liechticonsulting/filtered_apertus_pretrained huggingface dataset:
La chatscha en il Grischun. Nua prend jau la patenta? (Retrair la patenta per la stagiun da chatscha 2001)

Gia uss spetgan ils chatschadurs e las chatschaduras cun fevra la proxima stagiun da chatscha e prendan las primas mesiras. Equipads cun il perspectiv e cun il telescop passentan els mintga minuta libra en il territori da chatscha. Passiunadamain vegni "spievlà", observà la selvaschina e sias disas. A chasa vegnan rimnads ils utensils da chatscha, las victualias e las bavrondas per il transport en la chamona da chatscha. È l'assicuranza da responsabladad obligatoria pajada? Las armas da chatscha ston vegnir sajettadas en e quai mo en ils lieus inditgads da las vischnancas, sco che la lescha prescriva. E la fin finala tutga er il prender la patenta tar las pre-paraziuns. En il Fegl uffizial dal chantun Grischun dals 9 d'avust 2001, èn publitgads il lieu, la data ed il temp da l'emissiun da la patenta. Cun ils megliers giavischs per ina bun'egliada ed ina chatscha cun success!

inspecturat da chatscha e pestga dal Grischun

Gremi: inspecturat da chatscha e pestga dal Grischun

Funtauna: rg inspecturat da chatscha e pestga dal Grischun

Data: 07.08.2001
Festivitad finala dal curs principal I (curs da pilot) scolaziun englais/talian (stgalim superiur)

Ils 22 d'avust 2001 po il cusseglier guvernativ Claudio Lardi surdar a 43 magistras e ma-gisters lur attest da qualificaziun che legitimescha els d'instruir il talian resp. l'englais sin il stgalim superiur da la scola populara e quai a chaschun d'ina festivitad finala en la scola chantunala a Cuira.

L'october 2000 ha il cussegl grond revedì l'ordinaziun executiva tar la lescha da scola e fixà in nov canon da roms per il stgalim superiur da la scola populara. L'englais duai vegnir purschì sco rom obligatori per tut las scolaras e tut ils scolars. Per garantir la cuntinuitad en la purschida da linguas durant l'entir temp da scola primara vegn agiuntà il talian sco rom obligatori en la part tudestga dal chantun Grischun.

Areguard la situaziun nova èn da qualifitgar ils magisters da la scola reala e secundara sin il champ da las linguas estras. Scolaziuns correspundentas han lieu dapi la primavaira 2000 a Cuira. Ils curs correspundan a quels che vegnan purschids a l'universitad da Turitg. Professer Walter Hohl, ante-riur directur da la scolaziun per magisters secundars e magisters spezialisads a l'universitad da Turitg è il manader dal curs.

In curs cumpiglia trais semesters. Ils magisters vegnan scolads en la cumpetenza linguistica, però er en la didactica da las linguas estras, en la litteratura ed en la cultura. Dasper ils cuntegns dal curs che vegnan purschids mintgamai las sondas en furma da leczius han lieu emnas cumpactas da linguistica e lit-teratura. Duas dimoras per emprender linguas estras cun in program da curs intensiv vegnan ralisadas en ils territoris linguistics correspundents en l'Engalterra resp. en l'Italia.

La scolaziun cumplementara a la professiun premetta in grond engaschi ed ina gronda lavur dals magisters. Da l'autra vart porscha ella dentant er in enritgiment d'emprender profundadamain ina lingua estra e da sa fatschentar cun in'instrucziun moderna da lingua estra. L'emprim curs è vegnì terminà la fin da zercladur 2001. Enfin l'onn 2004 han lieu en tut quatter curs.

Gremi: departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient dal Grischun

Funtauna: rg uffizi per las scolas popularas e las scolinas

Data: 15.08.2001
Luf bregagliot vegn dà liber per schluppettar

Suenter ch'il luf bergiagliot ha stgarpà dapi la primavaira passada 50 nursas, ha la regenza grischuna concludì da permetter da laschar schluppettar il luf.

L'uffizi federal d'ambient, guaud e cuntrada (UFAGC) ch'è responsabel per il concept "luf svizzer" ha previs da permetter da laschar schluppettar ils lufs immigrants en cas ch'els chaschunan donns insupportabels vi dal muvel manidel. Ils chantuns èn responsabels per dar la permissiun da schluppettar e per la realisar. Questa po dentant mo vegnir dada sche las cundiziuns da basa numnadas en il concept da l'UFAGC vegnan ademplidas. Areguard ils donns vi dal muvel manidel ha l'UFAGC relaschà directivas cleras. Sch'in luf mazza durant il temp da l'alpegiada dapli che 50 animals da niz sin pastgiras d'alp pon ils chantuns responsabels permetter da laschar schluppettar quel.

Dapi l'avrigl passà ha il luf da la Bregaglia attatgà 14 giadas ed ha cumprovadamain stgarpà 50 nursas e tschuts. Vitiers vegnan anc pliras nursas blessadas. Ulteriurs animals n'èn anc adina betg chattads. Animals stgarpads vegnan indemnisads da la confederaziun resp. dal chantun. I n'èn dentant betg mo ils donns d'animals ch'ils purs bergiagliots han da deplorar. Plitost fan els quitads pervia da la surveglianza intensiva da las nursas ch'è daventada necessaria e pervia da l'intschertezza per lur animals ch'è latentamain avant maun. Latiers vegnan els sustegnids cun pled e fatg da spezialists da la gruppa da perscrutaziun per il management dals animals gronds da rapina (KORA) ch'è incumbensada da la confederaziun. Cun saivs electricas e cun ina pastriglia intensiva da las muntaneras da nursas han ins empruvà d'engrevgiar al luf da s'approximar a las muntaneras da nursas. Malgrà las mesiras da protecziun raschunaivlas ch'ins ha prendì èsi adina puspè reussì al luf d'entrar en muntaneras da nursas e da stgarpar animals.

Sin fundament dals fatgs existents ha la regenza grischuna concludì da dar ina permissiun da schluppettar il luf bergiagliot, en cunvegnientscha cun l'UFAGC e resguardond il concept dal luf. Mo uschè po vegnir mantegnì en l'avegnir in clima da dialog e da confidenza e cun quai in clima da collavuraziun. L'inspecturat da chatscha e pestga dal chantun Grischun è vegnì incumbensà da realisar l'acziun.

Gremi: Departament da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun

Funtauna: rg Inspecturat da chatscha e pestga

Data: 21.08.2001
Tensiun tranter il turissem e l'ecologia

Durant l'aperitiv d'energia da mesemna ils 29 d'avust vegnan discutadas las tendenzas dal turissem e da l'ecologia. En il center stattan exempels concrets da l'Engiadina.

Cun il project "Clean Energy St. Moritz" duai vegnir mess in segn per la natira e l'energia schubra a chaschun dal campiunadi mundial da skis en l'entir mund. Vi d'in hotel da tschintg stailas che datescha da la sava dal tschientaner passà vegn mussà co ins po, grazia a sanaziuns e management da manaschi, evitar in consum d'ieli da stgaudar memia aut e custs d'electricitad memia gronds en hotels.

L'aperitiv d'energia ha lieu a las 17.00 a la scol'auta da tecnica ed economia a Cuira. Sco referents èn annunziads dr. Hans P. Danuser, directur da cura da San Murezzan; dr. Jürg Domenig, administratur da l'uniun grischuna d'hoteliers; Felix Dietrich, directur da l'hotel Waldhaus; l'expert d'energia Klaus Ulmer sco er dr. Max Zürcher, administratur da l'agentura d'energia da l'economia.

Il project d'energia cumplet "Clean Energy St. Moritz" è ina strategia ecologica da vendita activa per la regiun. Amez il territori da skis Corviglia/Piz Nair, nua che han lieu las cursas da skis dal campiunadi mundial d'enviern 2003, duain vegnir construids implants d'energia solara e d'energia dal vent che mussan exemplaricamain che San Murezzan ed il campiunadi mundial da skis han speranza en funtaunas d'energia regenerablas. L'engaschi serva il medem mument a la natira sco er a l'attractivitad da la destinaziun da vacanzas.

Hotels possedan gronds potenzials da spargn tar il consum d'energia e tar ils custs da manaschi per la tecnica da chasa. A l'hotel da tschintg stailas Waldhaus a Segl Maria èsi reussì da sbassar ils custs d'energia e la grevezza per l'ambient grazia ad investiziuns sistematicas. Las mesiras principalas èn stadas l'isolaziun termica efficazia dals tetgs, da las fatschadas e da las fanestras, l'installaziun d'ina centrala termoelectrica sin distanza che producescha il medem mument electricitad e chalira sco er la recuperaziun da la chalira en il bogn cuvert, en la sauna ed en ils locals da sferdentar. Il directur da l'hotel, Felix Dietrich, crai ch'ina natira intacta saja il chapital principal per in'existenza segira dal turissem engiadinais. Ses engaschi na sa ferma perquai betg tar l'isch da l'hotel. Ina direcziun ecologica da l'hotellaria ha in avegnir e serva sco argument da reclama effectiv.

La taxa da CO2 po vegnir evitada: manaschis che s'obligheschan da reducir lur emissiun dal gas da serra CO2 sin ina tscherta mesira vegnan liberads d'ina eventuala taxa. L'agentura d'energia da l'economia vul discutar cun l'hotellaria grischuna sch'ils manaschis d'hotel èn pronts da s'engaschar communablamain per la protecziun dal clima.

Gremi: uffizi d'energia dal Grischun

Funtauna: rg uffizi d'energia dal Grischun

Data: 23.08.2001
Vischnancas repartidas da nov en gruppas cun capacitad finanziala

Per ils onns 2002 e 2003 èn las vischnancas grischunas vegnidas repartidas da nov tenor lur capacitad finanziala. Il dumber da vischnancas per gruppa cun capacitad finanziala è sa midà mo minimalmain. La repartiziun en las singulas gruppas mussa il suandant maletg:

gruppa 1, da fitg gronda forza finanziala, 26 vischnancas (perioda precedenta 26)

gruppa 2, da gronda forza finanziala, 26 vischnancas (31)

gruppa 3, mez ferm, mez flaivel, 56 vischnancas (52)

gruppa 4, flaivel da finanzas, 51 vischnancas (50)

gruppa 5, fitg flaivel da finanzas, 53 vischnancas (53)

Per 178 vischnancas na datti nagina midada. Las 34 vischnancas restantas han midà lur gruppa, da quellas èn 19 descendidas e 15 avanzadas. En 14 cas èn midadas dal pe da taglia stadas responsa-

blas per la midada da classa. Tar otg vischnancas ha ina forza fiscala sbassanta chaschunà la classificaziun en ina gruppa pli flaivla da finanzas, entant che diesch vischnancas èn daventadas pli fermas da finanzas grazia ad ina forza fiscala creschenta (taglias e forza idraulica). Suenter che las midadas da classa valitadas tenor la quantitad, però er tenor il dumber d'abitants, èn quasi equilibradas, èn las consequenzas sin l'autezza da las contribuziuns dal chantun a las vischnancas pitschnas. La survista detagliada vegn publitgada en il Fegl uffizial dal chantun Grischun.

Da regiuns e vischnancas

La revisiun parziala dals statuts da la corporaziun regiunala Pro Prättigau e la constituziun cirquitala dal circul da Valragn vegnan approvadas.

Ils uffizis da stadi civil da Castasegna/Bondo, Soglio, Stampa e Vicosoprano vegnan reunids a partir da l'october ad in sulet uffizi da stadi civil dal circul da la Bergiaglia cun sedia a Vicosoprano.

Il project integral forestal "Poschiavo 2001" (dustanzas cunter la tgira dal guaud, las bovas e la crudada da crappa) vegn approvà. Vi dals custs totals da var 10.5 milliuns francs vegnan garantidas contribuziuns dal chantun da var dus milliuns francs.

Il project preliminar per cumplettar e sanar la scolina en la chasa communala e la chasa da scola da Castasegna vegn da princip approvà. Vi dals custs imputabels da circa 185'000 francs vegnan garantidas contribuziuns dal chantun da 40 pertschient.

L'installaziun d'in muntastgalas en la scola da Sta. Maria/Puschlav vegn approvada. Vi dals custs d'investiziun da 43'000 francs vegn garantida ina contribuziun da 25 pertschient.

Persunal

- Anne Kathrin Frei, nata 1970, da Rietheim AG, domiciliada a Cuira, daventa a partir dal settember miedia superiura en l'ospital da dunnas Fontana.

- Peter Crufer, nat 1948, da ed a Domat, daventa schef da l'administraziun da finanzas. El daventa tenor cunvegna successur da Willi Benz che vegn pensiunà la fin d'avust 2002.

- Urs Durrer Maissen, nat 1966, da Kerns OW, domicilià a Cuira, daventa manader da project tar l'uffizi da sanadad.

- Daniel Spadin, nat 1971, da Razén, domicilià a Cuira, daventa inquisitur tar la procura publica.

Chanzlia chantunala dal Grischun

Gremi: regenza

Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun

Data: 23.08.2001
Chattà nagin material da ristga da BSE en products da charn

Durant las emnas passadas ha il laboratori chemic per la controlla da victualias e la protecziun da l'ambient dal Grischun examinà 33 products da charn pertutgant eventualas parts da material da ristga da BSE. En naginas da las emprovas n'è vegnida chattada ina valur cumprovabla da tscharvè u da magugl dal dies dals bovs cun suspect da BSE.

Il tscharvè ed il magugl dal dies dals bovs vegnan considerats sco material da ristga principal per transmetter prions en connex cun BSE (Bovine Spongioforme Enzephalopathie) e la nova furma da la CFJ (malsogna Creutzfeldt-Jakob) che sa mussa tar ils umans. Ils prions èn ina furma irregulara d'in protein da l'agen corp. Els arrivan tras la chadaina da mutriment en il corp e chaschunan là, tenor las enconuschientschas d'ozendi, malsognas degenerativas dal sistem central da la gnerva che mainan a la mort.

Dapi il november 1990 èsi scumandà da duvrar il tscharvè ed il magugl dal dies dals bovs en mangiativas. Cun agid d'ina nova metoda d'analisa, sviluppada da l'uffizi federal per veterinaria, èsi uss pussaivel da cumprovar material da ristga en mangiativas elavuradas.

Cun questa metoda ha il laboratori chemic per la controlla da victualias e la protecziun da l'ambient dal Grischun enfin uss examinà 33 emprovas (charniez, servelas, murtadella, terrinas, liongias da dir e. u. v.) concernent eventualas substanzas da tscharvè e magugl dal dies da bovs. La gronda part da las emprovas eran vegnidas producidas da mazlarias en il chantun Grischun, intginas emprovas da la Germania eran vegnidas pretendidas dals distribuiders a l'engrossa.

Per fortuna n'è vegnì chattà en naginas da las emprovas pretendidas tscharvè u magugl dal dies da bovs. Ils resultats èn vegnids confermads cun ina segunda metoda.

Las examinaziuns concernent material da ristga da BSE en mangiativas vegnan cuntinuadas dal laboratori chemic per la controlla da victualias e la protecziun da l'ambient dal Grischun.

Gremi: departament da giustia, polizia e sanitad dal Grischun

Funtauna: rg laboratori chemic per la controlla da victualias e la protecziun da l'ambient dal Grischun

Data: 28.08.2001
S'occupar da nov da la dumonda da las schlattainas cun "Gender Mainstreaming"

referat dals 6 da settember, 19:00, sala da l'hotel Marsöl, Cuira

Dapi 1998 cumpara il pled englais "Gender Mainstreaming" cunzunt en circuls d'organisaziuns da dunnas, da politicras ed en servetschs d'egualitad - quai dat d'engiavinar...Tge è manegià exactamain cun Gender Mainstreaming?

Sin invitaziun da la cumissiun chantunala d'accumpagnament e d'impuls per dumondas d'egualitad dal Grischun e dal post da stab per dumondas d'egualitad referescha Zita Küng gievgia ils 6 da settember a las 19:00 en la sala da l'hotel Marsöl a Cuira. L'anteriura manadra dal biro d'egualitad da la citad da Turitg e secretaria dal sindicat SCI è la dunna dal fatg per Gender Mainstreaming. A moda spiertusa, persvadenta ed en ina lingua clera intermediescha Zita Küng da tge ch'i sa tracta tar il nov concept d'egualitad. Ella explitgescha per exempel:

- co che la dumonda da las dunnas daventa ina dumonda da las schlattainas,

- pertge ch'er ils umens ston far frunt a la dumonda da las schlattainas,

- co che la responsabladad per la dumonda da las schlattainas vegn sclerida,

- co che Gender Mainstreaming sco concept s'unescha cun la politica d'egualitad, e

- nua che Gender Mainstreaming vegn resguardà e tgi che po vegnir activ.

L'occurrenza dat la pussaivladad da far dumondas e da contribuir a la discussiun.

Gremi: biro d'egualitad dal Grischun

Funtauna: rg biro d'egualitad dal Grischun

Data: 31.08.2001
Segirezza al WEF:

La confederaziun sa participescha als custs da segirezza dal chantun Grischun. Ina part da 3.26 milliuns dals custs vegn surpigliada.

Il cussegl federal ha concludì mesemna, ils 29 d'avust davart sia participaziun finanziala als custs da segirezza en il rom dal World Economic Forum a Tavau (WEF) 2001. La confederaziun paja 3.26 milliuns francs vi da las expensas per il dispositiv supplementar en favur da persunas protegidas dal dretg internaziunal. Quest sustegn succeda cun resalva da l'approvaziun dal credit posteriur respectiv tras l'assamblea federala. A medem temp desista la confederaziun da sia pretaisa da circa 820'000 francs visavi il chantun Grischun en connex cun l'acziun dal corp da guardias da cunfin. Il cussegl federal ha ultra da quai fixà il modus da calculaziun per ses engaschament futur vi dal WEF.

Gia avant in onn aveva il cussegl federal concludì da qualifitgar il WEF - a basa da sia significaziun unica e sias consequenzas per ils interess internaziunals da la Svizra - sco eveniment extraordinari e da surpigliar a partir da 2001 80 pertschient dals custs per il dispositiv supplementar en favur da persunas protegidas dal dretg internaziunal (chaus da stadis, schefs da regenza, commembers da regenzas en uffizi, commembers da chasas roialas e curts da prinzis e.u.v.). Ils 19 da zercladur 2001 ha orientà la giunta WEF da la regenza grischuna en occasiun d'ina discussiun a Berna ina delegaziun dal cussegl federal davart ils custs dal WEF 2001.

Co vegn calculada la part da la confederaziun?

Ils custs da segirezza dal chantun Grischun muntan totalmain a circa 7.83 milliuns francs (senza las pajas da la polizia chantunala grischuna). La calculaziun dal dispositiv supplementar sa basa sin la part da la confederaziun vi da las expensas per ils singuls secturs da segirezza (center da congress, protecziun da persunas, escortas, surveglianza da hotels, segirar trajects ed auters). Ils custs zavrads uschia per il dispositiv supplementar muntan a 4.08 milliuns francs. La confederaziun sa participescha a quels cun 80 pertschient, quai fa ina contribuziun da 3.26 milliuns francs.

La confederaziun desista ultra da quai da la contribuziun dal chantun Grischun vi da l'acziun dal corp da guardias da cunfin en l'autezza da 820'000 francs. L'onn passà ha il cussegl federal er approvà ina dumonda correspundenta per il WEF 2000.

Er en il futur duai la part da la confederaziun muntar ad 80 pertschient dals custs per il dispositiv supplementar che vegnan calculads, sco tar il WEF 2001, mintgamai cun agid d'ina zavrada dals custs. Questa participaziun vegn limitada en il futur a trais otgavels (3/8) dals custs da segirezza dal chantun Grischun (las pajas excludidas). Plinavant na vegnan en avegnir betg pli mess a quint al chantun Grischun ils custs per acziuns dal corp da guardias da cunfin.

Gremi: cussegl federal

Funtauna: rg departament federal da giustia e polizia

Data: 06.09.2001
Samedan promova la bilinguitad rumantsch - tudestga en la scolina ed en la scola populara

En la scolina ed en la scola populara da Samedan vegn promovida la bilinguitad rumantsch - tudestga cun cleras intenziuns tenor in concept spezial. Las experientschas da fin uss cun il "model da Samedan" èn tut en tut positivas. La realisaziun dal concept cuntinuescha er suenter che la fasa d'examinaziun effectiva (1996 fin 2000) è terminada.

Sin fundament da la situaziun linguistica extraordinaria cun la quala la scolina e la scola populara da Samedan èn confruntadas dapi onns, ha ina gruppa da lavur sviluppà durant ils onns 1994 fin 1996 in concept, en il qual la bilinguitad da Samedan na vegn betg chapida sco ina grevezza, mabain sco ina schanza.

Il "model da Samedan", dal qual ha gì lieu l'emprova durant ils onns 1996 fin 2000, ha en mira tranter auter:

- Ils geniturs duain vesair la valur da la bilinguitad per il svilup e la furmaziun da lur uffants ed uschia pudair sustegnair quests en lur situaziun d'emprender.

- Tuts uffants duain dastgar emprender da conuscher la bilinguitad sco in enritgiment, independentamain da lur emprim linguatg.

- Tar ils uffants duai vegnir svegliada ina chapientscha linguistica avanzada che sa lascha cuntanscher be difficilmain cun ina scolaziun monolingua.

- La bilinguitad equilibrada cuntanschida a la fin dal temp da scola obligatori duai garantir bunas schanzas da furmaziun en in pajais pluriling als giuvenils.

En il center da la promoziun cun cleras intenziuns d'ina bilinguitad rumantsch - tudestga equilibrada stat era a Samedan il princip da l'immersiun sco en tuttas scolas da lingua rumantscha dal chantun Grischun. En il senn da quest princip vegnan dads ils roms d'instrucziun da princip en domaduas linguas (rumantsh e tudestg). Las differenzas principalas tranter il "model da Samedan" e tschellas scolas da lingua rumantscha èn tranter auter la proporziun da maschaida da las duas linguas sco er la purschida da mesiras da promoziun cun cleras intenziuns che stattan a disposiziun a Samedan a tuttas scolaras ed a tuts scolars.

Ils differents aspects da l'experiment da scola èn vegnids evaluads d'in team da scienziads da l'universitad da Friburg sut la batgetta da prof. Jean-Luc Gurtner.

Ils resultats ch'ins ha pudì rimnar durant la fasa experimentala effectiva dals onns 1996 fin 2000 èn da princip positivs. Però èsi er sa mussà cleramain che la midada d'ina scola populara rumantscha ch'è sa cumprovada enfin uss, medemamain bilingua (!) è da responsar be a cundiziuns ed a premissas fitg spezialas che ston vegnir scleridas ordavant en mintga singul cas (sco a Samedan) ed examinadas en detagl davart tut ils avantatgs ed ils dischavantatgs.

Scumond da publicaziun: mesemna, ils 12 da settember 2001, a las 11.00

Gremi: departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient

Funtauna: rg uffizi per las scolas popularas e las scolinas

Data: 12.09.2001