Il 2023 è stà in onn da records per la Viafier retica. Anc mai nun ha ella transportà tants passagiers ed autos. Sper l’effect da cumpensar ils onns da corona sa mussan anc auters facturs positivs. La Retica ha però era da sbatter cun la mancanza da locomotivists. Ils records dal 2019 avant la pandemia da corona sajan vegnids surpassads cleramain. Gliez han ditg il mardi a Cuira ils superiurs da la Viafier Retica cun preschentar la bilantscha. «Igl è stà in onn da fatschenta sulegliv e tuttina cun in pau sumbriva», ha ditg Mario Cavigelli, president dal cussegl d’administraziun. Il 2023 sco emprim onn senza restricziuns da corona ha purtà cun var 16 milliuns passagiers in record en il traffic da persunas. Igl èn 14 % dapli ch’il 2019. Cunzunt ils trens panoramics per turists ed autras colliaziuns per il temp liber ha contribuì a quest svilup. Visavi il 2022 èn explodidas las cifras da passagiers dal Bernina Express per 43 % sin 350 000. Uschia è sa sviluppà era il retgav a moda positiva. Il retgav dal traffic è s’augmentà per 18 % visavi il 2019 ed ha cuntanschì 118 milliuns francs. Cun il traffic da persunas, il pli impurtant segment da l‘interpresa, è resultà in relativamain aut gudogn da 9,4 milliuns francs. Plinavant ha la Retica transportà cun 535 000 tants vehichels sco anc mai tras il Veraina. In deficit ha purtà il traffic da vitgira. Sut il stritg munta il gudogn da la Viafier Retica a 13 milliuns francs. La viafier investeschia mintga di bunamain in milliun francs en l’infrastructura ed ils chars, ha explitgà Mario Cavigelli. «Ch’i resultan tuttina cifras nairas, ans dat satisfacziun», ha ditg il president da cussegl d'administraziun. Sper l’effect da cumpensar ils onns da corona vesa il directur Renato Fasciati anc autras raschuns per il crescher rasant. In factur per il success saja la modernisaziun dals chars, ha el explitgà a la agentura da novitads Keystone-SDA. Ils novs trens sajan grazia a WLAN attractivs per persunas che veglian lavurar durant il viadi. La Retica haja era schlargià sia purschida sin differentas lingias. «En pli avain nus gì il 2022 ina nunditga attenziun sin l’entir mund», ha ditg Renato Fasciati. Il record mundial cun il pli lung tren da passagiers dal mund saja vegnida registrà da 600 milliuns persunas. Cun il svilup cuntanschì sa resultia era in tschert «mal dal crescher», ha ditg il directur da la Retica. La chargia per il persunal saja creschida. Plinavant saja la viafier schlittada l’onn passà en ina mancanza da locomotivists e locomotivistas, che chaschunia probabel fin la fin dal 2024 anc pensiers. Sper il svilup da la fatschenta sajan era dapli fluctuaziuns ed absenzas stadas la raschun per la mancanza da persunal. L’offensiva da scolaziun lantschada l’onn passà portia fritg pir vers la fin da quest onn, cura che 40 fin 50 novs locomotivists e locomotivistas rinforzan ils actualmain radund 250. Malgrà tut quai sajan ils aspects positivs per l’onn current. Il dumber da passagiers na creschia betg pli uschè fitg, l’augment cuntinueschia però, ha ditg Mario Cavigelli. «Nus supponin ch’ils retgavs surpassian las spetgas», ha ditg il president. Il 2023 ha il Bernina Express transportà 230'000 passagiers - tants sco anc mai.

A partir da quest venderdi rapporta Radio SRF 4 News da nov era davart temas da la Svizra rumantscha. Il format «Die Woche in Ticino und Romandie» ha num da nov «Die Woche in den Schweizer Sprachregionen», sco che l’emettur ha communitgà quest’emna. L’emissiun «Die Woche in den Schweizer Sprachregionen» veglia promover la coesiun da las parts dal pajais ed uschia prestar ina contribuziun impurtanta dal service public, scriva SRF sin sia pagina d’internet. En l’emissiun emnila vegn dumandà: Tge occupa actualmain la Svizra franzosa, il Tessin ed il territori linguistic rumantsch? Il format da discussiun rapporta da temas che dattan da discurrer en las singulas regiuns linguisticas. «Correspundents» rumantschs En mintga emissiun èn envidadas duas correspundentas u dus correspundents che recapituleschan singuls schabetgs en lur regiun. Ultra da tematicas actualas pon era vegnir raquintadas istorgias scurrilas, surprendentas u zuppadas. Venderdi, ils 3 da matg 2024, è per l’emprima giada in correspundent da la Svizra rumantscha da la partida. Quai vegn ad esser questa giada David Truttmann, schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). La «part» rumantscha n’è betg da la partida mintg’emna en l’emissiun emnila, mabain ina giada al mais. La rapportaziun rumantscha fan en moda alternanta, Sara Hauschild, redactura RTR, Flavio Bundi, schefredactur RTR, e David Truttmann, schefredactur FMR. (cdm/fmr) L’emissiun «Die Woche in den Schweizer Sprachregionen» è d’udir venderdi, a partir da las 14.34 e la fin d'emna sin radio SRF 4 News, ubain lura sin SRF Audio e las autras plattafurmas dad SRF. Il logo da "Die Woche in den Schweizer Sprachregionen" dad SRF 4 news che vegn lantschada cun participaziun rumantscha a partir dal mais matg 2024.

Il perfetg di vesa ora per mintga uman in zichel auter ed i dat diversas preferenzas co passentar quel di. Il nov film «Perfect Days» da Wim Wenders raquinta dal di perfect da Hirayama che viva a Tokio. Il di perfect da Hirayama cumenza baud. El sa dasda mintga damaun da las ramurs dal vischin che scua la via. Suenter avair fatg il letg sa prepara el per ses di, bogna sias plantinas e charrescha suenter cun ses pign auto ed in café ord la conserva tras las vias da Tokio a la lavur. Durant quest viadi matutin vegn el accumpagnà da la musica da Lou Reed, Patti Smith ni Otis Redding – tut sin cassetta. Hirayama schubregia las tualettas publicas da la citad da Tokio, sia lavur fa el tut quiet e cun gronda premura. En la chapitala giapunaisa n’èn ils «hislis» betg simplamain «hislis» – las tualettas publicas da Tokio èn bischus architectonics. Sia pausa da mezdi passenta l’um quiet adina al medem lieu en in parc, contemplond la medema planta. Suenter la lavur sa lava Hirayama en in bogn public e la saira sontga passenta el adina en il medem pitschen restaurant en ina staziun da metro. Cun la lectura dad in cudesch finescha mintgamai ses di. Quella rutina po parair nunspectaculara, dentant malgrà la structura stricta capita mintga di insatge nunspetgà. In di survegn Hirayama visita da sia nezza ni ch’el sto gidar ad in buob a chattar sia mamma en in parc. Tras quests inscunters vegnan ins a savair dapli davart la persuna e la vita da Hirayama. Il film «Perfect Days» è in omagi a la rutina e demussa, che lezza n’è insumma betg lungurusa, mabain plain pitschnas miraclas. Igl è in film quiet ch’ans regorda da far dapli stim da piculezzas quotidianas. «Perfect Days» da Wim Wenders è accessibel sin www.myfilm.ch.

718 uffants e giuvenils han duvrà l’onn passà ina assistenza – ina uschenumnada «Beistandschaft». Dapi onns crescha il dumber d’in cuntin. La FMR ha discurrì cun Matthias Tscharner davart las raschuns. El è il manader general da la KESB en il Grischun. Proteger persunas ch’èn periclitadas u che na vegnan betg pli a frida cun la ­vita – gliez è il pensum da la KESB, l’autoritad per la protecziun da l’uffant e da creschids. Ina mesira pussaivla è ina assistenza, per tudestg «Beistandschaft». Il dumber dad assistenzas per creschids è restà ils ultims onns pli u main il medem. Per ils uffants e giuvenils crescha il dumber però. Matthias Tscharner explitgescha pertge. El timuna dapi il 2021 la KESB en il Grischun (guarda box). FMR: L’onn passà han 718 uffants e giuvens fin 18 onns duvrà ina assistenza. In aut dumber? Matthias Tscharner: Dapi ch’i dat la KESB è quai in record. Nus n’avain anc mai gì tants cas. Faschai p.pl. in exempel d’in uffant che dovra ina assistenza! Per exempel sch’ils geniturs èn dependents da drogas: Forsa èsi geniturs divorziads, in dad els è davent, l’auter n’è betg bun d’avair quità da l’uffant. Lura dovri tenor lescha ina assistenza che regla tschertas chaussas per l’uffant e va per exempel a la saira da geniturs u organisescha ina rait d’agid. Ed in exempel d’in giuvenil sut 18 onns? I po esser ch’in giuvenil na va betg pli a scola pervi da problems psichics. Ils geniturs na dattan betg dumogn. I dat era cas nua ch’in giuvenil è violent envers ils geniturs. Tge po ina assistenza lura insumma far? Per il solit s’annunzian ils geniturs tar la KESB perquai ch’els na vegnan betg pli da discurrer cun l’uffant. Ina persuna dal fatg externa – ina assistenza – emprova lura da chattar soluziuns cun l’uffant. Magari po ina tala persuna s’avischinar meglier u po tut tenor organisar insatgi che ha access a l’uffant. Ma ina garanzia da cuntanscher insatge n’han ins mai. En general – tge èn las raschuns per l’augment da las assistenzas per uffants? Las cifras s’augmentan en tuts secturs da la protecziun d’uffants. Nus avain era dapli annunzias da scolas. Plinavant vegnan giuvens fugitivs senza geniturs en la Svizra, per il solit umens minorens, ils geniturs èn per exempel en la Siria u en Afghanistan. Els n’han nagina persuna da confidenza che s’occupa dad els en Svizra. Els survegnan perquai tenor lescha ina assistenza. En tge secturs datti uschiglio anc augments? Suenter separaziuns – sche geniturs na vegnan betg perina cura che l’uffant dastga esser tar il bab e cura tar la mamma. Sch’els n’èn betg abels da metter d’ina vart lur conflict per amur dal bainstar da l’uffant, sto ina dretgira u la KESB reglar il dretg da visita. I dovra lura magari anc ina uschenumnada «Besuchsrechtsbeistandschaft». Lezza surveglia che l’uffant saja propi tar il bab u tar la mamma sco reglà e ch’i na dettia nagina dispita tar la surdada da l’uffant. Era qua avain nus in lev augment dad assistenzas. E violenza a chasa? Tals cas s’augmentan era, betg mo violenza cunter l’uffant sez, mabain era sch’in uffant vesa la violenza tranter ils geniturs. Gliez è gist uschè nausch per il svilup d’in uffant. Perquai vala era la violenza tranter geniturs sco cas da protecziun d’uffants. Vegni adina pir en nossa societad cun la violenza u cun dispitas en famiglia? U dumondan persunas pertutgadas pli spert per agid? Mia impressiun persunala è: Gist suenter ina separaziun na laschan ins betg pli plaschair tut da l’auter genitur che smesa il dretg da visita. E mammas pertutgadas da la violenza a chasa s’annunzian ozendi sezzas. Pli baud na faschevan ins nagina annunzia. E sco ditg èn era las scolas pli attentas. È la societad sa midada en quest grà? Violenza visavi uffants n’è ozendi betg pli acceptada. Ins publitgescha plinavant infurmaziuns che violenza a chasa u visavi uffants na dastgia betg capitar. Gliez maina adaquella ch’era dunnas, che derivan da pajais forsa anc patriarcals, tschertgan pli savens agid. Jau na crai betg ch’i dettia oz dapli violenza che pli baud. Jau crai plitost che la retegnientscha u il turpetg da far ina annunzia, è sa sminuì. Tge munta per la KESB sch’i dat dapli cas? Survegnis Vus era dapli persunal? Nus empruvain da daventar pli effizient cun elavurar las datas a moda electronica. Ma nus empruvain era da survegnir dapli persunas. Pertge ils cas s’augmentan vinavant – cunzunt en la protecziun d’uffants nua ch’ils cas daventan adina pli cumplexs. Tar la protecziun dals creschids datti be in lev augment. Pertge èn ils cas d’uffants pli cumplexs che quels da creschids? Tar ils creschids sa tracti per gronda part da persunas dementas. Là dovri assistenzas da vegliadetgna che sa splegan savens a moda sumeglianta. La demenza è ina diagnosa clera. Ins sa ch’igl è irreversibel. Ma tar uffants che crodan si en lur cumportament social, èsi grev da far ina diagnosa. Violenza en famiglia magunan tscherts uffants pli tgunsch che auters che stattan en il medem perchasa. Betg tut ils uffants èn tuttina resilients. Sch’i va lura anc per plazzar uffants ordaifer la famiglia, èsi nunditg grevas decisiuns. Deplorablamain creschan las cifras dals cas cumplexs. Dals 718 uffants cun assistenzas il 2023 han ils blers survegnì ina assistenza professiunala. Datti insumma avunda persunas che fan quest job? Igl è enorm pretensius, quai che las ­assistenzas professiunalas han da ­prestar. Tgi ch’è ina giada sa cumprovà, è tschertgà sin il martgà da lavur e vegn gugent recrutà dad autras instituziuns. Igl è grev da chattar nova glieud. Quai chat jau donn, pertge il job è uschè ­variant, ins è confruntà cun tants ­temas. Vus essas cun corp ed olma tar la chaussa? En il sectur social han ins savens cas engrevgiants. Lura ston ins esser cun corp ed olma tar la chaussa, uschiglio na stattan ins betg ditg. Assistenzas – las cifras L’onn 2023 han 718 uffants e giuvenils en il Grischun gì ina assistenza sin fundament d’ina mesira da la KESB. Tar ils creschids èsi stà 2180 cas cun assistenza. Per il solit adempleschan assistentas u assistents ­professiunals questa incumbensa. Ma igl è pussaivel ch’era insatgi da la famiglia surpiglia ina assistenza. Inschigner ed econom da manaschi La carriera da Matthias Tscharner (47) ha fatg intginas stortas. Sco inschigner ed econom da manaschi ha el lavurà tar la Ems Chemie e tar la Viafier retica en funcziuns directivas. Lura ha el studegià il rom da dretg social a la scola auta a Lucerna. Il 2020 è el daventà manader da la KESB dal Grischun dal nord. Dapi il november 2021 è el manader general da la KESB en il Grischun. Inschigner ed econom da manaschi è stà Matthias Tscharner - lura ha el midà en il socialesser ed è uss manader general da la KESB en il Grischun.

I tuna alarmant. Las cifras creschan ad in crescher. L’onn passà han tants uffants sco anc mai survegnì ina assistenza en il Grischun. N’èn ils geniturs betg pli pipa da guardar endretg dals uffants? Pli baud cun las avugadias na devi betg tants cas. Ma pli baud strusch insatgi che fascheva per exempel stim da violenza en famiglias. Mo en cas fitg extrems intervegnivan las autoritads. Ed onns a la lunga han ins per exempel acceptà che blers babs divorziads vegnivan facticamain privads dal dretg da visita. Nagin che gidava els da pudair vesair regularmain lur uffants. Oz è quai auter. Las autoritads èn attentas. Tar violenza a chasa na fa la KESB betg mo stim dals creschids che dattan u che survegnan fridas, mabain sa dumondan era sch’ils uffants dovrian agid. E sch’ina mamma sutminescha endinadamain il dretg da visita dal bab, po la KESB disponer tut tenor ina uschenumnada «Besuchsrechtsbeistandschaft». Cler, uschia creschan las cifras. I dovra dapli assistenzas per uffants. La KESB prenda dapli mesiras che pli baud las avugadias. Tut quai n’è però betg alarmant, mabain quietant. Igl è in segn ch’i vegn gidà als uffants e betg pli taschentà e zuppentà tant sco pli baud.

Il SECO resta stinà dapi il 2021. El na paja betg ils daners da covid ch’il chantun Grischun ha concedì a la Panoramic Gourmet. Il mars ha il Tribunal administrativ federal a Son Gagl dà raschun al SECO. Il chantun na ceda betg e va a Losanna. Sco bleras autras gastronomias ha era la Panoramic Gourmet retschavì daners durant il temp da covid. Era ella ha stuì serrar il manaschi pervi da la pandemia. En tut ha il chantun Grischun pajà a l’interpresa 1,4 milliuns francs fin il settember 2021. Cura ch’il chantun pretenda enavos quests daners da la Confederaziun, hai num ch’i na dettia nagut. Il chantun saja participà vi da la Panoramic Gourmet. La Confederaziun n’indemniseschia perquai nagins daners per cas da direzza. Igl è ina duscha fraida per il chantun. Il Secretariat da stadi per l’economia (SECO) resta dir. Suenter in hist e host cun e-mails e telefonats decida il chantun la stad 2022 dad ir davant dretgira. Il Departament d’economia publica e fatgs socials dal Grischun pretenda che la Confederaziun stoppia pajar ils daners sco stipulà en il contract tranter chantun e Confederaziun. La chaussa vegn tractada dal Tribunal administrativ federal a Son Gagl. Il SECO sa referescha ad ina regla en l’ordinaziun per cas da direzza: Sch’il maun public è participà per passa 10 % vi dad ina interpresa, lura nun indemnisescha la Confederaziun nagins custs per cas da direzza. La Viafier retica possedia la mesadad da las aczias da la Panoramic Gourmet, argumentescha il SECO. E la Viafier retica sa chattia per 51 % en possess dal chantun e per 43 % en possess da la Confederaziun. Uschia saja il maun public participà per passa 10 % a la Panoramic Gourmet. I na dettia pia nagins daners da la Confederaziun. La Panoramic Gourmet saja ina interpresa dal dretg privat, argumentescha il chantun davant dretgira. Ed era la Viafier retica sco era la Matterhorn Gotthard Bahn che tegnan omaduas mintgamai la mesadad da las aczias, sajan interpresas dal dretg privat. Ni il chantun ni las vischnancas possedian aczias da Panoramic Gourmet. Perquai na possia la regla da 10 % betg vegnir applitgada. Ins na dastgia betg interpretar che la regla valia era per participaziuns indirectas. La dretgira dat però raschun al SECO e sa basa sin explicaziuns che la Confederaziun ha publitgà il mars 2021 areguard questa regla. Là vegn menziunà en parantesa ch’era participaziuns indirectas excludian pajaments per recumpensar cas da direzza. Era la pretensiun eventuala dal chantun che la Confederaziun stoppia indemnisar almain 750 000 francs – pia la summa ch’il chantun haja pajà a la Panoramic Gourmet avant che questas explicaziuns sajan vegnidas publitgadas – refusa la dretgira. Ella fa attent che la Panoramic Gourmet figureschia en il quint annual da la Viafier retica sco societad affiliada consolidada. «Las duas interpresas èn perquai da considerar sco unitad economica, en la quala igl è da supportar che la societad mamma sustegna la figlia», scriva la dretgira en sia sentenzia. Ma la sentenzia n’ha anc betg vigur, pertge ch’igl è vegnì recurrì a la proxima instanza. Uss sto il Tribunal federal a Losanna decider. Sentenzia B-2893/2022 dals 4 da mars e publitgà l’emprim da matg 2024

Tgi fa ils megliers capuns? – Questa dumonda è gea delicata en il Grischun e surtut en Surselva. Schebain che la resposta è evidenta: Ils agens capuns èn adina ils megliers! En Engiadina e Val Müstair na datti quella dumonda betg en connex cun capuns, mabain cun autras tratgas, sco p.ex. «plain in pigna» u «canedels». Exact per quels vai en quest tip, per ils canedels, ils knödels – u sco ch’ils Jauers e las Jauras din: ils «plains». Damai ch’ils Jauers èn mez Tirolais, vuless jau pretender che la Val Müstair haja perfecziunà il recept dal «Tiroler Knödel». Ma co èsi da cuschinar ils «plains»? – Jau stoss confessar che jau n’aveva en mia carriera culinarica (pauc gloriusa) anc mai fatg canedels! Fin dacurt. E guarda qua: Il proceder n’è gnanc uschè cumplitgà sco che jau aveva pensà. Perquai tradesch jau ussa in da var 1347 differents recepts da «plains» – u apunta canedels: I dovra per var 3-4 persunas: 250-300 g paun alv (en quadrels), 1 langegher e 200 g salam (quadrels pitschens), 1 por (en mesas rudellas), 1 tschadun farina, sal, paiver, nusch-mustgat (spezias tenor gust), 4 ovs ed 1 dl buglion. La charn pon ins era remplazzar fitg bain cun differents chaschiels. Lura èsi da maschadar tut bain en ina gronda cuppa. Ils ovs sbattids levamain pir metter tiers la fin, ensemen cun il deciliter buglion chaud. Or da la massa èsi lura da furmar cullas e las rudlar anc spert en la farina. Silsuenter èsi da coier ils canedels var 20-25 minutas en il steamer. E gia èn els pronts – saja per coier anc trais minutas en ina schuppa da buglion (1-2 liters) e servir – ubain per metter en schelentera per ina proxima tschavera. Ma per finir anc in tip exclusiv da la Val Müstair: Savens vegnan ils canedels servids en la schuppa. Per Jauras e Jauers è quai memia pauc! Ils dretgs «plains» ston vegnir servids ensemen cun ina flotta purziun crut asch/ravitscha. Bun appetit! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Ils canedels - u "plains" - furmads e vulvids en farina, pronts per metter en il steamer.

La Lia Rumantscha ha pudì occupar las duas plazzas sco manadra lingua e manader furmaziun ch’ella ha creà da nov ed ha plinavant chattà ina nova promotura per la Surselva. Quai scriva l'organisaziun sin sias raits socialas. Nova manadra lingua è Bettina Vital. Ella è linguista ed è stada plirs onns redactura dal Chalender Ladin. Nov manader da furmaziun daventa Linard Martinelli ch’era avant promotur per l’Engiadina Bassa e Val Müstair. Nova promotura per la Surselva è Erica Cavegn ch'è commembra da la suprastanza communala da Trun. (rtr/fmr)

Dacurt hai jau finalmain chattà il temp per ir a guardar l’exposiziun «Romansh – a Global Language» en la Biblioteca chantunala a Cuira. En diesch vitrinas survegn’ins in’interessanta invista en il passà ed il preschent da la lingua rumantscha. L’exposiziun è curada cun premura da Chasper Pult e preschenta ils pli differents fatgs e las pli differentas ovras dal rumantsch. Il viadi cumenza tar fastizs dal passà. L’exposiziun mussa co e cura ch’ils differents idioms rumantschs èn naschids e per­tge ch’i dat rumantsch grischun pir dapi paucs decennis. Ins po em­prender insatge davart il svilup da la lingua e davart sia utilisa­ziun politica. L’instrucz­iun, l’identitad, la litteratura e la scienza da nums locals na ve­gnan era betg a la curta preschentond ovras impurtantas davart quellas tematicas. A maun da divers ­objects ves’ins en pli, nua ch’il rumantsch è visibel – qua en la regiun, ma era globalmain. Uschia datti perfin in vocabulari rumantsch-chinais. Tschertas ovras e tscherts fatgs èn bain enconuschents, auters plitost nunenconuschents e tranteren datti perfin bellas surpraisas. Quellas han procurà tar mai per in surrir. E sper las vitrinas hai jau scuvert cun plaschair anc in pèr spezialitads ord la Ruman­tschia, sco p.ex. la Sutga Ruman­tscha. Dapli na vi jau però betg tradir. Tgi che vuless savair tge ch’ins po anc scuvrir en l’exposiziun ed emprender ad enconuscher las ovras ed ils fatgs interessants e surprendents da nossa lingua ruman­tscha, po visitar l’exposiziun anc fin ils 20 da fanadur 2024 en la Biblioteca chantunala a Cuira. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Romansh - a Global Language Romansh - a Global Language

Igl è l’emna dal «Eurovision Song Contest». Tut las medias èn be fevra en vista a la 68avla ediziun da questa concurrenza musicala europeica. Normalmain passa tut quest preludi e surtut era l’entir circus e contest (cun mez-finals e final) sper mai vi sco l’aua dal Rain. Sche jau avess da dir tgi ch’ha gudagnà l’onn passà u avant dus onns la concurrenza … nagin’idea! Quest onn è quai auter. Perquai che la Svizra ha dà enconuschent gia avant intginas emnas tgi che represchenta noss pajais quest onn a Malmö: il rapper e chantadur bernais Nemo cun «The Code». Ed ussa crescha era tar mai in zichel la fevra. Il song che Nemo chanta quest’emna en Svezia è tenor mai simplamain grondius: imnic, pensiv e tuttina positiv. El mida ritmus e stils aifer paucas secundas. El cumbinescha parts da rap cun opera e drum e bass. Da chantar è il song segir e franc ina sfida enorma per Nemo. Jau conced, era jau sun ina da quellas persunas che guarda (silmain) ina giada al di il video-clip da «The Code». Igl è ina veritabla squitta d’energia. La chanzun «The Code» raquinta l’istorgia dal svilup dal chantadur sez – da Nemo. El na s’identifitgescha ni sco um ni sco dunna, ma simplamain sco «Nemo». E perquai chanta el precis davart sia via tranter ils genders: «I went to hell and back – to find myself on track – I broke the code». El ha damai chattà ses code e sia via. Sche jau guard ussa propi en televisiun quest’emna ils mez-finals ed il final dal «Eurovision Song Contest», quai na sai jau anc betg. Ma segir e franc vegn jau quest’emna anc a guardar e tadlar intginas giadas il video-clip (realisà dal rest da la sora da Nemo). Per tgi che vul era sa preparar sin la performance da Nemo a Malmö quest'emna, a quel/la saja perquai mess a cor il video-clip da «The code», da chattar sin la plattafurma Youtube. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Il chantadur Nemo en ses video-clip "The Code". Cun quella chanzun participescha el per la Svizra al Eurovision Song Contest dal 2024.

L’Uniun da Rumantschas e Rumantschs da la Bassa ha salvà sonda passada a Turitg sia radunanza generala. En il center è stà surtut il resun e l’emprima bilantscha dal pli impurtant project da l’uniun dals davos mais – il «chalender.ch». Be avant var dus mais è l’Uniun da Ruman­tschas e Rumantschs en la Bassa (URB) stada en la publicitad. La URB ha numnadamain lantschà ils 12 da mars 2024, ensemen cun autras instituziuns, il «chalender.ch». Quest in­strument n’è nagut auter che in chalender digital d’occurrenzas rumantschas (u mez rumantschas) che vegnan organisadas en tut la Svizra, in’applicaziun che funcziuna sin telefonins u sur il computer. Il «chalender.ch» è vegnì sustegnì substanzialmain cun «raps da la diaspora» da la Confederaziun. Ed il chalender è stà ils davos mais per uschedir il «pop» dal president da la URB, da Roman Pfister (guarda intervista). Perquai è el era stà in pau losch sonda passada a Turitg, en occasiun da la radunanza generala da si’uniun, durant raquintar da la lantschada da l’applicaziun. «Quest project ans è propi gartegià – per custs ch’èn tenor mai detg mudests cun var 70 000 francs. Ma il project n’è anc betg terminà», ha Pfister ditg sonda en la Giesserei Oerlikon. Radund 600 commembers Sin il «chalender.ch» è natiralmain era stà publitgà l’avis per la radunanza generala da la URB da sonda. Vers 30 da totalmain var 600 commembras e commembers han dà suatien­tscha a l’invitaziun. Il baccun grond da las activitads dal 2023 e dals custs da l’onn passà è propi stà dedi­tgà a la realisaziun da quest chalender digital. Schegea che l’URB è trasora era stada activa en auters champs durant ils davos mais: Ella ha p.ex. organisà ils uschenumnads «Tavulins» (mintga emprim mardi dal mais) e divers inscunters interrumantschs, ed ella è actualmain en discussiun per realisar ina «ambassada rumantscha» a Turitg (guarda intervista). Quell’idea era vegnida discutada gia il schaner a Turitg en occasiun da l’emprim «Creaton rumantsch» per projects rumantschs. Nova suprastanta Las fatschentas statutaras han ils commembras ed ils commembers da l’URB approvà sonda a Turitg senza cuntravuschs e discussiuns – schegea che gist il preventiv prevesa in surpli d’expensas remartgabel da 16 000 francs. Ma era quel sa lascha declerar cun ulteriurs custs per il «chalender.ch». La URB sperescha da pudair cuvernar quella perdita cun in davos stausch da sustegn da la Confederaziun, la quala ha era sustegnì considerablamain l’entir project (52 000 francs). Ultra da quai è vegnida elegida sonda a Turitg Daniela Dendena sco nova suprastanta supplementara da la URB. L’oriunda Tessinaisa sa fatschenta gia dapi 30 onns intensivamain da la lingua rumantscha e discurra en il fratemp ils dus idioms sursilvan e vallader. Candidatura da Lars Prevost Actualmain è il president da la URB, Roman Pfister, gist era suprastant da la Lia Ruman­tscha. Quel post ha el però da remetter causa limitaziun dal temp d’uffizi. Perquai vegn la URB a candidar il zercladur, a la proxima radunanza da delegads/as da la Lia Rumantscha, cun ina persuna or da las atgnas retschas, numnadamain cun Lars Prevost. Quel è gia ussa commember da la suprastanza da la URB. La nova suprastanta da l’Uniun da Rumantschas e Rumantschs da la Bassa, Daniela Dendena, ensemen cun il president da l’uniun, Roman Pfister, en occasiun da la radunanza generala a Turitg. A la testa da la URB resta Roman Pfister dentant anc in mument. Avant in onn aveva el annunzià a la radunanza da vulair sa retrair plaunet dal presidi. Ma a la radunanza da sonda passada ha el dentant sa declerà pront da far vinavant anc in mument, enfin ch’i sa dettia lura ina nova soluziun. Ina pitschna «fusiun» Suenter la radunanza generala hai dà sonda en la Giesserei Oerlikon ina pitschna fusiun d’instituziuns rumantschas. Al medem mument sco la URB ha numnadamain era la Pro Svizra Rumantscha (PSR) salvà sia radunanza – en in local dasperas. Suenter lur radunanzas han las duas uniuns rumantschas fatg «maridaglia» ed envidà il president da la regenza grischuna e parsura dal Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient, Jon Domenic Parolini, per in discurs. Quel ha preschentà a la quarantina da commembras e commembers da las duas uniuns URB e PSR las sfidas ed ils accents actuals per la promoziun da las linguas en il chantun Grischun. «Nus essan blers, ma nus essan detg vegls» Tschintg dumondas a Roman Pfister, president da la URB. FMR: Vus avevas annunzià anc l’onn passà da vulair sa retrair sco president da la URB, ma ussa faschais tuttina vinavant. Roman Pfister: Gea, nus tschertgain atgnamain ina persuna che succeda a mai sco presidenta u president. Ma nus n’avain anc betg chattà ina soluziun. Però l’idea fiss da propi surdar la batgetta, perquai che cun mes 71 onns na sun jau era betg il pli giuven. ll «chalender.ch» è stà voss grond project dals davos mais. Tge è la bilantscha, suenter la lantschada il mars? Fitg positiva è stada la realisaziun, la collavuraziun cun tut ils partenaris ed era la lantschada è capitada senza incaps. Il resultat correspunda propi a quai che nus avevan discus e previs. L’applicaziun funcziuna ed ella plascha. Fin oz èn gia vegnidas publitgadas var 350 occurrenzas sin la plattafurma. Ussa manca anc in pau il marketing, vul dir da render anc pli enconuschenta questa purschida. Ils Rumantschs e las Rumantschas ston simplamain enconuscher il «chalender.ch». Qua duvrain nus era il sustegn da bleras uniuns, las qualas rendan attent a la purschida. La URB ha var 600 commembras e commembers. Quai è atgnamain fitg bler. Ma i dat in crutsch? Geabain, nus essan blers, ma nus essan detg vegls (ri). – I sto damai esser ina tematica principala dals proxims onns da propi regiuvinar l’uniun. Però quai n’è gea betg mo ina tematica spinusa da la URB, mabain da bleras uniuns d’ozendi. I gira e marscha detg bler en la diaspora. I dat novas uniuns e diversas ideas. A Turitg discutais Vus en il ravugl da la URB l’idea dad ina «ambassada rumantscha». Tge avess quai dad esser? L’idea è dad avair in lieu d’inscunter per Rumantschas e Rumantschs, quasi sco ch’i dat en singulas citads ina «Casa d’Italia». Ed uschia fissi flot d’avair localitads a Turitg per organisar occurrenzas rumantschas, per rundas da jass u da troccas, per concerts u auters inscunters. Ma per il mument stat quel project anc en las stailas, però las stailas èn gia pli manaivlas sco quai ch’ellas eran ina giada! En la Bassa datti il mument bleras uniuns, era novas – p.ex. quellas da singulas citads a Berna, Basilea u en la Svizra Orientala. E lura la PSR ch’è era situada adina pli ferm en la Bassa, i dat l’uniun Cultura rumantscha ed i dat la URB. Èsi forsa memia bleras uniuns? Na, igl è gea bun ch’i dat engaschaments locals u specifics cun differentas uniuns – perquai che la URB na po betg cuntentar tut ils basegns, quasi sco in’organisaziun da tetg. Dentant crai jau schon ch’i sto dar en avegnir ina collavuraziun pli stretga. P.ex. faschessi forsa senn da far in’administraziun cuminaivla per tut las uniuns, cun in incasso cuminaivel. Sche tuttas uniuns ston far sezzas, lura vegni probabel difficil a lunga vista da chattar il persunal necessari ed ils raps basegnaivels.

Ina visita tar Mariano Tschuor a Mariastein, ina claustra benedictina en el chantun Soloturn, manaivel al cunfin da la Frantscha. L’anteriur directur dad RTR è a Mariastein dapi l’onn 2018 cun la lezia da salvar e purtar vinavant la claustra sco manaschi rentabel. Apaina parcà l’auto sin la gronda plazza davant la claustra benedictina, ma beneventa Mariano Tschuor cun in «cordial bainvegni a Mariastein». Bain savend che mintga visitader dovra in mument per contemplar la claustra e prender si l’atmosfera da quest lieu da forza, spetga Mariano Tschuor, ch’è qua sco manader da project, in batterdegl fin ch’el envida l’emprim ad in café ed alura ad in gir enturn l’areal da la claustra. Ins bada subit che Mariano Tschuor è in ospitant disà e sia lavur a Mariastein propi ina chaussa da cor. «Jau hai cumenza a lavurar a Mariastein suenter che jau sun ì en pensiun anticipada cun 60 onns, la fin da l’onn 2018. Questa lavur fa bler senn, perquai che jau poss cumbinar duos parts che van per mai fitg bain ensemen. Dad ina vart la part religiusa, spirituala e monastica ch’interessa fitg ferm a mai e da tschella vart – jau numnel quai la part tecnica – il management, l’administraziun e la communicaziun, dimena tut las lavurs mundanas che ston vegnir fatgas per manar vinavant il spiert da Mariastein.» Cunquai che la cuminanza dals muntgs da Mariastein vegn adina pli pitschna ed ils successurs adina pli difficils da chattar – almain en l’Europa – han ils benedictins badà gia avant in pèr onns che uschia na possia pli ir vinavant. L’onn 2015 ha ina gruppa da lavur, attaschada a la claustra ed al lieu Mariastein, cumenzà da far patratgs e rimnar ideas sco ch’i pudess ir vinavant. Per l’anteriur directur dad RTR, ch’è collià cun Mariastein gia dapi l’onn 1994, cura ch’el aveva moderà ina emissiun da «Bsuech in...» per la televisiun svizra, eri bainspert cler, ch’el è previs per manar il project che sa numna «Mariastein 2025». «Cura ch’ins ha cumenzà il 2015 era l’idea ch’ins possia l’onn 2025 gia preschentar in pèr chaussas. Ma a fin nun essan nus anc ditg betg», declera Mariano Tschuor. Ina gronda lavur ch’è gia terminada ed averta al public è la nova biblioteca. «Tut tschellas lavurs e decisiuns che ston vegnir fatgas proximamain avain nus structurà en trais categorias. Ina pertutga la part religiusa: il pelegrinadi, la claustra e ses cussadents; la segunda pertutga ils bains ed ils temas culturals sco l’archiv e l’art sacral, ma era l’ospitalitad. Ed en la terza categoria tutga tut l’infrastructura sco il mantegniment dals edifizis claustrals, la renovaziun da l’Hotel Kreuz e la Posta ed il project il pli grond: l’embelliment da la plazza claustrala.» E sco mainaproject saja Mariano Tschuor quel che tegnia tut en moviment, di el . Ina part è la lavur da project, organisar e preparar ils dossiers, manar las discussiuns, l’administraziun e la communicaziun. Però ina gronda part saja er il mantegniment da contacts, mussar la claustra, dar pled e fatg e natiralmain era avair la survista finanziala. Entant che Mariano Tschuor declera sia lavur e l’istorgia da Mariastein essan nus chaminads tras insaquants corridors da la claustra, giu dad ina stgala stippa dad arvieuts fin tar la grotta, chavada or dal grip, nua che Maria vegn venerada ed invocada sco intercessura. Là raquinta Mariano Tschuor da la legenda da Mariastein: «Ins di ch’in buob dad ina pastura era crodà giu dal grip senza sa blessar e pli tard er anc in giuvenot. Insatgi ha salvà els. Ins di ch’i saja stada Nossadunna. Ina miracla? Forsa!» Da quest origin vegn raquintà l’emprima giada enturn l’onn 1450, e dapli lura è Mariastein er in impurtant lieu da pelegrinadi. Ma i vegn presumà che Mariastein – il lieu sa chatta sin in grip circumdà dad ina natira impressiunanta – era gia avant quel temp in lieu da cult da deessas. Suenter Nossadunnaun è Mariastein la segund-gronda destinaziun per pelegrins en Svizra, sa Mariano Tschuor da dir. «Onn per onn arrivan qua bundant 250 000 pelegrins», quinta’l vinavant, «ils blers vegnan a tschertgar la quietezza.» Ed era sche la claustra ed ils muntgs benedictins tutgian tar la religiun catolica, sche na sajan ils blers pelegrins betg explicitamain be catolics, declera Mariano Tschuor. «La gronda part e bain religiusa, ma interessada plitost spiritualmain.» Ch’ils pelegrins vegnissan be a pe, quai na saja deplorablamain betg la vardad, sa Mariano Tschuor da dir : «Fitg blers vegnan cun il velo e la maioritad cun l’auto, tranteren avain nus perfin töffists che tschertgan la quietezza per far ina pausa.» Ma tuttina sco ch’els vegnian, ils pelegrins sajan er in impurtant factur per l’infrastructura da Mariastein, declera il mainaproject vinavant. «Nus stuain procurar per radund in milliun e mez francs per onn be per mantegnair il manaschi e la structura dils edifizis istorics.» E che precis quest fundraising na saja betg simpel: «Ins sto infurmar bain la glieud pertge che nus duvrain raps e declerar ch’ils edifizis da la claustra dals benedictins, la cultura, il pelegrinadi ed il spazi per il public qua a Mariastein n’èn betg colliads cun la taglia da cultus che las pravendas incasseschan. Claustras ston sa finanziar sezzas, senza contribuziuns or da questa taglia», s’exprima il mainaproject cleramain. Quai saja numnadamain ina da sias lezias, dad infurmar e communitgar. «Ma per realisar ils projects, ston l’emprim ils paders vegnids persvas. E da midar insatge è adina grev, pir endretg en ils chaus da paders benedictins che persequiteschan en sasez be ina finamira: numnadamain da chattar Dieu gia qua sin terra e speranza ina giada pudair restar tar el en la perpetnadad.» Ma tschertas lavurs ed investiziuns èn oramai fitg terrestras e stoppian tuttina vegnir fatgas, e quai magari svelt, emprova Mariano Tschuor da declerar sia posiziun en questa chaussa. «Tut las experientschas che jau hai fatg durant mia vita da lavur, saja quai cun manar in project, ni cun far midadas en ina fatschenta, gidan a mai da tegnair la survista. Ma quai che jau hai propi stuì emprender cun ils muntgs è dad avair enormamain blera pazienza.» E cun ina pazienza, sco sche Mariano Tschuor n’avess anc mai mussà la claustra ed ils conturns e declerà l’istorgia ed ils projects enturn Mariastein, essan nus passads tras il bellischem iert da la claustra ed arrivads puspè sin la plazza nua ch’il di ha cumenzà. Avant che prender cumià da Mariano Tschuor, renda el anc attent sin in toc salaschada cun crappa cotschna. «Quest è in muster dal fund, sco che nus vulessan laschar far tut la plazza. Questa plazza davant la claustra è quel project che è actualmain il pli impurtant. Nus vulain prender davent ils parcadis ed embellir la plazza cun lieus per far picnic e cun nischas per sa retrair e sa preparar sin la visita da la claustra. Ma era per far concerts ora en il liber e simplamain pussibilitar als pelegrins ina arrivada adequata en la claustra Mariastein.» Ils custs per questa nova plazza vegnan ad esser enturn 6 milliuns francs. «La mesadad avain nus ensemen», sa mussa Mariano Tschuor da bun anim. L’inauguraziun da la plazza nova duess esser durant ils dis da Pastgas 2026. Dal reporter fin en claustra Mariano Tschuor è naschì ils 4 da zercladur 1958 a Zignau ed è creschi si a Rueun. Suenter ch’el aveva frequentà il gimnasi da la scola claustrala a Mustér ha Tschuor cumenzà a lavurar l’onn 1978 en la redacziun da la Bündner Zeitung. Fin l’onn 1982 ha Mariano Tschuor fat ina scolaziun d’actur e lavurà per il teater municipal da Cuira. A partir da l’onn 1982 ha el lavurà per la SRG SSR en differents lieus. Fin l’onn 1989 sco redactur e moderatur tar RTR; tranter l’onn 1989 fin l’onn 2003 sco redactur, moderatur e producent d’emissiuns tar il SRF DRS a Turitg; da l’onn 2003 fin l’onn 2009 sco manader da program e chauredactur puspè tar RTR, dal 2009 fin 2014 era Mariano Tschuor lura directur dad RTR e commember dal directori da la SRG. Tranter l’october 2014 fin l’onn 2019 era el collavuratur en il stab dal directur general en la direcziun generala da la SRG SSR a Berna. E dapi lura è Mariano Tschuor daventà independent cun ina agentura da communicaziun ed ha lavurà per plirs mandats. Actualmein è quai per la claustra Mariastein. (fmr/opm)

Dumengia è il di da la mamma. Ma tge valur ha quest di insumma anc e tutga tut l’engraziament be a las mammas? La FMR ha vulì savair da mammas da differentas generaziuns tge ch’ellas pensan. Maletg d'uffant en occasiun dal di da la mamma da l'onn 2024. Ses origin n’ha il di da la mamma betg, sco ch’ins pudess forsa supponer, en l’idea dad in pèr commerziants da commerzialisar il «grazia a las mammas». Anzi, el deriva dals vegls Grecs che han tgirà il cult cun ina festa per onurar Rhea, la mamma da Zeus. Ma dovri ozendi anc in di per onurar las mammas u èsi tuttina tut commerzi? En ina chaussa èn las quatter mammas che nus avain dumandà, perina: ellas han en mintga cas plaschair ch’i vegn pensà vi dad ellas. Ma che quai na stoppia betg exnum esser quest di, decleran tuttas quatter. La giuvna mamma da 37 onns, Cilgia Vulpi da Guarda di: «Era sche jau hai plaschair ch’i dat il di da la mamma, n’ha jau betg il sentiment che jau stoppia vegnir celebrada durant in di spezial. Jau hai gugent d’era survegnir in puschel fluras durant l’onn». Leticia Demonti da S-chanf, era ina giuvna mamma da 37 onns da dus uffants, chatta dentant: «Quai è in bel di, ch’i vegn pensà vi da las mammas. Jau sun fitg gugent mamma e jau ma regord cura che jau hai survegnì l’emprim regalin dals uffants, quai è stà fitg bel.» Festivar l’atgna mamma è pli impurtant Quai che dat però en egl è il fatg, che las mammas dumandadas dattan dapli impurtanza dad engraziar e festivar il di da la mamma cun lur mammas, che da sa laschar festivar sezzas, sco Annalisa Schaniel che stà a Cuira di: «Per mai n'ha quest di betg ina valur extraordinaria. Jau sun fitg gugent mamma e tatta, e quai independentamain da celebraziuns en quel connex. Ma cura che mia mamma viveva anc, era quest di impurtant per ella e perquai avain nus adina fatg insatge spezial e festiv sco reverenza envers ella.» Era Elisabeth Frehner che steva sco matta ad Ardez di, ch’il di da la mamma era impurtant da quel temp, per far in regalin: «Noss vischin era ortulan. Jau ma regord che nus gievan en la butia a cumprar ina flura.» Era per Cilgia Vulpi era quel di sco matta adina impurtant. «Nus envidavan era nossa nona da vegnir cun nus, perquai ch’ella era er ina mamma.» Ma uss, dapi ch’ella è sezza mamma, ha Cilgia Vulpi gia sa dumandà schebain in tal di saja insumma anc necessari. «La societad è sa midada ed i para sco sche la schientscha saja daventada pli clera ozendi envers la lavur che las mammas fan.» Era Annalisa Schaniel è da l’avis ch’ins stuess forsa midar il num dal di da la mamma en in di da las relaziuns famigliaras. «Er sche jau crai che la gronda lavur en famiglia vegn anc adina fatg da las mammas, datti tuttina dapli models da viver ozendi cun diversas persunas che surpiglian responsabladad per ils uffants. E perquai fissi forsa pli adequat da simplamain festivar in di, al qual las pli diversas constellaziuns da famiglia prendessan temp in per l'auter per festivar lur relaziuns». Engraziament durant l’entir onn Era Elisabeth Frehner da Thun manegia, ch’ins na stuess betg mo restrenscher quest engraziament sin las mammas, mabain che mintga famiglia duess far quai sco ch’ella viva era: «En tschertas famiglias resta il bab a chasa e la mamma va a gudagnar ils raps, uschia che l’engraziament per la lavur da tgira e da chasa tutga en quel cas als babs.» Plinavant e Elisabeth Frehner però era da l’idea ch’ins na stuess betg be concentrar tut sin quest unic di, mabain: «Sche tut las famiglias van a mangiar en il restaurant per il di da la mamma, èsi in vaira trubel. Jau giaud pli ferm, sch’ins po era ir in’autra giada ensemen ordaifer a mangiar.» Insumma è la mamma dad uffants creschids da l’opiniun che las mammas u era ils babs avessan bain dapli sch’els survegnian durant l’entir onn fluras, cumpliments u engraziaments per quai ch’els ed ellas fan bain. Giavischs emoziunals sper las fluras Dapli toleranza è ina chaussa che la mamma giuvna da S-chanf, Leticia Demonti giavischa: «Ma betg mo envers las mammas, mabain en general envers persunas ch’èn geniturs. Jau hai il sentiment che geniturs na survegnian en nossa societad betg la renconuschientscha ch’els avessan merità. E quai schebain ch’els fan blera lavur en lur rollas sco geniturs sper lur vitas da lavur.» Era Annalisa Schaniel sa giavischa en general dapli respect e dignitad envers il concarstgaun tuttina tge rolla e funcziun che quel ha en la societad. Cilglia Vulpi, 37 onns, in uffant 5 onns, da Guarda: «Jau hai fin uss adina survegnì in regalin, insatge zambregià u ina flura da mes figl e mes um. Natiralmain hai jau grond gust ch’els ma stiman anc dapli che quai ch’i fan era uschiglio adina.» Leticia Demonti, 37 onns, dus uffants 3 e 5 onns, da S-chanf: «Jau n’hai absolutamain naginas aspectativas. Jau m’allegr da survegnir insatge dals uffants. U mintgatant era da mia sira che pensa londervi. Igl è bel da vesair tge gust ch’ils uffants han da zambregiar en la canorta u en la scolina.» Annalisa Schaniel, 63 onns, mamma dad in uffant 42 onns e nona, dad in biadi 15 onns, da Cuira: «Cur che mia matta gieva a scola, purtava ella a chasa in regalin, e cur ch’ella era in zichel pli veglia, fascheva ella per mai l’ensolver. Da quai hai jau adina gì plaschair. Ma per me n’è quest engraziament betg restrenschì sulettamain sin in di, mabain sin la relaziun tranter ils uffants e la mamma u la persuna che surpiglia responsabladad emoziunala en la famiglia..» Elisabeth Frehner, 69 onns, mamma dad uffants creschids, da Thun: «Jau hai gust sch’ils uffants vegnan a far ina visita u che nus faschain insatge bel ensemen, ma betg be per il di da la mamma, era uschiglio. Enstagl da survegnir in grond puschel fluras, hai jau dapli gust sche nus ans vesain, discurrin u scrivain era auters dis.» Leticia Demonti, 37 onns, mamma da dus uffants da 3 e 5 onns. Annalisa Schaniel, 63 onns, mamma d’in uffant da 42 onns e tatta d’in biadi da 15 onns Cilglia Vulpi, 37 onns, mamma d’in uffant da 5 onns Elisabeth Frehner, 69 onns, mamma d’uffants creschids Las mammas han gust dad in matg fluras per il di da la mamma Maletg d'uffant en occasiun dal di da la mamma da l'onn 2024.

« Scua l’emprim davant l’atgna porta!» – Tgi n’ha betg gia udì questa frasa? Per exempel, sch’ins ha crititgà ina persuna memia fitg u nungiustifitgadamain. U forsa schizunt, sch’ins ha vulì gidar ina persuna, ma n’ha forsa betg chattà il dretg mument per dar il cussegl bainmanegià. « Scua l’emprim davant l’atgna porta!» – Tge bella metafra per dir ad ina persuna ch’ins na schazegia betg, sch’ella dat buns cussegls e sa maschaida en chaussas privatas, senza esser vegnida dumandada. Modas da dir dal pievel, sco «Scua l’emprim davant l’atgna porta!», èn dal reminent adina puspè ina buna chaschun per reflectar in zichel la vita e la convivenza tranter ils umans. Quai na fa mai donn. Ultra da quai èn tals proverbis per regla creschids e vegnids dads vinavant sur generaziuns. Els èn pia ina spezia da filosofia populara. U formulà en autra guisa: La simpladad e la vardad da questas modas da dir èn en il vair senn dal pled schenialas, u betg? Questa schenialitad dal pievel cumin m’è vegnida endament dacurt era en connex cun la frasa idiomatica «mussar cun il det sin insatgi» – ina tenuta ch’è ozendi en gronda moda. Adina, cura ch’insatge na funcziuna betg, sco ch’ins avess gugent, duvrain nus ina culpabla u in culpabel. Quai na vala betg mo per la politica u l’economia. Na, i vala per tut ils secturs da la vita. La culpa èn adina tschels. E nus drizzain lura gugent il det mussader immediat sin las persunas valitadas per culpablas. Quai è (memia) simpel e na sforza nus betg da reflectar noss agen agir u da’ns dar fadia da meglierar insatge or d’agen impuls. Gist quests dis hai jau legì en in portal online in artitgel davart in tema fitg dispitaivel – e silsuenter era gist legì ils numerus commentaris da lecturas e lecturs latiers. Quai fatsch jau da temp en temp per chattar ora co ch’il pievel tratga davart in problem ubain ina cuntraversa. Natiralmain bain savend che quests parairis n’èn savens betg propi raschunaivels, per betg dir tups. E davaira: La gronda part da las commentaturas e dals commentaturs han era mussà en quest cas – pauc surprendentamain – cun il det mussader sin tschels. Ma da temp a temp chatt’ins en tals commentaris era frasas che mussan ina nova perspectiva. Sco per exempel il commentari d’in um ch’ha crititgà il permanent dar la culpa als auters per betg stuair sa dumandar, sch’ins n’è betg era sez part dal problem. Quest um ha recumandà als criticasters sabiuts da guardar ina giada en tge direcziun ch’il det amez, il det da l’anè ed il det pitschen mussan, sch’ins drizza il det mussader sin in’autra persuna. Faschai ina giada l’emprova! Forsa vegnis Vus lura era tar la conclusiun ch’i na fiss betg il pli tgutg da l’emprim scuar davant l’atgna porta … Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la Südostschweiz. Dapi l’october 2021 è el pensiunà.

A Cuira è stà la sonda il final grischun dal tir da gruppas. Las societads da Castrisch e Sent han persvas cun daventar campiun grischun. In plaz da podest hai er dà per la gruppas d’Alvra, da Ruschein e da Duin. L’elita grischuna dals tiradurs è sa mesirada sonda a Cuira tar il final chantunal dal tir da gruppas. La glisch malquieta ed er il vent han chaschunà relaziuns pli difficilas. 47 gruppas èn trais categorias han tratg duas rundas da qualificaziun. Suenter quellas han lura mintgamai las otg meglras gruppas da mintga categoria sajettà ina runda supplementara e finala per eruir il campiun grischun. Be in punct ha mancà a la gruppa da Ruschein Turnads a chasa sco vicecampiuns grischuns èn ils tschintg tiradurs da la gruppa da Ruschein. Sajettà han els en il champ A cun l’arma da sport. Suenter las duas rundas da qualificaziun era la gruppa da Ruschein anc rangada sin plaz quatter cun in total da 1883 puncts, gist 26 puncts pli pauc che la gruppa da Haldenstein ch’era a la testa da la rangaziun intermediara. En il final da las meglras gruppas han lura ils tschintg tiradurs da Ruschein, Michael Cadruvi, Plazi Giusep Cadruvi, Tarcisi Cadruvi, Gion Cajochen e René Carigiet sajettà precis e cun 950 puncts manchentà il titel be per in punct. Gudagnà il final ha la gruppa da Haldenstein, ina gruppa ch’è stada ils davos otg onns adina sin il podest tar il final grischun da gruppas. Ina pitschna surpraisa è lura il terz post da la gruppa Alvra. Plaschair tar ils tschintg tiradurs da Sent Mussà lur classa en il tir final da las meglras otg gruppas da la categoria D, arma 57/03, han ils tschintg tiradurs da Sent. Men Benderer, Sandro Bettini, Jakob Gartmann, Andri Krebs ed Ueli Krebs ha tratg 695 puncts e finalmain ina giada puspè vegnids campiuns grischuns cun lur gruppa. Ils davos onns è la gruppa adina puspè stada sin il podest en il final chantunal da gruppas, dentant mai sisum il tron. A la gruppa da Sent èsi tuttina reussì da far tschintg puncts dapli che la gruppa da Tumegl, l’actual campiun svizzer e pliras giadas er campiun grischun. Cumplettà il podest ha la gruppa da Bregaglia. Castrisch, ina valur segira Suenter esser stads l’onn passà tar il final grischun da gruppas «be» sin il segund plaz, èn ils tiradurs da Castrisch enavos sin il tron da la categoria E, arma da militar 90. La gruppa da Castrisch I, cun Curdin Candrian, Daniel Cabalzar, Gion Casaulta, Otto Derungs e Robert Studer era gia a la testa suenter las duas prerundas cun 1374 puncts e cun in avantatg da 26 puncts sin las gruppas da Scharons e Versomi. En il final han lura ils tiradurs da Castrisch bain betg persvas uschè fitg, ma èn tuttina daventads cun lur gruppa campiuns grischuns. Cun 145 puncts tratg in resultat excellent ha cunzunt Robert Studer è contribuì ferm che la gruppa da Castrisch è cun 690 puncts enavos sin il tron. Ussa cumenza per il campiun grischun la finamira final svizzer a Winterthur l’entschatta da settember. La gruppa da Scharons è vegnida sonda a Cuira sin 686 puncts e procura per la gronda surpraisa. Nagina surpraisa n’è lura il terz post da la gruppa da Duvin, ella ch’è lura er gia stada sin il podest tar il final grischun da gruppas. Resultats Categoria A arma da sport 1. Haldenstein I, 951 puncts, 2. Ruschein 950, 3. Alvra, 946, Val Müstair, 941, 5. Sedrun-Tujetsch, 939, 6. Haldenstein II, 934, 7. Laax-Falera, 929, 8. Tavau, 926. Categoria D, arma 57/03 1. Sent, 695 puncts, 2. Tumegl, 690, 3. Bregaglia, 676, 4. Domat, 667, 5. Küblis, 666, 6. Rona, 663, 7. Zezras/Vaz Sut, 663, 8. Rothenbrunnen II, 607. Categoria E, arma da militar 90 1. Castrisch 690 puncts, 2. Scharons, 686, 3. Duin, 679, 4. Samignun, 676, 5. Lumnezia, 670, 6. Tavau, 666, 7. Versomi, 658, 8. Tumegl, 657. Castrisch e Sent campiuns grischuns A Cuira è stà il final grischun dal tir da gruppas. Tar quel han ils tiradurs sursilvans, engiadinais e surmirans persvas. Per las gruppas da quellas regiuns hai dà intgins plazs da podest. Il pli sisum il podest è stada la gruppa da Castrisch en la categoria E, quella nua ch’è vegnì tratg cun l’arma da militar 90. Turnada a chasa sco campiun grischun è lura er la gruppa da Sent cun gudagnar la categroia D. Cun lur victorias èn Castrisch e Sent da return sin il tron grischun. (fmr/gns) Campiun grischun è daventada la gruppa da Castrisch. (da san.) Gion Casaulta, Otto Derungs, Daniel Cabalzar, Curdin Candrian e Robert Studer. Sisum il podest la gruppa da Sent. (da san.) Men Benderer, Sandro Bettini, Andri Krebs, Ueli Krebs e Jakob Gartmann.

Il mais passà han gist pliras chantauturas u musicists rumantschs publitgà lur novs albums – tranter dad els era Pascal Gamboni. Benedetto Vigne, anteriur redactur da musica e sez era chantautur, ha fatg «in pèr ponderaziuns davart il ‹Caos el paradis› da Pascal Gamboni». Ed el valitescha il nov album sco fitg curaschus e bunamain revoluziunari. In’illustraziun ch’il chantautur Pascal Gamboni venda er sco poster accumpagnant en connex cun ses nov album «Caos el paradis». Sco che l'autur di represchenta il maletg per el «mias influenzas, mes mund, mes caos e mia missiun d’anflar la pasch en el». Guardond la fatscha da Pascal m’è gia vegnida pliras giadas quella idea in pau triviala, in pau esoteristica, basada sin ses tschurrichels stgirs, sia egliada franca, sia bucca sensuala: El è ina pura reincarnaziun da Syd Barrett. Per ils main erudits en chaussas da rock: Syd Barrett era stà il co-fundatur e chantant-cumponist dals famusischems Pink Floyd, in tip straordinari ch’aveva marcà essenzialmain la fasa psichedelica da la band l’onn 1967 («See Emily Play») ed era lura baud vegnì bittà or da la gruppa causa ina schizofrenia acuta. Il «Caos» va in pass pli enavant Quella associaziun sturna turna quests dis tadlond il novischem album da Pascal Gamboni «Caos el paradis» – notabene senza vulair attribuir qualunque caos «sydbarrettian» en il chau dal chantautur tuatschin! «In pau speziala» di dentant el sez davart sia nov’ovra. La constataziun sa referescha d’ina vart al stil «lo-fi», vul dir al trend da registraziun bunmartgada, nunluxuriusa, ch’ha gia marcà la gronda part dal albums precedents da Pascal Gamboni. «In pau speziala» sa referescha forsa er a l’integraziun da ramurs ambientalas, ma era quai è atgnamain in aspect recurrent tar Gamboni. Ma il «Caos» va questa giada in pass pli enavant. Tschivladas e chantinellas Gia en l’emprim track – che palaisa «ju ha semplamein be gust da raquintar» – resuna tuttenina ina tschivlada mez stunada, accumpagnada d’in clavazin plazzà solitari, avant che la chanzun cula or en tut in’autra tonalitad nunspetgada, cordas flamenquinas, estras ed amiaivlas enina. Ed uschia sa laschan quintar si dunsainas da figuras sonoras che cumparan e svaneschan detg arbitrariamain entaifer ils dudesch tocs: chants tschufs, chantinellas da mamma, dissonanzas vulidas, discurs casuals, ramurs electricas, tastadiras cacofonicas, flautas vairas e flautas fallidas. L’entir caos vegn tegnì a mastrin da loops e beats mecanics, ostinats. E puspè Syd Barret D’ina vart porscha quest setting ina massa spazi per las solitas lingias repetitivas, quels mantras tipics gambonics, quasi congirants – «solver el sulegl, solver el sulegl, solver el sulegl»! Da l’autra vart survegn l’album il caracter d’ina rimnada da spiras skizzas bittadas nà, betg exnum nunfinidas, ma en mintga cas genialas e perquai er inspirantas e zaclinantas. Quai tira endament sumegliantas ovras da l’emprim album solo dal Syd Barrett gia menziunà («The Madcap Laughs») enfin tar ils experiments dal Beck american dals onns novanta. Il «Caos» flada perfin insatge da la musique concrète ch’ils Beatles avevan visità antruras en lur «Revolution 9». In statement encunter il glanz e gloria Tut en tut sa tracti tar «Caos el paradis» d’in album fitg curaschus, bunamain revoluziunari dal trubadur tuatschin-bernais. El tuna sco in ferm statement encunter il glanz e gloria bombastic da las producziuns da pop actualas, cunter las taylorswiftiadas ed ils beyoncissems da quests dis. Gea, el è magari schizunt in signal positiv cunter tut las temas dad intelligenzas artifizialas, da musica generada da robots e computers. Pascal Gamboni fa musica cun il pes giun plaun – era sch’el bogna quels mintgatant en la mar e mintgatant en ils vulcans stizzads da la glina. L’album «Caos el paradis» (2024) da Pascal Gamboni è venala tranter auter sin la pagina d’internet dal chantautur: www.pascalgamboni.com. Benedetto Vigne da Turitg è autur, schurnalist liber e chantautur – e co-responsabel per la redacziun da la revista «Litteratura», tgirada da l’Uniun per la litteratura rumantscha (ULR). Pascal Gamboni, il «trubadur tuatschin-bernais» è da viadi gia blers onns cun sia ghitarra e ses albums. Il cover dal nov album «Caos el paradis». Fotomontascha dal musicist Pascal Gamboni davant la Aara, in'illustraziun en connex cun il release dal nov album "Caos el paradis" (2024)

Sa chapescha èsi da far attenziun cun superlativs. Tuttina vuless jau pretender qua publicamain: In dals megliers video-clips rumantschs ha RTR producì tut spontan la stad da l’onn 2018. Igl è ina registraziun da la «La Pascal Gamboni Combo Crassira» cun la chanzun «La Biala Co». Atgnamain èsi in simpel video one-take, vul dir in clip en in toc, senza tagls, mo registrà cun in microfon, filmà cun ina suletta camera, però cun ina camera da 360 grads che filmescha enturn ed enturn. La band – apunta «La Pascal Gamboni Combo Crassira» – suna e chanta simplamain ses toc. Senza amplifitgaders. Davant in mir alv, cun scrit si cun accent tuatschin: «Sutgèra Sedrun». Igl è in concertin sco ch’il chantautur Pascal Gamboni ha probabel il pli gugent: senza schnicschnac, cun amis musicists ed ora «amez il nagliur». Sustegn survegn el en questa versiun da Rees Coray, Severin Brugger, Dario Hess e Flavian Krol. E surtut survegn la band en quest cas anc sustegn dal sautunz ed artist Luis Coray. El cumplettescha la combo cun in saut ch’ins pudess forsa identifitgar sco psichedelic-euritmic-expressiv. La registraziun aveva la squadra dad RTR fatg la stad 2018 en occasiun dals festivals da stad. Quest clip da 360 grads ha il redactur Dominik Hardegger realisà al «Rock Sedrun» da quel onn. La sonda saira avevan ils matadors locals da la «La Pascal Gamboni Combo Crassira» lura sunà in concert memorabel, sco che visitaders sa regordan anc oz. Sco buna regurdientscha a quel concert d’avant sis onns po servir apunta «il meglier video-clip rumantsch». A la fin dal clip dumonda Pascal Gamboni: «Geilira, ha?» – Ed il sautunz selvadi Luis Coray respunda: «Super!» Il clip da «La Biala Co» da la «La Pascal Gamboni Combo Crassira» è da chattar tranter auter sur quest QR-code. https://www.rtr.ch/play/tv/battaporta/video/la-pascal-gamboni-combo-crassira---unplugged?urn=urn:rtr:video:00d1f421-cbfe-4d41-a8f6-9a79a84de50e Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. In screenshot dal clip da video RTR da «La Pascal Gamboni Combo Crassira» cun la chanzun «La Biala Co», realisà l'onn 2018 en occasiun dal festival "Rock Sedrun".

116 giuvens e giuvnas han survegnì l'avrigl in premi da «Scienza e giuventetgna». A la festa a l’universitad da Friburg hai era dà sis distincziuns per il Grischun. Il predicat «excellent» han cuntanschì Davide Farassino da Flem per ina lavur en la sparta fisica e tecnica e Siro Caruso da Ferrera/Schmitten per ina lavur en la sparta litteratura, filosofia e lingua. Cun il predicat «fitg bun» èn vegnids distinguids Sebastian Ludwig da Seewis – el ha examinà la matematica da pievels vegls – e Paul Reyher da Cuira che ha concepì ina simulaziun per il grad da garanzia da cassas da pensiun. Il predicat «bun» han cuntanschì Firmin Z’Graggen da Cuira en la sparta biochemia e medischina e Lisa Manzoni da Roveredo en la sparta biologia ed ambient. Las perscrutaziuns èn vegnidas fatgas sco lavur da matura. «Scienza e giuventetgna» ha remunerà ils 116 perscrutaders da l’entira Svizra cun tut en tut 200 000 francs ubain cun premis spezials sco in camp da perscrutaziun en Norvegia. (fmr/vi)

Ina pumpa da stgaudar fatschenta tozzels da derschaders, giuristas ed experts. Perfin l’Uffizi federal d’ambient ha scrit in parairi extendì. Il Tribunal federal fa uss ina fin a l’odissea giudiziala. La pumpa da stgaudar na sto betg vegnir dischlocada u remplazzada. Senza malart prenda l’istorgia sia entschatta. La cumissiun da bajegiar da Medel lubescha il matg 2020 ad in proprietari da chasa a Cura­glia ina pumpa da stgaudar cun aria ed aua. I sa tracta d’ina procedura simplifitgada. La stad è la pumpa – tenor indicaziuns dal proprietari – installada. Il settember pretenda il vischin in stop da construcziun ed ina procedura ordinaria. La cumissiun da bajegiar dispona in stop da construcziun per la pumpa gia installada ed instradescha ina procedura ordinaria. Il proprietari tschenta anc ina giada ina dumonda da bajegiar ed inoltrescha latiers ina cumprova che la pumpa na fetschia betg memia gronda canera. Curt suenter recloma il vischin puspè tar la vischnanca. Il proprietari haja malgrà il stop da construcziun terminà las lavurs e mess la pumpa en funcziun. El pretenda in ulteriur stop. La cumissiun da construcziun dat suatientscha al vischin puncto stop da construcziun, lubescha però da bajegiar la pumpa. Il vischin recurra tar la suprastanza da Medel. I dat ina «uatga» en in lieu per guardar – u me­glier ditg tadlar – las ramurs, cura che la pumpa lavura sin turas maximalas. I vegn protocollà che las ramurs na sajan betg dad udir tar il vischin sche las fanestras sajan serradas. Cun fanestras avertas sajan las ramurs d’udir – en l’auzada sura in pau dapli ch’en il plaunterren. Sin la veranda audian ins era la pumpa. Sche la ramur disturbia u betg n’hajan ins betg pudì giuditgar dal tuttafatg, stat scrit en il protocol. Il proprietari da chasa sto laschar mesirar la canera. Ina firma spezialisada per talas mesiraziuns constatescha en ina expertisa che las limitas per canera na vegnian insumma betg surpassadas. La suprastanza refusa il recurs dal vischin. Lez cuntinuescha cun ses cumbat e recurra l’emprim a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun e suenter al Tribunal federal. El pretenda che la lubientscha vegnia annullada ubain che la pumpa vegnia dischlocada ubain ch’i vegnia installà ina pumpa che fa damain ramurs. Plinavant giavischa il vischin ina ulteriura «uatga». El recloma che las mesiraziuns sajan vegnidas fatgas in di da trid’aura e sajan influenzadas da naiv, vent e feglia. Adumbatten, omaduas instanzas refusan ses recurs. La dretgira administrativa argumentescha sia refusa sin passa ventg paginas. Il Tribunal federal sa cuntenta cun sis paginas e publitgescha l’avrigl passà sia sentenzia. Nagina rolla na gioga per il Tribunal federal il fatg che la pumpa da stgaudar è gia installada. Ils derschaders examineschan principalmain sch’i fiss commensurà da tscherner ina autra pumpa che fa damain ramurs u sch’i fiss dad installar la pumpa en in auter lieu. «Tar indrizs che adempleschan las cundi­ziuns da protecziun da canera vegnan ulteriuras mesiras da protecziun da canera en il senn da prevenziun be en dumonda, sch’ins cuntanscha tras quai cun relativ pitschen engaschi ina ulteriura reducziun essenziala da las emis­siuns», stat scrit en la sentenzia. Ina tala «reducziun essenziala» da canera na fastizescha il Tribunal federal però betg en autras variantas – ni en variantas dal lieu ni variantas da pumpas. Ils derschaders sa basan cunzunt sin in parairi extendì da l’Uffizi federal da l’ambient ­(BAFU). Lez ha prendì sut la marella l’expertisa che la firma spezialisada ha fatg da las ramurs da la pumpa a Curaglia. Las cundiziuns da canera vegnian resguardadas cleramain en las stanzas pli sensiblas dal recurrent, constatescha il BAFU. En pli da­stgia la pumpa lavurar be durant il di cumplainamain. La notg saja perscrit in manaschi «scutinant». Tenor BAFU èn ils resultats da mesiraziun plausibels e correspundian era a la cumprova da canera. Il Tribunal federal constatescha perquai ch’i saja «fitg pauc probabel» – era sch’ins resguardia tuttas malsegirezzas puncto mesiraziun – che la canera surpassia las valurs en las stanzas sensiblas dal vischin. Ulteriuras mesiraziuns u «uatgas» na sajan betg necessarias. Losanna conferma l’avis da la preinstanza ch’ins na cuntanschia cun relativ pitschen engaschi nagina reducziun essenziala da las ramurs. Il recurs vegn refusà. La sentenzia dal Tribunal federal munta: La pumpa dastga restar là nua ch’ella è installada. Ella po finalmain stgaudar la chasa a Curaglia – cun consentiment da la pli auta dretgira en Svizra. Al vischin restan ils quints. Il Tribunal federal adossescha ad el 3000 francs custs da dretgira e 2000 francs per l’advocat dal proprietari da chasa. Gia la preinstanza ha chaschunà custs d’en tut 5500 francs. Il quint per l’atgna advocata n’è anc betg inclus en questas summas. Sentenzia 1C-569/2022 dals 20 da favrer, publitgada ils 25 d’avrigl 2024.

Jau festivesch gugent in zichel anniversari. Ed jau hai plaschair d’in pac da Nadal. Sin autras festivitads reagesch jau magari allergic. Il di da Sogn Valentin è ina sgarschur. E schon mo il patratg vi dal di da la mamma ma renda levet depressiva. Sco giuvna mamma hai jau intgins onns anc tolerà las ceremonias, cura ch’ils uffants ma regalavan zambregims fatgs en scola. Ma insacura hai jau ditg: «So, sche vus vulais exnum celebrar il di da la mamma, fatsch jau quel di precis quai ch’jau vi.» Jau sun lura mintgamai pelegrinada en mes biro ed hai cuntinuà vi da mes manuscrits. Quai ha cuzzà paucs onns, pertge atgnamain n’èsi gea betg uschè lessig da passentar ina dumengia en biro. Lura hai jau simplamain decretà – cun tut mia autoritad da mamma: «Il di da la mamma na vegn betg festivà en nossa famiglia. Jau na vi ni brunchs ni fluras ni pacs ni gratulaziuns e pralinas n’hai jau sovieso betg gugent.» E basta. Quai è sa cumprovà. Il di da la mamma remartg jau be anc sch’jau vom en ina pasternaria e ves là turtas cun decors dultschins e gratulaziuns. Sch’jau hai chapì endretg l’intent dal di da la mamma, è quel ina sort cumpensaziun per tut ils auters 364 dis che mammas s’unfreschan per la famiglia. Mia finamira è adina stada da viver uschia ch’i na dovr nagina cumpensaziun cun decors dultschins sin turtas. Reussì na m’èsi betg dal tut. Cura che mes uffants eran giuvens, na devi anc naginas canortas en noss vitg. Mes um ha reducì ses pensum da lavur – per era guardà dals pitschens – be durant intgins onns. Uschia hai jau surpiglià dapli lavur da famiglia che mes um. Oz vai forsa pli tgunsch da reparter pli guliv la lavur da famiglia. Ma il di da la mamma ma regorda adina ch’igl exista anc adina in dischequiliber tranter las schlattainas pertutgant educar e trair si uffants – malgrà tants decennis cumbat per l’egualitad. Per il di da las mammas giavisch jau perquai a tuttas mammas futuras ch’i giaja svelt e che nossa societad cuntanschia prest che babs e mammas pon parter guliv la lavur da famiglia. In di da cumpensaziun per mammas n’è lura betg pli necessari. Il di da la mamma daventa finalmain danvanz.

Gia dapi intgins onns vegn giugà schah en praschuns sin l’entir mund e mintg’onn giogan ils megliers e las meglras praschuniers/as al campiunadi mundial da schah virtual. Il cineast Ivo Zen oriund da Santa Maria Val Müstair ha visità cun la camera diversas praschuns. La FMR ha entupà il cineast a Turitg per giugar ina runda schah. Tut ha entschet cun in’anecdota: Durant che ses bab è stà malsaun, ha Ivo Zen (mira box) tschertgà distracziun: «La situaziun pretendeva in’attenziun speziala. Per sa distrair sun jau ma regurdà ch‘jau hai giugà pli baud gugent schah. Jau hai entschet a giugar online.» In di ha el publitgà ses bun resultat sin Facebook. In vegl ami è s’annunzià sinaquai. Lez lavura sco survegliader da praschun a Cazas Tignez e gioga là schah cun praschuniers/as. Uschia è Ivo Zen vegnì attent sin la tematica ed ha entschet a retschertgar. Ed è el vegni attent sin il cudesch «Chess Behind Bars» da Carl Portman. Igl autur è giugadur da schah descriva en il cudesch sias atgnas experientschas en praschuns da l’Engalterra. «Chess Behind Bars» – schah davos giatters è era il titel da lavur dal nov project da film d’Ivo Zen. Cun la camera en praschun Per ses nov film ha Ivo Zen, il cineast oriund da Santa Maria en la Val Müstair, visità ensemen cun igl um da camera e producent Kaleo La Belle praschuns sin l’entir mund: Armenia, Stadis Unids, Mongolia, Filippinas e Norvegia. Cunquai ch’il team da filmar ha in interess specific han els bunamain adina survegnì access en las praschun. Sulet la praschun Cazas Tignez ha refusà l’access: «Els han manegià che las resursas manchian. Els na han betg ils daners per metter a disposiziun persunal durant filmar.» Starment da las visitas en praschun n’ha Ivo Zen betg: «Jau sun magari bunamain in zichel surstà. Forsa sun jau era in pau naiv.» I capita ch'in assassin stat davant el che spetga l'execuziun da la sentenzia da mort. «Mida quai insatge pertutgond mia percepziun? Ha insatgi che ha fatg uschè in crim il dretg sin ina secunda schanza?» Quellas dumondas less il cineast tractar en ses nov film. Ivo Zen e ses team han survegnì invista en differents sistems da praschun sin l’entir mund: «L’idea dal film è da mussar la societad dal pajais entras lur praschuns e lur sistems da chasti e resocialisaziun.» Stadis Unids versus Filippinas En ils Stadis Unids ha Ivo Zen visità ina praschun a Chicago. Là èsi usit che tut ils survegliaders da praschun han in’arma ed i regia in dril militar: «L’atmosfera è fitg tendida», uschia il cineast. Il team da filmar è adina stà confruntà cun restricziuns. A Chicago èn ils praschuniers stads en arrest d’inquisiziun. Pia han ils survegliaders da la praschun observà da tge ch'ils praschuniers discurrivan. Tut autras prescripziuns ha la praschun en las Filippinas. Là ha la gruppa da film stuì dar quità ch’els na tradeschan betg la logica architectonica da l’edifizi per evitar il traffic da drogas da dadora en praschun. En ils Stadis Unids partan duas persunas ina cella durant che 30 fin 40 praschuniers ston parter ina cella en las Filippinas. Per mitschar la stretgadad passentan ils praschuniers filippins bler temp giuador en l’aria libra. «Els giogan durant tschintg dis schah e dus dis fan els teoria cun il guardia-praschun ch’è era lur trenader», raquinta Ivo Zen. Computers per Malawi Sco proxim planisescha Ivo Zen da visitar ina praschun a Malawi en l’Africa. El è gia dapi in mument en contact cun ina responsabla dad ina praschun: «Ella ha fatg attent ch’els n’hajan betg computers per pudair sa participar al campiunadi mundial. Nus rimnain ussa via ina campagna laptops per praschuns a Malawi. Uschia è quai ina situaziun da win-win.» Actualmain scriva Ivo Zen vi dal dossier da producziun: «Jau hai da decider che aspects da l’istorgia che jau less propi raquintar e tgenins ch’èn ils dretgs meds filmics per far quai. Il grondius è che nus avain survegnì resuns fitg positivs per il project.» Il film vegn probablamain l’onn 2026 en ils kinos svizzers. «Schah per la pasch» «Chess for Freedom» (Schah per la pasch) è in project da la Federaziun internaziunala da schah (FIDE). Gia dapi insaquants onns pon praschuniers e praschunieras giugar schah davos giatters. Oz è enconuschent che schah ha ina buna influenza sin il bainstar cunquai che schah reducescha sintoms da stress e tema. Ultra da quai rinforza schah il pensar logic e meglierescha la procedura da prender decisiuns. Quai declera la vicepresidenta da la FIDE Dana Reizniece-Ozola en in video sin la pagina web da la Federaziun. La Federaziun internaziunala da schah organisescha dapi l’onn 2021 in campiunadi intercontinental per praschuniers/as. Tals e talas giogan durant il campiunadi schah in encunter l’auter al computer. L’onn 2023 èn 118 gruppas da 50 naziuns sa participads al turnier. Gudagnà en la categoria dals umens ha l’equipa da l’India, tar las dunnas l’equipa da la Mongolia. La data per la quarta ediziun dal campiunadi mundial per praschuniers/as è pli mument anc betg communitgada. Schah mat cun Ivo Zen Il cineast jauer Ivo Zen e ses team visitan per in nov film praschuns sin l’entir mund. Els filmeschan ils praschuniers e las praschunieras durant giugar schah. Oz e enconuschent ch’ il gieu ha ina buna influenza sin la psica e sin la motivaziun dals giugaders e las giugadras. Era la Federaziun internaziunala da schah (FIDE) sustegna la campagna ed organisescha mintg’onn in campiunadi mundial virtual da schah per praschuniers/as.

Ina pagina da l’Uffizi federal d’energia tradescha il potenzial da mintga tetg e fassada svizra per producir current solar. In viadi virtual tras ils vitgs muntagnards tradescha dabia forza solara nà da las chasadas en la Alps grischunas. In clic sin l’agen tetg-chasa tanscha e la charta virtuala inditgescha immediat il potenzial solar che la surfatscha dal tetg porscha. Il servetsch vegn da l’Uffizi federal d’energia e sche voss tetg è da colur cotschna vul quai dir ch’el è fitg adattà per producir energia solara. Interessant è il viadi sur ils tetgs dals vitgs muntagnards grischuns ch’èn per gronda part da colur cotschen stgir (excellent), oransch (fitg bun), stgir mellen (bun) e mellen (adattà). Tetgs blaus che n’èn insumma betg adattads per producir current cun forza dal sulegl èn rars en ils vitgs muntagnards. Calcular a moda conservativa Che gist la Surselva è bain dotada cun radis da sulegl è Vitus Walder, mainafatschenta da l’interpresa Sol pic conscient dapi ch’el lavura en la branscha da la fotovoltaica. «Avant n’era quai fatg betg talmain preschent a mai.» Vitus Walder percorscha differenzas entaifer la Surselva. «Suenter dis da malaura glischa il sulegl pli svelt en Lumnezia e da la Surselva siadora che en la regiun da Flem e Laax.» Temp da guardar da fanestra ora per nudar il radis da sulegl n’ha Vitus Walder dentant betg. «Las indicaziuns vegnan dad indrizs solars che nus avain gia montà.» E las indicaziuns da producziun dals indrizs existents gidan Vitus Walder e sia equipa era da planisar e quintar il potenzial da futurs indrizs fotovoltaics. «La pagina da l’Uffizi federal n’enconuscha Vitus Walder betg. «Nus faschain nossas calculaziuns cun agid dal Photovoltaic Geographical Informations Sistem.» L’uschenumnà PVGIS da la Uniun europeica lubescha da calcular il potenzial fotovoltaic dad edifizis sin l’entir mund. Vitus Walder tradescha da s’orientar a las indicaziuns conservativas dal PVGIS. «Nus na vulain betg ristgar da stuair laschar renfatschar che nossas calculaziuns sajan stadas memia positivas.» Pli gugent auda el il resun da sia clientella che l’indriz solar produceschia dapli che prognostitgà. Flaivels mais december e schaner Il mainafatschenta da Sol pic di che las calculaziuns dal PVGIS na resguardian betg il temp che la naiv giascha sin l’implant. «Quai faschain nus sezs sin fundament da nossas experienzas.» Memia zunt na vul Vitus Walder dentant betg valitar la naiv che restrenscha la producziun. «Era senza naiv è la producziun dals mais december e schaner pli bassa.» Ed el menziuna la midada climatica che reduceschia il temp cun ina cuverta da naiv. «Persuenter nudain nus el mais mars cifras da producziun datiers a quellas da la stad.» Il gestiunari da l’interpresa che construescha indrizs solars punctuescha che la PVGIS calculeschia il potenzial tenor l’orizont dal temp ch’il sulegl dat sin in futur indriz fotovoltaic. «Sche vus avais ina planta avant chasa che fiera sumbriva sin l’implant na resguarda il tool sa chapescha betg quai.» Tenor las experientschas dals onns passads furneschan ils indrizs solars che Vitus Walder e sia equipa han montà dapli current che quai che la PVGIS ha quintà. Vitgs cun bler potenzial Gugent avess la FMR vulì savair da swissolar sche las indicaziuns sin la pagina svizra haja las medemas funtaunas sco PVGIS e sche las cifras da producziun sajan cumparegliablas. La resposta n’è dentant betg arrivada sin la fin da redacziun. Il tool da l’Uffizi federal na valitescha betg sulet ils tetgs dals edifizis, mabain era las fatschadas, fa calculaziuns da custs e da retgav e di en quants onns che l’indriz vegn amortisà. In viadi virtual tras ils vitgs grischuns mussa ch’els èn vers implants solars gronds. Sche tut ils tetgs da las passa 80 chasadas da Degen fissan curclads cun cellas solaras produciss Degen, tenor ina modesta calculaziun schurnalistica, dapli che 1 milliun kw/h current sulet durant l’enviern.

Ils lufs smanatschan la varietad da las spezias en las Alps, avertescha ina gruppa da biologs ed ecologs. Il mars ha la gruppa publitgà la «decleranza da Maiavilla». Marcel Züger da Salouf fa part dal comité. Tenor el èsi da schluccar la protecziun dal luf. Els èn alarmads pervi da la derasaziun rasanta. Var ventg ecologs e biologs averteschan (guarda box) ch’il luf smanatscha pastgiras ed alps. Lezzas porschian ina ritga varietad da spezias e sajan tipicas per la cuntrada culturala. La «decleranza da Maiavilla» vul ch’ins ageschia svelt (guarda box). Il biolog Marcel Züger fa part dal comité. El explitgescha pertge ch’ins sto decimar ils lufs. FMR: Vus lesses ch’il luf n’è betg pli «strentg protegì». Pertge? Marcel Züger: Dapi il 2007 na vala il luf en l’Europa betg pli sco spezia periclitada. I dat avunda lufs. Il grond problem è: nossa varietad da spezias è dependenta da la cultivaziun agricula. Lezza stat en conflict direct cun il luf. Tge porta quai sch’il luf na fiss betg pli protegì uschè strict? I daventass pli simpel da stgaffir zonas libras nua ch’ins po stgatschar il luf. Talas zonas fissi da definir. Igl è zonas nua ch’ins ha autras finamiras: turissem, agricultura u proteger auters spezias. La «decleranza da Maiavilla» avertescha ch’il luf è in privel per la sensibla cultivaziun en las muntognas. Pertge? La tradiziunala cultivaziun extensiva ha manà ad ina extrem gronda varietad. En l’Europa datti strusch in pajais cun tantas spezias pro surfatscha sco la Svizra. Las spundas e pradas muntagnardas èn ils juvels da la protecziun da la natira. Tge è pia il problem? Il retgav agricul è modest, la cultivaziun è stentusa. Grazia a pajaments directs èn ins però stà sin ina buna via. Uss, cun il luf, daventi per il pur dublamain frustrant. La protecziun da muntaneras na funcziuna savens betg. Il resultat è ch‘il pur lascha star da cultivar pastgiras u ch’ins desista dad alpegiaziun. Magari funcziunescha la protecziun da muntaneras gea era. Las saivs cunter lufs impedeschan però ils passadis da selvaschinas. Ils chauns da protecziun – ils chauns pli selvadis ch’i dat – pericliteschan sensibels territoris da cuar dad utschels protegids. Paucs che pondereschan tge consequenzas ecologicas che las mesiras da protecziun chaschunan insumma. Cun auters pleds schais Vus ch’il luf smanatscha l’agricultura alpina e che la cuntrada crescha en cun il temp? I n’è betg blers manaschis che cedan. Ma ils purs desistan da cultivar il terren magher. Lez va a perder. Persuenter cultiveschan els pli intensiv il bun terren. Uschia perdain nus dublamain. Oz vesain nus tantas pradas da fluras, sche nus viagiain tras il Grischun. Quellas svaneschan sch’il pur metta puschina. Pudais Vus numnar in exempel concret da terren che na vegn betg pli nizzegià pervi dal luf? Avant quatter onns han ins dà si l’alp al Piz Toissa en il Surses pervi dal luf. Nus perdain in zic a la giada impurtants spazis per insects u utschels ch’i dat be tar nus, per exempel la giaglina alva. Igl è spezias che dovran ina cuntrada averta alpina sco il tursch da cularin ch’è periclità en l’Europa. Vus crititgais ch’ins dat ora en Svizra var 1 milliun francs l’onn per in singul triep da lufs. Questa cifra hai jau quintà ora avant trais onns. Nus duvrassan quests daners per la tgira da la cuntrada. Nus n’avain betg memia pauca surfatscha per la variaziun da las spezias, las surfatschas n’èn simplamain betg mantegnidas bain avunda. I vegn rimnà suttascripziun per ina iniziativa populara che pretenda ch’ins po far chatscha sur onn sin il luf – dano en il Parc Naziunal. Essas Vus persuenter? Gea, da principi sun jau d’accord. Il Parc Naziunal è en sasez il sulet territori ch’è grond avunda per in triep da lufs nua ch’i n’exista nagin conflict da diever. Plinavant: Era il corv nair è ina spezia lubida da far chatscha sur onn. Tuttina n’è el betg periclità en Svizra. Organisaziuns d’ambient han fatg recurs l’enviern passà cunter la regulaziun da trieps da lufs. Tge schais Vus? Las organisaziun han onns a la lunga lavurà cun success cunter il nausch image dal luf. Ins ha fatg londeror ina icona da la protecziun da la natira. Ma el resta ina animal da rapina. Èsi tenor Vus stà in sbagl che las organisaziuns d’ambient han franà questa regulaziun? Gea, absolut. Vus essas biolog. Na stuessas Vus betg proteger il luf? Nus avain 56 000 spezias en Svizra. Il luf è be ina da quellas. Il luf n’è però betg pli periclità. Ed autras spezias vegnan sut las rodas, sche nus lubin vinavant questa derasaziun dal luf. Igl è part da nossa responsabladad da procurar per in equiliber. Tge sto succeder? I dovra ina planisaziun che definescha: Nua datti finamiras da protecziun da la natira che n’èn betg cumpatiblas cun il luf? Nua ha il luf plaz? Nua betg? E lura ston ins cuntanscher ina situaziun ch’i funcziunescha cun il luf. Quai vul dir ch’ins sto sajettar lufs? Gliez è inevitabel. Pli ditg che nus spetgain, pli gronds ch’ils problems daventan. I n’emporta betg sche nus vulain uss tschintg u ventg trieps en Svizra. Igl è cler che nus n’avain betg plaz per quaranta u tschient trieps. Sche nus na faschain nagut datti in di duatschient trieps en Svizra. N’è quai betg stravagà? Il dumber da lufs crescha per 40 pertschient l’onn. Il sulet che fraina la derasaziun è la mancanza da preda. Ma en Svizra avain nus avunda selvaschinas. Co è sa midada Vossa vista sin il luf en ils ultims decennis? Il 1995 è l’emprim luf cumparì en il Vallais. Jau sun m'allegrà. Lura ma regord jau precis da la novitad dal 2012 ch’i ha dà per l’emprima giada chagniels-luf en Svizra al Calanda. Jau hai gì nunditg plaschair ch’in animal uschè rar e spualitg è en nossa cuntrada. Ed oz? Avant circa tschintg onns hai jau realisà ch’il luf n’è betg pli periclità, ch’i n’è betg uschè simpel da proteger las muntaneras e tge ch’i luf munta per nossa cuntrada culturala. «Decleranza da Maiavilla» 18 umens ed ina dunna han formulà la «decleranza da Maiavilla». Igl è biologs, ecologs u protecturs da la natira da la Germania, l’Austria e la Svizra. Els na van betg d’accord cun la politica da lufs. Il mars han els publitgà lur pretensiuns: L’emprima pertutga zonas da protecziun dad alps e pastgiras: En lieus nua che mesiras da proteger muntaners n’èn betg pussaivlas e nua ch’i dat impurtants arguments cunter la preschientscha dal luf, na duain lufs betg vegnir tolerads. La segunda pertutga in activ management da lufs: La populaziun da lufs duai vegnir regulada uschia ch’il luf surviva a lunga vista e ch’el sa cumporta cun la protecziun da la natira. Lufs duain restar spualitgs, uschiglio èsi da reagir. Sch’il stadi pretenda mesiras da proteger muntaneras, duain ils custs vegnir indemnisads cumplainamain. Maiavilla possedia ina varietad extraordinaria da spezias, scrivan ils auturs a la fin da la decleranza. Tipicas sajan per exempel las pastgiras cun ils vegls ruvers. Senza l’agricultura e l’alpegiaziun na survivia ina tala varietad sco quella a Maiavilla betg. Il biolog Marcel Züger viva a Salouf. La foto mussa el a Seglias nua ch'el ha da transfurmar ina scarpa plain neofits en in prà magher. Marcel Züger è biolog ed ha fundà la firma "Pro Valladas" che fa lavurs da tgira da cuntrada - sco tar questa scarpa che duai puspè daventar in prà magher. Il biolog Marcel Züger mussa ina robinia - in neofit che na duain betg pli crescher sin la scarpa a Seglias. Il biolog Marcel Züger fa part dal comité da la "decleranza da Maiavilla". Lezza pretenda da midar la politica areguard il luf e da franar sia derasaziun nuncontrollada.

L’istorgia dad Armon Vital, oriundamain da Susch, cumpiglia gist plirs chapitels interessants: esser pur senza stalla, lavurar en ina praschun ed esser in cuschinunz premià. Dacurt han Armon Vital e ses partenari surpiglià in nov restaurant en il Giura: La Werdtberg a Reconvillier. Ina visita. «L’emprima giada che jau hai lavurà en cuschina, hai jau fatg 65 cordonbleus», raquinta Armon Vital sa regurdond a quel mument cura ch’el a sentì che sia passiun zuppada – il cuschinar – pudess daventar sia futura professiun. Quai è capità l’onn 2016, cura che Armon Vital e ses partenari Felix Gerber avevan surpiglià il restorant Chalet sin il Mont-Crosin en il Giura. Els avevan precis trais emnas temp da far midadas e s’installar. Cunquai ch’il cuschinunz mancava, ha Armon Vital a curta vista surpiglià la palutta en cuschina. «Gist l’emprim di che nus avevan avert, avain nus gì ina gruppa da 40 persunas ch’avevan reservà per vegnir a mangiar cordonbleus. Il vegl ustier aveva proponi da far cordonbleus schelads da pulaster ch’ins po lura be far en la frittera. Ma quai n’è absolutamain betg vegnì en dumonda per nus», sa regorda l’um oriund da Susch. «Uschia èsi vegnì che jau hai fatg gist l’emprim di sco cuschinunz passa 60 cordonbleus.» E suenter quella cuschinada haja el pensà: «Sche jau hai survivì quest di en cuschina, alura sun jau era bun da far il cuschinier.». Las sadellas da mulscher sco decoraziun tutgan tar il restaurant La Werdtberg e mussan las ragischs dad Armon Vital ch’ha emprais oriundamain da pur. Far da pur senza bain è difficil «En sasez na vuleva jau betg ir davent da l’Engiadina. Jau laschava encrescher magari ferm durant mes emprendissadi», di l’um da 50 onns che viva ussa gia quasi sia mesa vita ordaifer l’Engiadina. Armon Vital è creschi si a Susch ed ha emprais da pur. Ma sco pur senza bain puril èsi plitost difficil da chattar in’existenza. E perquai è el – cun intginas sviadas – sa splatgà en il Giura. L’onn 2000 ha Armon Vital cumenzà a lavurar en la praschun da Witzwil sco schef da la stalla dals chavals. Suenter otg onns è el arrivà a Mont Soleil tar in allevament da chavals. Là ha el lavurà sco viturin e pur da chavals. Suenter che l’allevament ha survegnì in nov possessur, èsi stà temp per Armon Vital e ses partenari, che lavurava da quel temp en il medem lieu en il restaurant, dad ir in toc enavant. Per cas han els dus chattà il Chalet Mont-Croisin, nua che la carriera en cuschina ha apunta cumenzà per Armon Vital. Nagins products finids en cuschina «Da l’entschatta davent avain nus decis che nossa cuschina stoppia esser locala, autentica, esser fatga tut sez ed avair in’istorgia», declera il cuschinunz autodidact. Blera glieud n’haja betg cret che quai saja pussibel, sa regorda Armon Vital. Però cun empruvar bler, èsi gartegià a l’um da Susch dad bandischar tut ils products finids or da sia cuschina. «Cun producir sez chaussas sco il buglion ed il fond per la sosa, pon ins era anc evitar da stuair bittar davent mangiativas.» Ch’el haja fatg bleras emprovas – però adina mangià tut quai ch’el aveva cuschinà, fa Armon Vital a savair cun in rir enturn la bocca. «Da far sez ils pomfrits na dat en sasez betg blera lavur, ma ins sto simplamain pensar londervi da far giu la paletscha dad avunda tartuffels. E per far ils glatschs e las turtas èsi natiralmain pli simpel cun maschinas professiunalas», declera Armon Vital. El produciva l’emprim ses glatschs anc a maun sin ina lastra. La fin finala èn questas stentas perfin vegnidas premiadas: La cuschina dad Armon Vital a numnadamain survegnì l’onn passà l’etichetta «Fait à la maison». Las ragischs grischunas Schebain che Armon Vital na lascha pli encrescher per l’Engiadina e discurra fluid franzos sco in dretg Giurassian, lascha el «degustar» ils giasts er da sias ragischs. Dasper las spezialitads localas sco differents fondues e plirs tocs charn porscha la carta da menu era biera da la marca Calanda ed aua da Val – ed i dat apunta er anc inqual autra spezialitad grischuna: capuns e plain in pigna, ma era tatsch e turta da nuschs. Armon Vital ha però in’affinitad per las tratgas dultschas. «Era sche jau hai gugent tut las spaisas ed il mangiar, dun jau blera paisa sin ils desserts fatgs sezs», di il biadi dad ina pastiziera. «Mia nona era ina Giacometti da la furnaria a Lavin», declera Armon Vital. «Jau avess fitg gugent survegnì il recept da turta da nusch da mia nona. Ma quai era deplorablamain il secret da la furnaria, uschia che jau hai stuì ir sur in pèr chantuns per vegnir ad in recept che pudess esser stà sumegliant a quel da mia nona.» Il recept sto esser bun, perquai che Armon Vital producescha var 60 turtas a l’emna. «Cumenzà hai jau cun dus turtas per emna. Durant il temp da corona avain nus lura pudì vender las turtas en butias regiunalas, e quai è restà ussa. Perquai avain nus cumprà maschinas professiunalas e perfin emploià ina dunna che producescha las turtas», explitga il cuschinunz ch’è actualmain er anc fatschentà cun far midadas. Sin questa primavaira han Armon Vital e Felix Gerber stuì dar si il Mont-Croisin ed han enstagl surtut l’hotel e restaurant La Werdtberg en la vischinanza da Reconvillier. Medaglias per products cun flucs Ma anc insatge occupa Armon Vital: Ils products da flucs. Il flucs derivan da Fuldera, nua che la sora dad Armon Vital fa la racolta. «Mintga giada che nus ans vesain, surdat ella in satg da flucs e quel tegna ina pezza», declera Armon Vital la logistica dal product biologic. «Il glatsch cun flucs hai jau produci casualmain», uschia Vital. El haja empruvà ora da far da tuttas sorts glatschs e sorbets ed haja cun il temp survegnì in bun nas, tgenins gusts che van a prà e tgenins betg. «Questa sort cun flucs è bunischma, uschia sco ch’ils giasts din. E tschella sort che noss giasts han magari gugent è il sorbet da carottas», declera Vital. I n’è damai betg da smirvegliar che gist quel glatsch – il sorbet da carottas – è vegni premià cun ina medaglia d’aur! Anc meglier è vegnì premià il sirup da flucs, numnadamain cun la distincziun «Prix d’excellence». Mintga dus onns ha lieu la concurrenza da products regiunals da la Svizra. E per Armon Vital ési cler, ch’el sa participescha puspé: «A mai vegni lura schon anc endament cun tge product ch’ins pudess ir en la cursa. – En mintga cas insatge cun flucs.» E sch'el di quai, lura èsi anc pli evident: il cuschinier Armon Vital raquinta cun sias tratgas l'istorgia da las atgnas ragischs sco pur. Sche flucs da Fuldera procuran per premis Armon Vital (50) è creschì si a Susch, ma el è partì avant 24 onns da l’Engiadina. El è lura stà schef da pliras stallas da chavals e viturin. Pli u main casualmain è el daventà cuschinier. Ed ussa maina el – ensemen cun ses partenari – gia il segund restaurant en il Giura e producescha tranter auter glatsch e sirup da flucs, cun flucs che vegnan «importads» da Fuldera en Val Müstair. Tuts dus products – il glatsch ed il sirup – èn vegnids premiads cun medaglias sco megliers products regiunals da la Svizra. La FMR ha fatg ina visita ad Armon Vital sin La Werdtberg en la vischinanza da Reconvillier, nua ch’il gastronom installescha gist da nov sia purschida gastronomica. (fmr/opm) Sin la terrassa dal restorant ves’ins dals Churfirsten enfin via tar il Montblanc. Il gastronom Armon Vital davant ses restorant La Werdtberg en vischinanza da Reconvillier. Las sadellas da mulscher sco decoraziun tutgan tar il restaurant La Werdtberg e mussan las ragischs dad Armon Vital ch’ha emprais oriundamain da pur. Cumenzà aveva Armon Vital durant corona cun producir dus turtas da nusch l'emna. Entant venda el 60 turtas mintg’emna. Cumenzà aveva Armon Vital durant corona cun producir dus turtas da nusch l'emna. Entant venda el 60 turtas mintg’emna. Il sirup da flucs è vegnì premià l'onn passà cul «Prix d’excellence» dals products regiunals svizzers. Il nov dachasa e manaschi dad Armon Vital e Felix Gerber. Els installeschan gist en La Werdtberg en vischinanza da Reconvillier en il Giura lur nov restorant. Las sadellas da mulscher sco decoraziun tutgan tar il restaurant La Werdtberg e mussan las ragischs dad Armon Vital ch’ha emprais oriundamain da pur.

Tgi che discurra sursilvan sa tge ch’ina tgilada è: ina stoda tgaberclada, ina cupitgada sin il tgil. Ma ina tgilada è en Surselva era ina terrada, ina sconfitta, ina schleppa. Ins quintava gudagnar, saja quai en in’elecziun, tar ina speculaziun ubain en connex cun in’acziun da propaganda. E lura èsi ì il cuntrari: Ins ha spers sin l’entira lingia. Per ins sez è quai magari dolurus u schizunt vargugnus. Per auters è mia tgilada forsa in plaschair – en mes egls natiralmain in plaschair malvulent ed offendent ... Ma esser offendì e permalà fiss lura in auter tema. Jau vuless restar ussa tar il tgil e la tgilada. Jau hai numnadamain gì plaschair da chattar il pled «tgilada» en il Pledari grond – schizunt cun la varianta mit «Pauken und Trompeten durchfallen». En il vocabulari ladin datti sa chapescha il pled «chül» per «Gesäss oder Arsch», ma il pled «chülada», pia tgilada en il senn da nunsuccess n’è para betg enconuschent en l’Engiadina. Persuenter ha «chül» ubain «avair chül» per ladin ina massa bellas muntadas che jau n’enconusch betg per sursilvan. «Avair chül» è avair cletg. «Esser be chül e foura cun qchn.» è mit «jem. in dicker Freundschaft leben» e «tuonder il chül da las muos-chas» è sfarlattar temp. Cun sfegliar e leger en vocabularis sfarlat jau gugent temp, perquai ch’il divertiment ch’jau hai cun questa activitad ma fa allegra e cuntenta. Ma che «avair chül» vul dir avair cletg, gliez è restà ester en mias ureglias dapi ch’jau hai udì quai l’emprima giada avant blers blers onns da mes collegas ladins. Apropos «cletg»: Nus duvravan en famiglia era il pled «cletgada». Tge cletgada ch’jau hai gì che jau sun dada giu da la sutga, ma n’hai betg fatg mal. Tge cletgada che nus avain gì che nus n’eran betg en l’auto cura ch’ina planta è crudada giu sin via. Tschel di, durant in gentar da dumengias, hai jau fatg persenn tuttenina en mia bucca che ina pitschna part dad in dent era davent. Vus enconuschais forsa quai: En tals muments va la lieunga cuntinuadamain exact en la rusna nua ch’in tochet dent manca. Ella sto ir là, nagliur auter, trasora – era sch’il dent na fa betg mal. Il glindesdi hai jau immediat survegnì in termin tar il dentist. Quel ha «reparà» mes dent en gnanca ina mes’ura. Mia lieunga ha puspè gi ruaus. Ed jau hai gì suenter la visita tar il dentist in tal mument da ma sentir bain, ch’jau hai ditg a mamezza: Tge cletgada ch’jau hai gì puspè ina giada. Il pled «cletgada» n’hai jau chattà en nagins vocabularis. Ma igl è captivant dad era duvrar pleds ch’ils vocabularis n’enconuschan betg. Quai fiss bain in bel tema per ina lavur da matura: ir a la tschertga da pleds anc betg vocabularisads. En il sectur dad amur, sex e corp astgass la racolta esser ritga e varianta, da famiglia a famiglia. Qua spetgassan franc anc bleras columnas da vegnir scrittas. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein, maina ina «impulseria» ed ha plaschair da lavurar mintgatant cun il linguatg. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein, maina ina «impulseria» ed ha plaschair da lavurar mintgatant cun il linguatg.

Ussa stoss jau spert anc scriver questa columna. Ma pertge hai jau ditg gea? – Perquai che jau fatsch gugent quai. Ma ussa na faschess jau quai pli gugent betg pli. Jau stuess numnadamain anc … «Ti avessas halt stuì dir na – igl è adina il medem cun Tai!» – Geabain, Ti has raschun. Ma cura che jau hai ditg gea, aveva jau pensà che jau haja en duas mais segir bler temp. E l’incumbensa ma pareva dad esser fitg interessanta. Tge ch’è lura era adina il medem tar mai: cura che jau di gea, sun jau persvadì ch’igl è gist che jau haja ditg gea e che jau na vegnia betg ad avair memia bler da far. Curt avant l’incumbensa, cura che jau stoss preparar tut, pens jau: Pertge pomai hai jau ditg gea? Jau n’hai gea absolutamain nagin temp. E cura che jau hai finì l’incumbensa, pens jau bunamain adina: Tge cool che quai è ussa stà! Quai stoss jau puspè far! – Ils trics d’in bun management da temp hai jau era gia empruvà. Cun success mediocher. Perquai ma dumond jau: Hai jau adina puspè in stress che jau ma fatsch sez, perquai che jau fatsch memia bleras chaussas e perquai che jau na sai betg dir na? U èsi plitost in mussament che jau sun engaschà? Per respunder a questa dumonda dependa natiralmain co ch’ins interpretescha il pled «engaschament»: Engaschament po avair la significaziun dad in’activitad intensiva a favur dad insatge. Engaschament po dentant era simplamain avair la significaziun che insatgi ha surpiglià in’incumbensa. Ins pudess circumscriver il pled lura cun «esser en gascha», damai da survegnir ina gascha per ina incumbensa e quai tenor in contract ch’ins ha signà. L’engaschament persunal è lura plitost collià cun ina passiun u in’ardur per insatge. La «gascha» è en quest cas quai che l’incumbensa dat sco tala ad ina persuna perquai ch’ella fa fitg gugent insatge. La gascha è ina gascha emoziunala e fitg persunala. Sche in’activitad è damai intensiva e pretenda tut mes engaschament persunal, po quai era daventar intensiv en il senn da stress. Quai fiss lura dentant in stress positiv. Uschia che jau na stuess betg valitar in tal stress sco insatge negativ, mabain sco signal positiv che jau fatsch quai che plascha a mai. Quai è en sasez precis quai che jau vuless en mia vita. Jau stoss damai emprender da giudair las situaziuns intensivas, damai che jau fatsch cun corp ed olma insatge che ma fascinescha. Quai èn quellas chaussas ch’ins fa simplamain ed ins emblida lura il temp – e tuttenina èsi gia saira u mesanotg. Jau stuess damai arrivar al punct, nua che jau giaud quel temp che «cula» adina pli spert – e ma tira viaden sco in scul l’aua. Mes problem che resta natiralmain anc è che jau ma lasch magari prender «en gascha» da memia blers partenaris e da memia bleras chaussas interessantas al medem mument. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

Jules e ses fragliuns Marty e Liz èn tut differents. In eveniment tragic als marca però tuts trais: creschids si bain pertgirads perdan els lur geniturs causa in accident. Era sche tuts trais arrivan en il medem internat va mintgin sia atgna via. Surtut Jules ch’era pli baud uschè segir da sasez sa perda en ses munds siemiads. Be cun Alva fa el amicizia. Pir onns pli tard bada Jules quant importanta ch’ella è stada per el. Cur ch’el è creschì scuntra Jules puspè la misteriusa Alva. L’emprim para ch’els possian recuperar puspè il temp pers, ma alura als tschiffa il passà puspè... «Vom Ende der Einsamkeit» da Benedict Wells è in roman commuventant davart la perdita e la suldina e la dumonda tge che na sa mida betg tar in uman. E surtut: ina grond’istorgia d’amur. A mai ha plaschì il quart roman da Wells fitg bain, perquai As dun jau il tip da leger il roman. A l’autur che naschì a München e che viva uss a Turitg èsi gartegià in capo d’ovra cun quest roman. E sche Vus crajais che jau exagereschia, alura legiai tge ch’il grond autur John Irving scriva dal roman da Wells (ad Irving crajais forsa plitost che a mai): «Quai che Benedict Wells ha stgaffì è grond art narrativ. La fin dal roman è tutganta ed empatica – e nunemblidaivla.» Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. frontispizi roman da Benedict Wells per il tip

Il december ha ella bandunà nus, nossa sora Matilda cun sindrom da Down. Ella aveva 65 onns, in’auta vegliadetgna per persunas sco ella cun in disturbi genetic ed il cromosom 21. Per nossa mamma è sia naschientscha stada in grond schoc. Nagin na l’aveva preparada per quest mument. Ma ella ch’aveva gia parturì tschintg figlias ha prest vis che questa qua era autra. Che nagin en l’ospital vuleva dir ad ella, tge che sia figlia haja, la ­fascheva vegnir anc pli malsegira. Da quel temp valeva in uffant impedì sco in chasti da Dieu. Nossa mamma ch’era zunt cartenta sa dumandava, tge ch’ella haja fatg fallà en sia vita. Jau aveva nov onns e na chapiva betg, daco ch’ella bragiva tant. Ch’ella saja ina «mongoloida», ina povratscha. Quai na veseva jau betg. En mes egls era ella ina poppa sco che mias autras soras pli giuvnas eran era stadas. Pir cun crescher èn sa mussadas differenzas. Ma betg gravantas. Ella aveva ina atgna fisionomia, chommas e bratscha eran pli lomas e pli moviblas ed igl era grev da chapir, tge ch’ella vuleva dir. Ma er ella aveva sia voluntad, er ella aveva chapì l’ierarchia en famiglia e cumandava sin sia sora pli giuvna. Ella amava musica, sa dustava per quai ch’ella vuleva e divertiva mintgatant l’entira famiglia. Ella era ina sora sco las autras era. Cun set onns è ella vegnida en ina chasa per uffants impedids a Veulden. Là n’ha ella betg mo emprendì da discurrer tudestg, ma era da leger il program da televisiun. Cur ch’ella è returnada, era ella ina matta creschida che duvrava in tschert urden e ritmus en il mintgadi e ch’era abla da gidar en chasa. La proposta da laschar ir ella en in lavuratori protegì ha nossa mamma refusà categoricamain. Per ella, ch’aveva adina stuì lavurar diramain en sia vita, era lavur connectà cun squitsch. Da quai vuleva ella preservar sia figlia. Pia è la Matilda restada a chasa. Pli tard avess ella pudì ir a Trun en la chasa per persunas cun impediments. Ma da chasas socialas aveva nossa mamma in maletg fitg negativ che na sa laschava betg curreger. Na, sia pli chara figlia vuleva ella salvar tar ella. Cur che las autras set figlias èn stadas ord chasa è la Matilda restada suletta cun ils geniturs. Variaziun purschevan l’onda, la sora da nossa mamma, e l’aug, il frar da noss bab, che visitavan ella savens e prendevan ella era tar els a chasa e sin lur excursiuns. Els amavan nossa sora sco lur figlia ed ademplivan ad ella mintga giavisch. Cura che noss bab è mort e la mamma è vegnida dementa, han els dus prendì la Matilda tar els. Là è ella a la fin restada tredesch onns suletta cun l’onda ch’era dentant fitg veglia. Che nus soras pudevan insumma pensar vidlonder da laschar ir nossa sora en ina chasa spezialisada, pareva a nossa onda pauc cristian. Cur ch’ella ha stuì ir en chasa da tgira è nossa Matilda vegnida a Trun en la Chasa Depuoz cun persunas ch’eran sco ella, cun persunal scolà per chapir persunalitads sco nossa sora. Pir en ses vegls dis ha ella finalmain astgà lavurar en in lavuratori. Emplenir bastunets da lain da far fieu en in recipient e vesair la saira quant ch’ella ha fatg. Il pli gugent avess ella lavurà anc la fin d’emna. Rita Cathomas-Bearth è creschida si en Surselva, abitescha a Cuira e scriva mintgatant in text. Rita Cathomas-Bearth

Andreas Cadonau/FMR «Nus ans chattain betg en la cabina dal manischunz.» Quai ha il cusseglier guvernativ Marcus Caduff punctuà ier mesemna cura ch’el ha preschentà l’emprima strategia turistica dal chantun Grischun. Quai na vul dentant betg dir che la regenza grischuna na possedeva en il passà betg ina strategia turistica. Memia blers daners publics culan numnadamain en la pli impurtanta pitga economica grischuna per simplamain star da la vart. Che Marcus Caduff senta pauc gust da sa metter davanttiers al guvernagl en la cabina turistica grischuna è chapaivel ed ha da far cun las experientschas che la regenza grischuna ha fatg en il passà cun prender las hottas turisticas enta pugn. Avant strusch 20 onns ha il chantun numnadamain dà il stausch principal per reorganisar las numerusas uniuns da traffic localas e da fundar destinaziuns pli grondas e pli effizientas. In sforz politic che ha gì pli u main success e che ha manà a las destinaziuns existentas. Il coc da la refurma, la nova taxa turistica chantunala, ha dentant fatg naufragi a l’urna. Las vischnancas da las singulas destinaziuns han silsuenter stuì cular las scalgias per finanziar il turissem. Ina chaussa che è la fin finala reussida, la finanziaziun turistica locala stat sin buna chomma. Uschia che Marcus Caduff e la regenza grischuna sa restrenschan actualmain sin ina analisa turistica e da preschentar in mussavia ch’inditgescha en tge direcziun ch’il turissem grischun duess sa sviluppar. Sulet dar da pensar vul il chantun pertutgant ulteriuras midadas structuralas ch’el valitescha bain per necessarias. Ed il chantun è pront da pajar vinavant a favur dad infrastructura turistica impurtanta. Quai procura segiramain per plaschair per exempel tar las pendicularas grischunas. Tar in auter problem, che sa far valair en noss pajais turistics vischinants, manca dentant in impuls strategic dal chantun. Per il mument na sto il turissem grischun era betg far gronds quitads pervia dad effects negativs dal turissem da massa. Memia chara è la purschida grischuna, almain per il mument anc. Quai po dentant sa midar e gist ils onns da corona han gia mussà tscherts tratgs negativs da blers giasts sin pitschen spazi. Per il mument sa derscha la massa turistica anc sin la A13 en direcziun sid. En il chantun Berna ed en il Tirol dal Sid vegnan restricziuns per il turissem da massa gia pretendì da la populaziun e discutà da la politica. Gist perquai che l’identificaziun da la populaziun grischuna cun il turissem è ina impurtanta part da la strategia turistica chantunala fissan in pèr ponderaziuns en quella direcziun forsa opportunas u duessan almain dar da pensar.

«Quant ditg pudain nus dar cun la PlayStation?» – Hm, buna dumonda, pensa il genitur e na sa atgnamain betg tge respunder a ses uffant. Fissi insumma da scumandar da «gamar» gist ussa? U quant ditg fiss anc en urden? Quant è memia bler? Pli baud era il consum da la televisiun il «problem». In’entira generaziun d’uffants dals onns 1980/90 ha passentà uras ed uras davant la chista. Oz èsi in’entira paletta da medias ch’ha il potenzial da render dependents ils uffants u giuvenils. Ils apparats èn simplamain pli pitschens: telefonins u tablets. En tut l’enorma purschida da passatemp, gieus, communicaziun, medias socialas e serias ristgan ils uffants e giuvenils da perder la controlla ed ils geniturs la survista. Damai restan bleras dumondas: Quant ditg PlayStation? Tge è bun e tge betg? Co chattar ensemen cun ils uffants u giuvenils ina buna via, senza stuair etablir in sistem da controlla sco a sias uras la Stasi en la DDR? Respostas sin talas dumondas po dar la plattafurma «Jugend und Medien» ch’i dat en trais linguas naziunalas (tudestg, franzos e talian). La pagina d’internet tgirada da la Confederaziun porscha infurmaziuns, ella dat scleriment e fa recumandaziuns. Savevas Vus p.ex. che tar ils uffants tranter 10 ed 11 onns han gia 60 % in agen telefonin. La cifra fa bain anc smirvegliar: 60 %! E savevas Vus che giuvenils fan diever durant in lavurdi var trais uras da lur telefonin e la fin d’emna quatter uras al di? – Evidentamain po quai procurar per tensiuns en famiglia! La plattafurma «Jugend und Medien» prova da padimar las undas medialas e da dar cussegls, mintgatant perfin era cun in flyer u cun in video rumantsch. Gia mo perquai vali la paina – surtut per geniturs (rumantschs) – da dar in sguard sin: www.jugendundmedien.ch. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts.

Tgi tegna il record per l’ascensiun da la paraid nord da l’Eiger? Gea, cler, Ueli Steck sa chapescha. – U tuttina betg? L’enviern 2008 è Steck currì si da la paraid nord da 1800 meters autezza en be duas uras e 47 minutas. Quai ha fatg surstar l’entira Svizra, però era la scena da sport da muntogna. Duas uras e 41 minutas – quai è il temp da Dani Arnold – trais onns suenter il record da Steck. Tge che fa surstar: A bleras e blers è u era quai – era a mai – betg enconuschent. Dani Arnold ha pia stuì cumbatter vairamain per survegnir la medema «attenziun mediala» sco Steck. Forsa simplamain il destin dal segund. Forsa, perquai ch’el era la fin finala«be» sis minutas pli svelt? U forsa era perquai che Steck ha ditg publicamain che Arnold haja – en cumparaziun cun el sez – «cugliunà» e duvrà la suga fixa al passadi decisiv. La documentaziun «Duell am Abgrund» da Netflix tematisescha exact questa «rivalitad» tranter ils dus alpinists, quai betg mo a l’Eiger, mabain era a las Grandes Jorasses (4208 m s.m.) u il Matterhorn (4478 m s.m.). Ed era sche ils dus umens n’han betg discurrì publicamain davart lur rivalitad èsi stà in duel durant plirs onns – in duel sin la cupitga. Perquai ch’els han fatg bleras turas senza equipament da segirezza. Dal rest: Dus onns avant che Ueli Steck è mort en il Himalaja (2017) ha el reconquistà «ses record» a la paraid nord da l’Eiger: quai en duas uras, 22 minutas e 50 secundas – e cun duvrar la suga fixa. La documentaziun – che dat invista en ina rivalitad da records da tempo – è accessibla sin la plattafurma da streaming «Netflix». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il premi SRG.R 2024 va en l’Engiadina. Il chor d’uffants Las Filomelas da Samedan ed il giuven cornettist Simon Gabriel da S-chanf vegnan onurads per lur prestaziuns excellentas. La suprastanza da la SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R) ha decidì d’undrar il musicist Simon Gabriel da S-Chanf ed il chor d’uffants da Samedan «Las Filomelas» cun il premi SRG.R 2024 per lur prestaziuns excellentas. Ils premiads represchentian talent, premura ed in spiert innovativ che distingui la scena da musica da l’Engiadina. Lur prestaziuns sajan in’inspiraziun per las generaziuns futuras da musicists ed artistas, stat scrit en la communicaziun a las medias da gievgia. Dus premiads musicals Il chor d’uffants Las Filomelas che stat sut la direcziun da Selina Bontognali-Fluor e Susan Steffen-Scheidegger, vegn undrà per sia lavur da blers onns en il sectur chant. Dapi sia fundaziun avant 38 onns entras Esther Reinalter-Ernst presta il chor ina contribuziun impurtanta per la cultura. Durant blers onns ha Jachen Janett e pli tard Ladina Simonelli-Zisler manà il chor che dumbra radund 70 uffants. Simon Gabriel, in talent excepziunal da 15 onns, survegn il premi per ses success impressiunants sco solist. Cun virtuositad remartgabla e passiun per la trumbetta ed il cornet ha Gabriel gia survegnì en ses giuvens onns numerusas distincziuns. Il 2022 e 2024 è Simon Gabriel daventà solo-champiun grischun e l’onn 2023 ha el fatg il terz plaz cun ses cornet tar il campiunadi europeic da solists da brass a Malmö. Il premi ch’è dotà cun 8000 francs vegn repartì sin ils dus premiads (5000.– frs. van a «Las Filomelas» e 3000 frs. a Simon Gabriel. La surdada dal premi SRG.R è l’emprim da zercladur durant la radunanza generala da la SRG.R. La radunanza generala cumenza a las 09.30 en la halla polivalenta Tircal a Domat.

A Cuira regia la fevra d’elecziun. Ils 9 da zercladur 2024 tscherna la chapitala grischuna ses presidi, la regenza ed il parlament. Il cumbat per il «Stadtrat» è en mintga cas interessant, damai ch’i dat sis candidaturas per trais posts. Sonda èn ils candidats e la candidata sa preschentads sin il Kornplatz, tar in «podium» organisà da las chasas da medias RTR e Somedia. – Ina visita. Il punct da partenza è nunspectacular: Cuira sto eleger ils 9 da zercladur 2024 in nov president u ina nova presidenta da la citad. Urs Marti (PLD) sa retira, suenter 12 onns, causa limitaziun dal temp d’uffizi. El sa retira sco president e sco cusseglier da la citad (Stadtrat). Gia mo questa vacanza procura dentant per leva tensiun al pe dal Calanda. I dat sis candidaturas per ils trais posts en il «Stadtrat» e trais persunas candideschan per il presidi (boxa). Per che tut ils candidats e la candidata possian sa preschentar publicamain, han las duas chasas da medias RTR e Somedia organisà la sonda avantmezdi in «podium» sin il Kornplatz, al tradiziunal martgà da l’emna. Ping-pong cun mintgin/a La preschentaziun da questa sonda ha però servì mo parzialmain sco agid d’elecziun. Per l’ina è la cifra d’aspectaturs/as – var 30 persunas – restada modesta durant las duas uras sin il Kornplatz. Per l’autra hai be dà intervistas curtas da 10 minutas, nua che mintga candidat/a ha fatg palais si’opiniun tar tematicas principalas. I n’ha damai betg dà in podium cun debatta, mabain in ping-pong cun mintga candidat/a. Ils politicums da Cuira èn enconuschents: il traffic d’autos, il manco d’abitaziuns, il local da consumar drogas, la politica d’energia e quella da finanzas. Sut la direcziun da las duas moderaturas, Corina Egli-Thöny (Somedia) ed Anna Selina Quinter (RTR), ha mintga candidat/a fatg valair sonda curt e setg sias analisas e propostas. Per mintga tematica circa ina minuta. Bler’armonia a Cuira Cun tadlar tut las posiziuns pari da dar grond’armonia a Cuira. Uschia èn tut ils candidats e la candidata stads da l’idea questa sonda ch’i dovria urgentamain in local da consum da drogas, ch’i saja d’optimar il traffic public a Cuira, ch’i saja da montar dapli panels solars sin ils edifizis, ch’i saja da stgaffir bunas cundiziuns per promover spazi d’abitar e ch’i na saja betg il mument per sbassar la taglia, mabain plitost per far investiziuns prudentas. Sper quest’armonia datti en detagl bain era singulas differenzas. Quellas paran però d’esser marginalas. Intgins exempels: il candidat da la PPS, Hanspeter Hunger, sustegna bain ch’i dettia in nov local da consum, dubitescha però sch’il lieu en la Sägenstrasse saja tschernì bain. E Sandra Maissen (AdC) ha giavischà ch’il Stadtpark, nua che la scena da drogas sa trategna oz, vegnia «dà enavos» a la populaziun. Tar la planisaziun dal quartier Cuira Vest (in dossier da la cussegliera Sandra Maissen) varieschan las opiniuns, schebain il «plan actual» saja propi bun. Johannes Meyer (PVL) ha ditg che la citad stoppia surpigliar dapli responsabladad per quel quartier e betg surlaschar la planisaziun ad investurs privats. Hans Martin Meuli (PLD) ha perfin exprimì che la citad mettia memia ferm il focus sin Cuira Vest ed emblidia ils auters quartiers. Ed en connex cun il traffic d’autos tras Cuira – surtut la saira – datti pitschnas differenzas en la percepziun. Entant che la vart burgaisa ha relativà questa sonda il problem cun las colonnas vers l’A13, han surtut Patrik Degiacomi (PS) e Simon Gredig (Glista libra) formulà la visiun d’ina politica da traffic, nua ch’il diever da l’auto daventa main attractiv. Conduita da president Tge «figura» han damai fatg ils tschintg candidats e la candidata per la regenza da Cuira? – Patrik Degiacomi è sa preschentà gia detg suveran e cun la conduita d’in nov president da la citad. Sia collega en uffizi, Sandra Maissen, è restada – malgrà ch’ella enconuscha ils dossiers – pli bufatga cun sias propostas co guidar Cuira vers l’avegnir. Simon Gredig e Hanspeter Hunger han pudì persvader – schegea ch’els vegnan or da fracziuns fitg differentas – cun messadis concrets ed enconuschientschas tematicas. Ils dus ulteriurs candidats, Hans Martin Meuli e Johannes Meyer, han percunter formulà messadis pli generals e nunconcrets. Las duas moderaturas han surtut fatg anc la dumonda la pli impurtanta a mintga candidat/a: Sch’i mangian pli gugent in döner u capuns? – Tuts han respus unisono: «Capuns!» – Schebain ch’i dat a Cuira senza dubi dapli ustarias che vendan kebabs che capuns. Ils videos da l’occurrenza d’elecziun sin il Kornplatz a Cuira èn da vesair a partir da quest’emna sin ils chanals dad rtr.ch e da südostschweiz.ch. Las sis candidaturas Per il cussegl da la citad da Cuira – che sa cumpona da trais posts – candideschan: Patrik Degiacomi (en uffizi, PS) Simon Gredig (nov, Glista libra/Verds) Hanspeter Hunger (nov, PPS) Sandra Maissen (en uffizi, AdC) Hans Martin Meuli (nov, PLD) Johannes Meyer (nov, PVL) Patrik Degiacomi, Sandra Maissen e Hans Martin Meuli candideschan era per l’uffizi da president/a da la citad. (fmr/dat) Vers 100 candidaturas Ils 9 da zercladur elegia la citad da Cuira er in nov parlament, numnà «Gemeinderat/Cussegl communal». I vegn elegì tenor il sistem da proporz, uschia ch’ils 21 mandats vegnan damai repartids tenor fermezza da las glistas. Pir en in segund pass vegnan ils mandats repartids sin las persunas. Cun emplenir ora las glistas valan las medemas reglas sco tar elecziuns chantunalas (cumular e panaschar). 94 candidaturas per 21 posts Quest onn candideschan 94 persunas per ils 21 posts en il Cussegl da vischnanca. Tar la davosa elecziun (2020) n’avevi betg dà grondas midadas. La dumonda centrala è, sche las partidas burgaisas PLD, AdC e PPS (11 sezs) vegnan da tegnair lur stretga maioritad – u sche l’allianza da PS, Glista libra e PVL vegn a far questa giada dapli vuschs. Il parlament da Cuira vegn elegì mintga quatter onns. Tar sias incumbensas tutga tranter auter da predeliberar missivas per las elecziuns, da decider davart autoritads da la citad u da debattar davart novas leschas e projects. Uschia pon las deputadas ed ils deputads per exempel decider davart projects cun custs unics da fin trais milliuns francs, senza stuair dumandar la populaziun a l’urna. (rtr/fmr) Tut las candidaturas per il Cussegl da vischnanca èn da chattar sin www.rtr/votaziuns. Gia dapi intginas emnas fan las partidas ed ils tschintg candidats e la candidata per il Cussegl da la citad da Cuira campagna electorala al martgà da l’emna a Cuira – era questa sonda passada (da san.) han els survegnì dad RTR e Somedia l’incumbensa da far cumpras e far palais lur opiniuns: Simon Gredig, Sandra Maissen, Hans Martin Meuli, Hanspeter Hunger, Patrik Degiacomi e Johannes Meyer. Cuira tranter tensiun ed armonia En duas emnas elegia la citad da Cuira ses parlament, sia regenza e ses presidi. Sonda èn ils tschintg candidats e la candidata per il Cussegl da la citad sa preschentads en ina davosa «runda» en la chapitala grischuna. David Truttmann/FMR Las elecziuns communalas da Cuira procuran quest onn – ils 9 da zercladur 2024 – per ina veritabla selecziun. Quai vala tant per il parlament (Cussegl communal), per la regenza (Cussegl da la citad) sco era per il presidi. Uschia van en cursa 94 candidats e candidatas per ils 21 sezs en il parlament. Ed era tar la regenza datti ina flotta tscherna sur l’entir spectrum da partidas. Sis persunas vulan daventar cussegliers/as en il «Stadtrat» che porscha mo trais sezs. Quai èn Patrik Degiacomi (en uffizi, PS), Simon Gredig (nov, Glista libra/Verda), Hanspeter Hunger (nov, PPS), Sandra Maissen (en uffizi, AdC), Hans Martin Meuli (nov, PLD) e Johannes Meyer (nov, PVL). Ils candidats e la candidata per quels posts executivs han fatg palais questa sonda avantmezdi tar in podium sin il Kornplatz a Cuira lur ideas per l’avegnir politic da la citad. Il resultat dal podium – organisà da las chasas da medias Somedia ed RTR – pudess tunar uschia: Malgrà la gronda selecziun e tensiun electorala, regia a Cuira detg grond’armonia tar las opiniuns politicas. I para da dar mo divergenzas marginalas.

Gievgia saira, ils 23 da matg 2024, ha la Societad Retorumantscha (SRR) salvà sia radunanza annuala, sco ch’ella scriva en ina communicaziun a las medias. Suenter la part statutarica haja la presidenta Corina Casanova undrà ils merits dal vicepresident partent Chasper Pult ed engrazià per ses engaschi a favur da la SRR e la scienza rumantscha sco suprastant da la SRR dapi il 1983 e sco vicepresident dapi il 2004. Da nov en suprastanza ha la radunanza elegì la Sursilvana Giuanna Caviezel ed il Sursilvan Ralf Beer per ils posts vacants. Giuanna Caviezel maina ultra da quai ensemen cun Barbara Cuffaro Strebel la redacziun da las Annalas, l’annuari da la SRR cun artitgels davart la lingua e cultura rumantscha. La Societad Retorumantscha è editura da publicaziuns scientificas da romanistica, ma surtut è ella purtadra dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG), il pli grond vocabulari rumantsch che perscrutescha e descriva dapi passa in tschientaner la lingua scritta e discurrida rumantscha. En il referat public suenter la radunanza da gievgia a Cuira ha il romanist Georges Darms preschentà l’ovra «Gian Travers: L’istorgia da Joseph», cumparida en la retscha scientifica da la Romanica Raetica da la SRR. (cdm/fmr) La presidenta da la SRR, Corina Casanova, ensemen cun il vicepresident partent Chasper Pult.

Tschients da fatschentas decida il parlament federal las proximas trais emnas. Tar pliras fatschentas vai per milliardas – per l’armada, la furmaziun u la cultura. Ma era la tratga da glimajas figurescha sin la glista da tractandas. La sessiun da stad ha cumenzà il glindesdi cun temas brisants: la lètg da minorens u la pratica d’asil per dunnas da l’Afganistan. Oz, mardi, cuntinuescha la Chombra gronda cun il quint statal dal 2023. Betg tant las cifras da l’onn passà dattan da discutar, mabain plitost la dumonda co ch’ins veglia tegnair a mastrin en l’avegnir ils deficits structurals che van en las milliardas. Ma spargnar è tut auter che simpel. La mesemna discutescha il Cussegl naziunal las radund 30 milliardas francs per scolaziun, furmaziun ed innovaziun durant ils proxims quatter onns. Igl è in sectur nua ch’il parlament fa vess da stritgar daners. La segunda emna da sessiun ha era il Cussegl dals chantuns da sa fatschentar cun milliardas – questa giada per l’armada. La cumissiun predeliberanta less auzar il budget da l’armada gia il 2030 sin 1 % dal product interiur brut (BIP). Per evitar ch’il frain d’expensas impedeschia quest plan, duai vegnir stgaffì in fond spezial da 15 milliardas francs. Il fond less la cumissiun impunder per las expensas supplementaras per l’armada e per gidar a reconstruir l’Ucraina. Il tric dad evitar il frain d’expensas dastgass procurar per discussiuns chaliradas. La Chombra pitschna sa fatschenta l’emna proxima en pli cun il messadi da cultura. Lez preveda per ils proxims quatter onns expensas da 978 milliuns francs per las differentas spartas culturalas – era per la lingua. Il Cussegl federal propona quatter midadas da lescha. La lescha da linguas duai vegnir adattada per pudair promover en l’avegnir era la diaspora taliana e rumantscha che viva ordaifer il territori tradiziunal. La maioritad da la cumissiun predeliberanta beneventa la midada, ina minoritad propona da betg entrar. Las autras adattaziuns da lescha pertutgan per exempel la Biblioteca naziunala svizra u la cultura da bajegiar. Il glindesdi proxim debattescha il Cussegl naziunal davart la «iniziativa populara per responsabladad envers l’ambient» dals Giuvens Verds. Ella pretenda da reducir la polluziun d’ambient e da clima entaifer diesch onns a moda massiva ed uschia ch’i sa cumporta cun la capacitad dal planet. Il Cussegl federal e la cumissiun dal Cussegl naziunal refusan l’iniziativa e na vulan era betg suttametter ina cuntraproposta. Era en questa sessiun vegnan puspè tractadas ina pluna intervenziuns d’interess particulars, per exempel la moziun da Bruno Storni. Il cusseglier naziunal giavischa che la tratga da glimajas fetschia part da l’agricultura. Il Cussegl federal s’oppona, ma la cumissiun recumonda unanimamain in’approvaziun. Dals parlamentaris grischuns s’exponan tenor glista da tractandas en questa sessiun Jon Pult ed Anna Giacometti sco pledaders da lur cumissiuns. Anna Giacometti da la PLD explitgescha ils cumpromiss areguard la planisaziun da la legislatura. Jon Pult da la PS defenda la posiziun da la cumissiun tar pliras fatschentas che pertutgan il traffic.

Ladina Heimgartner è presidenta da l’uniun mundiala dals editurs. Ella è vegnida elegida il glindesdi a la radunanza da delegads a Copenhagen. L’uniun represchenta ils interess da 3000 interpresas da medias en 120 pajais. Gia pliras giadas è Ladina Heimgartner (44) stada l’emprima dunna en in post impurtant. Avant diesch onns è ella daventada l’emprima directura dad Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Dapi quatter onns è ella CEO da Ringier. Uss surpiglia ella, sper sia lavur sco scheffa da Ringier, anc in mandat global. Il glindesdi è Ladina Heimgartner vegnida elegida a Copenhagen sco emprima presidenta da l’uniun mundiala dals editurs (WAN-IFRA). Ils ultims sis onns ha Fernando de Yarza López-Madrazo da la Spagna occupà il post. Il president dals editurs svizzers Andrea Masüger sa legra da l’elecziun: «Igl è in plaschair extraordinari ed ina onur, che la Svizra timuna cun Ladina Heimgartner l’uniun mundiala dals editurs.» WAN-IFRA s'engascha per la collavuraziun dad editurs ed interpresas da medias. L’uniun etablescha standards da qualitad per la branscha da medias e sa metta en contact cun autoritads e politica per promover la libertad da pressa. Elecziun a Copenhagen Ladina Heimgartner surpiglia il presidi da l’uniun WAN-IFRA. Ils delegads l’han elegida il glindesdi a Copenhagen a chaschun da lur congress. L’Engiadinaisa ha uss sper sia lavur sco CEO da Ringier anc in ulteriur post. Ladina Heimgartner (44) timuna l’uniun globala per editurs ed interpresas da medias (WAN-IFRA). Tenor communicaziun da l’uniun èn sa radunads 1100 edituras, redacturs, schurnalistas ed auts emploiads al congress da l’uniun a Copenhagen. Sper l’elecziun da Ladina Heimgartner han ils delegads anc occupà ulteriurs posts cun novas persunas en la suprastanza. «Tegnair ensemen» «Las medias giogan ina rolla decisiva cun furmar nossa istorgia globala», vegn citada Ladina Heimgartner en la communicaziun da medias. «En vista a l’avegnir intschert stuain nus sco branscha tegnair ensemen, batter vinavant per la libertad e per il dretg da tschertgar e dir la vardad.» WAN-IFRA saja l’uniun da medias principala da l’entir mund. Ella gioghia cun 3000 editurs e chasas da medias ina rolla impurtanta per defender la libertad da pressa ed il barat da savida. In mandat global - Ladina Heimgartner è presidenta dal WAN-INFRA, l'uniun globala dad edituras e chasas da medias.

Il parlament communal da Domat ha debattà davart il quint annual 2023. Quel serra cun in gudogn da var 1,9 milliuns francs. Il president communal Erich Kohler ha gì plaschair da pudair preschentar glindesdi passà en num da la suprastanza al cussegl communal da Domat «in bun resultat» dal quint annual 2023. Enstagl dad in pitschen surpli da sortidas è resultà in gudogn: Quel munta tar sortidas da radund 37,7 milliuns ad 1,9 milliuns francs. Budgetà avevan ins in deficit da 360 000 francs. Plaschair da las finanzas Damain sortidas en ils secturs furmaziun ed agid economic han, sco che Kohler ha declerà, contribuì a quest resultat positiv. Las taglias sin las entradas da las persunas natiralas sajan baingea levamain sut las aspectativas, gudogns supplementars tar las taglias per persunas giuridicas e taglias extraordinarias da bunamain 2 milliuns francs hajan dentant furmà la basa per il bun resultat annual. Remartgablas èn vinavant las bleras investiziuns da la vischnanca cun intents impurtants sco abitaziuns per persunas attempadas Residenza Ensemen u il santeri Sogn Gion, ma era la Punetta per il traffic plaun da Domat a Panaduz. Las investiziuns per l’import total da netto var 11 milliuns francs sajan bain in zic main grondas che budgetà. Per l’emprima giada serria la summa da bilantscha cun 103 milliuns francs sur la marca da 100 milliuns, quai che documenteschia ensemen cun in cash flow dad 8 milliuns francs la buna situaziun finanziala da la vischnanca. Valentin Spescha, president da la cumissiun da gestiun, ha apprezià la lavur da la vischnanca e cusseglià dad acceptar il quint annual. Pledadras e pledaders da las fracziuns han lura era exprimì il plaschair da la basa solida da las finanzas communalas. Da PLD e PPS nun ha mancà la remartga ch’i saja en vista a questa situaziun da partenza d’atun «indispensabel» da cuntinuar la discussiun davart in sbassament dal pe da taglia (per il mument sbassà sin 85 %). Da l’ura da dumondas suenter il tractament dal quint èsi sco adina vegnì fatg viv adiever. I n’ha betg mancà la remartga ch’i saja il giavisch da la populaziun ch’il traffic restia uschè ferm sco pussibel sin l’autostrada. Il quint annual è vegnì approvà unanimamain. Surlavurà concept da segirezza causa concert da Nemo In tema ch’era vegnì inoltrà per l’ura da dumondas aveva da far cun il concert da Nemo en occasiun dal festival «Viva Domat» ils 30 e 31 d’avust. Quest festival organisà da la gruppa «Great Eight» haja gia l’onn passà enritgì la vita culturala da Domat, uschia Martijn van Kleef (PS). Suenter il ESC cun il success enorm da Nemo haja l’occurrenza survegnì uss ina tut autra dimensiun er areguard l’effect sin il public. L’actuar communal Lucas Collenberg ha declerà che la vischnanca saja en contact permanent cun ils organisaturs. Ch’ins haja suenter il success da Nemo a l’ESC surtut elavurà il concept da segirezza e discutà quel cun la polizia chantunala. Sco che l’actuar ha agiunt ha la polizia previs durant quels dis ina pli gronda preschientscha. Lavurs vi da la Punetta, il piogn tranter Panaduz e Domat sur il Rain Posteriur, eran ina da las investiziuns communalas durant l’onn 2023. Bild Yanik Buerkli

La populaziun na sa betg tge salaris supplementars ch’ils parlamentaris e las parlamentarias gudognan cun mandats tarinterpresas ed associaziuns. Ina giada dapli ha il parlament refusà il mardi da stgaffir transparenza. I ha gia dà pliras emprovas, ma tuttas intervenziuns per transparenza tar ils salaris accessoris han fatg naufragi. Uschia ha il Cussegl dals chantuns refusà era il mardi cun 21 cunter 18 vuschs l’iniziativa parlamentara da Lisa Mazzone, anteriura cussegliera dals chantuns. Tenor l’iniziativa n’avessan ils parlamentaris betg stuì inditgar la summa precisa ch’els gudognan cun ils mandats accessoris. Els avessan be stuì inditgar la data cura ch’els han cumenzà ed ina tscherta dimensiun dal salari – per exempel tranter 0 u 6 000 francs ubain tranter 6 e 12’000 francs etc. fin a 100’000 u 200’000 francs u ina pli auta summa. Ma era questa «transparenza light» ha il Cussegl dals chantuns refusà. Damai ch’era gia la cumissiun da la Chombra gronda ha ditg NA è la chaussa uss giu da maisa. Per il solit pretenda la sanestra dapli transparenza e l’ala burgaisa è encunter. La discussiun dal mardi ha però mussà che questa regla na vala betg adina. Daniel Jositsch da la PS ha per exempel pledà cunter la transparenza: «Sche nus avain in parlament da milissa, stuain nus viver cun quai ch’ils politichers han entradas accessorias.» El na veglia betg stuair mussar tut fin tar sias chautschas sut be perquai ch’el fetschia part dal parlament. Il politicher da Turitg ha fatg attent ch’ils mandats accessoris portian era know-how. Sch’ins veglia impedir ch’ils parlamentaris sajan entretschads insanua, stoppian ins installar in parlament da professiun. Per in GEA ha pledà Mathias Zopfi dals Verds. I sa tractia la finala d’in cumpromiss per betg stuair inditgar il salari precis. Autras intervenziuns hajan pretendì ina transparenza pli rigurusa, nua ch’ils parlamentaris avessan stuì declerar mintga rap. La populaziun haja magari il sentiment ch’ils parlamentaris gudognian immensas summas cun mandats accessoris. Cun transparenza daventia era visibel che bleras mandats sajan remunerads be cun ina summa che cuvria circa las spesas. «Nus essan privilegiads», ha ditg Mathias Zopfi. «Nus parlamentaris dastgain far las leschas che valan en quest pajais. Gliez sto esser cumbinà era obligaziuns e duairs.» Numnadamain ch’ins stettia nà e decleria en tge autezza ch’ils salaris accessoris sa movian. Pertge pli aut che tals salaris sajan, pli gronda che la dependenza dals politichers daventia. Ina tscherta transparenza regia però tuttina gia. Dapi intgins onns èn las parlamentarias ed ils parlamentaris obligads dad inditgar tge mandats ch’els occupeschan en interpresas e tar associaziuns. Mintgin che ha interess, po guardar suenter sin la pagina d’internet dal parlament, tgi che sesa en tge cussegl d’administraziun. Era cunter quai è il parlament federal ditg sa dustà. Ils mandats chattan ins tar mintga parlamentari sut il chavazzin «lioms d’interess». Inditgà è adina era sch’i sa tracta d’in mandat «pajà» u «en uffizi d’onur» – pia senza salari. Simplamain l’autezza dal salari manca. Stefan Engler ha per exempel set mandats: quatter pajads e trais nunpajads. Martin Schmid ha dudesch mandats, tuts pajads. Martin Candinas ha deschdotg mandats – otg pajads e diesch nunpajads. Magdalena Martullo ha dudesch mandats – in pajà, indesch nunpajads. Anna Giacometti ha sis mandats – tuts pajads. Jon Pult ha otg mandats – trais pajads, tschintg nunpajads. Roman Hug n’ha inditgà nagins mandats. Parlament federal - transparenza fa puspè naufragi In’ulteriura emprova da stgaffir transparenza va da la glatscha giu. Il mardi ha il Cussegl dals chantuns refusà cun 21 cunter 18 vuschs in’iniziativa parlamentara. Tenor lezza avessan ils parlamentaris e las parlamentarias stuì tradir quant ch’els gudognan circa cun mandats accessoris. Els n’avessan betg stuì inditgar sin il franc e rap quant ch’els gudognan en in cussegl d’administraziun, mabain per exempel sch’il salari sa mova tranter 20 000 e 50 000 francs. Ina tscherta transparenza exista però tuttina gia. Sut il chavazzin «lioms d’interess» enumerescha la pagina d’internet dal parlament ils mandats accessoris da mintga cussegliera e cusseglier. Inditgà èsi plinavant, sch’i sa tracta dad ina mandat «pajà» u «en uffizi d’onur». Era cunter quai era il parlament ditg sa dustà. Blers candelabers fan glisch en il parlament. Ils salaris per mandats accessoris restan però en il stgir. Blers candelabers fan glisch en il parlament federal. Ma ils salaris per mandats accessoris restan en il stgir.

Enfin oz vala el sco in dals megliers films svizzers: «Höhenfeuer» dal reschissur Fredi M. Murer. Quel raquinta l’istorgia emoziunala dad ina famiglia da purs che viva e lavura en in lieu cumplettamain isolà en las muntognas. Be cun agid da bandieras coluradas vegnan els da communitgar cun lur tat e tatta. En il center stat la relaziun tranter il figl che è surdmit e sia sora Belli. La relaziun tranter els daventa pli e pli stretga – enfin che Belli vegn en speranza... La prestaziun dals acturs è impressiunanta: Cun paucs pleds gartegi da tschiffar l’aspectatur a moda incredibla. Plinavant vegn cun sequenzas da la cuntrada alpina stgaffì in’atmosfera dad isolaziun e desperaziun, che m’ha commovì. Il film è in absolut classicher e vala enfin oz sco punct da referenza per reschissurs e reschissuras. Tgi che guarda per exempel la seria criminalistica «Wilder» dad SRF, quel e quella vesa che blers trics sco per exempel las scenas nua ch’i vegn mussà cuntradas selvadias, èn vegnidas copiadas da Höhenfeuer.

La Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) tira en ses rapport annual ina bilantscha positiva dals emprims quatter onns d’existenza. L’onn da gestiun 2023 terminescha la FMR cun in surpli d’expensas da var 21 000 francs. La gronda part da la squadra da la FMR – redacziun, administraziun, layout, correctorat – en occasiun dad ina visita a Turitg tar la redacziun da la NZZ, il november 2023. Ensemen cun ses quatter partenaris (Somedia, Gammeter Media, Uniun Rumantscha da Surmeir ed RTR) ha la FMR realisà era en ses quart onn di per di cuntegns medials rumantschs ch’èn lura cumparids en las gasettas u sin las plattafurmas digitalas da la Posta Ladina/Engadiner Post, da La Pagina da Surmeir, da La Quotidiana e dad RTR. «Igl è in schurnalissem local-regiunal che la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) porscha di per di. Ed igl è perfin anc in schurnalissem rumantsch. Tuttas duas domenas èn ina sfida, resguardond il svilup medial e quel demografic dal mund rumantsch. Il model da finanziaziun dal maun public, ma era la collavuraziun cun divers partenaris, èn sa cumprovads.» Cun quests pleds tira la presidenta dal cussegl da fundaziun, Corina Casanova, ina bilantscha positiva dals emprims onns d’existenza da la FMR. Installaziun e projects da svilup A la fin da si’emprima «olimpiada» sajan terminadas per la FMR – a livel instituziunal – diversas lavurs, hai num en la communicaziun. Il cussegl da fundaziun haja deliberà mesiras e manuals che garanteschan la lavur da mintgadi. En ils davos onns haja la FMR er inizià differents projects da svilup. In project è quel d’in program da separaziun da silbas en lingua rumantscha. Il program vegn ad esser accessibel al public en il decurs dal 2024. In’autra lavur che occupescha la FMR dapi trais onns è il project da digitalisaziun «FMR+». I va per pudair distribuir en avegnir singuls artitgels da la FMR sin chanals digitals. Ils emprims pass en quella direcziun duain vegnir realisads en il decurs dal 2024. Novas vuschs e novas perspectivas En il decurs da l’onn 2023 saja la situaziun da persunal tar la FMR sa schluccada in pau e sa preschentia ussa meglier che durant ils onns precedents, scriva la fundaziun. La recrutaziun da persunal qualifitgà vegnia dentant a restar ina sfida en avegnir, surtut en singulas regiuns rumantschas. Per la fin da l’onn 2023 eran engaschadas tar la FMR 19 persunas en in pensum total da 1300 %. Il quint annual da la FMR serra, tar entradas dad 1,9 milliuns francs, cun in surpli d’expensas da 21 700.00 francs. La gronda part da la squadra da la FMR – redacziun, administraziun, layout, correctorat – en occasiun dad ina visita a Turitg tar la redacziun da la NZZ, il november 2023. La Fundaziun Medias Rumantschas collavura dapi l'onn 2020 cun divers titels medials rumantschs - cun la Posta Ladina, RTR, la Pagina da Surmeir e La Quotidiana.

Il logo da "Die Woche in den Schweizer Sprachregionen" dad SRF 4 news.

Maletg d'uffant en occasiun dal di da la mamma da l'onn 2024.

Campiun grischun la gruppa da Castrisch - al final grischun dal tir da gruppas als 12 da matg 2024 a Cuira.

In'illustraziun/collascha dal musicist Pascal Gamboni en connex cun ses album "Caos el paradis", publitgà la primavaira dal 2024.

In screenshot dal clip da video RTR da «La Pascal Gamboni Combo Crassira» cun la chanzun «La Biala Co».

«Takk for sist» signifitga litteralmain «grazia per l’ultima giada» e vegn duvrà per dir «jau ma regord da l’ultima giada che nus ans essan scuntrads/as ed jau hai apprezià noss inscunter». Qua en la Norvegia engrazian ins en general per pulit bleras chaussas: «takk for i går» (grazia per ier), «takk for i dag» (grazia per oz), «takk for maten» (grazia per la tschavera resp. grazia per il da mangiar) ed uschia vinavant. Ir cun tren n’è betg fitg popular en il nord. Norvegiais/as prefereschan per il solit da prender l’aviun per far ina visita a la famiglia che abitescha en in’autra citad. Quai è bler pli bunmartgà e considerablamain pli svelt. Ils trens èn – cuntrari a la Svizra – quasi vids. Tenor mes manegiar vali la paina da viagiar er en la Norvegia en moda favuraivla a l’ambient. Sch’ins va per exempel cun bus da Stavanger a Bergen, ston ins traversar dus fiords cun il bastiment – in’experientscha tut aparti per ina persuna da la Svizra. Apropos trens vids. Betg mo ils trens èn vids qua, mabain er las vias, las stizuns ed ils cafés. Jau appreziesch il fatg che la Norvegia è considerablamain main populada che la Svizra. Nagut cunter essers umans, ma igl è propi flot da betg stuair ma stuschar tras fullas da glieud sin via a chasa da la lavur. Insatge ch’ins vesa fitg darar èn persunas che fiman cigarettas. Persuenter consumescha blera glieud snus, ina substanza ch’è medemamain nuschaivla per la sanadad, ma bler pli agreabla per la glieud che na tubachescha betg. Tenor in studi, ch’è vegnì publitgà l’onn 2020 en la revista BMS Medicine, èn la Svezia e la Norvegia campiunessas mundialas per quai che reguarda il consum da quest «tubac oral». A mai plascha la filosofia norvegiaisa en connex cun il spiert da squadra a la lavur. Intgin/as da mes/mias amis/as mangian per exempel mintga di gentar ensemen cun l’entira squadra u passentan ina part da lur temp liber cun l’equipa – ir a raiver ensemen la saira suenter lavurar ubain ir cuminaivlamain en la sauna u cun skis la fin d’emna (e tut quai vegn sa chapescha organisà da l’interpresa). Remartgabel è er il basegn da spazi persunal. En il bus u en il tren sesa mintga persuna persula (e ­dovra pia dus sezs). La gronda part da Norvegiais/as prefereschan da star en pe, empè da seser sper insatgi auter. Ed uss anc in pitschen omagi a las pastizarias nordicas. Jau na sun en general betg in enorm fan da pettas. Las pastizarias norvegiaisas èn però fenomenalas. Sche vus faschais ina giada in viadi en la Norvegia, empruvai «kanelsnurrer» ubain «kardemommeknuter/-boller» (nufs/schnecs da chanella u da cardamom) – simplamain delizius. E per terminar anc ina chaussa che ma manca enorm: concerts. Viver en parts perifericas da l’Europa ha er inqual dischavantatg. La Norvegia na fa betg part da las turneas europeicas da mias bands preferidas. Tschel di hai jau schizunt supplitgà in ami da ma telefonar sin Whatsapp durant in concert a Turitg per mitigiar mes sintoms da privaziun. Giuanna Caviezel da Berna/Vrin è responsabla dal post per translaziuns rumantschas tar la Chanzlia federala. Actualmain passenta ella in segiurn en Norvegia. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Giuanna Caviezel

Illustraziun da Jon Bischoff per "In mais da pais" dal matg 2024. Il pled vegn duvrà e sdruvrà. Igl è in pled da tut e nagut: la «convivenza». Ils schabetgs e svilups da quest mais pon forsa dar conturas a la floscla da la «convivenza». Ina buna convivenza dovra pasch ed armonia: Quai cumprovan dapi il schaner 2024 divers interprendiders da medias en il Grischun. L’entschatta da l’onn aveva l’Uffizi federal da communicaziun (Bakom) decis da surdar a partir dal 2025 per il territori dal Grischun e Glaruna la concessiun per in radio privat a Roger Schawinski e Stefan Bühler – e betg pli a l’interpresa Somedia cun ses RSO. Entant sa dispitan ils cots medials cun recurs e petiziuns. E dapi quest mais sa stiran els er anc pervi dal num «Radio Grischa». Per observaturs externs daventa la dispita adina pli ridicula. Uschia ch’i resta da dir: «Viva la Grischa – e stgarpai la chamischa!» Per avair ina buna basa per la convivenza dovri in’istorgia cuminaivla. E qua fa gea il Grischun quest onn lavur exemplarica cun festivar en mintga chantunet l’istorgia da 500 onns da las Trais Lias. Ussa ha il Chor mischedau Sumvitg perfin registrà (cun video) la chanzun «Graubünda» en trais linguas. Surselva Turissem ha annunzià il song en ina communicaziun sco nov hit. L’organisaziun turistica sursilvana ha perfin scrit: «La producziun fa punts denter genres, generaziuns, culturas e lungatgs, gest sco la historia da nies cantun.» – Uschè simpel èsi: Cun quatter chavazzins sa laschan resumar ils 500 onns dal virivari grischun: cun genres, generaziuns, culturas e linguas! La convivenza dovra reglas e directivas. Per dar al turissem ina buna direcziun, ha il Chantun preschentà quest mais ina gronda «Strategia turistica» – in document dad 80 paginas. Tenor il cusseglier guvernativ Marcus Caduff sa tracti da recumandaziuns e betg da cumonds. E perquai ha el ditg quest mais a la preschentaziun da la strategia: «Nus sco Chantun na sesain betg en la cabina da manischunz da la locomotiva turistica.» – Actualmain è quest maletg però in zichel stran e deplazzà, perquai ch’i dat gist in manco acut da locomotivists/as en il Grischun! La Viafier retica avess propi nair da basegn da sustegn, da mintga Caduff. Ozendi vul convivenza era dir da savair integrar persunas da tut gener. Ina clicca plitost conservativa e pauc sensibilisada per dumondas d’integraziun para d’esser a prima vista la cuminanza dal sport da tir, in sport tipic svizzer. – Ma adatg cun tals pregiudizis! La meglra cuntraprova al clisché hai dà quest mais al Tir champester federal. Là vegn p.ex. tratg sin 300 m cun la buis d’assagl (il «Sturmgewehr» da l’armada svizra). E quest onn n’ha betg sajettà in Cadalbert, ina Gredig u in Crameri il meglier resultat grischun cun il «sturm». Na, il maximum da puncts ha fatg in tregant da Panaduz che sa numna: Qendrim Gashi. Ina buna convivenza dovra convenziuns. Il pli banal exempel è il temp. L’umanitad ha inventà il sistem dal temp, cun secundas, uras e minutas. E tuttas e tuts sa tegnan (pli u main) vi da quella convenziun. Uschiglio na fissi gea betg pussaivel da chattar in termin e da sa scuntrar. Ma laschain la teoria: l’ura è simplamain fitg impurtanta! Perquai datti gea dapi anno tubac sin mintga clutger en il Grischun in’ura. Ma adatg a Scuol! Causa ina revisiun vi dal clutger stat l’ura da la baselgia San Geer airi fin la stad. Ella mussa adina las 12.00. E quai è en sasez fitg alarmant per abitants ed abitantas da Scuol: Tut il mund pretenda ch’i saja pervi da la midada dal clima tschintg avant las 12.00. A Scuol èsi gia las 12.00. I dovra ina buna convivenza tranter las generaziuns. Perquai vul in’uniun cun il num NextGen dar ina vusch a la giuventetgna en Surselva. En in’intervista cun la FMR ha il president da NextGen, Samuel Zinsli, declerà ils giavischs da si’uniun envers la politica. Tranter auter vai per render pli attractiva la Surselva per la generaziun giuvna. Sin la dumonda dal redactur co ch’el persunalmain vuless motivar in giuven u ina giuvna da turnar en Surselva, ha Zinsli argumentà cun «qualitad da viver» e cun «viver datier da la natira». E lura ha el anc numnà in’ulteriura motivaziun per turnar: «Ins viva datier als habitonts, ins enconuscha in l’auter.» – Tgi sa, sche quel argument tira tar tut ils giuvenils. Convivenza dovra chapientscha vicendaivla. Ma quella n’è en il Grischun betg adina garantida (linguisticamain). Perquai ha il dirigent Christian Klucker duvrà in simpel tric tar il project da chant «Rischs» en la Val Schons, in project cun chantadurs/as da lingua rumantscha e tudestga. Per che tuttas e tuts possian exercitar bain ordavant las chanzuns, ha il dirigent tramess a mintgin/a las notas, ina registraziun da mintga vusch ed ils texts. Ils texts rumantschs ha Christian Klucker però transponì anc «an scartira fonetica par quels ca san betga rumàntsch». – Transponer ils texts rumantschs en scrittira fonetica? Pertge n’è fin ussa nagin vegnì sin quell’idea? Pertge betg introducir immediat la scripziun fonetica e far ina fin a tut questas cumplicaziuns rumantschas cun idioms, ortografias e grammaticas? E per finir dovra la convivenza emoziuns. Perquai datti era pliras occurrenzas tar las festivitads da 600 onns da la Lia Grischa a Trun che vulan svegliar talas emoziuns, per exempel l’ovra «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta» ch’ha proximamain premiera. Davos il titel misterius sa zuppa in’ovra multimediala cun chant, musica e film enturn il famus ischi da Trun. L’istorgia vegn raquintada per gronda part cun chanzuns. Perquai ha Clau Scherrer, il directur musical, ditg quest mais durant in’emprova: «Canzuns ein bia pli emoziunalas che texts en cudischs e san transportar meglier ideas e crear legendas.» Quai è sa chapescha l’opiniun legitima dal musicist. Ina persuna or dal mund dals bustabs schess però: «Castenca, prezià Clau, senza texts e cudeschs pudess tut la musica mundiala pachetar ensemen!» – Gia mo in sulet cudesch, la bibla, ha procurà per dapli emoziuns che tut las ovras da Mozarts, Beethovens e Sialms ensemen. Ok, forsa che ina flotta melodia sper il text gida mintgatant. Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? En la seria mensila «In mais da pais» lascha la FMR repassar schabetgs e commentescha quels cun in surrir. Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» mintgamai cun in schurnal grafic.

Il mund da Krzysztof Barczynski gira enturn il sulegl. Il scienzà polac, che survegn in dals premis da promoziun da cultura 2024 dal chantun Grischun, perscrutescha a Tavau la staila en il center da noss sistem planetari. Ed el planisescha era instruments per diversas missiuns spazialas, per exempel da la ESA e NASA. «Jau hai l’emprim pensà ch’jau haja fatg insatge fauss, cura ch’jau hai avert la brev dal chantun», di Krzysztof Barczynski cun in rir sur tut la fatscha. I saja stada ina gronda surpraisa per el da survegnir in premi da promoziun dal chantun Grischun, raquinta el vinavant per englais. El sa bain er in zichel tudestg, dentant betg avunda per in discurs pli lung. Tranter sautunzas, musicists e auturs cun num pli u main grischun-svizzer dat il fisicher solar da Pologna en egl. Krzysztof Barczynski che sa preschenta simplamain sco «Cristof» sco per rumantsch – per polonais vegnia il num pronunzià in pau pli cumplitgà – è ina da tschintg persunas che retschaivan la fin da matg in premi da promoziun dal Grischun. Cur ch’il scienzà cumenza a raquintar en la biblioteca dal Observatori fisical-meteorologic Tavau (PMOD) (guarda box) da sia lavur, èsi spert cler, daco ch’el survegn quest premi. Krakau, Göttingen, Paris «Jau era gia da buob interessà en scienza natirala: biologia, medischina, astronomia», declera l’um da 36 onns che para dentant dad esser pli giuven. El ha lura cumenzà ses studi da fisica ed astronomia a Krakau. «Schegea che l’object da perscrutaziun, vul dir l’univers, è fitg grond, era il dumber da students fitg pitschen.» A la fin dal studi eran els mo gist en quatter. Quai vuleva era dir ch’els stuevan esser bain preparads, perquai ch’ils docents fissan svelt s’accurschids, sch’in n’ha fiss betg stà uschè bun. E Krzysztof Barczynski para dat esser stà fitg bun, perquai ch’el po ir per ses doctorat l’onn 2013 a l’universitad da Göttingen (Germania) al renumà Institut da Max Planck, nua ch’el sa spezialisescha per la perscrutaziun dal sulegl. La proxima etappa è lura stada il 2008 la Sorbonne a Paris. Là emprenda el tranter auter, co che satellits pon vegnir utilisads per la perscrutaziun dal sulegl. «Jau hai remartgà ch’jau na vi betg mo esser la persuna che dovra las datas dals satellits, mabain quella che planisescha era las observaziuns dals satellits.» Scienzà d’instruments Quella pussaivladad da cumbinar quellas duas lavurs ha Krzysztof Barczynski survegnì en Svizra l’onn 2020. Qua è el engaschà mez tar il PMOD e mez tar la Scola politecnica federala da Turitg (ETH). Ina part da sia lavur a Tavau è quella dal scienzà d’instruments. A Tavau sez construeschan inschigners instruments per explorar l’univers. E Krzysztof Barczynski è part dal team che ponderescha per exempel, tgenins ch’èn ils megliers detecturs e filters per in tal instrument. «I dovra ina savida profunda scientifica per quellas decisiuns e bleras discussiuns cun autra glieud: Tge ha funcziunà en autras missiuns, tge betg.» Per duas missiuns spazialas sviluppa il PMOD actualmain sumegliants instruments, betg pli gronds ch’ina stgatla da chalzers: per la missiun Solar-C da l’Agenzia d’exploraziun erospaziala giapunesa JAXA, che duess partir il 2028, e per la missiun M-MATISSE da l’Agenzia spaziala europeica ESA, da la quala il start per il Mars è planisà per l’onn 2038. Quels instruments duain pussibilitar dad observar l’entir sulegl cun ina frequenza da maletgs fitg gronda, vul dir 50 maletgs per secunda. «Uschia survegnissan nus in exact maletg da las erupziuns sin il sulegl», declera il fisicher. Sco scienzà d’instruments lavura Krzysztof Barczynski era per ina missiun che gira gia, numnadamain il Solar Orbiter. Quella sonda spaziala da l’ESA en collavuraziun cun la NASA circumdescha il sulegl e perscrutescha cun diesch instruments tranter auter il vent ed il champ magnetic dal sulegl. Krzysztof Barczynski controlla che las datas da dus instruments sajan correctas e da buna qualitad. La perscrutaziun dal sulegl sco tal Il fisicher perscrutescha dentant era las datas sezzas dal Solar Orbiter. L’onn 2022 èsi gartegià da far al medem mument maletgs d’ina medema part dal sulegl or da differents anguls e cun differents instruments: Cun il Solar Orbiter da l’univers ora e cun il Daniel K. Inouye Solar Telescop (DKIST) da la terra ora. Il DKIST a Hawai, cun 4 m diameter il pli grond telescop solar dal mund, po mussar il sulegl pli en detagl ch’il Solar Orbiter. Cun il DKIST n’èsi dentant betg pussaivel da far maletgs da la glisch ultravioletta da la corona, la stresa superiura da l’atmosfera dal sulegl, perquai che la stresa d’ozon da nossa atmosfera filtrescha ils radis ch’èn per nus nuschaivels. Il Solar Orbiter ora en l’univers po dentant far quai. En cumbinaziun portan quellas datas a Krzysztof Barczynski novas pussaivladads da perscrutar la fisica solara: tge capita exact sin il sulegl, co vegni tar il vent solar e tar erupziuns dal sulegl e tge effects ha quai sin l’aura en il spazi. Da la perscrutaziun da basa a la prognosa A la dumonda, nua che la glieud ora sin via vesa la sia lavur, respunda il scienzà polac: «Mia lavur na ves’ins betg directamain. Jau fatsch perscrutaziun da basa. Ella è per exempel il fundament per far prognosas, cura e nua ch’i pudess dar in eveniment sin il sulegl che pudess esser malsegir per nus sin terra.» El explitgescha che las glischs polaras, ch’eran dacurt era da vesair en Svizra, pon, uschè bellas sco ch’ellas èn, er avair consequenzas negativas. Tar ina erupziun solara vegn bittà plasma en il spazi. I po dar in orcan solar che po, sch’el vegn vers la terra, chaschunar las glischs polaras, dentant era disturbar il champ magnetic e cunquai il GPS. Fatal fiss quai per exempel per eroplans. I po schizunt dar gronds donns vi da l’infrastructura d’electricitad, sco l’onn 1989 en la provinza Quebec en il Canada, nua ch’igl ha da in blackout total. Malgrad che Krzysztof Barczynski sa, tge privels che l’aurora borealis – sco che las glischs polaras han num scientificamain – pon avair, mussa el tut fascinà fotografias ch’el ha fatg dal fenomen dacurt a Tavau: In tschiel nocturn illuminà cun ina sdrima cotschna. Vita da nomads Fin uss era la vita da Krzysztof Barczynski sumeglianta a la vita da bleras persunas che fan carriera en la scienza: in pèr onns qua, in pèr onns là e lura puspè far midada. E co vesa ora il futur? Datti bainbaud ina sfida en in auter pajais? – «Jau vi restar vinavant a Tavau. Igl è in lieu fitg bel e quiet, ina maschaida tranter gronda citad e vitg. Ins arriva en diesch minutas dapertut a pe.» El giaudia la natira, giaja a viandar e cun velo. E d’enviern giaja el a far passlung. «Cun skis na vom jau dentant betg. Quai na gughegel jau betg. Jau sun creschì si en la planira.» Uschia vegn Krzysztof Barczynski anc a restar in temp en il pitschen Tavau per perscrutar l’univers infinit cun il sulegl. L’observatori en servetsch dal sulegl L’Observatori fisical-meteorologic Tavau (PMOD) è in institut fundà l’onn 1907 dal chemicher tudestg Carl Dorno per la climatologia, la perscrutaziun dal sulegl e l’atmosfera da la terra. Dapi l’onn 1922 appartegna l’observatori a la fundaziun da l’Institut svizzer da retschertga per la climatologia e la medischina autalpina. Dapi l’onn 1971 è l’observatori era il Center mundial da radiaziun (WRC). Ils instruments da tut il mund che mesiran la radiaziun dal sulegl vegnan calibrads tenor ils instruments ultraprecis da Tavau. Directura da l’observatori è dapi 2019 la professuressa Louise Harra, experta per fisica solara ed experiments en l’univers. Dapi l’onn 1971 è l’observatori era il Center mundial da radiaziun (WRC). Ils instruments da tut il mund che mesiran la radiaziun dal sulegl vegnan calibrads tenor ils instruments ultraprecis da Tavau. Directura da l’observatori è dapi 2019 la professuressa Louise Harra, experta per fisica solara ed experiments en l’univers. L’observatori sa chattà uss en l’anteriura chasa da scola da Tavau Vitg, in bajetg cun in pitschen tetg a cupla, bain visibel sin la spunda, sch’ins entra cun tren u auto nà da Claustra a Tavau Vitg. (fmr/ri) L’univers a Tavau ESA, NASA, JAXA – per tut quellas agenzias spazialas lavura in scienzià polac si Tavau. Krzysztof Barczynski perscrutescha en las muntognas grischunas il center da noss sistem planetari, il sulegl. Cun datas fatgas da la terra anora e cun satellits ora en il spazi emprova el da chattar la raschun, co ch’i vegn ad erupziuns solaras e tge effect ch’il vent solar ha sin l’aura spaziala. Plinavant sviluppescha el era gist ils instruments che duain observar il sulegl. Quest venderdi survegn Krzysztof Barczynski per sia lavur in dals premis da promoziun da cultura dal Grischun. La FMR ha fatg ina visita al fisicher en ses observatori a Tavau. (fmr/ri) Tar quest maletg sa tracti d’in mosaic da 25 singuls maletgs ch’il Extreme Ultraviolet Imager dal Solar orbiter ha fatg dal sulegl ils 7 da mars 2022. L’Observatori fisical-meteorologic Tavau, gist era il Center mundial da radiaziun, sa chatta en l’anteriura chasa da scola da Tavau Vitg. L’Observatori fisical-meteorologic Tavau, gist era il Center mundial da radiaziun, sa chatta en l’anteriura chasa da scola da Tavau Vitg. Il scienzà Krzysztof Barczynski lavura en mez pensum tar l’Observatori fisical-meteorologic a Tavau e l’autra part a la Scola politecnica federala da Turitg. Il scienzà d’instruments davant apparaturas pli veglias per perscrutar il sulegl en l’observatori a Tavau. Il scienzà Krzysztof Barczynski lavura en mez pensum tar l’Observatori fisical-meteorologic a Tavau e l’autra part a la Scola politecnica federala da Turitg. Las apparaturas superprecisas mesiran a Tavau la radiaziun dal sulegl.

En sia vischnanca natala Bravuogn preschenta l’artist Linard Nicolay (58) sias pli novas ovras en il «Talvo Chesa Orta», in clavà istoric che serva ussa sco spazi d’exposiziun. La vernissascha è venderdi, ils 7 da zercladur 2024 a las 14.00, en occasiun dal «Bergfahrt Festival» a Bravuogn. En l’exposiziun cun il num «Intervals 24» mussa il Bargunzegner Linard Nicolay ina seria da sculpturas da fier. En quella sa manifesteschia in svilup actual en las lavurs da l’artist, sco che quel scriva en l’invitaziun a la vernissascha. Ch’el emprovia d’integrar en sias sculpturas il spazi sco element primar e furmabel. Uschia che il lieu, la furma ed il material entrian en ina tensiun dialogica – quai che pudess esser il cas spezialmain en in edifizi istoric da 400 onns a Bravuogn. La vernissascha da venderdi vegn cumplettada musicalmain dal percussiunist Fritz Hauser da Basilea. Tenor la communicaziun vegn quel er a far udir in toc che interageschia cun las ovras da Linard Nicolay. (cdm/fmr) L’exposiziun «Intervals 24» è averta dals 7 da zercladur fin als 7 da settember 2024 en il «Talvo Chesa Orta» a Bravuogn. Las uras d’avertura èn mintgamai venderdi, sonda e dumengia, da las 14.00-18.00 ubain tenor cunvegnientscha. Ina da sias sculpturas che l’artist Linard Nicolay vegn ad exponer sur la stad en il «Talvo Chesa Orta» a Bravuogn.

L’emna passada ha Terraviva organisà in curs da pilot da mantegniment e revalitaziun da zonas verdas per persunas dal fatg. Il potenzial en il Grischun saja numnadamain anc grond, sco che la responsabla dal curs Kathrin Pfister di, cunzunt en la Val dal Rain. La FMR ha participà a quest curs che ha dà in’invista, co che vischnancas e citads pon promover la biodiversitad cun zonas verdas. La biodiversitad sa sminuescha – er en il Grischun. Perquai ha Terraviva organisà in curs da revalitaziun da zonas verdas per persunas dal fatg. Trais referentas e referents han explitgà a quellas, tge ch’ins po far e ch’i saja uras da prender puspè la fautsch or dal chanvà e quai betg be en il senn figurativ. Sco che la responsabla per quest curs Kathrin Pfister di, vegnia quest problem numnadamain sutstimà en il Grischun: «Cumpareglià cun auters chantuns sa chatta il Grischun anc a l’entschatta. Cun quest curs da pilot vulain nus mussar, tge che las vischnancas da la Val dal Rain pon far per promover la biodiversitad.» Il curs è perquai sa drizzà a lavureras e lavurers communals u a persunas dal fatg interessadas che pon lura applitgar la teoria dal curs en lur mintgadi. Participà han la fin finala var diesch persunas. Quellas han lura era vesì buns e schlets exempels da la citad da Cuira. La situaziun en la Val dal Rain Terraviva ha deditgà quest curs da pilot exclusivamain a la Val dal Rain. Questa regiun n’è numnadamain betg en la medema situaziun sco autras parts dal Grischun, sco che la biologa d’oekoskop e referenta dal curs Lucienne de Witte declera: «La biodiversitad sa sminuescha dapertut, er en las muntognas. Là na datti dentant betg uschè bleras pussaivladads d’agir. En guauds èsi lura puspè insatge auter. Grond potenzial vesain nus dentant en vischnancas e citads, nua che las zonas verdas na vegnan betg nizzegiadas bain avunda.» En vista dals problems actuals – numnadamain la midada dal clima, monoculturas en l’agricultura, surfertilisaziuns e neofitas invasivas – pudessan zonas verdas en vischnancas e citads promover la biodiversitad. I saja dentant necessari da proceder tenor in plan, aschia Lucienne de Witte: «Ins sto nizzegiar il potenzial. Quai vul dir revalitar ed entretschar las zonas verdas en abitadis, remplazzar plantas decorativas cun plantas selvadias regiunalas e promover activamain spezias periclitadas. Perquai èsi impurtant da planisar e coordinar bain las mesiras.» Als responsabels dal curs èsi dentant era cler che questa lavur ha cunfins. I na fetschia per exempel betg senn da far ord in pastget da ballape in prà biodivers. Quai na vegniss era betg acceptà da la populaziun. Reclama per la fautsch In’autra pussaivladad da promover la biodiversitad è plinavant d’adattar la frequenza e maniera da segar. Quai haja numnadamain ina gronda influenza, sco che Lucienne de Witte di: «Maschinas grondas per segar mazzan insects ed animals pitschens. Plinavant cumpriman quellas il terren e promovan uschia neofitas e monoculturas.» A lunga vista possia quai schizunt chaschunar dapli lavur. Perquai propona l’ortulan da cuntradas e referent dal curs Mirko Müller da segar cun la fautsch, sche pussibel: «La fautsch è favuraivla, chaschuna ils pli pacs donns e promova la biodiversitad. Il dischavantatg è sa chapescha ch’igl è mintgatant in sforz e dovra tut tenor dimensiun dapli temp.» Perquai èsi cler che betg tuts prads pon vegnir segads cun la fautsch. Quai chapescha era Mirko Müller che preferescha dentant la metoda tradiziunala: «Jau seghel il pli gugent cun la fautsch. Quai ma fa simplamain plaschair ed jau na sun betg exnum pli plaun uschia.» Lucienne de Witte propona plinavant da betg segar memia savens – quai schanegia animals, plantas e terren – ed era betg tut: «I fa senn da laschar singulas zonas u corridors che dattan spazi e zup ad insects ed animals pitschens.» Damai cusseglia ella da segar ina giada in spazi e l’autra giada tschel. I dovra scleriment En teoria fissi pia simpel – prender la fautsch e segar in pau qua ed in pau là. En la pratica po la revalitaziun ed il mantegniment da zonas verdas dentant fruntar sin differents problems, sco ch’il terz referent Urs Tischhauser da l’orticultura da la citad da Cuira declera: «Nus pudain mo lavurar en zonas publicas. En curtins privats n’avain nus nagut da dir.» Quai saja era gist ed endretg uschia, ma in problem per il cumbat cunter neofitas invasivas che sa derasan era sin terren privat. E quai engrevgiescha la lavur, sco ch’era participantas e participants dian. I dovria simplamain ina meglra coordinaziun e dapli gidanters, uschiglio sa derasian spezias invasivas anc pli fitg. Mo er en general è la communicaziun cun la populaziun centrala. Tschertas mesiras fruntian numnadamain anc adina sin nunchapientscha, schegea ch’i saja sa megliurà ils ultims onns. Quai conferma era Urs Tischhauser che ha mussà intgins exempels or da la citad da Cuira: «Mintgatant survegnin nus reclamaziuns. La glieud dumonda per exempel, pertge che nus na seghian betg uschè savens u betg tut e pertge che tschertas zonas sajan in pau pli selvadias.» Perquai sto Urs Tischhauser era declerar il co e cum e far cumpromiss. Tenor el èsi damai necessari da vegnir encunter a la glieud: «Rundellas èn per exempel lieus che dattan en egl. Perquai laschain nus crescher sin quellas dapli flurs decorativas.» En general èsi dentant uschia che la glieud appreziescha zonas pli selvadias, sco che Mirko Müller explitgescha: «Quai che plai fiss en sasez er il bun. In studi ha numnadamain mussà che la glieud preferescha cuntradas multifaras en territoris urbans, ma nus n’essan forsa anc betg uschè disads vi da quest nov maletg.» Sco ch’ils exempels da Cuira mussan, èsi pussibel da reponderar la structuraziun da zonas verdas en abitadis. Potenzial datti en mintga cas anc avunda, damai ponderescha Terraviva da porscher ulteriurs curs da revalitaziun da zonas verdas. Terraviva ed il chantun Grischun Terraviva è ina fundaziun che promova en emprima lingia la biodiversitad en il chantun Grischun. Ella infurmescha davart flora e fauna, planisescha e sustegn projects che promovan la biodiversitad e realisescha purschidas da furmaziun. Sco part da ses engaschi sustegna Terraviva plinavant il chantun Grischun tar la realisaziun da la strategia da biodiversitad 2023-2032 e da las mesiras definidas latiers. Quellas ha l’Uffizi per la natira e l’ambient dal Grischun elavurà en collavuraziun cun var 80 persunas dal fatg. Da l’autra vart sustegna il chantun Terraviva finanzialmain tar tscherts projects. Il curs da mantegniment e revalitaziun da zonas verdas è per exempel vegnì sustegnì dal chantun. Betg bittar la fautsch en chanvà Er en il Grischun patescha la biodiversitad sco in pau dapertut. L’emna vargada ha dentant Terraviva organisà in curs per far frunt a quest problem, almain en abitadis da la Val dal Rain. Il public en mira eran persunas dal fatg che vulevan savair, co che zonas verdas possian vegnir revalitadas e mantegnidas en lur vischnanca. Il potenzial saja numnadamain anc gronds, sco che la responsabla per il curs Kathrin Pfister di, e quel stoppia vegnir nizzegià uschè bain sco pussibel. La fin finala han var diesch persunas participà al curs che ha cumpiglià ina part teoretica ed ina guida tras Cuira. Era la FMR ha prendì part e sa dir ch’igl è mintgatant meglier da betg bittar la fautsch en chanvà. Dal reminent na dovri betg be ina buna planisaziun e coordinaziun, tenor las trais referentas e referents, mabain era lavur da scleriment. Uschiglio na chapeschia la glieud betg, pertge che tschertas zonas verdas en lur vischnanca èn forsa in pau pli selvadias che usità. Questa zona verda a Cuira para in pau selvadia, ma quai è planisà uschia per promover la biodiversitad. Urs Tischhauser n’ha betg be purtà intginas neofitas al curs. El ha era manà participantas e participants tras Cuira e mussà buns e schlets exempels da zonas verdas.

David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair

Il gastronom Armon Vital davant ses restorant La Werdtberg en vischinanza da Reconvillier.

La candidata ed ils candidats per l'elecziun dal Cussegl da la citad (09 da zercladur 2024) da Cuira. Fotografà en occasiun dad in podium organisà da las chsas da medias Somedia ed RTR ils 25 da matg 2024. (Duvrar fotografia mo en connex cun rapportaziun da quel podium!) Bild Olivia Aebli-Item

Chasper Pult chala sco vicepresident da la suprastanza da la SRR. Fotografà ensemen cun la presidenta Corina Casanova, en occasiun da la radunanza generala da la SRR a Cuira, ils 23 da matg 2024.

La gronda part da la squadra da la FMR. Davos da sanester: Flurin Andry, Lukas Geisseler, Sandro Buchli, Martin Camichel, Gabriela Riedi, Martina Hermann ed Augustin Beeli. Davant da sanester: Martin Gabriel, Claudia Cadruvi, Annetta Janka-Zini, Sandra Balzer, Luisa Cadonau, Olivia Portmann-Mosca, David Truttmann ed Andreas Cadonau.

Illustraziun cun divers pievels da "Lord of the rings"

Ina zona verda da Cuira e bun exempel co che quellas pon vegnir revalitadas per promover la biodiversitad.