La saira da Silvester l’on passà es statta l’ultima vouta cha Leta Mosca d’eira in acziun sco organista illa baselgia a Sent. Davo 56 ons vi dals manuals e’ls pedals – e trond tuot ils registers – ha ella tut cumgià da seis seguond dachasa, la baselgia San Lurench. «Sch’eu pigliess la baselgia sco centrum, lura füssan in ün radius da 200 meters stats cumpigliats tuot ils lös ingio ch’eu sun statta activa a Sent. La scoula süsom cumün, dasper la baselgia la biblioteca e meis dachasa giosom cumün», disch Leta Mosca. La duonna dad 83 ons d’eira magistra primara a Sent e d’eira eir invouta illa biblioteca. E dürant 56 ons ha ella pisserà pel rom musical pro cults divins, funerals, nozzas e battaisems a Sent. La saira da Silvester l’on passà ha ella lura tut cumgià da quella carica. E l’organista ha dat culla FMR ün sguard inavo sün quist temp – ma eir ün inavant vers l’avegnir. Ed ella es fingià invoutta in ün nouv proget. Dal clavazin a l’orgel La carriera musicala da Leta Mosca ha cumanzà fingià cun set ons cur cha seis genituors tilla han pussibilità da tour uras da clavazin. Davo la matura a l’Institut Otalpin a Ftan ha ella gnü al seminari superiur las prümas uras da sunar orgel da baselgia. «Mia antecessura sco organista a Sent es statta per blers ons sour Rösli. A Büman da l’on 1967 n’haja lura cumanzà sco organista cò a Sent», disch Leta Mosca. Ella agiundscha ch’ella haja in seguit eir frequentà blers cuors da perfecziunamaint per organistas ed organists. Uschè ha ella lura eir fat cu­gnuschentscha da la litteratura per orgel. «Il sunar l’orgel m’ha fat bain a corp ed orma. Sco mamma ed eir sco magistra n’haja predschà d’avair adüna darcheu ün mumaint per mai svessa. Per mai sun quai stattas las uras d’exercitar in baselgia», disch Leta Mosca. La raïna dals instrumaints «Eu d’eira insè adüna averta per tuottas sorts musica, ma eu n’ha sunà blera musica da la romantica ed il plü gugent musica da Johann Sebastian Bach», disch Leta Mosca. La blera musica da la romantica ha ella sunà, causa cha l’orgel illa baselgia San Lurench es ün orgel pneumatic e cha quels sajan fich adattats per quella sort musica, uschè l’organista. Be l’improvisar sün l’orgel nun ha ella mai propcha imprais, ingün nu tilla vaiva dat l’impuls da far quai quella vouta. «Ma quai es alch ch’eu vögl amo imprender per mai svess e per mia vita privata. Eu nu d’eira gnanca gnüda sün quell’idea d’improvisar», declera Leta Mosca. Quai chi tilla fa però plaschair es ch’üna nouva generaziun as dedichescha a la «raïna dals instrumaints». Uschè riva minchatant ün giuvnot da 16 ans d’Ardez, Marcel Stecher, a sunar l’orgel a Sent. «Quai es grondius sco ch’el improvisescha», disch Leta Mosca. Passa ün mez tschientiner In seis 56 ons sco organista a Sent tilla es statta ün’occurrenza in fich buna memoria: «Cun plaschair m’algorda a la festa da ‹500 ons baselgia San Lurench a Sent› chi ha gnü lö l’on 1996. Ils actuors ed acturas sun stats uffants, giuvenils, creschüts, attempats e commembers e commembras da differentas societats ed autoritats cumünalas.» Cha tuot la populaziun da Sent as vaiva partecipada tilla ha plaschü fich bain, ma quista cumünanza tilla manca ün pa hozindi. Nouvas chanzuns Eir scha Leta Mosca nu sarà plü la dumengia ad imbellir ils cults divins cun musica a Sent, as dedichesch’la inavant a progets. Uschè è’la pel mumaint invouta in ün proget da la scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair cul nom ‹Nouvas chanzuns per noss uffants›. Quist proget es gnü miss in pè causa cha l’organist renomnà da San Galla, Rudolf Lutz, s’ha miss a disposiziun per cumpuoner chanzuns nouvas. «Mia lezcha d’eira da tscherchar texts rumantschs e da pisserar per nouvs texts rumantschs per quellas chanzuns», disch Leta Mosca. La prüma audiziun da quist proget ha lö als 26 da marz 2023 a Sent. L’incumbenza d’organist han uossa surtut ils duos organist professiunals Urs Wittwer e Pasquale Bonfitto. Ma Leta Mosca ha tradi ch’ella vöglia eir amo ir minchatant a sunar per sai svess l’orgel e cha impustüt sias figlias vessan grond plaschair sch’ella mantgness quai. Sül clavazin a chasa exercitesch’la amo adüna suvent. E schi crodess oura ün organist, lura füss’la natüralmaing pronta da surtour da sunar per ün cult divin. Trat per 56 ons tuot ils registers Dal 1967 es Leta Mosca gnüda dumandada da surtour la carica sco organista illa baselgia San Lurench a Sent. Ella ha svelt survgni plaschair da sunar sülla «raïna dals instrumaints» ed ha per 56 ons imbelli musicalmaing cults divins, nozzas, battaisems e funerals. La saira da Silvester l’on passà ha la musicista ed anteriura magistra dad 83 ons tut cumgià da sia incumbenza sco organista. «Il sunar l’orgel m’ha fat bain a corp ed orma. Sco mamma ed eir sco magistra n’haja predschà d’avair adüna darcheu ün mumaint per mai svessa. Quai d’eiran per mai las uras d’exercitar in baselgia», disch Leta Mosca. Uschè es la baselgia San Lurench dvantada ün seguond dachasa per ella. Cha’l plü gugent haja ella sunà musica da Johann Sebastian Bach, ha Leta Mosca tradi. Dal tuot nu’s retira ella però – intant è‘la fingià invouta in ün oter proget in collavuraziun cun la scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. (fmr/cam) Leta Mosca vi da l'orgel illa baselgia San Lurench a Sent. Sur ün mez tschientiner ha Leta Mosca imbelli ils cults divins cun musica a Sent. La saira da Silvester 2022 ha Leta Mosca tut cumgià da «seis» orgel illa baselgia San Lurench.

Architectura es sco art chi pertocca a tuots. Ma che es bun’architectura? L’architecta Marisa Feuerstein piglia posiziun e quinta da las sfidas actualas in seis manster in Engiadina Bassa. Daspö set ons exista nempe üna situaziun intscherta. «Nus vain üna gruppa d’architects in Engiadina Bassa chi s’inscuntra minchatant in möd loc eir sainza pretaisas ed obligs», quinta l’architecta Marisa Feuerstein da Scuol. Ch’important saja simplamaing il discuors tanter collegas davart ils temas chi pertoccan lur branscha. Ch’ella nu saja rapreschantanta da la gruppa e nu vöglia neir nadiscuorrer in nom da quella. «Minchün ha seis agen maniamaint e nus nun eschan adüna daperüna», disch’la sainza vulair tour posiziun pels interess dals architects d’Engiadina Bassa. Cha quista gruppa libra nu saja da congualar cun üna cumischiun da planisaziun regiunala – sco chi vain pretais per part in Engiadin’Ota – dimpersè simplamaing üna gruppa libra ed eterogena cun agens interess. «L’architectura es nossa paschiun, quella influenzescha e tanghescha a tuots ed a minchün», disch Marisa Feuerstein chi lavura fingià passa 30 ons sün seis manster. Situaziun intscherta Per discussiuns illa gruppa d’interess ha bainschi eir pisserà la situaziun da planisaziun in Engiadina Bassa. «Nus vain daspö set ons üna situaziun intscherta», constata Marisa Feuerstein. Daspö la fusiun al cumün da Scuol vessan da gnir armonisadas las ledschas da fabrica, implü sto gnir resguardada eir la ledscha federala da planisaziun dal territori (verer chaistina Revisiun da la planisaziun da Scuol). «Daspö il 2017 exista üna zona da planisaziun a Scuol e nus nu vain gnü fin hoz amo invista illa nouva ledscha da fabrica», disch l’architecta da Scuol ed agiundscha, «nus fain eir invers noss cliaints üna pac buna figüra, scha nus nu cugnuschain tuot ils detagls da la nouva ledscha da fabrica.» Cha da cusgliar uschè ils cliaints saja fich difficil. Ella deplorescha chi nun haja per exaimpel dat ün lavuratori culs perits in chosa per infuormar ed elavurar la nouva ledscha da fabrica dal cumün da Scuol. «La comunicaziun in chosa vess in mincha cas pudü esser megldra», agiundsch’la. Intant es la revisiun da la planisaziun cumünala da Scuol pro’l Chantun per la preexaminaziun. «Nus dovraran amo pazienza», disch Marisa Feuerstein cun persvasiun. Davo cha’l Chantun ha tut posiziun, varan lö las exposiziuns da cooperaziun, ingio cha minchün chi’d es pertoc pudarà tour posiziun. Lura as vezzaraja eir, in che fracziuns cha las zonas da fabrica gnaran abolidas tenor las pretaisas da la ledscha federala e chantunala da planisaziun. «Puchà es ch’üna statistica a reguard il svilup da la populaziun d’avant desch ons disch che chi sto gnir fat i’ls prossems ons», deplorescha l’architecta da Scuol, «cha nus vain intant a Scuol ün svilup positiv nu quinta displaschaivelmaing.» Concurrenzas d’architectura Marisa Feuerstein ha ramassà sco architecta grond’experienza i’ls ultims trent’ons. Ed ella ha realisà blers bels progets, tanter oter eir, insembel cun oters collegas architects, l’Albierg da giuventüna a Scuol in concurrenza d’architectura. Quist proget ha finalmaing eir surgni differents premis d’architectura. Concurrenzas d’architectura sun planisadas eir i’ls prossems ons, per exaimpel i’l rom dals progets da l’infrastructura da Scuol. Our da princip es ella persvasa da las concurrenzas d’architectura, «scha quels progets nu sun massa gronds.» Scha’l volumen dals progets es massa grond, nun han tenor ella ils affars pitschens indigens grondas schanzas da pudair surtour las incumbenzas. «Per progets gronds sun interessats eir ils affars specialisats da tuot la Svizra chi nu fan oter co realisar progets per concurrenzas d’architectura», quint’la, «lura restan ils affars pitschens culs mans vöds.» Ella quinta però eir da progets actuals, per exaimpel da las Pendicularas Scuol, chi vessan merità üna concurrenza d’architectura. Che es bun’architectura? Sia paschiun pel manster parta l’architecta da Scuol adüna darcheu eir culla generaziun giuvna. Uschè vain adüna darcheu eir la dumonda da bun’architectura sül tapet. «In quist reguard van ils maniamaints ourdglioter», disch’la cun ün surrier. Cha architectura saja sco art, a chi plaschan tscherts stils daplü ed a chi damain. «Nus discurrin adüna darcheu da las proporziuns. Quellas ston tuornar eir ill’architectura», quint’la. E cha dal rest, haja minchün seis agen gust. Ün’exaimpel per bun’architectura ha Marisa Feuerstein listess: Uschè ha’la pudü acumpagnar i’ls ultims trais ons in ün gremi d’experts üna lavur da master d’ün student da Genevra cun ragischs da famiglia a Scuol, chi ha realisà ün proget per ün nouv quartier a Brentsch (anteriur areal da l’Engadinerhof) a Scuol cun spazi d’abitar e d’inscunter (verer chaistina Revitalisaziun Brentsch). «Quist proget cuntegna fich buns impissamaints ed ideas per ün quartier engiadinais chi viva», declera la perita, natüralmaing cul savair, cha plücofacil nu gnarà quist proget mai realisà. Revisiun totala da la planisaziun a Scuol Daspö set ons es il cumün da Scuol landervia ad armonisar las ledschas da fabrica da las fracziuns ad üna ledscha cumünaivla per tuot il cumün fusiunà. Daspö il 2017 exista eir üna zona da planisaziun. Sco cha Arno Kirchen, il manader tecnic dal cumün da Scuol, declera, vaiva mincha anteriur cumün avant la fusiun üna ledscha da fabrica differenta. Cha la gronda sfida saja stat d’armonisar quistas ledschas in resguardond eir la ledscha federala da planisaziun dal territori e la ledscha da seguondas abitaziuns. Sco ch’el declera, s’haja provà insembel culla cumischiun da planisaziun cumünala da s’orientar a las ledschas plü nouvas. «Intant es tuot il proget da planisaziun pro’l Chantun per la preexaminaziun», infuormescha Arno Kirchen. El spetta fin la mità da l’on il rapport dal Chantun. In seguit varan lö üna fin duos exposiziuns da cooperaziun, ingio cha’ls pertocs pon tour posiziun, e lura insacura la votumaziun definitiva a reguard la revisiun totala da la planisaziun cumünala. Arno Kirchen fa quint cha tuot la procedura dürarà garanti amo duos fin trais ons. (nba) Revitalisaziun Brentsch La vita cumünala e sociala intuorn ils bügls dals vegls cumüns engiadinais es statta la basa pel proget da Sven Grams. El es creschü sü a Genevra ed ha passantà bler temp da vacanzas pro sia nona e seis bazegner a Scuol. Per sia lavur da master pel stüdi d’architectura ha’l elavurà il proget «Revitalisaziun Brentsch» chi prevezza ün nouv quartier sün l’areal da l’anteriur Hotel Engadinerhof in possess da las Pendicularas Scuol. Cun Scuol Sot sco exaimpel ha el progettà ün cumplex d’abitaziuns intuorn la plazza d’inscunter cul bügl tradiziunal. E davovart cunfinan ils stabilimaints cun fatschadas da lain als üerts cun zona verda. Il nouv quartier planisà dal giuven architect cumpigilia bler spazi d’abitar per indigens, butias, restorants, ma eir cun stanzas ed abitaziuns plü pitschnas per giasts e lavuraints stagiunals. Per sia lavur da master ha Sven Grams surgni dal gremi d’experts la nota maximala. (nba) L’architecta Marisa Feuerstein da Scuol ha gronda paschiun per seis manster. Il proget per üna revitalisaziun da Brentsch prevezza spazi d’abitar intuorn la plazza da cumün cun ün bügl, la part davo dals stabilimaints cunfinan culs üerts e la zona verda. Il proget per üna revitalisaziun da Brentsch prevezza spazi d’abitar intuorn la plazza da cumün cun ün bügl, la part davo dals stabilimaints cunfinan culs üerts e la zona verda.

Adüna la prüma sonda dal mais da favrer vain vivüda la tradiziun da l’Hom Strom giò Plaz ed a Gurlaina a Scuol. Ün’üsanza cun ragischs pajanas – sco offerta al Dieu dal sulai per üna stà lunga e früttaivla. Ed eir quist on ha il bun hom stuvü ceder, per dar spazi al nouv. Cur cha’l sulai surpassa il Piz Pisoc e s-choda la salaschada da Plaz giò Scuol Sot, vain vivüda la tradiziun da l’Hom Strom – sco quista sonda passada, la prüma sonda da favrer. La davomezdi ün travasch d’uffants e magisters chi’s dan da far vi da l’Hom Strom – e giasts ed indigens chi perseguiteschan il fatschögn. Mario Rauch, il mainascoula da la scoula da Scuol, ha declerà co chi funcziuna: «Ils scolars plü pitschens mainan nanpro il strom da sejel, oters scuan la plazza ed ils gronds fuorman las tarschoulas, las monnas, chi vegnan liadas cun filfiers vi d’üna pütta raduonda da var desch meters lunghezza». Il diameter da l’Hom Strom po variar tenor la lunghezza dal strom da 120 cm a 150 cm. Il lain raduond es pozzà sün chavalots e po gnir stort in möd chi’s po liar intuorn bain las cuas. Tuot ils uffants e magisters piglian fich serius lur lezchas e plan a plan crescha l’hom ad ün homun bain pavlà. «Normalmaing vaina il strom dad Anton à Porta da Scuol, ma sia racolta nu d’eira quist on da buna qualità, uschea cha nus vain survgni il strom nan da la Val Müstair», ha infuormà Mario Rauch. Quel vain tschunc a man e vain deponà in ün tablà in vicinanza da Plaz. Las flommas van in ot Cur cha l’Hom Strom es fini, vain quel manà la saira vi Gurlaina e miss in pè. Avant cha quel va in flommas sventuleschan ils scolars gronds lur «bombas» chi’d existan da cullas da stoffa bognadas in petroli. Las «bombas» sun liadas vi d’ün filfier, vegnan sventuladas in möd chi disegnan flommas artisticas – per arder il vegl e far lö al nouv. Punctualmaing a las ot es gnü dat fö eir quist on l’Hom Strom, accumpagnà da la chanzun da Men Rauch: «L'Hom Strom es ün bel hom, ün hom da nom e pom ...» – Cur cha las ultimas monnas da strom ardaintas sun crodadas giò dal lain, es restà be amo ün mantunet da tschendra aint illa naiv. L’Hom Strom ha fat lö pel nouv. L’Hom Strom crescha ad ün crescher a Plaz. L’Hom Strom crescha ad ün crescher a Plaz. Ils scolars pitschens mainan il strom sün plazza. L’Hom Strom es ün bel hom – ed el es in flommas. L’Hom Strom es ün bel hom – ed el es in flommas. L’Hom Strom es ün bel hom – ed el es in flommas. Las bombas ardaintas vegnan sventuladas dals scolars gronds. Prunnas da strom spettan da gnir ellavurats.

La Società Art Engiadina ha eir quist on surprais cun ün spectacul d’iglüminaziun d’art, cun sculpturas da glatsch e musica. «Faszinaziun Lichterwald» as nomna l’event chi ha lö dal 4 fin als 18 da favrer 2023 in ün clerai dasper il Camping Sur En da Sent. La Società Art Engiadina es gnüda fundada als 1. da december 2010 ed ha il böt da promouver art e cultura in Engiadina. Fich cuntschaint es il simposi da sculpturas a Sur En da Sent chi varà lö eir quist on in gün. Dal 2020 vaiva Art Engiadina cun Wolfgang Bosshardt e cun divers artists ed agüdonts fabrichà ün palazi da glatsch. Ün monumaint construi our da 3000 meters cubic naiv artifiziala cun exposiziuns e locals aint il glatsch per organisar festas ed inscunters. Quist on s’han decis ils respunsabels da far alch tuottafat nouv – nempe ün spectacul d’iglüminaziun dasper il Camping Sur En da Sent. «Nus vulain striunar cun ün’iglüminaziun d’art, cun sculpturas da glatsch da Daniel Cotti ed agüdonts e cun musica ün spectacul extraordinari», es la devisa da Wolfgang Bosshardt. Alch simil s’haja fat a Lai Wolfgang Bosshardt disch: «Sün l’idea eschan gnüts causa cha alch simil es gnü fat ora Lai (Lenzerheide) e nus da la Art Engiadina vain decis da far alch simil. Els sun gnüts vers nus, e davo avair ponderà la chosa a fuond vaina lura decis da realisar il proget. Ün rapreschantant chi’d es stat involvà cul proget da Lai ha lura güdà – ed insembel vaina organisà il spectacul.» Üna firma dal fat dà a fit il projectur per la dürada da l’event. Insè as tratta d’üna dia-show, ingio cha las fotografias vegnan projectadas vi dals bös-chs pro ün clerai in vicinanza. Daniel Cotti cun agüdonts ha realisà las sculpturas da glatsch chi vegnan iglüminadas cun reflecturs. L’evenimaint ha lö fin als 18 da favrer dasper il Camping Sur En da Sent. Il böt es da spordscher ün’attracziun chi’s drizza a giasts ed indigens e chi less cumplettar la sporta turistica d’inviern. A partir dals 4 fin als 18 da favrer da las 17.00 fin las 21.00 as poja visitar l’event e giodair il spectacul cun vin chod e punsch. Iglüminaziuns d’art cun bler colorit. Sculpturas da glatsch da Daniel Cotti ed agüdonts. Sculpturas da glatsch da Daniel Cotti ed agüdonts. Sculpturas da glatsch da Daniel Cotti ed agüdonts. Iglüminaziuns d’art cun bler colorit. Iglüminaziuns d’art cun bler colorit.

La cuorsa Passlung da Martina a Scuol es ün evenimaint tradiziunal chi vain organisà per la 48avla jada per profis e cuorridurs amaturs. In dumengia, ils 12 da favrer a las 10.30, ha lö la partenza a Martina cun böt a Scuol Serras. Davo giantar vain organisà ün cross per uffants. Il Passlung da Martina a Scuol as nomna eir il Maraton Engiadinais pitschen cun üna lunghezza da var 22 kilometers. La stricha lung l’En es fich agreabla e spordscha a profis la pussibiltà d'ün trenamaint per las cuorsas chi seguan. Ed ella serva a cuorridurs amaturs sco masüra da lur fuorma, forsa in vista al Maraton da skis engiadinais. Sco cha’l president dal comitè d’organisaziun Xaver Frieser orientescha, es la loipa intant in ün bun stadi. «L’organisaziun turistica TESSVM fa per nus la reclama e nus vain l’avantag d’avair nossa pagina d’internet sün lur server. Il comitè d’organisaziun consista da tschinch persunas chi surpiglian minchüna üna part da l’organisaziun.» Ün zich rumpatesta dà a l’organisaziun amo la situaziun da naiv. Xavier Frieser: «La loipa es in ün bun stadi e nus dovressan insè be paca naiv per pudair far la partenza davent da Martina. Il schef da la pista es Mario Denoth da Valsot chi’d es eir respunsabel tuot inviern per la loipa.» Sco cha Xaver Frieser disch es il traget davent da Ramosch in ün fich bun stadi ed els han eir ün plan B cun partenza davent da Sur En aval fin Ramosch ed inavo a Scuol. Annunzchas pür l’ultim mumaint «Pro las annunzchas es la situaziun adüna fingià statta uschè cha’ls partecipants spettan fin l’ultim mumaint – e cuort avant la cuorsa vaina tanter trenta e tschinquanta annunzchas e fin al di da la cuorsa rivaina lura sün var 120 partecipants», declera Xavier Frieser. La cuorsa tradiziunala sarà quist on davo chi’d ha dat üna posa. Il president dal comitè d’organisaziun declera: «Dürant la pandemia da corona nun ha gnü lö il Passlung, ma no vain in quel temp organisà üna challenge cun la pussibiltà da tour il temp uschè cha minchün singul ha pudü far sia cuorsa.» La cuorsa es ün classiker ed il traget lung l’En es fich retscherchà. La cronometria vain organisada da Datasport e la finanziaziun vain procurada cullas entradas da partenza e tras sponsurs. Davo giantar varà lö quista dumegnia lura la cuorsa dals uffants pro’l böt a Scuol cun elemaints tecnics.

Fingià dürant las fins d’eivna da schner vaivan automobilists ed automobilistas da spettar plü lönch sco üsità per tour il tren d’autos tras il Vereina. La stagiun ota d’inviern sta uossa davant las portas e la Viafier Retica fa tuot il pussibel chi nu detta lungs temps d’aspet al Vereina. «Totalmaing daja ses sondas – in connex cun las stagiun ota d’inviern in favrer – cur chi s’ha da far quint cun temps d’aspet fin a duos uras a Selfranga e fin ad ün’ura e mez a Sagliains», disch Simon Rohner, manader dal tren d’autos Vereina pro la Viafier retica (VR). La prüma da quistas sondas extraordi­narias es fingià statta la fin d’eivna passada e la VR reagischa süllas schurmas d’autos cun trens supplementars. Per diminuir il caos süllas vias engiadinaisas vain eir reglà il trafic da transit in direcziun Livigno. «Ma da quels giasts, chi viagian dals pajais da l’Europa da l’Ost in direcziun Livi­gno, piglian var be 10 % il tunnel dal Vereina. Il rest viagia sur l’Austria e Martina in Engiadina», declera Simon Rohner. El agiundscha cha’ls giasts dals Stedis dal Benelux, da la Germainia e dal Danmarc vegnan lura però bod tuots tras il Vereina per rivar a Livigno, pustüt intuorn il temp da tschaiver in favrer. Augmaint daspö corona Chi dà quistas ses fins d’eivna d’inviern cun grond travasch a Selfranga ed a Sagliains nun es inguotta nouv. La VR ha però pudü observar ün oter müdamaint – impustüt daspö corona: «Nus vain observà chi dà ün trend cha daplü glieud piglia il tren d’autos in venderdi sco eir in dumengia», disch Simon ­Rohner. Ün motiv per quist augmaint es cha la ­glieud saja gnüda plü flexibla cun planisar lur vacanzas e viagia uossa eir plü suvent il venderdi u eir la dumengia. Ma ch’üna part da quist augmaint stetta eir in connex cun glieud da la Bassa, chi ha cumprà dürant la pandemia ün domicil da vacanzas e riva uossa las fins d’eivnas in Engiadina. «Las sondas percunter sun restadas listess ferm frequentadas sco avant la pandemia», uschè Simon Rohner. Masüras cunter temps d’aspet La VR planisescha fingià ouravant trens supplementars. A man da las datas da daplü co 20 ons servezzan po la VR lura amplifichar la sporta tenor ils bsögns. Dürant las ses sondas extrardinarias daja trasoura trens supplementars – dimena da la bunura las 5.00 fin a la saira las 21.00. Dürant ün normal di van minch’ura duos trens d’auto in mincha direcziun – culla sporta superiura van lura trais trens d’auto da mincha vart tras la muntogna. Implü van minch’ura duos trens «normals» da mincha vart tras il Vereina. Causa chi detta be ün binari, saja quai la capacità maximala, uschè Simon Rohner. Che chi s’ha però uossa eir cumanzà es da spordscher tals trens supplementars eir la dumengia e’l venderdi – quels sun lura pelplü in servezzan a partir da mezdi fin la saira. Sistem d’aspet ad Ova Spin «Dürant üna gronda sonda d’inviern sun las uras d’aspet tendenzialmaing plü lungas a Selfranga co a Sagliains, causa cha la glieud riva plü concentradamaing in Engiadina», disch Simon Rohner. Da la vart engiadinaisa dal Vereina s’haja pudü redüer ils temps d’aspet grazcha al sistem d’aspet in connex cul trafic da transit in direcziun Livigno. Uschè esa be pussibel da viagiar da Livigno in direcziun Engiadina tanter las 5.00 e las 10.00. Davo esa be pussibel da viagiar in l’otra direcziun. Implü serva ün parkegi d’aspet i’l territori Ova da Spin sü dal Pass dal ­Fuorn per diminuir las colonas sül Pass dal Fuorn. Quel vain gesti da las Ouvras Electricas Engiadina SA, chi’d es eir la possessura dal tunnel Munt la Schera. Simon Rohner disch: «In mincha cas s’haja las prosmas fin d’eivnas schon da far quint cun temps d’aspet plü lungs – impustüt schi’d es trid’ora pon quellas uras da spettar gnir plü lungas.» Il Vereina es pront pel grond travasch La fin d’eivna passada es statta la prüma da ses fin d’eivnas extraordinarias, cur chi s’ha da far quint cun uras d’aspet fin a duos uras per tour il tren d’autos dal Vereina. Per reagir a las schurmas d’autos spordscha la Viafier retica (VR) tenor bsögn trens supplementars in tuottas duos direcziuns. Quai nun es inguotta nouv e quistas sondas cun lungs temps d’aspet as repettan minch’on. Tenor Simon Rohner, manader dal tren d’autos Vereina pro la VR, daja però daspö la pandemia ün trend cha daplü glieud piglia il tren d’autos eir la dumengia o il venderdi. Quai sta eir in connex culla glieud da la Bassa, chi ha cumprà dürant corona ün domicil da vacanzas in Engiadina. (fmr/cam) Stagiun ota al tren d’autos Vereina: Las prossmas fins d’eivna s’haja da far quint cun uras d’aspet fin a duos uras – e quai a Selfranga sco eir a Sagliains. Bild Olivia Item

Il territori da skis Minschuns es immez la stagiun d’inviern. Fin als 20 da marz 2023 saran averts tuot ils trais runals, il restorant sün l’Alp da Munt sco eir la bar «Aunta» immez il territori da skis, pro’l runal da Valbella. Davo Büman 2023 d’eira la ­gestiun i’l unic territori da skis in Val Müstair gnüda interruotta per ün’eivna causa mancanza da naiv. Sco cha l’impraisa da la Implants da sport SA Val Müstair scriva in üna communicaziun, es la sporta sün l’Alp da Munt gnüda cumplettada uossa cun ün nouv runal d’uffants. Da nouv transporta quel runal cun plattins dal tipus «SunKid ­ComforStar» ad uffants sün ün traget da 165 meters. Ils muots i’ls contuorns dal nouv runal sun – tenor la Implants da sport SA Val Müstair – fich adattats per imprender ad ir culs skis. (cdm/fmr) Sün l’Alp da Munt i’l territori da skis Minschuns daja ün nouv runal per uffants. Sün l’Alp da Munt i’l territori da skis Minschuns daja ün nouv runal per uffants.

La clostra da Müstair ha pers quists dis ün pitschen sulai. In dumengia passada es morta sour Clara Cavigelli. L’oriunda Sursilvana es statta passa 70 ons muongia i’l convent – ed ella es statta üna persunalità chi’s stuvaiva simplamaing avair jent. Ella discurriva avant e davo messa culs serviaints (ministrants) adüna be tudais-ch. Insè discurriv’la perfin ün curius tudais-ch, i nu d’eira ni tudais-ch tirolais ni tudais-ch svizzer sco pro otras muongias in clostra da Müstair. E be listess – i’s giaiva jent a servir messa illa gronda baselgia Son Jon, scha sour Clara d’eira là sacristana e vaiva preparà pels ministrants la schocca, la corda, la chamischa ed il cularin. Cun sour Clara daiva adüna alch da rier. Ella faiva skerzins e grimassas culs mats, ella chi vaiva insè da viver sco muongia severamaing tenor las reglas benedictinas dad «ora et labora». Adüna laiva sour Clara savair che chi detta da nouv in cumün. Ella d’eira buondriusa. Oriunda da «Ruis» Insè savaiva la sacristana bain avuonda rumantsch, ella d’eira Sursilvana. Nada es sour Clara Cavigelli dal 1933 nempe a Rueun, eir sch’ella dschaiva adüna dad esser oriunda da «Ruis», il nom tudais-ch da Rueun. Fingià cun 18 ons es ella rivada sur il Pass dal Fuorn in clostra. Quia es ella restada per dal bun, per far cumpagnia «dem lieben Gott» e per viver illa cumünanza da las sours benedictinas. Plü bod d’eiran ellas bod üna trentina da muongias. Uossa suna amo in ot. Ma impustüt d’eira sour Clara ün sulai illa clostra Son Jon. Adüna da buna glüna, adüna pronta per üna baderlada ed ün skerzin. Eir a tschellas muongias varà’la fat rier qua o là. Grazia a sour Clara es la clostra benedictina da Müstair statta ün bun pa plü allegra e divertenta co cha’l sonch Benedict vess forsa gnü jent. E listess savaiva ella eir esser energica, d’eira üna muongia pietusa, conscienziusa e seriusa. Üna muongia tras e tras. Schi gniva in visita a Müstair ün cusglier federal, schi nu vaiva sour Clara ingünas retgnentschas da til quintar sü ün da seis vizins. Scha las cameras da film d’eiran per peis, schi las redacturas tgnaivan jent eir a sour Clara il microfon suot il nas, culla spranza ch’ella dschess alch «lustig». Schi d’eira üna festa in clostra cun tuot la glieud da cumün, schi sour Clara discurriva e riaiva cun tuots. Ella vaiva üna memoria incredibla, cugnuschaiva a minchün pel nom. E schi daiva üna «Klosternacht» cun guidas davo la müraglia clostrala, schi lura d’eira sour Clara ün dals highlights, co ch’ella quintaiva cun ün rierin qua e cun ün’anecdota là, ma adüna eir in möd serius, dal minchadi in clostra. Ils razs da sulai Quella vita in clostra cugnuschaiva sour Clara sco be pacas muongias. Bod mincha pussibel «uffizi» ha ella occupà dürant ils passa 70 ons i’l convent – in cuschina, in sacristia, in üert o cun far rechams. Davo tants ons savaiva ella p.ex. eir dir precisischem a che di cha’ls razs dal sulai rivan la prümavaira sur il munt nan e co chi fan straglüschir la clostra. Sour Clara nu d’eira sgür na fatta per la «carriera», ella nu d’eira fatta per rapreschantar il convent, per forsa perfin esser priura e manar la cumünanza da sours. Ella vaiva ün’otra rolla, quella dal raz da sulai, quella chi quinta sü üna burla, quella cha tuots ston simplamaing avair jent. In üna reportascha d’ün magazin ha ella dit üna jada: «Das hier ist ein fröhliches Kloster. Man kann auch miteinander lachen und Dummheiten machen.» In dumengia, ils 5 da favrer 2023, es sour Clara morta pro sai «a chasa», in clostra. Ella es morta be tschinch dis davo avair cumpli seis 90avel anniversari ch’ella ha amo pudü festagiar in cumünanza cun sias sours ed in cumpagnia da paraints da la Surselva. Id es da suppuoner cha sour Clara farà uossa ils skerzins in seis nouv dachasa. Il tschêl sarà uossa plü cuntaint. Sour Clara Cavigelli (1933 – 2023) vi dad üna da sias lavuors predilettas – rechamar. Sour Clara Cavigelli (1933 – 2023) ha vivü passa 70 ons illa clostra Son Jon a Müstair. Sour Clara Cavigelli (1933 – 2023) vi dad üna da sias lavuors predilettas – rechamar.

Üna chascharia, üna bacharia ed uossa ün deposit da gran a Müstair. Divers progets d’infrastructura agricula ha la «Agricultura Val Müstair» realisà quists ultims ons. Las lavuors pel deposit da gran saran finidas prosmamaing. Tradiziunalmaing gniva cultivà bler gran in Val Müstair, impustüt sejel. Il tipic «paun sejel» dà amo hoz perdütta in butias da la regiun – ma eir pro ün grond grossist svizzer – da la tradiziun in Val Müstair da cultivar gran. Ma la politica agrara ha promovü dürant ils decennis passats impustüt la producziun da lat e charn, uschè cha la cultivaziun da gran ha tschessà. Quai s’ha però müdà quists ultims ons. Il gran ha güsta ün pitschen revival. Il sejel crescha bain in Val Müstair Cha la cultivaziun da gran ha darcheu conjunctura, quai conferma Janic Fasser. El es paur a Müstair ed el es eir mainagestiun da la società «Agricultura Val Müstair». Quella società da 34 paurs associats ha tut per mans dürant ils ultims ons, cun sustegn da Cuoira e Berna, divers progets d’infrastructura agricula (guarda boxa). Janic Fasser es svess producent da gran. E la tradiziun dal sejel vain chürada inavant eir dad el: «Il sejel – quist gran oriund – crescha propi enorm bain pro nus.» Ma fin d’incuort mancaiva in Val Müstair ün lö per ramassar e magasinar il gran in grondas quantitats e tenor las pretaisas igienicas d’hozindi. Perquai ha la società «Agricultura Val Müstair» tut per mans il proget dad ün tal deposit inclusiv indriz per süantar il gran. In pacas eivnas, in marz 2023, vessan las lavuors dad esser finidas. Schabain cha Janic Fasser declera: «Fingià la racolta da l’on passà vaina pudü metter aint ils nouvs silos. Ma quels indrizs staivan amo aint il vent. Sur inviern vaina fat üna part da la fatschada, cumplettà ils indrizs e miss tuot in uorden.» 120 tonnas gran Il deposit da gran cun seis silos as rechatta illa zona d’industria Chassellas a l’entrada da Müstair. La «Agricultura Val Müstair» es fittad’aint (in dret da fabrica) i’l stabilimaint dad ün’impraisa agrara privata, pro la Flura Agrar, la quala surpiglia eir güsta la gestiun dal deposit. Qua pon gnir magasinadas maximalmaing 120 tonnas gran, quai chi füss daplü co dürant ils temps da record da la cultivaziun da gran in Val Müstair, cur chi gnivan racoltadas var 100 tonnas l’on. Tenor las indicaziuns da Janic Fasser cultivan ils paurs in Val Müstair pel mumaint impustüt sejel e furmaint, ma eir avaina o giuotta per la producziun da biera. Suot budget Fingià daspö 2-3 ons es la «Agricultura Val Müstair» landervia a planisar, finanziar ed uossa fabrichar quist deposit inclusiv indriz per süantar. Per ramassar ils raps bsögnaivels pel proget ha la società organisà l’on passà cun success ün crowdfunding, sur il qual sun gnüts insembel var 65 000 francs. Oters sustegns han contribui il cumün, l’Agüd da muntogna svizzer e diversas fundaziuns. Il grond baccun es però gnü our dal pot dal PRE, nempe 120 000 francs (guarda boxa). Sainza amo pudair dar indicaziuns finalas, tradischa Janic Fasser tuottüna: «Suot il strich guarda oura fich bain – e nus sperain perfin da pudair restar suot la perizia da cuosts da 610 000 francs.» Il gran nu vain però mieut in Val Müstair, mabain i’l muglin Scartazzini a Promontogno. Per forsa perfin moller il gran in val füssan 120 tonnas tuottüna massa pac. Il «paun sejel» indigen, quel es però sainza dubi fat cul gran da la Val Müstair, simplamaing davo cha quel ha fat il gir in Bregaglia. E davo cha’l deposit da gran es in funcziun plainamaing quist on – che pigliarà la società «Agricultura Val Müstair» lura per mans sco prossem? Janic Fasser nu voul tradir massa bler, ma disch lura tuottüna: «Nus eschan vi da ponderar e discutar l’idea dad üna stalla da purschels. Ma quel proget sto amo gnir concretisà il prossem temp.» Chaschöl, charn e gran Il deposit da gran es ün da divers progets da PRE realisats i’ls ultims ons in Val Mü­stair. Il PRE («Projekte zur regionalen Entwicklung») es il cuntschaint program sün livel federal per promouver progets da svilup regiunal. Quel instrumaint ha pussibiltà tanter oter trais progets plü gronds d’infrastructura agricula a Müstair – üna nouva chascharia (2019), üna nouva bacharia (2021) ed uossa il ramassamaint pella granezza da la regiun. Portats e coordinats vegnan tuot quels progets in Val Müstair da la società «Agricultura Val Müstair» (ScRL). Quella consista da 34 paurs e da duos instituziuns (Parc da natüra Biosfera Val Müstair e la Società da chatschaders Turettas). Ils cuosts per tuots trais progets realisats a Müstair – i’l rom dal PRE – importan var 8 milliuns francs. Totalmaing, cun amo oters progets plü pitschens, sun stattas las investiziuns agriculas pro var 10 milliuns. (fmr/dat) Las ultimas lavuors per finir il deposit da gran a Müstair, per ramassar la granezza da producents da l’intera val. Las ultimas lavuors per finir il deposit da gran a Müstair, per ramassar la granezza da producents da l’intera val.

Daspö ch’eu sun pensiunà scriv eu ün diari. Eir scha’l pled voul dir, scriver mincha di, uschè suot squitsch nu’m lascha metter. Eu scriv sco chi’m plascha e cur chi’m plascha, duos fin trais jadas l’eivna. Ma intant sun gnüts insembel set da quist cudaschets, in tuot las pussiblas culuors. E quai chi’m dà da schmüravgliar es ch’eu nun ha cumprà gnanc’ün da quels cudaschets. Eu n’ha survgni tuots sco regal dad üna e l’otra instituziun e fatschenda. Uschè porta ün il nom da la Scoula ota per pedagogia curativa, ün oter da la ditta PKZ, eu nu sa plü our da che motiv, ün terz da l’Università da Basilea, 550 ons, ün oter da 50 ons HTW, uossa Scoula ota professiunala grischuna e fingià pront e reservà es ün da la Fundaziun Medias Rumantschas. Perche scriver diari? Quai es greiv da respuonder, perche ch’eu nun ha ponderà invia ed innan avant co cumanzar. I d’eira plütost üna glüna. Ed al cuntrari da diaris ch’eu cugnuosch, nu scriva mai cull’intenziun cha qualchün oter pudess leger quai. Id es propcha lavur o plaschair be per mai. Forsa es quai fingià il prüm motiv: dad avair alch be per mai, ün lö ingio ch’eu scriv sü che chi’d es capità, co chi’m va che chi m’ha fat plaschair e che chi’m fa pissers. E quai es ün seguond motiv: Uschè lasch eu quistas chosas davo mai. Scrivond fetscha ün process d’elavuraziun. Notond capita ün process da separaziun, ün process da distanza. Ün terz motiv es simplamaing il scriver. Hozindi capita adüna damain, impustüt il scriver a man, culla penna. Svelt ün sms, üna resposta ad ün mail, e davo as vezza in che lingua catastrofala cha quai es scrit ed i’s varguogna bod da quai. Tour oura il cudaschet, as metter vi dal scriver, quai es eir chürar bain il process. Che capita cun quists cudaschets? Nöglia, m’impaissa. Eu nu tils pigl oura suvent, nu releg bod mai quai ch’eu n’ha scrit. Sco dit: be per mai, ils iertavels büttaran ils cudaschets e faran bain cun quai. Ma intant ch’eu sun bun scrivaraja inavant. Eu poss be cusgliar da far quai. I fa bain. Sgüra eir a Vus. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. Ils onns 2016 enfin 2021 ha el presidià la Lia Rumantscha. El viva en il Partenz. Johannes Flury sin stgala per bandunar la Chasa Rumantscha a Cuira. El è dapi l’onn 2016 president da la Lia Rumantscha e vegn a restar en uffizi enfin la fin da quest onn.

A partir dals 20 da favrer 2023 ha lö la terza ediziun da la «Emna rumantscha» a New York. Il consulat svizzer i’l Big Apple ha darcheu organisà ün program varià per render plü familiara la cultura e la lingua rumantscha ad ün public american. Als 20 da favrer 1938 – dimena in lündeschdi in duos eivnas avant 85 ons – es il rumantsch gnü acceptà cun üna majorità da 91,6 % sco quarta lingua naziunala svizra. Cha la Svizra ha insomma üna quarta lingua naziunala nun es gnanca consciaint a tuot las Svizras e’ls Svizzers, maindir al rest dal muond. Perquai ha il Departamaint federal d’affars exteriurs (DFAE) decis, i’l rom da la festa da 100 ons Lia Rumantscha l’on 2019, d’organisar ün’eivna rumantscha. La Emna rumantscha es ün’occurrenza generala da tuot il DFAE ed ha — sper a New York — eir lö in oters consulats svizzers. E per lantschar la terza Emna rumantscha als 20 da favrer 2023, daja ün’occurrenza cun ­Ingazio Cassis a Berna. Plü ot sün l’agenda Uschè vain eir la populaziun americana – e specialmaing quella da New York – rendüda attent daspö il 2021 a la minorità, la cultura e la ­lingua rumantscha. «Daspö cha Ignazio Cassis es in uffizi, as bada cha’l rumantsch – e las minoritats in general – sun plü otas sün l’agenda pro’l DFAE. Cler nun es nossa lavur principala da promouver il rumantsch, ma nus vulain render attent a la diversità linguistica in Svizra e chi dà insomma ün muond rumantsch», disch Aita Pult, scheffa da cultura, scolaziun e scienzia pro’l consulat general svizzer a New York. Ella deriva oriundamaing da Ftan. Insembel cun si’assistenta zuozingra, Cinzia D’Adamo, chi fa pel mumaint ün practicum i’l consulat general a New York, ha ella quintà a la FMR davart il program d’ingon per l’eivna rumantscha. Ed ellas han eir dat ün sguard ­inavo süllas prümas duos ediziuns da l’eivna cumplettamaing suot l’insaina dal rumantsch. Cumponenta virtuala Las prümas duos ediziuns da la «Emna Rumantscha» a New York sun stattas tenor Aita Pult ün grond success. Ellas han gnü bleras reacziuns e commentaris süllas plattafuormas socialas sco eir bleras dumondas e reacziuns da vart da las medias. «Causa la pandemia nu vaina pudü far alch in persuna i’ls ultims duos ons. Ma causa las bleras reacziuns positivas vaina decis da mantgnair la cumponenta virtuala e da realisar eir ingon darcheu progets digitals. Uschè ragiundschaina eir daplü glieud», disch Aita Pult. Dal 2021 sun gnüts prodots tschinch videos rumantschs cul romanist Chasper Pult. Illa prüma «Emna rumantscha» haja eir dat ün screening virtual dal prüm film rumantsch «Amur sainza fin» sco eir üna discussiun vir­tuala davart la lingua rumantscha cun l’an­teriur ambaschadur Markus Börlin. Las cuntradas svizras La seguonda ediziun da la «Emna ruman­tscha» l’on passà ha gnü lö cun ün program redot causa corona. Là es gnü muossà virtualmaing il film «NOT ME – A journey with Not Vita» e’l consulat a New York ha eir miss insembel üna playlist cun chanzuns ruman­tschas sün Spotify. Implü haja dat ün discuors sün Youtube tanter l’anteriur ambaschadur Markus Börlin e l’artista Clarina Bezzola, chi’d es l’abiadia dal romanist Reto Bezzola. Ella ­abita e lavura a New York. E che fascinescha als Americans vi da la Svizra? «Il prüm pled chi vain adimmaint als Americans, schi’s discuorra da la Svizra es il «landscape» – la cuntrada. Gnanca tschiculatta, chaschöl o bancas», declera Aita Pult. Las reacziuns dal public davart il rumantsch sun stattas positivas ed in tuot las direcziuns – per tscherts tunaiva la lingua ün pa sco portugais, per oters sco rumen. Videos e cuors da rumantsch Uschè han els eir tut ingon l’aspet da la bella cuntrada e til han miss in ün rom educativ. Eir ingon es darcheu da la partida il romanist ­Chasper Pult chi svoula bainbod a New York per filmar nouvs videos. «Per quista ediziun da la ‹Emna rumantscha› faina videos da crash course cun Chasper Pult, ingio ch’el as rechatta in lös iconics da New York – sco la Subway, il Times Square, l’ONU e la Wallstreet», disch Aita Pult. Var ün’eivna avant la «Emna rumantscha» ha lö als 12 da favrer 2023 la prüma occurrenza a Brooklyn, ingio cha’l public american varà l’occasiun da visitar ün cuors da rumantsch cun Chasper Pult – cumprais chaschöl svizzer e brunch. Ma eir la chadafö grischuna vain preschantada i’l rom d’ün video, ingio cha la practicanta sün l’ambaschada a New York, Cinzia D’Adamo, cuschina üna schoppa da giuotta cun ün cuschinunz chi viva a New York. Là vain lura eir discus il vocabulari rumantsch. Uschè cha l’ultima eivna da favrer procuraran duos Rumantschas a New York, Aita Pult e Cinzia ­d’Adamo, cha lur lingua gnia plü cuntschainta illa cità chi nu dorma mai. Imprender rumantsch: Ün exaimpel d’ün video cun Chasper Pult, chi’d es gnü filmà per la prüma ediziun da l’Emna rumantscha dal 2021.

L’Hotel Engiadina a Ftan vess bod gnü il medem destin sco blers oters hotels e restorants illa regiun – da gnir transfuormà in abitaziuns. Duos investuors han però pudü cumprar l’hotel in l’ultim mumaint. Ed eir schi nu dà plü l’Hotel Engiadina, es per la paja naschü l’Hotel Chalamandrin a Ftan. «Nus laivan far ün cumanzamaint cumplettamaing nouv. Perquai vaina eir müdà il nom dad ‹Engiadina› sün ‹Chalamandrin› – eir per signalisar ün nouv chapitel», uschè ils duos nouvs possessuors da l’Hotel Chalamandrin a Ftan. Ün es l’architect indigen dad Ardez, Jon Armon Strimer. L’oter es il Zürigais da la branscha da finanzas, Zülfikâr Güzelgün, chi passainta insembel cun sia famiglia sias vacanzas daspö passa 20 ons a Ftan. Pro l’Hotel Chalamandrin nu’s tratta da lur prüm proget cumünaivel. Els s’han imprais a cugnuoscher avant var trais ons, cur cha Zülfikâr Güzelgün ha gnü l’occasiun da cumprar üna chasa engiadinaisa a Ftan e Jon Armon Strimer ha manà il proget da renovaziun. Quista incumbenza ha in seguit manà ad üna collavuraziun plü stretta ed uschè han Jon Armon Strimer e Zülfikâr Güzelgün fundà üna ditta – la GS Abitar SA. Divers progets «Cun nossa ditta, la GS Abitar SA, vaina divers progets. Pro’l prüm vaina cumprà e sbodà üna chasa dals ons 1970 a Scuol. In seguit vaina fabrichà üna nouva chasa cun abitaziuns», disch Zülfikâr Güzelgün. El agiundscha ch’els hajan però eir miss lur focus sün abitaziuns per indigens e ch’els sajan pel mumaint vi da realisar il proget «abitar pajabel». Per quel proget han els cumprà terrain a Scuol e vöglian fabrichar prümas abitaziuns pajablas per indigens. «Üna part da quellas vain lura vendüda e l’otra daina a fit per predschs pajabels», disch Jon Armon Strimer. Sper ün’ulteriura chasa a Ftan, ch’els sun vi dal renovar, han els l’on passà dudi cha l’Hotel Engiadina a Ftan gnia vendü. Chi dessan gnir fattas abitaziuns landroura, ha dat grond fastidi al duo Strimer/Güzelgün. Uschè s’han els miss be subit in contact cul possessur da l’anteriur Hotel Engiadina. Mantgnair üna gestiun Insè d’eira fingià cler cha l’Hotel Engiadina gnia transfuormà in üna chasa cun abitaziuns . Ma ün pêr discuors han lura pudü persvader il possessur: «Zülfikâr Güzelgün ed eu vain preschantà a l’anteriur possessur nos concept. Ed a la fin s’ha el propi decis per nus», disch Jon Armon Strimer. In prüma lingia laivan els mantgnair la gestiun gastronomica ed eir ün lö d’inscunter a Ftan ed uschè han els pudü surtour l’hotel cun 14 chombras pels 1. da november 2022. Mità november haja lura dat üna festa d’avertüra e daspö ils 10 da december 2022 es l’hotel avert cumplettamaing. L’Hotel Chalamandrin es sper l’Hotel Bellavista l’unic hotel a Ftan. Ün sagl in l’aua fraida Jon Armon Strimer e Zülfikâr Güzelgün nu laivan dar a fit l’hotel ed han perquai fundà üna società da manaschi cun respunsabilità limitada. Gesti vain l’Hotel Chalamandrin dal mainagestiun Paulo Simão. El es ün cuntschaint da Strimer, chi ha lavurà per blers ons illa gastronomia ed hotellaria in Engiadin’Ota ed Engiadina Bassa. «Intant vaina eir pudü ramassar bleras experienzas co gestir ün hotel ed ün restorant – però experts nun eschan neir uossa amo», disch Jon Armon Strimer cun ün surrier. Quista prüma stagiun d’inviern dess dar ad els üna prüma imperschiun per guardar co cha tuot funcziuna ed illa prüma fasa vöglian els simplamaing mantgnair la gestiun da l’hotel. Illa seguonda fasa – a partir da la fin da la stagiun d’inviern – vegna guardà che chi funcziuna bain e che brich. Lura vöglian els adattar il concept. Pass per pass Che cha’l duo Güzelgün/Strimer ha adüna darcheu manzunà i’l discuors es, ch’els vöglian realisar quist proget cun premura e pass per pass. «Forsa esa ün pa naïv co cha nus vain cumanzà, ma per nus esa important da far alch per la regiun, da mantganir qualchosa e da dar vita al cumün», disch Zülfikâr Güzelgün In quista prüma fasa ha il restorant dirvi parzial, ma il böt es per la prosma stagiun da pudair drivir il restorant trasoura e da gestir l’hotel tuot on. «Perche cha sper il restorant Chalamandrin daja be amo ün’ulteriur restorant a Ftan, i’ls ultims ons han nempe blers serrà lur portas», disch Jon Armon Strimer. Ün ulteriur aspet chi tils stà a cour es da vulair mantgnair e spordscher nouvas plazzas da lavur a Ftan – sco eir plazzas da giarsunadi. «Ma per cha nus possan ragiundscher noss böts, vaina da realisar tuot uschè chi’d es a la fin eir dürabel. Per nus nu vaja da generar rendita, quai san oters meglder», dischan ils duos nouv possessuors da l’Hotel Chalamandrin a Ftan. Dal «Engiadina» al «Chalamandrin» Duos investuors han l’on passà – amo l’ultim mumaint – pudü persvader a l’anteriur possessur da l’Hotel Engiadina a Ftan da tils vender l’edifizi. Cun la cumpra han els pudü impedir cha l’hotel gnia transfuormà in üna chasa cun abitaziuns. Uschè vess Ftan pers ün ulteriur restorant, hotel e lö d’inscunter – üna catastrofa per l’architect indigen Jon Armon Strimer e l’investur Zülfikar Güzlgün. Uschè han els, cun agüd d’ün mainagestiun, surtut l’hotel Engiadina al principi november 2022, e mità november è’l gnü inaugurà sco Hotel Chalamandrin. Il duo Güzlgü/Strimer disch: «Per cha nus possan ragiundscher noss böts, vaina da realisar tuot uschè chi’d es a la fin eir dürabel. Per nus nu vaja da generar rendita, quai san oters meglder.» (fmr/cam) La nouva squadra da l’Hotel Chalamandrin a Ftan: Silvia e Jose Simão (schnestra), Gertrud Zürcher e Zülfikâr Güzelgün(mità) e Waltraud e Jon Armon Strimer (dretta). Daspö il november 2022 ha l’anteriur Hotel Engiadina a Ftan nom Chalamandrin e vain eir manà da nouvs possessuors.

D’incuort ha gnü lö a Scuol l’inchant dals Hotels Villa Maria e Villa Silvana a Vulpera cun parcellas da terrain. Proprietara da tuots duos hotels inclus las duos parcellas da terrain es uossa la «wir bank basel». Il motiv da l’inchant d’eira cha la Alpine Lodge Investment GmbH da Johann Brugger ha fat fallimaint. Sco cha la FMR ha rapportà d’incuort sun gnüts ils duos hotels a Vulpera Villa Maria e Villa Silvana suot il martè. L’inchant public ha gnü lö in venderdi passà illa chasa cumünala a Scuol. L’inchant es gnü realisà da l’Uffizi da scussiun e fallimaint da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair in Chasa du Parc Scuol. Ouravant ha il manader da l’uffizi Arno Lamprecht declerà la massa dal fallimaint. Quella cumpiglia l’Hotel Villa Silvana a Vulpera cun 865 m2 inclus l’inventar, valütà cun 737 000 francs. Implü l’Hotel Villa Maria eir a Vulpera cun 2768 m2 inclus l’inventar, la valur da quel d‘eira valütada cun 1 345 000 francs. Pro vegnan amo duos parcellas da terrain, üna cun 1696 m2 e valütada cun 173 000 francs e l’otra cun 623 m2 e valütada cun 86 000 francs. «La publicaziun perscritta es gnüda publichada i’l Fögl uffizial GR, i’l Fögl uffizial da commerzi ed in trais gazettas. Il prüm vain inchantà l’Hotel Villa Silvana, davo l’Hotel Villa Maria e lura las duos parcellas manzunadas», ha orientà Lamprecht. Quai chi‘d es amo gnü pro d’eiran ils cuosts da müdaman e l’inscripziun i’l cudesch fundiari. Inchant sainza cumplicaziuns L’inchant da l’Hotel Silvana ha cumanzà cun ün import da 600 000 francs da la wir bank basel. In seguit ha la ditta Graf und Müller GmbH Wallenwil sport 605 000 francs e la wir bank sün quai 650 000. Quella ha lura sport amo 750 000 francs ed ha survgni l’adgüdicaziun. Pro l’inchant da l’Hotel Villa Maria ha la wir bank cumanzà cun 700 000 francs e dozà sül import da 900 000 francs e pudü cumprar eir quel. Restadas d‘eiran amo las duos parcellas da terrain pro la Villa Maria. Pro la prüma ha la Interregionale Golfplatz Vulpera AG sport 5000 francs e la wir bank sün quai 100 000 e dozzà plü tard sün 150 000 francs e survgni l’adgüdicaziun. La seguonda parcella ha eir inchantà quista banca cun ün import da 70 000 francs. Voul dir cha la wir bank basel ha inchantà tuot la massa da l’inchant. Il rapreschantant da la banca, Philippe Maloberti da la wir bank ha dit invers la FMR cha pel mumaint nu possa el dir che chi capita cun lur nouv possess. Erich Jäger chi’d es stat lönch possessur e manader da la Villa Maria e d’eira preschaint a l’inchant ha dit cun üna larmina aint ils ögls ch’el spera cha sia Villa Maria saja uossa in buns mans. Eir l’Hotel Silvana es ida in mans da la wir bank basel. La fotografia muossa l’Hotel Villa Maria a Vulpera. Duos hotels da Vulpera in mans d’üna banca In chasa cumünala a Scuol ha gnü lö in venderdi passà l’inchant dals hotels Villa Silvana e Villa Maria a Vulpera cun duos parcellas da terrain. L’inchant es gnü realisà da l’Uffizi da scussiun e fallimaint regiun Engiadina Bassa/Val Müstair cul manader Arno Lamprecht. Il fallimaint da la Alpine Lodge Investment GmbH Vulpera d’eira il motiv da l’inchant. Ils duos hotels cullas duos parcellas manzunadas sun idas in mans da la wir bank basel. Var 30 persunas d’eiran preschaintas a l’inchant chi d’eira gnü publichà ils fögls uffizials ed in trais gazettas. (fmr/bcs)

Dumengia passada ha gnü lö il 48avel Passlung cun partenza a Sur En da Sent fin a Ramosch ed inavo a Scuol Serras sur 17 kilometers. Da la partida d’eiran s-chars 120 atletas ed atlets. Ils vendschaders sun stats Isai Näff ed Helena Güntner. La davomezdi d’eira organisà ün cross pels uffants pro’l böt a Scuol. Pels organisatuors cul president da l’organisaziun, Xafer Frieser regna al di avant la cuors pel solit ün’intschertezza in quai chi reguarda il nomer da partecipants. Uschè eir quist on però a la partenza collectiva d’eiran lura istess var 120 atletas ed atlets. Cun quai cha davent da Ramosch fin a Martina d’eira massa paca naiv han ils respunsabels stuvü decider da realisar la cuorsa cul plan B cun partenza davent da Sur En da Sent aval fin a Ramosch ed inavo fin a Scuol cun 17 kilometers lunghezza. Pro bell’ora, bunas cundiziuns da naiv e loipa ha la cuorsa pudü satisfar ad organisatuors e partecipants. Il comitè d’organisaziun consista da tschinch persunas chi surpiglian minchüna üna part da l’organisaziun. La cuorsa es gnüda organisada davo üna posa da corona ed ha gnü bun success. Ils vendschaders pro’ls homens sun stats Isai Näff da Sent cun 40:43,7 avant seis frar Noe Näff 40:47,0 e terz Marchet Nesa 41:35,8, tuots trais dal Club da Skis Lischana Scuol. Pro las duonnas ha guadagnà Helena Güntner (Sarsura Zernez) cun 44:29,8 avant Tinetta Strimer (Scoula) 48:20,6 e Christine Buzzetti-Moritz (Skiclub Piz Ot) cun 51:09,5. La cronometria es gnüda procurada da Datasport. La davomezdi il cross dals uffants Il cross dals uffants ha attrat quist on a var 120 mattas e mats chi s’han masürats sün ün cuors cun elemaints tecnics. Schabain cha tuot ils uffants han tut lur lezcha fich serius giaiva als blers eir per esser stats da la partida in cumünanza. Ils uffants d’eiran partits aint in diversas categorias tenor età. Il resun da la cuorsa dals creschüts es stat fich positiv. Blers ed impustüt ils vendschaders e vendschadras chi han tut part al 48avel Passlung han lodà la buna organisaziun, üna loipa bain preparada e relaziuns optimalas. La cuorsa s’ha splajada sainza problems e sainza accidaints. Eir il president da comitè d’organisaziun Xaver Frieser es stat satisfat: «Eu n’ha eir fat la cuorsa e d’eira magari nervus pervia dal plan B cun partenza a Sur En da Sent, ma cur ch’eu n’ha badà cha tuot funcziuna fich bain d’eira surlevgià. Eu sun cuntaint cha no vain uschè ün bun team ingio cha tuots tiran vi da la istessa sua e ragiundschain uschè ün resultat satisfacent.» Sülla pagina d’internet www.passlung po minchün chattar las glistas da rangs cun üna buna survista. Eir il senior d’eira darcheu a la partida: Armon Nuotclà da Sent (1948) ha fat sco unic tuot ils 48 passlungs e realisà dumengia passada il temp remarchabel da 1:03:44,8. Atletas ed atlets spettan da pudair partir. Ils skis sun pronts. Partenza da la cuorsa a Sur En da Sent. Isai Näff es rivà sco prüm a Scuol. Ils duos frars Näff da Sent han dominà la cuorsa. Helena Güntner (Sarsura Zernez) ha guadagnà la cuorsa da las duonnas. Armon Nuotclà es stat l’unic chi ha tut part a 48 Passlungs. Xaver Frieser, il president da l’organisaziun es stat inchantà. Il podest da las duonnas Tinetta Strimer (2), Helena Güntner (1) e Christine Buzzetti-Moritz (3). Il podest dals homens Noe (2), Isai Näff (1) e Marchet Nesa (3). Passlung ingon da Sur En a Scuol Dumengia passada ha gnü lö il 48avel Passlung cun partenza a Sur En da Sent e cun böt a Scuol sur 17 kilometers. Causa mancanza da naiv han ils respunsabels intuorn il president da l’organisaziun, Xaver Frieser as stuvü decider pel plan B cun partenza a Sur En aval fin a Ramosch ed inavo a Scuol Serras. Las relaziuns sun stattas optimalas, la loipa in ün fich bun stadi ed ün’ora da bellezza. La cuorsa es gnüda dominada dals frars Isai e Noe Näff da Sent e pro las duonnas da Helena Güntner, Sarsura Zernez. La davomezdi han var 120 uffants as partecipats al cross pro’l böt a Serras

La Società d’Ütil public da Sent ha organisà in dumengia passada ün concert cun musica da chombra classica illa baselgia da Sent. Il Freilinghaus Ensemble ha preschantà trais ouvras per tschinch instrumaints a corda da Mozart, Rubinstein e Beethoven. La Società d’Ütil public organisescha adüna darcheu concerts da tuot gener illa baselgia San Lurench a Sent. Id es üna baselgia cun ün’acustica excellenta chi vain adüna darcheu lodada da musicistas e musicists. In dumengia passada vers saira ha dat il Freilinghaus Ensemble ün concert cun ouvras classicas cun musica da chombra. Il quintet as cumpuona da Gustav Freilinghaus e Silvan Irniger, violina, Martin Moriarty e Pietro Montemagni, viola e cun Jakob Schall, violoncello. Ün quintet cun instrumaints a corda es ün gener musical plütost straordinari. La colliaziun da pluralità e simmetria d’ün quartet vain uschè adattada cun ün tschinchavel elemaint chi pussibiltescha variaziuns inaspettadas. Il gener da la musica da chombra driva in quel möd aspets orchestrals culla pussibiltà dad experimentar. Il program sport in dumengia passada ha trat a nüz quista pussibiltà in trais fuormas e cun soluziuns chi’s cumpletteschan in möd surprendent. Freilinghaus es gugent a Sent: «No ans allegrain da das-chair concertar danouvamaing illa baselgia a Sent, per no sun ils concerts a Sent culmainas da noss concerts e da passantar ün’eivna illa bella Engiadina es ün privilegi cha no ans laschain gustar.» El ha ingrazchà a Regula Ursprung «chi ans bivgnainta adüna darcheu cun bratscha averta». Trais ouvras classicas Il concert ha cumanzà cun ün’ouvra da Wolfgang Amadeus Mozart chi’d es mort dal 1791 ill’età da 35 ons. Id es ün toc per ün quintet per instrumaints a corda in D-magiur cullas parts largetto, adagio, menuetto ed allegro. Quist prüm toc cuntegna pianos cun bler sentimaint e fortes furius e l’ultima part passaschas chi han pretais indschign da la dainta in extremis. Il seguond toc dad Anton Rubinstein (1829-1894) in F-magiur d’eira eir in quatter parts cun ün andante illa terza part chi’d es i suot la pel cun bels accords sunats cun musicalità infin ourasom la dainta dals mans. Davo üna cuorta posa cun intunaziun dals instrumaints lura ün’ouvra da Ludwig van Beethoven (1770-1827) in D-magiur: Eir quist’ouvra ha quatter parts fich differentas ed a la fin ün presto sunà presto. I sun gnüdas sunadas a Sent trais ouvras da trais cumponists fich cuntschaints in trais differentas tonalitats. Tuots tschinch musicists han frequentà scoulas otas da musica renomnadas cun magisters da prüma qualità e distinziuns. Divers d’els han guadagnà blers premis in tuot l’Europa. Quai voul dir, tuots quels chi nu sun stats quella saira a Sent han mancantà alch. Ils tschinch musicists in plaina concentraziun. Il quintet gioda l’applaus merità. L’ensemble Freilinghaus ha sunà a Sent In dumengia passada ha gnü lö illa baselgia San Lurench a Sent ün concert cul Freilinghaus Ensemble. Els han preschantà ouvras da Mozart, Rubinstein e Beethoven, adüna in quatter parts. Id es stat ün concert cun tschinch musicists cun üna musicalità infin ourasom la dainta dals mans. Ouvras chi han inchantà üna baselgia bain occupada. Ils concerts a Sent vegnan organisats da la Società d’Ütil public cun Regula Ursprung. Gustav Freilinghaus, il manader dal quintet ha intunà il plaschair da pudair concertar illa baselgia a Sent chi dispuona d’üna fich bun‘acustica. (fmr/bcs)

In marcurdi davomezdi es a Tschierv ün lavuraint da god gnü toc d’üna sua d’atschal tendüda. El ha subi grondas feridas vi da la spadla. L’hom da 42 ons d’eira insembel cun oters lavuraints chi montaivan ün grü a sua pel transport da laina tanter Tschierv e Fuldera, pro’l Plaun da las Vals. Cun üna tschirella hana tendü la sua. E cun controllar cun ün apparat digital sch’ella saja tendüda avuonda es la sua a las 13.30 tschunca ed ha toc al lavuraint da god. Quel ha subi greivas feridas vi da la spadla ed es crodà ün pêr meters giò d’üna costa. Seis collegas han prestà prüm agüd ed alarmà l’organisaziun da salvamaint. La Rega ha svolà al feri a Cuoira in l’ospidal chantunal. La Pulizia chantunala fa las retscherchas per savair precis co cha l’accidaint es capità. (cdm/fmr) Üna da las suas d'atschal es tschunca.

La paca naiv da quist inviern augmainta il privel da fö. Sülla charta dal privel da fö cha l’uffizi chantunal respunsabel actualisescha davoman as vezzaiva in gövgia quatter culuors: In Samignun, Zernez ed Engiadin’Ota ed illa part sura da la Surselva d’eira verd, il privel da fö d’eira dimena pitschen. L’ulteriura Engiadina Bassa e la Val Müstair d’eira orandscha, quai voul dir cha’l privel da fö d’eira considerabel. Pigliand oura las vals dal süd grischunas d’eira in l’ulteriur Grischun gelg, damaja privel da fö moderat. La Mesolcina, Calanca, Bergiaglia e’l Puschlav però d’eiran segnadas culla culur naira: Quai significha scumond absolut da far fö. Qua es il privel da fö amo plü grond co be fich grond. Siond chi nu darà grondas precipitaziuns i’ls prossems dis nu’s müdarà la situaziun dal privel da fö in Grischun uschè svelt. (cdm/fmr)

Quista stà realisescha l’Uffizi da construcziun bassa sia seguonda etappa dal proget Varansuns-Tasnan. Quai significha cha la via da Ftan sto gnir serrada ingon d’instà: Il traget dad Ardez (Curtinatsch) e la punt sur il Tasnan (Prà da Punt) es serrà pel trafic da transit a partir da mardi, ils 11 avrigl fin venderdi, ils 27 october 2023 adüna da lündeschdi fin venderdi. Las fins d’eivna e dürant dis da festa es la via averta. (cdm/fmr)

Ella vain undrada sco prüma autura rumantscha cun il «Grand Prix Litteratura» chi vain surdat daspö passa desch ons da la Confederaziun – l’autura engiadinaisa Leta Semadeni da Lavin. Ün discuors davart l’aventüra dal scriver, sachs da cement ed il «caos» cun taquints. Leta Semadeni s’ha adüna fingià occupada cul scriver, ma publichà ha ella pür tard (guarda boxa). A partir dals ons 2000 ha ella publichà collecziuns da poesias o cudeschs d’uffants. Dal 2015 ha l’autura lura fat il pass pro’l prüm roman, e la prüm’ouvra unicamaing in lingua tudais-cha. Il roman «Tamangur» ha gnü grond success e po valair sco ouvra-clav eir pella distincziun actuala dal «Grand Prix Litteratura» dal 2023. In sia chasa a Lavin ha l’autura quintà da seis scriver. FMR: Da che renunzcha Ella hoz? Leta Semadeni: Renunzchar? – Mo vairamaing da nüglia. In ün artichel ha Ella dit l’on passà: «Eu less adüna far milli robas, n’ha prunas ideas, less pitturar, disegnar, scriver, far fotografias e filmar. Eu lavur bler, ma stoss listess renunzchar a bler ch’eu fess jent.» – Dimena, a che saraja da renunzchar hoz? Pel mumaint n’haja da renunzchar a bleras da quellas milli robas – apunta pitturar, far sculpturas o scriver amo var tschinch o desch romans. Quist on chi vain possa festagiar meis ottantavel – uschè bler temp nun haja dimena plü. Eu less far adüna tschinch robas al listess mumaint. Ma eu poss far be üna e n’ha da renunzchar a quatter. Pel mumaint suna oramai occupada cun quist premi. Scriver poesias es bain eir üna sort renunzcha, üna reducziun a l’essenzial? Insè nu scriva plü poesias. Quai nu va plü pel mumaint, forsa cha quai vain darcheu. Ma la reducziun sün l’essenzial es stat dürant blers ons ün desideri ed eir ün grond bsögn. Id es stat enorm greiv da müdar da la poesia sün prosa. Schabain cha insè laiva adüna scriver prosa. Quai chi nun es reuschi, perquai cha’l bsögn da redüer d’eira sco üna mania. D’incuort ha’La tschüf la nouva ch’Ella survain il «Grand Prix Litteratura». Id es il plü presti­gius premi litterar in Svizra. Sia reacziun? Il prüm natüralmaing ün enorm plaschair. Ma lura n’haja subit resenti il pais ch’ün tal premi chaschuna. Perquai ch’el es eir ün’obligaziun da stuvair muossar chi s’ha propi eir merità il premi. Ed i s’es expost a la critica. Ün premi fa bain plaschair a quels chi han jent a la persuna premiada, ma i po eir svagliar sentimaints negativs. Insomma, eu sun innozainta, eu nun ha dat a mai svess il premi. Perquai prouva da giodair uossa l’arcugnuschentscha chi’m vain incunter. E pervi dal scriver: eu nu fetsch quint da taschair uossa! (ria) Eu sun adüna landervia, di per di, vi dal scriver, vi dal ramassar «material». Ella vain onurada per Sia ouvra da vita perquai cha quella saja d’üna «bellezza aspra» (schroffer Schönheit) chi invida al lectur ed a la lectura da restar alert ed avert. «Alert» ed «avert» – ha la giuria toc bain Sia tenuta da scriver? A mai plascha la cumbinaziun dals pleds «schroffe Schönheit». La bellezza nu vain pel solit associada cun «schroff». I sun dimena duos expressiuns chi s’oppuonan e chi’s sfruschan. E quai m’interessa e caracterisescha bain meis scriver. In üna critica austriaca vaiva l’autur dovrà il pled «hass-zart» per descriver la nona i’l roman «Tamangur». Quai es eir ün’expressiun chi descriva duos robas chi nu toccan insè insembel. Seis success litterar es gnü cul roman «Tamangur» dal 2015 – quai chi’d es stat Seis prüm roman insomma. Vess Ella forsa stuvü far plü bod il pass pro’l roman? Forsa – ma eu craj cha la roba capita cur ch’ella es madüra. Eu nu less uossa pensar ch’eu vess fat alch suotsura o scrit massa lönch poesias. Perquai suna vairamaing tuot cuntainta sco chi’d es. Id ha eir da chefar culla lingua. Avant scrivaiva bainschi eir tudais-ch, ma las publicaziuns d’eiran adüna rumantsch-tudais-chas. Ed a partir da quel mumaint ch’eu n’ha scrit be in lingua tudais-cha, n’haja gnü ün tschert rebomb. Eu nu sa da dir, schi’d es üna dumonda da la müdada sülla prosa obain üna ­dumonda da la lingua. Dal 2012 d’eira Ella immez la lavur per «Tamangur». In ün’intervista cull’autura Angelika Overath vaiva Ella dit quel on: «Die Umstellung von der Lyrik auf die Prosa ist sehr schwierig.» Intant ha’La publichà l’on passà cun «Amur, grosser Fluss» ün prossem roman. Haja dat our da la poetessa Leta Semadeni üna prosaista? In fuond nun haja mai gnü il bsögn da scriver poesia. Eu scrivaiva adüna trais fin quatter paginas in prosa e lura cumainzaiva a strichar e strichar – e l’ultim vaiva davant mai üna poesia. E lura n’haja quintà eir ad Angelika Overath, quant greiv chi’d es per mai da rivar sur üna poesia oura. Ella ha respus: «Dann lass doch das Streichen sein für einen Monat!». – Perquai n’haja lura propi provà dürant ün mais da nu strichar nüglia. Uschè ha quai cumanzà. Schabain ch’eu craj cha mia prosa es amo adüna fich concisa e redotta. Fin al roman «Tamangur» ha’La adüna ­publichà in rumantsch e tudais-ch – in ediziuns ­bilinguas. A partir dal 2015 lura be plü in ­tudais-ch. Ün roman in vallader da Leta ­Semadeni, quai nu daraja? Quel tren es ouramai parti per dal bun. Eu am saint intant eir plü cumpetenta in tudais-ch, schabain cha mia lingua materna es il rumantsch. Meis s-chazi da pleds es intant bler plü rich in tudais-ch, la gronda part da meis contuorn es tudais-ch. Rumantsch es be amo preschaint in discuors occasiunals cun vaschins o in cumün. Inchün m’ha dumandà üna jada da vulair tradüer il roman «Tamangur» in rumantsch. Ma quai füss per mai ün dischöl. Per la prüma vessa fat quai svess, sch’eu vess vuglü. E da dar in man ad inchün oter meis roman per tradüer in mi’aigna lingua, quai nu gess a finir bain ... Es il pass vers il tudais-ch eir dad interpretar ­ün pa sco üna ruottadüra cul rumantsch o cul muond rumantsch? Na, quel pass nun es mai stat planisà o forsa perfin üna sort protesta. Quai nun füss meis möd dad agir. Ma forsa ha la mancanza da resun sün mias prümas ouvras schon promovü il pass vers il tudais-ch. Id es però da dir cha la lingua tudais-cha m’ha adüna fascinada. Eu giaiva fingià dad uffant illa biblioteca da meis bap a tour cudeschs tudais-chs, sco p.ex. il Steppenwolf, schabain ch’eu inclegiaiva pac e nüglia. Ils pleds esters am fascinaivan simplamaing. Otras linguas m’han adüna fascinà. La lingua es insomma per mai l’invenziun umana la plü fascinanta. Üna richezza enorma! E lura esa amo da manzunar alch oter pro’l tudais-ch: Quai nun es mia lingua materna e perquai fetscha dürant il scriver constantamaing scuvertas. Id es ün’aventüra cun pleds frais-chs e nouvs – id es bler daplü aventüra co in mia lingua materna. Seis bap, Jon Semadeni, vala sco renovatur da la prosa rumantscha ed eir dal teater rumantsch. Es Ella gnüd’autura eir pervi da Seis bap o plüost adonta da Seis bap? Forsa tuots duos. Eu sun creschüda sü cull’idea cha scriver es simplamaing alch cha minchün fa. Meis bap prelegiaiva seis texts a mia mamma e nus uffants d’eiran eir là e tadlaivan. Mia mamma daiva lura seis «senf» ed eu n’ha adüna gnü l’impreschiun cha quai saja alch normal – scriver. In scoula scrivaiva jent cumponimaints e lura davo la pubertà n’haja provà cun prümas poesias, e meis bap m’incuraschaiva. Ma lura es quai i a perder per divers ons. Propi a scriver plü intensivmaing n’haja cumanzà pür davo la mort da meis bap. Forsa haja dovrà quella distanza. Ün fil cotschen chi’s tira tras Si’ouvra sun las bes-chas. Ella scriva svess in üna poesia: «Adüna darcheu / aintran / luotin / bes-chas / aint in meis destin». D’ingionder vain vairamaing quist’attenziun per chavras, chans, asens, ­mövas, cunigls, tighers, giats o vuolps? Quai es per mai propi ün misteri cha quellas bes-chas sun adüna uschè preschaintas. Dürant mia vita nun haja insè mai gnü ün interess special per bes-chas. Eu sun creschüda sü a Scuol chi d’eira quella jada tant inavant amo ün cumün da paurs, e meis bazegner da Vnà d’eira eir paur. Eu n’ha perquai adüna gnü contact cun bes-chas. Ma pür uossa, cul ir dals ons, chatta vieplü cha las bes-chas sun essers fascinants. Nus eschan eir bes-chas, nus umans nun eschan oter. Scriver es per Ella adüna eir lavur «manuala». Schi. Pro mai capita il scriver be, sch’eu n’ha in man ün rispli o ün culi. Uschigliö nu capita pro mai nü­glia. Il computer es qua be per surlavurar, correger o per far mias collaschas da text. Il process creativ nu capita mai vi dal computer. Eu douvr il movimaint cul man. Üna jada n’haja dudi cha Arno Camenisch ha dit ch’el haja il prüm tuot seis cudesch aint il cheu e cha pür lura scriva’l. Pro mai es quai precis il cuntrari. In testa n’haja be üna sbrinzla, ün pled, ün impuls – e lura cumainza cul rispli in man ed ün toc palperi. Sainza plan e sainza program, id es ün process intuitiv, instinctiv. Eu ramass il prüm notizchas, quai es meis material. E quel as pudessa congualar cun il material da fabrica per üna chasa, culs sachs da cement, per exaimpel. Pür in ün prossem pass, cur ch’eu n’ha ramassà avuonda «sachs da cement» ed oter material, vain la lavur da cumpuoner il cudesch, per uschedir da «fabrichar la chasa». Cler, forsa n’haja a la fin massa bler material. Quista metoda da ramassar nun es insomma na economica ed ella nun es da cusgliar ad inchün oter. Ma id es mia metoda chi va bain per mai. Esa minchatant ün caos? Schi, ün caos, sparpaglià in üna schurma cudeschs da notizchas. Adüna var desch taquints in movimaint, in minchün es aint alch notizcha o fragmaint. Ma forsa esa eir sco ün biotop, ingio chi po crescher alch cha in ün oter lö gnanca nu pudess surviver. «Avert ed alert» Leta Semadeni es nada dal 1944 a Scuol e viva daspö il 2005 a Lavin. Daspö quel on lavura ella sco autura, avant ha ella instrui linguas a Turich ed in Engiadina, interruot da segiuorns in America Latina, Berlina, Paris e New York. Leta Semadeni scriva lirica, prosa cuorta, romans e cudeschs d’uffants. Plü o main tuot seis texts scriva ella in möd biling rumantsch-tudais-ch obain chi dà interferenzas linguisticas. Las ouvras da Leta Semadeni sun gnüdas tradüttas in frances, talian, spagnöl, tschec, inglais e russ. Dal 2011 ha ella survgni il Premi Schiller per sia collecziun da poesias «In mia vita d’vuolp/In meinem Leben als Fuchs», dal 2016 ha’la guadagnà ün Premi svizzer da litteratura per «Tamangur», dal 2020 il Premi Josef Guggenmos per sia lirica d’uffants «Tulpen – Tulipanas». L’on passà sun cumparüdas güsta duos publicaziuns da Leta Semadeni, per l’üna seis seguond roman tudais-ch cul titel «Amur, grosser Fluss» e per la seguonda üna collecziun da poesias cul titel «Ich bin doch auch ein Tier – Eu sun bain eir sco tü». Il «Grand Prix Litteratura» tilla vain surdat quist on per si’ouvra da vita. Quella saja «d’üna bellezza aspra (schroffer Schönheit) chi invida al lectur ed a la lectura da restar alert ed avert invers quel muond», scriva la giuria illa communicaziun a las medias. Il «Grand Prix Litteratura» vain surdat da l’Uffizi federal da cultura daspö il 2012, adüna insembel cun singuls oters Premis svizzers da litteratura. Il premi es dotà cun 40 000 francs e vain surdat ufficialmaing als 19 da mai 2023, in occasiun dals Dis da litteratura da Soloturn. (cdm/fmr) L’autura Leta Semadeni da Lavin vain premiada quist on cul plü prestigius premi litterar in Svi­zra – il «Grand Prix Litteratura» chi vain surdat da l’Uffizi federal da cultura. (Adatg: betg zoomar u tagliar la fotografia!) L’autura Leta Semadeni da Lavin vain premiada quist on cul plü prestigius premi litterar in Svi­zra – il «Grand Prix Litteratura» chi vain surdat da l’Uffizi federal da cultura. (Adatg: betg zoomar u tagliar la fotografia!) L’autura Leta Semadeni da Lavin vain premiada quist on cul plü prestigius premi litterar in Svi­zra – il «Grand Prix Litteratura» chi vain surdat da l’Uffizi federal da cultura. (Adatg: betg zoomar u tagliar la fotografia!) L’autura Leta Semadeni da Lavin vain premiada quist on cul plü prestigius premi litterar in Svi­zra – il «Grand Prix Litteratura» chi vain surdat da l’Uffizi federal da cultura. (Adatg: betg zoomar u tagliar la fotografia!) In «Grand Prix» per Leta Semadeni L’autura engiadinaisa Leta Semadeni vegn undrada per sia ovra da vita cun il pli prestigius premi litterar en Svizra. Ed er in segund Premi svizzer da litteratura va en ad in autur engiadinais – a Jachen Andry per sia publicaziun «be cun rispli». David Truttmann/FMR ed Esther Krättli/RTR Il Grischun para dad esser in bun «umus litterar». Suenter che l’autur grischun Reto Hänny è vegnì undrà l‘onn passà cun il «Grand Prix Litteratura» per sia ovra da vita, va quella distincziun impurtanta quest onn a Lavin, tar Leta Semadeni. Quai ha communitgà gievgia l’Uffizi federal da cultura, il qual surdat dapi l’onn 2012 ils premis svizzers da litteratura. Da la lirica a la prosa Ils davos ventg onns ha Leta Semadeni scrit e publitgà lirica, prosa curta, romans e cudeschs per uffants – l’entschatta anc en versiuns bilinguas vallader-tudestg. En sias poesias en duas linguas perscrutescha la poetessa da Lavin barrieras linguisticas e gioga cun spazis intermediars e mistics, nua ch’animals han ina funcziun impurtanta. En ina poesia scriva ella per exempel: «Adüna darcheu / aintran / luotin / bes-chas / aint in meis destin». Tenor la giuria è l’ovra da Leta Semadeni d’ina «bellezza aspra» che n’irritescha betg mo sias figuras, ma era il lectur e la lectura. En l’intervista cun la FMR raquinta l’autura victura da ses scriver, tranter auter era dal grev pass ch’ella ha fatg ils davos diesch onns da la lirica a la prosa. Uschia di ella: «Atgnamain n’hai jau mai gì il basegn da scriver poesia. Jau scriveva adina trais fin quatter paginas e lura cumenzava jau a stritgar e stritgar – ed a la fin aveva jau davant mai ina poesia.» «be cun rispli» da Jachen Andryvegn era premià L’Uffizi federal da cultura surdat, sper il Grand Prix da litteratura, mintg’onn era premis per cudeschs ch’èn dads en egl. Ina da las set distincziuns va quest onn al cudesch «be cun rispli» dal poet ladin Jachen Andry. Sia lirica saja tessida cun precisiun, musicalitad ed amur per detagls e nianzas. Las poesias sa fatschentian cun il fraschel zuppà e passager da la vita umana. Il «Grand Prix Litteratura» vegn mintgamai surdà per in’ovra da la vita ed è dotà cun 40 000 francs. El vegn surdà en occasiun dals Dis da litteratura a Soloturn. Ils set Premis svizzers da litteratura èn dotads cun in import da mintgamai 25 000 francs.

Eir ün seguond premi svizzer da litteratura va quist on in Engiadina. Sper il «Grand Prix Litteratura» per Leta Semadeni, survain eir Jachen Andry ün dals set Premis svizzers da litteratura 2023. El vain undrà cun quel premi per si’ouvra «be cun rispli» Ch’el saja finalmaing «gnü oura culla pomma», vaiva üna recensenta scrit avant precis ün on illas gazettas rumantschas. E manià vaiva la romanista Bettina Vital in quella recensiun al linguist ed autur Jachen Andry. Quel vaiva preschantà in marz 2022 sia prüma collecziun da poesias cul titel «be cun rispli». Il cudesch es cumparü l’on passà illa chasa editura «editionmevinapuorger». L’editura Mevina Puorger ha chürà dürant ils ultims ons las publicaziuns da divers auturs rumantschs, sco p.ex. da Flurina Badel, Gianna Olinda Cadonau o Dumenic Andry. Our dal chaschuot Üna sort «surpraisa» d’eira statta quista publicaziun da Jachen Andry, perquai cha l’autur nu vaiva fin a quel mumaint mai propi fat palais sias poesias, schabain ch’el vaiva adüna lavurà e collavurà sco lector, co-editur o expert linguistic pro numerusas ouvras e publicaziuns da different gener. A l’editura Mevina Puorger esa però reuschi da persvader a l’autur da ris-char il pass e da publichar sia racolta da var 120 poesias. Uossa vain quist «pass» undrà cun ün Premi svizzer da litteratura 2023 – sco cha l’Uffizi federal da cultura ha communichà quista gövgia. Tenor la giuria es «be cun rispli» ün cudesch «precaut e discret» – e tuottüna haja Jachen Andry notà sias poesias «cul pais dal grafit dal rispli». Chi sajan poesias davart «identitats fraischlas, passageras, zoppadas o ridiculisadas». Cha sias algordanzas, impreschiuns e reflexiuns davart esser e parair haja l’autur Jachen Andry miss in möd fin ed instant in vers d’ota musicalità e concentraziun linguistica. Set premis Jachen Andry (1957) ha stübgià romanistica a l’Università da Turich, cun las linguas talian, spagnöl e rumantsch, ha lura instrui divers ons al gimnasi e lavura uossa sco collavuratur liber pro üna chasa editura. Insembel cun «be cun rispli» da Jachen Andry vegnan eir undradas quist onn da l’Uffizi federal da cultura amo ses otras ouvras d’auturas ed d’auturs svizzers. Quai sun: Prisca Agustoni («Verso la ruggine»), Fanny Desarzens («Galel»), Eugène («Lettre à mon dictateur»), Lioba Happel («POMMFRITZ aus der Hölle»), Lika Nüssli («Starkes Ding»), Anne-Sophie Subilia, («L’Épouse»). Mincha premi es dotà cun ün import da 25 000 francs. Jachen Andry es gnü premià cun ün dals set Premis svizzers da litteratura 2023. Jachen Andry es gnü premià cun ün dals set Premis svizzers da litteratura 2023.

Ün inviern cun paca naiv ed üna prümavaira cun otas temperaturas han pisserà l’on passà in gün per üna s-charsdà d’aua illa fracziun da Müstair. Ingon nun ha l’inviern fin uossa neir na amo portà grondas naiveras e perquai cula fingià uossa bler damain aua i’l reservuar da Müstair. Per evitar üna situaziun sco l’on passà ha il Cumün da Val Müstair però pront masüras. Ün nouv stüdi da l’Institut da naiv e lavinas Tavo muossa cha paca naiv d’inviern chaschuna pac’aua da prümavaira e da stà. Il plü ferm pertocs sun lura cumüns chi retiran lur aua da funtanas e na da l’aua da fond. In cumbinazin cun üna stà sütta – sco l’on passà – vain la situaziun lura amo plü acuta. Uschè retira eir la fracziun da Müstair sia aua da funtanas e fingià uossa in favrer as fa valair l’inviern cun paca naiv: «Pel mumaint cula perfin damain aua co dürant il gün passà, cur cha nus vaivan üna mancanza d’aua illa fracziun da Müstair. Illas otras fracziuns nu vaina fin uossa gnü ingüns problems in quist connex, neir na da stà», disch Elio Meier, manader da l’uffizi da construcziun dal Cumün da Val Müstair. Prüms cumüns in Grischun – sco Andeer e la fracziun da Cunter i’l Surses – han fingià uossa stuvü tour masüras in connex cun la s-charsdà d’aua. In ün prüm pass sun là gnüts svödats e serrats ils bügls in cumün. L’aua a Müstair tendscha amo Il motiv chi haja uossa avuonda aua – adonta da plü pac’aua in congual cun la stà passada – es cha la glieud nun es vi da sauar lur üerts e lur pradas, uschè Elio Meier. Perquai nun han neir na stuvü gnir tuttas masüras e la populaziun da Müstair nun es neir na amo gnüda dumandada da spargnar aua. «Il consüm d’aua dürant il di savaina uossa pel mumaint amo equilibrar – uschè cha’l reservuar s’impla darcheu avuonda dürant la not. Implü nu douvra l’industria dürant la fin d’eivna neir na aua, uschè ch’eir quella po gnir spargnada», declera Elio Meier. Che chi’s bada però uossa in favrer sun ils turists e la stagiun ota d’inviern ed in quist connex eir ün consüm d’aua plü grond. «Ma l’aua basta pel mumaint eir amo per noss giasts.» Masüras sün maisa Per evitar üna tala situaziun sco la fin gün 2022 es il cumün da Val Müstair ingon preparà: «Nus füssan pronts per üna s-charsdà d’aua e vaina preparà ün conceptin – uschè chi nu vess plü da gnir a restricziuns per la populaziun», disch Elio Meier. Üna masüra provisorica, chi po gnir realisada a cuorta vista, füss da transportar l’aua da la fracziun da Sta. Maria in direcziun Müstair. Implü vegnan analisats tuot ils sistems d’aua, uschè cha’l cumün po güdichar quant’aua chi fa dabsögn. «Causa la situaziun d’aua da l’on passà, examinaina ingon tuot precis per evaluar potenzialas masüras da fabrica. Quai faina eir per cumanzar la stà ün pa plü calm», disch Elio Meier. Quellas masüras gnissan realisadas però pür l’on chi vain, davo las perscrutaziuns da quista stà. Perche be a Müstair? Il sistem dal provedimaint d’aua a Müstair es creschü dürant tschientiners ed i sun gnüdas inchaschadas be funtanas d’üna vart da la val. Ma üna tala s-charsdà d’aua illa fracziun da Müstair nu s’ha i’ls ultims ons mai muossada. «Da quella vart da la val nun haja uossa plü ingünas ulteriuras funtanas chi’s pudess inchaschar. In connex cun las glünas dal clima daja lura üna s-charsdà d’aua», declera Elio Meier. Ma eir geograficamaing e climaticamaing daja differenzas cun las ulteriuras fracziuns in Val Müstair. Quellas differenzas procuran cha Müstair ha ün clima plü süt. Uschè riva la naiv, chi vain dal nord, amo sur il Pass dal Fuorn e crouda süllas fracziuns plü al nord-vest da la Val Müstair. Quista naiv nu riva però plü fin oura Müstair, causa cha la fracziun al cunfin dal pajais vain influenzada climaticamaing dal süd. «Uossa esa be amo da sperar chi riva amo ün pa naiv o plövgia, ma in mincha cas eschna ingon pronts per da tuottas sorts cundiziuns climaticas», disch Elio Meier. I’l reservuar da Müstair cula pel mumaint amo plü paca aua sco dürant s-charsdà d’aua la stà passada - ma l'aua tendscha amo per la populaziun. Eir ingon nun haja dat blera naiv illa Val Müstair ed illa fracziun da Müstair cula pel mumaint be paca aua i’ls reservuars. I’l reservuar da Müstair cula pel mumaint amo plü paca aua sco dürant s-charsdà d’aua la stà passada. L’aua vegn pli e pli stgarsa La mancanza d’aua è atgnamain in «problem» da la stad. Però intginas vischnancas han durant quest enviern da pauca naiv gia ussa dad anticipar e sa preparar per la stad vegnenta. Pervi da la pauca naiv d’enviern han tschertas vischnancas – sco Andeer e la fracziun da Cunter en il Surses – stuì svidar e serrar ils bigls. Ed in nov studi da l’Institut da naiv e lavinas a Tavau verifitgescha exactamain quai: pauca naiv signifitga pauca aua da primavaira e da stad. La fracziun Müstair en la Val Müstair – ch’è vegnida confruntada il zercladur passà cun ina stgarsezza d’aua – registrescha quests dis schizunt damain aua en ils reservuars che la stad passada. En cumparegliaziun cun las autras vischnancas grischunas che ston cumbatter cun la mancanza d’aua, n’ha la vischnanca da Val Müstair da prender naginas mesiras. Elio Meier, manader da l’uffizi da construcziun la vischnanca da Val Müstair, ha preschentà a la FMR mesiras pussaivlas ed infurmà davart la situaziun actuala da l’aua a Müstair. (fmr/cam)

Pel mumaint – ed infin al principi d’avrigl – sun exposts illa Fundaziun Nairs ed illa chasa d’artists a Scuol disegns dad artistas ed artists chi han buollà dürant ils ultims 25 ons l’istorgia da Nairs. L’exposiziun es d’incleger sco pretact da l’ultima stagiun da Christof Rösch sco manader d’art e curatur a Nairs – il qual ha eir guidà in venderdi passà tras «sia» exposiziun. L’exposiziun illa Fundaziun Nairs a Scuol cul titel «Disegns» fuorma il pretact da l’ultima stagiun da Christof Rösch sco co-directur, manader d’art e curatur a Nairs. Id es üna finissascha chi tschercha stizis subjectivs impustüt da seis prüm temp a Nairs. «L’exposiziun ‹Disegns› es per mai fich persunala e colliada cun mi’aigna istorgia cun Nairs, ma eir cun meis agen svilup davent da la Scoula d’art professiunala da Basilea. Ma i sun eir ouvras dad artistas ed artists ch’eu cugnuosch fingià daspö quella jada. Ellas vegnan expostas cul böt da gnir a savair che svilup cha quels han fat», ha tradi Christof Rösch in venderdi passà, in occasiun dad üna da sias guidas publicas tras l’exposiziun. Da quellas guidas daja amo trais fin a la finissascha (guarda annotaziun). Var 1000 artistas ed artists Tanter dals aritsts e las artistas sun eir persunas chi sun stattas avant ons a Nairs, chi han expost lur ouvras qua ed eir dad artists chi sun frais-chs a Nairs. Tanter dad els esa eir artists chi sun da l’avis chi’s stuvess cumbinar plü ferm art culla scienzia e culla società e muossar respunsabiltà invers la publicità. «Schi s’ha la survista da prüma davent davart var 1000 artistas ed artists chi han lavurà ed expost a Nairs e chi s’han sper l’art eir occupats cul lö da lavur cun tuot sias particularitats, lura han lur ouvras tuot ün’otra significaziun.» Christof Rösch ha manà ils visitaduors tras l’exposiziun ed ha declerà in möd cumpetent e persunal las ouvras expostas chi han tuottas lur aigna scrittüra. S-chars vainch artistas sun preschaintas uossa ill’exposiziun cun lur ouvras sün trais plans a Nairs. In tschercha da successiun Per Christof Rösch – sco co-directur da Nairs insembel cun Cornelia Schwab (finanzas, strategia e programm) – es quai l’ultima stagiun sco respunsabel illa Fundaziun Nairs. Christof Rösch: «I s’ha pudü leger in bleras gazettas ed intervistas ch’eu vegn uossa per dal bun, ma in vardà eschan nus amo adüna in tschercha d’ün manader o üna manadra per la direcziun d’art cun publicaziuns. Nus vain diversas interessadas ed interessats per quel post e stain trar bainbod üna decisiun.» E Christof Rösch ha eir intunà in venderdi passà in occasiun da la guida tras «sia» exposiziun: «Cun quai cha nus lain avair sper l’art inchün chi s’identifichescha cul lö, culla cuntrada e cultura e chi less surtour respunsabiltà – e na be inchün chi curatescha davent da l’extern – dvainta la tscherna amo plü difficila.» Tscherchà vegna dimena inchün chi s’es consciaint ch’el stuvess chattar temas relevants per l’Engiadina Bassa e per üna cuntrada culturala e: «Nus eschan be buonder, scha nus chattain inchün chi accumplischa nossas pretaisas e sperain cha forsa in ün mais possa il cussagl da la fundaziun preschantar ün co-directur o üna directura.» Christof Rösch ha lavurà dürant 25 ons a Nairs ed ha buollà e portà ferm quist’instituziun. El ha l’intenziun da realisar eir amo quista stà ün’exposiziun cun aignas ouvras chi dessan muossar sia lavur in plüssas fassettas. I sarà dimena üna cuntinuaziun da l’exposiziun actuala, la quala quinta davart l’istorgia e la relaziun da Nairs e Christof Rösch. Ulteriuras guidas publicas cun Christof Rösch sun als 3 da marz, 17 da marz e 31 da marz 2023, adüna a las 18.00. Infuormaziuns supplementaras davart l’exposiziun ed il Center cultural Nairs sun www.nairs.ch. Ün'ouvra da Petra Soder ill'exposiziun "Disegns" a Nairs, tenor üna schelta da Christof Rösch. Ün'ouvra da Heiko Blankenstein ill'exposiziun "Disegns" a Nairs, tenor üna schelta da Christof Rösch. Christof Rösch preschainta las ouvras expostas a Nairs. Disegns a Nairs Daspö la fin da december fin al principi d’avrigl ha lö ün’exposiziun i’l Center cultural Nairs a Scuol cul titel «Disegns». I’s tratta d’üna schelta dad ouvras dad artistas ed artists chi han buollà dürant ils ultims 25 ons l’storgia da Nairs. L’exposiziun es eir d’incleger sco pretact da l’ultima stagiun da Christof Rösch sco manader d’art e sco curatur a Nairs. Il center cultural es pel mumaint in tschercha d’üna nouva persuna chi’d es pronta da surtour üna lezcha fich cumplessiva in ün ambiaint particular ed in üna cuntrada attractiva. Annunzchas sun entradas – ed il cussagl da fundaziun spera da pudair preschantar bainbod üna persuna adattada. (fmr/bcs)

Vais cumprà il Chalender Ladin dal 2023? – Scha brich, lura esa ura e temp da far quai. Il chalender es nempe cumparü fingià in november da l’on passà e spordscha bler da bun. Cumpilà quel ha per la sesavla jada la romanista Bettina Vital. Il cudesch standard chi ramassa tematicas da nossa cultura e litteratura rumantsch-ladina ha listess nom daspö il 1910, nempe Chalender Ladin. Quel da quist on es il sesavel cha la romanista Bettina Vital ha cumpilà. Darcheu es il cuntgnü zuond varià. Quist cumpiglia ils chapitels chalendari, art, natüra, istorgia, litteratura e memoria. La part plü sütta consista dals rapports e’ls documaints administrativs da l’editura, l’Uniun dals Grischs (UdG). Dad art inaspettadafin a natüra fascinanta Üna part chi tocca pro mincha Chalender Ladin es il chantun d’art. Grazcha a quista sparta s’haja imprais a cugnuoscher plüs artists indigens chi nu vessan surgni la stima meritada o füssan forsa perfin its in invlidanza. Il chalender d’ingon preschainta a Regula Verdet-Fierz. Ella ha manà üna tessonda a Guarda ed ha adüna darcheu s-chaffi ouvras d’art. Dal 2018 ha’la gnü l’idea da far purtrets da fluors da glatsch. Co chi’d es gnü a purtrets fascinants sco quel sülla cuverta ha descrit Flurina Badel. I vala la paina da leger quista descripziun. Il chapitel davart novitats da nossa vallada cuntegna ils temas sport e programmaziun da giuvenils engiadinais sco eir il purtret dal manader da la Chasa da Giarsuns e la producziun da chaltschina. La part per uffants e giuventüna muossa la fantasia dad uffants da scoulina da Puntraschigna e co cha scolaras e scolars da Müstair s’expriman in jauer. Plünavant esa zuond interessant da leger che relaziun cha’l giuven Janic Maskos ha cun nos poet Men Füm (Rauch). Anna Mathis quinta da l’istorgia da la Chamanna Cluozza, l’unica i’l Parc Naziunal e Valentin Pitsch dà üna invista illa biodiversità dals pas-chs süts da la Val Müstair. Richa litteratura ed istorgia fascinanta Sco chi tocca pro’l Chalender Ladin fa oura la part litterara diversas paginas. Il prüm vegnan preschantadas ouvras e publicaziuns nouvas. Nouvas vuschs sun quellas da Valentina Parolini e Jachen Andry, ün’autura ed ün poet da scuvrir. Las solitas istorgias e poesias sun da taimpra variada ed allegran la lectura ed il lectur. Il sguard inavo i’l temp passà politic ed economic sco eir ils necrologs interessan forsa daplü la generaziun attempada. Il grond rablader, pled da Cla Biert pella mort, ha sdrappà cun sai a tschinch homens chi han fat bler pella lingua e cultura rumantscha: Jacques Guidon, Jürg Parli, Alesch Vital, Jachen Curdin Arquint e Richard Marugg. Impreschiunant da pudair repassar la vita da minchün d’els, vitas chargiadas d’actività creativa. Id es alch per minchüna e minchün Il Chalender Ladin spordscha a mincha lectura ed a mincha lectur alch da vaglia. Saja ch’ella s’interessa pella natüra, pella litteratura, per l’istorgia, per l’art o ch’el preferischa rapports fantastics e reals o ch’ella voul savair che chi’d es capità dürant l’on in Engiadina o ch’el ha plaschair da far ingiavineras o ch’ella sto savair suot che insaina e cura ch’ella haja da semnar o racoglier – minchüna e minchün vain a seis quint. La premissa es però ch’ella o el cumpra il Chalender Ladin in üna da las butias da cudeschs ed uffizis da turissem in Engiadina o Val Müstair, obain pro’l Chesin Manella a Schlarigna. Mario Pult da Ftan est stat magister, schurnalist e promotur da la Lia Rumantscha. Il Chalender Ladin actual – cumparü vers la fin da l’on passà e cumpilà per la sesavla jada da la romanista Bettina Vital. Il Chalender Ladin actual – cumparü vers la fin da l’on passà e cumpilà per la sesavla jada da la romanista Bettina Vital.

Hans-Peter Schreich ha manà e chürà dürant 39 ons la Biblioteca Jaura a Valchava. In quist temp ha’l catalogisà, ramassà e digitalisà tuot quai chi stà in connex cun la Val Müstair e’l muond rumantsch. La fin da l’on passà ha’l dat giò «sia» biblioteca – davo avair sistematisà passa 13 000 documaints. Davo bod quatter decennis sco respunsabel, ha Hans-Peter Schreich dat giò la fin dal 2022 las clavs da la Biblioteca Jaura a Valchava. Quista biblioteca documentara as basa sün da tuotta sorts material davart la Val Müstair e da tuot la Rumantschia, ün prüm material cha l’autur e promotur dal rumantsch Tista Murk (1915-1992) vaiva ramassà dürant sia vita. El vaiva regalà tuot sia documainta a la populaziun da la Val Müstair, in fuorma dad üna pitschna «Biblioteca Jaura». Il ravarenda Hans-Peter Schreich ha dal 1984 lura surtut la respunsabilità per la biblioteca e tilla ha chürada ed agiuntada cun blerischems documaints nouvs. Implü s’ha el dedichà a la sistematisaziun tenor standards internaziunals e fin l’on passà ha el catalogisà passa 13 000 documaints. Seis ingaschamaint professiunal per la memoria istorica da la Val Müstair ha’l tuot quists ons be fat sco hobi e sün basa voluntaria – cumprais da chattar vias fich creativas per finanziar tuot in möd independent. Da professiun d’eira Hans-Peter Schreich fin dal 2015 ravarenda evangelic. Ma eir uossa cha Hans-Peter Schreich ha surdat las clavs da sia biblioteca, sarà pisserà pel futur da la Biblioteca Jaura (guarda boxa). «Ma ingio riva qua?» Duos semesters avant la fin da seis stüdi da teologia evangelica a Basilea, es Hans-Peter Schreich gnü dal 1974 per la prüma vouta in contact cun la Val Müstair: «Da quella vouta hana tscherchà ün ravarenda evangelic ed eu tils n’ha scrit ch’eu m’interessess e ch’eu gniss gugent sü davo il stüdi.» Quista occasiun nu s’han ils Jauers laschà tour – ed uschè ha il student da teologia fingià tgnü sia prüma predgia pac plü tard, a Nadal dal 1974. «Ma ingio riva qua, n’haja pensà? Eu sun creschü sü in Germania ed eu nun ha cugnuschü la Val Müstair. E schi detta alch litteratura da la val, tils n’haja dumanà», s’algorda Hans-Peter Schreich. La resposta d’eira ün cler «na» e cur ch’el d’eira darcheu inavo a Basilea, ha’l listess amo chattà alch infuormaziuns a la biblioteca universitara. «Là ha lura cumanzà meis interess davart ‹quista val, da la quala i nu da insè inguotta›. Daplü ch’eu n’ha tscherchà e daplü chi’d es lura gnü nanpro.» Ün prüm contact cun la biblioteca In october dal 1975 – e davo avair fini tuot ils examens – ha Hans-Peter Schreich cumanzà definitivamaing sco ravarenda illa Val Müstair. Ma fingià avant, ad ün’ulteriura visita a Pasqua 1975, è’l gnü rendü attent sün alch chi til pudess interessar in vista a sias retscherchas: «Eu sun gnü a savair cha Tista Murk vaiva deposità divers cudeschs illas s-chaffas da la sala da la Chasa Jaura, il museum regiunal. E ch’el relaschess sia biblioteca privata, sch’inchün fess uorden cun quella. Eu n’ha survgni la clav e’m n’ha pudü divertir grondiusamaing», declera Hans-Peter Schreich. Cun svutrar aint illas s-chaffas ha’l scuvert tuot las ouvras principalas, da las qualas el vaiva fingià let dürant sias prümas retscherchas a Basilea. «Eu sun tuornà la saira e n’ha dat giò la clav. Lura m’hana dumandà, scha quai füss alch per mai cur ch’eu rivess lura definitvmaing in val. Ed eu n’ha respus: ‹Na, quai nu cumainza gnanca, quai nu pigliess ingüna fin.›» Guardar sur las spadlas Tuot la documainta d’eira magazinada be in chartuns, s’algorda il bibliotecar. Tanter oter d’eiran quai cudeschs, copchas, gazettas, cartulinas e manuscrits scurznits per rumantsch – üna tscherta stenografia rumantscha. «Per survendscher sia increschantüm vaiva Tista Murk ramassà tuot quai ch’el d’eira bun da chattar. Cur ch’el d’eira lura pensiunà, ha’l svess cumanzà a sistematisar ed a lavurar sü sia collecziun, perche ch’ingün nu vaiva fin là cumanzà cun quista lavur», disch Hans-Peter Schreich. Causa ch’el d’eira buondragius ed interessà, ha’l lura guardà a Tista Murk sur las spadlas cur ch’el vaiva cumanzà a sistematisar sia collec­ziun: «Ma davo ün temp n’haja dit a Tista ch’el nu gnia mai a fin cun seis sistem. In seguit ha Tista Murk dit perquai: ‹Tü hast uossa adüna guardà e dumandà. Tü sast quai, uossa fast tü inavant!›» – Quai d’eira dal 1984 e Tista Murk vaiva amo miss a disposiziun 5000 francs per metter ad ir la Biblioteca Jaura. Uschè ha Hans-Peter Schreich – ot ons davo il prüm contact e la prüma dumonda d’incumbenza – listess surtut la Biblioteca Jaura. Mincha hobi cuosta L’import inizial da Tista Murk d’eira svelt dovrà ed uschè ha Hans-Peter Schreich stuvü tscherchar üna via per finanziar tuot quist proget. El ha discurrü cul president da la Chasa Jauara da quella vouta e quel til vaiva fat se­guainta proposta: «Tü poust surtour la Biblioteca Jaura e lura poust far che cha tü voust cun quella – cun üna cundiziun: mai dumondar a nus per raps.» Causa cha Hans-Peter Schreich vaiva fin là survgni ün grond plaschair vi da scuvrir tuot il pussibel davart la Val Müstair – eir blera roba cha gnanc ils indigens nu savaivan – d’eira la resposta clera: «I vain oura talmaing blera roba interessanta. Quai es meis hobi e mincha hobi cuosta. Eu lavur inavant gratuitamaing e quai ch’eau douvr per la gestiun, per quai pissera.» I’ls seguaints passa 30 ons ha el lura lavurà uschè – adüna independentmaing. Finanziaziun creativa Tanter oter ha la Biosfera Val Müstair dat 60 000 francs per la digitalisaziun dal catalog da la Biblioteca Jaura. Ma la gronda part dals raps ha Hans-Peter Schreich ramassà fond traducziuns, divers referats e guidas tras cumüns. E cur ch’el ha cumanzà a publichar ed a stampar, ha’l sur­vgni subvenziuns. «Da là davent d’eira il cudesch fingià amortisà, cur ch’el es gnü publichà. E mincha exemplar vendü d’eira üna entrada per la biblioteca. Uschè n’haja lura fat inavant», disch Hans-Peter Schreich. In tuot ha el pudü ramassar uschè var 400 000 francs per la finan­ziaziun da la Biblioteca Jaura. 15 publicaziuns Hans-Peter Schreich ha laschà stampar i’l de­cuors dals ons var 15 publicaziuns. La prüma da quellas d’eira ün cudesch cun poesias da Chatrina Filli (1914 – 1983 , üna magistra e poeta in Val Müstair, chi ha scrit per l’adöver privat, per l’instrucziun a scoula e per la gazetta. Hans-Peter Schreich ha eir publichà ün cudesch cun ­istorgias dal ravarenda zürigais William Wolfensberger (1889 – 1918), chi vaiva svess ramassà roba da la Val Müstair e chi d’eira eir ravarenda a Fuldera tanter il 1914 e’l 1916. Implü toccan diversas otras collecziuns ­d’istorgias, dittas e parablas da la Val Müstair, il dicziunari jauer, ün cudesch davart sgrafits e cudeschins educativs per uffants davart ils cumüns da la val pro sias publicaziuns. Tschertüns sun eir gnüts publichats in versiun bilingua – in rumantsch e tudais-ch. Üna val internaziunala «Eu n’ha adüna provà da cumplettar e da metter a disposiziun quasi tuot il material per elavurar tematicas jauras. Per gnir a material n’haja però eir tscherchà tuot quai chi’d es intuorn la Val Müstair», disch Hans-Peter Schreich. Da Buorm, il Vnuost e fin giò Meraun ha’l chattà documainta chi sta in connex culla Val Mü­stair, causa cha quai toccaiva pro las Trais Lias e pro l’ovas-chia da Cuira. Implü d’eira la val üna colliaziun importanta tanter duos grondas chapitalas europeicas – nempe Milan e Puntina. «Perquai d’eira la Val Müstair plü bod insè bler plü internaziunala co hozindi. O lura n’haja eir pudü furnir cudeschs e manuscrits lin­guistics da la Val, da Buorm e dal Tirol, dals quals Gion Tscharner ha pudü metter insembel il dicziunari jauer e dafatta reconstrir il rumantsch dal Tirol, da Buorm e da Livign.» La Biblioteca Jaura chi’d es creschüda ad ün crescher tocca a la società dal Museum Chasa Jaura, ella es da chasa daspö 25 ons ill’anteriura sala cumünala da Valchava e cumpiglia hoz var 6000 cudeschs (d’üna lunghezza da var 150 meters/«Laufmeter»), deschmillis da documaints in passa 300 ordinaturs, ün mantun fotografias e diapositivs ed oters «non-books». Hans-Peter Schreich lascha inavo üna gronda lavur, ingaschamaint ed ouvra, davo avair chürà e manà la Biblioteca Jaura dürant 39 ons. Ed el varà eir gnü radschun dal 1975, cur ch’el ha per la prüma vouta refüsà da surtour la Bibliteca Jaura, pensond cha quista lavur nu pigliess mai üna fin. Hoz discha’l cun ün surrier: «Ma cun 72 ons d'eira temp da tour cumgià – la memoria lascha davo ed eu nu poss inamöd na manar quista biblioteca sur la mort oura.» E co vaja inavant cun la Biblioteca Jaura? Per pussibiltar eir in futur üna gestiun da la Bilioteca Jaura, vain fundada als 21 da marz 2023 la società «Bibliotecas da la Val Mü­stair». Per quella vegnan fusiunadas la Biblioteca Jaura, la biblioteca da la Fundaziun Pro Clostra San Jon sco eir la Biblioteca dals chapütschins. Cun quist pass surlaschan la società Chasa Jaura e la Fundaziun Pro Clostra San Jon a la nouva società Bibliotecas da la Val Müstair lur inventar per l’administraziun fundiaria. La nouva società pissera chi stan a disposiziun ils mezs finanzials per la gestiun da las bibliotecas sco eir per l’access a quellas. Implü less la società Bibliotecas da la Val Müstair pisserar eir in futur chi vain ramassà tuot quai chi’d es d’interess per la documenta­ziun da l’istorgia e dal temp actual in Val Müstair. (fmr/cam) Üna schelta da las publicaziuns cha Hans-Peter Schreich ha laschà stampar per finan­ziar la Biblioteca Jaura. Hans-Peter Schreich ha manà e chürà la Biblioteca Jaura a Valchava per 39 ons – la fin da l’on passà ha’l dat giò las clavs.

Beatles o Rolling Stones? EHC Arosa o HC Davos? SCHI a l’Uniun europeica obain cleramaing NA? – Quai sun dumondas delicatas. Fich delicatas. I dà be ün o tschel. E chi chi nu’s sa da decider, quel nun ha evidaintamaing ingün’idea da la roba. I’l rumantsch vallader daja eir üna dumonda delicata chi po separar inters cumüns ed interas famiglias. Ils Sursilvans e las Sursilvanas vaivan avant decennis ün simil cas, üna dumonda linguistica chi vaiva büttà uondas sü e giò dal Rain e vaiva separà interas famiglias da Maissens e Derungs. I giaiva per la dispitta da la preposiziun «da» o «de». – Ma laschain uossa in pos quella dispitta sursilvana e tuornain pro’l vallader. Pro l’idiom vallader daja üna ruottadüra decenta, ma importantischma. Id es ün cunfin linguistic zoppà, üna lingia clera e fich emoziunala. I va per la dumonda dal «nus» e dal «no». Eu nu’m fid bod gnanca da scriver quels duos pleds uschè dastrusch ün sper tschel! Ma declerain tuot da bella prüma: I dà i’l idiom vallader duos variantas per scriver ün dals plü importants pleds insomma per l’umanità – wir, noi, nosotros, we, nous. Per bun rumantsch ladin füss quai apunta «nus». O lura «no». – Apunta, che es correct? E che füss prudaint? Che füss logic? Che es radschunaivel? Che es evidaint? Che es plü simpel? – «Nus» o «no»? Insè paraiva la guerra dad esser finida e guadagnada. Fin avant var 20 ons nu scrivaiva ingün «no», o forsa fich pacs. Cudeschs e gazettas dovraivan il «nus». Quella scripziun as vaiva miss tras eir pro Bierts, Peers e Semadenis illa litteratura, forsa eir cull’idea da la famusa «avischinaziun miaivla» in Rumantschia, voul dir per armonisar ün zich ils differents linguachs rumantschs tanter Tschamut, Ziteil e Lüsai. Ma lura, ingün nu sa co e cura ed ingio precis, s’ha il «no» fat valair adüna daplü, in vocabularis, cudeschs e revistas. Impustüt auturas ed auturs da cumüns ingio chi vain propi eir dit «no», han fat valair cha quai saja tantüna la scripziun bler plü adattada e colloquiala. Üna fama pretenda cha’l poet sentiner Chasper Po dovraiva da seis temp sco prüm il «no» – pervi da la rima cun seis nom. Ma insomma, il «no» s’ha installà. Ils povers Jauers, ils Zernezers o perfin ils vaschins puters pudaivan bain tgnair sü il daint e render attent cha pro els saja amo adüna il vocal «u» plü dominant. Ma i nun ha plü güdà inguotta. «No, no, no! No dschain e scrivain no!» – Mobain, lura halt: «E nus scrivain nus!» La polarisaziun es statta fatta, üna vaira pulenta cotta. Bom bom, precis uschè cumainzan conflicts mundials! Per nu rivar tanter las lingias da cumbat han ils vocabularis valladers adüna tschernü üna via d’immez culla püppa da la pasch in bocca. Ils dicziunaris valladers manzunan nempe adüna brav tuots duos pronoms. Sco per dir: Be pachific, tuots duos han radschun, amenduos sun corrects ed han lur dret d’existenza. Make love, not war! E che fa il pover asen chi less insè be üna simpla resposta? Quel es tanter duos tocs fain e pensa: «Vus pudais am soflar in pigna!» – O füssa da scriver: «Vo pudais am soflar»? David Truttmann es schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) Esa da scriver "nus" o plütost "no" - eir ils vocabularis laschan valair tuottas duos opziuns. Esa da scriver "nus" o plütost "no" - eir ils vocabularis laschan valair tuottas duos opziuns.

Pleds ed expressiuns pon plaschair o perfin fascinar, els pon far impreschiun o irritar. Eu pens a noms tudais-chs per mansters o funcziunaris. Els fladan ün ajer dad efficienza e radicalità e cumpetenza e consequenza. «Vollstrecker» es ün da quels pleds. Quel am fa ir il fraid giò pella rain. Eir «Schriftsteller» m’intemurischa magari e’m fa pensar a «Fallensteller». «Schriftsteller» svaglia in mai il purtret dad ün homun chi ha la funcziun da metter in pè scrittüras da crap o bruonz, damöd ch’ellas tegnan e nu cupichan. Davant meis ögl intern vezza ün hom robust chi sta sü la bunura e’s metta, avant püschain, vi da la maisa da lavur ed invüda il computer. El sa precis che ch’el ha da far, nempe: scriver. Quai es sia professiun e sia paschiun, forsa eir sia missiun. Ed el scriva e scriva, fin chi dà giantar. Davo il cafè fa’l ün sönin ed in seguit üna spassegiada, observa il muond e’l far e demanar dals umans e fa notizchas in seis taquint ed evada lura, davo il retuorn, il rest da las lezchas da la vita üna davo tschella. Ideas per scriver nu mancan mai. Quai ch’el nu sa dovrar per ün cudesch metta’l dvart pel prossem chi spetta fingià. Insomma, el sa co tour per mans la materia, la vita dals umans e’l gir dal muond. El sa co trattar ils temas e tils metter in pleds, per pudair dir per finir al prodot da sia actività «ouvra». Scriver es seis esser e sainza nu gessa. Sainz’el füss il muond ün pover muond ... Eu n’ha incletta per mincha uman da la penna chi tschüffa il spavent, sch’el vain titulà da «Schriftsteller:in» e disch, per as s-chüsar: «Ma schi, eu scriv!» E sch’el/ella nu disch: «Eu sto far bler oter, e sto ingolar il temp per scriver tanteraint e dasperapro.» Dad ün hom da l‘epoca romantica tudais-cha chi ha retgnentschas da’s nomnar «Schriftsteller» invers üna duonna dal pövel, quinta ün’istorgia da l’autur Clemens Brentano (1778 – 1842) cul titel: «Die Geschichte vom braven Kasperl und vom schönen Annerl». Davo mezzanot dumonda üna duonna veglia al brav Kasperl, perche ch’el saja amo in gir. Cha uschè nu saja’l abel da lavurar il di davo e cha seis patrun varà pac gust. «Von welchem Handwerk ist Er denn, mein guter Mensch?» – Il bun uman es in ün grond imbarraz. El nu sa co dir ch’el saja «Schriftsteller», sainza svagliar in quista duonna dal pövel noschas associaziuns cun figüras malprüvadas da la Bibla, erudits da las scrittüras e fariseers. Insomma, il scriptur stübgia invia ed innan. La duonna vain malpaziainta. «Welch ein Handwerk Er treibt, frage ich; warum will Er mirs nicht sagen? Treibt Er kein ehrlich Handwerk?» Avant co ch’ella til piglia per ün bojer, spiun o chastör, til vain l’inspiraziun: «Liebe Mutter, ich bin ein Schreiber.» Ed ella: «Ma quai vessa’l bain pudü dir da bella prüma. Ün hom da la penna è’L dimena, per quai voula üna testa fina, dainta svelta ed ün bun cour. Ün scrivont, dimena.» Ed ella vess güst eir lavur per el: «Am pudess El scriver üna petiziun al dücha, ma üna chi vain letta e na üna chi va tanter plattas chodas sco bleras otras?» – Uschè ha quist Kasperl alch da far e’s po sentir ün pa nüzzaivel. Dumenic Andry viva a Zuoz ed è translatur ed autur (e betg «Schriftsteller!). Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz.

La chasa editura OSL/SJW ha güst publichà ün raquint da Franz Hohler. In sia ballada «La fin dal muond» ha la dispariziun d’ün scarafagin consequenzas incrediblas per tuot la natüra, cumprais l’umanità. Be d’incuort s’haja let da las protestas causa l’avegnir da Lützerath. I nun es be la resistenza cunter l’explotaziun da charbun, dimpersè eir chi nu’s sa che consequenzas cha quella ha pel sistem ecologic. Pissers pel futur dal muond as faiva il cabarettist ed autur Franz Hohler (annada 1943) fingià avant 50 ons. Quella jada as giavüschaiva’l chi gniss tut daplü resguard al muond, «denn der Weltuntergang, meine Damen und Herren, hat bereits begonnen». L’equiliber ecologic es dischequilibrà Cun spezchas chi mouran oura, il clima chi’s müda e la migraziun es la ballada da Franz Hohler plü co actuala: I’l Pacific svanischa ün scarafag pitschnin. Pac plü tard manca eir ün utschè chi’s nudriva da quist scarafagin. Cur chi manca lura eir ün pesch chi d’eira dependent dals excremaints da quist utschè badan ils pes-chaders ch’alch s’ha müdà… Il nouv quadern da l’OSL es cumparü in tudais-ch, rumantsch vallader e frances. Las illustraziuns derivan da l’artist Dieger Leuenberger. (cdm/fmr)

«Co vulaina in futur viver, lavurar e passantar il temp liber in Engiadina Bassa e la Val Müstair?» – sün basa da quista dumonda centrala ha la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair fat üna retschercha publica online. Quista retschercha dess fuormar il cumanzamaint e la basa per actualisar böts da svilup regiunals, scriva la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM). La retschercha ha gnü lö ingon da mità da schner fin mità da favrer. Tenor la Regiun EBVM s’han partecipadas 847 persunas ed in media var mincha tschinchavla chasada illa regiun. Quai sun var desch pertschients da la populaziun. Chi s’ha partecipà? A la retschercha s’han partecipadas persunas da tuot ils tschinch cumüns illa Regiun EBVM (Samignun, Scuol, Val Müstair, Valsot e Zernez) sco eir da tuot las etats. Da quellas d’eiran 74 % indigens, 16 % seguondindigens e 10 % giasts e cunfinaris. Eir la relaziun tanter hom e duonna d’eira tenor la Regiun EBVM equilibrada e l‘età media d’eira cun 50 ons simil a la structura da la populaziun. Co vaja uossa inavant? La retschercha es il punct da partenza per actualisar la strategia regiunala pel svilup da l’economia locala (Agenda 2030; in vigur daspö l’on 2015). Ils resultats da la retschercha vegnan uossa evaluats in detagl e servan ils 22 da marz 2023 sco basa pel prüm workshops da strategia. Als lavuratoris as partecipeschan las commembras e’ls commembers dal Forum EBVM sco eir ulteriurs rapreschantants/as invidats da l’economia regiunala, da la politica e da la società. Els elavuraran insembel las finamiras strategicas actualisadas ed ils champs d’acziun da l’Agenda 2030. Svilup cun la populaziun Ils cuntegns strategics vegnan arcunats e sviluppats inavant cun la populaziun a chaschun da differentas occurrenzas publicas (tanter oter EBexpo dals 28-30 d’avrigl 2023) dürant il prüm semester da l’on 2023. L’Agenda 2030 vain finalisada i’l seguond mez on cun ils tschinch suprastants/cusgliers cumünals da la Regiun EBVM. Quella dess lura gnir deliberada da la Conferenza da las presidentas e dals presidents i’l november 2023. Il process da strategia vain accumpagnà professiunalmaing da l’Università da San Galla – sco eir accordà strettamaing cun la strategia turistica da la TESSVM. Sülla pagina d’internet da la regiun vegnan actualisadas continuadamaing las infurmaziuns davart il process da strategia. (cdm/fmr)

Davo cha Rita Martinelli da Lavin ha desdit la plazza sco manadra da la Butia Lavin han ils respunsabels chattà üna nouva manadra illa persuna da Margit Hofer dal Vnuost. Per tour cumgià da l’anteriura e bivgnantar la nouva butiera ha gnü lö in lündeschdi passà ün pitschen arrandschamaint. Davo la serrada da la butia da l’on 2003 es gnüda fundada la Società Cooperativa Butia Lavin e cumanzà culla fabrica dal stabilimaint sper la via tras cumün. La populaziun da Lavin vaiva insembel cun giasts lantschà quella jada ün’acziun per sgürar l’existenza d’üna butia in cumün cun diversas otras prestaziuns. In december dal 2003 ha drivi la butia sias portas cul «Volg» sco partenari e cun prodots indigens. Dal 2010 es la butia gnüda optimada ed eir ingrondida per pudair integrar la Posta e l’infuormaziun turistica, plü tard eir prestaziuns cumünalas. La butia fuorma hoz ün center multifuncziunal, il nerv da vita e lö d’inscunter, quai chi ha üna grond’influenza sün l’attractività da Lavin sco cumün d’abitar e pel turissem. Müdamaint da la manadra da la butia Per render attent a l’importanza da la butia han ils respunsabels, cul sustegn dad associats, collavuratuors ed agüdonts, renovà d’utuon dal 2020 l’intern da la butia eir per optimar la sporta ed integrar il sistem da la Posta. Sco cha’l president da la Società Cooperativa Butia Lavin, Simon Rohner ha declerà a la FMR haja dat uossa ün müdamaint pro la manadra da la butia: «Cun quai cha la manadra da la butia Rita Martinelli ha desdit la plazza vaina stuvü ir in tschercha d’üna nouva manadra. Per furtüna vaina chattà uossa vaira svelt üna nouva impiegada illa persuna da Margit Hofer dal Vnuost.» In lündeschdi saira ha lura gnü lö pels cliaints ün pitschen aperitiv da surdatta cun cumgià da Rita Martinelli e bivgnaint da Margrit Hofer. Ils respunsabels speran d’avair chattà üna soluziun perdüraivla. Margit Hofer (schn.) rimplazza a Rita Martinelli. A chaschun da la müdada da la manadra da la Butia Lavin ha gnü lö ün aperitiv.

Quantas voutas chi s’ha furtüna, ma chi’s fa sco scha que s’inclegess da sai. Her, turnand da Zuoz vers chasa, m’è’la darcheu capitada! Eu n’ha cundiziunà meis auto a tempo 60, eir scha plü bod n’haja adüna reclamà da quistas lindornas davant mai. Dimena, cun 60, uschè poss eu admirar ils passlunghists a l’ur dal stradun e la siluetta dal cumün da S-chanf chi appara davo il sindal da la tschiera da l’En, a dretta cumpara l’impraisa da l’En e l’areal militar. Dalöntsch davo mai vez eu aint il spejel co ch’ün auto s’avicina. El vain adüna plü daspera, ma eu fetsch sco sch’inguotta nu füss. Ma uossa m’es el süls chalchogns e’m dà uschè d’incleger ch’el am surpassess gugent. Ün pi­tschen marmuogn da mia vart: Nu po’l tgnair aint la distanza? Las lingias albas immez la via impedischan da surpassar, e que fin cuort avant la traversada da la viafier. Ch’el pür am surpassa. Ed uossa am vez eu sco ün da quels automobilists vegls ed incapabels. A la fin as decida’l, sventulescha a schnestra e dà gas, el vess be stuvü far quai bler plü bod, e na pür uossa. I voul cha güst cur ch’el es sün mi’otezza cumpara davo la storta ün auto. Che far? Eu schminuisch meis tempo, dond uschè al surpassader la pussibiltà da tuornar aint a dretta? O ch’eu dun gas ed el po darcheu tuornar davo mai? Ma eu poss eir laschar chi tuna? – Mincha varianta ha seis crötsch, nus eschan in trais e minchün es lair o na lair part dal destin. Davo desch secundas suna darcheu rivà là ingio ch’eu vez la tuor e l’ospiz da Chapella ed eu am di: L’es darcheu üna vouta ida bain! Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). El viva en Engiadina ed en il Danemarc. Romedi Arquint

Il Bogn Engiadina Scuol es stat il motor economic chi ha sviluppà la regiun Engiadina Bassa ad üna destinaziun turistica da tuot on. L’anniversari raduond es ün bun motiv per far ponderaziuns a reguard visiuns per l’avegnir. Als 1. marz 1993 ha gnü lö l’avertüra dal Bogn Engiadina Scuol (BES). Quai es stat ün mumaint da grond’importanza economica per l’Engiadina Bassa. Il lö dad ir culs skis s’ha sviluppà culla nouva sporta ad üna destinaziun da tuot on cun stagiuns egualisadas. Il directer dal BES Claudio Duschletta discuorra d’üna creaziun da valur da dudesch milliuns francs minch’on illa regiun grazcha al BES. «Tenor nossas calculaziuns vegnan generadas raduond 20 % da las pernottaziuns a Scuol directamaing causa il BES», quinta Duschletta. Cha quai sajan var 80 000 pernottaziuns l’on. «Nus spordschain 40 plazzas da lavur da tuot on e surdain minch’on incumbenzas da lavur a mansterans e furnituors per var 1,4 milliuns, sainza la revisiun chi vain fatta mincha trais ons», suottastricha’l l’effet economic dal BES per tuot la regiun. Cunvegna da prestaziun cul cumün L’effet economic dal BES per tuot la regiun es incontestà. Ma il cumün da Scuol paja eir minch’on var duos milliuns francs vi da la gestiun economica. «Nus vain üna cunvegna da prestaziun cul cumün da Scuol chi vala adüna per tschinch ons e chi definischa las contribuziuns dal cumün», infuorma Duschletta. Cha da manar üna gestiun d’ün bogn cun guadogn saja illusoric e quai na be a Scuol, declera’l. Cha plü important saja l’effet da la sporta per üna destinaziuna da tuot on sün tuot la regiun. Dürant ils ultims 30 ons sun adüna darcheu gnüdas fattas grondas investiziuns e la sporta es gnüda adattada cuntinuadamaing. «Il BES nun es mai stat salda ed ha adüna fat las investiziuns necessarias», declera il directer dal BES. Cha be cosmetica nu basta uossa plü: «Uossa füss il mumaint per far il prossem grond pass», disch Claudio Duschletta. El es eir commember da la gruppa da lavur «Avegnir Infra Scuol» chi prepara daspö qualche ons il proget da svilup da l’infrastructura da Scuol. Dürant ils ultims duos ons sun gnüts fats differents lavuratoris e la populaziun es gnüda orientada in plüssas radunanzas cumünalas a reguard las visiuns per l’infrastructura dal BES, da Trü, da Quadras e da Gurlaina. Ils respunsabels dal proget «Avegnir Infra Scuol» discuorran d’investiziuns da circa 60 milliuns francs i'’ls prossems vainch ons. Il suveran ha eir acceptà la mità da december ün credit da planisaziun correspundent dad 1,2 milliuns francs per proseguir cullas visiuns. Situaziun avant 30 ons Ma co d’eira la situaziun insomma avant passa 30 ons cur cha’l Bogn Engiadina Scuol actual es gnü planisà? «Quella jada d’eira la situaziun ün pa otra», quinta Duri Bezzola da Scuol, «nus vaivan ün territori da skis pella stagiun d’inviern, ma la sporta da stà d’eira magari survisibla.» Cha perquai d’eira quella jada il böt da realisar üna sporta chi rinforza la stagiun da stà respectivamaing da tuot on. Dal 1980 es Duri Bezzola gnü elet i’l cussagl cumünal da Scuol. Pacs ons plü tard es gnü elet Not Carl sco capo cumünal. «Meis böt sco capo cumünal es adüna stat da realisar nouvs bogns», respuonda Not Carl sün dumonda. Insembel cun Duri Bezzola e Reto Vitalini sco ulteriur cusglier cumünal, han els prochatschà la visiun e persvas la populaziun da Scuol per l’investiziun da passa 50 milliuns francs. Eir quella jada sun gnüdas fattas retscherchas pro la populaziun, lavuratoris cun gruppas d’interess ed experts, radunanzas d’orientaziun e blera lavur da lobi. «Il cussagl cumünal traiva vi da la medemma sua e nus vain surgni la fiduzcha da la populaziun», quinta Duri Bezzola. Las votumaziuns correspundentas sun gnüdas acceptadas cun gronda majorità. «Nus vain gnü quella jada bler curaschi», agiundscha Not Carl. Cha la realisaziun nu saja insomma na statta simpla e ch’el saja stat bleras nots sainza durmir. Chi haja finalmaing dat grondas discussiuns a reguard la halla da parcar e bler oter plü. Cha’l listess mumaint d’eira eir gnü cuntschaint il cas da Leukerbad, ingio chi d’eiran gnüts sepulits milliuns. Eir il cumün da Scuol vaiva quella jada pisserà per lingias grassas. «Nus vaivan surgni ün credit da la Banca Austria cun megldras cundiziuns co pro las bancas svizras», disch il capo cumünal da quella jada. «Scuol wird in Wien fündig», saja lura eir stat il titel in gazetta, as regorda Not Carl. Hoz – cun passa 30 ons distanza – pon Not Carl e Duri Bezzola rier da quistas episodas. Visiuns per l’avegnir «Quella jada saraja bainschi stat tuot ün pa plü simpel», disch Not Carl. Eir Duri Bezzola es da quel avis: «Quella jada nu vaivan nus nüglia da perder. Hoz existan bleras bunas sportas e minchün ha temma da perder alch cun progets e visiuns nouvas.» Sco cha Not Carl declera, saja il cumün da Scuol stat pionier in differentas spartas ed haja intant pers l’attractività. «I voul perquai visiuns e quellas nu pon dürar massa lönch fin pro la realisaziun», disch Not Carl. Ch’el nu vöglia però dar cussagls ed haja fiduzcha illa nouva suprastanza cumünala. Chi saja eir da cumbatter per las entradas essenzialas da la forza idraulica sco fits d’aua ed in avegnir forsa eir per quellas da la fotovoltaica. «I’s sto savair che chi’s voul ed i’s sto cugnuoscher la via», disch Duri Bezzola e giavüscha al cussagl cumünal da Scuol ed a la gruppa da lavur correspundenta bler curaschi per proseguir ils böts. Sporta per famiglias cun uffants La visiun da Claudio Duschletta pel svilup dal Bogn Engiadina es clera: «Nus dovrain üna sporta eir per famiglias cun uffants.» Cha i’l bogn actual s’haja adüna darcheu il conflict tanter uffants e creschüts. Cha la sporta actuala nu saja simplamaing na adattada per uffants. «E listess sun raduond 40 % dals giasts famiglias cun uffants», disch el. Cha perquai saja eir evidaint da far il prossem pass da svilup in quista direcziun. Cha l’anniversari da 30 ons saja perquai eir ün bun mumaint per discuorrer dal prossem proget da generaziuns. Be da mantgnair ed investir be i’l necessari, nu saja üna buna alternativa per l’avegnir dal Bogn Engiadina Scuol sco motor economic da la regiun Engiadina Bassa. Perquai lavura el cun premura ed ingaschamaint eir illa cumischiun dal proget «Avegnir Infra Scuol». Giubileum Bogn Engiadina Als 1. marz festagia il Bogn Engiadina Scuol (BES) l’anniversari da 30 ons. In quist’occasiun survegnan giasts ed indigens al di da Chalandamarz ün rebass da 30 % süll’entrada i’l Bogn Engiadina. Plünavant invidan ils respunsabels dal BES insembel culla Procap Grischun als 7 gün a 50 persunas cun impedimaint a far il bogn ed a giantar i’l Bogn Engiadina Scuol. (nba) Claudio Duschletta, il directer dal Bogn Engiadina Scuol davant ün dals batschigls dal bogn. La veglia chasa da bogns a Scuol – chi’s vezza süllas duos fotografias – ha stuvü far plazza al Bogn Engiadina Scuol. La veglia chasa da bogns a Scuol ha stuvü far plazza al Bogn Engiadina Scuol chi’d ha drivi als 1. marz 1993 la prüma jada las portas. fotografias: mad

Il Chalandamarz da Ftan es – tanter tuot ils Chalandamarzs in Grischun – probabel il plü particular. Ils uffants nu van be cun s-chellas, ma eir cun mascras pel cumün suot. Uorschla Natalia Caprez Brülhart es ida in tschercha da stizis e da quist Chalandamarz da Ftan. Cun quai cha l’on roman cumanzaiva als 1. da marz, d’eira il favrer l’ultim mais da l’on. «Quel mais vaivan d’avair lö la pürificaziun dal puchats e la deliberaziun dals malspierts.» Uschea scriva Men Gaudenz in «Nos cumün da Scuol in temps passats» (1982). Diversas otras feistas e rituals vegnan celebrats illas Alps cur cha’ls dis creschan e chi s’ha daplü sulai: feistas tanter s-chürdüm e glüm, inviern e prümavaira. Carnaval cun figüratschas sgrischaivlas Fingià in temps remots as provaiva da s-chatschar l’inviern e’ls malspierts cun cobolds, figüratschas sgrischaivlas, bastuns, scrols e fracasch per chi detta ün bun on da creschentscha. Ed inconsciaintamaing s’haja probabelmaing las istessas intenziuns a Ftan a Chalandamarz – cun ir in mascra fond carnaval. Amo meis genituors giaivan i’ls mais schner e favrer aint illas cuorts e las stüvas a spaventar la glieud cun mascras e mascradas. Ma quai oramai ningün nu fa plü. Pür la sair’avant Chalandamarz cumainza uossa tuot il baldori culla giuventüm chi va in mascra da chà in chà cul scrollun ramassond mangiativas e raps. L’avantmezdi dal di da Chalandamarz van lura ils mats mascrats. Ils trais ils plü vegls han aint unifuormas da militar veglias e stiran cun els la bolavitra, üna sort mascra in fuorma d’ün chapeun agüz lung da pass’ün mez meter our da pel chavra, impli cun plümatschs chi paisan, per dar clocs giò pella rain. Quista babütta primitiva es hozindi plüchöntsch ün accessoire decorativ co funcziunal. Clocs giò pella rain as daja impustüt cullas vaschias da chucal a las mattas ed a quels pêr mors da Ftan chi van davo las mascras. Eir bognadas da confettis e magliadas d’naiv fan part da l’üsanza e diversas otras nardats. La davomezdi esa ün spectacul sumgliaint dals giuvens chi van in mascra, accumpagnats da la caravana e lur gazetta da Chalandamarz. Ir in mascra as giaiva eir in oters cumüns in Engiadina. Ma intant sun restats be ils bals mascrats. Ils cortegis sun svanits per dal bun – oter co a Ftan ingio chi’s fa minch’on il gir tras cumün. I’s festagiaiva Tschaiver fingià dürant il temp d’immez culs nars da Tschaiver transvestits chi cupichaivan per ün pêr dis il muond culs peis amunt avant quaraisma e las eivnas da penitenza. Culla refuormaziun s’haja miss in dumonda il temp da quaraisma avant Pasqua, uschea cha diversas tradiziuns sun idas a perder. Eir il mascrom s’haja adüna darcheu provà da sbandir suot la percha puritana dals predichants chi pisseraivan per uorden e disciplina in noss cumüns. Quai documenteschan bain quists statüts da l’Engiadin’Ota dal 1605: «Üngiüna persuna dalg cumoen chi haegia passô 14 ans nun s’daia amussaer in bulütta, aque ais stravestieu u cun la fatscha azupaeda» (DRG). Schüschaiver e Chalandamarz L’üsanza celebrada a Ftan, la sond’il plü daspera als prüms da marz, es plüchöntsch ün’üsanza a la veglia da Tschaiver, ma ha listess conservà eir ils talocs tipics pel Chalandamarz. Quista cumbinaziun ha probabelmaing da chefar cul fat cha las duos üsanzas as splajan plü o main a listess temp. Sco cha Paul Eugen Grimm scriv’in sia monografia da Ftan (2005), as festagiaiva Schüschaiver dürant il 18avel tschientiner la prüma dumengia da favrer. E cun quai esa manià il Tschaiver cha’l nom «Schüschaiver» implichescha. Quel di giaivna nempe in mascra fond stinclarias e flauslas pel cumün suot. L’ultima sonda da schner preschantaivan las autoritats cumünalas il quint annual. E pür il lündeschdi gnivan elets o reelets il capo e la nouva suprastanza. La dumengia tanteraint nu pudaiva perquai gnir chastià ningün. La saramentaziun s’haja lura fat fin aint pel 20avel tschientiner adün’il lündeschdi. Hozindi as faja la prüma sonda da favrer Schüschaiver culs giuvens chi van pella laina, la pêra chi fa’l cortegi culla musica da Ftan, il pled dal capo, la saramentaziun, las producziuns e’l bal. Ed ir in mascra as vaja al «CALENDAE MARTII», il cumanzamaint da marz. S-chatschar l’inviern cun s-chellas pels tablats suot, quai’s faiva eir a Ftan, sco cha l’artichel da Johann Georg Rösch conferma in «Der neue Sammler» dal 1807: «Am 1.ten März gehen alle Gassenjungen mit Glocken und Schellen am Halse in Schaaren von Haus zu Haus um den Heustock klingelnd herum, als sollten sie ihm und dem Vieh damit den Segen bringen, und die Nähe des lieblichen Frühlings verkündigen (...). Dafür werden die Knaben mit verschiedenen Lebensmitteln beschenkt, so dass sie ein paar Tage schmausen können.» Es dimena il Chalandamarz cun plumpas, zampuogns, talocs e s-chellas eir in Engiadina Bassa plü genuin co pensà? Üna tradiziun intretschada in nossa veglia cultura paurila chi nun es be gnüda surtutta giò da l’Engiadin’Ota? Amo dal 1938 descriva Rudolf Olaf Tönjachen seguaintamaing il cortegi dal Chalandamarz da Ftan: «Ad els (a la signura, üna mascra e la bolavitra) seguan mats costümats da spazzachamins, müraders, falegnams, resgiaders, paurs etc., allura vegnan tuot quels collas s-chellas e’ls zampuogns» («Bündner Haushaltungsbuch»). Cunter il Chalandamarz «civilisà» Il zeli e la cuaida dals da Ftan dad ir in mascra e cun vaschias sun adüna stats plü ferms e profuonds co’ls tschantamaints da suringiò e’l desideri da scurrantar l’inviern cun s-chellas. Da proibir las mascras, nu suna stats buns. Perquai cha’ls da Ftan han aint il sang quist fatschögn? O perquai chi sun muois e nu vegnan nomnats per nüglia uschea? Duos exaimpels quintan da quai: Malgrà il scumond dad ir in mascra dürant la Seguonda Guerra mundiala, s’haja tschüf ad ün pêr mats chi han cuntrafat a quistas decisiuns da las autoritats. E quai ha s’inclegia gnü consequenzas (Grimm, 2005). Restada in buna memoria es eir la decisiun e pretaisa dal capo e da la suprastanza i’ls ons settanta, da festagiar il Chalandamarz sco in tschels cumüns. Precis uschè «sco chi tocca», o dschain, in fuorma civilisada. Davo chi vaivan tut a man ün on sco’ls sulvadis. Quai bain. Ils da Ftan han lura tgnü ils battagls da lur s-chellas quella jada a Chalandamarz e da las chanzuns nun hana laschà dudir ün cluotsch. Cul tenor: «Chantar chanzuns pels magisters? Nüglia cun no!» E la giuventüm ha festagià la davomezdi la mort dal Chalandamarz. I sun its tras cumün cul chavà sainza sunagliera chi traiva la caravana naira. Figüras nairas mascradas, sainza vaschias e baldori. Sto esser cha la quietezza saj’ida tras pel ed ossa eir als ufficiants cumünals da quella jà. Tant cha l’on davo tuot chi’d es darcheu gnü fat a la veglia. Metter culs peis amunt las reglas I m’ha datta fich da buonder da savair in che sen cha’l Chalandamarz a Ftan zoppainta suot la mascra il Tschaiver, il carnaval o’l Fasching chi paran dad esser dalöntsch davent. Per incleger quist’üsanza dal tuonder tant dispittaivla e bramada e la feivra da Chalandamarz. Culla pagina «virtuelles-fastnachtsmuseum.de», realisada d’ün museum da Tschaiver sün incumbensa da la regenza tudais-cha, s’ha drivi ün muond. Caracteristic pel Tschaiver d’eira fingià dürant il temp d’immez il princip d’egualità. Il sclav e’l patrun d’eiran sül istess s-chalin da la s-chala sociala, il clerus vaiva ils privilegis dals spirituals da la classa sociala plü ota, tant chi vaivan il dret da parodiar als plü pussants. Id integraivan eir il pövel, faivan cortegis, sots e bals mascrats e festas sfrenadas. Il dret da metter culs peis amunt las reglas da la cumünanza e la società han eir las mascras il di da Chalandamarz chi fan da tuotta sorts tagnins e mots. Las magliadas d’naiv e’ls confettis fan part dal repertoire. Quel chi nu sa ch’el sto serrar l’auto il di da Chalandamarz gnarà surprais d’ün bel auto chi cribla da palperins in tuot las culurs. Schi voul esser as tschüffa qua o là eir üna vocra squittada cun aua da bügl. Chi tuorn’a chà cun chavels verds e pinks o es fors’ün pa corna dal vinars sport da las mascras ch’el ha stuvü baiver sainza chi detta sonchs. Critics sun eir ils vers illa gazetta da Chalandamarz e’ls disegns sülla caravana. Ün char trat plü bod dal chavà culla sunagliera tras cumün il davomezdi, hozindi d’üna maschina, accumpagnà dal burdel da la musica d’ün radioïn. Vers satirics scrits da la giuventüm e disegns miss in parada, per pichar sü e tour pel chül al blagör important dal cumün e til strar tras la merda, far our dal pover tagnin ün eroe, metter in dumonda e rier da fats capitats dürant l’on. La vaschia da la vita? La baselgia admettaiva las feistatschas excessivas e’ls nars da Tschaiver chi mettaivan culs peis amunt tuot las reglas, be saviond cha la chatschaduoira mascrada füss passagera. Ils nars da Tschaiver sun ils «fous» per frances. Quist pled deriva dal latin «follis» e significha il sach vöd, üna crousla vana sainza cuntgnü. Vödezza chi’d es tenor teologs e satirikers morals la caracteristica distinctiva dals nars e scha no tuornain a Ftan, da las mascras. Il muond dals nars chi po schloppar e’s schoglier mincha mumaint in nüglia. Sco las vaschias da Chalandamarz. Vödezza soflada sü chi spüzza. Toc, toc, toc, as doda mincha tanta pezza il di da Chalandamarz. Vaschias chi schloppan. E vöd’es eir la bolavitra. La derivanza dal pled la plü plausibla i’l artichel dad Andrea Schorta (DRG) pudess lur’esser in quist context quella dal venezian «bulo», tradüt cun «Geck» chi significha il nar da Tschaiver e vain probabelmaing dal latin «bolla», la vaschia. Forsa vaschia da la vita? Bola-vitra? Vana ed invana eir quella? Las vaschias sun üna attribut tipic pels nars da Fasching in divers lös da la Germania dal Süd. Schabain cha pel solit aviond là be plü la funcziun da sculozzar la glieud cun dar cazots giò per terra e far canera. O in fond tschüffer s-chif. A Ftan as daja amo adüna clocs cullas vaschias giò pella rain a las mattas e giuvnas. Oriundamaing ün ritual da früttaivlezza, dischna. E’ls clocs giò pella rain a las mattas culla bolavitra cun sia fuorma fallica varan gnü listess scopo. Retgnaivan dimena ils vegls las vaschias da chucal cur cha’ls dis gnivan plü lungs per cha lur descendenza prosperescha e flurischa e prüa, sco la prümavaira? Ed hozindi? Clocs culla vaschia pell’amur da la tradiziun e sainza savair ed intent, ma cun gronda paschiun? L’üsanza viva plü co mai. – Chi saja sco chi vöglia. Üna es plü co sgüra: Adonta dal mascrom e la bolavitra, la passagerità e la vödezza da las vaschias, ils stincals, las falistoccas, las ballas, ils tagnins e mots, sun ils nars bleras jà quels chi dischan la vardà. E no nu lain avair vaira cha no vivain in ün muond plü nar co mai! Üna vaschia vöda e vana, periclitada da schloppar eir quella. Uorschla Natalia Caprez Brülhart da Ftan/Cuoira es romanista e magistra. L’intera brajada da Ftan – cun a schnestra ils trais ils plü vegls in unifuorma e la «bola-vitra», il chapeun agüz. Üna fotografia da l'on 2005. Cun vaschias da chucal vain dat clocs giò pella rain. Ils trais ils plü vegls han aint unifuormas. Il chapè agüz es la «bolavitra», üna marca dal Chalandamarz a Ftan. Cun mascras e fond mots – il Chalandamarz da Ftan es probabel il plü particular da quell’üsanza in Grischun.

La passlunghista engiadinaisa Fabiana Wieser na fa daspö ün pêr ons plü part dal cader da Swiss Ski. Istess ha ella pudü ir als champiunadis mundials da ski nordic a Planica illa Slovenia sco commembra dal team da service da Swiss Ski. A Planica testescha Fabiana Wieser ils skis da las atletas e dals atlets svizzers. Uschea ha la passlunghista engiadinaisa fingià fat il viadi in Slovenia bundant ün’eivna avant ils champiunadis mundials. Là ha ella tut suot la marella las cundiziuns da naiv e da l’ora, per cha’ls Svizzers e las Svizras possan lura ir a la partenza cul meglder material pussibel. Servezzans obligatorics L’on 2016/2017 vaiva Fabiana Wieser gnü il privilegi d’absolver la scola da recrut(a) da sport d’elita. Daspö quella jada fa ella part dal stab da sport da l’Armada svizra. Per prestar ils dis da servezzan obligatorics ha l’Engiadinaisa survgni la schanza da far quai als champiunadis a Planica. «Lura es Swiss Ski gnüda invers mai ed ha dumandà sch’eu vess vöglia da gnir qua i’l service. Cun quai cha la FIS ha introdüt üna nouva regla ch’els han ün numer surplü per duonnas, lessan els promouver quai e per mai es quai üna super schanza», uschia Fabiana Wieser envers RTR. Sia lavur a Planica descriva ella uschea: «Nus observain las relaziuns da la naiv, l’ora, co cha quella as sviluppa. Nus vain da far differents tests da skis. I dà skis chi sun gnüts glimats da nouv cun üna maschina, e quels vain nus da cuorrer aint. Lura vaina differents tests da tschaira liquida, da normala tschaira, da structuras ed uschè inavant, cul böt cha nus hajan a la fin ils meglders prodots pussibels.» Ella saja fich surpraisa quant cumplex che quai saja, alch chi nu saja forsa consciaint a mincha atleta ed atlet. E chi es la cuolpa scha la cuorsa nu va sco giavüschà? «Id es la plü simpla via da dar la cuolpa al material. Ma a la fin dals quints esa ün paket cumplet.» Cuorsas da FIS In quai che pertocca il sport activ as partecipescha Fabiana ­Wieser pel mumaint principalmaing a cuorsas da la FIS e da l’Alpen Cup. I’ls ons 2018 ed 2019 vaiva ella amo pudü ir a la partenza da cuorsas da la coppa mundiala a Tavo. (rtr/fmr) La passlunghista engiadinaisa Fabiana Wieser fa part dürant ils champiunadis mundials da ski nordic al team da service da Swiss Ski.

Eu m’algord amo bain dal di ch’eu n’ha dit a meis bap cur ch’el ha exclamà chi saja da nar quantas impostas chi s’haja da pajar: Be quels chi guadognan bain ston pajar bler’imposta. Intant toc eir eu pro quels chi pudessan clamar in agüd cur cha’ls divers quints rivan da chas’aint. Ils uffants sun dalönch our d’chasa, trar giò nu’s po bod plü nöglia e cun la pensiun e la renta vain insembel listess üna buna entrada e – sco consequenza – ün bel quint. Nöglia ch’eu pajess fich jent, ma eu dun fadia da brich reclamar. Trais figlias chi han fat stüdis a l’università, eu sa precis che cha quai ha cuostü al Chantun. E avant hana fat las scoulas elementaras in cumün, il gimnasi eir, tuot pajà dal cumün e dal Chantun. Eu vegn suvent culla Viafier retica, eir quai vain sustgnü fermamaing dal Chantun, las vias sun bain mantgnüdas, la pulizia guarda per uorden, neir quai nun es gratuit. S’inclegia ch’eu savess lös ingio ch’eu n’ha l’impreschiun cha’ls raps sajan mal investits, cler ch’eu vess propostas ingio chi’s stuvess spender daplü – e tras mias incaricas n’haja stuvü e stögl amo ir pro’l Chantun e’ls cumüns per tils persvader da dar oura daplü in quels secturs chi’m stan a cour. Ma far propostas, critichar, dumandar per daplü o chattar chi sajan massa blers raps as poja pür cur chi s'ha pajà. Pür cur chi’s partecipescha, as esa eir solidaric, as tocca pro. Partecipar voul dir critichar e lodar, ed id es l’incumbenza da las autoritats da tadlar sün quai e da tour sül seri lod e critica. Na ch’eu pajess fich jent, ma eu paj adüna cul sentimaint d’ingrazchamaint ch’eu viv in ün stadi cun sias communitats diversas, ingio ch’eu poss partecipar, poss vuschar ed am poss fidar cha üna critica nu maina ne in praschun ne sün üna glista naira. Eu viv in ün stadi chi funcziuna, chi sguazza e chi spargna minchatant tenor meis giavüschs e minchatant al cuntrari da meis giavüschs. E ponderà e guardà uschè possa fingià bod dir: Eu nu paj gnanc’uschè invidas mias impostas. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. El viva en il Partenz ed è president dal Teater Cuira. Johannes Flury

La via tras il cumün da Sta. Maria illa Val Müstair es stretta e surchargiada dürant il temp da stagiun ota. Ün sviamaint vess stuvü calmar la situaziun da trafic in cumün. Uossa han però duos cumischiuns federalas refüsà las propostas per ün sviamaint. «Nus eschan fich dischillus. Nus vain lavurà sgür ün on cun experts e specialists. Uossa tschüffaina quist’expertisa da las duos cumischiuns cun soluziuns cha nus vain eir ponderà, ma quellas nu füssan realisablas», disch ­Gabriella Binkert-Bechetti, presidenta cumünala dal Cumün da Val Müstair, invers RTR. In ün’expertisa dal favrer 2023 vegnan la Cumischiun federala per la protecziun da la natüra e da la patria (ENHK) sco eir la Cumi­schiun federala dals monumaints istorics (EKD) a la conclusiun cha las duos variantas preschantadas per sviar il cumün da Sta. Maria nu sajan acceptablas. Ch’ellas dannagessan il purtret dal cumün. Quel fa part tant da l’Inventari federal dals lös svizzers d’impurtanza naziunala dals cumüns degns da gnir protets (ISOS) sco eir da l’Inventari da las vias da communicaziun istoricas da la Svizra (IVS). Perquai sun las duos cumischiuns da l’avis cha las duos variantas per ün sviamaint cha’l Chantun ha preschantà, nu dessan gnir realisadas. NA a quistas duos variantas Per dis-chargiar il center dal cumün dal grond volumen da trafic han ün büro da planisaziun extern ed üna gruppa accumpagnanta ­paritetica fat ün stüdi da variantas cumplessiv. Da quist stüdi sun resultadas duos variantas pussiblas. La prüma varianta prevezza ün sviamaint al süd intuorn il cumün. Pro quista varianta gniss la via manada sün duos tragets d’üna lungezza da 445 meters e da 600 meters tras tunnels. Al punct süd – tanter ils duos tunnels – sbockess la via d’Umbrail sur terra illa via dal sviamaint. Per traversar la Muranzina (affluent dal Rom) gniss construida – medemmamaing tanter ils duos tunnels – üna punt da var 100 meters lunghezza. Cun la seguonda varianta gniss la via da sviamaint construida per lung da l’ur nord da Sta.Maria. In quist cas maness la via sur 600 meters tras ün tunnel. Ün access direct a la via d’Umbrail nu füss realisabel cun quista varianta. Soluziun cun amplas Uossa sun tuottas duos variantas gnüdas refüsadas. Las cumischiuns suottastrichan eir chi saja da preferir da sviar il trafic tras il cumün, perquai cha quai gniss darcheu da bun al purtret dal cumün i’l center. Els proponan üna soluziun cun signal da glüm. Schi’s vuless restar pro la varianta d’ün sviamaint, lura proponan las duos cumischiuns da realisar ün tunnel, pro’l qual ils duos portals stuvessan lura esser dadour il cumün. Il Chantun voul uossa examinar las duos variantas proponüdas da nouv e discutar quellas cul Cumün da Val Müstair. Quai douvra però temp, sco cha’l Chantun scriva in sia comunicaziun. Ils sclerimaints dessan gnir resguardats eir i’l process pel nouv plan directiv. La situaziun actuala es privlusa La via dal Fuorn (la via principala A28) collia l’Engiadina Bassa, sur il Pass dal Fuorn, cul Tirol dal Süd. Eir la Via da l’Umbrail collia il center da Sta. Maria cun la via principala. Il center dal cumün es fich stret e nu pussibilitescha a duos camiuns da cruschar. Pervi da la capacità massa pitschna e’l trafic pesant, es il trafic adüna plü suvent bloccà o vain frenà dürant il temp da stagiun ota. Las emissiuns sco eir la canera ed il tremblöz chaschunan ün stress supplementar per abitantas ed abitantas. Eir la sgürezza per peduns e per velos – ed in special per uffants – nun es datta perquai chi nun ha ingüna plazza per trottuars illas part strettas. Soluziun cun signal da glüm Las duos variantas per ün sviamaint da Sta.Maria – cha’l Chantun vaiva preschantà – sun gnüdas refüsadas da la Cumischiun federela per la protecziun da la natüra e da la patria sco eir la Cumischiun federala dals monumaints istorics. Las cumischiuns ­suottastrichan chi saja da preferir da sviar il trafic tras il cumün, perquai cha quai gniss darcheu da bun al purtret dal cumün i’l center. Els propuonan üna soluziun cun signal da glüm. Schi’s less restar pro la varianta d’ün sviamaint, lura proponan las duos cumischiuns da realisar ün tunnel, pro’l qual ils duos portals stuvessan lura esser dadour il purtret dal cumün. (fmr/rtr) La Cumischiun federala per la protecziun da la natüra e da la patria (ENHK) sco eir la Cumi­schiun federala dals monumaints istorics (EKD) han refüsà las duos variantas per ün sviamaint da Sta.Maria.