Suenter 25 onns engaschi han Carli e Letizia Collenberg decidiu da surdar lur fatschenta per installaziuns sanitaras e scaldaments Schleich + Collenberg SA a Glion alla Caduff Haustechnik SA ch’ei medemamein domiciliada a Glion. Tenor in communicau als mieds da massa succeda la midada cun l’entschatta digl onn proxim. Ils nov emploiai dalla Schleich + Collenberg SA - nov installaturs da sanitar e scaldaments vegnan surpri dalla fatschenta per tectnica da casa Caduff SA. « Quella soluziun ei optimala, era per nossa clientella che sa vinavon vegnir survida dils montaders da serivice ch’ei enconuschan gia », declaran Carli e Letizia Collenberg. Per els seigi ei impurtont che la fatschenta operativa possi cuntinuar il 2022 senza interrupziun. Per la Schleich + Collenberg SA vegn l’engrondaziun dalla fatschenta gest el dretg mument ed il meinafatschenta Iso Caduff declara : «Nus selegrein, ch’ils luvrers da Schleich + Collenberg SA entscheivan l’auter onn a luvrar tier nus. »

«Scür e clair» e igl tetel digl cudesch, egna schelta da 40 poeseias digl pardicànt Luigi Giacometti, c’e cumparieu igl setember an versiùn bargagliota-tudestga, translato digl soloturnes Klaus Reinhardt, egn amatur da la Bargiaglia. Antoc’igls 1990 e sear Luigi Giacometti sto pardicànt sen la Mantogna dafora an la plev da Preaz, Sarn, Purtagn a Tartar, avànt c’ir an pensiùn. Blears saragordan da que um grànd, ca vagneva gio da la Mantogna cugl satgcadoss se dies, a fagiànd las sias cumissiùns a Tusàn, noua c’el vagneva plidanto da bagnanqual cunaschaint sen la veia prinzipala. Igl popular a respecto plevànt eara oriund da la Bargiaglia, noua c’el veva gl’amprem do scola primara a Stampa, par alura stivgear teologeia. «Eau sun sto a Perugia, a l’Università per Stragnieri, per perfecziuner mieu taliaun», saragorda igl um da 96 ons ca stat uss a La Pùnt-Farschno a raspunda las amparadas an stget puter. «Lo d’­heja inscuntro cumpogns Valdes dal Piemont, crettaivels da quella cunfessiun libra protestanta. Quels m’haun animo da cumanzer da’m confrunter e stüdger la refuorma da Luther, Calvin e Zwingli, e quist stüdi m’ho alura motivo d’ir inavaunt la via da la teologia.» Ascheia e el davanto pardicànt a Brusio, suainter blears ons a Barvugn a par concluder a Preaz. Sco spiritual levi el betga turnar an Bargiaglia par easser liber da lioms famigliars, motivescha sear Giacometti la si’emigraziùn. Mo el resantevi tutaveia grànda careztga par la sia valada nativa, noua c’el turnavi ear adigna puspe par gidar segl manaschi puril digls tats. Parveia da quels fearms lioms â sear Giacometti ear mantanieu viv igl contact cun la cultura ad igl lungatg da sias rischs: igl bergagliot, egn dialect talian cun tendenza anviers igl rumàntsch. Igl pardicànt davainta poet, gramatizist a linguist «A la fegn da mia cariera sco pardicànt, ve jou ancuretg egna nov’activitad, ad alura ve jou antschiet a nudar tut quegl ca mi e vagnieu andamaint, ad ascheia en naschidas las poeseias – natiralmeing an bargagliot. Igl motiv sara sto ancarschadetgna: Cun easser adegna sto davent da la mia valada nativa, e que santimaint turno an quella furma», cunzeda sear Giacometti. Ad igl bargagliot pareva digls ezs ons an prievel da vagnir scatscho a cantùn digl taliàn. Mo cur c’el veva antschiet a scriver, â’l dalùnga bado, c’ign mancavi egna gramatica structurada da sieus idiom. Parquegl â’l samess a la lavur da conzepir egna tala, risguardànd surtut igl dialect da Surporta, vut gir surtut digls conturns da Stampa. La sia gramatica e alura vangida publitgeada igls 2003. Mo cun scriver poeseias, istorgias a fagiànd la gramatica, gli mancava egn vocabulari. «Igls 1994 vev’jou alura antschiet a nudar sen figls spars pleds bargagliots ple rars ca mi vagnevan andamaint u c’jou antupava an texts vigls. Ascheia e naschieu igl ‹Diziunari› ca ve fatg trànteraint, adegna ampo, bustab par bustab.» Parquegl ca la grànda part da la populaziùn fageva igl pur ple bòld, cultivànd lur pintgs bagns, las aclas ad alps, dat igl «Diziunari», c’e cumparieu igls 2012, ear ampo igl arcùn da que lungatg. «An que senn è igl preschaint dicziunari betga me egna racolta da pleds, mobagn el dat ear pardetga da la veta vivida alura», scriva sear Giacometti c’â betga me rimno passa 8000 pleds tipics bergagliots, igls quals el â ear translato an talian, rumàntsch a tudestg. Agl «Repertorio», igl savund tom digl dic­ziunari, pon ign peia ir ad ancurir els a basa d’egn tgavazegn an egn da quels tres lungatgs. Sco lectur rumàntsch ân ign savens l’impres­siùn da liger egn ampo oter idiom rumàntsch, sco p.ex. «fär üna gran maiäda» – far egna grànda maglieada. Igl CD cun las peoseias e egn stagzi tut aparti Dasperas â sear Giacometti cuntinuo da scriver poeseias ad istorgias. Quellas en cumparidas agls dus cudeschs «Ragord. Tun e mazza – Rama e risc» a «La cläv d’argent – Poisia e prosa in dialet bargaiot». Quellas rimnadas ân sarvieu agl giurist soloturnes Klaus Reinhardt da far egna schelta da poeseias c’el â translato an tudestg. Klaus Reinhart, c’â passanto blear gis ad ons an Bargia­glia, e davanto egn profund ancunaschider da quella valada, da sia istorgia, sia cultura a sieus lungatg. Igls 2018 â’l publitgieu an colavuraziùn cun Renata Giovanoli-Semadeni ad Andreas Kley «Das Bergell lesen», l’amprema rimnada da texts screts igls davos dus tschantaners an bargalgiot. Igl setember da quest on e peia cumparida l’ovra bilingua «Scür e clair» da Giacometti/Reinhardt an me 250 exemplars, edieus da la Fondazione Gaudenzio e Palmira Giovanoli ca vean presideada a tgirada bagn da Rodolfo Maurizio da Maloja. «Stgir a cler» cuntegna 40 poeseias da sear Giacometti ca Klaus Reinhardt â aranscho tanor sis tematicas: «Tschiel a Mar – Veta – Divertimaint – Silenzi – Malancurada – Sprànza», co Regula Bücheler scriva agl pled sen veia. Ella vegi sadumando, scha lecturs d’otras culturas antaligeian las impressiùns oriundas ad igls agens maletgs digl poet bargagliot. «Bagn», cunfearma ella, «parquegl c’igl e gartagieu a Klaus Reinhardt da restar fetg manevel agl orginal da Luigi Giacometti ad agl madem mumaint scriver an egn beal lungatg ad egn stil adato. An las translaziùns ancorsch’ign la sia careztga par la Bargiaglia ad igls sieus santimaint par las fineztgas da que lungatg a la sia profunda ancunaschientscha da quel.» Ligiànd las translaziùns da Klaus Reinhardt, pon ign sainz’oter ir d’acord cun que giudicat. Mo la ligidra ad igl ligider rumàntsch vignan tutaveia ear incantos digls maletgs «clers a stgirs» da las poeseias da Giacometti agl lungatg original. L’ediziùn e vagnida ilustrada sen la cuvearta ad a l’antscheata da mintga tgapetel cun maletgs da Giovanni Giacometti. Mo la culminaziùn da quell’ediziùn e la registraziùn da las poeseias, ligidas digl poet sez. Quellas satgatan sen en disc cumpact atatgieu a la fegn digl cudesch. Ascheia ân lecturas a lectur ear la giudia a cuvida d’udir las melodeias da las poeseias ca curan sco l’aua gio’ par la Meira. Igl cudesch «Scür e clair» e d’obtaner tier la Bilblioteca Pubblica a Maloja, maloggia@bluewin.ch, 081 824 37 04, near an otras librareias.