Igls davos set onns ò Olivia Argenti mano cun blera passiun la Palaver Bar a Savognin. Ossa vo ella an pensiun e surdat igl travagl agl nov hospitant Dirk Hany. El dei tgi igl local duess esser venavant en li d’antop per indigens e giasts. Per sonda passada ò Olivia Argenti gia anvido igls clients, giasts fidevels ed er oters alla seira da cumgea. Da Savognin e dall’antiera val èn suandadas bleras persungas all’invitaziun dalla hospitanta partenta. Ella è stada comuentada tgi vigl e gioven è s’inscuntro pigl sies adia e pigl bavegna digl nov hospitant Dirk Hany. Igls davos set onns ò Olivia Argenti mano la Palaver Bar cun bler cor, plagn entusiassem e cun grond plascheir. Igl local è s’avanzo an chels set onns tar en li noua tgi indigens e giasts sa cattavan bagn. Cuntainta d’aveir reglo la successiun La Palaver Bar è davantada an chels set onns adegna pi populara. Er ordvart Savognin ins canoscha aint igl frataimp igl local ampernevel, chegl er perveia dalla bunga hospitanza d’Olivia Argenti e digls sies collaboratours e collaboratouras. Tigls giasts stabels dad ella èn er s’avanzos igls giasts fidevels da Savognin, igls propietaris d’abitaziuns e tgesas da vacanzas, pero er igls giasts tg’on scuvert Savognin per passantar lour taimp liber. Ella seia ple tgi cuntainta d’aveir catto cun Dirk Hany en om digl rom, ena persunga tgi vegia experientscha ainten la gastronomia ed en successour tgi vigna a manar la Palaver Bar an chel senn scu chegl tg’ella vegia er fatg igls davos set onns. Gio pi dadei vegia ella s’occupo cun la sia successiun ed ossa seia ella ventirevla d’aveir catto ena bunga schliaziun, dei Olivia Argenti. Ella vigna er a visitar aint igl avigneir la Palaver Bar, chegl cunzont per star an cumpagneia cun vigl e gioven tgi vigna bagn a mantger en po ad ella. Gist igls sies «Jungs» mantgan pi prubabel igl pi fitg. Sur Pasca derva ella igl local e cun l’antschatta da matg surpeglia Dirk Hany definitivmaintg igl travagl. Ferma relaziun cun Savognin e Cunter Igl nov hospitant è en om digl rom ed è nia eligia gio dus gedas scu igl migler «barkeeper» dalla Svizra e chegl dei bagn tot. El è er igl fundatour e hospitant dalla «Bar am Wasser» a Turitg, egn digls miglers locals tgi dat aint igl martgea. Dirk Hany dei d’esser inamuro an Surses ed ainten la regiun. Siva da dus onns passainta el las sias vacanzas a Cunter e Savognin. A Cunter seia el sto blers onns an vacanzas cun sies tat e tatta e chegl tar Olga Scarpatetti, barmeira. Sia seira vegia siva da quatter onns en’abitaziun a Savognin e siva da lò er dimora an Surses. Cun esser adegna puspe a Savognin canoscha el er la Palaver Bar, en local tgi schea fitg a cor ad el, dei igl om da 39 onns. Durant la stad derva el la bar davent dalla mesemda anfignen e cun la sonda. Igl local duess porscher venavant tetg cunzont agls indigens, dantant er agls giasts da Savognin e conturn. Cocktails, bels vegns e ples sorts da biera duessan far plascheir a mintgign, punctuescha Dirk Hany. Menziuno seia tgi schi la Palaver Bar vess saro las sias portas, vess la gastronomia (da notg) pers ena gronda purscheida a Savognin ed i fiss sto immens donn er pigl turissem. Da masdar e crear «cocktails» è ena passiun digl nov hospitant dalla Palaver Bar. Igl nov hospitant, l’ustiera partenta ed igl «barkeeper» actual. (da san.) Dirk Hany, Olivia Argenti e Samuel (Sam) Cohen.

Sandro Simonet è skiunz professiunal – el sa participescha regularmaintg allas cursas da slalom ainten la coppa mundiala. La davosa staschung è stada accumpagneda da taradas: varsaquantas gedas n’ò igl skiunz da Casti betg cuntanschia igl final e cun ena rottadeira digl schanugl è la staschung eida a fegn. La FMR ò discurria cun Sandro Simonet davart ena staschung plagn disfurtegna, l’operaziun avant treis emdas, ma er davart igl sies optimissem da cuntinuar. Ena staschung cun varsaquantas taradas pigl skiunz Sandro Simonet (26) da Casti: nov gedas è el sto alla partenza digl slalom ainten la coppa mundiala – otg gedas n’ò el betg cuntanschia igl final siva igl sagond percurs. Igl punct culminont da chella seria è sto all’antschatta mars 2022 tigl salom da notg a Flachau: Sandro Simonet è cupitgia ed è sa blesso ve digl schanugl. Ena operaziun digl liom cruscho ed igl meniscus è stada la consequenza. FMR: Sandro Simonet, avant radond treis emdas ischas nia opero agl liom cruscho ed agl meniscus. Scu az santiz actualmaintg? Sandro Simonet: Atgnamaintg fitg bagn. L’operaziun è succedeida tenor plan ed ia na va mai gia grondas dolours, ni avant ni siva l’operaziun. Digl meniscus è nia allontano en toc, cuser n’è betg sto pussebel. Antras chegl saia atgnamaintg far gio ple u manc tot anfignen tar la limita supportabla. Allontanar ena part digl meniscus – influenzescha chegl la vossa carriera futura? Chel toc allontano è fitg pitschen. Cler, an general fiss la varianta da cuser stada la miglra, chegl daro pi prubabel eneda en’artrosa. Pero pigl eir cun skis n’è chegl betg schi decisiv. La varianta da cuser vess gia per consequenza da purtar ena stgagna per seis emdas e da strousch metter peis sen la tgomma. Antras chella varianta ossa saia far ple u manc tot chegl tgi vo. La staschung è a fegn pigls skiunzs, els fon vacanzas. Scu vei or igl voss program per las proximas emdas? Ia na giaro pigl mument betg an vacanzas. Ossa vaia scumanzo cun la rehabilitaziun, chegl monta cunzont fisioterapia passiva. Tenor cunvagnientscha da trenader e fisioterapeuta vign ossa mess ansemen en plan da trenamaint per l’antiera stad. Chel plan da trenamaint tgi vous menziunez saro antras chella blessura en po different an cumparegliaziun cun oters onns. Impedescha chegl las preparativas u perfign la staschung vegnenta? Ia na crei betg. Igl trenamaint da stad saro oter ed ia stuaro far en zap siva l’oter. Avant igl otgover saro en trenamaint segls skis strousch pussebel, uscheia tgi chels deis segls skis vignan a mantger. Chegl po pero er esser ena schanza per metter igl focus sen otras tgossas. E per l’antschatta dalla staschung stuessa esser pront. Dagn en sguard anavos – ia citesch: «La finiziun vo a pro cun la mia staschung. Simonet ‹out› cun ena rottadeira digl liom cruscho.» Chegl è sto igls 9 da mars 2022. Vous ischas partia nov gedas chesta staschung ainten la coppa mundiala – otg gedas na vez betg contanschia igl final siva igl sagond percurs. Ia sung davanto eneda 21avel, chegl n’è betg gist la mia fegnameira. Alla fegn digls chints possa pero esser fitg cuntaint cun chel resultat. El è perfign decisiv per la proxima staschung, chegl dat alla fegn finala 12 puncts e perchegl vaia tuttegna anc en nomer da partenza anturn 40. An general ègl stada ena fitg schleta staschung, chegl tgi pertotga igls resultats: igls mies amprems percurs n’èn betg stos schi mals, ia sung sto savens tranter igls amprems 15. Igl sagond percurs na leva simplamaintg betg, ed uscheia èn er igls resultats. Pero igl mies nivel an general è sa migliuro an cumparegliaziun cugls davos onns, angal igls resultats na correspondan betg anc. Aint igl davos discurs cun la FMR, igl november passo, vez gia grondas fegnameiras: gis olimpics, sa stabilisar aint igl slalom per pudeir absolvar an futur er cursas rapidas. Succedia è igl cuntrari. Tge dovrigl damai anc, per contanscher finalmaintg er igl final siva igl sagond percurs? Gio igls onns avant sunga crudo or savens aint igl sagond percurs. Tge tgi mantga na saia betg propa deir. La mia tecnica segls skis è bunga, chegl vaia cumprovo aint igls amprems percurs. Nervous na sunga ansasez er betg. Ia va er luvro intensiv cugl coach mental e migliuro antras chegl igls resultats digls amprems percurs. Igl factour tgi na gartegia betg aint igl sagond percurs stuaroia anc analisar, perfranc vaia er gia l’egna u l’otra geda discletg cun perder en fist u sbagls tecnics tranter las portas. Igl è simplamaintg ena dumonda digl taimp anfignen tgi gartegia eneda per neir aint igl flow. Sandro Simonet plagn optimissem, en maletg ancunaschaint. E tuttegna, dattan talas taradas betg er eneda agl optimist Sandro Simonet sen la morala ed ins metta forsa an dumonda l’antiera carriera? Na, ansasez betg. Cler, siva ena tala cursa sunga fitg trest. Pero chegl svanescha puspe siva dus u treis ouras. Igls mies trenamaints ed igls mies resultats aint igls amprems percurs cumprovan igl mies nivel e tge tg’è anc tot pussebel. Perchegl saia er surpurtar chellas taradas e sung optimistic. Per voss frar Livio Simonet è la staschung succedeida pi positiva. Igl punct culminot è sto en amprem plaz agl team-event – chegl è sto curt siva la vossa operaziun. Tge ò chegl fatg cun vous – plascheir u er ena tscherta schalousadad? Na, ansomma betg. Ia va gia grond plascheir per chella gruppa da giovens e cunzont per mies frar. Ia va fatg la madem’experientscha avant en pêr onns, er sch’ia sung sto angal skiunz da reserva. L’experientscha da gudagner chegl è ensatge fitg bel, ed ia pains er fitg impurtanta per Livio. Tge pon igls fans digls Simonets damai spitgier per la proxima staschung? Ia sper naturalmaintg fitg bler. Igl proxim onn on li igls campiunadis mundials – la mia gronda fegnameira è da mussar fitg bungs resultats, chegl vala sa tgapescha per l’antiera staschung. Chest onn ò Livio gia fitg bungs resultats ainten la coppa d’Europa ed ia pains tgi schi vo anavant uscheia po el sa participar pi savens ainten la coppa mundiala. Igl sies nivel è bung e perchegl sunga franc, tg’ins vign a vaseir la proxima staschung tots dus Simonets ainten la televisiun. E schi dei tg’el fò slalom gigant ed ia slalom po el er gudagner las cursas. (rei) Avant radond treis emdas ò Sandro Simonet gia d’operar igl schanugl causa d’ena cupitgeida durant la cursa.

La staschung da lotga 2022 è lantscheda. Chegl vala er per Andrin Poltera, igl lutgadour da Savognin cun dimora ad Urnäsch. Cun 96 oters lutgadours è el sa participo alla concurrenza da lotga regiunala «Rheintal-Oberländer Verbandsschwingfest» dalla davosa fegn d’emda ad Oberriet. Cumbattia aint igl razgem per puncts e per victorgia ò er en bel domber a lutgadours grischuns. Egn da chels è Armon Orlik da Maiavilla. Mantgea ò er betg igl star-lutgadour Samuel Giger, da pofessiun legnamer ed igl dominatour dallas concurrenzas da lotga 2021. El è sto igl grond favorit per gudagner chella lotga regiunala, tg’è fitg populara aint igl cantun Son Giagl. Tiers temperaturas fitg bassas on 3 200 persungas persequito la lotga agl li. Persvadia tar chella occurrenza ò er Andrin Poltera. Alla fegn ò el obtignia igl sagond post cun en total da 58.00 puncts. Gudagnea la lotga ò Samuel Giger cun betg perder egn da seis cumbats (total 59.50 puncts da 60.00 puncts pussebels). Tranter oter ò el er battia Armon Orlik, chegl ainten la terza lotga. Ainten la lotga finala ègl nia tigl duel Giger-Poltera, igl idol cunter igl sies pi grond fan. Gist 53 secundas ò Samuel Giger duvro per metter Andrin Poltera aint igl razgem. Menziuno seia tgi igl lutgadour da Savognin ò er pers la sagonda lotga cunter igl favorit. Damia ò el per dus gedas cunter Samuel Giger, las otras quatter lotgas pero gudagnea tottas. (fmr/gns) Gratulaziun d’Andrin Poltera (dretg) pigl victour Samuel Giger

Cardientscha è veta. Dia viglia tgi nous sa movan. Chegl vala er per la baselgia. I seia taimp tgi la baselgia sa mossa pi averta e sminuescha la sia pussanza. Chegl ò detg igl anteriour avat dalla clostra da Nossadunnang aint igl sies referat. Igls davos 12 onns ò pader Martin Werlen, ena persunalitad cun en grond carisma e cun ena sinceradad anvers er otras religiuns scretg ples codeschs. Egn digls sies codeschs è schizont nia translato an otg lungatgs. Igl pader benedictin da 60 onns ò nigna retignientscha da crititgier la baselgia, da pretender tgi chella vegia fatg e fetscha anc adegna sbagls e tgi mintga religiun vegia igl dretg d’exister. All’antschatta digl sies referat ple tgi interessant ed impressiunont ò el detg tgi la cardientscha seia navot oter tgi veta. La veta exista da bleras casualitads e bleras casualitads vegians d’angraztger a Dia. Cardientscha seia er muvimaint e Dia viglia tgi nous sa movan, la nossa societad e cunzont er la baselgia, an spezial la baseglia catolica. Chels aspects ò el er tematiso aint igl nov codesch «Raus aus dem Schneckenhaus». I seia taimp da sorteir da chel cros, esser pi avert, pi liberal e betg esser schi stranschia. Pussanza, forza e vigour vegia la baselgia adegna gia e vegia anc adegna. Per aveir la baselgia en futur fritgevel vegia ella da sa cuntigneir urgentamaintg pi pac pussanta e promover la cuminanza. «Igl è taimp da piglier igls sontgs giu da lour postamaints pi ots e dulzos, plazs per signifitgier la pussanza dall baselgia», dei igl Benedictin. Ainten la clostra son Gerold an Austria noua tg’el seia superiour vegia el piglia son Gerold giu da sies postamaint an baselgia e mess chel anmez l’ustareia dalla clostra. Igls giasts seian bagn surstos, discurria da son Gerold vigna bler daple tgi sch’el fiss platgea an baselgia sen en postamaint ed anc da polver. Bler daple tgi angal la messa Tot chegl tgi sa nomna catolic seia per bler betg catolic. Na chegl seia betg la baselgia da Jesus Christus. La veta religiousa seia bler daple tgi la messa da mintga dumengia. Jesus Christus vegia er mai detg tgi d’eir a messa seia en’obligaziun. Introduia vegian chegl igls regents cun lour pussanza scu per exaimpel igl imperatour Konstantin avant 1 700 onns. Da lez taimp vegian igls regents gugent construia grondas baselgias angal per mussar lour pussanza e betg perveia dalla cardientscha. D’esser manc pussanta faschess er bagn alla baselgia catolica. Pader Martin Werlen ò detg: «Nur wer draussen ist, kann drinnen sein». Concret ò el managea tgi chels tg’èn de e notg an baselgia vurdessan pi tgunsch tgi chels tg’èn ordafora faschessan er part dalla cuminanza. Catolic, evangelic, islamist u er ortodox seian navot oter tgi attributs dalla baselgia. Disprez (Verachtung) seia per la carstgangadad la tenuta fallada e vigna practitgeida bler daple tgi igl cuntrari, er ainten la baselgia. Risguardar e respectar en concarstgang fiss per en po pi prudent, ò detg igl pader benedictin. El ò detg tgi mintga carstgang, independent dalla religiun seia en unfant da Dia, er chels tgi seian betg battageas. Tar la cardientscha ò tot igl sies plaz Igl anteriour avat dalla clostra Nossadunnang ò detg tgi igl sies pi nov codesch «Raus aus dem Schneckenhaus» seia navot per farisers. Anc oz vegia la baselgia da chellas gruppaziuns tgi peglian fitg seriousas las leschas religiousas e biblicas. Cardientscha seia veta, detg oter plascheir, rabgia, smarvegl, tristezza, dubi, tema e lod, tot vegia tar la cardientscha igl sies plaz. Sen tschiel rigia daple plascheir d’en putgant tgi returna tgi da 99 gists tgi vegian betg basigns d’en return. Er la baselgia ò colpa Alla fegn digl sies referat da vaglia ò pader Martin Werlen er s’exprimia tigl tema actual la ghera tranter la Russia e l’Ucraina. Tar chella ghera geigl betg angal per dretgs territorials. Davos chel conflict stettan er raschungs religiousas. Ena dispeta da pussanza tranter igl pi ot patriarch ucranes ed igl pussant patriarch da Moscau Kyrill l. seia er en muteiv tgi igls Russ vegian attatgea l’Ucraina. Igl patriarch dall’Ucraina vegia saro or igl patriarch Kyrill I. d’ena ceremonia ortodoxa pi gronda e chegl vegia gia ples consequenzas. Detg pi simpel igl «pitschen» tg’è igl superiour da 44 milliuns ortodoxs, ò saro or igl «grond» tg’è schi lagn deir uscheia igl papa da 144 milliuns ortodoxs. Pader Martin Werlen ò detg tgi igl patriarch Kyrill I. seia egn digls pi gronds ameis digl president russ Wladimir Putin. Tgi egn digls sies pi grond ameis dastga betg sa participar alla cermonia a Konstantinopel vegia Putin betg vartia, en ulteriour muteiv per far ghera cunter l’Ucraina. Pader Martin Werlen ò discurria fitg avert tigl referat a Savognin aint igl hotel Piz Mitgel.

Treis organisaziuns on anvido alla seira d’infurmaziun. La realisaziun dalla gronda occurrenza internaziunala seia angal pussebla cugl sutign digls cumegns, digl cantun, dalla confederaziun e dall’antiera regiun. L’arena da biatlon duess davantar igl center da trenadi per tots atlets ed atletas da Swiss Ski. Per glindesde seira passo on Swiss Ski, la Lai Marketing Support SA e Lai 2025 gia anvido ad ena seira d’infurmaziun pertutgont igl campiunadi mundial da biatlon 2025 a Lantsch ed a Lai. Igl interess per l’occurrenza è sto avant mang cun esser preschaintas radond 150 persungas. Crudo an îgl è cunzont tgi abitants da Lantsch n’èn betg blers stos preschaints, cun excepziun dallas persungas tg’èn s’angaschedas igls davos 15 onns ferm pigl project arena da biatlon. La seira è neida moderada an moda fitg professiunala e cun blera saveida digl anteriour schurnalist da SRF «Berni» Schär. Davantar en center pigl sport da prestaziun Bernhard Aregger, igl CEO da Swiss Ski, igl nov proprietari dalla Roland Arena ò detg tgi chella duess restar venavant en li per occurrenzas da sport localas, regiunalas e naziunalas dasper igls events internaziunals da biatlon e da passlung. Las occurrenzas da biatlon scu la cursa dalla coppa mundiala ed igl campiunadi d’Europa da biatlon igl 2023 ed igl campiunadi mundial da biatlon igl 2025 seian events da basa per pudeir organisar er siva digl 2026 occurrenzas pi grondas da biatlon e da passlung. L’arena duess er star a disposiziun aint igl futur a tot igls sportists ed a tot las sportistas da Swiss Ski scu li da trenadi, cun prioritad digl biatlon. Ella duess s’avanzar tar en center da trenadi pigl sport da prestaziun. Swiss Ski seia l’organisaziun tetgala dad 11 sorts da sport da neiv. Chegl tgi pertotga l’infrasturctura an vista agl campiunadi mundial da biatlon an treis onns seia tuttegna anc da far pulitas investiziuns, ò detg Bernhard Aregger. Da cattar seian er schliaziuns pertutgont igl traffic, igls parcadis e ples bietgs temporars ed existents. Ansasez viglia Swiss Ski biagier sen chel fundamaint tgi funcziunga fitg bagn, cugls cumegn da Lantsch ed igl cumegn da Vaz e las organisaziuns da turissem. Hippolit Kempf, igl directour nordic da Swiss Ski è digl aveis tgi dovra er venavant la promoziun digl sport. Igls success digls atlets e dallas atletas dalla Svizra scu per exaimpel Mujinga Kambundji conferma tgi cun ena ferma promoziun sur ples onns magna chella tigl success. Sumigliaint sa mossa chegl er tigl biatlon e tigl passlung. Pulit svilup a Lantsch A pled è er neida Selina Gasparin, la biatleta tgi stat cun sia famiglia a Lantsch. I seia per en sportist ed ena sportista dalla Svizra ensatge fitg singular da sa participar a cursas cun en public indigen. Igls dus biatlets indigens Laurin Fravi e Niklas Hartweg on detg tgi sa legran da pudeir esser dalla parteida igl 2025 agl campiunadi mundial da biatlon all’arena. Da parteir tar las cursas avant en grond public indigen seia ena motivaziun pigl antier team da biatlon svizzer. Simon Willi, igl mastral da Lantsch tg’ò gronds marets pigl li e per l’arena ò cunzont menziuno quant tgi la vischnanca e la regiun profiteschan dall’arena e digl biatlon. El ò er detg tgi avant diesch onns veva Lantsch 80 200 pernottaziuns ed oz schea chel domber tar stgers 98 ​000 pernottaziun. Graztga all’arena da biatlon vegia Lantsch er retschet daple posts da lavour. Cun passlung e biatlon vegia Lantsch er gia en grond svilup. Igl 1980 veva igl li 382 abitants ed oz seian chegl 548 abitants. Antholz, en bung exaimpel Igls dus represchentants dalla Lai Marketing Support SA, Bruno Fläcklin e Marc Schlüssel on cunzont managea tgi, cun l’experientscha tgi Lai vegia cun organisar grondas occurrenzas da sport ins seia er abel d’organisar igl campiunadi mundial da biatlon 2025. Maurin Malär, igl mastral da Vaz ò detg tgi cun Michael Hartweg vegian igls iniziants digl project gia en cletg da cattar en investour generous, ena persunga tgi seia fi e flomma pigl biatlon ed anc daple per l’arena. Menziuno seia tgi digls 19 milliuns investos anfignen ossa per l’arena dereivan diesch milliuns da Michael Hartweg e sia donna Carola Hartweg. El sez ò detg d’esser fitg angraztgevel a donatours, sponsours, igls cumegns, igl cantun e la confederaziun. Menziuno ò el er tgi mintga sutign moral e da curasch seia sto da gronda muntada per el. El vegia retschet adegna puspe sustign moral gist er da blers indigens dalla regiun e chegl fetscha plascheir. Martin Vincenz, igl CEO da Grischun Vacanzas ò piglia Antholz scu en bung exaimpel per organisar cursas da biatlon. Igl li seia nia adegna pi ancunaschaint ed igl domber da pernottaziuns seia carschia an en cuntign. Lantsch e Lai vignan graztga agl biatlon ed agl campiunadi mundial da biaton 2025 a gudagner ad attractivitad. Ad Antholz ins vegia gia antras igl campiunadi mundial da biatlon 2020 ena creaziun da valour da 100 milliuns francs. Tigl campiunadi mundial da skis 2017 a Son Murezza schea chella cefra tar 142 milliuns francs. Ed igl cumegn d’Albula/Alvra ed igl cumegn da Surses? Da ples varts è nia discurria adegna puspe tgi dovra l’antiera regiun e l’antiera destinaziun per realisar igl campiunadi mundial da biatlon an treis onns. Igl è er nia detg tgi la collaboraziun tranter igls organisatours digl event e la regiun seia indispensabla. Scu cumegns hospitants e gronds creditours è tgapibel tg’è nia menziuno adegna puspe igl cumegn da Lantsch ed igl cumegn da Vaz. Malamaintg è nia menziuno per exaimpel er igl cumegn da Churwalden, tg’è tuttegna igl cumegn vaschign digl cumegn da Vaz e totga tar la destinaziun da vacanzas da Lai. Inexistents tar la seira d’infurmaziun èn stos igl cumegn d’Albula/Alvra ed igl cumegn da Surses. Menziuno seia tgi chels dus cumegns on er sustignia adegna puspe igl project dall’arena da biatlon a Lantsch e vignan er a sustigneir venavant igl project. Naturalmaintg on chels dus cumegns sustignia igl project cun sommas pi pitschnas tgi igl cumegn territorial, igl cumegn da Lantsch tg’ò investo ple tgi treis milliuns francs per realisar l’arena. Neida ludada an tottas modas e manieras è alloura la collaboraziun cun Coira e cun la regiun Plessur. I seia ple tgi basignevel da collaborar cun la capitala grischuna, è nia detg. Igl è indubitabel tgi igl project dall’arena da biatlon a Lantsch è egn digls miglers projects tg’èn nias realisos igls davos onns ainten la regiun. Scu para è pero betg ancunaschaint a Swiss Ski, igl nov proprietari dall’Arena Roland, tgi tar la regiun totgan er igls cumegns vaschigns aint igl sid, igl cumegn d’Albula/Alvra igl cumegn da Surses e vetiers er anc igls cumegns da Barvogn Filisour e da Farrera. A Swiss Ski spetga aint igl futur an mintga cass anc blera lavour da persvasiun per organisar igl grond event igl favrer 2025. Gist a Lantsch mantga igl mument anc l’identitad e la vischinanza tar l’arena e tigl campiunadi mundial da biatlon. Chegl testifitgescha er tgi la populaziun da Lantsch ò renunztgia alla seira d’infurmaziun! Facts digl campiunadi mundial da biatlon 2025 Durant 12 deis cun 12 cursas Radond 300 atlets ed atletas da 40 naziuns 2 000 persungas (teams, medias, voluntaris) 120 ​000 fans agl li 35 staziuns da televisiun 800 ouras program 175 milliuns aspectatours alla televisiun 180 milliuns user online 30 ​000 pernottaziuns An treis onns stat Lantsch aint igl center digl sport da biatlon cun aveir li igl campiunadi mundial da biatlon. La seira è neida moderada da «Berni» Schär. Sto preschaint è er Jürg Capol, igl directour digl campiunadi mundial da biatlon 2025. A pled è er nia Martin Vincenz, igl directour da Grischun Vacanzas. Dalla parteida all’occurenza èn stos er (da san.) Hippolyt Kempf, directour nordic Swiss Ski, Niklas Hartweg, Laurin Fravi, biatlets e Selina Gasparin, biatleta. Economia, politica e sport tar la seira d’infurmaziun. (da san.) Michael Hartweg, investour, Simon Willi, mastral da Lantsch, Karin Niederberger, mastrala da Churwalden, Bernhard Aregger, directour Swiss Ski e Maurin Malär, mastral da Vaz.

La cursa per igl sulet sez digl circuit da Surses aint igl Cunsegl grond è fitg averta. Ena candidata e treis candidats sa mettan a disposiziun per l’elecziun digls 15 da matg 2022. Las dus parteidas «tradiziunalas» PLD ed AdC sa steiran per igl sez – ma forsa pudess en terz candidat profitar, en sanester e verd. Igl circuit da Surses è atgnamaintg en «pover» circuit! Anfignen avant quatter onns veva chel anc a disposiziun dus sezs aint igl parlamaint grischun. Ed i rigiva ple u manc armuneia ed en equiliber politic an Surses: en sez era quasi reservo per la PCD e l’oter per la PLD. Tar las davosas elecziuns cantunalas ò igl circuit da Surses alloura pero pers – causa igl svilup demografic aint igl Grischun – egn digls sies dus sezs. Ed egn digls dus represchentants a Coira ò damai stuia ceder: Filip Dosch dalla PCD. E Gaby Thomann-Frank dalla PLD ò pudia restar per en’ulterioura perioda d’uffezi aint igl parlamaint grischun. Ossa, siva otg onns a Coira, fò la deputada plaz per en successour u ena successoura. Quatter candidaturas «giovnas» Uscheia tgi tot las circumstanzas èn dètg particularas an Surses: igl circuit tschertga en/a nov/a represchentant/a a Coira, l’anterioura PCD è maridada e sa nomna ossa Allianza digl Center (AdC) ed ultra da chegl dattigl en nov sistem d’eliger cugl proporz dobel tgi motivescha er otras parteidas da participar all’elecziun. Damai ègl interessant an Surses: Tgi succeda a Gaby Thomann scu deputo u deputada? An cursa vers Coira von gist treis candidats ed ena candidata da quatter differentas parteidas. Chegl tgi fò surstar: i sa tracta da candidaturas relativamaintg giovnas – Adrian Ballat (PS, 35 onns), Sandra Baltermia-Guetg (AdC, 42 onns), Fabio Luzio (PLD, 31 onns) ed Ignaz Netzer (PPS, 46 onns). Ainten ena bunga posiziun per l’elecziun èn sa tgapescha igls dus candidats dalla PLD e dalla AdC, las dus parteidas etableidas ainten la val. Pero tot tenor pudess igl candidat sanester far en stretg tras igl chint. La donna dalla AdC Per la AdC candidescha Sandra Baltermia-Guetg (42) da Salouf. Ella fò igl mument l’administraziun digl Cumegn-baselgia da Surses e magna ansemen cun sies om en menaschi agricol. Sandra Baltermia-Guetg ò pero gio luvro sen canzleias communalas, ella è stada commembra da ples cumischungs da gestiun ed ò organiso blers onns igl «pass da vacanzas» pigls unfants ainten la val. Perchegl motivescha ella la sia candidatura uscheia: «Ainten tot chellas funcziuns sunga bagn adegna stada dalla parteida, va gia invista ainten tot las fatschentas, pero pitost dalla vart administrativa. Ia na pudeva mai decider u influenzar pi activamaintg igls process politics. Chegl less ia midar ossa – surtot perchegl tg’igl svilup e la politica dalla regiun am stattan fitg ferm a cor.» Sandra Baltermia-Guetg è la suletta donna tgi candidescha ed è persvadeida dad aveir – graztga allas sias invistas ed experientschas – en «lascher bagn amplania» per davantar deputada da Surses. A Coira less ella s’angascher an en amprem pass «per bungas circumstanzas per la planisaziun locala ainten las regiuns» – en tema dètg actual, gist aint igl cumegn da Surses. Igl gioven dalla PLD Cun en candidat gioven vo la PLD ainten l’elecziun per defender igl sez a Coira: Fabio Luzio da Cunter ò 31 onns. Pigls sies giovens onns è el dantant giro gio bravamaintg pigl mond, seigl scu turist u bagn angaschea an projects caritativs a Honduras u a Nepal. Igl electroinschigner è magnaproject tar l’interpresa Swissgrid cun ena sedia a Landquart. Fabio Luzio lavoura pero schi adegna pussebel davent digl sies domicil a Cunter. E gist ainten la sia situaziun da veta e lavour actuala vei el la tematica politica tg’igl stat a cor: «Nous stuagn luvrar cunter igl trend dalla centralisaziun, nous stuagn render attractiva la Val Surses per veiver e luvrar e nous stuagn far tot igl pussebel per mantigneir cò las plazzas da lavour.» Scu exaimpels concrets menziunescha el igl Center da sanadad a Savognin u bagn la branscha d’energia, noua tg’el sez è activ. Fabio Luzio: «La nova strategia dallas ovras idraulicas digl Grischun è bunga e stò neir realisada – per mantigneir u transfereir uscheia schi bleras interessantas plazzas da lavour scu angal pussebel ainten la regiun.» Scu candidat dalla generaziun giovna n’ò Fabio Luzio anc occupo nigns uffezis politics ainten la val, el è dantant suprastant dalla parteida regiunala PLD e vess «gronda viglia da surpiglier responsabladad pigl svilup dalla regiun.» Igl popular dalla PS Dasper igls dus candidats dallas parteidas «tradiziunalas» an Surses von chest’eda er en candidat sanester ed en candidat dalla PPS an cursa. Chegl è d’attribueir sainza dubi agl nov sistem d’elecziun cugl proporz. Gist las parteidas digl spectrum sanester e dretg amprovan dad eir per vouschs aint igl antier cantun. Igl candidat dalla PS, Adrian Ballat (35) da Savognin, è pero bagn ancunaschaint ainten la val. Igl scolast da snowboard è siva da prest treis onns ainten la suprastanza communala digl cumegn da Surses. Tar las elecziuns communalas ò el perfign cuntanschia en resultat fulminont da 703 vouschs, igl migler resultat da tot igls candidats e las candidatas. Dantant è passada bler’ava giu dalla Gelgia. Ed Adrian Ballat ò fatg las sias experientschas politicas: «Ma gist chels dus onns a mez ainten suprastanza m’on fatg grond plascheir – da surpiglier responsabladad e da far valeir la mia vista, dad esser an contact cun la gliout, da propi piglier per mangs las tgossas e betg angal discorrer.» Surtot la lavour per igl nov maletg directiv seia stada per el fitg fritgevla. A Coira less Adrian Ballat s’angascher an dumondas socialas e digl ambiaint. El dei: «La midada digl clima ò consequenzas gravantas er pigl Grischun, p.ex. pigl turissem tg’è ena pitga economica fitg impurtanta ainten la nossa regiun. Perchegl stò la politica cantunala ager spert.» Igl suprastant da Surses è pir siva da curt commember dalla PS ed ò lantschea igl meis passo ena petiziun alla regenza per biagier or schi spert scu pussebel la purscheida da traffic public ainten la Regiun Alvra. Igl «outsider» dalla PPS Scu davos digl quartet – e scu pi vigl candidat (46) an Surses – ò Ignaz Netzer dalla PPS annunztgia la sia candidatura. Gio siva da divers onns è igl ampluia dallas pendicularas commember da chella parteida. Anfignen ossa n’ò el occupo anc nigns posts politics, è dantant angaschea ainten la pleiv cun far lavours da caloster a Rona ed a Cunter. Cun «turissem, energeia ed agricultura» circumscreiva el igls accents tematics tg’igl stattan a cor. Spezialmaintg a livel turistic è el dall’ideia tg’ins stuess diversifitgier l’antiera purscheida, scu p.ex. la realisaziun digl center da sport a La Nars, sur dalla quala igl cumegn ò decidia da curt. Alla candidatura dad Ignaz Netzer pò neir attribueida sainza dubi – analog agl sport – la rolla dad «outsider». Sainza dubi – igl circuit da Surses ò ena bunga tscherna, cun quatter candidaturas dètg giovnas, cun quatter represchentants da sanester anfignen dretg. Chegl è bagn mussamaint tg’igl circuit n’è ansomma betg schi «pover» scu chegl tgi para a prema vista. Las candidaturas digl circuit Surses Adrian Ballat (1987), Savognin, scolast da snowboard, glista 1 PS&Verda, nov Sandra Baltermia-Guetg (annada 1980), Salouf, administratoura e poura, glista 5 AdC, nova Fabio Luzio (1991), Cunter, electroinschignier, glista 2 PLD, nov Ignaz Netzer (1976), Cunter, ampluia dallas pendicularas, glista 3 PPS, nov Igl quartet sa preschainta Igl circuit Surses vign furmo dad en cumegn – digl cumegn fusiuno da Surses. Sen iniziativa digls quatter candidats porscha ossa igl cumegn da Surses ad els ena «tribuna» publica. Siva tgi la proxima radunanza communala, digls 25 d’avregl 2022 a Savognin, è terminada pon la candidata ed igls treis candidats sa preschentar a votantas e votants. Tots quatter survignan l’occasiun da far durant tschintg minutas reclama per l’atgna candidatura. (fmr/dat) En cumegn ed en circuit electoral, quatter parteidas e quatter candidaturas – las elecziuns an Surses per igl cunsegl grond. Sandra Baltermia-Guetg (42) da Salouf candidescha per la AdC per il sez dal Surses en il Cussegl grond. Ignaz Netzer (46) candidescha per la PPS per il sez dal Surses en il Cussegl grond. Fabio Luzio (31) candidescha per la PLD per il sez dal Surses en il Cussegl grond. Adrian Ballat (35) da Savognin candidescha per la PS per il sez dal Surses en il Cussegl grond.

Igl è ensatge tgi am capeta adegna puspe: cura tg’ia vign a spass cugl tgang tras Savognin saleida la gliout, ma ia la saleid betg an rumantsch, mabagn an tudestg. «Grüezi!», «Grüezi!», «Grüezi!» – La gliout dalla val saleida naturalmaintg an rumantsch – seia chegl cun en «buna seira», en «tgau» u en «hallo». Avant curt sunga stada sen viseta tar las mias ameias dalla Lumnezia. Nous vagn fatg ena spas­sageda da Morissen a Vella vers igl lai da Davos Munts. Nous vagn cruscho ena massa gliout – indigens, ma er turists. Tot stupeida vaia stuia constatar, tg’ellas schevan ad egn e mintgign buna seira an rumantsch. Sainza targinar ed an ena evidenza. La reacziun dalla gliout era fitg positiva. Igls ples davan anavos en reir e pruavan tranteraint perfign da ­rasponder cun en simpel «sera». Ia stò deir, ia va catto chegl enorm impres­siunont, tg’ellas on detg a tots buna seira an rumantsch. Ia sung alloura ma dumandada, pertge tgi chegl seia tar nous an Surses betg uscheia. Atgnamaintg on gio er els ena massa turists ed er els on blers ­sagond-dimorants tgi ­vignan las fegn d’emdas tar els. Ma an Lumnezia vign propi discurria rumantsch. Ainten posta, ainten buteia, ve dallas cassas ed er sen veia. Schi nous ischan sincers, on els er la raschung. Schi nous giagn aint igl Tessin u ainten la Svizra franzosa, schi santign nous er «Salut!» «Bonjour!», «Bongiorno!» e «Ciao!» – e betg «Grüezi!». Lò vign perfranc betg piglia risguard sen ­gliout da lungatg tudestg. Lò spetga la gliout er navot oter tgi da santeir igl saleid «exotic». Ma tge è oter tar nous Sursetters? Forsa tgi nous an Surses ischan pi malfrancs, perchegl tgi nous ischan ena minoritad sot ena minoritad. Ia manetg tgi Surmeir seia bagn en toc pi pitschen tgi la Surselva. Forsa tgi nous tscharnign da baitar tudestg, perchegl tgi lagn ans adattar agls giasts. Forsa tgi nous ischan er simplamaintg mengia pac loschs? Mengia pac patriots? I so aveir blers gros e mattagn dattigl betg ena ­rasposta tgi vo a pro cun mintgign. Da salidar totga vetiers – surtot ainten vischnancas. Igl fò pi persunal, pi manevel, pi ampernevel. Tuttegna, sch’ins sa canoscha gio u sch’ins sa canoscha betg. Ia crei er, tgi turists u gliout dalla Bassa cattan chegl ensatge simpatic tar nous, tg’ins sa saleida sen veia. Tgi so, schi salidar an rumantsch faschess anc pi simpatic? Ia am pegl ossa an mintga cass avant da salidar la gliout davent dad ossa cun en «bun de» u en «buna seira». Er la gliout tgi sung persvadeida tgi na son betg rumantsch. Perfranc dovra chegl all’antschatta en batterdegl per ma disar, ma ensacuras saia perfranc deir chegl cun chella evidenza e luschezza scu tgi las mias ameias dalla Lumnezia fon. Nous ischan dad ena val rumantscha, nous ­discurrign rumantsch e nous dastgagn er mussar chegl. La vercla, tgi la gliout tgapescha betg, pudagn nous numnadamaintg betg purtar. En «bun de» u en «buna seira» tgapeschan tots. Igl mument ègl gist en zichel pi quiet. Pero an­fignen tg’igls proxims giasts reivan se tar nous, amprova da persvader er igls mies ameis da salidar an ­rumantsch. Bettina Cadotsch è da Savognin. Ella ò 24 onns e lavoura scu schurnalista.

I para dad esser en’illusiun tgi detta oz e dumang nignas gheras ple. Oravantot despots e lour adherents impedeschan cuntinuadamaintg chel siemi. Igl regl d’angrondaneir igl territori, cumbino cun la luschezza naziunala, conferman chest fatg zont negativ. Muvimaints pacifists, igls quals èn sa tgapescha necessaris, vignan regularmaintg confruntos cun ena realitad da desperaziun. Ègl propi da resignier visavi carstgangs tgi tschertgan la violenza à la gronda e sa distanztgeschan da dretgs umans? La speranza mora mai, dei en proverbi. Tge tgi gheras causeschan, savainsa er dall’istorgia. Actualmaintg vasainsa maletgs zont sgarschevels. I stò esser en sentimaint quasi insupportabel pigls pertutgias da stueir aveir de e notg temas d’attatgas imprevisiblas. I stò er esser terribel da betg vaseir agl horizont en futur an quietezza e pasch. Igl pievel tgi pitescha ò nigna colpa. Gl’èn igls «ots» tgi decidan. Igls mecanissems politics-violents sa repetan er an Europa. «Stell Dir vor, es kommt Krieg und keiner geht hin.» (Carl August Sandburg, 1878-1967) Chegl fiss gist actualmaintg ena bela visiun. Ma er chel vers digl poet, biograf e schurnalist american para dad esser ena illusiun. Ainten ena dictatura, noua tgi despots arrogants, manzasers e violents rigian, ègl da far per cumond. Otramaintg ins stò chintar cugl mender. Va grond respect dad opponents tgi mettan cun curasch l’atgna veta an prievel. Sch’igl pievel an Russia tai, ò chegl er da far cun temas. En codesch da ghera tgi tematisescha l’amprema ghera mundiala resta actual: «Im Westen nichts Neues» da Erich Maria Remarque, publitgia igl onn 1928 e pi tard nia scumando digls nazis. Remarque descreiva las bleras fatschettas negativas d’ena ghera. Igls camps da ghera portan dolour e malaveta, oravantot agls suldos aint igls foss scu er alla populaziun civila ed a suldos inimeis, mess a ferm. Ed i seian er igls animals tgi piteschan fitg. «Ich habe noch nie Pferde schreien gehört und kann es kaum glauben.» Animals e la nateira an general scu ulteriouras unfrendas ins ambleida tgunsch tar discussiuns anturn igl tema ghera. Avant en taimpet vaia casualmaintg catto buns partratgs an connex cun la «pasch». Roc Poltera, igl poet e scribent barmeir digls Mulegns, ò publitgia igl onn 1990 la poesia «Clom da pasch!». Alla fegn digl tetel metta el en segn d’exclamaziun scu appel. Poltera screiva tranter oter: «Ia less per tots carstgangs clamar notiers la pasch.» La speranza, scu gio menziuno soura, duess mai mureir. Linard Candreia abitescha a Laufen BL. Igl anteriour scolast è autour e deputo digl cantun Basilea Campagna. Linard Candreia ...

La fegn avregl ò li per la sagonda geda igl Proffix Swiss Bike Cup a Savognin. La cursa duess promover igl sport da bike e far neir pi ancunaschainta an Svizra la destinaziun da bike Surses, scu tgi Dino Bellini e Christian Züger digl comite d’organisaziun decleran aint igl discurs cun la FMR. Per la sagonda geda sa maseiran ples tschents mountainbikers igls 30-04-2022 ed igls 01-05-2022 alla cursa dalla coppa svizra Proffix Swiss Bike Cup a Savognin. Tranter las sportistas ed igls sportists sa cattan unfants, giuvenils ed er radond 80 atlets internaziunals dall’elita. La sonda èn igls unfants aint igl center dall’attenziun, la dumengia sa maseiran igls bikers carschias alla cursa da crosscountry. En tratg pretensious La campiunessa mundiala Kate Courtney, igl campiun europeic Lars Forster ed igl campiun digl Swiss Bike Cup 2021 Andri Frischknecht - els e bung 650 ulteriours sportists èn gio sa participos alla premiera dalla cursa da bike a Savognin igl zarcladour 2021. Da survantscher on las atletas ed igls atlets er chest onn en tratg pretensious da radond 3,5 km tgi magna dalla scola Grava a Savognin vers la baselgia Son Martegn sur la sponda da Davos Fallung vers igl Lai Barnagn. En percurs tgi sa catta ordvart la reit da mountainbike regulara a Savognin, scu tgi Dino Bellini digl comite d’organisaziun declera: «Ena gronda part digl percurs magna sur parcellas agricolas. Igl è stada ena sfeida da cattar ena schliaziun tgi corresponda agls basigns dall’agricultura ed agls basigns digls organisatours tgi lessan garanteir en tratg da bike pretensious ed interessant.» Ins vegia pero catto ena bunga schliaziun uscheia tg’ins possa organisar er chest onn puspe la cursa da mountainbike. E tuttegna, organisar ena tala cursa porta er varsaquantas sfeidas organisatoricas scu per exaimpel noua plazzar tot igls campers ed autos, en punct tg’ò do da discutar igl onn passo. «Chest onn vainsa igl cletg, tgi l’occurrenza ò li avant tg’igl Lai Barnagn vign amplania, uscheia tgi pudagn far adiever digl grond parcadi», accentuescha Dino Bellini. Pero er finanzialmaintg pretenda ena cursa da tal gener sustign extern. «Igls menaschis indigens pero er igls cumegns da Surses ed Alvra ans on garantia dall’antschatta davent lour sustign», accentuescha Christian Züger, igl president digl comite d’organisaziun. En’occurrenza tgi catta sustign Igl Proffix Swiss Bike Cup è la cursa sequenta digl Steven’s Bike Cup, ena cursa regiunala tg’ò gia li varsaquants onns a Savognin. Dalla vart digl club da velo Savognin ins era alla tschertga d’en’occurrenza pi gronda. Discurs cun varsaquants organisatours on procuro per en contract da pudeir realisar igl Proffix Swiss Bike Cup per treis onns. Siva dalla premiera igl onn passo ò igl comite d’organisaziun, tgi consista da differentas persungas ainfer e dafor igl club da velo Surses, survagnia blers bungs resungs per lour lavour, chegl motivescha da cuntinuar: «La hotellareia, igl turissem ed igl cumegn sustignan chell’occurrenza», dei Christian Züger. Surses: ena regiun da bike per galdeir «Chella cursa vo bagn a pro cugl masterplan digl sport da bike tgi Surses ò sviluppo. Igl sport da bike vign promovia, betg aint igl stil da Lai u Flem cun tratgs biagias or, mabagn cun tratgs naturals per galdeir», dei Dino Bellini. Ena regiun da bike per galdeir, chegl duess Surses davantar e represchentar. «Chella cursa preschainta nous scu destinaziun ed atteira l’attenziun dall’antiera Svizra», dei Christian Züger ed accentuescha, tg’ins chinta puspe cun radond 700 atletas ed atlets. Igl Proffix Swiss Bike Cup unescha pero er igls amatours, igls giuvenils e profis da dumang cun l’elita – sa participar po mintgign. Pinavant promova ena tala cursa igl sport tar unfants e giuvenils tgi pon mademamaintg sa participar cun en percurs tecnic ed ena runda pi pitschna. Igl program detaglea ed ulteriouras infurmaziuns davart igl Proffix Swiss Bike Cup a Savognin èn da cattar sot www.valsurses.ch/proffix. (Da san.) Andri Frischknecht, Vital Albin e Lars Forster agl Proffix Swiss Bike Cup a Savognin. Dino Bellini e Christian Züger digl comite d’organisaziun davant igl rocks garden, en tratg pretensious. Igl tratg direcziun baselgia Son Martegn è fitg ert e pretensious. Er unfants pon sa participar agl Proffix Swiss Bike Cup – els on da survantscher en percurs tecnic.

Siva da radond treis emdas è en trio feminin agl timung digl Parc Ela: Judith Burri, Regina Lenz e Veronika Widmann on surpiglia l’operativa digl parc natural an Surmeir. Aint igl discurs cun la FMR rachintan las treis donnas davart la nova organisaziun e lour visiuns scu trio directiv. Siva dall’antschatta avregl 2022 magnan Judith Burri, Regina Lenz e Veronika Widmann igl Parc Ela scu team directiv. En model modern: an pe dad ena suletta persunga vignan las lavours operativas e decisiuns reparteidas sen treis persungas. Igl grond avantatg: mintgigna dallas treis donnas surpeglia singuls pensums dall’administraziun tenor abilitads e capacitads individualas. Ena communicatoura, ena ecologa ed en’economa Gio avant radond dus onns ò igl Parc Ela instrado en team directiv tgi sa cumponiva da Judith Burri, Regina Lenz e Dieter Müller – el tg’era er igl manader digl Parc Ela. Igl aton passo ò Dieter Müller banduno igl Parc Ela, Judith Burri ò surpiglia ad interim las lavours administrativas anfignen la fegn mars 2022. Gio siva da diesch onns è la donna da Savognin responsabla per la communicaziun e las occurrenzas tigl Parc Ela e magna igl sectour societad. Regina Lenz lavoura siva da dus onns tigl Parc Ela e magna igl sectour nateira e cuntrada. La biologa ed ecologa uriunda dalla Bassa e turnada cun sies om e lour unfants aint igl Grischun. «Ia era alla tschertga d’en pensum scu biologa e sung neida attenta sen la plazza scu manadra da project digls insects tigl Parc Ela. Sviluppar projects cun las persungas agl li am plai fitg bagn e corresponda agls mies basigns», dei Regina Lenz. Siva da treis emdas cumplettescha Veronika Widmann igl team directiv. L’economa e scienziada da persistenza digl Tirol digl Sid magna igl sectour dall’economia e svilup regiunal e surpeglia damai igls projects da Dieter Müller. Cun aveir luvro tar differentas uniuns e projects an differentas teras scu per exaimpel tar ALPARC, la reit per territoris alpins da protecziun, è Veronika Widmann connectada fitg bagn sen camp naziunal ed internaziunal. «La Svizra è fitg interessanta e porscha ena varietad linguistica ed è perchegl en’opziun fitg interessanta», dei Veronika Widmann. Treis an pe dad egna Manar en parc natural an treis an pe dad ena suletta persunga porta varsaquants avantatgs – pensums vignan repartias tenor ancunaschientschas digl rom, decisiuns interdisciplinaras pon neir fatgas aint igl team. En tal model sveglia pero er dumondas: tgi represchainta igl Parc Ela vers annor e tgi è alla fegn digls chints responsabla tar critica, schi la schefa è dumandada? Veronika Widmann dat sclarimaint: «Chegl è dependent dalla tematica, damai tgi vagn las nossas responsabladads pigls singuls sectour. Tenor chel model directiv ischan nous pero treis persungas an pe dad egna tgi ischans responsablas per decisiuns ed ans preschentagn communablamaintg.» Team directiv, ena consequenza d’ena tschertga sainza success? Igl davos onn è sto accumpagnea da discussiuns, tensiuns e midadas da persunal tigl Parc Ela. Varsaquantas persungas on banduno l’operativa, igl aton passo er igl manader Dieter Müller. Plessas emdas era la plazza digl manader u dalla manadra vacanta. Damai pudess igl nov model d’administraziun er simplamaintg esser la consequenza d’ena tschertga sainza success? Regina Lenz declera: «Manar igl Parc Ela scu team directiv è adegna sto en tema, er aint igls discurs cun las candidatas ed igls candidats vainsa discuto davart differents models.» Judith Burri agiuntescha: «Nous vagn gia varsaquantas annunztgas. Alla fegn digls chints è chegl pero en pensum cumplex tgi pretenda experientscha sen blers differents camps, uscheia tgi angal singulas persungas on adamplia las premissas.» En pavigliun, la «Tgesa Parc Ela» ed en turissem persistent Anc pretenda igl nov model cun en team directiv blera lavour. Judith Burri: «Nous ans stuagn anc cattar scu team, ans cuvigneir, reparteir las lavours operativas ed introudtgeir Veronika ainten las novas lavours e projects. Igl team crescha dantant ansemen scu team directiv.» Regina Lenz precisescha: «Chel model pussibilitescha en bung equiliber tranter lavour e veiver. Nous giagn perchegl cun gronda motivaziun ed elan ainten la sagonda fasa da contract digl Parc Ela. I spetgan pero er sfeidas. Differentas ideias e projects spetgan da pudeir neir realisos.» Uscheia duessan nescher tschintg pavigliuns d'art scu li da scuntrada per insects ed umans, la «Tgesa Parc Ela» scu center d’infurmaziun e da sarvetschs digl parc a Casti ed en concept per en turissem ed ena regiun da parc persistenta. En trio agl timung digl Parc Ela Siva da varsquantas midadas da persunal magna siva dall’antschatta avregl 2022 en trio feminin scu team directiv igl Parc Ela. Discussiuns, tensiuns e midadas da persunal: aint igl Parc Ela ò zuflo en vent criev igl davos onn. Varsaquants ampluias on disdetg la plazza, igl aton passo alloura er igl manader digl parc, Dieter Müller. Cattar ena successoura u en successour – en pensum ple tgi difficultous. Plessas emdas era la plazza vacanta. Malgro varsaquantas annunztgas vegian alla fegn digls chints angal singulas persungas adamplia las premissas, dei Judith Burri, tgi lavoura gio varsaquants onns tigl Parc Ela. Cun Veronika Widmann ins ò catto ena successoura ed ena schliaziun ple tgi cuntantevla: ella surpeglia igl sectour dall’economia ed igls projects da Dieter Müller. Ansemen cun Regina Lenz e Judith Burri cumpletescha ella igl team directiv. En model modern: an pe dad ena suletta persunga vign igl Parc Ela an futur mano da treis persungas. En model tgi pretenda pero er daple cunvignientschas e discussiuns, scu tgi Judith Burri declera: «Nous ans stuagn anc cattar scu team, ans cunvignier, reparteir las lavours operativas ed introdutgeir Veronika ainten las novas lavours e projects. Igl team crescha dantant ansemen scu team directiv.» A parteir digls 1. d’avregl 2022 magnan (da san.) Regina Lenz, Judith Burri e Veronika Widmann igl Parc Ela.

Egn digls pi popularas cuschiniers tgi la Svizra ò gia, è mort a Turitg. Jacky Donatz, ena legenda, ena persunga plagn carisma, en om cun en grond cor, en cuschinunz da vaglia ed anc en migler hospitant ò per adegna banduno igl mond dalla gastronomia. Er schi Jacky Donatz è avant seis onns ia an pensiun è el venavant resto anfignen tar la sia mort cun 71 onns ena icona ed an veir senn cult. Igl cuschinunz da renom engiadines, tg’ò ade­gna gia ferms lioms cun Savognin, igl li nateiv da sia mamma Babigna Donatz-Casparin, barmeira, resta a blers an memorgia scu egn digls pi gentils hospitants. Tar el ins geva simplamaintg, igls retgs, igls bels e las belas, la prominenza da ballape e stars da tot gener. Da sa lascher eir bagn tar Jacky Donatz agl restorant da luxus «Sonnenberg» a Turitg era per tots bler daple tgi angal en dueir. Igls sies giasts internaziunals adoravan el scu igl pi grond star da rock e pop. Els galdivan las sias bungas tratgas aint igl restorant dalla FIFA agl «Zürichberg», cun ena vista magnifica scu strousch en oter local a Turitg. Magnific era pero betg angal la vista, mabagn er la cuschigna da Jacky Donatz. Las cotlettas da vadel, tg’el retreva da sies amei Pietro Peduzzi a Savognin eran ancunaschaintas e chegl gliunsch sur igls cunfegns da Turitg e dalla Svizra. Legendara era er la grillada tg’el fascheva per la prominenza da Turitg e digl antier mond, ena grillada tg’el organisava an collaboraziun cun la Mazlareia Peduzzi da Savognin. Adegna puspe a Savognin Jacky Donatz ò siva da sies amprendissadi da cuschinier agl re­storant digl eroport a Turitg fatg ena carriera briglianta. Luvro ò el tranter oter ainten las tgesas da renom scu igl Castello del Sole ad Ascona, agl Carlton a Son Murezza, sa perfecziuno an Frantscha ed an Italgia avant tgi manar blers onns cun success la «Stapferstube» a Turitg. Siva da chella ò el anfignen tar la sia pensiun mano 17 onns igl restorant «Sonnenberg» cun blera pas­siun, cun bler angschamaint e cun bler cor. Cor ò Jacky Donatz er adegna gia per la sia patria, igl Grischun, Samedan e Savognin. Giond an Nagiadegna era per el en’obligaziun da visitar la fami­glia da Pietro Peduzzi ed er igls sies cusregns Tona Casparin e Mario Casparin e la sia cusregna Pia Casparin. Savognin era per el la terza patria siva da Turitg e Samedan. Igl star-cuschinuz era alloura er ena persunga plagn humor, en om cun ena immensa saveida generala ed en cuschinier dalla «garda viglia». D’antupar Jacky Donatz era bler daple tgi en’aventura. Egn da mies antops cun el è sto all’antschatta da december 2010, en de avant tgi la FIFA ò surdo igl campiunadi mundial da ballape 2018. Ia sung sto giast tar el agl «Sonnenberg», anmez igls delegos internaziunals dalla FIFA tgi decidevan igl de siva aint igl «Hallenstadion» tge tera tgi segna an otg onns per l’organisa­ziun digl campiunadi mundial. I dava cun la Russia, l’Engalterra, la Spagna ed igl Portugal e la Belgia/Ollanda ples candidats. Sen la dumonda tgenegna da chellas naziuns tgi dastga igl 2018 organisar igl campiunadi da ballape ò Jachy Donatz detg: «Scu ampluia dalla FIFA dastga betg m’exprimer tar chella tgossa. Tant saia deir, dumang cuschigna per Wladimir Putin». Gea chegl è egna dallas mias regurdientschas digl barmeir e da chellas regurdientschas on anc blers, tots chels tg’on er angal eneda gia l’onour d’antupar Jacky Donatz u bleras gedas.

La columna da Bettina Cadotsch da l’oter de, cumpareida tant ainten La Pagina scu er ainten La Quotidiana, totga ena viglia noda digl noss conscient minoritari rumantsch. Gio gl’onn 1991 vaia gia menziuno ainten en artetgel igl fatg tgi ena vendadra ve digl stand da codeschs durant la gronda Scuntrada Rumantscha (!) a Laax am veva dumando: «Sueched Sie öppis beschtimmts?» A chella tenuta schea a fons igl reflex notoric d’en lungatg tgi vign – scu tg’igl clisché pretenda – duvro angal an famiglia ed an uigl: la persunga tg’ins na canoscha betg è automaticamantg en’estra, ed aint igl noss cass igl pi tgunsch egna da lungatg svizzerdütsch. Tgi ella pudess magari er esser ena Rumantscha vign strousch an testa, mianc a caschung d’en’occurrenza digltot rumantscha. Ergo: per rumantsch ins saleidigl angal chels e chellas tg’ins canoscha. Chella submissiun è davantada tant pi drastica tras igl turissem e l’immigraziun tudestga tgi aintra oramai aint igl territori rumantsch an moda ple tgi colossala. Davart dalla schizofrenia linguistica tgi resulta or da chella situaziun ins pudess screiver anc antiers codeschs: Tgenegn è cò igl lungatg commerzial, uffizial? Ed ansomma – pertge betg salidar er igls Svizzerdütschs u igls Chines cun en «Bun de»! (Igl exaimpel lumnezian cito da Bettina Cadotsch demossa tgi dat regiuns rumantschas oramai pi cunsciaintas!) Scu reacziun sen la mia anecdota capitada igl 1991 vaia gia scretg ena canzung, ella porta igl tetel «Grözzi grözzi» (uscheia tunga ainten la mia ureglia igl «grüezi» rumantsch), ena satira tg’ia less gugent publitgier cò an versiun integrala, cun en pêr detagls, ozande oramai betg ple actuals (la musica lotiers suonda alloura sen portatung aint igl decurs digls proxims meis). Benedetto Vigne da Turitg è autour e schurnalist liber – e cantautour anc pi liber. Grözzi grözzi Igl tren dalla Surselva balluca cunter Glion ed i’ va buna luna, las tgaglias on aton. Cò vei’igl om digl chepli tgi reiv’a controllar el smagna losch la zanga, antscheva a furar. «Grözzi», deial se per me e varda la mi carta el drezza la parola alla viglia visavi: «Bial’aura vein nus oz, neve, per ir a spass silla Cadi.» Grözzi chi e grözzi tscho grözzi, grözzi ed adiö – usche’saleidigl se tar nous. E se Mustér m’accorscha: an bursa nign daner! Cò gida la ti’banca tg’è bela chi dasper. La plachetta blava culada agl spurtegl ò scretg se G. Camenisch ed ia ma smarvegl: «Grözzi» deial cun en giep, chel Gion u Giachen u Giusep. Ma ia cumond la cefra ed el è oss confus: «Ah, quai vess jau lu bu tertgau che Vus tschintschassas è sco nus.» ’Na bela spassageda tras pitgognas e zundrign, giu Breil ad ustareia per bever en bierign, e ve dalla radonda igls omens tot an fem, parve da campiunadis i fon en grond parlem. «Grözzi» deigl curt e setg ed ia dei «buna seira». I vardan cun iglungs e baitan da bassve: «Tgi ei quei?» «Danunder po?» «Matei in da cheuvi – neve?» I’ sung ve’n Nagiadegna per tgossas dad affar gist curt avant seduta am mantga da fimar. Agl kiosk giun veia venda en’onda da Paulin. I’ pegl an mang ’na schlogna ed en männermagazin. «Grözzi» dei’la e sen chegl: «das macht nüün franka fuffzig» e curtgi pi’s tschuncanta raps «angraztga fitg» raspond: «Säged si, das isch aber au grad alles was si khönnt!» Ma propa la pi bela am capet’avant dus de’s turnond puspe en’eda a tga se per Surses. I’pass ena vitrigna e vei en bel schambung liaint stat la mazlera da renommé grischung. «Grözzi» dei’ la e chegl malgrò tgi sung sto cun ell’a scola! «Tgau Babigna» fatsch – ed ella vign cotschna scu en fi: «Mareia, la ti barba, at vess prest betg cunaschi’» Benedetto Vigne...

Sandra Baltermia Guetg (AdC) candidescha pigl circuit Surses scu deputada digl Cunsegl grond. La FMR dumonda davart treis tematicas tgi vignan ad occupar igl Grischun igls proxims onns. Treis dumondas a Sandra Baltermia Guetg FMR: An bleras regiuns aint igl Grischun mantgan abitaziuns paiablas per indigens. Scu schliier chel problem? Sandra Baltermia-Guetg: An chel gro stuainsa eir novas veias. Chegl n’è pero betg primarmaintg l’incumbensa digl cantun e digls cumegns. La fiera stò schliier chel problem. Pero savess igl mang public pruvar da gidar cun metter a disposiziun taragn da biagier favorevel e sa participar alla fundaziun da societads da construcziun. Chel sistem funcziunescha fitg bagn aint igls martgeas. Ena pussebladad, alla quala pudessan er sa participar privats ni patrungs da lavour per metter a disposiziun spazi d’abitar per lour luvrantas e luvrants. Cantun e cumegns pon sustigneir chel process cun defineir cleras reglas, chegl na po betg esser ena tgossa da profit. La surfatscha da glatschers e neiv perpetna è sa smesada ainfer quatter decennis (aint igl Grischun). La midada digl clima è ena realitad. Tge pò far igl Grischun? Cugl «Green Deal» ò igl cantun Grischun gio fatg en grond zap per piglier per mangs la dumonda digl clima. El savess pero anc sustigneir finanzialmaintg daple la perscrutaziun da funtangas d'energeia. Pero sunga er digl meini, tgi schi vo pigl clima ischans dumandos tots: l'industreia, l’economia, igl turissem e privats – nous tots ischan ainten la madema bartga. Igl cantun sulet na so betg frenar la midada digl clima. L'agricultura neutrala agl clima è en tal project da perscrutaziun tgi persequitescha la dumonda: tge è realistic? Igl è cler, tgi l’agricultura na so betg produtgier neutralmaintg arisguard igl CO2, pero migliurar schi fitg scu pussebel la situaziun e chegl betg sen costs economics. Tge tematica politica stat a Vous ferm a cor, la quala Vous lez s’angascher aint igl parlamaint grischun? An mintga dumonda, mintga lescha, mintga discussiun e decisiun è per me la dumonda centrala: scu ègl per nous ainten las regiuns? La politica per las regiuns, per la periferia e las valladas am stattan a cor. Cun esser pertutgeida activamaintg am stat l’agricultura spezialmaintg a cor. Igl è impurtant tgi vigna produtgia products sangs, tgi vigna vurdo pigl bagnesser digls animals e tgi las famiglias da pours saptgan veiver da lour products. Ainten las nossas regiuns ischans pero er dependents digl turissem, perchegl dovrigl bungas circumstanzas per sa sviluppar ainten las regiuns. Ed uscheia sa sera igl cres, gl’egn teira gl’oter. Pinavant lessa m’angascher per la solidaritad dallas generaziuns. La FMR ò tratg la sort da 15 da totalmaintg 491 candidats/as pigl Cunsegl grond e lascha rasponder chels/chellas de per de, anfignen la fegn avregl, treis dumondas. L’elecziun cantunala è igls 15 da matg 2022. Scu tgi la FMR ò tratg la sort è da vaseir ainten en video tgi la redacziun po an cass metter a disposiziun sen dumonda. Sandra Baltermia Guetg candidescha scu deputada pigl circuit Surses.

La Dertgira administrativa ò approvo l’emda passada igl recurs da dus uniuns pigl ambiaint cunter igl projectda dus punts pendentas ainten la tgavorgia da Solas. Schi la vischnanca d’Alvra teira igl cass davant igl Tribunal federal vign decidia proximamaintg. Ena trumpada per la vischnanca d’Alvra ed igls iniziants digl project «Aventura Alvra»: las dus punts pendentas ainten la tgavorgia da Solas na dastgan betg neir realisadas. La Dertgira administrativa ò do raschung a dus organisaziuns digl ambiant tgi na vottan betg l’attracziun turistica a Solas. Ena tarada pigl cumegn, en success per las uniuns La Dertgira administrativa ò do suatientscha a tot igls puncts da recurs dalla vart dalla Fundaziun svizra per la protecziun dalla cuntrada e dall’Uniun Mountain Wilderness. Igl mastral digl cumegn Alvra, Daniel Albertin, ò detg anvers la FMR, tgi el na vegia betg chinto cun ena tala decisiun an tot igls puncts: «Nous pigliagn cunaschientscha da chella decisiun ed examinagn ossa scu tgi lagn tractar chella e cuntinuar.» La santienztga dalla dertgira vegia dantant er consequenzas per oters projects, uscheia tgi pudess forsa esser adequat da trer anavant igl cass. «Cun las leschas actualas n’ègl strousch pussebel da realisar projects aint igl conturn dallas avas. Nous pudagn bagn proteger tot, ma igl davos vainsa er gliout tgi veiva a cò. A lunga vista crei ia simplamaintg, tgi seia da vurdar tgi vegians en tschert svilup economic ainten las nossa regiuns periferas», accentuescha Daniel Albertin. Dalla vart dallas uniuns pigl ambiaint ins è ple tgi cuntaint cun la santienztga dalla Dertgira administrativa: «Chegl è en grond success», accentuescha Franziska Grossenbacher dalla Fundaziun svizra per la protecziun dalla cuntrada. Concret vevan las uniuns pigl ambiaint crititgia tg’igl project sa catta ainten la zona circumdanta dall’Unesco tgi vala da proteger ed igl interess public na seia betg uscheia grond, tgi giustifitgess da runcar 650 m2 gôt. Franziska Grossenbacher precisescha: «Nous n’ischan betg cunter punts pendentas. Ainten la tgavorgia da Solas sarvissan ellas dantant angal scu inscenaziun d’aventura, en’inscenaziun tgi destruescha daple tgi chegl tg’ella nizegia. Pinavant cunterfaschess chel project alla lescha davart la protecziun dallas avas, las punts na vessan nigna funcziun da colliaziun.» Collaboraziun manglousa Uniuns pigl ambiaint, savens èn ellas aint igl focus cun lour recurs sch’igl vo per realisaziuns e projects ainten la nateira. Ins vess damai betg pudia evitar en tal recurs cun tschartger la discussiun avant tgi instradar igl project «Aventura Alvra»? – «Nous ischan pir nias infurmos davart chel project cura tg’el era gio publitgia e vagn perchegl er betg tschartgea igl contact, fissans pero da prancepi averts per en discurs per cattar alternativas», dei Franziska Grossenbacher. Daniel Albertin cunterdei: «Nous vagn a parteir dall’antschatta collaboro cun en biro tgi accumpogna projects aint igl ambiaint e levans tschantar ansemen cun las uniuns pigl ambiaint. Chellas n’èn dantant betg stadas prontas da discorrer cun nous.» La speranza è pitschna È igl project «Aventura Alvra» damai istorgia? Dalla vart dallas uniuns pigl ambiaint ins chinta betg, tg’igl cass vigna davant igl Tribunal federal. Ord vista digl cumegn è chella decisiun anc averta: «Nous decidagn ansemen cun la Regiun Alvra ed igls investours digl project, schi lagn far igl proxim pass ed eir davant la proxima instanza. La santienztga è bagn fitg clera e na dat strousch gronda speranza da contanscher en oter resultat davant igl Tribunal federal. Ena pitschna speranza vainsa anc, ma via realistic è chella fitg pitschna.» Tenor Daniel Albertin vess igl project «Aventura Alvra» gia ena gronda muntada turistica e procuro per schlantsch aint igl cumegn e la regiun d’Alvra: «La gliout ò veaple basigns dad esser ainten la nateira ed aveir en pitschen highlight. Punts pendentas èn fitg dumandadas e gist igl project giu Solas cun la caverna fiss sto en bung project, en project tgi las leschas na lubeschan deplorablamaintg betg.» Per Franziska Grossenbacher è chel project betg daple tgi en’inscenaziun: «Parcs da divertimaint vainsa avonda e tar inscenaziuns ischans fitg critics. En cass sumigliaint è succedia a Puntraschigna. Ansemen cugl cumegn vainsa pero catto ena schliaziun tgi porscha bagn invista ainten la tgavorgia, pero sainza punt pendenta, chegl è en exaimpel per en project tg’è sa sviluppo ainten ena direcziun fitg positiva.» Las punts pendentas restan ena skizza L’emda passada ò la Dertgira administrativa approvo en recurs cunter las dus punts pendentas sur la tgavorgia da Solas. «Aventura Alvra» sa nomna igl project turistic tgi vess gia d’attrer mellas visitadras e visitaders tgi gioldan l’atmosfera particulara cun nateira ed aventura. Aventura ainten la nateira – per las uniuns pigl ambiaint, tg’èn digl reminent er responsablas pigl recurs – n’è chegl betg daple tgi en’inscenaziun. La santienztga dalla Dertgira administrativa seia en grond success, ògl nom da lezza vart. Sch’igl project dallas dus punts pendentas da Solas ò fatg definitivamaintg naufragi u betg, chegl dependa ossa dalla vischnanca e regiun d’Alvra e digls investours. Igl proxim pass fiss dad eir davant la proxima instanza, igl Tribunal federal. Las dus punts pendentas a Solas tgi magnan tar la caverna. La tgavorgia da Solas. La Dertgira administrativa ò approvo en recurs cunter las dus punts pendentas a Solas. La skizza dalla caverna tgi colliescha las punts pendentas a Solas. Ena skizza dalla punt pendenta a Solas. Uffezi federal da topografia, carta dallas punts pendentas.

Punts pendentas sur tgavorgias e flems – en trend. Ellas davaintan er aint igl cantun Grischun veaple pi attractivas, igl domber s’augmainta. Exaimpels èn da cattar er an Surmeir, per exaimpel sper las aclas dad Alvagni. Lour funcziun è dantant fitg differenta: scu colliaziun, ord muteivs da siertad, pero er scu plattafurma per reclama ed attracziun turistica. Attracziun vs. cuntrada naturala: aint igl cass dallas punts da Solas èn igls argumaints ed interess dallas dus parteidas cleras: pigl cumegn e la regiun sarviss igl project scu attracziun turistica tgi promova igl turissem e damai er igl svilup economic-regiunal. Las uniuns pigl ambiaint lessan proteger la nateira, seia chegl las avas, igl gôt e perfign la zona d’UNESCO. Las punts da Solas èn en exaimpel classic davart en conflict d’interess. Per las uniuns pigl ambiaint n’è chegl betg daple tgi en’inscenaziun – en parc da divertimaint. Ord vista economica – e chella digl cumegn e la regiun – en project tgi adamplescha igls basigns contemporans dall’umanitad: esser ainten la nateira cun en pitschen highlight. Pero sen basa dallas nossas leschas actualas è en project scu chel da Solas grev realisabel, damai tg’el sa catta aint igl conturn dallas avas, chegl conferma la santienztga dalla Dartgeira administrativa. E tuttegna, en’ulteriour aspect vo an chel cass an amblidanza: igl uman intervenescha adegna puspe an lis naturals – seia chegl cun runals, punts per pistas da skis u tratgs per bikers – sa tgapescha per porscher chel pitschen highlight ainten la nateira. Damai, aint igl cass da Solas on igls argumaints pigl ambiaint fatg la cursa – sen basa dalla lescha. Ma tge muntada ò ena tala decisiun per oters projects? Igl project da Solas mossa, tgi cunvigneir agls interess pigl ambiaint ed a madem mument agls interess turistics paran d’esser ena sfeida tg’è alla fegn digls chints dependendenta dallas leschas. Tenor las explicaziuns digl cumegn e las uniuns pigl ambiaint è strousch da chintar tg’ins catta aint igl cass da Solas anc ena schliaziun tgi adamplescha igls basigns ed interess da tottas dus varts. «Punts collieschan» – tigl project da Solas paran las dus «varts» dantant betg da cattar la colliaziun.

Proxim glindesde anveida la suprastanza da Surses alla proxima radunanza communala. Tenor las tractandas publitgeidas digl cumegn decida igl suveran davart treis credits d’ena somma total da radond 1 000 000 francs. Per l’egna vign preschento e discuto davart la compra da ramplazzamaint d’ena auto-stgela d’occasiun per igls pumpierds da Surses, igl credit monta a 450 000 francs. Pinavant decida la radunanza communala davart dus contribuziuns à fonds perdu: ena contribuziun da promozioun per sanar igl hotel Danilo a Savognin ed ena contribuziun alla Nova Fundaziun Origen per renovar igl hotel Liun agls Mulegns. Pinavant decida igl suveran davart igl surpiglier la Societad da mantignamaint Salouf, l’annulaziun dalla lescha digl anteriour cumegn da Riom-Parsonz pertutgont igl mantignamaint dallas ovras da migliuraziun ed en contract da dretg da biagier. A caschung dalla radunanza communala infurmescha igl cumegn davart igl stadi dalla realisaziun digl Maletg directiv Surses 2030. La radunanza ò li proxim glindesde allas 20.00 ainten sala da cumegn Grava a Savognin.

L’antschatta avregl ò ena mattatscha agl our dalla vischnanca da Lantsch inscuntro dus loufs, chels n’èn betg scappos, mabagn on els musso igls daints e sgrignia. I sa tracta digl amprem cass da tal gener an Surmeir. Tge consequenzas ò chel cass damai? E sa tractigl d’en nov pêr da loufs ainten la regiun da Lantsch? Arno Puorger digl Uffezi da tgatscha e pestga dat sclarimaint. Igl Uffezi da tgatscha e pestga digl cantun Grischun ò infurmo l’emda passada davart en inscunter a curta distanza a Lantsch tranter ena matta da seis onns e dus loufs. I sa tracta digl amprem cass d’en inscunter a curta distanza da tal gener cun loufs tgi veivan ainten chel territori, scu tgi Arno Puorger, igl responsabel per animals da rapina gronds tigl uffezi, dei: «En inscunter schi manevel, da chellas ouras ed an en tal li è en cass extraordinari e spezial. Inscunters ni observaziuns da loufs dattigl adegna puspe, pero igls loufs èn adegna scappos directamaintg.» Tgangs – en prievel per loufs? Igl inscunter tranter la mattatscha ed igls dus loufs è sto igls 4 d’avregl circa allas 16.00 tar las davosas tgesas dalla vischnanca da Lantsch. Igl sies inscunter cugls loufs sen pi pac tgi 10 meters descreiva la mattatscha suandontamaintg: igls loufs na seian betg scappos directamaintg, vegian musso igls daints e sgrignia anvers igl tgang tgi la mattatscha veva cun ella. La matta tot an panica vegia sen chegl sbrigia e seia curreida a tgesa. Pertge èn igls loufs an chel cass betg scappos scu tar otras observaziuns? Era igl tgang dalla mattatscha en prievel pigls loufs? Arno Puorger dat sclarimaint: «Igl è bagn pussebel, tgi loufs reageschan uscheia anvers tgangs. Pero ainten chel cass è da risguardar, tgi radond en quart d’oura avant igl inscunter ò ena donna observo, scu tg’igls dus loufs on catschea en tgavroul aint igl territori digl runal da skis a Lantsch. Nous pansagn, tgi chegl seia igl muteiv, pertge tg’igls loufs eran schi manevels alla vischnanca, la matta ò prubablamaintg antupo per gartetg igls dus loufs.» En nov pêr a Lantsch? Ainten la regiun Alvra e Surmeir n’ò igl Uffezi da tgatscha e pestga betg en purtret concret, quants loufs tgi sa cattan noua. «Ancunaschaint è igl trop digl Muchetta. Tenor observaziuns ed indezis digl favrer passo reivan chels anfignen agl Bogn Alvagni aint igl conturn dalla plazza da golf, èn schiglio pero pitost activs aint igl territori vers Barvogn», dei Arno Puorger. Sa tractigl aint igl cass da Lantsch damai d’en nov pêr da loufs? «Aint igl conturn da Lantsch na savainsa betg deir chegl precis, giagn pero actualmaintg da chegl anor tgi sa tracta d’en oter pêr. Igl è pero da risguardar, tgi dat differentas observaziuns da dus loufs an Surses tgi sa muaintan tranter Tinizong e Casti. Chegl pudessan sa tgapescha er esser igls madems scu chels dus da Lantsch», accentuescha Arno Puorger. Reconstrueir la situaziun a mang da fastezs Ena dumonda resta averta, scu son guardia­tgatscha ed igl Uffezi da tgatscha e pestga reconstrueir schi exact ena tala situaziun, descretga dad ena mattatscha da seis onns? Arno Puorger: «Chegl è adegna difficil, nous vagn sulettamaintg la descripziun dalla matta. Igl cass è nia annunztgia agl guardiatga­tscha regiunal e cunchegl tgi veva da lez taimp anc neiv ò chel a mang digls fastezs dalla matta e digls loufs pudia erueir fitg exact la distanza tranter mattascha e loufs.» Ultra da chegl seia igl guardiatgatscha la notg sessour ia ad observar e vegia er via chels dus loufs uscheia tg’ins vegia pudia confirmar chel cass, declera Arno Puorger. Mengia pac per ulteriouras consequenzas Loufs tgi tgamineschan aint igl conturn da vischnanca, igl cass igl pi difficil anfignen ossa è sto en singul louf tg’è tgamino igl de or tranter las tgesas ainten la vischnanca da Parpan, pero sainza tals inscunters cun carstgangs scu a Lantsch. Tge consequenzas teira damai igl uffezi? Arno Puorger declera: «Siva en amprem cass scu chel da Lantsch faschainsa ena valetaziun scu succedeida. Concret monta chegl, igl guardiatgatscha vo agl li ed observescha la situaziun. Sch’ins vasess ena repetiziun fissan igls proxims pass en monitoring cun traplas fotograficas anturn igls cumegns e tg’ins pruvess da spavantar uscheia igls loufs cun trer ballas da gummi per aveir en tschert effect. Pero ainten chella regiun ègl dei sto chiet, chegl è sto en singul cass, ossa ègl puspe chiet. En singul cass è fitg pac per aveir ena tendenza tgi en louf tschertga pavel ainten en cumegn.» «Traplas fotograficas fissan igl proxim pass» I sa tracta digl amprem cass d’en inscunter a curta distanza da tal gener cun loufs tgi veivan ainten chel territori: avant radond treis emdas ò ena mattatscha da seis onns gia igl sivamezde en inscunter cun dus loufs a Lantsch. An pe da scappar on igls loufs musso igls daints e sgrignia. Tenor Arno Puorger, igl responsabel per animals da rapina tigl uffezi cantunal, en cass extraordinari e spezial. Pertge tg’igls dus loufs eran schi manevel agl territori abitabel da chellas ouras n’è betg digltot cler, la tgatscha sen en tgavroul pudess esser igl muteiv. I sa tracta pero d’en singul cass tgi pretenda perchegl anc nignas maseiras pi concretas. «Tar ena repetiziun fissan igls proxims pass en monitoring cun traplas fotograficas», o Arno Puorger detg anvers la FMR. Fastezs d’en louf aint igl territori dad Alvagni. Pi prubabel sa tractigl an chel cass dad egn digls loufs digl trop digl Muchetta. En tgavroul scarpo digl louf. Er a Lantsch on igls dus loufs catschea en tgavroul, igl n’è dantant betg cler sch’els on gia success u betg. Er aint igl territori digl Beverin vignan observos loufs, scu chels dus igl otgover passo. Adegna puspe dattigl observaziuns da loufs aint igl cantun Grischun.

An pacs deis ò li a Savognin l’exposiziun da biestga districtuala. Radond 150 vatgas e 50 tgoras sa preschaintan agl public ed agl expert. Da nov an suprastanza dall’uniun è nia eligia Erwin Arnold. Egna dallas19 uniuns purilas tgi appartignan all’Uniun purila grischuna è l’Uniun purila Alvra. Da preschaint ò ella 160 commembers e siva da quatter onns è Gion Franzestg Schaniel president dall’uniun. L’emda passada ò l’uniun salvo la sia radunanza generala 2022 e chegl a Casti aint igl hotel Alvra. En bel domber a pours è sto preschaint. Tranter igls visitaders dalla radunanza è er sto Thomas Roffler, igl parsoura dall’Uniun purila grischuna e Sandro Michael, igl nov magnagestiun dall’uniun tetgala e cantunala digls pours. Alfred Wyss è sa retratg Gia d’eliger on igls preschaints er ena nova persunga per la suprastanza dall’uniun. La raschung persiva è tgi Alfred Wyss (Mot) è sa retratg da chel gremi siva d’esser sto ples onns an suprastanza dall’Uniun purila Alvra. El ò gia cunzont gronds marets tg’è nia igl aton 2021 tar ena fusiun dallas societads da tratga e biestga localas da Surmeir tar la Societad da tratga e biestga Alvra. Per el on igls preschaints eligia Erwin Arnold (Casti) an suprastanza dall’uniun. El dereiva dalla Svizra centrala e magna cun sia partenaria siva da dus onns igl anteriour bagn puril da Roman Collenberg, barmeir. Las otras persungas tgi appartignan alla suprastanza dall’uniun èn betg stadas an elecziun. Chegl èn eneda Gion Franzestg Schaniel (Tinizong) scu president. Igls oters pours tgi fon part a chel gremi èn: Domeni Gregori (Barvogn), Dominic Pfluger (Salouf), David Sigron (Vaz), Mario Steier (Savognin) e Risch Tscharner (Alvagni). Da 40 raps sen 1.20 francs Igl davos onns ò l’Uniun purila Alvra betg angal gia da renunztgier all’exposiziun da biestga districtuala, mabagn er ad otras occurrenzas. Ossa chest on duessan chellas puspe aveir li an en rom usito, dei Gion Franzestg Schaniel, igl president. Egna dallas impurtantas occurrenzas per l’uniun è la «Tundeida» a Savognin all’antschatta d’otgover. I sa mossa adegna daple tgi tar las occurrenzas dall’Uniun purila Alvra lavouran adegna igls madems pours e las mademas pouras. Chels e chellas duessan da nov neir indemnisos ed indemnisadas cun ena somma modesta. Perchegl on igls preschaints decidia da dulzar la contribuziun annuala da 40 raps per hectara tg’en pour cultivescha sen da nov 1.20 francs per hectara. En pour pi grond cultivescha passa 80 hectars, en pour cun en travagl masang ò anturn 45 hectaras tg’el cultivescha ed en pour cun en travagl pi pitschen chel cultivescha tranter 5 e 20 hectaras fons. Marco Bettini scu expert La davosa exposiziun da biestga districtuala ò gia li igl 2019 all’Arena da biatlon a Lantsch. Li vess chella mintga dus onns e tenor turnus vess ella gia d’aveir li gl’onn passo. Perveia da covid-19 ins ò gia da renunztgier all’occurrenza. Ossa von las preparaziuns per l’exposiziun da biestga districtuala actuala ainten la fasa finala. Li ò chella la sonda igl 7 da matg 2022 a Savognin e chegl aint igl curtgign dalla «Villa Aurora». Per l’organisaziun da chella segna l’Uniun purila Alvra cun Mario Steier, igl pour da Savognin, tgi stat alla testa digl comite d’organisaziun. El ò detg tgi per la concurrenza dalla «Miss Alvra» cumbattan 150 vatgas. Chel de dall’exposiziun da biestga districtuala ò li la tscherna dalla pi bela vatga dalla regiun Alvra. Per la punctaziun segna igl expert da biestga Marco Bettini. Exponeidas èn alloura er anc 50 tgoras. L’occurrenza è publica ed i dat er en travagl d’ustareia. Erwin Arnold è da nov suprastant dall’Uniun purila Alvra. Davainta egna da chellas vatgas la «Miss Alvra»?

Durant ena degna messa on quatter mats e dus mattas retschet per l’amprema geda la sontga communiun, dumengia passada a Salouf. Do igl vistgia festiv alla messa ò en chor da scolars e chegl cun en cant frestg e solemn. La communiun totga dasper igl battesim e la cresma tar egn digls sacramaints principals dalla baselgia catolica. An pleivs pi grondas ò li l’amprema communiun adegna la dumengia siva Pasca e numno vign chel de ple u manc dapertot er dumengia alva. Gia li ò chel de singular per igls amprems communicants e communicantas er ainten varsaquantas vischnancas da Surmeir, scu per exaimpel a Salouf. Eneda veva mintga vischnanca la sia atgna dumengia alva, dantant totga chegl per adegna agl passo. An Surses è l’amprema communiun stada scu gio menziuno a Salouf e chegl an en rom festiv, ampernevel e cun cant frestg tgi vess betg savia esser pi bel. Seis unfants da quatter vischnancas Er ainten la nossa regiun dattigl adegna daple pleivs tgi on betg regular l’amprema communiun cun simplamaintg mantger igls amprems communicants. Savens è er uscheia tgi la festa ò lia ainten chella vischnanca tg’ò igls pi blers amprems communicants e chegl er per chels unfants dad oters lis. A Salouf è stada l’amprema communiun per tot las vischnancas da Surses. Tuttegna on angal quatter mats e dus mattas retschet per l’amprema geda la communiun or digls mangs da ser Zenon Tomporowski, igl celebrant dalla messa da dumengia alva. Igls seis unfants tg’on gia l’amprema communiun vignan digls suandonts lis: Cunter, Riom, Salouf e Savognin. Igls quatter mats e las dus mattas èn nias introduias e parageas sen chel grond de dallas catechetas Sibylla Demarmels ed Evelyn Soltani. «Cun Jesus ainten la bartga» on ellas bagn catto en tema scu fatg per la preparaziun pigl grond de, ena bartga è bagn ensatge tgi fascinescha mintga unfant. Jesus do cardientscha e confidanza Igls quatter mats e las dus mattas tg’on retschet l’amprema communiun on angraztgea a Jesus d’esser cun el ainten la bartga e tg’el geida schi egn ò mal. El geida er cura tgi egn vegia tema ed el consolescha er an muments pi trests. Supplitgia on igls seis unfants er tgi Jesus ainten la bartga pertgira lour famiglias, tgi igls carstgangs vegian nutrimaint ed ava avonda. A pled èn er nias igls genitours e chels on supplitgia Jesus da dar a lour unfants cardientscha, confidanza e forza. Vouschs scu anghels La messa da festa è neida anromada cun cant dad ena gruppa da scolars e scolaras sot la direcziun da Zegna Pittet-Dosch. Igl chor da scolars è nia accumpagnea agl orgel da Jürg Wasescha, en om tgi tgapescha igl sies mastier. Cun lour vouschs frestgas e fegnas on igls unfants do en vistgia festiv ampernevel alla messa. Schi unfants ambelleschan ena messa, noua tgi unfants èn igls protagonists, alloura para chella anc bler pi singulara, atgna e da blera veta. «Lagn cantar e Dia ludar, lagn cantar ansemen», chegl on las mattatschas ed igls mattatschs canto cun cor, per exprimer lour plascheir anvers igls amprems communicants. Totpiglia ena degna messa tg’ò confirmo tgi er an Surses è la festa dalla communiun ena part dalla cuminanza dalla val. Per tungs da festa ò er procuro la musica instrumentala Salouf Mon Stierva sot la direcziun da Stefan Demarmels. La furmaziun tg’ò fatg onour agls amprems communicants, a lour famiglias ed all’antiera raspada. An nom digls amprems communicants ò Lia Demarmels angraztgea agls genitours, tgi carezzan e vardan per els. Pleds d’angraztgamaint ò ella er drizzo agls conscolars ed allas conscolaras pigl cant tg’è nia da cor ed er allas dirigentas Zegna Pittet-Dosch ed Alexandra Disch-Guetg. En paiadia ò ella er drizzo a ser Zenon Tomporowski ed allas dus catechetas Sibylla Demarmels ed Evelyn Soltani tg’èn s’angaschedas ferm tgi igl de dall’amprema communiun resta an bunga memorgia. Chels mats e chellas mattas on retschet per l’amprema geda la communiun. (da san.) Lia Demarmels, Bruno Graf, Ladina Krättli, Giulio Disch, Leandro Sonder e Florin Pittet.

Tiers aveir fatg damanc stgamgiamaint ò la societad gia en bung onn da gestiun. La buteia da son Mitgel a Savognin vign sanada per ena somma da 450000 francs. Igl proxim onn festivescha la societad igl giubileum da 100 onns. Causa dalla pandemia ò la Societad da consum Savognin e conturn gia da renunztgier igls davos dus onns alla radunanza generala an furma fisica. Ossa tg’è nia pi calm, chegl tgi pertotga corona, ò la societad mano tras la radunanza generala scu usito. Gia li ò chella aint igl hotel Piz Mitgel a Savognin e chegl scu adegna cun ena tschagna pigls commembers e las commembras dalla Societad da consum Savognin e conturn. Igl domber è sto limito e dalla parteida èn stadas 120 persungas. Cuntaints cugl onn da gestiun Cun 5.4 milliuns francs ò la societad fatg igl davos onn 200 ​000 francs damanc stgamgiamaint tgi anc igl onn 2020. Menziuno seia tgi chel onn ò la societad gia cun ena sviouta da 5.6 milliuns francs, en onn da record e fatg 900 ​000 francs daple tgi anc aint igl onn 2019. Vurdo uscheia vegian las treis buteias fatg anc adegna, tiers igl regress da 200 ​000 tigl stgamgiamaint igl 2021, 700 000 francs daple sviouta tgi anc avant corona, ò menziuno Conrad Plaz, igl administratour dalla Societad da consum Savognin e conturn. El dei tgi corona vegia er gia igls sies avantatgs. Igls indigens vegian cumpro aint daple, cun betg eir tant orsoura a cumprar aint, scu per exaimpel a Tusang tar Aldi, Lidl e Coop. Ultra da chegl vegian blers proprietars d’abitaziuns passanto igl taimp da corona a Savognin cun far homeoffice e da chella situaziun vegian er profito las treis buteias tgi la Societad da consum Savognin e conturn magna. Expensas da marcanzeia ò la societad gia per ena somma da 4.1 milliuns francs ed igls costs da persunal schean tar 1.3 milliuns francs. La Societad da consum Savognin e conturn ò fatg igl davos onn da gestiun en gudogn da 37 ​506 francs. Aint igl frataimp passa 541 commembers Scu tgi Conrad Plaz ò detg, totgan igls commembers e las commembras dalla societad tigls fidevels clients dallas treis buteias. Igl davos onn da gestiun vegian els ed ellas cumpro aint per radond 1.5 milliuns francs. Gl’onn passo seian 20 persungas neidas da nov commembras dalla societad. Oz schea igl domber digls commembers e dallas commembras dalla Societad da consum Savognin tar 541 persungas, punctuescha Conrad Plaz. Puspe en’investiziun pi gronda Igls preschaints on delibero e chegl unanim igl credit da 450 ​000 francs per la sanaziun dalla buteia a son Mitgel a Savognin. Cun la sanaziun interna dalla buteia vign scumanzo igl onn 2023 siva da Pasca. Decidia da far chella investiziun pi gronda ins vegia er siva d’aveir pudia prolungar igl contract da localitad cun la famiglia Spinatsch, ò detg Conrad Plaz. Bruno Wasescha, igl president dalla Societad da consum Savognin e conturn ò menziuno tgi las davosas investiziuns pi grondas seian neidas fatgas igl 1997 cun ena somma da 170 ​000 francs ed igl 2014 cun ena somma da 35 ​000 francs. Per la sanaziun dalla buteia a son Mitgel ins seia betg ranviia ad en credit dalla banca, cun esser la societad schinavant sanga, graztga agl capital agen da 901 ​000 francs, ò detg igl president. Cun l’investiziun e la sanaziun dalla buteia da son Mitgel fò la societad gl’onn proxim en regal a sasez. La raschung è tgi la societad dastga festivar igl giubileum da 100 onns. Scu tgi Conrad Plaz dei, duessigl dar ena bela festa da giubileum. La buteia digl Volg a son Mitgel a Savognin vign sanada gl’onn tgi vign. Viva sen en bung onn da gestiun: (da san.) Conrad Plaz e Bruno Wasescha.

Agls caders da ski alpin da Swiss Ski appartignan 54 skiunzs. Da chels dereivan 13 digl Grischun. Digls 13 skiunzs grischuns on gist otg dimora an Surmeir u on ena relaziun tar la regiun Alvra. Swiss Ski ò publitgia las selecziuns digls caders per la staschung da skis 2022/23 e chegl cun l’egna u l’otra surpresa. Ord vista da Surmeir dattigl ena bunga novitad ed ena manc bunga novitad. La bunga è tgi Stefan Rogentin, igl skiunz da Lai, è da nov commember digl cader naziunal da Swiss Ski. Igl spezialist da cursa rapida e super G ò fatg graztga agls sies ferms resultats digl anviern passo igl zap digl cader B aint igl cader naziunal da Swiss Ski. Damai ò igl sportist fatg en fitg grond zap. Per el è chegl en immens success ed er ena raschung da cuntinuar cun mussar venavant bungas cursas. Manc plaschevel è tgi Sandro Simonet, igl skiunz da Casti, tgi stat a Savognin è betg ple commember digl cader naziunal, mabagn da nov «angal» commember digl cader C. La sia blessura ed er la novitad da Swiss Ski èn per el bagn en colp tg’el ò da survantscher ed acceptar. Venavant commembers digl cader naziunal èn igls dus frars Gino Caviezel e Mauro Caviezel, tgi stattan a Lai. Fadri Janutin (Marmorera), Gilles Roulin (Lai) e Livio Simonet (Casti) restan scu gio igl anviern passo commembers digl cader B da Swiss Ski. Silvano Gini (Champfèr/Beiva) è scu gio igl davos onn er gl’onn tgi vign commember digl cader C da Swiss Ski. Stefan Rogentin: da nov commember digl cader naziunal da Swiss Ski.

Tgi vign elegia an dus emdas aint igl parlamaint grischun? Tge persungas vignan a represchentar igls quatter circuits da Surmeir igls proxims onns aint igl Cunsegl grond. La FMR preschainta en pêr «fatgs electorals» dètg interessants or digls quatter circuits electorals – Alvaschagn, Belfort, Barvogn e Surses – tenor igl motto «Savevas vous tgi...» Savevas vous tgi... ...ainten l’antiera regiun da Surmeir candideschan chest onn 21 persungas. Chellas cumbattan per tschintg sezs. Igls treis circuits da Belfort, Barvogn e Surses on da surdar mintgamai en sez, dantant tgi Alvaschagn ò a disposiziun dus. Savevas vous tgi... ...igl mix da professiuns dallas candidatas e digls candidats an Surmeir è fitg giagl: scolast da snowboard (Adrian Ballat), fisicher (Andrin Caviezel), administratoura dad ena pleiv (Sandra Baltermia-Guetg), anteriour schef da sarvetsch dalla pulizeia criminala (Werner Wyss), studenta (Seraina Schutz, Giglia Gantenbein), mechatronicher d’autos (Gianfranco Brenn) etc. La professiun la pi frequainta tranter las 21 candidaturas è pero pour! Igl èn precis treis pours tgi candideschan. Savevas vous tgi... ...aint igls quatter circuits electorals da Surmeir dattigl – an relaziun – circa tantas donnas tgi candideschan scu sen livel cantunal. Aint igl antier Grischun sa mettan a disposiziun igls 15 da matg 2022 exact 154 donnas. Chegl èn 31% da tot las candidaturas. An Surmeir ègl seis donnas. Chegl fiss ena procentuala da 28,6% dallas candidaturas. Savevas vous tgi... ...las elecziuns n’èn probablamaintg er an Surmeir anc mai stadas schi giaglias arisguard las parteidas. Tot las parteidas candideschan ple u manc per mintga sez aint igls quatter circuits. Vot deir: mintga parteida vo an cursa cun tants/as candidats/as scu tgi dat sezs da reparteir aint igl singul circuit. I dat pero egna u l’otra excepziun: igls Verd-liberals candideschan angal aint igl circuit dad Alvaschagn. E la PLD na candidescha betg aint igl circuit da Belfort. Ma schiglio von tottas parteidas an cursa tenor igl motto «all-in» – per bung rumantsch: tot u navot! Savevas vous tgi... ...las candidaturas surmiranas èn pertutgont la media da vigliadetna mecta exact ainten la media grischuna (ca. 47 onns). I dat pero dus circuits tgi on candidaturas dètg giovnas, numnadamaintg igls circuits dad Alvaschagn e da Surses. La vigliadetna media da candidatas e candidats è lò tar 38 onns (Surses) u perfign tar 35 onns (Alvaschagn). Savevas vous tgi... ...angal egn digls 21 candidats è domicilia dafor igl circuit, numnadamaintg Werner Wyss. Chel candidescha per la PPS aint igl circuit da Belfort, el abitescha ossa pero a Tusang. Savevas vous tgi … … angal treis digls tschintg deputos recandideschan per en sez aint igl parlamaint grischun. Chegl èn numnadamaintg Gaby Ulber pigl circuit da Belfort (en sez), Felix Schutz pigl circuit da Barvogn (en sez) e Reto Crameri pigl circuit dad Alvaschagn (dus sezs). Igl sagond deputo digl circuit dad Alvaschagn Romano Paterlini ò demissiuno. Igl madem vala per Gaby Thomann-Frank tg’è stada deputada pigl circuit da Surses (en sez). Savevas vous tgi … … exact tschintg dallas candidatas e digls candidats sa cattan da preschaint an uffezis communals – seia chegl ainten ena suprastanza communala (Adrian Ballat/Surses, Reto Crameri/Alvra e Kilian Margreth/Vaz) u bagn ainten en cunsegl communal (Sascha Ginesta/Vaz e Marco Vögeli/Vaz). Savevas vous tgi... ...las candidaturas an Surmeir conferman ena observaziun a livel svizzer, numnadamaintg tgi la parteida PPS ò politichers pitost pi vigls e las parteidas sanestras persungas pi giovnas. Aint igls quatter circuits da Surmeir porta numnadamaintg an treis cass la PPS igl pi vigl candidat: a Belfort ègl Werner Wyss (1945), a Surses Ignaz Netzer (1976) ed ad Alvaschagn Kilian Margreth (1966). Ed igls «sanesters» portan an treis circuits igl u la candidata pi giovna: Andrin Caviezel (1984) a Belfort, Giglia Gantenbein (1999) ad Alvaschagn e Seraina Schutz (1995) a Barvogn. Angal la PLD rompa ainten dus lis chella «regla», cun metter a Barvogn igl pi vigl candidat (Felix Schutz, 1952) ed a Surses igl pi gioven candidat (Fabio Luzio, 1991). Igl territori da Surmeir cumpeglia quatter circuits electorals: Alvaschagn, Belfort, Barvogn e Surses.

Sandra Baltermia-Guetg (AdC), Fabio Luzio (PLD), Ignaz Netzer (PPS) ed Adrian Ballat (PS) candideschan pigl circuit da Surses scu deputada respectiv deputos digl Cunsegl grond. La FMR fò ad els treis dumondas davart tematicas tgi vignan ad occupar igls proxims onns igl Grischun. «Igl cantun sulet na so betg frenar la midada digl clima» Treis dumondas a Sandra Baltermia-Guetg (AdC): FMR: An bleras regiuns aint igl Grischun mantgan abitaziuns paiablas per indigens. Scu schliier chel problem? Sandra Baltermia-Guetg: An chel gro stuainsa eir novas veias. Chegl n’è pero betg primarmaintg l’incumbensa digl cantun e digls cumegns. La fiera stò schliier chel problem. Pero savess igl mang public ampruar da gidar cun metter a disposiziun taragn da biagier favorevel e sa participar alla fundaziun da societads da construcziun. Chel sistem funcziunescha fitg bagn aint igls martgeas. Ena pussebladad, alla quala pudessan er sa participar privats ni patrungs da lavour per metter a disposiziun spazi d’abitar per lour luvrantas e luvrants. Cantun e cumegns pon sustigneir chel process cun definar cleras reglas, chegl na po betg esser ena tgossa da profit. La surfatscha da glatschers e neiv perpetna è sa smesada ainfer quatter decennis (aint igl Grischun). La midada digl clima è ena realitad. Tge pò far igl Grischun? Cugl «Green Deal» ò igl cantun Grischun gio fatg en grond zap per piglier per mangs la dumonda digl clima. El savess pero anc sustigneir finanzialmaintg daple la perscrutaziun da funtangas d’energeia. Pero sunga er digl meini, tgi schi vo pigl clima ischans dumandos tots: l’industreia, l’economia, igl turissem e privats – nous tots ischan ainten la madema bartga. Igl cantun sulet na so betg frenar la midada digl clima.L’agricultura neutrala agl clima è en tal project da perscrutaziun tgi persequitescha la dumonda: tge è realistic? Igl è cler, tgi l’agricultura na so betg produtgier neutralmaintg arisguard igl CO², pero migliurar schi fitg scu pussebel la situaziun e chegl betg sen costs economics. Tge tematica politica stat a Vous ferm a cor, per la quala Vous lez s’angascher aint igl parlamaint grischun? An mintga dumonda, mintga lescha, mintga discussiun e decisiun è per me la dumonda centrala: scu ègl per nous ainten las regiuns? La politica per las regiuns, per la periferia e las valladas am stattan a cor. Cun esser pertutgeida activamaintg am stat l’agricultura spezialmaintg a cor. Igl è impurtant tgi vigna produtgia products sangs, tgi vigna vurdo pigl bagnesser digls animals e tgi las famiglias da pours saptgan veiver da lour products.Ainten las nossas regiuns ischans pero er dependents digl turissem, perchegl dovrigl bungas circumstanzas per sa sviluppar ainten las regiuns. Ed uscheia sa sera igl cres, gl’egn teira gl’oter. Pinavant lessa m’angascher per la solidaritad dallas generaziuns. «Giu la Bassa vign fatg gudogn cun la resursa naturala digl cantun Grischun» Treis dumondas a Fabio Luzio (PLD): FMR: An bleras regiuns aint igl Grischun mantgan abitaziuns paiablas per indigens. Scu schliier chel problem? Fabio Luzio: Dus muteivs on mano tar chella situaziun displaschevla: per l'egna è chegl l’iniziativa dallas sagondas abitaziuns e per l’otra la lescha davart la planisaziun digl territori tgi vagn approvo igl onn 2013. Cunzont ainten las regiuns periferas vignan dezonalisadas actualmaintg varsaquantas parcellas da biagier. Chella planisaziun fiss da frenar, perchegl tg’ella sa basa sen datas e prognosas fitg viglias, cura tgi vevans ena depopulaziun ainten las nossas regiuns. Ossa crescha la populaziun puspe, perchegl vess igl cantun da pitgier tar la confederaziun e descreiver las novas circumstanzas. Novas zonas caschunessan novs investours e societads da biagier. Igl cantun vess da procurar per bungas cundiziuns da basa cun dar la pussebladad agls cumegns tgi possa er neir biagia. La surfatscha da glatschers e neiv perpetna è sa smesada ainfer quatter decennis (aint igl Grischun). La midada digl clima è ena realitad. Tge pò far igl Grischun? Ea, chegl è ena realitad. La politica d’energeia gioia aint igl cantun Grischun ena rolla centrala. Nous stuagn d’en mang redutgeir igl consum d’energeia. Chegl è pussebel antras esser pi effiziaints seia chegl cun biagier migler, reconstrueir u sanar bietgs. Da l’oter mang stuainsa angrondaneir e promover la producziun dall’energeia locala scu l’energeia solara, forzas idraulicas e la biomassa. Igl cantun stò antschever a sustigneir tals projects, seia chegl an furma da subvenziuns u aglmanc cun betg igls impedeir. I na pò betg esser, tgi nous na pudagn betg montar en panel solar perchegl tgi per exaimpel la protecziun dalla patria fò recurs. Tge tematica politica stat a vous ferm a cor, per la quala vous lez s’angascher aint igl parlamaint grischun? Per l’egna less ia sustigneir las regiuns periferas. Cun esser carschia se ainten ena tala regiun canoscha igls problems tgi vagn, per exaimpel tg’igl cantun vot centralisar tot las purscheidas. Ia sung digl meini, tgi tot chegl tg’è pussebel duess rastar ainten las valladas, seian chegl spitals, posts da pulizeia ed uffezis an general. Per l’otra lavoura aint igl sectour dall’energeia e sung damai da tgesa ainten chella tematica e vei chels problems aint igl mintgade, tg’èn digl reminent gio ancunaschaints ples onns ainten la branscha. Ossa ò finalmaintg er la politica tgapia, tgi vagn en problem. Ia less sustigneir las energeias regenerablas tg’èn pusseblas aint igl cantun Grischun e reconquistar la creaziun da valour dallas ovras idraulicas. Giu la Bassa vign fatg gudogn cun la resursa naturala digl cantun Grischun, l’ava. La nova strategia d’ovras idraulicas è en fitg bung amprem zap, chella less ia sustigneir e promover. «Per me gioia l’energeia ena rolla centrala» Treis dumondas ad Ignaz Netzer (PPS): FMR: An bleras regiuns aint igl Grischun mantgan abitaziuns paiablas per indigens. Scu schliier chel problem? Ignaz Netzer: Chel problem stò schliier igl cantun ansemen cugls cumegns. Igl spazi per biagier è limito, zonas da biagier stuessan neir deliberadas pi spert. Igl cantun stò damai dar las lubientschas agls cumegns da pudeir fabritgier novas abitaziuns e tgesas ed evitar tants recurs tgi impedeschan varsaquants projects da biagier. La surfatscha da glatschers e neiv perpetna è sa smesada ainfer quatter decennis (aint igl Grischun). La midada digl clima è ena realitad. Tge pò far igl Grischun? Piglier influenza directamaintg segl clima è difficil. Ia vei pitost la schliaziun da promover energeias regenerablas, chegl è igl grond potenzial digl cantun Grischun. Per exaimpel an Surses vainsa dus lais artifizials, i fiss da vurdar tgi vegians la noss’atgna energeia, chegl vala sa tgapescha er per las otras regiuns aint igl cantun. Differents projects an connex cun energeia regenerabla n’on betg pudia neir realisos, causa da recurs. Ia sung digl meini, tgi fiss da promover da pudeir realisar tals projects, seia chegl forzas idraulicas u implants fotovoltaics. Tge tematica politica stat a vous ferm a cor, per la quala vous lez s’angascher aint igl parlamaint grischun? Per me gioia l’energeia ena rolla centrala, an chel gro stuainsa vurdar da nizigier las nossas resursas. Pinavant am stat er igl turissem a cor: gist cò an Surses è 70-80% dalla populaziun dependenta a moda directa u indirecta digl turissem. Chegl vala er per otras regiuns aint igl cantun Grischun, perchegl stuainsa promover igl turissem, per exaimpel cun diversifitgier l’antiera purscheida. «Igls giuvenils èn igl noss futur» Treis dumondas ad Adrian Ballat (PS): FMR: An bleras regiuns aint igl Grischun mantgan abitaziuns paiablas per indigens. Scu schliier chel problem? Adrian Ballat: Chella dumonda è fitg impurtanta, ena problematica tgi pertotga er Surses e tgi na vign betg pi simpla cun la revisiun dalla planisaziun locala. I dat pero models an vischnancas tgi mettan a disposiziun pi bunmartgea taragn per indigens. An connex cun la revisiun dalla planisaziun locala pudess igl cantun ansemen cugls cumegns sustigneir chegl cun mantigneir taragn per abitaziuns socialas. La tematica vign anc pi difficultousa perveia dalla midada digl clima: nous vagn da sanar igls bietgs tenor la lescha actuala, chegl caschunga tgi tgesas ed abitaziuns vignan ad esser anc pi tgeras. Ord chel muteiv stò la politica er trer las maseiras basignevlas tgi la forbesch tranter pover e retg na vigna betg adegna pi gronda. La surfatscha da glatschers e neiv perpetna è sa smesada ainfer quatter decennis (aint igl Grischun). La midada digl clima è ena realitad. Tge pò far igl Grischun? Reager stuainsa ossa, e betg pir an diesch onns. Igl cantun Grischun ò gio instrado igl «Green Deal», ena fitg bunga tgossa tgi stò pero er neir realisada consequentamaintg scu per exaimpel biagier or igl traffic public. Pinavant gioia l’educaziun e la prevenziun ena rolla centrala. I dat bungas schliaziuns tecnologicas, pero la prontadad da midar ensatge n’è betg anc avant mang tigl pievel, exact lò stuainsa scumanzar cun la prevenziun. La noss’economia è pero er teissa pigl noss clima. Nous duvragn mengia bler’energeia. Da cunvigneir chella creschientscha cugl clima è fitg difficil. Igl cantun Grischun stò pruvar d’instradar en turissem persistent e sviluppar ena fiera sanga. An general stò la politica definar fegnameiras. Per exaimpel cat ia l’iniziativa digls glatschers tgi dei, igl onn 2050 na duvrainsa nign’energeia fossila ple, fitg interessanta. Chegl dat en rom all’economia ed ins sò piglier maseiras. Tge tematica politica stat a vous ferm a cor, per la quala vous lez s’angascher aint igl parlamaint grischun? La tematica digl ambiaint am stat fitg a cor. Scu spezialist da serenera vaia via tgi dat schliaziuns. Per exaimpel igl scumond digl fosfor ainten la polvra da lavar. La lescha so far gronds zaps pigl clima. Ena sagonda tematica tg’am stat er a cor è la lavour cun giuvenils, els èn igl noss futur. Perchegl stuainsa vurdar tgi las proximas generaziuns seian fitas, gist per vurdar digl clima e mantigneir igl ambiaint. Pero stuainsa er vurdar tg’els seian creativs e tgi planiseschan lour futur ainten las regiuns. En cumegn ed en circuit electoral, quatter parteidas e quatter candidaturas – las elecziuns an Surses per igl cunsegl grond....

Igl cumegn da Surses sa participescha agl project «participaziun d’unfants e giuvenils aint igls cumegns Grischuns» da jugend.gr. Cun chel project less igl cumegn dar ena vousch agls unfants e giuvenils da Surses, chegl tgi corresponda er allas fegnameiras digl maletg directiv Surses 2030 per daple participaziun da vart dalla populaziun. Unfants e giuvenils duessan purtar aint, sviluppar e realisar lour ideias e giaveischs e furmar uscheia activ lour avigneir. Per la realisaziun dalla participaziun da giuvenils ò igl cunsegl da scola do gleisch verda igl schaner per fundar igls cunsegls da scolars. Naschias èn igl «cunsegl d’unfants Grava» cun represchentants da classa dalla scoligna anfignen la 4. classa primara, scu er igl «cunsegl gioven» cun represchentants dalla 5avla classa primara anfignen la terza superioura. Igls cunsegls da scolars vignan accumpagneas da Thomas Eigensatz, assistent da giuvenils. Construcziun dalla tgesa da scola primara scu amprem project Igls cunsegls da scolars on gio antschet cun lour lavour. Els on fatg partratgs pertutgond la nova tgesa da scola primara. Igl video tgi è sa resulto ordlonder vign ad esser la basa da lavour pigls architects. Scu ulterioura activitad prioriseschan igls cunsegls da scolars projects, tgi els peglian sezs ainta mang u tgi els lessan sustigneir. Temas scu disco da scolars, kiosk da scola, pero er miglras colliaziuns digl traffic public ainten las vischnancas u er igl avigneir dalla stanza da giuvenils vignan discutos energicamaintg. (cdm/fmr) Las commembras ed igls commembers digl cunsegl gioven.

Giancarlo Torriani resta president dalla PLD Surses. Igl davos onn ò la parteida regiunala gia da renunztgier a ples occurrenzas perveia dalla pandemia. Igls proxims 12 meis ins less dantant realisar chellas, scu la parteida ò annunztgia alla sia radunanza generala gievgia passada a Rona. I seia en fatg plaschevel da pudeir manar tras la radunanza generala an furma fisica, ò detg Giancarlo Torriani tgi stat siva da dus onns agl timung dalla PLD Surses. Perveia dalla pandemia vegia la parteida regiunala – scu tg’ella screiva ainten ena communicaziun allas medias – gia da renunztgier agl de da famiglia a Radons tigl commember Conrad Plaz, alla viseta an Bergiaglia tar cunsigliera naziunala Anna Giacometti ed alla viseta aint igl bunker da militer ad Alvagni. Gia li ò persiva en’occurrenza cugls giovens liberals digl cantun ed en referat d’Ursula Uttinger, ena commembra dalla PLD Surses, tigl tema schurmetg da datas. Igl apèro da Nadal chel ò gia li a Riom ainten la Villa Carisch, cun en curt referat da Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural. Igl mez da mars 2022 è Martin Bühler, igl candidat dalla PLD grischuna per la regenza, sto giast aint igl Center da Sanadad a Savognin. El ò tignia en referat pertutgont l’impurtanza digls spitals regiunals. Aint igl hotel Piz Mitgel a Savognin ò gia li da curt en antop da deputos e deputadas dalla PLD digl Grischun ed a chel antop èn stos dalla parteida er represchentants dalla PLD Surses. An tavla èn stadas gievgia alla radunanza generala a Rona er las elecziuns parzialas dalla suprastanza. Reeligia scu president dalla PLD Surses on igls preschaints Giancarlo Torriani. Gaby Thomann-Frank è neida confirmada scu cassiera. Actuar resta Gion Nutegn Stgier. Fabio Luzio è betg sto an elecziun. Mirco Uffer è da nov revisour ed igl madem vala er per Barbara Schnell, tg’ò surpiglia igl mandat da revisoura. Davosa sessiun per Gaby Thomann-Frank La contribuziun annuala chella resta – scu tgi la parteida screiva ainten la sia communicaziun – tar 70 francs per la commembranza singula e 100 francs per la commembranza d’en pêr. Da preschaint ò la PLD Surses radond 50 commembers e da chels er ples giasts da Surses. Giancarlo Torriani è optimist, chegl tgi pertotga las occurrenzas tgi la PLD Surses organisescha igls proxims 12 meis, schinavant tgi corona fò betg fegn a chellas. Alla fegn dalla radunanza generala ò el angraztgea a Gaby Thomann-Frank per igl sies angaschamaint politic sen camp cantunal, regiunal e communal, giavischond ad ella igl zarcladour ena bunga sessiun, la sia davosa scu deputada. (cdm/fmr) Giancarlo Torriani resta president dalla PLD Surses.

Siva 40 onns surdat André Stieger (67) igl sies affar da corvatetgs a Cunter agls sies dus unfants carschias. La sia passiun pigl eir cun skis ò mano igl om digl Giura avant 44 onns ainten la Val Surses. La bela cuntrada e l’egn u l’oter gartetg on procuro, tg’igl scolast da skis è sa domiciliia a Cunter, scu tgi André Stieger rachinta aint igl discurs cun la FMR. «Igl mies sport è sto igl ballape, igl mies semi pero eir cun skis», sa regorda André Stieger (67) da Cunter alla si’unfanza aint igl Giura. Chella passiun pigl sport da skis igl ò alla fegn digls chints mano igl onn 1978 an Surses: preveida è stada ena staschung scu scolast da skis, ma la vallada e l’egn u l’oter gartetg on procuro, tgi André Stieger ò detg adia per adegna alla sia patria aint igl Giura ed è sa domiciliia an Surses. Amprender tudestg a Savognin Carschia se è André Stieger a Courfaivre, ena pitschna vischnanca aint igl cantun Giura, en gartetg. Igl bab dad André Stieger uriund dalla Val digl Ragn, ò gia catto lavour scu mecanist da velos tar la firma Condor a Courfaivre ed uscheia on André Stieger ed igls sies fardagliuns passanto lour unfanza aint igl Giura. «Da lez taimp veva igl Giura anc neiv, la pista faschevans sez alla sponda ainten vischnanca. Igl amprem runal da skis vaia via cun 15 onns.» La fegnameira per André Stieger era clera: dar scola da skis aint igl Valleis. «Ia va savia, tgi fiss d’avantatg da discorrer bagn tudestg e franzos per instrueir aint igl Valleis», dei André Stieger. Ancunaschaints da Savognin passantavan lour taimp aint igl Giura per amprender franzos ed uscheia è sa sviluppo en contact cun la famiglia Stieger. «Mies cusregn am ò dumando en de sch’ia vigna cun el a Savognin a visitar sia cumarata. Savognin? Tge duessa far lò, igl vaia dumando.» Siva la fegn d’emda sen las pistas a Savognin è igl giuvenot da 23 onns sto incanto ed è sa preschento tar la Scola da skis Savognin. «Savognin è sto navot oter tgi en gartetg, l’ideia è stada da far ena suletta staschung per amprender tudestg. Ossa, 40 onns pi tard sunga anc adegna cò tg’ia amprend tudestg», dei André Stieger cun en surreir. En’antschatta difficila Durant las sias quatter staschungs scu scolast da skis è André Stieger pendulo tranter Savognin e Courfaivre – tranter igl esser scolast da skis d’anviern e corvatetgs da stad. Uriund ò el fatg en amprendissadi scu electromecanist. Cun esser dependent d’ena plazza stagiunala per la stad seia el per gartetg ia a luvrar tar en corvatetgs, chegl scu noviz e sainza scolaziun. En ulteriour gartetg tg’ò influenzo a moda decisiva la veta dad André Stieger: «Siva la staschung d’anviern 1982 sunga resto a cò e va biagia se en’existenza scu corvatetgs.» Ena surbiageida cun 36 chalets a Tigignas è stada l’amprema incumbensa e lavour per treis onns per André Stieger. Treis onns pi tard ò André Stieger scumanzo a screiver ulteriouras offertas per lavours da corvatetg. «Igl 1985 vaia damai scumanzo cun las ampremas incumbensas a Surses», sa regorda André Stieger. En’antschatta navot schi simpla: la gaffanaglia ed igl material veva el depono an differents lis – pitschnas garaschas a Cunter sarvivan scu deposit. «Oz ègl cler: tar defects agl tetg ins telefonescha a Stieger, contanscher chell’acceptanza ò dantant cuzzo fitg dei, ena dumonda dalla perseveranza.» Parallel ò André Stieger vivia anavant igl sies semi scu scolast da skis: «D’anviern era igl scolast da skis, da stad igl corvatetgs e chegl anfignen igl onn 2010.» Igl material è igl madem, la construcziun è sa midada Biagier se en affar sainza scolaziun, è chegl ansomma pussebel? «Scu electromecanist stost er amprender a chintar, bler pi exact tg’igl corvatetgs», dei André Stieger cun en reir. Ena tscherta saveida e cumpetenza da basa vegia el gia causa digl sies amprendissadi e las lavours stagiunalas scu corvatetgs. Tuttegna ò André Stieger fatg aint igl decurs digls onns anc ena scolaziun supplementara scu corvatetgs. «Chegl è prest sto necessari per pudeir retrer tscherts prodcuts. Ultra da chegl ègl simplifitga la mia saveida da pleds tecnics per tudestg», accentuescha André Stieger. Igl mastier digl corvatetgs seia sa sviluppo fermamaintg durant chels 40 onns. «Tievlas, plattas da crappa ed eternit duvrainsa anc oz, ins ò pero da luvrar pi exact. Cunzont an connex cun l’isolaziun termica è la construcziun sa midada», dei André Stieger. Veiver anavant igl grond semi Scu gronda sfeida pigl svilup futur digl mastier vei André Stieger igl esser agl current: «Energeias regenerablas gioian aint igl frataimp ena rolla centrala, cunzont igls indrezs da fotovoltaica, chegl è igl futur. Pero er igl sanar bietgs existents, igl taragn da biagier sa sminuescha», dei André Stieger. Ossa, siva 40 onns sa reteira André Stieger e surdat igl sies affar ed ovra dalla veta cun otg luvrantas e luvrants aint igls mangs da sies dus unfants carschias. «Ia pains tg’ia na vegia betg fadeia da ma retrer. Ia sung pront da forsa sagleir aint tar l’egna u l’otra visita tar cliaints, pero ia magn betg ple igl affar e sen chegl ma legra. Ia sung gio ossa mintga fegn d’emda segls skis ed an futur saia perfranc eir anc daple cun skis e veiver anavant la mia gronda passiun», dei André Stieger tot incanto. La surdada digl affar ed igl giubileum da 40 onns festivescha la firma Stieger cun en de dallas portas avertas. Chel ò li venderde, igls 29 d’avregl 2022 dallas 15.00 anfignen las 19.00 aint igl affar a Cunter. Igl corvatetgs Nom: André Stieger De da naschientscha: 29-12-1954 Li d’origin: Courfaivre/JU Li da dimora: Cunter Famiglia: dus unfants, dus beadis Professiun: corvatetgs e scolast da skis Hobbies: eir cun skis, cursa lunga, eir cun e-bike Tetg preferia: tetg da crap An Surses am plai : la cuntrada ed igl clima Digl Giura am mantga: ansasez navot ple André Stieger e la sia passiun pigl eir cun skis, cò ad ena cursa da skis igl 1987 ad Arosa. La soptga ed igl plaz digl manader digl affar surdat André Stieger siva 40 onns agls sies unfants. André Stieger ed igl sies tetg preferia – igl tetg da crap.