Messadi pertuccont ina contribuziun communala alla renovaziun generala dall'exposiziun permanenta dil Museum Regiunal Surselva (MRS)

Preziau signur president dil parlament

Stimadas parlamentarias, stimai parlamentaris

Il cussegl da fundaziun dil Museum Regiunal Surselva (MRS) ed il team dil museum han avon enzatgei formidabel. Cun il project «tipic Surselva» duei l'exposiziun permanenta vegnir renovada e modernisada fundamentalmein. Il project ei gia vegnius presentaus detagliadamein a caschun dalla sesida dil parlament communal dils 18 da fevrer 2025.

Il futur focussescha l'exposiziun permanenta pli fetg ils tratgs specifics dallas Surselva e metta ultra da quei igl accent sin cuntegns relevants cun in caracter unic ella cuntrada dils museums grischuns. L'exposiziun planisada cuntegn dapli elements activs e duei esser ton sco pusseivel inclusiva e senza barrieras. La modernisaziun dall'exposiziun permanenta ei in pass necessari per preparar il museum per igl avegnir e las pretensiuns midadas dil publicum, en special era d'ina generaziun pli giuvna.

Actualmein sesanfla il project «tipic Surselva» cun cuosts dad 1.1 miu. francs ella fasa da finanziaziun. Il cussegl da fundaziun ed il team dil museum quentan cun ina renovaziun duront ils meins d'atun e d'unviern 2025/2026 ed ina reavertura dil museum la stad 2026.

Situaziun da partenza

Il Museum Regiunal Surselva (MRS) sesemtga per igl avegnir

Avon quater onns ha il cussegl da fundaziun ed il team dil MRS priu il temps per in process strategic. Il museum ei vegnius analisaus integral ed ins ha definiu in «plan directiv» cun finamiras e mesiras concretas per renovar il MRS ils proxims tschun tochen diesch onns. Il concept directiv pil MRS tuna da niev sco suonda:

«Il Museum Regiunal Surselva ei il punct central dalla veta culturala a Glion ed ella Surselva. Sco casa per la historia e cultura dalla regiun eis el in liug per debattar e da resonanza egl oz per la historia da damaun. El agescha a moda cooperativa, participativa ed integrativa.»

Sin la via ad in menaschi da museum attractiv e professiunal ha il MRS:

investau resursas finanzialas e persunalas ell'elaboraziun scientifica, la documentaziun e digitalisaziun dalla collecziun da ferton 11'000 objects;

realisau il 2013 la construcziun d'in local per la protecziun dils beins culturals per il deposit professiunal dils beins rimnai;

renovau cumplettamein il 2018/2019 igl edifeci dil museum Casa Carniec ed installau in ascensur;

endrizzau il 2019 in café dil museum el curtgin;

scaffiu il 2021 la bar dil museum BARgia ella camona d'iert. La bar porscha als indigens e hosps in access nuncumplicau al museum e gida a render enconuschenta e francar meglier la casa e sia purschida al liug. La bar vegn duvrada a caschun d'occurrenzas culturalas dil museum ed ina gada al meins sco bar aviarta;

realisau il 2021 il process da strategia menziunau per orientar da niev il museum;

sviluppau e realisau il 2022 in concept d'acquist accessoric: Dapi lu san las localitads dil museum ed il curtgin vegnir reservadas cun aperitiv ed impuls culturals. Grazia al menaschi da bar ed all'affittaziun dallas localitads dil museum ha l'atgna rentabilitad dil museum saviu vegnir migliurada fermamein;

elaborau il 2022/2023 il concept da realisaziun per la nova exposiziun permanenta;

digitalisau il 2023 igl archiv voluminus e renovau l'infrastructura dad IT;

elaborau il 2024/2025 ina nova pagina d'internet, la quala vegn introducida la primavera 2025.

Grazia ad ina participaziun pli ferma gia tier il svilup d'exposiziuns temporaras e grazia alla cooperaziun cun autras partenarias d'occurrenzas ha il diember da visitadras e da visitaders saviu vegnir augmentaus considerablamein ils davos quater onns.

Sco davos punct suonda ussa igl endrizzament niev digl edifeci dil museum cun in'exposiziun permanenta surluvrada sco era – cumplementarmein – cun localitads concepidas da niev per l'utilisaziun multifuncziunala dalla casa.

Illustraziun 1: Visualisaziun dalla nov'exposiziun dil Museum Regiunal Surselva (MRS).

Project «tipic Surselva»: Renovaziun dall'exposiziun permanenta

«tipic Surselva» senumna il project per la renovaziun dall'exposiziun permanenta ed il num ei program: L'exposiziun permanenta vegn amplificada tematicamein e focussada pli fetg sin las particularitads dalla Surselva.

Il MRS ha mussau il temps vargau primarmein co ils carstgauns en Surselva han dumignau lur existenza en temps vargai, igl avegnir seposiziunescha il museum cun in profil pli rigurus sco museum regiunal ch'intermediescha la historia e la cultura dalla Surselva als indigens ed a jasters d'ordeifer. Novs temas ein per exempel il turissem, la migraziun/mobilitad, il lungatg e l'identitad, la musica ed en special il cant, il qual ei fetg impurtonts per la Surselva, la cardientscha ed il domini ni la catscha e la pesca. Las tematicas dall'agricultura e dall'economia d'alp sco era ils mistregns artisanals gaudan vinavon ina grond'impurtonza ell'exposiziun. Mo era cheu duei vegnir focussau igl avegnir pli fetg sin la Surselva. Tgei ein particularitads tipicas dall'agricultura en nossa regiun, tgei ein las sfidas specificas sco pur ni pura en nossa cuntrada? Co vegn l'agricultura d'alp e da nossa cuntrada a semidar il futur?

Ils singuls temas dalla nov'exposiziun permanenta ein vegni surdai en in proxim pass a persunas specialisadas, las qualas han scret in dossier cumplessiv davart il tema respectiv. Il cuntegn dils dossiers era la presentaziun dil stan actual dalla savida e dalla perscrutaziun tenor la litteratura corrispundenta sco era ina vasta collecziun da fontaunas (material fotografic e da film, archivs, eav.), per las qualas las persunas dil fatg han perscrutau divers archivs (culturals) cantunals e regiunals. In'ulteriura finamira dils dossiers ei stada da publicar tier mintga tema tgei puncts e tgei historias che ston exnum vegnir raquintadas ell'exposiziun.

Il 2023 ein ils dossiers vegni presentai e discutai a caschun d'ina retscha da referats cun discuors al podium. Ils resuns dil publicum e dils participonts al podium ein medemamein vegni integrai els dossiers, aschia che las exposituras ed ils expositurs han per mauns ina lavur da basa scientifica ed ordvart informativa per las singulas localitads dalla nov'exposiziun.

Era en vesta al temps vegn l'exposiziun extendida. Actualitad nescha, sche fatgs dad oz vegnan declarai sin basa dil svilup historic e las damondas agl avegnir astgan vegnir tschentadas il medem mument. Aschia vegn ina stanza da debatta e da resonanza creada, la quala sedrezza alla generaziun pli giuvna. Il futur vegn pia buca pli mussau exclusivamein la Surselva en temps vargau, denton adina puspei fatg la punt egl oz e tematisau eveniments e svilups actuals.

Il concept d'exposiziun ei vegnius presentaus detagliadamein a caschun dalla sesida dil parlament communal dils 19 da fevrer 2025. Perquei vegnan sequentamein mo las caracteristicas essenzialas dalla nov'exposiziun menziunadas.

la nov'exposiziun permanenta suonda in narrativ surordinau e satisfa ad aultas pretensiuns dalla scenografia e dall'intermediaziun;

la nov'exposiziun permanenta sa vegnir pertschevida en tut ils senns. Ella cuntegn oravontut dapli elements activs, sco scanners d'objects ni luvratoris activs;

in «fastitg per famiglias» sco purschida permanenta d'intermediaziun meina atras tut ils locals e temas dall'exposiziun permanenta;

tecnica da medias (audio e film) vegn mai duvrada sco agen intent e mo precautamein leu, nua ch'ella porta ina clara plivalur;

cuntegns digitalisai vegnan elavurai aschia ch'els san era vegnir publicai egl internet;

la bilinguitad sco tratg caracteristic central d'identitad dalla Surselva sereproducescha ella nov'exposiziun. Tut ils cuntegns vegnan intermediai en sursilvan e tudestg. Ils pli impurtonts cuntegns duein ultra da quei vegnir translatai en engles;

la nov'exposiziun permanenta vegn cumplettada cun temas alternonts dallas stagiuns ell'emprema alzada, ina tura da legns per affons atras l'entira casa sco era purschidas specificas per famiglias, gruppas, classas da scola e per persunas cun impediments.

Il mument separticipeschan rodund 4'000 persunas alla purschida culturala dil MRS. Ulteriuras 1'000 persunas separticipeschan ad in aperitiv ellas localitads dil museum el rom da fiastas privatas ni occurrenzas d'uniuns e/ni da fatschentas. Cun la nov'exposiziun spetga il MRS in augment dallas visetas culturalas dad oz 4'000 sin 7'000 persunas ad onn. Colligiadas cun la nov'exposiziun ein ultra da quei purschidas d'intermediaziun sco visetas cun guida e luvratoris per classas da scola, gruppas e famiglias. Quellas vegnan medemamein renovadas da principi (finanziaziun segirada sur cantun e fundaziuns). Cheu spetga il MRS silmeins il dubel dallas damondas d'entochen uss. Las spetgas sebasan sin cefras da cumparegliaziun da museums regiunals semeglionts suenter ina renovaziun.

Illustraziun 2: Affons visetan il MRS.	Illustraziun 3: Sboz dalla nov'inscenaziun.

Cuosts e plan da finanziaziun

En ina sesida dil cussegl da fundaziun extraordinaria dils 21 da fevrer 2025 ha il cussegl da fundaziun e la direcziun dil museum reduciu ils cuosts oriunds dil project «tipic Surselva» da CHF 1'426'848.00 sin CHF 1'100'000.00.

L'intensivaziun repetida dil cuntegn dil project e la reducziun dils cuosts han fatg bein al concept d'exposiziun. Ins ha discutau intensivamein davart ils singuls locals d'exposiziun e verificau in sbassament da lur cuosts. La premissa era che la qualitad dil project astga buca pitir. Pusseivladads da sbassar ils cuosts ein semussadas tier il diember da staziuns d'audio, tier la pagina d'internet e tier ils luvratoris activs (ils quals san vegnir finanziai autr'uisa).

Dils CHF 1'100'000.00 ein CHF 100'000.00 vegni deliberai dil cantun. Ensemen cun las atgnas prestaziuns e cun ils daners dil project rimnai entochen ussa munta il stan da finanziaziun il mument a CHF 790'000.00. Era la Surselva Turissem SA sustegn il project cun ina contribuziun considerabla da CHF 30'000.00. Ella sesida dil zercladur decida la conferenza da presidents davart ina contribuziun da CHF 30'000.00 al project.

Descripziun

Expensas

Entradas

Total cuosts da project

CHF	1'100'000.00

Contribuziun promoziun dalla cultura cantun GR

CHF	100'000.00

Contribuziun vischnaunca Ilanz/Glion

CHF	200'000.00

Contribuziun fundaziuns/fauturs/sponsurs

CHF	700'000.00

Atgnas prestaziuns MRS

CHF	100'000.00

CHF	1'100'000.00

CHF	1'100'000.00

Igl ei in grond giavisch dil cussegl da fundaziun e dalla direcziun dil museum da buc engreviar las finanzas dalla vischnaunca Ilanz/Glion memia fetg. Il process da strategia per orientar da niev il MRS, il concept executiv per la nov'exposiziun, la surdada dils dossiers tematics allas persunas specialisadas e la lavur da publicitad da tochen ussa han custau en tut CHF 147'000.00. Per quei intent ha il MRS buca dumandau la vischnaunca per sustegn. La finanziaziun da quels cuosts ei succedida cun in project separau davart il cantun e las fundaziuns.

Igl ei era stau impurtont al cussegl da fundaziun ed alla direcziun dil museum da contonscher igl emprem ina finanziaziun solida, avon che dumandar la vischnaunca per ina contribuziun. Cun la garanzia da vart dalla vischnaunca va la realisaziun dil project en ina vischinonza palpabla.

Ina casa ligiada al liug cun funcziuns vastas

Il MRS exista dapi gleiti 40 onns el marcau vegl da Glion. Las incumbensas principalas cumpeglian il rimnar, conservar, perscrutar ed intermediar beins culturals dalla Surselva. Ultra da quei ei il MRS dapi biars onns in garant per ina purschida culturala varionta e da qualitad el museum denton era el marcau vegl ed ella regiun.

Il MRS secapescha sco prestadra da survetschs en differents aspects. Il MRS ei per Ilanz/Glion in'impurtonta instituziun, cun la quala numerusas persunas ein colligiadas stretgamein.

Illustraziun 4: Hosps el curtgin dil museum.

Il Museum Regiunal Surselva (MRS) …

… porta glieud a Glion ed el marcau vegl

Rodund 5'000 persunas visetan mintg'onn il MRS, seigi quei sco publicum all'exposiziun permanenta ni temporara, sco visitadras e visitaders d'ina guida ni d'ina occurrenza ni sco hosps ad in'eveniment. Aunc buca dumbrai cheu ein ils hosps tier occurrenzas grondas sco per exempel il «Bundstag», la fiasta dil marcau da Glion «Städtlifest», il marcau d'advent e da vinars ni la «Märlistadt». Da quellas occurrenzas san las visitadras ed ils visitaders ir gratuitamein all'exposiziun e vegnan buca dumbrai. Era ils hosps dalla BARgia vegnan buca dumbrai.

… ei liug da sentupada el marcau vegl e dat veta ad el

Cun sias occurrenzas e la BARgia mensila ei il MRS sesviluppaus ad in liug viv da sentupada el marcau vegl da Glion.

… fa era cussegliaziun turistica

Ils hosps d'ordeifer vegnan cussegliai bein dil persunal dil museum en differents graus. Il museum ei pia era post d'informaziun per hosps tier damondas sco p. ex. nua ch'ins sa magliar e pernottar, nua che las proximas fatschentas sesanflan, tgei ch'ei dat schiglioc aunc da passentar ella regiun, eav.

… ei in liug impurtont d'emprender ordeifer la scola

Il MRS ei per 1'000 affons mintg'onn in impurtont liug per emprender ordeifer la scola. Il diember dallas classas da scola indigenas e dallas classas d'ordeifer, las qualas passentan lur vacanzas els centers da vacanzas vischinonts, ei circa tuttina gronds.

… integrescha e colligia carstgauns

Ton el MRS sco era ell'uniun da fauturs dil museum cun rodund 300 commembras e commembers segidan biars carstgauns activamein a caschun d'occurrenzas dil museum. A secund-indigens e nievdomiciliai gida la collaboraziun per s'integrar pli spert ed emprender d'enconuscher ils indigens. Era ils clients dalla clinica psichiatrica dil gi e dall'ARGO ein regularmein sin viseta el MRS e separticipeschan alla purschida culturala.

… generescha regularmein marketing dil liug

Per mintga nov'exposiziun, mintg'occurrenza e mintga purschida d'intermediaziun el MRS vegn fatg reclama sin differents canals, denter auter en newsletters, fegls sgulonts, placats, canals turistics, spediziun da Promopost, banners da via, eav. Ad onn cumparan ca. 40 communicaziuns e rapports da medias davart las activitads el MRS en gasettas, radio e televisiun. Il MRS generescha pia permanentamein reclama dil liug per Ilanz/Glion e la regiun.

… ei patruna

El MRS lavuran 15 collaboraturas e collaboraturs els secturs direcziun, administraziun, curatori, intermediaziun, affittaziun/aperitivs, survigilonza, recepziun, gruppa da pedels. Mintg'onn prestan in tochen dus umens giuvens dalla regiun lur survetsch civil el MRS.

… surdat incumbensas ad Ilanz/Glion ed ella regiun

Per la producziun dallas exposiziuns, per reparaturas e renovaziuns egl edifeci dil musseum denton era el sectur dall'administraziun, marketing, grafica ni scenografia ni per aperitivs vegnan menaschis, il commerci e prestaders da survetsch locals e regiunals risguardai. En quei connex vala el MRS la successiun tier la surdada d'incumbensas «local avon regiunal, regiunal avon surregiunal». Era per la producziun e la construcziun dalla nov'exposiziun permanenta vegnan numerusas incumbensas surdadas a menaschis locals e regiunals. Ils aults cuosts vegnan pia reinvestai per gronda part el liug.

… cultura ei la nova neiv

Hosps turistics dad oz vulan il program plein. Natira, pusseivladads da far sport, cultura e gastronomia s'audan ensemen tier in pachet vast, il qual vegn spitgaus e fatgs diever dils hosps dad oz. Il turissem cultural daventa era en nossa regiun adina pli impurtonts. Il futur sa Ilanz/Glion far puncts cun il Museum Regiunal Surselva.

Proposta

Sin fundament dallas explicaziuns precedentas fa la suprastonza communala las suandontas propostas al parlament communal:

d'entrar ella fatschenta;

da conceder ina contribuziun communala da CHF 200'000.00 per la renovaziun totala e modernisaziun dall'exposiziun el Museum Regiunal Surselva (MRS).

Ilanz/Glion, ils 25 da mars 2025	Suprastonza communala Ilanz/Glion

2

1