Scu cha la regenza grischuna ho comunicho in lündeschdi pudaron fer quint taunt ils organisatuors dal champiunedi mundiel da freestyle a San Murezzan scu eir la Corvatsch SA cun sustegn chantunel. Dals 15 fin ils 30 da marz 2025 varo lö a San Murezzan ed a Silvaplauna il champiunedi mundiel da freestyle. L’uniun chi organisescha l’occurrenza fo quint, scu cha la regenza grischuna ho comunicho, cun cuosts totels da var 18,53 milliuns francs per realiser quist grand evenimaint. A l’uniun FIS Freestyle World Championships 2025 Engiadina / San Murezzan ho la Regenza garantieu üna contribuziun chantunela da maximelmaing 2 milliuns francs per quist intent. Que saro il prüm champiunedi mundiel da freestyle chi vain organiso in Svizra. A’s spetta var 1200 atletas ed atlets scu eir assistentas ed assistents da 35 naziuns. Ultra da que quintan ils organisatuors cun var 70 000 spectaturas ed spectatuors al lö. Sün l’inter muond gnaro il champiunedi mundiel da freestyle perseguito live a la televisiun: Il champiunedi mundiel da freestyle 2019 a Park City (USA) haun guardo live a la televisiun circa 60 milliuns persunas, pustüt da la Svizra, da la Germania, da l'Austria e da la China. Contribuziun chantunela per üna halfpipe sül Corvatsch Per construir üna halfpipe sül Corvatsch ho la Regenza concess – i’l ram dal Concept dals implaunts da sport d'importanza naziunela (CISIN) – üna contribuziun chantunela da 700 000 francs a la Corvatsch SA Silvaplauna. Fingià i’l settember 2023 vaiva l’Uffizi federel da sport garantieu üna contribuziun federela CISIN dad 800 000 francs a la Corvatsch SA. La halfpipe gnaro construida scu superpipe, que voul dir scu granda halfpipe chi vain druveda pellas disciplinas «snowboard halfpipe» u «freeski halfpipe». In Svizra nu do que – ultra da la halfpipe a Laax – üngünas ulteriuras halfpipes da quista grandezza. Per construir la halfpipe sun büdschettos cuosts totels da var 4,82 milliuns francs. (cdm/fmr) Il chantun Grischun sustgnaro il champiunedi mundiel da freestyle 2025 a San Murezzan.

La vschinauncha da Zuoz ho invido in dumengia saira ad üna festina per celebrer ils 1. Advent e’l cumanzamaint da la stagiun d’inviern. Que ho do ün concertin, l’iglüminaziun da Nadel es gnida impizzeda e que es gnieu sto da cumpagnia tar vin chod, spettand süllas projecziuns da Nadel sülla chesa cumünela. Ma il beamer ho al cumanzamaint fat ün strich tres il quint. La plazza da scoula a Zuoz as impla cun adüna dapü glieud in dumengia passeda vers las 17.30. Chaminand da la Crusch Alva in direcziun scoula, vain già da dalöntsch incunter ün’udur da vin chod, que s’oda il güvlöz dals iffaunts chi giouvan süls mantuns da naiv gigantescs intuorn la plazza e cò e lo svoula üna ballotta da naiv tres la scenaria. Da giuven fin vegl, dad indigens fin proprietaris da seguondas abitaziuns sun tuots seguieus a l’invid da la vschinauncha da Zuoz. La Societed creativa da la Plaiv venda craunzs d’Advent e’ls spectatuors spettan sün divers higlights da quista saira. Als 1. Advent staun nempe sül program: ün concertin dal Cor viril Guardaval, l’ufficiel impizzer da la glüsch dal grand bös-chin sün plazza e l’inauguraziun d’üna nouva projecziun da glüsch sülla fatscheda da la chesa cumünela. Causa las temperaturas suot nolla gros sun tuots paquettos in lur meglders mantels d’inviern – schals e chapütschas rendan difficil d’identificher las persunas, da las quelas as vezza sül prüm sguard be las massellas e’ls pizs dal nes in medema culur. Pitschna festa per la populaziun Zuoz ho invido a quist inscunter in dumengia passeda per la seguonda vouta, zieva cha la vschinauncha vaiva già l’an passo invido da ster da cumpagnia, però in ün ram pü pitschen. «Quist an ho il cussagl cumünel decis da cuntinuer cun que e da piglier la prüma dumengia d’Advent scu punct da partenza per la stagiun d’inviern e da metter in pè üna pitschna festa per la populaziun da Zuoz», declera Romeo Cusini, president cumünel da Zuoz. A quist invid es seguida üna buna ochauntina da persunas e zieva la prüma chanzun dal Cor viril Guardaval, s’ho il president cumünel eir drizzo al public. Cuort aunz las ses vaun tuot ils sguards in direcziun dal grand bös-ch da Nadel a l’ur da la plazza da scoula. Las navaglias dal venderdi e da sanda passeda haun auncha miss l’ultim punctin sün il «i», il grand bös-ch da Nadel pera scu sün üna carta postela. La vschinauncha da Zuoz ho propi trat tuot ils registers per quista festina e scu cha que tuocha tar ün’inauguraziun ufficiela, ho eir ün VIP la lezcha dad impizzer l’iglüminaziun da l’immens bös-chin. Quist’onur ho in dumengia Nicola Bolinger, ün atlet da freeski zuozingher, chi fo part dal cader da Swiss Ski. Uossa nu glüschan be la stailas vi dal firmamaint, chi’s vezza grazcha al tschêl serain sur Zuoz, dimpersè eir la granda staila süsom il bös-ch da Nadel. Projecziun impè da fös artificiels Il cor viril cuntinuescha cun sieu concertin da chanzuns rumauntschas, ils spectatuors taidlan bavand ün vin chod e ­tuots staun da cumpagnia sün plaz. Na be ils mantels d’inviern e las bavrandas daun chod, dimpersè eir il cor chantand üna chanzun africauna. Cuort zieva las 18.15 vegnan scumpartieus fögls cul text dad «O bainvgnieu Nadel» e tuot la plazza chaunta auncha ün’ultima chanzun. Il pü tard cò es gnieu sdasdo tar minchün sün plazza il sentimaint da Nadel. Ils seguaints 45 minuts es gnieu spetto tar vin chod e baderledas fin cha la projecziun da glüsch sülla fatscheda da la chesa cumünela vess sia premiera. «Siand cha Zuoz nu fo pü üngüns fös artificiels a Silvester, es gnieu decis d’organiser qualchos’oter per la populaziun e’ls giasts. Ils iffaunts da la scoula primara ­Zuoz/Madulain haun fat divers disegns chi vegnan projectos fin aunz Nadel vi da la chesa cumünela», uschè Romeo Cusini. La projecziuns vegnan adüna mussedas al marculdi, la sanda e la dumengia fin als 20 december 2023 e tar mincha rapreschantaziun vegnan mussos disegns da trais fin quatter iffaunts. Tenor il president cumünel do que alura traunter Nadel e Bümaun mincha di üna projecziun pü speciela ed a Silvester üna projecziun extraordinaria cun tun. Ma dapü nu vulaiva el neir na auncha tradir. Il beamer varo gieu fraid Cun brama ho il ravuogl spetto chi ve­gna las 19.00 cha la prüma projecziun vain musseda. Il beamer, chi’s rechatta illa crapenda da la Chesa Planta, mussaiva bainschi glüsch, ma a las 19.00 d’eira la fa­tscheda da la chesa cumünela auncha ­s-chüra. Spettand il spectacul es l’ün u l’oter auncha ieu a piglier ün vin chod, ma eir a las 19.15 nun es auncha partida la projecziun. Que pera scu scha’l beamer vess gieu memma fraid ed a quel vess dal sgür eir fat bain ün vin chod tar quistas temperaturas sibiricas da var −15 gros. A la fin nun es que reuschieu da projecter ils disegns a la prüma rapreschantaziun da quista dumengia, ma la vschinauncha da Zuoz ho cun la festina sün plaz ragiunt auncha ün böt pü grand, nempe da mner insembel la populaziun per bundant duos uras in cumpagnia, ed a la fin dal quints tuocha spetter eir tiers tal temp d’Advent. Saja que üna projecziun, la prosma portina dal chalender u la prosma chandaila d’Advent. Remarcha: Tar las projecziuns da las 20.00 e las 21.00 ho alura funcziuno il beamer. Uscheja cha eir il redactur da la FMR vess simplamaing stuvieu spetter auncha ün mumaint! In dumengia es sto l’ufficiel impizzer da la glüsch dal grand bös-chin sün plazza a Zuoz.

L’Alp Prüma illa Val Roseg, chi’d es in possess dals vschins da Samedan, nu correspuonda pü al dret superiur ed a las pretaisas da la pastriglia. Causa cha la substanza da l’edifizi es in ün nosch stedi, dess la tegia gnir refatta cumplettamaing. La radunanza cumünela da Samedan decida perque in gövgia davart ün credit da bundant ün milliun francs. Da sbuder e refer l’Alp Prüma illa Val Roseg dess custair 972 000 francs e davart quist credit decidan ils Samedrins quista gövgia. L’alp es in possess dals vschins da Samedan, ma la vschinauncha da Samedan es respunsabla per l’administraziun. Ils vschins haun già do glüsch verda pel proget ed haun eir do il dret da fabrica. Ün’analisa da l’edifizi ho musso ch’üna sanaziun nu saja cusgliabla causa il nosch stedi da la substanza. «In prüma lingia vulainsa cul proget per la nouva tegia realiser ün allogi contemporaun pel persunal d’alp. Scha’s voul buna glieud, alura as drouva üna buna tegia – uschigliö as po güst schmetter», disch Gian Sutter, president da la Societed d’alps e sennaria Samedan scu eir chaschier da l’Alp Prüma. Cul rimplazzamaint dess eir gnir adatteda l’infra­structura a las pretaisas da la protecziun d’ovas e’l proget dess eir garantir cha l’alp possa gnir gestida reguardand ils standards da l’economia, sgürezza e’l bainster da las bes-chas. Mantegner la valur «La Val Roseg es fich turistica e que nu’s voul neir na lascher crescher aint la val sün quell’otezza – uschè nu vess ella neir na pü la valur ch’ella ho hoz. Perque s’ho eir decis per quist proget», declera Gian Sutter. Causa l’access e la buna topografia vain il territori illa Val Roseg chargeda cun vachas da lat. Actuelmaing vain l’Alp Prüma chargeda düraunt var 90 dis l’an cun var 55 vachas da lat e var 25 töchs muaglia sütta. La producziun da lat correspuonda a var 50 000 kg l’an. La muaglia vain munsa sün üna plazza cun ün implaunt da mundscher mobil e’l lat vain mno cun ün tanc our da la val in direcziun Puntraschigna. La chüra da la muaglia surpiglia üna famiglia da pesters, chi d’eira fin uossa tenor la pusi­ziun da las bes-chas albergeda u bain in l’Alp Prüma u alura in l’Alp Surovel Suot, chi’s rechatta eir illa Val Roseg. In futur dess la famiglia be auncha abiter illa nouva tegia. L’Alp Prüma es gnida fabricheda avaunt var 150 ans e l’ultima renovaziun extaisa d’eira da l’an 1975. Sper l’edifizi d’alp cun duos plauns e sainza murütsch do que auncha ün stalla separeda, chi vain druveda hozindi scu magazin per material. Dal rest, il nom deriva da que cha que daiva pü bod eir auncha üna Alp Seguonda illa Val Roseg, da la quela as vezza hozindi be auncha la müraglia. Sainza spüerta gastronomica Sün basa da duos rapports dal Post specialiso per l’economia d’alp dal Plantahof da l’an 2021 s’ho la cumischiun per alps e pasculs da la vschinauncha da Samedan occupeda cul futur da la cultivaziun d’alps illa Val Roseg. La cumischiun es gnida a la conclusiun da man­tgnair l’economia alpestra illa Val Roseg e cha la gestiun per tuot la val dess gnir realiseda in futur da l’Alp Prüma scu center. In seguit s’ho que lascho fer ün stüdi cun diversas variantas per ün nouv proget Alp Prüma. La cumischiun cumünela s’ho decis da sbuder e refabricher l’alp integrand üna ge­stiun gastronomica. La suprastanza es alura gnida incumbenzeda da suottametter ün credit da 1 350 000 francs per quist proget. «La suprastanza ho però decis da desister a la spüerta ga­stronomica – siand chi nun es üngün bsögn per quella – e da’s concentrer be sün l’economia d’alp», declera Gian Sutter. Uschè es il proget gnieu redimensiuno per var 380 000 francs. Impü ho la cooperativa d’alps Roseg-Muntatsch da’s parteciper cun üna contribuziun finanziela da 50 000 francs. Quel import ho la cooperativa da finanzcher our d’egna tas-cha u a maun da donaziuns Scha’l suveraun da Samedan accepta la dumanda da credit in gövgia, alura es que tenor Gian Sutter previs cha la lavuors cumanzessan l’utuon 2024, uschè cha’l proget po gnir conclüs düraunt l’an 2025. Ün allogi contemporaun pels pesters L’edifizi da l’Alp Prüma illa Val Roseg es in ün nosch stedi e nu correspuonda pü a las pretaisas superiuras e da la pastriglia. L’alp es in possess dals vschins da Samedan, chi haun eir già do il dret da fabrica – la vschinauncha da Samedan es però respunsabla per l’administraziun da quella. La cumischiun d’alps e pasculs ho decis da sbuder l’edifizi existent e da rimplazzer la tegia cun ün nouv stabilimaint. In prüma lingia dess gnir realiso ün allogi contemporaun pel persunal d’alp. Impü dess eir gnir adatteda l’infrastructura a las pretaisas da la protecziun d’ovas. Perque decida la radunanza cumünela da Samedan in gövgia davart ün credit da 972 000 francs pel proget. Scha tuot vo bain, alura dessan la lavuors cumanzer l’utuon 2024 e gnir finidas düraunt l’an 2025. (fmr/cam) L’Alp Prüma sün üna pittüra da paraid intuorn l’an 1885 illa Chesa Crasta a Samedan. Siand ch’üna part da l’edifizi es gnida sbudeda, es la pittüra gnida desdrütta. Visualisaziun per la nouva tegia da l’Alp Prüma, chi dess gnir refabricheda cul proget actuel. L’Alp Prüma illa Val Roseg i’l stedi d’hozindi.

Il Retorumauntsch, il Museum Retic, la Viafier Retica – que sun be güsta ils exaimpels il pü cuntschaints, inua cha’l nom da quist pövel da l’antica vain druvo fin hozindi. Dals Rets, chi abitaivan illas Alps centrelas da l’ost, ho que però eir do singuls chats d’üna scrittüra cun ün egen alfabet, ma bger nun es auncha cuntschaint davart quella. «Il Rets vaivan ün’egna scrittüra – ün egen alfabet – e que do circa 200 inscripziuns chi sun gnidas chattedas in lur territori da tschep. La granda part da quellas sun gnidas scuviertas i’ls contuorns da Bulsaun a Sanzeno – illa Val di Non illas Dolomitas – e da l’otra vart a Fritzens dasper Puntina», disch Georges Darms, indogermanist e romanist. El agiundscha cha’l center da quista cultura saja steda i’ls contuorns da Bulsaun e Meraun e cha quella s’hegia deraseda da lo oura in direcziun da l’Engiadina, da l’otra vart sur il Brenner vers Puntina ed il Tirol dal Nord – e vers süd fin i’ls contuorns da Verona. Lo sun sun ils Romauns alura eir gnieus a cugnuoscher quist pövel, ch’els haun numno «Raetii». Ün import da Bulsaun? Uschè vain quista cultura da Fritzens-Sanzeno eir numneda la cultura dals Rets, chi ho düro ca. traunter ils ans 600 – 15 a.C. Que voul dir cha sün intschess grischun vivaivan ils Rets be in Engiadina, impustüt in Engiadina Bassa. In Grischun s’ho fin uossa eir be scuviert duos chats cun l’alfabet retic e tuots duos in Engiadina Bassa. Il prüm sün üna keramica ad Ardez cun lasura trais custabs e l’oter sün üna corna da tschierv a Sent. Ma tal chat a Sent nu’s so auncha precis, scha que sun inscripziuns u disegns. «Ma que’s tratta d’ogets cha’s savaiva eir importer, perque es que poch prubabel cha que es a la fin eir gnieu scrit ad Ardez. Pü cu facil as tratta que d’ün import da Bulsaun», disch Georges Darms. Üngüns texts bilings per decoder «Las inscripziuns chattedas as so ler bain, siand ch’ellas sun scrittas in ün alfabet cha’s cugnuoscha e chi’d es simil a l’alfabet etrusc. Ma bger pü inavaunt nun es la perscrutaziun auncha riveda, causa cha nu’s so analiser quellas ed uschè neir na interpreter il cuntgnieu», declera Georges Darms. El agiundscha cha la scrittüra vegna pelpü letta da dretta a schnestra, ma cha que detta eir inscripziuns cha’s legia pü probabel viceversa. Uschè es eir il titel da quist artichel gnieu scrit cun l’alfabet retic e quel significha: «iretsim neu» respectivmaing «uen misteri». Tenor Georges Darms do que püssas pussibiliteds da ler quists cu­stabs e que renda auncha pü difficil la chosa. El disch: «Displaschaivelmaing nu do que üngüns texts bilings – per exaimpel retic-etruscs – chi’s savess congualer ed uschè river da decoder il cuntgnieu da quista lingua retica.» Uschè cha mauncha fin hoz ün chat simil al Crap da Rosetta, chi d’eira la clev per pudair interpreter la ieroglifas egipziaunas i’l 19evel tschientiner cun congualer ün’inscripziun greca cun üna egipziauna ed uschè decoder ils segns. Rets, Etruscs e Rumauntschs «L’unic cha’s so fer, es da congualer las inscripziun reticas cun similas inscripziuns d’ün simil gener in otras linguas. Sün basa da que as vain oura cun ün pêr pleds. Que’s tratta da robas chi’s repetan adüna darcho», uschè il romanist. Ün exaimpel numno es «vain dedicho» – que sun chosas chi’s repetan eir in divers chats notos in l’alfabet etrusc. Ma tenor Georges Darms nu sun que dapü cu tschinch pleds retics cha s’ho pudieu identificher e decoder fin uossa. La relaziun dals Rets e’ls Etruscs nun es fin hoz auncha propi sclarida. Il pü prubabel es cha’ls Rets sun paraints culs Etruscs, ma na descendents da quels. Uschè as pensa cha lur scrittüra e lingua s’hegia sviluppeda da l’etrusc vegl. «Ma quistas duos linguas sun fich dalöntsch davent üna da l’otra – las differenzas sun auncha bger pü grandas scu p.ex. traunter sursilvan e’l ladin», declera il indogermanist. Cha que ho hozindi in Grischun auncha uschè bgers noms chi cuntegnan il pled «retic» hegia da chefer cun üna ideologia e na cun que cha bger da quista lingua antica vess survivieu fin hozindi. Bainschi do que i’l rumauntsch divers pleds, chi nu derivan dal latin. Scha que sun però pleds d’origen retic nun es auncha sclarieu, perque as discuorra da pleds d’origen preromaun. Exaimpels per quels sun: culaischem, lindorna u truoch – ma eir noms da lös scu S-chanf, Susch ed Ardez. Il romanist ed indogermanist George Darms ho do sclarimaint davart la scrittüra retica. Cornas da tschierv cun inscripziuns in l’alfabet retic, hozindi expostas i’l Museo Nazionale d’Este (Italia, provinza da Padova). Ün misteri - titel da l'artichel scrit in l'alfabet retic.

In sanda, ils 9 december 2023 vain organiso ün marcho da Nadel i’l minz istoric da Zuoz. Intuorn la plazza da scoula, lung la Via Maistra e suot ils archs da la Chesa Planta vain spüerta diversa roba e regalins fats a maun scu eir giodimaints culinarics da tuottas sorts. Vins chods in diversas variantas scu eir bavrandas chodas e fraidas sainza alcohol pisseran per la güsta atmosfera da Nadel per tuot la famiglia. Per la magia da Nadel pissera la scoula primara Zuoz/Madulain, chi do a las 17.00 ün concert sülla plazza da scoula ed a las 17.30 sül Stradun davaunt la filiela da la Banca Chantunela. Per dapü infurmaziuns piglier sü contact cun la Zuoz Tourist Information: zuoz@engadin.ch, tel. 081 854 15 10. (cmd/fmr) Quista sanda do que darcho ün marcho da Nadel a Zuoz i’l minz istoric, uschè eir suot ils archs da la Chesa Planta.

La musica vo scu ün fil cotschen tres la vita da Laura Zangger, musicista da violina oriunda da Samedan chi viva daspö passa 10 ans illa chapitela grischuna. Per la FMR ho ella do invista in sieu muond musical. Il temp d’Advent es per Laura Zangger ün pô speciel: Ella es düraunt quist temp pü suvenz vi dal suner la violina. Quecò perque ch’ella do püs concerts d’Advent. Ma insè es Laura Zangger, chi’d es musicista da violina, düraunt tuot l’an vi da l’exerciter e concerter. Que nu d’eira adüna il cas ch’ella daiva concerts. Il prüm ho Laura Zangger (40) chi’d es oriunda da Samedan fat il seminari da magi­sters a Cuira e lavuro ün an scu magistra in Engiadin’Ota. Düraunt quel temp ho ella speratiers exercito per fer l’examen pel stüdi da musica. Quel ho ella alura frequento a Turich e Winterthur e finieu sieu stüdi d’art in musica cun specialisaziun in pedagogia. Zieva ho’la lavuro in diversas scoulas da musica, «ma quelo nu d’eira ünguotta per me, eau d’he gugent da pudair am concentrer sün ün scolar e na sün bgers», uschè Laura Zangger. Perque ho ella pel mumaint be üna scolara da violina privata. Uschigliö do ella scoula elementera in musica a la Scoula da dmura a Cuira ad infaunts cun impedimaints. Quelo fo ella tuot sper sieus concerts. Der concerts in diversas furmaziuns Ch’ella do insomma adüna darcho concerts es per ella ün po surprendent: «Eau sun adüna fich agiteda cur ch’eau fatsch musica davaunt public», disch la musicista. Perque hegia ella eir già stüdgio da glivrer, alura la d’eira però gnieu consciaint cha «musica es que ch’eau fatsch il pü gugent, eir sch’eau vegn gniervusa». Quist an saja que finelmaing gnieu ün pô meglder, perque ch’ella ho dapü concerts e dapü exercizi. Uossa poossa ella eir giodair ün mielin ils concerts. Quels concerts do ella in diversas furmaziuns. Tscherts concerts do ella cun sieu trio cul nom trioTrais insembel cun sieu hom ed auncha ün musicist. Per oters concerts es ella in ün quartet cul nom Quartettin ed illa band Klezmer Kapelye. Impü es Laura Zangger eir auncha in ün orchesterin cul nom Orchestrina cun otras musicistas e laics da musica. Güsta uossa düraunt il temp d’Advent do ella dapü concerts. Quelo es natürelmaing eir collio cun exerciter dapü, eir las sairas. Üna sfida per la musicista chi’d es mamma da trais iffaunts: «Eau d’he fat giò cun mia famiglia ed eir cun me ch’eau nu fatsch memma concerts. Eau nu vuless propi na esser davent mincha saira in december», uschè Laura Zangger, chi vuless eir fer Advent cun sieus iffaunts. Musicista e mamma Cumbiner famiglia e musica significha tuot an granda planisaziun per la violinista e per sieu hom. Quist an saja que dvanto ün pô pü simpel: «Daspö cha mieu figl giuven vo eir a scoulina, d’heja adüna temp la bunura», disch la musicista. Uschè po ella eir exerciter ed organiser ils concerts las bunuras ed avair il zievamezdi temp per sia famiglia. Minchataunt ho la famiglia eir agüd da chantunais e da confamigliers per cha la musicista possa metter tuot suot ün tet. Pratic es que eir ch’ella po exerciter suot il listess tet in üna staunza da musica, uschè spargna ella ils viedis. Finelmaing funcziuna que da fer musica in chesa, «il prüm gnivan ils iffaunts tuotta pezza a dumander qualchosa ed eau stuvaiva interrumper la musica». Exerciter, exerciter ed exerciter Fin ch’ün töch es pront per preschanter davaunt public vo que tenor Laura Zangger lönch. Il prüm exercitescha ella ils divers tuns e stu guarder che daint piglier cura. Alura fo ella la cumposiziun cun metter tuot insembel. Agüd ho ella eir da YouTube, perque ch’ella imprenda bger sur l’udida, gugent taidla ella eir püssas registraziuns dal listess töch per guarder cu cha oters faun que. Impü drouva la violini­sta minchataunt posas, uschigliö faun ils daints e las arains mel. Important es que dad exerciter suletta ed eir illa gruppa. Suletta po ella guarder sün detagls – cha chapir la musica, chapescha ella minchataunt pür cur ch’ella suna insembel culs oters. Que es ün lung progress: «Cun suner ün cun l’oter crescha la musica cun la gruppa». Fin cha tuots sun cuntaints, drouva que bgeras prouvas e tar mincha concert vain la musica megldra. Per fer concerts nu basta que però dad exerciter, que’s stu eir avair la pussibilited da der concerts. Cun sieu trioTrais organisescha Laura Zangger tuot svessa, quelo significha chi staun eir fer reclama, perque chi staun pajer tuot svess. Minchataunt sto ella eir ir in tschercha da sponsuors per chi renda. Cun la gruppa Klezmer Kapelye guarda que oura ün pô different: lo vegnan els dumandos e guadagnan eir bain, cun que ch’ün dals partecipants es pü cuntschaint. In differents stils musicals da chesa Musica fo Laura Zangger in classica, romantica e baroc. Ella posseda eir duos violinas, üna moderna ed üna barocca cun duos differents archets, perche cha’l cling e la musica sun differents. Quelo do varieted eir be cun ün instrumaint: «Eau chat que bel da fer differents stils da musica». Fer musica classica saja il pü greiv, lo stu tuot esser precis. Il pü gugent ho ella musica dal cumponist Bach, que però be per suner. Cun tadler pensa ella adüna darcho ch’ella fess que oter, stu ella rir. Ma cun exerciter es ella zieva ün mumaint uschè chafuol illa musica cha la finela la pleschan tuot ils cumponists: «Tuot la musica dvainta fich bella cur cha’s la cugnuoscha.» Interess varios In sieu temp liber taidla Laura Zangger pütöst intervistas u discuors al radio. Uschigliö taidla ella gugent musica fich varieda, scu p.ex. Withney Housten, Monteverdi, Michael Jackson u Patent Ochnser, gugent eir cun sieus iffaunts: «Minchataunt fainsa disco cun cuschiner», ria ella. Sper la musica la sto la lingua rumauntscha a cour: Ella ho adüna darcho scrit textins rumauntschs. Güsta quist an ho ella prelet üna pagina als Dis da litteratura a Domat, adonta ch’ella d’eira eir lo gniervusa. Ma ella as stuvess piglier dapü temp per fer quelo, impustüt per stüdger che ch’ella vuless scriver: «Scrit d’he eau svelt, ma gnir sün l’ideja drouva temp». Il rumauntsch es eir la lingua da la famiglia. Turner inavous in Engiadina nun es però üngün tema, Cuira es il cumpromiss per la Putera chi’d es marideda cun ün Bernais. Quista dumengia, ils 10 december 2023 a las 17.00, es il prossem concert cun Laura Zangger a Cuira illa baselgia refurmeda da Masans. Suner la violina es la chosa cha la musicista Laura Zangger fo il pü gugent Laura Zangger düraunt ün da sieus exercizis da violina. La muicista Laura Zangger cun sia violina ed archet

La radunanza cumünela da Schlarigna ho appruvo sper il preventiv 2024 eir la cunvegna da prestaziun traunter las vschinaunchas da la regiun e’ls duos centers da sandet Promulins e Du Lac. Impü vegnan sanos ils inchaschamaints da las funtaunas d’ova da baiver. Unanimamaing ho la radunanza cumünela da Schlarigna appruvo lündeschdi il preventiv 2024. Quel prevezza cun ün surpü d’expensas da passa 1,2 milliuns francs tar expensas totelas da 24,6 milliuns. Per prossem an prevezza la vschinauncha investiziuns nettas da passa 4,5 milliuns francs. Ultra da que resta il pè d’impostas tar 50 % da l’imposta chantunela simpla. D’accord da promouver spazi d’abiter per la populaziun indigena L’imposta sün immobiglias vain uzeda sün 1,0 ‰ (0,25 ‰ a favur da la finanziaziun speciela «promoziun dal spazi d’abiter»). La radunanza cumünela ho appruvo la nouva «ledscha davart la promoziun dal spazi d’abiter per la populaziun indigena». Cun la ledscha numneda es la suprastanza cumünela dumandeda da piglier imsüras per promouver spazi d’abiter adatto als bsögns da la populaziun indigena. In quellas sun cuntgnieus differents instrumaints chi paun gnir impundieus per ragiundscher quist böt. Appruvo cunvegna da prestaziun Ultra da que haun votantas e votants da Schlarigna appruvo la cunvegna da prestaziun pels ans 2024 fin 2027 traunter las vschinaunchas d’Engiadin'Ota ed ils duos centers da sandet Promulins e Du Lac. La nouva cunvegna da prestaziun da quatter ans stu gnir appruveda formelmaing da tuot las vschinaunchas da l’Engiadin’Ota. Concess credit per sanaziun da las funtaunas d’ova La radunanza ho eir concess ün credit da 3 milliuns francs per saner las funtaunas d’ova i’ls territoris da Laret, Arivagnas e Selin-Manella. Quistas funtaunas implan ils duos reservoirs Blais, Postsöls e per part er il reservoir Schlattain. Las funtaunas garantischan üna granda part da la quantited d’ova da baiver per la vschinauncha. Cha’ls inchaschamaints da quistas funtaunas saja per granda part in nosch stedi e stöglian perque gnir sanos, ho comunicho la vschinauncha. (cdm/rtr/fmr)

La butia Coop ho prolungio anticipadamain seis ingaschamaint inclusivamain sponsoring cul Maraton Engiadinais fin l’an 2027. Il Maraton Engiadinais chi ho lö in marz 2024 fingià per la 54evla vouta es l’event da passlung il pü grand in Svizra. Minch’an piglian part var 14 000 persunas a la cuorsa da Malögia fin a S-chanf. Coop accumpagna quist arrandschamaint sportiv fingà daspö bgers ans scu sponsur principel. Uossa ho comunicho Coop da vulair cuntinuer cun quista collavuraziun fin l’an 2027. Menduri Kasper, mneder da gestiun dal Maraton Engiadinais, es satisfat da la prolungiaziun dal partenedi: «Quella collavuraziun es da grand’importanza pel Maraton Engiadinais, ella ans pussibilitescha da realiser böts a lungia vista e da spordscher a las curriduras e curriduors inavaunt ün bellischem evenimaint.» Ivo Dietsche, mneder da la regiun da vendita Coop Svizra Orientela-Ticino, agiundscha: «Il Maraton Engiadinais es per Coop dapü cu be üna cuorsa. El persunifichescha la valur da sandet, cumünaunza e natüra, tuot valuors chi ans staun fich a cour.» Il 54evel Maraton engiadinais ho lö in dumengia, ils 10 da marz 2024. (cdm/fmr) Ils partenaris Menduri Kasper chi maina la gestiun dal Maraton Engiadinais ed Ivo Dietsche dal Coop.

Il Dun da Nadel cumpera daspö 114 ans e maina fin hoz üna bella purziun Advent illas chasedas ladinas. Tar l’ediziun da quist an as tratta que da la terza vouta cha Victoria Mosca da Samedan es la redactura dal cudaschin pel temp d’Advent, publicho da l’Uniun dals Grischs. «Ubain cha s’ho üna redacziun d’ün pêr persunas chi mettan insembel tuot, u apunto que’s dumanda ad üna scoula. L’ideja cun la scoula am paraiva bella, perche cha’l Dun da Nadel es a la fin pels iffaunts», disch Victoria Mosca. La magistra e presidenta da l’Uniun dals Grischs (UdG) ho avaunt duos ans surpiglio la respunsabilited pel cudaschin d’Advent da Chatrina Urech. Per la 112evla ediziun haun las duos Samedrinas auncha collavuro, ma daspö l’an passo es Victoria Mosca la suletta redactura dal Dun da Nadel. Ma apunto cun sustegn da las scoulas. Annamari Agrippi Boesch ho cuntribuieu las illustraziuns. Il Dun da Nadel vain publicho da la UdG e las scoulas da l’Engiadina e la Val Müstair al regalan a lur scolars e scolaras. In l’ediziun actuela ho la scoula da la Val Müstair do ün’invista cu cha’ls scolars festagian in divers möds e cun diversas tradiziuns da Nadel. Puter e vallader «Eau prouv adüna da guarder cha que ho in circa 50 % texts puters e 50 % texts valladers scu eir da resguarder temas per tuot las eteds eguelmaing i’l cudaschin», declera Victoria Mosca. Ella agiundscha cha quist an nu vegnan neir na pü marcos che contribuziuns chi sun in puter e chenünas in vallader e disch: «A la fin finela essans üna val.» Scha’s cumainza a ler ün text in l’oter idiom as vess da badair que zieva pochas frasas – e scha na, saja que auncha meglder, agiundscha ella cun ün surrier. Cha la realited da bgers iffaunts saja eir traunter quists duos idioms – cha bgers nu sajan insè be s-chet puter u vallader. Uschè es eir Victoria Mosca creschida sü a Samedan, però a chesa es eir gnieu discurrieu vallader. Zieva avair passanto lo sia infanzia ed avair fat la matura al Lyceum Alpinum Zuoz, es Victoria Mosca ida a Cuira per dvanter magistra primara. «El tuocha simplamaing tiers» La paschiun pel rumauntsch la accumpagna già tuotta vita – zieva la scolaziun illa chapitela grischuna es Victoria Mosca turneda a S-chanf scu magistra primara. Illas vacanzas do ella daspö passa ün decenni eir rumauntsch per las eivnas da lingua e cultura da la Chesa Planta. Per ulteriurs stüdis d’inglais, istorgia e rumauntsch ho que però trat a Victoria Mosca – chi’d es daspö ün an e mez eir presidenta da l’UdG – aunch’üna vouta our da la val. Hozindi es ella magistra da rumauntsch a l’Academia Engiadina ed ho üna classa illa scoula primara Samedan. «Que d’eira bain adüna bel cur cha’l Dun da Nadel es alura rivo illa scoulas – saja que scu magistra, ma eir auncha scu scolara. El tuocha simplamaing tiers cò in Engiadina e la Val Müstair», uschè Victoria Mosca. Pittürer, zambrager e taglier oura Cun involver minch’an ün’ otra scoula – chi contribuescha alura istorgias, poesias, recettas, instrucziuns per zambrager, ingiuvineras, chanzuns e bger oter – vezza Victoria Mosca eir l’avantag cha las tematicas sun pü dasper als iffaunts e cha que vain pütöst eir let. «Pü bod cur ch’eau d’eira scolara d’eira il cudaschin auncha pü tradiziunel, cun bgeras istorgias da Nadel e pü religius – ma que nun es i’ls ultims ans insomma na pü sto uscheja. Que es tuot pü liber», disch Victoria Mosca. Uschè as preschainta il Dun da Nadel 2023 eir fich multiculturel ed el do ün speciel sguard sül Nadel sur ils cunfins oura. Scolars da la Val Müstair cun rischs dal Peru, la Thailandia, la Tschekia, l’Italia e l’Ucraina quintan p.ex. da lur tradiziuns da Nadel. Üna pitschna tabella cun pleds cul tema Nadel in desch linguas preschainta il vocabulari d’Advent da rumauntsch fin ollandais. E quist an do que dafatta üna recetta per ün bun cocktail da Nadel per iffaunts - eir quel sainza «religiun». «A la fin es il Dun da Nadel eir qualchosa chi dess gnir druvo, que nun es ün cudaschin chi stu rester bel e net. Pittürer, zambrager e taglier oura – que faun ils iffaunts gugent», uschè Victoria Mosca. Uossa lascha ella ir a finir l’an ed in schner vo ella però già in tschercha da la prosma scoula, chi contribuescha pel prossem Dun da Nadel. Il texts haun alura da gnir inoltros fin la fin lügl, uschè cha’l prossem cudaschin d’Advent da la UdG po ir in stampa in november 2024. Que’s po cumprer il Dun da Nadel 2023 sülla pagina da web da l’Uniun dals Grischs per 10 francs. Victoria Mosca es daspö duos ans la redactura e respunsabla pel Dun da Nadel, chi vain publicho da l’Uniun dals Grischs. Pel Dun da Nadel 2023 ho la scoula da la Val Müstair contribuieu divers materiel, chi tematisescha differentas tradiziuns da Nadel. Victoria Mosca es daspö duos ans la redactura e respunsabla pel Dun da Nadel, chi vain publicho da l’Uniun dals Grischs. «El tuocha simplamaing tiers» Il Dun da Nadel do que daspö 114 ans e daspö duos ans es ­Victoria Mosca da Samedan respunsabla pel cudaschin d’Advent, chi vain publicho da l’Uniun dals Grischs. Quel survegnan minch’an tuot las scolaras e scolars da l’Engiadina e da la Val Müstair scu regalin da Nadel da lur scoulas. Invezza ch’üna redacziun metta insembel il cuntgnieu pel Dun da Nadel, ho Victoria Mosca cumanzo a collavurer cun scoulas. Quellas sun alura respunsablas da scriver il cuntgnieu davart ün tschert tema. Quist an s’ho partecipeda la scoula da la Val Müstair ed ho preschanto las diversas tradiziuns da Nadel da differents pajais. Uschè as preschainta il Dun da Nadel 2023 fich multiculturel ed el do ün speciel sguard sül Nadel sur ils cunfins oura. «Que d’eira schont adüna bel cur cha’l Dun da Nadel rivaiva illa scoulas – saja que scu magistra, ma eir auncha scu scolara. El tuocha simplamaing tiers cò in Engiadina e la Val Müstair», disch Victoria Mosca. (fmr/cam) Pagina 9

La scoula da la Plaiv ho in mardi zievamezdi fat üna visita a l’asil d’attempos Promulins a Samedan. Ils scolars e las scolaras haun preparo chanzuns, sketschs e rapreschantaziuns – scu eir üna pitschna surpraisa pels abitants e las abitantas da l’asil. Vainch aunz las trais rivan ils 42 scolars e scolaras da la scoula da la Plaiv cul tren da Zuoz a Samedan e zieva üna cuorta spassageda raduna la magistraglia sieu tröp davaunt l’entreda da l’asil d’attempos Promulins. Ils scolars vegnan dumandos da piglier giò las chapütschas ed aunz cu entrer a chod, as drizza auncha l’ün u l’oter la frisura. «Pigliè auncha oura ils tschics, uschè cha savais eir chanter inandret», disch üna magistra e passa cun ün sach da rüzcha tres il ravuogl. Uossa peran tuots pronts per visiter las abitantas e’ls abitants da Promulins ed in ün dandet dvainta que quietischem. Ün proget sociel Da l’otra vart da la porta spettan già ils attempos illa cafetaria da l’asil, las maisas sun decoredas cun stailas da Nadel e cun ün plattin cun diversas papas. Uossa as bada üna tscherta gniervusited u agitaziun – saja que da vart dals scolars scu eir da vart dals attempos. «Pü bod faivans adüna üna producziun d’Advent publica – ma daspö il prüm an da la pandemia fainsa ün proget sociel cun nossas scolaras e scolars aunz Nadel. Nus d’eirans eir già a visiter attempos a chesa e quist an vains decis dad ir cun tuot la scoula in l’asil da vegls», disch Ilda Russi, pedagoga curativa a la scoula da la Plaiv ed organisatura da la visita in mardi passo. Chaunt e rapreschantaziuns La visita da la scoula da la Plaiv – chi’d es dal rest il s-chelin ot da las vschinaunchas da La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf – cumainza cun la chanzun «Engiadina» da Paulin Nuotclà. Quella chauntan ils scolars a diversas vuschs. «Ho quista scoula be mattas?», dumanda ün’abitanta da l’asil ad ün’otra, chi la respuonda: «Na, guarda – ils mats s’haun schmachos in ün chantun, ma tuots chauntan bain.» Tals prüms tuns dal cor da scolars svanescha l’agitaziun, las vistas dals abitants da l’asil as quietan ed ün surrir segua ad üna tscherta skeptica. Cun ulteriuras rapreschantaziuns ritmicas, experimaints ed ün sketsch persvadan ils scolars a lur public, chi applaudescha cun grand plaschair zieva mincha «show». Baderledas e regalins A la fin da la visita chauntan giuven e vegl in cumpagnia la chanzun «O bainvgnieu Nadel». In seguit survegnan ils abitants da l’asil üna cartulina d’Advent in lur lingua materna, cumprais ün pitschen sachin papas ed üna cremina fatta svess. Uschè es mincha scolar respunsabel da surder quist regalin ad üna persuna attempeda e da tschercher il discuors cun quella. Ils abitants da l’asil peraivan fich surprais da quists regalins. Al principi vaivan tuottas duos varts ün pô retgnentschas, ma zieva pochas frasas do que dapertuot baderledas. Bgers attempos peran ün pô commoss e tegnan il maun dals scolars e las scolaras düraunt ils discuors. Ed eir illa vista dals giuvens as fo valair üna tscherta superbgia dad avair fat ün grand plaschair cun lur rapreschantaziuns e regalins – uschè cha la visita d’eira per tuots üna pitschna surpraisa. Causa las bgeras baderledas es ieu a schmancher il temp – uschè cha cuort zieva las quatter bandunan ils scolars darcho l’asil in prescha per clapper il tren ad ura. Ils scolars e las scolaras da la scoula da la Plaiv chantand la chanzun «Engiadina». Ils regalins e las cartulinas cha’ls scolars haun fat pels attempos. Üna scolara chi tegna il maun d’üna attempeda düraunt la visita da la scoula da la Plaiv. Duos scolaras a preschanter ün experimaint. Fer ün plaschair cun regalins e chaunt Fin avaunt la pandemia ho la scoula da la Plaiv – il s-chelin ot da las vschinaunchas da La Punt Chamues-ch, Madulain, ­Zuoz e S-chanf – adüna organiso üna producziun d’advent publica. Ma daspö il prüm an da la pandemia fo la scoula ün proget sociel aunz Nadel. Ils scolars d’eiran già a visiter attempos a chesa e quist an sun tuot ils 42 scolars e scolaras ieus a Samedan in l’asil d’attempos Promulins. Per lur visita in mardi passo haun ils scolars preparo diversas rapreschantaziuns, chanzuns, ün sketsch scu eir regalins fats a maun. Cun scumpartir ils rega­lins e las cartas haun ils scolars eir gieu la lezcha da piglier sü contact culs abitants e zieva pochas frasas ho que do dapertuot baderledas. A la fin nu d’eira la visita da la scoula be üna surpraisa pels attempos, dimpersè eir ils scolars paraivan cuntaints d’avair fat ün plaschair d’advent als abitants e las abitantas da Promulins. (fmr/cam)

Tals pumpiers da Samedan-Puntraschigna scu eir tals pumpiers La Plaiv do que zieva almain ün decenni müdedas al timun. Per il cumandant partent da Samedan-Puntraschigna, Florian Flück, es steda la pü granda sfida d’unir ils pumpiers ad üna squadra, eir cun resguarder las differentas mentaliteds. Que hegia però funcziuno bain, uscheja l’hom da 48 ans. Uossa surdo el ­gugent la bachetta in nouvs mauns per eviter cha sia lavur dvainta ün bel di pe pü rutina. El es tuottüna daspö 27 ans pumpier. Per cha la surdeda d’uffizi saja uschè simpla scu pussibel, ho sieu successur, Dragan Savi, pudieu guarder düraunt ils ultims duos ans a Florian Flück sur la spedla. Dragan Savic es pumpier daspö 18 ans ed ho fat las scolaziuns necessarias per surpiglier il post da cumandant. Pumpiers Plaiv Ün müdamaint do que eir per la squedra da pumpiers illa re­giun La Plaiv, inua cha Peider Gotsch chala scu cumandant zieva 13 ans. «Per me es que important da surder il cumand ad üna persuna pü giuvna ed energica, chi porta nouv schlauntsch e nouvas idejas i’l corps da pumpiers», uschè Peider Gotsch, chi’d es sto düraunt 31 ans pumpier activ. A partir dals prüms schner 2024 surpiglia Roman Parli l’uffizi da cumandant. Lo saro alura eir in vigur la nouva ledscha da pumpiers per La Plaiv. Quella prevezza cha l’obligatori da pre­ster servezzan da pumpiers vela da nouv per tuots in l’eted da 18 fin 45 ans. As deliberer da quel obligatori cuosta da nouv 600 francs, dimena il dobel. Cun quist müdamaint dess il numer da pumpiers activs darcho gnir augmanto, disch il futur cumandant Roman Parli. (rtr/fmr) Ils nouvs e vegls cumandants dals pumpiers da Samedan-Puntraschigna e La Plaiv. Da sura a schnestra: Florian Flück, Dragan ­Savic, Peider Gotsch e Roman Parli.

Mieu amih Marko am bivgnainta cun ün grand surrir: «Tačan si kao švaicarski sat!» – «Tü est punctuel scu ün’ura svizra!» Quist möd da dir ch’eau vaiva fingià udieu in otras terras es eir cuntschaint in Serbia. Quella bunura d’eir’eau propi punctuelischem sül minut. Marko però d’eira lo già aunz me. Ed eir in seguit, tar oters inscunters, es Marko adüna arrivo ouravaunt. Que nun es insomma na tipic serb, u bain? Ils pajais dal Balkan sun cuntschaints dad avair üna relaziun magari flexibla culla punctualited. Ir ad ün concert cun amihs, per exaimpel, po esser magari pretensius. La prüma mited dals collegas vain pü tard cu cunvgnieu, l’otra mited nu vain brichafat. Ed il concert? Ils musicists s’adattan natürelmaing al public: Ils prüms tacts cumainzan pür cur cha la sela es plaina. Ma cur cha la festa es lantscheda, lura es quella la cana e mez! Üna soluziun surprendenta do que tar noss trenamaint da ballapè. Quel stuvess cumanzer mincha mardi a las 18.00. L’ura digitela da la sela da sport gira però aposta desch minuts in retard – ella muossa dimena las 17.50. Uschè sun quels chi rivan in retard tuottüna punctuels per cumanzer il gö a las «ses». E que funcziuna ! Eir tal ballapè do que ün pêr «Markos» chi sun sülla plazza adüna aunz l’ura cunvgnida. Ün da quels collegas es da lingua materna ungiaraisa. El ho passanto si’infanzia illa regiun serba da la Vojvodina. Que es ün’immensa planüra situeda al nordost dal Danubi. Lo viva bod ün terz da la populaziun da la Serbia. Quista provinza posseda üna grand’autonomia ed ho ses (!) linguas ufficielas. Tuot tenor cumün imprendan ils iffaunts a scoula ungiarais, slovac, croat, rumen, russ (ucrain) u serb. Pelpü sun preschaintas illa listessa vschinauncha püssas linguas e cun que eir scrittüras. Uschè cha las tevlas da trafic drouvan ün clap lingias per noter noms da cumüns e vias. La regiun da la Vojvodina es eir renumneda per sieus allevamaints dals chavals dal raz dals Lipizzaners e per las bellas charrozzas. Üna dumengia, aunz cu river al punct da partenza da nossa tura da charrozzas, sclingia mieu telefon. «Inua essas?», clama il vittürin. Eau respuond: «Nus essans sün via, il termin es bain pür in tschinch minuts?» – «Schi, ma lura es la partenza. Per esser puctuelmaing as stu arriver pü bod!» Ed effectivamaing, nus d’eirans ils ultims. Las famiglias indigenas tschantaivan fingià illa charrozza. Ils baps ans bivgnaintan cun üna biera in maun. Hai, la punctualited in Serbia es propi relativa. A proposit relativited: La matematicra Mileva Marić – duonna dad Albert Einstein düraunt sieus ans creativs in Svizra – d’eira oriunda da la Vojvodina. Ivar Trippolini viva cun sia famiglia a Belgrad e lavura i’l sectur da la digitalisaziun. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Ivar Trippolini viva cun sia famiglia a Belgrad e lavura en il sectur da la digitalisaziun.

L’an chi vain es l’avertüra da l’asil d’attempos Du Lac a San Murezzan. Cha’l nom Du Lac deriva d’ün Grandhotel – chi existaiva bundant 90 ans sün quist areal e chi’d es gnieu sbudo dal 1974 – saro main cuntschaint a las generaziuns pü giuvnas. Cun trais dependances e diversas butias tuchaiva’l tar ün dals pü grands hotels da San Murezzan. Cun «Du Lac» haun bgers Engiadinais ed Engiadinaisas fin avaunt pochs ans be associo ün grand parkegi scu eir üna residenza a San Murezzan Bagn. Cun quist nom vain l’an chi vain eir aviert il nouv asil d’attempos a San Murezzan, dal quêl uossa es già finida la müraglia. Fin dal 1974 as rechattaiva sün quella parcella però ün Grandhotel, chi’d es gnieu fabricho dal 1875, e da quel deriva il nom «Du Lac». Sün üna reclama dal principi dal 20evel tschientiner vain il Grandhotel Du Lac preschanto scu unic hotel da San Murezzan Bagn, chi’s rechatta sülla vart sulagliva da la val. Cun sias staunzas e numerus salons, restorants e selas, tuchaiva el tar las nöblas adressas da San Murezzan. Eir l’architect dal stabilimaint, nempe Nicolaus Hartmann sen (1838-1903), d’eira ün da nom e da pom. El ho traunter oter eir concepieu il Waldhaus Vulpera, parts dal Kronenhof a Puntraschigna u divers ingrandimaints dal Kulm a San Murezzan. Our da trais hotels dvaintan ün Düraunt il boom da las ovas minerelas e las curas in Engiadina, sun gnieus fabrichos düraunt l’ultim quart dal 19evel tschientiner divers hotels a San Murezzan Bagn. Quist boom d’hotels ho cumanzo scu prüm i’l Bagn ed es alura pür pü tard rivo in direcziun dal cumün. Uschè es p.ex. il Palace Hotel gnieu aviert pür dal 1896, dimena 20 ans pü tard. Sper la chesa da cura dal 1864, sun ündesch ans pü tard gnieus avierts duos ulteriurs hotels grands da luxus in vicinanza da las funtaunas – nempe ils hotels Victoria e Du Lac. Pochs meters sper il Du Lac es dal listess an eir gnieu fabricho il pü pitschen Hotel Hof. Passand a San Murezzan intuorn la prüma rundella dal Bagn – tar la cruscheda cun la via in direcziun dal cumün e visavi da l’asil d'attempos – as vezza auncha hozindi üna pitschna restaunza dal grand cumplex dal Du Lac, nempe la Chesa Testa. Quista chesa es gnida fabricheda auncha avaunt ils hotels manzunos ed es la fin dal 19evel tschientiner gnida transfurmeda in ün hotel cul nom «Du Nord». Al principi dal 20evel tschientiner ho il Hotel Du Lac surpiglio il Du Nord e il Hof e quels haun servieu scu depenances dal Grandhotel e furmo ün grand cumplex (guarda foto). Üna terza dependance d’eira situeda davous l’hotel, nempe l’uschenumno Chalet Gutenberg. L’an 1948 ho Giovanni Testa cumpro l’Hotel Du Nord ed aunch’hozindi as rechatta la butia d’interiur Testa in quist stabilimaint. 200 chambras e 30 salons Sfögliand tres divers prospects dal Hotel Du Lac, dals quêls la Biblioteca documentara da San Murezzan posseda divers, vain suvenz manzuno ün restorant i’l stil mauric scu particularited da l’hotel. Ma eir üna promenada suot tet da 60 meters, güst sper la sela d’entreda, tuochan tenor las reclamas tals «higlights» dal Du Lac. Già al principi dal 20evel tschientiner d’eira l’hotel electrificho, vaiva ascensuors, 150 chambras e 200 lets scu eir 30 salons. Davaunt e davous l’hotel vaiva que ün parc e duos plazzas da tennis. In l’Hotel Hof scu eir lung l’En – in direcziun dal Lej da San Murezzan – daiva que diversas butias da l’hotel L’an 1927 es il Du Lac gnieu renovo e fabricho oura uschè ch’el ho eir pudieu gnir gestieu d’inviern. Tenor Laura Rezzoli, bibliotecara illa Biblioteca da documentaziun San Murezzan, d’eiran tuot las medias allogedas i’l Du Lac düraunt ils Gös Olimpics 1928 a San Murezzan. Sgürezza da fö e plans per hotel modern Zieva la Seguonda Guerra mundiela ho l’hotel darcho aviert sias portas ed ho bivgnanto giasts da tuot il muond fin al principi dals ans 1970. Al cumanzamaint dals ans 1960 es üna mited da las staunzas gnida transfuormeda in appartamaints servieus. Als 28 da settember 1971 ho il Grandhotel Du Lac – causa cha la sgürezza da fö nu d’eira pü deda – serro sias portas per adüna. Sainza sanaziun nu vess l’hotel pü pudieu avrir. Sfögliand tres l’archiv da la Engadiner Post/Posta Ladina as vain a savair cha l’hotel es gnieu serro magari inaspettedamaing. Uschè vain l’annunzcha da la fin dal Du Lac publicheda be och dis avaunt il di finel. Già in schner 1972 d'eira que previs da sbuder e fabricher ün hotel da sport modern cun 385 chambras e 900 lets sün l’areal Du Lac. Quels plauns nu sun però mê gnieus realisos e’ls edifizis sun gnieus sbudos l’an 1974. Sülla surfatscha dal Hotel Du Lac ho que do ün grand parkegi e sülla surfatscha dal Hotel Hof üna granda chesa da püssas famiglias. Al vest dal parkegi es gnida fabricheda üna residenza cul nom Du Lac. Fin avaunt las lavuors da construcziun pel nouv asil da vegls d’eira auncha visibel ün pitschen mür da crap – cun lasura üna spuonda da metal taglieda giò – chi faiva part dal Du Lac. Uossa es be auncha resto il nom. Du Lac – dal Grandhotel a l’asil da vegls Intaunt sto già la müraglia da l’asil d’attempos Du Lac a San Murezzan, chi vess dad avrir sias portas l’utuon 2024. Avaunt las lavuors da construcziun d’eira düraunt 40 ans ün grand parkegi sün quist areal. Als pü pochs saro però auncha in memoria il Grandhotel Du Lac, chi’s rechattaiva fin dal 1974 sün quista parcella, e chi ho do il nom taunt al parkegi scu eir a l’asil d’attempos. L’hotel d’eira gnieu fabricho dal 1875 e fuormaiva cun trais dependances e diversas butias ün dals pü grands e pü vegls complexs d’hotels a San Murezzan. Il Grandhotel Du Lac nu spordschaiva be allogi a 200 persunas – traunter oter haun eir ün restorant mauric, 30 salons ed üna granda promenada suot tet pissero düraunt bundant 90 ans pel divertimaint da giasts da tuot il muond. (fmr/cam) Il Grandhotel Du Lac a San Murezzan intuorn l'an 1910. Skizza originela da Nicolaus Hartmann sen. da l’Hotel Hof. Survista da l’areal Du Lac a San Murezzan fin dal 1974. Da schnestra: Hotel Du Lac, Hotel Hof, via in direcziun cumün e Hotel Du Nord (hozindi Chesa Testa). Divers prospects da differents decennis da l’Hotel Du Lac, chi sun da chatter illa Biblioteca documentara San Murezzan.

La regenza grischuna ho appruvo la revisiun parziela da la planisaziun locala cha la vschinauncha da S-chanf vaiva conclüt als 26 avrigl 2023. Que scriva il Chantun. Cun la revisiun vegnan s-chaffidas las premissas per ingrandir il camping Chapella. Ultra da que vegnan fattas adattaziuns tecnicas da la zona da protec­ziun da la cuntredgia scu eir da las zonas da privel i’l sectur dal camping Chapella. (rtr/fmr) Il Chantun ho appruvo la revisiun parziela da la planisaziun locala da S-chanf per ingrandir il camping Chapella.

L’Archiv dal stedi dal Grischun consista d’ün inventar da var 7000 meters curaints. Il documaint il pü vegl datescha da l’an 1209 e que’s tratta d’ün testamaint da Piuro, inua cha vain eir manzuno l’Ospiz Chapella a S-chanf. «Siand cha que es ün da noss s-chazis pü custaivels, ho El da tratter quist documaint cun granda chüra – ed El il ho adüna da metter sün quist cuschin», am renda attent l’archivar chi maina il testamaint da Piuro ad üna plazza da lavur in l’Archiv dal stedi dal Grischun. Que nu fo dabsögn da purter guauntins alvs, ma listess am vessi sentieu pü sgür cun da quels, tgnand in maun quista pergiamina istorica. Quella es normelmaing paquetteda in duos bustas chi la protegan. A reguard la grandezza da var 20 cm sün 10 cm nun es quist documaint il pü vegl da l’archiv zuond spectaculer. In ögl daun però dalum la scrittüra exacta e duos sagès da notar da la vart schnestra. Painch per la baselgia dal Wallenberg Il testamaint datescha dals 8 schner 1209 ed es gnieu scrit per latin a Piuro (guarda box per traducziun). La citedina da Piuro as rechattaiva – fin tar la bouda agravanta dal 1618 – illa Valchiavenna. In quel testamaint vain traunter oter manzuno cha’ls iertevels da quist Johannes da Piuro hegian da surder minch’an quatter grevas painch a la baselgia San Niculo, eir numneda la chapella dal Wallenberg. Cun quella es manageda la baselgia da l’Ospiz Chapella. Tenor Christoph Simonett (1906-1981) – archeolog ed istoriker d’art in ün artichel dal Bündner Monatsblatt da l’an 1965 – vaiva tuot la muntagna traunter il Piz Kesch e la Val Susauna pü bod nom il Wallenberg. Dimena la muntagna dals Rumauntschs. Hozindi algorda auncha il nom dal flüm Vallember, chi cula our da la Val Susauna, a quist nom medievel. Il testamaint da Piuro faiva part da l’archiv da l’Ospiz Chapella ed es gnieu scuviert i’l 20evel tschientiner illa crapenda da la Chesa Albertini a La Punt Chamues-ch. L’archiv da l’ospiz consista da 78 pergiaminias e documaints dals ans 1209 fin 1850, chi sun hozindi tuots in l’Archiv dal stedi. Traducziun dal testamaint Johannes (domicilo a Piuro), figl da la trapasseda Maria de Spineida da Bravuogn, fo ün testamaint, causa ch’el es muribund. Sia sour Gota, la duonna dal Johannes Oculus da Piuro, scu eir sias ulteriuras sours, nevs e nezzas, al dessan erter scu cha’ls duos barbas da la vart dal bab, Petrus e Johannes de Prato da S-chanf, chattan que per bön. Eventuelas spaisas haun da gnir regledas avaunt la partiziun. A la baselgia San Niculo, chi vain eir numneda la chapella dal Wallenberg (lat.«Capella de Uallenbrego»), testamentescha el minch’an quatter glivras painch, chi derivan da la producziun da sieu pascul a Torpione. Quels haun Peter e Johannes de Prato da furnir a la baselgia. Il testamaint es gnieu scrit a Piuro in preschentscha da püssas perdüttas taliaunas e’l notar d’eira Prevostinus da Piuro. (fmr/cam) Il testamaint da Piuro datescha da l’an 1209 ed es il pü vegl documaint in l’Archiv dal stedi dal Grischun.

Tuot es pront: ils patins sun tagliaints, ils exercizis libers imprais ed il glatsch es preparo. Ils patinunzs e las patinunzas chi d’eiran al champiunedi svizzer e quels da la generaziun giuvna dal Club da patins internaziunel San Murezzan muossan lur savair sülla plazza da glatsch a Segl Maria quista sonda, 30-12-2023. Cun ­guarder la show sün patins as po que tenor ün invid dal Turissem Segl giodair ün vin chod ed ün punsch offerts dal turissem. (cmd/fmr) La show sün patins es quista sonda, 30-12-2023 a las 17.00 sülla plazza da glatsch Muot Marias a Segl Maria. Dapü infurmaziuns sün www.sils.ch/events.