Fits d’aua fin almain la fin da l’on 2030» Dürant ils ons 2035 fin 2050 esa da renovar la gronda part da las concessiuns da las ouvras idraulicas grischunas. Perquai ha defini la regenza chantunala üna strategia cumünaivla dal chantun e dals cumüns concessiunaris in Grischun. «La strategia chantunala d’energia es fich buna pels cumüns concessiunaris grischuns sco noss», ha dit il president da la CEE, «ella prevezza da ‘s partecipar cun 60 fin 80% da vart dal man public vi da las ouvras.» Sco ch’Emil Müller ha accentuà, esa pels cumüns concessiunaris il plü important «da s’acquistar e da mantgnair il savair pellas trattativas in merit». Cha’l chantun saja insembel cun cumüns concessiunaris landervia a chattar vias per ragiundscher quell’intenziun, ha’l declerà, «ed in quai chi reguarda ils fits d’aua esa gratià a noss rapreschantats giò Berna cun ün ‘coup’ da procurar cha’ls fits d’aua gnian pajats inavant da l’on 2024 fin almain dal 2030. Quai sun entradas essenzialas pels cumüns concessiunaris.» Elecziuns i’l center da la radunanza Ils affars statuarics ha evas la radunanza in möd speditiv e sainza cuntravusch. Siond cha Emil Müller es gnü elet sco president cumünal dad Egnach in Turgovia vaivan ils preschaints d’eleger üna o ün successur. La suprastanza da la CEE cun l’administradur Fritz Felix e’ls commembers Riet Campell, Christian Fanzun ed Aita Zanetti e’l president Emil Müller, han proponü d’eleger a Victor Peer. «El es il plü lönch in suprastanza, ha fat part da bleras trattativas per l’ouvra cumünaivla GKI dadour Martina e presidiescha la cumischiun dal Fondo dals 5%», ha il president motivà la proposta, «cun til eleger pudaina mantgnair seis savair a favur da la CEE e procurar per cuntinuità.» Il capo da Valsot Victor Peer es gnü elet sainza cuntravusch, el surpigliarà il presidi a partir dal mais gün fin e cun l’on 2023. Implü es el gnü elet eir sco rapreschantant da la CEE i’l cussagl administrativ da las OEE. Mantegnimaint dal savair da l’ACEB a S-chadatsch Las ot delegiadas e delegats dals quatter cumüns da la CEE han eir approvà tuot las propostas per contribuziuns our dal fondo dals 5%. Üna da quellas contribuziuns pertocca l’Archiv Cultural d’Engiadina Bassa (ACEB) a S-chadatsch: La cumischiun respunsabla vaiva proponü da sustgnair l’ACEB cun üna contribuziun da 150 000 francs. 100 000 francs han pajà fingià ils cumüns Valsot, Scuol e Zernez: Cun quists 250 000 francs po la Fundadaziun ACEB cumprar il stabilimaint a S-chadatsch dal cumün da Valsot e cuntinuar a ramassar il savair dal temp passà in Engiadina Bassa. Emil Müller, Victor Peer e l’administradur Fritz Felix (da schn.) in discussiun. Victor Peer nouv president da la CEE In mardi han las delegiadas e delegats da la Corporaziun Energia Electrica (CEE) elet a Victor Peer sco president. El dvainta successur dad Emil Müller chi banduna l’Engiadina per far da president cumünal dad Egnach in Turgovia. Implü ha la radunanza tschernü al capo da Valsot eir sco commember dal cussagl administrativ da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA. In sia funcziun sco president da la cumischiun dal «fondo 5%» ha Victor Peer preschantà la proposta da sustgnair l’Archiv Cultural Engiadina Bassa (ACEB) cun üna contribuziun da 150'000 francs our da quel fondo. Las delegiadas e delegiats dals cumüns concessiunaris Scuol, Valsot, Zernez e S-chanf han approvà eir quai unanimamaing. (fmr/fa)

In sonda passada es ida a fin üna carriera incumparabla. A las maestranzas svizras a Zweisimmen i’l chantun Berna ha Dario Cologna tut cumgià dal sport professiunal. In sia carriera ha Dario Cologna (36) pudü festagiar indombrablas victorias ed ha guadagnà tuot quai chi’s po guadagnar i’l sport da passlung – quatter jadas es el stat champiun olimpic, quatter jadas ha el guadagnà il classamaint general ed üna jada es el stat champiun mundial. Da nomnar tuot seis success impliss üna pagina intera. In sonda passada ha il Jauer uossa fini sia carriera cul titel dal champiun svizzer sülla distanza da 50 km a las maestranzas svizras a Zweisimmen i’l chantun Berna. Ün dals plü gronds sportists svizzers ha tut cumgià dal palc dal sport professiunal. FMR: Co Til vaja illa prüm’eivna davo l’ultima cuorsa? Dario Cologna: Fin uossa bain, eu vaiva i’ls ultims dis amo bler da far. La fin d’üna stagiun es adüna speciala. Schi’d es güsta eir la finischun da la carriera es quai però schon amo alch oter. Ha’L insomma fingià realisà chi’d es fini? Eu craj schon. Eu am vaiva decis fingià avant la stagiun da rafüdar e n’ha gnü cun quai eir temp per am preparar. Ma listess – eu d’eira fich lönch activ e saidesch ons illa coppa mundiala. Cun quai vaiva üna rutina e savaiva adüna che ch’eu farà sco prossem. I dovrarà schon amo ün pa temp per realisar ch’uossa cumainza ün nouv chapitel. Davo uschè ün lung temp sco sportist da professiun sarà il privel grond da crodar in üna foura davo la carriera – che fa El cunter quel privel? Dad üna vart esa sgüra bun d’avair progets ed uschè alch da far. Eu m’allegr però eir d’avair daplü temp per la famiglia e per meis pitschen figl. D’instà possa eir amo adüna far ün pa trenamaints quai chi’d es craja eir important. Eu sper ch’uschè am reuschischa bain da passantar il prossem temp. Che da Sia vita da sportist professiunal Til mancarà impustüt? Eu craj impustüt l’esser in gir. D’instà natüralmaing eir las bleras uras chi’s passainta culs collegas dürant ils trenamaints da cundiziun. Las emoziuns, il squitsch e tuot quai chi capita dürant ed intuorn las cuorsas am mancaran sgüra eir. Sco sportist d’eira adüna ün pa aint il focus. Eir sch’eu nun ha tscherchà quai, am stuvaraja adüsar chi nun es plü sco plü bod. Quant important d’eira per El da comunichar fingià avant la stagiun ch’El as retira per la fin? Eu nu craj chi d’eira important. Ma eu n’ha schon stübgià sch’eu less comunichar fingià al cumanzamaint o amo spettar. Per mai d’eira quai però il dret mumaint. A la fin esa üna roba dal sentimaint e quel po esser different per mincha sportist. Cun 36 ons savaiva però chi gnarà adüna darcheu la dumonda scha quist saja mi’ultima stagiun ed eu nu laiva adüna stuvair dir ch’eu nu sapcha amo. Si’ultima stagiun nun es ida sco giavüschà. D’eiran ils titels dal champiun svizzer istess amo la finischun adattada da Sia carriera? Las maestranzas svizras nu d’eiran bainschi na il böt principal da la stagiun, ma id es adüna bel da guadagnar. Da finir mia carriera sco meglder Svizzer d’eira in mincha cas üna bella finischun. Ma i’s voul adüna daplü e la stagiun nu d’eira sgüra na sco giavüschada. Eu savaiva però chi gnarà greiv e poss acceptar quai. Eu n’ha gnü üna fich bella carriera. È’L cuntaint chi’d es fini o paisa daplü quai chi Til mancarà? Tuots duos. Dad üna vart am mancarà bler perquai chi d’eira ün bel temp. Quai ch’eu n’ha fat, n’haja fat fich gugent. Minchün nun ha la furtüna d’avair uschè üna carriera sco eu. Istess bada però eir ch’eu sun ün pa stanguel dal sport perquai chi’d es dür e dovra bler sforz. In quel reguard esa eir bel chi vain ün temp ün pa plü calm. Che sun Seis plans professiunals per l’avegnir? Daraja ün Dario Cologna chi va a lavur cun vesti e cravatta? Eu sper ch’eu nu stuvarà mincha di metter sü üna cravatta, ma quai pudessa schon dar. Ma na güsta illas prosmas eivnas. Eu n’ha la furtüna ch’eu nu stögl subit cumanzar alch nouv e n’ha intant amo ün pêr progets cun sponsurs. I’l prossem temp suna ter occupà cun quai. Davo vezzaraja in che direcziun chi giarà. Eu am pudess metter avant da lavurar in differentas spartas. Sco anteriur sportist professiunal as vegna però svelt chatschà illa rolla dal trenader. Per mai nu daja be l’opziun dal trenader, eu am vuless perquai laschar avert tuot las pussibilitats. Cler, eu sun passlunghist e sportist e fess gugent alch in quella direcziun – eir per dar inavo alch al sport da passlung. Sco sportist professiunal es El stat praticamaing adüna Seis agen schef. Rivessa’L eir dad esser ün impegà? Hai, sch’eu chat la professiun chi’m plascha nun es quai ingün problem. Eu d’eira bainschi adüna fich independent, ma sco sportist as stoja lavurar dür per manar bunas prestaziuns. Uschè ch’eu pigl cun mai bler da mia carriera per üna lavur futura. Uossa m’allegra per üna nouva sfida. Üna gronda carriera es ida a fin In sonda passada ha ün dals plü gronds sportists svizzers tut cumgià dal palc dal sport professiunal. In sia carriera ha Dario Cologna (36) pudü festagiar indombrablas victorias ed ha guadagnà tuot quai chi’s po guadagnar i’l sport da passlung – quatter jadas es el stat champiun olimpic, quatter jadas ha el guadagnà il classamaint general ed üna jada es el stat champiun mundial. Da nomnar tuot seis success impliss üna pagina intera. In sonda passada ha il Jauer uossa fini sia carriera cul titel dal champiun svizzer sülla distanza da 50 km. In ün’intervista culla FMR ha el quintà da seis sentimaints davo l’ultima cuorsa e davart seis plans pel futur. (fmr/an) Ha guadagnà tuot quai chi’s po guadagnar i’l sport da passlung. Dario Cologna ha in sonda passada terminà sia carriera.

Roger Kreienbühl es daspö il principi da favrer 2022 pro la Turissem Scuol Samignun Val Müstair SA il respunsabel pella lavur culs mezs da massa. Creschü sü illa planüra ha’l adüna gnü paschiun pellas muntognas. Il giavüsch da pudair lavurar i’l turissem vaiva fingià daspö lönch», disch Roger Kreienbühl. Daspö cuort maina el il post da stab per medias, comunicaziun e marca da la Turissem Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) a Scuol. El ha surtut la plazza da sia antecessura Madeleine Papst. «Eu sun bainschi creschü sü ad Althäusern ill’Argovia, dimena na in üna destinaziun turistica e neir na in muntogna, il giavüsch da pudair lavurar i’l turissem sarà nat cun far cun meis genituors adüna darcheu excursiuns in Svizra e cun ir culs skis», suppuona il nouv schef da pressa da la TESSVM. Fin cha quai es stat il cas haja dürà però seis temp. Üna tschinquantina d’annunzchas Siond ch’el ha eir adüna gnü gugent il contact culla glieud ha’l davo la matura lavurà il prüm pro la Posta. Daspera ha’l fat a la Scoul’ota a Lucerna il stüdi da la scienza d’economia da menaschis BWL e da Turissem e mobilità. Dürant il stüdi es gnü üna jada Urs Wohler, l’anteriur directur da la TESSVM, a preschantar a las studentas e students la destinaziun Engiadina Scuol Samignun Val Müstair. «Eu n’ha gnü quella vouta üna bun’impreschiun da quista destinaziun e vis co chi’s po unir plüssas regiuns turisticas plü pitschnas e tillas manar sco destinaziun cumünaivla, sco DMO», as regorda Roger Kreienbühl. Davo il stüdi ha’l schmiss sia lavur pro la Posta cun l’intenziun da lavurar i’l turissem: «Eu n’ha sgüra scrit üna tschinquantina d’annuzchas, però sainza success, adüna haja gnü nom chi tscherchan persunas cun experienza professiunala.» Uschea ha’l lavurà fin d’incuort sco manager da prodots i’l sectur da mangiativas. «Imprender la lingua sarà il prossem pass» Quista lavur til plaschaiva bain, «ma istess nu tilla laiva far a l’inlunga.» Cur ch’el ha vis cha la destinaziun Engiadina Scuol Samignun Val Müstair tschercha inchün pella plazza medias e comunicaziun s’ha’l annunzchà e survgni la plazza. Daspö duos mais lavura Roger Kreienbühl uossa a Scuol: «Id es stat ün cumanzamaint fich simpatic. Mia antecessura Madeleine Papst ha lavurà amo fin la fin da favrer qua e m’ha introdüt bain illa lavur.» Il prüm valaivan amo las masüras da corona severas, uschè cha’ls blers impiegats da la TESSVM lavuraivan a chasa. «Ma uossa es la gronda part qua in büro, els m’han dat ün bel bivgnaint e’m güdan sch’eu nu sa alch», constata il nouv schef da pressa, «displaschaivelmaing nu saja amo rumantsch, ma eu n’ha l’intenziun d’imprender la lingua plü svelt pussibel.» Pront eir pels concerts sülla pista in Samignun Las prümas lavuors cha Roger Kreienbühl ha pudü far a Scuol pertoccaivan tuot ils sectuors da quista plazza: «Eu n’ha per exaimpel pudü correger prodots stampats, dar inputs per divers temas ed elavurar quels, verer cha la cumparsa da nossa marca saja dapertuot identica e scriver comunicaziuns per events cha no organisain.» Ün da quels events es il «Frühlingsfest» in Samignun als 9 e 10 avrigl cul concert da No Angels e da la «Comedy im Schnee» cun quatter comediants. «Eu prepar uossa tuot las infuormaziuns, procur pellas accreditaziuns dals schurnalists e sun lura eir là per respuonder las dumondas da las redacturas e per sustgnair a tuots dals differents mediums», infuorma Roger Kreienbühl. Cuort e bön: Prenom: Roger Nom: Kreienbühl Data da naschentscha: 5 favrer 1989 Insaina: Hom da l’aua Domicil: Scuol Cumün patria: Althäusern (AG) Hobbies: Activitats dadoura, skis, jogging, bike Ingio il plü jent in vacanzas: Ün pa dapertuot e trips in cità Roger Kreienbühl cul placat dal concert dals anguels in Samignun. Roger Kreienbühl es daspö duos mais il nouv schef da pressa da l’organisaziun turistica regiunala TESSVM.

Daspö dis – esa bell’ora. Daspö dis – esa guerra ill’Ucraina. La fin d’eivna suna statta in tura e n’ha giodü la plü bella naiv frais-cha. Meis iphone driva üna fanestra in ün muond desdrüt. Eu dorm in meis dachasa prüvà. Sülla plazza dal Münsterhof tanter millis da persunas cun chandailas e binderas blau gelguas. Eu sez sün meis velo per ir a lavurar e prouv da’m concentrar. La vita sumaglia ad ün conglomerat da differentas emoziuns, da differents impissamaints, da differentas urgenzas, da differents bsögns, da differents contexts, da l’abiltà – e da l’inabiltà da s‘identifichar, e la colla chi voul ­tegner insembel tuot quai es vi dal süar oura. Eu driv la porta dal büro ed am pigl avant da schmetter dad actualisar las novitats dürant il di. Ed il listess mumaint am dumonda che cha l’importanza da mia lavur dad hoz es o scha tuot es be ün «bla bla» ab­stract. Meis impissamaints vegnan interruots d’ün «bun di» dad ün collega chi lavura regularmaing in nos büro. «Bun di» dia e sun ün pa malsgüra, sch’eu am less laschar aint sün ün cuort ­discuors o ir directamaing in büro. Cun tuot il ­homeoffice stöglia pür darcheu imprender a badair cur ch’eu svess o l’otra persuna ha vöglia da «small talk» e cura na. Il «co vaja?» da meis col­lega am piglia giò la decisiun. Che dessa respuonder? Bain? Eu n’ha tuot quai ch’eu douvr, ün bel dachasa cun amis, üna chara fami­glia, üna lavur, raps, sgürezza, pasch. Mal? Las novitats actualas masdà cun tuot quai chi va giò per l’aua sün nos muond, il clima, il fat cha nus vivain tuots sur ils cunfins, quai am demoralisescha. Eu bad ch’eu cumainz a süar ün pa, impustüt perquai ch’eu sun ida magari svelt cul velo ed implü es il büro surs-chodà. Eu respuond malsgüra e movond meis cheu in tuot las direcziuns: «I va.» Nus ans guardain ed eu vez ch’el inclegia. Perquai cunti­nuescha: «Sast, eu am dumond güst che ch’eu fetsch vairamaing e che chi fa sen.» El es divers ons plü vegl co eu, ha famiglia ed ün toc daplü experienza co eu. «Eu cugnuosch quai», respuonda’l, «quai chi capita güst o eir otras robas sül muond relativescha bler. Ma relativar nu voul dir, cha quai cha tü fast e quai cha tü resaintast svanischa o perda cumplettamaing si’importanza. L’importanza piglia simplamaing giò in relaziun.» El fa üna pitschna posa e cuntinuescha: «Nus vessan gnü üna comunicaziun da medias plü gronda l’eivna passada. In vista a la situaziun politica s’ha quella redotta ad üna comunicaziun plü cuorta e pitschna. E quai es in uorden. Quai nu voul però dir chi nu vala tuot plü nöglia. Il pais es simplamaing ün oter – il focus e l’urgenza han müdà, e quai es eir inandret. Listess esa impor­tant chi’s cuntinuescha.» Ils pleds am calman, paran da portar inavo la vita illa colla chi tegna insembel il conglomerat emoziunal. Eu sun cuntainta da pudair ir darcheu in büro, dad inscuntrar otra glieud eir be per cas, da sentir emoziuns i’l spazi e da badair ch’eir mias emoziuns vegnan sentidas. Ed eu am met vi da la lavur. Ün pa plü calma, forsa ün pa plü plana, ma cuntinuanta. Fiona Könz ha studegià biochemia ed art ed è emploiada en il stab dal presidi tar la Scola politecnica federala a Turitg. Sper quel engaschament lavura ella sco artista libra. Fiona Könz

Quista prümavaira es l’autur vallader Jachen Andry «gnü oura culla pomma» ed ha publichà la collecziun da poesias «be cun rispli». Qua as fa valair üna vusch franca e musicala chi descriva eir mumaints fragils e delicats. Quista prümavaira ans ha la chasa editura editionmevinapuorger surprais cun üna nouva publicaziun da lirica. Jachen Andry – oriundamaing da Ramosch ed abita üna part da l’on a Scuol e tschella a Barcelona – d'eira fin uossa cuntschaint pro quella chasa editura sco lector, expert linguistic e co-editur da numerus cudeschs ladins chürats o reedits cun gronda premura. Fingià daspö 20 ons collavura el cull'editura Mevina Puorger. Ella saja eir statta quella chi til haja persvas da finalmang «gnir oura culla pomma» e ris-char il pass da muossar sias aignas poesias chi sun nadas i’l gir da 25 ons , ma restadas i'l chaschuot. Quai ha quintà l'autur dürant la vernissascha chi ha gnü lö principi marz a Scuol. «jachen andry – be cun rispli», n'haja let davantsü sülla cuverta rösainta surtratta d'üna fina stoffa gruoglia da textura. Eu n'ha dat ün risin. Qua cumpar'la fingià, la prüma rima, ün elemaint central da la lirica da Jachen Andry – «jachen andry – be cun rispli». I's legia cun gust quista nouva racolta valladra chi cumpiglia var 120 poesias, es structurada in duos parts e cuntegna a la fin üna part cun annotaziuns. La qualità sonora Ün trat chi dà svelt in ögl o meglder dit ill'uraglia es la qualità sonora da la lirica da Jachen Andry. L'autur lavura ferm cun figüras retoricas sco p.ex. assonanzas, alliteraziuns, rimas internas («immez invezzas») o epiforas (repetiziun da pleds o gruppas da pleds) e s-chaffischa uschè na be ün ritem zuond cler in sia poesia, ma eir üna sort da melodia bain manada chi po algordar da las jadas a versins o chanzuns da l’infanzia. tessa chi tessa chi tessa taler i tessa e tessa chi tessa? taler el tessa e's tessa el stess es taler i tessa i's tessa tü tessast taler La ritmisaziun dal text fa cha quel dvainta chanzun. L’acziun monotona dal tesser, il trar nan il lain cun ün cloc davo büttà tras la barchina, as manifestescha illa lingua. Quatter vers da quatter lingias cun üna metrica regulara (dactilus) e la repetiziun da trais jadas «tessa» e «taler» fa cha la poesia tuna sco ün valser – in tact da trais quarts. Interessanta es qua la dumonda chi chi tessa vairamaing cullas müdadas da perspectiva. «I» tessa e tessa (‹es webt sich›). «El» tessa, el stess es taler: il poet as tessa. «I's» tessa: be da sai. «Tü» tessast taler: il taler tessa. El tessa pleds – üna da las plü veglias metafras pel scriver, siond cha ‹text› vain da ‹tesser› (e la cuverta dal cudesch da stoffa tessüda). L'eu liric dà al taler üna nouva significaziun. Rimas evidaintas e zoppadas La rima es fundamentala illa lirica da Jachen Andry. Cura è'la evidainta, otras jadas reunischa l’autur, grazcha a la rima, duos pleds chi nun han a prüma vista da chefar nüglia ün cun l’oter s-chaffind uschè üna colliaziun tanter duos muonds differents. panfort da nona dutsch e spezià offranda lovada sün obladas affet transsubstanzià in solemn ritual da sacerdotessa cun sü scussal Ils pleds da partenza pella poesia sun tenor mia lectüra «scussal» e «ritual». Ed intuorn quels vegnan construits duos purtrets chi’s spostan plan a plan ün sur tschel. La duonna cun scussal – la nona chi prepara il panforte talian – dvainta üna sacerdotessa chi fa seis ritual e prepara sia «offranda» (il panfort). Sch'eu füss sco ch'eu nu sun La frasa ipotetica, ulteriur mez stilistic in quista collecziun, permetta a l'autur da s'imaginar mumaints na vivüts, mabain fictivs, algords imaginats e giavüschs sco: sch’eu m’algordess da la prüma vouta / ch’eu n’ha vis / a naiver ...; sch’avair ch’eu vess / scha lair ch’eu less / scha far ch’eu fess ... – Illa poesia ha l'autur tuotta libertà da viver mumaints na vivüts. La frasa ipotetica introdüa eir gös culla logica chi fan ün discuors d'identità dal gener: sch'eu füss sco ch'eu nu sun schi crajast chi füss sco chi nun es o chi füss forsa malgrà tuot ils malgrats listess precis sco chi'd es – o almain plü o main o dschain in circa quai? Sco pro seis frar autur Dumenic Andry – chi ha dal rest lectorà ils texts – as bada eir pro Jachen Andry ün dalet da giovar culla lingua, da tilla provochar. El fa gös da pleds, integrescha pleds fulasters e veglias fuormas rumantschas (p.ex. «eu rumagnarà» per «eu restarà»). Uschè finischa la collecziun cun: esc esc / quit quit / delete! – reset? No inscuntrain eir motivs autoironics sco l'utschè mezmür chi'd es ün esser ibrid tanter duos muonds – tanter quel ester e quel indigen. Ulteriurs «leitmotivs» sun l’esser dastrusch e listess na dastrusch o l’ir e tuornar. Ma eir adüna darcheu scenas ed algords da l’infanzia. Delicat – ma cun tuotta forza Il titel dal cudesch «be cun rispli» es eir la prüma lingia d’üna poesia chi tematisescha l’agen scriver e la genesa dal text liric. L’eu liric declera quant filigrana e delicata cha sia poesia saja. Ün pass amo plünavant va’l in ün’otra poesia, ingio ch'el appellescha tenor mi'interpretaziun al lectur dad esser prudaint e premurus cun tilla leger. Na be scriver, ma eir leger poesias es ün affar delicat. eu tess mas tailas cun ruschè sajast precaut hajast pisser i basta il teiv dal flà per las disfar Id es ün grond plaschair da pudair bivgnantar üna nouva, ferma vusch lirica sül palc da la poesia rumantscha. «be cun rispli» es üna racolta voluminusa chi reunischa cun vusch franca e musicala üna blerüra da cuorts mumaints, fragils e delicats, combels da tensiun poetica. Sco unic autur rumantsch es Jachen Andry invidà ingon da preleger als 44avels Dis da litteratura da Soloturn chi han lö dals 27 als 29 mai 2022. Bettina Vital da Uetikon/Ardez, è romanista independenta e redactura responsabla dal «Chalender Ladin». In marz ha Jachen Andry preschantà sia collecziun da poesias illa Chasa Pravenda a Scuol. La collecziun «be cun rispli» cumpiglia var 120 poesias valladras.

Tuot in ün dandet eir’la cò, la guerra. La granda part da nus nu pudaiva crajer cha in Europa saja darcho pussibla üna guerra. Üna guerra sainza suosta, düraunt eivnas: bombardamaints, citeds desdrüttas, milliuns da fügitivs. Tuot quelo as vegn a savair di per di sün tuot ils chanels da radio, televisiun ed oters mezs. Que nun es be üna guerra da destrucziun e crudelteds sül lö, ma üna guerra mediatica ed economica cun sancziuns e cuntersancziuns cun consequenzas eir tar nus. Essans conturblos, scoss, sbalurdieus e plain cumpaschiun. Uossa as stu in qualche möd reagir sün quist battibuogl, eir quel in nossas testas. Üna reacziun incredibla e stupenda es gnida scu ün’enorma uonda chi s’ho deraseda dapertuot: l’uonda da la solidarited in tuot las variantas. Bgerischma glieud es motiveda da der raps, roba ed ün dachesa, da güder in tuot las manieras e da manifester per la pêsch sün tuot il muond. Scolars e scolaras impizzan chandailas decoredas per la pêsch. Qualchün chatta cuffüert urand cun oters insembel per der curaschi a tuots quels chi sun immez la guerra, a quels chi haun da trer las grandas decisiuns ed a quels chi guardan tiers confus. Temps da guerra dumandan magari üna revisiun da noss impissamaints sur da guerra e pêsch. Che poss eau fer per la pêsch? Cò ed uossa. Que cunvegn da guarder in se stess. Cu vögl eau esser? Am vögli lascher strer vi e no da las emoziuns scu las föglias i’l vent? Nu füss que magari meglder per tuots dad esser calms e cun spiert attentiv? Que voul eir dir da’s concentrer sül mumaint. Chatter in üna meditaziun u spassegiand illa natüra darcho l’equiliber per spiert ed orma. «Eau respir plaun aint e our e mieu cour dvainta ün zardin da la pêsch», ho scrit üna vouta ün muonch cuntschaint per sieu ingaschamaint. Agir our da se stess cul cour in maun e’l spiert alert es ün möd per esser vairamaing paschaivel. E che voul que propi dir? Beos ils paschaivels: els portan amur – pardun – uniun – vardet – spraunza – algrezcha – la glüsch. Qualchosa da tuot que po fer minchün da nus eir i’l minchadi. Güst taunt per contribuir cun ün guot da spraunza a la granda uonda da pêsch. Anna Ratti è naschida e creschida si a Malögia, ha passentà la vita en divers lieus cun varsaquantas professiuns, e viva oz puspè en Bregaglia. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Fin als 6 d’avrigl drivan 27 chasas da chüra in Grischun lur portas ed infuormeschan a giuvenils davart ils mansters illa chüra. Üna da quellas instituziuns chi mainan chasas da chüra es il CSEB. Previs da realisar l’eivna in lur chasas vaiva l’organisaziun Chasas da chüra Grischun (CCG) fingià da l’on 2020. Causa la pandemia proruotta quel on ha l’acziun però stuvü gnir spostada. Uossa però, cha’l Cussagl federal ha annullà las masüras cunter il coronavirus, ha l’organisaziun pudü realisar l’eivna. «Il böt es da muossar a giuvenils e collavuratuors potenzials cun arrandschamaints infuormativs individuals cha las chasas da chüra in nos chantun sun patruns da lavur attractivs cun persunas d’instrucziun ingaschadas», scriva la CCG. Il Center da Sandà Engiadina Bassa (CSEB) as partecipescha eir a quist’eivna. La respunsabla pella scolaziun pels mansters da chüra i’l CSEB es Sonja Schmidt. Collavuratuors e collavuraturas da 15 naziuns «Pro no as poja imprender impustüt trais mansters, in duos ons assistent/a sandà e fats socials (tud. AGS), in trais ons specialist/a sandà (tud. FaGE) ed eir in trais ons specialist/a pella chüra», infuorma ella, «tuot quistas scolaziuns pon far pro no eir creschüts cumplementarmaing al manster.» Il center da sandà regiunal ha plüssas chasas da chüra, a Scuol la Dmura d’attempats Puntota ed i’l Ospidal la Chüra Lischana. Lura esa amo las gruppa da chüra Röven a Zernez e Chalamandrin in Samignun. «Sainza ils meidis lavuran i’l CSEB circa 183 collavuraturas e collavuratuors dals pajais Svizra, Italia, Portugal, Germania, Austria, Slovakia, Ollanda, Ungaria, Croazia, Serbia, Belgia, Tailanda, Ecaduor, Lituania e Svezia», disch Sonja Schmidt. Co esa culla generaziun giuvna, ha il CSEB giuvenils avuonda chi imprendan il manster da chürunz/a? Duos plazzas füssan amo vacantas «Fin uossa ans esa gratià quasi adüna dad occupar las plazzas da giarsunadi», constata Sonja Schmidt e disch cha quist on füssan amo libras üna plazza pel giarsunadi da FaGe ed üna per l’AGS. «Quants giuvenils chi s’annunzchan cur cha no scrivain oura üna plazza dependa ferm da l’annada, schi sun annadas be pitschnas badaina quai natüralmaing.» Ella agiundscha cha la quantità da giuvenils chi finischan la scoula saja limitada in Engiadina «causa sia posiziun a la periferia». La respunsabla pella scolaziun pro’ls mansters da chüra dal CSEB manzuna cha’ls giuvenils predschan la pussibiltà da pudair far praticums i’ls differents sectuors da la chüra: «Per exaimpel illas chasas e gruppas da chüra, i’l Ospidal e pro la Spitex.» In quai chi reguarda la plü importanta premissa per imprender ün manster da chüra disch Sonja Schmidt: «Essenzial esa chi s’haja plaschair da lavurar cun umans.» La dmura d’attempats Chasa Puntota e l’Ospidal a Scuol culla Chüra Lischana fan part dal Center da Sandà d’Engiadina Bassa. Demonstraziun da las differentas lavuors illa chüra qua in locals dal center da sandà regiunal a Scuol. Interess pella lavur da chüra? Ingon drivan 27 chasas da chüra in Grischun, tanter oter eir a Scuol, lur portas. Il böt da quist’eivna es da dar a giuvenils e creschüts chi s’interessan per ün dals mansters da chüra invista in quistas professiuns. Eir il Center da Sandà d’Engiadina Bassa (CSEB) as partecipescha a quist’acziun da las Chasas da Chüra dal Grischun. I’l CSEB lavuran sainza ils meidis circa 183 persunas da 15 pajais. Las portas driva la trentina d’instiziuns da chüra eir per chattar represchantants da la generaziun giuvna chi decidan d’imprender ün da quists mansters. Sco cha Sonja Schmidt, chi’d es respunsabla pella scolaziun i’l CSEB declera, riva il center da sandà regiunal per regla dad occupar las plazzas. «Istess esa pro no illa periferia, cun damain abitantas ed abitants co p.ex. a Cuoira, plü difficil da chattar candidatas e candidats per occupar las plazzas vacantas.» (fmr/fa)

Il circul electoral Suot Tasna as cumpuona dal cumün da Scuol cun sias ses fracziuns. I’l Grond cussagl es quist circul rapreschantà cun trais sezs. Ündesch candidatas e candidats as mettan uossa a disposiziun per l’elecziun.Cun excepziun dal parti dals Verdliberals van tuot ils gronds partits cun almain duos candidats in cuorsa. Scuol es l’unic cumün politic dal circul electoral Suot Tasna. Daspö la fusiun dal 2015 sun uossa eir las fracziuns da Guarda, Ardez, Ftan, Tarasp e Sent part dal cumün da Scuol cun seis bundant 4700 abitants ed abitantas e cun quai eir da quist circul. Avant la fusiun d’eiran ils cumüns da Guarda, ­Tarasp ed Ardez amo fat part dal ­circul Sur Tasna. Pels trais sezs cha Suot Tasna ha da bun i’l Grond ­cussagl van quatter candidatas e set ­candidats illa cuorsa a las elecziuns als 15 mai. Duos Aitas, trais Retos e trais recandidaturas Il circul electoral Suot Tasna vain rapreschantà cun trais sezs i’l Grond cussagl, pel mumaint sun duos occupats da la AdC ed ün dal PLD. Ils duos grondcusgliers e la grondcusgliera in uffizi (e presidenta dal parlamaint), Aita Zanetti (AdC), Duosch Fadri Felix (PLD) e Men–Duri ­Ellemunter (AdC) recandideschan per ün’ulteriura legislatura. Implü candideschan pel PS e’ls Verds Aita Biert, Reto Peter e Tina Roner. Il PLD e l’AdC van cun ün ulteriura candidatura illas elecziuns, nempe cun ­Niculin Meyer (PLD) e Barbla Conrad-­Roner (AdC). Pel PPS van Reto Crüzer, ­Reto Rauch ed Armon Parolini illa cuorsa pels trais sezs i’l Grond cussagl. Pro Armon Parolini as tratta dal frar da cusglier guvernativ Jon ­Domenic ­Parolini (AdC), il qual as lascha eir portar per ün’ulteriura perioda d’uffizi illa regenza. Dimena duos frars chi nu sun i’l listess parti. Eir scha la confessiun dals candidats nu giouva hozindi plü ingüna gronda rolla, esa da manzunar cha Tarasp es l’unica fracziun dal circul electoral Suot Tasna chi’d es catolica. I’s tratta dafatta da l’unic lö catolic in tuot l’Engiadina. Uossa esa da spettar fin als 15 da mai per guardar, scha l’AdC po tgnair sia maiorità da duos terz dals sezs e scha da strichar il «cristian» our dal nom d’eira ün avantag o na. Il plü grond cumün rumantsch Il cumün da Scuol es daspö la fu­siun dals 1. schner 2015 cun 439 kilo­meters quadrats areguard la sur­fatscha il plü grond cumün da la Svizra ed ha uschè rimplazzà Glarus Süd süsom il podest. Eir ün ­ulteriur record tegna l’unic cumün dal circul electoral Suot Tasna: i’s tratta dal pü grond cumün rumantsch in Engiadina. Dimena rapreschainta il circul electoral Suot Tasna üna regiun zuond ruman­tscha. Id es – tenor il slogan da Scuol – üna destinaziun da wellness quasi daspö il 1369 e tradischa uschè eir amo hozindi las industrias las pü importantas pel circul electoral: l’aua e’l ­turissem. Sper la mancanza da spazi da viver per indigens es üna colliaziun da tren vers il Tirol dal Süd e’l Tirol dal Nord üna tematica chi occupa il circul electoral. I’s tratta d’ün proget da generaziuns. Scuol füss pro la realisaziun ün punct central e da partenza i’l nouv ­triangul retic da la viafier. Il circul electoral Suot Tasna vain fuormà dal plü grond cumün da la Svizra – nempe da Scuol.