Dal 1996 ho la vschinauncha da Samedan introdüt ün model da scoula biling. Que’s trattaiva d’ün prüm tel model linguistic in üna scoula grischuna. Intaunt sun zieva l’exaimpel samedrin gnieus introdüttas scoulas bilinguas in otras vschinaunchas – illa val ed in tuot il chantun Grischun. Ün quart tschientiner pü tard sun las prestaziuns scolasticas a reguard il tudas-ch sül listess livel scu tar scoulas be tudas-chas. A partir da meg fin aint per l’utuon festagia la vschinauncha da Samedan cun differentas occurrenzas il giubileum da 25 ans scoula bilingua. Las festiviteds füssan già stedas planisedas per l’an passo, ma causa la pandemia es tuot gnieu spusto per ün an. A reguard scoulas bilinguas ho Samedan i’ls ans 1990 fat lavur da pionier, la magistraglia ho creo nouvs mezs d’instrucziun e la bilinguited es eir gnida introdütta sün livel cumünel. Per coordiner las lavuors, es gnida ­s-chaffida üna plazza da lavur. L’actuela e’l anteriur incumbenzo per la bilinguited a Samedan, Nina Dazzi Andry ed Andrea Urech, faun ün bilauntsch zieva 25 ans scoula bilingua. Bilinguited es qualchosa positiv Mited dals ans 1990 d’eira la magiurited a Samedan da lingua tudas-cha. Ils genituors da quels iffaunts vaivan temma, cha la lingua ­tudas-cha nu vegna promovida avuonda e cha’l rumauntsch influenzescha negativmaing las prestaziuns scolasticas. «Il cussagl cumünel ho alura decis da fer ün’analisa da la situaziun e zieva es gnida fundeda üna cumischiun. Quella es alura svelta gnida a sieus limits ed uschè es il Chantun gnieu dumando per agüd», disch Andrea Urech, anteriur incumbenzo per la bilinguited a Samedan. A reguard la situaziun vaiva il Chantun decis da metter in pè üna gruppa da proget e da fer a Samedan üna prouva da scoula cun ün nouv model linguistic. La magistraglia as vaiva alura occupeda cun differents stüdis davart la bi­linguited. Andrea Urech declera: «Nus essans alura gnieus a la conclusiun cha la bilinguited saja qualchosa positiv pel svilup e’l tscharvè dals iffaunts. Iffaunts chi creschan sü biling sun pü flexibels e lur tscharvè fo dapü connexiuns neuronelas. Que vo a favur da tuot las prestaziuns, na be da las prestaziuns linguisticas.» Tenor l’anteriur incumbenso per la bilinguited d’eiran que ils argumaints principels per dir «nus vains da mantgnair la bilinguited a Samedan». Il model biling da Samedan Fin aunz l’introducziun da la scoula bilingua a Samedan dal 1996, d’eira la scoulina e la scoula primara in lingua rumauntscha, il s-chelin ot cun pochas excepziuns per tudas-ch. Sül livel primar da quel temp gniva tudas-ch instruieu pür a partir da la quarta classa. Las scoulas tradiziunelas rumauntschas in Engiadina funcziunan aunch’adüna zieva quist princip, l’instrucziun dal tudas-ch cumainza però già in terza classa. Cul model biling da Samedan as ho alura cumanzo cun rumauntsch e tudas-ch scu ­lingua d’instrucziun e que già a partir da la scoulina. «Al principi da la scoulina es pelpü il tudas-ch la lingua dominanta, ma lo vain alura promovieu il rumauntsch viepü. A partir da la prüma classa es l’urari structuro uschè, cha per mincha classa es prescrit che lecziuns chi vegnan instruidas in che lingua», declera Andrea Urech. Causa cha’l rumauntsch es la lingua pü debla, do que in relaziun dapü lecziuns rumaun­tschas cu tudas-chas. In media sun las lecziuns illa scoula primara scumpartidas sün duos terzs rumauntsch ed ün terz tudas-ch. Elavurer nouvs mezs d’instrucziun Zieva bundant ün an d’elavuraziun es il concept gnieu appruvo dal Chantun e da la radunanza cumünela da Samedan. In seguit ho cumanzo üna ­prouva da scoula da quatter ans. Causa cha nu d’eiran avaunt maun üngüns mezs d’instrucziun adattos a la nouva situaziun, ho la magistraglia da Samedan s-chaffieu nouv materiel pel s-chelin ot e la scoula primara. La scoula da Samedan ho eir areguard mezs d’instrucziun fat lavur da pionier e la vschinauncha ho ­sustgnieu quist proget finanzielmaing. «Uschè sun gnieus tradüts quaderns da lavur adattos d’ün mez da standard da lingua tudas-cha, il uschènumno Schweizer Sprachbuch. Impü ho mia duonna, Chatrina Urech, insembel cun Claudia Cantieni Käser s-chaffieu ün dicziunari. Hozindi as cugnuoscha quel scu Buonder cun cornas», disch Andrea Urech. Il Buonder cun cornas nu vain intaunt be druvo a Samedan, el saro cuntschaint a bgers scolars in Engiadina, chi haun frequento la scoula a partir dals ans 2000. Üngüns dischavantags Zieva l’introducziun dal model biling d’eira l’acceptanza fich granda illa populaziun. Uschè ho la radunanza cumünela dal 2000 accepto unanimamaing da cuntinuer cul model biling. «Cun quista decisiun haun almain las discus­siuns e las güstificaziuns dals Rumauntschs, per mantgnair e salver lur lingua, gieu üna fin. E que es pü u main resto fin hoz uschè», declera ­Andrea Urech. Dal 2001 ho la regenza declaro il concept da Samedan scu nouva fuorma da scoula in Grischun. In seguit l’haun diversas vschinaunchas rumauntschas surpiglio. L’Universited da Fribourg ho accumpagno la scoula da Samedan scientificamaing düraunt ündesch ans. La Scoul’ota da pedagogia grischuna ho alura continuo cun las examina­ziuns – ils resultats haun musso cha’ls scolars da Samedan sun in conguel cun vschinaunchas tudas-chas ­listess buns in tudas-ch. A reguard il rumauntsch es gnieu constato cha’l rumauntsch es pü u main sül listess livel, be sül s-chelin ot chalan las prestaziuns in conguel cun scoulas s-chet rumaun­tschas. Ils motivs per las prestaziuns diminuidas sül ­s-chelin ot sun tenor Andrea Urech impustüt la manchaunza da ma­gisters chi saun instruir in tuottas duos linguas. Per quist motiv nu s’ho neir na pudieu ragiundscher il böt da spordscher ün’instrucziun da 50% rumauntsch e 50% tuda-sch sül s-chelin ot. Ster landervi Andrea Urech es sto dal 2006 fin al 2019 incumbenzo per la bilinguited a Samedan. La plazza da lavur cun ün pensum da 20% ho alura surpiglio Nina Dazzi Andry. «Il tudas-ch es dominant, eir a Samedan. Il rumauntsch vain principielmaing chüro a scoula. Il rumauntsch es bainschi ieu inavous, ma que es üna problematica d’üna minorited», declera Nina Dazzi Andry. Hozindi nu’s possa neir pü be disuorrer da bilinguited, dimpersè da plurilinguited. «Sün plazza da scoula nun udinsa be tudas-ch svizzer, eir il portugais ed otras linguas as faun palais», disch l’incumbenzeda actuela. Uschè es la scoula a Samedan bainschi üna scoula bi­lingua, chi stu però, scu bgeras otras scoulas svizras, s’occuper da la plurilinguited Tenor l’incumbenseda da bilinguited actuela vain però tuot purto bain da la ­vschinauncha, «ma que’s stu ster landervi». Front: Ils Samedrins bilings A partir dad uossa fin aint per l’utuon festagia Samedan cun differentas occurrenzas il giubileum da 25 ans scoula bilingua. Ils Samedrins vaivan quella vouta fat lavur da pionier, lur model biling es sto exaimpel per bgeras otras scoulas in Grischun. Martin Camichel/FMR Già illa mited dals ans 1990 d’eira la magiurited da la populaziun a Samedan da lingua tudas-cha. A partir dal 1996 ho alura gieu lö üna prouva da scoula da quatter ans cun ün nouv model biling da scoula. Ils Samedrins haun quella vouta fat lavur da pionier, la magistra­glia ho creo nouvs mezs d’instrucziun e dal 2000 ho la radunanza cumünela accepto da cuntinuer cul model biling. «Cun quista decisiun haun almain las discussiuns e las güstificaziuns dals ­Rumauntschs, per mantgnair e salver lur ­lingua, gieu üna fin. E que es pü u main resto fin hoz uschè», declera Andrea Urech, anteriur incumbenzo per la bilinguited a Samedan. Dal 2001 ho la regenza declaro il concept da Samedan scu nouva fuorma da scoula in Grischun. In seguit l’haun diversas vschinaunchas rumauntschas surpiglio. Ün quart tschientiner pü tard sun las prestaziuns scolasticas a reguard il tudas-ch sül listess livel scu tar scoulas be tudas-chas. Las prestaziuns areguard il rumauntsch chalan però i’l s-chelin ot. In connex cul giubileum da 25 ans bilinguited vegnan publichos divers artichels illa Padella, la giazettina ufficiela da la vschinauncha. Eir in cumün e süllas vias vain a partir da meg rendieu attent a la lavur da pionier dals Samedrins. La vschinauncha da Samedan vaiva introdüt dal 1996 ün model da scoula biling. Quel es sto exaimpel per bgeras otras scoulas in Grischun.

In mardi bunura am d’he dumando la prüma vouta quel di: «Cu as stu sentir la glieud ucrainaisa illa guerra?» Quist impissamaint am es gnieu cur cha duos eroplans da guerra sun svulos cun grand fracasch sur mieu balcun. Hai, eau d’he trat ün pô ün sagl. E quista canera, chi vo tres pel ed ossa, nu ­s’affaiva cun la bunura idillica: Eau sül balcun a baiver cafè cun vista sül Piz d’Esan. Il rest dal di es però passo scu üsito. Causa cha nu vaiva ünguotta da manger a chesa, staivi vers las ses e mez illa colona davaunt la cassa dal Migros a Samedan. La granda part dals cliaints, scu eau, d’eira riveda per cumprer in prescha sia tschaina. Tuot in ün dandet s’haun stüzzedas tuot las glüschs (als 3 meg 2022 es cruded'oura la forz'electrica in Engiadina'Ota per 4 minuts, que communichescha eir la Repower ün di zieva), üna sirena agressiva ho strasuno our da la partiziun dals mezs electronics e grandas tendas – eau m’impais cha quellas saregian part dal concept da sgürezza cunter incendis – s’haun büttedas sur l’entredgia. Plaunet s’haun stendieus qualche chos traunter las curunas oura – tuots cun üna expressiun inquieta. Eau varegia eir gieu ün tela expressiun, dafatta ils impieghos d’eiran per ün cuort mumaint melsgürs. Be qualche lampas da reserva as vaivan auncha impizzedas. Cun lur glüsch sterila nun haune neir fat gnir pü agreabel la situaziun. Üngün nu savaiva che cha d’eira capito. E darcho am es gnieu l’impissamaint, cu cha la glieud in l’Ucraina as ho da sentir, scha la forza electrica as stüzza e tuot in ün dandet es que s-chür e melsgür. Eau nu’m vögl insomma na congualer cun la glieud in ­guerra, mieus quatter minuts sun stos ün problem da luxus. Ma listess, cun tuot la situaziun sül muond, as bada cha’l subconsciaint filtrescha e connectescha minch’infurmaziun. Uschè am paraiva ch’eir otras persunas vaivan simils impissamaints scu eau. Il vendeder m’ho quinto, cha qualchosa simil nu saja auncha mê capito. In ün muond svizzer, inua cha la forza electrica es la basa da la societed e que 24 uras al di, capita uschè qualchosa propi fich d’inrer. Cun tuot las noviteds actuelas, eir areguard üna terza guerra mundiela, basta üna tela particularited per mner our dal concept als Svizzers. Almain per quatter minuts. Zieva bundant quatter minuts es la glüsch darcho turneda our dal ünguotta – precis uschè scu ch’ella d’eira sparida. Surleivg. La glieud ho cumanzo a pajer, il ravuogl da cliaints s’ho darcho sparpaglio in tuot la butia. Eir eau d’he pajo e sun ieu. E chi so, sch’eau nu vess vis quels duos jets da guerra, nu vessi forsa gieu ün curius sentimaint in quel mumaint. In mardi passo las 18.27 es saglid'oura la forz'electrica per quatter minuts. Tschertamaing qualchos'insolit.

La «Inn Hub Community» s’ho inscuntreda in gögvia zievamezdi a La Punt. Ella es gnida infurmeda davart il stedi dal proget «Inn Hub». L’an chi vain dessan cumanzer las lavuors da construcziun. Creer, collavurer, cumünaivel – que es sto il credo tar il seguond inscunter da la «Inn Hub Community» in gövgia zievamezdi a La Punt Chamues-ch. La «Inn Hub Community» consista dad iniziantas ed iniziants, investuras ed investuors e partenaris intuorn il proget «Inn Hub La Punt». Il böt da quel zievamezdi d’eira da tschercher ideas per las sportas futuras e da der ün update che chi’d es giro daspö l’ultim inscunter dal 2019 a Zuoz in connex cul proget. L’Inn Hub dess dvanter ün lö per lavurer, ma eir per as retrer e chatter inspiraziun. S-chaffir qualchosa insembel Cha tar il prüm inscunter hegian els auncha discuto sch’ün «third place» – ün lö chi cumbina lavur e temp liber – possa funcziuner in Engiadina, ho dit Jon Erni, ün dals iniziants da l’Inn Hub düraunt sieu discuors d’avertüra, «tar tuot il negativ cha la pandemia ho purto, ho ella eir musso cha la glieud voul gnir cò a lavurer.» El ho eir intuno in sieu discuors ch’els vöglian s-chaffir insembel qualchosa a La Punt. Insembel – que voul dir la squedra operativa cun arduond 50 persunas chi promouvan il proget, ma eir tuot la «Inn Hub Community», la vschinauncha, chantunaisas e chantunais, firmas partenarias ed il Chantun. E tenor Jon Erni haun els ragiunt già bger daspö il prüm inscunter: «Per fabricher l’Inn Hub ho que fat dabsögn d’ün müdamaint dal plan da zonas. Ils planiseders ans vaivan dit cha que düraro tschinch ans. Nus vains ragiunt que infra ün an.» Eir l’idea per l’Inn Hub Pop Up – chi funghescha scu soluziun transitorica fin cha l’Inn Hub es realiso – es dvanto ün success: «Intaunt es el implieu cun vita e nus essans già a guarder da tour a fit ulteriuras localiteds, perque cha vains telmaing bgera glieud chi voul gnir cò a La Punt a lavurer.» Da San Francisco a La Punt Culs pleds «da guadagner ad ella es sto ün cas da furtüna speciel» ho preschanto Jon Erni in gövgia zievamezdi eir a Gioia Deucher. L’anteriura mnedra da la Swissnex a San Francisco – üna rait svizra da posts exteriurs per educaziun, perscrutaziun, innovaziun ed art – surpigliaro il post scu mnedra da l’Inn Hub. Sia paschiun per aventüras e per nouvs orizonts tilla ho mneda da San Francisco a La Punt. «Ad es ün lö da vacanzas ch’eu cugnuosch fich bain. Ma ad es eir ün lö chi’m do la pussibilted d’examiner per me nouvas dimensiuns scu nouv center da vita e lö da lavur.» Cha l’Inn Hub saja ün proget d’umauns per umauns, ho dit Gioia Deucher, «la visiun exista già daspö ans, ma grazcha a la pandemia s’ho guadagno nouvas conclusiuns. A s’ho musso quant preziusa cha la cumünaunza es e quant important cha’d es da mner insembel fisicamaing la glieud.» Ch’il bsögn per flexibilited, per esser illla natüra e la sandet staun uossa davauntvart illa societed. Per firmas dvantaro pervi da que importaunt da s-chaffir nouvas fuormas per lavurer. L’Inn Hub tuocha perque tenor Gioia Deucher il gnierv dal temp e «dess esser cò per servir a quels bsögns chi s’haun müdos». Dvanter ün lö d’inscunter Cha l’Inn Hub saro ün lö ingio cha bgeras gruppas d’interess gnaron insembel, ho dit Christian Wenger, ün dals co-initiants dal proget in gövgia zievamezdi. Suot ün tet cumünaivel as spordscharo gastronomia, pussibiliteds per fer sport e spüertas medicinelas. L’Inn Hub dess esser eir ün lö d’inscunter. Uschè as vulessa spordscher düraunt tuot l’an ün program activ cun evenimaints per singuls, gruppas e firmas. Sper que as voula integrer i’l concept da l’Inn Hub eir la gastronomia locala e pussibilter inscunters locals scu teaters da scoula u radunanzas cumünelas. «Da realiser l’Inn Hub es scu üna mezza cuorsa da maraton», ho infurmo Christian Wenger davart il stedi dal proget, «suvent as vulessa comunicher, ma nu’s po perque cha nu s’es auncha uschè inavaunt.» El ho supplicho a las preschaintas ed als preschaints per incletta, scha que fatscha minchataunt l’impreschiun cha nu giaja inavaunt. El ho però agiunt: «Nus fains quint cha survgnins quist an il permiss per fabricher.» La prüma paleda per l’edifizi creo da l’architect renumno Norman Foster dess lura avair lö l’an chi vain. Las lavuors da contrucziun dessan esser terminedas per l’an 2025. La cumünaunza da l’Inn Hub s’ho inscuntreda Cha tar il prüm inscunter dal 2019 a Zuoz hegian els auncha discuto sch’ün «third place» – ün lö chi cumbina lavur e temp liber – possa funcziuner in Engiadina, ho dit Jon Erni, ün dals iniziants da l’Inn Hub in gövgia zievamezdi a La Punt tar il seguond inscunter da la «Inn Hub Community». Quista cumünaunza chi consista dad iniziants, investuors e partenaris intuorn l’«Inn Hub La Punt» s’ho lascho infurmer davart il stedi dal proget. Creer, collavurer, cumünaivel – es sto il credo da quel inscunter. Cun Gioia Deucher es in gövgia eir gnida preschanteda la mnedra futura da l’Inn Hub. (fmr/an) La «Inn Hub Community» s’ho raduneda in gövgia zievamezdi per as lascher infurmer davart il stedi dal proget «Inn Hub La Punt». Cun Gioia Deucher es gnida preschanteda la mnedra futura da l’Inn Hub. L’Inn Hub a La Punt dess dvanter ün lö per lavurer, ma eir per as retreer e chatter inspiraziun.

Ils Engiadinais sun quist an darcho ieus in vacanzas, que haun eir confermo duos agenzias da viedi indigenas invers la FMR. Impustüt destinaziuns al meer mediterraun d’eiran dumandedas per quistas vacanzas da meg. Adonta cha la situaziun da la pandemia s’ho calmeda, es la situaziun per pitschnas agenzias da viedi aunch’adüna difficila. Normelmaing es l’Engiadin’Ota düraunt il meg quasi vöda: tuot ils indigens chi haun temp vaun in direcziun mer per implir lur deposits da vitamin D. Turists as perdan düraunt quist temp eir be pochs in Engiadina. L’an 2020, düraunt la prüma prümavaira da la pandemia, d’eira l’Engiadina invezza fich bain frequenteda – ils indigens d’eiran sfurzos da ster in val e bgera glieud d’utrò vaiva passanto il prüm lockdown illa valleda otalpina. Que d’eira ün purtret insolit. Quist an però as bada marcantamaing, cha la granda part dals indigens es partida in direcziun piña colada, chalur e sulagl. Eir las agenzias da viedi haun darcho pudieu registrer dapü reservaziuns, la crisa areguard la pandemia nun es però auncha surmunteda. Pronts per ir al mer Zieva duos ans sainza vacanzas da meg, chi sun senchas per tscherts Engiadinais, badan eir ils büros da viedi cha la glieud voul darcho ir davent. Tenor Claudio Glisenti, proprietari da l’agenzia da viedi Glisenti Travel a San Murezzan, ho la glieud ün grand bsögn da piglier zieva vacanzas. «La granda part nun es ida duos ans na in vacanzas. Ils üns dischan dafatta cha hegian spargno duos ans e cha’s vöglian praster uossa ün viedi pü grand», disch Claudio Glisenti. Eir tar l’agenzia da viedi ETO Travel a Müstair as bada cha la glieud ho il bsögn dad ir davent. «Nus badains l’interess da vart da la cliantella, nus vaivans eir diversas dumandas e bgeras glieud s’ho infurmeda düraunt l’ultim temp.» Intschertezza in connex cun la guerra Il trend positiv, chi vaiva cumanzo principi an, s’ho però svelt müdo zieva duos mais. «Ma la guerra in l’Ucraina ho darcho freno ün pô quist trend, la glieud es melsgüra», declera Predrag Küng da l’agenzia da viedi ETO Travel. Süllas reservaziuns da Glisenti Travel nu vaiva la guerra üna grand’influenza. Il proprietari disch, ch’els hegian lavuro fich bain ils ultims duos mais. Areguard l’eted dals cliaints nun ho que tenor Claudio Glisenti grandas differenzas in conguel cul 2019. Illa Val Müstair saja la cliantella però pütöst giuvna, «tscherta glieud ve­glia as sainta auncha magari melsgüra areguard la pandemia», disch Predrag Küng. Surtuot Europa, ma üngün nu vo in Türchia Pel meg haun bgers pajas europeics schlucho las imsüras da corona, viager dvaint darcho adüna pü normel. Predag Küng ho perque quist an reservaziuns per destinaziuns surtuot in Europa: «La granda part da la glieud vo in destinaziuns europeicas inua cha’s chatta la riva e’l mer. La granda part da noss cliaints vo in Spagna u Grecia. La situaziun da corona dadour l’Europa es per tscherts cliaints auncha ün motiv per rester sün nos continent.» Predrag Küng tradescha eir, ch’els nun hegian quist an üngünas reservaziuns per la Türchia. Impustüt la riviera türcha intuorn las destinaziuns Antalya, Belek e Kemer d’eiran ils ultims ans üna destinaziun stimeda dals Engiadinas. Cha l’interess per la Türchia ho chalo, ho eir confermo Claudio Glisenti: «Che cha do in ögl quist an es, cha nu vainsa üngünas reservaziuns per la Türchia. Surtuot la situaziun politica ho ün’influenza cha la glieud ho retgnen­tschas per quista destinaziun.» Claudio Glisenti agiundscha, cha eir destinaziuns in Asia nu sajan dumandedas quist an – que sto però in connex cun la situaziun pandemica e las imsüras magari strictas chi velan auncha in tscherts pajas. Ma in generel, pigliand oura la Türchia, giaja la glieud darcho als listess lös al Mer Mediterraun in vacanzas. Per quistas vacanzas da meg sajan eir darcho stedas dumandedas destinaziuns dadour l’Europa, scu l’USA u pajais in Africa, uschè l’impressari da San Murezzan. Üna via melsgüra in direcziun normalited Eir scha nu’s possa auncha ragiundscher las cifras da reservaziuns in conguel cun aunz la pandemia, vezzan tuottas duos agenzias da viedi ün trend in direcziun normalited. Claudio Glisenti disch: «Areguard las imsüras da corona in l’ester vaivans i’ls ultims duos ans druvo exrem bger temp per der sclarimaint a nossa cliantella. Que ho per furtüna lascho zieva düraunt l’ultim temp.» Ed eir areguard reservaziuns as es, scu ch’el disch, «tuot in tuot sün üna via in direcziun normalited.» Eir l’agenzia da viedi illa Val Müstair vezza ün trend in direcziun normalited, la situaziun saja però aunch’adüna fich melsgüra: «Per nus nu s’ho müdo bger in conguel cun l’an passo. Nus essans vi dal stüdger da forsa der sü nossa ditta», disch Küng. La situaziun, impustüt per pitschnas agenzias da viedi, saja fich difficila. Tenor Predrag Küng nu s’hegia üngüna garanzia, cha d’utuon nu gnia darcho ün lockdown. Que es per el eir ün motiv per nun investir uossa bgers raps i’l marketing, perche cha «nus nu survivessans ün ulteriur lockdown». Front: In direcziun «normalited» Las vacanzas da meg haun cumanzo in tuot l’Engiadina e que’s bada marcantamaing, cha la glieud es quist an darcho ida vers il süd. Eir agenzias da viedi haun per quistas vacanzas da meg darcho pudieu registrer dapü reservaziuns. Areguard la tscherna da las destinaziuns ho la pandemia però aunch’adüna ün’influenza. Impü do que in ögl, cha ne Glisenti Travel da San Murezzan e ne ETO Travel da Müstair nun haun üngünas reservaziuns per la Türchia. Tenor ils mainagestiuns es la branscha in direcziun «normalited», ma la crisa nun es auncha surmunteda. Impustüt per pitschnas agenzias resta la situaziun difficila. (fmr/cam) Ün pô normalited zieva duos ans corona: las agenzias da viedi haun darcho pudieu registrer dapüssas reservaziuns per quistas vacanzas da meg.

I’l ram dal Premi culturel grischun 2022 vain in venderdi saira surdo a Sent a la Societed Pro Girun ün premi d’arcugnuschentscha da la regenza grischuna. La societed scu tela e quatter pioniers ­vegnan onuros per lur prestaziun scientifica e per lur cumpetenza culturela in connex cun la recolonialisaziun dal girun. Grazcha a Pro Girun do que be già in Grischun darcho 15 pêrins chi cuan. La Societed Pro Girun es gnida fundeda dal 1999 scu societed d’interess public cun sez a Zernez. Ella es seguida a la Societed per la recolonialisaziun dal girun (Gesellschaft zur Wiederansiedlung des Bartgeiers), chi d’eira inizieda da singulas persunas i’l 1989. Tar la Societed Pro Girun as tratta que da l’unica tela organisaziun, chi’d es legitimeda da la Confederaziun da metter in liberted giruns barbets. Il böt iniziel da tuot il proget d’eira da recoloniser quista sort girun in tuot las Alps. «Nus essans sün buna via e la populaziun as sviluppa bain. Ma que do auncha grandas differenzas regiunelas», disch Daniel Hegglin, mainagestiun da la Societed Pro Girun. El agiundscha cha’l chantun Grischun e surtuot l’Engiadina hegian in tuot las Alps la pü granda expansiun e la pü granda spessezza da pêrins chi cuvan. Ün mumaint istoric I’l 19evel tschientiner gnivan quintedas diversas istorgias e parevlas abstrusas davart il girun: uschè as pensaiva ch’el maglia iffaunts pitschens u coppa agnels. La glieud da quella vouta giaiva excessivamaing a chatscha dal grand utschè cun barba. Dal 1885 haun ils ultims giruns in Svizra cuvieu oura övs ed al principi dal 20evel tschientiner d’eira’l alura già extirpo. I’ls ans 1980 haun divers parcs zoologics darcho cumanzo ad allever giruns – cul grand böt dals mner darcho inavous illa natüra. Als 5 gün 1991 d’eira que alura uschè inavaunt e’ls prüms trais giruns sun gnieus miss oura sül Pass dal Fuorn, a la fin da la Val Stabelchod. Quists trais utschels d’arduond trais mais nu savaivan auncha svuler. Ma desch dis pü tard e 100 ans zieva l’extirpaziun illa Alps, es la prüma vouta darcho svulo ün girun tres valledas alpinas –– ün mumaint istoric. Üna surpraisa La lavur da pionier d’avaunt bundant 30 ans ho svelta purto früts. Sper il Grischun (situaziun 2021) cun sieus 15 pêrins chi cuvan cun success, do que hozindi i’l Vallais ulteriurs 8 pêrins ed illa Part Sura Bernaisa cuva 1 pêrin. Insembel cun la Societed Pro Girun, vegnan arcuntschidas ulteriuras 4 persunas cul premi da la regenza grischuna: Chasper Buchli da Zernez d’eira düraunt bgers ans il mainagestiun da la Societed Pro Girun, Klaus Robin d’eira da quel temp il mainagestiun dal Parc Naziunel Svizzer, Jürg Paul Müller, directur dal Museum da Natüra Grischun e l’anteriur cusglier guvernativ Luzi Bärtsch, chi ho sustgnieu tuot il proget eir da vart politica. Daniel Hegglin declera: «Per nus es que sto üna granda surpraisa d’udir cha survgninsa quist premi d’arcugnuschentscha. Quist premi muossa cha nossa lavur vain sustgnida ed eir arcuntschida.» Impü tradescha’l cha’ls raps dal premi vegnan natürelmaing investieus in lur lavur. La lavur nun es auncha finida Eir scha la colonisaziun dal girun d’eira fin uossa ün success, nun es la lavur da la Societed Pro Girun auncha a fin. Sper las differenzas regiunelas areguard la populaziun, es la societed eir in futur confrunteda cun diversas sfidas. «Il particuler vi dal girun es, ch’el as reprodüa be fich plaun. Il prüm cuv cun success als gratagia in media cun 8 ans ed ün pêrin po cuver oura per an be ün öv. Que voul dir, cha tal girun as tratta que d’üna sort chi’d es dependenta d’üna ota rata da surviver», declera Daniel Hegglin. In quist connex do que adüna darcho problems e ris-chs, per que es la survagliaunza da la populaziun fich importanta. Uschè vain eir evaluo e survaglio che influenzas cha’l turissem e tschertas activiteds da temp liber haun süls pêrins chi cuvan. «Eir areguard nouvas tecnologias, scu battalajers, ans partecipainsa vi da las discussiun per contribuir noss know-how ed evaluer ils ris-chs pel girun», declera il mainagestiun da la societed. Eir la colonisaziun da l’utschè ho per motivs da variaziun da la genetica aunch’adüna lö. Tenor Daniel Hegglin es l’acceptanza e’l plaschair da vart da la populaziun fich granda: «Natürelmaing es que important cha’l girun barbet hegia ün bun nom, scha’s voul al proteger.» Ma be grazcha a la lavur dals ultims decennis saja il nom dvanto uschè bun, agiundscha Daniel Hegglin. Il premi d’arcugnuschentscha vain surdo i’l ram dal Premi culturel grischun in venderdi, ils 13 meg 2022. La premiaziun ho lö a las 17.15 illa sela polivalenta da la chesa da scoula a Sent. Front: Lavur da pionier vain onureda Per lur prestaziun scientifica e per lur cumpetenza culturela in connex cun la recolonialisaziun dal girun barbet, onurescha la ­regenza grischuna la Societed Pro Girun cun ün premi d’arcugnuschentscha. Situaziun 2021 cuvan be già i’l chantun Grischun 15 pêrins ün öv. L’Engiadina ho dafatta la pü granda spessezza ed expansiun da tels pêrins in tuot las Alps. (fmr/cam) Ils giruns cuan oura be ün öv l'an e que la prüma vouta cun och ans. Be già in Grischun do que 15 pêrins chi cuvan – ils pü bgers in tuot las Alps. Daspö il 1991 do que darcho giruns barbets illa natüra svizra.

L’Engiadina e la Val Müstair haun elet lur grand cusgliers – ed i’ls circuls electorels pü grands haun ils partieus dominants pers almain duos sezs e lur magiurited. I’ls circuls electorels a l’ur nu s’ho müdo ünguotta – ils grand cusgliers in uffizi sun gnieus reelets. La PPS, il PVL e la glista Verda/PS haun pudieu guadagner minchün almain ün sez impü. Fin uossa d’eiran quatter dad och sezs cha’l circul electorel Engiadina’Ota ho da bun i’l Grand cussagl rapreschantos dal PLD. I’l circul electorel ­Suot Tasna d’eira l’AdC il partieu cun üna magiurited da duos terz. Quista magiurited haun pers tuots duos partieus dominants i’ls duos circuls electorels pü grands da l’Engiadina. Impü nu sun neir pü gnieus reelets trais grandcusgliers in uffizi: Linard Weidmann (PLD) nun es gnieu reelet pel circul electorel Engiadin’Ota, Duosch Fadri Felix (PLD) e Men-Duri Ellenmeuter (AdC) nu sun pü gnieus reelets pel circul electorel Suot Tasna. La PPS ho pudieu guadagner ün sez i’l circul electorel Engiadin’Ota, ün a Sur Tasna ed ün a Suot Tasna. Eir il PVL, il partieu cun las pü pochas candidaturas in Grischun, ho pudieu guadagner ün sez per l’Engiadin’Ota. Sia candidata, Nora Saratz Cazin, la presidenta cumünela da Puntraschigna, ho dafatta fat las pü bgeras vuschs. Quatter reelecziuns Ils och sezs dal circul electorel Engiadin’Ota d’eiran fin uossa scumpartieus scu seguaintamaing süls partieus: PLD quatter sezs, AdC duos sezs, PPS ün sez e PS eir ün sez. Dals tschinch grand cusgliers in uffizi, chi s’haun laschos metter sü per ün’ulteriura perioda d’uffizi, sun be quatter gnieus reelets: Franziska Preisig (PS), Mario Salis (PPS), Michael Pfäffli (PLD) e Markus Berweger (PLD). Linard Weidmann (PLD) nun es pü gnieu reelet. Uschè ho il PLD pers la magiurited da quatter sezs e vain uossa be auncha rapreschanto da duos grand cusgliers pel circul electorel Engiadin’Ota. Eir l’AdC ho pers ün sez – da nouv rapreschainta be auncha Martin Binkert quist partieu il circul electorel Engiadin’Ota a Cuira. Partieus dal center perdan influenza Dimena haun ils partieus dal center pers plazzas a favur dals partieus schnesters e drets: il PPS ho guadagno ün ulteriur sez: sper Mario Salis rapreschainta da nouv Stefan Metzger il PPS i’l Grand cussagl. Cun Selina Nicolay vo sper Franziska Preisig ün’ulteriura politicra dal PS a Cuira per l’Engiadin’Ota. Nora Saratz Cazin, presidenta cumünela da Puntraschigna, es eir riveda l’elecziun e vo pel PVL i’l Grand cussagl. Ella ho fat il meglder resultat in Engiadin’Ota, cun 1682 vuschs. L’Engiadin’Ota vain uschè rapreschanteda pü equilibredamaing i’l Grand cussagl: il PLD, il PS e’l PPS haun minchün duos sezs, l’AdC e’l PVL minchün ün. Ün ulteriura presidenta cumünela, Gabriella Binkert Becchetti (PPS), presidenta dal Cumün da Val Müstair, nun es riveda da guada­gner il sez pel PPS illa Val Müstair. Lo es gnieu reelet l’adversari politic e grand cusglier in uffizi Rico Lamprecht da l’AdC. PPS guadagna duos sezs in Engiadina Bassa In quista legislatura nu d’eira l’Engiadina Bassa rapreschanteda cun il PPS i’l Grand cussagl, zieva las elecziuns dad her però haune pudieu guadagner perfin duos sezs, ün sez i’l circul electorel Sur Tasna ed ün ulteriur sez i’l circul electorel Suot Tasna. Da nouv rapreschainta Reto Lehner l’unic sez dal circul electorel Sur Tasna e Reto Rauch ho pudieu guada­gner ün dals trais sezs i’l circul electorel Suot Tasna pel PPS. Aita Zanetti (AdC) es riveda la reelecziun cul meglder resultat da 1001 vuschs e Tina Roner (PS) ho eir guadagno ün sez. Il grand cusglier in uffizi Duosch Fadri Felix (PLD) nun es pü gnieu reelet. I’l circul electorel Ramosch es reuschida al grand cusglier in uffizi, Rico Kienz (PLD), la reelecziun. Guadagno trais sezs, pers trais sezs Reto Rauch, il nouv grand cusglier dal PPS pel circul Suot Tasna e secretari dal PPS grischun, es cuntaint cun las elecziuns e culs trais ulteriurs sezs per sieu partieu: «Nus vains uossa ün grand gust. Uossa rapreschantainsa dapü regiuns, eir l’Engiadina Bassa, inua cha nu vaivans üngüns sezs. Ed uossa güsta duos sezs, que es ün bel success. Que es bun per nos partieu.» El agiundscha cha’l nouv sistem electorel saro ün dals motivs pel success dal Parti popular. «Ma eir ils votants haun giavüscho cha tuot ils partieus vegnan rapreschantos, que es ün spievel da la populaziun.» Cun tuot cha Aita Zanetti es riveda la reelecziun scu grand cusgliera per l’AdC i’l circul electorel Suot Tasna, ho sieu partieu pers in Engiadina trais sezs e tuocha insembel cul PLD tals partieus chi haun pers ils pü bgers sezs in Engiadina. «A me displescha surtuot pel circul electorel Sur Tasna e nossa candidata da l’AdC. Ella es steda och ans suppleanta ed eau vess aspetto cha Sur Tasna füss pront da trametter üna duonna i’l Grand cussagl», disch Aita Zanetti, chi’d es eir la co-presidenta da l’AdC grischuna. Areguard il circul electorel Suot Tasna saja que insè da prüm inno sto pütost difficil da tgnair las duos plazzas – ils motivs vezz’la i’l nouv sistem electorel. «Per l’Engiadin’Ota as varo uossa d’evaluer perche cha vains pers ün sez. Che ch’eau chat adüna difficil es, scha ün grand cusglier in uffizi nu vain pü reelet, que es pcho», disch Aita Zanetti. Reto Rauch (PPS), il nouv elet grand cusglier. «Ma eir ils votants haun giavüscho cha tuot ils partieus vegnan rapreschantos, que es ün spievel da la populaziun.» Aita Zanetti ho fat cun distanza il meglder resultat i’l circul Suot Tasna. «Che ch’eau chat adüna difficil es, scha ün grand cusglier in uffizi nu vain pü reelet, que es pcho.»

Zernez ho elet ün nouv president cumünel. E’l vandscheder da l’elecziun nun es ün nom incuntschaint – Domenic Toutsch es già sto dal 2001 fin dal 2009 president cumünel da la vschinauncha süsom l’Engiadina Bassa scu eir grand cusglier. Che sfidas cha’l occuparon ils prossems ans e che ch’el voul fer per rinforzer la cumünanza ho’l tradieu in ün’intervista cun la FMR. In dumengia poch aunz las duos d’eira cler, chi chi succeda ad Emil Müller scu president cumünel da Zernez – il vandscheder Domenic Toutsch (PPS) da Zernez ho guadagno las elecziuns cun ün remarchabel resultat da 498 vuschs. Fadri Guler (AdC) da Brail ho fat 140 vuschs e Linard Martinelli (AdC) da Lavin ho fat 71 vuschs. Emil Müller surpiglia in duos eivnas il presidi cumünel ad Egnach (TG) e Domenic Toutsch pels 1. schner 2023 quel da Zernez. FMR: Sieus duos cuntercandidats, tuots duos da l’AdC, haun pers cun magari granda distanza. Perche s’haun ils da Zernez decis per El e pel PPS? Domenic Toutsch: Eau pens cha la glieud m’ho traunter oter tschernieu perche cha d’eira già üna vouta president cumünel da Zernez. Eau sun nat e creschieu sü in val e d’he eir fat caricas na politicas a favur da la generalited. Que d’eira forsa que che cha m’ho güdo a la fin da gnir president cumünel. Üna dumanda da partieu nun es que mê sto, que vögli güsta excluder. Eir scha tuots scrivan adüna dal PPS u da l’AdC. La glieud so bainschi ch’eau sun ün da quels creppuns dal PPS, ma a la fin vain cò lavuro pel cumün e na pel partieu. El d’eira già aunz la fusiun dal 2015 president cumünel da Zernez. Che as ho müdo in quist temp e che nouvas sfidas as daun cun las ulteriuras duos fracziuns da Susch e Lavin? Nus savains ir intuorn a Zernez cun fracziuns, que vaivans già musso da quel temp cun la fracziun da Brail cur ch’eau d’eira president cumünel. Dals sgür as bada cha tuot ils cumüns u fracziuns nu sun auncha fusiunos. Per cha rivainsa pü dastrusch, stuvains nus tuots lavurer vi da nus. Per exaimpel la giuventüna ho aviert il statüts: il president es da Brail, illa suprastanza es eir glieud da Susch e Zernez. Da Lavin nun es displaschaivelmaing auncha tiers üngün. Que es uschè ün pô ün cumanzamaint, cha’s prouva da crescher insembel. Sgür es eir cha la vita illa societed es ida inavous. L’idividualissem es creschieu bainquant. Ils interess privats vegnan hozindi valütos pü ots cu quels da la generalited. Ma que es ün problem cha vainsa in generel illa societed. La manchaunza da prümas abitaziuns es ün dals grands temas in Engiadina, Zernez nun es però uschè ferm pertucho da quista problematica cu oters cumüns. Che tematicas occuparon a Zernez i’ls prossems ans? Nus vaivans già üna vouta miss ad ir üna zona per indigens, que es capito a Lavin ed a Zernez. Nus vaivans craj reagieu bain da quella vouta. Üna sfida es sgürischem la planisaziun locala cun zoner oura terrain da fabrica chi’d es da memma. Ma que es üna sfida chi aspetta Zernez scu eir ad oters cumüns. Vi da la planisaziun locala es il cumün landervi ed uossa guardainsa scu cha que vo alura a finir. Cu as dess Zernez svilupper i’ls prossems ans e che tematicas Al staun a cour per las quelas El as voul s’ingascher? Nus vains da rabaglier insembel üna suprastanza our da quistas quatter fracziuns, que es la prüma lavur chi’d es da gnir fatta. Nus vaivans nempe gieu bgeras demischiuns illa suprastanza cumünela. E zieva ho alura quista glieud dad imprender a cugnuoscher il cumün. Cò saro alura eir tiers glieud nouva. Eau vuless alura, cha nus lavurains scu team in suprastanza. Cha minchün rapreschainta eir sieu decasteri vers in oura e cha la populaziun bada cha que nun es be üna persuna chi sto davous tuot la chosa. Cun que forsa eir signaliser a la populaziun cha’d es da piglier part activmaing illa societed, uschè cha’l cumün cumainza a viver insembel. Que es que che ch’ans aspetta. Ma eir dumandas d’infrastructura sun da schoglier: üna granda lavur sarò da saner la Via Maistra illa fracziun da Zernez. Eau vuless eir s-chaffir las premissas cha societeds as possan svilupper u almain mantgnair in cumün. Que sun ün pô mias idejas, causa ch’eau sun eir ün pô ün tip da societeds e da clubs. Domenic Toutsch surpiglia pels 1. schner 2023 il presidi cumünel a Zernez.

Eau vegn bod mincha di a fer las cumischiuns ed a piglier la posta. Ed aunz vegni auncha a tavulin per tadler e quinter sü ün pêr ballas. La granda part dals homens a tavulin sun pensiunos, pel solit sun però eir traunter ün u duos chi spettan auncha da gnir pensiunos. Quels plaundschan regulermaing dal grand pais ch’els haun da purter per nus vegls, els in uschè pochs – e nus in uschè bgers. Dals tips chi sun a tavulin es traunter da quels chi sun buns da quinter cun granda tensiun e fin umur ed immensa fantasia las istorgias chi sainza lur talent füssan las pü lungurusas. Ed eir il cuntrari vain avaunt: Da quels chi saun fer gnir lungurusas las istorgias las pü captivantas ed interessantas. Ma tuots ans tadlains cun pazienzcha e bainvuglientscha perche cha minchün as es con­sciaint cha neir el nun es pü il pü fras-ch. Suvenz ans quintainsa las listessas ­anecdotas e minchataunt realisains perfin quelo, ma listess fo que dal bain da las repeter perche cha qualche detagl forsa ans d’eira fügieu our da la memoria l’ultima vouta. Cun pochas excepziuns capita que di per di cha tscherchains il nom dad ün persuna u da l’otra. A stüdgiains alura in corpore zieva il nom, fin cha bod u tard ün vain notiers cul güst nom – forsa es eir be svelt gnieu piglio in agüd il register d’adressas sün qualche telefonin. Scha’d es tiers eir Chasper, ün da nossas corifeas las pü veglias, alura es sgüro cha’l nom tschercho vain auncha a la glüsch. Sainza ch’üngün nu do bada tegna’l ün miel tort il cho e – intaunt cha’ls oters sun già lönch vi da nouvs temas – stüdgia que invaunt… in ün dandet vain our da sia buocha il nom tschercho! E tuot es schligerieu e disch: «Precis, propi uschè vaiva’l nom, bravo Chasper!» Che vulaivi auncha tuot quinter dal tavulin? A schi, vus vais bain vis il titel «A tavulin 2». Ziev’avair scrit quista nouva columna m’es nempe gnieu ün curius sentimaint, cu dessi dir, que am paraiva ch’eau pudess già avair scrit üna vouta üna columna da quist gener. Eau d’he tgnieu ün miel tort il cho, ma neir zieva püs minuts nun es gnieu our ünguotta. Schi d’he fat tschercher al computer. Zieva lungias prouvas e retscherchas am spüda quel bravamaing our üna columna cha vaiva scrit be avaunt duos ans: «A tavolin». (Stu esser cha quella vouta nu vaivi auncha ­guardo zieva l’ortografia da quist pled, que saro la ­radschun cha’l computer ho gieu uschè lönch per chatter il chavazin). Göri Klainguti da Samedan è autur, pur, pictur e pensiunà. E dal rest: La columna descritta – l’emprima versiun «A tavolin» – è stada publitgada ils 14 da favrer 2020 en La Quotidiana, mo paucs dis avant l’emprim lockdown en la pandemia da corona. Göri Klainguti

Düraunt il prüm lockdown as ho adüna darcho udieu cha saja ruot oura ün pitschen boom da fer üert. Eir tschertas giardinarias in Engiadina vaivan dal 2020 dapü lavur – da discuorrer d’ün boom insistent füss però fos. L’interess da fer üert ho pütost già cumanzo aunz la pandemia e nu sto in connex cun corona. Las temperaturas in Engiadina nu vaun sur not pü suot nolla e bgers indigens haun quists dis darcho cumanzo as dedicher a lur üerts. Avaunt duos ans as ho adüna darcho udieu cha giardinarias hegian bger da fer. Düraunt il prüm lockdown vaivan giardinarias giò la Bassa dafatta uschè bgera lavur cha tschertas plauntas d’eiran vendidas oura. Las giardinarias in Engiadina haun eir gieu ün augmaint da lavur. Tenor ils giardiniers nu vaiva que da che fer cun dapü glieud chi fo üert. Pütost la situaziun cul lockdown vaiva da quella vouta pissero per dapü lavur. Butias e cunfins serros Cul prüm lockdown d’eira la glieud sfurzeda da ster a chesa, da marz fin gün d’eira quasi minchadi bell’ora e tschertüns sun gnieus our da lungurella sün l’ideja da fer qualchosa vi da l’üert. Tenor la giardinaria Müller a Susch nun ho però dapü glieud fat üert cu aunz la pandemia: «Dal 2020 vaivans bger da fer. Ma que d’eira perche cha'l ‹Do it› ed eir ils cunfins vaiva stuvieu serrer causa la pandemia. Uschè es alura dapü glieud gnida tar nus», disch Elly Müller. Quist an nun hegiane però dapü cliantella, «que es scu adüna, eir in conguel cun aunz la pandemia», tradescha la giardiniera da Susch. Minch’an ün’otra stagiun La giardinaria Pfäffli a San Murezzan ho pür d’incuort darcho aviert sias portas, da fer ün conguel culs ans da la pandemia saja uossa però auncha difficil. «I’l prüm an da la pandemia ho sgürischem cumanzo tuot ün pô pü bod. Impü d’eira eir tuot la glieud illa val e na in vacanzas. Ma in conguel cun aunz e zieva la pandemia nu vaivans bger dapü lavur», disch Werner Vetterli da la giardinaria Pfäffli. El agiundscha cha que saja minch’an ün pô different: «L’ora, quaunt stret cha l’inviern d’eira e sün che datas cha las vacanzas croudan. Que ho adüna ün’influenza sün üna stagiun da giardinarias, la pandemia nu d’eira ün factur remarchabel.» Ün boom chi düra già pü lönch La giardinaria biologica a Lavin do que daspö bundant 40 ans ed ella s’ho focusseda sün plauntas specielas. Ün boom in connex cun corona nun haune pudieu observer a Lavin. Madlaina Lys declera: «Zieva cha nus vaivans cumanzo avaunt 40 ans vaivans i’ls prüms ans bado cha l’interess per fer üert chala. Ma cha l’interess per fer üert es darcho ün tema per la glieud, vainsa alura bado già ils ans aunz la pandemia.» La giardiniera da Lavin agiundscha cha que saja eir il spiert dal temp: la glieud s’interessa per fer üert, la regiunalited sto i’l focus ed eir bgera glieud giuvna ho darcho cumanzo a’s dedicher al hobi in üert. «Eau nu poss propi na dir cha in nos cas vess que gieu ün connex cun la pandemia», disch Madlaina Lys. Giardinarias in Engiadina haun listess bgera lavur cu aunz la pandemia.

L’istoricra grischuna Prisca Roth ho preschanto d’incuort sia guida istoric-culturela per la cited da Genua. La cited d’eira pü bod pü u main il «port grischun» ed ün important lö d’emigraziun per bgers randulins. L’autur puter Göri Klainguti ho svess passanto bger temp da si’infanzia a Genua – ed ho perque let cun grand interess «Genua – La superba» da Prisca Roth. Ün cudesch d’istorgia uschè divertaivel e plain tensiun scu «Genua La superba» nu d’he eau auncha mê let. Bainschi am varegia mia egna istorgia sensibiliso pel tema tratto. Pussibel cha scha mieus babuns nu füssan stos pastiziers a Genua e sch’eau nu vess visito Genua la prüma vouta ill’eted da niauncha trais ans, ch’eau nu vess niauncha m’interesso pel cudesch – siand eau generelmaing ün pover banaus in dumandas d’istorgia. Scu ün «pan dolce» Ma quist cudesch be cumparieu tar l’editur «Hier und Jetzt» es scu ün «pan dolce»: La substanza principela es fatta our dad üna pasta da bun paun. Ma aint in quista pasta chattast milli delizchas: Üjettas, pignöls, töchins da frütta candida e nuschs – e que na in da quellas purziuns exageredas e bger memma dutschas scu cha’s clappa in buocha mas-chand ils panettones da Motta, Allemagna e tuot quels oters concerns da pastizaria! Las delizchas t’accumpagnan sün mincha pêr paginas in culur cotschna, in ün chapitel eir verda, saja scu cuorta preschantaziun da persunas specielas – suvenz «quinta» la persuna svessa – saja dad illustraziuns fotograficas, saja dad observaziuns da scriptuors (Italo Calvino) u dal chantautur genuais (Fabrizio de André). Cun indicaziun da distanza Il cudesch ho ses grands chapitels. Ed a la fin as chatta ün’agiunta chi’s nomna «Serviceteil» cun indicaziuns ourdvart nüzzaivlas per chi chi voul ster ün pêr dis u pü lönch a Genua. Minchün dals ses chapitels descriva üna spassageda tres cited. Al cumanzamaint as chatta il titel dal chapitel. Il seguond chapitel per exaimpel ho nom «Die hungrige Stadt». Be cuort vain preciso: «Wie Genua das Gleichgewicht zwischen Kunst, Technik und Tourismus fand – Ein langer Spaziergang durch die Jahrhunderte». A nu mauncha l’indicaziun «Distanz: 4.2 km + 4.4 km (falls ohne Bus)»! Zieva sün pagina dubla as vezza la fotografia d’üna butia da mezcher ed ün’exposiziun da verdüras e salatas be daspera. Sülla prosma pagina dubla as chatta la lingia da la spasageda disegneda i’l plan da cited ed attach ün index numero dals puncts speciels trattos in quist chapitel. Tal chapitel 2 as tratta que da 26 puncts. L’istorgia euorpeauna e Genua Prisca Roth, l’autura da quist cudesch, descriva minchüna da las ses gitas tres cited quintand l’istorgia detaglieda in lingua vivainta. Per rester tal conguel cul «pan dolce», que es il paun dal cudesch. Prisca Roth s’ho acquisteda ün savair enorm vast. Quaunts detagls interessants sur da l’istorgia europeauna dals tschientiners passos as vain a savair grazcha a l’importanza cha Genua ho gieu. Per me es quist cudesch il cuntrari da tauntas broschüras fattas per turists cha’s chatta dapertuot inua cha regna l’industria da turissem. Quauntas «vardets» chi vegnan normelmaing notedas e blaghedas as demuossan lo bainbod scu ün conglomerat da spüras vschias d’ajer! Cò invezza es tuot fundo. Eau nu poss pretender dad avair controllo eir be ün tschientevel da que cha quist cudesch da 470 paginas cuntegna, ma quellas pêr chosas ch’eau d’he pudieu taunt inavaunt verificher tenor ils raquints da mieus nons e da mieus barbas e da la tanta Franca, scu eir tenor que ch’eau d’he vis e passanto amvessa a Genua traunter l’an 1948 e 1963 correspuondan cumplettamaing a que chi vain descrit in quist cudesch. Fer ün bel viedin in Liguria In mieus ögls vela que da ler «Genua la Superba» perfin, scha nu s’ho ne temp ne vöglia ne l’intenziun da visiter la cited da Genua. L’istorgia da quista cited es telmaing interessanta perfin sainza l’avair visa. Ma eau sun persvas cha minchün chi l’ho let stu bod fer ün bel di il viedin in Liguria e seguir a pè almain üna u duos da las lingias tres Genua disegnedas e descrittas da l’autura Prisca Roth. La guida «Genua – La Superba» as po cumprer illas librarias. L’autura ho preschanto sieu cudesch istoric-culturel in avrigl a Cuira ed in meg a Turich. Göri Klainguti da Samedan es autur, pur e pictur – ed ho passanto d’iffaunt e giuvenil adüna darcho singulas eivnas da sted a Genua. Genua – la cited al port – sto i’l center da la guida istoric-culturela da Prisca Roth. Üna da bgeras perdüttas da randulins – il «Klainguti» a la Piazza Soziglia. Il café ho stuvieu serrer sias portas düraunt la pandemia da corona. Üna da bgeras perdüttas da randulins – il «Klainguti» a la Piazza Soziglia. Il café ho stuvieu serrer sias portas düraunt la pandemia da corona.

Zieva nouv ans chala Roberto Zanetti. Scu successur candidescha Ruet Ratti, il figl e abiedi dals presidents dal 1969 fin 2013. Ruet Ratti es pur ed ho 41 ans. El d’eira gnieu elegieu scu suprastant l’an 2013, zieva cha sieu bap Gian-Duri Ratti vaiva demischiuno scu president cumünel. Quel vaiva surpiglio l'uffizi dal 1990 da sieu bap Gian Ratti. Quel d’eira sto avant Gian-Duri Ratti düraunt 21 onns president cumünel da Madulain. Düraunt ils ultims nouv ans d’eira Roberto Zanetti in quist uffizi. El ho decis da demischiuner zieva trais periodas d'uffizi. Scha Ruet Ratti vain elegieu da la radunanza cumünela ils 30 da mai surpiglia el l'uffizi da president cumünel ils prüms da gün. Scu sieu successur in suprastanza candidescha Andreas Grass. Ils ulteriurs suprastants Achmed Etter, Flurin Schur e Floris Tichler as mettan darcho a disposiziun. (rtr/fmr)

Las consequenzas finanzielas da la pandemia da corona as muossan düraunt l’an da gestiun 2021 da la fundaziun Provedimaint da sandet Engiadin’Ota (SGO) auncha pü ferm cu l’an aunz. «Dad üna vart nun ho il maun public pajo pü üngünas indemnisaziuns per perditas d’entredgias», comunichescha la SGO. Da l’otra vart s’hegian redüttas las entredgias staziuneras in conguel cun l’an 2020 per 2,4%. Il richev da gestiun s’ho redüt l’an passo per 2,8 milluns francs sün 55,7 milliuns francs. Al medem mumaint s’haun redüttas l’an 2021 eir las expensas da gestiun per 0,6 milliuns francs sün 54,3 milliuns francs. Uscheja resulta ün resultat da gestiun ch’es 2,2 milliuns francs pü bass cu l’an aunz. In vista a las grandas sfidas causa COVID-19 e la reducziun significanta da las entredgias po quist resultat gnir considero, tenor la SGO, scu satisfacent. (cdm/fmr)

Illa Regiun Malögia sustegna la «Gruppa da lavur regiunela Ucraina» als uffizis chantunels in chosa agüd per l’Ucraina. Ella fo eir da coordinatura traunter las vschinaunchas da la regiun. Uscheja paun gnir ramassedas las donaziuns da möd centrel ed impundieus per persunas chi tscherchan protecziun e chi’s rechattan illa Regiun Malögia. Il fond per donaziuns dess gnir alimento cun contribuziuns voluntarias da persunas privatas, instituziuns, las vschinaunchas scu eir da clubs da service. Differents da quists clubs haun signaliso l’eivna passeda da vulair sustgnair quist fond regiunel. A las 12 vschinaunchas regiunelas ho la gruppa da lavur eir fat la dumanda per ün sustegn tenor la clev da scumpart regiunela. L’administraziun dal fond regiunel surpiglia sün giavüsch da la gruppa da lavur regiunela la vschinauncha da San Murezzan. Eventuelas donaziuns paun gnir pajedas sül conto 00 297.523.800, IBAN CH1100774000297523800, SWIFT/BIC: GRKBCH2270A, proprietari dal conto: Sozialkommission St. Moritz, St. Moritz. (cdm/fmr)

I’l ram d’üna radunanza cumünela es Ruet Ratti (41) gnieu elet in lündeschdi passo scu nouv president cumünel da Madulain. El segua sün Roberto Zanetti chi ho mno la vschinauncha daspö il 2013. Il bap Gian Duri Ratti scu eir il non Gian Ratti d’eiran già traunter il 1969 e’l 2013 presidents cumünels da la pü pitschna vschinauncha in Engiadina. Zieva nouv ans i’l cussagl cumünel cumainza Ruet Ratti – bap da dschimels e paur – sia prüma legislatura scu president cumünel als 1. gün 2022. El es creschieu sü a Madulain ed abita già tuot sia vita illa vschinauncha da la Plaiv. Scu sieu successur illa suprastanza cumünela ho la radunanza tschernieu ad Andreas Grass. Ils ulteriurs suprastants, Achmed Etter, Flurin Schur e Floris Tichler sun gnieus reelts. FMR: Sieu non scu eir sieu bap d’eiran già presidents cumünels da Madulain. D’eira que per el üna da las radschuns da candider u perche s’ho El lascho metter sü per l’uffizi? Ruet Ratti: Il motiv ch’eau vulaiva gnir president cumünel d’eira quel, ch’eau d’eira già nouv ans i’l cussagl cumünel. Uschè d’eira già pü lönch cò l’interess per la vschinauncha e per la regiun – ed in quist connex eir tuot las lezchas e sfidas chi’s daun. Cha mieu bap e mieu non d’eiran eir già presidents cumünels da Madulain nu vaiva üna grand’influenza sün mia candidatura. Ma la politica d’eira tar nus a chesa adüna ün tema, eau’m d’he adüna interesso per la politica ed eau m’interess eir inavaunt per la politica a Madulain. Ma ch’els d’eiran eir al cho da la vschinauncha nu d’eira ün motiv per candider. In ün cumün cun la grandezza da Madulain es que adüna greiv da chatter glieud chi’s lascha metter sü per caricas politicas ed eau d’eira eir l’unic candidat. Madulain es cun sieus passa 200 abitantas ed abitants la pü pitschna vschinauncha autonoma in Engiadina. Cu vezza El il futur areguard üna fusiun? Dess Madulain rester autonom u ir üna via cumünaivla cun oters cumüns? Pel mumaint es il pled fusiun magari dalönch davent in tuot l’Engaidin’Ota. Ma la collavuraziun cun oters cumüns, impustüt illa regiun da La Plaiv, es essenziela. Cha’s vo eir in avegnir la listessa via cu i’ls ultims ans e cha’s collavura inavaunt scu fin uossa, es in mincha cas important. Il pled fusiun es ün grand pled chi nun ho priorited. Ma que s’ho adüna da tgnair aviert la uraglias e sch’üna fusiun gniss tematiseda in avegnir, nu füssans nus dal sgür na quells chi dschessan da na. El es creschieu sü a Madulain, abita già tuot sia vita lo e fo eir da paur illa vschinauncha al pè la ruina da Guardaval. Cu as dess svilupper il cumün ed inua vezza El auncha potenziel? Nus nu vains d’inventer robas nouvas. Nus vains quella roba cha vains: Madulain es ün bel cumün cun ün bel minz istoric, ma eir ils quartiers pü nouvs sun tenor me gratagios. La cumünanza in vschinauncha dess rester u eir auncha crescher ün pô. Causa cha Madulain es üna vschinauncha pü pitschna es la pussibilited pü granda cha la glieud s’inscuntra. Dit cuort: il cumün nu s’ho d’inventer nouv e nus vains dad ir quella via cha vainsa perseguito fin uossa – e rester culs peis per terra. Madulain ho culs quartiers pü nouvs sur e suot il binari in direcziun Zuoz bgeras seguondas abitaziuns. Cu guarda oura la situaziun a reguard spazi da viver per indigens? Es quella fich acuta? La vschinauncha burgaisa da Madulain ho auncha terrain da fabrica per indigens cha’s pudess svilupper in avegnir. Impü ho la vschinauncha diversas abitaziuns per indigens, chi sun adüna darcho libras e staun a dispusiziun a glieud indigena. Il tema in generel es però listess üna chosa chi s’ho da perseguiter in avegnir e d’evaluer che pussibiliteds chi staun avaunt maun. A partir dals 1. gün 2022 es Ruet Ratti il nouv president cumünel da Madulain. Front: Madulain in mauns dals Rattis Ruet Ratti es gnieu elet in lündeschdi saira scu nouv president cumünel da Madulain. Cun l’elecziun da Ruet Ratti vo il presidi da la vschinauncha da Madulain illa terza generaziun a la famiglia Ratti: sieu non Gian Ratti e sieu bap Gian Duri Ratti sun già stos presidents i’ls ans 1969–2013. Ruet Ratti segua sün Roberto Zanetti, chi ho mno la pü pitschna vschinauncha in Engiadina daspö il 2013. Il pur da 41 ans e bap da duos iffaunts surpiglia l’uffizi pels 1. gün 2022. Sia motivaziun principela per as lascher metter sü es sia experienza scu suprastant cumünel düraunt nouv ans. Cu ch’el vezza il futur da Madulain e sch’üna fusiun gniss per el in dumanda, ho Ruet Ratti tradieu in ün’intervista cun la FMR. (fmr/cam)