Sandra Balzer è scolasta primara e viva a Lai. Fin la fin dal 2024 è ella stada redactura da la FMR. Quatter deis bello Ticino: suglegl, eir cun ­bike, gelati e grilladas. Ena levezza mediterrana. Ia va fatg bogn – la fegn avregl! – aint igl Lago Maggiore e durmia da notg cun fanestra averta. Igl era scu vacanzas da stad e chegl amez la premaveira. Pero scu schi savens ainten la veta, suonda segl bel igl schlet. Ni sen la targlischour digl Lago Maggiore la stitgaglia digl tunnel digl Gottard. Ed uscheia è la levezza mediterrana davantada ena meditaziun aint igl auto: durant igl viadi a tgesa. En viadi tgi cozza per regla radond treis ouras è davanto en viadi dad otg ouras e mez. Colonnas d’autos èn bagn ancunaschaintas scu prova digl caracter sen quatter rodas. E chegl tg’ia va pudia observar agl Gottard era – schagn eneda uscheia – fitg infurmativ. I dat dus sorts carstgangs ainten la colonna: igls egns restan calms, tedlan forsa en podcast davart attentivitad e chintan or quants kilometers per oura tg’ins pò far cun s’avanzar agl pass. Igls oters …davaintan creativs. Fitg creativs! Cò era chel autist digl paeis vaschign tgi carava cun gleisch d’avertimaint segl vial da pannas. Prubabel carteva el da stueir tractar igl sies «cass urgent»: sintoms da desintoxicaziun digl Tessin. Oters convaschigns caravan simplamaintg sen vials saros (cun ples crouschs cotschnas survart!). Scu tgi chegl fiss en servis per autists tg’èn savens sen veia. E tgunsch sportiv ègl alloura davanto, cura tgi en oter autist ò fatg diever dalla veia d’access a Quinto – per surpassar. Tge tgi fò surstar: strousch antscheva egn (u egna!), suondan tschellas. Am èn neidas andamaint las vatgas: egna vo tras igl giatter e tschellas suondan. Sainza ponderar noua. Simplamaintg anavant. Igl è propi fascinont, quant spert tgi igl giudezi collectiv svanescha aint igl retrovisour pi spert tg’ins stat an colonna. Reglas da traffic? Per tschels. Respect? Per pi tard. Basta tg’ins pò puspe sa struclar veadaint treis autos pi anavant. Ia ma dumond anfignen oz, schi ensatgi era uscheia propi pi spert a tgesa – ni schi tot chels e chellas on stuia star an colonna puspe en pêr kilometers pi anavant, chest’eda pero cun daple carma negativ ainten la valischera. Sa tgapescha vessa pudia m’agitar sainza fegn. Pero ensacuras davainta chegl tot schi absurd tg’ia va stuia reir. Ia va puspe panso allas vatgas. Ea, propi. E cun las vatgas vaia concludia: Forsa ans faschess bagn an talas situaziuns da pansar veapi savens allas vatgas. Ellas suondan forsa er sainza ponderar all’amprema – pero fon ellas chegl cun stil. Nigna vatga sa catschess segl vial da pannas. E per franc faschess nigna vatga diever dalla gleisch d’avertimaint per aveir en avantatg. Ellas beschlan forsa segl ple en zichelign. E forsa tgi nous ans stuessan simplamaintg dumandar ainten la proxima colonna: Tge faschess la vatga? Prubabel rastar calma, vurdar e pansar: «Az calme, vusoters tamazis!» Sandra Balzer è scolasta primara e ­viva a Lai. Fin la fin dal 2024 è ella ­stada redactura da la FMR.

Nov president dall’Uniun da commers e mastirants Surses e Jürg Fasser. El suonda a Patrick Thurner, tg’è sto igls davos seis onns alla testa dall’uniun. D’aton dattigl puspe en’exposiziun da professiuns per la scola superioura. Radunanza generala dall’Uniun da commers e mastirants Surses marde seira aint igl restorant «Scuntrada» a Tinizong. Igl interess per la radunanza generala è sto ordvart grond, er cun esser igl tema central scu venavant cun l’uniun. Siva d’en inscunter extraordinari noua tg’era nia discuto igl avigneir dall’uniun, ins è nia tar ena soluziun tgi duess manar l’uniun, cun tuttegna 100 commembers, an en bung avigneir. Patrick Thurner, igl president partent ò laschea repassar las activitads impurtantas dall’uniun digl davos onn da gestiun. Per la «Scuntrada» all’antschatta d’avost 2024 seia sto ensatge pi pac interess davart igls commembers. L’exposiziun da professiuns per la scola superioura da Surses seia stada cun 20 expositours en success, ò punctuo igl patrung dalla Drogaria Surses. Chegl tgi pertotga las persungas tgi duessan ramplazzar las seis persungas tgi sa reteiran digl cunsegl d’administraziun dalla Turissem Beiva SA ins seia sen buna veia. Graztga alla cumischung da recrutaziun seia pussebel da cattar persungas tgi sa mettan a disposiziun per chel uffezi. Represchentada ainten chella cumischung da recrutaziun è l’Uniun da commers e mastirants Surses antras deputo Fabio Luzio e Patrick Thurner, igl president partent dall’uniun e co-president dall’organisaziun Anavant Surses. Siva da passa 20 onns è tradiziun tgi igls 6 digls 6 la dumang allas 06.00 ò li igl ansolver d’impressaris dall’Uniun da commers e mastirants Surses. Cun esser chest on chella data sen en venderde, dattigl betg en ansolver, mabagn la seira allas 18.00 en antop cun ena grillada ainten la «Bar Palaver» a Savognin. L’onorificaziun digls amprendists da Surses chella ò er li scu mintg’onn aint igl meis da fanadour. La «Scuntrada» chella ò li igls 8 d’avost 2025 a Savognin, ena occurrenza tgi dat gio siva digl 1985, blers onns ancunaschainta scu fiera da Savognin. Siva dallas vacanzas d’aton ò danovamaintg li l’exposiziun da professiuns per la scola superioura, betg angal da Surses, mabagn er per scolars e scolaras dallas scolas superiouras dalla regiun Alvra e dalla regiun Viamala. Cun far chel zap on igls organisatours cun Pirmin Cotti scu represchentant dall’Uniun da commers e mastirants Surses ed igl co-magnascola Florian Szobek gia ena fitg buna ideia d’integrar er las scolas superiouras dallas regiuns vaschignas. An Val Alvra ed er ainten la regiun Viamala dattigl sumigliaintas exposiziuns e cura tgi chellas on li dastgan er sa participar scolars e scolaras dalla scola superioura da Surses. Dei ò betg vasia or scu tgi l’Uniun da commers e mastirants catta ena persunga tgi surpeglia igl mandat presidial e suonda a Patrick Thurner. Igl era schizont previa d’occupar chel uffezi eventualmaintg cun en co-presidi. Cun sa metter Jürg Fasser, tgi stat a Savognin, igl patrung dalla «Mountain Tour Barvogn», a disposiziun scu parsoura dall’uniun, è el er nia eligia an chel uffezi. Scu gio menziuno ramplazza el Patrick Thurner, el tg’è siva digl 2019 parsoura dall’uniun, tgi reunescha mastirants ed impressaris da Surses. Sa retratga scu suprastanta è er Irene Kolb. Ella è cunzont stada responsabla per l’administraziun dall’uniun e fatg ò ella chegl seriours e cun angaschamaint. Ella ed igl president partent èn stos en bung «duo» tg’è sto activ e gia ena buna collaboraziun. Irene Kolb vign ramplazzada da Gian-Andri Solér, el tg’e ainten la direcziun dalla Uffer SA Savognin. Reeligias an lour uffezis èn nias Pirmin Cotti e Giancarlo Cavegn. Venavant responsabla per las finanzas dall’uniun è Silvia Capeder. La suprastanza vign da nov sustigneida da plessas gruppas da lavour. Chegl ò catto tigls commembers en bung resung e duess manar l’uniun an en avigneir positiv e fritgevel. Patrick Thurner ed Irene Kolb sortan dalla suprastanza dall’uniun. 1 La suprastanza dall’Uniun da commers e mastirants Surses an sia nova cumposiziun. (davos) Silvia Capeder e Gian-Andri Solér. (davant da san.) Giancarlo Cavegn, Jürg Fasser e Pirmin Cotti.

Igl de dalla mamma è passo. Bleras famiglias varon passanto en bel de an cuminanza, cun en bung ansolver ni giantar, ena spassageda ni en’excursiun an en bel li. Unfants on scretg cartas d’angraztg e zambergea schintgetgs, cuschino e gido. E siva d’en pêr ouras sa piglier ansemen da gio betg sa tgiplitar, varonigl ensacuras s’amblido e tuttegna sa do cun pleds ni pugns. E las mammas varon ensacuras piglia an mang puspe la tgadafi, igl urden ni igl bugnier. Igls regals digls unfants d’ozande èn propi bels e creativs. Las scolastas, mussadras e scolastas da cuser investeschan mintg’onn bler taimp cun sustigneir igls unfants da crear ensatge «lässig», bel ni tgi ins so ­duvrar. Ed er Pinterest & co. porschan tantas novas ideas per regals per mammas e babs. Passo igls taimps da noss’unfanza, noua tgi mies frar geva giugl consum a cumprar mettels da puzager scu regal per nossa mamma, schond: «Per tgi te saptgas puzager anavant uscheia bagn.» Agls unfants vign declaro an scola tgi igl de dalla mamma so er esser igl de dalla famiglia. Babs s’angaschan oz er fitg per la famiglia, ni èn perfign educatours sulets. Blers unfants veian betg ple lour genitours an rollas classicas. La realitad è pero tar las plessas famiglias uscheia tgi las mammas portan tuttegna bler daple burdi mental per la famiglia tgi igls babs. Ellas painsan a tot, organiseschan e stebgian igl ple per l’antiera famiglia. Ed uscheia è tenor me er giustifitgia tgi las mammas survignan en po daple attenziun cun igl de dalla mamma. Pero tot è relativ ed ò dus varts, uscheia er igl de dalla mamma. En bel de per las mammas sezzas e chels tgi on ena mamma. En de melanconic per chels tgi on nigna mamma ple. I vign detg tgi igl taimp solda plaias, e chegl saro veir. Ma la malancuneia per la mamma rastaro per adegna, de per de, mattagn anfignen tar l’atgna mort. Chegl canosch er ia. Mia mamma è morta avant bung dus onns, mengia bod per me. Deis spezials scu anniversaris, festas, firos, antschattas e fegns dad ensatge, mantga la mamma anc daple ed ins s’accorscha tgi carezza canoscha nign cumgea. Igl de porta anavos regurdientschas, vouschs, sentimaints, intimitad e proximitad. I mantga l’igleida dalla mamma tgi dat confiert sainza pleds. Igl surreir tgi targleischa e lascha neir pi pitschen chitos e temas. Igl stompel igl dretg mument tgi dat curasch. Igl det-mussader e l’admuniziun tgi sfiergian activitads malponderadas. La carezza per la mamma è ensatge natural scu la veta sezza. Ins fò betg blers pansiers surlonder e s’accorscha ella strousch. Pir igl mument dalla separaziun vign pertschert cant fons tgi las rieischs dalla carezza per la mamma von. Tgera mamma, te ist manevla er schi te ist lontana. Ainten mintga radi da suglegl, an mintga sumbreiva, an mia olma targleischa tia fatscha. Sandra Baltermia-Guetg veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf.

Reavertura digl hotel e restorant Guidon a Beiva – cun ena nova hospitanta e cun en cuschinier tg’ò vasia igl mond. Igl travagl resta uscheia venavant en li d’antop per indigens e giasts. La patrunga digl hotel e restorant Guidon Metka Vellacher cugl schef-cuschinunz Michele Togni. Siva tgi l’èra dalla famiglia Guidon è eida a fegn siva passa 60 onns, ò la nova possessoura digl hotel e restorant Guidon, la Beiva Runals SA, fatg ena sanaziun mievla tigls locals da gastronomia avant la reavertura. Igl restorant ò survagnia en nov vistgia e para ossa anc pi ampernevel. Da nov ò igl local ena schinumnada «lounge» andrizzada simpel e tuttegna cun e tschert stil. L’impressiun ins survign d’esser ainten ena steiva ampernevla per star an cumpagneia seia chegl avant sa lascher eir bagn cun bunas speisas u siva aveir galdia las bunas tratgas. Metka Vellacher è la hospitanta La nova hospitanta e patrunga è Metka Vellacher, ella tg’è la donna da Gregor Vellacher, igl directour administrativ da Beiva Runals SA. L’ustiera ò luvro an ples travagls gastronomics e divers hotels an Nagiadegna, chegl alla recepziun ed er aint igl servis. Uscheia dereiva ella dalla gastronomia ed ò ena tscherta experientscha chegl tgi pertotga la gastronomia. Uriund da Brescia Schef da cuschigna digl hotel e restorant Guidon è Michele Togni. Uriund è el da Brescia, en martgea situo ainten la Lumbardeia. Igl cuschinier taliang ò vasia bler digl mond e fatg experientscha cun la cuschigna internaziunala ed er locala. 13 onns ò Michele Togni luvro scu cuschinier an Australia, dus onns a Bali ed igls davos treis onns a Tokio. El dei: «Turno an Europa sunga perveia digls mies genitours, els tg’èn ossa pi vigls ed on plascheir tg’ia sung aint igl manevel cun els abitar a l’Aprica an Valtellina». Er tratgas vegetarianas Cun consultar la carta da speisas digl restorant Guidon vign alla gleisch tgi Michele Togni unescha la cuschigna tradiziunala e regiunala cun novas ideias. Igl cuschinier, tg’ò mido plazza da lavour, da Tokio, en martgea cun 15 milliuns abitants, a Beiva, en li cun radond 200 abitants, manegia: «Mintga plat da mia cuschigna è ena pitschna istorgia». I dat bels «antipasti», plats principals cun tipics «contorni», pero er bleras tratgas vegeterianas e cunzont er veganas. Cuschino vign per part sainza gluten. Igls prietschs èn schinavant modests e sa laschan cumparagler cun oters restorants. Digl glindesde anfignen e cun venderde dattigl da mezde en menu per en prietsch da 20.00 francs.

Igl amprem inscunter digls ameis dallas veiadafiers da model a Barvogn è sto en veir success. L’occurrenza ò attratg blers interessos e chegl betg angal dalla Svizra, mabagn da plessas teras dall’Europa. Veiadafiers da model construeidas da legos èn stadas egna dallas attracziuns dall’exposiziun. Tigls ameis dallas veiadafiers e cunzont tar igls blers amatours dalla Veiadafier retica è Barvogn egn digls lis impurtants, schi sa tracta da locomotivas, trens, binaris e rodaglias. La staziun da Barvogn, scu er igl tratg dalla veiadafier tranter Barvogn e Preda totgan tigl Patrimoni mundial dall’UNESCO e chegl gio siva digl 2008. Ultra da chegl sa catta a Barvogn igl Museum dalla veiadafier Alvra, en museum cun radond 27 000 visitaders per onn. Barvogn è propi igl «Mecca ferrofil». Gist chegl è er sa verifitgia sonda e dumengia cun aveir li a Barvogn igl amprem inscunter digls ameis dallas veiadafiers da model. Per l’organisaziun è sto responsabel igl Museum dalla veiadafier Alvra, cun sies president angaschea Roman Sommer. Entusiassem da tottas varts Veiadafiers da model fascineschan vigl e giovna, ed ellas èn per en indescrivibel domber da persungas ena gronda occupaziun, detg oter en hobi scu nign oter. Cun eir tras Barvogn, cun visitar igls treis lis noua tgi las bleras veiadafiers da model eran exponeidas sonda è bagnspert sto cler tgi veiadafiers da model èn ena fascinaziun ed attracziun. Plagn entusiassem eran betg angal las persungas tgi vevan exponias lour «art an miniatura», ma anc bler pi incanto eran igls numerous visitaders e las numerousas visitadras. Sto da vaseir èn propi bleras ovras d’art, models da veiadafier tgi dat angal eneda, tocs tg’èn nias montos e mess ansemen cun blera pazienztga, plascheir e passiun. – Passiun è igl dretg pled per ameis ed ameias dallas veiadafiers da model, els tgi canoschan mintga pitschen detagl digls exponats e betg igl davos er digls models originals tg’èn per veia segls binaris. Ins sa canoscha Cun l’exposiziun da veiadafiers da model a Barvogn è er sa mussada l’immensa varietad da chel hobi, en hobi tg’è sainza dubi er betg en hobi bunmartgea. Cun vurdar pi stagn è er sa musso tgi blers digls numerous visitaders e visitadras cunaschevan igls expositours ed er las persungas tgi stattan agl timung digls clubs dallas veiadafiers da model. Igl è nia tgiro igls contacts e discurria tranter experts. Attratg la simpateia digls blers visitaders on cunzont las veiadafiers da model digl Club da veiadafiers da model Niederrhein an Germania, en club cun 80 commembers. Els on preschento a Barvogn lour pi nov model, igl implant da veiadafiers da model «Amarillo Mountain Rail Road» cun ena lunghezza a binaris da 24 meters ed ena largezza da model da 5 meters. Ensatge pigl îgl èn sa tgapescha adegna er las veiadafiers da model tgi sa cattan stabel aint igl Museum local da Barvogn e noua tg’è da vaseir an miniatura igl tratg dalla veiadafier tranter Barvogn e Preda. Sviglia igl pi grond interess digl numerous public on alloura igls models da veiadafiers dalla Veiadafier retica e dallas SBB/VFF, construias d’Oskar Steger da Coira e chegl cun legos. Er cò ins dastga propi discorrer da gronda art an miniatura. Apropos numerous public: Chegl era fitg internaziunal cun santeir a discorrer da visitaders betg angal tudestg e rumantsch, mabagn er engles, franzos, spagnol, taliang e schizont norveges. En ulteriour mussamaint tgi veiadafiers da model èn ena calameta, ed igl interess per ellas canoscha nigns cunfegns. Bilantscha positiva digls organisatours Roman Sommer, tg’è sto igl «motor» per la realisaziun dall’occurrenza dalla davosa fegn d’emda a Barvogn, ò fatg ena bilantscha positiva anvers la FMR: «Nous ischans surstos, impressiunos ed er incantos tgi tantas persungas èn suandadas all’invitaziun. An mintga cass faschainsa ena bilantscha positiva da chel amprem inscunter digls ameis da veiadafier da model.» Tgi vigl e giovna, experts e betg experts, tgi tantas persungas dagliunsch e damanevel vegian gia tant interess da neir a Barvogn aposta pigl inscunter seia ple tgi angal plaschevel. Roman Sommer ò detg: «Anc vainsa betg las cefras concretas chegl tgi pertotga igl domber dallas antradas». Realitad seia tgi la sonda dallas 10.00 anfignen allas 12.00 ins vegia fatg 500 antradas. Locomotivas da vapour – da model – ins ò er vasia bleras. Fatgs èn er nias cugl telefonign blers videos dallas veiadafiers da model. Fascinaziun er tar persungas pi segls onns. Veiadafiers da model construeidas da legos èn stadas egna dallas attracziuns dall’exposiziun.

En viadi cantic tras la Svizra, l’Africa e schizont digls Stadis Unias dall’America. Chegl è sto igl concert da scolars e scolaras dalla 5. e 6. classa primara da Surses. On delecto igl auditori cun lour vouschs frestgas: igls scolars e las scolaras da dus classas primars sot la direcziun d’Alexandra Disch-Guetg (sanester) e Zegna Pittet-Dosch (dretg). La baselgia da son Mitgel a Savognin era ple u manc occupada gievgia passada. La raschung persiva è tgi dus classas dalla scola primara da Surses on anvido ad en concert. Igl auditori è nia an rotscha, per assister agl concert digls 12 mattatschs e dallas 10 mattatschas tgi termineschan an en meis lour 5. e 6. classa. Schi unfants, scolars e scolaras anveidan ad ena occurrenza, sveglian els ed ellas igl interess d’en grond public. Chegl è er sto igl cass cun esser preschaints agl concert dall’emda passada ainten la baselgia da son Mitgel a Savognin persungas da tschintg onns anfignen 101 onns. Vot deir tgi agl concert en nias genitours, tats e tattas, basats e basattas, ondas e barbas, padregns e madretschas e blers ameis ed ameias digl cant. Plagn frestgezza ed ordafora Igl è ple tgi angal bel tgi dat er scolastas scu Alexandra Disch-Guetg e Zegna Pittet-Dosch tgi dattan agl cant ena gronda muntada. Scu tgi vign alloura canto da scolars e scolaras è an mintga cass secundar, impurtant è tgi vigna ansomma canto e tgi igl rom cantar è er ena part dalla scola. Canto on igls 22 scolars e scolaras an ena moda frestga, simpatica ed averta. Remarcabel è tgi canto è nia ordafora e gist chegl ò do agl concert ena noda tot speziala. Igl è er sto bel ed ampernevel da vaseir cun tge tschaffen, cun tge passiun e plascheir tg’è nia canto e chegl an ples lungatgs. Igl è simplamaintg sto plaschevel da santeir chellas vousch frestgas, chels tungs fegns e chellas melodias tgi blers e bleras canoschan. Per tgi cantar catta er tigls unfants en bung resung, dastga betg mantger la schi numnada dretga performanza. Sa mover, dar segls mangs, emoziuns e manevras, tot chegl ò er betg mantgea tigl concert tg’ò catto tigl auditori ena buna accoglientscha. Canto egn digls gronds hits digl mond Igl cant sez è sto simpatic, dantant er la moderaziun da Leandro Sonder e Nico Koch ò do all’occurrenza en rom plaschevel. Tgi lungatgs èn oz per unfants nign ampatg ò confirmo la realitad tgi igls 22 scolars e scolaras on canto an rumantsch, tudestg, taliang, franzos ed engles – tot ordafora. Plaschia on agl auditori las treis canzungs tradiziunalas e popularas dalla Svizra: «Mir Senne heis luschtig», «Le vieux chalet», igl imni dalla Svizra franzosa e pi ancunaschaint scu «Là-haut sur la montagne». Tar chellas dus melodias èn igls unfants nias accumpagneas agl orgelet da Nicla Pittet ed agl saxofon da Junas Soltani. Igl program ò er cumpiglia la canzung «Aprite le porte», ena melodia tgi mintgign tg’ò fatg militer ò betg angal canto eneda. Da belezza alloura las canzungs africanas cun en aspect da gospel, ena taimpra religiousa ed er da moda fegna e calma. A fegn è igl concert ia cun la melodia «We ar the world», egn digls pi gronds songs tg’èn nias mess an notas ed egn digls pi gronds hits digl mond. Igl hit datescha digl 1985, nia mess an tung è el nia da Michael Jackson barmeir e da Lionel Richie. Digl song èn neidas vandeidas 20 milliuns plattas. Avant 40 onns è chel grond hit nia registro da 40 stars da pop e rock digls Stadis Unias dall’America or da solidaritad anvers las persungas tgi piteschan dalla fom an Africa. La versiun engles-rumantscha interpretada digls scolars e dalla scolaras da Surses è stada daveiras ensatge pigl cor ed er per l’ureglia.

Da 250 plazzas per biagier restan aint igl cumegn da Surses anc 80. Chella realitad è neida publica gievgia seira tar la seira d’infurmaziun a Salouf pertutgont la revisiun totala dalla planisaziun digl territori. Savognin ò aint igl avigneir da nov 40 parcellas da biagier. Igl 2013 ò igl suveran svizzer accepto cun 62,9 % la midada dalla lescha davart la planisaziun digl territori. Igl senn da chella midada è sto da redimensiunar las zonas da biagier, per evitar tgi igls cumegns vegian grondas reservas da taragn da biagier. Cun excepziun digl cantun Valleis on tar la votaziun all’antschatta da mars 2013 tots oters 25 cantuns accepto la midada dalla lescha. Er votants e votantas digl Grischun on detg cun 61,4 % «EA» alla midada da chella lescha. Digls nov cumegns da Surses vevan lò angal Beiva e Marmorera refuso la midada dalla lescha davart la planisaziun digl territori. Vurdo sur l’antiera Regiun Alvra, da lez taimp anc cun 22 cumegns, ò igl suveran surmiran sustignia chella midada federala cun 1918 : 1411 vouschs. Igl sustign dalla lescha davart la planisaziun digl territori ò ossa er consequenzas pigls seis cumegns dalla Regiun Alvra ed uscheia er pigl cumegn da Surses. Gievgia passada ò chel infurmo a Salouf tge consequenzas tgi l’acceptanza da chella midada da lescha ò per las endesch vischnancas digl cumegn da Surses. Cun esser neida emessa l’infurmaziun er via livestream ainten las casadas è la participaziun agl li betg stada schi gronda. Remarcabel è alloura er tgi do ògl en’unica dumonda. Or da nov leschas digl territori fatg egna Anfignen tar la fusiun digls nov cumegns da Surses tigl cumegn fusiuno veva mintga cumegn la sia atgna lescha davart igl territori e da biagier. Per la revisiun totala dalla planisaziun digl territori è ossa sto necessari da reuneir las leschas e revisiuns da tot igls nov anteriours cumegns dalla val. Cun chella lavour ins è siva da passa tschintg onns vedlonder, ena lavour stentousa cun esser igl tema fitg cumplex. Igl organ superiour èn la suprastanza e la radunanza communala. L’elaboraziun dalla nova lescha davart la planisaziun digl territori digl cumegn da Surses ò igl cumegn surdo alla firma da planisaziun Stauffer e Studach da Coira, en travagl spezialiso schi sa tracta da chel tema. Alla gruppa da lavour on appartignia igl mastral actual digl cumegn da Surses, Daniel Wasescha, ed er igl anteriour mastral, Leo Thomann. Commembers dalla suprastanza on er collaboro, igl superiour digl departamaint da construcziun, commembers dalla cumischung da biagier, la persunga tgi segna pigl svilup local, ed igl substitut construcziun, energeia ed ovras. Vetiers ò er collaboro ena gruppa accumpagnonta cun commembers dall’Uniun da commers e mastirants Surses, l’organisaziun turistica Anavant Surses, represchentants dalla cultura, digl Parc Ela, dall’agricultura, dallas pendicularas e dalla Gastro Alvra/Surses. La persunga principala è stada ed è anc adegna Toni Broder, el tg’è la persunga digl rom e cordinatour tranter igl cumegn da Surses e l’interpresa da planisaziun. A Salouf è el l’emda passada er sto igl referent principal. Reducziun tar tottas fracziuns Toni Broder ò detg anvers la FMR tgi seia betg uscheia tgi las fracziuns pi pitschnas vegian da dar giu parcellas da biagier per tgi igls lis pi gronds, scu per exaimpel Savognin e Cunter, retschevan daples parcellas da biagier. El ò detg: «Igl è uscheia tgi mintgigna dallas nov fracziuns perda parcellas da construcziun.» Ins vegia tuttegna risguardo Savognin e Cunter scu dus lis, noua tgi la dumonda per taragn da biagier seia bagn pi gronda tgi an oters lis da Surses. Da preschaint seian lubias u gio an construcziun 28 plazs da biagier an Surses, ò menziuno Toni Broder. Siva d’aveir risguardo las directivas digl cantun ed er digl Cunsegl federal è igl biro da planisaziun an collaboraziun cugl cumegn da Surses e las gruppas da lavour nias tar la suandonta conclusiun: Aint igl cumegn da Surses dattigl an pe da 23,4 hectaras taragn da biagier, da nov, reservas cun taragn da biagier da radond 9 hectaras. Detg oter 62 % pi pacas hectaras. An tot dattigl anc da total 250 parcellas per biagier existentas anc 80 tocs. Menziuno seia tgi da chellas 80 sa cattan 65 a Savognin e conturn. Las reservas cun taragn da biagier tanschan per 335 abitants ed abitantas (avant per 665 abitants ed abitantas). Zonas d’industreia La surfatscha d’inzonaziun per bietgs d’industreia a Salouf la Gneida, a Cunter Punt ed a Tinizong Gravas è gio succedeida. Chegl vot deir tgi cò è er venavant lubia da biagier. I dat anc treis ulteriours lis noua tgi fiss pussebel da realisar en object per diever industrial (Savognin Uffer SA, Mulegns implant da gera ed a Beiva en’unica parcella). Differentas zonas d’utilisaziun fundamentala (zonas da biagier) veva igl cumegn da Surses anfignen ossa 33 e da nov tenor la revisiun totala dalla lescha digl territori èn chegl anc 16. La dezonaziun e l’inzonaziun sa basa cunzont tenor igl svilup u er la reducziun dalla populaziun (abitants ed abitantas), ò detg Toni Broder alla FMR. Ainten regiuns scu la Tumliastga e cunzont la Valragn da Coira vignan inzonadas da nov bleras parcellas da biagier cun aveir chellas regiuns adegna daple populaziun. Ossa pò la populaziun da Surses piglier posiziun aint igl rom dalla participaziun publica e chegl an scretg, davent digl 6 da zarcladour anfignen igls 21 da fanadour 2025 (45 deis). Sen annunztga dattigl er ouras da consultaziun (varda annotaziun): Piglier invista da tots documaints è pussebel tar la canzleia communala a Tinizong u cun consultar la pagina d’internet digl cumegn da Surses. La radunanza communala pertutgont la nova lescha duess aveir li aint igl meis da december 2025. Accepta igl suveran ella vo chella an consultaziun tigl cantun. Scu tgi Toni Broder ò detg dattigl pi prubabel ples recurs, eventual anfignen radond 100 recurs tg’ins vegia da tractar. Las ouras da consultaziun: marde, igls 24 da zarcladour 2025 (13.30 – 20.00); gievgia, igls 26 da zarcladour 2025 (13.30 – 20.00); marde, igls 1. da fanadour 2025 (13.30 – 20.00); marde, igls 15 da fanadour 2025 (13.30 – 20.00).