Passa 1500 ciclists e ciclistas s’haun partecipos in sanda passeda a la 24evla ediziun dal Bikemaraton dal Parc Naziunel. Üna granda part da curriduras e curridurs ho stuvieu passer sur il Pass Chaschauna sün 2694 m s.m. Ad es il punct il pü ot ed ün punct neuralgic da la cuorsa. Üna reportascha traunter voluntaris, crucifix e bikers. Süsom il Pass Chaschauna regna eir da sted ün clima crüj e be pochs lichens ed ervinas guardan traunter la crappa oura. Normelmaing vain il passagi da Livigno in direcziun da S-chanf sün 2694 meters sur mer perchüro da pochs homins da crap scu eir d’ün crucifix sün üna pütta, chi’d es protet d’ün tettin. Las duos casernas in vicinanza da quista sella – perdüttas da la Prüma Guerra mundiela – rinforzan il sentimaint: ad es ün lö bod irreel. Il passagi dal Chaschauna nu markescha però be il cunfin traunter l’Italia e la Svizra, el es eir il punct culminant dal Bikemaraton dal Parc Naziunel. Perque regnaiva lo in sanda passeda ün travasch insolit in occasiun da la 24evla ediziun da la la cuorsa da mountainbike sün tschinch tragets (guarda boxa). Auncha 60 km fin tal böt Intaunt cha’l redactur da la FMR es rivo cul bus fin sün l’Alp Chaschauna e da lo oura a pè süsom il pass, haun ils quatter voluntaris in servezzan sül punct il pü ot da la cuorsa già piglio a las 7.00 ün elicopter da Samedan in direcziun dal pass per pudair preparer tuot per la granda cuorsa. «Nus essans già svulos sü in venderdi üna prüma vouta per mner sü l’antenna pel func, l’infrastructura e las bavrandas. In seguit essans chaminos giò il trail cun rastels per al preparer e piglier oura la crappa pü granda», ho dit Fredy Sigg da Zuoz, chi’d es già diversas voutas sto voluntari al Bikemaraton e quist an per la quarta vouta in acziun süsom il pass. Lo ho el installo üna pitschna staziun da bavrandas cun Coca-Cola, ova e buglion – ulteriurs duos voluntaris sun stos respunsabels per la comunicaziun cul büro da cuorsa per infurmer davart ils pü svelts ciclists. Finelmaing arrivos sül Pass Chaschauna vaivan tschertüns atlets già dapü kilometers illas chammas cu oters, siand ch’els sun partieus da Scuol, oters da Fuldera ed aunch’oters da Livigno. Ün trat cumünaivel vaivan però tuots cur chi sun gnieu bivgnantos sün 2694 meters sur mer dals voluntaris cun ün «bravo»: Il töch il pü stantus d’eira davous els e’l böt cumünaivel a Scuol d’eira da lo per tuots auncha 60 km davent. Pochs accidaints «Uschè chod scu quist an nun es que auncha mê sto, perque servinsa eir Coca-Cola impè da tè chod. Que daiva però eir già ans chi navaiva sü cò», ho dit Patrizia Köhle dal Salvamaint Engiadina Bassa, chi’d ho sustgnieu a Fredy Sigg vi da la maisa da bavrandas. Ella es già steda per la ochevla vouta scu sanitara süsom il Pass Chaschauna ed es lo in acziun in prüma lingia per la survagliaunza. Impü sun stos sparpaglios divers voluntaris per lung da las costas, inua cha que nun ho üngüna rait da telefon. Tar ün accidaint füss lur lezcha d’infurmer il salvamaint scu eir da chürer pel prüm agüd dals ferieus. «Cò e lo ho que do ün accidaint, ma düraunt ils ultims ans adüna pü pochs. Que ho dal sgür da chefer cul nouv trail, ma eir cun que cha’l materiel s’ho amegldro düraunt ils ultims ans. Impü am pera la glieud eir pü precauta», uschè la sanitara. Cundiziuns perfettas «Las cundiziuns sun perfettas e que nu vess pudieu esser meglder per stumpler sü da cò il velo», ho dit la partecipanta Manuela Zala cun ün surrir ed ho agiunt: «Que s’ho eir da giodair la cuorsa e chatter sieu tempo, alura vo que schont. » Uschè scu ella, haun eir divers ulteriurs atlets fat ün pitschen stop süsom il pass per lascher fer üna fotografia sper il muossavia süsom il Chaschauna. Uschè nu pisseran ils voluntaris al punct il pü ot da la cuorsa be per ün rinfras-ch ed üna squitta da motivaziun, dimpersè eir per ün souvenir fand dunzainas da fotografias. «Ils ciclists sun adüna fich grats e’s sferman eir suvenz per ün cuort discuors. Eau vaiva adüna buns inscunters al bikemaraton», uschè Fredy Sigg. Ed ils voluntaris? – Quels sun auncha restos in sanda zievamezdi fin vers las 17.00 sül Chaschauna, fin cha eir ils utlims dals ultims bikers sun passos in cuorsa sur la sella. Zieva avair fat uorden sun Fredy Sigg e Patrizia Köhle e lur collegas agüdaunts darcho turnos giò’n val – s’inclegia cun l’elicopter. Be ils homenins da crap ed il Gesu dal crucifix sun restos cusü. Quels haun darcho lur pos, almain per ün an. Las victuras e’ls victuors Ils passa 1500 partecipants e partecipantas dal 24evel Bikemaraton dal Parc Naziunel haun tuots gieu il böt sül Stradun a Scuol, ma els sun partieus da tschinch differents lös. Acclus ils tragets e las prümas plazzas dals homens e da las duonnas. Üna glista detaglieda as chatta sün www.datasport.com. (fmr/cam) «Vallader», 141 km cun partenza a Scuol Duonnas: Alessia Nay Homens: Samuele Porro «Jauer», 107 km cun partenza a Fuldera Duonnas: Pia Vogt Homens: Flurin Staub «Livignasco», 70 km cun partenza a Livigno Duonnas: Letizia Strimer Homens: Marcel Ender «Putèr», 47 km cun partenza a S-chanf Duonnas: Mara Winter Homens: Kim Bintz «Zernezer», 33 km cun partenza a Zernez Duonnas: Lotta Stoll Homens: Andre Resch Traunter bikers, voluntaris e crucifix Üna granda part dals passa 1500 ciclists e ciclistas chi s’haun partecipos a la 24evla ediziun dal Bikemaraton dal Parc Naziunel in sanda passeda sun eir passos speravi a la muntagna Punta Casana. Güst daspera as rechatta sün 2694 m s. m il passagi dal Pass Chaschauna, il quêl es eir il punct il pü ot da la cuorsa da mountainbike engiadinaisa. Lo haun quatter voluntaris pissero per la motivaziun, il rinfras-ch e la sgürezza dals atlets e las atletas, ils quêls la FMR es ida a visiter. (fmr/cam) Zieva il punct culminant da la cuorsa sün 2694 meters sur mer, pudaivan ils ciclists passer giò per ün trail chi maina in pochs minuts var 400 meters aval. Süls ultims meters fin süsom la sella – auncha da la vart taliauna – passan ils ciclists al crucifix. Ün sguard sülla vart livignasca dal Pass Chaschauna, dinuonder cha’ls ciclists sun rivos süsom la sella. Fredy Sigg e Patrizia Köhle sun stos in acziun scu voluntaris süsom il Pass Chaschauna. Ün sguard sül Pass Chaschauna. Da dretta sun ils atlets rivos sün 2694 m s. m per passer zieva aval il trail in direcziun da S-chanf. Üna granda part dals passa 1500 ciclists e ciclistas chi s’haun partecipos a la 24evla ediziun dal Bikemaraton dal Parc Naziunel in sanda passeda sun eir passos speravi a la muntagna Punta Casana.

Gimnasiastas e gimnasiasts sun viepü distrats causa ils mezs electronics ed haun in conguel cun pü bod dapü fadia da fer üna matura cul listess success. Que ho eir do in ögl a la direcziun dal Lyceum Alpinum Zuoz i’l minchadi scolastic e perque ho’la introdüt l’eivna passeda ün nouv reglamaint da handys. Quel scumanda smartphones düraunt tuot il di fin zieva l’instrucziun e pels scolars interns velan, tuot tenor eted e prestaziun, eir i’l temp liber periodas d’adöver definidas. «Mens sana in corpore sano» ​– que es il credo e motto dal Lyceum Alpinum Zuoz daspö sia fundaziun l’an 1904. Pel «corpore sano»– dimena per ün corp saun – nu pisseran a la scoula media zuozingra be las lecziuns da sport, dimpersè eir ün vast program d’activiteds zieva l’instrucziun. Quella spüerta cumpiglia ils sports tradiziunels inglais scu cricket ed eton fives, ma eir da tuottas sorts sports da squedra scu eir tuot las activiteds sül glatsch e la naiv. Per la «mens sana» – dimena per ün spiert saun – pissera in prüma lingia l’educaziun scolastica in tuot sias variaziuns. Ma causa ils mezs digitels es la direcziun dal Lyceum Alpinum Zuoz viepü confrunteda cun diversas sfidas per pudair garantir quist spiert saun a lur scolars. Perque es gnieu introdüt l’eivna passeda ün nouv reglamaint per l’adöver da handys ed uschè regna daspö lo sün tuot il campus scolastic ün scumand dal smartphones fin zieva l’instrucziun. Salüds sainza reacziun «Stüdis demuossan cha scolars haun in conguel cun pü bod bger dapü fadia da fer hoz üna matura e d’avair il listess success. Que causa cha sun distrats dals mezs electronics ed haun pü poch temp per imprender», disch Brigida Lorenz, psicologa da scoula al Lyceum Alpinum. Intaunt cha’ls scolars pü intelligiaints sajan capabels da cumpenser quista distracziun chaschuneda da raits socielas, apps e messagis, haun scolars mediocars viepü fadia da s’organiser e da chatter il temp per imprender. Uschè s’evra eir viepü la forsch traunter ils meglders e’ls pü noschs scolars, declera la psicologa da scoula chi’d ho insembel cul prorectur dal Lyceum Alpinum, Christian Grütter, preschanto a la FMR il nouv reglamaint e'ls motivs per l'introducziun da quel. «Que ho do diversas situaziuns cur ch’eau u persunas d’instrucziun essans passos speravi a scolars ed als vainsa salüdos. Siand ch’els d’eiran telmaing fixos sün lur handys nun haune niauncha bado cha’d essans preschaints – e que nun ho do üngüna reacziun da lur vart», disch Christian Grütter. Quista ed ulteriuras observaziuns in connex cul consüm da handys tals scolars haun alura do l’andit a la direcziun düraunt l’an scolastic passo da gnir activa in quista chosa. Retschercha cun resultat cler Perque es gnida invideda üna experta sül champ, nempe Aida Bikic, chi’d es psicologa a la Universited ad Odense in Denmarca. La scienzieda, chi’d es eir anteriura scolara dal Lyceum Alpinum Zuoz, fo già divers ans retscherchas a reguard l’adöver da telefonins düraunt la giuventüna. «Duonna Bikic ho tgnieu ün referat davart il consüm da handys e sias consequenzas e que ho eir do üna retschercha tals scolars. Il resultat da quella d’eira cha bgers haun il sentimaint ch’els sajan memma suvenz vi dal handy e cha que als distrescha da la scoula», declera Christian Grütter. Sün basa da quista evaluaziun ho alura il recter da la scoula media zuozingra, Oliver Hartwright, tschercho il discuors culs presidents da l’organisaziun da scoula per udir lur opiniun. In seguit s’ho la direcziun alura düraunt las vacanzas da sted dedicheda a l’elavuraziun d’ün nouv reglamaint da handys ed ho eir infurmo als scolars ed a lur genituors davart l’introducziun da quel. Ün urari per l'adöver dal handy Intaunt cha que es ieu inavaunt scu üsito düraunt la prüm’eivna dal nouv an da scoula, es alura gnieu introdüt al lündeschdi avaunt ün’eivna il scumand da telefonins al Lyceum Alpinum. Quel regna da lündeschdi fin venderdi fin zieva l’instrucziun a las 16.00 sün tuot il campus, ma vela però be per smartphones. Handys chi saun be telefoner, scu p.ex. ün vegl Nokia, sun inavaunt permiss. «Intaunt cha’ls scolars interns da la prüma fin terza classa haun inamöd da frequenter las activiteds zieva scoula – ed haun in seguit adüna las uras da fer lezchas – survegnan quels inavous lur telefonin pür zieva las 19.30», uschè il prorecter. In seguit haun quists scolars pü giuvens duos uras temp fin a las 21.30 per giuver ils gös e darcho as «scroller» tres las raits sociels. In seguit vain il telefonin però darcho trat aint dals collavuratuors da l’internat. Ils scolars interns da la quarta fin sesevla classa survegnan già inavous il handy zieva l’instrucziun a las 16.00. Da quels dumanda la direcziun però cha las prestaziuns scolasticas tuornan e cha’ls scolars sajan capabels da s’organiser svess il temp per imprender e fer lezchas. Pels scolars externs – dimena quels chi frequaintan la scoula media be düraunt il di – vela cul nouv reglamaint ün scumand da handys düraunt tuot il temp al Lyceum Alpinum e dad els vain dumando da lascher ils handys in lur s-chantschias in gardaroba. Üna regla cun saun güdizi Las consequenzas per scolars chi nu’s tegnan vi dal reglamaint sun i’l prüm cas be ün admuniziun. Scha que vess però da capiter darcho haun els da der giò il telefonin minchadi avaunt l’instrucziun, il quêl els survegnan alura pür darcho inavous zieva l’ultima lecziun. Tenor Christian Grütter funcziuna il nouv reschim sever fin uossa però bain e que nun ho auncha do bgers chastihs. Ma il tenor tals scolars saja fin uossa magari divers: «Tschertüns sun magari perinclets cun las nouvas reglas – ed oters s’haun però eir magari agitos ed haun clamo oura. Eir dals genituors vainsa divers feedbacks positivs, dad oters ho que però eir do dumandas.» Il prorecter accentuescha però cha la regla dess valair cun saun güdizi. Perque detta que per scolars internaziunels – chi’d haun lur genituors da l’otra vart dal muond e chi’d haun perque be ün stret urari per comunicher cun els – eir excepziuns e temps ch’els survegnan la pussibilited da telefoner. La direcziun dal Lyceum Alpinum voul uossa düraunt il prossem mez an fer ün test cul nouv reglamaint, in seguit evaluer la situaziun insembel cun l’organisaziun dals scolars per alura pudair decider davart ün reglamaint deifnitiv. In prüma lingia dess quist test però eir darcho mner als passa 300 scolars e scolaras inavous illa realited analoga, uschè ch’els paun darcho metter lur focus sülla scoula. Brigida Lorenz disch: «Eau sper ch’els badan zieva quist mez an: La scoula nun es insè niauncha uschè stressanta. Eau nu sun pü uschè distrat e riv que bger meglder sainza handy.» Üngüns smartphones fin zieva scoula Na be divers stüdis demuossan cha gimnasiasts haun hozindi – causa la distracziun chaschuneda da mezs electronics – dapü fadia da river üna matura. Eir la direcziun dal Lyceum Alpinum Zuoz ho observo cha’ls scolars sun viepü distrats causa ils telefonins ed es perque gnida activa. Uschè es gnieu introdüt ün scumand da smartphones sün tuot il campus da la scoula media zuozingra fin zieva l’instrucziun a las quatter. Ils scolars interns survegnan alura tuot tenor eted e prestaziuns scolasticas inavous ils telefonins per ün tschert urari la saira. Quist nouv reglamaint dess uossa valair per ün mez an ed in seguit dess gnir trat ün prüm facit per elavurer ün reglamaint definitiv. (fmr/cam) Il prorecter Christian Grütter ho insembel cun la psicologa da scoula, Brigida Lorenz, declaro a la FMR las nouvas reglas da handy e’l motiv per l’introducziun. Al Lyceum Alpinum Zuoz regna daspö l’eivna passeda ün strict reglamaint a reguard smartphones. Uschè sun quels scumandos sün tuot il campus da la scoula media zuozingra fin zieva l’instrucziun.

La plazza da scoula a Zuoz vain saneda e gualiveda daspö principi meg da quist an. Eir scha que ho do ün retard, dessan ils scolars in november pudair passanter lur prüma posa sülla nouva plazza. Ils mürs da betun gruogl sun pronts. Quels dessan in futur pisserer cha la plazza da scoula da Zuoz dvainta gualiva. Zieva cha generaziuns da Zuozingras e Zuozinghers haun passanto lur posas sün üna plazza da scoula pütöst torta, es dal 2022 gnieu decis da gualiver ed imbellir quist lö d’inscunter e d’occurrenzas centrel. In marz da quist an ho la suprastanza cumünela da Zuoz alura dumando per ün ulteriur credit per l’imbellimaint da la plazza, ma eir per saner tuot l’infrastructura sutterrauna scu eir per metter ad ir tualettas publicas. Quist proget cun cuosts totels da var 1,7 milliuns francs es gnieu appruvo ed uschè haun las discussiun davart ün proget per la plazza da scoula piglio lur fin zieva decennis. Posas sü Plagnoula fin in november Perque passaintan las scolaras e’ls scolars da Zuoz, daspö cha la plazza es gnida delibereda da sia surtratta da catram avaunt var quatter mais, lur posa sül parkegi da Plagnoula. Quel es es gnieu serro pels autos e serva be als iffaunts scu lö da posa e d’inscunter. Tenor Cristian Ferrari, cusglier cumünel respunsabel pels stabels cumünels, es scu prüm gnieu realiso l’access provisoric als murütschs da la chesa da scoula e chesa cumünela, inua cha que vegnan realisedas las tualettas publicas. In seguit s’hegia que eir stuvieu alluntaner la salascheda da la via traunter la plazza da scoula e la Chesa Planta, per metter ad ir ün attach pel s-chudamaint a distanza, chi vain gestiuno d’üna dritta privata da S-chanf oura. «Eir scha que ho do ün retard causa töchs e la planisaziuns per l’attach dal s-chudamaint, essans bain i’l temp scu eir optimistics cha pudains finir las lavuors vi da la plazza scu tela la fin d’october», disch Cristian Ferrari. Oriundamaing previsa d’eira ün’inauguraziun da la plazza pel principi da scoula. Duos böts dal Plan d’acziun 2025 Tenor program es que alura planiso da catramer la plazza al principi da november, uschè cha quella staro a partir da la prüma naiv a disposiziun als scolars ed a las scolaras per lur posa. «Las tualettas publicas – chi vegnan realisedas scu tualettas da gender – dessan alura esser a fin var ün’eivna aunz Nadel», declera Cristian Ferrari. Uschè cha la vschinauncha da Zuoz varo ragiunt duos grands böts dal Plan d’acziun 2025 – nempe l’imbellimaint da la plazza e nouvas tualettas publicas – punctuelmaing per la fin da l’an. Alura esa be auncha da guarder scha’ls Zuozinghers sun insomma capabels da ster dret sü sülla plazza gualiva. U scha la plazza torta ho düraunt generaziuns gieu ün effet sülla genetica e’l sen d’equiliber – e scha’ls Zuozinghers s’haun perque scu prüm da s’adüser vi dal nouv fuonz suot lur peis. Finir la plazza ﬁn in november Daspö cha la plazza da scoula a Zuoz es gnida delibereda da sia surtratta da catram in meg, vegnan realisos güsta trais progets immez vschinauncha: Que vegnan fabrichedas tualettas publicas, l’infrastructura suotterrauna da la plazza vain saneda e la plazza scu tela dess dvanter gualiva. Eir scha que ho do ün retard, dessan las lavuors gnir finidas fin al principi november. (fmr/cam) Il plazzel da fabrica daspö meg: In mited as vezza l'access provisoric i'l murütsch. Lo do que tualettas publicas. Uschè dess la nouva plazza a Zuoz a la fin guarder oura. Daspö meg da quist an vain lavuro vi da la plazza da scoula a Zuoz. Quella dess gnir catrameda ed esser a fin al principi november 2024.

Causa cha que ho do duos s-charps da muaglia bovina in Engiadina Bassa e la Val Müstair düraunt las ultimas duos eivnas, dess il tröp da lufs dal Fuorn svanir cumplettamaing. Ma fin cha la chatscha da lufs cumainza eir in Engiadina, s’ho que auncha da spetter resultats d’evaluaziuns geneticas. Zieva cha singuls lufs sun adüna darcho passos sü e giò per tuot l’Engiadina, ho l’an passo d’utuon pudieu gnir confermo il prüm tröp illa regiun. Quel as vaiva chaso aint in vicinanza dal Pass dal Fuorn. Già a partir da la prümavaira da quist an ho que alura do diversas observaziuns da lufs in vicinanza da cumüns scu eir numerus s-charps da bês-cha in tuot la val. Uschè ho il luf traunter oter s-charpo set ­bês-chs la mited d’avuost a Tschlin, in meg sun set morts causa il luf a Zuoz – e nouv bês-chs sun be güsta gnieus s-charpos in vicinanza dal Pass dal Flüela als 1. settember. Al principi da quist’eivna ho il Chantun alura comunicho cha l’Uffizi federel da l’ambiaint hegia appruvo üna dumanda per pudair reguler divers tröps in möd pro-activ. Quella dumanda es gnida inoltreda da l’Uffizi da chatscha e pes-cha chantunel ed uschè dess eir svanir il giuven tröp dal Fuorn. Sur Zernez ed illa Val Mora Scu cha’l mneder da l’Uffizi da chatscha e pes-cha, Adrian Arquint, ho dit in marculdi passo i’l Regionaljournal dad SRF, s’hegia scu prüm be vulieu sajetter duos terzs dal tröp dal Fuorn. Ma tenor el saja la situaziun gnida adüna pü seriusa düraunt las ultims var duos eivnas: «D’incuort vaivans duos s-charps da muaglia bovina in Engiadina Bassa e la Val Müstair. Üna vouta es gnieu s-charpo ün vdè, la seguonda vouta üna bes-cha da var ün an», uschè Adrian Arquint. Que hegia eir do l’andit da fer la dumanda da pudair sajetter tuot il tröp. Scha’s do ün sguard sülla charta da web a reguard il monitoring da bes-chas rapazas grandas in Grischun, as vezza eir inua cha que ho do ils s-charps, nempe als 21 d’avuost 2024 in vicinanza da l’Alp Laschadura sur Zernez ed ün’ulteriur als 30 d’avuost in vicinanza da la Val Mora. Bainbod chatscha da lufs in Engiadina? Ruedi Haller, il directur dal Parc Naziunel Svizzer, es eir gnieu a pled i’l Regionaljournal. Scu ch’el ho dit saja el in generel perinclet cun la regulaziun dal luf. El ho però agiunt ch’el saja skeptic, causa chi nu saja auncha sclarieu dal tuot sch’ün luf dal tröp dal Fuorn saja respunsabel pels s-chaprs u ün oter. Perque sun eir gnidas pigliedas prouvas da DNA als lös dal delict. Tenor Adrian Arquint as spetta uossa ils resultats da quistas prouvas, ils quêls dessan esser cuntschaints la fin settember u principi october. Alura vain definitivamaing decis davart il futur dal tröp dal Fuorn – e scha que do eir in Engiadina üna chatscha da lufs. Scha’l tröp dal Fuorn vess alura da gnir elimino, alura füss que però be pussibel dad ir a chatscha dal luf dadour il Parc Naziunel. Il giuven tröp dal Fuorn dess gnir elimino causa duos s-charps da muaglia bovina.

Dals 13 fin als 15 settember ha lö ün inscunter da chant a Zuoz. L’iniziant Curdin Lansel voul realisar üna plattafuorma per chantar e discuter sur da l’effet da musica e chant cun involver a chantadurs, dirigentas, expertas ed al public. Posta Ladina: Curdin Lansel, El organisescha ün inscunter da chant a Zuoz. Che es il böt da quist arrandschamaint? Curdin Lansel: L’idea da la fin d’eivna es da crear ün format per chantar, s’inscuntrar e far experienzas musicalas. Quai voul dir cha interprets e public vegnan in contact. I’s chanta, i’s taidla e discuta sur da la musica e sur da fuormas da preschantar e lur effet. Insembel as vegna in üna discussiun per provar d’incleger che cha la musica disch a tai e che a mai. Quist barat a man da la musica sta aint il center da la fin d’eivna. El discuorra d’ün format tuottafat nouv. I nun es üna festa da chant e neir ün simpel concert. Che es lura precis l’innovaziun da quist arrandschamaint? Nouv es cha dürant e davo las preschantaziuns vegnan pussibiltadas interacziuns tanter interpret e public. Eu fetsch uossa passa quaranta ons musica sco chantadur, musicant e dirigent ed eu nu n’ha amo mai inscuntrà quist format. A mai para interessant dad ir a fuond a la dumonda cha Reinhard Mey chanta: «Schon wenn der erste Ton erklingt, beginnt der Raum zu atmen und zu leben …». Cha la musica es abla da striunar savaina eir da la «Zauberflöte» da Mozart. Dimena, alch stoja esser. Co as poja s'imaginar quai? Daja ün concert sül palc ed in seguit ün’interacziun cun tuot las preschaintas ed ils preschaints? Precis. Üna preschantaziun o ün concert vain interruot da la moderatura o dad ün’experta chi vöglian savair forsa, co cha üna passascha speciala ha toc a tai. Experienzas pon gnir quintadas e partidas cun tuots. Quai pudess sainz’oter capitar. … e quist’interacziun vain fatta eir cul public? Quai voul dir chi nu va be per far musica, dimpersè eir per tadlar ed approfundir illa musica. Quai es uschè. La moderatura ha l’incumbenza dad involver a las dirigentas, als chantadurs, ad experts ed al public illa discussiun. Nus inscuntrain suvent situaziuns da concerts unilateralas. Quist format invezza dess pussibiltar a l’auditura ed a l’auditur da s’intermetter e da’s partecipar, i’s pudess forsa dir, concerts partecipativs. Quai nu para uschè simpel. Forsa nun interagischa ingün dal public o forsa daja discussiuns infinitas. Co as metta El avant quai? Schi, quai po bain capitar. Ingün nu sa co cha l’inscunter da chant conclüda. L’andamaint e’l resultat nu sun previsibels causa cha nossas occurrenzas vivan dal mumaint, schabain ch’ün plan vaina a tuottavia, e la moderatura pissera per ün fil cotschen. Ma il punct da partenza es seguaint: Nus tuots vain fat fingià musica e chantà. Mincha jada chi’s tuorna d’ün concert o d’ün prouva, s’esa da bun anim, i s’es beà. Quai es ün fenomen cuntschaint chi vain eir perscrutà illas universitats. Nus lain ir in nos möd in tschercha da quist striögn e lain chattar motivs per quista magia. Normalmaing, schi’s tuorna d’ün concert schi vaja pella discussiun scha’l concert es stat bel o trid respectivamaing bun o nosch. Sco ch’eu n’ha inclet nu’s tratta pro quist inscunter da la qualità dal concert, dimpersè da l’effet da la musica. Schi. I nu dependa gnanca dal nivel da la musica. I po esser üna simpla chanzun preschantada da maniera onesta e persvasa ed i’s tschüffa la pel giallina, i commouva. Quist’experienza ha sgüra fat fingià minchün. Per exaimpel Peder Lansel disch: «Be eternas splenduran sü casü stailas d’or…», e lura as dumonda il guitader: «Che mâ hast tü da batter uschè ferm, o meis cour?» Peder Lansel quinta quia dad üna situaziun da resonanza chi provochescha battacour. Quai po bain capitar eir cun far musica. Chi es il public chi dess gnir a quists arrandschamaints? Minchün es bainvis a nos inscunter. Uffants cun lur genituors, bazegners e nonas, giasts chi passaintan jent vacanzas activas. Il public dess esser interessà e plü eterogen pussibel. Ha quist arrandschamaint eir ün aspet turistic? Daja interessats chi vegnan aposta per quist inscunter üna fin d’eivna a Zuoz? Eu crai cha nus indigens possan profitar da glieud estra e giasts, e per giasts percunter pudessa esser interessant da gnir in contact cun glieud da quia. Be scha’l public es avert e divers, daja eir differentas ideas ed impuls interessants per la musica. Che fa El quint da far culs resultats da quist inscunter e da quista perscrutaziun? I nu dà brich üna perscrutaziun. L’inscunter es d’incleger impustüt sco retschercha persunala ed experienza cumünaivla. Minchün survgnirà avuonda impuls per as far ponderaziuns. La fin d’eivna dess restar in memoria sco ün bel regal per la reflexiun sur inviern. Però na ün regal unic. Il böt sarà da cuntinuar cun quist inscunter da chant? Schi, quai tuorna, quai füss l’idea. Scha quist prüm inscunter funcziuna e scha nus vain darcheu il sustegn necessari, vessan nus l’intenziun d’organisar ün inscunter mincha duos ons. Per duos occurrenzas esa stat da s’annunzchar, las ulteriuras occurrenzas sun libras. Cun quanta glieud fa El quint dürant quista fin d’eivna? Tuot las occurrenzas han lö illa baselgia San Luzi a Zuoz. Perquai füssna cuntaints cun üna baselgia implida bain. Plazza esa per var 200 persunas, las plazzas nu vegnan numeradas. Cun 150 persunas füssan nus fich cuntaints. Tuot ils arrandschamaints sun gratuits. Co finanziais Vus quist inscunter da chant a Zuoz? Nus vain üna vainchina da partenaris e sponsurs chi finanzieschan l’arrandschamaint. Grazcha a lur generusità po minchün tour part gratuitamaing a mincha occurrenza. Nossa maxima es: Access gratuit a la fuormaziun da musica. Quai ha funcziunà bain. Co es insomma nada quist’idea? I nun es ün’idea d’ün unic mumaint. Plüssas ideas s’han unidas dürant ils ultims ons. Eu n’ha lura scrit avant duos ons ün concept per quist format e quel s’ha intant eir fingià sviluppà. Perche ha lö quist inscunter la mità da settember? Da stà han lö fich bleras occurrenzas. In settember esa plü quiet, ed in october cumainza darcheu la stagiun da chant e da musica. Perquai esa bun schi’s tschüffa tanteraint alch impuls. Dal rest ha quist inscunter eir differents elemaints da fuormaziun per chantaduras e chantadurs, musicantas e musicants e per dirigentas e dirigents. Uschea sun tuots preparats bain per la stagiun da chant. Per che s’allegra El il plü ferm? Eu m’allegr pella diversità e pels inscunters cun chantar. Per exaimpel dudina il cor d’uffants d’Engiadina Bassa, il Vinschger Chor e’l cor da duonnas da Segl, Viva Voice. Quai sun trais cors cumplettamaing differents. Eu m’allegr eir da dudir e verer che cha noss experts fan cun nus e che impuls ch’els ans dan. Las vuschs clingiaron in vschinauncha da Zuoz «Inscunter da chaunt a Zuoz» as nomna la pü nouva occurrenza chi vain spüerta a Zuoz. Dals 13 fin als 15 settember vain realiseda la prüma ediziun dal «Inscunter da chaunt a Zuoz». Mincha duos ans, adüna la mited da settember, varo lö i’l bel minz da la vschinauncha l’Inscunter da chaunt a Zuoz. Alternand cul Festival Travers, chi vain eir realiso mincha duos ans a Zuoz, figüran sün quist program concerts, preschantaziuns, exposiziuns, discussiuns, excursiuns e lavuratoris. Integredas vegnan furmaziuns vocalas da tuot gener, giasts e referents da la regiun, ma eir specialists d’utrò, que chi do, scu cha’ls organisatuors scrivan in lur comunicaziun als mezs d’infurmaziun, «a l’inscunter ün caracter internaziunel». Ün’attenziun speciela survain la chüra e la promoziun dal chaunt. Chantaduras e chantaduors, dirigentas e dirigents survegnan nouvs impuls per la lavur musicala. La plattafuorma sto a disposiziun per l’inscunter, per la furmaziun musicala e pel barat. Quist nouv format culturel-turistic dess però eir esser interessant pels giasts chi faun gugent vacanzas activas in Engiadina. (cdm/fmr) Il dirigent Curdin Lansel es iniziant dal Inscunter da chant a Zuoz chi ha lö la prüma vouta. Inscunter da chant in tschercha da la magia Dals 13 fin als 15 settember ha lö il prüm Inscunter da chant a Zuoz chi vain organisà da Curdin Lansel. In l’intervista declera el il motiv per quist arrandschamaint: «L’idea da la fin d’eivna es da crear ün format per chantar, s’inscuntrar e far experienzas musicalas. Quai voul dir cha interprets e public vegnan in contact.» Tenor el as vegna in üna discussiun per provar d’incleger che cha la musica disch a minchün. «Eu fetsch uossa passa quaranta ons musica ed eu nu n’ha amo mai inscuntrà quist format.» Curdin Lansel voul ir a fuond a la dumonda cha Reinhard Mey chanta: «Schon wenn der erste Ton erklingt, beginnt der Raum zu atmen und zu leben …». Ch’eir la «Zauberflöte» muossa cha la musica es abla da striunar. «Dimena alch stoja esser.» (nba/pl)

Quista fin d’eivna es gnieu organiso per la prüma vouta il «Inscunter da chaunt a Zuoz». Cun quell’occurrenza ho l’organisaziun intuorn l’iniziant Curdin Lansel vulieu creer – insembel cun üna tschientina da partecipantas e partecipants – ün nouv format da barat musical in Engiadina. «Creer ün format per chanter, s’inscuntrer e fer experienzas musicalas.» – Cun quels pleds vaiva Curdin Lansel circumscrit in ün’intervista d’avaunt ün’eivna l’idea ch’el ho concepieu ed organiso in fuorma dal prüm «Inscunter da chaunt a Zuoz». Quel inscunter es sto quista fin d’eivna da venderdi fin dumengia, ils 13 – 15 da settember 2024, ed ho do vita illas giassas da Zuoz. Baselgia bain implida Tuot las occurrenzas haun gieu lö illa baselgia San Luzi a Zuoz. E tenor ils organisatuors s’haun partecipos passa 100 persunas a la granda part da las occurrenzas dal prüm «Inscunter da chaunt a Zuoz». Impustüt il venderdi saira, al concert dal cor da duonnas «Viva Voice» da Segl – cun partecipaziun da surpraisa dal Cor viril Guardaval – es la baselgia da San Luzi steda bain implida. Düraunt ils trais dis dal «Inscunter da chaunt a Zuoz» ho que do concerts, scolaziun da vusch, referats e discussiuns. I’l center es steda traunter oter la dumanda che effet cha la musica po avair sün l’umaun, sün quel chi fo o percepescha la musica. (fmr/dat) Il cor da duonnas «Viva Voice» da Segl ho concerto in venderdi saira illa baselgia San Luzi a Zuoz. Ün cor ad hoc – suot la direcziun da Johannes Knecht – ho exercito e lura preschanto la sanda püssas ouvras.

L'emprim "Inscunter da chaunt a Zuoz" ha gì lieu dals 13 als 15 da settember 2024, per gronda part en la baselgia da San Luzi a Zuoz.

Zieva cha que ho do duos s-charps da muaglia bovina la fin avuost in Engiadina Bassa e la Val Müstair, dess il tröp dal Fuorn svanir. Tenor il directer dal PNS, Ruedi Haller, nun es que però cler, scha quell’imsüra calma la situaziun e scha’l tröp dal Fuorn es eir respunsabel pels s-charps. Tenor el as vess da discuter davart otras soluziuns pel futur a reguard il luf in ed intuorn il PNS. Eir scha’l luf d’eira già pü lönch in gir in Engiadina, ho que düro var set ans fin cha’l prüm tröp ho pudieu gnir confermo illa regiun (guarda boxa). Principi da quist mais es gnieu public cha’l Chantun vuless eliminer quist giuven tröp dal Fuorn. In ün’intervista cun la FMR ho il directer dal Parc Naziunel Svizzer (PNS), Ruedi Haller, discurrieu davart la situaziun difficila pel parc traunter regulaziun e protecziun. FMR: Cur cha’d es gnieu cumpruvo l’an passo in settember il prüm tröp da lufs i’l PNS – che d’eira lo Sia prüma reacziun? Ruedi Haller: Que es natürelmaing sto ün bel mumaint. Il PNS es cò cha la flora e fauna vain mantgnida e que’s tratta d’üna regiun da model per process natürels. E scha’s guarda la situaziun in maniera objectiva scu scienzio da la natüra, alura tuocha il luf tiers ed el ho üna importanza pels sistems ecologics. Que vain suvenz suotvalüto. In quel cas ho El be gieu buns sentimaints da las nouvas l’an passo? U vaiva El eir già ün presentimaint per quista situaziun cun la quela il PNS es uossa confrunto? Il seguond impissamaint es dal sgür sto – eir our’d vista scu manager u directer dal PNS – cha que daro dal sgür ün di discussiun causa il luf e’l tröp dal Fuorn. Siand cha que sun daspö l’an passo in generel dapü lufs in gir in Grischun – ed uschè eir da Puntraschigna fin Martina, chi nu faun però part dal tröp dal Fuorn – d’eira que cler cha’l PNS gnaro strat aint in quistas discussiun causa s-charps. Scu ch’El disch, ho il luf üna importanza per process natürels. Che observaziun ho il PNS pudieu fer in quist connex düraunt l’an passo cha’l tröp es in gir? Nus vaivans già pruvo da survgnir l’an 2019 sustegn finanziel da l’Uffizi per l’ambiaint federel per ün proget da perscrutaziun. Quel vess documento las consequenzas dal luf per la natüra e’l parc – e que fin sülla vegetaziun. Ma quel proget nun es mê gnieu appruvo our da motivs finanziels. Perque pudainsa nus pel mumaint – a reguard nossas resursa – be fer las perscrutaziuns las pü necessarias. Dimena nu s’ho que auncha pudieu observer ünguotta in quist temp? Daspö cha’l tröp es in gir i’l PNS vainsa be pudieu fer diversas observaziuns, ma auncha üngünas cumprouvas concretas. Ma nus nu vainsa p. ex. auncha mê quinto uschè bgers tschiervs illa Val Minger – üna val laterela da la Val S-charl – scu quist an. Dimena la preschentscha dal luf i’ls contuorns dal Fuorn varo gieu ün effet cha’ls tschiervs haun müdo territori. Perche cha düraunt l’inviern 2023/24 nu vaiva que üngüns tschiervs in vicinanza dal Fuorn. Precis lo vaivan ils tschiervs però düraunt ils ultims desch ans adüna passanto lur inviern. Dimena ils lufs varon chatscho quista sulvaschina. Che cha nus chattains d’inrer sun s-charps da sulvaschina, ma quels nu tscherchainsa neir na specific. Impü es que fich surprendent cha’l tröp dal Fuorn vain observo be fich d’inrer – dafatta neir na uschè suvenz da las guardgias dal parc. E listess s’ho que observo – impustüt düraunt quista prümavaira – divers lufs in vicinanza da cumüns in Engiadina Bassa. Nu sun que per part lufs dal tröp dal Fuorn? In mincha cas d’eiran prubabelmaing eir lufs dal tröp dal Fuorn in gir in quists contuorns la prümavaira. Nus pensains cha’ls lufs vegls s’haun retrats düraunt marz/avrigl i’l parc cur ch’els haun survgnieu giuvens. Uschè cha’ls lufs giuvens cun ün an vaivan da müder territori e saron alura stos preschaints in vicinanza dals cumüns. Tar quels lufs as tratta que da chatscheders sainza experienza. Que’s pudess dafatta discuorrer da lufs in lur puberted chi sun impertinents e bundragius. Ma que d’eira eir da spetter. Ma scu chi pera haun ils lufs listess magari svelt imprais ad ir a chatscha. Uschè ho que do divers s-charps da bês-cha a partir dal meg e que da Zuoz fin Tschlin. Que es vaira, ma forsa s’ho que eir da relativer ün pô quists s-charps e que nu sun be dal tröp dal Fuorn. Quels s-charps manzunos sun nempe tuots be capitos da la vart schnestra da l’En. Sün tuot las alps da la vart dretta da l’En – cumprais la Val S-charl – ho que do be pochs s-charps da bês-chs in relaziun cun la quantited dals lufs. E precis da quella vart da l’En as rechatta eir il tröp dal Fuorn. Listess ho que alura la fin d’avuost do infra pochs dis duos s-charps da muaglia bovina. Que es alura eir steda la lingia cotschna pel chantun e la Confederaziun per eliminer il tröp dal Fuorn. Cu vezza El que? Hai, que che chi’d es capito quels dis illa Val Mora e sün l’Alp Laschadura es propi sto üna chosa fich deplorabla. Ma tenor me vain trat ün fos cunfin, üna fosa lingia cotschna a reguard la protecziun da bes-chas. Perche es que in uorden sch’ün luf s-charpa ün bês-ch, ma insomma na sch’el s-charpa muaglia bovina? Eau d’he svess vis üna chatscha da lufs sün bisons i’ls Stedis Unieus, que es in lur natüra. Perche nu vessane alura d’attacher ün vdè u bouv cò in Engiadina sch’els haun la pussibilited? Cler cha que capita pü d’inrer, siand cha’l ris-ch pel luf es pü grand cu tar ün bês-ch. Ma que es la natüra e que nu m’ho neir na fat stut cha que es capito a la fin. Dimena as vess da müder la ledscha e na pü trer la lingia cotschen scha vain s-charpo üna muaglia bovina? Schi precis. Uossa vainsa in tuot l’Engiadina divers lufs, eir da quels chi nu faun part dal tröp dal Fuorn – e quels s-charpan tuots. Da dir cha tuot quists lufs faun part dal tröp dal Fuorn nun es neir na güst. Avaunt cha las prouvas geneticas nu sun sün maisa esa dimena greiv da dir che luf chi’d es il delinquent. Ma impustüt cha’ls lufs vegls dal tröp dal Fuorn vessan s-charpo la muaglia bovina, que nu craj eau. Es in quel cas il PNS cumplettamaing cunter la chatscha regulativa da lufs? Na, insomma na. Que es fich important da dir cha’l PNS ho già avaunt duos ans comunicho cha que s’ho da limiter futur tröps da lufs, eir siand cha que nun ho avuonda plazza sül territori dal PNS per lufs infinits. Per que es il PNS eir simplamaing memma pitschen. Ma que s’ho – scu tals tschiervs cun curuna e stambuochs pü vegls – be dad ir d'inrer a chatscha da quists «mneders» da tröps. Il medem s’ho que eir da fer tals lufs e na trer las bes-chas veglias. Impü essans da l’avis cha que nu calmess la situaziun scha’s tira a la fin ils fos lufs. Dimena s’ho que uossa simplamaing da spetter las prouvas geneticas, chi sun gnidas pigliedas tals s-charps da la muaglia bovina? In mincha cas. Fin lo nu vögli insè neir na pü speculer inavaunt scha que es sto ün luf dal tröp dal fuorn u na. La fin settember u pü tard principi october sun quels resultats sün maisa. Ma nu vess il PNS eir üna tscherta lezcha da proteger las bes-chas e plauntas i’l parc? Cu vo El intuorn cun que? Hai, quella lezcha vainsa. Perque es la chatscha i’l PNS primarmaing exclusa e nus spettainsa eir cha que nu vain trat i’l parc. Ma in quist connex s’ho que eir da guarder cun che otras sfidas pü grandas – scu la müdeda dal clima – cha’l PNS es confrunto. Ed alura s’ho que da ponderer inua cha vulains uossa investir nossas resursas e forsa cu prüm be lascher svilupper a se la situaziun dal luf. Ma que do schont eir diversas reacziuns da diversas varts in quel connex. Tuots quels dian cha que do üna basa leghela chi definescha cha’l PNS saja respunsabel per las bes-cha e plauntas i’l territori dal parc. E lo tuocha eir tiers il luf, chi’d ho sia regiun da minz i’l PNS. Ma eau nu se güsta uossa auncha dir in che vart cha noss prossems pass giaron in quista dumanda. Che füssan tenor El alura pussiblas soluziuns per pussibiliter cha’l luf possa rester in Engiadina ed illa regiun dal PNS? Avaunt 70 ans s’ho introdüt üna bunificaziuns per dans causa sulvaschina dadour il PNS. Uossa s’ho que da dumander: Scha s’ho già ün PNS e scha’s voul eir ün PNS – e nus dschains cha’ls luf tuocha tiers – alura as ho eir da chatter megldras soluziuns per proteger la bês-cha e la muaglia. E schi vess da der s-charps, alura ho que da der üna via per bunificher ils dans chaschunos dal luf. Que s’ho natürelmaing da chatter üna soluziun per tuot la Svizra. Ma impustüt üna soluziun per intuorn il PNS chi nu prevezza be d’applicher ledschas scu hozindi. Eliminer il tröp dal Fuorn già zieva ün an? Eir schal prüm tröp da lufs es pü gnieu cumpruvo l‘an passo in Engiadina, es il luf già pü lönch in gir illa regiun. Già in marz 2016 es nempe per la prüma vouta gnieu observo ün luf in vicinanza dal Parc Naziunel Svizzer (PNS). Quista luffa cul nom F18 nun ho però mê gieu giuvens ed es in seguit gnida in scurranteda da la luffa F98. In november 2022 es gnieu cumpruvo per la prüma vouta ün luf masculin illa regiun dal parc e que s’ho già la prümavaira zieva gieu indizis cha que hegia prubabelmaing do giuvens. Quels giuvens – ed uschè eir la conferma cha que ho do il prüm tröp da lufs in Engiadina – sun alura gnieus observos in settember 2023. Niaunch’ün an zieva quista novited es la situaziun però escaleda cun grand tempo e la fin d’avuost 2024 ho que do duos s-charps da muaglia bovina – ün in vicinanza da l’Alp Laschadura sur Zernez ed ün in vicinanza da la Val Mora. Al principi da settember ho il chantun alura comunicho cha l’Uffizi federel da l’ambiaint hegia appruvo üna dumanda per pudair reguler divers tröps in möd pro-activ. Uossa s’ho que però auncha da spetter prouvas geneticas, chi sun gnidas pigliedas als duos lös dal delict. Cur cha’ls resultats sun sün maisa, dess gnir decis cu cha la chatscha da lufs dess guarder oura a la fin in Engiadina. (fmr/cam) Traunter regulaziun e protecziun Il chantun voul eliminer il tröp dal lufs dal Fuorn sün basa da la «lingia cotschna» chi’d es gnida surpasseda da lufs la fin d’avuost. Lo ho que nempe do duos s-charps da muaglia bovina, ün tar l‘Alp Laschadura sur Zernez e l’oter illa Val Mora. Fin cha la chatscha da lufs pudess però eir cumanzer in Engiadina, as stu que auncha spetter resultats da prouvas geneticas dal lös dal delict. Quellas dessan mner sclarimaint scha’l tröp dal Fuorn es sto invout i’ls s-charp u na. Il directur dal Parc Naziunel (PNS), Ruedi Haller, es daspö quists incidaints intretscho in üna discussiun traunter regulaziun e protecziun. In üna intervista cun la FMR ho el declaro sia vista sülla chosa ed ho eir preschanto pussiblas soluziuns per cha’l luf pudess rester in Engiadina. (fmr/cam) Tenor Ruedi Haller, il directer dal Parc Naziunel Svizzer, as vess que da chatter nouvas soluziuns per la protecziun da muaglia e bês-cha scu eir bunificaziuns per dans causa il luf. Il giuven tröp dal Fuorn dess gnir elimino causa duos s-charps da muaglia bovina.

In sanda passeda es steda la prüma ediziun dal «Di per tuots». A quist prüm di naziunel da las vschinaunchas burgaisas e da las corporaziuns in Svizra ho – sper il cumün da vschins da Scuol – eir invido la Vschinauncha burgaisa da Zuoz al «Di per tuots». Adonta da las temperaturas bod già inviernelas in sanda bunura a Zuoz, haun var 80 persunas chatto lur via sün Plaz davaunt la Chesa Planta Suot. Zieva ün pled festiv cun aperitiv dal president da la Vschinauncha burgaisa da Zuoz, Gian Rudolf Caprez, s’ho in seguit chatteda üna tschientina da persunas illa tenda da festa sper la plazza da scoula. Cun ün bun gianter ed accumpagnamaint musical dal «Trio Pflümli»» esa in seguit gnieu festagio insembel fin aint pel zievamezdi. «Nus da la suprastanza essans stos fich cuntaints cha uschè bgera glieud ed amihs haun chatto la via per festager insembel quist di e per ster da cumpagnia. Tuot es propi ieu scu ch’ans vainsa miss avaunt que», uschè Gian Rudolf Caprez. (fmr/cam) Var 100 persunas sun seguidas a l'invid ed haun festagio in seguit al pled festiv illa tenda cun musica, gianter e ster da cumpagnia. Il president da la Vschinauncha burgaisa da Zuoz, Gian Rudolf Caprez, düraunt sieu pled festiv in sanda passeda. Il president da la Vschinauncha burgaisa da Zuoz, Gian Rudolf Caprez, düraunt sieu pled festiv in sanda passeda. La prüma ediziun dal «Di per tuots» a Zuoz es steda tenor ils organisatuors ün success.

Il cornettist e trumbettist Simon Gabriel da S-chanf ho guadagno il «Swiss Windband Award 2024». Que ho annunzcho l'Uniun svizra da musica. Il Swiss Windband Award – chi vaiva pü bod nom «Prix Musique» – es la pü importanta concurrenza e distincziun da musica d'instrumaints a fled svizra i’l sectur da las generaziuns giuvnas. Il finel da quist an ho gieu lö in sanda passeda a Visp i’l chantun Vallais. (rtr/fmr) Simon Gabriel (immez) ho guadagno in sanda passeda il finel dal «Swiss Windband Award 2024».

Prossem marculdi, ils 25 settember 2024, vain preschanto il prossem referat dal Naturama a San Murezzan. Yves Karrer da MeteoSchweiz referescha davart la previsiun da l’ora pell’Engiadina. El daro tenor üna comunicaziun a las medias ün’invista cu cha’s fo previsiuns da l’ora tar MeteoSchweiz, l’Uffizi federel per meteorologia e climatologia, cun focus sülla regiun dal Parc Naziunel Svizzer. Scu cha sto scrit illa comunicaziun es quista regiun üna sfida per meteorologas e meteorologs, perque cha la topografia cumplexa da las Alps influenzescha lo fermamaing l’ora. (cdm/fmr) Il referat dal Naturama davart la previsiun da l’ora pell’Engiadina dal meteorolog Yves Karrer es in marculdi, ils 25 settember 2024, a las 20.30 illa sela da teater da l’Hotel Reine Victoria a San Murezzan.

Verms da glüsch as cugnuoscha pelpü da las vacanzas al süd, da spassagedas da not per lung dal mer u tres gods da pinias. Ma quists insects fluorescents cumperan eir in Engiadina e la Val Müstair, e que’s chatta dafatta tuot las quatter sorts chi figüreschan in tuot l’Europa. Be cha que s’ho eir d’avair furtüna ed esser als güsts lös per observer quist spectacul magic. Que nu capita d’inrer cha giasts da la Bassa guardan la saira i’l tschêl engiadinais e sun alura fascinos cha que’s vezza uschè bgeras stailas in Engiadina. Qualchosa chi nu do niauncha pü in ögl als bgers indigens. Illas vals laterelas cun pocha iglüminaziun – scu p.ex. la Val S-charl u la Val Chamuera – as vezza minchataunt dafatta la via da lat chi’s tira scu üna loipa tres la s-chürdüm dal tschêl nocturn. Scha que es s-chür avuonda as po cun ün pô furtüna eir observer oters puncts glüschaints, chi sun però in muvimaint: l’Engiadina es nempe eir ün lö cun bunas circunstanzas da viver per verms da glüsch. Schi, quels nu do que be giò la Toscana, Tessin u la Bassa, ma traunter oter eir in Engiadina e la Val Müstair. E que’s chatta perfin tuottas quatter sorts europeicas illa regiun, las quelas as riva da disferenzcher causa divers cumports da glüschir (guarda boxa). Zieva cha’l redactur da la FMR ho svess observo be per cas tels insects glüschaints mited avuost a ­Cinuos-chel, al es gnieu sdasdo il buonder per gnir a savair dapü davart quistas bes-chinas fluorescentas. In tschercha dal güst partenari «Il verm da glüsch grand as chatta in quasi tuot l’Engiadina – il verm da glüsch pitschen s’ho fin uossa be pudieu observer in Engiadin’Ota. Que sun las sorts chi do il pü suvenz lo», disch Stefan Ineichen. Il biolog, ecolog da citeds ed autur chi abita a Turich as dedichescha già daspö passa 30 ans a quists insects chi glüschan ed el es eir il president e co-fundatur da la societed «Glühwürmchen Projekt». Quella s’ho missa scu böt da render pü cuntschaint il verm da glüsch e ­re­aliser progets per amegldrer ils spazis da viver da quistas bes-chas. Il spectacul glüschaint – chi serva als vermins scu tschercha da partenaris per la multiplicaziun – es d’observer giò la Bassa düraunt la fin gün e principi lügl. In Engiadina percunter sun ils insects in gir pü tard e que fin aint per l’avuost e principi settember. Da scuvrir quistas bes-chas es però pü difficil. Uschè stu que esser fich s-chür e que las chatta pelpü in vicinanza da gods, a l’ur da pros e pelpü eir inua cha que do circunstanzas pü ümidas. «Ün grand problem cuntschaint es – scu per tuot las bes-chas activas düraunt la not – l’inascramaint da glüsch. Perche cha quistas bes-chas drouvan ün tschert livel da s-chürdüm. Pür lo realiseschane cha stöglian gnir activs.» Stefan Ineichen agiundscha cha scha que resta memma cler düraunt tuot la not, vegnan las bes-chas confusas e’ls process natürels nu funcziunan cul temp pü. A la fin paun uschè murir oura interas populaziuns. Impü es l’agricultura excessiva ün ulteriur grand motiv cha populaziuns da vermins da glüsch svaneschan. Svilup pü plaunt i’ls ots Perque as po tenor Stefan Ineichen schont dir cha l’Engiadina saja a reguard las circunstanzas d’iglüminaziun e la cuntredgia ün bun spazi da viver per quists insects. «Ma scha que vain pütöst fraid, varon ils verms da glüsch illas otezzas engiadinaisa dapü fadia – e tuot il svilup vo pü lönch», agiundscha il biolog. Que nu s’hegia auncha perscruto e pudieu confermer quista tesa, ma que’s pensa cha’ls ciclus da svilup fin ch’els sun pronts per s’impopper giajan pü lönch in Engiadina. In seguit a la tschercha da partenaris e la multiplicaziun mettan las femnas alura lur övs e mouran, ils mes-chels trapassan alura poch pü tard eir. Scu tar chürallas, muos-chas e bgers oters insects faun eir ils verms da glüsch tres ils stedis da larva, poppa e bes-cha sviluppeda. Zieva var ün mais, que dependa adüna eir da las temperaturas, vegnan las larvas our da l’öv e maglian düraunt quel temp be lindornas. Cur cha que vain pü fraid as chevane aint e passaintan giò la Bassa almain duos invierns cun as speler diversas voutas. In Engiadina as rechattan las larvas tenor Stefan Ineichen prubabelmaing traunter trais e tschinch invierns chavedas aint. El declera la fin dal process dal svilup uscheja «Cur cha la prümavaira arriva, faune poppa e zieva desch dis vegnan ils verms da glüsch our da la poppa e tuot cumainza da nouv. Il stedi sviluppo serva però be per la multiplicaziun e düraunt quella fasa nu magliane ünguotta.» Glüsch, agricultura e müdeda dal clima Sper l’inascramaint da la glüsch e l’agricultura es eir il müdamaint dal clima ün factur – impustüt la süttina – cha populaziuns da verms da glüsch svaneschan. «Que ho eir da chefer cun que cha las larvas as nudreschan be da lindornas, e scha quellas nu sur­vivan causa memma pocha plövgia, alura mouran eir las larvas», declera Stefan Ineichen. Tenor el d’eira la veglia cuntredgia culturela da la Svizra il spazi da viver optimel, dimena sainza monocultras e territoris surfabrichos. Que do però eir auncha spazis da viver pü intacts e chi daun spraunza pel surviver dal verm da glüsch. Il god svizzer nempe spordscha a reguard l’ecologia aunch’adüna bunas circunstanzas pels insects fluorescents, siand ch’el vain druvo main intensiv. «Perque as paun impustüt populaziuns da verms da glüsch pitschens as remetter in vicinanza da l’ur dal god e que s’ho eir pudieu observer diversas populaziun düraunt ils ultims ans chi s’haun pudieu remetter e furmer da nouv in tuot la Svizra.» Eir scha’l verm da glüsch nun es insè auncha propi periclito in Svizra ed auncha magari bain deraso, es il pitschen insect cun sia capacited magica listess confrunto cun diversas sfidas in avegnir. Perque as voul Stefan Ineichen eir inavaunt in­gascher per la bes-cha. El disch: «Intaunt cha’l vermin da glüsch es bod ieu in schmanchaunza avaunt 30 ans in Svizra, s’ho daspö lo darcho pudieu render pü cuntschaint quists insects e que ho eir darcho do diversas observaziuns. La glieud es gnida pü consciainta da quista bes-cha, e que vulainsa promouver inavaunt. » Quatter sorts e cumports da glüschir Sün tuot il muond do que passa 2000 sorts da vermins da glüsch. In Europa cumperan però be quatter da quellas causa las circunstanzas climaticas pü crüjas scu in territoris tropics. Quellas quatter sorts as chatta dafatta in Engiadina e la Val Müstair, chi vegnan tuot tenor la sort traunter 6mm e 20 mm grands. Vermin da glüsch grand Tal vermin da glüsch grand glüscha be la femna in üna culur verd-melnainta, ella tschainta in generel per terra. Il mes-chel svoula tres l’ajer ed es in tschercha dals punctins glüschaints ed uschè eir d’üna partenaria. Que’s tratta da la sort la pü deraseda in Engiadina, chi’s chatta eir sün otezzas fin a 2000 meters sur mer. Vermin da glüsch pitschen Eir tal vermin da glüsch pitschen tschaintan las femnas per terra e glüschan. Il mes-chels svoulan e glüschan eir. Els sun alura visibels in fuorma da cuortas «sbrinzlas verdas». Vermin da glüsch taliaun Il vermin da glüsch taliaun, quel sbrinzla in üna frequenza da var 1 secunda in üna glüsch pütöst alva. El es da chatter illa Val Müstair scu eir illas Vals dal süd. Tuots duos saun glüschir. Vermin da glüsch cun elas cuortas Eir scha quista sort nun es tenor Stefan Ineichen auncha gnida cumpruveda in Engiadina, as suppuona ch’ella exista eir lo. Que sun be d’observer fich finas glüschinas cha las larvas prodüan vers la fin da la sted e’l principi da l’utuon, chi’s vezza vers bunura. La glüsch vain creeda tar tuot las sorts in cellas specielas da la vart davous dal vainter. Lo do que üna reacziun biochemica, illa quela l’energia vain libra quasi be in fuorma da glüsch. Üna vetta reflectanta da cristals da sel davous las cellas scu eir «fnestras» similas a vaider procura cha la glüsch vegna sparpaglieda in maniera optimela. (fmr/cam) Bunas circunstanzas per verms da glüsch Da las passa 2000 sorts da verms da glüsch cumperan quatter sorts in Europa. Uschè as cugnuoscha il fenomen dals insects fluorescents pütöst da vacanzas al süd. In Engiadina e la Val Müstair as chatta però eir tuot quistas quatter sorts dals vermins da glüsch, be cha que s’ho da savair inua ir als tschercher. La premissa la pü importanta per avair success e pudair observer quist spectacul magic: que stu esser fich s-chür. «Ün grand problem cuntschaint es – scu per tuot las bes-chas activas düraunt la not – l’inascramaint da glüsch. Perche cha quistas bes-chas drouvan ün tschert livel da s-chürdüm. Pür lo realiseschane cha stöglian gnir activas», disch il biolog ed expert per vermins da glüsch Stefan Ineichen. El as dedichescha daspö passa 30 ans a quistas bes-chas ed ho eir fundo üna societed per las render pü cuntschaintas. In ün discuors cun la FMR ho Stefan Ineichen preschanto las quatter sorts da la bes-china chi glüscha e discurrieu davart il vermin da glüsch in Engiadina. (fmr/cam) Il verm da glüsch grand. Il verm da glüsch pitschen. Il verm da glüsch cun elas cuortas. Il verm da glüsch taliaun La femna dal verm da glüsch grand in plaina acziun düraunt sia tschercha da partenaris. Il biolog Stefan Ineichen es "il" expert per verms da glüsch in Engiadina. La femna dal verm da glüsch grand in plaina acziun düraunt sia tschercha da partenaris.

La regenza ho concess üna contribuziun chantunela cun ün import maximel da 2,03 milliuns francs per proveder las regiuns Malögia e Bernina cun bindè ultralarg (BUL). Culla contribuziun chantunela dess gnir pussibilito a las regiuns ün provedimaint simmetric cun infrastructuras persistentas da BUL cun sveltezzas da passa 100 megabits per secunda. Uscheja vain s-chaffida tenor comunicaziun da la regenza grischuna üna premissa importanta per lascher avanzer la transfurmaziun digitela i’l chantun Grischun. Cun que cha taunt las interpraisas scu eir persunas privatas faun adöver da nouvs servezzans digitels e d’applicaziuns chi drouvan bgeras datas, ho la dumanda per grandas capaciteds da bindè ultralarg s’augmanteda cuntinuedamaing i’ls ultims ans. Cun ils pü nouvs svilups tecnologics i’ls sectuors dal «Internet of Things» (colliaziun d’apparats fisics chi paun baratter datas ed interagir sur l’internet), da l’intelligenza artificiela u eir cun la pussibilited da fer prognosas pü exactas da l’ora scu eir d’evenimaints extrems, as po que suppuoner, cha quista dumanda vegna a s’augmanter inavaunt eir in avegnir. Ün’ota qualited dal provedimaint es tenor la comunicaziun da grand’importanza pel chantun e per las regiuns. Ch’ella güda ad augmanter l’attractivited dal chantun per interpraisas pitschnas e mezzaunas scu eir per las abitantas ed ils abitants. «Perque promouva il Grischun l’extensiun dal bindè ultralarg cun contribuziuns dal credit d’impegn per infrastructuras relevantas per il sistem», conclüda la regenza. (cdm/fmr)

Il cas penel a reguard la bouda da Bondo dess gnir a partir da l’ultim quartal dal 2024 davaunt il Güdisch regiunel Malögia. Tenor infurmaziuns da l’emettur RSI do que però ün conflict d’interess causa cha duos güdischs nu sun pera dal tuot independents. L’advocat dals plandscheders ho sün dumanda da la FMR però confermo ch’els nu mettan in dumanda quista independenza dal güdisch engiadinais. Principi da quist an ho la Procura publica dal Grischun aviert ün’inquisiziun penela in connex cun la bouda da Bondo. Sül baunch dals achüsos tschaintan in tuot tschinch persunas: ün geolog extern, duos collavuratuors da l’Uffizi da god e prievels da la natüra dal chantun Grischun, e duos rapreschantants da la vschinauncha da Bregaglia. Da quels fo eir part la presidenta cumünela da quel temp, Anna Giacometti, uossa cusgliera naziunela dal Partieu libereldemocratic (PLD). In connex cun ella do que pera – tenor infurmaziuns da Radiotelevisione Svizzera (RSI) – ün conflict d’interess cun almain duos güdischs. Varo perque il process da la tragedia dal Piz Cengalo insomma lö in Engiadina causa quistas circunstanzas? A la dumanda da la FMR – scha insomma e cura cha’l process varo lö – nu vulaiva il Güdisch regiunel Malögia piglier pusiziun ed ho rendieu attent ch’el nu detta in generel mê infurmaziuns davart cas pendents. Eir a reguard il conflict d’interess nun ho üngün piglio pusiziun. Cha scha las infurmaziuns sajan definitivas ed avaunt maun, vegnane publichedas sülla pagina d’internet dal güdisch regiunel. Cusdrin ed amia Scu cha RSI ho già scrit in ün artichel in avuost 2024 giaja que i’l conflict d’interess pel president dal Güdisch Malögia, Franco Giacometti. Scu cha las medias da la Svizra taliauna scrivan inavaunt, nun es el be il cusdrin dad Anna Giacometti, dimpersè eir anteriur president cumünel dal Comune di Bregaglia e collega dal partieu da sia cusdrina illa PLD. Ma eir in connex cun la commembra dal güdisch Rosita Fasciati do que pera dumandas, sch’ella saja avuonda independenta per quist cas. Ella nu fo nempe be part dal PLD – Rosita Fasciati es eir la quineda dal partenari dad Anna Giacometti e pera eir sia buna amia. Impü lavuraiva Rosita Fasciati eir sün l’administraziun cumünela da Bregaglia al di da la bouda, in avuost 2017. Franco Giacometti e Rosita Fasciati haun però tenor RSI renunzcho ufficielmaing da fer part da tuot ils process güdiciels in connex cun la bouda dal Piz Cengalo. Üngünas dumandas a reguard independenza Il process es insomma gnieu invio, siand ch’üna expertisa d’ün geolog independent d’eira gnida a la conclusiun in december 2023 cha que’s vess pudieu eviter la mort da las och persunas e que cun serrer sendas illa regiun da prievel. Quell’expertisa d’eira gnida fatta per incumbenza dals confamiliars da las och persunas disgrazchedas in avuost 2017. Siand cha la Procura publica dal Grischun nu vezza tenor RSI neir na pü üngün conflict d’interess a reguard l’independenza da tuot il Güdisch regiunel Malögia, pudessan que be auncha criticher ils plandscheders. Sün dumanda da la FMR ho lur advocat, Reto Nigg da Cuira, confermo cha’ls plandscheders privats ch’el rapreschainta illa causa Bondo nun hegian miss in dumanda l’independenza dal Güdisch Regiunel Malögia. Perque fo el pel mumaint aunch’adüna quint cha’l process varo lö in Engiadina e na davaunt ün oter güdisch grischun independent. Uschè cha s’ho uossa da spetter las ulteriuras comunicaziuns online dal Güdisch regiunel Malögia. Siand cha l’ultim quartal da quist an cumainza già quist’eivna, as pudaro forsa eir bainbod fer quint cun nouvas infurmaziuns in chosa. Memma paraints per tratter il cas? Il cas penel davart la bouda da Bondo d’eira previs cha’l Güdisch regiunel Malögia tratta a partir da l’ultim quartal da quist an. Tenor infurmaziuns da Radiotelevisione Svizzera (RSI) do que però ün conflict d’interess: Cha’l president dal Güdisch Malögia, Franco Giacometti saja ün cusdrin da l’achüseda Anna Giacometti, anteriura presidenta cumünela da la Bergiaglia e cusgliera naziunela dal PLD. Scu cha RSI ho comunicho nu peran eir oters dals güdischs dad esser avuonda independents per tratter il cas. La FMR s’ho indraschida tar l’advocat dals plandscheders in chosa. Quel ho dit ch’els nu mettan in dumanda l’independenza dal güdisch engiadinais. (fmr/fa) Causa la bouda da Bondo sun trapassedas och persunas l’avuost 2017. Il cas penel dess gnir auncha düraunt l’ultim qurtal dal 2024 davaunt il Güdisch regiunel Malögia.