Mintga onn la primavaira faschain nus in’emna da viandar en in auter pajais ed en ina regiun nunenconuschenta. Cumbinada cun quella è magari er in pau cultura ed istorgia. Ma pertge flureschan las tulipanas, narcissas, giacintas e forsizias en noss curtin gist ils dis che nus essan davent? Sin via a l’eroport met jau ina segunda giada en dumonda il senn da noss viadi. In di per arrivar a nossa destinaziun en il Portugal ed in di per returnar. Bleras parts da la bellezza Svizra n’enconusch jau – malgrà mes passa settanta onns – anc adina betg. Ma il viadi da Lissabon vers Beja en la regiun perifera e rurala da l’Alentejo è impressiunant. Uras a la lunga traversa il bus cuntradas nunabitadas e genuinas. Ruvers verds, pinias, pastgiras, tschofs da ginestra sco aur e rosas selvadias flurintas. Ni chasas ni stallas en vista. Jau ma concentresch sin las plantas en lur furmas multifaras. La natira è la pli gronda artista. Las immensas planiras sa perdan en il tschiel e na paran d’avair nagin cunfin. Il viadi è sco ina lunga meditaziun. Viandar en gruppas cun glieud per part nunenconuschenta è divertent. Ins discurra da quai e tschai, raquinta istorgias e fa politica. Ins gnanc na senta ch’ins marscha uras a la lunga. Nus traversain guauds, gidain in a l’auter a sursiglir saivs che protegian ils reviers da chatscha. Faschain attent in a l’auter sin bellezzas da la natira. Fotografain e tramettain in a l’auter reminiscenzas. La saira avain nus in bun appetit, era per tratgas nunusitadas. L’Alentejo è pauc populà. Vitgs e citads èn lungas distanzas in ord l’auter. Sur quasi mintga vitg trona ina fortezza dal temp medieval che dat a quel la tempra. Las fortezzas, attracziuns turisticas, èn en bun stadi e betg devastadas sco tar nus. Vias e giassas èn salaschadas cun crappa. Nagin catram en ils abitadis, nagliur. I para da reger in rigurus urden da bajegiar. Las chasas èn resch alvas, las fanestras savens enramadas en in tun mellen, ischs e barcuns èn stgir verds ed ils tetgs cuverts cun tievlas ­cotschnas concavas. Ils abi­tadis èn fitg cumpacts. Las stretgas chasettas dad ina u duas auzadas per lung da la via èn construidas ina vi da l’autra. Uschia dispona mintgina d’in pitschen iert. Bleras chasas èn bandunadas. Dentant datti en egl ch’ils vitgs vegnan vivifitgads. Dapertut vegni renovà. Pauc bajegià da nov. Sco sch’ils anteriurs possessurs u possessuras fissan returnadas per star. Ina nova autostrada collia la campa­gna cun las citads. Quai dat novas perspectivas da lavur. L’Alentejo è ina regiun fitg sitga, ma tuttina fritgaivla. Vignas, ulivers, champs da mandlas e da pinias, ruvers da corc quai che l’egl po tanscher. Fitg bler planta­ziuns novas. Las dimensiuns da las culturas surpassan la grondezza che nus Svizras ans pudain imaginar. L’Alentejo è en cumplain svilup. Quai è era da sentir tar nus en il Grischun. A nus mancan las Portugaisas ed ils Portugais pli e pli. Rita Cathomas-Bearth è ina Sursilvana che viva a Cuira. Ella appartegna a la generaziun cun experientscha, che ha dentant anc fitg bler d’emprender. Rita Cathomas-Bearth è oriunda da Rabius, viva a Cuira.

Radund 1 061 000 francs gudogna Daniel Fust il 2022 – senza spesas. Peter Fanconi survegn 248 000 francs. La FMR dat in sguard sin ils salaris da la giunta e direcziun da la Banca Chantunala Grischuna. La banca chantunala è per gronda part en possess dals Grischuns e da las Grischunas. 84,5 % dals scrits da participaziun tutgan numnadamain al chantun. Perquai ha il pajataglia era il dretg da savair quant ch’ils superiurs da la banca gudognan insumma. Tge ch’il schef ed il president da la banca survegnan stat en il rapport da gestiun. Sulet la pauschala da spesas na vul la banca betg tradir, sco ch’il pledader Daniel Daester respunda sin dumonda da la FMR. Daniel Fust ha survegnì l’onn passà in salari da 500 000 francs, latiers hai dà in bonus da 410 000 francs. La banca ha plinavant pajà 151 000 francs en sia cassa da pensiun u ­prestaziuns socialas. En tut sa tracti d’ina summa da passa in milliun francs ch’è ida il 2022 a favur dal schef da la banca. Tar la banca chantunala n’han ins betg gugent sch’ins discurra da bonus. I sa tractia da «participaziuns al success da fatschenta», explitgescha il pledader Daniel Daester. Las participaziuns sajan dependentas dal success da la banca. Sch’il gudogn saja pli bass, sa sminueschi era la «participaziun al success». Èsi pia capità ina giada ch’il schef n’ha survegnì nagin bonus u è il bonus stà ina giada bler pli bass per mancanza da success? Ils ultims ventg onns saja la banca chantunala adina creschida u haja forsa ina giada stagnà, di il pledader. Perquai n’existia nagin exempel ch’ins n’haja betg pudì pajar il bonus u ch’il bonus saja stà propi bass. «I na dat nagin ­exempel da crisa.» Betg mo il schef sez, mabain era ils trais auters commembers da la direcziun gudognan pulit. L’onn passà ha mintgin d’els survegnì en media var 700 000 francs. Cumprendids en la summa èn: salari, bonus, prestaziuns socialas. A Turitg hai dà l’avrigl ina debatta chalirada en il parlament chantunal pervi dals salaris en la Banca chantunala da Turitg (ZKB). La paja cun bonis dal schef da la ZKB è numnadamain creschida entaifer diesch onns per 70 % sin passa 2,5 milliuns francs. El parlament èsi ­vegnì discurrì dad «excess» e «garmaschia». En il Grischun n’hai betg dà in tal svilup. Il salari dal schef da banca è restà guliv ils ultims diesch onns. Alois Vinzens ha gudagnà il 2013 in mez milliun francs, pia tant sco Daniel Fust oz. Ed era ils salaris dals auters commembers da direcziun n’èn betg creschids da num. Il bonus dad Alois Vinzens è dentant stà avant diesch onns cun 331 milli francs pli modest ch’il bonus da l’onn passà dal schef actual. La paja ed il bonus dals schefs decidia il cussegl da banca, di il pledader Daniel Daester. I dettia directivas internas per l’autezza da bonis, ma quellas na dettia la banca betg enconuschent. Il president Peter Fanconi ha survegnì l’onn passà indemnisaziuns da 248 000 francs. Ils auters sis commembers dal cussegl da banca han retschavì tranter 66 000 e 85 000 francs. Visavi il 2013 èn questas indemnisaziuns creschidas per circa 10 %. Il rapport da gestiun mussa anc autras cifras. Uschia posseda il president Peter Fanconi 200 aczias, resp. scrits da participaziun, da la banca chantunala. Ina aczia vala il mument 1735 francs. Er ils auters commembers tegnan pachets d’aczias – dentant bler pli pitschens. Il pledader Daniel Daester sutlingescha che quests scrits da participaziun sajan vegnids cumprads dals commembers dal cussegl da banca. Els n’hajan retschavì naginas participaziuns sco cumpart dad indemnisaziun. Visar ora sto il rapport da gestiun era schebain anteriurs organs – schefs u presidents – sur­vegnan anc credits, emprests u possedan ac­zias. Qua demussa il rapport da l’onn passà la summa da 2 180 000 francs per credits ed emprests senza attribuir quella ad ina persuna. Betg enumerads n’èn ils mandats dals anteriurs schefs u commembers dal cussegl da banca dals quals els profiteschan. Uschia è l’anteriur schef da banca chantunala Alois Vinzens per exempel ussa president da la Banca Bellerive che appartegna a la Banca Chantunala Grischuna. Tge gudognan schefs da sumegliantas bancas? Las duas bancas chantunalas da Son Gagl e Turgovia èn cumparegliablas puncto bilantscha cun quella dal Grischun. Tuttas trais bancas demussan la fin dal 2022 activas tranter 31 e 41 milliardas francs. La Banca chantunala da Son Gagl ha l’auta bilantscha da las trais bancas. Il schef Christian Schmid gudogna cun 1,3 milliuns francs in pau dapli che ses collega en il Grischun. Era il president Roland Ledergerber survegn cun 280 000 francs dapli ch’il president da la Banca Chantunala Grischuna. La Banca chantunala da Turgovia ha la bilantscha la pli bassa da las trais bancas. Il schef Thomas Koller ha gudagnà l’onn passà bunamain 1 milliun francs – levet pli pauc che ses collega en il Grischun. Il presidi da banca ha midà l’onn passà. Per l’emprima mesadad da l’onn ha René Bock survegnì 110 000 francs, ses successur Roman ­Brunner 140 000 francs per il rest da l’onn. Las cifras derivan dals rapports da ­gestiun 2022 da las bancas. Ils salaris e bonis da las bancas chantunalas da Son Gagl e Turgovia èn pia cumparegliabels cun la Banca Chantunala Grischuna. Dal reminent: Thomas Jordan, il president da la Banca naziunala svizra, ha guda­gnà l’onn passà 1 349 000 francs. E per cumparegliar cun la politica: Cussegliers guvernativs gudognan tut tenor chantun tranter 220 000 fin 330 000 francs l’onn. 1 milliun paja e bonus per il schef Schefs da banca portan gronda responsabladad. Per gliez survegnan els bellas pajas e bonis suren. Quai vala era per ils superiurs da la Banca Chantunala Grischuna – era sch’els na sgroman betg tant sco ils managers da l’UBS, da la ZKB u pli baud la CS. Passa 1 milliun francs ha Daniel Fust survegnì l’onn passà sco schef da la Banca Chantunala Grischuna. Sia paja è cumparegliabla cun quella en autras bancas chantunalas cun ina sume­glianta bilantscha. Christian Schmid da la Banca chantunala da Son Gagl ha per exempel gudagnà 1,35 mil­liuns francs l’onn passà. Ses collega Thomas Koller da la Banca chantunala dal Turgovia ha survegnì stgars 1 milliun francs. Il salari da Daniel Fust sa cumpona da 500 000 francs salari, 410 000 francs bonus e 151 000 francs prestaziuns socialas e daners per la cassa da pensiun. Il pledader da la Banca Chantunala Grischuna Daniel Daester fa attent ch’il bonus saja ina «participaziun al success» che sa drizzia tenor l’andament da fatschenta. Ils ultims onns saja il bonus dentant adina vegnì pajà ora al schef perquai che la banca saja creschida successiv u haja sin il pli ina giada stagnà. «I na dat nagin exempel da crisa», di il pledader. Ils salaris e bonis dals superiurs en la Banca Chantunala Grischuna n’èn betg da cumpare­gliar cun quels da bancas grondas sco la UBS, la ZKB u pli baud la CS nua ch’ils schefs incasseschan plirs milliuns francs l’onn. La summa da bilantscha da la Banca Chantunala Grischuna è dentant era bler pli pitschna che quella da bancas grondas.

Il venderdi passà ha l’Uniun grischuna per proteger il spazi da viver rural dals animals da rapina gronds salvà sia radunanza generala a Casti. Sco quai ch’ella scriva en ina communicaziun als meds da massa, èn sa verifitgads ils quitads da l’uniun fundada avant diesch onns: «La derasaziun dals animals da rapina gronds ha prendì ina dimensiun che periclitescha la pasculaziun e l’economia d’alp. Cun 517 animals da niz stgarpads l’onn passà è il chantun a la testa dad ina rangaziun negativa.» En cooperaziun cun autras uniuns chantunalas cun il medem intent vul l’uniun grischuna procurar che la lescha da chatscha revidida vegnia realisada spert, latiers l’ordinaziun correspundenta. «Er en l’avegnir vulain nus far tut il pussaivel per che las autoritads federalas sajan infurmadas dals problems cun ils animals da rapina gronds», scriva l’uniun. (cdm/fmr)

La romanista Anna-Alice Dazzi è stada durant quatter decennis al «puls» dal svilup linguistic rumantsch. Ella ha collavurà tar la creaziun dal rumantsch grischun, ella è stada translatura e responsabla dal Post da lingua tar la Lia Rumantscha (LR). Dapi il 2014 ha ella gì il post da «linguista» tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Quests dis è Anna-Alice Dazzi ida en pensiun. In discurs cun chavazzins sco «googlar», «kiosc linguistic» ed «acziun da hauruc». La fin dal mais avrigl 2023 è Anna-Alice Dazzi ida en pensiun – atgnamain sco dunna cun in onn «retard», pir en la vegliadetgna da 65 onns. Durant sia carriera professiunala è la linguista stada savens en posts e lieus, nua ch’il rumantsch è vegnì sviluppà e creà. FMR: Per entschaiver ina dumonda banala e spinusa enina: Tge è lingua? Anna-Alice Dazzi: (ri) Quai è ina greva dumonda. Lingua è tenor mai ina da las expressiuns umanas ch’è simplamain enorm impurtanta – e fascinanta. Lingua sa mida, sa sviluppa, ella sveglia emoziuns, ella è precisa e nunprecisa, cuntradictorica e multifaria. E surtut è lingua adina colliada cun umans, cun ina cuminanza da pledaders e pledadras. Simplamain ina chaussa fascinanta. Per Vus era la lingua rumantscha in instrument da lavur. Tge ha midà en quests davos 40 onns en Vossa lavur cun il rumantsch? Fitg bler ha midà – surtut en la moda e maniera da lavurar. L’entschatta da mes engaschament tar la LR lavuravan nus anc cun cartotecas, scrivevan a maun e cun maschina. Gia baud avain nus lura acquistà tar la LR computers, da quels apparatuns enorms. La digitalisaziun ha midà fermischem la lavur cun texts e lingua. Però era la lingua sezza è sa midada. Ins scriva e discurra oz per part auter che avant 40 onns. Meglier u mender? (ri) A quella dumonda dun jau per regla duas respostas: Al livel linguistic è il svilup fitg interessant ed el resplenda adina era il ferm contact ch’il rumantsch ha cun autras linguas, oz en emprima lingia cun il tudestg. Da l’autra vart ves’ins che la lingua rumantscha ha da cumbatter e ch’i dat adina pli paucas persunas ch’èn fermas e segiras en lur lingua. I dat damai da pensar ch’i dat adina pli pauca glieud che vegn da s’exprimer en moda e maniera ritga e differenziada en l’agen linguatg. Apunta, gist tar il rumantsch è la tesa dal «impovriment» fitg frequenta, v.d. la tesa che la lingua daventia pli paupra, ch’ils giuvens na sappian betg pli discurrer e scriver rumantsch. Constat quella tesa? Era qua datti tenor mai duas varts. Per l’ina èsi da constatar ch’i dat pli paucs Rumantschs e Rumantschas che vegnan da s’exprimer en moda e maniera pli cumplexa. Schegea ch’ins po far quell’observaziun era per autras linguas, i dat ina tendenza da simplifitgar. Ma per ina lingua minoritara po quai esser fatal, sch’i mancan ils pledaders segirs. Però i dat era l’autra vart, quella d’auturas ed auturs e dals giuvens che chattan novas vias creativas da duvrar il rumantsch, forsa cun maschadar linguas, cun sviluppar novs stils ubain cun rumantschar singuls pleds. Damai na vuless jau betg mo sustegnair la tesa dal deficit u dal «impovriment». L’entschatta dals onns 1980 essas Vus stada sco studenta da la partida da bell’entschatta tar la creaziun e normaziun dal rumantsch grischun (RG), la lingua da standard elavurada tenor las emprimas directivas dal romanist Heinrich Schmid. Co è quai stà quella giada da pudair crear ina «nova» lingua? Per nus è quai stà enorm fascinant. Nus eran anc amez il studi ch’il professer Heinrich Schmid ha preschentà las emprimas skizzas da las directivas dal RG. E silsuenter hai jau gì la pussaivladad da lavurar sco «forza auxiliara» vi dal project scientific dal RG. Jau hai pudì far mezza las emprimas translaziuns en questa lingua, hai pudì collavurar per l’emprim glossari e per l’emprima grammatica da basa. Per ina giuvna linguista è quai simplamain stà in enorm privilegi. Scienzadas e scienzads dad autras linguas pon mo siemiar dad in tal project. Co valitais Vus ussa, 40 onns pli tard: È il RG in’istorgia da success u in project ch’ha fatg naufragi? Malgrà tuttas dispitas e discussiuns è il RG tenor mai in’istorgia da success. Il rumantsch en general ha gì en ils onns 80 e 90 tanta preschientscha e publicitad sco mai avant e suenter. Tut las discussiuns han era demussà la vitalitad da la cuminanza rumantscha. Oz è il RG la lingua uffiziala tar il Chantun e la Confederaziun. Grazia al RG avain nus creà blerischems novs pleds, novas modas da dir u sviluppà p.ex. il linguatg administrativ-giuridic, ma p.ex. er in linguatg dal sport u in linguatg da medias per il rumantsch. E singulas publicaziuns, sco p.ex. la pagina online dad RTR, na fissan betg pratitgablas e pussaivlas senza il RG. La via dal RG n’è enconuschentamain betg stada guliva. La lingua unifitgada ha procurà per cuntraversas. Èn vegnids fatg sbagls cun crear ed implementar il RG? Dal punct da vista linguistic tegna e funcziuna il RG. Igl ha dà pauca u quasi nagina critica envers la lingua sco tala. Quai che nus avain sutvalità èn las varts emoziunalas, psicologicas u sociolinguisticas, surtut tar l’introducziun da la lingua unifitgada en scola. Al livel politic è surtut la decisiun da publitgar ils meds d’instrucziun mo pli en RG stada quella giada in’acziun da «hauruc» dal Cussegl grond. L’introducziun da la magistraglia ha tenor mai funcziunà bain. Ma ins ha magari tralaschà d’accumpagnar meglier ils geniturs che vulevan gea dar sustegn a lur uffants. Quests davos onns essas Vus stada per uschedir il coach linguistic per redacturas e redacturs dad RTR, cussegliadra per dumondas en tut ils idioms ed en RG. Ussa pudais Vus tradir – nua hai duvrà il pli savens intervenziuns? I na dat betg in champ principal. Jau hai installà in «kiosc linguistic», nua che redacturas e redacturs pudevan vegnir, sch’els eran a la tschertga dad in pled u dad ina buna formulaziun. Dasperas hai jau adina introducì novas collavuraturas e novs collavuraturs ed hai fatg numerus lectorats, surtut er dals texts online, nua che jau intervegniva p.ex. sch’in titel n’era betg cler u sch’el procurava per malchapientschas. Ma la finamira n’era mai da far da «policista», mabain da sensibilisar da duvrar la lingua discurrida e quella scritta cun premura e che la persuna sezza chattia ina buna via per formular ses text u sia moderaziun. Atgnamain è il post da la «linguista» tar ina chasa da medias in unicum svizzer. Pertge dovri insumma quel uffizi – forsa perquai che nus Rumantschas e Rumantschs essan propi memia malsegirs en l’atgna lingua? Na, quai ha da far surtut cun la situaziun speziala dal rumantsch. Ina chasa da medias sco SRF survegn servì tut las novitads en lingua tudestga, p.ex. da las agenturas. Las redacziuns han lura mo pli da rediger ils texts tenor ils agens basegns. Tar las medias rumantschas è quai auter. Igl è da translatar fitg bler. Perquai di jau adina: in redactur rumantsch è adina era in translatur! Quai èn duas professiuns al medem mument. Perquai dovri in sustegn linguistic. In’autra legitimaziun da quest post sa lascha illustrar a maun da la pandemia da Covid-19. Durant quel temp èn vegnids creads e duvrads en las medias divers novs pleds. Il rumantsch n’ha però betg ina retroterra linguistica che gida a crear e derasar quels pleds. Qua po ina «linguista» dar sustegn. Gist en il context medial, ma er avant tar la LR, avais Vus stuì gidar a crear ed enfirmir in u l’auter neologissem, vul dir crear novs pleds. Da tgenin avais Vus plaschair? Igl è difficil da numnar in unic exempel. Savens na vegnan ils pleds betg creads da nov, mabain sa basan sin pleds u elements enconuschents. Lura vai surtut per definir co duvrar u modifitgar in pled u al dar ina nova significaziun. P.ex. hai jau recumandà da duvrar il verb «googlar» enstagl da «far il googlen». Er il «raffader» da la «Abzockerinitiative» sa basa sin il verb existent «raffar». Ed «arcunar» – per memorisar datotecas al computer – vegn dal vegl pled «arcun», dal «Kornspeicher» tudestg. Cler, dasperas hai era dà novas furmas pli creativas che m’han fatg plaschair, sco p.ex. il num «Linguarias» per l’emissiun linguistica al radio. En avegnir vegni a dar inqual sfida e midada era per linguas minoritaras – p.ex. cun translaziuns automaticas, chattar vias per gendrar, adattar la lingua a novs svilups medials. Ha la lingua rumantscha insumma la forza e l’instrumentari per far tut quels pass? En mintga cas èn quai sfidas spinusas per il mund rumantsch. Prendain mo l’exempel da la translaziun automatica. Per realisar quella dovran las «maschinas» bleras datas e texts per ch’ellas possian emprender la lingua. Quel quantum enorm na vegn il rumantsch betg a pudair porscher a la svelta, bain savend ch’i dat lura anc diversas varietads rumantschas e ch’ils texts n’èn betg adina capodovras linguisticas. Perquai èsi grev da dir, sch’il rumantsch vegn ad avair la forza da far frunt a questa sfida. Però per pudair far tut quellas midadas dovri in discurs ed ina reflexiun publica. Capita quai? Actualmain betg propi. Quai era anc tut auter durant il temp da las debattas davart il RG. Per ch’il rumantsch sa sviluppia e vivia, fiss in tal discurs però fitg necessari. Jau crai che la Rumantschia haja – senza bler’ideologia – da reflectar pli intensivamain co sviluppar la lingua e co dar vinavant quella. Igl è forsa era da definir en tgeninas domenas ch’ins duai impunder las forzas e tge ch’ins pudess eventulamain perfin tralaschar. Igl è impurtant che la cuminanza rumantscha reflecteschia, tge rolla che nus vulain attribuir al rumantsch, sper tut las autras linguas en noss mintgadi. Ina tala discussiun e reflexiun fiss necessaria. «Per ina giuvna linguista è quai simplamain stà in enorm privilegi. Scienzadas e scienzads dad autras linguas pon mo siemiar dad in tal project.» Anna-Alice Dazzi «Malgrà tuttas dispitas e discussiuns è il RG tenor mai in’istorgia da success.» Anna-Alice Dazzi «Igl è impurtant che la cuminanza rumantscha reflecteschia, tge rolla che nus vulain attribuir al rumantsch, sper tut las autras linguas en noss mintgadi. Ina tala discussiun e reflexiun fiss necessaria.» Anna-Alice Dazzi Suenter 40 onns engaschament professiunal cun la lingua rumantscha è la la linguista Anna-Alice Dazzi ida en pensiun la fin d’avrigl. Suenter 40 onns engaschament professiunal cun la lingua rumantscha è la la linguista Anna-Alice Dazzi ida en pensiun la fin d’avrigl. Suenter 40 onns engaschament professiunal cun la lingua rumantscha è la la linguista Anna-Alice Dazzi ida en pensiun la fin d’avrigl. Suenter 40 onns engaschament professiunal cun la lingua rumantscha è la la linguista Anna-Alice Dazzi ida en pensiun la fin d’avrigl.

En Svizra vivan dus terzs da la populaziun en abitaziuns affittadas. Quellas abitaziuns èn dentant stgarsas en il Grischun. Ultra da quai creschan ils tschains da locaziun. Tant l’Associaziun grischuna da locatarias e locataris sco er quella dals possessurs da chasas tschertgan arguments per la situaziun actuala. La regenza ha respundì quels dis ad ina intervenziun parlamentara. 64 % da las Svizras e dals Svizzers vivan en abitaziuns affittadas. D’affittar in’abitaziun è dentant fitg grev, per exempel en il Grischun datti ina stgarsezza d’abitaziuns. Sper la stgarsezza èn ils tschains da locaziun creschents in problem per locatarias e locataris grischuns. L’Associaziun grischuna dals proprietaris da chasas scriva che l’augment da la populaziun pervi dad immigraziun saja il motiv principal per la mancanza d’abitaziuns affittadas. A l’Associaziun grischuna da las locatarias e locataris manca l’engaschament dal chantun. Ella ha er lantschà iniziativas communalas (a Tavau ed a Lai) per stgaffir dapli spazi d’abitar pajabel. Intervenziuns parlamentaras Il favrer passà ha il deputà da l’Allianza dal Center, Gian Derungs, inoltrà ina incumbensa a la regenza da far propostas per augmentar ils meds finanzials per la sanaziun e per l’acquist da proprietad d’abitar. Gia ils 5 d’avrigl 2023 aveva la regenza respundì a questa incumbensa ch’ella saja pronta da suttametter al Cussegl grond ina revisiun da la Lescha davart la construcziun d'abitaziuns socialas e la meglieraziun da las relaziuns d’abitar en il territori da muntogna. L’ultim glindesdi ha la regenza respundì ad ina segunda incumbensa parlamentara dalla fracziun socialdemocratica dal Cussegl grond. Quella pretenda ina basa legala per promover emprimas abitaziuns pajablas. En sia resposta scriva la regenza ch’i saja inditgà d’examinar ina promoziun indirecta per la construcziun d’abitaziuns d’util public. Il manader dal Departament chantunal d’economia e fatgs socials, Marcus Caduff accentuescha dentant envers la FMR che la balla saja uss tar il Cussegl grond che decidia tge che succedia cun omaduas incumbensas parlamentaras. Coronavirus, homeoffice, immigraziun e … Las gruppas d’interess (locataris sco er possessuras da chasas) èn per ina giada da la medema opiniun. La crisa dal coronavirus cun dapli «homeoffice» er da persunas da la Bassa che han midà chasa en il Grischun, haja augmentà la stgarsezza d’abitaziuns en il Grischun. Per l’Associaziun grischuna dals possessurs da chasas è quai dentant mo in motiv. Tenor il mainagestiun da l’associaziun, Reto Nick, saja la lescha federala davart la planisaziun locala fitg restrictiva areguard l’avertura da zonas da bajegiar. Ultra da quai saja la lescha federala da segundas abitaziuns, la quala pussibiliteschia a possessurs d’abitaziuns da dretg vegl da midar emprimas abitaziuns en segundas abitaziuns, er in motiv che haja manà a la stgarsezza d’abitaziuns. Reto Nick: «I na dat strusch pussaivladads realisticas da meglierar la situaziun actuala.» Per Lukas Horrer da la suprastanza da l’Uniun grischuna da locatarias e locataris èsi cler, ch’il chantun avess stuvì reagir pli baud. «Il chantun avess pudì dar cuntrapais gia avant 15 onns, ma n’ha fatg nagut», di Horrer. Lieus turistics pli pertutgads Segund il directur da l’economia publica grischuna, Marcus Caduff, sa mussa la mancanza da spazi d’abitar surtut en las regiuns turisticas (per exempel a Tavau, Arosa, Flem e Lai). Ad interim saja la stgarsezza er in tema en intginas autras regiuns dal chantun. Marcus Caduff agiunta dentant: «Quai n’è betg mo tar nus uschia. Per exempel n’han er noss vischins d’Andermatt en la Val d’Ursera bunamain naginas abitaziuns libras.» Collavuraturas e collavuraturs potenzials d’Andermatt stoppian abitar a Göschenen, quai che na saja betg fitg attractiv per lavurantas e lavurants. Per quel motiv vegnian questas forzas da lavur en il Grischun a lavurar, di il cusseglier guvernativ. Marcus Caduff vesa plirs motivs per la situaziun actuala da las abitaziuns. El numna l’iniziativa da segundas abitaziuns, la realisaziun da la lescha davart la planisaziun dal territori, ma er la pandemia e las pussaivladads da lavurar a chasa che resultan da quella. Lead è tar las vischnancas Marcus Caduff, il directur d’economia chantunal di, ch’il chantun paja gia oz contribuziuns finanzialas per la construcziun da spazi d’abitar en la muntogna. «Jau crai dentant era che las autoritads communalas veglian decider sezzas davart la planisaziun d’abitaziuns pajablas...» Il lead saja en scadin cas tar las vischnancas, perquai che la situaziun saja tut tenor vischnanca differenta. Marcus Caduff conferma che quai saja er vegni giavischà dal Cussegl grond. Chaussa dal privat e dal martgà Quant ferm ch’il chantun duai sa maschadar en tar la tschertga da soluziuns è per Marcus Caduff ina dumonda da l’ideologia politica. I sa tractia da la dumonda concreta, sch’il stadi duessia metter a disposiziun spazi d’abitar u betg. «Jau sun da l’opiniun che quai è da princip chaussa dal privat e dal martgà. Il stadi sto dentant procurar ch’il terren da construcziun saja avant maun e ch’el saja disponibel, e che las cundiziuns generalas per la construcziun constettian.» Abitaziuns pajablas èn raras Tgi che vul affittar in’abitaziun en blers lieus dal Grischun dovra pazienza e raps. Ad interim pretendan er duas intervenziuns parlamentaras en il Cussegl grond che la regenza examineschia la situaziun da la stgarsezza dal spazi d’abitar. Martin Gabriel/FMR En il Grischun datti ina stgarsezza d’abitaziuns en ils lieus turistics ed ad interim era en tschellas regiuns dal chantun. L’Associaziun grischuna dals proprietaris da chasas scriva che l’augment da la populaziun causa immigraziun saja il motiv principal per la mancanza d’abitaziuns affittadas. A l’Associaziun grischuna dals locataris manca l’engaschament dal chantun. Il parsura da l’associaziun Lukas Horrer di: «Il chantun avess stuì reagir avant 15 onns, ma el n’ha fatg nagut.» En la sessiun dal Cussegl grond dal favrer passà hai dà duas intervenziuns parlamentaras che pretendan che la regenza examineschia la situaziun e fetschia propostas per meglierar la situaziun dal spazi d’abitar. Il directur dal departament chantunal d’economia, Marcus Caduff, di che la Regenza haja respundì a las interven­ziuns. Ussa saja la balla tar il Cussegl grond che vegnia a decider sche las duas incumbensas duain vegnir surdadas a la regenza. Pagina 2 «Il chantun avess stuvì reagir avant 15 onns, ma el n’ha fatg nagut.»

COMMENTARI Dus terzs da la populaziun svizra viva èn abitaziuns affittadas. Quellas abitaziuns èn oz tschertgadas pli che mai, er en il Grischun. La situaziun actuala da la mancanza d’abitaziuns è il cumenzament d’in problem che daventa probablamain ina da las grondas sfidas futuras da la politica grischuna. Interessant: Tut ils acturs sin il palc d’immobiglias san daco ch’igl è vegnì uschè lunsch. Il grond problem sajan tenor els il coronavirus e l’immigraziun da quels da la Bassa che hajan decidì da far homeoffice e restar en il Grischun. Il segund problem saja la lescha federala davart la planisaziun territoriala che ­blocheschia la construcziun da novas chasas d’abitar e la lescha da segundas abitaziuns. Ed il terz motiv saja che la populaziun svizra creschia ad in crescher. Igl è ina situaziun propi caotica. Ils possessurs da chasas ed ils locataris èn persvas ch’il chantun e las vischnancas avessan stuì vesair ils problems e far dapli gia bler pli baud. Il chantun declera sias cumpetenzas e dat la balla a las vischnancas. Las vischnancas han il tgil plain da far cun tut lur autras incumbensas communalas ed èn dependentas en chaussa d’impuls or da la populaziun. Ditg dretg ora: Atgnamain n’è nagin responsabel per la mancanza d’abitaziuns. Natiralmain ch’ins ha vesì avant onns che la populaziun svizra crescha. Dapi l’onn 2020 enconusch’ins er las consequenzas da la pandemia, il sa domiciliar en las muntognas. Ed apropos Lescha federala davart la planisaziun dal territori: Dapi blers onns surlavuran las vischnancas lur planisaziuns localas e bleras vischnancas na pon perquai betg pli engrondir lur zonas da bajegiar. Per saldo: Il caos che nus avain uss cun la mancanza d’abitaziuns è in caos ch’è producì en l’atgna cuschina. Saja quai cun ignorar, cun delegar, spustar u er bagatellisar il problem.

La concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla che la Lia Rumantscha ha lantschà quest onn cun ils dus temas «superforzas» e «7 minutas» ha purtà in nov record da participaziun. Passa 440 texts èn vegnids inoltrads en las regiuns Engiadina, Grischun Central e Surselva. Las trais giurias han legì e giuditgà en tut 207 texts da l’Engiadina, 61 dal Grischun Central e 175 da la Surselva. Cun pli che 200 texts ladins ha quai era dà in nov record da participaziun en l’Engiadina. Dapi passa 20 onns organisescha la Lia Rumantscha la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla ed animescha uschia uffants e giuvenils da scriver rumantsch. En il decurs da las davosas emnas han las trais giurias regiunalas tscharnì las meglieras da las passa 440 contribuziuns inoltradas. Per la premiaziun s’inscuntran las participantas ed ils participants da tut las regiuns communablamain en furma virtuala. Durant quest inscunter vegnan communitgadas las victuras ed ils victurs (1.-3. plaz) e da mintga regiun vegn prelegì in text victur. Questa premiaziun virtuala è mesemna, ils 31 da matg 2023 da las 10.15 a las 11.00. La premiaziun digitala è publica. La colliaziun chattan ins sin www.liarumantscha.ch. Surdada dals premis La surdada dals premis a las victuras ed als victurs suonda en mintga regiun suandantamain: Engiadina 31-05-2023, a partir da las 17.00 en il Chastè Planta-Wildenberg, Parc Naziunal Svizzer, Zernez Surselva 31-05-2023, a partir da las 17.00 en il Center sursilvan d’agricultura, Via Lucmagn 31, Mustér Grischun Central 07-06-2023, a partir da las 17.00 en l’aula da la Scola da Ziràn Durant l’occurrenza vegn la giuria ad esser preschenta e preleger las laudatios. Las victuras ed ils victurs survegnan in premi en furma da daners ed in regal da la Lia Rumantscha. Cun «superforzas» e dapli che «7 minutas» als Dis da litteratura 2023 Dapi blers onns collavurescha la Lia Rumantscha cun il comité d’organisaziun dals «Dis da litteratura» da Domat. Quest onn vegn la preschentaziun dals texts victurs da la concurrenza da la Lia Rumantscha a survegnir dapli spazi en il program dals «Dis da litteratura». Uschia pon per l’emprima giada tut las victuras e tut ils victurs preleger lur texts avant il public a Domat. Ils «Dis da litteratura» èn dals 3 als 5 da november 2023 a Domat. Las prelecziuns dals texts victurs da la Plima d’aur/Pledpierla è previda per dumengia, ils 5 da november. La Lia Rumantscha ha grond plaschair da pudair porscher a la generaziun giuvna d’auturas ed d’auturs in grond palc ed in public interessà.

La Repower succumba davant Tribunal federal. La cumissiun d’electricitad (ElCom) survegn cumplainamain raschun. La sentenzia resguarda la pitschna u il pitschen consument che na po betg tscherner sez ses provedider. Concret vai per la dumonda co calcular la tariffa d’energia. Il pitschen consument d’energia na po betg tscherner libramain da tgi ch’el retira l’energia. Era a quest pitschen consument sto in concern sco la Repower dar vinavant ses avantatgs – e betg mo als consuments gronds che dastgan tscherner il provedider che fa amogna gist il meglier pretsch. Gliez è la quintessenza da la sentenzia ch’il Tribunal federal ha publitgà l’emna passada. La sentenzia haja in «effect sminuind» sin la tariffa d’energia dal consument pitschen, scriva la ElCom sin dumonda da la FMR. Sch’il effect è lura mo minim u propi vesibel sin il quint d’electricitad, sa nuspescha la ElCom da prognostitgar. La raschun per questas retegnientschas ha da far cun il fatg che la tariffa na sa cumpona betg mo dals custs da producir energia, mabain era dals custs per la rait e da taglias (guarda box). La dispita tranter la ElCom e la Repower dura gia dapi onns. La ElCom observescha, sche la lescha d’energia vegn respectada e controlla las tariffas. Betg d’accord n’era la ElCom cun la Repower areguard la calculaziun da la tariffa d’energia da l’onn 2009 e 2010. La Repower vuleva resguardar en lezza tariffa numnadamain be quella energia ch’ella produceva u cumprava aposta per ils consuments pitschens. La Repower differenziava numnadamain tranter ovras per ils consuments ­pitschens ed ovras per ils consuments gronds. Ditg simpel: Cun la metoda da la Repower pudevi tut tenor capitar che energia chara ve­gniva adossada be al consument pitschen, en­tant che energia favuraivla – per exempel cumprada da l’exteriur dad ovras atomaras – gieva als consuments gronds. La ElCom ha intervegnì e pretendì che la Repower resguardia ses entir «portfolio d’energia», sch’ella calculeschia la tariffa per ils consuments pitschens. I sa tracta da la «Durchschnittspreismethode». En sasez exista quella gia daditg e sa basa sin la lescha dal provediment d’energia: Avantatgs da pretschs ch’ils concerns d’energia han entras lur liber access a la rait, ston els dar vinavant proporziunalmain als consuments pitschens. La lescha garantescha uschia ch’i na profiteschan betg mo ils gronds consuments, sch’in concern sco la Repower cumpra e venda vinavant energia favuraivla. «Igl era impurtant che la pratica da la ElCom vegnia era en quest cas puspè confermada da la dretgira», scriva la ElCom. La Repower stoppia uss resguardar las correcturas. La sentenzia rendia cler co che l’interpresa d’energia haja dad applitgar la «Durchschnittspreismethode» e da calcular sias tariffas d’energia a moda confurma a la lescha. Era autras interpresas d’energia cun liber access a la rait sco la Repower ston sa tegnair al verdict da Losanna. Ils derschaders han era decidì ch’avantatgs da pretsch stoppian vegnir dads vinavant anc suenter passa tschintg onns. Quai saja in punct impurtant, scriva la ­ElCom. Pertge uschiglio possia ina interpresa trair a la lunga cun recurs ina procedura fin ch’ils tschintg onns èn passads – gist sco la Repower ha fatg cun il decret che pertutga ils onns 2009 e 2010. La rait custa dapli che l’electricitad Tgi che paja ses quint d’energia n’è per il solit betg conscient ch’el paja dapli per la rait che per l’electricitad sco tala. Las tariffas d’electricitad varieschan dad ina vischnanca a l’autra. Ellas dependan dal provedider u era dal fatg, sch’ina vischnanca pretenda anc taglias u betg. La ElCom controllescha las tariffas ch’ils provediders calculeschan. Ella publitgescha qua las tariffas (via QR-code). La Repower furnescha per exempel l’energia en la vischnanca da Sumvitg cun ina tariffa actuala da 27 raps per kWh che sa cumpona da: - 15 raps per la rait - 9 raps per l’electricitad - 3 raps taglias e taxas U in auter exempel. Energia Engiadina furnescha a Zernez electricitad per ina tariffa da 23 raps per kWh. - 10 raps per la rait - 9 raps per l’electricitad - 4 raps taglias e taxas Repower succumba – ElCom gudogna In hist e host da plirs onns tranter Repower e la Cumissiun per electricitad ElCom è a fin. Il Tribunal federal dat raschun a la ElCom. I va per la dumonda co ch’igl è da calcular la tariffa d’electricitad per las consumentas ed ils consuments che na pon betg tscherner sez il provedider. La Repower sto resguardar ses entir portfolio d’energia, sch’ella calculescha la tariffa – betg mo singulas ovras. Quai è il verdict da la sentenzia ch’il Tribunal federal ha publitgà l’emna passada. La sentenzia haja in effect che sminueschia la tariffa d’energia, respunda la ElCom sin dumonda da la FMR. Sch’i sa tracta d’in effect mo minim ubain in effect ch’il consument senta en la bursa, na vuleva la ElCom betg prognostitgar.

La famiglia americana dals «Sacklers» tutga tar ina dals 30 famiglias pli ritgas da l’America. Ritga è ella vegnida pervia da lur fatschentas cun medicaments. E precis quellas fatschentas cun in da lur medicaments èn stadas responsablas per la crisa d’opioids en ils Stadis Unids cun prest in milliun morts a partir da l’onn 1999 enfin l’onn 2022. Il medicament «Oxycontin» è ve­gnì duvrà per persunas ch’han per exempel gì in’operaziun u uschi­gliò mal. Damai apparentamain in «classic» med cunter dolurs. La chaussa dubiusa: Documents ch’èn vegnids publics mussan ch’ils Sacklers savevan che Oxycontin è dapli che be in «classic» med cunter dolurs, ma ch’el causescha era ina ferma dependenza, sumegliant ad ina droga. E malgrà ch’els savevan da quest effect secundar han els lantschà Oxycontin – cun in success economic straminabel. In mument tutgava Oxycontin tar in dals medicamnets ils pli bain vendids en l’America. Il film «All the Beauty and the Bloodshed» mussa il cumbat da la fotografa Nan Goldin cunter ils Sacklers. Natiralmain n’ha ella betg success avant dretgira, perquai ch’ils Sacklers han engaschà per 30 milliuns dollars al mais (!!!) ina maschinaria d’advocats per defender lur interess. Pli bler success ha Nan Goldin però gì en il cumbat cunter l’engaschi caritativ dals Sacklers en ils museums d’art. Tut ils gronds museums dal mund, sco per exempel il Guggenheim Museum u il Metropolitan museum of arts a New York, prendevan numnadamain ditg e gugent encunter las donaziuns da la fundaziun dals Sacklers. Grazia a Nan Goldin n’è quai ussa betg pli il cas. Il film è commovent, cura ch’ins auda ina mamma che crida ch’ella haja pers ses figl pervia da Oxycontin. Il film è scuraschant, perquai ch’el mussa che milliardaris vegnan savens dad evitar da vegnir sentenziads. Il film è a medem temp però era curaschant, cur ch’el mussa che Nan Goldin e cumpagnia s’engaschan per las unfrendas – e co ch’els han era success – almain per part. Il film è da vesair en ils kinos svizzers. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

A Brixen/Persenon datti d’udir la fin d’emna dals 12 als 13 da matg 2023 poesias da tut ils trais territoris retorumantschs en l’artg alpin. Auturas ed auturs ladin-dolomitans, rumantschs e friulans s’inscuntran ad in «Festival da la poesia contemporana alpina». Dus dis da litteratura, cun 15 auturas ed auturs da la Ladinia, dal Grischun rumantsch e dal Friul – quellas e quels vegnan a preleger lur texts en la Biblioteca municipala da Brixen/Persenon (Italia). Lur texts vegnan preschentads e commentads da trais critichers da litteratura da mintga regiun linguistica. Tschintg auturas ed auturs da la Rumantschia Era dal Grischun rumantsch èn da la partida tschintg auturas ed auturs: Dumenic Andry, Flurina Badel, Carin Caduff, Chatrina Josty e Claudio Spescha. Els vegnan a preleger il venderdi u la sonda da lur poesias u texts curts en differents idioms rumantschs. Sco «accumpagnadra» critica da vart rumantscha è da la partida la scienziada da litteratura Annetta Ganzoni. Plinavant vegn il festival er accumpagnà da chantauturas e chantauturs da las trais regiuns linguisticas partecipadas. Per il Grischun rumantsch è da la partida la chantautura Astrid Alexandre. Inscuntrar e cumparegliar L’idea dal «Festival da la poesia contemporana alpina» è – sco ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun a las medias – da porscher ina «occasiun d’inscunter e da cumparaziun preziusa» tranter las litteraturas da las trais regiuns linguisticas e dad approfundar uschia «l’enconuschientscha da la realitad linguistic-litterara da questas trais inslas linguisticas alpinas». Organisà vegn l’inscunter da differentas instituziuns en ils trais pajais «retorumantschs» – uschia da l’Uniun da scripturas e scripturs dal Tirol dal sid (SAAV), il Center europeic da Litteratura e Traducziun (ZeLT), la Partiziun per furmaziun e cultura ladina da la Provinza da Bulsaun, il Chantun Grischun, la Fundaziun svizra per la cultura Pro Helvetia, il Consulat svizzer da Milaun, l’ARLeF (Agjenzie Regjonâl pe lenghe furlane) e la Biblioteca municipala da Persenon. (cdm/fmr) Il program detaglià dal «Festival da la poesia contemporana alpina» è da chattar sin la pagina d’internet dal l’Uniun da scripturas e scripturs dal Tirol dal sid (SAAV): http://www.saav.it/. Flurina Badel – ina da las auturas rumantschas che vegn a preleger sonda, ils 13 da matg 2023, a Brixen/Persenon. Flurina Badel – ina da las auturas rumantschas che vegn a preleger sonda, ils 13 da matg 2023, a Brixen/Persenon.

La metoda dals glaziologs per mesirar la perdita da massa dals glatschers è veglia: En il decurs da l’avrigl vegn fitgada ina stanga sis meters profund en il glatscher e l’atun vegn mesirà, quant che la stanga pizza anc or dal glatsch – per tant è il glatscher luentà. L’avust passà eran insaquantas stangas gia cupitgadas, ils glatschers avevan damai pers 6 meters grossezza, ed ils glaziologs han mess danov las stangas. Fin l’atun han plirs gla-tschers pers passa 8 meters grossezza – in dals cuntinuants records dal stgaudament dal clima. La finamira da restrenscher il stgaudament sin max. 1,5 grads fin il 2050 avain nus cuntanschì en las Alps gia oz. A Samedan è il mais da mars stà per 2,7 grads memia chaud. Ed il stgaudament cuntinua – per 4 grads, sche nus cuntinuain sco fin qua, din ils climatologs. E lur prognosas dals davos decennis èn adina stadas memia optimisticas – il clima sa stgauda pli svelt che prognostitgà. Actualmain èsi en Spagna quasi 40 grads chaud, la fin d’avrigl. Inundaziuns, setgiras e bovas s’augmentan. La natira dat avunda signals che nus stuain midar insatge. Fin ussa dentant n’è sa midà nagut: L’onn passà avain nus ditg NA a la lescha dal clima, il 2022 avain nus emess anc dapli CO2, a Kloten vegn sgulà quasi tant sco avant corona. Nus Svizras e Svizzers sgulain dublamain tant sco noss vischins – e sgular dat fin 100 giadas dapli emissiuns che la viafier. Dacurt ha SRF discutà en l’emissiun «10 vor 10» la dumonda «Was wäre wenn...?» (in gieu da patratgs futuristic) las consequenzas dad in mund senza eroplans: Il turissem en las Maledivas svaniss, sco er las 27 000 plazzas da lavur a Kloten, ... Tant sa midass – nunpussaivel da realisar. Pussaivel da realisar fiss dentant da stabilisar ils sgols, da vegnir davent da la creschientscha cuntinuanta en l’aviatica. Per exempel cun scumandar sgols bunmartgads che envidan da sgular davent per ina fin d’emna, scumandar sgols curts da sut 500 km, nua ch’il donn na stat en nagina relaziun cun il gudogn da temp, e limitar ils sgols da jets privats che s’augmentan fermamain. En situaziuns urgentas vegnan scumonds acceptads, sche quels valan per tuttas e tuts. I n’è dentant betg mo ina dumonda dal CO2 – energia verda na tanscha betg. Nus stuain emprender a viver cun in unic mund empè da trais, da duvrar be tant sco che noss mund ans dat en in onn. Per quest onn è quel limit gia cuntanschì. E nus stuain midar la finamira che noss’economia stoppia crescher cuntinuadamain. Nus tuttas e tuts savain tge che creschien-tscha exponenziala signifi-tga – teoreticamain. Nus essan plainamain en quella. Ma sche la creschientscha economica va sut 3% – quai che munta en 25 onns il dubel – pretendan politichers ed economs ch’il stadi promovia l’economia. E nus stuain prender la peda per far patratgs, tge mund che nus vulain surdar a noss biadis. La tenuta «I vegn schon ad ir insaco» è irresponsabla. Il futur n’è betg in cuntinuaziun lineara dal passà. En l’emissiun «Was wäre wenn...?» ha mancà la dumonda «Tge fiss, sche nus na faschain nagut?» – Sche nus na midain nagut, lura vegn a sa midar fitg bler. Jost Falett, Bever, è stà durant blers onns scolast da biologia e rumantsch a l’Academia Engiadina. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever e president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

Quest onn è cumparì il cudesch «Clementina Gilly/Traunter di e not». Ils 16 da matg envida l’Universitad populara da Turitg (VHS ZH) al Colloqui rumantsch che sa deditgescha a quella publicaziun. Il colloqui vain manà da Rico Valär che ha edì l’ovra da Clementina Gilly. La discussiun maina Mevina Puorger. Il colloqui ha lieu en furma ibrida, q.v.d. en preschientscha (sala KOL-F-123) ubain en zoom. Persunas interessadas sa drizzan al secretariat da l’Universitad populara: VHS ZH 044 205 84 84/ 044 205 84 94, per ulteriuras infurmaziuns: mevina.puorger@bluewin.ch (079 331 68 61). (cdm/fmr)

Cun la «Sala Capauliana» en la miraglia da l’anteriura praschun dal Sennhof a Cuira survegn la Fundaziun Capauliana ina localitad d’exposiziun permanenta. Venderdi ha la sala avrì sias portas. Si’emprima exposiziun renda omagi als fundaturs Duri e Clara Capaul ed a lur collecziun immensa – e quai cun ina selecziun d’ovras da 16 artistas ed artists grischuns. La Fundaziun Capauliana è in’enconuschenta collecziun privata d’art, da grafica e fotografias. Ella era vegnida fundada 1986 dals consorts Duri Capaul (1923-2009), da professiun giurist, e Clara Capaul-Hunkeler (1926-2010), da professiun dentista. Var 30 000 ovras Lur vita entira han ils dus consorts rimnà e tgirà lur collecziun d’ovras da valur artistica e culturistorica per il Grischun. Ils emprims onns èn els s’engaschads principalmain per la promoziun da giuvens artists e giuvnas artistas ed han acquistà ovras d’artists da renum ch’èn stads activs en il Grischun. La collecziun da la Capauliana è vasta e varianta e cumpiglia oz radund 30 000 ovras da differentas epocas or da las spartas picturas en ieli, aquarels, dissegns, sco er stampats, graficas, fotografias, chartas postalas e geograficas etc. Permanent ed online Fin qua era questa vasta rimnada stada conservada e zuppada en in grond tschaler en il quartier da Kalchbühl a l’ur da la citad da Cuira. Da nov dispona ussa la Capauliana d’ina localitad d’exposiziun permanenta – la «Sala Capauliana» – en la miraglia da l’anteriura praschun dal Sennhof en la citad veglia. Il relasch è bain ordinà ed il catalog da las ovras è uss er bain accessibel sin la pagina d’internet da la funda-ziun. Quel register po vegnir consultà tant per retschertgas sco era per dumondas da publicaziun ed emprest. Uschia ha er la Casa d’Angel, la chasa da cultura da la Lumnezia a Lumbrein, la patria nativa da Duri Capaul, pudì exponer ils ultims onns repetidamain ovras or da quest vast fundus. La fatschenta operativa da la Capauliana vegn manada dapi l’atun passà da la mainagestiun e curatura Noemi Bechtiger. En sia lavur vegn ella sustegnida d’in cussegl da fundaziun da tschintg commembers che vegn presidià actualmain da Felicia Montalta. Artists grischuns da num e pum Sco quai che Felicia Montalta ha declerà venderdi passà en occasiun da l’avertura da la «Sala Capauliana» saja la fundaziun zunt satisfatga da pudair undrar il merits dals fundaturs cun «in’exposiziun vasta e tuttina da caracter stringent ch’intermediescha fitg bain ils accents principals da la fundaziun». Als dus fundaturs e mecens èn deditgads dus purtrets fitg expressivs da l’artist Robert Cavegn (*1957), ils quals èn postads gist a l’entrada da l’exposiziun. Tenor la curatura Noemi Bechtiger è l’exposiziun dentant era in omagi ad artistas ed artists enconuschents e main enconuschents ch’èn s’occupads cun il chantun ni che derivan dal Grischun. En ina tscherna exclusiva e d’aut nivel artistic vegnan preschentadas en l’exposiziun actuala 26 ovras da 16 artistas ed artists contemporans e trapassads che represchentan differents stils, epocas e tecnicas. Sut il num «GRAUBÜNDA. Highlights aus der Fundaziun Capauliana» èn da vesair tranter auter ovras da Remo Albert Alig (*1971), Not Vital (*1948), Matias Spescha (1925-2008), Alberto Giacometti (1901-1966), Augusto Giacometti (1877-1947), Giovanni Segantini (1858-1899), Alois Carigiet (1902-1985) ed Angelika Kauffmann (1741-1807). L’avertura da la Sala Capauliana, embellida musicalmain dal trio da jazz cun Andi Schnoz, Marc Jenny e Rolf Caflisch, è vegnida assistida dad in grond ed illuster publicum ord la scena d’art. Grischun: La Capauliana sa mussa en praschun Ella tutga tar las collecziuns d’art las pli famusas en il Grischun. Durant plirs decennis avevan Duri Capaul e sia dunna Clara Capaul-Hunkeler rimnà ovras d’art da tut gener. Oz cumpiglia lur Fundaziun Capauliana var 30 000 ovras da differentas epocas. Però questa collecziun n’aveva mai in agen spazi d’exposiziun – enfin quest venderdi passà. A Cuira, davos la miraglia da l’anteriura praschun Sennhof, è ussa vegnida averta la Sala Capauliana. En ina emprima exposiziun renda quella omagi als dus collecziunaders d’art. Ma ella mussa er ina pitschna rimnada da perlas or da l’immens relasch, tranter auter cun ovras dals artists Giacomettis. (fmr/dat) L’avertura da la Sala Capauliana, embellida musicalmain dal trio da jazz cun Andi Schnoz, Marc Jenny e Rolf Caflisch, è vegnida assistida dad in grond ed illuster publicum ord la scena d’art. La curatura da la Fundaziun Capauliana Noemi Bechtiger davant ils purtrets dals fundaturs Duri e Clara Capaul-Hunkeler, creads da l'artist Robert Cavegn.

Pertge avais vus cumprà il davos cudesch? – Pervi d’ina emissiun al radio, pervi d’in artitgel en gasetta, perquai che vus enconuschais l’autura? Tar il roman da debut da la schurnalista Claudia Schumacher (cumparì la stad 2022) èsi stà il titel che m’ha intimà a la cumpra: «Liebe ist gewaltig». Il titel sa lascha chapir en pliras modas. L’autura prenda sasezza propi per il pled – u per il titel. Quai ch’ella porscha en ses roman è «gewaltig» ed ha atgnamain adina da far cun amur. En emprima lingia vai per in’uffanza che vegn ruinada dad in bab schicanus, tirannic e violent. Ina «rusnatgil», cun ils pleds dal roman. L’istorgia è quella da Juli, ina giuvna tranter la vegliadetgna da teenager e dunna giuvna. Cun ina lingua directa sco in pugn en il grugn raquinta Juli tge che capita en la villa da sia famiglia, ina famiglia d’advocats apparentamain exemplarica. Però davos las tendas è la vita ina tortura. Tuttas e tuts pateschan dal reschim narzistic dal bab e (quasi) nagin na vegn da sa deliberar. Il pli pauc vegn da far quai la mamma, la quala protegia ils malfatgs dal bab vers anora ed envers ils uffants, e quai cun ina stinadadad che fa vegnir las larmas. En il decurs dals onns emprova Juli da sa deliberar da las plajas dal passà cun agid da drogas u da gieus da computer. Natiralmain emprova ella era da chattar la storta en la vita cun agid da relaziuns. Ma la via a la fortuna è crappusa, il passà stat a travers. E tuttina va Juli tras la vita cun ina lingua radicala, maltscheca e tuttina cordiala. Vegn Juli da sa deliberar da ses passà e da ses bab? Il titel «Liebe ist gewaltig» è damai program. I va per l’amur sgarschaivla. Ma i va era per l’amur sgarschaivel bella ch'ins po forsa chattar. Forsa. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Il roman "Liebe ist gewaltig" (2022) da l'autura Claudia Schumacher.

Avant var quatter emnas hai jau retschavì in e-mail da la manadra da la Secziun cultura e medias da l’ambassada svizra en la China. Ella saja a la tschertga d’ina interpreta cun la cumbinaziun da linguas rumantsch/englais. Sia secziun organiseschia in’emna da sensibilisaziun per la lingua e cultura rumantscha, pia ina «Emna da la lingua rumantscha», in’iniziativa ch’è vegnida lantschada dal cusseglier federal Ignazio Cassis l’onn 2020. Quest’emna rumantscha para en il fratemp da purtar fritg er a l’exteriur. Suenter avair survegnì la permissiun da mes schef, sun jau ma messa en viadi. Destinaziun: Beijing. Il sgol ha cuzzà var 10 uras. Durmì hai jau circa 20 minutas e cura che nus essan arrivads a Beijing era il sulegl gia vi da levar. Mes corp era pia en il modus «jau sun en paglia, jau stoss durmir», en l’Asia aveva il di però gist cumenzà. Cura che jau sun arrivada en l’hotel, sun jau immediatamain ida a letg – cun vestgadira e tut. Deplorablamain hai jau emblidà d’activar il buttun «ma laschai en ruaus» aka «per plaschair betg disturbar». Suenter mes’ura hai scalinà pliras giadas ed igl è vegnì stgadanà fermamain vi da l’isch. Jau, betg idea nua che jau era, tge che jau fascheva là ed insumma, tgi che jau era – totalmain en il deliri. Suenter quest mument da confusiun cumplaina sun jau alura ida ad avrir l’isch. Davant la porta in Chinais, tut perplex, cun in char plain matgs da stangas da bambus: flowers? Gea, pertge betg, grazia fitg. Gist cura che jau er danovamain en quest stadi da transiziun tranter cupidar e fasa REM, hai danovamain scalinà var milli giadas ed igl è puspè vegnì stgadanà da nar vi da l’isch. Questa giada eri ina Chinaisa cun muffins, e cun in surrir. Jau hai pia laschà star d’empruvar da durmir e sun ida in zic a spass en la polluziun. Turnada sun jau cun tuss, tuss da smog. Mia incumbensa è stada quella da translatar en moda consecutiva ina discussiun tranter ils dus represchentants rumantschs envidads, il secretari general ad interim da la Lia Rumantscha Andreas Gabriel e l’artist engiadinais da renum mundial Not Vital, a chaschun d’ina occurrenza a l’ambassada svizra. Il proxim di hai jau dastgà far l’interpreta a chaschun d’ina prelecziun dals dus represchentants rumantschs a la Beijing Foreign Studies University davart il mantegniment e la promoziun dal rumantsch. La mesemna hai jau visità la scola svizra e dà in curs da lingua e cultura rumantscha a las scolaras ed als scolars da la 3. e 4. classa. In di pli tard sun jau alura viagiada ensemen cun Not Vital e ses assistent Li a Chengdu. Là avain Not Vital ed jau dà ina prelecziun cuminaivla en la libraria Fangsuo. L’interess è stà fitg grond e las dumondas ordvart interessantas. Ina participanta ha schizunt dumandà, sche jau sappia rappar (per sursilvan: far il rappen) en rumantsch. Cler, hai jau ditg, e rappà il refrain da la chanzun siemis da Liricas Analas davant circa 70-80 Chinais e Chinaisas. Per concluder intginas chaussas surprendentas: la glieud dat tut las chaussas cun dus mauns e betg mo cun in, la communicaziun succeda savens via apparats electronics cun agid da translaziun automatica (blers/as Chinais/as na discurran betg englais), ins sto chargiar giu in VPN per pudair utilisar las apps da communicaziun e las medias socialas currentas en l’Europa, ins è ina vaira attracziun sco Europeana. Giuanna Caviezel da Vrin/Berna lavura sco translatura per la Chanzlia federala. Giuanna Caviezel

Ir cun e-bike è en moda pli che mai. Tenor l’Associaziun VeloSuisse èn vegnids cumprads l’onn 2022 en Svizra varga 218 000 e-bikes novs. La cumpra è creschida ils ultims onns. S’augmentads èn però er ils accidents. Il Post svizzer da cussegliaziun per la prevenziun d’accidents (BfU) lantscha proximamain ina nova campagna d’infurmaziun co ch’ins po evitar accidents cun e-bike. Ed en il Grischun datti curs per emprender d’ir cun quests velos da battaria. Tenor il BfU hai dà l’onn passà 583 accidents grevs cun e-bikes. Quai èn 35 accidents dapli che l’onn 2021. «Tgi che dumogna in velo normal, stuess da princip era savair ir cun in e-bike», di il vendider da velos Mattias Menzli da Glion. «Impurtant è ch’ins ha l’exercizi fundamental d’ir cun velo.Perquai dovria sa chapescha la disposiziun corporala.» A novizas e novizs cusseglia Mattias Menzli da be affittar l’emprim in e-bike. «Jau hai fatg bunas experientschas cun dar a fit. Uschia po mintgin experimentar, sch’i va bain e sch’i plascha insumma.» Ad interessentas ed interessents che na sajan gia ditg betg pli ids cun in velo, recumonda il vendider Mattias Menzli da far in curs per emprender d’enconuscher l’e-bike. Duas disciplinas Emprender d’ir cun e-bike pon ins per exempel tar Peter Cadonau da l’agentura da sport Cadventure a Flond. Peter Cadonau di ch’i dettia duas chaussas impurtantas per emprender d’ir cun ­e-bike. «L’emprima èsi da far enconuschientscha cun il velo electric e da savair co la battaria electronica funcziunescha. La segunda disciplina è da trenar la balantscha sin il velo, da far stortas, da franar e da partir endretg cun l’e-bike.» Peter Cadonau di ch’el constateschia savens, che novizas e novizs sajan surprais da la sveltezza da l’e-bike e frainian bler memia andetg. Uschia possian capitar accidents «Jau cussegl da far in pass suenter l’auter, da trenar e da repeter enfin ch’ins è segir. En mintga cas èsi fallà da vulair cumenzar cun ina lunga tura da velo.» Dapli che 50 % accidents persunals Ils pli novs models d’e-bikes disponan per franar da l’uschenumnà sistem antibloccnt (ABS). Per il pledader dal Post da cussegliaziun svizzer per la prevenziun d’accidents (BfU), Christoph Leibundgut, porta l’ABS dapli segirezza tar franadas anetgas cun l’e-bike. El di: «La gronda part da tut ils accidents cun il velo electric – passa 50 % – èn accidents persunals che succedan en consequenza d’in sbagl da la ciclista u dal ciclist. In e-bike è bler pli svelt ch’in velo senza motor. Ed e-bikes dovran ina bler pli lunga via da franar.» Tenor Christoph Leibundgut datti er mintg’onn numerus accidents dad e-bike pervi da scumbigls: «Per l’automobilist sin via è in e-bike a prima vista strusch da distinguer d’in velo convenziunal. Il tempo dals e-bikes vegn perquai savens sutvalità dals automobilists.» Plinavant sajan las glischs da l’e-bike in instrument impurtant per evitar accidents: «Meglra vesaivladad augmenta la segirezza. Latiers tutga da charrar cun glisch durant il di. Dapi in onn è quai obligatori per ils e-bikes.» Il pledader dal BFU recumonda er da purtar giaccas cun effects da glisch per augmentar la segirezza en gir cun l’e-bike. Chapellina obligatoria per e-bikes svelts La FMR ha vulì savair dal BFU co ch’i stettia cun l’obligatori da purtar chapellina cun e-bike. Il pledader da medias Chrisoph Leibundgut ha declerà ch’il BFU cusseglia a tut ils ci­clists da e-bike ed er a quels cun ils velos senza «motor» da purtar chapellina. «In obligatori da purtar chapellina vala dentant tenor l’ordinaziun federala davart las reglas da traffic be per e-bikes svelts. Quai èn e-bikes cun ina sveltezza dal velo da 30 km/h e che cuntanschan cun la forza da las chommas ina sveltezza d’enfin 45 km/h. Nagin obligatori prevesa l’ordinaziun federala percunter per e-bikes plauns enfin 20 km/h, respectivamain enfin 25 km/h cun la forza da las chommas.» Tenor il BFU pretendess in obligatori da purtar chapellina per tut las ciclistas e ciclists da e-bike ina midada da l’ordinaziun federala da las reglas da traffic. E quella è part da la lescha federala da traffic. Enfin ch’ina tala decisiun politica saja realitad, vegnia il BFU a cussegliar vinavant a tuts da purtar chapellina, uschia il pledader da medias dal BFU. 5 curts tips dal BFU Ils suandants tschintg tips per il diever da l’e-bike èn publitgads sin la pagina d’internet dal BFU: Ir cun e-bike a moda e maniera defensiva e cun egliada prospectiva Calcular ina pli lunga via da franar Sa far visibel – era durant il di Purtar ina chapellina Tar la cumpra: Tscherner in e-bike cun pedals adequats e cun ABS (fmr/mg) Ils accidents cun e-bike creschan La primavaira crescha il desideri da sa mover e far sport en il liber. Tar las disciplinas da sport che daventan adina pli appreziadas tutgan las turas cun il velo electric, numnà e-bike. L’onn 2022 han las butias da sport e da velos vendì passa 218 000 e-bikes ubain 17% dapli che l’onn precedent. Cun il boom d’ir cun e-bike creschan dentant era ils accidents. 2022 hai dà 583 accidents grevs cun e-bike. Quai èn 35 dapli che l’onn 2021. La FMR è s’interessada tar il Post svizzer da prevenziun d’accidents (BfU) co ch‘ins po reducir il privel d’accidents cun velos elec­trics. Al medem mument declera Peter Cadonau, il manader da l’agentura da sport Cadventure da Flond co ch’el sensibilisescha las absolventas ed ils absolvents da ses curs d’ir cun velo da muntogna. (fmr/mg) Pagina 2 Emprender da far stortas endretg tutga tar la scolaziun Per il manader dal curs da e-bike Peter Cadonau da Flond èsi impurtant da far pass per pass – per daventar pli segir sin il velo electric. Emprender da franar cun l'e-bike A Flont tar Peter Cadonau datti cuors per ir cun e-bike

A l’Uniun grischuna per il teater popular (UTP) mancan persunas ch’èn prontas da s’engaschar. Ultra da quai na prendan las uniuns da teater da las vischnancas strusch part da las occurrenzas da l’uniun tetgala. Il parsura Alfonso Moser, ha perquai dumandà la radunanza da delegads da la sonda vargada a Glion, sch’i dovria anc ina uniun tetgala dal teater popular dil Grischun. Il president da l’Uniun grischuna per il teater popular ha propi mess il det sin la plaja cun sia dumonda a las delegadas ed als delegads a Glion: «Jau sun inclinà da tschentar la dumonda eretica, sch’i dovria insumma anc l’UTP sco uniun tetgala u betg?» Vers la FMR è Alfonso Moser vegnì anc pli concret: «Jau sun dischillus da la participaziun da las uniuns da teater a las occurrenzas. Nus avain lavurà fitg ferm ed instradà intgins projects ed occurrenzas l’onn passà. Ma prest nagin che ha fatg diever da quellas purschidas. Quai è in frust per mintgina e mintgin che lavura e fa tut ses pussaivel.» Mancanza d’interess Lorenzo Polin che ha demissiunà gia suenter curt temp en la suprastanza aveva instradà per incumbensa da la radunanza da delegads in curs da teater per giuvenils ed uffants. Quel ha stuì vegnir desditg pervia da mancanza d’annunzias. Il president Alfonso Moser: «Plinavant ha nossa suprastanza decidì da sustegnair projects da teater e giubileums d’uniuns cun daners. Ma nagin ha dumandà in tal sustegn.» La davosa stad haja l’UTP plinavant envidà ad in viadi da l’uniun. Be intgins paucs hajan prendì part. Alfonso Moser: «Vitiers vegn ch’igl è fitg grev da chattar persunas per nossa suprastanza.» Il president accentuescha ch’el na veglia far reproschas a nagin. El suppona ch’il motiv principal per la mancanza da participaziun saja stà, che las gruppas da teater hajan stuì dar prioritad a lur agen program suenter la pandemia. Uniuns èn occupadas cun sasezzas Suenter la radunanza da delagadas e delegads a Glion ha la FMR discurrì cun trais uniuns da teater, da Müstair enfin Tujetsch: Quant impurtanta è l’Uniun grischuna per il teater popular per las uniuns da teater popular localas? Hubert Venzin, il reschissur da la Cumpignia da teater da Rueras, respunda, che sia uniun haja adina fatg part da l’UTP per sustegnair quella. A radunanzas e dietas na sajan ils Tua­tschins dentant anc mai sa participads. Hubert Venzin: «Nus avain gia prendì part ad in festival da teater u l’auter a Tusaun, ma uschiglio n’avain nus mai duvrà l’uniun tetgala» En la medema crenna dat er Anna Mengia Tschenett che maina la gruppa da teater da Müstair: «Las occurrenzas da l’UTP han lieu ora Cuira. Quai è memia lunsch davent per nus. Perquai na prendain nus betg part da quellas occurrenzas.» La presidenta da l’Uniun da teater da Trun, Maria Rensch, è sa participada per l’emprima giada la sonda passada ad ina radunanza da l’UTP. «Tenor mai dovra ina uniun tetgala che tira la bena. Mo jau hai er chapientscha che las uniuns da teater na pon betg sa participar a mintga occurrenza da l’uniun tetgala.» Maria Rensch spera che l’UTP vegnia da surviver, malgrà ils temps actuals difficils. Tina Bundi-Cabalzar en suprastanza Il parsura da l’Uniun grischuna per il teater popular Alfonso Moser è surstà che bundant 35 uniuns sajan vegnidas a Glion la davosa sonda. E tut las preschentas e preschents hajan confermà ch’i dovria ina ferma uniun tetgala. Il president: «Jau sper fitg che la situaziun sa megliereschia. Jau hai udì uss da pliras persunas che han ditg ch’els vegnian a sa participar pli savens en l’avegnir.» Cun Tina Bundi-Cabalzar, presidenta da l’Uniun da teater da Mustér, ha l’UTP survegnì ina nova suprastanta ch’è enconuschenta sco actura da teater ed organisatura da differentas occurrenzas culturalas. La sonda vargada ha la radunanza da delegadas e delegads era prendì cumià da Mario Pult da Ftan che ha procurà ils ultims 10 onns per la redacziun dal Reflectur, la gasetta da l’uniun. La successiun da Mario Pult è instradada. Festival 2025 e Biennala 2026 Il program da lavur da l’UTP dals proxims onns cumpiglia duas grondas occurrenzas. L’onn 2025 ha lieu il Festival dal teater popular. Suenter che Samedan sco lieu d’occurrenza oriund na vegn betg pli en dumonda, sto la suprastanza da tschertgar in nov lieu. L’onn 2026 è la Biennala dal teater svizzer d’amaturs puspè en terra rumantscha. Er qua vegn l’uniun tetgala a stuair tschertgar in’uniun ch’è pronta d’organisar la Biennala. Quella ha lieu mintga dus onns en in’autra regiun linguistica da la Svizra. La proxima Biennala ha lieu l’onn 2024 en la Svizra taliana. Festival da teater e Biennala Ils proxims onns èn onns intensivs per l’Uniun grischuna per il teater popular (UTP). 2025 vul l’uniun organisar il proxim Festival dal teater popular. E l’onn 2026 ha la Biennala dal teater popular puspè lieu, tenor turnus, en terra rumantscha. Tut quai pretenda bler engaschament da l’UTP e da las uniuns commembras. Perquai che l’engaschament da las uniuns commembras ha manca ils davos onns ha il president da l’UTP, Alfonso Moser, dumandà la davosa sonda la radunanza da delegadas e delegads a Glion, sch’i dovria insumma anc in’Uniun grischuna per il teater popular. (fmr/mg) La suprastanza avant la tscherna da Tina Bundi-Cabalzar: (da san.) Yvonne Perfler, Alfonso Moser e Nina Sprecher. 35 uniuns da teater popular dal Grischun han prendì part da la radunanza da delegadas e delegads da l'UTP a Glion

Brinzauls vegn evacuà – pervi da la bova che smanatscha. L’evacuaziun ha decretà mardi a mezdi il stab directiv communal Albula/Alvra. Ils abitants e las abitantas han da bandunar il vitg enfin venderdi saira a las 18.00. Tuttenina vai spert. E la populaziun da Brinzauls sto ir. In volumen da grip da dus milliuns meters cubics sa movia uschè svelt sur il vitg ch’ins stoppia quintar aifer las proximas trais emnas ch’el rumpa giu. Quai ha communitgà mardi la vischnanca. Il stab directiv communal ha perquai decretà la fasa oranscha ed uschia era l’evacuaziun da Brinzauls. Glieud sto ir – muvel po restar A partir da venderdi saira na dastga nagin pli pernottar en il vitg. A partir da sonda vegni lubì a la populaziun dal vitg dad entrar en il vitg mo pli durant il di, e sche la situaziun da privel lubescha. Il muvel grond dals dus manaschis purils resta per entant en las stallas, sco che la vischnanca ha scrit en ses bulletin. A Brinzauls èn annunziads il mument 85 abitantas ed abitants. Radund 50 enfin 60 dad els dovran probabel in auter alloschi suenter l’evacuaziun. Tut las vias d’access a Brinzauls èn a partir d’immediat avertas mo pli per las abitantas ed ils abitants sco er per las possessuras ed ils possessurs d’immobiglias en il vitg. Per mardi saira a las 19.00 han las autoritads clomà ad in’infurmaziun a Casti, per dar scleriment davart ils detagls da l’evacuaziun. A Casti era annunziada la preschentscha dal president da la regenza grischuna Peter Peyer e dals dus cussegliers guvernativs Martin Bühler e Carmelia Maissen. Adina pli svelt Il sbuvaditsch sur Brinzauls smanatscha dapi onns da vegnir aval – e la spunda vegn perquai observada minuziusamain. «Las mesiraziuns actualas mussan ina ferma acceleraziun sin ina gronda surfatscha», hai gì num mardi da vart da la vischnanca. Tut quest moviment inditgeschia che var duas milliuns meters cubics material da grip e crappa pudessan vegnir aval en il decurs dals proxims 7 – 24 dis. Sin basa da tut las infurmaziuns ed observaziuns ha la vischnanca damai decretà ussa la fasa oranscha, la fasa per evacuar Brinzauls. Sche la bova prognostitgada vegniss pli «manaivla», vul dir ch’ella pudess vegnir aval aifer 3 – 10dis, lura vegn il stab directiv communal a decretar la fasa cotschna. Lura na pudess Brinzauls betg pli vegnir visità durant il di ed il muvel grond vegniss manà davent. La via chantunala Casti – Filisur (sut Brinzauls), la lingia da l’Alvra da la Viafier retica e la via dal pass Casti – Lai restassan avertas er durant la fasa cotschna. Gist avant la crudada dal material decretass il stab directiv communal lura la (nova) fasa blaua ed evacuass era las duas chasas ch’èn posiziunadas il pli fitg al vest da Surava. Pliras vias e la lingia da viafier vegnissan lura era serradas. Cura che la bova vegn da surengiu pon ins – tenor infurmaziuns da la vischnanca – prognostitgar pli precis pli datiers che l’eveniment vegn. Bandunar lur dachasa Il vitg da Brinzauls en Val Alvra sto vegnir evacuà. Quai ha decis mardi a mezdi il stab directiv communal. Var 60 abitantas ed abitants han da chattar enfin venderdi saira in suttetg en in auter lieu. David Truttmann/FMR Er sch’il mument era atgnamain previsibel – quest’emna èsi tuttina ì pli spert che spetgà da tuttas varts. Il vitg da Brinzauls en Val Alvra vegn evacuà. Memia spert sa mova il sbuvaditsch sur il vitg, memia gronda è la bova che smanatscha e memia privlusa è la situaziun per chasas e glieud da Brinzauls. Sin basa da tuttas observaziuns ha il stab directiv communal decis mardi l’evacuaziun cumpletta. Tenor la communicaziun da la vischnanca Albula/Alvra han las abitantas ed ils abitants da bandunar lur dachasa enfin venderdi saira a las 18.00. Gia direct, per mardi saira, ha la vischnanca ultra da quai clomà ad in’infurmaziun en la scola a Casti. Dus milliuns meters cubics Dapi onns vegn il sbuvaditsch sur Brinzauls – cun il toponim «Igl Rutsch» – observà cun gronda attenziun dad autoritads e geologs/as. Bleras intervenziuns e mesiras da protecziun èn vegnidas realisadas en il decurs dals 4 – 5 onns, sco p.ex. rempars, sviadas d’aua u gallarias da drenascha. Dapi quest onn 2023 è dentant ina secziun amez il sbuvaditsch, ina part cun il num «Insel», sa muventada adina pli svelt. Var dus milliuns meters cubics smanatschan da vegnir aval, quai che correspunda a dus terzs da la bova dal Piz Cengalo en Val Bregaglia. Era quest apparat mesira actualmain ils moviments tar «Igl Rutsch» sur Brinzauls. Sin basa da talas observaziuns è vegnì decretà mardi l’evacuaziun dal vitg. In um observa "Igl Rutsch" sur Brinzauls, dus dis avant che la vischnanca ha decis d'evacuar il vitg, ils 9 da matg 2023.

«La vusch da Santana concertescha a Cuira». Dacurt hai jau legì questa frasa sin in placat. La data per ir al concert en la chapitala grischuna na’m gieva betg, ma l’interess era sveglià: I sa tracta da Ray Greene ch’è dad ina vart chantadur principal tar la band da Carlos Santana e da tschella vart posaunist pro la furmaziun Tower Of Power. Il musicist e chantadur è creschì si en Georgia, ha frequentà il renumà «Berklee College of Music» e viva dapi quella giada a Columbia, South Carolina. Durant sia carriera ha Ray Greene chantà e sunà p.ex. er cun Aretha Franklin, ils Isley Brothers u Natalie Cole. Avant intgins onns ha’l decis da scriver tocs per in agen album. Quel è uss cumparì tar Ubuntu Music e sa numna «Stay». Sco che Ray Greene ha ditg en in’intervista cumpiglia l’album differents stils da musica, «da soul a jazz, blues, gospel fin pop e schizunt reggae». Mes tip oz è da tadlar quest album, e quai betg mo ina giada. Cun far quai audan ins mintga giada insatge dapli e la musica e’l chant plaschan (anc) pli bain. Almain a mai è quai ì uschia. Contribuì lur part per realisar l’ovra «Stay» han tranter auter il ghitarrist e chantadur Tommy Anthony (da la band da Santana), il ghitarrist Jerry Cortez (Tower Of Power) sco er il bassist Ray Kinley (Sheila E). Ray Greene è vegnì enconuschent sco vusch da la band da Carlos Santana.

La Viafier retica s’ha preparada cun scenaris da sviament per il cas da la bova da Brinzauls. Il traffic en direcziun Engiadina vegn devià via tunnel dal Vereina u via Tavau – Filisur. Curt avant la bova, en la fasa blaua vegn il traffic da viafier sin il tschancun tranter Casti e Filisur bloccà e la via chantunala vegn serrada. Tar la Viafier retica han ins preparà a temp tut quai ch’ins ha pudì pinar per la fasa blaua. Questa fasa proclama il stab da crisa curt avant che la bova da Brinzauls rampluna a val. Il tschancun periclità per lung da la lingia da viafier tras la Val d’Alvra ha ina lunghezza da circa dus kilometers. Serrà vegn l’entir tschancun da la Viafier retica tranter Casti e Filisur. Sco quai ch’il president communal Daniel Albertin conferma envers la FMR, vegn quai ad esser il cas en la fasa blaua. «Ensemen cun la Viafier retica vegn era la via chantunala serrada per tut il traffic motorisà, cur nus proclamain la fasa blaua.» La Retica è pinada La pledadra da la Viafier retica, Yvonne Dünser è cuntenta che la Retica è integrada stretgamain en las analisas da las ristgas ed en il concept da protecziun da la vischnanca Alvra e da l’Uffizi chantunal da guaud e privels da la natira. Per il temp ch’il tschancun da Casti a Filisur è serrà ha la Viafier retica elavurà in concept per il traffic da persunas e da rauba. Guntgida via Vereina Durant ils dis ch’i dat nagins trens tranter Casti e Filisur existan duas pussaivladads viagiar vers u per turnar da l’Engiadina. L’emprima varianta è da viagiar cul tren tras il tunnel dil Vereina e la segunda pussaivladad è d’ir sur Tavau a Filisur e vinavant vers l’Engiadina’Ota. Il Glacier Express ed il Bernina Express vegnan deviads tras il tunnel dal Vereina. Ils trens tranter Cuira e Casti e da Filisur a San Murezzan curseschan tenor urari. Segund la pledadra da la Retica, Yvonne Dünser, n’èsi betg pussaivel da manar ils giasts cun bus tranter Casti e Filisur, perquai che la via chantunala vegn er serrada. L’interpresa Auto da Posta Grischun ha prendì notizia mardi da la fasa blaua e vegn ad adattar ses urari sin las lingias d’auto da posta en la regiun. Traffic da vitgira è ina sfida Per la Viafier retica è il traffic da vitgira sin il tschancun tras la Val Alvra vers l’Engiadina Ota, il Puschlav e l’Italia in sectur da commerzi fitg impurtant. Il traffic da vitgira sto a partir da la fasa blaua er vegnir devià sur il tschancun dal Vereina. La pledadra da la Retica Yvonne Dünser: «Per nus da la Retica vegni ad esser ina gronda sfida da far ina coordinaziun precisa tranter trens da vitgira e da persunas tras il Vereina.» Donns èn grev da predir Las lingias per lung dal binari da viafier tranter Casti e Filisur èn vegnidas renovadas cumplettamain l’onn 2020. En il mender cas pudess la bova da Brinzauls donnegiar las infra­structuras novas da la Viafier retica. Yvonne Dünser da la Viafier retica di, ch’ils spezialists hajan constatà ch’i saja pauc probabel che la bova mainia dapli che 500 000 meters cubics giu la val. «En quest cas supponin nus che la bova na tanghescha betg las infrastructuras da la Retica. Donns na pon ins dentant tuttina betg excluder.» Per la Viafier Retica na saja per il mument betg pussaivel da predir quant gronds ch’ils donns vegnian ad esser, concluda Yvonne Dünser. La Viafier retica è preparada En las proximas emnas vegnan giasts e passagiers en l’Engiadin’Ota a viagiar tras il tunnel dal Vereina ubain sur Tavau-Filisur vers lur destinaziun. Il motiv e la fasa blaua d’urgenza per la bova da Brinzauls. Tenor il post da medias da la Viafier retica vegn la deviaziun cun il traffic da persunas e da vitgira da la Val Alvra tras il tunnel dal Vereina a daventar ina sfida da coordinaziun per la Retica. Latiers vegn la dumonda, quant ditg che l’interrupziun dil tschancun tranter Casti e Filisur vegn a cuzzar. En il mument saja fitg grev da predir sch’i vegnia a dar donns vid ils conducts da forz’electrica che la Retica ha sanà pir avant trais onns. (fmr/mg) Il tschancun da viafier tranter Casti e Filisur vegn serrà cura che la fasa blaua vegn proclamada.

In’emna dramatica per Brinzauls va vers la fin – cun l’evacuaziun e var dus milliuns m³ che smanatschan da crudar aval. Enfin questa saira a las 18.00 han las abitantas ed ils abitants da Brinzauls da bandunar lur dachasa. E la bova vegn aval previsiblamain en il decurs da las proximas emnas – la dumonda è mo cura ed en tge dimensiun. Igl è ina situaziun delicata ed intscherta per abitantas ed abitants: Tge capita cun lur chasas, sche la grippa e crappa vegn aval? Vegn lur dachasa donnegià? Èsi pussaivel da turnar? – In sumegliant destin han gì anc auters vitgs u aclauns grischuns abandunads u quasi abandunads. Ina selecziun tranter incendis, lais da fermada e spundas che ruschnan. (fmr/dat) Zervreila – sut aua Eventualas restanzas da quest vitget èn passa 100 m sut aua. La fracziun da Zervreila ha dà il num al lai da fermada ed a l’entira ovra. L’anteriura culegna era situada sin 1800 m s.m. ed è stada abitada permanentamain mo enfin en il 18avel tschientaner. Silsuenter serviva Zervreila sco aclaun stagiunal. Ils onns 1951 – 58 èn vegnidas construidas las Ovras electricas Zervreila, cun in mir da serra da 150 m autezza che stagna l’aua per il pli grond batschigl d’accumulaziun sin territori grischun (101 milliuns m³). L’aua ha inundà per adina ils dus aclauns Under Boda ed Ober Boda da Zervreila. L'aclaun da Zervreila cun il Zervreilahorn - in vitg svanì en il 20avel tschientaner Selva – ina notg tragica Ina disgrazia capita la notg dals 11 da zercladur 1949 sisum la Surselva, en Tujetsch: La fracziun da Selva vegn devastada tras in incendi. Quasi tut las chasas e stallas ardan, cun excpeziun da duas chasas en il ost – sco che l’Archiv cultural Tujetsch scriva sin la plattafurma online «Nossa istorgia». Suenter la disgrazia vegn Selva reconstruì – cun sustegn finanzial da l’entira populaziun svizra. Selva n’è damai betg svanì, però l’incendi ha midà radicalmain il maletg e la vita en la fracziun tuatschina. Tenor infurmaziuns da la vischnanca da Tujetsch vivan oz anc 14 persunas a Selva – tschintg èn uffants. Il vitg da Selva. devastà il 1949 tras in incendi. Peiden – il vitg ruschna Peiden n’è sa chapescha betg bandunà. Però ses abitants avessan bunamain gì il medem destin sco Brinzauls. Peiden, pli baud in’atgna vischnanca, sa chatta sin la spunda sur il Glogn en Lumnezia e ruschna dapi decennis. Avant 100 onns hai dà pliras auazuns en il Glogn, uschia che la spunda ha entschet a ruschnar pli ferm. Igl è perfin vegnì tratg en consideraziun quels onns d’evacuar la vischnanca. Ma la populaziun è restada. Grazia a diversas drenaschas e sanaziuns è la spunda sa calmanda in pau, però il vitg ruschna tuttina. Peiden aveva pli baud var 150 abitants – oz vivan qua anc 16 persunas. Il vitg da Peiden - fotografà en ils onns '90 da la redacziun da La Quotidiana/Agentura da novitads rumantscha. Gonda – in incendi L’onn 1983 èn vegnidas exchavadas a Gonda en Engiadina Bassa las ruinas da diesch chasas e dad ina baselgia (fotografia). Questa miraglia – ca. 1 kilometer en il nordost da Lavin – furmava en il temp medieval in’entira fracziun che tutgava tranter auter als chastellans da Matsch. Tenor il Lexicon istoric retic è Gonda vegnì devastà l’onn 1573 tras in grond incendi ed intgins onns pli tard è la fracziun anc vegnida sblundregiada da truppas austriacas, sut il commando dal famus Alois Baldirun. En ina descripziun dal 18avel tschientaner vegn alura ditg che Gonda saja gia daditg abandunà. La miraglia da l'anteriura baselgia da Gonda - ina fracziun abandunada en vischinanza da Lavin. Marmorera – per Turitg La pli enconuschenta vischnanca svanida en il Grischun è sa chapescha Marmorera/Murmarera en il Surses. Il destin da l’anteriur vitg è vegnì sigilà cun la decisiun en ina radunanza communala da l’onn 1948 en l’ustaria Gelgia. En quella han ils votants (mo umens) decis da dar la concessiun a las Ovras electricas da Turitg (EWZ) per construir in lai da fermada. Las chasas èn vegnidas vendidas ed il nov vitg da Murmarera è vegnì construì sin la spunda a l’ost. Dal «vegl» Murmarera n’è pli visibel nagut sin il fund dal lai, cun excepziun dad intginas restanzas da l’anteriura via dal Gelgia. L’anteriur vitg da Murmarera ha stuì guntgir a la construcziun dal lai da fermada.

L’etnologa grischuna Ursula Brunold-Bigler ha preschentà mesemna a Cuira ses nov cudesch cul titel «Kräuterland Graubünden». Ursula Brunold-Bigler ha retschertgà a moda scientifica il diever oriund ed actual da 212 ervas medicinalas. Il cudesch cuntegna er ina part istorica cun vistas da pliras persunas che han giugà ina rolla impurtanta en l’istorgia da las ervas grischunas. «Jau vuless cumenzar cun quai che stat a cor a mai en connex cun questa ediziun», di Ursula Brunold-Bigler. «Mes cudesch n’è betg ina publicaziun tenor il motto «gidar e guarir». La lavur cun plantas medicinalas saja dapli che gidar e guarir. Il scuvrir, enconuscher e giudair las plantas saja fitg impurtant per ella. FMR : Enfin uss avais Vus publitgà cudeschs davart il mund da las paraulas, ­fablas e ditgas. Ins è surstà da vesair che Ursula Brunold-Bigler ha scrit uss in ­cudesch sur da plantas medicinalas. Ursula Brunold-Bigler: Per mai èsi stà uras da m’occupar d’in nov champ da perscruta­ziun. Ultra da quai èn las cundiziuns cun ils novissims studis en il lieu davart las plantas medicinalas stadas ordvart favuraivlas. Ed ­abstrahà da tut quai datti era novas transla­ziuns dal latin. Questas bunas novas funtaunas ha dà a mai l’impuls da cumenzar avant passà trais onns. Tge relaziun persunala avais Vus tar il mund da las ervas? Jau hai gì differents perdavants ch’èn sa fa­tschentads cun ervas e plantas medicinalas. Mia basatta per exempel ha cultivà ervas medicinalas sco occupaziun per pudair nutrir sia famiglia. Il relasch da mia basatta ha motivà mai da s’interessar per quest tema. Jau sun dentant era m’occupada cun la scienza dad ervas e plantas medicinalas en mes giuvens onns. Per mai èsi fitg impurtant ch’il mund da nossas ervas e plantas medicinalas saja avert per il turissem en il Grischun. Quai per exempel cun sendas didacticas u en il mund da wellness. Tgeninas èn las experientschas impurtantas che Vus avais fatg cun scriver il cudesch «Kräuterland Graubünden»? Igl è ina lavur fitg intensiva da scriver in tal cudesch sch’ins vul s’occupar seriusamain cun las funtaunas. Questas funtaunas han trais linguas en noss chantun. Jau hai damai stuì translatar u laschar translatar per chapir tut. I dovra blera veglia da seser, leger e scriver. Per mai è quai dentant stà ina fitg bella lavur. En l’emprima part dal cudesch preschentais Vus las pussaivladads d’explorar e da rescuvrir il mund da las ervas e plantas medicinalas en noss territori muntagnard. Co è quai da chapir? Jau n’hai maina missiunà. Quai n’è betg mia chaussa. Mes giavisch è che l’uman haja dapli respect da las ervas e plantas. Jau giavisch era che l’uman na stira betg or da la terra tut quai che crescha. Jau vuless mussar la ritgezza da nossas ervas. Mintgatant èsi er impurtant da laschar enavos ina u duas ervas ch’ins na dovra betg. Las plantas ed ervas èn in bain cultural e quel stuain nus conservar e cultivar. Voss cudesch tracta era l’istorgia da las ervas en il Grischun. Vus as fatschentais da differentas persunas dal passà che han influenzà il niz da las ervas? Quai è stà ina lavur fitg interessanta. Bleras persunas che han lavurà sco piuniera u piunier grischun cun plantas medicinalas èn stads spirituals catolics e refurmads. En il Puschlav è quai per exempel stà il don Tobia Marchioli. Dad el vegniva quai ditg ch’el saja il «Künzle» dal Puschlav. Marchioli ha tranter auter scrit in cudesch dad ervas en lingua taliana. Numnar vuless jau era Andreas Michael Gujan, in plevon refurmà che ha vivì en il 18avel tschientaner a Saas en il Partenz. E betg emblidar dastgain nus Ulrich Campell ch’è stà in dals emprims che ha scrit davart ervas medicinalas en ses rapport statal gia en il 16avel tschientaner. Be quests trais exponents istorics dessan in bel cudeschet. E co statti cun ils exponents pli giuvens? Impurtanta è per exempel l’influenza da l’erbologa Maria Treben che ha publitgà blers cudeschs davart ervas medicinalas. Sias teo­rias èn dentant da giuditgar a moda e maniera critica. Maria Treben è ina contemporana. Vivì en il 19avel tschientaner ha il plevon dad ervas Sebastian Kneipp che ha era gì ina gronda influenza sin l’applicaziun da las ervas medicinalas en il Grischun. En mes cudesch emprov jau da tematisar ils differents protagonists da las ervas dal temp passà. En il cudesch preschentais Vus 212 plantas medicinalas cun lur istorgia e lur pussaivladads da diever. Daco gist 212? La cifra è casualitad. Jau hai vulì descriver las plantas che porschan bunas funtaunas da documentaziun. Jau sun ma fatschentada dals nums, nua ch’i dat oz quellas plantas, da las famiglias da plantas, da lur derivanza oriunda, da l’istorgia scientifica e dal diever odiern. Quai adina uschenavant ch’jau hai gì las infurmaziuns dals studis en il lieu. A tgi sa drizza il cudesch? Jau sper da cuntanscher in public vast cun il cudesch. En mintga cas hai jau concepì il cudesch per in public vast. El è bain legibel ed illustrà. Per persunas che vulan tuttina lavurar activamain cun las plantas medicinalas en il cudesch: Il pli davos hai jau integrà ina tavla da diever. Ins po per exempel guardar sut malsognas da la vaschia tge ervas medicinalas che vegnan duvradas. Il cudesch «Kräuterland Graubünden» dad Ursula Brunold-Bigler po vegnir cumprà a partir dad immediat en las ­librarias. Ervas grischunas sco medischina L’etnologa grischuna Ursula Brunold-Bigler ha preschentà mesemna en il Museum da la natira dal Grischun a Cuira in cudesch cun il titel «Kräuterland Graubünden». Cun ses cudesch veglia ella era dar in impuls da sa fatschentar dapli sin differents champs da las plantas medicinalas, di l’autura Ursula Brunold-Bigler. Il cudesch na saja betg sulettamain ina lavur scientifica, mabain er in cudesch per mantegnair l’ierta culturala e per procurar che la lavur cun plantas medicinalas ed ervas vegnia appreziada. (fmr/mg) L’autura Ursula Brunold-Bigler (amez) ha discutà davart il cudesch cun l’editur Bruno Meier (san.) e cun Christiane Mani, presidenta da l’iert medicinal da Cuira. (dretg). Il cudesch Kräuterland Graubünden po vegnir cumprà a partir dad immediat en las librarias La giansauna mellna en il cudisch Kräuterland Graubünden

L’idea è evidenta – e tuttina er in pau macabra: il Blick installescha permanentamain a Brinzauls duas cameras e ­filmescha di e notg «Igl Rutsch». Formulà auter: il Blick porscha in livestream dad ina spunda, nua ch’i vegn bainprest giu ina bova. Dapi venderdi è quel live­stream installà e da vesair tranter auter sin Youtube. Igl è pia bain pussaivel che nus tuttas e tuts vesain uschia propi il mument decisiv cura che crappa, glera e grippa sballunan aval. Ins avess maletgs en buna qualitad per derasar ora en il mund, cuntrari a la bova da Bondo ch’era vegnida nunspetgadamain il 2017 e da la quala i dat mo maletgs che tremblan, realisads cun telefonins. Per il mument èsi però mo in livestream dad ina spunda ­ruassaivla che pudess vegnir aval. Ins vesa ina spunda cun crappa, glera, in prà ed ina via, ina chamona abandunada, singulas plantas ed il guaud – ed ins auda live co ch’i plova a Brinzauls, ils ­utschels che tschivlan ed il vent che schuschura. A guardar in mument tira tut quest «arranscha­ment» plitost endament ils formats da slow-tv, emissiuns fitg popularas ed inventadas avant passa 10 onns en Norvegia, nua ch’i ve­gniva mussà durant uras adina il medem: p.ex. set uras dad in viadi cun il tren tras cuntradas norvegiaisas ubain in viadi en bartga da plirs dis sin la lingia da Hurtigruten, tut adina en «real time». Quai tuna bain, ma ponderond trais secundas pli ditg èsi er in’idea absurda: Nus faschain da piffunzs (Gaffer) en vista ad ina devastaziun, en ­vista forsa perfin dad ina catastrofa da la natira che pudess sutterrar in entir vitg. Insumma, mintgina e mintgin duai sez far ses patratgs cun dar svelt in cuc en quest slow-tv – perstgisai, en il livestream da Brinzauls. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Maletg dal livestream da Brinzauls, emess dapi ils 12 da zercladur 2023 dal Blick, tranter auter sin Youtube.

A nagina gruppa n’èsi reussì da defender sia victoria da l’onn passà. Ina giada dapli è il final grischun dal tir da gruppas stà plain tensiun. Campiuns grischuns èn vegnids da Haldenstein, Tumegl e Schiers/Aschera. Nagina vista optimala e vitiers ferm vent tar il final grischun da la concurrenza da tir da gruppas al stand da tir Rossboden a Cuira sonda passada. Remartgabel è ch’i n’è reussì a nagina gruppa da gudagnar il tir sco avant in onn. Quai è er d’attribuir a la gruppa da Castrisch, ella ch’è ils davos onns bunamain adina stada sisum il podest en il champ E, arma da militar 90. Haldenstein ina classa per sasez Persvas en il champ A, la categoria per l’arma da sport, ha cunzunt la gruppa da Haldenstein. Ella aveva gia gudagnà la runda da qualificaziun ed uschia partida en il final sco favurita. Ils tschintg tiradurs han bunamain declassà la concurrenza cun gudagnar il titel da campiun grischun cun in resultat da 1908 puncts e gist 9 puncts dapli che la gruppa da Favugn, il campiun grischun 2022. Cumplettà il podest ha la gruppa da Poschiavo cun far 1893 puncts. Sco gia avant in onn be sin plaz quatter è vegnida la gruppa Alvra. Ils tschintg tiradurs da Sedrun, avant in onn vicecampiuns grischuns, n’han betg sajettà sonda passada uschè ferm e terminà la concurrenza senza in plaz da podest. Tut cumenza da nov er per Castrisch En il champ D, arma da militar 57/03 è la gruppa da Tumegl daventada campiunessa grischuna e quai cun in resultat excellent da 1412 puncts. Ina surpraisa è segir che la segunda gruppa da Sent ha gudagnà la medaglia d’argient. Rothenbrunnen/Giuvaulta, actual campiun grischun e pliras giadas campiun svizzer, ha bain cumplettà il podest, dentant cun in resultat nunusità da be 1387 puncts. Da defender sia victoria n’è er betg reussì a la gruppa da Castrisch en il champ E, arma da militar 90. Cun Schiers/Aschera han ils tschintg Sursilvans gì ferma concurrenza, gea schizunt fitg ferma concurrenza. La gruppa dal Partenz ha tratg 1386 puncts, quella da Castrisch è be vegnida sin 1373 puncts ed uschia daventada vicecampiunessa grischuna. Ussa cumenza er per Castrisch tut da nov e la finamira da la gruppa è da sa qualifitgar sco gia il 2022 e pliras autras giadas per il final svizzer a Winterthur l’entschatta da settember. Trais rundas ha la gruppa sursilvana dentant da superar per far il zap en il final. La gruppa da Samignun è stada cun Schiers/Aschera e Castrisch sin il podest en quest champ. La concurrenza da pistola 25/50 meters han las gruppas da Cuira gudagnà. Rangaziuns Champ A, 300 meters, arma da sport 1. Haldenstein, 1908 puncts, 2. Favugn 1899, 3. Poschiavo, 1893, 4. Alvra, 1886, 5. Puntraschigna, 1885 6. Val Müstair 1881, 7. Sedrun, 1874, 8. Ruschein, 1871, 9. Tavau, 1864, 10. Laax-Falera, 1847. Champ D, 300 meters, arma da militar 57/03 1. Tumegl, 1412 puncts, 2. Sent II, 1389, 3. Rothenbrunnen/Giuvaulta, 1387, 4. Sent I, 1384, 5. Ruschein, 1376, 6. Tavau, 1356, 7. Bregaglia 1352, 8. Val, 1352, 9. Scharons, 1340, 10. Domat, 1339. Champ E, 300 meters, arma da militar 90 1. Schiers/Aschera I, 1386 puncts, 2. Castrisch I, 1373, 3. Samignun, 1359, 4. Versomi, 1348, 5. Riein-Sevgein, 1348, 6. Maladers, 1340, 7. Alvra, 1340, 8. Castrisch II, 1337, 9. Schiers/Aschera II, 1329. Quellas gruppas èn sa qualifitgadas per l’emprima da trais rundas naziunala. Sin il podest, dentant betg il pli sisum dal tut: Castrisch, (da san.) Daniel Cabalzar, Robert Studer, Gion Casaulta, Hermann Jemmi, Curdin Candrian. Han er sajettà cun ina gruppa da Castrisch. (da san.) Mario Jemmi, Robin Casaulta, Chiara Cabalzar.

Sandro Derungs (50) da Domat ha ina professiun speziala. El è cumbattaparasits. Actualmain è Sandro Derungs fitg tschertgà cunzunt da manaschis da gastronomia ed instituziuns da sanadad. Ord ina professiun che vegniva taxada pli baud sco lavur da pauc è daventà ina professiun ch’ins po emprender cun ina scolaziun professiunala. La FMR ha visità Sandro Derungs a Domat e discurrì cun el davart sia lavur d’eliminar parasits. «Cura che nus vegnin clamads, sclerin nus l’emprim da tge insects u parasits ch’i sa tracta ed en tge lieu che quels sa chattan. Pir lura giain nus sin il plaz», declera Sandro Derungs. Maletgs da sia lavur na dettia nagins per la ­publicitad. Sia clientella veglia restar anonima. Ed el na possia er betg raquintar tge ch’in cumbattaparasits vesia tut el decurs da sia carriera professiunala. Da tuttas acziuns en tuttas direcziuns Sandro Derungs (50) ha emprendì da selvicultur. Pli tard ha el anc fatg il giarsunadi da ­tetger e toler. Per sustegnair ses bab che aveva fundà l’interpresa Insektkiller a Domat ha el decidì da frequentar la scolaziun per cumbatter parasits e d’entrar en l’interpresa da fa­miglia. L’affar ha Sandro Derungs surprendì pli tard. Oz è la firma part d’ina interpresa svizra e Sandro Derungs è mainagestiun da l’affar a Domat. El lavuria en l’entir Grischun sco era en auters chantuns e perfin en l’exteriur: «Igl è fitg simpel: Jau e mes collavuraturs vegnin clamads da tuttas branschas, ma er da privats che na vulan betg disturbis da parasits en lur localitads. Latiers tutgan manaschis da gastronomia, ospitals, chasas d’attempads, indrizs da sport e da fitness, dentant era firmas da victualias.» La stad enfin l’atun vegnia il cumbattaparasits era clamà qua e là per allontanar vesprers u furmiclas. Tar sia lavur tutgi era la dischinfecziun da plazzas e localitads da baras, ha Sandro Derungs declerà. Enconuscher ils parasits Sandro Derungs declera ch’ins differenzieschia tranter pliras categorias da parasits. Mustgas, zeccas, pileschs e pidras da letg vegnian numnads parasits d’igiena. «Las pidras da letg han stagiun auta dapi insaquants onns surtut en hotels ed abitaziuns da vacanzas. Cun quels parasits avain nus fitg blera lavur actualmain.» Quai haja da far cun ils giasts internaziunals che vegnian adina pli savens e che viandeschian adina pli svelt enturn il mund, di Sandro Derungs. «Actualmain han per exempel pliras regiuns da l’America gronds problems cun ­pidras da letg. Quai ha er consequenzas per nossa hotellaria.» Lu dettia parasits che chaschunian donns materials sco tscherts baus u chamulaunas. In’autra categoria sajan ils parasits da victualias sco il bau-farina e ses sis fragliuns da victualias. E la quarta categoria sajan insects mule­stus: Per exempel vespras, mustgas, furmiclas u era lantschettas. Sandro Derungs di che quels insects sajan plitost la lavur da stad dal cumbattaparasits. L’enviern vegni el er clamà pervia da mieurs e suenter il temps da Nadal saja da cumbatter chamulaunas da fritga tosta. «Guarda, il killer vegn» El cumbat cunter parasits saja l’experientscha quai che quintia, di il cumbattaparasits e dischinfectader Sandro Derungs. «Oz ha nossa associaziun svizra ina buna scola per emprender la professiun.» Ditg hajan ils cumbattaparasits gì in problem dad image perquai che la professiun era nova e forsa er in pau speziala, manegia Sandro Derungs. «Jau ma regord aunc avant 30 onns. Lu schevan blers: «Guarda, il killer vegn. Jau hai adina prendì quai cun umor e respundì: Be spetga, in di telefoneschas era ti a mai.» Quai saja lu era stà uschia en in cas u l’auter. La lavur cun tissis Ch’il cumbattaparasits dovra meds artifizials per eliminar parasits sco per exempel pidras n’è nagin misteri. Sandro Derungs di dentant, che tut quellas substanzas ch’el dovria, sajan examinadas uffizialmain e lubidas da l’Uffizi chantunal per la segirezza da victualias. «Nus vegnin controllads en il diever da meds chemics e jau applitgesch propi be il pli necessari.» Per l’uman na sajan ils meds ch’el dovria betg privlus. Impurtant saja da dar aria ditg avunda suenter il tractament. Abstrahà da quai as dovria oz bler pli paucs meds da sprinzlar che avant 10 onns. Tut na sto betg vegnir eliminà «Sa chapescha che la clientella decida tge insects che ston vegnir eliminads», di il cumbattaparasits Sandro Derungs. Ses job saja cus­segliar bain e suffizientamain e da far buna lavur. Plinavant dettia chaussas sco pidras da letg u chamulaunas ch’ins stoppia eliminar svelt per evitar nauschas consequenzas. Sandro ­Derungs: «En mes da chasa privat decid jau tenor basegns. Jau hai era gia decidì da laschar viver in vesprer avant chasa en in lieu ch’i na ­disturbava betg mai e mia famiglia.» Blera lavur per il cumbattaparasits Il parasit che procura actualmain per las pli bleras intervenziuns è la pidra da letg. Sandro Derungs da Domat maina ina affar da cumbattaparasits e raquinta ch’el vegn clamà fitg savens da hotels per eliminar il parasit che vegn transportà bler da turists internaziunals. Sandro Derungs vegn dentant era en acziun per tegnair sin distanza parasits en ospitals, chasas d’attempads u manaschis da gastronomia. El cumbat cunter parasits saja l’experientscha quai che quintia, di Sandro Derungs. E tuttina: «Igl è ina professiun ch’ins sto emprender. Oz ha nossa associaziun svizra ina buna scola per emprender da cumbatter parasits.» (fmr/mg) Sandro Derungs da Domat maina in affar per cumbatter parasits a Domat. Da ses biro anora fa el las emprimas lavurs da scleriment.

Ier mardi ha la Corporaziun da vischnancas per l’allontanament da rument en il Grischun (GEVAG) cumenzà cun las lavurs da schlargiament vers nord da la deponia da luadiras a Realta. Almain 30 onns duai la nova deponia porscher plaz per luadiras. Aifer quel temp vul la gestiun da la GEVAG dentant er reducir il rument cun reciclar e trametter dapli rument en l’economia circulara. La deponia da restanzas dal rument (luadiras) a Realta è vegnida averta l’onn 1998. Da lezzas uras han ins avert la deponia vers sid. Quella è dentant emplenida ed è vegnida serrada l’atun 2022. Gia avant intgins onns è la GEVAG – che brischa il rument a Trimmis – daventada activa ed ha dumandà la vischnanca da Cazas da schlargiar la deponia cun in ulteriur perimeter da 30 000 m² vers nord. Suenter la decisiun positiva dal suveran da Cazas ha la GEVAG – en collavuraziun cun la Corporaziun per la gestiun dals ruments dal Grischun Central e cun l’Uffizi chantunal da la natira e l’ambient – cumenzà cun la planisaziun da la deponia. Nov spazi per las luadirase brischar damain rument Il president da la GEVAG, Jürg Kappeler ha ditg ch’i saja nunrealistic da crair ch’il volumen dal rument tschessia ils proxims onns. «Perquai duvrain nus dapli spazi per deponer las restanzas dal rument brischà.» En discurs cun la FMR ha Jürg Kappeler agiuntà, ch’el quintia cun in ferm augment dal rument reciclabel u dal rument che giaja en l’economia circulara ils proxims onns. «Malgrà quai essan nus persvas che la proxima generaziun vegnia anc a duvrar deponias per dismetter las restanzas dal rument u da material che na po betg vegnir reciclà. Nus zavrain gia oz bleras materialias, uschia che sin la deponia da luadiras vegnan be anc las restanzas dal rument organic.» Davent da l’atun vegnia la GEVAG ultra da quai a zavrar il metal uschè bain sco pussaivel da las restanzas brischadas, ha Jürg Kappeler ditg. Controllas necessarias Sco represchentant dal chantun Grischun ha Georg Thomann, il manader da la protecziun da l’ambient en l’Uffizi chantunal da la natira e da l’ambient, rendì attent che las leschas chantunalas pretendian ina planisaziun adina pli exacta per economisar il rument. Tenor Georg Thomann vegnia era la nova part da la deponia da Realta nord controllada periodicamain dal chantun, tranter auter cun emprovas da l’aua da sfundrada. «Questas controllas faschain nus regularmain. I sto esser segir che l’aua da la deponia po ir en la chanalisaziun.» Rument pertutga ina e scadin Georg Thomann da l’Uffizi chantunal da la natira e da l’ambient ha ditg, che producir damain rument muntia per ina e scadin abitant ed abitanta dal Grischun da sa restrenscher: «Forsa sto mintga singula e singul considerar d’avair be duas enstagl da 10 giaccas a chasa. Il medem vala er per l’economia da bajegiar che sto desister en l’avegnir da duvrar materialias da construcziun cumbinadas.» Ils raps restan en la regiun «Daco han ils da Cazas ditg GEA a la segunda etappa da la deponia?» – A questa dumonda ha la presidenta communala da Cazas, Pascale Steiner respundì en occasiun da la badigliada dad ier mardi. «Las discussiuns en vischnanca èn stadas fitg cuntraversas, ma constructivas.» La finala haja ina maioritad da las vischinas e dals vischins chattà ch’i dettia – sper tut ils aspects negativs er aspects positivs. Per exempel ch’il commerzi indigen possia profitar da la deponia nova e ch’ils plazs da lavur restian en la regiun. La presidenta communala Pascale Steiner: «Abstrahà da quai survegn la vischnanca da Cazas ils proxims 40 onns in’indemnisaziun annuala ch’è correcta.» Il nov perimeter da la deponia da rument a Realta po dar spazi a 285 000 m³ rument brischà. Il project è budgetà cun custs da 18 milliuns francs. Vista sur l’entira deponia a Realta. Sanester la veglia deponia al sid. Davant la nova deponia. Ils responsabels per la deponia durant la badigliada Georg Thoman, responsabel per la protecziun da l'ambient tar l'Uffizi chantunal da la natira e l'ambient Jürg Kappeler, il president da la GEVAG declera il basegns per ina nova deponia

Il quint annual 2022 da Domat/Ems serra cun in gudogn dad 1,35 milliuns francs. Tar las taglias sa resultan entradas supplementaras da 2,2 milliuns. Glindesdi saira ha il cussegl communal deliberà il quint. Il president communal Erich Kohler (AdC) ha pudì preschentar glindesdi saira cun plaschair al cussegl communal da Domat/Ems il resultat annual da la vischnanca. Tar expensas da 35 milliuns sa resulta in surpli da 1,35 milliuns. La raschun persuenter èn dapli entradas da taglia da ferm 2,2 milliuns. Budgetà era in deficit da 32000 francs. Il quint d’investiziuns mussa expensas dad 8 milliuns ed è pli bass che budgetà. Il rapport da la cumissiun da gestiun appreziescha la gestiun professiunala. Uschia ch’il quint annual ed il rapport d’administraziun 2022 èn vegnids deliberads unanimamain dal parlament. Optimar novas fermadas dal bus Il cussegl communal ha era tractà ina dumonda pertutgant la susta per novas fermadas dal bus. Il prototip da la fermada da Favugn direcziun Domat sa distingui cleramain dad autras fermadas ed ins sa dumondia, schebain questa construcziun protegia suffizientamain da plievgia e naiv – e sch’ins quintia d’installar talas sustas per tut las fermadas. Il schef dal departament responsabel, Armin Tanner (AdC), ha ditg ch’ins prevesia anc tschertas adattaziuns. La Pro Infirmis haja examinà, sche las fermadas fissan adattadas per impedids. Las sustas sajan pli favuraivlas ed ins pondereschia anc nua exact installar talas – dapertut u mo ordaifer las zonas d’abitar. Contribuziun per indriz a Vial Il cussegl communal ha era gì da sa fatschentar cun ina dumonda da sustegn per il club da tennis che vul installar a Vial in nov indriz. Il project custa 245000 francs. La vischnanca politica duess contribuir 80000 francs, la vischnanca burgaisa ha gia dà 30000. Il club da tennis ha agens meds per passa 100000 francs, tiers vegnan contribuziuns dal chantun. La scheffa da departament, Silvia Jörg Bisculm (PS), ha punctuà, ch’il club da tennis porschia a la populaziun bleras activitads ch’ins stoppia sustegnair. Il cussegl ha sinaquai approvà la dumonda da sustegn. Il frontispizi dal quint annual 2022 da Domat/Ems – cun si la Cumpagnia da mats tar l’inscunter dals 11 da settember cun l’Associaziun d’anteriurs gardists svizzers.

L’anteriur passlunghist Dario Cologna vegn ad esser a partir dal 2024 il nov president da la giuria dal Prix Montagne. El daventa successur da Bernhard Russi ch’è sa retratg suenter 13 onns. Il premi dettia attenziun a projects en las regiuns muntagnardas che hajan merità quella, uschia sa lascha l’anteriur sportist Dario Cologna citar en la communicaziun da l’Agid svizzer per la muntogna, il qual surdat onn per onn il Prix Montagne. Tar la surdada dal premi ils 7 da settember 2023 vegn l’ex-skiunz Bernhard Russi a surdar ses post uffizialmain al campiun olimpic quadrupel grischun. Il Prix Montagne, ch’è dotà cun 40 000 francs, undrescha mintg’onn projects en las regiuns da muntogna svizras e vegn surdà cuminaivlamain da la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) e da l’Agid svizzer per la muntogna. (cdm/rtr/fmr) Dario Cologna vegn a surdar ils proxims onns il Prix Montagne, en sia nova funcziun sco president da la giuria.

Ils tiradurs grischuns han sajettà precis sin la distanza da 300 meters tar la 59avla ediziun dal Tir Chalavaina a Müstair. Er cun la pistola sin la distanza da 50 meters han els persvadì. Tratg il tir istoric han 324 tiradurs e tiraduras e 54 gruppas. Il Tir Chalavaina è dals 19 tirs istorics da la Svizra l’unic che ha lieu en il Grischun. L’emprima giada ha quel gì lieu il 1927. El commemorescha la guerra da la Chalavaina, nua che las Trais Lias sut Benedetg Fontana han battì l’onn 1499 ils Austriacs sut retg Maximilian I. Mintg’onn n’ha lura il tir istoric betg gì lieu, quai durant ils onns da la Segunda Guerra mundiala. Plirs onns è vegnì sajettà quel tir en roda er a Cuira, Glion, Tavau e Samedan. Dapi il 2014 ha il Tir Chalavaina lieu alternativmain a Tavau ed a Müstair. Ils onns 2020 e 2021 n’ha el lura betg gì lieu pervia da corona e l’onn 2022 pervia dal Fourm mundial d’economia ch’è stà en il mais da matg a Tavau. Ussa, sonda passada, èn 324 tiradurs e tiraduras da l’entira Svizra stads annunziads per il 59avel tir istoric a Müstair. L’organisaziun dals Jauers, cun Daniel Clavadetscher, il president dal comité d’organisaziun, è stada en tuttas modas e manieras exemplarica. President dal cussegl da Chalavaina è Andrea Stiffler, il matscheur da Tavau. Menziunà saja ch’il Tir Chalavaina vegn be tratg cun armas da militar e betg cun armas da sport. Sin la distanza da 300 meters vegnan tratgs 12 sajets sin la schiba B4 cun valitaziun da diesch. Quai vul dir ch’il resultat maximal munta a 120 puncts. Nagina surpraisa Exemplaric han lura er tratg ils tiradurs e las tiraduras dal Grischun en la concurrenza singula da 300 meters. Cun la victoria da Thomas Caviezel, il segund post da Carl Frischknecht, l’anteriur president da l’Uniun da tir chantunala, ed il terz plaz da Mario Davaz hai gist dà in traidubel success grischun. La dominanza grischuna sin quella distanza sa mussa anc pli cler cun consultar la rangaziun. Tranter ils 14 megliers tiradurs sa chattan be participants e participantas dal Grischun. Nagina surpraisa n’è lura la victoria da la gruppa da Rothenbrunnen/Giuvaulta en la concurrenza da gruppas. Pliras giadas è quella gruppa stada campiunessa grischuna e campiunessa svizra. Per in onn resta ussa la standarta desiderada dal Tir Chalavaina en la Tumleastga. Cumplettà il podest tar las gruppas han lura las gruppas da Tavau e da Müstair. Liestal è la gruppa victura tar la concurrenza da gruppas pistola 50 meters. Sin il podest sa chattan lura cun Cuira e Küblis er duas gruppas grischunas. Il victur da la concurrenza singula tar las pistolas deriva dal Partenz e sa numna Andreas Walli. Dapi il 15avel tschientaner gronda tradiziun La muntada dal Tir Chalavaina conferma er la gronda preschientscha da la prominenza politica naziunala, chantunala e regiunala en la Val Müstair. Preschent era cusseglier dals chantuns Stefan Engler e las dus cusseglieras naziunalas Anna Giacometti e Mgadalena Martullo-Blocher. Tarzisius Caviezel, il president dal Cussegl grond, era er tranter ils giasts d’onur ed er cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è vegnì en la Val Müstair. Deputà Rico Lamprecht è er stà da la partida e sa drizzada a la raspada è cun bels pleds Gabriella Binkert Bechetti, la presidenta da la vischnanca Müstair. Jon Domenic Parolini ha cunzunt menziunà l’impurtanza da las festas da tir per la cuminanza, la cumpagnia, per l’aspect social, per la prestaziun sportiva e per la muntada da las uniuns. Dapi il 15avel tschientaner haja il tir gronda tradiziun en Svizra, ha punctuà il cusseglier guvernativ da Scuol. L’armada saja er ferm dependenta da la lavur che las uniuns da tir prestan ed er en quella chaussa meritan ellas respect. 300 meters resultats singuls 1. Thomas Caviezel, Rothenbrunnen/Giuvaulta, 116 puncts, 2. Carl Frischknecht, Tumegl, 114, 3. Mario Davaz, Sent, 114, 4. Roman Neuenschwander, Tschlin, 113, 5. Robert Studer, Castrisch, 112, 6. Giusep Cadruvi, Ruschein, 112, 7. Alessandro Rousette, St. Maria, 112, 8. Bruno Tscharner, Schiers/Asschera, 112, 9. Silvia Plaz, Rothenbrunnen/Giuvaulta, 111, 10. Simona Tarnutzer, Schiers/Aschera, 110. 300 meters resultats 31 gruppas 1. Rothenbrunnen/Giuvaulta, 6565 puncts, 2. Tavau, 640, 3. Val Müstair, 634, 4. Schiers/Aschera, 627, 5. Ruschein, 627, 6. St. Maria I, 626, 7. Beinwil, 621, St. Maria II, 598, 9. Lenzburg, 594, 10. Versomi, 589. 50 meters pistola rangaziun singula 1. Andreas Walli, Küblis, 111 puncts, 2. Markus Aebischer, Liestal, 111, 3. Dumeng Fallet, Müstair, 4. Adrian Ambauen, Samedan, 5. Daniel Clavadetscher, Müstair, 6. Stephan Lehmann, Cuira, 109, 7. Leo Dumoulin, Cuira, 109, 8. Klaus Kruse, Tavau, 109. 50 meters pistola rangaziun 23 gruppas 1. Liestal, 632 puncts, 2. Cuira, 632, 3. Küblis, 622, 4. Müstair, 616, 5. Zunkzen Tenniken, 602, 6. Samedan, 589.

Mintgatant vegn jau dumandà, tge relaziun che jau haja cun la citad da Cuira, u anc pli concret, nua che jau vuleva abitar, tge lieus che jau frequentava, cun tge persunas che jau traffitgava. E lura respund jau per il solit cun ina datschertadad nunditga, Cuira, na, n’enconusch jau betg, adina mo passà tras a la sperta, mias scolas medias n’haja betg frequentà – sco blers auters ed autras – en la chapitala grischuna, mabain sisum la Surselva, e lura pli tard be pli fatg la midada dal tren sin via tranter Surses e Turitg. Dacurt m’è lura passà per il chau che quella resposta n’è betg dal tut correcta. Bain franc che jau metteva mintgatant il pe en las vias da Cuira, e sch’igl era era mo per ir a tadlar plattas, al Globus, ussa barmier, hai jau stante pede gì cumprà las fantasticas «Good Vibrations» dals Beach Boys, curt avant Nadal 1966, vi en il vegl Coop sin la chantunada dal Alexanderplatz haja chattà in mez onn pli tard trais u quatter singles da psicodelia obscura englaisa – incredibel, sch’ins pensa ch’i na dat ozendi quasi naginas fatschentas da discs pli – e tar il Jecklin in pèr pass pli engiu haja argumentà la primavaira 1972 cun la vendidra tge curiusa musica che quests Roxy Music fetschian, la pli hippa nova cumparsa britannica da lezs dis. Ins po dunque dir che jau haja ina connotaziun musicala cun Cuira. De facto haja er anc da notar dus concerts impurtants che jau hai vivì en mia giuventetgna sin tribunas curiensas. L’emprim datescha da glindesdi da Pasca 1968. En il Trais Retgs sunava da tarda saira la Jeff Beck Group, fruntà dal chantant Rod Stewart, alura anc dal tut nunenconuschent. Las figuras che Jeff Beck – oramai er barmier dapi in pèr emnas – fascheva sin sia ghitarra electrica chaschunavan veritabels orgassems giu per la spina dorsala. Mes emprim concert da rock insumma, ch’ha francamain marcà mia via futura. Trais onns e mez pli tard sun jau mez stà sin in palc da Cuira, a chaschun d’in festival da pop en la sala dal Marsöl. Ed en il repertori da mia detg canerusa gruppa New Commons, tut conscolars da l’internat Mustér, figuravan intginas chanzuns rumantschas, era quai probabel ina premiera. En mia Cuira musicala gira però anc in auter chavazzin, in vair gnieu conspirativ, pudess ins bunamain dir. El sa chattava a l’entschatta da la Via da la Posta, en per ina gallaria laterala e lura si per stgalas ed enten in localin lunghet. Quai è la place to be, m’aveva in collega curiensis cusseglià, «Cafeteria» ses simpel num, «’teria» per ils insiders. Qua seseva la giuventetgna alerta, qua s’entupavan ils hippies, las revoluzzerinas, ils musicomans da la citad. En ils detagls ma trumpa la memoria, jau ves bler verd, gummers u yuccas, na sun betg franc sch’i deva insumma vairas sutgas ubain sch’ins tschentava mo sin poufs da stoffa u da pel. Alcohol na devi strusch da lez temp en ils cafés, persuenter brasclavan qua probabel bastunets d’intschains. Strusch che jau metteva pe en la citad, filava jau si en la Cafeteria, per savurar in pau da quest’aria scenistica, modica, entaifer collegas chavellerunzs. Tgi sa, magari avev’ins il cletg da digliar il ghitarrist dals Nevermind u il flautist da la Jennifer’s Blues Band, las corifeas rockistas da Cuira. Uschiglio tanschevi er da smatgar il buttun 42A da la musicbox (savais anc tge che quai è?) e laschar girar «I Feel Free» dad Eric Clapton e sia Cream, ina da mias chanzuns preferidas da lezs dis. Propi, sa sentir in pau liber en ils ravugls fustgs da la chapitala grischuna, quai eran anc passatemps. Benedetto Vigne da Turitg è schurnalist liber, autur e chantautur.

L’autura engiadinaisa Leta Semadeni è vegnida undrada venderdi passà a Soloturn cun il Grond premi svizzer da litteratura 2023. Cun Jachen Andry ha in segund autur rumantsch pudì retschaiver in dals set Premis svizzers da litteratura. La surdada dals premis federals en il «Stadttheater» baroc a Soloturn è stada gist en plirs reguards ina festa rumantscha. Il «Stadttheater» a Soloturn dal 17avel tschientaner ha senza dubi gia vis bler – però segir e franc anc mai tantas Rumantschas e tants Rumantschs sin in mantun. Ina buna trentina da Rumantschs (da totalmain passa tschient giasts) èn vegnids venderdi a la surdada festiva dals Premis svizzers da litteratura, ina surdada ch’è stada questa giada damai surproporziunalmain rumantscha. Quai aveva sia buna raschun: l’autura Leta Semadeni da Lavin è vegnida undrada cun il Grond premi svizzer da litteratura per si’ovra cumpletta. E Jachen Andry da Scuol/Barcelona ha pudì prender en consegna in dals set Premis svizzers da litteratura per si’emprima publicaziun, ina collecziun da poesias cun il titel «Be cun rispli» (guarda boxa). Dal pli aut Svizzer enfin tar ils Fränzlis La bella sala barocca amez Soloturn ha damai survegnì quest venderdi ina penellada ruman­tscha – da la moderaziun quadrilingua (Flurina Badel), sur ils salids da vart politica (Martin Candinas) enfin tar in dals laudaturs (Rico Valär). Tuts trais han dà ferm spazi al pled rumantsch durant la «gronda festa da la famiglia litterara», sco che Flurina Badel ha annunzià a l’entschatta. Tar ina dretga festa rumantscha tutga sa chapescha er ina musica da vaglia. Per quella han procurà ils valurus Fränzlis da Tschlin. Sco adina è la «combo» stada capabla da schluccar e divertir in’entira sala. In return en sala barocca Ma en il center da la sairada è sa chapescha stada l’autura engiadinaisa Leta Semadeni e si’ovra en lirica e prosa, era sche l’autura è vegnida undrada pir vers la fin da la saira cun il Grond premi svizzer da litteratura. Per Leta Semadeni è la preschientscha sin il palc dal «Stadttheater» stada per uschè da dir in return. Gia avant set onns aveva ella prelegì qua en ina sala fullanada en occasiun dals Dis da litteratura or da ses emprim roman tudestg «Tamangur» ch’era gist sin las glistas da bestsellers. Quel cudesch aveva purtà a l’autura rumantscha da Lavin il resun sur ils cunfins rumantschs ora. Prelecziuns sco quellas en questa sala avant set onns han encuraschà l’autura Leta Semadeni da prose­guir sia via sco prosaista en lingua tudestga, e da bandunar in zichel las streglias pli zuppadas da la lirica rumantscha. Vias e streglias s’uneschan Quest venderdi passà han las vias e streglias da Leta Semadeni manà al «Grand Prix», actualmain il pli prestigius premi litterar en Svizra. Tenor la laudatio da Rico Valär «enritgescha l’ovra da Leta Semadeni la litteratura rumantscha, tudestga e svizra». En ses pled d’engraziament ha Leta Semadeni raquintà l’istorgia co ch’ella ha insumma entschet a scriver emprims texts. Ed ella ha declerà che quel scriver saja «lavur» per ella, ina «lavur per sa confruntar cun il mund ed em­pruvar da chapir meglier quel mund – saja l’agen mund, quel dals auters e la vita insumma». Sco che l’autura ha ditg suenter la premiaziun envers la FMR na gidia il «Grand Prix» betg da chapir meglier quest mund e la vita. «Ma il premi motivescha d’empruvar d’encleger vinavant», ha ditg Leta Semadeni. Betg snegar il rumantsch Per il segund Rumantsch premià – per Jachen Andry – è il palc en il «Stadttheater Solothurn» stà ina premiera. Sia collecziun da poesias è rumantscha – e be rumantscha. E consequentamain ha l’autur era fatg sia «püschlada d’ingrazchamaint» en lingua rumantscha – e be per rumantsch. L’autur ha engrazià tranter auter a «quels che taidlan ed emprovan d’encleger» la poesia, ed el ha er engrazià a quels «ch’emprendan d’encleger». Tgi ch’ha chapì en il teater da Soloturn ils pleds valladers da Jachen Andry, vegn era ad avair chapì la tschegnada ironica envers quels che resguardan il rumantsch plitost sco garnitura e main sco lingua vivida. L’autur ladin ha dal rest era insistì ch’il discurs dal podcast, realisà cun victuras e victurs en vista a la surdada dal premi, vegnia manà cun el en lingua rumantscha. U sco che Jachen Andry ha declerà a Soloturn envers la FMR: «Nus essan bain ina lingua minoritara, però jau na poss bain betg snegar ch’il rumantsch ma stat il pli datiers, quai è part da mia biografia. Perquai èsi stà cler per mai da vulair far in tal discurs en mia lingua.» Il davos pled Cun ina sumeglianta evidenza rumantsch ha era il president dal Cussegl naziunal, Martin Candinas, dà il salid politic en sala per buna part en ses idiom sursilvan. En maniera dad «um statal» ha el fatg in’analogia tranter la diversitad litterara e la cultura politica en Svizra che furmain en lur domenas ina «unitad en la diversitad». El ha engrazià ad auturas ed auturs per il «risico dad ir cun lur atgnas persuna­litads, biografias ed istorgias» en la publicitad. Ed a medem mument als ha Candinas encuraschà da far quai er en avegnir cun franchezza. Tals pleds pudessan damai dar sustegn era a la pretensiun dal poet e schurnalist litterar romand Thierry Raboud, il parsura da la giuria federala, ch’ha ditg al principi da la saira, en vi­sta a tut las ovras premiadas ed a tut ils trends da lectura: «Il cudesch n’ha anc ditg betg vis ses ultim pled!» – Guardond il venderdi passà tras la sala barocca a Soloturn ed udind tut ils suns e tuns rumantschs, vuless ins gugent crair quai era per il pled rumantsch. Premis en tuttas quatter linguas Per la 10avla giada ha l’Uffizi federal da cultura (UFC) surdà – sin proposta dad ina giuria litterara federala – il «Grond premi da litteratura». Quel po adina retschaiver ina persunalitad per ses engaschament spezial en il sectur litterar. Il premi è ì quest onn a l‘autura engiadinaisa Leta Semadeni. Gia l’onn passà aveva survegnì in autur grischun quest «Grand Prix» litterar, numnadamain Reto Hänny. Dasper il Grond premi datti (mintgamai alternant) in premi spezial per translaziuns u per intermediaziun litterara. Sco il «Grand Prix» èn er quels premis dotads cun 40 000 francs. In premi per si’intermediaziun ha gudagnà quest on il «Roman da scola», in project da scola, nua che giuvenils scrivan da cuminanza in roman. Ultra da quai surdat il UFC onn per onn divers premis litterars (mintgamai dotads cun 25 000 francs) per ovras cumparidas en il decurs da l’onn avant. Cun in tal premi èn vegnids undrads quest onn: Prisca Agustoni (Verso la ruggine), Jachen Andry (Be cun rispli), Fanny Desarzens (Galel), Eugène (Lettre à mon dictateur), Lioba Happel (Pommfritz), Lika Nüssli (Starkes Ding) ed Anne-Sophie Subilia (L’Epouse). (fmr/dat) Sin la pagina «schweizerkulturpreise.ch» datti d’udir podcasts e da vesair videos cun las victuras ed ils victurs. Il rumantsch a Soloturn Ils Premis svizzers da litteratura (guarda artitgel dasperas) èn ve­gnids surdads venderdi passà a l’ur dals Dis da litteratura a Soloturn. Quest festival reunescha e preschenta ina giada l’onn la scena litterara da l’entir pajais. Era questa fin d’emna passada èn stadas da la partida a Soloturn diversas auturas, translaturs ed edituras rumantschas. Uschia ha era Leontina Lergier-Caviezel co-preschentà la pli nova ediziun da la revista litterara «Viceversa», nua che l’autura sursilvana vegn purtretada. L’autura putera Jessica Zuan ha prelegì or da «Launa da pavagls», ina collecziun da poesias frestga or da stampa. L’autura putera Selina Beghetto ha suttamess ses emprim text da prosa (rumantsch-tudestg) al giudicat dad ina pitschna giuria, la quala ha discus publicamain ses text litterar. En l’Opennet ha l’autur sursilvan Jürg Gautschi preschentà ses text victur. L’autura Flurina Badel e la translatura Ruth Gantert han discutà en in lavuratori lur collavuraziun per translatar il «Tinnitus tropic». E Flurina Badel è era sa participada ad ina discus­siun – moderada da Fabiola Carigiet – cun il titel «Tge passa?». En quella gievi sonda suentermezdi per las iniziativas ed activitads actualas en il champ da la litteratura rumantscha. A la discus­siun han era participà Andreas Gabriel da la Lia Rumantscha e Reina Gehrig da la Pro Helvetia. (fmr/dat) Ina premiaziun da tempra rumantscha A Soloturn ha l’Uffizi federal da cultura surdà venderdi passà ils premis da litteratura 2023. Tar ina festa da tempra fitg ruman­tscha han era ils dus auturs engiadinais Leta Semadeni e Jachen Andry pudì prender en consegna lur premis. David Truttmann/FMR Tgi che gudogna quest onn 2023 ils divers premis litterars da l’Uffizi federal da cultura è atgnamain enconuschent gia dapi trais mais. Ma quella novitad ha procurà mez favrer per plaschair en Rumantschia, damai che l’annunzia aveva menziunà gist dus nums sin la glista da las persunas premiadas. L’autur vallader Jachen Andry vegn undrà per si’emprima publicaziun litterara «Be cun rispli». E l’autura engiadinaisa Leta Semadeni gudogna perfin il Grond premi svizzer da litteratura 2023 per si’ovra litterara cumpletta en lirica e prosa ed en pliras linguas. Venderdi passà han els dus pudì prender en consegna a Soloturn – ensemen cun tut las autras persunas premiadas – lur premis en l’import da 40 000 francs respectivamain 25 000 francs. Quella surdada uffiziala dals premis è stada ina festa da tempra fitg rumantscha, damai che gist pliras persunas han dà spazi al pled rumantsch en la sala barocca dal «Stadttheater Solothurn». E la persuna principala da la saira, Leta Semadeni, ha circumscrit en ses engra­ziament sia creaziun litterara dals davos onns cun ils pleds: «Scriver è lavur. – Igl è ina lavur per sa confruntar cun il mund ed empruvar da chapir meglier quel mund.» L’autura engiadinaisa Leta Semadeni è vegnida undrada a Soloturn cun il Grond premi svizzer da litteratura 2023 per si’ovra litterara cumpletta. Tut ils premiads e las premiadas da cumpagnia sil il palc – a sanestra Jachen Andry ed amez Leta Semadeni. L’autura engiadinaisa Leta Semadeni è vegnida undrada a Soloturn cun il Grond premi svizzer da litteratura 2023 per si’ovra litterara cumpletta. L’autura engiadinaisa Leta Semadeni è vegnida undrada a Soloturn cun il Grond premi svizzer da litteratura 2023 per si’ovra litterara cumpletta. Il professer da rumantsch Rico Valär è commember da la giuria per ils Premis svizzers da litteratura. El ha fatg la laudatio per la victura Leta Semadeni. Er els han gia gudagnà avant quatter ons in Premi svizzer da musica – ils Fränzlis da Tschlin. Els han sunà e chantà venderdi passà en la sala dal teater a Soloturn. Er els han gia gudagnà avant quatter ons in Premi svizzer da musica – ils Fränzlis da Tschlin. Els han sunà e chantà venderdi passà en la sala dal teater a Soloturn. Er els han gia gudagnà avant quatter ons in Premi svizzer da musica – ils Fränzlis da Tschlin. Els han sunà e chantà venderdi passà en la sala dal teater a Soloturn. Er els han gia gudagnà avant quatter ons in Premi svizzer da musica – ils Fränzlis da Tschlin. Els han sunà e chantà venderdi passà en la sala dal teater a Soloturn. Jachen Andry ha publitgà il 2022 sia rimnada da poesias «Be cun rispli» e survegn per quell’ovra in dals Premis svizzers da litteratura da quest onn. Il president dal Cussegl naziunal, Martin Candinas, ha purtà il salid «federal» en occasiun da la surdada dals premis litterars. Il president dal Cussegl naziunal, Martin Candinas, ha purtà il salid «federal» en occasiun da la surdada dals premis litterars.

Las 60 bibliotecas communalas e da scola dal Grischun èn bain frequentadas. Sco quai che las cifras da l’Uffizi federal per stati­stica conferman, èn ils emprests da cudeschs e las frequenzas d’entrada en las bibliotecas popularas stadas equilibradas almain enfin l’onn 2021. Per satisfar als basegns da la clientella vegnan adina dapli bibliotecas a porscher en l’avegnir la libraria averta che lubescha d’emprestar e returnar medias senza spurtegl. Ir en biblioteca per cudeschs è anc adina en moda. Las frequenzas da las bibliotecas communalas da l’onn 2021 mussan in svilup stabil. Per part en las frequenzas schizunt creschidas. Las var 60 bibliotecas communalas e da scola dal Grischun han registrà l’onn 2021 circa 300 000 visitas da 40 000 persunas l’onn 2021. Durant il 2021 èn dapli che 26 000 persunas sa participadas a las occurrenzas organisadas da las bibliotecas communalas. La conclusiun: Malgrà la pandemia ed il regress da la vita publica, èn las bibliotecas popularas communalas (ch’èn per regla er bibliotecas da scola) stadas frequentadas fitg bain. La bibliotecara chantunala Nadine Wallaschek che presidiescha era la cumissiun chantunala da las bibliotecas è fitg cuntenta cun questa bilantscha. «Deplorablamain n’avain nus anc betg las cifras da l’onn 2022. Cun las frequenzas da l’onn 2020 na pon ins betg cumparegliar perquai che là èn tuttas bibliotecas stadas serradas durant trais mais.» Open library è l’avegnir L’onn 2007 han las bibliotecas sursilvanas fundà ina cuminanza da catalog. Entras questa cuminanza da catalog ha l’utilisader d’ina biblioteca access a l’inventari da cudeschs da pliras bibliotecas e po uschia per exempel s’infurmar davart las pli novas ediziuns. Las bunas experientschas cun questa communitad da catalog en Surselva han effectuà che adina dapli bibliotecas communalas dal Grischun èn sa participadas da questa cuminanza. Tenor l’Uniun da las bibliotecas dal Grischun sa participeschan oz 33 da 60 bibliotecas communalas a questa cuminanza da catalog. Sco quai che la bibliotecara chantunala Nadine Wallaschek di en discurs cun la FMR, discuteschian las bibliotecas communalas actualmain co ellas pudessan armonisar meglier lur purschida cun ils basegns da las gruppas en mira. «In crap da stgarpitsch èn las uras d’avertura. Quellas na correspundan betg adina als basegns da la clientella da las bibliotecas. Intginas bibliotecas en il Grischun han ussa endrizzà las uschenumnadas bibliotecas Open library. Cun quella biblioteca averta pon ins emprestar e returnar medias er durant quellas uras (damaun e saira) che la biblioteca è serrada e nagin persunal n’è preschent.» Las bibliotecas Open library sajan l’avegnir, di la bibliotecara chantunala. Uschia possian las bibliotecas satisfar meglier als basegns da la clientella. Emprestà dapli cudeschs electronics Tenor Nadine Wallaschek, la presidenta da la cumissiun chantunala da las bibliotecas, n’èsi betg vegnì legì damain ils ultims onns. «L’onn 2019 han 83 % da la populaziun svizra legì almain in cudesch entaifer in onn e bunamain 30 % han legì dapli ch' in cudesch al mais. In augment da bundant 10 % hai dà tar la clientella che legia cudeschs electronics, ils uschenumnads e-books. Emprestar enstagl cumprar Las cifras dals emprests en las bibliotecas grischunas mussan ch’il basegns da la biblioteca è creschì. Nadine Wallaschek conferma era che numerusas bibliotecas communalas disponian d’in pèr milli medias, la biblioteca chantunala haja perfin passa 400 000 medias. «Duvrar la biblioteca po prest mintgina e mintgin, di ella: «Betg tuttas e tuts na pon cumprar cudeschs. Per bleras e blers èsi dentant pussaivel da cumprar ina abunament da la biblioteca.» La mamma da las bibliotecas La Biblioteca chantunala grischuna ch’è in pau sco la mamma da las bibliotecas communalas, è sortida l’onn 1883 or da la biblioteca da la scola chantunala. La spierta da passa 400 000 medias, 1000 gasettas e revistas, e 3200 portatuns da la Biblioteca chantunala, sa drizza a scolaras e scolars, a studentas ed a students, a perscrutadras ed a perscrutaders, a persunas d'instrucziun ed insumma a la populaziun interessada dal chantun Grischun. La biblioteca chantunala porscha era plazs da studi e da lavur per far retschertgas. (fmr/mg) Tge è tschertgà en la biblioteca dal Grischun Tenor la presidenta da la cumissiun da las bibliotecas grischunas, Nadine Wallaschek, saja la tschertga da medias en la Biblioteca chantunala in’autra che en las bibliotecas communalas e da scola. En la biblioteca chantunala: belletristica, biografias, cudeschs tematics da differents champs, DVDs, gasettas (al lieu en la cafetaria ed online). En bibliotecas da scola e bibliotecas communalas: belletristica, cudeschs da cussegliaziun, comics, formats novs da medias sco Tonies, Makerspace, bibliotecas da semenza ed uschia vinavant. Dal puntg da vista general po vegnir constatà che cunzunt temas regiunals sco er las auturas ed ils auturs èn anc adina dumandads fermamain en las bibliotecas communalas ed en la Biblioteca chantunala. (fmr/mg) Bibliotecas van cun il temp Las bibliotecas dal Grischun èn tschertgadas. Las var 60 bibliotecas communalas e da scola dal Grischun han registrà l’onn 2021 circa 300 000 entradas. 40 000 persunas han duvrà las bibliotecas communalas l’onn 2021. Da fitg bunas frequenzas ils ultims onns malgrà la pandemia rapporta er la Biblioteca chantunala grischuna. Las bunas frequenzas pretendan dentant che las bibliotecas giajan cul temp. Las bibliotecas vulan adattar lur pussaivladads d’emprestar e returnar medias. En intgins lieus dal Grischun succeda quai actualmain cun l’introducziun dal sistem «Open library.» La libraria averta stat a disposiziun durant pliras uras a l’ur dal di per emprestar e returnar medias. Il sistem «Open library» datti gia a Cuira ed a Tavau. (fmr/mg)

Il Tip A mai è capità insatge ch’jau aveva engirà sin la barba dal profet che quai na ma capitia mai. Jau hai pensà ch’jau na reageschia betg cun in nausch flad u cun odur da la pel suenter mangiar agl. Quai n’è mai capità a mai, forsa era perquai ch’jau hai adina spargnà cun mes consum d’agl. Dacurt hai jau dentant taglià dus cons d’agl en la salata da mezdi, senza pensar vi da mes program dal suentermezdi. Jau na stoss betg declerar vinavant tge ch’èn stadas las consequenzas. Cunquai ch’ins sez na percorscha betg l’odur dad agl, ha ina persuna da mia famiglia lura fatg attent mai... Pli tard hai jau guardà en l’internet, sch’i dess insanua tips per eliminar quest’odur. Jau hai survegnì las suandantas infurmaziuns. L’agl cuntegn allicin. Allicin è in ieli eteric che cuntegna zulper. El ha in effect antibacterial e duess sustegnair la prevenziun da chaltschina da las arterias e da la pressiun auta dal sang. Da medem temp è l’allicin responsabel per il factur da spizza. El vegn puspè zavrà cun il flad ed entras la pel. Jau hai chattà insaquants tips per neutralisar la bandiera dad agl: Mangiar in mail, baiver ina scadiola latg u mangiar ina mesa citrona, quai èn trais cussegls per l’odur d’agl. Per l’odur da la pel vegni cusseglià da lavar ils mauns cun aschieu u cun pulvra da café. Quai è segir e franc tut buns tips. Ma forsa vali la proxima giada puspè la paina da cuschinar la salata da mezdi tenor il program dal x! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Stacked from 37 images

Durant la sessiun d’avrigl 2022 ha il Cussegl grond decidì d’introducir la translaziun simultana en talian e tudestg per las debattas dal Cussegl grond. Dapi intginas emnas vegni bajegià en la sala dal Cussegl grond. L’edifizi dal parlament è perquai serrà per la publicitad enfin vers la fin d’avust 2023. Cura ch’ins passa sper la chasa dal Cussegl grond or dat en egl immediat il plazzal. La FMR ha vulì savair tge midadas che vegnan fa­tgas vi da l’edifizi. Las lavurs sajan divididas en duas parts, di l’architect chantunal Andreas Kohne. «L’emprima part cumpiglia la construcziun da duas cabinas da translaziun simultana sin la tribuna d’aspectaturs. E la segunda part da la renovaziun e ina sortida da segirezza da la sala parlamentara. Concept da segirezza L’architect accentuescha ch’ina extrada da segirezza per las 120 deputadas e deputads dal Cussegl grond saja ina part dal concept da segirezza che saja vegnì sviluppà per il manaschi dal parlament. L’extrada d’urgenza en la paraid da la sala vers nord saja ina part da quest concept da segirezza. Ultra da quai vegnia installà sin la tribuna d’aspectaturs ina paraid da protecziun. Quella duai impedir ch’i vegn bittà utensils da la tribuna giu en la sala plenara. Sfida da mantegnair la substanza L’onn 2019 ha il deputà Tobias Rettich inizià la translaziun simultana en il Cussegl grond. Ses postulat daventa realitad a partir da l’atun proxim. Sco quai ch’il manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta Andreas Kohne ha declerà a la FMR, vegnia installà sin la tribuna d’aspectaturs dal Cussegl grond duas cabinas da translaziun simultana. «La gronda sfida è per nus da construir las cabinas senza interve­gnir en la substanza da l’edifizi. Perquai faschain nus questa lavur en stretga collavura­ziun cun la tgira chantunala da monuments.» La segunda sfida è tenor Andreas Kohne da construir las cabinas da translaziun simultana sin tribuna uschia ch’ils dus plazs da lavur en optimals. En in dals anteriurs locals da medias datti supplementarmain in local da prepara­ziun e da paus per las persunas da translaziun. Las lavurs actualas vid il bajetg dal Cussegl grond èn budgetadas cun 2.3 milliuns francs. Enfin la sessiun d’avust 2023 dal Cussegl grond èn las lavurs terminadas. La sessiun da zercladur dal Cussegl grond ha lieu a Claustra. Cabinas da translaziun e sortida d’urgenza L’edifizi dal Cussegl grond a Cuira è dapi l’emprim da matg in plazzal da construcziun. L'Uffizi da construcziun auta è vidlonder da realisar sin la tribuna d’aspectaturs da la sala dal parlament chantunal duas cabinas per la translaziun simultana. Quella era vegnida decidida dal Cussegl grond en la sessiun d’avrigl 2022. Ultra da quai datti pitschnas adattaziuns dal concept da segirezza dal Cussegl grond. L’impurtanta mesira è la sortida da segirezza, ina porta che vegn construida en la paraid vers nord da la sala dal Cussegl grond. (fmr/mg) L’edifizi dal Cussegl grond è in plazzal enfin ils 25 d’avust 2023.

«Im vergangenen Frühjahr hat die Gemeinde Val Müstair eine Tempo-30-Zone für Sta. Maria eingeführt.» – Quai tuna sco l’entschatta d’in artitgel per ina gasetta tudestga. Però atgnamain èsi l‘entschatta d’in artitgel rumantsch ch’è cumparì ultimamain en la Posta Ladina e La Quotidiana. L’artitgel entschaiva uschia: «L’on passà da prümavaira ha il Cumün da Val Müstair introdüt üna zona da tempo 30 per Sta. Maria.» – E pertge mettain nus ussa questas duas frasas ina sper l’autra? – Perquai che la translaziun tudestga ha fatg en quest cas ina «maschina». Avant paucs dis ha la pitschna interpresa svizra «Textshuttle» annunzià che sia plattafurma da translatar saja ussa disponibla per mintgin. Quai n’è atgnamain nagut da nov en temps da «Google Translate», «Deepl» ed autras paginas d’internet che translateschan en milli direcziuns. Il spezial da «Textshuttle» è però ch’ella porscha era translaziuns or dal rumantsch e per rumantsch. La redacziun da la FMR ha già testà questa «maschina da translatar» rumantscha avant intgins mais, cura ch’ella existiva be en ina versiun beta. L’entir apparat rumantsch è vegnì sviluppà en collavuraziun cun la chasa da medias RTR. Ed entant ha «Textshuttle» bandunà la fasa da poppin e va vers la pubertad. Mintgin/a po far diever da la pagina online per translatar texts rumantschs en tudestg u sutsura. Per rumantsch scriva la «maschina» dentant al mument surtut en rumantsch grischun. E pelvair, la plattafurma è daventada coga buna! Surtut tscherts geners da texts (formals, schurnalistics, uffizials) translatescha ella gia cun bun inschign, era sch’i dovra a la fin tuttina anc ina stregliada d’ina testa rumantscha. Ma i vala propi la paina da giugar ed experimentar ina giada cun: textshuttle.com/rm. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. In screenshot da la "maschina" da translaziun automatica da Textshuttle, cun nova surfatscha dapi matg 2023.

L’autur ladin Jachen Andry è stà venderdi passà in pau en la sumbriva da l’autura engiadinaisa Leta Semadeni. Quella è vegnida undrada da l’Uffizi federal da cultura (UFC) cun il Grond premi svizzer da litteratura 2023. Ma era Jachen Andry è ve­gnì undrà per sia nova publicaziun «Be cun rispli» (2022). El ha survegnì il premi federal ­«pitschen», vul dir in dals set Premis svizzers da litteratura. Sche pitschen u grond – en mintga cas vali la paina da leger sias poesias decentas e tuttina da pais. Ed a quellas e quels che n’han betg gist per mauns sia publicaziun, saja mess a cor in podcast da circa ina mes’ura. L’UFC, il qual organisescha la premiaziun federala, ha numnadamain realisà divers podcasts cun ils auturs premiads e las auturas premiadas. Interessant è che l’autur rumantsch Jachen Andry ha sez insistì tar l’UFC da far quel podcast en lingua rumantscha – e be per rumantsch! Sco ch’el declera a l’intervistadra Esther Krättli en il podcast saja la raschun per quel giavisch tut simpla: «Il podcast vegn realisà cun tut ils auters auturs en lur atgna lingua. Uschia ch’igl è simplamain logic che quai saja il cas era per il rumantsch. Jau crai che nus stoppian insister.» Sa chapescha vai anc per autras tematicas en il podcast cun Jachen Andry – per sia vita e lavur tranter Scuol e Barcelona u per ses «outing» litterar. E sa chapescha prelegia e contextualisescha l’autur vallader era intginas da sias poesias «our dal scrignöl». Il podcast cun Jachen Andry è accessibel la pagina specifica da l'Uffizi federal da cultura. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – in cussegl u ina recumandaziun, senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Jachen Andry ha publitgà il 2022 sia rimnada da poesias «Be cun rispli» e survegn per quell’ovra in dals Premis svizzers da litteratura da quest onn.

A la radunanza generala da Grischun Vacanzas mesemna a Valbella èn vegnidas preschentadas las cifras annualas dal turissem grischun. Las pernottaziuns da la hotellaria èn s’augmentadas per 8 %. Sa radunads èn ils turistichers a Valbella per salvar la 25avla radunanza generala da Grischun Vacanzas. Manada è quella vegnida d’Irene Müller-Ryser, la vicepresidenta da l’organisaziun Grischun Vacanzas perquai che Jürg Schmid, il president da Grischun Vacanzas, n’ha per raschuns da sanadad betg pudì esser preschent. L’onn 2022 saja stà in onn da vaglia or da vista turistica, ha punctuà Müller. Il davos enviern saja quel stà duas giadas en il center dal pled mancanza: mancanza da naiv e mancanza da forzas da lavur. La vicepresidenta da Grischun Vacanzas è a lunga vista da buna speranza per il futur dal turissem grischun. Gronda speranza fa a Müller l’acziun da reclama e promoziun per il Grischun sco destinaziun da vacanzas en la Svizra romanda. En media stat in giast 2,7 notgs Martin Vincenz, il directur da Grischun Vacanzas è cuntent cun las cifras da l’onn turistic 2022. Cun 5,57 milliuns pernottaziuns en la hotellaria ha quella gì il meglier onn dapi l’onn 2010. Il dumber da las pernottaziuns è uschia s’augmentà en cumparaziun cun l’onn precedent per 8 %. Pernottà en hotels grischuns han l’onn passà cunzunt dapli giasts da l’exteriur, cunzunt da la Germania (plus da 38 %) e da la Gronda Britannia (plus da 43 %). En Svizra, a la testa cun il pli aut dumber da pernottaziuns, è stà il Grischun cun 5,57 milliuns pernottaziuns, suandà dal chantun Berna cun 5,25 milliuns pernottaziuns. Per far ina cumparaziun: il Tirol en l’Austria ha fatg l’onn passà 26 milliuns pernottaziuns ed il Tirol dal Sid 22 milliuns pernottaziuns. En l’avegnir vul Grischun Vacanzas dar en general dapli paisa a la persistenza. A partir dal zercladur vegn ina persuna da l’organisaziun a s’occupar pli ferm be cun la persistenza. 30 % da la creaziun da valur vegn dal turissem Stada represchentada a la radunanza generala da Grischun Vacanzas è la regenza grischuna entras cusseglier guvernativ Marcus Caduff. Il schef dal departament da l’economia publica ha fatg attent a l’impurtanza dal turissem en noss chantun. Caduff ha ditg che 30 % da la creaziun da valur deriva en il Grischun dal turissem. Il cusseglier guvernativ lumnezian giavischa e pretenda da tuts exponents turistics resistenza e capacitad da s’adattar. «Impurtant è en buns temps da betg daventar negligent», ha ditg Caduff. Perseveranza na dastga betg mancar als turistichers per avair success. Ultra da quai duessan quels er far pli attractiv lur plazzas da lavur, ha ditg Caduff.

Gia cun 34 onns avair ina atgna professura – da quai siemian blers giuvens perscrutaders. Per Sarah Engler èsi realitad. Dapi il settember passà instruescha ella politologia cumparativa a l’universitad Leuphana a Lüneburg damanaivel da Hamburg. Da matta, a Zernez, n’avess Sarah Engler betg pudì s’imaginar ch’ella daventia ina giada professuressa. Gia l’idea dad ir al gimnasi la pareva fitg abstracta e studegiar era anc pli ester. «Jau saveva gnanca tge che quai è. Jau saveva be ch’jau vom gugent a scola.» Cun 20 onns, durant il studi da politologia a Berna, ha ella cumenzà a lavurar sco ­assistenta auxiliara per professur Klaus Armingeona. «Là hai jau vis co che perscrutaziun funcziuna ed hai badà che quai è insatge ch’jau fatsch fitg gugent.» Il giavisch da daventar professuressa è naschì. Instruir students e studentas è be ina part da la lavur d’ina professuressa. L’autra part è la perscrutaziun. «Jau sun fitg cuntenta», di Sarah Engler davart sia nova plazza en Germania. «Jau poss perscrutar ed esser buonderiusa en mia lavur.» Ella po finalmain sezza decider en tge temas ch’ella less s’approfundar. Per il mument l’interessa tge influenza che partidas radicalas da la dretga, sco per exempel l’AfD, han sin la democrazia. Talas partidas sajan fitg criticas visavi il sistem politic actual. «Gist ils populists han ina autra idea co che politica avess da funcziunar. Quai chaschuna tema en ina societad, cunzunt en Germania cun sia experientscha cun il naziunalsocialissem», di la professuressa. Ditg haja existì in consens co che la democrazia e sias instituziuns stoppian funcziunar. Las novas partidas da la dretga mettian uss en dumonda sch’il sistem saja propi democratic avunda, sch’i duvrass dapli democrazia directa e quanta influenza che las dretgiras dastgian avair. «I crescha temas ch’i pudess vegnir glieud a la pussanza ch’è privlusa per la democrazia. Ins sa dumonda sch’ins vul insumma laschar tala glieud al guvern u betg. Quai mida la dinamica e la logica da la politica», di Sarah Engler. Per perscrutar quest champ fa ella enquistas e vul savair per exempel da la populaziun «tge è ina democrazia perfecta per Vus?». Ma ella prenda era sut la marella ils ideals democratics da las partidas politicas. Era sche Sarah Engler è ina professuressa giuvna, constatescha ella che ses students tutgian gia tar ina nova generaziun. «Jau sun perscrutadra da partidas. Quai è dentant politica tradiziunala, sco ella funcziuna gia dapi tschient onns. Ils giuvens dad oz èn per part fitg activs, sco per exempel ils Fridays for future. Ed els èn halt era frustrads tranteren. Pertge en la protecziun da l’ambient vai mo plaun vinavant.» Perquai tschentian ses students e sias studentas per part autras dumondas. En Germania sajan las partidas politicas grondas fitg sumegliantas. Ils giuvens students sajan perquai interessads vi dad autras metodas dad influenzar la politica – betg sulet sur la partida verda – forsa cun protestas. La professuressa instruescha statistica e politologia cumparativa a l’universitad Leuphana. Tar quest rom tutgan las instituziuns statalas, ils sistems parlamentars, elecziuns da proporz u maiorz u era dumondas daco ch’ils Stadis Unids vegnan dominads da mo duas partidas ed en auters pajais existan diesch partidas. La glista da publicaziuns da Sarah Engler è lunga. L’avust cumpara il nov cudesch «Centrist anti-establishment parties and their struggle for survival» tar Oxford University Press. Lez tracta il fenomen da giuvnas partidas en l’ost da l’Europa che vegnan svelt a la pussanza. I sa tracta da partidas ideologicamain moderatas che crititgeschan la corrupziun da las partidas etablidas. Sarah Engler ha examinà co che questas partidas midan strategias cura ch’ellas èn a la pussanza, tge strategias che funcziunan e tgeninas betg. Politologa ladina cun professura Sarah Engler ha 34 onns e timuna gia ina atgna professura. Dapi il settember passà lavura ella a l’universitad Leuphana a Lüneburg. Ella perscrutescha novissimas tendenzas politicas ed en sias prelecziuns tschentan Fridays for future dumondas criticas. Be paucs Rumantschs u Rumantschas fan ina sumeglianta carriera academica. Sarah Engler instruescha politologia cumparativa a l’universitad Leuphana. Ses students sajan per part fitg critics e tutgian gia tar ina nova generaziun. «Jau sun perscrutadra da partidas. Quai è politica tradiziunala, sco ch’ella funcziuna gia dapi tschient onns. Ils giuvens dad oz èn per part fitg activs, sco per exempel ils Fridays for future. Ed els èn halt era frustrads tranteren. Pertge en la protecziun da l’ambient vai mo plaun vinavant», explitgescha la politologa. Perquai tschentian els autras dumondas. Ils giuvens students sajan interessads vi dad autras metodas da chapir ed influenzar la politica – na sulet cun la lavur da partida – mabain forsa era cun protestas. Sper l’instrucziun tutga era la perscruta­ziun tar ses pensum. Cun avair ina atgna professura po Sarah Engler era sezza decider a tge tema ch’ella vul sa deditgar. Ella perscrutescha da preschent l’influenza da partidas radicalas da la dretga sin la democrazia. «Jau sun fitg cuntenta. Jau poss perscrutar ed esser mirve­gliusa en mia lavur.» Sarah Engler lavura dapi il settember 2022 a l'universitad Leuphana a Lüneburg. La politologa da Zernez ha là ina atgna professura. Sarah Engler lavura dapi il settember 2022 a l'universitad Leuphana a Lüneburg. La politologa da Zernez ha là ina atgna professura.

n nov record: Passa 440 texts rumantschs èn vegnids inoltrads per la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla.La FMR ha vulì savair dad Alice Bertogg daco che tants uffants e giuvenils èn sa participads – e sche la qualitad da quels texts saja insumma buna. «Nus avain gì tschaffenun da survegnir tants texts», di Alice Bertogg, la promotura regiunala da la Lia Rumantscha e manadra da project da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla. Passa 440 texts en tut ils idioms rumantschs e rumantsch grischun èn ve gnids inoltrads tar las duas tematicas «superforzas» e «7 minutas». Quai è in nov record da participa ziun dapi passa 20 onns ch’i dat la concurrenza. FMR: Co declerais vus quest recordda texts inoltrads? Alice Bertogg: Las promoturas regiunalas ed ils promoturs regiunals da la Lia Rumantscha èn stads preschents a las conferenzas da la magistraglia ed han per part era pudì porscher là in lavuratori da scriver per las scolastas ed ils scolasts. Uschia èn vegnids inoltrads oravant tut texts en las categorias da la scola populara. Grev èsi dentant da cuntanscher persunas giuvnas tranter 17–25 onns. Là hai dà en tut las regiuns ina marcant pli pitschna participaziun che en las autras categorias. En Surselva n’avain nus schizunt gì nagins texts en questa categoria. Quai è in quità da nus. Là n’avain nus anc betg chattà il «tric» co che nus pudessan er motivar a quellas e quels. Vegnan ils uffants «sfurzads» tras la scolada scriver per la Plima d’aur/Pledpierla? (ri) En in tschert senn gea, quai è uschia. Ma a la fin finala èsi different da scolar tar scolara. Ils ins scrivan fitg gugent concepts e texts en scola, ed auters han forsa auters interess e scrivan main gugent. E per quels èsi forsa lura era plitost in sforz. Cun la concurrenza da la Plima d’aur/Pledpierla vuless la Lia Rumantscha dentant promover la lingua scritta. Igl è fitg impurtant ch’i na vegn betg mo discurrì rumantsch, mabain era scrit la lingua. È la qualitad da quests texts insumma buna? Tar ils texts da la scola primara vesain nus ch’igl è vegnì lavurà fitg vi dals texts. Ils scolars vegnan accumpagnads bain e conscienzius da las persunas d’instrucziun. En las classas da la scola superiura è quai in zichel auter. Là survegnan ils scolars per part dapli libertads da scriver, e lura na vegni forsa era betg surlavurà e redigì tuttina bain. Tge resta spezialmain en memoriada questa concurrenza? La tematica da las «superforzas» ha funcziunà fitg bain. Ils patratgs che quest tema ha sveglià tar ils uffants èn fitg bels ed emoziunals. Da superforzas sco pudair sgular, teleportar enfin a gidar autras persunas è vegnì scrit cun fitg blera fantasia. Bels texts èn er vegnids scrits davart superforzas persunalas, superforzas che n’èn forsa betg evidentas, ma che mintgina e mintgin dovra per surviver. Magari ha jau gì snavurs da leger ils texts. Quai motivescha era da far vinavant cun quest’occurrenza, era sche nus avevan paucas emnas avant la fin dal termin d’inoltraziun dubis dad insumma survegnir texts. A la fin avain nus survegnì quasi tut ils 440 texts sin la davosa minuta! Mesemna, ils 31 da matg da las 10.15-11.00 è la premiaziun virtuala dals trais texts victurs. Igl è pussaivel dad assister «live» a la premiaziun. Il link per sa colliar è da chattar sin www.liarumantscha.ch La surdada dals premis als victurs suonda en tuttas
trais regiuns (en preschientscha fisica): – Regiun Engiadina, ils 31 da matg, a las 17.00
en il Chastè Planta-Wildenberg a Zernez. – Regiun Surselva, ils 31 da matg, a las 17.00
en il Center sursilvan d’agricultura a Mustér. – Regiun Grischun Central, ils 7 da zercladur
a partir da las 17.00 en l’aula da la Scola da Ziràn.

«Sche tia luna actuala fiss in animal, tgenin fiss quai?» – «Per tge chaussas has ti sco uffant dà ora tes daner da satg?» – «Tge pudess spendrar tes di dad oz?» – Questas trais dumondas èn idealas per il cumenzament dad ina sesida virtuala cun pliras persunas. Daco quai? En sesidas virtualas avant in monitur dal computer èsi savens uschia, ch’i manca ina sim­pla tematica da «small-talk» per ve­gnir en «svung» al cumenzament. Jau na ristg strusch da dumandar insatge «tup» ed jau vom savens gist – er or da raschuns d’effizienza – direct tar il program da lavur. En sesidas en preschientscha fisica cun pliras persunas è quai tenor mia experientscha pli simpel. Lura vegn durant prender plazza sin la sutga gia discurrì da l’aura, dumandà sche insatgi haja in rispli u ch’i vegn fatg ina remartga davart la bella chamischa dal collega. Per quest «problem» ch’è dapi ch’i dat home-office pli grond, datti ina buna pagina d’internet che generescha automaticamain dumondas da «check-in» e dumondas da «check-out» per sesidas virtualas. Cun il «check­in-generator.de» pudais vus generar millis e millis da dumondas ed em­pruvar ora in pau co ch’i funcziuna da cumenzar u da finir ina sesida cun ina simpla dumonda sco: «Tge cuschinas ti oz da mezdi?» E per turnar tar l’emprima dumonda: Sche mia luna actuala fiss in animal, lura fiss quai ina tartaruga. Quella ma para detg cuntenta – malgrà ch’ella n’è betg la pli sperta. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Al cumenzament da quest mais è mort en la vegliadetgna da 95 onns Gordon Meredith Lightfoot. Gordon tgi? Forsa ch’il trapassà nun è pli uschè enconuschent. Il Canadais Gordon Lightfoot era chantadur da folk e country e songwriter. A l’entschatta da sia carriera ils onns 1960 aveva el success surtut cun cumponer chanzuns per auters, p.ex. per Peter, Paul and Mary u natiralmain era per Elvis Presley. Il King ha adina puspè chantà songs da Lightfoot, sco p.ex. «That’s What You Get For Lovin’ Me» u «Early Mornin’ Rain». Ses songs ch’el ha scrit durant quel decenni han interpretà era auters chantauturs, p.ex. Bob Dylan u Paul Weller. L’emprim hit internaziunal da Gordon Lightfoot è stà «If You Could Read My Mind». (Quella chanzun è daventada enconuschenta en Europa er en la versiun da Daliah Lavi «Wär’ ich ein Buch».) Da l’onn 2006 ha era Johnny Cash interpretà quest song, puspè en lingua englaisa. Gia da l’onn 1986 era Lightfood vegnì prendì si en la Canadian Music Hall of Fame. La laudatio ha tegnì Bob Dylan. Ses ultim album «Solo» ha registrà Gordon Lightfoot da l’onn 2020 a Hamilton (Ontario). Mes tip oz è da tadlar p.ex. sin sonos l’album «Gordon Lightfoot Essentials» cun 29 da ses songs cumparids durant sia lunga carriera. Igl è ina musica paschaivla che fa daventar, almain a mai, in zic nostalgic. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ils 19 da settember 1991 ha in p èr d‘alpinists da la Germania chatt à sin il Tisenjoch en las Alps da l‘Oetztal sin radund 3210 m.s.m. ina bara. Spert è la novitad sa derasada ch‘i sa tractia d’ina mumia ch’il glatscher da Similaun haja dà liber suenter 5300 onns. L‘emprim han ins cumenz à a dispitar, sche l‘Austria u l’Italia hajan il dretg per il chat sensaziunal. La finala han ins transportà Oetzi a Bozen/Bulsaun. En la chapitala dal Tirol dal sid è la mumia oz ina attracziun principala. Il glatscher n‘ha betg sulettamain dà liber ina bara. Oetzi è daventà in object da la perscrutaziun internaziunala. Anc 32 onns suenter il chat datti adina puspè ina pitschna u gronda istorgia enturn la biografia e las circumstanzas da la mort dal viandant solitari ch’il glatscher aveva enserrà. Oetzi ha muventà fitg la scienzia. Betg sulettamain antropologia, biologia, istorgia e medischina s’interessan per la bara lapli famusa da las Alps. L’institut EURAC per la perscrutaziun da mumias a Bulsaun ha realis à in project innovativ per il public. In e scadin che s‘interessescha per la tematica po guardar mintga detagl dad Oetzi. L’institut ha scannà la mumia ed ins po contemplar quella or da 16 differentas perspectivas, tranter auter tridimensiunalas 3D. Enturn la mumia datti entant films documentars e cudeschs dal fatg. Il chat da l’onn 1991 ha stimulà l’interess per il temps preistoric. Cun cliccar la pagina web www.icemanphotoscan.eu pon ins vesair tranter auter exact cun tge sujets che Oetzi era tetovà avant 5300 onns.

Ina segunda dretgira en Germania sentenziescha Hanno Berger. La dretgira da Wiesbaden adossescha al finanzier otg onns e trais mais praschun. Dal 2012 fin il 2022 ha el vivì a Zuoz per mitschar da la persecuziun penala en Germania. SDA/FMR Il mardi ha la dretgira a Wiesbaden declerà per culpant Hanno Berger pervi dad omissiun fiscala en trais cas. La procura publica aveva renfatschà ad el d’avair gidà tar deals d’aczias «cum-ex» cun la finamira da survegnir enavos taglias da 113 milliuns euros. I sa tracta da restituziuns da taglia nungiustifitgadas. Tar las fatschentas che Hanno Berger haja intermedià sajan vegnidas negoziadas aczias en la valita da 15,8 milliardas euros. Profità haja in investur d’immobiglias ch’è mort en il fratemp. Ils gudogns hajan ins partì. L’onn passà aveva gia ina dretgira da Bonn sentenzià Hanno Berger a plirs onns praschun. Ensemen cun la sentenzia da Wiesbaden summa il chasti total a 15 onns. La sentenzia n’ha anc betg vigur legala, damai ch’il finanzier ha recurrì. Hanno Berger n’ha en sasez betg inventà il model da cugliunar cun deals dad aczias «cum-ex» per recaltgar a moda illegala restituziuns da taglia sin dividendas. El ha però pratitgà u gidà a pratitgar questas cugliunarias a l’engronda.

Las lingias grassas e finas dal mais matg 2023 La fin finala è ella vegnida – la primavaira. En plaina pumpa ed en tuttas colurs, uschia ch’igl è schon bunamain stad. Ina selecziun da colurs ch’il matg 2023 ha mussà: Il vitg ch’ha vis las pli bleras colurs è Brinzauls. Fasa melna, oranscha, cotschna… e bainprest forsa anc la fasa blaua. L’entira istorgia è bain enconuschenta, cun l’evacuaziun e la bova che smanatscha. En ina tala situaziun dramatica, èsi probabel il meglier da mantegnair in bun umur. Quai vala p.ex. per Elisabeth Arpagaus. La dunna dad 85 onns ha stuì bandunar ses dachasa a Brinzauls per ir a star transitoricamain giu Casti. En occasiun dad ina saira d’infurmaziun ha ella tradì a la redactura da la FMR: «La vista a Casti n’è natiralmain betg sco a Brinzauls!» Forsa il sulet chor grischun ch’ha ina colur en ses num è la famusa «Ligia Grischa», in dals pli fervents chors virils en il Grischun. Il num sa referescha a la Lia Grischa istorica, ina da las trais lias ch’han fundà il Grischun. Quella lia po festivar l’onn 2024 «sut igl ischi» a Trun ses giubileum da 600 onns. Basta, turnain tar il «Chor viril Ligia Grischa». Quel ha concertà dacurt, ed el cumbatta cun success cunter daventar memia «grisch». Grazia ad in’acziun da fufragnadi èsi reussì quest onn da guadagnar 15 novs chantadurs. Ussa èsi ina bella squadra da 78 umens. Perquai ha il redactur ch’ha rapportà dal concert a Glion scrit ch’i saja ussa «ina Ligia Grischa renovada». Quai tuna fitg empermettent era per la festa giubilara dal 2024 da la Lia Grischa istorica. – Renovain las lias! Ils «robidogs» da la vischnanca da Segl èn mellens, e sin quels stat scrit: «Per mincha cackin ün sachin. Zum Glück im Sack». Il spectacular vi da quest spruh è bain che la vischnanca da Segl s’adressescha als chauns (ed a lur possessurs/as) en furma bilingua, vul dir per rumantsch e tudestg. Tar autras vischnancas da l’Engiadin’Ota è la varianta bilingua in pau pli rara, sco che la FMR ha constatà quest mais p.ex. a Madulain, ina vischnanca uffizialmain tudestga, però cun scola rumantscha. Senza dubi, la dumonda dal diever rumantsch en vischnancas bilinguas è in pau cumplitgada. Ma la quintessenza fitg radicala da tut las discussiuns è tuttina detg interessanta: Ils chauns da Segl discurran rumantsch, la populaziun da Madulain betg. Oransch, blau, cotschen, mellen, verd etc. En tuttas colurs vegnan a traglischar ils placats da partidas durant ils proxims tschintg mais, enfin tar las elecziuns naziunalas. Ussa han tut las partidas annunzià lur candidats e glistas per ir en la cursa per ils tschintg sezs grischuns en il Cussegl naziunal a Berna. Quai ch’è remartgabel: Mintga quatter onns crescha la cifra da candidatas e candidats. Tar las elecziuns dal 2011 eri anc 69 candidaturas, quatter onns pli tard 70 candidaturas ed il 2019 han candidà exact 100 persunas. Tar las elecziuns naziunalas da quest onn vegni ad esser previsiblamain vers 115 candidats/as. Gia mo la Partida verd-liberala (PVL) vegn a placatar in’armada da 25 persunas. Perquai èsi in pau delicat da daventar commember da quella partida pli pitschna! – Tgi ch’entra en la PVL sto numnadamain far quint da sez stuair candidar tar las proximas elecziuns. Cun la colur da bronz è Simon Gabriel (14) da S-chanf turnà da la Svezia. Schebain ch’el n’ha betg survegnì a Malmö ina medaglia per sia terza plazza al campiunadi europeic da solo per instruments da brass e percussiun, mabain in diplom cun ina plachetta da vaider. Però ch’il giuven Simon Gabriel ha in’ureglia musicala enorm fina, quai ha el cumprovà en in’intervista suenter la concurrenza. A la dumonda pertge ch’el sunia atgnamain savens cun egls serrads e senza guardar sin las notas, ha el respundì: «Lo do que be a me, il cornet e la musica». Quella resposta tuna bain sco musica, sco in do-re-mi: «Lo do que be a me...» L’element dad in auter talent rumantsch è alv. U meglier ditg – ses element era alv! Il biatlet da Lantsch, Laurin Fravi, ch’ha era participà a cursas da la cuppa mundiala, ha terminà cun be 24 onns sia carriera professiunala tranter auter cun l’argument ch’i saja memia pauca naiv en ils lieus da cursa. Vul dir: Laurin Fravi è sa retratg era perquai che la midada dal clima s’avanza. En in’intervista ha el declerà ch’el saja p.ex. stà l’enviern passà a cursas en Slovachia, nua ch’i n’aveva insumma nagina naiv. Ed il biatlet è da l’opiniun che las associaziuns sportivas sco Swiss Ski fetschian memia pauc per cumbatter u sensibilisar per il problem. Insumma, forsa che Laurin Fravi tutga anc tar la generaziun che «po» chalar cun il biatlon pervi da la midada dal clima. Biatlets e biatletas da l’avegnir «ston» forsa chalar pervi da la midada dal clima. Ad Andeer en Val Schons vegn rimnà raps per ina baselgia alva dasper l’autostrada A13. L’ovra da vaglia duai vegnir construida tenor las ideas dals architects da renum mundial Herzog & de Meuron. Quest mais è vegnì enconuschent quant che l’entira istorgia custa: 6,8 milliuns francs. Quai è ina brava summa per in bajetg dad ina dimensiun da duas abitaziuns da 4 ½-stanzas ina sur l’autra. Ed enstagl fissi uschè simpel: Quest mais è la plaiv refurmada da l’Engiadin’Ota sa lamentada ch’ella possedia 22 differentas baselgias che n’èn betg adina bain emplenidas e che custian memia bler causa sanaziuns, mantegniment ed energia. Damai, pertge betg transportar ina baselgina dad ina regiun refurmada en l’autra? – I custass damain. Cun agid da dus chavals brins ha il pur Edi Hess arà quest mais ses chomp a Sedrun/Dieni, nua ch’el semna sejel e spelta. A la dumonda pertge ch’el aria atgnamain anc a moda veglia, enstagl cun in «hazer» tractor, ha il pur tuatschin respundì: «...cun negin tractur sai jeu tschintschar aschi bein sco cun mes cavals.» – Damai èn era ils chavals tuatschins gronds talents da lingua, sco ils chauns da Segl. Il mais da matg 2023 ha purtà anc bleras autras colurs. P.ex. l’ossa alva ch’ils archeologs han chavà ora a Sagogn, il cristal cristallin-schumellin che turna a Lumbrein, la «Plima d’aur» che traglischa sco anc mai cun 443 texts inoltrads ubain las chamonas da Zernez che procuran per chaus cotschens. Be en la Val Sumvitg resta tut monoton: Apparentamain datti là novs cumpraders per il venerabel Bogn Tenigia, però quels investurs na vulan anc betg mussar colur. Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà En il «Mais da pais» lascha la redacziun da la FMR repassar intgins schabetgs, dat ina survista casuala e commentescha quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». Illustraziun per il Mais da pais dal matg 2023

Da la Surselva anora è la Val Blenio contonschibla en ina mes’ura enfin in’ura. Gist l’entschatta da la primavaira e la stad è in’excursiun en la vallada vischinanta adina puspè in’aventura. Dapi ch’il pass è avert er durant l’enviern, sa porscha dentant er la chaschun da visitar noss vischins durant l’atun e l’enviern. La Val Blenio porscha numerusas pussaivladads da viandar, da scuvrir las valladas lateralas cun bike, ma er da visitar in u l’auter object da muntada istorica e culturala. In da quests objects è la «Chiesa San Carlo» a Negrentino. Ella sa chatta sin l’intschess da la vischnanca d’Acquarossa da la vart dretga dal flum principal da la Val Blenio, il Brenno. Enfin 1610, cura che Karl Borromäus è vegnì canonisà, era la baselgia deditgada ad Ambrosius da Milaun. Enfin l’entschatta dal 18avel tschientaner era il sanctuari sin in’autezza da 854 meters sur mar la baselgia parochiala da Prugiasco. La baselgia cun duas navs ed absida dubla vegn numnada a scrit l’emprema giada gia l’onn 1214. Sia construcziun è dentant succedida pli baud en duas etappas. La sala romanica dal 11avel tschientaner è probablamain vegnida engrondida cun in ulteriur bajetg en il 13avel tschientaner. Da 1942 enfin 1944 è la baselgia vegnida restaurada. Il mument vegnan fatgas là ulteriuras lavurs da mantegniment. L’intern da la baselgia è ritg da frescos. Il maletg il pli vegl dad in artist nunenconuschent mussa l’Ascensiun avant ils apostels. Quest maletg datescha probablamain da mez dal 11avel tschientaner. Detagls e l’influenza bizantina dal stil regordan a frescos en autras baselgias en l’Italia. La baselgia sa chatta en in lieu che sa vegnir cumbinà fitg bain cun ina bella spassegiada. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Baselgia da San Carlo ad Acquarossa.

12 scolaras e scolars da l’Engiadina/Val Müstair, Grischun Central e dalla Surselva han cuntanschì l’emprim plaz en la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla che la Lia Rumantscha realisescha mintga dus onns. Anc mai en l’istorgia da la Plima d’aur/Pledpierla èn vegnids inoltrads uschè blers texts sco quest onn. La concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla è vegnida lantschada quest onn cun ils dus temas ils dus temas «superforzas» e «7 minutas». Sco quai che la Lia Rumantscha ha infurmà en occasiun da la premiaziun virtuala ier mesemna hajan las trais giurias legì, giuditgà e rangà en tut 443 texts. Quai è in record en l’istorgia da la Plima d’aur/Pledpierla. Ils texts en vegnids inoltrads en las regiuns Engiadina/Val Müstair (207 texts), Grischun Central (61 texts) e Surselva (175 texts). Laudatio da las laudatios Linard Martinelli, che ha salvà la laudatio en occasiun da la premiaziun virtuala ha ditg che las trais giurias hajan legì blers texts captivants e da fitg buna qualitad. In pugn plain da quels texts prosaics e lirics hajan las giurias premià en mintga categoria. Da premiar e rangar tut quels texts saja stà in pensum immens, ha il laudatur Linard Martinelli con­statà. «Ludar vuless jau sper las auturas ed ils auturs era la magistraglia ch’è ha contribuì sia part che «La plima d’aur/Pledpierla 2023» è reussida cun superforza en set minutas.» Rangaziun virtuala e fisica Var 60 finistrels virtuals, natiralmain surtut da scolas, èn sa participads da la rangaziun virtuala ch’è vegnida moderada da Alice Bertogg, collavuratura regiunala da la Lia Rumantscha. La surdada dals premis è stada ier, mesemna saira en Surselva ed en l‘Engiadina. En il Grischun Central è la surdada l’emna proxima. Plima d’aur/Pledpierla als Dis da litteratura 2023 Dapi blers onns collavurescha la Lia Rumantscha cun il comité d’organisaziun dals «Dis da litteratura» da Domat. Quest onn vegn la preschentaziun dals texts victurs da la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha a survegnir dapli spazi en il program dals «Dis da litteratura». Uschia pon per l’emprima giada tut las victuras e tut ils victurs preleger lur texts davant il public a Domat. Ils «Dis da litteratura» han lieu dals 3 als 5 da november 2023 a Domat. Las prelecziuns dals texts victurs da la Plima d’aur/Pledpierla èn prevesidas per dumengia, ils 5 da november. Surselva 3./4. classa: 1. Timo Manetsch, Mumpé-Medel – In,dus, treis e puma!; 2. Ylenia Maissen, Mustér – Riccarda sa tschintschar cun animals; 3. Liv Hörler, Duvin – Igl unviern senza neiv 5./6.classa: 1. Amélie Lynn Birri, Sagogn – Il viadi misterius, 2. Mea Holderegger, Schluein – Schwups di dups, ti eis cuntents; 3. Marino Saxer, Castrisch – Mia buc aschi leva via ella veta 7.– 9. classa: 1. Felissia Candinas, Surrein – Siat minutas retard; 2. Nina Friberg, Sedrun – Las davosas minutas cun Mauro; 3. Raffael Russi, Sedrun – Co daventan ins milliunari en 7 minutas 17 – 25 onns: Negina participaziun Grischun Central 3./4. classa: 1. Simea Widmer, Donat – Igl supergiat; 2. Dominic Hassler, Donat – Igls rubadurs malsiirs; 3. Chiara Nold, Andeer – Igls Caots 5./6. classa: 1. Livia Michael, Andeer – Davent da cura savainsa striunar; 2. Eliza Schneider, Ziràn – Igl giat tarmess giou da tschiel; 3. Alina Juon, Ziràn – Infracziùn an la scolas 7. – 9. classa: 1. Giuanna Nuolf, Savognin – Salvar ils Grims; 2. Alina Cantieni, Donat – Patratgs actuals; 3. Lucia Elisa Steiner, Savognin – Il YouTube-video da 7 minutas 17 – 25 onns: 1. Ursina Melchior, Andeer – Satember; 2. Nico Dasoli, Donat – Ragurdientschas flomegiàntas Engiadina/Val Müstair 3./4. classa: 1. Gianna Malgiaritta, Bever – La ferma Lina; 2. Chiara Grond, Sta. Maria – Las nozzas da catastrofa; 3. Emma Cassitti, Müstair – Il super... Giat? 5./6. classa: 1. Burtel Defila, Cinuos-chel – Superforzas; 2. Gloria Pietrogiovanna, S-chanf – Superforzas – mobbing; 3. Laila Thoma, Cinuos-chel – Superforzas – depressiuns 7. – 9. classa: 1. Ursina Bonorand, Guarda e Jana Hew, Zernez – In 7 minuts tras l’Engiadina; 2. Luan Hofmann, Scuol – 7 minuts chi müdan la vita; 3. Joao Pedro Jardim Catarino, Scuol – 7 minuts 17 – 25 onns: 1. Marchet Nesa, Scuol – L’experienza sgrischaivla; 2. Selina Martina Müller, Martina – Per adüna; 3. Mira Luisa Mayer, Ramosch – Greivas decisiuns Ils victurs e las victuras da la Plima d’aur/Pledpierla 12 scolaras e scolars han cuntanschì l’emprim plaz en la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla 2023 da la Lia Ruman­tscha. Las poetessas ed ils fabulists da l’Engiadina, dal Grischun Central e da la Surselva han gudagnà en quater differentas categorias da vegliadetgna. Cun passa 440 texts inoltrads ha quai dà in nov record da participaziun. Ils responsabels da la LR han ditg en occasiun da la rangaziun virtuala che la gronda participaziun saja er d’attribuir al grond engaschi da las magistras e dals magisters dals uffants e giuvenils participants. (fmr/mg) Las duas tematicas «superforzas» e «7 minutas» han sveglià la fantasia dals uffants e giuvenils ch’èn sa participads.F

«Terra pels peis» da Linard Bardill è gist or da stampa. Il cudesch liric en vallader e tudestg vegn preschentà questa saira a la vernissascha en la libraria Lüthy a Cuira. La FMR ha visità l’autur en ses atelier a Scharans ed el ha tradì intginas ponderaziuns ch’el haja fatg cun scriver duas poesias. Cun leger ina poesia fan patratgs turnighels. Associaziuns sautan ringaraja. Ina poesias po evotgar in sentiment u regurdar ad in mument emblidà. Ma èsi propi il vair? Èsi ils medems patratgs che l’autur sez ha fatg durant scriver sia poesia? U manegia lez forsa insatge tut auter? Durant la visita da la FMR lascha Linard Bardill filar a moda spontana ses patratgs tar duas da sias poesias. No surgnin bainbod ün giat o il giat survain a no a la fin dals quints n’ha eir jau surgnü üna vita quai nu saja precis o forsa listess viceversa la vita ha surgnü a mai Lura vess la vita tut ün ris-ch ter bluord Chi saja sco chi vöglia jau m’allegr sül giat e sper cha’l giat varà plaschair da mai Naschida saja questa poesia cura che sia famiglia spetgava in giat, di Linard Bardill. «Ti na pos decider co che quai gnarà cun quest ­giat.» Ed uschia raquintia la poesia dad ina vart da la fidanza en la vita e da l’autra era dal ristg da la vita. Il ristg d’ina relaziun «Il ristg che questa vita porta a nus umans è dad esser pront da prender si contact cun tgi ch’igl è. Quai è listess sch’igl è in giat, in bostg, in uman u mia figlia che sto far in test en scola ch’ella è segira ch’ella va be giu per l’assa. Il ristg da la vita è da confruntar cun relaziuns, dad esser pront e perdert dad ir en ina relaziun.» E per turnar tar il giat che ha inspirà la poesia: La finala saja quai stà ina giatta cotschna ch’è vegnida tar ils Bardills. «In’orma da giat. Incredibel. Ina giatta che gida la dunna da far lavur da terapia e che sesa adina là nua ch’i dat problems. Ina giatta da tschel mund», di ­Linard Bardill. Igl avess era pudì esser auter, in giat che sa dispita adina cun auters giats. Quai saja il ristg dad ina relaziun. «Ma il ristg da restar sulet e senza relaziun è bler pli insupportabel.» I sburfla or dal cor «Quant jent» è il titel da la segunda poesia. ­Ella cumenza cun rimas che regordan l’emprim bunamain a quellas d’ina chanzun d’uffants ed ­ella daventa vers la fin adina pli filosofica. Jau less esser la leivra chi cuorra tras la planüra cuvernada da naiv il floc da naiv chi salüda sün fanestra Quant jent füss jau la glüm chi splendura illa s-chürdüm la foura aint il mür il spazi tanter las stailas il vöd tanter ils atoms Jau nu sun quai e sun listess tuot quai jau vez il muond suot meis peis co ch’el sbuorfla our da la chombra zoppada da meis cour A la dumonda co che questa poesia saja naschida, regorda Linard Bardill a la meditaziun dals zens. Cun lezza emprovian ins da cuntanscher in stadi dal esser vid – quai reusseschia sin il pli per in mumentin. Da l’autra vart haja mintga uman la capacitad da crear en sai l’entir univers u insumma tut quai ch’existia sin il mund, forsa ina lieur sco en la poesia. Uschia statti scrit en la poesia, i «sburfla tut or da la chombra zuppada da mes cor». Cor u «sammelsuri da savida» Quai saja in miracul. E là tegnia l’umanitad sin distanza l’intelligenza artificiala. Lezza saja in sammelsuri da savida. «Ma noss cor è in lieu nua ch’i vegn creà il mund, l’univers, la via da latg. Jau nun ha uschè tema da l’intelligenza artificiala. Ella farà in grond battibugl. Ma sche nus nun ans laschain metter in pigna avain nus bunas schanzas da surviver quai.» Il sammelsuri da sapienza na saja betg uschè potent sco la forza da l’amur, da la glisch e da la creaziun, di Linard Bardill. E tut questas ponderaziuns – e numerusas autras associaziuns da lecturs e lecturas – han plaz en paucas lingias e paucs pleds d’ina curta poesia. L’autur Linard Bardill tar el a chasa a Scharans. Enconuschent è el dapi radund 40 onns surtut era sco chantautur. Fabular e chantar è ses grond dun tant per rumantsch sco per tudestg – Linard Bardill preschenta ses nov cudesch da poesias. Fabular e chantar è ses grond dun tant per rumantsch sco per tudestg – Linard Bardill preschenta ses nov cudesch da poesias. La nova publicaziun «Terra pels peis/Den Füssen ein Grund» da Linard Bardill è cumparida quests quists dis tar la Chasa Editura Rumantscha. La nova publicaziun «Terra pels peis/Den Füssen ein Grund» da Linard Bardill è cumparida quests quists dis tar la Chasa Editura Rumantscha.

Il Tip Sc’in magnet è mi’egliada tatgada vid quest cudesch en la libraria. Jau ves l’econuschent clu­tger en il Lai dal Raisch e sutvart il titel : Ich bleibe hier. Jau avev be udì insatge da quest roman da l’autur milanais Marco Balzano. Davent da quest mument na sun jau betg pli vegnì da ma distatgar da quest roman che raquinta dal vitg da Graun e dal destin da ses abitants avant e durant l’inundaziun. Graun è in vitg idillic en il Tirol dal Sid. Ils onns tranter 1920 e 1950 èn dentant dirs. La glieud ha da sa decider tranter emigrar en Germania u restar sco burgais da segunda classa en l’Italia. La protagonista en il roman è la Trina che sa decida da restar en ses vitg, en sia patria. Cura ch’ils faschists scumondan ad ella da lavurar sco magistra en ses vitg, instruescha ella vinavant, el zuppà. E cura ch’in concern da forz’electrica vul inundar cuntradas e chasas per realisar lai da fermada, fa la Trina resistenza – cun corp ed olma. La Trina daventa mamma d’ina feglia. Quella vegn rapinada da l’atgna parentella che fui da la guerra. La sparida sia fe­glia ha la Trina maina surventschì. Suenter l’invasiun dals tudestgs dal 1943 ston la Trina e ses consort fugir davent da Graun. Cura ch’els turnan suenter la guerra, vegnan els confruntads danovamain cun la construcziun dil lag da fermada. Jau na pos betg raquintar dapli. Ma jau pos recumandar sco tip per vossas vacanzas da stad il roman «Ich bleibe hier» da Marco Balzano. Ina da las istorgias dal clutger da Graun che guarda ord dal lai. Il cudesch pon ins cumprar sco cudesch da giaglioffa ubain sco e-book. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ina politica liberala per l’economia, damain regulaziun ed ordinaziuns ed in sbassament da la taglia, quai ha pretendì Viktor Scharegg, il president da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn a la radunanza da delegads il venderdi passà. Gion Nutegn Stgier/FMR A Churwalden ha gì lieu venderdi la 123avla radunanza da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn. Preschents èn stads 150 delegads e delegadas e lura er blera prominenza politica, dal turissem e da l’economia. L’uniun reunescha 6500 commembers e commembras che derivan da 32 secziuns e da 31 associaziuns professiunalas. President da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn è dapi il 2019 Viktor Scharegg. Directur da l’uniun è dapi il 2020 cun Maurus Blumenthal in Sursilvan. Mancanza da persunal qualifitgà L’onn passà saja stà in onn da grondas sfidas per mintga patrun e mintga patruna cun la mancanza actuala da forzas da lavur qualifitgadas, ha ditg Scharegg. Er en l’avegnir daventa la situaziun strusch meglra. La depopulaziun e la demografia sajan las raschuns principalas per quella realitad. Mintga interpresa pli gronda ubain pli pitschna saja anc adina dependenta da bunas cundiziuns da basa e d’ina politica bainvulenta envers l’economia. Per avair economicamain in futur cun bunas perspectivas dovri ina politica pli liberala, damain ordina­ziuns e regulaziuns. In sbassament da taglia per famiglias dovri era per ch’ellas vegnian a sa domiciliar en il Grischun. Ultra da quai duai la generalitad ed er persunas privatas metter a disposiziun dapli terren da bajegiar ed er terren pajabel. En l’avegnir duai il Grischun restar e schizunt daventar in lieu cun ina anc pli ferma scolaziun e furmaziun, ha il Scharegg ditg. El ha lura er menziunà la relaziun stupenta cun la regenza grischuna, cun cusseglier guvernativ Marcus Caduff e cun ses departament da l’economia publica. «Tar Caduff èn per mai las portas adina avertas», uschia Scharegg. Tschintg novas persunas per la suprastanza Caduff sez ha discurrì d’ina economia solida en il Grischun. Las crisas passadas sco la pandemia, actualmain las guerras, l’inflaziun e l’intschertezza permanenta – tut quai na sa laschia strusch influenzar. Quella realitad saja lura magari er ina schanza per adattaziuns, innovaziuns ed agilitad per mintga interpresa. Il cusseglier guvernativ lumenzian è da buna speranza per l’onn economic vegnint cun quintar cun in augment dad 1.3 % per l’economia grischuna. Da nov en suprastanza da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn èn vegnidas elegidas quellas persunas: Luana Bergamin (Lai), Gian Marco Bianchi (Glion), Luca Bottinelli (San Vittore), Christine Kocher, (Clostra) e Fabio Luzio (Cunter). Ellas ed els remplazzan Angela Casanova (Domat), Sandro Bianchi ­(Glion) e Gion Candreja (Schluein). Il premi d‘innovaziun va a Laax Dapi il 2005 surdat l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn mintg’onn il premi d’innovaziun. Quel retschaivan interpresas per lur curaschusadad, per lur lavur da pionier e per lur prestaziuns extraordinarias. Undrà vegn in affar er per il svilup da novs products, per concepts innovativs e per proceder e servetschs. Tut quels aspects sajan d’attribuir a l’Arena Alva cun ses promotur Reto Gurtner. Ella saja mundial in dals territoris da skis innovativs, sco paucs auters, novs trends vegnan immediat realisads e construids – haja la societad acziunara er abitaziuns da vacanzas commerzialisadas, ha ditg Jan Koch, che ha tegnì la laudatio. Cun plaschair ha lura Reto Gurtner, il president dal cussegl administrativ da l’Arena Alva prendì encunter il premi dotà cun 3000 francs ed il cristal vitiers. Il cristal restia tar l’Arena Alva, l’import da 3000 francs re­tschaiva il center d’integraziun ARGO a ­Glion, ha ditg Reto Gurtner. Quella instituziun meritia quella summa e sappia er duvrar ella. Reto Gurtner ha en ses pled d’engraziament ditg che ina via per avair success saja bain d’obtegnair bunas e bleras ideas, ma anc meglier saja lura d’avair bleras e bunas ideas. La profitabilitad duai bain adina esser in aspect, dentant en il focus duess er adina restar il carstgaun ed il giast. Passiun, voluntad, veglia, in pensar iniziativ e disciplinar, agir, perseveranza e l’abilitad da d’inspirar e motivar auters carstgauns cun l’atgna visiun. Quai saja da gronda impurtanza ed er il success per mintga singula interpresa, ha punctuà Reto Gurtner. Surdada dal premi d’innovaziun: (da san.) Markus Wolf, il CEO da l’Arena Alva SA, Maurus Blumenthal, il directur Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn e Reto Gurtner, il president cussegl administrativ Arena Alva. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff (san.) cun Viktor Scharegg, il president da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn.

Il Cussegl federal facilitescha da sajettar lufs en Svizra – e quai gia a partir da questa stagiun d’alp. En avegnir pon ils lufs «problematics» gia vegnir sajettads sin basa da pli paucs donns che fin ussa. Il venderdi passà ha il Cussegl federal mess en vigur (a partir dals 1. da fanadur 2023) l’ordinaziun da chatscha revedida. Quai che tuna sitg e fitg «legislativ» era atgnamain vegnì spe­tgà en il Grischun gia dapi in temp. La nov’ordinaziun pussibilitescha ussa numnadamain dapli schluppetadas da lufs – gist en vista a la stagiun alpestra da quest onn. Igl exista bain ina lescha da chatscha revedida che regla da nov era la regulaziun da lufs. Quella lescha revidida è era gia vegnida deliberada il december passà dal parlament. Però ella n’è anc betg entrada en vigur. Perquai duai ussa l’ordinaziun actuala gidar a curta vista da «schliar» la situa­ziun delicata gist en territoris alpesters. Sis animals da niz tanschan La limita da donns ch’è decisiva per sajettar in luf vegn sbassada tant per animals singuls sco era per quels che van en triep. Lufs che na tu­tgan betg tar in triep dastgan vegnir sajettads da nov er en territoris da tals trieps. I saja sa mussà che quels animals solitaris possian chaschunar donns er en quests reviers, scriva l'Uffizi federal d'ambient (UFAM). Sch'in luf singul stgarpa en in territori, nua ch'i ha gia dà stgarps, ulteriurs animals da niz, è el protegì main ditg. Concret: da nov tanschan per al schluppettar gia sis animals da niz stgarpads empè da diesch sco enfin ussa. E da nov dastga in luf singul era vegnir sajettà, sch’el periclitescha considerablamain ils umans. Arments, chavals, lamas Medemamain facilitescha il Cussegl federal da regular ils trieps da lufs. Ils chantuns pon dumandar la lubientscha da regular e schluppettar lufs, sche otg animals da niz èn vegnids stgarpads. – Oz è quella limita tar diesch stgarps. En territoris cun dapli che in triep da lufs dastgan ils chantuns regular a partir dal 1. da fanadur pli fitg che per il mument. Regulaziuns da trieps da lufs èn era permessas, sch’ils lufs pericliteschan considerablamain umans. Quai è il cas en spezial, sch’ils animals s’avischinan – senza ch’els fissan vegnids carmalads – a chasas e sch'els n’han nagina tema da l’uman. Periclità ina persuna – sajettar immediat Sch’in luf d'in triep periclitescha andetgamain e nunspetgadamain umans, dastga el da nov ve­gnir schluppettà immediat e senza lubien­tscha da l'Uffizi federal d'ambient, sco quai ch’i ha num en la communicaziun da venderdi passà. La sajettada sto vegnir ordinada dal chantun. Recurs cunter talas schluppettadas fissan dentant pussaivels. Il Cussegl federal fa anc ulteriuras concessiuns: Arments, chavals u lamas grev blessads valan da nov sco «gronds donns». Cun blessuras grevas èn manegiadas plajas che basegnan ina tgira intensiva d’in veterinari. Da nov tanscha gia in animal grond grevblessà u stgarpà per ina lubientscha da sajettar – enfin ussa eran quai dus. Adina dapli lufs L’economia alpestra survegn ulteriurs raps per la protecziun cunter ils animals da rapina gronds. Per proteger anc meglier las muntaneras ha il Cussegl federal deliberà gia l’avrigl quatter milliuns francs supplementars. Cun quels daners vegnan finanziadas mesiras d'urgenza ch’ils chantuns pon dumandar. La cifra da lufs crescha svelt en Svizra. La fin da l’onn 2022 vivevan var 250 lufs sin territori svizzer, i deva 26 trieps. Durant l’onn passà han quels lufs stgarpà var 1500 animals da niz – 90 % dals animals crappads èn stadas nursas. Ina regulaziun è pussaivla malgrà la protecziun Ils lufs èn atgnamain animals protegids. Tenor la «Convenziun da Berna» è ina regulaziun dentant pussaivla, sche autras mesiras na tanschan betg e sche la spezia po surviver malgrà las schluppettadas. Las mesiras relaschadas ussa per la regulaziun da lufs s’accordian cun quest standard, scriva il Cussegl federal. La lescha da chatscha revedida, che permetta da sajettar lufs a moda preventiva, ha il parlament deliberà atgnamain il december passà. Da pudair schluppettar lufs duess impedir donns e periclitaziuns tras quels animals, però senza metter en privel lur effectiv. In referendum cunter la nov lescha da chatscha è bain vegnì lantschà quest onn, n’è però betg reussì la primavaira. La lescha da chatscha duai ir en vigur il settember. Questa revisiun actuala è stada ina nov’emprova per reveder la lescha da chatscha. L’emprima emprova aveva fatg naufragi a l’urna l’onn 2020, la quala preveseva era gia ina furma da regulaziun dal lufs. In pass impurtant u in pass memia grond? La dumonda da la convivenza cun il luf polarisescha – e damai datti era differents opiniuns en connex cun l’ordinaziun federala deliberada il venderdi en vista a la stagiun alpestra 2023. RTR ha rimnà trais reacziuns: Per Arno Puorger da l’Uffizi da chatscha e pestga è l’ordinaziun in pass impurtant en la dretga direcziun. Sco ch’el ha ditg envers RTR dovria dentant ina «regulaziun proactiva». Quella regulaziun ch’il chantun giavischa, dettia lura cura che la nova lescha da chatscha entra en vigur. Era Thomas Roffler, il president da l’Uniun purila grischuna, vesa quest’ordinaziun sco impurtant pass en direcziun da la nova lescha. Cunzunt en vista a la stagiun d’alp: «En vista a questa stad è quai in impurtant pass. Nus essan cuntents cun questa decisiun, perquai che nus avain adina prentendì che la limita da stgarps vegnia reducida.» L’organisaziun Gruppa Luf Svizra n’è dentant betg perina cun las novas regulaziuns, uschia David Gerke, il mainafatschenta: «Per nus va questa versiun da l’ordinaziun memia lunsch, quai n’avess betg fatg basegn.» Tenor la Gruppa Luf Svizra na duess betg il dumber d’animals stgarpads decider, sch’in luf vegnia sajettà u betg. Per la gruppa avess la protec­ziun da las muntaneras da star en il center – e la regulaziun fissi pir da pussibilitar en cas extraordinaris. (rtr/fmr) In placat sin in manaschi agricul en Lumnezia (Surcasti), in placat che pretenda ina regulaziun da lufs. Ussa ha il Cussegl federal deliberà en vista a la stagiun d’alp in’ordinaziun che duai pussibilitar quai. L’ordinaziun che po custar la pel ad in luf Il Cussegl federal ha decis e deliberà venderdi passà in’ordinaziun per regular pli facil lufs ch’han stgarpà animals da niz u che pudessan esser in privel per umans. En vista a la stagiun d’alp da quest onn èn las autoritads chantunalas ed ils purs cuntents cun quest’ordinaziun. David Truttmann/FMR La stagiun sin las alps grischunas entschaiva bainprest. Ed a partir dal mument cura che tut las alps èn bain chargiadas, numnadamain l’entschatta da fanadur 2023, vala in’ordina­ziun federala ch’ils ca. 250 lufs en Svizra han da temair. A partir da lura valan novas reglas che lubeschan da regular pli facilmain lufs «problematics». Per exempel sto in luf singul che ha stgarpà sis animals da niz gia far quint che quai al custia il culiez. Enfin ussa duvravi diesch animals stgarpads per al sajettar. Reacziuns differentas sin quest pass L’ordinaziun deliberada dal Cussegl federal furma in regulativ transitoric, bel ed aposta per questa stagiun d’alp en Svizra, enfin che la lescha da chatscha revidida entra en vigur. Quai vegn ad esser il cas il settember 2023. Entant che la Gruppa Luf Svizra è da l’idea che quest’ordinaziun giaja memia lunsch, èn las autoritads chantunalas ed ils purs grischuns satisfatgs cun quest pass. Uschia di Thomas Roffler, il president da l’Uniun purila grischuna: «En vista a questa stad è quai in impurtant pass. Nus essan cuntents cun questa decisiun, perquai che nus avain adina prentendì che la limita da stgarps vegnia reducida.»

Sche Vus avais sin quella dumonda ina clera resposta – sco p.ex. «regularmain» ubain «minimum ina enfin duas giadas al mais» - lura na stuais Vus betg leger vinavant mia columna. Jau mezza stoss conceder che jau n’hai betg savì tge respunder a mes visavi che m’ha fatg in di questa dumonda. Pli probabel hau jau fatg ina tschera in pau ascha. Immediat m’è numnadamain vegnì endament che nus schevan d’uffants: «Ella ha puspè laschà siglir la chicra!» Ubain: «El lascha propi siglir la chicra per mintga toffa.» Manegià era ch’ella, ubain el, vegniva ravgentada, gritta e furiusa pervi da bagatellas e celebrava quai en sia moda. En il mender cas eran questas persunas era anc permaladas e faschevan il chau mutg. Nus schevan magari era il chau mogn u il chau botsch. Uschia era quai cun laschar siglir la chicra. Ma mes visavi cun sia dumonda na vuleva betg savair tge che fetschia che jau lasch siglir la chicra. El aveva fatg sia dumonda innocentamain e cun ina fatscha amicabla. Cun dumandar san ins emprender. Questa experientscha hai jau fatg gia avant blers onns cun lavurar per il radio. Cun in microfon enta maun san ins dumandar quasi tut – e survegn quasi adina ina resposta. Pia hai jau dumandà – senza microfon – mes visavi tge ch’el manegia propi cun sias chicras. Ed jau hai emprendì ina massa. I gieva sco savens en noss temps per cuschinar e mangiar e per recepts da promis e main promis. Ozendi n’èn gea betg mo las gasettas emnilas dals distribuiders gronds dominadas da quest tema. Era las grondas gasettas seriusas e respectadas na pon betg sa lubir dad ignorar tut quai ch’ha da far cun culinarica e nutriment. E là nua ch’ins sesa ensemen e stat da cumpagnia è l’art e la moda da cuschinar fitg svelt en il center. Quai è dal rest in tema che n’offenda quasi nagin. Ed ussa vegnan las chicras. Per dir la vaira vardad, jau las enconuscheva enfin avant curt temp mo sut il pled tudestg «Kichererbsen» ed ellas n’avevan betg gronda impurtanza tar nus en cuschina. Il num rumantsch n’enconuscheva jau betg. Chattà quel hai jau ina giada dapli grazia al Pledari grond. Lez menziunescha tant la chicra dal nutriment sco era la chicra da las emoziuns. Ed en la rait datti massada sur da chicras. Jau na cumpr betg quellas en la stgatla da conservas, mabain quellas se­tgas en il stgarnuz, quellas ch’igl è da metter a lomiar almain 12 uras. Suenter las met jau en il furnel a vapur. Dus tschaduns chicras co­tgas tar ina salata è delizius. Stuais empruvar. En la rait vegn discurrì da powerfood en connex cun las chicras. Ellas cuntegnan bler protein e materia da ballast, han pauc grass, persuenter massa substanzas mineralas – ed ellas sajan grondiusas per ina sauna digestiun. Latiers vegn ch’ellas custan pauc, ma tutgan tar las vivondas las pli nutritivas. Sche jau aud il pled chicra, sche dapi in temp n’è mi’associaziun pia betg pli «laschar siglir la chicra», mabain cuschinar puspè ina giada chicras. Gia pervi dal bel num. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «Impulseria». Maria Cadruvi