Pels 1. avuost 2023 ho Oliver Hartwright surpiglio il rectorat al Lyceum Alpinum Zuoz. El succeda a Beat Sommer, chi d’eira cun interrupziuns daspö ils ans 1990 a la scoula media zuozingra in diversas funcziuns. Scu cha’l Lyceum Alpinum Zuoz scriva in üna comunicaziun, ho Beat Sommer do giò sia incumbenza scu retuctur a la scoula media als 31 lügl 2023. Il rectorat ho surpiglio il burgais dubel da la Germania e la Granda Britannia Oliver ­Hartwright. El vain da la «Munich ­International School» a Starnberg inua ch’el es sto substitut dal mainascoula. Avaunt que ho’l eir già ramasso experienzas scu rectur d’üna scoula internaziunela a la «Franconian International School» ad Erlangen. Già avaunt ün an ho il cussagl administrativ elet ad Oliver Hartwright scu nouv rectur dal Lyceum Alpinum. ­Daspö lo hegia el visito regulermaing la scola per imprender a cugnuoscher quella scu eir sieu nouv post, scriva il Lyceum Alpinum. Cun interrupziuns daspö il 1991 Per Beat Sommer d’eira que ün cumgio zieva ün ingaschamaint da bgers ans in Engiadina. La prüma vouta d’eira el traunter il 1991 e’l 1998 al Lyceum Alpinum. Lo haun el e sia duonna Ursula Sommer surpiglio la direcziun dal nouv internat da mattas chi d’eira gnieu miss ad ir quel an. Principi dal 1998 ho Beat Sommer müdo al Gimnasi liber a Turich, inua ch’el ho surpiglio la direcziun da la scoula scu rectur. L’an 2004 è’l darcho turno cun sia famiglia al Lyceum Alpinum Zuoz ed ho mno la scoula pels prossems desch ans scu rectur. A partir dal 2014 es Beat Sommer gnieu incumbenzo scu directur da fundaziun da la «Swiss International Scientific School Dubai» i’ls Emirats Arabs. Zieva quatter ans a l’ester è‘l turno dal 2018 in Engiadina ed ho surpiglio la direcziun al Institut Otalpin a Ftan fin dal 2021. In avuost dal 2021 è‘l turno darcho a Zuoz ed ho surpiglio per duos ans scolastics il timun scu directur dal Lyceum Alpinum. (cdm/fmr) Beat Sommer (dretta) ho surdo in lündeschdi il rectorat ad Oliver Hartwright.

In venderdi cumainza la 41evla ediziun da l’Open Air Chapella, il pü vegl open air in Grischun. L’Ospiz Chapella – la culissa istorica davaunt la quela vain chanto e suno per trais dis – d’eira düraunt bgers tschientiners ün lö d’importanza traunter la via Tavo-Bormio e l’Engiadina. Üna pitschna survista davart l’istorgia da quista müraglia veglia. Saja que scha’s vain da S-chanf u eir da Cinuos-chel in direcziun Chapella – da tuottas duos varts do que ün mumaint cur cha’s vo intuorn üna granda stüerta e tuot in üna vouta sto’l davaunt ün: L’Ospiz Chapella. Ils stabilimaints cun lur mürs da crappa ruotta, situos sün ün pitschen muot circundo d’ün godin, attiran aunch’hozindi l’attenziun da viagiatuors chi passan speravi. E già avaunt 450 ans, cur cha’l cronist e refurmatur Ulrich Chiampell ho scrit sia «Raetiae alpestris topographica descriptio», ho l’Ospiz Chapella fat impreschiun al viagiatur. El descriva il complex scu «simil ad üna clostra» cun üna «baselgia da grandezza ordinaria». Daspö passa 40 ans es l’ospiz eir cuntschaint in connex cun l’Open Air Chapella, chi’d es adüna la prüma fin d’eivna d’avuost. Che chi vaiva cumanzo dal 1981 scu ün festival da giuventüna, s’ho intaunt sviluppo ad ün occurrenza per tuot la famiglia. A partir da venderdi fin dumengia es quist an la 41evla ediziun da l’Open Air Chapella. Ma a che ho servieu quista culissa medievla aunz la prüma ediziun dal festival da musica? Üna baselgia per las fracziuns Da tuot il complex da l’ospiz es documento la prüma vouta l’an 1209 la baselgia. Quella d’eira benedida al Saunch Niculo ed al Saunch Duri. Pü probabelmaing es quella gnida fabricheda i’l decuors dal 11evel tschientiner. La tuor i’l stil roman s’ho bain mantgnida fin hozindi ed es gnida edificheda i’l 13evel tschientiner. Dal 1524 – ed uschè auncha cuort aunz la refurmaziun in Engiadina – es la baselgia aunch’üna vouta gnida ingrandida i’l stil gotic tard cun ingrandir il cor, la chesa da sacramaints e la sacristia. La baselgia San Niculo e Duri ho servieu fin i’l decuors dal 18evel tschientiner scu lö pel cult divin per la populaziun da Susauna e Cinuos-chel. Uschè es a Cinuos-chel pür dal 1615 ed a Susauna dal 1696 gnida fabricheda ün’egna baselgia. Daspö lo ho la baselgia da San Niculo e Duri plaunet pers sia importanza ed es ida in muschna. Muongs e records L’ensemble da l’Ospiz da Chapella es situo in ün lö interessant traunter il Pass dal Scaletta e’l Pass da Chaschauna – e la colliaziun da nord a süd tres l’Engiadina. Dimena üna cruscheda da vias veglias da marchanzia. Zieva la baselgia es i’ls ans 1250 gnieu fabricho il stabilimaint da l’ospiz. In tuot es quel auncha gnieu ingrandieu trais voutas fin dal 1530. Al principi es l’ospiz gnieu gestieu da muongs predicaturs da Como. Perque as tratta que tar l’Ospiz Chapella pü probabelmaing dal prüm domicil da muongs dominicans in Svizra. Ed eir ün oter record – sper quel cha l’Open Air Chaplla es il pü vegl dal Grischun – vo a l’Ospiz da Chapella: Ün pergament dato dals 8 schner 1209 – cuntgnind ün testament a reguard l’ospiz – es il pü vegl documaint in l’Archiv dal stedi dal chantun Grischun. Instituziun sociela da La Plaiv Pü tard ho l’Ospiz Chapella servieu scu chesa da povers ed amalos per las vschinaunchas da La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf. Quellas haun eir pissero pels mezs finanziels per garantir la gestiun. Scu cha’l cronist Ulrich Chiampell scriva in sia descripziun dal 1573, d’eira glieud cun malatias permanentas, cun suls defets da la membra u glieud chi vaiva malatias causa l’eted in chüra da l’Ospiz Chapella. Ma eir glieud chi nu savaiva pisserer per se stess e guadagner sia paun dal minchadi ho chatto ün dachesa a Chapella. Impü rapporta il cronist cha l’ospiz es gnieu gestieu avaunt 450 ans d’ün administratur ed d’üna administratura. Traunter oter vaivane da pisserer cha tuot la comunited d’amalos scu eir dals impiegos survegnan da manger, ma tuot sainza vin. Impü haun ils administraduors gieu da spordscher paun e lat a glieud bsögnusa d’utro e glieud chi passaiva unicamaing. La chesa da povers ed amalos da las quatter vschinaunchas da La Plaiv es steda in funcziun fin la fin dal 18evel tschientiner. In seguit es l’ospiz gnieu druvo scu bain da la famiglia Perini. Cun la naschentscha da la Fundaziun Chapella l’an 1967, serviva l’ospiz renovo scu chesa da scolaziun e furmaziun per giuvenils e fin hozindi scu allogi da gruppas. Daspö il 2016 gestischa la nouvamaing fundeda Fundaziun Chapella l’ospiz. Quella voul promouver la perscrutaziun da l'ütilisaziun persistenta da la natüra e da l’ambiaint cun focus god da muntagnas. L’Ospiz Chapella es gnieu ütiliso in divers möds düraunt ils ultims 1000 ans. Foto Martin Camichel Davaunt culissa istorica Il pü vegl open air dal Grischun, l’Open Air Chapella, es per la 41 evla vouta quista fin d’eivna. Daspö la prüma ediziun es l‘open air engiadinais sün ün pro davaunt l’Ospiz da Chapella. Cun sieus mürs a crap ruot, il clucher medievel e la ruina da la baselgia San Niculo e Duri attira il complex aunch’hozindi l’attenziun da viagiatuors. Ma pü bod d’eiral ün böt intermedier in viedi traunter il Pass dal Scaletta e’l Pass da Chaschauna – u in viedi tres l‘Engiadina. I’l decuors da bundant 1000 ans es l’ospiz gnieu ütiliso in diversas manieras. La FMR es ida in tschercha da l’istorgia da quista müraglia istorica. (fmr/cam) L'Ospiz Chapella ho ün'istorgia da bundant 1000 ans cun diversas ütilisaziuns.

Quist eivna sun passa 120 giuvenils da tuot la Svizra a S-chanf sün l’areal da la «Flab» per ün champ da vacanzas. Quel es organiso dal club «Pro Aero». Il champ da vacanzas d’üna eivna dess der als giuvenils ün’invista in l’aviatica. Il böt es da pussibiliter ils prüms contacts cul muond da svuler e da sdasder il plaschair vi da quel. Ils partecipants e las partecipantas construeschan traunter oter ün Bumerang, ün aviun da model, raketas cun ün parasagl ed imprendan dapü davart l’erodinamica. Las interessedas e’ls interessos in l’eted da 14 fin 16 ans survegnan eir ün’introducziun illa teoria e la pratica dal svuler. Que in fuorma ludica ed eir cun lavuors manuelas. Il club «Pro Aero» voul però eir cha’ls giuvenils hegian a la fin dal champ üna survista da las differentas professiuns cha que do in l’aviatica. (rtr/fmr) Ün’invista in l’aviatica: Passa 120 giuvenils svizzers sun quist eivna a S-chanf ad ün champ da vacanzas organiso dal club «Pro Aero». Ün’invista in l’aviatica: Passa 120 giuvenils svizzers sun quist eivna a S-chanf ad ün champ da vacanzas organiso dal club «Pro Aero».

La seria d’occurrenzas Naturama dal Parc Naziunel Svizzer (PNS) organisescha ün referat davart üna convivenza unica illa natüra, nempe quella dal dschember e da la gragiauna. Els sun eir suvenz d’inscuntrer insbembel. E que na sainza radschun: ils sems dal dschember sun in üna puscha chi nu s’evra da svess – oter cu tar la granda part dals bös-chs d’aguoglia. Per furtüna do que però la gragiauna. L’utschè as nudrescha illas Alps per granda part da sems da dschember ed evra perque la puscha. D’utuon chev’la ils sems i’l terrain scu provisiun d’inviern. Uschè giouva la gragiauna üna rolla centrela a reguard la derasaziun dal dschember. Ma quaunt armonica es quista relaziun stretta traunter l’utschè e’l bös-ch insè? Scu cha il PNS scriva in üna comunicaziun, referescha Eike Lena Neuschulz, biologa e collavuratura scientifica tal «Senckenberg Biodiversität und Klima Forschungszentrum» a Frankfurt in Germania. Ella quinta davart sias perscrutaziuns a reguard la convivenza traunter il dschember e la gragiauna. (cdm/fmr) Il referat «Che füss il dschember be sainza la gragiauna?» es in marculdi, als 9 avuost 2023, a las 20.30 in l’auditori Stalla dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez. La biologa Eike Lena Neuschulz referescha davart la convivenza dal dschember e la gragiauna.

Cun ün model pü discret e redimensiuno survegnan las chesas da Zuoz quist utuon üna nouva tevlina d’adressa. Quella es gnida eletta da critikers dal model vegl in collavuraziun cul cussagl cumünel. Las veglias tevlinas d’eiran gnidas introdüttas quist an e que sun gnidas ramassedas suottascripziuns cunter quellas. Uossa s’ho chatto üna soluziun chi cuntantescha a tuots. Zieva cha la vschinauncha da Zuoz vaiva introdüt quist an nouvas tevlinas per las adressas süllas chesas, ho que do zieva poch temp ün’opposiziun illa populaziun zuozingra. Tschertüns e tschertünas haun criticho la grandezza da la nouva tevlina ed eir la culur melna. In seguit es l’abitanta Aita Bott ida a ramasser suottascripziuns cunter quist nouv model. Que güst düraunt cha’l lavuratori cumünel d’eira landervi a monter las 550 tevlas melnas, cun üna grandezza da 20 cm largezza e da 16 cm otezza. La FMR vaiva rapporto in avrigl 2023 davart da que. Il cussagl cumünel da Zuoz ho clapo vent cha gnian ramassedas suottascipziuns ed ho subit interruot la montascha da las tevlas mited avrigl 2023. «A nus d’eira que fich important da tschercher dalum il dialog cun la petiziunaria. Que do divers gusts e nus vulaivans chatter üna soluziun chi cuntatescha a tuots», disch Cristian Ferrari, cusglier cumünel da Zuoz, ­respunsabel per las vias. Che es bel e che es trid? Uschè s’haun Aita Bott e Cristian Ferrari tschantos insembel per chatter üna nouva soluziun a reguard las tevlinas. Sün que nu sun pü gnidas ramassedas suottascripziuns e la petiziun nun es neir na gnida inoltreda. Aita Bott disch: «Il problem es cha minchün ho ün’egna interpretaziun da bellezza. Ma que do glieud chi ho fat üna scolaziun illa secziun creativa – u in singnaletica e grafica.» Ella agiundscha cha que detta perque tuottüna qualchosa bel e trid a reguard il design da tevlinas. Perque füss que sto important da contacter qualchün da l’art per tscherner ün nouv model. Que saja sto il motiv da piglier la via democratica e da cumanzer a fer üna petiziun. Pü pitschen e pü discret Aita Bott, chi’d ho svess stüdgio design indu­striel a Lausanna, ho uossa pudieu discuter la chosa cun Cristian Ferrari. «Nus vains alura svelt bado cha quista soluziun nu fo propi na sen e cha quist mellan nu s’affo süllas fatschedas», disch il cusglier cumünel. In seguit ho el lascho fer gnir divers muosters per üna nouva tevlina d’adressas zuozingra. «Eau chat bun cha’l cussagl cumünel ho tadlo sün mieu input e cha vains uossa chatto üna buna solu­ziun», disch Aita Bott. Quista nouva soluziun es uossa pü pitschna ed in ün antracit discret. Da nouv es la tevla our dad aluminium fundieu e 17 cm ota e 13 largia. Impü s’orientescha ella vi dal design dals spartavias ­zuozingers. La tevla sülla fotografia es be ün muoster, il nom da la via sülla tevla definitiva es natürelmaing in rumauntsch. Soluziun per dürer pü lönch A la radunanza cumünela la fin gün es la populaziun da Zuoz gnida infurmeda cha que detta nouvas tevlinas. ​​​​​​​Las 550 tevlas sun già pustedas e vegnan pel mumaint prodottas. Tenor Cristian Ferrari vessan quellas da river la fin avuost u principi settember a Zuoz. Dalum cha las nouvas tevlinas sun arrivedas, infurmescha il cussagl cumünel la populaziun. Ils abitants e las abitantas haun alura la pussibilited dad u bain gnir svess a piglier la tevla e la monter, u alura da lascher monter ellas dal lavuratori cumünel. «Uossa vainsa chatto üna soluziun chi s’affo cun Zuoz e chi’d es eir fat per dürer pü lönch», disch Aita Bott. Eir il cussagl cumünel saja cuntaint d’avair pudieu schoglier il problem e d’avair chatto ün bun compromiss, uschè ­Cristian Ferrari. Che es bel e che es trid? La vschinauncha da Zuoz ho introdüt in avrigl nouvas tevlinas per las adressas vi da las chesas. Cun monter il nouv model, chi d’eira ün töch pü grand e mellan, ho que do adüna dapü critica invers quista soluziun. In seguit ho l’abitanta Aita Bott cumanzo a ramasser suottascripziuns cunter las tevlinas. Il cussagl cumünel ho sün que dalum interveno. Zieva avair interruot la montascha da las tevlas, ho’l tschercho il dialog cun la petiziunaria. Intaunt s’haun els decis per ün nouv model da tevlinas chi’d es redimensiuno e pü discret. Quel dess gnir introdüt in settember. Aita Bott disch: «Eau chat bun cha’l cussagl cumünel ho tadlo sün mieu input e cha vains uossa chatto üna buna soluziun, chi’d es fatta per tgnair pü lönch.» (fmr/cam) Pagina 9 Zuoz survain nouvas tevlas d’adressas: Il nouv model (schnestra) es pü pitschen e pü discret.

L’hotel istoric Scaletta a S-chanf dess gnir aviert sülla stagiun d’inviern 2025/26. Ma aunz cu cumanzer cullas lavuors da fabrica, voul la Fundaziun Scaletta auncha ramasser var 1,5 milliuns francs. Zieva üna renovaziun cumplessiva vess l’Hotel Scaletta immez S-chanf d’avrir sias portas darcho sülla stagiun d’inviern 2025/26. Cun 39 staunzas, ün restorant scu eir cun üna pitschna sela vess l’hotel darcho da der nova vita in vschinauncha, zieva ch’el es resto serro daspö da passa desch ans. A maunchan 1,5 milliuns La Fundaziun Scaletta S-chanf ho l’intenziun d’aquister e da transfurmer il cumplex istoric cun üna sanaziun structurela in ün hotel chi funcziuna in möd persistent. Ed ella vuless garantir a lungia vista l’existenza da la chesa e da mantgnair quella scu lö d’inscunter. Il proget da totelmaing 15,5 milliuns francs vegn sustgnieu eir da la vschinauncha da S-chanf, da l’Agüd svizzer da muntagna, dal chantun Grischun scu eir da la differentas fundaziuns e da privats. A la Fundaziun Scaletta S-chanf maunchan auncha var 1,5 milliuns francs egen chapitêl per cha quist proget possa gnir lantscho. Sper ün’acziun da crowdfunding haun ils iniziants uossa lantscho ün’ulteriura ideja per gnir a raps – que cun spordscher üna «dividenda» in fuorma da pernottaziuns. Que ho declero il president da la fundaziun, Herbert Schmid, invers RTR. Ils respunsabels haun il böt da ramasser la summa necessaria fin la fin da l’an, per pudair alura cumanzer a fabricher in avrigl dal 2024 e da fer la reavertüra in utuon da l’an 2026. (rtr/fmr) L’Hotel Scaletta – ün edifizi istoric immez S-chanf, fabricho uriundamaing our da duos chesas engiadinaisas.

Prefix, la band da rock da l’Engiadin’Ota do ils 13 d’avuost ün concert acustic i’l giardin da la Chesa Planta Samedan. Ella es gnida fundeda dal 2000 ed es renumneda taunt illa regiun, in Svizra scu eir a l’ester. Ils ses musicists rumauntschs haun publicho ils seguaints trais albums: «Sgratta’m», «Adrenalin» ed «Oriund». Adonta cha l’album «Sgratta’m» nun es pü disponibel, sun sias chanzuns aunch’hoz fich populeras e vegnan eir chantedas in occasiun da lur concerts. Cun Andri Casty (chaunt), Rico Puorger e Curdin Urech (ghitarra), Christoph Casty (bass), Marco Niggli (keys) ed Andri Netzer (battaria). Il concert ho lö in dumengia, 13 avuost 2023 a las 17:00 (da trid’ora in Chesa Planta Samedan). (cdm/fmr)

Auncha quista sted avess stuvieu cumanzer la müdeda da l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota da Samedan a Zuoz. Uossa as retarda però il proget per püs mais. Ils commembers sun gnieus infurmos in venderdi passo davart ils motivs. In dudesch locals different grands sun protettas illa Chesa Planta las archivalias da l’Archiv culturel da l’Engiadin’Ota. La collecziun cuntegna chartas, disegns, skizzas, plans architectonics, gravuras, cartulinas, fotografias, purtrets, cudeschs d’affers, gazettas veglias e bger oter. Eir 200 objects sun magazinos cò. In tuot resultan 1095,75 meters curraints dad archivalias. Quellas vegnan tgnidas in salv in s-chaclas, mappas u missas in pè. Ils documaints ed ogets derivan dal temp traunter il 1600 fin 1990. «In quistas localiteds es conserveda la memoria da l’Engiadin’Ota», ho managio Patrick Blarer, vicepresident da l’Archiv culturel regiunel cuort aunz la radunanza dals commembers e commembras in venderdi zievamezdi. E güst per quel motiv, perque cha sun gnieus ramassos uschè bgers documaints ed ogets daspö la fundaziun da l’Archiv culturel Engiadin’Ota da l’an 1988 es que dvanto necessari da fer müdeda in localiteds pü grandas. Il s-chazi culturel-istoric vegn transpurto da la Chesa Planta a Samedan i’l talvo da la Chesa Planta a Zuoz. Planiso d’eira sto cha’s fatscha müdeda düraunt la sted 2023 culs prüms relaschs i’l archiv a Zuoz. Uossa as discuorra que dal meg 2024. Che es capito? Prüms signels positivs «Nus vaivans ün stop da fabrica», ho infurmo Patrick Blarer. Cha que hegia do considerablamaing dapüssas lavuors da sanaziun e restauraziun scu supponieu. Lucian Schucan cugnuoscha ils detagls. «La statica es üna sfida pü granda cu penso, que ho chaschuno dapü cuosts», ho’l declaro, «e lura es gnieu tiers eir auncha l’incharimaint illa branscha da fabrica.» Il stop es dvanto necessari, per reguler da nouv la finanziaziun. Il proget es gnieu optimo, per sbasser ils cuosts. Ün nouv fundraising ho stuvieu gnir lantscho per pudair ramasser ulteriurs 700 000 francs. «Nus vains già survgnieu prüms signels positivs, cha nus dessans survgnir ulteriuras finanzas», uschè Lucian Schucan. Ün’era es ida a fin Tar la radunanza da commembers es steda la presidenta e mnedra d’administraziun morta in schner, Dora Lardelli, fich preschainta. Insembel cun Giuliano Pedretti, eir el trapasso, vaiva ella procuro cha’l s-chazi culturel da la regiun nu gnia be salvo e miss a disposiziun a la perscrutaziun, dimpersè eir cha gnia s-chaffieu üna sort «museum per documaints». L’Archiv culturel Engiadin’Ota es accessibel per tuot las persunas interessedas. Grazcha a la digitalisaziun es quist access als documaints hozindi eir pussibel davent da chesa. «Cun la mort da Dora es ieu a fin ün’era», ho managio Patrick Blarer. La müdeda illa Chesa Planta Zuoz es sto l’ultim proget da Dora Lardelli, per cuntinuer a svilupper l’Archiv culturel Engiadin’Ota. Nouv mneder d’administraziun L’archiv crescha an per an. «Per nus es que important cha’l post d’administraziun possa gnir occupo danövmaing», ho infurmo Patrick Blarer. La persuna chi mnaro in avegnir l’Archiv culturel Engiadin’Ota, es gnieu preschanto in venderdi als commembers in occasiun da la radunanza. A’s tratta da l’istoriker Kurt Gritsch. El ho sias rischs i’l Tirol dal Süd, viva però daspö bgers ans a Zernez ed instruescha a l’Academia Engiadina Samedan. Kurt Gritsch surpigliaro sia lavur scu mneder d’administraziun già als 1. da settember 2023 in üna dimensiun limiteda. Düraunt l’an augmentaro’l il pensum sün 60 %. «Scu istoriker s’ho que natürelmaing adüna üna stretta colliaziun culs archivs», ho dit Kurt Gritsch. Ch’el hegia retschercho suvent e bger i’l Archiv culturel Engiadin’Ota e surpiglia gugent la sfida, da mantgnair e ingrandir la memoria culturela da la regiun. Schucan president designo A la radunanza da commembers es la suprastanza gnida reeletta. Ella as constituiro svessa prosmamaing. Lucian Schucan es pront da surpiglier il presidi. Que stu la suprastanza auncha confermer in sia prosma tschanteda Ün dals importants documaints nouvs es tenor Patrick Blarer l’archiv d’hotels da tuot la Svizra. Actuelmaing as rechatta quel auncha i’l implaunt da protecziun per bains culturels a Hombrechtikon (ZH). Apaina cha las localiteds a Zuoz sun prontas, faun eir quistas archivalias müdeda. Engiadina: L’archiv douvra dapü raps L’Archiv culturel Engiadin’Ota ho success. Daspö la fundaziun da la societed cul medem nom da l’an 1988 crescha il numer d’archivalias. Tschients da relaschs e donaziuns davart differents temas haun pudieu gnir archivos illa Chesa Planta a Samedan. E precis pervi da quist augmaint dal numer d’archivalias stu l’archiv culturel regiunel fer müdeda. In avegnir dess el esser da chesa illa Chesa Planta a Zuoz. Las prümas archivalias dessan river a Zuoz düraunt l’an 2024. Insè as vulaiva fer la müdeda già quista sted. Ma scu cha Lucian Schucan, il nouv president designo da l’Archiv culturel Engiadin’Ota disch es il bsögn da sanaziun pü grand cu spetto. Cha’s stopcha perque ramasser auncha ulteriuras finanzas per pudair proseguir cul proget, disch el. (pl/fh)

La cronica «Refurmo in Engiadin’Ota» tratta l’istorgia da la baselgia evangelic-refurmeda a partir da la refurmaziun fin tar la fusiun. In tschinch chapitels e sün 335 paginas descriva l’autur Jon ­Manatschal l’istorgia da la baselgia evangelic-refurmeda da l’Engiadin’Ota fin tar la fusiun da las och raspedas a Refurmo l’an 2017. L’istorgia cumainza i’ls ans aunz la refurmaziun, cur cha l’uvas-ch da Cuira cumandaiva auncha las festas. Ella cuntinuescha culla refurmaziun svessa e zieva cun l’istorgia da tuot las ­raspedas da l’Engiadin’Ota. L’Engiadin’Ota aunz la refurmaziun Aunz la refurmaziun era l’uvas-ch da Cuira respunsabel per l’Engiadin’Ota. Taunt per las dumondas ecclesiasticas scu eir per quellas mundaunas. Rapreschanto d’eira l’uvas-ch in Engiadin’Ota tres ils Plantas ed ils Salis. «Cul temp vaiva la glieud ün’ira cunter quists rapreschantaunts da l’uvas-ch da Cuira, eir perque varon blers decis da refurmer lur cretta», suppona Jon Manatschal. La refurmaziun La refurmaziun ho düro ün po pü lönch in Engiadin’Ota, cun esser pü dalöntsch davent da Cuira. Sustegn ho ella survgnieu pustüt da Gian Travers a Zuoz e Jachiam Bifrun a Samedan – a Zuoz, Samedan ed a San Murezzan d’eiran las baselgias principelas da l’Engiadin’Ota. Quistas duos persunaliteds s'haun ingaschedas fermamaing per cha la populaziun imprenda a leger e scriver e possa lura leger svessa la Bibgia. «La cretta refurmeda as basa sülla Bibgia, perque d’eira important cha la glieud possa leger svessa quels texts, sainza esser dependenta dad oters», declera l’autur da la cronica, Jon Manatschal. Il temp zieva la refurmaziun Zieva la refurmaziun – la fin dal 16avel tschientiner – es sto ün temp cun bgers cumbats e da granda poverted. Ils ravarendas haun reagieu e miss in vigur a la sinoda evangelic-retica reglas per ­tuot la populaziun. Traunter oter d’eira gnieu prescrit ch’ir a predgia saja obligatoric e gnia controllo. «A nu daiva üngün pardun, düraunt l’ura da predgia d’eira serro tuot, eir las ustarias», disch Jon Manatschal. Da l’otra vart d’eira gnieu decis cha’ls ravarendas stöglian instruir a la giuventüm düraunt l’inviern in rams elementers scu scriver e leger. Cun que d’eira missa la basa pella scolaziun populera. La separaziun da stadi e baselgia L’an 1874 es ida in vigur la nouva Constituziun federela chi ho separo stadi e baselgia. Las vschinaunchas d’eiran dimena obliedas da funder raspedas e da viver zieva da las taxas da baselgia. Jon Manatschal descriva in «Refurmo in Engiadin’Ota» l’istorgia da mincha singula raspeda da la val. La fusiun L’ultim chapitel tratta la via vers la fusiun da las och raspedas da l’Engiadin’Ota l’an 2017. Las discussiuns vaivan cumanzo già 20 ans pü bod cul giavüsch da collavurer pü strettamaing. Our da quella collavuraziun es naschieu dal 2002 «Il Binsaun», la cooperaziun da las raspedas, ed our da quella lura «Refurmo» dal 2017. Il cudesch da 335 paginas es biling: «Scha’ls protocols d’eiran in rumauntsch, d’heja scrit rumauntsch, sch’els d’eiran in tudas-ch d’heja tschernieu quella lingua», declera Jon Manatschal, l'autur da quist'ouvra extaisa. L’autur da la cronica Jon Manatschal ha survgnieu l’incumbenza da scriver la cronica zieva la fusiun da las raspedas. L’ideja nu d’eira da trer ün strich, dimpersè blerant da metter quist pass da la fusiun in ün context ­istoric. Cunque ch’el saja pensiuno ed hegia gieu temp e pustüt eir cun esser sto ingascho decennis illa raspeda da Samedan, hegia el survgnieu l’incumbenza da metter insembel la cronica, ho el dit invers RTR. Jon Manatschal d’eira president da la ­raspeda da Samedan ed eir dad «Il Binsaun». (rtr/rm) La cronica güst cumparüda tratta l’istorgia da la baselgia evangelic-refurmeda da l’Engiadin’Ota daspö la refuorma.

Las ultimas eivnas es l’ospidel regiunel da Samedan adüna darcho sto in tema en las medias. Per l’üna la schef-media ginecologia chi’d es gnida dispenseda i’l mais gün. E pü u main ün mais zieva es que gnieu comunicho cha duos persunas bandunan per immediat il cussegl administrativ da la Fundaziun provediment da sanadad d’Engiadin’Ota, curt SGO. Ils ultims mais hai plinavant dà ina mancanza da persunal en la partiziun da naschientschas perquai che duas hebammas eran crudadas ora, ha ditg Gian Arard Melcher, il vice-president dal cussegl administrativ da la fundaziun. Questa vacanza hajan ins uss dentant puspè pudì evader. Malcuntentientscha dals emploiads Perquai che singulas emploiadas ed emploiads actuals ed anteriurs eran malcuntents, surtut en l’ospital a Samedan, è quest onn vegnida fundada la gruppaziun d’interess IG Pro Medico Plus. Tenor la Posta Ladina èsi ad els cunzunt ì per la mancanza da persunal qualifitgà ed il squitsch da temp cun sururas. Tschertas renfatschas sajan segir correctas, di Gian Arard Melcher che maina ad intermin il cussegl administrativ da la fundaziun. Quellas veglian ins er empruvar da schliar. Ma tut las renfatschas na sajan betg correctas. Impurtant saja uss dad avair ina buna communicaziun cun il persunal. Tge fa l’Uffizi per sanadad? Ins saja vidlunder dad examinar sco instanza da reclamaziun tut las renfatschas envers l’Ospital regiunal a Samedan, ma ch’i sa tractia d’ina procedura currenta. Perquai na possia l’uffizi betg dir dapli. Be tant: da questas examinaziuns dettia ils ultims dus onns adina dapli, surtut er en chasas da tgira, uschia Rudolf Leuthold, il manader da l’uffizi envers RTR. (rtr/fmr)

Il linguist Chasper Pult ho dedicho ün’exposiziun al puter cun recapituler sieu svilup, la litteratura e sia relaziun cun otras linguas. «Puter – a Global Language» vain musso illa Chesa Planta Samedan e po auncha gnir visito fin la fin october 2023. Avaunt ün pêr ans – düraunt las vacanzas in California – haun il linguist Chasper Pult e sia duonna fat il check-in in ün hotel. Spettand a la recepziun haune scuviert üna tevla chi ho bivgnianto ils giasts in varsaquauntas linguas. «Zieva il prüm sguard sün quella tevla d’heja manzuno cun mia duonna cha que mauncharo – scu suvenz – il rumauntsch» disch Chasper Pult ed agiundscha, «ma zieva ün mumaint ho mia duonna propi chatto ün ‹bainvegni› i’l battibuogl da custabs. Que d’eira fenomenel.» Quist bainvegni da l’otra vart dal muond ho sdasdo il buonder tar Chasper Pult ed uschè haun cumanzo las retscherchas per l’exposiziun «Puter – a global language». Quella muossa in diversas staunzas dal prüm plaun da la Chesa Planta Samedan il barat traunter las linguas e’l puter, specialiteds da l’idiom da l’Engiadin’Ota, sias rischs e la litteratura. L’exposiziun es rumauntsch-tudas-cha e que do eir la pussibilited da survgnir ün handout taliaun u inglais. Sül seguond plaun as po que vzair l’exposiziun ambulanta "Rumantsch è...", ster pachific illa pultruna rumauntscha per guarder ün film u controller quants pleds chi haun fat ruegen cha's cugnuoscha auncha. Insembel cun la FMR ho Chasper Pult fat üna guida tres sia exposiziun a Samedan. Acclus ün pêr highlights da sias scuviertas. Cu insomma visualiser üna lingua? «Prubabelmaing nun ho aunch’üngün pruvo da fer ün’exposiziun davart d’üna lingua. Mia sfida principela d’eira sgür quella da chatter ün möd per visualiser quista tematica», declera Chasper Pult. E cha que nu saja niauncha sto uschè simpel, managia il linguist bundragius. ​ Chasper Pult s’ho a la fin decis da visualiser las diversas sub-tematicas cun exaimpels da divers tschientiners ed our da tuot il muond, trand ün fil cotschen dal retic fin tar autuors moderns scu Göri Klainguti. Cun gnir sü da s-chela as vezza differents placats da la brastularia Badilatti a Zuoz, chi vain mneda illa quarta generaziun da Rumauntschs. «Per ch’üna lingua surviva ho quella eir dad esser preschainta i’l minchadi. La ditta Badilatti ho mantgnieu ils noms dals prodots ed il marketing per puter e fo uschè reclama per la brastularia ed il rumantsch a l’istess temp», disch Chasper Pult. «A Frousla-Tee» Dal puter i’l minchadi as riva – zieva üna invista i’ls noms da cultura – tar las rischs dal rumauntsch. Il linguist categorisescha il rumauntsch scu «latin dal pövel cun ün substrat retic». Il curatur visualisescha quist substrat retic cun exaimpels d’inscripziuns reticas, chi sun gnidas chattedas i’l Mesocco. «UALAUNAL RANENI», prelegia il linguist e dumanda «Chi so, che cha que voul dir? Siand cha’ls Rets haun fat adöver da l’alfabet etrusc savainsa schont ler la lingua, ma nus nu savains che cha que significha.» E listess ho survivieu fin hoz l’ün u l’oter pled da quista lingua antica i’l puter modern. Ün da quels exaimpels es la frousla. E grazcha al rumauntsch s’ho quist pled eir matgnieu in tscherts dialects tudas-chs dal Grischun, ho pudieu musser il linguist: «Eau d’eira svess perdütta scu cha qualchün ho üna vouta pusto a Filisur ün ‹Frousla-Tee› in ün restorant. Ün exaimpel rer scu cha’l rumauntsch ho influenzo il tudas-ch, e na viceversa», quinta Chasper Pult. In tschercha dals güsts fragments Da las inscripziuns reticas maina il linguist inavaunt in Egipta. Chasper Pult declera cha que’s druvess ün simil oget scu il Crap da Rosetta (ingl. Rosetta Stone) per decoder il retic. Cun quist crap es que nempe sto pussibel principi dal 19 evel tschientiner da decoder las ieroglifas egipziaunas a maun da traducziuns grecas. In omagi a las difficulteds e las lavurinas schaschinusas our dal minchadi d’ün linguist, ho Chasper Pult eir integro ün puzzle dal Rosetta Stone. Quel paun visitaduors pruver a metter insembel in gir tres l’exposiziun. Ma siand cha’ls fragmaints guardand quasi tuots oura listess, nun es que taunt facil. Il curatur disch: «Cun fer il puzzle as vezza che lavuors stantusas cha linguists faun per decifrer üna lingua. Fin in october füss bel scha’l Rosetta Stone es insembel.» Ün organissem chi viva Dal prüm dicziunari rumauntsch-mandarin, sur ün connex rumauntsch cun Manhattan riva Chasper Pult eir a l’influenza da la globalisaziun a reguard il rumauntsch. «Cur ch’eau spettaiva üna vouta a Zuoz, d’heja udieu scu cha’ls iffaunts indigens haun ün nom alternativ pel Piz Uter, nempe ‹il vulcan›», disch Chasper Pult. In discuors cun quists iffauns haun tenor il linguist be pochs cugnuschieu sieu nom correct, chi’s referescha ad ün uter. Il pled rumauntsch uter ho survivieu bod 500 ans zieva la refuorma cur cha’ls protestants vaivan alluntano ils uters da las baselgias. «Ma hoz cha’ls iffaunts creschan sü cun vulcans scu l'Etna u il Fuji vezzan els la fuorma dal Piz Uter scu vulcan. Uschè as müda ün nom d'ün piz scu cha bger oter illas linguas s’ho müdo. La lingua es ün organissem chi viva», disch Chasper Pult. Cun que finischa la guida tres l’exposiziun, chi do ün invista al muond puter sün tuot il muond. Eir scha’l titel «Puter – a Global ­Language» nu saro managio taunt serius, ho Chasper Pult chatto numerus connexs puters sün tuot il muond. Uschè cha na be glieud d’utro, nempe eir Rumauntschs vegnan a savair üna pruna fats ed anecdotas quintedas cun bger umur davart l’idiom da l’Engiadin’Ota. Chi chi voul scuvrir auncha dapü fats e relaziuns dal rumauntsch in tuot il muond po visiter l’exposiziun «Puter – a Global Language» fin als 21 october 2023 illa Chesa Planta a Samedan, adüna da venderdi fin dumengia, da las 13.30 a las 16.30. In avsuot es l’exposiziun eir avierta da las 16.00 a las 19.00. Impü do que als 19 avuost 2023, da las 13.30 a las 16.30 la pussibilited da sager la specialited put in gramma, prepareda da Domenic Riatsch da Vnà. Il gin güst: Exaimpels da prodots e lectüra cun connex puter sün tuot il muond. Il bös-ch da las linguas neolatinas cun exaimpels svanieus scu üna variaziun da la Dalmazia. In China: Il dicziunari rumauntsch-mandarin cun caricaturas da JüPa (Jürg Parli). L’exposiziun «Puter – a Global Language» illa Chesa Planta Samedan metta ün focus sül puter e sieu svilup, la litteratura e sia relaziun cun otras linguas. Il linguist Chasper Pult a metter insembel il puzzle dal Rosetta Stone. Üna tela üsaglia druvess que tenor el eir per decoder il retic. L’exposiziun «Puter – a Global Language» illa Chesa Planta Samedan metta ün focus sül puter e sieu svilup, la litteratura e sia relaziun cun otras linguas.

Il temp da recuors davart dumandas da fabrica pel cumplex da l’InnHub a La Punt Chamues-ch es scadieu. Per l’unic recuors entro saja que pussibel da chatter üna soluziun cul recurrent, managia la vschinauncha. L’InnHub SA La Punt vaiva inoltro trais dumandas da fabrica a la vschinauncha da La Punt Chamues-ch. Construcziun d’ün tunnel scu access per la nouva garascha Sbuder edifizis existents sün l’areal Fabricher nouv InnHub La dumanda da fabrica d’eira publicheda düraunt 20 dis. Cun la data dals 10 d’avust 2023 es il temp per recuorrer uossa scadieu. Tenor infuormaziuns dal chanzlist da La Punt Chamues-ch, Urs Niederegger, es que gnieu inoltro fin uossa be ün recuors cunter la fabrica dal nouv edifizi InnHub. Schoglier cun tschercher discuors Tar il recurs as tratta que d’objecziuns chi s’avess da pudair scho­glier cun sclerir cul recurrent, es il chanzlist persvas. Dad üna vart saja üna stanga da profil gnida munteda al fos lö düraunt il temp d’exposiziun. Da l’otra vart pretenda il recurrent cha persunas chi sun invoutas i’l proget, hegian da s’abstgnair da la vusch tar decisiuns in connex cul proget da l’InnHub. Ch’illa prosma tschanteda da l’uffizi da fabrica da La Punt Chamues-ch gnia tractando il recuors in detagl, ho dit Urs Niederegger invers RTR. L’InnHub SA La Punt prevezza da realiser sün l’areal Truochs/La Resgia ün center d’innovaziun da lavur, sport, restauraziun, seminari, ün hotel ed abitaziuns. L’avertüra es previsa l’an 2026. (rtr/fmr)

La suprastanza da l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota s’ho constituida: Lucian Schucan es il nouv president e Kurt Gritsch il nouv mneder da l’archiv culturel regiunel. Zieva la mort premadüra da sia confundatura Dora Lardelli, chi’d es steda daspö la fundaziun dal 1988 presidenta da la societed purtedra e per bgers ans eir mnedra da l’instituziun, cumainza uossa ün nouv chapitel ill’istorgia da l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota: Üna nouva suprastanza cun ün nouv president surpiglian il timun, ün nouv mneder es gnieu elet e l’an chi vain fo l’archiv müdeda da la Chesa Planta a Samedan, inua ch’el as rechatta daspö il 1991, illa Chesa Planta a Zuoz. La nouva suprastanza In lur radunanza annuela haun ils commembers da la societed da l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota elet üna nouva suprastanza chi consista da Madlaina Bundi (istoricra), Andri Donatsch (pittur), Riet Ganzoni (giurist), Silvio Margadant (archivar), Florio Puenter (fotograf), Gian-Reto Rainalter (architect), Lucian Schucan (econom) e Rico Valär (romanist). Ün nouv president In sia seduta constitutiva ho la suprastanza elet a Lucian Schucan scu nouv president da l’Archiv culturel. Lucian Schucan (61) da Zuoz es mneder da fabrica tar la Fundaziun Provedimaint da Sandet d’Engiadin’Ota, commember da la suprastanza cumünela da la vschinauncha da Zuoz e president da Refurmo. Ün nouv mneder Ils 1. settember 2023 aintra in uffizi il nouv mneder da l’Archiv culturel chi es gnieu preschanto als commembers da la societed: Kurt Gritsch (47) es oriund da Meran e viva daspö divers ans a Zernez. Scu istoriker e museolog ho el già realiso numerus progets da retschercha chi pertuochan per part il turissem e l’Engiadina, ed el ho collavuro cun diversas instituziuns culturelas in Svizra, in Austria ed in Italia. La müdeda La müdeda da l’Archiv culturel da Samedan illa Chesa Planta a Zuoz, chi d’eira previsa per quist utuon, as retardescha per divers mais. La radschun sun cuosts supplementers chi haun freno il progress da fabrica. A s’es pel mumaint da bun anim cha’s possa fer müdeda illa prüma mited da l’an chi vain. (cdm/fmr)

Bibi Vaplan ho preschanto in sanda passeda a Puntraschigna sia «Plop-parti». Que’s tratta d’ün spectacul da musica cun film e moderaziun chi tematisescha il muond universal e chi dess sdasder il buonder per sia «popcorn opera». La «plop-parti», preschanteda per la prüma vouta in Engiadina in sanda passeda a Puntraschinga i’l Rondo, es be ün elemaint d’ün proget pü grand da l’artista e musicistada Bianca Mayer, chi ho il nom artistic «Bibi Vaplan». Ella es oriundamaing da Scuol e viva a Lumbrein. In october da quist an es nempe la premiera dal grand proget «popcorn-opera» e que i’l Casino teater a Zug in tudas-ch e rumauntsch. Cun la «plop parti» ho Bibi Vaplan do in sanda passeda üna prüma invista in sieu fantastic popcorn univers. Il proget «plop parti» Cun la parti manzuneda voul l’artista Bibi Vaplan preschanter elemaints auditivs e visuals. Ella voul mner als aspectatuors ed a las aspectaturas in ün muond inua cha tuot es pussibel – apunto i’l popcorn univers. Bibi Vaplan declera: «Id es üna show live chi ho püs elemaints e surpraisas. Ma tuot cun quel sentimaint da vita explosiv ch’ün popcorn ho.» Il project «popcorn opera» L’opera svessa es alura bainquaunt pü vasta. Cul proget da la «popcorn opera» voul Bibi Vaplan – insembel cun ulteriuras protagonistas e protagonists – trer tuot ils registers musicals e visuels ed ir insembel sün ün viedi d’exploraziun aint il fantastic popcorn univers. Tenor l‘artista es la pop corn opera ün proget multidimensiunel chi quinta l’istorgia dal viedi tres quist univers dal popcorn. «Mia visiun d’eira da creer ün lö inua cha tuot es pussibel ed inua cha nu vegnan miss üngüns cunfins a nossas idejas visiunaricas», declera Bibi Vaplan. Part dal proget fo la granda «popcorn opera», la «plop parti», üna liveshow, kino ed ün videogame. (rtr/fmr) Bibi Vaplan ho preschanto in sanda passeda sia «plop parti» a Puntraschigna.

Il Cor Proget, chi unischa chantaduras e chantaduors da tuot l’Engiadina e da la Val Müstair, cumplischa quist on seis 30avel anniversari e quai vain festagià cun divers concerts da giubileum. Sco cha’l Cor Proget scriva in üna comunicaziun, sta aint il center dal program da giubileum la messa in G-dur per cor ­masdà, orchester e solists da Franz Schubert. Quista vain inromada dad oter chant da lod e da recugnuschentscha. Da Wolfgang ­Amadeus Mozart chanta il Cor Proget 23 la motetta per duos cors Venite populi, Ave verum corpus e Laudate Dominum. Da Giovanni Battista Pergolesi chantan las solistas cun accumpagnamaint da l’orchester parts our dal cun­tschaint Stabat Mater. Surdatta da la bachetta Pel quartet solistic ha il cor pudü guadagnar a Muriel Schwarz, sopran, ad Elena Schneider, alt, a Maximilian Vogler, tenor ed a Guilherme Roberto, bass. A l’orchester ad hoc fan part musicistas e musicists engiadinais e da la Bassa. Davo 30 ons cha Curdin Lansel s’ha dedichà al Cor Proget, ch’el svess ha eir fundà, surdà el davo quists concerts la bachetta al giuven dirigent indigen Marcel Heis. Ils concerts d’anniversari dal Cor Proget 23 han lö als 27 avuost 2023 a Valchava, als 2 settember a Sent ed als 3 settember a Zuoz. Tuot es amiaivelmaing invidà, l’entrada es libra. Ulteriuras infos: www.cor-proget.ch.

Quista fin d’eivna ho la plaiv catolica San Spiert a Puntraschigna festagio il giubileum da 100 ans cun cult divin festiv cun l’uvas-ch Joseph Maria Bonnemain. RTR ho recapitulo l’istorgia da la baselgia San Spiert, chi d’eira pü bod eir ün casino. La plaiv catolica San Spiert a Puntraschigna po guarder inavous sün ün’istorgia turbulenta düraunt ils ultims 100 ans. Il cumanzamaint dals ans 1920 es creschieu il desideri dals abitants catolics da Puntraschigna ed eir da numerus giasts d’avair ün’egna baselgia. Fin lo mettaiva a disposiziun la vschinauncha politica da Puntraschigna la sela cumünela (hozindi la «Sela culturela») u üna staunza da scoula per las messas. Baselgia our d’ün casino Dal 1923 ho la cumünanza catolica da Puntraschigna cumpro per 115 000 francs l’edifizi da l’anteriur restorant Tais, chi vaiva eir ün casino suot quel tet. Intaunt cha’l restorant d’eira auncha resto in funcziun, es gnieu transmüdeda la sela in üna baselgia. Que cun totelmaing trais etappas da construcziun. Tuot las infurmaziuns per scriver üna cronica, hegia’l chatto in documaints vegls, ho declaro il president da la plaiv, Battesta Albin. Ingrandimaint successiv Ils raps per cumprer l’edifizi ho la plaiv catolica eir savieu ramasser grazcha a donaziuns da numerus giasts in Engiadina. Successivamaing es la baselgia San Spiert gnida ingrandida i’ls ans seguaints. Daspö il 1973 nun es l’edifizi scu tel pü gnieu müdo fermamaing. Daspö quist an sun montos panels solars sül tet da la baselgia. Caracteriseda vain ella dad üna vart tres sias och fnestras da l’artist Enrico Leoni Donati da Turich. Da l’otra es l’orgel da baselgia marcant. Traunter oter eir causa ch’el es gnieu pusiziuno davaunt i’l chor e na scu üsito illa part davous da la baselgia. Dapü commembers grazcha a cumünaunza portugaisa Intaunt cha’l numer da commembers da la plaiv catolica San Spiert a Puntraschigna d’eira avaunt ün tschientaner intuorn 200, quinta la baselgia hoz var 1000 crettaivlas e crettaivals. Üna granda part da quels sajan persunas oriundamaing dal Portugal, uschè Battesta Albin. Daspö il 2002 inrichescha eir il «cor portugues» adüna darcho las messas illa Baselgia San Spiert. In occasiun dal giubileum da 100 ans, ho invido la plaiv catolica San Spiert Puntraschigna in sanda ad ün il cult divin festiv cun l’uvas-ch Joseph Maria Bonnemain. Impü haun accumpagno gardists svizzers las festiviteds da giubileum in venderdi saira cun raquinter davart lur lavur illa guardia papela a Roma. (rtr/fmr) L’anteriur restorant e casino Tais a Puntraschigna es dvanto il dachesa da la baselgia catolica. La baselgia San Spiert a Puntraschigna avaunt l’ingrandimaint i’ls ans 1970. La baselgia catolica San Spiert es immez il center da la vschinauncha da Puntraschigna.

Dals 6 als 8 october dvainta Zuoz ün palc pel teater rumauntsch in occasiun dal prüm Festival Travers Zuoz. I’l center dal festival sto il töch premio «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina» da Selma Mahlknecht, chi ho guadagno l’an passo il prüm Premi ­Travers. In mardi ho l’Uniun Travers preschanto a Zuoz il program definitiv dal prüm Festival Travers. La vschinauncha da Zuoz, la Lia Rumauntscha e’l Lyceum Alpinum haun l’an passo fundo l’Uniun Travers cul böt da promouver il teater rumauntsch. «La scena da teater populer rumauntsch es fich viva e fras-cha. Ma per las persunas chi lavuran i’l sectur da teater rumantsch professiunel do que be pochas lavuors e töchs nouvs in lur lingua materna», ho dit Gianna Olinda Cadonau, rapreschantanta da la Lia Rumauntscha in l’Uniun Travers. Perque saja que fich important da musser a quella glieud cha que detta la pussibilited da realiser teaters contemporauns per rumauntsch, «precis scu in ­tuot las otras linguas eir», ho ella agiunt. Cul Premi Travers Zuoz e cul Festival Travers Zuoz ho l’uniun s-chaffieu la basa per cooperaziuns traunter persunas da teater ed ün public interesso. Zieva cha Selma Mahlknecht ho guadagno l’an passo cul töch «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina » il prüm Premi Travers, es quist an dals 6 als 8 october 2023 il prüm Festival Travers Zuoz. L’Uniun Travers ho preschanto in mardi il program definitiv pel festival. Üna grotesca otalpina «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina» sto i’l center dal festival e vain rapreschanto tuot ils trais dis i’l Zuoz Globe, il teater dal Lyceum Alpinum. «Üna importanta lezcha dal Zuoz ­Globe es da s’avrir invers la val e la populaziun. Perque vulainsa eir musser dapü cultura engiadinaisa e rumauntscha», ho dit Ivo Bärtsch, mneder dal Zuoz Globe e rapreschantant dal Lyceum Alpinum in l’Uniun Travers. Las prouvas cun las acturas e’ls actuors haun tenor el cumanzo l’eivna passeda e cha tuot saja sün buna via. «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina» quinta l’istorgia dal cumün fictiv S-chus-ch, chi’d es confrunto cun depopulaziun ed impovrimaint. Tuots lamaintan, ma üngün nu fo qualchosa cunter. Que as müda alura ün bel di cura ch’ün investur annunzcha da vulair transfurmer il cumün in ün paradis da vacanzas. Üna part dals abitants es fö e flamma, ils oters sun sceptics a reguard quist proget e’s dostan. «Las linguas dal töch sun puter, vallader, sursilvan ed il dialect dal cumün, il s-schus-cherin. Impü do que suottituls tudas-chs», ho declaro Ivo Bärtsch. La redschia maina René Schnoz, e Rolf Caflisch pissera per la musica. Trais dis e trais lös Sper il Zuoz Globe, es il Festival Travers eir ­illa sela da l’Hotel Crusch Alva scu eir illa sela e la seletta da la chesa da scoula a Zuoz. Tenor l’Uniun Travers d’eira que important da musser düraunt tuot il festival differentas fuormas da formats scenics e da sparpaglier ils lös d’occurrenza scu ün triangul sur la vschinauncha. «Per festager la premiera dad ’Üna sbrinzla’ in venderdi, do que in seguit a la rapreschantaziun ün concert cun la band rumauntscha Ladunna», ho dit Gianna Olinda Cadonau. In sanda, ils 7 october 2023, cuntinuescha il festival cun ün concert cabarettistic da e cun Flurin Caviezel, in sanda zievamezdi as po ir a guarder üna performanza experimentela cun Asa Hendry e Leander Albin. Il seguond di dal festival finischa cun ün concert dad ­Astrid Alexandre in sanda saira, inua ch’ella ho elet töchs ch’ella ho scrit i’ls ultims 10 ans pel palc da teater. «In dumengia bunura es l’occurrenza ’Chanter cun Flurin’, inua cha’l text da las chanzuns vain projecto sün üna taila da kino e’l public dess chanter», ho dit Gianna Olinda Cadonau. Tgnair ad arder la sbrinzla Il Festival Travers finischa in dumengia zievamezdi, ils 8 october 2023, cun l’ultima rapreschantaziun da «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina». Tenor l’Uniun Travers es que previs cha’l töch dess zieva las trais rapreschantaziuns a Zuoz eir ir sün turnea, ma cha las datas e’ls lös nu sajan auncha fixedas. «Per cha la sbrinzla nu’s stüzza vainsa eir già lantscho il Premi Travers Zuoz 2024, per il quêl a’s po inoltrer sbözs per ün töch rumauntsch fin als 15 meg 2024», ho dit ­Gianna Olinda Cadonau. Per der motivaziun ed ün u l’oter tric per scriver ün nouv töch spordscha l’Uniun Travers in sanda e dumengia, ils 7 ed 8 october 2023 ün lavuratori cul scenari cun­tschaint Felix Benesch. Üna sbrinzla pel teater rumauntsch L’Uniun Travers – chi’s cumpuona da la vschinauncha da Zuoz, la Lia Rumauntscha e’l Lyceum Alpinum – s’ho miss il böt da promouver il teater rumauntsch. Perque ho’la lantscho l’an passo il Premi Travers Zuoz e’l Festival Travers Zuoz. In november 2022 es gnieu comunicho il töch victur dal prüm Premi Travers Zuoz, nempe il töch «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina» da Selma Mahlknecht. In occasiun dal prüm Festival Travers Zuoz, sto Zuoz dals 6 als 8 october 2023 suot l’insaina dal teater rumauntsch. Il töch «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina» sto i’l center dal program, chi vain inramo da divers concerts, performanzas ed ün lavuratori. In mardi ho l’Uniun Travers preschanto il program definitiv. (fmr/cam) Ivo Bärtsch (dretta), Gianna Olinda Cadonau (mited) e Lucian Schucan, rapreschantant da la vschinauncha da Zuoz, haun preschanto in mardi il program dal Festival Travers Zuoz 2023.

Illa not da dumengia sün lündeschdi ho que do ferms orizis in Engiadina, uschè cha l’En es ieu in divers lös suroura la riva. Sper quistas pitschnas ovaziuns ho que eir do diversas boudinas, scu a Zuoz sülla plazza da golf. Que d’eira però il pü grand incidaint in La Plaiv, scu cha las vschinaunchas haun confermo invers la FMR. Ils orizis da sanda saira e dumengia haun fat bain ad umaun ed ambiaint zieva l’uonda da chalur, chi’d es riveda e resteda l’eivna passeda cun otas temperaturas eir in Engiadina. Uschè s’ho in dumengia pudieu passanter daspö lönch ün di a chesa sül canapè, sainza avair noscha conscienzia. La surpraisa es però riveda in lündeschdi bunura, cur cha las Engiadinaisas e’ls Engiadinais haun do il prüm sguard our da fnestra: Il fil d’argient – scu cha l’En vain eir numno dals poets – s’ho transmüdo sur not in ün monster colossel brün-grischaint, chi fila cun grandas uondas e cun ün tempo respettabel in direcziun Austria. Illa regiun da La Plaiv d'eiran perque ils pumpiers in servezzan a pumper oura murütschs ed ils lavuratoris cumünels d’eiran in acziun sün girs da controlla tuotta not. Il Golf da Genua e’l cunfin da naiv A partir da dumengia saira haun cumanzo ils orizis e’l cuolpabel per las strasoras es svelt chatto: «Que’s tratta d’ün zona da pressiun bassa, chi s’ho fuormeda i’l Golf da Genua. Quella ho mno bger ajer ümid dal Mer Mediterraun in Engiadina, uschè cha que ho do grandas plövgiadas a partir da dumengia saira», declera Regula Keller, meteorologa tar l’Uffizi federel da meteorologia e climatologia Meteo Svizra. Ella agiundscha cha’l ajer al Mer Mediterraun saja pel mumaint auncha fich chod, uschè ch’el riva da piglier sü auncha dapü ümidited cu normelmaing. Ma eir il cunfin da naiv saja sto ün factur per la surpraisa da lündeschdi bunura: «In dumengia saira d’eira il cunfin da naiv in Engiadin’Ota sün 3500 meters sur mer ed in Engiadina Bassa sün 3100 meters sur mer – que chi’d es magari insolit», declera Regula Keller. Causa quist cunfin da naiv ot saja riveda auncha dapü ova i’ls flüms – dimena ova chi füss uschigliö resteda i’ls ots scu naiv e chi füss alguanteda pür pü tard. Sur la riva oura Causa quists ferms orizis cun bgera plövgia ho l’En i’l decuors dal lündeschdi bunura cumanzo a divers lös ad ir sur las rivas oura. Traunter oter es a Puntraschigna gnida purteda davent da l’ova la punt da fier da l’Hotel Kronenhof. A Bever ed a Schlarigna ho l’En innundo champagnas ed a Sur En da Sent staivan parts dal camping suot ova, scu cha RTR ho rapporto. Eir illa regiun da La Plaiv ho que do incidaints causa ils orizis. L’ova da l’En passaiva in lündeschdi bunura be auncha s-chars suot las punts da Madulain e La Punt tres, e la Chamuera – chi s’imbuocha normelmaing cun üna cascada in l’En – s’ho unida planivmaing cul flüm furius. Tenor la vschinauncha da La Punt Chamues-ch d’eiran eir ils pumpiers da La Plaiv in servezzan in lündeschdi bunura: «Que vaivan da gnir pumpos oura divers murütschs ed üna garascha i’ls contuorns da l’Hotel Curuna, chi’s rechatta güsta sper l’En. Impü ho que do diversas boudas illas vals laterelas», ho dit Urs Niederegger, chanzlist da La Punt Chamues-ch. Girs da controlla A Zuoz nu sun pertuchedas las vals laterelas da boudas, per la peja s’ho distacheda üna bouda illa Val Purschigl e s’ho deraseda sur üna pitschna part da la plazza da golf. Scu cha Ramun Ratti, mainagestiun da la plazza da golf Zuoz, ho dit invers la FMR, resta la plazza avierta, ma que nu saro pussibel da giuver duos fouras i’ls contuorns da la bouda. Impü ve­gna il materiel alluntano uschè svelt scu pussibel. Adonta da quista surpraisa arrivand our da la Val Purschigl, nun ho ­Zuoz gieu tenor il chanzlist Patrick Steger üngüns oters dans pü grands. Ma il schef dal lavuratori cumünel saja sto daspö dumengia saira in acziun a fer divers girs da controlla. «Impü ho el stüzzo in dumengia saira la pumpa da l’ova da fuonz, que cha’s fo normelmaing, scha l’En ho ova ota. Perque s’ho pel mumaint ‹be› ova da funtauna», declera Patrick Steger. Tenor la meteorologa Regula Keller as calma tuot la situaziun fin in mardi ed in vista a la fin d’eivna vess eir darcho da turner la sted cun temperaturas agreablas da 20 fin 24 gros in Engiadina. Causa ils orizis es l’En ieu in divers lös sur la riva oura u cha’l livel da l’ova d’eira fich ot – purtret immez e dasper La Punt. Causa ils orizis es l’En ieu in divers lös sur la riva oura u cha’l livel da l’ova d’eira fich ot – purtret immez e dasper La Punt. L’En passaiva in lündeschdi bunura be per poch suot las punts tres, scu p.ex a Madulain. Our da la Val Purschigl es riveda üna bouda fin sülla plazza da golf a Zuoz. Causa ils orizis es l’En ieu in divers lös sur la riva oura u cha’l livel da l’ova d’eira fich ot – purtret immez e dasper La Punt.

Il program da la stagiun da sted da San Murezzan finischa quist’eivna cun l’ultim grand festival. Da gövgia fin dumengia es la seguonda ediziun dal St. Moritz Art Film Festival cul tema «Becoming Landscape». Düraunt quists quatter dis vegnan mussos 58 films cun connexs artistics, dals quêls 20 films as partecipeschan a la concurrenza per las trais buatschas – ils premis pels meglders films. Daspö l’an passo ho San Murezzan cul St.Moritz Art Film Festival (SMAFF) ün egen fe­stival dedicho a da tuotta sorts films cun ün focus sün l’art. «Nus nu mussains be premieras dal muond u premieras svizras, dimpersè eir films experimentels u films documentars già pü vegls cun ün connex artistic», disch Diana Segantini, managing director dal SMAFF. Scu grand müdamaint ho il festival daspö quist an ün nouv dachesa. Zieva cha la prüma ediziun dal festival ho gieu lö illa halla da chavalger ed in l’Hotel Palace a San Murezzan, es il SMAFF a partir da quist an suot ün tet pü adatto per ün festival dedicho al film – nempe i’l nouv renovo Cinema Scala. Düraunt ils quatter dis dal festival vegnan lo mussos totelmaing 58 films, da la bunura las 11.00 fin zieva mezzanot. 20 films dapü cu l’an passo «Cun 38 films e trais premieras mundielas d’eira la premiera dal SMAFF ün grand success, cumprais l’attenziun mediela sün tuot il muond. Da pudair crescher e musser quist an 20 films dapü es natürelmaing ün bel pass ina­vaunt», disch Diana Segantini. Inizio ho il SMAFF il mneder artistic Stefano Rabolli Pansera. Diana Segantini es da la partida daspö quist an scu managing director ed avaunt d’eira ella activa davous las culissas. Ella es creschida sü a Malögia, ella ho – scu cha’l nom tradischa già – l’art e la cultura illa DNA ed ho lavuro divers ans scu scheffa da cultura tal SRF. Becoming Landscape Zieva il tema «Face to Face» da l’an passo, es la seguonda ediziun dal SMAFF dedicheda a la tematica «Becoming Landscape» – dimena dvanter la cuntredgia. Tenor Diana Segantini es il focus aposta tschernieu uschè ch’el «lascha aviert üna vasta intepretaziun per motiver ad uschè bgers artists da cuntribuir al SMAFF». Il festival muossa quist an da tuottas sorts films chi haun da chefer cun art, films ab­stracts, films dad artists svess u davart artists – tuots cun ün connex cun la cuntredgia. «Da cineast da hobby fin a cineasts professiunels – scu eir inoltraziuns da la Tailandia, l’India fin l’Engiadina Bassa – es tuot da la partida. Ed eir bgeras contribuziuns da duonnas, que che chi fo grand plaschair», disch Diana Segantini. Al SMAFF vegnan mussedas 10 premieras mun­dielas e 14 premieras svizras. Da totelmaing 58 films chi vegnan mussos, as partecipeschan 20 films ad üna concurrenza per trais premis. Las trais buatschas Que chi’d es a Locarno il «leopard d’or» u a Venezia il «liun d’or», es a San Murezzan la bua­tscha. Premios vegnan totelmaing trais films cun üna tela buatscha, chi vegnan missas a disposiziun da l’artist Not Vital. Cun el ed oters artists do que zieva films schelts diversas discussiuns. Impü vain eir musso e il film «Not Me – A Journey with Not Vital» realiso da Pascal Hofmann l’an 2020. «Natürelmaing vulains cun nos program cha rivan giasts naziunels ed internaziunels illa val – ma nus vulains cha’l SMAFF dvainta eir ün evenimaint culturel pels indigens», disch Diana Segantini. Perque dessan eir in futur gnir organisedas diversas occurrenzas da la squedra dal SMAFF, chi saron düraunt tuot l’an. Il program dal St.Moritz Art Film Festival e dapü infurmaziuns as chatta sün www.smaff.org Da gövgia fin dumengia es la seguonda ediziun dal St.Moritz Art Film Festival cul tema «Becoming Landscape».

Sün iniziativa da trais chanzlists engiadinais as chattan d’utuon var 240 chanzlistas e chanzlists cumünels da tuot la Svizra per ün inscunter e barat a San Murezzan. «In trais vains decis cha pruvains d’organiser ün inscunter dals chanzlists da tuot la Svizra, chi ho tuottüna 2300 cumüns», disch Urs Niederegger, chanzlist da La Punt Chamues-ch. Insembel cun sieus collegas da S-chanf e San Murezzan organisescha’l quist prüm inscunter als 27 d’october 2023 in Engiadin’Ota. Il böt dess esser da pudair as baratter davart las sfidas e bsögns actuels d’üna chanzlista e d’ün chanzlist. Il chanzlist so il pü bger in vschinauncha Sper l’inscunter do que eir differents referats da politikers dal chantun, ma eir da l’anteriur cussglier federal Christoph Blocher. «Impü vains la saira eir ün interessant program musical ed in sanda giainsa auncha insembel in muntagna», disch Urs Niederegger. Perque dess l’inscunter eir esser ün pô üna reclama per l’Engiadin’Ota. Urs Niederegger es svess daspö quatter decennis chanzlist a La Punt Chamues-ch. Tenor el es il chanzlist in pitschnas vschinaunchas auncha pü important cu il president. «Scha la glieud voul savair qualchosa, as drizzane scu prüm pelpü al chanzlist», disch Urs Niederegger. El agiundscha ch’ün chanzlist cugnuoscha eir tuot ils progets cumünels, tuot las ledschas e la planisaziun cumplexa dad üna vschinauncha, ma eir las persunas chi abitan in vschinauncha. Perque saja il chanzlist üna persuna centrela. (rtr/fmr) Trais chanzlists engiadinais organiseschan la fin d’october 2023 ün inscunter naziunel cun var 240 chanzlists a San Murezzan.

Ün’ova granda nettagia il fuonz dal flüm e que maina ad avantags pels peschs uschè cha las ovazuns da principi eivna nu sun stedas üngün problem per els. Düraunt ils ultims dis ho il flüm En mno enormas massas dad ova tuorbla. Pels peschs nun es que però sto ün evenimaint dramatic: «Ün’ovazun es ün eveniment natürel chi nu chaschuna üngüns problems pel pesch, uschè ün’ovazun s-chaffescha dafatta nouvs lös da vita pels peschs», disch Linard Jäger, survagliaunt da pes-cha in Engiadin‘Ota. Oravaunt tuot in quels lös, inua cha l’En es revitaliso, haun ils peschs tenor el chatto düraunt l’ova granda divers lös per as proteger. Ün da quels lös es il traget traunter Bever e Samedan, chi’d es gnieu inundo magari ferm in lündeschdi passo. Ma grazcha las imsüras da revitalisaziun ho l’En lo pudieu ir controlledamaing sur la riva oura. Lös pü calms Tenor Linard Jäger badan ils pesch già ouravaunt scha’l livel dal flüm s’oza, uschè ch’els vaun già ouravaunt in tschercha d’ün lö pü calm. In quels lös inua cha l’En es chanaliso – scu p. ex. traunter Bever e La Punt Chamues-ch – nu’s rechattaivan però dürant l’ova granda pü üngüns peschs. Els sun cul tempo furius gnieus purtos aval ed haun stuvieu spetter fin cha las situaziun s’amegldrescha. Subit cha la situaziun s’ho calmeda, tuorna il pesch normelmaing darcho a sieu lö oriund. Il turner a chesa drouva però tenor il survagliaunt da pes-cha in Engiadin’Ota bgera energia e forza. Uossa es Lindard Jäger a survaglier las diversas ovas ed a salver quels peschs chi sun clappos in pitschens puozs ed ils maina darcho inavous in l’En. (rtr/fmr). Las ovazuns da principi eivna nun haun chaschuno üngüns probelms pels peschs.

La fundaziun pel provedimaint da sandet in Engiadin'Ota ho fat l’an 2022 ün guadagn da var 1 milliun francs. L'an predecent d’eiran que auncha 30 000 francs. Que tar entredgias ed expensas d’intuorn 59 milliuns francs. Tenor il rendaquint es que d’attribuir eir ad ün meglder resultat da l’ospidel, pustüt pervi da dapüs cas staziunars. Quels procuran per 66 % da las entredgias. L’an passo sun 2839 paziaintas e paziaints staziunars gnieus chüros in l’ospidel a Samedan. Spetto ün resultat pü modest per quist an La chesa da chüra Promulins fo oura 13 % da las entredgias, il maun public e privats eir 13 % e la Spitex 4 % da las entredgias. Per quist an fo la fundaziun però quint cun cifras pü modestas, d’üna vart pervi da la renovaziun totela chi succeda in etappas, però eir causa ils cuosts chi creschan tar persunel e roba. (rtr/fmr)