Igl transport da datas caschùna mintgatànt sgarbugls malamparnevels. Quegl e malaveta ear capito l’eanda passada an conex cugl artetgel «Egn’exposiziùn par stgafir cuminànza» davart l’exposiziùn d’art a Masagn. Par l’egna e’gl vagnieu sbarato egna legenda d’egna foto a par l’otra â la foto digls sis artists betga cato igl spazi previeu da maniera ca Werner Graf mancava segl maletg. Cun la nova publicaziùn qua sut suplitgagn nus igls partutgieus da ler parstgisar quels sbagls. La capo d’ovra da Werner Graf: «Igl art e igl mieus pàn da mintga gi». Igls tschentg artists a l’artista da Masagn: Mathias Kunfermann, Joachim Florinett, Ricardo Tanner, Silvana Trepp, Urs Steiner a Werner Graf.

Igls 27 da fanadur e la «nossa» Jolanda Neff davantada campiunessa olimpica agl Giapùn. Neff â gea gudagnieu numerusas cursas da velo. Ella e campiunessa mundiala tredubla digl mountainbike-cross-country S23, tres geadas e’la davantada victura digl classamaint general digl mountainbike. Ella e ear campiunessa mundiala digl mountainbike-maraton a digl cross-country. Ad ussa sco crùna â'la cuntanschieu la medaglia d’ôr tànt bissageada. Par cuntànscher quella â la medagliera gieu da prestar bleara lavur preparativa ad absolver trenamaints intensivs durànt blears ons. Igl talent da Neff (naschida igls 1993) e gea curdo an îl, cur c’ella veva fatg part, sco giuvna matatscha, da la 5avla cursa naziunala da cross-country igls 1. d’avust 2007 a Veulden, alura an la categoreia «matatschas S15». La quala ella â alura ear gudagnieu cun egn grànd avantatg anviers tschellas partizipàntas. Igls 2017 â ella plenavànt realiso igl record segl tschancùn Andeer-Juf c’e d’alura annà betga ple vagnieu egualiso. Jolanda Neff â (pigl sieus avantatg) betga me saconzentro sen far sport. Ella â ear frequento igl gimnasi a fatg la matura a vean frànc – graztga a la sia diligenza a perserverànza – ear a terminar cun suczess igl sieus studi. Sport a studi paran d’easser egna cumbinaziùn ideala par la simpatica atleta sangiagliesa. Igl 1. d’avust 2007 a Veulden: La giuvna Jolanda Neff stat segl podest sco victura da la 5avla cursa naziunala da cross-country.

An vesta a l’ora da stad extraordinaria vainsa fatg egn raschieni cun Georg Blunier, parsura digls purs tumleastgegns, par andriescher, co la situaziùn da la racolta sapreschainti an Tumleastga. FMR: Co giuditgeaz la racolta da fagn an Tumleastga? Georg Blunier: Las cultiras da la Tumleastga schen sen diferaints òlteztgas, parquegl dat igl ear gràndas diferenzas partutgànt la racolta. Segl funs da la valada – agl Plaun – e la fanada stada fetg bùna, malgro la parmavera tardiva. Cumbagn ca nus vagn egna stad plievgiusa, e quella betga mengia bletscha par las relaziùns an Tumleastga. Igl nus e ear gartagieu da fanar digls pêr gis suleglivs. Mo quegl vala betga pigls purs sen la muntogna. Igls ezs ân dificultads da far sètg da quell’ora. Quegl schminuescha la qualitad digl fagn. Mo nus purs gio’gl Plaun eassan cuntaints, parquegl ca nus vagn pudieu far dus bùns tagls a spitgagn ànc bundàntameing tarziel. Quegl e betga savens igl cass. Par regla eassan leads da racoltar egn tagl andànt a forsa dus a measas. La fanada corespunda a la media d’oters ons. Mo igl rasdiv â surpasso la media par egn bùn tànt, ascheia c’igl e tut an tut egn bùn on par la producziùn da pavel. Co sapreschainta la situaziùn partutgànt igls êrs? Partutgànt la garneztga ad igl terc vainsa da quintar cun sperditas, surtut agl terc mànca igl tgòld. Partutgànt la garneztga antscheva la situaziùn a davantar critica, parquegl c’ella e madira. Quella ca nus vagn scuss avànt duas eandas, e beala. Mo ussa madiran igl salegn ad igl seaghel. Gest igl seaghel prui dalùnga, cur c’igl e mengia humid. Parquegl sperainsa, ca l’ora samigliuri igls proxims gis, schiglioc vean igl fetg critic par racoltar la garneztga. Mo d’oters dons da malora vainsa betga pitieu questa stad. La grànda humiditad schmeasa dantànt la racolta da hardefels c’en tutgieus da bulieus, la ravetscha â gea ussa la schmartschira. Parveia da la parmavera tardiva eni ear pletosts pintgs, a nus vagn da quintar cun egna mudesta racolta da hardefels. Co sapreschainta la situaziùn partutgànt l’orticultura? An que gro vainsa fatg diferaintas observaziùns. Natiralmeing c’igl e egn avantatg uon, ca nus vagn betga gieu d’anschuar las culturas. Mo a legums sco tomatas, oberschinas a cucumers mànca fetg igl tgòld. Igls legums da figlia sco salatas, gibus a tschagolas creschan fetg bagn. Nus vagn par furtuna ear betg gieu garneala. Tut an tut e la racolta da legums pulita. Igl sul problem e la cultivaziùn cun maschinas c’e angravageada. Co e’gl an conex cun la puma? Tscharieschas vainsa gieu prest nignas quest on. Mo la racolta da mela a péra para betg aschi mala. Pitieu â la fluriziùn parveia da las schaladas parmavàns. Dantànt par la pumera ad igl gòld e egn tal on bletsch d’anvantatg: Aschia poni saravagnir digls ons sétgs. Co e la situaziùn sen las alps tumleastgegnas? An que gro vainsa ànc nigna survesta exacta. Las plievgias ân dantànt procuro par blear pastg. Mo tge ca nus purs ancurschagn ple a ple mintg’on, e l’instabilitad a las midadas climaticas, surtut nus an Tumleastga. Nus vagnagn a stuer adatar la nossa producziùn an media vesta. A lùnga vesta spitgainsa, ca la politica a la sozietad surprendian la respunsabladad, prendian masiras basignevlas a svilupeschian strategeias par taner an balàntscha igl clima, ca quel resti surpurtabel pigl ambiaint. Sco masira a curta vesta realisagn nus purs tumleastgegns l’anschuaziùn c’e actualmeing an planisaziùn. Nus speragn da puder antschever a biagear quella igl on proxim. A lùnga vesta vainsa da s’ocupar cun l’acgricultura climaneutrala par redutgear las emissiùns. Quegl sara betga sempel, mo nus stuagn prender an mira quella. Georg Blunier, parsura da l’Uniùn purila da la Tumleastga: «Partutgànt la racolta da garneztga vainsa sirameing da quintar cun sperditas.»

Par la 38avla geada e’l sto da veadi atras igl Grischùn igl trio Calamus cun Josias Just a Martin Zimmermann (d’amadus clarinetta a corn da basset) acumpagnieus da la pianista Alena Cherny par dar lur conzert da stad tradiziunal c’i âni do an nov liacs digl noss cantùn. Gea digls 1984 annà e’gl egna mira impurtànta digl trio Calamus da purtar cultura musicala or sen la campagna, visitànd ear vischnàncas pintgas digl noss cantùn par divertir audituras ad auditurs cun lur musica variusa, sunada da maniera parfetga. Igl conzert da questa stad, ad antrada gratuita, â cuzo var egn’ura, sainza la pôssa usitada, ad â piert tànt musica pretensiunsa sco ear cumposiziùns ad aranschamaints divertaints par dus near tres instrumentalists digls cumponists Josef Suk, Istvan Kohan, Béla Kovacs, Antonin Dvorak, Fritz Kreisler a Sergei Rachmaninov. Trànteraint â la virtuusa pianista Alena Cherny suno sco solista egn toc digl giuven Mozart. Martin Zimmermann â divertieu igl auditori cun anecdotas davart igls singuls tocs, lur cumponitsts ad interprets c’ân ravido adigna puspe igls preschaints da rir a surrir, ascheia c’ear igl conzert da questa stad e davanto egn evenimaint singular. Spezialmeing marviglius ear’ign d’udir la «Suita par musica populara» digl cumponist Josias Just, naschieu igls 1953 ad Andeer. Zoltan Kontra (naschieu igls 1951 an Ungareia) â aranscho quater tocs digl virtuus clarinettist grischùn. Que baleztga aranschamaint â cato viva acoglientscha tigl auditori ad vagnieu undro cugl aplaus marito. Igl divertevel conzert e vagnieu concludieu cugl toc «Greetings from the Balkan», cumponieu digl professer par clarientta ungares Béla Kovacs, naschieu igls 1937. Ign dastga gea ussa salegrar digl 39avel conzert da stad 2022 digl trio Calamus!

Digls amprems da zarcladur annà e ella an plaza tigl RTR sco reportadra a redactura la Giana Maria Cantieni, oriunda da Farden. L’anteriura surmestra â resantieu igl basegns da midar mastregn suainter aver instruieu durànt prest dus dezenis. Uss e’gl peia egn quartet feminin ca promova igl rumàntsch sutsilvan: Martina Cantieni e promotura da la Leia Rumàntsch, Nadja Lucchinetti redactura da La Quotidiana a danov e’gl Giana Maria Cantieni c’e davantada reportadra da RTR a la quarta an la leia e Gierina Michael, la co-presidenta da l’Uniun Rumantscha Grischun Central. La sabientscha viglia, c’igl segi las dunas ca mantignian igl rumàntsch, saverifitgescha cun quegl da maniera exemplarica. Mo igl ple vess ân ign spitgieu, c’igl deti puspe egna vusch sutsilvana tier RTR, sper quella da Casper Nicca, igl redactur digls «Cuntrasts». Ad igl e oramai dafatg ampo egna sensaziùn, ca quella spetga e ussa sacumplanida cugl angaschamaint da Giana Maria Cantieni c’eara igls davos ons magistra a Wettingen, domizilada a Schlieren. «Agl curs digl atun passo ve jou ancurschieu, ca quella plaza da surmestra consteva betga ple par me parve da pliras raschùns. Alura ve jou sadezidieu da ranunztgear ella igl favrer», palainta la ple nova redactura dad RTR. Gl’amprem levi ella atgnameing far ampo vacànzas ad alura surprender anqual subsituziùn. «Mo par schabetg ve jou vieu sen internet la plaza dad RTR.» Cunquegl c’igl schurnalissem a surtut far radio vess caztgieu ella schon avànt ons, â’la sadezidieu da s’anunztgear. Graztga a las sias bùnas ancunaschientschas digl rumàntsch, c’ella â mantanieu cumbagn star gio’ la Bassa, dispona la Sutselva puspe d’egna plidadra tier RTR, schagea c’ella e betga me la «vusch da Schons» tier RTR, mobagn reportadra a redactura an general, quegl vut gir, c’igl sieus tgomp da la lavur cumpeglia igl antier Grischùn digl nord. «Mo a mei fa’gl schon plascher da puspe saver ir an Val Schons, noua ca ve tutegna las mias rischs cun aver passanto la mi’unfànza a là. Egna vusch sutsilvana ad ampo «power sutsilvan» fa sir bagn agl RTR», manegia la nova redactura c’e ànc an la fasa d’amprender da far la reportadra. Dantànt â ella passanto diversas scolaziùns internas davart la tecnica, davart igl diever da programs ad amprandànd bleara teoreia, co far intervestas ad emissiùns. «Jou ve schon amprieu egna massa a ve ansuma giudieu extremameing da stger amprender anzatge nov. Suainter 17 ons easser stada quella ca stueva adigna preschantar a mussar, ve jou propi gieu nunudieu plascher da stger amprender puspe meza anzatge nov. Ad igl e blear danov. Mo jou ancorsch, schagea ca ve prest 40 ons, a mei va’gl ànc tgientsch d’amprender.» Alura mi palainta ella dalùnga la tecnica, co far raschienis da maniera professiunala. «Quegl e betg aschi sempel, co ign manegia magari», aschunta ella. Dantànt â ella gea fatg las sias ampremas experienztgas. «Suainter igl discurs da preschantazùn ad egn gi, durànt igl qual jou ve stgieu acumpagnear egna redactura, ve jou imediat gieu l’impressiùn: Quegl tùna betga me bagn, mobagn e fetg interessànt.» Parquegl c’igl gli vegi plaschieu talmeing, segi la dezisiùn da midar mastregn stada sempla, ad ella cunfearma: «Cur ca ve ratschiert la plaza, pér alura ve jou propi santieu, tge tschafen ca ve survagnieu da far tut anzatge oter. Ad jou sasaint fetg bagnvagnida tier RTR.» La scolaziùn da surmestra porschi tutegna bùnas premissas da far radio, parquegl c’ign segi diso da luvrar cugl lungatg, da raquintar, da declarar las tgossas da maniera capevla, manegia duna Giana Maria. «Quegl e fetg impurtànt, cur c’ign fa egna contribuziùn plidada, a las qualas igls auditurs me odan igl raschieni a vezan betg ear ànc igl maletg, c’ign setgi declarar da maniera sempla a visibla». Actualmeing e ella antretschada an l’acziùn da stad digl RTR da preschantar liacs c’en betg aschi ancunaschaints. An que conex e ella gea stada an Val Schons par rimnar istorgias davart tals liacs an Sutselva c’en magari betg aschi rapreschantos an las medias. Mo igl segi tutaveia betg ascheia, ca la Sutselva vigni ignorada, mobagn ca las medias rumàntschas vegian ampo pocs resùns da quella regiùn, e l’experienztga generala. Dantànt turna igl noss discurs puspe tier la Giana Maria surmestra: Sco feglia da bab a mama c’earan amadus surmesters – a tigls quals ella â frequento la scola primara – ear’igl matem evidaint c’ella seza davainti ear scolasta, cur c’ella â gieu da sadezider par egn mastregn. «Da lez tains ve jou gieu la schelta trànter far igl gimnasi near igl seminari. Jou ve sadezidieu pigl seminari par alura aver egn mastregn a tutegna ànc la pussevladad d’ir a studagear, parquegl ca leva atgnameing mena davantar surmestra, mo veva adigna l’intenziùn d’ir a studagear. Dantànt anviers la fegn digl seminari, cur ca ve fatg practicums ple lùngs, ve jou alura ancurschieu, ca surmestra segi tutegna ànc egn beal mastregn, mo tge leva propi ir a studagear, savev’jou betga. Cun dar scola ve ancurschieu, ca fetschi bugent egl. Dantànt ve fatg 17 ons que mastregn.» Antschiet la sia cariera scolastica â’la gio’ Schlieren, parquegl c’igls 2004 ear’igl betga da catar egna plaza agl Grischùn. Mo tschentg ons ple tard e ella turnada agl Grischùn ad â do scola par ulteriurs tschentg ons a Gliànt. «Se Gliànt sund jou la finala vagnida parveia da l’amur», palainta ella. «Jou vev’egn amitg ca steva agl Grischùn.» A turnada gio’ la Bassa e’la alura cun egn amitg, c’ella veva amprieu d’ancanuscher a Gliànt, a parquegl c’ella leva midar igl scalem da scola. «Scha turn puspe ansei, alura turn jou cun el.» Mo par dantànt fa’la mintga gi la pendularia trànter Turitg a Cuira, quegl ca gli para detg curturevel, cumbagn c’igls gis vignian ampo lùngs. «Mo quegl va bagn, parquegl ca sund fetg cuntainta cun la nova plaza. Jou ve egn tal plascher da quella, c’igl vieadi amporta betga tànt.» A quel vean ella ear a puder nizagear par preparar la sia lavur. «Mo pigl mumaint sund jou leada da stger luvrar agl biro a Cuira, noua ca se adigna amparar par cunzegl, cur ca vignt betg a frida cun la mia lavur, sco p.ex. la tutora Martina Werro, near igl produzent Gion Caviezel.» A Gliànt instrueva ella gl’amprem sursilvan, igl idiom c’ella veva gea amprieu agl seminari siànd la suleta sutsilvana. Mo durànt egn digls davos ons â’la gieu l’ocasiùn da safamigliarisar cugl rumantsch grischun ca gli plascheva, perveia da la sia structura clera ad igls bùns mieds d’instrucziùn. Las sias preferientschas an scola earan alura peia d’instruir sper la matematica, surtut igls lungatgs a malagear segl sieus scalem favurieu: la 5avla a 6avla classa. «Mo quegl ca mi plascheva igl ple fetg ved igl mastregn, eara, c’igls unfànts en fetg sinzers an quella vigliadetgna a gin imediat, tge c’i tratgan, ear sch’igl ple betg ad els.» A cun quels sculars ple vigls setg’ign discussiunar, studagear alternativas a surtut ear far sgnocas. Ad igl gli vignan gest andamaint igl seas tres ons da scola secundara a Ziràn tigls giuvens surmesters Ulisses Spescha ad Astrid Rudaz. «Quegl e sto tre ons genials. Els fagevan roba aschi coola cun nus sco p.ex. vieadis cun velo, durmir an tendas, near far scola da notg; nus vagn maglieu gulasch da measanotg a vagn durmieu an scola, a quellas eandas da project! Alura vainsa fatg teater ad egna sera da poeseias inszenadas. Tut quegl eara aschi tschafànt», s’entusiasmescha Giana Maria c’â ple tard ear seza realiso tals projects cugls seas sculars, ascheia ca la bilàntscha da seas ons an scola e positiva, ad ear agl nov mastregn en igls contacts cun cuncarstgàns agl zenter da la sia lavur. «Jou ve bugent da far cun glieud», cunzeda ella, «ad ussa ve jou l’ocasiùn d’amprender d’ancanuscher nova glieud cun far las mias contribuziùns davart lur lavur near lur veta. Quegl e fetg variànt. Jou sto s’ocupar cun tematicas, cun las qualas jou vess schiglioc mena safatschando a vignt a saver fetg blear da nov. Quegl mi ple zund.» Mo da l’otra vart gioda ella ear la sfera privata, surtut cur c’ella e sen veia cugl sieus bus andrizo da rulota. «Cun quel sund jou bugent da vieadi, parquegl ca se star a là, noua c’igl mi ple gest. Quegl e egn toc libertad ca giod.» Par ordinari e quegl sen egn pass, gio’ Maroco near sper egn pintg lai, segl qual ella va a remar cugl sieus «stand-up-paddle». «Quegl mi dat quieteztga a cuntantientscha.» Leza dariva ear d’egn oter passatains: igl cuser cun la sia Bernina c’ella veva survagnieu da la mama pigl 20avel natalezi. Cun quella cusa ella las ple diferaintas tastgetas, tastgas, satgs a parfegn satgcadoss. La careztga pigl cuser segi bagn egn’ierta da la mama. «Cuser e igl mieus «wellness», gi ella. «Sco surmestra ân ign nign product a la fegn digl gi: Ign sa betga, sch’i vegian amprieu anzatge near betga. Mo cur ca vont a tgea a prend la mia maschina da cuser, alura vez jou a la fegn, tge ca ve fatg. Quegl e forza la raschùn, par la quala jou cus bugent. A dasperas sund jou bugent an cumpagneia, dund bugent patarladas antoca la dumàn da las tres.» Sch’igl dat nignas badearlas, ligia ella romans criminals p.ex. digl autur norveges Jo Nesbø. «Igl e las marveglias, tgi c’e sto igl malfatschaint, co igl comissari schleia igl cass, ca fan, ca sund prest betga ple bùna da calar da liger, egn’eada ca ve antschiet.» Ad ussa survean ella ampo batacor dad ir an Schons. «La Val Schons e fetg beala, ad a mei ple ear la glieud da Schons.» Ascheia schegna atgnameing mintga raschieni cun emigrànts da davains las Veiasmalas. «Jou ve schon egn santimaint da patria, cur ca vont ainta Schons. Mo cur ca sund stada liaint, pass jou ear puspe bugent angiou, cumbagn ca quels da Schons ân adigna plascher, cur c’ign saveza puspe egn’eada, a quegl e adigna fitg bi.» Da qua d’anvei ân ign me d’anvidar mintgatànt las frequenzas da RTR par egn tal savaser, seglmains sen veia auditiva. Giana Maria Cantieni, oriunda da Farden, salegra da la sia nova plaza sco redactura tigl RTR. Foto B.Tscharner Giana Maria Cantieni, oriunda da Farden, salegra da la sia nova plaza sco redactura tigl RTR. Foto B.Tscharner Viagear cugl sieus bus e egn digls passatains da Giana Maria Cantieni. Foto MAD Viagiànd agl Marocco â’gl ear schon do anqual santupada surprendainta. Foto MAD

La cursa da velos d’Andeer a Juf e la culminaziùn pigls amaturs digl sport ziclistic. Ella e 28 km lùnga, ad igl e da surmuntar la diferenztga d’òlteztga da 1144 m par rivar a Juf a 2126 m sur mar, la ple òlta vischnànca an Europa. La cursa digl on passo e stada egn suczess: Digls 141 ziclists anunztgieus e’gl sto 134 c’en rivos agl final. Egna raschùn par la grànda partizipaziùn e sir sto igl fatg, ca la cursa â gieu liac malgro la pandemia. Igl victur, Simon Vitzhum da Rheineck e rivo cugl tains dad 1:00:54, savundo d’Andrin Beeli da Sagogn cun egn dischavantatg da 34 secundas. Vitzhum e ear uon da la partida. El veva mancanto igl record da Paris Graziano digls 2017 me par 4 secundas. Tier las damas â victoriso Alessia Nay da Zezras cugl tains dad 1:18:23, peia me 9/100avels avànt ca Daniela Höfler da Fläsch. La categoreia S15d’Avras-Cört a Juf â gudagnieu Mauro Dürr da Gams.A la cursa digls unfànts agl Gòldet ân fatg part 53 unfànts, egn nov record! Par la 38 avla geada da la partida La dumeingia digls 8 d’avust â liac la 38avla cursa d’Andeer a Juf. Par la 38avla geada en ear da la partida Marcel Bass d’Andeer a Moritz Collenberg da Cuira. La cursa prinzipala parta a las 10.25 sper igl bogn mineral. Las numras vignan repartgidas da las 8.00 antoca las 9.30 sper la tgea da scola ad Andeer.Igl giuvenils S15 (anadas 2007 – 2010) partan a las 10.30 d’Avras-Cröt. Els ân da parcurer 9 km ad 440 m diferenztga d’olteztga. Pigls unfànts davent da las anadas 2009 â puspe liac egn parcurs sturtaglieu agl Gòldet. La partenza da quella cursa e a las 12.30. Digls dus girs quenta igl ple speart par la rangaziùn. L’anunztga e da far sen la pagina www.andeer-juf.ch. Là e’gl ear da catar tutas infurmaziùns partutgànt la cursa ziclistica. La partenza custa 35 fràncs, 15 par juniors. Da s’anunztgear e’gl antoc’igls 5 d’avust. Davent digls 1. d’avust vean pretandieu egn suplemaint da 10 fràncs. Anunztgas spontanas en pussevlas ànc igl gi da la cursa, antoc’egn’ura avànt la partenza. La taxa suplementara amporta alura 10 fràncs. L’anunztga par la cursa d’unfànts e da far antoca las 12.30 a custa 8 fràncs.Las victuras ad igls victurs ratschevan beals premis. Tut igls unfànts ratschevan egna medaglia. Plenavànt vean tratg la sort par egn velo d’unfànts mess a disposiziùn da Splügen Sport a la tolareia Torri d’Andeer.Davent da las 11.00 e avierta l’ustreia agl Gòldet. Là ân liac ear las raganziùns a las undrientschas. La cursa stat sut igl patrunadi da l’Uniùn da sport d’Andeer. L’organisaziùn da quell’ocurenza e me pussevla graztga agls sponsurs generus a la cunlavur voluntaria da var 50 gidàntras a gidanters.Igl comité d’organisaziùn, mano da Silvio Kunfermann, angraztga gea ordavànt a tuts c’ân pussibilito que aranschamaint, sperànd egna grànda partizipaziùn, beal’ora ad egna cursa sainza incaps. Igls dus veterans Marcel Bass d’Andeer a Moritz Collenberg da Cuira fan ear part da la 38avla cursa d’Andeer a Juf. Els en igls dus sulets c’ân fatg tutas cursas. Tgi sa, sch’igl gartegia Simon Vizthum da Rheineck da repeter la sia victorgia digl on passo? Qua rivànd agl final a Juf suainter 1:00:54.

Ier â gieu liac igl gi da las portas aviertas digl renovo «Hotel Post» ad Andeer. Parsùnas interessadas ân gieu l’ocasiùn da prender anvesta igl edifezi ca s’oda a Robert Lombardini a vean mano da Steve a Hannah Van Remoortel-Bui. L’avertura digl hotel a da l’ustreia e igls 4 d’avust 2021. L’ustreia da gourmet igls 10 d’avust 2021. Igl on 1894 â Pietro Giuseppe Lombardini da San Bernardo (damanevel Chiavenna) biagieu igl «Hotel Post» ad Andeer. El e sto igl tat digl possessur actual, Robert Lombardini. Igl hotel e vagnieu renovo l’amprem’eada igl on 1964 ad alura ànc egn’eada igl on 1992. Digls 1939 antocen igls 1970 e igl hotel vagnieu mano da la mama da Robert Lombardini a suainter da sieus frar. Davent digls 2001 veva igl hotel diferaints migiurs, antocen ca Robert Lombardini â sadezidieu dad renovar a salvar igl bietg istoric. Ascheia e’gl vagnieu adaquella, ca Steve a Hannah Van Remoortel-Bui magnan davent igl favrer 2021 igl hotel renovo ad antschevan igl nov tgapetel an l’istorgia digl «Hotel Post» c’earva las sias portas igls 4 d’avust 2021. Igl «Hotel Post» d’Andeer porscha egn’ustreia da gourmet, egn’ustreia da cuschegna burghesa, egna pergola, egna terassa ad egn tschaler da vegn. Las tgombras satgatan sen tres ulzadas a sanumnan u sco cualms, lais near pass agl conturn d’Andeer. Igls materials da biagear, sco par exaimpel igl len near igls bogns fatgs digl granit d’Andeer, darivan tuts da la regiùn.

Da curt â a Vargistagn aviert igl kiosk «posta nunprioritaria / B-Post Kioskatelier». Igl kiosk satgata amiez la vischnànca noua cigl biro da posta eara avànt (antocen igls 1991). Igl satracta da la tgea ca sudeva a la barmiera Clara Michael (1929–2012). La Michaela Frigg Sekeröz â alura cumpro la tgea igls 2013 ad â renovo ella. Ella eara schon adigna faszinada digl ufezi da posta ad ear tier la tgea veva ella schon davenda c’ella eara buaba egna relaziùn speziala. Ella nava schon da pintga ansei blear sen visitas tier la Clara, c’eara la sora da la si tata. Durànt las lavurs da renovaziùn ear’igl parquegl ear fetg impurtànt par la Michaela da mantaner aschi blear sco pussevel da la tgea a me ramplazar quegl ca eara propi ear dabasegns. Ella â ear salvo sei bleara roba c’ella sa ussa puspe duvrar ad ascheia dar egna nova veta a materials vigls. Par la tavla digl kiosk â la Michaela par exaimpel utiliso egn vigl barcùn verd. Durànt las ampremas lavurs da renovaziùn e’gl vagnieu saconzentro sen la tgea – igl biro da posta cun igl pitg e alura per vagnieu ple tard agl focus. Mo par la Michaela ear’igl schon da beal’antscheata cler c’ella leva mantaner igl vigl caracter digl pitg a gli dar egna nova funcziùn. La Michaela safatschainta bugent da maniera creativa – segi quegl par exaimpel malagear near cuser. Ella e independenta a porscha sur www.schatzzeug.ch par l’egna furmaziùn suplementara par la promoziùn digl lungatg tudestg (numno stgazis linguistics, «Sprachschätze») a par l’otra oferescha ella textilias c’ella fa seza (numno stgazis textils, «Stoffschätze»). Ascheia agl alura sado da transfurmar igl local da posta an egn atelier – a cun quegl e egn pintg siemi da la Michaela davanto realitad. Mo igl rastava alura ànc igl pitg da posta, peia igl fanastregl, cun igl qual cigls unfànts da la Michaela fagevan schon durànt las lavurs da renovaziùn bugent tarmagls a par igl qual c’ella leva ear catar egna nova funcziùn. An famiglia âni alura pondero tge c’ign savess far landeror a ved’ las ideias mancav’igl betga. Par exaimpel fuss egna da las propostas ple popularas sto egn stand da Kebab. Ampo ple evidaint eara dantànt l’ideia da vender igls products ca la Michaela creescha tras igl fanastregl – trànter oter ear tgartas postalas cun motivs da Vargistagn. Ascheia e alura naschida l’ideia da transfurmar igl anteriur pitg da posta an egn pintg kiosk – cun tgossetas bealas, dultschas ad aschas. Sper diversas tgartas postalas ad igls products textils da la Michaela (par exaimpel raglia da pops, plimatschets near portaclavs), porscha igl kiosk egna grànda schelta da dultschem, egna massa sorts sglatsch (Glatsch Balnot da Surava) sco ear ànc diferaintas otras robas. Igl kiosk â schon igls amprems gis tratg natier bleara glieud, betga me indigens mo ear giasts da vacànzas a turists. Sper igl kiosk satgata egn plaz cun egna turvasch – egn liac ca sarveva schon avànt blears ons sco impurtànt punct da santupada an vischnànca. Cugl nov kiosk gest speras survean que liac par igl vitg ussa egna nova muntanda – egn liac da santupada par vigl a giuven, indigens ad easters. Tgi ca vut visitar igl kiosk sto ear ver ampo furtuna. Igl kiosk â betga uras d’avertura ufizialas, mo igl e ansasez fetg sempel: Igl kiosk e adigna aviert cura ca la Michaela e danturn, peia cura cigl barcùn vert palenda dafor igl esch. Igl anteriur pitg da posta e vagnieu transfurmo an egn kiosk cun stil. Igl kiosk revaleta igl plaz cun la turvasch amiez vischnànca a gli transfurmescha puspe an egn liac da santupada. Par la tavla digl kiosk â la Michaela Frigg Sekeröz reutiliso egn vigl barcùn verd – scha el palenda dafor igl esch e quegl l’anzena c’igl kiosk e aviert.

Igl e prest 10 ons c’igl dat egna grupa par unfànts ca van cun velos da muntogna an Val Schons. Da dacurt fa ella part da l’Uniùn da sport Tumpriv a sanumna «Cyclingtumpriv Val Schons». La sonda proxima â liac l’amprema cursa organisada da quell’uniùn segls Plàns a Donat. La cursa fa part digl «Bündner Kidscup». Ir cun velo e an moda. Quegl e an Val Schons betg oter. Anzi, igl trend dad ir cun velo â cato schon bòld la veia an Val Schons. Igl amprem fageva la grupa digls ziclists da velos da muntogna part digl «Cyclingproject» Cuira ca Riccardo Dasoli ad Ivo Hassler vevan fundo. Parquegl ca que project e vagnieu schlieu, â la grupa an Val Schons ancuretg egn’otra pussevladad da saver practitgear venavànt la sia passiùn ad â cato albiert tier l’Uniùn da Sport Tumpriv (US Tumpriv). «Nus eassan leads d’aver cato anzemel cun l’US Tumpriv egna pussevladad da mantaner la purschida da la grupa digls ziclists da velos da muntogna an Val Schons. Igl satracta d’egna bùna schliaziùn, cunquegl ca blears unfànts fan gea part da l’US Tumpriv», declara Franziska Luzi da Casti, c’e egna da las trenadras da «Cyclingtumpriv». La JO pigl sport ziclistic Pigl mumaint treneschan var 30 unfànts igl margis da las 17.00 antocen las 18.30 an tschentg diferaintas grupas. Ascheia e’gl pussevel, ca tànt igls antschaviders sco ear quels ca sapartezipeschan da cursas ân la pussevladad dad amprender dad ir cun velo tanor lur basegns. La santupada e mintgame a Ziràn. «Par quels trenamaints drov’igl adigna seglmains tschentg trenaders, quegl pretenda ampo organisaziùn. Blears en geniturs digls unfànts ca sapartezipeschan da la grupa a van sezs bugent cun velo», gi Franziska Luzi. Par quels ca vutan, â liac egn savund trenamaint mintgame la gievgia sera. Quegl segi oravànt tut par quels ca sapartezipeschan da cursas. D’unviern s’antopa la grupa «Cyclingtumpriv» mintga savund’eanda an egna hala da gimnastica a Tusàn par trenar ampo tecnica. «A la fegn d’egn trenamaint fagiainsa savens egna stafeta. Quegl ple fetg bagn a tut igls unfànts. Igls pintgs ân plascher da stger ir cun velo cugls grànds a vizeversa», palainta Franziska Luzi. Egn punct impurtànt: Tgi ca vut dastga, nign ca sto Quegl vegi da far cugl desideri da star an cumpagneia ca vigni an nign cass la curta tier «Cyclingtumpriv». Ascheia vomian blears – tut tanor igl moto tgi ca vut dastga, nign sto – suainter cursas a tschanar da cuminànza. Ear sapartezipar da cursas nign ca stotgi. Igl focus degi easser igl plascher digl sport. «Cyclingtumpriv» â actualmeing nigna capazitad par ulteriurs partizipànts. L’ideia fuss dantànt da proscher a tut igls unfànts davent da l’amprema classa la caschùn da saver amprender dad ir cun velo, migliurar la tecnica ad aver plascher da far sport da cuminànza. Igl program anual cumpeglia trànter oter anzaquàntas cursas ad ear egna grillada a la fegn da la stagiùn. L’amprema cursa da «Cyclingtumpriv» Las grupas ziclisticas digl Grischùn ân la pussevladad da samasirar a caschùn da cursas. Quellas fan par ordinari part digl «Bündner Kidscup» a vignan organisadas da las diferaintas uniùns ziclisticas. Tut quellas uniùns fan ear part da l’Uniùn ziclistica grischùna. Igls 14 d’avust 2021 â liac l’amprema cursa organisada da «Cyclingtumpriv» segls Plàns a Donat. An sis diferaintas categoreias ad a tres diferaintas distànzas san igls unfànts da tut las vigliadetgnas sapartezipar a samasirar cun oters ziclists. La distribuziùn da las numeras da partenza e a las 9.00 ad la partenza da l’amprema categoreia â liac a las 10.00. Igl dat trànter oter egna pintga ustreia ad aspectaturs en bagnvagnieus. Ulteriruras infurmaziùns en da catar sen la pagina d’internet www.ustumpriv.ch Egna fotografeia da grupa da «Cyclingtumpriv» c’e vagnida fatga avànt passa tres eandas a caschùn da la grillada anuala. Egn unfànt da «Cyclingtumpriv» an acziùn durànt egna cursa. Igls unfànts en pronts pigl trenamaint.

La 38avla cursa dad Andeer a Juf la dumeingia passada â gieu liac sainza grànd incaps. An dumeingia passada e’gl sto passa 80 ciclists c’ân safatg sen veia par la 38avla geada par absolver la cursa dad Andeer a Juf. La cursa â la distànza da 28 km ad igl e da surmuntar 1144 altimeters. Tier igls umens e’gl sto Niki Hug dad Umrein c’e rivo sco amprem a Juf suainter 1:04:05,06. L’amprema duna, Aita Kaufmann da Ftan, e rivada suainter 1:24:03,69. Ear anzaquànts indigens ân sapartezipo a musso c’els segian an bùna furma Ascheia â Sandro Michael da Ziràn par exaimpel duvro 2:12,6 ple gî c’igl victur digl gi. «Parquegl c’egna bova e ida giou curt avànt Juf la notg avànt, â la partenza gieu liac 20 minutas ple tard ca planiso. Mo schlioc â’gl do nigns evenimaints spezials», declara Bernard Semadeni, egn digls cumembers digl comité d’organisaziùn a cuntinuescha: «Nus vagn gieu plascher, c’egna massa unfànts ân sapartezipo da las diferaintas purschidas sco par exaimpel digl parcour agl Gòldet. Nus eassan vantirevels, c’igl â do nigns aczidaints». La proxima realisaziùn da la cursa e planisadada sco adigna par l’amprema fegn d’eanda digl avust 2022. Aita Kaufmann a Niki Hug, igls dus victurs digl gi. Silvan Fravi da Donat â gudagnieu igl prezi prinzipal da la tombola: egn velo. La grupa a la testa curt suainter la partenza.

Ils 22 d’uost vegn seregurdau sin gl’entir mund dallas unfrendas muort violenza ord motivs religius ni da cardientscha. Quest di internaziunal ei vegnius proclamaus per l’emprema gada ils 22 d’uost 2019 dall’UNO. «En in mund nua che differentas fuormas d’ina tirannia moderna emprovan da sbassar la libertad religiusa, senza dretg da vuschar, sin ina subcultura. Nua che la religiun vegn surduvrada sco stgisa per odi e brutalitad eis ei necessari che aderents da diversas tradiziuns religiusas aulzan ensemen la vusch per la pasch, la toleranza, per la dignitad dil carstgaun, e pretendan respect per ils dretgs d’in e scadin.» Aschia di il papa Francestg! Mo co eis ei vegniu tier quei di commemorativ, il qual tolerescha buca pli la violenza ord motivs religius? Atras ina iniziativa dils Stadis Uni, la quala ei beinspert era vegnida sustenida dad autras tiaras oravontut era da l‘Uniun Europea. Quella allianza internaziunala per la libertad religiusa ha giu effect che en Danemarc, Hollanda, Stadis Unis da l'America, Norvegia, Finlanda, Pologna, en la Gronda Britannia ed en la Germania eis ei vegniu elegiu in ambassadur per la libertad religiusa. Deplorablamein en Svizra tochen oz aunc buca. Malgrad tut quels sforzs laian ils resultats piarder empau l’euforia. Retschercas pretendan che dus tiarzas dalla populaziun mundiala vegn sin ina moda ni l‘autra en contact cun la violaziun dils dretgs dalla libertad religiusa. Entgins schizun en fuorma da persecuziun. En connex cul cristianissem vegn numnau la cefra da 200 milliuns cristians che vegnan persequitai sil mund. Sche nus focussein mo per exempel sin la China ed il Myanmar, nua ch’er il pievel dils Rohingya ed ils Uigurs vivan, savein nus dir che 30 milliuns muslims vegnan era persequitai. «Cheu setracta ei d’in svilup, il qual ei sederasaus dapi tschentaners cun ragischs che sebasan sin l’intoleranza, la discriminaziun e che sederasan tochen la persecuziun.» Lucia Wicki-Rensch Ei quei per nus ina surpresa? – Na propi buc, cheu setracta ei d’in svilup, il qual ei sederasaus dapi tschentaners cun ragischs che sebasan sin l’intoleranza, la discriminaziun e che sederasan tochen la persecuziun. Cun ina expertisa da 800 paginas analisescha l’organisaziun «Baselgia en miseria» en siu rapport sur dalla libertad religiusa en detagl la situaziun da 196 tiaras. Quei ei per interessents ina lectura cumplexa. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi plirs onns tar l’organisaziun «Kirche in Not», in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitads sin l’entir mund. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

An sonda passada e vagnieu preschanto an la Libraria Kunfermann a Tusàn igl ple nov cudesch da viandar atras la regiùn da las valadas Tumleastga, Schons, Avras a Valragn. Igls tres ancunaschaints auturs Robert Kruker, Julian Reich ad Andreas Simmen en viandos sen las sendas da la Sutselva. Lur experienztgas da quels turs âni ussa publitgieu an egn voluminus cudesch da viandar, cumparieu an la tgeasa editura Rotpunkt, la quala e cunaschainta par cudeschs da viandar ampo ple spezials. A spezial e’l an mintga cass. Sut la moderaziùn da Stephan Kaufmann, magnafatschenda da «Sendas» grischunas, ân igls auturs inauguro lur ovra an sonda passada an la Librareia Kunfermann a Tusàn. Igl antschies da lur cudesch cumpeglia la Regiùn Viamala ad igls seas conturns vaschegns a cumpeglia egn spazi da la gràndeztga digl cantùn da Glarùna. Els antschavan lur tur a Rehanau par antrar an Tumleastga. Par far quell’antrada proponani u la veia ple directa a Givòlta a traversànd ascheia la Tumleastga near l’antrada ple pretensiusa, viandànd se Veulden, Sched a Traun, near la variànta da gondular cun la pendiculara a Veulden. Quels exaimpels mussan la structura da que cudeschs da viandar: Igls auturs inditgeschan adigna las rutas directas a plenavànt las rutas lateralas, ca magnan veias ple spezialas, c’ign po ear ànc tschearner par rivar a las destinaziùns. An tut cuntegnan igls sis tgapetels 20 propostas cun rutas da viandar, da quellas e’gl endesch ca travearsan las valadas a nov ca magnagn par aschidagir «sur cualms a vals». Igl e turs ad òlt sco quel manzuno sen la Muntogna tumleastgegna, near quel se par la Mantogna Dafora ad anturn igl Bavregn par rivar sen la Muntogna da Schons; turs davent da la Val Farera a Val d’Avras near igls divers turs òlts da la Valragn anor par rivar p.ex. seiadainta Zapport par visitar la tgegna digl Ragn posteriur. Egn cudesch ca mussa las atgnadads localas A l’antscheata da mintga tgapetel vignan inditgeadas las diferaintas rutas sen egna pintga tgarta geografica, aschunto igl tains da viandar, igls kilometers a quànt pretensiusas ca las rutas segian. Plenavànt e’gl inditgieu ustreias, albierts, stizùns, farmadas digl trafi public, near tgamonas, noua c’igls viandaders pon saproviantar near passantar la notg. Las rutas vignan alura descretas an detagl da maniera viva a sen fundamaint da las experienztgas persunalas digls auturs ca basan lur andarschidas ear sen discurs cun indigens. Savundànd par ordinari a las sendas marcadas, e’gl ear betga dificultus da rivar a las destinaziùns previdas, las qualas en ilustradas bundantameing cun fotografeias da las particularitads localas. Mo fagiànd igls turs savund igl cudesch, andrieschan ign ear zund blear davart fatgs istorics, davart las ramartgevladads digls liacs a surtut davart las atgnadads culturalas. Quels excurs en adigna stampos sen funs grischaint, ascheia c’els sadisfranztgeschan digl ulteriur text. Quels curts suplemaints porschan custevlas infurmaziùns pigls viandànts ca pon easser interessos digls ple divers temas. Evidaint c’igl vean tracto an Tumleastga igl tema «casteals» a la «puma tumleastgegna»; a Traun vean infurmo sur digl barschamaint digl vitg digls 1944; a Ziràn e’gl evidaint ca la baselgia da s. Martegn e egn tema suplementar; ad Andeer andrieschan ign digls imens turs a pe c’igl giuven pardicànt Robert Lejeune (1891-1970) fageva par ir pardajear; sen la Muntogna da Schons vignan dascretas la modernisaziùn da l’agricultura a las activitads digl Parc natiral Bavregn, ad an Val Farera andrieschan ign infurmaziùns davart la construcziùn digl lai da farmada an Valle di Lei a las Ovras electricas Ragn posteriur – quegl me par manzunar egna pintga schelta d’exaimpels da las numerusas infurmaziùns suplementaras. An Valragn e’gl sper l’istorgia digls pass, digls sumadurs a cunterbandists, la cultura gualsra, igl tunel digl San Bernardegn a l’amprema aszensiùn digl Adula antras igl pader Placidus a Spescha digls 1789 egn pêr digls numerus temas ca porschan infurmaziùns suplementaras. Sco ligider rumàntsch vess ign bissagieu ànc ampo daple infurmaziùns sur da quella cultura. Schiglioc dastg’ign constatar, c’igls auturs ân fatg egn’exzelenta schelta da temas suplementars, c’i ân tracto an egn lungatg conzis a sempel, da maniera ca lur cudesch e egn stgazi adual a las veintg viandadas proponidas sen las 315 paginas. «Passland Viamala» da Robert Kruker, Julian Reich ad Andreas Simmen e d’obtaner an las librareias pigl prezi da 39 fràncs. Egn tema suplememtar digl cudesch tracta la midada da l’agricultura da muntogna ca vean ilustrada cun duas fotos da Maton. L’amprema e digls ons 50. La savunda foto da Johann Clopath mussa, co la fanada vean fatga oziglgi.

Sonda passada â gieu liac la fiera da products indigens ad Andeer a la cursa da velos da muntogna segls Plàns a Donat. Dantànt c’igls organisaturs da la cursa da velos en fetg cuntaints cun l’amprema realisaziùn da la cursa, en igls organisaturs da la fiera confruntos cugl midamaint sozial ad amparadas organisatoricas. Gest duas ocurenzas an Val Schons ân profito da la beal’ora da sonda passada. Par l’egna la cursa da velos da muntogna, organisada da «Cyclingtumpriv», segls Plàns a Donat a par l’otra la fiera da products indigens ad Andeer, organisada trànter oters ear da Christian Köfler dad Andeer. Egna fiera cun tradiziùn La fiera cun products indigens avànt igl Volg ad Andeer dat igl da passa 15 ons annà. Ella â liac mintgame igl avàntmiezgi da quater sondas durànt la stad. La fiera porscha la pussevladad a produzents indigens da promover a vender lur products da la regiùn sco par exaimpel pàn, tgarn, verdura, meal d’avieuls near products da fieter fatgs a màn. Christian Köfler e egn digls organisatur da la fiera a venda sez igls seas products c’el produtgescha an la si’ pastarnareia. El â palanto a la FMR, ca belaras amparadas organisatoricas segian pigl mumaint aviertas: «Igl on passo earan nus, confruntos cun la pandemia. Par part vevan igls purs gea bòld betga ple products avunda da vender. Quest on ear’igl la colavuraziùn cugl noss partenaris c’eara betga clera, ad ear schiglioc ancurschainsa, c’igl stil da veta da la glieud â samido. Parquegl riv jou par exaimpel betga ple da vender aschi bagn las tartscholas da paintg». Co a noua ca la fiera vean ad aver liac igl on proxim, e ànc betga cler. Igl amprem segi da sclarir egna near l’otra amparada avierta, â Christian Köfler declaro venavànt. Igl trend nov: ir cun velo da muntogna Segls Plàns a Donat â gieu liac digl madem tains l’amprema cursa da velos da mutogna organisada da «Cyclingtumpriv». An sis categoreias diferaintas ân unfànts a carschieus gieu l’ocasiùn da samasirar cun la concurenza. Igls tschancùns da la cursa cumpaglieavan diferaints impedimaints sco rischs near crapa. An tut e’gl sto 53 unfànts a diesch carschieus c’en sapartizipos. Igls unfànts da la Val Schons ân parschuadieu: Prest an mintga categoreia â’gl do egn post segl podest. «Nus eassan fetg cuntaints cun l’amprema realisaziùn da quella cursa. Grànd plascher â fatg igl òlt diember da partizipàntas a partizipànts. Ascheia ca nus eassan, tut savund la dumonda, ear pronts dad organisar egna tala cursa igl on proxim», palainta Franziska Luzi, trenadra da Cylcingtumpriv. La fiera da products indigens â liac quater sondas ad on sen la plaza digl Volg ad Andeer. Igls unfànts da la categoreia Cross S11 a Rock S13 an acziùn durànt la cursa.

La tgea paterna digl Steafan Loringett (1891-1970) s’oda a la Fundaziùn Capricorns ad e biageada gest ved igl Center da Capricorns a Vargistagn. A caschùn da la renovaziùn digl edifizi igl on 2010 ân igls daners betga tanschieu par renovar la «Tgea Loringett». Quegl â ussa samido: Davent da la parmavera 2022 de ella porscher lartg par 20 posts da lavur. Agl Center da Capricorns a Vargistagn e betga me da catar igl Hotel Capricorns, mobagn ear igls biros digl Parc natiral Bavregn (PNB) a da la Scola òlta turitgesa par szienzas aplitgeadas (ZHAW). Igls biros digl PNB satgatan là, noua c’igl eara ple bòld igl iral da tgeghels digl hotel ad igls biros da la Scola òlta satgatan egn’ulzada ple ad òlt an egna avdànza ca fageva part digl hotel. Igl midamaint digl tains La «Tgea Loringett» s’oda, sco gl’antier Center da Capricorns, ear a la Fundaziùn Capricorns. Ella e biageada gest ved igl hotel. La tgea eara igls davos diesch ons vida a vagneva betg ple utilisada. A caschùn da la davosa renovaziùn igl on 2010 ân igls daners betga tanschieu da renovar ear quella tgea. Plenavànt eara igl diever da la tgea betga clera. La fundaziùn â schizund ampruvo da vender la tgea. Quell’ideia e dantànt betga gartageada. Tier quella tgea satract’igl da la tgea paterna da Steafan Loringett (1891-1970) c’eara egn digls ple impurtànts promoturs da la cultura rumàntscha an Sutselva (varda stgafa).Durànt igls davos diesch ons e’gl blear c’â samido: igl Hotel Capricorns cura bagn a banavainta blears giasts. Quels ân pletost igl desideri par aver a disposiziùn egna zona da wellness. La sauna c’e uss agl hotel corespunda betga ple a las pretensiùns d’oziglgi. La squadra digl PNB e s’augmantada da tres a 13 parsùnas, ascheia c’igl spazi e vagnieu ampo stretg cugls ons. Plenavànt savess igl hotel duvrar l’avdànza pigl persunal, là noua c’igls biros da la Scola òlta satgatan actualmeing. Egna funcziùn nova Ascheia e’gl vagnieu svilupo egn nov project. Hansjörg Hassler, igl president da la Fundaziùn Capricons â declaro quel a la FMR: «Igl e previeu da renovar la tgea paterna da Steafan Loringett par saver porscher là 20 posts da lavur pigl PNB a par la Scola òlta. L’avdànza, noua ca la Scola òlta satgata pigl mumaint, vean renovada a duvrada pigl persunal digl hotel. Digls biros digl PNB de vagnir fatga egna zona digl bagneasser». Las lubientschas segian sen bùna veia ad ascheia sco la situaziùn sa preschainti ussa, setgi la renovaziùn vagnir antschiata durànt la stagiùn morta digl atun 2021, cura c’igl hotel e saro. Antoca la parmavera 2022 de la tgea easser pronta ad ascheia san vagnir pinadas la zona da wellness a l’avdànza pigl diever nov. Igl project custa, tanor Hansjörg Hassler, zirca 1,4 miliùns fràncs c’en garantieus antras credits a diferaintas cuntribuziùns. Biografeia da Steafan Loringett (1891-1970) · Stefan Loringett â frequento la scola primara a Maton, Scuol a Ziràn. · Suainter igl seminari â el do scola primara a Scuol, Andeer a Maton. · L’amprema duna, Deta Tschurr, a lur feglia en mortas bòld. · La savunda duna da Steafan Loringett e stada Maria Calonder. · Igl on 1919 e el sto egn digls fundaturs da la Lia Rumantscha. · Digls 1919 -1932 e’l sto el secretari general da la Lia Rumantscha. · Suainter e’l sto president da la Lia Rumantscha (1929-1944). · Steafan Loringett â fatg part da la fundaziùn da l’uniùn «Renania». · El â scret diferaintas istorgias, poeseias a mieds d’instrucziùn. · El e sto egn digls iniziànts da la «Cuminànza culturala Val Schons», «Uniùn rumàntscha Val Schons», ad igl fundatur da la giaseta «La Pùnt». Steafan Loringett (1891-1970) eara egn digls ple impurtànts promoturs da la cultura rumàntscha an Val Schons. Wergenstein _Dorf_Drohnenbild: Igl cumplex da tgeas ca fan part da la Fundaziùn Capricorn cun la «Tgea Loringett» (saniester). La tgea paterna da Steafan Loringett survean egna nova funcziùn: ella de porscher lartg par 20 posts da lavur. Las lavurs da renovaziùn en previdas pigl atun 2021.

Igl atun 2021 dezedan igls vaschinadis ca fan part digl Parc natiral Bavregn (PNB) davart igl nov cuntract da parc pigls proxims diesch ons. Partge e’gl anzuma da renovar igl cuntract? Tge vut quegl gir? Co e igl prozeder? La FMR dat raspostas a las amparadas zentralas agl conex cun quella votaziùn. Partge va’gl? L’amprema fasa da manaschi digl Parc natiral Bavregn (PNB) feta igl on 2022. La premissa ple impurtànta par sirar l’existenza pigls proxims 10 ons e da prolungar igl cuntract da parc cugls vaschinadis ca fan part digl PNB. Igls vaschinadis sco partenaris en nezessaris par anzuma dumandar agl Ufezi federal d’ambiaint par la lubientscha da stger purtar igl label «Parc svizer». Tge vaschinadis fan part digl PNB a cura ân liac las votaziùns? Agl perimeter digl Parc en igls vaschinadis d’Andeer, Ferrera, Muntogna da Schons, Valragn, Runtgaglia, Val Stussavgia, Sur, Tschupegna a Ziràn-Reschen. Las votaziùns ân liac a caschùn digls tarvaschegns digls vaschinadis trànter igl october ad igl dezember 2021. Dezeda egn vaschinadi da betga ple vuler partizipar, sa igl PNB me exister anavànt, sch’igl perimeter e nuninterrut a la sia surfatscha amporta daple ca 100 kilometers quadrat. Tge muntada â igl label «Parc svizer»? Igl label naziunal garantescha agl PNB antradas digl màn public. Par la paja sto el sataner veda tschertas reglas, sco par exaimpel ca la producziùn da products near survetschs vegian liac digl perimeter digl Parc. Igl PNB â egn preventiv anual da passa tres miliùns fràncs. 50% da quels daners darivan digl Ufezi federal d’ambiaint, 25% digl cantùn. Getg curt a bagn: Dat igl nign label «Parc svizer», e la finanziaziùn digl Parc betga garantida. Danunder darivan tschels daners? Igls vaschinadis pajan mintg’on lur contribuziùn c’e reglada agl cuntract digl Parc. Quegl e sumas da trànter 1200 a 18 800 fràncs. Par exaimpel la cumembrànza digl vaschinadi d’Andeer amporta 15 000 fràncs ad on. An media paja mintga vaschinadi 21 fràncs par abitànt ad on par la cumembrànza. Plenavànt obtegna igl PNB daners digls cumembers digl Parc near da donaziùns a contribuziùns da benefacturs. Tgi e igl Parc natiral Bavregn? Igl PNB e egn’uniùn. A la testa da quella stat la suprastànza ca cunsista da seat cumembers. Igl parsura actual e Thomas Buchli da Tenna. Pelanavànt dat igl delegadas a delegos digls vaschinadis, egna cumissiùn digl label, egn cunzegl ad egn post da revisiùn ca fan part digl PNB. Igl president digl Parc, Thomas Buchli, â duvro igls savundànts pleds durànt l’ocurenza d’infurmaziùn ad Andeer par dascriver igl PNB: «Quegl e igl noss parc, quel vagn nus stgafieu. Nus ca vivagn a luvragn qua, nignas parsùnas externas». Tut las parsùnas interessadas ân la pussevladad da davantar u cumember near benefactur digl PNB. Noua e igl PNB activ? Igls tgomps d’activitad digl PNB en igls savundànts: direcziùn a comunicaziùn, creaziùn da cadagnas da valeta, natira a cuntrada, sozietad, energeia a mobilitad a parscrutaziùn. Par render mains abstract quels tgomps numnos dat igl anzaquànts exaimpels da projects c’en vagnieus sustanieus digl PNB, sco p.ex. las zonas industrialas Zups a Runcs ad Andeer a Nislas a Ziràn, la purschida digls bus da viandar, igl gi da la biodiversitad near l’Uniùn pigls projects da svilup regiunal Bavregn, egn da quels e igl agroturissem sen l’Alp Nurdagn. Tge visiùns â igl PNB? Igl PNB â formulo duas construcziùns visiunaras. L’amprema salascha translatar ascheia: «Igl Parc natiral Bavregn – e igl antschies ideal par viver, far cultura, luvrar a sarecrear – betga me pigl capricorn». A la savunda visiùn e la savundànta: «Da cuminànza lagn nus crear curaschusameing perspectivas pardirevelas a lagn aver quito da las nossas resursas a digl ambiaint». Dat igl puncts dispitevels? Tanor PNB â l’evaluaziùn da las activitads digls ultims diesch ons musso, c’igl Parc â cuntanschieu tut las sias fegnamiras sco par exaimpel «igl mantegnamaint a la revaletaziùn da la natira a la cuntrada» near «igl rinforzamaint da l’economeia pardirevla». Savund Thomas Buchli eara igl PNB antocen uss adigna egn partenari c’â gido realisar projects a mena quel, c’â impedieu projects. Durànt l’ocurenza d’infurmaziùn â’gl do pocas discussiùns, igl para, c’igl Parc giodi egna vasta aczeptànza an la valada. Quegl â ear cunfirmo dacurt egna retschertga da la Scola òlta turitgesa par scienzas aplitgeadas (ZHAW). Tge tenuta â igl PNB anviers igl luf? Igl Parc natrial Bavregn â gî betga prieu posiziùn partutgànt la tematica digl luf. Igl pareva, c’igl PNB levi betga prender posiziùn an vesta ad egna tala tematica sensibla. Agl connex cun las votaziùns partutgànt igl cuntract da parc a parveia digls ultims incaps cugl luf â quegl samido agl curs igls davos mains. «Igls lufs problematics ston vagnir regulos. Me parquegl ca nus sanumnagn «Parc natiral», stat el betga sut protecziùn. Jou sund pur a less betga, c’igls mieus animals vignan scarpos digls lufs», â palanto Thomas Buchli, igl president digl PNB, durànt la sera d’infurmaziùn digls 17 d’avust 2021 ad Andeer. Ca quegl e betga me pleds da reclama an vesta da las votaziùns, mussa la nova versiùn digl cuntract da parc: Là e’gl scret, c’igl luf giodi nigna protecziùn speziala agl perimeter digl Parc. Products cun l’eticeta «racumando digl Parc natiral Bavreg» vignan promovieu digl Parc natiral Bavregn. Igl satracta da products indigens. Ramona Liebeton, magnafatschenda digl PNB, cun Hans Andrea Fontana, igl president comunal d’Andeer, a Thomas Buchli, igl president digl PNB, a caschùn da la sera d’infurmaziùn ad Andeer. Igl tgar d’exposiziùn satgata a Maton a s’oda tier egn digls projects c’e vagnieu sustanieu digl Parc natiral Bavregn.

Igl Parc natiral Bavregn (PNB) â organiso egna scolaziùn suplementara davart digl tema «cuntrada agl svilup da la cultura rumàntscha». La FMR e sapartezipada part da quell’excursiùn, c’â tracto sco par exaimpel: Tge letga dat igl trànter igls stils da biagiear digls Gualser a digls Rumàntschs? Tge istorgias raquentan las tgeas da Maton a da Lon? Igl tema anual digl Parc natiral Bavregn (PNB) digls 2020 a 2021 sa numna «cultura da biagiear». An conex cun que tema â igl Parc gea organiso guidadas an vischnàncas digls Gualsers, diferaints referats ad anzaquàntas exposiziùns. Igls 21 d’avust 2021 â gieu liac la guidada da la tgira da monumaints cantunala a Maton ad a Lon. Agl focus stevan las tgeas viglias. Singularitads da la Val Schons «L’atgnadad architectonica da la Val Schons en las vischnàncas cumpactas a pletost saradas. Las baselgias en vagnidas biageadas tutas ple u mains durànt igl 12avel tschantaner. Ellas en situatads tutas an liacs exponieus», â Christian Stoffel da la tgira da monumaints a caschùn da l’introducziùn digl gi. «Plenavànt en las tgeas tutas òltas a mantanidas fetg bagn agl stil oriund. Quegl e egn grànd avantatg par la tgira da monumaints. La raschùn pigl mantegnamaint e dantànt betga beala: Parquegl ca la glieud eara talmeing povra durànt igl 19avel tschantaner, earan els sfurzos da sacuntantar cun quellas tgeas ca lur pardavànts vevan biagieu. Gràndas investiziùns earan betga pussevlas», â Christian Stoffel getg. Igls Gualsers ad igls Rumàntschs Far la diferenztga trànter la moda a maniera da biagear digls Gualsers a quella digls Rumàntschs segi dantànt greava. Egna letga segi sirameing, ca las fatschadas prinzipalas da las tgeas agls vitgs rumàntschs segi adigna drizadas anviers igl plaz vischnànca a la turvasch. Las tgeas digls Gualsers vegian dantànt la fatschada prinzipala adigna anviers la val, là noua c’igl sulegl deti nà igl ple fearm. «Savens ear’igl ear ascheia, ca Gualsers vagnevan an Val Schons a biageavan tgeas. Tutegna satract’igl da tgeas agl stil digls Rumàntschs, parquegl ca glieud eara rumàntscha. Egn near l’oter Gualser e magari ear rasto. Sutter par exaimpel e egna schlata da gualsra c’e da catar ear agl Schons», explitgescha Christian Stoffel. Las duas vischnàncas Lon a Maton Las diferaintas funcziùns da las duas vischnàncas Maton a Lon en ànc oz vasevlas. Maton eara ple bòld igl vaschinadi prinzipal da la Muntogna sura a posseda parveia da que motiv tgeas ple noblas ca quellas da Lon. A Maton e ear da catar igl bietg ple vigl digl Schons. Igl satracta da l’apsida da la baselgia veadra da Maton. Retscheartgas ân musso, ca quella darivi digl 9avel tschantaner. Lon dantànt e stada la davosa vischnànca catolica sen la Muntogna da Schons. Las tgeas da Lon en construidas savens cun las pares mugrindadas. Lon e vagnieu manzuno l’amprem’eada igl on 1291 a veva da lez tains ànc num Laone. Quegl eara igl num da famiglia da ministerials digl uestg. Las duas vischnàncas en adigna puspe an contact cun la tgira da monumaints. Igls davos ons â’gl do gràndas discussiùn partutgànt implànts solars ad ear l’amparada, co ign vigli mantaner igl maletg da la vischnànca aschi istoric. Quegl e la tgea ple viglia digl Schons. Ella e da catar a Maton. Retscheartgas vegian musso ca la construcziùn da la mugrinada darivi digls 1577 a ca la tgea segi vagnida biageada agl 14avel tschantaner. Quella tgea a Lon vean ànc oz duvrada sco tgea da vacànzas. Ella e vagnida renovada avànt anzaquànts ons an colavuraziùn cun la tgira da monumaints. Ansasez satract’igl betga me d’egna, mobagn da tres tgeas. La tearza e dantànt betga ple vasevla. Quegl e stada la tgea digl pardicànt da Lon. Ella s’oda oziglgi agl vaschinadi. La particularitad da quella tgea e: La fatschada prinzipala e drizada anviers la vart umbrivànta. Avànt otg ons lev’ign sbuar que clavo a duvrar igl sulom par far parcadis. An colavuraziùn cun la tgira da monumaints cantunala â egna parsùna privata salvo igl clavo. El e vagnieu mess sen rodas a spusto par prest egn meter anviers anavos. Quella tgea a Lon e vagnida renovada tanor la tenuta viglia da la tgira da monumaints: Ign â ampruvo da reconstruir l’antiera tgea an moda a maniera, co ella vaseva or egn’eada. Oziglgi schess ign la tgea ascheia, co ella sapreschantava avànt la renovaziùn a mantaness ella gest ascheia, co ella sapreschainta. Egn digls bietgs ple nobels da Maton e igl Albiert Flurin cugl seas sgrafittos engadines ad igl plafùn ca fageva part da la tgea St. Margrethen, egna da las tgeasas burghesas ple impurtàntas da Cuira. Igl sgrafitto e vagnieu stgafieu da Steivan Liun Könz igl on 1989.