Igls prenoms igls pi favorisos igls davos onns per mattatschs an Svizra èn stos Noah, Liam e Matteo. Er igls oters noms sensom la glista èn curts e bungs cun ena clera tendenza tar noms taliangs. Ma er divers noms rumantschs èn represchentos anc dètg bagn: Ursin, Corsin, Gian, Andri e Flurin. Ena tendenza generala èn er stos noms dobels scu Gian Luca, Marc An­drea, Gian Carlo e dalla vart rumantscha Men Laurin u Gian Andri. Noms dobels vevan eneda tradiziun an tera rumantscha. Ainten tot igls idioms davent da Gion Gieri an Surselva sur Giatgen Mitgel an Surmeir anfignen tar Jon Domenic an Nagiadegna. Ea, er an Surmeir eran noms dobels dètg derasos: Gion Giatgen, Sep Antona, Gion Franzestg, Mitgel Gisep, Tona Maria, Gion Mateias, Gion Pol e Pol Antoni etc. Chels noms dobels tradiziunals èn pero sen svaneir. Ed igls possessours da chels tgi portan anc chels noms totgan tigls semesters avanzos. Oz dat strousch anc ensatgi en tal nom ad en mattatsch. Ia sung digl reminent er anc egn da chels possessours dad en nom dobel: Peder Antona. Vot deir tg’ia sung er egn da chels. Ossa vaia survagnia en oter nom: Panetone. Gl’è betg en nom dobel, ma tuttegna en lung. Igl sulet tgi el ò communabel cugls noms moderns è tgi el ò derivanza talianga. Cun raschung nirossas ossa a sa dumandar schi ia seia banduno da tot igls sontgs e tge muntada tgi chella midada curiousa digl nom vegia. Ia sa angal az deir tant tgi ia sung an chel cass cumplettamaintg innocent. Igl culpant è en mattatsch tgi veva lez mument treis onns. Ossa ò el set. El sez porta en nom modern e curt scu tgi totga: Noe. Bung. Ena sonda avant giantar è Noe, igl mattatsch da treis onns, rivo cun sies bab tigl aperitiv ainten l’ustareia da vischnanca. Ve dalla meisa radonda. Vers mezde èn al­loura tots ias vers tgesa a gian­tar. Er Noe cun sies bab. La mamma ò lia saveir digl sies fegl tgi tgi seia anc sto ad aperitif. Noe ò chinto se igls noms da chels tgi el cunascheva. Tranter oter ò el er numno Panetone. Managea ò el me. El veva bagn gio santia igl mies nom, ma propi andamaint veva el betg igl tignia. U angal circa. E Panetone tunava en po sumigliant. Igl bab era nia dad erueir tgi chest Panetone stueva esser ia. Siva da chegl va ia nom Panetone per Noe e per sia sora Lia er. An sasez en bel nom. En po doltsch cun tants fretgs caramelisos e polvra da setger. Ma fitg adatto per igl taimp da Nadal. Peder Antona Baltermia da Salouf è stà passa trais decennis redactur responsabel da la Pagina da Surmeir. Peder Antona Baltermia

Siva 20 deis cun ovras illuminadas, acts musicals e stands da fiera è igl gôt magic a Lai ia a fegn venderde passo – chegl malgro la pandemia currenta e differentas restricziuns. La Sursilvana Marina Morgenthaler è egna dallas persungas responsablas per chel festival da gleisch. Pertge tg’igl è an urden tg’igl festival ò li a Lai e betg a Mustér e pertge tg’igl comite preferescha qualitad an pe da quantitad ò ella tradia ainten l’intervista cun la FMR. Ella tigna igls feils, fò igl headoffice, marketing e communicaziun ed è an strètg contact cugl comite d’organisaziun. Marina Morgenthaler organisescha tranter oter lubientschas, campagnas da marketing, gidantras e gidanters e ­tigna segl current la pagina d’internet. Siva da dus onns a Lai tar la Lenzerheide Marketing & Support AG è igl gôt magic a Lai egn digls projects principals da Marina Morgenthaler, uriunda da Mustér. FMR: Marina Morgenthaler, Vous ischas da Mustèr, dantant ans cattainsa cò aint igl gôt magic a Lai. Ischans betg agl fallo li? Marina Morgenthaler: (rei) Hmm. Igl comite d’organisaziun ò gia avant otg onns l’ideia pigl Zauberwald se cò a Lai. Ia sung pir siva da dus onns e mez dalla parteida. Naturalmaintg vessa gugent chegl se Mustér (rei). Ia va pero propa gia igl cletg da pudeir m’angascher per chel project e cat, tg’igl vo fitg bagn a pro er se cò a Lai. Vous discurriz digl Zauberwald, nous scrivagn dantant gôt magic. Tge è correct? Er ia discor magari digl gôt magic. Igl nom è dantant propa Zauberwald, chegl è scu igl nom persunal. Er sch’igl dess en nom rumantsch per Marina fissa tuttegna anc Marina. Igl gôt magic preschainta mintg’onn puspe novas ovras illuminadas. Ègl pretensious scu organisatours da sgartar ansemen igls artists cun lour ovras u ègl igl cuntrari perfign difficil da decider tgi piglier e tgi betg? Nous scrivagn or e tschartgagn las artistas ed igls artists, uscheia tg’igl dat er differentas annunztgas. Siva otg onns ins ò naturalmaintg er igls contacts e tscherts artists tgi turnan cun novas ovras. Per exaimpel igl noss artist dalla Catalugna tgi preschainta chest onn la tribuna digl classic corner, el ò gio avant dus onns preschento l’ovra digl hexxagon. Igl n’è dantant betg uscheia tgi nous survagnissan mellas inoltraziuns. Nous vagn pero diversas dumondas dad artistas ed artists tgi sa participessan gugent, uscheia tgi sgartar ansemen las ovras na stuainsa betg. Tge èn per Marina Morgenthaler igls gosts e frusts an connex cun organisar chel festival da gleisch? (ponderescha) Igls gosts èn tgi pudagn porscher alla gliout da neir igl december se cò aint igl gôt per sa revigneir ed amblidar per en mument igl rest, cunzont ainten la situaziun actuala dalla pandemia purschainsa chest onn installaziuns fitg russevlas. Igl frust stat an connex cun persungas tgi èn desilliusiunadas u forsa er viladas. Cunchegl tg’ia sung igl ple tar las cassas, survign ia scu amprema igls feedbacks, seia chegl bungs ni schlets. E tranteraint totgigl er me, schi ensatgi è agito e mossa sies frust anvers me ni er anvers igl team. Chest onn vez Vous per l’amprema geda organiso igl festival malgro la pandemia e las maseiras da corona. Tge monta chegl pigls organisatours? Igl pi impurtant è da restar flexibel. Sen basa da novas restricziuns pògl adegna puspe sa midar. Nous stuagn damai screiver novs concepts ed adattar. Chegl dat an general daple lavour, scu recrutar persunal supplementar perveia dalla regla da 3G. Igl eran er muments da battacor, schi savevans tgi Berna decida puspe. Per consequenza vaia er gia daple dumondas da persungas malsieiras tgi na savevan betg, tge tgi vala tar nous. Igl gôt magic vo chels deis a fegn. Vo’l se igl chint? (rei) Nous ischan cuntaints cugl gôt magic. Er igls resungs dad artistas ed artists èn fitg positivs perchegl tgi vagn gia la curascha dad organisar igl festival. Igl vess er pudia esser, tgi vessan freno nous anmez igl festival. Ia crei, tg’igl chint geia se. Igl pi impurtant è pero tgi vagn pudia far cuntaint las nossas visitadras e visitaders e savia lascher amblidar els igl mintgade. Sa tgapescha vainsa limito igl domber da visitadras e visitaders, per nous chinta pero la qualitad e betg la quantitad. Dagn en sguard anor: Scu veia’l or igl gôt magic an futur? Sch’igl chint vo se, ègl naturalmaintg aint igl noss interess da realisar igl festival er igl december 2022. Pigl mument discutainsa intern aint igl comite d’organisaziun davart la data pigl 2022. Er sch’igl monta da restar flexibel e daple lavour, valigl alla fegn finala la pagna per pudeir porscher er an futur igl december en gôt magic per indigens e giasts. Planisadra e festival Marina Morgenthaler (28) è carscheida se a Mustér, veiva dantant a Portein/Purtagn e lavoura a Lai. Siva digl onn 2019 organisescha ella occurrenzas a Lai ed è responsabla pigl marketing e la communicaziun per igl Zauberwald. Sper igl gôt magic, tg’è digl reminent igl sies project principal, organisescha ella er las coppas mundialas da bike e ski.,,Igl «Zauberwald» ò chest onn gia li per la otgavla geda. Graztga a differentas installa­ziuns da gleisch sa meida igl gôt agl our da Planeiras durant igl december mintgamai an en li magic. Dasperas porscha igl gôt magic mintga seira en program divertent per unfants e carschias cun comedy e musica. «Er ia discor magari digl gôt magic» Igl Zauberwald u per bung rumantsch igl gôt magic a Lai è en en’occurrenza da success. Marina Morgenthaler, uriunda da Mustér, è egna dallas organsitouras principalas. Cun far igl headoffice tigna ella igls feils: ella organisescha tranter oter lubientschas, procura per gidantras e gidanters e lavoura perfign las seiras alla cassa d’antrada. Marina Morgenthaler è uscheia igl pi manevla agl li digl fatg: «Ia survign scu amprema igls feedbacks, seia chegl bungs ni schlets», dei ella durant l’intervista. Tge tgi chegl monta per ella persunalmaintg e pertge tgi er ella discorra magari digl gôt magic an pe digl Zauberwald rachinta ella ainten l’intervista cun la FMR. Marina Morgenthaler, uriunda da Mustér, è egna dallas persungas responsablas pigl gôt magic a Lai – igl festival da gleisch.

Tgi tgi fò adiever chesta staschung d’en taxi siva ena notg festiva a Lai stò chintar cun en priesch exorbitant an cumparegliaziun cun las davosas staschungs d’anviern. La raschung: igl affar da taxi na catta betg persunal avonda e na pò perchegl betg porscher igl sarvetsch pigl tschincung. Igls cumegns tgi sustignivan mintg’onn chel sarvetsch on dantant gio elaboro alternativas per las staschungs vegnentas. «Durant la staschung d’anviern 2021/22 savagn nous porscher angal en menaschi redutgia e nign shuttle digl tschincung» – screiva igl affar Taxi Rothorn a Lai sen la sia pagina d’internet. La raschung: malgro tschertga fitg intensiva ins na vegia betg catto autistas ed autists avonda. Betg leir luvrar la notg Igl shuttle digl tschincung è ena cunvigna tranter igls cumegns ainten la regiun da Lai ed igl affar da taxi. Igls cumegns d’Alvra, Lantsch, Vaz e Churwalden sustignan igl affar cun ena contribuziun stagiunala ed igl affar s’obliescha, da purtar igls giasts per en tschincung per persunga e viadi tranter las 23.00 e las 5.00 aint igls cumegns participonts. Tenor igl scrivant communal da Vaz Johann Gruber, vegia igl affar da taxi infurmo igls cumegns igl mez december 2021, tg’ins na saptga chest onn betg porscher chel sarvetsch causa mancanza da persunal. Maren Völkers è birolista tigl affar Taxi Rothorn. Ella ò confirmo anvers la FMR: «Per eir cun taxi è necessaria la categoria B121 tgi lubescha da transportar persungas. Igl è simplamaintg ena gronda sfeida da cattar autistas u autists cun la categoria correspondenta tgi discorran tudestg ed èn er anc pronts da luvrar la notg, blers na vottan betg chegl.» Nov concept pigl proxim anviern Igls cumegns èn dantant betg alla tschertga d’en oter affar tgi pudess porscher igl taxi digl tschincung durant la staschung currenta. «Chegl n’è betg igl pensum digl cumegn. La contribuziun è stada en sarvetsch, dantant er adegna en po discuto, sch’igl cumegn possa subvenziunar affars privats», dei Johann Gruber. Independent digl sarvetsch digl tschincung tgi scroda oramai chesta staschung è nia elavuro aint igl frataimp en nov concept. Chel prevei d’integrar ena purscheida d’en bus da notg aint igl urari regular a parteir dalla staschung 2022/23, chegl mademamaintg aint igls cumegns da Vaz, da Lantsch, d’Alvra e da Churwalden. La submissiun pigl qual è dantant anc pendenta. Er an otras branschas en problem Maren Völckers declera, tgi da cattar persunal avonda seia gio sto difficultous igls davos onns: «Chegl n’è betg ensatge nov. Ma siva dalla pandemia ègl s’intensivo anc pi fitg. Pò esser tg’igls chauffeurs digl exteriour tgi discorran tudestg èn turnos ainten lour patria. Actualmaintg vagn nous angal treis chauffeurs, en Talianger, en Ungares ed en Svizer, egn è pero angal gidanter. Nous speragn da pudeir porscher en sarvetsch da taxi regular e speragn, tgi nign croda or.» Cattar persunal para dantant er d’esser ena sfeida per otras branschas. Perfign sen plattafurmas socialas tschertgan hoteliers, ustieras e medis anc cuschinieras, cameriers, tgiraders d’unfants u gidanters per la staschung currenta. Igl hotelier Andreas Züllig da Lai ò detg da curt anvers «Blick» tgi persunal qualifitgia mantga a parteir dalla staschung e la varianta Omicron angrevescha la situaziun anc supplementarmaintg, perchegl tg’igl personal seia malsang u an curantegna. Nign taxi digl tschincung Igl era en sarvetsch dumando ainten la regiun da Lai durant las davosas staschungs d’anviern: igl taxi digl tschincung. Igls cumegns d’Alvra, Lantsch, Churwalden e Vaz contribuivan mintgamai ena somma agl affar da taxi, lez perancunter s’obliiva da purtar mintga giast tranter las 23.00 e las 5.00 per en tschincung aint igls cumegns participonts. Chest onn scroda chel sarvetsch, igl affar da taxi na catta betg persunal avonda. Per las staschungs d’anviern vegnentas on igls cumegns dantant gio elaboro en’alternativa tgi prevei, d’integrar la purscheida d’en shuttle da notg aint igl urari regular. La submissiun per chel project è dantant anc pendenta. Causa mancanza da persunal scroda igl shuttle digl tschincung chest onn ainten la regiun da Lai.

Blers e cunzont bungs giasts e nignas difficultatds perveia dallas maseiras cunter la pandemia. Igl è nia consumo scu digls miglers taimps. Dasperas igls numerous giasts svizzers on er bler Tudestgs ed oters giasts internaziunals galdia la hospitalitad an Surmeir. Tranter Nadal e Bumang avant en onn èn igls restorants stos saros. Chest onn è chegl per cletg betg sto uscheia cun esser avertas las ustareias, las bars e las discotecas. Per mintga travagl gastronomic èn igls affars tranter Nadal e Bumang da gronda muntada. Hotels e restorants fon durant chels deis ple tg’en terz digl stgamgiamaint dalla staschung d’anviern. Igls giasts èn puspe nias an rotscha e siva digls 20 da december 2021 èn hotels, abitaziuns e tgesas da vacanzas stos occupos fitg bagn. Er chest’emda èn danturn anc blers giasts, an spezial blers ­giasts dalla Germania e dall’Ollanda. En’istorgia tar mintga product regiunal I sa mossa adegna daple tgi igl giast giaveischa products regiunals. Per products autentics e products tg’ins reteira tigl producent direct è igl giast er pront da paer daple. Dat tigl tar mintga product anc en’istorgia alloura è mintga giast persvadia anc daple digl product. Cun rachintar agl giast tgi igl caschiel dall’Alp Foppa seia nia premia scu igl migler caschiel d’alp digl Grischun gosta chel anc bler pi bagn. Igl madem vala er pigl caschiel-nursa tgi Claudia Cotti produtgescha gio blers onns cun grond success. Blers giasts èn cunzont er surstos tgi dat anc dus mazlareias a Savognin. Da menziunar agl giast tgi igl mazler David Steier dalla Mazlareia Peduzzi geia anc sez a fiera per cumprar la biestga da maz, para pigl giast pir dretg ena praula. Tgi igl furner dalla Furnareia Casparin a Savognin porta mintga dumang bod igl pang a Beiva, è pigl giast er ensatge incredibel. Schizont cun declerar agl giast tgi igls tiffels dereivan digl bagn puril dalla Famiglia Buchli a Solas Soura u da Marcel Heinrich a Filisour, gostan chels a mintga ­giast anc pi bagn, detg oter migler tgi chels tg’ins compra an buteia. Ludo an ples modas e manieras vign adegna puspe igl joghurt dalla Nossa Caschareia a Savo­gnin, en travagl cun fitg bungs products. Vegns grischuns e vegns spagnols Tranter Nadal e Bumang on igls giasts er fatg onour agls schlers da vegn, detg oter alla «cantina». Igl è nia bavia bung e cunzont er bler vegn, vegn da qualitad ed angal vegn da 0.75 dl. Vegns grischuns èn oz «in» e dastgan betg man­tger tar mintga restorant. Er cò lascha igl giast gustar chel pi bagn cun rachintar vetiers en’istorgia. Gist tigl vegn «Felsberger Hoharai» digl vignerol ­Gian-Battista von Tscharner so igl giast per exaimpel betg tgi Favogn è igl unic li cun vegnas tgi sa catta dalla vart sanestra digl Ragn. Da menziunar è er tgi igls vegns grischuns totgan oz an Svizra tigls pi bungs, chegl tg’era anc avant onns betg igl cass. Igls vignerols grischuns e cunzont las vignerolas tgi vagn aint igl Signeradi on fatg igls davos onn cun lour product en immens progress e svilup chegl tgi pertotga la qualitad. An îgl è crudo tgi cunzont igls giasts turitges bevan fitg gugent vegns spagnols, dantant tgi oters giasts on pi gugent tiers las bungas tratgas en vegn taliang, cunzont dalla Toscana u dalla Valltelina. A perder è ia en po igl aperitif e chegl perchegl tgi tiers la tschagna vign bavia migler vegn e vegn pi tger, vegn tgi costa anfign­en 100 francs e daple. Angal bungs tocs tgern èn stos dumandos e chels deis da Nadal e Bumang èn nias vandias blers «Chateaubriands». Passa 8000 autos Vasia blers giasts tranter Nadal e Bumang ins ò betg angal aint igls lis turistics da Surmeir, mabagn ainten mintga vischnanca. Tants giasts ins ò gio dadei betg vasia e chegl tiers covid-19 ed omicron. Sa musso è chegl alloura er tigl traffic sur igl Pass digl Gelgia. Chels deis èn passos autos an en cuntign an direcziun sid ed an direcziun nord. En traffic immens è sto igls 2 da schaner 2022 e chegl betg angal an direcziun Tusang, mabagn er an direcziun Nagiadegna. Passa 8000 autos èn passos chel de igl tunnel Crap Ses (lò sa catta en dumbrader). Chel de on igls automobilists duvro blera pazienztga perveia digl grond traffic. Igl viadi da Savognin a Turitg ò cuzzo vers tschintg ouras cun esser en grond traffic gio davent da Casti an direcziun nord e da Lai a Coira. Da Madrid, Londra e Florida En fatg plaschevel è er tgi blers giasts èn betg stos angal tranter Nadal e Bumang an Surmeir, mabagn gist dus emdas. Gist igls giasts dall’Engaltera èn stos ples deis aint igls hotels, chegl tgi vala per exaimpel er pigls giasts da Madrid e da Florida tg’èn nias cun plascheir pus­pe a Beiva siva tgi chegl è betg sto pussebel avant en onn perveia dalla pandemia. Sgulos èn chels anfignen Turitg e da lò nias an Surmeir cugl taxist Marco Jäger da Sur. En bung giast è anc adegna igl giast tudestg. Las davosas dus emdas ins ò vasia an Surmeir puspe daple giasts dalla Germania, els tg’on mantgea fitg igl anviern 2020/21. Cun esser an Germania chest’emda anc vacanzas passaintan blers Tudestgs lour taimp liber aint igl Grischun. Cun far ena bilantscha digl affar da Nadal e Bumang seia menzino tgi igl giast ò do or bler raps e tgi chel è sto pront da paer per qualitad, per en bung servis e per gentilezza e hospitalitad. Chegl tgi pertotga la pandemia è chella stada aglmanc chels deis da festas secundara er schi igl respect anvers chella è adegna sto preschaint. Chegl sa tgapescha tigl giast, tigls hotelier e tigl persunal. Per qualitad, ambiaint e servis è igl giast pront da paer. Foto Gion Nutegn Stgier Products regiunals, scu per exaimpel caschiel, èn oz dumandos aglmanc tant scu igl dessert. Foto Gion Nutegn Stgier Igls giasts on er fatg onour agls schlers da vegn, scu per exaimpel a chel digl hotel Piz Mitgel a Savognin. © Copyright 2021 Thomas Kiewning / BK Media Solutions

Avant en pêr emdas ò la FMR rapporto davart Andrin Sonder da Salouf tgi ò vivia vegan durant igl meis november, vot deir, el ò desistia digl tottafatg da products d'animals. Aint igl frataimp è sa nutreir vegan en trend – cunzont aint igl territori urban. Ma scu è chegl an Surmeir – en territori perifer, dantant cun blers turists? La FMR ò fatg en viadi tras Surmeir ed examino la purscheida vegana e vegetara ainten ustareias e hotels locals. Hotel La Tgoma Lantsch «Nous purschagn menus vegetars. Dumondas veganas vainsa darar. Igl cuschinier è flexibel e cuschigna er ensatge vegan, tot tenor victualias tgi èn gist avant mang.» Bettina Fallegger, hoteliera Hotel Alvra Casti «Schi en giast giaveischa en menu vegan pruainsa da cattar ena schliaziun. Explizit ensatge sen la carta na vainsa pero betg. Persiva purschainsa menus vegetars scu capuns, en plat selvadi vegetar u pizzochels cun ervas tschorras.» Seraina Schuler-Schnöller, hoteliera Ustareia Posta Surava «Nous vagn menus variabels tgi èn adegna puspe vegetars u perfign vegans. Tranter oter cuschinainsa ena soppa da giotta vegana cun differentas speztgareias. La dumonda siva menus vegans peglia tiers e pertotga tranter 20 e 30% digls giasts.» Corina Durisch, ustiera Florians Weinstube Savognin «Da prancepi ischan nous betg spezialisos sen menus vegetars u vegans. Giasts vegetars vainsa tranteraint ed ainten chel sectour vainsa er daple pussebladads da porscher ensatge. Igl giast vegan è tar nous pitost rar.» Florian Unterkalmsteiner, ustier Hotel Solaria Beiva «Nous purschagn differents menus vegetars e vegans sen la nossa carta. Tranter oters per exaimpel igl barso vegan tgi catta fitg bung resung. Nous lagn pudeir porscher ensatge a mintga giast.» Giovanna Torriani, hoteliera La Scuntrada Tinizong «La nossa carta porscha bagn menus vegetars, pero nigns vegans. Schi giasts postan davantor ensatge an chel sectour ègl per nous pi simpel da preparar ena tratga vegana. Igl è pero en trend tgi er nous s’accurschagn e forsa darogl er tar nous an futur ensatge vegan sen la carta.» Andreas Stump, ustier Ustareia Bellavista Parsonz «Nous na vagn betg ena carta fixa. Nous experimentagn cun la nossa creativitad e purschagn menus varionts. Tranter oters èn chegl er menus vegans scu per exaimpel en barso da nouschs ni salatas veganas.» Katja Sulzberger, ustiera «En trend tgi er nous s’accurschagn» Desister digl tottafatg da products d’animals: Andrin Sonder da Salouf è sto en exaimpel, tgi la FMR ò purtreto avant en pêr emdas. Sa nutreir vegan è en trend – ma tgi definescha igl trend? Las ustareias tgi porschan menus vegans u igls consuments tgi dumondan siva tratgas veganas? La FMR ò fatg en viadi tras Surmeir e discurria cun differentas ustieras e hoteliers davart lour purscheida vegana e vegetara. Igl resultat è fitg variont, dantant sa mossan tot igls magnafatschentas fitg flexibels sch’igl vo per giaveischs spezials, tgi sa mossan dantant er scu trend ainten la periferia.

Vegetarissem, veganissem, flexitarissem, … la cultura da magler è daveiras davantada fitg multifara. I sa tracta pero da trends tgi n’èn betg sa sviluppos dad ier sen oz. Pitost èn els davantos pi preschaints aint igl mintgade, seia chegl sen cartas da menu ainten restorants u antras regals supplementars ainten buteias tgi porschan da tottas sorts nutrimaint vegan. La dumonda è dantant schi ustieras e hoteliers èn digl tottafatg aint igls mangs da chels trends? Ègl an moda u perfign en sforz da porscher aglmanc ena tratga vegana (sper igl plat da verdura) ed en pêr capuns sainza tgern? E tgi decida igl trend – igl consument u igl producent? Igls trends èn pitost la basa per cuschinieras e cuschiniers, da sa sviluppar anavant, sa lascher inspirar ed experimentar. Els davaintan actours activs tgi influenzeschan er en tant chels trends – veiver or l’atgna creativitad. Igls exaimpels an Surmeir mossan, tgi chegl na succeda dantant betg angal ainten territoris urbans. Er ainten la periferia dattigl cuschignas tgi amprovan ensatge «nov». Ed igl n’èn betg exnom igls turists urbans tgi postan alloura chel barso da nouschs vegan, mabagn perfign generaziuns pi viglias (er indigenas) tgi èn marvegliousas e lessan eneda ampruar schi uscheia en barso nuntradiziunal gosta. Digl reminent seia cunsiglia da sager eneda la «tgern nizzada» vegana (da cattar ainten mintga negozi pi grond) cun macarungs – ena buntad! La cultura da magler è sa midada. Igl è davanto bler daple tgi «angal» en trend. I sa tracta d’ena midada digl consum da massa tar gosts individuals, regiunals, stagiunals. Veganissem è egn da chels. Dantant sa mossa an general tg’igl giast giaveischa products autentics, tgi vignan retratgs directamaintg tigl producent, e perchegl è el er pront da paer en po daple. Igl menu vegetar sen la carta è dei sto ena schleta alternativa: igl madem menu, simplamaintg sainza tgern – chegl è tempi passati. La purscheida an Surmeir sa preschainta actualmaintg fitg varionta – conform agl taimp: restorants tg’èn sa spezialisos sen cuschigna vegetara e vegana, restorants tgi porschan en bung cordonbleu e cuschignas tgi n’on nigna carta fixa e veivan or la creativitad. Uscheia tg’igl giast ò la schelta, tge tg’el less magler chesta seira e forsa perfign eneda desister da tgern. Digl rest, tgi tgi decida a moda cunsciainta tge tgi reiva segl sies plat, desista savens da tgern e consumescha dantant tuttegna magari tgern biologica da gronda qualitad, chel pò sa numnar flexitarier.

Cunaschez «ins»? An Schwizertütsch «mer», an tudestg «man». «Ins» veiva tranter nous, ainten famiglia, ainten vischnanca, ainten l’uniun, ainten scola, ainten baselgia, dapertot! Ma nign tg’igl canoscha propi. Ni ella? Sch’ia amprov da’m metter avant «ins», am vign andamaint igl codesch «Momo» da Michael Ende. Ainten chel codesch vogl per omens greischs tgi angolan igl taimp digls carstgangs. Els ageschan tot dascous, èn pero dapertot. Ainten la mia generaziun ischans carschias se cun bleras reglas tgi pertutgivan blers. Ins fascheva halt uscheia, ins pansava uscheia, ins sa vistgiva uscheia, ins era uscheia. Tots vevan da turnar a tgesa la seira da madem taimp. A tgesa valevan ple u manc reglas identicas. La dumengia era igl de da famiglia, ins geva a messa, igl giantar era pi opulent. An sorteida pudevan tots eir cun 16, cura tgi ins niva or da scola. Siva scola ins antrava ainten l’uniun da giuventetna. Omens faschevan uscheia e donnas oter. Oz è tot oter. Igl individualissem ò cuntanschia er nous dallas muntognas ed «ins» è nia pi rar. E chegl è bung uscheia. Pero chegl fò la schelta da pussebladads tgi nous vagn oz, betg pi simpla. Ni igl damintgade, ni l’educaziun, ni la veta scu tala. Nous vagn tantas pussebladads, adegna. Stibgier e s’accorscher tge tgi è igl mument igl dretg per sasez, dovra substanza. Ia amprov da cattar la dretga veia per nous scu famiglia, per noss unfants, ma er per me sezza. Ma cunchegl tgi chellas reglas generalas mantgan, ègl dad investeir bler daple taimp ed energeia per contanscher igl migler resultat. Ed uscheia capetigl tg’ia crod er ainten mosters vigls e dung raspostas a mias mattatschas scu «perchegl tgi ins fò uscheia, ni ins dei uscheia ni gl’è uscheia». Ed an chels muments s’accorscha tgi dava er siertad, chellas reglas tgi la societad veva do a sasez e tgi ple u manc tots acceptavan. Gist tschel de. Ena reclama ainten la televisiun sur da raclette. Mintgign mossa scu tgi el ò igl pi gugent igl raclette: cun ananas, cun tschavolignas, tgampiertg ni liongignas, mintgign individual. A me vign andamaint tgi nous magliagn igl raclette exact uscheia scu tg’ia va fatg an mia famiglia uriunda. La tradiziun è oramaias eida anavant. Ia fiss betg neida sen l’idea da far oter. Anzi, sung stada surstada da vaseir tgi dat persungas tgi maglian raclette cun dus padelignas per mintgign. En pêr deis pi tard tschantagn er nous ve da meisa e galdign igl noss amprem raclette da chest aton. Mia mattatscha da tschintg onns leva se e vo per Aromat. Tge tgi ella viglia far cun chel, dumonda. «Metter sen igl caschiel, scu chella mattatscha ainten la reclama.» Detg e fatg. Ella calava betg da metter se Aromat segl bung caschiel. Igl noss intervegneir ò purto navot. Ma otgala, i gustava betg scu panso. Anzi, mies om ò gia da magler igl bung toc caschiel, castro cun Aromat. Ed ia dei: «Ia va bagn detg, INS maglia franc betg raclette cun Aromat.» Ia sung persvadeida, «ins» è betg mort e la nossa tradiziun da raclette vo anavant. Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf. Sandra Baltermia -Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf.... .

A parteir digls deis da festa vala per giasts d’implants scu igl center da sport a Lai la regla da 2G+. Sa tgapescha influenzescha la maseira igl domber da giasts. Quants tgi chegl èn, sch’igl renda ansomma anc da porscher en menaschi regular e noua tg’ins vign a spargner ò tradia igl manader Andreas Kräutl. La FMR preschainta igls set fatgs davart en menaschi regular, malgro restricziuns rigurousas. Igls deis da festa – i pudessan esser igls deis cun svioutas da record. Siva digls 20 da december 2021 vala pero aint igl interiour, noua tgi en obgligatori da purtar mascrigna e tschantar n’è betg pussebel, la regla da 2G+. Damai, tgi tgi vot sa recrear siva en de da skis u nudar igl sies kilometer jamnil aint igl center da sport a Lai stò esser vaccino u gueria igls davos quatter meis ni esser vaccino u gueria e testo. Fatg 1: reducziun anfignen 70% An cumparegliaziun cun la staschung ota avant la pandemia è igl domber da giasts sa sminuia considerablamaintg: igl december 2021 èn chegl sto radond 50% pi pacs giasts. L’amprem’emda da schaner 2022 è igl domber da giasts perfign sa sminuia per 70%. Fatg 2: plepart digls giasts èn vaccinos u guerias ainfer igls davos quatter meis Tenor igl manader digl center da sport a Lai Andreas Kräutl , seia igl domber da giasts per l’egna d’attribueir allas maseiras valevlas da corona, pacs giasts sa laschan testar supplementarmaintg pigl 2G+. Els èn per gronda part vaccinos u guerias ainfer igls davos quatter meis. Pero er l’ora mievla ò procuro, tg’igls giasts on passanto igl taimp or agl liber. Fatg 3: implants da sport èn er sainza corona pitost deficitars Darar portan implants da sport en grond gudogn, er cun en menaschi regular, manegia Andreas Kräutl. En tal implant seia pitost ena purscheida da basa turistica, cunzont da schlet’ora. Fatg 4: spargner sen nivel tecnic Varsaquants credits per investiziuns concedias igls davos onns pussibiliteschan da spargner a curta vista. «Nous niron betg a spargner tar prestaziuns tgi pertotgan igl persunal u igl giast», dei Andreas Kräutl. Spargno niro an amprema lengia sen nivel tecnic e tigl stabilimaint. An pe da ramplazzar pudessan per exaimpel tscherts indrezs electronics tenor basigns angal neir reparos. Fatg 5: singulas reclamaziuns «Betg tots ancleian, tg’igl center da sport sa tigna angal allas maseiras valevlas. Uscheia dattigl giasts tgi recloman tigl persunal u tar me perchegl tg’els na von betg d’accord cun chellas maseiras», dei Andreas Kräutl. I sa tracta dantant da singuls cass, la maioritad digls giasts acceptescha las maseiras. Fatg 6: nign obligatori da vaccinar pigl persunal Sch’igl persunal sa lascha vaccinar u betg, schea ainten l’atgna responsabladad. Scu manader insistescha Andreas Kräutl sen igls tests da menaschi repetetivs, e chegl dus gedas l’emda. Dantant ògl anfignen ossa do pacs cass da corona digl persunal e nignas infecziuns aint igl affar. Fatg 7: augmaint dalla sviouta per la halla da glatsch Igl 2021 è sto igl onn cun la pi ferma sviouta per la halla da glatsch, chegl malgro la pandemia. Er schi varsaquantas ligas n’on betg ple pudia giuier, pigls unfants sot 16 onns n’ògl strousch do restricziuns. Uscheia on cunzont unfants e giuvenils pudia nizigier daple taimp segl glatsch. Center da sport a Lai Durant en menaschi regular visitan radond 200 000 persungas ad onn igl center da sport a Lai. Chel porscha en bogn scu er ena zona da wellness, en local da fitness, ena halla da glatsch e da stad en implant da minigolf. Tant igl EHC Lai-Valbella, igl club da patinadi artistic scu er igl club da curling fon adiever dalla halla da glatsch per lour trenamaints respectivmaintg matschs. En de tgi vign luvro cun plagna capacitad caschunga igl center costs da radond 5500 francs. «Betg spargner tigl persunal» Per implants da sport scu igl center da sport a Lai vala siva digls 20 da december 2021 la regla da 2G+. Tgi tgi vot sa recrear aint igl bogn u far en trenamaint da fitness stò damai esser vaccino u gueria igls davos quatter meis ni esser vaccino u gueria e testo. Anfignen 70% pi pacs giasts è la bilantscha consternonta digls davos deis digl manader Andreas Kräutl . La FMR tradescha, pertge tgi vign a Lai aint igl avigneir betg spargnea tar prestaziuns tgi pertotgan persunal u giasts e pertge tgi la halla da glatsch ò malgro en onn da pandemia gia igl 2021 la pi ferma sviouta. Igl manader digl center da sport a Lai, Andreas Kräutl. Antradas veidas: actualmaintg registrescha igl center da sport a Lai radond 70% pi pacs giasts tgi avant la pandemia.

Christine Demarmels (62) magna siva da bung treis onns igl Center da Sanadad Savognin. Antschet veva ella sco co-directoura, ossa è ella suletta directoura. Tge sfeidas tg’ella stò surpurtar cun corona e tge tgi ella sa giaveischa pigl futur dalla tgesa rachinta ella an en discurs cun la FMR. Bunamaintg dad en de sen l’oter on Christine Demarmels e Sandra Luzio surpiglia igl aton 2018 ansemen la direcziun digl Center da Sanadad Savognin SA. Cunchegl tgi tot las dus donnas – sesentas ainten la regiun – on gio luvro differents onns agl Center da Sanadad è chegl ansomma sto pussebel. Sandra Luzio dereiva dalla tgira e Christine Demarmels dall’administraziun. Chegl è stada ena bunga cumbinaziun per surpiglier an en co-presidi la direcziun. La FMR ò discurria cun Christine Demarmels davart las midadas siva da chegl tg’ella è directoura suletta. FMR: Igl otgover 2018 vez Vous surpiglia ansemen cun Sandra Luzio la direcziun digl Center da Sanadad Savognin. Siva dall’antschatta mars 2019 manez suletta la tgesa. Ò la lavour an dus betg funcziuno? Christine Demarmels: Ia vess mano anavant fitg gugent ansemen cun Sandra Luzio igl Center da Sanadad Savognin. Ma betg tot igls pertutgias èn stoss incantos da chella ideia. An oters lis ègl er pussebel da manar an dus uscheia en post. Ma ena donna alla testa d’en tal center ed alloura anc 2 donnas – chegl è betg nia aczepto. Ansomma ègl betg simpel scu donna da neir aczeptada a madema moda e maniera scu en om an mia funcziun. An chel gro è la gliout dalla Bassa forsa en pass pi gliunsch tgi tar nous. Tge èn per Vous igls avantatgs scu directoura suleta? Ansasez veia nigns avantatgs per me. An dus vessans pudia parteir la responsabladad e piglier ansemen decisiuns. Er da sa barattar or vign ossa alla curta. Bleras decisiuns stattan pandeidas ve da me. Ia sung digl meini tg’ins so purtar e muantar daple an dus. Sandra Luzio ed ia ischans stadas en bung team. Ella dereiva dalla tgira ed ia dalla administraziun. Nous vagn savia sa fidar l’egna da l’otra. Ossa è Sandra Luzio manadra da tgira. Tge è sa mido agl Center da Sanadad Savognin siva da chegl tgi Vous ischas directoura? Blers deian tg’els s’accorschan la mia cordialitad e chegl vign stimo fitg. Cun gio aveir luvro blers onns an l’administraziun da paziaints ed ainten la contabilitad (tots dus scu manadra) canoscha fitg bagn la tgesa e chegl è en grond avantatg per la mia lavour scu directoura. Malgro la pandemia vainsa savia realisar bleras bungas tgossas. Ossa savainsa porscher en nov gaffen da radiografar e tomografia computerisada (CT) scu er ena stanza da fitness. Venavant savainsa porscher alla populaziun eneda agl meis medis consiliars scu p.ex.en medi dad îgls, ena ginecologa ni en cardiolog. Chegl è surtot en avantatg per persungas pi viglias – uscheia ston els betg bandunar la val. A me ègl fitg impurtant da saveir porscher alla populaziun da Surses ena gronda offerta. Tge difficultads Az fò la crisa da corona? La pandemia dominescha igl mintgade da lavour. Corona peglia aint en mengia grond plaz e bler oter vign alla curta. Ia sa betg planisar bler davantor. Adegna puspe novas maseiras e leschas – alloura vign ena nova onda dalla pandemia e tot è puspe sen testa. Venavant ègl er grev da motivar igl persunal. Las resursas èn strètgas ed i mantga gliout. Chegl surtot an la partiziun medicinala. An chella situaziun è dumandada la loialitad digl persunal e chella è pe cletg fitg gronda. La nossa tgesa ò ena grondezza tg’igl è anc pussebel d’aspirar alla madema fegnameira. Tuttegna s’accorscha ossa tgi corona vign adegna pi manevel ed er igl persunal è pertutgia. Ia sper tgi vigna an etappas e betg gist tot an egna. Igl cantun Grischun ans metta er a disposiziun la protecziun civila, schi vagn mancanza da persunal. Scu è igl interess da vaccinar? Actualmaintg è igl booster en grond tema. Surtot avant Nadal è la dumonda stada enorma. Nous lagn er porscher venavant en de all’emda per far igl booster ni la virola. Avant Nadal è er nia testo mordio – passa 100 tests an de. Chegl è ena fitg gronda lavour, surtot per l’administraziun. E tot chegl stuainsa prestar sper la lavour digl mintgade. Tge è Voss giaveisch pigl futur digl Center da Sanadad Savognin? Igl mies giaveisch è tgi la populaziun da Surses sustigna nous. Nous pruagn da porscher ena bunga qualitad da lavour cugls noss 120 ampluias. Ia sper tgi la gliout vei, tgi pruagn da dar en bung renom agl center. Caschunar en donn è spert capito ma da puspe cuntanscher en bung resung, chegl dat lavour. Ma nous ischan sen bunga veia. Igl noss persunal sustigna nous e chegl am giaveischa er dalla populaziun. Ia sper tgi pòssan carmalar (natural siva la pandemia) l’egn u l’oter da neir ainten nossa tgesa. Seia chegl per far fitness ni simplamaintg per bever ensatge ainten la cafeteria. Uscheia spera da puspe survagneir la fidanza dalla populaziun an nossa tgesa e nossa lavour. box: Daple tgi en center medicinal Igl Center da Sanadad Savognin SA porscha differents sarvetschs per las regiuns Surses ed Alvra. Sper igl spital, cun en sarvetsch d’urgenza da 24 ouras, porscha igl center ena tgesa da tgira/vigls, medis da tgesa scu er en abitar cun service ainten las novas abitaziuns sotvart igl center. Igl Center da Sanadad è pero daple tgi en center medicinal. Igl è en li d’antupada per bever en café, far fitness ni sa barattar or. Igl onn 2018 ògl do ena midada dalla direcziun. Chegl ord muteivs da malquietezzas ainten la gestiun digl Center da Sanadad. Christine Demarmels e Sandra Luzio (dretg) on surpiglia igl aton 2018 la direcziun digl Center da Sanadad Savognin SA. Siva digl mars 2019 magna Christine Demarmels suletta igl Center da Sanadad. Foto MAD Legenda: Christine Demarmels e Sandra Luzio (dretg) on surpiglia igl aton 2018 la direcziun digl Center da Sanadad Savognin SA. Siva digl mars 2019 magna Christine Demarmels suletta igl Center da Sanadad.

Igl colp da partenza per las cursas da skis Grand Prix Migros è gartagea. Radond 410 unfants tranter 8 e 16 onns dall’antiera Svizra e perfign digl exteriour èn sa cattos dumengia passada a Savognin per absolvar l’amprema cursa da qualificaziun. Igl sulet plaz da podest per Surmeir ò fatg Giulia Meier da Cunter. Las cursas da skis Grand Prix Migros porschan 18 categorias per mattatschas e mattatschs tranter 8 e 16 onns. Mintgamai igls quatter pi svelts sa qualifitgeschan per igl grond final tgi ò li chest onn a Sursaissa. Cun la medaglia da bronz pò Giulia Meier (9) da Cunter eir scu suletta Surmirana agl grond final la fegn mars. Angal 16 indigens Ena bilantscha positiva teira igl president digl comite d’organisaziun Diego Casparin malgro igl success mediocher digls skiunzs indigens: «Uriund vainsa gia 470 annunztgas, differents on detg giu perveia d’infecziuns da corona ainten las equipas. Uscheia è igl domber sa sminuia sen circa 410 unfants, chegl tgi è pero en domber fitg positiv per l’antschatta digl Grand Prix Migros da chesta staschung.» Tranter las radond 410 participantas e participants èn stos alla partenza sulettamaintg 16 unfants da Surmeir. «Igl è en trend. Blers unfants aint igl noss club da skis èn unfants da possessours da sagondas abitaziuns, chels èn motivos da far cursas da skis. Tigls indigens ègl grev da cattar unfants tgi vottan er far cursas», constattescha Diego Casparin. Daple tgi ena cursa da skis Grand Prix Migros è l’amprema cursa per unfants sot igl patrunadi da Swissski, uscheia na fogl betg surstar, tg’igls stars dad oz scu Marco Odermatt, Wendy Holdener u Michelle Gisin on gia lour amprems success tar chella cursa. «A chella occurrenza na vogl pero betg angal pigl eir cun skis, mabagn ègl er en de da famiglia. Igls unfants pon far gis u pruvar novs skis e chegl è er da grond’impurtanza», accentuescha Diego Casparin. Gronda muntada per la regiun Igl Grand Prix Migros è egna dallas pi grondas cursas ainten la regiun. Ella carmalescha mintga sagond onn tranter 400 e 500 unfants cun lour genitours a Savognin, damai ò ella ena gronda muntada per la regiun da Surses. «Chegl dat bleras pernottaziuns, travagl per las pendicularas e fò pi ancunaschainta la regiun», dei Diego Casparin. Per organisar en’occurrenza da tala grondezza è igl Club da skis Savognin dependent da voluntaris. Radond 90 voluntaris èn an acziun per porscher ena cursa cun cundiziuns perfetgas. «Nous vagn blers voluntaris tgi geidan adegna puspe. Chest onn ègl dantant sto en po pi stentous, perchegl tgi vagn gia varsaquantas persungas tg’on detg giu a curta vista perchegl tgi èn stadas an curantegna u isolaziun», dei Diego Casparin. Success grischun Tar las cursas sen la pista Fugna tranter Somtgant e Tigignas è sa musso, tgi las skiunzas ed igls skiunzs von fitg bagn cun skis e tg’igl nivel è fitg ot. Alla fegn digls quints èn 42 unfants grischuns sa qualifitgias pigl final a Sursaissa, chegl è passa la mesadad ed ena prestaziun remarcabla. Siva dall’amprema cursa a Savognin on li las proximas emdas diesch ulteriouras cursas da qualificaziun, reparteidas ainten territoris da skis dall’antiera Svizra, tranter oter er a Lai. Er lò pon mintgamai igls amprems quatter da mintga categoria sa participar agl final digls 24 anfignen igls 27 da mars 2022 a Sursaissa. Sagondas schanzas na dattigl dantant betg. Unfants tg’èn partias eneda na pon betg sa participar ad ulteriouras cursas da qualificaziun. «En de da famiglia» Radond 410 unfants dalla Svizra e perfign digl exteriour èn sa participos dumengia passada alla cursa da skis Grand Prix Migros a Savognin. An 18 categorias on unfants tranter 8 e 16 onns demonstro lour abilitads tranter las portas da slalom gigant. Ord vista surmirana è igl resultat dantant pitost mediocher: Giulia Meier (9) da Cunter ò fatg scu suletta surmirana en plaz da podest e damai sa qualifitgeida pi grond final la fegn mars a Sursaissa. Igl president digl comite d’organisaziun Diego Casparin teira dantant ena bilantscha positiva: «Igl è en de da famiglia e tar chella occurrenza na vogl betg angal pigl eir cun skis.» Cun 0.98 secundas retard sen l’amprema ò Giulia Meier da Cunter musso ena ferma cursa ed è neidda terza dalla categoria mattatschas annada 2012. Igl president digl comite d’organisaziun Diego Casparin teira ena bilantscha positiva. Siva las cursas on unfants e genitours passanto igl taimp cun gis aint igl «Village» a Tigignas.

Siva d’esser sto blers onns cuschinier aint igl hotel da famiglia Bela Riva a Savognin metta Otavio Cavegn dalla vart las palottas. Ainten la sia manufactura da pasta tg’el nomna Capricorn, produtgescha el pasta cun ingredienzas dalla regiun. Igls 24 da schaner derva el la buteia tgi sa catta aint igl anteriour center da fitness Grava a Savognin, visavi dalla scola primara. «Igl taimp è sto madeir da riscar ensatge nov,» rachinta Otavio Cavegn (48) da Savognin aint igl discurs cun la FMR. «En tant am mantga bagn la cuschigna. Ia va laschea anavos ensatge tg’ia va fatg fitg gugent. Ma ossa sunga aint igl mies elemaint cun ena nova sfeida,» dei Otavio Cavegn. Sper la pasta – fatga a moda tradiziunala taliangra sainza ov – porscha Otavio Cavegn er pizochels, capuns, differentas sosas, vegn, ieli d’uleivas e differents sals da mar ainten la sia buteia. «Ia va nign’ideia tge tg’am spetga» Gio avant dus - treis onns ò Otavio Cavegn gia l’ideia da far sez pasta e la vender. Ma el ò mess adegna puspe dalla vart chel patratg. Igl aton passo ègl alloura do diversas midadas aint igl Hotel Bela Riva- chegl ord muteivs persunals dalla famiglia ma en tant er perveia dallas malsiertads causa dalla pandemia. Per Otavio Cavegn igl dretg mument da piglier ainta mang ena atgna e nova sfeida –independent digl affar da hotel. Detg e fatg. Siva d’aveir ampruo or da tottas sorts recepts ed ideias è Otavio Cavegn pront per darveir la sia buteia «Capricorn» igls 24.da schaner. «La mia ideia è da far ensatge spezial tgi dat betg anc tar nous. Mintga nov affar è ensatge bung per ena vischnanca,» menziunescha Otavio Cavegn. El è optimistic tg’igl affar niro ad aveir en bung resung tar giasts ed indigens. Surtot igls giasts da vacanzas èn interessos veaple da products indigens ed igl trend è bio ni demeter. Da tranter staschung pudessigl neir strètg Surtot igls meis d’avregl, matg e november èn meis morts. Per survantscher en po chel taimp cura tgi la clientella mantga, venda Otavio Cavegn tscherts products er aint igl Volg Savognin, ainten la caschareia scu er ainten la mazlareia Surses. A parteir digl mars venda el igls sies products er online sur la sia homepage. «Per far bunga pasta dovrigl blera amour» Sper la presa amour dovra ena bunga pasta surtot ingredienzas d’ota qualitad. Per Otavio Cavegn ègl essenzial da porscher ensatge unic alla gliout. Per saveir porscher chegl dovra el principalmaintg products svizers ma surtot er dalla regiun. Uscheia fò el pizochels ni capuns cun fregna da Gran Alpin. Ena part dalla pasta produtgescha el cun semula da salegn cugl label da demeter digls pours da Salouf, Marina e Rolf Sennhauser - Wismer. La pasta fò Otavio Cavegn a moda tradiziunala taliangra sainza ov. Da cattar aint igls regals dalla buteia èn er schorts cun tomata, urteis u finotsch. Blers products ò Otavio Cavegn gio digl label bio. La sia fegnameira pigl futur fiss da survagneir anc la certificaziun da bio. La pasta è da cumprar pachettada an pachets ni er frestga. Lascher siier la pasta cun la dretga temperatura ed umiditad è egna dallas grondas sfeidas per Otavio Cavegn. Differentas matrizas per dar la furma alla pasta. Igls regals dalla buteia èn amplanias per l’avertura digls 24 da schaner. Otavio Cavegn vot porscher cun la sia manufactura da pasta ensatge spezial tgi na dat an chella moda e maniera betg anc an Surses. Bildlegende

Pacas emdas siva la fundaziun digl fan club digl skiunz Sandro Simonet ò igl club organiso en viadi ad ena cursa dalla coppa mundiala da skis. Pigl fan club è chel viadi sto la premiera. Dumengia passada ègl sto schi gliunsch e la dumang bod è igl bus cugls fans partia da Casti an direcziun Adelboden. Gio bagnmarvegl è l’atmosfera stada fitg bunga e mintgign sa legrava da passantar en bel de anmez igls blers fans da skis ainen la Surselva bernesa. Per la gronda part digls fans da Sandro Simonet è igl slalom dalla coppa mundiala sto ena premiera cun mai aveir vasia anfignen ossa ena cursa agl li. Adelboden è an tottas modas e manieras adegna en’aventura cun esser l’ambianza avant, durant e siva dallas cursas fitg singulara ed er atgna. La relaziun tranter igls fans è fenomenala. Igls fans festiveschan lour idols an cuminanza e sa legran er schi la concurrenza segls skis è pi ferma. Chegl è er stada la concurrenza da Sandro Simonet dumengia passada ad Adelboden, cun crudar or igl skiunz da Casti aint igl sagond percurs. Pigls fans dad el, all’antschatta bagn ena pitschna desillusiun. Chella è pero stada angal da curta dirada cun sa legrar la delegaziun da Surmeir er digls bungs resultats digls oters skiunzs svizzers ed ameis da squadra da Sandro Simonet. Igl skiunz sez on igls fans betg antupo, chegl perveia dallas maseiras da covid-19. Per menziunar, igl mument ò igl fan club gio 70 commembers e commembras. (fmr/gns) S’annunztgier per davantar commember digl fanclub da Sandro Simonet è pussebel per mail: fanclub.sandrosimonet@gmail.com. Da bunga luna ad Adelboden: igls fans digl skiunz Sandro Simonet.

Anfignen e cun dumengia passada è sto mintga de bler traffic sur igl Pass digl Gelgia. Anfignen tgi las vacanzas da sport scumainzan sa redutgescha chel en po, ma alla fegn d’emda von tuttegna adegna fitg blers autos sur igl pass, tg’è ena impurtanta colliaziun tranter nord e sid ed igl cuntrari. Chegl tgi pertotga igl traffic sur igl pass è la dumengia digls 2 da schaner 2022 stada en de da record. Tranter Casti e Silvaplana sa cattan dus dumbraders da traffic, egn agl Crap Ses ed egn sur Silvaplana. Cun s’infurmar tigl Uffezi da construcziun bassa digl Grischun chegl tgi pertotga igl domber digls autos tg’èn passos igls 2 da schaner 2022 igl Crap Ses ò la ASTRA (Uffezi federal per veias) do per rasposta tgi chella dumengia seian passos 9 677 autos igl tunnel digl Crap Ses. Detg pi exact èn 6 628 autos ias an direcziun Casti e 3 049 autos an direcziun Silvaplana. Sch’ins chinta cun ena lunghezza da 4 meters per auto alloura dattigl chegl 38 ​708 meters, u la distanza da Casti a Coira cun en auto siva l’oter. Er chegl tgi pertotga igl capital da chels vehichels datigl cun chintar 10 ​000 francs per auto ena bela somma da passa 96 milliuns francs. Chella dumengia è igl traffic alloura er davanto tar en veir problem cun esser aint igl antier Grischun ena stagnaziun da traffic scu vasia darar. Da Savognin a Turitg ò igl viadi cugl auto cuzzo vers tschintg ouras. Digl reminent, an en onn von bung 1,2 milliuns autos sur igl Pass digl Gelgia. An en de èn 9 677 autos passos igl tunnel digl Crap Ses.

Siva d’esser treis onns commember digl parlamaint digl cumegn da Vaz è Christoph Messmer igl nov president da chel gremi politic per chest onn. El suonda a Roland Berther. Scu vicepresidenta è neida eligeida Tanja Cola. Marde passo è igl cunsegl communal da Vaz s’inscuntro per la sia amprema seduta digl onn nov. A madem mument è chella seduta stada l’amprema dalla nova perioda d’uffezi 2022-2025. Dallas 15 persungas tgi appartignan agl parlamaint digl cumegn da Vaz èn set persungas da nov commembras da chel. Gist all’antschatta dalla seduta èn igls 12 omens e las treis donnas tgi fon part agl cunsegl communal nias saramentos. Chegl è er sto igl cass tigls quatter omens tgi appartignan alla suprastanza digl cumegn da Vaz, Beat Fausch, Kilian Margreth, Thomas Parpan e Romano Paterlini. Er neidas saramentadas èn las treis persungas dalla cumischung da gestiun Manfred Fiegl, Giovanni Olgiati ed Adelia Rischatsch. Er las treis donnas Fabienne Hossmann, Tanja Heller ed Ivana von Weissenfluh scu er Rainer Hasenstab tgi furman igl cunsegl da scola on fatg lour vout. Maurin Malär, igl nov mastral digl cumegn da Vaz, el era gio nia saramento alla fegn digl 2021 tar ena seduta digl parlamaint. El ò er purschia igl bavegna agls paralamentaris an uffezi ed agls novs. Ampluia dalla Hamilton Panadoz An tavla è er stada la tscherna digl nov president digl parlamaint communal. Scu successour digl president partent Roland Berther è nia eligia cun 14 vouschs da 14 vouschs pusseblas Christoph Messmer. Dantant tgi igl parsoura partent è commember dall’Allianza digl center è igl nov president digl cunsegl communal sainza parteida. El sa caractarisescha sasez scu ena persunga fitg liberala, averta e communicativa. Per far politica seia cunzont er d’esser pront da collaborar e cooperar. Da far politica reala seia per el la dretga veia, dei igl nov president digl parlamaint digl cumegn da Vaz. Christoph Messmer ò 36 onns, el è marido cun l’indigena Norina Messmer-Bergamin e communabel on els en mattatsch. Igl om da Lai è ampluia tar la firma internaziunala Hamilton da Panadoz. Lò lavoura Christoph Messmer tar la partiziun persistenza. Igls davos onns vegia igl cunsegl communal presto bunga lavour e cun chella viglia el cuntinuar, dei igl nov president da chel gremi. Da realisar l’egna u l’otra tgossa tgi la strategia fixada digl parlamaint an cuminanza cun la suprastanza digl cumegn da Vaz seia nign dueir, pero suandar a chella dastga er igl cunsegl communal. Ella seia an mintga cass en bung mossaveias, dei Christoph Messmer. El ò er detg igl suandont: «Mies giaveisch è en parlamaint activ.» Scu vicepresidenta digl cunsegl communal pigl 2022 è neida eligeida Tanja Cola e chegl cun 14 vouschs da tantas vouschs pusseblas. Set commembers digl parlamaint èn sa retratgs Dallas 15 persungas tg’on fatg part igls davos treis onns agl cunsegl communal on set betg ple candido per en’ulterioura perioda d’uffezi. Sa mess an elecziun pigl parlamaint digl cumegn da Vaz on tar las tschernas communalas alla fegn d’avost 2021 gist 18 omens e donnas per 15 posts. Nias reeligias èn alloura: Roland Berther, Gian-Carlo Bläsi, Thomas Bläsi, Dominick Büchler, Edwin Candraja, Christoph Messmer, Tanja Cola e Kathrin Ott. Da nov scu commembras digl cunsegl communal èn neidas eligeidas las suandontas persungas: Renato Cantieni, Sascha Ginesta, Domenico Margreth, Paulin Parpan, Michele Vitali, Fabian Weber e Nicole Sigron. Alla fegn dalla seduta ò igl canzlist Johann Gruber er oriento igls preschaints chegl tgi pertotga igls dretgs politics, igl pensum, l’incumbensa e la lavour digl cunsegl communal. Scu vicepresidenta digl parlamaint da Vaz è neida eligeida Tanja Cola. Nov president digl cunsegl communal da Vaz è Christoph Messmer (san.) el tgi succeda a Roland Berther.

Tar l’amprema seduta èn igls tschintg omens tgi appartignan alla suprastanza digl cumegn da Vaz s’occupos ple u manc angal cun en tema. Chegl è la repartiziun digls departamaints. Cun la midada digl onn ò er antschet igl pensum per la nova suprastanza digl cumegn da Vaz. Nov è tgi igl taimp d’uffezi cozza pigls commembers dall’executiva digl pi grond cumegn da Surmeir (1850 votants e votantas) betg angal treis onns, mabagn quatter onns. Da nov vign chel gremi mano da Maurin Malär, el tgi ramplazza Aron Moser, tg’è sto seis onns mastral digl cumegn da Vaz. Da nov alla suprastanza fon part Beat Fausch, Kilian Margreth e Romano Paterlini. Dalla suprastanza «viglia» è angal ple resto Thomas Parpan, el tg’è nia eligia igl avost 2018 an suprastanza. Demissiuno an vista allas elecziuns communalas digl avost 2021 vevan Sascha Ginesta, siva d’esser sto seis onns commember dalla suprastanza ed Armin Margreth, el tg’era siva digl 2007 commember da chel gremi. Elisabeth Sigron-Cantieni, ella era neida eligeida igl 2010 per la suprastanza digl cumegn da Vaz. Nign cumbat L’emda passada è la nova suprastanza s’inscuntrada per l’amprema seduta. Scu tgi Maurin Malär, igl nov mastral ò detg vegian las sedutas da suprastanza adegna li la gievgia igl avantmezde. All’antschatta ins fetscha mintg’emda suprastanza, chegl per sa luvrar aint pi bagn. El sez vegia scumanzo bagn igl sies nov uffezi. Cun aveir a disposiziun en ferm cader, persungas cun experientscha, collaboratours e collaboratouras tgi canoschan la lavour politica ed adminsitrativa vigna la sia lavour simplifitgeida, punctuescha igl mastral da 32 onns. Chegl tgi pertotga la repartiziun digls departamaints seia sto ena tgossa fitg reala ed ansomma da nign cumbat. I siea nia discurria avert, per part fatg midadas structuralas e sa cunvignia an pasch. Da nov magna Thomas Parpan betg ple igl departamaint d’ambiaint e sanadad, mabagn chel da biagier. Chegl tgi pertotga igl project dalla nova tgesa d’attempos e seniors Parc vign el venavant a manar, avend gio fatg an chella tgossa bunga lavour. Igls departamaints Presidi: Maurin Malär, substitut Thomas Parpan. Adminsitraziun, finanzas, pulizeia, turissem/cultura, stab directiv communal, commember digl cunsegl d’adminsitraziun da Lai Pendicularas SA. Ambiaint e sanadad: Kilian Margreth, substitut Maurin Malär. Selva, pumpiers, agricultura, sanadad, commember fundaziun spital Tusang, commember dalla suprastanza Spitex Alvra/Churwalden. Construcziun e tgesa d’attempos Parc: Thomas Parpan, substitut Kilian Margreth. Construcziun, tgesa da tgira e d’attempos Parc, santieris, represchentant Associaziun dallas vischnancas dismessa da rusment (GEVAG), commember cunsegl da fundaziun societad cuminanza d’abitar Vaz. Ovras e sport: Beat Fausch, substitut Romano Paterlini. Ovras (ava, ava persa, energeia), Center da sport Dieschen, commember suprastanza Uniun coppa mundiala Lai, commember gruppa da project svilup infrastructura biatlon 2030. Infurmaziun, scola e fatgs socials: Romano Paterlini, substitut Beat Fausch. Scolas, fatgs socials, commember digl cunsegl d’administraziun dalla Lai Marketing Support SA. Stattan pigls proxims quatter onns alla testa digl cumegn da Vaz. (da san.) Kilian Margreth, Maurin Malär, Beat Fausch, Romano Paterlini e Thomas Parpan.

Sch’ia contaimpl en toc antiquar, scu per exaimpel en fridel ni ena trocla viglia, vessa gugent intervignia daple davart lour veta da pi bod. Schi antschavessan angal a baitar. Avant dus, treis onns vaia catto ainten la tgesa digls perdavants ena porta-pegna cun l’inscripziun «Lucelle», en li alsazian alla vischinanza dalla nossa dimora Laufen (BL). Oz lascha ruschanar la porta-pegna, constru­eida prubabel anturn 1880. Ella sa ­regorda. «Igl fi dalla pegna-scalegl schluppigna. Ia sung ena porta-pegna da fier culo e surport la gronda caleira, igl tgod e la fardaglia. Sung neida fabritgeida ainten la Frantscha lontana, pi precis segl cunfegn cugl Giura svizzer. Scu tantas otras portas ­vaia traverso la Svizra ainten ena carrotscha cargeda fermamaintg. Igl carrotschier ò stuia star sur notg ainten l’egn e l’oter li anfignen tar l’arrivada a Casti an Val Alvra. Davent da cò am onigl cargea sen en stadal. Ena senda dètg teissa manava se Stierva. Igl mies nov possessour digl quartier Dimvei fascheva ena pareta en po selvadia cun la sia barba sbirigleida. Ainten la tgesa pitost segl pitschen e strètg cun vedlonder uigl e clavo veiva ossa gio dad en pêr decennis. La famiglia totga betg tar la pi povras an vischnanca, i dat anc pi povers. Da piclar onigl adegna avonda. Igl fegl Linard vo da taimp an taimp a tgatscha e zoppa la selvaschigna ainten lis tg’ins mai sminess. El fò er affars lucrativs cun las golps. Lour peil è dumando ainten las metropolas. La cuschigna ò las pareis neiras digl fem. Da notg, cura tgi tots dorman stagn e bagn, cumparan meirs seador digl schler e maglian vanzadeiras, las calas schean per tera. Ia saint er rachintar bleras istorgias. Tschel de è rivada la feglia Baba se da Genua. A Nervi vo ella ­mintg’onn a far staschung ainten en nobel hotel. ‹On gusto las bananas tg’ia va tarmess da curt per posta?›, è stada egna dallas sias ampremas dumondas. La Margareta, la mamma anziana, peglia immediat igl pled: ‹Te manegias forsa chels sems ­crutschs e verds? Aha, chellas vessan nous dastgea magler … igls va mess giun iert ainten la tera. Ma carschia è betg zichel.› L’antiera famiglia ò reis scu da nar. La Margareta veva halt betg via bler digl mond e scheva ­magari: ‹Stierva è er mond.› Ansasez am vogl bagn se cò. Ia ­dastg betg ma lamantar. Igl franzos da Lucelle vaia gio d’en taimp betg ple ainten las ureglias. Igl lun­gatg a Stierva tunga sumigliaint. Saint anc savens l’expressiun ­‹nomdadia› tgi corresponda agl noss ‹nondedieu›. Els deian er ‹adia› an pe digl noss ‹adieu›.» Objects antiquars on magari en passo betg ancunaschaint. Sch’ins imaginescha lotiers en’istorgia survignan chels daple veta e valeta. Aint igl migler cass vign l’istorgia dada anavant da generaziun a generaziun cun mintgamai pi pitschnas ni pi grondas midadas. An chel connex croda savens igl proverbi taliang «Se non è vero è ben trovato». Linard Candreia abitescha a Laufen BL. Igl anteriour scolast è autour e deputo digl cantun Basilea Campagna. Linard Candreia ...

Igl mintgade cun unfants am porscha tot las fassettas pusseblas dalla veta, cun emoziuns scu carussels dad otg. La carezza per mies unfants è en sentimaint unic tgi dat en grond senn alla mia veta. Ia igls baratess betg, per navot sen chest mond. Ma per deir sincer, ègl er strantg. E chi e lò reiva agls mies cunfegns cun nossas treis mattatschas. Cun davantar genitours, ins vign catapulto ainten en nov mond. En mond cun enorma responsabladad. Igls basigns da chels bagais stattan dalla dumang alla seira aint igl center, e magari er da notg. Gl’è da dar tgira, cuschinar e vurdar tgi mantga navot ad els. Vetiers vign er l’attenziun tgi els lessan dad egn, u per rachintar ni mussar. Betg da ruschanar dall’antiera organisaziun tgi dovra per metter sot tetg tot chegl tg’igl de porta. Per s’accorscher siva tgi gl’è tuttegna ia puspe ensatge scano e gl’oter ad amblidar. Sez ins vogl er en po ad amblidar e tgossas tgi eran eneda fitg impurtantas, existan betg ple. Ia va en nom per tot chegl – esser or dalla zona da comfort. Avant, cura tg’ia era betg or dalla mia zona da comfort, saveva mianc tgi dava chella. Pertge er? Schi tot è bung, ègl gio betg da tschartger problems. Naturalmaintg veva er ligia l’egna u l’otra geda sur dalla zona da comfort. Tgi fiss racumando da bandunar chella da taimp a taimp sapientivmaintg, per crescher sur sasez or, per reuscheir ensatge, per esser curaschousa. Chels schinumnos experts e cunsigliedras vessan angal da screiver tgi seia da metter no unfants e gio ins seia or dalla zona da comfort, e chegl per en lung taimp! Curaschous, curaschous. Basta, ia va en recept per far chi e lò aglmanc scu sch’ia fiss puspe ainten la mia zona da comfort. Chegl è fitg simpel. Viagier an pansiers ainten chel mond da pi bod e sa simgier ensatge bel, dantant tgi las mattatschas rachintan, cloman e sa zaccan. Gist tschel de. Egna dallas mattatschas rachintava digl curs da sa nudar dantant tgi l’otra stibgiva dad ot noms per pulieders, schibagn tgi nous na vagn nign tgavals. E la gronda veva da luvrar or cun bleras emoziuns en drama tgi era capito ainten scola. Mies om pareva dad ignorar tot chegl e rachintava tot chiet novas or d’uigl e semis da tgatscha. Chel mument vaia decidia da scappar, aglmanc an pansiers. Ia vaseva mamez sen en’insla dallas Maledivas. Eir a nudar e bavrolar, star a suglegl, liger en codesch ainten la hamaca. Chegl fiss bel! Cun en surreir sunga turnada ainten la realitad, tschels vevan mianc s’accurschia tg’ia tarlava betg ple tiers. Ia va alloura rachinto a mias mattatschas tgi seia adegna sto en semi da me, da sgular eneda cun ellas sen las Maledivas. Chegl am seia ossa gist nia andamaint e tgi forsa fetschans chegl gio er eneda, cura tgi tottas saptgan sa nudar. Las raspostas dad ellas èn stadas zont demotivontas. La gronda am ò fatg attent segls problems d’ambiaint tgi rigian sen las Maledivas, e tgi seia da prancepi betg opportun da sgular. En punct per ella. Mia feglia da mez ò communitgia tgi ella vegia tema da sgular, tiers tgi ella ò anc mai via en aviun da davains. E la pitschna manageva tgi ella geia alloura pi gugent tar sia madretscha an vacanzas. Capasche, ia sung stada spert puspe ainten la realitad, ed or dalla zona da comfort. Ed igl semi rastaro en semi. Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf. Sandra Baltermia -Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf....

Avant varsaquants onns, ia er anc giovna, geva suletta cun skis. Tigl runal da Naladas vevigl sa do, tgi en om indigen era nia cun me ve digl giouf. Ia igl na cunascheva betg. El er betg me. Er da lez taimp, sainza mascrignas, erigl grev da canoscher ensatgi sot casc e spievels. Siva d’en curt «tgau» savevans tgi raschungans tots dus rumantsch. Siva d’en per minutas silenzi ambarasso am veva igl cumpogn dumando: «Da tgi ist te»? Ia sung stada iritada, divertada ed er en po schoccada dalla dumonda. Leva chel schani ossa propi saveir, da tgi tgi ia seia? E betg, tgi tgi ia seia? Oramaias. «Da Mia e Rosmarie Guetg da Suagnign», vaia raspundia cun en surreir, «E te»? Cun dar er el rasposta a me, varo’l mattagn s’accurschia tgi la sia dumonda era en po a moda viglia. Nous vagn tots dus do fadeia da ruschanar anc en po da chegl e da tschegl. Ia an mintga cass, sung stada leda cura tgi nous ischan stos sensom Naladas. Igl madem de, la seira a tschever a Riom. Igl destign varo lia, tg’ia va antuppo anc eneda igl madem cumpogn, chest’eda ve dalla bar. El ò detg navot ple. U tgi el n’am cunascheva betg ple (casc e spievels seia angraztgea), ni tgi el stava tuttegna en po mal dalla sia dumonda ve digl runal. Da prancepi betg ena dumonda fallada, pero franc betg la dretga per amprender a canoscher ensatgi. Chella episoda am veva fatg pansar siva da lez taimp. Mintga persunga è feglia da…, frar da…, donna da…, bab da… Ma er è mintgigna e mintgign simplamaintg sasez. Basta, igls onns èn passos ed ia sung rastada feglia e sora da…, ma sung er davantada donna e mamma da… ed anc tant oter. Ed ossa avant curt, vessa stuia descreiver mamez cun en pled. Ma per l’amour da Dia! Chella dumonda, da definar mamez sur ena tgossa, am ò fatg gronda fadeia. Ia va gia exaimpels. Chels èn stos ple u manc tots dad omens. E tar tots stava scretg lour mastier ni diplom ni tetel. Sa definescha en om angal sur igl mastier ni igl tetel? È chegl la tgossa tgi fò or scu ni tge tgi ensatgi è? Ègl betg madem impurtant, schi ins s’angascha an egna u l’otra furma per la societad? Ni schi ins è bab ni mamma? Ena sfeida permanenta, noua tgi ins amprenda mintga de vetiers. Ni schi ins ò en hobby interessant? Ni ansomma tge tip tgi ins è, tge caracter tgi ins ò. Am niss andamaint tantas tgossas. Siva lung pansar siva vaia ansasez gia dus variantas. Varianta 1: simplamaintg igl mies nom, sainza descripziun. Surlascher alla fantascheia da chel tgi ligia, schi el catta chegl lungurous ni s’imaginescha nara tgossas sur da me. Pero schi igls oters vignan descretgs cun tetels e mastiers, pareva chegl gist en po minimalistic. Varianta 2: dumbrar se tot chegl tg’ia sung e va gio fatg. Chegl fiss naturalmaintg bler mengia bler, e mattagn er lungurous. Spontan am è alloura nia andamaint l’istorgia digl runal ed ia va gia da reir. «Dessa screiver, tgi seia feglia da mies bab»? Chegl purtess forsa en po humor ainten la tematica. Tgi sunga? Ena dumonda filosofica tgi mintgign so rasponder angal per sasez. E per igls oters ins ègl chegl tgi els lessan vaseir: la mamma, la donna, la feglia, la cumaratta, la secretaria, la poura, l’anterioura canzlista, la commembra da…, l’absolventa da…, la candidata per… Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf. Sandra Baltermia -Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf....

Igl è sto egn da chels deis tranter Nadal e Bumang – ansasez en de per star a tgesa, bever en té tgod e magler en «Nussgipfel», igl mies snack preferia per da chels deis. Ma igl è sto exact igl dretg mument per cuntantar (finalmaintg) las mias marveglias. Ord spira casualitad vaia gia santia d’en tip – oramai en collega turitges. Igl onn 2015 leva el numnadamaintg fotografar tot las tavlas digl li da tot igls 2 324 cumegns an Svizra (stand 2015). Gio tigl 21avel cumegn ò el fatg naufragi – la tavla da Marmorera n’è betg stada da cattar. Ia va lia saveir schi chegl seia propi veir. Alla fegn finala stattan tranter la viseta digl collega turitges e la meia 6 onns. 6 onns aint igls quals ò gia li tranter oter la fusiun da tot las nov vischnancas an Surses tar en sulet cumegn. Ed an connex cun chella fusiun èn er neidas ramplazzadas las tavlas digl li. An mintga cass vaia tschartgea chella tavla blava – anse ed angiu – deialung – adumbatten. Sa tgapescha scu amprem ainten la vischnanca da Marmorera – chella sur igl lai da fermada. I sa tracta an chel cass d’ena giassa orva. Ma è chegl en muteiv per betg inditgier igl nom dalla vischnanca, schibagn tgi ena tavla alva an furma da frezza alla Veia digl Gelgia inditgescha cun «Marmorera» noua tgi vo sen vischnanca? Proxima staziun - en pêr meters sotvart igl lai. Ena fracziun cun en pêr tgesas, numnada Marmorera Scalotta. E cò – er sch’ella è en po isada croda ella immediat an îgl, alv sen blo: Marmorera. Dantant pero an scritgira viglia, farmada cun strubas ve d’en clavo. Spertamaintg vaia fatg dus u treis fotografias e sung svaneida puspe, avant tgi ensatgi am vess vasia. (varda foto) «Tgi tgi la vot fotografar, dess far chegl. I passan adegna puspe da chels Nussgipfels», am dei igl possessour Gilberto Lozza pi tard agl telefon. Oha, damai sunga er ia en «Nussgipfel». Gilberto Lozza am rachinta l’istorgia dalla sia tavla, tg’è digl reminent en veir unicat. An chel cass sa tractigl dalla tavla viglia tgi marcava la vischnanca da lez taimp avant igl 1954, cura tg’igl lai era anc en pansier turitges e Marmorera ena suletta vischnanca, sainza singulas fracziuns. Igl bab da Gilberto Lozza era nia an possess da chella tavla e siva da chegl è ella aint igl possess dalla famiglia. «Vurdar e fotografar è mintgign tgi po, angal betg la tutgier aint», dei Gilberto Lozza cun peisa. El am declera er, tge tg’el faschess cun egn, tgi riscess da la tutgier aint u perfign angular –, ma chegl resta tranter nous. Pertge na dattigl ozande nigna tavla? Marmorera seia siva dalla construcziun digl lai nia partia se an fracziuns, chegl seia igl muteiv tgi Marmorera vegia nigna tavla – «Chegl na dattigl betg ple», declera Gilberto Lozza. Chel argumaint am cuntantainta pero angal en tant. Ia decid, da dumandar tar igls posts uffizials per ena declaraziun. 1. La rasposta digl cumegn da Surses: Gio avant la fusiun digl cumegn da Surses na veva Marmorera nigna tavla. Ella mantga, perchegl tgi la vischnanca sa catta betg alla Veia digl Gelgia, las tavlas montescha igl Uffezi da construcziun bassa. Ping. 2. La rasposta digl Uffezi da construcziun: Igl uffezi montescha angal las tavlas, l’incumbensa dereiva dalla Pulizeia digl traffic. Pong. 3. La rasposta dalla Pulizeia digl traffic: Chellas tavlas valan scu infurmaziun digl li per persungas estras. Ellas stattan savens er an connex cun indicaziun digl tempo. Betg igl cantun decida, mabagn savens igl cumegn schi e noua tgi dat ena tavla. Ping Pong. Anve ed annò. Ed uscheia sa sera l’odissea da differentas raspostas, argumaints e muteivs. IGL muteiv mantga. Aint igl cass Marmorera parigl da succeder tenor la regla: «Igl è gio adegna sto uscheia e perchegl restigl er uscheia.» Basta, ia va avonda e vign ossa per en Nussgipfel! Tavla hin oder her. Marmorera vischnanca: la tavla digl li mantga. Angal ena tavla alva alla Veia digl Gelgia inditgescha, noua tgi vo a Marmorera. La suletta tavla da Marmorera sa catta segl clavo da Gilberto Lozza. Uriund inditgiva chella tavla Marmorera, cura tg’igl lai n’existiva betg anc.

En teater musical, concerts classics e per sa legrar sen Pasca ena gronda ovra da Johannes Brahms. Chegl cumpeglia igl program d’anviern tgi Origen ò preschento ier a Riom I seia ansomma betg per sasez da pudeir preschentar en program d’anviern cultural ainten chel taimp signia dalla pandemia, ò detg Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural. I fiss er pussebel tgi a curta vista seia da renuztgier allas producziuns. Er cun chel scenari chintan el e sies team. Proximamaintg ins scumainza cun las provas pigl teater musical deditgia all’imperatoura Irene da Byzanz, ella tg’è stada egna dallas grondas figuras digl Imperi roman oriental. Saltunzs e saltunzas dalla classa superioura Gist otg gedas vign preschento aint igl meis da favrer igl teater musical ainten la tor co­tschna sensom igl Pass digl Gelgia. L’imperatoura Irene è betg l’amprema donna roiala tgi viseta igl pass. Na, gio igl 2010 veva Giovanni Netzer insceno en bavagnaint statal per la regina da Saba ed incanto igl public cun chel teater sot tschiel avert. Ossa vign messa an pled e maletg, cun solt e cun cant la veta singulara dall’imperatoura Irene da Byzanz. Ella sa cumparagleva gugent cugl imperatour Carl igl Grond er per mussar la sia pussanza. Er chella vign ad esser aint igl teater musical ena part essenziala. Cun l’inscenaziun tschertga Giovanni Netzer er da far la punt dalla pussanza dall’impertoura tar la pussanza digls gronds schefs da stadi digl taimp preschaint. Silvia Azzoni la saltunza ed igl saltunz Thiago Bordin digl ballet da Hamburg, Edward Loyd, Torry Trautmann e Bonni Paskas segnan pigl solt. Igl tenor Maximilian Vogler e l’altista Marian Dijkhuizen dattan agl toc igl dretg tung cun lour cant. La premiera è igls 8 da favrer 2022. I suondan anc set ulteriouras preschentaziuns. Pigls costums segna eneda daple Martin Leuthold, el tg’è ena corifea schi vo per urden fegn e per moda eleganta. Igl requiem tudestg Ainten la «Clavadeira» a Riom vignan la pianista Alena Sojer ed igl cellist Joachim Müller-Cröpon a sunar las pi belas melodias tgi schean ad ella ed ad el a cor. Igl madem vala er pigl tenor Maximilian Vogler tgi canta cun passiun cumposiziuns da Franz Schubert. Marian Dijkhuizen ella vign ad allegrar igl auditori cun melodias da ples cumponists digl taimp passo e digl preschaint. Dus emdas avant Pasca è da santeir ainten la tor cotschna igl Ensemble vocal d’Origen, sot la direcziun da Clau Scherrer. Igls 32 omens e las donnas interpretschan quatter gedas l’ovra «Ein deutsches Requiem» da Johannes Brahms, bagn egna dallas grondas ovras digl cumponist tudestg. Anc anfignen alla fegn d’otgover 2023 La tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia, chella svanescha igl otgover 2023, ò menziuno Giovanni Netzer. Gio ossa ins fetscha ponderaziuns tge tgi succeda cun chella. El s’occupecha er cugl tema tge tgi chegl monta per Origen sainza la tor, ella tgi seia tuttegna s’avanzada siva digl 2017 tar ena marca pigl festival cultural e per las bleras producziuns. Aint igl frataimp vegia la tor ena derasaziun internaziunala. Coreografs, saltunzs, saltunzas, cantadours e cantadouras, tots steman la tor e tschertgan er chella per sa preschentar agl public. Sen bunga veia Giovanni Netzer ò e detg tgi cun la sanaziun e cun la reconstrucziun digl hotel Liun agls Mulegns ins seia sen la dretga veia. Anfignen ossa seian nias investos dus milliuns francs. Las proximas investiziuns montan a 3.2 milliuns francs. Cun la finanziaziun ins seia vedlonder e sen bunga veia. Renovadas vignan las tgombras, i dat ena nova cuschigna ed en nov scoldamaint. La fegnameira è da retschever la stad 2022 igls amprems giasts aint igl hotel Liun. Sano vign er igl bietg vigl dalla posta, noua tgi la recepziun digl hotel vign ad esser aint igl avigneir. Sen bunga veia è er igl project dalla tor cun esser la Scola politecnica federala da Turitg vedlonder cun la construc­ziun digls amprems elemaints da betun. La collaboraziun cun la «ETH» seia fitg bunga, constructiva ed ampernevla, ò punctuo Giovanni Netzer. El è er da bunga speranza tgi igl suveran da Surses sustigna la midada da zona agls Mulegns per tgi la tor dastga neir construeida e per introdueir ena zona da cultura e cutier agls Mulegns. Igls 7 fa favrer decida la radunanza communala per u cunter chella midada da zona. Segl program stat ainten la tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia igl proxim favrer en teater musical. Foto Benjamin Hofer

Philipp Vassalli surpeglia da nov la direcziun dall’organisaziun turistica dalla regiun da vacanzas Lai. El suonda a Bruno Fläcklin, tgi redutgescha igl sies pensum da lavour perveia da muteivs da sanadad. La regiun da vacanzas da Lai totga an Svizra tar egna da chellas destinaziuns turisticas tg’ò gudagnea igls davos onns popularitad. Gist tigl giast svizzer ò la regiun sa fatg en bung nom. Chegl conferma er tgi digl domber digls giasts tgi fon vacanzas a Lai e conturn dereivan passa 80% dalla Svizra. En grond maret tgi la regiun da vacanzas da Lai è oz ena veira marca ò er l’organisaziun da turissem, la Lai Marekting Support SA. Igl 2013 ò Bruno Fläcklin surpiglia da Manfred Fiegl la direcziun da chell’organisaziun e mano chella cun bler angaschamaint, saveida e passiun. Ena malsogna maligna ò alloura freno avant dus onns l’activitad digl directour turistic da Lai e conturn, uscheia tg’el è sa decidia da sa retrer per la fegn digl 2021 da chel post. Bruno Fläcklin resta commember dalla direcziun dalla Turissem Management Organisaziun e segna cò pigl svilup da products e purscheidas. Alla direcziun da chella organisaziun appartigna er Marc Schlüssel, el tgi resta venavant substitut digl magnagestiun e segna er aint igl avigneir pigl marketing, per la communica­ziun e per l’organisaziun digls events. Successour da Bruno Fläcklin davainta Philipp Vassalli, el tg’ò 41 onns e dereiva digl cantun Turitg. Anfignen ossa è el sto ma­gnagestiun dalla gruppa EUROBUS ed avant sto responsabel per la direcziun dalla Welti-Furrer SA. Igl econom da menaschi ed absolvent dall’universitad da Turitg ò experientscha chegl tgi pertotga vendita, marketing e direcziun. El dei d’esser en grond amei dallas muntognas e digl turissem. La regiun da vacanzas da Lai seia an chella tgossa ena regiun cun anc daple potenzial, gea schizont ena destianziun tgi vegia la basa per davantar ena destinaziun da turissem digl antier onn. Philipp Vassalli antscheva la sia nova plazza igl zarcladour da chest onn. Domenico Bergamin, el tg’ò mano igls davos dus onns la direcziun dall’organisaziun turistica ad interim bandunga la Lai Marketing Support SA per surpiglier la direcziun dall’Allegra Turissem. Remarcabel è bagn er tgi segl inserat per la tschertga digl nov directour turistic dalla regiun da vacanzas da Lai èn s’annuztgeidas 70 persungas. La schelta seia ansomma betg stada schi simpla, cun esser tranter las annuztgas bleras e bungas candidaturas, ò detg Daniel Stiefel, igl president digl cunsegl d’administra­ziun dalla Lai Marketing Support SA. (fmr/gns) Nov directour turistic dalla regiun da vacanzas da Lai: Philipp Vassalli. Foto mad

Igl label biologic Demeter persequitescha directivas anc pi strantgas tgi per exaimpel Bio Suisse. Da radond 400 bagns purils da Demeter an Svizra sa catta en sulet an Surmeir. La FMR ò dumando siva tar l’uniun purila grischuna e l’uniun da Demeter, pertge tg’igl label da Demeter è strousch deraso ainten regiuns muntagnardas. La plepart digls bagns purils grischuns lavouran tenor las directivas dallas dus etichettas biologicas Bio Suisse ni IP Suisse. Dantant n’èn chegl dei betg tot igls labels an connex cun en’agricultura biologica. Producents da Demeter persequiteschan sper las directivas da bio anc ulteriouras (varda box). Digls radond 400 bagns purils da Demeter sa cattan dantant precis 22 aint igl cantun Grischun, en singul an Surmeir. Bio Suisse ed IP Suisse – dus labels cun success Tge impedescha la derasaziun da Demeter aint igl cantun Grischun? Ena dumonda tgi fatschainta er Thomas Roffler, igl president dall’Uniun purila grischuna. «Quasi 100% digls bagns purils grischuns produtgeschan sot igls labels Bio Suisse ni IP Suisse. Chels èn sa stabilias cun success aint igl noss cantun. Grondas buteias scu Coop e Migros èn impurtants cliaints pigls pours grischuns», manegia Thomas Roffler. Pertge damai midar ensatge tg’è sa stabilia? Tenor Thomas Roffler è chegl igl muteiv principal tgi Demeter n’è betg deraso aint igl cantun Grischun. Pioniers giu la Bassa Avant decennis on igls amprems bagns purils mido sen Demeter, chels eran an amprema lengia situos giu la Bassa ed ainten la Svizra orientala. Tenor la direcziun dall’uniun Demeter è igl label uscheia sa deraso cunzont ainten chellas regiuns. Seia chegl antras bagns purils, interpresas d’elavuraziun, pero er cliaints scu buteias pi grondas tgi vendan products da Demeter. Pinavant sa focusseschan blers travagls da Demeter segl commers direct, manegia igl manader dall’Uniun purila grischun, Sandro Michael. «Ainten martgeas e l’aglomeraziun cattan els forsa en pi grond segmaint da cliaints tgi ainten regiuns muntagnardas.» La dretga tenuta Tranter igl producent uriund – igl pour, ed igl consument ston igls singuls products sa tgapescha er neir elaboros. «Las structuras per Demeter, seia chegl aint igl commerzi, elaboraziun ni logistica n’èn strousch avant mang aint igl cantun Grischun. Ia crei, tgi sch’ins less promover chel label, fiss d’investar cunzont ainten chel segmaint, seia chegl cun programs d’input u startups», dei Thomas Roffler. El accentuescha pero tgi l’Uniun purila grischuna stetta per ena plevalour dall’agricultura e tg’ella sustigna da prancepi tot igls labels. Dalla vart dall’uniun Demeter ins na fò nigna reclama per promover igl label, ni tar bagns purils ainten territoris muntagnards ni oters. Per en’agricultura biologica-dinamica seia necessaria ena tscherta tenuta per la lavour e la nateira, ed ins sustigna igls pours, tgi seian persvadias da chell’ideia. Chella tenuta persequiteschan Marina e Rolf Sennhauser-Wismer. Pertge tg’els èn sa decidias scu amprems pours an Surmeir da midar lour bagn puril sen Demeter, varda proxim artetgel. Ciclus dalla matergia Producents da Demeter sa tignan, sper las directivas da bio, anc allas directivas d’en’agricultura ed elavuraziun biologica-dinamica. Els fon adiever dad energeias dalla nateira e da preparats spezials per migliurar la qualitad da tera e plantas. Per sarar igl ciclus dalla matergia ston menaschis da Demeter tigneir animals. An general na pon vatgas betg neir scornadas. Ed er cun elaborar igls products èn lubias pi pacs aditivs. Latg da Demeter na dastga per exaimpel betg neir omogeniso. Pours da Demeter s’orienteschan tenor igl curs agricol tgi Rudolf Steiner ò proponia igl onn 1924. Siva d’alloura è sa sviluppada l’agricultura biologica-dinamica. Tenor mitologia greca è Demeter ena divinitad olimpica e responsabla per la fritgevladad da tera, granezza e semenza. Cunzont giu la Bassa è igl label da Demeter fitg deraso.

Marina e Rolf Sennhauser-Wismer da Salouf cultiveschan siva d’en onn igl amprem bagn puril da Demeter an Surmeir. Sper igls animals stattan damai er tera e plantas aint igl center da lour agricultura. Aint igl discurs cun la FMR rachintan els davart lour raschungs da midar da bio sen Demeter e tge sfeidas tg’èn da survantscher durant ena tala midada. Siva digls 1. da schaner 2022 è igl bagn puril da Marina e Rolf Sennhauser-Wismer da Salouf uffizialmaintg sot igl label da Demeter (varda box soura). Chegl n’è dantant strousch visibel sen lour menaschi – ni ena tavla u schiglio ensatge tradescha, tg’igl sa tracta digl amprem bagn puril da Demeter an Surmeir. Plantas ed animals – ena circulaziun «Plantas dovran exact tanta stema scu igls animals. Igl è ena tgossa cumplessiva, ena circulaziun. Er igl zarclem totga vetiers», dei Marina Sennhauser-Wismer (34). Ensatge tgi la poura ò amprandia durant la furmaziun supplementara da fitomasdegna. Ed ena filosofia tgi ella e sies om on gio vivia chels dus onns cura tgi lour menaschi era anc sot igl label da Bio Suisse. «Pertge betg eir chel proxim pass, sch’ins è gio sen veia», dei Rolf Sennhauser-Wismer (47). Detg e fatg. Avant en onn è igl pêr ia en pass anavant ed ò mido lour bagn puril da bio sen Demeter. Agiuntar l’atgna energeia Igl davos onn ò valia scu onn dalla midada per Marina e Rolf Sennhauser-Wismer. Cun gio aveir vivia en tant l’agricultura da Demeter sa seia betg mido tant. «La pi gronda e pretensiousa midada è stada da far adiever da preparats scu per exaimpel chel da cornas», dei Rolf Sennhauser-Wismer. Radond 900 liters preparats on Marina e Rolf Sennhauser-Wismer truscho a moda speziala. Ena metoda per agiuntar l’energeia digl carstgang, en criteri central dall’agricultura da Demeter. Igls preparats vignan alloura sprizzos segls fons. «La fegnameira è da promover igl humus, la qualitad dalla tera, igls animals digl taragn ed uscheia er la vegetaziun. Dantant è la lavour cugls preparats ena scienza pretensiousa», dei Marina Sennhauser-Wismer. En menaschi singul Vatgas, gagliagnas, tgoras e 32 hectaras fons cultiveschan Marina e Rolf Sennhauser-Wismer, sper igl taimp da fanar fon els chegl ple u manc sainza ageid extern. «La tgern da biestg gross, igl caschiel d’alp e la fregna vendagn nous sen basa privata. An futur fiss l’ideia da produtgier e vender mintga sonda tarscholas a Salouf e cumbinar chegl cun vender anc oters products scu fregna u salsiz», dei Marina Sennhauser-Wismer. Ena part dallas treis tonnas furmaint tg’els on raccolto igl aton passo ò cumpro Otavio Cavegn da Savognin per produtgier la sia pasta indigena (la FMR ò rapporto igls 11 da schaner). «Demeter funcziunescha er an territoris muntagnards», dei Marina Sennhauser-Wismer cun persvasiun. «Igl n’è simplamaintg betg anc ancunaschaint.» Logisticamaintg dovran uigls da Demeter daple plaz, causa dallas vatga cun cornas. «Chegl pudess forsa impedeir en pour tg’ò biagia en uigl per vatgas sainza cornas», manegia la poura. Siva da quatter onns èn Marina e Rolf Sennhauser-Wismer a Salouf. Igl uigl e la tgesa on els pudia surpiglier, dantant angal an fittanza. Chegl è er igl muteiv tg’igls impedescha, da far investiziuns pi grondas. «Schi pussebel stessans gugent a Salouf. Pero independent, quant dei tgi nous savagn e pudagn esser a cò, la veia è la dretga», dei Marina Sennhauser-Wismer. E noua è ossa la tavla cun l’inscripziun da Demeter? «Pender se ins sò da tottas sorts. Chella veia fissans er ias sainza Demeter. Igl label accentuescha simplamaintg la nossa filosofia», dei Marina Sennhauser-Wismer cun persvasiun. Igls pours biologics-dinamics Igl onn 2018 èn Marina e Rolf Sennhauser-Wismer, uriund dalla Turgovia, sa decidias da sa deditgier agl esser pours. Cun aveir fatg l’amprema scolaziun scu poura ègl sto igl grond giaveisch da Marina Sennhauser-Wismer, da surpiglier en agen bagn puril. «Igl gartetg ò lia, tgi en pour da Salouf è s’annunztgia segl noss inserat e nous vagn pudia surpiglier igl sies bagn puril», dei la poura. Rolf Sennhauser-Wismer è anteriour camiunist e disponent. Sper igl esser pour dat el igl anviern anc scola da skis. Igl aton passo on Marina e Rolf Sennhauser-Wismer raccolto lour furmaint e produtgia fegna. En simpel bagn puril a Salouf: igl n’è betg visibel, tg’igl sa tracta digl amprem menaschi da Demeter an Surmeir. Marina e Rolf Sennhauser-Wismer cun lour vatga Maloja.

Relaziuns optimalas tar la 37avla ediziun dalla cursa da passlung Planoiras a Lai. Sa participos alla cursa èn 330 sportists e sportistas da plessas naziuns. Partias ainten la categoria principala sen la distanza da 25 km èn 230 passlunghists. Cun aveir li a madem mument a Zweisimmen BE, l’amprema part digl campiunadi svizzer da passlung, on mantgea ier dumengia tigl Planoiras varsaquants digls miglers passlunghists naziunals. Partia la dumang allas 10.30 è er Ilya Chernousov, igl victour dallas davosas dus ediziuns digl Planoiras (2019 e 2020), igl Russ ed om dalla biatleta Selina Gasparin. Ad el è pero betg reuschia da festivar las terza victorgia an seria. Igl sportist da 36 onns, tgi stat a Lantsch, ò schizont cugl quart post mantganto da far en plaz da podest. Gudagnea igl Planoiras 2022 ò igl biatlet ed ante­riour passlunghist da Swiss Ski Dajan Danuser da Bogn Ragaz. Igl atlet da 26 onns ò duvro pigls 25 km 58 minutas e 28 secundas. Decidia la cursa a sia favour ò el alla «Parpaner Höhe» cun lascher agls treis pi ferms concurrents nign stetg. Andri Schlittler da Favogn perda segl victour 50 secundas. Cumpletto igl podest ò igl Mongoles Achbadrakh Batmunkh, tg’ò gia per la distanza dalla cursa 60 minutas. Er schi las relaziuns èn stadas perfetgas è igl taimp digl victour Dajan Danuser nign record tigl Planoiras. Purtader da chel è anc adegna Ilya Chernousov, cun en taimp da stgers 56 minutas, tgi datescha digl 2020. Gl’onn passo ò igl Planoiras betg gia li perveia dalla pandemia, detg pi concret ò gia li ena cursa individuala noua tgi migntgign ò pudia misirar sez igl taimp. Victoura tar las donnas è neida ier a Lai tigl Planoiras Seraina Boner da Tavo. Betg fatg la cursa 2022 ò per eneda igl biker Nino Schurter. Cun Livio Corsini da Lai è er betg sa participo agl Planoiras igl migler passlunghist actual da Surmeir. Migler Sursilvan è nia scu 5avel Kevin Marc Cama­thias da Sagogn. Digltottafatg en nov podest tigl Planoiras. (da san.) Andri Schlittler, Dajan Danuser e Achbadrakh Batmunkh. Foto Gion Nutegn Stgier

Per la terza geda ò igl cumegn da Surses anvido ad ena seira da consultaziun ed infurmaziun -chest’eda per abi­tantas ed abitants da Tinizong e Rona. Radond 25 persungas èn sa participadas glindesde seira all’occurrenza. E per eneda ègl stada ena seira paschevla. Aint igl cumegn da Surses on las autoritads communalas an­tschet ad organisar a parteir digl onn passo seiradas d’infurmaziun per la populaziun. L’amprema seira a Beiva, scu er la sagonda seira per la populaziun da Sur, Mulegns e Marmorera on gia procuro er per discussiuns ed emoziuns. Scu tgi La Quotidiana ò gia rapporto igl november 2021 èn chegl stadas «occurrenzas da horror» per las autoritads. Igl canzlist communal da Surses, Beat Jenal, ò confirmo chell’impressiun anvers la FMR: «Las davosas dus gedas n’ègl betg sto bel!» Tant pi legrevla è stada – ord vista digl cumegn– l’infurmaziun da glindesde seira a Tinizong. Ena seira paschevla. Nova rezgia duess redutgier viadis da transport da lenna La seira ò gia li surtot per infurmar davart igl project «resurses». La Uffer SA ò planiso da biagier ena nova rezgia segl plazzal dalla rezgia communala. Chella rezgia duess far adiever dalla lenna carscheida segl territori digl cumegn da Surses, ma er ainten l’antiera regiun anfignen a Tavo, ed elaborar 30 000 meters cubic lenna onn per onn. Enrico Uffer ed igl nov magnafatschenta da «resurses», Gian Andri Capeder, on infurmo davart igl progress digl project ed on raspundia las dumondas digls preschaints. La rezgia antscheva scu fatschenta-filiala dalla Uffer SA e duess davantar pi spert tg’ella è rentabla en’atgna interpresa. Tenor Leo Thomann, igl mastral da Surses, è igl cumegn sto anfignen ossa fitg damanevel agl project. I seia ena bunga tgossa, i vegia bagn do dumondas, pero nigna critica. Pinavant ­accentuescha Leo Thomann «tgi chel project na stat an nigna relaziun cun chel da Domat, la distanza da survagneir la lenna è pi curta, igls contracts èn gio fatgs.» Ultra da chegl duessan neir elaboros angal 30 000 meters cubic lenna e betg totalmaintg 100 000 meters cubic scu a Domat. Igls «treis eremits» a Rona Siva la preschentaziun digl project on igls preschaints gia la pussebladad da far dumondas. La renovaziun da veias, la mancanza da bancs per viandants a Tinizong an cumparegliaziun cun Savognin, la carta da giasts, igl meir dalla baselgia ed er igl program da sagettar digl stand da teir èn stos puncts da discussiun. Ma tot è sa splaea an furma moderada. Angal igls «treis eremits da Rona» (tenor atgna definiziun), sa saintan amblidos arisguard la rumageda da neiv ed on laschea santeir en po emoziuns. Scu tgi Leo Thomann dei, n’ègl betg pussebel d’adempleir tot igls giaveischs dalla populaziun. Per exaimpel arisguard las veias dei el: «Schi nous vurdagn las finanzas e vurdagn igl giaveisch da sanar e mantigneir veias, e cumparegliagn cun la grondezza digl cumegn da Surses ègl impussebel dad adempleir tot igls giaveischs.» Tots vardan savens angal davant igl agen isch-tgesa e creian tgi lour veia seia la pi impurtanta, declera el. «Ins na po betg sanar tot las veias igl madem mument.» Seiras d’infurmaziun – en model da success? Leo Thomann è persvadia tgi las seiras d’infurmaziun scu chella a Tinizong èn igl dretg vehichel per infurmar la populaziun: «Ia crei tgi nous fetschan anavant cun chellas ouras da consultaziun. Schiglio na tgapissan igls abitants dallas otras vischnancas betg pertge tgi nous na faschagn betg ple chellas discussiuns.» Per el ègl impurtant da saveir acceptar critica ed aveir la pussebladad dad explitgier ed argumentar anvers la populaziun. Igl è betg anc decidia, noua tgi las proximas seiras d’infurmaziun on li, ma cura tgi dat projects relevants da preschentar alla populaziun, alloura vign decidia noua far l’infurmaziun. Enrico Uffer declera scu tg’igls camiuns carreschan segl areal dalla nova rezgia. Foto Lisa Peers Dermont

Armon Magreth da Lantsch è preschaint radond 40 gedas ad onn a cursas da sport aint igl antier cantun Grischun – perfign sen nivel dalla coppa mundiala. La raschung: el maseira igl taimp. Per la FMR vaia accumpagnea Armon Margreth ad ena cursa da skis dalla FIS a Tavo. «La mia lavour è da preschentar alla fegn finala ena rangaziun precisa», dei Armon Margreth. Cursas dalla FIS, dalla coppa europeica u perfign dalla coppa mundiala: cun ageid digls sies indrezs tecnics maseira el igl taimp d’atletas ed atlets. A radond 40 occurrenzas da sport ad onn – da cursas da skis, passlung anfignen cursas da muntogna – è Armon Margreth (44) preschaint, e chegl aint igl antier cantun Grischun. Equipamaint tecnic da 100 000 francs 10.00: Ia dombr tschintg differents monitours cura tgi Armon Margreth ed ia tschantagn ainten la baracca provisorica agl our dalla pista aint igl territori da skis a Tavo. Gio ier ò igl om da Lantsch depono ed installo cò varsaquantas ouras, cabels, monitours e computers. La raschung: segl program è chest'emna igl campiunadi svizzer dallas junioras e juniors. «Avant en pêr onns sunga er gio sto an acziun a chels campiunadis cò a Tavo cura tgi en giuvenot, cun nom Marco Odermatt, ò gudagnea tot las cursas», dei Armon Margreth cun en surreir. El am rachinta, tg’el posseda aint igl frataimp en equipamaint d’ena valeta da radond 100 000 francs. Ena somma remarcabla. Pero misiraziuns professiunalas pretendan en tal equipamaint, er schi sa tracta scu oz angal d’en trenamaint dalla cursa rapida. Maseiras incorrectas èn d’attribueir darar agl sistem Radond tschintg ouras preparaziuns èn necessarias avant ena cursa da skis. Ozandumang vaia accumpagnea Armon Margreth sen la sia tura d’installaziun: la barriera alla partenza e dus misiraziuns segl percurs. Aint igl final installagn nous perfign dus barrieras fotoelectricas. «Ord siertad», manegia el. «Ainten chels 29 onns vaia per schort mai gia incaps pi gronds, ma en backup è an mintga cass necessari.» Mintga misiraziun, schibagn alla partenza scu er sen la pista vign survigilada durant la cursa d’en gidanter. Ena lengia installada fixa, transmetta igls impuls ainten la baracca aint igl final. Ainten chella tschainta Armon Margreth durant la cursa, coordinescha igls taimps ed è sur func an contact cun mintga gidanter. «Misiraziuns incorrectas tg’ins vei magari ainten la televisiun èn darar d’attribueir agl sistem tecnic. Sch’igl gidanter dorma, na dattigl er nign taimp. Fitg simpel», dei Armon Margreth. Misiraziun sainza oura da stop Ia tschertg adumbatten l’oura da stop tgi registrescha alloura igl taimp da mintga atlet. «Blers manegian, tgi nous maseirans igl taimp cun en’oura da stop. Pero igls noss indrezs, tg’èn digl reminent controllos dalla FIS, registreschan, da tge ouras tgi la skiunza bandunga la partenza e da tge ouras tg’ella contanscha igl final. La differenza inditgescha igl taimp digl atlet. Perchegl vignan sincronisadas tot las ouras avant mintga cursa, chegl sen ena dieschmellaavla secunda», dei Armon Margreth. 10.45: Nous ischan pronts. Igls gidanters èn instruias e sen lour posts, Armon e sies seir tschaintan ainten la baracca, on monto lour uregliers, ia tschaint dasperas e spetg cun tensiun l’amprema atleta. «Brainta aint igl sectour sensom, trenamaint vign spusto. Proxima decisiun allas 12.00», resungigl or digl func dalla FIS. «Chegl totga er vetiers», manegia Armon Margreth. En gi communabel Aint igl frataimp rachinta a me Armon Margreth dalla veta digl misirar: «Igl gi communabel tranter sport, tecnica e carstgang am fascinescha. Gio cun 16 onns vaia accumpagnea per l’amprema geda Erich Küng da Lai allas sias cursas. Dad el vaia er pudia surpiglier igl affar.» Frusts na dettigl strousch, oter tgi schi cursas stoptgan neir annulladas causa dall’ora. «Esser agl li ed installar igls indrezs stuainsa tuttegna», accentuescha Armon Margreth. Deplorablamaintg è oz exact egn da chels deis. Dus gedas vign igl trenamaint anc spusto anfignen tgi resunga puspe or digl func: «Trenamaint ò li, la partenza vign spustada angiu, nigna misiraziun digl taimp.» La desillusiun è visibla ainten la fatscha dad Armon Margreth. E puspe eneda ò Armon Margreth gia dad installar igls sies indrezs sainza aveir misiro igl taimp. Ma igl proxim trenamaint cun misiraziun varo li igl proxim de, dantant sainza me. Per Armon Margreth scumainza tot puspe da nov: installar las barrieras, sincronisar las ouras e spitgier sen la decisiun dalla FIS. Angal la previsiun dall’ora ampurmetta chest’eda en de suglialeiv. Igl misirader digl taimp Armon Margreth (44) da Lantsch uriund da Lai, ò scumanzo gio scu giuvenil a s’interessar per la misiraziun digl taimp. Siva digl 1993 è el activ scu misirader, chegl a cursas localas scu alla cursa da passlung Planoiras per giuvenils scu er sen nivel professiunal a cursas dalla FIS. Per regla è el preschaint cun ena sagonda persunga tg’igl sustigna. Misiraziuns fò Armon Margreth cunzont aint igl taimp liber. La sia lavour principala è l’administraziun fiduziara. El è marido ed ò treis unfants. Tot tenor cursa installescha Armon Margreth er misiraziuns intermediaras. Avant mintga cursa vignan sinchronisadas las ouras. Ord muteivs da siertad installescha Armon Margreth aint igl final dus barrieras fotoelectricas. Armon Margreth davant igls sies indrezs tecnics per misirar igl taimp.

Tar la seduta digl cunsegl communal èn er stadas an tavla elecziuns per las diversas cumischungs digl cumegn da Vaz. Per las cumischungs da biagier e digl turissem ègl nia tar en cumbat electoral cun sa metter a disposiziun ples candidats tgi posts. Mintga cumegn ò er ples cumischungs tgi vignan an funcziun tenor basigns u necessitad. Chegl è er igl cass tigl cumegn da Vaz, tg’ò per exaimpel set cumischungs. A chellas cumischungs appartignan betg angal persungas tgi dereivan dalla suprastanza u digl parlamaint, mabagn er persungas dalla populaziun. Egna dallas impurtantas cumischungs è la cumischung da biagier, tg’è sur onn fitg occupada cun dumondas da baigier, lubientschas e leschas. Tigl cumegn da Vaz eligia igl cunsegl communal la cumischung da biagier e chel gremi peglia er cunaschientscha dalla cumposiziun dallas otras cumischungs scu per exaimpel la cumischung da cultura, digl santieri u er dalla cumischung da planisaziun. Da nov ò igl cumegn da Vaz er introduia ena cumischung parlamentaria, tgi sa deditgescha angal agl turissem. A chella fon angal part persungas tgi appartignan agl parlamaint digl cumegn da Vaz. Seis candidats per quatter posts Parsoura dalla cumischung da biagier è la persunga tgi magna igl departamaint da biagier. Pigl cumegn da Vaz è chegl da nov Thomas Parpan tgi appartigna siva da treis onns alla suprastanza communala ed ò mido departamaint cun l’antschatta da chest onn. Pigls ulteriours quatter posts da chella cumischung èn sa mess a disposiziun seis omens, uscheia tg’è nia tar en cumbat electoral. Christoph Messmer cun 13 vouschs e Reto Müller cun diesch vouschs èn nias reeligias per la cumischung da biagier. Livio Corsini ò retschet nov vouschs ed è nia eligia per chella cumischung, mademamaintg er Sascha Ginesta tg’ò survagnia otg vouschs. Betg nias eligias per la cumischung da biagier èn Mario Parpan (set vouschs) e Mitgel Margreth (seis vouschs). Alla cumischung da planisaziun digl cumegn da Vaz appartignan las suandontas persungas: Thomas Parpan, suprastant, Michael Hartmann, architect, Kilian Margreth, agricultura, Gion Reto Paterlini, uniun da commers e mastirants, Marcel Sigron, cumegn da vaschigns, Michele Vitali, cunsegl communal e Christian Zinn, hotel lareia. Renato Cantieni scu president Scu parsoura dalla nova cumischung parlamentaria turistica è nia proponia Renato Cantieni. Igl absolvent dalla Scola d’economia e turissem Coira, anteriour ampluia da Lai Turissem, dalla Hallenstadion SA Turitg ed actual manader dalla Swissbroke SA Coira, è sto igl unic candidat pigl uffezi presidial da chella nova cumischung. Pigls quatter ulteriours posts da chella cumischung èn neidas proponeidas tschintg persungas. Kathrin Ott ò obtignia 13 vouschs, Thomas Bläsi è nia sen 12 vouschs, Domenico Margreth ò retschet diesch vouschs e Fabian Weber set vouschs. Betg nia eligia è Gian-Carlo Bläsi (seis vouschs). La cumischung parlamantaria pigl turissem s’occupa cun temas turistics, ella duess ancanoscher a taimp schanzas turisticas, pussebladads, basigns e problems digl turissem ed er tematisar chels. Ultra da chegl duess ella star an ferm contact cun la suprastanza digl cumegn da Vaz, cun Lai Pendicularas SA e cun la Lai Marketing Support SA. Quatter anfignen seis gedas per onn duess la cumischung s’inscuntrar. Alla cumischung digl premi cultural digl cumegn da Vaz appartignan Gian-Carlo Bläsi, Walter Küng, Lukas Moos e Michael Wolf. Anastasius Margreth ed Andrea Parpan-Wettstein sa nomnan las dus persungas dalla cumischung culturala da stema. Thomas Parpan, presidiescha la cumischung da santieri. A chella fon part er Gian-Carlo Bläsi, Edwin Candraja, Marcel Sigron e Claudia Gabriel. Da nov dattigl pigl cumegn da Vaz ena cumischung parlamentaria da turissem. A chella fon part: (da san.) Thomas Bläsi, Renato Cantieni, Kathrin Ott, Fabian Weber e Domenico Margreth. Foto Gion Nutegn Stgier

Tar las davosas dus ediziuns digl Planoiras ò Ilya Chernousov, igl Russ tgi stat a Lantsch, gia gudagnea la cursa. Dumengia passada ò el mantganto per pac igl terz plaz e gia da sa cuntantar cugl quart post. Tigl Planoirino ò igl junior Robin Bläsi da Lai persvadia e nia sagond. Igl interess pigl Planoiras cun ena distanza da 25 km e pigl Planoirino cun ena lunghezza da 13.5 km è sto ensatge pi pitschen tgi anc tar l’ediziun 2020. Gl’onn passo ins ò gia da renunztgier agl Planoiras perveia dallas maseiras cunter la pandemia. Sa participos dumengia passada allas cursas èn 330 sportists e sportistas. La categoria principala è stada chella digls omens, cun en domber da 230 passlunghists. Els èn tots sa misiros sen la distanza da 25 km cun la partenza alla Roland Arena da biatlon a Lantsch anfignen Parpan ed anavos all’arrivada a Lai. Cun aveir li a madem mument a Zweisimmen BE, l’amprema part digl campiunadi svizzer da passlung on mantgea tigl Planoiras varsaquants digls miglers passlunghists naziunals. Las relaziuns èn stadas optimalas e la lopia na vess betg savia esser preperada pi bagn. An chella tgossa ò igl team dad Urs Baselgia, igl president digl comite d’organisaziun presto eneda daple lavour exemplarica. Danovamaintg è sa musso tgi chels da Lantsch e da Lai on en’immensa experientscha schi vo per organisar perfetg ena cursa e per metter a disposiziun ena loipa optimala. Partia scu favorit Sen fundamaint dallas annunztgas tutgiva Ilya Chernousov, danovamaintg tigl grond favorit per gudagner igl Planoiras. Ad el è pero betg reuschia da festivar las terza victorgia an seria. Igl sportist da 36 onns ed om dalla biatleta Selina Gasparin, ò cugl quart post schizont mantganto da far en plaz da podest. Gudagnea igl Planoiras 2022 ò igl biatlet ed anteriour passlunghist da Swiss Ski Dajan Danuser da Bogn Ragaz. Igl atlet da 26 onns ò duvro pigls 25 km 58 minutas e 28 secundas. Decidia la cursa a sia favour ò el alla «Parpaner Höhe» cun lascher nign stetg agls treis pi ferms concurrents. Andri Schlittler da Favogn perda 50 secundas segl victour. Cumpletto ìgl podest ò igl Mongoles Achbadrakh Batmunkh, tg’ò gia 60 minutas per la distanza dalla cursa. Er schi las relaziuns èn stadas perfetgas è igl taimp digl victour Dajan Danuser nign record tigl Planoiras. Purtader da chel è anc adegna Ilya Chernousov, cun en taimp da stgers 56 minutas, tgi datescha digl 2020. Cun excepziun dad Ilya Chernousov on igls passlunghists dalla regiun betg propi persvadia e betg sa mussos da lour miglra vart. Menziuno seia er tgi Livio Corsini (Lai), Arno Baselgia (Lantsch) e Claudio Trinkler (Mon) èn betg sa participos agl Planoiras da dumengia passada, els tg’on fatg tar chella cursa adegna bungs resultats. Quatter secundas on mantgea En plaz da podest per Surmeir ègl do persiva tigl Planoirino, la cursa da 13.5 km. Gudagena chella ò bagn Jonin Wyss (Nossadunnang) e chegl cun en taimp da 38 minutas e diesch secundas. Angal quatter secundas pi dei ò gia Robin Bläsi (Lai) e cotras nia sagond. Cun 16 onns è el gio en grond talent da passlung. Igls davos treis onns ò igl junior domino las cursas da passlung dalla Coppa Raiffeisen dall’Uniun da skis cantunala (BSV). Er chest onn tiers esser ainten ena categoria da vigliadetna pi ota ò Robin Bläsi contanschia bungs resultats anfignen ossa. Cumpletto igl podest digl Planoirino ò Niclas Schaad (Willerzell SZ) cun perder ple tg’ena minuta segl victour. Scu 6avel ò Pablo Baselgia (Lantsch) fatg en bung resultat ed igl madem vala per Urs Baselgia (Lantsch) cun plaz set. El tg’è tuttegna 44 onns pi vigl tgi igl junior Pablo Baselgia cun l’annada 2007. Tot igls resultats cattez sen chella pagina: lenzerheide.swiss/planoiras. Dad Urs Baselgia tar Carlo Wasescha Schi sa tracta ainten la regiun da vacanzas da Lai per organisar cursas da passlung ed er da biatlon alloura dastga igl nom «Baselgia» betg mantger. Igls frars Baselgia e lour confamigliars veivan gio decennis pigl sport da passlung e siva digl 2010 er pigl sport da biatlon. Igls frars Leo, Urs, Arno e Marco Baselgia èn sezs stos ed èn anc adegna bungs passlunghists, sportists polivalents e persungas fitg angaschedas schi vo per organisar cursas da passlung e da biatlon. D’attribueir è chel angaschamaint er ad Urs Baselgia tg’è sto igls davos 17 onns agl timung digl comite d’organisaziun digl Planoiras. Cun blera saveida, experientscha e professiunalitad ò el, cun sustign d’en bung team, adegna organiso an moda perfetga las cursas digl Planoiras. Er anvierns cun pi paca neiv ò igl om da Lantsch do totta fadeia da porscher a participants ed a participantas digl Planoiras relaziuns optimalas e regularas. Successour d’Urs Baselgia davainta Carlo Wasescha da Lai. Er el totga ainten la regiun tar egna da chellas persungas fitg activas schi vo per uniuns, organisaziuns da ples occurrenzas e per sustigneir igls organisatours da cursas, lò noua tg’è igl pi basigns. Cun Carlo Wasescha ò igl comite d’organisaziun digl Planoiras catto ena persunga fidada scu president, en president serious scu chegl tgi Urs Baselgia è er sto igls davos 17 onns. Carlo Wasescha davainta igl nov president digl comite d’organisaziun digl Planoiras.

Novas forzas per la suprastanza digl cumegn-baselgia catolic da Vaz. Agl timung da chel stat da nov Laurent Dörflinger-Lenz. Sto pussebel d’occupar èn er igls ulteriours quatter posts. Decidia è er nia da lascher igl pe da taglia tar 15%. Sur digl eclat dalla radunanza digl cumegn-­baselgia da Vaz digls 9 da december 2021 vainsa rapporto. Tar chella radunanza è betg sto pussebel d’eliger la suprastanza pigl bienni 2022 – 2024. Siva da discussiuns pi emoziunalas ègl schizont nia schi gliunsch tg’ins ò interrot la radunanza. Ins ò fixo en nov termin per la radunanza cun la tractanda principala elecziuns dalla suprastanza. Chella radunanza ò gia li l’emda passada e stadas preschaintas èn 45 persungas. Scu president dalla seira è nia eligia Valentin Bläsi tg’ò mano cun ena calmezza la radunanza. Siva da treis onns commember dalla suprastanza Tar ambrogls e differenzas ègl nia aint igl cumegn-baselgia catolic da Vaz cun aveir inoltro ser Clau Martin Bieler la sia disdetga scu plevant per la fegn digl onn 2021. Nov onns ò el pastoro la pleiv catolica da Vaz cun las fracziuns, Lain, Muldain, Zorten, Valbella e Solas Soura. Da tottas varts èn neidas fatgas ramproschas e tschartgeas culpants e culpantas per la raschung dalla sia disdetga. Er anvers la suprastanza è neida drizzada pulita critica, avend ella betg aveir fatg la sia obligaziun an vista alla disdetga digl plevant. I dovra novas persungas per la suprastanza ed i dovra ena nov’antschatta cun novas forzas. Sa mess a disposiziun scu president è Laurent Dörflinger-Lenz da Valbella tg’è gio siva da treis onns ainten la suprastanza. El è er nia eligia per chel uffezi, cun esser da blers la persunga correcta per procurar per quietezza e pasch an suprastanza ed aint igl cumegn-baselgia catolic da Vaz. Igl nov mastral digl cumegn-­baselgia è uriund digl cantun Neuschatel, dantant siva digl 1986 sesent a Valbella cun esser la sia donna ena Lenz da Lai. Neidas eligeidas per la suprastanza èn las suandontas persungas: Friedrich Baltermi da Zorten, Walter Brunner da Lain, Imelda Margreth da Lai e Maria Barbara Nay da Muldain. Scu revisours on igls preschaints eligia Albin ­Bergamin ed Armin Simonet, tots dus da Lai. Investiziuns per ena somma da 200 ​000 francs Igl pe da taglia digl cumegn-baselgia da Vaz resta scu anfignen ossa tar 15%. Scu tgi Laurent Dörflinger-Lenz ò detg seian preveisas chest onn investiziuns per ena somma da 200 000 francs. Da chella somma seian 50 ​000 francs per la subrageda interna e speziala dalla baselgia a Valbella. La sanaziun digl clutger dalla baselgia da son Duno a Zorten costa 150 ​000 francs. Da chella somma surpeglia igl cumegn-politic da Vaz ena terza. Per las messas segna chest meis igl vicari general Jürg Stuker. Scu administratour pastoral digl cumegn-baselgia catolic da Vaz ò igl uestgia da Coira tscharnia igl decan ser Kurt. B. ­Susak. Laurent Dörflinger-Lenz ò menziuno tgi schi spert scu pussebel vigna scretga or la plazza per en plevant e successour da ser Clau Martin Bieler. Laurent Dörflinger-Lenz, igl nov president digl cumegn-baselgia catolic da Vaz.

Gio per la 15avla geda ò gia li l’emda da skis a Beiva. Per l’organisaziun da chella segnan treis persungas. Egna da chellas è Walter Isaak, tgi canoscha fitg bagn Surses. Beiva seia igl li ideal per seniors e senioras per eir cun skis. La Pro Senectute è en’organisaziun naziunala tgi s’angascha gio siva digl 1917 per persungas pi viglias e tg’èn ainten la vigliadetna da seniors e senioras. L’organisaziun s’angascha pigl bagnesser, pigls basigns, pigl interess, pigls dretgs e per dignitad e respect dallas persungas segls onns. La Pro Senectute è activa graztga allas 24 organisaziuns cantunalas ed intercantunalas. L’organisaziun caritativa è a madem mument ena fundaziun. Presidenta da chella fundaziun è Eveline Widmer-Schlumpf, l’anterioura cunsigliera federala. La Pro Senectute porscha betg angal mang schi vo per ageid, sustign, cunsegls e dumondas, na ella segna er per curs da tot gener (computer e telefonign). Ena purscheida èn er las emdas da sport per eir cun skis u viandar. L’emda da skis dalla Pro Senectute Turitg chella è gist stada a Beiva e la proxima ò li aint igl meis da mars a Grindelwald. L’emda da sport da stad chella ò li pigls seniors e per las senioras digl cantun Turitg aint igl Tirol digl Sid. Cutier aint igl hotel Post 22 seniors e senioras da Turitg e conturn èn stos dalla parteida alla 15avla ediziun dall’emda da skis. Organisatour principal è adegna Walter Isaak tgi vign sustignia ferm da Gabi Lardon e Walter Bissig. An cuminanza segnan igls dus omens e la donna er pigl program da skis e pigl program lateral. Siva tgi dat l’emda da skis dalla Pro Senectute Turitg a Beiva è adegna nia pernotto aint igl hotel Post tar Martina Lanz. Igl de chel scumainza cun la gimnastica dalla dumang, avant tgi dat ansolver. Cun skis vign ia adegna an gruppas da treis e gianto vign an cuminanza tar Franco e Nadja Giovanoli aint igl restorant da muntogna Camon. Siva digl de da skis è mintgign liber anfignen tigl apéro. Mintga seira avant tschagna s’antopan igls seniors e las senioras tar en apéro. Cumpiglia è chel adegna cun en referat cun maletgs e fotografias. Cun canoscher Walter Isaak bleras persungas indigenas tschertga el adegna er en referent dalla regiun. Uscheia èn per exaimpel er gio nias a pled Giovanni Netzer, Geni Ballat u er Romano Plaz. Marco Lanz scu scolast da skis privat Naturalmaintg tgi tar l’emda da skis mantga er betg la cumpagneia, la sociabladad, igl divertimaint e l’egna u l’otra aventura. L’ambianza seia stada er l’emda passada fitg bunga, punctuescha Walter Isaak. Beiva seia en li scu fatg per senioras e seniors per eir cun skis. Igl li porscha belas pistas, en territori da skis betg schi pretensious e mengia blers skiunzs seian er betg sen las pistas. Walter Isaak loda er la gentilezza digls Bivians, digl persunal digl hotel e digl restorant Camon. Menziuno seia er tgi siva dalla tschagna stattan igls «vigliets» adegna an cumpagneia e gioldan la musica, per la quala èn responsabels en participant ed ena participanta. Marco Lanz da Beiva è er gio blers onns igl scolast da skis privat digls seniors turitges. Tar el amprendan tots la dretga tecnica e sa legran er dalla bunga luna digl Bivian. Er schi l’emda da skis a Beiva è stada chella dalla Pro ­Senectute Turitg, seia menziuno tgi igls participants e las participantas eran tots fits, vitals e frestgs. D’attribueir è chegl agl pi gioven da 65 onns scu er agl pi vigl dad 83 onns. Las senioras ed igls seniors dall’emda da skis a Beiva dalla Pro Senectute Turitg. Foto MAD

Igl preventiv digl cumegn da Surses prevei pigl onn 2022 en nov implant da sport a Savognin. Igl project da 4.5 milliuns francs vign cunsiglia alla proxima radunanza communala e relaschea per mangs dall’urna igls 13 da mars 2022. Sch’igl suveran dat gleisch verda, duess igl project neir realiso sen la staschung d’anviern vegnenta. A caschung dalla radunanza communala digls 7 da favrer 2022 cunseglia e relascha igl suveran da Surses igl project implant da sport La Nars per mangs dall’urna. I sa tracta d’ena nova infrastructura da sport a Savognin tgi cumpeglia treis plazzas da tennis e d’anviern en glatsch mobil per patinas, hockey, curling e teir a tschoccas. En glatsch pigl proxim anviern «Tenor la nossa constituziun ston projects da passa dus milliuns francs neir proponias alla radunanza communala e relascheas per mangs dall’urna», dei igl mastral digl cumegn da Surses, Leo Thomann. Damai, sch’igl suveran approvescha igls 13 da mars 2022 all’urna igl project da 4.5 milliuns francs, duess chel neir realiso sen la staschung d’anviern vegnenta. Igl project è nia elaboro ansemen cun las uniuns da sport e turissem indigenas. La nova infrastructura prevei sper las plazzas da tennis ed igl glatsch artifizial en magasign ed en bietg da menaschi. Chel cumpeglia er ena purscheida gastronomica e ramplazza uscheia an senn dalla qualitad e digl comfort igl restorant actual a La Nars – la tgamona da bloc – manada dalla scola da skis Savognin. Menaschi n’è anc betg reglo Scu tg’igl menaschi a La Nars saro reglo an futur, n’è dantant betg anc sclaria definitivmaintg. Cler è tgi la scola da skis Savognin surdaro an futur igl menaschi dalla gastronomia agl cumegn da Surses. Uscheia tgi daro ena publicaziun per dar a fit igl restorant. Pigl menaschi d’anviern digl glatsch duess neir eligia en directour e pigl menaschi dallas plazzas da tennis durant la stad ò igl club da tennis Savognin musso interess. Ins chinta cun en deficit annual da radond 80 000 francs. Per tgi chel resta minimal, on las uniuns da sport sottascretg ena decleraziun tgi reglescha igl adiever futur digl implant. La purscheida actuala na cuntainta betg Cun biagier igl onn 2019 la nova pendiculara Savognin-Tigignas èn crudadas davent dus plazzas da tennis ed igl glatsch natural. Restadas èn anc dus plazzas da tennis ed en glatsch artifizial provisoric a La Nars. Igls implants na cuntaintan oramai ni igls basigns digls clubs da sport, dalla populaziun ni giasts. An futur duessan er esser pussebels gis da hockey e turniers da curling e teir a tschoccas. Schibagn igl club da tennis Savognin, igl club da curling Savognin ed igl club da hockey Ela Eagles benevaintan igls plans digl cumegn da Surses ed èn perchegl s’unias tar la IG La Nars. Cun activitads da sponsours, acziuns da collecta ed atgnas contribuziuns lessan els sa participar cun radond 380 000 francs agls costs d’investiziun. «Nous ischan digl meini, tgi las uniuns profiteschan da chel implant, e duessan perchegl er sa participar agls costs», dei Leo Thomann. Festa d’anviern a Savognin Per chel muteiv organisescha la IG La Nars sonda, igls 5 da favrer 2022 en de da sport a La Nars. Sper las cursas da sponsours da passlung e segl glatsch vign purschia en program sportiv per unfants e carschias. «Nous lagn mussar e promover igls differents sports. Tots on la pussebladad d’ampruar da dar a curling, a tschoccas u scliviglier sen la tor da glatsch», dei Damian Dosch, igl suprastant digl club da curling Savognin. Er Leo Thomann saro preschaint agl de da sport: «L’investiziun cuntainta igls basigns digls noss differents clubs e promova igl sport tigls giovens. Pinavant è chegl ena plevalour per indigens e per l’antiera destinaziun Val Surses», accentuescha Leo Thomann. La Nars – De da sport Program pigls 5-02-2022 16.00 – 20.00 magna tez en vehichel da pista (100 francs per 10 minutas) 15.30 igl Pinocchio Express cursescha mintga mes’oura a La Nars e return A parteir dallas 16.00: tennis - misirar la sveltezza, scliviglier per tots alla tor da glatsch, curling/tschoccas per tots 17.30 cursa da sponsours passlung 18.30 demonstraziun da scliviglier alla tor da glatsch A parteir dallas 19.00 parcours da hockey per tots 20.00 cursa da sponsours shorttrack segl glatsch A parteir dallas 20.30 disco da glatsch cun dj e bar Uscheia sa preschentaro igl implant da sport La Nars an futur sch’igl suveran da Surses dei EA. Igl glatsch artifizial provisoric a La Nars.

A Lantsch sa cattan anc dus pastregls tgi sarvivan pi bod per far pang u glischiva. L’Uniun Pro Pastroins ò igl intent da mantigneir e pussiblitar en’invista ainten chella cultura dalla vischnanca. Mintga fegn d’emda derva ella las portas digl pastregl soura. Actualmaintg preschainta igl fotograf indigen, Adrian Flütsch, varsaquantas ovras fotograficas aint igl «pastroin» a Lantsch. Anmez la vischnanca da Lantsch sa catta ena tgesetta tgi dat en’invista ainten la cultura dalla vischnanca: igl «pastroin» da la Poarta (rumantsch da Lantsch). Sarviva igl pastregl varsaquants decennis per far pang u lavar vistgadeira per l’antiera populaziun è el oz ena perdetga da taimps passos. Per l’amprema geda preschainta igl «pastroin» sper l’istorgia culturala digl bietg ena pitschna exposiziun cun fotografias dalla cuntrada. Fotografias dalla cuntrada indigena Durant igl anviern 2022 derva igl pastregl da la Poarta a Lantsch mintga fegn d’emda sias portas per mintgign. «Igl intent dall’exposiziun fotografica è da dar veta agl ‹pastroin› e da cumbinar chegl cun preschentar l’egn u l’oter maletg tg’ia va fatg», dei igl fotograf Adrian Flütsch. El expona fotografias dalla cuntrada indigena. Uscheia preschainta Adrian Flütsch tranter oter fotografias dalla punt da Solas, dalla ruigna Belfort ni dall’Alp Sanaspans a Lai. Dus fotografias panoramicas tgi pendan vis a vis l’egna l’otra dattan furma agl «pastroin» e procuran per en teirasguard. «Ord ena gronda schelta da fotografias ans ischans decidias per las nianzas pitost crievas, bietgs e construcziuns pi viglias tgi von bagn a pro cugl ‹pastroin›. Pinavant stattan las fotografias an connex. Per exaimpel la fotografia da Stierva mossa Brinzauls, tgi è visibel sen igl maletg ve dalla pare visavi», declera Adrian Flütsch. Dantant vei igl fotograf professiunal igl fotografar da cuntradas pitost scu hobi: «Per l’egna sunga scu fotograf adegna puspe alla tschertga da novas perspectivas cun la drona, uscheia è er sa sviluppo l’egn u l’oter maletg exponia. Per l’otra vaia adegna cun me la camera sch’ia fatsch turas da muntogna. Sch’ia vei per gartetg en bel motiv vaia plascheir, pero ia na spetg betg segl mument perfetg. Perchegl na sunga betg paztgaint avonda.» Nign intent finanzial La vendita digls maletgs exponias a Lantsch stat davosnoda. «Chegl na gess betg a pro cun chel li istoric. Sch’ia vuless vender maletgs, faschessa en’exposiziun ainten ena galareia», declera igl fotograf. Er l’Uniun Pro Pastroins tgi tgira e mantigna igls pastregls da Lantsch ed ò tschartgea la collaboraziun cugl fotograf na persequitescha betg en intent finanzial, scu tg’igl president dall’uniun Corsin Durisch declera: «Igls maletgs n’èn aposta betg inditgias cun en prietsch. Per nous era igl focus tar la collaboraziun e da pudeir nizigier sinergias. Igl fotograf preschainta sies maletgs e sperasve on visitadras e visitaders la pussebladad da vaseir e liger ensatge davart igl diever digls pastroins.» Sa tgapescha, tgi tgi ò interess d’acquistar ena fotografia, ò la pussebladad da piglier se contact cugl fotograf. Igls pastroins da Lantsch Igls pastregls da Lantsch èn nias biagias ainten la sagonda mesadad digl 19avel tschentaner cugl intent da ramplazzar igls furns ainten las singulas tgesas tgi caschunavan adegna puspe incendis. Igls «pastroins» da Lantsch sarvivan per far pang, glischiva gronda, far coir lavadeiras e rasavenna (Bärenklau) pigls tschuis e per arder vinars. Perchegl tg’els nivan strousch ple duvros, eran igls onns 1980 dad otg pastregls anc dus aint igl stadi original. Sen basa dalla situaziun on convaschigns fundo l’Uniun pro Pastroins cugl scopo da renovar e mantigneir els per las generaziuns futuras. Oz metta l’uniun a disposiziun igls pastregls a tgi tgi vot far pang, visitas da gruppas e persungas interessadas. L’exposiziun da fotografias aint igl pastroin da la Poarta è accessibla per mintgign durant igl anviern 2022. Mintgamai da venderde anfignen dumengia dallas 18.00 anfignen las 20.00 è igl pastregl davert. Igl fotograf Adrian Flütsch, carschia se e sesent a Lai, ò gio bod sviluppo ena passiun per la fotografia. Cun en Bachelor of Arts, differents seminars e practicums davart la fotografia analoga e digitala ò el fundo igl onn 2011 la sia atgna firma: Sundroina Pictures. Siva da chegl è Adrian Flütsch preschaint a differentas occurrenzas, campagnas e projects cun la sia camera. Uscheia ò el tranter oter fotografo igl artist Mirko Baselgia, l’occurrenza Kultur am Pass ni igl EHC Lai-Valbella. Igl president dall’Uniun Pro Pastroins Corsin Durisch ed igl fotograf Adrian Flütsch. Igl «pastroin» da la Poarta è egn digls dus pastregls mantignias a Lantsch. Igl «pastroin» a Lantsch cumpara anc aint igl stadi origin.

An vista alla realisaziun digl campiunadi mundial da biatlon 2025 a Lantsch è neida fundada en’uniun purtadra per chell’occurrenza internaziunala. President dall’uniun è cun Bernhard Aregger, igl directour actual da Swiss Ski. Alla suprastanza appartignan er igls mastrals da Lantsch e da Vaz. Igl november 2020 ò la IBU, l’organisaziun internaziunala da biatlon surdo a Swiss Ski ed all’Arena da biatlon Lai SA l’organisaziun digl campiunadi mundial da biatlon 2025. Igl dossier da candidatura ò persvadia schi fitg igls delegos dall’IBU tg’els èn sa decidias per la candidatura svizra cun Lai e Lantsch scu organisatours e betg per la candidatura da Minsk, la capitala digl Belarus. Per tot las persungas tg’èn s’angaschedas ferm siva da passa diesch onns pigl project Arena da biatlon a Lantsch è chel de aint igl meis da november sto ena culminaziun. Anc vogl bagn treis onns anfignen tgi l’elita da biatlon mundiala sa maseira alla Roland Arena e cumbatta per medaglias, chegl tgi pertotga l’organisaziun ins è gio vedlonder. Ossa retschevan igls organisatours ed igls iniziants sustign dad en’uniun purtadra, tg’è neida fundada aposta pigl project campiunadi mundial da biatlon 2025. Dus grondas occurrenzas gio igl 2023 Politica, turissem e sport èn s’unias per fundar l’uniun purtadra campiunadi mundial da biatlon 2025. Alla suprastanza tgi exista dad otg persungas appartignan represchentants digls cumegns da Lantsch e da Vaz, persungas digl turissem dalla regiun da vacanzas Lai, represchentants da Swiss Ski e dall’Arena da biatlon Lai SA. L’organisaziun purtadra segna per immediat pigl project campiunadi mundial da biatlon 2025. La suprastanza dall’uniun purtadra eligia ena direcziun, en comite d’organisaziun e surdat a chels dus gremis la planisaziun e la realisaziun digl campiunadi mundial da biatlon 2025 a Lantsch ed a Lai. Chella direcziun e chel comite d’organisaziun èn er responsabels per organisar all’antschatta digl 2023 igl campiunadi da biatlon d’Europa all’Arena Roland a Lantsch ed alla fegn da chel onn l’amprema cursa da biatlon dalla coppa mundiala. L’uniun segna er per la collaboraziun cun las autoritads Swiss Ski scu uniun tetgala ed a parteir digl 1. da matg 2022 er acziunari principal dall’Arena da biatlon Lai SA surpeglia activ la responsabladad e la responsabladad principala digl campiunadi mundial da biatlon 2025. L’uniun purtadra stat er per la collaboraziun pi strètga ed operativa da Swiss Ski cun las autoritdas e cugls organisatours agl li. Bernhard Aregger, igl CEO da Swiss Ski punctuescha: «Ia ma legr fitg da pudeir m’angascher per chel project.» La fundaziun dall’uniun purtadra seia pigl sport da biatlon da gronda muntada e da gronda valour, dei Bruno Fläcklin tg’è sto igls davos otg onns directour turistic dalla regiun da vacanzas Lai. Menziuno seia er tgi igls cumegns da Lantsch e da Vaz, oters cumegns dalla regiun, igl cantun e la confederaziun scu er las organisaziuns da turissem dalla regiun sustignan ferm igl project campiunadi mundial da biatlon 2025. Igls suprastants La suprastanza dall’uniun sa cumpona dallas suandontas persungas: Bernhard Aregger, CEO Swiss Ski (president dall’uniun) Tamara Wolf, vicepresidenta Swiss Ski (vicepresidenta dall’uniun) Maurin Malär, mastral cumegn da Vaz (vicepresident dall’uniun) Simon Willi, mastral digl cumegn da Lantsch Bruno Fläcklin, commember dalla direcziun Lai Marketing Support SA Bruno Zenklusen, president Lantsch Turissem Hippolyt Kempf, directour Nordic Swiss Ski Daniel Bolliger, manader Swiss Ski campiunadis mundials SA An treis onns ò li all’Arena Roland a Lantsch igl campiunadi mundial da biatlon. Stat igl 2025 aint igl focus internaziunal: igl bietg dall’Arena Roland.

Ainten la sia anc giovna carriera ò Fadri Janutin gudagnea per l’amprema geda ena cursa dalla coppa d’Europa. Graztga alla ferma prestaziun aint igl sagond percurs ò igl Surmrian gudagnea igl slalom an Frantscha. Gio en de avant igl sies success ò igl skiunz da 22 onns persvadia sen camp internaziunal. Scu commember digl cader da skis da juniors digl Grischun (BSV), dalla Svizra orientala (NOZ) ed er cura tg’el ò anc appartignia agl team grischun dad JO ò Fadri Janutin gudagnea ple u manc tot chegl tg’è sto pussebel. Chegl vot deir tg’el è davanto ples gedas campiun grischun, ò gudagnea igl classamaint general dalla Coppa Raiffeisen ed er la rangaziun finala dallas cursas interregiunalas dalla regiun Svizra orientala. Igl mat, tg’è uriund da Marmorera e sesent a Landquart totga tar egn digls gronds talents da skis. El è cunzont er en sportist tg’ò la perseveranza, la pazienztga ed igl potenzial da far carriera, schinavant tg’el resta schurmagea da blessuras. Da preschaint è Fadri Janutin commember digl cader B da Swiss Ski. El è er sto ples gedas campiun svizzer digls juniors e chegl aint igl slalom, la sia disciplina pi ferma. Medaglias ò el alloura er fatg tigls campiunadis svizzers digls juniors aint igl slalom gigant. Vicecampiun mundial tigls juniors Fadri Janutin è bagn sen la dretga veia an direcziun cursas dalla coppa mundiala, pero chella veia è fitg pretensiousa e dovra er blera passiun, perseveranza, voluntad e cletg. Per ansomma sa participar a chellas cursas ò el da far tantas cursas da FIS scu pusseblas per redutgier igls sies puncts da FIS. Pi pacs puncts da FIS tg’en skiunz ò e migler tg’el è. La madema veia scu chegl tgi Fadri Janutin ò da far igl mument, chella ò per exaimpel fatg er Sandro Simonet da Casti, tg’è commember digl cader naziunal da Swiss Ski. Da neir schinavant è gio tot oter tgi simpel cun esser fitg gronda la concurrenza. An chel senn mareta mintga skiunz tgi totga tar en cader da Swiss Ski respect ed anc daple sch’el dastga far cursas dalla coppa mundiala e dalla coppa d’Europa. Sen camp internaziunal ò Fadri Janutin gia igl anviern 2021 igl pi grond success. A Bansko, an Bulgaria, è el nia vicecampiun mundial tigls juniors aint igl slalom e turno a tgesa cun la medaglia d’argient. Scu precurrieder ad Adelboden Igls bungs resultats dallas davosas emdas conferman tgi Fadri Janutin è da preschaint an furma e tg’el totga tar egn digls ferms dalla sagonda garnitura digls spezialists da slalom dalla Svizra. Avant igl sies success a Vaujany an Frantscha cun la victorgia aint igl sagond slalom dalla coppa europeana ò el gio persvadia tigls dus slaloms a Berchtesgaden an Germania. Tigl amprem slalom ò Fadri Janutin gia aint igl sagond percurs schizont igl migler taimp a Berchtesgaden. A Vaujany tigl sies success è el sto siva igl amprem percurs anc 7avel. Aint igl sagond percurs ò igl skiunz da 22 onns testifitgia la sia classa e gudagnea alla fegn la cursa cun en avantatg da quatter tschentavels segl Franzos Paco Rassat. Igl de avant ò igl spezialist da slalom obtignia plaz tschintg cun mantgantar igl plaz da podest per 40 tschentavels. En punct culminont per Fadri Janutin è sto tigl slalom dalla coppa mundiala ad Adelboden, noua tg’el è sto egn digls precurrieders ed ò dastgea galdeir l’ambianza geniala. Grond success per Fadri Janutin Igl skiunz uriund da Marmorera Fadri Janutin ò gudagnea per l’amprema geda ena cursa dalla coppa d’Europa. Igl Surmiran ò graztga alla ferma prestaziun aint igl sagond percurs gudagnea igl slalom a Vaujany an Frantscha. El era siva igl amprem percurs anc 7avel. Alla fegn ò el gudagnea cun en avantatg da quatter tschentavels segl Franzos Paco Rassat. Fadri Janutin appartigna agl cader B da Swiss Ski ed è sen veia direcziun cursas dalla coppa mundiala. El è gio sto ples gedas campiun svizzer digls juniors. Sen camp internaziunal ò igl skiunz gia igl pi grond success igl anviern 2021 cun esser nia vicecampiun mundial tigls juniors aint igl slalom. (fmr/sab) Fadri Janutin scu precurrieder tigl slalom dalla coppa mundiala ad Adelboden. Swiss-Ski Werbetage 2020 Athlete: Fadri Janutin

Mesemda, igls 19 da schaner on set unfants fatg part all’amprema occurrenza digl onn giubilar dalla Biblioteca populara da Savognin. Instruias da maniera cumpetenta da Ricarda Graf e cugl ageid dallas bibliotecaras Nora Netzer e Sabine Vinzens, onigl zambargea ena trocletta da scazis ainten codeschs vigls. Da chella maniera pon neir salvos tals codeschs, tg’èn nias ligias gio tantas e tantas gedas, da neir dismess aint igl palpieri vigl. Cun ageid da cuntels gits e cola on chels oramai survagnia en nov intent. Cun fascinaziun e perseveranza èn tot igls unfants sa mess alla lavour. Igl amprem pass è sto chel da tagler en tgavortg aint igl codesch, per obtigneir en tgoz per zuppar igl scazi. La lavour d’antagler chel tgavortg rectangular cun cuntel e schablona ò cuzzo passa en’oura. Tranteraint onigl ampruo adegna puspe, sch’igl Sugus vegia gio plaz aint igl tgoz e schi chel seia gio profond avonda per pudeir zuppar liaint en scazi. Alloura ègl sto ouras da far la pôssa bagnmaritada e galdeir ena pitschna marenda. Siva onigl gia da cular las paginas dalla largia, da maniera tgi detta en bel tgoz per zuppar igls misteris. Tge sorts da misteris tgi niron zuppos ainten lour tgozs, chegl resta naturalmaintg en misteri. Mademamaintg en misteri resta la dumonda, ainten tgenegn digls codeschs tgi dat en tgoz misterious. Perchegl èn las participantas ed igls participants digls curs da vaseir sen la fotografia finala sainza lour codeschs tgavrias. La manadra digl curs, Ricarda Graf, e las bibliotecaras èn stadas satisfatgas digls resultats digls mangs anschignevels dallas scolaras e digls scolars tgi on fatg part all’amprema occurrenza digl onn giubilar dalla Biblioteca populara da Savognin. Gl’amprem è nia antaglea igl tgavortg pigl tgoz da misteris ainten en codesch vigl. Ègl gio lartg avonda pigl Sugus? Las paginas digl codesch vignan culadas da maniera tgi sa resulta en tgoz da misteris. Las participantas ed igls participants anschignevels digl curs da zambarger en tgoz da misteris alla fegn digl curs. Igls misteris ainten codeschs vigls

An stgers dus emdas decidia igl suveran da Surses per u cunter la revisiun parziala dalla planisaziun locala agls Mulegns. Previa è d’introdueir ena «zona da cultura ed alloschamaint». La raschung persiva èn la tor da betun tgi la «ETH» less construeir per tschintg onns agls Mulegns ed igl svilup general digl pi pitschen li dalla val. L’invitaziun per la radunanza communala digl cumegn da Surses digls 7 da favrer 2022 on votants e votantas retschet. An tavla stattan chella seira ples tractandas tgi caschungan gio prematuro per l’egna u l’otra discussiun. D’attribueir è chegl eneda alla revisiun parziala dalla planisaziun locala «zona da cultura ed alloschamaint» agls Mulegns. Fixo duess er neir igl li per en nov luvratori communal Surses, bagn er en tema brisant cun dar treis propostas noua tgi chel bietg savess neir construia. Igl credit dad 1.4 milliuns francs per far or dall’anterioura scola da Beiva en local pi grond da pumpiers ed en bietg polivalent, chel è strousch ensatgi tgi dubitescha tg’el vigna refuso. Preschento vign er igl project «plazza da sport La Nars» a Savognin. Ma ossa daple tar la revisiun parziala dalla planisaziun locala agls Mulegns, cun l’introducziun d’ena zona tgi dat anc tar nignas leschas da biagier d’en cumegn e dalla planisaziun digl territori. La stad 2021 on 23 ​000 persungas visito igls Mulegns I dat ples raschungs pertge tgi igl cumegn da Surses prevei d’introdueir scu amprem cumegn ena «zona da cultura ed alloschamaint» agls Mulegns. La Nova Fundaziun Origen è gio vedlonder da dar nova veta agls Mulegns, cun la sanaziun digl hotel Liun e cun la compra e spustada dalla «Villa Alva». La stad 2021 è igls Mulegns davanto an curt taimp en li popular ed ena vischnanca visitada da 23 ​000 persungas. La gronda preschientscha mediala cun la viseta da Guy Parmelin, igl preisdent dalla confederaziun ò caschuno tgi igls Mulegns è nia anc pi ancunaschaint tgi antras l’emissiun da «SRF bi de Lüt-Unser Dorf», ena seria tg’ò betg catto resungs angal positivs. Igl interess per vurdar davos las culissas digl hotel Liun e dalla «Villa Alva» è sto immens grond, chegl tgi vala er per las occurrenzas culturalas tg’on gia li agls Mulegns. La cultura duess dar aint igl avigneir anc daple muntada agls Mulegns, gea ella duess schizont esser da muntada surregiunala. Daples occurrenzas culturalas agls Mulegns, daples pernottaziuns ainten la regiun, daple gudogn e daple preschientscha ainten las medias, betg angal pigls Mulegns, mabagn pigl antier Grischun central e schizont la Nagiadegna Ota. Digl reminent ena regiun tgi stat ferm davos igl product Origen. Menziuno seia cò tgi igl cumegn da Son Murezza è sto igl amprem cumegn tg’ò sustignia finanzialmaintg igl project «Nova veta pigls Mulegns» cun sanaziun digl hotel Liun. Cun la sanaziun digl hotel Liun survign igls Mulegns er en albiert noua tgi igls visitaders d’Origen ed er oters giasts on la caschung da star sur notg e pernottar ainten ena tgesa da passa 150 onns, en hotel cun ena lunga istorgia. La lescha existenta datescha digl 1976 Ultra digls accents culturals ancunaschaints duess er esser pussebel da stgaffeir edifezis temporars scu per exaimpel la tor tgi la Scola politecnica federala Turitg (ETH) prevei da construeir an collaboraziun cun Origen. Per realisar ansomma chel project ò igl cumegn da Surses d’adattar la lescha da biagier inclus la planisaziun locala digls Mulegns tgi datescha digl 1976 ed è oz anc an vigour. Da deir è tgi l’elaboraziun cumplessiva dalla planisaziun locala digl cumegn da Surses vign a cuzzar anc en dètg taimp. Per tgi seia pussebel da pudeir persequitar igl project dalla Nova Fundaziun Origen planiso ed igl realisar schi spert scu pussebel, anticipescha igl cumegn da Surses las adattaziuns e cumplettaziuns necessarias dalla planisaziun locala. Limito sen tschintg onns Cun la tor per igls Mulegns preschainta la scola politecnica en’ovra, tgi metta novs standards cun la sia estetica unica, la sia moda da biagier modulara ed igl sies chito dallas resursas. Igl edifezi pò neir duvro an differentas manieras. La tor è accessibla individualmaintg. Igls salvs pon neir duvros per referats, serias narrativas ed exposiziuns. Ainten la sala da teater sot la cupla dalla tor pon neir salvadas occurrenzas: concerts cun canzungs rumantschas, cumposiziuns electronicas, prelecziuns e choreografias contemporanas. Ainten las perscripziuns digl plan general da furmaziun è reglo cler e net tg’igl sectour d’utilisaziun II, aint igl qual la tor è planisada, è limito sen 5 onns. Siva chel termin ègl da risguardar las determinaziuns ordinarias pertutgont l’otezza, vot deir max. 16 meters. La tor da quasi 30 meters otezza stò neir sbuada siva da chel termin. La suprastanza è cunsciainta tgi la tor vign ad esser dominanta. Perchegl ègl impurtant per igl cumegn, tgi chella installaziun seia angal temporara. Perchegl vign la tor a furmar igl maletg dalla vischnanca per ena dirada limitada, e magna betg an ena restricziun permanenta. Impurtant ègl da sottastritgier tgi la tor influenzescha betg la substanza architectonica istorica. La suprastanza propona alla radunanza communala d’approvar la revisiun parziala dalla planisaziun locala «zona per cultura ed alloschamaint Mulegns». Dus bietgs culturals e da gronda muntada agls Mulegns. (da san.) la «Villa Alva» ed igl hotel Liun. Per realisar la tor agls Mulegns è d’adattar la planisaziun locala tgi datescha d’avant 46 onns.

Déjà-vu pigls Fetters Sursetters: per la sagonda geda stò l’unica gugga da Surmeir annullar tot las sias activitads annualas da tschever. Vevan igls «nars» da Surses bagn scumanzo lour provas igl aton passo plagn optimissem, on las circumstanzas dalla pandemia durant las davosas emdas procuro per mengia grondas malsiertads. Organisar, tschartger alternativas u annullar: dumondas tg’occupeschan actualmaintg er otras uniuns da tschever. «Nous vagn en program fix, tgi lagn er realisar», veva detg igl president dalla gugga Fetters Sursetters, Silvan Sonder, igl november passo cun tung optimistic anvers la FMR. Ossa, otg emdas pi tard suonda la novitad consternonta: «Las provas, la staschung da tschever ed igl NAGT (Nationales Alp Guggenmusiktreffen) vagnsa displaschevlamaintg gia da deir giu.» Ena situaziun fitg intscherta En program da tschever variont ed ampurmattont veva l’uniun la pi activa durant igl taimp da tschever an Surses preschento igl aton passo. Chegl siva en onn e mez sainza activitads da tschever. Betg manc tgi otg occurrenzas – tant an Surses scu er ainten oters cantuns – eran segl program 2022 digls Fetters Sursetters. Las occurrenzas vessan gia li dalla fegn schaner anfignen igl mez mars. Igl punct culminont fiss sto igl NAGT – en spectachel tgi ò li igl mars e carmalescha mintg’onn guggas dall’antiera Svizra a Savognin per sunar durant ena fegn d’emda. L’annullaziun da tot las occurrenzas ­attribuescha igl president alla situaziun da corona intscherta: «Igl muteiv principal è, tgi l’antiera tgossa è malsieira ed ins na sò betg propa tge tg’ans vess spitgia. Chegl vala er pigl NAGT. Pinavant schevan las guggas anvidadas giu siva mang. Uscheia vainsa decidia da lascher per chest onn.» Maseiras e restricziuns on domino Dantant vevan igls Fetters Sursetters s’arranschea cun las restricziuns e maseiras da corona valevlas. Ins era nia peregna ainten l’uniun tg’ins fetscha las provas sainza certificat – ena maseira tgi valeva igl aton per uniuns cun en domber maximal da 30 persungas. Pinavant eran singuls commembers sainza certificat ias d’accords da far en test per sa participar allas occurrenzas da tschever vegnentas. Las novas maseiras e la situaziun pi critica an connex cun la pandemia on freno igls «nars» optimistics. «Igl è propa donn, er sch’ins vess ansasez savia chintar cun chegl. Spero vainsa tuttegna», manegia Silvan Sonder. Las mademas sfeidas per otras guggas Organisar igl tschever malgro las circumstanzas, tschartger alternativas u annullar digl tottafatg: ena dumonda tgi fatschainta er las guggas ordvart igl territori surmiran. Las Grischalottas da Glion/Falera per exaimpel on bagn annullo igl til, organiseschan dantant en program alternativ cun disco d’unfants, concert e bal mascro. «Igl areal anturn la halla da gimnastica a Glion vign saro giu ed i vala la regla da 2G+», dei igl president dall’uniun, Stefan Arpagaus sen dumonda dalla FMR. Otras guggas sursilvanas scu da Trun e Sumvitg vegian detg giu lour tschever, chellas da Mustér e Tavanasa organiseschan programs alternativs, uscheia Stefan Arpagaus anavant. Sch’igl tschever tradiziunal da Coira varo li ed an tge furma, niro prubabel communitgia all’antschatta favrer, scu tg’igl vicepresident, Rainer Good ò detg anvers la Südostschweiz. Planiso fiss chel per la fegn favrer 2022. Igls «nars» restan quiets Er chest onn rastaron las trumbetas e paucas da Surses ainten schler: per la sagonda geda stò la gugga Fetters Sursetters annullar tot las activitads da tschever. Chegl vala tant per las provas, scu er igls concerts. Igl NAGT (Nationales Alp Guggenmusiktreffen) fiss sto igl punct culminont aint igl program da tschever: ena fegn d’emda igl mars – deditgeida alla musica da tschever. L’occurrenza carmalescha mintg’onn varsaquantas guggas dall’antiera Svizra a Savognin. Tenor igl president dall’uniun Fetters Sursetters, Silvan Sonder, è la situaziun intscherta an connex cun la pandemia igl muteiv principal per l’annullaziun. Pinavant vegian varsaquantas guggas detg giu lour participaziun agl NAGT. L’occurrenza tgi carmalescha mintg’onns varsaquantas guggas a Savognin: Igl NAGT (Nationales Alp Guggenmusiktreffen) croda er chest onn ainten l’ava.

Situaziun critica igl aton passo: varsaquants staschuniers eran alla tschertga d’en cutier per la staschung d’anviern ainten la regiun da Planeiras. Aint igl frataimp on la plepart dad els catto en alloschi. Chegl s’extenda pero anfignen ainten las valladas vischinantas. Singuls studios e pitschnas abitaziuns ainten la destinaziun sez èn, siva digl trend da homeoffice, affitadas pigl antier onn – sen costs digls staschuniers. «Sch’ia na cat navot, sunga sfurzada da deir giu la plazza, malgro igl contract», ò Georgia Maya gia detg igl otgover 2021 anvers la FMR. Ella è stada egna da varsaquantas staschunieras desperadas tgi tschartgeva en cutier ainten la regiun da Lai per la staschung d’anviern. La situaziun sa preschentava da lez taimp schi difficila scu anc mai: indumbrevlas scolastas da skis, cuschiniers e camerieras tschartgevan sen Facebook, Tutti, Flatfox u tar la tavla neira aint igl Spar anc en sottetg. Catto en alloschi – pero betg ainten la regiun Georgia Maya ò catto en cutier aint igl frataimp: «Igl mies patrung ò pudia organisar ena tgombra per me.» Ella n’è dantant betg en cass singul – varsaquants patrungs ed ampluias paran d’aveir striuno e stgaffia igls davos alloschis ainten la regiun. Igl hotel Kurhaus per exaimpel ò reservo tgombras digl hotel pigl persunal. Ampluias dallas pendicularas u digl hotel Schweizerhof èn alloschos ainten las tgombras da persunal u tg’igls staschuniers on catto sez en alloschi. Ma noua sa cattan chels alloschis? Dominik Büchler, igl manader dalla Scola svizra da skis e snowboard dat sclarimaint: «Alla fegn finala on tot igls noss 220 scolasts da skis angascheas catto en sottetg. Igl radius è dantant sa schlargea. Aint igl frataimp èn els alloschos da Coira anfignen Casti. E perfign a Coira ègl da star an colonna.» S’obliier per 12 meis Tgi staschuniers na cattan nign sottetg è ena sfeida tgi fatschainta er otras destinaziuns scu chella da Surses (varda box). «La problematica è er neida tematisada agl inscunter dallas Scolas da skis grischunas a Laax. I sa mossa dapertot en maletg sumigliaint», dei Dominik Büchler. Affitadras ed affitaders prefereschan fittadigns pigl antier onn. Antras la pandemia è la dumonda da studios s’augmentada. Igl homeoffice pussibilitescha da cumbinar igl eir cun skis cugl luvrar. Lotti Kranich è stada mademamaintg ena staschuniera alla tschertga d’en sottetg. Ella ò catto en’abitaziun a Lai, dantant è ella s’oblieida per aglmanc 12 meis. Svilup critic per la destinaziun Scu gestiunari ègl cler per Dominik Büchler: «Nous ischan per l’egna dependents da staschuniers e persunal qualiftgia. Staschuniers na vignan dantant betg angal per luvrar, mabagn er per sa participar alla veta culturala/sociala ainten la regiun. Sch’igls alloschis mantgan, pudessan scolastas da skis ed oter persunal favorisar an futur otras regiuns. Pigl svilup dalla destinaziun è la situaziun actuala damai fitg critica.» Tschartger schliaziuns politicas La mancanza d’alloschis pigl persunal ò aint igl frataimp er catto rancunaschientscha aint igl parlamaint da Vaz. Per l’egna mantga an general spazi d’abitar per ampremas abitaziuns – taragn da biagier è marcanzeia rara. Per l’otra vei igl parlamaint igl problem an connex cugl cutier pigl persunal, scu tg’igl mastral Maurin Malär declera: «Nous ischan consciaints dalla problematica. Ansemen cugls actours principals – seian chegl per exaimpel las pendicularas u la hotellareia – nign nous a far en’amprema survista. Noua è igl problem, tge pussebladas dattigl e scu proceder saron dumondas centralas.» Explicaziuns pi concretas n’ò igl mastral dantant betg lia far: «Nous ischan anc all’antschatta da chel process.» Persunal turistic ò catto en sottetg L’antschatta da december on igl Cumegn da Surses ed igl turissem scretg passa 3 000 brevs a tot igls possessours d’immobiglias (la FMR ò rapporto). I mantgan abitaziuns e tgombras pigl persunal turistic ainten la Val Surses. Bung 20 persungas vegian sen chegl pudia gidar, uscheia tgi tots vegian ossa en sottetg. I detta regularmaintg novas offertas per dar a fit ena tgombra u en’abitaziun, manegia la directoura da Savognin Bivio Alvra Turissem Tanja Amacher anvers RTR. Pigl mument nign tema è d’installar Quadrins tar l’anterioura staziun dalla pendiculara a Savognin. Scu chegl tg’igl mastral Leo Thomann ò detg anvers RTR, vegigl do en recurs. Ainten chel vigna ranfatschea tgi la lescha da biagier na vigna betg risguardada a moda correcta. Las Pendicularas da Savognin on retratg la dumonda da biagier. I fiss sto previa da dar a fit las abitaziuns a persunal da differentas branschas. Igl spazi d’abitadi ainten chel li è dantant reservo pigl persunal dallas pendicularas. (rtr/fmr) Persunal alloscho ordvart la regiun Igl aton passo ò la FMR rapporto davart varsaquants staschuniers desperos tg’eran alla tschertga d’en sottetg ainten la regiun da Lai per la staschung d’anviern. Aint igl frataimp on la plepart dad els catto en alloschi – pero betg angal ainten la destinaziun sez mabagn deraso ainten las regiuns cunfinantas. Dantant vignan staschunieras e staschuniers betg angal perveia dalla lavour, mabagn lessan els er sa participar alla veta sociala e culturala ainten la destinaziun. Chegl n’è strousch pussebel da Coira u dalla Val Alvra anor. La FMR ò discurria cun patrungs e cugl mastral da Vaz davart ena situaziun fitg critica ed igl proceder futur. La davosa pussebladad per dar alloschi agl persunal: reservar singulas tgombras digl hotel pigls agens luvrants. BIld Yanik Buerkli