Per cas haun las collavuraturas da l’Archiv culturel Engiadin’Ota chatto avaunt duos ans ün cudesch da giasts, chi ho dalum attrat lur attenziun. Our da quista scuvierta es uossa gnida missa in pè ün’exposiziun cul nom «Cudeschs da giast e diaris». A maun da quists documaints vegnan preschantedas diversas persunas, lur vitas e lur connex cun l’Engiadin’Ota. In gövgia passeda ho gieu lö la vernissascha. Martin Camichel/FMR «Avaunt duos u trais ans d’eirans in tschercha d’üna specifica s-chacla in nos depot. E sur quella s-chacla — insè na al güst lö — vains alura scuviert il cudesch da giasts da l’anteriura Pensiun Chesa Surlej a Silvaplauna», declera Diana Pedretti, collavuratura da l’Archiv culturel Engiadin’Ota. Tenor ella d’eira que il prüm impuls per organiser l’exposiziun actuela «Cudeschs da giast e diaris» illas localiteds da l’archiv culturel illa Chesa Planta a Samedan. Ed ella agiundscha cha l’ideja per l’exposiziun saja auncha gnida sviluppeda in collavuraziun cun l’anteriura mnedra da l’Archiv culturel Engiadin’Ota, Dora Lardelli. Per la vernissascha cumprais guida tres duos depots da l’archiv culturel in gövgia passeda, s’ho chatto üna vainchina interessedas ed interessos davaunt la chesa signurila immez Samedan. Scu tar l’exposiziun svess, d’eira eir tar la vernissasch il cudesch da giasts da la Pensiun Chesa Surlej il punct da partenza. 50 inventaris Sfögliand i’l cudesch da giasts da la Chesa Surlej haun Diana Pedretti e Dora Lardelli alura chatto ün aquarel accumpagno d’üna text da l’artista tudas-cha Clara Porges (1879–1963). In seguit es la squedra da l’archiv ida a svutrer aint i’ls 13 depots per chatter ulteriurs cudeschs da giasts interessants ed otras perdüttas istoricas in möd da diaris, diaris da lavur e diaris da viedi d’Engiadinais ed Engiadinaisas. Quists impissamaints ed evenimaints archivos – u appunto documaints chi discuorran – invidan in l’exposiziun actuela sün ün viedi istoric fand cugnuschentscha da diversas persunas interessantas. Tenor Diana Pedretti sun per quista exposiziun gnieus in dumanda passa 50 inventars, chi sun gnieus chatto grazcha ün program da tschercher digitel. Ella agiundscha: «In seguit ans vainsa focussos sün ün pêr persunas ed istorgias interessantas. Per part d’eira il cuntgnieu codificho e nus vains pruvo da na preschanter aspets memma privats da quista glieud.» Üna hoteliera e’l premi da Nobel Üna da quellas persunaliteds preschantedas es Hortensia Trippi-Enderlin, chi ho mno insembel cun sieu hom Francesco Trippi-Enderlin l’Hotel Weisses Kreuz a Puntraschigna. Dad ella as rechattan 15 diaris in l’archiv ed in l’exposiziun as vain a savair cu ch’ella ho passanto il cumanzamaint da la Prüma Guerra mundiela l’an 1914 a Puntraschinga. Ma Hortensia Trippi-Enderlin vaiva eir üna correspondenza da chartas cun Anna Bertha Ludwig Röntgen. Ella d’eira la duonna da Wilhelm Conrad Röntgen – il scuvridur dals razs chi sun gnieus numnos zieva el. «La famiglia Röntgen ho nempe passanto püssas voutas las vacanzas i’l Weisses Kreuz e Hortensia Trippi-Enderlin ho eir gratulo al fisiker per sieu premi da Nobel l’an 1901», declera Diana Pedretti. Röntgen, Einstein e co. Quistas visitas da Wilhelm Conrad Röntgen sun eir gnidas documentedas acribicamaing i’ls cudeschs da giast (guarda box). Tenor Diana Pedretti as es alura gnieu uschè pass per pass inavaunt illas retscherchas e que s’ho uschè eir do ün focus per l’exposiziun. Sfögliand i’l cudesch da giasts da l’Hotel Weisses Kreuz a Puntraschigna nu’s chatta però be ün fisiker cuntschaint, dimpersè ils noms da duos ulteriurs, nempe Albert Einstein e Hermann von Helmholtz cun lur famiglias. «Quists amihs da fisika nu s’haun be chattos a Puntraschigna per las vacanzas, dimpersè eir per discuter lur grandas tematicas», declera Diana Pedretti. Ils «muots da polenta» I’ls duos depots chi staun a dispusiziun per l’exposiziun actuela, vegnan eir mussos divers diaris da lavur. Uschè ho p. ex. il farrer da Segl, Jachem Curo, noto i’l 1760 las lavuors quotidiaunas d’üna fuschina engiadinaisa in möd d’ün diari artischaun. Sper lavuors da cumader sun eir gnidas fattas diversas üsaglias – scu per exaimpel «ün fier de tagler fouras in uraglias». Ma eir diaris da lavinas, diaris meteorologics e diaris da chatscha vegnan preschantos. Üna bella perdütta dal temp sun eir ils divers diaris da viedi d’Engiadinais ed Engiadinaisas a l’ester. In l’exposiziun vegnan preschantos ils viedis da Peter Saratz a Londra (1873), da Gustav Pinösch-Gredig cun sia duonna Margarita in Africa (1933) e da Clara Stoffel vers l’Orient (1958). «In quists diaris raquintane da lur viedis e que’s vain eir a savair che’ls haun tschercho il contact cun Engiadinais a l’ester», declera Diana Pedretti. Uschè raquinta l’hotelier Gustav Pinösch-Gredig da sieu prüm svoul insomma cun destinaziun Africa. E que's vain eir a savair cha’l desert peraiva ad el ed a sia duonna scu «muots da polenta». L’exposiziun «Cudeschs da giast e diaris» – chi’s rechatta illas localiteds da l‘Archiv culturel Engiadin’Ota i’l murütsch da la Chesa Planta Samedan – es auncha avierta fin als 31 october 2023. Ella po gnir visiteda adüna la gövgia da las 14.00 a las 19.00 e düraunt l’eivna sün dumanda. Als 25 gün 2023 – düraunt ils «Open Doors Engadin» – vegnan organisedas guidas traunter las 11.00 e las 16.00. Impü evra l’exposiziun sias portas eir a la not dals museums engiadinais als 22 settember 2023. «Engadin Express & Valley Post» I’ls cudeschs da giasts haun noto tuot las pensiuns e’ls hotels da l’Engiadin’Ota acribicamaing las personalias da lur giasts. Sper il nom e’l prenom sun eir gnieus notos la professiun, l’anniversari, la naziunalited e’l lö d’abiter. Quists cudeschs da giasts d’eiran eir la basa per la giazetta stampeda «Engadin Express & Valley Post». In quist fögl ufficiel da turissem – chi’d es gnieu vendieu per 40 raps – sun gnieus publichos tuot las registraziuns our dals cudeschs da giasts suot la rubrica «offizielle Fremdenliste/Official Visitors Lists». Uschè haun ils lectuors e las lecturas adüna savieu chi chi’s rechatta illa val e cun chi chi’s pudess inscuntrer per ün tè u üna spassageda. Il fög,l cumprais l’indicaziun dals giasts, es cumparieu per la prüma vouta intuorn l’an 1885 ed es gnieu publicho fin l’an 1934. (fmr/cam) L'exposiziun actuela illas localiteds da l'Archiv culturel Engiadin'Ota mettan ün focus sün cudesch da giasts e divers diaris. Il diari da viedi da Gustav e Margarita Pinösch Gredig l’an 1933 in direcziun Africa, inua ch’el descriva il desert scu «muots da polenta». Il cudesch da giasts da l’Hotel Weisses Kreutz a Puntraschigna – in blov as vezza il nom da Wilhelm Conrad Röntgen. Diana Pedretti declarand l‘aquarel da Clara Porges il cudesch da giast da la Pensiun Chesa Surlej. «Ün fier de tagler fouras in uraglias» In tschercha d’üna s-chacla specifica haun las collavuraturas da l’Archiv culturel Engiadin’Ota scuviert avaunt passa duos ans per cas ün cudesch da giasts interessant. Sfögliand in quist cudesch da l’anteriura Pensiun Chesa Surlej a Silvaplauna, haune traunter oter chattö ün aquarel cun ün textin da l’artista Tudas-cha Clara Porges. Quista scuvierta inaspetteda als ho motivo da metter in pè la nouva exposiziun cul nom «Cudeschs da giasts e diaris». Sper numerus cudeschs da giasts, ho la squedra da l’archiv culturel eir chatto bgers diaris, diaris da lavur e diaris da viedi. In l’exposiziun vain traunter oter eir preschanto ün farrer da Segl chi ho noto i’l 1760 las ­lavuors quotidiaunas d’üna fuschina engiadinaisa. Sper lavuors da cumader sun eir gnidas fattas diversas üsaglias – ed üna da quellas d’eira «ün fier de tagler fouras in uraglias». Ma eir a maun d’ulteriurs cudeschs da giasts haun pudieu gnir reconstruidas diversas vitas ed ­istorgias intuorn l’Engiadin’Ota. Scu p.ex. las vacanzas cumünaivlas da Wilhelm Conrad Röntgen cun duos ulteriurs fisikers ­cuntschaints a Puntraschigna. La FMR ho visito la vernissascha da l’exposiziun in gövgia passeda a Samedan. (fmr/cam)

Mardi saira ho refurmo invido ad üna radunanza extraordinaria da las commembras e commembers. Traunter oter giaiva que pel futur da las immobiglias e la dumanda: As po u voul refurmo auncha praster il mantegnimaint da las 22 baselgias illas singulas vschinaunchas? Sainza dubi, la plaiv «refurmo Engiadin’Ota» nun ho gieu simpel i’ls ultims ans ed es confrunteda cun grandas sfidas. Daspö l’an 2017 as diminuischa il numer da commembras e commembers. Intaunt cha dal 2017 consistaiva la plaiv auncha var 5400 commembers, d’eiran que dal 2021 be pü auncha var 4800 commembers. Quelo ho infurmo la suprastanza da la plaiv in mardi saira al plenum in occasiun dad üna radunanza extraordinaria a Puntraschigna. «Quist regress da commembers significha eir cha s’ho damain in chascha», uscheja suprastant Marius Hauenstein. Grands cuosts da renovaziun Ün punct chi cuosta bger sun las 61 immobiglias chi sun in possess da refurmo. Tar quellas tuochan 22 baselgias chi sun suot protecziun da monumaints. Que significha cha’d exista per refurmo il dovair da mantgnair quists stabels, e que cuosta magari bger: Scha’s fo quint cun ün ritem da renovaziun da 50 ans, es que da renover mincha duos ans üna baselgia. Scha’s fo il quint sto refurmo – resp. ils commembers – uscheja pajer minch’an traunter 250 000 fin 300 000 francs. Scu cha’d es gnieu infurmo tar l’ultima radunanza generela in meg 2022, vegnan sper quists cuosts da renovaziun tiers eir auncha cuosts da mantegnimaint e d’energia per in media traunter 150 000 e 160 000 francs l’an. Que es circa il dubel dal cashflow cha la plaiv es buna da guadagner düraunt l’an. «Las dumandas sun perque: Ans pudains nus praster que? Es il mantegnimaint da las baselgias be nossa lezcha? E druvains nus insomma tuot las baselgias?», dumanda il suprastant Marius Hauenstein als 48 commembers preschaints. Già tar l’ultima radunanza generela as vaiva refurmo fat quistas dumandas ed alura furmo gruppas da lavur in püssas vschinaunchas, traunter oter a Segl, San Murezzan, Schlarigna, Samedan e La Punt. Cul böt da dis-charger a lungia vista il budget. Ils resultats our da las gruppas da lavur sun gnieus preschantos a la radunanza extraordinaria da mardi passo. A Segl fundo üna societed Refurmo posseda a Segl cun San Lurench a Segl Baselgia, la Baselgia averta a Segl Maria e la baselgina da Fex a Crasta passa trais baselgias. Posiziuneda i’l center da la vschinauncha da Segl Maria vain druveda la «Offene Kirche» già daspö pü lönch per differents arrandschamaints. Que dess, scha que vo tenor la gruppa da lavur, eir rester uscheja. La vschinauncha politica as parteciparo per part eir als cuosts da mantegnimaint. La vschinauncha ho bainschi fat üna spüerta da cumpra, ma la gruppa da lavur da Segl s’ho decisa cunter que. Ils cults divins dessan gnir celebros in avegnir in prüma lingia illa baselgia San Lurench. Pel mantegnimaint e la renovaziun da la baselgia s’ho fundo ün’uniun da promotuors chi ho già contact cun divers sponsuors. San Murezzan: Spüerta da cumpra L’anteriura baselgia inglaisa St. John a San Murezzan Bagn dess in avegnir servir scu baselgia principela da refurmo per cults divins. L’Eglise au Bois e la baselgia da vschinauncha dessan in futur gnir ütilisedas in prüma lingia per arrandschamaints culturels scu exposiziuns e concerts. L’Eglise au bois ho refurmo spüert a la vschinauncha per la cumprer. Fin uossa nun ho la vschinauncha auncho do üngüna resposta in chosa, uscheja Hauenstein. Eir la chesa pravenda a San Murezzan ponderescha refurmo da vender a la vschinauncha. Schlarigna: Üna dess gnir vendida A Schlarigna posseda refurmo duos baselgias: La baselgia Crasta e la baselgia San Gian. Cha’s saja cò in discuors cun la vschinauncha politica, sch’exista insomma l’interess da s’acquister üna da quellas baselgias. A Puntraschigna vain discuteda la vendita da la chesa da pravenda. Ma scu a San Murezzan exista cò üna restricziun da l’adöver, davart detagls vegn auncha tratto. Causa chi’d exista in Engiadina üna s-charsdet acuta d’abitaziuns ho decis la suprastanza da refurmo da metter a disposiziun a Samedan duos parcellas a Samedan per fabricher abitaziuns per piglier a fit cun dret da fabrica. A partir da quist mais paun interessents s’annunzcher. A San Murezzan dess la baselgia St. John servir in avegnir in prüma lingia scu baselgia pels cults divins.

Melgrô cha la qualited da l’ova s’ho amegldreda i’ls ultims ans, s’ho la populaziun da peschs i’ls lejs da l’Engiadin’Ota diminuida per var duos terz. Las radschuns nu sun pel mumaint auncha cleras, ma que vegnan discussas diversas teorias pel svilup negativ. Ün cuolpabel pussibel per la diminuziun dals peschs i’ls lejs da l’Engiadin’Ota vaiva Radi Hofstetter, president da l’Associaziun da pes-cha grischuna, chatto avaunt ün pêr ans: ils PFOA. Que es la scurznida per l’acid octan da perfluorcarbons, üna substanza toxica chi’s chatta traunter oter in sprays d’impregner u eir in tschaira da skis. E causa las loipas sur ils lejs engiadinais, rivan quists PFOA in l’ova zieva cha la vetta da glatsch es algueda. Ed a la fin vegna ils peschs alura tös-chantos – taunt la teoria dal president. Sün l’ideja per quista teoria l’ho mno il svilup da prodots cun PFOA, chi’d es tenor el ieu parallel cun la diminuziun da la populaziun dals peschs i’ls lejs in Engiadin’Ota. Daspö il 2003 s’ho quella tenor Radi Hofstetter nempe diminuida per var duos terz in conguel cun avaunt 20 ans. Discrepanza da concentraziuns L’Associaziun da pes-cha grischuna vaiva perque l’an 2020 lascho fer ün examinaziun da l’ova e dals peschs dals lejs engiadinais. Quella ho chatto per part otas concetraziuns da ­quista substanza. Il Chantun da sia vart vaiva ün an pü tard fat ün’egna perscrutaziun. La discrepanza da concentraziuns da PFOA traunter las duos perscrutaziuns haun do l’impuls a l’Associaziun da pas-cheders grischuna da fer ün’ulteriura examinaziun. Las prouvas da naiv sun gnidas pigliedas l’an passo zieva il Maraton da skis engiadinais. Causa ils cuosts da passa 10 000 francs per las perscrutaziuns, d’eira l’Associaziun da pes-cha grischun l’an passo in tschercha da sponsuors a la radunanza da delegios a Sta. Maria. Üngün resultat Tenor Radi Hofstetter s’hegia sgüro la finan­ziaziun per las examinaziuns e l’ova hegia eir chatto sia via i’l labor. Ma que ho do ün problem: «Adonta cha vains survgnieu ils reci­piaints per las prouvas d’ün labor accredito, ho que do ün problem da process.» Radi Hofstetter agiundscha cha’l resultat d’eira tuottüna eir positiv sün PFOA, ma cha que nu saja a la fin sto cler, scha quels rests derivan da la prouva da l’ova u dal recipiaint da plastic. Uschè s’ho l’Associaziun da pes-cha grischuna decis da nu ­publicher il resultat da quista perscrutaziun, causa cha’l resultat nu d’eira üna «chosa netta». Els restan però tenor lur president landervi. Signel positiv Scu signel positiv valüta Radi Hofstetter cha l’Uniun Europeica es pel mumaint ad evaluer ün scumand da tuot ils PFAS, dimena tuot las colliaziuns per- e polifluoredas: «Perche cha fin uossa nu sun tuottas scumandedas. Be l’acid octan dal perfluorcarbon es gnieu scumando. Scu adüna tar l’industria haune in seguit pruvo da chatter lur fouras cun trics.» Uschè as po hozindi aunch’adüna cumprer tschairas da skis cun perfluorcarbon, saja da Swix scu eir da Tokko, «be apunto sainza l’acid octan». E’l scumand a reguard la tschaira valaiva eir be per curriduors professiunels da la FIS – curriduors populers l’haun tuottüna auncha pudieu druver. U meglder dit üngün nu controlla que. «Ma la diminuziun dals peschs nun es be üna problematica da l’Engiadina, dal Grischun u da la Svizra. Que es ün problem da tuot l’Europa. Da dir cha be ils PFOA füssan la cuolpa, que nu dschessi», disch Radi Hofstetter. Be speculaziuns Cha’ls PFOA pudessan avair insomma ün effet sülla diminuziun dals peschs nun es neir na auncha sclerieu tuottafat. Ed eir davart ulteriurs motivs po pel mumaint be gnir speculo. Che chi’d es però cler es cha la qualited da l’ova s’ho amegldreda i’ls ultims ans. Scha que es bun pels peschs – u scha que ho causa l’ova pü netta pü pochas substanzas nudritivas i’ls lejs – nun es neir na cler. Saja que Radi Hofstetter scu eir l’Uffizi da pes-cha e chatscha, üngün nun ho üna resposta pel svilup negativ a reguard la popula­ziun da peschs i’ls lejs d’Engiaind’Ota. Tenor l’uffizi as saja però permanent landervi a perscruter las radschuns per la diminuziun. Ils salmelins e’ls vadrets Radi Hofstetter ho manzuno aunch’ün ulteriur motiv prubabel: «I’ls ultims ans ho que do adüna dapü büergia süls fuonzs dals lejs. Ils motivs da quist svilup nu s’ho però auncha sclerieu.» El agiundscha ch’üna teoria saja, cha tres l’alguer dals vadrets saja gnieu bger dapü sablum fin i’ls lejs e cha quists sedimaints fins hegian chaschuno la büergia. Siand cha’ls salmelins (tud. Saibling) vaun a frejas al fuonz dals lejs, ho quista büergia ün effet negativ süls peschins. Quels druvessan nempe ün fuonz cun gera libra, per cha survegnan avuonda oxigen tar la naschentscha. «Causa quist sablumin fin e la büergia i’l territori da freja, nun haune alura avuonda oxigen ed alura nu naschane niauncha per part», uschè ­Radi Hofstetter. Üna soluziun, chi vain tenor el pel mumaint discussa, es da metter ün substrat da gerra giò’ls fuonzs dals lejs, cuort avaunt cha’ls peschs naschan. Fluor, sablun – u che propi a la fin? La populaziun da peschs i’ls lejs da l’Engiadin’Ota s’ho diminuida per var duos terzs i’ls ultims 20 ans. Davart las radschuns pel svilup negativ paun taunt l’Associaziun da pes-cha grischuna scu eir l’Uffizi da pes-cha e chatscha be speculer. Tenor Radi Hofstetter, president da l’Associaziun da pes-cha grischuna, s’ho la populaziun da pesch i’ls lejs da l’Engiadin’Ota diminuida per var duos terzs daspö il 2003. Las radschuns per quist svilup nu sun però hoz na auncha scleridas. Ün cuolpabel pussibel vaiva el però già chatto avaunt ün pêr ans. Pü probabel ün dals cuolpabels Al president da l’associaziun da pes-cha vaiva nempe do in ögl cha’l svilup da prodots cun PFOA es ieu parallelmaing a la diminuziun da la populaziun da peschs. PFOA es la scurznida per l’acid octan da ­perfluorcarbons, üna substanza toxica chi’s chatta traunter oter eir in tschaira da skis. «La diminuziun dals peschs nun es però be üna ­problematica da l’Engiadina, dimpersè da tuot l’Europa. Da dir cha be ils PFOA füssan la cuolpa, que nu dschessi», disch Radi Hofstetter. Cha’ls PFOA pudessan avair insomma ün effet sülla diminuziun dals peschs nun es neir na auncha sclerieu tuottafat. Uschè vegnan examinos ulteriurs motivs, scu p. ex. ils sedimaints fins, chi rivan causa l’alguer dals vadrets dapü i’ls lejs. Quels pudessan procurer cha’ls peschs nu survegnan avuonda oxigen tar la naschentscha. Ma eir que es pel mumamit be üna teoria. Eir l’Uffizi da pes-cha e chatscha nun ho sün dumanda da la FMR aunch’üngünas respostas cleras pel svilup negativ dal peschs. Las radschuns cha la populaziun da peschs i’ls lejs engiadinais s’ho diminuida per var duos terz infra ils ultims 20 ans nu sun auncha scleridas.

Il cornettist Simon Gabriel ho guadagno in marculdi saira la terza plazza tals champiunedis europeics da solo a Malmö. Ma sper la medaglia da bruonz po il talent da 14 ans eir auncha piglier cun se il premi dal public scu eir il premi da la band a chesa a S-chanf. Impü ho el eir survgnieu il premi pel meglder cornettist da l’Europa. Simon Gabriel d’eira già l’eivna passeda üna pitschen star, aunz ch’el ho fat la medaglia da bruonz. Cun suner il cornet ho’l già guadagno quasi tuot las cumpetiziuns da musica in Svizra chi do per iffaunts e giuvenils. Pels champiunedis da solo europeics quist an, ho il cornettist da 14 ans però stuvieu ir surour il cunfin dal pajais. El d’eira nempe ün da 20 musicants, chi s’haun qualifichos per la cumpetiziun a Malmö in Svezia. La concurrenza es part dals champiunedis europeics per brass band. Pudieu s’annunzcher haun giuvens e giuvnas da tuot l’Europa chi sunan instrumaints da brass e da percussiun e chi nun haun auncha 30 ans. In mardi saira es riveda la prüma novited allegraivla da la Scandinavia e pü tard lura d’eira cler: Simon Gabriel es rivo suot ils trais ultims musicants da solo, chi s’haun qualifichos pel finel. Ed in marculdi sun alura seguidas quatter ulteriuras buns nouvas dal nord: Simon Gabriel ho fat la terza plazza tals champiunedis europeics da solo, ho guadagno il premi dal public, il premi da la band e’s po nomner il meglder cornettist da l’Europa suot 30 ans. La medaglia d’or ho gudagno Thibaut De Bondt da la Belgia sül bariton e la seguonda plazza ho fat il Svizzer, Jonas Florin Elmiger da Lucerna, cun l’instrumaint da percussiun marimba. Simon Gabriel d’eira cun sieus 14 ans il seguond giuven partecipant da la cumpetiziun e’l pü giuven i’l finel. Il talent exraordinari da S-chanf ho discurrieu cun la FMR ün di zieva il finel a Malmö. FMR: Ho El durmieu bain la not passeda zieva cha tuot l’agitaziun dals ultims dis d’eira speravi? E cu d’eira que aunz las cumpetiziuns, d’eira El gniervus? Simon Gabriel : Schi, la not passeda d’heja durmieu scu ün crap. Ma durmieu bain d’he già quella not zieva cha d’he savieu cha sun rivo insomma i’l finel. Nu vess penso cha durmiss eir quella not scu ün aungel. Eau d’eira schont gniervus, impustüt aunz il finel. Forsa dafatta memma gniervus. Perche ch’eau nu d’he niauncha fat quint ch’eau rivess la prüma vouta suot ils meglders 20 per ir insomma a Malmö. Zieva suni rivo i’l finel – ed uossa suni cò e d’he fat la terza plazza. Eau sun fich cuntaint. El ho scu unic finalist piglio a chesa trais premis, sper la terza plazza auncha il premi dal public e’l premi da la band. Che significhan quels per El? Que d’eira specielischem. Scu già dit, eau nu vess niauncha fat il quint da river insomma a cò cun la prüma vouta pruver. Da survgnir zieva auncha quist duos premis d’eira propi ourdvart bel. Impü d‘heja eir survngieu il premi pel meglder cornettist da l’Europa. E que auncha tiers la terza plazza. Que voul dir cha la glieud ho vis ch’eau d’he do tuot e cha d’he survgnieu inavous il respet dad els. Sch’El suna, alura ho El pelpü serro ils ögls. Scu aspectatur pera que scu ch’El müdess directamaing in ün oter muond sunand ils prüms tuns. Vezza El qualchosa davaunt se sch’El suna? Eau nu vez insè ünguotta. Quel mumaint ch’eau cumainz a suner, odi be la musica ed eau nu’m se concentrer sün otra roba. Lo do que be a me, il cornet e la musica. Ho El dimena eir i’l finel suno cumplettamaing cun ögls serros e sainza notas? Que d’eira tuottüna ün töch da 19 minuts. Insè savaiv eau schont our dadour la chanzun.Ed eau vulaiva eir suner sainza notas i’l finel. Ma siand cha vaiv be 50 minuts temp per trener cun la band, am d’heja tar la prouva generela decis da suner cun notas per esser pü sgür. Eau am vaiva da concentrer telmaing ferm sün la band cha nu rivaiva da’m concentrer parallelmaing sülla chanzun svessa. Alura d’heja piglio las notas eir güsta pel concert per esser pü sgür. Que d’eira la prüma vouta ch’eau d’he druvo tar ün concert las notas – ma eau nu vaiva neir na treno inandret, per esser sincer. Ma nun es que üna vaira sfida da suner üna chanzun da bundant 20 minuts in Sia eted? E que sper tuot l’agitaziun e la concentraziun. Hai, que d’eira schont ün töch fich lung. Eir mieu magister da musica ho dit cha ün telmaing lung concert saja schont ün vaira roba per ün pulmun na auncha creschieu oura dal tuot – scu tar me. Eau vaiva eir la chanzun la pü lungia da tuot ils trais finalists, il victur cul bariton ho suno ün töch da 16 minuts e’l seguond plazzo cun la marimba ün da 15 minuts. Ed uossa È’l pront per piglier part darcho als prossems champiunedis da solo europeics in trais ans? Schi, sgürischem. Que d’eira uschè bel cò ed eau d’he giodieu enorm. Perque d’heja schont ferm l’intenziun da’m parteciper darcho. Fin lo d’heja auncha da lavurer ün pô vi da la tecnica ed in trais ans suni creschieu oura ün pô dapü, eir a reguard ils pulmuns. Eau m’allegr. Na be da la Svizra, dimpersè da l’Europa Cun sieus 14 ans ho il cornettist da S-chanf, Simon Gabriel, già guadagno quasi tuot las concurrenzas da musica in Svizra per sia eted. E quist an s’ho il talent extraordinari qualificho pels champiunedis da solo europeics a Malmö. Lo è’l quist’eivna rivo suot ils ultims trais finalists e daspö marculdi saira es que cler: Simon Gabriel es il meglder cornettist suot 30 ans in Europa. Sper la terza plazza ho el eir auncha pudieu piglier a chesa il premi dal public e’l premi da la band. (fmr/cam) Simon Gabriel düraunt il semi-finel in mardi saira passeda. Il cornettist da S-chanf, Simon Gabriel, ho guadagno als champiunedis da solo europeics a Malmö la terza plazza, il premi dal public, il premi da la band e’s po nomner il meglder cornettist europeic suot 30 ans. Gudagno ho Thibaut De Bondt da la Belgia (immez), seguond es gnieu Jonas Florin Elmiger (dretta) da Lucerna. Gudagno ho Thibaut De Bondt da la Belgia (immez), seguond es gnieu Jonas Florin Elmiger (dretta) da Lucerna.

In dumengia passeda ho la vschinauncha da S-chanf bivgnanto al cornettist Simon Gabriel cun üna festa d’onurificaziun per sia prestaziun als champiunedis da solo europeics a Malmö. Zieva ün’eivna in Svezia es il talent da 14 ans turno illa patria ed ün di pü tard s’ho la sela polivalenta implida cun abitantas ed abitants da S-chanf e contuorns. A partir da las 17.00 sun tuots e tuottas rivos per artschaiver a «lur» Simon. Eir pel talent extraordinari d’eira la saira ün mumaint fich speciel, scu ch’el ho tradieu invers RTR: «Quist bivgnaint es ün dals pü bels mumaints da mia vita fin uossa. Que d’eira ün bel sentimaint da gnir in sela e da vzair tuot la glieud chi ho adüna penso vi da me e chi ho tgnieu ils polesch per me. Eir a quellas vögli aunch’üna vouta dir grazcha.» Simon Gabriel ho survngieu ün’üra da dschember da la vschinauncha da S-chanf ed ho in seguit fat viva cun conscolars, famiglia, amias ed amihs. Als champiunedis da solo europeics per instrumaints da brass e percussiun ho Simon Gabriel l’eivna passeda fat la terza plazza, ho guadagno ils premis dal public e da la band e’s po numner il meglder cornettist da l’Europa cun damain da 30 ans. (rtr/fmr) In dumengia passeda ho la vschinauncha da S-chanf organiso üna festa d’onurificaziun pel cornettist Simon Gabriel. In dumengia passeda ho la vschinauncha da S-chanf organiso üna festa d’onurificaziun pel cornettist Simon Gabriel.

A partir da prümavaira 2024 vain l’Hotel Arturo a Schlarigna transmüdo in üna chesa d’abiter privata. Scu cha’ls proprietaris da l’edifizi, ils fradgliuns Hauser scrivan in üna comunicaziun, nun hegian els chatto üna soluziun per üna successiun. La chesa immez la vschinauncha da Schlarigna hegian els vendieu ad üna persuna privata. Il nouv possessur oriund da la Germania viva daspö bgers ans in Svizra. Ch’el vöglia renover la chesa per gnir ad abiter a Schlarigna. L’hotel resta auncha avert fin la prümavaira da quist an chi vain. (rtr/fmr)

Que tuocha tar la Pasqua scu l’amen in baselgia: Il trafic stuppo davaunt il Gottard – aunz Pasqua a Göschenen, zieva Pasqua ad Airolo. Eir quist an s’ho darcho udieu aint il radio quauntas uras cha s’ho pudieu fer picnic süll’autostrada. Poch zieva Pasqua staiva illas giazettas cha la regenza dal chantun Uri vuless introdür üna nouva re­gla per l’adöver dal tunnel: Els vulessan cha’s stopcha reserver ün tschert temp per passer tres. I’l commentars online sun natürelmaing explodidas las opiniuns. Ün commentar sülla website dad üna giazetta m’ho interesso impustüt scu giurist: Ün lectur – username «Bleifrei4ever» – vaiva scrit ch’üna tela nouva regla cuntradiss al dret dad ir spontanamaing i’l süd. Il dret dad ir spontanamaing i’l süd? Be dalum, sainza preparativas, saglir aint il auto e zac tres il Gottard? Prüma fermeda pür tar la «area di servizi» ad Ambri Piotta (quella culla construcziun d’atschel co­tschen) per ün espresso – il prüm sentimaint dad esser al süd da las Alps. D’inua ho «Bleifrei4ever» l’impreschiun cha que detta uschè ün dret? Es que ün dret constituziunel? Que am d’heja dumando dalum. Eau nu d’he mê udieu dad ün tel dret. Forsa d’heja durmieu düraunt las prelecziuns dals drets constituziunels a l’universited. Il professer d’eira ün tiramoula. Alura d’heja fat mia egna analisa giuridica: «Bleifrei4ever» stu esser ün giurist creativ chi ho dedüt que dal dret da la liberted da’s mouver (art. 10 al. 1 da la constituziun federela): El vezza cha sia liberted da’s mouver füss limiteda inacceptablamaing cun introdür ün sistem da reservaziun per passer tres il Gottard. E cha l’alternativa dad ir sur il Pass dal Gottard nu saja cumportabla. Impustüt d’inviern cul pass serro manchess la spontaneited. Ma eau stögl dischillusiuner a «Bleifrei­4ever»: Eir cun tschercher e tschercher, eau nu d’he chatto üngüna sentenzcha dal Tribunel federel chi disch cha que detta ün dret dad ir spontanamaing al süd (eir scha’l Tribunel federel decida bgeras robas insolitas, per exaimpel che cha’d es ün s-chabè da bar, ma que es ün’otra istorgia…). Ed eir la doctrina giuridica disch: La liberted da’s mouver, garantida dal stedi, nun es il dret dad ir inua cha’s voul. La constituziun spordscha be – ma almain – il dret cha’l stedi nu po dir a sias abitantas ed a sieus abitants cha stö­glian ster in ün lö inua ch’els nu vöglian esser. «Bleifrei4ever» nu füss perinclet cun me. E perque vegn eau uossa spontanamaing a baiver ün café. Christian Fey è advocat e notar a Cuira. Christian Fey

Beatrice es da mister magistra in Ghana. Daspö duos ans nun instruisch’la pü. «Il viedi da chesa fin in staunza da scola cuosta dapü cu la peja ch’eau survegn dal stedi per mia lavur», disch’la intaunt ch’ella am venda ün pêr tomatas, paun ed övs our da sia pitschna butia a l’ur da la via maistra. «Nus nu vains üngünas perspectivas. Eir cun ün stüdi nu chat eau lavur. La basa da nos sistem es fabricho sün nepotissem e raps!» Moor, chi vegn dal Senegal es dispero. El as fo pissers per sieu futur e sia famiglia. Ils prievels d’ün passagi in barcha vers l’Europa al sun con­sciaint. Forsa, ch’ün di parta eir el, scha nu resta üngün’otra soluziun. «Fin in Maroc sun eau rivo», disch Saala da la Costa d’Avori. «Lo m’ho chatto il militer. Quels m’haun darcho tramiss vers chesa. Mê pü nu fess eau il viedi aunch üna vouta! Eau d’he pers buns cumpagns, chi nun haun survivieu ils traget tres il desert.» Omar ho surpiglio scu co-mneder d’ün pi­tschen hotel in la Gambia la lavur da sieu frer pers. «Mieu frer nun es pü turno. Daspö duos ans spettains ün segn da vita. El es partieu per l’Europa cun ün pêr amis», discha’l cun ün grand suspir. El mê nun ho inclet quella decisiun. «Ils fos amis», managia’l. La cuntregia as müda, ma na l’entusiassem dals iffaunts, chi ans vezzan già da dalöntsch a gnir incunter. Nus essans alvs. Schi, que as vezza bain. In Maroc fin Senegal essans «le blanc», in Guinea-Bissau ans nomnane «blancos», in Sierra Leone e Liberia essans «chinese» ed in Ghana clamane: «Hey white lady! Where are you going?» In üngün oter pajais nu vains fin uossa do taunt il maun scu in l’Africa dal Vest. Mê nu vains fat taunt cumplimaints e mê nu vains surris dapü ad uffaunts ed eir a pulizists. Quista tactica funcziuna tresoura fich bain per cuntinuer il viedi uschè svelt scu pussibel. Già da dalöntsch vzains il pulizist immez la via maistra a gesticuler cun mauns e tschüvlerot. Zieva 16 800 km tres l’Africa dal Vest sun posts da militer e pulizia per nus rutina. Mieu partenari Michi suspira dasper me e ferma quista vouta. «Stop! – Passaport e documaints da l’auto!», clama il signur. «Che vais hoz per me?», dumanda’l intaunt ch’el controlla noss formulars cun üna tschera seriusa. Nus al mussains nos pü bel surrir, fains cumplimaints e skerzins. Desch minuts pü tard essans darcho sülla via. «La prosma vouta nu fermi pü!», reclama Michi. Nus fermains nos auto sün ün parkegi d’ün hotel. Tuots duos be puolvra da l’ultima scurznida tres il sablun. Cun s-charpas da muntagna, chotschas cuortas, üna u l’otra fourina illa chamischa, giodains cun üna biera in maun ils ultims razs dal di sülla terrassa da l’hotel. Quella es situeda directamaing a la riva dal mer da la Costa d’Avori. Pür zieva trais süervs dains bada als oters giasts. Las duonnas sun vstidas in schochas elegantas, portan perüccas cheras e sun bain schminkedas. Eir scha vains passa 38° C tschaintan ils homens cun chotschas lungias e cun cravatta vi da maisa. Chi so scha’l persunel ans vess lascho sün terrassa, scha nus vessans gieu ün’otra culur da la pel? Mê nu vains gieu difficulteds u grands problems düraunt tuot nos viedi tres l’Africa dal Vest. Üna vouta es gnieu invulo üna piculezza (carta da credit, üna tas-cha ed ün pêr euros). Que però auncha in Spagna. Uossa stains davaunt il cunfin da la Nigeria. Las tschernas politicas, differenzas religiusas, bancomats e tankedis vöds procuran per agitaziun aint il pajais. Impü ho que do i’l nord da Camerun noviteds da rapimaints. Aint il süd sun ils cunfins per la Guinea-Equatoriela serros pervi dal virus Marburg. Cun que cha la stagiun da plövgia s’avicina e la situaziun i’ls pajais in vicinanza nu s’ho auncha quieteda, ans vains a la fin decis da piglier la barcha da Ghana directamaing fin in Namibia. Cun üna u l’otra discussiun, difficulteds illa comunicaziun, cun il dobel dal temp ed ün pêr raps dapü, essans rivos inclusiv «Buddy» i’l süd da l’Africa. Üna vouta intuorn l’Africa: Nadia ­Federspiel (36), oriunda da Zuoz, es da viedi tres l’Africa. Ella e sieu partenari Michi Eberli (38) sun partieus al principi da settember 2022 cun lur Land Rover Defender «Buddy» da l’Engiadina in direcziun Kapstadt. Adüna in tschercha da la prosm’aventüra e da nouvas cugnuschentschas als ho mnos la prüma etappa tres il desert dal Maroc e da la Mauretania, tres la dschungla da Guinea e Guinea-Bissau fin lung la riva dal mer da la Sierra Leone, Liberia, la Costa d’Avori e la Ghana. Tuot in tuot haun els fat in quist’etappa circa 16 800 km. Da temp in temp s’annunzcharegia Nadia ­Federspiel cun ün extrat dal diari dal viedi intuorn il continent africaun.

20 voluntaris da giuven fin vegl haun implanto in sanda passeda 1800 bös-chs i’l god Praschitsch sur Zernez. Böt da l’acziun es da s-chaffir dapü biodiversited, ün god pü resistent al clima e da s’ingascher activmaing cunter il s-chodamaint dal clima. ­Finanzio vain tuot d’ün crowdfunding – traunter oter eir da la populaziun cun baiver la biera «Uszit». «Hoz es ün di important e que per l’avegnir dal god» – bivgniainta Carlo Bott, silvicultur da la vschinauncha da Zernez, als passa 20 agüdaunts ed agüdauntas, chi s’haun chattos in sanda passeda las 8.00 a Zernez. A l’invid pel di da chüra sun seguieus chatscheders, silvicultuors, aspirants ed aspirantas da chatscha, üna famiglia scu eir üna voluntaria sainza connex cun la chatscha. Il sulagl nun ho auncha propi dit «bun di», ma tenor Carlo Bott es quista ­bunura surtratta optimela per implanter la bos-cha: que nu ho memma bger sulagl, que nu plouva e’l fuonz ho survgnieu üna bella purziun ova i’ls ultims dis. Perque nun es da perder temp e zieva il bivgniaint sül parkegi davaunt la scoula a Zernez, parta la squedra voluntaria in direcziun god Praschitsch. 10 000 bös-chs pel god grischun Invido al di da chüra ho la secziun da chatscheders Sarsura e que i’l ram dal proget «10 000 bös-chs pel god grischun». In quist’occasiun collavuran daspö il 2020 l’Associaziun chantunela da chatscheders da patenta grischuna (ACCPG), l’Associaziun dals proprietaris da god dal Grischun (Selva) e la plattafuorma da crowd-donating «there-for-you.com». Perque haune miss ad ir üna acziun da crowdfunding, chi finanziescha eir il di da chüra a Zernez. Fin hoz haune ramasso passa 10 000 francs e’l böt finel sun 100 000 francs. Duner as po auncha 366 dis. Böt dal proget es d’implanter 10 000 bös-chs in Grischun e que per s-chaffir dapü biodiversited, ün god pü resistent al clima e per s’ingascher activmaing cunter il s-chodamaint dal clima. Sper privats, es il pü grand donatur fin uossa la bierra «Uszit» – chi duna per biera vendida 5 raps a progets chi vaun a favur dals gods in Svizra. Al listess di scu a Zernez, sun per quist proget eir gnieus implantos bös-chs illa Stussavgia – nempe 250 pigns e 250 larschs. A Zernez spettan in sanda bunura 1800 bös-chs sülla squedra voluntaria i’l God Praschitsch. Al god – chi’s rechatta a la spuonda dal vest da Zernez – arriva la squedra zieva ün cuort viedi cun duos pick-ups. Ün mosaic da larsch, dschember e pign «Cò vulainsa implanter ils bös-chs ün pô tenor gruppas e tenor sort, voul dir desch fin 15 bös-chins da la listessa sort in gruppas. E quellas gruppas as dessan zieva sparpaglier scu tar ün mosaic sur las surfatschas», introdüa Carlo Bott la squedra, cuort zieva esser arrivos i’l cleragl. I’l god Praschitsch ho nempe la squedra forestala da Zernez già schmers duos surfatschas e las circundedas cun üna saiv. Impü sun per mincha surfatscha gnieus preparos 900 bös-chins, nempe dschembers, larschs e pigns in quasi listessa quantited. Intaunt sun ils prüms agüdaunts già partieus cun pic e pela a chaver las prümas ­fouras. E zieva pochs minuts haun ils prüms bös-chs già chatto lur nouv dachesa. E que adüna cun üna distanza da var duos meters, in möd diagonel ed appunto illas gruppas. La saiv intuorn las duos surfatschas faun nempe eir dabsögn. Carlo Bott declera: «Tal god da Praschitsch as tratta d’ün god da protecziun e d’inviern es quel eir bain frequento da la sulvaschina. Perque do que eir adüna darcho conflicts.» El agiundscha cha que hegia da che fer cun la pusiziun speciela dasper il Parc Naziunel e cha perque riva auncha dapü sulvaschina cu in oters lös. «Ma in generel sto il god cò tar nus insè bain.» Uschè bgers scu auncha mê Da la partida al di da chüra d’eira eir Gisep ­Reinolter, president da chüra dal district desch e silvicultur. Per el es important cha tuot ils partenaris invouts prouvan da collavurer, voul dir ils chatschaders, ils proprietaris da god, ils uffizis e’ls silvicultuors. «Que es fich bel cha que do l’iniziativa da silvicultuors scu Carlo chi mettan a dispusiziun quistas surfatschas e lur lavur supplementaria», disch Gisep Rainolter. El agiundscha chi saja eir fich allegraivel chi’s partecipescha quist an uschè bgera glieud al di da chüra – uschè bgers scu auncha mê. Ed eir per las chatschedras e chatscheders preschaints fo quist di da chüra part da la ­chatscha. Lur tenor d’eira però cha per bgers chatscheders cumainza la chatscha in settember e ch’ella schmetta zieva bundant ün mais darcho. «Ma insè tuochess auncha tiers dapü e que’s vess da der inavous dapü al god». In sanda zievamezdi, zieva ün gainter cumünaivel, sun auncha gnieus implantos il ultims bös-chs. Pels voluntaris es il di da chüra alura ieu a fin as pigliand üna «Uszit» e fand viva cun üna biera. Ma ­Carlo Bott e sia squedra forestela chüraron il god auncha i’ls prossems 20 ans, fin cha la saiv vain alura darcho piglieda davent. Praschitsch es per 1800 bös-chs pü rich I’l ram dal proget «10 000 bös-chs pel god grischun» s’haun partecipedas in sanda passeda 20 agüdauntas ed agüdaunts ad ün di da chüra. La fin sun gnieus implantos 1800 bös-chs i’l god Praschitsch sur Zernez. In occasiun dal proget «10 000 bös-chs pel god grischun» collavuran daspö il 2020 l’Associa­ziun chantunela da chatscheders da patenta grischuna (ACCPG), l’Associaziun dals proprietaris da god dal Grischun (Selva) e la plattafuorma da crowd-donating «there-for-you.com». Insembel s’haun els miss il böt d’implanter fin quist an 10 000 bös-chs in Grischun. Al listess di scu a Zernez, sun pel listess proget eir gnieus implantos bös-chs illa Stussavgia – nempe 250 pigns e 250 larschs. A Zernez haun spetto in sanda bunura 1800 bös-chs ­sülla squedra voluntaria i’l God Praschitsch. Cha’d es gnieu clet oura il god da Praschitsch pel di da chüra, ho tenor Carlo Bott, silvicultur da Zernez, ün motiv: «Que’s tratta d’ün god da protecziun e d’inviern es quel eir bain frequento da la sulvaschina. Perque do que eir adüna darcho conflicts.» Ils motivs per la bgera sulvaschina sun tenor el la pusiziun dasper al Parc Naziunel Svizzer. Cha quist god possa darcho as remetter, ho la squedra forestela preparo duos surfatschas cumprais saiv da protecziun. Lo haun alura i’l decuors da sanda passeda chatto 1800 bös-ch ün nouv dachesa. (fmr/cam) Giuven e vegl sun stos ad implanter la bos-cha. Passa 20 voluntaris s’haun partecipos al di da chüra a Zernez. Ils bös-chs sun gnieus implantos in gruppas. Eir glieud sainza connex cun la chatscha s‘ho partecipeda al di da chüra. Quist dschembrin e 1799 ulteriurs bös-chins haun chatto ün nouv dachesa i'l God Praschitsch sur Zernez.

L’actura engiadinaisa Sara Francesca Hermann preschainta ­quista sanda illa Postremise a Cuira – insembel cun sieu collega actur Roberto Chiaratti – la premiera d’üna tragicumedgia cul titel ­«Réception 3». A’s tratta d’ün töch chi vuless – seguond la comunicaziun a las medias – spordscher «egnas interpretaziuns dals misteris da la vita e da la mort». Suot la redschia da Silvana ­Gargiulo vaun ils duos actuors in tschercha «in möd comic, ironic e poetic» da respostas a las dumandas da vit’e mort. La musica per il töch ho scrit il cabarettist Flurin Caviezel. La premiera da «Réception 3» es in sanda, ils 19 da meg 2023 a las 19.30 illa Postremise a Cuira. Reservaziuns: postremise.ch.

Quaunt rumauntschas sun auncha las vschinaunchas in Engiadin’Ota? A do grandas differenzas traunter S-chanf e Segl, que chi pertuocha la communicaziun da las singulas administraziuns cumünelas, saja que sün tevlas, missivas ed eir illa cumparsa in l’internet. E las radschuns per la pratcha differenta sun da chatter traunter oter illa «tradiziun» ed in ingaschamaint persunel. Pigliand oura San Murezzan, haun las vschinaunchas in Engiadin’Ota u bain üna scoula cumplettamaing rumauntscha u alura üna scoula bilingua rumauntscha e tudas-cha. Uschè vain in quists cumüns eir auncha discurrieu dapü rumauntsch, saja que illas famiglias, vi da la maisa arduonda ed eir illas administraziuns cumünelas. Ma tenor constituziun cumünela nu sun tuot quistas vschinaunchas obliedas d’infurmer la populaziun per rumautsch. Uschè sun Bever e Madulain a reguard la lingua ufficiela insè vschinaunchas tudas-chas. E S-chanf es l’ultima vschinauncha in Engiadin’Ota, chi’d ho tenor constituziun il puter scu unica lingua ufficiela – infurmo po però gnir in möd biling, per puter e tudas-ch. Las ulteriuras vschinaunchas haun scu lingua ufficiela il rumauntsch e’l tudas-ch. In quistas vschinaunchas vain però miss in divers möds pais sül rumauntsch. Cu vegnan abitantas ed abitants da lingua rumauntscha dimena infurmos in quellas vschinaunchas? E chi survaglia la ledscha da lingua chantunela? Daspö passa 100 ans Marianne Gasser es chanzlista da la pü pitschna vschinauncha in Engiadin’Ota, nempe da Madulain. Tenor ella ho que divers motivs cha la pagina d’internet, las missivas e las tevlas in cumün sun be per tudas-ch: «Cha nu vain comunicho per rumauntsch a Madulain vo inavous süls ans 1920. Daspö lo vain la vschinauncha eir mneda be in lingua tudas-cha.» Ella agiundscha cha a Madulain daiva que già adüna pochs indigens e que sun gnidas tiers adüna darcho famiglias chi nu discuorran rumauntsch. Perque s’hegia decis già avaunt passa 100 ans cha l’administraziun cumünela vain mneda be per tudas-ch. «Nus vains mantgnieu que, causa cha vulains der a tuots la pussibilited d’esser in quist gremi – e que sainza cha la lingua füss ün dischavantag. Dimena vulainsa integrer a tuots.» Marianne Gasser accentuescha però cha nu’s saja insomma na cunter il rumauntsch, ma cha que füss simplamaing ün sforz administrativ memma grand da publicher tuot in duos linguas – impustüt per üna vschinauncha pitschna scu Madulain. Sforz administrativ Visitand la pagina d’internet da Madulain as vezza però sper ün’opziun tudas-cha eir üna taliauna. Quella es tenor la chanzlista gnida missa a dispusiziun causa ils bgers proprietaris da seguondas abitaziuns a Madulain da lingua taliauna. «Lo es il rumauntsch displaschaivelmaing alura crudo sün terza pusiziun. Ma que nun excluda cha nu fains eir tscherts artichels per rumauntsch. Nus essans simplamaing pitschnins», declera Marianne Gasser. Sper Madulain ho eir Bever definieu in sia constituziun cha tuot la comunicaziun dess be esser per tudas-ch, lur lingua uffciela. A Bever vain auncha manzuno la scoula bilingua, cun l’ulteriura lingua rumauntsch puter. Ma eir Puntraschigna nun ho ün’opziun rumauntscha per la pagina da web, melgrô ch’ella vela scu vschinauncha bilingua. Sün dumanda da la FMR ho la vschinauncha infurmo cha la pagina d’internet vegna güsta surlavureda pel mumaint. Ed uschè dess eir pels da Puntraschigna ster a dispusiziun üna opziun rumauntscha sülla pagina da web. Ingaschamaint persunel Las ulteriuras vschinaunchas in Engiadin’Ota percunter mettan a dispusiziun lur infurmaziuns per rumauntsch scu eir per tudas-ch. Congualand las duos versiuns da las vschinaunchas nu sun però adüna tradüts tuot ils puncts equivalentamaing. Ma las infurmaziuns importantas sun in mincha vschinauncha accesiblas eir per rumauntsch. Ed eir girand in realited tres quistas vschinaunchas as vezza diversas tevlas, chi infuorman per rumauntsch u alura in möd biling. E Segl ho dafatta ün egen sachin pels excremaints dals chauns cun ün versin biling: «Per mincha cackin ün sachin! Zum Glück im Sack!» (guarda fotografia). Uschè ho mincha vschinauncha ün oter focus rumauntsch. La vschinauncha da Silvaplauna tuocha tals buns exaimpels e publichescha bod tuot per rumauntsch e tudas-ch in l’internet. Dafatta üna granda part da las noviteds as chatta eir per rumauntsch. Pel cuntegn da quella pagina es respunsabla Franzisca Giovanoli, la chanzlista da Silvaplauna. Ella disch: «A me es que persunelmaing fich important cha nus pruvains d’infurmer per rumauntsch e tudas-ch. Uschè lönch scu ch’eau sun cò, vain que fat inavaunt uschè.» Metter adüna ün accent rumauntsch Franzisca Giovanoli agiundscha cha nu saja adüna tuot eir subit publicho per rumauntsch, causa cha’l tudas-ch hegia prüma priorited. Ma ch’ella prouva in seguit eir da spordscher tuot per rumauntsch. Da vart da la populaziun da Silvaplauna nu ho Franzisca Giovanoli survgnieu grand resun a reguard quista spüerta. «Listess es que a la vschinauncha fich imporant da sustgnair il rumauntsch inua cha que vo. Eir scha nossas missivas sun be per tudas-ch, pruvains adüna da metter ün accent rumauntsch.» La chanzlista disch cha’s pudess tresour fer auncha dapü pel rumauntsch, ma chi’s stuvess alura ingascher a qualchün per quell’incumbenza. Siand cha Franzisca Giovanoli metta a dispusiziun la spüerta rumauntscha suvenz our d’egna volunted, vulaiva la FMR savair, sch’ella ho survgnieu perque ün resun positiv da vart da la Lia Rumantscha. La chanzlista da Silvaplauna disch: «Ma il tenor da vart da la Lia Rumantscha u l’Uniun dals Grisch es pütost quel cha nus fains memma poch.» Ster in contact E che disch uossa la Lia Rumantscha da tuot que? – «In quist exaimpel concret nu vains nus criticho la pagina da web u la comunicaziun da la vschinauncha da Silvaplauna, dimpersè cha’l rumauntsch nu vain resguardo avuonda in lur giazetta ufficiela», uschè Ramona Barblan, promotura regiunela da la Lia Rumantscha per l’Engiadina. Ella agiundscha cha la Lia Rumantscha saja grata per tuot que che cha las vschinaunchas rivan da praster per rumauntsch e ch’els sapchan eir cha que es minchataunt üna sfida da publicher tuot per rumauntsch. La Lia Rumantscha svess sto nempe a dispusiziun a las vschinaunchas cun üna cussagliaziun e prouva da sensibiliser pel rumauntsch. Impü visitan ils collavuratuors e collavuraturas regiunelas üna vouta l’an las vschinaunchas per rester in contact. Dad effectivmaing controller, scha la ledscha da lingua chantunela vain eir respetteda da las vschinaunchas, es illa respunsabilited dal chantun (guarda box). «Intervenziun tenor constituziun» La ledscha da lingua chantunela definischa ils criteris, tenor ils quels las vschinaunchas haun da definir, müder u lascher lur lingua(s) ufficiela(s). E quista ledscha regla eir in chenüns secturs cha las linguas definidas haun da gnir applichedas, p.ex. in scoula u ­administraziun. Dad effectivmaing controller, scha la ledscha da lingua chantunela vain eir respetteda da las vschinaunchas, es illa respunsabilited dal chantun. Alberto Palaia, mneder dal Post specialiso per la plurilinguited, disch: «In generel savains nus intervgnir tar las vschinaunchas, scha quellas nu tegnan aint lur egna constituziun u la ledscha da lingua.» Il chantun stu tenor el ouravaunt tuot gnir activ zieva u düraunt fusiuns cun accumpagner bain il process a reguard las linguas. «La ledscha da lingua chantunela vela lo alura scu basa.» Dimena fixeschan las vschinaunchas lur lingua ufficiela in lur constituziun e nun haun pelpü üna ledscha da lingua. Da quella vain fat adöver surtuot tar fusiuns. Exaimpel interessant Tenor Alberto Palaia es l’exaimpel da Madulain però ün cas interessant. La vschinauncha es ufficielmaing tudas-cha, ma ils scolars da Madulain vaun a Zuoz a scoula. E la scoula da Zuoz es üna cumplettamaing rumauntscha. «Ad es però chosa dals abitants da Madulain da pretender infurmaziuns per rumauntsch. A Madulain s’ho adüna infurmo be per tudas-ch, per part eir per taliaun», disch Alberto Palaia. A reguard Puntraschigna e Bever saja il cas però cler. Bever – cun üna scoula bilingua – ho tenor la constituziun scu lingua ufficiela il tudas-ch e stu perque eir be comunicher in tudas-ch. E Puntraschigna ho tenor la constituziun d’infurmer in ün ram adequat eir per rumauntsch, siand cha las linguas ufficielas sun rumauntsch e tudas-ch. Perque es que tenor Alberto Palaia fich allegraivel cha Puntraschigna es vi da surlavurer sia pagina da web – integrand eir in futur üna opziun rumauntscha. Ingaschamaint e «tradiziun» Sper San Murezzan sun Bever e Madulain tenor constituziun insè vschinaunchas tudas-chas. Las ulteriuras vschinaunchas in Engiadin’Ota haun scu lingua da comunicaziun il rumauntsch e’l tudas-ch. Ma minchüna metta in divers möds pais sül rumauntsch. La vschinauncha da S-chanf es l’unica in Engiadin’Ota, chi ho tenor sia constituziun il rumauntsch puter scu lingua ufficiela. Comunicher po ella però per rumauntsch e tudas-ch. Cun excepziun da San Murezzan haun las ulteriuras vschinaunchas u bain üna scoula bilingua u alura üna scoula cumplettamaing rumauntscha. Ed in quellas vschinaunchas vain eir auncha discurrieu rumauntsch i’l minchadi, vi da la maisa arduonda e tar l’administraziun cumünela. Ma Bever e Madulain as vezzan tenor constituziun cumünela scu vschinaunchas tudas-chas – definand il tudas-ch scu lingua ufficiela. Las ulteriuras vschinaunchas haun definieu üna comunicaziun bilingua per rumauntsch e tudas-ch. E quella as chatta illa cumparsa in l’internet, sün tevlas i’ls cumüns ed eir illas missivas. Ma congualand la spüerta per abitantas ed abitants da lingua rumauntscha, do que in ögl cha mincha vschinauncha metta ün oter pais sül rumauntsch. E las radschuns per la pratcha differenta sun da chatter traunter oter illa «tradiziun» ed in ingaschamaints persunels. (cam/fmr) Ils sachins pels excremaints dals chauns a Segl sun bilings. Madulain es üna da las duos vschinaunchas in Engiadin’Ota, chi nun haun pü il rumauntsch scu lingua ufficiela. Ils sachins pels excremaints dals chauns a Segl sun bilings. Zuoz ho üna comunicaziun bilingua eir süllas tevlas i'l cumün. A La Punt Chamues-ch sun eir tschertas tevlas be per rumauntsch.

Daspö il 2019 es ün Engiadinais in servezzan sco ambaschadur per la Svizra a Myanmar. Cur cha Tim Enderlin, oriundamaing da Scuol, es rivà avant bundant quatter ons a Myanmar, as rechattaiva il pajais asiatic in üna fasa cun elemaints democratics. Ma quista cuorta fasa es flancada da redschims militars. D’üna vart tanter il 1962 e’l 2011 – e da l’otra vart daspö ils 1. favrer 2021. Tim Enderlin, ambaschadur svizzer a Mynmar daspö november 2019, descriva il Myanmar sco la dretta Indo-China e perquai eir sco lö fich interessant. Quist pajas tanter duos sub-continents, es situà in ün lö strategic a reguard la geopolitica. Impü ha il Myanmar grondas reservas da materias primas. Ma de facto es il pajais daspö il 1962 suot differents redschims militars. Be tanter il 2011 e’l 2021 daiva üna fasa cun elemaints democratics cun duos elecziuns generalas libras. Là s’ha il Myanmar eir drivi e blers pajais chi han miss ad ir aignas ambaschadas. Als 1. favrer 2021 ha però darcheu surtut il militar il timun a Myanmar. Avant la revolta militara abitaivan var 150 Svizzers e Svizras a Myanmar, hozindi suna intuorn 70 – inclus l’ambaschada e sias famiglias. Uschè s’ha eir müdà il focus da la lavur quotidiana da Tim Enderlin e sia squadra. FMR: Plü bod vaiva il Myanmar nom Burma. Perche? Tim Enderlin: Quai es üna buna dumonda. Fin a la fin dals ons 1980 vaiva il Mynamar nom Burma e quai davo la plü gronda gruppa da la populaziun, ils Bamars. Davo la prüma revoluziun 1988 ha il redschim militar lura müdà il nom sün Myanmar. Illa lingua burmana nu daja ingüna differenza tanter Myanmar e Burma – il nom ha il istess sen. Co es la situaziun a Myanmar güst uossa? Daspö la revolta militara in favrer 2021 ans vzain nus sco part d’üna crisa greiva in terms politics, umanitars ed economics. Nus vain hozindi trais partits principals chi sun invouts in quist conflict: Il militar, l’opposiziun democratica e lura amo las gruppas armadas etnicas a la periferia dal pajais. A Myanmar daja var 135 differentas etnias. La plü gronda, ils Bamars, as rechatta i’l center da Myanmar, las otras gruppas as sparpaglian sün tuot il pajais. Implü vaina üna situaziun, ingio ch’ingün parti nun es amo pront per ün dialog per chattar üna soluziun sainza armas. ll plü ferm patescha natüralmaing la populaziun civila, quai s’haja schont da dir. Na tant i’ls centers urbans, ma i’ls territoris rurals. Impustüt l’access umanitar es gnü bler plü difficil. As poja dimena discuorrer d’üna guerra civila ? Que sun blers chi nomnan il conflict sco guerra civila, ma eu nu dschess chi’s tratta in quel sen d’üna, siond cha na tuot il pajais es pertoc dals conflicts. Ma i nu’s po schmanchar cha’l Mynamar ha fingià adüna gnü conflicts armats tanter il militar i’l center dal pajais e las gruppas etnicas a la periferia. E quai daspö sia independenza da la Britannia l’on 1947. Cun il coup militar es eir gnü pro il conflict intra-bamar al center dal pajais. Che badan lura El e Sias collavuraturas e collavuratuors da quista situaziun inquieta? Quia a Yangon – la plü gronda cità dal pajais sco eir il center economic e cultural dal Mynamar – s’haja badà impustüt al cumanzamaint ils protests, chi han eir cumanzà i’ls centers urbans. Quai d’eira fich impreschiunant. Hozindi dschessi chi’d es plü quiet co in otras regiuns. Ma schi’s conguala cun plü bod, lura as bada cha blers affars, restaurants etc. han intant serrà – impustüt i’l quartier «Yangon Downtown» esi hoz bler plü quiet. Uschè es eir partida blera glieud giuvna dal pajas. E co han quels chi sun restats a Myanmar? Avant la revolta militara es l’economia creschüda per var 6 % l’on, daspö ils 1. favrer 2021 es quella displaschaivelmaing darcheu ida inavous per daplü co 18 %. Hoz vaina ca. 40 % da la populaziun chi viva suot il limit da la povertà naziunala – il dobel in congual cun avant la revolta militara. Implü vaina var 1,7 milliuns chi sun sbandits interns e 18 miliuns, chi douvran agüd umanitar. In congual sun quai listess blers sco in l’Ucraina pel mumaint. Ed eir il Kyat, la valüta dal Mynmar, es bler plü debla e tres quai es la roba dal minchadi gnüda bler plü chara. Implü nu funcziuna adüna l’internet e l’electricità. Quai sun robas chi accumpagnan la vita da minchadi e que’s bada. Ingün nu sa propi in che direcziun cha quist pajais va pel mumaint. Che significha per El dad avair da che far cun ün redschim militar ? La Svizra ha gnü üna pusiziun clera da prüma davent. Ella correspuonda a blers pajas dal vest e nus vain surtut tuot las sancziuns da l’Uniun Europea a reguard Myanmar. Nus vain cundanno la revolta militara dal cumanzamaint davent. E la Svizra hai eir dumandà cha quels in praschunia politica – sco Aung San Suu Kyi ed eir il president – vegnan deliberats. Nus vain eir dumandà il retuorn al process democratic e nus vain fat plüssas decleraziuns, sco p.ex. in connex cun las execuziuns da quatter activists democratics in lügl da l’on passà. Al istess mumaint a’s ingascha la Svizra per il dialog ed üna soluziun paschaivla dal conflict. In quel sen voul ella tgnair avert ils canals da comunicaziun cun tuot ils partits dal conflict, inclus il militar. Fich cuntschainta es Aung San Suu Kyi. Ma la politicra es darcheu in praschun. Ha El gnü l’occasiun da tilla imprender a cugnuoscher? Eu n’ha gnü l’occasiun e tilla n’ha vis ün pêr voutas – impustüt al principi cur ch’eau sun rivà quia a Myanmar. La n’haja gnü üna discussiun da var ün’ura cun ella. Ed uschigliö tilla n’haja vis a tschertas occurrenzas. Ma natüralmaing daspö la revolta militara plü. Ella es tuottüna la plü prominenta persuna da Myanmar a l’exteriur. Co tilla vezzan ils indigens? I’s sa cha Aung San Suu Kyi – la duonna chi ha guadagnà l’on 1991 il Premi Nobel per la pêsch – ha pers a l’ester il nimbus causa la crisa dals Rohingya l’on 2017. I’l pajas esi però tuot oter. Cò è’la e resta la «mamma da la naziun». Ella es ün’icona ed ha creà il parti democratic il plü cuntschaint e ferm politic. Siond cha Myanmar ha gnü daspö il 1962 redschims militars, d’eira ella cun las elecziuns 2015 e 2020 l’unica chi ha manà ün govern civil. Ma eir là d’eiran 25 % dals sezs i’l parlamaint reservats pel militar e quai tenor la constituziun. Dunque, il militar nu s’ha mai propi retrat da la politica. Che interess economics ha la Svizra a Myanmar? Cur chi s’ha drivi l’ambaschada dal 2012 a Myanmar, vaiva eir la Svizra natüralmaing interess economics. I’s tratta d’ün pajais chi nu d’eira tant avert avant e chi ha üna pusiziun geostrategica tanter l’India e la China. Implü es il pajais fich rich in materias primaras. Id es eir ün pajas, chi d’eira cun la independenza dal 1947 ün dals plü richs da l’Asia dal süd-vest. E quai cun bunas universitats e cun ün bun livel d’educaziun. Quai s’ha lura tuot müdà culs divers sistems militars, uschè eir darcheu daspö ils 1. favrer 2021. Nus vain quia amo’adüna dittas svizras – sco Nestlé, Novartis e Roche – chi sun preschaintas a Myanmar. Che voul la Svizra ragiundscher i’l pajais? Nus vains ün program da svilup daspö l’on d’avertüra 2012. Che cha la Svizra ha però intant decis, insembel cun oters pajais, es chi nu detta ingüna collavuraziun cul redschim militar –– las autoritads de facto sco cha nus las numnains eir. Ed uschè nu daina neir na ingünas cuntribuziuns finanzialas. In quel möd vaina natüralmaing stuvü adattar il program. Nus collavurain directamaing cun la populaziun, cun organisaziuns civilas i’l pajas e cun organisaziuns internaziunalas. Nos ingaschamaint quia ha adüna ün focus sülla pasch e’l svilup. In quist sen continuescha la Svizra d’offir seis buns servezzans. A reguard il svilup ans ingaschain pel servezzan da basa – la sandà e l’educaziun – pels drets umanitarics e per ün sgürar da mangiativas. Che po la Svizra far pel pövel dals Rohingya? La Svizra es preschainta impustüt in connex cun champs da fügitivs. sco p.ex. a Bangladesch. Là daja il plü grond champ da fügitivs i’l muond cun ca. 1 milliun Rohingya. Avant la revolta vaina eir sustgnü üna strategia naziunala per serrer ils champs cun sbandits interns. Schi’s serra quists champs, lura ans d’eira eir important da dar üna perspectiva a quista glieud: da pudair darcheu ir inavous a lur lö d’origin, chi pon avair avair üna vita cun sgürezza. Quai pretenda eir l’ONU. Ma quai d’eira fingià avant ils 1. favrer 2021 greiv ed uossa es tuot gnü amo plü difficil. Bainbod È’l quatter ons a Myanmar. Sa El fingià ingiò ch’El va davo? Quai es amo avert. Uossa in mai cumainza il process intern per la rotaziun da l’on chi vain. E schi nu sun quatter ons, alura suna tschinch ons Myanmar per mai a la fin. In mincha cas, lungurus nu saraja. Tim Endelin es daspö il 2019 ambaschadur per la Svizra a Myanmar.

L’activited süls plazzels da fabrica in Engiadin’Ota es granda, perque drouva la deponia Bos-chetta Plauna a S-chanf dapü spazi pel materiel da fabrica. Cun la realisaziun da l’ingrandimaint da la deponia Bos-chetta Plauna sper S-chanf l’an 2019, as d’eira persvas cha’l spazi bastess per passa 15 fin 20 ans. Zieva tschinch ans haun uossa ils respunsabels da la deponia inoltro tal chantun la dumanda per ün ingrandimaint. Actuelmaing vegnan s-chargedas passa 250 000 tonnas materiel l’an sülla deponia. – percunter vegnan mnedas davent be intuorn 70 000 tonnas. Quel materiel vain pü tard darcho druvo per fer gera e betun. Trer a nüz il fundamaint La dumanda al chantun prevezza d’üna vart da chaver oura il fundamaint existent. Que’s ratta d’ün materiel net e da buna qualited our da l’anteriur cuntschet da l’En. Quel dess alura gnir druvo scu gera ed eir gnir elavuro a betun. La deponia dess però eir gnir uzeda per var 15 meters. Cun quistas imsüras as prevezza dad avair aunch’avuonda spazi per ils prossems ans. «Ün planiseder specialiso per la cuntredgia ho fat ün proget cha zieva l’uzer per var 15 meters, füss tuot a la fin ün bel biotop cun god, pasculs e pros», disch Flurin Wieser, mainagestiun da la deponia Bos-chetta Plauna, invers RTR. La dumanda es actuelmaing tals uffizis chantunels. Flurin Wieser sparescha da survgnir il permiss per l’ingrandimaint da la deponia auncha quista prümavaira. Tenor il chantun as tratta d’üna procedura pendenta, causa que nu haun els pudieu piglier pusiziun. (rtr/fmr) La deponia Bos-chetta Plauna a S-chanf dess gnir ingrandida ed uzeda per 15 meters.

La suprastanza cumünela da Silvaplauna scriva in sieu rapport dal meg 2023 ch’ella hegia surdo ün stüdi da realisabilited davart l’ütilisaziun da la chalur dal Lej da Silvaplauna. Quel stüdi dess sclerir scha l’interess da las chasedas da las trais fracziuns Silvaplauna, Surlej e Champfèr saja avaunt maun da’s partecipar a la cumünaunza. Tenor prümas evaluaziuns saja que pussibel da retrer var 35 GWh chalur l’an. Actuelmaing drouvan tuot ils s-chodamaints da l’intera vschinauncha 44 GWh. Las evaluaziuns haun eir musso cha las valuors d’imsüraziun possan gnir tgnidas. L’ova dal lej as sfradess per var ün mez gro – que chi nu vess üngünas consequenzas per l’ecologia, scriva la suprastanza cumünela. Scha’l stüdi da realisabilited vain ad üna conclusiun positiva, dess la planisaziun da las centrelas d’energia cumanzer. Previs es da construir trais centrelas, üna in mincha fracziun. Realiso gniss il proget da l’EWZ e da San Murezzan Energia, chi tira a nüz già daspö desch ans la chalur our dal Lej da San Murezzan per s-chuder la granda part da las chasedas a San Murezzan Bagn. (rtr/fmr)

Mincha scolar e mincha scolara da la prüma e quarta classa da Zuoz ho pittüro divers craps. Quels sun in seguit gnieus exposts i’l Godin da Crasta, fuormand üna nouva senda da craps. Uossa as dessan parteciper tuots a lur proget pittürand egna crappa – uschè cha la senda pudess fer inavaunt sia via. L’ideja per quista senda da craps ho gieu la magistra Carole Dennler, chi instruescha traunter oter disegn a la scoula primara da Zuoz: «Eau d’he già svess vis e chatto tels craps. L’ideja per quista senda as basescha nempe sün üna gruppa da Facebook, da la quêla eau fatsch eir part.» Il princip da la senda da craps – e da quistas diversas gruppas da Facebook – es il seguaint: que a’s metta ün crap pittüro our illa natüra in ün lö giavüscho. Scha qualchün al chatta, alura po il crap ubain gnir piglio cun se e miss in ün oter lö, u alura stu el rester al lö oriund. Que es pelpü noto davous sül crap. L’ideja es da fer ün plaschair a qualchün e da regaler qualchosa ad üna persuna cha nu’s cugnuoscha tuot tenor. Zieva paun ils craps scuvierts gnir fotografos e gnir annunzchos sün Facebook illas gruppas. E cun ün pô furtüna as chatta uschè eir l’artist u l’artista dal crap. Carole Dennler disch: «Ma sün Facebook vezza l’artist eir inua cha sieus craps sun rivos – ün da noss es intaunt già rivo fin a Vancouver.» Pcho da be piglier a chesa Carole Dennler ho già da matta pittüro gugent sün da tuottas sorts robas ed impustüt eir sün crappa. Que ho ella eir darcho fat quist an cun la prüma e la quarta classa da Zuoz, la quêla ella instruescha disegn. «Zieva avair pittüro quists craps, vainsa chatto chi füss insè pcho, scha vegnan be piglios a chesa e ch’üngün nun ils vezza pü. Uschè essans tuots gnieus sün l’ideja da realiser la senda, ils scolars ed eau», disch Carole Dennler. Perque ho la magistra in seguit dumando la vschinauncha da Zuoz per pudair metter ad ir üna tela senda i’l Godin da Crasta, ed ho eir survgnieu il permiss pel proget. Quel as rechatta güst dasper la plazza da sport – süsom il cumün ed in direcziun Hotel Castell. S-chaclas plain crappa Uschè haun ils scolars da Zuoz pudieu creer lur senda da craps ed aunz las vacanzas da meg sun las duos classas cun lur duonna Carole idas i’l Godin da Crasta ed haun sparpaglio lur ouvras d’art. Ma la magistra vaiva ouravaunt auncha preparo üna pitschna surpraisa: «Trais duonnas fich gentilas ed ingaschedas da la gruppa da Facebook ‹Zaubersteine› m’haun ouravaunt tramiss bgers craps pittüros per nossa senda. Uschè cha’ls iffaunts sun rivos al di d’inauguraziun ed haun già chatto bgera crappa», disch la magistra da disegn. Cun ün rier agiundscha ella ch’ella hegia perque survgneiu paquets plain craps da quistas duos duonnas per posta. Ma cha’ls iffaunts haun a la fin gieu ün grand plaschair da la surpraisa e dal regal. Proget per tuots e tuottas «Da disegner d’eira sgürischem ün aspet interessant da quist proget, ma eau vögl eir motiver als iffaunts dad ir oura a spass. Uossa paune ir a guarder per lur craps ed uschè dess que eir esser üna motivaziun dad ir oura i’l god», declera la magistra da Zuoz. Ella voul uschè eir animer als iffaunts dad ir cun ögls pü avierts tres ils gods, tscherchand la crappa – ed uschè eir scuvrir ulteriurs aspets interesants da la natüra. Tenor Carole Dennler es uossa l’ideja cha eir ulteriura glieud as partecipescha al proget. Uschè cha minchüna e minchün po contribuir a la senda da craps: «Intaunt essans auncha a cumanzer e mettainsa eir auncha oura svess bgers craps. Ma uossa sperainsa cha que vain a funcziuner da svess cul temp.» Tschertüns sun bain visibels, oters as zoppan i’l verd. La prüma e quarta classa da Zuoz haun realiso üna senda da craps tres il Godin da Crasta. Minchün e minchüna es invido da’s parteciper al proget e d’agiundscher egna crappa. Tscherts craps paun gnir piglios cun se, oters haun da ster lo. Que sto adüna davous sü – uschè eir l’artist u l’artista. Chaminand in direcziun Hotel Castell s’inscuntra adüna darcho a l’ün u l’oter crap. Chaminand in direcziun Hotel Castell s’inscuntra adüna darcho a l’ün u l’oter crap. Chaminand in direcziun Hotel Castell s’inscuntra adüna darcho a l’ün u l’oter crap. Chaminand in direcziun Hotel Castell s’inscuntra adüna darcho a l’ün u l’oter crap.

Ot sur S-chanf as rechatta l’uschenumno «Menhir da Prospiz». Quist crap da var 2,2 meters otezza pera scu d’esser elavuro d’umauns. Impü vain dit ch’el hegia üna radiaziun magnetica fich ota ed eir tschertas energias specielas. Ma che es insomma cuntschaint davart quist crap insolit – e che es eir propi vaira? «Aha, tü vest sü tal Menhir da Prospiz? Hai, que es propi ün lö extraordinari. Lo as po propi sentir üna atmosfera fich speciela, que s’ho l’impreschiun cha’s saja totelmaing sulet sün quist muond.» Que am disch üna cuntschainta ch’eau d’he inscuntro per cas sül viedi da S-chanf in direcziun Prospiz. Na be ella, dimpersè eir otra glieud quinta adüna darcho da quist crap sülla planüra da Prospiz. Saja que in connex cun la bella cuntredgia intuorn quist crap, pervi da sias energias u causa üna tscherta radiaziun magnetica. Dit cuort: la glieud ch’al visita, pera pelpü d’avair sentieu qualchosa speciel. Que ho tuottüna sdasdo il buonder tar la FMR dad ir a fer uorden culs fats davart il Menhir da Prospiz. U almain da pruver da fer uorden. La Botta Striera Il crap scu têl nun es mê propi gnieu perscruto scientificamaing. Que ho eir confermo il Servezzan archeologic grischun invers la FMR. «Da que cha nus savains pel mumaint, as tratta que pü probabel d’ün lö da cult our dal temp da bruonz medievel. E quel sto eir pü probabel in connex cun la ‹Botta Striera› – üna colonia preistorica sur S-chanf», disch Ivo Dobler, mneder dals archivs/bancas da datas/SIG tal Servezzan archeologic grischun. La «Botta Striera »es üna fortezza, colonia a l’ot u lö da cult – la funcziun nun es neir na cò auncha sclarida dal tuot – as rechatta var 400 meters davent da la planüra e’l Menhir da Prospiz sün 2000 m s.m. La Botta Striera es situeda süsom il grip da La Sassa sur S-chanf (guarda foto). Dal 1932 sun gnieus chattos sün quist plaun da var 3700 m² divers repars da terra e da craps, mürs cun molta, ossa, materiel da terracotta ed üna plazza da fö. Da la Botta Striera oura as vezza sur tuot l’Engiadina – ma eir in direcziun Pass dal Scaletta u il Pass dal Chaschauna. Dimena ün lö strategic fich interessant. Ün prievel per eroplans? Ma uossa darcho inavous tal Menhir da Prospiz. Quel as rechatta in ün cleragl davous la Botta Striera, var 100 meters pü bass. Il pro es protet da trais varts cunter il vent e la quarta vart evra üna vista imposanta directamaing sül Piz d’Esan. Fand retscherchas nu’s chatta propi bger davart il Menhir da Prospiz. Ma sülla pagina d’internet da la destinaziun turistica p. ex. vain manzuno cha sia radiaziun magnetica saja telmaing granda ch’el es gnieu indicho in üna charta da l’Uffizi federel d’aviatica civila (UFAC) scu ün dals lös ils pü magnetics in Svizra. Sün dumanda da la FMR, scha quist crap saja propi ün lö telmaing magnetic ed interessant per l’uffizi, nun ho l’UFAC cu prüm savieu da che cha’s tratta insomma. Zieva ün’eivna es gnida la resposta. «A la fin ho quista dumanda occupo trais collavuratuors per sclerir la chosa e nus vains druvo bod ün’eivna», disch Christian Schubert , plededer da medias da l’UFAC, in riand. Ün grü a suas Uschè ho l’UFAC chatto oura chi saja propi indicho ün areel in vicinanza dal Menhir da Prospiz in üna charta da prievels tar l’uffizi – ma que na in connex cun radiaziun magnetica. «Quist lö es gnieu indicho causa ün grü a suas (tud. Seilkran) chi’s rechatta in quist territori», uschè l‘UFAC. Ün abitant da S-chanf ho alura in seguit managio cha que pudess ster in connex cun ün anteriur runel cun ün ballun, chi d’eira gnieu fabricho dal militer per la Flab per trener a trer. La «Flab» es il areel militer giò'l fuonz da la val, chi trena la defaisa aviatica, apuntpo la «Flugabwehr/Flab». Dimena nu pera üna radiaziun magnetica dal Menhir da Prospiz da procurer per privels aviatics, mabain pütost ün runel d’exercizi dal militer. E listess as chatta auncha l’infurmaziun in l’internet cha quista radiaziun magnetica hegia chaschuno üna verscha da god, illa quêla creschan be pochs bös-chs. E schi’s vo sü a Prospiz, alura as vezza propi üna pitschna verscha i’l god spess. E que da la vart dal nord, inua cha vain dit cha que hegia la pü ota radiaziun magnetica. Tuot be üna casualited? ​U tuot be insceno? Misteri resta aviert Scha la fuorma dal crap es natürela – u creeda d’umauns – nu so neir na üngün propi dir. Cler es cha’l crap es our da «Grauwacke», üna sort crap da sablun, ch’el es 2,2 meters ot, ch’el ho üna surfatscha gruoglia e ch’el es collio natürelmaing cul fuonz. Perque nu’s tratta que insè tenor definiziun neir na d’ün menhir classic. Perche cha ün menhir es ün oget da crap, aposta miss sü d’umauns. Ma siand cha quist crap sü Prospiz es uschè insolit, varo’l listess merito il nom menhir. E perque ch’el es uschè speciel, dess sieu misteri forsa eir rester secret. Intaunt cha taunta glieud al visita e craja vi da sias differentas forzas, ho’l tuottüna üna tscherta attracziun, eir scha na magnetica. Rests dals repars e mürs sülla Botta Striera. Il Menhir da Prospiz as rechatta sün var 1900 m s.m in ün cleragl. Il Menhir da Prospiz. Dal crap vain dit ch’el hegia diversas forzas ed energias. Il La planüra da Prospiz cun vista sül Piz d’Esan. A schnestra as rechatta il menhir Il Menhir da Prospiz e'l Piz d'Esan. La Botta Striera, ün lö da cult u d’abiter dal temp da bruonz medievel sur S-chanf. La planüra as rechatta süsom il grip, inua cha nun ho üngüna bos-cha.

Bertilla Giossi ho accumpagno a duos Grischuns, chi haun la ­listessa paschiun: il lutun (tud. Messing). Uschè es nat il nouv film dad RTR «Far e sunar – duas passiuns per il plech». Simon Gabriel da S-chanf e Marina Caminada da Vrin haun tuots duos üna paschiun per la toula. Per esser pü precis: pel lutun. Ella es constructura d’instrumaints da lutun e fo uschè our d’ün töch metal üna trumbetta preziusa. Ed el lascha resuner l’instrumaint miraculusamaing e que già cun sieus 14 ans. Talent extraordinari Tar las concurrenzas grischunas e svizras ho Simon Gabriel già gudagno in sia categoria tuot que che chi’d es insomma pussibel. Da nouv ho el eir fascino principi meg 2023 ad üna giuria europeica, na be a quella. A Malmö – al champiunedi europeic da solo per instrumaints da brass – ho el nempe fat la terza plazza, ho guadagno il premi dal public e da la band. Üna sensaziun. Il film «Far e sunar – duas passiuns per il plech» accumpagna il trumbettist talento a Malmö e tschercha las rischs da sia paschiun. Il film muossa però eir la lavur precisa da Marina Caminada – sainza quella nu dess que üngün singul tun. (rtr/fmr) Il film «Far e sunar – duas passiuns per il plech» vain emess per la prüma vouta in dumengia, ils 4 gün 2023, a las 17.25 sün SRF 1. In seguit es il film eir da chatter in l’internet suot: www.rtr.ch/cuntrasts. imon Gabriel cun üna part dals pocals ch’el ho guadagno fin uossa.