Igls dus restoraturs Ivano Rampa ad Andreas Franz ân fatg las lavurs basignevlas pigl mantegnamaint digl maletg digl s. Cristoffel c’ornescha l’antrada da la baselgia s. Martegn a Ziràn. L’eanda passada en quellas vagnidas terminadas. «Cristoffel grànd a gross, porta me a cadoss», eara egn vearset digls unfànts da Ziràn. Mo igl gigant vigl da passa sis meters òlteztga veva igls davos ons daple fadeia da purtar igl unfànt divin. El piteva da la pulvra an l’aria, digl fulegn, d’excremaints d’utscheals a da l’influenza da l’ora. Quegl âni constato igls dus restoraturs Ivano Rampa d’Almen ad Andreas Franz da Meilen a caschùn da lur davosa controla c’i fan mintga tànts ons. Igl plafùn da la baselgia vean controlo mintga tres ons. Quegl sara puspe igl cass igl on proxim. Egn ver mester da las calurs L’amprema lavur digls restoraturs e peia stada da lavar bufatgameing igl maletg cun aua. Igl s. Cri­stoffel da Ziràn eara cartevlameing vagnieu malagieu trànter igls 1320 a 1340 digl Mester da ­Vuorz, peia avànt 700 ons. Parquegl ca lez malageava alura cun calurs intensivas, e’l ànc adegna da vaser, cumbagn ampo sblihieu. «Savund las analisas duvrava’l igl pictur d’alura diferaints pigmaints, peia calurs mineralas, fatgas dad azurit, malachit, lapislazuli, oxid da fier a calurs melnaintas da la teara», gi Andreas Franz c’â gest par retuschar anqual flatget caschuno da lur intervenziùns. Las calurs vegian d’easser resistentas a la caltschegna par easser stabilas a lùnga vesta. Quegl enigl oramai. Mo igl maletg digl s. Cristoffel e fatg sen egna sateglia strisa da molta dad 1,5 cm – 2 cm. Quegl caschùna dus problems: Par l’egna dat igl flatgs da calur ca saschleian a par l’otra dat igl ear parts da la molta ca sadistatgan da la pare. C’igl dat flatgs da calur ca sadistatgan, vean caschuno da garnegns da sablùn ca sadistatgan da la mòlta oriunda a stga­tschan la strisa da calur. Quellas borlas âni amplanieu cun egn nano-ester, egna liamaint zund fegn. Quel vean sprizo sut la strisa sfigliànta cun egna squetra da miedis cun la guila da la fineztga par squitrar insulin. Mo la borleta quella resta, me ca la tegna. «Ign radì ellas betga ple an la posiziùn oriun­da», gi Franz, «sch’ign fagess squetsch, sa­gliantassani a tànta toca.» La lavur cugls ple fegns instrumaints Par francar las borlas da la molta vean duvrada egna squetra cun la guila par sprizar tuberculin. Mo avànt forani egna rusneta cun egn tardi digl diameter da 0,8 mm. Suainter ca la pulvra e vagnida tschitscheada cun egn tschetschapulvra spezial ord la rusneta, amplaneschani quella cun la ple fegna mòlta da caltschegna – nano-caltschegna, sco i la numnan. Quella «crema» da caltschegna e luada an alcohol betg an aua. Ella scheala betg a vean ple dabot dira. «D’amplanir quellas borlas e stada la ple grànda lavur», constatescha Andreas Franz. Par fitar âni retuscho las rusnetas alvas da la caltschegna cun calurs mineralas, savund igl original, mademameing cugls pinels ple fegns, igls dus patrùns cun lur colavuraturs Channa Nufer a Francesco Wieser. «Igl e dezisiv, tge materials c’ign aplitgescha: Betga tuts en bùns pigl mantegnamaint digl maletg a lùnga vesta», aschunta Franz pusànd igl màn sen egn’asta da malagear c’el fetschi gea nign stresch falo. A cun duvrar materials adatos eviteschani sbagls sco igl eari capito da las restoraziùns digls 1959 a digls 1993. Gea betga far megna blear «La ple grànda sfida an conex cun que maletg e da betga far megna blear. Nus fagiagn me gest igl ple nezessari, sperànd ca quegl, ca nus fagiagn oz, segi betga da don pigl maletg a tegni seglmains egn tschantaner.» Parquegl discuran Andreas Franz ad Ivano Rampa betga da restoraziùn, mobagn me d’egna revisiùn digl maletg. Els dus controlan quel digls 2008 annà ad observan la sia midada c’els amprovan da taner a mastregn cun intervenziùns an tearma da mintga 10 – 15 ons. Lur intervenziùns vignan documentadas manedlameing, gl’amprem fotografadas ad alura ànc cartografadas, ascheia ca futurs restoraturs setgan exactameing, tge c’els vevian fatg. «Nus documentagn par ca las proximas generaziùns san prezis, noua ca nus vagn luvro, tge materials ca nus vagn aplitgieu a tge ca nus vagn retuscho», concluda Andreas Franz a cuntinuescha la lavur da milimeters, sperànd c’igl Cristoffel da Ziràn possi legrar a purtar a cadoss ànc blearas generaziùns. «Mo igl ple grandius e», aschunta’l ànc, «c’igls da Ziràn en tànt cunsziaints da lur stgazi a sadatan tuta fadeia da mantaner el.» Mintga intervenziùn vean signeada, fotografada, cartografada a dascreta par documentar exactameing las lavurs fatgas. Par retuschar igls tatgets alvs – restànzas da lur injecziùns da caltschegna – drova Andreas Franz egn pinelet fegn, pusànd igl màn sen l’asta da malagear par gea betga far falos. Dalùnga svanescha la puntanada ad ign veza puspe igl gigantic s. Cristoffel sper l’antrada da la baselgia s. Martegn a Ziràn.

Tschell’eanda â gieu liac l’inauguaziùn da la platafurma renovada da la pendiculara da la Schmelza da Farera a las Gruobas d’Ursera. Cun quella caschùn e vagnieu preschanto novas c’ân fatg surstar. L’inaguraziùn festiva â gieu agl liac, noua ca la staziùn a val sacatava cartevlameing, sur igl furnatsch da la Schmelza dafor Farera. Egna bùna traintegna da cumembers da l’uniùn Mineras Ragn posteriur (MRP) a surtut numerus sponsurs en s’antupos a là par festivar da cuminànza igl vantschigliùn da que project ca gida mantaner viva la ragurdànza a la grànda epoca da las minieras an Schons ad an Val Farera. Quella lavur e vagnida messa a strada a realisada da l’uniùn MRP cugl sustegn digls dus vaschinadis Farera ad Andeer, digl Parc natiral Bavregn a surtut da blears donaturs a voluntaris. Igls ezs ân presto lavur cumegna cugls «Amitgs da las mineras grischùnas». Agl sieus salid â Johannes Mani scho repassar l’istorgia da las lavurs digl mantignamaint ca vegian antschiet ànc igl tschantaner passo, iniz­tgeadas alura a basa privata da Stefan Wanner da Schlieren cun la sia Cuminànza d’interess Gruobas. Quella â luvro egn pêr stads se Ursera near Nursera. Parquegl ca la sia lavur eara megna poc purtada digls vaschinadis, e vagnida fundada igls 2009 l’uniùn Mineras Ragn posteriur, alura sut igl presidi da Toni Thaller, barmier, ad a basa digls tschantamaints elavuros da Peider Ganzoni. Dantànt â ella fatg diferaintas lavurs da mantegnamaint. «Igl intent da la noss’uniùn e quel da far cunaschaintas las mineras da Schons a la glieud digl noss tains. Las mineras earan egn grànd factur economic an la nossa regiùn durànt plirs tschantaners, purschànd blearas plazas da lavur», manzùna Johannes Mani. «Cun la noss’activitad ampruvainsa da render ple cunaschainta quest’istorgia.» Igls Angles en stos igls davos ca minavan se Ursera Agl curs da lur lavur eni dalùnga vagnieus par­tschearts, c’igl segi da prender masiras urgiaintas par mantaner la platafurma scurdànta sen las Gruobas, la suleta pardetga da la pendiculara c’existeva egn’eada a là. Ca quegl segi egn project zund interessànt, â’gl samusso agl curs da las lavurs: La davosa cumpagneia da mineras eara la sozietad anglesa «Val Sassam Mining Company» c’â survagnieu la cunzessiùn d’explotar la minera se Nursera igls 1864. Ella â investieu blears daners par minar a l’ingrànda digls 1865 antoca me igls 1869, biagiànd agl danturn da Clos grànds indrezs d’elavurar la crapa minerala, egna maniclera par rumper tala, bietgs par lur var 150 miniers a surtut la pendiculara da transport par radir la crapa minerala gio da las Gruobas. «Quella eara l’amprema pendiculara digl Grischùn», pretenda Johannes Mani. La staziùn a val e malaveta vagnida sbuada cun biagear la veia d’Avras igls 1895. Mo la grànda part da la staziùn da muntogna exista ànc ad e ussa vagnida restorada avànt c’ella sbovi digl tut. «Quella davosa pardetga levan nus mantaner», gi Johannes Mani c’â presto grànda lavur an favur da que project, cun procurar par lubien­tschas a radember daners. Questa stad e’gl finalmeing sto adaquella: Agls dus spezialists par mirs sétgs da la Firma Müller d’Andeer, Marcello Rebecchi a Pier Giorgio Taloni, amadus da la Valchiavenna, sustanieus da Flurin Stoffel digl Parc natiral Bavregn (PNB) a da numerus voluntaris, e’gl gartagieu da far quella lavur pretensiusa oransum igl tschainghel. Suainter igls pleds da Ramona Liebeton, magnafatschenda digl PNB, Matthias Seifert digl Survetsch archeologic grischùn a da Mischa Gallatti, igl parsura da Farera, ad Andreas Bott e’gl sto egna part digls festivaders c’e aszendida la tessaglia senda, surmuntànd igls 300 m diferenztga d’òltez­tga par sarender a las Gruobas a prender anvesta da la platafurma restorada. Ascheia âni survagnieu l’impressiùn directa, tge staintas c’igls miniers d’alura vevan da far mintga gi par ir a luvrar var 12 uras an las galareias a turnar angiou la sera stàncal-morts. Cato egn mussamaint par la pendiculara Sen la platafurma cun l’impressiunànta vesta adretggiou ad anviers Cresta Farera da tschella vart en ign vagnieu a saver ulteriuras infurmaziùns surprendaintas. Mathias Seifert â punctuo: «Nus Grischùns stagn gir, ca nus eassan igl sul cantùn an Svizra c’â egn’aschi lùnga tradiziùn da mineras a c’e ear documentada.» Hansueli Suter, igl parsura digls «Amitgs da las mineras grischùnas» â musso las rusnas digls pilasters digl buc da la pendiculara a digls indrezs da cargear las truclas. Mo la nova ple sensaziunala â palanto igl giuven Lloyd Beeler, egn cumember da la MRP c’â luvro fetg blear se là. «Jou ve cato egn mussamaint par la pendiculara me gest quest’eanda. An Enghelteara dev’igl numnadameing la revesta «The Mining Journal». An quella ve jou cato igls raports da la «Val Sassam Maning Company» ca veva antschiet a minar se qua igls 1865. Par simplifitgear igls transport da la crapa minerala â ella biagieu egna pendiculara. Jou ve cato igl raport corespundaint agl numer digls 15 da setember 1866, agl qual igl e scret ca la pendiculara segi vagnida messa an funcziùn igls 30 d’avust* da lez on», palainta’l a la raspada surstada. Peia, cun que documaint e’gl cumpruvo ca quegl eara propi l’amprema pendiculara agl Grischùn. «Igl e parfegn scret, quànts daners c’i possian spargnear graztga a la pendiculara», aschunta Beeler. Savund igl artetgel ampurtava igl transport d’egna tona alura ½ frànc. La crapa d’Ursera spedida an Enghelteara Suainter ca luantar igl irom a Farera e davanto megna custus, vagneva la crapa minerala ruta a schmulada a sablùn mineral. Lez vagneva amplanieu an butschegns a tarmessa an l’Enghelteara par luantar a là. Savund Beeler segi vagnieu mino var 100 tonas crapa minerala an quels ons a mano var 20 tonas sablùn mineral an Enghelteara. Mo gea igls 1868 â la firma cato adavur ca la minera d’Ursera rendi betga ad egn on ple tard e’la ida concurs. Par surlivgear las sperditas segi vagnieu vandieu tuta fieramainta duvrada, parfegn las platas da fier sen las rodaias da len, ascheia c’ign tgata oz strusch ple otras pardetgas da que tains c’igls bietgs da crap a la platafurma da l’anteriura pendiculara. La sozietad anglesa existi ànc oz cugl num «John Tailor & Son». Mo la sedia prinzipala an la Queen’s Street a Londra eara vagnida bumbardada durànt la Sagunda Gueara mundiala, aschi ca tut igls documaints davart la sia activitad an Schons en ars. Forsa gida la diala casualitad da catar documainta anzanouas oter segl mund. Dantànt ponderescha la MRP da far proxims pass par mantaner bietgs c’en par scurdar. *Agl text original e’gl scret: «The suspension road from the mine to the dressing floor has now about 10 days since been in activity». (Igl e ussa 10 gis ca la pendiculara davent da la minera giou agl plàn d’elavuraziùn e an funcziùn.) An la revesta anglesa «The Mining Journal» digls 15 da setember 1866 satgata la pardetga, ca la pendiculara Schmelza a Gruobas e vagnida biageada lez on. Johannes Mani, igls parsura da l’uniùn Mineras Ragnposteriur salegra da la platafurma restorada da l’amprema pendiculara grischùna. La platafurma restorada se Ursera e bagn vasevla se da la Schmelza. Las duas largias sarvevan sco suport par cargear las truclas.

Atgnameing lev’jou schar igls meas gis d’avdar an egna «WG» davo me. Suainter igl tains da studi mi pareva quella furma d’avdar betga ple atractiva, a jou eara prùnta da finalmeing aver las mias atgnas quater pares. Jou eara leada da saver dazeder seza tge far tschagna, cura lavar la mi laschiva near saver tschearner igl program da televisiùn sainza stuer discutar quegl oravànt cun l’antiera cuminànza d’avdar. Ple tard sund jou alura ida a star cugl mieus um, a nus dus earan fetg cuntaints cun que aranschamaint da dus. Schinavànt peia tut an urden. Co vean’igl ussa peia ca nus sacatagn davent igl davos d’avust tutanegna puspe an egna WG da tres? Ign savess gir c’igl e la nossa atgna cualpa. Mo igl amprem ànc ampo daple sur digl noss nov cunavdànt. Speart e’gl vagnieu or c’el e fetg egn interessànt typ ca viva savund las sias atgnas reglas a salascha betga ras­trainscher da normas sozialas. El â nign mastregn, ascheia c’el prenda mintga gi fetg patgific ad â mena grànds plans. An quel aspect savagn nus sainz’oter ànc amprender anzatge dad el. Mo la sia maniera da viver sa ear easser ampo stantusa par igls sieus cuncarstgàns – peia par igl mieus um a par me. Par exaimpel sacumbregi’el pletost poc par igl partgea – ànc â el mai gido da lavar giou near tarschninar. A gnànc igl rumient porta el avànt tgea – ear sch’el e quel ca produtgescha la grànda part da quel. Davent c’el e vagnieu a star cun nus, vagn nus ear blear daple laschiva, mo el â ànc mai mess sur egna maschina da lavar. Plenavànt para igl noss nov cunavdànt ear adigna d’aver egna nunudida fom a sto magliear anzatge mintga peer uras – mo c’el cuschinass forza sez anzatge vean betga an dumonda. La situaziùn da notg e ear ampo problematica. Agl cuntrast cun nus para igl noss cumpogn dad easser gest da notg igl ple activ a dadòlt – sainza ri­sguard par igls seas cunavdànts near vaschegns. Cun quegl c’el lavura betg, â’l alura or pigl gi avunda tains da prender suainter la sien a durmir anzaquàntas uras – egn privileg ca betga tuts san salubir an quel datgea. Gest par gir vagn ni igl mieus um ni jou durmieu tras egna notg davent c’igl noss nov cunavdànt e vagnieu a star cun nus. Tge c’ign sto dantànt schar ad el: El meta fetg poc valeta sen tgossas materialas. Tut tge c’el dovra par easser vantirevel e atgnameing me igl damagliear. Ad ear qua e el anzuma betga stgiv: El savess ma­gliear mintgagi igl madem – tge c’e verameing ear igl cass. Ear tier igl tema moda e igl noss schani fetg pragmatic: Tratg aint vean semplameing tge c’e gest avànt màn. Plenavànt sa el ear ànc fetg bagn tarlar tier – ign sa raquintar ad el tut ad el ­tearla tier pruameing sainza interrumper. Tut quegl en atributs pletost rars an la nossa sozietad moderna. Ussa mànca peia me ple la schliaziùn ca declarescha la nossa nova situa­ziùn residenziala: Igl noss nov cunavdànt e igl noss tgear fegl c’e naschieu igl davos d’avust, a meta davent alura sutsura la nossa veta – sen la miglra maniera. Dorathe Schindelholz-Dolf da Vargi­stagn/Arlesheim lavura en ina chasa editura a Basilea. Quella lavur sto dentant spetgar enfin che il nov cunabitant è endisà cun las reglas da chasa. Dorathe Schindelholz-Dolf

Igl e stgars duas eandas c’igl Cristoffel tgita puspe rinfrestgieu giu da la fatschada da la baselgia da s. Martegn da Ziràn, vei anviers l’autostrada par acumpagnear igls viandànts. Igls dus restoraturs Ivano Rampa ad Andreas Franz a lur colavuraturs igl ân «revidieu». Igl e radund 700 ons, ca cartevlameing igl Mester da Vuorz â malagieu cun la tecnica «al fresco», peia an la mòlta frestga, igl legendari sontg pigl seracass, patrùn da schurmetg digls viandànts a digls vituregns. Cugls ple fegns instrumaints Sco amprema masira ân igls restoraturs schlavo la pulvra ad igl fulegn digl maletg da var 8 meters òlteztga. Alura âni gieu da fixar las borlas da mòlta a da calur ca vevan antschiet a sadistgatgear. Quegl âni fatg cugls ple fegns instrumaints. Cun egn tardi da 0,8 mm âni furo an las borlas c’els ân amplanieu cun la ple fegn caltschegna, c’i ân squintro liaint cun sprezas da miedis. Las rusnetas en vagnidas surmalageadas cun fegns pinels cun calur minerala. «Atg­nameing bad’ign betg egna grànda midada», gi Regula Götte, la presidenta da la Fundaziùn plafùn da la baselgia c’â finanztgieu la «revisiùn» digl Cristoffel, sco igls restoraturs numnan lur lavur, ca caschùna custs da var 80 000 fràncs. Leza vean ear suastanida digl Cantùn a da la Cunfederaziùn. Pigls proxims 15 ons «Igl Cristoffel targlischa uss tutegna ampo ple da frestg, malgro la sia vigliadetgna», gi Regula Götte. Cumbagn c’igl segi atgnameing betga sto egna restoraziùn classica cun surmalagear las parts sblihidas, me fatg lavurs da mantegnamaint. «Sch’ign vess surmalagieu el, lu fuss el nov. Alura vagnessan destruieus la pictura, igls partratgs a santimaints c’igl Mester da Vuorz leva exprimer», concluda Regula Götte. Igls restoraturs quentan ca lur fixaziùn tigni pigls proxims 15 ons. A forza vean el anzacuras â sblihir digl tut igl sontg Cristoffel ca vala sco egn digls sontgs ple dispitevels. Igls egns prentendan, c’el segi egna spira legenda, oters pretendan, c’el vegi vivieu anturn igls 450. Mo durànt igl Tains miez ­eara’l da grànda muntada par partgirar igls viandànts ca passavan las valadas alpinas. La legenda da san Cristoffel La legenda raquenta, c’igl Christophoros, oriund da Canaan an Palestina, eari egn pajàn cugl num Adokinos near Reprubus, numno ear Offerus. El eari d’egna postura gigantica. El levi survir me agl ple grànd retg ad e antro agl survetsch digl retg da Canaan ca valevi alura sco retg ple pussaint. Mo cur c’el â ancurschieu, ca que retg temi igl giavel, vegi el purschieu igl sieus survetsch gest agl giavel. Parquegl c’el â vieu ple tard, c’igl giavel un­tgeva maletgs da Cristus, â’l puspe banduno igl dimuni par survir ad igl ànc ple pussaint Cristus. Egn eremit veva cumpassiùn cugl Cristoffel ca nava an err ad igl â ratschiet tier el. Mo parquegl ca Christophorus leva ni urar ni giginar, â’l fatg purtar igls pelegregns sur igl flem; quegl segi egn’ovra ca pleschi agl Segner. Senaquegl e’gl capito ca Christus sez, an statura d’unfànt, â sascho purtar sur igl flem. Mo cur ca la pesa digl unfànt, c’el purtava a cadoss, vagneva adigna ple greava a stantusa, e’l rivo an las fe­tgas ad â getg agl unfànt: «Tei pesas aschi greav, sco sch’jeu vess da purtar igl antier mund sen la mia giveala.» Senaquegl â’l raspundieu igl unfànt: «Tei âs purto igl Segner digl mund c’â stgafieu quel. Sco anzena, ca tei mi cres, fetga igl tieus bastùn an la teara, alura veans a vaser, ca quel tgatscha figlia, c’el vean a flurir a vean a purtar fretga. Da qua d’anvei degias tei aver num ‹Christophorus›, igl Purtader da Cristus». Christophorus e resto fidevel a sieus patrùn ad â survagnieu la crùna da martir digl imperatur Decius. A sco Purtader da Cristus gidava’l peia agls ­viandànts sen lur vieadis. (fmr/bt) Igl maletg digl s. Cristoffel sper l’antrada da la baselgia da s. Martegn da Ziràn â subieu egna «revisiùn» ad e ussa puspe vasevel an tut la sia gràndeztga. Igl maletg digl s. Cristoffel sper l’antrada da la baselgia da s. Martegn da Ziràn â subieu egna «revisiùn» ad e ussa puspe vasevel an tut la sia gràndeztga. Igl maletg digl s. Cristoffel sper l’antrada da la baselgia da s. Martegn da Ziràn â subieu egna «revisiùn» ad e ussa puspe vasevel an tut la sia gràndeztga. Igl maletg digl s. Cristoffel sper l’antrada da la baselgia da s. Martegn da Ziràn â subieu egna «revisiùn» ad e ussa puspe vasevel an tut la sia gràndeztga.

An egn raschieni raquenta Gisula Tscharner da Veulden da seas vieadis an Rumania a digls projects da l’Uniùn d’agid medizinal, la quala ella presidiescha da tres ons annà. Par ir an Rumania viagescha Gisula Tscharner igl ple savens cugl tren. Que vieadi cuza tanor igl urari 29 uras par trapassar igls radund 1900 km da Cuira a Bucarest. Tutegna e ella incantada da quels vieadis, parquegl c’ign antupi ascheia adegna glieud dad tut igl mund. «Igl vieadi e ple sempel, ca quegl ca blears tratgan», gi ella vasànd mia surpresa. «Nus Grischùns pudagn ir a Sargans a prender igl Rail-Jet da las 11.30, ad an seat uras eassan a Vienna. Da là prend’eu igl tren da notg ca parta a las 19.40 a riva a las 16.00 digl gi sessur a Bucarest. Pas­sànd l’Ungareia dorm’ign. Alura trapass’ign l’antiera Transsilvania, per part cun me trànter 30 antoca 60 km/h par c’igl tren segli betg ord las rodaias. Igl tschancùn davent da Braşow antoca Bucarest (250 km) è bighigieu danov igls davos onns, ad igl tren passa sur egn pass da las Carpatas, samagliànt agl Brenner, a suainter tras la planira digl Danubi directamaing agl zenter da la capitala. «Que tren e oziglgi puspe fetg tschartgieu, ear parquegl c’igl dat nigns ero­ports an tut la Transsilvania. A tut quella glieud, surtut dunas, ca lavura an Austria u an Svizra, ne tals ca van a visitar lur cunfamigliars, viageaschan cun que tren. Quel â me quater antoca seat tgars. Quegl e igl ple favurevel mied da viagear par els. I dat ear posts da sear c’en ànc ple bunmartgieus. Par turnar part’ign a las 14.00 da Bucarest a riva la damàn a las 7.00 a Vienna. Quella lingia e la veglia corda d’umblitg anviers igl vest», gi Gisula Tscharner. Ple bòld passava qua igl renumo «Orient-Express». Mo oziglgi e’la interruta, par part parveia da pùnts c’en betga pli. «Mo la grànda pùnt sur igl Danubi da Giurgiu a Ruse, an Bulgaria, la ‹Pùnt da l’amizeztga›, leza exista ànc. Quegl ­eara egn’eada egna da las pli noblas pùnts. Igl e propi egn bighetg fenomenal a fetg òlt, survart e la strada a sutaint e la veiafier.» Ella segi gea passada cugl velo sur quella pùnt. Da viagear cugl tren e savens egn’aventura Ad alura turna igl raschieni puspe tigls vieadis aventurus cugl tren. «Igl marz da quest on, gest suainter ca la gueara veva antschiet, ear’eu a Vienna par ir cugl tren da notg. Mo igl davos mumaint e’gl vagnieu cumando, ca nus veian da prender egn oter tren a Budapest a midar là agl tren da notg. Igl eara betg organiso bagn. Nign ca vess anunztgieu anzatge, nign ca saveva da nut, mo tuts c’earan curtasevels. Nus stevan là da notg segl perùn. A las 10.30 âni clamo: Là vean egn tren. Mo igl eara betg sto quel par Bucarest. La finala vainsa cato el ordainfer la staziùn, nus: egn antiera fula da glieud, vegls, famiglias cun unfànts ad egn pêr globetrotters americans. Eu ve lu amparo a Bucarest, tge c’igl segi sto, mo ear là nign ca saveva novas. Mo quegl amporta nut. La glieud e tànt andisada da spitgear an Rumania. Nign ca sagrintantava. Ple tard âni getg, c’i drovian igls tgars par ir pigls fugitivs ucrains agl nord da la Rumania.» Quegl e dantànt betga sto igl sulet incap. «Ear cun turnar vainsa gieu egna pana. Mo igl e sto fetg divertevel da viagear. Eu ear’an egn cumpartimaint cun tschentg otras parsùnas. Gl’amprem vean vurdo, tgi bagliafa tge lunghetg. Igl eara egna Rumena c’e ida a luvrar an Austria ad egn’Ucrainesa pli giuvna cun sia feglia. Quels savevan ampo angles. Eu se betg angles, parsieua ampo franzos. Lu âni sastanto cun lur mudest franzos c’i vevan amprieu an scola. Dantànt eara ànc antro egn giuven student chilen ca studegia giurisprudenza a Paris, an angles. A da l’egna e ànc antro egn Rumen. Mo a Budapest e igl tren tutanegna safarmo: rut, la damàn a las 5.30! A nus âni getg, ca stueian vurdar sezs, co nus riveian a Vienna.» Quegl âni ear fatg. «Quels ca viageschan agl madem cumpartimaint davaintan anzaco egna fami­glia da la sort. I sategnan ansemen. Quel ca s’ancanuscha or igl meglier, va ordavànt a tschels suondan. Rivos a Vienna ear’igl Rail-Jet amplanieu par 80% cun Ungares. Nus vagn ear ànc safulano agls vagùns. Mo nign ca vess getg mal. I saconsoleschan a gin: Igl caos ancunaschainsa. Mo i en adegna cordials.» Da l’amatura digl rumen a la respunsabla pigl agid Egn quart tschantaner â Gisula Tscharner peia cultivo ad intensivo sia relaziùn cun la Rumania ad igl rumen. Cun quegl â ella cato egna grànda retscha d’amitgs rumens c’ella nava a visitar mintg’on. «Mo igls 2018 sun eu vagnida dumandada da Lucia Benovici-Portmann, la presidenta da l’Uniùn pigl agid medizinal par la Rumania (UAMR), da surprender que ufezi, cunquegl c’eu setgi igl lunghetg ad ancanuschi la teara. Ella veva vieu quella misiergia suainter la revoluziùn, â fundo egna ret d’agid a pli tard l’uniùn.» Suainter egn on da fufargneadi a suainter easser viageada an Rumania par prender d’ancanuscher igls projects a sapreschantar, e Gisula Tscharner sadezidida da surprender que ufezi avànt tres ons. «Ad eu sto schon gir: Quegl mi â do egn nungetg stumpel d’augmantar la mia cumpetenza linguistica a da prender invi­sta agls prozeders administrativs, c’en là cu­liieus cun egn’enorma birocrazeia.» La UAMR veva dantànt s’angascho an ­blears projects pintgs. I tarmatevan camiùns cun material d’agid. Mo quels transports se­gian vagnieus veiapli cumplitgieus, parquegl ca la Svizra e betga part da la Cuminànza europeana. «Noss cumembers a donaturs ân ear exprimieu veiadapli igl giavischs, ca nus cumpreian las tgossas produtgeadas là. Par l’egna e’gl pli bùmartgieu a par l’otra pudainsa porscher egn sustegn a l’industreia indigena a vagn lu ear igls mastergners da là ca vegnan a tamprar.» Mo dantànt â l’UAMR stuieu zeder da sustaner tànt project pintgs. Ussa conzentreschani lur lavur sin dus grànds: egn par unfànts ad egn par atempos, impedieus a malsàns. «Sut las stélas» e la canorta par unfànts A Snagov sustanevani durànt var 20 ons egn’instituziùn par unfànts malsàns da sida/aids. Quella â dantànt mess ad ir egna canorta par unfànts dad otg mains antoca tschentg ons par geniturs ca lavuran amadus, cugl num «Sub Stele» (Sut las stélas). La manadra â fatg cuntracts cugls geniturs ca pajan egn tànt. Mo ­egna grànda part da las expensas par nutrimaint, impiegos ad indrezs ved igl bietg surpenda dantànt ànc UAMR c’â fatg egn preventiv par tschentg ons. La UAMR â dantànt l’intenziùn da schminuir que agid mintg’on cun la fegnamira, c’igl project porti la finala sasez. Mo pigl mumaint âni da bater cun la grànda carischeia. «Parquegl drov’igl ànc egn pêr ons, antoc’igl funcziùna bagn», giuditgescha la parsura ca documentescha manedlameing tut igls custs a varda da taner a mastregn igl preventiv. «Anviers igl sulegl» par atempos a malsàns Igl sagund project d’agid sacata a Dobrogea, egna regiùn fetg isolada trànter igl cunfegn cun la Bulgaria a la sbucada digl Danubi, agl sid da Constanza sper la Mar Nera. Quegl e egna cuntrada economicameing fetg tralaschada. Giuvens cun famiglias ân nigna perspectiva ad igls blears vegls restos anavos ân nign agid sozial. «Là sustegna la UAMR igl project cugl num ‹Sper Suare› (Anviers igl sulegl). Nus vagn egn pêr da miedis là ca metan uss a strada egna ‹tgira an tgea›, sco i deva ple bòld ear agl Grischùn. Da fundar egn’instituziùn sco la Spitex caschunass mengia grànds impedimaints administrativs, e nus lagn betga parver – cugls daners da noss cumembers a sponsurs – la birocrazia rumena corupta. Mo ad amadus projects, quel da la canorta sco ear quel da la ‹ingrijire la domiciliu›, la tgira an tgea, vainsa gido meter a strada sozietads purtadras da là ca sustegnan noss projects. Igl dat là glieud ca scloda igl scaldamaint d’unviern, parquegl c’i ân betg igls daners da pajear l’energeia. I van betg tigl miedi, parquegl c’i ân nut, ne van betg a cumparar madaschegnas. Igl e da quels ca san betg pli ir, a nign ca sacumbregia par quels a va a far cumissiùns. Sper dar igl agid survigliagn nus igls preventivs ad igls rendaquents ca tut segi documento a transparaint pigls cumembers a donaturs», sutastrescha la parsura da la UAMR. Igls var 100 cumembers, ca pajan 300 fràncs cumembradi, survignan mintga miez on egna breav d’infurmaziùn da la parsura. Plevanànt e’gl vaschinadis, fundaziùns a donarurs privats ca contribueschan, c’igls projects d’agid da la UAMR an Rumania possian vagnir cuntinuos. «Mo igl e betg sempel da catar daners an que taimp, cun aver egna gueara aschi datier cun problems blear pli dramatics. Mo igls problems da la glieud basignusa an Rumania svaneschan betg. Quels vegnan me veia menders.» Dantànt dispona l’Uniun pigl agid medizinal d’egna pagina d’internet, sen la quala ign andriescha tut las infurmaziùns: www.rumaenienverein.ch. Gisula Tscharner e da tres dezenis annà amatura digl lungatg rumen a da tres ons annà parsura da l’Uniùn pigl agid medizinal par la Rumania a trànteraint sarecreescha ella cun far musica.

Ad Andeer e vagnida avierta igl atun digl on passo egna nova stizùn: la «Stiveta d’earvas», manada da la Cesandra Plangger. Ussa, egn’on ple tard, â ella fatg bilàntscha. La Cesandra Plangger, carschida sei a Seglias ad a Mut Sura, â arviert las portas da la sia stizùn a caschùn digl aniversari d’egn on. An quella venda ella da tutas sorts madaschegnas natiralas sco etgs near tees, parfums a savùns, tut fatg d’ella seza cun earvas ca creschan an la Val Schons. Plenavànt porscha ella an la sia stizùn tractamaints da reflexologeia da la plànta pe cun la tecnica giapunesa da reiki. Egn bùn amprem on Suainter egn amprendissadi sco cusùnza â la Cesandra Plangger numnadameing antschiet da studagear fitoterapeia, la madaschegna cun earvas. Sen diferaintas veias â ella alura amprieu daple davart la producziùn d’etgs, l’anatomeia digl carstgàn, malzognas ad ear la reflexologeia da la plànta pe, avànt c’ella e rivada ad Andeer ad â arviert la sia stizùn. Dubis partutgànt quest project vegi ella davent da l’an­tscheata mai gieu. «Igl â do tants beals mumaints, igl mi fuss mena vagnieu andamaint da ler calar», gi ella. Las reacziùns da la glieud arisguard tractamaints near massaschas vegian comovieu ella fetg. Igl segi faszinànt, quànta angraztgevladad ca turni da la glieud tractada. An que on vegi ella savieu aquirir egna cliantela statevla, ad ear igl sieus renum vegi ella savieu angrandir. «La glieud ancanuscha ussa me», gi Cesandra Plangger. Quegl fetschi natiralmeing plascher. Clientela cuntainta motivescha Parquegl setgi ella gir, c’igl sieus project segi gartagieu, schizùnd ànc blear miglier ca spitgieu. «La clientela e incantada da l’ideia ad e cuntainta cun las purschidas, a quegl motivescha», gi la Cesandra Plangger. Ella vegi an mintga cass igl santimaint d’aver savieu faszinar daple glieud par la madaschegna natirala. Quegl e da santir: Igl gi da las portas arviertas organiso a caschùn digl aniversari â atratg blears visitaders. Ascheia â ella ear fatg plans pigl on vagnaint: Par la parmavera proxima segian planisadas excursiùns d’earvas, peia turas guidadas, sen las qualas ella vean a mussar earvas a la glieud par dar anavànt la sia savida. Ear par daple etgs, cremas a parfums vegi ella ideias, igl sortimaint creschi adigna anavànt. Motivaziùn par cuntinuar quest project â ella peia an mintga cass. Cesandra Plangger â egna bùna purschida d’earvetas a tees an la sia stizùn «Stiveta d’earva» c’e mademameing pratga par tractamaints natirals. La «Stiveta d’earvas» d’Andeer â arviert las sias portas agl public la sonda passada.

Antoc’igls 21 da dezember en da vaser las ovras d’art d’Erica ed Anna Laura Klucker an l’ustreia «Va bene» a Curia. An dumeingia passada â gieu liac la vernissascha, ambalida musicalmeing digl cor Incantanti. Las pares da la grànda stànza d’antrada da ­l’ustreia «Va bene» a Curia en actualmeing decoradas cun maletgs fietros dad Erica Klucker a maletgs fatgs cun la tecnica digl petg an crusch da la feglia Anna Laura Klucker. Da var 15 ons annà s’ocupescha Erica Klucker cun fietrar. Fietrar s’oda cartevlameing tier las ple viglias tecnicas d’elavurar làna par far vastgadira egn tànt resistenta a l’aua. «La làna e sco egn partenari» Mo Erica Klucker aplitgescha quella tecnica par stgafir art. Gea suainter la sia scolaziùn sco surmestra da lavurs manilas sadeditgeava ella digl art, malagiànd alura ànc cun calurs d’aquarel a d’acryl. Ple tard â’la fatg divers curs da perfecziunamaint, agls quals ella â scuviert daniev da fietrar. Quella tecnica gli fageva veiadeple plascher. Cugls ons e ella vagnida a l’ideia da duvrar quella par stgafir maletgs fietros. Ad ussa â ella dusto igl pinel a sadeditgescha me ple digl art da fietrar. «La làna e sco egn partenari ca cunlavura», gi ella. Peia la làna gli mussi savens la veia, co elavurar igl motiv c’ella vevi conzepieu avànt. Agls maletgs c’ella â stgafieu igls dus mains passos â ella duvro daniev làna calurada c’ella aplitgescha an strisas transparaintas. Ussa cuviera savens egna fegna rasada da rosa igl funs grisch. Quels maletgs fan egna beala parada sen las pares cotsch­naintas da l’ustreia. Igl ultim tains â ella mademameing scuviert la tecnica da dessignear figuras cun egn fil da làna nera sen quels funs rosa a grischaints. Cun en sul fil ner creescha ella antieras szenas sen la tela fietrada: Egn giat ca saragata sensum egna stgeala, egn um ca ratigna igl tgavagl capriztgus, la cuminànza da car­stgàns, igl patrùn ca va a spass cugl tgàn, par me gest numnar egn pêr exaimpels digls maletgs ca tschafan imediat l’iglieada digls contempladers. Dasperas e’gl ear da vaser lavurs ple viglias c’en betga mains incantàntas. Igl petg an crusch duvrabel ear par far maletgs An que mumaint en antros da muschet las cantaduras ad igls cantadurs digl cor Incantanti cun lur dirigent Christian Klucker. Cun lur tgànt captivànt âni stgafieu egn’atmosfera legrevla. D’egn oter màn da la sala e’gl da vaser maletgs da la feglia Anna Laura. La giuvna absolventa da la Scola òlta d’art da Turitg â safatg egn num cun rescuvrir igl vigl petg an crusch. Ella â interpreto daniev que vigl art grischùn par ambalir vastgadira da nozas a la si’invenziùn digls vastgieus multifuncziunals, igls quals ella cusa seza agl sieus atelier a Tamegn. Aposta par quell’exposiziùn â ella ear stgafieu maletgs, duvrànd quella tecnica d’ambalir. Seat maletgs quaders en peia fatgs cun ornamaints tradiziunals digl petg an crusch. Anna Laura elavura igls motivs cugl computer a stampa quels sen egna folia speziala. Igls musters vignan sta­glieus a culos cun calira sen egna tela, par ordinari tul, near egna da quellas blearas bealas telas viglias c’ella â cato an lur tgea a Tamegn. La madema tecnica drova ella ear par decorar la vastgadira c’ella creescha seza sco la beala blusa c’ella porta lez gi. Egn maletg â ella fatg parfegn sen tgirom da tschearv. Cun lez â ella ear an­tschiet a far tastgas. S’antali ca quellas en dublameing custevlas, parquegl c’ellas cunsistan d’egna vart da tgir da tschearvs, sagitos agl Grischùn, a da l’otra vart vignan las peals cuntschadas near garbageadas sainza mieds chemics. Par far egna da quella tastgas drova ella var sis uras. Peia igl material e indigen a natiral ad igl product fatg tut a màn. Ca la sia lavur, segi quegl ornar telas, stgafir raglia da nozas near cuser tastgas da tgirom tschearv, fa plascher ad Anna Laura Klucker, bad’ign da si’expressiùn tut faszinànda pigl art. L’exposiziùn dad Erica ad Anna Laura Klucker an l’ustreia «Va Bene» va propi bagn ansemen, cumbagn c’ella cumpeglia dus diferaintas modas a manieras da far art. Anna Laura Klucker preschainta par l’amprem’eada igls seas maletgs fatgs cun la tecnica digl petg an crusch grischùn. Ad Erica Klucker gartegi’gl da stgafir antieras szenas cun egn sul figl da làna nera intregrànd quel agls seas maletgs fietros.