Zieva var trais ans lavuors da renovaziun vi da la Chesa Planta Suot a Zuoz, ho que do in gövgia üna pre-avertüra da l’Archiv Culturel d’Engiadin’Ota in sia nouva dmura. Pel grand di ho eir già la magiurited da las 2100 s-chaclas plain documainta chatto la via da Samedan a Zuoz. L’avertüra ufficiela es alura als 22 november 2024 e fin lo vessan alura auncha las ultimas lavurinas pitschnas d’esser finidas – e l’archiv vess lo già d’esser in plaina funcziun. Daspö il november 2022 es la Chesa Planta Suot a Zuoz delibereda da las puntinedas, glüscha in ün fras-ch mellan e spetta sün sia avertüra. La porta d’entreda provisorica dal fabricat ho però auncha i’ls seguaints passa ün an e mez tradieu cha que vain lavuro a l’intern da la chesa patriziela. Tenor l’architect respunsabel Urs Padrun s’ho l’edifizi preschanto düraunt la renovaziun scu «üna s-chacla da la pandora» – ün fat chi’d hegia pissero cha la data d’avertüra ho stuvieu gnir spusteda per var ün an causa las sfidas in connex cun la substanza istorica da la chesa. Als 1. Avuost 2024 d’eira que alura finelmaing uschè inavaunt e la porta originela da lain s’ho avierta per la prüma vouta al public per der ün sguard illas nouvas localiteds da l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota (ACEO). Ün rinch chi's serra Uschè ho var üna settauntina d’interessos e d’interessedas chatto lur via in gövgia bunura illa Chesa Planta Suot a Zuoz. I’l suler dal prüm plaun es cu prüm gnieu preschanto ün video chi’d ho do ün sguard inavous süllas lavuors da renovaziun e construcziun dal nouv archiv. Quel ho dalum sdasdo auncha da pü buonder tals preschaints cu cha’l prodot finel guardaro oura. «La memüergia istorica da l’Engiadin’Ota es hoz turneda in ün lö cun granda istorgia. Cò as rechattaiva pü bod eir l’archiv da la famiglia Planta e cun que cha vains hoz survgnieu la genealogia da la famiglia von Planta, s’ho eir serro in ün tschert sen ün rinch», ho dit Lucian Schucan, president da l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota. Magazin dal savair La genealogia insembel cun ün maz da clevs istorics ho surdo Conradin von Planta a Lucian Schucan. Scu cha’l rapreschantant da la famiglia von Planta – la quela es in possess da l’edifizi e chi’d ho eir contribuieu finanzielmaing al proget da renovaziun – ho accentuo a l’avertüra, saja que sto ün grand giavüsch da la famiglia cha’l stabilimaint hegia in futur ün adöver public. Uschè ho que do our da las anteriuras tschinch abitaziuns illa Chesa Planta Suot Zuoz be auncha duos abitaziuns e’l rest da l’edifizi sto a disposiziun a l’ACEO. Grazcha ulteriur sustegn da la Chüra da monumaints chantunela e federela, da la vschinauncha da Zuoz, diversas fundaziuns ed ün fundraising, haun eir pudieu gnir finanzios ils cuosts impü. Ils cuosts pel proget da renovaziun, cumprais las duos abitaziuns, d’eiran oriundamaing calculos cun 6,2 milliuns francs. Causa la substanza per part noscha da la chesa e l’incherimaint ho tuot il proget custieu a la fin var 9 milliuns francs. L’anteriur talvo – chi serviva scu magazin pel fain – sto uossa a disposiziun a l’ACEO scu magazin pel savair da l’Engiadin’Ota. Sün quatter plauns haun las var 2100 s-chaclas plain documainta istorica chatto ün nouv dachesa sün numerusas curunas da lain.Lo vegnan las archivalias tgnidas in salv suot cundiziuns optimelas, que chi nu d’eira dal tuot garantieu in l’anteriura dmura da l’ACEO. L’instituziun, chi’d es gnida fundeda l’an 1988, d’eira nempe fin uossa da chesa i’l murütsch pütöst ümid e fraid da la Chesa Planta a Samedan. Trais clevs Düraunt ils pleds d’avertüra s’ho eir drizzo il mneder da l’ACEO, Kurt Gritsch al public: «La clev es i’l focus dad hoz ed ella es eir in simbol da l’archiv. E que do trais clevs: üna chi maina i’l passo, üna clev i’l preschainta ed üna i’l futur.» Uschè caracterisescha el a Dora Lardelli (1953-2023) scu clev dal passo, chi’d ho fabricho sü l’ACEO e chi’d ho gieu l’ideja per la müdeda da Samedan a Zuoz. La clev dal preschaint es per Kurt Gritsch tuot la squedra da l’ACEO chi’d ho i’ls ultims ans pussibilito il svilup dal proget e chi’d ho i’ls ultims mais fat uorden e müdeda cun tuot la collecziun. E la clev i’l futur sajan las nouvas localiteds a Zuoz, chi spordschan las circunstanzas optimelas per pudair cha la memüergia culturela possa surviver. La fin da l’era da piunier L’accent da la squedra dal ACEO per las prosmas eivnas es sün drizzer aint e sortir la s-chaclas. Impü vegnan eir auncha tiers var 600 s-chaclas da l’Archiv da l’hotellaria Svizra, chi chattaro eir ün nouv dachesa suot il tet da la Chesa Planta Suot a Zuoz. Parallel vegna auncha finidas las ultimas lavuors vi da l’edifizi, uschè cha la nouva dmura da l’archiv culturel es pronta, drizzeda aint e già in plaina funcziun per l’avertüra ufficiela als 22 november 2024. «Cul di dad hoz es ida a fin l’era da pionier da l’ACEO ed uossa essans in üna era cha’ns pudains svilupper inavaunt», disch Lucian Schucan ed agiundscha: «Nus vulains inavaunt esser üna instituziun chi'd es cò per tuot l'Engiadina e chi’d ho illa nouvas localitieds a Zuoz eir survgnieu dapü pussibiliteds per intermedier e preschanter nossa memüergia culturela.» Il prüm sguard i’l nouv archiv culturel Illas ultimas eivnas haun la magiurited da las 2100 s-chaclas plain documainta da l‘Archiv culturel d’Engiadin’Ota (ACEO) fat müdeda da Samedan illa nouva dmura zuozingra. Lo es nempe düraunt ils ultims passa trais ans gnida renoveda la Chesa Planta Suot, inua cha l’ACEO ho sün quatter plauns survgnieu üna nouv dachesa cun megldras circunstanzas per preserver la memüergia culturela da l’Engiadin’Ota. In gövgia ho gieu lö üna pre-avertüra da l’ACEO, inua cha passa 70 persunas haun survgnieu la prüma invista illa Chesa Planta Suot. «Cul di dad hoz es ida a fin l’era da pionier da l’ACEO ed uossa essans in üna era cha’ns pudains svilupper inavaunt», ho dit Lucian Schucan, ​​​​​​​president da l’ACEO. L‘avertüra ufficiela es alura als 22 november 2022 e fin lo vess l’ACEO d’esser in plaina funziun a Zuoz. (fmr/cam) In gövgia bunura ho l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota aviert sias portas per cha’l public ho pudieu der ün prüm sguard in sieu nouv dacheasa. La magiurited da las var 2100 s-chacvlas cun documainta ho già fat müdeda da Samedan a Zuoz per l’avertüra in gövgia passeda. Ün sguard illas nouvas localiteds illa Chesa Planta Suot a Zuoz, chi’s rechattan per granda part in l’anteriur talvo. Sün quatter plauns da la Chesa Planta Suot as rechatta la nouva dmura da la memüergia culturela da l'Engiadin'Ota. Sün quatter plauns da la Chesa Planta Suot as rechatta la nouva dmura da la memüergia culturela da l'Engiadin'Ota. Conradin von Planta (schn.) düraunt la surdeda da las clevs e da la genealogia da la famiglia von Planta a Lucian Schucan.

Ün viandant da 79 ans es disgrazcho in sanda passeda sün üna senda alpina al Piz Ot sur Samedan. Que ho comunicho in dumengia la Pulizia chantunela. Il non d’eira in gita in quel territori cun sieus confamiliers. Tar la descensiun sülla senda alpina chaminaiva el a la fin da la gruppa, cun ün pô distanza dals oters. Scu cha la pulizia ho scrit illa comunicaziun, hegia la famiglia alura s’inachüerta tar la Botta Naira cha lur non manchaiva – els l’haun perque tschercho ed alura eir chatto. L’hom d’eira gnieu giò’d via ed es crudo var 25 meters illa profundited. Las squedras da salvamaint haun be pü pudieu salver mort il viandant. La Pulizia chantunela intercurescha uossa l’accidant. (cdm/fmr) In sanda passeda es mort ün viandant da 79 ans cun gnir giò dal Piz Ot sur Samedan.

Cha la forza per fer ir ün auto electric cuosta damain cha benzin u diesel, quelo es pel mumaint auncha evidaint. Ma scha’s stu charger l’auto electric i’l public as vegna confrunto cun ün marcho insurvisibel e fich grandas differenzas da predschs. Perche? Üna retschercha a Samedan in Engiadin’Ota. Arduond 80% da las transacziuns da charger ün auto electric capitan privat, stima l’organisaziun Swiss eMobility, chi’d es qualchosa scu ün’associaziun centrela per la mobilited electrica. «Da metter ad ir üna staziun da charger a chesa cuosta intuorn 2000 francs», declera Krispin Romang, il mneder da gestiun da Swiss eMobility. A chesa as discuorra, pel solit dal charger plaun cun üna prestaziun maximela da 22 kilowatts. Per metter ad ir üna staziun da charger i’l public as stöglia fer quint cun cuosts da püs 100 000 francs, tuot tenor l’infrastructura (per exaimpel ün chargeder svelt, cun üna prestaziun maximela da fin 350 kilowatt sün ün parcaregi dasper la autostreda), uschè Krispin Romang. E precis quels cuosts sun eir üna part chi faun oura las differenzas da predschs per charger i’l public. Oters facturs chi influenzeschan il predsch sun il scopo, dimena marketing u ün servezzan al cliaint u eir las cunvegnas ed ils contrats traunter ils furnituors da la forza electrica ed ils servezzans da las staziuns da charger. Marcho giuven e dinamic Eir scha la magiurited chargia a chesa u in büro, restan istess auncha bundant 20 pertschient, chi stöglian charger per via. Il marcho cun staziuns da charger es auncha fich giuven, dinamic e poch cler. Que perche cha que do bgers servezzans sün differents livels, chi calculeschan lur predschs suot cundiziuns variablas. E per fer gnir auncha ün pôin pü cumplicho: traunter la granda quantited da purteders da prestaziun do que differentas sorts dad abunamaints cun predschs pü favuraivels e differentas metodas da roaming (otras cundiziuns scha’s chargia in ün rait estra) per charger ün auto electric. Ün exaimpel: A Samedan illa chesa da parker dal Coop cuosta que 29 raps da charger ün kilowatt, tar il servezzan dad Energie 360°. Intaunt cha’s vo a fer las cumischiuns tal Coop as parca lo gratuit. Be güsta 170 meters inavaunt, illa chesa da parker Bellevue as peja 74 raps per ün kilowatt, tar il servezzan Plug’n Roll, chi tuocha a la Repower. La prüm’ura cha’s parca lo, es que eir gratuit, zieva as peja auncha il parcaregi. Tuot tenor inua cha’s chargia as peja eir auncha üna taxa iniziela, e tuot tenor quaunt lönch cha’s chargia e parca dvainta que alura eir adüna pü cher. Tenor Michael Bänziger, da la communicaziun da l’interpraisa Energie 360° possan els spordscher usché bunas cundiziuns grazcha ad ün partenedi cul Coop, chi vela per tuot la Svizra. Thomas Grond, il mneder da la communicaziun da l’interpraisa Repower declera eir scu cha lur predsch as metta insembel: «Que nu dependa be da la forza electrica chi vain our dal büschen. Que dependa impustüt eir dals cuosts cha que ho vulieu per metter ad ir la staziun da charger, inua cha quella sto e cun che scopo ch’üna interpraisa metta a disposiziun uschè üna staziun da charger.» Cha que detta tschertas butias, restorants ed hotels chi spordschan a lur cliaints da charger gratuit cun l’idea chi vegna per la peja consümo u cumpro dapü. E da l’otra vart detta que però staziuns da charger, per exaimpel davaunt büros chi füssan pensedas per lavuraints – chi chargian natürelmaing per ün predsch pü favuraivel – e main per glieud estra. «Cler es però, cha cun quistas staziuns da charger autos electrics nun ho auncha üngün fat ün grand guadagn», declera Thomas Grond. Tar la Repower es la part da l’affer aunch’adüna minimela, congualeda culla producziun e la vendita da la forza electrica. 20 apps da congualer Thomas Grond e Krispin Romang chi viagian dal rest eir privat cun autos electrics, relativeschan la situaziun e decleran, cha scu manaschunz dad ün auto electric s’adüsa landervi da stüdger ouravaunt inua cha’s passa ed alura da congualer inua cha que fetscha sen da charger l’auto. «Pü svelt cha que stu ir, e dapü cuosta que», uschè Krispin Romang. Ma cha que saja dal rest eir tar il Benzin ed il Diesel uschè: chi chi stu ir a tanker dasper l’autostreda peja suvenz bger dapü. Thomas Grond do tiers ch’el hegia installo passa 20 applicaziuns sül telefonin, per pudair charger il pü favuraivel dapertuot inua ch’el vo. «Que do üna staziun giò l’Italia, inua ch’eau pej il pü poch cun ün’abunamaint dad ün servezzan tudas-ch. Cul temp as so, inua cha’s passa ed inua cha’s ho temp da charger. Que es ün adüs.» Pel mumaint saja que schont auncha magari difficil dad incler quista dinamica, do eir Krispin Romang tiers. Impustüt perche cha’ls differents models dad abunamaints tiran pütöst adimmaint al marcho dals telefonins. «Nus spettains cha’l marcho as armonisescha bainbod e cha que dvainta pü survisibel pels consüment. Swiss eMobility lavura actuelmaing vi dad üna charta da predschs, inua cha las transacziuns da charger sun visiblas», declera Krispin Romang. Que vess da alura eir da sustegner ils consüments pertuchand la transparenza dals predschs. Supplementermaing es la Swiss eMobility landervi da metter ad ir ün standard da la branscha, scu cha’l mneder da gestiun Krispin Romang declera: «Pel mumaint vela quel però be scu cussagliaziun e nun es auncha impegnativ.» La Repower ed Energie 360° faun dal rest, scu eir üna pruna otras interpraisas dad energia e forza electrica, part da l’organisaziun e sustegnan l’idea da Swiss eMobility dad installer ün standard per la branscha. Staziun da charger autos electrics da la firma Plug’n Roll, chi tuocha a la Repower.

La settevla ediziun da l’Openair Cavaglia ho la fin d’eivna passeda pissero cha passa 500 persunas haun chatto lur via sülla planüra traunter il Pass dal Bernina e’l Puschlev. Düraunt trais dis haun ils partecipants e las partecipantas pudieu giodair numerus concerts, workshops, jam sessions e la chadafö pus-chavina. Il clima crüj e fich variant, chi’s svilupa i’ls ots dal massiv dal Bernina, ho managio bain cun l’Openair Cavaglia la fin d’eivna passeda. Zieva ün cuort e ferm temporel in venderdi zievamezdi, nu sun rivedas pü üngünas nüvlunas grischas sur il Piz Palü e l’Alp Grüm giò sülla planüra da Cavaglia. La settevla ediziun da l’openair pus-chavin ho gieu lö cun bger sulagl e temperaturas amablas pels campeders, chi haun pernotto in tendas lung per l’ovel Cavagliasch ed in ün god prüvo. Ün retuorn da vistas cuntschaintas «In venderdi vaivans var 350 persunas chi haun visito ils concerts la saira, in sanda d’eiran passa 500 persunas sün l’areal da festa. Cun que d‘eirans fich cuntaints», disch Marco Baumann, co-organisatur da l’Openair Cavaglia. El es eir ün commember da la societed «I cinque Soci Spars», chi’d ho fundo l’openair dal 2017, e tenor Marco Baumann saja la cifra dals partecipants resteda constanta düraunt ils ultims ans. Pels organisatuors nu saja que perque be bel d’avair pudieu etablir quista occurrenza, dimpersè eir cha bgeras vistas cuntschaintas tuornan minch’an inavous al Cavaglia. «Na be indigens dal Puschlev, dimpersè eir divers Engiadinais chattan adüna darcho lur via inavous sur il Pass dal Bernina a l’openair, que ans fo grand plaschair», agiundscha Marco Baumann. Concerts e jamsessions Per l’ochevla ediziun da l’Openair Cavaglia haun «I cinque soci spars» miss insembel ün program musical variand. Da la band indigen Tamara – chi consista da quatter rockers pü vegls, ma auncha giuvens in lur cours – sur la band tessinaisa Bumbleebees cun sieu dream pop fin a musica da folk francesa cun cun Anna Graham – ils bundant 20 concerts da l’Openair Cavaglia haun pissero per üna’atmosfera da vaglia. Ün dals highlights d’eira sainz’oter la band Skulla da Torino, chi’d ho persvas causa la musicalited dal chantadur Fabrizio Scolletta. Sper il chaunt, ho el eir suno ghitarra ed üna sort flötina ed ho transferieu il public – cun sias melodias melanconicas, ma fich vivas – in ün temp nostalgic. Pel trattamaint musical zieva mezzanot e’ls concerts ho eir pissero il public svess düraunt las tradiziunelas jamsessions. Cun sustegn dals musicants da las bands ho minch’ün pudieu musser tuot sieu savair vi dals tschinch instrumaints. Fin zieva la bunura las 4.00 es uschè gnieu fat musica insembel, intaunt cha’ls amatuors da la musica electronica haun pudieu suter in üna tenda fin cha’l sulagl es alvo. Rapreschanter il Puschlev «Siand cha divers commembers da nossa societed sun gnieus genituors, vainsa per quist an eir introdüt ün program per iffaunts, chi’d es gnieu fich stimo da las diversas famiglias», disch Marco Baumann. Intaunt cha’ls pü giuvens partecipants da l’openair haun pudieu fer chadainsa, zambrager figürinas our da pasta da sel u pittürer, s’haun ils creschieus eir pudieu allegrer d’ün program accumpagnant cun divers workshops d’art, chaunt e musica. L’Openair Cavaglia ho eir preschanto tuot la variaziun culinarica dal Puschlev cun prodots e pasts regiunels e que da capunets, biera e vin indigen fin al gelato artigianale. «Per nus esa eir adüna sto fich important da rapreschanter il Puschlev cun la spüerta gastronomica. Sper il sustegn dals 100 agüdaunts davous las culissas, pisseran eir bgers pitschens donatuors cha quista occurrenza possa insomma avair lö minch’an», disch Marco Baumann ed agiundscha: «Perque es que fich bel cha bgers da la val haun cret e crajan inavaunt vi da nos openair.» Ün sguard illa tenda da musica electronica, inua cha que es gnieu suto fin cha'l sulagl es alvo. La chantadura francesa Anna Graham ho do ün'invista illa musica da folk francesa. La band Skulla da Torino cun lur chantadur Fabrizio Scolletta ho transferieu il public in ün'atmosefra nostalgica cun bgera virtuosited. L'Openair Cavaglia, chi'd ho gieu lö per la settevla vouta, ho attrat passa 500 persunas quista fin d'eivna,

Quista fin d’eivna invida la Chesa Planta Samedan al Grand bal da cumpagnia, chi preschainta la musica rumauntscha in tuot sias variaziuns. In venderdi saira, ils 9 avuost 2024, e tuotta sanda, ils 10 avuost 2024, onuerescha la Chesa Planta Samedan a musicistas rumauntschas e musicists rumauntschs chi sun dachesa sün palcs locals, naziunels ed internaziunels. Scu cha la Chesa Planta Samedan scriva in üna comunicaziun, faun il cumanzamaint Cinzia e sia band in venderdi saira a las 19.30 sülla granda plazza davaunt la Chesa Planta. As tratta d’üna co-producziun cun la seria da musica «Back to the roots». L’entreda pel concert da venderdi es libra e vain offerta da Cultura Samedan e da la Fundaziun de Planta Samedan. Tuotta di be musica rumauntscha In sanda, a las 11.00, do Prefix, la band da rock da l’Engiadin’Ota, il pretact. A segua il chantautur da Scuol Cha da Fö a las 12.45. Curdin Nicolay e sia band dal di cun Valeria Zangger, Andi Gemassmer e Chasper Valentin cuntinuan a partir da las 14.30. In seguit chauntan ils duos musicists da la Surselva Ursina Giger e Pascal Gamboni, accumpagnos da Florian Egli, in lur furmaziun «Ursina & Pascal Gamboni Trio». Zieva üna posa e zieva cha’l sain da baselgia da Samedan ho cumpletto il di cun sia melodia, seguan a las 18.15 il Samedrin Pius Baumgartner e Francis Coletta da Marsiglia. Il concert da Martina Linn ho lö a las 19.45, intaunt cha’l Trio Giarsun conclüda il di cul grand bal da cumpagnia a partir da las 21.00. La bar da cafè es avierta tuotta di e vers saira s’ho eir la pussibilited da manger üna bucheda choda. (cdm/fmr) Il bigliet dal di per la sanda cuosta 85 francs, singulas entredas s’amuntan a 25 francs. Da bell’ora haun ils concerts lö i’l liber, da trid’ora in chesa. Per ulteriuras infurmaziuns as po contacter la Chesa Planta Samedan: 081 852 12 72 u info@chesaplana.ch.

Da quista gövgia fin in dumengia es la 54evla ediziun dal Concours Hippique a Zuoz. Il turnier d’ir a sella sur obstaculs es intaunt il pü grand da sieu gener in Grischun ed ho già passa 1200 annunzchas. Daspö set ans vain l’occurrenza da chavalger organiseda da Ladina Tarnuzzer, chi nun es be grazcha al Concours dvanteda üna dretta Zuozingra. Cur cha Ladina Tarnuzzer ho surpiglio la respunsabilited pel Concours Hippique a Zuoz l’an 2017, nu d’eira que la prüma vouta ch’ella es steda a la cumpetiziun da chavalger sur obstaculs. «Per me d’eira que già da matta adüna ün highlight da l’an da gnir culs giasts da l’hotel giò a Zuoz e visiter il Concours. Lo nu’m vessi però mê pudieu imaginer ch’eau füss svess üna vouta a la testa da quist event», s’algorda la figlia d’hoteliers, chi’d es creschida sü a Samedan. Insembel cun sia squedra indigena da passa 50 agüdaunts ed agüdauntas es la presidenta dal comitè d’organisaziun daspö lündeschdi avaunt ün’eivna a fabricher sü tuot l’infrastructura per la 54 ediziun dal Concours Hippique (guarda boxa). ​A partir da quista gövgia fin dumengia es que darcho uschè inavaunt e la preda a immez la plazza da golf a Zuoz dvainta darcho il «Mecca» per chavalgiaunts e chavalgiauntas da tuot la Svizra. Il sablun es bger pü resistent a l’ora Düraunt la visita da la FMR sün l’areal in mardi passo d’eira la magiurited da l’infrastructura già missa ad ir, uschè cha’ls prüms chavalgiaunts sun già stos a fer lur girs sülla plazza dal Concours. Fin dal 2016 vaiva la cumpetiziun da chavalger auncha lö sün l’erva e la plazza d’eira prepareda cun drenaschas per l’ova. A partir da quel an vain però per mincha ediziun missa ad ir üna plazza da sablun. «Il sablun ho l’avantag cha la plazza tegna bger pü lönch scha que plouva e’ls chavals nun haun neir da purter rampuns», declera Ladina Tarnuzzer. Per realiser il plazzel da turnier sun perque gnieus mnos var 600 meters cubics sablun sülla preda, il quêl es gnieu plazzo sün ün fundamaint da plattas da plastic. Zieva cha’l sablun es gnieu bagno intensivmaing, ho üna speciela maschina cun fresa, chi lavura cun ün’imsüraziun da laser, plano la plazza sül listess livel. Intaunt üna dretta Zuozingra Il Concours sto suot il patrunedi da la Societed da chavallaria e d’ir a sella Engiadina Zuoz, chi’d ho eir organiso l’event fin avaunt ses ans. Daspö la müdeda dal pro sül sablun, es l’occurrenza però gnida uschè granda, ch’ella vain intaunt organiseda cun sustegn da la vschinauncha da Zuoz. Quella es cun üna contribuziun finanziela da arduond 100 000 francs eir il pü grand sponsur dal Concours. «Eau nu fatsch que be causa l’interess per l’ir a sella e l’event scu tel – eau vuless eir der inavous qualchosa a Zuoz, siand cha’l cumün m’es propi creschieu a cour», uschè la chavalgiaunta da hobi, chi’d es eir svess il temp liber in gir a sella ed intaunt dvanteda üna dretta Zuozingra. Zieva ils prüms contacts cun Zuoz scu matta causa il Concours, ho Ladina Tarnuzzer frequento il Lyceum Alpinum ed uschè passanto bger temp da sia giuventüna a Zuoz. Zieva la Scoula d’hotellaria e servezzans in divers hotels, es ella turneda dal 2004 inavous a Zuoz aint in l’Hotel Castell per nouv ans in diversas funcziuns. Düraunt ils ultims duos ans e mez ho ella eir mno l’hotel da quatter stailas scu directura. Daspö il 2015 es Ladina Tarnuzzer la mnedra da l’hotellaria e gastronomia i’l Lyceum Alpinum. 20 clausuras in tschinch categorias Fin in mardi passo vaiva il Concours Hippique passa 1200 annunzchas per las 20 uschènumnedas clausuras. Quellas sun spartidas sü in tschinch categorias d’otezza – da 90 cm fin 135 cm – e düraunt ils quatter dis vain cumbattieu fand ün percuors in quellas categorias da la bunura las 7.00 fin la saira las 7.00.Tenor Ladina Tarnuzzer saja il Concours fich stimo tals partecipants, chi cumbineschan la cumpetiziun güsta cun ün’eivna vacanzas in Engiadina e que hegia eir bgeras famiglias chi vegnan perque a Zuoz. Uschè sun eir gnidas missas ad ir ses grandas tendas da stalla, inua cha passa 300 chavals chattan üna dmura temporara a Zuoz. «Ulteriurs chavals sun eir allogios tar divers purs illa regiun. Ma na be quels, dimpersè tuot La Plaiv profitescha dal Concours, ed eir ils hotels sun quasi cumplettamaing occupos düraunt quists quatter dis», uschè Ladina Tarnuzzer. Eir scha quists dis extraordinaris significhan ün grand travasch i’l cumün da Zuoz, s’allegran eir ils indigens sülla pü granda occurrenza da l’an in cumün. La granda festa in venderdi saira güst dasper l’areal da turnier es intaunt eir ün punct fix in l’agenda dals Zuozingers. Il highlight pels chavalgiaunts saro però il Grand Premi da la vschinauncha da Zuoz, per il quel vain cumbattieu in dumengia zievamezdi e chi’d es eir il punct finel da la 54evla ediziun dal Concours Hippique Zuoz. Da 25 sün 1400 partecipants Cumanzo cul Concours Hippique vaiva üna squedra dals Dragoners da Zuoz, dimena commembers da la chavallaria dal militer svizzer. Quels vaivan miss in pè dal 1970 ün trenamaint pels chavals da militer e cumanzo ün turnier traunter amihs. Tar la prüma ediziun dal Concours Hippique as vaivan auncha partecipos 25 chavalgiaunts. Intaunt as paun parteciper fin a 1400 persunas a la cumpetiziun da chavalger sur obstaculs in tschinch categorias. Il Concours Hippique es intaunt il pü grand da sia gener in Grischun ed attira minch’an schurmas d’aspectatuors sül plazzel da turnier. Que’s tratta da la pü granda occurrenza a Zuoz e sper il Festival da Jazz da la pü granda occurrenza da sted in Engiadina. Il Concours sto suot il patrunedi da la Societed da chavallaria e d’ir a sella Engiadina Zuoz e vain daspö set ans organiso da Ladina Tarnuzzer. (fmr/cam) Ün sguard in üna da las ses tendas da stalla, inua cha passa 300 chavals chattan üna dmura temporera a Zuoz. Düraunt quatter dis cumbattan passa 1200 chavalgiaunts in 20 categorias sün plazzel da sablun. In mardi maunchaivan be auncha ils obstaculs e'ls indrizs pels percuors, il rest da ö'infrastructura d'eira in funcziun. Già daspö principi da quist'eivna d'eiran ils prüms chavalgiaunts in gir a fer lur rundas sül sablun. Il Concours Hippique a Zuoz es la pü granda occurrenza da sieu gener in Grischun. Bgers chavalgiaunts cumbinan il turnier a Zuoz cun ün'eivna vacanzas in Engiadina. Il plazzel da turnier a Zuoz, chi'd es gnieu preparo cun bundant 600 meters cubic sablun. La presidenta dal comitè d'organisaziun dal Concours Hippique Zuoz, Ladina Tarnuzzer. La presidenta dal comitè d'organisaziun dal Concours Hippique Zuoz, Ladina Tarnuzzer.

Il marculdi passo sun quatter alpinists gnieus surprais d’ün temporel i’l territori dal Bernina. Duos persunas sun gnidas tuchedas da sajettas. Ün pêr d’eira in muntagna cun sia figlia e l’ami da quella in marculdi intuorn las 13.00 i’l territori dal Bernina a Puntraschigna cur ch’ün temporel ho cumanzo. L’ami da 26 ans es gnieu tucho d’üna sajetta ed es crudo giò arduond desch meters. El s’ho ferieu da maniera mez greiva. Cur cha la figlia da 25 ans ho vulieu alarmer il salvamaint es sieu telefon eir gnieu tucho d’üna sajetta. Ella es per furtüna gnida ferida be leivamaing. Il pêr giuven es tenor üna comunicaziun da la Pulizia chantunela dal Grischun gnieu salvo d’ün elicopter da la Rega cun sustegn d’ün elicopter da specialists da salvamaint e gnieu svulo in l’ospidel a Turich. Ils genituors ed ün ulteriur pêr chi’s rechattaiva in vicinanza sun gnieus evacuos da la Heli Bernina SA e svulos al parkegi Morteratsch. La pulizia alpina da la Pulizia chantunela dal Grischun sclarescha las circunstanzas da quist evenimaint. (cdm/fmr) Ün elicopter da specialists da salvamaint ho sustgnieu la Rega cun salver il pêr giuven. (Foto simbolica)

Il romanist ed intermediatur da cultura Chasper Pult discuorra prosma sanda a Segl cun Bernard Cathomas, l’anteriur secretari generel da la Lia Rumantscha chi ho sviluppo il principi dals ans 1980 la visiun pella lingua standardiseda rumauntsch grischun e s’ho ingascho sur ans per la realiser. In sieu cudesch cumparieu d’incuort «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt – Plädoyer für Rumantsch Grischun» fo el ün bilauntsch sur quatter decennis. In sanda discuorra el cu cha’l proget es gnieu lantscho e dal sü e giò düraunt ils ans. Es rumauntsch grischun hoz relevant pella Rumantschia u auncha adüna ün monster? La sfida d’üna lingua scritta cumünaivla rumauntscha as muossa fin hoz e nu pertuocha be a las Rumauntschas ed als Rumauntschs. Ella interessa a tuot quels chi s’occupan cun linguas, lur svilup e lur valur pella cumünaunza e per mincha singula persuna. (cdm/fmr) In sanda, ils 10 avuost 2024, a las 18.00, ho lö il discuors da Bernard Cathomas cun Chasper Pult in l’Hotel Waldhaus a Segl Maria. Annunzcha giavüscheda per telefon 081 838 51 00 u per e-mail mail@waldhaus-sils.ch.

La staziun da Puntraschigna es il lö d’arriv principel ed ün center important pel trafic public e per activiteds dal temp liber e da la recreaziun locala. In quist territori do que potenziel per ün svilup da l’architectura locala e per spazi abitabel e da misteraunza. Perque ho la vschinauncha da Puntraschigna lantscho insembel culla RhB Immobilien SA e culla Fundaziun svizra pel turissem sociel trais concurrenzas d’ideas. Üna pella restructuraziun da l’areal da la staziun ed ün nouv albierg da giuventüna, il proget per chesas d’abiter Prasüras e l’arena da sport Cuntschett. Ils resultats dals prüms duos progets sun uossa cò e vegnan exponieus publicamaing l’eivna chi vain. Las evaluaziuns da l’arena da sport vegnan spettedas pella fin da l’an. (cdm/fmr) In venderdi, ils 16 avuost 2024, a partir da las 19.00 es l’avertüra da l’exposiziun cun explicaziun dals progets e cun aperitiv i’l center cumünel e da congress Rondo. Eir in sanda, ils 17 ed in dumengia, ils 18 avuost da las 8.30 fin a las 12.00 e da las 15.00 fin a las 18.00 po l’exposiziun gnir visiteda. Ils progets A (mellan) e B (cotschen) vegnan exponieus publicamaing.

L’anteriur editur da la revista «Hochparterre» Köbi Gantenbein ho publicho in gün da quist an il cudesch «Bilderschatz und Sterngewölbe». Quell’ouvra tratta tuot las 30 baselgias scu eir ün chastè in Engiadina Bassa e do ün’invista in interessantas anecdotas e persunaliteds intuorn quists edifizis sacrels. Cur cha Köbi Gantenbein – co-fundatur ed anteriur editur da la revista per architectura, planisaziun ed design «Hochparterre» – ho do giò la bachetta in mauns pü giuvens, al haun sieus collavuratuors dal 2022 fat ün regal da cumgio e d’ingrazchamaint pü speciel: Els haun do a lur anteriur schef la pussibilited da scriver e publicher ün cudesch davart ün tema ch’el po tscherner svess. Uschè es naschieu e cumparieu la fin da gün 2024 illa chasa editura «Edition Hochparterre» il cudesch tudas-ch «Bilderschatz und Sterngewölbe» – ün’ouvra chi tratta tuot las 30 baselgias in Engiadina Bassa e’l Chastè da Tarasp. Chi chi fo quint cun ün cudesch süt cun bgera terminologia tecnica davart vouts ed affras-chs, quel e quella saron però dischillus tar quist ouvra. «Bilderschatz und Sterngewölbe» as preschainta sün sias 200 paginas pütöst scu üna spassageda u guida da baselgia a baselgia, chi preschainta tar mincha edifizi ün’istorgia, persunaliteds u anecdota insolita. Gitas da baselgias Scu cha Köbi Gantenbein scriva illa prefaziun dal cudesch, saja el suvenz «insembel cun sia duonna ün viandant; üngüna baselgia nu laschainsa suletta a l’ur da la via; zieva l’inspecziun da l’art, tschantainsa sül baunch (…) e chantainsa la chanzun ‹Der Mond ist aufgegangen› a duos vuschs». Causa quista fascinaziun per baselgias ho Köbi Gantenbein traunter il 2013 e’l 2024 eir invido insembel cun duos musicants a gitas da baselgias in Engiadina Bassa. Düraunt quists ündesch ans ho l’autur fat mincha sted üna etappa a val da Zernez in direcziun da Martina, ed uschè ho’l imprains a cugnuoscher quists edifizis sacrels e lur istorgias. Scu sociolog guarda Gantenbein tar mincha baselgia davous​ la müraglia da l’istorgia da construcziun scu eir davous las culissas istoricas e tschercha tar mincha baselgia üna «ingredienza» particulera. «La pü curiusa baselgia dal Grischun» Sper las diversas baselgias refurmedas cuntschaintas e main cuntschaintas, as dedichescha Köbi Gantenbein in sia ouvra eir a las baselgias catolicas, chi sun – cun l’excepziun da Tarasp – pür gnidas fabrichedas i’l decuors dal 19evel e 20evel tschientiner. Saja que a Zernez, Susch, Ardez, Scuol u eir a Martina, ils edifizis sacrels catolics in Engiadina Bassa haun tuots ün’istorgia pütöst strauna. Traunter oter scriva l’autur dal di plain furtüna da l’uvas-ch Georgius Schmid von Grüneck (1851-1932) cur ch’el ho pudieu inaugurer dal 1928 üna baselgia catolica a Zernez passa 375 ans zieva l’ultima messa in cumün. E la baselgia catolica a Martina vain classificheda da Köbi Gantenbein scu «la pü curiusa baselgia dal Grischun». Cun sieu plaun terrain ot e las grandas fnestras algorda l’ultima baselgia da l’Engiadina a l’autur dal cudesch ad üna fabrica da textilias. Bun cumpagn per metter in buscha Saja que las fotografias chi muossan las baselgias u detagls d’art – ma eir las impreschiuns imposantas da la cuntredgia misteriusa da l’Engiadina Bassa traunter las singulas baselgias – las ouvras dal fotograf Ralph Feiner ​da Malans accentueschan il sentimaint da propi fer üna spassageda da edifizi ad edifizi. Insembel cun ün titul captivant, cha l’autur ho do a mincha baselgia e sia istorgia, animescha il cudesch adüna da ler inavaunt. Las istorgias dal temp medievel fin i’l 20 tschientiner sun taunt diversas scu eir il stil da raquinter da l’autur, chi dedichescha a mincha edifizi üna fin quatter paginas. Singuls fats istorics nu sun però adüna dal tuot güsts. P.ex. tira l’autur il cunfin idiomatic traunter il vallader e’l puter già tar la Punt Ota, eir scha quel füss pütöst zieva Brail. Dimena que’s vess pudieu dir cha que’s tratta tar Brail d’ün cumün transitoric a reguard ils idioms. Köbi Gantenbein scriva eir cha Durich Chiampell hegia creo cun «Judith e Holofernes» dal 1554 il prüm teater rumauntsch. Que’s tratta però pütöst dal prüm teater vallader, siand cha Gian Travers vaiva scrit e rapreschanto dal 1534 cun «La histoargia da Joseph» 20 ans avaunt Chiampell il prüm teater per rumauntsch. Il cudesch nu’s preschainta cun sieu design e la liadüra in stoffa blova be bain in üna stüva sün ün curuna – cun sieu format in A5 as tratta que d’ün bun cumpagn per metter in buscha e svess ir a scuvrir ils edifizis in gita da baselgia a baselgia e chanter lo «Der Mond ist augfgegangen». Cun «Bilderschatz und Sterngewölbe» do Köbi Gantenbein ün’invista in sias paschiuns scu architectura, istorgia, sociologia e design e lascha cumparair tal lectur ün egen «s-chazi da purtrets» legiand quist’ouvra. Il cudesch «Bilderschatz und Sterngewölbe» da Köbi Gantenbein, chi’d es cumparieu quist gün tar la chesa editura Edition Hochparterre. Il cor illa baselgia da Lavin. Ün sguard illa baselgia da Lavin, inua chi’d ho eir gie lö da vernissascha dal cudesch «Bilderschatz und Sterngewölbe» in gün 2024. Köbi Gantenbein, l’autur dal cudesch chi preschainta tuot ils edifizis sacrels in Engiadina Bassa.

Ün alpinist da 22 ans da la Bulgaria es crudo in gövgia passeda in üna sfessa dal vadret in vicinanza dal Piz Bernina, ed el s’ho ferieu greivamaing. Que ho la Pulizia chantunela scrit in üna comunicaziun da quista fin d’eivna. Tenor las indicaziuns in quella comunicaziun vaivan oters alpinists pudieu observer cu cha l’alpinist bulgar d’eira sglischo in üna sfessa sper il spih La Spedla (Spallagrat) sün bod 4000 m s.m. Ed els haun alura alarmo il salvamaint da la Rega. Insembel cun la crew haun els pudieu salver l’alpinist. Il greiv blesso es gnieu svulo a l’Ospidel chantunel dal Grischun a Cuira. La Pulizia chantunela e la Pulizia alpina examinaregian uossa las circunstanzas da quist accidaint, ho fat a savair la pulizia. (cdm/fmr) Al spih La Spedla, al süd dal Piz Bernina, es ün alpinist bulgar crudo in gövgia passeda in üna sfessa dal vadret.

Sülla via dal Bernina zieva Puntraschigna ho que do in sanda aunzmezdi üna collisiun traunter ün auto da persunas ed ün töf. Ün motociclist austriac da 58 ans s’hegia blesso mez greiv, ho scrit in dumengia la Pulizia chantunela dal Grischun in üna comunicaziun. La collisiun saja capiteda a Pro Nouv, in direcziun dal Bernina Ospiz, inua cha’l motociclist vulaiva surpasser l’auto davaunt el. L’automobilist hegia al listess mumaint vulieu surpasser l’auto davaunt el, uschè cha’ls duos veiculs sun collidos. La pulizia ha stuvieu serrer in sanda aunzmezdi ün mumaint la via, fin cha’l lö d’accidaint es darcho gnieu do liber. (cdm/fmr) Il töf invout i’l accidaint da sanda passeda a Pro Nouv, sülla via dal Bernina. Foto Pulizia chantunela

Il giubileum da 25 ans opera in Engiadina e tschinch ans «Opera Engiadina» vain celebro quista sted ed utuon cun ün festival d’opera a Puntraschigna d’avuost fin in october. Daspö cha’l nouv intendant Claudio Danuser ho surpiglio la bachetta da l’organisaziun, as preschainta quella in ün nouv vstieu rumauntsch – rapreschantant töchs da renom, chi vegnan inscenos cun ün connex regiunel. A la derniera da l’opera «I Due Foscari» i’l Maloja Palace l’an 2019 d’eira l’avegnir da l’Opera San Murezzan magari intschert. Zieva 20 ans rapreschantaziuns da diversas grandas operas – chi’d haun giuvo cun success in grand-hotels da Puntraschigna fin sü Malögia – guardaiva que oura scu scha que füss steda dal 2019 l’ultima rapreschantaziun d’opera i’l format cuntschaint. «Eau sun alura gnieu in discussiun cun l’anteriur intendant e possessur, Martin Grossmann, chi tscherchaiva üna successiun. Eau d’he alura gieu l’ideja ch’eau pudess pruver da der nouva vita a l’Opera San Murezzan – però cun ün nouv concept ed ün nouv nom», disch Claudio Danuser . Que al es eir reuschieu ed uschè ho el alura surpiglio l’organisaziun avaunt tschinch ans scu intendant e la ho transfurmeda da l’Opera San Murezzan in l’Opera Engiadina. Il dirigent, chantadur e scienzio da musica – chi’d es creschieu sü ed abita giò la Bassa – ho causa sieus rischs a Puntraschigna mno avaunt tschinch ans l’opera illa vschinauncha al pè dal Bernina. Uschè cha Puntraschigna as nomna intaunt «la vschinauncha d’opera in Engiadina». Lo vain quist an festagio il giubileum dobel da 25 ans opera in Engiadina e tschinch ans Opera Engiadina cun ün festival d’opera (guarda boxa), chi’d ho cumanzo als 8 avuost e düra fin als 6 october 2024. Ün retuorn a Puntraschigna «Cun que cha l’opera es turneda inavous a Puntraschigna, s’ho eir serro in ün tschert sen ün rinch. Perche cha la prüma ediziun da l’opera in Engiadina avaunt 25 ans ho eir gieu lö cò a Puntraschigna», declera Claudio Danuser. Cha’l retuorn da l’opera illa vschinauncha a la sortida da la Val Roseg saja be sto pussibel, causa cha la suprastanza cumünela da Puntraschigna hegia da prüm innò sustgnieu l’ideja d’üna nouva opera engiadinaisa, uschè l’intendant. Cun rapreschantaziuns d’operas rumauntschas – cun sustegn d’indigens e da glieud d’utrò e cun ün program accumpagnant chi integrescha eir l’Engiadina Bassa e las vals dal süd – ho Claudio Danuser düraunt ils ultims tschinch ans do ün cumpletta nouva apparentscha a l’opera in Engiadina, sieu grand proget da cour. Zieva turbulenzas causa corona, es dal 2021 gnida rapreschanteda «La cambiale di matrimonio» da Gioachino Rossini in üna traducziun rumauntscha da Bettina Vital. L’an passo es gnida giuveda üna traducziun rumauntscha d’üna opera taliauna, cumponida in l’originel dad Ermano Wolf-Ferrari l’an 1909, cul titul «Las Secretezzas da Susanna». Quella es eir gnida giuveda in gövgia passeda scu tact iniziel dal Festival d’opera Puntraschigna i’l God Tais. E la fin da gün da quist an es cun «Gianni Schicchi» da Puccini – cun üna nouva scena da tribunel per rumauntsch – gnida rapreschanteda la terza opera rumauntscha, chi’d es eir auncha da vzair a Cuira e Puntraschigna quist ocotober. Diriger e chanter «Eau sun nat a Basilea e zieva creschieu sü tschinch ans in India, siand cha mieu bap güdaiva lo ad electrificher tuot la rait da viafier. A scoula suni però darcho ieu in Svizra e d’he passanto zieva tuot la giuventüna a Berna», disch il figl d’ün electroindschegner. La fascinaziun per la tecnica vaiva a la fin eir pissero cha’l non da Claudio Danuser ho banduno Puntraschigna illa prüma mited dal 20evel tschientiner per ir a stüdger a la ETH. A Claudio Danuser ho però interesso qualchos’oter: «Eau nu d’he lönch na savieu sch’eau dess stüdger musica u alura medicina – am d’he a la fin decis per la musica e pudieu lavurer sül mister üna vita intera.» Uschè ho el stüdgio scienzia da musica a Berna e parallelmaing piglio lecziuns da chaunt e da diriger scu eir fat il diplom per pudair instruir al gimnasi. «A me ho que però zieva il stüdi listess piglio da buonder che cha pudess tuot esser pussibel cun chanter e sun perque ieu in Italia per fer il diplom d’opera taliauna a Pescara». Zieva duos ans a l’ester es el turno in Svizra ed es daspö la fin dals ans 1980 sto bariton illas operas e sün tuot ils palcs grands svizzers. Speratiers ho el instruieu a partir dal 2007 al gimnasi Rämibühl a Turich, inua ch’el ho eir fundo e mno ün orchester fin a sia pensiun quist an. Impü dirigia el inavaunt sur la pensiun oura quatter cor i’ls contuorns da Turich. Stret connex cun Puntraschigna Eir scha‘ls Danusers sun in terza generaziun giò la Bassa, ho Claudio Danuser adüna gieu ün stret connex cun la vschinauncha engiadinaisa, siand ch’el ho passanto la granda part da las vacanzas a Puntraschigna. Uschè discuorra l’intendant da l’Opera Engiadina eir rumauntsch. Ils prüms pleds auncha cul non ed al principi dals ans 1980 ho el eir visito il cuors da la Fundaziun de Planta a Samedan. Il prüm contact cun l’Opera San Murezzan ho gieu il chantadur e dirigent dal 2005 cur ch’el ho svess chanto la rolla da Gubetta in l’opera Lucrezia Borgia da Donizetti, chi’d es gnida rapreschanteda i‘l Badrutt‘s Palace Hotel. «Il format d’opera avaunt me as vaiva pütöst focusso sün üna cliantella benestanta, chi voul auncha giodair ün’opera aunz cu ir a tschaina in ün grand-hotel. E cun predschs da bigliets da passa 170 francs nun haun quellas rapreschantaziuns neir na attrat bgers indigens», disch Claudio Danuser. Perque al d’eira que ün grand bsögn da redimensiuner il format d’opera engiadinais e da’l render pü accessibel als Engiadinais ed a las Engiadinaisas. Ün retuorn musical da l’Uorsin Da rapreschanter operas per rumauntsch es tenor l’intendant qualchosa unic sün tuot il muond e perque dess l’Opera Engiadina eir ster in futur. A la FMR ho el eir già tradieu il proget per l’an chi vain e per quel tuorna l’istorgia engiadinaisa la pü famusa in fuorma d’opera. Que’s tratta da l’Opera «Uorsin da la s-chella», chi’d es gnida cumponida da Marius Felix Lange ed ho gieu sia premiera a Basilea l’an 2019. «Il rumauntsch ed ün connex cun l’Engiadina dess tar mincha proget esser preschaint ed in futur vögli involver auncha dapü ils indigens. Perque m’allegri già uossa specielmaing pel proget da l’an chi vain per mner l’Uorsin per la prüma vouta scu opera in Engiadina», disch Claudio Danuser. «Puntraschigna festagescha l’opera» In occasiun dal giubileum dobel da 25 ans opera in Engiadina e tschinch ans «Opera Engiadina», ho lö dals 8 avuost fin als 6 october 2024 ün Festival d’opera a Puntraschigna. Il punct da partenza d’eira in gövgia passeda la rapreschantaziun da l’opera «Las secretezzas da Susanna» i’l God Tais. Als 24 d’avuost cuntinuescha il festival cun la Festa populera d’opera sülla Via Maistra a Puntraschigna, inua cha’l Cor Opera Engiadina/Cantalopera e chantaduors e chantaduras dal Cor masdo da Puntraschigna Samedan, cun la partecipaziun da la scoula da Puntraschigna e solists giuvens – preschaintan üna saireda plain musica classica. Als 27 e 28 settember 2024 spordscha l‘Opera Engiadina ün referat davart Richard Strauss in l‘Hotel Saratz. Il Festival d’opera finischa alura als 6 october 2024 cun üna rapreschantaziun da l’opera «Gianni Schicchi – Il tribunel» i’l centrum da congress Rondo. Per dapü infurmaziuns e bigliets visiter la pagina da web www.operaengiadina.ch. (fmr/cam) La rapreschantaziun da l’opera «Las Secretezzas da Susanna» i’l God Tais a Puntraschigna in gövgia passeda. Il dirigent, chantadur e scienzio da musica Claudio Danuser, chi’d es daspö l’an 2019 eir l’intendant da l’Opera Engiadina. Il dirigent, chantadur e scienzio da musica Claudio Danuser, chi’d es daspö l’an 2019 eir l’intendant da l’Opera Engiadina.

In occasiun d’üna radunanza cumünela in lündeschdi passo es gnieu preschanto a la populaziun da La Punt Chamues-ch il rendaquint per l’an 2023. Ils 28 preschaints e preschaintas l’haun in seguit eir appruvo unanimamaing. Scu cha la vschinauncha da La Punt Chamues-ch scriva in üna comunicaziun, ho il rendaquint per l’an 2023 scrit ün guadagn da 24 461 francs. Il resultat positiv es traunter oter gnieu ragiunt causa pü grandas entredgias d’impostas. Il possess net es uschè creschieu sün 63 523 francs per abitant e’l chapitel egen da la vschinauncha da La Punt Chamues-ch importa da nouv 54,98 milliuns francs. Tenor il quint d’investiziun ho La Punt pudieu der oura l’an passo passa 1,85 milliuns francs, sainza piglier sü nouvs debits, scriva la vschinauncha. (cdm/fmr) Il rendaquint da la vschinauncha da La Punt Chamues-ch ho scrit per l’an 2023 ün guadagn da bundant 25 000 francs – uschè cha’l chapitel egen da la vschinauncha importa da nouv var 55 milliuns francs.

I’ls ans intuorn il 1950 vaivan il biolog Steivan Brunies e l’illustratur Jean A. Degen creo 61 tevlas davart plauntas e bes-chas ladinas. L’an passo ho l’editura Mevina Puorger reedieu quist cudesch. La terminologia exacta ed ils disegns detaglios sun surpiglios ün ad ün. «Nus tgnains in maun il früt d’üna collavuraziun zuond preziusa. Ad es la lavur traunter ün biolog ed ün artist», scriva l’editura Mevina Puorger illa postfacziun dal cudesch «Flur da riva e nuschpigna – nossas plauntas e bes-chas». As tratta d’üna reediziun da las 61 tevlas chi sun gnidas fattas dal biolog Steivan Brunies e da l’illustratur Jean A. Degen traunter ils ans 1946 e 1952. La Lia Rumantscha las vaiva edidas zievamaun per l’adöver scolastic in Engiadina ed in Val Müstair. La sted passeda ho la chesa editura Edition Mevina Puorger reedieu il cudesch cha’d es gnieu preschanto quist lügl i’l Center dal Parc Naziunel Svizzer a Zernez. «Nus essans in ün temp, inua cha la tradiziun es ün po pericliteda», disch Mevina Puorger ed agiundscha cha disegns uschè bels fats a maun sajan fich rers. Ch’eir la nomenclatura sün quistas tevlas saja fatta cun granda amur. «Eau vulaiva render omagi a Steivan Brunies per cha quista nomenclatura nu giaja a perder.» A saja ün render omagi al passo ed ün trer adimmaint cha nu drouva tuot in fuorma digitela, ma cha tschertas chosas sajan già avaunt maun: «Ad es be da fer adöver da quelo.» 61 tevlas Il biolog Steivan Brunies d’eira magister da biologia a Basilea, protectur da la natüra ed ün dals fundatuors dal Parc Naziunel Svizzer. El d’eira impü eir fich musical e sunaiva la clarinetta e s’ho eir ingascho pella lingua e cultura rumauntscha. Uscheja scriva Mevina Puorger in sia postfacziun: «El d’eira persvas cha sainza buns mezs d’instrucziun saja la lingua imnatscheda in sia existenza.» Per quist motiv hegia el ramasso la nomenclatura da la fauna e flora ladina. Steivan Brunies hegia lavuro vi da quist mez d’instrucziun rumauntsch düraunt ses ans zieva sia pensiun. Il resultat: 61 tevlas. Las descripziuns scrittas a maun da Steivan Brunies in puter vegnan cumplettedas da las bellas graficas da l’illustratur Jean A. Degen. Mevina Puorger ho bainschi pruvo d’eruir dapü davart quista collavuraziun traunter biolog ed artist, ma ella nun ho scuviert bger davart Jean A. Degen. Las tevlas sun fich infurmativas cun üna terminologia exacta e disegns detaglios. Ellas trattan differentas plauntas e fluors, bos-cha da fruonzla e bos-cha da föglia, frus-chers, bes-chas chasaunas e bes-chas chi vivan illa natüra. Adüna darcho ho Steivan Brunies fat tituls particulers pellas tevlas, ils tschiervs ed ils chavriöls sun per exaimpel titulos scu «Nöblia dal god». Sülla tevla 12 (guarda foto) as vain que a savair tuot davart la randulina: Sia apparentscha, sieu dachesa e cura ch’ella cua ils pitschens. Süllas duos seguaintas tevlas cuntinueschan las infurmaziuns davart quist utschè. Ün cudesch per ün e minchüna Pella reediziun da Mevina Puorger sun las tevlas originelas gnidas skennedas, uscheja cha tuot ho pudieu gnir surpiglio ün ad ün, perfin eir ils buols da Lia Rumantscha chi sun sün mincha tevla. La Lia Rumantscha vaiva eir edieu ün cudesch cul titul «Nossas plauntas e bes-chas» chi’d es exaust. Quist titul vain uossa ütiliso scu suottitul, il nouv titul ho tschernieu l’editura. As tratta d’üna reediziun in fuorma bibliofila ed in ün numer limito. La postfacziun da l’editura ho l’intenziun da situer danövmaing l’ouvra e sieus autuors. Impü ho l’editura eir agiunt ün register davart las tematicas da las 61 tevlas. Las tevlas sun stampedas sün ün bun palperi e vegnan inramedas d’üna bella cuverta verd s-chüra da glin. «Nus vessans grand plaschair, scha quists disegns cun fluors e bes-chas (...) pudessan chatter danöv buna arcugnuschentscha», sto que scrit illa postfacziun. Il cudesch ho Mevina Puorger dedicho a la pitschna Gemma Johanna, l’abiedgia d’üna bun’amia. Il cudesch as drizza dimena a tuot las generaziuns. L’ideja nu saja tenor l’editura cha’l cudesch vegna ütiliso in scoula scu las tevlas da lur temp, ma pütost «d’amatuors da lingua, eir da persunas chi haun imprais u chi sun vi da l’imprender rumauntsch.» E chi so, forsa cha tschertas persunas chi vaivan imprais a maun da las tevlas in scoula, scuvreschan auncha üna vouta la terminologia exacta ed ils disegns detaglios. La reediziun «Flur da riva e nuschpigna – nossas plauntas e bes-chas» po gnir cumpreda sün www.editionmevinapuorger.ch u in librarias chi vendan cudeschs rumauntschs. 61 tevlas per amatuors dal rumauntsch Traunter ils ans 1946 e 1952 haun il biolog Steivan Brunies e l’illustratur Jean A. Degen creo 61 tevlas davart plauntas e bes-chas ladinas per l’adöver scolastic. La terminologia süllas tevlas es exacta e scritta a maun in puter. Ils disegns sun detaglios. L’an passo ho la chesa editura Edition Mevina Puorger reedieu quist cudesch suot il titul «Flur da riva e nuschpigna – nossas plauntas e bes-chas». Scu cha l’editura Mevina Puorger disch, vulaiva ella render omagi a Steivan Brunies ed al passo e pisserer cha la nomenclatura süllas tevlas nu giaja a perder. Il cudesch as drizza tenor ella pütost ad amatuors dal rumauntsch e na pü a las scoulas. (fmr/aj) Mevina Puorger ho reedieu l’an passo il cudesch da Steivan Brunies e Jean A. Degen da maniera bibliofila ed in ün numer limito. Sün 61 tevlas do que descripziuns exactas e disegns detaglios da plauntas e bes-chas ladinas.

Fin uossa nu d’eiran ils pü grands lejs dal Grischun propi stimos per ir a fer il bagn. In Engiadin’Ota s’ho principielmaing tschercho ün rinfras-ch i’ls lejs pitschens da fer il bagn. Daspö divers ans observan las destinaziuns turisticas da Segl e Silvaplauna però ün augmaint da nudeders e nudedras chi daun ün sagl i’ls lejs düraunt ils mais pü chods. Impustüt daspö las ultimas duos steds as possa già discuorrer d’ün trend, ho que nom da vart turistica. Da sted algordan las variaziuns traunter il blov e’l verd dals lejs grands d’Engiadin’Ota a l’ova dal mer in Sardegna u illa Caribica. Eir scha las ovas engiadinaisas sun marcantamaing pü fraidas cu lur paraints da sel i’l süd, sun ils lejs grands da Segl fin San Murezzan düraunt la sted listess traunter 17 e 19 gros chods. L’ova cristallina pissera, insembel cun numerusas pitschnas rivas da sablun, lagunas e las otas temperaturas da sted (guarda boxa), cha adüna dapü glieud do ün sagl i’ls Lejs da Segl e Silvaplauna – e passainta il temp liber lung quellas rivas. Que’s tratta d’ün trend cha eir las destinaziuns turisticas da las vschinaunchas pertuchedas haun pudieu confermer invers la FMR. Trend impustüt daspö duos ans Scha que’s giaiva fin uossa insomma in Engiadina a nuder quels pochs dis chods, alura insè be i’ls lejs da fer il bagn scu il Lej Marsch e’l Lej Nair a San Murezzan, il Lej da Staz a Schlarigna, ed in singulas pitschnas ovas traunter Samedan fin a La Punt Chamues-ch. Quels lejins e lejets as s-chodan düraunt las eivnas las pü chodas fin a passa 25 gros – dimena üna temperatura cha’s cumporta eir i’l clima crüj engiadinais. I’ls grands lejs süsom la val s’ho que pudieu observer be cò e lò l’ün u l’oter «bluord» a fer il bagn in quistas ovas. E que d’eira bod già üna sensaziun, scha qualchün giaiva propi a nuder in quista ova «fraidischma». «Daspö divers ans observainsa cha que do adüna dapü glieud chi vo a fer il bagn i’l Lej da Segl. Impustüt düraunt las ultimas duos steds – cun otas temperaturas e chi s’haun trattas fin aint per l’october – ho que aunch’üna vouta do dapü persunas chi s’haun rinfras-chedas i’l lej», disch Ersel Sertkan, mainagestiun tar Segl turissem ed agiundscha: «Que ans fo natürelmaing plaschair cha la glieud fo adöver da quella spüerta.» Daspö cha la sted es turneda cun plaina forza avaunt var trais eivnas, sun tenor el eir darcho quist an diversas persunas a nuder i’l pü grand lej dal Grischun, düraunt dis cun bell’ora. La penisla Chastè – ün lö ideel In generel as po ir a fer il bagn dapertuot vi dal Lej da Segl. Causa cha que ho però trafic da barchas traunter Segl e Malögia, rendan Ersel Sertkan e sia squedra attent als giasts da nun ir a fer il bagn in vicinanza da las rutas da quellas barchas. Impü cussaglian els per motivs da sgürezza d’adüna ir a nuder in almain duos persunas. Ün lö fich stimo tar indigens scu eir tar giasts es la penisla Chastè. Cun sias diversas lagunas, piaunchs e plazzas da griller a l’ova spordscha ella numerus lös ideels per passanter ün di a la «spiaggia» davaunt la culissa otalpina. Lo – sülla penisla Chastè – ho la FMR eir chatto in mardi passo ad üna nudedra pensiuneda chi’d es pü suvenz a fer il bagn in l’ova engiadinaisa: «Eau vegn be a nuder, scha’d es eir propi bel chod ed adüna pü suvenz düraunt ils ultims ans. L’ova pera cò scu al mer, be cha que es bger pü agreabel cu al süd – e cò es que propi auncha pussibel da’s rinfras-cher», disch Monica (il cunom nun ho ella tradieu) da Milaun, chi passainta già daspö decennis sias vacanzas in Engiadina. Ulteriurs singuls nudeders d’eiran in gir in mardi passo i’l lej e faivan lur rundas lung la riva da la penisla. Ed eir duos famiglias cun iffaunts s’haun cuvidas ün sagl i’l Lej da Segl in üna laguna zuppeda. Da sted, ma eir d’inviern Eir il Lej da Silvaplauna nu vain intaunt be druvo per las diversas sorts da surfer, dimpersè eir adüna dapü eir da glieud chi fo il bagn düraunt la sted i’l lej otalpin: «Que as po propi dir cha adüna dapü glieud tschercha il rinfras-ch cò i’l lej. Impustüt vers saira, sch’eir ils indigens haun schmiss da lavurer, as vezza diversa glieud a nuder», disch Gian Paul Scarpatteti, coordinatur turistic tar Silvaplauna turissem. Eir i’l seguond grand lej da l’Engiadina, i’l Lej da Silvaplauna, as po nuder dapertuot. Tenor il büro turistic nu sun ils hotspots dals surfers dasper il center Mulets e’l camping però la megldra opziun düraunt il di, siand chi’d es lo bger travasch causa il sport d’ova. La saira percunter sun quists lös stimos scu riva per der ün sagl in l’ova fraida i’ls ultims razs d’sulagl. Perque vo la glieud düraunt il di eir tal Beach Club a Segl u alura i’l Lej Suot, la part dal Lej da Silvaplauna in direcziun da Champfèr. «Ma na be da sted vainsa pudieu observer dapü glieud chi nouda i’ls lejs, dimpersè eir d’inviern. Lo as chatta ils nudeders da glatsch güst suot la punt chi maina vi vers Surlej», declera Gian Paul Scarpatteti. Fin uossa funcziuna que bain A Plaun da Lej ho que l’inviern passo dafatta do la pussibilited da fer il bagn i’l Lej da Segl entrand in üna foura i’l glatsch. Quista spüerta vaiva eir Segl turissem sustgnieu e voul eir per l’an chi vain darcho spordscher que ad indigens e giasts. «Tuot il nuder in l’ova fraida es in generel ün trend e quel s’affo fich bain cun nossa strategia dal turissem da sandet. Il listess vela eir per il nuder da sted, que es ün svilup cha nus sustgnins gugent», uschè Ersel Sertkan. Ils duos büros turistics haun accentuo cha que saja important cha la glieud nu lascha inavous üngüna rüzcha. Ma fin uossa funcziuna que fich bain, taunt a Segl scu eir a Silvaplauna. Melgrô cha’l müdamaint dal clima pissera per adüna dapü sfidas in connex cun occurrenzas grandas d’inviern süls lejs d’Engiadin’Ota, ho la medaglia scu chi pera eir ün’otra vart. Ils lejs grands paun uossa nempe gnir druvos pü suvenz düraunt ils mais pü chods – qualchosa chi maina ün dret sentimaint da sted süsom l’Engiadina, cun ün sagl in ün lej grand. 2,5 fin 3 gros pü chod Sper il trend generel dad ir a fer il bagn in l’ova fraida, varon impustüt las temperaturas pü otas dals ultims ans pissero cha adüna dapü glieud vo a nuder i’ls lejs grands da l’Engiadin’Ota. ​«Che chi’s po observer cleramaing vi da nossa staziun d’imsüraziun a Segl Baselgia es ün augmaint da la temperatura media da l’ajer düraunt la sted. Quella s’ho augmanteda düraunt ils ultims 40 ans per var 2,5 fin 3 gros», ho declaro Thomas Schlegel, collavuratur scientific tar l’Uffizi federel per meteorologia e climatologia (MeteoSvizra), sün dumanda da la FMR. Indicaziuns specificas davart il svilup da la temperatura da l’ova dals ultims decennis i’ls lejs d’Engiadin’Ota nun haun però ne la Confederaziun ne Uffizi per la natüra e l’ambiaint dal Grischun pudieu der. (fmr) Que mauncha be il tipic gustin da sel Martin Camichel/FMR Chi’s vess avaunt var ün mais auncha pudieu imaginer dad ir a fer ün bagn i’ls lejs d’Engiadin’Ota? – Cun las temperaturas e’l clima d’avrigl, chi s’ho extais quist’an fin aint per la fin da gün, prubabelmaing be ils pü pochs. Ma düraunt las ultimas trais eivnas ho il sulagl darcho splendurieu cun plaina forza e pissero per temperaturas da passa 25 gros, dafatta in Engiadin’Ota. Uschè ho que eir trat al redactur da la FMR in mardi passo a la riva da Segl da fer quista experienza – e der sieu prüm sagl i’l pü grand lej dal Grischun. In conguel cul Lej da Turich – chi’d ho tar la riva da Wollishofen pel mumaint üna temperatura caribica da 28 gros – peran ils 19 gros dal Lej da Segl pütöst fraids. Ma a la fin es que eir circa la temperatura dal Mer Mediterraun düraunt il meg – il mais cur cha la magiurited da l’Engiadina fo vacanzas lung las rivas da Barcelona fin Antalya. Dimena es que insè üna temperatura cha’ls Engiadinais cugnuoschan bain. Cun tegner aint il prüm daunt dal pè i’l Lej da Segl s’ho l’ova preschanteda in mardi passo scu fich agreabla e tar temperaturas da l’ajer da var 22 gros es quella dafatta ün dret rinfras-ch. Dimena, dad ir aint nu d’eira insomma üngün problem. In üna laguna da la penisla Chastè – prüveda e pareda cunter ils pü ferms bofs dal vent da Malögia – es uschè üna nudeda i’l Lej da Segl propi ün giodimaint. Serrand ils ögls as pudess esser güsta uschè bain in ün lö al Mer Mediterraun: Que boffa ün ventin chod, our dals gods vain l’udur da bös-chs d’aguoglias, il sulagl splendura cun tuotta forza giò da tschêl e que s’oda las uondas chi pichan cunter la grippa. Be cha que mauncha auncha il tipic gustin da sel in l’ajer e l’ova per propi avair ün feeling maritim cumplet. Ma a quel gustin so il redactur da la FMR bain renunzcher – tar ün viedi da be 20 minuts invezza d’almain quatter uras fin tal mer. Renunzcher dal sel per avair in futur eir ün pô dapü sentimaints da sted in Engiadin’Ota. Ün nouv trend süsom la val Ils pü grands lejs dal Grischun sun illa part sura da l’Engiadin’Ota. Fin uossa nu d’eiran quels propi fich tscherchos da sted per ir a fer il bagn u perfin per ir a nuder. Las temperaturas pütöst fraidas e pustüt il vent da Malögia nu motivaivan propi da fer il sagl ill’ova. I’ls ultims ans haun las destinaziuns turisticas da Segl e Silvaplauna però constato üna müdeda in quel reguard: Scu cha Ersel Sertkan, mainagestiun da Segl turissem, ho dit a la FMR, as vezza que adüna darcho glieud chi nouda eir i’l Lej da Segl u quel da Silvaplauna. Ch’impustüt düraunt las ultimas duos steds d’eiran adüna darcho glieud chi’s rinfras-chaiva ill’ova otalpina. Scu ch’el ho constato fo que plaschair a las persunas dal turissem, «quista spüerta impü». Al redactur da la FMR in Engiadina ho que svaglio il buonder. Es que propi agreabel da nuder i’l Lej da Segl u es que da’s survaindscher da far il sagl in l’ova dal lej? El ho fat la prouva. Il resultat da l’experimaint tradescha Martin Camichel in sieu artichel. (fmr/fa) Ün sguard in üna da las lagunas da la penisla Chastè a Segl. L’ova dals lejs grands in Engiadin’Ota es pel mumaint traunter 17 e 19 gros choda e pissera cha diversa glieud vo a nuder in quistas ovas. Il Lej da Segl spordscha numerus bels lös perir a fer il bagn. Adüna dapü glieud vo a nuder i'ls Lejs süsom l'Engiadina

In venderdi zievamezdi es crudo giò ün alpinist i’l territori dal Bernina. La culuonna da salvamaint ho be pü pudieu constater la mort dal disgrazcho. In venderdi vers mezdi ho survgnieu la centrela d’acziun da la Pulizia chantunela dal Grischun dad üna terza persuna ün clam d’urgenza. Ch’ün alpinist saja crudo giò dal spih da Spalla. La crew da la Rega ho chatto la bela da l’alpinist. Il disgrazcho, ün alpinist tudas-ch da 43 ans d’eira insembel cun ün collega in viedi inavous vers la Chamanna Marco e Rosa. A l’acziun da salvamaint s’haun partecipos la crew da la Rega, ils specialists da salvamaint dal CAS, ün elicopter da la Swiss Helikopter AG sco eir la Pulizia Alpina da la Pulizia chantunela grischuna. Quella sclarescha insembel culla Procura publica dal Grischun cu cha’d es gnieu a quista disgrazcha. Gia l’eivna passeda vaiva que do ün accidaint al spih da Spalla: Il disgrazcho era crudo in üna sfessa dal glatscher. El es gnieu svulo ferieu grevamaing a l’ospidel chantunel a Cuira. (cdm/fmr) Il disgrazcho es crudo giò dal spih da Spalla.

A Samedan ho la fin d’eivna passeda gieu lö il champiunedi svizzer da discgolf. Fand ün percuors da 18 «fouras» haun 81 sportists e sportistas cumbattieu da venderdi fin dumengia in tschinch categorias per las megldras plazzas e’l titel dal champiun svizzer, büttand lur frisbees in direcziun d’üna chavagna. L’Engiadin’Ota ho üna lungia istorgia cul golf scu eir il pü vegl club da golf da tuot la Svizra. Quista fin d’eivna es però riveda l’elita svizra d’ün sport pütöst incuntschaint e pü giuven a Samedan, chi s’orientescha però a reguard tschertas reglas e l’organisaziun vi dal golf. Chi chi’d ho fat üna spassageda i’ls gods intuorn l’implaunt da tir Muntarütsch a Samedan saro gnieu perdütta da numerus discs da tuot las culuors pussiblas, chi sun svulos tres l’ajer e traunter la bos-cha oura. Il böt da quels discs d’eira adüna üna chavagna da metal melna – però adüna nu sune plachos lo ed ils sportist d’eiran cò e lo in tschercha da lur frisbees in l’erva ota. Da venderdi fin dumengia s’haun nempe 81 atlets ed atletas da tuot il pajais chattos i’ls gods engiadinais pel champiunedi svizzer da discgolf. Ils partecipants e partecipantas haun cumbattieu in tschinch categorias fand mincha di ün percuors da 18 chavagnas. Boom daspö corona «Na be il nom scu tel, dimpersè tuot l’organisaziun es fich simila al golf. Que s’ho las 18 fouras, que s’ho tschertas prescripziuns cu giuver ün traget ed eir ils noms dals divers discs s’orienteschan a la nomenclatura dals bastuns da golf», disch Vitus Meier, directer dal turnier dal champiunedi svizzer da disc golf a Samedan, chi’d es lizenzcho da l’associaziun svizra ed internaziunela da discgolf. Ils 81 atlets ed atletas nu d’eiran però in gir pels gods in chotschinas alvas, chamischa e trand cun se ün sach da chüram, dimpersè in viedi cun chotschas cuortas, t-shirt ed üna buscha plain divers discs. Tenor il directer dal turnier vain discgolf giuvo daspö ils ans 1980 in Svizra ed es aunch’adüna pütöst ün sport perifer. Ma chi’s possa daspö corona discuorrer d’ün boom: «Il sport incuntschaint a l’ajer fras-ch, chi ho permiss da respettar la distanza da duos meters – scu eir üna preschentscha illa medias socielas – haun pissero cha bgera glieud sün tuot il muond ho chatto la via our da stüva illa natüra per ir a trer il frisbees giuvand ils percuors.» Uschè do que eir a Samedan daspö il 2021 la pussibilited da giuver a discgolf e tenor il Zürigais Vitus Meier as tratta que ter l’implaunt a Samedan d’ün dals pü bels da la Svizra. Ulteriurs illa regiun as chatta intaunt eir sül Pass dal Flüela u in Samignun. Ün sport per tuot l’an In Engiadin’Ota do que però già daspö l’an 2019 ün club da discgolf, chi’d es gnieu fundo da Michael Sutter cun ün pêr collegas. Zieva avair miss ad ir ün percuors provisoric, ho que daspö passa duos ans ün implaunt da discgolf permanent a Samedan, inua cha’s po giuver quasi tuot an. «Però tuot tenor la stagiun staun a disposiziun traunter trais e 18 chavagnas. E scha que ho bgera naiv es que eir pütöst difficil a giuver, ma insè as po ir cò adüna a bütter ils frisbees» disch Michael Sutter, president dal club da discgolf Engiadina. Quel club ho intaunt ündesch commembers e’s chatta tuot an per trener. D’inviern però pütöst in sela da gimnastica per perfecziuner la tecnica. Distanzas e reglas Tuot tenor la distanza giavüscheda paun ils sportist fer adöver da divers discs – cun l’uschenumno «longdistance» as riva da bütter il frisbee fin a 140 meters dalöntsch. La «foura» samedrina la pü difficila da la fin d’eivna passeda ho gieu üna distanza da 234 meters dal punct da partenza fin tar la chavagna, per la quela d’eiran prescrits tschinch tirs. Sper il numer dals tirs, chi d’eira definos tar minchüna da las 18 «fouras», haun ulteriuras reglas difficulto il gö. Uschè es que p.ex gnieu prescrit da che vart d’ün bös-ch cha’l frisbee stu svuler speravi, que do tschertas zonas inua cha que do chastihs scha’l disc placha lo ed islas da placher definidas daun avaunt inua cha que ho da gnir giuvo. Scha’ls atlets sun rivos la challenge cun pü pochas prouvas cu prescrit, alura sun quels tirs gnieus scrits scu success. A la fin ho guadagno quel chi’d ho düraunt ils trais girs da venderdi fin dumengia bütto ils pü pochs frisbees. «Il percuors da discgolf a Muntarütsch es gnieu modificho pels champiunedis svizzers ed es gnieu rendieu pü difficil pel turnier. Insè es quel gnieu sviluppo impustüt eir per famiglias. Uschè cha minchün chi ho vöglia e cun se ün frisbee po adüna gnir speravi e fer svess il percuors da discgolf», uschè Michael Sutter. Chavagnas impè da fouras, discs impè da ballas A Samedan s’haun chattos da venderdi fin dumengia passeda 81 atlets ed atletas pel champiunedi svizzer da discgolf. Lo as rechatta daspö passa duos ans eir ün implaunt cun 18 «fouras», chi’d es gnieu modificho e rendieu pü difficil pels sportists professiunels düraunt il turnier la fin d’eivna passeda. Il sport poch cuntschaint vain giuvo daspö ils ans 1980 in Svizra, ho gieu ün boom daspö corona e s’orientescha a reguard tschertas reglas vi dal golf classic. Il böt es da bütter ün frisbee in ün numer da tirs definieu in üna chavagna melna da metal. Ils giuveders haun però da resguarder tschertas reglas inua cha’l disc ho da svuler tres e placher. (fmr/cam) Da venderdi fin dumengia passeda ho gieu lö il champiunedi svizzer da disc golf a Samedan i‘ls god da Muntarütsch. Michael Sutter (schn.), president dal club da discgolf Engiadin e Vitus Meier, president dal champiunedi svizzer. Al champiunedi da discgolf a Samedan shaun partecipos 81 sportists e sportistas da tuot la Svizra. Al champiunedi da discgolf a Samedan shaun partecipos 81 sportists e sportistas da tuot la Svizra. Scu cha’l golf ho divers bastuns, uschè ho eir il discgolf eir divers discs, chi vegnan druvos tenor la distanza giavüscheda.

Per la 18evla vouta ho gieu lö in sanda il «Buebeschwinget» a Zuoz, ün turnier da luotta per mats e giuvenils traunter och e 15 ans. La plazza da sport Purtun s’ho perque transmüdeda per ün di in ün plazzel da cumbat cun trais champs da rasgüm, bügl, ustaria da festa e granda buda cun üna pruna premis. Ils 120 lutteders giuvens haun chatto lur via in Engiadina da tuot il Grischun scu eir dal Nordost da la Svizra e da la Svizra Interna. Cun la 18evla ediziun «Buebeschwinget» haun ils organisatuors eir pudieu registrer ün nouv record da partecipants. Quatter categorias dad och fin quindesch ans Il turnier sül rasgüm zuozingher vain organiso da la Societed da luotta Engiadina, chi’d es gnida fundeda l’an 2011 da Berni ­Locher, maister da bacharia a Zuoz, insembel cun collegas causa cha’l «Buebeschwinget» vaiva gieu i’ls ans precedaints ün grand success e’l sport es gnieu adüna pü populer in Engiadin’Ota. Sper ils 120 lutteders giuvens, ho düraunt la posa da mezdi minchün pudieu fer las prümas experienzas i’l rasgüm ed illas chotschas da taila atscha . Las bgeras da spectaturas e spectatuors d’eiran però principielmaing lo per guarder ils cumbats da luotta in quatter categorias. Süsom il podest dal «Buebeschwinget» illa categoria pü veglia es a la fin dal di sto Cirill Krieg da Buttikon i’l chantun Sviz, chi’d ho battieu a Sämi Moser da Mutten illa luotta finela. Illa categoria fin tredesch ans ho guadagno Fadri Bardill da Pragg-Jenaz, illa categoria fin ündesch ans Niclas Dönz da Pany ed illa categoria fin nouv ans Magnus Caduff da Morissen. (fmr/cam) Cun 120 partecipants haun ils organisatuors pudieu registrer quist an ün record d’annunzchas. In sanda es steda la 18evla ediziun dal «Buebeschwinget» a Zuoz, ün turnier da luotta in quatter categorias per mats e giuvenils traunter och e quindesch ans.

Cun marenda sün senda Redacturas e redactuors da la FMR vaun «a spass» quista sted e preschaintan spassagedas lungias e stantusas, cuortas e divertentas. Hoz vo que tres üna chavorgia e zieva insü fin bod in tschêl. Als Zuozinghers ed a las Zuozingras esa bain cuntschaint cha que do üna cascada imposanta i’l god d’Arpiglia e cha’s rechatta suot il Piz Mezzaun eir in pitschen lej. A persunas d’utrò nu sun quistas duos attracziuns d’ova prubabelmaing na cuntschaintas. Da la Resgia a Zuoz – in vicinanza da la plazza da golf e güst sper l’En – maina ün gir circuler düraunt passa quatter uras tres üna cuntredgia varieda, speravi a lös mistics ed eir speravi tar la cascada ed il lej manzuno. Cun seguir a l’Ova d’Arpiglia as passa ils prüms desch minuts da quista gita tres üna chavorgia sombra ed ümida. In l’ajer as ­reflecteschan ils guots d’ova, chi procuran per ün clima insolit cun üna interessanta flora lung per quista chavorgia. Da luntaun s’oda üna rumur bassa chi’d es eir respunsabla per quist clima ümid, nempe il Sagl d’Arpiglia. Cò passa l’ova var 30 meters sur il grip dret giò e fuorma quista cascada. A partir da lo passa la senda adüna pü stip sü pel munt, fin cha s'arriva tar l’uschenumneda «s-chela ­celesta». Quella es gnida construida l’an 1931 ed ho survgnieu sieu nom causa ch’ella es enormamaing stipa – dimena scu üna s-chela chi maina sü in tschêl. Chaminand sü per la s-chela e seguind a la senda celesta, as vo adüna pü a munt tres il god. Il tema celestiel vain inramo dal Piz Uter chi’d ho insembel cul Piz Mezzaun güst daspera, pera gieu üna importanza per la mitologia preistorica. Seguind als muossavias in direcziun dal Lej da Prastinaun, s’arriva zieva var duos uras sül Munt Seja, chi’s rechatta sün 2325 meters sur mer. Da lo oura s’ho üna stupenda vista sü e giò per l’Engiadina – da Zernez fin a Segl. Per arriver tal punct il pü ot da la gita, s’ho dal Munt Seja oura da passer per var 45 minuts lung per üna senda stretta chi maina quasi sülla medemma otezza fin tal Lej da Prastinaun. Tenor üna veglia legenda zuozingra d’eira quel pü bod perfin implieu cun gramma. Zieva üna posa cun marenda sper l’ova sün 2430 meter sur mer, s’ho que alura be auncha dad ir a val. Il viedi circuler maina zieva var 45 minutas speravi a l’Alp Arpiglia, inua cha que’s po eir baiver üna biera fraida ed in seguit a quel rinfras-ch facultativ s’ho que be auncha da chaminer var ün’ura fin cha que s’arriva tres il god inavous al punct da partenza tar la Resgia a Zuoz. Lungezza: var 11,8 km Differenza d’otezza: 775 meters Düreda: var 4 uras Speciel: Zieva il Munt Seja u il Lej da Prastinaun s’ho que la pussibilited da turner directamaing inavous sül medem traget seguind la s-chela celesta ed uscheja as po spargner üna part dal viedi. E da sted as po dafatta fer il bagn i’l pitschen lej, dimena na schmancher la chotschas da bagn. Al Sagl d'Arpiglia a Zuoz s'inscuntra già zieva passa desch minuts da la gita in direcziun dal Lej da Prastinaun.

Il Piz Ot sin 3247 m s.m.

Accident da töf a Puntrschigna, fotografà ils 10-08-2024

Il lieu d'accident dad in alpinist bulgar, ils 8 d'avust 2024.

Per sgürer la via haun lö da lündeschdi, ils 26 d’avuost, fin venderdi, ils 30 d’avuost, lavuors da rumir crappa traunter Segl e Plaun da Lej. La via es transibla. Que as stu però fer quint cun temps da spetter da fin a 30 minuts. I’l sectur dal lö, inua cha la grippa e crappa s’ho distacheda ils 22 da marz 2024 giò sülla Via da Malögia ho que do ulteriurs lös periclitos cun parts dal grip instabilas. Que infurmescha l’Uffizi chantunel da construcziun bassa. Per prevgnir ad üna crudeda da quistas parts dal grip, alluntaneschan ils stradins telas a maun. La sgürezza per las partecipantas ed ils partecipants dal trafic dess uscheja esser garantida inavaunt. Consequenzas pel trafic Las lavuors cumainzan in lündeschdi, ils 26 d’avuost, e düran fin venderdi, ils 30 d'avuost 2024. Düraunt quista perioda vain la via serreda püssas voutas per ün cuort temp düraunt l'allontanamaint da parts dal grip, que a favur da la sgürezza dals participants/as dal traffic. La via es transibla. Que as stu fer quint cun temps da spetter da fin a 30 minuts. Eir la senda da spassager es pertutgeda da quists imsüras. (cdm/fmr) Fotografia dal lö inua cha’ls grips s’haun distachos.

Ün giuven chi d’eira ravieu sün ün vagun d’ün tren da la Viafier Retica es gnieu blesso fich ferm in marculdi la damaun pervi d’ün cuolp electric. Cha s’hegia stuvieu al transporter cun la Rega in l’ospidel a Turich, ho comunicho gövgia la Pulizia chantunela dal Grischun. Tar la staziun da La Punt-Chamues-ch d’eira il turist da 14 ans da la Tschechia ravieu sül tren chi’s mettaiva güst in muvimaint. Tres ils 11 000 volts da la lingia electrica ch‘el ho tucho aint es il giuven gnieu catapulto giò dal tren e s‘ho ferieu fermamaing. Alarmo l’equipa da salvamaint ho üna locomotivista d’ün oter tren, ella vaiva vis il greivamaing blesso sper ils binaris. (rtr/fmr) Il lö da l’accidaint cun cuolp electric in vicinanza da La Punt Chamues-ch.

Dals 23 avuost fin als 27 avuost 2024 do que a Zuoz ün’exposiziun dals artists indigens Floriana Flütsch (1955) e Roman Thöny (1958). Els expuonan già per la terza vouta insembel in Engiadin'Ota e muossan purtrets cun elemaints metallics da divers geners scu eir cuntredgias misteriursas e persunas. Quist mardi a las 14.00 fin a las 17.00 es la finnissage da l'exposiziun i’l stabilimaint dal pittur Greiner a Zuoz, chi’s rechatta illa zona industriela in vicinanza da la Resgia (Via Curtinella 10). (cdm/fmr) Ils purtrets da Roman Thöny e Floriana Flütsch.

La Chesa Planta a Samedan es düraunt ils ultims decennis pütöst be steda üna fatscheda sainza orma. Düraunt ils ultims quatter ans s’evran però adüna pü suvenz las portas da la chesa signurila immez Samedan e que dess in futur capiter auncha pü suvenz. Il nouv cussagl da fundaziun da la Fundaziun de Planta suot la bachetta da la presidenta Annetta Ganzoni es nempe pel mumaint vi dad evaluer tuot las pussibiliteds a reguard l’adöver pussibel in futur per lascher elavurer ün proget da renovaziun per la Chesa Planta Samedan. «Uschè granda scu cha la chesa scu tela es, ­almain uschè grand es eir il potenziel da svilup e da l’adöver futur in diversas direcziuns. Ma que nun ho p.ex. üngün s-chudamaint. Que es insè il pü grand problem pel mumaint», disch Annetta Ganzoni, presidenta da la Fundaziun de Planta. Daspö il favrer da quist an es ella al timun da la fundaziun samedrina ed es pel mumaint insembel cul cussagl da fundaziun vi d’evaluer pussibels adövers futurs per la Chesa Planta Samedan. La chesa signurila immez il cumün – chi’d es üna da las pü grandas da sieu gener in Grischun – es eir steda il punct da partenza per la Fundaziun de Planta l’an 1943. Lo vaivan nempe trais descendentas da la famiglia de Planta miss a disposiziun l’edifizi patriziel cumprais tuot l’inventar a la nouva fundaziun, chi’d ho l’incumbenza da gestiuner üna biblioteca rumauntscha scu eir da promouver la lingua e cultura rumauntscha cun cuors ed occurrenzas. La chesa scu tela es pütöst gnida negligida ün pô u ida ün pô in schmanchaunza. U meglder dit: las pussibiliteds finanzielas e da persunel da la fundaziun haun fin uossa pussibilito da sgürer las incumbenzas principielas. Üna fatscheda sainza orma davous «Eau d’he vivieu que svess ed eau cugnuosch a bgers Samedrins auncha pü vegls e quels dian tuots il listess: Que s’ho lönch be vis la fatscheda da la Chesa Planta e tuot il rest d’eira scumando. L’ün u l’oter saro auncha rampcho sur la saiv per ir a fer üna baschatta», uschè Annetta Ganzoni. Intaunt cha la chesa patriziela cun la granda plazza centrela d’eira lönch be üna fatscheda sainza orma, s’haun las portas düraunt ils ultims quatter ans aviertas adüna dapü al public. Cun ün program culturel da sted – cun teaters, concerts, exposiziuns ed ün di da litteratura – ho la mnedra da la Chesa Planta Samedan daspö il 2020, Martina Shuler-Fluor, cumanzo a der nouva vita al stabilimaint istoric ed eir reactivo il grand üert. Tenor Annetta Ganzoni ho que sgür già gieu ün grand effet e l’ingaschamaint da Martina Shuler-Fluor es eir ün motiv important per la presidenta per collavurer ed invier ün proget da renovaziun per la Chesa Planta. Impü muossa il plaschair da vart dal public per las diversas occurrenzas in Chesa Planta cha l’interess es cò e cha que s’hegia perque da render auncha pü aviertas las portas da la chesa. S-chazis chi staun gnir scuvierts ed inventarisos Tenor la president da la fundaziun as rechattan illa chesa signurila immez Samedan eir auncha divers ogets, cudeschs e textilias unicas ed istoricas, chi’d haun auncha da gnir inventarisos, restauros u dafatta scuvierts. Traunter oter as tratta que da la biblioteca da las famiglias Salis e de Planta cun ouvras unicas a partir dal 16evel tschientiner scu eir d’üna collecziun da passa 150 vstieus istorics. «Eir scha bgers haun vis fin uossa be la fatscheda, nu’s tratta que tar la Chesa Planta d’üna chesa vöda. Dimpersè d’üna chesa plaina – forsa memma plaina», disch Annetta Ganzoni cun ün surrir. Ella agiundscha cha las pussibiliteds, ma eir las lezchas chi sun colliedas cun quista chesa, sajan fich multifaras. Per insomma pudair avrir las portas tuot an e realiser las pussibiliteds multifaras, ho scu prüm da gnir installo ün s-chudamaint. Quel es in ün prüm pass però previs be per la part dal nord, chi cuntegna numerus locals e bgers da quels na druvos. La part dal süd – inua cha’l museum d’abiter as rechatta – nu po però our da motivs da conservaziun da mobiglias eui. gnir s-chudeda. Sclarir che chi’d es insomma realisabel La fin da settember 2024 finischa eir il contrat da fittaunza cun l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota, chi d’eira 25 ans dachesa i’l murütsch da la Chesa Planta Samedan. «Uossa ch’ans mauncha bainbod eir quist fittadin ed uschè eir entredgias, vainsa da pisserer per nouvas in futur. Il prüm böt es d’approfundir l’ideja d’ün center da cumpetenza per la lingua e cultura rumauntscha in Chesa Planta», declera la presidenta da la Fundaziun de Planta. In quel connex es tenor ella il prossem pass d’invier discuors cun otras associaziuns affiliedas scu l’Uniun dals Grischs, il büro da bilinguited a Samedan scu eir las medias rumauntschas. L’ideja füss da metter ad ir spazis da collavuraziun u eir büros singuls ed uschè reunir la glieud chi lavura sün listess champ per promouver ün barat reguler e druver sinergias. Scha que nu vess da funcziuner cun las organisaziuns rumauntschas, alura pudess il nouv cussagl da fundaziun eir s’imaginer dad ir in tschercha da partenaris chi vessan vöglia da metter ad ir ateliers da lavur, art u litteratura. Impü vain eir sclarida la pussibilited da der a fit ün’abitaziun in Chesa Planta, siand cha quella ho eir il dret d’abiter. In mincha cas voul il cussagl da fundaziun eir spordscher dapü sustegn linguistic per la Regiun e la vschinaunchas da l’Engiadin’Ota, siand cha quellas sun importantas adressatas ed al listess mumaint eir sustegnituras da las spüerta da la Chesa Planta. «Que sun eir in futur partenaris indispensabels», uschè Annetta Ganzoni, chi voul uossa ramasser inavaunt idejas, zieva lascher fer ün stüdi da fattibilted ed alura lascher elavurer ün proget chi’s cunfo eir cun la Chüra da monumaints. Que dess gnir fat be il pü necessari, ma tuot que chi fo dabsögn. Ella disch: «In seguit daro que ün fundraising, ma scu prüm druvainsa ün proget cun mauns e peis, e na be fantasias.» La Chesa Planta Samedan dess gnir renoveda ed in ün prüm pass dess la part dal nord survgnir ün s-chodamaint. La Chesa Planta Samedan dess gnir renoveda ed in ün prüm pass dess la part dal nord survgnir ün s-chodamaint. Ün sguard illas numerusas locoliteds patrizielas da la Chesa Planta Samedan. Ün sguard illas numerusas locoliteds patrizielas da la Chesa Planta Samedan. Las famiglias nöblas Salis e Planta haun relascho lur stizis in l’interiur da la chesa signurila a Samedan.

La conferenza da presidents/as da la Regiun Malögia metta in dumanda il sistem per calculer ils imports per l’egualisaziun da finanzas traunter las vschinaunchas grischunas. Ella es da l’idea da stuvair contribuir memma bger. L’eivna passeda ho il Chantun comunicho ils pajamaints per l’egualisaziun da finanzas da l’an 2025. Las vschinaunchas da la Regiun Malögia sun per uschè dir las «vachas da lat» chantunelas. Quels pajamaints sun perque eir stos in gövgia passeda il tema centrel tar la conferenza da presidentas e presidents da la regiun. La regiun peja duos terzs Bundant 15 milliuns francs ho la Regiun Malögia contribuieu l’an 2024 a l’egualisaziun. L’an chi vain pudessan que esser 19,2 milliuns. Que sun 65 % da tuot las contribuziuns. Ils presidents e las presidentas cumünelas da l’Engiadin’Ota chattan cha’l Chantun stuvess ir sur ils cudeschs tal sistem da calculaziun, ed uschè eir adatter la repartiziun. «Nus nu mettains in dumanda il sistem solidaric scu tel», ho dit Christian Brantschen, il president da la Regiun Malögia, in occasiun da la tschanteda. Ma el ho proponieu: «La regiun vuless però discuter ils parameters per la calculaziun.» La Regiun Malögia remarcha pünavaunt cha que nu vegnan resguardedas tuot las investiziuns illa calculaziun. Cha traunter oter nu vegnan calculos avuonda ferm ils cuosts per l’infrastructura turistica ubain ils cuosts supplementers per scoulas plurilinguas. La conferenza ho perque delibero in gövgia ün rapport correspundent d’üna gruppa da lavur. Incletta per l’Engiadin’Ota Invers RTR ho il cusglier guvernativ respunsabel, Martin Bühler, demusso incletta per las remarchas da las vschinaunchas da l’Engiadin’Ota. Tenor el saja il chantun pront da discuter ed analiser il sistem. El ho però eir admunieu da nu fer uossa müdedas vi da l’inter sistem d’egualisaziun sainza avair fat ün’analisa da basa. (rtr/pl/fmr)

«Inscunter da chaunt a Zuoz» as nomna la pü nouva occurrenza chi vain spüerta a Zuoz. Dals 13 fin als 15 settember 2024 vain realiseda la prüm’ediziun dal «Inscunter da chaunt a Zuoz». Mincha duos ans, adüna la mited da settember, varo lö i’l bel minz da la vschinauncha, l’Inscunter da chaunt a Zuoz. Alternand cul Festival Travers, chi vain eir realiso mincha duos ans a Zuoz, figüran sün quist program concerts, preschantaziuns, exposiziuns, discussiuns, excursiuns e lavuratoris. Integredas vegnan furmaziuns vocalas da tuot gener, giasts e referents da la regiun, ma eir specialists d’utrò, que chi do, scu cha’ls organisatuors scrivan in lur comunicaziun als mezs d’infurmaziun, «a l’inscunter ün caracter internaziunel». Ün’attenziun speciela survain la chüra e la promoziun dal chaunt. Chantaduras e chantaduors, dirigentas e dirigents survegnan nouvs impuls per la lavur musicala. La plattafuorma sto a disposiziun per l’inscunter, per la furmaziun musicala e pel barat. Quist nouv format culturel-turistic dess però eir esser interessant pels giasts chi faun gugent vacanzas activas in Engiadina. La prüm’ediziun da l’Inscunter da chaunt a Zuoz coordino da Curdin Lansel vain realiseda dals 13 – 15 settember 2024. Ulteriuras infurmaziuns ed il program as chatta que i’l internet www.singtage-zuoz.ch.

L’inchaschamaint istoric da funtauna dal temp da bruonz, chi’d es gnieu dannagio causa las strasoras dal mais passo, ho survivieu sieu bagn in l’ova brünainta sainza grands dans. Que conferma il Servezzan archeologic dal Grischun, chi’d ho finieu l’eivna passeda las perscrutaziuns e las lavuors da mantegnimaint vi da l’oget preistoric. Il schoc es sto grand la dumengia, als 7 da lügl 2024, cur cha l’Ova da Tegiatscha es ida surour ed ho inundo ün grand areal a San Murezzan Bagn. L’ova ferma s’ho tschercheda la via in chesas, garaschas d’hotels, i’l murütsch dal bagn cuviert Ova Verva scu eir i’l forum Paracelsus. Quist edifizi – chi’d es eir l’anteriura büvetta da San Murezzan – d’eira pertucho il pü ferm da las ovazuns (guarda boxa). Ed uschè es eir ieu a fer il bagn l’inchaschamaint istoric dal temp da bruonz, chi’d es expost i’l forum daspö l’an 2014 (la FMR vaiva rapporto la mited lügl). Cumplet e sainza grand dans La granda part dals passa 100 töchs da l’oget preistoric es in seguit gnida demonteda e transporteda in üna halla da chavalger a San Murezzan Bagn per gnir nettagios. Düraunt l’ultim mais e mez sun ils lains gnieus süjos lo controlledamaing cun ajer fras-ch. Ils grands trunchs da lain sun percunter restos i’l Forum Paracelsus, inua cha las portas e fnestras sun restedas aviertas, però protettas cun ün giatter. «Mincha pêr dis es il process da süjer gnieu protocollo e documento d’üna collavuratura da nus. A la fin pudainsa dir cha tuot es ieu fich bain, cha nu vains pers üngüns töchs e cha l'inchaschamaint es cumplet», disch l’archeolog chantunel Thomas Reitmaier. El agiundscha cha que hegia do tar tscherts lains s-charps, chi sajan gnieus pü grands in conguel cun avaunt desch ans. Ma que nun es tenor il Servezzan archeologic dal Grischun pussibel da dir, scha que ho do quels causa las ovaziuns, u già düraunt ils ultims ans cha l’oget preistoric es sto expost i’l forum. Soluziun intermediera Tenor Thomas Reitmaier sun las lavuors da mantegnimaint e süjer gnidas finidas l’eivna passeda. L’inchaschamaint da passa 3400 ans –chi datescha da l’an 1411 aunz Cristus e chi’d es la scuvierta archeologica preistorica la pü importanta illas Alps –​ dess eir darcho turner aint il Forum Paracelsus. Ma fin cha las lavuors da sanaziun vi da l’edifizi scu tel sun a fin, s’ho que tenor Thomas Reitmaier da chatter uossa üna soluziun intermediera cun ün clima artificiel e circunstanzas climaticas constantas per l’inchaschamaint da funtauna, siand cha l’utuon sto davaunt porta e causa cha que vain pü fraid in Engiadin’Ota. «Ils lains sun fich robusts e tegnan oura qualchosa. Ma nus sperains cha que nun capita darcho. Que d’eira üna granda lavur da fabricher giò, süjer e chürer tuot il process», uschè l’archeolog chantunel. Grand dan vi da la tecnica da chesa Cur cha l’ova granda ho inundo il Forum Paracelsus avaunt var ün mais e mez, staiva quella fin bod ad 1,7 meters ot a l’intern da l’edifizi istoric. Scu cha l’uffizi da fabrica da la vschinauncha da San Murezzan ho confermo invers la FMR, hegia que do grands dans vi dal s-chudamaint, la ventilaziun, ils indrizs electrics scu eir il fuonz. Uschè cha que’s varo da rimplazzer tuot quista tecnica da chesa. Pel mumaint es l’uffizi da fabrica landervi a piglier aint las ultimas offertas ed a sclarir il dan finanziel finel insembel cun la sgüraunza, chi vain stimo sün püs tschientmillis francs. Cur cha’l Forum Paracelsus evra darcho las portas, que nu so la vschinauncha da San Murezzan auncha dir pel mumaint – be cha que nu capitaro prubabelmaing pü quist an. Que hegia eir da chefer cul fat cha tuot las interpraisas haun cudeschs plains fin la fin da l’an e perque üngünas capaciteds per ulteriuras incumbenzas nouvas. (fmr/cam) Las parts pü grandas da l’inchaschamaint da funtauna preistoric sun restedas i’l Forum Paracelsus per süjer. Il Servezzan Archeologic dal Grischun düraunt las lavuors da mantegnimaint e protocoller la mited lügl 2024. Intaunt sun las lavuors finidas e que nun ho do üngüns grands dans vi da l’oget da passa 3400 ans.

In dumengia, als 1. da settember 2024, invidan la baselgia refurmeda e la baselgia catolica dal chantun Grischun a la populaziun ad ün Bundstag cumünaivel ecumenic e festiv. La fundaziun dal Stedi liber da las Trais Lias avaunt 500 ans nun es be sto ün act politic. Ils 1524 artichels da Glion chi sun gnieus suottascrits cumpigliaivan eir disposiziuns exactas davart la religiun ed haun fat via pel muvimant da refurmaziun. Quist’occasiun es tenor la baselgia catolica e refurmeda in Girschun ün bun motiv da’s parteciper a l’an da giubileum, scu cha que es da ler zieva sülla pagina da web dal chantun. Perque vain organiso als 1. da settember ün Bundstag ecumenic a Samedan. Da cult divins fin a cabarets satirics Il Bundstag a Samedan cumainza a partir da las 10.00 cun ün cult divin ecumenic, chi vain prodüt dad RTR ed emiss live dad SRF ed RSI. A las 11.15 staun sül program salüds dal president da la Regenza Jon Domenic Parolini scu eir da rapreschantants da las duos baselgias chantunelas. Al zievamezdi do que diversas rapreschantazius, scu il cabaret satiric-filosofic «Deus in Burnout» – da e cun il Bregagliot Luca Maurizio (a las 13.30 e 15.00 in sela cumünela). Guida da cumün scenica Impü vegnan spüertas trais guidas da cumün scenicas suot il titel «Spassageda tres il Trabichamp». A la guida istorica scenica tres Samedan ho il public l’occasiun d’udir texts da trais protagonistst engiadinais dal 16evel tschientiner, nempe da Gian Travers, Jachiam Bifrun Tütschett e Durich Chiampell. La spassageda cumpiglia cuortas producziuns da sot, intermezzis musicals ed es per rumauntsch, tudas-ch e taliaun. «Spassageda tres il Trabichamp» as po visiter trais voutas, nempe a las 13.30, 15.30 e 17.30. Las activiteds da festa a Samedan vegnan cumplettedas cun prelecziuns, l’occasiun da visiter «Glaube-Fede-Cretta» – l’exposiziun ambulanta da las baselgias – scu eir d’ün program per iffaunts. (cmd/fmr) In occasiun da 500 ans Stedi liber da las Trais Lias do que quista dumengia a Samedan ün Bundstag ecumenic cun ün program vario cun cult divin, cabaret satiric, guida scenica istorica tres il cumün e bger oter.

A Malögia, sül territori cumünel da la vschinauncha da Bregaglia, ho que do in mardi saira ün accidaint da muntagna mortel. Scu cha la Pulizia chantunela scriva in üna comunicaziun, es ün hom da 72 ans disgrazcho sül Pass da Casnil Sud. El faiva part d’üna gruppa da viandants dal Danemarc, chi d’eira in viedi da la Chamanna Albigna sur il Pass da Casnil Sud cul böt finel Chamanna Forno. Ils viandants haun realiso al zievamezdi cha l’hom da 72 ans d’eira resto inavous. In seguit è’l gnieu scuviert già mort in vicinanza da la senda, chi maina tres la grippa stipa. Üna squedra da la Rega ho cun sustegn d’ün elicopter cun specialists dal Club Alpin Svizzer salvo il disgrazcho. La Pulizia chantunela es vi da sclerir ils motivs per l’accidaint mortel da muntagna. (cdm/fmr) A Malögia sül Pass da Casnil Sud es disgrazcho in mardi passo ün viandant da 72 ans.

Pervi d’ova tuorbla, causa las fermas plövgias la fin da lügl 2024, ho la vschinauncha da S-chanf stuvieu distacher duos funtaunas dal provedimaint d’ova per ün tschert temp. Perque sun gnieus serros giò ils bügls als 30 da lügl 2024 e la populaziun es gnida dumandeda da spargner ova. Scu cha la vschinauncha da S-chanf ho comunicho quist’eivna, s’hegia la situaziun intaunt darcho normaliseda – eir causa la fin da la stagiun ota. Uschè ho la s-charsdet d’ova tenor comunicaziun pudieu gnir elimineda e’l provedimaint d’ova saja darcho garantieu cumplettamaing. Impü es ün geolog vi d’eruir ils motivs da l’ova tuorbla, ils resultats da sias analisas sun però auncha pendents. Scu cha la vschinauncha da S-chanf scriva, po gnir retratta avuonda ova da las funtaunas disponiblas, ma ils respunsabels füssans grats scha la populaziun druvess inavaunt ova da baiver in möd economic. (cdm/fmr)