Venderdi passà s’han inscuntrats, sün invid dals Seniors Val Müstair, cumün, Center da sandà e Pro Senectute Grischun, ils seniors a l’otavla maisa raduonda. Il tema es stat: Gnir vegl cun buna qualità da viver in Val Müstair. Ils prüms d’october es stat il Di internaziunal dals attempats e cun quai ün bun datum per ün inscunter vicendaivel. S-chars trenta attempadas ed attempats s’han chattats ill’aula da la chasa da scoula a Sta. Maria ad ün davomezdi d’infuormaziun. Ils temas d’eiran: Sguard inavant ed inavo davart las activitats dals «Seniors Val Müstair» (SVM), co poss eu viver bain e cun autodeterminaziun cur ch’eu sun vegl e falomber, tschinch lavuratoris ed a la fin trategnimaint culs Jauers e quai pro tuorta e cafè. Uorschla Rupp dals SVM ha infuormà davart las activitats e sportas 2020/21. Il coronavirus ha gnü ün effet negativ eir sün divers arrandschamaints chi d’eiran previs: «Nus vain stuvü desdir ils cuors d’inglais, la gimnastica 60 plus a Sta. Maria ed a Müstair ed eir il lö d’inscunter ha fat naufragi. La cussagliaziun sociala da la Pro Senectute ha gnü lö mincha prüm venderdi dal mais cun Hermann Thom.» Las gitas han pudü gnir realisadas a partir dal gün fin in october 2020. Per regla han tut part a quellas 12 partecipant(a)s. Bsögns dals attempats A l’otavla maisa raduonda d’eira preschaint eir il respunsabel da la Pro Senectute per l’Engiadina e valladas dal Süd, Peter Burri. El ha vuglü savair dals preschaints che sportas chi sun per els importantas e damain importantas. Abitar cun chüra es gnü valütà plüchöntsch negativ sco eir üna sporta per seniors chi nun han parantella in val. Las abitaziuns per vegls illa Chasa Patschaider percunter stuvessan gnir mantgnüdas e sportas sco fin qua. Salüdada e lodada es gnüda la sporta da la Spitex e da l’agüd da chüra dal Center da sandà Val Müstair. Ils blers as giavüschan da pudair star a chasa uschè lönch co pussibel, ün’integraziun sociala ed ün viver in abitaziuns pajablas. Far müdada gniss in dumonda pür cur chi nu va oter plü. Salüdaivel es per tuots cha l’agüd da vaschins e cuntschaints in quella fasa da vita funcziuna illa Val Müstair. Infuormaziun davart digitalisaziun Burri ha eir infuormà davart la digitalisaziun e co cha quella vain dovrada dals seniors. «Dal 2010 gniva nüzziada la sporta da l’internet da 38%, dal 2015 d’eiran quai fingià 56% e dal 2020 74%. Il plü suvent da seniors tanter 65 e 69 ons ed il plü pac da quels 85+.» Ils seniors s’infuormeschan tenor perscrutaziun il plü ferm tras la televisun segui da radio, dal telefon e computer. Cun 65 pertschient telefonins, dal 2020 sun quels sün buna via e vegnan dovrats adüna da plü. Ils favorits dal internet sun il tscherchar infuormaziuns segui dad emails e telefonia. «Quistas datas muossan cha’ls seniors da la Val Müstair sun sün üna buna via digitala», ha conclus Burri. Tschinch posts d’infuormaziun lls preschaints sun eir stats colliats per audiovideo cul manader dal post d’infuormaziun a Samedan, Othmar Lässer, chi ha infuormà davart lur lezchas e lur agüds in tuot las spartas da sandà. Ils seniors han lura gnü la pussibiltà da tour part a tschinch posts d’infuormaziun. A quels han els inreschi davart buns tschögns tanter oter per problems dal minchadi, mobilità, communicaziun e viver insembel, agüds tecnics illa chasada per persunas chi sun liadas vi dal let e davart oters agüds chi vegnan sports impustüt da la Pro Senectute ma eir dad otras instituziuns. Respostas sün bsögns dals seniors D’incuort ha gnü lö ill’aula da la chasa da scoula a Sta. Maria l’otavla maisa raduonda pels Seniors Val Müstair cul tema: Gnir vegl cun buna qualità da viver in Val Müstair. Ils preschaints sun gnüts infuormats davart las activitats per seniors 2020/21, e co chi’s possa viver bain e cun autodeterminaziun eir cur chi’s dvainta falomber. Oters temas sun stats la digitalisziun chi vain dovrada diligiaintamaing e cun tschinch posts da lavur. A la fin da l’arrandschamaint haja dat trategnimaint culs Jauers e quai pro tuorta e cafè da la Società da duonnas Val Müstair. Eir sun gnüts valütats ils bsögns dals seniors per avair üna buna basa da continuaziun. (fmr/bcs) Uorschla Rupp ha infuormà davart las activitats per seniors S-chars trenta persunas sun stattas preschaintas a la dieta. Peter Burri ha infuormà davart la digitalisaziun.

In dumengia ha il Parc da natüra Biosfera Val Müstair festagià seis anniversari da 10 ons. In quel connex es eir gnüda inaugurada a Müstair la nouva bacharia regiunala. Il motto da tuottas duos festivats: Blera lavur es gnüda fatta, uossa esa dad ir a la lavur. Insè füssa stat ün di da festa quista dumengia a Valchava – sco adüna principi d’october vess gnü lö là tradiziunalmaing la Festa da racolta in Val Müstair. Ma il coronavirus ha sforzà ils organisaturs fingià bod dürant quist on d’annullar tuot. Be listess esa gnü fat festa in dumengia in Val. Impè da festa a Valchava haja dat üna festa a Müstair. Il Parc da natüra Biosfera ha invidà a seis anniversari da 10 ons. E quai ha quel güsta fat cun laschar inaugurar ufficialmaing la nouva bacharia regiunala. Üna buna tschientina da persunas sun gnüdas a Müstair. Bler lavur in settember Il nouv gestiunari e fittadin da la bacharia, il paur e bacher Lorenz Tschenett, ha manà in dumengia cun plaschair a visitadras e visitaders tras «sia» nouva bacharia. Quella dà lavur al mumaint a var trais bachers, in pensum da vers 300 pertschient. Be in quist ultim mais da chatscha sun gnüdas elavuradas var 190 bes-chas in Val Müstair. Daspö cha l’affar es in funcziun, ha Lorenz Tschenett amo pudü elavurar cun sia glieud vers 100 armaints da muvel gross e var 60 tocs da muvel pitschen. I gira, dimena! Ed il mainagestiun es cuntaint: «I sun localitats cleras, cun bler spazi – dürant quists prüms mais esa stat ün bel lavurar quia.» Exaimpel co cha la val profita La bacharia po servir sainza dubi sco exaimpel, co cha la Val Müstair po eir profitar dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair, o sco cha Jauras e Jauers tilla nomnan eir cun üna spezia da superbgia ironica: «La Biosfera». Culs pleds da Rico Lamprecht, deputà da la Val Müstair ed impustüt president da la società Agricultura Val Müstair es l’importanza da la Biosfera evidainta, güsta per la nouva Bacharia Val Müstair: «La Biosfera es ün partenari enorm important. Els han adüna accumpagnà nos proget, els güdan cun ramassar raps o cul marketing, els vegnan cun ideas ed uossa procuran els eir per la certificaziun dals prodots.» Istorgia eir turbulenta Il focus da l’act festiv a Müstair es stat in dumengia davomezdi impustüt sül anniversari dals desch ons dal Parc da natüra. E tuot la raspada illa tenda da festa ha savü bain avuonda: L’istorgia da la Biosfera nun es nimia adüna statta garnida cun pasch ed armonia jaura. A quel fat han eir rendü attent las duos oraturas ed ils duos oraturs da l’act festiv: Judith Fasser, presidenta dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair, Gabriella Binkert, presidenta cumünala, Jon Domenic Parolini, cusglier guvernativ e minister da l’ambiaint e Hans Romang, manader da secziun pro l’Uffizi federal per l’ambiaint (BAFU). Schi che esa lura capità dürant ils prüms desch ons da la Biosfera? – In üna prüma fasa vaiva il parc da cumbatter per l’acceptanza da la populaziun. Lura haja dat difficultats organisatoricas chi han culminà illa fadia da chattar cuntinuità illa direcziun. La presidenta Judith Fasser ha perfin discurrü in dumengia d’üna «fasa da chaprizi» da l’uffant biosferian. Dal 2017 s’haja perquai stuvü far ün stop, ir in sai e chattar darcheu il bun chavazzin. Da la sdarlossada a «Jau sun Biosfera» Il manader actual dal Parc da natüra, David Spinnler disch: «Quai sun tuot eir stats impor­tants terms, eir la sdarlossada dal 2017 ha fat bain illa retrospectiva, per pudair esser là ingio cha nus eschan hoz.» Ed a la fin dals quints ha la populaziun in Val Müstair fat al Parc da natüra il plü grond regal il principi dal 2019, cun dir ün schlass SCHI per ulteriurs desch ons da contrat. Culs pleds da David Spinnler: «La Val Müstair voul il parc, ella viva quai e vezza eir il nüz.» – Quai tuna insè sco il slogan prominent da l’organisaziun: «Jau sun Biosfera». Però quel slogan nun es be resultat e conclusiun, mabain eir impegn e program da lavur, perquai chi’d es amo adüna da far lavur da persvasiun. O sco cha Judith Fasser ha dit invers la FMR: «Dasper tuot il program da lavur, po il parc pachific esser amo plü inragischà pro la populaziun. Nus vain bain fat buns pass, l’acceptanza es creschüda, ma listess as poja amo lavurar vi da l’identificaziun culla Biosfera.» Chaschöl, charn e pan La difficultà pro tals parcs da natüra es adüna eir da muossar cha quel ha eir ün effet concret e nun es be ün bel proget per glieud plü sabia. David Spinnler: «Parcs da natüra sun instrumaints dal svilup regiunal e perquai adüna darcheu confruntats cul imbüttamaint da nun esser concrets. Ma hoz a quista festa mangiain nus charn da la Val Müstair, nus consümain pan elavurà in val, chaschöl e mailinterra, nus pudain baiver biera prodotta cun gran da la val! Bler plü concret nu vaja plü. Cler, quels prodots creschan eir sainza la Biosfera, ma quell’organisaziun po animar da cumprar tals prodots e güdar a prodüer quels.» E co staja vairamaing culla cuntinuità illa direcziun dal parc? David Spinnler ria: «Eu fetsch schon quint da restar! Nus vain üna buna squadra. I funcziuna bain.» «Uossa pudaina lavurar inavant» E forsa po dimena valair eir per il giubileum dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair il medem sco pella Bacharia Val Müstair. Perche cha sülla dumonda da la FMR co chi saja uossa quist mumaint d’inaguraziun, disch Rico Lamprecht, il president da l’Agricultura Val Müstair: «Ün fich bel mumaint. Eir scha la via es statta lunga e düra. Ma tuots han lavurà landervia – ed uossa pudaina lavurar inavant.» Chaschöl, charn e gran La fabrica da la Bacharia Val Müstair es stat ün da divers progets da «PRE» in Val Mü­stair. Il «PRE» (Projekte zur regionalen Entwicklung) es il cuntschaint program sün livel federal per promouver progets da svilup regiunal. Quel instrumaint ha pussibiltà i’l decuors dals ultims ons plüs progets in Val Müstair – tanter oter üna nouva chascharia nouva (chi’s rechatta be dasper la bacharia), la Bacharia Val Müstair ed uossa s’esa vi da procurar raps e concretisar l’idea per ün lö per ramassar la granezza da la regiun. Portats e coordinats vegnan tuot quels progets in Val Müstair da l’organisaziun «Agricultura Val Müstair» chi vain presidiada da ­Rico Lamprecht. Il volüm d’investiziuns per tuot ils progets importan 4,85 milliuns francs. Bod la mità da l’import vain portà da la Confederaziun. (fmr) La Val Müstair fa festa dubla In dumengia ha il Parc da natüra Biosfera Val Müstair festagià seis anniversari da 10 ons. In quel connex ha la «Biosfera» güsta eir dat l’occasiun per inaugurar la nouva Bacharia Val Müstair. Ils duos progets han bleras parallelas: Els sun gnüts elavurats da cumünanza, cun blers partenaris e cun sustegn tanter oter da Confederaziun e chantun. Il Parc da natüra po guardar inavo cun satisfacziun süls prüms desch ons d’existenza, eir schi'd ha dat fasas turbulentas – sco chi’d es gnü dit a Müstair. Id ha dat «fasas da chaprizi» e perfin «sdarlossadas». Intant s’han balchadas las uondas, quai chi nu voul però dir chi nu detta plü bler da far. (fmr/dat) Il mainagestiun Lorenz Tschenett ha muossà in dumengia la Bacharia Val Müstair chi’d es in funcziun daspö quista prümavaira. Il mainagestiun Lorenz Tschenett ha muossà in dumengia la Bacharia Val Müstair chi’d es in funcziun daspö quista prümavaira. Han fat onur a las festivitats a Müstair, davant la Bacharia Val Müstair ed i’l rom dal «selfie-point» da la Biosfera (da schn): Hans Romang da l’Uffizi federal per l’ambiaint; Rico Lamprecht, president Agricultura Val Müstair; David Spinnler, mainagestiun Parc da natüra Biosfera Val Müstair; Judith Fasser, presidenta Parc da natüra; Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala Val Müstair; Jon Domenic Parolini, cusglier guvernativ. Foto David Truttmann Han fat onur a las festivitats a Müstair, davant la Bacharia Val Müstair ed i’l rom dal «selfie-point» da la Biosfera (da schn): Hans Romang da l’Uffizi federal per l’ambiaint; Rico Lamprecht, president Agricultura Val Müstair; David Spinnler, mainagestiun Parc da natüra Biosfera Val Müstair; Judith Fasser, presidenta Parc da natüra; Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala Val Müstair; Jon Domenic Parolini, cusglier guvernativ. Foto David Truttmann Han fat onur a las festivitats a Müstair, davant la Bacharia Val Müstair ed i’l rom dal «selfie-point» da la Biosfera (da schn): Hans Romang da l’Uffizi federal per l’ambiaint; Rico Lamprecht, president Agricultura Val Müstair; David Spinnler, mainagestiun Parc da natüra Biosfera Val Müstair; Judith Fasser, presidenta Parc da natüra; Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala Val Müstair; Jon Domenic Parolini, cusglier guvernativ. Foto David Truttmann La presidenta dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair - Judith Fasser. IL cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha dat ils auguris uffizials per Bacharia e Biosfera in nom da la Regenza. Rico Lamprecht (schnestra), president da l'Agricultura Val Müstair e David Spinnler, mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair Rico Lamprecht (schnestra), president da l'Agricultura Val Müstair e David Spinnler, mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

Il Cumün da Zernez ha renovà quists ultims duos ons sia chasa da scoula per raduond 10 milliuns francs. In dumengia passada sun gnüdas inauguradas las nouvas localitats. Il stabilimaint da la scoula da Zernez d’eira gnü fabrichà i’ls ons 1970. Uossa es quel gnü isolà e sanà energeticamaing. Implü es gnüda modernisada l’intera tecnica interna. La chasa svess es gnüda sgürada cunter terratrembels e tuot ils locals sun uossa eir accessibels per persunas cun impedimaints. Las differentas partiziuns da scoula da Zernez pon uossa eir profitar d’üna nouva cuschina ed impustüt d’ün nouv local da zambriar cun maschinas modernas. Üna nouva aula pella cultura Dasper la scoula existenta es gnü fabrichà ün annex da lain. Quel cuntegna ün’aula moderna per far concerts, arrandschamaints, sezzüdas ed oter plü. Dürant ils ultims duos ons sun gnüts investits raduond 10 milliuns francs per realisar ed adattar l’edifizi a tuot ils bsögns d’üna scoula d’hozindi. La chasa da scoula a Zernez d’eira gnüda fabrichada avant raduond 50 ons. In quella instruischan hoz 26 magistras e magisters a vers 170 scolaras e scolars da Zernez, Susch, Lavin e Brail. (rtr/fmr) La stanza da zambriar culs indrizs moderns. La nouva cuschina da la scoula. La nouva cuschina da la scoula. Üna stanza da scoula. Il piertan da la scoula. La scoula da Zernez, fabrichada i'ls ons 70, as preschainta in nouv büschmaint. La nouva aula i’l stabilimaint annex a Zernez. Il nouv annex da lain cun l'aula e duos stanzas.

Cunter la decisiun da la suprastanza dal Cumün da Val Müstair da vender sia immobiglia, la Chasa Polivalenta a Valchava, han 170 abitantas ed abitants lantschà ün referendum. Els lessan evitar cha’ls abitants da la chasa tilla stopchan bandunar. «Causa la situaziun finanziala plü difficila sto il Cumün da Val Müstair vender üna part da sias immobiglias cumünalas», ha declerà d’incuort la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti a la FMR. Daspö il principi da quist on piglia üna cumischiun suot ögl las abitaziuns e chasas in Val Müstair chi sun proprietà dal cumün. Üna da quellas immobiglias es la Chasa Polivalenta a Valchava. «Cul dret da precumpra» In mai ha il cumün orientà a las abitantas Agatha Bass-Bott e Sonja Gross ed a Damian Lechthaler ch’el tschercha da vender las abitaziuns singulas o la chasa intera. «A las fittadinas e’l fittadin vaina dat il dret da precumpra», ha infuormà la presidenta cumünala, «ad els chi sun indigens vendessna las abitaziuns per ün predsch fich favuraivel.» Schi nu fessan adöver da quista sporta füss tenor Gabriela Binkert «la megldra alternativa sch’inchün cumpress tuot la chasa e dess inavant a fit las singulas abitaziuns». Cunter quista decisiun da la suprastanza cumünala es gnü lantschà in lügl ün referendum suottascrit da 170 abitantas ed abitants: «Cun quist referendum pretendan convaschinas e convaschins da nos cumün cha quel reponderescha quista decisiun e tilla suottametta a la radunanza cumünala.» Ün chi s’ingascha per tgnair la Chasa Polivalenta in proprietà cumünala es Gervas Rodigari. «Evitar ch’indigens stopchan bandunar la Val» «In quella chasa abitan duos guaivdas attempadas, 70 plus», disch l’ultim president cumünal da Valchava, «tuottas duos vaivan svessa üna chasa ed han surdat quellas als giuvens.» Ch’ellas nu varan la pussibiltà da cumprar las abitaziuns, suppuona Gervas Rodigari. «E quant ‘liquid’ cha Damian Lechthaler es per pudair cumprar l’abitaziun nu saja.» Cha’l privel saja grond ch’el e sia partenaria bandunan Valchava, forsa eir la regiun, constata’l, «meis motiv per m’ingaschar in chosa es ch’eu sun da l’avis cha’l cumün stess verer da tegner las abitaziuns cumünalas per tillas dar a fit ad indigens.» L’anteriur capo da Valchava es da l’avis cha’l cumün pudess il prüm vender oters da seis abitaculs e na güst sia Chasa Polivalenta abitada dad indigens. Ün oter abitant chi’s fa pissers per quista chasa a Valchava es Flurin Bott. «Spranza reponderescha il cumün sia intenziun» Sco ch’el disch nun es la sporta dal cumün da vender las abitaziuns per predschs fich favuraivels mai gnüda discussa culs abitants. «E che significha, fich favuraivel?», as dumonda Flurin Bott chi’d es il frar d’üna da las abitantas, «schi va tenor la valur da trafic da la chasa nu’s pudaran ils abitants indigens as prestar da cumprar las abitaziuns.» In quai chi reguarda l’età es la Chasa Polivalenta la plü nouva chasa cha’l cumün posseda: «Ella es gnüda fabrichada i’ls ons 1994/95, il bsögn da tilla renovar nun es uschea amo grond», constata’l, perquai as dumonda’l perche cha’l cumün nu venda il prüm oters da seis abitaculs. «E sch’inchün cumpress, sco cha nossa presidenta ha dit, güsta tuot la Chasa Polivalenta nu füssa amo lönch na sgür cha’l nouv proprietari dess inavant a fit la chasa», agiundscha Flurin Bott, «forsa dovress el i’l plü mal cas la chasa eir sco seguonda abitaziun, quel privel exista.» Perquai speran el e Gervas Rodigari cha’l cumün reponderescha la vendita da la Chasa Polivalenta a Valchava. Flurin Bott e Gervas Rodigari as chattan prosmamaing cun Gabriella Binkert per discuter l’avegnir da quista chasa e tscherchar üna soluziun. La Chasa Polivalenta a Valchava chi tocca al Cumün da Val Müstair es gnüda fabrichada i’ls ons 1994/95. Avegnir da la Chasa Polivalenta a Valchava La suprastanza dal Cumün da Val Müstair ha l’intenziun da vender tanter oter eir l’immobiglia cumünala Chasa Polivalenta a Valchava. Cunter quell’intenziun haja dat ün referendum. 170 abitantas ed abitants da la Val Müstair han suottascrit quist referendum. I vain pretais cha la suprastanza cumünala reponderescha la vendita da quista chasa a Valchava chi’d es abitada dad indigens. A quels ha dat il cumün il dret da precumpra. I’l referendum vegna pretais cha la vendita gnia suottamissa a la radunanza cumünala. Quai sto il cumün eir far. Implü as chatta la presidenta Gabriella Binkert Becchetti prosmamaing cun duos dals abitants chi mettan in dumonda quista vendita. (fmr/fa)

Il prüm nu d’eira gnanca pussibel, uossa be cul tschertificat: Causa il Covid-19 sun dvantadas las premissas per visitar arrandschamaints culturals plü severas. «L’on 2021 es amo adüna marcà da restrincziuns pervi da l’epidemia dal Covid-19», constata Isabelle Chassot, la directura da l’Uffizi federal da cultura illa «Survista statistica da la cultura in Svizra» güst cumparüda, «perquai muossa quista survista pür üna part da la consequenzas dal coronavirus pel sectur cultural in Svizra. Las otras nu sun hoz amo previsiblas.» Che consequenzas ha quai gnü per pitschnas instituziuns culturalas in Engiadina Bassa e Val Müstair? La FMR ha discurrü culs rapreschantants da trais d’ellas. «Forsa eir collavurar cun collegas» Fin cha la pandemia dal corona es proruotta d’eiran ils concerts illa baselgia da Sent adüna fich bain frequentats. «Davo il seguond corona-shutdown esa be plü la mità dal public chi vain a noss concerts», constata Regula Ursprung chi organisescha quels, «üna part dals audituors regulars nu vain plü: Quai sun impustüt persunas attempadas chi varan temma da gnir.» Chi saja però da dir cha l’interess per musica classica e per jazz as diminuischa daspö ons adüna daplü, cuntinuesch’la, «quai es uschea eir illas citads, na be pro no.» Perquai es ella landervia a verer che chi’s pudess optimar per attrar darcheu ün plü grond public. Üna pussibiltà füss tenor ella la collavuraziun cun oters organisatuors da cultura, p.ex. cul center cultural Baselgia San Niclà: «No pudessan far recloma vicendaivla ed organisar eir ün servezzan da transport da Sent a San Niclà, o eir per concerts a Ftan ed Ardez.» «Il prüm as vaiva dubis» Jachen Erni chi presidiescha la società e fundaziun Baselgia San Niclà admetta ch’el vaiva il prüm dubis «chi gess ad organisar arrandschamaints culturals cullas prescripziuns dal corona. Mo id es i stupend.» El e seis collegas han limità il numer maximal sün 80 persunas. «Üna jada vaina gnü occupà plainamaing, uschigliö d’eira sco oters ons, na chi füss stat bler damain.» In quai chi reguarda la controlla dal tschertificat Covid saja uschea cha la glieud accepta quai bain, «i sun be singuls cas da quels chi dischan chi nu gnian, schi’s stopcha muossar quel.» Ad el para cha l’interess pels arrandschamaints a San Niclà saja gnü amo plü grond: «Davo ün on chi’d es stat posa s’haja l’impreschiun cha la glieud haja uossa il desideri da gnir ad occurrenzas culturalas», manzuna Jachen Erni, «quai discuorra eir pella cultura.» «Ils 3 G’s han diminui il public amo ün pa» I’l Chastè da cultura a Fuldera spordscha la società presidiada dad Aldo Rodigari regularmaing arrandschamaints culturals. «Insè vaivna planisà l’on passà e quista prümavaira differentas occurrenzas cha no vain stuvü desdir pervi da corona», infuorma il president, «las artistas ed artists han gnü grond’incletta per quai. E subit cur chi’d es stat pussibel vaina darcheu cumanzà da prümavaira a spordscher arrandschamaints.» Las frequenzas s’han diminuidas a Fuldera. «Quel svilup s’ha rinforzà amo cur chi’d es gnü prescrit il sistem dals 3 G’s, cun tschertificat», ha’l cuntinuà, «il public es gnü amo üna jada plü pitschen. In venderdi passà p.ex. vaina gnü be üna dunzaina spectaturas ed spectatuors.» El ha gnü l’impreschiun cha’ls artists svessa nu d’eiran gnanca uschè dischillus da quai: «Els sun in prüma lingia cuntaints chi pon insomma darcheu preschantar lur programs.» Pellas finanzas dal Chastè cultural sun quistas pitschnas frequenzas ün dischavantag: «Pel mumaint vaja schon, l’on passà ed eir ingon vaina dumandà e survgni sustegn finanzial da diversas varts», disch el, «ma a lunga vista nu’ns pudaina natüralmaing prestar da pajar daplü gascha co inchaschar entradas.» La «Survista statistica da la cultura in Svizra» as chatta il internet sün www.bak.admin.ch/bak/de/home/themen/kulturstatistiken.html. Ils arrandschamaints culturals a Fuldera vegnan sports i’l «chastè da cultura». Per part sco plü bod Las organisaziuns culturalas han eir ingon badà las consequenzas da las restricziuns pervi dal coronavirus. Quai vala eir pella Società d’ütil public chi pussibiltescha a Sent dad invidar regularmaing a concerts in baselgia. Regula Ursprung organisescha quels concerts. Concerts ed oter vegnan sports eir i’l center cultural Baselgia San Niclà. Il president da quista società es Jachen Erni. In Val Müstair vegnan realisats arrandschamaints culturals i’l «chastè da cultura» a Fuldera. Il president es Aldo Rodigari. Intant ch’el e Regula Ursprung constatan chi hajan damain public, ha Jachen Erni pudü registrar a San Niclà frequenzas congualablas culs ons avant corona. Tuots trais as sfadian dad optimar l’organisaziun dals arrandschamaints culturals. (fmr/fa)

Ils 15 e 16 d’october ha lö per la seguonda jada ün festival da litteratura rumantscha a Nairs, cul nom «LitteraturA Nairs». Intant cha la prüm’ediziun as vaiva focusada dal 2018 sün litteratura da e sur da duonnas, vegna quista jada animalic. Il titel es «Bestial». La FMR ha discurrü cullas duos organisaturas Bettina Vital e Flurina Badel davart la litteratura rumantscha animalica e davart kikers. La prüm’ediziun dal «LitteraturA Nairs» ha gnü lö in temps pre-coronals. Il tema «Machöas» – las duonnas illa litteratura rumantscha – vaiva attrat in media per tuot ils puncts da program üna sesantina da persunas. La seguonda ediziun ha lö ils 15 e 16 d’october oramai cun ün «retard» da passa ün on. FMR: Il program da quist on ha pudü madürar vaira lönch. Flurina Badel: Schi e na – il program ed il tema principal sun plü o main sco previs fingià l’on passà, in marz dal 2020. Il festival d’eira programmà per quella data. Lura vaina spostà tuot causa corona sün marz 2021. Ed uossa sün october 2021. Bettina Vital: Causa quella situaziun eschna oramai stattas sforzadas da laschar madürar ün o l’oter punct dal program. Ma il program sco tal quel sta insè daspö passa ün on. Flurina Badel: Il tema «bestial» es creschü our da noss’observaziun chi cumparan bleras bes-chas illa litteratura rumantscha impustüt illa poesia, p.ex. pro Dumenic Andry, Leta Semadeni o pro Tina Planta-Vital. Quai dà in ögl ed ans ha interessà. Perche es quai uschè? Es quai ün nouv fenomen? Perquai cha las bes-chas nu sun insè plü uschè preschaintas in nos minchadi, cun excepziun chi decoreschan nos pigiamas. Bettina Vital: Cun ponderar la tematica da quist’ediziun eschna gnüdas fich svelt süllas bes-chas. I dà simplamaing fich bler material illa litteratura rumantscha in quel connex. Co esa insomma gnü a quista collavura­ziun da vus duos? Flurina Badel: Eu n’ha passantà dal 2016/17 ün segiuorn sco artista a Nairs. Ed in quel connex n’haja bada – quai chi’d daspö ons üna difficultà da quist center cultural – chi manca la colliaziun cul lö, culla cultura da la regiun. Dürant l’on da giubileum dal Center cultural dal 2018 vaiva quel miss seis focus sülla duonna e l’art. Cun quai ch’eu sun activa sül chomp litterar es nada l’idea dad organisar üna jada üna prelecziun o ün arrandschamaint cun litteratura rumantscha davart quella tematica da giubileum. In discussiun cun Bettina vaina lura gnü l’idea da schlargiar l’arrandschamaint güsta sün ün festival. Bettina Vital: E nossa collavuraziun es enorm bella, nus ans cumplettain bain e vain ün simil möd da lavurar. Il Center cultural a Nairs es portader da l’inter festival – els van per raps e procuran pellas localitats. Be trais eivnas davo il festival litterar a Nairs han lö a Domat ils tradiziunals Dis da litteratura. Duos festivals dedichats a la litteratura rumantsch infra pacs dis. Bettina Vital: Sco manzunà avant – i d’eira l’intenziun dad organisar il festival fingià in marz 2021. Ma corona ha oramai manà a quista coincidenza. Nus laivan e stuvaivan organisar amo quist on il festival, causa ils raps chi stan uossa a disposiziun. Tuot es stat pussivel pür uossa. Flurina Badel: Eu nu craj neir chi saja uschè mal. Nus eschan in contact cul comité d’organisaziun dals Dis da litteratura, tschertas persunas da Domat sun eir invoutas pro nus. Eu craj perquai chi saja plütost üna cumplettaziun. Nos festival ha tuot ün oter program, es plü pitschen, ha forsa eir ün focus ladin ed otras aspettativas. Nus provain eir da metter l’accent sülla reflexiun litterara e main sülla preschantaziun da nouvas publicaziuns. Ma i dà parallelas tanter Nairs e Domat. Sco manzunà, i dà singula glieud chi’d es invouta in tuots duos inscunters litterars, tuots duos arrandschamaints han ün focus tematic, simils sponsurs etc. Douvra propi duos festivals da litteratura in Rumantschia? Flurina Badel: Ma cler, daplü chi dà e meglder chi’d es. Tuot quai chi po dar visibilità al rumantsch e dar nouv elan a la lingua es bun. Tuot quai chi maina preschentscha, gust ed amur pella lingua rumantscha fa bain. I douvra perfin uschè bler sco pussivel! Bettina Vital: La scena litterara cumporta quai. Eu nu craj chi saja ün problem per ün o per tschel arrandschamaint. Nus pudain forsa ragiundscher eir a da quellas e quels chi nu van oura Domat. Ed a la fin dals quints vala: Chi chi vain, vain. Flurina Badel: Tuot quai chi po far sbrinzlas e ragiundscher nouva glieud es importan­tischem pel rumantsch. Sün che s’allegran las duos organisaturas da l’ediziun da quist on dal «LitteraturA Nairs»? Bettina Vital: Eu m’allegr dal tandem chi fuorma il punct da partenza pel festival, il duo da Flurin Caviezel e Leo Tuor. Impustüt perquai cha nus nu savaivan, schi vegn a funcziunar o brich. Uossa vegnan tuots duos. Flurina Badel: Eu m’allegr sülla pointa finala da Claudio Spescha. El farà ün protocol satiric final dal festival. Eu sun sgür ch’el farà quai cun üna bun’energia ed in möd comic. E lura m’al­legra natüralmaing eir da tuot quai tanteraint, tanter inizi e fin, ils inscunters e discuors. Flurina Badel: In tuots reguards es quella «bestialischma»! E scha la litteratura rumantsch stuvess gnir circumscritta cun üna bes-cha – chenüna füss quai? Bettina Vital: (ria) Eu dschess forsa cha la litteratura rumantscha pudess esser ün kiker – sco quel sül placat da nos festival. Il kiker es üna bes-cha suberbgia, consciainta da quai ch’ella sa. Ma forsa es ella eir ün pa suletta in stalla da las giallinas, üna bes-cha chi sto tgnair chüra da sias pullas. Flurina Badel: Schi, quai es bun. Per mai es la litteratura rumantscha forsa eir ün giat, ün pa dapersai minchatant, ün giat chi’s lascha charezzar – ma na massa lönch! Eir cun sias rumurs, culs vocals da seis miaular, tira el adimmaint la lingua rumantscha. Il giat ­muossa eir üna sort eleganza dal bain pauril o sta eir per la prüvadentscha. Hai, forsa es la litteratura rumantscha ün pa ün giat. Il focus sülla bes-cha L’arrandschamaint «LitteraturA Nairs» es ün festival da litteratura interrumantsch. Da la partida sun referentas ed auturs da plüs idioms. L’ediziun da quist on metta il focus sülla bes-cha in ouvras rumantschas e tematisescha la relaziun tanter uman e bes-cha illa litteratura. Da la partida saran als 15 e 16 d’october il Center cultural Nairs tanter oter Anna Mathis Nesa, Sidonia Pazeller, Plinio Meyer, Carin Caduff, Claudio Spescha, Leo Tuor, Flurin Caviezel e blers oters plü. Las organisaturas dal festival sun Bettina Vital e Flurina Badel. Bettina Vital dad Ardez/Uetikon am See es romanista libra e redactura dal Chalender Ladin. Flurina Badel da Guarda es artista, autura e redactura dals «Impuls» dad RTR. (fmr/dat) Daplü infuormaziuns suot www.nairs.ch/bestial. Engiadina Da la duonna a las bes-cha In desch dis ha lö a Nairs in Engiadina Bassa la seguond’edi­ziun dal festival interrumantsch «LitteraturA Nairs». La prüm’ediziun avant trais ons vaiva reflettà e discus la rolla da la duonna illa litteratura rumantscha. L’ediziun d’ingon dal fe­stival s’occupa da la bes-cha e stà perquai suot il titel «Bestial». Responsablas pel program sun eir quist on l’artista Flurina Badel e la romanista Bettina Vital. In ün discuors culla FMR tradischan las duos organisaturas perche chi sun gnüdas sülla bes-cha ed ellas decleran perche chi’d ha dat la coincidenza da termins culs Dis da litteratura a Domat. Quel festival litterar tradiziunal da la Rumantschia ha nempe lö be trais eivnas davo l’arrandschamaint a Nairs. (fmr/dat) Flurina Badel (schn.) e Bettina Vital han preparà il program per la seguond’ediziun dal festival «LitteraturA Nairs» – ün program animalic.

Da l’on 2019 es gnü lantschà il proget «Ulteriur svilup dal PNS, dal Parc natüral Biosfera Val Müstair e da l’Unesco reservat biosferic Engiadina Val Müstair». Da prümavaira 2022 s’occuparan las suprastanzas dals trais cumüns invouts lasupra. Co as poja cuntinuar a sviluppar il Parc natüral Biosfera Val Müstair, il reservat biosferic Engiadina Val Müstair cul label da l’Unesco e’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) per pudair trar a nüz optimalmaing lur potenzials pella regiun? «Cun quist böt ha la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) lantschà dal 2019 ün proget», declera Philipp Gunzinger. El presidiescha il Forum EBVM e maina il comitè directiv da quist proget. «Ragiundscher il böt as voula eir cun ingrondir il perimeter sün tuot il territori da Scuol e da Valsot.» Actualmaing amo illa fasa d’examinaziun Sco prüm ha il comitè directiv laschà far ün stüdi da fattibiltà dal proget regiunal. «Davo quel stüdi vaina examinà a fuond ils detagls da quist model, uossa laina entrar in discussiun cun tuot ils partenaris relevants per nos proget», infuorma Philipp Gunzinger. Quai sun, sco ch’el disch, partenaris da chatscha e pes-cha, d’agricultura, d’economia e mansteranza e dal turissem. «No ramassain ils inputs da quellas organisaziuns e cumpilain ün rapport chi cuntgnarà sper ils resultats da las discussiuns culs partenaris eir las nossas analisas detagliadas.» Quist rapport servirà als trais cumüns Scuol, Valsot e Cumün da Val Müstair ed a la Cumischiun federala dal Parc Naziunal sco basa per decider: «I decidaran schi vöglian proseguir cul proget o na.» Porta averta eir per ulteriurs cumüns Quista decisiun traran las suprastanzas cumünalas da prümavaira 2022. «Sch’ellas dischan, schi, no vezzain qua ün potenzial, uossa lessna sortir da la fasa d’examinaziun ed entrar illa fasa da planisaziun concreta co realisar il proget», explichescha il president dal Forum EBVM. Scha quai es il cas esa previs, «l’ultim pled in chapitel ha il suveran», chi detta las votumaziuns a l’urna a la fin da l’on 2023. Ils cumüns Samignun, Zernez, S-chanf, Zuoz, Madulain e La Punt Chamues-ch han il status d’observatuors», conclüda Philipp Gunzinger, «els vegnan regularmaing infuormats davat il stadi dal proget. Per quels cumüns esa pussibel da's partecipar eir plü tard al proget, quella porta es averta.» Ils trais partenaris Dal proget regiunal in chosa fan part trais partenaris: Il Parc Naziunal Svizzer (PNS) es gnü fundà da l’on 1914 e cumpiglia parts dals territoris cumünals da S-chanf, Zernez, Scuol e la Val Müstair. Il Parc natüral Biosfera Val Müstair es gnü fundà dal 2011. L’UNESCO reservat biosferic Engiadina Val Müstair ha survgni il label da l’Unesco da l’on 2017. Quel territori cumpiglia la zona centrala dal PNS, il parc natüral Biosfera Val Müstair e parts dal cumün da Scuol. Tant il parc natüral sco eir ils territoris dal cumün da Scuol sun zona da chüra e svilup: Ün svilup es qua permiss, el sto però esser perdürabel. Quist selfie-point pussibiltescha da’s fotografar d’immez il Parc natüral Biosfera Val Müstair. Per intant Scuol e Valsot La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair examinescha las pussibiltats da trar a nüz meglder ils potenzials i’l Parc Naziunal Svizzer, i’l Parc natüral Biosfera Val Müstair ed i’l Unesco reservat biosferic Engiadina Val Müstair. «Quist utuon discurrina cullas organisaziuns partenarias, sco p.ex. turissem, economia, agricultura e societats da chatschaders e pes-chaders», declera Philipp Gunzinger chi maina il comitè directiv da quist proget regiunal, «no ramassain ils inputs da quellas organisaziuns per far lura ün rapport.» Il proget prevezza dad ingrondir il perimeter dal reservat biosferic sün tuot il territori da Scuol e da Valsot. «Pels cumüns da Samignun, Zernez e da la Plaiv es la porta averta da’s partecipar plü tard eir els.» (fmr/fa)

«Creai nouv spazi da viver per plantas e bes-chas indigenas»: L'acziun Missiun B ha il böt da s-chaffir daplüssas surfatschas biodiversas. Insembel culla scoula da Scuol es eir il Parc Naziunal Svizzer gnü activ. L'appel da la Missiun B, da crear daplüssas surfatschas da biodiversità ha ragiunt eir als respunsabels dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). In quel parc as sviluppa la natüra tenor sias reglas e sainza cha l’uman tilla influenzescha activmaing. «Uschè eschna its in tschercha dad ün ulteriur lö ingio chi's pudess promouver la biodiversità », ha declerà Anna Mathis dal PNS, respunsabla pels programs cullas scoulas indigenas, in gövgia a Scuol. In collavuraziun culla scoula cumünala «In plüs cumüns dal PNS s'haja fingià realisà üerts da scoula», ha ella infuormà. Chi s'haja fat quai in collavuraziun culla UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair e la Pro Terra Engiadina. «Diversas persunas d’instrucziun da la scoula da Scuol s’han interessadas per crear ün üert da biodiversità, i’l qual i nu dependa da la racolta, d’impersè dad avair bleras sorts da bes-chas e plantas e blers differents spazis da viver.» Il cumün da Scuol ha miss a disposiziun ün bel toc terrain davo la chasa da scoula. Quel consistiva tenor la perita fingià da blers spazis da viver: «La Clozza cun sia riva, las scarpadas süttas daspera, ün prà maigher cun bler timian, trunchs vegls chi schmarschischan, ün bel mür sech e bleras erbas, spezchas, bos-cha e frus-chaglia.» Visita in stanza da scoula Per cha las scolaras ed ils scolars sapchan insomma che böt chi's vaiva cun l'üert da biodiversità ha mincha classa survgni üna cuorta introducziun i’l tema biodiversità. «Insembel s'haja provà da chattar oura perche chi’d es important dad avair üna gronda varietà da sorts e da spazis da viver.» Il sguard inavo ha fat star stut: I’ls ultims 10 ons sun morts oura 30% da tuot las sorts d’insects da la Svizra, «e quai perquai cha dürant ils ultims tschient ons sun svanits 80% da tuot ils spazis da viver in Svizra», ha dit Anna Mathis. Dafatta eir hotels pels insects Sco ch'ella ha constatà han quists fats motivà a tuots da tour per mans e dvantar svess activs: «Uschè es l’üert gnü inrichi cun fluors e spezchas, mantuns da crappa e romma, implü sun gnüts implantats salschs e suot il tschirescher s'haja fabrichà ün s-chandler cun aint hotels d’insects.» Las observaziuns fattas dürant tuotta stà sun stattas tenor Anna Mathis la cumprouva cha las acziuns hajan gnü success: «Ils prüms aviöls han retrat cuort davo avair installà il s-chandler lur stanzas d’hotel, ils salschs han fat ragisch e creschan ed ils üerts han fluri dal cumanzamaint fin uossa. Quista pitschna oasa spordscha ün bel dachasa e pavel per da tuotta sorts insects, per utschels e bes-chas pitschnas.» Ils uffants han la pussibiltà dad observar adüna darcheu che chi’s müda i’l üert davo chasa da scoula. L’interessant es il svilup da la flora e fauna e quai dürant ons. L'ultim‘acziun da quist on Als 7 october 2021 es gnüda realisada l’ultima acziun da quist on i'l «üert da biodiversità Scuol». Quel di ha la prüma classa secundara implantà insembel cul servezzan forestal da Scuol 11 bös-chs e frus-chers chi sun rars i’ls contuorns da Scuol. «Uschè per exaimpel il cornel, il atschisper, il lantern cumün, il franguler o il liguster», ha declerà Anna Mathis dal PNS, «l'üert crescha però inavant eir i’ls prossems ons e no eschan be buonder co ch’el as sviluppa in avegnir.» Il silvicultur Gisep Rainolter ha güdà a las scolaras e scolars da la prüma secundara ad implantar la bos-cha. Anna Mathis dal PNS ha eir dat üna man als uffants dal s-chalin ot Implantà esa gnü eir illa riva da la Clozza. Biodiversità grazcha scoula Scuol «Güdai a crear nouv spazi da viver per fluors indigenas, per aviöls, utschels e lütschernas – mincha metter quadrat quinta.» Quai es il böt da l’uschenomnada Missiun B. Las scolaras e scolars da Scuol han contribui lur part per ragiundscher quista mira. Insembel culla magistraglia han gronds e pitschens implantà e cultivà i’ls contuorns da la chasa da scoula cumünala plüssas parts chi fuorman insembel il «üert da biodiversità Scuol». In gövgia hana preschantà insembel cun Anna Mathis dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) il resultat da lur lavur. Ella es pro’l PNS respunsabla pels programs cullas scoulas indigenas. Sco ultim’acziun da quist on ha la prüma classa secundara implantà 11 bös-chs e frus-chers rars.

Il Quartet Stradivari riva darcheu in Engiadina Bassa. Lur concerts preschaintan els in lös particulars ed istorics, tanter oter eir i’l Chastè da Tarasp. Daspö lur debüt da l’on 2007 tocca il Quartet Stradivari pro’ls cuntschaints ensembles da musica a corda da la Svizra. Cun lur turneas visitan la musicanta e’ls musicants tuot il muond. Uschè han els concertà tanter oter illa Wigmore Hall a Londra, i’l Metropolitan Museum a New York, illa Filarmonia da Berlin o illa Kioi Hall Tokyo. Il quartet vain eir adüna invidà a renomnats festivals sco il Lucerne Festival o a quel da Rheingau. L’intent da lur agen festival es da preschantar lur musica culs instrumaints da corda adüna in lös particulars, saja quai stabilimaints istorics, baselgias o eir in chastels. Musica ed inscunters Intant tocca la festa da Stradivari a Scuol pro’l program da turneas e festivals dal Quartet Stradivari. Sper il giodimaint musical spordschan els davo mincha concert ün aperitiv ingio chi’s survain la pussibiltà da gnir in contact culs musicists. Plünavant as poja partecipar a la tschaina d’artists ed as dedichar e filosofar insembel culs artists davart la cuschina indigena. Il Quartet Stradivari cumainza in lündeschdi, ils 11 october sia seria da concerts a Scuol e cuntuorns i’l Chastè da Tarasp cun ün viadi tras l’istorgia da Schubert. Mardi saira preschaintan Maja Weber e Clemens Weigel illa baselgia da Lavin ouvras per duos violoncellos. Insembel cun Sebastian Bohren, violina, e Benjamin Engeli, clavazin, suna Maja Weber in marcurdi saira illa baselgia da Sent ouvras da Haydn e Brahms. L’ultim concert da la seria es in gövgia, ils 14 d’october, e quel maina als amaturs da la musica classica illa baselgia da Scuol. Da dudir sun quella saira trios da clarinetta da Beethoven e da Brahms. Il clarinettist Fabio di Càsola vain accumpagnà da Benjamin Engeli al clavazin e da Maja Weber al violoncello. Reservaziuns e program sün www.stradivarifest.com o lura pro’l büro d’infuormaziun dal Turissem Engiadina Scuol Zernez a Scuol. Eir ingon suna il Quartet Stradivari i’l Chastè Tarasp.

In lügl 2022 ha lö a Zuoz il seguond Festival da la chanzun rumantscha. A chaschun da la radunanza generala da l’uniun «La chanzun rumantscha» sun gnüdas surdattas las cumposiziuns tschernüdas. Da l’on 2016 han Giusep Giuanin Decurtins, Clau Scherrer e Flavia Walder fundà l’uniun «La chanzun rumantscha». Actualmaing ha quella 144 commembras e commembers. Mincha trais ons prevezza l’uniun d’organisar adüna inclur oter festivals da la chanzun rumantscha. Il prüm es stat dal 2019 a Trun, il prossem sarà dals prüms fin als 3 da lügl 2022 a Zuoz. Dal comitè d’organisaziun da quist festival fan part il president Curdin Lansel e’ls commembers Arno Felix, finanzas e Jachen Prevost, comunicaziun. In venderdi ha salvà l’uniun presidiada da Clau Scherrer a Zuoz sia seguonda radunanza generala. Texts da poetessas e poets da tuot la Rumantschia Ün elemaint important dal Festival da la chanzun rumantscha es la concurrenza da cumposiziuns: Tuot las persunas chi cumpuonan d’eiran invidadas dad inoltrar lur cumposiziuns pella festa a Zuoz. Giusep Giuanin Decurtins, il coordinatur da la concurrenza, ha orientà davart la partecipaziun da cumponistas e cumponists na be rumantschs: «Pel prüm festival a Trun d’eiran gnüdas inoltradas 35 chanzuns, quista jada esa perfin 52 cumposiziuns.» 13 chanzuns sun per cors d’uffants, 23 chanzuns per cor masdà, 13 per cor viril e 3 per cor da duonnas. Quellas nu sun amo in concurrenza. Pellas chanzuns han ils cumponists tschernü texts da differentas auturas ed autuors rumantschs. «La giuria consista da trais persunas independentas chi sun svessa musicists, dirigents e cumponists. Da las trais categorias ha’la tschernü e rangà quatter chanzuns», ha declerà il respunsabel pella concurrenza. El ha surdat las 12 chanzuns a Curdin Lansel: «Uossa pon ils cors as metter a la lavur e’s preparar pel festival a Zuoz.» Cun l’acconsentimaint da las cumponistas e collegas Las tractandas statuarias ha evas la radunanza generala in möd speditiv e sainza cuntravuschs. La chaschiera Iris Cadalbert ha preschantà il quint. L’agen chapital s’amunta a s-chars 19 300 francs. In connex cul program da lavur ha il president Clau Scherrer dit chi saja previs da publichar las 52 cumposiziuns nouvas subit davo la concurrenza dal festival 2022 per ün on sülla pagina d’internet chanzunrumantscha.ch, «scha’ls cumponists sun perinclets.» Quellas dessan pudair gnir telechargiadas gratuitamaing da chi chi ha interess. «Davo quel on guardaina insembel culs cumponists ingio tillas metter in salv, p.ex. in üna biblioteca virtuala», ha’l agiunt. La suprastanza guardarà eir da tscherchar il lö pel festival 2025. «Ingio cha’l terz Festival da la chanzun rumantscha gnarà realisà comunicharana a la fin dal festival 2022 a Zuoz.» Sco cha Arno Felix ha infuormà s’amuntaran ils cuosts pel festival a Zuoz a 100 000 francs: «90 000 francs ed üna garanzia da deficit vaina fingià.» Eir psalms da Sweelinck Curdin Lansel ha preschantà il program dal festival 2022 a Zuoz: «L’inscunter da visitaduors, chantaduors ed artists sarà central a Zuoz», ha’l declerà, «chant e musica daraja süllas plü bellas plazzas da cumün, ils concerts da cor e la concurrenza saran illa baselgia San Luzi.» I’l Globe Lyceum sarà in sonda saira la not dals chantautuors cun Gianni Tschenett da Schlarigna, Chiara Jacomet da Rabius, las bands Prefix da Zuoz e Ganes da las Dolomitas. «L’ensemble vocal Lamaraviglia chantarà psalms da Jan Pieterszonn Sweelinck chi’d es mort dal 1621», ha dit Curdin Lansel, «da quellas melodias sun rivadas i’l 18avel secul eir a Zuoz, dürant il festival varà il public interessà l’occasiun da verer illa Tuor Planta unicats dal cumponist ollandais Sweelinck.» Curdin Lansel, Giusep Giuanin Decurtins e Clau Scherrer (da schn.) sülla Plazza Somvih, üna da las plazzas da Zuoz ingio chi gnarà chantà in lügl 2022. Giusep Giuanin Decurtins ha surdat a Curdin Lansel la dunzaina cumposiziuns cha la giuria ha tschernü. Il comitè d’organisaziun dal festival a Zuoz cun Jachen Prevost (schn.), Curdin Lansel ed Arno Felix. Program varià pel festival a Zuoz Mincha trais ons ha lö inclur oter i’l Grischun rumantsch il Festival da la chanzun rumantscha. Il prüm es stat da l’on 2019 a Trun. Quist on chi vain in lügl sarà’l a Zuoz. L’idea dad organisar festivals da la chanzun rumantscha ha gnü l’uniun «La chanzun rumantscha» chi vain presidiada da Clau Scherrer. A Zuoz ha quist’uniun salvà d’incuort sia radunanza generala. In quell’occasiun ha il president dal comitè d’organisaziun Curdin Lansel dat üna survista dal program dal festival a Zuoz. Sco ch’el ha dit han ils duos commembers dal comitè Arno Felix e Jachen Prevost ed el il böt d’organisar ün festival equilibrà, varià ed eir autentic. Tanter bler oter daran cumponists ad interessats l’occasiun da verer co chi nascha üna cumposiziun. (fmr/fa)

L’ultima fin d’eivna ha gnü lö l’exposiziun e’l marchà agricul dal Grischun dal süd pro’l Chastè Planta-Wildenberg a Zernez. Illa giassa sur il prà d’eira marchà cun var 40 stands e prodots da tuot gener. L’exposiziun e’l marchà dal Grischun dal süd a Zernez es gnü organisà quist on da las societats da paurs d’Engiadina, Val Müstair e valladas dal süd. Sco cha’l president d’organisaziun da la festa Duosch Städler ha dit, es l’exposiziun cun marchà cumbinada cun blera lavur. «Avant duos ons vaina organisà l’ultima exposiziun cun marchà. Normalmaing vaina minch’on la festa agricula a Zernez, ma il coronavirus ha fat l’on passà ün strich tras il quint.» Sco cha Städler ha cuntinuà es l’organisaziun fich pitschna, quai chi diminuischa eir ils cuosts da l’evenimaint. «Il cumün da Zernez sustegna a no impustüt eir cun lavur e roba e material chi’s douvra per uschè ün’exposiziun e marchà.» El d’eira preschaint eir sco rapreschantant dal cumün da Zernez ed a Fabian Schorta, respunsabel pel turissem ed arrandschamaints suottastaiva l’organisaziun dal marchà. Implü d’eira da la partida eir Gianna Martina Peer da Ramosch chi s’ha occupada da l’organisaziun dal muvel, eir sco cusgliadra agricula da professiun. Bleras agüdontas ed agüdonts Per furtüna dispuona l’organisaziun da bleras agüdontas ed agüdonts chi contribuischan gronda lavur per ün evenimaint ed inscunter tradiziunal d’ota qualità. Sper l’exposiziun d’eira organisà illa giassa sura ün marchà cun var 40 stands cun prodots indigens e paurils chi han muossà la gronda schelta da prodots da la regiun. «No tramettain ad exposituors chi sun stats i’ls ons avant al marchà ün invid e quels s’annunzchan. Per stands pitschens pajna 30 francs, mezdans 50 francs e gronds 70 francs. » Pel solit sun quai tenor el adüna ils istess exposituors. «Minch’event dà a no ingon daplü lavur daplü causa il coronavirus», ha infuorma Schorta. La festa ha gnü lö cun bell’ora ed ha attrat blers visitaduors chi s’han pudü atschertar cha l’agricultura illas regiuns es sana, activa ed averta per novums. Na be la festa a Zernez, ma eir ils cumüns da las regiuns han muossà ün purtet uni chi’d es pussibel be culla gronda lavur d’ün’agricultura sana. Exposiziun cun diversas razzas da bes-chas A l’exposiziun sun gnüdas preschantadas diversas razzas da muvel, bescha e chavals. Ün simil travasch dà eir fom e said e perquai ha la Società da pauras Engiadina Bassa organisà üna restoraziun cun bancs e maisas e cun damangiar e dabaiver. Sco visitaduor s’haja svelt gnü il sentimaint dad esser üna part d’üna famiglia gronda chi pissera cha l’agricultura haja üna ferma plazza e sustegna cun lur lavur la sporta turistica illa regiun. La glieud as cugnuoscha ed ils inscunters sun amicabels e simpatics. L’exposiziun e marchà agricul dal Grischun dal süd es ün evenimaint chi tocca aint il chalender d’arrandschamaints ed attira sper blers indigens eir a blers giasts. La lingua principala a la festa es però amo adüna rumantsch ed ün pa talian. Duosch Städler, il president dal comitè d'organisaziun. Las vachas bain pinadas spettan da gnir punctadas. Eir chavals d’eiran a Zernez da la partida. Las vachas vegnan preschantadas aint il rinch. La plazza a Zernez es predestinada per ün tal arrandschamaint. Ils botschs han attrat impustüt famiglias cun uffants. Ils visitaduors han giodü ün marchà bain organisà. Exposiziun e marchà a Zernez L’ultima fin d’eivna ha gnü lö a Zernez l’exposiziun e marchà dal Grischun dal Süd. L’exposizun es gnüda organisada pro’l Chastè Planta-Wildenberg ed il marchà cun var 40 stands sülla giassa sura. Organisà vain l’evenimaint da las societats da paurs da l’Engiadina, Val Müstair e valladas dal süd in collavuraziun culla società da pauras da l’Engiadina Bassa e dals allevatuors da vachas da lat, da bescha e chavals. L’arrandschamaint ha gnü lö pro bell’ora ed ha attrat a blers visitaduors. L’exposiziun cun marchà ha lö per regla minch’on ed ha muossà impreschiunantamaing cha l’agricultura illas regiuns es sana ed activa. (fmr/bcs)

Als 21 d’october riva il film «Wild» i’ls kinos svizzers. Quista gövgia fa il filmader ed autur Mario Theus, oriund da la Val Müstair, fermativa eir a Nairs e muossà là il film sco premiera. La FMR ha discurrü cun Mario Theus davart la «bella» chatscha, ils strapatschs sülla Greina e la temma da mancantar la natüra. Il discuors cun Mario Theus ha lö üna dumengia saira via video. El es in sia chamonna chi’s rechatta sülla spuonda dal cumünet da Braggio in Val Calanca. Quia viva’l e lavura’l daspö set ons. E da quia davent ha Mario Theus uossa eir organisà las ultimas lavuors per seis prüm film lung da kino, ün film documentar sur da la chatscha. Ma in settember es el i svess a chatscha. FMR: Co es statta vossa chatscha quist on? Mario Theus: Id es stat üna chatscha da bellezza. Eu sun i be a chatsch’ota, schabain ch’eu gess bod plü jent a chatscha bassa. Causa las premieras da film in october nu va quai però. Che es lura per vus «üna chatscha da bellezza»? Sch’eu poss invlidar il muond ed entrar in ün oter univers. Nossa vita e nos minchadi sun dirigits dal cheu. La chatscha pussibiltescha dad ir i’l ritem culla natüra, d’invlidar ils e-mails ed il termin pro’l cuafför. I va però pel solit adüna var 4-5 dis, fin chi’s riva in quel stadi dürant la chatscha. Da far butin es bain flot, ma plütost secundar. Plü important es tschai, dad esser dastrusch a la natüra. Lura es la chatscha «bella». Uossa vain vos film aint ils kinos. I’l film cumparan vachas, chavras, giallinas, chamuotschs, tschiervs...Quantas bes-chas cumparan vairamaing? Wow, quai nun haja mai dumbrà. Ma i saran bleras bes-chas. Però hai, quai sun stats passa quatter ons da filmada, impustüt adüna dürant ils mais d’utuon – dad avuost fin october. E lura amo las filmadas culs trais protagonists, quai d’eiran eir amo üna jada 100-120 dis da filmada. E per part d’eira bod sco ün commember da la famiglia da quels protagonists. Id ha dovrà seis temp. Diversas bes-chas n’haja eir filmà fingià avant ons, per part eir a l’exteriur. Üna camera n’haja vairamaing adüna pro mai, sün viadis o sün gitas. Co esa insomma gnü a quista paschiun pel filmar. Vairamaing ha quai cumanzà dürant il temp ch’eu n’ha lavurà sco redactur e «Quereinsteiger» pro l’emischiun NetzNatur dad SRF. Là n’haja scuvert la camera sco instrumaint chi’m pussibiltescha da passantar bler temp cun quai ch’eu fetsch insè fich jent: chatscha, observar sulvaschina, esser illa natüra, ir in muntogna. A la fin saraja eir stat ün strapatsch corporal – sü e giò pellas costas, cun stativ e camera e marenda. E sco chi para adüna sulet. Schi, la gronda part n’haja fat e portà sulet. Ed eu nu craj ch’eu rivess uossa plü da prestar, cun passà ils 40 ons, amo üna jada il medem. Dürant ils ultims ons es eir creschüda mia ambiziun dad avair adüna üna megldra camera. Però megldra cha la camera es e plü greiv es eir il stativ! La filmada sülla Greina es statta üna da las ultimas e la plü düra, culla plü greiva camera. Là suna propi stat oura süls fiers. Il film es ün omagi per la chatscha in general. Però che es «chatscha» per Mario Theus? Per mai es quai stat da pitschen insü alch normal e natüral – ed il temp da chatscha es adüna stat il temp il plü interessant ed emoziunal dürant l’on. Eir illa natüra capita enorm bler dürant ils mais da settember fin november. Da mangiar a chasa charn da sulvaschina d’eira per mai il plü normal dal muond. Davo avair vivü divers ons a Turich, n’haja badà ill’età da var 30 ons ch’eu less müdar meis möd da viver. Da vulair esser plü dastrusch a la natüra. E daspö là es collià pro mai fich bler cun natüra e chatscha. Sch’eu vegn a cumprar büschmainta, schi lura ha quai pel solit ün connex culla chatscha o apunta cun meis proget da film chi ha eir trattà la chatscha. Vus purtretais aint il film ad ün chatschader, üna guardiasulvaschina ed ün filmader da sulvaschina. Quai sun insè tuot professiuns cha Mario Theus ha eir fat svess – plü o main. Che vais vus svess lura amo pudü imprender cun quist film? Eu n’ha imprais bler sur dal filmar, cun quai chi’d es meis prüm film. Ed a quistas trais persunalitats n’haja imprais a cugnuoscher. Però hai, eu sun i in muonds ch’eu cugnuosch insè fingià – la chatscha, la vita alpina e la muntogna. Las funcziuns ch’eu n’ha gnü infin uossa e tuot mias experienzas han però güdà dad esser dastrusch a las persunas. Eu sun entrà pro tuots trais in ün lö sensibel ed intim, in ün lö ingio ch’els sun insè sulets. Pigliain l’exaimpel dal filmader da bes-chas, Urs Biffiger: Eu nu craj cha quel vess acceptà ad inchün sper el i’l god, sch’el nu vess savü e badà ch’eir eu sun ün filmader sco el. Il film es eir ün pledoyer per üna chatscha chi muossa respet pella bes-cha. Però as poja insomma muossar respet per üna bes-cha, scha a la fin dals quints as coppa quella? Schi quai es ün dilemma chi nu’s lascha propi schoglier. Per ans nudrir, stuvaina tour vita, eir schi nu’s nudrischa da charn. Il respet invers la bes-cha capita in nos cheus, es creà da l’uman. E mincha persuna e mincha regiun definischa oter quel respet. Pelplü vain quel demuossà sur rituals, p.ex. culla palorma obain lura cul ultim dasch. Insè nun es quai nügli’oter co da’s render consciaint che cha tü hast fat – a la fin dals quints per at pudair nudrir. E quai es il mumaint decisiv, da’t render consciaint che cha tü hast fat, perche cha tü hast fat quai e che chi’d es il predsch. Quel mumaint eir da reverenza invers la bes-cha, quel daja be pro la chatscha. Sch’eu vegn aint in butia a cumprar mia charn, lura nu daja ne ün ritual ne ün mumaint per as render consciaint ch’üna vita es gnüda stüzza e ch’eu n’ha uossa üna respunsabiltà eir da dovrar tuot la charn cha quista bes-cha am regala. Il film es in parts eir autobiografic, fa eir palais vossa relaziun culla chatscha o muossa a vossa famiglia dürant la chatscha. Che es statta la radschun d’integrar quista part persunala? Quella part es pür gnüda pro plü tard illa fasa da proget. Eu n’ha badà cha eir eu less plazzar amo ün o tschel impuls o messagi in connex culla chatscha, p.ex. eir davart las bes-chas rapazas. E quai m’es be stat pussibel cun quintar eir mia aigna istorgia e mia relaziun cun bes-chas e chatscha. Vers la fin dal film dschais vus: «Nah am Pulsschlag der Natur – das möchte ich sein. Ein Teil davon, das möchte ich sein. Wach bleiben. Jagen und sammeln.» Quai tuna ün pa da «back to the roots», inavo pro la natüra. Quai es ün statement persunal, chi ha eir dachefar cun mia experienza e biografia. Eu n’ha vivü in cità e badà cha quai nun es bun per mia sandà mentala. Schabain chi d’eira d’intuorn blera glieud, bler movimaint e bleras rumurs, vaiva il sentimaint da nun esser circundà da vita. Eu vaiva l’impreschiun da mancantar alch o da viver be per ün futur, però na da viver aint il preschaint. Ed insè lessa viver uschè sco scha minchadi füss meis ultim, e quai in ün contuorn plain vita, plain natüra. Eu n’ha daplü temma da mancantar la vita in cità co in ün god, ingio ch’eu sun circundà da milli otras creatüras e fuormas da vita. Il film «Wild» tratta propi vossa domena – la sulvaschina, la convivenza d’uman e natüra, dumondas eticas. Vairamaing es uossa tuot trattà per vus – o daja fingià ün proget chi segua? Cler, eir mia vita nun es be implida da chatscha. Perquai suna vi da sviluppar nouvas ideas chi han eir dachefar cun cuntrada, culla convivenza d’uman e natüra e co cha l’uman viva in seis spazi. Per tudais-ch as discha «Lebensraum», quai am plascha. Il contuorn dess esser ün spazi impli da vita e na ün spazi mort. L’observader Mario Theus Mario Theus (42) es creschü sü a Sta.Maria ed a Müstair. Davo la scoula media ha el fat ün stüdi d’indschegner forestal e lura amo retscherchas in biologia da sulvaschina. Dal 2011-2014 es el stat redactur e filmader pell’emischiun «Netz Natur» dad SRF. L’on cha’l uors problematic JJ3 faiva seis girs in Grischun d’eira’l gnü incumbensà dal chantun Grischun cull’observaziun da quel – fin cha quist uors problematic es lura gnü schluppettà. Hoz lavura Mario Theus in prüma lingia sco autur da films independent. El viva e lavura a Braggio in Val Calanca. (fmr/dat) Da la vita sulvadia Il film documentar «Wild» accumpogna duos protagonists ed üna protagonista chi han ün stret connex culla sulvaschina e culla chatscha. Per l’üna es quai la Sursilvana Pirmina Caminada chi’d ha fat la müdada da chatschadra a la guardiasulvaschina. Il seguond es il chatschader paschiunà Andreas Käslin dal chantun Suotsilvania. Ed il terz es il filmader da sulvaschina Urs Biffiger dal Vallais. In üna montascha parallela accumpogna l’autur Mario Theus a quists trais dürant lur lavur o lur passatemp. La camera es dastrusch e minchatant fich intima. I vegnan muossats ils mans plain sang obain ün cumbat da tschiervs sün pacs meters distanza. I vain muossada fich blera sulvaschina aint il film – schabain chi nun es ün classic film da bes-chas. Aint il focus sta la relaziun da l’uman culla sulvaschina ed eir culla chatscha. I va per observar ed admirar las bes-chas, i va per chürar quellas, ma eir per chatschar e mangiar quellas. (fmr/dat) Il start da kino dal film «Wild» es ils 21 d’october 2021. Daplü detagls sün www.wild.film «Il plü important es dad esser dastrusch a la natüra. Lura es la chatscha ‹bella›.» Mario Theus, filmader «La camera am pussibiltescha da passantar bler temp cun quai ch’eu fetsch insè fich jent: chatscha, observar sulvaschina, esser illa natüra, ir in muntogna.» Mario Theus, filmader «Quel mumaint eir da reverenza invers la bes-cha, quel daja be pro la chatscha.» Mario Theus, filmader «Eu n’ha vivü in cità e badà cha quai nun es bun per mia sandà mentala.» Mario Theus, filmader Il filmader Mario Theus ha lavurà var quatter ons vi da seis prüm film da kino «Wild». Mamma e figlia a chatscha – Pirmina Caminada ed Angela Nay dürant ün di da chatscha. Mario Theus segua ad ün da seis trais protagonists, al chatschader Andreas Käslin dal chantun Suotsilvania.

La Lia Rumantscha ha organisà a Sta. Maria in Val Müstair ün cuors intensiv da rumantsch vallader. Da la partida d’eiran 47 persunas chi han profità da l’occasiun da s’approsmar a lingua rumantscha. Ils cuors da rumantsch pussibilteschan a tuot las persunas interessadas d’imprender, d’amegldrar o da perfecziunar la lingua scritta e discurrüda in Engiadina Bassa e Val Müstair per tila dovrar activmaing. Implü survegnan ils partecipants eir ün’invista illa cultura rumantscha, in special in quella ladina. Quai nu capita be illas lecziuns in classa, dimpersè eir dürant il program accumpagnant chi’d es facultativ. Quel as cumpuona da referats, d’excursiuns e da contacts cun persunas rumantschas. Preschaint e persuna da contact per la Lia Rumantscha es stat a Sta. Maria Linard Martinelli da Lavin. D’instà a Scuol e d’utuon in Val Müstair «La Lia Rumantscha (LR) organisescha ils cuors per L’Uniun dal Grischs sco promoturs dal rumantsch. D’instà han lö ils cuors intensivs a Scuol e d’utuon qua a Sta. Maria in Val Müstair », ha dit Martinelli, «ill’Engiadin’Ota organisescha la Chesa Planta da stà dürant 14 dis ils cuors a Samedan ed uossa quist’eivna chi vain a Segl.» Ils partecipants s’annunzchan sülla pagina d’internet pro la LR a Cuoira. Sper ils cuors intensivs vegnan sports eir oters cuors rumantschs dad otras organisaziuns per oters idioms rumantschs. «Cun quai cha la scoula ha quist’eivna vacanzas pudaina far adöver da las localitats. Pro’ls partecipants daja da quels chi sun adüna darcheu da la partida, eu n’ha vis hoz qua da quels chi sun stats d’instà a Scuol al cuors intensiv.» L ’organisaziun dà blera lavur In lündeschdi passà a bunura sun rivats ils prüms partecipants dals cuors. Els sun gnüts controllats avant co entrar in chasa da scoula schi hajan il tschertificat da covid. Fin cuort avant las nouv d’eiran lura tuots preschaints ed eir ils ses magisters (-as) d’eiran pronts per dar l’attacha. Davo cha tuots vaivan tut plazza ill’aula ha Linard Martinelli salüdà la raspada e la presidenta cumünala, Gabriella Binkert ha orientà als preschaints davart il cumün da Val Müstair. «La Val Müstair ha üna surfatscha da 198 km2 ed als prüms da schner 2009 s’han ils ses cumüns fusiunats al Cumün da Val Müstair. Per nos cumün es quai stat ün grond pass chi’d es essegui sainza gronds problems ed es hoz fich effiziaint.» Lingua ufficiala es il rumantsch vallader, ma i vain dicurrü jauer. Il cumün Val Müstair dombra actualmaing 1430 abitants cun tendenza da chal. Binkert ha dat üna buna survista dal cumün in möd simpatic e cumpetent. Il cuors cumpiglia 22 lecziuns a 45 minuts e l’instrucziun vain datta da ses magisters e magistras. Linard Martinelli, il rapreschantant da la Lia Rumantscha. La magistraglia plain aspettativas. Al cuors han tut part 47 partecipants(as). La presidenta, Gabriella Binkert ha orientà davart il cumün. Ouravant haja dat la controlla dal tschertificat da covid. Cuors rumantsch a Sta. Maria (fmr/bcs) Tanter ils 11 e 15 d’october han lö ils cuors da rumantsch vallader a Sta. Maria in Val Müstair. Organisats vegnan ils cuors intensivs da la Lia Rumantscha per l’Uniun dals Grischs. Quels pussibilteschan a tuot las persunas interessadas d’imprender, d’amegldrar o da perfecziunar la lingua rumantscha scritta e discurrüda. Al cuors a Sta. Maria d’eiran preschaints 47 persunas e l’instrucziun vain datta da ses magisters(as) illas localitats da la scoula. Ouravant sun ils partecipants gnüts controllats chi hajan il tschertificat da corona. Davo il salüd da Linard Martinelli da la Lia Rumantscha ha la presidenta dal cumün da Val Müstair, Gabriella Binkert orientà davart il cumün.

In gövgia es l’Opera Engiadina giast illa Chasa Jaura a Valchava. Als 14 october a las 20.30 referischa Claudio Danuser davart «Die Oper in der Schweiz». El es ün musicist svizzer cun ragischs engiadinaisas e lavura daspö bundant trent’ons sco chantadur, manader da cor e dirigent e scienzià ed intermediatur da musica. Sia carriera internaziunala sco chantadur ha’l cumanzà da l’on 1986. Dal 2020 ha Claudio Danuser surtut la direcziun dal Festival Opera St. Moritz. L’instituziun ch’el maina as nomna uossa «Opera Engiadina». In seis referat davart l’opera in Svizra va’l cun blers exaimpels sonors in tschercha dals stizis da l’opera in nos pajais ed impustüt eir in Engiadina. Per quels chi s’annunzchan, tel. 081 858 53 17, sta per tuornar a chasa a disposiziun il Bus da Cultura. Entrada 10 francs. (cdm/fmr)

Davo la renovaziun da la Chamanna Cluozza ha il Parc Naziunal Svizzer (PNS) scrit oura la plazza dad osp e gestiunari. Annunzchadas s’han 14 persunas. Tanter quellas d’eiran eir Nicole ed Artur Naue dad Innertkirchen BE. Els han manà dürant ils ultims set ons la Trifthütte i’l Berner Oberland. Il motiv decisiv per tscherner als Naues es stat tenor la comunicaziun dal PNS cha quels hajan «il savair necessari e las experienzas praticas per pudair manar la Chamanna Cluozza in möd perdürabel». Nicole Nauer ha imprais disegnadura da fabrica e stübgià plü tard architectura. Artur Naue es da manster indschegner d’electrotecnica. Tuots duos sun manaders da gitas cul diplom dal Club Alpin Svizzer. Els ha duos uffants chi nu van amo a scoula. Il pêr manarà la Chamanna Cluozza a partir da gün 2022, cur cha quella vain reavrida. (cdm/fmr) La "Chamanna Cluozza " aint il Parc Naziunal Svizzer vain renovada per 2,6 milliuns francs. Las lavuors sun la fin d'avuost 2021 (30-08-2021) amo in plaina vigur....

Als 11 november cumplischa Paulin Nuotclà seis 70avel anniversari. A man da titels da sias chanzuns dà el ün sguard inavo sün sia carriera sco artist e chantautur. FLURIN ANDRY/FMR Badà cha sia via saja quella dal disegn, la via artistica, vaiva Paulin Nuotclà cun ses, set ons. El ha frequentà la scoula d’art ed ha imprais magister da disegn. Cur cha l’artist ha cumanzà i’ls ons 1970 a far sper la lavur artistica eir chanzuns haja dat da tuotta sorts reacziuns: «Quel nun es degn da nos rumauntsch!», per exaimpel. «Eu n’ha stuvü rebellar, eu d’eira miss sün ün binari ultraconservativ e pitschen burgais, e quai nu giaiva.» Pervi da sias chanzuns ha el lura subi da vart da la politica dischavantags: Chi d’eiran politikers e perfin ün cusglier guvernativ chi nu laivan dar lavur a «quists magisters da disegn cotschens», as regorda’l e ria, «da seis successur però n’haja lura survgni il Premi da promoziun dal chantun Grischun.» Cun quels raps ha’l cumprà «la megldra guitarra chi’s po avair, quella n’haja amo uossa». L’artist e chantautur dà ün sguard retrospectiv sün sia vita a man da titels da sias chanzuns. «Eu vegn davent»: Quai n’haja fat sforzadamaing, per far mia scolaziun e tuot. Però, eu n’ha decis da tuornar in Engiadina, eir scha sco artist nun hast qua bleras pussibiltats. Qua poust pittürar minchatant üna jada ün pêr muntognas e minchatant ün pêr chamuotschs. Ma quai nun es ingüna existenza. E cunquai ch’eu nu pudaiva lavurar sün meis manster suna gnü in contact cun restauratuors da baselgias. Quai n’haja lura fat ün pêr ons, fin cha meis schef m’ha dit ün bel di: «Tü sco Engiadinais, sast far eir sgrafits?» Ed eu n’ha dit da bain. « Il prüm milliun»: Güsta milliuns nun haja fat, eu nu sun propa il commerciant. Ma i d’eira la sporta e la dumonda da tuot quistas chasas nouvas. Il prüm suna gnü ün pa in ün dilemma: Che es kitsch e che na? Eu m’ha dit, sch’eu nu fetsch fa inchün oter e scha tü nu fast sü nüglia sün quistas fatschadas sun quai blocs. Là n’haja salvà divers quartiers, ün sü Zuoz ed ün grond sü Schlarigna. Istess miss aint eir robas innovativas. Eu vaiva sviluppà inavant mias cugnuschentschas dal restaurar chasas veglias, sco chi han fat Constant Könz, Steivan Liun Könz, Giuliano Pedretti ed oters. I s’ha adattà a la situaziun, perche cha l’architectura cumonda. Ils architects vaivan tschüf l’adüs da dovrar elemaints da la chasa engiadinaisa eir pro’ls blocs, fanestras cun spaletta, elemaints da tablà cun vouts ed uschea. Quai es tuot üna manzögna, ma per mai d’eira quai ün’existenza. Kitsch o na, eu m’ha perfecziunà in quai e hai, hai, eu n’ha sviluppà ter bler in quists ultims 40, 45 ons. «La corda e la sua»: Quai d’eira sco ün simbol per mia vita: Tü vainst sül muond e creschast sü normal. E scha tü est creativ, artist, schi quai nu s’affà pella vita normala, lura vainst miss vi da la corda. E l’ultim da tuot, cur ch’eu am vaiva deliberà da la corda, n’haja vis chi dà eir suas. Tü poust schon rebellar, ma i dà eir cunfins, las suas. «Talking-gronda-cità-blues»: Eu sun i davent, a Basilea a far la scolaziun, e scha tü rivast giò d’ün cumün schi nu vainst il prüm landroura. Quai es la confruntaziun culla gronda cità. Eu sun stat fich jent a Basilea, prüma esa fich internaziunal, lura esa puncto art üna cità enorm viva ed eir ter persunala. Sco Berna, quai sun sco cumünuns. Ma istess, minchatant as vaiva il blues. «Lungurella»: Quai es l’expressiun da la situaziun persunala chi’s d’eira laint. Quai n’haja scrit in ün mumaint ch’eu nu’m sentiva uschea bain. Eu d’eira sülla tschercha. Quai es stat in quella fasa ch’eu n’ha decis ch’a la fin finala toc eu in Grischun, in Engiadina e na in cità. Üna rolla giouva eir la lingua. Quella ha per mai ün’enorma importanza. Eu d’eira da prüma davent ün fanatic Rumantsch. Nat suna a Ftan, davo suna stat a Bravuogn, ma il lung temp da l’infanzia n’haja passantà a Samedan: Il Rumantsch, il Puschiavin e’l Spagnöl, no d’eiran glieud da seguonda qualità. Uossa esa precis i i’l incuntrari: Uossa nu sana quant ot chi dessan valütar il rumantsch. No d’eiran schon üna scoula ufficialmaing rumantscha, ma ün dals magisters secundars staiva sün fanestra e guardaiva a gnir sü da la Via da la staziun a quels da l’Engiadina Bassa, als Spagnölins e’ls Puschiavins e dschaiva «ah, quels lo nu gnaron mê sü tar nus (in secundara)». «Quels da la gromma»: Da giuvnot n’haja üna jada analisà, chi e che instanzas as vöglian dar importanza. Cun quella chanzun n’haja lura fat palais co ch’eu vez quai, la regiun, la politica e co cha tschertadüns as cumportan. Eu pens al film «Suot tschêl blov» sur dal temp chi gnivan consümadas bleras drogas a Samedan: Da quel temp d’eiran blers cul nas ot chi nu reagivan gnanca cur cha lur agens kindels d’eiran illa scena da drogas. «Quai nun es, quai nu po esser», d’eira lur tenuta, «quai datti buc tar nus» a Samedan. «Eu vegn davent ll»: Quai d’eira eir ün’illusiun romantica. Eu laiva cha l’Engiadina resta precis sco ch’ella es e n’ha vis cha la populaziun vain adüna plü veglia e’ls giuvens van davent. La cultura paurila s’ha uschea müdada, qua a Susch dischna chi d’eiran 32 menaschis paurils ed uossa fana tuot be in trais... La glieud vaiva dad emigrar e tscherchar ün’otra via. Ma eu dschess cha no nu stettan mal quia. A mai plascha l’Engiadina pervi da la cuntrada, ma eir pervi dal contact chi s’ha culla glieud, i’s po s’identifichar cun quist pövelet. San Murezzan es ün implantat, alch ester. Quai es adüna stat uschea, culla scoula tudais-cha. (ria) Scha no pudessan eliminar San Murezzan stessna bler meglder. «Mobain»: Cler ch’eu vez e ch’eu dod, eir sch’eu chant il cuntrari, be cha scha tü nu poust dir... Eu sun gnü frenà bleras jadas, eir cun robas persunalas: «Cun ün sco tai nu’s poja ir, cun tai nu’s poja esser.» Quella jada gniva eu guardà sco rebel, cotschen-violet. E davo ons vaiva a meis concerts trais generaziuns! Precis quels chi d’eiran cunter mai e mias chanzuns d’eiran là. Id han müdà cumplettamaing. Al principi nu vaivna realisà ch’eu n’ha cuntgnü o ch’eu vaiva eir da dir alch. Eu sun cuntaintischem, quai es statta la prestaziun da Benni Vigne e da mai, cha no vain portà il rumantsch in üna musica nouva. Davo ha quai cumanzà a gnir musicas nouvas sco bulais, impustüt in Surselva, ma eir in Engiadina e Val Müstair. Avant nu’s ris-chaiva bod na da chantar eir in rumantsch, quai staiva esser tudais-ch o inglais. Hades p.ex. d’eira üna gruppa da rock rumantsch fermischma. Mo la foura vain no fat e tschels han vis, i’s po, i va. Eu n’ha dudi be hoz a bunura i’l radio a las Liricas Annalas. Quels sun sün livel internaziunal! «Noss quints muntan»: Quai d’eira ün’istorgia d’amur, eu vaiva ün’amia quella jada, eir artista, ma ella laiva pervi da seis genituors far sco scha no füssan eir burgais. Quai nu giaiva però per ella brich e per mai neir na. Ma intant es passada üna pruna d’ons ed eu vegn oura cun ella fich bain. L’on passà in avuost m’ha’la telefonà e dit ch’ella saja disperada. Ella es üna dal palc, artista, actura, e quai nu d’eira nüglia plü. Ella nu vaiva plü ingünas entradas. Uossa haja cumanzà darcheu a funcziunar, uossa hana darcheu public. La glieud dal palc ha fat tras üna, quels vaivan üna povra situaziun. Eu svessa nun ha gnü quel problem: eu vaiva duos, trais lavuraints e no d’eiran adüna dadoura. E lura n’haja vendü mia firma a Jorge da Silva. Uossa suna amo assistent pro Jorge. Ed uossa n’haja daplü temp per mia roba: Il plü nouv es ch’eu n’ha cumanzà ad ir intuorn a Susch e contuorns e disegnar cul kuli nair. Tuot quists ons cha la firma giraiva uschè bain nu vaiva mai temp. Il multitalent Paulin Nuotclà Paulin Nuotclà es nat avant bod 70 ons a Baraigla, illa staziun da viafier da Ftan. Seis bap d’eira pro la Viafier Retica. Pac plü tard es quel gnü elet a Preda e’l figl es i ils prüms ons a scoula a Bravuogn. Davo la scoula populara a Samedan ha Paulin Nuotclà fat il gimnasi e la matura a Cuoira. A Basilea ha’l frequentà la scoula d’art ed es dvantà magister da disegn. Ün pêr ons ha’l eir instrui. Daspera ha’l pittürà, disegnà ils Comics Rumantschs ed ha eir fat musica. Implü ha Paulin Nuotclà eir scrit texts litterars. Lura ha’l cumanzà a far sgrafits. «Minchatant stübgiaiva, che sun eu vairamaing? e sun gnü a la conclusiun ch’eu saja ün pa da tuot.» In november publichescha Pol Clo Nicolay ün cudesch davart Paulin Nuotclà, sia musica e sia art. Paulin Nuotclà qua davant sia chasa a Susch dà adüna darcheu eir concerts. Las plü nouvas lavuors artisticas da Paulin Nuotclà sun «disegns cul kuli nair» ch’el fa da Susch e contuorns. Giubileum da Paulin Nuotclà Bainbod cumplischa Paulin Nuotclà seis 70avel anniversari. Dürant sia vita ha l’artist oriund da Ftan pittürà, disegnà comics, fat chanzuns cun texts rumantschs, fat sgrafits e scrit eir texts litterars. «Minchatant am dumandaiva che ch’eu saja insomma?», ha dit il multitalent chi abita uossa a Susch. A la FMR ha’l quintà da sia vita a man da titels da sias chanzuns: Pro’l titel «Eu vegn davent» p.ex. as regorda’l dal temp ch’el ha abità in cità per far la scolaziun da magister da disegn. Eir sch’el vess gnü in cità daplüssas occasiuns da vender da sias ouvras co in Engiadina ha’l decis da tuornar. E pro «Mobain» quinta’l co ch’el e Benni Vigne han cumanzà a chantar in rumantsch, «no vain fat la foura».

Cur ch’eu daiva rumantsch e dumandaiva a las classas nouvas che chi hajan let ils ons avant, schi nu gniv’na oura culla pomma. O chi nu laivan star mal davant tschels, chi nu s’algordaivan, opür chi nu tils d’eira gnü dit chi chi vaiva scrit quai chi vaivan let. Chi sa? Il plü da tuot evochaivna cun gronda di­stanza interna e memoria selectiva e fragmentaria elemaints da l’acziun da l’istorgia sainza titel e sainza nom d’autur. Ün pa sco chi’s quinta üna danöv o üna tuna veglia. Tant cha’l magi­ster da rumantsch dal prossem s-chalin ris-chaiva da tils far leger lectüras lettas e pudaiva far quint, i’l ­meglder dals cas, cun qualche déjà-vu. Da quai chi nu tils interessaiva interessaiva il plü pac da tuot l’autur biografic. Da quel esa bainschi dad abstrahar ill’analisa da raquints. Quel sta dadoura e nu güda bler per sclerir il cuntgnü e’l sen d’ün raquint. Aint il text narrativ vain el rapreschantà fich bain dad ün narratur. Ma l’autur in charn ed ossa nu less listess na star illa sumbriva da sia’ouvra o perfin aint il s-chür. Eir el less gnir vis, sco ün cumponist o ün pittur, e gnir miss in relaziun cun quai ch’el ha fat nascher. Da quist bsögn da gnir vis sco creatur dad ouvras scrittas quinta l’autur romantic E.T.A. Hoffmann in seis raquint tardiv «Des Vetters Eckfenster» ch’el vaiva publichà l’on da sia mort, dal 1822. L’eu narratur quinta cun üna sabgia distanza autoironica, co ch’el vaiva dat ögl i’l marchà üna giuvna florista chi d’eira güsta ch’ella legiaiva ün da seis cudeschs. Ella afferma cha quel cudesch saja «schnackig» e ch’ella til haja let cun gust e gnü adüna darcheu da rier, e lura darcheu da cridar. Quai es precis quai chi’s tschercha da ragiundscher, pensa l’autur chi’s sainta lusingià. Dafatta inchantà è’l, cur cha quista graziusa lectura til cussaglia da leger il cudesch ch’ella haja güsta da dar ­inavo illa biblioteca populara. Ch’el til pudess fich jent surtour in quell’occasiun. L’autur schloppa bod da superbgia. «Quai nu fa dabsögn, chara duonna!», discha’l. Cha’l nom chi figüreschan sülla cuverta, Ernst Theodor Amadeus Hoffmann saja, inter ed intrat, da quel chi sta davant ella. Ma quista revelaziun nu tilla fa grond’impreschiun a quella ch’el vaiva trattà pac avant da «Mein süsser Engel». Ella nu para mai da s’avair fat la dumonda, d’ingionder chi vegnan ils cudeschs. Cudeschs sun simplamaing sün curuna da la biblioteca chi tils impraista per leger. Cudeschs paran da crescher our da la terra sco bulais davo üna plövgia. Per finir dumond’la, plü per maniera, sch’el haja lura scrit eir tuot tschels cudeschs da la biblioteca populara. Sar E.T.A. varà largià il scuffel e sarà i a chasa a notar quista episoda chi fa rier amo duatschient ons davo el. Quai es bain bê e discuorra per el. Dal rest: «schnackig» laiva dir, i’l 18avel e 19avel tschientiner, comic, stran e ed agen. Dumenic Andry Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz – ed enconuscha bain l’autur da questa columna...

Pella sesavla jada organisescha la federaziun professiunala per artistas ed artists chi fan art figürativa Visarte Grischun ils «Open Ateliers». L’arrandschamaint cumainza prosma fin d’eivna in Engiadina Bassa. «Dar a tuot las persunas interessadas l’occasiun da verer üna jada co cha las artistas ed artists lavuran in lur ateliers», es il böt da la federaziun Visarte Grischun. Perquai organisescha ella regularmaing ils dis dals ateliers averts. Quist on han quels lö dürant tschinch fins d’eivna in october e november in tuot il Grischun. La prüma da quistas fins d’eivna es als 16 e 17 october in Engiadina Bassa. A Guarda preschaintan dad üna vart Flurina Badel e Jérémie Sarbach lur atelier cumünaivel e da tschella muossa eir Regula Verdet-Fierz co ch’ella lavura e che ch’ella fa actualmaing. A Ftan muossa Joachim Florineth da sias ouvras e declera co ch’el lavura. «Üna rolla giouva eir la casualità» L’artist vaschin da Ftan es creschü sü a Masein. Quatter, tschinch ons ha’l abità a Tarasp, daspö ün on sta’l a Ftan. Seis atelier ha’l illa falegnamaria da Jon Peider Florineth. «In prüma lingia pittüra, meis stil as pudessa nomnar surrealissem abstract», declera Joachim Florineth, «pel solit tschercha il figürativ. Schi’s guarda p.ex. in üna paraid grippusa as vezza magara tuot in üna jada üna fatscha, e quai prouv eu da pittürar.» El driva seis atelier pels interessats in sonda ed in dumengia, adüna da las 14.00 a las 18.00. Actualmaing es l’artist landervia a far müdada da l’atelier a Vulpera in quel a Ftan: «Quista fin d’eivna muossaraja impustüt purtrets chi sun nats a Vulpera.» Chod e fraid a Guarda «No muossain in dumengia pustüt roba cha Jérémie ed eu vain fat insembel», disch Flurina Badel, «daspö il 2014 lavuraina in ün duo e daspö trais ons qua a Guarda.» Lur proget il plü actual es, sco ch’ella disch, quasi a fin. I’s tratta dad ün’installaziun da video. Il punct da partenza per quella es la planta tifonium venosum: «Quai es üna planta chi’s s-choda, cur ch’ella es in flur, sur 40 grads», infuorma l’artista. Per lur lavur hana collavurà cul Giardin botanic a Turich: «Dad els vaina survgni la planta e vain cumanzà a filmar quella cun üna camera termica», cuntinuescha Flurina Badel. Dad üna sort planta s’ha occupada eir Regula Verdet-Fierz. Ella lavura suvent cun structuras e texturas chi’s chatta illa natüra: «Pro quist proget però am dedichescha impustüt da las fluors da glatsch.» Ella ha chattà üna metoda per fixar lingias e fuorma da quistas fluors sün palperi ed oters materials. Seis atelier ed eir l’atelier Badel e Sarbach sun averts in dumengia da las 14.00 a las 18.00. Ulteriuras infuormaziuns www.visarte-graubünden.ch. Qua ün’ouvra da Regula Verdet-Fierz, seis atelier ha ella a Guarda. Ün purtret da l’artist Joachim Florineth da Ftan. Ateliers averts eir a Ftan e Guarda Dürant ils mais october e november drivan artistas ed artists in tuot il Grischun darcheu las portas da lur ateliers. Las persunas interessadas survegnan invista illa lavur artistica da quels. L’arrandschamaint «Open Ateliers» ha organisà la federaziun professiunala Visarte Grischun. Il prüm atelier chi’s driva es in sonda e dumengia l’atelier da Joachim Florineth a Ftan, adüna da las 14.00 fin a las 18.00. El preschantarà da seis purtrets ch’el ha creà tanter oter eir a Vulpera. Eir da quellas uras, ma pür in dumengia sun averts a Guarda dad üna vart l’atelier da Flurina Badel e Jérémie Sarbach e da tschella l’atelier da Regula Verdet-Fierz. In tuots duos ateliers gnaran tematisadas plantas in möd artistic. (fmr/fa)

L’eivna chi vain s’inscuntran a Müstair 35 expertas ed experts da 15 pajais chi rapreschaintan üna dunzaina uschenomnats «pajais pitschens». Quai sun «pajais» sco la Rumantschia, ils Aromuns, Bretons o ils Galizians. Lur rapreschentants discutan a Müstair lur situaziun linguistica, culturala ed economica e prouvan da sondar strategias e pussibiltats pel futur. Quai scriva la Fundaziun Convivenza chi’d es organisatura da l’inscunter in üna communicaziun als meds da massa. La Fundaziun svizra CONVIVENZA – il Center internaziunal per minoritads – organisescha quista reuniun insembel cun l’EURAC Research da Bulzan e suot il patrunadi dal Cussagl da l’Europa e dal Congress da las regiuns e cumün. Il seminar es dedichà a dumondas da dret e cultura, da lingua e medias. L’arrandschamaint ha lö dals 20 als 23 october 2021 a Müstair. La Confederaziun e’l chantun Grischun insembel cun oters sponsuors han pussibiltà l’organisaziun cun contribuziuns finanzialas, intant cha’l cumün Val Müstair metta a disposiziun las localitads ed offrischa ün aperitiv. Il seminar vain organisà seguond il princip da la «spirala d’imprender guvernamentala». Ils resultats gnaran resümats in üna declaraziun finala e publichats plü tard. Il program dal seminar vain imbelli i’l venderdi saira cun ün salüd da Jon Domenic Parolini, schef dal Departamaint d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambiaint dal Grischun (DECA), cun chant da las Dolomitas e da la Rumenia sco eir cun intermezzos musicals da la scoula da musica locala. La populaziun es cordialmaing invidada. (cdm/fmr) Daplü infuormaziun sün: http://www.convivenza.ch.

Ün pitschen regal, ün püschel fluors, üna troclina cun tschiculatta, ün rap, üna carta scritta a man, ün invid a tschaina, simplamaing temp chi’s passainta insembel – schi: dir grazcha pudaina in blers möds, s-chüsar savaina far in differentas manieras, per gratular vaina ün repertori inter. Tuot quists gests rinforzan la relaziun tanter pêr, mettan il fundamaint per üna relaziun futura. Uschè po il medem püschel fluors esser ün segn per marcar fich differentas occasiuns, e’l böt es sainz’oter quel da sustegner ün messagi chi’s pudess eir drizzar oura be cun pleds. Ma minchatant voula alch chi’s po verer e tocker, chi’s po savurar e gustar, alch chi’ns cuosta ün pitschen sforz. Massa bunmarchà nu stessan mumaints importants in nossa vita sociala gnir celebrats. Co es quai però cun nossa relaziun cun Dieu? Viva eir quella d’uschè gests? A Dieu nu possa trametter ün püschel rösas, üna charta scritta a man nu chatta forsa l’adressat, la troclina cun tschiculatta para tuottafat ridicula visavi a Dieu. Co dess eu dimena viver mia relaziun cun tai, char Segner? Co possa ingrazchar a tai? Per exaimpel per la racolta da quist on? Per tuot quai chi m’es gnü regalà daspö la prümavaira? Per tuottas amicizchas chi han pudü crescher? Per tuot ils buns mumaints ch’eu nu less invlidar? «I t’ais dit, uman, che chi ais bön e che cha’l Segner dumanda da tai: Brich oter co pratchar güstia ed üsar benignità e chaminar in ümiltà davant teis Dieu.» (Michea 6,8) Uschè lascha il Segner drizzar oura als umans chi pondereschan co chi pudessan viver lur relaziun cun el. Quella nu’s dess dimena exprimer in gests singuls, ma i’l möd co cha nus vivain. Güstia e beni­gnità sun ils chavazzins. Viver davant Dieu ha adüna quista dimensiun umana e pratica, e tradüa nossa relaziun cul Segner in üna vita cristiana autentica: ümiltà füss quia il pled chi tocca. Metter ün fundamaint per la relaziun futura cun Dieu nu cuosta dimena bler: I nu voul ne pitschens ne gronds regals, e listess nun es il fundamaint da nossa relaziun cun el bunmarchà, perche ch’el consista in üna tenuta chi dess chattar expressiun in nossa vita pratica, in quel muond i’l qual nus vivain, e quai na be in mumaints adattats a püschels da ­fluors, ma minchadi, da bunura fin saira cun perseveranza. Quai nun es ün giuf greiv, ma ün leiv: Güstia, benignità ed ümiltà nu sun nempe be il fundamaint da nossa relaziun cun Dieu, ma eir la funtana d’üna buna vita, d’amur e bellezza. Alch chi nu’s lascha tocker, ma chi fa üna differenza bain resentibla in mia, ed in Vossa vita quotitiana. Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva e lavura en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «A Dieu nu possa trametter ün püschel rösas, üna charta scritta a man nu chatta forsa l’adressat, la troclina cun tschiculatta para tuottafat ridicula visavi a Dieu.»

Davo ün lung di da lavur am metta sül velo. Sülla rain porta meis laptop per amo pudair finir alch lavur quista saira. Hoz n’haja pudü evader magari bler ed eu am saint bain. La lavur am fa güsta plaschair ed our’d perspectiva d’utschè vezza bainschi eir il sen in quai ch’eu fetsch. Rivada a chasa chatta meis nouvs cunabitants mangiond vi da la maisa da stüva. «Piglia, id es avuonda» disch ün dad els. Eu am tschaint vi da la maisa e sun cuntainta ch’eu nun ha da cuschinar e ch’eu poss listess mangiar alch bun. Pür cur cha Stefan dumonda tuot stut: «Fingià fini?», bada ch’eu n’ha plütost stranglà gio la tschaina invezza da tilla giodair. Meis impissamaints sun pro tuot quai ch’eu less amo evader. Eu m’agit ed vez a mai svessa sco raspun illa raspunera dad «eu stögl, eu stögl, eu stögl». Lura surria ed observ co cha milli dumondas svoulan intuorn in meis cheu. Dessa simplamaing laschar star la lavur? Far üna saira pachifica cun mia WG e laschar chi tuna? O far quai ch’eu riv amo e laschar star il rest? Far üna glista da prioritats? Che esa cun quels chi dependan da mia lavur? Chaschuna retard in ün proget? O nu dependa quai la fin finala vairamaing gnanca da mia lavur perche chi nun es neir na tant important? Na uschè important sco che? Am fe­tscha impissamaints per nö­glia? Perche am fetscha insomma tants impissamaints? Ün impissamaint cha­tscha il prossem ed eu am dumond sch’eu dess dar a meis raspun ün schluc biera per til calmar. La biera in meis cheu as transmüda in ün tè cur cha Paddy dumonda «Hast fingià scrit tia columna?» «Merda», pensa, pigl meis plat vöd, til port in chadafö e vegn sü in chombra. Casü doda co chi rian cagiò. Ed eu am dumond che ch’eu dess scriver. Üna scena chi para irrelevanta e dar ün’apparentscha filosofica? Da problems da nos muond e da nossa capacità o incapacità da tils schoglier? Ün’opiniun ch’eu chat importanta? Sch’eu vez tuot quai chi vegn scrit, dit e parti, schi’m dumonda minchatant sch’eu nu fess meglder da simplamaing... (laschar spazi vid...) Fiona Könz ha studegià biochemia ed art ed è emploiada en il stab dal presidi tar la Scola politecnica federala a Turitg. Dasper quel engaschament lavura ella sco artista libra e scriva columnas che fineschan simplamain... Fiona Könz

«This ist the end, beautiful friend, the end», chantaiva Jim Morrison cun seis Doors l’on 1967. Sch’el ha applichà quai insomma sülla fin da la vita sociala i’ls cumün da muntogna? Ill’età da 20 ons, dimena l’on 1976 n’haja fat part per la prüma jada ad üna radunanza cumünala in meis domicil da quella jada in Engiadin'Ota. Tractandà d’eira la planisaziun locala, voul dir i d’eira gnü preschantà il plan da zonas e grondas surfatschas da terrain da fabrica d’eiran gnüdas creadas. Chi chi vaiva la furtüna, cha seis terrain as rechatta in quista zona vaiva guadagnà ils seser i’l lotto. Na percas sun quistas zonas eir gnüdas s-chaffidas in quel möd, cha’ls signurs onurabels dal cumün sun eir gnüts partecipats a la furtüna. E’ls movimaints dals cheus illa radunanza cumünala sun per gronda part its da sü ed ingiò e na da dretta a schnestra. Quai voul dir, minchün e minchüna vaiva evidentamaing la spranza, cha eir ella o el pudess profitar da l’ingrondimaint da la zona. In mia naività giuvenila n’haja alura preschantà üna proposta: Il cumün dess cumprar almain la mità da la zona per cundiziuns stipuladas e da surdar las parcellas a cundiziuns favuraivlas a corporaziuns o persunas privatas culla pretaisa, da dovrar las abitaziuns permanentamaing – quai chi füss insè eir normal. Eir füssa da ponderar, scha’l cumün nu pudess eriger in aigna redschia abitaziuns, quasi sco abitaziuns socialas. Ils signurs onurabels da la politica, chi sezzaivan davantvart in fatscha a la radunanza, stuvaivan ün mumaint travuonder profuondamaing, las ögliadas da las votantas e dals votants preschaints d’eiran tuottas drizzadas vers mai, eu am sentiva sco ün achüsà davo l’achüsa ed avant la sentenzcha. Natüralmaing cha la proposta es gnüda sbüttada massivamaing davo cuorta discussiun. In seguit vaiva lura cumanzà il grond svilup da l’industria da fabrica. Architects e hobi-architects han fabrichà chasas illa cuntrada da nossa val, bella ed unica. Las gruppas da planisaziuns localas d’eiran surdumondadas e las chasas stan uossa quia cun uschöls serrats, abitadas – schi va bain – duos, trais eivnas l’on. L’iniziativa da las seguondas abitaziuns es gnüda 40 ons massa tard ed ella ha eir gnü consequenzas negativas: Il run süllas chasas engiadinaisas veglias es enorm. Predschs astronomics vegnan pajats e’ls centers dals cumüns sun morts oura, bainbod eir inters cumüns perche cha famiglias e la giuventüna nu chattan plü ingün spazi per abitar e fan müdada, bandunan la patria. Ed eu am poss regordar d’ün inscunter sün ün perrun da la viafier cun ün politiker dal cumün, cuort temp davo la radunanza cumünala manzunada. El m’ha cussglià dad emigrar ill’Uniun sovietica, là pudessa forsa realisar mias ideas communistas. Ed hoz? Impustüt ils cumüns pitschens mouran oura. Zonas da fabrica nu pon plü gnir ingrondidas be uschè, ed i nu dà plü ingün lö per la populaziun indigena. Autoritats cumünalas sun in tschercha da soluziuns, ma per quai esa faquint massa tard. Abitar es ün dret da l’uman, da quai sun eu persvas. E quist dret nu po plü gnir accumpli sainz’oter! «Satira tira» Quista stà ha l’artist, autur e caricaturist Jacques Guidon (1931-2021) pudü festagiar seis 90avel anniversari. Be cuort davo, in settember, es el mort. Amo in occasiun da seis anniversari raduond vaivan divers da sias amias e da seis amis as declerats pronts – sün iniziativa da Martina Shuler-Fluor, manadra dal program da cultura da la Chesa Planta Samedan – da scriver texts critic-satirics in seguit a l’anniversari da Jacques Guidon. L’idea es statta quella da tgnair dret sü la bindera da la satira ladina. Our dal regal, inzià suot il titel «Satira tira», haja uossa dat ün regal postum per Jacques Guidon barmör. Ils texts sun our da la penna dad anteriuras collavuraturas e dad anteriurs collavuraturs da la revista satirica «Chardun» e vegnan publichats tant illa Posta Ladina sco eir in La Quotidiana. Las contribuziuns vegnan accumpagnadas dad illustraziuns dal caricaturist «JüPa» (Jürg Parli). (fmr/dat) Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina.

Quista saira pudaina darcheu ir ad üna festa da vintschun! Il fabricat es a fin, las abitaziuns sun vendüdas, ils raps sun rivats sül conto (n’ha güsta controllà). Ah che bê, giain a far viva in prüma lingia tanter da nus sochis. Nus trais patruns dal sectur da fabrica eschan la squadra chi ha il curaschi da tour per mans la chosa. Cler cha nus eschan dependents dals impressaris da las differentas branschas e da lur lavuraints fidels. Fich bun esa chi sun eir adüna pro ils ufficiants da cumün! A da quists inscunters pudessa ir minch’eivna, üna bella bavüda e mangiada sün cuosts dals patruns da fabrica chi nimia nu sun avars, per furtüna gronda! Che vita da nar! Pudair fabrichar intuorn chasas veglias! Per furtüna daja adüna darcheu inchün da la Bassa chi ha raps sco crappa e cumpra quistas baraccas. E lura ans dumondna a nus, cugnuschidurs indigens da la materia, che far cun tuot. Natüralmaing nu dschaina chi dessan verer da far landroura abitaziuns cha la glieud da quia po pajar. Quai mankess amo, quels chi’s randschan. Nus lain in prüma lingia far nos affar, vain da pisserar per nossa famiglia, ch’ella possa viver inandret, almain duos jadas vacanzas al mar ston «giaschair laint». Tuot cuosta halt: la chasa spaziusa cul luxus necessari, ils duos autos, la scolaziun adequata dals uffants etc. Da lur hobis gnanca da discuorrer. Insomma, nus fain buna lavur per nossa patria, las chasas veglias sun bler massa grondas. In quistas pudaina pachific far almain ses abitaziuns. D’accord, i nu sun forsa las plü generusas a reguard il spazi, mo id han pella paja tuot il luxus chi’d es d’avair hozindi. Tschertüns, pustüt indigens, plondschan chi nu possan pajar o chi nun hajan lö. Dit avertamaing ed ün pa da maniera directa: quai nun es nos problem! Nus fain quai cha’l cliaint voul e til cusgliain. A la fin finala eschan nus ils experts da la materia. Id es be da star attent cha’l patrun da fabrica nu vegna cun ideas stranas e barbotta dad abitaziuns pajablas, socialas o sa eu che. Mo fin uossa esa i tuot glisch, eir grazcha al sustegn davart dal cumün. Nus mantgnain las chasas e tillas imbellin uschè cha la prosma generaziun tillas po giodair. Id es nos dovair da pisserar cha nossa mansteranza haja lavur e guadogn, nus vain l’avaina sociala. So, uossa amo scriver trais lingias pel pled da salüd e d’ingrazchamaint. Quai es svelt fat, las solitas flosclas: excellenta collavuraziun cun tuots, patrun da fabrica cordial, lavur precisa e speditiva, cumischiun da fabrica plain incletta, fabricat gratià a perfecziun! Eu vess cuaida da far tadlar la chanzun populara «Che bella chasa engiadinaisa». Sto be amo chattar oura co ch’ella va precis, il titel in mincha cas imprometta bler, el es sco’l punct sül i. Gualivar amo la cravatta e davent, id es ura! O, co ch’eu m’allegr! «Satira tira» Quista stà ha l’artist, autur e caricaturist Jacques Guidon (1931-2021) pudü festagiar seis 90avel anniversari. Be cuort davo, in settember, es el mort. Amo in occasiun da seis anniversari raduond vaivan divers da sias amias e da seis amis as declerats pronts – sün iniziativa da Martina Shuler-Fluor, manadra dal program da cultura da la Chesa Planta Samedan – da scriver texts critic-satirics in seguit a l’anniversari da Jacques Guidon. L’idea es statta quella da tgnair dret sü la bindera da la satira ladina. Our dal regal, inzià suot il titel «Satira tira», haja uossa dat ün regal postum per Jacques Guidon barmör. Ils texts sun our da la penna dad anteriuras collavuraturas e dad anteriurs collavuraturs da la revista satirica «Chardun» e vegnan publichats tant illa Posta Ladina sco eir in La Quotidiana. Las contribuziuns vegnan accumpagnadas dad illustraziuns dal caricaturist «JüPa» (Jürg Parli). (fmr/dat) Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina. Illustraziun da Jürg Parli per la seria "Satira tira" iln La Quotidiana ed illa Posta Ladina.

Origym, il nouv center da fitness a Scuol, ha festivà quista fin d’eivna seis prüm on d’existenza. L’idea dal manader Arno Galmarini es statta da dir grazia a sia cliantella ch’ella es restada fidela dürant ün prüm on chi’d es stat güsta in quist sectur da fitness fich difficultus. Malapaina ch’el vaiva pudü drivir las portas da seis affar, ha’l fingià darcheu stuvü serrar quellas. Uschè as pudessa descriver cuort e bön la situaziun d’avant vaira precis ün on pel manader dal center da fitness Origym, Arno Galmarini. Duos lockdowns Davo cha Arno Galmarini vaiva manà plüs ons e cun success ün studio da fitness per sportistas e sportists professiunals giò la Bassa, ha l’hom da 38 ons – chi’d es creschü sü ad Ardez – decis da tuornar in sia patria. I’s vaiva güsta dat ün’occasiun, perquai cha’l manader da l’anteriur center da fitness a Scuol d’eira per ir in pensiun. Ma lura es gnü corona ed il prüm lockdown. Be listess, ed impustüt perquai cha las localitats d’eiran fingià in fabrica, ha Arno Galmarini decis da trar tras si’idea adonta da tuot las circumstanzas. Illa retrospectiva nu s’inrücla’l d’avair fat il pass, schabain cha l’ultim on saja stat fich pretensius. Perquai cha dad ün mumaint sün tschel – e cuort davo l’avertüra dal center – haja gnü nom da darcheu serrar sü l’affar causa il seguond lockdown. Arno Galmarini: «Quai es sgür stat üna gronda sfida. Però eu sun adüna restà optimistic, perquai cha nus ans d’eiran fich consciaints che chi’ns spetta.» Lecziuns «outdoor» Adonta da quista situaziun ourdvart difficila, ha la squadra dad Origym provà da far il meglder landroura. L’affar ha provà da spordscher soluziuns creativas, p.ex cun dar dürant il temp da las restricziuns eir lecziuns dadourvart. Uschè chi’d es stat pussivel da surviver dürant quist temp difficil, a la fin perfin sainza stuvair dumandar per sustegn finanzial dal man public. Da quai es Arno Galmarini specialmaing superbi. Arno Galmarini craja i’l potenzial da seis affar per l’avegnir. Impustüt perquai ch’el less spordscher ün’otra filosofia da trenamaint sco i’ls studios da fitness convenziunals. Chi chi fetscha fitness a Scuol, dess tenor el survgnir ün trenamaint funcziunal, sco üna sportista o ün sportist professiunal. Il böt nu saja in prüma lingia da fuormar singulas musclas cun differents pais, mabain dad optimar l’inter corp cun trenamaints cumplessivs. (rtr/fmr) Exercizis da yoga aint il Origym a Scuol. Exercizis da yoga aint il Origym a Scuol. Exercizis da yoga aint il Origym a Scuol.

Per la seguonda jada ha gnü lö quista fin d’eivna aint il Center cultural a Nairs il festival «LitteraturA Nairs». Aint il focus da quist happening litterar inter-rumantsch sun stattas quist on las bes-chas, in tuottas spezchas pussiblas. Facit dals duos dis a Nairs: la litteratura rumantscha es bravamaing richa – eir pervi da las bes-chas. Duos dis suot l’insaina da la bes-cha illa litteratura rumantscha – funcziuna quai? Daja da quintar avuonda davart quella tematica? I dà. In venderdi saira han duos «liuns» da la litteratura rumantscha e da la musica grischuna fat l’avertüra: l’autur Leo Tuor ed il musicist Flurin Caviezel. Intant cha ün (Tuor) ha trattà litterarmaing il defilé da bes-chas chi cumparan illa bibla, ha l’oter (Caviezel) varià, ruot ed ironisà cul accordeon ils texts da Leo Tuor, p.ex. imitond il gallop dal chaval, sunond tanteraint la musica da la seria da western «Bonanza». Da kikers e corvs Seguidas sun in venderdi saira lura tschinch prelecziuns plü cuortas da Plinio Meyer, Fadrina Hofmann, Tina Planta-Vital, Carin Caduff ed Arnold Rauch. Tuottas e tuots han prelet istorgias o poesias cun bes-chas. Fingià be la collecziun da poesias da Tina Planta-Vital ha cumprovà quant ferm «animalica» cha la litteratura rumantscha es. Illas poesias cuortas ch’ella ha prelet a Nairs cumparan uors, squilats, kikers, lufs, delfins, corvs, giruns, asens ed oter plü. Intant ha Plinio Meyer preschantà in net e s-chet jauer üna bes-cha pac cuntschainta ed incredibla – il «cramaussel». Ed Arnold Rauch ha rendü omagi al corv ed a la libertà da quel. Da chameils e randulinas Il festival ha cuntinuà in sonda cun ün’intera rotscha da bes-chas, per uschedir büz per büz o armaint per armaint. Il tschübel da partenza ha dat la bunura Sidonia Pazeller cun sia «zoologia litterara». Ella ha dat ün’impreschiun quantas differentas bes-chas chi cumparan illa litteratura rumantscha. Fingià i’l prüm cudesch rumantsch, aint il «Nuof Sainc Testamaint» dal 1560, declera l’autur-traductur Jachiam Bifrun che ch’ün chameil es. E lura ha Sidonia Pazeller amo laschà passar ün inter tröp da bes-chas da Gian Travers fin Cla Biert, da Giachen Hasper Muoth fin Luisa Famos – da vachas grassas fin randulinas libras. O sco cha la studenta da rumantsch ed etnologia ha dit fingià a l’inizi da seis referat: «Cun far retscherchas per quist referat, n’haja badà chi dà schamalajà bleras bes-chas illa litteratura rumantscha.» Da sulvaschina ed umans Da quai dà natüralmaing eir perdütta la publicaziun «Rumantsch e latin da chatscha», ün’antologia chürada e publichada avant duos ons da la romanista ed archivara Annetta Ganzoni. Ella ha preschantà in sonda bunura a Nairs – insembel cun duos auturs da quella publica­ziun, nempe Susanna Fanzun ed Attilio Bivetti – üna part da quel «latin». L’antologia ramassa texts cun connexs chatschadristics, uschè chi va s’inclegia impustüt per chamuotschs e tschiervs e tuot la famiglia da sulvaschina. Ma i va i’l cudesch impustüt eir pella relaziun da l’uman cun quellas bes-chas. Güsta in dumondas da cha­tscha nun es quai oramai üna relaziun tant simmetrica ed affectiva. Perquai ha l’anteriur veterinari ed autur Attilio Bivetti eir fat a Nairs – cun ün surrier – la dumonda provocativa: «Co füss insè ida a finir la creaziun, scha Dieu vess gnü be ün’eivna da tschinch dis, dimena sch’el vess fat la posa la sonda impè da s-chaffir l’uman?» Intant cha la linguista Silvana Derungs ha preschantà in sonda a mezdi üna selecziun da proverbis e locuziuns rumantschas «animalicas», ha Göri Klainguti prelet il davomezdi üna selecziun dad agens texts, cun o sainza bes-chas. In discuors cun Sara Francesca Hermann ha el eir quintà da seis dilemma da scriver sco paur sur da las aignas bes-chas, sainza crodar ina üna sentimentalità chi pudess trar fils «sco sirup». Dad asens e giats mumifichats In üna runda da discussiun – moderada da l’artist Donat Caduff – s’han l’istoricra d'art Seraina Peer e l’indschignera forestala Anna Mathis Nesa avicinadas a la bes-cha sur l’art. Sco ün punct da partenza ha p.ex. servi üna seria d’autopurtrets da Not Vital, ingio cha’l Sentiner as transmüda pass a pass in ün asen (da Sent). Ed a la dumonda, che attributs chi’s dà ad ün asen, sch’el es uossa stinà o brich, scort o brich, maglin o brich, ha Anna Mathis Nesa dat üna simpla resposta culla constataziun: «La natüra douvra a tuots – i nu dà bun e nosch.» S’inclegia cha in ün simposi cul titel «Bestial» nu das-cha mancar il romanist ed intermediatur da cultura Chasper Pult. Eir el ha referi in seis möd entusiastic ed associativ davart il classiker «Il giat cotschen» da Jon Semadeni. Ün giat mumifichà sta a l’inizi dal cudesch e dal destin dal protagonist – ün «schlabaccar» chi’d ha fat da las tuottas per amur da sias ambiziuns politicas e da l’agen profit. Pretensius e divertent Ün referat plü pretensius ha sport vers sonda saira amo la professura Eleonore De Felip da Puntina. Sias observaziuns scientificas our’d vista dals «Literary Animal Studies» in texts dad E.T.A. Hoffmann, Franz Kafka e Friederike Mayröcker sun stattas per üna buna part dal publicum a Nairs main accessiblas. Bler plü accessibel ed impustüt enorm divertent es però lura statta la gronda «pointa» finala da Claudio Spescha. Il redactur e moderatur da la Tagesschau dad SRF ha scrit ün protocol satiric da vaglia da l’inter festival – laschond repassar, resümond, rimond, imitond, rumagliond e connectond amo üna jada ils duos dis litterars a Nairs. Qua daja insè be amo d’agiundscher alch: miau! «Il giat ha fat la cuorsa» Il festival «LitteraturA Nairs» es gnü organisà pella seguonda jada da l’artista Flurina Badel e da la romanista Bettina Vital. Tuottas duos sun stattas satisfattas a la fin da l’occurrenza. Flurina Badel: «Da dir chi saja stat ‹bestial› füss ün pa plump – eir schi’d es stat uschè. I s’ha vis quant animalica ed impustüt quant richa cha la litteratura rumantscha es. Almain eu n’ha tschüf gust da leger o releger tschertas ouvras. E lura esa simplamaing stat bel da s’inscuntrar darcheu ed impustüt da discuorrer sur da la litteratura rumantscha – in rumantsch.» Sia collega Bettina Vital agiundscha: «Ils differents puncts da program sun its bain ün in tschel, üna referenta s’ha referida a l’otra, uschè chi’d ha propi dat ün tessü davart la tematica da la bes-cha.» Co e scha il festival – organisà in stretta collavuraziun cul Center cultural a Nairs – cuntinua cun üna terza ediziun, nun han las duos organisaturas pudü dir in sonda saira. Uschè chi resta la dumonda: Chenüna bes-cha resplenda il meglder la litteratura rumantscha? Flurina Badel: «Eu pens il min. Il giat es gnü tematisà ferm quists duos dis, üna bes-cha chasana e sulvadia a listess mumaint.» Bettina Vital: «Eu pens eir – il giat ha fat la cuorsa.» (fmr/dat) «Schmalajà bleras bes-chas» Chavras, vachas, giats, squilats, tschiervs, chamuotschs, draguns ed amo bleras otras bes-chas vegnan trattadas illa litteratura rumantscha. O sco cha la referenta e studenta Sidonia Pazeller (fotografia) ha dit a la seguonda ediziun dal festival «LitteraturA Nairs»: «Schmalajà bleras bes-chas». Dürant duos dis s’han inscuntrats quista fin d’eivna üna quarantina d’amis ed amias da la litteratura rumantscha i’l Center cultural a Nairs suot l’insaina «bestial». (fmr/dat) Las duos organisaturas e curaturas dal program dal festival "LitteraturA Nairs" - la romanista Bettina Vital (schn.) e l'artista Flurina Badel. La studenta da romanistica, Sidonia Pazeller, ha dat ün'impreschiun quantas bes-chas chi cumparan insomma illa litteratura rumantscha. La bes-cha e l'uman - la chatscha ed il rumantsch: Annetta Ganzoni (schn.) in discussiun cun Susanna Fanzun ed Attilio Bivetti. La studenta da romanistica, Sidonia Pazeller, ha dat ün'impreschiun quantas bes-chas chi cumparan insomma illa litteratura rumantscha.

D’incuort ha gnü lö il marchà tradiziunal aint illa passarella dal Bogn Engiadina a Scuol (BES). Cun quai cha l’ultim temp han gnü lö eir ils marchats a Zernez, a Sent e mincha marcurdi pro’l Center Augustin a Scuol d’eira i’l BES teir quiet. Sco cha ün dals exposituors ha dit, nu’s poja esser dapertuot preschaint sco exposituor e perquai stopcha minchün decider svess ingio ch’el less dad expuoner. Il marchà i’l BES vain organisà dad Ursula Grimbichler da la Società da gimnastas da Scuol. Ella fa a savair per e-mail als exposituors dal marchà, e quels s’annunzchan lura per expuoner. La passarella, las maisas cun tuot l’infrastuctura e tualettas per expuoner metta a disposiziun il BES. Pels exposituors ha la passarella l’avantag chi’s es suot tet, aint il chod e sainza las glünas da l’ora. L’on passà sun stattas las frequenzas dad exposituors e visitaduors bainquant megldras. La passarella dal BES vain dovrada impustüt eir da giasts chi pon ir in vestimainta da bogn tras quella e l’ün o l’oter fa üna pitschna fermativa tanteraint pro’ls stands. Uossa daraja lura amo ils marchats d’Advent e da Nadal chi attiran blera glieud. (fmr/bcs) Bels stands han invidà da far cumischiuns. Il marchà al BES - quist on cun plü pacs exposituors.

Dürant l’on 2020 ha la scoula d’Avrona scolà 34 uffants e giuvenils – in ün on cun blers obstaculs. La scoula es statta serrada ün temp ed ils scolars sun gnüts instruits sün distanza – sco cha’l rapport annual da la scoula relata. Uffants e giuvenils cun bsögns particulars e cun disturbis da cumport chattan ad Avrona/Tarasp daspö blers ons ün lö da scolaziun chi piglia resguard sün mincha singul. I’s tratta d’ün internat chi spordscha tant scolaziun sco eir structuras d’abitar. La scoula vain manada tenor metodas antroposoficas. Avrona es situà vers ost da Tarasp e spordscha ün ambiaint davent dals centers in üna cuntrada chi sustegna la scolaziun individuala. Lockdown e distanza Sco chi’s po leger i’l rapport annual es stat l’on 2020 ün on cun sfidas particularas pell’instituziun, ed a istess temp eir ün on cun schanzas. La serrada da las scoula dürant ün tschert temp ha sforzà d’inchaminar nouvas vias ed eir otras fuormas da scolaziun sün distanza. Important es stat pels respunsabels da spordscher als scolars eir ün accumpagnamaint sün distanza e dad esser istess dastrusch per garantir inavant üna scolaziun adequata. Be cuort davo il cumanzamaint dal lockdown sun lura singuls giuvenils fingià darcheu tuornats ad Avrona, perquai chi d’eira gnü pussibel – in cas d’urgenza – da far tuottüna instrucziun al lö. Quai scriva la scoula d’Avrona in seis rapport annual. Il quint annual serra cun ün leiv guadogn da 32 000 francs. Sper la scolaziun eir sportas spezialas Sper la scolaziun individuala vain dat grond pais sün scolaziuns spezialas. Per exaimpel in contact culla natüra, cun gitas e sport ed eir cun lavurs da terracotta. Il lavurar culs mans cun quel material ha ün effet terapeutic e vain instrui frequaint ad Avrona. Dürant ils dis da perfecziunamaint vain eir tematisà il tema drogas e las consequenzas i’l svilup dals uffants. La scoula d’Avrona spordscha eir dietas e cuors cun üna sporta cun locals da lavur e stanzas cun ün grond territori quiet e prüvà. La scoula d’Avrona vain manada da Maya Gasser, Sibylle Ovenstone e da David Brodbeck.

Il Center cultural Baselgia San Niclà invida ad ün prossem concert. In venderdi, ils 22 d’october 2021 sunaran a Strada/San Niclà ils duos frars da Tschlin Domenic Janett e Curdin Janett ün program sco duo. Sco cha’ls organisatuors scrivan in lur avis, spordscharan els duos extrats our da lur «biografia musicala, cundida cun üna praisa exotica ed ün bel grand canödel tirolais». Il program vain cumplettà da la chantadura Sara Bigna Janett. La chantadura da professiun e nezza dals frars Janett arrundischa il «menü janettian» cun chanzuns popularas rumantschas e viennaisas. (cdm/fmr) Il concert es venderdi, ils 22-10-2021, a las 20.15 illa Baselgia San Niclà/Strada. Reservaziun da plazzas sur tel. 081 864 08 89/076 343 63 51. Ün certificat COVID es prescrit.

Dürant üna trentina d’ons ha Rosmarie Tinner manà a Sta.Maria l’albierg da giuventüna. Bainbod serra quella jugi (ad interim) sias portas e Rosmarie Tinner giarà in pensiun. Temp per dar cun ella ün sguard inavo sün giasts chi vegnan adüna main spontans, sün üna jugi sco üna WG e sün pêrins chi s’han imprais a cugnuoscher aint il albierg in Val Müstair. Insè es tuot rumi. Las ultimas immundizchas sun portadas oura, tuot ils linzöls sun trats giò. La stagiun d’instà e d’utuon dal 2021 es terminada, daspö dumengia, ils 17 d’october. «Her dumengia bunura vaivan nus quia amo la chasa plaina, tuot ils 47 lets d’eiran occupats ed eir tuottas maisas in quista sala da püschain d’eiran occupadas fin sün l’ultima plazza.» Quai disch Rosmarie Tinner ün di plü tard illa listessa sala, ingio ch’ella sezza be amo in cumpagnia dal redactur da la FMR. Ella es cuntainta culla stagiun passada e s’allegra d’ün pêr bels dis d’utuon plü pachifics dürant la stagiun morta. 29 ons – ed amo üna stagiun Daspö 29 ons es Rosmarie Tinner la «bun’orma» da l’albierg da giuventüna da Sta.Maria. Ella farà be amo ün’ultima stagiun, nempe quella d’inviern 2021/22 chi düra dals 26 da december fin in marz 2022. Davo giarà Rosmarie Tinner in pensiun e la jugi da Sta.Maria – gestiunada da l’organisaziun dals Albiergs da giuventüna svizzers (AGS) – gnarà perfin serrada, almain ad intermin (guarda artichel separà o la boxa). Rosmarie Tinner ha bain gnü quists ultims trenta ons sustegn d’üna duonna per nettiar ed eir da seis hom chi ha fat lavurs da pedel. Ma uschigliö ha ella fat tuot las lavurs svessa: il büro, l’altschiva, la chüra dals giasts e da cuschinar per gruppas. Rosmarie Tinner: «Schi, las stagiuns illa jugi sun intensivas, i dà lavur dürant set dis l’eivna, da bunura a la saira. Per la paja n’haja lura propi liber dürant ils mais cha la jugi resta serrada.» La jugi da Sta.Maria es adüna statta averta da la fin da mai fin la mità d’october, e lura da Nadal fin la mità da marz – in tuot var set fin ot mais. In ün on generscha l’albierg tanter 4000 fin 5500 pernottaziuns, uschè cha la chasa es perfin üna da las grondas gestiuns turisticas in Val Müstair. «Ingün nu vain plü spontan» Che s’ha müdà lura in quists trenta ons? Co s’ha p.ex. müdà il giast da l’albierg. Rosmarie Tinner: «Insè es il tip da giast restà plü o main listess: Nus vain famiglias, giasts singuls chi fan gitas a pè o cul velo o persunas chi douvran ün temp distanza da lur minchadi.» Tenor sia valütaziun s’han bain müdadas cul ir dals ons ün pa las aspettativas e pretaisas dals giasts, ma cha güsta pro las famiglias nu saja quai mai stat ün problem. «Alch s’ha però müdà ferm», disch Rosmarie Tinner: «I nu dà bod plü giasts spontans. Hozindi tuot chi organisescha avant il viadi o las vacanzas, la glieud s’indreschischa online e reserva la stanza. Bod ingün nu vain plü simplamaing spontan.» Our da la prouva haja dat trais decennis Cha Rosmarie Tinner es insomma rivada in val e lura amo aint il albierg da giuventüna ha dachefar cun bleras coincidenzas. Ella es creschüda sü a Bienna i’l chantun Berna ed ha imprais decoratura-expositura. Sün quel manster ha ella lavurà divers ons a Turich. Tras üna bun’amia, oriunda da Sta.Maria, sun ella e seis hom Hans Tinner gnüts in vacanzas in Val Müstair. Ün tempet plü tard han els duos lura tschüf l’occasiun da cumprar üna chasa veglia immez Sta.Maria, els lavuraivan però tuots duos amo giò la Bassa. Be duos o trais ons plü tard suna gnüts ad uraglia cha pacs meters davent da lur chasa rafüda la manadra da l’albierg da giuventüna, e Rosmarie Tinner es gnüda dumandada, scha quai nu füss forsa alch per ella? Ella s’algorda: «Tuot spontan n’haja dit: Eu prouv üna jada!» – Our da la prouva spontana haja dat trais decennis. S’inrüclada dad avair fat quel pass nun ha Rosmarie Tinner mai: «Id es üna lavur talmaing variada – da lavurs administrativas fin cuschinar o lavurs tecnicas. L’unic ch’eu n’ha gnü fadia tuot quists ons, es stat da stuvair star sü bod la bunura, a las 6.00. Quai nun es mia roba!» La WG in müraglia istorica In quists ons ha la manadra natüralmaing eir fat bun’amicizcha cul chasamaint da la jugi. Quel es pelvair ün bischu istoric. La chasa datescha dal 1537, ha plüssas stanzas da dschember e plafuonds cun stuccaturas. Rosmarie Tinner: «La glieud predscha simplamaing l’atmosfera in quista chasa veglia, il dschember vegl savura ferm, la glieud disch ch’ella dorma fich bain.» E quai cha la manadra predscha il plü ferm: «Id es üna chasa ingio cha la glieud s’inscuntra e po far nouvas amicizchas. Nus vain perfin pêrins chi s’han imprais a cugnuoscher quia ed han maridà plü tard! Per mai esa ün pa sco üna gronda WG.» Uossa es dimena serrada la porta da quista WG fin davo Nadal. Lura farà Rosmarie Tinner sia ultima stagiun d’inviern. E lura? – Lura s’allegra la manadra da la jugi da Sta.Maria da finalmaing pudair passantar üna stà sainza stuvair star sü a las 06.00. Rosmarie Tinner: «Eu m’allegr fich sülla prosma stà, eu less nempe ir a guardar otras jugis in Svizra. Ma eu farà quai tuot spontan!» La jugi vain serrada Fingià quista prümavaira vaiva l’organisaziun dals Albiergs da giuventüna svizzers (AGS) fat a savair ch’els fan quint da serrar (pel mumaint) la jugi da Sta.Maria, sülla pensiun da Rosmarie Tinner e sün la fin da la stagiun d’inviern 2022. La «Chasa Plaz» cun 47 lets tocca daspö l’on 1964 pro la rait da la AGS. Il chasamaint istoric es in possess dal cumün e vess dabsögn urgiaintamaing d’üna sanaziun plü gronda. Sainza üna tala sanaziun nu voul la AGS però manar inavant la jugi. Uschè cha l’avegnir da la Chasa Plaz dà rumpatesta, impustüt al Cumün da Val Müstair chi nun ha pel mumaint güsta raps da sguazzar. Daplü davart l’avegnir da la jugi a Sta.Maria i'l artichel separà. (fmr/dat) La Chasa Plaz immez Sta.Maria datescha dal 1537 e serva daspö 55 ons sco albierg da giuventüna chi po spordscher allogi per passa 40 persunas. Rosmarie Tinner maina amo dürant ün'ultima stagiun d'inviern - dals 26 da december fin als 13 da marz 2022, l'albierg da giuventüna in Val Müstair. Rosmarie Tinner maina amo dürant ün'ultima stagiun d'inviern - dals 26 da december fin als 13 da marz 2022, l'albierg da giuventüna in Val Müstair. Durmir in veglias stanzas da dschember – quai spordscha l’albierg da giuventüna da Sta.Maria.

In tschinch mais vain serrà l’albierg da giuventüna a Sta.Maria, almain pel mumaint. E cun quai van a perder in ün sfrach passa 4000 pernottaziuns l’on in Val Müstair. Co gestiunar e sanar tant plü svelt la jugi – chi’s rechatta in ün chasamaint istoric? Quella dumonda dà güsta bravamaing rumpatesta in Val Müstair. «Schi, l’albierg da giuventüna da Sta.Maria es güsta üna tractanda per la dieta da la suprastanza da quista fin d’eivna a Thalwil.» Quai declera Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta cumünala dal Cumün da Val Müstair, sün dumonda da la FMR. Cun oters pleds, il cumün stuvess e vuless chattar üna soluziun per l’avegnir da la jugi a Sta.Maria. L’edifizi es nempe in possess cumünal – ed es fittà daspö 55 ons a l’organisaziun dals Albiergs da giuventüna svizzers (AGS). Quella ha fingià rendü cuntschaint quista prümavaira da serrar l’albierg sülla prümavaira dal 2022 e da desdir il contrat da fittanza. Però che es il problem? Perche nu po la jugi simplamaing cuntinuar precis sco dürant l’ultim mez tschientiner? Per respuonder a quella dumonda esa da tour svung. La «Chasa Plaz» – ün chasüffel Immez Sta.Maria as rechatta la «Chasa Plaz» – ün chasamaint istoric enorm – ün chasüffel cun stanzas da dschember, buffets cun intarsias e plafuonds cun stuccaturas e vopnas da las famiglias Capol o Planta. La chasa es divers ons eir statta il lö da la Tessanda Val Müstair. Daspö ils ons ‘60 as rechatta laint ün albierg chi fa part da la rait svizra da la AGS. Il sistem d’eira adüna cler: il proprietari da l’edifizi es il cumün da Sta.Maria – e davo la fusiun quel da la Val Müstair. La gestiunaria es restada dürant tuot quists ons l’organisaziun AGS. In congual cun otras jugis in Svizra es quella da Sta.Maria plütost famigliara. Ella ha 47 lets e generescha dürant l’on var 4000–5500 pernottaziuns. Quai es per la Val Müstair però tuottüna üna cifra remarchabla, perquai chi’d es bod 10% da las pernottaziuns d’hotellaria in val. Üna sanaziun fa dabsögn I dà però duos radschuns principalas cha la AGS nu voul plü manar inavant pel mumaint l’albierg illa Chasa Plaz. Quels motivs declera René Dobler, il mainagestiun da la Fundaziun svizra per turissem social. Quella fundaziun administrescha, fabricha e paja immobiglias per la AGS. Per l’üna schmetta davo la stagiun d’inviern la manadra actuala, Rosmarie Tinner (artichel in La Quotidiana dals 20 d’october). Per la seguonda es il chasamaint propi vegl. René Dobler: «I fa propi nair dabsögn da sanar la substanza istorica – il s-chodamaint, ils indrizs sanitars, ün abitacul annex nu po gnanca gnir dovrà dürant l’inviern ed amo bler oter.» René Dobler cugnuoscha bain la chasa a Sta.Maria ed ha signalisà fingià avant desch ons al cumün chi’s stuvess chattar planet üna soluziun. El renda però attent cha sia fundaziun füss plü co cuntainta da pudair cuntinuar cun quist albierg e disch: «Per nossa rait füssa bun dad avair in Val Müstair üna jugi, la regiun es attractiva güsta per nossa cliantella. E probabel füssa il plü simpel da realisar quai al lö actual.» Dad investir in ün oter lö in Val Müstair per ün albierg o forsa perfin da fabrichar ün nouv edifzi, nu vain in dumonda pella fundaziun. René Dobler: «Lura stuvess quai avair dimensiuns plü grondas, sco p.ex. a Scuol, ingio chi dà var 25 000 pernottaziuns l’on. Ma quai nun es realistic in Val Müstair.» Ha durmi il cumün? Uschè cha la balla es insè uossa – e daspö desch ons – pro’l cumün. Quai sa eir la presidenta cumünala chi d’eira avant eir respunsabla pel decasteri turistic. Ha durmi il cumün tuot quists ons? Gabriella Binkert Becchetti disch: «Quai es üna dumonda güstifichada. Il cumün ha gnü oters progets i’ls ultims ons, cun fusiuns ed oter plü. Hai, forsa vaina tralaschà ün pa la dumonda da la jugi.» La presidenta es però consciainta da l’importanza da quella: «Nus stuvain e vulain mantgnair e sanar quista chasa – e tilla manar sco albierg, scha pussibel insembel cull’organisaziun actuala.» Ma il Cumün da Val Müstair es al mumaint ferm chüz. El ponderescha eir – sco rapportà d’incuort illas medias rumantschas – da vender singulas immobiglias. Il bischu istoric da la Chasa Plaz füss dimena ün bel post aint il portfolio? La resposta da la presidenta es clera: «Na, quel chasamaint nu rivessan nus gnanca da vender cun grond guadogn. E lura füssa propi ün sbagl da dar our d’man ün stabilimaint chi porta giasts e cun quai raps in val.» Passa quatter milliuns In tuot la dumonda da l’avegnir da la jugi a Sta.Maria es eir gnü integrà il Parc da natüra Biosfera Val Müstair. La Biosfera po – i’l rom da sias incumbensas – eir s’ingaschar in dumondas da la cultura da fabrica. E pro la Chasa Plaz as tratta sainza dubi d’ün edifizi istoric i’l minz da Sta.Maria. Perquai esa cler pel mainagestiun da la Biosfera, David Spinnler: «I va eir per salvar quista chasa chi dovress fingià daspö ün brav temp üna sanaziun.» La Biosfera ha perquai laschà elavurar d’architects üna perizia quant chi cuostess da sanar la chasa. Però l’expertisa nun ha be calculà üna sanaziun, mabain eir güsta fat üna proposta d’ingrondir l’albierg sülla dubla quantità da lets, voul dir sün var 80. A disposiziun stess perquai p.ex. eir il grond palantschin da la Chasa Plaz chi’d es intant vöd. Tuot insembel cuostess passa quatter milliuns. L’expertisa ha eir tut suot la marella quant chi cuostess da be renovar la chasa, sainza tilla ingrondir. Ma eir quai füss ün import chi surpassess actualmaing las pussibiltats dal cumün. Chi paja? L’expertisa es eir sün maisa da la presidenta cumünala. Ed ella sa, l’import stipulà da l’expertisa sta ourdvart tuottas pussibiltats finanzialas dal cumün. Perquai disch Gabriela Binkert Becchetti: «Nus stuvain propi far uossa in suprastanza üna discussiun da basa che cha nus vulain e che chi’d es realistic, forsa eir in ün rom plü modest.» Üna varianta es perfin quella cha’l cumün maness svess ad interim l’albierg. In connex cul avegnir da l’albierg da giuventüna a Sta.Maria daja daplü dumondas co tschertezzas: Co as pudessa sanar la Chasa Plaz in möd cha la AGS füss darcheu pronta da manar quella sco jugi? Chi paja quella sanaziun, scha na il cumün? Üna fundaziun chi füss pür da fundar? O lura forsa fauturs bainstants chi han forsa pernottà da giuvenils illa Chasa Plaz? – La balla es pel mumaint pro la suprastanza cumünala. L’unic chi’d es tschert: A partir d’avrigl 2022 nu daja plü – almain per ün brav temp – ingüna jugi suot il tet da la AGS in Val Müstair. E quai füss – culs pleds da René Dobler da la Fundaziun svizra per turissem social – «enormamaing puchà». L’avegnir intschert da la «jugi» da Sta.Maria La fin da marz 2022 serra l’albierg da giuventüna a Sta.Maria sias portas. Las radschuns: La manadra actuala (La Quotidiana dad marcurdi) va in pensiun e l’edifizi chi’d es in possess dal cumün stuvess gnir sanà. Pür davo üna sanaziun füss l’organisaziun tetala da las «jugis» svizras darcheu pronta da manar l’albierg. Ma il Cumün da Val Müstair nun ha raps per talas investiziuns. Ün dilemma chi dà rumpatesta a tuottas e tuots. Per la Val Müstair füss nempe üna serrada da l’albierg üna gronda perdita. A la fin dals quints generescha la jugi da Sta.Maria tanter 4000-5500 pernottaziuns l’on. Quai es in congual cun simils albiergs in Svizra bain plü pac, ma in Val Müstair es quai bod 10% da las frequenzas d’hotellaria dürant ün on. (fmr/dat) La Chasa Plaz immez Sta.Maria datescha dal 1537 e serva daspö 55 ons sco albierg da giuventüna chi po spordscher allogi per passa 40 persunas. Rosmarie Tinner maina amo dürant ün'ultima stagiun d'inviern - dals 26 da december fin als 13 da marz 2022, l'albierg da giuventüna in Val Müstair. Rosmarie Tinner maina amo dürant ün'ultima stagiun d'inviern - dals 26 da december fin als 13 da marz 2022, l'albierg da giuventüna in Val Müstair. Durmir in veglias stanzas da dschember – quai spordscha l’albierg da giuventüna da Sta.Maria.

Avant 20 ons es gnüda fundada la società Alfinstermünz cul böt da renovar e realisar la fortezza d’aventüras Altfinstermünz. Intant visitan raduond 10 000 visitaduors minch’on ils stabilimaints sper l’En – oriundamaing üna staziun da dazi. L’ultim böt dal proget da renovaziun es d’amegldrar l’access. Dal 2001 es gnüda fundada la società Altfinstermünz cul böt da renovar ils stabilimaints sper l’En, in vicinanza da Vinadi, e da transmüdar quist lö istoric in ün’attracziun turistica. Altfinstermünz, sco lö da passagi e da dazi tanter il süd ed il nord es gnü trat a nüz fingià dals Romans ed es restà in funcziun fin vers il 1800. Il böt dals iniziants e fundaturs da la società d’eira da renovar e restorar ils edifizis vegls e dad installar ün museum, üna plazza da giovar per uffants cun figüras misticas dal Triangul magic retic, ün center da gastronomia ed üna show digitala illa fortezza. Per finir d’eira previs da fabrichar üna funiculara futuristica chi maina ils visitaduors dal parkegi a «Hochfinstermünz» fin pro’ls stabilimaints sper l’En. Raduond ot ons in fabrica Las lavuors da renovaziun e da restauraziun han dürà raduond ot ons. In avuost dal 2010 ha gnü lö l’inauguraziun dal center da visitaduors. «Daspö quella jada visitaivan fin 10 000 giasts l’on la fortezza d’aventüra ad Altfinstermünz», quinta Hermann Klapeer, iniziant, fundatur e daspö il 2001 president da la società. Unicamaing dürant il temp da Covid es il nomer da vistaduors stat bainquant plü pitschen. Cha impustüt las gruppas hajan mancà. Sco cha Hermann Klapeer quinta, sun gnüts investits dürant tuot ils ons raduond tschinch milliuns francs illa renovaziun dals stabilimaints ed illas masüras per sgürar la costa sur ils stabilimaints. Quistas investiziuns sun gnüdas finanziadas per circa 80 pertschient da promoturs ed instituziuns, da quels bundant la mità da proget da l’UE. Averta per visitaduors es la fortezza plü o main adüna dal principi da gün fin al cumainzamaint da november da las 11.00 fin las 17.00. Amegldrar l’access Sco cha Hermann Klapeer declera es gnü realisà dal proget oriund bod tuot. La sporta per visitaduors as concentrescha sülla fortezza d’aventüras, cha la part museala nu saja in quel sen gnüda realisada. Quai chi manca definitivamaing es la funiculara respectivamaing l’ascensur chi maina ils vistaduors dal parkegi fin illa fortezza d’aventüras. «Nus eschan dependents cha quist ascensur gnia eir realisà», disch Klapeer. La fortezza dad Altfinstermünz es nempe bain zoppada e na propcha bain ragiundschibla. Grondas tablas sper las vias, per exaimpel eir da la vart Svizra dadour Vinadi, muossan bainschi l’attracziun turistica, però l’access es difficil. Cha be cun l’access direct pels giasts as possa finalmaing augmantar il nomer da visitaduors. El discuorra da tanter 30 000 e dafatta 50 000 vistaduors sco böt final. Dürant las prosmas duos eivnas van ils respunsabels a visitar differents indrizs pussibels in oters lös. Per Hermann Klapeer esa fich important cha quista funiculara nu resta be üna visiun futuristica, dimpersè dvainta – davo vainch ons cha’l proget es gnü preschantà – eir realistica. www.altfinstermuenz.ch Avant 20 ons es naschü il proget per renovar e realisar la fortezza d’aventüra Altfinstermünz. Uossa manca be amo la funiculara chi maina ils visitaduors giò sper l’En. Avant 20 ons es naschü il proget per renovar e realisar la fortezza d’aventüra Altfinstermünz. Uossa manca be amo la funiculara chi maina ils visitaduors giò sper l’En.

Dals 25 fin als 27 d’october ha lö i’l Center cultural a Nairs la prüma ediziun da «Nairs Legia». Quel arrandschamaint voul pussibiltar ad auturas ed auturs ambiziunats – uschè scrivan ils organisatuors da la Fundaziun Nairs – üna plattafuorma per preschantar e discutar lur ouvras. Cun Sarah Kuratle e Luke Wilkins saran da la partida duos auturs chi han fingià passantà segiuorns artistics i’l Center da cultura. Eir preschainta a «Nairs Legia» sarà l’autura ladina Leta Semedeni, la quala scriva poesias e raquints in lingua tudais-cha ed in rumantsch. Las prelecziuns han lö minchadi, dals 25-27 d’october 2021 adüna a las 19.00-21.00. Daplü detagls sün: nairs.ch.

Dürant trais dis s’inscuntran a Müstair rapreschantantas e rapreschantants da minoritats in Europa. L’organisatura, la fundaziun Convivenza, less güdar cun quist seminari a chattar instrumaints concrets per promouver e sustgnair las differentas cumünanzas. Be fich darar daja a Müstair ün inscunter talmaing multicultural e multinaziunal sco il seminari chi ha cumanzà in gövgia a bunura e düra fin sonda, ils 23 d’october. In sala da gimnastica a Müstair s’han nempe radunadas var 30 persunas chi vegnan da l’Albania, da la Serbia, da la Spagna, da l’Ollanda o da la Rumenia. I nu sun rapreschantants directs o ufficials da quels pajais, mabain rapreschantants da minoritats in Europa, cumünanazas sainza ün agen pajais – precis sco p.ex. la «naziun» rumantscha. Da la partida sun a Müstair minoritats linguistic-culturalas dals Fris, Armans, Bretons, Arumans, Romas, Ladins ed oters. Uschè divers lur origin, uschè cumünaivels sun per part lur sfidas e cumbats per arcugnuschentscha, rapreschantanza e promoziun. Ün «takeaway persunal» L’inscunter a Müstair sta suot l’insaina «Give a Voice to Small peoples». Il seminar es organisà da la fundaziun svizra Convivenza, il Center internaziunal da minoritats. Quella fundaziun ha per mera precis da quists barats sco a Müstair, nempe da promouver a livel internaziunal il dialog tanter differentas cumünanzas etnicas e regiunalas. Il böt specific da l’inscunter a Müstair es tenor il president da la Convivenza, Raoul Blindenbacher, da crear instrumaints concrets per las differentas cumünanzas: «Eu less cha minchün da quists rapreschantants passa in sonda cun ün ‹takeaway persunal›, voul dir cun propostas concretas in che direcziun chi’s pudess e stuvess amegldrar la situaziun da l’aigna minorità. Tuot quels instrumaints lessan nus lura eir resümar in üna publicaziun.» Quella publicaziun dess gnir edida in seguit al seminari da Müstair. L’occurrenza vain eir accumpagnada scientificamaing da l’institut «Eurac Research», ün’instituziun europeica chi perscrutescha dumondas da minoritats sün tuot il muond. Diversità illa diversità A Müstair voul la Convivenza lavurar tenor la metoda dal «Gouvernamental Learning», üna metoda chi prouva da chanalisar bsögns e sviluppar landroura lura masüras e plans d’acziun. Gü­sta da chanalisar ils divers bsögns da las minoritats es sainza dubi üna da las sfidas a Müstair. I dà cuntschaintamaing – e sco cha’l referat inizial da Rainer Hofmann da l’Università da Frankfurt ha muossà – bod tantas sfidas sco chi dà eir minoritats: ils drets da quellas cumünanzas aint l’agen stadi, la partecipaziun politica e culturala in ün pajais, l’educaziun, las medias, l’aigna «schientscha» e bler oter. Adonta da quista gronda diversità illa diversità linguistic-culturala vess da sortir dal seminari da Müstair fin in sonda üna resoluziun finala – üna resoluziun cun plans d’acziun concrets per üna «megldra vita minoritara». La mezz’Europa es a Müstair I vegnan da l’Ollanda, Germania, Spogna, Serbia o Rumenia. Var trenta rapreschantantas e rapreschantants da minoritats linguistic-culturalas in Europa s’inscuntran quists dis a Müstair. La fundaziun svizra Convivenza ha organisà ün seminari chi ha per böt da «dar üna vusch» a quellas cumünanzas. In fuond ha l’inscunter – chi düra da gövgia fin sonda da quist’eivna – però ün’intenziun fich concreta. Ils organisaturs lessan nempe cha mincha raprepschantant/a possa tuornar da Müstair in patria cun ün souvenir pratic, voul dir cun ün plan d’acziun concret co chi’s pudess o stuvess amegldrar la situaziun da l’aigna minorità. (fmr/dat) Üna trentina da rapreschantantas e rapreschantants da minoritats linguistic-culturalas sun da la partida al seminari da la Convivenza a Müstair. Lur böt es dad elavurar fin sonda a mezdi üna resoluziun finala. Üna trentina da rapreschantantas e rapreschantants da minoritats linguistic-culturalas sun da la partida al seminari da la Convivenza a Müstair. Lur böt es dad elavurar fin sonda a mezdi üna resoluziun finala. Üna trentina da rapreschantantas e rapreschantants da minoritats linguistic-culturalas sun da la partida al seminari da la Convivenza a Müstair. Lur böt es dad elavurar fin sonda a mezdi üna resoluziun finala. Üna trentina da rapreschantantas e rapreschantants da minoritats linguistic-culturalas sun da la partida al seminari da la Convivenza a Müstair. Lur böt es dad elavurar fin sonda a mezdi üna resoluziun finala. Üna trentina da rapreschantantas e rapreschantants da minoritats linguistic-culturalas sun da la partida al seminari da la Convivenza a Müstair. Lur böt es dad elavurar fin sonda a mezdi üna resoluziun finala.

Fingià daspö decennis han lö adüna d’utuon a Lavin cuors e referats da tuot gener da la Chasa Fliana. Il comitè d’organisaziun spordscha eir quist utuon desch cuors ed ot referats. La Chasa Fliana invida quist on a cuors e referats chi han lö a partir dals 26 d’october e düran fin als 14 da december. Ils cuors vegnan partits aint tenor l’entrada da las annunzchas. Cuors cun damain co set persunas nu varan lö. Ils referats han lö adüna il mardi bunura a partir da las 9.15 e düran fin vers mezdi. Davo ün giantar simpel han lura lö ils cuors la davomezdi. Pels partecipants als cuors es l’entrada pels referats libra e glieud chi s’interessa pels referats e nu piglian part als cuors pajan 10 francs. Pro’ls cuors as chatta tanter oter temas sco: lavurs a man da tuot gener, pitturar cun culurs d’acril sün taila da glin, giovar a teater, gimnastica per restar corporalmaing e mentalmaing fit, cuors creativs, co far adöver dal handy o tablet, giovar a schach e lavur cul füs. Eir ils referats spordschan ün spectrum vast, tanter oter: viver insembel illas generaziuns, omeopatia classica medicinala o aviöls in Engiadina. (fmr/bcs) Per dumondas a reguard il program stà a disposiziun Berta Marugg, tel. 078 631 55 98, bertamarugg@gmail.com. Daplü infuormaziuns suot www.chasafliana.ch.

Il Cumün da Val Müstair ha tschüf in gövgia saira danouvmaing il label da «Cità d’energia». In quel connex es la populaziun eir gnüda infuormada in üna «Sairada d’energia» co chi’s po sanar energeticamaing chasas – ed impustüt scha e co cha quai vain sustgnü finanzialmaing dal man public. A guardar in gövgia saira in sala da gimnastica a Müstair as pudessa constatar: Energia interessa! Daplü persunas co ad üna solita radunanza cumünala in Val Müstair – nempe var 100 persunas – s’han radunadas per gnir infuormadas in dumondas da sanaziuns energeticas. E quai chi’d es gnü servi a l’occurrenza – organisada dal cumün, dal Provedimaint electric Val Müstair e dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair – nu d’eira be «ajer chod», per formular quai in terms dad energia persa. Ingüna fantastaria Michael Casutt da l’Uffizi d’energia e da trafic dal Grischun ha rendü cler fingià al principi da seis referat, cun agüd da diversas cifras dal clima e dal consüm d’energia in Grischun, cha la müdada dal clima nun es be üna fantastaria. Ella es ün fat incontestà chi ha e varà eir sias consequenzas pel Grischun. Per redüer il consüm d’energia – impustüt da l’energia fossila – ha la politica as sfadiada i’ls ultims ons per masüras ed instrumaints in chosa. A livel federal es quai la cuntschainta «Strategia d’energia 2050», a livel chantunal es ida in vigur daspö quist on la nouva ledscha d’energia. Quella renda pussibel da promouver sanaziuns energeticas da chasamaints existents. Ella regla però eir suot chenünas circumstanzas chi’d es tuottüna pussibel d’installar darcheu ün s-chodamaint dad öli (fossil), nempe cun «masüras da cumpensaziun» in otras parts da l’edifizi. Michael Casutt ha infuormà a Müstair davart la vasta paletta da differentas pussibiltats da promoziun. Sustegns dal PEM Ils preschaints in sala nu sun però be gnüts infuormats davart las masüras da promoziun dal chantun. In Val Müstair daja eir amo ün program da sustegn dal Provedimaint electric Val Müstair (PEM), l’ouvra electrica chi’d es in possess dal cumün. Fingià daspö divers ons – e bod sco piuniers in Grischun – dà il PEM contribuziuns per singulas sanaziuns energeticas, p.ex. cur chi vegnan rimplazzadas fanestras veglias pac bain isoladas. Stefan Falkenstein dal PEM ha infuormà in gövgia saira a Müstair davart las premissas e modalitats per insomma survgnir ün sustegn a l’intern da la Val Müstair. Sanaziun d’üna chasa da Zumthor Fich concret es stat lura il terz referat, nempe quel da Ralf Hohenegger, architect in Val Müstair. El ha preschantà la sanaziun realisada d’incuort pro üna chasa d’üna famiglia a Müstair. Quella d’eira gnüda realisada i’ls ons ‘70 dad üna gruppa d’architects, tanter oter cun partecipaziun dal cuntschaint architect grischun Peter Zumthor. S’inclegia d’eira la chasa gnüda munida quella jada cun ün s-chodamaint d’öli, cumbinà cun üna pigna da laina. L’isolaziun da la chasa nu correspuondaiva davo passa 40 ons plü al standard dad hoz. Davo la sanaziun s’ha uossa diminui il consüm d’energia da la chasa per raduond 60% – sainza pigna da laina e culla mità dal consüm d’öli. Cuostü ha l’inter proget 155 000 francs. Contribuziuns da raduond 45 000 francs han sbassà considerablamaing quels cuosts. Uschè cha l’architect Ralf Hohenegger es gnü a la conclusiun a la sairada d’energia: «I cunvain in mincha cas da far – güsta eir culs sustegns – üna tala sanaziun totala. Quista chasa p.ex. ha in ün on respargns d’energia da var 1600 francs. Ed implü ha l’edifizi uossa guadagnà valur.» Label per ulteriurs quatter ons Per uschedir eir ün augmaint da valur ha tschüf in gövgia saira il Cumün da Val Müstair culla «re-certificaziun» sco «Cità d’energia». In Grischun han intant 18 cumüns o citads quel label chi testifichescha cha las corporaziuns s’ingaschan da dovrar efficiaintamaing l’energia, da’s sfadiar da proteger il clima e da promouver energias regenerablas. Il label es gnü surdat per ulteriurs quatter ons a la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti our dals mans da Michael Casutt chi’d es eir president da la cumischiun d’energia chi surdà quists labels. Michael Casutt (schn.) surdà a Gabriella Binkert Becchetti il label «Cità d’energia», valaivel pels prossems quatter ons. Üna tschientina da persunas s’ha interessada in gövgia saira a Müstair per sanaziuns energeticas da chasas – ed il sustegn finanzial per talas lavurs. Üna tschientina da persunas s’ha interessada in gövgia saira a Müstair per sanaziuns energeticas da chasas – ed il sustegn finanzial per talas lavurs.

Davo trais dis es i a finir in sonda a Müstair il seminari da las cumünanzas linguistic-culturalas in Europa. Cun üna resoluziun finala lessan las minoritats tanter oter eir accentuar l’importanza da la digitalisaziun per preservar e promouver lur linguas e culturas. Sün invid da la fundaziun svizra Convivenza s’ha radunada l’eivna passada a Müstair üna trentina da rapreschantantas e rapreschantants da (pitschnas) cumünanzas linguistic-culturalas in Europa. Da la partida d’eiran tanter oter delegadas e delegads dals Fris dal Nord, dals Bascs, dals Bretons, dals Arumuns, dals Rumantschs o dals Ladins da las Dolomitas. La «Müstair Decleration» La fundaziun Convivenza organisescha mincha trais fin quatter ons talas dietas da barat e da discussiun. L’idea es da promouver e sustgnair a livel internaziunal il dialog tanter las differentas minoritats. Avant tschinch ons vaiva p.ex. gnü lö ün simil seminari a Scuol, ingio chi d’eira gnüd’elavurada üna «decleraziun» – la «Scuol Decleration». Quella vaiva formulà böts e masüras per la promoziun da las cumünanzas minoritaras. Uossa es quella «decleraziun» gnüda surlavurada al seminari in Val Müstair ad üna «Müstair Decleration». L’agiunta principala es cha las cumünanzas lessan accentuar la lavur sül chomp digital, il qual permetta da mantgnair e promouver amo meglder lur linguas, lur culturas e lur identitats minoritaras. Il palperi serva però be sco punct da partenza pellas singulas organisaziuns linguistic-culturalas. In seguit al seminari a Müstair han nempe ils participants e las participantas dal seminari a Müstair l’incumbenza da formular plans d’acziun per lur aigna cumünanza. Quels instrumaints concrets dessan lura gnir descrits e ramassats in üna publicaziun chi gnarà edida da la fundaziun Convivenza. Participaziun rumantscha Da la partida a Müstair es eir statta – cun Andreas Gabriel e Gianna Cadonau – üna rapreschantanza da la Lia Rumantscha. Il rumantsch ha in congual cun bleras otras cumünanzas linguistic-culturalas plü pitschnas in Europa üna buna situaziun legala. Il rumantsch ha eir in divers secturs (p.ex. scoula, medias, litteratura) megldras premissas da promoziun. E be listess, tenor Andreas Gabriel sun las tematicas chi sun gnüdas discusas a Müstair eir da grond interess pel rumantsch. El manzuna la transfuormaziun digitala e las nouvas fuormas d’instruir a distanza, ingio cha la Lia Rumantscha haja eir pudü contribuir cun sias experienzas al barat a Müstair. Il bilantsch final dad Andreas Gabriel: «Il seminari es a fin – però la lavur cuntinua. Las gruppas da lavur pro las differentas tematicas restaran in contact ed han eir fingià planisà ulteriuras activitats per ün barat d’experienzas e da collavuraziuns, uschè es previs p.ex. ün ‹webinar› davart la dumonda dals corpus linguistics digitals.» In divers lavuratoris sun gnüdas discusas l’eivna passada a Müstair bsögns ed instrumaints per promouver meglder cumünanzas linguistic-culturalas plü pitschnas in Europa. In divers lavuratoris sun gnüdas discusas l’eivna passada a Müstair bsögns ed instrumaints per promouver meglder cumünanzas linguistic-culturalas plü pitschnas in Europa. In divers lavuratoris sun gnüdas discusas l’eivna passada a Müstair bsögns ed instrumaints per promouver meglder cumünanzas linguistic-culturalas plü pitschnas in Europa.

L’Engiadinais Jon Fanzun dess dvantar nouv secretari general dal Parti liberaldemocrat da la Svizra (PLD). Quai scriva la gazetta «Schweiz am Sonntag» sün basa dad aignas retscherchas. Jon Fanzun svess nun ha però vuglü tour posiziun in chosa invers la «Schweiz am Sonntag». Jon Albert Fanzun (51), oriund da Tarasp, lavura daspö trais ons sco incumbenzà special per la diplomazia da cyber aint il Departamaint federal d’affars exteriurs. Avant es el stat collavuratur persunal dal minister da l’exteriur. Pro’l PLD haja dat quist mais plüssas müdadas: Thierry Burkhart es gnü elet sco nouv president e successur da Petra Gössi. Cun quella müdada ha eir la secretari generala actuala inoltrà sia demischiun. Scha Jon Fanzun dvainta sia successura, decidarà al cumanzamaint da november la conferenza dals presidents regiunals dal parti. (fmr/dat) Jon Albert Fanzun (51), oriund da Tarasp - bainbod secretari general dal Parti liberaldemocrat da la Svizra?

Il president cumünal actual da Zernez, Emil Müller, candidescha sco president cumünal d’ün cumün illa Turgovia, dad Egnach. L’elecziun ha lö als 28 november. Independent da quist’elecziun nu candidescha el quist on chi vain plü sco president da Zernez. Emil Müller, president cumünal da Zernez, nu’s metta quist on chi vain plü a disposiziun per üna reelecziun. Quai ha’l comunichà in marcurdi in üna publicaziun ufficiala. El es stat fingià dal 2000 fin dal 2014 capo cumünal da Susch. Davo la fusiun dals cumüns da Lavin, Susch e Zernez es el gnü elet sco president cumünal da Zernez. Quista carica occupa’l daspö il 2015. «Eu sun stat 22 ons capo cumünal in Engiadina», disch el e declera da vulair tscherchar üna nouva sfida. Perquai candidescha’l actualmaing per la carica sco president cumünal dad Egnach, ün cumün illa regiun dal Lai Bodan in Turgovia e la patria da sia partenaria. Las elecziuns han lö als 28 november. Pel mumaint candideschan trais persunas per quista carica, sco cha la pagina d’interent dal cumün dad ­Egnach tradischa. Il resultat da quist’elecziun sarà finalmaing eir decisiv per la data da la sortida dad Emil Müller da la carica actuala sco president cumünal da Zernez. Elecziun da prümavaira 2022 Sch’el vain elet sco president cumünal dad Egnach, schi succeda üna demischiun a Zernez fingià per la fin da mai 2022. In quist cas surpigliess il vice-president cumünal, Riet Denoth, la respunsabiltà fin la fin da l’on 2022. Scha Müller nu vain elet in Turgovia, resta’l president cumünal da Zernez fin la fin da december 2022. Sco cha la suprastanza cumünala ha infuormà, vain organisada l’elecziun ordinaria dal president cumünal fingià da prümavaira 2022. «Uschè po üna candidata obain ün candidat as preparar optimalmaing sülla nouva sfida a partir dals 1. schner 2023», declera Emil Müller. Il pensum d’ingaschamaint actual dal presidi cumünal a Zernez importa 60%. «Las votantas ed ils votants han uossa temp avuonda per far ponderaziuns a reguard mia successiun», disch Müller. Sco cha Emil Müller declera sün dumonda, saja eir sia carica da grond cusglier dependenta da l’elecziun in Turgovia. Sch’el nu vain però elet sco president cumünal dad Egnach, schi voul el in mincha cas recandidar sco grond cusglier per ün’ulteriura perioda d’uffizi. Il politiker da l’Allianza dal Center (AdC) rapreschainta daspö il 2014 il circul da Sur Tasna i’l Grond cussagl ed as mettess eir inavant a disposiziun. Elecziun a Zernez Eir a Zernez ha lö als 28 november ün’elecziun: Nempe il seguond scrutin per l’elecziun da rimplazzamaint illa cumischiun sindicatoria. I’l prüm scrutin dals 26 settember mancaiva sainza candidats ufficials la majorità absoluta. Intant es gnüda annunzchada la candidatura da Schimun Grass da Zernez. El as metta a disposiziun per rimplazzar ad Arno Felix chi’d ha demischiunà per la fin da quist’on. Ulteriuras candidaturas vessan pudü gnir annunzchadas fin her dumengia, ils 24 d’october. (pl/nb) Engiadina Il president da Zernez candidescha in Turgovia Emil Müller, il president actual da Zernez nu recandidarà plü l’on chi vain per üna prosma perioda d’uffizi. Per la paja candidescha el uossa per ün presidi cumünal in Turgovia. Quai ha’l comunichà l’eivna passada in üna publicaziun ufficiala sülla pagina d’internet dal Cumün da Zernez. L’elecziun i’l cumün dad Egnach (TG) ha lö la fin da november ed in tscherna pel post van trais candidats, sco cha la pagina d’internet da quel cumün tradischa. Scha Emil Müller gniss elet ad Egnach, schi terminess el plü ad ura seis uffizi a Zernez. Emil Müller es daspö passa duos decennis president cumünal a Susch e davo a Zernez. Il politiker da la AdC es grond cusglier – ma eir l’avegnir da quella carica sarà dependenta dal resultat d’elecziun in Turgovia. (pl/fmr) Emil Müller es daspö l’on 2000 president cumünal in Engiadina – presidiescha el bainbod il cumün dad Egnach in Turgovia?

Illa baselgia San Niclà a Strada ha gnü lö in venderdi passà ün concert cun Domenic (clarinetta) e Curdin Janett (accordeon) cul titel «invenziunsplus». Il concert es gnü organisà da la Società Center Cultural Baselgia San Niclà. Daspö il 1987 exista la Società Center Cultural Baselgia San Niclà. Il böt es stat da principi davent d’inrichir la vita culturala illa regiun. Quai fa la società on per on, var ses fin set jadas tanter prümavaira ed utuon, cun divers arrandschamaints culturals illa baselgina. Quella es adüna bain occupada, uschè eir in venderdi passà pro’l concert dals duos frars Domenic e Curdin Janett. Quel chi d’eira insè previs culla partecipaziun d’üna ulteriura musicista our da la famigla dals Janetts, nempe cun üna nezza dals duos frars. Ün concert cun surpraisa In seis salüd ha però il president da la Società Center Cultural Baselgia San Niclà, Jachen Erni, deplorà cha Sara Bigna Janett chi vess chantà diversas chanzuns es amalada e nu possa esser da la partida: «Ma co ch’eu cugnuosch a Domenic ed a Curdin sun els sainz’oter in cas da suogliar eir quellas fouras.» Domenic Janett ha survgni dal 1991 il «Violinschlüssel»d’or e dal 2016 es el gnü onurà cul Premi cultural dal Grischun. Curdin Janett ha stübgià musica al conservatori da Winterthur ed es ün talent musical fich retscherchà. Tuots duos fan part a la gruppa «Ils Fränzlis da Tschlin». Misculanzas musicalas Il concert ha cumanzà cun üna mazurca chi ha lura svelt fat plazza tanteraint ad interpretaziuns gratiadas. Curdin Janett ha dat tanter ils tocs las spiegaziuns toccantas – per exaimpel: «Nus cugnuschain il toc güsta dudi cun ün titel tipic rumantsch «Die Kesselflicker». I dà però eir oters noms per quist toc. Uossa sunaina duos tocs our dal repertori dals Fränzlis – il «Bozen valzer», quai sarà ün toc chi deriva da Bulzan ed il «Stilfserberg» ch’eu nu sa ingio che quel as rechatta.» Uschè divertenta sco l’annuzcha es eir statta la musica cun müdadas da ritem e cun escapadas i’l jazz e per part eir illa musica classica. Escapadas dal buglion engiadinais cundi cun spezchas exoticas e cun ün grond canedel tirolais. In divers tocs cun ritem da jazz e swing, cun pussibiltats da tesser laint improvisaziuns, na exageradas, tuornaivna suvent inavo i’l stil dals Fränzlis. «Uossa ün toc cul titel «Engiaindia», causa cha la duonna da Domenic ha ragischs da l’India.» Sco surpraisa per blers han ils duos frars sunà tanteraint ün toc dals Beatles a la moda dals Janetts. Là ingio cha Sara Bigna vess chantà, han ils preschaints dudi tanter oter «Il silip e la furmia» ed a la fin «Guten Abend, gute Nacht», ingio cha divers preschaints han lura chantà culs duos musicants. Üna sairada chi ha muossà ch’ün concert po esser fich interessant, sch’el es cundi cun viz, improvisaziuns e buna glüna. Domenic e Curdin Janett (da schnestra). Ils duos musicants han portà buna glüna illa baselgia a San Niclà. Ils duos musicants han portà buna glüna illa baselgia a San Niclà.

L’eivna passada la bunura al lai da Segl. Las chasas vidvart, a Plaun da Lej, glüschan albas aint il sulai, süls ots amo ün pa naiv chi fa star la muntagna amo plü ota co ch’ella es, ed ils larschs gelgs sun sco flammas, ardan gualiv sü. Il lai sta tuot salda, gnanc’ün pitschen movimaint da l’aua, ingüna barcha nun es da verer. Eu guard – ed a mai vain adimmaint ün vers d’üna poesia da Jon Guidon, il poet da la Val Müstair: Tuot commoss dal bel aspet eu sun e’m fermand eu guard in devoziun, co cha Dieu benign charezza chasa, prövi e granezza. I’s stuvess esser ün crap per brich esser commoss da tuot quai cha la natüra ans spordscha in quists dis. Vers saira lura a listess lö. Quasü las muntagnas glüschan amo i’l sulai. Suotvart esa fingià ün pa s-chür, chasas nu’s poja plü differenzchar. I va vers la not. Üna quietezza totala malgrà il schuschurar da las uondas chi battan lur tact, sainza as fermar ün mumaint. Id es ün oter discuors – mattina o saira. Scha la mattina m’ha dit: Guarda quant bê cha’l muond as preschainta, va landervia, t’allegra, es uossa la taimpra ün’otra: Guarda co chi va a fin ün di, a fin ün an, a fin üna vita. E quai gnanca zich in üna melanconia bod depressiva, plütost in ün’acceptanza amiaivla chi inclegia il sflurir e svanir precis uschè armonic sco’l crescher e’l flurir. «Guarda co chi va a fin ün di, a fin ün an, a fin üna vita.» Eir in quel mumaint am paraiva impussibel da brich sentir l’atmosfera dal mumaint, da brich sentir che cha quist mumaint cuostaivel am disch. La natüra nu discuorra, ella basta a sai svess, ma ella svaglia in nus ün discuors e’ns po manar suroura a nos viver e pensar solit e quotidian. Quai ha express avant daplü co dua milli ans ün sabi dal vegl testamaint cur ch’el ha scrit ün pêr versets chi sun sco üna poesia: Nascher ha seis temp, e murir ha seis temp, implantar ha seis temp, e sragischar ha seis temp, mazzar ha seis temp, e guarir ha seis temp, sbodar ha seis temp, e bear ha seis temp, cridar ha seis temp, e rier ha seis temp, plandscher ha seis temp, e sotar ha seis temp. Ed eu pudess agiundscher hoz: Sabi quel chi taidla ed observa che temp chi’d es. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. El viva en il Partenz ed è actualmain president da la Lia Rumantscha. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Avant bainbod tschinch ons ha il chantun comunichà cha’l Spöl saja gnü contaminà cun PCB. Ingio cha quel tössi as rechatta han muossà analisas da l’Institut federal da controlla da material e da perscrutaziun (Empa/ICMP). Als 4 da november 2016 ha il chantun Grischun rendü cuntschaint cha’l flümin Spöl sper mür da la Punt dal Gall saja contaminà cun PCB (bifenils policlorats). Quel tössi d’eira rivà i’l Spöl pro lavuors da sanaziun dal mür da serra. Specialists da l’Uffizi grischun per natüra ed ambiaint (UNA) d’eiran gnüts adaquella chi nun existiva amo ingün privel acut per flora e fauna. Els han però averti cha dons perdürabels da l’ambiaint nu sajan exclus. «Per furtüna ha ün guardian dal Parc Natüral Svizzer (PNS) chattà d’utuon 2020 ün püf chi vaiva gnü üna fin disfurtünada», ha comunichà d’incuort l’Empa/ICMP, «il PNS ha laschà analisar quist püf dal Center per medicina da peschs e sulvaschina da l’Università da Berna e’ls resultats han fat star stut a tuots.» «Quatter jadas daplü co permiss» Il chemiker Markus Zennegg ha vis cha’l püf vaiva 20 micrograms per kil grass in seis corp, «quai es milli jadas daplü co normalmaing pro bes-chas sulvadias.» Cun fabrichar il mür da serra Punt dal Gall chi’d es proprietà da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) es gnüda ütilisada culur anticorrosiva chi cuntgnaiva PCB. Da l’on 1972, duos ons davo cha’l mür e l’ouvra electrica d’eiran gnüts tuts in funcziun, es quella substanza gnüda scumandada. Cun sanar parts dal mür da la Punt dal Gall es rivà PCB i’l Spöl e las OEE han annunzchà quist accidaint a l’UNA. Daspö quella jada accumpogna l’Empa quist cas. Markus Zennegg ha analisà peschs i’l Spöl. Daspö l’on 2017 esa scumandà da mangiar da quels peschs. Tenor l’Empa cuntegnan quels quatter jadas daplü PCB co permiss dal 2017 in Svizra illas mangiativas. Set jadas daplü co cusglià I’l püf chattà in vicinanza dal Spöl ha l’Empa chattà impustüt PCB 126: «Quai es üna substanza chi’d es be desch jadas main tössi co’l dioxin da Seveso TCDD.» Quista substanza indeblischa il sistem d’immunità e po chaschunar cancar. La chemicalia resta per tschientiners i’ls sedimaints. La «European Food Safety Agency» (EFSA) es da l’avis cha l’uman dessa mangiar dürant ün’eivna maximalmaing duos picograms da quist PCB sumgliant al dioxin. «Ils umans in Svizra mangian fingià uossa 14 picograms PCB l’eivna – dimena set jadas daplü co cha la EFSA cussaglia», infuorma l’Empa. Sanaziun totala dal Spöl Cha tuot ils partecipats, las OEE, l’UNA e’l PNS, sajan da l’avis cha «la bomba cun ura PCB i’l Spöl» stopcha gnir neutralisada plü svelt pussibel. Ils prüms 60 meters davo il batschigl Tos sun fingià gnüts sanats da l’on 2016: «I s’ha vis chi’d es pussibel d’allontanar uschea 90% dal PCB», ha dit Ruedi Haller, il directur dal PNS. El nu pensa be a l’aua i’ls flüms, dimpersè eir a la sulvaschina chi riva pro’l Spöl e maina davo inavant il tössi in otras regiuns. «Perquai nu daja oter co da sanar tuot ils 5,8 kilometers dal Spöl contaminà.» Chi chi paja quista sanaziun nun es amo scleri: Dess far quai la firma specialisada per sanar mürs da serra chi vaiva lavurà i’l mür da la Punt dal Gall, las OEE o il chantun Grischun? Michael Roth, il directur da las OEE, es da l’avis chi nu’s possa congualar il cas Spöl cun oters cas da polluziuns da l’ambiaint: «Perquai nu pon las autoritats as basar sün decisiuns in oters cas, i nu restarà oter co da laschar sclerir l’üna o l’otra dumonda als güdischs.» Il mür da la Punt dal Gall es gnü tut in funcziun da l’on 1970. Ün pêr dals büschens per l’aua sun protets cun culur chi cuntegna PCB, quai chi d’eira permiss dal quel temp. L’Empa davart il «cas Spöl» Als 4 november sun passats tschinch ons cha’l chantun Grischun vaiva comunichà cha’l flümin Spöl sper il mür Punt dal Gall saja gnü contaminà cun PCB. Quist tössi d’eira rivà ill’aua pro lavuors da sanaziun dal mür da serra chi’d es proprietà da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE). Quellas han annunzchà l’accidaint a l’Uffizi chantunal per natüra ed ambiaint. Daspö quella jada accumpogna eir l’Institut federal da controlla da material e da perscrutaziun (Empa/ICMP) il cas. D’incuort ha l’Empa recapitulà in üna comunicaziun co chi d’eira gnü al cas Spöl ed infuormà davart ils resultats da sias analisas da l’aua e d’ün püf contaminà. Chi chi paja la decontaminaziun dal Spöl nun es amo decis. (fmr/fa)

Per pudair cuntinuar a cultivar gran in möd rentabel douvran ils paurs in Val Müstair üna nouva sechaduoira ed ün deposit per lur gran. Il crowdfunding per finanziar quel intent ha gnü success, fin in mardi as vaiva ramassà s-chars 61 000 francs. Ils paurs da la Val Müstair sun innovativs. «Daspö nouv ons realisaina pass per pass per ün volüm d’investiziun da 10 milliuns francs ün proget regiunal PRE», declera il paur Rico Lamprecht chi presidiescha l’Agricultura Jaura. Sco ch’el declera consista quist proget da quatter parts: «Da la chascharia e la bacharia, da la nouva stalla da la clostra e dal proget parzial Gran Val Müstair.» Cun agüd dals «eroes locals» Ils paurs chi cultivan gran in Val Müstair racoglian minch’on var 120 tonnas gran. Circa 10 pertschient da quel furnischna a l’uniun Gran Alpin. Als paurs manca però ün lö per depuoner e sechantar il gran chi correspuonda a las pretaisas actualas. Perquai hana lantschà il proget Gran Val Müstair: Per cuosts da var 600 000 francs es previs da renovar il deposit ed impustüt la sechaduoira. L’Agricultura Jaura sco patrun d’fabrica survain bainschi subsidis da chantun e Confederaziun ed eir da differentas fundaziuns. Istess tils mancan amo 80 000 francs per finanziar il proget. Cun agüd da la Banca Raiffeisen (lokalhelden) hana organisà ün uschedit crowdfunding. « Il böt minimal vaivna ragiunt avant pacs dis» Il Parc da natüra Biosfera Val Müstair ha accumpagnà il crowdfunding da prüma davent. «Il crowdfunding es in funcziun uossa daspö bod trais mais e vess dürà fin venderdi chi vain», infuorma Thorsten Frohn, manader da marketing e comunicaziun da la Biosfera e respunsabel per prodots regiunals, «i’s vaiva duos böts cun quel, da ramassar almain 50 000 francs, scha mâ pussibel però 80 000 francs.» Chi s’haja ragiunt il prüm böt avant pacs dis ramassond 52 000 francs, cuntinuescha’l, «ed hoz sun entrats amo üna jada ulteriurs s-chars 9000 francs.» Per ragiundscher il seguond böt da ramassar 80 000 francs han ils commembers da l’Agricultura Jaura fat a la plattafuorma «lokalhelden» la dumonda da prolungar il crowdfunding amo fin la mità da november. «In quists vainch dis pon entrar uschea amo ulteriurs imports a favur dal proget Gran Val Müstair», declera il collavuratur da la Biosfera Val Müstair. «Bel eir pella parütta da la cuntrada» Chi’s sapcha fingià uossa, «grazcha al success dal crowdfunding», ch’in ün on pudaran gnir fabrichats sechaduoira e deposit dal gran, constata Thorsten Frohn, «pels paurs significha quai chi pon cuntinuar a cultivar gran da maniera rentabla.» Il success es prezius però eir per l’ambiaint: «Güsta ils chomps da gran procuran cha la cuntrada cultivada as preschainta inavant sco fin uossa», disch el, «ils chomps da gran e la prada fuorman ün mosaïc gelg e verd attractiv.» L’adressa per sustgnair il proget regiunal es: www.lokalhelden.ch/getreide-val-muestair. Ils chomps da gran in Val Müstair fan bella parütta. Ramassà per cultivar gran L’organisaziun da paurs in Val Müstair, l’Agricultura Jaura, realisescha daspö s-chars desch ons, pass per pass per totalmaing 10 milliuns francs ün proget regiunal PRE. Üna part da quel proget as nomna Gran Val Müstair: Per cha’ls paurs chi cultivan gran possan far quai in möd rentabel douvrna ün deposit ed impustüt eir üna sechaduoira da gran chi correspuondan a las prescripziuns d’hozindi. Per finanziar quist proget han ils paurs organisà ün crowdfunding cul böt da survgnir almain 50 000 francs. Fin in mardi vaivna ramassà s-chars 61 000 francs. Il crowdfunding düra amo fin la mità da november.

La gronda part da las chamonnas dal Club Alpin Svizer (CAS) ha serrà avant pacs dis seis üschöls. Ün’ulteriura stagiun da stà suot l’insaina da corona es ida a fin. Però ne la stà chi nun ha propcha merità il nom stà, ne las restricziuns da la pandemia nun han gnü üna grond’influenza sülla stagiun. Las restricziuns per viagiar a l’ester han pisserà l’on passà per ün «run» sün chamonnas dal Club Alpin Svizer (CAS). Ma han pudü profitar las chamonnas illa regiun Engiadina e Puschlav eir ingon da quel trend? La FMR ha dumandà als guardgiachamonnas da la Chamonna Tuoi, da la Chamonna Linard in Engiadina e dal Rifugio Saoseo illa Val Puschlav. Eir scha la stagiun sarà suot la media dals ultims ons, sun els per gronda part cuntaints culla stà. Differenzas regiunalas Surprais da la stagiun es Christian Wittwer chi’d es guardgiachamonna da la Chamonna Tuoi al pè dal Piz Buin: «A man da las reservaziuns savaiva fingià ouravant chi darà üna buna stà, ma eu sun istess stut quant buna ch’ella es propcha statta. Quai adonta cha la chamonna nu d’eira mai implida daplü co la mità.» Sepp Erni da la Chamonna Linard, chi’s rechatta sur Lavin, discuorra perfin d’üna stagiun da record in congual cun oters ons: «Nossa stagiun d’eira super. Impustüt las ultimas quatter eivnas d’eiran fich bunas.» Main euforic sco seis duos collegas in Engiadina es invezza Gigi Murtas chi maina insembel cun sia duonna Chatrina Murtas il Rifugio Saoseo chi’s chatta illa Val di Campo illa Val Puschlav. «La stagiun nu d’eira mala. Cumanzà vaivna fich bain. Tanteraint d’eira lura damain giasts. Las ultimas eivnas d’eiran però darcheu megldras», uschè seis resümè. Oter public Cha la Chamonna Linard d’eira adüna bain frequentada, adonta da blers dis cun trid’ora, as declera Sepp Erni seguaintamaing: «Tras corona s’ha müdà nos public. Avant gnivan in prüma lingia alpinists per ir sül Piz Linard, uossa vegnan per gronda part famiglias cun uffants. Per els nun es l’ora uschè importanta.» Chi s’ha müdà il public ha badà eir Christian Wittwer. Culla reclama per la Chamonna Tuoi voul el perquai ragiundscher impustüt las famiglias. El vezza però eir ün oter motiv per la buna stà: «La Chamonna Tuoi es fich bain ragiundschibla. Perquai nun eschan nus uschè dependents da l’ora.» Eir quia as muossa illa Val Puschlav darcheu ün oter purtret. «La trid’ora vaiva per nus sgüra ün’influenza negativa sülla stagiun», es Gigi Murtas da l’avis, agiundscha però amo: «Eir scha’l giast svizzer ha darcheu scuvert las chamonnas, sun stats davent blers giasts eir perquai chi’s pudaiva quist on darcheu far plü simpel vacanzas a l’ester.» Normalità grazcha al certificat Eir quist on stuvaivan gnir resguardadas masüras da protecziun illas chamonnas dal CAS. A partir da la mità da settember valaiva pels giasts implü l’oblig d’ün certificat da Covid. Cha giasts nu füssan gnüts pervi da quellas masüras nu crajan ils guardgiachamonnas. Sepp Erni disch: «Da corona nu’s bada sü pro nus bler. Ils giasts acceptan las masüras e tillas resguardan.» Cha duos fin trais annulaziuns pervi da las reglas hajan els bainschi gnü, disch Christian Wittwer, ma el vezza las restricziuns eir sco avantag: «Blers nu dorman in chamonnas dal CAS perquai chi nun han vöglia da partir la stanza cun otra glieud. Tras las masüras ha minchün daplü lö.» Tenor Gigi Murtas es perfin tuornà grazcha al certificat da Covid üna tscherta normalità aint illas chamonnas: «Il certificat permetta cha la glieud as po mouver sainza mascrina e nu sto adüna restar al istess lö. Sezzer insembel e discutar cun otra glieud es a la fin eir ün motiv cha la glieud va insomma in üna chamonna dal CAS.» «Sezzer insembel e discutar cun otra glieud es a la fin eir ün motiv cha la glieud va insomma in üna chamonna dal CAS.» Gigi Murtas dal Rifugio Saoseo Chamonna Tuoi La Chamonna Tuoi es situada sün 2250 m s.m. aintasom la Val Tuoi al pè dal Piz Buin. Davent da Guarda es ella ragiundschibla in var duos uras e mez. Cun sias 74 plazzas es ella la plü gronda chamonna da la secziun Engiadina Bassa dal Club Alpin Svizzer. Chamonna Linard Ella ha 38 plazzas ed as chatta sün 2327 m s.m. tanter Lavin e’l Piz Linard. Eir la Chamonna Linard es ragiundschibla a pè in var duos uras e mez, quai davent da Lavin o davent da la staziun da Saglians. Ella nun ha ün guardgiachamonna fix. Dürant la stà gestiuneschan la chamonna adüna differents commembers da la secziun Engiadina Bassa dal CAS. Rifugio Saoseo Il Rifugio Saoseo, chi appartegna a la secziun Bernina dal Club Alpin Svizzer, as chatta sün 1985 m s.m illa Val di Campo, üna val laterala da la Val Puschlav. Davent da Sfazù sül Pass dal Bernina es ella ragiundschibla a pè in ca. ün’ura ed ün quart. Il Rifugio ha 80 plazzas ed es gestiunà eir d’inviern. Per gronda part üna buna stagiun Pro’l Club Alpin Svizzer CAS d’eiran l’on passà las prognosas per la stagiun da stà davo il prüm lockdown plüchöntsch pessimisticas. La pandemia vaiva però pisserà per ün «boom» pro pernottaziuns in chamonnas - ed il CAS es mütschi cun ün ögl blau. Ma ha pudü profitar il Club Alpin Svizzer eir ingon dal trend da l’on passà? E che influenza han gnü las masüras da sgürezza e l’ora? La FMR ha dumandà als guardgiachamonnas da la Chamonna Tuoi e da la Chamonna Linard in Engiadina e dal Rifugio Saoseo illa Val Puschlav. Intant chi s’es in Engiadina fich cuntaint culla stagiun, s’haja illa Val Puschlav badà la trid’ora e cha blers fan darcheu vacanzas i’l ester. (fmr/an) Las chamonnas dal Club Alpin Svizzer in Engiadina – i’l purtret as vezza la Chamonna Tuoi al pè dal Piz Buin – han gnü üna buna stà. Illa Val Puschlav invezza nu’s esa uschè cuntaint culla stagiun.

La Biblioteca Jaura posseda ün’ulteriura publicaziun dad ün autur da la Val Müstair: D’incuort es cumparü il cudesch dad Arno Lamprecht cun poesias, texts da chanzuns ed eir plüs raquints. Cumanzà a scriver ha Arno Lamprecht fingià da puob. «E cur ch’eu n’ha imprais a sunar la guitarra n’haja cumanzà a far landroura chanzunettas», as regorda’l. Avant bainbod vainch ons ha’l fundà insembel cun Aldo Giacomelli il duo «Ils Jauers Arno & Aldo». In quists ons ha’l scrit var 200 chanzuns rumantschas, e quai text e melodia. Ils texts dad üna part da quellas as chatta eir i’l cudesch «Arno Lamprecht: Ischea è’la – la vita in Val». Quel cudesch ha edi la Biblioteca Jaura a Valchava cul sustegn da la Biosfera Val Müstair. Üna schelta da seis differents texts Il bibliotecar Hans-Peter Schreich ramassa tuot la litteratura scritta e visuala davart la Val Müstair e dal rumantsch. Uschè eir las chanzuns, poesias e raquints dad Arno Lamprecht: «Tuot seis texts sun però greiv da chattar. I sun sparpagliats in diversas publicaziuns: booklets, Chalenders Ladins vegls, il Fögl Ladin da quella jada e surtuot aint il Mas-chalch», disch Hans-Peter Schreich, «pella prüma jada ha publichà uossa nossa biblioteca üna schelta rapreschantativa da sias chanzuns e poesias, sco eir da sias istorgias umoristicas.» La tscherna da quists texts han il bibliotecar ed Arno Lamprecht fat cumünaivelmaing: «No eschan sezzüts insembel e vain decis che tour e che laschar davent», disch l’autur e chantautur Lamprecht. «Fingià daspö lönch ün sömmi» Il cudesch güst cumparü es fa üna bella parütta. Ils texts sün 143 paginas sun divis in set chapitels: Lü/Val Müstair/Chatscha/Amizia ed amur/Stagiuns/Umor e Conumans. I’s chatta qua texts da chanzuns, poesias, anecdotas e raquints. «Cun quist cudesch s’ha accumpli ün sömmi ch’eu vaiva fingià lönch», constata Arno Lamprecht, «e quai chi’m fa eir grond plaschair es cha mia figlia Luana ha fat las illustraziuns, il bler cun kuli nair, ma eir cun rispli.» La cumposiziun e’l layout ha fat Jon Duri Gross chi ha sia firma e-grafica a Lü: «No eschan vaschins, id es stat fich flot a collavurar», disch l’autur. Arno Lamprecht preschainta seis cudesch als 9 november a las 14.00 in sala cumünala a Lü. Als 11 november fa’l quai a las 20.00 in Chasa Jaura a Valchava ed als 12 november, eir a las 20.00, in l’Hotel Chavalatsch a Müstair. Il cudesch as poja retrar pro la Biblioteca Jaura (bibliotecajaura@bluewin.ch) e prosmamaing eir illas librarias rumantschas. Adüna eir interess pella politica Aldo Lamprecht, annada 1961, ha imprais a S-chanf bos-cher e fat la scoula da silvicultur a Majavilla. Davo tschinch ons ch’el es stat silvicultur a Samedan es el tuornà in Val Müstair. Daspö l’on 1991 es el stat activ in diversas funcziuns pel bön public il prüm pro’l circul Val Müstair. Dal 2008, davo la fusiun dals cumüns jauers, es el gnü elet sco prüm president dal Cumün da Val Müstair. Quella lavur ha’l fat dürant ot ons. Uossa maina’l l’Uffizi da scussiun e fallimaint da la Regiun Engiadina Bassa e Val Müstair e lavura per part a Scuol e per part a Sta. Maria. Daspö 19 ons fuorman el ed Aldo Giacomelli il duo «Ils Jauers» e chantan chanzuns rumantschas our da la penna dad Arno Lamprecht. Prosmamaing preschainta Arno Lamprecht a Lü, Valchava e Müstair seis cudesch güst cumparü. Üna schelta da texts dad Arno Lamprecht La Biblioteca Jaura ha edi, cul sustegn da la Biosfera Val Müstair, il cudesch «Ischea è’la – nossa vita in Val». Quel cudesch cuntegna texts da chanzuns, poesias e raquints dad Arno Lamprecht. Dürant 19 ons fuorman il chantautur e seis collega Aldo Giacomelli il duo «Ils Jauers Arno & Aldo». In tuot quists ons ha Arno Lamprecht scrit ils texts e las melodias da var 200 chanzuns rumantschas. Hans-Peter Schreich chi maina la Biblioteca Jaura a Valchava ha ramassà quists ed eir oters texts dad Arno Lamprecht. Insembel han els fat la schelta e d’incuort es cumparü il cudesch. La cumposiziun e’l layout ha fat Jon Duri Gross da Lü e las illustraziuns ha disegnà Luana Lamprecht, la figlia dal chantautur.

Ils respunsabels dal Comitè d’organisaziun dals cuors e referats Chasa Fliana Lavin han pudü salüdar d’incuort als arrandschamaints da quist utuon cun ün referat. Susanna Oppliger ha referi davart las tensiuns tanter giuven e vegl. Cun ün’interrumpziun d’ün on pervi da la pandemia dal corona han ils respunsabels da la Chasa Fliana organisà quist utuon darcheu cuors e referats a Lavin. «No vain var 50 annunzias pels cuors da quist on, normalmaing pudaivna far quint cun 70. Ils üns s’han laschà s-chüsar perquai chi nu sun vaccinats cunter corona, oters pervi da la pandemia chi dicta amo adüna il minchadi da la glieud», ha orientà Berta Marugg da Scuol, la persuna da contact pels arrandschamaints da quist on in mardi illa sala polivalenta a Lavin. Sco ch’ella ha dit han stuvü gnir strichats trais cuors pervi da mancanza da partecipants. La nouva stagiun da la Chasa Fliana ha cumanzà cun ün referat cul tema «Relaziun tanter generaziuns». Obstaculs tanter las generaziuns Susanna Oppliger dad Adetswil d’eira magistra ed ha manà insembel cun seis hom dürant 18 ons il «Haus der Stille, Sternenberg». Daspö divers ons es ella manadra da cuors. A Scuol passainta il pêr adüna darcheu lur vacanzas. Ella ha referi davart ün tema hozindi actual causa il svilup demografic. La perita ha dat tschönchs co chi’s po surpuntar malinclettas tanter generaziuns. «Uffants e giuvenils vivan in direcziun inavant, tscherchan lur identità, as dumondan chi sun eu?, che dess dvantar cun mai?, els tscherchan lur futur. Perquai nun hana grond interess davart il passà.» Ils giuvens vöglian ir lur aigna via e chattar lur cunfins. Glieud plü veglia ha, sco ch’ella ha dit, minchatant fadia ed es malsgüra cul müdamaint svelt dal temp. «Perquai han quels la tendenza da’s tgnair vi da quai ch’els cugnuoschan e chi sun adüsats. Quai tils da ün sentimaint da sgürezza.» Las fasas da la vita «Glieud plü veglia ha daplüs ons davo sai co avant sai, pon però profitar da lur experienzas. Els han però eir stuvü acceptar cha tuot ils sömmis nu s’han acumplits e quai po promouver dischillusiuns», ha constatà la referenta, «els sun inchaminats lur aigna via, cun cunfins ed obstaculs.» Las fasas da la vita sun tenor ella fich flexiblas, individualas e differentas. «Glieud giuvna douvra glieud plü veglia chi dà buns tschögns, chi güdan pro lur svilup, chi dan però eir üna tscherta libertà e chi güdan a portar ils ris-chs.» Chi dan eir la pussibiltà d’experimentar, da far sbagls e dad imprender dals sbagls. In quella fasa da vita ston ils giuvens tenor la perita avair la pussibiltà da far robas nouvas e d’esser averts per chosas incuntschaintas. Ils giuvens nu’s dessan laschar demotivar. Quella tenuta dess viver eir in üna prosma fasa da la vita. Eir ill’età avanzada as dess avair pussibiltats per viver üna vita averta cun fiduzia, cun stima e cun comunicaziun. «Noss genituors han gnü il giavüsch cha no dessan avair üna megldra vita co els», ha dit Susanna Oppliger, la generaziun fin 25 ons viva üna vita sainza obstaculs cun tuot las commoditats cha’l muond d’hozindi spordscha. Chi saja pels giuvens cler chi survegnan tuot quai ch’els as giavüschan: «Tuot es pussibel e nüglia nun es proibi.» Perquai es il temp da corona pels giuvens, sco ch’ella ha conclüs, «üna nouva sfida e blers han fadia d’acceptar las restrincziuns in quel connex.» Üna tschinquantina d apersunas s’ha chattada als cuors a Lavin. Susanna Oppliger ha referi a Lavin davart la relaziun tanter giuven e vegl. Davart tensiuns tanter giuven e vegl In lündeschdi han cumanzà ils cuors e referats da la Chasa Fliana a Lavin cun ün referat cul titel «Relaziun tanter las generaziuns». Susanna Oppliger dad Adetswil i’l chantun Turich chi frequainta cun seis hom adüna darcheu las vacanzas a Scuol ha referi davart las tensiuns chi dà adüna darcheu tanter giuven e vegl. Daspö divers ons es ella manadra da cuors. Davo ün on dominà da la pandemia da corona, sainza activitats han ils repunsabels da la Chasa Fliana pudü salüdar quist on var 50 partecipants. Oters ons d’eiran quai var 70 persunas. Divers s’han laschats s-chüsar causa chi nu sun vaccinats ed oters perquai da la pandemia dicta amo adüna il minchadi da la glieud. (fmr/bcs)

Quist on festagescha il teater Zuoz Globe i’l Lyceum Alpinum seis deschavel giubileum. Ingon ha survgni il teater sustegn dal man public regiunal e chantunal. Als 6 november cumainza il teater Zuoz Globe i’l Lyceum Alpinum sia nouva stagiun (vair box). «Il teater exista uossa desch ons», infuorma Ivo Bärtsch. Da l’on 2014 ha el surtut da Giovanni Netzer, l’intendant dad Origen, la direcziun da quist teater. Bärtsch chi deriva da Cuoira ha fat la scolaziun da teater e sot a Hamburg e lavurà desch ons sco commember da l’ensemble dal Staatstheater Nürnberg. Davo è’l dvantà independent e lavurà sco ballarin, actur, coreograf e redschissur. A Cuoira ha’l realisà ün pêr lavuors cun Manfred Ferrari e’l ressort k. «Pella prüma jada in quists desch ons as po il Zuoz Globe nomnar chasa da teater sustgnüda dal man public», s’allegra Ivo Bärtsch. El declera co chi’d es gnü adaquella. Duos böts cul teater illa scoula media a Zuoz «Cur ch’eu sun rivà a Zuoz d’eira il Zuoz Globe chi’s rechatta in l’anteriur bogn dal Lyceum Alpinum cleramaing il teater da e per la scoula media», disch el. Svelt sun lura nats duos giavüschs: «Dad üna vart da pudair spordscher ün program cun tocs da teater dürant tuot l’on e da tschella da drivir il teater eir pella populaziun in Engiadina e pels giasts», as regorda Ivo Bärtsch, «grazcha al sustegn dal Lyceum Alpinum vaina pudü cumanzar a s-chaffir üna gestiun professiunala dal teater.» Dürant ils prossems ons s’haja cuntinuà a sviluppar quella. Be l’on passà nun es quai stat pussibel causa la pandemia. Duos gruppas da teater in scoula Avant ses ons ha il Zuoz Globe pudü spordscher il prüm program dürant ün on inter. Quists tocs pon gnir giodüts eir da la populaziun. «Grazcha a las reacziuns positivas da nossas spectaturas e spectatuors vaina dumandà sustegn al man public», disch il manader dal Zuoz Globe, «e no vain survgni resposta positiva tant da la Promoziun culturala dal chantun Grischun sco eir dal cumün da Zuoz e da la Regiun Malögia.» Implü ha il teater in scoula media eir sustegn da sponsuors. «In scoula svessa vaina duos gruppas da teater, üna per tudais-ch ed üna per inglais, per far ‹Theatre Studies›», declera Ivo Bärtsch. «Teater rumantsch plü co bainvis» Sco ch’el disch dess eir il teater rumantsch avair ün lö i’l Zuoz Globe: «Nos giavüsch es cha nos teater possa dvantar üna plattafuorma per teatristas e teatrists rumantschs per muossar da lur producziuns», cuntinuescha’l, «exaimpels da quists artists indigens sun Sara Francesca Hermann e Lorenza Polin.» Chi pudessan però eir dar a chantautuors rumantschs, p.ex. a Pascal Gamboni, la pussibiltà da concertar in lur teater, agiundscha Ivo Bärtsch, «quistas sportas as voula s-chaffir, sainza negliger però la lavur da teater cullas scolaras e scolars dal Lyceum.» Cun festa pel cumplion La stagiun dal teater dal Zuoz Globe cumainza als 6 e 7 november teater sotà «König der Schmetterlinge». Als 20 november spordschan Martina Linn e The Alpine Rovers ün mix tuot special da chanzuns engiadinaisas e musica populara irlandaisa. Als 10 november es la premiera d’üna nouva versiun dal «Julius Cäsar» da Shakespeare ed als 11 december vain festagià, cun üna festa da teater, il deschavel cumplion dal Zuoz Globe. Reservaziuns ed infuormaziuns: zuozglobe@lyceum-alpinum.ch. Als 11 december festagescha il teater Zuoz Globe seis deschavel cumplion. Teater, sot e musica i’l Zuoz Globe Daspö desch ons exista illa scoula media Lyceum Alpin il teater Zuoz Globe. Quel vain manà dad Ivo Bärtsch. Als 6 november cumainza la stagiun da teater i’l Lyceum a Zuoz cun ün teater sotà, als 20 november dan Martina Linn e The Alpine Rovers ün concert tuot particular ed als 10 december vain muossà qua üna nouva versiun dal «Julius Cäsar» da Shakespeare. A tuot quistas rapreschantaziuns sun invidats eir la populaziun e’ls giasts. Sco cha Ivo Bärtsch disch s’haja il giavüsch cha’l Zuoz Globe dvainta ün teater per tuot la regiun e na be pella scoula. «Als 11 december faina lura festa pel deschavel giubileum da nos teater.»

L’eivna passada la bunura al lai da Segl. Las chasas vidvart, a Plaun da Lej, glüschan albas aint il sulai, süls ots amo ün pa naiv chi fa star la muntagna amo plü ota co ch’ella es, ed ils larschs gelgs sun sco flammas, ardan gualiv sü. Il lai sta tuot salda, gnanc’ün pitschen movimaint da l’aua, ingüna barcha nun es da verer. Eu guard – ed a mai vain adimmaint ün vers d’üna poesia da Jon Guidon, il poet da la Val Müstair: Tuot commoss dal bel aspet eu sune’m fermandeu guard in devoziun,co cha Dieubenign charezzachasa, prövi e granezza. I’s stuvess esser ün crap per brich esser commoss da tuot quai cha la natüra ans spordscha in quists dis. Vers saira lura a listess lö. Quasü las muntagnas glüschan amo i’l sulai. Suotvart esa fingià ün pa s-chür, chasas nu’s poja plü differenzchar. I va vers la not. Üna quietezza totala malgrà il schuschurar da las uondas chi battan lur tact, sainza as fermar ün mumaint. Id es ün oter discuors – mattina o saira. Scha la mattina m’ha dit: Guarda quant bê cha’l muond as preschainta, va landervia, t’al­legra, es uossa la taimpra ün’otra: Guarda co chi va a fin ün di, a fin ün an, a fin üna vita. E quai gnanca zich in üna melanconia bod depressiva, plütost in ün’acceptanza amiaivla chi inclegia il sflurir e svanir precis uschè armonic sco’l crescher e’l flurir. Eir in quel mumaint am paraiva impussibel da brich sentir l’atmosfera dal mumaint, da brich sentir che cha quist mumaint cuostaivel am disch. La natüra nu discuorra, ella basta a sai svess, ma ella svaglia in nus ün discuors e’ns po manar suroura a nos viver e pensar solit e quotidian. Quai ha express avant daplü co dua milli ans ün sabi dal vegl testamaint cur ch’el ha scrit ün pêr versets chi sun sco üna poesia: Nascher ha seis temp,e murir ha seis temp,implantar ha seis temp,e sragischar ha seis temp,mazzar ha seis temp,e guarir ha seis temp,sbodar ha seis temp,e bear ha seis temp,cridar ha seis temp,e rier ha seis temp,plandscher ha seis temp,e sotar ha seis temp. Ed eu pudess agiundscher hoz: Sabi quel chi taidla ed observa che temp chi’d es. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. El viva en il Partenz ed è actualmain president da la Lia Rumantscha. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Guarda co chi va a fin ün di, a fin ün an, a fin üna vita.»

Cristoffel e Jon Bardola da Vnà han publichà divers texts litterars. La Chasa editura editionmevinapuorger ha reedi d’incuort il raquint «La figlia dal cuntrabandier», chi d’eira cumparü da l’on 1936 sco Chasa Paterna. «La figlia dal cunterbandier» es ün raquint ambientà in Engiadina Bassa da l’on 2030, dimena bod tschient ons davo il mumaint cha'l text es gnü scrit. Il cumün e’ls cuntuorns, ingio chi’s splaja l’acziun, han noms travestits plü o main ferm. Il cumün da Vnà dvainta in l‘istorgia Biöl. Quai fa sainz’oter sen, siond cha’ls auturs Cristoffel e Jon Bardola quintan da fats chi nun appartegnan a la realtà ed al temp dals lecturs, pels quals il raquint d’eira gnü scrit. Oriunds da Vnà Da l’on 1936 es cumparü il raquint «La figlia dal cuntrabandier» sco nomer 35 da la Chasa Paterna. Sco auturs figüran Cristoffel e Jon Bardola, oriunds da Vnà. Cristoffel Bardola, nat dal 1867, es stat dürant 25 ons magister a Samedan e dürant varsaquants ons a la fin da sia actività professiunala, inspectur scolastic. El es mort dal 1935. L’on davo la mort da Cristoffel, ha Jon, il frar giuven (1877–1954), pisserà pella publicaziun dal raquint chi probabelmaing d’eira restà incumplet. Tuots duos frars han publichà sper lur actività professiunala texts litterars da tuot gener. Da raquints realisats e da ficziuns Pel lectur dad hoz esa fich interessant e divertent da verer, co cha’ls auturs s’imagineschan la realtà d’ün cumün da l’Engiadina Bassa intuorn l’on 2030. Partind da svilups e tendenzas da lur temp, descrivan els ün muond cun gronds implants turistics, funicularas, viafiers, pitschens aviuns privats e per viadis da lunga distanza, «barchas eronauticas», sco cha’ls auturs nomnan ils zeppelins. Dals ons trenta dal 20avel tschientiner rapreschantaivan ils zeppelins il non plus ultra da l’aviatica: Cul zeppelin d’eira gratià per la prüma jada da svolar da l’Europa in America in trais dis, sainza interrupziun. Tschertas chosas cha’l raquint anticipescha per l’on 2030 s’han realisadas, otras sun restadas ficziun o nu s’han realisadas illa masüra cha’ls auturs s’imaginaivan. Ün frodulader politic Il «cuntrabandier» Flurin Rubar es il bap da la protagonista Mia Rubar. El nun es però ün cuntrabandier i’l sen dal pled sco cha no til dovrain hozindi, dimpersè ün frodulader. Ma na ün solit frodulader, dimpersè ün frodulader cun motivs politics. El as rebellescha cunter la chatscha da revier chi tenor il raquint es gnüda introdütta cun üna ledscha dal 1994. El defenda il dret iertà dals perdavants dad ir a chatscha i’l territori da l’agen cumün. Sia figlia Mia Rubar e’l figl dal rich industrial inglais chi ha tut a fit il revier da chatscha, s’imprendan però a cugnuoscher ed a’s predschar e rivan a la fin dal raquint da far la punt tanter ils duos muonds uschè differents da lur baps. Reedi ün raquint exaust La C hasa editura editionmevinapuorger ha reedi d’incuort il raquint dalönch innan exaust. La reediziun es gnüda chürada da Mevina Puorger e Jachen Andry. Il raquint vain accumpagnà dad üna postfacziun chi quinta dals Bardola da Vnà e da lur ingaschamaint per lingua e cultura rumantscha. La publicaziun cuntegna implü ün glossari chi segna e declera pleds e fuormas chi nu’s chatta i’ls vocabularis in adöver. A la fin dal cudesch chatta il lectur üna glista dals noms zoppats o travestits. La glista prouva da dar ils noms reals: I restan però ün pêr segns da dumonda. Ma per quels lecturs chi cugnuoschan bain ils contuorns da Vnà nun esa sgüra ingün problem da tils identifichar e localisar. La cuverta dal cudesch attira subit l’attenziun. I’s tratta dad üna montascha dad üna cartulina dals prüms decennis dal 20avel tschientiner chi muossa la Heidelbergerhütte in Fenga (i’l raquint: l’hotel Davolais in Fangna) ed üna «barcha eronautica» chi svoula surour la pizza. Quai pudess esser quella chi i’l raquint maina ils passagers sur il Muntafun a Vienna; o magari eir quella chi maina ad ün dals persunagis da l’Engiadina inavo a Pernambuco in Brasilia. Il cudesch «La figlia dal cuntrabandier» cumparü pro la Chasa editura editionmevinapuorger, es vnal pro la Lia Rumantscha e pro las librarias chi vendan cudeschs rumantschs. La cuverta dal raquint culla Heidelbergerhütte ed üna «barcha eronautica».

Las 44 delegadas e delegats han elet ad Urezza Famos e Gianna Luzio sco co-presidentas da la Lia Rumantscha. Adonta da vuschs criticas ouravant han ils preschaints acceptà la strategia da la Lia sainza cuntravusch. «Quista sala qua in chasa da scoula a Sent es per mai ün lö tuot particular», ha dit Johannes Flury, il president scadent da la Lia Rumantscha (LR), in sonda in occasiun da la radunanza da delegadas e delegats da la LR. A quella d’eiran preschaints sper las 44 delegadas e delegats eir cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini, Aita Zanetti chi presidiescha il Grond cussagl e Christian Fanzun, il capo da Scuol. «In quista sala suna stat activ in differents möds, sco ravarenda da Sent ed oter», ha’l cuntinuà, «id es damaja il lö ideal per finir meis temp d’uffizi da ses ons sco president da la LR.» I’l center da la radunanza staiva perquai l’elecziun da sia successiun sco eir da la suprastanza da la LR. Cul sustegn da las uniuns affiliadas Cun gronda maiorità e sainza cuntravuschs ha la radunanza elet ad Urezza Famos, oriunda da Valsot, ed a Gianna Luzio, oriunda da Savognin, sco nouvas co-presidentas da la LR. Alberto Palaia, il president da la Surselva Romontscha (SR), ha declerà co chi’d es i a chattar quista soluziun: «Meis collegas Hermann Thom chi maina l’Uniun dals Grischs (UdG), Gierina Michael, co-presidenta da l’Uniun Rumantscha Grischun Central (URGC), ed eu ans vain miss a la tschercha da candidatas e candidats pussibels.» Cha’l prüm s’haja interessada Urezza Famos per quista carica e davo eir Gianna Luzio. «No da las trais uniuns affiliadas eschan stats d’accord cull’opziun d’ün co-presidi e vain dat la benedicziun», ha dit Alberto Palaia. «As cumplettan in möd optimal» Urezza Famos es impressaria, cusgliadra per dumondas da cultura e comunicaziun ed editura dal «Piz Magazin» e dal «Zürichseemagazin». Ella abita cun sia famiglia tant ad Uetikon am See (ZH) sco eir in Engiadina Bassa. Gianna Luzio chi sta a Berna es daspö l’on 2018 la secretaria generala dal parti Allianza dal Center. Avant d’eir’la referenta pro’l Departamaint federal da l’intern da cusglier federal Alain Berset. «Lur cumpetenzas economicas, politicas e da relaziuns publicas tillas servaran fich bain per lur nouva carica», ha manià Alberto Palaia, «tuottas duos cugnuoschan eir ils bsögns dal rumantsch illa diaspora.» Per cha las nouvelettas presidentas possan surtour in duos la successiun da Johannes Flury al principi da l’on 2022 ha la radunanza approvà üna müdada dals tschantamaints da la LR. Patric Vincenz per Gion Capeder A Sent han las delegadas e delegats elet la suprastanza da la LR pella perioda d’uffizi 2022-2024. Sün proposta da l’URGC es gnü elet Patric Vincenz da Savognin. El rimplazza a Gion Capeder da Casti chi ha ragiunt davo 12 ons la limita dal temp d’uffizi. Reelets sun gnüts Angela Jann per l’UdG, Donat Nay pella SR e Roman Pfister per l’Uniun da las Rumantschas e Rumantschs illa Bassa (URB). Müdamaints haja dat eir illa cumischiun da gestiun: Quella consista a partir da l’on 2022 da Sascha Janutin, Fabian Augustin e nouv da Curdin Mayer. Sustegn per l’orientaziun strategica da la LR Da l’on 2019 vaiva la Lia cumanzà ad elavurar üna nouva orientaziun strategica. «Las uniuns affiliadas han gnü l’occasiun da tour posiziun areguard quella», ha declerà Andreas Gabriel, pro la LR manader d’affars publics e fin pro l’elecziun da Diego Deplazes eir secretari general ad interim. «Id es gnü dit cha quella strategia saja pac visiunaria», ha dit Johannes Flury, «oters han manià cha no stopchan gnir giò sül terrain da la realtà.» Quai tils ha dat, sco ch’el ha dit, curaschi: «No eschan precis aintamez.» Seis optimissem es stat güstifichà: Cun 37:0 vuschs ed ingünas abstenziuns ha acceptà la radunanza da delegadas e delegats la nouva strategia. Quella entrarà in vigur al principi da l’on 2022. «Nouvs accents metta ella impustüt cun trar a nüz ils avantags da la transfuormaziun digitala, pro’l svilup da nouvas sportas da fuormaziun e cun promouver il rumantsch eir dadour seis territori linguistic», ha declerà Andreas Gabriel. Johannes Flury cun sias successuras Gianna Luzio (schn.) ed Urezza Famos. La radunanza da delegadas e delegats da la LR ha gnü lö illa sala da gimnastica da Sent. Johannes Flury ha surdà La Lia Rumantscha vegn presidiada per l’emprima giada da duas dunnas, da Gianna Luzio e dad Urezza Famos. A Sent ha la Lia Rumantscha salvà in sonda sia radunanza da delegadas e delegads. En il center steva la successiun da Johannes Flury. Las 44 persunas preschentas han approvà ina pitschna midada dals tschentaments da la Lia. Quella ha pussibilità l’elecziun da Gianna Luzio e d’Urezza Famos sco co-presidentas da la LR. La radunanza ha fatg quai senza cuntravusch. «Jau as giavisch che vus possias giudair uschè bleras bellas uras en la Rumantschia sco che jau hai pudì giudair», ha ditg Johannes Flury. Approvà ha la radunanza era la nova strategia da la LR. Ella ha era prendì enconuschientscha dal project «Rumantsch a distanza». Quel prevesa da pussibilitar d’emprender rumantsch sco rom da tscherna sin il stgalim superiur da las scolas tudestgas en il Grischun. La finamira è da porscher questa pussaivladad pli tard a tut las giuvenilas e giuvenils en Svizra che vulessan emprender rumantsch. (fmr/fa)