Quegl e stada l’impressiùn generala da las 24 dellas a dels da la grupa da viandar digls seniors da Ziràn-Muntogna da Schons c’ân fatg part da la spassageada da gievgia passada da Sogn Gions a Curaglia. Igl vieadi â antschiet cun impedimaints, ad ign eara betga sir, sch’el feti propi ainta Medel. «Igl amprem incap â’gl do an las Veiasmalas. Igl auto da posta â gieu da passar egna stretga d’egn plazal da bieagear. Là â’gl do egna pluntanada», resda Maria Sutter, la manadra da la grupa digls viandaders seniors. Capito segi plenavànt nut, mo quella sfarcanada igls vegi bagn starmanto ampo. «Dantànt rivos ora Tusàn, eassan vagnieus infurmos, ca la lingia da la veiafier segi interruta dafor Tgazas. Quegl e natiralmeing betga sto egna legrevla antscheata da la nossa spassageada», remartga la guida. Egn auto da posta â mano els a la staziùn da Roten-Riòlta, noua ca la Veiafier Retica veva paragieu egn tren aposta. Sasànd an quel, tuts c’earan sco sen spegnas, sch’igl gartegi da rivar ànc ad uras a Rehanau par betga mancantar igl culiamaint par la Surselva. Mo l’organisaziùn da la Retica â funcziuno orainframeing, ascheia c’igls viandànts sutsilvans en rivos sco planiso a lur destinaziùn Sogn Gions an Val Medel. Davent da là eni viandos var sis kilometers, passànd Acla, Matergia a Drual par rivar ora Curaglia. «La spassageada e gartageada bagn, ear sch’igl â do anqual pluschegn. Nus earan ansuma ampo an dubis, scha stgeian ristgear dad ir parveia da l’ora instabila.» Surtut passànd Pali, schmanatschava la plievgia pulitameing. «Mo rivos ora Curaglia, splendurava igl sulegl puspe, ascheia c’igl e sto egn’amparnevla spassageada – a la cuntrada da la Val Medel e fetg beala. Plenavànt e la cumpagneia stada bùna. La finala tut c’e gartagieu», e la conclusiùn da Maria Sutter. Quell’impressiùn ân ign udieu da tutas varts, cumbagn c’igl usito café da la damàn mancavi quest’eada. «Jou saschmarvegl mintg’eada, quànt cuntaints ca las viandadras ad igls viandaders en a la fegn da las nossas spassageadas, ear scha l’ora eara betga stada la miglra», loda igl guid Gaudenz Janett. «Natirlameing c’i vignan ear par giuder la cumpagneia. La cundiziùn e dantànt, c’igl tur corespundi a lur premissas.» Alura vali igl verset da Giachen Casper Muoth, «Sin mintga trutg e via bellezia nus cattein», cugl qual igls Medelins fan reclama par lur valada . La proxima spassageada digls seniros da Ziràn-Muntogna da Schons â liac igls 5 d’avust a magna digl Ospizi digl Bernina a Morteratsch. Las viandadras ad igls viandaders sutsilvans van an fila tras la Val Aulta anviers Denter Vals, davains Acla.

La nova vapa digl vaschinadi Muntogna da Schons e tscharnida. Emoziùns â quella a tut las otras fatschendas tractandadas digl tarvaschegns da vendergis passo betga caschuno. Cun 18 da 29 vuschs e vagnida tscharnida la vapa pigl nov vaschinadi Muntogna da Schons. La vapa nova sapreschainta cun las calurs «alv, blau, cotschen ad or» sco ear cugls simbols «muntognas, sulegl ad uvals». Igls dus uvals simboliseschan igl Fundogn a la Valtschiel. Igl model victur eara ear sto igl victur da la concurenza par la bandiera durànt las preparaziùns da la fusiùn. Parve da malsireztgas partutgànt las prescripziùns davart bandieras veva igl vaschinadi dezidieu da conzepir durànt igl amprem on la nova bandiera a duvrar antocen alura quella da Maton sco ramplazamaint. Bùnas finànzas Igls quents anuals digls vaschinadis vigls en vagnieus prieus par bien sainza cuntervuschs. Tutas bilàntschas ân preschanto egna bùna situaziùn finanziala. Savund l’examinaziùn consolidada amporta igl avanzamaint realiso per saldo stgars 1,7 miliùns fràncs. Da quegl resulta egn gro d’atgna finanziaziùn da passa 215%. Plenavànt en vagnieus prieus par bien las midadas digls reglamaints digl consorzi da l’aua duvrada, ad igl Parc natiral Bavregn (PNB) â infurmo davart la votaziùn partutgànt la savunda perioda da manaschi digls 2023-2032. A la fegn da la radunànza â igl pievel stgieu giuder egn apero oferieu digl PNB. Igl fazit da la FMR da que tarvaschegns e: La radunànza e stada daple sut l’anzena da star da cumpagneia a digl burape ca da las fatschendas politicas a vapas novas. Mo quegl dastga magari ear easser suainter egn talmeing lùng tains dad abstinenza soziala.

Tge fas carstgàn? Igl clima segl antier mund â samido mo betg a tuts fa quegl grànd quito. Schurmagear igl clima e dantànt impurtànt cunquegl cigl problem vean adigna ple grànd. Tge fas carstgàn cugl mund a cun la natira? Pievels, animals a plàntas, tut ca suspira. Stgòldamaints, aparats, autos, bartgas ad aviùns en par nus carstgàns cumadevels a megna bùns. Igl fuss da calar cun benzin, ieli a tànt oter anstagl da dar la cualpa me l’egn a l’oter. Cumprar da la regiùn a stagiùn e bien pigl clima betg tut sto vagnir digl easter, sco da China. Surtut la politica a firmas gràndas en dumandadas quellas ston prastar tarmentas midadas. Mintgegn sa gea sez midar fri blear igl sto easser nizevel ad igl e tgear. Ear jou vi purtar tier mia part sen suandàntas tgossas jou vard: Easser ple poc sen vieadi, surtut poc sgular, cumprar me ple tgossas, ca se propi duvrar. Magl surtut bio a da la regiùn, tgarn vean poc’ an mieus magùn. Cun electrizitad amprov’jou da spargnear, prend betg aparats a maschinas ca dovran blear. Tge fas carstgàn, saintas tei betg? Agl noss mund portas tei nign cletg. Silvan Beeli da Lon ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria «Grischun Central» da la 7.-9. classa. Il tema en questa categoria era «Il clima sa mida – jau mid il clima». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha.

Igl Turissem Viamala â conzepieu egna pagina d’internet c’infurmescha davart igl campar an la natira sper igls campadis ufizials. La pagina d’internet e egna reacziùn a quella tematica ca davainta adigna ple actuala ear an la Regiùn Viamala. An la regiùn Viamala dat igl quater campadis ufizials: egn a Spleia, egn ad Andeer, egn a Rania ad egn a Tusàn. Da passantar egna notg par duas parsùnas cun egna tenda pintga custa sen quels campadis trànter 22 a 40 fràncs. Quegl e betga la massa a tutegna dat igl adigna daple parsùnas c’anquieran egn post «salvadi» amiez la natira par passantar la notg. La raschùn e quella: campar daparse an la natira solitaria e agl trend. Quegl mussan las medias sozialas sco par exaimpel Instagram near Facebook. Mo quella tendenza caschùna ear anzaquànts problems sco par exaimpel dumondas davart igl rumient ad igls excremaints relaschos, fiac ca donegia igl funs near canera ca disturba las salvaschegnas. Acziùn da prevenziùn Parve da que motiv â igl Turissem Viamala dumando igls vaschinadis da la regiùn, sch’els vezan egn basegn dad intervagnir an egna near l’otra moda a maniera. «Egn peer vaschinadis ân subit musso interess, oters c’en betga partutgieus fermameing da quella tematica ân refuso la nossa dumonda», â declaro Lars Dünner, igl schef da marketing digl Turissem Viamala, anviers la FMR. Cugls vaschinadis interessos vegian els alura gieu anzaquànts discurs ad elavuro egn conzept c’e resumo sen la pagina d’internet www.viamala.ch/wildcampen. Igl respunsabel pigl marketing digl Turissem Viamala â declaro venavànt, ca quell’acziùn segi betga vagnida comunitgeada an las medias, parquegl c’igl satracti betga d’egna purschida turistica par la Regiùn Viamala, mobagn d’egn’acziùn da prevenziùn. «Cun quella pagina d’internet lainsa betga acquistar giasts, mobagn render atent quels giasts c’en schon sen veia an la regiùn», manegia Lars Dünner a cuntinuescha: «Igl Turissem Viamala e partscheart digl fatg, ca quella glieud ca vut exnum passantar egna notg an la natira, vean a far quegl ear agl futur. Mo alura vainsa seglmains randieu atent els a las reglas da cumpurtamaint.» Las purschidas elavuradas Sper la pagina d’internet, ca resumescha la situaziùn a las reglas davart igl campadi salvadi, â l’acziùn ear stgafieu anzaquànts parcadis, noua c’ign dastga campar legalmeing ampo ordvart. Egn da quels satgata segl parcadi digls runals a Oberurmein, egn oter a Tschuppegna ad alura dat igl ànc quater da quels posts an Val d’Avras: numnadameing an la Val Madris, Avers-Juppa, Avers-Cröt ad Avers-Juf. Par 25 fràncs san ign passantar sen quels parcadis egn peer notgs, ratrer satgs da rumient, duvrar la tualeta a tutegna giuder la culissa idilica. Plenavànt mussa la pagina, tge campadis ufizials ca porschan survetschs sco par exaimpel: svidar las cumoditads chemicas near noua c’ign po far diever da las tualetas a digls bogns. Igl parcadi Hohenhaus an la Val Madris dastga vagnir duvro sco plaz da campar.

Bùn gi jou sund igl Gianin ad egn on vigl, igl ple giuven da la nossa famiglia da tschissùns. Igl mieus grànd siemi e da gudagnear l’olimpiada digls tschissùns. La leztga e da saver tgapar egna muntaneala aschi grànda sco pussevel. Jou sund ànc mena rivo da tgapar egna muntaneala propi grànda. Agl cudesch digls victurs stat ànc betg egn num d’egn tschissùn da la Val Schons. Igl mieus bab e nov ons ad â schon tres geadas sapartizipo a l’olimpiada, mo sut igls amprem diesch ear’el ànc mena. Atgnameintg cre nign veda me oter ca jou. Schon dagî ve jou studagieu sco ca duess sastalagear par easser igl ple efiziant par tgapar egna tala mutaneala. Jou sasaint masiravel ca se betga tge strategeia ca fuss adatada. L’olimpiada e schon an diesch gis. Mintga gi a notg vignt jou ple narvus. Igls gis passan ad igl mieus gnieu vean ple a ple plagn cun muntanealas ca ve tgapo agl mieus trenamaint. Ussa va’gl me ple dus gis antocen ca l’olimpiada a jou ve da la damàn antocen la sera nut oter agl tgieu ca da trenar da tgapar muntanealas. An l’antiera Val Schons â’gl prest nignas ple. Finalmeing e’l qua igl gi ca sto sameter sen veia ancùnter igl Alberg an l’Austria ca segi preschaint igl gi da l’olimpiada. Durànt igl sgol â’gl turbulenzas sco ca ve ànc mena vieu. Jou ve fadeia mo riv egl. Oz e igl gi ca dezeda tut. Aschi blears tschissùns sco a qua ve jou ànc mena vieu. Igl comentatur bagliafa a ba­gliafa antocen c’el gi finalmeing: «Anvidar igl fiac olimpic dastga igl Gianin.» Jou sund tut sursto, ve egn dètg quet a se betga capir ca jou ve quell’onur. Tut losch prend jou la facla ad anvid la cupa da fiac. Tuts fan canera ad aplaudeschan. Egn’ura passa a tschissùns americans, arabs a cines tgapan muntanealas antocen c’igl comentatur cloma igl mieus num. Jou vont cun egn furmiclar agl vainter da l’alteraziùn sen la tur par far la partenza a sprànza tgapar la ple grànda muntaneala digl mund. Jou stund peia se là ad anquier egna muntaneala grossa a greava. Oh, qua vez jou egna tarmenta muntaneala. Jou spetg betga gî, dund egn sagl a sgol davent. Cun da sgular sasainti sco egn retg. Tuts givlan a gidan mentalmeing a mei. Cur ca sund sur la muntaneala prend jou aint las mias alas giganticas a sgol sco’gl tgametg giou cun 100 km/h ancùnter la teara. Curt avànt ca dund cugl tgieu avànt agl taratsch, stend jou puspe las alas a tgap la muntaneala cun forzas sco ca vev’ànc mena. Avànt ca sund anavos agl stadion sainti ca quegl e egna muntaneala speziala. Jou creg c’igl segi parfegn igl retg da las muntanealas. Peia, scha fuss rivo quegl, fussi igl sul tschissùn cun egn tal suczess. Avànt ca sund puspe agl stadion odi schon igl comentatur ca gi: «Aschei’anzatge ve jou an igls meas diesch ons sco comentatur ànc mena vieu. Scha sund betga tum digltutafatg e quegl igl retg da las muntanealas.» Ad ussa sund jou siir c’igl e igl retg, parquegl ca tuts aplaudeschan sco ànc mena. Rivo anavos tier igls aspectaturs ardaints egl cler ca jou ve daver gudagnieu l’ocurenza. Blears atlets en ànc ieus a la partenza, mo quels ân gieu nignas schanzas. Las nov la sera e la anunztgeada digls plaz. Sco schon tartgieu, sund jou igl ple senzum segl podium. Jou survignt egna medaglia ca tarlischa sco egn diamànt an la glisch da la gliegna. Tut cuntaint sund jou ieu a tgea a magliear egna cresta cot, la mia flur preferida. Dus gis suainter eara la stgafa da breavs plagn posta da fans. Jou ve natiralmeing scret anavos a tuts ad ascheia earan jou ad igls fans cuntaints. Jan Michael dad Andeer ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria «Grischun Central» da la 5.-6. classa. Quella categoria aveva sco tema «In animal raquinta da sia vita». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Jan Michael, victur da la Plima d'aur

Igls 15 da fanadur e generalmeing egna data da referenza par antschever cun la racolta digl fagn sen las aclas. Agl savundànt discurs raschùna Mathias Camenisch, igl president da l’Uniùn purila Val Schons, sur da la racolta da fagn da quest on. FMR: Co sapreschainta la stagiùn da la racolta d’uon antoc’ussa? Mathias Camenisch: Antocen ussa earan fetg cuntaints cun la racolta da fagn. Nus vagn savieu nizagear la perioda da beal’ora da miez zercladur. Alura vainsa racolto relativameing blear pavel, ascheia ca nus vagn peia gieu egna bùna racolta da fagn giuven. Ad igls purs en generalmeing cuntaints. Mo las duas eandas passadas e’gl sto pletost ampo malamparnevel da far fagn. Nus vagn stuieu antschever ad «angular», c’ign rivi anzuma ampo anavànt. Mo uss eassan aschei’anavànt pronts par ir segls cualms. Tge consequenzas â quell’ora disfavurevla par la qualitad digl pavel? Mathias Camenisch: Parve da schleat’ora e’l igl davos pavel vagnieu ampo vigl. Da la qualitad annà e quegl roba pletost pigls sétgs ca par las vatgas. Mo ign â stuieu sajear, cumbagn c’ign saveva, c’igl vigni a plover, mo ign sperava ca seglmains igl favugn siainti ampo. Quegl â natiralmeing gieu par consequenza, ca las ventilaziùns en idas ple gî, ca cur c’igl fuss sto beal’ora. A quegl munta daple custs pigls purs. Ussa spitgez vess d’ir ad acla? Nus spitgagn ansasez la beal’ora. Digl termin annà vessan nus da la Muntogna Sura schon stgieu antschever a sajear ple bòld, parquegl ca nus vagn fri ampo masira ca nus vagn prieu or digl program digl urden davart igls pajamaints directs. La raschùn e quella, ca nus vagn egn bùn tànt digl funs sur las vischnàncas a savagn betga meter tuta pischegna giou qua anturn. Natiralmeing ca quegl dat ampo ple pocas contribuziùns, par la paja savainsa manar la pischegna a stgagn sajear quels pros avànt c’igls 15 da fanadur. Quels pros vignan qualifitgieus sco pros da cultivaziùn intensiva. An oters pros sen las aclas vainsa da prender risguard digls utscheals ca cuvan liaint, surtut las lodolas. Mo quellas vessan d’aver cuvo ad igl cuvi banduno igls gnieus antocen ca la racolta antscheva sen las aclas. Sco giuditgez Vus la situaziùn generala a quella sen las alps? La situaziùn igl mumaint e betga mala, parquegl ca l’antiera vegetaziùn â en retard da var duas eandas, parve da las fardaglias da la parmavera. Sco usito vessan antschiet a far fagn duas eandas ple bòld. Mo igl fuss uss igl bùn tains da racoltar igl fagn da las aclas. Sen las alps e’gl pigl mumaint nign pro­blem. Aua par far crescher e’gl avunda. Partutgànt igl pastg e’gl da gir, c’igl e carschieu bagn a l’antscheata da la stagiùn. Mo las pastiras ân pitieu da la bischa sètga da l’eanda passada a nus vagn ear gieu pliras purgegnas la damàn. Ussa stuainsa vurdar, scha quegl â caschuno dons. Quegl vez’ign pér vei an var diesch gis. E quegl termin digls 15 anzuma egna data adatada par vus? Bagn, par ordinari e quegl egn termin adato d’antschever da far fagn sen las aclas. An la situaziùn speziala da la Muntogna da Schons vagn nus coordino cugls ornitologs l’antscheata digl fanar igls pros cualm parve digls cuvis da las lodolas. Ascheia fagiainsa betga don a quels, cur ca nus racoltagn cun las maschinas. Mo da l’otra vart e’gl schon da s’amparar, scha que termin fix fetschi sen, scha tuts antschevan a sajear tànt lez gi, cur c’igl vean beal’ora. Forza fuss igl da catar egn’otra schleiaziùn cun graduar ampo da racoltar igl fagn sen las aclas. Mathias Camenisch da Maton, igl parsura da l’Uniùn purila Val Schons.

Digls amprems da zarcladur annà e ella an plaza tigl Radio Rumantsch sco reportadra a redactura la Giana Maria Cantieni, oriunda da Farden. L’anteriura surmestra â resantieu igl basegns da midar mastregn suainter aver instruieu durànt prest dus dezenis. Uss e’gl peia egn quartet feminin ca promova igl rumàntsch sutsilvan: Martina Cantieni e promotura da la Leia Rumàntsch, Nadja Lucchinetti redactura da La Quotidiana a danov e’gl Giana Maria Cantieni c’e davantada reportadra da RR a la quarta an la leia e Gierina Michael, la co-presidenta da l’Uniun Rumantscha Grischun Central. La sabientscha viglia, c’igl segi las dunas ca mantignian igl rumàntsch, saverifitgescha cun quegl da maniera exemplarica. Mo igl ple vess ân ign spitgieu, c’igl deti puspe egna vusch sutsilvana tier RR, sper quella da Casper Nicca, igl redactur digls «Cuntrasts». Ad igl e oramai dafatg ampo egna sensaziùn, ca quella spetga e ussa sacumplanida cugl angaschamaint da Giana Maria Cantieni c’eara igls davos ons magistra a Wettingen, domizilada a Schlieren. «Agl curs digl atun passo ve jou ancurschieu, ca quella plaza da surmestra consteva betga ple par me parve da pliras raschùns. Alura ve jou sadezidieu da ranunztgear ella igl favrer», palainta la ple nova redactura dad RR. Gl’amprem levi ella atgnameing far ampo vacànzas ad alura surprender anqual subsituziùn. «Mo par schabetg ve jou vieu sen internet la plaza dad RTR.» Cunquegl c’igl schurnalissem a surtut far radio vess caztgieu ella gea avànt ons, â’la sadezidieu da s’anunztgear. Graztga a las sias bùnas ancunaschientschas digl rumàntsch, c’ella â mantanieu cumbagn star gio’ la Bassa, dispona la Sutselva puspe d’egna plidadra tier RR, schagea c’ella e betga me la «vusch da Schons» tier RR, mobagn reportadra a redactura an general, quegl vut gir, c’igl sieus tgomp da la lavur cumpeglia igl antier Grischùn digl nord. «Mo a mei fa’gl schon plascher da puspe saver ir an Val Schons, noua ca ve tutegna las mias rischs cun aver passanto la mi’unfànza a là. Egna vusch sutsilvana ad ampo «power sutsilvan» fa sir bagn agl RR», manegia la nova redactura c’e ànc an la fasa d’amprender da far la reportadra. Dantànt â ella passanto diversas scolaziùns internas davart la tecnica, davart igl diever da programs ad amprandànd bleara teoreia, co far intervestas ad emissiùns. «Jou ve schon amprieu egna massa a ve ansuma giudieu extremameing da stger amprender anzatge nov. Suainter 17 ons easser stada quella ca stueva adigna preschantar a mussar, ve jou propi gieu nunudieu plascher da stger amprender puspe meza anzatge nov. Ad igl e blear danov. Mo jou ancorsch, schagea ca ve prest 40 ons, a mei va’gl ànc tgientsch d’amprender.» Alura mi palainta ella dalùnga la tecnica, co far raschienis da maniera professiunala. «Quegl e betg aschi sempel, co ign manegia magari», aschunta ella. Dantànt â ella gea fatg las sias ampremas experienztgas. «Suainter igl discurs da preschantazùn ad egn gi, durànt igl qual jou ve stgieu acumpagnear egna redactura, ve jou imediat gieu l’impressiùn: Quegl tùna betga me bagn, mobagn e fetg interessànt.» Parquegl c’igl gli vegi plaschieu talmeing, segi la dezisiùn da midar mastregn stada sempla, ad ella cunfearma: «Cur ca ve ratschiert la plaza, pér alura ve jou propi santieu, tge tschafen ca ve survagnieu da far tut anzatge oter. Ad jou sasaint fetg bagnvagnida tier RTR.» La scolaziùn da surmestra porschi tutegna bùnas premissas da far radio, parquegl c’ign segi diso da luvrar cugl lungatg, da raquintar, da declarar las tgossas da maniera capevla, manegia duna Giana Maria. «Quegl e fetg impurtànt, cur c’ign fa egna contribuziùn plidada, a las qualas igls auditurs me odan igl raschieni a vezan betg ear ànc igl maletg, c’ign setgi declarar da maniera sempla a visibla». Actualmeing e ella antretschada an l’acziùn da stad digl RR da preschantar liacs c’en betg aschi ancunaschaints. An que conex e ella gea stada an Val Schons par rimnar istorgias davart tals liacs an Sutselva c’en magari betg aschi rapreschantos an las medias. Mo igl segi tutaveia betg ascheia, ca la Sutselva vigni ignorada, mobagn ca las medias rumàntschas vegian ampo pocs resùns da quella regiùn, e l’experienztga generala. Dantànt turna igl noss discurs puspe tier la Giana Maria surmestra: Sco feglia da bab a mama c’earan amadus surmesters – a tigls quals ella â frequento la scola primara – ear’igl matem evidaint c’ella seza davainti ear scolasta, cur c’ella â gieu da sadezider par egn mastregn. «Da lez tains ve jou gieu la schelta trànter far igl gimnasi near igl seminari. Jou ve sadezidieu pigl seminari par alura aver egn mastregn a tutegna ànc la pussevladad d’ir a studagear, parquegl ca leva atgnameing mena davantar surmestra, mo veva adigna l’intenziùn d’ir a studagear. Dantànt anviers la fegn digl seminari, cur ca ve fatg practicums ple lùngs, ve jou alura ancurschieu, ca surmestra segi tutegna ànc egn beal mastregn, a tge leva propi ir a studagear, savev’jou betga. Cun dar scola ve ancurschieu, ca fetschi bugent egl. Dantànt ve fatg 17 ons que mastregn.» Antschiet la sia cariera scolastica â’la gio’ Schlieren, parquegl c’igls 2004 ear’igl betga da catar egna plaza agl Grischùn. Mo tschentg ons ple tard e’la turnada agl Grischùn ad â do scola par ulteriurs tschentg ons a Gliànt. «Se Gliànt sund jou la finala vagnida parveia da l’amur», palainta ella. «Jou vev’egn amitg ca steva agl Grischùn.» A turnada gio’ la Bassa e’la alura cun egn amitg, c’ella veva amprieu d’ancanuscher a Gliànt, a parquegl c’ella leva midar igl scalem da scola. «Scha turn puspe ansei, alura turn jou cun el.» Mo par dantànt fa’la mintga gi la pendularia trànter Turitg a Cuira, quegl ca gli para detg curturevel, cumbagn c’igls gis vignian ampo lùngs. «Mo quegl va bagn, parquegl ca sund fetg cuntainta cun la nova plaza. Jou ve egn tal plascher da quella, c’igl vieadi amporta betga tànt.» A quel vean ella ear a puder nizagear par preparar la sia lavur. «Mo pigl mumaint sund jou leada da stger luvrar agl biro a Cuira, noua ca se adigna amparar par cunzegl, cur ca vignt betg a frida cun la mia lavur, sco p.ex. la tutora Martina Werro, near igl produzent Gion Caviezel.» A Gliànt instrueva ella gl’amprem sursilvan, igl idiom c’ella veva gea amprieu agl seminari siànd la suleta sutsilvana. Mo durànt egn digls davos ons â’la gieu l’ocasiùn da safamigliarisar cugl rumantsch grischun ca gli plascheva, perveia da la sia structura clera ad igls bùns mieds d’instrucziùn. Las sias preferientschas an scola earan alura peia d’instruir sper la matematica, surtut igls lungatgs a malagear segl sieus scalem favurieu: la 5avla a 6avla classa. «Mo quegl ca mi plascheva igl ple fetg ved igl mastregn, eara, c’igls unfànts en fetg sinzers an quella vigliadetgna a gin imediat, tge c’i tratgan, ear sch’igl ple betg ad els.» A cun quels sculars ple vigls setg’ign discussiunar, studagear alternativas a surtut ear far sgnocas. Ad igl gli vignan gest andamaint igl seas tres ons da scola secundara a Ziràn tigls giuvens surmesters Ulisses Spescha ad Astrid Rudaz. «Quegl e sto tre ons genials. Els fagevan roba aschi coola cun nus sco p.ex. vieadis cun velo, durmir an tendas, near far scola da notg; nus vagn maglieu gulasch da measanotg a vagn durmieu an scola, a quellas eandas da project! Alura vainsa fatg teater ad egna sera da poeseias inszenadas. Tut quegl eara aschi tschafànt», s’entusiasmescha Giana Maria c’â ple tard ear seza realiso tals projects cugls seas sculars, ascheia la bilàntscha da seas ons an scola e positiva, ad ear agl nov mastregn en igls contacts cun cuncarstgàns agl zenter da la sia lavur. «Jou ve bugent da far cun glieud», cunzeda ella, «ad ussa ve jou l’ocasiùn d’amprender d’ancanuscher nova glieud cun far las mias contribuziùns davart lur lavur near lur veta. Quegl e fetg variànt. Jou sto s’ocupar cun tematicas, cun las qualas jou vess schiglioc mena safatschando a vignt a saver fetg blear da nov. Quegl mi ple zund.» Mo da l’otra vart gioda ella ear la sfera privata, surtut cur c’ella e sen veia cugl sieus bus andrizo da rulota. «Cun quel sund jou bugent da vieadi, parquegl ca se star a là, noua c’igl mi ple gest. Quegl e egn toc libertad ca giod.» Par ordinari e quegl sen egn pass, gio’ Marocco near sper egn pintg lai, segl qual ella va a remar cugl sieus «stand-up-paddle». «Quegl mi dat quieteztga a cuntantientscha.» Leza dariva ear d’egn oter passatains: igl cuser cun la sia Bernina c’ella veva survagnieu da la mama pigl 20avel natalezi. Cun quella cusa ella las ple diferaintas tastgetas, tastgas, satgs a parfegn satgcadoss. La careztga pigl cuser segi bagn egn’ierta da la mama. «Cuser e igl mieus «wellness», gi ella. «Sco surmestra ân ign nign product a la fegn digl gi: Ign sa betga, sch’i vegian amprieu anzatge near betga. Mo cur ca vont a tgea a prend la mia maschina da cuser, alura vez jou a la fegn, tge ca ve fatg. Quegl e forza la raschùn, par la quala jou cus bugent. A dasperas sund jou bugent an cumpagneia, dund bugent patarladas antoca la dumàn da las tres.» Sch’igl dat nignas badearlas, ligia ella romans criminals p.ex. digl autur norveges Jo Nesbø. «Igl e las marveglias, tgi c’e sto igl malfatschaint, co igl comissari schleia igl cass, ca fan, ca sund prest betga ple bùna da calar da liger, egn’eada ca ve antschiet.» Ad ussa survean ella ampo batacor dad ir an Schons. «La Val Schons e fetg beala, ad a mei ple ear la glieud da Schons.» Ascheia schegna atgnameing mintga raschieni cun emigrànts da davains las Veiasmalas. «Jou ve schon egn santimaint da patria, cur ca vont ainta Schons. Mo cur ca sund stada liaint, pass jou ear puspe bugent angiou, cumbagn ca quels da Schons ân adigna plascher, cur c’ign saveza puspe egn’eada, a quegl e adigna fitg bi.» Da qua d’anvei ân ign me d’anvidar mintgatànt las frequenzas digl Radio Rumàntsch par egn tal savaser, seglmains sen veia auditiva. Giana Maria Cantieni, oriunda da Farden, salegra da la sia nova plaza sco redactura tigl Radio Rumantsch. Foto B.Tscharner Giana Maria Cantieni, oriunda da Farden, salegra da la sia nova plaza sco redactura tigl Radio Rumantsch. Foto B.Tscharner Viagear cugl sieus bus e egn digls passatains da Giana Maria Cantieni. Foto MAD Viagiànd agl Marocco â’gl ear schon do anqual santupada surprendainta. Foto MAD