Sunar an cuminànza fa plascher ad e impurtànt pigl svilup musical. Las scolas da musica Viamala a quella digl Grischun Zentral porschan parquegl cuminevlameing egna nova furmaziùn: Igl ensemble Junior Band Viamala/Grischun Zentral. Quella furmaziùn cunsista da tres grupas. Egna fa provas ad Andeer, tschella a Tusàn a la tearza a Casti/Val d’Alvra. Tutas tres furmaziùns exerziteschan igls madems tocs da musica a satgatan alura par provas a conzerts cuminevels. Igl ensemble Junior Band sara an quella furma egna da las gràndas furmaziùns da musica da giuvenils digl Grischùn. Stephan Liver diregia que nov ensemble. Igls avantatgs da quella furma d’instrucziùn en evidaints: Igl ensemble e grànd avunda par stgafir egn beal tùn voluminus cun diversas calurs tonalas. Las 14 provas par semester an las tres grupas ple pintgas garanteschan par la qualitad musicala a mintga singul musicànt vean promovieu da maniera ple intensiva. Ascheia en las tres grupas prùntas par sunar an la furmaziùn grànda. Quater provas cuminevlas animeschan igls musicànts ad igls conzerts cuminevels faszineschan igl auditori. Ultra da la musica neschan a creschan lioms sur igls cunfegns da las regiùns cun bealas ragurdientschas. (cdm/bt) Infurmaziùns ad igl plan da las provas satgatan sen la pagina: www.grischun-central.ch a www.musikschuleviamala.ch.

Igl vaschinadi da Farera comunitgescha, c’igl segi da sbugliantar l’aua da bever a Starlera. Cun far buglir ella vean procuro, c’igls eventuals schierms nuschevels vignan eliminos. La bugliziùn da l’aua e basignevel, sch’ella de vagnir consumada sco aua da bever near sco aua da diferaints dievers higenics a casàns. Igl vaschinadi suplitgesch la populaziùn par capientscha a vean ad infurmar davart igl svilup futur partutgànt igl diever da l’aua da Starlera. (cdm/bt)

Durànt las davosas quater eandas en indigens a giasts vagnieus «maldisos» da la purschida culturala. Sper aranschamaints privats, sco p.ex. prelecziùns agl albiert Sterna near la feasta da la Stizunetta, e’gl surtut la Pro Feldis c’â organiso pliras ocurenzas par pintgs a grànds. Trànter quellas e’gl da manzunar las excursiùns botanicas da Gieri Battaglia agl danturn da la Vesta a Tusàn. Andrea R. Tscharner â mano pliras guidadas tras igl vitg ad igls turs agls casteals da la Tumleastga. Igls 26 da fanadur â gieu liac egn conzert tut aparti an la baselgia da Veulden. Christine Schneeberger a Dominik Sackmann ân piert egna curturevla ura musicala sut igl tetel «sòlts dascus». A l’antscheata ad a la fegn â mintgame resuno egna toccata da Bach, sunadas digl musicolog, autur a dozent Dominik Sackmann sin la pintga orgla da baselgia. Trànteraint âni suno musica da Mozart, Haydn, Byrd, Frescobaldi a Fischer, comentada digl organist a sunada da maniera zund fegna da Christine Schneeberger sigl clavichord, egn instrumaint c’ign â udieu par l’amprem’eada a Veulden. Igl auditori â tarlo cun marveglias ad atenziùn la fegneztga musica. Tge muntada digl pled «Cunfederaziùn»? La feasta digls 1. d’avust â antschiet cun tuciez digls zens, avànt c’igls radunos en spassagieus sin la Veia da Domat par sarender tigl fiac, noua ca Josias Just, suprastànt da la Pro Feldis, â banavanto igl parsura comunal Pius Giger. Igl e gea la tearza geada, ca Pius Giger â salvo igl pled digl amprem d’avust a Veulden. An quel â’l safatschando cun la muntada da l’expressiùn «Cunfederaziùn». «Carstgàns s’uneschan a cuminànzas, sch’i ân egna fegnamira cuminevla, c’egn singul pudess betga cuntànscher. Me an la cuminànza eassan fearms. Cunfederaziùn e peia solidaritad vivida», gi Pius Giger, concludànd sieus pled marcànt cun l’amparada giustifitgeada: «Fuss igl betga pli cunfederevel, scha nus sacumprandessan pli fetg sco cuminànza, an la quala cunfidànza a respect fussan pli impurtànts ca da stgafir cunfegns trànter l’egn l’oter?» Siglsuainter ân s’antupo tànts indigens sco giasts sigl Plaz vischnànca, noua ca la Pro Feldis â piert egn aperitiv. La paschevla feasta naziunala e ida a fegn legrevlameing sainza schlupatem. Egn bagnfatg par carstgàns ad animals. Igl conzert cun la grànda surpresa Igls 2 d’avust â conzerto igl ancunaschaint trio luzernes «Cappella». Claudia Muff (acordeon, cumposiziùns ad aranschamaints), Armin Bachmann (posauna, trumba a tiba d’alp) a Peter Gossweiler (cuntrabass ad aranschamaints) ân piert egn conzert incantevel. Igl vieadi musical â mano davent da la Gidegna, via Vienna a Paris ad anavos an la Svizra Zentrala. An que conex â l’acordeonista saragurdo da sieus ancunaschaint bab Hans Muff ca vess cumplanieu gest lez gi sieus 80avel aniversari. Sco grànda surpresa, betg previda agl program, â igl renumo clarinettist Josias Just prieu par màns sieus instrumaint a schlargieu igl trio ad egn quartet. Igl public incanto an la baselgia fulanada â garagieu dus suplemaints, angraztgànd cun aplaus standieu, avànt c’igl conzert divertevel e vagnieu concludieu cun la cumposiziùn da Josias Just «In Ferienstimmung». Sco remartga finala: Igls 5 d’october â puspe liac la populara fiera da Veulden ad igls 11 a 12 d’october ân liac igls «Gis da cultura da Veulden». Mauro â lieu far part digl til festiv, mano dad Alice Frank, glischànd la veia cun sieus lampiùn.

Ple tgi diesch onns ò Markus Beer ampruo da vender igl sies hotel, ed ossa ègl gartagea. Igl nov possessour è Balz Homberger da Turitg. La premaveira digl onn proxim duess igl hotel darveir puspe. Scu chegl tg’igl cumprader Balz Homberger ò detg anvers RTR, less el renovar igl hotel e far accessiblas las tgombras a persungas ainten soptgas da rodas. L’immobiglia duess neir nizigeida scu pi bod, scu hotel cun ustareia. Aint igl avigneir duessigl dar regularmaintg occurrenzas culturalas. Balz Homberger ò saro giu la scola da hotellareia a Lucerna ed ò gio rimno experientscha ainten differents menaschis da gastronomia. Avigneir intschert siva digl 2015 Igl restorant Belfort è sto saro uffizialmaintg siva digl schaner 2022. Radond 40 onns on Emma e Markus Beer mano igl hotel e restorant Belfort ad Alvagni, e chegl cun grond success. Ena adressa ancunaschainta – betg igl davos perveia dalla cuschigna excellenta digl cuschinier Markus Beer. Siva dalla pensiun digls ustiers igl onn 2015 on els anc do a fit la suletta ustareia ainten la vischnanca an Val Alvra. Lour unfants n’on betg signaliso interess da surpiglier igl menaschi. Igls davos set onns ò igl Belfort mido dus gedas fittadign. Igls davos ustiers on dusto la palotta la fegn schaner 2022. En’aucziun ed en’acziun Gio igl onn 2013 leva Markus Beer vender igl hotel cun ageid dall’interpresa d’aucziuns Ricardo. Igl purscheider tg’ò gia gudagnea l’aucziun è sto ena persunga anonima tgi leva angal far ena sgnocca. Ed igl onn 2022 ò en’acziun cun participaziun da passa 60 persungas fatg attent sen la problematica dall’ustareia sarada: «Bavegna Gasthaus Belfort Alvaneu: Wir sind die Gäste, wo bleibt der Wirt?», è sto da liger sen gronds bustabs tgi las persungas purtavan. Hotel Fuerstentum Belfort in Alvaneu Dorf. Das Fuerstentum Belfort wird auf der Auktionsplattform ricardo.ch versteigert. Fotografiert am 2. Oktober 2013 BIld Yanik Buerkli Igl anteriour cuschinier Markus Beer (davant) – cò durant en giantar spontan ainten la si’anterioura ustareia – ò pudia vender igl Belfort. Igl hotel e restorant Belfort è ossa an novs mangs e duess neir avert puspe.

Suainter egna curta possa antscheva la savunda retscha da films agl rom da Kinotop, elavuro d’egna grupa d’activs da passa 60 ons. Las reacziùns positivas ancuraschan la grupa da project da cuntinuar cun quels aranschamaints. Igl program digl savund miez on 2024 cunsista d’egna schelta da tschentg films. La purschida sadreza ad aspectaturs da tutas vigliadetgnas c’en interessos digl divertimaint cultural, an spezial a senioras a seniors ca lessan vurdar films curturevels durànt igls suaintermiezgi. Graztga a las rapreschantaziùns da las 14.00 e’gl pussevel da rivar cugls mieds digl trafi public. Documentars e dramas La retscha da films antscheva igls 23 d’avust cugl documentar «L’Afrique des Femmes» ca dascriva egn vieadi tras seat pajis africans par s’antupar cun dunas independentas. «Die Anhörung» e egn documentar davart igl sectur d’asil svizer, musso igl vendargis digls 20 da setember. A quella rapreschantaziùn vignan anvidadas ear classas digl scalem superiur. Cun quell’ocasiùn dat igl egn dascurs agl podium cun rapreschantànts da las diferaintas generaziùns. Igls 18 d’october vean musso igl film «Philomena», egn drama davart mamas betga maridadas. Igls 22 da november vean rapreschantada egna cumegia cun tres dunas zund diferaintas da tres continaints diferaints. La retscha schegna igls 13 da dezember cun «The Bookshop», egn drama davart egna vieua anglesa. La possa d’amiez igls films porscha la caschùn da far raschienis a star da cumpagneia a da giuder petas a bavràndas agl bufet. Igl Kintop agl Kino Rätia vean acumpagnieu da la Pro Senectute Grischùn Zentral. Par la basa finanziala procuran igls sponsurs da la regiùn.

Igls 5 da setember fa la grupa da viandar digls Seniors Ziràn-Muntogna egna spassageada a 2200 m sur mar. I van cugl bus da Vargistagn sen la Tguma da Tumpriv, viandeschan passànd las alps da Curtginatsch, Nurdagn, Nera a Promischur par rivar tigl Lai da Vons. Da là turnani cugl bus a Sur/Valragn. Igl tschancùn amporta 12,3 km, igl tains da viandar var 3 ½ uras. Igl proviànt or digl satgca­doss. La sirànza e tgossa da mintgegn/a. La partizipaziùn capeta ad agen restg. Igl diember da partizipànts e limito a 15 dels parveia da la gràndeztga digl bus. (fmr/bt) Las anunztgas en da tarmeter antoca gliendasgis, igls 2 da setember a Ruth Rudin-Müller, 078 804 66 85, rudin.elektro@bluewin.ch, near a Hans-Peter Nigg 078 618 75 88, bergbub@bluemail.ch.

La librareia Kunfermann da Tusàn organisescha igls 1. da setember, davent da las 17.00 egna serada cun prelecziùns, musica a tschagna an l’ustreia Greco a Roten. Igl tgòld da la stad tardiva deti caschùn da viagear anviers sid par giuder la literatura, la musica a cuschegna meridiunala an l’ustreia Greco a Roten, scriva la librareia Kunfermann da Tusàn. Suainter la tschagna, sarvida a pustaziùn, preligia a raquenta Silva Semadeni digl sieus cudesch «Le cinque ave», l’istorgia da tschentg dunas digl Puschlav. Alura preschainta la librareia igls cudeschs ple ancuretgs da la Svizra taliana a da l’Itaglia. Concludida vean la serada cun musica sunada da Greco cun blear santimaint par l’italianità. Igl e d’avantatg da s’anunztgear a 081 651 34 20. ­(cdm/fmr/bt)

La fiera da Masagn â liac la dumeingia digls 25 d’avust da las 11.00 antoca las 17.00. Var 30 vandiders fan vanal lur products ad artisanats. Sper da tutas sorts vivànda dat igl pàn frestg gest ord igl furn digl pastregn da Masagn. Plenavànt dat igl egna fiera da peleschs. Ad an l’ustreia Bergmühle vean survieu tschaveras pigls fumantos. (fmr/bt)

Parquegl ca la nova pùnt da Lavenzug vean biageada, e la veia sarada par tut igl trafi davent da gliendasgis, igls 26 d’avust antoca vendargis, igls 18 d’october. Par passar stat a disposiziùn egn passadi dad 1,5 m ladeztga. Igl e da savundar agls cumonds digl persunal. Igl vaschinadi da las Fareras angraztga par la capientscha. (cdm/fmr/bt)

Digls 27 agls 29 da setember â liac la tearza ediziùn digl festival «musicaAndeer». Cugls musizists Christian Zacharias, Esther Hoppe a Sarah Maria Sun davainta quegl egna fegn d’eanda cun musica da tgombra sen òlt livel. La baselgia d’Andeer segl sieus bot dominescha igl vitg. Ella â parfegn impressiuno igl pictur angles William Turner. Durànt igl festival «musicaAndeer» e ella puspe agl zenter. Là e’gl d’udir leza fegn d’eanda tschentg conzerts da musizists internaziunals. Quels fan c’Andeer davainta la destinaziùn preferida digl amaturs da la musica da tgombra par egn peer gis, vagnànd da la Svizra a digl exteriur. Ear uon e’gl la fegnamira digls dus fundaturs digl festival, Sergey Tanin a Morris Wolf, da porscher egna platafurma a giuvens musizists par sunar da cuminànza cun musizists da num a pum. Igl program varievel porscha tocs ancunaschaints sco ear mains e nunancunaschaints. Igl e d’udir sonatas da Mozart, Haydn, Chopin a Schumann. Mo plenavànt resùnan las miniaturas par clavazegn da Francis Poulenc, canzùns da Benjamin Britten, da György Ligeti a da Georges Aperghis near novas scuveartas digl baroc. Cun Hoppe, Sun e Zacharias Agl conzert d’avertura sùnan la violinista Esther Hoppe ad igl pianist Sergey Tanin. Suainter sapreschaintan la sopranista Sarah Maria Sun ad igl pianist Dmitry Batalov, igls dus spezialists par musica cuntemporana, savundo digl ensemble baroc tessines «Concerto Scirocco». Egn cuntrast fan igls rezitals par clavazegn, sunos an roda da Sergey Tanin a digl pianist da renum internaziunal Christian Zacharias. El vean ear a concluder igl conzert da la dumeingia sera cun ovras da Schubert a Scarlatti. (da sen.) Sergey Tanin e Morris Wolf, ils organisaturs digl festival «musicaAndeer».

L’exposiziùn cun stgazis grischùns, stgafida agl rom digl giubileum digls «500 ons Stadi liber da las Tres Leias», â fatg staziùn ad Andeer durànt igls 10 gis passos. Ella e vagnida acumpagneada digl program da rom da la Cuminànza culturala Val Schons. Par visualisar igl giubileum digls «500 ons Stadi liber da las Tres Leias» e vagnida svilupada l’ideia da stgafir egn’exposiziùn ambulànta. Quella satgata an egn container. Ella de mussar igls stgazis ca rapreschaintan tànt igls davos tschentg tschantaners sco ear bagns culturals cuntemporans. Que museum ambulànt e vagnieu conzepieu a realiso digls visualisaturs ­Seraina Hügli a Lucas Pfister digl Studio Capisci da Curia a digl promotur cultural Christoph ­Luzi. Pfister a Hügli en saspezialisos da stgafir exposiziùns, animaziùns ad ilustraziùns. Ascheia e ear naschieu igl museumet mobil, cugl qual i van actualmeing a la tscheartga da stgazis an las valadas grischùnas par ragurdar a l’amprema cunstituziùn digl stadi cuminevel da las Tres Leias, furmo igls 1524 a Gliànt. «L’intenziùn ca nus vagn cun que mini-museum e’gl da stgivir, c’igl vigni feastagieu igl giubileum me a Cuira, mobagn da cuntànscher igl antier cantùn», gi Pfister. «L’ideia zentrala e’gl da porscher la caschùn a la glieud da tutas regiùns grischùnas da radir agens objects ca culeian els cun lur datgea. Quels integragn nus alura an l’exposiziùn.» Ancurir igl passo agl preschaint Antros da la vart digl container, vignan igls visitaders guidos tras l’exposiziùn cun texts declarànts. Da la vart lada stat egna copeia digl Tearm Beal, igl tearm noua ca tutas Tres Leias sa cunfegnan. Que museumet viagescha agl curs da l’eanda a Cuira par cuntinuar igl sieus vieadi a Lai, Maiavella ad an Purtenz. Ad Andeer e’gl vagnieu deponieu egna roscha objects, trànter quels egn fier-tgavagl, radetg digl fravi Hans-Andrea Fontana, farvagieu cun la furma d’egn clapàn cartevlameing igl 16avel tschantaner. Ruth Bär da Maton â radetg egn crap da gis d’egna furma remartgevla, parquegl ca la geologeia e da muntada speziala pigl Grischùn. «Nus eassan adigna puspe surstos, tge objects ca la glieud radi», cunstatescha Pfister c’e incanto digls exponats, surtut da la zuela c’egna duna da Poschiavo â radetg. «Quella gli dat oramai igl santimaint da patria, siànd c’ella va mintga gi a far bogn agl Lago di Poschiavo.» «Parquegl ca tals objects d’oziglgi ân egn conex cugls 500 ons passos, survignani lur post an l’exposiziùn», gi Pfister ad aschunta, ca quegl segi igl motiv prinzipal par festivar igl giubileum da las Tres Leias ca vivian anavànt an las regiùns grischùnas cun lur varietads culturalas. L’exposiziùn cun acumpognamaint musical Dantànt â’l antschiet igl program acumpagnànt da sonda passada, organiso da la Cuminànza culturala Val Schons. Igl sieus parsura a capo-organisatur, Andrea Cantieni, â banavanto 18 musicàntas a musicànts a las duas furmaziùns da musica populara capela «Via Spluga» a «Schamser Musig» c’ân divertieu igls visitaders da l’exposiziùn antoca la sera. A la fegn sunavan sen tribuna 11 orgels ad contrabass. Egn pintg diember da viandànts â dantànt fatg part da la spassageada culturala d’Andeer a Ziràn, organisada da l’organisaziùn «Sendas Grischùnas» ca porscha a tutas 12 staziùns viandadas guidadas c’ân egn conex cugl giubileum. «Igl e sto egna vera stivada musicala cun la stupenta cuschegna da Graziano Garieri», loda Andrea Cantieni a la fegn. El e samusso zund cuntaint cugl aranschamaint giubilar an Schons. «Da far musica da cuminànza e sto impressiunànt ad â fatg plascher a musicànts ad auditurs.» Las instancablas sunaduras da la capela «Via Spluga» Manuela Gava, Brigitte Stock, Johanna Bühler, Anni Nicca ad Otti Sommerau ân legro igls auditurs cun lur sòlts populars Seraina Hügli a Lucas Pfister ratschevan las musicalias digl parsura da la Cuminànza culturala Val Schons ad organisatur digl program cultural d’Andeer, Andrea Cantieni. Hans-Andrea Fontana a sia duna Heidi prendan investa a l’exposiziùn ambulànta c’â fatg staziùn ad Andeer. La «Schamser Musig» cun Andrea Cantieni a la clarinetta â incanto igl auditori an la tenda.