Ils davos onns hai dà bleras cumprovas archeologicas co che l’Imperi Roman ha conquistà enturn l’onn 15 a.C. las Alps. Surtut en il Surses èn vegnidas fatgas scuvertas spectacularas. L’onn passà ha l’archeologia pudì localisar sin la Motta Palousa in grond champ militar da legiunaris. Sper la chavorgia da Crap Ses è vegnì chattà in stilet roman. Ed en la vischinanza da Cunter han ils archeologs chavà enturn in prà ch’era stà in champ da battaglia. I na dat damai betg gronds dubis che la gronda conquista romana da las Alps e lura pli tard da la Germania è capitada era cun ina campagna militara sur ils pass grischuns, tras il Surses. Però co pudessan quellas cumpagnias da legiunaris esser vegnidas sur las Alps? E co han quellas cumbattì cunter il pievel indigen, p.ex. ils uschenumnads Suanets? – L’emissiun da televisiun Einstein (SRF) ha documentà co ch’in project d’archeologia experimentala ha reconstruì la campagna militara. La redacziun ha accumpagnà ina squadra da hobi-legiunaris austriacs, inclusiv il moderatur da l’emissiun (Tobias Müller) ch’è era sa mess en mondura originala ed è chaminà cun ils auters sur il Pass dal Set. Ils novs «legiunaris» han damai fatg exact la medema ruta sco lur collegas d’antruras, cun sumegliantas sandalas e cun la medema bagascha da passa 30 kilos. A la fin da l’emissiun dad Einstein (2 parts) è perfin anc vegnida reinscenada la battaglia sper Cunter. Quest’entira reinscenaziun è propi remartgabla e per part era divertenta. Betg da crair quant strapatschusa che la conquista da las Alps sto esser stada per ils legiunaris. Perquai vali la paina da guardar las duas parts da l’emissiun Einstein dal november 2024 sin Play SRF. Da cussegliar è surtut la segunda part che mussa tge ch’ils legiunaris mangiavan e co ch’els stuevan bivacar. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts.

Il Museum d’art dal Grischun ha preschentà gievgia a Cuira ses program annual per il 2025. Ensemen cun l’Uniun grischuna d’art, che festivescha proxim onn ses 125avel giubileum, ha il museum planisà in program spezial. L’Uniun grischuna d’art exista dapi l’onn 1900, uschia ch’ella festivescha l'onn proxim ses 125avel giubileum. Questa fundaziun è tenor il directur artistic actual dal museum, Stephan Kunz, stada il crap da fundament per insumma realisar pli tard il museum d’art. L’uniun è gea tranter auter possessura da la collecziun d’art che cumpiglia en il fratemp circa 8000 lavurs da tut ils geners da l’art figurativ dal 18avel tschientaner fin oz. «Davent da qua» Per quel giubileum da la «uniun collecziunadra» prevesa il Museum d'art dal Grischun intginas attracziuns en ses program annual 2025: novas exposiziuns d’artistas e d’artists enconuschents e main enconuschents, referats, simposis, guidas ed en spezial ina festa da giubileum. In punct central dal program è l’exposiziun da giubileum «Davent da qua». En il focus da quella n’èn betg mo ils puncts culminants da la collecziun, mabain era las acquisiziuns dals ultims onns. In’attenziun speziala dat l’exposiziun a la perspectiva vers l’avegnir: «Davent da qua» na stat betg mo per las ragischs localas, mabain vuless era mussar en tge direcziun che la collecziun dal museum sa laschass amplifitgar. Il museum envida «à table» Era l’Uniun grischuna d’art sezza ha lantschà in’ediziun da giubileum: Ella ha envidà diesch artistas ed artists da crear in’ediziun da giubileum speziala. Las ovras vegnan lura preschentadas durant in mais en il labor dal museum. L’exposiziun annuala tradiziunala – tranter december 2025 e schaner 2026 – cun singulas artistas ed artists grischuns, vegn per ina giada deditgada ad in tema che serva sco fil cotschen tras l’entir onn da giubileum: «À table» – sco invitaziun a la festa. Cun ina publicaziun uffiziala vegnan artistas ed artists dal Grischun envidads da proponer ovras davart il tema. Sco tar mintga exposiziun annuala vegnan las inoltraziuns lura tschernidas d’ina giuria externa spezialisada. In’exposiziun dal frar Sper quest program giubilar pon ins l’onn proxim visitar ulteriuras autras exposiziuns specificas cun lavurs dad Augustas Serapinas, da Leiko Ikemura, Noemi Pfister ubain da Diego Giacometti. Quel era il frar dad Alberto Giacometti. Si’atgna ovra artistica è però adina restada in pau en la sumbriva da quella dal frar famus. Perquai vegn il Museum d’art dal Grischun a deditgar a partir da la stad 2025 a Diego Giacometti ina retrospectiva individuala e cumplessiva. Il punct culminant da l’onn da giubileum vegn però a furmar la festa da giubileum che vegn organisada ils 28 da zercladur 2025. Era là vala il motto «à table», sco che Stephan Kunz ha tradì gievgia a la preschentaziun dal program. (sda/rtr/fmr)

Hai gia scrit ina giada ina columna davart quest fenomen. Ma da lezs dis avev’jau cartì ch’i saja la marotta d’in’unica persuna, quell’istorgia dal Tschelentano. Ma en il fratemp haja stuì realisar ch’ina detga truppa rumantscha, prevalentamain Sursilvans e Sursilvanas, èn da medem ­parairi, che la pronunzia dal num dal famusischem chantant ed actur talian saja propi Tschelentano. Tschelentano cun in «tsch». Mia vehementa opposiziun ed affirmaziun ch’en la lingua taliana n’existia nagin fonem «tsch», e che la correcta pronunzia saja Tgelentano, in pur e net «tg» (per Ladins e Ladinas in «ch») precis sco en «tgei» e «tgeu» e «tgutg» n’ha betg persvadì mes ­cunlocuturs. Anzi, i han suttastritgà il sbagl cun auters pleds talians sco tschervo, tschena u tschesta. Ma santo cielo, jau sun mez Talian e sa bain tge ch’è la correcta pronunzia – santo tgielo e betg tschielo! Perquai ch’ils Tudestgs n’èn betg capabels da pronunziar il «tg», na stuain nus betg surpigliar dad els las pronunzias falladas … Ma quai èn oramai vans giavischs, la contaminaziun è omnipreschenta, ils exempels van dal «far cun» fin tar il «prender vair». Ed i na va franc betsch pli ditsch che noss uffants vegnan clamads Tschon e Tschatschen … Ma va a Chicago, stoss jau dir, laschai ir sco ch’i va. Dal reminent, ed encunter la renumada chanzun da Pascal Gamboni, er qua è la correcta pronunzia taliana in bel Tgicago e betg Tschicago. De facto è la locuziun in gieu da pleds cun la frasa «ci cago», quai che vul dir per tudestg «(ich) sch… drauf», translatà ­libramain per rumantsch, suffl’il tsch … Benedetto Vigne da Turitg è autur, schurnalist liber e chantautur – u fissi da scriver «tschantautur»?

Instruir en scolina è tut auter che lucrativ en il Grischun. Per ina mussadra rendi dad ir a lavurar insanua auter. Per las scolinas en il chantun è gliez in problem. Ma sche la revisiun da la lescha da scola vegn atras, s’augmenta la paja a partir da l’avust 2025. La FMR ha discurrì cun la mussadra sursilvana Rica Arpagaus davart la revisiun che vegn tractada quest’emna en il Cussegl grond. Il cumbat dura dapi onns. Las mussadras grischunas gudognan mender che lur collegas en auters chantuns ed ellas pretendan gia daditg correcturas tar il sistem da paja. A partir dal proxim onn da scola duai il salari s’augmentar. La mussadra Rica Arpagaus discurra en l’intervista cun la FMR da sias speranzas ch’ella metta en la revisiun da la lescha da scola ch’il Cussegl grond tracta questa emna. FMR: Vus essas mussadra a Laax. Essas Vus cuntenta cun Vossa paja? Rica Arpagaus: Jau sun fitg cuntenta cun las cundiziuns da lavur che nus avain a Laax. Nus avain il cletg che nus dastgain actualmain lavurar 100 % en la scolina. Quai n’è betg en tut las vischnancas uschia. Nus mussadras survegnin a Laax anc ina lecziun pajada en connex cun la responsabladad da classa. Perquai sun jau engraziaivla per la paja che jau hai qua. Avant avais Vus lavurà tschintg onns a Rüthi en il chantun da Son Gagl. Avais Vus gudagnà meglier là? Gea, definitiv. Igl è stà ina gronda midada. Ins ponderescha natiralmain, sch’ins less turnar en il Grischun, sch’ins sa ordavant ch’i fa ora bler tar la paja. La vita a Laax n’è probabel betg pli favuraivla ch’en il chantun da Son Gagl? Na, plitost il cuntrari. Tge è Voss giavisch principal per la revisiun da la lescha da scola? Nus essan fitg cuntentas cun il messadi che la Regenza ha publitgà. Las cundiziuns vegnan meglras e las pajas da las mussadras vegnan auzadas. Nus sperain ch’il Cussegl grond sustegnia questas adattaziuns e ch’il cumbat da las mussadras, che dura gia daditg, portia finalmain fritg. Pertge èn las adattaziuns uschè impurtantas? Sche las cundiziuns da lavur e las pajas èn meglras, dumagnain nus da tegnair las persunas d’instrucziun en il Grischun. Nus pudain mantegnair la qualitad d’instrucziun en scolina. La qualitad da nossa instrucziun ha ina gronda influenza sin l’emprender dals uffants. La paja en la scolina duai en l’avegnir esser la medema sco en scola primara. 78 000 francs èn previs sco paja d’entrada annuala. Ma cuntanscha ina giuvna mussadra insumma questa paja? Tenor il messadi èsi pussaivel per ina mussadra da lavurar 93 %. In pensum cumplain fiss 29 lecziuns. Actualmain avain nus 24 lecziuns d’instrucziun l’emna en scolina, vitiers vegnan 2 lecziuns per retschaiver ils uffants la damaun e relaschar els cura ch’els van da mezdi, plus 1 lecziun per la responsabladad da classa. In pensum cumplain da 29 lecziuns è be pussaivel, sch’ins porscha anc instrucziun cun mesas classas. Er ina persuna d’instrucziun d’emprima classa na vegn betg sin in pensum da 100 % senza quella pussaivladad. Tge munta gliez per Vus? Vus avais ditg che Vus avais actualmain in pensum da 100 % a Laax? Nus essan en discurs cun noss manader e nossas manadras da scola. Els vulan procurar che nus vegnian sin ina moda u l’autra tuttina sin las lecziuns necessarias per in pensum cumplain. Quai vala be per Laax? Ma en in’autra vischnanca na vegn ina mussadra u in mussader betg sin in pensum cumplain. Gea, Laax fa quai. I dependa da las differentas vischnancas. Las persunas d’instrucziun en scolina ­recloman era che las pausas n’èn betg pajadas. Pertge duess ina pausa insumma vegnir pajada? En scolina na pon ins betg discurrer da pausas per las mussadras. Igl è il temp per l’activitad libra u il gieu liber per l’uffant. Quai è fitg intensiv e porscha a l’uffant bleras chaschuns d’emprender. Per nus èsi impurtant da nizzegiar quel temp dad accumpagnar ils uffants e da promover els – saja quai endadens u giuadora. Las pausas n’èn pia betg pajadas. Ma ina mussadra u in mussader na po durant quel temp betg simplamain ir a baiver in café? Na, quai na va insumma betg, quai fiss sgarschaivel. Megliurescha la revisiun qua insatge? Sche la revisiun va en vigur, vegn pajada ina pausa – ina da tschintg pausas l’emna. Questa emna decida il Cussegl grond era, sche la scolina daventa obligatorica en il Grischun. Essas Vus persuenter? Gea, definitiv. Nus essan il davos chantun che introducescha l’obligatori. Fatg è che 98 % dals uffants en il Grischun frequentan la scolina durant dus onns. Sin il palpiri n’exista l’obligatori anc betg. Ma en las famiglias e per ils uffants èsi atgnamain cler che la scolina tutga gia daditg vitiers. Gliez resplenda er il plan d’instrucziun 21. Nus cumenzain gia en la scolina a bajegiar si cumpetenzas. Tge dischavantatg ha in uffant, sch’el na va betg a scolina? Sch’ins guarda sin il svilup, èsi ina vegliadetgna ch’in uffant emprenda entras giugar, palpar, percepir ed anc bler auter. La scolina porscha la schanza da sustegnair l’uffant cun strategias da promover la lingua, il stgazi da pleds u la matematica. Nus mussadras e mussaders essan las persunas dal fatg e surpigliain quai fitg gugent. I va era per l’egualitad da las schanzas. L’obligatori da scolina pussibilitescha las medemas cundiziuns da start per la scola, independentamain da las circumstanzas da vita d’in uffant. Mussadra engaschada Rica Arpagaus (31) è creschida si a Laax. Suenter esser stada plirs onns mussadra en il chantun da Son Gagl è ella puspè turnada il 2021 en il Grischun per instruir a Laax. La mussadra s’engascha en differents gremis da scola. Ella è suprastanta da la Conferenza Generala Surselva e suprastanta da la Magistraglia grischuna. (fmr/vi) Dapi otg onns è Rica Arpagaus mussadra. Ils ultims dus onns ha ella absolvì anc in master davart il svilup tempriv dad uffants. Dapi otg onns è Rica Arpagaus mussadra. Ils ultims dus onns ha ella absolvì anc in master davart il svilup tempriv dad uffants.

En connex cun l’acziun da la polizia chantunala cunter Adam Quadroni la stad 2017 datti uss tenor il «Sonntagsblick» in’accusaziun cunter in policist responsabel. Il procuratur public extraordinari Urs Sutter, engaschà da la regenza grischuna ha confermà envers la gasetta ch’el haja accusà in policist pervi d’abus d’uffizi e privaziun da la libertad l’entschatta dal november passà. Tar l’acziun avant passa set onns avevan grenadiers da la polizia manà Adam Quadroni en la clinica psichiatrica Waldhaus a Cuira en connex cun ina dispita da famiglia. Quest schabetg han gia ina cumissiun parlamentara d’inquisiziun ed in expert extern intercurì. (rtr/fmr)

La vischnanca da Masein quinta l’auter onn cun in deficit da stgars 400 000 francs. Il budget prevesa plinavant investiziuns nettas da 1,37 milliuns francs. Ils daners vegnan tranter auter impundids per sanar il provediment d’aua e per ina midada en la sparta EDV. La radunanza communala ha approvà venderdi saira il preventiv unanimamain. (rtr/fmr)

A Flerden ha la radunanza communala approvà gievgia saira unanimamain il budget per l’onn 2025. Quel prevesa in minus da 93 540 francs. Per l’onn che vegn quinta la vischnanca cun investiziuns da radund 2,7 milliuns francs, tranter auter per sanar il provediment d’aua. Ils da Flerden han era approvà in credit da 250 000 francs per sanar lingias tar la via chantunala. Ina zona da 30 en il vitg na vul la radunanza communala betg, sco ch’ina votaziun consultativa ha mussà, persuenter vegn elavurà in concept da segirtad – oravant tut per il conturn da la scola. (rtr/fmr)

Leger cudeschs? Gea. Ma, in cudesch sto simplamain esser captivant e quai da bell’entschatta, uschiglio restan tut quests romans, crimis e biografias suenter avair legì intginas paginas sin la curuna da pulvra. In da quests cudeschs – nua che il tatgader «Bestseller» m’ha persvadì da’l cumprar – è «Melody» da l’autur svizzer Martin Suter, cumparì l’onn 2023. Bunamain a partir da l’entschatta cumpara questa dunna ominusa (pli tard lura cun il num Melody) che para da giugar anc adina ina rolla centrala en la vita da Dr. Stotz, anteriur cuseglier naziunal. A l’autur Martin Suter èsi gartegià, ch’il lectur u la lectura vuless savair, tgi che questa dunna è, tge ch’è capità cun ella, daco ch’ella è svanida. Uschia ch’ins sa bunamain betg chalar da leger. Melody era ina giada la spusa da Dr. Stotz che viva en ina villa al Zürichberg. Curt avant la maridaglia – avant 40 onns! – è ella svanida. Tochen oz na sa l’um pensiunà betg superar questa istorgia. Per far urden cun ses relasch engascha Dr. Stotz il student Tom che abitescha lura era gist en sia chasa. Ed ensemen cun Tom recapitulescha Dr. Stotz sia istorgia ed amicizia cun Melody. Las grondas dumondas èn: nua è Melody svanida, daco è ella svanida e viva ella insumma anc? Dumondas, che vegnan en il decurs dal cudesch respundidas. E quai cun ina fin surprendenta ch’ins na spetga betg. Pia, buna lectura! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

El è stà ina da las fatschas enconuschentas en connex cun las inquisiziuns da la Cumissiun da concurrenza (WEKO) pervi dal cartel en la branscha da construcziun en Engiadina: Frank Stüssi, il vicedirectur da la WEKO. RTR ha discurrì cun el davart temps pretensius durant las inquisiziuns, la DNA da la WEKO ed il Maraton da skis engiadinais. RTR: Giais Vus oz cun in auter sentiment tras l’Engiadina? Frank Stüssi: Nus avain ina giada ponderà, sche nus ans duessan participar al Maraton da skis engiadinais sco Cumissiun da concurrenza (WEKO) ... Ma nus avain lura decidì da betg far quai. Sche jau u insatgi da mes collavuraturs e da mias collavuraturas essan en gir tras il bel chantun Grischun ubain en l’Engiadina, tramettain nus magari ina u l’autra fotografia, sche nus passain tavlas cun si ils nums da las interpresas da fabrica. I n’è quasi betg pussibel per nus dad ir tras l’Engiadina senza ch’il cas ans vegnia endament. Tge munta il cas dal cartel per Vus persunalmain? Jau sun collià cun il Grischun dapi l’uffanza. Il cartel m’ha prendì in zic da la bellezza dal chantun, cunquai ch’ins sa ussa ch’i dat davos tut quell’idilla, la glieud grondiusa e la cuntrada fantastica era questa vart cun il cumportament illegal. Co è il temp da retschertga en il cas da cartel da fabrica dal Grischun stà per Vus? Nus essan in bun team. Nus avain blera glieud motivada che lavura fitg conscientamain e dat gronda paisa a la qualitad. E jau crai che nus hajan tractà professiunalmain il cas. Ma igl è cler ch’in cas sco quest na lascha betg fraid. Pia, sch’ins vesa che bleras interpresas fan chaussas che n’èn betg lubidas, sch’ins vesa era qua in u l’auter represchentant dal maun public ch’ha probablamain vis tge che capitava, lura dat quai schon da ponderar. Tge è il mument ch’è restà il pli fitg en memoria durant l’inquisiziun? Quai è sta il mument cura che nus avain communitgà il cas Engiadina 1. Quel mument è crudà ensemen cun las elecziuns da la Regenza ed era cun ils rapports dal magazin «Republik». Era RTR ha rapportà là durant emnas intensivamain dal cas. Ed igl è stà fitg impressiunant tge che quai ha tut chaschunà. Era da vesair ch’igl ha lura dà anc ina cumissiun parlamentara d’inquisiziun (tud. PUK) è sta impressiunant. E betg d’emblidar ils inscunters cun represchentantas e represchentants da las vischnancas ed ils inscunters cun la Regenza. Tge ch’il cas Engiadina 1 ha effectuà è propi stà impressiunant, dentant era pretensius. Danunder prendais Vus la motivaziun da retschertgar tals cas? Jau hai adina tschertgà sapientivamain ina plazza, nua che jau poss meglierar l’economia publica. Tar la WEKO è quai la finamira. Ins vul organisar ils martgads uschia ch’els funcziunan uschè bain sco pussibel senza cumportament illegal. Per mai e per mes collavuraturs e mias collavuraturas è quai nossa DNA: Nus vulain concurrenza en l’economia, dentant senza cumportaments nunlubids. Vegnis Vus savens mess sut squitsch dad interpresas u da persunas, encunter las qualas i dat investigaziuns? Nus avain vis l’entschatta dals onns 2000 ch’il problem da submissiun è fitg grond en Svizra, e nus avain lura decis da metter là in accent. La strategia pon ins atgnamain parter en trais puncts. Per l’ina avain nus decidì da sensibilisar per avair in effect preventiv. En segunda lingia avain nus sviluppà in tool d’analisa e vitiers vegn sco terz punct da scuvrir activamain talas cunvegnas da pretschs. Nus faschain nossa lavur tenor meglier savair e pudair e cun gronda motivaziun. Noss focus n’è uschia betg sin las smanatschas. Quellas èn davostiers. Dovri blera pazienza? I dovra in bun flad. I n’è betg uschia ch’ins po dir suenter dus dis: «So, ed uss il proxim cas.» Per exempel cumenzain nus en quest cas cun ina perquisiziun a chasa ed ins è lura set onns pli tard a l’arrivada. Igl è plitost in ultramaraton dubel. E quai dovra perseveranza, pazienza e motivaziun. Frank Stüssi è vicedirectur da la Cumissiun da concurrenza (WEKO) – e sco manader da la secziun construcziun tar quella cumissiun ha el manà durant tut quests onns las inquisiziuns en connex cun las cunvegnas da pretsch en l’Engiadina.

Il cartel da construcziun en il Grischun ha scurlattà il chantun Grischun. Avant sis onns, l’onn 2018, aveva la Cumissiun da concurrenza (WEKO) numnadamain communitgà ils resultats da las inquisiziuns areguard las cunvegnas da pretschs. Igl è stà il pli grond cas ch’è vegnì a la glisch en la branscha da construcziun en Svizra. Ed i dat anc adina inquisiziuns en il Grischun. Cumenzà aveva tut l’onn 2012. La Cumissiun da concurrenza (WEKO) aveva survegnì infurmaziuns ch’i pudess dar cunvegnas da pretschs en l’Engiadina. Ina giada che l’inquisiziun aveva cumenzà, han ins constatà ch’il cas era bler pli grond che pensà. Uschia èn las inquisiziuns vegnidas schlargiadas gia trais onns pli tard, l’onn 2015. La Cumissiun da concurrenza era sezza surpraisa da la dimensiun, declera oz il vicedirectur e manader da la secziun da construcziun da la WEKO, Frank Stüssi, en occasiun dad in’intervista retrospectiva cun RTR. Mo intercurì ils onns 2004 fin 2012 Oz, bundant sis onns suenter ch’ils diesch rapports da la WEKO èn vegnids terminads, èn anc adina averts davant il Tribunal administrativ federal trais recurs. Singuls cas han las interpresas pertutgadas tratg enavant fin tar il Tribunal federal. Ed en quel connex manegia Frank Stüssi: «Che nus avain survegnì raschun dal tribunal en il principi ch’igl haja dà cunvegnas da pretschs è per nus in mussament impurtant che nus avain fatg endretg nossa lavur.» Per las inquisiziuns ha la WEKO resguardà ils onns 2004 fin 2012. Ed ins ha pudì mussar si cunvegnas da pretschs tar 1150 projects da construcziun. Frank Stüssi di ch’i saja da supponer ch’igl haja era dà ils onns avant gia talas cunvegnas da pretschs. Ma lur cumissiun n’haja mai pudì sclerir tut ils cas da cunvegnas da submissiun ch’igl ha dà. Ed il vicedirectur da la WEKO manegia: «Nus na faschain las inquisiziuns betg per chastiar, mabain per scuvrir cunvegnas da pretschs.» Senza scrupels Il cas da cartel en il Grischun haja – tenor Frank Stüssi – era gì in effect preventiv. La grondezza dal cas haja sveglià grond’attenziun mediala. E quai haja procurà che tut quels e quellas che savevan da las cunvegnas, na pudevan betg pli guardar davent. Ma insatge auter fa anc oz surstar Frank Stüssi, guardond enavos sin il cas: «Dasper la dimensiun dal cas ans ha propi fatg surstar co che las interpresas han agì durant decennis senza avair scrupels, ins pudess perfin discurrer dad ina tscherta impertinenza. Ils interprendiders faschevan lur cunvegnas, schebain ch’il suveran svizzer aveva decis intgins onns avant da betg vulair tolerar quai. Ins vuleva che il maun public surdettia sias lavurs tenor ina buna proporziun da pretsch e prestaziun. Che las interpresas n’han betg prendì serius quai, m’ha schoccà.» Laud per il chantun Grischun In bun attest dat Frank Stüssi al chantun Grischun. Il Chantun haja agì bain suenter che las cunvegnas da pretschs eran vegnidas scuvertas. Quel haja sensibilisà ses persunal sco era las vischnancas, e rendì cler che cunvegnas n’èn betg tolerablas. Ed il vicedirectur da la WEKO tira l’artg anc pli grond: «Il cas en il Grischun ha era sensibilisà sur ils cunfins chantunals ora.» Era la populaziun grischuna saja vegnida sensibilisada tras ils rapports en las medias. Cunvegnas da pretschs fan numnadamain ir ad aut ils pretschs, e quai per fin al dubel. Studis mussan ch’ils pretschs s’augmentan tranter 25 e 45%. Inquisiziuns en la Mesolcina Malgrà l’effect preventiv e la sensibilisaziun, è la WEKO actualmain vi d’intercurir in proxim cas da cunvegnas da pretschs supponidas en il Grischun – en la Mesolcina. Indizis mussian che las cunvegnas en la vallada dal sid sajan vegnidas organisadas era suenter ch’il cartel d’Engiadina era vegnì enconuschent, e perfin suenter ch’il Chantun aveva sensibilisà. Quai ha fatg surstar Frank Stüssi in’ulteriura giada: «Cura che nus avain gì indizis per las cunvegnas da pretschs actualas en la Mesolcina, ma sun jau dumandà, sche quellas interpresas èn fitg tuppas ubain fitg scortas. Ma igl è propi stà schoccant.» La WEKO ha cumenzà cun quellas inquisiziuns l’onn 2020 e las ha schlargiadas dal 2021. Cura che las inquisiziuns mesolcinaisas èn terminadas, na san ins anc betg dir. Cifras e fatgs Ina survista summarica da cas, dimensiuns, sancziuns e recurs en connex cun las inquisiziuns da la WEKO tar las cuvegnas da pretschs en l’Engiadina ed en il Grischun: 10 examinaziuns En tut ha la cumissiun da concurrenza WEKO terminà 10 examinaziuns en connex cun cunvegnas da pretschs en il chantun Grischun. Las decisiuns da la Weko èn vegnidas publitgadas tranter ils onns 2017 e 2019. Examinà ha la WEKO oravant tut cas che pertutgavan ils onns 2004 fin 2012. 7 onns inquisiziuns Durant set onns ha la Cumissiun da concurrenza examinà ils cartels da construcziun. Tar 20 interpresas èn succedidas perquisiziuns da las chasas. Igl ha dà 120 dumondas per infurmaziuns, bunamain 70 interrogaziuns e milliuns da paginas d’actas. 40 firmas Fatg cunvegnas da pretschs han passa 40 firmas. Regularmain èn ils interprendiders da quellas interpresas sesids ensemen ed han decidì tge firma che duai survegnir tge project per tge pretsch. Igl ha dà set autodenunzias. Cunter las decisiuns da la WEKO ha ina pitschna part da las firmas fatg recurs. 1150 projects Tar passa 1150 projects èsi gartegià da mussar ch’igl ha segiramain dà cunvegnas. I na sa tracta betg mo da projects dal maun public, mabain era da projects da construcziun da persunas privatas. Enturn 20 recurs Ils tribunals s’occupan en tut da var 20 recurs (Tribunal federal e Tribunal federal administrativ). Las sentenzias tratgas fin ussa conferman las cunvegnas. Per part han ils tribunals dentant decidì sancziuns pli bassas che previsas da la WEKO. Da las 40 firmas involvidas ha fatg be ina pitschna part recurs – congualà cun auters cas da cartel en il sectur da construcziun. Sancziuns da 20 milliuns La WEKO ha sancziunà las firmas cun en tut var 20 milliuns francs. En sasez fissan stadas pensadas sancziuns pli autas. La summa è sa reducida sin 20 milliuns perquai che las firmas han cooperà ubain fatg autodenunzias. Ma era perquai ch’ellas èn sa cunvegnidas cun il Chantun. Però quant bler ch’i vegn pajà a la fin, dependa era da las sentenzias ch’èn avertas. 300 milliuns francs Pertutgads da las cunvegnas da pretschs èn stads projects en ina summa da passa 300 milliuns francs – ina cifra calculada a moda fitg precautamaib, tenor la Cumissiun da concurrenza. Calculaziuns mussan ch’ils pretschs èn cun cartels tranter 25 e 45 % pli auts che senza. Sch’ins fa il quint cun la media da 30 % sin ils 300 milliuns francs totals, lura fissan quai var 90 milliuns francs. Vul dir – il maun public u investurs privats han pajà var 90 milliuns francs da memia per lur projects da construcziun. (rtr/fmr) Ulteriurs detagls porscha rtr.ch – tranter auter cun ina survista cronologica e multimediala dal cas da cartel en il Grischun. Il scandal da cartel - cun cunvegnas da pretsch en la branscha da construcziun - ha tribulà durant var 12 onns la politica e l'economia grischuna.

In duo directiv maina a partir dal 2025 l’Uffizi chantunal da chatscha e pestga. Il manader actual Adrian Arquint, ed il substitut actual Marcel Michel, lavuran davent dals 1. da schaner 2025 mintgamai cun in pensum dad 80 % en la funcziun da parsura da quel uffizi. Quai ha decis la Regenza e communitgà quest glindesdi quella midada. La midada sin ina co-direcziun giustifitgescha il Chantun en sia communicaziun cun il fatg ch’igl haja dà ils davos onns adina dapli incumbensas per l’uffizi, ed uschia saja creschida la chargia da lavur. Intensiva saja cunzunt la lavur cun ils animals che sajan da return e procurian per conflicts, sco ils animals da rapina gronds, ils casturs e las ludras. Tenor il Chantun correspundia l’introducziun da questa co-direcziun tar l’Uffizi da chatscha e pestga a sia strategia generala, numnadamain da pussibilitar models da jobsharing e topsharing. (cdm/fmr)

Spass e da tschert – omadus tutgan tar ina pled d’avertura. La presidenta dal Cussegl grond Silvia Hofmann ha admonì il glindesdi en ses pled da tgirar la democrazia ed ella è sa cumparegliada cun il «speaker» en la Gronda Britannia. «Era sche tut va in zic pli plaun ed in zic pli ditg tar nus: Nus dastgain avair confidenza en nossa democrazia ed en nossas instituziuns», ha ditg Silvia Hofmann en ses pled d’avertura il glidnesdi. La presidenta dal Cussegl grond ha era admonì ch’ins stoppia investir en la scolaziun dad uffants e giuvenils per ch’els emprendian da chapir, da differenziar e da s’infurmar. La Gronda Britannia haja inventà il parlamentarissem en il 14avel tschientaner, ha ditg il glindesdi la politicra da la PS. Il House of Commons cun ses 650 parlamentaris vegnia presidiada «da mes collega Sir Lindsay Hoyle».Il «speaker» n’avevia pli baud betg mo l’incumbensa da presidiar la chombra parlamentara, mabain era da rapportar las decisiuns al retg u a la regina. «Ina incumbensa ordvart privlusa. Tranter ils onns 1394 e 1535 èn numnadamain vegnids stgavazzads betg main che set speakers suenter lur rapportaziun», ha ditg Silvia Hofmann. Perquai stoppia in speaker anc oz far sco da sa defender energicamain, sche ses collegas al veglian manar sin la sutga presidiala. Sin questa sutga mainia il speaker las sesidas e guardia che las reglas severas nudadas sin 16 paginas – ­«nagins schals, nagins t-shirts, nagins chalzers da gimnastica» – vegnian resguardadas en il parlament. Il speaker controlleschia pia ch’il parlament sa cuntegnia correct, ha explitgà ­Silvia Hofmann. «Exact quai vegn era jau a far ils proxims quatter dis. Per fortuna è noss urden da gestiun in pau pli concis, ed il privel d’ina execuziun n’exista en noss cas er betg.»

Stefan Engler è per in onn vice-president dal Cussegl dals chantuns. Il glindesdi è el vegnì elegì cun 45 da 45 vuschs valaivlas en quest post dal biro da la Chombra pitschna. Il politicher surmiran dal Center è uschia sin buna via da daventar l’onn proxim president da la Chombra pitschna, pertge per il solit vegn adina la vicepresidenta u il vicepresident elegì suenter in onn a la testa dal cussegl. La batgetta surpiglia el lura dad Andrea Caroni. L’Appenzellais da la PLD è vegnì elegì il glindesdi sco president dal Cussegl dals chantuns. Il Cussegl naziunal ha elegì Maja Riniker sco presidenta. La politicra da l’Argovia politisescha medemamain en la PLD ed è per in onn la pli auta Svizra. (fmr/vi)

Columna La vopna svizra sco tractanda da la sessiun dal Parlament federal? Gea. Quai è stà il cas gist l’emprim di da la sessiun d’enviern ch’ha cumenzà quest glindesdi. Punct da discussiun da la moziun, inoltrada da Matthias Aebischer (PS/BE) era da sclerir, ina giada, sche las equipas da sport naziunalas, e dal rest era tut las uniuns localas, dastgan duvrar la vopna sin lur tricots. Il cusseglier federal Beat Jans (PS/BS) pareva in zic unfis da discutar sur da vopnas, cruschs e tricots. In zic malpazient da stuair s’occupar cun da «questas banalitads» e na pudair cuntinuar cun affars «propi impurtants», ha el ditg: «Jau cussegl en il num dal Cussegl federal da refusar questa moziun.» Cun tadlar questa debatta han ins bain survegnì il sentiment che quest affar saja «be» ina banalitad e ch’ils parlamentaris e las parlamentarias prefereschian chaussas pli impurtantas da discutar. Tuttina ha lura l’anteriur schurnalist, Mathias Aebischer mussà si en ses pled, che questa vopna è bler dapli che be ina notizia a l’ur: la fin finala èsi ina istorgia captivanta davart il dretg, la tradiziun e la simbolica. Il motiv per la debatta è stada ina dispita giuridica en connex cun la squadra naziunala da hockey, che ha la vopna svizra sin ses tricots. Dapi la revisiun da la lescha dal 2017 è questa vopna da la Confederaziun reservada exclusivamain per la correspundenza ed il diever federal. Ed in pèr products excepziunals tipics svizzers, sco per exempel ils enconuschents cuntels svizzers da giagloffa, dastgan far diever da la vopna. En scadin cas han tut las firmas che vulevan duvrar vinavant la vopna gì da far ina dumonda a l’Institut federal da proprietad intellectuala (IGI). Tgi che n’ha però betg fatg quai: la Federaziun da hockey svizra. Perquai ha il Tribunal administrativ federal decis l’october 2024 che la Federaziun svizra da hockey na dastgia betg pli duvrar la vopna. Ed entant ch’il parlament vess gì da discutar la causa gia durant la sessiun da stad, ma n’è betg vegnì uschè lunsch, è suandada ina cunvegna temporara tranter ils hockeyaners e l’IGI: Fin l’onn 2026 dastga la vopna vegnir duvrada – suenter dovri ina clera basa legala. Pertge dimena anc discutar sur da quest dilemma da la crusch svizra en la vopna? Matthias Aebischer ha cleramain mussà si en sia moziun ch’i sa tractia dad ina dumonda che stoppia vegnir sclerida ina giada per adina, perquai ch’era uniuns localas dovran dapi decennis vopnas communalas ni chantunalas. E precis qua manca questa basa legala. I na duvrava damai betg mo pragmatissem, sco ch’il cusseglier federal Beat Jans avess gì gugent, mabain in act simbolic e cun quai damai ina adattaziun da la lescha per satisfar a la chaussa. Precis uschia sco ch’il Cussegl naziunal ha uss dimena era decis cun approvar la moziun quest glindesdi. Bleras discussiuns per nagut: la Federaziun svizra da hockey mida probablamain a partir dal 2026 ses tricots. Foto Keystone/PATRICK B. KRAEMER

Il Cussegl grond ha acceptà quest mardi senza midadas il preventiv 2025 dal Chantun ed è cun gronda maioritad suandà a las propostas da la cumissiun da gestiun e quellas da la Regenza. Pauc plaschair ha la vart burgaisa dal parlament che las expensas dal Chantun creschan sur mesira. Gia en la debatta d’entrada tar il preventiv 2025 dal Chantun quest mardi ha la represchentanza da la vart burgaisa dal Cussegl grond accentuà sia malcuntentientscha che las expensas dal chantun Grischun creschan surproporziunalmain. Tenor il deputà Christof Kuoni (PLD, Maiavilla) ha il Chantun in problem cun las expensa ed el vesa en quest cas basegn d’agir. Martin Bettinaglio (AdC, Claustra) ha fatg valair ch’il Chantun finanzieschia sias expensas cun la facultad. Ed Oliver Hohl (PLD, Cuira) ha schizunt renfatschà a la cumissiun da gestiun dal parlament da «n’avair nagins dents» e dad acceptar senza opposiziun las expensas proponidas da la Regenza. Ina renfatscha ch’il president da la cumissiun, Benjamin Hefti (PPS, Maiavilla) ha refusà: «Nus avain gì intensivas discussiuns en la cumissiun e cun il cusseglier guvernativ responsabel Martin Bühler.» Offensiva d’investiziun Sulettamain per il pledader da la fracziun da la PS, Lukas Horrer (Cuira) n’èsi insumma nagin problem che las expensas creschan pli svelt che l’economia grischuna. El ha pretendì en la debatta d’entrada tar il preventiv ina «offensiva d’investiziun» en vista da las reservas dal Chantun. «Ina offensiva ch’ins po era finanziar cun chapital ester, sche las reservas dal Chantun na tanschan betg.» Cun il deficit prognostitgà dal Chantun da stgars 90 milliuns francs han las deputadas ed ils deputads main fadia. Las expensas èn almain per part planisadas cun la reducziun da taglia e la finamira da sbassar la quota dad agen chapital dal Chantun. Propostas da stritgar Reducir las expensas nun è dentant uschè simpel, sco che la debatta da detagl ha mussà. Pliras propostas da stritgar intginas summas pli pitschnas en il preventiv per exempel tar la l’Uffizi da cultura nun han chattà ina maioritad. Il deputà Reto Rauch (PPS, Suot Tasna) ha proponì da stritgar 600 000 francs tar la promoziun da cultura e ses collega da partida Jan Koch (PPS, Tschintg Vitgs) in augment da plazzas tar la tgira da monuments. Omaduas propostas n’han dentant betg chattà ina maioritad. Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha pudì persvader cun ses arguments da betg stritgar tar l’Uffizi da cultura. «Stritgar giess a disfavur da las regiuns e da las vischnancas.» En la votaziun finala èn las deputadas ed ils deputads suandads cun gronda maioritad a las propostas da la Regenza e da la cumissiun da gestiun, uschia ch’il preventiv 2025 è sut tetg. Persunal sut squitsch La deputada Carolina Rusch Nigg (PS, Maiavilla) ha fatg ier mardi en il Cussegl grond en la debatta dal preventiv la remartga tar l’Uffizi da persunal ch’il dumber da reabilitaziun pervia da problems psichics tar il persunal chantunal saja s’augmentà evidentamain. Il cusseglier guvernativ Martin Bühler ha en sia resposta discurrì dad in considerabel augment e che las emploiadas ed ils emploiads pertutgads manchian en media in onn e mez en lur plazza da lavur. Ed el ha infurmà ch’ils custs da l’absenza pervia da problems psichics en l’administraziun sajan creschids entaifer in onn da 12 milliuns francs sin 32,5 milliuns francs. «Nus essan conscients da la problematica che pertutga dentant era l’economia privata.» Sper mesiras internas ha Martin Bühler fatg attent las deputadas ed ils deputads che las incumbensas da l’administraziun creschian pli fitg che l’augment dal persunal. «Per quel motiv èsi impurtant che vus concedias l’augment da plazzas che nus proponin», ha il cusseglier guvernativ ditg a las deputadas ed als deputads. (fmr/ac)

La forza politica na dependa betg adina dal dumber da deputads u deputadas en ina fracziun. Anzi, era clamadas giogan ina rolla tar cumbats en il Cussegl grond. Pertutgant la revisiun da la lescha da scola èsi interessant da savair quant ferma che la magistraglia è en il parlament. Purs e puras fan gugent politica – cunzunt sin champ federal. En Chasa federala datti sper blers giurists ina entira massa da puras u viticulturs. Far politica a Berna cunter la veglia da la fracziun purila è tut auter che simpel. E co statti en il parlament grischun che debattescha quest’emna a Cuira? Las deputadas ed ils deputads inditgeschan lur clamadas sin la pagina d’internet dal Cussegl grond. La FMR ha dumbrà ils purs, las presidentas communalas, ils giurists e las magistras. En mintga regiun ha la persuna che timuna ina vischnanca in pau in auter titel: capo, podestà, presidenta u mastrala. La FMR ha dumbrà passa 20 presidentas communalas u capos en il Cussegl grond – inclus las persunas che han ina giada ademplì l’uffizi. La fracziun da las presidentas e dals capos è uschia la pli ferma fracziun professiunala en il Cussegl grond. Sin plaz 2 sa chattan – tenor dumbraziun da la FMR – gist duas fracziuns: la magistraglia ed ils purs. 16 scolastas, anteriurs magisters, mainascolas u docents ha la FMR dumbrà. Nora Kaiser è la presidenta da l’uniun Magistraglia grischuna e sesa medemamain en il parlament. Ella ha confermà la dumbraziun da la FMR. I saja però pussaivel ch’anc in u l’auter deputà dapli haja pli baud fatg la patenta da scolasts. Ma gida quai insumma a la magistraglia, sch’ella tschenta la segund ferma fracziun? Cuntanscha ella uschia meglier ses interess? Quest’emna tracta il Cussegl grond la revisiun da la lescha da scola. L’uniun da la Magistraglia grischuna ha publitgà sias parolas inclus argumentari. Ils deputads e las deputadas che lavuran en las scolas vegnan a purtar quests arguments en la debatta. Che tuts scolasts discurrian cun ina vusch è da però dubitar. Uschia è per exempel Reto Lehner, anteriur magister secundar, s’exprimì en la cumissiun predeliberanta cunter in obligatori da scolina. Il deputà da la PPS cumbatta uschia in giavisch da l’uniun Magistraglia grischuna. 16 deputadas e deputads fan plinavant il pur, la pura u èn viticulturs. La fracziun purila è – sco quella da la magistraglia – represchentada en tuttas partidas politicas. L’ultim plaz sin il podest han las giuristas ed ils advocats. 12 persunas dumbra questa fracziun professiunala. Dal reminent datti era cumbinaziuns da deputadas e deputads che tutgan gist tar duas fracziuns professiunalas. Uschia è l’anteriura magistra Beatrice Baselgia da la PS era stada intgins onns presidenta communala da ­Domat. Il medem vala per il pur Gian ­Michael dal Center ch’è stà president da Donat. La presidenta da Puntraschigna Nora Saratz da la PVL è era giurista. Ina cumbinaziun particulara pratitgeschan Carolina Rusch da la PS e Reto Crameri dal Center. Omadus èn giurists e fan a medem temp il pur.

Jau sper uss che mia psicologa na legia betg questas lingias. Igl è uschia: Jau lavur savens en il ­homeoffice. Sch’jau fatsch lura ina pausa, n’hai jau betg la chaschun dad ir cun collegas a baiver in café. Jau baiv mintgamai il café ordadora sin stgala avant l’isch nua ch’i va en curtin. Pertge sin stgala? Gliez sun jau era gia ma dumandada. Nus avessan ina maisa cun sutgas en cuschina. Nus avain ina stanza da mangiar cun maisa, banc e sutgas. En stiva hai ina pultruna ed in canapé. Sin balcun avess jau ina ­vista grondiusa. Jau pudess era baiver mes café davant il laptop sin mia cumadaivla sutga da biro. Ma en cuschina ma pari in zichel memia stgir, en la stanza da mangiar na vi jau betg star perquai ch’jau baiv gea be in café. Ed en stiva èsi simplamain memia cumadaivel per ina curta pausa. Ma pertge gist ordador sin stgala? Là èsi adina in ­zichel fraid, magari bletsch e mai scuà. I n’ha betg maisa per metter si la scadiola, jau n’hai nagina vista e ves be starmentus auts pigns avant mai. Jau n’hai betg la minima idea pertge ch’jau fatsch sin questa stgala brutta mia pausa. I na dat nagin motiv raschunaivel. Igl è coga curius. Ma i constat insaco. Perquai qua mes tip – faschai mintgatant chaussas curiusas. Ma na raquintai betg a la psicologa. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Las spetgas èn grondas – la revisiun da la lescha da scola duai meglierar las cundiziuns en scola. Il mardi suentermezdi ha cumenzà la discussiun. Mintga fracziun ha marcà sia posiziun en la debatta d’entrada. La PPS è s’exprimida cunter l’obligatori da scolina. Il Center ha confermà da sustegnair pajas per la magistraglia che s’orienteschan a la media da pajas en la Svizra orientala. La PS ha sutlingià ch’i dettia en il Grischun bleras persunas che instrueschian senza furmaziun. Impurtant saja che questas persunas possian acquistar uschè svelt sco pussaivel il diplom da magister. D’entrar en materia n’è betg stà contestà. Oz, mesemna, decida il Cussegl grond ils detagls en la lescha da scola. Era la taglia minimala da l’OECD ha fatschentà il Cussegl grond. El ha deliberà cun gronda maioritad adattaziuns da lescha en connex cun questa taglia. Interpresas internaziunalas en il Grischun duain en l’avegnir profitar da bons da taglia, pertge taglias bassas, resp. levgiaments da taglia n’èn tenor las reglas da l’OECD betg pli cunvegnentas.

Tge è marschà la mesemna en il Cussegl grond sper la debatta da scola? L’ura da dumondas ha procurà per variaziun ed il parlament lubì la fusiun da Cuira cun Tschiertschen-Praden. Las mirveglias tge che l’administraziun traffitga èn grondas. En l’ura da dumondas ha la Regenza respundì questa mesemna passa in tozzel dumondas, per exempel: Quants custs e quanta lavur chaschuna il luf insumma? E quants lufs èn vegnids sajettads quest’onn? Il Chantun haja decretà 63 schluppettadas dapi il favrer, ha ditg cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. 41 lufs sajan vegnids sajettads fin l’entschatta december. 18 430 uras hajan ils uffizis chantunals lavurà ed ils custs pertutgant luf sa summeschian a circa in mez milliun francs. Il glindesdi èsi plinavant vegnì enconuschent ch’il Cussegl da l’Europa less schluccar la protecziun dal luf. Carmelia Maissen ha sutlingià en quest connex che la Regenza lessia proteger il luf sco il capricorn. Lez n’è betg protegì a moda uschè severa sco actualmain il luf. Patrik Degiacomi da la PS ha vulì savair sch’i constettia ch’il Chantun paja premias per carmalar davent emploiads dad auters patruns publics u privats. «Na», è stada la resposta da cusseglier guvernativ Martin Bühler. «I na vegnan pajadas naginas premias ad emploiads per gudagnar novs collavuraturs.» La Banca Chantunala Grischuna è sa tschentada en in ranking dal WWF be sin plaz 13 da 15 bancas. Il ranking ha valità las stentas per il clima e l’ambient. Anita Mazzetta dals Verds ha vulì savair, tge che la Regenza haja en senn dad interprender. Cusseglier guvernativ Martin Bühler ha respundì ch’il studi dal WWF sa basia sin l’onn da fatschenta 2022 e na resguardia betg la strategia da clima ed ambient che la banca chantunala haja concepì en il fratemp. La Regenza fetschia da preschent ina vasta examinaziun pertutgant la banca chantunala e resguardia là tranter auter era ils aspects da clima ed ambient. En pli ha Martin Bühler respundì ina dumonda areguard ina cumpensaziun per il whistleblower che ha scuvert l’affera da cartels da construcziun (dapli da gliez sin pagina 7). Sche vischnancas lessan fusiunar, ha il Cussegl grond mintgamai l’ultim pled. La mesemna è la fusiun da Cuira e Tschiertschen-Praden vegnida lubida. A partir dal 2025 ha il Grischun pia ina vischnanca damain e Cuira ha ina fracziun dapli.

Plaun e plat sa lavura il Cussegl grond tras la revisiun da la lescha da scola. La mesemna ha el decidì l’obligatori da scolina e refusà classas d’introducziun. Il coc da la revisiun, las pajas da la magistraglia, vegn tractà pir oz, gievgia. Sco in liun veglia el batter per ch’i dettia puspè classas d’introducziun, ha annunzià Bruno Claus da la PLD la mesemna a l’entschatta da la debatta da scola en il Cussegl grond. Silvio Dietrich da la PS ha reagì e ditg ch’el saja – sco anteriur magister da classas grondas – in veritabel domptur. Sco domptur veglia el persvader il liun ch’i na dovria oz naginas classas d’introducziun pli. Il domptur avess però bunamain stuì succumber. Classas d’introducziun porschan la pussaivladad da tractar la materia da l’emprima classa durant dus onns. Sco emprim è s’exprimì Reto Lehner da la PPS: «I dat simplamain uffants che dovran in pau pli ditg u ch’èn pli plauns.» Sch’ins na dettia a tals uffants betg il temp necessari, lura sentian ins quai fin il davos dal temp da scola. El sez haja stuì repeter l’emprima classa ed haja suenter dumagnà la scola cun bravura, ha ditg Martin Wieland da la PLD. Senza repetiziun na fiss el probabel betg daventà maister ortulan, president communal e politicher. L’entschatta dal temp da scola saja quai impurtant da dar avunda temp ad in uffant. Bruno Claus da la PLD ha fatg endament ch’ins scolariseschia ils uffants sin fundament da las annadas. Gliez saja en sasez fallà. Ina classa d’introducziun possia mitigiar in pau quest sbagl. En pli na sajan las vischnancas betg obligadas da porscher classas d’introducziun, i saja voluntari. «Quest model n’è ni actual ni effizient», ha ditg Silvio Dietrich da la PS. Uffants che dovrian oz sustegn, vegnian promovids cun autras mesiras. I dettia la pussaivladad da frequentar trais empè da dus onns la scolina u da repeter l’emprima classa. En pli flaivlentassan classas d’introducziun il sistem existent. Vera Stiffler da la PLD ha argumentà: «Il vegl sistem da las classas d’introducziun stat en cuntradicziun cun il sistem integrativ dad oz.» Cun las classas d’introducziun – in sistem che separeschia – giessan a perder meds finanzials per l’integraziun. Xenia Bischof da la PS ha fatg attent ch’ils uffants giajan gea oz bunamain tuts dus onns en scolina. Pli baud ch’i deva anc las classas d’introducziun n’eria quai betg il cas. Cun 58 cunter 57 vuschs ha il Cussegl grond refusà da puspè lubir classas d’introducziun. Era la scolina è pertutgada da questa revisiun da la lescha da scola. Fin uss è la scolina voluntara en il Grischun. La revisiun duai midar gliez. «Per l’obligatori da scolina èsi daditg nairas uras», ha ditg Christian Kasper sco pledader da la maioritad da cumissiun. La scolina semtgia ils uffants per la scola. 98 % dals uffants frequentian gia la scolina en il Grischun. El audia savens ch’i saja stravagà dad introducir in obligatori mo pervi dals paucs uffants che na giajan betg en scolina. «Quai è fallà», ha sutlingià il deputà da la PLD. Gist quels uffants hajan savens miseria da pudair suenter en scola. «La populaziun ha adina damain libertads», ha argumentà cunter l’obligatori Martin ­Butzerin da la PPS. Adina dapli vegnia decretà en leschas. Ins stoppia mantegnair il spazi per libertads. La scolina saja impurtanta, ma damai che tants uffants visitian gea la scolina, na saja in obligatori simplamain betg necessari. Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha sincerà che la Regenza porschia maun per vals sco Avras, sche l’obligatori vegnia introducì. Avras po be porscher ina scolina restrenschida, uschiglio stuessan ils uffants ir fin ad Andeer. Cun 94 cunter 22 vuschs è il Cussegl grond s’exprimì per l’obligatori. Senza grondas discussiuns ha il Cussegl grond approvà las midadas per finanziar las scolas d’ospital: Las vischnancas pajan mintg’onn ina pauschala dad 8 francs per scolar, il rest surpiglia il Chantun. In’artitgel da parter classas cun 12 u dapli uffants durant in tschert quantum da lecziuns è vegnì refusà cun 26 vuschs cunter 89 vuschs. La maioritad ha fatg valair che bleras scolas pratitgeschian gia gliez senza ch’i saja prescrit.

Mintgamai ils 5 december arriva il Son Niclà da Sagogn a Turitg per ils uffants rumantschs da Turitg. Radund 20 uffants han survegnì pizieutas, mandarinas e spagnolettas. Igl ha dà in u l’auter lavachau, ma per cletg era bler laud. Quest onn surpiglia la giuventetgna da Sagogn per la terza giada l’incumbensa da far da Son Niclà a Turitg per ils uffants rumantschs. Or da motivs da logistica vegn il Son Niclà rumantsch a Turitg gia ils 5 da december. Quai per ch’el saja lura ad uras puspè enavos a Sagogn per ils 6 da december. La FMR ha discurrì cun Alessandro Maissen sco pledader per l’entir team da Son Niclà. El ha fatg gia blers onns da Son Niclà a Sagogn ed è stà ils emprims dus onns en la rolla da l’um barbus cun il mantel cotschen a Turitg. FMR: Alessandro Maissen, tge fascinescha Vus vi da questa ­rolla sco Son Niclà? Alessandro Maissen: Il plaschair dals uffants. Sch’ins vesa suenter in laud sco ch’i traglischa ed il gust ch’ils pitschens han cura ch’i survegnan in satg – quai è fitg bel. E lura chat jau persunalmain era bel da pudair mantegnair quest usit che ha uschè ina lunga tradiziun. Tge schais Vus alura a la buobanaglia da Turitg – danunder vegn il Son Niclà propi? Sco dapertut raquintain nus er a Turitg nossa istorgia: Nus vegnin or dal guaud da nossa chamona ed avain gì in vaira dir viadi. Sch’igl ha naiv lura vegnin nus cun scarsola ed uschiglio a pe. Dapi il temp da corona avain nus gist mantegnì quai cun restar ordadora. Uschia ch’il Son Niclà da Sagogn u da Turitg na riva betg pli en stiva, mabain è dadora, insanua sut ina planta, illuminada cun chandailas ed ils uffants vegnan tar nus. Quai è adina ina bella atmosfera. Vus avais en costums catolics e vegnis cun ils famels e discurris sursilvan – co funcziuna quai cun ils uffants che na san betg sursilvan? Il dilemma da l’idiom avain nus communitgà gia ordavant als geniturs. Quai n’è betg uschè in problem. Igl è bel che tuts vulan tuttina ch’il Son Niclà discurria sursilvan e betg tudestg e lura datti schon tranteren situaziuns nua ch’ils geniturs ston translatar per lur uffants. Ma pli gronda è la sfida cun la logistica dals costums: Cunquai che blers da nus studegian a Turitg, èn las persunas gia qua. Ma ils costums ston vegnir transportads da Sagogn engiu e suenter puspè direct ensi. Quai dat ina gronda cofra ed il bastun che van spert en viadi da la Surselva giu Turitg e puspè ensi. Dasper ils costums datti er anc dad organisar tge ch’il Son Niclà sto raquintar – co faschais Vus quai? Per cletg avain nus tar la giuventetgna in bun team che gida cun tut quai. I dat ina persuna che rimna tut ils e-mails che vegnan e transfurmescha quai lura en in text ch’il Son Niclà sa leger. E natiralmain avain nus era noss cudesch gross spezial e là collain nus en ils texts – ma nus faschain bain attenziun ch’ils uffants na vesian betg ch’i saja insatge scrit cun il computer. Tge avais Vus lura da dir quest onn? È la buobanaglia turitgaisa stada brava? Igl ha dà bler laud quest onn: Flot sco che la buobanaglia va gia bain a scolina u en la canorta. Lauds per quels pli gronds sco ch’els san gia ir sulets sur la via – e quai è per Turitg ina gronda sfida. Quai è adina bel, sch’ins po dir dapli chaussas positivas. Ma cler, i dat adina era da quellas chaussas main bunas ch’il Son Niclà sto dir: Far meglier urden en chombra, lavar bain ils dents, rumir giu la maisa, pitgar si la giacca e metter a lieu ils chalzers cura ch’ils uffants vegnan a chasa. Quai èn ils classichers dals lavachaus. Datti era chaussas ch’èn autras tar ils uffants rumantschs a Turitg che a Sagogn? Gea, i dat schon differenzas. Uschenumnadas lumparias regiunalas. Ina giada hai jau gì da dar in lavachau ad in uffant da Turitg, perquai ch’el aveva fatg in graffiti dal FCZ. Quai è cleramain collià cun Turitg. Ma era tut quellas istorgias da cumportament en il traffic e sin via, quai survegn bler dapli paisa a Turitg che a Sagogn. Quai è cler. Vus faschais gia plirs onns da Son Niclà – co èn las lumparias e las temas sa sviluppadas? Per cletg na sto il Son Niclà betg pli dar tants lavachaus. Ils geniturs dad ozendi dattan pli gugent e dapli lauds a lur uffants. Ma i dat tuttina anc uffants che han gronda tema dal Son Niclà, cunzunt era dals famegls. Alura tramet jau davent ils famegls ed emprov da dir a quel uffant ch’il Son Niclà saja in bun um e ch’el haja er in satget per l’uffant. E sche quai na gida tut betg, lura empruvain nus l’onn che vegn puspè. Il Son Niclà da Sagogn è arrivà la gievgia fin a Turitg per dir als uffants tge ch’els han fatg flot e tge main. Il Son Niclà ed ils famegls da Sagogn fan er ina visita a la buobanaglia rumantscha da Turitg. Era ils pli pigns an gi gust dal Son Niclà a Turitg. Grond e pign han laschà plaschair la bella atmosfera enturn la visita dal Son Niclà a Turitg.

Il lobbying endinà da la magistraglia ha purtà fritg. Il Cussegl grond auza las pajas e meglierescha intginas cundiziuns per persunas d’instrucziun. La debatta ha ballantschà tranter chapientscha e nunchapientscha per la magistraglia. «Sche jau aud quai, ma vegnan prest las larmas», ha ditg Bruno Loi da la PLD ed ha enumerà ils giavischs da la magistraglia: pli paucas lecziuns, pli autas pajas, levgiaments en la vegliadetgna. «Nus na dastgain betg privilegiar ils magisters sin tala moda visavi autras clamadas.» El n’è betg stà il sulet cun questa tenuta. Ma dominà en la debatta dal Cussegl grond ha per il solit la chapientscha per ina scola che n’è betg pli la medema sco avant decennis. ­Nora Kaiser da la PS ha ditg: «La scola è sa transfurmada.» Sper il dar scola haja la magistraglia ozendi numerusas sesidas da team u cun pedagogs curativs e cun geniturs. La chapientscha n’è però betg ida uschè lunsch ch’il Cussegl grond avess approvà tut ils giavischs da la magistraglia – ils principals dentant bain. Uschia ha el decidì ier, gievgia d’auzar la paja d’entrada. L’auzament sentan magistras primaras e mussaders da scolina che cumenzan cun ina paja d’entrada da 78 000 francs l’onn. En la secundara e reala èsi 94 600 francs. I sa tracta dal livel da pajas da la Svizra Orientala. Quest punct n’ha gnanca dà discussiuns en il Cussegl grond. Ma quant fitg che la paja ­dastga suenter crescher durant la carriera da la magistraglia è stà dispitaivel. Ina minoritad ha pretendì che la paja en il pli aut stgalim cumportia minimum 142 % da l’emprim stgalim. Ina maioritad è s’exprimida per 153 %. Ils emploiads chantunals hajan er in creschament fin a 142 %, ha argumentà Reto Lehner da la PPS per la minoritad. Martin Tanner dal Center ha pledà per la maioritad ed ha ditg che la finamira da questa revisiun saja stada da betg mo d’auzar las pajas d’entrada, mabain sin tut ils stgalims. Cun 71 cunter 36 vuschs ha il Cussegl grond decidì in creschament sin almain 153 %. Ina discussiun pli extendida hai dà, schebain ins duess sminuir in pensum cumplain da 29 sin 28 lecziuns l’emna. Qua èn crudads ils votums da Bruno Loi da la PLD e da Nora ­Kaiser da la PS citads l’entschatta da quest artitgel. Il Cussegl grond ha refusà cun 78 cunter 27 vuschs da sminuir lecziuns. Da preschent survegn la magistraglia a partir da 55 onns ina reducziun da lecziuns – ma be sch’ella lavura cumplain. Il Cussegl grond ha decidì ch’i dat ina tala reducziun en l’avegnir a partir d’in pensum da 65 %. «Impertinent» e «malonest» èn pleds ch’èn crudads tar las pauschalas ch’il Chantun paja per mintga scolar a las vischnancas. La cumissiun ha proponì pauschalas per 200 francs pli autas che la Regenza, numnadamain 1266 francs per la primara, 1900 per la reala e 1820 per la secundara. Las vischnancas stoppian purtar il burdi da questa revisiun, ha argumentà la presidenta da la cumissiun Gabriela Menghini. Kenneth Danuser dal Center ha anc purtà ina terza e nova proposta en il cussegl, numnadamain dad anc ina giada auzar la pauschala per 200 francs. Suandada è ina discussiun chalirada. «Tge che la cumissiun fa, è malonest e tge che Kenneth Danuser fa è impertinent», è s’alterà Oliver Hohl da la PLD. Martin Bettinaglio dal Center ha discurrì d’in «putgà» da spustar sin questa moda ils custs da las vischnancas al Chantun. A la fin è il Cussegl grond s’exprimì per l’autezza da pauschalas che la cumissiun ha proponì. Passa dus dis ha durà la discussiun davart la revisiun da scola (guarda FMR dad ier). Igl è ina revisiun che na schlia per lunsch betg tut ils problems da la scola, sco plirs deputads e pliras deputadas han constatà. Sch’i na dat nagin referendum, va la revisiun en vigur l’avust 2025 e meglierescha a partir dal proxim onn da scola intginas cundiziuns da lavur da la magistraglia grischuna. Lobbying da magistraglia porta fritg Ina magistra giuvna gudogna en l’avegnir considerablamain meglier, sch’ella cumenza ad instruir en la primara en il Grischun. Ed ina mussadra ha la medema paja d’entrada sco ina magistra primara. Il Cussegl grond ha deliberà ier, gievgia la revisiun da la lescha da scola. La Magistraglia grischuna ha rabaglià atras pliras pretensiuns, però betg tuttas: Ina sminuziun dal pensum cumplain da 29 sin 28 lecziuns ha il Cussegl grond refusà. E medemamain la reducziun da lecziuns per magisters a partir da 55 onns che han be in pensum pitschen, n’ha il Cussegl grond betg vulì. A la fin èsi anc daventà emoziunal – tar l’autezza da la pauschala ch’il Chantun paja per scolar a las vischnancas. Passa dus dis ha durà la discussiun. L’avust 2025 va la revisiun en vigur – nun ch’i dettia in referendum.

Durant mia runda da currer pli u main quotidiana da radund 5 kilometers hai jau l’auter di studegià tge sentiment che quai sto esser dad esser responsabel per 345 milliuns persunas. U per 84 milliuns persunas. U per radund 1,4 milliardas persunas. Absurd – hai jau pensà. En ina val sco la Val Müstair è il president u la presidenta responsabla per 1450 persunas. I dat 100 scolar:as, da la scolina enfin tar la novavla classa. En il chantun Grischun è la Regenza responsabla per 205 000 persunas. Nossa regenta e noss regents pudessan damai bunamain enconuscher persunalmain mintga abitant:a en congual cun in president da la Germania, da l’America u perfin da la China u da l’India. Pipifax è quai – las cifras d’abitant:as en Svizra. Ma co mai fas ti quai concret, sche ti es la presidenta da 345 milliuns persunas? Co fas ti quai senza avair panica mintga singul di? Tenor tabellas da nutriment stos ti procurar per exempel ch’i dettia radund 40 milliuns kilos paun mintga di. Magari na gida quai betg mo da dir in babnoss e sperar ch’il paun da mintgadi vegnia giu da tschiel. E tut quella forza electrica che ti stos procurar ch’ella vegnia producida. E tut quellas vias che ti stos laschar construir e mantegnair. E tut quellas scolas ch’i stuess dar ... Co funcziuna quai dad esser president da 345 milliuns persunas? Dis ti simplamain: Jau sun president:a, hai mintga di in program organisà durant 24 uras cun conferenzas, telefons, viadis etc. ed etc. – e mintgatant arriva insatgi cun in document per suttascriver, mintgatant pos ti telefonar cun in auter president u in’autra presidenta, mintgatant has ti in inscunter cun bler:as aut:ras president:as e mintgatant sgolas enturn in pau cun bleras autras persunas impurtantas en la Air Force 1. Ma en sasez n’has ti absolutamain nagin’idea tge ch’i capita sin quest mund? Ti vivas en tia bubble presidiala e laschas ch’i tuna. Da tgi pos ti ta fidar? Sas ti vairamain tge che capita en tes pajais? Tuts enconuschan tai, ma ti n’enconuschas quasi nagin. Ils:las emploia:das da tut quels uffizis en tia responsabladad – lavuran quel:las propi? Fani insatge che fa senn? Sch’i dat ina catastrofa sco per exempel in hurican, lura sgolani cun tai en la regiun devastada, ti laschas filmar tai dad inqual camera, dis che tes pajais vegnia a far tut il pussaivel per gidar e lura vegns ti puspè manà davent, en il proxim lieu da tias activitads fitg impurtantas. Ti n’has nagin’idea, sche insatgi fa insatge per gidar, ti speras quai simplamain, perquai ch’i vegn bain ad esser uschia che las autoritads regiunalas han in interess da salvar la situaziun en il lieu da crisa. Forsa dis tir era simplamain: «Egal, jau persunalmain na sai sobiso far nagut.» E forsa has ti ina giada tschintg minutas peda en il Oval Office e pos guardar or da fanestra. Probablamain n’è quai era betg ina vista famigliara, ti na pos gea mai far ina spassegiada patgifica enturn la chas’alva, simplamain uschia, senza 1000 cameras ed autras persunas impurtantas che raquintan a tai chaussas che ti na chapeschas betg propi. Ina vita absurda, senza paus e senza puncts da referenza. Ma ti es il president per 345 milliuns persunas. E ti has fatg ina candidatura monstrusa cun milliuns e milliuns da dollars per arrivar sin quest post da tes siemis. Jau hai finì mia runda da currer. Jau n’hai inscuntrà gnanc’olma. Jau hai giudì la bellezza cuntrada. E mes patratgs eran forsa in pau absurds questa giada. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

L’emprim creaton rumantsch ha gì lieu quest onn durant il mais schaner a Turitg, il segund vegn ad esser ils 19 da schaner 2025 en la chapitala svizra, en il center per producziun culturala PROGR. Il creaton – sumegliant ad in hackathon – signifitga l’opportunitad da formular e concretisar ideas per la Rumantschia. Il creaton vegn organisà da la Pro Svizra Rumantscha (PSR) e da l’Uffizi federal da cultura (UFC) ensemen cun persunas che s’engaschan giu la Bassa per la diaspora. Sco che la PSR ha communitgà dacurt a sias commembras e commembers vegn era il segund creaton rumantsch ad esser «in inscunter cun per chattar ideas a favur dal mund rumantsch, cun focus sin la diaspora rumantscha». Ils trais megliers projects vegnan sustegnids cun 4000 francs. Dapli infurmaziuns suondan proximamain sin www.rumantsch.ch e sin www.liarumantscha.ch. (cdm/rmr)

L’emprim creaton rumantsch ha gì lieu quest onn durant il mais schaner a Turitg, il segund vegn ad esser ils 19 da schaner 2025 en la chapitala svizra, en il center per prodcziun culturala PROGR. Il creaton – sumegliant ad in hackathon – signifitga l’opportunitad da formular e concretisar ideas per la Rumantschia. Il creaton vegn organisà da la Pro Svizra Rumantscha (PSR) e da l’Uffizi federal da cultura (UFC) ensemen cun persunas che s’engaschan giu la Bassa per la diaspora. Sco che la PSR ha communitgà dacurt a sias commembras e commembers vegn era il segund creaton rumantsch ad esser «in inscunter cun per chattar ideas a favur dal mund rumantsch, cun focus sin la diaspora rumantscha». Ils trais megliers projects vegnan sustegnids cun 4000 francs. Dapli infurmaziuns suondan proximamain sin www.rumantsch.ch e sin www.liarumantscha.ch. (cdm/rmr)

L’uniun «CH Wolf» n’ha nagin dretg da far recurs d’organisaziun (Verbandsbeschwerderecht). Quai ha decis il Tribunal administrativ federal e communitgà quella sentenzia quest glindesdi. L’uniun «CH Wolf» aveva fatg recurs cunter l’emprima disposiziun dal chantun Grischun da sajettar ils dus trieps da lufs dal Beverin e dal Fuorn per la fin da l’onn 2023. L’entschatta november 2023 aveva l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun inoltrà per l’emprima giada insumma la dumonda per allontanar proactivamain ils dus trieps da lufs. Quai sin basa da la revisiun parziala da l’ordinaziun da chatscha federala ch’era ida en vigur mo curt avant. Suenter che l’Uffizi federal d’ambient (BAFU) aveva lubì la dumonda dal chantun Grischun ha l’uniun «CH Wolf» fatg recurs cunter la disposiziun tar il Tribunal administrativ federal. Ussa ha quel tribunal decidì da betg entrar en caussa. La dumonda, sche la lubientscha per sajettar ils lufs saja stada legala u betg, n’ha il tribunal gnanc tractà. En sia argumentaziun vai sulettamain per la dumonda, sche l’uniun «CH Wolf» haja insumma la pussaivladad da far diever dal dretg da far recurs per organisaziuns. Damai che «CH Wolf» n’adempleschia betg ils criteris, renviescha il Tribunal administrativ federal quel dretg – ed il cas e recurs na vegn betg tractà. Il medem vala per dus auters recurs che l’uniun aveva fatg en ils chantuns Son Gagl e Vallais. Cunter quella decisiun po anc vegnir fatg recurs tar il Tribunal federal. (rtr/fmr)

Avant in mais avevan las organisaziuns per la protecziun da la natira inoltrà ina petiziun per salvar ils lufs dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). En il fratemp ha il Chantun sajettà set lufs. Perquai han las organisaziuns protestà cunter la politica da lufs dal Grischun. Quatter organisaziuns per la protecziun da la natira e d’animals han protestà glindesdi – en ina communicaziun cuminaivla a las medias – encunter la politica da regulaziun da lufs en il chantun Grischun. Spezialmain las disturba che las autoritads grischunas han sajettà en il decurs dal november gist set lufs dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). Che quai saja ina «nova sconfitta» en il cumbat per la protecziun da las spezias, han scrit glindesdi il WWF, la Pro Natura, BirdLife e la Gruppa Luf Svizra. Nagina resposta dal Chantun Ils lufs èn vegnids schluppettads malgrà che las organisaziuns per la protecziun da la natira avevan surdà l’entschatta da november ina petiziun cun passa 36 000 suttascripziuns da persunas che vulevan salvar ils lufs dal PNS. Quest glindesdi han las organisaziuns deplorà ch’ins n’haja fin oz gnanc survegnì ina resposta da vart dal Chantun – e ch’en il fratemp sajan vegnids sajettads set lufs da quel territori. La communicaziun a las medias scriva perquai: «Las organisaziuns per la protecziun da la natira èn consternadas.» Incapacitad dal chantun Grischun? La petiziun inoltrada avant in mais a Cuira vuleva franar la regulaziun dals lufs en il PNS ed aveva mess a cor a las autoritads chantunalas autras mesiras. Che gist il parc en l’Engiadina saja ina «icona da la protecziun da la natira», da la quala era il turissem da la regiun profiteschia. Tenor las organisaziuns per la protecziun d’animals e natira demussia la sajettada dals lufs l’incapacitad dal chantun Grischun dad agir cun buna mesira en quest connex. Ellas proponan da chattar soluziuns cun proteger effizientamain las muntaneras, sco che las organisaziuns han fatg a savair glindesdi. (cdm/fmr)

Questa stad che vegn è la Svizra ospitanta dal campiunadi europeic dal ballape da las dunnas. Motiv avunda per la Svizra da sa preschentar da la meglra vart. Quai custa. La Confederaziun dess perquai avrir la bursa. La dumonda è dentant quant ferm e sut qualas cundiziuns? 16 equipas vegnan a giugar ina cunter tschella en 8 differents stadions, dal Stade de Genève sur il Wankdorf a Berna enfin tar il Kybunpark a Son Gagl – dal vest enfin il ost – la Svizra survegn la pussaivladad da sa preschentar ad in grond public – la UEFA discurra dad ina cifra da strusch a plirs milliuns – durant il campiunadi europeic da ballape da las dunnas. Motiv avunda per differentas organisaziuns, da l’Associaziun svizra da ballape fina via tar ils pli auts turistichers da trair a niz il bun mument per far reclama en atgna chaussa. L’Associaziun svizra da ballape vul augmentar la cifra da giugadras svizras licenziadas da 41 000 sin 80 000. Quai vul daners, per la Confederaziun va quai sut il chavazzin promoziun da sport. In ulteriur chavazzin fiss custs da marketing per in‘offensiva da turissem, ch’ins pudess metter en la contabilitad ubain era custs da segirezza e custs da transport, che gidassan a manar il traffic da la massa da las visitadras ed ils visitaders cun ils mezs publics. Tge che fiss lura era puspè meglier per l’ambient. Cumplettamain autra situaziun Be sco congual: per il campiunadi europeic da l’onn 2008 dals umens, aveva la Confederaziun fatg ina contribuziun da 80 milliuns francs. «Per las dunnas vuleva il Cussegl federal en in’emprima runda dar be gist 4 milliuns francs», declera il cusseglier naziunal Roman Hug (PPS). El è commember da la cumissiun per scienza, educaziun e cultura (CSEC) che ha tractandà questa tematica. Cler che quai ha grittentà dapli che be a las giugaduras da ballape svizras. «Igl ha dà differentas intervenziuns politicas e nus avain tadlà, studegià e discutà bler en la cumissiun», declera Roman Hug. «Nagut encunter las dunnas, i va per il potenzial da visitadras e visitaders.» Tranter auter ha era Sarah Akanji, la sora dal giugadur naziunal Manuel Akanji rimnà per ina petiziun cun il titel «Rote Karte für den Bundesrat!» 16 000 suttascripziuns per dapli sustegn da la Confederaziun per quest campiunadi da las dunnas. «Ma», oppona il cusseglier naziunal grischun, «senza vulair dir insatge encunter las dunnas ed il ballape da dunnas, stuain nus conceder ch’i sa tracta tar questa occurrenza simplamain da dimensiuns cumplettamain autras che tar il campiunadi dals umens.» Tar ils umens eran da la partida bler dapli aspectaturas ed aspectaturs, sco era funcziunaris e tut la glieud enturn ils giugadurs. Quai ha procurà per custs bler pli auts da segirezza. «Oramai ch’il campiunadi da ballape da dunnas na vegn betg ad attrair uschia in grond public, croda er gia davent ina gronda part da quels custs da segirezza», declera Roman Hug. Da 4 milliuns sin 20 milliuns E vinavant raquinta il cusseglier naziunal da Says che tras ora, durant tut las debattas, en la cumissiun, en il Cussegl dals chantuns, ma era en il Cussegl naziunal saja stà cler ch’ins veglia en mintga cas sustegnair il ballape da las dunnas cun dapli che be quels 4 milliuns, ch’il Cussegl federal aveva proponì. «Nus essan da l’opiniun che 20 milliuns pudessan tanscher per promover ils sport e sustegnair l’occurrenza», di Roman Hug. Ma, e qua vegn il det mussader da la PPS, ch’è era sco unica cunter la moziun: «Quels daners ston vegnir cumpensads dals uffizis correspundents.» «Ma sche Svizra Turissem vul lantschar ina campagna cun quai, duessan els prender quai or da l’atgna bursa, e medemamain era cun ils mezs publics. La Confederaziun na po betg pajar bigliets per tuts.» La fin finala saja il budget quest onn oramai pli ferm sut squitsch che anc dal 2008, cura ch’il campiunadi europeic dals umens ha gì lieu, emmprova Roman Hug da metter en il context. «La turta resta adina medem gronda e sche nus dain ad ina occurrenza dapli, alura resta per in’autra damain.» Malgrà tut las discussiuns en il Cussegl naziunal è la moziun alura tuttina vegnida acceptada glindesdi saira cun 116 vuschs GEA encunter 43 NA e 19 abstenziuns. Uschia ch’il affar turna puspè tar il Cussegl Federal che sto tuttina avrir la bursa per spender 20 milliuns francs per il Campiunadi europeic da las dunnas 2025.

Okay, okay, finito cun rumper a Vus las scatolas cun mes benedetto Celentano. Oz vuless jau raquintar d’in’autra figura taliana, da la medema pasta dal reminent sco Adriano, cumparida l’emprima giada sin il palc ils medems ultims onns tschuncanta, cun la medema mixtura da rock’n’roll à l’italiana. Precis, jau discur da la famusa Mina, Anna Maria Mazzini cun ses entir vair num, daventada renumada per l’entir mund enturn cun sia «Tintarella di luna» dal 1959 ed avanzada ad ina corifea da la scena taliana durant ils decennis sequents. Mina è era daventada fitg baud ina figura dal feminissem emancipà, betg mo cun sias chanzuns detg frechas ed avertas; cun 23 onns ha ella gì, nubila, in uffant cun in actur gia maridà, chaschunond grond stgandel en il bel paese. E sin la medema unda dad autonomia pon ins plazzar sia decisiun nunusitada prendida vers la fin dals onns settanta, quella da sa retrair da tutta activitad publica, nagins concerts, nagina televisiun, naginas intervistas pli. E tuttina è ella restada la primadonna popmusicala da l’Italia, l’exempel per nundumbraivlas autras vuschs da qua giu, e quai fin al di dad oz. Pertge che l’activitad artistica n’ha ella mai bandunà. Cun ina regularitad nunditga publitgescha Mina quasi mintg’onn in nov album, in album cun chanzuns cumponidas pli u main sin mesira, scrittas dad auturs ed auturas da tuttas vegliadetgnas, veterans, profis, novizas, qua na conuscha la diva naginas retegnientschas e nagins cunfins. Cunfins na conuscha la chantanta era betg en dumondas da stils, ella ha gia interpretà jazz, bossanova, folclora napolitana, tango, operettas. Dal reminent, cun Celentano ha ella er gia duettà en in entir album. (Ed ina pitschna nota-pe: perfin en il schlagher tudestg ha Mina gia mess terms: annadas pli avanzadas sa regordan magari anc da ses «Heisser Sand» languid dal 1962). Activa pia fin al di dad oz, cun ses passa 84 onns. Gist quests ultims dis è cumparida puspè ina nova ovra da Mina, in disc che demussa ch’ella n’ha anc pers nagut da sia impressiunanta vigur vocala. E ch’ella sa anc adina concurrer stilisticamain e puncto actualitad cun l’entir mund. La critica taxescha l’album sco in dals megliers da sia carriera, e perfin la pressa americana ha reagì sin quell’ovra. L’album porta il titel «Gassa d’amante», quai è il num talian dad in classic nuf-suga da mariners u da rampignaders, in titel che gioga però er cun il «nuf d’amur». La navigaziun maritima sa repeta er en la vart visuala, la cuverta mussa il dissegn d’in bastiment detg baroc-militaric cun la fatscha da Mina sco enorma figura da galion. Ina cuverta bunamain digna d’in album da heavy metal. Ina ferma dunna, questa Mina, betg per nagut porta ella il surnum la «Tigre di Cremona», tenor la citad da sia derivanza. Pertge che jau raquint tut quai? Dapi blers onns è Mina maridada cun in cardiolog tessinais, ella abitescha en ils conturns da Lugano ed ella posseda era gia daditg il passaport svizzer. Cun auters pleds, Mina è in’artista svizra! Curiusamain na cumpara ses num però mai en glistas da nossa prominenza. Mina – nunexistenta sin la charta prominentologica da noss pajais. Magari ha da far quai cun sia radicala abstinenza publica. U forsa vala ina persuna sco svizra mo, sch’ella è propi naschida sin sulom indigen. E quai valess mettain er per mai, naschì avant 73 onns qua vi en in spital predolomitan. Cun auters pleds: Tgi è in vair Svizzer, tgi ina vaira Sviza? Ma va, jau na vi betg As rumper las scatolas er anc cun da quai … Benedetto Vigne da Turitg è autur, chantautur e schurnalist liber.

Il chantun Grischun ha festivà sasez durant quest onn cun var 400 occurrenzas specificas sut l’ensaina da «500 onns Stadi liber da las Trais Lias». Questa mesemna ha la regenza grischuna tratg ina bilantscha positiva: Radund 60 000 persunas hajan participà e «l’identitad grischuna» saja vegnida rinforzada. Dad enumerar tut las passa 400 occurrenzas da quest onn giubilar 2024 che han regurdà al giubileum «500 onns Stadi liber da las Trais Lias» empleniss in detg cudesch. Igl ha dà dietas, concerts, teaters, publicaziuns, gieus auditivs, cortegis, exposiziuns, prelecziuns, visitas da scolar/-as a Cuira e bler auter. Ma la fin dals quints è quai gea era stada l’idea da basa da la regenza grischuna per quest onn festiv, d’organisar bleras diversas festas «en moda decentrala ed en tut las regiuns linguisticas». Cun quels pleds ha Jon Domenic Parolini, il president actual da la Regenza recapitulà mesemna a Cuira anc ina giada las festivitads, e quai en occasiun dad ina conferenza da medias. En quella han el ed ils capo-organisaturs da la festa tratg ina bilantscha ordvart positiva da l’onn giubilar. Var 60 000 persunas als «Bundstags» Radund 60 000 persunas sajan stadas preschentas gia mo a las set occurrenzas principalas, ils uschenumnads «Bunds­tags». Quella calculaziun precauta ha fatg Daniel Camenisch, il mainaproject da las festivitads «500 onns Stadi liber da las Trais Lias». Las set dietas festivas èn stadas il minz da l’entir onn giubilar. Analog als vegls «Bundstags», las dietas politicas en il Stadi liber da las Trais Lias, èn quellas festas vegnidas organisadas durant il 2024 en divers lieus – tranter Glion e Valchava, tranter Cuira e Poschiavo. Betg mo pervi da la largia participaziun a quels «Bundstags» ha Jon Domenic ­Parolini tratg questa mesemna ina bilantscha positiva, mabain era sin basa da blers resuns ch’el haja udì e sentì: «Durant l’entir onn avain nus pudì far en bleras occasiuns er ina sort appel a la luschezza grischuna ed a la coesiun da la cuminanza.» Damain patos – dapli umor Sustegn per sia bilantscha ordvart positiva ha il regent era survegnì questa mesemna da vart istorica. Reto Weiss, l’archivari chantunal, è sez era stà preschent a bleras occurrenzas ed ha perquai pudì observar in «rinforzament da l’identitad grischuna». El ha però era remartgà che questa giada saja vegnì festivà cun damain patos e sentiment patriotic che en autras occasiuns en l’istorgia grischuna, mabain cun dapli umor ed intermediaziun. E gist en quel connex ha l’archivari chantunal pudì render attent a la vasta glista da publicaziuns edidas en connex cun l’onn giubilar, dal «Atlas da l’istorgia dal Grischun» fin ad in cudesch cun recepts vegls. Custs da 2 milliuns francs Ma sco adina – suenter la festa vegn il quint che enumerescha minuziusamain tut la consumaziun: Tenor indicaziuns da Jon Domenic Parolini restan ils custs da las festivitads questa giada en il rom previs. La Regenza aveva plafonà ils custs totals sin 2 milliuns francs, finanziads or dals meds da la lottaria naziunala. Tenor il president da la regenza grischuna vegnia il quint final probabel perfin a restar sut quel import. Ina survista da tut las occurrenzas festivas da «500 onns Stadi liber da las Trais Lias» – era da quellas che marschan anc in mument – è da chattar sin: 500.gr.ch. Ina festuna ch’è reussida Il chantun Grischun ha fatg festa en urden durant in entir onn. Ed el ha tratg uss ina bilantscha positiva da quellas festivitads. Mesemna avantmezdi ha la regenza grischuna, cun ses president Jon Domenic Parolini, numnadamain sa mussà cuntenta cun il facit final da las festivitads giubilaras «500 onns Stadi liber da las Trais Lias». Uschia sajan enturn 60 000 persunas gia mo stadas preschentas als uschenumnads «Bundstags», a las set differentas festas localas en tut las regiuns linguisticas. L’entir onn 2024 è stà sut l’ensaina dal giubileum istoric da la fundaziun dal Stadi liber da las Trais Lias. L’onn 1524 avevan numnadamain la Lia Grischa, la Lia da la Chadé e la Lia da las Diesch Dretgiras sigillà ina Brev da federaziun («Bundsbrief»). E cun quella brev avevan las trais lias mess il crap da fundament per lur Stadi liber da las Trais Lias. Quest conglomerat liber è sa sviluppà pli tard al chantun Grischun actual. Era a Samedan è vegnì festivà ils 1. da settember 2024 davant la Chesa Planta il giubileum 500 onns Stadi liber da las Trais Lias. In act festiv cun blera prominenza poltica a Lantsch, ils 21 da settember 2024 - era en preschientscha da la cussegliera federala Elisabeth Baume-Schneider. In dals pleds festivs ha tegnì il president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. El è stà preschent a diversas occurrenzas da las festivitads giubilaras "500 onns Stadi liber da las Trais Lias": il president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. Perfin las guardias papalas han rendì omagi als 500 onns dapi la fundaziun dal Stadi liber da las Trais Lias: il cortegi festiv al Bundstag a San Vittore, ils 1. d'avust 2024. In emprim "Bundstag" è vegnì organisà ils 1. da zercladur 2024 a Glion, tranter auter era en il Museum Regiunal Surselva. In act festiv cun blera prominenza poltica a Lantsch, ils 21 da settember 2024 - era en preschientscha da la cussegliera federala Elisabeth Baume-Schneider, qua accumpagnada dals salters e dal president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. Giubileum istoric davant culissa istorica a Poschiavo, ils 14 da settember 2024. Els quatter han tratg questa mesemna ina bilantscha positiva da las festivitads «500 onns Stadi liber da las Trais Lias» (da san.): Daniel Camenisch, Jon Domenic Parolini, Reto Weiss ed il nov manader da l’Uffizi da cultura, Ursin Widmer. Daniel Camenisch, il mainaproject da las festivitads "500 onns Stadi liber da las Trais Lias", en discurs cun la schurnalista Annalisa De Vecchi da l'agentura Keystone-SDA.

Cun sia interpresa da marketing e communi­caziun ha il Sutsilvan Daniel Camenisch timunà las festivitads da giubileum «500 onns Stadi liber da las Trais Lias». Ed en la retrospectiva conceda il mainaproject da la festa ch’el vesia oz il chantun Grischun cun auters egls. FMR: Tge è stà per Vus persunalmain il punct culminant da tut las festivitads? Daniel Camenisch: A mai ha fatg impressiun questa enorma participaziun da la populaziun, cun nundumbraivels gidanters e bleras participantas ora en las regiuns. Nus na savevan gea betg ordavant, sche quai pudess funcziunar, sch’i dat insumma glieud avunda che s’identifitgescha cun questas festivitads e pudess contribuir sia part. En la retrospectiva ves’ins ch’igl ha propi dà in enorm engaschament che ha mussà la gronda varietad e la ritgezza dal Grischun. Igl è propi stà in grond plaschair per mai. Tge resta concret en memoria a Vus persunalmain? Per mai èsi sa chapescha stà ina gronda onur dad insumma avair pudì cunorganisar questas festivitads. En 500 onns, tar il proxim grond giubileum na pudain nus probabel betg pli organisar la festa! (ri) Jau hai emprais d’enconuscher meglier il Grischun ed hai pudì ma confruntar pli da radent cun sia istorgia. Jau persunalmain hai pudì ma render conscient quant particular e forsa er unic ch’il svilup en il Grischun è stà. E lura ma restan en memoria tut quels bels maletgs da las festivitads dals «Bundstags» en las regiuns – ch’èn era stadas ina gronda manifestaziun da la ritgezza dal chantun e da l’uschenumnada «luschezza grischuna». Vesais Vus damai oz il chantun ­Grischun cun auters egls? En mintga cas! Jau na m’era betg uschè conscient avant, co che noss chantun è sa furmà e sviluppà en il decurs dals davos tschientaners. Gist en temps ch’èn geopoliticamain pli malsegirs èsi d’eminenta impurtanza da vesair tge valur che quel svilup e quella unitad democratica han. Da s’unir avant 500 onns tranter corporaziuns da differenta confessiun e da differenta lingua è era gia vegnì valità sco act curaschus ed innovativ. Pudess il chantun Grischun esser forsa ozendi in pau pli curaschus ed innovativ? L’istorgia grischuna mussa che bler è ­vegnì fatg endretg – forsa er en moda e maniera visiunara. E quai è segir ina via ch’i vala la paina da persequitar ­enavant! (ri)

Il president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini, è stà preschent a blers arranschaments da las festivitads da «500 onns Stadi liber da las Trais Lias». Perquai tradescha el dapli davart sia relaziun cun il Grischun e tge che vegn forsa sin maisa tar el a Nadal. FMR: Tge muments restan spezialmain en memoria? Jon Domenic Parolini: Quai èn segiramain ils blers inscunters, saja cun la populaziun sco era cun persunas envidadas da l’exteriur. A mai restan er en memoria ils inscunters cun las classas ch’èn vegnidas a Cuira per guardar la Chasa Grischa, visitar il Cussegl grond e sa laschar instruir en l’istorgia civica. Ils uffants han per part era fatg dumondas surprendentas. In scolar ha p.ex. dumandà, sche jau lavuria anc insatge auter sper mia incumbensa sco regent. Igl è simplamain enorm impurtant da preparar quella generaziun sin ina participaziun democratica. Avant prest in onn avevas Vus ditg en in’intervista che la stipulaziun dal «Bundsbrief» avant 500 onns saja stada ina manifestaziun d’unitad. È quai era stà il cas tar questa festa? Nossa idea è adina stada da betg mo far in sulet grond arranschament central, mabain dad ir ora en las regiuns. Nus na vulevan betg festivar sco il 1899 cun in grond gieu festiv a Cuira e lura in grond monument da Benedetg Fontana. Nus vulevan ina festivitad pli decentrala e «federala» ed avain uschia cuntanschì a la fin dapli persunas. Damai pon ins tuttina numnar era questa festa ina manifestaziun d’unitad grischuna. Apunta, avant decennis vegniva fatg in grond monument, quasi era sco regurdientscha da la festa. Tge resta da questas festivitads? I restan tut las publicaziuns en connex cun il giubileum – da recepts istorics fin a publicaziuns scientificas. Da l’autra vart crai jau ch’i saja reussì da sensibilisar la populaziun grischuna per il minz da quest chantun – per sia varietad linguistica e culturala e per ses funcziunament democratic. E pertutgant il monument datti anc ina pendenza: Il monument sin la Plazza da la regenza a Cuira dat l’impressiun da descriver la fundaziun da las Trais Lias, el metta percunter il focus sin l’uniun dal 1471 a Vazarouls. Perquai avain nus l’intenziun da cumplettar il monument cun ina tavla che prenda resguard sin las conclusiuns scientificas resultadas da quest onn giubilar. Uschia survegniss era l’onn 1524, cun la stipulaziun dal «Bundsbrief», ina attenziun adequata. Il monument laschain nus sco ch’el è! Ma igl è previs da far in’agiunta cun ina tavla. Vesa oz il president da la regenza grischuna ses chantun cun auters egls che anc avant in onn? Ferm different forsa betg. Ma jau hai segir survegnì novas invistas en l’istorgia. L’amur per il Grischun è creschida anc ina giada! (ri) L’amur va era tras il stumi. Quest onn è vegnì edì in cudesch cun ­recepts grischuns d’antruras. Avais Vus gia cuschinà insatge or da quel? (ri) Na, betg anc! Ma forsa ch’i sa dat tranter Nadal e Bumaun in’occasiun per empruvar in u l’auter recept. Els quatter han tratg questa mesemna ina bilantscha positiva da las festivitads «500 onns Stadi liber da las Trais Lias» (da san.): Daniel Camenisch, Jon Domenic Parolini, Reto Weiss ed il nov manader da l’Uffizi da cultura, Ursin Widmer. In act festiv cun blera prominenza poltica a Lantsch, ils 21 da settember 2024 - era en preschientscha da la cussegliera federala Elisabeth Baume-Schneider, qua accumpagnada dals salters e dal president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. In act festiv cun blera prominenza poltica a Lantsch, ils 21 da settember 2024 - era en preschientscha da la cussegliera federala Elisabeth Baume-Schneider. In dals pleds festivs ha tegnì il president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini.

A l’ultima sesida da quest onn dal cussegl communal da Domat ha, sco che la vischnanca da Domat communitgescha, il dretg da votar ed eleger per persunas estras procurà per vivas debattas. Per betg periclitar l’introducziun da la nova constituziun communala avevan ins laschà davent il tema sensibel «dretg da votar ed eleger per estras ed esters». Uss ha preschentà la suprastanza in project da votaziun correspundent. En occasiun da la debatta è stada la PS cleramain per quellas novaziuns, la PPS e la PLD dentant s’èn exprimidas cunter e l’Allianza dal Center era divida. Tar la votaziun finala ha il parlament ditg cun 9 cunter 6 vuschs NA a l’intent. Unanimamain ha il parlament dentant decis da suttametter questa dumonda al suveran. Quel vegn a decider ils 9 da favrer 2025, sche persunas estras a Domat duain survegnir il dretg da votar ed eleger u betg. (cdm/fmr)

Igl è curt avant Nadal, il 2023. «Èsi per in um u ina dunna?», ma dumonda la vendidra. «Igl è per in um», respund jau. Cun indignaziun ves jau co che la vendidra prenda in palpiri nair ed in bindel brin stgir e pachetescha en mes regal. Forsa ch’ins pudess descriver quest pachetadi cun «eleganza masculina». Per mai èsi però in pac ch’jau regalass be ad ina persuna ch’è cun tutta persvasiun depressiva e na less per il rest da la vita mai pli esser legra. I n’è betg uschia che la vendidra avess gì be quest palpiri nair e quest bindel stgiffus. Anzi, gist avant mai aveva ella fatg in bellezza pac cun palpiri festiv. Jau vom a chasa e pachetesch en danovamain il regal, ma cun palpiri cotschen cumbinà cun in bindel dad aur. Igl è curt avant Nadal, il 2024. «Èsi per in um u ina dunna?», ma dumonda la vendidra. Tge pomai respunder? La vardad? Igl è per in um. Dir schulas? Igl è per ina dunna. U respunder a moda experimentala? Igl è per ina persuna queera. Jau na di ni in ni l’auter. Jau muss cun mes det datschertamain sin ina rolla cun bellezza palpiri e di: «Faschai p. pl. il pac cun quest palpiri.» La vendidra fa obedientscha. Avant che metter il bindel enturn il pac, ma dumonda ella anc ina giada: «Èsi per in um u per ina dunna?» Mia resposta: «Nagina eleganza masculina p. pl., jau avess gugent quest bindel là.» Ed jau muss sin il bindel glischant che va bainischem a prà cun il palpiri festiv. Tut loscha vom jau a chasa e ma legr da regalar il pac – gnanc tant pervi dal cuntegn, mabain simplamain perquai ch’il pac è nunditg bel. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il Cussegl dals chantuns tracta damaun, mardi, il «relasch d’acceleraziun» per che ovras idraulicas, solaras u da vent vegnian construidas pli svelt en Svizra. Gist omadus cussegliers grischuns sesan en la cumissiun d’energia. Stefan Engler e Martin Schmid han mess fil en guglia era per differents interess grischuns. Co fan ins or dad ina lindorna ina lischerna svelta ed agila? Igl è nunpussaivel. Ma ins po almain procurar che la lindorna s’avanzia senza obstachels e cuntanschia pli svelt sia finamira. Uschia pudess ins descriver quai che la politica emprova pertutgant ovras che duain producir en il futur dapli energia regenerabla en Svizra – cunzunt l’enviern. Il mardi tracta il Cussegl dals chantuns il «relasch d’acceleraziun» (Beschleunigungserlass) per che talas ovras na dovrian betg pli decennis fin ch’ellas èn construidas u engrondidas. L’idea centrala è da restrenscher la pussaivladad da recurrer tar mintga singul pass da permissiun. Il Cussegl naziunal ha l’onn passà gia ditg GEA al relasch. La cumissiun dal Cussegl dals chantuns ha anc fatg ulteriuras propostas – decisivas era per il Grischun. 16 projects concrets da forza idraulica tutgan tar in cumpromiss che l’anteriura cussegliera federala Simonetta Sommaruga aveva negozià avant trais onns. D’accord cun il cumpromiss èn stadas las grondas organisaziuns d’ambient, ils chantuns e la branscha d’energia. Er il suveran ha ditg GEA la stad passada als 16 projects idraulics en il rom da la lescha da provediment cun current. En il Grischun sa tracti dals projects Curnera-Nalps ed il Lai da Marmorera. Malgrà quai exista anc adina il privel da recurs. «La cumissiun è da l’avis ch’ins na dastga betg puspè pudair bloccar quests projects cun recurs dad associaziuns», di Martin Schmid da la PLD. Ils projects sajan legitimads entras ina votaziun democratica. Lez saja dad acceptar. La cumissiun propona perquai cun 7 cunter 3 vuschs ch’in recurs dad associaziuns d’ambient è exclus tar quests projects. In’ulteriura proposta da cumissiun pertutga il Solarexpress. Cun 10 cunter 3 vuschs propona la cumissiun che gronds implants solars alpins duain survegnir promoziun finanziala, era sch’els na furneschan anc betg current la fin dal 2025. Premissa è però che la dumonda da permiss è gia exponida publicamain fin lura. «Quai va atgnamain cunter l’idea dad accelerar las proceduras», di Stefan Engler dal Center. «Ma nus avain vis ch’il Solarexpress è stà bler memia euforic ed optimistic. Per ina solida planisaziun na bastava il temp betg.» Perquai veglian ins dar peda anc in onn dapli per realisar ils gronds implants solars alpins. Per ovras solaras e rodas da vent che stattan en l’interess naziunal duain ils chantuns reunir la procedura da permissiun, scriva la cumissiun predeliberanta dal Cussegl dals chantuns: «Questa nova procedura duai reunir differentas etappas dal process da permissiun.» Encunter mintgina da questas etappas èsi fin ussa stà pussaivel da recurrer fin al Tribunal federal. La cumissiun giavischa era che implants d’energia na dastgan betg vegnir lubids senza il consentiment d’ina vischnanca, nun ch’ils chantuns decidian autras cumpetenzas.

Mesemna saira da l’emna passada è in lader vegnì traplà a Maiavilla sin il fatg. La Polizia chantunala l’ha damai pudì arrestar in flagranti, sco ch’ella ha fatg a savair quest glindesdi en ina communicaziun. In abitant attent da Maiavilla aveva remartgà ch’i vegn glischà enturn cun ina lampa da maun en ina chasa vischina. Perquai ha el alarmà immediat la polizia. Trais patruglias polizialas han lura pudì circumdar la chasa – ed han silsuenter anc survegnì sustegn da tschintg chauns da polizia e da dus policists cun dronas. Cura che la squadra è sa dada d’enconuscher, ha il lader – in Sirian da 32 onns ch’abitescha en Svizra – empruvà da scappar. Tenor la descripziun da la Polizia chantunala n’è quai dentant betg reussì, uschia ch’ella haja pudì prender en fermanza il lader, nua ch’el vegn a restar il mument, tenor ina disposiziun da la procura publica. (cdm/fmr)

Cun passa 40 onns vegn Heinrich Lieber a savair che Vreni n’è betg sia dretga mamma, mabain che quella saja gist morta e quai sin l’Islanda. Heinrich decida da tschertgar ils fastizis da questa dunna ch’era vegnida da l’onn 1949 ensemen cun 200 autras dunnas or da la Germania destruida sin l’Islanda. Ella aveva chattà lavur sin ina puraria isolada... Heinrich Lieber che abita en la Val dal Rain è en fund in tip ch’ins na numnass betg fitg interessant. El è pli che correct en sia professiun dad inschegner da fabrica ed a chasa ha’l en tschaler in grond implant da viafier da model. Ed ussa sa metta quest um en viadi per ir l’emprim a Paris tar sia tanta che viva anc ed alura en Islanda a tschertgar fastizs da la vita da sia mamma... Mes tip dad oz è da leger quest cudesch da l’autur grischun Joachim B. Schmidt, «Moosflüstern» ch’era cumparì da l’onn 2017 e che la chasa editura Diogenes ha reedit dal 2024. I fa plaschair da suandar a Heinrich, er sche ses viadi è per part era tragic. L’autur lascha vegnir a pled er a la mamma gist trapassada. Anna quinta da l’arriv en Islanda e da sia vita fin tar la mort. «Schmidt ha plaschair da fabular e da quintar», aveva ditg la criticra litterara Britta Spichiger da Radio SFR 2. E quai è precis er quai che ha plaschì a mai: L’autur descriva fitg bain co che Heinrich viagia en ils fiords al vest e chatta là fastizis da sia mamma e da sias trais mesas soras u cur ch’el lascha quintar ad Anna da sia vita. Dal rest, questas 200 dunnas da la Germania hai propi dà. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

En ses nov cudesch «Guarda tge schubanza, mettain in’emanza!» è la romanista Viola Cadruvi ida a la tschertga da figuras femininas en la litteratura rumantscha. Chattà ha ella ina gronda paletta da femmes fatales, mammas tradiziunalas e dunnas autonomas. Il verdict: Igl è in studi detaglià – ed in bun mussament per la ritga varietad da la litteratura rumantscha. Che bleras figuras da la litteratura rumantscha èn barbusas, gliez è enconuschent. Tumasch Tach, Gion Barlac ed auters represchentants masculins predomineschan ils discurs litterars, almain quels da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner. Ina dissertaziun davart la rolla da las dunnas en la litteratura rumantscha ha la romanista Viola Cadruvi publitgà questa stad en la retscha Romanica Retica. I sa tracta dad in cudeschun da 560 paginas cun il titel: «‹Guarda tge schubanza, mettain in’emanza!› – Denkfiguren des Weiblichen in der zeitgenossischen rätoromanischen Literatur». In grond corpus La scienziada ha analisà cun in focus feministic 250 ovras da prosa rumantscha, publitgadas tranter ils onns 1945 – 2020. La mesadad dals texts tractads è era scritta da dunnas, sco per exempel da Margarita Uffer, Leontina Lergier-Caviezel u Rut Plouda. Sin basa da quest vast corpus da texts caracterisescha Viola Cadruvi la rolla, ma er il svilup dal maletg da la dunna en texts rumantschs. Sia metoda da lavur sa basa sin uschenumnadas «figuras mentalas» (tud. Denkfiguren). Quai èn maletgs collectivs d’ina societad che mussan models ed imaginaziuns dal feminin che sa spievlan en la litteratura. La premissa è: figuras litteraras èn influenzadas da lur context istoric, social e da valurs dad ina cuminanza, en quest cas la cuminanza rumantscha. La «femme fatale», la mamma e la giunfra èn las trais figuras mentalas da dunnas che l’autura ha tschertgà en la prosa. Ed ella ha era chattà quellas. Da figuras conservativas ... En la litteratura rumantscha domineschan bain maletgs da rollas tradiziunalas da la dunna, per diversas raschuns. In tipic exempel persuenter è tenor Viola Cadruvi la figura da l’Aita en il roman «La müdada» (1982) da Cla Biert. Aita è sco mamma dal protagonist Tumasch Tach responsabla per il dachasa, per la famiglia e per ils sentiments, durant che ses um Balser è activ en la vita publica e vala sco represchentant dal raziunal. Damai: La sfera privata è la zona predestinada ed exclusiva da la schlattaina feminina, e la politica vegn fatga dals umens. Era tipic per bleras figuras femininas or da texts dals onns 1980 è ch’ellas èn descrittas or da la perspectiva da l’um. Quai è per exempel da vesair bain tar la figura «Eva» or dal raquint «Eva ed il sonch Antoni» (1980) dad Oscar Peer. Eva è sexy, lavura sco servienta en in’ustaria ed en il decurs da l’istorgia ha ella afferas cun tut ils umens dal vitg, auter che cun il plevon dal vitg Anton Perl. Ma er quel vegn flaivel cun il temp. La figura principala Eva vegn en quest raquint descritta sco misteriusa, seductiva e sco pura fantasia/projecziun dad in um. Eva vala cunquai sco «prototipa» dad ina femme fatale, concluda l’autura Viola Cadruvi. ... e da figuras spezialmain progressivas En cuntrast cun ils maletgs conservativs da las dunnas en la litteratura, nua che ellas vegnan savens descrittas en rollas passivas e stereotipas, sa mussa en ils ultims decennis ina modernisaziun da quest maletg. Questa midada succeda sa chapescha parallelamain cun dar dapli dretgs per dunnas, ina societad pli averta e cun dapli barat en las valladas grischunas, declera l’autura en in chapitel davart il svilup istoric dal temp intercurì. In exempel per ina «nova» dunna emancipada sa chatta tranter auter en il roman da Claudia Cadruvi «La racolta dals siemis» (2000). Ina da las protagonistas, Nescha, rumpa cun ils clischés dad ina mamma passiva e lavura sezza sco reschissura, ha fantasias da violenza e sa fa avertamain patratgs quant bel ch’i fiss da betg pli esser mamma. Quest patratg fiss gist cun il maletg idealisond da la dunna dal suenterguerra anc stà in tabu. In segund exempel per ina figura feminina particulara per la litteratura rumantscha è «Emma» en il roman «Sin lautget» (2018) dad Asa S. Hendry. La protagonista da 16 onns emprenda d’enconuscher il scrivent Alex, in um bler pli vegl che ella. En il decurs da l’istorgia dorman els ensemen, ella daventa la musa dad el, ma tuttina para Emma da giugar cun l’um e betg be esser en ina rolla passiva. Il spezial è era: tut l’istorgia survegn il lectur raquintada or da la perspectiva da la dunna, e betg sco tar raquints pli vegls or da la perspectiva dad in um. In cudesch che fa plaschair La qualitad dal cudesch èn ils blers exempels da texts tradiziunals e progressivs che la romanista preschenta, contextualisescha e cumpareglia cun grond anim e schlantsch. La retschertga mussa plinavant: La paletta da figuras diversas da dunnas en la litteratura rumantscha è pli gronda che quai che ins pudess forsa pensar sco emprim. Unica critica: Forsa avess ina structura pli cronologica simplifitgà la lectura, gist tar ina schelta che cumpiglia texts da passa 70 onns – ma quai è be in detagl. Viola Cadruvi scriva en in stil bain legibel e cun fin sensori per la lingua. Integrond il svilup istoric-social e faschond diever da funtaunas primaras e secundaras da tut il gener daventa la lectura in plaschair per in public interessà en la litteratura rumantscha ed en l’istorgia culturala grischuna. Cun quest cudesch che dat ina buna survista dal feminin en la litteratura vegn dada enta maun ina clav da lectura per texts dad e davart dunnas. La romanista Viola Cadruvi ha questa stad edì sia dissertaziun davart la rolla da las dunnas en la litteratura rumantscha. Fotos MAD Viola Cadruvi «‹Guarda tge schubanza, mettain in’emanza!› – Denkfiguren des Weiblichen in der zeitgenössischen rätoromanischen Literatur», Romanica Raetica 26, Societad retorumantscha, Cuira, 560 paginas, 48 francs.

Construir pli svelt implants d’energia solara, da vent e da forza idraulica en Svizra – gliez è la finamira dal relasch d’acceleraziun. Il Cussegl dals chantuns ha tractà la mesemna ils emprims detagls dal relasch. «Jau fatsch quitads che nus na pudain en l’avegnir betg producir avunda energia», ha ditg cusseglier federal Albert Rösti en vista a las lungas proceduras da permissiun. Il labirint da Minotauros saja ina cagna en vista al virivari procedural da lubir ovras d’energia, ha ditg Beat Rieder sco pledader da cumissiun. La maioritad dal Cussegl dals chantuns ha approvà pliras disposiziuns per schluccar in zichel quest virivari e scursanir las proceduras. Ina minoritad è sa dustada cunter las midadas che surpassian ina «lingia cotschna». Per implants solars e da vent che stattan en l’interess naziunal stoppian ils projects betg vegnir nudads en il plan directiv chantunal, ha decidì il Cussegl dals chantuns ed è ì uschia pli lunsch ch’il Cussegl naziunal che ha gia tractà il relasch. Era tar las cumpensaziuns da territoris da protecziun è el ì pli lunsch: Mesiras da cumpensar in territori da protecziun duvrads per implants na ston betg gia esser concretisadas cura che la permissiun vegn dada. Las mesiras ston simplamain vegnir finanziadas dals investurs. Ils chantuns pon pli tard decider en tge lieus ch’igl è da cumpensar. La debatta cuntinua la gievgia. En discussiun stat lura per exempel la prolungaziun dal solarexpress. A gronds implants solars alpins less la maioritad da cumissiun dar dapli temp, sch’ils projects èn gia lubids d’ina vischnanca la fin dal 2025, ma ch’èn bloccads cun recurs.

Roman Hug pleda per midar la pratica da regular il luf. Betg pli ils guardiaselvaschina duain sajettar il luf, mabain principalmain ils chatschadurs e las chatschaduras, di il cusseglier naziunal e president da la PPS grischuna. El è sez era chatschadur. En sasez stuess Roman Hug s’occupar da la politica federala. Igl è l’ultima emna da la sessiun d’enviern. Ma in auter tema fatschenta – u forsa perfin vilenta – il cusseglier naziunal da la PPS. En la Wandelhalle en Chasa federala menziuna el visavi la FMR ina idea che fiss ina midada da paradigma pertutgant la regulaziun dal luf en il Grischun. Tenor el èsi sbaglià ch’ils guardiaselvaschina, che han da far pli ch’avunda, ston anc sajettar il luf che sto vegnir regulà. FMR: Tgi duess tenor Vus sajettar il luf? Roman Hug: A media vista sto il luf vegnir tractà en il Grischun sco il capricorn. La populaziun sto vegnir survegliada e dumbrada per savair precis co ch’i stat. Ma la regulaziun sco tala sto tenor mai, sche pussaivel succeder entras ils chatschadurs – betg entras ils guardiaselvaschina ch’èn pajads cun daners da taglia. Lura essas Vus perina cun Carmelia Maissen? La cussegliera guvernativa ha ditg l’entschatta december en il Cussegl grond ch’il luf duaja a lunga vista vegnir regulà sco il capricorn. La dumonda è, tge vul dir a lunga vista? En il fratemp han ins pudì rimnar experientschas. Jau part da quella ch’ins organisescha la regulaziun l’onn proxim uschia ch’ils guardiaselvaschina na sajan betg pli uschè surchargiads sco uss. Pia duain ils chatschadurs e las chatschaduras gia il 2025 sajettar tut ils lufs ch’ins ha decretà da regular? Forsa betg gist tuts, ma ina gronda part dals lufs stuess vegnir regulada durant il temp da chatscha. Tut tschai dat memia gronds fastidis a la surveglianza da chatscha. Pertge èsi meglier, sch’ils chatschadurs e las chatschaduras surpiglian l’incumbensa? Nus na vulain gea nagina chatscha entras il stadi. La chatscha sco tala duai vegnir exequida dals chatschadurs. Sco gia ditg, ils guardiaselvaschina èn finanziads dal pajataglia. Els han in pensum impurtant, numnadamain l’organisaziun da la chatscha, ed els han ina gronda travasch durant quel temp. Sch’els ston anc ademplir la regulaziun, dovri dapli glieud. Ils ultims onns han ins engaschà dapli guardiaselvaschina, ma gliez na po betg esser il scopo. Co essas Vus vegnids sin l’idea ch’oravant tut ils chatschadurs duain ademplir la ­regulaziun? Quai n’è nagut nov. Il Grischun fa quai dapi decennis. La selvaschina vegnan reguladas dals chatschadurs. Be en cas excepziunals gidan ils guardiaselvaschina. Avais Vus l’intenziun dad inoltrar ina intervenziun en il Cussegl naziunal? U è planisada ina intervenziun concreta en il Cussegl grond entras la fracziun da la PPS? Sin champ naziunal na poss jau far nagina intervenziun, la chatscha è chaussa dals chantuns. En il Grischun lain nus ponderar ina intervenziun cura che las novas cifras davart ils lufs sajettads il 2024 vegnan publitgadas la fin da schaner. Il Grischun ha adina valì sco bun exempel per auters chantuns, perquai ch’ils chatschadurs han ademplì l’entira regulaziun da la selvaschina. Pertge stat il tema uschè a cor a Vus? Radund 2900 chatschaduras e chatschadurs han fatg il certificat per dastgar sajettar il luf. Lez è stà ina gronda lavur administrativa. Ma lura èn mo fitg paucs lufs vegnids sajettads dals chatschaders. Quai èsi da metter en dumonda. Atgnamain sper jau ch’il Chantun vegnia sez sin l’idea ch’i sto midar qua insatge. En pli n’èsi tenor mai betg en urden co ch’ins ha tractà il guardiaselvaschina che ha fatg in sbagl. Manegiais Vus il guardiaselvaschina che ha sajettà trais lufs-tscherver empè da lufs? Gea. A mai na plascha betg co che las medias e la publicitad han tractà questa persuna. Sch’ils guardiaselvaschina èn sfurzads da sajettar per part la notg ils animals, pon capitar sbagls. Quest guardiaselvaschina n’ha betg fatg in grond sbagl, mabain be in simpel sbagl che po capitar sch’ins stat sut in tal squitsch. Sajettar la notg cun agid d’ina camera termica è difficultus. Perquai duessan ils chatschadurs liquidar quai durant il di. Chantun vul examinar variantas Fin il davos da november èn vegnids sajettads 37 lufs en il Grischun – dus da quels entras chatschadurs. Tge di il Chantun da l’idea da Roman Hug che cunzunt ils chatschadurs e las chatschaduras duessan regular il luf? «L’atun 2024 ha il Chantun pudì rimnar per l’emprima giada experientschas cun regular il luf sin fundament da la nova lescha da chatscha», respunda en scrit Arno Puorger che maina la partiziun per animals da rapina gronds. Ins stoppia l’emprim rimnar experientschas cun integrar ils chatschadurs e cun la regulaziun proactiva. La regulaziun proactiva duria fin ils 31 da schaner 2025. Suenter vegnia il Chantun ad analisar il resultat. Lura veglian ins examinar ensemen cun l’Uniun da chatschaders da patenta variantas pussaivlas per integrar ils chatschaders e las chatschadras.

David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair

In sguard en ina sala d'exposiziun dal Museum d'art, cun ovras or da la collecziun da l'Uniun grischuna d'art.

Frank Stüssi durant in'intervista a Berna cun Fabia Caduff, redactura dad RTR.

Spir tensiun èn quests dis per Martin Schmid da la PLD. Il cusseglier dals chantuns è quasi il bab da l’aboliziun da l’usche­numnà «Eigenmietwert». La mesemna han las duas chombras federalas deliberà in cumpromiss – che pudess anc cupitgar. L’uschenumnà «Eigenmietwert» ha gia grittentà bleras proprietarias e blers proprietaris da chasas u abitaziuns. Per rumantsch hai num «valur da l’atgna locuziun». Lezza augmenta il quint da taglia da proprietaris da chasas u abitaziuns. Malgrà che omaduas chombras federalas han ditg GEA la mesemna ad in cumpromiss per abolir la valur da l’atgna locuziun, resta la fatschenta sin ballantscha. Ella po reussir u cupitgar (guarda box). La FMR ha intervistà cusseglier dals chantuns Martin Schmid da la Partida liberaldemocratica (PLD). En in tschert senn è el il bab da questa aboliziun, era sch’el avess preferì in model ch’è pli adattà per chantuns da muntogna. FMR: Avant set onns essas Vus stà president da la cumissiun per economia e taxas ed avais instradà l’aboliziun. Tge è stada ­Vossa speranza? Martin Schmid: Il «Eigenmietwert» dat fastidi ed è tenor mai dad abolir. Igl aveva dà gia pliras emprovas. Ueli Maurer ha lura ditg, ch’il Cussegl federal n’interprendia naginas emprovas pli per l’aboliziun, damai ch’i na dettia nagina soluziun che chattia ina maioritad. Lura avais Vus sco president da cumissiun prendì l’iniziativa? En la vegliadetgna è la valur da l’atgna locuziun per bleras persunas in burdi. Ensemen cun Christian Levrat da la PS che era vicepresident da la cumissiun, ma era cun parlamentaris da la PCD e PPS avain nus prendì chatsch per ina nova emprova. Era Karin ­Keller-Sutter, che n’era anc betg en il Cussegl federal, è stada da la partida. Tge è stada Vossa proposta? Per nus èsi stà cler ch’i dovra ina differenziaziun tranter abitaziuns primaras ed abitaziuns secundaras. Quai è stà il spiert da questa idea. Il Cussegl dals chantuns è restà fin il davos sin questa lingia. Las duas chombras n’èn betg vegnidas perina tut quels onns. Il mardi passà hai dà ina conferenza d’intermediaziun che ha chattà in cumpromiss. Quel han las duas chombras lura deliberà la mesemna. Pudais Vus explitgar il cumpromiss? Ins è sa cunvegnì per il model dal Cussegl naziunal che prevesa dad abolir la valur da l’atgna locaziun era per abitaziuns secundaras. Per cumpensar las perditas da taglia da las vischnancas e dals chantuns cun bleras abitaziuns da vacanzas, èsi previs ina taglia sin objects. Uschia n’avessan las vischnancas ed ils chantuns turistics betg perditas finanzialas. Questa idea dal Cussegl naziunal è stada acceptabla per ina maioritad. Manegiais Vus ch’ina tala taglia sin objects vegnia atras a l’urna? Or da vista grischuna èsi da dir, sco ch’i dat ina basa constituziunala per questa taglia, duvrassi suenter anc ina maioritad per l’introducziun en il chantun ed en las vischnancas. Ma jau pens che vischnancas sco Tavau, Flem, Laax, Mustér u Spleia – insumma tut las vischnancas turisticas – vegnissan segir ad introducir quest instrument. Pertge auter na pudessan lura las sperditas finanzialas gnanc vegnir cumpensadas, sche la valur da l’atgna locuziun croda. Anc l’emna passada avais Vus avertì en il Cussegl dals chantuns ch’ina taglia sin ­objects per abitaziuns secundaras duvrass l’emprim anc ina midada da la constituziun federala e cun quai in GEA dubel dals chantuns e dal suveran. En ina votaziun sin champ federal, ch’è necessaria per midar la constituziun, èsi fitg grev dad abolir la valur sin l’atgna locuziun. Las associaziuns da locataris cumbattan quai. Lura datti era singuls proprietaris che dian: «Jau na profitesch betg da questa aboliziun tenor il model dal Cussegl naziunal.» Perquai vegn quest model ad avair politicamain pli grev da vegnir atras a l’urna che la soluziun dal Cussegl dals chantuns che nus avevan oriundamain instradà. Vus essas stà minister da finanzas dal ­Grischun. N’èsi betg fitg cumplitgà dad ­introducir ina tala taglia sin objects sin plaun chantunal e communal? Na, i dat simplas soluziuns tecnicas. Ins po auzar la taglia sin immobiglias per abitaziuns secundaras. Quai fiss per lunsch ora la soluziun pli pragmatica. Ina part da las entradas giessan er al Chantun. Jau pens, che sch’il model dal Cussegl naziunal fa strada, na resti nagut auter al Grischun che dad ir quella via. Ins pudess persvader ina maioritad da la populaziun grischuna ch’igl è impurtant. Cronologia d’obstachels Omaduas chombras federalas han deliberà la mesemna in cumpromiss per abolir la valur sin l’atgna locuziun. Ma a susta n’è la chaussa anc ditg betg. Fin che l’aboliziun po ir en vigur, sto ella surmuntar suandants obstachels: - Il Cussegl dals chantuns sto oz, gievgia, approvar la taglia sin objects che duai cumpensar las sperditas da chantuns e vischnancas cun bleras abitaziuns da vacanzas. - L’aboliziun sto passar il venderdi las votaziuns finalas en omaduas chombras. Suenter basegna la taglia sin objects ina votaziun federala cun in GEA dubel dals chantuns e dal pievel. - Las associaziuns da locataris smanatschan cun il referendum. Ellas èn cunter l’aboliziun da la valur sin l’atgna locuziun. Lezza dischavantagescha fiscalmain ils locataris visavi ils proprietaris da chasas u abitaziuns. - Ils chantuns e las vischnancas cun bleras abitaziuns secundaras pon introducir ina taglia sin objects per cumpensar lur sperditas. I sto vegnir votà era davart quai. Obstachels d’ina aboliziun Set onns èsi vegnì tratg hist e hot. Il mardi chattan las duas chombras federalas in cumpromiss per abolir l’uschenumnà «Eigenmietwert». La mesemna delibereschan ellas il cumpromiss. Tuttina restan anc avunda obstachels per far cupitgar la fatschenta. La politica emprova dapi onns dad abolir la valur da l’atgna locuziun (Eigenmietwert). Questa emna èn las chombras federalas s’avanzadas in brav toc – tuttina pudess la fatschenta anc cupitgar. Martin Schmid da la PLD è quasi il bab da l’aboliziun. Avant set onns ha el instradà la fatschenta sco president da la cumissiun per economia e taxas dal Cussegl dals chantuns. Da la partida lezza giada eran cussegliers da differentas partidas. «Per nus èsi stà cler ch’i dovra ina differenziaziun tranter abitaziuns primaras ed abitaziuns secundaras», explitgescha Martin Schmid. Ma questa idea n’ha il Cussegl naziunal betg acceptà. Perquai è ussa previsa ina aboliziun tant per abitaziuns primaras sco per abitaziuns da vacanzas – tge che chaschuna sperditas en lieus turistics. Per cumpensar las sperditas duai vegnir introducida ina taglia sin objects che basegna ina midada da constituziun. «En ina votaziun sin champ federal, ch’è necessaria per midar la constituziun, èsi fitg grev dad abolir la valur sin l’atgna locuziun», di Martin Schmid.

Providers duain vegnir obligads da cumbatter a moda activa «Call-ID-Spoofing». Quai pretenda Martin Candinas dal Center en ina moziun inoltrada il mardi en il Cussegl naziunal. Dus ulteriurs parlamentaris han inoltrà moziuns cun la medema finamira. Da tge sa tracti tar «Call-ID-Spoofing»? Igl èn telefonats che vegnan dad in auter numer – betg d’in numer svizzer – ch’è inditgà sin il display. Bandas criminalas en l’exteriur dovrian sistematicamain questa tecnica per sa dar ora sco policists, scriva Martin Candinas en sia moziun. Plinavant datti era cas che persunas singulas alarmeschan la polizia u ils pumpiers sur tals numers, malgrà ch’i n’è capità nagut. «L’exteriur, per exempel l’Austria, mussa ch’igl è pussaivel cun meds tecnics tar ils purschiders da telecommunicaziun da franar a moda marcanta il ‹Call-ID-Spoofing› sin champ naziunal», scriva il cusseglier naziunal. (fmr/vi)

Savevas Vus, che la chanzun «W. Nuss vo Bümpliz» è vegnida scritta en 15 minutas? E savevas Vus, ch’il cumponist da questa famusa chanzun Büne Huber è er in pictur talentà? L’onn passà ha il chantadur e fundatur da la band Patent Ochsner perfin exponì sias ovras en il Museum da la natira da Berna. Quai ed anc bler dapli vegn ins a savair en la nova SRF Dok «Kosmos Büne Huber». Il cineast Matthias Lüscher ha accumpagnà Büne Huber durant dus onns. El preschenta in’invista intima en la vita e las ovras (musicalas ed artisticas) dad in dals pli enconuschents chantauturs da la Svizra. Büne Huber ha commuventà generaziuns cun sias melodias poetic-emotivas e ses texts profunds. En il film tradescha el tranter auter: «Jau hai il sentiment che mes esser è da chasa en la pictura. Scriver chanzuns senza picturar na datti betg tar mai.» La camera na l’accumpogna betg mo en sia lavur musicala, mabain er en sias reflexiuns persunalas davart la vita, l’inspiraziun ed il mund che al circumdescha. Ins survegn access exclusiv a las sessiuns da studio, las discussiuns cun ses collegas ed amis, persunas che han influenzà sia vita e carriera vegnan a pled. «Mit ihm fägt’s au zum eifach schwiega», è in dals varsaquants citats d’in ami ch’è ma restà. Büne Huber tradescha detagls da sia vita – umoristics, positivs e negativs – che na m’eran betg enconuschents: sco ch’in fan ha ina giada observà el cura ch’el era a chasa sin tualetta. In auter detagl: el chanta anc adina gugent «Scharlachrot» sin tribuna pervia dal solo dal saxofonist. Büne Huber discurra dentant era davart fasas difficilas, sias depressiuns e e patratgs suicidals. A la fin vegn mussà il svilup e sia lavur per il nov album «Tag & Nacht» che cumpara la fin schaner 2025. Ed il tip dal tip: trais chanzuns da quest nov album san ins perfin gia tadlar sin servetschs da streaming. I vala la paina! La documentaziun «Kosmos Büne Huber» è accessibla sin SRF Play. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Mesemna saira èn radund 70 simpatisantas e simpatisants dal rumantsch sa chattads en la Chasa federala ad in apero. Envidà, per la novavla giada, ha la gruppa parlamentara «lingua e cultura rumantscha», presidiada da Martin Candinas. Tranter capuns, vin alv e schuppa da giutta èsi ì per la realitad rumantscha. «La finamira da questa occurrenza è da far pli visibel e palpabel nossa realitad rumantscha a noss collegas en il parlament», respunda il cusseglier naziunal Martin Candinas a la dumonda or da tge scopo ch’el haja envidà a questa sairada. Per suttastritgar la relevanza dal rumantsch ha la saira cumenzà cun in act simbolic: Martin Candinas sco president da la gruppa parlamentara lingua e cultura rumantscha ha surdà ina clavina rumantscha a la nova presidenta dal Cussegl naziunal Maja Riniker ed ad Andrea Caroni, il nov president dal Cussegl dals chantuns. Omadus han engrazià sco ch’i tucca era cun in pèr pleds rumantschs (guarda foto front). Or dal mund rumantsch eran da la partida tut las persunas da num e da pum: da l’elita intellectuala, sur directurs dad uffizis federals e chantunals fin tar politichers chantunals e persunas da l’economia – e natiralmain betg dad emblidar Rumantschas e Rumantschs che lavuran cun e per la lingua. Gust dal buffet E bunamain la mitad da quest public illuster eran parlamentarias e parlamentaris che han ina tscherta simpatia per il rumantsch. Tuttina or da tge partida e tge chombra ch’ils parlamentaris èn vegnids, dad ina chaussa han tuts gì gust: il buffet cun ils products offrids dals parcs natirals dal Grischun. Tranter capuns, schuppa da giutta ed in bun toc chaschiel hai dà in pèr bunas baterladas. Era sch’il cusseglier naziunal Martin Candinas conceda ch’i dovria mintga giada da nov in effort per manar la saira ad in success, capitia be insatge interessant, sche las represchentantas ed il represchentants rumantschs entrian activamain en discurs cun las parlamentarias ed ils parlamentaris tudestgs, franzos e talians. Da quai resultian ils buns contacts e contribueschia la finala a la buna participaziun dal parlament a la sairada rumantscha. Ina da las pli grondas gruppas Cuntent cun la saira e la cifra dals giasts preschents sa mussa er Andreas Gabriel, vicesecretari general e manader dals affars publics da la Lia Rumantscha. Tranter duas buccadas ha el, ch’è medemamain il responsabel per il secretariat da la gruppa parlamentara lingua e cultura rumantscha, temp da declerar duas, trais chaussas. «Cun radund 80 commembras e commembers tutga questa gruppa tar ina da las grondas en il parlament, quai mussa ch’il rumantsch ha ina tscherta simpatia.» E simpatias possia la lingua rumantscha en mintga cas duvrar, declera el. Dentant che la Confederaziun discurra anc adina gugent be da las trais linguas uffizialas – il rumantsch vegn numnà sco lingua uffiziala sulettamain en contact cun la populaziun rumantscha – dovri tut l’attenziun pussaivla en il parlament per mussar ch’il rumantsch è ina lingua agila, viventa che exista en il mintgadi dad ina massa glieud. E questa glieud haja ils medems basegns linguistics sco auters era, di Andreas Gabriel. «L’intent da questa saira è da far attent als basegns politics actuals che nus avain e sa drizza natiralmain era tenor l’agenda politica. Quai era quest onn la missiva da cultura per ils onns 2025 – 2028», declera Il vicesecretari general da la Lia Rumantscha. Digitalisaziun – era realitad rumantscha «Dasper ils pleds uffizials da nossas duas co-presidentas Urezza Famos e Gianna Luzio ha Markus Sollinger, noss secretari general, era declerà nossa strategia per la digitalisaziun», explitga Andreas Gabriel. Cler, ch’ils parlamentaris preschents a l’apero na sajan betg fatschentads actualmain cun questa dumonda, conceda Andreas Gabriel. «Quella tematica pertutga pli fitg las Rumantschas ed ils Rumantschas en lur mintgadi e na figurescha betg concretamain sin l’agenda politica dal parlament federal», declera el. Ma tuttina pudess la digitalisaziun rumantscha anc dar da pensar ad in u l’auter, di il vicesecretari da la Lia Rumantscha vinavant: «Mintgin e mintgina survegn suenter l’apero ina tastgetta cun giutta ed in recept, translatà dad in program da translatar. Ed il pli tard lura sentan er ils parlamentaris dad autras linguas, che tut questas empernaivladads cun instruments linguistics en l’internet n’èn insumma betg gratuitas per il rumantsch.» Martin Candinas, president da la gruppa parlamentara «lingua e cultura rumantscha» era mesemna serra en l’element: qua in pled rumantsch e là far reclama per il rumantsch. Urezza Famos e Gianna Luzio, las duas co-presidentas da la Lia Rumantscha han tegnì in pled uffizial senza moralisar. (Davantvart) Markus Solinger, secretari general da la Lia Rumantscha e Martin Candinas ensemen cun Andrea Caroni e Maja Riniker suenter la surdada da la clavina rumantscha. La presidenta dal Cussegl naziunal Maja Riniker ed il president dal Cussegl dals chantuns Andrea Caroni han survegnì ina clavina rumantscha. Maja Riniker ed Andrea Caroni han retschet la clavina rumantscha. Tranter ils pleds uffizials e las baterladas rumantschas hai era dà musica rumantscha da Dario Hess.

Dapi december 2023 è Ignacio Pérez Prat responsabel tar la Lia Rumantscha per la transfurmaziun digitala. Aifer quest onn ha el analisà e laschà analisar il stadi digital da la lingua ed organisà ina dieta da barat. Ma la gronda lavur spetga pir: stgaffir la basa da datas per insumma crear tools rumantschs. In discurs davart telefonins rumantschs, la lingua dal cor ed il «Gion davos». A prima vista tuni abstract: Ignacio Pérez Prat è l’incumbensà tar la Lia Rumantscha (LR) per la transfurmaziun digitala. Ma il post ch’el occupescha dapi in onn è atgnamain detg concret: Ignacio Pérez Prat sto promover il svilup dad instruments, programs ed utensils digitals che servan a la lingua rumantscha. La FMR ha discurrì cun il «mister digitalisaziun» tar la LR – sa chapescha en furma digitala via ina conferenza da video. FMR: Ad in’applicaziun d’intelligenza artifiziala hai jau dumandà per cussegl, tge che jau pudess dumandar en quest’intervista ad Ignacio Pérez Prat. – Savais tge dumonda che la «maschina» propona? Ignacio Pérez Prat: (ri) Nagin’idea! Ma jau hai marveglias... Igl è ina dumonda lungurusa: «Tgeninas sfidas vesais Vus tar la transfurmaziun digitala da la lingua rumantscha e co planisais vus da superar quellas sfidas?» Quai è atgnamain ina dumonda giustifitgada. Nus avain crai superà quest onn in’impurtanta sfida, numnadamain quella dad unifitgar ed integrar. Vul dir enstagl che la LR fa sezza insatge, avain nus fatg la runda tar tuttas instituziuns, vischnancas rumantschas ed organisà in’occurrenza participativa, il «Digidi». Uschia avain nus pudì eruir basegns e giavischs, e stgaffir in sentiment d’unitad che la digitalisaziun pertutga nus tuttas e tuts – e betg mo l’instituziun LR. Nus avain fatg ussa la lavur teoretica, uschia che nus pudain far ils proxims pass cun projects concrets. Ans imaginain ina persuna rumantscha fictiva, lain dir ch’ella sa numna Tina Marnia e lavura en l’administraziun dad ina scrinaria. Co pudess ella profitar concretamain da Vossa lavur? Il pli impurtant è atgnamain che Tina possia profitar per ina chaussa dal cor – damai ch’il rumantsch vegn savens titulà sco «lingua dal cor»: I fiss necessari che Tina pudess scriver sin ses telefonin per rumantsch, cun tut ils sustegns pussaivels, da la tastatura fin tar propostas da pleds e correctura linguistica. Tina sto simplamain avair gust da scriver per rumantsch a sia famiglia ed a ses amis. En sia scrinaria pudess ella scriver inserats, offertas e quints per rumantsch cun sustegn da programs d’ortografia, d’assistenza da scriver e da translaziun. Il rumantsch sto esser per Tina in plaschair e betg in obstachel. Atgnamain mancan a Rumantschas sco Tina Marnia – en cumparegliaziun cun pledaders d’autras linguas – fitg blers instruments digitals: programs da translaziun en divers idioms, assistenzas da scriver, programs automatics che prelegian texts u lura instruments dad audio-transcripziun. I manca quasi tut. Ha il mund rumantsch durmì ils davos 20 onns? Quai na schess jau betg. Nus na pudain gea betg cumparegliar il mund rumantsch p.ex. cun il mund tudestg. La lingua tudestga è vegnida digitalisada perquai ch’i dat in interess economic. Apple, Google, Microsoft e tut las autras interpresas creeschan ils instruments digitals per tudestg ed en autras linguas, perquai ch’i pon vender quels. Il rumantsch n’è gea economicamain betg enorm interessant. Fertant che linguas grondas vegnan damai digitalisadas da las firmas grondas, ston las minoritads linguisticas far sezzas quella lavur. Sin Vossa dumonda schess jau perquai: Na, nus n’avain betg durmì. Ma forsa èsi stà difficil da chattar la dretga via. I mancava per uschè dir l’entrada. Tge è damai l’entrada u il problem da basa ch’i na dat oz anc betg dapli instruments? In problem è l’access a las surfatschas graficas, p.ex. da telefonins. Ma qua avain nus en il fratemp chattà ora co proseguir ed etablir il rumantsch sco atgna lingua per quels apparats. En quest connex datti ina gronda sfida cun ina norma ISO che represchenta las linguas dal mund ed è la basa per integrar applicaziuns digitalas. Quella norma ISO na considerescha actualmain betg l’existenza da differents idioms, e perquai è bler restà bloccà. Per sviluppar lura projects concrets, sco programs da translaziun, vegnin nus silsuenter spert tar il problem da rimnar, tgirar e metter a disposiziun avunda datas linguisticas, vul dir blers texts en buna qualitad e da different gener. Gist cun rimnar e metter a disposiziun libramain quellas datas, sa tschentan novas dumondas, sco quella da la proprietad intellectuala e la protecziun da datas. Ma qua datti experientschas dad ordaifer il mund rumantsch – era dad autras minoritads linguisticas – che mussan co proseguir. Vus avais ussa segir ina survista tgeninas e quantas datas linguisticas ch’i dat insumma en il mund rumantsch. Datti avunda datas digitalas per sviluppar sustegns linguistics. I dependa tge ch’ins vul ed en tge idiom. Sch’ins vuless p.ex. crear in sistem da translaziun per la lingua administrativa u schurnalistica, lura tanschi – surtut en ils idioms vallader, sursilvan e rumantsch grischun. Per surmiran giessi probabel era. Tar il puter ed il sutsilvan stuess ins procurar per dapli datas, crear dapli texts da differenta sort. Ma per auters intents u geners da datas – p.ex. cun lingua pledada en furma dad audio e text – èsi en general fitg stretg tar il rumantsch. Voss’analisa da la digitalisaziun dal rumantsch ha manà ad ina strategia che Vus avais era preschentà mez november a Cuira, en occasiun da l’emprim «Digidi», in di da barat en dumondas digitalas. Tenor vossa conclusiun: Tge dovra il mund digital rumantsch il pli urgent? Tenor nossas retschertgas – tranter auter en las vischnancas rumantschas – fissan quai surtut programs da translaziun en tut las variantas scrittas. Auters giavischs fissan assistenzas da scriver ubain programs che transponan dad in idiom a l’auter. Ma apunta, per pudair porscher in bel di tut quels instruments, dovri ordavant la lavur da rimnar las datas. Uschia che quai è atgnamain il giavisch da partenza. U per illustrar quai cun in maletg concret: Sche nus vulain cumprar in auto, lura èsi l’emprim da far la via. Vul dir: La LR daventa in center che rimna datas linguisticas cun gronds servers en ils tschalers da la Chasa Rumantscha? (ri) Gea, nus vegnin a rimnar datas. Però quellas na dovran betg enorm bler spazi d’arcunar. Per far quai tanscha pli u main l’infrastructura che la LR ha oz. Ma da basa resta la LR gea quai ch’ella è gia ussa – la promotura dal rumantsch. Per pudair ademplir oz quell’incumbensa, èsi però da far quellas lavurs en il champ digital. Damai, da tgirar datas linguisticas è e resta atgnamain ina cumpetenza da coc da la LR. La LR rimna datas – ma ils instruments concrets ston far auters. Gea. Ma sa chapescha empruvain nus da promover la realisaziun da tals tools, sco p.ex. da promover in program da translaziun en plirs idioms. Nus vegnin a cooperar cun partenaris externs che realiseschan lura la fin dals quints per nus ils instruments, per in diever liber ed avert. In’expertisa externa ha era guardà per vus sur ils cunfins ora, tar autras minoritads. Per exempel ils Sorbs u ils Islandais impundan bler dapli raps e resursas en la transfurmaziun digitala. I va per milliuns dad euros, tar ils Sorbs èsi var 2 milliuns euros ad onn. Quai è in’autra liga! Gea, quels raps dals Sorbs cumpiglian tenor nossas infurmaziuns tant lavurs da project, ma surtut er il mantegniment e la tgira da las datas. Quai è simplamain lavur che dovra temp e raps. Uschia che Vus duvrais raps? Sche nus vulain che Tina Marnia possia far diever bain dal rumantsch sin ses telefonin, lura sto insatgi davostier far quella lavur linguistica, di per di. Nus avain schon fatg noss quints, quant che quai custass, ma quai n’è betg madir per vegnir publitgà. Ma prendain il cas ch’insatgi dess a la LR onn per onn 200 000 francs – explicitamain per quella lavur da rimnar e tgirar datas linguisticas. Tge schessas? Jau prendess immediat quels raps, schess grazia fitg e cumenzass il proxim di cun la lavur. Nus savessan exact tge far e cun tgi. Il svilup digital è rasant e global – il mund rumantsch è percunter pitschen e plitost plaun. Fai insumma senn dad investir blers raps ed energia en tut la transfurmaziun digitala? Gea, per mai èsi logic ch’ina instituziun sco LR sto far quai. Jau na met betg en dumonda quell’incumbensa ed il basegn. La cumparegliaziun cun autras minoritads mussa cleramain ch’i funcziunescha. Sch’ins guarda tge che autras cuminanzas linguisticas – en stadis industrialisads e bainstants – han realisà, lura essan nus en il mument plitost ils «Gions davos». Turnain tar Tina Marnia. Ella è Surmirana. Ella duvrass damai ils tools en quel idiom. La constellaziun cun tut quels idioms ed rg renda tut anc pli cumplitgà e pli plaun, u betg? Jau na m’occupesch betg uschè ferm cun la dumonda, sch’i na fiss betg pli simpel da far tut cun in’unica versiun. Nossa realitad è in’autra, nus avain tschintg idioms e rumantsch grischun. E quella realitad stuain nus tractar cun pragmatissem ed empruvar d’ademplir nossa incumbensa uschè bain sco pusseivel. Vossa lingua materna è il spagnol. Tgenins instruments digitals duvrais Vus insumma en quella lingua? Jau dovr sa chapescha ina tastatura sin il telefonin che ma sustegna da scriver spagnol. Ma qua u là fatsch jau diever da programs da translaziun, sco p.ex. Google Translate, per consultar singuls pleds u locuziuns. Vus essas gea era in passiunà ghitarrist. Sche Vus avessas da sunar il «sound» da la digitalisaziun rumantscha, fissi plitost in blues, in flamenco u in toc da rock? I fiss in toc da rock – in da quels che dat curaschi. Forsa insatge da la band argentina «Soda Stereo» ubain ina toc pli garmadi da las bands rumantschas da pli baud, forsa insatge da «Hades» u «Caschiel, Carnpiertg e Remiedi». Da l’Argentina en Chasa Rumantscha Ignacio Pérez Prat (42) è naschì e creschì si a Buenos Aires en Argentina. Cun 19 onns è el emigrà en Germania per far là in studi d’inschigner en economia. Pli tard è el vegnì en Svizra, nua ch’el ha lavurà tar diversas interpresas d’industria e dal sectur da finanzas. Avant che surpigliar l’incumbensa tar la Lia Rumantscha ha el collavurà tar la societad eSanita che promova ils process digitals en il sectur da sanadad (p.ex. dossiers da pazientas e pazients). Sia incumbensa sco responsabel per la «transfurmaziun digitala» ha Ignacio Pérez Prat surpiglià en Chasa Rumantscha a Cuira l’entschatta december 2023. Durant l’emprim lockdown da la pandemia da corona ha Ignacio Pérez Prat entschet ad emprender rumantsch. Entant discurra e scriva el currentamain rumantsch sursilvan. (fmr/dat) Sviluppar tools per «Tina Marnia» La Lia Rumantscha (LR) sa stenta da promover la digitalisaziun dal rumantsch. Concretamain vai per sviluppar u laschar sviluppar instruments digitals che translateschan, gidan a scriver u che pledan texts scrits. La persuna ch’è responsabla tar la LR per la transfurmaziun digitala è Ignacio Pérez Prat, in oriund Argentin ch’ha emprais durant corona a discurrer e scriver rumantsch. Il «mister digitalisaziun» è en funcziun dapi detg exact in onn. Uschia che la FMR ha prendì la chaschun da discurrer cun Ignacio Pérez Prat per vegnir a savair per exempel co ch’ina Rumantscha fictiva sco «Tina Marnia» pudess insumma profitar da tut ils svilups digitals. (fmr/dat) Ignacio Pérez Prat en ses biro tar la Lia Rumantscha. Qua è el dapi in onn l’incumbensà per la transfurmaziun digitala dal rumantsch. Ignacio Pérez Prat en ses biro tar la Lia Rumantscha. Qua è el dapi in onn l’incumbensà per la transfurmaziun digitala dal rumantsch. Ignacio Pérez Prat en ses biro tar la Lia Rumantscha. Qua è el dapi in onn l’incumbensà per la transfurmaziun digitala dal rumantsch. Ignacio Pérez Prat en ses biro tar la Lia Rumantscha. Qua è el dapi in onn l’incumbensà per la transfurmaziun digitala dal rumantsch. Ignacio Pérez Prat en ses biro tar la Lia Rumantscha. Qua è el dapi in onn l’incumbensà per la transfurmaziun digitala dal rumantsch. Ignacio Pérez Prat en ses biro tar la Lia Rumantscha. Qua è el dapi in onn l’incumbensà per la transfurmaziun digitala dal rumantsch. Ignacio Pérez Prat en ses biro tar la Lia Rumantscha. Qua è el dapi in onn l’incumbensà per la transfurmaziun digitala dal rumantsch.

La notg da sonda sin dumengia hai barschau en ina casa a Breil. In um ei vegnius per la veta, duas persunas ein vegnidas transportadas cun ambulanza el spital. Cuort avon mesanotg eisi vegniu annunziau alla Polizia cantunala ch’ei vegni fem e flommas or d’ina casa da duas famiglias a Breil. «Ils pumpiers da Breil ein entrai egl edifezi, han stizau spert e cun success igl incendi e purtau in um or dalla habitaziun el plaunterren», scriva la Polizia cantunala en sia communicaziun dalla dumengia. Las emprovas da reanimar igl um – gl’emprem da first-responders ed il miedi local e suenter dil survetsch d’ambulanza – hagien stuiu vegnir interruttas senza success. Dus ulteriurs habitonts dalla casa ein vegni transportai pervi da suspect d’ina tussegaziun da fem cun ambulanza el Spital regiunal a Glion. Per gl’accumpignament ei il Care Team Grischun staus a disposiziun. (fmr/vi)

Las lingias grassas e finas dal mais december 2024 Il mais da december è il mais da las fanestras, las fanestras d’advent. Perquai avrin nus oz simplamain 9 fanestras per dar in sguard enavos sin schabetgs che han fatg surrir u forsa era dà da pensar quest mais. Fanestra 1: «Radio Grischa» emetta puspè. Dapi il di da Son Niclà sa numna l’anteriur «Radio Südostschweiz» (RSO) puspè cun ses bel vegl num: «Radio Grischa – ds Radio vu do». L’emettur furnescha era singulas novitads ed emissiuns en lingua rumantscha. E perquai ha Radio Grischa sa chapescha era stuì translatar en rumantsch intgins jingles e slogans da reclama, punctualmain sin la midada dal num. Perquai vegniva palesà la damaun dals 6 da december per bun rumantsch: «Radio Grischa – il radio da cheu.». L’unic problem: la vusch ha prelegì il «da cheu» en versiun ladina, sco sch’ins pre­legess en auters idioms cun «tg». Translatà enavos per tudestg fiss quai pia: «Radio Grischa – ­ds ­Kopf-Radio»! Fanestra 2: La regenza grischuna ha tratg quest mais ina bilantscha euforica da sias festivitads da giubileum 500 onns Stadi liber da las Trais Lias. Tut haja funcziunà bain, passa 60 000 visitadras e visitaders sajan vegnids a las festas regiunalas (Bundstags) e tut haja custà in zic damain ch’ils 2 milliuns francs previs. Sco in dals puncts culminants persunals da l’onn festiv ha il president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini, menziunà ses numerus inscunters a Cuira cun scolaras e scolars da tut las valladas. En in’intervista cun la FMR ha Parolini tradì ch’in scolar l’haja dumandà, sch’el lavuria «anc insatge auter sper l’incumbensa sco regent». – Quai è ina buna dumonda, il scolar vegn segir e franc a far in di carriera politica. Fanestra 3: Il Rain Anteriur en Surselva vegn renaturà ils proxims onns. In’emprima etappa da 300 m è vegnida realisada quest atun a Trun/Zignau, sco che la FMR ha rapportà. Custs da l’emprima etappa: 415 000 francs. L’import è vegnì finanzià surtut da l’Ovra electrica da Turitg, da la Confederaziun e dal Chantun. La vischnanca ha dentant era furnì ses obolus. Trun ha numnadamain furnì 140 crappuns da 2,5 fin 6 tonnas. Quels èn vegnids plazzads en il letg dal flum per dar spazi da viver per peschs ed auters animals da l’aua. Cun auters pleds: Trun ha pajà sia contribuziun cun crappa! Quella nova furma da pajament avra novas perspectivas. Per exempel pudess ins stuppar ils deficits dals ospitals regiunals cun grondas pedras da granit. Ed il chantun Grischun pudess pajar in’eventuala indemnisaziun per il whistleblower Adam Quadroni cun crappuns da tuf. Lura fiss quai er ina giada reglà. Fanestra 4: L’organisaziun SanaSurselva avess atgnamain merità gist ina seria da pliras fanestras quest mais. Per betg exagerar ans vulain nus restrenscher sin ina suletta frasa dad in commember da la suprastanza da quella associaziun da vischnancas che avess atgnamain da responsar – en tutta ­armonia – la gestiun dal provediment da sanadad en Surselva. Ma i sa dispitan en suprastanza! Dapi plirs mais regia in clima plitost turbulent en il gremi suprem da la SanaSurselva. Quest mais è il president, Patrick Schaniel, sa retratg per immediat, crititgond la discordia en suprastanza. Ina da las persunas che vegn suspectada da betg gist esser in Clau da la Flia è il president da Schluein: Ralph Schlaepfer. En in’intervista cun la FMR ha quel prendì posiziun sin renfatschas e supposiziuns. Ed el ha ditg questa frasa: «Miu motto dalla veta ei ch’ins sto haver bugen carstgauns. Quei vul denton buca gir ch’ins stoppi haver bugen tuts da tut temps ...» – Igl è da supponer che diversas persunas che han lavurà cun el tar la SanaSurselva vegnan a parter quest motto da Schlaepfer, surtut la segunda frasa. Fanestra 5: Ch’ils pots e las postinas han blera lavur durant il december, quai è enconuschent. Cartas e pachets da Nadal procuran per lavur e stress. Ma quai ch’ina redactura da la FMR è vegnida a savair curt avant Nadal durant ina tura cun il postin Andrin Brenn, quai ha tuttina fatg surstar. Per l’ina ha quel survegnì quel di sin sia tura Stierva – Mon – Salouf – Surava dad ina clienta sco engraziament ina carta da Nadal cun en 100 francs (che van sa chapescha en la cassa da la squadra). Ma lura ha ses collega Kevin Kendlbacher perfin anc tradì tge ch’els hajan gia repartì sco «pachets» da posta: mobiglia, pignols da Nadal … e perfin ina giada ina pala dad in chavaterra. Geabain, ina pala d’in dretg bagger e betg forsa quella dad in bagger da legos. Damai, la posta na venda betg mo Snickers e Stimorols al spurtegl. Sin giavisch ta porta ella er a chasa in camiun u ina crana. Fanestra 6: Victor Peer (65), il president da la vischnanca da Valsot, ha dà adia quest mais. Il pur è stà dapi l’onn 2007 capo communal, l’emprim da Ramosch e suenter da la vischnanca fusiunada Valsot. Dapi 40 onns ha el gì pliras caricas sin livel communal. Ils 17 da december 2024 ha el però manà sia davosa radunanza communala. Sin la dumonda da la FMR tge ch’el fetschia ussa, damai ch’el haja surdà sia puraria e remettia l’uffizi da capo, ha el respundì: «Impè da m’agitar da robas politicas, vegna uossa a raschlar föglias o a tagliar frus-chaglia.» – I dat senza dubi er auters presidents u presidentas communalas che giessan, surtut enstagl da dispitar davart planisaziuns localas, pli gugent a raschlar feglia e tagliar chagliom. Fanestra 7: Dapi quest mais ha Tujetsch perfin ina nova grammatica dal dialect local. La FMR ha preschentà l’ovra dialectala ed ha rendì attent a la vernissascha. Tenor il rapport en gasetta è quella occurrenza «sonda, ils 14 da december 20224». Gea, Vus avais legì endretg, uschia eri scrit: l’onn 20224! Ussa pudess ins crair che quai saja simplamain stà in pitschen sbagl da stampa. Però nus essan qua d’autra opiniun: il dialect tuatschin vegni er anc a dar en 18 200 onns! Fanestra 8: La gimnasiasta engiadinaisa Cristina Bazzell da Ftan ha preschentà dacurt sia lavur da matura. Ella ha creà in chatbot «Vallader AI». Atgnamain è quai ina versiun valladra da l’enconuschent ChatGPT. La gimnasiasta ha simplamain trenà regularmain la «maschina», per che l’intelligenza artifiziala (AI) respundia era per rumantsch, apunta en l’idiom vallader. Ma la gimnasiasta ha gì da cumbatter durant sia lavur cunter in adversari bain enconuschent: «Plü lönch cha tü treneschast la AI, plü pac rumantsch grischun douvr’la.» Quest rumantsch grischun artifizial s’infiltrescha halt schon dapertut! La Pro Idioms suppona gia ch’ina gueriglia clandestina enturn Bernard Cathomas, Benedetto Vigne ed Anna-Alice Dazzi haja transferì datas secretas dal Pledari Grond direct tar Chat­GPT. In veritabel scandal. Per vallader: Ün veritabel s-chandel. Fanestra 9: Il Son Niclà na dastga betg mancar en questa revista. Quel ha visità era quest onn ils uffants rumantschs da Turitg e conturn. Bainchapì, igl era in Sontga­clau sursilvan. En in’intervista exclusiva ha Son Niclà tradì a la FMR ch’i dettia schon inqual differenza tranter ils uffants da Turitg e quels dal Grischun. Ina giada haja el per exempel stuì dar in «lavachau ad in uffant da Turitg, perquai che quel aveva fatg in graffiti dal FCZ». – Bun, in lavachau è atgnamain anc in chasti detg miaivel. Sche l’uffant avess fatg in graffiti da GC u dal FC Basel, lura avessi mo dà ina logica consequenza per il buob: il satg! In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Il schefredactur da la FMR, David Truttmann, lascha repassar schabetgs, dat ina survista casuala e commentescha quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat)

Impressiun dal "Bundstag" a Roveredo, ils 1. d'avust 2024.

Conferenza da medias cun ina bilantscha finala da las festivitads «500 onns Stadi liber da las Trais Lias» ch'han gì lieu durant l'entir onn 2024.

Intervista cun Daniel Camenisch en occasiun da la conferenza da medias dals 11 da december 2024, nua che la regenza grischuna ha tratg ina bilantsch da las festivitads "500 onns Stadi liber da las Trais Lias".