Ün pêrin da lufs chi viva i’l territori dal Fuorn aint il Parc Naziunal Svizzer (PNS) ha darcheu descendenza. Sco cha’l PNS ha comunichà in venderdi, as faja quint cun almain trais luffins. Quels sun nempe its in lügl in üna trapla fotografica. Greiv d’observar Cha’l tröp dal Fuorn nun haja s-charpà dürant quist on gnanc’üna bes-cha da nüz, ha fat a savair il parc in sia comunicaziun. Cha quists lufs as nudrischan da tschiervs e chamuotschs, sco cha rests da cadavers cumprouvan. Schabain cha’ls lufs as rechattan in vicinanza da la via dal Pass dal Fuorn, saja greiv da tils observar. E cha perquai nu regna neir ingün privel per visitaduras e visitadurs dal parc, ha fat a savair il PNS. Cun agüd dad ulteriuras traplas fotograficas as prouva uossa da chattar oura, scha’l pêrin da lufs vess amo daplü luffins. Il PNS less eir amo identifichar cun analisas geneticas schi’s tratta da mas-chels o da femnas. Fingià l’on passà as vaiva pudü constatar cha’l pêrin da lufs vaiva gnü ot luffins – ses femnas e duos mas-chels. (cdm/sda/fmr) Trais luffins sun its sper la via dal Pass dal Fuorn illa trapla fotografica.Foto PNS

Ün trio va illa cuorsa per l’elecziun sco presidenta o president dal Cumün da Val Müstair. Sülla fin da lügl han Gabriella Binkert-Bechetti, Ivo Lamprecht e Thomas Schadegg inoltrà lur candidatura. L’elecziun es als 22 da settember 2024. Ün dals trais candidats ufficials pel presidi dal Cumün da Val Müstair: Ivo Lamprecht, paur da Lü. Thomas Schadegg vaiva annunzchà fingià in gün 2024 da vulair candidar sco president dal Cumün da Val Müstair. Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair, recandidescha per üna prosma perioda d'uffizi. Sül termin d’annunzcha dals 31 da lügl 2024 han trais persunas inoltrà lur candidatura ufficiala sco president o presidenta dal Cumün da Val Müstair. Sco cha la chanzlia cumünala ha confermà invers RTR sun quai: Gabriella Binkert-Bechetti, la presidenta in uffizi, Ivo Lamprecht e Thomas Schadegg. Ün paur, üna paura ed ün hotelier Intant cha Thomas Schadegg e Gabriella Binkert-Bechetti han fat valair lur interess pel post plü adura, es la candidatura da l'independent Ivo Lamprecht plü frais-cha. El es paur a Lü, es fingià in suprastanza cumünala, ingio ch’el es respunsabel tanter oter pels ressorts militar e protecziun civila e per la pulizia. Thomas Schadegg ha fingià annunzchà in gün sia candidatura. El es actualmaing eir illa suprastanza, ingio ch’el es respunsabel pel departamaint da planisaziun, fabrica ed infrastructura. Thomas Schadegg nun es commember d’ün parti, el es impressari illa branscha da fabrica e maina pel mumaint cun sia duonna ün hotel illa fracziun da Tschierv. Gabriella Binkert-Bechetti presidiescha il Cumün da Val Müstair daspö l’on 2021 ed as metta a disposiziun per üna prosma perioda d’uffizi. Ella viva a Sta. Maria ed es tanter oter eir illa suprastanza dal Parti popular svizzer dal Grischun e bainbod presidenta da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Gabriella Binkert-Bechetti es impressaria e paura d’agroturissem. Candidatura sulvadia es amo pussibla Cunquai cha’l termin d'annunzcha ufficial per l’elecziun dal presidi es scadü la fin da lügl, fuorma uossa il trio Lamprecht, Schadegg e Binkert-Bechetti la «selecziun ufficiala». Tenor il chanzlist cumünal, Not Manatschal, füssan candidaturas sulvadias però amo pussiblas plü a cuorta vista. Ils votants e las votantas da la Val Müstair pon eleger a lur president o a lur presidenta in ün prüm scrutin als 22 da settember 2024. Ün eventual seguond scrutin dessa als 13 d’october. L’elecziun dals ulteriurs commembers e las ulteriuras commembras da la suprastanza ed eir d’otras autoritats cumünalas es previssa pels 3 da november 2024 (prüm scrutin) o pels 24 da november (seguond scrutin). (rtr/fmr)

Davo cha la problematica pro’l persunal da la butia para dad esser scholta, sun ils commembers da la Cooperativa Butia Tarasp gnüts infuormats cha la suprastanza as retira in globo sülla fin da l’on 2024. I’s tratta d’üna situaziun spinusa chi dà rumpatesta per l’avegnir da l’unica butia da la fracziun. La butia da Tarasp a Fontana. Cornelia Koch e Jachen Jenny bandunan la suprastanza, sülla fotografia manca Barbara Niederhauser. La redacziun da la FMR ha rapportà plüssas jadas davart la situaziun spinusa pro la Cooperativa Butia Tarasp. Adüna cur chi paraiva da funcziunar tant inavant, gnivan pro oters problems e la suprastanza da la cooperativa es statta confruntada cun nouvs obstaculs. Davo cha’ls respunsabels han pudü preschantar ils ultims ons als raduond 140 commembers cifras tant inavant satisfacentas, nu piglian las difficultats propi üna fin. Duos butieras han bandunà ils ultims ons la butia da Tarasp, però pel mumaint para la situaziun dal persunal dad esser actualmaing sün buna via. Cun Andrina Schlegel chi viva a Tarasp e cun Josefine Steiger da Guarda, e cun otras persunas chi lavuran parzialmaing e tenor bsögn, s’ha la situaziun balchada ed ils respunsabels han pel mumaint ün problem damain. La suprastanza as retira in globo A la radunanza dals 28 da gün 2024 d’eiran preschaints/as 33 commembras e commembers chi sun gnüts orientats davart la situaziun actuala. La presidenta Cornelia Koch ha pudü orientar davart ün’acziun cun donaziuns chi ha portà bundant 6500 francs a favur da la butia. Ün’otra orientaziun, main positiva, es però statta quella cha’ls trais commembers da la suprastanza han desdit lur carica sülla fin dal 2024. Cornelia Koch, Jachen Jenny e Barbara Niederhauser nu’s laschan plü eleger pro las prosmas tschernas. Ils preschaints sun gnüts intimats da’s metter a disposiziun pella suprastanza da la Cooperativa Butia Tarasp, però ingün nun ha muossà interess per quella carica. Cun üna comunicaziun sco clom d’agüd ha Jachen Jenny lura scrit d’incuort als associats cha sch’ingün nu füss pront da surtour respunsabiltà, cha lura füss il futur da la butia periclità. Sco cha’ls respunsabels han orientà, as prevezza da serrar la butia duos davomezdis l’eivna per spargnar cuosts. Vendità dal Hotel Tarasp Sco cha’ls preschaints sun eir gnüts orientats es il Hotel Tarasp a Fontana, güst dasper la butia, gnü vendü. La suprastanza da la butia ha subit tut sü contact culs cumpraders e tscherchà il discuors per gnir a savair che cha quai pudess significhar per la butia. Ils cumpraders sun pronts da tour sü contact cun Riet Fanzun, commember da la gruppa da proget Cafè Butia, e sclerir la situaziun. La butia as rechatta in üna chasa chi appartegna al cumün da Scuol e perquai sun ils respunsabels eir averts per otras opziuns. La posta integrada illa butia es üna part importanta chi güda da sgürar la finanziaziun. Per cha quella saja inavant pronta da collavurar, sto esser la butia averta almain 30 uras l’eivna. Rumpatesta dà a la cooperativa eir il fat chi stuvessan gnir fattas diversas renovaziuns ed adattamaints. Uschè as vezza cha’l futur da la butia a Tarasp es intschert ed es dependent da chattar glieud chi’d es pronta da collavurar e da’s metter a disposiziun per la suprastanza. Quai es eir stat il motiv cha la suprastanza ha orientà repetidamaing ils commembers per scrit da collavurar per sgürar inavant üna butia in cumün. La butia fa inavant pissers Las difficultats pro la Cooperativa Butia Tarasp nu piglia ingüna fin e dan rumpatesta. Davo cha la problematica pro’l persunal para dad esser scholta cullas vendadras nouvas e cun agüdantas chi lavuran parzialmaing, dà da morder üna nouva problematica. La suprastanza da la butia cun Cornelia Koch, Jachen Jenny e Barbara Niederhauser ha declerà a l’ultima radunanza da la cooperativa da vulair as retrar in globo. Perquai s’esa uossa in tschercha da candidatas e candidats chi füssan pronts/as da surtour üna incarica in suprastanza e da s’ingaschar pel avegnir da l’unica butia a Tarasp. (fmr/bcs)

Chamonnas dal CAS plü pitschnas o pac visitadas da giasts dal di han magara difficultats da scriver cifras nairas e perquai eir difficultats da chattar ad üna o ad ün guardgiachamonna per tuot la stagiun. Alternativ daja chamonnas chi vegnan ospitadas be la fin d’eivna o alternond tanter differents commembers da la secziun, sco per exaimpel sülla Chamonna Linard. – Üna visita sün 2327 m s.m. Davo üna bella chaminada da raduond duos uras e mez stip sü tras il god, il prüm bel illa sumbriva e davo cun üna bella vista sü vers il Piz Linard as riva ün zich our d’flà e cun avair süà sü Glims. Cun ün cordial bainvgnü vain salüdà mincha giast chi riva sülla Chamonna Linard. Venderdi saira avant ün’eivna da las duos duonnas pensiunadas Cristina Gregori e Lilo Mock, chi vaivan lur «servezzan» dürant quell’eivna. Sülla Chamonna Linard, in Engiadina Bassa, müdan minch’eivna ils ospitants o las ospitantas, perquai chi füss difficil da chattar ad ün o ad üna guardgiachamonna chi pigliess a fit quista chamonna cun 38 plazzas da durmir – chi gira vairamaing be güsta dürant duos mais ed eir dürant quel temp na propa uschè bain chi bastess da viver da las entradas, declera Cristina Gregori. «Cuntrari a la Chamonna Lischana, da la quala i’s vezza las glüms davent da Scuol, nu’s vezza la Chamonna Linard sü da la val, e quai pudess eir esser ün motiv perche cha nus nu vain uschè blers giasts dal di.» La duonna da Sent es fingià lönch commembra da la secziun dal Club Albin Svizzer (CAS) Engiadina Bassa ed es üna da las voluntarias chi sun plü lönch da la partida illa chamonna per servir als giasts. «Daspö l’on 1997 o 1998 vegna sü minch’on la listessa eivna, il prüm gniva cun meis hom e meis figl ed uossa m’accumpogna daspö desch ons Lilo Mock da Turich.» Ch’ellas hajan da far tuot las lavurs, da la cuschina sur il far chombras e pulir, fin pro lavurs simplas tecnicas, sco oters guardgiachamonnas eir, declera Cristina Gregori: «L’avantag pro nus es simplamaing quel, cha scha nus vain propa ün problem tecnic plü grond, pudaina amo adüna dar ün telefon al schef da la chamonna, a Sepp Erni.» Il cudaschin cotschen «Eu stuvaiva cuschinar fingià da matta ed intant am plascha quai fich bain, perquai nun haja fadia da cuschinar differents menüs», declera Cristina Gregori. Eir scha las quantitats plü grondas fan stübgiar ün zich. «Eu n’ha ün cudaschin cotschen, ingio ch’eu n’ha notà tuot las masüras e quantitats. La sfida es plütost ch’eu nu poss plü dozar tests massa gronds e greivs, uschea ch’eu stögl planisar da far la pulenta in duos etappas», declera Cristina Gregori. Che trats ch’ella cuschina, po ella decider, tenor las provistas chi sun in chaminada. «Tuot l’organisaziun da las provistas e mangiativas surpiglia il schef. El dà eir tips e trics che chi’s pudess far. Ma scha nus vain ün’idea, pudaina far quai», declera la guardgiachamonna voluntaria. Ch’ella saja üna chi cuschina gugent frais-ch e va perquai tanteraint a ramassar spinat sulvadi, ravitscha grassa, per far ils pizzoccheris. «Eu fetsch eir gugent svess las tuortas e douvr perquai magara blera farina. Quai es forsa ün dals dischavantags da nos model. Il schef nu sa mai propa quanta provista chi douvra, perquai cha mincha ospitanta ed ospitant ha otras preferenzas», disch Cristina Gregori e cuntinua cun ün’ulteriura observaziun: «Per meis gust vegnan ils menüs sün chamonna schon amo dominats da charn, quai pudess müdar». Ma quai, sco eir las allergias ed ils giavüschs specials in reguard al da mangiar, nu saja be ün problem da la Chamonna Linard, ma in general. Ils voluntaris tegnan chüra da la chamonna Uschigliö, conceda la duonna da Sent, vezz’la be avantags in lur model alternant. «Il trattamaint da la chamonna es meglder perquai cha nus pulin adüna picobello davo ün servezzan. Eu nu surdun gugent üna chamonna suos-cha a quels chi vegnan davo nus.» E perquai cha la chamonna vegna pulida minch’eivna, guard’la amo adüna oura sco nouva, adonta cha l’ultima renovaziun es eir fingià statta avant 30 ons. Plünavant saja dal sgür eir ün avantag cha ün’eivna nun es uschè stanglantusa sco ün’intera stagiun. «Eu vegn adüna fich gugent sün chamonna, quai es per mai ün lö da forza. Ed intant vain Lilo ed eu eir minchüna chattà sia rolla. Ella es quella dals giasts, chi va oura in stüva, dà üna baderlada ed inchascha – ed eu sun plütost quella in cuschina», disch Cristina Gregori. Ma adonta da tuot la buna lavur ed il plaschair culs giasts, manaja la guardgiachamonna a «temp parzial»: «Davo ün’eivna dorma gugent darcheu in meis agen let.» La secziun profita L’avantag sajan i mincha cas ils cuosts, declera Ulrich Delang, il manader da sectur da las chamonnas dal CAS. «Scha las entradas van direct a la secziun, ha quella daplü pussibiltats.» E pel solit sajan quai chamonnas, ingio cha las secziuns sun grondas ed ingaschadas, ingio ch’ün model, sco sülla Chamonna Linard, funcziuna. Otras chamonnas i’l chantun Grischun, sco per exaimpel la Chamonna Ela, i’l Grischun Central, vain ospitada be adüna las fins d’eivna da commembers da la secziun, In cuntrari al Grischun detta i’l Vallais eir ün exaimpel d’üna gronda e bain frequentada chamonna chi vain manada dad agens commembers. «La Binntalhütte ha bundant 3000 pernottaziuns l’on. E cun quai cha la secziun nun ha ingün fittadin chi cuosta, respectivamaing chi nu lascha passar tuot las entradas direct a la secziun, ha la secziun, üna dal Jura, pudü renovar quista chamonna e pajar tuot our da l’agen sach», declera Ulrich Delang. Organisaziun da chamonnas eir electronic Cul sistem electronic da squintar cha’l CAS metta a disposiziun a las chamonnas, es l’intera organisaziun dvantada plü simpla, cuntinua il manader dal sectur chamonnas. «I dà perfin chamonnas plü grondas chi han automatisà l’organisaziun da provista.» In mincha cas douvra pro tuot ils models, ingio cha commembers da la secziun mainan las chamonnas be per üna fin d’eivna o ün’eivna, ün schef da chamonna chi haja suot controlla l’organisaziun. E scha quai funcziuna bain e scha’ls commembers da las secziuns sun pronts da lavurar our da plaschair dürant ün tempin, saja quai bain üna buna chosa, conclüda Ulrich Delang. Chamonnas cun e sainza ospitants i’l Grischun I’l chantun Grischun vain la gronda part da las 32 chamonnas manada dad üna o dad ün guardgiachamonna. La Chamonna Linard e la Chamonna Ela vegnan ospitadas dals agens commembers, dürant ün’eivna o be dürant la fin d’eivna. E lura daja amo plüssas chamonnas, sco per exaimpel la Fergen a Tavo-Clostra cun 21 plazzas da durmir e la Ramoz cun 23 plazzas da durmir sur Arosa, chi nu sun ospitadas. Grazcha a la lavur cumüna vaja sü Sper las chamonnas alpinas classicas – cun üna o ün guardgiachamonna – daja eir refügis alpins plü particulars. Per exaimpel daja il model sco sülla Chamonna Linard. Là fan ils commembers da la secziun dal CAS lavur cumüna. Olivia Portmann-Mosca/FMR I’l Grischun daja 32 chamonnas dal Club Alpin Svizzer (CAS). Tuottas nu sun grondas e listess bain frequentats. Perquai daja eir differents models d’ospitalità. Sch’üna chamonna es bain frequentada e scha las entradas bastan, dan las secziuns gugent a fit l’affar ad üna o ad ün guardgiachamonna. Illas chamonnas plü pitschnas ston pel solit ils viandants as güdar ed alimentar svess. E lura daja amo ün pêr chamonnas chi vegnan ospitadas sün basa da lavur cumüna dals commembers da la secziun. Uschea sco la Chamonna Linard in Engiadina Bassa. La FMR ha fat üna visita sü Glims illa Chamonna Linard ed ha dumandà co cha quai funcziuna. Cristina Gregori e Lilo Mock chi vaivan servezzan quell’eivna han laschà dar ün cuc sur las spadlas ed aint ils tests. E Cristina Gregori ha tradi: «Eu n’ha ün cudaschin cotschen, ingio ch’eu n’ha notà tuot las masüras e quantitats per cuschinar per plüssas persunas.» Chi chi chamina sü vers la Chamonna Linard, vezza davo il god la chamonna eir il Piz Linard. Cristina Gregori (a san.) e Lilo Mock beneventan gia dapli diesch onns ensemen, mintgamai durant la medem’emna, ils giasts sin la chamona Linard.

Cun marenda sün senda Redacturas e redacturs da la FMR van «a spass» quista stà e preschaintan spassegiadas lungas e stantusas, cuortas e divertentas. Hoz vaja pro’l Lai da Rims in Val Müstair. Per Jauras e Jauers tocca quista spassegiada pro’l program obligatoric da mincha stà: il Lai da Rims (2395 m s.m.). La varianta classica cumbina viadis in l’auto da posta cun üna brava spassegiada, eir schi dà amo metodas alternativas cul mountainbike o da far tuot la gita a pè! Quai chi douvra pella gita classica (sper marenda e mandura), sun amo duos robas importantas: avair temp l’inter di e scha pussibel ün di cun bellischm’ora! Schi dà ün orizi güsta sper il Lai da Rims, lura poja dvantar fich dischagreabel, quai po garantir minchün/a chi ha fingià senti a siglir quia las sajettas intuorn las uraglias. Il punct da partenza pella spassegiada es in Val Müstair cun l’auto da posta. Quel maina cun duos cuors la daman fin sül Pass da l’Umbrail (2501 m s.m.). Da là vaja amunt var 500 meters d’otezza fin sül Piz Umbrail. Chi chi’d es lura l’avantmezdi sün quel piz, quel o quella sa: Uossa vaja be plü ingiò! I douvra dimena buna schnuoglia. Il barbagiat es garanti il prossem di. Dal Piz Umbrail (3033 m s.m.) vaja aval ün brav mumaint, ma dandet as preschainta’l in tuot sia parada blaua: il Lai da Rims. Ils Jauers pretendan bain cha quai saja il plü bel lai da tuot il … ma laschain quai! Il program üsità sper il lai: far marenda e metter ils peis ill’aua. Las curaschusas van a nodar, ils tmüchs fan ün sönin a la riva. Davo cha la digestiun ha fat sia lavur, vaja darcheu aval, in serpentinas, fin giò la Val Vau. Là spetta il prossem auto da posta chi maina darcheu a Sta. Maria. Lunghezza: ca. 15,7 km Dürada: 5–6 uras Punct il plü ot: Piz Umbrail 3033 m s.m. Special: Tour il vesti da bogn? Grafica pella seria da stà 2024: Cun marenda sün senda. Grafica da la spassegiada Pass Umbrail - Lai da Rims - Val Vau - Sta. Maria. Lai da Rims.

Cun marenda sün senda Redacturas e redacturs da la FMR van «a spass» quista stà e preschaintan spassegiadas lungas e stantusas, cuortas e divertentas. Hoz vaja tras duos chavorgias. Chi chi abita in Engiadina Bassa sa cha la Val d’Uina sün territori da Sent es üna val sulvadia chi collia la regiun cul Tirol dal Süd. Fin in Italia as riva però be a pè e quai tras duos chavorgias. Bellas sun tuottas duos, ma propa spectaculara es impustüt la seguonda, la chavorgia dal Quar. La senda maina là var 600 meters tras il grip. La spassegiada cumainza a Sur En da Sent. Fin là as riva cun l’auto da posta. Dal cumünin da Sur En sün 1124 m s.m. as passa aint da la Val d’Uina. Davo bundant üna mezz’ura as passa tras la prüma chavorgia e pac plü tard sper il bain pauril Uina Dadora via. Ün’ura plü tard s’esa lura in Uina Dadaint, ingio chi’s po baiver alch. Da là davent as vezza bain la senda dal Quar chi’d es gnüda forada tras il spelm. Quels chi han sturnizi vegnan uossa forsa as far pissers. Ma la senda es bain sgürada. L’iniziativa da perforar il grip e construir la senda dal Quar vaiva gnü la secziun Pforzheim dal Deutscher Alpenverein per avair ün access a lur chamonna Pforzheimerhütte cuort davo il cunfin svizzer. Patrun da construcziun d’eira il cumün da Sent e las lavurs tenor ils plans da l’indschegner Richard Coray han dürà dal 1908 fin dal 1910. Sco chi’s legia sülla pagina d’internet dal cumün da Sent ha la lavur cuostà quella jada 32 500 francs. Üna mezz’ura plü tard as riva pro quista seguonda senda chi cumainza sün 1894 m s.m. e maina var 600 meters tras gallarias bassas. Diversas fouras i’l grip pisseran pella glüm. Grazcha a las saivs da fier chi nu patischan d’inviern da la naiv e dal glatsch e da las chadainas francadas vi dal grip nu’s mangla avair temma da crodar illa chavorgia dal Quar. Da tschella vart da la chavorgia as riva sülla pas-chüra da l’Alp Sursass (2155 m s.m.). Quella ha Sent dat a fit fingià avant blers, blers ons al cumün da Damal/Mals. E schi’s voul baiver alch, as poja ir sur cunfin illa Pfortsheimer, uossa nomnada Rifugio Sesvenna. Lunghezza: var 7,7 km Differenza d’otezza: 796 meters Dürada: var 3 uras Special: I s’ha la pussibiltà da tuornar o inavo a Sur En o tras la Val S-charl a Scuol o da passar inavant fin a Schlinig i’l Tirol dal Süd. Grafica pella seria da stà Cun marenda sün senda_Senda dal Quar. Senda dal Quar.

Cun marenda sün senda Redacturas e redacturs da la FMR van «a spass» quista stà e preschaintan spassegiadas lungas e stantusas, cuortas e divertentas. Hoz vaja pro’l Lai Blau ot sur Guarda in Engiadina Bassa. Per quista tura chi fa üna ronda sü pro’l Lai Blau ed inavo vala la seguainta devisa: Il prüm vaja be insü e davo vaja be ingiò. Ot sur Guarda as situescha il Lai Blau chi refletta da maniera perfetta las muntognas. Id es bod impussibel da chattar il limit tanter las muntognas e lur spejel i’l lai. E sco cha seis nom tradischa: Il lai es propa blauischem. Il lai nun es però l’unica attracziun, ma tuot la spassegiada. Quella cumainza immez il cumün da Guarda. I’s chamina insü fin pro’l god. Uossa as traversa il god in direcziun da l’Alp Sura. Quia daja duos variantas: I’s segua la senda directa be guliv sü o il ziczac da la via. I’s tratta dal rest da la senda da Uorsin cun diversas attracziuns, sco p.ex. ün’attrappa per üna chasa engiadinaisa da Uorsin. Implü as riva pro’l Lajet cun ün föcler, ün prüm lö per far marenda. Cura chi’s passa l’ur dal god, as riva sün l’Alp Sura, l’alp da muvel. Bravo, uossa es la mità da la muntada fatta. Ura e temp per far üna prosma posa ed üna marenda pro l’alp. E forsa as doda quia üna muntanella o las s-chellas dal muvel. La senda fin a Marangun es bod l’unica part plü planiva. Da là davent haja amo üna jada nom chaminar insü. E voilà, tanter muntognas as preschainta il Lai Blau. Il perfet lö pella prosma marenda e per star pachific – per viandantas e viandants ed eir per chans o per pes-chaders. Üna bognada dals peis es eir bain meritada. La descensiun va in direcziun da l’Alp Suot, l’alp da las chavras. Quia vain prodot il chaschöl da chavras ed i dà ün pitschen kiosc d’alp, dimena ün ulteriur lö per üna marenda. Uossa as poja seguir il flüm Clozza fin chi’s riva darcheu a Guarda. E finida es la ronda süllas sendas sur Guarda e cun plüssas opziuns per far marendas. Lunghezza: 16,4 km Dürada: circa 4 – 5 uras. Cun posas e marendas plü lung. Punct il plü ot: 2620 m s.m. Special: Tour cun sai buna cundiziun pella muntada e buna schnuoglia pella descensiun. Lai Blau sur Guarda cun chan Grafia pella seria da stà Cun marenda sün senda_Lai Blau

Causa cha’ls sömmis luxurius da l’investur talian Walter Vismara nu sun mai gnüts realisats, va l’Hotel Tarasp daspö bundant duos decennis planet in muschna. Intant han ils frars Andrea e Gian Fanzun pudü cumprar la ruina d’hotel e tilla vöglian sbodar fin l’on chi vain. Che chi dess capitar in futur sün l’areal immez Fontana, davart quai nu daja ingüns plans concrets – ma üna visiun. Pro l’Hotel Tarasp sco ch’el as preschainta daspö divers ons as poja propa discuorrer d’ün «lost place». Tschertas fanestras sun ruottas, singuls graffitis cun versins orneschan la fatschada e qua e là as distacha la liadüra dals mürs e renda visibla la müraglia bluotta. Intant es l’edifizi in ün stadi deplorabel circundà d’üna saiv da metal chi impedischa cha aventüriers ed aventürieras van a scuvrir quist «lö pers». Ma eir per proteger a viandants e viandantas da parts chi’s distachan dal stabilimaint. Situà güst suot il Chastè da Tarasp e dasper il Lai da Tarasp – e quai sün üna parcella cun funcziun da center illa fracziun da Fontana – disturba quista ruina d’hotel il purtret da cumün pitturesc. Ed uschea varà ella eir pisserà per segns da dumondas pro numerus turists ed indigens chi spettan al bus güsta da tschella vart da l’anteriur hotel. Ils ultims vainch ons in l’istorgia da l’Hotel Tarasp (guarda boxa) sun ün classic «drama immobigliar engiadinais» sco chi s’ha pudü observar a man da divers ogets da speculaziun cun grond sömmis na realisats in tuot la val. Uossa ha però cumanzà l’act final in l’istorgia da quist «lost place» a Tarasp. Ils frars Andrea Fanzun e Gian Fanzun, han nempe cumprà il stabilimaint, chi dess gnir sbodà i’l prossem temp. Stret connex cun Tarasp «Meis frar ed eu eschan vaschins da Tarasp e nos bap es amo creschü sü quia. Nus passantain gugent üna gronda part da nos temp liber a Tarasp e giodain quai eir ferm», disch Andrea Fanzun, CEO da la ditta Fanzun SA – architects, indschegners e cusgliaders. El agiundscha chi ha dat diversas discussiuns cun seis frar Gian dürant ils ultims desch ons a reguard l’Hotel Tarasp e passond il stabilimaint suna mincha jada rivats a la conclusiun: «Che terribel edifizi per ün bel lö sco Tarasp».Perquai han ils frars Fanzun tut sü l’on passà contact cun l’anteriur possessur da l’Hotel Tarasp, l’investur Walter Vismara da Milano per inviar discussiun e sclerir üna pussibla cumpra da l’immobiglia. «L’utuon passà vaina surgni la schanza da cumprar tuot. Nouvas possessuras da l’areal sun las dittas Zuort immobiglias e BOFA SA», declera Andrea Fanzun. Ils frars Fanzun sun possessurs da tuottas duos dittas, pro la BOFA SA es amo partecipà l’architect e professer d’architectura zürigais Roger Boltshauser, chi’d ha eir üna chasa illa fracziun Sparsels a Tarasp. Pussibiltats limitadas «Che vulais Vus insomma far cun tuot quai, as dumandarà El uossa dal sgür», s’ha Andrea Fanzun drizzà al redactur da la FMR dürant il discuors ed ha güsta svess respus a la dumonda: «Pel mumaint pudaina dir cha nus nu vain ingüns plans concrets, ma üna visiun». Concret saja be cha’l prüm pass es da sbodar la ruina d’hotel o bain amo quist utuon o lura la prüma vaira chi vain. Davo cha quai saja capità, pudessa però esser chi nu capita lönch inguotta, uschea Andrea Fanzun. Tenor ils nouvs possessurs da l’Hotel Tarasp sun las pussibiltats da svilup a quel lö magara restrettas, causa cha la zona d’hotels cha’l cumün da Scuol vaiva introdütta avant passa desch ons, pertocca eir l’areal da l’Hotel Tarasp. «L’introducziun da quella zona nu d’eira tenor nos avis il güst pass da quel temp, causa cha las bancas nu dan gugent raps per progets in üna zona d’hotel – in consequenza ha Scuol pers blers lets d’hotel i’ls ultims ons», declera Andrea Fanzun. Eir schi fess nair dabsögn da fabrichar abitaziuns primaras per indigens, nu saja quai neir na pussibel sün l’areal da l’Hotel Tarasp – uschea cha las opziuns da svilup sun a la fin restrettas sün ün adöver gastronomic, sco hotel cun abitaziuns commercialisadas. La parcella al lai resta libra Alch positiv po Andrea Fanzun però comunichar, nempe chi saja gnüda elavurada üna cunvegna da planisaziun insembel cul Cumün da Scuol, il qual sustegna las ideas per ün svilup a Tarasp/Fontana. Quella cunvegna haja eir dat la sgürezza finala als nouvs possessurs per cumprar l’Hotel Tarasp. Implü han ils nouvs possessurs accentuà ch’els nu sajan interessats da realisar alch sülla parcella intuorn il Lai da Tarasp. Walter Vismara vulaiva nempe amo fabrichar là edifizis. «Per nus ha quella parcella tanter la via e’l lai clermaing da restar libra. Nus nu vain gnanca l’interess da realisar là qualchosa e quai vaina eir comunichà uschea al Cumün da Scuol», uschea Andrea Fanzun. Center cun spüerta per indigens e giasts Ils nouvs possessurs han però schont üna visiun e quella saja da realisar ün bel di ün nouv center a Fontana, cun üna spüerta per indigens e per giasts. Quai possa esser ün restorant o forsa eir ün hotel sco eir üna butia. Però scha quai vess da dar ün hotel, lura üna chasa solida e bainstanta – uschea sco cha’l Hotel Tarasp es stat plü bod. «Important per nus es uossa da serrar giò il chapitel da l’Hotel Tarasp existent e da trar ün strich cun til sbodar bainbod. Il böt es da dar üna nouva schanza al center da Fontana da’s pudair sviluppar i’ls prossems ons. Cura cha quai es realisabel, quai nu saja però dir uossa», declera Andrea Fanzun. «Da l’hotel al lost place» L’Hotel Tarasp es gnü fabrichà i’ls temps glorius dal turissem in Engiadina Bassa ed ha drivi sia portas l’on 1875. I’s trattaiva fingià dal prüm innan d’ün indriz plü modest chi ha dat la pussibiltà da far vacanzas a Tarasp per ün predsch radschunaivel. I’ls seguaints 126 ons ha l’Hotel Tarasp adüna darcheu müdà possessur, fin ch’ün da quels ha fat fallimaint dal 2001 e l’edifizi es i in possess da la banca Credit Suisse. Ün on plü tard ha lura l’investur Walter Vismara da Milan cumpra l’hotel ed ha gnü gronds plans sün l’areal. La visiun da Vismara L’investur ha preschantà dal 2005 ün proget chi prevezzaiva d’ingrondir e d’adattar l’Hotel Tarasp. Sper il Lai da Tarasp vessan stuvü gnir fabrichats duos stabilimaints in fuorma da betschlas cun suitas nöblas ed abitaziuns d’aigna proprietà. Attachà a quellas füss stat previs ün cumpartimaint cun restorant, bar, bogn cuvernà e wellness per indigens e giasts. Las investiziuns as vessan muntadas a var 30 milliuns francs. Quist proget nun ha però satisfat a la populaziun da Tarasp sco neir a las instanzas chantunalas. A la fin es gnü approvà dal 2006 ün nouv proget cun hotel e seguondas abitaziuns – amo adüna cun edifizis sper il lai – per il qual id ha eir dat üna revisiun parziala da la zona da fabrica a Fontana. Il permiss per la revisiun dal chantun pel müdamaint parzial da la zona da fabrica es gnü concess dal 2008. Las circunstanzas da vita da Walter Vismara s’han però müdadas dürant quels ons. Tant il fallimaint da la banca americana Lehman Brothers sco eir seis divorzi vaivan müdà la situaziun finanziala da l’investur in möd drastic. A la fin ha eir la ledscha da seguondas abitaziuns dat il cuolp mortal al proget. Sainza la vendita da seguondas abitaziuns nun esa stat pussibel da finanziar la visiun da Vismara. Daspö là es l’edifizi surlaschà a seis destin ed es plan planet i in muschna. (fmr/cam) La visiun dals frars Fanzun Ils duos frars Gian ed Andrea Fanzun han cumprà il «lost place» Hotel Tarasp e til vöglian sbodar fin il plü tard la prümavaira chi vain. Che chi dess in seguit gnir realisà sün l’areal central illa fracziun da Fontana nun es amo concret, ma i dà üna visiun a lunga vista. Sco vaschins da Tarasp, chi passaintan bler temp i’l cumün al pè dal chastè, s’han ils duos frars Andrea Fanzun e Gian Fanzun suvent agitats dal stadi deplorabel da l’anteriur Hotel Tarasp. Quel va nempe daspö var duos decennis planet in muschna. Davo cha’ls gronds sömmis d’ün investur talian nu sun mai gnüts realisats, es l’hotel daspö là surlaschà a seis destin ed es intant dvantà ün «lost place». L’on passà han ils duos frars tut sü contact cul possessur da Milan ed han lura d’utuon 2023 pudü cumprar la ruina d’hotel immez la fracziun da Fontana. «Per nus esa uossa important da serrar giò il chapitel da l’Hotel Tarasp existent e da trar ün strich cun til sbodar bainbod», declera Andrea Fanzun. Il böt a lunga vista es tenor el da dar üna nouva schanza al center da Fontana da’s pudair sviluppar i’ls prossems ons e da dvantar darcheu ün lö d’inscunter per indigens e giasts. Cura cha quai füss realisabel, quai nun han ils nouvs possessurs amo pudü dir. (fmr/cam) Il plü tard la prümavaira chi vain vöglian ils nouvs possessurs da la ruina d’hotel sbodar l’edifizi. Intant es la ruina d'hotel al pè dal Chastè da Tarasp eir circundada cun üna saiv da metall per impedir ad aventürists dad ir a scuvrir il "lost place". La visiun a lunga vista dals nouvs possessurs es – sco sül versin da graffiti – da s-chaffir ün lö d’inscunter per indigens e giasts. Ils nouvs possessurs da l'areal da l'Hotel Tarasp nu vöglian realisar inguotta sülla parcella tanter la via e'l Lai da Tarasp. Quella dess restar libra sco fin uossa. L’Hotel Tarasp, situà güst suot il chastè e dasper il Lai da Tarasp, es daspö var duos decennis ad ir planet in muschna ed in ün fich nosch stadi. Uschea as preschainta el hozindi sco ün «lost place».

Daspö 16 ons vain organisà d’instà ad Ardez ün marchà immez cumün. Cull’ediziun da quist on es l’organisatura privata Gertrud Caviezel statta satisfatta. E tuottüna less ella surdar a partir da l’on chi vain l’organisaziun dal marchà d’Ardez in oters mans. Il marchà d’Ardez ha tradiziun e vain organisà fingià daspö var 16 ons, e quai perfin sün basa privata. Quist on d’eiran da la partida s-chars 40 exposituras ed expositurs chi han spüert prodots per gronda part da la regiun. Il marchà ha gnü lö in venderdi e sonda passada. Daspö set ons vain el organisà da Gertrud Caviezel dad Ardez cun sustegn da seis agüdants. Prodots artischans e paurils Ils expositurs e las exposituras d’Ardez vegnan bod on per on al marchà. «No mettain grond pais d’avair in prüma lingia expositurs cun prodots artischans obain prodots paurils», ha orientà Gertrud Caviezel. Interessant saja impustüt da pudair verer als mansterans dürant il marchà sur la spadla pro lur lavur e d’uschè pudair s’atschertar cha blers prodots artischans vegnan amo adüna fats a man. Gertrud Caviezel: «Ils expositurs cumpran ün per ün üna gluetta cul logo, la quala permetta da plazzar lur stand. E cun quella entrada e cun ün ulteriur sustegn davart dal cumün da Scuol sun cuvernadas las spaisas dal marchà.» Però a partir da l’on chi vain daraja üna müdada, sco cha l’organisatura ha dit invers la FMR: «Per mai es quist marchà d’ingon meis ultim sco organisatura. E co chi va inavant nu sa intant amo ingün.» Agüd eir dal cumün Per pudair realisar il marchà survain l’organisatura adüna il permiss dal cumün per duos dis ed eir agüd per serrar las vias e reglar il trafic. L’ustaria suot tschêl avert, illa mità dal marchà, es gnüd’organisada quist on da la Società da chatschaders Tasna chi cumpiglia ils chatschaders dad Ardez, Guarda e Lavin. Uschè cha eir quist on nu vaiva ingün da patir fom e said. Per tuot ils amatuors da prodots artischans e paurils d’eira exposta üna schelta multifaria: il chavogner cun seis chavogns, il falegnam cun prodots intagliats, il serrürier cun curtels our d’aigna producziun, prodots agriculs cun liongias, salsizs, charnpüerch, övs, chaschöl, meil e bler oter plü. Il marchà d’Ardez es cuntschaint ed ün evenimaint chi inrichischa la spüerta illa regiun, per giasts ed indigens. La via tras il cumün d’Ardez, cun sia salaschada e cullas bellas chasas engiadinaisas, es sco fatta aposta per organisar ün tal marchà – impustüt pro ün’ora da bellezza sco quista fin d’eivna passada. Ün marchà cun bler colorit engiadinais tras las giassas d’Ardez. I sun gnüts offrits prodots agriculs our da l’aigna pauraria. Eir il chavogner es stat da la partida in venderdi e sonda al marchà d’Ardez. Curtels in tuot las fuormas e grondezzas our da la fuschina indigena. La cuaffösa ha fat sia lavur sün via suot tschêl avert. Ün marchà cun bler colorit engiadinais tras las giassas d’Ardez.

Als 17 d’avuost 2024 drivan ils museums in Val Müstair lur portas e dan cun ün program varià invistas inüsitadas in lur chasas. Quista sonda ha lö per la prüma vouta la Not da museums illa Val Müstair. Ils lös d'occurrenza sun colliats cun ün bus shuttle gratuit ed invidan uschea da’s trategner e davo d’ir inavant i’l prossem museum. Il program da la saira cumainza a las 16.00 a Valchava i’l Museum Chasa Jaura cun ün referat da Marco ­Gilly davart l'istorgia da la Val Müstair daspö ch’ella es abitada. Tar la prosma fermativa a Santa Maria spettan trais ulteriuras occurrenzas a las visitaduras e’ls visitadurs. Sco cha’ls organisaturs scrivan as poja là visitar il Muglin Mall e la furnaria, ingio cha Larissa e Caterina Bott servan a partir da las 17.30 buntats our da la pigna da lain. Il referat i’l museum 14/18 cul titel «Mündliches um die Dreisprachenspitze» dà ün’invista a la trilinguità illa regiun. Ils duos lös a Sta. Maria vegnan colliats artisticamaing illa Via Paclera cun üna performance da l'artist indigen Pascal Lampert. A la fin dal viadi da museum a museum cumainza a partir da las 20.00 l’occurrenza «Da not i’l museum» illa Clostra Son Jon a Müstair. Illa glüm da chandailas vegnan las visitaduras e’ls visitadurs manats dürant guidas cuortas tras il muond da la clostra e sias abitantas e seis abitants istorics. (cdm/fmr)

Dario Müller dvainta pro la Turissem Engiadina Scuol Val Müstair SA il respunsabel pellas infuormaziuns e contacts cullas medias. El surpiglia quist’incumbenza al principi dal prossem mais. Dario Müller (39) da Sent maina a partir da settember il post da mezs d’infuormaziun e content pro la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM). El es cuntschaint illa regiun sco redactur da l’emischiun «Telesguard» dad RTR. Per quel patrun ha el fat 12 ons da videoschurnalist. Dürant l’ultim on ha el implü ramassà experienzas i’ls secturs Social Media, marketing e comunicaziun a l’Institut Otalpin Ftan. Sco cha l’organisaziun turistica TESSVM comunichescha s’allegra Dario Müller per la nouva sfida: «Sco indigen e grazcha a la lavur pro RTR cugnuoscha la regiun, la glieud, lur bsögns e lur istorgias fich bain. L’Engiadina Bassa e seis avegnir am stan fich a cour.» Cha Dario Müller saja la persuna ideala per manar il post da medias e content pro l’organisaziun turistica, da quai es persvas Bernhard Aeschbacher, il directur da la TESSVM: «Dario ha fich bunas colliaziuns tant culla populaziun indigena sco eir culla branscha da medias naziunala. Nus ans allegrain pella collavuraziun.» (cdm/fmr) Dario Müller dvainta nouv manader da medias e content pro la TESSVM

Il parti socialdemocrat Engiadina Bassa invida ad üna discussiun politica i’l Hotel Bellaval a Scuol. L'occurrenza publica es als 20 avuost ed as drizza a tuot ils interessats e las interessadas. I'l centrum da la sairada dal PS regiunal a Scuol stan Jon Pult, cusglier naziunal dal chantun Grischun, ed Aita Biert, grondcusgliera dal circul Suot Tasna. Sco cha’l parti scriva rapportarà Jon Pult da sias experienzas da la politica a Berna e quintarà da temas naziunals. «Sias bunas analisas promouvan l’incletta pels actuals svilups politics.» Aita Biert darà üna survista da temas chantunals, quintarà da sias experienzas e manzunarà inchünas sfidas da la politica a Cuoira. «Da seis ingaschamaint profita impustüt la populaziun da l’Engiadina Bassa», scriva il PS. Il dialog cul public i’l center Il plü important da quista sairada sarà, tenor la comunicaziun dal parti, il dialog cul public: Ils preschaints e las preschaintas pudaran far dumondas e drizzar lur ideas e giavüschs directamaing a Jon Pult ed Aita Biert. «No lain s-chaffir il spazi per üna discussiun averta e sincera», disch Aita Biert, «per no esa fich important da star in contact culla populaziun e da tour incunter ils giavüschs.» Il PS invida in mardi, als 20 d’avuost 2024, a las 17.45 a tuottas persunas interessadas a quista sairada da discussiun i’l Hotel Bellaval a Scuol. (cdm/fmr)

L’Ospidal e la Clinica Curativa a Scuol drivan lur portas in sonda, ils 24 avuost 2024. La populaziun survain tenor üna comunicaziun ün’invista approfundida illas gestiuns da sandà da l’Engiadina Bassa. «Nus ans allegrain cha nus pudain drivir las portas da l’Ospidal e da la Clinica Curativa pella populaziun», disch Joachim Koppenberg, il directer dal Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB). Diversas visitas sun pussiblas: Gir tras las partiziuns, nouva ambulanza, gruppa first-responder dal Salvamaint alpin grischun ed elicopter da la Rega. (cdm/fmr) Il di da las portas avertas da l’Ospidal e da la Clinica Curativa a Scuol es in sonda, ils 24 avuost 2024. Avertüra a las 11.00 cun Peter Peyer, cusglier guvernativ, Philipp Gunzinger, president dal cussagl da fundaziun CSEB e Joachim Koppenberg, directer e cun rapreschantaziun da la società da musica Tschlin. Da las 12.00 a las 16.00 sun las portas da l’Ospidal e da la Clinica Curativa avertas. Accumpagnamaint musical culla Chapella Erni e cun Cinzia Regensburger. L’Ospidal e la Clinica Curativa a Scuol drivan lur portas pella populaziun ils 24 avuost 2024.

Illa not sün mardi han culpabels incuntschaints commiss invöls cun infracziun e d’ün veicul a Müstair. Ils culpabels sun tenor üna comunicaziun da la Pulizia chantunala grischuna ruots aint davo mezzanot in duos edifizis. Els han involà ün tresor e plüs velos electrics. Pella fügia e pel transport hana involà ün auto da furniziun. Üna patruglia da la Pulizia chantunala d’eira svelt al lö ed ha pudü alarmar l’Uffizi federal da la duana e da la sgürezza dals cunfins ed ils Carabinieri i’l Tirol dal Süd cunfinant. Üna patruglia dals Carabinieri ha pudü eruir l’auto i’l Vnuost. Davo üna perseguitaziun han ils culpabels laschà il veicul in üna plantascha da frütta e sun mütschits sainza esser cugnuschüts. La roba involada ha pudü gnir confiscada e surdatta a la Pulizia chantunala. Quella cuntinuescha las retscherchas e la persecuziun dals culpabels incuntschaints. (cdm/fmr)

Daspö tschinch ons vegnan scumpartidas a Scuol mangiativas a persunas chi sun pertoccas da la povertà. Ün team da voluntaris/as es eivna per eivna in acziun. Dürant l’on passà hana sustgnü a 1580 persunas. En Svizra vivan 8,2 % da la populaziun in povertà, tenor l’Uffizi federal per statistica es mincha sesavla persuna periclitada da la povertà. «Quai sun totalmaing var 1,34 milliuns umans», scriva l’organisaziun svizra «Tischlein deck dich» in sia comunicaziun als mezs d’infuormaziun. Qua as legia cha quist’uniun, per rumantsch Maisa magica, saja la prüm’organisaziun «foodwaste» chi salva daspö 25 ons mangiativas in Svizra. E daspö tschinch ons fa la Maisa magica quai eir a Scuol. Cun agüd da lavur voluntaria Quista Maisa magica funcziuna sco üna butia temporaria illa chasa da pravenda i’l quartier Vi a Scuol. Ün team da 16 voluntarias e voluntaris ramassan las mangiativas chi vegnan missas a disposiziun gratuitamaing da differentas butias. Quistas mangiativas gnissan plü tard büttadas davent. Il team scumparta lura ils prodots a las cliaintas e cliaints da la Maisa magica. Daspö l’avertüra da quella a Scuol da l’on 2019 s’haja pudü scumpartir qua var 39 000 kils mangiativas illa valur da passa 234 000 francs. Dürant l’on 2023 ha l’uniun Maisa magica pudü furnir mangiativas a Scuol a var 1580 persunas. Quai sun Working Poor, famiglias, persunas chi edukeschan sulettas, pensiunats/as e persunas chi retiran agüd social o üna renta d’invalidità. Ellas ed els han üna carta da cliaints, per lur «cumpras» paina ün franc simbolic e survegnan, tuot tenor grondezza da la chasada, la quantità correspundenta da mangiativas. «La sporta da las Maisas magicas nu po satisfar tuot il bsögn da mangiativas, ella güda però a dis-chargiar ün pitschen budget pella chasada cun mangiativas salvadas», scriva l’uniun naziunala da «Tischlein deck dich». (cdm/fmr)

Ils museums in Val Müstair han organisà in sonda passada la prüma «Not dals museums». Id es statta üna premiera da collavuraziun culturala sur quatter instituziuns in trais differentas fracziuns da la val – üna premiera cun istorgias d’amur zoppadas e üna nouva creaziun gastronomica. In trais differentas guidas ha il museum da la Clostra Son Jon quintà da legendas - e lur minz vardà - chi stan in connex culla clostra da passa 1200 ons. Güsta quatter museums existan illa pitschna Val Müstair. Ün es plü grond e professiunal e’ls oters plü pitschens e prüvats: il museum da la Clostra Son Jon a Müstair, il Muglin Mall ed il Museum 14/18 a Sta.Maria e lura amo il museum regiunal da la Chasa Jaura a Valchava. Ün access main elitar In sonda han visitadras e visitaders güsta pudü far ün gir, per na dir ün pitschen maraton da var tschinch uras da museum a museum. Tuottas quatter instituziuns han nempe collavurà a la prüma «Not dals museums» in Val Müstair. Schabain chi’d es da dir cha’l gir nun es i fin aint pella not, el ha nempe cumanzà fingià il davomezdi a las 16.00 a Valchava illa Chasa Jaura ed ha fini intuorn las 21.30 illa Clostra Son Jon, plü o mai sül far not. Uschè chi d’eira plütost üna «serenada da museums». Üna da las capo-organisaturas da l’arrandschamaint es statta Romina Ebenhöch chi’d es daspö il 2023 directura dal Museum da la Clostra Son Jon. «A nus esa stat important da spordscher üna jada ün oter access a tuot ils museums in val, in möd simpel e forsa main elitar. Ed ün gir in quista fuorma dà forsa eir access in ün museum chi nu’s cugnuoscha amo gnanca tant bain.» Proget da pilot in Val Müstair La «Not dals museums» da sonda es statta üna premiera, organisada da cumünanza da tuot las quatter instituziuns, sainza grond budget, organigrams e raps externs. Mincha «chasa» ha simplamaing drivi las aignas portas, muossà seis exponats e temas e quintà sias aignas istorgias. Per Marco Gilly, il president da la Chasa Jaura, esa stat cler, da vulair participar a la «Not dals museums»: «Id es ün proget da pilot chi’s vess insè stuvü organisar fingià daspö lönch, nempe da cumbinar tuot las differentas sportas musealas in Val Müstair e da realisar insembel ün arrandschamaint.» Davo la partenza in Chasa Jaura a Valchava, cun referat istoric da Marco Gilly, ha ün bus shuttle manà la buna trentina da visitadras e visitaders i’l Museum 14/18. Quel exista daspö l’on 2000 e quinta da l’occupaziun militara dürant la Prüma Guerra mundiala sül cunfin talian-svizzer-austriac illa regiun dals Pass da l’Umbrail e dal Stelvio. Il museum as rechatta illa «stretta» da Sta.Maria, dimena in quel lö chi vain amo adüna seccà ferm dal trafic motorisà tras cumün. La «pasch» sün terra Davo la visita in quel pitschen museum militar ha l’artist Pascal Lampert da Sta.Maria – chi ha dal rest eir curatà l’exposiziun actuala «Tantertemp» in Chasa Jaura – quasi offert il cunterprogram a la Prüma Guerra mundiala. El ha manà ils visitaders e las visitadras cun üna spassegiada performativa giò da la giassa da Paclera fin i’l museum dal Muglin Mall. Sia arma: ün indriz d’ün butschin chi stampa cun custabs da spunga il pled «pasch» sülla via. Cun quell’impronta ha el muossà la dretta via a la prosma staziun: il Muglin Mall. Quel muossa daspö 20 ons il vegl artischanadi da mugliner. E qua han visitadras e visitaders da la «Not dals museums» tschüf servi da la furnera indigena Caterina Bott üna nouva creaziun d’üna sort «pizza jaura»: ün pan plat fat our da gran integral da la Val Müstair, garni cun chaschöl raclettà indigen. Las legendas ed il minz vardà La finischun ha fuormà il grond museum tanter il quartet museal in Val Müstair, quel da la Clostra Son Jon chi exista illa concepziun actuala daspö vaira precis 20 ons. Sül far not han Romina Ebenhöch e sia squadra preschantà – in trais guidas cuortas – legendas intuorn la Clostra Son Jon. Ma els han explichà il minz vardaivel ed istoric davo quellas istorgias per part incrediblas. I giaiva per istorgias d’amur davo la müraglia clostrala, per spierts chi han palantà e per üna votaziun cun partecipaziun da duonnas i’l 16avel tschientiner! Güsta quellas legendas e mezzas vardats, quintadas sül far s-chür ed immez la quietezza da la clostra, han fuormà il punct culminant e final da la serenada – o da la not. Uschè cha per Romina Ebenhöch esa stat cler: «I’s vezza propi fingià be a man da quista prüma ‹Not dals museums›, quant richa cha la Val Müstair es dad instituziuns musealas e program cultural. Jau sper fingà uossa chi detta üna cuntinuaziun, eir scha nus varan da trar ün bilantsch insembel cun temp e peida.» In shuttle ha manà dürant la "Not dals museums" las visitadras ed ils visitaders dad ün lö a tschel, p.ex. davent da la Chasa Jaura a Valchava oura Sta.Maria. Hans Conradin (a dretta) declera a duos visitaders da la "Not dals museums" ils staziunamaints militars dürant la Prüma Guerra mundiala illa regiun dal Pass da l'Umbrail e dal Pass dal Stelvio. Hans Conradin (a schnestra) declera ad üna visitadra da la "Not dals museums" ils staziunamaints militars dürant la Prüma Guerra mundiala illa regiun dal Pass da l'Umbrail e dal Pass dal Stelvio. Ün pan plat raduond our da gran integral, creà bel ed aposta per la "Not dals museums in Val Müstair". Aint il Muglin Mall han visitadras e visitaders da la "Not dals museums" pudü mangiar tschaina. Per uschedir üna "pizza jaura", creada bel ed aposta da la furnera indigena Caterina Bott in occasiun da la "Not dals museums". L'artist Pascal Lampert da Sta.Maria ha performà davant il Muglin Mall sia inscripziun da "pasch" sülla via da Paclera. L'artist Pascal Lampert da Sta.Maria ha performà davant il Muglin Mall sia inscripziun da "pasch" sülla via da Paclera. L'artist Pascal Lampert da Sta.Maria ha performà davant sia inscripziun da "pasch" sülla via da Paclera. In trais differentas guidas ha il museum da la Clostra Son Jon quintà da legendas - e lur minz vardà - chi stan in connex culla clostra da passa 1200 ons. In trais differentas guidas ha il museum da la Clostra Son Jon quintà da legendas chi stan in connex culla clostra. Valentin Pitsch ha quintà l'istorgia mez vaira perche cha'l cumün da Müstair es restà catolic. Romina Ebenhöch, directura dal museum da la Clostra Son Jon, es statta üna da las iniziantas da la "Not dals museums". Sül far not in Clostra Son Jon. La directura dal museum da la Clostra Son Jon, Romina Ebenhöch, ha quintà dürant la "Not dals museums in Val Müstair" in üna da las cuorts da la clostra davart legendas e famas aint ed intuorn la müraglia clostrala. La directura dal museum da la Clostra Son Jon, Romina Ebenhöch, ha quintà dürant la "Not dals museums in Val Müstair" davart legendas e famas aint ed intuorn la müraglia clostrala.

La regenza grischuna ha approvà duos progets d’ouvras da protecziun cunter lavinas e crodada da crappa sülla via chantunala in Engiadina. Ün da quels progets pertocca la via dadour Martina e l’oter la via tanter Segl e Malögia. La Regenza ha approvà il proget «Sigliantada da lavinas Val Funtana, H27 Via d’Engiadina» da l’Uffizi da construcziun bassa. Plünavant ha ella permiss contribuziuns als cuosts totals da var 990 000 francs. Ella ha concess tuot in tuot maximalmaing 396 000 francs tenor la Ledscha chantunala davart il god e maximalmaing 346 000 francs tenor la cunvegna da program da la NGF culla Confederaziun i’l sectur «Ouvras da protecziun e basas davart ils privels». Quist proget ha l’intent d’augmentar la sgürezza per tuot quellas e quels chi sun in viadi sülla Via d'Engiadina tanter Martina ed il cunfin naziunal cun l’Austria. Dürant ils mais d’inviern es, sco cha la Regenza scriva in sia comunicaziun, quista via regularmaing serrada pervi dal privel da lavinas. Il proget da fabrica cuntegna la realisaziun d’indrizs fixs per sigliantar lavinas. Id es previs da fabrichar quatter nouvas püttas per sigliantar lavinas. Cun quista masüra nu vain be redüt il privel restant da lavinas pella via chantunala, dimpersè eir il potenzial da dons secundars per edifizis e pel god da protecziun pro Vinadi. Repar da terra tanter Segl e Malögia vain prolungà La Regenza ha approvà eir il proget da protecziun cunter crodada da crappa «SSV Blais Parè» da l’Uffizi da construcziun bassa sco eir contribuziuns als cuosts tenor la Ledscha chantunala davart il god e tenor la cunvegna da program da la NGF culla Confederaziun i’l sectur «Ouvras da protecziun e basas davart ils privels». Als cuosts totals dad 1,27 milliuns francs pel proget sur Segl Baselgia ha ella concess üna contribuziun chantunala da maximalmaing 508 000 francs e dispost üna contribuziun federala da maximalmaing 444 500 francs. Il proget «SSV Blais Parè» es gnü elavurà pervi d’üna crodada da grippa tanter Segl e Malögia i’l mais mai 2023. L’Uffizi da construcziun bassa ha laschà far davo quai ün prüm güdicat geologic ed ha decis differentas masüras d’urgenza per proteger a las partecipantas ed ils partecipants dal trafic. Il proget chi’d es uossa avant man prevezza d’augmentar il repar da terra existent per proteger il traget da via i’l sectur tanter l’access da Segl Baselgia ed ün parcadi. I’l rom dal proget dess il repar da terra ultra da quai gnir prolungà in direcziun da Silvaplauna (ca. 100 m) sco eir in direcziun da Malögia (ca. 120 m). Uschea resultarà ün repar cunter crodada da crappa omogen e na interruot da circa 255 meters. (cdm/fmr) L’implant per sigliantar lavinas sur la via dadour Martina vain cumplettà cun nouvas püttas. Il repar da terra pro Segl Baselgia vain prolungà in direcziun da Silvaplauna.

Davo cha la procedura da surdatta dal proget «Scuol scoula +» es gnüda interruotta quist favrer causa massa pacas annunzchas da squadras qualifichadas, s’ha il Cumün da Scuol la fin da gün decis per 13 büros chi han la pussibilta da’s partecipar a la concurrenza pel proget. Quels han d’inoltrar üna proposta fin la fin d’october 2024. In occasiun d’üna radunanza cumünala vaiva la populaziun da Scuol approvà l’utuon 2022 ün credit da planisaziun d’ün mez milliun francs pel proget «Scuol scoula +». Quel proget prevezza da sanar ils stabilimaints existents da la scoula, ma eir da fabrichar nouvs edifizis. Causa cha l’administraziun cumünala as rechatta eir in vicinanza da l’areal da scoula – e siond cha tscherts uffizis cumünals sun suot il listess tet sco qualche localitats da scoula – dess il proget eir detretschar tuot l’areal Bagnera e separar la scoula e la gestiun cumünala. Avuonda annunzchas Il motiv cha’l proget «Scuol scoula +» es gnü inizià d’eira la mancanza da localitats da scoula sco eir ün svilup dal nomer da scolars constantamaing ot – quai eir in vista als prossems ons (guarda box). Implü han però eir il stabilimaints existents dabsögn d’üna sanaziun ed id han da gnir s-chaffidas localitats adequatas pella chüra dal di. Daspö la radunanza cumünala in settember 2022 d’eira però gnü magara quiet intuorn il proget pel detretschamaint da l’areal Bagnera. In favrer d’ingon vaiva lura il Cumün da Scuol comunichà chi haja dat massa pacas inoltraziuns da büros qualifichats dürant la procedura da la surdatta dal proget. Il problem es stat chi nu’s vaiva avuonda annunzchas d’architects da cuntrada ed uschè es gnüda interruotta la procedura da surdatta pel proget. In seguit ha il Cumün da Scuol adattà las cundiziuns per s’annunzchar, per ch’ün architect da cuntrada possa collavurar in plüssas squadras e na be in üna. Proget final dess esser cuntschaint la fin d’ingon «Nus vain gnü al cumanzamaint da gün 2024 la selecziun dals büros chi han la pussibiltà da’s partecipar a l’occurrenza pel proget. Nus vain survgni avuonda annunzchas ed uossa han 13 büros l’occasiun d’inoltrar üna proposta fin la fin d’october 2024», disch Reto Barbüda, respunsabel immobiglias pro’l Cumün da Scuol. El agiundscha cha’ls büros han intant eir visità il lö per avair ün’impreschiun plü concreta e per gnir a savair ils bsögns e giavüschs da vart dal Cumün da Scuol. Il proget final dess gnir preschantà la fin da quist on. «L’idea es cha nus fain üna proposta pel proget definitiv e lura vegnan calculats ils cuosts. I’l decuors dal 2025 vess la populaziun da Scuol lura da vuschar giò davart il credit pel proget final», uschè Reto Barbüda. El agiundscha cha la realisaziun gnia fatta in etappas e chi’s pudess – scha tuot va bain – cumanzar in var duos ons cullas prümas lavurs. «Situaziun s’ha calmada cul provisori» Il Cumün da Scuol es fingià daspö l’on 2019 confruntà cun üna mancanza da stanzas da scoula a Scuol svess. Ün on plü tard as vaiva lura fuormada üna cumischiun cumünala chi’d es ida in tschercha da soluziuns per schoglier la problematica. Tanter oter han scolars e scolaras dal s-chalin ot da Scuol intant la pussibiltà dad ir a Sent a scoula, e quai cun ün urari attractiv e cumpact, chi’s drizza a giuvenils cun hobis intensivs. Tenor Mario Rauch, mainascoula a Scuol, s’ha la situaziun a reguard la mancanza da las stanzas da scoula a Scoul intant calmada ün pa: «Daspö l’on da scoula passà vaina ün provisori. Nus eschan amo adüna sül cunfin a reguard las stanzas da scoula, ma i nun es gnü plü precar.» El agiundscha cha’l nomer da scolars resta stabil ed ot dürant il prossems ons. Uschè han cumanzà in lündeschdi avant ün’eivna a Scuol – pigliond oura las scoulas illas fracziuns – 17 uffants il prüm on da scoulina e 18 uffants la prüma classa. Totalmaing van per quist on scolastic 251 uffants e giuvenils a scoula ed a scoulina be a Scuol – e totalmaing esa 405 scolars e scolaras chi van illas scoulas e scoulinas publicas da tuot las fracziun da Scuol. (fmr/cam) Il proget «Scuol scoula +» cuntinuescha Illa scoula a Scuol daja daspö l’on 2019 ün manco da stanzas da scoula. Perquai es gnü lantschà il proget «Scuol scoula +». Quel prevezza da renovar ils edifizis existents, da fabrichar nouvs stabilimaints sco eir da detretschar la gestiun cumünala da quella da scoula, siond cha tschertas localitats dals uffizis cumünals sun suot il medem tet sco qualche stanzas da scoula. Causa massa pacas annunzchas d’architects da cuntrada d’eira però gnüda interruotta la procedura da surdatta pel proget la fin da favrer d’ingon. Intant ha il cumün da Scuol però survgni avuonda annunzchas, uschè cha 13 büros han uossa la pussibiltà d’inoltrar lur propostas fin la fin d’october 2024. (fmr/cam) Il proget «detretschamaint» prevezza da centralisar a Scuol la gestiun cumünala illa Chasa Du Parc (2). La scoula dess gnir drizzada aint illa chasa da scoula existenta (cotschen), illa chasa cumünala actuala (1) ed in ün nouv edifizi (4). Per la scoulina dessan gnir fabrichats duos edifizis sur l’edifizi da la scoula veglia (3). Detretschar l‘areal Bagnera: Il uffizis cumünals ­dessan far müdada da la chasa cumünala illa Chasa du Parc. La chasa da scoula principala (schn.) e la chasa ­cumünala (dretta) a Scuol.

In ün mais elegia la Val Müstair a sia presidenta o a seis president cumünal. Sper Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta actuala, lessan eir duos oters candidats surtour l’uffizi: Thomas Schadegg ed Ivo Lamprecht. La FMR lascha gnir a pled a tuots trais candidats – cun lur respostas a trais dumondas. Gabriella Binkert Becchetti es presidenta cumünala da Val Müstair, presidenta dal forum economic Engiadina Bassa Val Müstair e daspö cuort eir amo presidenta dal cussagl administrativ da la destinaziun turistica. Thomas Schadegg es nat dal 1969 e creschü sü ad Adliswil i’l chantun Turich. In seguit ad üna fuormaziun i’l sectur da la topografia svizra maina el sco impressari daspö 27 ons ün’aigna ditta. Daspö november 2020 abita el illa Val Müstair, ingio ch’el maina insembel cun sia duonna ün pitschen hotel a Tschierv. Ün dals trais candidats ufficials pel presidi dal Cumün da Val Müstair: Ivo Lamprecht, paur da Lü. Als 22 da settember 2024 elegia il Cumün da Val Müstair seis presidi cumünal. La presidenta in uffizi daspö il 2021, Gabriella Binkert Becchetti (PPS) da Sta.Maria, recandidescha per üna prosma perioda d’uffizi. Ma ella survain quista jada concurrenza da duos homens – da Thomas Schadegg da Tschierv (independent) e dad Ivo Lamprecht da Lü (independent). Tuots duos sun al mumaint eir suprastants cumünals e candideschan dimena «cunter» lur aigna presidenta. – La FMR ha fat a tuots trais, in vista ad üna discussiun da podi da quist venderdi a Sta.Maria (guarda boxa), las listessas trais dumondas. Gabriella Binkert-Becchetti FMR: Perche recandidescha Ella pel presidi cumünal da la Val Müstair? Gabriella Binkert-Becchetti: Eu fetsch simplamaing fich jent quist uffizi, eir schi s’es confruntà cun sfidas e minchatant eir cun critica e dischillusiuns. Sch’eu guard inavo sün meis quatter ons sco presidenta cumünala, lura suna satisfatta da quai cha nus vain instradà. Il sviamaint da Sta.Maria es uossa ün pass inavant, nus vain pudü consolidar la situaziun cun occupar las plazzas cumünalas, las finanzas sun tant inavant in uorden e nus vain eir fat noss dovairs in connex culs progets turistics da La Sassa a Tschierv. In quel cas dependa uossa tuot dals tribunals. Ma üna perioda d’uffizi da quatter ons es simplamaing massa cuorta per fingià trar ün bilantsch. Quel bilantsch fessa jent davo ot ons. La collavuraziun cun nos persunal es colleghiala e buna – ed eu dess perquai jent eir dürant ils prossems ons ün o tschel impuls, impustüt als giuvens impiegats. Che es tenor Ella la plü importanta sfida o schanza pel cumün – e co less Ella tour per mans quella? Üna da las schanzas pella Val Müstair vez eu illa digitalisaziun chi’d es ün potenzial economic, voul dir eir cun üna rait da fibra da vaider per noss affars e sün livel cumünal. E lura craja chi detta amo potenzial pro’l trafic public in val, p.ex. cun introdüer per part ün tact da mezz’ura. Turisticamaing es tenor mai impustüt il proget dal resort da La Sassa/Minschuns üna gronda schanza chi güda a chattar insembel üna strategia turistica per l’avegnir. Dasper tuot quai am sta a cour la sgürezza da la populaziun, tanter oter eir cun sanar ils cuntschets dals flüms a Sta.Maria/Muranzina ed a Tschierv. Insomma, eu less pudair surdar a la generaziun giuvna bunas premissas per viver in Val Müstair, cun üna buna infrastructura da scoulas, vias ed edifizis – ma impustüt lessa pudair dar sün via ad els ün spiert positiv. Co vess la Val Müstair da’s preschantar in 20 ons – chenüna visiun esa da perseguitar? Per üna politicra sun 20 ons ün temp vaira lung! – Ma eu crai cha la Val Müstair pudess spordscher in avegnir plazzas attractivas güsta in secturs digitals. Per rablar quella glieud cun lur famiglias in Val Müstair vaina insè fich bunas premissas e bun potenzial: terrain da fabrica prezius, bellas chasas veglias e tablats vöds, e nus vain impustüt üna richa natüra e cuntrada culturala, chürada dürant tschientiners. La Val Müstair po giovar ün’importanta rolla regiunala, güsta eir in collavuraziun ed in contact cun noss vaschins da l’Engiadina, dal Vnuost e da Buorm. Ed eir la cultura ed identità rumantscha sun da gronda valur ed ans distinguan dad otras cumünanzas. Quai vaina da chürar e da posiziunar. I’l turissem vezza amo ün grond potenzial per cha’ls giasts restan plü lönch illa val e prolungan la bella stagiun d’utuon. Thomas Schadegg FMR: Perche candidescha El pel presidi cumünal da la Val Müstair? Thomas Schadegg: Mia motivaziun principala: I sto dar ün müdamaint! Nus eschan in üna situaziun, ingio cha plüs progets sun bloccats, sainza chi’s vess propi üna strategia cumünaivla co chi pudess ir inavant. Perquai regna eir ün’atmosfera politica in Val Müstair ferm tendüda e polarisada, quai chi’s tira tras tuot las cumischiuns ed uniuns. Eu less ragiundscher cha la val discuorra darcheu cun üna vusch, cha eir giuvnas affaristas e giuvens affarists as saintan motivats da s’ingaschar in Val Müstair, sainza stuvair avair temma da repressiuns. Nus stuvain sviluppar da cumünanza darcheu strategias per sviluppar inavant quista bella val chi’d es üna perla. Pel mumaint faina be pass inavo. Che es tenor El la plü importanta sfida o schanza pel cumün – e co less El tour per mans quella? Nus stuvain in mincha cas promouver l’attractività da viver e lavurar: s-chaffir nouvas plazzas da lavur, plazzas da giarsunadi e lura eir spazi d’abitar. I nu po esser cha nus spordschan plazzas da lavur in val, ma la glieud viva lura i’l Vnuost. Per augmantar l’attractività douvra raps, eir raps da dadour la val. Là esa simplamaing necessari da fabrichar sü raits da contact, p.ex. sur padrinadis, ün contact chi s’ha tralaschà i’ls ultims ons. A livel turistic ston tuots trar vi da la listessa sua, in direcziun dad ün turissem perdürabel. Blers mansterans e bleras impraisas muossan cun lur prodots in che direcziun chi stuvess ir – p.ex. culla producziun da charn e chaschöl indigen. E nus ans stuvain orientar precis vi da quel giast chi tschercha quella sort da turissem. La Val Müstair nu po as prestar dad esser malperüna in quella dumonda. Co vess la Val Müstair da’s preschantar in 20 ons – chenüna visiun esa da perseguitar? In 20 ons sarà la Val Müstair – cuntrari a la situaziun actuala – sün üna uonda positiva e da progress, cun üna ferma mansteranza ed ün commerzi viv chi fan valair la Val Müstair vers inoura, uschè ch’ella vain eir propi percepida in möd positiv. Jau sun da fich buna spranza pella val, ella ha bunas premissas. Però la situaziun actuala, cun blera dischuniun e disfiduzcha, am dà rumpatesta. Quai frena blers progets – sco p.ex. il sviamaint da Sta.Maria, il proget da la jugi o la scoula – chi fessan nair dabsögn in Val Müstair. Ivo Lamprecht FMR: Perche candidescha El pel presidi cumünal da la Val Müstair? Ivo Lamprecht: In quists quatter ons in suprastanza n’haja pudü observar our da prüma man co cha’ls process politics giran in Val Müstair. Ed i’s po dir chi regna üna tscherta malquietezza, tant in suprastanza, sco eir in general in val. I vain plont e rögnà – e divers progets restan bloccats. Ma la Val Müstair am sta ferm a cour, e perquai lessa cha l’atmosfera as müda. Eu less cha’ls proceders politics dvaintan darcheu main formals, cun daplü san inclet, in discuors radschunaivels. Eu n’ha annunzchà pür l’ultim mumaint, la fin da lügl, mia candidatura pel presidi. Per quel pass n’haja decis, perquai ch’eu crai d’esser üna persuna fidada chi sta cun tuots duos peis sün terra. Che es tenor El la plü importanta sfida o schanza pel cumün – e co less El tour per mans quella? Il plü important es da far avanzar progets chi stan quiet al mumaint. Pro la scoula stuvaina s-chaffir l’infrastructura chi correspuonda al temp dad hoz, quai chi pudess eir promouver cha famiglias vegnan a star in Val Müstair. Pro’l sviamaint da Sta. Maria esa da metter aint ils prossems pals, per finalmaing augmantar la qualità da viver in quella fracziun. E lura daja amo otras sfidas e progets cha nus stuvain tour per mans: il proget dal resort La Sassa culla colliaziun i’l territori da skis Minschuns sto il cumün sustgnair plainamaing. E lura lessa cha la val dvainta plü autonoma culla forza electrica, tanter oter cun prodüer daplü energia fotovoltaica. E sco ulteriur punct: Nus stuvain generar daplü progets forestals – quai chi porta lavur in Val Müstair. Co vess la Val Müstair da’s preschantar in 20 ons – chenüna visiun esa da perseguitar? Id es da far quint cha la Val Müstair varà in 20 ons almain circa 200 abitantas ed abitants damain! Quai para a prüma vista ün scenari pessimistic, ma id es üna prognosa realistica. Id es be da trar in memoria il svilup da la populaziun dals ultims 20-30 ons. La Val Müstair vaiva vers ils ons 2000 var 1800 abitantas ed abitants. Hoz sun quai damain co 1400 persunas. Noss’unica schanza es da render la Val Müstair uschè attractiva chi’s riva da trar nanpro daplü glieud o almain da tgnair quella populaziun cha nus vain. In quel connex po güsta il Parc da natüra Biosfera Val Müstair servir sco exaimpel. Voul dir, id es da cumbinar nos plü grond chapital – la natüra – cun ün turissem radschunaivel e cun üna mansteranza sana. Nus stuvain restar pro nossas fermezzas – e restar realistics, sainza far experimaints. Chi vain elet als 22 da settember 2024 sco presidenta o president dal Cumün da Val Müstair? Il Forum cumünal dal Cumün da Val Müstair - chi vain elet als 22 da settember 2024 sco presidenta o president dal Cumün da Val Müstair? Cun sguard da la fracziun da Tschierv our da la val: chi vain elet als 22 da settember 2024 sco presidenta o president dal Cumün da Val Müstair? La candidata ed ils duos candidats Fin la fin da lügl 2024 han trais persunas annunzchà lur candidatura ufficiala pel presidi cumünal in Val Müstair. Quai sun: Gabriella Binkert Becchetti (PPS, 63 ons) es daspö l’on 2021 presidenta cumünala in Val Müstair. In quella funcziun es ella eir vicepresidenta da la Conferenza da presidentas e presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Ella es eir presidenta dal cussagl administrativ da la destinaziun turistica Engiadina/Samignun/Val Müstair (TESSVM). Daspö 13 ons maina ella insembel cun seis hom ün bain d’agriturismo in vicinanza dal Lai da Garda (I). Thomas Schadegg (AdC, 55 ons) es daspö l’on 2022 in suprastanza cumünala, ingio ch’el ha suot sai il decasteri da planisaziun, fabrica, infrastructura ed abitaculs. L’impressari da fabrica viva daspö l’on 2020 in Val Müstair, ingio ch’el lavura sco cusgliader d’impraisas ed ingio ch’el maina a Tschierv insembel cun sia partenaria ün bed&breakfast. Ivo Lamprecht (independent, 55 ons) es daspö quatter ons suprastant dal Cumün da Val Müstair, ingio ch’el es respunsabel pel decasteri dals provedimaints, dal militar, da la protecziun civila e da la pulizia. El es paur e viva a Lü. L’elecziun dal presidi cumünal es als 22 da settember 2024. Vaira precis ün mais avant, in venderdi, ils 23 d’avuost a las 20.00 organisescha la società «Mia Val Müstair» in chasa da scoula a Sta. Maria ün podium cun tuot ils candidats e las candidatas, saja per il presidi, ma eir cun las candidaturas cuntschaintas pella suprastanza. L’elecziun pella suprastanza e per otras autoritats cumünalas sarà però pür in november. (fmr/dat) Duos cunter üna Precis in ün mais tscherna il suveran da la Val Müstair a sia presidenta o a seis president cumünal. Per l’uffizi daja duos candidats our dal ravuogl da la suprastanza – chi candideschan «cunter» lur presidenta actuala, Gabriella Binkert Becchetti. David Truttmann/FMR Daspö quatter ons presidiescha Gabriella Binkert Becchetti (PPS) da Sta. Maria il Cumün da Val Müstair. Als 22 da settember 2024 as voul ella laschar reeleger per ulteriurs quatter ons. Ma quista stà ha ella tschüf concurrenza da duos cuntracandidats – da Thomas Schadegg (AdC) da Tschierv e dad Ivo Lamprecht (independent) da Lü. Remarchabel es cha tuots duos sezzan actualmaing in suprastanza. Els candideschan dimena «cunter» lur presidenta. Quai as manifestescha bain eir in lur motivaziun da candidar ch’els han fat valair invers la FMR. Thomas Schadegg ha dit: «I sto dar ün müdamaint! Perquai chi regna ün’atmosfera politica ferm tendüda e polarisada.» Da listess’idea es eir il seguond cuntracandidat, Ivo Lamprecht: «I regna üna tscherta malquietezza, tant in suprastanza, sco eir in general in val.» – Ma intant disch la presidenta in uffizi: «Eu fetsch simplamaing fich jent quist uffizi, eir schi s’es confruntà cun sfidas e minchatant eir cun critica e dischillusiuns.» Chi po persvader in ün mais a las votantas ed als votants in Val Müstair? – In vista a l’elecziun in ün mais ed in vista ad üna discussiun al podium da quist venderdi a Sta.Maria, ha la FMR fat trais dumondas als candidats ed a la candidata.

L’Engiadinaisa Tina Roner na stat betg gugent adina al medem lieu. Ella lavura gugent en projects, uschia ch’ella resta libra e po ir adina puspè vinavant ed entschaiver insatge nov. E propi il pli gugent va la giuvna da Scuol vers la regiun dal Himalaja. In purtret da Tina Roner, che fiss baud daventada cussegliera gronda. «In zic dapli calma faschess bain a nus Svizzers», respunda Tina Roner da Scuol a la dumonda, tge ch’ella prendia cun sai, cura ch’ella turnia da l’ester. «Congualà cun la glieud dal Butan, avain nus qua en Svizra tut quai ch’i fa da basegn e tuttina lavuran blers fin ch’i crodan bunamain enturn.» Tina Roner sa da tge ch’ella discurra. Dapli varga diesch onns lavura ella adina puspè en differentas regiuns dal Himalaja. Actualmain, dapi dus mais è ella impiegada a Scuol da la fundaziun Pro Terra Engiadina. Uschia ch’ella ha temp da raquintar a l’FMR sur dal Butan. Il Butan, uffizialmain il reginam da Butan cul retg Druk Gyalpo, è situà en l’Asia dal Sid ed en il ost dal Himalaja, tranter la China en il nord e l’India en il sid. En il Butan viva ina populaziun da radund 750 000 persunas. Il pajais ha ina surfatscha da radund 38 000 kilometers quadrats ed ha differentas zonas da clima. En il sid èn las planiras subtropicas sin 90 m s.m. ed en il nord s’auzan las muntognas subalpinas dal Himalaja fin sur 7 000 m s.m. «Jau hai adina gì interess per auters pajais», declera la dunna da 37 onns da Scuol. Cun ils studis en las scienzas da l'ambient ed agricultura ecologica. saja stà cler per Tina Roner, ch’ins giaja per tut il mund enturn a lavurar. «Mes emprim praticum hai jau pudì far per l’organisaziun d’agid Helvetas en il Butan.» E suenter ha ella adina puspè chattà projects e lavurs en quella regiun muntagnarda en l’Asia. Nagina surpraisa per la famiglia «Per mia famiglia n’era quai nagin problem, jau crai perfin ch’els han en sasez fatg quint che jau giaja pli dalunsch davent. Era mes bab fascheva pli baud viadis lungs ed ha lavurà a l’ester», quinta Tina Roner. Era pertutgant las amicizias resta Tina Roner pragmatica: «Il mund è daventà magari pitschen cun tut las pussibilitads da communicaziun che nus avain.» Cun quai ch’ella na vesa betg savens ses amis, prenda ella gugent il temp da far insatge da qualitad e pli ditg, cur ch’ella ha temp: «Sche jau m’inscuntr cun in’amia, na vegn jau betg be a baiver ina, mabain passent gugent in’entira fin d’emna ensemen.» Restar flexibla ed averta «Da quests projects da svilup na vegnan ils blers betg finanziads pli ditg che dus fin trais onns. Quai vul dir ch’ins è impiegà er adina be uschè ditg sco ch’il project dura», declera Tina Roner. «Ma per mai è quai fitg bun. Jau hai gugent, sche tut sa mida adina puspè.» Nov lieu da lavurar, nova glieud, novas sfidas, quai è quai che la sviluppadra tschertga. Renunzià a la carriera politica Tina Roner sa «retratga» da la politica per quai ch’ella veiva gist survegnì ina nova plazza. Suenter ch’ella era vegnida elegida sco deputada en il Cussegl grond per la partida socialdemocrata, l’onn 2022, ha ella renunzià. «Jau hai anc adina il sentiment che jau saja vegnia elegida plitost per cas. E cunquai ch’i na fiss betg stà pussibel da far politica chantunala sin via virtuala, hai jau renunzià a quel post.» Ch’ella vuless cuntanscher in svilup, ma enstagl da far quai sin la via politica, fetschia ella ussa quai sco sviluppadra en differents projects. Intermediatura tranter il Butan e l’Europa Ma tge fa insumma ina sviluppadra en il Butan? «Jau sustegn la glieud en differentas dumondas, co ch’i pudessan metter per exempel tartuffels fin tar la vendita ed il export», declera Tina Roner. La finamira saja adina che la glieud indigena sappia bainspert lavurar era senza ses agid. «En mia ultima lavur en il Butan hai jau lavurà per ina firma tudestga, che venda ielis eterics. Per quels hai jau gidà a fabritgar si in nov team, fundà ina nova firma en il Butan e mess ad ir la uschenumnada chadaina da valurisaziun.» La firma tudestga vuleva tenor ella ina persuna che pudeva intermediar tranter ils indigens en il Butan ed il martgà europeic. Ma Tina Roner na lavura betg mo per firmas internaziunalas ed NGOs e guarda che la lavur da palpiri ed ils rapports per tut quest projects sajan en urden. Durant tut quests onns è ella era s’engaschada en plirs agens projects. Uschia ha ella fundà la Mountain Grassroot Association, cun la finamira da promover il barat da savida, l’experientscha, la cultura e la lavur da cooperaziun per il svilup, tranter la Svizra ed autras naziuns muntagnardas. Ed ella è era co-presidenta da la Society Switzerland-Butan, ina societad che collia la glieud dals dus pajais e guarda per exempel che signuns dal Butan possian vegnir en Svizra ad emprender a chaschar, u perfin a frequentar in curs al Plantahof. E viceversa po era glieud svizra emprender insatge dal Butan. En Svizra è tut uschè bain organisà Ed entant ch’ella viva e lavura a Scuol, giauda Tina Roner era las libertads en Svizra. «Qua è tut uschè bain organisà. Las sendas da viandar èn signalisadas e tuttina nua che nus arrivain suenter ina spassegiada, chattain nus in med da transport public che ans maina puspè a chasa.» En il Butan stoppian ins organisar bain ina tala spassegiada, cun amis che enconuschan la regiun. «Ma per la paja n’han ils Butanais betg uschè in stress sco nus», raquinta Tina Roner. «Il star da cumpagnia, la famiglia ed ils amis èn fitg impurtants per els. Là na curra nagin suenter la lavur anc al yoga, en il tennis u en il fitness», mussa Tina Roner las differenzas. E cura ch’i vegn a trair a l’Engiadinaisa puspè enavos a l’ester, na sa ella anc betg dir al mument. Ma ella di be tant: «Sche jau aud dad in project interessant ed i sa dat la pussaivladad dad ir, alura vom jau.» Box: Interess per l’ambient e per las scienzas da quel Tina Roner è naschida l’onn 1987 a Scuol, ha frequentà il gimnasi a Ftan ed ha suenter fatg in bachelor en scienzas da l’ambient, in master dad agricultura durabla internaziunala ed in master en svilup muntagnard. Ella ha lavurà en plirs projects pli lungs e pli curts, en differentas regiuns muntagnardas en l’Asia: Afghanistan, Butan, Kirgistan, Nepal e Tadschikistan sco era en il Peru ed en Svizra. Dapi il cumenzament da zercladur 2024 lavura Tina Roner a temp parzial per la Fundaziun Pro Terra Engiadina/UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair. Sper sias lavurs pajadas è Tina Roner era s’engaschada per pliras societads en il Butan ed ha gidà a fundar l’associaziun Mountain Grassroot. Ella è era co-presidenta da la societad Svizra-Butan. Tina Roner sin in mut en il Butan, davant las binderas tipicas per il Himalaja Tina Roner durant ina spassegiada en las muntognas, en il Himalaja Tina Roner durant ina da sias lavurs, en in project da sviluppar l'agricultura ed il ambiaint en il Butan. Fotos: mad Legenda 1. Tina Roner preferischa regiuns muntagnardas era per quai ch’ella va gugent a viandar. Legenda 2. «Star da cumpagnia è impurtant per la glieud dal Butan», ha Tina Roner (immez) raquintà.

La Società Cooperativa Butia Tarasp sa stenta per mantegnair la purschida en vischnanca - tranter auter cun far adattaments interns.

Trais luffins giuvens fotografads cun ina trapla fotografica ils 15 da fanadur 2024 en il territori dad Il Fuorn, sin il Pass dal Fuorn.

Ivo Lamprecht da Lü candidescha per il presidi dal Cumün da Val Müstair.

Fin als 1. november düra l’exposiziun da cooperaziun per la revisiun totala da la planisaziun locala da Scuol. Fin quella jada po minchüna e minchün tour posiziun in merit. Per discussiuns pisseran las zonas da fabrica, la mancanza d’abitaziuns ed üna taxa directiva per seguondas abitaziuns. Daspö ils 1. schner 2015 es in vigur la fusiun da las ses fracziuns Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Sent e Tarasp. Daspö quella jada as discuorra d’üna ledscha da fabrica unifichada per tuot las fracziuns. Fin uossa valaivan nempe las singulas ledschas da fabrica da mincha fracziun. Eir illa planisaziun locala nu d’eiran las fracziuns sül listess livel. La planisaziun d’ütilisaziun cun vigur legala da Sent datescha da l’on 1990, quella da Ftan dal 2016. Daspö blers ons lavuran las instanzas cumünalas dal cumün da Scuol perquai vi da la revisiun totala da la planisaziun locala, uossa es quella sün maisa. Fin als 1. november 2024 düra l’exposiziun da cooperaziun e minchüna e minchün ha la pussibiltà da tour posiziun dürant la procedura da partecipaziun. Las ultimas duos eivnas han il capo cumünal da Scuol, Aita Zanetti, ils commembers da la suprastanza cumünala ed ils respunsabels dal büro da planisaziun preschantà la planisaziun locala sco ouvra cumplessiva in mincha fracziun. Resguardar tuot las pretaisas Cha la gronda sfida da la revisiun totala da la planisaziun da Scuol saja stat da resguardar tuot las pretaisas ed ordinaziuns surordinadas, ha declerà Martin Zahner dal büro da planisaziun in occasiun da la sairada d’infuormaziun in lündeschdi a Sent. Per exaimpel l’adattamaint e la mobilisaziun dal terrain da fabrica. Sco ch’el ha declerà, es il Chantun da l’avis cha 47 plazzals da fabrica dessan bastair sco reserva da fabrica pel cumün da Scuol. Cha quai saja güstifichà tenor prognosas da la Confederaziun a reguard il svilup da la populaziun a Scuol. Culla planisaziun locala voul la suprastanza cumünala definir üna reserva da 110 plazzals da fabrica. Cha tantüna saja eir il böt da sviluppar inavant il cumün da Scuol. Adonta da quai gnaran, sco cha Martin Zahner ha fat valair, tschertas zonas da fabrica adattadas e strichadas. Cha pro tscherts adattamaints e müdamaints da zonas resulta eir ün augmaint da valur dal terrain. Ch’in quist cas metta il cumün in quint üna taxa da plüvalur in quel mumaint cha’l terrain vain surfabrichà o vendü. Eir las zonas da mansteranza sun gnüdas adattadas. «In avegnir sun previsas amo zonas da mansteranza a Scuol (Manaröl e Suotruinas), Ardez (Pracom) e Sent (Pozzet)», ha declerà Martin Zahner. Taxa directiva futura Ün grond böt dal cumün da Scuol es eir da s-chaffir spazi d’abitar per indigens. Cha quai fetscha dabsögn, suottastrichan las seguaintas cifras: 60,6 % da las abitaziuns a Scuol vegnan nüzziadas sco abitaziuns secundaras; la quota dad abitaziuns vödas es 0,42 %. «Quai chi correspuonda a 24 abitaziuns vödas in tuot las fracziuns da Scuol», ha infuormà il capo cumünal Aita Zanetti. Eir perquai prevezza la suprastanza cumünala d’installar in avegnir üna taxa directiva per abitaziuns secundaras, chi vain inchaschada scha las abitaziuns sun occupadas damain da 200 nots l’on. Impustüt quista nouva taxa directiva ha pisserà per discussiuns illas singulas sairadas d’infuormaziun illas fracziuns. Ils prossems pass Per dumondas concretas organisescha il cumün da Scuol quatter arrandschamaints dürant ils mais settember ed october a Vulpera. Tuot la documainta ed ils plans da la revisiun totala da la planisaziun locala sun exposts illa sala da la Villa Post a Vulpera. Quist’exposiziun publica as poja visitar adüna da marcurdi fin dumengia da las 08.00 a las 17.00 fin als 20 october. Dals 21 october fin als 1. november be tenor cunvegna e dürant las uras da büro. Dürant ils mais d’inviern vöglian lura ils respunsabels evaluar e trattar las posiziuns entradas fin als 1. november e far ils adattamaints necessaris. «Forsa faja lura dabsögn d’üna seguonda procedura da consultaziun», ha infuormà Dario Giovanoli, commember da la suprastanza cumünala e respunsabel pel decasteri da planisaziun locala e fabrica. Sco ch’el ha orientà, gnarà trattada la planisaziun locala il plü bod d’utuon 2025 in radunanza cumünala segui d’üna votaziun a l’urna correspundenta. E cha lura saraja da spettar cha la revisiun totala da la planisaziun locala gnia approvada dal Chantun, ha’l agiunt. L’exposiziun da cooperaziun da la revisiun totala da la planisaziun da Scuol düra fin als 1. november 2024. Tuot la documainta es exposta illa Villa Posta a Vulpera e sün www.dialog-scuol.ch. Als 9 settember, als 12 settember, als 2 october ed als 8 october, adüna da las 17.00 a las 20.00, han lö occurrenzas per far dumondas concretas a Vulpera. Il cumün da Scuol, qua la fracziun Scuol svessa, es landervia a reveder sia planisaziun. Tuot la documainta ed ils plans a reguard la revisiun totala da la planisaziun locala da Scuol vegnan preschantats publicamaing illa sala da l’Hotel Villa Post a Vulpera. Tuot la documainta ed ils plans a reguard la revisiun totala da la planisaziun locala da Scuol vegnan preschantats publicamaing illa sala da l’Hotel Villa Post a Vulpera. Tuot la documainta ed ils plans a reguard la revisiun totala da la planisaziun locala da Scuol vegnan preschantats publicamaing illa sala da l’Hotel Villa Post a Vulpera. Commentar: Dovrar ils drets democratics Nicolo Bass/PL Daspö la fusiun dals ses cumüns al cumün da Scuol, vegna discurrü d’üna ledscha da fabrica unifichada chi vala per tuot las fracziuns ed in quist reguard eir da la planisaziun locala. Per tuot quista revisiun totala da la planisaziun locala haja vuglü blera pazienza. Finalmaing sun tuot la documainta e tuot ils plans sün maisa. Pella prüma jada survain tuot la populaziun e tuot ils interessats invista e minchüna e minchün ha uossa la pussibiltà da tour posiziun. Uossa nu vaja per far il puogn in gialoffa, dimpersè da nüzziar la procedura da consultaziun sco instrumaint democratic. Cun quista revisiun totala da la planisaziun locala han ils respunsabels fat üna gronda lavur. Da resguardar tuot las pretaisas ed impustüt eir tuot las particularitats da mincha fracziun nu sarà stat simpel. Eir las ordinaziuns surordinadas nun han simplifichà la lavur. Il böt es stat da chattar üna soluziun chi vain acceptada da la majorità da las votantas e dals votants, ma impustüt eir chi chatta l’approvaziun dal Chantun. In vista al consentimaint dal Chantun, nu pudaran las instanzas cumünalas resguardar tuot ils giavüschs da mincha singul. Finalmaing saraja da chattar il consegn. Ma uschè inavant nun es il cumün da Scuol amo. Uossa es la balla pro la populaziun e tuot las interessadas ed ils interessats chi vöglian far valair lur drets da tour posiziun. Ed eir scha tenor ledscha vess il cumün da Scuol gnü da pussibiltar la procedura da partecipaziun be dürant 30 dis, ha la suprastanza cumünala muossà ün vast orizont e grond’incletta cun prolungar l’exposiziun da cooperaziun fin als 1. november. In quista situaziun ed in vista a la cumplexità da la planisaziun nun esa da far prescha. Forsa esa dafatta important dad organisar in seguit amo üna seguonda procedura da partecipaziun. Uschè chi s’ha temp da trattar tuot ils detagls, per exaimpel eir a reguard la necessità d’üna taxa directiva per possessuras e possessurs dad abitaziuns secundaras. Important es cha’l cumün da Scuol cumbatta per sias ideas politicas e sias visiuns e per la pussibiltà da sviluppar il cumün e da restar üna cumünanza chi viva. nicolo.bass@engadinerpost.ch S’infuormà: «Nus dovrain cumüns chi vivan» Nicolo Bass/PL Posta Ladina: La planisaziun locala da Scuol es ün’ouvra cumplessiva e fich cumplexa. Minchün po uossa tour posiziun in merit. Aita Zanetti, a reguard che puncts spetta Ella, sco capo cumünal da Scuol, las plü grondas reacziuns? Aita Zanetti: Reacziuns daraja garanti pro dumondas da zonar oura respectivamaing eliminar zonas da fabrica. Lura natüralmaing pro dumondas a reguard la ledscha da fabrica e la mobilisaziun dal terrain da fabrica. Quai saran ils trais puncts decisivs. Blers puncts vaina surtut da las ledschas existentas, però i darà listess bleras reacziuns, impustüt a reguard la masüra cun üna taxa directiva per abitaziuns chi vegnan ütilisadas sco abitaziuns secundaras. Quai darà sgüra da discuter. I’s doda tanter oter eir reacziuns da possessurs da chasas cha lur terrain survegna daplü valur e ch’els hajan temma da stuvair pajar ün’indemnisaziun per quista plüvalur. Che resposta as poja dar in quist reguard? La ledscha superiura pretenda, cha quistas plüvalurs tras la planisaziun stopchan gnir indemnisadas. Quai es üna disposiziun legala. Sch’inchün survain culla planisaziun üna plüvalur da seis terrain, vain inchaschada quista taxa da plüvalur in quel mumaint cha’l terrain vain surfabrichà o vendü. Tuot ils proprietaris pertocs pon uossa eir tour posiziun in merit. Da tschella vart ston eir gnir strichadas zonas da fabrica. Il cumün da Scuol nu voul però strichar tant sco cha’l Chantun pretenda. Metta quai ün pa in privel tuot il proget da la planisaziun locala, uschè cha’l Chantun nun accepta finalmaing la planisaziun? Sch’ün cumün illa grondezza da Scuol as sto restrendscher sün 47 plazzals da fabrica, schi chaschuna quai per forza ün svilup negativ, sco cha la prognosa da la Confederaziun prevezza. Nus lain però sviluppar in sen positiv nos cumün e perquai dovraina eir ün tschert spazi da svilup. Perquai esa tenor la suprastanza cumünala eir güstifichà cha nus prevezzain daplü terrain da fabrica, natüralmaing culla premissa cha quist terrain vain eir surfabrichà infra temp ütil. Nus eschan persvas da pudair motivar quist pass eir invers il Chantun e la Confederaziun. Che müdamaints sun previs in connex culla ledscha dad abitaziuns secundaras? Illa ledscha dad abitaziuns secundaras existenta as discurriva dad «edifizis caracteristics pel purtret dal cumün». Quai vaiva per consequenza cha’ls tablats staivan verer oura sco tablats. La suprastanza cumünala ha fat la proposta da strichar quai a favur da nouv spazi da viver per tuots. La nouva ledscha da fabrica unifichada prevezza eir üna taxa directiva per abitaziuns secundaras. Co es rivada quista masüra directiva illa ledscha da fabrica, tantplü schi’s sa cha oters cumüns han fat naufragi cun üna simla taxa? Nos problem es, cha nus vain be üna quota da 0,4 % d’abitaziuns libras e nus dovrain abitaziuns pajablas. Per realisar quai dovraina eir mezs finanzials. Perquai dovraina il sustegn da tuots, tanter oter eir da quels chi nu stan adüna quia. Nus lain eir promouver lets chods. Perquai es la proposta da la suprastanza, cha’l dovair da pajar la taxa directiva scrouda, scha’ls lets sun occupats daplü da 200 dis. La gronda sfida es uossa da declerar cha nus douvran a tuots per avair cumüns e cumünanzas chi vivan. Nus lain perquai eir intimar als possessurs dad abitaziuns secundaras, sajan quai persunas cun o sainza dmura in cumün, da dar a fit lur abitaziuns obain sco lets chods, o lura dafatta sco spazi da viver per indigens. Scha quai vain fat, nu ston ils possessurs neir na pajar la taxa directiva.

Chiara e Fraja sun duos chognas chi protegian sü pro’l Lai da Rims in Val Müstair üna scossa da bescha. Per ün pêr dis nun hana protet plü a n’ingün. Uossa suna darcheu tuornadas. La bell’ora da stà ha animà, sco chi para, eir a Chiara e Fraja dad ir in vacanzas. «Las duos chognas da protecziun da nossa scossa da bescha han chattà üna foura illa saiv e sun svanidas», disch Johannes Fallet, el es respunsabel pellas scossas ed il paur da la clostra da Müstair. «Forsa vaiva il bescher gnü alch problem e dat ün sbraj», stübgia el, «uschè cha’ls chans vaivan l’impreschiun cha’l patrun nun haja plü jent ad els.» In mincha cas d’eiran ils duos cas tuot in üna jada davent. Ün’excursiun in Italia Il prüm han las duos chognas Chiara e Fraja fat üna ter spassegiada chi nu sarà statta be simpla: Dal Lai da Rims in Val Müstair, sur la Val Mora fin illa Valdidentro tanter Livigno e Bormio in Italia sun las duos chognas chaminadas. Là tillas ha vis üna ciclista. Ella ha alarmà al persunal dad üna pensiun da bes-chas a Sondrio. Qua han cumanzà pellas chognas lur vacanzas Ils impiegats da quista pensiun da bes-chas ha lura tschüf las fügitivas da la Val Müstair e tillas manadas a Sondrio. Ils chans d’eiran munits cun chips. Sün quels d’eiran sü tuot las infuormaziuns davart ils chans, d’ingionder chi vegnan e chi chi sun ils proprietaris. Fin cha’l persunal da la pensiun da bes-chas vaiva chattà oura co leger a man dal chip d’ingionder cha las chognas derivan haja dürà ün pêr dis. «Quels apparats nu funcziunan be da pais in Italia o in ün oter pajais dadour la Svizra», declera Johannes Fallet. Lura però ha’l tschüf la nouva ingio chi sajan. Cun ün permiss in tas-cha dal respunsabel dals chans chi d’eira quels dis eir el in vacanzas es il paur da la clostra i a tour a chasa las duos fügitivas. Ün’impiegada da la pensiun da bes-chas til ha fat ün cumplimaint dschond cha’ls chans sajan stats zuond bravs. «Daspö lur retuorn nun hana chaschunà ingüns problems», ha dit Johannes Fallet ad RTR cun ün surrier, «sco chi para nun hana plü dabsögn da dis libers e da vacanzas.» Chiara e Fraja sun darcheu tuornadas da lur vacanzas in Italia.

Cunvegnas cul Institut Otalpin Ftan, il preventiv 2025 ed ün bus da not in Engiadina Bassa – quai sun stattas be trais da plüs affars cha la Conferenza da presidents/as da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha trattà in gövgia. In sia sezzüda da gövgia ha la Conferenza da presidentas e presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) trattà güsta plüs affars, sco ch’ella ha comunichà als meds da massa: La conferenza ha prolungà per ulteriurs duos ons la cunvegna da prestaziun existenta pel gimnasi a l’Institut otalpin Ftan (IOF), fin dal 2026. La conferenza ha approvà il preventiv 2025 da la Regiun EBVM. Pro sortidas da var 4,71 milliuns francs resulta ün surplü d’expensas a charg dals cumüns da 2,62 milliuns. Las presidentas ed ils presidents cumünals han decis da propuoner al chantun d’introdüer ün bus da not in Engiadina Bassa. Quel dess viagiar da not tanter las 01.00 e las 04.00 da Scuol in direcziun Martina, Zernez, Brail, Tarasp e Ftan. La conferenza ha eir discus la contribuziun chantunala per l’avertüra dal bindel ultralarg (UHB) illa regiun. Il gremi renda attent cha mincha cumün stopcha uossa decider svess, scha e cura cha’l proget dess gnir realisà. Sper quels affars ha la Conferenza da presidentas e presidents da la Regiun EBVM eir amo trattà quatter otras dumondas. Ella ha realisà üna cunvegna cul Muzeum Susch per ütilisar l’auditori da quel sco local per far nozzas. La conferenza ha proponü – per mans dal chantun – d’eleger al manader da gestiun da la regiun, Arno Kirchen, sco nouv president d’urari da la regiun. Ils presidents e las presidentas sun eir gnüts infuormats davart las lavurs da sanaziun e la situaziun finanziala da la halla da glatsch Gurlaina. E sco ultim punct da la sezzüda ha la conferenza eir amo tut cumgià da Rico Kienz chi va in pensiun la fin dal mais, davo esser stat 11 ons manader da gestiun da la Regiun EBVM. (cdm/fmr)

Ramosch valaiva sco il graner da l’Engiadina e d’eira ün lö da pelegrinadi. La baselgia dal Sonch Flurin es la seguond gronda baselgia in Grischun. La Posta Ladina ha tut part ad üna guida cun Andri König tras Ramosch chi’d es ida a fin cun peis bletschs sülla ruina da Tschanüff. Cuort avant la ruina da Tschanüff as vezza nüvlas nairas chi zoppan il Piz Ajüz. Da tschella vart da la Brancla in direcziun da Sent e Scuol croudan striblas da plövgia per terra. L’ajer es frais-chin ed üna tschierina cuverna planet l’anteriur chastè. Sco scha quista tschiera vess maglià la müraglia e transmüdà il chastè da Tschanüff in üna ruina. La guida Andri König vain da far pacs pleds a reguard l’istorgia da Tschanüff. I dà üna sajetta ed ün sfrach – ed il tschêl as svöda sco cun sadellas. Ils pacs partecipants a la guida tras Ramosch rivan da mütschir sül plan süsom da la ruina, ingio ch’ün badliner tendü protegia ün pa cunter la plövgia. Però paca pezza – l’aua chatta sia via e vain aint da tuot las fouras, la plövgia culla sco ün aual giò dals mürs e fuorma üna cascada dal pon fin per terra. Da dudir quai cha la guida quinta es impussibel, il temporal fa üna canera schnuaivla e tuot ils partecipants sun bletschs. Ün davo tschel mütschna giò da la s-chala da fier per chattar ün nouv refügi i’ls localins d’immez la tuor o lura pro’l vout a l’entrada. Il temporal düra var 20 minuts e planet as diminuischa la plövgia. Il sulai as muossa tras las nüvlas e s-choda almain ün païn tuot quai chi’d es mögl. Uossa vain Andri König eir pro da quintar l’istorgia da Tschanüff, chi significha vairamaing «Chà Nouva». Quist nom cumpara la prüm jada i’l 16avel tschientiner. Avant d’eira quai simplamaing il chastè da Ramosch respectivamaing da Remüs. Tschanüff cun access da schnestra Il Chastè da Tschanüff es gnü fabrichà in plüssas etappas. Tscherts fragmaints dal mür dateschan da l’on 1200. E sco pro bod tuot ils chastels da plü bod, maina la via d’access da la vart schnestra tras il vout da la Tuor. «Ils guerriers chi vulaivan conquistar il chastè portaivan a schnestra il s-chüd ed a dretta la spada. Perquai as fabrichaiva las vias d’access da schnestra uschè cha’ls conquistaders nu d’eiran protets», declera Andri König. El ha pront differentas istorginas chi dan invista illa vita da quella jada sül Chastè da Tschanüff. Dürant tuot quistas battostas es il chastè ars plüssas jadas fin süls mürs ed adüna darcheu gnü fabrichà sü. L’ultima jada davo l’on 1622 malamaing. Dal 1760 ha scrit Nicolin Sererhard cha la fortezza saja bainschi intacta, però dadaint planet vi da l’ir in muschna. Dal 1780 es il friun gnü bandunà. Dürant ils ultims 15 ons han la Fundaziun Tschanüff e la Società Pro Tschanüff organisà la renovaziun da la ruina e pisserà cha la müraglia istorica nu svanischa dal tuot. Cun tuot quistas infuormaziuns interessantas illa buscha möglia sun chaminadas las partecipantas ed ils partecipants sü da la senda vers il sunteri da Ramosch e vers chasa. Per Andri König es uschè ida a fin la guida tras Ramosch. Fin l’on passà manaiva Mario Oswald las guidas per giasts ed indigens a Ramosch. Quist’incumbenza ha lura surtut Andri König da la destinaziun turistica. Causa cha l’interess per guidas tras Ramosch nun es propcha enorm, es quist’excursiun cun ün flot temporal da stà eir be statta sia terza guida a Ramosch. Survgni la feivra da guidas Fintant cha Andri König lavuraiva per la destinaziun turistica, pigliaiva’l incunter las postaziuns per guidas in tuot la regiun. Causa ch’üna jada mancaiva üna guida per üna gita tras la Val d’Uina, ha’l surtut spontanamaing quista funcziun. El ha retscherchà las infuormaziuns ed es chaminà discurrind cun giasts da Schlingia fin Sur En. «Quai m’ha plaschü fich bain ed eu n’ha survgni la feivra da la lavur da guida», quinta’l cun plaschair. Intant es el capobogn a Scuol e dürant seis temp liber surpiglia’l daspö trais ons guidas a Guarda, Scuol, Vnà e Ramosch. «Mincha cumün es fich different e particular», declera’l. Cha’l plü jent fetscha’l guidas tras Guarda. Cha quellas sajan adüna fich bain occupadas. «Natüralmaing vöglian tuot ils giasts imprender a cugnuoscher il cumün dad Uorsin.» Per Ramosch e Vnà es l’interess main grond. A Vnà per exaimpel nun ha’l fin uossa amo pudü far gnanc’üna guida. 450 persunas in baselgia Novitats dad Uorsin nu daja a Ramosch ingünas. Per la paja infuormaziuns davart il Sonch Flurin! Chi vess nempe cret cha a Ramosch exista la seguond gronda baselgia in Grischun? Be la baselgia da Sonch Martin a Cuoira es amo plü gronda co la baselgia dal Sonch Flurin a Ramosch. I’l cour da quista baselgia chi ha plazza per var 450 persunas ha eir cumanzà la guida tras Ramosch. Bain nudridas nu das-chan esser quistas persunas, perche mincha sez dal banc vain defini cun üna spuonda raduonda chi nu promouva propcha il confort. Cha’ls pelegrins da plü bod, chi visitaivan la baselgia ed impustüt la fossa dal Sonch Flurin a Ramosch, saran stats tuots majerins e sportists, as lascha suppuoner vezzond ils bancs da baselgia. In mincha cas nu sun quists bancs dvantants victimas dals differents incendis chi han desdrüt plüssas jadas grondas parts dal cumün da Ramosch. Be la cupla da la baselgia d’eira dvantada victima da las flommas ed ha stuvü gnir renovada. L’ultim incendi dal 1880 ha desdrüt bod tuot il cumün (97 chasas). La reconstrucziun dal cumün es gnüda fatta in stil talian cun chasas cubicas e tets plats. Uschè ston las partecipantas ed ils partecipants da la guida tras cumün chaminar üna pezza fich cha Andri König po muossar duos exemplars da chasas tipicas engiadinaisas. Quistas duos chasas suot cumün nu sun nempe dvantadas victimas da l’ultim incendi a Ramosch. Però eir las chasas «talianas» quintan lur istorgias ed Andri König ha plaschair da tradir eir quellas, per exaimpel perche cha sün tschertas chasas in cumün sun las fanestras be disegnadas... Quai nu vain però tradi in gazetta. Andri König vess nempe grond plaschair scha’ls giasts ed eir daplü indigens pigliessan part a las guidas tras cumüns. Eir schi’s viva in üna regiun, daja adüna darcheu qualchosa nouv d’imprender e perscrutar in ün cumün vaschin. L’unica regla es, da tour cun sai forsa ün parasur. Quai vala eir pella fracziun da Ramosch, chi’d es dal rest ün dals cumüns ils plü chods in Engiadina e chi valaiva perquai plü bod sco il graner da l’Engiadina. Eir quai as vain a savair dürant üna guida tras Ramosch. La guida Andri König cun giasts dürant il gir tras da Ramosch. Las spuondas raduondas illa seguond gronda baselgia dal Grischun. La visita da la ruina Tschanüff es il punct culminant da la spassegiada guidada cun Andri König tras Ramosch – cun bella e cun trid’ora. La guida Andri König piglia peida per seis giasts e renda attent ad els a detagls vi da las chasas da Ramosch i’l stil da l’Italia dal Nord.

In sonda han drivi l’Ospidal e la Clinca curativa a Scuol las portas pella populaziun. Var 1000 persunas sun seguidas a l’invid ed han visità «lur» Center da sandà. Eir la regenza grischuna ha manà salüds e blers lods. Il Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB) vala dapertuot sco proget da pilot e vain suvent lodà da tuot las varts. Uschè eir in sonda in occasiun dal di da las portas avertas da l’Ospidal e da la Clinica Curativa a Scuol. Var 1000 persunas sun seguidas a l’invid ed han visità «lur» ospidal e «lur» Clinica Curativa a Scuol. Il cusglier guvernativ Peter Peyer ha lodà l’iniziativa e l’ingaschamaint in Engiadina Bassa pel provedimaint da sandà e natüralmaing pel Center da sandà Engiadina Bassa. «Cul Center da sandà ha l’Engiadina Bassa fat las lezchas», ha’l declerà ed el ha rendü attent cha quai nun saja amo in tuot las regiuns dal Grischun il cas. Eir il directer dal CSEB Joachim Koppenberg s’ha cloccà svess süllas spadlas. El ha fat valair, ch’in Svizra sajan svanidas i’ls ultims 20 ons passa 100 ospidals e clinicas causa las structuras ed ils problems finanzials. Il CSEB invezza ha surgni i’ls ultims ons differents premis d’innovaziun e da qualità e dafatta il Viktor Award per seis provedimaint da sandà. Grondas sfidas per l’avegnir Però, i nun es tuot or quai chi glüscha. Quai san eir Joachim Koppenberg ed il president dal cussagl da fundaziun dal CSEB Philipp Gunzinger. Ch’üna regiun pitschna e perifera cun be 9000 abitantas ed abitants haja ün provedimaint da sandà chi funcziuna bain nu saja evidaint. Chi saja da star landervia e chattar cuntinuadamaing nouvas soluziuns ed innovaziuns per tgnair l’avantag invers otras regiuns ed instituziuns. Quai conferma eir il directer dal CSEB Joachim Koppenberg. Per exaimpel il nouv concept da meidi d’urgenza chi vala a partir dals 1. settember per tuot la regiun e dafatta sur cunfin. Ils respunsabels spordschan nempe transitoricamaing il servezzan da prüm agüd e da meidi d’urgenza eir per Danuder in Austria. Eir finanzialmaing resta il provedimaint da sandà üna gronda sfida. Perquai esa tenor Joachim Koppenberg fich important, cha las indigenas ed ils indigens nu douvran «lur» ospidal be in cas d’urgenza, ma eir per oters trattamaints ed operaziuns planisablas. Koppenberg conguala perquai la sporta da sandà cun üna butia da cumün. «Na be cumprar quai chi’s douvra necessariamaing e chi s’ha invlidà, dimpersè cumprar adüna illa butia in cumün», ha’l dit. Nouv concept da meidi d’urgenza Eir perquai esa pels respunsabels stat fich important da preschantar in sonda passada davo tschinch ons darcheu üna jada la «butia» da sandà in Engiadina Bassa. Las visitaduras ed ils visitadurs han pudü visitar tuot las partiziuns da l’Ospidal e da la Clinica Curativa a Scuol. Ils respunsabels han muossà eir ils differents mansters e las pussibiltats da scolaziun suot il tet dal CSEB. Eir tuot il servezzan da salvamaint, dal nouv veicul dal meidi d’urgenza fin pro la Rega, es gnü preschantà in sonda. Preschainta d’eira eir la gruppa da «first-responder» dal Salvamaint alpin e la Società «Amias ed amis da l’Ospidal Engiadina Bassa». Cun musica e trategnimaint han las visitaduras ed ils visitadurs eir pudü giodair differents trats culinarics da l’Ospidal a Scuol. Il directer dal CSEB Joachim Koppenberg ha finalmaing trat ün facit positiv da tuot l’arrandschamaint ed el ha suottastrichà l’importanza d’avair pudü muossar tuot la sporta da l’Ospidal e da la Clinica Curativa a la populaziun indigena. Philipp Gunzinger, Joachim Koppenberg e cusglier guvernativ Peter Peyer (da schn.) taidlan las explicaziuns dad ün dals meidis da l’Ospidal a Scuol. Impustüt ils uffants d’eiran fascinats da l’elicopter da la Rega. La musica da Tschlin cul dirigent Armon Caviezel ha imbelli il di da las portas avertas a Scuol.

La Val Müstair tscherna quist’utuon las autoritats cumünalas pella prosma perioda d’uffizi 2025 fin 2028. In venderdi s’han preschantats tuot ils candidats pel presidi cumünal e per la suprastanza cumünala in occasiun d’ün podium a Sta. Maria. Als 22 settember 2024 elegian las votantas ed ils votants dal cumün da Val Müstair la presidenta o il president cumünal pels prossems quatter ons. A disposiziun pella reelecziun as metta la presidenta actuala Gabriella Binkert Becchetti. Concurrenza survain ella però da duos candidats chi sun actualmaing commembers da la suprastanza cumünala, nempe dad Ivo Lamprecht e da Thomas Schadegg. In venderdi saira sun gnüts preschantats tuots trais candidats in occasiun d’üna discussiun al podium moderada da David Truttmann, schefredactur da la FMR. L’occurrenza es gnüda organisada da «Mia Val Müstair», üna società politicamaing e confessiunalmaing independenta chi ha l’intent da promouver ün svilup persistent per l’economia, la società, la cultura e la natüra in Val Müstair. Üna tschientina da Jauras e Jauers ha visità la discussiun al podium chi ha gnü lö illa sala polivalenta da la scoula a Sta. Maria. Collavuraziun mangluossa L’avegnir da la scoula a Sta. Maria respectivamaing il proget d’ingrondimaint da la scoula a Müstair es stat ün dals temas centrals da la discussiun. Oters temas importants sun stats la Chasa Plaz (l’anteriur albierg da giuventüna) ed il sviamaint da Sta. Maria. I’l center da la discussiun a reguard quistas trais tematicas nun es però statta la dumonda per o cunter ils progets, mabain la strategia ed il tempo per realisar ils singuls progets. Intant cha Gabriella Binkert Becchetti voul gnir reeletta per cuntinuar culla via inchaminada, han ils duos cuntracandidats critichà la politica da comunicaziun e la transparenza ed impustüt la collavuraziun actuala illa suprastanza cumünala. Quista malquietezza in suprastanza e la collavuraziun mangluossa s’ha finalmaing tratta sco ün fil cotschen tras tuot la discussiun ed ha eir pisserà per emoziuns in sala. Insembel nu funcziuna Ils duos cuntracandidats as giavüschessan daplü fiduzcha e cumpetenzas pels singuls respunsabels dals decasteris. La presidenta cumünala invezza es respunsabla pel persunal e las finanzas – ed ella as piglia eir il dovair e la libertà da perseguitar e stumplar ün o l’oter proget, scha quai fa dabsögn tenor ella. Evidaint es stat in venderdi saira, cha insembel nu funcziuna la collavuraziun. Perquai as retegnan ils duos cuntracandidats eir il dret da ponderar – tuot tenor il resultat da las elecziuns pel presidi cumünal – sch’els vöglian in seguit insomma candidar eir amo üna vouta pella suprastanza cumünala o brich. L’elecziun da la suprastanza cumünala ha nempe lö pür al princpi da november, davo cha la presidenta o il president cumünal es gnü elet. Tschinch candidats pella suprastanza In venderdi saira s’han preschantats eir la candidata ed ils candidats per la suprastanza cumünala chi sun fin uossa cuntschaints. Quai sun Chasper Stuppan (fin uossa), Roman Federspiel (nouv), Leonora Leu-Fallet (nouv), Jachen Armon Pitsch (nouv) e Riet Scandella (nouv). Chasper Stuppan e Roman Federspiel candideschan in fuorma d’ün ticket da trais insembel cul candidat pel presidi cumünal Thomas Schadegg. Intant cha Roman Federspiel ha dit ch’el as retira da la candidatura, scha Thomas Schadegg nu gniss elet sco persident cumünal, ha Chasper Stuppan amo laschà averta quist’opziun. Tuot ils tschinch candidats ufficials pella suprastanza cumünala han preschantà lur böts e lur motivaziun da s’ingaschar politicamaing pel Cumün da Val Müstair. Eir l’elecziun da la suprastanza cumünala, dals commembers da la cumischiun sindicatoria, dals commembers dals cussagl da scoula e da la cumischiun da fabrica ha lö als 3 november, ün eventual seguond scrutin als 24 november. Fingià als 22 settember tschernan las Jauras ed ils Jauers la presidenta o il president cumünal. Ün eventual seguond scrutin dessa als 13 october. Han tut part al podium pel presidi cumünal da Val Müstair: Ils duos cuntracandidats Thomas Schadegg ed Ivo Lamprecht, il moderatur David Truttmann e la presidenta cumünala actuala Gabriella Binkert Becchetti. Commentari: Collavurar es essenzial Nicolo Bass/PL Als 22 settember elegian las votantas ed ils votants jauers il presidi cumünal pels prossems quatter ons. A disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi as metta la presidenta cumünala actuala, Gabriella Binkert Becchetti. Ella survain concurrenza da duos «collegas» commembers da la suprastanza cumünala chi vöglian eir surtour il timun. In venderdi s’han preschantats ils trais candidats. Intant cha la presidenta actuala voul cuntinuar culla lavur e realisar ils progets iniziats, voul ün oter candidat daplü visiuns e strategia. Il terz candidat invezza ha fat valair plüssas jadas d’avair decis fallà in suprastanza. Evidaint dürant tuot la discussiun da venderdi passà es stat cha la collavuraziun actuala tanter pêr nu funcziuna. Ils duos cuntracandidats han critichà ed attachà plüssas jadas la presidenta cumünala e la collavuraziun in suprastanza. Els han però invlidà ch’els svess sun eir commembers da quist gremi e ch’els sun perquai üna part dal «problem». «Ün nouv cumanzamaint» as giavüschan ils cuntracandidats e cul motto «Insembel inavant» candidescha ün trio politic per l’avegnir dal cumün da Val Müstair. Però quants cumanzamaints douvran las Jauras ed ils Jauers amo? Mincha quatter ons nu’s poja cumanzar da prüma, mincha jada nun esa da büttar tuot sül cheu. Quai cha’l cumün da Val Müstair douvra es cuntinuità per realisar e finir ils progets iniziats. Per far quai, nu ston tuot las commembras ed ils commembers adüna esser da listess avis – insomma brich. Ma els ston esser buns da collavurar. E quai nu para actualmaing d’esser il cas, in quista constellaziun. Perquai saraja il plü prudaint da cuntinuar culla via inchaminada ed impustüt da pussibiltar a la generaziun giuvna da’s partecipar a quist viadi. Güsta la runda cun las candidaturas pella suprastanza ha muossà: I dà in Val Müstair üna generaziun giuvna cun ideas ed iniziativa, üna generaziun chi’d es pronta da surtour respunsabiltà e chi para impustüt d’esser pronta da collavurar. Scha trais as dispittan, chi profita? In Val Müstair vaja illa fasa finala dal cumbat electoral pel presidi cumünal. Sco ch’üna discussiun al podium a Sta.Maria ha muossà in venderdi passà: la collavuraziun in suprastanza cumünala es pac paschaivla e früttaivla. PL/RTR/FMR Las votantas ed ils votants dal Cumün da Val Müstair han la tscherna: Per l’elecziun pel presidi cumünal as mettan a disposiziun la persidenta cumünala actuala Gabriella Binkert Becchetti ed ils duos cuntracandidats Ivo Lamprecht e Thomas Schadegg. Tuots duos sun actualmaing in suprastanza cumünala e collavuran fingià culla presidenta cumünala – o apunta brich! L’armonia dal gremi as poja nempe metter in dumonda. Il grond tema da la discussiun al podium da venderdi saira a Sta. Maria es nempe statta la collavuraziun in suprastanza chi nu para da funcziunar. Tant Thomas Schadegg sco eir Ivo Lamprecht han critichà dürant la discussiun avertamaing la comunicaziun e la collavuraziun in suprastanza. E lur critica d’eira drizzada in prüma lingia invers la presidenta in uffizi. Cha quella collavuraziun e la fiduzcha mangluossa saja finalmaing stat üna da las radschuns perche ch’els s’hajan decis da candidar pel presidi. Illa discussiun ha la presidenta in uffizi però defais il proceder e la comunicaziun in connex cun divers progets, sco p.ex. pro’l sviamaint da Sta.Maria obain pro’l proget da modernisar la scoula a Müstair. Generaziun giuvna voul s’ingaschar Sper la runda cullas candidaturas pel presidi, s’han eir preschantats in venderdi a Sta.Maria quatter candidats ed üna candidata pella suprastanza cumünala. Impustüt in quella runda s’ha fatta valair eir üna generaziun plü giuvna da la Val Müstair, la quala less s’ingaschar pel avegnir da la val. L’elecziun pel presidi cumünal ha lö als 22 settember (prüm scrutin), quella pella suprastanza als 3 da november 2024.

Suot la bachetta dal manader e dirigent Claudio Danuser ha il Cor Opera Engiadina preschantà i’l Scuol Palace Hotel Nairs ün program multifari cun ouvras classicas. L’auditori ha giodü üna sairada cun musica voluminusa, ligera e preschantada cun ardur. La Società «Engadiner Operngesellschaft» es gnüda fundada in schner dal 2020 a Puntraschigna sco società d’interess public. Ella promouva la fuorma d’art opera in tuot l’Engiadina e valladas dal süd. Il minz da la società es il Cor Opera Engiadina chi cultiva quella musica cun lur manader e dirigent Claudio Danuser. Davo chi s’ha dat concerts dürant tuot la stà han ils respunsabels decis d’organisar ün ulteriur concert il Scuol Palace Hotel Nairs. Quel ha gnü lö in dumengia passada illa sala nöbla. Las bundant 60 chantaduras e chantadurs sun gnüts accumpagnats al clavazin a cua in möd professiunal dad Eleonora Em. Il manader e dirigent dal cor Claudio Danuser ha dirigi in möd precis e las entradas dal chant dals tocs cun introducziun dal clavazin a cua d’eiran per part difficilas, han però funcziunà fich bain. Il concert a Nairs Al concert a Nairs dal Cor Opera Engiadina/Cantalopera han ils preschaints giodü ün program musical fich vast cun ouvras da Giuseppe Verdi, Richard Wagner, George Bizet, Jacques Offenbach, Gioacchino Rossini e George Gershwin. Il dirigent ha eir surtut la lezcha dal pledader in möd simpatic e cun grond savair. Il concert ha cumanzà cul bivgnaint dal dirigent. Chi nu’s tratta pro lur fuormaziun d’ün cor cun chantaduras e chantadurs professiunals, ha’l dit, «no vain però istess ris-chà da preparar ün program fich pretensius e minchatant eir sfadius.» Cumanzà ha il concert cun duos tocs da Giuseppe Verdi cun «Gli arredi festivi» e cun «Va pensiero», ün dals plü cuntschaints tocs da Giuseppe Verdi cun blera melanconia segui d’ün toc da Richard Wagner chi ha manà tuot ün’otra taimpra illa sala. Ün program internaziunal Davo talian e tudais-ch han ils preschaints dudi duos tocs da Jacques Offenbach in lingua francesa. Il concert ha lura survgni üna modulaziun fluida cun ün toc da George Gershwin, «Porgy ans Bess» cun üna ritmica variada cun leivas dissonanzas chi han pretais gronda concentraziun dal cor, ma eir dal dirigent. Per chantaduras e chantadurs na professiunals üna lezcha pretensiusa. Davo duos tocs ün da Gioacchino Rossini ed ün oter da George Bizet e sco finischun dal concert «Otello» ed «Aida» da Giuseppe Verdi, sco ultima la marcha da triumf. Ils preschaints han giodü ün’ura cun musica classica dals gronds cumponists in fuorma internaziunala ed adüna accumpagnà al clavazin a cua dad Eleonora Em cun grond savair, adattà al cor ed in möd cun üna buna simbiosa tanter clavazin e chant. Claudio Danuser ha lura fat amo ün pa reclama pel Cor Opera Engiadina: «No vain blers partecipants da la Svizra Bassa ed eir glieud indigena da l’Engiadina. No fain prouvas per regla mincha quartal üna fin d’eivna ed üna jada l’on ingio cha no ans chattain dürant üna mezz’eivna ed exercitain pels concerts.» Il Cor Opera Engiadina pro sias producziuns Eleonora Em e Claudio Danuser giodan l’applaus merità. Claudio Danuser, manader e dirigent. Concert classic a Nairs in dumengia passada ha gnü lö illa sala müravgliusa i’l Scuol Palace Hotel Nairs a Scuol ün concert cun ouvras classicas dal Cor Opera Engiadina/Cantalopera. Las chanzuns sun gnüdas accumpagnadas in möd virtuos dad Eleonora Em al clavazin a cua. Las bundant 60 chantaduras e chantadurs sun laics e na professiunals e vegnan manats e dirigits da Claudio Danuser. El es ün cuntschaint dirigent, ma eir chantadur. La sala es statta bain occupada e l’auditori ha giodü üna saira cun tocs classics fich cuntschaints. (fmr/bcs)

Il presidi da la Fundaziun da la Scoula d’Avrona a Tarasp vain manà a partir dal gün 2024 da Hans Peter Spreng. Sandra Eicher chi’d es statta presidenta daspö bundant 12 ons ha dat giò il presidi da la fundaziun da la scoula ch’ella ha manà cun grond ingaschamaint. La Bergschule Avrona as rechatta illa fracziun dad Avrona a l’ost da Tarasp. I’s tratta d’üna scoula speciala chi vain manada tenor metodas antroposoficas da Rudolf Steiner. Ad Avrona nu van ils scolars be a scoula, els abitan eir là in üna scoula prüvada chi piglia resguard ad uffants e giuvenils cun bsögns particulars e disturbis da cumport. La scoula es ün internat chi spordscha sper l’instrucziun scolastica eir structuras d’abitar ed üna scolaziun individuala chi piglia resguard als differents caracters. La scolaziun vain cumplettada cun musica, teater, chant cun l’intent da promouver sgürezza e fiduzcha in sai svess. La scoula spordscha eir dis cun gitas ed a Nadal ün gö tradiziunal, al qual i piglian part eir scolars chi han frequentà la scolaziun avant divers ons. Ün di important es per la scoula d’Avrona eir la Festa da Johanni chi vain festagiada sco il plü lung di da l’on cun ün grond fö pro’l Lai Nair chi regorda al cumanzamaint dal temp da la racolta. Dal 2023 sun its a scoula 32 uffants e giuvenils La Bergschule Avrona ha lavurà l’on passà insembel cun bundant 50 collavuraturas e collavuraturs in divers secturs chi han instrui a 32 uffants e giuvenils. I’l rapport dal 2023 vain impustüt eir manzunada la buna collavuraziun cun l’Uffizi da la scoula publica e da sport dal chantun Grischun. In quel vain eir ingrazchà a tuot ils collavuraturs per lur ingaschamaint pel bainesser eir in situaziuns spinusas. Nouv president da la fundaziun Sandra Eicher ha bandunà la scoula sco presidenta da la fundaziun davo bundant üna dunzaina d’ons e remarcha i’l rapport: «Davo bundant 12 ons sco presidenta es rivà il temp ingio ch’eu bandun ün mandat chi’d es stat collià cun ün grond ingaschamaint e cun bler plaschair». Illa persuna da Hans Peter Spreng da l’institut per ün svilup sistematic per impressaris ed otras persunas cul nom Concluso han ils respunsabels cul manader da la scoula Markus Solinger l’impreschiun d’avair chattà üna persuna cumpetenta pel presidi. Sandra Eicher ha surdat la direcziun a Hans Peter Spreng. La Scoula d’Avrona da suringiò. Il fö tradiziunal sül Lai Nair.

La sanaziun d’üna part da la müraglia dal Chastè da Tarasp, realisada quista stà, es uossa glivrada e fa bella parada. Cun quai cha parts dals mürs d’eiran donnagiats as vaiva la proprietaria dal chastè, la «Fundaziun Chastè da Tarasp - Not Vital» decisa da realisar üna sanaziun per sgürar la müraglia. La «Fundaziun Chastè da Tarasp - Not Vital» es la proprietaria dal Chastè da Tarasp chi sta suot la protecziun da monumaints dal Chantun e da la Confederaziun. Not Vital, il cuntschaint artist da Sent es president da la fundaziun, Andri Riatsch d’Ardez vicepresident e da la partida sun amo ulteriurs suprastants. Cla Riatsch dad Ardez chi ha accumpagnà la sanaziun ha dit: «Il problem es stat chi d’eira per part crodada oura la crappa dals mürs e la molta e raboccadüra d’eira per part schlavada tras plövgia e naiv e quai impustüt pro la fundamainta e pro’ls mürs da basa. Uschè s’haja cloccà davent parts chi d’eiran loccas e sgürà e raboccà las parts donnagiadas. I s’ha eir constatà cha’ls fiers aint ils mürs chi tegnan insembel la müraglia d’eiran da ruina e quels s’haja stuvü spizzar oura e rinforzar cun plattas da fier per francar uschè la müraglia.» Sco ch’el ha dit esa eir stat important da realisar las lavuors in möd cha tuot las parts sajan integradas illa müraglia sana «e quai es gratià fich bain». Glieud cumpetenta Per uschè üna sanaziun esa fich important d’avair da la partida glieud qualifichada e cumpetenta. Cun Silvio Zini da Strada in Engiadina Bassa chi ha accumpagnà bleras sanaziuns, per exaimpel eir pro la Schmelzra in S-charl, la ruina Tschanüff e bleras otras plü, d’eira da la partida ün specialist. Important es eir statta la collavuraziun cun Ivano Rampa, per masdar las culuors chi s’affan cul rest da las fatschadas e chi’d es eir adüsà da collavurar fich stret culla Protecziun da monumaints chantunala. Da la partida davart da quell’organisaziun d’eira Johannes Florin chi ha gronda experienza. Eir important esa stat cha la ditta Thomas dad Ardez, impressari da fabrica, ha realisà las lavurs insembel cun Silvio Zini. Ün obstacul plü grond es statta la montascha da la puntinada sün quella costa stipa in möd cha’ls lavuraints pudaivan agir in möd sgür. Quista stà sun gnüdas realisadas impustüt las lavurs vi dals mürs da la cuort sur la chapella e vi da las fatschadas vers süd, vest ed ost. In lündeschdi passà es gnü demontà l’ultima part da la puntinada. A la dumonda co inavant ha Not Vital dit invers la FMR: «Il prüm staina uossa far giò quint pellas lavurs da quist’etappa e verer co cha Chantun e Confederaziun as partecipeschan vi dals cuosts, e lura pudaina pür decider co chi pudess ir inavant. A mai para cha las lavurs sajan gratiadas fich bain». L’istorgia dal Chastè da Tarasp Il Chastè da Tarasp es gnü fabrichà a partir dal 1040 dad Ulrich il prüm, ün duca milanais. La prüma part da la fabrica es statta la tuor, davo la chapella e dürant decennis e tschientiners il rest dal monumaint chi dà il buol a la regiun d’Engiadina Bassa. Ils possessurs sun gnüts ed its ed il Chastè da Tarasp d’eira intuorn dal 1900 üna ruina cun müraglia devastada, ils tets per gronda part na plü existents in möd cha la plövgia e la naiv han lura pisserà pel rest. Il cusglier naziunal Andreas von Planta ha lura vendü la ruina a Karl August Lingner, ün industrial da Dresden chi ha frequentà sias vacanzas dal 1900 a Nairs/Scuol. L’industrial ha cumprà la ruina amo dürant las vacanzas e fabrichà sü ils ons 1907 fin 1916 la müraglia, sgürà parts decadentas e fabrichà ils tets. I’l intern es il chastè gnü imbelli cun bellas tabladüras veglias da lain e cun mobiglia nöbla. L’industrial es mort, pac avant cha las lavurs d’eiran finidas, cun 55 ons da cancar da la leua. Cun quai ch’el nu d’eira maridà nu vaiva’l descendenza, el ha’l surlaschà il chastè a la famiglia von Hessen da la Germania. Quella es statta possessura dal 1916 fin dal 2016 ed ha gnü chüra dal monumaint. La famiglia von Hessen ha lura vendü il chastè dal 2016 a Not Vital, l’artist da Sent cun renom internaziunal. Proprietara es hoz la «Fundaziun Chastè da Tarasp - Not Vital», chi ha realisà tanter oter quista stà la sanaziun manzunada. (fmr/bcs) Las fatschadas vers ost e süd avant la sanaziun. Las fatschadas ost e süd davo la sanaziun. Ils dons in detagl. Sanaziun dal chastè da Tarasp La «Fundaziun Chastè da Tarasp - Not Vital», possessura dal monumaint ha realisà quista stà üna sanaziun da parts da la müraglia, impustüt da las fundamaintas e dals mürs da basa chi d’eiran in ün nosch stadi. In collavuraziun cun Silvio Zini da Strada, specialist per renovaziuns da quel gener, culla ditta Thomas dad Ardez, cun Ivano Rampa e culla protecziun da monumaints es gnüda prestada üna buna lavur adüna cun resguard da la gitas chi han lö ses dis l’eivna dürant la stà. Il president da la fundaziun, Not Vital ha remarchà ch’el saja cuntaint culla lavur prestada. (fmr/bcs)

In sonda, ils 31 d’avuost 2024 ha lö il «Radtag Stilfserjoch». Il Pass da l’Umbrail vain serrà quel di tanter Sta. Maria e l’ospiz da las 8.00 a las 16.00. Pro’l «Radtag Stilfserjoch» as tratta dad üna uscheditta occurrenza «slow up» chi vain organisada dal parc naziunal talian Stilfserjoch. La via es averta be pel trafic na motorisà. Tanter las 8.00 e las 16.00 pon velocipedists e pedunzas dovrar la via sainza avair temma dal trafic motorisà. In quist connex poja dar, sco cha la Pulizia chantunala infuormescha in sia comunicaziun als mezs d’infuormaziun, sülla via principala H28 tanter Sta. Maria ed il cunfin naziunal a Müstair impedimaints dal trafic. (cdm/fmr) In sonda vain la via sur il Pass da l’Umbrail surlaschada al trafic plan.

La Conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair prolunghescha la cunvegna da prestaziun existenta cun l’Institut Otalpin Ftan a reguard il gimnasi per ulteriurs duos ons. La cunvegna da prestaziun per la promoziun da sport dess però gnir rimplazzada per l’on da scoula 2025/26. Implü dess gnir introdüt ün nouv bus da not illa regiun per l’on chi vain. Dürant l’ultima Conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ­(Regiun EBVM) als 22 d’avuost 2024 esa gnü decis ed infuormà davart diversas tractandas (guarda box). Tanter oter voul la conferenza prolungar la cunvegna da prestaziun existenta cun l’Institut otalpin Ftan (IOF) a reguard il gimnasi per ulteriurs duos ons, infin la fin da l’on 2026. Quella cunvegna prevezza sco fin uossa ün tet da cuosts da 250 000 francs l’on a reguard la contribuziuns da la regiun per l’IOF. Quel import dependa dal deficit u guadogn da l’IOF e variescha uschè minch’on. Involver tuot ils partenaris Plünavant ha la Conferenza dal presidents decis da rimplazzar la cunvegna existenta per la promoziun da sport a partir da l’on da scoula 2025/26. Il IOF spordscha nempe daspö bundant 30 ons üna classa da sport pels talents da l‘Engiadina Bassa e la Val Müstair. «La regiun ha pajà fin avant duos ons las contribuziuns a la società da promoziun da sport da skis regiun Parc Naziunal (RPN) e quella vaiva üna cunvegna cun l’IOF e pajaiva lura insè inavant quels raps. Dürant ils ultims duos ons ha la regiun gnü üna cunvegna da prestaziun direct cun l’IOF», disch Arno Kirchen, mainagestiun da la Regiun EBVM. El agiundscha cha a partir da l’on chi vain esa previs d’integrar tuot ils trais partenaris in quista nouva cunvegna – dimena la Regiun EBVM, l’IOF sco eir la RPN – per pudair definir tuot las cumpetenzas e lezchas dals partenaris e per pudair evitar cha’ls raps gnian pajats intuorn divers chantuns. Fin uossa e fin l’on chi vain prescriva la cunvegna existenta a reguard la promoziun dal sport üna contribuziun da basa pella classa da sport a l’IOF da 100 000 francs l’on plus ün import dad 8000 francs l’on per mincha atleta ed atlet. Co cha las contribuziuns vegnan regladas illa nouva cunvegna, quai dess in ün prossem pass gnir evaluà. Ün bus da not per l’Engiadina Bassa Üna gruppa da lavur s’ha dürant l’ultim on dedichada a la dumonda d’introdüer ün bus da not in Engiadina Bassa. La sporta da taxis existenta nu cuntainta nempe propcha – saja quai davart dals offerents sco eir davart dals ütlilisaders. Intant ha la Conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (Regiun ­EBVM) decis da vulair far quist pass ed ha fingià fat üna dumonda d’introducziun pro’l Chantun. Il sistem da quist bus es previs in möd da bus da clom, uschè cha interessats pon clomar minch’ura tanter las 01.00 infin las 04.00 ün bus chi parta da Scuol in direcziun Martina (sur Sent), Zernez e Brail, sco eir sü Tarasp e Ftan. «Nus vulain introdüer quista sporta uschè svelt sco pussibel, ma nus nu pensain da pudair spordscher il bus da not fingià a parti d’ingon, uschè cha quel starà il plü tard a disposiziun a partir da la fin dal 2025», uschè il mainagestiun da la Regiun EBVM, Arno Kirchen. Ultra da quai esa eir gnü infuormà dürant la Conferenza dals presidents cha’l chantun Grischun haja approvà la contribuziun chantunala per l’avertüra dal bindè ultra larg (UHB) illa regiun EBVM. Tenor Arno ­Kirchen sto uossa mincha cumün decider ­autonomamaing, scha ed in che temp cha’l proget vain realisà. A la fin han las presidentas e presidents eir approvà unanimamaing il preventiv 2025. Pro sortidas da 4 713 670 francs ed entradas da 2 091 800 resulta ün surplü d'expensas a charg dals cumüns da 2 621 870 francs. (fmr/cam) Cunvegnas da prestaziun cun l’IOF Dürant l’ultima Conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair l’eivna passada esa gnü decis da prolungar üna cunvegna da prestaziun existenta cun l’Institut Otalpin Ftan a reguard il gimnasi per ulteriurs duos ons. A reguard üna cunvegna da prestaziun per la per la promoziun da sport illa regiun han ils presidents e presidentas però decis da metter in vigur a partir da l’on scolastic 2025/2026 üna nouva cunvegna da prestaziun cun l’IOF e’ls partenaris invouts per determinar las lezchas e dovairs da tuots sco eir per evitar cha raps vegnan pajats vi e nan intuorn divers chantuns. (fmr/cam) La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha prolungà la cunvegna da prestaziun cun l’Institut Otalpin Ftan a reguard il gimnasi per ulteriurs duos ons. A reguard la promoziun dal sport dessa però dar a partir da l’on chi vain üna nouva cunvegna da prestaziun cun tuot ils partenaris invouts.

Quista sonda festagia la sour Domenica da la Clostra Son Jon a Müstair seis 80avel anniversari. La muongia jaura cun bler umur es daspö 55 ons üna persunalità importanta dal convent benedictin a Müstair ed es adüna eir statta cun ün mez pè dadour la müraglia da San Jon, sco muossadra da scoulina. L’anteriura priura e giubilara ha bivgnantà a la FMR per ün discuors ed ha raquintà anecdotas da sia vita. «Jau vaiva schon minchatant ün marus. Ma jau nu savaiva m’imaginar da passantar üna vita intera be cul listess hom. Jau tscherchaiva plütöst alch plü profuond, sco eir üna cumünanza», s’algorda la sour Domenica da la Clostra Son Jon. Ella es naschüda sco Gina Dethomas a Müstair e creschüda sü in sia chasa paterna be pacs meters davent da la clostra benedictina. Fingià sco matta observaiva la muongia giubilara, chi festagia als 31 d’avuost 2024 seis 80avel anniversari, a las sours da Son Jon co chi faivan cun fain in champogna e tillas giaiva a salüdar. E la scoulina e la scoula primara ha ella frequentà in clostra. «Jau vaiva dalunga simpatia per sour Angela Ruinatscha chi d’eira nossa muossadra da scoulina. Jau n’ha fingià bod savü ch’eu vöglia eir üna vouta dvantar sco ella ed avair üna rotscha d’uffants intuorn mai tuotta di», uschè la muongia, chi’d ha bivgnantà a la FMR per üna visita in Clostra Son Jon üna bunura d’avuost. Ils giatters da Son Jon Intant cha’l redactur da la FMR ha pudü discuorrer cun sour Domenica vi d’üna maisa in üna stanza prüvada, pudaivan las muongias plü bod be retschaiver lur visitas in üna stanza spartida tras ün giatter, sco in üna praschun. «Al principi d’eira quai terribel. I daiva duos da quels giatters, ün cun fouras plü largias ed ün cun quaders plü strets. Pro’l larg s’haja lura eir survgni tras üna s-chacla pralines o dafatta ün poppin nouvnaschü da la parantella», disch sour Domenica ed agiundscha: «Ma per survgnir tras a meis neiv, vaina stuvü provar oura diversas fouras e chattar la plü gronda. A la fin haja funcziunà.» Intant cha la clostra da l’uorden benedictin d’eira plü bod bler plü serrada, s’ha quella dürant ils ultims 55 ons cha sour Domenica es part dal convent da Son Jon drivida. E la muongia indigena ha grazcha a seis manster da muossadra eir adüna gnü ün contact plü intensiv cun la populaziun dadour la müraglia claustrala. Tuot sia vita nun ha sour Domenica però passantà a Müstair. Cur ch’ella haja senti in sai la clomada sco giuvna cun 17 ons haja ella dit a seis bap ch’ella vöglia ir in clostra. Ma el tilla haja lura respus: «Mia chara puoba, tü hast sco prüm d’imprender ün manster. Scha tü vast fingià uossa in clostra, lura hast be da mundar mailinterra, nettiar s-chalas e piertans.» Quatter ons a Cuoira Là haja fat «clic» pro Gina Dethomas ed uschea ha ella cumanzà cun 17 ons üna scolaziun sco muossadra da scoulina al Theresianum ad Ingenbohl i’l chantun Sviz. Cul diplom in tas-cha es ella ida a Cuoira ed ha cumanzà a lavurar i’l quartier dal Rain illa scoulina da Giacometti. «Jau vaiva là 36 uffants. Cur cha meis schef ha dit cha jau saja la muossadra i’l quartier il plü sulvadi da Cuoira – ma cha meis scolarins da scoulina vaivan la megldra disciplina in tuot la cità – n’haja realisà cha jau n’ha il dun per quist manster.» Illa chapitala grischuna staiva sour Domenica insembel cun sias duos sours in üna abitaziun ed ha dürant quatter ons eir pudü imprender a cugnuoscher la vita in cità ed ün pa il muond. Quai d’eira tenor ella eir bun uschea. Ma siond ch’ella tscherchaiva alch plü profuond, s’haja ella – cun 25 ons – darcheu drizzada a seis bap, chi d’eira güsta giò’n stalla a mundscher las vachas e til dit ch’ella nu vöglia maridar, ma neir na star suletta üna vita intera. Uschè es darcheu gnüda in discussiun la clostra e quella jada haja il bap lura manià: «Scha quai es tia vita, lura prouva. E schi nu’t plascha, poust adüna darcheu tuornar.» Seis bap saja stat ün fich bun cusgliader, uschè sour Domenica, ed el tilla haja adüna sustgnü e tilla muossà la via. La regla benedictina fa bain Uschè es Gina Dethomas ida cun sia valisch l’on 1969 in clostra, il prüm per ün temp da prouva da tschinch ons, per lura dvantar plü tard sour Domenica. Ch’ella haja stüvu imprender da nouv diversas robas, sco p.ex. dad ir fingià in let a las ot e da stüder la glüm a las nouv. Da na plü pudair guardar televisiun la saira e per la paja da leger, cha quai saja eir stat ün grond müdamaint per la noviza. Ma grazcha a la regla benedictina – chi’d es tenor sour Domenica «prudainta e bunischma per corp ed orma» – sco eir grazcha a la nouva famiglia ch’ella haja chattà a Son Jon illa cumünanza da muongias haja ella svelt badà: «Jau sun buna da far quai, quist n’ha jau tscherchà e quist n’ha jau uossa chattà.» Uschè laiva la nouva muongia a partir da quel mumaint insè viver meditativ, plü serrà e perquai na plü lavurar sco muossadra. Ma siond cha la Clostra San Jon gestiunaiva la scoulina dal cumün da Müstair, haja dat grondas discussiuns cul spiritual. Cul temp ha sour Domenica però badà ch’ella douvra ils uffants e perquai es ella statta cuntainta da pudair cumanzar l’on 1971 sco muossadra. «Jau n’ha lura eir minchatant vis a mia mamma chi giaiva a far cumischiuns in cumün. Jau tilla n’ha dumandada, sch’ella am pudess lura manar üna tschiculatta, quai ch’ella ha adüna fat. Quai d’eira bel», uschè la giubilara dad 80 ons. Far cun fain sü Runatscha Dürant ils seguaints 34 ons ha la muongia cul bun umur lura lavurà sco muossadra. E dürant las vacanzas d’instà d’eira sour Domenica però eir in gir per la champogna a cultivar ils chomps da mailinterra e türcha sco eir a far cun fain. Impustüt far cun fain sül prümaran a Runatscha d’eira per ella adüna il hit. «Nus d’eiran casü e giodaivan il muond. In clostra as stoja taschair dürant giantar. Ma siond cha la priura nu d’eira da la partida, faivna stincalins e riaivan», disch sour Domenica cun ün surrier ed agiundscha: «Ils famagls bavaivan vin e nus vain dit: Quai fa bain e dà forza – nus vessan eir jent ün magölin!» A partir dal 2005 s’ha la muongia muossadra lura laschada pensiunar ed ha lura propcha vuglü viver plü meditativamaing. Ma eir quai nu s’ha lura dal tuot accumpli: sour Domenica ha nempe dal 2013 surtut amo üna carica plü gronda ed es statta fin dal 2019 la priura da la Clostra Son Jon. Daspö tschinch ons as po ella però dedichar a la spiritualità ed a la quietezza meditativa. Üna vita cuntainta Guardond inavo ha la muongia indigena propcha chattà sia furtüna be var 100 meters da la chasa paterna ed ha pudü passantar üna vita accumplida illa Clostra Son Jon. Là ha ella eir survgni las respostas a sias dumondas da vita. Impustüt ha ella eir tschüf ün tschert cuffort per la mort da seis frar Dumeng, chi’d es disgrazchà cun 14 ons causa ün accidaint. In memoria da seis frar Dumeng ha Gina Dethomas eir surtut il nom «Domenica» cun entrar in clostra. E sour Domenica, chi’d es amo adüna plain buna glüna e guarda cun seis ögls vitals, es svessa la perdütta cha la regla benedictina fetscha bain a corp ed orma. Perquai daja per seis grond anniversari eir üna festina illa Clostra San Jon, sco cha l’ultima muongia jaura ha tradi a la FMR. E siond cha vin nu fetscha be bain davo il far cun fain sü Runatscha, festagia sour Domenica seis 80avel anniversari cun ün bun magölin i’l ravuogl da las ot sours da la clostra da Müstair quists sonda. E cun seis tipic umur disch’la: «Forsa chi basta perfin per ün svipsin!» In quist artichel es gnü dovrà consequaintamaing il pronom «jau», dovrà in Val Müstair. Sour Domenica ha dumandà, schi nu füss pussibel da dovrar quel pronom. – Fat gugent! La sour Domenica Dethomas es creschüda sü be pacs meters davent da la Clostra San Jon e fa daspö 55 ons part dal convent da muongias benedictinas da Müstair. Quista sonda festagia ella seis 80avel anniversari. Sour Domenica davant l'entrada dal convent a Müstair. 55 ons in clostra ed 80 ons sül muond Eir scha sour Domenica da la Clostra San Jon es creschüda sü in üna chasa be var 100 meters davent dal convent da muongias benedictinas, nun ha ella passantà tuot sia vita a Müstair. Insè vulaiva ella eir ir fingià cun 17 ons in clostra, ma seis bap tilla ha scusglià da far quai e dad imprender sco prüm ün manster. Uschè ha ella fat üna scolaziun sco muossadra da scoulina ed ha in seguit lavurà a Cuoira in üna scoulina dürant quatter ons. Là ha ella eir imprais a cugnuoscher la vita in cità e’l muond. «Jau vaiva schon minchatant ün marus. Ma jau nu savaiva m’imaginar da passantar üna vita intera be cul listess hom. Jau tscherchaiva plütöst alch plü profuond, sco eir üna cumünanza», disch sour Domenica, chi’d es fingià daspö 55 ons üna persunalità importanta da Son Jon e festagia quista sonda seis 80avel anniversari. Avant quel ha la muongia plain umur bivgnantà a la FMR üna bunura in avuost per ün discuors davart sia vita tanter cumünanza da sours e muossadra da scoulina dürant 34 ons a Müstair. (fmr/cam)

L’Engiadinaisa Fiona Könz ha empruvà ora gia dal tut: ella ha studegià biochemia e badà ch’ella na vuless betg lavurar tut sia vita en in labor per l’industria da farma. Suenter ha ella studegià art e persequità ses agens projects. Ed uss lavura la giuvna da 33 onns per il center dad intelligenza artifiziala da l’ETH a Turitg, nua ch’ella maina in project per giuvenils. «Jau hai ina fitg gronda fascinaziun per tut questa tecnologia. Jau vuless chapir co che quai funcziunescha e co che quai influenzescha noss mintgadi e nossa convivenza», declera Fiona Könz, oriundamain da Guarda. La giuvna Engiadinaisa pendulescha actualmain tranter Turitg ed Interlaken. A Turitg ha ella ses biro a l’ETH en il center dad intelligenza artifiziala (IA) ed Interlaken abitescha ella perquai ch’ella dovra la natira per sa equilibrar, declera la scienziada ed artista. Parallelas tranter l’art e l’IA Ch’ella è vegnida manadra da project en il center dad IA da l’ETH è plitost ina casualitad suenter avair fatg pliras autras lavurs. Era sche la materia sco tala na saja betg uschè differenta sco quella ch’ella enconuscha sco scienziada en il labor u sco artista: «Entras mes studi da biochemia enconusch jau la lingua da scienza ed il pensar analitic. Sco manadra da project stoss jau chapir ils concepts da l’IA e savair coordinar, ma jau na programmesch betg sezza», renda Fiona Könz cler. «Nus dal center da l’IA empruvain da vegnir davent da la persunificaziun da quests programs sco per exempel Siri u Alexa. IA è la fin finala in utensil ch’ins po duvrar. La dumonda è co e pertge ch’i vegn duvrà. Sche il term ‹intelligenza artifiziala› è ideal u betg, è ina dumonda giustifitgada. Igl è il term che è s’etablì. Nus discurrin dentant plitost da machine learning», declera l’Engiadinaisa. Era sco artista ha Fiona Könz lavurà bler cun tecnologia electronica. Ensemen cun ses partenari dad art ha ella producì pliras installaziuns cun tagliar ensemen filmins u barattar identitads electronicas. Occurrenza dad IA per giuvenils Uss dentant maina Fiona Könz in project che ha da far cun l’educaziun da giuvenils davart IA. «Nus avain organisà ina concurrenza per giuvenils tranter 13 e 19 onns. Sulets u en gruppas han els pudì lavurar durant quatter mais vi dal svilup dad ina idea dad IA ed han survegnì sustegn da doctorands dal center dad IA.» I na saja betg stà la finamira da survegnir da mintga gruppa in code scrit a fin, mabain plitost da vesair co ch’ils giuvenils van vi dad in problem e ch’els chapeschan ils concepts. Quels ed il fundament da programmar stattan a disposiziun als giuvenils en in curs online. «Il project ha gì differentas sfidas, tranter auter co che la communicaziun cun ils giuvenils funcziuna il meglier. Nus avain era stuì emprender che la communicaziun per mail n’ha betg funcziunà. Ma sur in chanal sco «discord» eran ils giuvenils fitg activs», conceda Fiona Könz. La finamira da la concurrenza, che vegn realisada anc ina giada quest onn, è che ils giuvenils sa fatschentan cun IA e cun la dumonda, co ch’ins po realisar in’atgna idea integrond l’IA. Els ston inoltrar lur idea, in code, in video ed ina reflecziun. Sco premi datti raps e tranter auter in di tar la partiziun dad IA da l’IBM, in’interpresa da tecnologia d’infurmaziun, raquinta Fiona Könz. «Il pli interessant è stà, en quest’emprima runda, da vesair co ch’ils giuvenils han lavurà ensemen cun agid da chanals electronics, schebain ch’els na sa conuschevan betg», schia la manadra dal project. App che cusseglia co sa vestgir Las ideas dals giuvenils sajan stadas fitg innovativas e fitg differentas. «Dad in’app che di, sche ina mangiativa è vegana u betg, sur in’app che maina il pli effizient pussibel tras l’Europapark fin tar in coach per in triatlon han ils giuvenils elavurà fitg interessantas chaussas.» Ina gruppa haja perfin elavurà in program che sa, tge vestgadira ch’è en la stgaffa, e che cusseglia a maun da las datas meteorologicas e l’agenda – sche schic u normal – tge trair en. Tge che capita vinavant cun questas ideas n’è anc betg dal tut cler. Cunquai ch’i saja fin uss stà be ina fasa da pilot co-inizià dals chantuns Turitg e Sviz. «Nus publitgain en mintga cas tut ils projects inoltrads sin nossa pagina da web», declera Fiona Könz. Tecnologia capita, ma natira resta bella Che il project è finanzià anc per in onn è dentant era cler, ma Fiona Könz vess gust, sch’i giess vinavant ed ella pudess accumpagnar pliras gruppas da giuvenils sin lur viadi da l’idea fin tar in project. Ed uschia era restar sin il current, tge che pertutga il svilup da questas datas ed en tge direcziun che l’IA va. «La tecnologia capita e dapli ch’ins sa sur da questa tecnologia e dapli ch’ins chapescha era, nua ch’i fa senn da sa participar e nua ch’i dovra forsa in zic respect», dat la scienziada ina pitschna invista en ses principis. Ma tuttina en tge direcziun che la IA va, per Fiona Könz resta la natira la pli bella chaussa: «Nus guardain uschè bler sin visurs u lavurain cun egliers da realitad augmentada virtuala, ma sche ins po guardar direct en la natira èsi anc bler meglier. Sche jau n’avess betg la terra sut mes pes, fiss quest mund electronic cun tut las intschertezzas memia bler per mai.» Dapli infurmaziuns u pussaivladad d’annunziar ils uffants èn da chattar sut https://www.ki-kurs.org e https://www.ki-wettbewerb.ch. Da Guarda ad Interlaken Da Guarda ad Interlaken Fiona Könz è naschida l’onn 1991 e creschida si a Guarda ed en la Val Müstair ed ida a scola a Samedan. Suenter la matura è ella ida a Turitg, nua ch’ella ha studegià biochemia. Suenter ha ella fatg in praticum en l’Argentina. Ella è turnada ed ha gist visità il curs preliminar da la scola d’art F&F a Turitg. A la scola d'art a Turitg ZHdK ha ella fatg in bachelor d'art. Sco artista ha Fiona Könz mussà installaziuns oravant en il spazi public, chaussas conceptualas che avevan da far cun la societad e per part era cun la tecnologia. Ina gronda part da sia lavur artistica era participativa, vul dir che la glieud stueva sezza vegnir activa e studegiar. Curt avant corona, dal 2019 ha Fiona Könz survegnì la pussibilità da lavurar per l’ETH – en la partiziun da strategia. Suenter avair lavurà là durant quatter onns, ha ella visà la plazza. «I fiss stà fitg interessant da star là anc diesch onns, ma insatge en mai tschertga adina puspè ina nova sfida.» Uschia è ella arrivada l’onn 2023 tar digitalswitzerland. «Quai n’era nagut per mai.» E gist quel mument che Fiona Könz vuleva far agens projects, ha il schef dal center da intelligenza artifiziala da l’ETH dumandà sch’ella na vuless betg vegnir a lavurar per el. Cunquai che Turitg na porscha betg la natira che Fiona Könz tschertga durant ses temp liber, è ella arrivada ad Interlaken a star. Là po ella ir a currer, chaminar, raiver, viandar en las muntognas autas e perfin er ir a sgular cul parasgulader. (opm/fmr) Esser activa en la natira e duvrar ses corp gida a Fiona Könz da tener la ballantscha tranter tut la tecnica e sia lavur. Esser activa en la natira e duvrar ses corp gida a Fiona Könz da tener la ballantscha tranter tut la tecnica e sia lavur. Fiona Könz ha gust da restar sin il current pertutgond las novas tecnologias dad IA ed al medem mument da lavurar ensemen culs giuvenils che sa partecipeschan a la concurrenza da IA. Era in project per l’IA vegn gugent skizzà l’emprim sin palpiri.

Trais commembers da la suprastanza cumünala da Val Müstair han demischiunà per motivs persunals.

Impressiuns dal "marchà d'Ardez" ch'è stà ils 9 e 10 d'avust 2024.

Sonda, ils 17 d'avust 2024 è vegnida organisada l'emprima "Not dals museums in Val Müstair" - ina occurrenza co-organisada da tut ils quatter museums en Val Müstair: Chasa Jaura, Muglin Mall, Museum 14/18 e la Clostra Son Jon.