L’emna passada hai jau fatg in’emprima emprova per quest onn: ir per bulieus. Anc spetg jau cun impazienza sin plievgia che pudess chaschunar ch’ils bulieus chatschan finalmain or da terra. Dal reminent, in da mes hobis da passiun dapi mia uffanza. E perquai vuless jau dar tschintg mini-tips davart bulieus (na, mes lieus secrets na tradesch jau betg, ma i vala tuttina la paina da leger vinavant). 1. Co prender ils bulieus? Qua èsi da far attenziun. Il meglier tagliar ils bulieus pauc sur il terren uschia ch’il micel (las cellas dal bulieu) na vegna betg donnegià. L’avantatg: Il proxim onn pon uschia puspè crescher al medem lieu bulieus e vus avais damai in da voss lieus secrets. 2. Betg laschar suar ils bulieus Sche bulieus suan van els spert a mal, quai succeda principalmain en satgs da plastic. Bain adattads èn chanasters u satgs da taila. 3. Enconuscher ils bulieus I dat davairas differentas vias co differenziar tranter bulieus mangiabels e bulieus da tissi. E natiralmain ha era la tecnica pront in med d’agid: apps sco servetschs d’identificaziun. Ma adatg! Betg adina inditgeschan els ils dretgs bulieus e perquai recumond jau da dumandar in controllader da bulieus. 4. Cura ir per bulieus? Sajas ina giada sincer, tgi n’ha betg era schon ina giada prendì in belischem bulieu-tschep durant il temp da schanetg? Ma adatg, questa tschaina sa manar a gronds chastis e perfin d’arrest vegn discurrì en la lescha correspundenta. E dal rest, differentas spezias da bulieus èn en privel da svanir. Perquai – laschai crescher quests bulieus durant il temp da schanetg (adina dal 1. fin 10. di da mintga mais). 5. E tge cuschinar? I dat gea nundumbraivels recepts per elavurar bulieus. Mes recept preferì: toast da chantarels. Quai è simpel e gusta grondius: tagliar ils bulieus, brassar cun tschagula e peterschigl, agiuntar gromma, sal, paiver ed autras spezarias tenor gust. Tostar il toast e metter suror ils bulieus. Bun appetit! Di per di dat in redactur u ina redactura in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas ed a tuts.

Gievgia suentermezdi ha il Cussegl grond cumenzà cun la revisiun da la Lescha chantunala davart il traffic public. Tuttas frac­ziuns sustegnan da principi ina revisiun da la lescha che datescha da l’onn 1993. Il tenor è ch’i dovra in concept dal traffic public che pussibilitescha d’adattar quel als basegns dal temp. In traffic public che correspunda als basegns dal temp – quai vuless dir: dapli e pli sveltas colliaziuns da tren e bus, infrastructura per­sistenta ed in traffic public che resguarda l’ecologia. Kenneth Danuser (AdC) che ha presidià la cumissiun predeliberanta ha rendì attent en il Cussegl grond che la promoziun dal traffic public saja francada sco finamira en il program da la regenza 2020-2024. Quai muntia ch’il Cussegl grond stoppia agir cun la revisiun da la Lescha davart il traffic public. La debatta d’entrada ha mussà che tuts èn da principi persuenter. Las discussiun cuntraversas sa dattan en la debatta da detagl. Uschia ha il nov deputà da La Verda, Simon Gredig, ch’è er gestiunari da la Cuminanza d’interess Velo Grischun, ditg en la debatta d’entrada, ch’el vegnia a far propostas per dapli parcadis per velos per pendularis. Il garaschist e deputà Bruno Claus (PLD) ha reagì e ditg percunter ch’i saja er da metter a disposiziun dapli parcadis per autos sper las staziuns dal traffic public. Las partidas burgaisas han appellà pliras giadas als custs: Las mesiras d’in nov concept dal traffic public stoppian esser finanziablas. Cun la nova lescha, cun ils concepts «Retica 30» ed «Retica 30+» ed investiziuns vuless il messadi per la nova lescha augmentar en ­l’avegnir l’attractivitad dal traffic public e satisfar als basegns dals indigens e dals turists. La finamira saja d’introducir a curta vista il tact da mes’ura tar la Viafier retica, hai num en il ­messadi. Ultra da quai duai vegnir transferì dapli transports da persunas e da rauba dal traffic sin via sin il traffic public. La populaziun e las vischnancas duain pudair cundecider. Cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha ditg en la debatta d’entrada ch’il traffic public haja gì ina greva partenza en il Grischun avant 100 onns. Pir ils davos onns haja quai midà. ­Indigens e turists dovrian oz pli e pli bler il traffic public. Oz sesia mintga Grischuna e mintga Grischun en media 74 giadas per onn en il tren. Il schef dal departament d’infrastructura, energia e mobilitad ha er infurmà il Cussegl grond ch’ins vegnia en curt temp a vesair en il Grischun bus da posta che charreschan cun forz’electrica. La lescha revedida stoppia tegnair quint da quel svilup positiv. Er or da questa perspectiva saja la revisiun da la lescha davart il traffic ­public ina obligaziun. Il deputà Pietro Della Cà da la PPS ha ditg vers la fin da la debatta d’entrada che la Lescha davart il traffic public stoppia avair la finamira da colliar las regiuns perifericas cun ils centers. La proposta da sbassar il dumber d’abitantas ed abitants da 60 sin 50 per segirar la colliaziun dal traffic public saja ina buna proposta en quella direcziun. La via da la revisiun da la lescha davart il traffic public na mainia betg ad ina visiun per il traffic public en il Grischun, ha la deputada socialdemocratica Franziska Preisig da l’Engiadin’Ota ditg. Percunter porschia quella revisiun in bun cumpromiss. La debatta da detagl ha gì lieu la gievgia saira ­suenter la fin da redacziun da questa gasetta. In concept duai augmentar l’attractivitad dal traffic public en il Grischun Foto mad

Ina amia da mai enconuscha ina gruppa da dunnas che s’entaupa (tut correspundent al clisché) mintg’emna sin in cüpli u in magiel vin alv e che bagliaffan e tschantscherleschan sur da lur uffants ed umens (sur dals ultims cun preferenza). Cura ch’jau hai udì quai l’emprima giada, hai jau ris e numnà ellas sco pitschna reminiscenza a la seria da TV las «desperate housewives». In suentermezdi m’ha mia amia prendì cun ella ad ina da quellas sentupadas. Jau sun vegnida beneventada cordialmain cun bitschs e brancladas, mia figlia L. è vegnida numnada gnocca (suenter ch’igl è vegnì sclerì, sch’ella saja in buob u ina buoba) ed ins m’ha smatgà enta maun in magiel cun prosecco ch’jau hai acceptà tut grata. Nus essan sesidas enturn l’insla-cuschina, mintgamai cun in magiel en maun, fertant ch’ils uffants han cumenzà a prender dapart l’abitaziun. Adina puspè ha ina da nus (umens n’eran betg preschents) stuì siglir si per separar dus cots u per stgarpar or da maun in guaffen mortal ad in poppin. Tranteren hai jau intervegnì che l’um da la mamma cun ils chavels blonds ha reservà duas stanzas per las vacanzas da famiglia: ina per el ed ina per ella cun ils dus uffants – il medem dal reminent en l’eroplan: in sez per el ed in pèr retschas plinavant in sez per ella e dus per ils uffants. Jau sun vegnida a savair che la mamma da la mamma cun ils trais uffants vegn mintgatant a pertgirar ils uffants, ma che lezza laschia mintgamai enavos l’abitaziun en in caos. E che la mamma che lavura en ina partiziun da persunal haja ina emploiada che saja da l'avis che ses job saja talmain lungurus ch’el pudess era vegnir fatg dad «x-ina mamma». Il maletg ch’jau aveva dad ellas era spert sa confermà: Las «desperate housewives» che avevan pli baud siemis ed ideas en colurs da pastel – ed èn lura vegnidas tschiffadas da la trida realitad. Mammas che prendan pirlas u baivan alcohol per supportar lur rolla n’èn gea betg pir dapi «Mothers little helper» dals Rolling Stones in fenomen enconuschent. Gia en ils onns 50 vegniva vendì in med fortifitgant cun il num «Frauengold», ch’era da retrair senza recept en drogarias ed apotecas. Substanza activa principala era alcohol: 16,5 pertschient en volumen. In success da vendita fin a ses scumond dal 1981. Lez suentermezdi n’era betg la davosa giada ch’jau sun stada da la partida. Igl ha dà cüplis en curtin, sin balcun, sin plazza da gieu. Ins sto savair ch’igl è simplamain stoda lungurus da pertgirar uffants tut suletta e che quai è simplamain bler pli legher, sch’ins ha in pau cumpagnia ed intus in u dus glas vin. Ma tuttina hai jau surris in pau da quellas dunnas, fin in di en la Badi. Là ha la mamma cun ils chavels curts prendì nauadora ina buttiglia ed ha studegià dad aut, sch’ella duess ussa avrir quella u betg. Lura ha ella guardà sin mai e ditg «Ah, tge studegel jau, la Viola è gea qua!» – ed ha laschà siglir il cucun. En quest mument hai jau realisà che las «desperate housewives» avevan magari il medem maletg da mai sco jau dad ellas. Ed jau hai stuì admetter che quellas dunnas n’èn forsa gnanc uschè desperadas – almain betg pli desperadas che jau. Viola Cadruvi ha studegià germanistica, istorgia e rumantsch a l’Universitad da Turitg. Mintgatant lavura ella vi da sia dissertaziun e mintgatant sco scolasta, ma bunamain adina scriva ella. Viola Cadruvi

Las undas vegnan e van. Jau manegel las «undas tematicas» tar ils uffants. In tempet interesseschan ils Indians. Lura vegnan per in tempet ils chavaliers e las princessas. Tranteren èsi – silmain tar ils buobs – pumpiers, policists, cowboys e trens. Ma segir e franc cumparan baud u tard, surtut tar ils mats, ils dinos! Per cuntentar l’interess dals uffants per dinosaurs datti in bun tip: «Ralph und die Dinosaurier». Igl è ina seria da filmins animads (mintg’episoda var 4-5 min) ch’ins chatta sin l’applicaziun Play SRF. Curt e setg, bain chapibel e surtut fitg instructiv e divertent. Ralph è ina sort chaun che maina ils uffants tras il mund dals dinos. Mintga episoda è deditgada ad ina spezia da dinosaurs, tenor urden alfabetic: Albertosaurus, Beipiaosaurus, Citipati, Dryptosaurus, Euoplocephalus… enfin tar il Zanabazar. Tar mintga spezia da dinos vegnan però era explitgadas autras chaussas che stattan en connex cun la perscrutaziun actuala da quels animals gigantics. Ralph declera cura che tut ils dinosaurs han vivì, co ch’i dat fossilias, tgeninas teorias ch’i dat per la mort dals dinosaurs avant 66 milliuns onns. E Ralph declera anc bler auter, precis 26 giadas, tar mintga bustab datti in dino ed in tema. Era geniturs pon emprender (sch’els guardan la seria!) inqual chaussa. Savevas vus p.ex. ch’i deva dinosaurs ch’avevan plimas, ma na savevan insumma betg sgular. U savevas vus che tut ils dinosaurs chaminavan sin la pizza dals pes? Savevas vus che enfin ussa èn vegnidas chattadas e definidas passa 1000 differentas spezias da dinosaurs? E surtut: Savevas vus che tut l’epoca dals dinosaurs ha cuzzà bler, bler, bler pli ditg che la curta fasa da l’umanitad? – Il bun Ralph metta en mintga cas en urden era quellas relaziuns. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. In maletg or da la seria da films animads "Ralph und die Dinosaurier" - accessibla sin Play SRF.

Il santeri Sogn Gion da Domat duai esser accessibel er per persunas cun impediments. Quai è in dals intents dal project da construcziun che la suprastanza communala suttametta al suveran a la fin dal mais. Sch’i va tenor la voluntad da la suprastanza communala da Domat duain ils visitadurs dal santeri avair en avegnir in access pli facil: In ascensur inclinà als duess manar sin las differentas terrassas dal santeri. La suprastanza communala ha suttamess la missiva correspundenta, la quala furma la tractanda principala da la sesida dal cussegl communal da proxim glindesdi (12 settember). Sut il titel «implant dal santeri – avertura da las terrassas dal santeri tenor ils basegns da persunas handicapadas ed edifizi nov remplazzant da la sala funebra» duai vegnir deliberà in credit d’object da 3,7 milliuns francs. Il tema occupa la populaziun e stat gia dapi ditg sin l’agenda politica. Sala funebra per tut las confessiuns Il concept preschent prevesa dad ina vart ina nova sala funebra sco er in ascensur inclinà per render accessiblas las terrassas dal santeri er a persunas handicapadas. Tenor missiva correspunda la sala funebra che ha 50 onns mo pli parzialmain a las aspecativas d’ozendi. Ch’i manchia internamain spazi e situà sin l’emprima terrassa saja l’access supplementarmain difficultà. Il nov edifizi dad in’etascha consista d’ina sala funebra cun ina surfatscha da var 50 meters quadrats. Quella medema grondezza vegnan ad avair sco previs ils locals da preparaziun, tecnica e da sfradentar sco eir las tualettas accessiblas er per persunas cun impediment. La sala funebra neutrala areguard la confessiun po vegnir mobigliada cun sutgas e munida liturgicamain. La plazza dal santeri cun la pensla pussibiliteschia ina ceremonia funebra degna. Kohler: «Bun project» Per l’avertura da las terrassas dal santeri è prevesida la construcziun d’in ascensur inclinà, cun entrada tar la plazza da reuniun. L’ascensur maina individualmain sin las terrassas cun las differentas fossas. La staziun da muntogna è il plateau sisom cun las fossas cun urnas. Ad in’avertura fin tar la avanthalla da la baselgia Sogn Gion han ins desistì per differents motivs. La cabina porscha plazza per otg persunas ed il viadi dura stgars ina minuta. La Protecziun da monumaints chantunala è inclusa en il project e sustegna quel. Ils custs totals muntan a var 3,7 milliuns francs, da quels calculeschan ins 1,73 miliuns francs per l’edifizi cun la sala funebra ed 1,97 milliuns francs per l’avertura dal santeri cun ascensur. Il president communal Erich Kohler è persvadì da pudair suttametter in bun project: «Noss giavisch central è da cuntinuar a sviluppar l’entir implant dal santeri da Domat. Uschia pudain nus porscher ina soluziun confurma al temp per accumplir ils basegns da la populaziun. Al medem mument dain nus al santeri ch’è creschì istoricamain ina protecziun degna a sia importanza sco bain cultural local.» Suenter l’approvaziun dal parlament vegn la populaziun als 27 da settember a votar davart quest intent impurtant. Translaziun Flurin Andry/FMR Vista totala cun il nov edifzi per la sala funebra (davant) ed a l’ur vest da las fossas l’ascensur per l’avertura dal santeri.

Il scumond absolut da far fieu vegn abolì per il nord da las Alps grischunas. Il scumond da far fieu al liber resta en vigur en las vals grischunas dal sid. Las precipitaziuns da las ultimas emnas e cunzunt la sbassada da las temperaturas han reducì il privel d’incendis da guaud e da cultira. L’Uffizi da guaud e privels da la natira po perquai abolir il scumond absolut da far fieu per il nord da las Alps dal Grischun. Tuttina stoi vegnir resguardà ch’ils terrens dals guauds èn anc adina sitgs e ch’il privel d’incendis da guaud è perquai pli grond. En las vals grischunas dal sid n’è la situaziun anc betg sa calmada avunda. Il scumond da far fieu resta perquai anc en vigur en la Mesolcina, en la Val Calanca, en il Puschlav ed en la Bregaglia. (cdm/fmr)

Ils ultims dis è vegnì tramess il material da votar per las votaziuns dals 25 da settember 2022. A partir d’immediat pon las votantas ed ils votants dal Grischun votar gratuitamain per correspundenza er sin via postala. La Regenza ha mess en vigur la revisiun parziala da la Lescha davart ils dretgs politics (votaziun per correspundenza senza custs da porto) per il 1. da zercladur 2022. Tras questas midadas vegn la votaziun per correspundenza sin via postala ad esser gratuita per las votantas ed ils votants a partir dal termin da votaziun dals 25 da settember 2022. Il Chantun surpiglia ils custs da porto che resultan tras quai per las votaziuns respectivamain elecziuns federalas, chantunalas e communalas. La votaziun per correspundenza sin via postala è pia ina pussaivladad supplementara per votar gratuitamain, ultra da la votaziun a l’urna, ultra da la votaziun anticipada tar in post designà da la vischnanca sco er ultra da la votaziun per correspundenza cun metter la cuverta en la chascha da brevs communala. (cdm/fmr)

Tschai di hai d à insatge fitg spezial e nov da gentar. Questa tschavera m’ha intim à da tradir il recept a lecturas e lecturs. Tgis à, insaquants pon forsa conuscher las mieurs da salvia. Igl è insatge da narr bun per pitschen e grond. L’ingredienza principala: feglia da salvia cun fusti. Per quater persunas dovran ins 30 gronds fegls frestgs. Ins prepara ina pasta cun 1 ov, 150 grams farina alva, 150 ml gervosa clera, 2 tschd. ieli da fluras sulegl, 1 prisa sal, 1 prisa muscat, ina prisa pulvra da paprica. Las mieurs da salvia - ina delicatessa culinarica. Lavar ils fegls, sientar e metter da la vart els. Alura sparter cler d’ov e mellen d’ov. Maschadar farina, mellen d’ov e gervosa. Aschuntar ieli e spezarias e maschadar. Sbatter il cler d’ov cun in zic sal e volver en la pasta da gervosa. Alura laschair scuflar la pasta durant circa ina mes’ura. Alura preparan ins la «mieurs»: Avant che bagnar la feglia da salvia en la pasta controllar che quella na saja memia spessa. Per far vegnir pli satiglia la pasta, aschunar in pau latg. Alura emplenir la chazzetta circa 1 cm cun ieli da raps e stgaudar. Tegnair en l’ieli ina palutta platta da lenn. Cura ch’i dat borlas, è l’ieli chaud avunda. Bagnar ils fegls en la pasta, laschair dagutar in zic e metter els en l’ieli chalira. Attenziun, i pudess squitrar! Cun lur fusti guardan ils fegls ora sco mieurs cun cua. Coier las «mieurs d’omaduas varts brin dor à e metter ellas sin palpiri da tegnairchasa per laschair dagutar l’ieli. Springir sin mintga «mieur» in zic fleur de sel e servir immediat. Latiers datti buglia da maila.

Quest atun ed enviern va sin turnea tras il Grischun in toc teater che va sin il viv. I va per la dumonda dal suicidi assistì. L’enconuschent toc cun il titel «Gott» da l’autur e giurist Ferdinand von Schirach fa numnadamain il gir tras il Grischun – tranter auter fa el fermativa a Cuira, Glion, Tavau e San Murezzan. En il teater «Gott» vegn tractada – en furma dad ina sort tribunal avert – la dumonda spinusa da la dunna Gärtner da pudair murir. Dunna Gärtner (Heidi Maria Glössner, fotografia) è ­atgnamain sauna, ma ella na vul betg pli viver suenter la mort da ses um. Ed ella dumonda perquai ses medi per in medicament suicidal. In comité etic tracta en il «tribunal» la dumonda da dunna Gärtner. Ed en il toc da teater «Gott» decida lura la finala però il public, sche la dunna duai pudair murir u betg. La versiun «grischuna» dal toc vegn giugada dal rest dad acturas ed acturs enconuschents en il Grischun – Tonia Maria Zindel, Nikolaus Schmid, Marco Luca Castelli, e Rebecca Indermaur. La tematica dal suicidi assistì na lascha evidentamain betg fraid. Ella è eticamain dispitaivla ed ha occupà gia gremis politics e giudizials. La dumonda dad «exit» è tranter auter gia vegnida tractada al Tribunal federal. Perquai datti sin la turnea da «Gott» tras il Grischun era mintgamai ina discussiun da podium suenter il toc. La dumonda è damai: Co decidessas Vus? Per quels e quellas che vulessan gia avair in’idea dal toc saja recumandada l’emissiun da «Vita e cretta» dad RTR, emessa ils 11 da settember 2022. A pled vegnan acturas ed acturs, il mainadiscussiun, la reschissura e l’inizianta per la turnea grischuna, Barla Cahannes, presidenta da Palliative GR. Detagls davart il toc «Gott» èn da chattar sin la pagina: www.gott-theater.ch. L’emissiun da «Vita e cretta» davart «Gott» è da chattar sin www.rtr.ch. L'actura Heidi Maria Glössner gioga la rolla principala en il toc "Gott" da Ferdinand von Schirach.

En in biro da vaglia steva pli baud sin il pult in globus. Ed en mintga stanza da scola pendeva ina carta dal mund. Ed insanua en stiva aveva mintga famiglia in «Reiseatlas». U betg? Ed oz? En temps da «navis» e da Google Maps èn ils globus, las cartas dal mund ed ils atlas plitost ids a perder… e cun els era in pau savida geografica. Faschain in test: Da tge pajais è Nairobi la chapitala? E vegnissas vus da situar sin ina carta da la Germania il Bundesland Thüringen? E nua en l’Asia sa chatta Laos? Sa chapescha datti anc adina da quels freaks da geografia che san ordadora mintga chapitala e mintga flum dal mund. Ma quels freaks vegnan rars, fitg rars! Dapi il 2018 datti in sustegn, numnadamain en furma dad ina simpla applicaziun che gida a s’orientar sin la carta dal mund – e quai en furma da quiz. La app sa numna «Wo liegt das?» ed ella porscha numerus quizs davart pajais, citads, chapitalas u provinzas. Ils singuls quizs èn fitg simpels: igl è simplamain da localisar sin las cartas p.ex. ils pajais. Apunta: Nua è Laos? Pli pretensius èn lura las chadainas da muntogna, las mars dal mund u las sedias principalas da concerns mundials. Nua è p.ex. la sedia principala dal concern dad ieli e gas «Shell»? L’applicaziun «Wo liegt das?» sa lascha telechargiar da las normalas plattafurmas, l’emprim en ina versiun da test gratuita e silsuenter èsi halt da pajar enfin a 20 francs, tut tenor versiun e durada. Dal rest: il Bundesland Thüringen è amez la Germania, al nord da la Baviera. E co ha num la chapitala da Thüringen? – Nagin’idea! Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Il logo da l'applicaziun "Wo liegt das?", cun la quala ins po emprender geografia.

Cur che nus essan stgasads en nossa abitaziun actuala dal Limmat-West qua a Turitg avant 23 onns, aveva er gist il modest commerziant grec Pedros avert al chantun da la resch-nova culegna in pitschen negozi da victualias. Per cumpras pli grondas gievan nus però quatter staziuns cun il tram 4 fin al Limmatplaz en la Migros, ina da las pli grondas filialas da la citad. E per il vin cun il velo sur la punt manaivla si en il Coop dal Wipkingerplatz. Suenter varsaquants onns ha la Migros avert ina pitschna filiala en ina nova surbajegiada 400 meters plinanen, in negozi adressà surtut ad emprendists e scolaras che prefereschan picnicar sur mezdi. Betg ditg pli tard ha il Coop suandà en il medem chasament (là vom jau regularmain per la biera senz’alcohol marca Gran Alpin). Ed en il bajetg da la Migros al Limmatplatz s’è en il fratemp installà er il Denner – betg mo cun las alcoholicas che mancan tar la sora gronda. Sin la medema plazza paradescha uss er anc in negozi dad Alnatura – er quai ina partiziun da la Migros. Dapi dus onns avain nus ussa gist sur via vi er anc in Lidl – per mai anc adina in affar cun ina parita da grond cromer. E dal reminent: Il pitschen negozi da Pedros è, causa pensiunament da lez, en in fratemp vegnì surpi­glià dal Spar. Negozis tut ch’i sfratga, damai, en mias vischinanzas. Ma nus vivain en ina societad liberala, mintgin po avrir quants affars ch’el vul, la fiera è libra, la concurrenza fa bain al commerzi, ed uschia vinavant, sco ch’il catechissem chapitalistic ans pregia regularmain. E tuttina ma dattan tscherts aspects da quest manaschi pulitamain da pensar. Bunamain en tut quests negozis èn ils regals adina bel plains, las consumentas na duessan gea betg survegnir l’impressiun ch’i manchia insanua spaghettis, tschigulattas u savun. Plain èn er ils caums da charn frestga, da pesch, da paunamenta, da latgims, da verdura e fritga. Tut adina en parita frestga e glischanta. Plainas curunas er la saira avant la serrada, plainas er la tarda sonda. Ins ha bunamain l’impressiun che nagin na cumpra nagut. E la damaun suenter, il glindesdi a bunura – ils regals puspè plains cun rauba frestga. Ma nua va a finir la charn attempada, nua il paun vegl, la verdura passa? Foodwaste, il sfarlattim da vivondas è ozendi in grond discurs. Betg il pli davos perquai che la producziun da vivondas chaschuna contaminaziun da l’ambient e consum exagerà dad energia. Ils detaglists gronds affirman quantas bregias ch’els sa dattan per evitar tals sfarlattims. La Migros declera per exempel che 99% da sias vivondas vegnian vendidas u lura regaladas ad instituziuns caritativas. Tuttina vegnan eliminadas en Svizra bunamain trais milliuns tonnas vivondas ad onn. Il total correspunda a passa 300 kilos pro persuna. 40% da quel sfarlattim, pia 150 kilos, va para a quint da consuments e consumentas. Incredibel! Quels paucs mucs da paun dir e quellas trais feglias da salata passa da nossa cuschina na pon strusch importar quella summa. Essan nus ils unics che spargnan? E da nua ve­gnan quellas tonnas da charn impestada che camiuns svidan da temp en temp en las arderas da noss pajais? Jau sai, ils restorants, ils restorants! Er quels chaschunan massa rument da vivondas. Ma propi tantas tonnas? Quai fa mal. Adina puspè stoss jau pensar als fomazs che regian per il mund enturn. Cur che Moses è turnà giu dal Sinai cun la tavla dals cumandaments, mancava evidentamain in passus: Ti na duessas betg sfarlattar vivondas! Benedetto Vigne da Turitg è schurnalist liber, autur e chantautur. Benedetto Vigne...

Circa 200 meters hai jau dad ir giu per aua tar la funtauna. Jau vom la damaun cun ina sadella cotschna da plastic da diesch liters e quels tanschan gist per tutta di, natiralmain senza lavar chavels u vestgadira. A chasa avess jau anc ina sadella d’arom per quest intent, mabain. L’aua sburfla or da la funtauna, la sadella è plaina en in dus ed jau la port be schlantsch enavos en tegia. Insacura fatsch jau stim che jau prend dapli temp per star tar la funtauna. A gea, i va tuttina in mument fin che la sadella è plaina. Jau guard co che l’aua cula or dal mistgel, prenda la via vers il tgiern e sa bitta sgargugliond en il bigl da lain. Mirveglius co che questa funtauna po nascher qua. Lunsch enturn nagins glatschers. Ma sisum il mut, si suren, èsi dus lajets. In da quels è il Lajet da las dunninas selvadias. Il tschiel reflecta en l’aua, sco en in spievel. Nagin aual che maina l’aua e nagin aual che sorta. L’aua è simplamain qua, quieta. Enturn il lajet è l’erva verd clera e sco ina ghirlanda flurescha la minalva a l’ur. Ussa datti vita! Igl è l’emprim d’avust, in di da bellezza. Nus arrivain qua tut la famiglia, ina brajada d’uffants. Vulain ir en a far il bogn! Er sche l’aua n’è betg clera e transparenta fin giu en il fund. In pau da quai da palì e belma, ad ir en cun ils pes. E profund n’è el er betg. Propi be per far il bogn, betg per nudar. Ils uffants siglian enturn, bittan plattinas da crap sur l’aua via. Duas, trais, quatter giadas siglian ellas sin la surfatscha avant che ir a fund. Dai! Giain en! Co quai fa bain! Entamez sent’ins co che l’aua fraidaglia chatscha dal fund si. Uaaa. Brrr... In pèr dis pli tard, puspè giu sper funtauna, dovr jau propi in pau pazienza per laschar emplenir la sadella. Mabain, jau hai peda. Igl è anc adina bell’aura e patgific. Jau hai survegnì gugent quest ritual da la damaun. Plaunet prend jau mia sadella plaina e vom. L’autra damaun, aja! La funtauna ha smess da chantar sia chanzun. L’aua cula be pli a filun or dal tgiern, senza tun. Jau met la sadella suten. Mes egls èn fixads vi da l’ur da la sadella, nua ch’il spievel da l’aua s’auza cun fadia. Mes patratgs restan fitgads en fastidis. Insumma, sche jau met questa saira la sadella sut il tgiern, vegn ella bain plaina sur notg. Sur notg è la funtauna stalivada. In dagut penda anc vi dal tgiern. Var dus liters aua giu en il fund da la sadella... Resta anc dad ir si a dar adia al Lajet da las dunninas selvadias. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha. Aita Dermont -Stupan

L’atun dal proxim onn 2023 è a Zuoz l’emprima ediziun dal «Festival Travers Zuoz». Per quell’occasiun tschertgan ils organisaturs – sur ina concurrenza – in nov toc da teater rumantsch. La tschertga n’è però gnanc uschè simpla. In discurs cun Gianna Olinda Cadonau, ina da las organisaturas dal nov festival. Sur la pagina d’internet da la Lia Rumantscha, via e-mail e via medias socialas – sur plirs chanals tschertga quests dis l’Uniun Travers tocs dramatics rumantschs. Quels teaters – u silmain ils emprims concepts – pon vegnir inoltrads enfin la fin da settember. Quest atun vegn lura dà enconuschent tgi che gudogna il premi dotà cun 15 000 francs ch’è a medem mument era ina sort incumbensa da scriver. L’import dal premi vegn mess a disposiziun da la Lia Rumantscha e da la vischnanca da Zuoz. Gianna Olinda Cadonau è geranta da l’Uniun Travers (guarda boxa) ed en quella funcziun organisatura da la concurrenza e co-organisatura dal festival l’onn 2023. En la suprastanza da l’Uniun Travers represchenta ella era la Lia Rumantscha, nua ch’ella è responsabla per la promoziun da la cultura, damai era dal teater rumantsch. FMR: Èsi in pau in «drama» cun quest teater rumantsch? Gianna Olinda Cadonau: Forsa èsi in pitschen «drama» en la scena da teater professiunala. Là mancan simplamain ils tocs rumantschs. La scena dal teater popular è per la paja fitg viva. Là vegnan adattads e translatads texts – e lura era preschentads. Quai è grondius. Ma apunta, en la scena dramatica professiunala èsi tenor nus memia pauc. Vus essas gea stada involvida dal 2019 en la producziun dal teater per ils 100 onns da la Lia Rumantscha a Zuoz. Là n’avevas betg chattà in autur u in’autura rumantscha. È quell’experientscha stada il stausch per organisar il premi ed il festival? Quai è mo in da plirs motivs. Igl era propi stà difficil da chattar in autur u in’autura per il toc. Ma da «stuair» scriver in teater giubilar per in’instituziun da 100 onns n’è forsa er betg gist stada la meglra premissa. Però igl hai anc dà auters stauschs per il «Festival Travers Zouz» e la concurrenza. Per l’ina vesain nus tar la Lia Rumantscha ch’i dat bain ina scena viva tar chantauturas e chantauturs rumantschs, i dat er regularmain novs texts litterars, en prosa e lirica. Percunter datti memia paucs gieus auditivs e teaters. Lura datti a Zuoz Globe al Lyceum in’instituziun che s’engascha per il teater professiunal. Ed in ulteriur impuls per il festival ha dà la vischnanca da Zuoz – ella vul accentuar en sia nova strategia communala la cultura rumantscha. Tut quests elements èn vegnids ensemen – ed han manà a nossas ideas. Il festival vul promover tranter auter ch’i vegnian scrits e represchentads tocs dramatics en lingua rumantscha. Pertge avais gist tschernì la furma da la concurrenza, damai l’idea cumpetitiva? Cler, igl è ina concurrenza. Ma atgnamain interpretain nus quest premi sco contribuziun ad in’ovra, per bun rumantsch in «Werkbeitrag». Tgi che gudogna, quel u quella survegn 15 000 francs per pudair realisar ses toc. A nus para questa furma in bun instrument per promover il scriver dramatic. Il premi dat a l’autur u l’autura il stausch ed il spazi per insumma scriver – in spazi che manca savens. Ed ussa – co statti per il mument cun ils manuscrits inoltrads. Tge pudais tradir? I dat en mintga cas singuls texts ch’èn ussa vegnids inoltrads – betg enorm blers, ma i dat ina schelta. Jau fiss cuntenta, sch’i dess passa tschintg projects. A lunga vista, sche quest premi vegn surdà regularmain ed è enconuschent, vegni segir ad esser pli simpel d’avair manuscrits sin maisa. Las pretensiuns da la concurrenza n’èn betg gist extravagantas – ins sto inoltrar in concept dad ina pagina A4 e lura anc in extract da text da var 6000–10 000 segns. Tge sort da teater avessas Vus gust da leger? Quai è grev da respunder. Jau sun atgnamain fitg averta. Ils tocs duain cuntegnair bunas scenas, forsa liadas vi dad aspects actuals, tut tenor era cun elements experimentals. Insumma, il spectrum è fitg vast. I na sto tenor mai betg esser per forza ina celebraziun da lingua, cultura ed istorgia rumantscha. Quai datti gia avunda. Vus avais ussa la pussaivladad da far in curt appel a potenzials auturs u auturas dad inoltrar lur projects. Tge schais? Da betg spetgar – mabain da concretisar e scriver si l’idea ch’ins aveva gia daditg. L’emprim extract na sto er betg esser pli lung che 4000 battidas. Insumma, nus vulain cun la concurrenza gea era dar la pussaivladad dad discutar davart las atgnas ideas e lavurs, da promover la discussiun davart il scriver dramatic ed era dar dinamica a l’act da scriver. Perquai – be curaschi cun inoltrar! Sche betg quest onn, lura en dus onns. «I mancan simplamain ils tocs rumantschs.» Gianna Olinda Cadonau «Nus interpretain quest premi er sco contribuziun ad in’ovra, per bun rumantsch in ‹Werkbeitrag›.» Gianna Olinda Cadonau «I na sto tenor mai betg esser ina celebraziun da lingua, cultura ed istorgia rumantscha.» Gianna Olinda Cadonau Il nov festival rumantsch Il nov «Festival Travers Zuoz» duai avair lieu l’emprima giada il november 2023. El vul porscher – tenor ils iniziants – «ina tribuna a la litteratura dramatica e lirica en lingua rumantscha cun numerusas represchentaziuns, prelecziuns scenicas, concerts e teaters». Il festival vegn organisà mintga dus onns. In element integral è il «Premi Travers Zuoz», la concurrenza per quel premi d’in toc dramatic vegn dentant adina organisada durant ils onns tranteren, per lura pudair preparar il toc sin il proxim festival. Quest onn vegn dà enconuschent il project victur ils 19 da november 2022 en il teater Zuoz Globe. Quella «surdada» vegn enramada dad in program cun prelecziuns scenicas. Purtà vegn l’arranschament da la nova «Uniun Travers». L’occurrenza ed il festival han inizià la vischnanca da Zuoz ensemen cun il teater Zuoz Globe/Lyceum Alpinum Zuoz e la Lia Rumantscha. Il num dal festival sa referescha a Gian Travers (1483–1563), il prominent Zuozingher ch’era stà autur, dramaturg e surtut er in impurtant politicher grischun durant il 16avel tschientaner. Detagls davart il festival, il premi e l’uniun èn da chattar sin: uniun-travers.ch. Gianna Olinda Cadonau è co-organisatura dal Festival Travers Zuoz che vegn ad avair lieu per l’emprima giada il november 2023. Il toc giubilar per l’anniversari da 100 onns Lia Rumantscha aveva scrit l’autur da lingua tudestga Tim Krohn che viva en Val Müstair. Il «Tredeschin Retg» era vegnì represchentà l’avust 2019 cun musicistas ed acturs grischuns en la chasa da scola a Zuoz. Il toc giubilar per l’anniversari da 100 onns Lia Rumantscha aveva scrit l’autur da lingua tudestga Tim Krohn che viva en Val Müstair. Il «Tredeschin Retg» era vegnì represchentà l’avust 2019 cun musicistas ed acturs grischuns en la chasa da scola a Zuoz. Il toc giubilar per l’anniversari da 100 onns Lia Rumantscha aveva scrit l’autur da lingua tudestga Tim Krohn che viva en Val Müstair. Il «Tredeschin Retg» era vegnì represchentà l’avust 2019 cun musicistas ed acturs grischuns en la chasa da scola a Zuoz.

Ils «Cantarazzi» è la pli nova furmaziun dal chor da la «Stimmewerkbande» dal dirigent Christian Klucker. Quest chor è vegnì stgaffì aposta per mats da tranter 9 e 25 onns che ha quaidas e tschaffen da chantar e rappar. La «Stimmwerkbande» intermediescha il plaschair da chantar e saltar a giuvenils introducids da lur manaders professiunals. Da quella animaziun na resultan betg mo bleras novas vuschs giuvnas, mabain ella porscha numerus muments impressiunants e nunemblidaivels a las ­giuvnas chantaduras e chantadurs. Cun «Cantarazzi» datti uss in chor viril per giuvenils. Tar «Cantarazzi» èn ils mats ed umens giuvens tranter da lur pèr. Qua na vegn betg mo chantà e rappà, mabain i vegn era discussiunà temas ch’interesseschan ils mats dapli che la mattas. Il plaschair da chantar tanscha Per daventar commember dal chor viril da giuvens «Cantarazzi» na basegna quai ni da presavida da la tecnica da chantar ni d’autras premissas. Mintga mat u um giuven è bainvegnì. Impurtant è il tschaffen da chantar. Giuvens en la vegliade­tgna tranter 9 e 25 onns pon sa participar dals «Cantarazzi» e s’allegrar da blers eveniments da cuminanza en il ravugl da giuvenils da la medema pasta. «Vuschs virilas èn stgarsas», constatescha il dirigent Christian Klucker e motivescha la fundaziun da quest nov chor viril per giuvenils. I dettia relativamain paucs umens che chantian aunc. Perquai manchia las vuschs dad umens als chors virils. E gist l’animaziun da la generaziun giuvna per il chant è la finamira da Klucker. Giuvenils che resentan il tschaffen per il chant pon senz’auter far part da provas dals «Cantarazzi» per sondar, co ch’els sa sentissan en questa furmaziun da mats. E tals ch’èn vegnids tschiffads da l’entusiassem, han bainprest la chaschun da sa preschentar sin tribuna sco commembers dals «Cantarazzi» – per exempel al concert a chaschun da Boys Choir Lucerne a l’entschatta da l’onn che vegn. Las provas han lieu mintgamai il glindesdi da las 18.00 a las 19.40 en il Center dals chors a la Via Commerziala 19 a Cuira. Ulteriuras infurmaziuns èn da chattar sin la pagina www.stimmwerkbande.ch, nua ch’ins po er s’annunziar. (cdm/bt) Ils «Cantarazzi» è ina nova furmaziun per mats ed umens giuvens da la «Stimmwerkbande» da Christian Klucker. Foto mad

Tratg ferm han ils tiradurs grischuns cunzunt sin la distanza da 300 meters. Be en quella categoria èn els stads tschintg giadas sin il podest. Ina giada schizunt il pli sisum grazia a Norbert Caviezel. Durant set dis è l’elita naziunala da tiradurs e tiraduras sentupada a Thun per eruir ils campiuns e las campiunessas sin las distanzas armas da 300 meters, 50 meters e pistola. Da la partida è er stà in bel dumber participants e participantas dal Grischun. Gist cun set medaglias e sis diploms è la delegaziun grischuna turnada a chasa. Tensiun èn pliras concurrenzas Campiun svizzer è daventà en la concurrenza duas posiziuns cun l’arma da militar 90 Norbert Caviezel (Tumegl). L’actual retg-tiradur ha tratg 553 puncts ed uschia in punct dapli che Christoph Carigiet (Embrach). Cumplettà il podest ha cun Miguel Sgier (Tumegl) in ulte­riur tiradur grischun. Da gronda tensiun è stada la concurrenza en venter cun l’arma d'ordonanza 57/03. Mauro Ardüser (Tumegl) ha sajettà 573 puncts, tants sco il victur Marcel Sommer (Huttwil), dentant gì in diesch intern pli pauc ch’il nov campiun svizzer. La medaglia da bronz ha gudagnà Silvia Plaz (Giuv­aulta/Savognin) e quai be cun in punct damain che Sommer ed Ardüser. Norbert Caviezel è ve­gnì quart en quella concurrenza e Tarcisi Cadruvi (Ruschein) ha sco Caviezel retschet in diplom cun vegnir 5avel. Cun l’arma da sport categoria duas posiziuns è Georg Maurer daventà vicecampiun svizzer cun ils medems puncts, total 584, sco il victur dal chantun Argovia er. Maurer ha cunzunt sajettà ferm en venter cun las passas da 99/99/100 puncts. Lars Färber (Favugn) è vegnì segund tar l’elita arma da 50 meters. Tar las dunnas hai dà ina medaglia da bronz per Valentina Caluori (Razén) en la concurrenza arma da 50 meters trais posiziuns. Annina Tomaschett (Trun) è en quella disciplina vegnida sin plaz quatter e gudagnà uschia in diplom. Diploms han er gudagnà Martina Herrli (Tavau) ed Yvonne Margreth (Castrisch) arma 50 meters e Meinrad Monsch (Zezras) arma 300 meters. Naginas medaglias e nagins di­ploms n’hai dà per ils tiradurs da pistola dal Grischun, quai en absenza d’Elmar Fallet, il tiradur e chatschader jauer. Campiun svizzer: Norbert Caviezel. Foto Gion Nutegn Stgier

Il favrer passà ha la regenza grischuna preschentà sia nova strategia da forza idraulica per ils onns 2022 – 2050. Cun quella vul il chantun tranter auter far diever dal return al proprietari dal mument che las concessiuns cun las interpresas d’energia scrodan. Qua tras duain il chantun e las vischnancas sa participar pli activamain da las ovras idraulicas grischunas. Las interpresas d’energia e possessurs dals implants idraulics dad oz speran da mantegnair il status quo suenter che las concessiuns scrodan. Las interpresas d’energia grondas en il Grischun ein per exempel la Axpo, l’Ovra electrica dal chantun Turitg u la Repower ch’è domiciliada en il Grischun ubain er l’Ovra electrica da la citad da Turitg, enconuschenta sut il num EWZ. Ella è ina da las fermas interpresas d’energia idraulica en il Grischun. La EWZ producescha e proveda parts dal Grischun Central e la Bregaglia cun forz’electrica. Ina da las grondas ovras idraulicas da la EWZ è il Lai da Murmarera. La EWZ è ina partiziun dals manaschis industrials da la citad da Turitg e suttastat cunquai al cussegl da la citad. Ses superiur è il cusseglier da la citad Michael Baumer. La FMR ha discurrì cun el. FMR: Il chantun Grischun vul giugar ina rolla pli activa en la politica d’energia idraulica en l’avegnir. Tge vul quai dir per la relaziun futura tranter la EWZ ed il chantun Grischun? Michael Baumer: Nus vulessan cuntinuar cun las bunas relaziuns che nus avain gì cun il chantun fin qua. Tar quellas tutgan era ils buns contacts cun las vischnancas nua che l’EWZ è domiciliada. Jau conced che jau sun schon stà in pau surstà ch’ils iniziants da la strategia idraulica n’han betg discutà quai cun nus da l’EWZ. Nus essan tuttina dapi 100 onns en il chantun Grischun ed avessan gugent contribuì nossa part. Ma uss essan nus en in’autra situaziun da partenza e stuain ­guardar co nus vegnin vinavant. Tenor la strategia idraulica duain il chantun e las vischnancas pudair far diever dal return al proprietari dal mument che las concessiuns da las ovras da l’EWZ scrodan. Tgenina fiss alura Vossa strategia? L’EWZ è stada in partenari fidaivel e vardaivel da las vischnancas e dal chantun Grischun durant blers decennis. De facto vulain nus restar quai er en l’avegnir. Quai vul dir che nus vegnin a guardar cun la nova strategia idraulica en tge furma che nus pudain sustegnair noss partenaris cun nossa cumpetenza professiunala. Noss avantatg è la savida da blers decennis en connex cun nossas ovras idraulicas. Nus enconuschain quellas infrastructuras sco nagin auter. Plinavant furnin nus dapi decennis forz’electrica a nossas vischnancas da concessiun. Damai: Nossa finamira principala è da survegnir la concessiun sco fin qua. Sche quai na va betg, lura vulain nus discutar cun noss partenaris tge pussaivladads ch’i dat per l’EWZ en l’avegnir. Vus vesessas pia ina cuntinuaziun da la collavuraziun er en cas ch’il chantun Grischun faschess diever cumplainamain dal return al proprietari? In eventual return tar il proprietari entras il chantun Grischun na munta betg per se la fin d’ina collavuraziun. L’EWZ ha differentas opziuns e nus stain sin pliras chommas ed ans occupain sper la forza idraulica er da novas tecnologias da producir energia. Gist la stad passada cun la stgarsezza d’aua e l’afflussiun fitg bassa dals flums, ha mussà ch’igl è da tschertgar alternativas. Quellas pudain nus per exempel offrir. Cun noss portfolio d’energia pudess l’EWZ sustegnair chantun e vischnancas sin il sectur da la reducziun dals ristgs. Ma sa chapescha che nossa finamira principala e da discutar cun chantun e vischnancas davart la renovaziun da la concessiun. Tge contacts avais vus gì fin uss cun il chantun Grischun en chaussa strategia idraulica? Nus avain gì contacts cun il chantun en il decurs dals davos mais pir suenter ch’il Cussegl grond ha gì prendì enconuschientscha da la strategia idraulica. Ad interim han gì lieu emprims discurs cun represchentants dal chantun. Cun nossas vischnancas da concessiun essan nus uschè u uschia adina en contact. Jau da mia vart vegn a s’engaschar per ina cuntinuaziun dal dialog e che nus restian en discurs tranter partenaris. Jau vuless bunas schliaziuns per tuts. L’EWZ è engaschà en il Grischun, en Svizra ma er en l’Europa sin plirs secturs da la producziun d’energia. Nus pudain cun noss’orchestraziun europeica ­gidar da minimalisar ils ristgs d’avair stgarsezza d’energia. Quai è en nossas offertas e quellas prendain nus era cun nus en las contractivas da concessiun en il Grischun. Tge è ina concessiun dal dretg da las auas? La concessiun dal dretg da las auas n’è nagut auter ch’in contract tranter il possessur che conceda in dretg (concedant) e la persuna giuridica che survegn il dretg (concessiunari). En il cas d’ina ovra idraulica dat quai damai in contract tranter ina u pliras vischnancas ubain tranter il chantun ed ina societad che producescha energia idraulica. Ina concessiun cuzza per regla 80 onns. Suenter quai temp tutga l’object da contract puspè al concedant. Quel po lura decider sch’el vul declerar il return al possessur ubain sch’el vul dar ina nova concessiun al concessiunari. Tge capita cun las ovras electricas? En ils onns tranter 2022 e 2050 scrodan bleras concessiuns d’energia idraulica, concessiuns che lubeschan da duvrar las auas per far electricitad. Cura che quellas concessiuns scrodan pon chantun e vischnancas dal Grischun far diever dal return al possessur. Ina da las grondas interpresas idraulicas en il Grischun è l’Ovra electrica da la citad da Turitg, l’EWZ. L’EWZ producescha energia idraulica en il Grischun Central ed en la Bregaglia. Il grond implant da l’EWZ è il Lai da Murmarera. Cun ina part da la producziun da forza idraulica proveda l’EWZ las chasadas dal Grischun Central. La gronda part vegn duvrada per il provediment en la citad da Turitg. Las societads d’energia idraulica tschertgan il discurs cun il chantun Grischun e cun las vischnancas pertutgant igl avegnir da lur implants idraulics en il Grischun. Il motiv è la nova strategia idraulica ch’il chantun ha preschentà il favrer passà. Tenor quella vulan il chantun Grischun e las vischnancas far diever dal return al proprietari cura che las conces­siuns crodan ils proxims decennis. Il maun public vul vegnir pli activ en las dumondas da la producziun d’energia idraulica en noss chantun. La FMR ha discurrì cun in represchentant da l’Ovra electrica da la citad da Turitg ch’è ina da las grondas interpresas idraulicas en il Grischun. Pagina 2

La mancanza d’energia occupa era las pendicularas en il Grischun. Il problem grond è la producziun da naiv artifiziala e la stgarsezza d’energia. La pli gronda part da las pendicularas vegn a producir naiv artifiziala tenor basegns. Las Pendicularas Svizras rendan attent a l’impurtanza dal turissem d’enviern per las regiuns da muntogna. Ils ultims mais è la populaziun svizra vegnida sensibilisada per la tematica da spargnar energia. En la segunda part da l’enviern proxim pudessi vegnir stretg. Las mesiras da spargn pertutgan er l’economia. En il Grischun èn cunzunt las interpresas turisticas en stadi d’alarm. D’ina re­tschertga da la FMR tar las pendicularas da Savognin, Mustér, Breil, Scuol, Arena Alva e Val Müstair sa resulta ch’ins è dependents da pudair producir naiv artifiziala cun chanuns da naiv. Il directur da las pendicularas da Savognin Christoph Passecker ha ditg a la FMR ch’i na dettia per ses territori da skis naginas alternativas tar la naiv artifiziala. Ins vegni perquai ad ennavar sco ils onns passads. «In enviern senza naiv artifiziala avess nauschas consequenzas finanzialas per l’entira economia en nossa re­giun» ha Passecker ditg. Er il CEO da las pendicularas da Breil, Beat Zenklusen ha accentuà ch’i vegni a dar ina nauscha u fitg nauscha stagiun d’enviern per tuts senza la pussaivladad da producir naiv artifiziala. «Nus vegnin perquai a producir naiv or dals chanuns sco fin qua.» Tanta naiv sco quai ch’i dovri, betg dapli e betg damain, ha Zenklusen agiuntà. Il directur da las pendicularas da Scuol Motta Naluns Andri Poo e ses team han elavurà in scenari d’urgenza en cas che l’energia per la producziun da naiv vegniss limitada. «En quest cas avain nus definì ina zona principala en il cor dal territori che nus vegnissan a preparar per las skiunzas ed ils skiunzs. Nus vegnissan percunter a desister da tschertas pistas lateralas. Sch’igl è insaco pussaivel vegnin nus dentant a preparar tut las pistas.» Tar las pendicularas Arena Alva a Laax è Martin Garbely, il schef da la producziun da naiv, fitg avert per tuttas mesiras ch’èn pussaivlas per limitar il diever d’energia. «Ma senza far naiv artifiziala na vegnin nus betg a strada l’enviern proxim. Da principi ve­gnin nus a proceder tenor basegn. La fin finala vegn la Confederaziun a decider sch’i dat re­stricziuns» ha Garbely ditg a la FMR. En il territori da skis Minschuns en la Val Müstair vegn tenor l’incumbensà d’infurmaziun dals implants da sport, Kurt Metz, producì en general fitg pauca naiv artifiziala. «La naiv tecnica faschain nus mo sin la pista da Minschuns ad Alp da Munt. E quai be tenor basegn e be ­punctualmain en lieus critics.» Tar l’organisaziun Pendicularas Svizras èn ins dapi intginas emnas vidlonder da sa preparar sin ina mancanza d’electricitad. Ins haja puspè activà il stab da crisa che saja stà en funcziun durant COVID-19, ha Benedicta Aregger, la vicedirectura da las Pendicularas Svizras respundì a la dumonda da la FMR. «Ensemen cun nossa commembranza vulain nus contribuir a las mesiras da spargnar energia. Quai na va dentant betg senza resguardar ch’il turissem è ina pitga impurtanta cun in retgav da 6 milliardas per onn per las regiuns da muntogna. Il diever d’energia per ils territoris da skis munta dentant be a 0,34 per­tschients da l’entir diever.» La vicedirectura ha era menziunà che las Pendicularas Svizras sajan sensibilisadas per las dumondas da spargnar energia. Quai er en vista als custs che s’augmentian. «Nus stuain dentant accentuar l’impurtanza da pistas segiras cun naiv. Plinavant turna la naiv artifiziala sco aua en il ciclus da la natira e pudess puspè vegnir duvrà per producir energia.» Tenor il schef da l’Uffizi chantunal per economia e turissem, Reto Bleisch, èsi anc memia baud per pudair dir tge quantum d’energia che stat a disposiziun e quant blera che vegn duvrada. «En mintga cas èsi da resguardar las decisiuns da la Confederaziun. Quant fitg che la producziun da naiv artifiziala è tangada d’eventuals respargns na pos jau dir. Quai è memia baud.» Tenor Bleisch dettia in monitoring professiunal cun trais dimensiuns da persistenza che quintian per trair decisiuns da spargn: «Quai èn las dimensiuns da la persistenza economica, sociala ed ecologica. Quellas ston star en ina relaziun equilibrada.» Quant’energia dovra in chanun da naiv? Tenor il Forum Protecziun da l’ambient svizzer vegn circa 30 pertschient da la surfatscha da las pistas en Svizra ennavada cun naiv artifiziala. Circa 60 uras gigawatt forz’electrica ein vegnidas duvradas en la media en Svizra ils onns vargai per la producziun da naiv. Tenor in studi da l’Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas d’avant intgins onns dovra l’ennavaziun d’in territori da skis pli grond circa tuttina blera forz’electrica sco in bogn cuvert en in vitg aifer in onn. Las Pendicularas svizras indi­tgeschan il diever total per las pendicularas cun 183 uras gigawatt per onn. Quai cumpiglia tuttas activitads da la branscha. Tenor il perscrutader Marius Schwarz da Energy Science Center da la Scol’auta politecnica da Turitg correspundan 183 uras gigawatt al diever annual da forz’electrica da 30 000 fin 40 000 chasadas svizras. Grischun Las strategias da las pendicularas per spargnar energia La discussiun areguard il spargnar energia accumpogna nus di e notg. La populaziun vegn sensibilisada da spargnar en il perchasa e cun ils hobis. Er en il commerzi ed en l’industria duai il diever da forz’electrica vegnir reducì uschè bain sco pussaivel. En la vita publica han ins cumenzà da stizzar glischs e re­flecturs che na ston betg esser envidads. En dus mais stat la stagiun da skis avant porta. Co statti cun las pendicularas? Ston quellas era spargnar energia per exempel cun producir naiv artifiziala? Tge muntass quai per las pendicularas grischunas? La FMR ha discurrì cun ils responsabels d’intginas societads da pendicularas. (fmr/mg) Pagina 2

Jau ma regord sco ch’i fiss stà ier. La sala era plaina, pli che plaina. Avant la cassa e sin la plazza avant l’isch spetgava ina fulla da glieud, scolaras e scolars da l’entira val. Tuts vulevan in bigliet, tuts vulevan in plaz per guardar las aventuras da lur eroxs. Lura l’appel e l’infurmaziun: «La sala è plaina. Quellas e quels ch’abiteschan en la vischinanza duessan far il bain e vegnir in’autra giada.» 1954 ha Gieri Darms (1923-2003) construì a Glion in kino che ha existì fin la fin dals onns 1980. En quel hai jau passentà uras plain tensiun. Tensiun chaschunada da mes erox da giuventetgna. Strusch emprendì da leger han ils cudeschs da Karl May attratg mi’attenziun. En spezial quels cun las aventuras da Winnetou ed Old Shatterhand. Ed il mument ch’ils films – dal reminent èn vegnids realisads tranter 1962 e 1968 betg main che 11 films – èn arrivads fin en Surselva, n’hai jau betg manchentà in sulet cun ils dus amis che chavaltgavan en il cumbat, sa duellavan cun ils malfatschents, liberavan ostagis e fimavan la pipa da la pasch. Ed ussa na duess tut quai betg pli esser pussaivel? Motiv: La debatta davart «kulturelle Aneignung» crititgescha ch’umans sa servan d’ina cultura che n’è betg l’atgna, per exempel tras musica u tras vestgadira. Crititgà vegn surtut che la societad maioritara sa patrunescha d’elements da la cultura d’ina minoritad, ch’ella commerzialisescha e stgarpa quels or dal connex. E quella discussiun ha era bittà undas sin Winnetou. Crititgà vegn che la figura che Karl May aveva stgaffì na correspundia betg a la realitad. Ils cudeschs ed ils films hajan transportà in maletg da la populaziun indigena da l’America dal Nord che na constettia betg. Correct! Quai na dubitescha nagin – era jau betg. E tge capita ussa? Vegnan ils cudeschs ed ils films da Winnetou sin ina glista naira? Jau ser ils egls. Ma regord dal temp cun mes amis en il kino Darms. Cura che la tenda cotschna en il kino s’avriva e la musica annunziava il cumenzament dal film ma sentiv er jau sco in erox – lontan da mia patria muntagnarda, liber sco in cowboy en la preria dal vest selvadi. Engraziel Winnetou! Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR....

Hans Huonder/FMR Tgi che ha il cletg da giudair ina chamona durant la chatscha sa: per il temp da questa bella activitad dovri er proviant. Magari dapli che quai ch’ins manegia. Pir cura ch’ins pachetescha il satgados ni fa tschaina, ves’ins tge ch’i manca. Ina buna planisaziun avant la chatscha è per quest motiv d’impurtanza. Pauc auter è quai en sasez a chasa, per exempel cun ina provisiun da reserva. Er sch’il motto «Guter Rat – Notvorrat» para dad esser in pau antiquà, ha el tuttina anc adina in’impurtanza che na dastga betg vegnir sutvalitada. La pandemia ha mussà quai e la guerra en l’Ucraina lascha supponer co ch’i pudess esser quest mument che rauba vegn raziunada. Semesters pli vegls tranter nus pon anc sa regurdar da la Segunda Guerra mundiala. La guerra en l’Ucraina mussa che nagut n’è exclaus, er betg ozendi. Sin fundament dals schabetgs dals dus ultims onns ha mintga tschintgavla Svizra e mintga tschintgavel Svizzer procurà per ina provisiun da reserva a chasa. Quai demussa ina retschertga da gfs.berna fatga la primavaira. 54 pertschient da tut las Svizras ed ils Svizzers disponan gia dad ina tala. La cumpart da las persunas che sa fatschenta dad in eventual temp da crisa è creschida marcantamain. In terz dals tegnairchasa en Svizra dispona dad ina reserva da proviant dapi l’entschatta da la pandemia da Covid-19. Sin www.bwl.admin.ch è da chattar ina cussegliaziun da la Confederaziun tge ch’è d’impurtanza sco reserva da proviant. Tar questa reserva s’auda en spezial vivonda per in’emna sco er 9 liters aua per persuna. Cusseglià vegn er da disponer dad in radio, ina lampa da maun cun battarias da reserva ed artitgels individuals. La reserva duai consister da rauba dal mintgadi che po vegnir magasinada durant in pli lung temp. Sper vivonda ch’ins po cuschinar, duain ins er resguardar mangiativas che na ston betg vegnir cuschinadas avant che consumar. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Savevas Vus che il num dal flum «Albula» en il Grischun Central deriva dal latin «albulus» e munta tant sco «alv»? En cumparegliaziun cun il flum vaschin «Nolla» a Tusaun è l’aua da l’Albula numnadamain plitost clera. Savevas Vus che nums che cuntegnan «runc» derivan da la tradiziun da runcar il guaud dal temp medieval? Exempels da quels nums datti en blers lieus, sco per exempel «Run», in’alp da Mustér, «Runca» a Flem, «Runs» a Camuns u «Runtgaglia», ina vischnanca en la Viamala. Savevas Vus che territoris che n’eran betg fitg ospitaivels vegnevan numnads «Enfiern»? Uschia per exempel l’Alp Uffiern (en Val Medel) e la «Bocca d’Infern» a Vicosoprano. Er territoris che vegnevan percepids sco pauc agreabels vegnivan numnads deserts: La Valserta a Ramosch, Sertaplana en il Puschlav u la part sura da la Surselva che ils muntgs han numnà «Desertina» – e ch’è la basa dal num «Disentis.» Sche Vus essas interessads en nums geografics e lur derivanza, lura poss jau be cussegliar il cudisch «Wie der Berg zu seinem Namen kam» dal grond linguist engiadinais Andrea Schorta (1905-1990). Cun quest lexicon en giaglioffa pudais Vus numnadamain impressiunar Voss concarstgauns cun Vossa savida istorica. Dapi curt datti ina reediziun da ses «classicher» ch’è cumparì l’emprima giada l’onn 1988. Il cudesch cuntegna ina part teoretica, nua ch’el declera tschertas tendenzas da nums da lieus. La segunda part è structurada dad A enfin Z, nua che 2500 nums geografics vegnan declerads. Il cudesch sa lascha segir retrair en mintga libraria che venda cudeschs grischuns. Di per di dat in redactur u ina redactura in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts.

L’Uffizi da guaud e privels da la natira e l’Uffizi da chatscha e pestga han preschentà la gievgia il rapport davart il guaud e la selvaschina da las regiuns Val dal Rain/Scanvetg-Tumleastga e Mantogna-Stussavgia. Il facit da quest rapport n’è betg allegraivel: ­Ils donns da selvaschina èn s’augmentads fitg ils davos onns. Ils donns dal guaud entras la selvaschina cloman da prender mesiras. En emprima lingia sto la selvaschina vegnir decimada ed en segunda lingia sto il guaud vegnir regiuvinà. La surfa­tscha dal guaud davent da la Val dal Rain sur il Scanvetg fin la Tumleastga/Mantogna e Stussavgia è enorm gronda. Ella munta a prest 35 000 hectaras. Dapli che la mesadad da quella surfatscha saja en in schlet stadi, èsi vegni ditg gievgia en occasiun da l’infurmaziun da medias en il guaud da Prau Pign sur Razén. Cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha ­accentuà l’impurtanza dal guaud per il chantun Grischun. Perquai haja la Regenza era decidì l’onn passà ina strategia davart il spazi da viver per plantas e selvaschina. «Ina part da quella strategia èn ils rapports da guaud e selvaschina che vegnan elavurads per tuttas regiuns dal chantun.» Era il rapport da las regiuns Val dal Rain/Scanvetg – Tumleastga/Manto­gna – Stussavgia saja vegnì elavurà da cuminanza cun ils uffizis da guaud e da chatscha e pestga. «Cun decider mesiras per la selvaschina e da medem mument per regiuvinar il guaud lavurain nus per las medemas finamiras.» Mario Cavigelli è persvas che las finamiras communablas por­tian ils proxims onns ina correctura da la situaziun en ils guauds pertutgads dal conflict da guaud e selvaschina. Il manader da l’Uffizi chantunal da chatscha e pestga, Adrian Arquint, ha ditg a la FMR, ch’ils donns da selvaschina en ils guauds sajan en bleras regiuns fitg sumegliants. En las re­giuns dal rapport da la Val dal Rain sur il Grischun Central fin Stussavgia dettia pli blers chamutschs che chaschunian donns. «Donns da guaud entras selvaschina datti dentant en tuttas modas pussaivlas», ha Arquint accentuà, «ma jau less er menziunar ch’i dat er numerus disturbis en ils guauds che vegnan per exempel chaschunads entras l’uman, ubain era per exempel entras la preschientscha dal luf-tscherver ed il luf.» En regiuns davent da la Val dal Rain, Scanvetg e Grischun Central enfin la Stussavgia datti tenor il schef da ­l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun fitg gronds effectivs da selvaschina. «Qua essan nus dapi in pli lung temp vidlonder da reducir il dumber da selvaschina. Ed ussa avain nus anc insaquantas mesiras dapli che nus ­stuain exequir a basa dal rapport da guaud e selvaschina. En Tumleastga e sin la Manto­gna essa nus in pass pli lunsch. Là avain nus gia pudì reducir fitg ferm il dumber da tschiervs.» Lukas Kobler, il substitut dal selvicultur chantunal ha ditg a la FMR ch’il recept per in ­guaud saun e perdurabel saja ina maschaida da differentas plantas. E quai na sajan betg dapertut las medemas plantas. «Qua en quest territori sur Razén èn quai actualmain per exempel guauds da pigns. Impurtanta per quest guaud è dentant la maschaida da pigns per exempel cun lareschs e tieus. Ultra da quai vegni cun la midada dal clima pli e pli impurtant d’integrar pumera en ils guauds. Uschia per exempel plantas da tigl, ruvers, ischis u er tscharschers.» Tenor Lukas Kobler sajan quellas plantas dentant fitg vulnerablas entras la selvaschina. «Igl è perquai ina gronda sfida da mantegnair la ­diversitad.» L’emprim rapport davart il guaud e la selvaschina ch’è vegnì fatg da las regiuns Val dal Rain, Scanvetg-Tumleastga e Mantogna-Stussavgia, datescha da l’onn 2007. Quella giada avev’ins eruì che 25% da l’entir spazi dal guaud eran surfatschas problematicas. En il nov rapport da guaud e selvaschina èn 52% dal guaud surfatschas problematicas. L’onn passà han ils uffizis chantunals da guaud e da chatscha e pestga preschentà il rapport dal Signuradi e dal Partenz e l’onn 2018 èn vegnids preschentads ils resultats da la Surselva. En tut quellas regiuns mussa il guaud pli paucs donns entras la selvaschina. Foto: Preschentaziun dal rapport da guaud e selvaschina sur Razén siadora: da san: Lukas Kobler, Mario Cavigelli, Adrian Arquint e Reto Loepfe. «Jau less menziunar ch’i dat numerus disturbis en ils guauds che vegnan chaschunads entras l’uman, ubain era per exempel entras la preschientscha dal luf-tscherver ed il luf.» Adrian Arquint, schef da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun Grischun Armonia donnegiada tranter guaud e selvaschina A Razén è vegnì preschentà ier il rapport davart il guaud e la selvaschina da las regiuns Val dal Rain/Scanvetg-Tumleastga/Mantogna-Stussavgia. Ils resultats mussan che bundant la mesadad da las 35 000 hectaras guaud èn surfatschas cun plantas donnegiadas entras la selvaschina. L’Uffizi chantunal da guaud e privels da la natira e l’Uffizi chantunal da chatscha e pestga cun lur manader dal departament Mario Cavigelli han decidì mesiras rigurusas cun decimar la selvaschina en las regiuns pertutgadas e cun regiuvinar il guaud. (fmr/mg) Pagina 2

Dapi il zercladur 2022 vegnan rimnadas suttascripziuns per in’iniziativa che vul sbassar las taxas da radio e televisiun (Serafe) sin 200 francs. Quella iniziativa è vegnida lantschada da politicras e politichers burgais. Els reproschan a la SRG SSR ch’ella fetschia in schurnalissem memia sanester, memia bler activissem e ch’il program vegnia schlargià cuntinuadamain. Pertutgà d’in GEA a quella iniziativa fiss er Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). In discurs cun il directur Nicolas Pernet. «Igl è memia baud da vesair en detagl tge consequenzas ch’in GEA a questa iniziativa da Serafe avess», ha il directur da RTR, Nicolas Pernet, ditg en discurs cun la FMR. «Il mument che l’iniziativa è inoltrada, sto quella anc passar il process politic. Ins quinta cun la vota­ziun dal pievel tranter l’onn 2025 e 2027.» Dapi bun dus onns è el a la testa dad RTR ed è en quella funcziun era commember da la direc­ziun generala da la Societad Svizra da Radio e Televisiun (SRG SSR). Malgrà che la rimnada da suttascripziuns n’è anc betg terminada èsi tenor Nicolas Pernet da quintar, ch’ils iniziants vegnian da rimnar las 100 000 suttascripziuns necessarias. FMR: L’iniziativa da Serafe vul sbassar las taxas da radio e televisiun dad oz 335 sin 200 francs. Sche quella vegniss acceptada in bel di – tge consequenzas avess quai? Nicolas Pernet: L’emprim effect pertutga la decentralisaziun da la SRG SSR en las quatter regiuns linguisticas. Quella decentralisaziun vegniss abolida ed i dess probablamain ina centralisaziun da la producziun dals cuntegns per tuttas quatter regiuns. In segund effect concerna las 5500 plazzas da lavur a temp cumplain che la SRG SSR ha oz. Quellas èn repartidas sin dapli persunas che lavuran a temp parzial. Cun in GEA a l’iniziativa fissi da far quint cun relaschadas da millis collavuraturas e collavuraturs. Quai èn consequenzas a l’intern da la SRG SSR. Co vesi or cun ils effects externs? Qua sa tracti er da daners da la SRG SSR che vegnan investids sin ils differents champs. Nus investin oz per exempel grondas summas en la cultura ed en il film svizzer, mo er en il sport cun tut sias disciplinas che vegnan emessas sur ils emetturs da la SRG SSR. Per quellas investiziuns avess quai natiralmain consequenzas, sche nus avessan a disposiziun be pli la mesadad dals daners. Ed er in quart effect è impurtant – quel pertutga cunzunt l’economia cun las investiziuns da la SRG SSR en las infrastructuras tecnicas, ils edifizis da la SRG SSR, autos, mobiglias u er en l’industria audiovisuala. E per RTR? Pudais Vus gia numnar effects u consequenzas per Voss’interpresa? En sasez pon ins reducir ils effects numnads per l’entira SRG SSR sin nossa interpresa RTR. Nus stuessan er centralisar ils cuntegns – co e nua è anc avert. Nus stuessan senza dubi er relaschar ina gronda part dal persunal. Da l’autra vart avess quai natiralmain er consequenzas per la cultura rumantscha. RTR fa oz bleras registraziuns da chors, musicas e festivals da musica. Nus investin bler en il film rumantsch e nus essan er partenari per festivals culturals ed occurrenzas da sport. Ina gronda part da quai na dessi betg pli, sche l’iniziativa vegniss acceptada. Ed a la fin finala dain er nus lavur e gudogn als interprendiders grischuns cun nossa chasa u cun nossas infrastructuras. Avais Vus chapientscha che las collavuraturas ed ils collavuraturs fan quitads? Sa chapescha. Gia l’onn 2018 han las collavuraturas e collavuraturs da RTR gì da supportar in squitsch avant la votaziun per l’iniziativa da «No Billag». Quella vuleva abolir l’en­tira SRG SSR. Ed ussa vegn questa iniziativa da Serafe che fa puspè pressiun. Questa giada n’èsi betg pli alv u nair, ma tuttina ina situa­ziun critica. Da nossa vart empruvain nus d’infurmar nossas collavuraturas e noss collavuraturs a moda fitg transparenta. Nus dain vinavant tuttas infurmaziuns che nus avain, prendain fitg serius las dumondas dal persunal e nus tematisain quellas. Nus vulain uschia dar a nossas collavuraturas ed a noss collavuraturs ina segirezza per ch’els possian far lur lavur. Nus stuain prender serius quest’iniziativa, ma nus vulain er restar suve­rans per pudair far noss job sco enfin qua. Premess che la rimnada da suttascripziuns per l’iniziativa reusseschia – cun tge strategia giais Vus en il cumbat da votaziun? Nus vegnin a defender anc ina giada – suenter 2018 – il service public cun engaschament e cun la motivaziun cumplaina. Jau crai che nus stoppian far quai che nus avain fatg er fin qua: Esser datiers da noss public e mussar a quel che nus faschain gugent e cun engaschament nossa lavur da mintgadi. E che nus vulain restar relevants sco chasa da medias e sco marca RTR. Ditg curt: Noss job è quel da far in bun job. La decisiun «GEA u NA» al service public è ina chaussa dal suveran svizzer. «Cun in GEA fissi da far quint cun relaschadas da millis collavuraturas e collavu­raturs da la SRG SSR.» Nicolas Pernet, directur RTR e commember direcziun da la SSR L’iniziativa che vul limitar las taxas Actualmain vegnan rimnadas suttascripziuns per ina iniziativa che vul limitar las taxas da la SRG SSR, l’uschenumnada contribuziun da Serafe. L’idea è da sbassar la taxa dad actualmain 335 francs giu sin 200 francs. I sa tracta damai d’ina varianta in zic pli miaivla che l’iniziativa «No Billag» da l’onn 2018 ch’era vegnida renviada dal suveran il mars 2018 cun passa 70% da las vuschs. Il comité burgais che ha lantschà la pli nova iniziativa il mars da quest onn pretenda, che la SSR pratitgeschia in schurnalissem sanester, fetschia activissem ed augments permanents da ses program. Ils responsabels da la SRG SSR sa dostan cunter questas pretensiuns ed emprovan gia ussa da mussar ils avantatgs dal service public. E gia ussa avertescha il directur dad RTR, Nicolas Pernet, en in’intervista cun la FMR, da las consequenzas per si’interpresa cun sez a Cuira: «Nus stuessan senza dubi era relaschar ina gronda part dal persunal.» – Il Cussegl federal ha gist decidì l’emna passada da laschar la taxa annuala da Serafe tar 335 francs per ils proxims dus onns. (fmr/mg) Nicolas Pernet, Direktor Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), im neuen Radiostudio in Chur, 17. Mai 2021. Foto: Mattias Nutt

Savevas Vus che il num dal flum «Albula» en il Grischun Central deriva dal latin «albulus» e munta tant sco «alv»? En cumparegliaziun cun il flum vaschin «Nolla» a Tusaun è l’aua da l’Albula numnadamain plitost clera. Savevas Vus che nums che cuntegnan «runc» derivan da la tradiziun da runcar il guaud dal temp medieval? Exempels da quels nums datti en blers lieus, sco per exempel «Run», in’alp da Mustér, «Runca» a Flem, «Runs» a Camuns u «Runtgaglia», ina vischnanca en la Viamala. Savevas Vus che territoris che n’eran betg fitg ospitaivels vegnevan numnads «Enfiern»? Uschia per exempel l’Alp Uffiern (en Val Medel) e la «Bocca d’Infern» a Vicosoprano. Er territoris che vegnevan percepids sco pauc agreabels vegnivan numnads deserts: La Valserta a Ramosch, Sertaplana en il Puschlav u la part sura da la Surselva che ils muntgs han numnà «Desertina» – e ch’è la basa dal num «Disentis.» Sche Vus essas interessads en nums geografics e lur derivanza, lura poss jau be cussegliar il cudisch «Wie der Berg zu seinem Namen kam» dal grond linguist engiadinais Andrea Schorta (1905-1990). Cun quest lexicon en ­giaglioffa pudais Vus numnadamain impres­siunar Voss con­carstgauns cun Vossa savida istorica. Dapi curt datti ina reediziun da ses «classicher» ch’è cumparì l’emprima giada l’onn 1988. Il cudesch cuntegna ina part teoretica, nua ch’el declera tschertas tendenzas da nums da lieus. La segunda part è structurada dad A enfin Z, nua che 2500 nums geografics vegnan declerads. Il cudesch sa lascha segir retrair en mintga libraria che venda cudeschs grischuns. Di per di dat in redactur u ina redactura in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts.

Quatter teams, quatter linguas, quatter concurrenzas: En ina nova show da game naziunala da la SRG SSR cun il num «Fight 4 Flags» sa mesiran persunalitads svizras da tut las regiuns linguisticas. Sco che RTR scriva en ina communicaziun a las medias «cumbattan» las squadras en disciplinas «per part absurdas, per part giagliardas e da quellas da nunsenn». L’idea dal gieu, respectivamain da l’emissiun: en tschintg episodas da «Fight 4 Flags» va mintgamai ina gruppa per regiun linguistica cun ina squadra da quatter persunas en ina sort da champ da classa. Las equipas sa duelleschan tranter auter en disciplinas sco p.ex. «curling cun persunas», en ina «cursa da scooter plaunischma» ubain ch’i cumpetan en ina maschaida da bungee-jumping, darts e paintball. Era la Rumantschia è da la partida cun ina squadra. Da la partida il moderatur RTR e musicist Elias Tsoutsaios, la podcastra Eva Gaudenz, il gamer e ballapedist Joris Tomaschett e la curridra Valeria Cavelti. «Fight 4 Flags» è a partir da mesemna, ils 21 da settember 2022 sin rtr.ch u Play RTR (tuttas tschintg episodas). Gievgia, ils 22 da settember vegnan emess «Fight 4 Flags» en televisiun sin SRF2. La squadra rumantscha da «Fight 4 Flags»: Joris Tomaschett, Elias Tsoutsaios, Eva Gaudenz e Valeria Cavelti.

Ella è stada ina da las serias televisivas las pli bombasticas – ella aveva rimnà premis e buna critica – ed ella aveva procurà per sgarschur e tensiun. I va per la seria «Game of Thrones», in epos gigantic cun guerras, intrigas, politica ed amurs nunpussaivlas tranter differents reginavels, ina seria situada tranter fantasy e temp medieval. La seria televisiva era vegnida emessa tranter ils onns 2011 enfin 2019 en otg serias da totalmain 73 episodas. Ma laschain star quella seria. I va ussa per la nova: «House of the Dragon». A partir da questa stad vegn emess «House of the Dragon» che raquinta l’istorgia succedida radund 200 onns avant «Game of Thrones». Tut las medias mundialas han gia scrit criticas davart las novas intrigas en il reginavel dals Targaryen. Il problem è mo er questa giada: la seria vegn emessa en in emprim pass mo sin chanals ch’ins sto pajar. Senza pay-tv na datti damai da vesair naginas battaglias e nagins draguns, silmain betg enfin la fin d’october 2022 cura che las barrieras vegnan avertas! – Però stop: i dat in ultimativ tip… mo tranter da nus! L’emettur romand RTS emetta tut patgific mintga glindesdi suenter las 22.15 la seria «House of the Dragon» en ina versiun sincronisada en lingua franzosa (u englaisa tut tenor selecziun dal chanal audio). E tgi che vul, po era guardar episoda per episoda online (www.rts.ch). Gia tar la seria antecessura aveva la Romandie in access gratuit pli baud. Nagina tema – da guardar «House of the Dragon» en versiun franzosa u englaisa n’è betg uschè grev. I dat bleras scenas che na dovran betg gronds commentaris – ni per franzos ni per englais. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Sequenza or da la seria televisiva "House of the Dragon" da l'emettur HBO.

Il Grischun è quest onn il chantun ospitant a la OLMA a Son Gagl. Cun quell’occasiun vul il chantun Grischun realisar in record mundial – numnadamain da producir il pli lung capun dal mund. Quell’emprova da record duai succeder ils 15 d’october 2022, al «Di dal chantun envidà», sco quai ch’il Departament d’economia publica e fatgs socials ha scrit mesemna en ina communicaziun a las medias. Il pli lung capun enfin ussa (record inuffizial) aveva apparentamain ina lunghezza da 16,44 meters. Il capun da l’OLMA duai avair ina lunghezza da 17 meters e vegnir producì dad ina squadra da la Graubünden Vivonda SA che maina il center da cumpetenza graubündenVIVA a Jenaz. (cdm/fmr) Ulteriuras infurmaziuns davart la preschientscha grischuna a la OLMA 2022 sin: https://olma22.gr.ch.

Avant 29 onns è vegnida fundada la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas. Durant decennis è questa gruppaziun stada in partenari politic per il chantun. Entant han midà las structuras communalas-regiunalas. Tuttina vul la cuminanza cuntinuar cun sia lavur a favur da las vischnancas pitschnas – era per tgirar il contact ed il barat, sco la presidenta ed il secretari decleran. Il chantun avevia l’entschatta dals onns 1990 in basegn d’infurmar meglier las vischnancas pitsch­nas e fitg pitschnas davart ses projects e las posiziuns politicas dal chantun. Quai han la presidenta Regula Götte (Ziràn) ed il secretari Alex Brembila (St. Antönien), dus dals protagonists actuals da la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas, declerà quest’emna a la FMR. La Lia Rumantscha, la Pro Grigioni Italiano e la Walservereinigung Graubünden ensemen cun la Centrala da dunnas dal Grischun èn sa drizzadas il cumenzament dals onns 1990 a l’Uffizi chantunal da vischnancas (da lezzas uras anc il «Inspecturat chantunal da vischnancas») cun in giavisch – numnadamain quel d’entretschar meglier las vischnancas pitschnas en las discussiuns politicas. Regula Götte ha declerà che en il preambel dals emprims statuts da la cuminanza d’interess stettia scrit, che la Centrala da dunnas e las organisaziuns da lingua ensemen cun l’Uffizi da vischnancas envidavan gia dapi l’onn 1987 ils responsabels ed autras persunas interessadas da las vischnancas pitschnas ad occurenzas d’infurmaziun. «Dals buns resuns da quels arranschaments è l’iniziativa per nossa cuminanza naschida.» «En nossas radunanzas annualas vegniva discutà davart projects actuals sco per exempel dumondas davart ils tschains d’aua, davart il turissem ubain era davart cultura e lingua», ha Alex Brembila declerà. «In dals gronds ed intensivs projects da discussiun è sta la lescha chantunala da scola ch’è ida en vigur l’onn 2013. Quella ha chaschunà bleras dumondas e discussiuns davart da las vischnancas pitschnas.» A la fin da talas discussiuns haja la Cuminanza d’interess era gia decidì ina posiziun per mauns da la politica superiura. «Ina gronda midada en nossa cuminanza hai dà cun la refurma chantunala dal territori», ha la presidenta Regula Götte ditg. «A partir da l’onn 2016 ch’ils cirquits èn vegnids eliminads, han las indesch novas regiuns politicas dal chantun surprendì bleras incumbensas per las vischnancas. Oz ha mintga regiun sia conferenza dals presidents communals ed ultra da quai han bleras vischnancas fusiunà.» Malgrà che la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas n’aveva suenter l’onn 2016 betg pli sia funcziun oriunda da construir punts, han las 81 vischnancas commembras dad oz decidì da tuttina cuntinuar. La tgira dals contacts saja impurtanta, ha il secretari Alex Brembila ditg: «Nus ans inscutrain ina giada l’onn l’emprima sonda dal november cun la finamira da cultivar ils contacts e barattar nossas experientschas. Per tut las vischnancas – davent da las valladas talianas enfin en il Grischun dal nord – èsi perquai bun da s’inscuntrar ina giada l’onn.» La presidenta actuala Regula Götte ch’è er stada durant plirs onns presidenta communala da Ziràn e persvasa ch’i dovria er en l’avegnir lur cuminanza d’interess. «Noss resuns mussan ch’il basegns e l’interess è avant maun. Uschè ditg che nus avain enfin 120 annunzias per nossa dieta annuala, faschain nus vinavant.» La proxima dieta da la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas ha lieu ils 5 da november 2022 a Cuira. Quella salva la gruppa questa giada ensemen cun la Cuminanza d’interess da las vischnancas grischunas da concessiun. Tenor la presidenta Regula Götte ed il secretari Alex Brembila saja la tematica uschia dada. Els sa legrian en mintga cas sin bunas discussiuns. Ils detagls na possian els anc betg tradir, perquai ch’il program na saja anc betg definitiv. Tgi èn las vischnancas pitschnas? Il chantun Grischun ha oz 101 vischnancas. 81 da quellas èn actualmain commembras da la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas. Tar las vischnancas commembras en Surselva tutgan per exempel Breil, Glion e Medel. Vischnancas commembras da l’Engiadina èn tranter autras Bever, Madulain e Puntraschi­gna. Ed en il Grischun Central èn p. ex. las vischnancas Alvra, Tumleastga u er Lantsch sin la glista dals commembers da la cuminanza d’interess. Al cumenzament aveva la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas il criteri da 400 abitantas ed abitants e damain per la commembranza. Pli tard han tuttas vischnancas grischunas pudì daventar commembras da la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas. A las occurrenzas publicas han dentant adina tuttas vischnancas politicas pudì sa participar. Grischun Mantegnair ils contacts è impurtant Suenter las fusiuns da numerusas vischnancas grischunas dumbra il chantun Grischun oz anc 101 vischnancas. 81 da quellas fan part da la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas. Quella organisescha mintg’onn l’emprima sonda da november in inscunter d’infurmaziun. La finamira da quest inscunter è er il barat d’experientschas e cultivar ils contacts tranter las vischnancas. Ils 5 da november 2022 ha lieu a Cuira il proxim inscunter che la Cuminanza d’interess vischnancas pitschnas organisescha ensemen cun la Cuminanza d’interess grischuna da las vischnancas da concessiun. (fmr/mg) Pagina 2

Pius Giger resta vinavant president da la Tumleastga – uss era per la perioda 2023-26. El ha cuntanschì 498 vuschs. La maioritad absoluta era 389 vuschs. Ses cuntracandidat Othmar Caviezel n’ha cun 249 vuschs betg survegnì avunda sustegn. Pius Giger era pir dapi il schaner president communal da la Tumleastga e successur da Werner Natter. Plinavant ha la Tumleastga elegì quatter commembers per la suprastanza: Matthias von Blumenthal cun 711 vuschs Ursula Tscharner-Bernold cun 612 vuschs Daniel Torri cun 603 vuschs Marina Keller cun 509 vuschs Il tschintgavel candidat, Dietegen von Planta n’è cun 282 vuschs betg vegnì elegì. (rtr/fmr) Pius Giger è dapi l’onn 2015 commember da la suprastanza en Tumleastga.

Ina vita en la vegliadetgna senza quitads finanzials – quai è la finamira ideala, il patratg bunamain paradisic dal sistem da l’AVS. Però la dumonda, sche las rentas da l’AVS vegnan insumma ad esser garantidas ils proxims onns è in quità permanent en Svizra. I n’è betg mo in politicum tranter la vart burgaisa e quella sanestra. Il quità per la AVS fatschenta propi la glieud. Ed i dat in simpel mussament per quella pretensiun, onn per onn, mintga november. Sco l’amen en baselgia cumpara adina lura – damai durant il mais il pli somber da l’onn – l’uschenumnà «Sorgenbarometer» da la Credit Suisse. La banca svizra incumbensescha onn per onn l’institut da retschertga gfs.ch d’eruir nua ch’i piztga a la glieud davos las ureglias. En il «Sorgenbarometer» vai per la dumonda tgeninas tematicas che dattan il pli grond fastidi a Svizras e Svizzers. Cler, ils ultims dus onns ha la pandemia dominà la rangaziun. Però tge è adina sin las emprimas posiziuns dals quitads svizzers? – Bain cler, la finanziaziun da la AVS! Nus dain gugent ina survista da las «medaglias» da la AVS dals davos tschintg onns – 2021: argient, 2020: argient, 2019: aur, 2018: aur, 2017: argient. Guardond sin quels resultats vegnissan er a Roger Federer las larmas da la scuidanza. Che la AVS sa chatta insumma regularmain sisum quella rangaziun da quitads è gea schon remartgabel. I cumprova che Svizras e Svizzers resguardan quest’instituziun sociala sco chaussa la pli normala dal mund, sco ina prestaziun social-solidarica che sa chapescha da sasez. E sche chaussas «normalas» èn periclitadas, sche las tschertezzas svaneschan, lura procura quai per quitads. Per gronds quitads. Cun il GEA dad ier per la «AVS 21» ston damai las dunnas far in sacrifizi ed ir pir cun 65 onns en pensiun. Ellas ston dar or da maun il davos zutgerin ch’ellas avevan anc, però senza propi survegnir sco recumpensa ina garanzia che lur pajas e lur rentas cuntanschian en media il livel da rentas e pajas dals umens. Quella malgistadad p.ex. envers dunnas che tgiran confamigliars, envers dunnas che lavuran en pensums fitg bass u en incumbensas caritativas ston vegnir eliminadas – sche pussaivel gia enfin dumengia proxima! Però èn ussa, cun questa dudeschavla (!) refurma da la AVS, svanids tut ils quitads en vista al proxim «Sorgenbarometer»? – Avant precis 75 onns aveva il suveran svizzer (ils umens) decis d’installar l’AVS. Il clou era stà in simpel «tric» da finanziaziun: la generaziun activa finanzieschan las rentas dals «vegls». Però il svilup demografic mussa che quel «tric» na funcziuna betg pli. U formulà pli banal: I dat adina dapli vegls e damain giuvens. Uschia ch’i vegn a stuair dar proxims sacrifizis, sche la Svizra vul mantegnair quest’ovra sociala tant appreziada. Ils quitads restan. Damai èsi tar la «veglia» AVS sco tar ils uffants – era sche quels vegnan vegls, na svaneschan ils quitads betg. I sa midan. David Truttmann ...

50,6% da las votantas e dals votants da la Svizra han detg GEA a la dumonda d’auzar la vegliadetgna da pensiun da las dunnas sin 65 onns. 49.4% han ditg NA. 55% ha consentì a l’augment da la taglia sin plivalur. En il Grischun èn omaduas dumondas da la AVS da la taglia sin plivalur vegnidas acceptadas Per l’ina duain las dunnas lavurar in onn pli ditg – pia enfin 65 onns sco ils umens. Perquai che las entradas da quest pass na tanschan betg, duai er la taglia sin la plivalur vegnir auzada. La taglia sin la plivalur duai vegnir auzada da 7,7% sin 8,1%. Questa mesira duai purtar 12,4 milliardas supplementaras en cassa. Foss dal rösti sin palancà naziunal Sin palancà federal è la revisiun da l’AVS reussida cun in resultat bler pli piz a cup ch’èn il Grischun. In sguard sin ils resultats da las vischnancas svizras mussa ina clera differenza d’opiniun tranter la Svizra tudestga e la Svizra franzosa. Là è la refurma da l’AVS vegnida sustegnida cun pli autas maioritads. Dapi 25 onns ha la Svizra realisà nagina revisiun da la AVS. Resultat grischun è pli cler En il Grischun è la proposta d’auzar la vegliadetgna da pensiun acceptada. Passa 56,19% da las votantas e dals votants èn da l’avis che las dunnas duain era lavurar enfin 65 onns, sco ils umens. Cunquai che l’augment da la taglia sin plivalur en favur da l’AVS è era acceptà, approva il suveran grischun uschia l’entira refurma da l’AVS 21. «Per proxims passstuain nus esser precauts» Cusseglier naziunal Martin Candinas che ha er fatg part dal comité grischun per la revisiun da la AVS ha ditg a la FMR ch’el interpreteschia il resultat da la votaziun davart la revisiun da la AVS sco ferm signal per las proximas revisiuns da las assicuranzas socialas. «En vista a la revisiun da la segunda pitga stuain nus agir fitg precaut e modest. A basa dal resultat da questa dumengia stuain nus tar la segunda pitga integrar fitg ferms instruments cun resguardar oravant tut er las pajas pitschnas.» Gist las partidas da la vart dretga e l’economia ston tenor Candinas chapir, ch’i dovria instruments per tuttas classas d’abitantas ed abitants, cura ch’ins lavuria vid la revisiun d’ina assicuranza sociala. «Il parlament ha preparà per la votaziun dad ier ina revisiun da l’AVS cun bleras mesiras socialas ch’èn ussa vegnidas sustegnidas mo da pauc dapli che la mesadad da las votantas e dals votants. L’idea è stada quella d’egualisar umens e dunnas sin il sectur da la segiradas socialas. Ditg sinceramain hai jau pensà che quai pass chattia dapli sustegn da las votantas e dals votants.» «Adattà la vegliadetgna,ma anc adina bleras inegualitads» «Nus avain uss egualisà la vegliadetgna da pensiun tranter dunnas ed umens. Quai è in grond pass per noss pajais. Da l’autra vart avain nus ditg GEA ier ad ina revisiun da l’AVS che cuntegna fitg bleras inegualitads en disfavur da las dunnas». Quai ha la cussegliera naziunala Sandra Locher Benguerel ch’è er stada part dal comité grischun cunter la revisiun da la AVS ditg a la FMR. « Per mai è quest GEA ina clera incumbensa ch’igl è da guardar che er las ulteriuras parts da la revisiun concernent l’egualitad tranter umens e dunnas vegnian realisadas.» El concret munta quai tenor Sandra Locher Benguerel ch’i dovria ussa fitg svelt ina correctura da la segunda pitga pertutgant las plazzas parzialas e las pajas bassas. Ed er per mintga quarta dunna che n’haja nagina chassa da pensiun dovria ussa svelt ina 13avla renta da la AVS. «E last, but not least: Tar l’egualitad propagada dals aderents da la revisiun da l’AVS tutga er l’egualitad da las pajas per umens e dunnas. Per quai vegn jau a s’engaschar en las proximas discussiuns.»

Entaifer mo in onn e mez ha la terza iniziativa agrara fatg naufragi ier dumengia. 62% da las Svizras e dals Svizzers han ditg NA ad in scumond da la tratga intensiva da giaglinas, bovs u portgs. Ed era il suveran Grischun ha ditg NA a questa iniziativa cun passa 65% da las vuschs. L’iniziativa vuleva fixar en la Constituziun federala da tegnair animals da niz cun dignitad. In allevament intensiv da bovs, giaglinas e portgs dueva vegnir scumandà. La Confederaziun avess stuì relaschar reglas per il plaz dals animals en stalla, l’access en il liber e la meztga. Las reglas avessan stuì correspunder a las directivas da Bio-Suisse 2018. En il Grischun han tut las vischnancas ditg NA a l’iniziativa. Il pli ferm NA vegn da Rongellen, cun 87,5% da tut las vuschs. Cun 44,82% vuschs GEA ha Cuira il resultat il pli gulivà dal chantun. Ils aderents da l’iniziativa èn dischillusiunads Er sch’el avevi quintà ch’i pudessi dar in NA, saja el trumpà dal resultat, ha Nicolas Zogg che ha fatg part dal comité per l’iniziativa davart l’allevament intensiv ditg. «La conclusiun è che las consumentas ed ils consuments cultiveschan in maletg in pau pli romantic en dumondas dal nutriment.» Quai maletg saja vegnì promovì conscient dals adversaris. En il Grischun saja la cumpart da las vuschs da NA pli auta ch’èn auters chantuns, ha Zogg constatà. «Quai ha da far cun ils blers manaschis da bio en il Grischun che produceschan pauca charn. Ils adversaris da l’iniziativa èn satisfatgs dal resultat da la votaziun. Thomas Roffler da l’Uniun purila dal Grischun ha ditg ch’il cler NA saja in bun attestat per ils products da l’agricultura svizra. «In bun atte-stat avain nus er survegnì per noss tractament dals animals e per noss res-guard a la lescha davart la protecziun dals animals.» Tenor Roffler s’engaschia l’Uniun purila grischuna er per ina allevaziun correcta e per pretschs da charn che sajan pajabels. «Tenor mai avessan ils iniziants stuì lantschar quest’iniziativa ensemen cun il martgà. Lura avess quest project gì dapli simpatia tar il suveran.»

Puspè suenter in onn e mez ha il suveran svizzer gì da decider davart ina iniziativa agrara. E puspè ha il pievel ditg da NA. Questa giada a l’iniziativa davart l’allevament intensiv che vuleva scumandar l’allevament d’animals en gronda quantitad. Suenter questa votaziun stuessi esser cler che talas iniziativas na vegnan betg approvadas dal pievel. La pluralitad da las votantas e dals votants svizzers n’è betg pronta da suandar las ideas da las iniziantas e dals iniziants. Las trais votaziuns agraras che han fatg naufragi entaifer l’ultim onn e mez reflecteschan dentant tuttina il spiert dal temp. Las modas e manieras da sa nutrir sa midan pli ditg e pli fitg, quai è in fatg. Bleras e blers cumpran oz lur products agrars directamain tar ils purs per avair la garanzia che la charn u ils ovs na derivan betg or d’in allevament intensiv. Auters van en las fatschentas da victualias e mettan là il focus sin il pretsch favuraivel manegiond che nagin vendia oz products ch’ins na possia betg consumar. Ils signals èn cuntradictorics. Els mussan ch’i dat mo ina soluziun per respunder ad iniziativas politicas sco quella da l’allevament intensiv. La soluziun è da votar en butia cun la cumpra dals dretgs products.

Il favrer passà ha la regenza grischuna preschentà sia nova strategia da forza idraulica per ils onns 2022 – 2050. Cun quella vul il chantun tranter auter far diever dal return al proprietari dal mument che las concessiuns cun las interpresas d’energia scrodan. Qua tras duain il chantun e las vischnancas sa participar pli activamain da las ovras idraulicas grischunas. Las interpresas d’energia e possessurs dals implants idraulics dad oz speran da mantegnair il status quo suenter che las concessiuns scrodan. Las interpresas d’energia grondas en il Grischun ein per exempel la Axpo, l’Ovra electrica dal chantun Turitg u la Repower ch’è domiciliada en il Grischun ubain er l’Ovra electrica da la citad da Turitg, enconuschenta sut il num EWZ. Ella è ina da las fermas interpresas d’energia idraulica en il Grischun. La EWZ producescha e proveda parts dal Grischun Central e la Bregaglia cun forz’electrica. Ina da las grondas ovras idraulicas da la EWZ è il Lai da Murmarera. La EWZ è ina partiziun dals manaschis industrials da la citad da Turitg e suttastat cunquai al cussegl da la citad. Ses superiur è il cusseglier da la citad Michael Baumer. La FMR ha discurrì cun el. FMR: Il chantun Grischun vul giugar ina rolla pli activa en la politica d’energia idraulica en l’avegnir. Tge vul quai dir per la relaziun futura tranter la EWZ ed il chantun Grischun? Michael Baumer: Nus vulessan cuntinuar cun las bunas relaziuns che nus avain gì cun il chantun fin qua. Tar quellas tutgan era ils buns contacts cun las vischnancas nua che l’EWZ è domiciliada. Jau conced che jau sun schon stà in pau surstà ch’ils iniziants da la strategia idraulica n’han betg discutà quai cun nus da l’EWZ. Nus essan tuttina dapi 100 onns en il chantun Grischun ed avessan gugent contribuì nossa part. Ma uss essan nus en in’autra situaziun da partenza e stuain ­guardar co nus vegnin vinavant. Tenor la strategia idraulica duain il chantun e las vischnancas pudair far diever dal return al proprietari dal mument che las concessiuns da las ovras da l’EWZ scrodan. Tgenina fiss alura Vossa strategia? L’EWZ è stada in partenari fidaivel e vardaivel da las vischnancas e dal chantun Grischun durant blers decennis. De facto vulain nus restar quai er en l’avegnir. Quai vul dir che nus vegnin a guardar cun la nova strategia idraulica en tge furma che nus pudain sustegnair noss partenaris cun nossa cumpetenza professiunala. Noss avantatg è la savida da blers decennis en connex cun nossas ovras idraulicas. Nus enconuschain quellas infrastructuras sco nagin auter. Plinavant furnin nus dapi decennis forz’electrica a nossas vischnancas da concessiun. Damai: Nossa finamira principala è da survegnir la concessiun sco fin qua. Sche quai na va betg, lura vulain nus discutar cun noss partenaris tge pussaivladads ch’i dat per l’EWZ en l’avegnir. Vus vesessas pia ina cuntinuaziun da la collavuraziun er en cas ch’il chantun Grischun faschess diever cumplainamain dal return al proprietari? In eventual return tar il proprietari entras il chantun Grischun na munta betg per se la fin d’ina collavuraziun. L’EWZ ha differentas opziuns e nus stain sin pliras chommas ed ans occupain sper la forza idraulica er da novas tecnologias da producir energia. Gist la stad passada cun la stgarsezza d’aua e l’afflussiun fitg bassa dals flums, ha mussà ch’igl è da tschertgar alternativas. Quellas pudain nus per exempel offrir. Cun noss portfolio d’energia pudess l’EWZ sustegnair chantun e vischnancas sin il sectur da la reducziun dals ristgs. Ma sa chapescha che nossa finamira principala e da discutar cun chantun e vischnancas davart la renovaziun da la concessiun. Tge contacts avais vus gì fin uss cun il chantun Grischun en chaussa strategia idraulica? Nus avain gì contacts cun il chantun en il decurs dals davos mais pir suenter ch’il Cussegl grond ha gì prendì enconuschientscha da la strategia idraulica. Ad interim han gì lieu emprims discurs cun represchentants dal chantun. Cun nossas vischnancas da concessiun essan nus uschè u uschia adina en contact. Jau da mia vart vegn a s’engaschar per ina cuntinuaziun dal dialog e che nus restian en discurs tranter partenaris. Jau vuless bunas schliaziuns per tuts. L’EWZ è engaschà en il Grischun, en Svizra ma er en l’Europa sin plirs secturs da la producziun d’energia. Nus pudain cun noss’orchestraziun europeica ­gidar da minimalisar ils ristgs d’avair stgarsezza d’energia. Quai è en nossas offertas e quellas prendain nus era cun nus en las contractivas da concessiun en il Grischun. Tge è ina concessiun dal dretg da las auas? La concessiun dal dretg da las auas n’è nagut auter ch’in contract tranter il possessur che conceda in dretg (concedant) e la persuna giuridica che survegn il dretg (concessiunari). En il cas d’ina ovra idraulica dat quai damai in contract tranter ina u pliras vischnancas ubain tranter il chantun ed ina societad che producescha energia idraulica. Ina concessiun cuzza per regla 80 onns. Suenter quai temp tutga l’object da contract puspè al concedant. Quel po lura decider sch’el vul declerar il return al possessur ubain sch’el vul dar ina nova concessiun al concessiunari. Tge capita cun las ovras electricas? En ils onns tranter 2022 e 2050 scrodan bleras concessiuns d’energia idraulica, concessiuns che lubeschan da duvrar las auas per far electricitad. Cura che quellas concessiuns scrodan pon chantun e vischnancas dal Grischun far diever dal return al possessur. Ina da las grondas interpresas idraulicas en il Grischun è l’Ovra electrica da la citad da Turitg, l’EWZ. L’EWZ producescha energia idraulica en il Grischun Central ed en la Bregaglia. Il grond implant da l’EWZ è il Lai da Murmarera. Cun ina part da la producziun da forza idraulica proveda l’EWZ las chasadas dal Grischun Central. La gronda part vegn duvrada per il provediment en la citad da Turitg. Las societads d’energia idraulica tschertgan il discurs cun il chantun Grischun e cun las vischnancas pertutgant igl avegnir da lur implants idraulics en il Grischun. Il motiv è la nova strategia idraulica ch’il chantun ha preschentà il favrer passà. Tenor quella vulan il chantun Grischun e las vischnancas far diever dal return al proprietari cura che las conces­siuns crodan ils proxims decennis. Il maun public vul vegnir pli activ en las dumondas da la producziun d’energia idraulica en noss chantun. La FMR ha discurrì cun in represchentant da l’Ovra electrica da la citad da Turitg ch’è ina da las grondas interpresas idraulicas en il Grischun. (fmr/mg)

Dapi questa stad po il persunal d’alp mazzar nursas e chauras ch’èn grevamain blessadas u malsaunas. L’Uffizi chantunal per la segirezza da victualias e per la la sanadad d’animals ha dà il permiss per quest mazzament d’urgenza perquai ch’i ha dà daplirs stgarps da lufs, accidents ed animals malsauns sin las alps da nursas e chauras. Il mazzament d’urgenza en ina tala situaziun è ina sfida per la pastura u per il persunal d’alp. Chauras e nursas èn savens chargiadas sin alps pli allontanadas e betg svelt cuntanschiblas. Er sin quellas alps pli lunsch davent hai dà questa stad stgarps entras lufs. Per il persunal d’alp saja fitg grev da vegnir a frida cun maletgs da nursas u chauras stgarpadas che vivian anc, ha ­Batist Spinatsch, il manader da la cussegliaziun purila al Plantahof ditg a la FMR. «Maletgs sco quels da la nursa stgarpada l’onn passà en la Val Curciusa squassan.» Là avevan lufs stgarpà si il pèz ad ina nursa e quella viveva anc. Stgarps da nursas hai er dà questa stad en il Grischun Central ed en Surselva. Il veterinari chantunal haja reagì sin la situa­ziun cun animals anc en vita suenter il stgarp, dentant era sin animals malsauns e blessads en­tras accidents, cun ­l’opziun ch’il persunal d’alp po exequir in mazzament d’urgenza per nursas e chauras. Quai dentant sut l’egida dal veterinari e cun ina ­scolaziun per quellas persunas che fan quels mazzaments. Mazzaments d’urgenza n’è betg chaussa da mintgin Philipp Jacobi è dapi blers onns pastur sin l’Alp Stutz sur Spleia. Plirs kilometers saivs cun forz’electrica e tschintg chauns da protecziun ha Jacobi mess en funcziun per pertgirar sias 750 nursas. Quest onn ha il migiur pers pervia dal luf entaifer ils emprims trais dis da la sta­giun d’alp duas nursas ed era in das ses charezzads chauns da protecziun. Sco quai che Philipp Jacobi ha ditg a la FMR, saja quai sta in mument nunditg trist en sia carriera da pastur. Cun suspirs ha el raquintà ch’el è stà perplex e consternà lezza damaun sco anc mai en sia vita. «Jau sun stà sco paralisà quest mument che jau hai vesì mes chaun stgarpà». Pertutgant la pussaivladad da deliberar nursas e chauras stgarpadas che vivan anc entras il persunal d’alp ha Jacobi manegià, ch’el na saja anc betg sa fatschentà fitg da questa opziun. «Jau observ simplamain che bleras pasturas e pasturs dovran almain in onn per emprender da pertgirar la muntanera. Ed jau observ er quantas midadas da pasturas e pasturs che quai dat mintg’onn. Per saldo sun jau da l’idea ch’igl è guardar fitg bain a tgi ch’ins dat la cumpetenza da far mazzaments d’urgenza.» La meglra soluziun è il veterinari en il lieu Il veterinari chantunal Giochen Bearth ha ditg a la FMR che la lubientscha per mazzaments d’urgenza saja ina lubientscha extraordinaria en consequenza da la preschientscha pli gronda dals animals da rapina. «Quella lubientscha è dentant valaivla be per chauras e nursas. Per vatgas ed auter muvel vala er vinavant la regla ch’in veterinari sto vegnir en il lieu per decider co vinavant.» Quants mazzaments d’urgenza ch’èn vegnids fatgs questa stad sin las alps ha il veterinari chantunal betg ditg. «L’emprim stuain nus far ina evaluaziun.» Bearth ha er avisà a la purschida supplementara da la REGA cun il «Contadino». Quai è il helicopter che fa transports cun animals blessads, disgraziads u malsauns. Quest servetsch stettia dapi quest onn er a disposiziun per transports cun nursas e chauras. «Nus vulain ans occupar dals muments dischagreabels» Per l’agricultura grischuna vegni entras la preschientscha dal luf pli e pli grev da recrutar persunal d’alp. Ils purs da nursas e chauras ­pretendan mesiras per segirar il dumber da ­pasturas e pasturs. Per Batist Spinatsch, il manader da la cussegliaziun purila al Plantahof, èsi perquai necessari d’accumpagnar il persunal d’alp er suenter la stagiun d’alp. «Ils 7 d’october 2022 ans inscuntrain nus cun il persunal d’alp, cun guardiaselvaschinas e cun in psicolog per far in barat d’experientschas. Nus vulain e stuain ans fatschentar dals muments dischagreabels da confruntaziuns cun lufs. Nus vengnin a publitgar quest inscunter en il decurs da quest’emna.» Ils inscunters cun il luf sajan in tema, l’auter tema da questa dieta sajan ac­cidents da muvel entras la setgira dal terren. L’ultima decisiun prenda il pastur Sin la pagina d’internet da l’Uffizi chantunal per la segirezza da las victualias e la sanadad d’animals pon ins leger las directivas per ils mazzaments d’urgenza da nursas e chauras sin las alps dal Grischun. Pasturas e pasturs vegnan scolads per dar il sajet da grazia. Cunquai che nursas e chauras sa chattan sin alps pli allontanadas èsi savens difficil per la veterinaria u il veterinari da cuntanscher questas alps ad uras. Sper las blessuras entras disgraz­ias e malsognas chaschuna era il luf pli e pli savens blessuras mortalas a la biestga manidla. Perquai ha il manader da l’Uffizi chantunal per la segirezza da victualias e la sanadad ­d’animals, Giochen Bearth, reagì cun la pussaivladad d’exequir il mazzament d’urgenza entras il persunal d’alp. «I dat directivas fitg cleras co che mazzaments d’urgenza pon vegnir fatgs. Min­tgina e mintgin che fa quai survegn ina scolaziun.» Sch’igl haja gia dà mazzaments d’urgenza ils davos mais sin las alps, n’ha Giochen ­Bearth betg vulì dir. «Nus stuain far ina em­prima evaluaziun da la stagiun d’alp.» Il Plantahof envida ils 7 d’october tuttas pasturas e tuts pasturs d’alp ad in barat d’experientschas. Igl è da quintar che la preschientscha dal luf sin las alps grischunas saja in tema impurtant durant quest inscunter.

«Voss pled clav è memia curt», «per plaschair agiuntar in bustab grond», «i manca in segn spezial»...bla bla bla. Enconuschais era vus quai? Per mintga cudesch ch’ins vuless empustar en l’internet dovri ina registraziun cun in num da l’utilisader ed in pled-clav correspundent. E lura pretendan questas smaladettas registraziuns in pled-clav anc pli segir, anc pli lung cun anc dapli segns spezials. E suenter avair empustà il pli nov roman da Silvia Götschi, cabels da prolungaziun ed ina silent-mieur han ins pers la survista dals differents pleds-clav. Perquai mes tip dad oz: crear in pled-clav che dumogna mintga test da segirtad e ch’ins sa perfin memorisar levamain. Vus prendais simplamain ina construcziun che cuntegna era cifras e segns spezials. En mes cas: Mes piz preferì è il Corn da Tinizong sin 3173 meters sur mar e sut 999 stailas. Mintgamai l’emprim bustab dals singuls pleds (marcà grass) furma lura il pled clav. Betg emblidar: in pled remplazza ins entras in segn spezial (en mes cas las stailas). Ed uschia han ins spertamain creà in pled-clav extrem cumplitgà, dentant simpel da memorisar: MppèiCdTs3173msmes999*. Schenial, u betg? Pitschen tip dal tip: per il segn spezial san ins era formular ina dumonda u in cumond e duvrar uschia la fin ils segns ‹?› e ‹!›. Tgi che suppona ussa, che jau haja tradì mes pled-clav, quel sbaglia natiralmain. Il Corn da Tinizong è propi in da mes pizs preferids, pleds-clavs san ins dentant era crear cun in dals ulteriurs 936 pizs en noss bel chantun. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Savens èn pleds-clav mengia curts e ston vegnir adattads.

Avant paucs dis ha ina collega da redacziun da la FMR rendì attent en questa rubrica ad in film da Cuntrasts dad RTR, realisà da Gieri Venzin. En quel film cun il titel «L’invasiun da la Bassa» vegn illustrà il svilup actual da vitgs muntagnards a maun dals exempels da Camuns e Tersnaus en Lumnezia. Però i va cun tuts tuttina en Europa – blers vitgs, aclauns e vischnancas en las Alps han da batter cun in exodus, cun in manco da famiglias e cun in manco da plazzas da lavur. Perquai ha era la seria da films documentars «NZZ Format» sa fatschentà ultimamain da quella tematica. En ses pli nov film, publitgà ed emess quests dis, vai per «Einsame Alpendörfer» e per la dumonda «Haben Europas Berggemeinden eine Zukunft?». L’autur dal film, Alessandro Leonardi, va perquai en trais vitgs muntagnards en l’Europa ch’han sumegliants problems. Ils trais vitgs èn Albinen (CH), Puy-Saint-André (F) ed Ingria (I). Il punct da partenza è tar tuttas trais vischnancas il medem sco tar Camuns e Tersnaus – i mancan uffants, glieud e lavur. Da l’autra vart han tuts trais vitgs da porscher bler spazi e blera quietezza ed apparentamain er bler potenzial. La dumonda è mo nua che quel è zuppà? Albinen emprova d’attrair famiglias giuvnas cun promover la construcziun da chasas. Ingria vul render attent a sia bellezza. E Puy-Saint-André vul promover la cultivaziun da pumera enturn il vitg. Tar tuts trais vitgs e tar tuts trais presidents communals è da sentir in’enorma premura per l’atgna cuminanza, in engaschament extraordinari a favur dal vitg, ma er ina melanconia e forsa perfin ina resignaziun en vista al svilup che na sa lascha probabel betg pli retegnair. Uschia che la dumonda resta a la fin: «Han las vischnancas muntagnardas en l’Europa in avegnir?» Il film «Einsame Alpendörfer» (30 min) è accessibel online sin la pagina dad «NZZ Format». Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Extract or dad in film "Einsame Alpendörfer" da la seria da films documentars NZZ Format.

Per la segunda giada pon organisaziuns e projects en favur dal rumantsch en la diaspora deponer fin ils 1. d’october 2022 lur dumondas per sustegniments finanzials tar l’Uffizi federal da cultura (UFC). L’onn passà aveva l’Uffizi federal da cultura decidì da sustegnair set projects cun ina summa totala da prest 600 000 francs. Dasperas datti anc ina retschertga scientifica en la diaspora che vegn finanziada sur plirs onns. Il messadi da cultura 2021-2024 dal Cussegl federal preveda da sustegnair persunas u organisaziuns da projects en favur dal rumantsch che vivan en la diaspora, damai ordaifer il territori tradiziunal rumantsch. Curt avant Nadal 2021 aveva la Confederaziun dà enconuschent tge projects inoltrads che vegnan sustegnids durant l’emprima fasa. Da nov projects inoltrads ha l’UFC decidì da sustegnair set ed in grond project da retschertga scientifica da l’Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura (ikg). Sustegnidas vegnan tranter auter ina retschertga che la Lia Rumantscha fa davart ils basegns da la gruppa en mira en la diaspora, l’ediziun rumantscha dals texts dal Fil cotschen, edida da la Ovra Svizra da Lectura per la Giuventetgna, il project Rumantsch a distanza da la Lia Rumantscha e la Scola Ruman­tscha a Turitg. La Canorta rumantscha Turitg è integrada La Canorta rumantscha a Turitg ha gì da cumbatter cunter la mancanza da raps. Sco quai ch’il president actual Gian Andri Caviezel ha ditg a la FMR, saja reussì l’onn passà d’integrar la Canorta rumantscha en las localitads dal Center da famiglia da la GFZ (Gemeinnützige Frauen Zürich). «L’integraziun è in pass decisiv per exister vinavant. Grazia a la garanzia da deficit che l’Uffizi federal da cultura ha dà a nus per trais onns (ca. 60 000 francs), avain nus er pudì far quest pass impurtant da transfurmaziun.» L’uniun purtadra «Canorta rumantscha Turitg» possia uss sa concentrar pli fitg sin la reclama per la canorta. Survegnì damain che dumandà Sco project cun in ferm sustegniment da l’Uffizi federal da cultura vala quel da l’elavuraziun dals programs da correctura da l’ortografia rumantscha. Quest project da digitalisaziun vegn purtà da la Pro Svizra Rumantscha (PSR) e da la Lia Rumantscha (LR). En in emprim pass duai vegnir rimnadas ed elavuradas las datas linguisticas per la realisaziun da programs da correctura en tut ils tschintg idioms ed en Rumantsch Grischun. La segunda finamira da quest project è da crear sis programs da correctura ortografica per tut ils idioms ed il rumantsch grischun. Per quest project avevan la PSR e la LR dumandà a Berna ina contribuziun da 165 000 francs. L' Uffizi federal da cultura ha dentant concedì mo 147 000 francs. Tenor Martin Cantieni da la Pro Svizra Rumantscha PSR) vegnia l’entir project dentant a custar dapli che la summa dumandada e perquai hajan PSR e LR fatg ina dumonda da sustegniment a l’uniun GR Digital. «Nus n’avain anc nagina resposta da Cuira. Ma sche GR Digital sustegness noss project, lura pudessan nus finanziar bain quel e terminar el l’onn 2023.» Duas terzas vivan en la diaspora In project ord concurrenza cun ils auters ch’èn vegnids sustegnids quest onn è il project da retschertga scientifica da l’Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura (IKG). I sa tracta dad in project surordinà. L’IKG vul realisar quel en il rom dad in program da retschertga pli vast dal Center scientific da cumpetenza per la plurilinguitad a Friburg. Quest program vegn atgnamain gia promovì dal UFC. Or dals meds da la diaspora vegni ussa però pussibilità dad extender la retschertga specifica en connex cun il rumantsch. Il focus da quest project èn las famiglias en la diaspora ordaifer ed entaifer il Grischun. Pressapauc duas terzas da las Rumantschas e dals Rumantschs vivan en la diaspora e pon esser part da questa retschertga. Retschertga sistematica En l’emprim onn han las duas manadras dal project da l’IKG, Claudia Cathomas e Flurina Graf, inventarisà las purschidas existentas en la diaspora. Ellas han intervistà magistras e magisters da las differentas scolas ed instituziuns bilinguas a Cuira e Turitg, han discurrì cun persunas d’assistenza, cun represchentantas e represchentants da la Lia Rumantscha ed era cun purtadras e purtaders d’occurrenzas societaras. Sco quai che Claudia Cathomas e Flurina Graf han confermà envers la FMR, vegnan ellas a far en ina segunda runda discurs cun famiglias rumantschas en la diaspora. Quai surtut per eruir ils basegns tar las Rumantschas ed ils Rumantschs en la diaspora. Per saldo L’emprima runda cun pajaments da la Confederaziun per projects rumantschs en la diaspora ha fatg effect. Ils 600 000 frs. da Berna han mess en rocla lavur da d’inventarisaziun ubain segirà l’existenza da set spiertas da furmaziun. Il focus dals sustegniments finanzials sa drizza a la generaziun giuvna ed a las famiglias en la diaspora. Tar ils programs da correctura ortografica pon schizunt tuttas rumantschas e rumantschs profitar. Las dumondas per sustegniments per la secunda runda pon vegnir inoltradas enfin ils 1. d’october 2022. En il center dal sustegn finanzial da la Confederaziun per la diaspora stattan meds da furmaziun per uffants e giuvenils. En il center dal sustegn finanzial da la Confederaziun per la diaspora stattan meds da furmaziun per uffants e giuvenils.

En La Quotidiana d’avant in pèr emnas aveva la FMR rapportà che las firmas che monteschan panels da solar ­vegnian strusch suenter cun la lavur. Apparentamain vulan adina daplirs midar sin solar per uschia esser main dependents da la fiera d’electricitad e per spargnar custs. Ma renda l’agen tetg? E co statti cun l’atgna fatschada? Vali propi la paina da montar là da quels panels da solar? Sin la pagina d’internet ­«sonnendach.ch» pudais Vus verifitgar exact quai! La pagina ch’è vegnida fatga da la Confederaziun è bajegiada si bubisimpel. Vus stuais simplamain dar en vossa adressa exacta – e voilà – spida la maschina ora ina charta cun il plan da Vossa chasa, sche e quant bain che voss tetg è adattà per installar panels solars. E la pagina tradescha era, per quants francs svizzers che Vus pudais producir electricitad per onn. Vus pudais era ir sin la charta svizra e cliccar sin tut las chasas ch’èn bajegiadas en Svizra ed uschia per exempel far attent Voss char vischin, sch’i rendess per el da metter si panels. Dal rest: La medema pagina datti era per verifitgar, schebain la fatschada da Vossa chasa è adattada per solar, per gliez stuais vus endatar «sonnenfassade.ch». Di per di dat in redactur u ina redactura in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts.

Il Grischun è quest onn il chantun envidà a l’Olma a Son Gagl. «Simplamain da nar» è il motto dal program grischun a la 79avla Olma che ha lieu dals 13 fin ils 23 d’october 2022. Ensemen cun ils responsabels da l’Olma ha il comité dal Grischun preschentà mesemna ses program sco chantun envidà. Per la quarta giada è il Grischun il chantun envidà a l’Olma. Avant precis 20 onns è il Grischun stà l’ultima giada chantun envidà. Sco quai ch’il president dal cussegl d’administraziun da l’Olma, Thomas Scheitlin ha ditg a la FMR, saja il Grischun in fidaivel ami dal chantun Son Gagl. «La proxima Olma dat la pussaivladad a nus sco chantuns vischins d’emprender d'enconuscher in l’auter in zic meglier cunzunt da la vart economica e culturala.» Il chantun Grischun investescha circa dus milliuns francs en la preschientscha a l’Olma 2022. Persuenter survegn il Grischun durant diesch dis la pussaivladad da sa preschentar a fin 300 000 visitadras e visitaders. «Simplamain da nar» è il motto dal Grischun a l’Olma 2022. Tenor, il president da la regenza grischuna, Marcus Caduff, veglia il chantun tgirar ils contacts e mussar a Son Gagl ch’i dettia sper il turissem er auters secturs interessants en il Grischun. In di dal Grischun e la «Fifferlotta» Sa chapescha ch’il Grischun è er osp d’onur a l’avertura da l’Olma 2022. Da la partida a l’avertura è er il cusseglier federal ed actual president da la Confederaziun, Ignazio Cassis. Gia la sonda, ils 15 d’october 2022 è il di uffizial dal Grischun. Cun paucas e trumbettas vegnia quei di festivà, ha il cusseglier guvernativ Marcus Caduff ditg en occasiun da l’infurmaziun da mediala mesemna avantmezdi. «La sonda organisescha il Grischun in til festiv tras la citad ve­glia da Son Gagl. Passa 1000 participantas e participants dal Grischun – tranter auter 13 furmaziuns da musica – marschan, sautan e chantan tras las vias da Son Gagl» En il center dal suentermezdi dal di uffizial dal Grischun stat ina chanzun populara rumantscha che vegn interpretada ed inscenada cun musica populara, jodel, instruments a flad, rap, hip hop, chant da chor e musica classica. Ed in event che tutga tenor ils organisaturs er tar l’Olma saja la cursa legendara da purschels. Mintga di a las 16.00 datti ina cursa tras l’arena. Las Grischunas ed ils Grischuns tramettan in purschè cun num «Fifferlotta» en la concurrenza. La halla 9.1.2 Medias La halla cun il numer 9.1.2 è stada la pli impurtanta en la preschentaziun a las medias. Quai e il numer da la halla cun l’exposiziun dal Grischun. Mussadas vegnan tenor Daniel Camenisch, il manader da project da l’exposiziun grischuna, sper attracziuns turisticas er innovaziuns, artisanadi tradiziunal e rastels ed auta tecnologia da noss chantun. Ins po guardar co ch’ins po cumbinar bytes cun bikes ed i vegn offrì delicatessas dal Grischun. Ed il president da la regenza grischuna ha detg clip e cler: «Grischunas e Grischuns fan festa cun la Svizra, ma la halla 9.1.2 è er in lieu da sentupada per Grischunas e Grischuns.» Avais Vus savì che... ...la liongia da brassar da l’Olma paisa 160 grams ed è cunquai 50 grams pli greva che la liongia da brassar «normala» da Son Gagl. I saja tant sco putgà da mangiar la liongia da brassar da l’Olma cun mustarda, ha Kathrin Meierhans, la responsabla per l’exposiziun ditg a la FMR. La liongia da brassar da l’Olma ha anc duas soras: Ina è la liongia da brassar da vadè convenziunala e la segunda è la liongia da brassar da la Festa d’uffants. Lezza è la gronda cun 220 grams. Tuttas liongias da brassar da Son Gagl vegnan producidas da 40 mazlers da la Svizra Orientala tenor directivas liantas. Tar la famiglia da las liongias da Son Gagl tutga er la liongia songagliaisa, l’uschenumnà «Schüblig». Il Grischun è chantun envidà Davent dals 13 fin ils 23 d’october 2022 è il chantun Grischun envidà sco osp a la 79avla Olma. Dapi l’onn 1943 è il Grischun per la quarta giada da la partida. Avant 20 onns è il Grischun stà l’ultima giada chantun envidà. «Simplamain da nar» è il motto dal project Grischun a l’Olma. Sut quai titel stat in di uffizial ed ina exposiziun cun il titel «Mund d’aventuras dal Grischun» en la halla 9.1.2. En questa exposiziun pon ins scuvrir attracziuns turisticas, innovaziuns ed auta tecnologia sco er artisanadi tradiziunal. Il Grischun vegn a sa preschentar en trais linguas ed a mussar sia particularitad. Il di uffizial grischun cumenza cun in til festiv cun varga 1000 participantas e participants dal Grischun en la citad veglia da Son Gagl e cuntinuescha cun in act festiv il suentermezdi en l’arena da l’Olma. (fmr/mg) Il «Mund d’aventuras» dal Grischun en ina da las hallas da l’Olma.Visualisaziun Daniel Huber Architektur & Martin Renner

Co vesa il Grischun or en 100 onns? Betg idea. Per esser sincer. Ed uschia fiss quest artitgel gia finì. Fiss. Ma jau volv il moni. E quai gist dubel. Primo: Savais Vus co ch’il Grischun ventginventgadus vesa or? Lura sun jau plain mirveglias da Vossas lingias! E secundo: Pudevan las Grischunas ed ils Grischunas sminar il 1922 tge ch’occupescha nus oz? Chavazzins sco stgaudament dal clima, pandemia, setgira, guerra tranter la Russia e l’Ucraina u mancanza d’energia èn mo intginas tematicas dals mais ed onns passads. Il 1922 èn l’Emprima Guerra mundiala e la grippa spagnola stadas vargadas. Crisas d’economia, fomaz e la Segunda Guerra mundiala smanatschavan, senza ch’ils carstgauns avessan sminà che quai succedia. La durada probabla da vita era tar 60 onns ed era uschia 20 onns pli bassa che oz. Il Grischun aveva da quel temp 100 000 abitants, mo la mesadad dad oz. E la «admissiun parziala da l’automobil» era avant 100 onns pir planisada. Oz passan 2 milliuns autos ad onn sin la via da Masans tras Cuira. U varga 17 milliuns autos sin la A13 en direcziun da la chapitala grischuna. U anc ina cumparegliaziun – e la schliaziun plitost nunspetgada d’in problem ch’existiva en l’Engalterra: Avant 100 onns trottavan 50 000 chavals mintga di tras la metropola da Londra. Mintga chaval laschava enavos var 2 liters urin e 15 kilos grascha – e quai mintga di. La «London Times» ha avertì avant passa 100 onns: L’onn 1950 sa rimnia là trais meters grascha. Quai n’è per cletg betg schabegià. Malgrà las emprovas vanas da Londra da schliar quai, hai dà salvament. E quai en furma da l’automobil da la Germania. Ils vehichels han stgatschà entaifer curt temp chavals, charrotschas ed excrements d’animals or da la citad. Tgi avess sminà quai avant 100 onns? E dacurt è il president da Londra s’exprimì per in scumond d’autos privats per ina gronda part da la citad. Tgi avess pensà quai – 100 onns suenter che l’auto era atgnamain la schliaziun per in auter problem? Forsa pudais Vus chapir uss, che jau na m’arroghesch betg da respunder la dumonda «Co vesa il Grischun or en 100 onns?». En quest senn. Sin ils proxims 100 onns. Philipp Wyss è chauredactur da la redacziun communabla da la gasetta «Südostschweiz» e la pagina d’internet «suedostschweiz.ch». RTR sa fatschenta durant trais mais da la dumonda co il Grischun vegn ad esser en 100 onns. En quel connex publitgeschan RTR e la FMR ensemen mintga venderdi ina columna d’ina persunalitad grischuna, in text che sa fatschenta exact cun quella dumonda: Co vesa ora il Grischun en 100 onns? Il Grischun en 100 onns Wer hätte das vor 100 Jahren gedacht? Philipp Wyss Wie sieht Graubünden in 100 Jahren aus? Keine Ahnung. Ganz ehrlich. Und damit wäre dieser Beitrag eigentlich bereits zu Ende. Wäre. Denn ich drehe den Spiess um. Und das gleich doppelt. Erstens: Wissen Sie, wie Graubünden einundzwanzigzweiundzwanzig aussehen wird? Dann bin ich auf Ihre Zeilen gespannt! Und zweitens: Konnten die Bündnerinnen und Bündner 1922 erahnen, was uns heute beschäftigen würde? Stichworte wie Klimaerwärmung, Pandemie, Trockenheit, russisch-ukrainischer Krieg oder Energiemangellage sind nur einige aus den vergangenen Monaten und Jahren. 1922 waren der Erste Weltkrieg und die Spanische Grippe vorüber. Wirtschaftskrisen, Hungersnöte und der Zweite Weltkrieg standen, ohne dass das die Leute wissen konnten, bevor. Die Lebenserwartung lag damals bei 60 Jahren und damit 20 Jahre tiefer als heute. Graubünden hatte damals 100 000 und damit halb so viele Einwohner wie heute. Und die «teilweise Zulassung des Automobils» stand vor 100 Jahren erst noch bevor. Heute fahren jährlich zwei Millionen Fahrzeuge auf der Masanserstrasse durch Chur. Oder über 17 Millionen Fahrzeuge auf der A13 Richtung Bündner Hauptstadt. Oder noch ein Vergleich und eine eher unerwartete Auflösung eines Problems aus England: Vor gut 100 Jahren sind täglich 50 000 Pferde durch die Millionenmetropole Londons getrabt. Jedes Pferd verursachte um die zwei Liter Urin und 15 Kilogramm Mist – und das pro Tag. Die «London Times» warnte vor mehr als 100 Jahren: Im Jahr 1950 würde der Pferdemist drei Meter hoch liegen. Dazu kam es glücklicherweise nicht. Obschon Londons Lösungssuche erfolglos blieb, gab es eine Rettung. Diese kam in Form des Automobils aus Deutschland. Fahrzeuge vertrieben Pferde, Kutschen sowie die tierischen Ausscheidungen innert kurzer Zeit aus der Stadt. Wer hätte das vor 100 Jahren gedacht? Und kürzlich sprach sich der Londoner Bürgermeister für ein Verbot von Privatfahrzeugen in weiten Teilen der Stadt aus. Wer hätte das 100 Jahre nach der vermeintlichen Lösung gedacht? Vielleicht verstehen Sie nun, dass ich mir nicht anmasse, die Frage zu beantworten «Wie sieht Graubünden in 100 Jahren aus?». In diesem Sinne: Auf die nächsten 100 Jahre. Philipp Wyss ist Chefredaktor der gemeinsamen Redaktion der Zeitung «Südostschweiz» und der Internetseite «suedostschweiz.ch».

Gianna Olinda Cadonau survegn per ses manuscrit betg publi­tgà «Feuerlilie» il premi Studer/Ganz. Collià cun quel è ina publicaziun da la chasa editura Lenos. Il premi Studer/Ganz vegn surdà per la novavla giada per il meglier manuscrit da prosa tudestg betg publitgà. Quest onn va il premi pia a l’autura engiadinaisa Gianna Olinda Cadonau. Tenor la fundaziun Studer/Ganz saja la giuria stada impressiunada da la multifariadad dal roman, che tematiseschia l’invaliditad corporala e psichica. Cadonau è naschida a Panaij, India, ed è creschida sia a Scuol. Ella maina dapi 2010 la partiziun da cultura da la Lia Rumantscha e s’engascha sco intermediatura da litteratura. Ella scriva poesias e prosa per rumantsch e tudestg. (so/fmr) Gianna Olina Cadonau retschaiva il premi Studer/Ganz per ses manuscrit "Feuerlilie"

Quest mais da settember hai dà pauc da rir. Queen Elisabeth è morta, il «King Roger» ha terminà sia carriera – e lura dattan anc rumpatesta ils svilups e schabetgs en Iran, Pakistan ed Ucraina. I n’è propi betg legher! E tuttina hai era dà lingias grassas e finas ch’han fatg rir. Tarzisius Caviezel ha ris l’entschatta da quest mais en las cameras – el è vegnì elegì dal Cussegl grond sco president per la durada d’in onn. En il jargon medial-parlamentar è el damai ussa «il pli aut Grischun». Ma quel titel per Tarzisius Caviezel è atgnamain curius. El è gea schon dapi dus onns «il pli aut grischun», el presidiescha numnadamain dapi lura il pli aut gremi en il chantun Grischun, l’instituziun cun la pli gronda influenza politica: l’Uniun grischuna da chatschaders da patenta. In redactur da la FMR ha stuì surrir durant scriver in artitgel davart l’Hotel Val d’Uina a Sur En. La preistorgia: L’anteriur hotel a Sur En ha ussa cumprà l’organisaziun da la Crusch blaua da Muttenz, damai in’organisaziun che vul ch’i vegnia bavì damain alcohol. L’organisaziun da Muttenz cumpra quel hotel a Sur En, suenter che ses anteriur edifizi a Pradella ha subì gronds donns cun las auazuns da l’onn 2015, uschia che quella chasa n’era betg pli abitabla en la zona da privel. E pertge ha il redactur stuì rir durant tractar quella tematica en in artitgel? – El è sa regurdà da ses temp da giuventetgna. Cura ch’el era vegnì or da scola ha el fatg si si’emprima sborgna en l’Hotel Val d’Uina. Ed ussa, onns pli tard vegn il chasament cumprà da la Crusch blaua. Ils chauns han pudì rir e far festa las davosas emnas. Surtut ils chauns da Laax, Bever e Scuol. Pertge? Els na vegnan betg pli spaventads e tementads durant la notg. Tuttas trais vischnancas han numnadamain decis quest mais da scumandar rachetas ed auters fieus artifizials. Arno Camenisch ha gì da rir pli darar questas ultimas emnas legend las criticas da ses nov roman «Die Welt». La FMR l’ha dumandà perquai quest mais en in’intervista tge ch’el manegia da tut quellas criticas. L’autur sursilvan ha respundì tut surprais: «Aha, jeu vai buca legiu las criticas.» – Insumma, nus avain in pau dubis, sche quai constat propi – surtut sch’ins vesa tge che Arno Camenisch publitgescha sin ses chanals socials. Là republitgescha el savens era recensiuns da ses cudeschs – las bunas recensiuns. Fitg pauc da rir han gì ils «Suanetes» (ils Surmirans d’antruras) enturn l’onn 15 avant Cristus. Sco ch’ils archeologs han explitgà lur retschertgas actualas sur il Crap Ses, hai dà circa quel onn en la vischinanza da Cunter ina tarmenta battosta tranter il pievel «retic» indigen e ina legiun da Romans. Quai ch’ils archeologs han surtut chattà en il conturn dal Crap Ses èn 300 plums da schlingia, uschè gronds sco in polesch. Igl è ina muniziun che po chaschunar feridas sgarschaivlas tar l’adversari. Finalmain sa lascha ussa declerar cun quels plums da schlingia in auter fenomen grischun: Ussa savain nus danunder ch’i deriva il grond caliber grischun 10,3 per la chatscha – ina patrona per mazzar elefants e deplorablamain apunta er ils vegls «Suanetes». Ina brava risada ha segir era dà Marcus Beer la dumengia dals 25 da settember 2022, cura ch’el ha udì il resultat d’elecziun per il presidi dad Ilanz/Glion. El ha fatg la cursa encunter il cuntercandidat Claudio Quinter. Ordavant ha il «noviz politic» Marcus Beer atgnamain ditg envers la FMR che da «metter in grond ‹smile› en gasettas u sin placats» portia pauc. En mintga cas è Marcus Beer tuttina stà da vesair las davosas emnas fitg bleras giadas riend en gasettas e sin placats. Perquai saja lubida la dumonda: Gida in «grond smile» tuttina mintgatant? En sasez avess Fadri Guidon er pudì rir la medema dumengia d’elec­ziun. Era el è vegnì elegì quel di (respectivamain reelegì) a Bever sco president communal per ina proxima perioda d’uffizi. Ma vesend tgi ch’è anc vegnì elegì dasper el en suprastanza, ha el duvrà anc 2–3 dis per insumma acceptar l’elecziun. Sia resalva era tranter auter ch’ils novs suprastants sajan ve­gnids fitg darar a radunanzas communalas durant ils davos onns e n’hajan damai betg propì participà al discurs politic en vischnanca. Gea, quai po vairamain parair curius. Ma da l’autra vart èsi da dir: perfin ils gronds Stadis Unids da l’America han gia elegì presidents che s’interessavan avant lur elecziun in quex per la politica. Tenor il president da la Conferenza Generala Surselva, Francestg Friberg, han las scolas rumantschas pauc da rir cun ils meds d’instrucziun. En in’intervista cun la FMR ha el ditg ch’i manchia da pliras varts: «Ei mauncan ils mieds d’instrucziun necessaris en buca meins che quater roms, numnadamein per ERC (etica, religiuns, cuminonza), AF (art figurativ), ATT (Art textil e tecnic), CM (cant e musica).» Cun tut quellas scursanidas vegn’ins mez sturn. Ed atgnamain avess ina suletta scursanida forsa tanschì per superar blers problems cun ils meds d’instrucziun rumantschs: «RG». Ils acziunaris e las acziunarias da l’Arena Alva han actualmain era fa­tschas rientas. Il grond player turistic giudim la Surselva ha numnadamain pudì preschentar cifras da record quest mais a la radunanza d’acziunaris. Il CEO ha perfin ditg che corona saja stà per si’interpresa in «mega-booster». Insumma, a la radunanza d’acziunaris ha ina persuna da la Bassa schizunt fatg sut «varia» la proposta da dar a las pistas en il territori da skis nums rumantschs enstagl da numers. – Quai è ina fitg bun’idea, e perquai fa la FMR qua gist intginas propostas sursilvanas, mintgamai tenor la topografia da las pistas: «Pista grad-giuaden-tochen-da-l’autra-vart-vi», «Pista giuaden-ed-oradem-si», «Pista giu-ella-ruosna-e-viaden-si», «Pista crassira-giuado-tochen-dado-il-bot», «Pista lungurusa-senza-fin-e-misericordia». Nus sperain ferm che l’Arena Alva resguardia questas propostas. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». (fmr/dat) Schurnal grafic da Jon Bischoff en connex cun las scuvertas archeologicas en il Surses (battaglia a Burvagn).