Per munconza da persunal ha la Dertgira nauscha da Mustér dil vendergis vargau surschau la sentenzia al pievel. E lez ei senza grondas ceremonias e firlefanzas sedecidius da schar pender l’onda Gada. E tgi che quella onda Gada ei, sa probablamein sulet la populaziun da Mustér. La Dertgira nauscha che posseda ina veglia tradiziun e che l’Uniun da teater ha reactivau igl onn 1987 ei periclitada. Gie, secapescha ch’era la Dertgira nauscha ha da batter cun problems da persunal sco quei ch’il Prenci tscheiver che fa part al stab da dertgira ha getg si per la raspada seradunada il vendergis vargau avon la casa da scola a Mustér. Sco ei para ha il davos derschader seschau eleger el cussegl da vischnaunca. Ed era a Mustér ston la pussonza vegnir separada aschia ch’in cusseglier sa secapescha buca tener dertgira tenor las explicaziuns dil Prenci tscheiver. El ha gia da bial’entschatta annunziau ina Dertgira nauscha tut speciala, in novum ella historia dalla dertgira moderna, la 37avla. «Nus schein truar il pievel.» Treis pusseivladads Il Prenci tscheiver ha presentau al pievel treis pusseivladads per far la tscharna. «Igl emprem candidat per la fuortga fuss in Putin, Trump, Musk ni sco quels despots han tuts num, jeu sai Putin haveinsa schon truau igl onn vargau e quei ei forsa era buca fetg original da pender el ina secunda ga.» Sco ulteriura varianta ha il Prenci tscheiver presentau unisono ils presidents communals sursilvans. «Duein ils clowns communals pender vid la fuortga? Nus vegnin a veser.» Ils presents ein denton claramein sedecidi per la tiarza varianta, l’onda Gada. Mo tgi pomai ei l’onda Gada? Vid la reacziun dil pievel cumin seradunaus alla Dertgira nauscha ei stau clara caussa ch’el sa tgi ch’el ha decretau alla fuortga. Ei setracta dalla caffetaria dil Center Fontauna gest renovau, respectiv dil num da quella caffetaria che ha para leventau malaveglia. «Onda Gada, quei tuna empau sco onda Gala, ins havess era saviu dar il num aug Depp.» Avon che lantschar la sentenzia ha il Prenci tscheiver buca tralaschau da schar repassar in pèr reminiscenzas digl onn vargau ch’ein stai en buna memoria alla Dertgira nauscha. Buca senza interrumper las objecziuns cun ils tuns dallas musicas da tscheiver da Mustér e contuorn. Mustér penda Il Prenci tscheiver ha natiralmein buca tralaschau da plidentar La pendenta ed ha remarcau ch’era la Dertgira nauscha hagi contribuiu igl onn vargau 296.95 francs inclusiv in’aissa al project. «Sil flyer d’engraziament ei la Dertgira nauscha buca menziunada, persuenter l’Uniun da scursalar da Mompé Medel duas ga.» Per il Prenci tscheiver ei schar pender insumma empau il motto dils da Mustér. «Igl onn vargau ha ei dau tschun naschientschas a Mustér, in niev record.» Ch’il Spital regiunal Surselva sa buca render sche Mustér fa buca dapli pops ei silmeins per il Prenci tscheiver clar. El ei sedumandaus sch’ei drova egl avegnir insumma in spital en Surselva. «Sch’ins mira pli exact duvrein nus dapli helicopters.» Il prenci ei dil meini che l’ambulanza seigi aschia ni aschia mo cheu pils turists, ils indigens clomien la REGA e sche quella sgoli entochen Glion, sche seigi ei sulet aunc in sprun entochen Cuera. La suprastonza numnada scoletta Secapescha ch’il Prenci tscheiver ha buca tralaschau da plidentar la suprastonza da Sana Surselva ch’el ha paregliau empau cun ina scoletta. «Cu in pren naven la pala a tschel, lu vegn buca pli fatg termagls ensemen. La mussadra da scoletta ei ussa da niev nies bien René ch’ei probabel seschaus ella detga buglia.» Mo il Prenci tscheiver ha buca mo vuliu tschintschar da buglia, mobein era da bialas caussa sco per exempel dil hotel dils Belgés ch’ei tuttenina svanius, ei per tiara, manizzaus fin e manedel. «Quei vein nus sperau, giavischau dapi onns e tuttenina eis el naven, in mund chis e negin sa propi pli co ei era aunc cul hotel dils Belgés era aunc cheu.» Secapescha che buca mo il Prenci tscheiver sedamonda tgei che nescha uss e cu ch’ei nescha enzatgei ord il mun da chis dil hotel dils Belgés. Forsa ha il Prenci da tscheiver ina risposta a caschun dalla proxima Dertgira nauscha a Mustér, sch’ei dat insumma ina proxima. Il Prenci tscheiver sto ir sco beinenqual patrun sursilvan, alla tscherca da persunal. El drova derschadras ni derschaders, anfla el negin sche penda la Dertgira nauscha sezza vid la fuortga, fuss bein donn e puccau. La Dertgira nauscha da Mustér posseda ina tradiziun da 200 onns, ina tradiziun che l’Uniun da tscheiver ha reactivau igl onn 1987.

La sonda vargada ei era Mustér staus cumpletamein el segn dil tscheiver. Cul til da tscheiver tras il vitg e cun ina premiaziun da mascras e sault el Center Fontauna. Sustegn per il til da Mustér ha ei era dau ord la Val Medel e giu da Tujetsch. Tgamunaus dalla Uniun da tscheiver ei il til da tscheiver semuentaus la sonda vargada tras Mustér. Secapescha accumpignaus da dabia musica da tscheiver e buca meins confetti. Ch’empau canera sauda tiel tscheiver han era ils buobs dils töfflis demonstrau alla fin dil til cun lur grevas maschinas che han buca mo fatg canera, mobein era derasau l’enconuschenta odur dils motors da dus tacts Denter la representanza dalla Uniun da tscheiver ed ils töffists ein buca meins che 21 gruppaziuns sepresentadas al publicum. Ina ferma delegaziun da tscheiver vegn era a Mustér dallas singulas classas da scola che tradiu dabia lavur, inschign, colur e fantasia sin via tras Mustér. La scoletta sco spazzatgamins, l’emprema classa ei semidada en planets, auters en olchis, Tom e Jerry entochen tiel cantun Grischun e ses 500 onns che ha duvrau sustegn medicinal cun ina tala vegliadetgna ed ils fretgs dalla maschina da temps dalla sisavla classa. E sustegn ha ei era dau giu da Tujetsch per il til da tscheiver da Mustér cun ils stiarls sin skis e la scoletta. E schizun da Medel ein vegnida ina delegaziun da tscheiver ora Mustér cun lur novissima purschida, in casino. Cun il til ei il tscheiver da Mustér ei il tscheiver buca staus a fin. Il program da fiasta haveva annunziau ina parti el Center Fontauna cun in concert dallas guggas e sera da divertiment era cun premiaziun da mascras.

Ciril Deplazes, Andreas Beer e Roger Nordmann ha plidentau la gievgia vargada a Mustér las midadas ch’il Solarexpress porta. E quei express vegn buca sulet lantschaus dallas ovras solaras grondas. Quei che maunca denton ein pusseivladads pli vastas dad arcunar il current dalla stad per duvrar el gl’unviern «Sche nus organisein a Lausanne ina semeglionta occurrenza vegnan otg persunas.» Il cusseglier naziunal dil cantun Vad, Roger Nordmann ei staus cunscients pertgei ch’igl interess per l’energia solara ei in bienton pli gronds sisum la Surselva. Cheu han gest las lavurs da construcziun per duas ovras solaras grondas entschiet. Biabein 50 persunas ein suandadas la gievgia vargada agl invit dil deputau, Martin Kreiliger e dalla PS Surselva per udir en tgei direcziun ch’igl express dalla energia solara semova. Sper igl um dil fatg per damondas d’energia e commember dalla cumissiun dil cussegl naziunal per ambient, planisaziun dil territori ed energia, Roger Nordmann, ein Ciril Deplazes dalla Energia Alpina ed il specialist per la reit electrica, Andreas Beer, stai dalla partida. Roger Normann ha fatg la gievgia vargada il viadi en Surselva per communicar in gi pli tard ch’el seretili suenter 20 onns sco cusseglier naziunal. Termin vegn prolunghius E novitads ha ei gia dau all’entschatta dall’occurrenza. Il deputau e menader da discussiun Martin Kreiliger ha annuziau che la tiarza ovra solara pli gronda, quella da Magriel, vegni sulettamein realisada, sch’il parlament prolungeschi il termin da furnir ina part dil current. Per retscheiver il sustegn finanzial dalla Confederaziun sto igl emprem current flessegiar gia la fin 2025. Quei termin vegn spustaus, sco quei che Roger Nordmann ha tradiu. «Il Cussegl dils stans ha gia decidiu e jeu sun perschuadius ch’il Cussegl naziunal suonda.» Aschia che l’ovra Magriel sin intschess da Mustér che posseda gia la lubientscha da construcziun ha bunas schanzas da vegnir realisada. In’impurtonta regla da giug resta denton per il Solarexpress: «La lubientscha da baghegiar sto esser sin meisa la fin digl onn 2025 per retscheiver sustegn finanzial», ha il cusseglier naziunal sincerau. Consequentamein restan ils plans per ovras solaras grondas presentadas dacuort en plirs loghens cun gronda probabladad siemis sil pupi. Sfidas da construir Cun tals problems sto el buca sefatschentar, Ciril Deplazes, meinafatschenta dalla Energia Alpina che realisescha cun partenaris l’emprema ovra solara gronda solara. Sfidas han ils realisaders dalla ovra solara tuatschina tuttavia avunda da surmuntar, sco quei che Ciril Deplazes ha tradiu. El ha presentau denter auter co las petgas ed ils moduls anflan la via el liug da construcziun e co els vegnan francai. En scadin cass marscha enzatgei ella Val Tujetsch la stad proxima, essend che la Axpo construescha sia ovra solara gronda a Nalps e las pendicularas remplazzan aunc gest las sutgeras da Val Val. E daco ch’ei drova energia solara producida duront igl unviern han Andreas Beer e Roger Nordmann explicau. Vegnan las ovras atomaras sclausas el decuors dils proxims onns pervia dalla limita da vegliadetgna, ein las ovras solaras la suletta alternativa che po ulivar la gronda part dallas sperditas. «La plipart dallas ovras solaras che sesanflan sin tetg produceschan la gronda part duront la stad.» In motiv per Roger Nordmann da construir ovras solaras ellas Alps, nua che la differenza da producziun denter stad ed unviern ei meins gronda. Investir ella reit Per Andreas Beer ein investiziuns ella reit indispensablas per transportar il current dil liug da producziun leu nua ch’el vegn duvraus. «Quei funcziuna mo enteifer l’entira Europa.» Il grond problem vesa il specialist dalla reit nua e co scaffir igl arcun per il current producius la stad, pli probabel en surabundonza, per duvrar el igl unviern. «Jeu vesel en quei grau aunc neginas soluziuns cuntenteivlas.» Las midadas da producziun influezeschan era ils prezis. «L’Energia Alpina mida proximamein il sistem da tariffa sin in prezi da stad ed in d’unviern,» ha Ciril Deplazes getg. Beinsavend che quei ei sulettamein in denterpass. Co las tariffas futuras vesan ora ha Roger Nordmann explicau. «Ina ovra electrica dil cantun Fribourg annunzia mintga gi las tariffas d’electricitad che valan per il gi proxim.» Quei ha per consequenza che la clientella tschenta en siu equipament electronic cuntinuadamein tenor il prezi il pli bass. E sch’ei ha propi memia bia current ella reit san ins schizun survegnir daners per duvrar electricitad. Igl ei clar, seras d’informaziun sco quella dalla gievgia vargada vegnan era vinavon ad anflar in auditori, il mund d’energia semida rasantamein.

Avon diesch onn ha in cumplex turistic niev entschiet ad influenzar il mintgagi a Breil. Il resort da vacanzas Pradas, in hotel cun 113 habitaziuns, generescha oz biebein 90'000 pernotaziuns ad onn. Duront las vacanzas da sport dil fevrer ei stagiun aulta. La FMR ha astgau dar in’egliada ed observar cu 500 hosps partan e 500 novs arrivan. La sonda ei mintgamai bia traffic sillas vias grischunas. Tgi tuorna a casa, e tgi va en vacanzas. Quei caschuna colonnas ed ils viagiaturs drovan empau pazienzia tochen ch’els ein ella destinaziun. La sonda ei stau gi da midada era a Breil. Quei moviment han ins s’encurschiu cun carrar la sonda avonmiezgi, cun pulit cuntertraffic, da Tavanasa viers Breil. Ins ha cruschau biars autos cun numras da Turitg, dalla Tiaratudestga e Hollandia, da Lucerna e dall’Argovia. Il suentermiezgi, cun turnar da Breil viers Tavanasa, la medema situaziun: in auto suenter l’auter vegn encunter, cun numras da Turitg e dalla Bassa. Alla recepziun dil resort sa ei adina dar la sonda colonnas e temps da spetga. Dar adia e far beinvegni «Naven dallas 8.15 tochen las 10.00 dattan els giu las clavs, e naven dallas 15.00 san ils novs vegnir per quellas, lu ein las habitaziuns semtgadas», declara Gérard Carigiet cun beneventar il redactur dalla FMR. Sonda ein 75 persunas arrivadas ed 88 ein partidas. El resort cun cun ses 450 letgs, en 13 habitaziuns e 21 casas, ha ei dau ina gronda scumiada. «Igl ei veramein ils ferms gis digl onn», remarca il meinagestiun dil Pradas Resort a Breil. Igl ei in cumplex da hotel cun tut ils survetschs pusseivels pil hosps, dano la restauraziun. Per sia substituta, la recepziunista Simona Livers, ei la sonda mintgamai cumbinada cun dar adia e beneventar. «Els vegnan per la clav dalla habitaziun ed il pass da skis dallas pendicularas», gi ella. Quei pass per las pistas sut il Péz d’Artgas ei inclus ella reservaziun. Simona Livers (davon) e Gérard Carigiet (davos) alla recepziun, culla praticanta Jenny Gruber. Dapi ch’el ha aviert il december 2015 s’empleina il resort Pradas cuntinuadamein, da stad e d’unviern. La stagiun 2018/19 ha in rating naziunal «Karl Wild» tscharniu el sco in dils megliers hotels da famiglia dalla Svizra. «Tochen ils 22 da mars ei tut plein», gi il Gérard Carigiet. Il hotelier e turisticher diplomau e responsabels per tut il pusseivel e nunpusseivel. Ton per cumpliments sco reclamaziuns. «Pil vitg ei nies menaschi en scadin cass ina gronda plivalur», remarca el sin via viers ina dallas casas. Leu vul el mussar co ina equipa da schubergiar ei en acziun. El cumbinescha quella girada. Simona Livers ha informau ch’ina famiglia hagi emblidau ella habitaziun ina tastga cun resti, fetg impurtont seigi denton ch’ins anfli era il plumatsch da viadi d’in dils affons. Mass buca senza firma externa Sco furmiclas ei l’equipa da schubergiar vidlunder da far las lavurs d’ina sonda da midada: trer giu letgs e trer si novs, prender ensemen schigientamauns, far il tschetschapuorla e prender si plantschius, polar bogn e tualetta. Igl ei da schubergiar mintgamai buca mo ina combra da hotel, mobein ina habitaziun entira. Quei mass buca senza ina interpresa externa. «In commember da lur equipa fa la controlla finala ed ina persuna da nus supplementarmein in’inspecziun punctuala», declara Gérard Carigiet. Co il menader dil resort Pradas declara, dat ei era la dumengia scumiadas, aschia che la lavur sereparta. La finala vegnan e van 600 hosps duront la stagiun aulta. Vesta en ina habitaziun, culla squadra da schubergiar en acziun. La pintga squadra d’emploiai dil resort Pradas collavura stretgamein cull’interpresa da schubergiar externa. Lezza ei disada cul grond catsch ch’ei dat mintgamai. Tochen 50 persunas ein en acziun el vitget da vacanzas. Per administrar e commercialisar las 113 habitaziuns da hotel tonscha in’equipa stabla pintga. «Nus essan dotai en tut cun 8,6 plazzas», gi il schef dil Pradas. Duas persunas fuorman il survetsch tecnic. Els fan ora neiv, segan pastgets, fan pintgas reparaturas, miran dil contuorn e dil bogn. Il pasterner porta il solver Enzatgei essenzial sa il resort Pradas, il pli grond hotel dalla destinaziun da Surselva Turissem, buca porscher: l’atgna ustria. Da gliez profiteschan ils menaschis dil vitg: ustrias, stizun, mazlaria, pasternaria, cascharia. «Sco habitont da Breil sundel jeu loschs da quella simbiosa», manegia Gérard Carigiet ed aschunta ch’ils hosps apprezieschien la variaziun e la purschida locala. Il solver cumplet san els empustar tiel pasterner, quel furnescha direct avon esch dalla habitaziun. L’economia locala san bien grau dil menaschi da hotel cun ses 450 letgs en 21 casas. En ina da quellas, la Casa Salisch, ha Gérard Carigiet dil reminent anflau il plumatsch da viadi ch’in da ses hosps pigns haveva emblidau. Grard Carigiet ha anflau il plumatsch ch'in affon haveva emblidau. Pradas, il vitget spel lag da Breil L’idea da realisar a Breil in vitget da vacanzas, in schinumnau resort, han las pendicularas Breil-Vuorz-Andiast entschiet a concretisar gl’onn 2007. Ellas duvravan urgentamein hosps, ed in vitget da vacanzas, cun habitaziuns alla staziun a val, dueigi purtar quei carschen. Pass per pass ha il cussegl d’administraziun fatg las preparativas. 2010 ha la radunonza communala approbau ina midada da zona ed il 2013 ha il president dil cussegl d’administraziun, Marcel Friberg, saviu presentar ils plan da baghegiar. La tscherca d’investurs ha giu success, il fondo Real Estate Fund Hospitality ha finanziau 16 casas cun 83 habitaziuns. Per menar, administrar e vender la purschida dil vitget, han las pendicularas fundau ina holding. En quella han ins integrau il resort Pradas sco niev sectur da fatschenta. Ell’emprema fasa da planisar quel haveva Marcus Hasler, lu directur dallas pendicularas Breil-Vuorz-Andiast, constatau ch’il vitget da vacanzas seigi per Breil sco in da sis el lotto.(fmr/abc) Las casas dil resort cunfineschan cugl areal dalla scola da skis.

Gl’onn 1988 ha il Club da Lions Surselva lantschau la concurrenza per talents da musica. Ils 24 da matg 2025 ei quella la 18avla gada. Duront quels 37 onns ein diversas persunalitads etablidas separticipadas il Premi Lions: Per exempel Clau Scherrer, Ursina Giger, Sara Simonet, Leander Albin, Mario Pacchioli, Quirina Lechmann, Retus Giusep Pfiser ed aunc ulteriuras. Buca d’emblidar Mattiu Defuns e Chiara Jacomet. La concurrenza ha motivau els, e tuts seregordan da quei tierm ell’affonza e giuventetgna. Al Premi Lions san affons e giuvenils tochen 20 onns dalla Surselva separticipar. Sco quei che la Scola da musica Surselva communichescha, eis ei ina concurrenza per solists, ensembles e bands.(fmr/abc) Ulteriuras informaziuns ed ils formulars d’annunzia ein a disposiziun silla pagina d’internet dil Center da formaziun Surselva, www.bzs-surselva.ch Chiara Jacomet e Pietro Jacomet, duront il Premi Lions il 2014 a Glion.

Als campiunadis svizzers da tir dalla distanza da 10 meters la fin d’jamna a Berna ha Liana Beer contonschiu il tierz rang ella categoria dallas junioras sut 15 onns. Sia sora Alicia ha munchentau per pauc il podest dalla categoria U19 – 21. Per sulettamein 0,9 puncts ha Annina Tomaschett buca saviu sequalificar pil final dall’elita. La fin d’jamna han giu liug a Berna ils campiunadis svizzers da tir dalla distanza da 10 meters. Pil punct culminont ord vesta sursilvana ha Liana Beer da Rueras procurau a quels campiunadis. Ella ei daventada tiarza ella categoria dallas junioras sut 15 onns. La Tuatschina ha munchentau il podest per sulettamein in punct ed igl emprem rang per 1,9 puncts. Sia sora Alicia ha contonschiu il quart rang ella categoria dallas junioras sut 19, respectivamein 21 onns. La vicecampiunessa svizra digl onn vargau ha mussau danovamein ina fetg buna prestaziun e ha stuiu suttacumber a treis tiraduras ch’ein in, respectivamein dus onns pli veglias ch’ella. Munchentau per pauc il final Ella categoria dall’elita ha Annina Tomaschett da Trun munchentau per sulettamein 0.9 puncts il final dallas otg meglieras. La fin finala eis ella daventada novavla. Al campiunadi ein tut las meglieras tiraduras svizras separticipadas. Gudignau la concurrenza ha la campiunessa olimpica Chiara Leone da Frick. Elena Tomaschett da Rabius ei daventada 27avla, Chiara Weishaupt da Degen 44avla. Tiels umens ei Lars Färber da Favugn daventaus 15avel ed aschia meglier Grischun. Tschunavel plaz per Trun Al campiunadi svizzer da gruppas d’avon in’jamna – medemamein a Berna – ha Voluntaria Trun contonschiu igl excellent tschunavel plaz ella categoria dall’elita. La formaziun cun Annina Tomaschett, Alicia Beer, Lars Färber ed Elena Tomaschett ha mussau ina prestaziun solida. Ella prerunda era Voluntaria Trun aunc sil sisavel plaz. El campiunadi dils cantuns ha il Grischun contonschiu il novavel plaz ella cumposiziun cun Annina Tomaschett, Elena Tomaschett, Anja Cadalbert, Chris Wolf, Nicolas Tomaschett e Lisa Zinsli. Ella rangaziun singula da quella concurrenza ha Annina Tomaschett contonschiu il 16avel rang, Elena Tomaschett ei daventada 53avla. Era ils giuvens perschuadan Ella categoria dallas junioras e dils juniors ha il Grischun contonschiu il fetg bien tschunavel rang. Martina Herrli, Alicia Beer, Lea Schmid, Livio Tscharner, Amina Flisch e Danilo Schütz han munchentau per sulettamein dus puncts il tierz plaz. Martina Herrli che sietta il campiunadi mintgamai cun Voluntaria Trun, ha contonschiu il tierz meglier resultat singul ella categoria dallas junioras sut 21 onn. Medemamein il tierz rang ei reussius ad Alicia Beer ella categoria dallas junioras sut 19 onns. Il podi dallas junioras sut 15 onns cun Liana Beer da Rueras sco tiarza.

Venderdis proxim, ils 7 da mars 2025, s’entaupan diesch- e tschiensmellis dunnas sigl entir mund. Buca pervia dil di internaziunal ch’ei mintg’onn ils 8 da mars. Na, venderdis proxim ei il Di d’oraziun mundial. Uonn han dunnas dallas Inslas Cook cumpilau ina liturgia. Il motto dalla liturgia ei «Ti has scaffiu mei ton marviglius». Uonn emprendan participontas e participonts d’enconuscher ina nova naziun, las Inslas Cook (mira scaffa). Igl ei ina lontana, exotica e paradisica, situada da tschella vart dil mund. Malgrad quei ha la populaziun era problems e quitaus. E quels fan part dil Di d’oraziun mundiala 2025. Mintg’onn ei quel gl’emprem venderdis da mars. Dunnas da diversas confessiuns cristianas dallas Inslas Cook han preparau ina liturgia che vegn celebrada venderdis proxim, ils 7 da mars 2025, en mellis differents loghens dil mund. Il tetel e las tematicas dil survetsch divin dil plaid han las insulanras amiez gl’Ocean Pacific priu dil psalm 139. Cun separticipar alla sentupada emprend’ins d’enconscher ils carstgauns e lur cultura, sco era las bellezias dalla natira da tschella vart dil globus. Maori, il lungatg dil cor Di d'oraziun mundiala 2025: il sujet central han las dunnas dallas Inslas Cook creau. Era en Surselva han diversas gruppas da dunnas preparau il survetsch divin culla liturgia dallas Inslas Cook (mira annotaziun). Aposta egl idiom sursilvan dat ei mintg’onn in carnet culla scenografia, ils texts e las canzuns. Antonia Caduff-Camenisch da Vella translatescha onn per onn quel. Denter auter aud’ins il raquent da Vainiu, ina dunna ch’ei naschida 1958 sill’insla Aitutaki. Siu lungatg matern e quel dil cor ei il maori, gl’engles dominescha denton pli e pli e scatscha gl’indigen. Piarder il lungatg dil cor fa mal. Doctor Dawn senumna in’autra protagonista dil Di d’oraziun mundial. «Kia orana», salida la miedia el lungatg dils Maori. Quei ha pliras muntas: «Jeu giavischel a ti che ti posseis viver ditg e bein. E che ti possies spendurar sco il sulegl e saltar cullas undas». Apropos undas: apparentamein han lezzas ina muntada centrala ella celebraziun dil Di d’oraziun mundiala. La mar, gl’ocean, las palmas, las nuschs da cocos e cumbinau cullas Inslas Cook. Onn vargau ei la Palestina stada tiara dil Di d’oraziun mundiala ed igl onn 2026 vegn la Nigeria ad esser el center. Il 2028 Costa Rica e 2029 l’Italia. Il Di d’oraziun mundiala 2025 vegn celebrada venderdis, ils 7 da mars 2025, allas 19.00, els suandonts loghens en Surselva: Mustér: ella casa da vegls e da tgira Puntreis; Sumvitg : baselgia parochiala; Trun : caplutta s. Onna; Glion : casa pervenda reformada; Sevgein : baselgia parochiala; Laax/Falera : Sentupada Laax; Lumnezia/Cumbel : baselgia parochiala.

Vendergis, ils 14 da mars 2025, ei a Schluein il 2. Di grischun da startups. Firmas giuvnas che drovan capital per sesviluppar, e persunas cun ideas, schinumnai startups, han caschun da sepresentar ad investurs interessai dalla Svizra e digl exteriur. Sco quei che l’uniun Surselva Impact Lab a Schluein (SIL) communichescha, vegn ei a dar sil casti da Löwenberg ina concentraziun d’innovaziun. Per quei 2. Di grischunh da startups cooperescha il SIL Schluein cun treis centers, numnadamein miaEngiadina-InnHub da La Punt e Scuol, InnoQube da Cuera e TPGR da Landquart. Sabrina Schenardi, la responsabla da medias dil SIL Löwenberg Schluein, scriva che l’occurrenza seigi daferton la pli gronda da quei gener el cantun Grischun. «Ins ha caschun da s’informar dalla forza d’innovaziun e da seschar motivar dils resuns dils investurs», aschia Sabrina Schenardi. En tut dat ei a Schluein 50 presentaziuns da differentas tematicas che s’accordan cullas regiuns da muntogna, aschia sport, turissem, dronas e robotica, agricultura, forestalesser, energia, informatica, tecnica da baghegiar. Ei dat caschun da s’informar da tecnologias, ideas da products, survetschs e fabricaziuns. Denter auter vesan participontas e participonts egliers da skis specials, fusiun nucleara el Grischun, in sacados da lavinas, ina app per mesirar la sanadad mentala e bia dapli. El casti Löwenberg a Schluein ei ils 14 da mars 2025 ina gronda sentupada cun 50 startups. Las presentaziuns dils startups sil casti Löwenberg a Schluein entscheivan allas 14.00 e cuozan tochen las 22.00. Dapli informaziuns mira www.surselva-impact-lab.ch

L’Uniun dil tir da sport grischuna ha eligiu Annina Tomaschett sco tiradura digl onn ed Alicia Beer sco megliera juniora. Per las duas Sursilvanas che sietan omisduas ella Societad da tir Voluntaria Trun ei quei ina honur ed in ulteriur success en lur aunc giuvnas carrieras. Onn per honorescha l’Uniun dil tir da sport grischuna la megliera ni il meglier tiradur. Uonn croda quella honur sin Annina Tomaschett (24) da Trun. Dapi plirs onns eis ella ina dallas meglieras – per buca dir la megliera – tiradura dil Grischun. Consequentamein era ei mo ina damonda dil temps entochen ch’ella vegni undrada cul tetel «tiradura grischuna digl onn». Alla radunonza da delegadas e delegai dall’uniun la sonda vargada a Tavau ei denton aunc in’ulteriura Sursilvana vegnida honorada per sias prestaziuns. Alicia Beer (16) da Rueras ei vegnida festivada sco megliera juniora. «Quei ei ina gronda honur, jeu selegrel da quella. Igl ei aschidadir la pagaglia per bia lavur da trenament.» L’elecziun dallas meglieras ni dils megliers tiradurs succeda mintg’onn entras ina giuria dil fatg ed ina votaziun publica dalla Südostschweiz. Records e tetels Per la distincziun sco megliera tiradura grischuna ei Annina Tomaschett stada pli che madira. Igl ei buca stau l’emprema ga ch’ella ei stada nominada per quella honur. «Schegie ch’jeu sun era stada nominada quella ga, hai jeu buca quintau definitivamein cun quei premi. Jeu hai plascher da quella distincziun. Igl ein mussament che la glieud sa giudicar tgei che sport d’elita vul dir, seigi pertuccont trenaments sco prestaziuns als tirs», di Annina Tomaschett ch’ei sco commembra dil cader naziunal era ambassadura pil romontsch ed il Grischun. Dapi il settember 2021 eis ella miez-profi da tir el center da prestaziun naziunal a Biel. Annina Tomaschett ha contonschiu quater records grischuns ed ei stada campiunessa svizra igl onn vargau. Agl ISSF Grand Prix ad Osijek en Croazia ha ella contonschiu igl onn 2023 la medaglia da bronz cul team svizzer. En treis jamnas a Dortmund Il tetel da campiunessa svizra silla distanza da 10 meters ha ella buca saviu defender la davosa fin d’jamna a Berna. «L’emprema passa ei stada treis puncts memia fleivla che normal. Ellas passas suandontas hai jeu buca pli saviu ulivar quei disavantatg», di Annina Tomaschett. La fin finala ei resultau il novavel rang. Sco otgavla fuss ella stada qualificada pil final. Buca cumpleinamein cuntenta eis ella culla stagiun vargada: «Entschiet haveva tut fetg bein culla victoria al shooting master. Silsuenter hai jeu fatg in experiment vid la buis. L’emprova ei denton buca secumprovada ed jeu hai cartiu memia ditg che quei vegni bien. Suenter la midada ein ils resultats puspei senormalisai.» En rodund treis jamnas sa Annina Tomaschett separticipar ad ina concurrenza internaziunala (ISAS) a Dortmund. Co ei va vinavon suenter cun tirs ei pil mument denton aunc buca clar. Prest entscheiva la stagiun da 50 meters. Quei ei la distanza preferida d’Annina Tomaschett ed en quella eis ella plazzada meglier ella rangaziun naziunala che en quella da 10 meters. Scola e trenament Alicia Beer che ha survegniu il premi sco megliera juniora dil Grischun la sonda vargada, ei dapi igl atun a Biel el center da prestaziun naziunal: «Miez di frequentel jeu la scola commerciala e miez di treneschel jeu.» Quater onns cuoza la scola da sport. Treis uras e mesa dedichescha ella mintgadi al tir: «D’ina vart ei quei secapescha il trenament el stan da sittar. Leutier s’auda denton era trenament da forza e mental.» Alicia Beer che sieta ensemen cun Annina Tomaschett culla Societad da tir Voluntaria Trun era il campiunadi da tir dalla ligia naziunala A, senta il progress ch’ella ha fatg dapi ch’ella trenescha intensivamein a Biel. «Jeu hai saviu migliurar ils resultats. Ussa sietel jeu ella media 620 puncts (60 siets), vul dir rodund tschun dapli ch’igl onn vargau», di la vicecampiunessa svizra dallas junioras digl onn 2024. Tuttina eis ella aunc buca cuntenta. «Las meglieras junioras dil mund siettan entochen 630 ni magari schizun 635 puncts. Quei ei era mia finamira», di la tiradura ambiziunada che ha la finamira da saver separticipar in mument ad in’olimpiada. Pusseivladads da semigliurar Potenzial da migliur vesa Alicia Beer aunc empau dapertut: «D’ina vart ei quei la prestaziun, da l’autra vart la concentraziun e la posiziun.» A concurrenzas internaziunalas da junioras e juniors a Luxemburg e Pforzheim en Germania eis ella vegnida da serangar denter las empremas 20. Profitar sa ella a Biel dallas trenadras e dils trenaders, mo lu era da contiraduras sco Annina Tomaschett e las campiunessas olimpicas Chiara Leone e Nina Christen. Spel tir e la scola gauda Alicia Beer il temps liber cun sunar clavazin e malegiar. Annina Tomaschett da Trun ei tiradura digl onn 2024 dil Grischun. La megliera tiradura juniora digl onn 2024 dil Grischun ei Alicia Beer da Rueras. Honur per duas tiraduras sursilvanas Annina Tomaschett da Trun ei tiradura grischuna ed Alicia Beer da Rabius la megliera tiradura juniora digl onn 2024. La honoraziun dallas duas Sursilvanas ha giu liug la sonda alla radunonza da delegadas e delegai dall’Uniun dil sport da tir grischuna a Tavau. Omisduas treneschan el center da prestaziun naziunal a Biel. Annina Tomaschett ei miez-profi dapi il settember 2021 ed Alicia Beer ei a Biel dapi igl atun vargau. Omisduas han sittau aults resultats ils davos onns. Annina Tomaschett ei stada campiunessa svizra dalla distanza da 10 m ed Alicia Beer vicecampiunessa tier las junioras. Culla Societad da tir Voluntaria Trun siettan ellas ella ligia naziunala A da 10 m. (fmr/hh)

Ina seiv cun in’altezia da 2,5 m e cun ina lunghezia totala da 2,8 km duei proteger igl avegnir la regiuvinaziun digl Uaul Puzzastg a Sumvitg. Sco la regenza grischuna scriva en sia risposta ad ina damonda dil deputau Martin Kreiliger, ei quella mesira indispensabla per garantir ch’igl uaul serevegni. Tenor Martin Kreiliger astga quella soluziun buca statuir in exempel per auters loghens. «La premissa per che la regiuvinaziun naturala possi reussir egl uaul da protecziun Uaul Puzzastg ei in’influenza supportabla dalla selvaschina. La regiuvinaziun ch’ei urgenta leu ei periclitada da miersas dalla selvaschina», scriva la regenza grischuna en sia risposta ad ina damonda dil deputau socialdemocrat da Mustér, Martin Kreiliger. Quella ha el inoltrau alla Regenza il december vargau. En quell’intervenziun tschenta el quater damondas. El vul saver daco che la situaziun digl Uaul Puzzastg sforzi da prender la mesira da construir entuorn quel ina seiv da protecziun. Quei malgrad ch’ins hagi priu leu mesiras forestalas e da catscha. (Mira box.) Martin Kreiliger sedamonda: «Co vegn ei garantiu ch’ins sto buca construir seivs entuorn auters uauls da protecziun? Eis ei necessari da verificar e d’adattar immediat la Strategia concernent il spazi da viver uaul-selvaschina 2021? Stuess ina catscha dalla selvaschina buca vegnir intensivada ulteriuramein per proteger ils uauls el contuorn e per garantir la persistenza digl uaul suenter che la seiv ei buca pli?» La suletta soluziun Sco la regenza grischuna constatescha en sia risposta a deputau Martin Kreiliger ei la seiv cun in’altezia da 2,5 m e cun ina lunghezia totala da 2,8 km la suletta soluziun che seporscha il mument per garantir la regiuvinaziun digl Uaul Puzzastg: «La regiuvinaziun digl uaul po buca sesviluppar sufficientamein. Las pusseivladads dalla catscha ein exauridas per gronda part. Cun schar crescher e stabilisar immediat il territori po vegnir impedida ina futura nova sanaziun dils rempars da lavinas existents.» Ella constatescha che la mesira cun seiv seigi fetg cara e buc egl interess dil Cantun e dils proprietaris d’uaul: «En quei cass vegn ella denton considerada sco la davosa pusseivladad.» La seiv ei calculada cun cuosts da 1,44 milliuns francs. Dameins selvaschina In’examinaziun ni adattaziun dalla Strategia concernent il spazi da viver uaul-selvaschina 2021 ei per la Regenza buca necessaria. La strategia formulescha diesch finamiras cun 40 mesiras pils proxims 15 onns. Schegie che la situaziun digl uaul seigi critica en plirs loghens, seigi ei semussau che la situaziun seigi buca generalmein pli actua dapi l’introducziun dalla strategia. La Regenza constatescha plinavon che la populaziun da tscharvas ei vegnida reducida fermamein en Surselva ils davos quater onns. Pervia d’auters facturs sco per exempel la preschientscha d’animals da rapina gronds ei era la populaziun da camutschs e cavreuls sereducida fetg. Ei seigi ussa la finamira da stabilisar quellas populaziuns. «Ellas Alps ei la populaziun dalla selvaschina il mument per duas tiarzas memia gronda» Las rispostas dalla Regenza sin sias damondas pertuccont igl Uaul Puzzastg cuntentan buca cumpleinamein Martin Kreiliger. En special buca quella da reponderar la strategia cantunala pertuccont la regiuvinaziun digl uaul, respectivamein la problematica dallas miersas dalla selvaschina. Hans Huonder/FMR «Gia 1989 han experts fatg attents che las prestaziuns da protecziun seigien periclitadas pervia dil grond squetsch entras donns da selvaschina. Biaras retschercas el rom dil program cantunal dils donns da selvaschina confirman quei. El contuorn da diesch kilometers digl Uaul Puzzastg a Sumvitg dat ei otg zonas da ruaus e diesch asils da selvaschina. Quellas e quels protegian la populaziun dalla selvaschina e procuran aschia che quella crescha», di Martin Kreiliger sin damonda dalla FMR. Pertuccont la seiv previda entuorn igl Uaul Puzzastg di el: «Quella mesira ei buca stravagada. Ella ei la suletta pusseivladad per garantir ina regiuvinaziun digl uaul. Tonaton stuein nus sedumandar daco che quella mesira ei necessaria. Puzzastg ei buc il sulet uaul en Svizra cun quella problematica. Igl ei in signal alarmont.» Martin Kreiliger da Mustér ei deputau socialdemocrat el Cussegl grond. El ei inschignier forestal e meinafatschenta dil «Bergwaldprojekt» a Trin. «Ei dat duas soluziuns» Pertuccont igl Uaul Puzzastg vesa Martin Kreiliger duas pusseivladads da sligiar il problem: «Per ch’igl uaul possi seregiuvinar leu drova ei ina catscha intensiva ni ch’ils animals da rapina gronds procuran che la populaziun dalla selvaschina sereducescha.» La problematica che sedetti leu seigi era ina dil contuorn digl uaul: «La populaziun dalla selvaschina astga esser mo aschi gronda sco siu spazi da viver ei. Lu ademplescha igl uaul sia funcziun. Ellas Alps ei la populaziun dalla selvaschina il mument per duas tiarzas memia gronda.» Pertuccont las zonas da ruaus ed ils asils dalla selvaschina el contuorn digl Uaul Puzzastg di Martin Kreiliger: «Jeu pretendel buca ch’ei drovi negins da quels. Sco guid da muntogna sun jeu pertscharts da lur funcziun. Mo en quei cass cheu ei la prioritad fallida, zonas da ruaus ed asils augmentan la populaziun dalla selvaschina.» La politica stoppi reponderar il sistem da catscha, zonas da ruaus ed asils. Reponderar la strategia En sia risposta silla damonda da Martin Kreiliger scriva la Regenza che la situaziun digl uaul seigi buca pigiurada generalmein dapi l’introducziun dalla Strategia concernent il spazi da viver uaul-selvaschina 2021. «Cun quella risposta hai jeu miserias. Ina seiv sco pigl Uaul Puzzastg ei buc ina part dalla strategia. Pretender che la situaziun seigi generalmein buca mendra ei cuntradictori», di Martin Kreiliger e constatescha: «El rapport davart uaul e selvaschina da 2024 stat scret che la situaziun digl uaul seigi pigiurada levamein e che la populaziun dalla selvaschina seigi s’augmentada.» Tener a mistregn la selvaschina La seiv previda entuorn igl Uaul Puzzastg sur Surrein a Sumvitg fatschenta il Cussegl grond. Tenor il deputau Martin Kreiliger astga quella seiv buc esser in exempel per auters loghens cun uaul da protecziun. Perencunter defenda la Regenza sia strategia iniziada 2021 concernent uaul e selvaschina. Hans Huonder/FMR Il december ha deputau Martin Kreiliger (ps, Cadi) inoltrau alla Regenza ina damonda pertuccont la seiv entuorn igl Uaul Puzzastg a Sumvitg. Quella ei necessaria per garantir la regiuvinaziun en quei uaul da protecziun. Kreiliger vul saver denter auter sch’ei seigi necessari d’adattar immediat la Strategia concernent il spazi da viver uaul-selvaschina 2021. Sco la Regenza scriva ussa en sia risposta a Martin Kreiliger, ei la strategia secumprovada. Schegie che la situaziun digl uaul seigi critica en plirs loghens, seigi ei semussau che la situaziun seigi buca daventada generalmein pli acuta dapi l’introducziun dalla strategia. Tonaton puntuescha ella era, ch’ina seiv sco quella a Puzzastg seigi buca egl interess dil cantun. Tenor Martin Kreiliger sto la politica reponderar siu sistem da catscha e quella davart zonas da ruaus ed asils da selvaschina. «La populaziun dalla selvaschina astga esser mo aschi gronda sco siu spazi da viver ei. Lu ademplescha igl uaul sia funcziun», di Martin Kreiliger. En in contuorn da 10 km entuorn igl Uaul Puzzastg sesanflien otg zonas da ruaus per la selvaschina e diesch asils da catscha. Quellas e quels promovien la populaziun dalla selvaschina. Igl Uaul Puzzastg sur Surrein a Sumvitg ha in’impurtonta funcziun da protecziun. El duei vegnir protegius dalla selvaschina entras ina seiv.

Oz, ils 6 da mars, ei il di europeic dalla logopedia. L’Uniun svizra dallas logopedas e dils logopeds ha decidiu da dar a quei di il motto «Scazi da plaids». La FMR ha fatg ina viseta tier il Survetsch da logopedia Surselva a Glion e discurriu davart las difficultads dil scazi da plaids culla logopeda Ursula Brändli Capaul. Per illustrar il motto «Scazi da plaids» ha l’Uniun svizra da logopedia lantschau ina campagna da placats cun maletgs e fauls nums. «Quella campagna ei reussida e reflectescha fetg bein il problem dalla munconza dil scazi da plaids», di Ursula Brändli Capaul che lavura dapi l’entschatta dils onns 1990 sco logopeda en Surselva. «Jeu haiel astgau accumpignar fetg biars affons naven dalla scoletta entochen la fin dalla scola primara. Ei dat contacts ch’ein semanteni entochen oz.» Il motto dil Di europeic dalla logopedia ei il scazi da plaids. Ursula Brändli Capaul lavura dapi varga 30 onns sco logopeda cul scazi da plaids romontsch. Ina casualitad «Era suenter varga treis decennis sco logopeda sun jeu insumma buca disillusiunada da mia decisiun da far il studi da logoterapeuta. Jeu lavurel aunc adina nundetg bugen en quei mistregn» di Ursula Brändli Capaul. Ella ei vegnida tier il mistregn da logopeda entras ina substituziun sco scolasta a Giuvaulta en Tumliasca. «En mia classa a Giuvaulta dev’ei in scolar ch’era autist. Siu problem da saver duvrar il lungatg ha impressiunau mei. Jeu sun vegnida pertscharta dall’impurtonza dil sustegn per quellas scolaras ni scolars che han deficits da s’exprimer. Quei ha motivau mei d’entscheiver il studi da logopedia.» Entras la lavur sco logopeda hagi ella adina era giu la caschun da s’occupar dil lungatg e dil scazi da plaids. In problem general Ursula Brändli Capaul ei dapi varga 30 onns logopeda ed ha menau duront endisch onns il Survetsch logopedic dalla Regiun Surselva. En discuors cun la FMR constatescha ella, ch’il scazi da plaids el romontsch sursilvan tschessi en general, independentamein da quellas persunas che hagien difficultads cul lungatg. «Tgi sa oz aunc tgei ch’jeu manegiel sch’jeu discuorel d’ina ludra ni d’in hipopotam. Quels plaids ch’ins drova buca bia pli ein sco svani ord il mintgadi tier ina gronda part dalla populaziun.» Ell’instrucziun da logopedia stoppi ins s’adattar a quella digren dil scazi da plaids. «Jeu stoiel semplamein saver tgei truchet ch’jeu stoiel trer per intermediar il dretg scazi da plaids.» Crescher si cun dus lungatgs «En Surselva havein nus adina daplirs affons che creschan si cun dus ni plirs lungatgs», di Ursula Brändli Capaul. «Pil scazi da plaids romontschs ei quei in problem per tut quels affons, pia buca mo per scolaras e scolars che drovan la logoterapia.» Malgrad ch’il diever dil scazi da plaids romontschs vegni promovius ellas scolettas ed ellas scolas sursilvanas tschessi el ad in tschessar. Quei fenomen existi gia dapi 15 onns, di Ursula Brändli Capaul. «Malgrad ch’ei dat biars avantatgs cun crescher si cun dus lungatgs ha in affon billing ina situaziun da partenza pli difficila en connex cun savida e scazi da plaids ch’ina scolara ni in scolar che crescha si cun in lungatg.» Pronunzia e capientscha Ursula Brändli Capaul constatescha, ch’ei seigi buca sempel da declarar il svilup dalla logopedia. «Il svilup che nies mistregn ha fatg ils davos decennis ei enorms. Pli baul devan nus gronda peisa alla pronunzia en nossas terapias. El decuors dils onns ei bia vegniu vitier. Oz dein nus era peisa alla capientscha.» Scolaras e scolars cun basegns da terapias da logopedia detti ei en tuttas vischnauncas dalla Surselva, manegia la logopeda che viva cun sia famiglia a Rueun e ch’ei era stada activa ella politica communala. «Igl ei fetg different cul basegns da logopedia. Ina gada eisi dapli ella Foppa, in’auter onn en Lumnezia ni ella Cadi.» Il motto fa endamen Cul motto dil Di europeic dalla logopedia vegli l’Uniun svizra dallas logopedas e dils logopeds far endamen alla publicitad l’impurtonza d’in aspect ella logopedia, di Ursula Brändli Capaul. L’intenziun dalla logopedia seigi quella d’impedir che scolarets e scolaras hagien in problem da communicaziun sco carschi. «Il scazi da plaids astga buca daventar ina damonda da cletg.» Il persunal maunca «Avon onns eran nus 13 logopedas ell’entira Surselva, naven da Medel e Tujetsch entochen Laax. Oz luvrein nus cun tschun persunas. Per nus ei quei dramatic da buca saver porscher igl entir survetsch logopedic sco antruras», di Ursula Brändli Capaul. Il problem dalla munconza da logopedas e logopeds existi buca mo en Surselva, mobein per exempel era a Cuera. «Nus duvrassen urgentamein dapliras absolventas dil studi da logopedia che turnassen en Surselva.» Scazi da plaids ella logopedia Oz mesjamna ei il Di europeic dalla logopedia. Sco mintg’onn ils 6 da mars proclamescha era l’Uniun svizra dallas logopedas e dils logopeds in motto pil di europeic. Uonn ei quei il scazi da plaids. La FMR ha discurriu cun la logopeda Ursula Brändli Capaul davart il scazi da plaids dils affons romontschs en Surselva en general, mo era da quels ch’ein en logoterapia. Malgrad ch’il diever dil scazi da plaids romontschs vegni promovius ellas scolettas ed ellas scolas sursilvanas tschessi el ad in tschessar, di Ursula Brändli Capaul. Quei fenomen existi gia dapi 15 onns. (fmr/mg) Il motto dil Di europeic dalla logopedia ei il scazi da plaids. Ursula Brändli Capaul lavura dapi varga 30 onns sco logopeda cul scazi da plaids romontsch.

Pér avon in onn e miez ha Johanna Krapf-Schläpfer entschiet ad emprender romontsch. Gl’impuls leutier ha la dimora ad Andiast dau. Leu, a Curnengia, la scheina entadem dil vitg, sesenta ella pli e pli da casa. Buc il davos pervia dil contact culs d’Andiast e lur lungatg. Avon sis onns seigien siu um ed ella semess alla tscherca d’ina habitaziun da vacanzas ell’Engiadina, tradescha la dunna da 69 onns. In amitg seigi segidaus ed aschia hagien els survegniu in gi fotografias d’ina habitaziun ad Andiast – senza s’encorscher ch’ei seigi in liug en Surselva. «Ils maletgs han plaschiu aschi fetg a mi ch'jeu hai detg: Igl ei exact quei ch'jeu s’immaginavel. La survesta, la habitaziun, il pign vitg fetg bi: tut s’accordava semplamein». Aschia ha la relaziun cun Andiast e culla Surselva entschiet – e la fascinaziun pil lungatg da quella regiun. Gl’emprem il lungatg dils segns Oz san ins discuorer gia stupent cun Johanna Krapf. Ella tschontscha current romontsch, ei denton aunc malsegira sch’ella ha veramein ils dretgs plaids e sche la grammatica constat propi. Sco da beiber aua va ei buc, mo ins sa conversar bein. «La glieud d’Andiast ha immensa pazienzia cun mei. Quei appreziesch’jeu lu era fetg», gi la habitonta secundara. Ella ha ina affinitad pils lungatgs. Suenter il studi d’anglistica e germanistica all’Universitad da Turitg ha ella instruiu engles e luvrau sco lectora en ina casa editura. Cu ils affons ein stai carschi eis ella s’approfundida en auters lungatgs. In da quels ei quel dils segns ch’ils suords drovan. Igl onn 2008 ha ella entschiet. Quei lungatg ha tschaffau ella schi fetg ch’ella ei daventada autura da cudischs tematics. Treis onns pli tard ei l’ovra «Hände bewegen» cumparius. Johanna Krapf ad Andiast, culla culissa dil Péz Mundaun. L’autura ha scret e publicau aunc zaconts auters cudischs tematics. Il davos cul tetel « Lieber tot als verwahrt » ei cumparius il november 2023. La davosa part ha ella scret ad Andiast. «Quella lavur ei stada fetg stuffia ed ha tribulau pulit mei», conceda Johanna Krapf. Ella gauda oz d’esser liberada d’in buordi. Ad Andiast ha ella scuvretg persuenter ina passiun: il lungatg romontsch. Ei seigi in grond avantatg per ella che la glieud tschontschi stinadamein romontsch cun ella, malgrad che sia lieunga mondi pli plaun che quella dils indigens. Ella hagi udiu d’autras persunas da lungatg tudestg – en auters vitgs dalla regiun – che sedettien tutta breigia da conversar per romontsch. «Leu va la glieud, sch’ella s’encorscha ch’ei va memia plaun, direct vi el tudestg». Ad Andiast senti ella quei autruisa, constatescha la scolara da romontsch. Al cuors intensiv da romontsch dalla FRR a Glion ha ella absolviu ils dus onns vargai l’instrucziun els livels bass. La stad proxima ughegia ella d’ir en in dils livels aults. Ella capescha e sa discuorer current, lezza cundiziun ademplescha ella numnadamein. «Colurau e variont» Ils cuors online ch’ella frequenta actualmein tier Flavia Hobi motiveschan supplementarmein. Che Johanna Krapf ha tschaffen da seconfruntar cul sursilvan tegn ella buca per sesezza. Duas gadas ha ella scret sia opiniun en artechels ch’ein cumpari ella LQ. Ella ha offniau libramein a lecturas e lecturs sias experientschas cun emprender romontsch. «Lungatgs interesseschan mei da principi», remarca la dunna ch’ei carschida si el cantun Basilea Tiara. Bab e mumma erien dil marcau da Turitg, ella sezza hagi adina midau d’in dialect en tschel. «Igl ei il medem sco vus mideis currentamein dil romontsch el tudestg e viceversa», gi ella. Ch’il romontsch hagi in tal scazi da plaids havessi ella mai s’immaginau avon ch’ella ha entschiet ad emprender. «Igl ei in scazi colurau e variont», valetescha ella. Ch’igl ei in da varga 7000 lungatgs ch’ei dat sil mund sa ella. E che quei lungatg ei periclitaus medemamein. «Schi ditg che la glieud tschontscha romontsch, vegn el a surviver», di Johanna Krapf pragmaticamein. Ei seigi gie il quart lungatg svizzer, ed era ils biars dialects svizzers mierien buca, eis ella perschuadida. Gia la secunda mesadad sil 19avel tschentaner erien autoritads e scienziai dil meini ch’ils dialects e lungatgs pigns survivien buc. Ella ei buca pessimista. «Oz, pli che 150 onns pli tard, viva la maioritad da tut quella varietad aunc adina», constatescha la habitonta secundara d’Andiast. In eveniment-clav Sia passiun per la multifariadad da dialects, idioms e lungatgs pigns deriva da sia affonza cun in bab che era linguist promoviu. Johanna Krapf menziuna denton in eveniment-clav ch’ella ha giu avon biars onns en Grezia. Ella raquenta: «En nossas vacanzas ha ina dunna envidau nus spontanamein – cun bandunar la baselgia, nua ch’ella era stada ad in survetsch divin – a casia a caffè. Nus sesevan visavi e capevan nuot. Senza haver tschintschau in soli plaid grec culla dunna, dano ‘efcharisto’ che munta engraziel, havein nus lu dau adia cun segns e gesticulaziuns. Suenter quella sentupada hai jeu fatg in propiest: Jeu hai getg a miu um ch’jeu mondi mai pli en ina regiun nua ch’ins sa buca tschintschar culla glieud en lur lungatg», admetta Johanna Krapf.

La suprastonza communala da Sagogn envida convischinas e convischinas ils 20 da mars 2025 ad ina radunonza communala. El center da quella ei la planisaziun locala. Sco tuttas autras vischnauncas ha era Sagogn d’exequir las ordinaziuns da confederaziun e cantun. Il zercladur 2024 haveva la radunonza refusau la proposta dalla suprastonza. Il problem era stau malsegirtads pertuccont il diever futur dils clavaus ella zona da schurmetg dil maletg dil vitg. Sco quei che la suprastonza communala scriva ussa en siu messadi per la radunonza, ha ella publicau da niev, suenter la decisiun dil suveran, la revisiun parziala. Dil december tochen viaden il schaner 2025 han convischinas e convischins saviu prender envesta dils plans e documents ed inoltrar objecziuns, giavischs e propostas. Ils 20 da mars vegn la radunonza communala a prender posiziun danovamein en caussa. En vesta allas prognosas per Sagogn propona la suprastonza communala, per buca bloccar il svilup dils proxims 15 onns, da buca prender parcellas ord la zona da baghegiar. A Sagogn detti ei pli che treis hectaras, quellas dueigien denton vegnir mobilisadas ed ei vali l’obligaziun da surbaghegiar enteifer otg onns. Plinavon presenta la suprastonza communala al suveran ina midada dalla lescha da polizia. En siu messadi per la radunonza communala propona ella ina pintga revisiun. Analog allas autras vischnauncas dalla regiun duei valer era a Sagogn in scamond general dad arder fiugs artificials.

Beni Cathomas ha semtgau las trofeas per sia cuorsa da skis: Il Benis Super-G sil Crap Sogn Gion ei avanzada alla pli gronda cuorsa da skis populara en Svizra. Beni Cathomas, gl’original da Laax, envida per la 36avla gada a sia cuorsa da skis. Igl ei ina cuorsa internaziunala che s’auda tiels termins fix da numerusas organisaziuns da G+S, mo era da skiunzas e skiunzs «sils onns». Pign e grond, giuven e vegl ha caschun da separticipar en ina dallas 19 categorias sin ina dallas duas pistas dall’Alp Dado. La concurrenza legendara ei dapi 1986 mintg’onn entuorn l’entschatta dalla primavera, uonn ei il termin fixaus sin sonda, ils 22 da mars 2025. Sco quei che Beni Cathomas conferma sin damonda alla FMR, spetga el puspei rodund 580 participontas e participonts. Ina tala occurrenza ei cumbinada cun in preventiv finanzial ed ina organisaziun pretensiusa. «Jeu fetschel quei per spir idealissem schi ditg ch’jeu pos», gi gl’organisatur. Mintg’onn sustegnan rodund 70 voluntaris el cun mesirar temps, far controllas, survetsch da segirtad, pichet d’emprem agid sco era program accumpignont. La cuorsa Benis Super-G finescha mintgamai culla rangaziun ed ina fiasta a Curnius. Onn vargau haveva il hosps d’honur Carlo Janka surdau avon la Tegia Curnius las trofeas. Sco quei che Beni Cathomas tradescha, vegn uonn Brigitte Oertli, l’anteriura campiunessa mundiala ed olimpica, a far quei. Dapi informaziuns e pusseivladad da s’annunziar per la cuorsa mira www.beni-superg.ch

Lisa Peers-Dermont Avon in’jamna sundel jeu stada a magliar raclette el parc. Quei ei il highlight digl onn, sper la fiasta d’emprem d’uost, ed in eveniment che vegn organisaus dil club svizzer da Hong Kong. Cheu s’entaupan pia mintg’onn rodund 70 Svizras e Svizzers en in parc, maglian aschi bia raclette sco ch’ei ha plaz el venter – e vitier dat ei salata da truffels, cervelats dil gril, vin alv dil Tessin, in pier da Quöllfrisch ni sirup per ils affons. Cunquei che quei eveniment ha giu liug el fevrer uonn eis ei stau sec frestg. Il monsun dil nord-ost ha purtau aria frestga alla costa da Guangdong cun circa 17 grads ed in vent frestgin. Jeu haiel tratg en caultschas liungas ed ina giacca da curom. Dus gis suenter ei la primavera arrivada. Sur notg ha l’aura midau da frestg e plitost schetg tier 90 % humiditad e 25 grads. Quels sesentan lu gest sco 30 grads muort la humiditad. Atgnamein sun jeu s’endisada bein dallas caliras da Hong Kong. La stad fa ei buca ora bia a mi ch’igl ei constantamein 36 grads cun rodund 70 – 80 % humiditad. Mo la primavera, lu cu la calira tuorna, eis ei nuota il pli emperneivel. Lu sesentel jeu mintgamai sco in ballun dad aua. Las stellas cuoran en dutgs e la notg eis ei nunpusseivel da durmir. Quei tochen il mument che ti sedecidas ch’ei va buca pli senza la climatisaziun. En quei senn grazia zun fetg alla persuna che ha inventau quella maschina che procura che mia combra ha adina agreabels 21 grads cun ina humiditad da 20 – 30 %. Aschia selai ei schon viver en quella calira. Lisa Peers Dermont è sinologa ed interprendidra che viva a Hong Kong. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi.

Sonda, ils 8 da mars 2025 allas 19.00 referescha il historicher Mark Wüst a Sedrun davart Felix Maria Diogg ch’ei carschius si a Tschamut. El ei staus in enconuschent pictur portretist. «Co damogna in buob da purs carschius si en relaziuns semplas sin in pign bein puril a Tschamut da daventar il portretist svizzer, il pli impurtont da siu temps? Sch’ins contempla las relaziuns da traffic da quei temps, las vias da communicaziun, las differenzas da classa, para siu svilup da daventar bunamein nuncapeivels. Denton eis ei in fatg che biars umens e biaras dunnas dall’elita sociala dalla Svizra sesevan model per Felix Maria Diogg che ha viviu da 1762–1834.» Quei scriva Tujetsch Viva Cultura en ina communicaziun sco invit sil referat da sonda proxima. Mark Wüst, historicher e menader dil museum dil marcau da Rapperswil-Jona, enconuscha il meglier l’ovra e la persunalitad da quei um special. El museum dil marcau da Rapperswil-Jona, leu nua ch’ina collecziun da maletgs da Felix Maria Diogg vegn mussada, ha el curatau ina remarcabla exposiziun per el. Il referent Mark Wüst vegn a presentar ina persuna ch’ei ton sco nunenconuschenta en Val Tujetsch, la patria da Felix Maria Diogg. (fmr/hh) Sonda, ils 8 da mars 2025 allas 19.00 ella Sala Cristalla dalla halla plurivalenta a Sedrun. In portret da Felix Maria Diogg.

La fin d’jamna dils 15 e 16 da mars 2025 ha liug a Mustér la 14avla Trofea Péz Ault. El contuorn dil territori da skis da Mustér semesiran denter 150 e 200 concurrentas e concurrents dall’entira Svizra sils skis da turas. Ella tura dalla dumengia vegnan era las campiunessas ed ils campiuns svizzers erui. La Trofea Péz Ault a Mustér ha in bien plaz el calender dallas concurrenzas da turas da skis en Svizra. Mintg’onn attila ella denton buca mo las meglieras ed ils megliers da quei sport, mobein era in tschuppel persunas che gaudan las turas cun skis ord spir divertiment. «La cuorsa sempla dalla dumengia ei adattada per ina e scadin. Tgi che ha fatg avon duas ni treis turas absolva quella senza problems», di Giochen Bearth ch’ei dapi tschun onns president dil comite d’organisaziun e dall’Uniun Trofea Péz Ault. Cundiziun che quei reusseschi bein, seigi denton era in bien equipament. Tura sempla per ina e scadin La tura sempla dalla dumengia – numnada Gendusas – ha ina lunghezia da 10,87 km ed ina differenza d’altezia da rodund 1000 meters. In bien ton pli pretensiusa ei la tura da Verclisa cun ina lunghezia da 14,3 km ed ina differenza d’altezia da 1640 meters. Gia la sonda ha liug la cuorsa vertiala da S. Catrina entochen Caischavedra. Ella mesira 4,65 km cun ina differenza d’altezia da 676 meters. La victoria da quella va a quellas e quels ch’ein il pli datier dalla media dil temps da tuttas e tuts participonts. Il medem vala era per las cuorsas popularas dalla dumengia, ton per giuvenils sco carschi. Tenor Giochen Bearth ei quei ina novaziun: «Cheutras lein nus mussar che la participaziun ei pli impurtonta ch’il temps. En emprema lingia duei la trofea esser in divertiment, surtut per quellas e quels che fan buca turas mintg’jamna.» La licenza ei negina cundiziun per la participaziun allas cuorsas. Las cuorsas san vegnir absolvidas da persunas singulas sco da teams da dus ni treis dels. Per la 14avla ga La Trofea Péz Ault el contuorn dil territori da skis da Mustér ha liug ils 15 e 16 da mars 2025 per la 14avla ga. Suenter ch’ella ei era gia vegnida arranschada sco Cup mundial ni campiunadi svizzer, eis ella uonn danovamein dedicada al campiunadi svizzer. Quei ha secapescha in effect sil diember da participontas e participonts. «Nus quintein cun 150 entochen 200 dels. La gronda part s’annunzia mintgamai pér el decuors dall’jamna avon la trofea», constatescha Giochen Bearth sin fundament dallas experientschas fatgas ils onns vargai. Las rutas sco talas corrispundan a quellas dils davos onns. «Las cundiziuns da neiv lubeschan las cuorsas dalla sonda sco dalla dumengia. Bugen prendessen nus aunc empau neiv l’jamna vegnenta, pertgei en enqual liug vegn crappa ni greppa neunavon», di Giochen Bearth ch’ei sez in grond amitg dallas turas cun skis. Cun marcar quels loghens ed in’informaziun a scret vegn fatg attents las participontas ed ils participonts sin quels loghens. Per l’emprema ga vegn priu uonn temps intermediars dallas concurrentas e dils concurrents: «Aschia vesin nus all’arrivada tgi ch’ei davontier. Ils temps stattan allura era a disposiziun allas participontas ed als participonts suenter la cuorsa.» 70 persunas en funcziun Per il bein funcziunar dalla Trofea Péz Ault ein ils organisaturs cun Giochen Bearth ed il caucuorsa Luca Brunold alla testa, dependents d’in tschuppel facturs. «En emprema lingia ei quei segiramein l’infrastructura e survetschs dallas Pendicularas Mustér SA. Mo lu era il sustegn da rodund 70 persunas ch’ein engaschadas quei di en ina funcziun ni l’autra», di Giochen Bearth. Ina part dallas gidontras e dils gidonters deleghescha la Colonna d’agid Mustér mintg’onn. Aspectaturas ed aspectaturs san persequiter las concurrentas ed ils concurrents naven da plirs loghens anora. Il termin d’annunzia per la Trofea Péz Ault ei ­mesjamna, ils 12 da mars 2025 allas 24.00. In’annunzia ei era pusseivla il di da concurrenza. www.trofea.ch. Dapi tschun onns ei Giochen Bearth president dall’Uniun Trofea Péz Ault ed en quella funcziun era president dil comite d’organisaziun dalla trofea.

Uonn festivescha il Club da skis Trin siu 90avel anniversari. Cun actualmein 314 commembers eis ei la pli gronda uniun da Trin. Sco antruras tgiran pign e grond, giuven e vegl, la cumpignia e gaudan il moviment sin skis ed ella neiv. In grond mument seigi quei stau, conceda Gianmarco Spreiter. Ei seigi stau ils 2 da december 2023 ch’ei havevi dau in detg tatsch neiv. Quella sonda avonmiezgi era il president dil Club da skis Trin envidaus a Cuera alla surdada dil premi «Benevol Grischun». El havevi preparau in plaid e semtgau entginas impressiuns per presentar il club. Gianmarco Spreiter supponeva d’esser en ina selecziun finala ensemen cun uniuns d’autras regiuns. La giuria haveva denton gia decidiu ed il president dil Club da skis Trin ha mo aunc stuiu ir anavon. Cusseglier guvernativ Martin Bühler ha sin quei surdau al club da Trin il premi da renconuschientscha Benevol Grischun. 60 affons e giuvenils ella G+S «Quei ei stau in mument commuentont per mei», seregorda Gianmarco Spreiter. El presidiescha il sisavel onn il Club da skis Trin. Cun 314 commembers eis ei l’uniun pli gronda da Trin. Il premi Benevol ha ella retschiert per la prestaziun ch’il president circumscriva aschia: «Dapi l’entschatta tochen oz ei la filosofia restada la medema. Nus s’engaschein per la cumpignia e per in’occupaziun dil temps liber che fa senn», gi Gianmarco Spreiter. Las activitads dil club dueien colligiar tuttas generaziuns e porscher moviment per pign e grond. Igl onn 1935 havevan endisch giuvens da Trin fundau in club da skis. Els vulevan promover il sport da skis e la cumpignia. Gia il mars 1935, pia avon exact 90 onns, haveva ei dau ina emprema cuorsa da skis da Munt Sut tochen Mundadiras. In onn pli tard eran ils participonts parti sill’Alp Mora, la cuorsa haveva menau giu Maliens.Da gliez temps s’udevi tiel divertiment da far pista e d’ascender culs skis tochen alla partenza. «Dapi la fundaziun ei gl’intent dil club buca semidaus. Nus promovin e tgirein aunc adina cul medem fiug il sport da neiv e la cumpignia», declara Gianmarco Spreiter. All’entschatta dils statuts eis ei era definiu ch’il Club da skis da Trin fetschi part dallas uniuns tetgalas Swiss Ski ed Associaziun grischuna da skis. Ursina Hardegger ei co-menadra d’ina impurtonta secziun dil club. L’organisaziun G+S cun circa 60 affons e giuvenils e 20-30 menaders funcziuna a moda autonoma. Gl’atun entscheivan ils trenaments ella halla e schi prest ch’ei dat neiv sillas pistas dil Crap Sogn Gion. «Igl ei nossa incumbensa da dar alla generaziun giuvna in bien sacados e da scolar els bein», explichescha Ursina Hardegger. La participaziun ella G+S dueigi esser pils affons e giuvenils ina sigliera. Tgi che hagi tschaffen, plascher e talent sappi avanzar ella gruppa RLS. Igl ei la cuminonza da cuorsas ch’ils da Trin han fundau ensemen culs clubs da skis Crap Sogn Gion e Flem. «Ina tiarza dallas commembras e dils commembers da quella gruppa da prestaziun e cuorsas ei da Trin. Star da cumpignia e far ina fiasta: quei fa il Club da skis per ses actualmein 314 commembras e commembers. Gis pils «grischs» Schi biaras e biars havein nus da Trin aunc mai giu», constatescha Gianmarco Spreiter. El dat gronda peisa alla lavur pils affons e giuvenils. Tuttina dat el d’entellir che la gronda part dallas 314 commembras e commembers s’audien tiels carschi. «Tgirar quella gruppa ei nuotameins central», gi il president. Digl atun tochen la primavera porscha il club mintga meins silmeins ina activitad. Il gi da skis dils seniors, la gimnastica jamnila en halla, in gi sin pista cun skis da telemark ed ina sera da curling s’audan tier. Gianmarco Spreiter lai denton valer ch’ins stoppi dar adatg da buca surcargar il program d’activitads. Uonn ad Airolo La radunonza generala e la sera dil club cun rangaziun ein duas occurrenzas classivas ch’ein frequentadas mintgamai fetg bein. La davosa sera dil club ei stada miez fevrer 2025. A quella ha la suprastonza vuliu dar in accent al giubileum da 90 onns. Il tema ei staus «ils onns 90». El center ein buca moda, musica ed eveniments nostalgics stai, mobein tut quei ch’ins s’immaginescha dils onns 90. In gi sin skis da telemark ei ina dallas purschidas dalla stagiun. L’ustria Ringel e la sala da quella ei dapi la fundaziun il local da tschep dil Club da skis. «Leu ha ei dau gia biaras fiastas», remarca Gianmarco Spreiter. La cuorsa dil club e mintga treis onns in viadi s’audan era tier las activitads. Uonn, gest sil 90avel anniversari, ei il termin dil viadi. Sco Gianmarco Spreiter tradescha meina quel mintgamai en in territori da skis pli pign e nunenconuschent. «Uonn mein nus cun in car plein commembras e commembers ad Airolo», tradescha il president. Sisum la Valle Leventina emprendan ils da Trin d’enconuscher las pistas da Pesciüm. La sera dil club ei la caschun da s'entupar e tgirar la cumpignia. Il gi da skis per seniors ei ina dallas purschidas dil Club da skis Trin.

Suenter Pastgas entscheiva l’emprema etappa: Naven da lu ein las vias dil vitg da Laax in plazzal da baghegiar. La vischnaunca sto sanar las lingias dall’infrastructura. En quei connex vul ella era metter en vigur in concept da traffic niev. «Nus vegnin a tractar Vossa proposta e sespruein da risguardar quella», ha il president communal Franz Gschwend empermess. Alla davosa radunonza communala da Laax, ils 12 da fevrer, ha el giu da rispunder pliras damondas e tedlar objecziuns en connex cul concept da menar en futur il traffic tras il vitg. Suenter Pastgas ed ils proxims quater onns ei il coc da Laax numnadamein in plazzal da baghegiar. Traffic circular per dapli segirtad Ina habitonta ei s’exprimida pertuccont il plan presentau e proponiu da reponderar l’introducziun dil traffic circular previu. Demai ch’igl ei stau «mo» ina orientaziun e buca in project da votaziun ha il president buca saviu schar votar la radunonza en caussa. La decisiun d’introducir il traffic circular ha l’executiva priu en concordanza cullas persunas responsablas dad Auto da Posta Grischun, la Polizia cantunala ed il biro d’inschignier che accumpogna il project. Il concept ch’ins hagi elaborau corrispundi allas normas dalla segirtad da traffic, ha gl’inschignier puntuau. Suenter Pastgas entscheivan las lavurs vid las vias. La vischnaunca sto sanar el coc dil vitg las lingias d’aua e canalisaziun. Pertuccadas ein la via Principala e la Via Streglia, plinavon la via encunter casa pervenda e Sentupada sco era la part sura dalla Via Curtgin la Streia. Las lavurs ein cumbinadas cun pulitas disposiziuns da traffic. Ils davos decennis ei carschius considerablamein. Gl’onn 2000 dumbrava Laax aunc 1150 habitonts, 25 onns pli tard ei il diember sedublegiaus sin 2300. Normas valan era per Laax Ina persuna ord la radunonza ha vuliu saver cons accidents da traffic ch’ei hagi ils davos onns el coc dil vitg. Ei seigi stau quater, ha gl’inschignier responsabel saviu rispunder. L’introducziun da tempo 30 ha en scadin cass augmentau la segirtad silla Via Principala tras Laax. Sche la munconza d’in passapei ei stada mintga gada la raschun dils quater accidents, han ils responsabels buca saviu gir. In fatg ei che la vischnaunca da Laax sto baghegiar tals e s’adattar allas normas da segirtad vertentas. Il spartavias culla Via Streglia (sen.), la Via Principiala e la Via Crest. Stizun dil Volg, pasternaria Buchli e mazlaria Venzin, sco era l’administraziun communala ed il spurtegl turistic, traian mintga gi bia glieud el coc dil vitg. Meinsvart, duront la stagiun aulta, stagnescha e sestaupa il traffic en quei liug neuralgic. Cunzun pervia da manevers dils automobilists, cun parcar e returnar ella via Principala,. Ei seigi mo paucs gis ad onn, autruisa detti ei maina impediments, ha ina persuna ord il ravugl dalla radunonza opponiu. Las normas ein buca individualas e la Polizia cantunala sa buca far excepziuns per singuls vitgs e vischnauncas. Perquei preveda il concept mesiras era per Laax. Sch’ins vegli mantener e duvrar sco tochen dacheu ils parcadis el coc dil vitg, stoppien ins introducir il traffic circular, ha gl’inschignier explicau la vesta dallas instanzas surordinadas. La Via Principala «nova» Traffic circular munta ch’il traffic en direcziun Falera-Flem e Falera-Glion vegn menaus tras Laax sin in vial tras la Via Streglia. Autos da posta, bus regiunals, traffic privat e da fatschenta van sur quella via. Tenor il concept presentau survegn ella in vial da carrar en ina direcziun da treis meters, in passapei dad 1.50 ed ina sdrema da velos da 1.30 meters. La Via Principala «nova» vegn construida cun in vial da cruschar da 3.50 meters e da mintga vart in passapei dad 1.50 meters che pedunzs e velos drovan communablamein. Per saver realisar il traffic circular, e per che bus e postas sappien sevolver el péz Via Streglia/Via Principala, vegn la parcella privata involvada ed adattada. Treis etappas tochen 2028 Alla radunonza communala ein pliras persunas s’exprimidas pervia dalla disposiziun da menar il traffic circular tras la Via Streglia. Quella seigi memia stretga, ella surveschi medemamein sco via da scola pils affons. Entochen che la vischnaunca sa introducir la disposiziun dil traffic circular vegn quella aunc publicada e la populaziun ha caschun da far prender posiziun. El futur dat ei cheu ina nova signalisaziun ed igl ei buca pli pusseivel da carrar en quella direcziun encunter Falera. Las lavurs da sanaziun entscheivan da Pastgas 2025 e cuozzan tochen il 2028. Uonn, en ina emprema etappa, vegnan las lingias dalla part sut dalla Via Principala renovadas. Il 2026 vegnan la part sura e la Via Streglia vidlunder ed il 2027 eis ei previu da far las lavurs da cuvrida. Tochen survescha il parcadi grond spel lag e la Via da Falera sco lingia circulara per autos da posta e bus.

Sonda, ils 8 da mars ei il Di internaziunal dallas dunnas. Quella caschun ha l’Uniun da dunnas Rueun nezegiau uonn per arranschar ina sera per las dunnas dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion. 100 dunnas han gudiu la purschida culinara ed il divertiment ella halla plurivalenta a Rueun. Dapi igl onn 1911 festiveschan las dunnas ils 8 da mars il Di internaziunal dallas dunnas. Igl onn vargau ha l’Uniun da dunnas Glion nezegiau quella caschun per ina sentupada da dunnas dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion. La medem’iniziativa ei vegnida uonn dall’Uniun da dunnas Rueun. En halla plurivalenta a Rueun ha ella purschiu ina sentupada cun recreaziun la sonda sera. Star da cumpignia «El center da quella sentupada ei la cumpignia stada, d’emprender d’enconuscher autras dunnas digl entir intschess dalla vischnaunca e sediscuorer», ha Patricia Tschuor dall’Uniun da dunnas Rueun detg alla FMR. Mo las dunnas han buca mo discurriu, mobein era fatg in viva e gudiu in buffet preparaus dil Hof Turisch da Valendau. Sper la purschida culinara ha l’uniun era purschiu divertiment. Per quel ha denter auter Maria Dunst procurau. Ella ei enconuschenta sco clown ed ha fatg la runda da meisa tier meisa per sediscuorer cullas dunnas. Umens han buca astgau esser presents en quella runda da dunnas. Probabel han els denton era buca giu difficultads da guder per ina ga persuls la sonda sera. «En quei senn ei quei ina situaziun da win-win», ha Patricia Tschuor manegiau cun bucca rienta. Ina cuntinuaziun? «En sesez era ei buca igl intent da porscher mintg’onn in arranschament pil di dallas dunnas. Nus havein denton viu ch’ils 8 da mars ei uonn ina sonda ed essan sedecididas da repeter quella sentupada, quella ga a Rueun», ha Patricia Tschuor detg. Ensemen cun Nicole ­Cadalbert e Manuela Cadalbert fuorma ella il tgamun dall’Uniun da dunnas Rueun. «Igl ei buca igl intent da repeter quella sentupada mintg’onn en ina dallas fracziuns dalla vischnaunca, mo ina finamira fuss ei en mintga cass. Ina sentupada per onn denter dunnas astgass ei tuttavia dar. Alternontamein en in auter liug dalla vischnaunca fuss grondius. Forsa che nossa sera dat anim ad autras uniuns da dunnas da cuntinuar», spera Patricia Tschuor. Sentupada cun 100 dunnas La sonda sera ein 100 dunnas dall’entira vischnaunca d’Ilanz/Glion sescuntradas ella halla plurivalenta a Rueun, tuttina biaras sco avon in onn a Glion. «Cun quei diember essan nus fetg cuntentas. Igl ei stau ina grondiusa sera, las dunnas ein stadas sensaziunalas e la buna luna ha buca muncau.» Quei ei la bilanza che Patricia Tschuor ha tratg dalla sentupada. L’organisatura – l’Uniun da dunnas Rueun – dumbra rodund 60 commembras. Ella ei vegnida restructurada. «Ussa essan nus treis davontier, senza che nus hagien repartiu scharschas sco per exempel presidenta ni actuara. Quels tetels e pensums specifics han adina puspei engreviau la tscherca da persunas per la suprastonza. Biaras stermentava quei. Aschia essan nus sedecididas da formar in gremi cun treis persunas. Nus repartin ils pensums tenor arranschaments che nus fagein», ha Patricia Tschuor declerau alla FMR. Igl onn 2026 croda ils 8 da mars sin ina dumengia. Tgisà, en tgei direcziun che las dunnas d’Ilanz/Glion van lu. Tschien dunnas han gudiu «lur» di Ils 8 da mars ei il Di internaziunal dallas dunnas. El ei vegnius celebraus en pliras fuormas e differents loghens, era a Rueun. L’Uniun da dunnas Rueun ha envidau las dunnas dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion da vegnir la sonda sera en halla plurivalenta e da guder la cumpignia. Exactamein 100 han dau suatientscha agl invit. «Igl ei stau ina grondiusa sera, las dunnas ein stadas sensaziunalas e la buna luna ha buca muncau.» Quella bilanza positiva da quella sentupada sa Patricia Tschuor trer, ina da treis dunnas al tgamun dall’uniun. Gia avon in onn ei il Di internaziunal dallas dunnas vegnius celebraus en vischnaunca, lezza ga a Glion. «En sesez era ei buca igl intent da porscher mintg’onn in arranschament pil di dallas dunnas», di Patricia Tschuor. Damai ch’il termin seigi curdaus uonn sin ina sonda, hagi l’uniun vuliu nezegiar quella caschun per in’ulteriura scuntrada spirontamein per las dunnas. Schebein ei vegn a dar in tierz di dallas dunnas ella vischnaunca d’Ilanz/Glion vegn pér a semussar. La sentupada ella halla plurivalenta a Rueun ei vegnida cumbinada cun recreaziun ed ina tscheina. (fmr/hh) In viva da dunnas sillas dunnas la sonda sera ella halla plurivalenta a Rueun. In bi e surtut bien buffet ha spitgau sillas dunnas dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion. Maria Dunst ha delectau las 100 dunnas presentas.

L’emprema sonda suenter mesjamna dalla tschendra vegn igl unviern scatschaus a Dardin. Quei fan ils mattatschs, mats ed umens cun trer schibettas. Sur Caprè tilan els las schibettas viadora ella notg e dedicheschan quellas ad ina persuna. Pli baul era quei ina mattatscha ni muronza, oz sa quei era esser il num dalla mumma, d’in biadi ni dil tat. Trer schibettas ei senza dubi in dils bials usits ch’ei dat el territori dallas Alps. El ei semantenius en differents loghens, denter auter a Dardin e Danis. Ils davos onns ei quella tradiziun denton daventada pliras ga l’unfrenda dalla schitgira. Era uonn ei quei stau il cass la sonda a Danis. Persuenter ha Dardin saviu guder igl usit da scatschar igl unviern. A Caprè ei quei stau pusseivel damai che las schibettas vegnan tratgas leu els praus ni silpli en in liug cun empau paliu. A Danis duei vegnir tratg schibettas sonda proxima, pia in’jamna pli tard che tenor la tradiziun. Guder e star da cumpignia Cu la notg ha il domini la sera dall’emprema sonda suenter mesjamna dalla tschendra sgola tocca d’ogna glischonta atras il tschiel a Dardin. Igl ein schibettas preparadas cun premura dils mattatschs, giuvens ed umens dalla fracziun il pli el vest dalla vischnaunca da Breil. Varga 200 schibettas ein vegnidas preparadas las davosas jamnas per tener ina suenter l’autra ella burnida ed allura trer dadens Caprè sur in baun ora. Persuenter stattan dus bauns – ina aissa fermada sin burels – a disposiziun. Mo la schibetta banduna buca il baun mo aschia. Quei mument ch’ella ei ell’aria cloma quel che ha tratg ella il num d’ina persuna. «Pli baul era quei quel d’ina muronza ni ina giuvna desiderada. Oz cloman ils giuvens ed umens era il num dalla dunna, dalla mumma, dil tat ni la tatta», di Giuanna Carabelli, ch’ei dapi dus onns presidenta dall’Uniun da giuventetgna Dardin. L’uniun organisescha quella sera da trer schibettas. Cun bucca rienta manegia ella: «Pli baul era quei aschidadir il clom per in dating. Oz ei quei auter, damai ch’ei ha buca tonta giuventetgna cheu.» Igl usit ei semantenius Dardin che consista da pliras parts da habitadis dumbra oz aunc rodund 140 habitontas e habitonts. Pli baul era quei secapescha auter. Semantenius ei igl usit dil trer schibettas en emprema lingia pervia digl engaschament dall’uniun da giuventetgna, mo lu era grazia als carschi ed in tschuppel persunas cun ragischs ni relaziuns a Dardin che vivan ordeifer. Sereducius ei era il diember da mats. «Quei ei il motiv ch’ils umens maridai tilan era schibettas a Dardin dapi biars onns», di Daniel Jörg ch’ei carschius si a Danis e che viva dapi rodund 25 onns cun sia famiglia a Dardin/Casu. Sco buob dalla 3. classa primara hagi el tratg l’emprema ga schibettas a Danis ed el ei selegraus silla sonda sera: «Sch’ins mira tgei che schabegia tut sin quest mund, sch’ei quei ils eveniments da sentupada e tradiziun che fan bein a nus.» Igl usit ei fermamein els mauns dils umens e quei malgrad tuttas tendenzas d’emancipaziun. «Quei ei effectivamein caussa dils umens e buca dallas dunnas. Sco giuvnetta havess jeu giu mustgas da trer schibettas, mo oz buca pli», di Giuanna Carabelli. Ed ella relata era: «Da mattatscha havevel jeu plascher, sche miu num vegneva clamaus. Oz ei quei era puspei empau auter.» Bia lavur Entochen ch’ils buobs, mats ed umens tilan las schibettas ei bia lavur da liquidar. Per formar las schibettas ha l’uniun da giuventetgna saviu far diever uonn per l’emprema ga d’ina stanza en casa da scola a Dardin. Communablamein han plirs mats preparau leu las schibettas ord ogna ch’era vegnida pinada entginas jamnas avon. Cun resgias, segirs e traders vegn il lenn formaus a schibettas. «Il lenn astga buca esser memia secs, schiglioc fenda el. Gliez lein nus buca», di Ramon Carabelli e Leandro Casanova lai buca supplicar duas ga da serender spert a casa per vegnir a presentar in tschuppel schibettas semtgadas per vegnir messas en burnida la sera. Fermadas vid ina corda laian ellas transportar levamein sil crest sul vitg. «Per nus ei quei in di special. Per preparar quella sera prendin nus peda e selegrein», di Damian Cahannes la sonda avonmiezdi enten installar il plaz per trer las schibettas sur Caprè. Communablamein el liug Per la sera da trer schibettas dat ei a Dardin in ritual. «Nus serendin communablamein dil vitg entochen el liug nua ch’ellas vegnan tratgas. Quei til fagein nus cun tizzuns ed arrivai el liug cantein nus la canzun dil bau», di Lucas Jörg. Lura vegn decidiu tgi che tila l’emprema schibetta e lezza vegn accumpignada dil clom «oh tgei biala schibetta per l’entschatta». La schibetta cun ina fuorma levamein da piramida ed ina ruosna amiez vegn stuschada vid in fest. Suenter ch’ella ei stada el fiug ed ei levamein burnida vegn ella fiersa cul fest sur il baun viadora el liber. Tuttas schibettas suandontas all’emprema vegnan dedicadas ad ina persuna. Ina schibetta suenter l’autra vegn tratga entochen che tuttas varga 200 han fatg lur survetsch e plascher. Las patlaunas mauncan buca «Suenter trer schibettas mavan ils mats pli baul tier las mattas a magliar patlaunas che quellas fagevan. Gia dapi biars onns vegn quei buca pli fatg», di Iris Schlosser-Carigiet. Ella ei carschida si a Dardin, habitescha dapi onns cun sia famiglia a Cuera, mo retuorna regularmein a Dardin ella casa paterna. Ussa procura l’uniun da giuventetgna ina tenda buca lunsch naven dil liug ch’ei vegn tratg schibettas e quella survescha per star da cumpignia. Iris Schlosser-Carigiet e sia sora Gabriela han fatg uonn patlaunas e surviu quellas en tenda, aschia ch’igl usit dallas patlaunas ha giu – sch’ins vul dir aschia – ina renaschientscha la sera ch’igl ei vegniu tratg schibettas. Las schibettas han scatschau igl unviern L’emprema sonda suenter mesjamna dalla tschendra vegn tratg schibettas a Dardin. Quei vegl usit che duei scatschar igl unviern ei semantenius leu entochen sil di dad oz. Quei ei era stau uonn il cass e la sonda sera han tozzels schibettas glischau el tschiel serein a Caprè. L’uniun da giuventetgna ha procurau per ina tenda da fiasta e leu ha ei era dau patlaunas. (fmr/hh) Cazzolas giu el funs e da l’autra vart dalla val culla glisch dalla schibetta. Ils pli biars giuvens han preparau lur schibettas el luvratori ella casa da scola (da sen.): Leandro Casanova, Ramon Carabelli, Livio Schmed ed Andrej Stüssi. La presidenta dall’Uniun da giuventetgna Dardin, Giuanna Carabelli, selegra silla sera da trer schibettas communablamein cun Livio Schmed (sen.) e Leandro Casanova (amiez). Ramon Carabelli prepara ina schibetta. Ils bauns per trer las schibettas vegnan montai da Damian Cahannes (sen.) e Simon Schlosser. Sut l’egida da Lucas Jörg segidan ils buobs d’installar la fueina. Leu vegnan las schibettas messas ella burnida avon ch’ellas vegnan tratgas viado ella notg. Iris Schlosser-Carigiet ei carschida si a Dardin. Per la sentupada la sonda sera ha ella preparau patlaunas. Daniel Jörg e sia biadia Bianca. Dapi biars onns astgan era umens maridai trer schibettas a Dardin. Las schibettas vegnan tenidas el fiug entochen ch’ellas ein burnidas. Allura vegnan ellas tratgas cun in fest sur in baun.

Dumeni Columberg Duront decennis essen nus selementai ch’ei detti memia pauca lavur en nossas valladas. Oranvontut occupaziuns interessantas seigien scartas. Perquei ein biars stai sfurzai da serender egl jester. La depopulaziun fageva enorms fastedis. La sperdita da glieud capavla haveva consequenzas negativas per vitgs e valladas. L’entschatta dils onns sissonta ei ina nova politica regiunala vegnida instradada; quei cun l’intenziun da dar novs impuls economics e socials allas valladas muntagnardas. La regiunalisaziun ed ina stretga collaboraziun denter las vischnauncas sco era centers regiunals dueien stimular interpresas da secasar ella periferia e procurar per novas existenzas. La Surselva ha da quei temps prestau lavur da piunier. All’entschatta speravan ins schizun sin ina industrialisaziun. Bein spert ei denton semussau che quella finamira era ina illusiun en in mund economic totalmein semidaus. Ins sto esser leds, sch’ei reussescha da spindrar e sviluppar l’industria existenta. Perencunter ein novas pusseivladads sedadas, predominontamein sil sectur turistic. Cheu hai dau in considerabel progress. In tschuppel centers ein seformai e s’engrondi, specialmein el format da ressorts; quei da Sedrun entochen Samignun, da Val Sogn Pieder entochen San Bernar­dino. Oz ein els in potenzial impurtont e fructificont. Donn che quellas activitads serestenschan sin entgins meins. Ins sestenta denton d’extender las stagiuns sin gl’entir onn. Mo era sin auters secturs hai dau novas professiuns, seigi quei sil camp dalla sanadad (specialmein casas da tgira) ni dall’educaziun (scolas sils differents nivels) e bia auter. Mo co stat ei cul persunal? Dapertut han ins fastedis da survegnir buna glieud, quei era per posiziuns pli qualificadas. Las pitgiras pertuccan buca mo la gastronomia e hotellaria, mobein era autras branschas, oravontut sil sectur dalla sanadad. Ei maunca specialmein persunal indigen. A moda provoconta savess ins dir: Ussa havein nus lavur, denton buca luvreras e luvrers! Secapescha che nus essan engrazieivels per tuttas persunas d’ordeifer che secaseschan tier nus e che prestan buna lavur. Mo nua ein «ils nos»? – Senza dubi eis ei d’avantatg, sche nossa giuventetgna serenda egl jester per sescolar e slargiar il horizont. Denton fuss ei da grond gudogn, sch’ella turnass cun la nova savida ed experientscha en nossas valladas. Nus havein biara glieud capavla ella Bassa, era en bunas posiziuns. Meinsvart vegn ei pretendiu ch’ei drovi dapli pusseivladads d’occupaziun. Sch’ins mira sil persunal da nossas interpresas ed instituziuns, constatesch’ins da giudem entochen sisum in manco d’indigens. Apparentamein eis ei schizun grev d’occupar posts elevai cun persunas da derivonza regiunala e grischuna. Perquei fuss ei bi, sch’ei reussess da motivar quels talents egl jester da returnar ella val. Dumeni Columberg (Mustér) è stà ­president communal e cusseglier ­naziunal. El s’engascha anc adina per la cuminanza.

Manzegnas gin ins seplamein buc. Igl ei adina da gir la verdad. Aschia han mes geniturs educau mei. Sco affon havevel capiu. En ductrina era vegniu getg che «Ti dueis buca gir manzegnas» seigi in commondament da Diu. Tgei ch’in commondament seigi savev’jeu secapescha buc. Ei tunava empau sco «camon» e gliez era zatgei per metter en ils tiers manedels. Aber damai ch’il plevon veva getg ei, stuev’ei mattei esser ualti impurtont. En scadin cass haveva quei rinforzau mia perschuasiun che gir manzegnas seigi enzatgei nausch. «Manzegnas han cuortas combas» haveva il scolast primar getg a nus. Quei era stau memia abstract. Jeu havevel tertgau che manzegnas seigi, cura ch’ins getgi buca la verdad. Ed uss tuttenina havevan manzegnas combas. Pia stueva quei esser ina sort curios animal ch’jeu enconuschevel aunc buc. Aschia fageva era il plaid «commondament» puspei dapli senn. Aber tut ensemen era aunc adina ualti confus. Inagada havev’el raquintau la parabla dil pign pastur ch’haveva clamau ord spir liunguriala «il luf vegn, il luf vegn» ed ils purs havevan schau tut agradgiu per cuorrer en agid. Mo igl era stau ina manzegna. Lunsch entuorn negin luf. La secunda gada ch’el haveva clamau eran ils purs stai malsegirs, mo la finala eran els puspei curri en agid. Ins sa gie mai. Mo puspei stau nuot. La tiarza gada ch’el haveva clamau er’il luf propi vegnius, mo damai ch’el haveva getg duas gadas manzegnas, havevan ils purs buca cartiu ed eran buca curri en agid. Ed il luf haveva scarpau enzacontas nuorsas. Quei haveva fatg impressiun a mi. Dapi lu sun jeu staus perschuadius ch’ei seigi meglier dad adina gir la verdad. Mo avon enzacons onns ei in tgau oransch daventaus ualti pussents. Lu puspei meins ed uss eis el puspei fetg pussents. E quel gi manzegnas ch’ei tut peglia fiug. Schegie ch’el numna buca sias nunverdads «manzegnas» mobein «fatgs alternativs». Sch’in um pussent gi manzegnas senza vegnir cotschens (oranschs eis el eba schon) prenda quei alla manzegna empau da sia sgarschur ed auters quentan ch’ins astgi era gir manzegnas. Ed jeu stoi conceder, ch’era jeu audel magari dètg bugen cu auters gin manzegnas. Per exempel, sch’ina vendidra gi: «Vus veis lu ina super postura. Quellas caultschas van perfetg». Ni: «Na, segir, schon schi vegls? Vess jeu maina dau a Vus. Minimum 10 onns pli pauc». Jeu sai ch’igl ei ina manzegna, aber ei tuna bein. En da quels muments sundel inclinaus da valetar quella manzegna buca mo sco sco fatg alternativ, mobein sco fatg. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff

Breil Ils 15 da zercladur 2025 elegia la vischnaunca da Breil ses gremis politics. En vesta a quellas tscharnas per la perioda d’uffeci 2026 – 2029 han pliras persunas en uffeci demissiunau. Dalla suprastonza communala seretila Ramon Schmed da Breil. Abdicau han era ils cussegliers da vischnaunca Tarcisi Dietrich d’Andiast, Corsin Albin da Danis e Retus Cathomas da Tavanasa. Sco ins sa leger ell’ediziun dil venderdis vargau dil Fegl ufficial dalla Surselva, seretilan era Raimund Caduff da Tavanasa e Gérard Carigiet da Breil dalla cumissiun dalla biblioteca. Las proximas jamnas han ils vischinadis e gruppaziuns la pusseivladad da proponer candidatas e candidats per las elecziuns communalas. (fmr/hh) Miez zercladur 2025 elegia Breil ses gremis politics. Nossa foto muossa il coc dil vitg da Breil.

Sonda, ils 15 da mars 2025 presenta Matthias Kunz siu toc «Wolf» allas 20.30 ella Medelina a Curaglia. Sco quei che l’Uniun Medelina scriva en ina communicaziun allas medias, setracta ei d’in toc cabaretistic per quater umens ed in animal. Al tancadi da Franz Weniger ei la truscha buca gronda, mo tuttina marscha enqual caussa. Quater umens ed in luf semettan en scena. Tuts tschun vegnan involvi en ina historia. Il toc cun Matthias Kunz ei signaus da midadas dallas figuras ed interessants dialogs. Ils temas ein fetg actuals, mo tuttina sedat in toc che divertescha. Il luf ch’ei el zuppau gauda las cuntradicziuns dils carstgauns e quei en ina moda divertenta. En ina recensiun dil toc scriva la «Berner Zeitung»: «Kunz gioga buca mo ina rolla, mobein tschun. El fa quei en ina moda suverana e divertenta.» Dapi varga 15 onns ei Matthias Kunz da veser sin tribunas da teater ed art en Svizra. Ses temas ein signai d’actualitads, denter auter politicas. El enramescha quellas cun satira. (fmr/hh) Sonda, ils 15 da mars 2025 allas 20.30 ella Medelina a Curaglia. L’entrada cuosta 25 francs, per commembras e commembers dall’Uniun Medelina 15 francs. Matthias Kunz gioga tschun figuras.

Biabein 150 persunas han seschau inspirar la sonda vargada a Laax dallas pusseivladads che l’intelligenza artificiala porscha al cantun Grischun. Explicau lur vesta sin la nova tecnologia han Reto Gurtner dalla Arena Alva, Ladina Caduff e Marc Holitscher da Microsoft svizra, Bernard Maissen digl Uffeci federal da communicaziun e Rudolf Minsch, il schefeconom dalla uniun tetgala dalla economia svizra, economiesuisse. «Nus duvrein persunas promtas da seser davontier e manischar igl auto.» Quei ha Ladina Caduff getg la sonda vargada a Laax a caschun dalla scuntrada che ha tematisau las schanzas dalla intelligenza artificiala per las regiuns periferas. La dunna carschida si a Cuera posseda ragischs sursilvanas. «Miu bab deriva da Trun.» Ella sefatschenta neu da sia clamada denter auter cun las reglas da giug che vegnan actualmein elavuradas sin igl entir mund per reglar il diever dalla intelligenza artificiala. Ladina Caduff ei responsabla per ils affars publics e fa part al cader dalla interpresa svizra da Microsoft. «Quei che jeu fetsch numnass ins era lobing, quei tierm ei denton buca talmein beinvesius.» Empau davostier Ladina Caduff ha tradiu che la Svizra seigi empau davostier cun elavurar reglas per duvrar l’intelligenza artificiala. Ella ei denton dil meini che quei seigi ella situaziun actuala in avantatg. «Ins vesa tgei che tschellas naziuns fan e sa profitar da quellas experienzas.» La responsabla per ils affars publics da Microsoft enconuscha la Surselva era causa sia dimora da vacanzas a Breil. Da leu anora lavura ella regularmein ed ella vesa era schanzas per la Surselva da profitar dalla intelligenza artificiala. «Jeu fetg persenn che la Surselva posseda in spèrt d’interprendider.» Persunas promtas da nezegiar las pusseivladads che l’intelligenza artificiala porscha e per duvrar ils plaids da Ladina Caduff. Persunas promtas da prender las hottas enta maun e buca mo seser sil carr. Regiuns periferas inexistentas En vesta dalla digitalisaziun vul el buca pli tschintschar da regiuns periferas, Rudolf Minsch, il schefeconom dad economiesuisse. «Nus essan oz colligiai cul mund e fagein part a quel.» El vesa la schanza da plazzar novas spartas economicas sper il turissem e la branscha da construcziun el Grischun entras la nova tecnologia digitala. Rudolf Minsch ha mussau als presents che la gronda plipart da novas interpresas vegnan fundadas en Svizra egl ambient dallas scolas politecnicas federalas a Turitg ed a Losanna. «Leu sentaupan dunnas ed umens che sefatschentan cun novas tecnologias ei quei barat sur ils cunfins dalla scienzia ei enorm fritgeivels.» Igl econom ha puntuau ch’el cantun Grischuns vegnian mo sporadicamein realisadas novas ideas da fatschenta. «Per regla da cumbattantas e cumbattants singuls.» Rudolf Minsch pretenda che quellas e quels individualists survegnien loghens da consultaziun e contact. E da quels loghens da consultaziun per novas ideas da fatschenta s’installeschan pil mument el Grischun. Rudolf Minsch ha denter auter era numnau il casti da Löwenberg a Schluein e siu center d’innovaziun per interpresas giuvnas. Curclar il foss Il partratg ch’il foss denter ils centers urbans e la periferia seigi inexistents ha el scatschau, Bernhard Maissen, schef digl Uffeci federal da communicaziun. «La Svizra ei davostier quei che pertucca la colligiaziun cul cabel da fils da veider.» Ed aunc meins colligiada cul mund via il bindel lad ein las regiuns periferas. «La Confederaziun vul curclar quei foss digital denter marcau e tiara.» Bernard Maissen ha annunziau ina nova «strategia da gigabite» che vegn proximamein suttamessa al parlament. «Nus vulein sustener la construcziun dil bindel lad nua ch’ei fa da basegns.» Co il niev mund digital vesa ora ella realitad han els dus mussau: Marc Holitscher, responsabels tier Microsoft svizra per la tecnologia e Reto Gurtner, schef dalla Arena Alva. Marc Holitscher ha getg da luvrar gia dapi 19 onns tier Microsoft. «Jeu hai en quei temps aunc mai fatg stem ch’ina nova tecnologia ei sederasada en ina tala spertadad sco l’intelligenza artificiala.» Per motiv ha el numnau il fatg ch’in e scadina sa nezzegiar la purschida artificiala senza gronds fastedis. «Ins sto mo tschintschar cun la maschina.» Per che quella maschina resdi denton buca mo miardas ed el cass dalla Arena Alva fatgs che corrispundan alla realitad turistica drova ei glieud che spisgenta l’intelligenza artificiala cun datas. Reto Gurtner ha schau demonstrar las pusseivladads ch’ils hosps dalla Arena Alva san trer a nez el futur. Els san communicar cun l’applicaziun e retscheivan el discuors cun la maschina tuttas informaziuns necessarias per passentar vacanzas agreablas ella regiun e quei en biars lungatgs.

La Foppa ei reha da ruinas e monuments da natira e cultura. Ina famiglia feudala svanida ei quella da Löwenstein. Sur Glion ed en direcziun Ruschein anfl’ins, buca lunsch naven dil crest da Löwenstein, era in menhir marcant, il Crap Oswald. Avon 800 onns havevan cheu biars signurs feudals in casti. Löwenberg, Grüneck e Castelberg ein buc ils sulets. Buca mo la Tumliasca ei reha da castials medievals, era ella Foppa dat ei nuotameins perdetgas: Schiedberg/Sagogn, Frunsberg/Ruschein, Löwenberg/Schluein, Lagenberg/Laax, Sax/Castrisch, Montalta/Sevgein, Castelberg/Luven, Grüneck/Glion e Fryberg/Siat. Igl ei buca tuts. Avon 734 onns, cu ils treis Confederai han engirau 1291 sil Rütli, deva ei biars castials era en Surselva. Ella Foppa ein tuts svani. Mo pli ruinas dattan perdetga d’expansiun, dispetas e colonisaziun. Ni trutg ni muossavia La Foppa fritgeivla era ina regiun da transit. Ils habitonts dils vitgs eran dependents da signurs jasters che cumbattevan per la pussonza. Ina ulteriura ruina – zuppada e bunamein emblidada en quella cuntrada – ei quella da Löwenstein. Negina senda meina sil crest nua che la tuor sesalzava. Ni trutg ni muossavia ni tabla renda attent ad ella. «Va ussa, baul la primavera, igl ei il meglier temps per anflar il crest», haveva Anselm Quinter permiert, scolast secundar pensiunau da Glion, cussegliau gia avon onns. Visitar la ruina da Löwenstein ei restada ina finamira. Dumengia vargada ei la caschun sepurschida da far ina spassegiada primavauna el trianghel Schluein-Ruschein-Glion. Ina certa constituziun corporala drova ei, pertgei la senda denter Plaun Murezi, Salens e Paterschauna ei teissa. «Quei crest stuess’ins definitivamein liberar dalla bostga e mussar meglier», va ei tras il tgau. Il crest ei accessibels malamein Il davos mir dalla ruina Löwenstein sur Schluein-Casanova e Glion-Sontga Clau dat perdetga dils signurs da Löwenstein. Ils davos fastitgs dalla famiglia Löwenstein ein numnadamein vidlunder dad ir en emblidonza. La ruina schai exact sil cunfin denter las vischnauncas Schluein e Glion. Sil grep da verrucano surcarschiu cun pégns e caglias san ins strusch pli s’imaginar ch’ei deva inagada in casti. Il historicher d’art Erwin Poeschel (1884 – 1965) ha registrau quel 1929 ell’ovra cumplessiva dils castials grischuns «Das Burgenbuch von Graubünden». Sin in crest varghi in grep cun canta gita siado, vid quel detti ei aunc in mir da circa 1,50 m lunghezia e 0,90 m grossezia, «forsa eis ei il fundament d’ina traversa che s’udeva tier ina tuor sin quei crest», suppona Erwin Poeschel. Il crest da Löwenstein ei accessibels mo malamein. Tgi che vul veser las restonzas dils mirs, duess far quei avon che la vegetaziun entscheivi a dominar. Ins sto perinagada sestorscher tras caglias e spinas. Sch’ins va silla senda da Schluein-Caglia Liunga en direcziun Glion-Sontga Clau pon ins distinguer el. Suenter las davosas casas da Caglia Liunga indichescha in muossavia encunter Glion. Teis va ei siado da Plaun la Fuortga tochen Plaun Murezi, da leu teis engiu encunter l’acla Paterschaunas dalla famiglia Lang. Il crest da Löwenstein ves’ins naven dalla senda, sco gia menziunau eis el denton zuppaus davos ina gruppa da pégns. Davos quels pegns ei il crest da Löwenstein. Parentai culs signurs da Surcasti El zuppau resta probabel era la historia da Hartwig v. Löwenstein e commembers dalla dinastia, plirs cun quei prenum. Ella scartira giubilara per Iso Müller «Geschichte und Kultur Churrätiens» ha il René Projer scret 1986 ina contribuziun dils signurs da Löwenstein (paginas 349 – 361). Il historiograf ha eruiu ch’ils signurs da Löwenstein eran parentai culs signurs da Surcasti/Überkastels. Era lezs han pli tard stuiu far plaz ad autras dinastias – cunzun als signurs da Castelberg – che han gudignau el decuors dils tschentaners pussonza ed impurtonza. E puspei piars dominanza. Lur ruina sut Luven ei veseivla naven da quella da Löwenstein. Il center da megalits Paterschauna Sur la ruina da Löwenstein s’extenda territori communal da Schluein culla vasta acla privata da Salens. Silla medema altezia, sur il quatier Sontga Clau da Glion, vegn l’acla Fry oragiu. Sin quella schai il Crap Oswald. Il num deriva da Wieland Oswald da Glion che ha descret quel 1961 en ina vasta contribuziun el«Bündner Monatsblatt» (carnet 9). Gl’anteriur derschader cantunal era in passiunau perscrutader dalla historia e dils megalits sursilvans. Sill’acla Fry, lu en possess da Giacun Vinzens, ha el scuviert e descret in bloc cun scaluttas. Il menhir da granit d’ina circumferenza dad endisch meters ei secavaus lunsch el terren. Encunter la plaunca varga el siado mo 1.40 meters ed a val 3.40 meters. Wieland Oswald descriva detagliadamein las scaluttas da quei bloc erratic. Tenor el eis el cuvretgs cun cuppas ch’ils carstgauns prehistorics duvravan per lur cults d’unfrenda. Pli engiu, a Paterschauna viers Sontga Clau, ha el descret in center da megalits cun in bloc erratic ch’el numna «Crap dil giavel» ni «Leviathan». Era quel ha scaluttas da differentas grondezias. Il megalit sur l'acla Fry, el trianghel Glion-Ruschein-Schluein. Cun vesta viers sid ella Lumnezia.

La BVZ Holding SA culla Viafier Matterhorn Gottard e la Viafier Gornergrat ha contonschiu igl onn vargau in resultat da record. Schegie che la lingia da viafier ei stada serrada nov jamnas pervia dallas malauras sil tschancun denter Visp e Täsch, ei resultau in gudogn da 24 milliuns francs el menaschi dall’economia privata. Sco quei che la gruppa BVZ scriva en ina communicaziun als mieds da massa ha ella saviu cuntinuar igl onn 2024 cun siu cuors da carschament. La sviulta ei carschida per tschun pertschien sin 216.2 milliuns francs. Cuntenidas en quella summa ein era indemnisaziuns dil maun public da 34.3 milliuns francs. «Quei svilup positiv ei remarcabels, surtut perquei che l’interpresa ei stada pertuccada d’ina interrupziun dalla lingia dalla Viafier Matterhorn Gottard denter Visp e Täsch. Ella ei stada la consequenza da gronds donns da malaura e ha cuzzau nov jamnas», scriva la gruppa BVZ. En consequenza da quell’interrupziun ein las contribuziuns pil sectur dil survetsch public sereducidas per in milliun francs. 694 plazzas cumpleinas Il menaschi dall’economia privata dalla gruppa ha nudau in gudogn da record da 24 milliuns francs, quei che munta in plus da 1.7 milliuns francs. Quei sectur cumpeglia la Viafier Gornergrat, las immobilias e la participaziun ad ulteriurs survetschs. «Mirau sur tut ora resulta per la gruppa in resultat da 23 milliuns francs. Quel ei per 6.6 milliuns francs pli bass en cumparegliaziun cugl onn da record 2023. Quella reducziun ei d’attribuir en emprema lingia allas expensas en connex culs donns dallas malauras la stad», scriva la gruppa BVZ. La viafier che colligia ils cantuns Grischun, Uri e Valleis ha augmentau levamein il diember da collaboraturas e collaboraturs per nov sin 694 plazzas cumpleinas. Dapli passagiers indigens e hosps Sco quei che la gruppa BVZ scriva, ha la Viafier Gornergrat nudau igl onn 2024 in recav da 47.1 milliuns francs. Il sectur dalla mobilitad che cumpeglia era la Viafier Matterhorn Gottard che cursescha da Mustér entochen Göschenen e Zermatt sin ina reit da 144 km, ha augmentau il recav per sis pertschien sin 79.9 milliuns francs. Quei ei in niev record. «Il sectur dalla mobilitad ha profitau dil carschament general dil traffic public en Svizra. Mo lu era dallas frequenzas carschentas da hosps internaziunals, surtut dils Stadis Uni dall’America», communichescha l’interpresa. Il sectur dil traffic regiunal ei carschius per 5,7 % sin 70.2 milliuns francs. Quei resultat seigi remarcabels, surtut pervia dall’interrupziun da nov jamnas denter Visp e Täsch. En quellas novs jamnas ei il traffic public vegnius garantis cun bus. Entochen 40 bus per di ein circulai denter Visp e Täsch. Augment dalla dividenda Sin fundament dil bien resultat dalla gruppa vegn la dividenda per aczia augmentada da 16 sin 18 francs. Alla radunonza genrala dils acziunaris ils 9 d’avrel 2025 stattan Christoph Ott e Paul-Marc Julen buca pli a disposiziun pil cussegl d’administraziun. Niev commember dil cussegl d’administraziun duei Fernando Lehner daventar. El ei staus diesch onns CEO dalla gruppa BVZ e la Viafier Matterhorn Gottard. Pigl onn da menaschi current ei l’interpresa optimista: «Las premissas per migliurar vinavon il recav da menaschi ein bunas.» Ina cumposiziun dalla Viafier Matterhorn Gottard sil viaduct a Bugnei en Val Tujetsch.

L’Ambassada Val Stussavgia/Botschaft Safiental a Cuera ei in caffè cun stizun che venda products dalla Val Stussavgia. Igl onn 2023 ei l’Ambassada Val Stussavgia vegnida aviarta. Dus onns pli tard ei l’uniun purtadra cun 46 commembras e commembers confruntada cun deficits finanzials. Las proximas jamnas vegn ei decidiu co cuntinuar. L’Ambassada Val Stussavgia/Botschaft Safiental ei tenor Lukas Züst, il president communal da Val Stussavgia, il resultat d’ina mesira che seigi vegnida stipulada ils onns suenter 2013 el concept directiv communal Val Stussavgia. «L’idea oriunda ei stada da crear in liug da sentupada a Cuera pils giuvens dalla Val Stussavgia.» 2022 han ins tenor Lukas Züst entschiet a concretisar il postulat cun fundar l’Uniun Ambassada Val Stussavgia. Il local a Cuera alla Obere Gasse 42 ch’eri gia affitaus hagi ins renovau ed endrizzau culla finamira d’augmentar la valurisaziun dalla Val Stussavgia cun products indigens e cun la purschida turistica. Stefanie Ebert ha baghegiau si l’Ambassada Val Stussavgia a Cuera. Mo ussa ha ella demissiunau pil motiv ch’ella ei surcargada e l’Ambassada dat fetg biara lavur. 40 voluntarias e voluntaris han gidau Presidenta dall’uniun purtadra dall’Ambassada Val Stussavgia a Cuera ei Stefanie Ebert che fa era part dalla cumissiun communala per la promoziun dil liug. «Nus havein dau tut pil reussir dalla Ambassada Val Stussavgia. La localitad a Cuera ei vegnida renovada ed endrizzada da 40 voluntarias e voluntaris e quei cun fetg biars materials e mobiglias indigenas.» Ins hagi saviu, di la presidenta, ch’ei detti ina summa da partenza da circa 50 000 francs dalla vischnaunca. E l’Ambassada Val Stussavgia seigi era vegnida sustenida cun contribuziuns ni cun prestaziuns da lavur dil Parc natiral Beverin, dil Project pil svilup regiunal Val Stussavgia (PRE) e dall’organisaziun turistica Val Stussavgia. En raschieni cun la FMR deplorescha Stefanie Ebert ch’igl Ambassadi Val Stussavgia vegni malgrad tuttas stentas nungrazia da scriver cefras neras. «Nus tuttas e tuts dall’uniun purtadra luvrein gratuitamein, mo il persunal che lavura ell’Ambassada vulein nus secapescha nus pagar.» Dapli ch’in bistro «Nus havein vuliu esser e luvrar sco ambassada universala cun pliras purschidas», di Stefanie Ebert. «Nus essan cheu pils indigens, mo era per quellas e quels che vegnan culla valischa da rodas e s’interesseschan per nossa regiun.» Dasperas vulevi ins semplamein esser in caffè public e dar albiert per exempel als da Stussavgia che vivan a Cuera e dettien jass la gievgia sera. «Buca tut ei gartegiau, mo nus havein dau ina bun’entschatta. Nus havein ina buna e fideivla clientella. Ils da Stussavgia tschercan l’Ambassada a Cuera», di Stefanie Ebert. Els emprems dus onns hagi l’Ambassada Val Stussavgia era survegniu damondas per differentas occurrenzas. Ils arranschaments pli pigns prendi ins fetg bugen. Per reuniuns pli grondas maunchi denton il plaz. Reponderar la fuorma La presidenta dall’uniun Ambassada Val Stussavgia, Stefanie Ebert, ed il president communal Lukas Züst dian ch’ei segi ussa il mument da reponderar la fuorma actuala dalla Ambassada cun ina uniun tetgala. «Jeu haiel demissiunau», di la presidenta dall’uniun purtadra. «Sco dunna da famiglia cun dus affons pigns en in menaschi d’agricultura haiel buca pli las capacitads da far tut quella lavur per l’Ambassada en uffeci voluntari.» Sco quei che Lukas Züst di viers la FMR, hagi la vischnaunca Val Stussavgia fundau ina gruppa da lavur en connex cun la munconza da finanzas da l’Ambassada. «Quella gruppa consista dil Project svilup regiunal PRE, da ­Safiental Tourismus, dil Parc natiral Beverin e dalla vischnaunca.» Las proximas jamnas seigi da far guotas cun tgau e decider co ins vegli finanziar vinavon l’Ambassada a Cuera, di il president da vischnaunca. Igl avegnir dall’Ambassada Val Stussavgia dependi era dalla tenuta dils partenaris enteifer la gruppa da lavur. «La secunda opziun sper far vinavon sco tochen dacheu cun dapli mieds finanzials fuss ei da dar a fit l’Ambassada. Entochen sil pli tard igl avrel 2025 ei la decisiun dada e nus savein co far vinavon», manegia Lukas Züst. L’Ambassada Val Stussavgia drova daners Avon dus onns ha l’uniun Ambassada Val Stussavgia aviert a Cuera alla Obere Gasse in local da caffè e stizun per indigens e per jasters culla valischa da rodas che s’interesseschan da far vacanzas ella Val Stussavgia. Mo gia suenter dus onns mauncan ils daners all’uniun che gestiunescha l’Ambassada Val Stussavgia/Botschaft Safiental. E quei malgrad che l’entira suprastonza lavura gratuit. «Nus stuein ellas proximas jamnas far guotas cun tgau e decider co nus vulein finanziar vinavon l’Ambassada a Cuera», di Lukas Züst, il president communal da Val Stussavgia en discuors cun la FMR. A plaid vegn era la presidenta dall’uniun purtadra Stefanie Ebert che ha ils davos onns investiu tut siu temps liber el project Ambassada Val Stussavgia. (fmr/mg) Suenter dus onns da menaschi ha l’Ambassada Val Stussavgia ina buna e fideivla clientella. Stefanie Ebert ha baghegiau si l’Ambassada Val Stussavgia a Cuera. Mo ussa ha ella demissiunau pil motiv ch’ella ei surcargada e l’Ambassada dat fetg biara lavur. L’Ambassada Val Stussavgia a Cuera ei caffé per indigens ed jasters, stizun da products indigens ed uffeci turistic.

Pli u meins in entir onn ha il currider Cla-Ursin Nufer stuiu desister da trenaments e concurrenzas da cuorsa liunga. In surtrenament ha sfurzau el da reducir l’activitad da sport sin in minimum. Ussa ei il Tuatschin silla via dalla normalitad e spera da restar per in ulteriur onn el cader B da cuorsa liunga da Swiss Ski. «Dapi il november vargau sai jeu puspei trenar normal. Jeu hai denton spiars in entir onn da trenament e concurrenzas», di Cla-Ursin Nufer (23) dil Club da skis Sedrun-Tujetsch. Cuort avon la stagiun da cuorsa liunga 2023/24 eis el vegnius confruntaus cun simtoms che han la fin finala menau alla diagnosa d’in surtrenament. Stauncladad e munconza d’energia han sfurzau el da metter skis e festa dalla vart. Succediu ei quei en ina fasa ch’el era fetg optimists pigl unviern 2023/24. Ils resultats in meins avon el center da trenament a Magglingen eran ordvart positivs. «Sin buna via» 15 meins suenter quella diagnosa ei Cla-Ursin Nufer sin buna via anavos alla normalitad. Quest unviern ha el saviu absolver entginas cuorsas. Aschia la davosa fin d’jamna a Planica en Slovenia el Cup Continental. Ella cuorsa da 10 km skating eis el daventaus 35avel, ella classica sur 20 km 22avel. Il 10avel rang ha el contonschiu miez fevrer ella cuorsa da 10 km classic dil Swiss Cup a Campra el cantun Tessin. «Schegie ch’jeu sun buca cumpleinamein cuntents cun quels resultats sun jeu sin buna via», di il Tuatschin che viva e trenescha a Tavau sut l’egida digl anteriur currider d’elita e Sursilvan Toni Livers. Tonaton di el era: «Mintgamai suenter rodund 12 km ei la battaria vita. Mo ei va meglier e meglier.» Questa fin d’jamna ha Cla-Ursin Nufer ulteriuras schanzas da mussar che siu svilup va ella dretga direcziun: «Jeu sai separticipar allas cuorsas dil Cup Continental a Prémanon en Frontscha e sperel sin buns resultats. Il mument sesentel jeu bein.» Aunc buca sil nivel d’avon Ils rodund 15 meins che Cla-Ursin Nufer ha battiu cul surtrenament eis el vegnius accumpignaus da miedis da Swiss Ski e d’ina trenadra mentala privata: «En quei temps hai jeu empriu d’enconuscher danovamein miu tgierp. Quei temps ei staus in’enorma sfida mentala. L’entschatta eis ei stau grev da saver co agir.» Quei seigi per dabia buca cumparegliabel cun haver ina grippa ni ina blessura. Il process da migliur seigi cheu tut in auter. «Dapi il november vargau sai jeu trenar normal. Sil nivel da trenament d’avon il surtrenament sun jeu denton aunc buc. Risguardond il deficit sedaus entras in entir onn pli u meins senza trenament sun jeu cuntents sco igl ei ussa», constatescha el. Vinavon el cader da Swiss Ski? Cla-Ursin Nufer appartegn aunc adina al cader B da cuorsa liunga da Swiss Ski. En quel spera el era da restar. Las selecziuns vegnan fatgas el decuors digl avrel. «Jeu sun da buna speronza ch’jeu resti el cader da Swiss Ski. Jeu fuss leds sch’jeu survegness aunc ina schanza», di il sportist d’elita e silla damonda tgei che succeda sche quei ei buca il cass di el: «Lu vegn jeu a trenar persuls segiramein aunc in onn. Per mei ei il capetel sport aunc buca serraus. Jeu hai aunc buca saviu mussar tgei ch’jeu sai propi.» Tuttina seprepara Cla-Ursin Nufer era sin in temps suenter il sport. Suenter igl emprendissadi sco bostger ha el entschiet la stad vargada cul studi d’economia alla Scol’aulta professiunala Sviz a Pfäffikon. «Quei studi en temps parzial va bein aprau cul sport», di el. Plidentaus silla medaglia d’argien che la staffetta svizra han recaltgau dacuort als campiunadis mundials nordics a Trondheim en Norvegia manegia Cla-Ursin Nufer: «Quei stau fenomenal. Quei ei in mussament da success per nus giuvens e muossa tgei ch’ei pusseivel era sco Svizzers.» Cla-Ursin Nufer spera da restar el cader B da cuorsa liunga da Swiss Ski.

Sch’ei va tenor la veglia dalla Secziun dil Club alpin svizzer Winterthur, vegn la camona da Cavardiras a Mustér remplazzada d’in baghetg niev. La fin da schaner ha la radunonza generala extraordinaria dalla secziun concediu persuenter in credit da planisaziun da 110 000 francs. La realisaziun duei succeder prevedentamein la stad 2026. Dapi rodund tschun onns ei igl avegnir dalla camona da Cavardiras a Mustér tema tier sia possessura, la Secziun dil Club alpin svizzer Winterthur. Igl emprem ei vegniu luvrau vid ina varianta d’adattaziun ed engrondaziun. Spert eis ei denton semussau ch’ils cuosts persuenter fussen fetg aults. Credit da planisaziun Alla radunonza dils 23 da november 2024 – la FMR ha rapportau ils 29 da november 2024 – ei allura vegniu presentau allas commembras ed als commembers la varianta per in baghetg niev. Quella ei denton vegnida cumbattida d’ina gruppa dalla secziun ed aschia ei la proposta da spustar la decisiun pertuccont salvar il baghetg vegl ni ereger in niev vegnida acceptada. Ils 30 da schaner 2025 ei la secziun allura sefatschentada danovamein dil project cun occasiun d’ina radunonza generala extraordinaria. Sco quei che la Südostschweiz scriva sin sia homepage dil mardis, ha la varianta d’ereger in baghetg niev pigliau il pli en ina votaziun da principi. La Secziun ha concediu in credit da planisaziun da 110 000 francs per in baghetg niev. Construcziun la stad 2026 El protocol dalla radunonza dils 30 da schaner 2025, publicaus silla homepage dalla Secziun dil Club alpin svizzer Winterthur, vegn il plan da termins pil project definius. El secund quartal da quest onn duei la presentaziun publica dil preproject succeder ed il tierz quartal duei la damonda da baghegiar vegnir inoltrada. Il quart quartal duei il project vegnir suttamess alla suprastonza centrala dil Club alpin svizzer ed il november duei la radunonza generala dalla secziun da Winterthur decider davart il project. La construcziun dalla camona nova duei succeder la stad 2026. 2.8 milliuns francs Sco la radunonza dalla secziun ei vegnida informada ad omisduas radunonzas, ei la substanzia dil baghetg buca cumpleinamein optimala per salvar el e far ina sanaziun cuntenteivla. Il baghetg datescha da 1928 ed ei vegnius engrondius ils onns 1974 e 1985. Sco la Südostschweiz scriva, havess l’adattaziun cun engrondaziun custau denter 3.2 e 3.8 milliuns francs. Il project per in baghetg niev preveda ina construcziun cun elements da lenn prefabricai. Il baghetg vegn erigius silla part sutterrana dalla camona existenta. Ils cuosts pil project ein calculai cun 2.8 milliuns francs. Entochen il november duei la finanziaziun vegnir reglada. Visualisaziun dil project per la nova camona da Cavardiras. Ella duei vegnir construida cun elements da lenn prefabricai.

In pèr che fundescha famiglia sa vegnir malsegirs sch’igl affon nievnaschiu grescha trasora. Al basegn e quitau dils neo-geniturs survescha in post da cussegliaziun specialisau. La lescha cantunala da sanadad garantescha cussegl ed agid ellas regiuns. Aschia era en Surselva. «Nus havein reorganisau quei survetsch, ussa ein duas spindreras cun experientscha responsablas per la cussegliaziun da geniturs», declara Thomas Buchli, il president dil cussegl d’administraziun. En connex culla communicaziun dall’jamna vargada che la partiziun da pediatria dil spital vegni dislocada el Spital cantunal a Cuera ei la malsegirtad carschida pertuccont quei survetsch a geniturs dalla Surselva. Sco quei che Thomas Buchli puntuescha eis ei e resta ei ina dallas disciplinas e partiziuns. Pertgei la cussegliaziun da geniturs sebasa sin in concept cantunal ch’ei en vigur dapi igl 1 da schaner 2024. A disposiziun sco usitau La direcziun dil spital da Glion conferma explicitamein che la cussegliaziun da geniturs ella regiun seigi garantida era egl avegnir. Igl ei in survetsch ch’igl Uffeci cantunal da sanadad procura per tuttas regiuns dil Grischun. El organisescha la cussegliaziun els divers posts regiunals, a casa, al telefon sco era las sentupadas en gruppas regiunalas (mira box). La cussegliaziun da geniturs seigi ina purschida che sustegni las famiglias, ei seigi gl’emprem post per damondas da tut gener el sectur dalla promoziun tumpriva dils affons, communichescha gl’uffeci cantunal. «Finamira eis ei da pussibilitar als pops nievnaschi ed affons tochen tschun onns bunas cundiziuns da sesviluppar», ha il concept cantunal statuiu. Enteifer gl’uffeci coordinescha il post specialisau per la promoziun dalla sanadad la cussegliaziun da geniturs digl entir Grischun. En connex culla reorganisaziun dil survetsch en Surselva pren la menadra dil post cantunal, Denise Rudin, posiziun. Ella gi: «La cussegliaziun en Surselva vegn realisada da persunas specialisadas e qualificadas. Las cussegliaziuns ein a disposiziun sco usitau. E quei sto, tenor la lescha, vegnir garantiu era el futur. Posts da consultaziun ein occupai Ina dallas purschidas a Glion ei sistida actualmein. Quei conferma il Spital regiunal, «Il mars 2025 ed ad interim dat ei neginas sentupadas ‘Krabbel-In’ pli a Glion», communichescha el. Nua ch’ei dat denton sentupadas localas, organisadas dallas mummas e babs cun pops pigns, funcziunan quellas vinavon. Pigl auter funcziuni la cussegliaziun sco tochen dacheu, aschia il president dil spital, Thomas Buchli, ils posts da consultaziun a Glion ed a Mustér seigien occupai tenor cunvegnientscha e sin annunzia. La purschida, sustenida digl uffeci cantunal, ei voluntaria, gratuita e confidenziala. La cussegliaziun accumpogna ed assista ils geniturs tier tematicas sco pesar e mesirar sco era pertuccont il svilup dil mintgagi dalla poppa ni dil pop. Ella cusseglia en cass da tezzar, nutriment e basegns da moviment digl affon. La tgira da pops malsauns, cussegls pratics, la prevenziun d’accidents ein ulteriuras spartas. Il schurmetg dils dretgs dils affons e ch’ils neo-geniturs s’anflien en lur rolla nova cumpletteschan il pensum dalla cussegliaziun. 13'095 discuors il 2024 La cussegliaziun da geniturs el Grischun ei instituziunalisada e sebasa sin in standard naziunal. Tochen ellas regiuns periferas garanteschan las cussegliadras la qualitad dil survetsch. Sin sia pagina d’internet ha gl’Uffeci cantunal da sanadad publicau cefras che pertuccan la tematica. Las diversas tabellas muossan ch’ei ha dau il 2024 el Grischun 1471 naschientschas. La cussegliaziun ha elaborau 3437 cass currents d’agid ed assistenza. Tenor las categorias ha ei dau el Grischun 13'095 discuors, da quei 4736 al telefon, 4339 discuors el post da cussegliaziun cun preannunzia e 292 senza. Vinavon ha ei dau il 2024 2645 visetas a casa e 1083 discuors via e-mail ni online. Dallas 13'095 clientas e clients ein 10'919 stadas mummas, 1543 geniturs, 376 babs, 17 persunas dil fatg e 240 autras. Ils biars discuors da cussegliaziun, numnadamein 7583, ha ei dau per affons da 0-12 meins e 2233 per affons da 12-24 meins, lu 1443 per tals da 2-3 onns e 955 per affons da 3-4 onns. Tematicas centralas ein stadas il svilup (6022 cass), nutriment (5104), sanadad e tgira (5227), durmir (3224), aspects psicolocials (3692), tezzar (2811), educaziun (1927) e diversas (4600).

Leo Tuor Persequitond avon gleiti dus meins cul giat sin canapè la saramentaziun da Trump sundel sedumandaus, co ins ditgi atgnamein «Grimassenschneider» per romontsch? Ferton che sia consorta Melania steva leu a tenend duas biblas per siu consort, sin las qualas el ha la finala emblidau da metter sia tappa, hai jeu tschappau mia bibla, il Decurtins, e mirau ed anflau che in che fa grimassas ei per nus tenor il dicziunari in «strubegiafatschas». Suenter il «strubegiafatschas» suonda el vocabulari gest il «strubegialeschas», sco sche quei cudisch fuss fatgs aposta per quei strubegiauner che strubegiava viadora siu sarament cun ina preschientscha exact sco quel ch’ils da Trun numnavan igl «um da strom», perquei ch’el era da mistregn stromer e da miu temps da Trun cavafossas. Gest suenter quei act principal dat il puspei-president dils Stadis Uni il betsch obligatori a sia consorta. Quel va denton ellas caultschas pervia dil stuors lad dalla capiala da Melania, aschia ch’il pli pussent um dil mund betscha mo l’aria. Tgei trumplentga! El stat per secundas leu sc’in telpi cun perucca sper Melania vestgida sco dad ir suenter bara, en stgir e cun quella stremezia capiala d’in gaucho ch’ins veseva ni mina ni tschera dalla dunna. Da quei mument essan nus, il giat ed jeu, vegni pertscharts – e quei ston ins veser realistic – ch’igl image dil cowboy ei isaus e quei tochen el cor dil Capitol. Ferton ch’igl image dil gaucho lai semiar Melania e nus sin canapè. E sil pli tard dapi quei memorabel di savein nus dalla suveranitad dalla dunna che saulta, auter ch’ils milliarders, buca sc’ina sclava entuorn ina perucca. Dapi quei di san quels che vulan saver che Melania legia buc ils evangelis tenor Donald Trump, mobein pli tgunsch tenor Michel Houellebecq, igl enfant terrible dalla litteratura franzosa. Quel sedamonda en in da ses cudischs en ina semeglionta situaziun, sche striegn latino hagi forsa en cheu la detta? Forsa semiava la primalady veramein da pastiras argentinas aschi lunsch sco igl egl tonscha, cun loschs e libers stiarls che galoppeschan sur la pampa (aschinavon che stiarls san insumma galoppar, quei che fuss aunc da verificar). Seigi sco ei vegli. Il gaucho ei en tuttacass arrivaus el Capitol. Vestgius da dunna. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein).

Duront la proxima stad ei la Val Tujetsch per part in plazzal da construcziun. Sper las duas ovras solaras grondas a Scharinas e Nalps vulan las pendicularas remplazzar las sutgeras a Val Val. E quellas sutgeras ston esser protegidas da novas lavineras. Ils plazzals caschunan dapli traffic sin via ed ell’aria. Tgei consequenzas ch’in grond plazzal da construcziun ha per ina vischnaunca sa la populaziun tuatschina neu dalla construcziun dalla NEAT. Quei gi il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn ed aschunta: «Baghegiar senza emissiuns datti buc.» E baghegiau vegn ei alla gronda la proxima stad ella Val Tujetsch. Gest duas ovras solaras grondas vegnan actualmein realisadas a Nalps ed a Scharinas. La proxima stad quentan las pendicularas Andermatt/Sedrun da remplazzar las duas pendicularas a Val Val che sesanflan gest agl ur dalla ovra solara da Scharinas. El medem mument ston ellas construir el liug novas lavineras per proteger las pendicularas. Plazzals da construcziun che carmalan dabia transport da material sin via cun camiuns e tras l’aria cun helicopters. Planisar ton sco pusseivel Per il president communal, Martin Cavegn eis ei impurtont da planisar il traffic als plazzas aschilunsch che quei ei pusseivel. «Nus essan en stretg contact cun ils patruns da construcziun.» Il president communal menziuna ch’igl access al plazzal a Nalps meini buca tras igl entir vitg da Sedrun. «Quel sviescha en direcziun da Surrein ed il vitg da Surrein eis ei pusseivel d’untgir.» Martin Cavegn gi ch’ei seigi buca da temer che camiuns seigien igl entir gi sin via tras ils uclauns tuatschins. «E pigl auter essan nus gia disai cun dabia traffic duront la stad che vegn e va en direcziun dil Pass Alpsu.» Plidentau ha Martin Cavegn era ils sgols da helicopter. El ei numnadamein buca mo president communal, mobein era guardiacatscha. «Nus sespruein dad impedir che la selvaschina vegn mulestada memia zun.» Per il plazzal da construcziun a Nalps ein negins sgols da helicopter previ e per ils ulteriurs transports per l’ovra solara a Scharinas e per las pendicularas e lavineras a Val Val datti rutas da sgular. Ed il temps cu ils helicopters san sesalzar ell’aria ein medemamein defini, tenor las explicaziuns da Martin Cavegn. Ina gronda part dil material per l’ovra solara da Scharinas vegn transportada cun ina pendiculara construida aposta per il plazzal. Bia traffic sin la via da cuolm Dad ina buna coordinaziun pertuccont igl access als plazzals da construcziun tschontscha era Silvio Schmid dallas pendicularas Andermatt/Sedrun. E quella coordinaziun pertucca meins il traffic sin via cantunala sco quei che Silvio Schmid explichescha. «Dabia traffic datti silla via naven da Rueras en direcziun da Scharinas Cuolm Val e Val Val.» E quei pertucca buca sulet il transport per ils plazzals da construcziun. «Quella via vegn era duvrada dil menaschi d’alp e dils purs che cultiveschan lur praus.» Silvio Schmid conceda che la lubientscha per construir las novas pendicularas seigi aunc buc arrivada. «Nus quintein denton che quella vegn proximamein e che nus savein entscheiver a baghegiar igl avrel.» La lavur da construir las lavineras ei gia surdada a duas interpresas, ad ina vallesana ed ina grischuna, menziuna Silvio Schmid. «Ei fa senn da realisar lavineras e pendicularas enina.» Ferton che las pendicularas fineschan enteifer ina stad lur constructs, drovan las ovras solaras grondas treis entochen quater onns entochen ch’ellas ein realisadas. Impediments per il turissem Ils territoris dils plazzals da construcziun a Val Val e Scharinas ein era appreciai da turistas e turists duront la stad ton a pei sco sil velo da muntogna. Per exempel meina la Senda Sursilvana tras quei intschess. Silvio Schmid presidiescha sper sia incumbensa per las pendicularas dad Andermatt/Sedrun era l’organisaziun turistica da Sedrun e Mustér. El conceda ch’il baghegiar en quei territori seigi buc exnum d’engrau al turissem da stad. «Impurtont eis ei d’informar ils hosps davart ils impediments e disturbis.» Silvio Schmid vul denton era nezegiar turisticamein la construcziun dallas ovra solaras. «Nus vulein organisar cun ils patruns da construziun guidadas sin ils plazzals.» El manegia ch’igl interess vid quellas ovras grondas e co ellas vegnien construidas seigi segiramein avon maun. E pigl auter eis era el cunscients ch’igl ei buca pusseivel da baghegiar senza emissiuns. «Persuenter survegnin nus indrezs ch’ein per la val economicamein impurtonts.»

Il Program San Gottardo ha ina nova meinafatschenta. Cugl emprem da matg 2025 daventa Nadja Germann successura da Dieter Bogner che va en pensiun. La nova meinafatschenta ha in saccados da savida bein empleniu per ademplir la nova funcziun. Sco quei ch’ils responsabels pil Program San Gottardo (PSG) scrivan en ina communicaziun allas medias la mesjamna, surpren Nadja Germann il tgamun dil post da fatschenta. Quei succeda igl 1. da matg 2025. Bunamein diesch onns ei la funcziun dil meinafatschenta stada els mauns da Dieter Bogner. La fin da matg 2025 va el en pensiun. Engaschament sin plirs secturs La nova meinafatschenta Nadja Germann (mira era intervista) ha fatg in studi en scienzias dall’economia e dil stadi all’Universitad da S. Gagl. Empremas experientschas professiunalas ha ella rimnau ella cussegliaziun d’interpresas ton en Svizra sco egl exteriur. Silsuenter eis ella stada engaschada tiel cantun Tessin ella scolaziun e perfecziun dallas vischnauncas e lu sco menadra dalla partiziun da perfecziun dil marcau da S. Gagl. Nadja Germann ei stada docenta all’Universitad da S. Gagl e l’Universitad da Lucerna, denter auter sil sectur dil management strategic en interpresas dil provediment d’energia. Dapi il mars 2018 meina ella la VSE Academy ed ei commembra dalla direcziun dall’Associaziun dallas interpresas d’electricitad dalla Svizra. En quella funcziun s’engascha ella denter auter era sco commembra dalla suprastonza dall’Associaziun dallas ovras electricas dalla Svizra taliana. Nadja Germann habitescha ad Aquila el cantun Tessin. Buca ina nunenconuschenta Parallelmein sper si’activitad professiunala ei Nadja Germann engaschada en differents projects dall’economia regiunala. Aschia eis ella denter auter vicepresidenta dalla Fundaziun dil Center dalla perscrutaziun d’energia alpin cun sedia a Mustér. «Grazia a sia grond’experientscha en formaziun, il sectur d’energia, administraziun ed infrastructura dispona Nadja Germann d’ina savida fundada ella pratica e dalla direcziun», constateschan ils responsabels pil PSG en ina communicaziun als mieds da massa. L’elecziun da Nadja Germann ei succedida entras la giunta dil PSG. 36 persunas eran s’annunziadas per quella funcziun da tgamun. Il post da fatschenta dil program sesanfla a Glion. Communablamein cun Anja Beivi, menadra da project tiel PSG, vegn Nadja Germann a cuntinuar cullas lavurs dil program 2024 – 2027. Cumiau da Dieter Bogner La fin da matg 2025 va il meinafatschenta actual dil PSG, Dieter Bogner, en pensiun. El ha menau l’instituziun dapi igl october 2015. Sco quei ch’ils responsabels dil PSG constateschan ella communicaziun als mieds da massa, ha el attribuiu essenzialmein al bein reussir da biars projects el territori dil Gottard. Ei seigi denton era reussiu ad el da procurar per ina reit dils acturs regiunals sur ils cunfins dils cantuns ora e d’accumpignar els en in management regiunal surordinau. Il Program San Gottardo ei in project communabel dils cantuns Uri, Grischun e Tessin. Dapi 2008 survescha el sco instrument politic pil svilup regiunal dil territori dil Gottard. Dapresent vegn luvrau vid il program 2024 – 2027. Communablamein cul Secretariat statal per economia (SECO) han ils cantuns fixau lur finamiras en quel. Per la tschunavla ga sustegn la Confederaziun quei program. «Jeu vegn a dar gas» La giunta dil Program San Gottardo (PSG) ha eligiu Nadja Germann sco nova meinafatschenta. Ella ha ina vasta savida professiunala ed ei era buca ina nunenconuschenta en Surselva sco vicepresidenta dalla Fundaziun dil Center dalla perscrutaziun d’energia alpin cun sedia a Mustér. La FMR ha tschentau treis damondas a Nadja Germann. Hans Huonder/FMR FMR: Nadja Germann, tgei munta l’elecziun sco meinafatschenta dil Program San Gottardo a Vus? Nadja Germann: Jeu selegrel fetg da quella funcziun ch’jeu astgel surprender. Entochen ussa hai jeu adina luvrau ella Bassa ed ussa sai jeu finalmein s’engaschar professiunalmein e specificamein ellas muntognas. Leu ei miu mund – leu sun jeu da casa. Egl intschess dil Program San Gottardo – la Surselva, Val Blenio ed Uri – hai jeu era biaras e biars collegas. Vus vegnis surtut dil sectur dall’energia ch’ei secapescha era da grond’impurtonza ellas muntognas. En Vossa funcziun sco nova meinafatschenta ein ils pensums pli multifars. Tgei finamiras haveis Vus? Quei ei grev da dir. Jeu vegn segiramein a dar gas e procurar per in effect. Ina da mias finamiras ei da procurar ch’il PSG vegn pli enconuschents. Sch’jeu discuorel cun glieud ella Val Blenio davart il PSG, sche constateschel jeu che bein enqualin sa buca tgei che quel presta. Jeu less che la glieud sappi tgei che nus fagein e ch’il program ei cheu per las treis regiuns cunfinontas. En quei senn vi jeu esser presenta ellas regiuns e buca mo seser en biro. Il PSG ei in instrument da svilup per las regiuns. Ina collaboraziun cullas sviluppadras ed ils sviluppaders regiunals ei segiramein in dils pensums. Co duei quella collaboraziun esser? Jeu less collaborar stretgamein cullas sviluppadras ed ils sviluppaders regiunals, mo lu era cullas organisaziuns da turissem. Denton buca mo cun quellas instituziuns, mobein cun ina e scadin che ha bunas ideas e che less metter enzatgei en moviment. Il PSG dispona dallas pusseivladads da promover plazs da lavur. Quellas pusseivladads stuein nus nezegiar. Jeu vegn dil sectur dall’energia, mo less en mintga cass era s’engaschar sin secturs sco la mobilitad ni l’aua che gioga in’impurtonta rolla ellas muntognas. Jeu less s’engaschar per in svilup en tuttas branschas e sil sectur dall’infrastructura. Il mument eis ei per mei aunc memia baul e memia grev da plidar da projects concrets. Nadja Germann surpren il PSG Nadja Germann che habitescha ad Aquila el cantun Tessin daventa meinafatschenta dil Program San Gottardo (PSG). Ella surpren quell’incarica a Glion igl 1. da matg 2025 e daventa aschia successura da Dieter Bogner. Lez va en pensiun la fin da matg 2025. Nadja Germann ha studiau scienzias d’economia e stadi all’Universitad da S. Gagl. Silsuenter ha ella luvrau en differentas funcziuns, denter auter era sco docenta. Dapi il mars 2018 meina ella la VSE Academy ed ei commembra dalla direcziun dall’Associaziun dallas interpresas d’electricitad dalla Svizra. Sco Nadja Germann ha detg en in’intervista culla FMR, vul ella cooperar cun mintgina e mintgin che ha bunas ideas per sviluppar las regiuns dalla Surselva, Val Blenio ed Uri. Ina da sias finamiras seigi era da far il PSG pli enconuschents. Il Program San Gottardo ei in instrument politic dils cantuns Grischun, Tessin ed Uri. Communablamein culla Confederaziun fa el sforzs da sviluppar il territori dil Gottard. (fmr/hh) Nadja Germann ei nova meinafatschenta dil Program San Gottardo.

Ils 16 da mars 2020 ha il Cussegl federal proclamau il stadi d’urgenza per l’entira Svizra en connex cul coronavirus. La FMR lai passar revista dallas empremas mesiras decretadas e dils emprems dis dil lockdown. Plinavon ha la FMR vuliu saver co las Sursilvanas e Sursilvans seregordan dils emprems dis dil coronavirus. Il renomau gliendisdis dils 16 da mars 2020 resta en buna memoria a biaras e biars che la FMR ha plidentau en Surselva. Igl ei stau il di che tuttas fatschentas ed ustrias han serrau ed il cusseglier federal da lezzas uras, Alain Berset ha fatg da saver alla naziun las mesiras da protecziun naven dad immediat. Culs plaids «Stei a casa» ha Berset admoniu la populaziun da suandar allas reglas da prevenziun. Vitgs e marcaus morts La sonda sera avon igl emprem lockdown eran era las stizuns, era en Surselva bunamein svidadas. La glieud raffava cunzun pupi da tualetta, per cass che quei havess da daventar ina raritad. Naven dil gliendisdis da miezdi, ils 16 da mars 2025 ch’il lock­down ei ius en vigur, ein ils vitgs e marcaus daventai suls e bandunai. Ils trens ed autos da posta circulavan tenor in urari reduciu, e lu aunc quasi vits. Ins entupava glieud a spassegiond sin distanza e biaras curridras e curriders che absolvevan lur program da fitness. Il lockdown ha cuzzau entochen ils 11 da matg 2020. Lu han las fatschentas ed ustrias puspei astgau arver cullas restricziuns da controlla e higiena. Mo gia il december 2020 ha la regenza grischuna e cuort suenter era la Confederaziun puspei serrau ustrias e stizuns cun excepziun dallas fatschentas da victualias (mira era box). Ils morts da Bergamo La fin da fevrer 2020 han ils emetturs da televisiun e las medias socialas mussau maletgs da camiuns dall’armada taliana che transportava morts dil coronavirus dils spitals els crematoris. Quei ei in dils maletgs ch’ei restaus a biaras persunas ch’ins plidenta sin via arisguard lur regurdientschas vid il lockdown. La FMR lai suandar entgins meinis da habitontas e habitonts da Mustér e contuorn che dian co els seregoridien dil mument ch’ei hagi giu num che tut vegni serrau e ch’ei seigi da star a casa. Flurin Andriuet, Mustér Jeu hai in’ustria cheu a Mustér ed igl emprem mument ei quei stau in schoc per nus. Jeu haiel intervegniu dil lockdown cun leger novitads sin miu handy. Igl emprem han ins nuota propi cartiu. Pér cura che nus havein survegniu la communicaziun ufficiala dil Cantun eisi stau clar. Nus havein serrau il menaschi immediat ed annunziau per ina part da nies persunal lavur cuorta. Jeu sundel oz leds ch’jeu haiel schau la detta da credits ed agids statals. Beatrice Pally, Sedrun Sco dunna da casa haiel jeu priu notizia ch’ils affons vegnan a casa da Cuera e da Tujetsch culla nova che la scola resti serrada ad interim. Sco dunna da casa da lezzas uras haiel jeu atgnamein buca sentiu la massa dil lockdown. Nus vivin buc en in center cun grond traffic sco els marcaus. Duront il lockdown havein nus stuiu s’endisar d’esser dapli glieud a casa. In tec tema ha il coronavirus schon fatg a mi all’entschatta, perquei ch’el era incalculabels ed ins saveva buca nua e con malsegir ch’ei seigi da pigliar quei virus. Pina ed Aldo Tuor, Mustér Per nus eis ei stau grev che nus havein duront sis jamnas buc astgau retscheiver nos biadis a gentar. Nus eran pia mo nus dus ed essan lu i bia a spass quei temps. Avon il lockdown eran nus disai d’ir inagada ad jamna cun amitgs a tscheina. Suenter las empremas sis jamnas dil lockdown havein nus lu entschiet a sentupar a casa a tscheina, inagada tier nos amitgs ed inagada tier nus. La consequenza suenter il coronavirus ei stada che nus havein sentiu ch’igl ei pli cumadeivel da cuschinar ina gada cheu ed inagada leu a casa che dad ir ell’ustria a tscheina. Clemens Berther, Segnas Per mei ei quei stau in schoc. Jeu studegiavel co organisar la lavur el menaschi ils proxims dis. E co dar suatientscha a tut quei che vegn pretendiu. Igl ei stau propi l’entschatta d’ina crisa. Igl ei stau ina sfida da luvrar cun tener en las distanzas e las reglas da ­higiena. Mo ins haveva era sterment cura ch’ins veseva co ei mavan giu l’Italia cun camiuns cun morts da corona. Jeu seregordel mo dils collegas dalla politica dil Tessin e dallas valladas dil sid che stermentavan aunc bia pli fetg che nus che lur vitgs vegnien tschaffai dil coronavirus. Patrick Caminada, Wallisellen/Mustér Tgei schabegia ussa e co vai vinavon? Quei ei stau miu emprem patratg la sera avon il lockdown. Nus eran insumma buca preparai sin in eveniment d’ina tala dimensiun. En fatschenta haiel jeu saviu organisar da luvrar el homeoffice. A casa havein nus endrizzau auter nies mintgadi da famiglia. Aschia havein nus per exempel entschiet a far ina spassegiada la damaun avon che ir vid la lavur. Mia dunna ha saviu segidar a casa cun la feglia da dumignar la nova situaziun da scola. Per mei eis ei stau ina gronda midada cun consequenzas era per pli tard. Suenter la pandemia sun jeu era staus dapli a casa per luvrar. Heinrich Huonder, Mustér Per mei ha quei buca giu grondas consequenzas. Miu plaz da lavur ei a casa. Leu adempleschel jeu incumbensas privatas e quei ei era stau aschia duront il lockdown. Posteriuramein san ins forsa schon dir ch’ei havess era bastau mesiras empau pli migieivlas. Mo quels dis dil mars 2020 savev’ins aunc nuot dil coronavirus. Nus vesevan mo maletgs da morts ell’Italia che vegnevan transportai e quels maletgs han schon fatg sterment. Jeu haiel survegniu empau dapli segirtad cura che las mascrinas ein vegnidas. La cronologia dil lockdown Igl emprem lockdown en consequenza dil coronavirus ei stau la decisiun dil Cussegl federal da metter la Svizra el stadi d’urgenza. Igl emprem lockdown ha cuzzau entochen ils 11 da matg 2020 che las mesiras d’urgenza ein vegnidas abolidas. 25 da fevrer 2020: Emprem cass da coronavirus confirmau en Svizra. 28 da fevrer 2020: Il Cussegl federal scamonda entochen ils 15 da mars 2020 tuttas occurrenzas cun dapli che 1000 persunas. 5 da mars 2020: Emprem mortori dil coronavirus en Svizra (cantun Tessin). 14 da mars 2020: En plirs loghens succedan cumpras da panica ellas stizuns. Il Tessin siara sco emprem cantun tut las ustrias e bars sco era stizuns cun excepziun da stizuns da victualias ed apotecas. 15 da mars 2020: La sessiun da primavera dil Parlament naziunal vegn interruta. 16 da mars 2020: Il Cussegl federal decida il stadi d’urgenza e metta la Svizra el stadi excepziunal. Scolas vegnan serradas ad interim entochen ils 4 d’avrel 2020. Occurrenzas cun dapli che 100 persunas ein scumandadas. En bars, ustrias ed en disco­tecas astgan maximalmein 50 persunas sedivertir. 17 da mars 2020: Cun excepziun dallas stizuns da victualias, las apotecas e las drogarias vegnan tuttas fatschentas serradas. 20 da mars 2020: Reuniuns cun varga tschun persunas ein scumandadas. Il Cussegl federal procura per in credit d’agid da ver 40 milliardas francs per l’economia che pitescha dallas con­sequenzas dalla pandemia. Mieds da desinfectar e material per seproteger mauncan. Operaziuns ch’ein buca urgentas els spitals vegnan scumandadas. 16 d’avrel 2020: Il Cussegl federal annunzia d’abolir pass per pass las mesiras dil lockdown en trais etappas. 11 da matg 2020: Sper las scolas astgan era las stizuns, ils cafés e restaurants, ils centers da fitness, las bibliotecas ed ils museums arver sut la cundiziun ch’ils menaschis hagien priu las mesiras da protecziun. Il traffic public circulescha era puspei per gronda part tenor igl urari normal. (fmr/mg) Tener distanza e lavar ils mauns Avon prest tschun onns, ils 16 da mars 2020 ha il Cussegl federal decidiu il stadi d’urgenza e mess la Svizra el stadi excepziunal. Il lockdown ha cuzzau sis jamnas. Restaurants, stizuns, fieras ed ils indrezs da temps liber ein vegni serrai naven dil gliendisdis, ils 17 da mars 2020. Era las scolas ein vegnidas serradas ad interim entochen ils 4 d’avrel 2020. Occurrenzas cun dapli che tschien persunas ein stadas scumandadas. El Grischun ei il traffic public circulaus tenor in urari reduciu. La FMR ha dumandau pliras persunas da Mustér e contuorn co els seregordien dil lockdown. (fmr/mg)

Venderdis sera, avon sis jamnas: Jeu erel a casa el marcau vegl da Cuera vid scriver mia lavur da bachelor, ina lavur che drova focus e bia gnarva. En quei mument hai jeu fatg in sbagl. Jeu hai aviert Instagram ed entschiet a scrollar. «Techno si Laax!», «Bowling e Calanda cun bros!», «Tgi vegn el casino?» – Ina story suenter l’autra ha sclariu il visur da miu handi. Ed jeu? Jeu sun sesius a casa ed hai furschau cul det sin quei visur varga duas, treis uras. Plaids per mia lavur haiel scret negins duront quei temps. Adina puspei ein damondas vegnidas siado: Munchentel jeu zatgei? Tgei fan pomai mes amitgs en quei mument? Sa sche mes collegas han gest legher senza mei? – X-zacu suenter mesanotg, suenter haver mirau atras gl’entir Instagram e Tiktok, ei finalmein la sien vegnida. Igl ei buc stau l’emprema gada che quella situaziun ei schabegiada. E probabel sundel jeu buc il sulet che ha quei tal problem. Quei sentiment da tema ch’ins munchenti enzatgei ha in num: FOMO, la scursaniziun englesa che less dir «fear of missing out». Il plaid ei populars ed ei oravontut vegnius enconuschents tras las medias socialas. Tuts emprovan adina mo da parter ils megliers muments, e da metter lur veta el focus. Clar che nus sedumandein en tals muments: Daco sai jeu buc esser leu, e daco sai jeu buc era guder quei bi mument? Sco musicist enconusch’jeu quei sentiment fetg bein. Savens hai jeu patratgs sco: «Sch’jeu publicheschel buc gleiti ina nova single sund’jeu buc pli actuals» ni «Sch’jeu sunel buc a quei openair sa quei haver influenza per auters concerts». Quella FOMO ha denton – e quei ei da menziunar – era purtau massa bials muments en mia veta. Enten esser staus dalla partida a certas occurrenzas, haiel jeu adina bunas historias ed anecdotas cun amitgs ed amitgas. Vitier sundel jeu in fervent fan da nostalgia e raquentel bugen da mias experientschas fatgas. Culs onns ha quella FOMO adina schau suenter dapli. Jeu hai giu toc per toc dameins il desideri da vuler esser dapertut. Jeu gaudel era ils dis e las seras d’esser persuls. Avon duas jamnas hai jeu priu la decisiun e scret a mes amitgs: «Mei persuls al concert – oz sun jeu buc dalla partida.» Suenter ina, duas beffas ein els i el marcau, ferton ch’jeu hai fatg patgific sil canapè. Negin stress, negin Instagram, negin Whatsapp, negina FOMO. Cun auters plaids: bellezia ruaus. Quei ei pia stau il cuntrari da FOMO – il schinumnau JOMO, la «Joy of Missing Out», che vul dir: il plascher da BUCA stuer esser dapertut. Dapi quella sera emprovel jeu da tedlar pli fetg sin quei sentiment, enstagl sin quel da stuer esser dapertut. Igl ei in sentiment levgiont. Miu facit: Mintgaton fa ei bein d’esser offline e da far zatgei mo per sesez: schar il telefonin dalla vart, calar da cumparegliar, sefocussar sigl essenzial – igl ussa. Duront che auters fan storys el www, scriv’jeu mia atgna, senza filters e senza effects artificials. Ivo Orlik absolva actualmain il studi da scolast primar a Cuira. Sper quai è el activ en la musica rumantscha sco «Giganto» e procura per discussiuns cun ses texts. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Uonn cumpleness Matias Spescha ch’ei morts igl onn 2008 a Turitg, igl anniversari da 100 onns. Quei tierm nezegia Trun Cultura per treis exposiziuns specialas el Spazi d’art Matias Spescha ell’anteriura fabrica da ponn a Trun. L’entschatta fa la sentupada digl artist Gaspare O. Melcher cugl art da Matias Spescha, denter auter cull’ovra «alphabet poétique». Ell’anteriura fabrica da ponn a Trun, leu nua che Matias Spescha ha fatg igl emprendissadi da cusunz, ei siu relasch persunal da veser el Spazi d’art Matias Spescha. En ina sala cun ina surfatscha da rodund 1000 meters quadrats sepresenta ina part da sias ovras, mintg’onn vegnan autras mussadas en in context tematic. Uonn dedichescha Trun Cultura il Spazi Spescha ad in tierm persunal. Ils 17 da fenadur 2025 eis ei numnadamein 100 onns dapi la naschientscha da Matias Spescha ch’ei morts ils 28 da zercladur 2008 a Turitg. Quei anniversari vegn nezegiaus per dedicar arranschaments specials agl artist oriund da Trun. Treis artists che han enconuschiu, luvrau ni schau inspirar da Matias Spescha, exponan in suenter l’auter el Spazi d’art Matias Spescha. Sonda, ils 15 da mars 2025 ei la vernissascha dall’emprema da quellas treis exposiziuns, numnadamein quella cun ovras da Gaspare O. Melcher. Ei suondan allura exposiziuns cun lavurs da Corsin Fontana e Not Vital. Interpretau Spescha «La sentupada digl art da Gaspare O. Melcher cun quel da Matias Spescha el Spazi d’art Matias Spescha cumpeglia 26 ovras da Melcher e 17 da Spescha», di Venice Spescha, la feglia da Matias Spescha. En quei connex gioga igl «alphabet poétique» da Matias Spescha ina rolla. Quei alfabet da 1979 da Spescha dat a mintga bustab ina fuorma abstracta. «Melcher nezegia quel per in’atgna interpretaziun enten schar flessegiar quei alfabet en siu sistem geometric», declara Venice Spescha. Ella gallaria sesanfla denton aunc in’ulteriura ovra da Melcher che interpretescha in maletg da Spescha. Ils dus maletgs in sper l’auter laian negin dubi dil stil geometric parentau dils dus artists. La relaziun da Gaspare O. Melcher cun Matias Spescha sebasa sulettamein sigl art. Leporello cun 1296 maletgs «Matias Spescha ed jeu essan sevesi mo ina ga ad ina discussiun al podi. Bugen havess jeu era entupau el en siu domicil en Frontscha, mo quella caschun ei mai sedada», di Melcher ch’ei naschius a Cuera, che ha ragischs engiadinesas e che viva ell’Italia ella vischinonza da Livorno. Las ovras che Gaspare O. Melcher muossa ein signadas da claras lingias – da geometria. Ellas han ina forza dinamica. Aschia in leporelo cun 1296 maletgs stampai cun in bul. Da veser ein figuras e fuormas e silla damonda tgei tetel che quell’ovra porti di el: «Contemplond quell’ovra sa mintgin semiar.» Gaspare O. Melcher che numna Matias Spescha aunc adina Matieu sco ils Franzos fagevan, lai inspirar sia lavur denter auter da documents e monuments historics che van anavos mellis onns. Aschia tablas cun inscripziuns da fossas da 18 000 onns avon Cristus cattadas ella vischinonza da Lyon. 1000 ovras Il Spazi Spescha ei igl emprem project che Trun Cultura ha realisau. Cun quel va il giavisch da Matias Spescha, exprimius dus onns avon sia mort, en vigur. Suenter la realisaziun dall’Ogna, la sculptura el liber a Trun, anfla era siu relasch d’art in dacasa en siu vitg nativ. Miez zercladur 2023 ei il Spazi Spescha vegnius aviarts. Per presentar allas visitadras ed als visitaders il grond spectrum e la vasta ovra da Matias Spescha, vegn mussada mintg’onn ina part da siu relasch. Quel han ils artavels da Matias Spescha confidau alla Fundaziun Ogna. La fundaziun ei responsabla per la tgira, l’inventarisaziun ed il manteniment dallas ovras. Ella metta a disposiziun quellas all’Uniun Trun Cultura per exposiziuns Spazi d’art Matias Spescha. Ei setracta d’ina collecziun da rodund 1000 lavurs, seigi maletgs, sculpturas ni era models sco era lavurs sin pupi sco gouaches, collaschas, dessegns e graficas stampadas. Cuntents cullas frequenzas «Igl emprem onn dil Spazi d’art Matias Spescha havein nus giu fetg biaras frequenzas. Igl onn vargau eis ei stau dameins, probabel pervia dallas festivitads ed ils arranschaments da 600 onns Ligia Grischa che han attratg la glieud», di Thomas Imboden ch’ei staus iniziant da Trun Cultura e ch’ei commember dil cussegl dalla Fundaziun Ogna. Las localitads ella fabrica da ponn che surveschan al Spazi Spescha ha Trun Cultura saviu affittar per tschun onns culla pusseivladad d’ina prolungaziun. «Uonn stuein nus reglar da niev la finanziaziun dil menaschi e nus essan sin via da semover d’in program annual d’art ad in’instituziun d’art», di Thomas Imboden. L’exposiziun da Gaspare O. Melcher vegn aviarta sonda, ils 15 da mars 2025 allas 14.30 e cuoza entochen ils 25 da matg 2025 el Spazi Spescha a Trun. L’exposiziun da Corsin Fontauna ei da veser dils 14 da zercladur entochen ils 24 d’uost 2025 e quella da Not Vital dils 6 da settember entochen ils 16 da november 2025. Sentupadas d’art el Spazi Spescha a Trun Il Spazi d’art Matias Spescha en localitads dall’anteriura fabrica da ponn a Trun stat uonn ell’enzenna digl anniversari da 100 onns da Matias Spescha. Per quei motiv organisescha Trun Cultura treis exposiziuns specialas. Ellas ein dedicadas a treis artists che han enconuschiu, luvrau ni schau inspirar da Matias Spescha. L’entschatta fa l’exposiziun cun ovras da Gaspare O. Melcher, in Grischun che viva ell’Italia. La vernissascha da quell’exposiziun ei sonda proxima. Ei suondan lu exposiziuns da Corsin Fontana e Not Vital el decuors dalla stad ed igl atun. Il Spazi d’art Matias Spescha nezegia Trun Cultura per mussar ovras digl artist oriund da Trun ch’ei morts igl onn 2008. Il relasch cun rodund 1000 ovras han ils artavels digl artist confidau alla Fundaziun Ogna. Lezza metta a disposiziun las ovras per exponer el Spazi d’art Matias Spescha. (fmr/hh) Gaspare O. Melcher, Venice Spescha e Thomas Imboden (da sen.) duront l’explicaziun dallas ovras exponidas. Gaspare O. Melcher sper ina da sias ovras. In’ovra da Gaspare O. Melcher. Las parallelas cul stil da malegiar geometric da Matias Spescha ein buca da surveser.

Biabein 1500 persunas lavuran sin las 740 alps grischunas. E quei persunal ei staus il tema principal alla dieta dils cautegias dalla gievgia vargada al Plantahof a Landquart. La plipart tuorna bugen puspei la proxima stad, principalmein el cantun Grischun. Quei muossa ina retscherca dalla sociologa agrara Sandra Contzen. Ella appartegn alla categoria dallas meistras, Christa Buchli, la presidenta dalla Uniun grischuna dil persunal d’alp che viva en Stussavgia va gia dapli che diesch onns ad alp. E per meistras ni meisters numna la sociologa agrara, Sandra Contzen dalla Scola aulta dil fatg da Berna il persunal d’alp che va dapi che sis stads ad alp. La sociologa ha presentau la gievgia a Landquart a caschun dalla dieta dils cautegias ils resultats dad ina retscherca ch’ella ha fatg tiel persunal d’alp. Ils emprems treis onns ad alp valetescha la sociologa per fasa d’emprendissadi e silsuenter entscheiva la fasa da luvrera ni luvrer d’alp che cuoza aunc inaga treis onns. «En media va il persunal d’alp empau dapli che sis onns ad alp.» Quei muossa il studi dalla sociologa. La mesadad vul turnar La fasa da meisters sco Christa Buchli che van dapli che sis onns ad alp e che possedan la pli gronda experientscha contonscha la plipart dil persunal d’alp buc. «Ei dat singulas e singuls ch’organiseschan la veta duront igl onn aschia ch’els san ir la stad ad alp», ha Sandra Contzen getg. Ella ha interrogau varga 300 persunas en Svizra ch’ein idas il davos onn ad alp. Ina buna part dallas persunas interrogadas ei stada el Grischun ad alp. La sociologa ha vuliu endriescher, sch’ils interrogai tuornien la stad proxima puspei ell’alp. E sche quei ei buc il cass, ha Sandra Contzen vuliu saver ils motivs da calar. Prest la mesadad da signunas e signuns, pasturas e pasturs ha indicau alla sociologa da vuler turnar la stad proxima. E la plipart vul turnar ell’alp nua ch’ella ni el ha passentau la stad vargada. Ina quarta ha getg dad aunc buc esser sedecidida ed ina quarta cala dad ir ad alp. «La mesadad da quels che tuornan buca fan valer motivs famigliars ni da clamada che sforzan da calar.» Il rest tuorna buca pli pervia da conflicts cun ils responsabels d’alp, tensiun ella equipa ni era pervia da munglusa infrastructura, schliatas circumstanzas da lavur ed auter. «Gest tier las pasturas ed ils pasturs da nuorsas dad ei dapli malcuntentientscha viers tegias ed auters indrezs che tier igl ulteriur persunal d’alp.» Ed aunc ina caussa ei curdada en egl alla sociologa. Il persunal dallas alps organisadas sco societads ei pli cuntents cul plaz da lavur che emploiadas ed emploiai dad alps privatas. Quei plaida per las alps grischunas nua che la promtadad da turnar la stad proxima ei pli aulta visavi alla media svizra. Bien clima da lavur Co ir entuorn cun il persunal d’alp ei stau il tema central dalla dieta dils cautegias dalla gievgia a Landquart. Impuls co tgirar il persunal ein vegni da Töna Rauch che tgamuna ina interpresa da planisaziun cun 50 emploiadas ed emploiai. «Cun l’alpegiaziun vai jeu da far pauc ni nuot», ha Töna Rauch explicau. Motivar persunal ei denton in impurtont factur da sia lavur da mintgagi per contoscher las finamiras per part ambiziusas da sia interpresa. Esser in bien exempel, autentics, tractar tuttas emploiadas ed emploiai tuttina, seconcentrar sil principal, procurar per in bien clima da lavur che promova il plascher da luvrar ein sulet in pèr dils buns cussegls che Töna Rauch ha dau als cautegias grischuns. E treis dad els, Markus Mark da Tumegl, Georg Florin da Claustra e Fadri Riatsch da Vnà han relatau da lur experienzas cun il persunal d’alp en ina runda da discussiun cun Christa Buchli. Ir cun la brocca ei buc in tema Töni Gujan, responsabels per l’alpegiaziun al Plantahof e meinadiscussiun ha era vuliu saver dil treis cautegias co ei stetti cun lur paga e lur renconuschientscha per lur stentas. Ir cun la brocca, vul gir bandunar tut surura l’alp respectiv il plaz da lavur, para buc dad esser in tema tiels cautegias ch’exequeschan tuts treis quella lavur gia dapi plirs onns Fadri Riatsch conceda da sesentir magari empau smaccaus denter ils basegns dil persunal e las spetgas dils purs. Per Georg Florin datti segir megliers posts per recaltgar renconuschientscha. «Igl ei denton meglier, sch’ina persuna surpren quella incarica sur plirs onns, quei dat al menaschi ina certa continuitad.» L’indemnisaziun dalla lavur dil cautegia ei negin grond tema, en scadin cass buc ella Societad d’alp da Tumegl. «Nus survegnin ina pauschala e per lavur supplementara datti ina indemnisaziun per ura.» Christa Buchli ha para ina fetg buna relaziun cun siu cautegia. «El ei plitost in ruasseivel e quei ei bien d’engrau a miu temprament.» E per ella eis ei era clar: «El ei miu schef ed el sto magari era decider.» La presidenta dalla Uniun grischuna dil persunal d’alp, Christa Buchli en discussiun cun ils cautegias, Markus Mark, Georg Florin e Fadri Riatsch (da sen.). Foto Andreas Cadonau

L’entschatta digl onn ha la Lia Rumantscha instradau a Sagogn ina da sias purschidas per promover l’integraziun. En collaboraziun cull’uniun locala Pro Sagogn ha ella envidau l’emprema gada ad in Café Romontsch. Mesjamna vargada ei quel staus la tiarza gada ell’ustria Stiva Grischuna. Ina stupenta gruppa ha buiu café e tschintschau da quei e da tschei. «Jeu vi ch’ins tschontschi romontsch cun mei, quei funcziuna denton buca adina, ils vischins han memia pauca pazienzia cun mei. Cheu el Café Romontsch ei quei auter», ha ina dallas presentas manegiau. Ella habitescha dapi biars onns a Sagogn e capescha tut. «Cul tschintschar va ei empau pli vess», manegia ella. Quei ch’ins ha denton buca s’encurschiu, pertgei duront l’ura davos meisa ell’ustria Stiva Grischuna ha ella emblidau tuttas resalvas. «Ti tschontschas gie prima romontsch», ha ina vischina indigena ludau tut surstada. «Quei Café Romontsch plai a mi. Ins sa vegnir, separticipar libramein a discuors e cheutras motivar persunas che ughegian schiglioc buca da tschintschar», eis ella s’exprimida. La megliera metoda d’assimilar Il Café Romontsch a Sagogn ha neginas structuras fixas. Las persunas ch’ein s’entupadas mesjamna avonmiezgi han buca stuiu tedlar in monolog. Ellas han priu plaz alla meisa liunga – e gia ein discuors en gruppas sesviluppai. Las biaras ein setenidas vid la cundiziun ch’ei vegni tschintschau sulettamein romontsch. «Per mei eis ei in livel memia ault», ha ina dunna suspirau. Ella habitescha a Schluein ed ha vuliu fuffergnar el Café Romontsch el vitg vischinont. Ella ha cunzun tedlau, e denteren empruau da s’exprimer. Tuttina ha ella tratg la conclusiun ch’ei seigi ei la megliera metoda da s’integrar. L’ustria Stiva Grischuna ei setransformada quella secunda mesjamna dil meins en in liug schurmegiau cun ina finamira: tschintschar romontsch. «Impurtont fuss ch’ei vegness tschintschau empau pli plaun. Savens manezzien ils indigens bia memia spert las construcziuns, ha in dils presents pretendiu. El sedetti breigia da capir tut, mo savens mondi ei bia memia spert. Sin siu appell reagescha ina dunna indigena e gi: «Nus da Sagogn tschintschein lu per cass in toc pli plaun che quels da Falera». Ella renda attent allas realitads linguisticas ella Foppa. Mintga vitg hagi ina atgnadad, cun pronunzia e plaids tipics. Quels da Castrisch enconusch’ins immediat, «ed era quels da Ruschein», ha in participont vid la medema meisa constatau. «Quei dat ei exact tuttina era giu la Bassa», attesta ina persuna ch’ei carschida si el cantun Turitg, dalla tschontscha enconuschien ins tgi che seigi da Bülach e tgi dad Uster. Da helicopters e dalla lavur d’iert Duront il Café Romontsch han ins buca mo udiu a raquintar dallas atgnadads linguisticas. Gest quella mesjamna endamaun ei l’elecziun da Martin Pfister el cussegl federal stada in tema. «Quei ei stau da spitgar», han ins udiu en in cantun. In’autra gruppa ha buca priu el center la politica, mobein ils affons, e co quels emprendan spert. «Emprender da pign ensi ei pli sempel», concluda ina dunna da dus affons da scola ch’ei maridada a Sagogn. Ella gruppa ein tuts perina: il romontsch seigi in scazi ch’ins survegni cun pign sforz. «Sch’ins ei aviarts per quel, eis ei bia pli bi d’esser part dalla veta sociala», conferma la mumma dils dus affons. Ella sezza ha empriu romontsch e vesa ils avantatgs ch’ella ha cun dominar il lungatg dils indigens. En stiva a caffè: Bien 20 persunas han priu la caschun da tschintschar da quei e da tschei al Café Romontsch a Sagogn. L’emprema gada il schaner vargau eran 16 persunas separticipadas. Quella secunda mesjamna dil mars ha ei duvrau ina meisa supplementara. Ins ha era udiu a tschintschar dils biars helicopter dalla Rega ch’ein sgulai quest unviern sur Sagogn, da casas d’utschals ch’ein gia occupadas e dalla lavur d’iert ch’entscheiva. Il Café Romontsch semuossa sco in forum effectiv da discuorer romontsch. Al Café han ins udiu d’ina realitad dalla politica locala: La vischnaunca vegni dirigida d’ina suprastonza spirontamein tudestga. «Sagogn vegn perquei segir buca a daventar ina vischnaunca tudestga», ha il gerau present attestau specialmein.

Denter ils chors dalla Surselva eis el il pli tumpriv ed envida mintg’onn gl’emprem a concert. Era uonn ha il Chor mischedau da Castrisch mess il termin el meins da mars. Sonda, ils 22 da mars 2025, vegn ei a dar ella casa da scola a Castrisch in divertiment vocal-musical. Sco mintg’onn sepresentan ils da Castrisch puspei communablamein cun ina formaziun d’utro. Uonn vegnan ils Paslers si da Domat. Sut la bitgetta da Mattias Müller-Arpagaus vegn gl’ensemble viril a delectar cun in program da differentas culturas. Ils Paslers da Domat ein enconuschents buca il davos tras lur noda-casa, la canzun dils Paslers culla melodia dad Alvin Muoth e text da Flurin Darms. Las canzuns popularas dil Friaul e dil Veneto, las regiuns talianas denter gl’artg dallas Alps e la Mar Adriatica, ein sentimentalas e plein emoziuns. Ils Paslers contan era ina canzun digl enconuschent Bepi de Marzi, lu era la populara «Plovi» dalla Dalmazia. Andrea Veraguth ha preparau cul chor da Castrisch in program nuotameins comovent. Empau semegliont al Talian Bepi de Marzo ei gl’Austriac Lorenz Maierhofer. Era el ha cumponiu ed arranschau massa canzuns popularas. Duas da quellas, «Übern See» e «Weit, weit weg» han ils da Castrisch priu en lur program. Dacuort ha il Chor mischedau da Trin cantau «Übern See» a caschun da siu concert. A Castrisch astg’ins puspei guder quei semperverd. Las canzuns romontschas mauncan buca. Aschia conta il chor da Castrisch canzuns popularas da diversas culturas, mintgamai cun texts romontschs da Jacob Pfister, Evelina Giger e Gion Dietrich.(fmr/abc) Il concert communabel dil Chor mischedau Castrisch culs Paslers da Domat ei sonda, ils 22 da mars 2025, allas 20.15, en casa da scola. Il Chor mischedau da Castrisch sin viadi. El concertescha ils 22 da mars 2025 cul chor dils Paslers da Domat.

Avon in onn ha Marius Hublard abdicau sco president dall’Uniun d’apiculturs Glion e contuorn. Dapi lu ei il post staus vacants ed ei ha pariu ch’ei gartegi buca da reglar la successiun. Dumengia vargada ha la 113avla radunonza generala elegiu Lisa Pfister da Vuorz sco parsura nova. 26 onns ha el menau l’uniun. El hagi fatg tut il pusseivel da survir all’apicultura, al bien dils aviuls, da lur product e cunzun al bien dils contacts e dalla cumpignia. Ussa fetschi ei mal da veser che negin s’empatschi da quels ideals. Quei ha Marius Hublard getg l’entschatta december 2024 en in discuors culla FMR. El ha vuliu render attent ad ina situaziun precara. Treis meins avon la radunonza generala ha ei pariu ch’ins stoppi sligiar l’uniun – per munconza da persunas che meinan vinavon quella. Commembradi d'honur «Ei ha dau ina sligiaziun, ed jeu sun bi leda», declara Lisa Pfister da Vuorz. La dunna che vegn pensiunada quest meins tradescha ch’ei fussi maina vegniu en damonda da sligiar l’uniun, ed era ina fusiun cun in’autra uniun vischinonta seigi buca vegnida en damonda. Avon in onn haveva la radunonza generala priu cumiau da Marius Hublard che haveva tgamunau 26 onns l’Uniun d’apiculturs Glion e contuorn. L’apicultura ei ina sparta secundara dall’agricultura svizra. Per 14'000 persunas en Svizra eis in bi hobi pils aviuls e la producziun da mèl. El Grischun dat ei 13 uniuns cun totalmein 790 apiculturs. Quella da Glion e contuorn dumbra actualmein 66 commembers. La radunonza generala ha undrau Marius Hublard per siu engaschi sco president d’ina uniun cun activitads multifaras. Il commembradi d’honur ha il president partent retschiert per ses merets sur tons onns. Il habitont da Glion ei cussegliader ed expert, dapi biars onns fa el part dil cader dall’apicultura cantunala e naziunala. Ina satisfacziun Sche gest quell’uniun existi vinavon era buca clar tochen alla radunonza generala. L’actuara Lisa Pfister ha giu l’incumbensa da clamar alla 113 avla radunonza generala. Il davos da november 2024 haveva ella scret ina circulara a commembras e commembers e rendiu attent alla situaziun. «Nus sperein ch’ei gartegi da motivar ina ni pliras persunas da collaborar ella suprastonza», han ins saviu leger ella circulara. Marius Hublard haveva constatau ina certa letargia e commentau quei ils 11 da december egl artechel ch’ei cumbarius ella LQ dils 11 da december 2024. Sco ei para ha gl’avis ella pressa fatg effect. Dumengia vargada, alla radunonza generala, ha Lisa Pfister saviu annunziar bunas novas. Silvia Carabelli da Dardin ei stada pronta da surprender gl’uffeci da cassiera e Corsin Carigiet da Rueun gl’actuariat. «Quella situaziun da partenza ha perschuadiu mei da surprender il presidi», declara Lisa Pfister. Ella tgira in ualèr a Vuorz ed ei ussa motivada da cuntinuar gl’engaschi per aviuls e mèl. «Il december erel jeu contristaus ed havevel il sentiment d’esser sin in bastiment che sfundra. Ussa hai jeu perencunter grond plascher ch’ina nova suprastonza cuntinuescha las activitads cun niev slontsch». Il commember d'honur Marius Hublard, e la president nova Lisa Pfister.

Dumengia vargada, ils 9 da mars 2024, suentermiezgi denter las 14.00 e las 15.00, ei il helicopter dalla Rega staus en acziun per in’acziun da salvament all’entrada dalla Ruinaulta sill’altezia da Sagogn. En caussa ha ei dau negina communicaziun ufficiala e la populaziun ha retschiert negina informaziun davart il motiv dil sgol d’ina ura. Sco quei ch’il post da medias dalla Polizia cantunala grischuna ha confirmau sin damonda dalla FMR, ein la polizia buca stada involvada. Perquei hagi ei era buca dau posteriuramein ina communicaziun, ha il post da medias schau saver. Il post da medias dalla Rega ha confirmau ch’in helicopter dalla basa da Vaz-sut seigi staus en acziun a Sagogn pervia d’in accident da muntogna. Sill’altezia dalla planira da Sagogn hagi il helicopter stuiu salvar e transportar ina persuna blessada siado dalla cavorgia. Suenter in sgol da recogniziun el contuorn dalla senda da viandar, per liung il Rein denter l’Isla da Castrisch e la staziun Valendau-Sagogn, seigi la squadra sedecidida da schar ir giuaden el liug ina schirella da salvament cun in miedi d’urgenza. Suenter gl’emprem agid al pazient hagi il helicopter sgulau quel el spital. Dapli detagls ha il post da medias dalla Rega buca dau.(fmr/abc)

La Musica da Glion ha ina liunga historia. Fundada 1844 eis ei la quart-veglia dil Grischun. Sonda ha ella envidau al concert annual. Gl’auditori ei staus incantaus ed ha tedlau la novitad che la formaziun vegni a sunar egl avegnir sut la bitgetta d’ina dirigenta. Onn vargau, sut la direcziun da Daniel Kollegger, haveva la Musica da Glion purschiu in concert cun kino. Ella gronda halla da gimnastica han ins viu ed udiu in program cun sequenzas da film e musica live. Uonn ei l’atmosfera stada cumplettamein autra. Per l’ina ha ei dau diversas surpresas. Per l’autra ei gl’auditori staus pli datier alla formaziun. E lezza ha purschiu in program da divertiment – el dretg senn dil plaid. L’annunzia da concert haveva rendiu attent al sempel motto, numnadamein divertir. Il cornetist ed il bassist han dirigiu La Musica da Glion ha teniu quei ch’ella haveva empermess. «Gl’atun vargau eran nus aunc senza dirigent. Aschia che nus havein entschiet gl’onn da musica cun nos dus conmusicants Hugo Schär e Remo Solèr», ha il president Gieri Vinzens raquintau. Il cornettist ed il bassist ein stai responsabels pil concert annual 2025. Per motivs famigliars haveva Daniel Kollegger demissiunau aschia che la formaziun ha, ina gada dapli, stuiu ir alla tscherca d’ina direcziun nova. Vesta viaden el concert, ella formaziun da brass dalla Musica da Glion. Il concert ei staus uonn, puspei inagada suenter varga 20 onns, ell’aula dalla casa da scola. Sunar sin quella tribuna seigi pli stufi e l’aria pli schetga, havevan ins udiu pli baul da divers musicants. Gl’auditori ha strusch s’encurschiu quei. Ils biebein 200 visitaders dil concert han giu marveglias e gudiu marschs, polcas e balladas. «Nus essan stai egl archiv», ha il moderatur Hugo Schär tradiu. Ils dirigents interimistics han fatg ina selecziun el vast arcun da musicalias dalla Musica da Glion. Pli che 800 tetels seigien conservai leu e spitgavan ch’ins rescuvieri els. In da quels ei la ballada «There is a green hill far away» da Noah Bruce, arranschada da Roy Newsome. Ella po esser pretensiusa da sunar, mo delectescha gl’auditori. Lez ha aviert la finiastra e s’imaginau la collina verda lontana. Vesta viaden ella formaziun da brass, duront il concert. Cul dirigent Hugo Schär. Rescuviert gl’archiv La Musica da Glion cun ses 30 musicantas e musicants ha presentau musica loma e sentimentala, lu dinamica e hilarica cun plirs marschs e duas treis polcas. Hugo Schär e Remo Solèr han dirigiu alternond. Avon il toc «Amparito Roca», in pasodoble spagnol da Jaime Texidor, arranschau da Audrey Winter, ha ei dau ina surpresa. Quei toc ha la Carina Lechmann dirigiu. Gieri Vinzens ha tradiu tgi che diregia il futur la Musica da Glion. Dirigentas e dirigents ein «specias raras». Ina gliesta da spetga pil pult e la bitgetta dat ei buc. Cun tonpli gronda satisfacziun ha il president presentau Carina Lechmann. Cun siu um Manuel ed ils affons habitescha ella a Schluein, ella ei dirigenta scolada e cun experientscha. Il davos ha ella menau la societad da musica da Zezras, aunc avon pliras musicas giu la Bassa. En sia liunga historia da 181 onns ei la la Musica da Glion l’emprema gada en mauns feminins. Quei che secapescha oz da sesez. Ei seigi pilver stau in concert historic, ha Gieri Vinzens confirmau alla fin, pertgei aunc mai avon havevan treis persunas partiu la bitgetta. La dirigenta nova dalla Musica da Glion, Carina Lechmann-Eschbach da Schluein. Suenter il concert, en discuors cun visitadras e visitaders, han ins udiu atras atras ils medems commentaris da quella sentupada ell’aula dalla casa da scola: «Igl ei stau bellezia», «in program schi divertent sco biars onns buca pli». Mintgaton cunvegn ei da s’approfundir egl archiv da musicalias.

Vendergis ha Surselva Impact Lab (SIL), il center d’innovaziuns e startups domiciliaus el casti Löwenberg a Schluein, organisau ina sentupada da «liurs» e «liuns». Interprendiders ed inventaders giuvens han saviu sepresentar ad investurs ed impressaris cun capital. Ina carga veramein fulminanta d’energia innovativa hagi inspirau, gie bunamein smardigliau els tochen tard viaden ella sera, ha Willy Bischofberger, il commember dall’uniun Surselva Impact Lab (SIL) da Schluein concludiu euforicamein. Il habitont secundar da Falera ei staus responsabels per l’organisaziun dalla sentupada da startups el casti Löwenberg. Igl ei stau in’occurrenza per firmas pintgas cun ambiziuns denton senza capital. Glieud giuvna che ha sviluppau in product innovativ, che drova cussegl e daners per commercialisar quel, ha giu caschun da sepresentar. Willy Bischofberger, gl'organisatur dalla dieta el casti Löwenberg, ha beneventau ils hosps. Dus Sursilvans innovativs Marc Cathomen degustescha il te freid da Lara Lone Hänny. «Nus havein giu 80 annunzias, il plaz ei denton limitaus, aschia che nus havein saviu risguardar mo 50», ha Ralf Schläpfer, getg alla FMR. Vendergis ha il president communal da Schluein – el presidiescha era il center SIL – beneventau «liuns» e «liurs» ell’anteriura caplutta digl institut Löwenberg. Oz eis ei la sala gronda dil center. Per che tuts investurs e hosps sappien suandar las presentaziuns han ins transmess quellas en in’autra stanza dil vast baghetg historic. Zulèrs e stanzas ein bunamein schluppai da truscha e travasch. «Gie, igl ei puspei stau in gi intensiv», ha Willy Bischofberger manegiau. Gl’inschignier d’informatica ha organisau ina dieta ch’ins savess descriver sco fiera d’inovaziuns. «Quels che han buca giu plaz oz, risguardein nus la proxima gada, pertgei dapli capacitad havein nus buca», ha Willy Bischofberger sincerau. Ina part dallas 50 firmas giuvnas, schinumnai startups, han saviu far ina presentaziun cuorta, schinumnai «Pitches». Gl’engles ei stau il lungatg principal da quella quarta dieta da startups a Schluein. Buca mo glieud dil Grischun, mobein era dalla Bassa, dils Stadis Uni, dall’Africa e dall’Europa, ein separticipai. Daferton eis ei l’occurrenza la pli gronda ed impurtonta da quei gener el Grischun. Marc Cathomen, sviluppader ed informaticher sursilvan, ei staus presents la tiarza gada a quella. Quella gada denton buca pli per presentar in startup, mobein sco observader e hosp. Lara Lone Hänny, carschida si a Castrisch e da casa a Versomi, ha presentau dus projects ch’ella ha sviluppau. Inagada la marca «AuaVeta». Igl ei in te freid ch’ella promova e distribuescha cun quei num. Vinavon ha ella giu caschun da mussar slingias producidas a moda persistenta cun launa da caschmir. Lara Lone Hänny importescha buca semplamein rauba dil commerci grond chines. «Na, quellas textilias produceschan pintgas tisserias ella regiun dil Kashmir cun launa-caura da pashmina. Jeu enconuschel ed hai contact direct cun ellas», ha l’interprendidra declarau el discuors culla FMR. 281 resuns directs Lara Lone Hänny e Marc Cathomen ein dus involvai da lungatg romontsch ch’ins ha entupau all’occurrenza. Era il president dalla regenza grischuna, Marcus Caduff, ha giu caschun da s’informar d’innovaziuns ed invenziuns. L’occurrenza el Löwenberg ei la principala ch’ils quater centers da startups dil Grischun organiseschan communablamein. Era Eugen Arpagaus, anteriur schef digl uffeci d’economia e turissem, ed oz menader dil Technopark Grischun a Landquart, ei vegnius a Schluein. Vinavon ils menaders dils center miaEngiadina-InnHub da La Punt e Scuol ed il center InnoQube da Cuera. Ina gruppa da "lieurs" sepreparan per lur presentaziuns individualas als "liuns". All’economia grischuna porscha la dieta il detg potenzial da savida, productivitad e commerci. Gl’organisatur Willy Bischofberger ha lu era saviu presentar ina bilanza directa. «En tut havein nus retschiert 218 resuns a scret, e 21 investurs han signalisau interess da dar capital ella dimensiun da 710'000 tochen 870'000 francs.» Conform al sistem dalla dieta han ils 50 startups survegniu resuns directs. Totalmein 124 segns da sustegn ha ei dau, e quei en pliras fuormas. Inagada in engaschi sco investur principal (8 resuns), emprests da daners (34 resuns), funcziun da coach ni cussegliader (40), clients (17). Vinavon han ils «liuns» saviu intermediar contacts tier clients cun potenzial (8) sco era contacts tier partenaris da distribuziun (20). Ils 50 startups che han saviu sepresentar ein activs en diversas spartas. Hosps ed investurs han saviu seperschuader con ferm che inschigniers, economs, scienziai ed inventaders – umens e dunnas – lavuran vid tecnologias e sistems. Informatica ed intelligenza artificiala han gronda peisa ell’economia digl avegnir. Ellas porschan prestaziuns al sectur da baghegiar, immobiglias, plattafuormas digitalas, agricultura e forestalesser, sport, turissem e sanadad. Products persistents ed ecologics, survetschs giuridics e per la mobilitad han cumpletau il maletg dall’economia digl avegnir.

Vendergis ei stau a Sumvitg il cumin dils chors sursilvans. La radunonza da delegai ha giu d’eleger da niev il presidi. René Buchli ha surdau quel a Daniel Pally. La cuntinuitad ei garantida. La situaziun da partenza era speciala: Gl’atun eis ei vegniu enconuschent che l’Uniun cantunala da cant dil Grischun instradeschi ina revisiun dils statuts. Ina dallas finamira seigi che districts da cant inactivs e cun posts vacants sappien surdar lur incumbensas all’uniun cantunala. La reorganisaziun ha plidentau directamein ils districts regiunals. Aschia era il District da cant Surselva. Dapi in temps era il post da cassier vacants, vitier haveva il president René Buchli annunziau ch’el demissiuneschi. «L’alternativa ei da sligiar il district e d’integrar el ell’uniun cantunala. Quei vulein nus evitar» ha la suprastonza scret ils 22 da schaner 2025 egl invit alla radunonza da delegai. Nova suprastonza Vendergis eis ei lu era gartegiau d’evitar ch’il DCS vegni sligiaus ed integraus ell’uniun cantunala. En preschientscha dil co-president cantunal Gian-Reto Trepp ha la radunonza da delegai elegiu da niev il tgamun dil DCS. Suenter esser staus sis onns president sa René Buchli da Laax surdar il presidi a Daniel Pally da Danis (mira intervesta). Pil post da cassiera ei Alice Bertogg da Sevgein semessa a disposiziun e la radunonza ha elegiu ella cun applaus. Dalla cumissiun da musica fa part da niev Flavia Walder, medemamein da Sevgein. Il commember da quei gremi, Albert Spescha, che presidiescha era l’Uniun ceciliana Surselva, ha la radunonza reelegiu. L’actuara Maria Candinas-Derungs fa part vinavon dalla suprastonza dil DCS. Alla fin dalla radunonza ha il co-president cantunal priu il plaid. Gian-Reto Trepp ha menziunau ch’ins registreschi dapli extradas da chors che entradas. Tonpli hagi il cant manteniu sia posiziun impurtonta ella cultura grischuna. «Jeu sperel che nus sappien contribuir vinavon a quella e tgirar il cant cun tut entusiassem», ha el getg ed engraziau al DCS pigl engaschi a favur da quei scopo. 897 cantaduras e cantadurs Las 41 delegadas e delegai han representau ils 30 chors-commembers dall’uniun tetgala sursilvana. Sco quei ch’il president partent ha informaul, ei il diember da cantaduras e cantadurs sesminuius la fin dil 2024 sin 897 commembras e commembers, quei ein 52 dameins ch’igl onn avon. Il december vargau ha il chor mischedau Las Vuschs dil Rein annunziau ch’el sesligi. En siu rapport ha René Buchli menziunau il punct culminont digl onn vargau, la 46avla fiasta da cant districtuala dils 15 da zercladur 2024 a Trun. «La qualitad cantica ei aunc adina fetg aulta en Surselva ed ils experts da fiasta han valetau biars chors cul predicat ‘excellent’». Il president partent ha ludau specialmein l’organisaziun dalla fiasta cul Chor cecilian Trun ed il president dil comite, Giusep Giuanin Decurtins. Meriteivlas cantaduras e cantadurs Alla radunonza da delegai a Sumvitg ha il District da cant Surselva undrau diesch umens e siat dunnas per lur fideivladad da 25 onns en in chor. Las suandontas persunas han retschiert la medaglia districtuala cugl emblem digl artist Dea Murk: Renata Monn , Chor mischedau Uvriu Danis-Tavanasa; René Buchli , Chor viril Laax; Iris Cadalbert , Chor mischedau Sevgein; Beat Gabriel, Conradin Caduff, Silvio Collenberg, Otto Derungs , tuts Chor viril Lumnezia; Rita Demont , Chor mischedau Vignogn; Daniela Wieland ed Alice Cajacob , Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials; Flavio Murer , Chor viril Ligia Grischa; Marc Cabrin , Chor viril baselgia Falera; Giorgio Arpagaus , Cantus Firmus Surselva; Cornelia Deplazes e Michael Friberg , Chor baselgia Breil; Eros Bonolini e Margrit Tönz , Chor mischedau Schluein. Ina gruppa da presents ch'ein stai fideivels duront 25 onns al cant da chors. «Pil mument ei bia en moviment» Daniel Pally, il dirigent dil Chor mischedau Uvriu Danis-Tavanasa, ha surpriu il presidi dil District da cant. La FMR ha discurriu cun el. Gl’atun vargau era la situaziun aunc malsegira pertuccont gl’avegnir dil District da cant Surselva (DCS). Co haveis Vus seschau perschuader da surprender il tgamun? Cu René Buchli ha communicau ch’el metti a disposiziun siu post e ch’igl ei stau da reglar sia successiun hai jeu fatg mias ponderaziuns: 15 onns hai jeu luvrau ella cumissiun da musica. Jeu hai getg a memez ch’ei dueigi buca esser ch’ins ei s’engaschaus 15 onns per nuot, e ch’ei fussi veramein donn d’unfrir in’instituziun che funcziuna. Ch’ei dessi buca pli il DCS hai jeu buca saviu s’immaginar. Ussa eis ei gartegiau, l’elecziun ei fatga, Daniel Pally ei il niev president dil DCS. Cuntinueschan las activitads sco tochen dacheu? Il DCS ei l’uniun tetgala dils chors sursilvans ed ella survescha vinavon a quels. La suprastonza sa denton buca far miraclas. Ch’ei detti nova glieud els chors dependa buca da nus, igl ei lur incumbensa. Nus empruein da sustener els, cun organisar camps da cant, sondas da cant per tuts, scolaziun da vusch sco era cun intermediar litteratura. Pil mument ei bia en moviment. Nus vegnin ad empruar ora zacontas ideas novas, adina cugl intent da sustener ils chors. Quei tuna sco sch’il president niev fuss motivaus fetg? Jeu sun s’engaschaus 15 onns ella cumissiun da musica. Ed ussa schai il futur dils chors sursilvans a cor a mi. Autruisa havess jeu buca surpriu quei post. L’Uniun cantunala da cant ha midau ses statuts aposta per saver recepir ils districts. Ussa mantegn il DCS denton sia independenza. Co cuntinuescha la collaboraziun cull’uniun cantunala? Ei dat neginas midadas e nus tgirein vinavon bien contact cull’uniun cantunala. Jeu sun staus ils davos onns ella cumissiun da musica da quella ed hai gidau a concepir la reorganisaziun. Jeu manegiel che quella gartegi. Sco president dil DCS restel jeu involvaus ell’organisaziun cantunala. Pils chors sursilvans ei quei in avantatg.(fmr/abc) Daniel Pally, il niev parsura dil District da cant Surselva

En sia sesida da vendergis vargau, ils 14 da mars 2024, ha il Cussegl federal approbau l’actualisaziun digl Inventari federal da loghens d’impurtonza naziunala degns da protecziun (ISOS). La Confederaziun recepescha denter auter il vitg da Siat egl inventari ISOS. Pitiu memia fetg da projects ed intervenziuns ha perencunter ils davos onns il maletg da Luven, Sagogn e Sumvitg. Perquei ha la regenza svizra strihau els ord gl’inventari. ISOS ei ina distincziun essenziala dalla qualitad e dil quitau che las vischnauncas dils vitgs han per lur habitadis e la cultura architectonica da quels. La decisiun dil Cussegl federal sebasa sin ina consultaziun dils cantuns. «Il predicat ISOS furnescha ina contribuziun essenziala alla qualitad dalla cultura da baghegiar. El sebasa silla lescha federala davart la protecziun da natira e patria», scriva gl’Uffeci federal da cultura en sia communicaziun allas medias.(cdm/fmr) Il vitg da Siat vegn da niev egl inventari federal ISOS dils maletgs dil vitg degns da schurmetg.

Avon 21 onns ei ina uniun d’interess seformada cul num Pro Sasolas Plitschès. Finamira eis ei stau da salvar ils runals el territori da skis denter Luven e Cuolm Sura. Daferton ei la situaziun semidada. Malgrad ch’il runal da Sasolas ei ord funcziun ei la suprastonza motivada pli che mai. Sil giubileum da 20 onns, l’entschatta 2024 ,dumbrava l’uniun Pro Sasolas Plitschès 293 commembers. Sco quei che Peter Bosshard, il cassier e menader dil register dil commembers, ha explicau alla radunonza generala, ei il stan actual sesminuius sin 240 commembers. L’uniun ha piars pli che 50 commembers. Ils biars hagien motivau lur extrada culla serrada da Sasolas, ha il president dall’uniun, Christ Johann Collenberg, getg en siu plaid da beinvegni. La sperdita fetschi mal, pertgei pils divers projects seigi l’uniun dependenta vinavon da sustegn. El ha era menziunau gl’impurtont. «Noss’uniun ha saviu retardar per rodund 20 onns la serrada dil runal da Sasolas. Ussa ston las pendicularas sanar il runal da Plitschès. Perquei drova ei urgentamein puspei nies engaschi», ha il president puntuau. In ligiom per differentas acturas Sil giubileum da 20 onns haveva la suprastonza dalla Pro Sasolas Plitschès discutau la raschun da sia existenza ed ins ei vegnius alla conclusiun da buca sligiar l’uniun. Enstagl ha quella revediu ils statuts e slargiau gl’intent. Quel cuntegn ussa la suandonta construcziun: «L’uniun garantescha e mantegn a liunga vesta l’infrastructura turistica per las activitads da stad e d’unviern el territori dil Péz Mundaun». Quei passus ha aviert novs camps d’activitad. Ed era ils contacts cullas pendicularas da Sursaissa e Péz Mundaun, las vischnauncas Ilanz/Glion e Sursaissa Mundaun sco era cullas scolas da skis e privats. «Nus vulein esser in ligiom denter quellas acturas, per aschia coordinar ed adressar ad uras nossas visiuns e propostas», ha Christ Johann Collenberg getg. Alla radunonza generala ha era il president dallas pendicularas, Ernst Sax, priu part. El ei era president communal da Sursaissa Mundaun. La vischnaunca ha denton il gerau dil turissem Michael Cahenzli representau. Ernst Sax ei s’exprimius en connex culs projects pli urgents el territori dall’uniun Pro Sasolas Plitschès. Sco el ha declarau ei la concessiun da Plitschès in tema actual. Il runal duvras ina adattaziun dil trasse. Pervia dallas palius e la lescha vertenta eis ei denton strusch pusseivel da cavar ed stuschar tschespets e material. «Nus essan vidlunder», ha il president dil cussegl d’administraziun dallas pendicularas confermau alla radunonza. Per Snowpark Plitschès e G+S Pil sport da skis han las pendicularas realisau il snowpark Plitschès, ina pista speciala da 400 meters lunghezia ch’ei colligiada cul runal da Plitschès. La pista cuntegn segls, bots ed elements che plaian cunzun als affons. Il snowpark ei in areal adattau per skiunzs individuals. D’engrau eis el denton allas scolas da skis ed als trenaments dallas gruppas da G+S. Quella purschida nova dil snowpark Plitschès ha l’uniun sponsorau cun ina contribuziun da 30'000 francs allas pendicularas. Ernst Sax ha engraziau persuenter. Explicitamein ha el rendiu attent al bien contact ch’ei sesviluppaus cull’uniun Pro Sasolas Plitschês. Christ Johann Collenberg ha menziunau aunc auters projects ch’ein sin rucca. Aschia fuss ei da remplazzar il runal d’affons a Cuolm Sura. La visiun vegni realisada en cumbinaziun cul project dalla sutgera nova Valata-Cuolm Sura. Grazia als novs statuts sa l’uniun sustener era la lavur a favur dil sport d’unviern d’affons e giuvenils el territori dil Péz Mundaun. Ella ha fatg quei l’emprema gada cun in sustegn finanzial da 5000 francs all’organisaziun G+S Mundaun. Per la stad sededichescha l’uniun Pro Sasolas Plitschès als basegns dils ciclists. L’idea da transformar il runal da Plitschès en in runal da bikes ei sin meisa, denton aunc buca concretisada. Era la ballabeina da bikes denter Péz Mundaun e Hitzeggen vul la suprastonza tractar vinavon. Aschia medemamein il transport da bikes da Cuolm Sura sil Péz Mundaun. Gliez project vegni realisaus previsiblamein la stad 2026 en connex culla sanaziun dalla sutgera. Novs cussegliaders-assessurs In project empermettont ch’ei a favur dall’uniun Pro Sasolas Plitschès ei «R(h)ein&Rauf. Dil stan actual da planisaziun dalla teleferica da Glion sil Péz Mundaun ha la suprastonza denton aunc buca saviu informar. Sin proposta dalla suprastonza ha la radunonza generala dall’uniun Pro Sasolas Plitschès priu in’interessanta decisiun strategica en caussa da persunal. Duas persunas ein stadas promtas da candidar per dus posts novs. Carlo Janka e Michael Cahenzli ein ils novs assessurs-cussegliaders enteifer la suprastonza. Plinavon ha la radunonza elegiu Joel Brunold sco niev cassier e successur da Peter Bosshard che haveva demissiunau. La suprastonza dall'uniun Pro Sasolas Plitschès, da sen. Martin Capeder, Peter Vesti, Christian Collenberg, Michael Cahenzli e Hubert Lehner. Silla foto mauncan Wolfram Kuoni, Joel Brunold e Carlo Janka.

La dumengia vargada ha giu liug a Flem el Center Prau la Selva la secunda ediziun dal Surselva Cup en trer rudialas. 15 teams per gronda part dalla Surselva, mo era da la Svizra Centrala e dalla regiun da Turitg han battiu per la victoria duront gl’entir di. Cun 28 puncts ha la Squadra 03 da Glion cun Fabian Frauenfelder, Roland Derungs, Erwin Hosmann e Claudio Montalta gudignau il Surselva Cup. Els quatter han dominau il turnier e gudignau tut ils giugs. Sin plaz dus ein suandai ils Soorsischlifer 2 da Sursee cun 22 puncts e sin plaz 3 ils Locals da Schluein cun 20 puncts. La rangaziun ei vegnida fatga tenor las pli biaras victorias ed ils pli biars puncts suenter tut las scuntradas directas. Mintga giug ha cumpigliau quater rundas ed alternont ha mintga team giugau cunter tut ils auters teams. Sper il trer rudialas han ils participonts e las participontas era quest onn gudiu da star da cumpignia sco er da dar e survegnir buns tips davart lur disciplina da sport. Il restaurant dil Center Prau la Selva ha procurau pil beinstar dils teams duront las pausas ed era per la tscheina communabla. Ils organisaturs miran anavos sin in turnier ch’ei gartegiaus e che ha giu success. Cun 15 teams ein dus teams dapli stai dalla partida ch’avon in onn. La motivaziun per organisar la tiarza ediziun dil Surselva Cup ei aschia avon maun, quei grazia agl interess dils participonts sco era al sustegn dils numerus sponsurs dalla regiun. Onna Riedi Janett, Cuera Ils victurs da la Squadra 03. Ils treis teams Squadra 03, Soorsischlifer 2 ed ils Locals.

Las participontas ed ils participonts da lungatg franzos han dominau las concurrenzas dalla 14avla Trofea Péz Ault dalla fin d’jamna a Mustér. En quellas ein ils campiunadis svizzers stai integrai. Malgrad l’aura incerta cun nebla spessa eis ei reussiu als organisaturs da porscher fetg bunas relaziuns allas 170 concurrentas e concurrents. «La previsiun dall’aura ha caschunau empau rumpatesta a nus. La gievgia havein nus denton decidiu d’organisar las cuorsas. La fin finala havein nus profitau dalla neiv nova. Nus essan cuntents cun quels dus dis, tut ha funcziunau», ha il president dall’Uniun Trofea Péz Ault, Giochen Bearth detg sin damonda dalla FMR. Per las concurrentas ed ils concurrents seigi l’aura buca stada in tema. Las cuorsas seigien stadas gestas. «La nebla ha bein priu allas curridras ed als curriders la vesta sillas muntognas dalla Surselva sura, mo da quei ha il caucuorsa Luca Brunold buca schau stermentar. Communablamein cun ses gidonters ha el procurau era uonn per in percuors da vaglia», scriva l’uniun en ina communicaziun als mieds da massa. Il victur César Pittex hagi numnau l’organisaziun «top». Rodund 70 persunas ein stadas engaschadas quels dus dis en favur dil bein reussir e la segirtad dalla Trofea Péz Ault. Da S. Catrina si Caischavedra La sonda han las skiunzas ed ils skiunzs da turas absolviu la «verticala», ina cuorsa dalla staziun da val dallas Pendicularas Mustér SA a S. Catrina entochen a Caischavedra. Pils tschun kilometers cun strusch 700 meters differenza d’altezia ha Malik Uldry dil cantun Friburg duvrau 34 minutas e 31 secundas. Il giuven da 18 onns s’auda tiels megliers curriders alpins. Ella categoria U20 ha el gia fatg differentamein furore a cuorsas dil Cup mundial, aschia a Berchtesgaden en Tiaratudestga. Leu ha el gudignau la cuorsa verticala e l’individuala. Ella categoria dallas damas ha l’Englesa Victoria Thompson gudignau. Ella ha duvrau in quart d’ura pli ditg che Malik Uldry. Cuorsa tradiziunala la dumengia La dumengia ei César Pittex da Les Diableretes staus il pli spert. Per la cuorsa tradiziunlala «La Verclisa» ha el duvrau sco sulet sut duas uras – numnadamein siat secundas pli pauc. Ditg ei Lionel Etzenberger da Brig staus a Pittex sils calcogns, ella davosa plaunca ha il victur aunc ina ga alzau il tempo per mitschar da siu concurrent. «Ei ha fatg mal dapertut», ha Pittex detg retschevend la medaglia d’aur. Ina excellenta prestaziun ha l’Austriaca Martina Senn mussau. Ella ha duvrau pil percuors da 14,3 kilometers cun 1640 m differenza d’altezia sulettamein 20 minutas pli ditg ch’il victur dalla categoria dils umens. En quella categoria dil campiunadi svizzer dallas dunnas ha l’indigena Anja Klittich Berther contonschiu il tierz rang. Secunda victoria per Malik Uldry Malik Uldry ei era staus la dumengia ina classa per sesez. Ella cuorsa cun partenza a Gendusas ha el battiu ses concurrents per bunamein quater minutas. Il pli ditg sils calcogns ad el ei Laurin Lingenhag staus. Il sportist dalla Purtenza ha aunc mo 16 onns. Ils indigens fan meins stedi part alla concurrenza cun skis da turas. Dus participonts fideivels ein Marco Schmed e Renaldo Lutz. Els han absolviu il percuors liung en treis uras e gudignau ella categoria «umens master». Els han contonschiu il secund meglier temps da quella concurrenza. In giubileum l’auter onn Ils organisaturs han nudau 170 skiunzas e skiunzs da turas alla Trofea Péz Ault dalla fin d’jamna. Rodund 120 ein serendi a Mustér pervia dils campiunadis svizzers. Ils ulteriurs 50 ein stai populars. Cun quei diember ein las organisaturas ed ils organisaturs cuntents. L’auter onn sa la Trofea Péz Ault vegnir arranschada per la 15avla ga. «Quei ei in giubileum ed en quei senn in aspect che motivescha. Il proxim temps vegnin nus a reflectar ed analisar las concurrenzas d’uonn. Parallelmein vegnin nus a contactar il Club alpin svizzer pervia dil plan da termins da l’auter onn. Lu vesin nus vinavon», ha Giochen Bearth detg. Mustér hagi la qualitad dall’organisaziun e dil territori. In disavantatg seigi la contonschibladad, per exempel sch’il Pass Lucmagn seigi serraus. 170 han battiu per la trofea 170 skiunzas e skiunzs da turas ein semesirai la sonda e la dumengia vargada alla 14avla Trofea Péz Ault a Mustér. Las concurrenzas ein serepartidas sin dus dis e han era quintau sco campiunadis svizzers. Ellas categorias principalas han concurrentas e concurrents dalla Svizra franzosa gudignau per gronda part. Ils organisaturs dall’Uniun Trofea Péz Ault cun Giochen Bearth alla testa ein cuntents cul decuors dallas cuorsas el contuorn dil territori da skis da Mustér. Grazia alla neiv nova dils dis avon ein las cundiziuns da concurrenza stadas bunas. L’aura signada da nebla ha buca priu la buna luna dallas skiunzas e dils skiunzs. Quellas e quels han gudiu las turas preparadas e segiradas bein dallas rodund 70 persunas ch’ein stadas engaschadas ils dus dis. L’auter onn sa la Trofea Péz Ault festivar il giubileum da 15 onns. «Quei ei in giubileum ed en quei senn in aspect che motivescha. Il proxim temps vegnin nus a reflectar ed analisar las concurrenzas d’uonn e lu vesin nus vinavon», ha Giochen Bearth detg sin damonda dalla FMR. (fmr/hh). Giuvens U18 a Gendusas, el dress oransch il victur Malik Uldry. Laurin Lingenhag dalla Purtenza (28) ha gudignau ils dus tetels da campiun svizzer ella categoria U16.

Il vitg da Siat vegn da niev egl inventari federal ISOS dils maletgs dil vitg degns da schurmetg. La Confederaziun ei actualmein lundervi da surluvrar igl inventari dils loghens svizzers cun in maletg da valur naziunala. In inventari che datescha per gronda part dils onns 80. En divers vitgs sursilvans ha la bellezia denton pitiu ils davos decennis ton fetg ch’els svaneschan dalla gliesta. Il vitg da Siat fa il pass ell’emprema ligia, ferton ch’ils vitgs da Luven, Sagogn e Sumvitg ein da niev degradai ella secunda ligia. Sco quei ch’il Departement federal digl intern ha communicau il vendergis vargau ha il Cussegl federal acceptau l’actualisaziun digl inventari dils loghens svizzers cun in maletg d’impurtonza naziunala. Sper il vitg da Siat che ha retschiert la distincziun naziunala da niev, figureschan vinavon ils vitgs da Segnas, Curaglia, Disla, Cavardiras, Trun, Schlans, Vuorz, Glion, Duin, Castrisch, Valendau e Brün silla gliesta dils vitgs cun in maletg da valur naziunala, a prau cun ils vitgs lumnezians Vella, Degen, Lumbrein, Vrin e Tersnaus. La Surselva ei pia ina vallada da bellezia naziunala concentrada. Negin cantun cun tonta bellezia Tenor las explicaziuns dil schef dalla Tgira da monuments grischuna, Simon Berger, portan actualmein 113 vitgs grischuns il sigil naziunal dalla bellezia. «Negins cantuns han in talmein grond diember da vitgs sin quella gliesta.» Simon Berger puntuescha che la Confederaziun seigi era novissimamein responsabla per valetar la bellezia dils vitgs. La valetaziun da tut quels vitgs ed uclaus cun in maletg da valur el Grischun ei aunc buca finida. «Jeu supponel ch’il Grischun vegn era suenter la nova valetaziun aunc adina a posseder dapli che 100 vitgs cun in maletg da valur naziunala.»Simon Berger gi ch’igl inventari seigi principalmein in mied per la planisaziun. «Leu nua ch’in projet da baghegiar ei dependents da daners dalla Confederaziun, sa igl inventari influenzar directamein la tscherca dil liug da baghegiar.» Simon Berger ha per exempel numnau la construcziun dad ina nova stalla. Enconuschents ei igl inventari federal secapescha era alla planisadra, Tanja Bischofberger che cusseglia dabia vischnauncas en caussa lescha da baghegiar e zona da construcziun. Plascher ni buordi Tanja Bischofberger enconuscha il dilemma ch’exista per ils uffecis da baghegiar communals da risguardar ils basegns e las finamiras digl inventari federal e da l’autra vart da cuntentar ils interess dils patruns che vulan baghegiar senza restricziuns. «Perquei ein las vischnauncas e lur uffecis da baghegiar magari leds, sch’els figureschan buca silla gliesta naziunala ni en auters inventaris.» Ils patruns da da construcziun ed ils possessurs da casas ein buc adina dil medem meini pertuccont igl inventari federal e prescripziuns dalla tgira da monuments. «Quel che baghegia, vul aschi paucas restricziuns sco pusseivel, baghegia denton il vischin lu ein las restricziuns tuttenina beinvesidas per far in recuors», gi Tanja Bischoffberger. Ch’ei drova beinduras ina certa schientscha pertuccont mantener il vegl e construir novs edifecis che van a prau cugl existent ei Simon Berger cunscients. «Ei dat senz’auter vischnauncas grischunas cun in’aulta sensibilitad per mantener in maletg intact.» Il schef dalla Tgira da monuments grischuna numna vitgs che han per exempel retschiert il Premi Wakker sco Vrin – vitgs ch’ein pertscharts dalla valur dalla cumparsa intacta era ord vesta turistica. Il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel ha udiu ord las medias ch’il vitg da Sumvitg ei curdaus ord la gliesta dallas bellezias naziunalas . «Per nus mida quei buca la massa.» Mantener il maletg dil vitg resta impurtont Il president communal da Sumvitg puntuescha che mantener il maletg dil vitg resti vinavon ina finamira dalla vischnaunca. «Ei quei maletg digl vitg pertuccaus dad in project da baghegiar involvein nus in cussegliader d’ordvart.» Aschia ch’ei seigi pusseivel d’anflar in consens cun il patrun da construcziun, manegia Patrick Schaniel. Daco che gest Sumvitg ei curdaus ord la gliesta dallas bellezias naziunalas ha Marcia Haldemann digl Uffeci federal da cultura declarau a l’emissiun Schurnal regiunal dad SRF: «En duas parts dil vitg sut la via cantunala s’accordeschan divers baghetgs novs e baghetgs sanai buca pli cul maletg dil vitg e quei succeda era all’entrada dil vitg el vest cun sias surfatschas asfaltadas dominontas.» Ella ha puntuau ch’ils criteris digl inventari vegnian mintgamai examinai el liug.

Rodund quater onns ei Anja Furger stada el cader dall’emprema equipa da dunnas dil CB Lucerna. La fin 2023 ha ella terminau leu sia carriera. Ussa retuorna ella silla plazza da ballapei sco giugadura dall’equipa da dunnas dalla Surselva. Ina pli biala novitad savess il ballpei da dunnas dalla Surselva strusch survegnir quels dis. Anja Furger (29) ch’ei carschida si a Cumbel dat igl avegnir ella squadra da dunnas dalla Surselva. Cun ella retscheiva il team ina giugadura cun grond’experientscha. Las dunnas dalla Surselva han gudignau tuts siat giugs dil campiunadi dalla 4. ligia igl atun vargau. Avon la runda da primavera han ellas tschun puncts e dapli avantatg sillas proximas concurrentas, las equipas da Mels e Werdenberg. Il pass dalla 4. ella 3. ligia ei pia fetg pigns, sche las Sursilvanas cuntinueschan cun lur prestaziuns ed ambiziuns era questa primavera. Cun Anja Furger el cader ruchegia quella finamira aunc pli datier. Gudignau il Cup svizzer L’entschatta 2020 ei Anja Furger daventada commembra dil cader dall’emprema equipa dil CB Lucerna. Treis onns e miez ha ella dau cun quella squadra ella pli aulta ligia svizra da ballapei da dunnas, la Women’s Super League. Il punct culminont ella carriera dalla Lumneziana ei la victoria cun Lucerna el Cup svizzer stada igl onn 2021. Igl onn 2023 ei Lucerna staus el miez-final dil Cup svizzer, mo ha spiars quel encunter S. Gagl. Paucas jamnas pli tard ha Anja Furger scarpau ils ligioms dalla crusch davon ed il meniscus dil schanugl seniester. Quei ei succediu el davos giug dil campiunadi encunter Turitg. «Gia lu fagevel jeu patratgs da calar da dar ballapei sin quei nivel», di la Lumneziana. La fin 2023 ha ella lu decidiu definitivamein da bandunar il CB Lucerna e da terminar la carriera da ballapei ella Women’s Super League. «Jeu havess era saviu far ina pausa, mo jeu hai buca vuliu munchentar il dretg mument da calar», di Anja Furger che habitescha ella vischinonza da Lucerna, mo ch’ei savens era a casa a Cumbel. Mo ussa suonda il retuorn sil plaz da ballapei. «Jeu selegrel» Igl onn vargau ei Anja Furger stada per in miez onn ad in praticum el Peru: «Leu hai jeu dau bia ballapei sin basa voluntaria e senza squetsch. Jeu hai sentiu che la pissiun per quei sport ei aunc adina gronda.» L’entschatta da quest onn ein lu sedai entgins discuors persunals che han menau ella entochen tier las trenadras ed ils trenaders responsabels dalla selecziun da ballapei da dunnas dalla Surselva: «Ils davos onns ei vegniu prestau fetg buna lavur cul ballapei da dunnas en Surselva. Per quei motiv e pil motiv ch’jeu less buca mo far fitness, mobein era dar ballapei, sun jeu sedecidida da s’engaschar sco giugadura ell’equipa sursilvana. Jeu less gidar a contribuir enzatgei vid quei svilup e selegrel da puspei dar ballapei en Surselva.» Questa primavera vegn Anja Furger a trenar ton sco pusseivel cull’equipa, sco era dar in giug ni l’auter: «L’equipa ha dau fetg bein igl atun vargau e las giugaduras meretan da cuntinuar en quella formaziun e sche pusseivel festivar la promoziun ella 3. ligia. Sch’ei drovan mei, sun jeu cheu e naven digl atun sun jeu promta da dar giugs regularmein.» Dalla greva blessura da 2023 eis ella serevegnida. Aschia retuorna Anja Furger anavos leu nua ch’ella ha entschiet a dar ballapei. Laax, Domat, Worb, Lucerna Siu emprem club ei numnadamein Laax staus. Da gliez temps deva il CB Laax era il campiunadi dalla 4. ligia cun ina squadra da dunnas. Ulteriuras staziuns d’Anja Furger ein stadas las equipas da 2. ligia da Domat e Femina Kickers Worb/Berna, la squadra dalla ligia naziunala B da Femina Kickers Worb/Berna e l’emprema equipa dil CB Lucerna. D’experientscha sin praticamein tut ils nivels dil ballapei da dunnas svizra maunca ei pia buca tier Anja Furger che scriva il mument sia lavur da master el studi d’etnologia. Spel studi lavura ella en plazza parziala sco assistenta dalla direcziun digl Agid svizzer per la muntogna a Turitg. Anja Furger (en blau) en in giug dalla Women’s Super League encunter l’equipa da Servette Chênois Féminin.

La sonda ha giu liug a Lucerna il final svizzer da giuventetgna e sport dallas tiraduras e dils tiradurs. Per quel ein era pliras Sursilvanas e plirs Sursilvans sequalificai. Per saver separticipar al final naziunal a Lucerna han las tiraduras ed ils tiradurs giuvens stuiu sequalificar en lur regiuns. La Svizra ei partida en treis regiuns da qualificaziun. La sonda vargada ei allura vegniu battiu a Lucerna pils tetels da campiunessas e campiuns. Ils treis emprems ei vegni honorai cun ina medaglia, mintgamai il quart entochen igl otgavel cun in diplom. Dus tetels da campiun e campiunessa ein vegni en Surselva. In da quels ha Liana Beer dalla Societad da tir Voluntaria Trun contonschiu ella categoria dallas tiraduras sut 15 onns ella disciplina cun buis sin peis. Pil secund success cumplein ei Giulian Tschuor, medemamein dalla Societad da tir Voluntaria Trun, staus responsabels. El ha gudignau ella catetoria cun buis sin peis culla pusseivladad da tschentar. Ella categoria sut 13 onns cun buis tschentada ha Silja Tschuor, medemamein dalla Voluntaria Trun, contonschiu il tierz rang. (fmr/hh) Silja (3.) e Giulian Tschuor (1.) ein stai omisdus sil podest a Lucerna.

Amiez il complex da hotel la Therme, il bogn termal da Val S. Pieder. La suprastonza da Val Sogn Pieder vul trer in streh final ella fatschenta che ha avon 13 onns leventau dabia emoziuns a Val sogn Pieder. E quei cun vender il hotel Therme inclus il bogn termal alla Priora SA da Remo Stoffel. La radunonza communala dils 21 da mars 2025 vegn informada davart las decisiuns finalas dalla suprastonza che ha liquidau las davosas pendenzas en connex cun la fatschenta d’antruras. «La suprastonza communala ei stada dil meini ch’ei seigi ussa temps da terminar la fatschenta e trer in streh final.» Quei gi il president communal da Val sogn Pieder, Othmar Berni. El ha priu posiziun en connex cun la tractanda dalla proxima radunonza communala dils 21 da mars 2025 che annunzia d’informar la populaziun davart las decisiuns dalla suprastonza en connex cun la vendita dil hotel Therme. Enconuschentamein ha la vendita dil hotel cun il bogn termal leventau dabia emoziuns a Val sogn Pieder avon 13 onns. La radunonza communala ei lu sedecidida da vender il hotel ed il bogn agl investur Remo Stoffel. Dapi lu ei l’entira situaziun denton secalmada. La vischnaunca ha realisau cun ils daners empermess da Remo Stoffel ina halla polivalenta nova ed il bogn ei oz en possess dad ina fundaziun. Entgins puncts aviarts Othmar Berni ha getg alla FMR ch’entgins puncts dalla vendita digl onn 2012 erien aunc aviarts denter la vischnaunca e la Priora SA da Remo Stoffel. Denter quels per exempel la midada da possess da duas parcellas che sesanflan aunc en possess dalla vischnaunca e ch’eran denton part dalla cunvegna da cumpra d’antruras. «La suprastonza ei secunvegnida da liquidar quella restonza.» Othmar Berni ha confirmau che la suprastonza hagi liquidau quella fatschenta en atgna cumpetenza. Demai che la vendita dil hotel Therme ha fatschentau duront biars onns la populaziun da Val sogn Pieder ei il president communal dil meini ch’ei seigi era impurtont d’informar la populaziun. «La suprastonza manegia che l’entira caussa hagi anflau ina fin cuntenteivla, demai che la halla polivalenta ei baghegiada ed il bogn en possess dad ina fundaziun», gi il president communal. Othmar Berni vesa l’informaziun dalla radunonza communala dils 21 da mars 2025 era empau sco barometer dalla opiniun dalla populaziun en caussa vendita dil hotel e sch’ils presents sustegnan il pareri e las decisiuns dalla suprastonza.

Ursi Hollenstein e Silvio Pfister vulan realisar en in clavau amiez il vitg da Schlans ina pintga cascharia cun in local accessori che stat a disposiziun alla populaziun per elavurar products. Ils iniziants dalla cascharia da Schlans sesprovan da rimnar daners cun ina acziun da crowdfunding. «Jeu sun vegnida a Schlans per gidar a far fein duront ina stad.» Quei ei stau avon tschun onns – ed Ursi Hollenstein ei aunc adina a Schlans. «Jeu lavurel bugen cun vaccas e cauras.» Bugen luvrass ella sin in agen menaschi, anflar in tal menaschi per prender a tscheins ei denton buc aschi sempel, sco quei che la dunna tradescha en in discuors cun la FMR. «Jeu hai gia giu cletg d’anflar in habitadi cheu a Schlans.» Aschia che Ursi Hollenstein lavura parzialmein sil menaschi da Silvio Pfister che tegn biabein 40 cauras. Ina pintga gruppa dad atgnas cauras ei integrada ella muntanera da Silvio Pfister, sco quei che Ursi Hollenstein declara. Ed il latg da quellas cauras elavurass Ursi Hollenstein bugen en ina atgna cascharia. Ei drova ina cascharia Caschau latg caura ha Ursi Hollenstein gia duront la stad ad alp, aschia che las habilitads professiunalas da caschar ein avon maun. «Per saver vender il caschiel caura drova ei ina localitad da caschar che satisfa allas pretensiuns da higiena dalla lescha da victualias.» Entochen uss cascha ella aschidadir en cuschina e quei caschiel astga buc ir en vendita. «Quei caschiel ei cheu per igl agen consum ni per regalar.» La nova cascharia che corrispunda allas pretensiuns higienicas vuless Ursi Hollenstein realisar da cuminonza cun Silvio Pfister en in clavau vegl amiez il vitg da Schlans. «Ina emprema calculaziun muossa che nus stuein impunder circa 150 000 francs per la cascharia inclus in local d’elavurar che stess a disposiziun alla populaziun», declara l’amatura da cauras. Ina part da quella summa sesprovan Ursi Hollenstein e Silvio Pfister actualmein da rimnar cun ina acziun da crowdfunding. Via la pagina «Crowdify» presenta Ursi Hollenstein en tun e maletg sia visiun da realisar ina pintga cascharia e local dad elavurar public en in clavau vegl a Schlans. «Nossa finamira ei da rimnar 60 000 francs per quei project via l’acziun da crowdfunding», gi Ursi Hollenstein. Far gust da spender daners Ils projectaders sesprovan da carmalar via las medias socialas aschi bia persunas sco pusseivel sin la pagina da «Crowdify» e da contribuir agl a lur project. In’egliada silla pagina tradescha contas persunas che han gia contribuiu e tgei summas ch’ellas mettan a disposiziun per realisar la cascharia da Schlans – ton contribuziuns anonimas ni era cun num che tonschan da sis francs entochen 2000 francs e che derivan da 132 differents sponsurs. 50 gis peda dat la pagina da crowfunding al project da rimnar ils daners. Suenter 30 gis ein 32 000 francs gia empermess. Ursi Hollenstein ei pertscharta ch’igl ei ina pulita sfida da rimnar la summa restonta els 20 gis che restan aunc. «Nus survegnin ils daners sulet, sche la summa entira ei en 20 gis sin meisa.» Cass cuntrari tuorna la plattafuorma ch’intermediescha il project ils daners sponsurai als donaturs e l’idea per la cascharia stat puspei el medem liug sco avon 50 gis.

«I’m not an artist, i’m a diva» ei il tetel d’ina exposiziun da tun ed art dalla cantadura ed artista Quirina Lechmann che vegn aviarta questa gievgia sera a Cuera ella Galleria dil marcau. Igl ei l’emprema gada che la musicista ed artista sursilvana fa ina exposiziun d’art el Grischun. La FMR ha discurriu cun la musicista oriunda da Mustér davart sia veta sco cantadura d’opera e sco artista da performanza. «Jeu hai adina fatg musica. Jeu hai sunau clavazin naven da sis onns entochen ch’jeu sun sedecidida pil cant», di Quirina Lechmann ch’ei carschida si ensemen cun ina sora e dus frars a Mustér. «Da daventar cantadura d’opera ei stau gia baul ina da mias finamiras. Mia finamira ei stada ina sfida. Jeu carezel sfidas.» Quirina Lechmann raquenta cun tun perschuadent ch’ella seigi ida tut suletta sia via naven da sia fimamira tschentada entochen alla finiziun dil Conservatori roial ad Antwerpen. Ina buna part dil di da lavur ei Quirina Lechmann occupada cul studi da novas partituras. Musica e lungatgs «Demai che mia mumma deriva dalla Belgia ed jeu sun carschida si cun romontsch e cul lungatg dalla Hollanda sun jeu sedecidida suenter la matura a Mustér da far miu studi da lungatgs e da musica ad Antwerpen, el marcau nativ da mia mumma», raquenta Quirina Lechmann, la cantadura ed artista da performanza. Ella hagi fatg studis d’engles, tudestg e hollandes a l’universitad d’Antwerpen e suenter il master absolviu il studi per la formaziun superiura. Da medem temps sco cul studi da lungatgs hagi ella entschiet siu studi da cant classic al Conservatori roial d’Antwerpen. Tudestg, franzos, talian, engles e russ Suenter ils onns da studi ha la sopranista Quirina Lechmann cantau differentas rollas d’opera, aschia per exempel denter auter la Violetta ella Traviata da Giuseppe Verdi, la regina da la notg ella Zauberflöte da Wolfgang Amadeus Mozart, la Adele ell’operetta die Fledermaus da Johann Strauss. Era teater ha Quirina Lechmann giugau. Per exempel la rolla dalla Regula Willi el teater el liber Anno Onna a Domat igl onn 2022. In onn pli tard ha Quirina Lechmann dau siu debut sco cantadura ella Carnegie Hall a New York. «Sil parchet internaziunal eis ei da s’endisar spert vid auters lungatgs. Sper mes lungatgs-mumma haiel jeu cantau entochen oz rollas en franzos, talian, engles e russ.» Il pli impurtont mument en sia carriera d’entochen dacheu seigi stau da cantar la rolla dalla Violetta ella Traviata, di Quirina Lechmann. «Suenter la premiera gartegiada haiel jeu giu la confirmaziun ch’igl ei pusseivel da cantar ina greva rolla. Quei ha dau in fetg bien sentiment a mi per cuntinuar.» Concurrenza ei gronda Quirina Lechmann di che la veta da cantadura ni cantadur professiunal munti da viver permanentamein cun ina gronda concurrenza da collegas, cura ch’ei setracti da survegnir incumbensas per rollas. «Tgi che ha padrins e madretschas e schiglioc bunas relaziuns ella branscha ha dapli schanzas da survegnir rollas ellas casas d’opera.» Tut ils auters stettien en colonna per cantar avon, mo la gronda part senza success, di la cantadura en discuors culla FMR. «Quellas situaziuns d’esser trumpada enconuschan aunc biaras e biars collegas. Jeu sun era gia s’annunziada per ina rolla che fuss stada adattada per mei. Mo per quella rolla unica eran aunc 250 autras cantaduras s’annunziadas.» Varts umbrivaunas detti ei denton en mintga professiun, di Quirina Lechmann. «Mia veta preferida ei e resta malgrad tut la tribuna da concert.» L’amur per la perfomanza Dapi entgins onns sepresenta Quirina Lechmann adina puspei cun performanzas d’art. Il stausch per quella disciplina d’art fetg actuala ei vegnius da siu partenari Gianin Conrad ch’ei artist visual e che lavura sin differents secturs dallas installaziuns d’art. Quirina Lechmann ei sepresentada cun performanzas d’art per exempel ella stanza d’art «Scala Trun», al festival d’art «Intra Muros» a Winterthur ni per exempel era ella casa d’art «Engländerbau» a Vaduz. «Quei che fascinescha mei tier las performanzas d’art ei ch’ins sa esser spontans ed era far acziuns spontanas cun reagir sil publicum duront las producziuns. Quei ei buca pusseivel ell’opera ni duront concerts.» «I’m not an artist, I’m a diva» «Jeu sun buca in’artista, jeu sun ina diva» ei il tetel dalla performanza d’art da Quirina Lechmann che arva ils 20 da mars 2025 a Cuera ella Galleria dil marcau. Sco quei che la cantadura declara, setract’ei d’in inscunter simbiotic dall’opera cun igl art contemporan. Duront diesch dis han visitadras e visitaders la pusseivladad d’accumpignar l’exposiziun da Quirina Lechmann. La gievgia sera allas 19.00 e la dumengia allas 15.00 datti performanzas cun cant dall’artista. «Jeu haiel in grond program da producziuns uonn ed jeu selegrel sin tut quellas producziuns sco per exempel silla stad proxima ch’jeu astgel cantar in’operetta a Sogn Murezi. Quirina Lechmann conta ed expona Dapi zacons onns sepresenta la cantadura d’opera sursilvana Quirina Lechmann era cun performanzas d’art. La proxima gievgia sera, ils 20 da mars 2025, ha liug ella Gallaria dil marcau da Cuera la vernissascha dalla performanza d’art «I’m not an artist, I’m a diva» ch’ei l’emprema performanza insumma che Quirina Lechmann fa el Grischun. Ei setracta d’in inscunter simbiotic dall’opera cun igl art contemporan. La musica hagi in plaz impurtont en sias performanzas, d’art raquenta Quirina Lechmann en discuors cun la FMR. Il cant e la musica seigien ses pli fideivels cumpogns da viadi dapi si’affonza di la musicista ch’ei carschida si a Mustér ensemen cun dus frars sco feglia d’ina mumma belgesa e d’in bab sursilvan. (fmr/mg) Ina buna part dil di da lavur ei Quirina Lechmann occupada cul studi da novas partituras. La cumbinaziun da performance d’art e cant s’auda tier las pli novas presentaziuns da Quirina Lechmann. Silla foto ina perfomanza d’art digl onn 2019 a Frauenfeld. Foto mad Ina da dallas grondas rollas da Quirina Lechmann entochen dacheu ei stada quella dalla Violetta ella Traviata da Giuseppe Verdi a Glasgow ed a Liverpool.

Denter Favugn e Mustér ha la KORA, la fundaziun svizra che survigilescha ils animals scarponts, montau 76 traplas fotograficas che duein documentar la preschientscha dil luf-tscherver ella regiun. A Camuns en Lumnezia ein entgins habitonts vegni fotografai dallas traplas fotograficas ed han reclamau. Gliendisdis vargau ei ina representanta dalla KORA vegnida a Camuns per sclarir las irritaziuns dils vischins. In dils passants che va regularmein a spass cun siu tgaun sur Camuns Sutscheins siado viers Butschaniz ei il schurnalist pensiunau Linus Livers. El ei vegnius fotografaus pliras gadas dallas cameras ch’ein montadas el medem liug agl ur digl uaul e quei d’omisduas varts dalla via. «Jeu sun sevilentaus perquei ch’jeu sun nungrazia vegnius d’untgir las cameras. Suenter haiel jeu udiu tscheu e leu en vischnaunca che han giu la medema situaziun sco jeu e che las cameras han schizun fotografau cun cametg. Tut che sedamonda daco ch’igl ei buca pusseivel d’untgir las traplas fotograficas ch’ein montadas da mintga vart dalla via.» Al habitont Linus Livers ei dau en egl ch’ins sa contactar la survigilonza da catscha ni era la KORA ad Ittigen el cantun Berna directamein cun damondas. Quei ha el fatg, schend ch’el vegli buca vegnir fotografaus mintga gada cura ch’el passi las traplas fotograficas. Ursula Sterrer dalla KORA muossa a Linus Livers fotografias da demonstraziun dallas traplas. Uatga sil plaz La KORA ch’ei responsabla per l’acziun da monitoring ha contactau Linus Livers. La menadra dil project da monitoring dils lufs-tscherver tier la KORA ei la managera digl ambient e biologa Ursula Sterrer. Ella ha mussau capientscha per las irritaziuns dils vischins da Camuns ed ha proponiu ina uatga el liug. A Butschaniz, il liug che duas traplas fotograficas ein montadas, ha Ursula Sterrer mussau ils maletgs ch’ein vegni fatgs aposta per la demonstraziun dil gliendisdis. Fotografias da persunas Ursula Sterrer, la collaboratura dalla KORA, ha confirmau viers la FMR che sia organisaziun suondi rigurusamein la protecziun da datas tenor la lescha. «Fotografias da persunas ed animals da casa vegnan stizzadas immediat tier nus. Vitier vegn che las cameras ein drizzadas aschia che las combas da persunas vegnan fotografadas mo entochen sill’altezia dil calun. Ei dat neginas fatschas sillas fotografias. Plinavon vegnan ils loghens nua che las traplas ein montadas controlladas regularmein.» Las fotografias vegnien evaluadas en in emprem pass d’in program d’intelligenza artificiala, di la scienziada Ursula Sterrer. Quei munti che la selecziun dils maletgs dil project seigi gia fatga cura che carstgauns vesien las fotografias dils animals. Respect da passar L’acziun da monitoring dalla KORA vegn fatga uonn la secunda gada suenter igl onn 2021. Gia avon quater onns haveva la FMR rapportau dil monitoring dils lufs-tscherver en Surselva. Las damondas dalla protecziun dalla sfera privata ein vegnidas uss a Camuns entras persunas ch’ein sensibilisadas per la protecziun da datas. Sco quei che Ursula Sterrer dalla KORA ha informau il gliendisdis a Camuns hagi la KORA survegniu ina incumbensa dalla Confederaziun da far in monitoring dils lufs-tscherver. Ils animals scarponts stoppien vegnir fotografai d’omisduas varts per ch’ins sappi identificar els precis. «Las traplas fotograficas ein montadas d’omisduas varts dalla via per che nus saveien giudicar il luf-tscherver el medem mument d’omisduas varts. Aschia vesein nus sch’ils musters dils tacs sil peil appartegnan al medem animal. Per haver ina megliera qualitad dils maletgs duvrein nus il cametg.» Quei cametg hagi apparentamein era fatg pigliar tema la glieud, ha Ursula Sterrer detg. Ella deploreschi quei. Caussa dall’informaziun Duront l’uatga a Camuns dil gliendisdis vargau ei era vegniu fatg la damonda, daco ch’ins seigi buca vegnius informaus ad uras davart las traplas fotograficas. Quei havessi simplificau da capir daco e con ditg che las cameras restien montadas. «Sch’ins siara de facto las vias per glieud che vul buca vegnir fotografada, fussi nuot auter che correct da saver quei», di Linus Livers. La representanta dalla KORA, Ursula Sterrer, di che la KORA hagi ina incumbensa d’exequir e collaboreschi culs cantuns, pia cun ils uffecis cantunals da catscha e pesca. Duas dallas 76 traplas fotograficas restan entochen ils 15 d’avrel 2025 a Butschaniz sur Camuns. Suenter vegnan tuttas traplas allontanadas. A persunas che vulan vargar las traplas pusseivlamein senza vegnir fotografai tochen tier ils caluns ha Ursula Sterrer cussegliau d’ir sperasvi aschi datier sco pusseivel dalla camera. Buca diltut satisfatgs «Igl emprem ha la KORA signalisau ch’ins sappi discussiunar da disloccar las traplas fotograficas, aschia ch’igl ei pusseivel da vargar quellas senza vegnir registraus», di Linus Livers sco representant dils passants silla via da funs suenter l’uatga. «Ussa savein nus ch’igl ei buca stau pusseivel da midar ils loghens dallas cameras e perquei sun jeu buca diltut cuntents cun quei inscunter.» Per positiv valetescha Linus Livers denton il fatg che la KORA pren fetg serius ils vischins che recloman. «Ins sa propi dir che reclamar ei quei che munta – e lu funcziuna l’informaziun.» Traplas fotograficas a Camuns La KORA, la fundaziun svizra pil monitoring dils animals scarponts, ha informau gliendisdis vargau a Camuns davart la montascha da traplas fotograficas pil monitoring dil luf-tscherver. Martin Gabriel/FMR Suenter igl onn 2021 vul la KORA endriescher uonn co la populaziun dils lufs-tscherver ei sesviluppada ils davos quater onns. La KORA fa siu monitoring sur 60 dis aunc entochen ils 15 d’avrel 2025, e quei cun montar circa 80 cameras denter Favugn e Tujetsch. Las traplas fotograficas vegnan installadas en loghens ch’ins suppona che lufs-tscherver savessien passar. Las traplas da Camuns A Camuns han las traplas fotograficas dalla KORA ch’ein montadas sur Camuns a Butschaniz caschunau discussiuns denter vischins. Linus Livers che viva a Camuns Sutscheins ei vegnius fotografaus repetidamein dallas cameras cura ch’el mava a spass cun siu tgaun. «Igl ei nunpusseivel d’untgir las traplas fotograficas ch’ein montadas d’omisduas varts dalla via. Jeu sun sevilentaus perquei ch’jeu sun buca vegnius d’untgir las cameras.» La KORA ch’ei responsabla per l’acziun da monitoring dils lufs-tscherver ha mussau capientscha per las irritaziuns dils vischins da Camuns.La menadra dil project da monitoring dils lufs tscherver tier la KORA, Ursula Sterrer, ha proponiu ina uatga el liug. Il davos gliendisdis suentermiezdi ha ella mussau co ei vegn fotografau e tgei parts dil tgierp d’in carstgaun ch’ina trapla fotografica contonscha. Ina dallas traplas fotograficas montadas agl ur digl uaul da Butschaniz a Camuns en Lumnezia – cun ina pintga descripziun dalla raschun e dall’instituziun che fa las fotografias. Ursula Sterrer dalla KORA muossa a Linus Livers fotografias da demonstraziun dallas traplas.

Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi prest 25 onns a Vienna. Jeu entaupel mintga damaun il medem um che va dallas medemas uras sco jeu culla metro. Quei um semeglia in um che viva el vitg nua che jeu sun carschida si. Gliez um enconuschent hai jeu aunc mai entupau casualmein a Vienna. Mo interessantas casualitads dat ei tuttina. Sesend el tren naven da Vienna encunter Sargans, legevel jeu la «Wienerin». In artechel sur dad ina vinoteca a Vienna ha svegliau miu interess. En quella vinoteca cun num «Vinodea» san ins cumprar vins produci da vignerolas svizras, austriacas ni dalla Slovenia (www.vinodea-weinhandlung.at). La menadra da quella vinoteca ha num Madlaina. In num ch’ins auda daveras buca savens a Vienna. Mia supposiziun che Madlaina seigi forsa oriunda dalla Svizra, ni forsa schizun ina Romontscha, ei vegnida affirmada, cu jeu sun ida a visitar la vinoteca. Madlaina ei zuar buca carschida si el Grischun, mo ella ha veramein parentella a Glion. Podà che jeu enconuschel forsa casualmein ses cusrins ni sias cusrinas. Donn che Madlaina sa buca romontsch! Lu fussen nus numnadamein en tschun e savessen fundar il club da Romontschas e Romontschs a Vienna. Vienna ha 2,015 milliuns habitonts. 738 918 da quellas persunas che vivan a Vienna ein dad in’autra naziunalitad, pia buca dall’Austria. Da quellas persunas ein schi cerca 7500 oriundas dalla Svizra. Dapi che las «Columnas or dal mund» cumparan, sai jeu che duas da quellas circa 7500 persunas oriundas dalla Svizra, che vivan a Vienna, san romontsch. Forsa era dapli, mo quei fuss ina casualitad, sche jeu enconuschess tuttas. Cumpriu miu fegliet ed igl affon da mia con-columnista, fa quei pia quater persunas digl exteriur cun pass svizzer e lieunga romontscha che vivan a Vienna. Fuss quei avunda persunas per fundar in club? El decuors dils onns che jeu hai viviu e hai luvrau a Vienna, hai jeu naturalmein era empriu d’enconuscher enqualin ed enqualina. Mintgaton entaupel jeu nunspitgadamein enzatgi che jeu enconuschel. Jeu sesmarvegliel mintga gada sur da quei schabetg: entupar casualmein enzatgi ch’ins enconuscha en in marcau cun varga dus milliuns habitonts, quei ei bunamein striegn. In temps havevel jeu entschiet a nudar il datum, il liug e la persuna che jeu entupavel casualmein enzanua el marcau. In plan tgei far cun quella gliesta havevel jeu buc, ed enzacu hai jeu calau da cumpletar quella. Mo cun mintga persuna enconuschenta che jeu entaupel casualmein, crescha miu sentiment dad esser da casa a Vienna. Cu ins anfla la via encunter casa senza stuer studegiar il plan dil marcau e cu ins entaupa per schabetg persunas ch’ins enconuscha, lu ein ins veramein da casa en in marcau. Da casa ein ins era lu, cu ins ha ils medems dretgs sco tut tschels e tschellas. Cu ins astga far part dalla veta quotidiana ed era prender posiziun cu ei va per decisiuns. Per exempel, sch’ins astga votar e ha il dretg d’eleger. Quei hai jeu sco persuna cun in’autra naziunalitad che l’austriaca buc. Jeu havess denton bugen fatg diever da quei dretg gia pliras gadas. Jeu havess cun ina suletta vusch buca saviu midar il resultat. Siattschientrentotgmellienovtschieneschotg vuschs havessen denton segir e franc la forza d’influenzar enqual resultat. Tgisà, forsa ch’il malengasi ch’ha surpriu miu sesentir da casa ell’Austria suenter las davosas elecziuns fuss buca schi gronds. Dil reminent ha l’Austria puspei dapi dacuort finalmein ina regenza. Tgei cletg che certs schabetgs, sin ils quals ins ha buca l’influenza ch’ins havess bugen, prendan mintgaton aunc tuttina casualmein ina buna fin! Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi prest 25 onns a Vienna. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

Adina dapli autos cun tracziun electrica curseschan sin vias sursilvanas. Ei setracta per gronda part dad autos manischai da hosps da vacanzas. Cargar las batterias dils e-autos ei denton empau pli pretensius che tancar diesel ni benzin. Garegiadas ein staziuns cun aulta prestaziun da cargar. – Ina da quellas sesanfla a Glion. La mobilitad electrica fa en Svizra actualmein mo pigns pass. En auters tiaras europeicas crescha la cumpart dad autos cun tracziun electrica, il pli fetg ellas tiaras dil nord. Impurtont ei per in cantun turistic ch’avunda staziuns da cargar ils autos cun battaria stattan a disposiziun. Tenor las indicaziuns dil Touring Club Svizra (TCS) datti ell’entira Svizra 14 000 staziuns da cargar publicas. E siat da quellas staziuns stattan a disposiziun egl intschess dil marcau da Glion. Bugen cargar spert La plipart da quellas staziuns da cargar a Glion ein talas cun ina prestaziun da maximalmein 22 kW. Cargar la battaria vid quellas staziuns cuoza duas entochen sis uras. Garegiadas tier las automobilistas ed ils auomobilists cun tracziun electrica ein staziuns da cargar spert cun prestaziuns entochen 250 kW. Ed ina tala staziun datti a Glion ella Via Mulin 2 cun duas besclas che prestan ina 56 kW e l’autra 150 kW. Grazia a quellas sereducescha il cargar sut ina mes’ura. Il possessur dalla staziun da cargar spert, Vitus Walder dalla interpresa Solpic gi che sias staziuns da cargar spert seigien fetg beinvesidas dad automobilistas ed automobilists che vegnien d’ordvart. «Duront la sesiun aulta stattan els magari bunamein colonna avon la staziun da cargar.» Possessuras e possessurs indigens dad autos cun tracziun electrica drovan denton buc ina bescla publica per cargar lur batterias. «Quels cargan a casa, quei ei per els era pli favureivel,» explichescha Vitus Walder. A casa san ins cargar la battaria duront il temps ch’igl auto sesanfla en garascha ni avon casa, aschia ch’il temps da cargar ei buca talmein decisivs. Sto schar registrar Cargar la battaria ei denton buca sulet neu dalla prestaziun pli pretensius che tancar in auto ordinari. Il manischunz dil benziner ei disaus da catschar ina nota egl automat ni tener vi la carta da credit, independentamein dil tancadi. Vitus Walder ha buca sulet realisau ina staziun da cargar, el posseda era sez in e-auto e la mesadad dalla flotta da ses autos da fatschenta va cun electricitad. «Allas staziuns da cargar san ins via code QR activar in’applicaziun e seregistrar, epi san ins pagar direct cul telefonin ni ch’ins retscheiva in quen.» Ei dat numerus distribuiders da forza electrica per la tracziun electrica. Sulet las siat staziuns a Glion vegnan administradas da tschun differentas interpresas sco Plug n Roll, Move ni Swisscharge ed autras. Vitus Walder gi ch’el seigi all’entschatta segrittentaus empau da stuer cargar giu mintgamai in’autra applicaziun. «Ussa haiel jeu pliras cartas cun l’applicaziun da differents furniturs da current e quei ei fetg d’engrau, sche jeu fetsch viadis pli liungs.» Negin problem d’anflar las staziuns Anflar ils tancadis electrics ei en scadin cass buca grev, las applicaziuns indicheschan il liug e la forza da cargar da mintga singula staziun. Ina survesta porscha era la pagina dalla Confederaziun «ichtankestrom.ch» che muossa buca sulet nua che las staziuns sesanflan. Ins vesa era, sch’ellas ein gest occupadas e co ins sa seregistrar e pagar. Davart ils cuosts per il current indichescha la pagina denton nuot. Il TCS scriva dad ina media da cuosts da 32,14 raps per kW/h per ils autos respectiv las battarias che vegnan cargadas a casa. El indichescha cuosts da sis francs per 100 kilometers. Ils prezis als tancadis electrics publics varieschan fetg e cumpeglian era la taxa da parcar. Pli spert ch’igl ei pusseivel da cargar la battaria e pli cars ch’il current ei. Vitus Walder vesa in grond svilup futur ella mobilitad electrica buca sulet quei che pertucca las staziuns da cargar. «Ina interpresa chinesa vul realisar staziuns da cargar cun ina prestaziun da 1000 kW.» El fa attent ch’era las battarias semegliereschan continuadamein e ha fatg persenn: «Ils cuosts da manteniment da mes autos che van cun tracziun electrica ein in bienton pli bass viers tschels.»

Ella caplutta da s. Valentin a Mumpé Medel sesanfla in altar cun ina vegliadetgna da rodund 500 onns. El miez da quel ei da veser Nossadunna, dallas varts sontgas e sogns. Ina lavur scientifica duei sclarir tgi che ha construiu quel, mo era la muntada dallas nodas-casa vid quei altar d’alas. Il medem mument duei ina statua da Nossadunna che sesanfla era en baselgia vegnir intercuretga. Praticamein mintga uclaun sin intschess dalla vischnaunca da Mustér ha in sanctuari. Tuts ein manteni aschilunsch bein. Entuorn ils onns 1980 ha la Pleiv s. Gions Mustér numnadamein giu sanau ils sanctuaris. Aschia era quel da s. Valentin a Mumpé Medel. «El ei staus igl emprem ch’ei vegnius restauraus el rom da quei project», seregorda Baseli Jacomet. Dapi 1981 eis el caluster dalla caplutta e dapi 1986 ugau. El ei la tschunavla generaziun dalla famiglia Jacomet che procura che tut seigi en uorden en caplutta. La caplutta da s. Valentin ei vegnida construida 1647. Schebein ei deva leu avon in auter e forsa pli pign sanctuari ei buca enconuschent. Pusseivel fuss quei, damai ch’igl altar cun alas, construius ord lenn ch’ei da veser ella caplutta, datescha dils onns entuorn 1515. Pusseivel che quei altar dil temps dalla gotica tardiva era igl altar principal d’ina caplutta pli pintga. In altar d’entuorn 1515 «Quei altar cun duas alas era montaus pli baul en duas parts en caplutta», di Baseli Jacomet. Dapi in tschuppel onns fuorma el puspei in’unitad. Igl altar muossa Nossadunna cugl affon Jesus, ils sogns Placi e Sigisbert sco era ulteriuras sontgas e sogns, mo era in muntg benedictin ed in caputschin. Tenor Erwin Pöschel datescha quei altar d’entuorn 1515. «La descripziun dils monuments d’art entras Erwin Pöschel vala aschidadir sco document ufficial», di Andreas Egger dalla Tgira da monuments dil cantun Grischun. Il tschunavel tom dall’ovra «Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden» d’Erwin Pöschel ch’ei cumparius 1943, cuntegn descripziuns da monuments d’art dalla Surselva. Igl altar cun duas alas ella caplutta da s. Valentin s’audi – aschia Andreas Egger – tiels gronds altars cun alas che seigien enconuschents ad el. Ad el eri quei altar buca enconuschents. Era nunenconuschents ei il num dalla persuna che ha scaffiu quei altar ord lenn. Sin fundament d’ina examinaziun scientifica savess ei esser pusseivel d’eruir igl artist, forsa entras ina signatura vid igl altar sez. Ina damonda buca dil tut rispundida ei era quella dallas nodas-casa vid igl altar. Ina tesa pusseivla ei ch’igl ei las nodas-casa dils vischins da Mumpé Medel, in’autra ch’igl ei quellas da pelegrins sin viadi sul Pass Lucmagn. «Nus lein saver dapli» El contuorn da Mumpé Medel ein vegni realisai dus projects innovativs ils davos onns. D’ina vart ei quei la punt pendenta, da l’autra vart il construct cun lenn a Caschlatsch, leu nua ch’in casti sesanflava pli baul. «Per viandontas e viandonts che serendan ussa a Mumpé Medel lein nus porscher in’ulteriura plivalur. La caplutta da s. Valentin e quei bellezia altar cun alas ein in’attracziun», di Flavio Murer che s’engascha communablamein cun Tina Piazzi e Stefan M. Seydel en favur da quei project da perscrutaziun ed informaziun. Stefan M. Seydel ch’ei staus igl iniziant dil construct da lenn a Caschlatsch ei fascinaus digl altar vegl ella caplutta: «Quei ei in ver scazi. Mo lu era la statua da Nossadunna. Sco igl altar savein nus era buca tschien pertschien tgi che ha scaffiu quella.» Sin fundament dalla formaziun dalla statua – denter auter il vestgiu sgulatschond el vent – savess quella esser ina lavur digl enconuschent artist vallesan Johann Ritz (1666 – 1729). La statua ha ina grondezia da rodund 50 cm. Il sculptur Johann Ritz ha scaffiu in tschuppel bellezia ovras ord lenn el Valleis e naven da 1690 era el Grischun ed auters cantuns. Ina da sias ovras principalas ei igl altar grond ella baselgia parochiala a Sedrun. Documentar e segirar Sco igl altar cun alas duei era la statua vegnir intercuretga igl proxim temps. «Ord vesta dalla Tgira da monuments eis ei necessari da documentar e segirar quels dus objects per las proximas generaziuns», puntuescha Andreas Egger. Stefan M. Seydel vesa en quei connex era igl aspect museal dils dus objects prezius: «Nus lessen curatar, conservar e presentar els.» La statua che vegn conservada bein en in liug segir savess vegnir exponida en baselgia per exempel en ina vitrina. En entelgientscha culla Fundaziun caplutta s. Valentin, la Pleiv s. Gions Mustér e la Tgira da monuments dil cantun Grischun duei la perscrutaziun scientifica vegnir instradada. In expert duei eruir il basegns dalla restauraziun dils dus objects. «Cu nus savein quei vegnin nus a decider co cuntinuar, respectivamein rimnar ils daners necessaris persuenter», di Flavio Murer. La caplutta da s. Valentin a Mumpé Medel ei dil reminent aviarta mintga di dallas 08.00 entochen las 20.00. Persunas che han documents davart la caplutta da s. Valentin a Mumpé Medel san registrar quels sin https://nossaistorgia.ch/tags/sognvalentin. Alla tscherca da rispostas Sanctuaris ein buca mo edifecis religius, mobein bein savens era da muntada architectonica ed art. En bein enqualin sesanflan bellezia lavurs – surtut ord lenn – ch’ein tschiens onns veglias. Aschia era ella caplutta da s. Valentin a Mumpé Medel. Leu ei da veser in altar cun alas che datescha d’entuorn 1515. Tenor Andreas Egger dalla Tgira da monuments dil cantun Grischun setracta ei d’in grond exemplar. Vid igl altar ein era da veser numerusas nodas-casa. Ina tesa pusseivla ei ch’igl ei las nodas-casa dils vischins da Mumpé Medel, in’autra ch’igl ei quellas da pelegrins sin viadi sul Pass Lucmagn. Ina damonda nunrispundida entochen oz ei tgi che ha scaffiu quei altar. Medemamein ella caplutta sesanfla ina statua da Nossadunna. Tenor empremas retschercas savess ei esser ina lavur da Johann Ritz (1666 – 1729). Il sculptur vallesan ha luvrau plirs onns en Surselva, era vid edifecis sacrals. Il proxim temps vul ina gruppa d’iniziativa schar sclarir las damondas aviartas. (fmr/hh) Igl altar cun alas ella caplutta da s. Valentin a Mumpé Medel. El datescha dils onns entuorn 1515. La statua da Nossadunna savess esser in’ovra da Johann Ritz entuorn 1700. Il caluster ed ugau dalla caplutta da s. Valentin a Mumpé Medel, Baseli Jacomet. 4. La caplutta da s. Valentin. Vegnend da Mustér e viagiond enviers il Pass Lucmagn passava leu bia glieud pli baul.

Jeu siemiel gia dapi entgins onns da far in viadi da pelegrinadi ensemen cun miu um. Sco ei vesa ora el mument, ei il temps aunc buca madirs per quell’aventura. Il patratg dil pelegrin e dil pelegrinar lai denton buca ruaus a mi ed aschia haiel jeu tessiu vinavon mias ponderaziuns davart il pelegrinar en miu tgau. Sche nus dein in sguard anavos sin la historia dil pievel da Diu, lu savein nus constattar ch’il pievel da Diu ei adina staus sin viadi. Ch’el ei adina s’identificaus cun il pelegrinar. Il cartent sesenta sco hosp sin quest mund. El ei sia veta duronta sin via alla tscherca dil senn dalla veta ni alla tscherca da Diu. Gia la historia dad Abraham raquenta a nus digl esser sin viadi dil pievel da Diu. Abraham vegn menaus sin siu viadi en ina nova patria. El va quella via cun sefidar da Diu. El Veder Testament ei il pelegrinar colligiaus cun in liug sogn. Cunzun Jerusalem valeva per ils cartents da gliez temps sco liug da pelegrinadi. Il pelegrin drova pia ina finamira. In liug sogn, in liug che porta grazia e salit. Igl ei in liug nua ch’ins senta la preschientscha da Diu. Loghens da pelegrinadi ein loghens per tancar energia. Loghens per rimnar da niev las forzas, per cuntinar la via dalla veta. En muments da fleivlezia e dubis sun jeu adina puspei fascinada dalla historia dil profet Elia. Elia ei staunchels dalla veta. El ei unfis da cumbatter encunter il Diu Bal e perschuader ils carstgauns da sevolver viers nies Diu. Elia serenda el desiert ed enquera Diu per sefar libers da siu pensum. Quel che vegn clamaus da Diu, vegn denton mai libers da sia clamada. Sil cuolm Horeb astga Elia, sco paucs auters carstgauns, sentir profundamein la vischinonza da Diu. En in suffel fin cumpara Diu ad el e renovescha cheutras sia clamada. En quei liug solitari e sogn contonscha siu viadi il zenit. Rinforzaus semetta el puspei sin via. Nus sesanflein el temps da Cureisma. Nus caminein enviers Pastgas sils fastitgs da Jesus. Treis gadas ei Jesus, tenor igl Evangeli da Gion, pelegrinaus duront sia veta a Jerusalem. Cuort avon la gronda fiasta da Pessach, la gronda fiasta da pelegrinadi dils Gedius, succeda la passiun da Jesus. Ils giuvnals da Jesus accumpognan buca el duront siu davos viadi el marcau sogn. Mo entginas dunnas stattan tier Jesus entochen alla fin. Ellas ein pia las empremas pelegrinas dalla via dalla crusch da nossa baselgia. In pelegrin ei aviarts e prompts per puspei seschar menar sin la dretga via. In pelegrinadi ei buca adina mo emperneivels. Il viadi sa esser stentus e metta nus sin l’emprova. In tal viadi sa era midar nus dil tuttafatg e cheutras era nies contuorn. Era il viadi dils giuvnals che ein sin via da Jerusalem encunter Emmaus semida naven dalla tristezia e trumpada en profunda legria e speronza. La sentupada cun Jesus dat ad els la motivaziun da cuntinuar il viadi e d’annunziar la levada da Niessegner Jesus Cristus viadora el mund. Pelegrinar munta per mei persunalmein in seschar en sin la midada. Esser aviarts ed attents per ina sentupada cun Diu. Esser prompts d’enconuscher Jesus cura ch’el cumpara. Pelegrinar munta per mei era da viandar adina puspei tier sesez. Ir alla tscherca da nies esser persunal ed aschia anflar la clamada che Diu ha dau a nus. El psalm 126 legin nus ils suandonts plaids: Quels che semnan cun larmas Raccoltan cun legria. Quel che porta il sac da semenza, Va a bargend sur igl èr. Mo cu el tuorna a casa, purtond sias monas, Eis el plein giubel. Emplenida da speronza pelegrineschel pia vinavon sin mia via e selegrel d’entupar in ni l’auter da Vus sin quei viadi. Rilana Cadruvi è musicista e pedagoga. Ella abitescha ensemen cun ses um ed ils quatter uffants a Trun. Ella giauda muments en la natira e buns e profunds discurs cun conumans. Rilana Cadruvi studegia teologia a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Per la tiarza ga ha liug a Glion sonda, ils 10 da matg 2025 la cuorsa dil marcau. Las duas empremas ga ein varga 500 sportistas e sportists separticipai. Amitgas ed amitgs dil sport popular san selegrar. Sonda, ils 10 da matg 2025 organisescha l’Uniun cuorsa dil marcau da Glion per la tiarza ga la cuorsa populara. Sillas participontas e sils participonts spetga danovamein in tschancun da cuorer fetg variont atras Glion ed il marcau vegl. Sco las organisaturas ed ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, porscha quei arranschament da sport enzatgei per mintga gust, seigi affons sco carschi. Allas curridras ed als curriders vegnan purschidas differentas categorias e distanzas, era per persunas cun handicap. Las 18 pli spertas ed ils pli sperts dalla cuorsa da quater miglias sequalificheschan per la cuorsa dalla sera. En quella vegnan erui la campiunessa ed il campiun dalla cuorsa dil marcau. In novum alla cuorsa d’uonn ei il buccal ambulont pil team cullas pli biaras participontas e participonts. Sper la cuorsa vegn purschiu da magliar e da beiber e divertiment per affons e carschi. (cdm/fmr) Termin d’annunzia ed ulteriuras informaziuns www.laufaglion.ch. Ina impressiun dalla davosa cuorsa dil marcau a Glion.

Dils 10 entochen ils 14 da settember 2025 han liug ils campiunadis mundials da mountainbike a Crans-Montana. Da saver separticipar a quels ei la finamira da Chiara Solèr da Lumbrein e Vital Albin, oriunds da Tersnaus. Omisdus appartegnan all’equipa naziunala ed al team da mountainbike Thömus Maxon ch’ei vegnius presentaus la mesjamna a Mustér. Thömus Maxon dil possessur Ralph Näf – anteriur campiun mundial da mountainbike – ei il secund meglier team da mountainbike dil mund. Per el stauschan la megliera ciclista da muntogna dil mund Alessandra Keller sco era ils bein enconuschents sco Mathias Flückiger e Lars Forster ils pedals. Al team appartegnan denton era Chiara Solèr da Lumbrein e Vital ­Albin ch’ei carschius si a Tersnaus e che habitescha a Cuera. La mesjamna vargada ei igl entir team vegnius presentaus el Catrina Resort a Mustér. Il motiv: Disentis Catrina Experience ei sponsur da quel. «Ils davos decennis ei Mustér stau ina destinaziun d’unviern. Nus lein denton era attrer a Mustér hosps duront la stad. Grazia a nies sponsoring savein nus profitar dalla savida digl entir team. Il resultat ein las investiziuns che nus havein fatg ella purschida da mountainbike ils davos onns», di Marcus Weber dil Disentis Catrina Experience. Quei partenadi seigi s’avanzaus ad ina amicezia: «Quei team ei in plascher. Alessandra Keller ei bia a Mustér, ella ei ina buna ambassadura per nus.» Sepreparada bein Dapi sis onns appartegn Chiara Solèr (20) al cader naziunal da mountainbike dallas junioras. Uonn ei la secunda stagiun ch’ella semesira sin plaun naziunal ed internaziunal cullas meglieras dalla categoria U23. Il matg terminescha ella igl emprendissadi mercantil e naven da lu sa ella seconcentrar cumpleinamei sil bike: «Jeu lavurel vinavon en mesa plazza, mo senza clausuras sco ils onns vargai.» Las davosas jamnas eis ella sepreparada per la stagiun nova en plirs camps da trenament, denter auter en Spagna, Italia ni era Gran Canaria. «Jeu hai saviu trenar bein», di la giuvna Lumneziana. Questa fin d’jamna suonda gia l’emprema cuorsa sin ault nivel e cun participaziun internaziunala a Rivera el cantun Tessin e quella vegn a mussar con buna che sia fuorma ei: «Mia finamira d’uonn ei da saver separticipar regularmein allas cuorsas dil Cup mundial e da sequalificar pils campiunadis mundials il settember a Crans-Montana sco era pils campiunadis europès il fenadur a Melgaco el Portugal.» Chiara Solèr – specialista en cross country – selegra denton era sillas cuorsas dil Cup mundial dils 19 entochen 25 da settember 2025 a Lai. Da dunna tier dunna Il cader dallas junioras U23 dumbra otg ciclistas e sco la Lumneziana di, ein tuttas sin in bien nivel. Ch’ella ei sin quel attribuescha Chiara Solèr al team Thömus Maxon ed era a sia trenadra persunala Alessandra Keller: «Nus sevesin ina ga ni l’autra, mo scrivin e telefonein era savens. Per mei eis ella ina fetg impurtonta persuna ch’jeu sai era discuorer da dunna tier dunna.» Dapi sis onns ei Chiara Solèr commembra da Thömus Maxon: «Senza il team savess jeu buca finanziar miu sport. Mo buca mo quei: En quel vegn fatg negin squetsch, il sustegn ei gronds era en muments ch’ei va buca aschi bein.» 2024 in onn d’emblidar Avon rodund in meins ha Vital Albin (26) contonschiu il dieschavel plaz en ina cuorsa cun participaziun internaziunala en Spagna. La fin d’jamna suonda gia la secunda a Rivera e l’autra jamna sgola l’elita svizra da mountainbike allas cuorsas da mountainbike dil Cup mundial en Brasilia. Suenter in onn spir difficultads spera il Lumnezian da returnar denter ils megliers dil mund: «Jeu hai giu da sbatter igl onn vargau cun corona, microplasma, ina scurlada dil tschurvi e la fin finala era cun simtoms d’in surtrenament. Ferton ch’jeu sun praticamein staus gnanc ina ga propi fits igl onn vargau alla partenza d’ina cuorsa, va ei ussa bein cun mei.» Il campiunadi mundial a Crans-Montana ed il campiunadi europè el Portugal ein sias grondas finamiras per quest onn: «Cun excepziun digl onn vargau sun jeu adina sequalificaus pils campiunadis mundials, uonn duess quei puspei reussir. Las empremas cuorsas dil Cup mundial vegnan a mussar nua ch’jeu sun cun mia fuorma.» Midau trenader Igl onn vargau ha Vital Albin ch’appartegn al cader naziunal da mountainbike, midau trenader: «Jeu treneschel ussa pli pauc, mo persuenter cun dapli qualitad. Aschia sun jeu era vegnius bein atras igl unviern.» Igl onn vargau eis el curdaus sin plaz 102 dalla rangaziun mundiala dils mountainbikers, ussa sesanfla el sin posiziun 85. «La finamira ei secapescha da vegnir aunc bia pli anavon. Mo persuenter drovel jeu era pazienzia. Duvrar ussa all’entschatta memia bia energia ei buca prudent», accentuescha Vital Albin. Uonn ha il team Thömus Maxon era absolviu in camp da trenament cun velo sin via en Croazia: «Quei ei stau ina nova experientscha. Sin via emprendan ins da concuorer en ina gruppa, d’esser en ina buna posiziun, da carrar spert sil plat e magari era da stuer dar culs cumbels. Tiel bike seconcentrescha la spertadad surtut sin ir ensi, quei che pretenda era in’autra musculatura.» La stagiun da mountainbike vegnenta savess sut circumstanzias esser decisiva pigl avegnir dalla carriera da Vital Albin: «Jeu sun motivaus cumpleinamein e selegrel sillas cuorsas. Aschi ditg ch’jeu hai plascher cuntinueschel jeu. Quei ei denton era dependent dil contract da profi ch’ei per mei secapescha era in aspect finanzial.» Vital Albin ei el siatavel onn sco profi da mountainbike. Chiara Solèr e Vital Albin ein semtgai Questa fin d’jamna ha liug a Rivera el cantun Tessin in’emprema concurrenza da mountainbike cun participaziun internaziunala. Dalla partida a quella ein era Chiara Solèr da Lumbrein e Vital Albin, oriunds da Tersnaus. Omisdus appartegnan al cader naziunal, Chiara Solèr a quel dallas junioras e Vital Albin a quel dall’elita. Els ein denton era commembers dil team da mountainbike Thömus Maxon. Quel ha presentau sias ciclistas e ses ciclists – denter auter Alessandra Keller e Mathias Flückiger – la mesjamna a Mustér. Disentis Catrina Experience cun siu investur Marcus Weber ei co-sponsur da Thömus Maxon, il team che s’auda agl anteriur campiun mundial da mountainbike Ralph Näf. Per Chiara Solèr e Vital Albin han duas concurrenzas absoluta prioritad quest onn, numnadamein ils campiunadis mundials a Crans-Montana ed ils campiunadis europès el Portugal. Omisdus atlets ein semtgai per las sfidas vegnentas, e lur optimissem empermetta bunas prestaziuns. (fmr/hh) Il 2024 ei buca staus in bien onn per Vital Albin, surtut ord vesta dalla sanadad. Ussa eis el sauns e vul sequalificar pils campiunadis mundials da mountainbike il settember vegnent a Crans-Montana. Chiara Solèr selegra sill’emprema cuorsa internaziunala dalla stagiun da mountainbike la fin d’jamna a Rivera el cantun Tessin.

Flem ei en in grond svilup. Igl 1 da schaner 2025 entscheiva la nova legislatura dallas autoritads. La Cuminonza d’interess dils secundindigens da Flem, Laax e Falera han envidau biabein 50 uniuns digl intschess dalla Arena Alva. Nov d’ellas han dau suatientscha agl invit la mesjamna vargada a Flem. Malgrad la participaziun plitost mudesta ein ins secunvegnius da cuntinuar cul dialog. Envidau haveva la Cuminonza d’interess dils secundindigens da Flem, Laax e Falera circa 50 uniuns localas digl intschess dalla Arena Alva ad ina scuntrada el Hotel Schweizerhof a Flem. La finala ein representantas e representants da nov uniuns da Flem, Laax e Sagogn semess a meisa la mesjamna vargada cun il president dalla cuminonza d’interess, Patrick Seliner e siu consuprastont Daniel Schwarzenbach. Sco quei che Daniel Schwarzenbach gi ei il signal per igl invit vegnius dil studi che la Cuminonza dils secundindigens ha schau elavurar la Scola aulta da Sogn Gagl. In studi presentau l’entschatta october 2024 che ha denter auter constatau ch’in cert basegns d’intensivar ils contacts denter indigens e possessuras e possessurs da habitaziuns da vacanzas seigi avon maun. In emprem pass Daniel Schwarzenbach ha fatg valer viers la FMR ch’ina biala schelta dallas uniuns localas seigi suandada agl invit. «Nus havein astgau beneventar representantas e representants dad uniuns sportivas e culturalas.» Para ei buca sulet la tschavera che la Cuminonza dils secundindigens ha schau survir el Hotel Schweizerhof stada buna. Il luvratori ha mussau che las possessuras ed ils possessurs dallas secundas habitaziuns enconuschan mo per part igl engaschi dallas uniuns localas, constatescha Daniel Schwarzenbach. «Biaras uniuns san denton era buc tgei che tschellas fan.» Tenor sias explicaziuns vul la cuminonza d’interess intensivar ils contacts denter indigens e secundindigens. «Jeu creigel che nus savein sustener las uniuns cun far reclama per lur events.» La cuminonza vul denton era motivar in ni l’auter secundindigen da separticipar activ alla veta culturala indigena. «Nus essan secunvegni da cuntinuar en ina moda ni l’autra cul dialog,» gi il commember dalla Cuminonza d’interess dils secundhabitonts. Ina buna caussa Claudio Coray ha representau la mesjamna vargada el Schweizerhof a Flem il Chor viril da Laax. El ei dil meini che l’idea d’organisar la scuntrada seigi stada buna e ch’ei hagi valiu la peina da dar suatientscha agl invit. «Ins sto renconuscher las stentas dils secundindigens da s’integrar.» Empau surstaus ei Claudio Coray staus che buca dapli uniuns han dau suatientscha agl invit. «Tier nus el Chor viril da Laax contan treis cantadurs cun sedia secundara ed els sesentan fetg bein en nies ravugl.» Il representant dil Chor viril Laax manegia che la cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns hagi midau empau la strategia. «Els tschercan il dialog e meins la confruntaziun cun las instanzas politicas e turisticas, ed aschia era cun la populaziun indigena.» Quei patratg conferma era Daniel Schwarzenbach. Il studi che la cuminonza ha giu schau elavurar ha puntuau la valur economica ch’ils possessurs dallas habitaziuns secundaras han per la regiun turistica dalla Arena Alva. E definau certas pretensiuns viers la politica ed il turissem local. Denter auter pretendan ils secundindigens in sez ella organisaziun turistica. Daniel Schwarzenbach conceda ch’ins seigi en discuors pertuccond quella ed autras pretensiuns. «En quella sparta molan ils mulins empau pli plaun.» Attaschai plitost al sport Erwin Ardüser ch’ei medemamein staus presents la mesjamna vargada fa attent al classic secundhabitont che vivi e lavuri a Turitg e che passenti sulet il temps liber en Surselva. «Quel tscherca, sche insumma, il contact cun uniuns sportivas e meins cun uniuns culturalas.» Ei igl interess viers la cultura indigena tuttina avon maun, stuessan els silmeins capir romontsch per separticipar ad ina uniun en in vitg romontsch, manegia Erwin Ardüser. Capientscha romontscha enquera era il president dalla Cuminonza romontscha da Flem, Marcel Camenisch, ch’ei medemamein semess a meisa cun ils secundhabitonts. El gi ch’igl interess per la cultura romontscha seigi avon maun tier biars secundindigens. «Nus lessan intimar tals che han gia fatg empremas experienzas linguisticas romontschas da separticipar a nossas sentupadas e tschintschar romontsch cun nus.» Aschia ch’era el e la Cuminonza romontscha da Flem ein interessai da cuntinuar cul dialog cun ils secundindigens.

Il venderdis sera ha la radunonza communala da Val S. Pieder acceptau in credit da 1,1 milliuns francs per la Via Leisalp. Ei setracta dalla secunda etappa da quei project da manteniment ed avertura. 200000 francs han vischinas e vischins concediu per catramar parzialmein la via da transport Hansjola – Wolfazu. La suprastonza communala ha orientau la radunonza communala davart las cunvegnientschas da cumpra e las cundiziuns dil prezi da cumpra resultadas dalla vendita dil hotel Therme igl onn 2012. Ord vesta d’ina consideraziun cumplessiva pertuccont las empermischuns d’investiziun taxescha la vischnaunca il contract per ademplius. Consequentamein seigien las cundiziuns en connex cul prezi da cumpra ademplidas. La radunonza communala ha dau il consentiment da scaffir ina nova plazza ell’administraziun communala. Medemamein ha ella acceptau ina naturalisaziun ordinaria. (cdm/fmr) La suprastonza communala da Val S. Pieder ha informau vischinas e vischins davart il contract da vendita dil hotel Therme 2012.

La surdada d’in menaschi puril sto esser planisada bein e sa succeder sin differentas vias. Per dar informaziuns a persunas interessadas da quei tema e sustener da far quei pass, organisescha il Center sursilvan d’agricultura (CSA) in arranschament d’informaziun. Quel ha liug mesjamna, ils 26 da mars 2025 allas 13.30 ella Stiva Salaplauna dil CSA a Mustér. Sco quei ch’ils responsabels dil center scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, porscha l’informaziun in’investa precisa en differentas fuormas dalla surdada dil menaschi puril. Experts e persunas involvidas directamein en in tal process rapportan da lur experientschas e dattan cussegls. D’udir ein Oscar Duschletta dil Plantahof e Sep Benedetg Candinas da Sumvitg che sa rapportar dalla surdada dil menaschi puril ordeifer la famiglia. Marcus Duff da Laus dilucidescha la surdada dil menaschi puril enteifer la famiglia, respectivamein ad ina cuminonza da generaziun. Igl arranschament sedrezza a puras e purs, successuras e successurs d’in menaschi ni a tuttas persunas che sefatschentan digl avegnir dall’agricultura. Ei dat la caschun da tschentar damondas e da discuorer cun auters interessents. (cdm/fmr) Il Center sursilvan d’agricultura a Mustér envida ad in scomi d’informaziuns ed experientschas en connex culla successiun d’in menaschi puril.

Dumengia, ils 30 da mars 2025, allas 19.00, prelegia Carlo Janka (38) ella Biblioteca Trun. Igl anteriur skiunz d’elita da Sursaissa prelegia ord siu cudisch che porta il tetel «Durchbruch – Mein Weg – Dein Erfolg!» e relata da siu temps sco sportist da professiun. Ils onns 2009 e 2010 ha Carlo Janka festivau ils pli gronds success. Al campiunadi mundial a Val-d’Isère igl onn 2009 ha el gudignau la medaglia d’aur el slalom gigant ed in onn pli tard eis el daventaus campiun olimpic en quella disciplina a Vancouver. Medemamein a Val-d’Isère eis el staus tierz ella cuorsa rapida. La stagiun 2009/10 ha Carlo Janka gudignau il classament total dalla cuppa mundiala ed ei staus secund el classament total dalla cuorsa rapida. El ha gudignau treis cuorsas rapidas, in super-G, quater slaloms gigants e treis concurrenzas dalla cumbinaziun ella cuppa mundiala. Ils 21 da december 2005 eis el partius l’emprema ga ella cuppa mundiala, ils 15 da schaner 2022 ha el terminau sia carriera. (fmr/hh) Carlo Janka prelegia ella Biblioteca Trun.

Igl onn 2025 para da daventar in bien onn per la branscha da baghegiar principala en Surselva. Semegliontamein sco egl entir cantun Grischun semova il volumen da lavur en rama digl onn 2024 e lez ei staus buns. Ina sfida restan ils aults prezis per material ed energia, mo era d’occupar las plazzas da lavur. Igl onn 2024 ei l’activitad da baghegiar carschida el cantun Grischun per 3,1 % en cumparegliaziun cugl onn avon. «Suenter ils onns problematics culla pandemia da corona ei l’economia da construcziun seconsolidada sin in nivel cun in volumen da lavur da rodund ina milliarda francs», scriva la Societad grischuna dils impressaris en sia bilanza digl onn vargau e la prevista per quest onn. Ina part essenziala dalla branscha da baghegiar principala el Grischun ei il sectur dalla construcziun bassa. Tenor la societad munta quel ussa puspei a rodund 55 % digl entir volumen suenter ch’el era curdaus sin 50 %. Per la fin digl onn 2024 disponevan las interpresas da baghegiar d’ina reserva da lavur da 470,6 milliuns francs. «Dapi 2020 essan nus ussa puspei el contuorn da 500 milliuns francs», constatescha la societad. La fin da zercladur 2024 eran 4985 persunas occupadas ella branscha da baghegiar principala. Quei ei 224 persunas ni 4,7 % dapli ch’in onn avon. Semegliont svilup en Surselva «Nus disponin buca da datas specificamein per la Surselva. Mo sin fundament da nossas enconuschientschas corrispunda il svilup en Surselva a quel dall’ulteriura part dil cantun Grischun. Era leu ei l’activitad da baghegiar stada igl onn 2024 levamein sur quella digl onn avon e consequentamein buna», di il meinafatschenta dalla Societad grischuna dils impressaris, Andreas Felix, sin damonda dalla FMR. Optimists eis el era per uonn: «La situaziun dalla fiera da habitaziuns, ils projects en connex culla construcziun d’implonts da producir energia sco era ils preventivs dallas vischnauncas, dil cantun e dalla Viafier retica empermettan ina bun’occupaziun era quest onn.» Per incarica dalla Societad grischuna dils impressaris fa l’interpresa BAK Economics AG mintga tschun onns in studi en fuorma d’ina prognosa davart la damonda sil sectur da baghegiar regiunala. «La pli nova prognosa da 2024 quenta pils onns 2025 entochen 2029 cun in lev carschament da 3,3 % el Grischun. Per la Surselva ei la prognosa schizun levamein aunc megliera grazia al sectur da construcziun aulta», relata Andreas Felix. Surmuntau l’iniziativa Igl onn 2012 ha il pievel svizzer acceptau l’iniziativa da secundas habitaziuns. Gest sin quei sectur era l’activitad da baghegiar en Surselva fetg buna. «Ils emprems treis onns suenter la votaziun ein biars projects concedi avon vegni realisai. Suenter 2016 ei quell’activitad tschessada marcantamein. Ils davos onns – surtut dapi la pandemia da corona – constatein nus che secundas habitaziuns ein puspei attractivas. Quei va denton sin donn e cuost da habitaziuns veglias e meina cheutras als problems enconuschents dils indigens d’anflar spazi da viver ellas vischnauncas», declara Andreas Felix. Las interpresas da baghegiar grischunas hagien reagiu sin quellas midadas: «Ellas han scuvretg novs segments dalla fiera ni adattau lur capacitads alla damonda. Mintga interpresa ha stuiu decider sezza en tgei direcziun ir. Ella retrospectiva constatein nus che las interpresas han apparentamein reagiu endretg e che la branscha ei consolidada oz.» Il slontsch ei semantenius L’iniziativa da secundas habitaziuns ei stada ina che ha fatschentau l’economia, en special la branscha da baghegiar. In’autra ei la pandemia da corona stada. Mo era en quei connex para il sectur da construcziun d’haver giu recepts. «Grazia allas stentas dalla branscha ella prevenziun ed il monitoring sco era la politica pragmatica dalla regenza ein ils plazzals adina stai en funcziun. Aschia ei il slontsch semantenius. Dapi che la pandemia ei tschessada ei il volumen da lavur sil baghetg seconsolidaus sin in nivel solid. Quei astgass restar aschia ils proxims onns.» Cuosts carschents Pei a pei culla carischia ein ils cuosts per energia e material da construcziun s’augmentai considerablamein ils davos onns. «L’emprema fasa dall’uiara ell’Ucraina eis ei strusch stau pusseivel da cumprar per exempel itschal, lenn ni products sin basa d’ieli sco per exempel isolaziun. Sche quei ei stau pusseivel, lu sulettamein per termins incerts e fetg aults prezis», constatescha Andreas Felix. Silsuenter ei la situaziun senormalisada, mo ils prezis ein restai aults. In auter problem che pertucca era la branscha da baghegiar ei d’anflar persunal, sco il meinafatschenta dalla Societad grischuna dils impressaris di: «Ina dallas grondas sfidas da nossa branscha ei segiramein da recrutar nova glieud, tener ella el menaschi e promover forzas da cader e professiunalas.» En quei connex seigien ils binaris vegni tschentai. Per professiuns e funcziuns da cader sil sectur dalla branscha da baghegiar detti ei differentas vias da scolaziun e perfecziun. La branscha da baghegiar principala en Surselva selegra d’in bien volumen da lavur quest onn. Andreas Felix ei meinafatschenta dalla Societad grischuna dils impressaris.

Las fatschentas da baghegiar en Surselva tschercan emprendistas ed emprendists da miradur. Pigl onn d’emprendissadi vegnent ei sulet in emprendist da miradur s’annunziaus entochen ussa. Tenor igl impressari Daniel Blumenthal, ch’ei era commember dalla suprastonza dalla Societad grischuna dils impressaris, ei la situaziun precara. La partiziun da miradurs alla scola professiunala a Glion smanatscha dad ir a piarder. Igl onn d’emprendissadi 2021/22 haveva la Surselva en tut 26 emprendistas ed emprendists da miradur. Igl onn vegnent – pia 2025/26 – vesa ei ora pil mument aschia sco sche la regiun havess aunc diesch: In emprendist egl emprem onn, tschun el secund onn e quater el tierz onn. Daniel Blumenthal che meina l’interpresa da baghegiar Valaulta Berni SA a Rueun plaida d’ina vera erosiun pertuccont il diember d’emprendistas ed emprendists da miradur en Surselva: «La reducziun dils davos quater onns ei extrema.» En cumparegliaziun cul diember da scrinarias e scrinaris ei la situaziun bunamein dramatica (mira era box). «Leu ei il diember staus pli u meins constants ils davos onns. 2021/22 havevan las scrinarias en Surselva aunc en tut 33 emprendistas ed emprendists, ussa eis ei tuttina aunc en tut 26», declara Daniel Blumenthal. Partiziun periclitada Quei diember sminuent d’emprendistas ed emprendists da miradur ha la consequenza ch’ei maunca vonzeivi forzas da lavur qualificadas ellas interpresas da baghegiar. Mo quei ei buca il sulet problem che sepresenta. «Cun tschun emprendists per onn sa la partiziun dils miradurs dalla scola professiunala a Glion vegnir menada. Cun treis ni quater dat ei ina lubientscha speciala dil cantun. Sche nus havein mo in ni dus, lu vegnan quels a stuer serender alla scola professiunala a Cuera. Quei ei ina situaziun precara», di Daniel Blumenthal. La resca che la partiziun vegni serrada ei dada, damai ch’in sulet giuven che vegn ord scola ha suttascret entochen uss il contract per far igl emprendissadi da miradur en Surselva. «Alla sentupada dils impressaris dalla mesjamna ad Andiast hai jeu appellau da far tut il pusseivel d’occupar aunc entginas plazzas d’emprendissadi da miradur entochen la fin da zercladur», di Daniel Blumenthal che scolescha era emprendists da miradur en si’interpresa. El avertescha: «Quei mument che nus perdin quella partiziun, vegn ei ad esser grev da procurar che quella retuorni a Glion. Per quei motiv stuein nus agir ussa.» Stentas supplementaras Silla damonda, daco che la situaziun pertuccont emprendistas ed emprendists da miradur seigi pigiurada talmein, rispunda Daniel Blumenthal ch’ei era expert als examens da miradur a Sursee: «Quei ei grev da dir. In motiv ei segiramein il svilup demografic negativ. Jeu ditgel in exempel: El scalem superiur da Lumnezia havevan nus 44 scolaras e scolars igl onn da scola 2016/17. Igl onn da scola actual eis ei aunc 21.» Sin fundament d’ina retscherca fatga tier emprendistas ed emprendists el cantun Grischun ein denton aunc autras enconuschientschas sedadas: «Ina ga ni l’autra maunca era il sustegn dils geniturs ni era dils scolasts per la professiun dalla miradura ni dil miradur. Sch’ei vegn praticamein discussegliau da far quei emprendissadi, lu eis ei capeivel ch’ei vegn iu in’autra via.» Daniel Blumenthal ei denton era critics enviers las interpresas da baghegiar: «Nus stuein declarar meglier allas giuvnas ed als giuvens tgei biala clamada che quei ei. Lu era las pusseivladads da sescolar, seperfecziunar e far carriera sin quei sectur. Ei sa esser che biaras e biars han in falliu maletg da quella professiun.» Animar giuvenils d’emprender da miradur entscheivi gia tier in bien fuffergnadi ed ina discussiun communabla culs giuvenils ed ils geniturs. Pils fuffergnadis dispona la Societad grischuna dils impressaris d’in fil tgietschen en fuorma d’in messadi. Professiun mercantila pli tschercada che professiuns sil baghetg Igl onn 2024 ein 239 persunas sedecididas pigl emprendissadi mercantil el cantun Grischun. Quei ei bunamein il dubel da tut quellas e quels ch’ein sedecidi d’emprender da scrinari, lennari ni miradur ensemen. Persuenter dat ei differents motivs. La statistica ch’igl Uffeci per la formaziun professiunala dil cantun Grischun ha mess a disposiziun alla FMR dat ina survesta dallas professiuns eligidas per in emprendissadi ils davos quater onns el cantun Grischun. Claramein alla testa da quels onns ei in emprendissadi mercantil. Tuts treis onns suonda igl emprendissadi sco specialista ni specialist da sanadad sil secund plaz e quel dil commerci da detagl sil tierz plaz. Cheu la survesta dils emprendissadis ch’ein vegni eligi 2024 il pli stedi el Grischun: Commerciant/a 239 Specialist/a da sanadad 133 Commerci da detagl 99 Specialist/a da hotel 71 Pur/a 70 Specialist/a da tgira 65 Scrinari/a 58 Dessignader/dessignadra 51 Electroinstallatur/a 50 Informaticher/informaticra 42 Miradur/a 41 Specialist/a d’automobil 33 Coiffeur/coiffeusa 32 Lennari/a 31 Cuschinier/a 29 Logisticher/logisticra 29 Assistent/a dental/a 27 Specialist/a apoteca 26 Bostger/a 26 Assistent/a da pratica medicinala 26 Polimecanist/a 23 Immensas midadas ils davos 35 onns Sco igl ei stau d’endriescher digl Uffeci per la formaziun professiunala dil cantun Grischun ei la situaziun dalla fiera dils emprendissadis semidada da rudien ils davos rodund 35 onns. Ferton ch’ei deva aunc entuorn 1990 plitost paucas plazzas en cumparegliaziun cul diember che tschercava plazza d’emprendissadi, ei da constatar oz gest il cuntrari. Ei regia ina situaziun cun dapli plazzas che dunnas giuvnas ed umens giuvens che bandunan la scola populara. Anflar bunas emprendistas e buns emprendists ei ina sfida. Il motiv principal ei il svilup demografic, surtut ella periferia. Il diember sminuent da naschientschas s’effectuescha ussa sil sectur dallas plazzas d’emprendissadi, mo era dalla tscherca da glieud qualificada. En cumparegliaziun cun auters cantuns profitescha il Grischun pauc dall’immigraziun. Tonaton constatescha igl uffeci che las cefras ein sestabilisadas ils davos onns. (fmr/hh) Emprendists da miradur mauncan Culla branscha da baghegiar principala va ei bein – er en Surselva. Fastedis caschuna ad ella denton la munconza d’emprendistas ed emprendists da miradur. La consequenza: La Surselva savess piarder sia partiziun da scolaziun dils miradurs a Glion. Hans Huonder/FMR 2024 ei staus in bien onn pil sectur da baghegiar principal en Surselva. Sin fundament dallas reservas da lavur ed in tschuppel projects pli gronds ei era quel d’uonn buns. Tonaton dat ei ella branscha da baghegiar principala dalla Surselva era fastedis. In da quels ei la munconza d’emprendistas ed emprendists da miradur. Pigl onn d’emprendissadi 2025/26 han las interpresas en Surselva entochen ussa tuttas ensemen sulettamein in contract d’emprendissadi da miradur sut tetg. Il commember dalla suprastonza dalla Societad grischuna dils impressaris, Daniel Blumenthal, plaida d’ina situaziun precara. Quella pudess prest era haver consequenzas silla formaziun dallas emprendistas e dils emprendists da miradur. «Quei mument che nus havein mo in ni dus emprendists, vegnan quels a stuer serender alla scola professiunala a Cuera», di el. Alla sentupada dils impressaris l’jamna vargada ad Andiast ha el appellau als collegas da s’engaschar per impedir quei. La branscha da baghegiar principala stoppi daventar pli activa ella recrutaziun d’emprendistas ed emprendists. Tenor igl impressari e commember dalla suprastonza dalla Societad grischuna dils impressaris Daniel Blumenthal eis ei il mument fetg grev d’anflar emprendistas ed emprendists da miradur en Surselva.

Vischinas e vischins da Sagogn han acceptau la gievgia sera l’emprema part dalla revisiun parziala dalla planisaziun locala. Medemamein ei il scamond da fiugs artificials che fan canera vegnius acceptaus. Alla radunonza communala ei la demissiun da gerau Hannes Furger vegnida communicada. La gievgia sera ei la radunonza communala da Sagogn sefatschentada dall’emprema part dalla revisiun parziala dalla planisaziun locala. Quella pertucca denter auter il sforz da surbaghegiar parcellas ella zona da baghegiar. La lescha da baghegiar che fuorma ina part da quella revisiun, ei vegnida cumpletada cun novas disposiziuns davart la mobilisaziun dil terren da baghegiar sco era davart la taxa sin plivalur. Il termin per l'obligaziun da surbaghegiar terren, respectiv parts da terren che sesanflan gia en ina zona da baghegiar, ei vegnida fixada sin otg onns. Cun grond pli han vischinas e vischins acceptau quella revisiun parziala dalla planisaziun locala. Sco il canzlist communal Claudio Cavelti ha detg sin damonda dalla FMR, ha ei dau entgins votums e damondas en connex cun quella tractanda. Ina secunda etappa En ina secund’etappa dalla revisiun dalla planisaziun locala che suonda ussa vegn elavurau da niev la basa dil maletg dil vitg. En revisiun vegnan differents ulteriurs temas el territori habitau ed en special era dalla cuntrada. Ina dallas damondas che vegn a fatschentar vischinas e vischins ei igl agir pertuccont clavaus existents enteifer la zona dil vitg. La damonda arisguard quels ei stada in dils motivs che la revisiun dalla planisaziun locala ei vegnida refusada il zercladur 2024. Sin fundament da quella decisiun ei la suprastonza communala allura sedecidida d’etappar la revisiun dalla planisaziun locala. Igl ei previu d'involver la populaziun el process da consultaziun sco era davart ulteriuras pusseivladads da cooperar, sco igl ei stau il cass per l’emprema etappa. Negina exzonaziun Sco Claudio Cavelti ha detg alla FMR, sto la vischnaunca da Sagogn buca reducir la zona da baghegiar. Tenor la lescha federala davart la planisaziun dil territori sto la zona da baghegiar corrispunder al basegns probabel da 15 onns. Tenor il plan directiv cantunal ei Sagogn ina vischnaunca cun zonas da habitar, mischedadas e dil center ch’ein surdimensiunadas. «Da principi ston quellas vischnauncas cun zona da baghegiar surdimensiunada reducir las reservas en zona da baghegiar. Sin fundament dil svilup positiv dalla populaziun dils davos onns e digl avegnir, mo era en connex cul svilup ch’ei da spitgar sil sectur da baghegiar ei il basegns dallas reservas en zona da baghegiar daus a Sagogn. Per quels motivs ha la suprastonza communala decidiu da principi da buca far exzonaziuns», constatescha la suprastonza communala. Tenor Claudio Cavelti ei la preexaminaziun dalla revisiun parziala dalla planisaziun locala entras il cantun positiva. Scamond da fiugs artificials Cun gronda marioritad han vischinas e vischins acceptau la gievgia sera la revisiun parziala dalla lescha da polizia. Quella revisiun pertucca igl artechel 14 dalla lescha ch’ei formulaus ussa suandontamein: «Igl ei scumandau sigl entir territori communal d’arder fiugs artificials, cun excepziun da fiugs artificials pigns sco fiugs a meisa, candeilas magicas, fiugs bengals e vulcans sco era salvas e petardas d’honur duront aultas fiastas ecclesiasticas. Sin damonda a scret sa la suprastonza communala lubir excepziuns e fixescha il liug, il mument e la durada dil fiug artificial.» Demissiun da Hannes Furger Alla radunonza communala dalla gievgia sera ha la suprastonza communala communicau la demissiun da gerau Hannes Furger. El seretila per immediat per motivs persunals. Hannes Furger era en uffeci dapi igl emprem da fenadur 2024. El era responsabels pils fatgs da baghegiar, militar, protecziun civila, pumpiers e polizia. La radunonza communala da Sagogn ha acceptau la gievgia sera in’emprema part dalla revisiun dalla planisaziun locala.

Il comite che ha organisau ils davos onns il Surselva Maraton a Sedrun ei sedecidius da seretrer. Sch’ei reussescha buca d’anflar successuras e successurs entochen ils 6 d’avrel 2025 ei quella concurrenza da cuorsa liunga, ch’appartegn era al Swiss Loppet, historia. La communicaziun ch’il comite d’organisaziun dil Surselva Maraton ha fatg ell’ediziun dils 21 da mars 2025 digl organ ufficial dalla vischnaunca da Tujetsch, La Tuatschina, ei buca dil tut surprendenta. En quella constatescha el: «Resumond constatein nus che la participaziun ei fetg magra, igl interess davart aspectaturas ed aspectaturs ei medemamein tschessaus e plirs commembers dil comite d’organisaziun vulan remetter e surdar lur incumbensas en novs mauns. Per quels motivs havein nus priu la decisiun da calar cul Surselva Maraton.» Duas jamnas peda da s’annunziar Sco quei ch’il comite scriva plinavon, san interessentas ed interessents che vulan dar novs impuls a quell’occurrenza e surprender il tgamun s’annunziar. Quei sto succeder entochen sil pli tard ils 6 d’avrel 2025. Sche quei succeda buca ha il Surselva Maraton negina cuntinuaziun. Uonn eis el vegnius arranschaus per la 35avla ga la fin d’jamna dils 25 e 26 da schaner 2025. La medema fin d’jamna han ils organisaturs da quel era purschiu cuorsas dils giuvenils el rom dil BSV Nordic Cup e dil Cup nordic Energia alpina sco era concurrenzas dil Swiss Cup. «Tuttas concurrenzas ein reussidas bein e per cumpleina cuntentientscha», constatescha il comite d’organisaziun cun Guido Friberg alla testa. Ella medema communicaziun scriva il comite denton era: «Gia avon in onn essan nus stai avon la decisiun co agir. Nus havein buca semplamein vuliu schar curdar las occurrenzas. Duront quei onn havein nus empruau da motivar nova glieud da s’engaschar, denton senza success.» Decisiun ei buca stada sempla «Quella decisiun ei buca stada sempla, mo ella ei semadirada il davos onn. Ei fagess veramein mal sch’ei dess negina successiun pil maraton. Culla communicaziun ella Tuatschina havein nus denton buca vuliu sbatter igl esch, mobein dar la pusseivladad a persunas che han interess da cuntinuar cul Surselva Maraton da s’annunziar», ha Guido Friberg detg sin damonda. En favur dalla caussa spera el ch’ei detti forsa tonaton interessents: «Sch’ei dess tals fussen nus segiramein promts da sustener els cull’experientscha che nus havein fatg.» Pertuccont las cuorsas dils affons savess ei dar ina cuntinuaziun. Quellas savessien vegnir arranschadas en ina fuorma pli sempla. Tuttas e tuts commembers dil comite d’organisaziun – Guido Friberg, Toni Cathomen, Esther Nufer, Karin Bär e Monika Bearth – ein stai engaschai biars onns en favur dil maraton e las autras concurrenzas da cuorsa liunga en Val Tujetsch. Emprem maraton 1987 Il Surselva Maraton ei vegnius arranschaus l’emprema ga igl onn 1987. Las empremas ga ha el menau da Surrein a Trun e lu enviers Mustér cun arrivada a Sedrun cun ina distanza da 42 km. Gia la fin dils onns 1980 ed ils onns 1990 ha el buca saviu vegnir purschius regularmein pervia dalla munconza da neiv sil tschancun original. 1993 eis el vegnius organisaus per l’emprema ga a Sedrun/Rueras, era gliez onn perquei che la neiv ei vegnida tard ed ha buca pli lubiu da far loipa da Trun entochen Sedrun. La fin dils onns 1990 ein las organisaturas ed ils organisaturs allura sedecidi da dislocar il menaschi cumpleinamein en Val Tujetsch. Ils megliers onns ha il Surselva Maraton giu entochen varga 400 curridras e curriders. Sis onns ha Guido Friberg presidiau il Surselva Maraton. Ussa ston auters siglir els stadals, cass cuntrari ei il maraton historia. Prest negin Surselva Maraton pli? Il 35avel Surselva Maraton la davosa fin d’jamna dil schaner 2025 a Sedrun-Rueras savess esser staus il davos. Ell’ediziun dils 21 da mars 2025 digl organ ufficial dalla vischnaunca da Tujetsch, La Tuatschina, communichescha il comite d’organisaziun dil maraton ch’el vegni buc a cuntinuar. La participaziun al maraton seigi sesminuida ed igl interess dallas aspectaturas e dils aspectaturs seigi medemamein tschessaus. Entochen ils 6 d’avrel 2025 dat il comite la caschun a persunas interessadas da cuntinuar cul Surselva Maraton da s’annunziar. Dat ei neginas successuras e negins successurs per in comite d’organisaziun, s’auda la cuorsa alla historia. Gia avon in onn haveva il comite d’organisaziun dau d’entellir ch’el vegli calar. (fmr/hh)

Avon onns ei il luf turnaus en Svizra. Dapi lu ein las discussiuns e las debattas pertuccont il luf grondas. Tgei munta siu retuorn? Tgei consequenzas ha la preschientscha dil luf? Tgi ei il luf atgnamein? Madleina Manetsch lavura sco responsabla per la furmaziun professiunala en in center da sanadad a Männe­dorf. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg. Per dir la verdad sai jeu buca bia sur dalla bio­logia ed ils cumportaments dils lufs. Per saver crear in punct da vesta drovel jeu informaziuns. Ei vala la peina da tedlar meinis elementars e fundamentals. Aschia sedecidel jeu da visitar in referat a Basilea. Arrivada en la sala, salidel jeu il referent. El discuora era romontsch. El, che leva la damaun avon ch’il sulegl. El, che ha gronda pazienzia e spetga uras per ina sentupada tut aparti. El, che scriva sias experientschas e che raquenta da sia fascinaziun. Cun «el» manegel jeu Peter A. Dettling. El discuora sur da sias sentupadas cun ils lufs. Jeu sentel spert ch’il luf ei bia dapli che mo quel che scarpa nuorsas. Peter A. Dettling fa bellezia fotografias el Canada (leu ha el viviu varga 20 onns) ed en Svizra. Fascinaus dil far e demanar dils lufs raquenta il Tuatschin da sias retschercas. «Il mitus ch’ils lufs seigien animals nauschs ei en nus. Derasar famas sur dils lufs ei buc ina raritad», di Peter A. Dettling. En Svizra ein ils davos lufs svani circa igl onn 1880. Silsuenter eis ei vegniu fetg ruasseivel pertuccont il luf. Famiglias da lufs ein buca pli dentuorn. Magari in ni l’auter luf ch’ei cumparius, mo beingleiti era svanius. Igl onn 1978 semuossa in luf singul a Lai. La histeria ei gronda. Spert vegn el sittaus. Igl onn 1994 ein dus lufs vegni observai ella regiun dil Valleis. Siat onns pli tard ei in luf arrivaus ella Surselva. Igl emprem luf che s’installescha en in revier e viva leu. Igl onn 2011 ein ils lufs vegni observai sil Calanda. In onn pli tard ei l’emprema famiglia da lufs vegnida registrada ufficialmein el Grischun. Cun sia fascinaziun per ils animals selvadis vesa Peter il retuorn dil luf ord in’autra vesta. Cun dar in’egliada da lezza vart, semida la bestia luf en ina creatira intelligenta e sociala. Tut quei dat ina dinamica differenta. Il destin dil triep, nua ch’il luf-bab ei vegnius sittaus e nua ch’in luf jester entra pli tard el ravugl dalla famiglia ed adoptescha quasi ils cagneuls, quel fascinescha mei. La luffa accepta il niev luf-bab ed els vivan vinavon sco famiglia. Ei dat paucs auters animals sco il luf che sedeporta socialmein semegliont al carstgaun. Il luf leventa bia critica, resalvas ed emoziuns – denton ferms arguments han perschuadiu mei. Il retuorn dil luf ei buc in desaster. Jeu tilel alla fin dil referat in facit persunal. Il luf ei turnaus ed ei sedecidius da star. El ha effects positivs pigl equiliber ecologic. Normalmein tegn il luf di­stanza dil carstgaun. Muort l’entrada dil carstgaun el refugi dils lufs, vegn lur spazi da viver adina pli pigns. Aschia drova la Svizra in’intensiva protecziun da muntaneras. Quella sfida selai realisar – cun sistems che funcziuneschan dapi tschentaners. Cun quellas protecziuns vegn era il schurmetg general d’animals rinforzaus. Il sguard el vargau muossa stedi che sedustar encunter la natira ei mai raschuneivel. Madleina Manetsch lavura sco responsabla per la furmaziun professiunala en in center da sanadad a Männe­dorf. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

Per l’entschatta dalla stagiun da mountainbike a Rivera el cantun Tessin ha ei dau buns resultats per Vital Albin da Tersnaus/Cuera e Chiara Solèr da Lumbrein. Ella cuorsa dil Swiss Cup cun participaziun internaziunala ei Vital Albin serangaus sco quart ella categoria dall’elita. Aschia ha el saviu recaltgar impurtonts puncts per la rangaziun mundiala. Ch’el ha la fin finala buca contonschiu il podest po vegnir attribuiu ad in incap tecnic. Ina roda defecta ha custau empau temps ad el. Chiara Solèr ha terminau la cuorsa dallas junioras U23 sil bien siatavel plaz da rodund 40 ciclistas partidas en quella categoria. (cdm/fmr) Vital Albin ei partius bein ella stagiun da mountainbike.

Dils 5 d’avrel entochen ils 6 da fenadur 2025 dedichescha il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun in’exposiziun speciala a Fortunat Cagienard. El carschius si a Trun, ha viviu cun sia famiglia a Sargans e havess saviu festivar uonn igl anniversari da 90 onns. Fortunat Cagienard ei staus illustratur, restauratur ed artist independent. Siu stil ei sesviluppaus culs onns dil realissem agl abstract. Matias Spescha, Alois Carigiet e Gieri Schmed ein bein ils artists ils pli enconuschents da Trun. Mo ei ha aunc dau auters ed in da quels ei Fortunat Cagienard. «Fortu C.» - sco el vegneva numnaus – ei naschius ils 4 da fenadur 1935 a Trun. El ha giu il siemi da daventar graficher e quel ei daventaus realitad. Suenter haver frequentau la scola populara a Trun ha el absolviu la scola professiunala d’art a Turitg e Lucerna. Igl ei suandau viadis da studi ell’Engheltiara, Hollanda, Frontscha, Italia, Grecia e Spagna. Quels studis han influenzau fetg sia lavur artistica. Naven da 1965 ha Fortunat Cagienard habitau cun sia famiglia a Sargans. Professiunalmein ha el cussegliau picturas e picturs en lur elecziun da colurs. Ils davos onns da si’activitad professiunala ha el viviu da sias ovras. Fortunat Cagienard ei morts ils 11 da schaner 2022. Ils proxims treis meins dat il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun in’investa el spectrum dallas lavurs da Fortunat Cagienard. La revista da siu art cumpeglia pressapauc 40 ovras. Quellas ein da veser dils 5 d’avrel – il di dalla vernissascha – entochen ils 6 da fenadur 2025. «Malegiar ei in’aventura» «Ins sa luvrar dis en e dis ora vid in maletg. L’intuiziun empeila e la ponderaziun controllescha. Malegiar ei in’aventura, savens san ins buca co la fin ei.» Quels patratgs ha Fortunat Cagienard nudau igl onn 1996 sut ina da sias ovras abstractas. A quei stil ha el dedicau la davosa fasa da sia lavur d’art. Siu fegl Jörg Cagienard, ch’ei ensemen cun sia sora Anita curatur dall’exposiziun che vegn mussada ils proxims treis meins a Trun, seregorda: «Igl interess per la pictura e pigl art ei sesvegliaus tier el gia da buobet. El mava a Trun tier Alois Carigiet e schubergiava ils pennels. Enqual ovra dad el regorda lu era facticamein agl art d’Alois Carigiet. Lez ha segir era inspirau miu bab.» Dil realissem agl abstract Ell’emprema fasa da sia lavur da pictur-artist ei Fortunat Cagienard sededicaus al realissem. A quel ei suandau il surrealissem, maletgs da stil e persunas senza fatscha. Quei svilup el decuors dalla veta digl artist ha la fin finala menau el ad ovras abstractas. «Il process da malegiar in maletg ei per mei ina greva lavur e tuttina legreivla. L’entschatta eis ei in impuls, ina ferma motivaziun ed in desideri da malegiar, mo senza ina clara imaginaziun. Quei pretenda concentraziun e calma.» El ha buca mo cattau igl agen stil, mobein saveva era co mischedar e schizun co crear sez colurs. «Jeu seregordel aunc bein co el ha barschau in lenn ruver en curtgin per silsuenter nezegiar la tschendra per far colur», di Jörg Cagienard che selegra sill’exposiziun cun ovras da siu bab. Fortunat Cagienard malegiava cun ieli, acril ed aquarel. Schau inspirar da Michelangelo Igl onn 1993 ha Fortunat Cagienard scret sut ina da sias ovras: «En mia giuventetgna hai jeu malegiau cuolms, animals e carstgauns. Spert ha mo aunc il moviment e l’expressiun dil carstgaun interessau mei. Las figuras energicas e moviment da Michelangelo e Hodler, mo era las colurs da Césanne e Van Gogh han impressiunau mei.» Fortunat Cagienard ha presentau sias ovras a pli che 80 exposiziuns ed ha scaffiu in tschuppel ovras pil maun public. Sias lavurs sesanflan oz en differentas collecziuns. Enconuschents ei Fortunat Cagienard era per sias illustraziuns en cudischs d’affons. La retscha da tschun toms «Grischetta» sco era sias illustraziuns en «Bald ist Nikolausabend» ed en «Die Bären im Scarlettatal» ein perdetgas da siu stil unic e da sia creativitad. Igl artist oriund da Trun ha denton era scaffiu ina partida sculpturas, denter auter ord metal. Ulteriuras informaziuns ein da cattar silla pagina www.fortuc.ch. La vernissascha dall’exposiziun cun ovras da Fortunat Cagienard el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa ei sonda, ils 5 d’avrel 2025, allas 16.00. Ovras da Fortunat Cagienard a Trun Sonda, ils 5 d’avrel 2025, vegn l’exposiziun speciala cun ovras da Fortunat Cagienard aviarta el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. L’exposiziun cuoza pressapauc treis meins. Fortunat Cagienard ei carschius si a Trun. Suenter haver bandunau sia patria pils studis e per s’engaschar professiunalmein ha el viviu cun sia famiglia a Sargans. Il pictur-artist ch’ei morts avon treis onns havess cumpleniu uonn ils 90. Quei tierm ei motiv avunda pil museum da mussar in tschuppel ovras da Fortunat Cagienard. Il spectrum da pictura ei vasts. Naven dil realissem eis el sesviluppaus ad ovras abstractas. El ha malegiau cun acril, ieli ed aquarel. Fortunat Cagienard ha denton era scaffiu in tschuppel sculpturas. Sias ovras ein da veser oz en collecziuns, mo lu era en loghens publics. (fmr/hh) Fortunat Cagienard ei buca mo staus pictur-artist, el ha era scaffiu in tschuppel sculpturas. Il stil da Fortunat Cagienard ei semidaus el decuors da si’activitad artistica. In’ovra ord igl emprem temps da lavur dil pictur-artist Fortunat Cagienard ch’ei carschius si a Trun.

All’entrada dalla Val Uastg sper l’ustria Bogn da Peiden ei ina part dil grep marsch sbuaus a val l’jamna vargada. Il grep dalla Val Uastg schai sin territori dalla vischnaunca da Ilanz/Glion che sto rumir il material dalla bova per tener liber igl ual. Da medem mument ei il cantun vidlunder da realisar in pachet da mesiras per segirar la preit crap ed il mir da sustegn silla via viers Duin. «Ussa ei in ton da quei grugn che smanatschava da sbuar vegnius giuado», di Marcus Walder, il menader dil luvratori communal da Ilanz/Glion, davart la sbuada ella Val Uastg. La vischnaunca vegni a rumir il material e procurar ch’il vau digl ual seigi libers. Tenor Eugen Duff, il menader digl Uffeci districtual da construcziun bassa Surselva, tangheschi la sbuada buca la via cantunala. Pli exponius seigi il Bogn da Peiden, sche l’aua digl ual vegnessi retenida e massi surora. Il grep ch’ei sbuaus secatta gest sur l’entrada alla Val Uastg ch’ei il cunfin denter la vischnaunca da Ilanz/Glion (Duin) e Lumnezia. Questa fotografia muossa la sbuada dil grugn sper il Bogn da Peiden all’entrada dalla Val Uastg. La bova da crappa ei vegnida giuado dalla vart dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Grep marsch Il grugn dil grep ch’ei sbuaus l’jamna vargada. ei la suletta part dil massiv da grep marsch che s’auda tier l’anteriura vischnaunca da Duin (oz Ilanz/Glion). Omnipresenta ei la preit crap per liung dalla via cantunala. Al grep labil appartegn era l’emprema storta dalla via da Duin. Quellas duas parts vegnan segiradas digl Uffeci cantunal da construcziun bassa (UCB). Tenor Eugen Duff hagi il cantun segirau il tschancun per liung dalla via cantunala da Duin gia igl onn 2019/2020, quei cun metter en ancras e cun stender reits ed umbrivals da segirtad. «La primavera, cura che la neiv liua, datti bugen bovas da crappa dil grep marsch», di Eugen Duff. Storta da Miradun Il massiv da grep marsch dado il Bogn da Peiden ei gia staus avon 10 onns in tema che ha occupau il cantun. Sill’altezia dalla storta da Miradun per liung dalla via cantunala che meina si Duin ha igl UCB realisau anno 2016 differentas mesiras per segirar il grep. Aschia han ins segirau il grep sut la storta da Miradun cun ancras e reits per retener la crappa ed evitar che quella sballuni giu silla via cantunala viers Val Sogn Pieder. Sco quei che la regenza grischuna scriva en sias communicaziuns dils 27 da fevrer 2025 hagi ins denton viu pli tard ch’ei seigi buca stau pusseivel da retener il grep cun las mesiras da lezzas uras. Il cuntrari: Il grep semovi aunc adina viers la via da Val Sogn Pieder ed ei seigi bein pusseivel che l’entira preit crap savessi sballunar el decuors dils proxims decennis ell Val Uastg. In niev project Il scenari dalla sballunada totala vul la regenza evitar. Perquei ha ella decidiu in niev project sigl areal dado il Bogn da Peiden. Quei project preveda lavurs da francar la preit crap. Plinavon vul ins metter ancras el fundament dalla preit crap per stabilisar il fundament dil grep. Ulteriuras mesiras dil project pertuccan lavurs da drenascha e lavurs da segirar il mir da sustegn per liung dalla via da Duin. Il grugn dalla Val Uastg ei sballunaus L’jamna vargada ei ina part dil grugn dil grep marsch sbuaus a val ed ha curclau il letg digl ual che vegn numnaus Uastg ni era ual da Duin. Il grep marsch cun siu grugn ch’ei mo ina pintga part dil massiv da grep schai sin territori dalla vischnaunca da Ilanz/Glion. Per la preit-crap per liung dalla via cantunala e pil grep ell’emprema storta dalla via da Duvin ei igl Uffeci cantunal da construcziun bassa responsabels. Tenor Eugen Duff, menader digl Uffeci da construcziun bassa Surselva, hagi il cantun segirau sia part si viers la via da Duvin gia igl onn 2019/2020 cun metter en ancras e cun stender reits ed umbrivals sa segirtad. «Il grep ei marschs e la primavera cura che la neiv liua datti bugen bovas da crappa dil grep marsch che vegnan giuado», di Eugen Duff. (fmr/mg) Gest avon la Val Uastg secatta la preit crap ch’il cantun ha ad interim curclau cun reits da protecziun. Survart la via da Duin culla storta da Miradun. Questa fotografia muossa la sbuada dil grugn sper il Bogn da Peiden all’entrada dalla Val Uastg. La bova da crappa ei vegnida giuado dalla vart dalla vischnaunca Ilanz/Glion.

Per miu anniversari hai jeu retschiert in cudisch da messa – sco ins schess quei el lungatg dil pievel. Ei setracta dad in cudischet cul tetel «Devoziuns per catolics fideivels», dataus digl onn 1870 e surdaus 1874 ad ina giuvna da Murissen en Lumnezia. Gie, ei deva aunc temps nua ch’ei vegneva differenziau denter catolics fideivels e quels meins. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira. Miu collega che ha regalau quei cudisch a mi haveva cumprau el en in antiquariat el Valleis. Cudischs insumma e pér dadretg cudischs vegls attrain adina mi’attenziun. Tgei historia stat davostier? Tgi ha sfegliau lien el decuors dil temps e schau anavos ses fastitgs? E co ei il cudisch vegnius dalla Surselva el Valleis? Cun sfegliar lien e leger in tec en crusch e traviers ei curdau si a mi ch’ei stat scret atras atras Vus, cu ei va per plidentar Diu. Detg sincer: perfin per mei ei quei in tec jester. Da tschintschar sur da Diu ella pli aulta fuorma da hofliadad para a mi in tec suspect. Era sch’el fuss vengonz da quella stema. Silpli vegness aunc la titulaziun «Els» en damonda. Pertgei cun «Els» vegnevan ils Sur plevons plidentai avon decennis – aschia silmeins mia memoria ord raquents da mia tatta e da miu aug. Basta, il cudisch schai dapi jamnas tier mei a casa e fa in tec puorla. Schegie che l’oraziun dalla sera plidenta mei, eis el dapli decoraziun ch’auter. E tonaton: il Vus per Diu – quei ei probabel il motiv instinctiv dad urar cun auters utensils enstagl cun il cudisch vallesan. In da quels utensils ein apps sil telefonin. Sin talas applicaziuns teidlel jeu mintga damaun in patratg per il di, scret e legiu avon d’in pader austriac. Sin in’autra app datti impuls quotidians per la cureisma. E tier in da quels impuls ei il messadi vegnius tschei di sco el ha stuiu vegnir en quella situaziun: Plidenti Diu adina sco Tiu meglier amitg, plidenti el direct e concret e senza firlefanzas. Pia il cuntrari da quei che jeu legel el cudisch – e detg sincer, era in tec auter che quei che jeu enconuschel miu urar. Schegie che jeu drovel era il Ti per urar, eis el tuttina buca directs e bia gadas accumpignaus da biars plaids beinvulents ed in falliu respect. Aschia ch’era quella moda e maniera recumandada ella app ei per mei curiosa e jastra. Tuttina ha ei cudizzau mei d’empruar or ina gada era quella metoda. Pertgei sentiu cul cor ei quei la suletta via ed il sulet logic. Ed era sch’igl ei iu meglier che spitgau – propi cular culi buc aunc da discuorer cun l’armada celestiala sco cun amitgs. Denton tochen Pastgas vai aunc in pèr dis. Aschia che miu pensum da cureisma ei il trenament d’entrar directamein en contact, en lingia directa, ensiviars. – Quei selai far. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira.

Dapi 25 onns sepresentan las formaziuns dils Movis regularmein sin tribuna a Mustér. Per quei giubileum ein affons, giuvenils e carschi da veser uonn cun in program special. Sut il tetel Semova festiveschan ils Movis, ina partiziun dall’Uniun da gimnastica Cadi, il giubileum d’in quart tschentaner. Sco usitau il meins d’avrel presentan endisch gruppas da moviment e sault lur coreografias sin tribuna dalla halla Cons a Mustér. Per quei giubileum han las menadras sfugatau ella chista dils enconuschents hits e stils da sault dils davos 100 onns. Tgi enconuscha buca Elvis Presley, ils Bee Gees, Michael Jackson, Madonna ed aunc biars auters interprets da musica? Las aspectaturas ed ils aspectaturs vegnan a veser ils moviments e las tipicas figuras tier enconuschents hits che sebasan naven dil charleston tochen il sault modern. Sut la moderaziun d’Anna Quinter e Placi Flury vulan ils Movis far fiasta cun in vast publicum. Pil giubileum sepresenta la halla Cons era en in vestgiu tut «à party». Affons, giuventegna e carschi selegran da mintga viseta dalunsch e damaneivel. E tgisà contas saltunzas e saltunzs da pli baul ch’ein d’entupar egl ambient festiv? (cdm/fmr) Las presentaziuns han liug venderdis, ils 4 d’avrel 2025 allas 20.00; sonda, ils 5 d’avrel 2025 allas 14.00 e 20.00 e dumengia, ils 6 d’avrel 2025 allas 14.00. Reservaziuns da plazs san vegnir fatgas da niev sut l’adresssa www.edecom.ch. Ils bigliets san vegnir retratgs alla cassa all’entrada. Ulteriuras informaziuns sin instagram: movis_movimentesault. Las menadras dils Movis. Davon da seniester Anja Klittich Berther, Helen Riedweg, Esther Hendry, Nicole Scheuber, Jennifer Lozza. Davos da seniester Romina Cajacob, Valeria Hendry, Margarida Matos, Ana Ferreira ed Aurelia Albin.

Questa fin d’jamna entscheiva la runda da primavera dil campiunadi da ballapei regiunal. Egl emprem giug dalla 3. ligia ei Trun/Rabius hosp dil capogruppa Bogn Ragaz. La squadra dalla Cadi che vegn trenada da Claudio Bundi ei sepreparada bein e ha gudignau plirs giugs amicabels, era encunter equipas dalla 3. ligia. Els endisch giugs digl atun vargau ha Trun/Rabius recaltgau 13 puncts. Cun quella raccolta da puncts schai l’equipa sigl otgavel plaz dallas dudisch equipas dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Il tschunavel ella tabella – Walenstadt – ha denton mo in punct dapli. Mo relativamein pintga ei era la differenza da puncts engiuviars ella tabella. Il secund davos ed il davos han sulettamein treis, resp. quater puncts dameins che Trun/Rabius. Recaltgar puncts ad uras «La finamira principala da questa primavera ei da restar en 3. ligia. Ei fuss giavischeivel sche nus recaltgassen ils puncts necessaris ad uras. Lu savessen nus forsa guder empau pli fetg la davosa scuntrada», di Claudio Bundi che trenescha la secunda stagiun l’emprema equipa da Trun/Rabius. Il davos adversari da questa primavera ei dil reminent Schluein Glion la sonda, ils 14 da zercladur 2025 a casa. Entochen lu ein aunc diesch giugs da dar e per l’emprema scuntrada da campiunadi da questa primavera serenda Trun/Rabius sonda suentermiezdi a Bogn Ragaz. Ils Songaglies han spiars gnanc in soli dils endisch giugs igl atun vargau. Cun ina differenza da gols da 39:7 salidan els a moda suverana dalla testa dalla tabella. Damai che Schluein Glion ch’ei secund ha gia endisch puncts disavantatg, ei la decisiun pertuccont igl emprem plaz carteivlamein gia curdada. Encunter Bogn Ragaz ha Trun/Rabius spiars igl atun cun 1:2. «Lu havein nus dau a Tavanasa. Sonda spetga sin nus in plaz pli grond. Consequentamein plaida era quei factur per Bogn Ragaz. Nus havein denton da spiarder nuot, negin spetga ina victoria da nus», relativescha Claudio Bundi. Las preparativas ein stadas bunas A Claudio Bundi stat in cader cun 20 giugadurs a disposiziun questa primavera. Ramon Orlik, Silvan Muoth e Denis Monn mauncan pervia da blessuras. Suenter in temps cun blessura sa Sandro Orlik puspei trenar regularmein. Las preparativas quest unviern ein stadas bunas. «Damai ch’ei ha giu pauca neiv naven dil schaner havein nus saviu trenar praticamein adina giuadora. Quei ei stau il cass era sin plazs artificials a Mustér e Cuera. La disciplina da trenar ei fetg buna», di Claudio Bundi. Tschun giugs amicabels ha Trun/Rabius absolviu. Da quels ein quater vegni gudignai, denter auter encunter la secund’equipa da Montlingen (3. ligia) e Panaduz (3. ligia). «Nus havein saviu experimentar empauet en quels giugs. Quei ei impurtont per saver integrar aunc meglier ils giuvens ell’equipa», di Claudio Bundi. L’equipa seigi daventada pli uliva, la mischeida da giuvens cun entgins giugadurs pli vegls seigi buna: «Ina dallas finamiras da questa primavera ei da sviluppar vinavon l’equipa. Nus havein aunc potenzial. Aschia havein nus schau scher igl atun vargau memia biars puncts encunter adversaris rangai davos nus. En quei grau sto la squadra daventar pli resoluta.» Cun quei manegia el surtut ils giugadurs giuvens che han aunc buca exnum l’experientscha necessaria il mument ch’igl ei impurtont da recaltgar puncts decisivs: «Quei ei normal e persuenter drova ei in svilup sco giugadur singul e dil team.» Equipas fetg ulivas Claudio Bundi ei pertscharts che la runda da primavera vegn buca ad esser sempla: «Las equipas dalla Bassa han segiramein puspei fatg transfers. Per quei motiv eis ei grev da saver tgei che spetga sin nus. Las equipas ein era fetg ulivas, cun excepziun da Bogn Ragaz e Schluein Glion sa mintga squadra batter l’autra.» In’jamna suenter la scuntrada encunter il capogruppa Bogn Ragaz suonda lu gia in dils impurtonts giugs da questa primavera. Lu ei Trun/Rabius hosp da Landquart che schai sil davos plaz dalla tabella. In’jamna pli tard – ils 13 d’avrel 2025 – dat Trun/Rabius lu igl emprem giug da casa encunter Triesenberg ch’ei actualmein tierz ella tabella. La fin d’jamna entscheiva la runda da primavera dil campiunadi da ballapei regiunal. Nossa foto muossa ina scena dil giug da 3. ligia da Trun/Rabius avon in onn encunter Schluein Glion.

Gina Berther e Savio Giossi, omisdus da Tujetsch, han giu success als campiunadis svizzers da powerlifting la fin dall’jamna vargada ad Yverdon-les-Bains. A quellas concurrenzas naziunalas d’alzar e stuschar peisas ein dus novs records svizzers reussi a Gina Berther. Ella disciplina d’alzar ord la schanuglia ha ella migliurau igl agen record per 12,5 kg sin 152,5 kg. El trer sur la crusch ha ella contonschiu la peisa da 205 kg, 10 kg dapli ch’entochen ussa. Sco quei che Gina Berther ha detg enviers la FMR, ei quei in record mundial inufficial en sia categoria tochen 80 kg. En alzar sil baun ha ella contonschiu la peisa da 87,5 kg. Savio Giossi ei separticipaus ella categoria dils giuvenils entochen 19 onns, respectivamein tochen 67,5 kg. En tuttas treis disciplinas ha el alzau peisas che negin da sia vegliadetgna haveva alzau entochen uss ufficialmein en Svizra: 200 kg cun ir ella schanuglia, 135 kg giu dil baun e 205 kg sur la crusch. Gina Berther e Savio Giossi ein stai mintgamai ils sulets en lur categorias. (cdm/fmr) Savio Giossi, il trenader Chris Büchi e Gina Berther (da seniester) suenter haver retschiert las arbagias.

La pleiv evangelica dalla Cadi tractandescha siu avegnir. E quei a caschun dalla proxima radunonza ils 30 da mars 2025. En discussiun ei la damonda da separticipar allas tractativas da fusiun che las pleivs dalla Foppa han gest lantschau. La digren da commembers e la lescha dalla baselgia cantunala sforzan d’agir. El conceda che la nova lescha da baselgia dalla Baselgia reformada grischuna sforza d’agir. Il president dalla baselgia evangelica dalla Cadi, Hans Möckli gi, che la pleiv discuteschi alla proxima radunonza dils 30 da mars 2025 igl avegnir. La nova lescha dalla baselgia cantunala che va en vigur el decuors digl onn 2025 definescha da niev la cumpart dallas plazzas da plevonessas e plevons per las singulas pleivs grischunas. «Croda il diember da commembers dalla singula pleiv sut 400, sa ella buca pli porscher ina plazza da plevon ni plevonessa da 50 %.» Hans Möckli gi che la pleiv evangelica dalla Cadi hagi, sco autras pleivs era, piars dabia commembras e commembers el decuors dils onns vargai e seigi curdada sut il diember da 400. «Actualmein essan nus puspei empauet sur la limita», gi il president dalla pleiv. Il commembradi semida per exempel, sche persunas da confessiun evangelica prendan dimora da niev en ina dallas vischnauncas dalla Cadi. Separticipar alla discussiun Hans Möckli manegia ch’ei seigi ussa d’engrau alla pleiv evangelica dalla Cadi da separticipar alla discussiun da fusiun dalla Foppa. Leu han las pleivs da Glion, Castrisch//Riein/Sevgein, Vuorz, Luven, Duin e Pitasch lantschau l’entschatta 2025 las tractativas per ina pleiv Foppa (mira La Quotidiana dils 19 da december 2024). «Nus dalla pleiv evangelica Cadi essan dil meini da separticipar a quella discussiun.» Priu il cass che la radunonza dalla dumengia proxima sustegn l’idea dalla suprastonza, sco quei che Hans Möckli puntuescha. «Essan nus egl avegnir tuttenina sfurzai da s’unir respectivamein fusiunar, stuein nus acceptar quei ch’ei avon maun e decidiu. Hans Möckli less pli bugen separticipar activ allas discussiuns da fusiun e gidar a metter en pei ina pleiv evangelica pli gronda ella Foppa ni forsa schizun ell’entira Surselva. Il commembradi dalla pleiv evangelica Cadi ei spatitschaus en tuttas vischnauncas dalla Cadi. La pleiv ha realisau, sper las incaricas ordinarias dallas pleivs, il center Auaviva a Mustér ed era la fundaziun «Tür auf – mo vinavon». Fundaziun cun dabia activitads Grazia allas activitads dalla fundaziun «Tür auf – mo vinavon» porscha la pleiv evangelica dalla Cadi ina plazza da plevon actualmein dotada cun 80 %. Il plevon ei, sper sia incarica da predicant, era meinafatschenta dalla fundaziun. «Quella fundaziun s’engascha per exempel per la lavur da giuventetgna ellas vischnauncas dalla Cadi e meina la canorta d’affons pigns Lumpazi a Mustér», di il president dalla pleiv. «La canorta caschuna deficits che vegnan purtai dallas vischnauncas dalla Cadi mo per 80 %.» Hans Möckli gi che las vischnauncas hagien bein signalisau la promtadad da surprender egl avegnir igl entir deficit dalla canorta. «Il cantun ha era empermess in niev model da finanziar la tgira dils affons prescolars, l’introducziun ei denton s’enterdada», sco quei che Hans Möckli explichescha. Dumandar las pleivs Tobias Schneider tgamuna il project da fusiun dallas pleivs dalla Foppa. El gi ch’ei detti aunc negina damonda concreta neu dalla pleiv evangelica dalla Cadi da separticipar al project da fusiun. «Sche quei ei il cass, vegnin nus a discutar la damonda.» Tobias Schneider fa attent che las pleivs, ch’ein actualmein involvadas ella discussiun da fusiun, ston la finala dar il consentiment da schar seser alla meisa da discussiun per la fusiun era la pleiv evangelica dalla Cadi.

Cun 49 encunter 43 vuschs ha la radunonza communala da Trin decidiu la jamna vargada da renovar il santeri da Trin cun in liug d’inscunter avon baselgia, cun augmentar la fossa communabla e cun meglierar igl access alla baselgia. Las vischinas ed ils vischins han approbau in credit da 395'000 francs per exequir las lavurs da renovaziun dil santeri. Maurus Caflisch, il president da vischnaunca da Trin, ei cuntents che la radunonza communala ei stada frequentada bein avon ina jamna. Pertuccont la renovaziun dil santeri hagi ei dau ina discussiun aviarta cun arguments pro e contra ed alla fin ina votaziun cun in mudest surpli da persunas che hagien detg GIE al project da sanar il santeri tenor il messadi dalla suprastonza communala (49 encunter 43 vuschs). La baselgia da Trin cul santeri ord la vesta dalla vart dil sid sut il santeri. Secund quei messadi eis ei previu da renovar la via d’access alla baselgia, d’engrondir il plaz per la fossa communabla e da crear in plaz d’inscunter avon baselgia. Quei plaz, che vegneva duvraus pli baul per fossas ed ei oz in pastget, duei vegnir transformaus en ina sulada da crappa. Dus motivs per las vuschs scepticas «Jeu sun dall’idea ch’ei dat dus motivs per las vuschs criticas pertuccont la renovaziun dil santeri», di il president communal Maurus Caflisch. «Quei ei primo la summa da credit da 395'000 francs che nus havein suttamess alla votaziun. Entginas ed entgins han detg che quei seigi memia car. Ed ei ha dau vuschs ch’ein stadas dall’idea ch’ins savessi contonscher las medemas finamiras el santeri cun dar ora pli paucs daners.» Il secund punct dalla critica ei tenor Maurus Caflisch staus il project sco tal. «Nus fagein ina sulada da crappa sin in sulom ch’ei oz in pastget. Quei plai secapescha buc a tuttas e tuts. Entgins presents han per exempel buca saviu capir ch’ins fa ina sulada sin in prau verd el temps dalla midada dil clima.» Sulada satisfa als basegns climatics Apparentamein seigi per part era vegniu malcapiu ch’il project prevedi buca ina platta da crappa serrada, mobein ina sulada cun crappa da betun che laschi cuorer l’aua da plievgia e neiv ella tiara, di il president da vischnaunca. «Culla decisiun che nus havein priu, havein nus empruau d’anflar in bien cumpromiss che corrispunda als basegns ecologics d’ina vart ed als basegns da saver s’entupar sin santeri da l’autra vart.» Revalurisar la fossa communabla El messadi allas votantas ed als votants scriva la suprastonza communala che la cultura da sutterrar ils morts segi semidada a Trin sco dapertut el decuors dils davos onns. Il president communal Maurus Caflisch di ch’ei detti forsa aunc ina sepultura cun vischi ad onn. Las ulteriuras seigien urnas da tschendra ella fossa communabla ed en fossas dad urnas. E lu detti ei adina da pliras vischinas e vischins che vegnien satrai privat, pia buca sin santeri. «Nus vulein ussa tener quen da quei cun augmentar la fossa communabla», di Maurus Caflisch. Fossa communabla ei veglia La fossa communabla actuala ei vegnida construida avon biars onns. Quella stoppi ussa vegnir renovada e survegnir ina nova valur, di il president communal. «Nus vulessen propi embellir la fossa communabla e dar in bi plaz a quella. E la tiarza caussa che nus stuein prender a mauns e sanar ei igl access alla baselgia. Igl ei da remplazzar la crappa ed ils scalems ch’ein per part scardali e tut tenor era prigulus per persunas ch’ein buc segiras sin comba.» La davos’etappa Igl onn 2023 ein la tuor, la nav ed il tetg dalla baselgia da Trin vegni sanai. Biars seregordan aunc bein dallas discussiuns che la pleiv da Trin ha giu da lezzas uras cun la tgira da monuments cantunala pervia dallas cellas solaras sil tetg dalla baselgia. La vischnaunca politica, l’uniun da dunnas ed ina cussegliaziun d’architectura ein, tenor il messadi alla radunonza communala dalla jamna vargada, sefatschentadas gia igl onn 2021 cun la sanaziun dalla part sura dil santeri. A basa dallas ponderaziuns fatgas da lezzas uras ei il project actual che vegn realisaus la stad 2025 naschius. Las lavurs el santeri ein la davosa etappa dalla renovaziun cumplessiva dalla baselgia e dil santeri da Trin. Péz a cup per sanar il santeri da Trin La jamna vargada han las votantas ed ils votants da Trin decidiu cun in surpli da sis vuschs da sanar il santeri da Trin per 395'000 francs. Suenter quella decisiun eis ei previu da renovar proxima stad igl access alla baselgia, d’engrondir il plaz per la fossa communabla e da crear in plaz d’inscunter sin in pastget che vegn buca pli duvraus sco santeri. Quei plaz duei vegnir transformaus en ina sulada da crappa. Quella sulada ei tenor il president communal Maurus Caflisch staus in dils puncts da discussiun impurtonts alla radunonza communala. «Nus construin ina sulada da crappa sin in sulom ch’ei oz in pastget. Quei plai secapescha buca a tuttas e tuts», di il president da vischnaunca en discuors cun la FMR. (fmr/mg) Maurus Caflisch, president communal da Trin La fotografia da vart dretga muossa il stan actual dil santeri da Trin ord la perspectiva da surengiu. ^ La grafica dil messadi dalla suprastonza alla populaziun muossa las singulas lavurs che vegnan exequidas naven dalla stad 2025 sil santeri da Trin. La baselgia da Trin cul santeri ord la vesta dalla vart dil sid sut il santeri.

«How to be hot, single and spiritual» ei in cuors, nua che jeu sun separticipada al di da sogn Valentin. Sco vus saveis gia, funcziuneschan bars ed applicaziuns sco «Bumble» e co. buca tier mei per anflar umens ch’jeu vi far il daten. Jeu hai encuretg novas metodas. Il cuors ei vegnius purschius da «Three Jewels Enlightment Studio» a New York City. In studio da yoga, meditaziun e filosofia budistica. Jeu hai fatg mia scolaziun sco menadra da meditaziuns tradiziunalas budisticas en quei studio e prendel dapi lu adina puspei part a lur occurrenzas, scolaziuns e prelecziuns. Senza grondas spetgas, denton cun interess tgei ch’ils budists manegien da mia veta intima, hai jeu tedlau il cuors online. Questa presentaziun ei vegnida menada da Rachel Abrams ch’ei circa en mia vegliadetgna e studegia la filosofia dapi entgins onns. Era ella sa buca propi co far d’anflar il dretg ed ha ina massa bunas historias en sac. Ir a dates da «Tinder» sa esser in’experientscha stentusa. Forsa constat ei per tei, denton per el buc, per el constat ei ... – ed aschia vinavon. Jeu sun gia vegnida tier il punct nua ch’jeu tratgel: «Jeu hai buca peda per s’entupar traso cun glieud jastra mo per sefar en ch’igl ei puspei nuot.» Lu focusseschel jeu pli bugen sin mia carriera. E gie, jeu hai bia collegas che patratgan aschia. Mo jeu less sesviluppar, semidar e semuentar ord mia zona da confort. La basa da tut las ideas budisticas ei quella dil karma. Karma vul dir ton sco: Tgei che ti plontas ora el mund – seigen quei plaids, acziuns ni era patratgs – vegn anavos tier tei. Sche jeu vesel dus inamurai, tratgel jeu aunc bia: «Daco els e buca jeu?» – Ni aunc mender: «Daco ella e buca jeu?» – E quei sa esser in problem. Naturalmein ein quels patratgs normals e legitims. Mintgin ha els. Mo pli bia patratgs che jeu impundel en sentiments da schalusia e pli grev vegn ei da trer neutier la relaziun ch’jeu desidereschel. Mo co sai jeu midar miu «mindset»? Co vegn jeu da midar mias reacziuns automaticas? – Quei che gida mei en quei exercezi, ei la meditaziun. La sera e la damaun sesel jeu sin in plumatsch giun plaun e contempleschel mias emoziuns e mes patratgs cun distanza. Mias reacziuns ein silsuenter pli plaunas ed jeu sai untgir meglier da plantar sems contraproductivs. Rachel Abrams da «Three Jewels» ha aunc in auter tip: Mintga ga cu ti vesas enzatgi che sebetscha, hagies in tec plascher per els. Giavischa ad els tut il bien e spera per els ch’els hagien ina biala e liunga veta ensemen. Magari tegnel jeu ferm quests muments cun mia camera. Ina autra idea ei: Sche ti lesses zatgi che dat amur a ti, dai in tec carezia a zatgi che drova quei el mument: enzatgi ch’ei persuls, per exempel fai ina viseta a tia tatta, dai in rir al jester sin via che vesa ora trests ni zatgi che ha gest piars enzatgi carezau. Ei dat dis, nua che tut va tgunsch. Mo ei dat era ils auters, nua che tut va in tec pli stentus. Rachel Abrams manegia cheutier: Seigies semplamein pli generusa cun tei. Dai a ti in extra bien caffè, cumpra flurs per tei ni mira semplamein puspei inaga tiu film preferiu. Dapi circa in meins persequiteschel jeu quels concepts. Naturalmein hai era jeu mes obstachels. In da quels fuss: esser schalusa sin glieud sin social media ch’jeu gnanc enconuschel. Gie, era plantar patratgs negativs ella reit vala! La finfinala sai jeu denton dir: Jeu hai gia viu in, dus novis che jeu quitass potenzialmein interessants. E la speronza ei definitiv carschida. La damonda resta: Eis ei propi pervia dalla midada el tgau? Ni semplamein pervia dalla primavera? Anflei ora sezs! Gianina Flepp è performista, realisatura da films e teater e semiadra da professiun. Gianina Flepp

Sco secund dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia parta Schluein Glion questa fin d’jamna el campiunadi da ballapei regiunal. Restar sin quei rang e far empau sguezia al capogruppa Bogn Ragaz ei la finamira dalla squadra dalla Foppa. Per contonscher quella finamira sto l’equipa – aschia il schef dil sport Urs Casutt – daventar pli constanta. 22 puncts ha Schluein Glion recaltgau els endisch giugs dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia igl atun vargau. Cun quei diember ha l’equipa dalla Foppa passentau igl unviern sil secund plaz. Endisch puncts munta il disavantatg sin Bogn Ragaz ch’ei capogruppa. In sguard engiuviars ella tabella muossa il suandont maletg: Triesenberg ei tierz cun in punct pli pauc che Schluein e Cuera 97 ei quart cun treis puncts dameins ch’ils Sursilvans. «La finamira da questa primavera ei da restar sil secund plaz. Nus lessen denton era far empau sguezia a Bogn Ragaz. Tgisà, treis victorias da nossa vart e treis terradas dalla varta da Bogn Ragaz e lu ei tut puspei ulivau ora e pusseivel», di il schef dil sport dall’US Schluein Glion, Urs Casutt, plein optimissem. Trenau cun Carlo Janka L’equipa da Schluein Glion sepresenta questa primavera cun ina midada en cumparegliaziun cugl atun. Da niev ella squadra ei Nuno Sousa, in giugadur cun ragischs portughèsas. Entgins juniors treneschan cull’equipa, probabel denton senza vegnir en engaschaments ella 3. ligia. Blessai ein il mument il goli Mattia Büchler, Satar Afzali e Noa Paulin. «Büchler ed Afzali ein sin buna via anavos ell’equipa, Paulin retuorna probabel pér igl atun», di Urs Casutt. Il cader che dumbra 25 giugadurs ha trenau ils davos meins cun Carlo Janka. «Cun el havein nus trenau atletica, cundiziun e forza. Ella fisio ein Anna Lea Spescha, Salome Rohner e Beat Fryberg s’engaschai en favur dalla squadra», relata Urs Casutt. Spels trenaments – denter auter silla plazza artificiala a Cuera – ha l’equipa da Schluein Glion era frequentau in camp da trenament ell’Italia. La squadra dil trenader Mirco Zala ha absolviu plirs giugs amicabels. «Quellas scuntradas surveschan en emprema lingia per experimentar e mussar quei ch’ei vegniu exercitau els trenaments. Ils resultats ein secundars, era perquei ch’in ni l’auter giugadur maunca», di Urs Casutt. Pli constant Da Gliendisdis-Pastgas absolva Schluein Glion il miez-final dil Cup grischun a casa encunter Landquart. «Encunter quell’equipa havein nus giu repetidamein miserias els davos giugs. Nus lein denton contonscher il final dil Cup grischun e per quei motiv drova ei ina victoria en quei giug. Sch’ins ei el final vulan ins lu era gudignar quel», puntuescha Urs Casutt. Schluein Glion ha gudignau il Cup grischun avon dus onns. In’autra finamira ei la constanza. «Ils davos dus ni treis onns ei la squadra buca stada constanta avunda. Nus havein giu fetg buns giugs cun prestaziuns suveranas e lu puspei scuntradas da fugir. Mintga giugadur ha ina ga ni l’autra in schliet di, mo quei astga buca haver in effect sils congiugadurs, vul dir che l’entira equipa dat lu mal. Nus stuein puspei emprender da gudignar giugs cu ei va era mal. Quei e zunghegiar il cletg ei era ina qualitad. Memia savens – era igl atun vargau – essan nus vegni strufegiai per schliatas fasas», constatescha Urs Casutt. Integrar aunc meglier ils giuvens ell’equipa ed il menaschi dalla 3. ligia ei medemamein ina finamira dalla primavera, sco ella ei en sesez permanentamein tier Schluein Glion. Entschatta encunter Sargans Schluein Glion absolva sonda suentermiezdi igl emprem giug dil campiunadi da questa primavera ordeifer encunter Sargans. Ils Songaglies ein siatavels ella tabella. Igl atun ha Schluein Glion gudignau quella partida a casa cun 3:0. «Igl emprem giug da campiunadi suenter la pausa d’unviern ei adina empau specials. La tensiun dall’equipa ei cheu, la finamira ei secapescha da returnar cun treis puncts a casa. Ina buna partenza ei adina buna, ella pren la hectica e fa tut pli ruasseivel pils proxims giugs», constatescha Urs Casutt. L’emprema equipa da Schluein Glion. Davon da seniester Ruben Rechenbach, Lars Caduff, Laurin Walter, Fadri Carigiet, Alessio Langhi, Mattia Büchler, Alessandro Casutt, Tiziano Vinzens, Serafin Bundi e Rafael Deplazes. Amiez da seniester Thomas Müller (president), Livio Casutt (assistent), Beat Fryberg (fisio), Lance Pool, Nico D’Atria, Livio Derungs, Gian Sgier, Damian Arpagaus (trenader da golis), Patric Casutt (assistent) e Mirco Zala (trenader). Davos da seniester Urs Casutt (schef da sport), Carlo Bearth, Ronny Casutt, Lars Zala, Aron Büchler, Sattar Afzali, Laurin Zala, Gian Luca Coray, Noa Paulin e Leandro Bastos Rodrigues. Silla foto mauncan Flurin Capaul, Fabio Holderegger e Remy Manetsch.

Vuorz Sonda, ils 29 da mars 2025 allas 20.15 referescha Jürg Schmid da Glion ell’Uclivetta dil hotel Ucliva a Vuorz davart las tschittas. La tschitta dil di che sgola la stad d’ina flur a l’autra ei savens il simbol per ina natira varionta ed intacta ni sco ins di oz: ina gronda biodiversitad. Tuttina ein ellas mo ina part dallas varga 3800 specias da tschittas ch’ei dat en Svizra. La tschitta dalla notg e las tschittas pintgas ein bia pli numerusas e lur stil da viver el zuppau ei fetg fascinonts. Jürg Schmid emprova da dar in’investa el mund dallas tschittas dalla Svizra e da mussar co nus savein esser pli precauts cun nies ambient. Il referat vegn purschius da Cultura Vuorz, l’entrada ei libra, collecta. (cdm/fmr) En Svizra dat ei varga 3800 specias da tschittas.

Naven da questa fin d’jamna entochen miez zercladur ei il campiunadi da ballapei regiunal puspei trumf. Pli u meins tuttas equipas sursilvanas dattan lur empremas scuntradas sonda ni dumengia. L’entschatta november ei la runda d’atun dil campiunadi da ballapei regiunal ida a fin. Strusch tschun meins pli tard ei l’emprema runda da primavera sil program. Questa fin d’jamna absolvan las equipas activas e per gronda part era quellas da juniors lur emprems giugs. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia dattan Schluein Glion e Trun/Rabius lur giugs ordeifer. Schluein Glion ch’ei secund ella tabella ei hosp da Sargans che schai sil siatavel plaz. Tenor la rangaziun ei la rolla da favorit pia claramein tier l’equipa dalla Foppa. Tut auter vesa ei era en l’auter giug. Bogn Ragaz ei capogruppa cul maximum da 33 puncts, Trun/Rabius schai sigl otgavel plaz cun 20 puncts dameins. Lumnezia e Surses alla testa Lumnezia e Surses han dominau il campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia igl atun vargau. Dils nov giugs han omisduas equipas spiars mintgamai mo in. Il capogruppa Lumnezia parta el campiunadi dumengia proxima cul giug ordeifer encunter Valposchiavo che schai sil secund davos plaz. Surses ha negin giug. Danis-Tavanasa ch’ei siatavel ella tabella cun diesch equipas, retscheiva a casa Domat. Domat ha recaltgau igl atun vargau sulettamein dus puncts en nov giugs. El campiunadi dalla 5. ligia dattan las meglieras equipas da tuttas gruppas ina runda da promoziun. Dalla Surselva ha sulet la secund’equipa da Trun/Rabius saviu sequalificar per quella. L’equipa dalla Cadi parta pér en in’jamna el campiunadi cul giug ordeifer encunter Mels. Ell’emprema runda dalla gruppa 1 da primavera dat Danis-Tavanasa sonda sera ordeifer encunter Vaz-sut, Laax ei hosp da Sargans. La secund’equipa da Lumnezia parta en duas jamnas el campiunadi. 3. ligia, gruppa 1 Panaduz – Landquart so. 16.00 Triesen – Triesenberg so. 16.00 Sargans – Schluein Glion so. 16.00 Bogn Ragaz – Trun/Rabius so. 17.00 Sevelen – Walenstadt du. 15.00 Cuera 97 – Mels du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Schlarigna so. 16.00 Tusaun/Cazas – Lai Valbella so. 19.15 Danis-Tavanasa – Domat du. 14.00 Valposchiavo – Lumnezia du. 15.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Triesenberg – Trübbach ve. 20.00 Walenstadt – Panaduz so. 18.00 Mels – Lusitanos de Samedan du. 10.00 Landquart – Val Tamina du. 14.00 5. ligia, runda da primavera, gruppa 1 Vaz-sut – Danis-Tavanasa so. 17.00 Sargans – Laax so. 17.00 Bogn Ragaz – Flums du. 15.00 Juniors A1, gruppa 1 Surselva b – Lusitanos de Samedan Tavanasa so. 12.30 Surselva a – Orion Cuera Glion du. 13.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Brühl – Cuera 97 so. 14.00 Arbon – Sargans so. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Cuera 97 – Glarnerland so. 15.30 Landquart – Bogn Ragaz du. 12.00 Juniors B2, gruppa 1 Flums – Cuera 97 so. 15.00 Walenstadt – Triesen so. 16.00 Sevelen – Vaz-sut so. 16.30 Juniors C1, gruppa 1 Vaduz – Buchs so. 11.00 Valposchiavo – Panaduz so. 11.00 Balzers – Bogn Ragaz so. 12.00 Domat – Grischun Central so. 17.00 Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Surselva a so. 13.30 Juniors D, elita, gruppa 1 Diepoldsau-Schmitter – Buchs ve. 18.30 Widnau – Montlingen so. 10.00 Surselva a – Au-Berneck Schluein so. 13.00 Glarnerland – Weesen du. 10.00 Juniors D2, gruppa 1 Orion Cuera – Bregaglia so. 12.00 Landquart – Cuera 97 so. 13.30 Valposchiavo – Domat du. 12.00 Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Surselva d so. 10.00 Cuera 97 – Vaz-sut so. 10.00 Surselva c – Landquart Schluein so. 15.00 Domat – Grischun Central d du. 13.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Cuera 97 so. 17.00 Romanshorn – Triesen so. 19.15 Uzwil – Mels du. 11.00 Rapperswil-Jona – Widnau du. 14.00 Domat – Bühler du. 17.00

Ella pressa agrara ei la carpuglia dil fèl dallas vaccas actualmein in grond tema. La medischina tradiziunala chinesa attribuescha a quella crappa in effect curativ encunter surpeisa ed aulta pressiun dil saung. Consequentamein ein ils chines promts da pagar aults prezis per quels carpels. En ina mazlaria sursilvana ei la carpuglia dil fèl dalla biestga in tema, entochen ussa denton buca pervia da sia valur. Ils carpels dil fèl dallas vaccas ein in mied tschercau dalla medischina tradiziunala en China. «Gie, quei ei absolutamein plausibel», gi Bina Nussli che meina a Flem ina practica per medischina chinesa tradiziunala. Ella ha valetau sin damonda dalla FMR in fatg che pertucca la medischina tradiziunala chinesa e che vegn actualmein tematisaus ella pressa agrara dalla Tiara tudestga. Ina tematica che ha era anflau la via silla front dalla gasetta agrara svizra Schweizerbauer. Tenor quei rapport ei la carpuglia dil fèl dalla biestga talmein garegiada ella China che la pressa agrara scriva da prezis da 170 francs che vegnan pagai per in gram crappa dil fèl. «Ella China dat ei adina puspei da quels hypes per mieds exotics ed ils Chines ein era promts da pagar grondas summas.» Bina Nussli numna per exempel la corna dil rino­ceros. «Per regla vegn pagau fetg bia per mieds che duein haver in effect afrodisont.» Per Bina Nussli sebasa quei effect sulet sin supposiziuns. Ed ella puntuescha che la medischina tradiziunala chinesa practicada en Svizra lavuri buca cun mieds che derivan da tals animals. Negin effect afrodisont In effect afrodisont ha la carpuglia dil fèl dalla vacca buc tenor ils rapports dalla pressa agrara. Ils Chines ein dil meini ch’ils carpels dil fèl gidien encunter la surpeisa e pressiun aulta dil saung. La gasetta agrara svizra ha vuliu saver da diversas mazlarias svizras, sch’ellas interquerien il fèl dallas vaccas e sch’els rimnien la crappa, priu il cass ch’ella ei insumma avon maun. ­Risposta ha il Schweizerbauer retschiert sulet dalla mazlaria Bell a Basilea che mazchegia ina buna part dallas 160 000 vaccas che vegnan mazzadas mintg’onn en Svizra. Quella mazlaria rimna la crappa dil fèl per vender ella, sco quei ch’il Schweizerbauer scriva. Il diember dalla crappa e per tgei prezi ch’ella vegn vendida, tegn la mazlaria gronda per ella. Buca mintga vacca ha denton carpels dil fèl. Sco ei para anflan ins tala crappa sulet tier vaccas pli veglias ch’ein bia sin pastira. Strusch enconuschent Che la carpuglia dil fèl dallas vaccas ein talmein garegiada, para buca dad esser fetg enconuschent als mazlers sursilvans. «Quei vai jeu aunc mai udiu», gi il mazler da Mustér, Jannis Leandro Venzin. El fa attent ch’il fèl vegni dismess ozilgi cul buttatsch. «Ei fuss era buc aschi emperneivel d’arver il fèl ch’astga pervia da siu cuntegn buca vegnir en contact cun la carn.» Dalla valur dils carpels dil fèl ha era il mazler da Trun, Ivo Nay aunc mai udiu enzatgei. Quella crappa ei in tema en sia mazlaria, denton pervia dad in auter motiv. «Jeu hai in client dil cantun Uri che lai mazzar tier mei dabia yaks.» E tier la razza da biestga che deriva dil Himalaya ei la carpuglia dil fèl detg derasada. Ivo Nay ha gia stuiu mazzar in yak che piteva da colicas pervia dalla crappa. «Igl elevatur da yaks vul semplamein saver con derasada che la crappa ei en sia muntanera.» Entochen ussa ha Ivo Nay buca rimnau ils carpels dil fèl, en enconuschientscha dils prezis numnai dalla pressa agrara havess el probabel fatg quei. Tenor il rapport dil Schweizerbauer ha in kilo crappa dil fèl dallas vaccas la valeta da 170 000 francs. In kilo aur cuosta pil mument 85 000 francs. Che la carpuglia dil fèl dalla vacca contonscha magari la grondezia dad in iev, sco quei che la pressa agrara scriva, sa Ivo Nay buca confirmar. «Na, aschi gronda ein quels carpels per bia buc.» Vender las cuas dalla tscharva Che la medischina chinesa enquera mieds exotics, ei enconuschent al mazler da Trun. «Jeu vendel las cuas dallas tscharvas.» Per siat francs il toc, sco quei che Ivo Nay tradescha. Quellas cuas venda era il mazler da Rueun, Romeo Janki ad in commerziant intermediar. «Tschercadas ein era certas tarscholas dalla tscharva.» Dil hype che pertucca la carpuglia dil fèl dallas vaccas ha el gia udiu, mo il mazler da Rueun tegn pauc dalla euforia. «Tier nus vegnan las vaccas buc aschi veglias e consequentamein ei crappa sil fèl ina gronda excepziun», gi Romeo Janki. «Quei po esser in tema tier las mazlarias grondas.» Carpuglia sil fèl dallas vaccas ei era buc in tema ella medischina veterinaria, sco quei ch’il veterinari Vitus Gartmann conceda. «Jeu sai buca seregurdar dad esser staus confruntaus cun in cass ch’ina vacca havess giu problems pervia da crappa sil fèl.» La medischina da veterinari lavura ozilgi cun tecnica moderna sco sonografia. E Vitus Gartmann gi ch’ins pudessi veser grazia alla sonografia, sch’il fèl dalla vacca cuntegn carpels ni buc. Forsa survegn la medischina veterinara ina nova sparta da fatschenta ed astga intercurir, sche las vaccas han crappa sil fèl. E lu ei aunc la damonda da sclarir, sche la crappa sauda al possessur dalla vacca ni al mazler. Tiels yaks ei la carpuglia sil fél para pli derasada che tier autra biestga.

Jeu stun per il mument avon midadas. Jeu stosel prender ina gronda decisiun che pertucca mia veta professiunala. Ils davos onns ha ei dau biaras da quellas decisiuns significantas en mia veta. Avon 10 onns hai jeu giu in’idea dètg fixa sco mia veta duei veser ora cura che jeu sundel 30. Ussa sundel 30, mo mia veta ha priu in’autra via. Da lezzas uras havess jeu mai tertgau che jeu dundel inaga si miu grond siemi dad esser ina schurnalista che lavura en ina gronda casa da medias. Aber avon in onn hai jeu decidiu exact quei. Jeu hai disdetg la plazza che era ditg in siemi per mei. Quella decisiun era buca leva per mei. Jeu hai unfriu bia per haver quella plazza. Mo sco quei ei magari cun talas finamiras. Sch’ins contonscha ellas, lu eis ei savens gnanc aschi cuntenteivel. La finamira tarlischa magari ella realitad pli pauc ch’ella imaginaziun. Quella decisiun ha duvrau temps ed era curascha. Dar si ina plazza segira senza saver co ei va vinavon ei buca stau lev. Interessant ei era che jeu havevel tema da quella midada, schegie che jeu hai l’impressiun che jeu sundel atgnamein ina persuna che beneventa midadas. Adina puspei semidan differents aspects da mia veta ed il bia selegrel jeu era sin quellas midadas. Mo quella ga eri auter. Ella cultura populara englesa ed americana, per exempel en films, hai jeu schon udiu la frasa: «The only constant is change.» La suletta constanta ella veta ei la midada. Quella frasa ei inspirada dalla filosofia dil filosof grec Heraklit. El ha observau che la natira semida permanentamein ed el ha cumpregliau quei culla veta. La filosofia da Heraklit muossa era ch’ins sa buca crescher persunalmein sch’ins stat eri. Ei drova il moviment, la midada e forsa era ina certa resca d’empruar novas caussas. Quella filosofia ha gidau mei da far il segl el nunenconuschent. Oz, puspei confruntada cun ina gronda decisiun en mia veta professiunala, sundel jeu fetg ruasseivla. Jeu hai oz ina fidonza en memezza che jeu hai la habilitad da s’adattar. E jeu sai che mintga decisiun, mintga midada sa esser ina schanza per miu svilup persunal. Ils davos onns hai jeu empriu che tut vegn adina auter che quei ch’jeu hai tertgau, e che quei ei savens era bien aschia. Mirella Candreia è scienziada da religiun e schurnalista da radio. En il doctorat a l’Universitad da Turitg intercurescha ella la relaziun tranter la baselgia catolica ed il stadi en la Republica irlandaisa. Dasperas fa ella emissiuns per differentas redacziuns da radio, tranter auter per la redacziun da religiun dad SRF ed il podcast religiun.ch. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il Center sursilvan d’agricultura ha tematisau la mesjamna vargada a Mustér/Salaplauna la surdada dils menaschis purils. Maria Sutter ed Oscar Duschletta dil Plantahof han presentau la basa legala e las pusseivladads che stattan a disposiziun per dumignar la midada dalla generaziun sil bein puril. Sep Benedetg Candinas ha presentau sin la teila ina fotografia da Sumvitg ed ha cul maun mussau sigl intschess sut il vitg. «Quei ei nies menaschi puril.» Sinaquei eis el semenaus viers las 50 persunas seradunadas la mesjamna vargada a Mustér/Salaplauna per precisar. «Quei era nies menaschi.» Barbara e Sep Benedetg Candinas han duront plirs decennis fatg il pur a Sumvitg sil menaschi che Sep Benedetg ha surpriu da ses geniturs. «Enaquella ch’igl ei stau clar che negin da nossa famiglia surpren il menaschi essan nus sedecidi da vender.» Sep Benedetg Candinas ha denter auter plidentau la vart emoziunala dil pur e dalla pura che contonschan la sava dalla pensiun e che prendan cumiau digl agen possess. Surdar ni vender Surdar il menaschi enteifer la famiglia ni vender el ei stau il tema ch’il Center sursilvan d’agricultura ha plidentau la mesjamna vargada. Il center ha envidau Maria Sutter ed Oscar Duschletta dalla cussegliaziun purila dil Plantahof ch’accumpognan e cusseglian surdadas da menaschis el cantun Grischun. Sco quei che Oscar Duschletta ha getg, vegn circa in tschunavel dils menaschis purils grischuns surdai ordvart dalla famiglia. «La gronda part succeda aunc adina enteifer la famiglia, nua ch’ina generaziun surdat il menaschi a l’autra.» Per vender ni surdar il menaschi en famiglia datti claras reglas da giug. Las reglas principalas vegnan dalla lescha davart il dretg funsil puril. «Ellas circumscrivan, sch’il menaschi vala sco menaschi commercial.» Sco quei che Oscar Duschletta gi, astga in menaschi agricol definaus per commercial tenor la lescha buca vegnir spartius. «Barbara e Sep Benedetg Candinas havessan stuiu vender funs, casa e clavau.» E gest en quei grau giogan las emoziuns ina rolla. «Bandunar las atgnas quater preits ei buc aschi sempel», ha Sep Benedetg Candinas tradiu. Anflau ina sligiaziun Barbara e Sep Benedetg Candinas han anflau ina sligiaziun per restar en casa. «Nossa atgna casa sesanfla ella zona da baghegiar e nus havein saviu metter a disposiziun al cumprader ina parcella da baghegiar datier da nuegl e clavau.» In’alternativa enstagl da vender fuss stau da schar a tscheins il menaschi. «Las entradas dil tscheins ein denton mudestas e cuarclan buca las investiziuns ch’il possessur ei vinavon obligaus da far el menaschi.» Sep Benedetg Candinas ha puntuau con impurtonts ch’igl accumpignament dad in fiduziari ei per cussegliar en damondas da taglia. Igl anteriur pur da Sumvitg ha relatau da considerabels pagaments supplementars da taglia en connex cun la vendita dil menaschi. Mo era per surdar enteifer la famiglia il menaschi puril dat ei prescripziuns dalla lescha. Finanzialmein muntan quellas reglas in levgiament per il fegl ni la feglia ni in auter parent cun scolaziun purila che surpren il menaschi. «Per surdar en famiglia vala la valeta dil recav dil menaschi.» E quella valur dil recav ei tenor las explicaziuns dad Oscar Duschletta per regla treis ga pli bassa che la valur nova dil menaschi. «Quel che cumpra il menaschi per la valur nova sto haver sez a disposiziun mieds liquids da 20 entochen 25 % dalla summa da cumpra.» Craps da scarpetsch Ei dat era enteifer la soluziun interfamigliara magari entgins craps da scarpetsch. «Quei schabegia, sche la chemia denter las generaziuns constat buc.» Oscar Duschletta ha risdau da difficultusas contractivas, en las qualas el ni sia collaboratura ein excepziunalmein involvai. «Lu contraheschan ins cun ina generaziun en ina stanza per midar en tschella per presentar las soluziuns a l’autra generaziun.» Oscar Duschletta vesa mintgamai vid las reacziuns corporalas da quels che sesan ad el visavi, sche sias propostas fruntan sin cunsentiment. «Sch’il visavi surri, lu eis ei bien.» Ina cuminonza da menaschi Da quellas contractivas han els buca stuiu menar: Anna Maria e Marcus Duff han avon onns fundau ina cuminonza da menaschi cun lur fegl e sia dunna per surdar il menaschi suenter entgins onns definitivamein. Ina da pliras sligiaziuns intermediaras che stattan a disposiziun per sedistaccar pass per pass digl agen menaschi e surdar el alla proxima generaziun. Sep Benedetg Candinas vesa, co siu successur traffica sin siu anteriur menaschi. «Quei ei secapescha ina situaziun speciala.» Tuttina ein el e sia dunna cuntents cun la vendita. «Sche la sanadad constat, havein nus aunc in per buns onns avon nus.»

Igl onn 1987 ha il Surselva Maraton giu liug per l’emprema ga. Da lu entochen oz ei in tschuppel persunas da Trun, Surrein entochen Mustér e Tujetsch s’engaschaus ell’organisaziun da quella concurrenza da cuorsa liunga. Igl emprem eis ei stau la sfida da preparar mintgamai il schaner la loipa sin quei tschancun, surtut da Mustér entochen Sedrun. Lu ha la munconza da neiv duront plirs unviarns caschunau fastedis als organisaturs. La fin finala ei il maraton vegnius dislocaus cumpleinamein en Val Tujetsch. Ussa eis ei buca (mo) la munconza da neiv che fa mal il venter als responsabels, mobein era la successiun dil comite d’organisaziun. E quei – nota bene – per ina cuorsa dil Swiss Loppet, la concurrenza da cuorsa liunga dalla Svizra cullas cuorsas popularas las pli enconuschentas. Quella munconza d’interess da glieud ch’ei promta da surprender las hottas ha plirs motivs e quei malgrad che la cuorsa liunga ei in sport da biaras e biars. In motiv ei la demografia che sefa valer. Ils onns cun pli e pli paucas naschientschas s’effectuescha ussa dapertut: uniuns, interpresas, politica locala e l’organisaziun d’arranschaments. Mo lu era l’individualisaziun. Communitads ein tschercadas, mo gie buc en ina fuorma ligionta cun termins e ­radunonzas. Il cantun Grischun ei rehs d’occurrenzas, surtut da sport. Campiunadis mundials da bike, freestyle e biatlon, concurrenzas dil Cup mundial alpin e da cuorsa liunga, mo era da snowboard – per numnar mo entgins eveniments. Leutier vegnan arranschaments d’auter gener sco per exempel il WEF, il festival da humor ed igl Open Air Val Lumnezia. Quels arranschaments seconcentreschan denton sin singuls loghens: Lai/Lantsch, Tavau, Arosa, Engiadin’Aulta ed Arena Alva. Leu semova la massa turistica, leu vegnan ils mieds finanzials concentrai e sbursai per events cun irradiaziun internaziunala, il minimum naziunala. Ils auters loghens porschan aschia sco ei va singulas occurrenzas. Anavos tiel Surselva Maraton e tier la regiun sisum la Surselva. Ils davos onns ei vegniu investiu milliuns ell’infrastructura: els territoris da skis, en sendas da viandar e bike, el Bogn Sedrun ed el Center Fontauna. Buca mo investurs, mobein era las vischnauncas han fatg gronds sforzs. Vid l’infrastructura maunca ei buc. Ei fa denton da basegns da decider tgei ch’ins vul insumma e da coordinar professiunalmein la purschida. Ils davos onns eis ei stau uniuns, comites d’organisaziun ni singulas persunas cun iniziativa ch’ein s’engaschadas en favur d’occurrenzas grondas. Las pintgas per indigenas ed indigens funcziunan, in exempel ei la lavur da TujetschVivaCultura ni La Culturella. Sustegn finanzial – en ina fuorma ni l’autra – survegnan ellas. Mo il desinteress, era d’indigenas ed indigens, da separticipar als arranschaments gronds – gnanc da dir da collaborar en funcziuns da responsabladad – ei pli gronds che pigns. Vul la regiun offerir igl avegnir ina purschida da divertiment e sport ch’attila era glieud d’ordeifer, drova ei in post ch’ei promts d’esser il center da sustegn da quellas e quels che vulan organisar occurrenzas. Gest per comites d’organisaziun fuss ei probabel d’engrau d’haver in support per exempel administrativ en fuorma d’in secretariat. Ed en in tal post san las forzas ch’ein interessadas da muentar enzatgei vegnir integradas, quellas che han la savida specifica. Ei drova ina strategia cun persistenza. Forsa ch’ei dess lu vinavon in Surselva Maraton ed ina cuorsa dil Rein, forsa era puspei – sco pli baul – cuorsas da mountainbike dil Swiss Cup ed aunc pli baul concurrenzas alpinas dalla FIS. Forsa ch’ei dess lu puspei sco pli baul arranschaments da marionettas la stad ni in festival dalla musica romontscha sco antruras. «Mo il desinteress da separticipar als arranschaments gronds – gnanc da dir da collaborar en ­funcziuns da responsabladad – ei pli gronds che pigns.» Hans Huonder

«Miu Laax,Tiu Laax» ei il tetel d’ina nova exposiziun ch’ei vegnida aviarta il davos venderdis sera a Laax ella casa d’art Cularta. L’exposiziun tematisescha historias da Laax che han funcziunau. Ellas lubeschan da tschentar damondas e da s’occupar cul temps present. L’exposiziun ei vegnida aviarta en preschientscha da persunas che vivan a Laax e da persunas che tuornan adina puspei a Laax. «En questa exposiziun vulein nus buca mo tematisar quei che funcziunescha buc», ha la curatura dall’exposiziun Yvonne Gienal detg a caschun dall’avertura, «biaronz vulessan nus metter il focus sin quei che va bein e che dat forza a nus. Nus discurrin da nossas resursas.» Il publicum all avertura dall'exposizuiun Miu Laax,Tiu Laax Las resursas el context La visetadra ed il visitader dall’exposiziun «Miu Laax,Tiu Laax» han la pusseivladad da sedocumentar e da contextualisar quei ch’ei stau cun quei ch’ei oz a Laax. Il vitg da Laax ei carschius nuninterrutamein dapi ils onns suenter 1970. Oz dumbra Laax 2200 habitontas e habitonts. Quei ein 600 dapli che avon 10 onns e 1000 habitontas e habitonts dapli ch’igl onn 2000. Laax ei cun in gudogn schuber da bunamein 7,5 milliuns francs (2023) ina dallas beinstontas vischnauncas dil Grischun. Ed a Laax vegn ei baghegiau e baghegiau. Novas parcellas da construcziun vegnan aviartas e la vischnaunca sezza ha concediu il fevrer 2025 in credit da 22 milliuns francs per l ina surbeghegiada cun habitaziuns pagablas. Auters projects en summa da milliuns suondan. Cultura fa bein alla politica Ils auturs dall’exposiziun «Miu Laax, Tiu Laax han beneventau ver 100 persunas ad in’exposiziun che cumbineschi fatgs cun fantasia,che presenti datas e maletgs e muossi (forsa) la grondiusa vischnaunca Laax ord ina nova perspectiva – cun in zic humor. Il president communal Franz Gschwend ha detg en siu salid ch’el sez catti savens vias che sesarvien pil futur cun schar passar revista d’in schabetg. El metti adina el context quei schabetg cun la situaziun actuala. «Las discussiuns criticas en loghens da cultura sco cheu ella Cularta portan quasi adina bunas sligiaziuns per nossa vischnaunca», ha Gschwend detg, «l’exposiziun ‹Miu Laax ,Tiu Laax› ei ina contribuziun preziusa alla tscherca da sligiaziuns futuras per nies vitg da Laax.» Participaziun dil publicum L’idea per l’exposiziun «Miu Laax,Tiu Laax» seigi naschida avon paucs onns cura ch’ei vegnevi debattau davart la fusiun dallas treis vischnauncas Schluein, Laax e Sagogn, ha detg Yvonne Gienal en discuors culla FMR. Las scalgias da lezzas uras e lu il film «Crescher per tut pretsch – il dilemma da Laax» da RTR avon dus onns hagien caschunau biaras damondas e discussiuns era denter il team dalla Cularta. «Jeu manegiel ch’ins sappi dir che quellas duas petgas, pia la damonda dalla fusiun ed il film han furniu a nus il fundament per d’entscheiver a s’occupar dall’exposiziun ‹Miu Laax, Tiu Laax›. Cul temps havein nus sentiu che nus vulein presentar ina exposiziun interactiva e participativa che animescha la glieud da separticipar.» Tuts han gidau El fegl accumpignont tier l’exposiziun stat ei scret che «Miu Laax, Tiu Laax» seigi il resultat d’ina lavur communabla da biaras persunas indigenas. Cun viagiar tras l’exposiziun el plaunterren e sisura intervegn ins che las scolas, la vischnaunca, ils seniors dalla meisa da miezdi, biars privats e persunas casualas han contribuiu cun material da fotografias, documents e retschercas. Yvonne Gienal: «Nus havein tschercau informaziuns e documents che portan vinavon nus oz.» Buca mo scalgias «Nus essan vegni alla conclusiun ch’ei dat buca mo scalgias, mobein era fatgs che plaidan per in status quo interessant dil vitg da Laax», ha la curatura detg el num da tut quellas e quels che han contribuiu all’exposiziun. «Cun quell’entelgientscha essan nus stai alla tscherca ed havein era scuvretg caussas fetg specialas da Laax.» Aschia vegn ins denter auter era a saver cun ir tras l’exposiziun che ver 60 tgauns fan mintga di lur rundas entuorn il Lag Grond. Ni ch’ins empren d’econuscher ed entaupa il Leo, il tgaper che s’auda apparentamein era tier la DNA da Laax. L’exposiziun vegli cumbinar fatgs cun fantasia,vegli presentar datas e maletgs e mussar la vischnaunca da Laax ord ina nova perspectiva, e quei cun ina prisa humor, ha Yvonne Gienal, che ha sviluppau l’idea ed il concept dall’exposiziun, manegiau. Co exponer ei ina sfida «Tenor mei ei il resultat fetg cuntenteivels», ha igl anteriur schurnalist Erwin Ardüser detg enviers la FMR. El ha luvrau biaras uras per l’exposiziun «Miu Laax, Tiu Laax» cun scriver texts, far retschercas, e documentar fotografias cun legendas. «La gronda sfida ei adina la damonda co exponer talas caussas, pia co far il spagat denter vegl e niev, cun fatgs empau provocativs che cudezzan, mo quei tuttina senza emparmalar enzatgi.» Erwin Ardüser ha detg che quei che la Cularta vegli cun quella exposiziun seigi da tener avon egls il spieghel cun mussar il Laax dad ier, mo era cun biars fatgs statistics, reals e humoristics sco per exempel la constataziun exponida che tgi che vegli absolver il maraton da Laax sappi cuorer suenter ils conducts d’aua da Laax che hagien ina distanza da 50 kilometers. L’exposiziun «Miu Laax, Tiu Laax» ei aviarta entochen igl 1. da mars 2026 e quei entochen ils 13 da fenadur 2025 adina la gievgia entochen la dumengia dallas 14.00–17.00. Naven dils 14 da fenadur 2025 entochen la fin dalla stagiun aulta da stad ei l’exposiziun aviarta mintga di dallas 14.00–17 Opiniuns che stattan per Laax Duront l’avertura dall’exposiziun «Miu Laax, Tiu Laax» ella Cularta a Laax il davos venderdis sera ha la FMR dumandau treis persunas ch’ein restadas ed ina persuna che tuorna adina puspei a Laax da dir tgei che lur Laax munti per ellas. Patrick Seliner, Laax Miu Laax ei tut quei che colligia mei sco secundindigen dapi ils onns 1990 cun ils indigens. Quei ein ils tratgs ed ils aspects communabels da biars onns. Jeu vesel cheu ell’exposiziun fotografias che meinan mei a regurdientschas persunalas. Jeu haiel era astgau contribuir las davosas jamnas all’exposiziun ed ussa stoiel jeu constatar che l’entira exposiziun corrispunda a miu Laax sco secundindigen. Eugen Hangartner, Laax Jeu haiel uonn 96 onns e sun staus 24 onns president communal da Laax. Jeu haiel aschi biars maletgs che van el mument tras il tgau a mi. Jeu haiel viu Laax ils onns 70 e vesel ussa il grond svilup che nus havein encaminau cun arver novs quartiers, cun baghegiar il bogn cuvretg Grava e la casa da scola. In svilup enorm. Malgrad quei havein nus manteniu nossas atgnadads. Jeu discuorel buca romontsch, mo il romontsch s’auda tier Laax. Jeu haiel schau far ed haiel maina bloccau ils discuors romontschs, era buca sco president communal. Conradin Cathomen, Laax Miu Laax ein las regurdientschas che vegnan ussa cun mirar l’exposiziun. Maletgs e schabetgs da mia affonza cheu a Laax. Jeu haiel empriu dad ir cun skis naven da nies crest sur sillas vias da vischnaunca entochen giu nua ch’il plaz da ballapei ei oz. Il svilup da Laax ei positivs tenor mei, perquei ch’il svilup ha salvau la glieud ed il plazs da lavur a Laax. Erwin Ardüser, Laax Miu Laax ein en emprema lingia ils carstgauns da Laax. Jeu vivel dapi varga 60 onns a Laax e sun adina staus integraus cheu. In liug impurtont per mei ei il Lag Grond ch’ei la perla dils lags da Laax ch’ein pigns e pli gronds, schetgs ni empleni cun aua. Quei san ins bunamein prender sco metafra pil svilup dalla vischnaunca da Laax. Nus havein habitontas e habitonts ch’ein pli exponi e nus havein era glieud introvertada che va per siu fatg. Laax ord ina nova perspectiva Il davos venderdis ha la casa d’art Cularta a Laax envidau all’avertura d’ina nova exposiziun che sededichescha ad in tema che pertucca buca mo il vitg da Laax, mobein tut quellas e quels che vivan a Laax, quels che van e quels che tuornan e restan. «Miu Laax, Tiu Laax» senumna l’exposiziun ch’ei aviarta ils proxims 11 meins. L’exposiziun cumbinescha fatgs cun fantasia, presenta datas e maletgs e muossa (forsa) la grondiusa vischnaunca da Laax ord ina nova perspectiva. La fotografa Barbara Truog ei ida cun la camera alla tscherca da fatschas indigenas e secundindigenas. Auturas ed auturs hospitonts drovan plaids – per dar in’autra vusch a Laax. La scola, privats, seniors, uniuns e gruppaziuns ein separticipai cun rimnar datas per l’exposiziun. (fmr/mg) Erwin Ardüser Il publicum all avertura dall'exposizuiun Miu Laax,Tiu Laax La curatura dalla Cularta Yvonne Gienal ha beneventau ina gronda raspada alla vernissascha. Conradin Cathomen Las dunnas cun schlappa che fan in viva sepresentan sco uniun che creeescha cuminonza a Laax. Eugen Hangartner Nus essan Laax. Vid quella preit sepresentan gruppas d’interess ed uniuns da Laax Patrick Selinger

Il president da vischnaunca Marcus Beer ed ils quater suprastonts communals da Ilanz/Glion recandideschan ils 18 da matg 2025 per l’executiva. Entochen oz fan neginas candidaturas supplementaras la currella. Ina sfida vegn ei ad esser uonn d’occupar ils otg sezs vacants el parlament communal. Treis dils quater commembers dalla suprastonza communala da Ilanz/Glion che la FMR ha contonschiu, ein dall’idea ch’ei hagi dau duas midadas persunalas ella suprastonza communala ils davos treis onns. El senn d’ina cuntinuitad politica e per finir ils projects instradai vegnan Caroline Gasser Curschellas, Michal Hohl, Martin Capeder e Hanspeter Bundi a candidar per in’ulteriura perioda d’uffeci. La socialdemocrata Michal Hohl ei vegnida elegida pér igl onn 2023 sco successura da Alice Bertogg-Darms ella suprastonza communala da Ilanz/Glion. Ils commembers da suprastonza da Ilanz/Glion candideschan tuts per in’ulteriura perioda d’uffeci en Casa Cumin. Da sen: Caroline Gasser Curschellas, Hanspeter Bundi, Marcus Beer, Martin Capeder e Michal Hohl. Promts per ulteriurs quater onns Avon treis onns ei il giurist Marcus Beer vegniu elegius el secund scrutini d’in cumbat electoral sco niev president da vischnaunca da Ilanz/Glion. Da lezzas uras – igl atun 2022 – seigi vegniu tschentau ad el la damonda sch’el suprendi ussa quei uffeci entochen sia pensiun igl onn 2026 per lu demissiunar ed ir en pensiun. «Jeu hai lu rispundiu, ch’jeu vegni a semetter a disposiziun per ina ulteriura perioda d’uffeci, aschinavon che mia sanadad e mia situaziun familgliara lubeschi quei. El mument tschontschan negins dils dus arguments menziunai encunter ina ulteriura candidatura.» Suenter sia emprema perioda d’uffeci da treis onns enconuschi el il menaschi dalla vischnaunca ed ils impurtonts projects che seigien sin rucca, di Marcus Beer. Perquei seigi el promts da surprender vinavon responsabladad sco president, sche las votantas ed ils votants giavischien quei. Prighels che fan quitaus Sper ils bials muments dils davos treis onns detti ei era caussas che fetschien quitaus ad el, di Marcus Beer, il president actual da Ilanz/Glion. «Quei ein inagada ils prighels dalla natira, per exempel entginas bovas da crappa che nus havein giu ils davos onns sin intschess da nossa vischnaunca. «Ed ultra da quei datti per cletg fetg paucas persunas che fan mintgaton grev la veta a nus che s’engaschein en vischnaunca.» Marcus Beer di denton era ch’el senti, che la gronda maioritad dalla dalla populaziun da la vischnaunca patratgi positiv e seigi cuntenta ed engrazievla cun la lavur dalla vischnaunca. Plirs projects ella cazzetta Sco las ulteriuras suprastontas e suprastonts che han rispundiu alla FMR ei era il president communal fetg perschuadius ch’ei drova ina cuntinuitad dalla lavur entschatta ils davos onns. Alla fin finala, di Marcus Beer, detti ei entgins gronds projects che duessien vegnir terminai ella proxima legislatura 2026–2029. In da quels projects seigi la staziun dalla Viafier retica a Glion che la vischnaunca seigi era participada. Auters seigien la planisaziun locala, la basa strategica communala ni il svilup digl Areal Maissen ch’il suveran hagi decidiu da cumprar il fevrer vargau. Elecziuns ni confirmaziuns Pil presidi communal e per la suprastonza communala datti neginas ulteriuras candidaturas enconuschentas entochen oz. L’administraziun communala vegn a publicar las proximas jamnas ina survesta dallas candidaturas. Sch’ei resta tier ils veders san ins parter dil fatg ch’ei dat buca ina elecziun, mobein ina ina confirmaziun dils veders per la perioda d’uffeci 2026-2029. Il termin per abdicar ei ils 8 d’avrel 2025. Dunnas ed umens pil parlament ein rars A basa dalla limita d’uffeci da 12 onns sto il parlament communal remplazzar otg commembras e commembers, numnadamein las parlamentarias Anita Caduff-Giger da Glion, Jeannette Dalbert-Caviezel da Luven ed ils parlamentaris Remo Bearth da Sevgein, Bruno Caderas da Ladir, Marcus Camenisch da Pitasch, Tarcisi Cavigelli da Siat, Kurt Vieli da Glion e Thomas Zinsli da Riein. Sco quei che Daniel Candinas, il president dil parlament communal ha detg enviers la FMR, seigi ei da quintar ch’ei detti aunc ulteriuras demissiuns entochen ils 8 d’avrel 2025. Differentas activitads «Ei dat differentas activitads el mument per encurir candidatas e candidats», di Daniel Candinas. «Aschia ei per exempel mintga parlamentaria ni parlamentari che cala vegnius supplicaus da mirar per ina successura ni in successur. Epi ein era certas partidas actualmein vidlunder da tschercar candidatas e candidats.» Ei marschi enzatgei, mo ei seigi aunc memia baul da communicar quei publicamein. Daniel Candinas ha confirmau ch’ei seigi ina sfida da vegnir ensemen cun avunda candidatas e candidats entochen il di d’elecziun ils 18 da matg 2025. Il proxim gliendisdis sera, ils 31 da mars 2025 ha la partida Allianza dil Center (AdC) envidau alla fundaziun d’ina partida locala AdC dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Igl ei da supponer che la tscherca da candidatas e candidats ei era in tema da quella emprema reuniun dalla AdC Ilanz/Glion. Silmeins otg deputai mauncan Ils 18 da matg 2025 elegia il suveran dad Ilanz/Glion la suprastonza communala ed il parlament da vischnaunca. La pli gronda sfida ei da survegnir avunda candidatas e canditats pil parlament. Martin Gabriel/FMR Silmeins otg dils 25 parlamentarias e parlamentaris da Ilanz/Glion ston calar pervia dalla limita d’uffeci. Il president dil parlament Daniel Candinas suppona ch’ei savess era aunc dar ulteriuras demissiuns entochen al termin da demissiunar ils 8 d’avrel 2025. A basa dalla limita d’uffeci da 12 onns sto il parlament communal remplazzar otg commembras e commembers.«Ei dat differentas activitads el mument per encurir candidatas e candidats», di Daniel Candinas. «Mintga parlamentaria ni parlamentari che cala vegnius supplicaus da mirar per ina successura ni in successur. Epi ein era certas partidas actualmein era vidlunder da tschercar candidatas e candidats» . Tut auter vesa quei ora tier la suprastonza communala. Leu recandideschan tut ils veders.Il president communal da Glion, Marcus Beer stat a disposiziun per in’ulteriura perioda d’uffezi. Era ils suprastonts Caroline Gasser Curschellas, Martin Capeder, Hanspeter Bundi e Michal Hohl a recandidar ils 18 da matg 2025 per la perioda d’uffeci dil 2026 – 2029. Ils commembers da suprastonza da Ilanz/Glion candideschan tuts per in’ulteriura perioda d’uffeci en Casa Cumin. Da sen: Caroline Gasser Curschellas, Hanspeter Bundi, Marcus Beer, Martin Capeder e Michal Hohl.

A caschun dalla radunonza generala dalla pleiv catolica da Laax ei vegniu decidiu il davos venderdis sera da realisar il center dalla pleiv «Nova Sentupada». La pleiv ha consentiu ad in credit da treis milliuns francs. Sco proxim vegn ussa la radunonza communala da Laax a sefatschentar dil project. L’idea per in niev baghetg ed il project digl architect Andreas Schneller da Schluein/Turitg, ch’ei sortius sco victur dalla concurrenza d’architectura, ei vegnius presentaus gia pliras gadas alla populaziun.Ussa ha la radunonza generala dalla pleiv acceptau cun 46 encunter 5 vuschs e 3 abstenziuns il project e la proposta da separticipar a quel cun ina contribuziun finanziala. Per il project ein calculadas expensas totalas da tschun milliuns francs. La pleiv catolica metta a disposiziun il terren da baghegiar ed ha decidiu il davos venderdis sera da contribuir ina summa da treis milliuns francs als cuosts totals. Visualisaziun dalla Nova Sentupada a Laax Sustegn dalla pleiv, vischnaunca e Pro Laax Sco gia avon 40 onns, cura che la «Sentupada» ei vegnida baghegiada, sustegnan sper la pleiv era la vischnaunca politica e la fundaziun Pro Laax il project dalla «Nova Sentupada». La «Nova Sentupada» duei vinavon esser in liug d’inscunter per giuven e vegl. Sco igl ei vegniu explicau a caschun dalla radunonza generala dalla pleiv vegni ei a dar stanzas multifuncziunalas per sedutas, seminaris e cuors, emprovas da chor, localitads per la giuventetgna, ina cuschina per occurrenzas e da niev era in cantun da termagliar pils affons. Allas uniuns vulessi ins ultra da quei metter a disposiziun avunda spazi da magasin. Ina plazza externa attractiva, ch’ins savess schizun numnar plaz cadruvi, cumpletescha il project. La radunonza da vischnaunca decida Ils 12 d’avrel 2025 decida la radunonza communala da Laax davart duas damondas da credit. Ton la vischnaunca politica sco era la fundaziun Pro Laax proponan da sustener il project dalla «Nova Sentupada» cun mintgamai 1 milliun francs. Vegnan quellas propostas acceptadas, prevesa il plan da termins ina fasa da construcziun da dus onns (2026–2027). La «Nova Sentupada» a Laax per tschun milliuns Il davos venderdis sera han las commembras ed ils commembers dalla pleiv catolica da Laax consentiu cun gronda maioritad in credit da treis milliuns francs pil project dalla «Nova Sentupada». Sco gia avon 40 onns, cura che la «Sentupada» ei vegnida baghegiada, sustegnan sper la pleiv era la vischnaunca politica e la fundaziun Pro Laax il project. Allas uniuns ed instituziuns ch’ein activas en vischnaunca stess a disposiziun cun la «Nova Sentupada» in liug d’inscunter modern, funcziunal ed adattaus als basegns dil temps. (fmr/mg) Avon la «Nova Sentupada» duei ei dar ina specia da plaz cadruvi per sentupadas spontanas. Visualisaziun dalla Nova Sentupada a Laax

«Oh schei vus caras steilas el firmament, pertgei viv’ins sin tiara, mo in mument (...).» Aschia secloman las empremas lingias dalla poesia famusa «Allas steilas» dad Alfons Tuor. Tgi che ha denton mirau igl gliendisdis sera allas 21.00 el tschiel stelliu, quel ei vegnius perdetga dad in eveniment meins innocent sco las «caras steilas». In dils observaturs dalla spirala blaua ei Kurt Caprez. El era da quei temps a Maliens sur Trin en sia casa da vacanzas. «Igl ei stau fetg clar e lu vai jeu viu quellas structuras e fotografau quellas», raquenta igl um che ha mess a disposiziun alla FMR las fotografias. Ina misteriusa structura ei semussada igl gliendisdis sera. Tenor empremas enconuschientschas setracti dad ina racheta dil tip «Falcon 9» dil milliardari Elon Musk e da sia firma SpaceX. Avon che quella ei returnada sin tiara ha ella schau anavos liquids da carburont. Quels ein lu immediatamein schelai ed han tras il moviment dalla racheta furmau ina spirala che ha reflectau la glisch dil sulegl. (fmr/sb)

Suenter ina liunga preparaziun entscheiva la runda da primavera per Trun/Rabius encunter il capogruppa Bogn Ragaz. Il plaz da ballapei a Ri-Au sepresenta gia la fin da mars en cundiziuns perfetgas, aschia ch’ils giugadurs dalla Cadi van cun pleina motivaziun en quei giug. Omisduas equipas entscheivan fetg disciplinau. Bogn Ragaz ha il surpli dil giug, vegn denton buca da surmuntar la defensiun da Trun/Rabius. Suenter in culp liber ella 14avla minuta, nua che la defensiun dils hosps ei buc allerta ed era buca propi datier avunda dils giugadurs, vegn igl ataccader da controllar in bal liung e sa survir quel ad Orlando Caluori che marca igl 1:0 per Bogn Ragaz. Suenter 21 minutas vul il defensur central Thomas Starcevic sclarir il bal ord l’atgna mesadad, quei siet ord rodund 60 meters anfla nunspitgadamein la via directa ella reit dil gol da Trun/Rabius al 2:0. Muort las blessuras da Matia Friberg e Damian Schmed sto Trun/Rabius far gia ell’emprema mesadad duas midadas. Entochen pausa semida denton nuot pli, aschia che las equipas van cun il resultat da 2:0 ella pausa. La secunda mesadad entscheiva in tec meglier per Trun/Rabius. Patrizio Decurtins e Nico Caduff vegnan cuort suenter pausa tier bunas caschuns da scursanir il resultat, denton maunca la davosa precisiun da lur siets. Ella 53avla minuta sietta il giugadur da miez, Sandro Kressig il 3:0 per Bogn Ragaz, quei suenter ina fetg biala acziun singula. Il 4:0 ella 81avla minuta sietta Marco Mühlebach suenter in’attacca dalla vart. Aschia va quella partida a fin cul resultat final da 4:0 en favur da Bogn Ragaz. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz - Trun/Rabius 4:0 (2:0) Gols: 14. Orlando Caluori 1:0, 21. Thomas Starcevic 2:0, 53. Sandro Kressig 3:0, 81. Marco Mühlebach 4:0. Bogn Ragaz: Flurin Ambühl, Nando Bersorger, Thomas Starcevic, Jan Kohler, Sandro Kressig, Marco Mühlebach, Vitor Antonio Monteiro Da Silva, Orlando Caluori, Noel Sprecher, Zivan Mitrovic, Sascha Bless. Reservas: Athanasios Pagonas, Felix Horni, Manuel Horni, Salvatore Rauti, Nicola Radosevic, Nando Thöny, Lenard Hoxha. Trun Rabius: Livio Lozza, Lucas Seiler, Damian Schmed, Mathias Flepp, Mirco Pfister, Rovin Schmed, Matia Friberg, Orlando Monn, Nico Caduff, Robin Monn, Patrizio Decurtins. Reservas: Sandro Orlik, Elia Schmed, Silvan Cajacob, Lucas Maissen, Andri Carigiet, Gianin Derungs. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik, Denis Monn, Silvan Muoth (blessai), Nic Culan Jacomet, Tizian Duff, Enea Decurtins, Geo Cauzza ed Aurelio Carigiet (absents).

L’equipa da Schluein Glion ei partida cun ina fetg mediocra prestaziun ella runda da primavera dil campiunadi da ballapei regiunal 2024/25. Ordvart encunter Sargans eis ella vegnida dominada dall’entschatta entochen la fin dils indigens, ils quals ein stai pli allerts, pli agressivs ed era pli cumbattivs e movibels e han meritau la victoria en quella altezia. Il plan da giug da Sargans han aspectaturas ed aspectaturs encurschiu naven dall’entschatta: Far pressiun sin mintga giugadur da Schluein Glion, mussar presenza corporala ed encurir cun mintga balla ils sperts attaccaders, ils quals han adina encuretg la via directa sil gol. Aschia han els fatg vegnir malsegira la defensiun dils hosps e culla secunda caschun da marcar eis ei era reussiu als indigens d’ir en avantatg. Pablo Müller ei mitschaus dalla vart seniastra da siu adversari e ha surviu la balla a Valentino Zollino che steva tut persuls avon il gol e che ha buca giu breigias da nudar igl 1:0 en l’otgavla minuta. Tgi che ha ussa spitgau che quei gol dedesti ils giugadurs da Schluein Glion ei vegnius trumpaus. Els han stuschau vinavon la balla ella defensiun ed el amiez envi ed enneu senza denton saver crear ina suletta buna caschun da marcar duront l’entira emprema mesadad. Era ella secunda mesadad ha il giug buca vesiu ora bia auter ch’avon pausa. Sargans ha dau vinavon agressiv cun encurir ils cumbats, Schluein Glion ei vinavon buca vegnius el giug e ha pér suenter varga 80 minutas sittau in emprem siet sin gol. Quei siet ha il goli denton teniu e lu seclamava il resultat gia 2:0 per Sargans, cunquei che Kevin Willi haveva reussiu cun in penalti ella 79avla minuta. Era il davos gol ei curdaus suenter in foul ella zona da puniziun da Schluein Glion entras Sandro Willi. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Sargans - Schluein Glion 3:0 (1:0) Riet. 130 aspectaturs. Arbiter: Koller. Gols: 8. Zollino 1:0, 79. Kevin Willi 2:0 (penalti), 90. + 4. Sandro Willi 3:0 (penalti). Sargans: Kurath, Ackermann (77. Robin Wachter), Mathis, Becker, Schai, Sivalingam, Zollino (62. Sandro Willi), Kevin Willi (86. Buchli), Roner (72. Santa), Tanner, Müller (Corsin Wachter). Schluein Glion: Capaul, Coray, Sgier, Derungs, Walter (75. Manetsch), D’Atria, Bundi (Gianluca Casutt), Laurin Zala (73. Nuno Gomes), Ronny Casutt, Rechenbach (57. Lars Zala), Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 21. Sgier (foul), 31. Tanner (foul); 44. Bundi (foul), 57. Roner (foul), 57. Walter (reclamar), 57. Müller (hirundella), 78. Ronny Casutt (foul), 83. Becker (foul), 84. Santa (foul), 88. D‘Atria (reclamar), 88. Manetsch (foul) e 89. Sandro Willi (foul). Schluein Glion senza Afzali, Aron Büchler, Deplazes, Paulin, Pool (blessai/reconvalescents) e Holderegger (absents). Corners: 3:2.

La Pro Siat ha prestau lavur cumina sin ed entuorn il Grep Casti (sen.)