La gievgia vargada avon miezdi ei in pur vegnius blessaus grevamein a Ruschein enten far lenna. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, era il pur ella vegliadetgna da 63 onns vid pinar lenna communablamein cun siu fegl la gievgia entuorn las 10.00 a Primeras. Enten pinar in fraissen ei igl um vegnius tuccaus dalla plonta ed ei curdaus dalla plaunca giuadora. El ei vegnius blessaus grevamein vid il tgau. In team dil Survetsch da salvament Surselva ha tractau medicinalmein igl um blessau avon che la Rega ha transportau el el Spital cantunal a Cuera. La Polizia cantunala dil Grischun sclarescha ils motivs digl accident. (cdm/fmr) Il liug digl accident a Ruschein/Primeras.

En consequenza d’in incendi en ina casa a Sevgein la sonda suentermiezdi ei ina persuna vegnida blessada. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha ella retschiert la sonda cuort avon las 13.30 l’annunzia ch’ei hagi fematsch en ina casa da habitar a Sevgein. Entochen ch’ils pumpiers d’Ilanz Glion ein stai el liug havevan ils consorts saviu stizzar per gronda part il fiug ch’era ruts ora el sectur da habitar el partèr. Ils pumpiers han allura stizzau cumpleinamein la fueina digl incendi. Muort simtoms d’ina tuessegaziun da fem ei in avdont vegnius transportaus dil Survetsch da salvament Surselva cull’ambulanza el Spita regiunal Surselva a Glion. Igl incendi ha caschunau in donn considerabel ella stanza da habitar dalla casa. Ils motivs exacts dil barschament vegnan examinai dalla Polizia cantunala dil Grischun. (cdm/fmr) La stanza pertuccada digl incendi la sonda suentermiezdi en ina casa a Sevgein.

Giudicar la cozza da neiv, siglientar lavinas, pitgar glatsch e decider schebein la via ei segira ni buc. Quei ei il pensum dad Otti Flepp e Filippo Genucchi duront igl unviern al Pass Lucmagn. Els portan la responsabladad per la segirtad dil stradun che colligia la Surselva e la Val Blenio. Il venderdis sera han els tradiu entgins detagls da lur lavur ella Medelina a Curaglia. Dapresent muossa la Medelina a Curaglia ina revista da fotografias davart il survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. Quella senumna «Da l’autra vart dalla barriera» ed ei vegnida realisada dalla fotografa tessinesa Sara Testoni. El center dallas fotografias accumpignadas da cuorts texts per romontsch, talian e tudestg ein Otti Flepp da Mustér e Filippo Genucchi da Castro/Acquarossa. La fotografa ha astgau mirar sur las schuialas duront plirs unviarns als dus responsabels pil survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. Il venderdis sera han els relatau da lur lavur ed experientschas ella Medelina a Curaglia. Ei havess buca dau in meglier liug che la sala culla revista da fotografias. Bia responsabladad Mintg’onn digl emprem da november entochen la fin d’avrel ei la Pro Lucmagn responsabla pil menaschi d’unviern silla via dil Pass Lucmagn. Quei ei il cass dapi 23 onns. Per che la segirtad silla via da Fuorns en Val Medel entochen Campra ella Val Blenio seigi garantida, ei in engaschament professiunal indispensabels. «Nus havein ina clara structura d’organisaziun e novissimamein era ina plattafuorma cun in tschuppel informaziuns che gida nus a prender nossas decisiuns», di Filippo Genucchi. Quella plattafuorma digitala cuntegn datas decisivas davart la segirtad, denter auter il bulletin da lavinas digl Institut federal per la perscrutaziun da neiv e lavinas. «Noss’incumbensa eis ei da giudicar quellas datas e prender las dretgas decisiuns. La via meina ton el nord sco el sid. Consequentamein san las cundiziuns esser cumpleinamein autras dad ina vart», di Otti Flepp. Culla prolungaziun dalla gallaria dalla vart dil nord sur il lag ha in liug neuralgic da lavinas saviu vegnir eliminaus. Dalla vart dil sid el territori d’Acquacalda duei vegnir priu ils proxims onns mesiras forestalas e tecnicas per sminuir il prighel da lavinas. Analisar la situaziun mintga di «Magari stuein nus spitgar cun arver la via e schar luvrar la natira», di Filippo Genucchi. Quei seigi il cass surtut dalla vart tessinesa cun dapli situaziuns cun neiv bletscha ni lu era da muments cun fetg bia vent. Ina rolla decisiva giogan las temperaturas. «El decuors dils davos 23 onns ein las temperaturas sesalzadas tendenzialmein. Ils davos onns havein nus era buca giu tonta neiv e surtut buca ton glatsch», constatescha Otti Flepp che decida communablamein cun Filippo Genucchi schebein la via ei aviarta ni buc: «Nus purtein la responsabladad.» Per giudicar las relaziuns eis ei necessari d’enconuscher las cundiziuns: Far profils da neiv, turas, siglientar lavinas, pitgar glatsch e coordinar las lavurs el cass ch’ina lavina ha cuvretg la via. «Mintga situaziun e mintg’unviern ei auters», di Otti Flepp ch’ei engaschaus biebein in miez onn dalla Pro Lucmagn pil survetsch dalla vart grischuna. Filippo Genucchi perencunter ei emploiau dil cantun Tessin. Exercitau il seracass El rom d’exercezis cun polizia, ambulanza, salvament e pumpiers ein eventuals seracass, respectivamein accidents al Lucmagn vegni simulai pliras ga ils davos onns. Sper l’experientscha persunala e documentada ein las pusseivladads tecnicas per giudicar la situaziun semigliuradas ils davos onns. «L’entschatta dil tut avon biebein 20 onns stuevan nus communicar per func, uss ei quei pusseivel cun telefonin», di Otti Flepp. El territori sesanflan denton era webcams ed antennas che mesiran il vent. Filippo Genucchi constatescha ch’ils extrems dall’aura ein s’augmentai ils davos onns: «Meinsvart havein nus negin vent e lu vents stermentus sco ord il nuot. Gest per quei motiv capescha bia glieud lu buca daco che nus stuei serrar il pass. Cu ei cufla ed ins vesa strusch la via, sa la situaziun era esser malsegira.» La revista da fotografias da Sara Testoni ella Medelina ei dil reminent da veser aunc entochen Pastgas. Sara Testoni (dretg) che ha creau la revista fotografica davart il survetsch d’unviern dil Pass Lucmagn ensemen culs dus protagonists da quella, Filippo Genucchi (sen.) ed Otti Flepp (amiez).

En sia seduta dil venderdis vargau ha il cussegl da vischnaunca da Mustér approbau il dretg da baghegiar denter la vischnaunca e l’Ovra solara Magriel SA. La decisiun concernent il contract da concessiun dil dretg dallas auas denter la vischnaunca e las Pendicularas Mustér SA ei vegnida spustada. Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha approbau il venderdis sera cun 12:1 il contract pil dretg da baghegiar denter la vischnaunca e l’Ovra solara Magriel SA cun sedia a Mustér. Il parlament ha fatg quei per mauns dalla votaziun dil pievel. Adattau il project Ils 22 d’october 2023 ha il suveran da Mustér concediu all’Ovra solara Magriel SA la lubientscha per la realisaziun d’in implont da fotovoltaica sin intschess dall’Alp Magriel. Al messadi per la votaziun all’urna ei era stada aschuntada la cunvegna d’intenziun. Ella sebasava sil stan da planisaziun e projectaziun digl atun 2023. Cun excepziun dils fatgs tecnics san tuttas cundiziuns da rama fixadas ella cunvegna d’intenziun vegnir surprendidas, schegie che las cundiziuns da rama silla fiera dall’electricitad ein semidadas da rudien en disfavur dils producents d’energia electrica. «Enteifer ils davos meins han ils inschigniers surluvrau il project sin fundament dallas enconuschientschas concernent prighels dalla natira, objects dalla natira e novas enconuschientschas pertuccont ils indrezs tecnics. En connex cun quellas lavurs ei sedau ina nova varianta da moduls da producziun. Medemamein ha la surfatscha tangada dil project stuiu vegnir adattada», scriva la vischnaunca da Mustér en ina communicaziun als mieds da massa. Cun occasiun dalla seduta dil cussegl da vischnaunca il venderdis han ils representants dall’Axpo Solutions SA presentau il stan actual dallas lavurs da projectaziun. Il project ei calculaus cun cuosts da rodund 45 milliuns francs e duei producir circa 14 uras gigawatt. La damonda da baghegiar duei vegnir inoltrada il secund quartal 2024. Ina secunda lecziun Plinavon ha il cussegl da vischnaunca tractau il contract da concessiun dil dretg dallas auas denter la vischnaunca e las Pendicularas Mustér SA. Cul contract da concessiun per l’utilisaziun dallas auas vegn concediu allas pendicularas il dretg da retrer aua per la producziun da neiv cumbinau culla pusseivladad da producir energia electrica. «En quei connex ha ei dau ina vasta discussiun cun bia damondas», scriva la suprastoza communala. Aschia ha il cussegl da vischnaunca decidiu da tractar a fin quella fatschenta en ina secunda lecziun. Rafael Maissen ei vegnius seramentaus sco niev cusseglier da vischnaunca. El remplazza Roland Cajacob ch’ei vegnius eligius sco niev menader d’infrastructura dalla vischnaunca da Mustér. (cdm/fmr/hh) Visualisaziun dall’Ovra solara Magriel spel territori da skis da Mustér.

La gugga surmirana Fetters Sursetters ei sepresentada en ina nova mondura al tscheiver da quest onn. Quella vegn dalla Surselva. Yvonne Flepp-Tomaschett da Trun ha cusiu ils 26 vestgius. Per ella ch’ei sezza in’amitga dil tscheiver, eis ei stau ina lavur che ha dau bia cuntentientscha. «Avon in temps hai jeu visitau in cuors da cuser vestgadira e hai empriu d’enconuscher leu ina Surmirana. Entras quella ein ils Fetters Sursetters sedrizzai a mei culla damonda, sch’jeu fussi promta da cuser lur nova mondura», di Yvonne Flepp-Tomaschett (53) da Trun che ha empriu oriundamein da cusunza da decoraziuns internas a Turitg. Ina mondura per ina gugga havevi ella aunc mai fatg: «Ina ga ni l’autra hai jeu fatg pintgas lavurs vid vestgadira da tscheiver, mo enzatgei en quella dimensiun havevel jeu aunc buca fatg.» Sco amitga dil tscheiver ha ella denton buca schau supplicar duas ga da semetter els stadals e da cussegliar, formar e cuser la vestgadira per las 26 commembras e commembers dalla gugga dil Surmir. «Jeu fetsch sezza bugen tscheiver. Dapi rodund 15 onns havein nus ina gruppa a Trun che separticipescha mintg’onn cun ina numera al til», di la mumma d’ina feglia e d’in fegl carschi. Cun ina camerata e dus camerats eis ella sepresentada uonn al tscheiver a Trun cul motto «600 onns Ligia Grischa». Cumbinau mantel e giacca Co la mondura pil tscheiver d’uonn dils Fetters Sursetters dueva veser ora, ei sedau ord la cumbinaziun dalla savida d’Yvonne Flepp-Tomaschett ed ils giavischs dils Surmirans: «Els ein vegni cull’idea e lu havein nus eligiu musters, colurs e teila. Per mei eis ei stau fetg impurtont da saver co els vesan da principi lur mondura nova.» Ina part da quella lavur ei era stada da prender las mesiras d’ina e scadina, in e scadin. «Jeu sun stada duas ga el Surmir per presentar l’idea dils vestgius e per prender las mesiras, mo era per schar empruar en la vestgadira», di la cusunza. Ils Fetters Sursetters a Sedrun In’ulteriura sentupada ei lu sedada en Surselva: «La fin d’jamna dils 11 da november 2023, pia l’entschatta dil tscheiver, han ils Fetters Sursetters giu in camp a Sedrun. Leu ein ils davos detagls dils vestgius lu vegni liquidai.» Yvonne Flepp-Tomaschett leva terminar quella lavur aunc avon Nadal e quei ei reussiu. Aschia ein ils vestgius stai a disposiziun als Fetters Sursetters per lur emprem arranschament da tscheiver ils 13 da schaner 2024 a Trübbach. Ils vestgius, aschidadir «Made in Trun», consistan d’ina giacca da softshell ed in mantel, ina part cun ina colur da bordeaux, l’autra cul muster uni da damast cun ner e grisch. Ils dus elements ein colligiai in cun l’auter. Coordinau ils termins per tudestg Yvonne Flepp-Tomaschett sa buca contas uras ch’ella ei stada vid quellas 26 monduras: «Quei ei stau fetg biaras. Jeu hai denton giu plascher da far quella lavur. Veser aschia in product la fin finala e la renconuschientscha persuenter ei zatgei fetg bi. Cuser dat a mi gronda cuntentientscha.» La conversaziun dalla Sursilvana culs Surmirans seigi era buca stada in crap da scarpetsch. «Sulettamein ils termins havein nus coordinau per tudestg per ch’ei detti buca malcapientschas», di la cusunza cun buca rienta. Adherenta da whisky Ussa ha Yvonne Flepp-Tomaschett ch’ei sco siu consort Marcus ina gronda adherenta dil whisky – las butteglias da buca meins che 20 destillarias en cuschina ein nunsurveseivlas – puspei dapli temps pil cuser liber en siu atelier a casa a Trun: «Il mardis suentermiezdi sa tgi che ha interess vegnir cheu tier mei per plaid e cussegl.» Il temps che Yvonne Flepp-Tomaschett ei buc a Trun eis ella dil reminent el cantun S. Gagl nua ch’ella ha in pensum da 40 % sco scolasta da lavur: «Igl ei adina stau miu giavisch d’esser scolasta da lavur e da saver intermediar savida a glieud giuvna.» Siu emprem atelier sco cusunza da decoraziuns internas ha ella aviert gia ella vegliadetgna da 21 onn a Mustér. A Mustér ha ella menau fatschenta in tschuppel onns avon che la famiglia ei sedecidida da baghegiar casa a Trun avon pressapauc 20 onns: «En nossa casa hai jeu saviu ademplir il siemi digl agen atelier.» Ed en quella ha ella luvrau intensivamein igl onn vargau pils Fetters Sursetters. Yvonne Flepp-Tomaschett culla teila che ha surviu allas monduras novas per la musica da tscheiver Fetters Sursetters dil Surmir. Cuser ei ina gronda pissiun d’Yvonne Flepp-Tomaschett. Avon biebein 20 onns han ella e siu um Marcus baghegiau casa a Trun ed en quella ha ella saviu ademplir in siemi: in grond ed agen atelier. Ils 9 e 10 da mars 2024 san ils Fetters Sursetters sepresentar per in’ulteriura ga quest onn en lur mondura «Madel in Surselva» alla sentupada naziunala d’alp dallas guggas a Savognin.

Il venderdis sera ei in um sedisgraziaus enten reiver ella halla da reiver a Mustér. El ei vegnius blessaus grevamein. Tenor empremas enconuschientschas era igl um ella vegliadetgna da 50 onns vid reiver ella halla da reiver dil Center Fontauna a Mustér. Per motivs aunc buca enconuschents eis el curdaus ord in’altezia buca enconuschenta sil plantschiu dalla halla. Sco la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei igl um vegnius cattaus e survigilaus da persunas curridas neutier entochen ch’il survetsch da salvament ei staus el liug. Igl um grev blessau ei vegnius transportaus dalla Rega el Spital cantunal dil Grischun a Cuera. La Polizia cantunala dil Grischun sclarescha ils motivs digl accident. (cdm/fmr) Vesta ella halla da reiver dil Center Fontauna a Mustér nua ch’igl accident ei capitaus.

Vischinas e vischins da Mustér han acceptau claramein la dumengia all’urna la reducziun dil pei da taglia. Medemamein han els detg gie alla reviziun parziala dalla planisaziun locala concernent l’explotaziun da crappa a Mumpé Medel/Ragisch. La decisiun pertuccont la reducziun dil pei da taglia da 110 sin 99 % ei curdada cun 726 GIE encunter 216 NA. Quei ei la secunda reducziun dil pei da taglia enteifer dus onns. Pigl onn 2022 era el vegnius sbassaus da 120 sin 110 %. Cun quei ei il suveran suandaus la proposta dil cussegl da vischnaunca. La suprastonza communala haveva giu proponiu al parlament da far reducziuns en etappas da mintgamai dus pertschien entochen sin 98 %. Pil president communal René Epp ei quella decisiun buca ina surpresa: «Na, quei ei negina surpresa, mo tuttina fa il resultat fetg clar surstar. La gronda participaziun da rodund 65 % alla votaziun muossa ch’il pei da taglia ha ina grond’impurtonza en vischnaunca. Ussa essan nus pretendi da priorisar las investiziuns e da tener sut controlla las expensas. Mo lu era d’empruar da generar novas entradas per saver finanziar il svilup. La purschida d’ina vischnaunca ei igl a ed o, mo era il pei da taglia gioga en quei connex ina rolla.» Cun 687:194 ha ei era dau in clar GIE per la revisiun parziala dalla planisaziun locala pertuccont l’explotaziun da crappa a Mumpé Medel/Ragisch. Cun quella decisiun ha il suveran scaffiu la basa per cuntinuar cull’explotaziun da crap scalegl sut il vitg da Mumpé Medel. Dapi onns vegn gia explotau leu crappa, senza ch’il territori havess denton giu persuenter la basa legala ella planisaziun d’utilisaziun dalla vischnaunca da Mustér. (fmr/hh)Il pagataglia da Mustér astga selegrar: Il pei da taglia sereducescha cun quest onn da 110 sin 99 %. Il pagataglia da Mustér astga selegrar: Il pei da taglia sereducescha cun quest onn da 110 sin 99 %.

Il suveran da Flem ha detg GIE la dumengia alla revisiun parziala dalla planisaziun locala. Aschia sa vegnir realisau nova purschida turistica. La vischnaunca da Flem ha acceptau claramein la revisiun parziala dil plan da zonas e dil plan general d’avertura. Vischinas e vischins han fatg quei cun 879 GIE encunter 196 NA tier ina participaziun da 57,8 %. Entras quei ei vegnida scaffida la basa legala per pliras attracziuns pil temps liber e turissem. Igl ei per exempel pusseivel da construir duas novas sendas per velos da muntogna: Ina naven dalla staziun da Startgels giu Foppa e tschella da Foppa a Flem. En tut ein las duas sendas rodund otg kilometers liungas. Ellas ein previdas per novizs e famiglias. Il plan da zonas sto vegnir midaus damai ch’ina part dil trassé va tras igl uaul e sur pastiras. Senza quella midada dalla planisaziun locala fuss ei gnanc stau pusseivel d’inoltrar la damonda da baghegiar. Avon tschun onns haveva il suveran detg GIE all’urna alla finanziaziun da 20 milliuns francs per construir il «FlemXpress». El haveva aschia contribuiu ina quarta dalla summa totala per la construcziun da quel. In proxim pass ei ussa da meglierar la purschida pil turissem da stad. (rtr/fmr) Suenter la votaziun positiva dalla dumengia po vegnir realisau a Flem nova infrastructura pil temps liber e turissem.

La dumengia han las vischnauncas da Lumnezia e Flem detg NA alla prolungaziun dalla concessiun per l’Ovra electrica Zervreila SA. Tschun vischnauncas havevan gia decidiu avon encunter la prolungaziun, ussa han treis aunc da s’exprimer. Il directur dall’ovra, Clemens Hasler, spera sin bunas contractivas cul cantun e las vischnauncas da concessiun. Suenter che Stussavgia, Sagogn, Tumein, Trin e Val S. Pieder havevan gia snegau la prolungaziun dalla concessiun dall’Ovra electrica Zervreila SA (OEZ), ein las vischnauncas da Lumnezia e Flem ussa suandadas culla medema opiniun. La vischnaunca da Lumnezia ha decidiu la dumengia cun 507:198 encunter la prolungaziun dalla concessiun, Flem cun 838:137. El decuors dad uonn vegnan Panaduz, Ilanz Glion e Schluein aunc a prender lur decisiuns en quella fatschenta. La dumengia han las diesch vischnauncas giu da decider davart la revisiun dils statuts dalla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunaras dall’Ovra electrica Zervreila SA. Nov vischnauncas han detg GIE, ina NA (mira box). 2037 scada la concessiun La concessiun che l’OEZ ha cullas diesch vischnauncas da concessiun scada la fin digl onn 2037. Igl avrel 2021 ha l’ovra allura inoltrau la damonda per prolunghir quella. La Corporaziun dallas vischnauncas concessiunaras dall’Ovra electrica Zervreila SA che representa ils interess dallas diesch vischnauncas, ha cussegliau allas vischnauncas da refusar la damonda da concessiun. Quei ha ella era fatg analog alla strategia dil cantun Grischun che preveda d’examinar da rudien las pusseivladads che seporschan futuramein cullas ovras electricas suenter il retuorn a tschep. Il president dalla corporaziun, Stefan Schmid, da Val S. Pieder ei satisfatgs dallas decisiuns dallas vischnauncas da Lumnezia e Flem la dumengia: «Las vischnauncas che han votau entochen ussa ein suandadas la proposta dalla suprastonza e quei ei legreivel. Nus essan claramein dil meini che quei seigi la dretga via.» Las siat vischnauncas che han refusau entochen ussa la damonda da prolunghir la concessiun tegnan 90 % dalla cumpart totala dallas vischnauncas vid l’ovra. Quei ei 15,4 % dil capital d’aczias. Il cantun Grischun ei en possess da 12,6 % dallas aczias. 72 % ein els mauns dallas ovras partenarias dall’OEZ, numnadamein l’Axpo Hydro SA (21,6 %), l’Alpiq Suisse SA (21,6 %) e la SN Energie SA (28,8 %). In tschuppel damondas Il directur dall’OEZ, Clemens Hasler, ha commentau en scret ils resultats da votaziun suandontamein sin damonda dalla FMR: «Las vischnauncas ed il cantun ein lundervi d’elavurar soluziuns co la collaboraziun cun nus savess veser ora suenter igl onn 2038. Pertuccont quels discuors ei aunc nuot enconuschent a nus. Igl ei da supponer ch’ei dat l’OEZ era naven da 2038 e quei sco fetg bun’ovra hidraulica cun aunc dapli responsabladad locala e collaboraziun. Igl acziunariat vegn denton a veser ora auter.» Ils discuors cun las vischnauncas ed il cantun seigien constructivs. En connex cugl avegnir dall’ovra dat ei era damondas aviartas. «Ina gronda sfida ei la damonda dils projects d’engrondir l’ovra, pia da menar l’aua dalla Lumnezia el lag ni d’alzar il mir da fermada. Ni lu era damondas pertuccont la modernisaziun dall’ovra existenta», scriva Clemens Hasler. Il process per ina nova concessiun d’ina ovra hidraulica sco quella da Zervreila absorbeschi il temps da plirs onns e biars daners. «Nus havein communicau allas vischnauncas ed al cantun che nus seigien promts per in agir partenari e communabel e per discussiuns. Tenor nies manegiar ei il process da discussiun actual constructivs», communichescha Clemens Hasler. Schluein ha refusau la revisiun dils statuts La dumengia han las vischnauncas da concessiun dall’Ovra electrica Zervreila SA – Flem, Ilanz Glion, Lumnezia, Panaduz, Sagogn, Schluein, Trin, Tumein, Val S. Pieder e Stussavgia – giu da votar davart la revisiun dils statuts dalla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunaras dall’Ovra electrica Zervreila SA. Cun excepziun da Schluein han tuttas acceptau quella revisiun. Sco quei ch’il president dalla corporaziun, Stefan Schmid da Val S. Pieder ha detg sin damonda dalla FMR, san ils statuts ir en vigur. La maioritad dallas vischnauncas seigi decisiva pil resultat final. Da niev san pliras persunas dalla medema vischnaunca esser commembers dalla suprastonza dalla corporaziun. Quella dumbra tschun dels. Tenor ils statuts vegls era quei buca pusseivel. Damai che biaras vischnauncas han fusiunau, eis ei stau necessari d’anflar ina nova soluziun. Dapi la fundaziun dalla corporaziun ei il diember da vischnauncas concessiunaras sereducius da 22 sin 10. (fmr/hh) Duas ga NA alla concessiun per l’OEZ Las vischnauncas da Lumnezia e Flem han refusau claramein la dumengia la damonda dall’Ovra electrica Zervreila SA per ina prolungaziun dalla concessiun. Quella scada la fin 2037. Diesch dallas siat vischnauncas concessiunaras han detg NA entochen ussa. Panaduz, Ilanz Glion e Schluein han aunc da decider. Nov dallas diesch vischnauncas han detg GIE la dumengia alla revisiun dils statuts dalla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunaras dall’Ovra electrica Zervreila. (fmr/hh) Diesch vischnauncas appartegnan alla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunaras dall’Ovra electrica Zervreila SA. Entochen ussa han siat detg NA alla prolungaziun dalla concessiun.

Magari ei il lungatg enorm precis. Jeu schaiel dapi gleiti diesch dis en letg e sentel che quei che mia dunna ha detg a mi – «Hagies pazienzia!» – ha tuc la noda. Esser pazient vul dir haver pazienzia, mirar da sesez, beiber bia té, durmir bia, ruassar bia – saver schar dar l’aura pils larischs. Jeu haiel breigia d’acceptar ch’ei va buca vinavon – che miu tgierp po buca sco adina – ch’jeu saiel buca prestar sco adina – gie perfin ch’jeu saiel buca stude-giar sco adina. Suenter tschun dis sundel jeu lu finalmein ius sin controlla tiel miedi. Tuts entuorn mei che schevan: «Gie, quei ei tipic per quella greva grippa ch’ei ell’aria …». Il miedi haveva in auter meini: «Vus haveis malcostas e stueis prender antibiotica ils proxims dis!» Quella novitad da Hiob era per mei plitost in levgiament che ina periclitaziun – ella ha declerau daco che miu tgierp pudeva buca ils davos dis. Scriver less jeu oz denton surtut dil dilemma d’astgar esser malsauns en nossa societad da presta-ziun. Has ti gia fatg patratgs tgei tenuta che nossa societad ha enviers la sanadad? Tgei ei tia tenuta persunala? Las spetgas ein aultas – e normal ei che nus essan sauns e savein prestar. Trest ei che jeu haiel constatau en quels dis che quei va cun mei buc auter. «Il liun el garter dad aur» tratgel jeu per mei! Miu entelletg vul astgar esser malsauns – mo il team en miu tgau ein insumca buca dil medem meini. In queta che quei mass schon aunc da luvrar aschia – in auter manegia che quei ei ussa il sulet dretg da pussar. In manegia ch’jeu munchenti ussa sco impressari ina massa – in auter manegia che la sanadad s’annunzia, sch’il tgierp po buc. In ei dil meini ch’jeu seigi in buglialatg e dessi morder sils dents – in auter manegia che astgar esser malsauns ei part da nossa ierta cristiana. In manegia perfin ch’jeu seigi in schliet exempel per mes affons – in auter replica che esser vulnerabels ei ina fermezia. Jeu realiseschel ch’igl ei buca banal – quei tema sanadad. Nossa societad ei nies garter e nus ils perschuniers. Quels dis sco pazient han aviert miu horizont en differentas direc-ziuns. Jeu haiel empriu ch’jeu less surprender responsabladad per mia tenuta enviers mia sanadad. La sanadad ei aschi individuala sco la feglia d’ina plonta e dil reminent aschi feminina sco la scrotta dalla neiv. Jeu less esser generus cun mei en situaziuns che miu tgierp signalisescha ch’el drova ina pausa. In’impurtonta lecziun haiel jeu internalisau – il saun ha biars giavischs – il pazient mo in. A propos pazients e pazientas – in giavisch a tut quels che han legiu tochen cheu (vus essas voll buc el trend – mainstream ei oz da far swipen suenter entginas minutas – engraziel). Sche vus haveis enza-tgi en vies ambient ch’ei gest malsauns, fagei a mi in plascher: Scrivi buca «oje» … e bla-bla-bla! – Sinceramein, mei ha quei plaid accumpignau ils davos dis e bunamein fatg ir si e da tetg ora. Cheu «oje» leu «oje» … S’imagina co ei va cun tei, sche tiu visavi di a ti «oje»? Robert Buchli è psicolog da sport e viva e lavura a Berna. Robert Buchli è psicolog da sport e viva e lavura a Berna.

Avon in onn ha Flurin Caviezel giu la premiera da siu niev toc «Falten» a Cuera. Ils resuns sin siu sisavel program da solo ein stai fetg positivs. Sonda, ils 9 da mars 2024 allas 20.00 sepresenta el cun siu program en halla Cons a Mustér. «Sillas aspectaturas ed ils aspectaturs spetga in interessant concert cabarettistic, sco quei ch’ins ei endisaus da Flurin Caviezel», scriva La Culturella, l’organisatura dalla sera en ina communicaziun als mieds da massa. La reschia dil toc ha Sara Francesca Hermann. El toc «Falten» sepresenta il musicist e cabarettist culs pli differents instruments. Digl accordeon grond da concert va ei tiel tango-bandoneon entochen alla harmonica da maun svizra, ina harmonica da 100 onns da Vienna, in organetto talian entochen la harmonica americana e la pli pintga, la concertina englesa. Tuts instruments van aprau cul tetel da siu program «Falten». Mo ei dat buca mo fauldas els instruments, mobein era en fatscha ed els cuolms. Faldar san ins denton era mobilias, pupi e vehichels. Tut aventuras che Flurin Caviezel ha gudiu sin ses viadis cun velo. Igl ei ina sera cun humor e virtuositad, musica, historias e biaras fauldas. (cdm/fmr) Sonda, ils 9 da mars 2024 allas 20.00 en halla Cons a Mustér. Prevendita ella Papetaria Andrea a Mustér. Flurin Caviezel e sias fauldas sonda proxima a Mustér.

Al campiunadi svizzer da tir cun buis sur la distanza da 10 meters a Berna la fin dall’jamna vargada, ha Annina Tomaschett da Trun gudignau la concurrenza dall’elita dallas dunnas. Alicia Beer da Rueras ei daventada secunda ella categoria dallas junioras e dils juniors sut 17 onns. La fin dall’jamna vargada han ils campiunadis svizzers da tir sur la distanza da 10 meters giu liug a Berna. Las meglieras tiraduras ed ils megliers tiradurs dalla Svizra ein semesirai cun pistola e buis en differentas categorias. Aur per Annina Tomaschett Per l’emprema ga ei Annina Tomaschett da Trun stada sisum il podest dall’elita dallas dunnas. Ella qualificaziun ha la Sursilvana contonschiu il secund meglier resultat. El final ha ella lu denton mussau la pli gronda constanza e la fin finala victorisau cun 2,8 puncts avantatg avon Barbara Schläpfer da Gais ed Audrey Goy da Ballens. «Quei ei miu emprem tetel da campiunessa svizra. Jeu hai grond plascher, quei success munta fetg bia a mi», vegn Annina Tomaschett citada ella communicaziun allas medias da Swiss Shooting, la Federaziun da tir svizra. Quella victoria seigi ton pli biala, damai ch’ella seigi buca stada fit il davos temps. «En emprema lingia sun jeu vegnida al campiunadi svizzer per far mia lavur», di la commembra dil cader naziunal svizzer. Ella medema categoria ha Elena Tomaschett da Rabius contonschiu il 32avel plaz. Tiels umens ei Lars Färber da Favugn daventaus secund, davos il campiun svizzer Gilles Dufaux dil cantun Friburg. Chris Wolf da Trun ha contonschiu il 35avel plaz. Argien per Alicia Beer Dalla Surselva han ulteriuras tiraduras mussau bunas prestaziuns a Berna. Ella categoria dallas junioras sut 21 onn ha Anja Cadalbert da Sevgein contonschiu il 13avel plaz e Chiara Weishaupt da Degen il 15avel. Ina ga dapli ha Alicia Beer da Rueras mussau ch’ella s’auda tier las meglieras da sia vegliadetgna dalla Svizra. Ella concurrenza dallas junioras e dils juniors sut 17 onns eis ella daventada secunda ed aschia vice-campiunessa svizra. Il 34avel plaz en quella concurrenza ha Luana Lutz da Mustér contonschiu. Liana Beer da Rueras ei daventada fetg buna otgavla ella concurrenza dallas junioras e dils juniors sut 15 onns e ha aschia astgau selegrar d’in diplom. Annina Tomaschett campiunessa svizra La fin dall’jamna vargada ha la tiradura Annina Tomaschett da Trun ascendiu per l’emprema il podest entochen sum. Als campiunadis svizzers da tir dalla distanza da 10 meters cun buis eis ella daventada emprema ella categoria dall’elita dallas dunnas. Per la commembra dil cader da Swiss Shooting eis ei igl emprem tetel da campiunessa svizra. Sper quella medaglia d’aur d’Annina Tomaschett ha ei dau in’ulteriura medaglia d’argien per la Surselva entras Alicia Beer da Rueras. Il secund plaz ei reussius alla Tuatschina ella categoria dallas junioras e dils juniors sut 17 onns. Annina Tomaschett ed Alicia Beer han aschia suttastrihau lur excellenta fuorma actuala. Ella categoria dallas junioras sut 21 onn ha Anja Cadalbert da Sevgein contonschiu il 13avel plaz e Chiara Weishaupt da Degen il 15avel. Liana Beer da Rueras ei daventada fetg buna otgavla ella concurrenza dallas junioras e dils juniors cun ina vegliadetgna sut 15 onns. Ils campiunadis svizzers da tir cun buis e pistola sin 10 meters han giu liug – sco mintg’onn – a Berna.(fmr/hh) Annina Tomaschett da Trun selegra da siu emprem tetel sco campiunessa svizra da tir dall’elita. Grond success per Annina Tomaschett. La fin d’jamna eis ella daventada campiunessa svizra el tir cun buis silla distanza da 10 meters a Berna ed ei aschia stada sisum il podest.

Ils territoris da skis dalla Svizra paran dad esser lucrativs. Investurs dil turissem ein dapi onns vidlunder d’aquirir quellas. Ina maioritad dallas aczias da Andermatt Sedrun s’auda oz a Vail Resort. Il concern american expandescha pli e pli. Interessantas ein era destinaziuns grischunas. Ina da quellas ei Laax. Era la gruppa Arena Alva SA dil proprietari Reto Gurtner figureschi silla gliesta, quei sappi in enconuschider dalla branscha dallas pendicularas, han ins saviu leger mesjamna vargada el Walliser Bote. La gasetta dalla part sura dil Valleis scriva d’investurs che sestentan da cumprar ulteriurs territoris da skis. Avon dus onns ha il concern turistic american Vail Resort cumprau da Samih Sawiris ina maioritad da 120 milliuns francs dalla societad Andermatt Sedrun. Oz camondan ils Americans tgei che schabegia en quei territori da skis. A Savognin e Saas Fee eis ei ils Austriacs, leu dominescha la famiglia Schröcksnadel. Exempels el Valleis La retscherca dil «Walliser Bote», publicada ils 28 da fevrer 2024, scriva dallas atgnas e sereferescha sin talas dalla gasetta genevrina «Le Temps». Las atgnas pertuccan la societad «Touristische Unternehmung Grächen» (TUG). Quella hagi difficultads, medemamein la «Bellalp Bahnen AG», rapporta il Walliser Bote. Ei detti interessents che veglien gidar ord la miseria finanziala, numnadamein la gruppa d’investurs «Compagnie des Montagnes Suisses SA. Fundatur da quella ei Christian Mars da Neuchâtel. Sco il Walliser Bote ha eruiu, vul la gruppa da quei investur da Neuchâtel investir ils proxims tschun onns 50 milliuns francs silla Bellalp. Gl’investur sez ha confirmau ses plans, mintga gi ch’ins spetgi cun sanar quei territori da skis, sesminueschi la valeta. Mars ha offeriu siu sustegn alla vischnaunca da Naters, lezza ei acziunaria principala dils implonts dalla Bellalp. Grächen e Bellalp ein dus exempels, el Valleis dat ei dus auters. Dus pli prominents: Crans Montana e Verbier. Ferton che Crans Montana ei gia per 85 % en possess dil concern american Vail Resort, ei Verbier aunc libers. Sche quel ei denton venals conferman ni il Walliser Bote ni Le Temps. In fatg ei che Verbier s’auda tiel territori «Les 4 Vallées», il secund-grond territori da skis dalla Svizra cun Verbier, Nendaz, Veysonnaz e Thyon. Interessant per investurs Sche Verbier duei ir el portfolio da Vail Resort vegn a semussar il proxim futur. Actualmein eis ei ina supposiziun che negin vul confirmar. Che Laax duei esser silla gliesta dils territoris che Vail Resort ha en mira da cumprar, conferma – apparentamein – aunc negin. La FMR ha contactau en caussa il post da medias dalla gruppa Arena Alva. Schebein Reto Gurtner sa che sia societad ei silla gliesta da cumpra da Vail Resort, ha la FMR vuliu saver digl interprendider sursilvan da 69 onns. La secunda damonda ei sch’el vuless veramein vender la maioritad d’aczias da sia famiglia ed unfrir cunquei sia ovra dalla veta? Tochen la fin da redacziun ha il president dil cussegl d’administraziun dall’interpresa buca saviu rispunder quella damonda. Quei per motivs da termins, el decuors dils proxims gis vegni el denton a prender posiziun en caussa. In fatg enconuschent alla FMR ei che ton il concern svedes SkiStar sco gl’american Vail Resort han il vargau vuliu cumprar la WAG. Reto Gurtner e sia famiglia han lu refusau. Els possedan ina maioritad d’aczias dalla gruppa. La destinaziun da skis Laax ei interessanta per investurs. Igl ei il sisavel grond en Svizra. Pér dacuort ha Laax gudignau danovamein duas distincziuns naziunalas. Pli che 62'000 persunas ein separticipadas ad ina elecziun dils megliers territoris da skis. Da 73 destinaziuns ha Laax gudignau il «Blick Winter Awards 2024». Il settember vargau, a caschun dalla 64avla radunonza generala sil Crap Sogn Gion, han 600 acziunarias ed acziunaris approbau il rapport dalla societad. Per mintga aczia ha la WAG pagau ina dividenda da quater francs. La gruppa Arena Alva ha contonschiu ina sviulta schubra da 120,5 milliuns francs ed in EBITDA da 28 milliuns francs. La radunonza generala dalla Gruppa Arena Alva SA

Rodund 200 concurrentas e concurrents spetgan ils organisaturs dalla Trofea Péz Ault a Mustér la fin d’jamna. Uonn ei la concurrenza cun skis da turas el territori da Caischavedra – Péz Ault era il campiunadi svizzer ed il campiunadi hollandes ed il medem mument ina concurrenza dil Cup svizzer. La Trofea Péz Ault a Mustér ha liug uonn schi baul sco aunc mai. Il motiv ch’ella sespleiga gia la secunda fin d’jamna dil mars ei che las cuorsas da quest onn ellas disciplinas vertical ed individual ein ils campiunadis svizzers da turas da skis ed ina dallas concurrenzas dil Cup svizzer. Dalla partida ein era las meglieras ed ils megliers concurrents dalla Hollanda che erueschan lur campiunessa e campiun naziunal a Mustér. Separticipar sa denton era in e scadin alla trofea ch’ei era uonn ina cuorsa populara. Gia dabia annunzias Sco il president dil comite d’organisaziun, Giochen Bearth, ha detg sin damonda dalla FMR, ei igl interess per la concurrenza gronds: «Entochen la fin dall’jamna havevan nus gia 120 annunzias per la cuorsa individuala dalla dumengia. Nus dein la pusseivladad da s’annunziar online entochen mesjamna e lu per tgi che sedecida a cuort termin, aunc la dumengia entochen in’ura avon la partenza. Tut en tut quintein nus cun rodund 200 concurrentas e concurrents.» Meins grond interess che per la cuorsa individuala ei quel per la verticala la sonda: «Per lezza quintein nus cun rodund 100 skiunzas e skiunzs, sch’ei va bein 120.» Las concurrenzas a Mustér ein las sulettas cuorsas da skis da turas dil Cup svizzer organisadas ella Svizra orientala. Tuttas autras siat cuorsas da quest onn ein el vest dalla Svizra, tschun ella Svizra franzosa. Ils sportists da lezza part dalla Svizra fuorman pil pli era las squadras naziunalas che stattan sut il padrinadi dil Club alpin svizzer. El Grischun ein surtut commembers dalla Secziun Purtenza dil Club alpin svizzer commembers dils caders naziunals, aschia per exempel Arno Lietha, Patrick Perreten ed Andri Kaufmann. Seprofilar sin ault nivel Cun organisar ils campiunadis svizzers han ils voluntaris dalla Trofea Péz Ault cun Giochen Bearth alla testa ina gada dapli la caschun da seprofilar sin ault nivel sportiv. La davosa gada che quei ei stau il cass ei stau a caschun dall’organisaziun da cuorsas dil Cup mundial igl onn 2019. Las cundiziuns da concurrenza ein bunas uonn. «El territori dalla cuorsa individuala dalla dumengia ein las relaziuns da neiv bunas. Per la concurrenza dil vertical dalla sonda essan nus sedecidi pil plan B, vul dir per la ruta da S. Catrina sur la Val Acletta entochen Caischavedra», di Giochen Bearth ch’ei dapi tschun onns president dil comite d’organisaziun. La cuorsa verticala la sonda meina sin ina distanza da rodund quater kilometer e biebein 670 meters differenza d’altezia da S. Catrina a Caischavedra. La cuorsa individuala Verclisa ch’ei la dumengia, ha ina lunghezia da 14,3 km cun ina differenza d’altezia da 1640 m. Pils giuvenils e pils curriders populars dat ei era la pusseivladad da semesirar alla cuorsa Gendusas cun 954 m differenza d’altezia sin ina distanza da strusch 11 kilometers. Trofea Péz Ault cun 200 participonts La Trofea Péz Ault da sonda e dumengia a Mustér ei buca mo ina cuorsa populara uonn. Ella ei era gest il campiunadi svizzer ed il campiunadi hollandes da turas da skis. Per quei motiv spetga il president dil comite d’organisaziun, Giochen Bearth, rodund 200 concurrentas e concurrents alla partenza. La cuorsa principala, l’individuala, ha liug la dumengia el territori da skis da Caischavedra/Péz Ault. Gia la sonda porschan ils organisaturs la cuorsa verticala ch’ei in bien ton pli cuorta. Ella meina da S. Catrina a Caischavedra. Cun quellas concurrenzas san ils organisaturs dalla Trofea Péz Ault danovamein seprofilar. 2019 han giu liug a Mustér concurrenzas dil Cup mundial. (fmr/hh) Sonda e dumengia proxima survescha la Trofea Péz Ault a Mustér sco campiunadi svizzer e hollandes, mo era sco cuorsa populara.

Igl onn 1947 ha il pievel svizzer acceptau cun gronda maioritad l’AVS, ni l’AhaFau sco il pievel cumin ha per moda da dir. La Surselva ha bess la votaziun orembora. Sumvitg p.ex. cun 72 % NA. Plevon Carli Fry ed auters havevan battiu giud scantschala ed ella pressa encunter quella instituziun: «Igl ei in exempel classic da socialissem statal.» (Gasetta Romontscha 26 da zercladur 1947). Suenter la votaziun ha Marietta Beer-Genelin da Rabius, ina dunna da varga 75 onns, che haveva sco femna buc il dretg da votar, scret a cusseglier federal Walther Stampfli ina brev seperstgisond per la gronda tuppadad dils umens sursilvans. En Sumvitg ha ei dau a sias uras da quels che han refusau la renta. Ella votaziun dils 3 da mars 2024 ha Sumvitg immerhin votau mo cun 62,5 % NA encunter l’ahafau e quella gada el senn dil Cussegl federal. In cert progress. La 13avla vegn negin a refusar en vischnaunca, gliez ei ualti segir, cara Marietta, ti ch’eis stada mia basatta. Vesas, igl ei buca midau las massas tier nus. Aber il resultat final ei ina pintga victoria dapli per las semplas dunnas sco ti – ed ina entuorn las ureglias als arrogants che decidan senza vegnir cotschens sur da milliardas, sch’ei va per salvar bancas, sch’ei va per finan­ziar l’industria d’armas ni l’industria da perlas e chemia. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). Leo Tuor

Dapi il november 2011 ei Glion in marcau d’energia. 13 onns pli tard ei il marcau ina fracziun da Ilanz/Glion. La vischnaunca s’engascha vinavon per energias persistentas. A quella finamira sededichescha la nova cumissiun d’energia. «En cuort s’entupein nus l’emprema gada. Nus vulein cuntinuar cun singulas activitads ch’ein etablidas. Vitier vulein nus empruar da realisar entginas ideas», gi Hanspeter Bundi. Il gerau dalla vischnaunca da Ilanz/Glion tgamuna la cumissiun «marcau d’energia Glion». Finamira da quella eis ei da promover il secuntener dalla populaziun en connex cun ecologia ed energia. Buca mo dalla populaziun, era d’industria, mistregn, commerci, maun public e scolas. Dapli persunas che posts Il november 2011 ha gl’anteriur marcau da Glion seschau certificar sco «marcau d’energia». Gl’anteriur gerau Gerold Hafner era s’engaschaus per quei label naziunal. Daferton ha il marcau fusiunau cun 12 vitgs dil contuorn. Il «marcau d’energia» dat ei perquei vinavon. «Mintga quater onns vegn il label controllaus. Il davos reaudit ei staus gl’atun vargau», declara Hanspeter Bundi. Ella vischnaunca Ilanz/Glion haveva ei dau ina cuorta discussiun schebein ins dueigi mantener il label «marcau d’energia» ni da renunziar da quel. La finala ha la suprastonza communala decidiu da cuntinuar. Aschia ha ella era approbau il program d’activitads dalla cumissiun d’energia. Aunc avon la scumiada digl onn han ins denton stuiu formar da niev quella. Ils commembers en uffeci Brida Camenisch, Corina Monn, Tarcisi Cavigelli ed Urs Giezendanner han numnadamein demissiunau suenter esser s’engaschai divers onns. La suprastonza communala ha buca giu breigia da remplazzar els. Tochen la fin da schaner 2024 han interessadas ed interessai astgau s’annunziar. «Legreivlamein ein dapliras persunas stadas ella elecziun pils quater posts», conferma Hanspeter Bundi. Sco il gerau gi, ha la suprastonza elegiu Emil Efinger, Katharina Belser, Gudrun Ziermann e Flavio Elvedi sco commembers. Hanspeter Bundi meina la «nova» cumissiun d’energia. Sco el gi vinavon alla FMR, vegn quella a s’entupar en cuort l’emprema gada per discutar il program. Per ina activitad cumprovada vulan ins s’engaschar era il futur: «Il Clean-Up Day dallas scolas ei stau mintg’onn in stupent success. Quel duei cuntinuar. Igl ei ina unica caschun da sensibilisar ils affons e giuvenils», declara il gerau. Diversas ideas e visiuns In ulteriur punct dil program ei il cumbat encunter las neofitas. Lezza lavur organisass la cumissiun en collaboraziun culla squadra dils bostgers e luvrers communals. Plinavon vuless la cumissiun d’energia s’engaschar pil traffic plaun. Vias e rutas da velo dat ei numerusas. Per ciclists che traversan il marcau da Glion dat ei denton ni sdremas ni rutas. «Igl ei buca semper da realisar lezza visiun», conceda Hanspeter Bundi. Era ulteriuras buc. Per exempel l’idea dalla fotovoltaica sin baghetgs gronds. Avon treis onns ei la claustra dallas soras dominicanas ida ordavon cul bien exempel. La claustra ha schau curclar ils tetgs plats cun cellas solaras. Grazia alla cumissiun d’energia ed il label «marcau d’energia» ein contracts per fotovoltaica sin ulteriurs baghetgs egl areal dalla staziun semtgai. La realisaziun cuozzi empau pli gitg, manegia Hanspeter Bundi. El discuora d’ina ulteriura visiun che la cumissiun d’energia dalla vischnaunca Ilanz/Glion vuless promover e stuschar anavon: «Ei dat avunda exempels co ins sa rimnar l’aua da plievgia e da neiv e co quella aua da meteor selai trer a néz», gi il responsabel pigl ambient dalla suprastonza communala. Ina marca svizra Gl’onn 1988 han organisaziuns digl ambient lantschau l’idea d’in label naziunal «marcau d’energia» per vischnauncas e marcaus. Quei culla finamira da reducir emissiuns da CO2 e duvrar efficientamein las resursas. Cusseglier federal Adolf Ogi ha surdau 1991 al marcau da Schaffusa gl’emprem certificat da «marcau d’energia». La marca distingua vischnauncas ni marcaus che fan sforzs extraordinaris els secturs politica d’energia communala e clima. Per confirmar la qualitad e la cuntinuitad, dat ei mintga quater onns in schinumnau reaudit. Quel duei garantir che mo vischnauncas e marcaus che adempleschan ils criteris e las cundiziuns, san tener il label. Daferton ei il label svizzer daventaus in exempel sin plaun europeic. El ei presents en endisch tiaras e 1400 marcaus cul num «European Energy Award». En Svizra dat ei 660 marcaus d’energia. El Grischun ein 17 vischnauncas e marcaus certificai. Vischnauncas che s’interesseschan pil label sustegn il Cantun cun contribuziuns finanzialas. Impressiun dils dis d'energia a Glion, ils 15-6-2012

In'artechel da gasetta digl onn 1877 rapporta d’ina proposta d’in offizier talian d’annectar la Svizra taliana. Il svilup dalla politica ell’Europa, insumma digl entir mund, cun regents pussents che mettan sill’emprova ils dretgs humans, fatschenta e preoccupescha actualmein bia glieud. Aschia era il lectur che ha tarmess dacuort alla FMR il frontispezi d’ina Gasetta Romontscha da 1877: Leutier scriva el il suandont commentari: «Jeu hai anflau davos ils tabliaus gasettas veglias. Mira igl artechel che ha il davos temps puspei actualitad. Co ins patratga egl exteriur sur dalla pussonza dil ferm.» Avon 147 onns rimnava, redigeva e distribueva redactur Placi Condrau en siu organ novitads digl intern e digl exteriur. Da quei temps era la gasetta la suletta fontauna che la populaziun haveva a disposiziun. La novitad dils 12 d’avrel 1877 ella colonna «INTERN» po haver irritau pulitamein. Cheu ina transcripziun dil text: «Dacurt ei compariu a Milaun ina broschura de major Velini, che fa attents l’Italia ch’ils confins meridionals svizzers segien per ella fetg disfavoreivels. Tier l’emprem’ujara degi ella mirar d’annectar il cantun Tessin; la neutralitad svizzera segi zvar garantida, mo hagi pintga muntada visavi al dretg dil pli ferm ed in fatg compleniu!» Per motivs economic-militars La novitad culla proposta digl offizier talian d’annectar il Tessin haveva il redactur dalla GR priu dalla Revista militara svizra. Grazia alla reit digitala ha la FMR saviu verificar il cuntegn. Pertgei la revista numnada ei accessibla online ella biblioteca dalla Scol’aulta politecnica federala da Turitg. Leu san ins leger che major Attilio Velini, deputau al parlament naziunal talian, haveva publicau sia proposta en ina broschura da 100 paginas. El haveva giu en mira il pugn da vesta economic-militar dall’Italia. La mesira prepotenta proponida 1877 digl offizier dueva gidar da rinforzar il traffic ferrovial da Milaun en direcziun nord, cun Saronno tochen Mendrisio el Tessin. «L’emprema uiara» ei dil reminent vegnida – quei muossa la historia – 37 onns pli tard. Ed ella per cletg schanegiau la Svizra ed era il Tessin. Frontispezi dalla GR dils 12-4-1877

La Cuminonza romontscha da Flem (CRF) ei dapresent en ina fasa decisiva. L’entschatta d’uost digl onn vargau ei il parsura Hanspeter Meiler morts suenter cuorta malsogna. Dapi lu han ils commembers dalla suprastonza Giosch Gartmann, Christian Parli e Natalia Fry tgamunau las activitads. Sco quei ch’il president permiert haveva rapportau avon in onn, dumbra l’uniun 114 commembras e commembers. Quellas e quels envida la suprastonza ils 12 da mars 2024 alla radunonza generala, quei culla supplica da ponderar pertuccont pliras damondas. La centrala «Co vinavon?» seigi fetg giustificada. Vitier vul la suprastonza eruir tgi che surprendi el futur la responsabladad per la CRF, ins stoppi numnadamein anflar ina persuna pil presidi e duas per la suprastonza. Era emprovan ils responsabels da sondar ils giavischs d’activitads e tgi ch’ei promts da menar quellas. La CRF sesprova da rimnar tuttas interessentas ed interessents, ella vul empunir e rinforzar ils contacts e mantener activa la veta sociala denter la cuminonza da Romontschas e Romontschs da Flem.(fmr/abc) La radunonza generala dalla CRF ei margis, ils 12 da mars 2024, allas 20.00, ella casa dalla pleiv reformada sil Plaz a Flem Vitg. Era hosps ein beinvegni. Flem

Suenter plirs decennis va il vendider da velos Sepp Hendry da Glion en pensiun. El ei staus vendider e mecanist da velos cun tgierp ed olma. Duront 20 onns ha il Sepp da Casutt Velos giu sia atgna fatschenta da velos a Glion. Egl avegnir vegn il Tuatschin ad esser dapli a pei sin viadi. Igl onn vargau ha el numnadamein fatg il diplom sco guid da viadi. «Zaco selegrel jeu fetg e zaco eisi tuttina grev da capir ch’igl ei schon schi lunsch», rispunda Sepp Hendry alla damonda dalla FMR co el sesenti il davos venderdis, in di avon la pensiun. A Glion vegn Sepp Hendry aunc oz numnaus il Sepp da velos. El ponderescha in mument e di: «Jeu sun leds che la fatschenta ei en buns mauns tier Menzli Sport a Glion. Ed jeu haiel plascher ch’els han dumandau mei sch’jeu resti buca suenter la pensiun cun in pign pensum da lavur en fatschenta.» Ils meins da stad vegni el denton ad esser pli savens ellas muntognas sco guid da viadi. «E lu haiel jeu era empermess a mia dunna da procurar pli stedi la cuschina.» Cussegliader ebuca mo vendider Sepp Hendry ch’ei sez in passiunau sportist da velo ei era oz in um tschercau ella stiziun da velos. Sia clientella ch’el ha cussegliau sez duront biars onns tscherca aunc adina siu cussegl e sa grau da sia gronda experientscha. In exempel: Igl autur da questas lingias ha tschercau avon in onn in carr annex per pender vida siu velo ed ha sco gia biaras gadas encuretg la cussegliaziun da Sepp Hendry. Quel ha priu neunavon in gries catalog e mussau plirs models che fussen stai adattai. «Pren in carr annex che ti damognas bein cul velo sillas vias da Glion», ha Sepp Hendry cussegliau. Da quella cusse­gliaziun persunala e cumpetenta dil Sepp da velos han tschiens e tschiens persunas fatg diever ils davos bunamein 25 onns. In grond svilup «Cura ch’jeu haiel entschiet a pinar e vender velos eran ils velos da via, quels cun las rodas finas trumf», di il vendider da velos Sepp Hendry. Da quels temps eri il sport d’ir cun velo aunc buc in sport che plidentavi la gronda massa. Viers la fin dils onns 1990 seigien ils emprems velos da muntogna vegni e dapi lu seigi igl interess pigl ir cun velo carschius nuninterruttamein «Jeu seregordel aunc bein ch’ils emprems velos da muntogna havevan aunc negina plema sur la roda davon. Jeu sun staus in dils emprems cheu ella regiun che sun ius cun in velo cun plemas sur la roda davon e davos. Ils collegas rievan schend ch’jeu seigi in um vegl che drovi in velo cun plemas.» Ditg seigien ils velos cun plema davontier stai tschercai perquei ch’ils sportists da velo miravian silla peisa dil velo e vulevien mo ina plema. Sepp Hendy seregorda dallas biaras clientas e clients dil Club da velos Surselva che hagien cumprau biars velos novs tier el. E mintgaton vesi el el luvratori aunc velos cun in taccader cun l’inscripziun Casutt Velos. «E lu vegnan las regurdientschas da quei temps puspei neunavon.» La clientella da e-bike Sco in dils muments ils pli interessants numna Sepp Hendry la naschientscha dils e-bikes. «Tuttenina vesevi ins glieud che mavi cun velo, ch’eri aunc strusch sesida sin in velo avon.» Quei svilup ei segiramein staus fetg positivs, malgrad ch’el hagi adina puspei consatau ch’ei seigi buc aschi sempel da manipular endretg in e-bike. «Igl ei semplamein impurtont ch’ins declara bein alla clienta ed al client co in e-bike funcziunescha. E d’avantatg eisi gest per novizs sil velo da far ina scolaziun tier in scolast dad e-bike.» Il num da fatschentaha buca midau Sepp Hendry ei carschius si a Sedrun ed ha suenter las scola populara frequentau in em­prendissadi da tapezader e tschentaplantschius. Suenter ina dimora da lavur ella Bassa ed in temps sco guid da turas da velos e da riverrafting sil Rein Anteriur ha el entschiet a luvrar sco vendider da velos ella fatschenta da Sep Casutt a Glion alla Via dalla staziun. Igl onn 1999 ha il Sepp da veolos supriu la fatschenta Casutt Velos ed ha menau quella ensemen cun sia consorta Simona Hendry ed in mecanist Ignaz Arpagaus entochen igl onn 2018. Il num dalla fatschenta ei restaus Casutt Velos. «Jeu haiel schon ponderau a sias uras da midar il num da fatschenta. Mo cattar in bien num ei buca schi sempel. Ed il num Casutt Velos era gia aschi enconuschents ch’jeu haiel schau star el il davos.» Cun 55 onns ha Sepp Hendry entschiet a ponderar co preparar la surdada da sia fatschenta. «A mi ha in enconuschent detg che persunas cun atgnas fa­tschentas duessien tschercar ad uras opziuns pusseivlas.» Igl onn 2018 han Gian Marco e Mathias Menzli aviert lur nova fatschenta da sport el Center Mundaun a Glion gest visavi Casutt Velos Cun surprender la fatschenta da Sepp Hendry han els era engrondiu lur partiziun da velos. Ed il Sepp da velos ei restaus ils davos sis onns ella nova fatschenta naven sco mecanist e vendider. Restar autentics Sepp Hendry ei enconuschents sco ina persuna autentica, sempla che ha – sco el di sez – adina conversau cun siu persunal silla medema altezia dils egls. «Jeu haiel appreziau la sempladad ella conversaziun, d’esser e viver sco quel ch’ins ei. Jeu haiel maina vuliu pender ora il schef, mobein era esser in luvrer sco ils auters. En mia stizun ei quei secumprovau.» «Il svilup dils velos ei enorms» Il davos venderdis, igl emprem da mars 2024 ha Sepp Hendry, igl anteriur possessur dalla fatschenta Casutt Velos a Glion cumpleniu siu 65avel anniversari. Quei di ei Sepp Hendry, era numnaus il Sepp da velos, ius en pensiun. En discuors cun la FMR raquenta il negoziant, vendider e mecanist da velos dil svilup tecnic dils velos. «All’entschatta dils onns 1990 dev’ei aunc mo velos da via pil sport d’ir cun velo.» Pér entgins onns pli tard seigien ils em­prems velos da muntogna vegni. Lu hagi il boom d’ir cun velo en­tschiet per propi. E carschius seigi quei boom aunc inagada cun la naschientscha dils e-bikes avon paucs onns, raquenta Sepp Hendry. (fmr/mg) Duront 20 onns ei Sepp Hendry staus possessur dalla fatschenta Velos Casutt a Glion. Igl emprem da mars 2024 ei il Sepp da Velos Casutt ius en pensiun. La cussegliaziun dalla clientella ei stau quei che Sepp Hendry ha appreziau il pli fetg sco vendider da velos.

Clar, vus legis quella columna pér cura ch’ei ha gia fatg plumfatè. Ni cun auters plaids, quei che vus legis oz ei daditg neiv da stiarsas. Tant pis! Jeu res-chel che quella prefaziun fa volver vus la pagina ni scuar naven mei. Quella columna ei empau hanada, perquei scrivel en treis etappas. Oz, ils 2 da mars 2024, semettel vid l’emprema, aunc el malguess tgei che vegn a schabegiar. Zuar sminel il mender. Denton: la speronza miera il pli davos ... Per entscheiver cull’emprem’etappa saiel buca far cunmeins che da better in sguard anavos sillas jamnas vargadas. Tgei han ins buca tut saviu leger! Meinis controvers – tut tenor tgei medias ch’ins ha consultau. Adina pronunziai dad experts ed expertas en caussa, senza dubi. Da quels che san ni crein da saver. Carteivladad numnadamein munta pussonza. Denton tgei san ins crer? Perfin la prominenza politica gia daditg ord survetsch ei sesentida sfurzada da s’exprimer publicamein. Pro ni contra. Conform a lur partida e perquei pauc surprendent. Quella ga mondi ei per bia. Daners secapescha. Ch’ins hagi ni hagi buc. E la democrazia insumma. Tut tenor co ins argumentescha. Da tgei meini essas vus, haiel entschiet a dumandar persunas ord miu ambient, enstagl da far small talk. Bein savend che strusch zatgi paleisa bugen aviartamein sia tenuta en talas dumondas, insistel. Surprendentamein han quasi tuttas e tuts gia fatg in meini. Da glieud en mia vegliadetgna audel adina puspei il suandont: «Quei havein nus meritau», ni «ils daners ein gie avon maun, quei seprestein nus. Ei vegn dau ora daners per bia nunnecessari, pertgei buca pils seniors?» E da quellas e quels che fredan dapertut conspiraziun: «L’AVS cugliuna nus. Ella zuppa milliardas sin contos secrets.» En mintga cass massa emoziuns ed agressiuns pauc raschuneivlas. Era jeu entscheivel a sescaldar. Zacu ha la campagna pro e contra priu schlontsch cun placats e bia human touch, mussond consorts sils onns, grischatschs omisdus, culs encardens dalla bucca engiuviars e culla medema egliada pitgiva plein quitaus che mira tut agraden ad ins. Appellond a nossa cunscienzia. Revoltont per mei. E per vus? Ils 24 da fevrer scriva Mattea M. a mi in mail. Ella hagi ditg targlinau da tarmetter a mi quei messadi, pertgei nus hagien gia fatg ton. Proxima dumengia seporschi a nus ina caschun historica. Sch’ella savess che jeu hai votau NA, calass ella franc da tarmetter posta a mi. Ed aunc adina eis ei pér sonda. Probablamein havevas vus allura gia fatg vies meini, votond per posta. Secund’etappa: dumengia endamaun. Jeu level baul. Il vitg para aunc da durmir cura che jeu spetgel sigl auto da posta. Treis persunas sin via. Tgisà, forsa van ei aunc a votar? Vuless aunc clamar: votei NA, en num da Diu! Laschel aber star ei. Para che las votantas ed ils votants dalla vischnaunca Lumnezia han la pusseivladad da votar electronicamein naven dil mars 2024. Tiarza e davos’etappa. Sesel el tren da Cuera a Turitg. Suenter ina biala fiasta da famiglia a Cuera. In frar ha festivau siu siatontavel. Tgei haveis votau? Haiel dumandau ord spira disa. Treis encunter dus denter ils fargliuns. Ferton ei il resultat dalla votaziun public. Mattea M. scriva: «Nus havein dumignau. La 13avla renta dalla AVS ei realitad!» Nossa democrazia vegn strusch ad esser en prighel – tuttina sundel frustrada. Era aunc dis suenter quella dumengia historica. Fabiola Carigiet, oriunda da Domat, è autura e scolasta a Berna. Ella è suprastanta en l’associaziun Auturas ed auturs da la Svizra.

La Gruppa da teater Sumvitg ei anavos sin tribuna. Suenter ina pausa da quater onns presenta ella las proximas jamnas la cumedia «Tut inventau». El center stat in’invenziun – in roboter – che duess purtar bia daners. Quater acturs, treis acturas ed in papagagl. Quei ein ils protagnists dalla cumedia da quest onn dalla Gruppa da teater Sumvitg. Suenter 2019 retuorna ella sin tribuna cun in toc humoristic ord la plema da Lewis Easterman e Charles Lewinsky. La cumedia en treis acts che vegn presentada ella halla dalla casa da scola a Sumvitg e che porta il tetel «Tut inventau», ei vegnida translatada per romontsch da Venanzi Nay da Zignau. Igl ei l’emprema ga che quella vegn era dada per romontsch. Sco gia avon tschun onns a Sumvitg meina Berthold Derungs da Siat era quella ga reschia. In roboter e biars clients El center dalla cumedia stat in’invenziun: in roboter. Cun quel vul igl inventader daventar milliunari. Mo funcziuna el lu era? In client potenzial suenter l’auter vegn dad esch en per mirar quell’invenziun tecnica. Alla clientella duei vegnir purschiu enzatgei, mo aschia eis ella incantada ed ei promta d’emplenir ora gross schecs da banca. Igl inventader ei sin buna via da recaltgar ils daners per impedir igl ingant da sia casa. Aschia stuessan el e sia sora buca emigrar ell’Australia. Quei ei era el senn dil vendider da verduras vischin. Lez ei numnadamein s’inamuraus talamein ella sora digl inventader ch’el ei fermamein perschuadius da menar ella avon igl altar. Ed ei vegn sco ei ha da vegnir. Igl inamurau sto remplazzar il roboter e sepresentar sco maschina. Quei che savess lu veramein era fucziunar vegn denton frenau da giavischs extraordinaris dils intressents da cumpra. Mo lu vegn era la mazlera el giug. Ella ha fiers in egl sil gentil vendider da verduras. In toc pretensius «Igl ei in toc veramein special. El pretenda engaschament dallas acturas e dils acturs. Mo era dil material che nus duvrein persuenter eis el singulars», di il reschissur Berthold Derungs. Suenter in’entschatta confusa ha ei num menar las aspectaturas ed ils aspectaturs el coc dil toc, respectiv per tgei ch’ei va la fin finala: «Il grev vid quei toc ei quella fasa. En quella sto la cumedia daventar divertenta e buca lungurusa.» Berthold Derungs ei perschuadius d’esser sin fetg buna via cun sia gruppa: «Tuts ein fetg engaschai. Jeu stoss buca dir diesch ga tgei e co igl ei da far.» In laud ha el era per tuttas e tuts engaschai davosas las culissas ni che han era procurau quellas. «La gruppa consista mo da glieud che s’engascha cun grond plascher», di il reschissur che van en pensiun quest onn. Dapi 45 onns eis el engaschaus el teater popular. Berthold Derungs ei staus da veser sin tribuna a Siat, mo lu era sco reschissur leu ni era a Sagogn e Falera, sco era avon dus onns l’emprema ga a Sumvitg. «Il teater dat a mi gronda cuntentientscha», di il possessur d’ina fatschenta da pictur. In panzieri ha el tonaton: «La giuventetgna maunca el teater popular. Ei stuess reussir a nus d’animar ella per quella biala activitad el temps liber.» In giuven alla testa dalla gruppa D’udir el toc ei era la vusch dil papagagl. Quella ei da Pierin Monn. Per quei teater eis el engaschaus davos las culissas. Mo buca mo quei. Pierin Monn ei dapi in onn president dalla Gruppa da teater Sumvitg ch’ei vegnida fundada 2016. L’elecziun dil toc per uonn ei staus ina brava pigliola, di il giuven da 22 onns: «A disposiziun per presentar il toc d’uonn stevan quater acturs e treis acturas. Per quei diember da rollas havein nus survegniu 20 tocs da leger. La fin finala essa nus sedecidi per ‘Tut inventau’ e havein schau translatar el.» Ina pausa sfurzada da tschun onns pervia da corona duei ei buca dar ils proxims onns pil teater popular a Sumvitg. «Sche zaco pusseivel lessen nus presentar in toc mintga dus ni treis onns», di Pierin Monn. El sez ei aunc buca tschaffaus dalla febra da far teater. Manegia denton: «Quei sa forsa aunc vegnir.» Sco president ademplescha el denton ina silmeins aschi impurtonta rolla en favur dalla gruppa e dil teater popular a Sumvitg. La Gruppa da teater Sumvitg ha semtgau in bi program. Gia l’entrada en halla vegn formada aschia ch’ella procura per tensiun. Datums dallas presentaziuns: sonda, 16 da mars 2024 allas 20.00; dumengia, 17 da mars 2024 allas 14.00 uras; mesjamna, ils 20 da mars 2024 allas 20.00; venderdis, ils 22 da mars 2024 allas 20.00 e sonda, ils 23 da mars 2024 allas 20.00. Las sondas e la dumengia vegn purschiu mintgamai ina stiva da caffè. Las presentaziuns han liug ella halla dalla casa da scola a Sumvitg. Reservaziuns san vegnir fatgas silla homepage www.teatersumvitg.ch. Sumvitg fa cumedia cul roboter «Tut inventau». Aschia senumna la cumedia che la Gruppa da teater Sumvitg presenta las proximas jamnas sin tribuna en casa da scola a Sumvitg. El center dil toc che vegn daus per l’emprema ga per romontsch stat in’invenziun: in roboter. Sut la reschia da Berthold Derungs da Siat presentan treis acturas e quater acturs quei toc humoristic che ha premiera sonda, ils 16 da mars 2024. 2019 ei la Gruppa da teater Sumvitg sepresentada la davosa ga alla tribuna. (fmr/hh) Treis acturas e quater acturs presentan la cumedia «Tut inventau» a Sumvitg. Sesent da seniester Fadri Monn, Carin Schmidt e Paul Fry. Sin peis da seniester Manuela Orlik, Heimo Degonda, Denise Degonda e Flurin Candinas. La Gruppa da teater Sumvitg sepresenta puspei alla tribuna. Per la secunda ga meina Berthold Derungs reschia tier la Gruppa da teater Sumvitg. Pierin Monn s’engascha pil teater popular a Sumvitg. El fa buca quei sin tribuna, mobein sco president dalla gruppa.

Manuel Juon (38) ei niev menader dall’infrastructura e commember dalla direcziun dalla Viafier Matterhorn Gottard e dalla BVZ Holding. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei Juon inschignier da construcziun e menaschi ETH, sco era inschignier da viafier cun certificat europè. Da si’occupaziun professiunala da pli baul enconuschi el bein la branscha da viafier e d’infrastructura. Il mument eis el engaschaus tier l’interpresa Lonza SA a Visp. Manuel Juon surpren sia nova funcziun l’entschatta settember 2024. En quella funcziun daventa el successur dad Egon Gsponer (49) che surpren da niev il post da menader (CEO) da Fernando Lehner che va en pensiun. Manuel Juon ei carschius si e habitescha a Lalden el Valleis. Si’elecziun seigi sefatga sin fundament da sia cumpetenza professiunala e sia persunalitad carismatica. (cdm/fmr) Manuel Juon daventa commember dalla direcziun dalla Viafier Matterhorn Gottard e la BVZ Holding.

La fin digl onn 2024 cala Martino Della Valle da Trun sco sulet fravi d’armas en Surselva. El surdat sia fravgia d’armas culla stizun oradem Trun ad Andri Tomaschett che ha a sias uras fatg igl emprendissadi tier Martino Della Valle e che lavura actualmein era sco trenader da tir el center naziunal da sport a Magglingen. Martino Della Valle vegn a seconcentrar egl avegnir sin l’autra part da sia lavur sco fravi. «Jeu calel culla fatschenta d’armas en igl anteriur magasin dalla fabrica da ponn ordadem Trun perquei ch’jeu haiel in successur ch’entscheviss bugen.» Quei la risposta da Martino Della Valle alla damonda dalla FMR daco ch’el cali. «Jeu mon aunc nuota en pensiun. Mo jeu vulessel seconcentrar ils davos onns da mia veta professiunala sin l’autra part da mia lavur da fravi che fascinescha era mei.» E cun l’autra part dalla lavur da fravi manegia Martino Della Valle denter auter las cruschs-fossa ch’el fetschi fetg bugen. «Cun far ina crusch-fossa sai jeu esser creativs e sviluppar ideas. Jeu emprovel era bugen da far caussas novas.» In niev vent Il fravi d’armas ed actual trenader naziunal da tir, Andri Tomaschett, che ha fatg igl emprendissadi da fravi d’armas tier Martino Della Valle, vegn a suprender la fravgia e la stiziun da siu anteriur patrun cun Daniev 2025. «Miu successur ei promts da suprender ed el vegn a purtar in niev vent en fatschenta», di il possessur actual che ha entschiet igl onn 2000 cun la fravgia d’armas e cun la vendita da buis e d’utensils da catscha. Ella retrospectiva sappi el dir, ch’el hagi giu in bellezia temps culla fatschenta d’armas. «Jeu haiel saviu far or da miu hobi miu mistregn.» «Empau curios vegn quei forsa schon ad esser cura ch’jeu ve­gnel en in dus onns cheu speraso ed astgel buca pli ir si en fravgia ni ella stiziun d’armas a luvrar.» Fravgia exclusiva Martino Della Valle ei il sulet fravi d’armas en Surselva. Da sia passiun per la catscha raquenta la gronda collecziun da trofeas en stizun; trofeas da camutschs, da capricorns e da cavreuls. Dretg avon ch’ir en luvratori penda perfin ina lieur alva. En stiziun ha Della Valle ina gronda scaffa da veider cun buis novas ed occasiuns. «Atgnamein saiel jeu empustar tuttas marcas ch’ei dat. Dumandadas tier nus ein denton surtut quellas paucas marcas cul caliber ch’ei lubius el Grischun.» La cumpra d’ina buis seigi in mument decisiv ella veta da mintga ca­tschadura ni catschadur, manegia il vendider. «Alla fin finala ston ins quintar cun circa 6000 francs, sch’ins cumpra in uaffen niev.» Il maleur cun la conna Ina gada per onn cusseglia il fravi d’armas da Trun allas catschaduras ed als catschadurs da schar far in «service» a lur buis. «In ‹check› che tut seigi en uorden igl atun suenter la catscha s’auda tier», di il fravi d’armas che vesa il pli savens fuormas da ruina ella conna dalla buis. «Quei schabegia a mintgina e mintgin che va a catscha che la conna dalla buis vegn bletscha.» Sch’ins schigienti buca igl intern la conna regularmein suenter il diever fetschi la conna ruina e dumignar naven quella seigi savens ina sfida. Mintgaton enqual survetsch «Ti sas buca far pagar il prezi cumplein per mintga piculezza che ti fas», di Martino Della Valle, «ei dat situaziuns ch’ins lavura ditg vid ina lavur da detagl, per exempel vid ina struba che vul e vul buca seser. Per da quellas lavurs haiel jeu maina quintau quei ch’ei havess effectivamein custau.» Il fravi d’armas da Trun fa allusiun alla vendita dad armas che seigi buca stada favoreivla ils davos onns. «Nus havein gronda concurrenza ellas regiuns al cunfin dalla Svizra sco per exempel el Vorarlberg. Leu datti ina fatschenta che venda buis da catscha per prezis bia pli bass.» Ils emprems onns hagi el era vendiu bia resti da catscha. Oz vegni il resti cumpraus fetg stedi via internet. Martino Della Valle: «Malgrad tut quels trends d’ir naven dalla regiun per cumprar uaffens e resti da catscha stoi jeu dir, che jeu haiel clients fideivels e quels sun jeu loschs che miu successur Andri Tomaschett astga suprender.» Vitier vegni che siu successur hagi entras siu engaschi sco trenader relaziuns che vegnien probablamein era dabien alla fatschenta. Ils tschabergals da Trun Tier las lavurs da fravi che Martino Della Valle fa sper la fatschenta d’armas s’audan per exempel ils tschabergals da fier. «Sche Ti vas tras Trun datti buca biars tschabergals ch’ein buca da mei. Ils tschabergals d’itschal cromau sillas scalas dalla sala da cultura a Trun ni era il tschabergal liung ora sil plaz da scola ein in’ovra ch’jeu sun loschs.» En treis onns va il fravi da Trun en pensiun. Entochen lu vegn el a luvrar sco serrer ch’ei la secunda part da sia existenza professiunala. Sco quei ch’el raquenta alla FMR hagi el aunc ina massa ideas e finamiras pil proxim temps. Gia all’entschatta dil discuors ha Martino Della Valle discurriu da sia passiun da far cruschs fossa. Sco quei che la FMR ha constatau en in discuors da pli baul ei l’aveina artistica digl um che sesa era ella suprastonza communala da Trun fetg ferma. El ma­legi e fetschi perfin bischutaria, per exempel ord cornas ni metal. Il sulet fravi d’armas en Surselva surdat sia fatschenta Il fravi d’armas Martino Della Valle da Trun surdat siu luvratori e sia stizun d’armas ad Andri Tomaschett, in giuven trenader naziunal da tir ch’ei era carschius si a Trun. Andri Tomaschett ha fatg igl emprendissadi da fravi d’armas tier Martino Della Valle. Sco tiradur ha el frequentau la scolaziun e fatg il diplom da trenader federal e lavur oz en in pensum parzial el center da sport federal a Magglingen. Martino Della Valle vegn denton buc a calar diltut. Sper la fravgia d’armas lavura el sco fravi e serrer. Egl avegnir vul el era sededicar dapli alla lavur da producir cruschs-fossa. (fmr/mg) Martino Della Valle avon sia scaffa da buis. Tschercai ein surtut models cun il caliber unic ch’ei lubius el Grischun Il fravi d’armas el luvratori. Biaras lavurs drovien pazienzia e perseveronza.

La Lumneziana Anja Furger ha terminau sia carriera da ballapei tiel Club da ballapei Lucerna. La decisiun ha ella priu la fin digl onn vargau suenter esser stada blessada in miez onn. Il proxim temps dat ella prioritad al studi d’etnologia, denter auter cun in praticum el Peru. Ella davosa minuta dil davos giug dil playoff dalla Women’s Super League – la pli aulta ligia da ballapei dallas dunnas en Svizra – dalla stagiun da ballapei 2022/23 encunter Turitg, ha Anja Furger (28) scarpau ils ligioms dalla crusch davon ed il meniscus dil schanugl seniester. Igl ei suandau in’operaziun il fenadur ed in liung temps da reconvalescenza. «Il december vargau havess jeu saviu entscheiver a trenar. Quei pass hai jeu denton buca fatg e hai communicau cuort avon Nadal al club ch’jeu cali da dar ballapei», di Anja Furger ch’era s’avanzada a giugadura da tschep ell’emprema equipa da Lucerna. La blessura seigi curada, ils tests positivs. Decidiu enteifer duas jamnas «La decisiun ei curdada il december enteifer duas jamnas. Igl ei stau pli sempel da calar ussa che d’entscheiver aunc ina ga culs trenaments. El temps dalla blessura ha jeu fatg persenn ch’ei va era senza ballapei. Abstrahau da tut quei havevel jeu en sesez adina la finamira da calar da dar ballapei sin quei nivel cun 30 onns», di la Lumneziana oriunda da Cumbel. Dil club e dallas congiugaduras hagi ella sentiu la capientscha per quei pass. Il pass egl exteriur hagi ella buca vuliu far. Il pli grond success d’Anja Furger ei la victoria el Cup svizzer 2021 cun Lucerna staus. Treis onns eis ella stada el cader dall’emprema equipa dil CB Lucerna. Interessanta constataziun «Gia avon la blessura la primavera vargada haveva miu cor signalisau ch’ei mondi era senza ballapei. Il tgau ei suandaus quei cussegl empau pli tard», relata Anja Furger che habitescha ad Emmenbrücke e manegia plinavon: «Forsa ei quella tenuta dil cor era stada il motiv dalla blessura. Persunalmein sun jeu dil meini ch’ei seigi stau ina damonda mentala suenter che nus eran curdadas ora el miez-final dil cup encunter S. Gagl. Quei ei secapescha stau ina trumpada. Igl ei vegniu aschia sco ei ha giu da vegnir.» Il temps dalla carriera da ballapei cull’emprema equipa da Lucerna ella pli aulta ligia svizra da ballapei dallas dunnas hagi ella stuiu desister da bia: «Ussa less jeu prender suenter quei. Jeu viageschel bugen e sun da principi in tip polisportiv. Jeu fetsch bugen era auters sports.» Ei va buca senza luvrar dasperas Confruntada culla damonda, daco ch’ei detti adina puspei grevas blessuras, denter auter dils ligioms cruschai dalla schangulia tier dunnas e quei era en auters sports, manegia Anja Furger: «Tenor miu manegiar dat ei differents motivs persuenter. In ei il ciclus dalla dunna. En quei temps ei la musculatura pli sensibla. La resca d’in scarp ei pli gronda. In ulteriur factur pudessen ils calzers esser. Las dunnas dattan ballapei culs medems sco ils umens. Quei ha in’influenza era silla schanuglia.» In ulteriur motiv da blessuras possi era igl engaschament dubel ella professiun sco el ballapei esser. Las pli biaras dunnas che dattan ballapei en Svizra – era ellas ligia pli aultas – han aunc in engaschament professiunal dasperas. Auter mass quei buca finanzialmein. «Tiels umens ein biars profis e han aschia era la pusseivladad da seregenerar», di Anja Furger. Tonaton di la Lumneziana: «Il temps tier Lucerna ni insumma el ballapei ei staus in fetg bi. Igl ei stau ina scola per la veta.» Per ella hagi il mument da calar cul ballapei constau: «Biars munchentan quei mument. Enzaco ei in crap curdaus giu dil cor a mi cura ch’jeu hai priu la decisiun.» Sin ina plantascha el Peru Anja Furger che lavura il mument en mesa plazza tiegl Agid svizzer per las muntognas, ha gia ina proxima finamira: «La stad vegn jeu a serender el Peru per luvrar leu sin ina plantascha da cacao per in miez onn. Jeu hai viu ch’ei vegn era dau leu ballapei ed aschia sai jeu tuttina aunc cumbinar in tec il sport cun quei engaschament da lavur.» El Peru lavura ella tier ina cuminonza da purs ch’ei participada vid l’interpresa da tschugalata svizra Choba Choba. Choba Choba vul dir ton sco «jeu gidel tei – ti gidas mei». Daco gest quell’interpresa: «Jeu hai survegniu ina tschugalata da Choba Choba sin natalezi e sun allura s’annunziada leu per s’informar davart sia filosofia. Quella plai fetg bein a mi.» Vid emprender spagnol Per ch’ella sappi seconversar culla glieud el Peru seigi ella ussa vid emprender spagnol. Quei engaschament el Peru ei aschidadir in ulteriur pass alla lavur da master en etnologia: «Il tema exact da quella lavur hai jeu aunc buca, mo jeu savess s’imaginar bein che quella sefatschenta dallas plantaschas da cacao.» 2025 vul Anja Furger allura terminar il studi. En tgei direcziun va ei suenter: «Quei sai jeu aunc buca. Ussa less jeu mirar igl emprem co quei ei el Peru.» Suenter sia carriera da ballapei tier l’emprema equipa dil Club da ballapei Lucerna seconcentrescha la Lumneziana Anja Furger ussa silla professiun, respectivamein il studi d’etnologia. Anja Furger (sen.) ha terminau sia carriera sco giugadura tiel Club da ballapei Lucerna.

Ina retscherca d’opiniuns spontana da la FMR tar persunas en Surselva muossa che biaras e biars san entscheiver pauc ni nuot cun la cureisma. La cureisma sco temps da reflexiun, da meditaziun e da preparaziun sin Pastgas ha piars in bienton da sia muntada oriunda. Las cuminonzas ecclesiasticas en Surselva practicheschan denton aunc stediamein ils usits da cureisma. La FMR ha fatg ina viseta alla claustra da Mustér e discurriu cugl avat Vigeli Monn, denter auter sur dil temps da cureisma en claustra. Martin Gabriel/FMR «Mintgin sa decider tgei ch’ei bien per el», di igl avat Vigeli Monn dalla claustra da Mustér en discuors cun la FMR. «Quei ei la pratica da nossa cuminonza benedictina en connex cun la cureisma.» Las isonzas da cureisma en claustra seigien buca semidadas fetg en connex cun pli baul, manegia igl avat. «Pli baul deva ei dapli oraziun supplementara enteifer la cuminonza. Manteniu havein nus denton l’isonza da magliar dameins carn duront la cureisma.» La mesjamna ed il venderdis-sera detti ei ina suppa enstagl d’ina autra tscheina ed ins sesprovi da reducir empau ils vezis sco fimar, beiber vin e gervosa ni era consumar internet, e-mails e televisiun, di il preses claustral. «Mintga commember da nossa communitad claustrala survegn in cedel nua ch’el sa controllar siu consum. Quei cedel muossa lu mintgin agl avat e lez confirmescha ch’igl ei bien». Ils temps ein semidai Avat Vigeli Monn raquenta che la communitad benedictina dalla claustra da Mustér dumbri oz 18 commembers. Sut il tetg dalla claustra secattien plinavon las scolaras e dils scolars dil gimnasi. Ultra da quei hagi la claustra ina partiziun da hotel. «Per tut quellas treis categorias da persunas sto nossa cuschina cattar ina carta da tratgas per la cureisma», di igl avat. En quei senn seigi era la carta da menü oz pli universala era el temps da cureisma. «Cunquei che mintgin da nus sa denton decider sez tgei che schai en per el, ei quei maina stau in problem pli.» Il temps da cureisma duessi buc esser in temps da scamonds, mobein in temps per sepreparar sin Pastgas, per reflectar e sedumandar tgei ch’ins savess midar ni far meglier egl avegnir. Ei seigi era in temps da cultivar la carezia proximala e da viver aunc pli fetg la relaziun cun Diu. Tschercar il ruaus e ponderar La cureisma cuozza 40 dis. Tenor avat Vigeli dat ei dus dis eifer quei temps ch’igl ei tenor la baselgia catolica scumandau da magliar carn: La mesjamna dalla tschendra ed il Venderdis sogn. «La cureisma porscha la caschun da far gigina, da tschercar il ruaus e da ponderar.» La cureisma seigi per el buca mo in temps da desister sapientivamein, mobein era da guder sapientivamein la meditaziun e la reflexiun. Alla damonda dalla FMR, co el declari il fatg, ch’ina gronda part dalla populaziun sappi entscheiver nuot pli cun la cureisma, rispunda avat Vigeli che quei hagi da far culla secularisaziun. «Quei pertucca buca mo la cureisma, mobein era la participaziun alla veta ecclesiastica insumma.» La carezia proximala Alla fin dil discuors cun avat Vigeli ha la FMR dumandau el tgeinin che seigi siu messadi pils dis da cureisma 2024. «Tgei sai jeu contribuir alla carezia proximala? Nus havein uiaras e conflicts che caschunan malsegirtads a nus tuts. Sun jeu en pasch cun mes concarstgauns? Gest la cureisma dess la caschun da contactar ina persuna culla quala ins ha giu carplina, da porscher il maun e far pasch.» L’avischinaziun al proxim seigi in da ses giavischs per la cureisma. Igl avat e la cureisma Nus sesanflein amiez il temps da cureisma. La cureisma entscheiva mintgamai culla mesjamna dalla tschendra e cuozza entochen Pastgas. Co vegn la cureisma festivada igl onn 2024? Ina pintga retscherca a bucca dalla FMR en Surselva muossa che la cureisma ei buca pli presenta, cunzun buc tier la generaziun entochen 30 onns. Fatg cureisma vegn ei denton aunc en las instituziuns ecclesiasticas, pia en las pleivs ed en las communitads claustralas. La FMR ha fatg ina viseta alla cuminonza benedictina ella claustra da Mustér e discurriu cun igl avat Vigeli Monn che di, che la cureisma duessi esser in temps da preparaziun sin Pastgas ed in temps da reflexiun. Ils dis da cureisma seigien era dis per cultivar la carezia proximala e per viver aunc pli fetg la relaziun cun Diu. (fmr/mg) Avat Vigeli Monn metta la pasch el center da ses patratgs per la cureisma. Levada dil sulegl ord perspectiva dalla claustra da Mustér

La gievgia han las lavurs da baghegiar dalla punt pendenta a Mustér entschiet. Sche tut va tenor plan ei la colligiaziun da S. Gada a Mumpé Medel terminada il november vegnent. La sentupada la gievgia suentermiezdi per far l’emprema badelada dalla punt pendenta a Mustér ei stada in mument daditg desiderau dils iniziants dalla «Pendenta». Suenter in temps intensiv da rimnar daners e preparativas san las lavurs da construcziun entscheiver. «Per mei persunalmein ei quei in mument fetg emoziunal. Sis onns essan nus vid quei project ed ussa savein nus finalmein entscheiver.» Quei ha il president dall’Uniun la Pendenta, Christian Loretz, detg el liug dall’emprema badelada a S. Gada. Pils inschigniers e las interpresas da bahegiar entscheivi in temps plein tensiun: «La construcziun da quella punt ei tecnicamein fetg pretensiusa.» Il president communal René Epp ha sutlingiau la perseveronza endinada dils iniziants: «In tal engaschament ei exemplarics.» La pli liunga dil Grischun Cun 270 meters ei la punt pendenta da S. Gada entochen sut il vitg da Mumpé Medel la pli liunga dil Grischun. Il pli ault punct ei 95 meters sul Reinanteriur. Purtaus vegn igl entir construct da sis sugas cun in diameter da mintgamai 45 mm. Dils cuosts totals da rodund dus milliuns francs vegn la mesadad purtada da donaziuns da privats. Christian Loretz ha cumparegliau quei project cullas pendicularas: «Ei dat differentas parallelas, denter auter las sugas, l’altezia ni lu era la plivalur dad omisduas.» La parallela ha el fatg pil motiv che Marcus Weber e las Pendicularas Mustér SA sustegnan il project cun 390 000 francs. A fin il november Suenter las lavurs vid ils fundaments dad omisduas varts dalla val succeda la construcziun dalla punt naven digl uost. Il november duess ella esser finida. «Quella punt vegn ad enrihir la purschida dalla regiun. Ella duei denton era esser in simbol per ina buna collaboraziun dall’Uniun la Pendenta culla vischnaunca e las pendicularas», puntuescha René Epp. La punt procuri buca mo per ina colligiaziun da S. Gada cun Mumpé Medel, mobein sesanfli era el contuorn cul project da Caschlatsch ni il museum dall’armada sut Mumpé Medel. Las lavurs per la Pendenta han entschiet Ier, gievgia, ein las lavurs da construcziun per la punt pendenta a Mustér vegnidas lantschadas el rom d’ina emprema badelada. Suenter la construcziun dils fundaments a S. Gada e sut Mumpé Medel entscheiva la construcziun sco tala dalla punt igl uost. Sche tut va tenor plan duess la punt esser terminada il november vegnent. Pil president dall’Uniun la Pendenta, Christian Loretz, ei l'emprema badelada stada tut speciala: «Per mei persunalmein ei quei in mument fetg emoziunal. Sis onns essan nus vid quei project ed ussa savein nus finalmein entscheiver.» D’in engaschament exemplaric dall’uniun ha il president communal René Epp plidau la gievgia suentermiezdi. (fmr/hh) L’emprema badelada entras la suprastonza dall’Uniun la Pendenta e hosps digl act festiv. Las empremas lavurs pils fundaments ein fatgas. Da sen. il president communal René Epp, il president dall’Uniun la Pendenta Christian Loretz ed il directur dallas Pendicularas Mustér SA Stefan Arnold.

Ella LQ da margis, ils 5 da mars 2024, ha la FMR rapportau da territoris da skis el Valleis ch’ein venals, ch’ein en pitgiras finanzialas e tals ch’ein confruntai cun offensivas d’aquisiziun. Oravontut il concern american Vail Resort s’auda tiels investurs che vulan fitgar pei el turissem da skis dall’Europa. Gia avon prest dus onns ha Vail Resort cumprau ina maioritad d’aczias dallas pendicularas Andermatt Sedrun. Ella reportascha da quels fatgs ei il territori da skis da Laax era vegnius numnaus. La gruppa Arena Alva SA dil proprietari Reto Gurtner figureschi era sin ina gliesta dallas aquisiziuns pusseivlas da Vail Resort, ha la FMR scret. Nus havein fatg allusiun ad ina retscherca ch’ei cumparida ils 28 da fevrer 2024 ella gasetta Walliser Bote. Davart quella gliesta ha la FMR vuliu eruir ils fatgs che pertuccan Laax. Nus havein dumandau Reto Gurtner ed ier gievgia ha el dau risposta allas damondas aviartas. Ina da quellas ei stada schebein el vulessi veramein vender la maioritad d’aczias che sia famiglia posseda ed unfrir cunquei sia ovra dalla veta. Igl ei in fatg enconuschent alla FMR che divers concerns turistics da skis havevan mussau interess il vargau da cumprar la gruppa Arena Alva. Reto Gurtner che posseda ensemen cun sia famiglia ina maioritad d’aczias da quella societad, ha dau ier alla FMR ina risposta clara. «La collaboraziun ella regiun e cullas vischnauncas territorialas ei excellenta. Aschi gitg che nus savein cooperar vinavon aschia, egl interess vicendeivel e positiv per la regiun, ei la vendita dalla participaziun vid la gruppa Arena Alva negin tema per la famiglia Gurtner». Reto Gurtner presidiescha il cussegl d’administraziun dalla societad.(fmr/abc) Reto Gurtner refusa damondas da cumprar la maioritad d'aczias dalla gruppa Arena Alva.

En duas jamnas ei a Sagogn calonda mars, il termin dallas elecziuns communalas. Ensemen cul president Thomas Candrian calan aunc nov funcziunaris. Entochen oz vul negin tradir nums da candidatas e candidats. «Sch’ei gartegia buca d’occupar tut ils posts l’emprema gada, vegn ei a dar ina secunda radunonza», ei il scenari ch’il president Thomas Candrian vesa per las elecziuns communalas. La vischnaunca da Sagogn ei confruntada cun ina situaziun speciala. En tut han diesch persunas dallas autoritads abdicau. Denter quellas il president. «Mia decisiun ei definitiva, jeu haiel communicau quei gia avon treis onns», declara el sin damonda dalla FMR. Avon treis onns haveva el surpriu il presidi communal dil partent Hanspeter Casutt. Negin spazi per strategias Impurtont seigi da saver occupar silmeins treis posts dalla suprastonza communala, manegia Thomas Candrian e precisescha:«Nus havein negin interess da schar guvernar il cantun.» En quella caussa ha la suprastonza giu contact cugl Uffeci da vischnauncas. Per simplificar las structuras propona la suprastonza da scaffir ina plazza supplementara per l’administraziun. Alla radunonza dils 20 da mars vegn il president communal ad informar surlunder. «La suprastonza presta bia damemia lavur operativa. Ils geraus ein occupai cun caussas administrativas, uatgas, mails e correspondenza, sesidas e conferenzas», manegia Thomas Candrian. Aschia ch’ei resti negin spazi per sviluppar strategias e planisar il futur. El sez seigi buc unfis e staunchels, denton tonschi siu engaschi pil cuminesser suenter tons onns. «Jeu hai astgau realisar e menar a fin plirs project per la vischnaunca, ussa dueien auters surprender», gi Thomas Candrian. Il temps d’uffeci dalla suprastonza actuala finescha ils 30 da zercladur 2024. «Nus vulein garantir la cuntinuitad», puntuescha il president. Cu ils da Sagogn han elegiu el avon treis onns, era el gia il 12avel onn en uffeci sco gerau e schef da finanzas. La situaziun finanziala actuala seigi solida, malgrad la reducziun da taglia sin 80 %, constatescha Thomas Candrian. Era la fusiun dallas scolas seigi realisada, vitier mondi il grond project da sanar las vias a fin. Per la vischnaunca ha il bab da famiglia ed emploiau da cader dalla Hamilton a Panaduz giu d’impunder mintg’jamna denter 12 e 16 uras. Ussa vul el sedescargar. Aunc negins nums Dapi ils 8 da december 2023 ein las demissiuns enconuschentas, lu ha la suprastonza publicau ellas. Dapi lu sa la populaziun da Sagogn ch’ina roschada gronda ei en vesta. La radunonza da calonda mars sto eleger da niev quater da tschun suprastonts. Ed ella sto anflar treis persunas per la cumissiun da quen e gestiun e duas per la cumissiun da baghegiar. Ina formalitad ei l’elecziun d’ina persuna per la cumissiun turistica. Sche candidatas ni candidats ein en vesta, sa il president communal era buca gir. «Ord il ravugl dalla radunonza vegn ei a dar propostas», rispunda el. Ella vischnaunca paritetica da Sagogn preparavan tochen avon 30 onns las duas pleivs las radunonzas d’elecziuns. Analog a partidas politicas nominavan ellas ils candidats d’omisduas confessiuns pils posts politics. Gliez sistem s’auda tier la historia locala. Oz, duas jamnas avon la radunonza da calonda mars 2024, ha il carrussel aunc buc entschiet a girar. Negin che vul s’exprimer, nungir specular. «Pils treis posts ella cumissiun da quen e gestiun dat ei glieud», tradescha il president – senza numnar nums. Sia emprema finamira eis ei da da proponer la reorganisaziun. Las structuras dueien vegnir pli efficientas, aschia che la lavur per in post politic daventass supportabla ed pli attractiva. Sch’ei dat veramein candidaturas ufficialas, e cunquei empau transparenza, vegn a semussar ils proxims gis. Autruisa ston votantas e votants da Sagogn restar en marveglias tochen ils 20 da mars 2024. PUGN DA VESTA Ei duvrass la discussiun Gia dapi ils 8 da december eis ei enconuschent ch’ina gronda part da funcziunarias e funcziunaris communals cala la fin da zercladur 2024. Ch’igl ei grev d’occupar da niev uffecis politics ei medemamein enconuschent generalmein. Ils davos meins ha quei problem denton strusch interessau ils da Sagogn. Quei para d’esser il cass tochen oz. Malgrad che la vischnaunca cloma mesjamna, ils 20 da mars alla radunonza d’elecziuns. La gliesta dallas demissiuns han ins communicau baul avunda, ina gliesta da candidaturas maunca. Tochen oz san ins buca tgi che semetta a disposiziun – ed insumma sch’ei dat glieud pils posts politics. Ei constat: Sco els Stadis Uni, ni era sco a Flem, sto ei buca ir a Sagogn. Campagnas gia in onn e baul avon las elecziuns ein buca necessarias. Egl interess dalla vischnaunca duess enzatgi denton preparar proactivamein quellas. Ni ina discussiun ni in fegl sgulont, ni informaziuns cun in proceder en caussa ha ei dau dapi ils 8 da december. Vendergis proxim cumpara la publicaziun dalla radunonza da calonda mars el Fegl ufficial. Podà ch‘il messadi dalla suprastonza communala vegn a tradir, cuort avon il termin, dapli da candidaturas. Tgisà? Il fatg che tonta glieud abdichescha ei specials. E per tals cass duvrass ei mesiras e preparativas specialas. La suprastonza po haver fatg las sias. Sco ei para denton mo davos las culissas. Per schar il mument decisiv (la sera da radunonza) il gat ord il sac. La discussiun publica ha muncau ils davos meins. La damonda ei adina TGI che dueigi instradar quella. En quei connex dat ei aunc in grond potenzial a Sagogn.(fmr/abc) La casa da scola (baghetg grond avon il prau enamiez) ei era casa communala.

Varga 50 antennas da 5G ein en funcziun en Surselva. Quei muossa la carta da survesta digl Uffeci federal da communicaziun. Vid l’antenna da Ruschein, in object ch’ei dapi 60 onns sil crest da Plontabuora, dat ei entochen ussa negina. «En nossa vischnaunca vala in moratori e la planisaziun locala lubescha pil mument neginas antennas da 5G», declara Andreas Pfister la situaziun da partenza. Sin damonda dalla FMR renda il menader dil ressort infrastructura e planisaziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion attent ch’ei semidi nuot vid quella situaziun tochen silmeins il 2027. «L’antenna da Ruschein ei negin tema pil mument», declara Andreas Pfister. Igl ei la gronda antenna dalla Surselva, silmeins la petga che porta las antennas pils differents signals. 60 onns electromagnetica a Ruschein L’antenna da Ruschein han ins baghegiau gl’onn 1964. Persunas pensiunadas da Ruschein e Ladir san ch’igl era previu oriundamein da baghegiar ella a Ladir. Sut la baselgia da s. Sein, in liug exponiu aviert en treis direcziuns, havevan ins anflau in liug ideal per transmetter ils radis da radio Beromünster. La finala ha la partiziun da telefon e telegraf dall’anteriura PTT baghegiau gl’implont sin in auter crest, quel da Plontabuora sin territori da Ruschein. Uonn eis ei pia 60 onns dapi ch’ins ha entschiet a derasar en Surselva las undas dalla telecommunicaziun. Il svilup da quella ei staus gronds. Vid la petga da Ruschein han ins pendiu cuntinuadamein novas antennas e cuppas che retscheivan e transmettan undas electromagneticas. Quellas han entschiet a far quitaus als da Ruschein. Avon 20 onns, ils 20-2-2004, ha Peter Schlegel, in inschignier ETH, scret ella LQ in artechel extendiu surlunder. Il liug exponiu da Plontabuora seigi bein fetg adattaus per la reit d’antennas. Strusch zatgi hagi denton tschintschau inagada dallas rescas dalla radiaziun electromagnetica. Negins cunfins, neginas ruosnas Dapi lu caschunan ils emitturs dalla telecommunicaziun dalla Swisscom discussiuns, e quei buca mo a Ruschein. Ell’entira Svizra ein gruppas daventadas activas. Quei ha strusch giu influenza sill’introducziun dalla tecnologia 5G ultrasperta e ferma.Il principi fisical ei staus d’engrau alla telefonia mobila. Grazia a quella, e tras las antennas dapertut, dat ei negins cunfins e neginas «ruosnas» pli ella reit. A Ruschein sedosta la populaziun dapi onns encunter ils radis. L’antenna seigi stada la cuolpa da plirs cass da caner. Entochen oz eis ei buca stau pusseivel da cumprovar sche l’electromagnetica ha propi influenza nuscheivla silla sanadad dils habitonts da Ruschein. Il settember 2021 ha la suprastonza communala dad Ilanz/Glion envidau ad ina sera d’informaziun pertuccont la tecnologia che las provedituras Swisscom, Sunrise e Salt han introduciu e ch’ellas vulan offerir. Grazia a quella circuleschan las undas pli spert e cun dapli capacitads. In collaboratur digl Uffeci cantunal pil schurmetg d’ambient e natira haveva declarau lezza sera ch’ina antenna moderna transmetti radis puntuals e buca pli radis lads, quei seigi d’avantatg per la sanadad. 5G tochen ella Val Sumvitg Dallas empermischuns, garanzias e declaraziuns ha ina gruppa da habitontas e habitonts da Ruschein buca seschau influenzar. Ella sedosta vinavon encunter l’intenziun dalla Swisscom da rinforzar gl’implont da Plontabuora. Daferton ha Ruschein fusiunau cun Ilanz/Glion e la nova vischnaunca gronda ei occupada cun ina unificaziun dalla planisaziun locala. Buca mo las parcellas da baghegiar, mobein era las antennas 5G ein temas da discussiun. Igl ei in project ch’ei aunc buca finius. Pertuccont l’installaziun dalla tecnologia novissima d’emitturs 5G ha la vischnaunca introduciu la zona da planisaziun, in instrument empalont per la revisiun. Andreas Pfister conferma ch’ils da Ruschein vegnan schanegiai silmeins tochen il 2027 d’ulteriuras «cuppas» ed antennas novas vid la petga da Plontabuora. El decuors dil 2025 vegn la planisaziun locala en votaziun. Sche la populaziun approbescha quella va il project danovamein al Cantun. Entochen che tuttas instanzas han priu posiziun vargan plirs meins aschia che la planisaziun valeivla savess ir en vigur il 2027. En connex cullas antennas da 5G muossa la carta da survesta digl Uffeci federal da communicaziun (mira www.map.geo.admin.ch) ina interessanta realitad: En Surselva dat ei entochen oz gia pli che 50 antennas 5G per la telefonia mobila. Naven digl Alpsu tochen Trin, ellas valladas lateralas, schizun ella Val Sumvitg, han las provedituras Swisscom, Sunrise e Salt installau talas cun prestaziuns bassas tochen fermas. Sulettamein la petga da Plontabuora a Ruschein ei aunc libra da 5G. L'antenna da Plontabuora han ins baghegiau 1964.

Avon diesch gis ha Viamala Turissem communicau che siu directur Patric Berg banduni culla fin d’uost siu post. Ella communicaziun da medias dils 27 da fevrer 2024 ha el declarau ch’ei seigi buca stau ina sempla decisiun, denton suenter quater onns interessants seigi il temps arrivaus da surprender ina nova sfida. Dapi ier gievgia eis ei era clar tgeinina: Patric Berg daventa niev meinagestiun dalla Flims Laax Falera Management AG (FLFM). Ella communicaziun da medias san ins leger ch’igl expert turistic da 52 onns surprendi igl 1 da settember 2024 il tgamun dall’interpresa FLFM. Quella ei stada gl’atun vargau en ina fasa da reorganisaziun e transformaziun. Avon ch’el ei daventaus directur da Viamala Turissem ha Patric Berg luvrau 20 onns sco interprendider independent el sectur d’organisaziun e logistica d’occurrenzas. «Cun Patric Berg havein nus saviu gudignar in turisticher cun experientscha e cun habilitads d’interprendider», scriva la Quant SA da Flem che ha menau la reorganisaziun. La FLFM ei activa dapi 2016 sco organisaziun che meina la destinaziun turistica Flem Laax Falera. Ina tematica centrala seigi stau da rinforzar il potenzial existent sco era d’integrar meglier e promover ils partenaris ed acturs, quei culla finamira da garantir la cumpetiziun silla fiera turistica. Il cussegl d’administraziun dalla FLFM AG hagi saviu gudignau in designau meinagestiun per quell’incarica futura. Patric Berg descriva sia rolla suandontamein ella communicaziun da medias: «Pil success d’ina destinaziun ein ils suandonts facturs decisivs: transparenza, dialog aviert culs purtaders dallas prestaziuns sco era in process da svilup integrativ.» Entochen che Patric Berg vegn a surprender il guvernagl operativ dall’organisaziun, meina Jascha Schmid interimisticamein la squadra. Da 1993 tochen 2003 ei il niev meinagestiun da FLF staus schef dall’equipa da prestaziun da Swiss Snowboard Association. El ha studegiau economia da menaschi ed ei sespecialistaus a Turitg e Cuera ella sparta dil turissem. Patric Berg e sia famiglia vein dapi biars onns a Falera nua ch’els possedan ina casa da vacanzas.(fmr/abc)

1984 han la Societad da tir da Mustér elegiu Mario Maissen sco cau dils tiradurs giuvens. 40 onns pli tard ha el dau giu sonda vargada in auter post, numnadamein il presidi dalla Societad da tir da Riein Sevgein. Quater decennis eis el s’engaschaus sin tuts scalems pil sport da tir. «Mintgaton tertgavel jeu schon ch’jeu seigi in detg spinner. Sch’jeu erel cheu la mesjamna sera, havevel tratg si las schibas e semtgau tut, e negin vegneva», remarca Mario Maissen agl ur. El ei avon il stan da sittar da Riein e mira encunter il stan da schibas, 300 meters pli envi, da tschella vart dalla val. Igl ei terrein, da principi savess la stagiun da sittar 2024 entscheiver. Avon ch’igl ei aschi lunsch ein denton aunc las radunonzas. Gl’emprem quella da delegai dil District da tir Surselva. Il president Hans Stucki da Versomi ha saviu sefidar dalla societad hospitonta. Quella radunonza da delegai ha la Societad da tir da Riein-Sevgein organisau. Ella ha beneventau ils tiradurs e las tiraduras dalla Surselva ella halla a Sevgein. Il president Mario Maissen ha fatg il plaid da beinvegni. «Ins vegn buca pli schi nervus pervia da quei sco inagada», manegia Mario Maissen en in discuors culla FMR. Contact cun Kaisten Per Mario Maissen ei quella radunonza stada ina da biaras. Il gi suenter ha el menau el medem liug la radunonza generala da sia societad. Igl ei stau sia davosa. 1989 eis el vegnius da Mustér a Riein ed ei entraus en quella. Tschun onns pli tard han ses camerats surdau ad el il presidi. Sonda vargada, 30 onns pli tard, ha el dau giu quei post. «Vonzei eis ei avunda. Jeu hai getg clip e clar ad els ch’jeu cali», puntuescha Mario Maissen. El stan da sittar da Riein eis ei aunc detg frestg, il menaschi entscheiva pér en in meins. Igl uost digl onn vargau ha el organisau en quei liug cun ses camerats in tir special. La societad da Riein Sevgein ha inaugurau sia standarta nova cun in «Sté Standarta». Varga 90 tiradurs dalla regiun e dalla Bassa ein separticipai. Mario Maissen ha sittau il program e finiu quel cul novavel rang. Cun ina dallas societads dalla Bassa ch’ein vegnida han ils da Riein e Sevgein in bien contact.«Quels da Kaisten entupein nus adina puspei», declara il president partent. In miez tozzel tiradurs ei vegnius a Riein, buca mo per sittar il sté, mobein per tgirar la cumpignia culs Sursilvans. Mario Maissen culla standarta nova dall'uniun. Kaisten ei ina vischnaunca da 3000 habitonts el Fricktal dil cantun Argovia. Culs tiradurs da quella han ils da Riein contact dapi il Tir cantunal 2018 en Surselva. Igl ei stau in dils puncts culminonts per Mario Maissen. Buca mo pertuccont contacts, era pervia dall’organisaziun e gl’engaschi. Il stan da Riein cun sias quater schibas ei staus in dils loghens dall’occurrenza gronda. Pils 30 commembers dall’uniun eis ei stau ina pulita sfida logistica. El discuors culla FMR raquenta Mario Maissen da quella. En tut han ils participonts sittau endisch gis a Riein. «Nus havein mintga gada giu d’organisau l’ustria, cun 60 menus, grilladas e quei che s’auda tier». Sil plaz sper il stan haveva l’uniun baghegiau ina tenda. Baghegiau duas gadas il stan «Quei stan da sittar da Riein havein nus baghegiau duas gadas», puntuescha Mario Maissen vinavon. El raquenta dallas numerusas acziuns da lavur cumina cun ses camerats. Il stan ch’els havevan baghegiau 2002 cun bia engaschi ei barschaus. Quei onn 2002 han ins discutau ella regiun da Glion d’in stan regiunal niev. Sper gl’existent da Breil ella Pardiala han las vischnaunca giu da decider ina participaziun al project «Gatgs». Glion haveva dau si siu stan da Fontanivas ed ins haveva planisau in niev sper il Glogn, sin territori da Sevgein en direcziun Lumnezia sut. «Las secziuns Riein e Sevgein havevan gest fusiunau e nus havevan preparau tut per sanar e renovar nies stan niev a Riein. Quei havein nus buca vuliu dar si», raquenta Mario Maissen, «tonpli che nus havevan era gia tuttas lubientschas», aschunta el. Ils da Riein e Sevgein ein sedustai cun success per lur pign stan da quater schibas. Da 1997 tochen 2002 ha Mario Maissen fatg part, sper famiglia e professiun sco substitut dil caulingia dalla Viafier retica, dalla suprastonza cantunala dils tiradurs. «Savens erel jeu naven quei temps. Igl ei stau sis onns intensivs», lai gl’idealist valer. Meinsvart ha el duvrau in liung flad. Il svilup da «ses» giuvenils da Castrisch e Riein/Sevgein ha denton fatg plascher e motivau. En memoria ha Mario Maissen cu el ha astgau accumpignar 1999 a Turitg la gruppa ch’ei daventada tiarza ed ida sil podest al campiunadi svizzer. Da quei temps era el schef cantunal dils giuvenils. Igl ei ina da biaras regurdientschas. Quella digl 1. d’uost 2014 ei stada meins emperneivla. In boiler defect el local d’ustria annex al stan ha caschunau in barschament. Duront ch’ils pumpiers stizzavan las flommas sut il Con a Riein, ha Mario Maissen stuiu quietar glieud che temeva ch’il stan explodeschi. «Quei ei mai stau in prighel», sa el aunc bein. Suenter quella disgrazia han ils tiradurs da Riein e Sevgein buca capitulau. En lavur cumina han els baghegiau la secunda gada il stan. «Tut quels onns ha la buna cumpignia motivau», resumescha il president. Sonda sera ha el astgau surdar il tgamun da «sia» Societad da tir Riein/Sevgein al camerat Christian Christoffel. Mario Maissen, da Mustér a Riein Gl’onn 1984 era il sport da tir aunc pli populars, cunzun perquei che mintga vischnaunca stueva metter a disposiziun als commembers dall’Armada svizra in stan da sittar. Strusch ord scola astgavan ils giuvenils absolver il cuors da tiradurs giuvens. Aschia ha era la «carriera» da Mario Maissen entschiet. A Mustér sco en auters loghens han tiradurs etabli promoviu la generaziun pli giuvna. Il «snufer» ambizius dil quatier Gonda ha gudiu la beinvulientscha da differents, sco Mathias Coray, Erwin Caminada, Othmar Wetzel, Battesta Lutz. Cun 22 onns eis el daventaus sez cau dils tiradurs giuvens. Ina incarica ch’el ha adempliu naven da lu duront 18 onns. Suenter ch’el ha bandunau 1989 Mustér ed el secasaus giu ella Foppa, ha el cuntinuau a sittar culs da Mustér. 1991 eis el entraus ella Societad da tir da Riein ed ha surpriu il post da menader da giuvenils Riein/Sevgein e naven da 1995 aunc Castrisch. 1994 ha el surpriu il presidi dalla societad da Riein.

Sonda suentermiezgi ei la Cuminonza d’interess dils possessurs da habitaziuns secundaras da Flem Laax Falera (IGFLF) s’entupada a Laax alla 10avla radunonza generala. L’uniun dumbra dapresent 711 commembras e commembers. Alla radunonza giubilara ha era Franz Gschwend priu part. Il president dil cussegl d’administraziun dalla destinaziun turistica Flem Laax Falera ha informau dalla reorganisaziun actuala. Gest l’jamna vargada ha quella annunziau ch’ella hagi engaschau sigl 1. da settember 2024 Patric Berg sco niev meinagestiun. Per las possessuras e possessurs da habitaziuns secundaras ei l’entira reoganisaziun buca nunimpurtonta. Ella regiun Flem Laax Falera dat ei varga 1000 habitaziuns da vacanzas. Franz Gschwend ha lu era getg en siu salid als 110 presents ell’aula Grava a Laax ch’ils possessurs da habitaziuns seigien partenaris ed acturs, gest tuttina sco ils hoteliers ed auters purschiders da prestaziuns turisticas. La suprastonza dalla Cuminonza dils possessurs da habitaziuns secundaras Flem Laax Falera. Fundau in mied da protestar La Cuminonza d’interess dils possessurs da habitaziuns secundaras Flem Laax Falera (IGFLF) ei seformada avon diesch onns. Suenter la votaziun federala dils 11 da mars 2012, cul scamond ha construir habitaziuns da vacanzas, ei ina gronda unda da malsegirtad sederasada ellas regiuns pertuccadas. Ina dallas consequenzas ei stada che las vischnauncas han entschiet ad augmentar las taxas turisticas. Aschia era a Flem, Laax e Falera. Ils possessurs da habitaziuns secundaras han entschiet a sedustar demai ch’els ein sesenti sco «vaccas da mulscher». Cun fundar la IGFLF han els vuliu scaffir in mied da protestar e far squetsch allas vischnauncas. Ils emprems onns ei la relaziun denter autoritads e possessurs da habitaziuns secundaras. Lu era stada detg freida. Diesch onns pli tard ei la situaziun secalmada. Quei ha era il president actual dalla IGFLF, Patrick Seliner, confirmau ella intervesta culla FMR. Ei la midada dil clima en Vossa cuminonza d’interess aunc in tema, ni buc? Gie, il clima ei semidaus, definitivamein. Nus s’engaschein per in svilup persistent ed orientaus viers il futur da nossa destinaziun Flem Laax Falera. Conform a nos statuts construin nus in dialog instituziunalisau. Vus manegieis il contact denter ils indigens ed ils habitonts secundars? Gie. Dapi entgins onns sentin nus ina gronda avischinaziun. Secapescha ch’ei ha aunc bia potenzial da migliurar. Denton oz dominescha la capientscha vicendeivla pils basegns e problems d’omisduas varts. La communicaziun ed il dialog ein semigliurai fetg ils davos diesch onns. Era cullas autoritads? Nus savein discuorer da tuttas uras culs presidents communals e cullas administraziuns, ni era deponer damondas allas suprastonzas ni a singuls commembers da quella. Spert survegnin nus risposta ed astgein era s’entupar persunalmein per in brat. Buca che mintga risposta mondi a nossa favur, denton il brat d’opiniuns funcziuna bein. Ei la carta da hosps e sia revaletaziun aunc adina in tema per Vossa cuminonza d’interess? Per possessurs da cartas da hosps dat ei oz era purschidas specialas. Igl ei denton in process perpeten da scaffir communablamein ulteriuras valorisaziuns per hosps e proprietaris. Tgei ei per Vus sco president da quella cuminonza d’inters pli impurtont: tgirar la reit denter ils commmembers dalla cuminonza, ni il dialog tiels/culs indigens? Patrick Seliner, president dalla Cuminonza d'interess dils proprietaris da habitaziuns secundaras Flem Laax Falera. Per migliurar il dialog drova ei omisduas varts. Sco president eis ei miu pensum da promover il brat denter ils commembers, jeu sun representant da lur interess. Nus unin in grond diember da possessuras e possesurs da habitaziuns ella destinaziun. Il medem mument savein nus mo migliurar il brat e las midadas mo sch’il dialog culs indigens semigliura vinavon aschia. Co colligieis vus Vos commembers, e co promovis Vus il dialog tiels indigens, excepiu la radunonza generala e Vossas brevs digitalas, las newsletters? In exempel concret che nus havein scaffiu il il trer rudialas silla patinera a Falera. Dapi dus onns s’entaupan circa mintgamai diesch equipas d’indigens e possessurs da habitaziuns secundaras. Ei va buca mo per gudignar, mobein era pils contacts socials. Pertgei sper il dialog cullas organisaziuns localas ni las vischnauncas eis ei fetg impurtont da tgirar ils discuors 1 tier 1 culs indigens. Fuss ei buca era in’idea sche Vus habitonts secundars organisasses duront gl’onn ina sera da divertiment ni ina fiasta publica? Il trer rudialas culs indigens digl unviern ei ina da quellas occurrenzas che Vus manegieis. Nus sespruein d’informar nos commembers buca mo dallas occurrenzas turisticas, mobein era da purschidas dallas uniuns localas. Nus savein che quei sustegn il dialog e la capientscha vicendeivla.

Igl ei la suletta dallas 13 fracziuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion che ha ina musica. En sia liunga historia ei la Musica da Glion ida tras burasclas e success. Cun ses programs ha ella divertiu ed embelliu adina danovamein. Aschia sco sonda vargada. En siu 180avel onn da naschientscha ha ella envidau a kino. Ins ha buca saviu veser tuttas 29 musicantas e musicants. Gliez han ins era buca stuiu, pertgei il tun cumplein ei staus el center. Gl’auditori saveva buca propi tgei che la Musica da Glion porschi. L’entrada dalla halla era decorada cun requisits exotics. Avon ch’il concert entscheivi ein ins era sedumandaus tgei funcziun che la tenda da projecziun hagi. Endisch films - endisch melodias Beinspert ei gl’auditori vegnius ord las marveglias. La Musica da Glion ha surpriu siu auditori cun in divertiment integral. Il program da concert ha tradiu il motto: «Brass & Blockbusters – musica da film». La «Stadtmusik Ilanz» ch’ei vegnida fundada ils 13 d’avrel 1844 ha purschiu in concert historic. Denton buca en atgna caussa. Il moderatur e conmusicant Hugo Schär ha beneventau gl’auditori e getg: «Beinvegni ella sala da kino». Aunc mai avon ha ei dau in tal concert, historic eis ei daveras stau. La musica ha sunau la musica dad endisch films. Da glisch brausla han ins astgau schar semegliar cuort, tedlar e seschar menar amiez scenas da films novs e pli vegls. Desirée Caminada ha sunau in solo tier la ballada da Miranda Bailey dalla seria americana «Grey’s Anatomy». Quei toc ha Daniel Kollegger, il dirigent dalla Musica da Glion, arranschau sez da niev. Entschiet ha il concert da films cun «Scarecrow & Mrs. King», la seria cul tetel tudestg «Agentin mit Herz» cun Kate Jackson e Bruce Boxleitner dils onns otgonta. Cun tedlar e mirar havess’ins saviu secumblidar. Per exempel duront las scenas da Simba, il retg dalla savanna. Il renomau film animau «The Lion King» cun musica da Hans Zimmer ha igl «orchester» accumpignau cun in arranschament per brass da Alan Fernie. Il liung toc da varga tschun minutas ei staus pretensius. Buca da tedlar, mobein da sunar. Vesta el concert dalla Musica da Glion, duront l'interpretaziun dil toc "Colonel Bogey". Cun Meryl Streep e Robert De Niro «Les Misérables» ha menau en scenas il drama da Victor Hugo, cun musica che Darrol Barry ha arranschau per brass. In toc suenter l’auter, in film suenter l’auter, han ins astgau guder. Era ils dus supplements cul marsch «Colonel Bogey» e la musica dil melodrama «Out of Africa» cun Meryl Streep e Robert Redford han buca rut l’attenziun. In toc da menziunar ei «Gabriel’s Oboe». Igl ei il film da 1986 dil missiunari Gabriel che haveva gudignau cun sia oboa la confidonza dil pievel indigen. Las rollas principalas han Robert De Niro, Jeremy Irons e Liam Neeson giu. Cul bass enstagl cull’oboa ha il solist Remo Solèr sunau la melodia. El ha duvrau bia flad per l’interpretaziun fina dalla musica da tetel dad Ennio Morricone. Gl’auditori ha veramein gudiu buca mo quei toc, mobein tuts che la Musica da Glion ha purschiu da siu concert primavaun. E quei en siu 180avel onn d’uniun. La societad cun sia liunga tradiziun ei veramein serestabilida e mereta aunc in ferm applaus posteriur per siu program.

Ils 8 da mars, il gi internaziunal dallas dunnas, ha l’Uniun da dunnas da Glion envidau ell’aula ad ina fiasta. Pli che 100 han dau suatientscha. Il motiv dalla fiasta seigi ch’ins vegli festivar tut quei che las dunnas prestien gi per gi, independent en tgei rolla. Lu sedettien cun quella caschun era contacts denter ellas ed ins s’emprendi d’enconuscher. Finamira dueigi plinavon esser da connectar, sebrattar, tgirar las reits. Cun quels plaids ha la presidenta dall’Uniun da dunnas da Glion beneventau vendergis sera las participontas. La polonesa Siu plaid da beinvegni ha Lucrezia Berther drizzau a varga 100 dunnas. Da quellas 74 dall’agna uniun. Pli che 30 han representau las uniuns da dunnas dallas fracziuns. Ina gruppa da diesch ei vegnida da Rueun, ina da nov da Sevgein, ina delegaziun dad otg da Siat. Pli paucas e singulas participontas ein vegnidas da Duin, Luven, Schnaus, Ruschein/Ladir. Muncau han las representantas da Castrisch e Pitasch, la representanta da Riein ha stuiu seperstgisar pervia da malsogna. «Nus havessen buca ughegiau da siemiar che tontas vegnien», ha Lucrezia Berther manegiau al redactur dalla FMR che ha dau vendergis sera ina uatga ell’aula. Ella ha remarcau ch’ei detti ella vischnaunca da Ilanz/Glion tonaton aunc bia dapli dunnas. La presidenta dall'Uniun da dunnas da Glion, Lucrezia Berther (enamiez), ensemen cun dunnas da Glion e dallas fracziuns. Per tuttas circa 2000 dalla vischnaunca fuss l’aula stada memia pintga ed era la purschida culinarica limitada. Quellas che han dau suatientscha agl invit dall’Uniun da dunnas da Glion han astgau guder ina sera pacifica. Cuort avon ch’il buffet vegni aviarts ha ina polonesa muentau las dunnas si dallas sutgas. En ina liunga corda, ballontschond el ritmus dalla musica, han giuvnas e pli passadas saltau tras las retschas culla canzun dil salep e la furmicla. Deletgs dil buffet Auter ch’il beinvegni dalla presidenta ha ei buca dau in ulteriur program accumpignont. Era las organisaturas ein stadas descargadas da survir e star davos il buffet. Finamira eis ei lu era stau da seser, discuorer e seschar pupergnar. L’uniun ha collaborau cul survetsch da catering da Ramona ed Edi Caduff da Degen. La gastronoma cun sia squadra ei vegnida dalla Lumnezia cun in buffet vegetaric. Las dunnas han astgau sesurvir cun momos, ils empleni tibetans. Lu ha ei dau il «Croc Madame» (enstagl monsieur) cun caschiel, ina suppa da rieblas cun schentsch ed ina salata da randas cun caschiel frestg marinau. La salata da couscous cun finotg marinau ed il humus cun tschips da paun han cumplettau il deletg. Il dessert dil buffet ha viu ora buca meins bein, numnadamein las pintgas butschalas da rieblas emplenidas cun lemon curd.

Igl onn 2023 ha la Viafier Matterhorn Gottard – ina feglia dalla gruppa BVZ – contonschiu in resultat da record. En cumparegliaziun cugl onn precedent ha il recav saviu vegnir augmentaus per 17.7 % sin 75.4 milliuns francs. Sin via dil success sesanflan era las autras parts dalla gruppa BVZ. «Quei ch’ei semussau gia igl onn 2022, ha giu ina cuntinuaziun igl onn da fatschenta 2023: La gruppa BVZ sa augmentar il recav sin tuts secturs da fatschenta e contonscha in resultat da record». Quei scriva la gruppa BVZ (Brig Visp Zermatt) en ina communicaziun als mieda da massa. Per l’emprema ga ha la sviulta contonschiu ina summa da dapli che 200 milliuns francs. Pressapauc diesch milliuns hosps ein vegni transportai. «Ussa sepagan las investiziuns che nus havein fatg duront grevs temps en products e survetschs. Nus eran perschuadi che biars turists hagien in di puspei il basegns da far excursiuns ellas Alps», scriva l’interpresa. Resultat da record Igl onn 2023 ha l’entira gruppa contonschiu in recav da record da 205,9 milliuns francs avon garanzias d’indemnisaziun da 174 milliuns francs. En cumparegliaziun cugl onn avon ei quei in augment da 13.3 %. Il resultat da fatschenta ei s’augmentaus per 25.6 % sin 29.6 milliuns francs. S’augmentaus ei era il diember da collaboraturas e collaboraturs, numnadamein per 28 plazzas cumpleinas sin 685 plazzas cumpleinas. Il Glacier Express ha transportau en tut bunamein 275 000 passaschiers. Quei ei il medem diember sco igl onn avon. In record ha la Viafier Matterhorn Gottard contonschiu. Il 20avel onn dapi la fusiun dalla Viafier Furca Alpsu culla Viafier Brig Visp Zermatt ei il recav vegnius augmentaus per 17.7 % sin 75.4 milliuns francs. La Viafier Matterhorn Gottard profitescha dil bien svilup turistic, mo era dil basegns dils indigens pil traffic public. La gruppa BVZ che colligia cun sia purschida dil traffic public ils cantuns Grischun, Uri e Valleis, quenta cun in bien svilup era quest onn. (cdm/fmr) 2023 ha la Viafier Matterhorn Gottard contonschiu in niev record d’entradas. Era pils proxims onns ei l’interpresa optimistica.

La Trofea Péz Ault a Mustér la fin dall’jamna vargada ei stada dedicada al campiunadi svizzer ed il campiunadi hollandes da turas da skis.Ils Grischuns Nico Dalcolmo, Arno Lietha e Marco Wildhaber han contonschiu plazs da podest d’aura brutta. Ils organisaturs dalla Trofea Péz Ault a Mustér han purschiu duas concurrenzas. La cuorsa verticala la sonda e la concurrenza individuala la dumengia. Las concurrenzas han era quintau pil Cup svizzer da turas da skis. Alla cuorsa verticala la sonda sera ein rodund 70 persunas separticipadas, all’individuala la dumengia rodund 140. «Nus havein spitgau empau dapli glieud, mo essan era aschia fetg cuntents», di il caucuorsa Luca Brunold. La segirtad ha prioritad Sco adina ei la segirtad dallas concurrentas e dils concurrents stada la fin d’jamna la gronda sfida dallas organisaturas e dils organisaturs. «En sesez havein nus giu treis fastedis en vesta alla cuorsa principala dalla dumengia: Il prighel da lavinas, il vent e la vesta», di Luca Brunold enviers la FMR. Sin fundament da quels criteris ein ils organisaturs sedecidi d’adattar il tschancun da cuorsa: «La varianta Verclisa havein nus strihau dil tut ord il program e la varianta Gendusas havein nus adattau.» Il tgamin a Gendusas ei vegnius untgius. «Als voluntaris ha quei dau dapli lavur. Ils atlets perencunter han strusch sentiu quei», di il president dil comite d’organisaziun Giochen Bearth e Luca Brunold cumpletescha: «Nus havein contonschiu nossa finamira, numnadamein quella da saver porscher la cuorsa. Negin ei vegnius blessaus e tuts ein arrivai saunamein a casa. Quei ei il pli impurtont e perquei essan nus fetg cuntents.» Il sulet ch’ils atlets hagien sentiu seigi il temps da partenza staus, che hagi stuiu vegnir refretgs per diesch minutas. Co ei va vinavon 2025 vegn decidiu pli tard. «En general eis ei ina gronda sfida d’anflar participontas e participonts per ina cuorsa populara. Per quei motiv fuss in cup danovamein positivs», di Luca Brunold. In clar victur La cuorsa verticala dalla sonda ha menau dalla staziun da val dallas Pendicularas Mustér SA entochen alla staziun da muntogna a Caischavedra. Gia cuort suenter la partenza ha Martin Anthamatten da Zermatt mussau ch’el ei en ina buna fuorma. Il commember dall’equipa che ha victorisau igl onn vargau alla Patrouille des Glaciers el cantun Valleis, ha duvrau sulettamein 31 minuta e 18 secundas pil tschancun da tschun kilometers e 676 meters differenza d’altezia. Cun quei eis el staus bunamein treis minutas pli sperts ch’il secund Nico Dalcolmo da Tavau. Cun varga treis minutas retard ei Arno Lietha da Küblis daventaus tierz ella categoria dall’elita dils umens. «Per mei ei il vertical dils campiunadis svizzers plitost in trenament ed in test dalla fuorma per ulteriuras concurrenzas dil Cup mundial», vegn Arno Lietha citaus en ina communicaziun als mieds da massa. Ella categoria dallas damas ei Victoria Kreuzer da Zermatt stada la pli sperta. La partenaria dil victur dils umens ha surmuntau la cuorsa en 37 minutas e 13 secundas. 140 participontas e participonts La cuorsa dalla dumengia ei lu stada signada dall’aura. Gia ell’emprema fasa suenter la partenza da quella ei seformada alla testa ina gruppa da treis cun Yoann Farquet da Le Châble, Nico Dalcolmo e Marco Wildhaber. Spert han els saviu distanziar ils ulteriurs concurrents. Yoann Farquet, partius ella categoria U23, ha fatg il tempo e teniu sin distanza pli e pli ses dus concurrents. La fin finala ha el contonschiu l’arrivada en in temps da 1.29.09. Quei ei stau il meglier temps dil di. El ha gudignau cun bunamein treis minutas e dapli avon tut ils auters concurrents. Fetg satella ei la decisiun stada denter Nico Dalcolmo e Marco Wildhaber. Els contonschan l’arrivada a Caischavedra cun ina differenza da 12 secundas. La pli sperta dallas dunnas ei l’Austriaca Martina Senn stada. Parallelmein spels campiunadis svizzers cun rodund 110 concurrentas e concurrents ein rodund 30 Hollandesas e Hollandes semesirai a lur campiunadis naziunals da turas da skis. Sco ils organisaturs scrivan, eis ei stau la tiarza ga ch’ils campiunadis hollandes han giu liug a Mustér. «L’amicezia ei vicendeivla», di Robin Baks, directur dil Club alpin hollandes. Trofea Péz Ault a Mustér cun 140 participants La fin d’emna han gì lieu a Mustér ils campiunadis svizzers ed ollandais da turas da skis. Martin Anthamatten (amiez) da Zermatt ei staus ina classa per sesez ella cuorsa verticala. El ha gudignau avon ils dus Grischuns Nico Dalcolmo (seniester) ed Arno Lietha. Sulettamein Yoann Farquet (amiez) ei staus pli sperts egl «individual» ch’ils dus Grischuns Nico Dalcolmo (seniester) e Marco Wildhaber. Impressiun dalla concurrenza individuala dalla Trofea Péz Ault la dumengia.

Igl schaner 2023 ha la vischnaunca Ilanz/Glion ensemen cun igl Uffeci da sanadad dil Grischun lantschau in luvratori pil futur per las senioras ed ils seniors dalla vischnaunca. Biabein 100 da varga 1400 seniors che stattan ella vischnaunca da Ilanz/Glion ein separticipai als treis luvratoris. La finamira ei stada da sviluppar ideas per activitads en favur dils seniors. Igl uost proxim ve­gnan ils resultats dils luvratoris presentai e silsuenter eisi da priorisar e realisar las propostas. La mobilitad e la tgira dalla cuminonza ein ils dus temas impurtonts che seresultan ord ils luvratoris che han giu liug igl uost 2023 a Castrisch, Siat ed a Glion. Tenor la menadra dil project Rosita Valaulta giavischien ils seniors dallas 13 fracziuns da Ilanz/Glion da saver sentupar pli stedi e d’esser pli mobils enteifer la vischnaunca. «Sil camp dalla cuminonza havein nus gia realisau avon dus meins il chor da senioras e seniors.» En connex cun la mobilitad seigi vegniu exprimiu pliras gadas il giavisch d’haver in transport da taxi denter Glion e las ulteriuras fracziuns. «Ina idea che nus essan vidlunder d’evaluar ei da far ina gruppa da whatsapp ch’ins sa contactar sch’ins drova in taxi la sera ni ordeifer las uras ch’il traffic public cursescha.» Naven da beiber caffè entochen far cuorsa liunga «En sesez ei quei negina surpresa per mei ch’ils dus temas principals ord ils luvratoris pertuccan las pusseivladads da cultivar la cuminonza e da saver esser pli mobils», di la menadra da project che lavura sco cussegliadra da sanadad a ­Glion. «La vischnaunca Ilanz /Glion ch’ei fusiunada dapi precis diesch onns tonscha naven da Duin entochen Pigniu. Las di­stanzas denter ina fracziun a l’autra ein ina grondiusa premissa per promover l’isolaziun dils seniors.» Ils da Glion ve­gnien schon aunc a casa sch’els mondien la sera giu Cuera ad ina occurrenza. Pils auter vitgs seigi ei denton in problem da turnar cul traffic public. Rosita Valaulta di ch’ei seigi impurtont ch’ils gremis politics dalla vischnaunca survegnien gleiti ina survesta dils basegns dils seniors. «Duas caussas ein fatgas ed ina tiarza ei gest en realisaziun. A Ladir datti ina gruppa da cuorsa liunga da seniors che funcziunescha via whatsapp denter igl organisatur ed ils participonts ed a Siat exista era gia ina gruppa da velo che vegn coordinada cun la medema app da telefonin.» Cunquei che siu mandat sco menadra da project vegni ad esser terminaus la fin da quest onn, vulessi ella aunc mirar en mintga fracziun per in representant dil vitg, raquenta Rosita Valaulta. «Quellas persunas formassen ina gruppa da contact ed ils representants dils vitgs informassen mintgamai lur seniors davart caussas ni termins. Jeu manegel che biars seniors hagien oz in handy e ch’ins sappi informar els via sms ni whatsapp.» In project contonscha buca tuts «Jeu sun sedumandada pliras gadas sch’ei drovi insumma in tal project», di la menadra dil project. Ed alla fin hagi ella tuttina stuiu constatar ch’ei seigi ina buna caussa d’inagada metter sin meisa ils basegns dalla generaziun pli veglia che vivi en las 13 fracziuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion. «Clar che buca tut ils seniors drovan las propostas da quei project. Quellas sedrezzan primarmein a seniors ch’ein tuttenina persuls, che han il partenari ch’ei morts ni ch’ein buca mobils.» Amiez quella fasa da project constateschi ella che las discussiuns ed ils luvratoris creativs fetschien bein alla memoria ed al tschurvi dallas participontas e dils participonts, di Rosita Valaulta. «Quellas e quels che prendan part dils luvratoris e dallas occurrenzas gaudan en mintga cass. Era perquei ha il project ina gronda valeta.» Il futur dil project Igl atun 2024 ei il project «Vegliade­tgna fuorma siu futur» terminaus. Igl uost datti in plaz fiera nua ch’ils resultats dil project vegnan presentai alla publicitad. Silsuenter vegn la vischnaunca ad organisar co ei va vinavon. Ina rolla impurtonta gioga tenor Rosita Valaulta la gruppa da sanadad communala. Quella gruppa surprendi il monitoring e la responsabladad per la realisaziun dils projects. «Cert ei ch’ei dat er egl avegnir mintg’onn ina sentupada en fuorma d’in luvratori dil futur per tut ils seniors dalla vischnaunca Ilanz/Glion.» La menadra da project ei perschuadida ch’ei seigi reussiu ad ella da metter sin buna via quei project. «Tut quei ch’jeu hai fatg per quei project, hai jeu era fatg per mei. Jeu sun carschida si en quella vischnaunca e jeu vegnel a murir cheu. Ed jeu mezza – che s’audel ad interim era tier las senioras dalla vischnaunca - vi era saver guder las activitads che nus havein instradau cun ils luvratoris.» Metter sin meisa las ideas Culs luvratoris dil project «La ve­gliadetgna fuorma il futur» ha la vischnaunca Ilanz/Glion vuliu dar la pusseivladad als seniors dalla vischnaunca da far valer lur basegns e da metter sin meisa lur ideas e visiuns ella fasa dalla veta suenter la pensiun. E ch’ei seigi impurtont da tgirar vinavon activamein ils contacts socials independentamein dalla fracziun ch’ins derivi. La suprastonza communala da Glion ha incumbensau la cussegliadra da sanadad Rosita Valaulta ch’ei carschida si a Glion e che viva oz en ina dallas fracziuns da menar il project «La vegliadetgna fuorma il futur». Ella di en discuors cun la FMR ch’ei seigi impurtont che las senioras ed ils seniors prendien sez las hottas enta maun e s’engaschien per lur interess communabels. «Jeu hai viu ussa ch’ils seniors ch’ein stai presents els luvratoris ein fetg motivai e vulan far enzatgei orda lur mintgadi. Perquei ei quei project era per mei persunalmein ina experientscha zun positiva.» (fmr/mg) Senioras e seniors mettan sin meisa lur ideas Cun in project participativ che senumna «La vegliadetgna fuorma il futur» vulan la vischnaunca Ilanz/Glion ed igl Uffeci da sanadad dil Grischun promover ina veta autonoma e sanadeivla era ella vegliadetgna. L’idea ei d’augmentar las purschidas existentas en vischnaunca. Igl uost 2023 ha la menadra da project Rosita Valaulta envidau las senioras ed ils seniors da Ilanz/Glion a quater luvratoris che han giu liug a Castrisch, Siat, Luven ed a Glion. 100 da 1400 senioras e seniors han dau suatientscha agl invit ed han discutau e fatg propostas. Quellas van ella direcziun per dar dapli peisa alla sentupada denter seniors ed alla mobilitad. Ils resultats dils luvratoris vegnan presentai igl uost 2024. (fmr/mg) La cussegliadra da sanadad Rosita Valaulta ei la menadra dil project «Vegliadetgna fuorma il futur» ad Ilanz/Glion.

Gl’onn 1974 ha el entschiet sia activitad sco redactur. Johann Clopath enrihescha dapi lu la pressa romontscha. Per sia lavur multifara per la cultura undrescha la Regenza grischuna gl’um da 73 onns cun in premi da renconuschientscha. El ei buca mo redactur, era producent, fotograf e perscrutader. Sco schurnalist hagi Johann Clopath enrihiu duront biars onns las medias romontschas, e sco perscutader e scriptur redigiu ina biografia excellenta dil lennari ed inschignier Richard Coray: Cun quella construcziun ha la Regenza grischuna circumscret dacuort ils merets. Il schurnalist pensiunau ei ina da sis persunas che retscheiva uonn in premi da renconuschientscha. Sia professiun oriunda ei scolast. Sco igl era aunc usitau ils onns siatonta, han ins confidau al giuven pedagog dalla Val Schons incumbensas pil generalesser. El ha surpriu 1974 da Cristian Caduff la redacziun dalla gasetta romontscha jamnila Casa Paterna/La Pùnt. En temps parzial, e sper il dar scola, ha el tgirau quei organ publicistic dalla Renania. Buca inschignier, mobein tecnicher Buca per lezza prestaziun retscheiva el ussa ina renconuschientscha. El decuors dils 50 onns vargai ein las medias sesviluppadas, inclus la tecnica digitala. Il laptop accumpogna oz gl’um dallas medias. Quel da Johann Clopath ha arcunau massa texts, graficas, maletgs e fotografias. En in ordinatur special ein datotecas arcunadas che han connex cul cudisch da Richard Coray. Quell’ovra da 504 paginas ei in project che ha entschiet il 2018 e ch’ei aunc buca finius. Malgrad ch’il cudisch voluminus da tschun kilos ei cumparius gl’october 2021. «Tuts 1800 exemplars ein naven. Perquei dat ei ina secunda ediziun», tradescha il producent e publicist. Johann Clopath sfeglia el Cudisch da Schons, ina da sias ovras. Encurir rispostas ei ina dallas qualitads essenzialas dil schurnalist. Rimnar informaziuns, retschercar, anflar, redeger e la finala publicar il resultat fa Johann Clopath entochen oz. Era en connex cun lennari ed inschignier Richard Coray. A caschun d’ina viseta a casa a Trin Mulin ha Johann Clopath mess el clar in detagl pertuccont l’informaziun dil premi da renconuschientscha: «Risch Coray deva peisa ch’el seigi buca inschignier, mobein tecnicher». Quei scheni e piunier da Trin enconuscha negin auter schi bein sco Johann Clopath. «Sch’jeu havess entschiet pli baul a retschercar, havess jeu saviu discuorer cun ses contemporans», manegia el. Il product ch’igl anteriur scolast e redactur ha presentau gl’october 2021 ei semussaus sco bestseller. Lavur da detectiv Richard Coray eri «mo» lennari ed avanzaus al tecnicher, grazia a dus semesters al Tecnicum Winterthur, raquenta siu biograf Johann Clopath. Lez sez ei era «mo» scolast patentau. Senza studis universitars ha el denton perscrutau veta ed ovra dil renomau construider da punts piarsas. Dapi ch’il cudisch tematic ei cumparius ha el retschiert bia laud. «Das umfassende Buch über eine Leitfigur der europäischen Ingenieurbaukunst», san ins leger en ina plattafuorma. Vinavon descriva quella il cuntegn: «Der Band dokumentiert in Hunderten von historischen Fotografien, Plänen und Dokumenten den Bau, die konstruktiven Grundtechniken und die oft abenteuerlichen Umstände, unter denen Corays Lehrgerüste und Seilriesen als Meisterwerke des Brückenbaus entstanden sind». Per mintga detagl ei Johann Clopath responsabels. Duront las retschercas minuziusas ha ei dau surpresas e scuviertas. En connex cullas punts che Risch Coray ha construiu 1916 per la viafier dalla Terchia a Bagdad eis ei gartegiau a Johann Clopath d’eruir exact loghens e detagls nunenconuschents. Per anflar fotos ha el giu contact intensiv cul «Brandenburghisches Wirtschaftsarchiv» a Berlin. Mintga detagl ha el stuiu verificar, in indezi ha tratg l’auter. La lavur da detectiv ei buca sepagada en muneida, mobein en informaziuns correctas e detagliadas. Senza esser scienziau ha il schurnalist da Trin saviu cumprovar fatgs. Ils Cudischs da Schons Johann Clopath vul denton buca mo discuorer da Risch Coray. El muossa duas autras ovras ch’el ha ediu ensemen cun ina cumissiun da redacziun. Per la Cuminànza Culturala Val Schons ha el produciu 2017 il secund Cudisch da Schons. Cun siu fegl Carlo Clopath e Christian Joos ha el formau la cumissiun. L’ovra ha duiu actualisar igl emprem Cudisch da Schons che era cumparius 1958 pil giubileum 500 onns libertad Val Schons. «Per la reediziun ed actualisaziun havevan fetg biaras persunas mess a disposiziun fotografias», raquenta Johann Clopath. El ei fascinaus da fotografias historicas. «Igl ei stau schi biaras che nus essan sedecidi d’edir in secund tom mo cun fotografias historicas», raquenta il redactur. Quell’ovra da sia patria ei cumparida il 2019, el ha fatg il concept grafic, verificau mintga singula fotografia ed impaginau. Ses collegas Christian Joos e Peter Michael enconuschevan fetg biaras persunas sillas fotografias, els han scret ils texts. «Igl ei in spieghel dalla veta dils onns 1900 tochen circa 1960», gi Johann Clopath. El sez ei era enconuschents sco fotograf. Ses sujets preferi ein cuntradas, utschals e natira. El sto gnanc ir lunsch per anflar ils sujets, Trin porscha da tuttas stagiuns detgavunda. Ei po esser la creativitad ch’igl um dallas medias drova per saver s’occupar da cefras, mesiras e plans dil tecnicher Risch Coray.

Mintgaton scrol’jeu il tgau cu jeu legel da quei e da tschei che para aschi imuprtont per quel e tschella. Mintgaton sevilentel jeu perquei ch’ellas ed els han schon puspei buca fatg sco quei che jeu vess giu bugen. Mintgaton sun jeu grittentada che tut para dad ir pei ziep. E mintgaton sevilentel jeu schizun da memezza. Il pli savens sun jeu circumdada da quellas energias negativas cu jeu legel «posts» ellas medias socialas. Ni meglier detg, cu jeu sefatschentel aschi da rudien cun quellas pseudo-novitads che jeu legel schizun aunc ils commentaris sutvi. Contas ga hai jeu schon entschiet ad argumentar, dar encunter ni semplamein da far ina tuppa remarca sut in tal commentari? Per cletg hai jeu saviu tener a mistregn entochen oz mias ravgias, aschia ch’jeu sai dir cun buna conscienzia ch’ei dat da mei negin «shit-storm» virtual. Ei mass denton era auter – vul dir, jeu stuess buca exnum quescher ord spir hofliadad. «Gewaltfreie Kommunikation» – quei ei sco ei para la basa per ina convivenza pascheivla. Quella metoda subtila ei vegnida sviluppada ils onns 70 dil psicolog american Marshall B. Rosenberg. El ei partius dil fatg che biars conflicts seresultan perquei che sentiments, basegns e supplicas vegnien buca exprimi adequatamein ed aschia era buca recepi e capi dil visavi. Jeu stos conceder, l’entschatta fagevel jeu pulit beffas sur da quella fuorma da s’exprimer. Sch’ins ha sia entira veta semplamein discurriu sco quei che la bucca ei carschida, tuni lu halt magari jester sch’ins entscheiva tuttenina ina construcziun cun: A mi ei dau en egl che … Tier la communicaziun nunviolenta datti da risguardar quater pass: 1. Persequitar senza sentenziar. – 2. Esser cunscients dils agens sentiments: Communicar tgei ch’ins senta en quella situaziun. – 3. Numnar ils basegns ed argumentar quels. – 4. Articular ina supplica concreta. Priu uss il cass che jeu legel puspei inaga tut quella miarda ellas reits socialas e stun fitgada vid ina novitad nua che zatgi pretenda ch’il mund seigi quaders. E supponin uss inaga che jeu scrivess propi in commentari sutvi. Ord il venter ed en tutta furia scrivess jeu probabel: «Tgaupentel! Perquei che Ti has in tgau quader munta quei aunc ditg buc ch’igl entir mund sto esser quaders!» Culla metoda dalla communicaziun nunviolenta scrivess jeu denton cun tutta precauziun: «Jeu hai constatau che Ti pretendas ch’il mund seigi quaders. Quei ha evocau en mei enqual damonda. Ei tut quei che jeu hai empriu entochen oz stau ina manzegna? Vesend jeu denton Tiu maletg el profil da Tiu account sun jeu sequietada. Astgel jeu dar in cussegl a Ti? Trai la spartgida da Tia frisura inaga sin l’auter maun, lu para Tiu tgau era buca pli aschi quaders. Cordialmein A.» Alice Bertogg viva a Sevgein e lavura sco manadra dal post d’infurmaziun e per ils fatgs da cultura tar Surselva Turissem a Glion. Alice Bertogg abitescha cun sia famiglia a Sevgein. Ella è promotura regiunala da la Lia Rumantscha a Glion.

«Sch’jeu vi setener sin ault nivel internaziunal, ei ina media da puncts da minimum 10,5 per siet necessaria», di la tiradura Annina Tomaschett da Trun ch’ei daventada dacuort campiunessa svizra culla buis silla distanza da 10 meters. Per contonscher quella finamira ei la lavur vid ils pli davos detagls e las finessas necessaria. Las tiraduras ed ils tiradurs dalla Societad da tir Voluntaria Trun vegnan strusch pli ord far fiasta. Suenter la promoziun da lur equipa cun buis silla distanza da 10 meters ella ligia naziunala A – la pli aulta ligia svizra – ei suandau il tetel da campiunessa svizra d’Annina Tomaschett (23). Al campiunadi a Berna ha ei denton era dau ina medaglia d’argien entras la juniora Alicia Beer (15). «Quei tetel dat bia cuntentientscha a mi. Mo ei va vinavon: Trenar e luvrar consequent vid ils detagls e las finessas», di Annina Tomaschett. Quei fa ella el center da tir da Swiss Shooting a Biel, buca lunsch naven da siu liug da dimora Magglingen. Buis colligiada cul laptop «Per concurrenzar cullas meglieras dil mund ei ina media da puncts da minimum 10,5, sche buca 10,6 per siet necessaria. Quei nivel haiel jeu aunc buca contonschiu dil tut, mo quei ei mia finamira», di Annina Tomaschett alla FMR. Per contonscher il final d’ina concurrenza dil Cup mundial cun buis silla distanza da 10 meters basegna ei rodund 631 puncts cun 60 siets, pia ina media da biebein 10,5. «Per vegnir sin quei nivel lavurel jeu consequentamein mintga di. Igl ei surtut ina lavur vid finessas, bia da quei ch’ins vesa buca mo aschia.» Migliurar finessas ei pusseivel en emprema lingia cun registraziuns electronicas. Quellas ein pusseivlas cul sistem da SCATT. La pintga apparatura pendida vid la buis ei colligiada cul laptop e furnescha leu in tschuppel informaziuns. «Quei ei per exempel il temps ch’jeu tegnel la buis, con ditg ch’jeu laghegel ni con ditg ch’jeu sun el 10,5 avon ch’jeu tilel pil tgiet», di Annina Tomaschett che ha empriu oriundamein da pictura e che fa ussa ina scolaziun supplementara da dessegn intern. Cu la schanuglia trembla In’impurtonta rolla gioghi denton era la posiziun e la cundiziun. Il squetsch silla spina d’orsala ni era sillas combas astga buca vegnir sutschazegiaus tier in tir sin peis che cuoza entochen 75 minutas. «Ins s’endisa vid il mal en in liug ni l’auter dil tgierp. Il trenament direscha era giu», relata la tiradura ch’appartegn al cader naziunal dall’elita. In potenzial da migliur seigi adina avon maun: «Jeu sai luvrar vid la posiziun, forsa vid metter giu auter il tgau silla buis, forsa laghegiar auter ni optimar las peisas. Cu ins ha currigiu in punct, ei in auter forsa buca optimals.» Il tgierp seigi buca mintga di tuttina, mo la finamira seigi da far il meglier pusseivel. In’experientscha speciala ha Annina Tomaschett fatg el tir cun Dynamit Fürth ella Ligia naziunala tudestga: «Vonzeivi tremblavan omisdus schanugls. Quei havevel jeu aunc mai giu. Cun volver ils peis en fuorma d’in criec e smaccar anavos la schanuglia eis ei lu stau pusseivel da far calar la trembletga.» Las duas rundas ch’ella hagi astgau sittar cun Dynamit Fürth seigien stadas in eveniment: «Quei ei stau ina scola surtut mentala. En quella halla ei bia canera, ei vegn giubilau mintga da diesch. Igl ei fetg grev da seconcentrar.» Co vinavon sin plaun internaziunal? Dapi rodund tschun onns ei Annina Tomaschett commembra dil cader naziunal dall’elita. Pliras ga ha ella saviu separticipar a concurrenzas internaziunalas. Ina proxima caschun ha ella al Cup mundial a Baku en Aserbaidschan dils 29 d’avrel entochen ils 12 da matg 2024. Leu sa ella semesirar culla buis d’aria. «Nus essan egl onn olimpic ed ussa van las tiraduras culs aspects da saver separticipar als giugs olimpics allas concurrenzas internaziunalas.» Tuttina eis ella vegnida qualificada pil Cup mundial. Probablamein vegn Annina Tomaschett buca pli a contonscher la qualificaziun per l’olimpiada da quest onn a Paris. Schebein ei tonscha per quella en quater onns vegn pér aunc a semussar. «Quei ei segir ina finamira», di ella. Per concurrenzas dil Cup mundial ha la Svizra in contingent da treis tiraduras. Vitier vegnan ina ni duas reservas che siettan leu ord concurrenza. Al Campiunadi d’Europa? Ferton che la stagiun dalla distanza da 10 meters va a fin, entscheiva ussa quella da 50 meters. Surtut sin quella distanza s’auda Annina Tomaschett denter las meglieras Svizras. «La fin da matg e l’entschatta zercladur ha liug il Campiunadi d’Europa dalla distanza da 50 meters en Croazia. Saver separticipar a quel ei segiramein ina da mias grondas finamiras il mument.» Cun 23 onns ei Annina Tomaschett dalla vegliadetgna enneu aunc buca diltut sigl ault dallas prestaziuns. Per quei motiv di ella: «Il mument ei il tir mia veta. Jeu hai la finamira da sittar sin ault nivel aschi ditg sco pusseivel.» Annina Tomaschett al Cup mundial Avon diesch dis ei Annina Tomaschett (23) da Trun daventada campiunessa svizra dil tir culla buis silla distanza da 10 meters. Quei ei stau igl emprem tetel da campiunessa svizra dall’elita dalla commembra dil cader naziunal da Swiss Shooting. Suenter ch’ella ha gia saviu separticipar ad entginas concurrenzas internaziunalas, ein quellas sia finamira principala ils onns vegnents. In’emprema caschun da mussar sias habilitads ha ella questa primavera al Cup mundial a Baku en Aserbaidschan. In’ulteriura finamira d’Annina Tomaschett ei la participaziun als Campiunadis d’Europa da caliber pign silla distanza da 50 meters, medemamein questa primavera, en Croazia. In da ses gronds siemis ei e resta la participaziun a giugs olimpics. (fmr/hh) Annina Tomaschett duront ina runda da tir cun Dynamit Fürth ella Ligia naziunala tudestga. Annina Tomaschett duront ina runda da tir cun Dynamit Fürth ella Ligia naziunala tudestga.

La camona Terri (2170 m s.m.) datier dalla Greina ei in popular dormitori d’alpinistas ed alpinsits. La secziun sursilvana Piz Terri dil Club alpin svizzer preveda d’investir 1,25 milliuns per adattar la part veglia dalla camona dil Terri.Davart il credit decidan las commembras ed ils commembers ad ina radunonza generala extraordinaria ils 11 d’avrel 2024 el Hotel Rätia a Glion. La camona dil Terri sin 2170 m s.m. al pei dalla planira dalla Greina ei ina destinaziun attractiva – 5866 pernottaziuns ha la dimora alpina dumbrau igl onn 2023. Quei tradescha il Club alpin svizzer (CAS) ils 20 da fevrer 2024 en ina communicaziun da pressa. Per porscher vinavon cundiziuns idealas als hosps alpins duei la part veglia dalla tegia vegnir renovada igl onn 2025. «Ei dat pliras munconzas che nus havein gia daditg sil radar e che nus vulein ussa finalmain rugalar», di il president dalla secziun Piz Terri Arno Arpagaus en in discuors cun la FMR. Davart la planisaziun dalla renovaziun informescha el ensemen cugl architect responsabel Gion A. Caminada ad ina radunonza generala extraordinaria che ha liug ils 11 d’avrel 2024 el Hotel Rätia a Glion. Davosa renovaziun 2007 Igl onn 2007 ei la camona dil Terri vegnida renovada la davosa ga. Per saver porscher dapli qualitad da viver als hosps ed al persunal ei in niev edifeci vegnius baghegiaus vid la tegia veglia construida igl onn 1925. Egl niev edifeci hai dau pliras adattaziuns – novas combras per il persunal, ina nova stiva, ina cuschina pli gronda e novas installaziuns sanitaras per dunnas han cumpletau la purschida existenta. Ussa, 17 onns pli tard, datti plans da renovar per la part veglia dalla camona dil Terri. Dapli confort «La part veglia dalla camona dil Terri ei la part che sto vegnir adattada. Cun las renovaziuns planisadas vulein nus augmentar il confort», di Arno Arpagaus. Durmir en dormitoris gronds ei buca pli cunvegnent ad alpinistas ed alpinists d’ozildi. Perquei vegn il dormitori grond spartius en unitads pli pintgas e porscha aschia dapli intimitad allas viandontas ed als viandonts. Per quella midada eisi necessari d’adattar il concept dalla protecziun da fiug. Oz sa la camona dil Terri loschar 108 persunas, el futur denter 100 e 105 hosps. «Suenter la renovaziun havein nus pli paucs letgs. Nies focus schai buc silla quantitad, mobein silla qualitad», argumentescha Arno Arpagaus la decisiun da sminuir la purschida da letgs. Il medem mument duei il provediment d’aua vegnir meglieraus. La maniera da dismetter l’aua piarsa corrispunda era buc pli alla lescha e sto perquei vegnir adattada. Modernisar il provediment d’electricitad ed engrondir il tetg ein medemamein part dalla sanaziun. Cun engrondir il tetg vegn igl edifeci vegl adattaus agl edifeci niev digl onn 2007. Era novas finiastras ein planisadas. «Entras las novas finiastras havein nus dapli glisch ella tegia. Quei dat in’atmosfera pli emperneivla ella camona», di Arno Arpagaus. A medem temps planisescha igl architect Gion A. Caminada ina duscha freida miez el liber, in duscha che semeglia ina cascada. Duschas ellas tegias dil CAS ei in tema dispiteivel. «Jeu crei che nus purschin ina varianta innovativa, persistenta e favoreivla», manegia Arno Arpagaus. «Nus havein aunc neginas experientschas cun ina tala duscha. Era il Club alpin svizzer buc. Igl ei empau ina resca. Mo tuttina essan nus dil meini che quei savess plascher als hosps.» Radunonza generala extraordinaria La construcziun nova ei medemamein planisada en crap e lenn sco igl edifeci digl onn 2007 per la quala igl architect Gion A. Caminada ei staus responsabels. El ei era involvaus ella planisaziun dil novissim project dalla CAS Piz Terri. Per las adattaziuns digl onn 2025 drova ei ina summa da 1,25 milliuns. Quei credit ston las commembras ed ils commembers dalla secziun CAS Piz Terri conceder alla radunonza generala extraodinaria. Cunquei che la renovaziun duei haver liug igl onn da giubileum 2025 ei quella radunonza extraordinaria necessaria. «Aschia gudignein nus in entir onn», manegia Arno Arpagaus. Il suandont proceder ei necessaris: Igl emprem ston ils Terrianers e las Terrianeras dalla secziun CAS Piz Terri conceder il credit, lura sto la secziun survegnir la lubientscha da baghegiar e sco ultim pass sto la CAS Svizra dar il consentiment. Cunquei che la radunonza generala dalla CAS Svizra ei exact in di avon che quella dalla secziun Piz Terri, sentaupan las commembras ed ils commembers ils 11 d’avrel 2024 el Hotel Rätia. Duscha freida per la camona dil Terri Suenter la davosa renovaziun dalla camona dil Terri igl onn 2007 duein las commembras ed ils commembers dalla secziun Piz Terri dil Club alpin svizzer decider ils 11 d’avrel 2024 davart in credit dad 1,25 milliuns per la renovaziun dalla part veglia dalla camona. La part veglia dalla tegia dil Terri drova ina renovaziun. «Nus havein cheu da cumbatter cun meffa, igl ei stgir. Cun las renovaziuns planisadas vulein nus augmentar il confort», di il president dalla secziun Piz Terri dil Club alpin svizzer (CAS), Arno Arpagaus, en in discuors cun la FMR. Duront las lavurs da renovaziun la stad 2025 ei planisau da sminuir ils dormitoris gronds en unitads pli intimas, il tetg duei vegnir engrondius ed igl ei previu ina duscha extraordinaria: ina duscha miez el liber cun aua freida. «Duschas ellas tegias dil CAS ein dispiteivlas. Jeu crei che nus purschin ina varianta innovativa, persistenta e favoreivla», declara Arno Arpagaus. Aschia ina duscha exista aunc en negina tegia dil CAS. Per la planisaziun ei igl architect indigen Gion A. Caminada responsabels che haveva era gia renovau la tegia igl onn 2007. Ils 11 d’avrel 2024 ston ils Terrianers e las Terrianeras conceder il credit dad 1,25 milliuns ad ina radunonza generala extraordinaria el Hotel Rätia a Glion.

La sluccada dalla lescha da secundas habitaziuns decidida l’jamna vargada a Berna ha aunc buca caschunau reacziuns ellas vischnauncas dalla Surselva. Ils presidents communals dian ch’ins hagi priu enconuschientscha dallas midadas. Las vischnauncas che la FMR ha dumandau vesan ils avantatgs dalla sluccada. Ellas vulan denton era prevegnir a venditas per prezzis exagerai. Suenter il Cussegl naziunal ha era il Cussegl dils stans decidiu l’jamna vargada da sluccar la lescha da secundas habitaziuns. Cunquei eisi clar che las sluccadas per engrondir baghetgs vegls ch’ein vegni construir avon igl onn 2012 e scaffir niev spazi d’habitar en favur da secundas habitaziuns va en vigur. Indigens pon en­grondir lur edifecis vegls e baghegiar novas habitaziuns. Suenter la decisiun da Berna ha cusseglier naziunal Martin Candinas, il bab dalla iniziativa parlamentara, detg che las vischnauncas seigien ussa dumandadas da vegnir activas e da ponderar models per promover spazi d’abitar. Surselva ha priu enconuschientscha La novitad da Berna ei arrivada spert en­tochen si Tujetsch. «Secapescha ch’ei drova in cert temps entochen che las ideas per la realisaziun dallas midadas ein sin meisa», di il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn. El hagi entochen ussa aunc buca giu peda da s’occupar dils documents arrivai. Mo sia suprastonza vegni a ponderar co la sluccada dalla lescha da secundas habitaziuns sappi ve­gnir realisada. «Nus essan fetg interessai ch’ils indigens san far las midadas vid lur casas veglias e restan fideivels a nossa vischnaunca.» Era aunc buca s’occupaus dallas novas pusseivladads dalla lescha da secundas habitaziuns ei Claudio Simonet, il president communal da Medel. «Igl ei strusch stau pusseivel da discussiunar quei tema enteifer quels paucs dis dapi la decisisun da Berna», di il president da Medel/Lucmagn. Daniel Solèr, il president dalla vischnaunca Lumnezia ha rispundiu alla FMR, ch’ei dependi ussa con ditg che las vischnauncas hagien temps da far las midadas corrispundentas. «Igl ei ina situaziun fetg speciala.» Far frunt als prighels Ils representants dallas vischnauncas sursilvanas commenteschan a moda reservada la sluccada dalla lescha da secundas habitaziuns. Era a Laax ed a Falera han ins buca vuliu prender posiziun. Il president communal da Laax, Franz Gschwend, ha detg ch’el vegli studegiar tut ils documents novs en ruaus avon che dir enzatgei. E Norbert Good, il president communal da Falera ha rispundiu via e- mail, ch’el vegni a s’annunziar pli tard tier la redacziun cun ina risposta. Ils presidents communals dalla Surselva che la FMR ha contactau vulan era saver far frunt als prighels dalla sluccada dalla lescha da secundas habitaziuns. Il prighel da vender secundas habitaziuns per prezis exagerai stoppi en mintga cass vegnir impedius. Dasperas reenconuschen ils presidents communals denton era ils avantatgs dalla sluccada e per exempel era che las novas lavurs da construcziun dattan paun e gudogn a fatschentas indigenas. Reacziuns reservadas Las vischnancas reageschan a moda e maniera plitost reservada sin la novitad davart la schluccada da la lescha da segundas abitaziuns

Gievgia, ils 14 da mars 2024 referescha Roman Gonzenbach allas 19.00 ella sala da cultura dalla casa da scola a Trun davart sclerosa multipla (MS). Il referent ei caumiedi e directur medicinal per neurologia alla Clinica Valens. El center da siu referat stat in bien stil da viver en connex cun MS. L’entrada ei libra, il referat public vegn organisaus dalla Gruppa da MS dalla Surselva, ina gruppa regiunala dall’organisaziun grischuna. (cdm/fmr)

«Il sem ch’ei vegnius plantaus quest unviern entscheiva a catschar. Tut drova siu temps, aschia era midadas da structura», mettan ils responsabels dalla Casa s. Martin a Trun all’entschatta dalla communicaziun da medias ch’els han distribuiu ier mardis suentermiezdi. Suenter l’emprema unda da demissiuns igl october vargau seigi ei stau pusseivel d'engaschar en mandat e sur la fatschenta Vitalba, la specialista Andrea Brauch, tgirunza diplomada cun formaziun da menadra en fatgs dalla tgira. «Nus essan ussa activamein vidlunder da midar ed adattar las structuras en casa. Il sustegn ed accumpignament extern gida d’anflar mesiras che portan avantatgs», aschia la direcziun dalla casa. Quella e la cumissiun-casa sustegnien las lavurs dad Andrea Brauch. In problem che resti, seigi la munconza da persunal da tgira, quei problem pertuchi denton buca mo la Casa s. Martin. Neginas mesiras d'agir Las constataziuns duront il cuort temps da restructuraziun seigien ordvart positivas ed il menaschi funcziuni bein, communichescha la casa s. Martin. Ins sappi attestar ina fetg buna ed aulta qualitad dalla tgira, la segirtad e la tgira a habitontas e habitonts seigien garanti. «Suenter ina seduta culs responsabels digl Uffeci da sanadad dil Grischun savein nus confirmar ch'ei dat neginas annunzias che pretendessan in’intervenziun.» Ils responsabels dil Cantun hagien fatg attents ch’ei vegni intervegniu immediatamein el cass ch’ei dessi annunzias ni suspects alarmonts ni inquietonts che pretendessen in agir da lur vart. «Enviers la Casa s. Martin dat ei denton neginas raschuns, mesiras ni cundiziuns d’agir. La permissiun da menaschi ei avon maun e buca dubitada», renda la direcziun attent. Pertuccont la lubientscha da menaschi detti ei, tenor turnus usitau, in audit el sectur dalla tgira. Cun quella verificaziun ufficiala analisescha l’autoritad superiura specificamein il sectur da tgira, ses process da lavur e tematicas actualas. «La cumissiun-casa, il gremi-purtader dalla Casa s. Martin, stat vinavon cumpleinamein davos siu president Daniel Tuor, sco era davos il meinacasa Donat Nay». Aschia la communicaziun da medias. La cumissiun-casa refusi detschartamein las reproschas e renfatschas enviers quellas duas persunas. En caussa ha la FMR dumandau gl’Uffeci cantunal da sanadad la posiziun ed ina conferma dils fatgs che la Casa s. Martin communichescha. Il menader digl uffeci, Rudolf Leuthold, ei denton buca staus contonschibels.(fmr/abc) Quest’jamna ei vegniu fatg novas renfatschas als responsabels dalla Casa s. Martin a Trun.

Vendergis, igl 1 da mars 2024, ha la FMR publicau en La Quotidiana ina intervesta cun Doris Neuhäusler. La la sviluppadra communala dad Ilanz/Glion fa en quella paleis certa critica allas autoritads. Ussa pren il president communal Marcus Beer posiziun leutier. El lai valer certas fleivlezias e puncts che fussen da migliurar. Dallas 101 vischnauncas grischunas ei Ilanz/Glion ina dallas grondas. E quella hagi in problem, manegia Doris Neuhäusler. Cun grond slontsch seigi ella ida la primavera 2023 alla lavur, ha l’economa da menaschi confidau in onn pli tard alla FMR. Doris Neuhäusler haveva surpriu il mandat da sviluppadra communala dalla vischnaunca Ilanz/Glion ed entschiet ad inspectar ed analisar la situaziun. Beinprest ha ella organisau ina gi da strategia cun e per las autoritads communalas. Per cuntinuar sia lavur eis ella stada dependenta d’informaziuns ed era da termins che tuts havevan fixau communablamein. Las persunas da clav han concediu ch’ellas hagien buca temps per la lavur strategica. La fin da quest meins dat la habitonta da Glion giu siu mandat da sviluppadra communala. La FMR ha confruntau il president communal Marcus Beer cull’analisa, las observaziuns e las objecziuns da Doris Neuhäusler. «In emprem pass per in svilup ch’ei drizzaus viers gl’avegnir ei sche persunas da clav renconuschan che la vischnaunca ha effectivamein in problem», gi Doris Neuhäusler alla FMR ell’intervesta digl 1 da mars 2024. Tgei manegieis Vus da quei? Da miu manegiar ei la vischnaunca Ilanz/Glion cunfruntada cun differentas sfidas. Jeu discuorel pli bugen da sfidas che da problems. Quei constat. Denton ei quei buc mo tier nus aschia, mintga vischnaunca sbatta cun certas sfidas. Nossa vischnaunca ei entras la fusiun probabel stada cunfruntada ils davos diesch onns cun dapli sfidas che autras, era quei constat. Sfidas ston ins denton pigliar a mauns e luvrar vidlunder. Quei drova naturalmein temps. Oz e damaun san ins segir buc sligiar tuttas sfidas. Marcus Beer, president communal Ilanz/Glion La vischnaunca seigi secavistrada en ina via tschocca e las persunas da clav muossien memia pauca voluntad da sviluppar strategias, gi Doris Neuhäusler. Ei quei aschia? Ils responsabels ein tuttavia cunscients dallas sfidas che sepresentan. La suprastonza e la direcziun communala ein, ensemen culla sviluppadra communala, sefatschentai duront gl’onn vargau culla lavur da project e strategia communala. In emprem pass per sviluppar ina strategia e reglar meglier la lavur da project ei gia fatgs. Uss ha ei denton num da cuntinuar e menar ad ina buna fin quei. Tut drova denton resursas, resursas da persunal, resursas da temps, resursas finanzialas e bia pazienzia. Ord quella vesta eis ei da deplorar che la sviluppadra communala ha visau siu mandat gia suenter in bien onn. Ella gi ch’ei drovi ad Ilanz/Glion ina cultura dalla cooperaziun, ella populaziun regi ina disfidonza enviers las autoritads. Sentis Vus quei, dat ei propi indezis da disfidonza? Ils davos diesch onns han las autoritads communalas stuiu impunder bia temps ed energia per elaborar ina basa communabla per la nova vischnaunca fusiunada. Novas leschas ed ordinaziuns han stuiu vegnir elaboradas, ei ha giu num da reorganisar l' administraziun communala, ils menaschis communals, las scolas e sper tut quei ha la fatschenta dil di (p.ex. manteniment dallas vias, rumiar neiv, tgirar ils uauls, provediment d' aua, menaschi da scola eav.) era stuiu vegnir liquidada. Naturalmein sveglian las lavurs d’unificar la basa legala per l’entira vischnaunca era malcuntentientschas ella populaziun. Quei san ins denton buc evitar. Talas irritaziuns hai ei dau en connex culla lescha da carrar sin las vias d’alp, da funs e d'uaul, en connex cun la rumida da neiv ordeifer il territori habitau, en connex cun la lescha da parcar eav. Quei constat. Las autoritads communalas han denton encuretg il discuors culla populaziun e reponderau lur decisiuns. Quei vegnin nus era a far aschia el futur. Il discuors culla populaziun ei a nus impurtonts, Pertgei per finir vulein nus anflar sligiaziuns che vegnan purtadas dalla populaziun – e buc luvrar encunter il meini general. Il president communal e la suprastonza ein cheu per lavur strategica. Co e cu vuleis Vus s’occupar da quella? Per la suprastonza communala ei quella pretensiun correcta. Il president communal sa denton buc dedicar siu entir pensum mo per la lavur strategica. El ei era confrontaus cun bia lavur da mintgadi, lavur operativa. El ei sco il CEO en ina fatschenta privata, el meina e gida da preparar las sedutas da direcziun e da suprastonza, el tgira il contact culla populaziun, seigi quei en rama d’audienzas ni per mail, el prepara impurtontas fatschentas per la suprastonza ni pil parlament, el representa la vischnaunca en cumissiuns ed a caschun d' occurenzas, el controllescha ils protocols da direcziun e suprastonza, el suttascriva tut la correspondenza ensemen culs menaders da partiziuns, el meina il persunal suttamess direct ad el, e.a.v. Ensemen culla suprastonza communala eis el era responsabels per la lavur strategica. Il problem ei, ch’ils ulteriurs commembers dalla suprastonza han sin fundament da lur pign pensum en rama da 10% tochen 20% era buc las resursas necessarias da sefatschentar exclusivamein da damondas strategicas. Tgei manegieis Vus dall’idea dalla sviluppadra d’organisar in gi da strategia per e culla populaziun? L' idea ei buna e nus vegnin era ad ir quella via. Denton astga quei gi da strategia buc esser mo ina platafuorma per deponer ils giavischs persunals, in aschinumnau concert da giavischs. Il gi da strategia ston ins luvrar vid ils accents principals (visiun, missiun, strategia) pil svilup futur da nossa vischnaunca duront ils proxims 10-15 onns. Ei fussi necessari da far ina pausa da reflexiun communabla, culla finamira da fixar quei che duei schabegiar quels onns. Per quei scopo seigi buca falliu d’encurir agid da glieud d’utro, cusseglia Doris Neuhäusler. Vesesses Vus in tal proceder, ed en tgei fuorma? Ina pausa da reflexiun ei cunzun impurtonta en connex culs projects d' investiziun. Leu sto la vischnaunca Ilanz/Glion formular ina clara strategia. Tgei savein nus realisar cu? Tgei prioritads vulein nus metter? En consequenza ston gronds projects vegnir planisai sin pli liunga vesta. En sia analisa manegia la sviluppadra che la revisiun dalla constituziun decidida e discutada actualmein sligi buca ils vérs problems dad Ilanz/Glion. Tgei scheis Vus da quei? Da principi sustegn jeu dil medem meini. Denton sa la revisiun forsa gidar d' augmentar l’effizienza dalla lavur communala, entras ina reorganisaziun dallas autoritads politicas, e cunzun sa ella gidar da promover la confidonza en quellas. Impurtont ei segir era che la reorganisaziun politica va maun en maun cun l'elaboraziun dalla strategia communala. L’intervesta cun Marcus Beer ei vegnida menada a scret.

Igl Uffeci da sanadad dil cantun Grischun vesa negina necessitad d’intervegnir el menaschi da tgira dalla Casa s. Martin a Trun. Quei ha il cau digl uffeci, Rudolf Leuthold, detg sin damonda dalla FMR. Il president dalla Fundaziun Casa s. Martin e dalla cumissiun casa, Daniel Tuor, vesa il menaschi sin buna via suenter l’unda da demissiuns igl october vargau, ils disvaris e las discussiuns dils davos meins. Il mardis suentermiezdi ein ils exponents dalla Casa s. Martin a Trun s’adressai cun ina communicaziun als mieds da massa. Quei han els fatg suenter bia critica ils davos meins ellas medias, caschunada denter auter sin fundament d’ina unda da demissiuns igl october vargau. Tenor la communicaziun dil mardis sesanfla la casa sin buna via da returnar en ina situaziun ruasseivla. Dapi il schaner ei Andrea Brauch, tgirunza diplomada cun formaziun da menadra en fatgs da tgira, engaschada el menaschi cun in pensum da 60 %. «Las constataziuns duront quei cuort temps ein ordvart positivas, il menaschi funcziuna bein. Nus savein attestar ina fetg buna ed aulta qualitad dalla tgira. La segirtad e la tgira per nossas cussadentas e nos cussadents ei garantida», scriva la Casa s. Martin ella communicaziun als mieds da massa. Ch’il menaschi funcziuna ord vesta dalla lavur da tgira, confirma il cau digl Uffeci da sanadad dil cantun Grischun, Rudolf Leuthold, sin damonda dalla FMR. Negina necessitad d’intervegnir «Tenor nies dretg da controlla exista negin basegns d’intervegnir ella Casa s. Martin davart igl uffeci», di Rudolf Leuthold. El confirma, ch’ei hagi dau in tschuppel annunzias respectiv reclamaziuns davart la casa tiegl uffeci cantunal: «Nus havein survegniu rodund 30 annunzias. Igl ei denton tut annunzias da persunas che lavuran buca pli leu. Dallas emploiadas e dils emploiai ch’ein engaschai ella casa havein nus neginas annunzias.» Tiel cuntegn da quellas annunzias ha el buca vuliu dar sclariment: «Jeu sai denton dir ch’ei setracta da neginas renfatschas concretas pertuccont il survetsch dalla tgira. Ei setracta da constataziuns generalas. Digl uffeci anora exista negin basegns d’intervegnir el menaschi.» Sch’ei dessi annunzias ni reclamaziuns pertuccont la tgira – quei che seigi buca stau il cass tier la Casa s. Martin entochen ussa – pretendessi igl uffeci ina posiziun dalla casa ni dil miedi responsabel. Organisaziun ei caussa dil purtader «Il cantun ha d’exequir la survigilonza dils fatgs professiunals dalla tgira. Per l’organisaziun sco tala dil menaschi ein ils purtaders responsabels», puntuescha Rudolf Leuthold. Pertuccont la problematica d’anflar persunal che vegn medemamein menziunada dalla Casa s. Martin ella communicaziun als mieds da massa, di il cau digl uffeci da sanadad: «Quei ei buca in problem general el cantun Grischun. Nus constatein denton che la problematica ei avon maun ella periferia. Pli perifers ch’in menaschi ei e pli gronds ch’il problem ei. Igl ei secapescha era buca positiv, sch’ina instituziun ei presenta cun in tef negativ ellas medias. La reputaziun d’in menaschi ei era decisiva per recrutar persunal.» Diesch plazs buca occupai Sco il president dalla Fundaziun Casa s. Martin e dalla cumissiun casa, Daniel Tuor, ha detg sin damonda dalla FMR, ha il problem dalla munconza da persunal entschiet ella Casa s. Martin suenter la fasa principala da corona. Il punct culminont seigi allura vegnius contonschius igl october vargau cun in’unda da visadas da plazzas. «Quei ha dau malruaus. Survegnir oz in’autra plazza ella tgira ei buca in grond problem», di Daniel Tuor. Il mument savessi la casa duvrar aunc tschun persunas qualificadas. Sin fundament dalla munconza da persunal san rodund diesch plazs da tgira ella casa buca vegnir occupai il mument: «Actualmein havein nus denter 48 e 50 cussadents, infrastructura havessen nus per 60.» Ensemen cun Andrea Brauch seigi la situaziun vegnida analisada. «Ina dallas mesiras pridas ei che nus havein buca pli partiu organisatoricamein il persunal da tgira sin treis partiziuns, mobein sin duas. Ils cussadents ein reparti vinavon sin treis partiziuns, mo il persunal fuorma aschidadir duas squadras, damai che buca tuts letgs ein occupai», declara Daniel Tuor e puntuescha: «Nus lein mirar d’optimar il survetsch aschi bein sco pusseivel, per aschia far ils plazs da lavur attractivs. Quei drova denton temps. Nus lein ch’il persunal sappi puspei luvrar en ruaus.» «Cumulaziun d’uffecis ei negin disavantatg» Sin damonda dalla FMR ha Daniel Tuor era priu posiziun tier la cumulaziun d’uffecis alla testa strategica dalla Casa s. Martin. El sez ei numnadamein ton president dalla Fundaziun Casa s. Martin sco era dalla cumissiun casa. «En quei grau vesel jeu negins disavantatgs. Quei ei la structura che nus havein. Sco commember dalla cumissiun casa stoss jeu esser automaticamein era commember dalla fundaziun ni dalla Corporaziun Casa da tgira Sutsassiala», accentuescha Daniel Tuor. La fuorma cun Fundaziun Casa s. Martin e Corporaziun Casa da tgira Sutsassiala ei sedada tier l’engrondaziun dalla casa ils onns 1990. La corporaziun secumpona dallas vischnauncas da Breil, Sumvitg e Trun. Tenor Daniel Tuor tegnan la fundaziun e la corporaziun communablamein lur radunonzas. «En vesta alla structura nova culla Reit da sanadad Surselva vegnin nus a stuer far ponderaziuns davart nossa structura», di Daniel Tuor. Ella fundaziun ed ella corporaziun sesan en tut 23 persunas. La Casa s. Martin a Trun ha plaz per 60 cussadentas e cussadents. Il mument dat ella suttetg a rodund 50. Las pretensiuns ein ademplidas Dapi meins ei la Casa s. Martin a Trun ella critica. Pertuccont la tgira dat ei denton nuot da contestar davart il cantun. Tenor il cau digl Uffeci da sanadad dil Grischun, Rudolf Leuthold, ei il basegns d’intervegnir davart igl uffeci buca daus. Hans Huonder/FMR Igl atun vargau ha la Casa s. Martin a Trun stuiu vegnir a frida cun in’unda da visadas da plazzas. Sin quell’unda ei suandada critica ellas medias. Il mardis vargau ha la casa allura reagiu cun ina communicaziun als mieds da massa. En quella scriva ella: «Il menaschi funcziuna bein. Nus savein attestar ina fetg buna ed aulta qualitad dalla tgira.» Il cau digl Uffeci da sanadad dil cantun Grischun, Rudolf Leuthold, ei informaus davart la situaziun ella Casa s. Martin. Sin damonda dalla FMR ha el detg: «Tenor nies dretg da controlla exista davart igl uffeci negin basegns d’intervegnir ella Casa s. Martin.» Il cantun hagi d’exequir la survigilonza dils fatgs professiunals dalla tgira. Per l’organisaziun sco tala dil menaschi seigien ils purtaders responsabels. Tenor Daniel Tuor, president dalla Fundaziun Casa s. Martin e president dalla cumissiun casa, ein las mesiras per optimar il menaschi vegnidas instradadas. La finamira seigi da procurar ch’il persunal sappi puspei luvrar en ruaus.

Sonda, ils 16 da mars 2024 referescha il historiograf Adolf Collenberg a Sedrun davart 600 onns Ligia Sura/Ligia Grischa. Il referat ha liug ella sala Cristalla dalla halla da sport e cultura Dulezi ed entscheiva allas 19.00. La legreivla historia dalla libertad da quella ligia ei mo ina vart dalla medaglia. Il svilup social denton sa tuttavia vegnir consideraus sco via dalla crusch. Paupradad generala, catastrofas localas e regiunalas, la pestilenza, l’uiara dils Franzos, lavinas e la depopulaziun persistenta muort survetsch da mercenari e l’emigraziun han accumpignau ils Grischun permanentamein atras ils tschentaners. Il referent relata da quels temps e sias historias. Il referat vegn arrnaschaus da TujetschVivaCultura. (cdm/fmr)

Mesjamna, ils 20 da mars 2024 organisescha la Distec SA a Mustér ina revista da professiuns. Quella entscheiva allas 16.00 e sedrezza allas clamadas tecnicas dall‘interpresa. Giuvenils e geniturs ein envidai all’informaziun. Sco quei che la Distec SA scriva en ina communicaziun als mieds da massa, porscha l’orientaziun in’investa ellas professiuns da polimecanist e mecanist da producziun. Omisduas professiuns ein era adattadas per dunnas. Mo lu era ella tecnica d’elavurar metal dall’interpresa, las cundiziuns da lavur ed emprendissadi sco era las pusseivladads da sescolar silsuenter en quellas professiunas. Per quell’informaziun stattan persunas dil fatg, mo era ils emprendists dalla Distec SA a disposiziun. Ei vegn declarau tgei pensums ch’il polimecanist ed il mecanist da producziun han e tgei schanzas che quellas professiuns porschan suenter igl emprendissadi. Giuvenils interessai vid quellas professiuns e lur geniturs han era la pusseivladad da prender investa dil menaschi. En quel vegn luvrau cun maschinas d’aulta qualitad e roboters. Per conclusiun dall’informaziun mesjamna, ils 20 da mars 2024 vegn purschiu in apero. A quei arranschament san ils giuvenils era gest s’annunziar per in fuffergnadi. Sin giavisch vegn il transport dil liug da dimora entochen ella Distec SA a Mustér organisaus. Annunzias per quella revista da professiuns san vegnir fatgas tier Tanja Cajacob per telefon 081 929 52 00 ni t.cajacob@distec.ch. (cdm/fmr) La Distec SA porscha la pusseivladad da far igl emprendissadi da polimecanist ni mecanist da producziun.

La stad vargada ha La Vitrina aviert sias portas en in clavau el vitg da Curaglia. Quella revista seprofundescha ella veta e cultura da pli baul dalla Val Medel. Albert Lutz, il capoiniziant da quei interessant project, ha nezegiau las retschercas per quel per publicar in cudisch che sefatschenta d’enconuschents pictur-artists che han visitau la Val Medel. Maletgs e gravuras dattan perdetga dallas lavurs da Bleuler, Primavesi, Hess ni era Scheuchzer. Tschentaners alla liunga ei la Val Medel vegnida traversada da purs e commerciants, mo era da persunalitads dalla Baselgia e da signurs feudals. Cun 1915 meters sur mar ei il Lucmagn numnadamein in dils pli bass pass dallas Alps dil nord el sid. Da quella situaziun ha la Val Medel profitau onns alla liunga. Plirs hospezis naven da S. Gions entochen a S. Maria sepurschevan sco dimora, pli tard lu era la hotellaria a Curaglia. Interessantas scopertas El rom dil project La Vitrina igl onn 2023 ei Albert Lutz sefatschentaus intensivamein dalla historia dalla cultura ella Val Medel. Enten retschercar e rimnar material per quel, eis el era fruntaus sin in tschuppel maletgs e gravuras da pli baul davart la Val Medel. Quei material ha el buca mo nezegiau per La Vitrina, mobein era per in cudisch ch’ei cumparius la fin digl onn vargau. El porta il tetel «Val Medel – Naturforscher und Landschaftsmaler erkunden den Rhein und die Berge am Lukmanier 1700–1830.» En quei cudisch relata el da pictur-artists enconuschents che han visitau la Val Medel e luvrau leu. Perdetgas persuenter ein biars maletgs, mo era gravuras d’avon pli che 200 onns. Igl autur Albert Lutz ha ragischs ella Val Medel. El ei il fegl digl inschignier Albert Lutz ch’ei carschius si a Curaglia e secasaus pli tard a Cuera. Igl autur dil cudisch Albert Lutz che passenta ina part da siu temps da pensiun en sia casa a Soliva, ei staus da 1998 entochen 2019 directur dil Museum Rietberg a Turitg. El ha promoviu en art dall’Asia Orientala ed ei dapresent president dall’uniun La Vitrina ch’ei vegnida fundada culla finamira da regurdar alla historia e las tradiziuns dalla Val Medel. Emprem document da 1705 «Da 1780 entochen 1830 han plirs artists visitau la Val Medel per malegiar e dessignar. Els havevan interess en special pil Rein da Medel ed ils cuolms», scriva Albert Lutz ell’introducziun en siu cudisch ch’el ha dedicau a siu bab che ha viviu da 1911 entochen 2003. Igl onn 1787 ei il pictur-artist Ludwig Hess sefermaus ella val suenter in viadi sul Lucmagn. Ad Acla ha el malegiau la Val Medel: «Quei ei la pli veglia vesta dalla val ch’ei semantenida entochen oz.» Auters, per part fetg enconuschents artists, han visitau la Val Medel ils onns suandonts: Il pictur dalla cuort Johann Georg Primavesi, ils Turitges Hans Conrad Escher e Johann Ludwig Bleuler, Samuel Birmann da Basilea ni era il dessignader engles William Tombleson. Igl emprem capetel da siu cudisch dedichescha Albert Lutz denton a Johann Jakob Scheuchzer. Il Turitges era scienziau dalla natira e miedi. Igl onn 1705 eis el marschaus atras la Val Medel, ha descret quella e documentau ella sin ina carta. Pader Placi ed ils artists e turists «Quei che ha fascinau mei tier quei tema ein ils maletgs vegls ch’ein avon maun, la vesta d’artists d’ordeifer silla val e da l’autra vart pader Placidus a Spescha che deva dimora a quels visitaders pretensius. El accumpignava els e commentava lur lavur», constatescha Albert Lutz. Pader Placidus a Spescha – conventual dalla claustra da Mustér – haveva tut interess da far enconuschenta la Surselva. El era sez alpinist, cronist, perscrutader dalla natira ed activist politic. Il relasch da documents da pader Placidus a Spescha relata digl onn d’uiara 1799, mo era d’ina perioda da ferdaglia che ha laschau crescher ils glatschers e digl «onn senza stad» 1816. «Exact en quei onn da fomaz han dus artists – Johann Ludwig Bleuler e Hans Casper Escher visitau la Surselva e la Val Medel. Las remarcas els documents da pader Placidus a Spescha sestendan sco in fil tgietschen atras quei cudisch», constatescha Albert Lutz. Il cudisch «Val Medel – Naturforscher und Landschaftsmaler erkunden den Rhein und die Berge am Lukmanier 1700–1830» ei in’interessanta fontauna da detagls historics e dalla cultura. El ei dil reminent cumparius ella retscha da publicaziuns dalla Societad dils scienziai da Turitg. Il cudisch sa vegnir empustaus tier contact@vitrina.ch (ISBN 978-3-033-10110-4) Frontispezi dil cudisch digl autur Albert Lutz che porta il tetel «Val Medel». La gravura dil Rein sper S. Roc (1788) ei in’ovra da Salomon Gessner sin fundament d’in maletg da Ludwig Hess. Bleuler, Hess, Escher e la Val Medel Dacuort ei cumparius il cudisch «Val Medel – Naturforscher und Landschaftsmaler erkunden den Rhein und die Berge am Lukmanier 1700–1830». Autur da quel ei Albert Lutz, igl iniziant dil project da cultura La Vitrina. El relata dallas visetas dils pictur-artists sco per exempel Ludwig Hess, Hans Conrad Escher ni Johann Ludwig Bleuler che han portretau la Val Medel. La gravura dil Rein sper S. Roc (1788) ei in’ovra da Salomon Gessner sin fundament d’in maletg da Ludwig Hess. (fmr/hh) Igl autur Albert Lutz en sia casa a Soliva. Ils davos onns eis el sefatschentaus intensivamein dalla cultura, la tradiziun e la veta da pli baul ella Val Medel. In dils resultats da quei engaschament ei il cudisch «Val Medel».

Katrin Blumberg ed Alexander Ernst candideschan per il presidi communal da Sagogn. A caschun dalla radunonza d’elecziun ils 20 da mars 2024 sto il suveran far la tscharna per ina bunamein cumplet nova suprastonza e cumissiun da gestiun. Ina pulita sfida d’occupar tut ils posts vacants en ina emprema runda. La radunonza communala da Sagogn dils 20 da mars 2024 sto buca mo eleger in niev presidi communal, mobein era ina nova suprastonza, cunzun sche Katrin Blumberg havess da surprender il tgamun communal. Ella stat numnadamein a di­sposiziun per l’elecziun dil presidi communal, sco ella tradescha viers la FMR. Katrin Blumberg fa dapi treis onns part dalla suprastonza communala ed ei la suletta dil gremi actual che vul ed astga cuntinuar en suprastonza. La politica communala posseda ina certa fascinaziun per la dunna che vegn oriundamein dalla Tiaratudestga. «Ins sefatschenta cun problems e damondas actualas ch’ins sto tractar e decider.» E da quellas detti, tenor Katrin Blumberg actualmein avunda ella Foppa. «Era per motivs dalla continuitad sundel jeu sedecidida da candidar.» La candidata vegn neu dil turissem Il turissem ei la cumpetenza da coc dalla dunna ch’ei cunpossessura e meinafa­tschenta dad ina interpresa ch’organisescha turas da riverrafting che lavura igl unviern per la scola da skis e che s’enga-scha era sco mediatura independenta. Katrin Blumberg ei s’annunziada avon treis onns per la cumissiun turistica da Sagogn ed ei lura gest vegnida elegida en supra­stonza communala. Ella ei dil meini dad esser bein disponibla sper siu engaschi professiunal per l’incumbensa da presidenta communala. Ina incumbensa ch’ei a Sagogn dotada sulet cun in pensum da lavur da 20 % e che la suprastonza vuless augmentar sin 30 %. «Sco presidenta communala less jeu tgirar in bien contact cun la populaziun.» Malgrad ch’ella capescha per part romontsch sa Katrin Blumberg buca tgamunar ina radunonza per romontsch. «Sche la populaziun tschenta peisa sin quei fatg, sto ella eleger in’autra persuna.» Ella ei denton dil meini da posseder autras cumpetenzas che seigien ella politica locala e la situaziun actuala buca meins impurtontas. Porscher ina schelta Promts da surprender il presidi communal da Sagogn ei era Alexander Ernst, sco el confirmescha sin damonda dalla FMR. El deplorescha ch’ei dat actualmein neginas informaziuns davart dils candidats per la proxima elecziun da suprastonza. «La populaziun sa buca tgi che candidescha. Per las electuras ed ils electurs ei quella situaziun buca prudenta ed ella augmenta la stauncladad da far politica.» Alexander Ernst giavischa che ulteriuras candidaturas per las autoritads communalas da Sa­gogn vegnan publicas. «Democrazia viva dalla informaziun e buca communicar candidaturas entochen la sera d’elec­ziun ademplescha buca quella cundiziun.» In post ella suprastonza communala sa Alexander Ernst s’imaginar da surprender: «Sch’il niev president elegiu giavischa quei.» In uffeci communal ha Alexander Ernst entochen ussa mai exequiu en vischnaunca. Dentont eis el s’engaschaus pil sport e differents projects dalla vischnaunca da Sagogn. Avon bunamein siat onns ei Alexander Ernst arrivaus ensemen cun sia dunna, oriunda da Mustér, e ses treis affons da Basilea a Sagogn, els ein daferton tuts burgheis da Sagogn. Alexander Ernst ei chemicher, biolog ed econom ed ha luvrau en posiziuns directivas per l'industria da chemia da Basilea e Domat. Actualmein ha el in pensum parzial sco directur dall’industria da chemia e diregia in start-up el casti da Löwenberg. Era Alexander Ernst capescha dètg pulit romontsch, conceda denton: «Tematicas pli pretensiusas stoi jeu denton tractar per tudestg.» Martina Beeli desista Buc a disposiziun per il presidi communal stat Martina Beeli che cala sco suprastonta communala per motivs dalla limitaziun dil temps d’uffeci. Quella limitaziun vala denton sulet per l’incarica da suprastonza e lubess senz’auter da candidar sco presidenta. «Jeu less plitost s’engaschar vinavon per il provediment da sanadad en Surselva e sco deputada el Cussegl grond.» Martina Beeli spera denton ch’ei detti avunda persunas en vischnaunca che seigien promtas da surprender ina ni l’autra incarica. Incaricas ch’ella valetescha per interessantas ed impurtontas era sch’ei drova magari in tec pial dira. «Jeu sun perschuadida ch’ins profiteschi persunalmein dallas experienzas ch’ins fa en in tal uffeci.» Il president actual Thomas Candrian dubitescha ch’igl seigi pusseivel dad occupar tut ils posts vacants en ina suleta radunonza communala. E quei malgrad ch’el ha re­tschiert signals positivs da persunas promtas da star a disposiziun per la cumissiun da gestiun. La nova perioda d’uffeci en­tscheiva l’entschatta da fenadur 2024.

Venderdis, ils 22 da mars 2024, salva la Surselva Romontscha sia radunonza generala a Sevgein. Ina tractanda da quella radunonza ei l’elecziun d’ina representanta e d’in suppleant dalla Surselva Romontscha ella suprastonza dalla Lia Rumantscha. Plinavon discuteschan treis persunas che drovan il romontsch en lur professiun davart la damonda, co il romontsch sursilvan ei semidaus ils davos 25 onns. Naven dil rapport annual 2023 entochen al program da lavur 2024/25 setract’ei da tractandas tenor statutas, pia da quellas che vegnan fatgas da mintga radunonza generala. Pli extraordinaria ei la nominaziun d’ina representanta ni d’in suppleant dalla Surselva Romontscha ella suprastonza dalla Lia Rumantscha. Il president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens di, che la participaziun ella suprastonza da Lia Rumantscha munti era la participaziun allas sesidas dalla Surselva Romontscha. «Ei dat ina persuna che ha annunziau a nus siu interess per quei uffeci. Nus havein denton era ponderau ina sligiaziun cun ina representanta ni in representant dalla suprastonza dalla Surselva Romontscha.» Tier ils ulteriurs uffecis da suprastonza dalla Surselva Romontscha vegni ei a dar silmeins ina midada ils proxims onns. Il plenum ei 50 plus Malgrad che la suprastonza consista d’ina maioritad da dunnas e da persunas giuvnas, secumpona la radunonza da commembras e commembers dalla Surselva Romontscha plitost da persunas sur 50 onns. Il president Toni Vinzens che s'auda sez tier la generaziun dils giuvens confirmescha enviers la FMR ch’il commembradi secumponi bein era da giuvnas e giuvens, mo che quels prendien buca part aschi stedi dallas occurrenzas. «Jeu haiel giuvens ord miu cerchel d’enconuschents ni confamigliars da mes collegas da suprastonza che prendan part.» Ei maunchi en general empau igl interess, constatescha il president. «Tenor mei ha quei da far cullas biaras activitads d’autras uniuns en Surselva. La purschida ei fetg gronda e la Surselva Romontscha ei ina uniun che lavura plitost davos las culissas. Nus sustenin denton autras uniuns ed auters projects. Mo sezs essan nus buca ton ella publicitad e cheutras vegnin nus buca percepi aschi fetg sco autras uniuns.» Uniun culturala e buca politica La FMR ha vuliu saver da Toni Vinzens, conta peisa che la Surselva Romontscha detti oz alla politica da lungatg e con con pronta che la glieud seigi oz d’ir sillas barricadas pils basegns dil romontsch sursilvan seigi. «Quei ha forsa veramein midau», di il president dalla Surselva Romontscha. «Gest tier ­l’occupaziun da posts impurtonts ella Romontschia vegn ei buca mirau pli ton fetg silla provegnientscha idiomatica e confessiunala d’ina candidata ni d’in candidat. E pertuccont la politica: Semidada ei era la tenuta dalla Surselva Romontscha enviers il rumantsch ­grischun. Cun la situaziun dad oz san las biaras ed ils biars viver bein», manegia Toni Vinzens ch’ei da professiun ­romanist e scolast gimnasial e ch’ei ­carschius si a Sa­gogn. «Las uniuns romontschas vivan oz pli fetg sco ina cuminonza ch’emprova da trer vid la medema suga.» 600 onns Ligia Grischa La Surselva Romontscha vegn a separticipar uonn alla fiasta da 600 onns ­Ligia Grischa a Trun. Tenor Toni Vinzens hagi la suprastonza dalla Surselva Romontscha giu la biala incumbensa da nominar las novas persunalitads che vegnien integradas el Curtin d’honur a Trun. A caschun da quella fiasta el Curtin d’honur vegni la Surselva Romontscha ad haver la pusseivladad da ­sepresentar ella publicitad. Sper la fiasta da ei la Surselva Romontscha era igl onn current alla tscherca da projects culturals ch’ella sa sustener cun surprender l’organisaziun. Tals projects pon adina vegnir inoltrai alla Surselva Romontscha. Romontsch sursilvan: Quo vadis? Alla fin dalla radunonza generala dil proxim venderdis a Sevgein datti ina ­discussiun al podium davart la damonda dil svilup dil romontsch sursilvan ils davos 25 onns. Sut l’egida da Linus ­Livers vegn la damonda dil svilup discutada da Marietta Cathomas Manetsch, linguista e collaboratura da RTR, da Michal Hohl, scolasta e co-presidenta dil cussegl da scola da Ilanz/Glion e da Hans Huonder, schurnalist e vice-schefredactur dalla Fundaziun Medias Rumantschas. La Surselva Romontscha tscherca projects Il proxim venderdis sera, ils 22 da mars 2024, ha liug a Sevgein la proxima radunonza generala dalla Surselva Romontscha. Denter auter ha la radunonza d’eleger ina nova ni d’in niev representant ni suppleant ella suprastonza dalla Lia Rumantscha. Donat Nay da Trun ha demissiunau en quella funcziun muort limita dil temps d’uffeci. Per gl’auter ei la Surselva Romontscha occupada duront igl entir onn cun differents projects. «La Surselva Romontscha fa ina pulita part da sia lavur davos las culissas», di il president dall’uniun Toni Vinzens. «Nus sustenin cun daners e lavur autras uniuns ed auters projects.» La Surselva Romontscha ei era uonn alla tscherca da projects culturals ch’ella sa sustener cun surprender l’organisaziun. (fmr/mg) Toni Vinzens ,il president dalla Surselva Romontscha

Suenter ch’il tetg plat ei construius, la ligiadira allontanada ed il palancau demontaus sepresenta la Casa Carigiet a Trun en in niev vestgiu. Tenor igl architect Remo Derungs ei igl intern protegius ussa e duei vegnir transformaus pass per pass egl intent previu. Denter auter duei quei esser ina stanza che regorda all’ovra digl actur Zarli Carigiet. La Casa Carigiet ei numnadamein la casa paterna dad el e siu frar, il pictur-artist Alois Carigiet. Ils 19 da fevrer 2019 ei la Casa Carigiet – construida 1769 – sper la baselgia parochiala a Trun vegnida disfatga per gronda part d’in incendi. Suenter quei barschament ha ella scumiau maun e Trun Cultura ha survegniu ella en dretg da baghegiar. La finamira da Trun Cultura eis ei da reconstruir il baghetg, mo rimnar daners persuenter va plitost vess. Il palancau montaus per proteger las parts aunc buca destruidas digl incendi ei sbalunaus l’entschatta december 2023. Sco igl architecht Remo Derungs ha detg alla FMR, ha il construct da tetg provisori e palancau buca pudiu far frunt alla gronda peisa dalla neiv. Adempliu las pretensiuns Miez december 2023 ha il cussegl da vischnaunca da Trun concediu in credit da 100 000 francs per ereger il tetg plat sillas alzadas aunc existentas. Quei ha il parlament fatg culla cundiziun ch’il tetg seigi construius entochen la fin da fevrer 2024 e ch’il palancau vegni demontaus entochen lu. Ussa ei quei il cass. «Il tetg che nus havein construiu protegia la part restonta dil baghetg. Aschia savein nus entscheiver culla renovaziun egl intern», di Remo Derungs dil biro d’architectura «gasser, derungs» ch’ei incumbensaus cul project. Cuntents sco la Casa Carigiet sepresenta ussa ei il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett: «Quei ei in bien svilup, nus essan cuntents sco ei vesa ora uss. Jeu sentel era quei tier la populaziun. Aschia ha Trun Cultura forsa era empau pli sempel da recaltgar daners. Biaras instituziuns interessescha ei era sche la vischnaunca ei promta d’investir sco quei che nus havein fatg.» Far accessibels il tetg Sco quei che Remo Derungs di, ha la suprastonza da Trun Cultura lantschau dacuort in’ulteriura fasa dil project: «Nus havein presentau nossas visiuns alla suprastonza. Tenor quellas eis ei previu en emprema lingia d’ereger ina scala egl intern dil baghetg che colligia las alzadas e meina sil tetg. Nus essan ussa vid quella planisaziun e lessen terminar las lavurs silla stad, pia sillas festivitads pil giubileum 600 onns Ligia Grischa.» Persuenter e per ulteriuras lavurs stattan 420 000 francs a disposiziun. Silsuenter duein las localitads vegnir sanadas. Sco quei che Remo Derungs di, eis ei aunc adina la finamira da reconstruir la part cul tetg destruida cumpleinamein digl incendi: «La finamira ei in tetg cun alas e las duas tuors, aschilunsch ch’ils daners stattan a disposiziun. Il mument essan nus en quei connex en contact culla Tgira da monuments dil cantun Grischun. Il tetg plat che nus havein construiu ussa duei en sesez esser sulettamein in pass intermediar.» Ei mauncan aunc 2,5 milliuns francs Scadina lavur che suonda ussa ei dependenta da daners. Tenor Remo Derungs setracta ei d’ina investiziun totala ella casa da 3,5 entochen 4 milliuns francs. Il mument mauncan aunc rodund 2,5 milliuns francs. Cun pliras instituziuns ei Trun Cultura en contact per retscheiver contribuziuns era pli grondas: «Nus havein redimensiunau il project. Oriundamein quintavan nus cun cuosts da rodund 6 milliuns francs.» La finamira da Trun Cultura seigi da reconstruir e mantener il baghetg ella fuorma originala, aschi bein sco quei seigi pusseivel. Quei vala era per las fatschadas. «Cun tgei ligiadira che nus cuvrin las fatschadas ei aunc buca decidiu. Ina da nossas finamiras ei era d’interpretar silmeins ina part dallas picturas d’Alois Carigiet vid quellas. Quels ornaments entuorn las finiastras ed ils sems haveva el fatg tier la renovaziun dalla casa igl onn 1972. Els ein documentai fotograficamein», di Remo Derungs. Ei seigi stau necessari d’allontanar la ligiadira damai che l’aua da stizzar il fiug e las precipitaziuns erien penetradas denter il mir e la ligiadira. La ligiadira curdavi pli e pli naven dils mirs. Stanzas pils dus artists Ella part dalla casa che ha saviu vegnir spindrada dalla decadenza entras igl incendi e l’aua, duei vegnir endrizzau denter auter stanzas d’exposiziun cun ovras d’Alois e Zarli Carigiet. «Ferton che biaras ovras d’Alois Carigiet ein exponidas, dat ei negin’exposiziun davart quellas da Zarli Carigiet. En ina stanza lessen nus mussar egl avegnir ils films cun el, documentaziuns ch’ein tier SRF», relata Remo Derungs. Cun quellas stanzas duei la casa sco casa paterna dils dus artists enconuschents survegnir ina muntada speciala. Gest tenor mieds finanzials a disposiziun duein las ulteriuras localitads allura vegnir renovadas e star a disposiziun per exempel per arranschaments ni occasiuns da cultura ed art. Rimnar ils daners pil project numna Remo Derungs lu era la pli gronda sfida dil mument da Trun Cultura. Quei era en vesta alla renovaziun dalla Casa Desax buca lunsch naven dalla Casa Carigiet. La Casa Desax duei esser la davosa part dil project da Trun Cultura. Gia realisaus ei il Spazi Spescha cun ovras da Matias Spescha en localitads dall’anteriura Fabrica da ponn Truns. Aschia sepresenta la Casa Carigiet sil plaz cadruvi a Trun ussa. Palancau e ligiadira dallas fatschadas ein allontanai, las alzadas aunc existentas ein protegidas d’in tetg plat. Ils sochels pil tetg plat ch’ei vegnius finius la fin da fevrer 2024. La foto muossa ina part digl intern dall’alzada sisum. Extract dils ornaments malegiai 1972 d’Alois Carigiet vid la Casa Carigiet. Els han stuiu vegnir allontanai culla ligiadira. Eventualmein vegn ina part da quels puspei malegiada vid la casa. Il tetg plat sillas alzadas mantenidas dalla Casa Carigiet a Trun ei fatgs. «Nova» Casa Carigiet pren conturas
Il project per mantener la Casa Carigiet e Trun e far ord ella ina casa da cultura ed art pren conturas. Il tetg plat ei fatgs, il palancau demontaus e la ligiadira dallas fatschadas allontanada. Egl avegnir duei la casa porscher caschuns da sentupada e dar spazi allas ovras dils frars Alois e Zarli Carigiet.
«Nus essan cuntents sco ei vesa ora uss», di il president communal Dumeni Tomaschett sin damonda dalla FMR. Sco pretendiu dalla vischnaunca da Trun ei il tetg plat fatgs ed il palancau allontanaus. «Il tetg protegia ussa las localitads che nus lein mantener», di igl architect Remo Derungs. Sco proxim pass duei vegnir construiu ina scala egl intern dil baghetg. Quella duei colligiar las alzadas cul tetg plat. Tonaton resta il scopo da reconstruir la part disfatga digl incendi avon tschun onns. «La finamira ei in tetg cun alas e las duas tuors, aschilunsch ch’ils daners stattan a disposiziun. Il mument essan nus en quei connex en contact culla Tgira da monuments dil cantun Grischun», di Remo Derungs dil biro d’architectura «gasser, derungs» ch’ei incumbensaus cul project. La casa duei survir egl avegnir alla cultura ed igl art. Aschia duei era vegniu purschiu spazi ad in’exposiziun d’ovras d’Alois Carigiet, mo lu surtut era da siu frar, igl actur Zarli Carigiet. Tenor Remo Derungs exista negin’exposiun davart ils films cun el. Quei duei semidar ella Casa Carigiet. La gronda sfida dil mument ei da recaltgar daners per la casa. Il mument mauncan aunc 2,5 milliuns francs.

La davosa fin d’jamna ha la Societad da musica da Falera envidau a siu concert annual ella Fermata. Las 33 musicantas e musicants e lur dirigent Duri Cathomen ein seproduci sut il motto «Celtic Night». «Nus havein entschiet avon entgins onns d’eleger in tema pil concert», di Heidi Casutt, la vicedirigenta dalla Societad da musica da Falera. Igl onn vargau seigi quei stau l’Italia ed uonn hagi ins decidiu d’ir viers nord en quei bellezia mund dalla musica irica-celtica che porschi musica per tuttas generaziuns. Suenter tscheina ha igl auditori saviu tedlar siat producziuns. Naven dalla suita da concert «Cry of the Celts» entochen alla melodia tradiziunala celtica «Erin Shore» ni al toc «Celtic Force» ch’il musicist da brass svizzer Mario Bürki ha cumponiu a basa da treis canzuns popularas dall’Irlanda. «Celtic Force» ei la producziun da pag che la Societad da musica da Falera presenta ils 8 e 9 da zercladur 2024 alla Fiasta da musica cantunala a Claustra. Musica che va ell’ureglia «Nus essan loschs d’haver tons giuvens en nossa musica», han la vicedirigenta Heidi Casutt ed il dirigent dalla musica da Falera Duri Cathomen detg en dicuors cun la FMR. «Quei fa bein e dat speronza pigl avegnir.» Il dirigent ha manegiau che las musicantas ed ils musicants hagien schau plascher fetg da sunar la musica irlandesa-celtica. «Quellas melodias van bein ell’ureglia. Quei munta denton buca ch’ellas ein pli semplas per las musicantas ed ils musicants.» Puncto fuorma generala dalla musica ei il dirigent cuntents. «Nus essan stai sin in nivel fetg stabil ils davos onns era grazia allas musicantas ed als musicants ch’ein flexibels e separticipeschan stedi als exercezis. Jeu sun fetg leds che nus havein aunc in pèr giuvenils ch’ein vidlunder d’emprender da sunar e che vegnan – aschia sperel jeu – commembers da nossa musica.» La musica da Falera, dirigida da Duri Cathomen, ei sepresentada cun producziuns musicalas ord il mund irlandes-celtic.

Las artistas ed ils artists che lavuran el Casti da Schluein envidan la populaziun da beiber caffè el casti. Il davos venderdis ein numerusas persunas suandadas igl invit sil fegl sgulont ed han assistiu a l’avertura dil Café Casti. Quei café ei aviarts naven dad ussa mintga venderdis suentermiezdi. Il Casti da Schluein ch’ei en possess digl uestgiu da Cuera vegn duvraus dapi tschun onns sco center da cultura, innovaziun e per start-ups. Ferton che l’innovaziun ed ils start-ups ein suttetg tier l’interpresa Surselva impact lab ei igl art da casa ell’uniun che senumna Löwenberg.art. Ina roscha artistas ed artists han endrizzau lur ateliers sut il tetg dil casti. Ella suprastonza dall’uniun Löwenberg.art ei era l’artista Daniela Demarmels da Danis che organisescha era occurrenzas publicas el Casti da Schluein. Ina da quellas ei il Café Casti ch’ei vegnius aviarts cun in di dils ateliers aviarts, cun musica, petta e caffè e la sera cun ina tscheina da curry dall’India. Far enconuschents il casti «Nossa finamira principala cul Café ­Casti ei da far enconuschent nossa purschida. E nus vulein envidar la glieud da vegnir en contact cun nus», dian Daniela Demarmels e Maria Dunst, la menadra e sia substituta dil Café Casti. Daniela Demarmels aschunta: «Ins duei veser che quella casa viva e che nus havein ina buna cuminonza. Nus vulein mussar alla populaziun tgei che nus fagein el Ca­sti da Schluein.» E Maria Dunst manegia: «Clar che nus beneventein mintgina e mintgin ch’anfla la via si el casti il venderdis. Era sche nus savein che biaras e biars che vegnan han ina affinitad tier igl art ni tier ina u l’autra artista ni artist che lavur cheu. Beinvegni ein tuttas e tuts.» In casti cun biara veta Ina dallas artistas che ha in atelier el Ca­sti da Schluein ei Silvia Tschuor da Sa­gogn. Ella ha menau la FMR tras il casti e mussau ils differents ateliers. «Jeu mezza lavurel parzialmein en in mistregn e sundel buca adina en miu atelier el Ca­sti da Schluein. Perquei partel jeu el cugl artist Luis Coray da Laax a Cuera.» El casti lavuran biabein 15 artistas ed artists che malegian e pictureschan. Certas artistas dattan era cuors. Daniela Demarmels dat per exempel cuors da modellar cun ar­schella. Maria Dunst dat cuors per clowns e plinavon datti ina artista da sault che ha ina scola da ballet ni ch’ei dat era cuors da yoga el casti. Davos las preits dil Casti da Schluein datti ultra da quei exposiziuns, producziuns da teater, prelecziuns, concerts e festivals cun artistas ed artists indigens e d’ordeifer. Caffè e petta «L’idea dil Café Casti ei buca da survir entiras tratgas. Nus essan buca in restaurant», dian las duas menadras dil Café Casti. «Nies team survescha caffè e petta e forsa per la fin dil di da lavur aunc in migiel vin.» Ellas hagien decidiu d’en­tscheiver inagada, manegian Daniela Demarmels e Maria Dunst. «Nus havein schon ideas per attracziuns supplementaras, mo nus stuein far in pass suenter l’auter.» Il casti ha avantatgs Ton Daniela Demarmels sco era Maria Dunst apprezieschan da saver luvrar el Casti da Schluein. «Mintgaton fussi bien d’esser en in liug pli central. Mo sut il streh predomineschan ils arguments pil Casti da Schluein», di l’artista Daniela Demarmels. Per laxscolasta da clownaria Maria Dunst ei igl argument dall’inspiraziun in dils impurtonts che plaida pil Casti da Schluein. «L’atmosfera, il ruaus e la vesta naven dil casti dattan fetg biara inspiraziun per nossa lavur.» Ulteriuras informaziuns davart la nova purschida cul Café Casti a Schluein datti sin la pagina d’internet www.loewenberg.art. Caffè e petta el Casti da Schluein L’organisaziun Löwenberg.art che tgira ils ateliers cun las artistas ed ils artists el Casti da Schluein ha engrondiu sia purschida cun in café ch’ei aviarts mintga venderdis suentermiezdi. «Nossa finamira principala cul Café Casti il venderdis ei da far enconuschents il Casti da Schluein sco casa d’art e da possiblitar alla glieud da vegnir en contact cun nus», dian Daniela Demarmels e Maria Dunst, las duas menadras dil Café Casti. Ins vul mussar che quella casa viva ed ei regia ina buna cumminonza. «Nus vulein era mussar alla populaziun tgei che nus fagein El casti lavuran biabein 15 artistas ed artists che modelleschan e pictureschan. Certas artistas dattan era cuors. (fmr/mg) La meisa da caffè el Casti da Schluein ei stada bein occupada igl entir suentermiezdi. La squadra dil Café Casti ein era artistas ed artists cun ateliers en casa.

Sonda vargada ha giu liug a Laax ella Cularta la vernissascha dall’exposiziun da graffitis e street art da Thomas Wels. Igl artist e fotograf Thomas Wels viva dapi entgins onns a Laax e posseda ina vasta collecziun da graffitis ed ovras da street art. «Amur all’em­prema egliada» senumna la schelta dalla collecziun che la Cularta presenta ils proxims treis meins entochen ils 16 da zercladur 2024. «La relaziun denter la Cularta e mei ei stada in’amur dall’emprema egliada», di igl artist Thomas Wels che viva dapi siat onns ensemen cun sia consorta a Laax. Avon dus onns seigi el vegnius dumandaus da far ina exposiziun ella Cularta. «Per mei ei quei stau clar. Jeu vi turnar enzatgei al vitg da Laax che ha dau e dat era a mi fetg bia.» Art dalla via digl entir mund Las ovras che Thomas Wels expona a Laax derivan da sia Rainbow Collection. Quei ei ina collecziun d’art ch’igl artist sez ha fundau igl onn 2008. A caschun d’ina guida cullas medias ha la curatura dall’exposiziun e historicra d’art Tania Di Brita detg, che quella collecziun cumpegli ovras da street art da ver 20 artistas ed artists digl entir mund, oravontut dils Stadis Uni, dalla Frontscha e dalla Gronda Britannia, mo era dalla Spagna, dalla Norvegia, dalla Tiara­tudestga e da numerusas autras tiaras. Mussar il fenomen global Sco quei che Tania Di Brita ha informau ella Cularta, reflecteschian las ovras ussa exponidas a Laax las aspectativas dil collecziunader. «Nossa finamira ei da mussar il fenomen global, mo era local da quei art da graffitis e picturas dalla via.» Igl artist sez, derivonts dalla Tiara­tudestga, ha raquintau alla FMR co el hagi entschiet a s’interessar per street art. «Il mument decisiv ei stau ina gronda inscripziun sin ina preit melna ell’Africa dil Sid. Cun grondas lettras stev’il plaid «Baby» screts sil mir mellen.» Quei seigi stau siu emprem contact cul street art che ha fascinau el aschi fetg, ch’el hagi cuntinuau. Industrial, fotograf e collecziunader Thomas Wels ha detg ch’igl apparat da fotografar seigi staus siu pli fideivel cumpogn da viadi era sco um da fatschenta ellas metropolas mundialas. «Ovras da street art ch’ein malegiadas vid ils mirs da betun san ins gie buca rimnar, perquei hai jeu fotografau e collecziunau ellas.» El ei staus manager sil sectur d’immobilias. «Jeu hai en mia professiun pia adina giu da far cun preits picturadas e per part sfiguradas e cun quartiers ch’eran occupai d’artists da street art.» Quei che plaschevi ad el vegnevi fotografau. La gronda lavur entscheivi suenter la fotografia, numnadamein la lavur d’encurir l’arti­sta ni igl artist. Ils davos 20 onns seigi quei ve­gniu pli sempel, perquei ch’ils artists stoppien buca pli sezuppar ell’anonimitad. Da pop art tier urban art Sin ses viadis dils davos 40 onns ha il protagonist dalla exposiziun ella Cularta rimnau nundumbreivlas ovras ord la scena da pop art ch’ei naschida ils onns suenter 1960. Ils davos onns s’occupescha el era dalla scena da urban art che cumpeglia tut igl art ch’ins vesa sin via naven dil monument entochen al street art. La Cularta presenta sin duas alzadas ovras da differents decennis. Ils maletgs ed objects ein exponi els locals. Ins sa denton era contemplar els sin plirs visurs digitals. In «must» per la Cularta La curatura dalla Cularta, Yvonne Gienal ha detg cuort avon la vernissascha, ch’ei detti sper igl artist sez aunc in secund motiv impurtont per far l’exposiziun da street art ella Cularta. «Jeu sun perschuadida ch’igl ei impurtont da presentar tuttas fatschas digl art en nossa casa. Street art ei ina fuorma digl art che plidenta fetg biara ­glieud perquei ch’ils maletgs ein presents dapertut el mintgadi, cunzun ellas regiuns urbanas. Cun l’exposiziun ella Cularta savein nus far pli enconuschents quei stil digl art era en nossa regiun.» Graffitis e street art ella Cularta La davosa sonda suentermiezdi han ils curaturs dalla Cularta a Laax envidau alla vernissascha dall’exposiziun da graffitis e street art digl indigen Thomas Wels che viva dapi siat onns a Laax. «Amur all’emprema egliada» ei il tetel dall’exposiziun che raquenta dil moviment creativ, urban ed internaziunal dalla Rainbow Collection. Secapescha che l’exposiziun ella Cularta sa mussar mo ina part dall’entira collecziun da Thomas Wels. L’exposiziun che cuozza entochen ils 16 da zercladur 2024 dat la pusseivladad da s’occupar dil tema street art en general. Sco quei che la Cularta scriva, survegni la visitadra ed il visitader access ad ovras originalas d’artistas e d’artists da renum mundial e da piuniers ch’ins hagi mai viu aschia en Svizra. (fmr/mg) Igl artist e collec­ziunader da graffitis e street art Thomas Wels expona ella Cularta. El deriva dalla Tiaratudestga e viva dapi siat onns a Laax. L’exposiziun «Love At First Sight – La forza dil street art» ella Cularta ei aviarta entochen ils 16 da zer-cladur 2024. Ils dis e las uras d’avertura ein publicadas sin www.cularta.ch.

Tschei gi ha ei puspei bischau grascha. Buca la brina, mobein quella da colur alva sco la neiv. La dumengia dil maraton eis ei stau per biars ell’Engiadina damemia. Ins era disaus cun bellezia maletgs, cun tschiel blau e la siarp da sportistas e sportists che sestenda dalla val giuadora da Maloja tochen S-chanf. Uonn eis ei stau inagada auter. Il maraton 2024 resta en memoria pervia dalla nevaglia e la nebla. Insumma han las costas e valladas dallas Alps drizzadas encunter sid survegniu bia da quei custeivel alv ch’il turissem drova gl’unviern. Tgei ha quei da far culla grascha?, vegnis vus a sedumandar. Per l’ina vi jeu bugen desister da quella gronda massa alva ch’ei memia tard. Las queidas da far umens da neiv e fierer bottas ein vargadas. Ussa han ins queidas da mirar co ei verdegia. Ussa il mars survegnan quellas scrottas che crodan giu da tschiel in auter num. Silmeins cheu ella Foppa cun in clima pli migeivel. Mintga bischa ei ussa grascha. Ei tuna empau grop e nuncultivau, mo igl ei aschia. En regiuns nua ch’ei vegn baul terrein dat ei tochen viaden igl avrel tscheu e leu ina feffa. Ils 6 d’avrel 1975 haveva ina cozza da varga in miez meter curclau nossa cuntrada. Tut che fuss staus semtgaus per la primavera. En autras regiuns eran las lavinas ruttas ora. Quella dumengia alva resta ella memoria collec­tiva. Ils onns avon e suenter ha ei adina puspei dau gra­scha giu da tschiel. Biars pon buca pli mirar sin neiv e sch’ei bischa sa quei ir silla morala. Ins era selegraus dallas tulipanas e digl em­prem verd dallas caglias. Ed ei sa far nuot auter che bischar – grossas scrottas! Avon decennis haveva miu tat declarau che quei seigi buca schi nausch. Il cuntrari, sch’ei bischi entuorn Pastgas, seigi quei la gra­scha dils paupers. Dapi lu s’auda ina cozza da neiv tier la secunda mesadad da mars e tier gl’avrel. Schi­glioc eis ei buca primavera. Pertgei ils orts e curtgins drovan gra­scha per ch’ei verdegi endretg. Tschei gi eis ei lu era puspei ina gada dau en egl co quella neiv, che para da smaccar a funs tut, fa effect. La damaun parevi profund unviern ed ils luvrers communals vegnevan buca suenter da far ora tuttas vias da quatier. Il suentermiezgi era la grascha svanida, sfundrada per engarschar la cultira. Augustin Beeli ei redactur da la FMR.

Tschei gi ha ei puspei bischau grascha. Buca la brina, mobein quella da colur alva, sco la neiv. La dumengia dil maraton eis ei stau per biars ell’Engiadina damemia. Ins era disaus cun bellezia maletgs, cun tschiel blau e la siarp da sportistas e sportists che sestendan dalla val giuadora da Maloja tochen S-chanf. Uonn eis ei stau inagada auter. Il maraton 2024 resta en memoria pervia dalla nevaglia e la nebla. Insumma han las costas e valladas dallas Alps drizzadas encunter sid survegniu bia da quei custeivel alv ch’il turissem drova gl’unviern. Tgei ha quei da far culla grascha?, vegnis vus a sedumandar. Per l’ina vi jeu bugen desister da quella gronda massa alva ch’ei memia tard. Las queidas da far umens da neiv e fierer bottas ein vargadas. Ussa han ins queidas da mirar co ei verdegia. Ussa il mars survegnan quellas scrottas che crodan giu da tschiel in auter num. Silmeins cheu ella Foppa cun in clima pli migeivel. Mintga bischa ei ussa grascha. Ei tuna empau grop e nuncultivau, mo igl ei aschia. En regiuns nua ch’ei vegn baul terrein dat ei tochen viaden igl avrel tscheu e leu ina feffa. Ils 6 d’avrel 1975 haveva ina cozza da varga in miez meter da quei material curclau nossa cuntrada. Tut che fuss stau semtgaus per la primavera. En autras eran las lavinas ruttas ora. Quella Dumengi’Alva resta ella memoria collectiva. Ils onns avon e suenter ha ei adina puspei dau grascha giu da tschiel. Biars pon buca pli mirar sin neiv e sch’ei bischa sa quei ir silla morala. Ins era selegraus dallas tulipanas e digl emprem verd dallas caglias. Ed ei sa far nuot auter che bischar – grossas scrottas! Avon decennis haveva miu tat declarau che quei seigi buca schi nausch. Il cuntrari, sch’ei bischi entuorn Pastgas, seigi quei la grascha dils paupers. Dapi lu s’auda ina cozza da neiv tier la secunda mesadad da mars e tier gl’avrel. Schiglioc eis ei buca primavera. Pertgei ils orts e curtgins drovan grascha per ch’ei verdegi endretg. Tschei gi eis ei lu era puspei ina gada dau en egl co quella neiv che para da smaccar a funs tut fa effect. La damaun parevi profund unviern ed ils luvrers communals vegnevan buca suenter da far ora tuttas vias da quatier. Il suentermiezgi era la grascha svanida, sfundrada per engarschar la cultira.

«Forsa», «probabel» ni «jeu mirel lu aunc». Talas rispostas dun jeu bugen. Jeu vi buc empermetter zatgei che jeu sai ni vi buca tener. Enstagl da gir gie, pli bugen aunc spitgar giu empau e tener aviert ina porta. Cu in termin ei inaga fixaus ni in uffeci acceptaus, eis ei memia tard. Jeu sun segir buca la suletta che ha denteren bugen quels termins provisorics, aschia ch’ins sa aunc dir giu il davos mument, en cass ch’ei sedat zatgei meglier. Mo buc esser ligiaus memia fetg, pli bugen aunc tener liber autras opziuns. Quei pertucca buca mo nies temps liber, cu igl ei da decider sch’ins vul ir ad ina fiasta ni far la spassegiada. Entgins suprendan era ina nova plazza cul patratg da lu forsa encurir zatgei auter en in ni dus onns. Mo buc esser ligiaus memia fetg. Per tgi che sto reservar ina meisa en in’ustria ni per tgi che vul planisar ina fiasta eis ei stentus, sche la collega decida pér il davos mument definitivamein, sch’ella pren uss part ni buc. Mo probabel ei quella tenuta ina reacziun sin nossa moda da viver e dad esser en contact in cun l’auter. Oz sto tut ir spert, magari pliras caussas parallelmein, e contonschibels essan nus da tut temps. Biars legian aunc la sera e-mails e ston trasora esser sil current. Cheu eis ei segir era bien, sch’ins tegn liber certas caussas e s’oblighescha buca memia fetg. Sche jeu sun stauncla la sera, sai jeu lu cun buna cunscienzia dir giu in termin e star sin canapè. Quei tuna empau dad egoist, mo nus essan gie era responsabels per nossa sanadad. Dad ina vart eis ei pia bien da buca seligiar memia fetg. Dall’autra vart duvrein nus denton era certs ligioms, quei muossa era la religiun. Ins sa ir da quei anora ch’il plaid religiun vegn dil latin religare che munta «ligiar anavos». En quei senn vul il carstgaun seligiar vida zatgei divin che dat in tegn en la veta. Per mei munta religiun denton buca mo dad esser aviarts per il divin, mobein era da veser che nus essan colligiai cun biars auters carstgauns cun semeglionts desideris. Jeu manegel che nus duvrein tals ligioms che dattan segirtad e tegn, gest en nies temps nua che tut semida aschi spert. Quels san gidar da vegnir sin auters patratgs e da tschentar las dretgas prioritads. Jeu vi per exempel sespruar da metter d’ina vart il handy la sera e prender temps per auter. Forsa che quei gartegia el futur empau pli savens che tochen dacheu. Lein mirar… En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Anja Felix-Candrian è plevonessa refurmada. Ella instruescha religiun ed etica en scola primara e superiura en Portenza ed a Glion.

Amiez il vitg da Rabius duei dar in niev plaz da sentupada. L’uniun Rabius anavon che s’engascha pils basegns dil vitg da Rabius, ha iniziau la renovaziun dil cadruvi, il plaz avon baselgia. L’idea ei d’augmentar la qualitad dil center dil vitg e da crear ina plivalur per Rabius. Proximamein vegn il project pil presentaus alla radunonza generala dall’uniun Rabius anavon che ha era da lubir in credit pil project. Plontas che dattan umbriva, in pastget, bauns, ina fontauna ed ina tualetta publica. Quels elements duein tenor il project remplazzar la platta da betun avon baselgia. La sulada ed il mir dateschan dils onns suenter 1970 cura che la veglia casa pervenda da Rabius ei vegnida spazzada. La pleiv e la vischnaunca duvravan il plaz avon baselgia. Diego Deplazes, il president dall’uniun Rabius anavon di, ch’ei seigi ussa denton neras uras da far enzatgei. «Sch’ins mira il stan actual da nies plaz cadruvi cun quels mirs da betun che porschan in maletg ch’ei tut auter che bials, ei il basegn d’agir propi avon maun.» Alla fin finala setracti ei d’in liug central el vitg da Rabius ed il plaz avon baselgia havessi d’esser in liug da sentupada e da passadi per indigens e turists, di Diego Deplazes en discuors cun la FMR. «Nus lessen augmentar la qualitad da quei liug ed embellir il plaz dad oz.» Treis architects indigens Dapli spazi, dapli glisch e dapli verd. Tenor quels treis principis han ils giuvens architects indigens Gino Maissen, Flavio Maissen e Gian-Andrea Beer fatg in studi co il cadruvi savess veser ora el futur. Sco quei ch’ei stat scret en l’incumbensa pil studi seigien ils architects sefatschentai da detschiert culla damonda, co ch’il plaz duessi vegnir concepius per dar nova veta al vitg cun ses 400 habitonts e habitontas. Tenor il president da Rabius anavon vuless ins era duvrar il cadruvi niev sco liug per fiastas e sentupadas. Diego Deplazes: «Il vitg da Rabius ei buca surdotaus cun loghens da sentupada. Nus havein in’ustria e da niev havessen nus in plaz ch’ins savess era duvrar per exempel per far ina fiasta dil vitg, ni nua ch’ils turists e quels che van en baselgia ni en santeri san far ina pausa spontana.» In liug da sentupada Ils treis giuvens architects da Rabius han entschiet lur lavur avon circa dus onns cun skizzar in project. Quei cun la clara la finamira da far ord il plaz da betun in plaz sempel, plascheivel cun biars elements naturals, in plaz che ha era pli pauca canera che tochen uss neu dalla via principala. «Nus havein giu il cletg che la vischnaunca da Sumvitg ha – a basa dalla skizza – decidiu d’eleger ina cumissiun Plaz cadruvi Rabius», di Diego Deplazes. Quella cumissiun che vegn era presidiada dil president da Rabius anavon ha lu decidiu da far orda la skizza in studi da project. «All’entschatta hai giu num optimar ils cuosts. Mo entochen la fin han ils architects giu preparau in concept che ha cuntentau era puncto finanzas», aschia Diego Deplazes. Quei studi da project sappi l’uniun Rabius anavon suttametter als commembers da Rabius anavon ed als gremis da vischnaunca per lubir ils proxims pass. Mo secapescha ch’ins vegli era possiblitar alla tgira cantunala da monuments da prender envesta dil project. Il cadruvi vegness era suenter la renovaziun a restar en possess dalla pleiv da Rabius. Quella ha denton surschau il plaz alla vischnaunca politica el dretg da baghegiar. Il sustegn finanzial dasponsurs ei indispensabels Ils 25 da mars 2024 vegn l’uniun Rabius anavon a dumandar la radunonza generala da conceder in credit da 90 000 francs pil cadruvi. Il niev plaz ei calculaus cun cuosts totals da 248 000 francs. Sut la premissa che Rabius anavon decidi da dar il credit, sappi ins parter dil fatg che la vischnaunca da Sumvitg vegni a contribuir ina part als cuosts, di Diego Deplazes. «Nus fussen engrazieivels sche la vischnaunca contribuess 60 000 francs.» Var 100 000 francs vegni Rabius anavon a rimnar da sponsurs privats, instituziuns sco la tgira cantunala da monuments e da fundaziuns. «Impurtont per survegnir ulteriurs daners ei che nossa radunonza generala da Rabius anavon approbeschi igl agen credit.» Il president da Rabius anavon giavischass che la finanziaziun fuss segirada entochen la fin digl onn 2024. Lu savess ins quintar ch’il niev cadruvi da Rabius vegness realisaus el decuors digl onn 2025. Tgi ei l’uniunRabius anavon? L’uniun Rabius anavon ei vegnida fundada igl onn 2020 sco uniun dalla fracziun da Rabius che ha sco finamira da tgirar e promover la cuminonza el vitg da Rabius. L’uniun vul era promover il svilup dil vitg sco era dalla veta sociala e culturala da Rabius. E sco tiarza finamira s’engascha Rabius anavon per mantener il maletg dil vitg e dalla cuntrada entuorn il vitg. L’uniun Rabius anavon dumbra 64 commembras e commembers singuls e sis uniuns da Rabius ch’ein era commembras collectivas. Ina dallas occurrenzas annualas che l’uniun organisescha ei la fiasta dil vitg che ha adina liug igl uost. Plinavon s’engascha la commembranza era cun lavur cumina e cun decorar il pigniel da Nadal. (fmr/mg) Rabius vul embellir il coc dil vitg Treis giuvens architects indigens han presentau in niev concept per il plaz cadruvi da Rabius. Ils daners per la realisaziun dil project mauncan denton aunc. MARTIN GABRIEL/FMR Ils onns suenter 1970 ha la pleiv da Rabius spazzau la casa pervenda sper la baselgia. Quei denter auter per haver dapli plaz per las occurrenzas ecclesiasticas. Ins ha fatg ina construcziun da mir e betunau il plaz. Dapi circa dus onns s’engascha l’uniun Rabius anavon, che ha sco finamira da promover la cuminonza e da tgirar il maletg dil vitg, per sanar il plaz avon baselgia, il cadruvi. L’uniun ha incumbensau treis giuvens architects Gino Maissen, Flavio Maissen e Gian-Andrea Beer da far in concept per in cadruvi sco liug da sentupada. Dapli spazi, dapli glisch e dapli verd. Tenor quels treis principis han ils architects sviluppau in concept che vegn presentaus proximamein alla radunonza generala da Rabius anavon. Tenor il president dall’Uniun, Diego Deplazes, ei ina renovaziun indispensabla: «Il basegn d’agir ei propi avon maun. Visualisaziun dil niev cadruvi tenor il studi dils architects indigens Gion Maissen, Flavio Maissen e Gian-Andrea Beer. Aschia sepresenta il cadruvi, il plaz avon baselgia, dapi ils onns 1970 cura che la casa pervenda ei vegnida spazzada perquei ch’ins duvrava il plaz.

Questa primavera elegia la vischnaunca da Medel ses gremis politics. En vesta a quellas tscharnas ha l’administraziun communala retschiert duas abdicaziuns. Dalla cumissiun da quen e gestiun ha Carla Flepp da Curaglia demissiunau e sco suppleant dall’instanza da baghegiar seretila Damian Bundi da Curaglia. Els remettan lur uffecis per la fin dalla perioda d’uffeci 2021/24. Sco quei che l’administraziun communala scriva en ina communicaziun a vischinas e vischins, san propostas per candidatas e candidats pils gremis politics communals vegnir fatgas entochen ils 20 d’avrel 2024. Las elecziuns dalla suprastonza communala, dalla cumissiun da quen e gestiun sco era dall’instanza da baghegiar dalla vischnaunca da Medel han liug ils 9 da zercladur 2024. (cdm/fmr) La vischnaunca da Medel elegia ses gremis politics questa primavera. Nossa foto muossa il vitg da Curaglia.

Il rempar entadem il lag da regulaziun da Runcahez en Val Sumvitg fuorma ina barriera pils pèschs. Ussa vul l’Axpo eliminar quella cun ina scala da pèschs. Ils cuosts persuenter ein calculai cun dus milliuns francs. Davart igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun vegn quella mesira daditg desiderada beneventada. Ils onns ch’il lag da regulaziun a Runcahez en Val Sumvitg vegn svidaus vegn era igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun en funcziun. Lu ha ei num pigliar aschi biars pèschs sco pusseivel el lag per transportar els dadens igl uor. Leu vegnan els puspei surschai alla natira. Il rempar entadem il lag pon ils pèschs numnadamein buc ascender pervia dall’altezia. Ano denton bein, surtut da fasas cun bia aua. Aschia serimnan els allura el lag da regulaziun. Per garantir il viadi era anen, ei il project per ina scala da pèschs ussa sin meisa. Projectadra da quella ei l’Axpo, la gestiunaria dil lag da regulaziun. 60 onns vegls Il lag da regulaziun cul mir da fermada odem ed igl uor entadem a Runcahez en Val Sumvitg ein ina part dall’infrastructura dall’Ovra hidraulica Reinanteriur SA. Sco ils lags da fermada da S. Maria, Nalps e Curnera ei era l’ovra a Runcahez vegnida construida miez dils onns 1960. Da lezs temps giugavan ils aspects ecologics ina meins gronda rolla che quels dallas entradas finanzialas. Aschia han ils mirs da fermada – dil reminent buca mo quels dall’Ovra hidraulica Reinanteriur SA, ina feglia dall’Axpo – interrut biaras colligiaziuns dils pèschs. Cun accumular l’aua ein era parts da flums vegni schigentai ora, dils animals dall’aua ei vegniu priu spazi da viver. Ils davos onns eis ei reussiu da far correcturas sin fundament dallas directivas davart l’aua restonta. «Cull’Axpo essan nus secunvegni sin dapli aua ord ils lags da fermada en Val Tujetsch e Val Medel. Persuenter vegn ei buc a flessegiar dapli aua ord il lag da Runcahez en Val Sumvitg. Las decisiuns ch’ein vegnidas pridas han era stuiu risguardar da rentabilitad dallas ovras», di Roland Tomaschett, cau dalla survigilonza da pesca dil cantun Grischun per la regiun dalla Surselva. Culla scala da pèschs entadem il lag da Runcahez succedi ussa tonaton in’impurtonta investiziun en favur dall’ecologia dils pèschs: «Nus beneventein secapescha las stentas per realisar in’ascensiun pils pèschs.» Cuosts da dus milliuns francs Per ch’ils pèschs possien surmuntar igl avegnir il rempar entadem il lag da regulaziun a Runcahez, duei vegnir construiu ina scala da pèschs. Quella consista da pliras etaschas. Aschia po vegnir garantida igl avegnir l’ascensiun natirala dils pèschs dil lag el Rein dalla Val Sumvitg. Il mument ei quei buca pusseivel pervia dall’altezia dil rempar. Ils cuosts persuenter ein calculai cun dus milliuns francs. La scala lubescha als pèschs da far il viadi siadora dil lag entochen sill’altezia dil Rein dalla Val Sumvitg e lu da senudar vinavon da quel siadora. Il mument ei il project publicaus. L’exposiziun publica dils documents cuoza entochen ils 8 d’avrel 2024. «L’Axpo avisescha la realisaziun dalla scala da pèschs en ina rama efficienta ed optimada al menaschi. Igl ei previu da construir ella parallelmein culla revisiun dils indrezs da distribuziun dils generaturs ch’ei medemamein sin rucca», di Martin Stutz dalla partiziun da communicaziun dall’Axpo sin damonda dalla FMR. Quei duei succeder ils proxims onns. Silla producziun d’energia duein las lavurs haver negin’influenza. Sin fundament dil dretg Sco quei che Martin Stutz ha rispundiu alla FMR, vegn la scala da pèschs construida sin fundament dallas pretensiuns dalla lescha davart la protecziun dallas auas: «La scala da pèschs corrispunda allas directivas dalla lescha concernent la pesca, respectivamein las pretensiuns davart la sanaziun dallas colligiaziuns pils pèschs, l’economisaziun dalla glera ed il quantum dall’aua.» Ils cuosts resultonts da quellas investiziuns ston ils gestiunaris dallas ovras purtar, aschia era a Runcahez. Il decret dalla sanaziun succeda sin fundament dil conclus dalla regenza dil mars 2016. «Suenter quei decret ein pliras variantas pil project dalla scala da pèschs vegnidas examinadas. Ellas ein vegnidas presentadas allas organisaziuns dalla protecziun digl ambient. La megliera varianta ei allura vegnida affirmada dil cantun Grischun il schaner 2022 e digl Uffeci federal per ambient», di Martin Stutz. Silsuenter ei il project vegnius inoltraus en entelgientscha cullas autoritads. Davart quei pass tiel cantun Grischun ein las organisaziuns per la protecziun digl ambient vegnidas informadas il schaner 2024. Visualisaziun dalla scala da pèschs previda spel rempar entadem il lag da regulaziun da Runcahez en Val Sumvitg. Cura che quella ei realisada san ils pèschs puspei viandar dil lag anen el Rein dalla Val Sumvitg. Ina scala da pèschs a Runcahez L’Axpo preveda da construir ina scala da pèschs spel rempar entadem il lag da regulaziun da Runcahez en Val Sumvitg. Dapresent ei il project exponius publicamein. Dapi ch’il lag ei vegnius construius avon rodund 60 onns pon ils pèschs bein dil flum anora el lag, mo silsuenter buc anavos. Persuenter ei il rempar memia aults. Quei duei semidar culla scala da pèschs ch’ei calculada cun cuosts da dus milliuns francs. Sco quei che Martin Stutz dalla partiziun da communicaziun dall’Axpo ha detg sin damonda dalla FMR, ei la scala da pèschs il resultat d’ina evaluaziun da pliras variantas. Quellas ein vegnidas examinadas era dallas organisaziuns per la protecziun digl ambient. La damonda per saver construir quella scala da pèschs ei deponida ussa tiel cantun Grischun. La construcziun – aschilunsch ch’ella vegn lubida aschia – duei succeder parallelmein cun autras lavurs vid la tecnica dall’infrastructura dil lag. Quei duei succeder ils proxims onns. (fmr/hh)

Il cant dils utschals promovi la ventireivladad, pretenda silmeins la Staziun ornitologica svizra da Sempach che festivescha ils 6 d’avrel 2024 siu 100avel onn d’existenza. Bia motivs da far fiasta datti denton buc, il cant primavaun dils utschals ei periclitaus pir che mai, denter auter era pervia dils gats. Il cant dils utschals la damaun ella levada dil sulegl promova sentiments da primavera. E fa ventireivels, quei pretenda silmeins il pledader da medias dalla Staziun ornitologica svizra da Sempach, Livio Rey viers la Televisiun svizra SRF. El fa attent ad in studi che conferma quella ventireivladad. Auters fatgs meins legreivels ein medemamein cumprovai, numnadamein ch’il cant dils utschals sesminuescha cuntinuadamein. Buca forsa perquei che l’utschleglia havess piars il plascher da cantar. Tenor las indicaziuns dalla staziun ornitologica ein 40 % dils utschals che cuan periclitai e 20 % ferm periclitai. Cuar el prau «Tiels utschals ils pli ferm periclitai s’audan quels che cuan el prau», gi la survigiladra da catscha, Pirmina Caminada. E tier quels appartegnan la pernisch, la quacra ni fuffadutg, sco igl utschi vegn era numnaus, ed era la lodola. Las midadas ell’agricultura dils decennis vargai simplificheschan buca la veta als utschals che fan igniv el prau. «Demai ch’ils praus vegnan segai pli baul ed era pli stedi vegnan era ils cuvis destrui.» Leu nua che la survigilonza da catscha fa stem dad utschals che cuan el fein contactescha Primina Caminada il pur per intimar el da spitgar cun segar entochen ch’ils utschals ein cuai ora e pon scappar dalla maschina da segar. «Tenor pur e prau funcziunescha quei detg bein», gi la survigiladra da catscha. Ei dat differents motivs ch’il diember d’utschals sereducescha. Tenor las indicaziuns dalla Statziun ornitologia svizra da Sempach engrevegieschan buca sulet las midadas ell’agricultura la veta alla utschleglia. Las activitads dil temps liber sper flums e lags, leu nua ch’ils utschals tgiran lur descendenza, disturban medemamein. Las midadas climaticas ein era buca fetg d’engrau a differentas spezias. Sco per exempel al pasler alpin che viva sur 1500 meters e che pitescha perquei ch’il cunfin da neiv s’avonza pli e pli. Biars gats fan catscha En Svizra vivan buca meins che 1,8 milliuns gats, en media circa 50 entochen 60 gats per kilometer quadrat. Quellas indicaziuns vegnan dalla Uniun per il nutriment dils animals da casa. Els marcaus e loghens habitai ei la concentraziun da gats aunc in bienton pli aulta, leu vivan varga 400 gats per kilometer quadrat. E quels 1,8 milliuns gats svizzers senutreschan per bia buca sulet da kitekat, whiskas ni miurs. Enconuschentamein van ils gats era bugen a catscha d’utschals. Gest la primavera, cu ils utschals giuvens banundan igl igniv, ein els ina leva preda pils gats. L’organisaziun per la protecziun dalla natira Bird Life tematisescha la catscha da gats sin l’utschleglia e menziuna studis en marcaus dalla Frontscha e Belgia che fan valer ch’ils gats maglien entochen 25 % dils utschals giuvens els parcs dils marcaus. E l’organisaziun dat era buns cussegls per engrevgiar als gats la catscha sin utschals, per exempel cun pender cularins e stgalins entuorn culiez. Per la survigiladra da catscha, Pirmina Caminada ein ils gats in da plirs problems che levgieschan buca la veta alla utschleglia. Il problem cardinal ei tenor sia optica il fatg ch’il nutriment dalla utschleglia, ils insects, ein sereduci marcantamein. «Sch’ins vul mantener il cant dils utschals ston ins la finala porscher als insects il spazi da viver.» Uniun per proteger ils utschals Proteger ils utschals ei era in tema en Surselva, nua che l’uniun Protecziun d’utschals Surselva ei setablida avon dus onns. L’uniun presidiada da Helen Riedi ha gest salvau sia raduonza generala l’entschatta mars. «Actualmein dumbrein nus varga 70 commembras e commembers.» Sco quei che Helen Riedi tradescha organisescha l’uniun divers arranschaments che tematiseschan buca sulet ils utschals e lur spazi da viver. «Nus vulein era s’engaschar a favur dalla biodiversitad.» Il program dallas activitads previdas igl onn current ein accessiblas via la pagina dalla Protecziun d’utschals Surselva.

La radunonza dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn dil gliendisgis vargau renviescha la damonda dalla vischnaunca da Laax da construir in reservuar sin intschess dils burgheis da Sagogn. La vischnaunca burgheisa vul ensemen cun la vischnaunca politica da Sagogn sclarir las damondas aviartas en connex cun il provediment d’aua cun la vischnaunca da Laax avon che conceder il dretg da baghegiar. «Ord il ravugl dalla radunonza ei vegnida la proposta da sligiar las divergenzas cun la vischnaunca da Laax avon che conceder la lubientscha da baghegiar.» Quei gi il president dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn, Flurin Panier, e conceda che la radunonza dalla vischnaunca burgheisa dils 18 da mars 2024 hagi renviau ina dallas damondas da baghegiar dalla vischnaunca da Laax. La radunonza dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn ha numnadamein giu da tractar duas damondas ch’ein vegnidas giu da Laax. Inaga la damonda da remplazzar la lingia d’aua si Lavanuz ed allura la damonda per baghegiar in niev reservuar si Plaun Casti. Ils dus loghens nua che la vischnaunca da Laax vul investir el provediment d’aua sesanflan bein sin intschess territorial da Laax, ein denton en possess dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn. La damonda da remplazzar la lingia d’aua ha la vischnaunca burgheisa da Sagogn concediu il gliendisgis vargau. Quella da baghegiar il reservuar sin Plaun Casti han ils burgheis da Sagogn denton renviau. «Nus targein vid il medem sughet» Damondas aviartas en connex cun il provediment dall’aua denter la vischnaunca da Laax e la vischnaunca burgheisa da Sagogn dat ei differentas. Ellas han era gia fatschentau la dertgira federala, denton sin iniziativa dalla vischnaunca da Falera. Las divergenzas ein gia pliras gadas vegnidas tematisadas dalla FMR. La davosa ga en ina contribuziun cumparida ella LQ ils 18-12-2023. Ina contribuziun che tematisescha a fontauna dall’Alp La Fuorcla en possess dils burgheis da Sagogn che la vischnaunca da Laax ha nezegiau diesch onns alla liunga senza indemnisar quels da Sagogn. Dispiteivla ei era la damonda sin tgei intschess communal ch’ina dallas fontaunas sur il vitg da Sagogn sesanfla. Sco quei ch’il president dalla vischnaunca burgheisa sincerescha vulan ils burgheis da Sagogn buc impedir il reservuar dalla vischnaunca da Laax. «Sche las damondas aviartas ein sligiadas vegnin nus puspei a sefatschentar cun la damonda da baghegiar.» Il president dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn fa attent che la decisiun dalla radunonza burgheisa seigi curdada en cunvegnientscha cun ils organs dalla vischnaunca politica da Sagogn. «Nus targein vid il medem sughet.» Priu per enconuschientscha Il president dalla vischnaunca da Laax, Franz Gschwend ha priu per enconuschientscha la decisiun dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn. El deplorescha quella decisiun, desista denton da valetar ella. Che la decisiun dalla vischnaunca da Laax da renviar la damonda da fusiun da Laax, Sagogn e Schluein gioga ina certa rolla ellas ponderaziuns dils burgheis da Sagogn sa el s’imaginar. Clar ei che la decisiun dalla vischnauca burgheisa da Sagogn retarda ils plans d’investiziun previ da Laax si Plaun Casti. «Nus havein aunc auters project sin rucca che nus vegnin a prender per mauns avon che baghegiar il reservuar.» Sper las damondas dil dretg da baghegiar han ils varga 21 presents alla radunonza burgheisa era giu d’eleger la suprastonza. Sper ils suprastonts en uffeci ei era il president Flurin Panier vegnius elegius per ina proxima perioda d’uffeci.

Muort munconza da candidatas e candidats per la suprastonza terminescha Gastro Mustér/Val Medel si’activitad. Sco il president Giusep Columberg ha detg sin damonda dalla FMR, san las commembras ed ils commembers entrar ell’Uniun da commerci e professiun Mustér. Leu survegn la gastronomia in sez ella suprastonza. Sco biaras autras uniuns ed organisaziuns ha era Gastro Mustér/Val Medel da sbatter dapi onns cul desinteress. Las radunonzas generalas ein stadas occupadas mudestamein e surtut han interessentas ed interessents pils posts en suprastonza muncau. «Jeu hai gia communicau avon treis onns ch’jeu lessi seretrar ed igl onn vargau ha era l’actuara demissiunau. Dapi sis onns havein nus difficultads da cattar suprastontas e suprastonts», di Giusep Columberg. Dapi tschun onns eis el alla testa da Gastro Mustér/Medel e quei, schegie ch’el ei buc engaschaus pli ella gastronomia e hotellaria. Acts vegnan archivai «Nus havein decidiu dacuort da deponer tut ils acts da noss’uniun egl archiv communal a Mustér. Sch’igl interess da reactivar l’uniun resveglia, ei tut avon maun per cuntinuar. Gastro Mustér/Val Medel vegn mess ad acta, mo buca sligiau si», di Giusep Columberg. Per ch’ina activitad en favur dalla gastronomia possi tonaton vegnir mantenida, sedat la caschun da collaborar cull’Uniun da commerci e professiun Mustér (UCP): «15 da 20 commembras e commembers da Gastro Mustér/Val Medel ein gia en lezza uniun. Ils ulteriurs san entrar ell’UCP, secapescha cullas cundiziuns sco tut ils auters era. Dils tschun ch’ein aunc buca commembers leu, han entgins gia signalisau la promtadad da far quei.» Sco il president dall’UCP, Roland Cajacob ha detg alla FMR, ein biaras autras branschas representadas ell’UCP: «Nus essan in’uniun per tuttas e tuts che han fatschenta. Las ustieras ed ils ustiers ein beinvegni, pil pli ein els gia commembras e commembers da nus.» Tenor Giusep Columberg ei il tema gastronomia ed UCP gia staus sin tapet avon entgins onns. In post en suprastonza Alla suprastonza da Gastro Mustér/Medel appartegnan il mument Giusep Columberg sco president, l’actuara Andrea Böttcher e la cassiera Stefi Schmidt. En entelgientscha culla suprastonza dall’UCP ei la suprastonza da Gastro Mustér/Val Medel secunvegnida, che la gastronomia survegn ina representanza ella suprastonza dall’UCP. Tenor Giusep Columberg vegn Stefi Schmidt proponida persuenter per la radunonza generala dils 27 d’avrel 2024. «Gest tenor basegns sa ella per exempel clamar igl avegnir las commembras ed il commembers dalla gastronomia per exempel ad ina discussiun davart in’actualitad che pertucca mo lezza branscha», di Giusep Columberg. UCP ei ina buna soluziun Damai ch’ils biars menaschis da gastronomia ein gia commembers ell’UCP, semida en sesez pauc, ustieras ed ustiers san restar vinavon activs en damondas da lur branscha. Sco ei vesa ora para la soluziun cattada da cuntentar omisduas varts. «Dall’UCP anora ei quella soluziun anflada buna», di Roland Cajacob. Il medem di Giusep Columberg: «Per nus ei quei la suletta via pusseivla e culla representanza ella suprastonza dall’UCP havein nus tuttina in’impurtonta vusch era igl avegnir.» Els statuts duei la representanza dalla gastronomia ella suprastonza dall’UCP denton buca vegnir stipulada. Ustiers s’integreschan ell’UCP Igl avegnir representa l’Uniun da commerci e professiun Mustér e contuorn ils interess dils gastronoms da Mustér e Medel. Gastro Mustér/Val Medel vegn buca sligiau si, mo ils acts vegnan deponi egl archiv communal da Mustér. Hans Huonder/FMR «Dapi sis onns havein nus difficultads da cattar suprastontas e suprastonts», di Giusep Columberg, president da Gastro Mustér/Val Medel. Sin fundament da quella situaziun ha la suprastonza contactau l’Uniun da commerci e professiun Mustér (UCP) per anflar ina soluziun communabla. 15 da 20 commembras e commembers da Gastro Mustér/Val Medel ein numnadamein gia en lezz’uniun. Per ch’ils interess dils gastronoms survegnien peisa era igl avegnir, vegn in’ustiera a seser ella suprastonza dall’UCP. Gastro Mustér/Val Medel dat ei ussa mo pli sil pupi, respectiv els acts deponi egl archiv communal da Mustér. L’uniun vegn buca sligiada si, ella resta denton senz’activitad.

Cuort avon che la stagiun da cuorsa liunga entscheivi il november vargau ha Cla-Ursin Nufer stuiu metter skis e festa d’ina vart. Sin fundament da sia stauncladad e la munconza da forza ei vegniu constatau ch’el era surtrenaus. Dapi lu sto il Tuatschin pli u meins far pausa, trenar mo levamein e dar attenziun alla vivonda. Avon ch’il currider nordic Cla-Ursin Nufer (22) da Rueras vegni confruntaus miez november 2023 cun stauncladad e munconza da forza, trenava el rodund 100 uras il meins. Magliar pudeva el normal sco adina ed ils tests absolvi miez october a Magglingen empermettevan ina stagiun da success. Mo lu eis ei vegniu vonzeivi tut auter. «Jeu erel staunchels il di ora e la sera cu jeu mavel a letg savevel jeu buca durmir. Els trenaments sin loipa sentevel jeu ch’jeu pudevel buca tener petg als auters», di il Tuatschin. El ei allura vegnius intercuretgs e las retschercas medicinalas fatgas han mussau che Cla-Ursin Nufer era surtrenaus. «L’energia muncava» «La consultaziun medicinala ed ils tests dalla cundiziun ha mussau che la vivonda, respectivamein mia peisa eran buc optimalas. Las paucas reservas ch’il tgierp haveva vegnevan duvradas memia spert ed il temps per la regeneraziun muncava», di Cla-Ursin Nufer. Gia la stad havevi el constatau ch’el eri forsa dus ni treis kilos memia levs e quei malgrad ch’el maglavi avunda, forsa denton tuttina memia pauc e buc il dretg: «Sur plirs meins ha quei lu caschunau il problem. Vonzeivi ha l’energia muncau.» Suenter la diagnosa miez november ha el stuiu interrumper immediatamein ils trenaments intensivs. «Dapi lu treneschel jeu mo levamein in’ura e mesa per di. Jeu hai ina cussegliaziun professiunala pertuccont la vivonda ed era il sectur mental. Igl ei impurtont da surmuntar quella fasa, mo lu era da luvrar, aschia ch’jeu sai prevegnir igl avegnir a zatgei semegliont.» Quei seigi demoralisont ed ina lecziun dalla vart propi dira. La crisa seigi vegnida senza simtoms, vonzeivi seigi ella stada cheu. Quater meins suenter ch’el ha stuiu interrumper ils trenaments intensivs, senta el aunc adina la stauncladad. Terminar la carriera ei negin tema Cla-Ursin Nufer ha saviu separticipar a gnanc ina suletta cuorsa da prestaziun questa stagiun da cuorsa liunga. Duas cuorsas popularas ha el absolviu pacificamein, denter auter la concurrenza cuorta dil Maraton dalla Surselva. «Jeu sesanflel aunc adina ella fasa dalla regeneraziun, quentel denton da saver entscheiver plaun a plaun cul trenament. Probabel vegnel jeu a sentir quella fasa da crisa aunc l’entschattalla dalla stagiun vegnenta», di Cla-Ursin Nufer. Tonaton eis el optimists: «La musculatura ei buna ed jeu sun perschuadius ch’jeu sai seluvrar siadora bein e vegnr sil nivel ch’jeu erel.» El hagi impundiu memia bia temps e forza el sport da cuorsa liunga per trer ussa la faultsch el canvau: «Terminar la carriera ei mai stau ed ei era buc ussa in tema da discussiun.» Ina tala crisa seigi era gia capitada ad auters curriders, denter auter a Norveges: «Sch’ins scarpa ils ligioms ni ha in’autra blessura san ins circa con ditg ch’il process da reconvalescenza cuoza. El cass d’esser surtrenaus ei quei auter e persuenter dat ei era buca statisticas. Da carstgaun tier carstgaun ei quei fetg individual.» Remarcabels ein en siu cass surtut era tests digl october a Magglingen: «Quels eran stai aschi buns sco aunc mai. En dus tests hai jeu schizun contonschiu in record, aunc mai era in currider sut 23 onns da Swiss Ski staus megliers. Tuttas valurs eran top.» Probabel el cader C Igl unviern vargau ha Cla-Ursin Nufer desistiu da persequitar cuorsas e surtut era rangaziuns: «Quei fuss buca stau bien per mei. Probabel havess jeu adina imaginau nua ch’jeu fuss staus ellas rangaziuns.» La damonda «tgei fuss stau sche?» hagi el buca vuliu tschentar a sesez. Sin fundament da quella fasa senza trenaments e concurrenzas vegn il Tuatschin probabel a curdar dil cader B el cader C da Swiss Ski: «A mi ei denton vegniu detg ch’jeu resti en mintga cass tier Swiss Ski.» Las selecziuns pigl unviern vegnent vegnan communicadas las proximas jamnas. Igl unviern vargau ha Cla-Ursin Nufer passentau duront l’jamna a Tavau tiel tat nua che siu frar Jon-Fadri ha medemein giu dimora ed ei sepreparaus per las concurrenzas da cuorsa liunga. La fin d’jamna seigi el staus savens a Sedrun tiels geniturs e la sora: «Ils dis a Tavau hai jeu nezegiau surtut era per cuschinar. Quei fetsch jeu fetg bugen.» Per vegnir sez a forza drovi el ussa dapli grass, denter auter era carn da salms. Pausa nunvulida per Cla-Ursin Nufer Enstagl da semesirar internaziunalmein sin loipa ha Cla-Ursin Nufer (22) stuiu terminar la stagiun d’unviern 2023/24 avon ch’ella entscheivi. Miez november ei vegniu diagnosticau tier el in surtrenament. Quel ei s’effectuaus en stauncladad e munconza d’energia. Quater meins pli tard sa il Tuatschin far plaunsiu ponderaziuns d’entscheiver cul trenament. Sia finamira ei da contonscher la cundiziun d’avon quella pausa nunvulida. Persuenter drova ei ussa denton aunc empau pazienzia e surtut lavur. Terminar la carriera ei per Cla-Ursin Nufer en mintga cass negin tema. (fmr/hh) Swiss-Ski Medienetag Nordische Disziplinen 06.11.2023 Davos .Athlet: Cla-Ursin Nufer. PHOTOSTEPHANBOEGLI Swiss-Ski Medienetag Nordische Disziplinen 06.11.2023 Davos .Athlet: Cla-Ursin Nufer. PHOTOSTEPHANBOEGLI

Dacuort ha la suprastonza dalla Cuminonza romontscha da Flem clamau alla radunonza generala. Quella ha giu ina muntada speciala demai ch’ella ha stuiu tractar damondas dil futur. Marcel Camenisch, da Rueun a Flem, ei il niev president e successur da Hanspeter Meiler permiert. In bien triep persunas han dau suatientscha e menau ina discussiun prospereivla: La suprastonza dalla Cuminonza romontscha da Flem (CRF) haveva envidau uonn specialmein baul alla radunonza generala. Ins sesanfli en ina fasa impurtonta e la damonda «co vinavon» seigi fetg giustificada, haveva ella scret egl invit. Il fenadur 2023 ei il president Hanspeter Meiler morts suenter cuorta malsogna. El el staus la persuna da clav, quasi il «doyen», dalla CRF. Avon in onn, ils 21 da mars 2023, era el staus a disposiziun per ina nova perioda d’uffeci. Perschuadius dalla muntada dall’uniun, sco crap franc e ferm pil lungatg oriund da Flem, eis el separticipaus a diversas occurrenzas. Paucas jamnas avon sia mort eis el staus oratur festiv per l’inauguraziun dil Mir romontsch sigl areal dalla scola, quei ils 3 da zercladur 2023 a caschun dalla fiasta 20 onns casa da scola Surmir. La suprastonza nova dalla Cuminonza romontscha da Flem, da sen. Giosch Gartmann, Christian Parli, Erika Glaus-Casty, Marcel Camenisch e Gabriel Cathomen. Lecziuns da romontsch enstagl talian El rapport annual dalla CRF ha il vicepresident ed actuar Giosch Gartmann accentuau ils merets da Hanspeter Meiler. Il zercladur vargau hagi quel aunc saviu engraziar per la biala simbolica cul Mir romontsch, e las tablas veglias dalla Senda romontscha Foppa-Scheia che han anflau in plaz ideal. En connex culla scola han ins udiu novitads motivontas alla radunonza dalla CRF. Ulysses Spescha ha representau il meinascola Marc Cathomas. El ha informau ch’il lungatg romontsch seigi omnipresents en stanza da scolasts ed enteifer il menaschi s’audi el tiel mintgagi. Ulysses Spescha ha era menziunau ch’igl interess pil rom facultativ seigi carschius legreivlamein. Scolast Christof Loher presti buna lavur culs giuvenils, l’emprema gada frequentien dapli dad els las lecziuns da romontsch che quellas da talian. Vendergis, ils 12 d’avrel 2024, organisescha la scola da Flem dil reminent in gi d’accent cul rapper e hiphopper da Laax Djego «Sirius» Deflorin. Ferton ch’ils giuvenils muossan interess per lecziuns facultativas da romontsch, gauda la generaziun pli veglia ils survetschs divins romontschs ella baselgia da Fidaz. Quell’occurrenza s’auda vinavon tiel program dalla CRF. Grazia a quella gauda in triep glieud regularmein ina sentupada pacifica da cumpignia. Quels survetschs divins meina da niev il plevon da Glion, Hans Jakob Riedi, oriunds da Castrisch. Marcel Camenisch, niev president Era la politica communala ignorescha buca, anzi, appreziescha il romontsch a Flem. Quei ha il gerau Nicola Fantini puntuau. El ha visitau la radunonza generala ed ei s’enscrets sco commember dall’uniun. La geraua dil departament da scola, Sol Britt Bonderer, ei dapi zacons onns commembra, uonn ha ella stuiu seperstgisar per motivs famigliars. Giosch Gartmann ha beneventau specialmein ils representants da scola e vischnaunca, medemamein Uolf Candrian, il promotur regiunal dalla Ligia Romontscha. Nicola Fantini, il gerau e representant dalla vischnaunca (sen.), fa viva culla nova suprastonza. La CRF dumbra dapresent 124 commembras e commembers. Da quellas e quels han varga 30 priu part alla radunonza generala. Suenter ina discussiun profundida pertuccont avegnir, activitads ed ideas eis ei gartegiau da formar ina suprastonza. Sco niev president han ils presents elegiu Marcel Camenisch, oriunds da Rueun e sesents a Flems. Gl’agent da segirada ei attaschaus alla cultura e fa part dalla veta sociala da Flem. Sco el ha sincerau, eis el motivaus da tgamunar l’uniun, el vegli denton buca surcargar il program d’occurrenzas. Sco actuar ei Gisch Gartmann restaus en uffeci e sco cassier Christian Parli. Novs commembers da suprastonza ein Erika Glaus-Casty e Gabriel Cathomen. Era els dus ein motivai da s’engaschar per la preschientscha e la schientscha romontscha a Flem. Natalia Fry ei sortida dalla suprastonza, stat denton vinavon a disposiziun per projects ed occurrenzas. Ina analisa Giosch Gartmann, oriunds da Lumbrein, habitescha dapi diesch onns a Flem, il liug d’origin dalla consorta Ruth Gartmann-Castrischer. Il temps da pensiun passenta il pèr ella casa paterna a Davont Esch, sper la baselgia sogn Martin. Il pedagog curativ Giosch Gartmann ha luvrau biars onns el Departament cantunal d’educaziun sco menader da partiziun e responsabel per las scolas specialas. Cun vegnir a Flem eis el entraus ella suprastonza dalla Cuminonza romontscha da Flem (CRF) e daventaus, sco vicepresident ed actuar, il maun dretg dil president permiert Hanspeter Meiler. En connex cun preparar, far l’elecziun e surdar il post al niev president Marcel Camenisch, ha Giosch Gartmann, analisau e circumscret la situaziun actuala dil romontsch a Flem. El fa quei cun quater puncts: L’impurtonza dalla CRF La CRF ei daventada per mei in igniv, el qual il lungatg romontsch viva. La CRF ei activa nua ch’ei setracta da sustener la viarva romontscha a Flem. Nus havein anflau bunas persunas che meinan vinavon noss’uniun. Uss hai jeu gronda speronza ch’il fiug creschi ed ardi dapli aunc tier persunas giuvnas. Ina impressiun generala Jeu vivel ussa diesch onns a Flem e discuorel mintga gi romontsch. Quei schabegia en emprema lingia cun glieud da mia vegliadetgna. Jeu enconuschel denton era giuvnas e giuvens che han plascher dil romontsch e discuoran el. Ellas fan era quitaus per lur lungatg-mumma. Bein discuoran ellas romontsch; ein denton era pertschartas ch’il lungatg oriund savess ir a Flem da Cunclas oragiu. Il romontsch en prighel Tuttina sco il plaid «Ruinaulta» vegn savens remplazzaus cun “Rheinschlucht“, ei il prighel gronds che era auters plaids romontschs da Flem svaneschien. Per il plaid «Lag la Cauma» temel jeu buc. Ei drova denton adina puspei persunas che rendan attents da far inscripziuns per romontschas sin casas, vias e muossavias. Autruisa svaneschan plaids romontschs pli e pli ed ils tudestgs domineschan. Quei muossan ils plaids «Eventhalle», «Altes Schulhaus» ni era «Flimserstein» enstagl Crap da Flem. Persuenter dat ei da niev in «FlemXpress». Las autoritads ed il romontsch Las autoritads da Flem renconuschan la valeta dil lungatg romontsch pli e pli. Cu jeu sun vegnius a Flem haveva ei num ch’ellas hagien negin interess per quei lungatg. Jeu sun leds da saver constatar oz in’autra tenuta. Il biro da turissem sco era la vischnaunca politica da Flem han demussau el decuors dils davos onns ch’els ei aviarts da publicar activitads che neschan el ravugl dalla CRF. Aschia han ins denter auter anflau sin ses forums nossa purschida «Per gassas e streglias – auf den Spuren des Romanischen in Flims» ch’ei vegnida creada dalla Lia Rumantscha en collaboraziun cun la CRF. Tals singuls signals dattan speronza ed ein tuttavia positivs pigl avegnir.

Avon duas jamnas eran dus buobs dad otg onns a Trin vidlunder da baghegiar lur plaz da survesta ella scarpa sper casa. In d’els haveva tuttenina enta maun in ies d’ina queissa. Spert eis ei semussau ch’igl ei d’ina persuna. Il Survetsch archeologic dil Grischun ha confirmar ch’ils dus affons ein fruntai sin ina fossa da 1000 tochen 1500 onns. «Gie, igl ei in veramein in misteri. Quei areal era absolutamein buca enconuschents sco zona da scavaziuns», declara Christoph Walser sin damonda dalla FMR. Il collaboratur dil Survetsch archeologic dil Grischun conferma la scuvierta misteriusa che dus buobs da Trin han fatg. Walser meina la partiziun dalla perscrutaziun dil terren ed ei staus ina dallas persunas ch’ei stada informada gl’emprem dall’anflada. L’entschatta mars ein ils dus amitgs dad otg onns, Yann Hatz e Nico Candrian, fruntai sin ossa. Il vischin haveva lubiu ad els da cavar in pign plaz da survesta ella scarpa dalla via da quatier. Igl ei in territori spundiv che la vischnaunca ha aviert avon zacons onns culla via da quatier. In skelet cumplet L’anflada nunspitgada ha envidau il fiug d’aventuras dils giuvens exploraturs. Sonja Hatz-Kobelt, la mumma da Yann, conferma sin damonda dalla FMR: «Strusch ch’els han anflau gl’emprem ies ein daplirs vegni alla surfatscha. Per esser segirs havein nus contactau il guardiaselvaschina. Lez ha manegiau ch’ei seigi in cass dubius, nus dueigien telefonar alla polizia». Enstagl ha Sonja Hatz telefonau ad ina enconuschenta dil Survetsch archeologic dil Grischun. Suenter entgins telefons ha ella purtau l’ossa agl uffeci a Cuera. Leu eis ei stau clar spert ch’igl ei ossa d’in carstgaun e ch’ils buobs da Trin ein fruntai sin in skelet d’ina persuna. Sin quei ein ils specialists vegni sil plaz. «Nus havein constatau che quell’ossa s’auda tier ina fossa ch’ins ha fatg aposta cun in mir da crappa». L’emprema inspecziun ha dau als archeologs indecis ch’ei seigi ina fossa d’ina sepultura dil temps medieval tumpriv, pia dils onns 500-1000 onns s. Cr. «Il tip da fossa, la construcziun e co la bara schischeva plaidan per quei temps», gi Christoph Walser el discuors culla FMR. Destruiu mo la detta-pei La mumma digl «exploratur» Yann raquenta ch’ei seigi stau impressiunont da veser co in ies suenter l’auter seschevi cumbinar cun l’auter, la butschida, la scadiola dil calun che eri aunc egl ies dalla queissa, la spina dorsala era cumpletta, ils spinals, las spatlas, tut mavi in en l’auter tochen tier la cavazza, ossa da mauns e peis. La habitonta dil quatier Sursch/Cresta menziuna enzatgei special en connex culs peis dalla bara anflada: «La scarpa s’auda al vischin ed a nus. Cu nus havein schau baghegiar in parcadi leu, ha la pala digl excavatur tagliau exact la detta-pei dil skelet – mo buca dapli». La maschina havess saviu destruir l’entira fossa, la casualitad ha denton vuliu ch’ella schanegi il liug da sepultura d’ina persuna morta avon 1000 tochen 1500 onns. Il skelet ella fossa anflada ella scarpa sut il reservuar da Sursch sur Trin. Culla metoda radiocarbonica C14 san ins datar material organic, aschia era ossa, e quei bunamein exact sigl onn dall’entschatta dalla decumposiziun. Christoph Walser parta dil fatg che la scarpa cuntegni aunc ulteriuras fossas. Dalla vart ch’ei ussa parcadi ei dil reminent negina ossa vegnida neunavon. Ei para che la retscha da nischas entschevess gest nua che gl’emprem skelet schischeva. Lez ha gl’uffeci priu a Cuera per inventarisar e documentar. Il fiug dils exploraturs El quatier ed en scola ei la novitad sederasada. Auters camerats han entschiet a cavar tscheu e leu, cul medem fiug d’exploraturs sco Yann e Nico. Sch’il Cantun vegn ussa a dar l’ossa a Basilea egl Institut intercantunal per schar eruir culla metoda C14 la data da mort dalla persuna ei buca segir. Igl ei ina metoda cara e gl’uffeci spargnus cun decider talas expertisas. «Finamira da mintga anflada eis ei da proteger il liug», declara il menader da partiziun dil Survetsch archeologic dil Grischun. Christoph Walser gi ch’il meglier seigi sche anfladas supponidas restien ella tiara schi gitg che mesiras da baghegiar sforzien buca da far ulteriuras scavaziuns. «Ils buobs ein schon stai fetg trumpai ch’igl archeolog ha buca cavau vinavon», conceda Sonja Hatz. Quei che ha fatg plascher alla dunna ei ch’igl archeolog ha integrau ils affons ellas lavurs da salvar il skelet, da mesirar e documentar quel ed il liug. «Ils buobs han astgau gidar da mesirar la fossa e registrar las coordinatas. In tierz camerat ei schizun vegnius cul penel da cuschina per prender ord la tiara precautamein l’ossa», raquenta Sonja Hatz alla FMR. L’entira famiglia ei dil reminent interessada alla historia dil temps medieval tumpriv a Trin. La historia paleisa denton per bia buca tut ses misteris. Objects anflai s’audan al Cantun Loghens d’archeologia ein suttamess alla lescha cantunala davart la protecziun dalla natira e dalla patria. Dretgs e obligaziuns ein fixai els artechels 33 tochen 36. Gl’emprem definescha generalmein loghens da scavaziuns. Il secund determinescha che scadina ei suttamessa alla survigilonza dil Cantun. Dustar ni disturbar scavaziuns archeologicas ei buca da cussegliar. Tgi che fa quei cunterfa agl artechel 34 alinea 1 che reglescha la responsabladad e las consequenzas. Artechel 35 determinescha che possessurs da parcellas cun scavaziuns archeologicas ein obligai da tolerar e lubir quellas. Il Cantun sa era decretar mesiras da proteger il liug dall’anflada. Ed artechel 36 definescha che anfladas da valur scientifica considerabla seigien en possess dil Cantun. Tgi che fetschi scuviertas, hagi d’annunziar quellas immediatamein al Survetsch archeologic cantunal. Il post cantunal seigi obligaus d’examinar, inventarisar, gest tenor basegns pinar, conservar e deponer ils objects professiunalmein. ’ordinaziun cantunala da quella lescha tracta scavaziuns archeologicas en in sulet artechel 16. Alinea 1 definescha che gl’uffeci cumpetent sa lubir scavaziuns tras tiarzas persunas sche quellas san garantir in’organisaziun professiunala. Alinea 2 definescha ch’ei drova ina lubientscha cantunala da duvrar detecturs da metal per encurir en loghens nua ch’ins suppona ch’ei hagi objects archeologics. Nico Candrian (sen.) e Yann Hatz, ils dus anfladers dalla fossa. Ils treis buobs han astgau gidar igl archeolog da mesirar e registrar la fossa cul skelet. Jürg Spadin cul giuven exploratur Yann Hatz. Yann Hatz cugl archeolog Jürg Spadin.

Quest element n’è betg pir dapi ier en il center a Reichenau La Punt. La cuntrada nua che Rain posteriur ed anteriur s’uneschan è da vegl ennà ina zona aquatica. Ernst Bromeis vul nezegiar quest fatg cun sia iniziativa da fundar ina biblioteca mundiala da l’aua. Gievgia ha el preschentà ils emprims pass latiers. L’interess per la conferenza a Reichenau La Punt è stà grond. Gievgia endamaun han medias da l’entira Svizra visità quella en il chastè da la famiglia von Tscharner. Sur lingia digitala han schizunt schurnalistas e schurnalists d’auters pajais suandà la preschentaziun. Ernst Bromeis, enconuschent ambassadur da l’aua, ha beneventà tuts en ina sala en il plaunterren dal chastè. «Igl n’è betg mia istorgia, mabain quella d’in moviment, dad umans. Nossa finamira èsi da sensibilisar per noss pli custaivel bain», ha l’ambassadur ditg. Là nua che las auas dals dus bratschs dal grond flum continental cuntinuescha ses viadi vers la Mar dal nord, vul l’uniun «Graubünden Wasser» fundar ina biblioteca mundiala tar la tematica «aua». «Igl è VOSS mund» «Il chastè da Reichenau duai daventar in lieu nua ch’ins po rimnar e sviluppar savida e sustegnair da schliar problems per l’avegnir», ha Christian Gartmann, il manader da project descret l’idea. L’aua da baiver è en il center da la biblioteca nova. En las localitads da l’anteriura posta da Reichenau vulan ins endrizzar in forum d‘infurmaziun, d’inscunters e barats. «Nus vulain beneventar glieud da tuttas generaziuns, turists e scienziads, cunzunt mussar ed sensibilisar scolas e glieud giuvna», ha ditg Christian Gartmann. Ernst Bromeis muossa il niev logo dalla Biblioteca mundiala dall'aua. Betgs sulettamain cudeschs, films ed objects enturn l’aua duajan ins chattar en las localitads. Ernst Bromeis ha puntuà che la biblioteca internaziunala duai daventar ina instituziun enconuschenta enfin en cerchels da l’ONU a Genevra, ella duai animar da reflectar davart l’impurtanza da l’aua sco funtauna da la vita da tuttas creatiras. «Sin il di internaziunal da l’aua, ils 22 da mars 2024, vulain nus render attent da qua anora nossa visiun da quest lieu da barat e contact», uschia Ernst Bromeis. Il motor dal project è collià cun il chastè e cun la famiglia von Tscharner. Ernst Bromeis senior, ses bab, è stà magister secundar a Tumein e ses uffants han passentà en questa cuntrada ina part da lur uffanza. In privilegi grischun «Igl n’è betg mes mund, igl è VOSS mund», ha el rendì attent en connex cun l’avegnir. La Direcziun federala da svilup e cooperaziun (DEZA) sustegn il project grischun. Il scienzià Daniel Maselli è stà preschent. Sco el ha ditg drova quest element uman finalmain in tal lieu concentrà e tematic. I saja gist il dretg, amez l’Europa, en il Grischun sco chastè d’aua da muntada internaziunala, ha ditg Daniel Maselli. El ha menziunà il privilegi che manca en blers pajais. Per exempel en l’Africa, al Lai Victoria sco il pli grond arcun d’aua dultscha. «L’aua da quest lai gigant è contaminada, gist tuttina sco quella dal Lai Baikal en la Russia». Enfin ussa è la biblioteca internaziunala da l’aua in project unic sin il mund. Entant ch’i dat blers forums internaziunals da l’aua, na datti anc nagin «port» concentrà per sensibilisar a la tematica. Lieu simbolic L’uniun Graubünden Wasser, fundada l’onn passà, ha realisà entant intginas activitads. Il segund onn cuntinueschan quellas cun forums e dis da formaziun, cunzunt per uffants e giuventetgna. Ernst Bromeis e Daniel Maselli han er puntuà domadus insatge essenzial en connex cun la biblioteca internaziunala previda a Reichenau La Punt: «Quella na po betg schliar tut ils problems ch’i dat sin il mund pervia da mancanza u stgartezia d’aua e conflicts ch’i dat quatras. Ella po dentant contribuir da chattar schliaziuns paschaivlas», han els concedì. Il lieu simbolic duai irradiar sur ils cunfins grischuns ed ir vinavant, sco cura ch’ins bitta in crap en in lai e las undas vegnan pli e pli grondas. La finanziaziun dal project da la biblioteca internaziunala da l’aua a Reichenau La Punt è garantida per tschintg onns cun sustegn dal maun public e da privats. Las auas dad Adolf v. Planta Il chastè da Reichenau La Punt n’è betg pir dapi ussa in lieu da biblioteca, da scuntradas e da l’aua. A chaschun da la preschentaziun dal project da la biblioteca mundiala ha il possessur ed abitant Gian Baptista von Tscharner rendì attent a ses basat Adolf von Planta (1820-1895). Quel vala sco promotur da las auas mineralas e bogns curativs dal Grischun. Adolf era creschì si en il chastè. Tenor la tradiziun da famiglia ha ses bab Alfred tramess el a scola a Son Gagl, Ftan, Thüringen e Turitg, pli tard ha el studegià a Berlin e Heidelberg. Il commember da l’aristocrazia grischuna e cosmopolit ha promovì cun ina dissertaziun davart ils alcaloids. Alura ha el cuntinuà cun studis en chemia ed apicultura ad Edinburgh, Utrecht e Stuttgart. A Reichenau aveva el in labor privat. En quel analisava el provas d’aua e da terratsch e fascheva experiments cun plantas e apicultura. El ha publitgà expertisas ch’el ha fatg cun gelée royale e davart las funtaunas mineralas ed auas curativas dal Grischun. Ses labor en il chastè da Reichenau è anc oz en stadi original. La fontauna amiez Reichenau, alla cruschada.

La radunonza communala da Val S. Pieder ha concediu il venderdis sera credits per la sanaziun da stanzas en casa da scola, per la via dall’Alp Leis e per ina cumpletaziun dalla serenera Mont. Per la sanaziun da stanzas da scola ella part dil nord dalla casa da scola ha la radunonza communala da Val S. Pieder dil venderdis sera concediu in credit da 770 000 francs. Tier quei project setracta ei d’ina renovaziun dallas stanzas da duas alzadas. Las ulteriuras parts dalla scola vegnan sanadas pli tard. Stanzas da 1965 La finamira da quella renovaziun ei d’unir treis stanzas da scola en duas e da scaffir denteren mintgamai in’oasa d’emprender per las scolaras ed ils scolars. Leu san els luvrar il temps senza instrucziun. Finiastras ellas stanzas da scola possibiliteschan allas scolastas ed als scolasts da survigilar ils affons e giuvenils. Igl ei previu da sanar e structurar las sis stanzas da scola duront las vacanzas da stad. Quella part dalla casa da scola ei vegnida construida 1965. Dapi lu ein las stanzas vegnidas meglieradas sulettamein cun nova escha, illuminaziun e finiastras. El rom dalla renovaziun sin rucca vegnan remplazzai ils plantschius, sanau preits e plantschius-su sco era cumpletau las stanzas cun scaffas, mobiliar, lavabos cun aua caulda, scaldament, storas, illuminaziun e tablas interactivas. Dus ulteriurs credits Vischinas e vischins da Val S. Pieder han plinavon acceptau il project per l’emprema etappa dil manteniment dalla via dall’Alp Leis. Persuenter ei vegniu concediu in credit da 526 000 francs. Per la cumpletaziun dalla serenera Mont cun in baghetg niev ei vegniu sbursau 90 000 francs. (cdm/fmr) Exempel d’ina oasa d’emprender per las scolaras ed ils scolars. En quella han ellas ed els la pusseivladad da seretrer, per exempel en ina patgna.

La fin d’jamna da Pastgas vegn dau a Trun il siet da partenza pils arranschaments da fiasta pil giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Sper ils protagonists sin tribuna lavuran biars era davosas las culissas. Quels voluntaris, mo era auters muments specials, retegn Beat Manetsch cun sia camera ed il microfon. Entgins da ses filmets duein far gust da visitar ina ni l’autra occurrenza. Producziuns audiovisualas ein il mund professiunal da Beat Manetsch (62). Otg onns ha el luvrau tier la Televisiun Rumantscha avon ch’entscheiver in engaschament tier la televisiun svizra SRF. Quel ha cuzzau buca meins che 25 onns e la fin finala ei il schurnalist oriund da Trun setschentaus per treis ulteriurs onns tier RTR. Mo era ussa, el temps da pensiun, ein camera e microfon ses accumpignaders praticamein permanents – e cun in’acziun ha el procurau per furore avon dus onns a Trun. El haveva numnadamein montau ina camera sill’entrada d’ina casa buca lunsch naven dalla baselgia da s. Onna e digl ischi. La finamira: Registrar igl ischi duront las quater stagiuns. Quei savevan per dabia buca tuts ed aschia han biars manegiau che la camera seigi in radar. Per impedir malcapientschas ha el lu montau leu ina tabla cun in’informaziun da tgei ch’ei setracti propi. Reclama nunvulida «En sesez ein quellas marveglias dalla glieud, respectiv la damonda per tgei che quella camera vegni nezegiada, gia stadas senza vuler in’emprema buna reclama per la fiasta da 600 onns Ligia Grischa a Trun», di Beat Manetsch ella retrospectiva e relata: «Quella sequenza cun fotos ei finida. Ella muossa igl ischi duront tuttas quater stagiuns. Igl ei en quei senn in filmet da reclama per la fiasta che vegn mussaus silla pagina d’internet ni ellas medias socialas. El ei buca ligiaus vid in arranschament special.» El center da quellas sequenzas stat il maletg: «Quel viva e muossa igl ischi senza feglia e sco el ei vonzeivi puspei verds. Persunalmein sun jeu fascinaus da quella lavur.» Savens seigien las pli semplas ideas era las meglieras. Glieud el center da filmets Il mument ei Beat Manetsch vid realisar tschun filmets cun in cuoz da mintgamai rodund 45 secundas per la fiasta centenara a Trun: «Quei ei ina lavur che fa grond plascher. Ella ei era buca planisabla dil tut, magari seporschan casualitads.» Era quels filmets duein survir alla promoziun dils arranschaments reparti da questa primavera entochen igl atun. En in da quels filmets ei da veser il president communal Dumeni Tomaschett che fa beinvegni a Trun, en in auter luvrers ch’ein vid preparar il curtgin d’honur pil di dall’entschatta dalla fiasta la fin d’jamna da Pastgas. «En quella producziun ei era d’udir igl indrez da schubergiar il curtgin e quei tun nezegiel jeu per ina part dalla melodia dalla canzun ‹A Trun sut igl ischi›. Quella producziun ei stada ina casualitad. Enten passar il curtgin hai jeu viu ils collaboraturs dalla vischnaunca leu luvrond, e damai che la camera ei ussa adina egl auto, hai jeu saviu reagir spontan.» Far gust per la fiasta vegnenta In auter filmet dat in’impressiun dallas emprovas dalla Societad da musica Trun culs cantauturs Alexi e Marcus ed in ulteriur duei mussar las emprovas dil dirigent Clau Scherrer cul Cantus Firmus Surselva. Lez presenta il project «detgas e fatgas d’ina perdetga metta», medemamein el rom da 600 onns Ligia Grischa. In ulteriur filmet duei allura sefatschentar dil program ch’il Chor Ligia Grischa presenta. «Quels filmets vegnan formatai en differentas versiuns, denter auter sco reproducziuns en medias socialas pil telefonin», di Beat Manetsch che habitescha a Flond e che dispona buca mo dall’infrastructura da filmar, mobein era da tagliar e finalisar producziuns da film. Ils filmets – aschia numna Beat Manetsch quellas producziuns cuortas – duein far gust silla fiasta da 600 onns Ligia Grischa a Trun, mo tonaton era porscher empau divertiment. Davos las culissas Vegnius incumbensaus dall’organisaziun dalla fiasta da giubileum ei Beat Manetsch era cun ina producziun audiovisuala davos las culissas: «Previu ei in film da rodund treis quarts ura. En quel less jeu mussar – sche pusseivel – mintgin che ha giu ina funcziun ni l’autra davosas las culissas da quella fiasta. Jeu less mussar tgei ch’ei vul dir e tgei ch’ei necessari per ch’ina tala gronda fiasta reusseschi, aschidadir las difficultads, mo era il plascher dils voluntaris.» Rodund 40 ga preveda el d’esser sil plaz, respectivamein cun camera e microfon davos las culissas. Aschi casuala sco ina ni l’autra sequenza en ses filmets per 600 onns Ligia Grischa ei, ei era la via da Beat Manetsch tiel film stada avon rodund 40 onns: «Suenter la matura ed il studi da scolast da dessegn e historia d’art hai jeu fatg in praticum tier la Televisiun Rumantscha. En quel level jeu mirar co mieds da massa funcziunan, mo sun lu restaus pendius leu.» Gnanc in di hagi el dau scola. Beat Manetsch (dretg) vid filmar il selvicultur communal da Trun Mattias Cadruvi ch’ei era responsabels pigl ischi. La camera drizzada sigl ischi ha caschunau discussiuns avon dus onns. Biars manegiavan ch’ei seigi ina camera da radar.

Cumponentas per apparaturas e vehichels che sgolan silla glina e sil mars: Ellas vegnan buca mo producidas da gronds concerns, mobein era d’interpresas pintgas. Ina da quellas ei la Distec SA a Mustér. Per che quels products sappien era vegnir produci igl avegnir sisum la Surselva drova ei glieud qualificada. Quei ei denton buca sempel, era buca la tscherca d’emprendistas ed emprendists. La mesjamna vargada ha la Distec SA purschiu in di d’informaziun a giuvenils ch’ein sin rucca da bandunar ils proxims onns la scola populara. Otg ein serendi ell’interpresa buca lunsch naven dalla claustra da Mustér per laschar orientar davart las professiuns dil polimecanist e mecanist da producziun. Pliras e plirs han era fatg quei en accumpignament dalla mumma ni dil bab. «Tons interessents enina havein nus aunc mai giu. Quei ei secapescha legreivel», di il responsabel per l’instrucziun dallas emprendistas ed ils emprendists tier la Distec SA, Pierino Bisquolm. Treis dad otg giuvenils ein lu era gest s’annunziai per absolver in fuffergnadi ell’interpresa che lavura sil sectur dall’elavuraziun da metal. Lavur fascinonta L’orientaziun dils giuvenils ei buca seconcentrada spirontamein sin informaziuns formalas davart ils emprendissadis da polimecanist (4 onns) e mecanist da producziun (3 onns). Els han era giu la pusseivladad da prender investa dalla partiziuns dalla Distec SA. Sil pli tard leu ha igl interess per quellas duas professiuns tecnicas saviu vegnir svegliaus. Maschinas sil pli ault stan dalla tecnica muossan che l’interpresa da Mustér tegn petg al svilup. «Denter auter producin nus era cumponentas per satellits, apparaturas che setschentan ils proxims onns silla glina ni era pil mars-mobil, il vehichelet che sondescha il mars», di Pierino Bisquolm. Producida vegn quella tocca per interpresas dall’astronautica. Mo lu lavura la Distec SA era pil sectur medicinal ni producescha per exempel tocca era per maschinas che fabricheschan chips. Lavur precisa ei ina dallas premissas fundamentalas. «Nus luvrein sin ina differenza maximala da 1/1000 mm», di igl instructer dils emprendists. Per quei motiv ei la promtadad da luvrar fetg exact ina dallas qualitads professiunalas indispensablas dalla Distec SA. Il mument 13 emprendists Il mument occupa la Distec SA 13 emprendistas ni emprendists ella partiziun tecnica. Leutier vegnan duas emprendistas sil sectur mercantil. Cuntinuadamein ei l’interpresa alla tscherca d’emprendistas ed emprendists, per aschia saver garantir igl avegnir dil menaschi. «Persunas culla qualificaziun da polimecanist ni mecanist da producziun ein fetg tschercadas. Il mument ein buca meins che 1400 plazzas da quellas duas professiuns screttas ora en Svizra», constatescha Pierino Bisquolm. Mo tonaton di el era: «Il mument essan nus en ina fasa ch’igl ei buc aschi sempel d’animar la giuventetgna d’absolver in emprendissadi tecnic. Dapresent ein ils interess empau auters, plitost ella direcziun da computers, digitalisaziun e multimedia.» Tonaton ei igl instructer dils emprendists dalla Distec SA optimists da saver occupar ils proxims onns silmeins entginas dallas mintgamai tschun plazzas d’emprendissadis tecnics. Polimecanist e mecanist da producziun ein professiuns che vegnan pli e pli era eligidas da giuvnas. Per l’interpresa a Mustér che ha aschia ni aschia gia in disavantatg dil liug – pia ch’ei lunsch naven dallas aglomeraziuns – ei persunal qualificau da muntada existenziala. Mo aschia eis ei pusseivel da concurrenzar e recaltgar lavur. Otg giuvnas e giuvens ein s’interessai la mesjamna vargada per las professiuns tecnicas dalla Distec SA. Igl instructer dils emprendists, Pierino Bisquolm (tierz da seniester), ha menau els e lur geniturs atras las partiziuns dall’interpresa. In’apparatura cun in uaffen vid l’elavuraziun d’ina cumponenta da metal.

Ils 14 d’avrel 2024 han votantas e votants da Mustér da decider davart in credit da 1,85 milliuns francs per la sanaziun dalla Via Cons. Igl ei insumma buca dispiteivel, che la sanaziun da quella via ei necessaria. Tier il project presentaus perencunter san ins denton schon tschentar in pèr damondas. Eis ei veramein necessari d’impunder ina summa da bunamein dus milliuns francs per in tschancun via da 330 m lunghezia? Quei corrispunda a cuosts da ca. 5600 francs per in soli meter. Cumparegliau cun auters projects da via ei quei in project fetg car, sche buca dir da luxus. Eis ei veramein necessari da disloccar ils parcadis existents vi encunter il mir santeri, encunter la baselgia da s. Gions? Baselgia e santeri fuorman ina per il vitg impurtonta unitad, baselgia e santeri s’audan ensemen ed ein liug historic e cultural. El messadi ei menziunau ch’ei seigi era vegniu consultau in architect dalla cuntrada (Landschaftsarchitekt) per risguardar ils aspects dalla formaziun dalla cuntrada. Igl ei grev da capir, ch’il parcadi vi encunter il mir santeri ed encunter la baselgia hagi in effect positiv e seigi pli bi ord ils aspects dalla formaziun dalla cuntrada. Eis ei veramein necessari di disloccar la via encunter il plaz scola? Tenor messadi duess ina tala disloccaziun frenar la spertadad dils autos che carreschan sper il plaz scola. Il traffic sin la Via Cons vegn frenaus cun ina spertadad maximala da 30 km/ura. Cun la disloccaziun dalla via vegn il traffic pli datier dil plaz scola. Eis ei veramein necessari che parochianas e parochians ni auters visitaders ston avon ch’entrar en santeri ed en baselgia s. Gions traversar in parcadi da mintga vart da l’entrada principala? Eis ei veramein necessari da scarpar giu ina part dil mir santeri? Quella spazzada vegn motivada cun il studi per l’embellaziun dil vitg – e quei ina never ending story – per integrar quei plaz pli fetg sco spazi aviert e per augmentar l’attractivitad dil plaz avon baselgia pil publicum. Nus vein cul plaz Sut Gliendas, plaz avon la Casa Puntreis ed avon halla Cons avunda plazs da sentupada en quella vischinonza. Eis ei veramein necessari d’impunder tons daners a vesta dalla reducziun dil pei da taglia e dils gronds e per part urgents projects da sanaziun ch’ein aunc da realisar en vischnaunca? Ils daners spargnai cun in project pli raschuneivel savessan vegnir impundi leu bia pli efficient. Igl ei donn, ch’il protocol dalla seduta dil Cussegl da vischnaunca ei buca publicaus. Ei fuss dil reminent interessant da saver, tgei che cusseglieras e cussegliers han discussiunau davart quei project. Il project duess tenor miu meini vegnir returnaus alla suprastonza communala per reponderaziun e per schar presentar in project da sanaziun pli raschuneivel e pli favoreivel. Ord quels motivs vegnel a metter in NA ell’urna. Aldo Tuor, Mustér

In lungatg ei buc enzatgei static, anzi el semida cuntinuadamein e vegn influenzaus permanentamein d’auters lungatgs. Aschia ei il romontsch vegnius influenzaus oriundamein principalmein dil latin e grec, actualmein cunzun dil tudestg ed engles. Las influenzas vicendeivlas da differents lungatgs ston buc exnum esser ina smanatscha pil romontsch periclitau, anzi ellas san era esser in enrihament che promova l’actualisaziun ed augmenta la capientscha vicendeivla. Il romontsch actual seigi perquei buca menders ch’il romontsch genunin d’antruras. El seigi semplamein s’adattaus als basegns semidai da ses purtaders. Quei ei la quintessenza dil discuors da podi davart il tema «Romontsch sursilvan: Quo vadis?» che ha giu liug vendergis el ravugl dalla radunonza generala dalla Surselva Romontscha a Sevgein. Priu part dalla discussiun moderada dil suprastont Linus Livers han la linguista Marietta Cathomas Manetsch, la scolasta Michal Hohl ed il schurnalist Hans Huonder. Il lungatg semida e s’adattescha La pretensiun ch’il romontsch piardi cuntinuadamein substanza ch’ins auda magari, san las exponentas al podi buca confirmar. Tenor il cauredactur substitut dalla Fundaziun Medias Rumantscha (FMR), Hans Huonder, han contribuziuns schurnalisticas buca sulettamein ina finamira linguistica, anzi ellas ston era esser bein capeivlas e far gust da leger. Sco schurnalist vegli ins cunzun era plidentar la giuventetgna e cheu stoppi ins magari far certas concessiuns linguisticas per garantir la capientscha. Per la scolasta e co-presidenta d’in cussegl da scola Michal Hohl ch’ei vegnida cun sia famiglia da Turitg a Castrisch ei la sensibilitad pil e l’impurtonza dil romontsch carschida adina dapli el decuors da sia formaziun ed activitad professiunala. Tenor siu avis ei la posiziun dil romontsch a Glion e contuorn anzi vegnida rinforzada entras la fusiun. «Tgi che sa oz a Glion buca romontsch ei en disavantag», accentuescha la co-presidenta dil cussegl da scola. La vischnaunca fusiunada Ilanz/Glion meina dil reminent treis tips da scola: scolas fundamentalas romontschas e tudestgas e partiziuns bilinguas. La linguista da RTR Marietta Cathomas accentuescha ch’ei tuchi da far ina differenza denter il lungatg plidau ed il lungatg scret. Aschia eis ella digl avis che translaziuns verbalas da texts tudestgs sco era locuziuns englesas e germanas seigien tuttavia tolerablas el lungatg plidau che vegli esser damaneivel digl auditori. «Pli bia attenziun eis ei denton da dar alla versiun scretta, sco sin la pagina da RTR-online, nua che nus sesurvin dil rumantsch grischun per augmentar la capientscha interromontscha», di Cathomas. Applicar persuenter ils idioms fussi «ina salata nundetga». Negin prighel per il sursilvan La pedagoga Michal Hohl accentuescha las grondas stentas che scoletta e scola fan per promover il romontsch. «Savens san ils affons oz meglier romontsch che lur geniturs.» Cunzun vegn dau gronda peisa alla derasaziun da neologissems per caussas novas. Per la linguista Marietta Cathomas ei il «Pledari grond» in enorm scazi linguistic che vegn era actualisaus e cumpletaus permanentamein. Damai che quels neologissem selain transponer tgunschamein els idioms, fructificheschi il rg esenzialmein ils idioms. «Il potenzial linguistic dil romontsch ei oz aschi gronds sco aunc mai», puntuescha la linguista sursilvana. Hans Huonder renda attents allas difficultads da recrutar schurnalistas e schurnalists per las medias romontschas. El accentuescha la necessitad d’in bien support linguistic e d’ina solida formaziun ed accumpignament schurnalistic dils principiants. «Il lungatg schurnalitic sto esser corrects, denton cunzun era bein capeivels», puntuescha Huonder. Impurtont, ed en quei grau ein tuts perina, seigi da contonscher la giuventetgna. Cheu tuchi ei magari da far certas concessiuns al «slang giuvenil» che preferescha da niev sper germanissems cunzun era anglicissems. Interessanta para en quei connex cunzun era la decisiun dil parlament cantunal biling da Friburg da metter a disposiziun gratuitamein als giuvenils products da medias. Tgisà sche quei fuss buc era in’opziun pil Grischun triling? Deputadas e deputai ein dumandai. Nominau Toni Vinzens sco suprastont dalla LR Alla radunonza dalla Surselva Romontscha (SR) a Sevgein ei il parsura Toni Vinzens vegnius nominaus sco candidat per la suprastonza dalla Lia Rumantscha. Leu duei el remplazzar Donat Nay ch’ei seretratgs muort limita dil temps d’uffeci. Sco suppleant nominescha la SR siu actuar Linus Livers. Dalla suprastonza dalla SR ei la cassiera Flurina Cantieni seretratga. En siu rapport annual menziunescha il parsura Toni Vinzens cunzun las activitads dalla SR sin camp editorial. En atgna reschia ha la SR procurau las ediziuns «Miu gidonter» sco vocabulari illustrau per la scola e l’ediziun dil Tschespet 79 intitulaus «Sut la marella» cun ovras nunedidas e spatischadas da Theo Candinas. Plinavon ha la Surselva Romontscha surpriu la responsabladad redacziunala per il «Calender Romontsch» edius da Somedia. Sin rucca per 2024 ei ina concurrenza da projects culturals che pon aunc vegnir inoltrai entochen ils 20 d’avrel 2024. El rom dallas festivitads centenaras dalla Ligia Grischa organisescha la Surselva Romontscha ils 15 da settember 2024 in’undrientscha da sis novas persunalitads meriteivlas el Curtin d’honur a Trun. Igl ei quei ils cumponists Gion Antoni Derungs e Benedetg Dolf, ils artists Matias Spescha e Toja Isenring Maissen ed ils scribents Flurin Darms e Vic Hendry. (fmr/mc) Toni Vinzens duei suandar Donat Nay A sia radunonza generala il venderdis sera en casa da scola a Sevgein ha la Surselva Romontscha nominau siu president Toni Vinzens sco candidat per la suprastonza dalla Lia Rumantscha (LR). El duei remplazzar Donat Nay che sto seretrer suenter nov onns pervia dalla limita dil temps d’uffeci. Sco suppleant dalla suprastonza dalla LR vegn Linus Livers proponius. Suenter la radunonza generala ei vegniu menau ina discussiun al podi davart il tema «Romontsch sursilvan: Quo vadis?». Separticipai a quella discussiun moderada da Linus Livers ein la linguista Marietta Cathomas Manetsch, la scolasta Michal Hohl ed il schurnalist Hans Huonder. Els constateschan ch’il romontsch sursilvan s’adattescha al temps. (fmr/mc) La Surselva Romontscha ha nominau siu president Toni Vinzens (dretg) sco niev suprastont e siu actuar Linus Livers (sen.) sco niev suppleant da suprastonza dalla Lia Rumantscha. Discuors al podi cun Hans Huonder, Michal Hohl, Marietta Cathomas e Linus Livers (da sen.).

Il dumber da collavuraturas e collavuraturs tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun crescha sin 86 plazzas da lavur. Las davosas emnas ha l’uffizi publitgà pliras plazzas novas, surtut per guardiaselvaschina. Sco che l’uffizi scriva sin dumonda da la FMR, è l’augment dal dumber da collavuraturas e collavuraturs necessari surtut pervia da las pretensiuns areguard il management e l’execuziun da la regulaziun dals lufs. En ils districts da chatscha da Valposchiavo, Rain Anteriur, Glogn e Plaun-Plessur-Tschintg Vitgs vegnan novs guardiaselvaschina en funcziun il proxim temp. Lur pensums da lavur varieschan tranter 80 e 100 %. Medemamain è publitgada il mument tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun ina plazza per in collavuratur academic per la tgira da biotop e la protecziun da la spezias. 86 plazzas da lavur In candidat u ina candidata per ina plazza da guardiaselvaschina sto ademplir pliras premissas: Sper in emprendissadi è quai er experientscha da chatscha e pestga, fitness, savida davart la fauna, esser tiradur ni era savair lavurar autonomamain. «Ensemen cun las plazzas che vegnan stgaffidas ussa dumbra l’uffizi la fin finala 86 plazzas cun in pensum da lavur total da 7945 % da plazzas.» Quai scriva l’uffizi sin dumonda da la FMR. Tar tut quellas plazzas sa tracti da survegliaders da pestga, guardiaselvaschina, collavuraturas e collavuraturs academics en las regiuns sco era las emploiadas ed ils emploiads en la centrala a Cuira. Ils guardiaselvaschina en il chantun Grischun lavuran sut la direcziun dal schef dal district da guardiaselvaschina e dals survegliaders da pestga. L’incumbensa è d’exequir funcziuns da la tgira, da la planisaziun da chatscha, da l’economia da pestga sco era la funcziun da la polizia da chatscha e da pestga. En plirs districts surpiglian ils guardiaselvaschina era la funcziun da substituziun dal survegliader da pestga. Pertge dapli persunal? Ma pertge ha l'Uffizi da chatscha e pestga ussa lantschà in'offensiva per dapli persunal? «Cun la revisiun da l’ordinaziun da chatscha ha il Cussegl federal era stgaffì la basa per la regulaziun da lufs. Medemamain ha el extendì la regulaziun retroactiva dals lufs per il 1. da december 2023. Dad exequir las disposiziuns fixadas en la lescha da chatscha revedida è per il Grischun dapi il december passà ina gronda lavur supplementara - senza ch'el avess gì bler temp da sa preparar ed avair dapli persunal», scriva il substitut dal manader da l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun, Marcel Michel sin dumonda da la FMR. El constatescha che la surveglianza da l’effectiv da lufs e l’execuziun da reducir la populaziun da quels è ina gronda sfida per il persunal actual da l’uffizi chantunal da chatscha e pestga. D'augmentar il persunal tar l'uffizi saja per quest motiv indispensabel. «Perquai che meds finanzials da la Confederaziun per questa lavur supplementara èn previs pir davent da l’onn 2025, ha pudì vegnir garantida la finanziaziun da las resursas da persunal ch’èn necessarias supplementarmain per l’onn 2024 sin fundament da credits interns spustads. Quai è pussaivel en ina moda unica a basa da la legislaziun chantunala da finanzas e senza pregiudizis per il preventiv 2025», constatescha Marcel Michel. Novas incumbensas custan L’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun sa finanziescha en emprima lingia da las entradas dal regal da chatscha e da pestga, vul dir en emprima lingia da las entradas da las patentas. Il retgav da las taxas per la patenta e da las taxas per animals sajettads sco era las ulteriuras entradas da la chatscha han da cuvrir almain ils custs dals fatgs da chatscha. «Ils ultims onns èn vegnidas surdadas a l’uffizi adina dapli novas incumbensas ecologicas en il sectur da la protecziun da las spezias e dals biotops. Quai èn per exempel la protecziun dals spazis da viver da la selvaschina, la promoziun da la diversitad da las spezias sco er incumbensas en connex cun la surveglianza da las spezias da la selvaschina protegida. Questas incumbensas na vegnan betg finanziadas en il rom dal regal da chatscha e pestga, mabain cun daners da taglia e cun contribuziuns federalas», scriva Marcel Michel sin dumonda da la FMR. «Quai è il cas en spezial per incumbensas en connex cun ils asils federals, pia ils territoris scumandads per la chatscha. Il sustegn finanzial da la Confederaziun per il management dal luf dentant – cuntrari a las decleraziuns anteriuras da l’Uffizi federal d'ambient – succeda pir a partir da l’onn 2025 e croda pia pir en la perioda da program 2025-2028. Quant grond che quest sustegn vegn ad esser, n’è anc betg enconuschent», scriva l’uffizi. Plazzas approvadas da la regenza Las plazzas supplementaras che vegnan occupadas il mument èn vegnidas approvadas da la regenza il december 2023. «L’approvaziun dal parlament n'è betg stada necessaria, perquai ch’i sa tractava d’in spustament da finanzas ch’eran gia vegnidas permessas per procurar plazzas entaifer l'administraziun chantunala», constatescha l’uffizi. Il luf procura per dapli lavur Sin fundament da novas incumbensas, tranter auter pertutgant il management dal luf, tschertga l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun ulteriur persunal. En quatter regiuns vegnan stgaffidas novas plazzas da guardiaselvaschina. Hans Huonder/FMR «Cun la revisiun da l’ordinaziun da chatscha ha il Cussegl federal era stgaffì la basa per la regulaziun da lufs. Dad exequir las disposiziuns fixadas en la lescha da chatscha revedida è per il Grischun dapi il december passà ina gronda lavur supplementara», scriva il substitut dal manader da l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun, Marcel Michel sin dumonda da la FMR. Per ademplir ils pensums da la regulaziun, ma era dal management dals animals da rapina gronds, sto il dumber da collavuraturas e collavuraturs da l’uffizi vegnir augmentà da 82 sin 86 plazzas. En ils districts da chatscha Valposchiavo, Rain Anteriur, Glogn e Plaun-Plessur-Tschintg Vitgs vegnan engaschads ulteriurs guardiaselvaschina. La lavur supplementara che l’uffizi ha per il management e la reducziun da spezias protegidas sco per exempel il luf, vegn finanziada cun daners da taglia e cun contribuziuns federalas. «Ils ultims onns èn vegnidas surdadas a l’uffizi adina dapli novas incumbensas ecologicas en il sectur da la protecziun da las spezias e dals biotops», di Marcel Michel.

Als campiunadis svizzers da cuorsa liunga la davosa fin d’jamna a Realp ei Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch daventaus secund ella categoria dils juniors sut 20 onns sur la distanza da 30 km. El sprint ei Jon-Fadri Nufer arrivaus entochen el final. En quel ha el contonschiu il tschunavel plaz. Tiels umens sur 50 km ha Toni Livers, oriunds da Trun, contonschiu il siatavel plaz. Kevin Marc Camathias digl Atomic Team ei daventaus 16avel sur la distanza liunga. (fmr/hh)

La sonda vargada ha gl’emprem Surselva Cup en trer rudialas entschiet puntualmein la damaun allas 09:00 el Center da sport Prau la Selva a Flem. Ils organisaturs, il ES Sursaissa ensemen cul team dil Center da sport, han purschiu in turnier captivont. Tredisch teams per gronda part ord la Surselva, mo era dils cantuns Lucerna e Turitg, ein seradunai a Flem ella halla da glatsch. Tut ils giugs han cumpigliau mintgamai sis rundas. Alternont ha aschia mintga team giugau encunter tut ils auters teams. Gudignau il cup ha quei team che ha giu las pli biaras victorias ed ils pli biars puncts suenter tut las scuntradas directas. Cun 18 puncts ha il team Gipfelstürmer da Sursaissa conquistau igl emprem plaz digl 1. Surselva Cup ch’ei vegnius organisaus uonn da niev. Il secund plaz ei ius als Soorsischlifer da Sursee cun 17 puncts. Sil tierz plaz da medaglia ei suandaus il team Padrus da Trun/Glion cun 15 puncts. Il turnier che ha giu grond success ei ius a fin a las 17:00 culla rangaziun e cun ina tscheina da cumpignia, duront la quala ei ha dau bein enqual discussiun dil fatg. La via ei aschia libra per organisar gl’onn che vegn ina secunda ediziun. (cdm) Ils treis teams victurs dil Surselva Cup.

Ils davos rodund treis onns ei la Pleiv catolica romana s. Martin Trun sefatschentada dalla restauraziun externa dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch. Quella ei vegnida terminada encunter la fin digl onn passau. Sin rucca ein ussa gia ulteriurs projects: L’illuminaziun ella baselgia parochiala a Trun e silsuenter il project da remplazzar l’orgla en quella. La sanaziun externa dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch ei terminada. Igl atun vargau ein las davosas lavurs vegnidas finidas. La restauraziun ha custau 750 000 francs. «L’investiziun ei aschia el rom dil budget.» Quei di il president dalla Pleiv catolica romana s. Martin Trun, Pieder Decurtins. El ei satisfatgs dil project reussiu: «Ussa vesa la baselgia puspei ora aschia sco ella duess. Jeu hai grond plascher da sia cumparsa, era che nus havein saviu finir las lavurs sil termin fixau. Mirau sur tut ora essan nus fetg cuntents cul decuors e l’execuziun da quei project.» Las lavurs vid il tetg e las fatschadas ein sestendidas sur dus onns. Ussa sepresenta il sanctuari sil crest da Caltgadira en in bellezia vestgiu. Grazia alla restauraziun – surtut dil tetg – ei igl intern protegius ils proxims decennis. Igl architect Patrick Rothmund ei staus responsabels per la restauraziun. Mo strusch ei quei grond project terminaus, suondan gia ils proxims. Lezs pertuccan la baselgia parochiala da s. Martin a Trun (mira box). Ina fiastetta il settember La finanziaziun dalla restauraziun externa dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch ei reglada. «Nus havein giu grond sustegn da pliras varts. Senza quel fuss la restauraziun buca stada pusseivla. Il mument mauncan a nus aunc rodund 10 000 francs per saver cuvierer cumpleinamein ils cuosts», di Pieder Decurtins. Uonn sanescha la vischnaunca da Trun il plaz avon la baselgia. Silsuenter ha la pleiv motiv da far fiasta. «Dumengia, ils 8 da settember 2024, pil di dalla naschientscha da Maria, arranschein nus ina fiastetta per la fin da quei project», di Pieder Decurtins. Ina dallas finamiras futuras dalla Pleiv catolica romana s. Martin ei da saver porscher regularmein survetschs divins ella baselgia da Nossadunna dalla Glisch. Tenor Pieder Decurtins savess quei esser mintgamai la sonda sera duront la stad. Consecrada 1683 La baselgia da Nossadunna dalla Glisch a Caltgadira sur Trun ei vegnida consecrada 1683. Cun occasiun dalla renovaziun dalla baselgia suenter igl incendi da 1948 ei vegniu construiu ina caplutta dalla vart seniastra dil baghetg. La caplutta dueva survir als survetschs divins dils luverdis. Pli baul era la baselgia da Nossadunna dalla Glisch fetg bein enconuschenta pils pelegrinadis, oz vegn ella visitada dils biars enten far ina spassegiada si Caltgadira. Buca da far curvien ch’ina biala cumparsa dalla baselgia ei d’impurtonza, era per la Pleiv catolica romana s. Martin. La davosa gronda sanaziun e restauraziun dalla baselgia – ton endadens sco ordadora – ei succedida da 1989 entochen 1991. Ella ha custau rodund 1,5 milliuns francs. Ils davos 30 onns havevan surtut parts externas pitiu. Aschia han ils mirs, mo era parts dil tetg giu da basegns d’ina renovaziun per impedir che quei object sut protecziun cantunala e naziunala piteschi aunc pli fetg. Illuminaziun ed orgla en baselgia parochiala Ils proxims rodund treis meins preveda la Pleiv catolica romana s. Martin da remplazzar l’illuminaziun ella baselgia parochiala da s. Martin a Trun, consecrada 1672. Sco il president Pieder Decurtins ha detg sin damonda dalla FMR, ei quei project calculaus cun cuosts da rodund 130 000 francs: «La finamira ei da terminar las lavurs entochen miez zercladur, pia sillas festivitads da 600 onns Ligia Grischa.» Mo era suenter quei project spetga in’ulteriura gronda sfida silla pleiv. «L’orgla ella baselgia parochiala ei buca pli en in bien stan e sto vegnir remplazzada. Tenor in emprem schazetg stuein nus quintar cun cuosts da rodund 750 000 francs. A succeder vegn quei el decuors dils proxims diesch onns», di Pieder Decurtins. Sco il president dalla pleiv di, ei l’orgla rodund 100 onns veglia. L’electronica dils onns 1950 funcziuni buca pli tenor giavisch. (fmr/hh) La baselgia da Nossadunna dalla Glisch sepresenta en niev vestgiu.

Ils 23 da settember 1524 han ils menaders politics sigilau la purgameina da fundaziun dallas Treis Ligias. Perquei dat ei uonn massa festivitads ed occurrenzas. A Glion, la capitala dalla Ligia Grischa, ha il comite local informau dil «Bundstag» ch’ei dat leu igl 1. ed ils 2 da zercladur 2024. «La regenza ha dumandau nus da separticipar allas festivitads. Ed ussa selegrel jeu fetg sin quei che nies comite ha preparau», ha il president communal da Ilanz/Glion, Marcus Beer, getg en siu cuort plaid. Ei seigi ina buna cumbinaziun e detti ina digna entschatta allas festivitads cantunalas, ha el puntuau. Quei comite d’organisaziun ha informau ier gliendisgis dallas preparativas e dil program dalla fin d’jamna digl 1. e 2. da zercladur 2024 a Glion. En in liug historic, ella Casa Carniec, sedia dil Museum Regiunal Surselva (MRS), han la menadra da quel, Ursina Jecklin Candrian e Rino Caduff, president dalla societad Anna Catrina da Glion, informau en caussa. La punt e sia simbolica El stadi liber dallas Treis Ligias erien ils «Bundstags» las pli impurtontas reuniuns politicas. Semegliont all’assemblea federala a Berna prendevan els las decisiuns statalas. Denton buca mo en in liug. Ils menaders dallas Treis Ligias s’entupavan alternond a Glion, Cuera e Tavau. En numerus documents ch’ei oz egl Archiv da stadi dil Grischun san ins leger dils «Puntstags», las reuniuns ch’ei stadas ellas capitalas. Ins scriveva adina «Puntstag», quei num era enconuschents, screts cul bustab P en nundumbreivels documents. Il pievel romontsch associava era savens quellas sentupadas culla punt che dueva colligiar las Treis Ligias. Il comite local dallas festivitads 500 onns stadi liber dallas Treis Ligias, davon Alice Bertogg ed Ursina Jecklin Candrian, sura David Flepp, Rino Caduff e Marcus Beer (da sen.) En sia presentaziun ha Ursina Jecklin Candrian fatg allusiun alla punt ed a sia simbolica. Il comite local dallas festivitads cantunalas 500 onns stadi liber dallas Treis Ligias. «Nus fagein la punt», ha ella declarau e menziunau ton las festivitads cantunalas sco quellas ch’ein a Trun pil giubileum 600 onns «Sut igl ischi». Ils giubileums concurrenzeschan buca in l’auter, anzi, els secumpletteschan», aschia la menadra dil MRS. Aunc avon ha il incumbensader cantunal Daniel Camenisch dau ina survesta dil program pulpiu e dallas activitads ch’ei dat el decuors dil 2024 per commemorar ils 500 onns stadi liber e la naschientscha dil Grischun. In teater el liber a Glion A Glion, sco liug da fundaziun ed anteriura capitala, entscheivan las festivitads. Alice Bertogg, representanta da Surselva Turissem, e David Flepp, sco responsabels dil project da teater, ein era stai presents all’orientaziun en Casa Carniec. Gl’entir comite hagi grond plascher da veser ch’igl interess da separticipar a quella fin d’jamna concentrada d’occurrenzas e manifestaziuns a Glion, han els getg agl ur. Il program festiv che sereparta silla sonda e la dumengia ha plirs puncts centrals. In da quels ei il teater el liber cul tetel «Mercenario». David Flepp e Susan Rupp ein ils conauturs dall’inscenaziun. Tenor in urari cuntinuau san visitadras e visitaders visitar quella. Tema ei la confruntaziun cul vargau. «Ell’arena fa la gruppa d’acturas il pass dil contemporan anavos el vargau e puspei el present. Ins ha caschun d’assister ad in vér schabetg, in da biars che han mess sill’emprova l’unitad dallas Treis Ligias. Ils ambassadurs dil retg franzos emprovan da gudignar – cun muneida – mercenaris. 150 purtrets da contemporans Il toc da 30 minutas han David Flepp e Susan Rupp scret aposta per las festivitads a Glion. Il MRS cumbinescha ils 500 onns stadi liber cun commemorar ils 10 onns dapi la fusiun dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Ei dat in’exposiziun speciala cul tetel «13 x Ilanz/Glion / cumin & cuminonza». Sco la menadra dil MRS ha explicau, eis ei ina survesta, ina analisa dil sesentir e dil svilup, cun 150 purtrets da persunas da tuttas generaziuns. Ina uetta dils «Puntstag» a Glion vegn il til festiv dalla dumengia, ils 2 da zercladur 2024, ad esser. Sco Rino Caduff ha declarau, ei gl’interess gronds per quei punct dil program. Buca meins che 21 classas da scolas ein annunziadas, vitier musicas, uniuns e gruppas costumadas e tematicas. Ina fiera historica e la tribuna sin plazza s. Margreta cun producziuns da bands, chors e gruppas cumpletteschan la vasta purschida. La finala dat ei la sonda sera in referat digl Archiv da stadi dil Grischun en collaboraziun culla Fundaziun svizra dallas fontaunas giuridicas. Ei va per la versiun online dils protols statals e dil Bundstag da 1567 tochen 1797. Informaziuns detagliadas dil program da fiasta el Grischun ed en special a Glion anflan ins sut www.surselva.info/500JahreDreiBuende. Leu ei era il link tier la pagina www.500.gr.ch

A Laax realisescha la societad Rocksresort actualmein las casas L ed M. Igl ei las davosas dil tozzel «quadrels» cun habitaziuns administradas. Sut quellas dat ei in niev paradis da siglir, ir ellas undas e sin trampolins. Questa stad vegn la Freestyle Academy inaugurada. La FMR ha astgau ir a fuffergnar el sutterran. «Igl ei la catedrala dad undas», gi il menader dil stabiliment duront che nus mein tras escha, zulèrs, per liung preits da betun, da scalas si e giu e sur punts provisoricas. Aunc ussa ei gl’access alla nova Freestyle Academy detg cumplicaus. La finala ei il project aunc en construcziun. Quei vegn ad esser tut auter il zercladur, lu vegn la «catedrala» inaugurada. Ivan Capaul ha menau dacuort la FMR tras il plazzal. Igl ei buca lev da s’immaginar co quel vegn a veser ora en treis meins. Gl’um da 49 onns s’engascha dapi 1995 per undas, aissas e rodas pintgas. «Gl’unviern naturalmein per l’aissa silla neiv», puntuescha el. Dapi biars onns san affons e giuvenils – buca mo els, era carschi – trenar e sedivertir endadens, en ina halla endrizzada cun segls, irals e foss ondulai. A Murschetg dat ei dapi biars onns la Freestyle Academy. L’anteriura halla da tennis sper il hotel Signina han ins transformau en in center da freestyle. Igl ei ina zona per amaturs da siglir, da far tgaubrochels sin trampolins, sedivertir cull’aissa ella «mar dad undas». Ina scadiala giganta Duront la girada drova Ivan Capaul adina puspei il plaid engles «transition». Per romontsch eis ei pauc auter: Transiziun renda attent al passar, filar sur cuolms e vals, ballontschar vi e neu, midar, traversar. Ella freestyle fan ins quei cull’aissa cun rodas pintgas, gl’unviern silla neiv. Ils piuniers da quei sport ballontschavan ella California, sillas undas digl Ocean Pacific. Ella halla da freestyle seglian ins sill’aissa giuaden el foss, e da tschella vart ensi. Ins fa quei cun semenar e cumbinar cun trics ell’aria, cul skateboard ni aissa, semplamein cun tut ils urdeins cun rodas. La nova Freestyle Academy a Laax Murschetg vegn construida. Davon elements da lenn per la "Bowl". Pumptrack, Bowl, Freestyle: Ils nums engles enconuscha mintga affon. Gl’iral ondulau el sutterran dils Rocks a Murschetg ei la «Bowl», ina scadiala gigantica. Ina tala arena ei Oli Bürgin vidlunder da construir. Gl’um da 50 onns ei in dils protagonists dil sport da skateboard ell’Europa. El ei staus treis gadas campiun d’Europa e 1996 campiun mundial. Il Basilès construescha rampas e «Bowles» sigl entir mund. A Laax fa el ils elements da lenn dalla nova Freestyle Academy. Schützi, l'icona La fin da mars 2022 han ins serrau la halla veglia a Murschetg culla finamira da baghegiar sut las casas L ed M dils Rocks ina nova attracziun pil temps liber. Ei vegn ad esser in parc da divertiment per affons e giuvenils. Il zercladur 2024 vegn la Freestyle Academy reaviarta. La construcziun criua ei semtgada. Actualmein ei Oli Bürgin cun ina squadra da mistergners dil lenn vidlunder d’emplenir la halla cun quei ch’ei drova: las rampas per las undas. Igl ei la lavur pretensiusa, mintga element ei fatgs sin mesira. Ivan Capaul cun Andreas Schützenberger. Dus cumpogns da skating e snowboard. Amiez plunas cun lattas, plattas ed aissas entaupa Ivan Capaul in auter cumpogn ch’ei dapi biars onns enconuschents ella scena. Igl ei Schützi, siu num entir ei Andreas Schützenberger. Era el ei construider da rampas da skating. En varga 30 tiaras ha el baghegiau pli che 7500 parcs da skating, el vala, semegliont ad in Mario Botta ell’architectura, vala Schützi ella scena da skating sco icona dils construiders. Suenter che Ivan Capaul ha salidau era el cuntinuescha la girada tras il plazzal dalla halla nova. El muossa la zona dils trampolins. Igl ei in dils cantuns da siglir. 250 affons e giuvenils dalla regiun han el futur in privilegi, els astgan trenar tgaubrochels ella «catedrala», il paradis dad undas da Murschetg.

Dumengia da Pastgas e gliendisdis Pastgas porschan las societads da musica da Surrein-Rabius e da Breil/Dardin a famiglias in divertiment special: Quel senumna «Detectiv Allegro». Igl ei ina inscenaziun ed in concert ennina. Ils affons vegnan integrai en quei concert interactiv, els dueien gidar al detectiv da sligiar il cass. David Flepp sefultscha ella rolla dad Allegro. Igl ei ina figura che l’arranschadra lucernesa Evi Güdel-Tanner ha creau. Detectiv Allegro s’auda tier ina retscha da concerts d’affons e per l’emprema gada san ils affons romontschs guder l’inscenaziun, e quei cullas musicas da Surrein-Rabius e Breil/Dardin. Ina exercitescha usitadamein cun Claudio Carigiet, l’autra cun Guido Bass. Per quei project particular ein las formaziuns da brass semessas ensemen. Il concert da separticipar cuoza strusch 60 minutas. L’ura cun detectiv Allegro ha il suandont cuntegn: Il dirigent (Guido Bass) e sia musica s’entaupan sin plaz-scola per far musica ensemen. Casualmein vegn detectiv Allegro sperasvi ed ha immediat gust e plascher dalla coola band. Mo siu nas da detectiv meina el directamein en in niev cass. E quel ei pli grevs che sminau, aschia ch’el drova gl’agid da massa affons.(fmr/abc) Il concert da famiglia «Detectiv Allegro» cugl actur David Flepp ei da Pastgas, ils 31-3-2024, allas 17.00 en scola a Rabius; e gliendisdis Pastgas, ils 1-4-2024, allas 15.00, en scola a Breil. L’entrada ei libra. Suenter la producziun mintgamai parcour d’instruments. Detectiv Allegro a Breil e Rabius.

Ils 15 entochen ils 21 d’avrel 2024 ha l’occurrenza sportiva «Patrouille des Glaciers» liug el Valleis. Uonn dalla partida ei la gruppa sursilvana «Muntognas» – Otmar Flepp, Gabriel Degonda e Marco Schmed. Cun la FMR han els discurriu davart las preparativas e la motivaziun da separticipar alla pli dira concurrenza da skis alpina. La concurrenza da turas cun skis «Patrouille des Glaciers» ei in grond sforz: il tschancun da Zermatt a Verbier ei 57,5 kilometers liungs ed ils atlets e las atletas ston surmuntar 4386 meters altezia. Uonn ha la concurrenza da skis alpina liug ils 15 entochen ils 21 d’avrel 2024. 1600 «Patrouilles» (gruppas da treis persunas) digl entir mund separticipeschan alla 40avla ediziun dil renomau eveniment sportiv che vegn organisaus dall’armada svizra. Denter ils participonts e las participontas ei la gruppa sursilvana Muntognas che consista da Otmar Flepp, Gabriel Degonda e Marco Schmed. Disgrazia avon la cuorsa Las davosas jamnas ei la concurrenza «Patrouille des Glaciers» denton savens vegnida numnada en connex cun igl accident tragic alla Tête Blanche, in cuolm denter Zermatt e Arolla. Tschun skiunzs ed ina skiunza ein sedisgraziai mortalmein. Ins suppona che la gruppa eri vid trenar per la «Patrouille des Glaciers», cunquei ch’il liug da disgrazia sesanfla sil tschancun da cuorsa ed ils disgraziai eran equipai levamein. Per ils treis participonts dalla Surselva ha quella disgrazia negina influenza sin lur preparativas per la concurrenza da skis da turas. «Quei san ins buca cumparegliar. Quels han fatg quella tura sin atgna iniziativa. Tier ‹Patrouille des Glaciers› ei tut organisau. Sche l’aura fuss aschia sco quei di, lu annullass l’armada la cuorsa», di il guid da muntogna Otmar Flepp, oriund da Mustér, sin damonda dalla FMR. Turas da skis da notg Per tuts treis atlets sursilvans eis ei buca l’emprema participaziun alla «Patrouille des Glaciers». Denton sco gruppa emprovan els per la secunda ga da dumignar l’etappa da 57,5 kilometers. Per dumignar quei tschancun drova ei bia exercezi. Perquei treneschan tuts treis intensivamein. «Nus sepreparein tuts intec different e tuttina ensemen», menegia Otmar Flepp. Sper far biaras turas sco guid da muntogna ni privat sentaupa el inaga ad jamna cun ses collegas Marco Schmed e Gabriel Degonda la sera dallas siat per far ina tura nocturna. Alla «Patrouille des Glaciers» parta la gruppa «Muntognas» ils 16 d’avrel 2024 dallas 23.30 naven da Zermatt. Per quei motiv ston ils treis trenar duront uras cun semegliontas cundiziuns. Gabriel Degonda da Cumpadials manegia ch’ei drovi per la concurrenza ina buna cundiziun: «Jeu sun gia pensiunaus e per mei ei quei schon ina sfida da trenar per quei eveniment.» El ha l’annada 1959 ed ei gia per la sisavla ga participont dalla «Patrouille des Glaciers». «Ei va buca pli aschi tgunsch sco l’emprema ga. Tuttina hai jeu in bien sentiment ed jeu selegrel fetg sin quei di», manegia Gabriel Degonda en in discuors cun la FMR. Marco Schmed, oriund da Mustér, trenescha dapi gleiti in onn: «Pil mument fetsch jeu denter 16 000 e 20 000 meters altezia el meins.» Per contonscher sia finamira persunala va el quater entochen tschun ga ad jamna cun skis da tura alla lavur – el lavura el territori da skis da Mustér. E schiglioc – drovi aunc in trenament supplementar ni nutriment special? – «Na, da gliez fetsch jeu nuot. Ei dependa adina sco ch’ins pren quei. Jeu vesel quei aschia ch’jeu mon a far quella tura, lu mondel jeu a magliar zatgei cun ils collegas e lu ei quei fatg», manegia Otmar Flepp. Vegnir ensemen all’arrivada La motivaziun da tuts treis ei da contonscher ensemen l’arrivada. Quei ei nuota aschi sempel e biars facturs ein decisivs: «Per l’ina essan nus ina gruppa ed ei sto ir bein cun tuts treis. E sin quella distanza ha segir in ni l’auter ina crisa. Ins spera ch’ins dumogni. Il temps ei secundars», manegia Marco Schmed. Gabriel Degonda aschunta in’ulteriura sfida: «En in liug stuein nus ir in zug suenter l’auter engiu. Quei fas buc tugi. Sche in sgola, lu sgolan grad tuts treis.» Ei drova pia bia teamwork per contonscher il final a Verbier. Mo tuttina selegran tuts treis sin la concurrenza. «La motivaziun da separticipar alla ‹Patrouille des Glaciers› ei il trenament e la cumpignia e la finamira ei da vegnir atras dad A tochen Z», di Otmar Flepp davart sia motivaziun persunala da far ils 57,5 kilometers da Zermatt tochen a Verbier. Trenament e cumpignia Per la secunda ga separticipeschan Otmar Flepp, Gabriel Degonda e Marco Schmed ensemen sco gruppa «Muntognas» alla concurrenza sportiva «Patrouille des Glaciers» che ha liug ils 15 entochen ils 21 d’avrel 2024 el Valleis. Ils 16 d’avrel dallas 23.30 parta la gruppa Muntognas da Zermatt en direcziun Verbier. Quei ei in tschancun da 57,5 kilometers e la «Patrouille des Glaciers» cunquei ina dallas pli diras etappas alpinas. Per dumignar ei tochen a Verbier treneschan ils treis sportists sursilvans intensivamein. Davart las preparativas e la motivaziun da separticipar alla «Patrouille des Glaciers» han ils treis participonts discurriu cun la FMR. (fmr/lu)

In bien ed efficient traffic public ei ina necessitad per las aglomeraziuns ed in benifeci per las regiuns perifericas; quei era ord vesta ecologica. La Viafier retica cun sia vasta reit naven da Cuera entochen Tirano, Scuol e Mustér fuorma l’arteria da quei sistem. Ella vegn cumpletada cun la Viafier Matterhorn-Gottard (antruras la Furca-Alpsu fusiunada 2003 cun la BVZ Zermatt). Ina pèdra da renum mundial ei il Glacier Express da Sogn Murezi entochen Zermatt. D’eminenta muntada ei plinavon la reit dils autos da posta, che curseschan els vitgs ils pli allontanai. Duront la stad vegn quella spierta augmentada cun viadis postals supplementars suls pass. Ils davos onns e decennis han aschibein la Retica sco la MGB, mo era la Posta migliurau ed augmentau considerablamein aschibein lur purschida sco era il confort da viagiar. Naven dil december vargau curseschan las novas cumposiziuns silla entira reit (era en Surselva!). Ellas fan buca mo ina biala pareta, mobein porschan era dapli cumadeivladad. Ils davos decennis han ins fatg progress marcants sil sectur dil traffic public. Antruras era la Viafier retica ina enorma grevezia per il cantun Grischun. La Regenza e la delegaziun grischuna han battiu onns en ed onns ora cun vehemenza per che la Confederaziun surprendi la Retica ed incorporeschi ella en las Viafier federala (VFF/SBB). Ultra da quei stuevan las viafiers privatas applicar tariffas considerablamein pli aultas che la VFF (rela­ziun 100 % viers 220 %, pia dapli ch’il dubel!). Suenter ina liunga e dira battaglia eis ei la finfinala reussiu 1959 da dismetter quella malgiustia e discrimaziun visavi las re­giuns muntagnards. «Nies dr. Sep» (cusseglier naziunal dr. Giusep Condrau) scriva en siu rapport en la Gasetta Romontscha dils 12 da zer­cladur 1959 il sequent: «Qual ei bein il facit il pli legreivel per nus della jamna che va ual da rendiu? Bein il fatg, che la lescha davart l’avischinaziun dellas taxas dellas viafiers privatas alla tariffa dellas VFF ei vegnida acceptada quasi unanimamein en omisdus dus cussegls.» A vesta da quella clara decisiun seigi ei ualvess da quintar cun in referendum. Aschia sappien ins sperar che la nova tariffa per las viafiers privatas sco la Viafier retica e la Viafier dalla Furca-Alpsu passi en vigur cugl emprem d’october 1959. Quei seigi in mument da gronda legria. Dapi decennis seigi il Grischun sespruaus da contonscher quei levgiament. Ella retrospectiva astgan ins senza dubi taxar quella midada sco ina decisiun epocala en favur da nies cantun muntagnard. Suenter l’avischinaziun dallas tariffas ei la pretensiun per ina surprendida dalla Viafier retica entras la Confederaziun stulida dall’agenda politica. Negin ha pli plidau surlunder. Oz ei il Grischun loschs e leds da posseder la Viafier retica. Ella ei d’eminenta impurtonza per nossa populaziun e per nossa economia. Per il turissem munta ella ina attracziun tut aparti, quei era muort sias pucts ed ils viaducts d’ina eleganza e bellezia singulara. Aschibein la Retica sco la MGB – cun lur valents directurs Renato Fasciati e Fernando Lehner – ein dapi onns fetg activas ed innovativas. L’infrastructura ed era ils trens vegnan mi­gliurai e modernisai permanentamein. Quei ei secapescha mo pusseivel grazia al vigurus sustegn dalla Confederaziun. Sin rucca stattan considerablas investi­ziuns en tuttas staziuns per satisfar alla obligaziun ch’era persunas cun impediments sappien far diever dil traffic public. Dacuort hai dau in pign stemprau perquei che la Retica ha – muort munconza da locomotivists – stuiu reducir en certs lo­ghens sia purschida. Quei incap vegn denton ad esser da pign cuoz, pertgei nus savein esser segirs, che la direcziun vegn beinspert a procurar che nus sappien vinavon profitar d’ina excellenta purschida viafierila. Che quella ei veramein buna, confirma in pign exempel: Sco Sursilvan han ins la pusseivladad d’assister ad in evinement dalla sera a Turitg e vegnir aunc da mesanotg a casa, damai ch’il davos tren parta allas 21.38 dalla sta­ziun principala. Quei ei bein ina offerta grondiusa! Donn ch’ei vegn buca fatg pli stedi diever da quella letga. Igl ei indicau da dar inaga in sguard el vargau per saver appreziar las favurs realisadas els davos decennis sil sectur dil traffic public. Las bunas communicaziuns levgieschan ils contacts denter centers e periferia. Ellas fan la veta ellas muntognas pli emperneivla ed attractiva. Igl ei perquei pli che giustificau d’exprimer inaga in fervent engraziament als responsabels dalla Retica e dalla MGB, sco era a tut quellas persunas ed instituziuns ch’han gidau a cuntonscher quei success e progress. Dumeni Columberg (Mustér) è stà redactur, blers onns president communal e cusseglier naziunal. El s’enga­scha anc adina per la cuminanza e la cultura. Dumeni Columberg

Jesus ei morts avon bunamein 2000 onns. E tuttina enconuscha ozildi la gronda part dalla carstgaunadad siu num. Var duas milliardas e miez carstgauns senumnan cristians e cristianas. Pli ch’in quart dalla populaziun mundiala crei pia en Cristus. Mo daco? Lein dar in’egliada. Duront il regiment digl imperatur roman Tiberius perdeghescha denter ils Gedius era in um da circa 30 onns: Jesus. El tschontscha avon 5000 persunas, gida ils paupers e medeghescha malsauns. Dunnas, umens ed affons tracta el cul medem respect. Persunas che confessan lur puccaus cusseglia el co semegliurar e perduna ad els lur puccaus. Perquei che mo Diu sappi perdunar ils puccaus, vegn Jesus accusaus avon dertgira gediua pervia da blasfemia e sentenziaus alla mort. Mo gliezza sentenzia schai els mauns dils Romans. Ils Romans renconuschan buca la blasfemia, mobein igl aulttradiment. Ina tala sentenzia peisa grevamein ed ei in’intimidaziun. Jesus vegn torturaus e porta la crusch. Suenter uras vid la crusch miera Jesus, condemnaus alla mort dils Gedius e Romans. Ils giuvnals perdan lur speronza e lur fidonza. Sche lur Messias vegn tradius alla mort e sto murir, lu stat ei era per els schliet. D’in Diu tutpussent han els spetgau enzatgei auter. Maria, la mumma da Jesus, e Maria da Magdalena vesan Jesus vid la crusch ed audan ses davos plaids. Ellas gidan il Gediu Giusep dad Arimathea da purtar il miert en fossa e lavan la bara. Ei siaran la fossa cun in crap semegliont ad ina mola. In di pli tard vulan ei embalsamar il tgierp – mo ei peglian tema. La fossa ei aviarta, la bara da Jesus svanida – tenor la lescha in crim mortal. Ei dueigien nuota temer, Jesus seigi levaus dalla mort, audan els. Maria da Magdalena ei l’emprema che vesa el, quel ch’ei naschius da mort en veta. Ella selegra e raquenta las novitads nunspitgadas. Pli tard cumpara el era a plirs giuvnals che reagheschan cun sceptica e crein pér suenter in discuors persunal ch’el seigi veramein levaus dalla mort. Cunquei semida il maletg. La pusseivladad dalla victoria da Diu daventa da maneivla per tuts, la malsegirtad dils giuvnals svanescha. Jesus ha mussau ad els la porta per entrar enta parvis. Crein quei aunc ozildi var duas milliardas e miez carstgauns? Silvia Gartmann ha studegià scienza da religiun, sociologia, sinologia ed informatica. Ella instruescha a la Scola chantunala a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Jesus ha mussau ad els la porta per entrar enta parvis.»

«Has ti era la scaffa plein vestgadira? Ina biala rassa, in bi pullover ni tschéccas caultschas denton in tec stretgas entuorn il venter, mo tuttina donn da fierer naven? Lu ei il di da brattar vestgadira en «La Gardaroba» ideals.» Aschia propaghescha l’Uniun da dunnas Vinavon da Sumvitg siu di da brattar vestgadira ella sala dalla casa da scola a Cumpadials. Quella pusseivladad seporscha sonda, ils 6 d’avrel 2024 dallas 10.30 entochen las 16.00. Dallas 09.30 entochen las 15.00 vegn dau la pusseivladad da purtar ed exponer la vestgadira. Tgi ch’ei buca gest vid brattar ni empruar enzatgei ha la pusseivladad da star da cumpignia el bistro «La Gardaroba» dallas 10.00 entochen las 16.00. (cdm/fmr) Ulteriuras informaziuns ein da cattar sin www.dunnasvinavon.ch. L’Uniun da dunnas Vinavon da Sumvitg porscha la caschun da brattar vestgadira ell’anteriura casa da scola a Cumpadials.

L’emprema mesadad dil campiunadi da ballapei 2023/24 dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ha Schluein Glion terminau sil secund plaz. Quei secund plaz vul la squadra dalla Foppa defender questa primavera. «Nus havein in’equipa fetg giuvna. L’integraziun e promoziun dils giuvens ei medemamein ina da nossas finamiras», di il schef dil sport dall’uniun, Urs Casutt. Endisch rundas ein dadas el campiunadi da ballapei regiunal 2023/24. Quei ei exact la mesadad e suenter quella ei Schluein Glion sil secund plaz ella tabella dalla 3. ligia. Cun 22 puncts ei la squadra trenada da Patric Casutt endisch puncts davos il capogruppa Schaan. Seria singulara da Schaan «Sche Schaan dat questa primavera sco igl atun vargau, lu havein nus negina schanza pli sigl emprem plaz», di Urs Casutt. Dapi rodund quater onns ha el communablamein cun Beat Dermont la funcziun dil schef da sport dall’Uniun sportiva Schluein Glion e cuntinuescha: «Nus lein terminar il campiunadi sil secund rang. Tgisà, forsa tonscha era quel per la promoziun dalla 2. Ligia regiunala.» Gest sequent la constellaziun da promoziun, respectivamein da relegaziun, san era in ni dus secunds rangai en ina dallas gruppas dalla 3. ligia vegnir promovidas ella 2. ligia regiunala. La seria da victorias che Schaan ha contonschiu igl atun vargau ei singulara. L’equipa dil Liechtenstein ha gudignau tuttas endisch partidas. «Quei ei ina prestaziun che mereta grond respect», constatescha Urs Casutt ch’ei sez staus biars onns giugadur da ballapei activ. Prioritad han ils giuvens Schluein Glion ha giu in atun cun success ed enqual trumpada. «Ei fuss segiramein stau pusseivel da gudignar dus giugs dapli», di Urs Casutt. La prestaziun digl atun seigi en uorden, surtut era cun risguard che l’equipa ei fetg giuvna: «La mesadad dall’equipa consista da giugadurs cun ina vegliadetgna da 20 onns ni pli giuvens. Els drovan temps da s’endisar vid quei nivel e da nossa vart pretenda quei pazienzia. Mo jeu sun perschuadius che nus raccoltein ils proxims onns ils fretgs da quellas stentas.» Sin questa primavera ha Andri Michel bandunau l’emprema equipa da Schluein Glion. El ei returnaus tier la squadra da Domat. Biras giugadurs giuvens Ils giugadurs giuvens Fabio Holderegger, Noa Paulin, Ruben Rechenbach, Leandro Bastos, Remy Manetsch, Elia Malin, Fabian Riederer e Lars Zala ein da niev el cader dall’emprema equipa. Per part ein els gia vegni en acziun ella 3. ligia igl atun vargau ni ch’els ein engaschai era ell’equipa da juniors A. «Nus havein trenau bein quest unviern, denter auter en in camp da trenament el nord dall’Italia. Las preparativas ein stadas empau autras ch’ils auters onns. Uonn stuein nus buc exnum sefocusar silla promoziun ed aschia ni aschia buca sin ina situaziun da relegaziun», di Urs Casutt. Ella runda principala dil Cup svizzer Il cader dall’emprema equipa da Schluein Glion per questa primavera dumbra 25 giugadurs. Singuls giugadurs ein blessai. Aschia Satar Afzali ch’ei segir buca dalla partida ils proxims giugs. Mo lu era Gian-Luca Casutt, Lars Zala e Mattia Büchler che treneschan per part gia puspei. Pigl auter ei il cader fit e semtgaus pils giugs da cup e campiunadi. Carlo Bearth, giugadur ed assistent dil trenader, maunca questa primavera damai ch’el ei egl exteriur. Sonda da Pastgas dat Schluein Glion igl emprem giug da concurrenza dalla stagiun da primavera. L’equipa ei hosp da Pfyn (4. ligia) el miez-final dalla prerunda dallas equipas da 5. entochen 3. ligia dil Cup svizzer. «Ina dallas finamiras da questa primavera ei segiramein da contonscher la runda principala dil Cup svizzer», puntuescha Urs Casutt. Emprem giug encunter Trun/Rabius Egl emprem giug da campiunadi ils 7 d’avrel 2024 ei Schluein Glion hosp da Trun/Rabius. «Igl ei donn ch’il derbi ei gia igl emprem giug. Ei fuss stau pli interessant, sche quel fuss staus permiez il campiunadi da primavera cura che las equipas ein el ritmus», di Urs Casutt che selegra tonaton sin quei giug e che di: «Derbis han atgnas reglas sco quei che giugs da cup han era. Las schanzas ein 50:50, ei dat negin favorit.» El speri sin in giug fair e surtut: «Ch’ils giugadurs dattan il maun in a l’auter suenter il giug. Derbis ein emoziunals, mo il respect vicendeivel astga per quei motiv tuttina buca muncar.» Schluein Glion ha absolviu tschun giugs da preparaziun. In ei vegnius gudignaus, ils auters spiars mo per pauc. «Giugs da preparaziun ein buca giugs da campiunadi. Igl ei era buc adina il mender sch’ins spiarda quels, aschia san trenaders ed equipas ch’igl ei da luvrar vinavon.» La finamira per la primavera ei clara: «Nus lein far tut il pusseivel. Sch’ei reussescha lu tuttina buc ina ga ni l’autra da haver success, savein nus buca far a nusezs ina renfatscha. Mintgaton eis ei era aschia ch’igl adversari ei megliers.» 3. ligia, gruppa 1 1. Schaan 11/33; 2. Schluein Glion 11/22; 3. Sargans 11/19; 4. Cuera 97 11/18; 5. Triesenberg 11/17; 6. Mels 11/17; 7. Bogn Ragaz 11/15; 8. Triesen 11/13; 9. Landquart 11/11; 10. Trun/Rabius 11/10; 11. Domat 11/9; 12. Flums 11/7. Schluein Glion e Trun/Rabius èn pronts La fin d’emna dals 6 e 7 d’avrigl 2024 cuntinuescha il campiunadi da ballape regiunal 2023/24. Ell’emprema runda dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia semerisa Schluein Glion ordeifer cun Trun/Rabius. Nossa foto muossa ina scena dil derbi l’entschatta october 2023 a Schluein. Schluein Glion ha gudignau il giug cun 3:0. Lars Casutt (vid la balla) ha sittau dus gols.

Venderdis, ils 5 d’avrel 2024 prelegia Arnold Spescha (82) ord siu niev cudisch da poesias «Sinzurs el serein dalla sera» a Mustér. Il lungatg ei aschidadir igl accumpignader permanent digl autur Arnold Spescha, oriunds da Pigniu che viva a Cuera. Buca paucas publicaziuns ein ord sia plema, aschia per exempel la bein enconuschenta «Grammatica sursilvana» cumparida 1989 ella Casa editura per mieds d’instrucziun a Cuera. Igl anteriur professer, linguist, autur, dirigent ed expert da musica ha scret numerusas columnas e glossas ella pressa romontscha ed ei era sefatschentaus da Suworow en Surselva. Davart quel ha el scret in interessant cudisch. Mo el ha era adina dedicau temps alla poesia, denter auter en siu diari. Buca meins che 60 da sias poesias han era survegniu in vestgiu musical. Las cumposiziuns vegnan cantadas stediamein da concerts e fiastas da cant. Igl onn vargau ha Arnold Spescha publicau siu tierz cudisch da poesias, quel porta il tetel «Sinzurs el serein dalla sera». En quel tematisescha el denter auter igl atun dalla veta. Ord quei cudisch prelegia el venderdis, ils 5 d'avrel 2024 allas 19.30 ella sala da dertgira dalla Casa cumin a Mustér. La prelecziun vegn organisada da La Culturella. L’entrada ei libra. (cdm/fmr)

Nus astgein votar ils 14 d’avrel 2024 schebein nus lein dar il dretg da baghegiar all’Ovra Solara Magriel SA el territori da skis ni buc. Il messadi per la votaziun dils 14 d’avrel e quel dalla votaziun dils 22 d’october 2023 descrivan bunamein dus differents projects. Planisau era ei d’ installar ils panels solars sin ina surfatscha da 78 000 m2 culla pusseivladad d’engrondir la surfatscha per 19 826 m2 sin totalmein 97 826 m2 . El contract pil dretg da baghegiar ei la surfatscha carschida da 7,8 hectaras sin 14 hectaras, pia 79 % pli grond. Curios ei denton che la producziun annuala d’electricitad ei sesminuida da 17 gwh sin 13 gwh. Las 17 gwh energia havessen furniu forza electrica per rodund 4000 casadas. L’ovra solara che nus havein da votar giu uss che ha ina surfatscha bia pli gronda, vegness denton da furnir energia electrica mo a rodund 3000 casadas. Aschia san ins resumar che 25 % pli pauc energia vegn producida sin 79 % dapli surfatscha. Sin meisas da moduls e sugas Ils moduls solars duessan buca pli vegnir montai sin meisas da moduls, mobein sin ina suga ed ein movibels. Per buca schar nevar en ils panels vegnan quels montai vid ina axa ch’ei fermada vid la suga che sesanfla sis meters sul terren. Quella construcziun ei pia pli aulta ch’entginas petgas dalla sutgera e vegn tochen agl ur dalla pista. Nus savein buc metter avon che quei stabiliment fotovoltaic plai als skiunzs, igl indrez ei memia aults e vegn memia datier dalla pista. L’influenza dalla natira astgan ins era buc sutschezegiar. Il vent ha en quei territori in’enorma forza. Nus stuein esser pertscharts che la fatschenta Bartholet furnescha in sistem da prototip per fermar ils panels, plinavon ha ella negina experientscha els cuolms cun ina tala installaziun. Il sistem da ligiar ils panels sin sugas ei denton aunc buca sviluppaus dil tut e sa buca vegnir furnius aschi spert. Aschia ha l’Axpo informau il cussegl vischnaunca. Perquei less l’Axpo baghegiar 10 % sin meisas da moduls ed il rest sin las sugas. In implont sco quel ch’ei gest sper la pista nua che nus e nos hosps lessan guder la natira e temps liber, ei segir buc in bischu ed era buc ina reclama per Mustér. Cun far mischeidas da sistems da supports vegn quei mo aunc bia pli tarladiu. Cuosts nunenconuschents Igl ei buc enconuschent con ch’il project cuosta. Al cussegl vischnaunca eis ei vegniu projectau ina folia, silla quala 35 milliuns francs eran nudai, in di pli tard era ei scret ella Quotidiana 45 milliuns francs. La producziun annuala ei sereducida per 25 %, el contract cull’Axpo vegn fatg menziun dalla pusseivladad da reducir il tscheins pil dretg da baghegiar sin 40 000 francs. La resca da curdar en egl EBIT (gudogn avon taglia e tscheins) ei segiramein carschida denton eis ei buca pusseivel da far ina prognosa. Per finir fan els tgunsch tgei ch’els vulan. Nus mein da quei anora che las indemnisaziuns annualas ein per finir mo tier 40 000 francs per la vischnaunca. L’Ovra Solara Magriel sco era tut las autras ovras solaras che vegnan realisadas tenor la lescha d’energia art. 71a ston vegnir realisadas fetg spert. Nus essan cunscients ch’ei drova energia regenerabla, denton buca sut quei squetsch, circumstanzias e malsegertads. La decisiun ei ina sfida Igl ei buc ina sempla decisiun che nus stuein prender all’urna. Il dretg da baghegiar vegn ad exister tochen 2090 senza prolungaziun e maximal tochen 2100. Nus havein da decider per in’ovra sur 60 onns cun ina enorma influenza sil maletg dalla cuntrada. Quei ei ina sfida per tuts da vuschar correct per nos vegnentsuenter. Il beinstar dallas pendicularas ei fetg impurtonts per noss’entira regiun, denton san ins era buca manischar in territori da skis mo cun forza electrica e pli paucs sportists. Cul dretg d’aua per la producziun d’energia san las pendicularas producir sez ina biala part ed actualmein ein ils prezis per energia sin fiera puspei serevegni. Per nus persunalmein ein las entradas supplementaras da denter 0,2 e 0,6 % dallas entradas totalas dalla vischnaunca buca giustificadas per in dretg da baghegiar da varga 60 onns per in tal implont al pei dallas pistas en ina cuntrada intacta ch’ei fetg biala. Nus e nos hosps havein il basegns da passentar nies temps liber ella natira e bandunar l’urbanisaziun. Sche nus pesein giu ils fatgs dalla natira, turissem, entradas per la vischnaunca e las cundiziuns che las pendicularas han uss sin fiera d’energia ei nies facit persunal da buca dar il dretg da baghegiar all’Ovra Solara Magriel SA. Rafael Maissen ed Otti Flepp, cussegliers da vischnaunca, Mustér

Tge vesais vus, sche vus serrais ils egls e patratgais vi d’in maletg da l’artist ollandais Jan Vermeer? Jau ves ina giuvna cun in faziel da chau beige-mellen, si’egliada viva drizzada vers mai e vi da l’ureglia in ureglin da perlas. Igl è «Das Mädchen mit dem Perlenohrgehänge». Ma tgi è insumma quella dunna purtretada? Las vitas da las dunnas purtretadas d’artists famus èn in grond misteri che scienziads e scienziadas da professiun e da hobi emprovan da schliar. Per exempel davart la Mona Lisa en il Louvre a Paris – probabel il pli renumnà purtret dal mund – datti ozendi bleras supposiziuns e speculaziuns. L’autura svizra Martina Clavadetscher dat a las dunnas purtretadas en ses cudesch «Vor aller Augen» ina vusch. Nus emprendin d’enconuscher «La Fornarina» ni savain a tgi che «L’Origine du monde» tutga. E nus vegnin a savair che Maria Vermeer era sezza in’artista talentada e che «Das Mädchen mit dem Perlenohrgehänge» è in autopurtret. Per nutrir la famiglia suenter la mort dal bab ha ella signà ses agens maletgs cun il num dal bab. Ella aveva damai gia antruras chapì ils mecanissems dal martgà d’art – ils morts sa vendan il meglier! A l’autura Martina Clavadetscher reusseschia da transfurmar las speculaziuns scientificas en istorgias curtas e fascinantas. E damai ch’ils maletgs èn era stampads sumeglia la lectura dal cudesch «Vor aller Augen» ad ina visita en in museum.

Dapi in onn e miez ei la Casa Porclas a Cumbel habitada da duas dunnas che porschan retratgas en fuorma da dis ni fins d’jamna cun yoga, culinarica e temps individual. L’offerta da Tara Meier e Sina Rellstab stat sut il tetg dall’interpresa Glischura. Quei num ei sedaus ord ils plaids glisch ed ura. La FMR ei s’interessada per las purschidas da Glischura ed ha discurriu cun la menadra da yoga Tara Meier. «Il num Glischura ei naschius ord in giug da plaids che nus havein fatg cun ‹glisch› ed ‹ura› en differents lungatgs», raquenta Tara Meier. Plaschiu hagi alla fin finala la fusiun dils dus plaids glisch ed ura. «La glisch dalla Val Lumenzia e la peda da nossas clientas e clients ei quei che nus duvrein per saver porscher retratgas dil mintgadi en ina fuorma optimala.» Las damondas davart il senn e la valeta dall’existenza humana che vegnien savens discutadas duront las retratgas hagien da far nuot cun cuminonzas religiusas, di Tara Meier. «Remarcas en quei senn spiritualas che vegnan da mei sa mintgina e mintgin recepir tenor atgna veglia.» Tenor la co-gestiunaria da Glischura sa e ­duei mintgina e mintgin far mo quei che fa bein ad ella ni ad el duront ina dimora en lur casa. El center dallas purschidas stat il yoga La part iniziala da Glischura a Cumbel ei il yoga. Tara Meier ei scolasta da yoga diplomada. Ella offerescha regularmein lecziuns per gruppas e lecziuns per persunas singulas. Dasperas fa ella massaschas cun las cuppas sonoras. Las duas menadras da Glischura dattan peisa alla peda. «Per mei ei il discuors suenter igl excercezi era impurtonts», di la dunna che ha sper la scola da yoga era frequentau la scola da turissem a Samedan e la Scol’aulta spezialisada a Cuera. Glischura hagi enteifer in onn e miez saviu motivar biaras persunas d’entscheiver cun yoga, di Tara Meier. «Ad interim havein nus da Glischura in chat cun circa 80 persunas indigenas e hosps da vacanzas ch’ein interessadas per nossa purschida. Actualmein dat ei tier Glischura era lecziuns da pilates cun l’actura e pedagoga indigena Angela Collenberg.» Nino Niederreiter ei in um che fa yoga «Ei dat umens che vegnan ad excercezis tier mei», di Tara Meier. «Jeu fetschel per exempel inagada el meins yoga da glina pleina. Da quellas lecziuns separticipeschan plirs umens. Jeu supponel che quei ei il cass perquei ch’jeu lavurel da glina pleina aunc savens cun tuns specials d’instruments. Jeu manegiel che quels tuns plidentien fetg ils umens.» Quels excercezis muntien ina buna ulivaziun dil tgierp e dil spért era pils umens, perquei ch’ils umens fetschien fetg bia sports da cundiziun e quels sports scursanieschien la musculatura, aschia Tara Meier. Il yoga detti cunterpeisa: «Ins sa migliurar l’atgna prestaziun ellas disciplinas da sport.» In exempel prominent seigien ils dus profis da hockey sil glatsch Nino Niederreiter e Nico Hischier che gioghien ella ligia da profis americana. Els hagien raquintau la stad vargada ella televisiun SRF ch’els fetschien yoga per reducir il stress da lur musculatura. Portas aviartas Per Tara Meier e sia partenaria Sina Rellstab eisi stau clar da bial’entschatta ch’ellas veglien arver las portas da Glischura per l’entira populaziun indigena. Ellas hagien era fatg in di dallas portas aviartas «Nus havein sentiu ch’ei dat indigens ch’ein sceptics enviers nossas purschidas. Quei drova pazienzia. Biara glieud han retenientschas da vegnir en casa jastra. Biars han denton saviu seperschuader dalla qualitad da nossa purschida. Ord biaras visetas spontanas ein sedadas ad interim fermas amicezias.» Glischura retraigi ton sco pusseivel tuttas victualias dils producents dalla regiun, di Tara Meier. Sia partenaria Sina Rellstab sco responsabla per la culinarica hagi era grazia a siu enga­schament tier l’Uniun purila grischuna in bien senn per la regiunalitad. Yoga e culinarica Glischura porscha sper retratgas da fins d’jamna era singulas occurrenzas cun plirs elements. Ina che Tara Meier ha presentau alla FMR senumna «Yoga & Brunch». La dumengia endamaun s’entaupi ins per ina lecziun da yoga e suenter detti ei in solver nua ch’ins sappi sediscuorer e sedivertir cun tratgas sanadeivlas. Quell’occurrenza plidenti adina dapli glieud. Tara Meier: «Per nus ei la culinarica cun products sanadeivels e persistents fetg impurtonta e perquei havein nus dau ina peisa speciala alla culinarica era sin nossa pagina d’internet.» Ei detti aunc entginas ideas ch’ella e sia partenaria vulessien realisar. «Las ideas ein dentuorn», di Tara Meier cun vusch perschuadida. «Zacu vegnan nos plans realisai.» Offerta pil beinesser persunal a Cumbel Igl atun 2022 ein Tara Meier e Sina Rellstab secasadas a Cumbel en la Casa Porclas ed han endrizzau leu in liug per retratgas e congedis per persunas ch’ein alla tscherca dil ruaus e dalla meditaziun. Ellas han dau num a lur purschida Glischura. El center dall’offerta stattan excercezis da yoga che vegnan instrui dalla patruna-casa e scolasta da yoga diplomada Tara Meier. Sper il yoga metta Glischura in accent sin la culinarica sauna e persistenta e sin in ambient che possibilitescha il ruaus e la recuperaziun individuala. Igl ei denton era pusseivel da frequentar mo las uras da yoga jamnilas en Casa Porclas. Plinavon offerescha Glischura era yoga da glina pleina, ina occurrenza che vegn apparentamein frequentada da biars umens. (fmr/mg) Tara Meier ei scolasta da yoga diplomada e cunpossessura da Glischura a Cumbel. Glischura porscha era retratgas e congedis da plirs dis cun combras da differenta grondezia. Cheu per exempel la stanza Signina

Jeu havevel fatg il propiest da buca surprender memia bia dil tudestg da Vienna. Certas expressiuns quitavel jeu ch’ellas seigien semplamein bia memia curiosas, per part peniblas. Quei propiest hai jeu fatg la stad 1999, cu jeu sun setschentada cun duas valischas pleinas ed empau cudischs en miu niev domicil – da gliez temps a Wiener Neustadt. In onn suenter hai jeu danovamein pachetau las valischas per ir a Vienna a habitar. «Ich habe mich erneut zampackt», aschidadir. Tudestg ei dapi lu miu lungatg da mintgadi. Senza che jeu havessi tradiu memezza e miu propiest, ei quei lungatg seformaus, semidaus e secoluraus. In bi di hai jeu constatau che las expressiuns che jeu quitavel particularas havevan carsinau mias ureglias aschi ditg, entochen ch’ellas han giu piars lur tun jester. Ei ha aunc duvrau in tempet, avon ch’ellas han anflau la via naven dil tschurvi entochen sur mias levzas, mo naven da leu eis ei stau mo pli ina fladada entochen ch’igl emprem «geh bitte!» ei sortius da mia bucca. Also buca «geh bitte nach Hause», mobein «gehbitte!». Naturalmein ston ins rinforzar quei «gehbitte!» cun scurlar fetg il tgau e dar in’egliada encunter tschiel, cu enzatgi fa ni di enzatgei ch’ins queta totalmein dasperas! Medemamein san ins dar d’entellir als concarstgauns tgei ch’ins tratga dad ina caussa, sch’ins excloma «oida, echt jetzt?» – Ni «oida, gehts noch?» – «Oida» ei insumma il plaid universal per commentar aschicirca tut, per il qual ins anfla buc auters plaids. «Oida» savess ins metter en bunamein mintga nibletta da patertgar (Denk-Sprechblase) ch’ins vesa els comics. Ni sco igl ei schabegiau tschei di en nossa cuschinetta che nus dil team psicosocial dil spital d’affons, nua che jeu lavurel, partgin ensemen: Jeu, che quetel aunc adina legher da discuorer aschia, hai detg ad ina da mias collegas per far ina sgnocca: «Heast, du stehst mir im Weg!» Sia risposta spontana ha fatg rir nus omisduas: «Gehbitte! Oida!» Totalmein «oarg» ei ch’il temps dapi 1999 ei passaus aschi spert, che jeu hai gnanc sefatg en che quellas expressiuns particularas, sur dallas qualas jeu fagevel legher all’entschatta, ein daventadas aschi normalas per mei. Jeu havess buca tertgau che era jeu, perschuadida da mai surprender quei agen tudestg da Vienna, detti enzacu risposta cun: «Jo eh!» e manegi: «Ti has raschun!» Cun «a bisl was» savess jeu aunc cumpletar mia columna sur dallas expressiuns originalas da Vienna. Forsa cun ina anecdota: Cu mia sora, che ha era passentau enzacons onns a Vienna, habitava aunc damaneivel da mei, s’entupavan nus savens. Inagada eran nus stadas a spass alla riva dalla Donau ed a gentar tiel «Grec». Quel che seseva vid la meisa dasperas gizzava las ureglias ed ins veseva bunamein tgei che steva scret en sia nibletta sur siu tgau: «Oida, welche Sprache sprechen die beiden?» Mia sora ed jeu eran denton buca dalla luna per secommunicar cun jasters ed havein plitost ignorau sias stentas. Enzacu ha el entschiet il discuors e manegiau che sia salata greca hagi propi buca gustau bein. Ella seigi stada «grauslig». Nus duas, omisduas cun la bucca pleina da salata greca, havein stuiu rir ed havessen bugen detg ad el: «Gehbitte! Oida!» – Quella historia raquintein nus aunc oz bugen. Magari tonscha ei mo da dir «grauslig» per puspei saver rir da cor. Cu ils Sursilvans rin da cor, «hauen sich die Wiener ab!» Jeu manegel buca ch’ils da Vienna quetien ch’il humor dils Romontschs seigi da fugir (forsa schon mintgaton ...) – «Ich hau mich ab» munta nuot auter che «quei ei gie da far risadas». Quei ei aschi legher ch’ins sto aunc dar a sesez culla palmamaun giu per la schanuglia. E cu ils da Vienna han ris avunda e vulan ir a casa, din els forsa: «Heast, sche woars, i hau mi über di Häuser.» En quei senn: «Baba» entochen l’autra gada! Cun biars salids da Vienna – secapescha senza «Grant» ed era buca cun damemia «Bussis», denton cun «Schmäh» ed in smiley che smacca in egl ;-) Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi prest 25 onns a Vienna.

La cureisma sco temps da penetienzia, gigina ed abstinenza ha piars per gronda part sia muntada d’antruras. Giginar gauda denton ina certa renaschientscha ed ha era anflau la via ella medischina moderna. Heike Gödeken organisescha dapi biabein diesch onns jamnas da giginar ella claustra da Glion. «Piarder empau peisa ei atgnamein sulet in emperneivel fatg secundar». Quei gi la menadra da giginar, Heike Gödeken ch’organisescha regularmein jamnas da giginar ella claustra da Glion. «Quei fetsch jeu gia dapi bunamein diesch onns.» Giginar gauda dapi entgins onns ina pulita renaschientscha visavi alla cureisma cristiana che ha piars sia muntada. Il schurnalist Giusep Capaul ha gia avon diesch onns mess il ritus d’antruras visavi allas isonzas actualas, principalmein ella baselgia catolica. «La mesjamna dalla tschendra metta el ciclus digl onn in clar cuntrast cul temps da tscheiver gest vargau. Ella arva ils 40 dis dalla cureisma che cuoza tochen Pastgas. Igl ei il temps da midada e penetienzia. Perquei ein la mesjamna dalla tschendra – e lu aunc il Venderdis sogn – restai ils sulets dus dis da gigina ed abstinenza, quei ch’exprima il senn serius dalla preparaziun sin Pastgas», scriva Capaul. Penetienzia ei buca dumandada Penetienzia tschercan ils participonts allas jamnas da giginar organisadas da Heike Gödeken buc. E quei malgrad che la menadra da giginar envida als cuors ella casa da sentupada dalla claustra da Glion. «Ei setracta plitost dad in congedi dil mintgagi per puspei anflar igl equiliber cun sesez e cun igl agen tgierp.» Als cuors da giginar a Glion separticipeschan per regla persunas che vegnan digl intschess urban, tradescha la menadra. «Persunas indigenas ein denton era gia stadas dalla partida.» Heike Gödeken cumbinescha il giginar cun viandar per sendas sursilvanas. Desister da magliar ed ir a spass para dad esser empau ina cuntradicziun. La menadra da giginar po rir sur da quei partatg. «Na, il moviment secumporta fetg bein cun giginar.» Ella manegia ch’ei seigi impurtont da s’avischinar al giginar cun in accumpignament versau. «Jeu sai mussar ils emprems pass e dar plaid e fatg co il tgierp reagescha.» Heike Gödeken puntuescha denton ch’ella accumpogni sulet persunas saunas. «La gigina curativa vala sco atgna sparta e pretenda in accumpignament dad in miedi.» Gronda varietad Ina egliada ella purschida online tradescha la gronda varietad dallas differentas purschidas da giginar. Sco per exempel giginar e yoga, giginar e meditar, giginar duront 16 uras, da 5 entochen 30 gis, desiter sulet dil solver ni giginar cun nutriment basic. Heike Gödeken cumbinescha sia gigina cun terapias dall’aua che serefereschan al plevon Sebastina Kneipp. Il fundament dalla practica moderna da giginar derivan dil miedi Otto Buchinger che ha fundau gia ils onns 1950 ina clinica da giginar alla riva dil Lag da Constanza. Sia gigina pretenda da svidar gia all’entschatta il begl. «Per impedir che la fom sefa valer suenter dus gis», sco quei che Heike Gödeken declara. Silsuenter retscheiva il tgierp sulet aunc ina minima dosa da calorias en fuorma liquida. Suc, broda da verduras, te ni aua tenor basegn cun in tec mél. Tenor wikipedia ei Otto Buchinger staus commember dils quechers, ina veglia cuminonza religiusa oriunda dalla Engheltiara dil 17avel tschentaner. Cun religiun han las fuormas modernas da giginar strusch da far enzatgei. La reformaziun ha gia sbittau la cureisma e quei duront ina «tschavera da ligiongias» a caschun dalla emprema dumengia da cureisma igl onn 1522. Sco quei ch’il teolog e historicher, Peter Opitz scriva en in artechel dalla NZZ ei il reformatur Ulrich Zwingli separticipaus cun auters plevons alla «tschavera da protest» duront la cureisma. El scriva dad ina tschavera provocativa encunter las prescripziuns e la controlla dalla baselgia. Abstinenza e gigina Era sche las persunas che desistan per entgins gis da magliar e tschercan buca la penetienzia, tonpli tschercan els l’abstinenza e gigina. Heike Gödeken fa attent al nutriment dil mintga gi ch’ei, silmeins egl emprem mund, avon maun en abundonza. Fasas da munconza dil da magliar ein nunenconuschentas e biaras e biars han breigia da s’indentificar cugl agen tgierp. Giginar san ins bein dapertut, quei conceda era la menadra da giginar. Heike Gödeken ei denton animada dalla cuntrada sursilvana e sia reit da viandar. «Uonn haiel jeu organisau per l’emprema ga in cuors duront igl unviern.» Informaziun davart las purschida da giginar a Glion anflan ins via la pagina dalla claustra da Glion. Ramadan cun aspect relegius Era il mund islam gigina e quei per 30 gis duront il meins Ramadan che suonda al calender dalla glina, aschia che las datas varieschan dad onn tier onn. Il Ramadan actual ha entschiet ils 10 da mars e cala ils 9 d’avrel 2024. Sco quei che Ilhan Mohamed Aden che deriva dalla Somalia e che viva el Grischun gi desistien ils muslims da magliar e da beiber naven dalla levada dil sulegl entochen ch’il sulegl va da rendiu. «Nus fagein quei principlamein avon Allah e per promover bunas ovras.» La dunna muslima vesa ella gigina denter la levada e cu il sulegl va da rendiu ina sort scolaziun. «Ins emprem da haver pazienzia e da renunziar a tut il schliet.» Ilhan Mohamed Aden gi che Allah empermetti via il Coran ina pagaglia per quels che risguardan il Ramadan. «Il Ramadan ei denton era in fiasta da famiglia e dad enconduschents e parents.» La dunna oriunda dalla Somalia gi da mintgagmai selegrar fetg sil meins da giginar. «Nus mein communablamein a cumprar quei che gusta e cuschinein era da cuminonza.» Empau pli cumplicau ei il Ramadan per dunnas cun affons pigns, persunas malsaunas e talas ch’ein sin viadi. «Ellas ein era deliberadas da giginar.» Plascher ha Ilhan Mohamed Aden ch’ils detaglists svizzers porschan da niev products adattai e tschercai per il Ramadan. «Aschia stuein nus buca cumprar tut online.»(fmr/ac)

Uonn festivescha la Biblioteca populara Mustér e contuorn il giubileum da 40 onns. Quei fa ella cun in tschuppel arranschaments ed acziuns. L’entschatta digl onn pil giubileum da 40 onns ha la Biblioteca populara Mustér e contuorn fatg sonda, ils 23 da mars 2024. Quei di ha ella organisau in brunch pil team actual dalla biblioteca, sco era per las anteriuras ed ils anteriurs funcziunaris. Al team actual appartegnan Nadja Hosang, Ulrike Lechmann, Jolanda Venzin, Manuela Venzin e Petra Schmid. 20 persunas han dau suatientscha a quella sentupada. Mirau anavos sill’entschatta Alla sentupada da giubileum ei vegniu mirau anavos sils quater decennis d’existenza dalla biblioteca. Aschia han Rico Deflorin ed Jris Lombris-Manetsch relatau dall’iniziativa d’endrizzar ina biblioteca per la scola e per la vischnaunca. Il president communal da lu, Dumeni Columberg, ha discurriu dall’incarica da recaltgar ils mieds finanzials necessaris per la biblioteca che ha la fin finala saviu arver sias portas igl october 1984 sut l’egida da scolast Augustin Manetsch. Indemnisaziun per la lavur Sco la Biblioteca populara Mustér e contuorn scriva en ina communicaziun allas medias, ei la biblioteca stada suttamessa alla vischnaunca naven dall’entschatta. Biars onns ha ella saviu finanziar siu menaschi cullas entradas dils abonnaments dallas lecturas e dils lecturs. Quei ei stau pusseivel sulettamein grazia alla lavur voluntaria e gratuita dallas collaboraturas. Sut l’egida dalla menadra da lu, Christine Bischof, ei vegniu elavurau igl onn 2012 in regulativ e la vischnaunca ha augmentau il budget dalla biblioteca. Dapi lu retscheivan las collaboraturas ina paga all’ura. La biblioteca ei sesviluppada Davart la formaziun ed il menaschi dalla biblioteca ha Augusta Gadola rapportau. Ella ei stada biars onns menadra dalla biblioteca. En siu temps ei il catalog digital vegnius introducius. Quei ei stau ina lavur da plirs onns per las collaboraturas da lu. Sco representanta dil team actual ha Manuela Venzin presentau las activitads dalla biblioteca dad oz. Sper las incaricas fundamentalas ei surtut la promoziun dalla lectura el focus dad oz. Il team dalla biblioteca sesprova da fascinar gia ils affons pigns per differenta purschida sco per exempel il cudisch da maletgs en fuorma d’in cinema ni prelecziuns. Per risguardar tendenzas novas sco la digitalisaziun, vegn era purschiu occasiuns per exempel cun robotica ni actionbound. La biblioteca duei esser in liug da sentupada, accessibels ad in e scadin. Onn da giubileum Pil giubileum da 40 onns porscha la Biblioteca populara Mustér e contuorn quest onn differentas acziuns per affons e carschi. Igl abonnament dalla biblioteca ei gratuits quest onn. Quei ei in regal dallas vischnauncas purtadras a tut ils clients. (cdm/fmr) Informaziuns davart la purschida sco era il catalog dalla Biblioteca populara Mustér e contuorn ein da cattar silla pagina www.biblioteca-disentis.ch. Il team actual dalla Biblioteca populara Mustér e contuorn ensemen cullas anteriuras collaboraturas e hosps dalla sentupada da giubileum.

Trun ei semtgau per commemorar il giubileum da 600 onns dalla renovaziun dalla Ligia Grischa. Cun in teater el liber, concerts, producziuns audiovisualas, exposiziuns d’art e historia vegn purschiu in program pulpiu e variont duront plirs meins. La partenza egl onn giubilar vegn fatga sonda da Pastgas cun in act festiv el curtgin d’honur sper la baselgia da s. Onna e silsuenter el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. Dapi treis onns lavuran in comite directiv e gruppas da lavur vid il project «Sut igl ischi 2024.» Per possibilitar in vast program da teater, musica, cant, art e historia ha la vischnaunca da Trun sbursau in credit da 850 000 francs. Sustenius finanzialmein vegn il project d’ulteriuras varts, denter auter dil cantun Grischun. «Jeu hai grond plascher da quei program e che nus savein dar l’entschatta sonda proxima», di il president communal Dumeni Tomaschett ch’ei era alla testa dall’organisaziun dalla fiasta. La fiasta sa entscheiver Sonda, ils 30 da mars 2024 allas 14.00 ei igl act festiv per l’entschatta dil giubileum da 600 onns dapi la renovaziun dalla Ligia Grischa a Trun. El curtgin d’honur sper la baselgia da s. Onna e sut igl ischi vegn seregurdau dalla Ligia Grischa. La brev dils 16 da mars 1424 che sigilescha quella renovaziun dalla Ligia Grischa ei dil reminent da veser ell’exposiziun speciala davart la historia dalla ligia el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. Leu ha liug sonda proxima la secunda part digl arranschament da partenza egl onn festiv (mira boxa). Ad ina conferenza da medias ch’ils organisaturs han arranschau la mesjamna avonmiezdi ha la geraua da cultura Erica Cavegn-Pfister puntuau: «Nus lein render honur a quei giubileum. Per quei motiv lavura bia glieud dapi quater onns vid in program fetg variont. Essenzials ei era il grond diember da voluntaris, senza lur lavur fuss ina tala fiasta buca realisabla.» Ligia Grischa sin viadi Igl emprem punct da program ei il concert dalla Societad da musica Trun ensemen cun Alexi e Marcus. Per quei concert ha Corsin Tuor arranschau entgins classichers dils dus cantauturs romontschs cun accumpignament da brass. Als dus concerts presenta la musica era la «Legenda rumantscha», il toc dalla Fiasta da musica cantunala 2024 a Claustra. El rom da 600 onns Ligia Grischa sepresenta il Chor Ligia Grischa, dirigius da Christoph Cajöri, en quater loghens. Sco il coordinatur dils arranschaments da giubileum, Roland Cajacob di, fa il chor quei en fuorma d’in viadi historic cun canzuns e texts prelegi dil historicher Adolf Collenberg. Quels extracts historics sestendan sco in muossavia atras il program dils concerts en loghens da muntada per la Ligia Grischa. Igl ischi survegn ina vusch In ulteriur accent musical d’aulta qualitad ei il program «détgas e fatgas d’ina perdetga metta». Sut la direcziun da Clau Scherrer sepresentan il Chor cecilian Trun, Cantus Firmus e scolaras e scolars dalla Scola da musica Surselva ensemen culla Filharmonia dil Grischun treis ga. Il cudisch e la reschia meina Gieri Venzin, Lorenz Dangel ha cumponiu las ovras. «Igl ei aschidadir ina producziun multimediala cun cant e musica. Jeu sun carschius si 150 meters spegl ischi, mo hai stuiu constatar ch’jeu savevel pauc dalla historia da quel e dalla Ligia Grischa», di Clau Scherrer. El selegri sin quellas producziuns cun musica, cant e raquens informativs: «Entras las canzuns survegn igl ischi ina vusch.» Ed el constatescha: «D’udir ei era in’interpretaziun dall’emprema canzun davart igl ischi e quella ei ord la plema da pader Placidus a Spescha.» Tematisadas en quella producziun vegnan era las fiastas tschentenaras dalla Ligia Grischa da 1824 e 1924. Il teater el liber Sil prau sut la baselgia parochiala da s. Martin a Trun vegn la «cumedia seriusa» presentada en fuorma d’in teater el liber. 350 persunas han plaz silla tribuna, il maletg dalla culissa che vegn procuraus da Patrick Rothmund duei mussar il contuorn culla baselgia da s. Onna ed igl ischi. Autur dil toc «Sut igl ischi – il teater» ei Michel Decurtins. Mario Pacchioli ei responsabels per la musica e René Schnoz per la reschia. «Il teater gioga el temps dad oz cun risguard dalla historia dalla Ligia Grischa», di la meinaproducziun dil teater Esther Berther. Il toc sefatschenta da plirs aspects: Tgei succeda sch’ina vischnaunca piarda si’identitad e siu spért da cuminonza ni tgi sa oz aunc mobilisar forzas per defender l’autonomia, il plascher e la luschezia d’esser ina cuminonza che decida libramein? 24 acturas ed acturs e 40 persunas davos las culissas ein engaschadas vid quei project. Fiasta da cant ed exposiziuns Parallelmein sper las festivitads da 600 onns Ligia Grischa organisescha il Chor cecilian Trun la 46avla Fiasta da cant districtuala dalla Surselva. 32 chors cun rodund 1000 cantaduras e cantadurs separticipeschan a quella. Essenzialmein contribuescha era il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa vid la festivitad. Sco la presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon di, ha la vernissascha da duas purschidas liug questa sonda. Igl ei in’exposiziun speciala davart la historia dalla Ligia Grischa. Quella cuntegn documents ed ina revista da maletgs che muossa il decuors d’in di dils delegai dalla Ligia Grischa pli baul ella Cuort Ligia Grischa en fuorma d’in giug auditiv. Igl ei il di da s. Gieri 1698. Il curatur Beat Gugger ha concepiu quell’exposiziun che presenta era documents historics sco per exempel la brev per la renovaziun dalla Ligia Grischa ils 16 da mars 1484. In’autra exposiziun ei dedicada agl art e porta il tetel «grisch». Art il pli different da 16 artistas ed artists ord il territori dall’anteriura Ligia Grischa ei exponius en pliras stanzas dalla Cuort Ligia Grischa. In’ulteriura exposiziun ella Cuort Ligia Grischa muossa ils portrets dils causligia ch’ein perpetnisai ella sala dils causligia cun lur uoppens. Las exposiziuns ella Cuort Ligia Grischa vegnan accumpignadas cun in vast program d’arranschaments entochen igl october. «Sut igl ischi 2024» a Trun 30 da mars 2024: Entschatta dallas festivitads el curtgin d’honur sper la baselgia da s. Onna ed el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. 20 e 21 d’avrel: Concerts dalla Societad da musica Trun ensemen cun Marcus ed Alexi. 27 d’avrel entochen 5 da matg: Concerts dil Chor Ligia Grischa a Trun, Mesauc, Glion e Domat. 8 entochen ils 14 da zercladur: «Détgas e fatgas d’ina perdetga metta» cul Chor cecilian Trun, Cantus Firmus, scolaras e scolars dalla Scola da musica Surselva en cooperaziun culla Filharmonia dil Grischun. 15 da zercladur: 46avla Fiasta da cant districtuala dalla Surselva. 16 entochen ils 31 d’uost: Teater el liber «Sut igl ischi», nov producziuns sil prau sut la baselgia parochiala. 15 da settember: 100 onns curtgin d’honur, honoraziun da sis persunalitads romontschas el curtgin d’honur. Duront igl entir temps: Exposiziun davart la historia dalla Ligia Grischa sco era in’exposiziun d’art cul tetel «grisch» el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. 3 da november: Finissascha dil giubileum el Museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Trun ell’enzenna da 600 onns Ligia Grischa Igl onn 2024 ei ell’enzenna da 600 onns Ligia Grischa a Trun. 1424 ei quella ligia numnadamein vegnida renovada a Trun. Arranschaments da musica, cant, teater ed exposiziuns serepartan sils proxims meins. Il program ei adattaus a fatgs historics ed ovras da quels 600 onns, mo tematisescha era il temps present ed igl avegnir. Dapi quater onns s’engaschan in comite directiv e gruppas da lavur vid il program da fiasta che s’avischina. Questa sonda, ils 30 da mars 2024 vegn l’entschatta fatga culla partenza ufficiala egl onn da giubileum. Nua savess quei esser auter ch’el curtgin d’honur spegl ischi? (fmr/hh) Il president communal Dumeni Tomaschett e la geraua da cultura Erica Cavegn-Pfister ella sala dils causligia ella Cuort Ligia Grischa. Els selegran sill’entschatta dil program da 600 onns Ligia Grischa che vegn lantschaus questa sonda. Justina Simeon cun in document davart la Ligia Grischa, ina part d’ina interessanta exposiziun davart la historia da quella. La brev dils 16 da mars 1424, la renovaziun dalla Ligia Grischa a Trun. Responsabels, acturas ed acturs dil teater el liber «Sut igl ischi – il teater».

La via professiunala da Flurina Cavegn-Tomaschett da Breil a Glion ei ina via singulara. Ella ei dapresent la suletta dunna che lavura sco collaboratura pastorala el Grischun. 2019 ha ella terminau siu studi da teologia. Oz lavura la mumma da duas feglias carschidas ella pastoraziun dallas pleivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. Dapi 2022 fa ella plinavon part dil team pil svilup pastoral diocesan ed ei era commembra dil cussegl episcopal digl uestgiu da Cuera. La via ella teologia seigi sedada orda plirs schabetgs, raquenta Flurina Cavegn-Tomaschett. Ella hagi buca tschercau da bial’entschatta da far il master en teologia. «Mia via ella pastoraziun haiel jeu d’engraziar a differentas persunas che han influenzau mia veta a moda positiva ni era negativa. Ina influenza positiva ei stada la naschientscha da nossas feglias Fiona e Salome. Da daventar mumma hai jeu resentiu sco in grond regal.» Flurina Cavegn-Tomaschett che ha festivau igl onn vargau siu 50avel onn da naschientscha fa denton era allusiun ad ina motivaziun en sesez negativa: «Jeu haiel sentiu ch’ei dat persunas che vulan mantener nossa baselgia en structuras e practicas dil temps medieval. Quei ei buca mia visiun d’ina baselgia che lai sentir in Diu dalla veta ch‘ei ozildi cun nus sin via. Quei fatg ha motivau mei da s’engaschar per ina baselgia colurada e moderna dad ozildi.» Sfidas sforzan a pass pigns Ina dallas grondas sfidas per ella ella pastoraziun seigi d’esser engaschada en ina instituziun che piardi commembras e commembers, di Flurina Cavegn-Tomaschett. «Jeu senodel mintgaton encunter il current. Ei dat propi muments ch’jeu piardel la curascha patertgond vid igl avegnir da nossa baselgia. Da s’engaschar per la baselgia ei buca cool ozildi.» In’autra sfida per ella seigi da cattar in lungatg che contonschi ils carstgauns. La collaboratura pastorala che fa bugen sport per cattar igl equiliber tier il mistregn manegia, ch’ei seigi savens grev da perschuader la glieud ch’ins stoppi buc ir en l’India per cattar sustegn entras spiritualitad. «Da mussar e far capeivel che nus saveien era porscher quei a nos concarstgauns ei propi ina sfida.» Ella vulessi denton accentuar che las sfidas numnadas hagien era lur fascinaziun e seigien captivontas. «Jeu sentel che mia lavur vegn renconuschida ed appreziada ed jeu sentel era che Diu sustegn mei da far mia lavur en favur da nossas pleivs e da nies uestgiu.» Midadas ein succedidas duront il studi Alla damonda davart las midadas en sia veta ha Flurina Cavegn-Tomaschett fatg allusiun al studi da teologia. «Duront il studi hai jeu sentiu che quella scolaziun dat buca mo ina savida teologica a mi. Era mia tenuta ei vegnida en moviment e culla tenuta era mia cardientscha. Ei ha dau tematicas che han scurlau fetg vida mia cardientscha e che han alla fin finala cumprovau con impurtonta che la cardientscha egl evangeli ed igl accumpignament dils sacraments ein per mei persunalmein.» Enteifer quellas experientschas hai dau las grondas midadas en ella: «Jeu haiel per exempel empriu da vegnir pli toleranta era enviers mes concarstgauns che han buc ils medems basegns sco jeu.» Cun dapli toleranza manegi ella era ch’ins stoppi acceptar che mintga carstgaun hagi si’atgna spiritualitad. «Quella sto denton buca per tut prezi esser aduala a mia spiritualitad», di Flurina Cavegn-Tomaschett. Esser autentica «Jeu sun adina la Flurina. Seigi quei en mia professiun ni era en mia veta privata», di Flurina Cavegn-Tomaschett ch’ei stada scolasta da lavurs manilas e d’economia da casa en sia emprema professiun. «Jeu vuless buc esser zatgi auter. Jeu sun quella ch’jeu sun cun mias experientschas dalla veta, cun miu sacados da scolaziun, cun mia religiun, cun mia spiritualitad e cun miu plascher da viver.» Quella tenuta caschuni ina cuminonza fritgeivla ella professiun ed ella veta privata. «En mia lavur resentel jeu ina gronda confidonza dallas parochianas e dils parochians en mia persuna. Els discuors persunals emprovel jeu da cattar da cuminonza rispostas allas damondas aviartas.» Da sentir ch’in discuors confidenzial porti levgiament ad ina persuna, munti ina gronda satisfacziun per ella. Leu nua ch’ella vegni buca da gidar, metti ella il problem e quitau els mauns da Diu. Fulau via per las dunnas «Quei fagess jeu immediat aunc inagada», di Flurina Cavegn-Tomaschett, «jeu manegiel d’ir quella via ch’jeu sun ida sco dunna.» Ella retrospectiva sappi ella constatar ch’ei seigi stau bien ed impurtont d’ughegiar. La baselgia dil futur sappi buca desister dil potenzial da 50 % dalla populaziun, pia dallas dunnas. «Jeu sperel e lessel animar autras dunnas da far quei pass.» Flurina Cavegn-Tomaschett giavischass che biaras dunnas realisassen ch’igl ei pusseivel d’encaminar quella via era ella baselgia catolica. «Per mei persunalmein eisi era da grond avantatg d’esser consorta e mumma da famiglia en mia funcziun pastorala.» Da vart dallas parochianas e parochians vegni sia experientscha d’ina atgna famiglia resentida sco fetg positiva, seigi quei en connex cun affons ed educaziun ni era per exempel per la preparaziun d’ina lètg. Treis damondas ord la veta FMR: Tgeinin ei staus il mument-clav da Vossa veta? Flurina Cavegn-Tomaschett: Jeu sai buca numnar in mument explicit. Biaras sentupadas cun carstgauns han aviert novas perspectivas e dau ina nova direcziun. Tgeinin ei staus il pli grond quitau che Vus haveis giu ni haveis? Mes quitaus ein minims cumparegliau cun quels dad auters carstgauns. Ils mes meretan buca da vegnir numnai. Sin tgei selegrais Vus proximamein? Sin il concert da Pastgas cun il chor da Sevgein, ensemen cun nossa feglia Salome. (fmr/mg) Loscha d’haver fullau via per las dunnas Flurina Cavegn-Tomaschett ei collaboratura pastorala dallas pleivs catolicas da Glion, Schluein, Sagogn e Sevgein.Dapi dus onns eis ella era part dil team pil svilup pastoral diocesan ed era commembra dil cussegl episcopal digl uestgiu da Cuera. Igl onn 2014 ei Flurina Cavegn – Tomaschett sedecidida da serender alla Scol’aulta da teologia da Cuera per studegiar teologia. Quei studi ha ella terminau igl onn 2019 cun in master. El discuors cun la FMR raquenta la collaboratura pastorala ch’ella seigi fetg satisfatga da saver selegitimar per sia lavur cun il medem studi sco ils umens che seigien plevons catolics. Da l’autra vart seigi ella era loscha d’haver fullau via per las dunnas che veglien daventar teologas catolicas. Flurina Cavegn-Tomaschett ei l’emprema dunna che ha fatg in master en teologia el Grischun. (fmr/mg) Flurina Cavegn – Tomaschett ei dapresent la suletta dunna el Grischun che lavura sco collaboratura pastorala ellas pleivs da Glion e contuorn