Antschatta dalla pestga er aint igl Grischun Central: En li noua tgi igl amprem de da pestga vign tschartgea la furtegna è igl Lai da Burvagn. Er ier, mesemda on radond 30 pastgeders passanto igl de alla riva digl lai artifizial. Gion Nutegn Stgier/FMR Aint igl Grischun Central dattigl cunzont treis lais noua tgi blers pastgeders e pastgedras pestgan gio ples onns adegna igl amprem de da pestga. Chegl èn igls lais da Marmorera, Burvagn e da Sufers. Pastger ins dastga cun paer e schizont sainza patenta er aint igl Lai da Planeiras, tg’è an possess privat. Lubia da pastger è ainten chel lai pero pir davent digl 1. da zarcladour. Realitad è alloura er tgi an Surmeir è igl domber da pastgeders sa redutgia igls davos onns. Chel fatg è er sa musso ier, mesemda, igl amprem de dalla pestga grischuna cun antupar per en po pi pacs pastgeders agl Lai da Marmorera ed agl Lai da Burvagn. Per en po pi pac pastgeders Igl è er uscheia tgi agl Lai da Marmorera pestgan igl amprem de da pestga adegna igls madems pastgeders. Blers da chels dereivan da Surses e Sotses, da Domat, Coira e conturn e da Landquart. Chesta mesemda è alloura do an îgl tgi an cumparaziun cun oters onns ò en pi pitschen domber pastgeders tschartgea lour furtegna alla riva digl lai da 70 onns. Anc avant diesch onns eran chegl anfignen 120 pastgeders, ed ier eran radond 40 pastgeders per lung dalla riva digl lai. Agl Lai da Sufers pestgan adegna anfignen 80 pastgeders ed er ier era en grond domber preschaint per tschartger lour cletg e turnar a tgesa aglmanc cun egn schi betg blers peschs. An strousch en’oura otg peschs A Burvagn, noua tgi la FMR ò fatg ena viseta agls pastgeders, eran blers pastgeders ed ena pastgedra da buna luna. Dasper varsaquants indigens eran ve digl pastger pastgeders da Tusang e conturn e da Coira e conturn. Blers on gio passanto la notg ainten ena rullotta u ainten ena tenda. Chegl per gio esser pronts la dumang allas 05.00 cun l’antschatta dalla pestga 2024. «La cumpagneia totga er tar la pestga», on igls pastgeders managea, dantant tgi lour unfants stavan anturn igl fi, lò noua tgi las liongias vignan grilladas. Cun luschezza on igls pastgeders ed er la donna da Tumegl, tg’ò per l’amprema geda pastgea musso lour preda. An strousch en’oura ònigl tgappo otg bels peschs e da chels igls ples cun ena maseira da 30 anfignen 38 centimeters. La temperatura seia ideala per pastger, nign vent, l’ava betg mengia freida e betg mengia clera, relaziuns optimalas per pastger, on igls pastgeders furtinos managea.

Da paer cun Twint è an Svizra en med digl qual i vign fatg adiever adegna daple. An Surses è er pussebel da paer cun chel med digital ainten las baselgias, seia chegl l’unfrenda u er per vidar candeilas u cumprar candeilas. Cumprar ena tschigulatta agl kiosk, paer en café ainten ustareia, far cumischungs, retrer en bigliet per en concert, tot chegl pò neir fatg ozande cugl paiamaint sur l’app da Twint. Piglier notas u muneida or dalla bursa è betg ple necessari. Persiva dovrigl igl telefonign, scannar igl code QR, andatar la somma da paiamaint e gio è la transacziun liquidada. Paer per vidar candeilas e paer la collecta è alloura er pussebel ainten ples baselgias an Svizra. An chella tgossa vo er igl cumegn-baselgia catolic da Surses cugl taimp e porscha a mintgign la pussebladad da paer candeilas e l’unfrenda cun twint Cumpradas vignan cunzont candeilas Clemens Poltera, igl mastral digl cumegn-baselgia catolic da Surses dei tgi la pussebladad da paer cun Twint ins vegia introduia avant en onn. I vigna er fatg adiever da paer cun chel med digital. Candeilas da Ziteil, da Lourdes e cartas da malancurada sa vendan bagn ainten las baselgias. Er igl vidar candeilas seia anc adegna fitg popular. Bleras persungas tgi visetan las baselgias vegian magari betg muneida u schiglio daners ainten la bursa, cumprar e vidar candeilas lessigl tuttegna. Cun aveir la pussebladad da paer cun Twint vignan cumpradas candeilas ed er vidadas candeilas. «An en onn vign tuttegna ansemen ena bela somma», dei Clemens Poltera. La collecta da messa seia betg ple schi gronda, er cun mantger las persungas tgi geian a messa. Igl basigns è anc adegna avant mang Sandra Baltermia-Guetg tgi segna pigl secretariat digl cumegn-baselgia catolic da Surses dei tgi vidar candeilas seia anc adegna fitg dumando. La raschung seia tgi da vidar candeilas seia simpel, la pussebladad seia adegna a cò e vegia tuttegna ena tscherta sensualitad. Mintgign vegia bagn igl sies agen muteiv per vidar candeilas. Igls basigns da creir seian tuttegna avant mang er schi bleras persungas renunztgan d’eir an baselgia. Per blers seia igl vidar candeilas ena moda da speranza ed ena maniera per esser tuttegna en bung cristian. Chegl sa mossa er tigl domber dallas candeilas tgi vignan vidadas ainten las baselgias dalla pleiv da Surses. Catedrala Son Giagl: 15% paian las candeilas digital Ainten en rapport cumparia aint igl «St. Galler Tagblatt» è sto da liger tgi gl’onn passo èn neidas vidadas 180 ​000 candeilas ainten la catedrala a Son Giagl. Ena raschung tgi blers visitaders e bleras visitadras dalla catedrala on vido schi bleras candeilas è, tg’è er pussebel da paer la somma per vidar las candeilas cun Twint. La FMR ò contacto la pleiv dalla catedrala per lascher testifitgier chegl. La sora Bernardette Lüchinger digl secretariat dalla pleiv dalla catedrala ò scretg igl suandont: «Gl’onn passo èn neidas vidadas ainten la catedrala da Son Giagl 180 ​000 candeilas. Tranter 10% e 15% è nia paea cun Twint». Chegl èn alloura tuttegna tranter 18 ​000 francs e 27 000 francs. En disvantatg è alloura tgi igls blers turists tgi visetan la catedrala a Son Giagl on betg la pussebladad da paer per vidar las candeilas cun twint, cun esser chel sistem da paiamaint en med svizzer.

Cugls 30 d’avregl è er igl sarvetsch staschunal a fegn pigls impressarisda transport tgi segnan an Surmeir per la rumageda da neiv. Igl anviern passo on els gia per en po daplelavour tgi anc igl anviern avant. Per occupar igls ampluias e per betg lascher igls camiuns ainten las garaschas èn igls patrungs dallas interpresas da transport ranviias agl rumager la neiv. Chegl vign alloura fatg sen la veia naziunala N29 da Tusang a Silvaplana, sen las veias cantunalas e sen las veias lateralas ed er ainten las vischnancas. Chegl tgi pertotga la dirada digls contracts staschunals cugl cantun èn chels differents. Singuls contracts cozzan dall’antschatta otgover anfignen alla fegn da mars, oters digl mez otgover anfignen igl mez avregl ed oters schizont dall’antschatta otgover anfignen alla fegn d’avregl, gea perfign igl mez da matg. Menziuno seia tgi igls travagls da transport vignan indemnisos cun ena taxa da preparaziun (vehichels, camiuns, garascha) e per lour sarvetsch da pichet. Igl anviern 2022/23 èn igls camiuns cun sfola stos per en po pi pac an acziun e fatg per la mesadad pi pacas ouras tgi igl anviern 2023/24. Prest de e notg per veia Per la rumageda da neiv tranter Beiva e Silvaplana è responsabel Hugo Giovanoli da Beiva. El dei d’esser sto tschert taimp bleras ouras per veia, detg oter prest de e notg. Cun rumager en toc dalla veia naziunala N29 seia el occupo daple cun la rumageda da neiv. Hugo Giovanoli dei d’aveir fatg igl anviern passo per en po daple ouras cugl camiun cun sfola tgi anc igl anviern 2022/23. Lò ò el gia fatg stgers 300 ouras e chest anviern prest igl dobel. Savens ò igl sarvetsch da rumager la neiv cuzzo dalla dumang allas 4.00 anfignen la seira allas 23.00 ed er anc pi dei. Passa en terz daple ouras An incumbensa dalla confederaziun rumegia Marco Jäger da Sur pigl cantun igl tratg digls Mulegns a Beiva. Chel toc totga er tar la N29. Cugls 30 d’avregl è ia a fegn per el igl taimp da contract staschunal. «Vessigl anc da dar neiv alloura vaia pront igl camiun cun sfola e sung immediat per veia», dei Marco Jäger. Chella lavour vign alloura indemnisada independentamaintg digl contract staschunal. Per rumager la neiv vigna el clamo igl anviern digl stradign tgi vegia pichet e sarvetsch dalla dumang. Chegl seia tranter las 3.30 e las 4.30. An terma da 30 minutas seia alloura d’esser sen veia e testifitgier chegl agl stradign. «Cugl clom digl stradign canoscha er igl sarvetsch, seia chegl da rumager neiv inclus pattar sal, angal rumager neiv u angal pattar sal», dei Marco Jäger. Igl anviern passo vegia el fatg tranter 400 e 450 ouras, passa ena terza daple tgi anc igl anviern 2022/23. Savens seia el nia clamo angal per pattar sal, chegl er cun esser las temperaturas pi otas. Fatg a Tusang e conturn pi pacas ouras tgi an Val Alvra D’en «bung anviern» discorra igl impressari da transport Hans Peter Salzgeber d’Alvaschagn. El segna cugls sies camiunists per la rumageda da neiv tranter Casti e Barvogn e da Lantsch anfignen tigl tunnel dalla Landwasser scu er la veia tranter Solas e Mot. Hans Peter Salzgeber rumegia la neiv er sen en tratg dalla A13 e per ples vischnancas an Tumliastga. A Tusang e conturn seia sto pi «maier» cun rumager la neiv, cun esser las temperaturas simplamaintg mengia otas e mantger la neiv. Persiva vegia el gia bler da far cun rumager la neiv an Val Alvra e fatg an cumparaziun cugl anviern 2022/23 igl anviern passo per en po daple ouras. D’en anviern cun lavour an abundanza discorra er Pirmin Cotti da Sur, tgi segna per rumager la neiv agls Mulegns. El dei: «Igl anviern passo vaia fatg prest igl dobel dallas ouras an cumparaziun cugl anviern 2022/23». Igls affars da transport e las persungas privatas tg’èn responsabels per rumager la neiv ainten las 11 vischnancas digl cumegn da Surses on en contract cugl cumegn cun en’indemnisaziun pauschala. Igl anviern passo ò damai profito pitost igl cumegn tgi igls patrungs dallas interpresas da transport, igl anviern avant è alloura gist sto igl cuntrari cun strousch esser neiv.

Tema central dalla radunanza generala dalla Gastro Alvra/Surses glindesde passo è sto la fusiun dall’uniun tgi reunescha igls hoteliers da Surmeir exclus Lai cun la secziun d’ustiers da Surses e Sotses. Avant en’emda è en bel domber da commembers e commembras dalla Gastro Alvra/Surses sa reunia all’Ustareia Rezgia viglia a Brinzauls per salvar la radunanza generala. Janine ­Arpagaus, la presidenta, ò er dastgea beneventar Marc Tischhauser, igl magnafatschenta dalla Gastro Grischun e Tanja Amacher, la directoura turistica da Turissem Savognin Beiva Alvra SA. La presidenta dall’uniun tgi reunescha igls ustiers e las ustieras dalla regiun Alvra exclus Lai ò do ena curta invista dallas activitads digls davos 12 meis. Menziuno ò Janine Arpagaus cunzont la Festa digl Lai Barnagn igl mez avost 2023, tg’è stada en success. S’unias per la festa èn tschintg ustiers ed els on organiso l’occurrenza an cuminanza cun Turissem Savognin Beiva Alvra SA. Ena homepage per la secziun La fegnameira dalla Gastro Alvra/Surses seia d’esser venavant en ferm partenari per l’economia, igl turissem e la politica dalla regiun. Ultra da chegl duess la secziun augmentar igl domber da commembers e commembras. Da preschaint appartignan 44 ustiers ed ustieras alla secziun (avant 20 onns eran chegl anc radond 65). «La secziun duess er represchentar igls interess da commembers e commembras aint igls gremis locals», uscheia Janine Arpagaus. Graztga agl nov logo duess la Gastro Alvra/Surses er esser ancunaschainta tigls partenaris. Chegl tgi pertotga la communicaziun survign la secziun ena homepage, i dat contribuziuns ainten la broschura turistica «Aktuell» ed ena circulara electronica vign er tarmessa tiers adegna puspe agls ustiers ed ustieras. Ultra da chegl dattigl dus gedas per onn er ena canorta cun gastronoms, represchentants dalla politica e da tot igls purtaders turistics dalla regiun. L’occurrenza da giubileum da 75 onns Gastro Alvra/Surses ò li igls 3 d’otgover 2024 a Casti aint igl hotel Alvra/Gelgia. Treis persungas segnan per l’organisaziun. Inactiva siva digl 1992 Anc avant 32 onns davigl sper l’Uniun ­d’ustiers Alvra/Surses (da lez taimp Wirteverein Albula/Surses) er l’Uniun da hoteliers Alvra/Surses, sainza Lai. Cun esser lò tar l’uniun nigna persunga alla testa tgi vess tratg igl tgar, è l’activitad dall’uniun neida adegna pi pitschna ed inactiva. Igls hoteliers da Surses e da Sotses on damai betg gia igls davos 32 onns en’atgna uniun cun excepziun digls hoteliers tg’èn u eran commembers dalla Gastro Alvra/Surses. La gronda part digls hotels an Surses ed er an Val Alvra è commembra da Hotelleriesuisse Grischun. Ernst Wyrsch, igl president digls hoteliers grischuns, benevainta tgi aint igl avigneir fon er igls hoteliers da Surses e da Sotses part alla secziun dalla Gastro Alvra/Surses. Chella maridaglia fetscha an mintga cass senn, ò detg Ernst Wyrsch. Eneda tgi la birocrazeia formala è reglada appartignan igls hoteliers da Surses e dalla Val Alvra, exclus Lai, alla Gastro Alvra/Surses. Digl reminent suondan igls ustiers e las ustieras da chella secziun a lour collegas dallas secziuns d’ustiers da Tavo e Son Murezza, tg’on gio fatg igl madem zap cun fusiunar ustiers e hoteliers tar en’uniun.

13 bancomats dattigl an Surmeir – schibagn tg’els n’èn atgnamaintg betg rentabels. Las bancas tradiziunalas ainten la regiun mantignan igls apparats da raps angal anc scu «servis public». Actualmain dattigl ena interpresa tgi less installar sies bancomats ainten la regiun, tranter oter a Lantsch e Filisour. L’installaziun digls apparats Euronet n’è pero betg gratuita per igls cumegns. Cura ischas Vous sto la davosa geda a retrer daners blots agl bancomat? E quants da chels dattigl ansomma anc? Tenor la Banca naziunala eran chegl la fegn schaner da chest onn 6145 bancomats an Svizra ed uscheia en domber cumparegliabel cugl onn 2010. Igl punct culminont cun passa 7000 bancomats an Svizra è sto igl schaner 2020 – pia, gist cura tgi la pandemia ò scumanzo. An Surmeir dattigl actualmaintg 13 bancomats, dantant tg’è da remartger tgi la banca Raiffeisen Grischun Central e la Banca Cantunala Grischuna (BCG) magnan a Lai e Savognin dus u perfign treis bancomats agl madem li. 20 % pi pacas transacziuns an Surmeir En studi dalla Scol’ota da Lucerna digl onn 2022 conferma: Svizras e Svizzers on adegna pi pac daners blots ainten cassatga, paian cun carta, Twint, Apple Pay, etc. En svilup tgi la pandemia ò rinforzo. Chegl conferman er Fabian Bergamin, parsoura dalla direcziun dalla banca Raiffeisen Grischun Central e Thomas Müller, pledader da medias dalla BCG, pia las dus bancas tgi magnan igls ples bancomats an Surmeir. Thomas Müller dei: «Igls noss set bancomats an Surmeir on registro var 60 000 transacziuns durant igl onn 2023. Da chegl èn d’attribueir 40 000 transacziuns agls quatter bancomats ainten la regiun da Lai. Las transacziuns èn sa redutgeidas igls davos quatter onns per circa 20 %.» Igls bancomats surmirans n’èn betg periclitos Igl è pia giustifitgia da sa dumandar, tge sarvetsch tg’igls bancomats fon ansomma anc e sch’igl è da chintar tgi singuls dad els svaneschan en bel de an Surmeir. Igl studi da Lucerna dei: bancomats èn tgers e per regla en menaschi deficitar. En apparat costa unicamaintg – dependent dallas funcziunalitads – tranter 40 000 e 90 000 francs. Alloura suondan costs da gestiun/menaschi e mantignamaint annuals da tranter 15 000 e 40 000 francs. Chegl conferma er la BCG: «Igl menaschi d’en bancomat costa aglmanc 30 000 francs per onn.» Scu tgi Fabian Bergamin e Thomas Müller deian sen dumonda dalla FMR, surpeglian lour bancas igls costs pigl menaschi digls bancomats. Fabian Bergamin dalla banca Raiffeisen conferma tgi sa tracta d’en import da tschintg cefras chegl tgi pertotga las investiziuns annualas per bancomat, tgi factours scu criminalitad, revisiuns, novas bancnotas, polvra u fermagls tgi blocheschan igl apparat – pia er igl cumportamaint da clients – procuran per ulteriours costs. Ed el accentuescha: «Bancomats n’èn betg rentabels. Igl è pero en sarvetsch per proveder igls noss clients e nossas clientas cun daners blots ainten la regiun. Igls treis lis an Surmeir n’èn perchegl actualmaintg ed er a media vista betg periclitos.» Er Thomas Müller dalla BCG dei tgi da proveder la populaziun grischuna cun daners blots totga tar lour incumbensas e pinavant «totgan per nous bancomats tar l’identificaziun cun la banca, els èn perchegl anc adegna impurtants». Tots dus conferman pero: schi en apparat è vigl e stò neir ramplazzo – tenor Raiffeisen è chegl igl cas siva circa diesch onns – alloura vign examino, schi vala la pagna d’igl ramplazzar an chel li. En exaimpel d’en apparat dalla Banca cantunala tg’è nia elimino gio igl onn 2015 è igl bancomat a Beiva. La raschung: mengia pacas transacziuns. Euronet cun oter model Igl model dallas bancas è pia: bancomats tgi na rendan betg, er perchegl tg’igls agens clients na paian nignas taxas da transacziuns. Els èn per las bancas pero en servis pigls clients e rendan visibel la banca ainten la regiun. En oter model persequitescha la firma externa Euronet, ainten la regiun represchentada tar la staziun a val dallas pendicularas a Savognin ed a Lai/Canols. Tenor en artetgel da kgeld.ch, publitgia la fegn 2022, posseda igl concern cun sedia aint igls Stadis unias passa 51 000 bancomats an tot igl mond. «Euronet pretenda ena gronda pauschala da basa tgi n’è betg evitabla e tgi resulta supplementarmaintg alla taxa da retratga dalla banca da tgesa e fò chint cun curs tg’èn ple tgi 10 % sur igl curs da devisas actual», ègl nom aint igl artetgel. Scu tgi retschertgas dalla FMR mossan, dumonda Euronet er cumegns an Surmeir, sch’els lessan installar en bancomat an vischnanca. Egn da chels è igl cumegn da Lantsch – oz sainza bancomat. Igls davos meis ò igl cumegn evaluo per installar en bancomat dad Euronet e decidia da far en contract, chegl conferma igl mastral Simon Willi sen dumonda dalla FMR: «Igl bancomat vign installo manevel dalla farmada da posta ‹Vischnanca›.» En bancomat ainten vischnanca vei el scu avantatg ed ensatge positiv: «Nous ischan digl aveis tg’igl basigns da paer cun daners blots è anc adegna avant mang. Persungas tgi reteiran daners agl bancomat a Lantsch consumeschan er pitost ainten vischnanca.» La dumonda da biagier suonda tenor explicaziuns digl mastral las proximas emdas. An disfavour digl cumegn Er survagnia ena dumonda dad Euronet ò igl cumegn da Barvogn Filisour. «Barvogn ò en bancomat, Filisour betg. En bancomat an vischnanca è cò siva dad onns en giaveisch dalla populaziun. Schi bagn tg’igl è da remartger tg’igl basigns è sa sminuia igls davos onns», dei Luzi C. Schutz, igl mastral. «Nous vagn fatg tot igl necessari, catto en li adatto e vurdo tgi pudagn acquistar lò – visavi igl Coop – en pitschen toc taragn.» Siva bleras discussiuns ò Euronet alloura finalmaintg preschento igl contract agl cumegn – cun cundiziuns betg favorevlas per Barvogn Filisour. «Nous vessan stuia paer ples mellas francs per onn, angal per tg’igl bancomat stetta lò, perchegl vainsa renunztgia.» Bancomats èn deficitars Damai, rendabels n’èn bancomats an general betg, ensatgi stò purtar igls costs – e las transacziuns tgi sa redutgeschan onn per onn angraveschan la situaziun da partenza. Raschungs per mantigneir u perfign installar novs bancomats èn da proveder la populaziun cun daners – er ainten vischnanca pi pitschnas. Cumbino è chel «servis public» dantant cun gronds costs. Alla staziun a val dallas pendicularas a Savognin sa catta en bancomat dad Euronet. La Banca Cantunala Grischuna scu er la banca Raiffeisen magnan per part er dus u perfign treis bancomats agl madem li.

Passa 100 vatgas, tremas, muias e sterlas èn stadas an concurrenza tar l’exposiziun da biestga regiunala dall’emda passada a Lantsch. Piglia an îgl igls animals ò igl expert Mirco Sutter. Vasia ò el aint igl rentg animals d’ota qualitad. L’occurrenza tradiziunala, numnada «Exposiziun da biestga districtuala» ò siva digl 1996 mintga dus onns igl sies post fix aint igl meis da matg. Igl 2022 veva l’exposiziun da biestga dalla regiun Alvra gia li a Savognin e l’emda passada a Lantsch e chegl all’arena da biatlon. Per l’organisaziun dall’occurrenza segna l’Uniun purila Alvra. Alla testa digl comite d’organisaziun è danovamaintg sto igl gioven pour da Savognin, Mario Steier. Schef segl plaz, detg pi concret ainten l’arena, è cun Oriano Netzer er sto en gioven pour da Savognin. Agl comite d’organisaziun on anc appartignia, Risch Tscharner d’Alvagni, Daniel Ulber da Lantsch e Dino Balestra da Savognin. La generaziun giovna digl pours s’avanza Tar las exposiziuns da biestga digls pours da Surses e la Val Alvra ègl ples onns adegna nia tar en cumbat per la pi bela biestga tranter igls pours da Lantsch e da Savognin. Biestga da qualitad on igls pours da Lantsch e da Savognin er preschento l’emda passada tar l’exposiziun da biestga regiunala. Sa musso è tgi la generaziun giovna digls pours s’avanza ed ò pudia preschentar agl expert Mirco Sutter ed agl grond public bela e bunga biestga. Per l’occurrenza è chella realitad angal en gudogn, tgi pours d’otras vischnancas on an lour uigls er animals tgi possedan prestaziun ed èn igl ideal tip tgi correspondan allas ordinaziuns da «Brown Swiss». L’exposiziun da biestga a Lantsch è stada perdetga da chel fatg. L’occurrenza cun passa 100 vatgas, tremas, muias e sterlas è er stada en maletg tgi igls pours da Surses e da Sotses vardan bagn da lour animals ed on ena clera fe­gnameira per aveir biestga da bunga qualitad. Ferma concurrenza d’Erwin Arnold Er l’emda passada tar l’exposiziun da biestga regiunala è sto uscheia tgi Samuel Cadalbert e Mario Steier on preschento aint igl rentg ed agl expert Mirco Sutter belas ed er rendablas va­tgas e tremas. Igl madem sa lascha alloura er deir digl pour Theo Simeon da Lantsch, el tg’ò gio ples onns ena tratga da biestga da qualitad. Oz è uscheia tg’ena bunga vatga è en animal cun en’immensa prestaziun da latg e chegl sur ples onns. Igl criteri igl pi impurtant per la rentabilitad d’ena vatga è igl eiver. Tar la stema d’ena vatga chinta igl eiver cun 30 % igl pi bler e vetiers las tettas er anc 10 %. La valetaziun cumpeglia anc igls suandonts criteris: fundamaint digl biestg 25 %, igl sies rom 25 % e per la reschla dattigl 10 %. Vatgas, tgi adampleschan bunamaintg tots chels criteris, ò Erwin Arnold, igl gioven pour da Casti an sies uigl. El è cun corp ed olma pour e magna cun la sia donna Claudia Arnold cun success igl anteriour bagn puril da Roman Collenberg, barmeir. Crudo an îgl è alloura er tgi oters pours giovens scu Roland Bossi da Brinzauls, Gian-Marco Cadosch da Lantsch, David Sigron e Domenico Margreth da Lai, igls dus frars Armando e Dario Albertin da Salouf e Dario Ignaz da Savognin èn s’avanzos tar allevatours cun bela biestga. Els tots on contanschia cun lour animals en plaz da podest ainten las rangaziuns dallas differentas partiziuns. Miss Alvra è ena vatga da seis onns An concurrenza per davantar Miss Alvra ò Erwin Arnold betg angal gia ena vatga, mabagn gist plessas. Er per la tscherna dalla pi bela muia u sterla ò el gia treis tocs ainten la lotga finala. Sa decidia pigl tetel «champion» da chellas seis categorias è igl expert Mirco Sutter per la muia «Corona», en animal naschia alla fegn da december 2021 e tgi sa catta aint igl uigl da Roland Bossi a Vazarauls. Da chella victorgia ò betg angal igl pour gia grond plascheir, mabagn er sies fegl Livio Bossi ed anc bler daple plascheir ò gia igl bab e tat Hermann Bossi. Tgi la vatga «Daisy» d’Erwin Arnold totga tar egna dallas grondas favoritas per davantar Miss Alvra è gio sto cler cura tg’ella è neida taxada scu vatga cugl pi bel eiver. Ple u manc tots igls blers «experts» tranter igl numerous public eran unias tgi la vatga «Daisy» davainta er la pi bela dallas belas vatgas. Uscheia è alloura er sto cun davantar «Daisy» Miss Alvra. La vatga victoura è en animal da seis onns, ella ò fatg gio treis gedas e la prestaziun da latg annuala schea tar 8279 kilos. Erwin Arnold ò detg siva digl success: «Daisy è betg en tier dalla mia tratga, mabagn vaia surpiglia ella scu vadela da Roman Collenberg.» Igl expert Mirco Sutter ò accentuo siva dall’exposiziun: «Dastgea taxar e premiier vaia bela biestga, biestga da qualitad. Biestga d’ota qualitad vaia cunzont vasia tar las vatgas tg’on fatg dus u treis gedas.» Igl «mister» dallas tgoras è Dino Balestra Attratg la simpateia e cunzont chella digls unfants on er las radond 70 tgoras e ples ansouls tg’èn stadas an concurrenza. Sa verifitgia è alloura tgi igl allevatour da tgoras dalla regiun è Dino Balestra. Tar la concurrenza dallas tgoras davigl 11 partiziuns e da chellas gudogna igl pour da Savognin cun las sias tgoras gist diesch. Sa tgapescha tgi er igls tetels da champion e digl bel eiver tar las tgoras restan er pigls proxims dus onns a Savognin, scu gio igls dus onns passos. Las tgoras alpinas (Gemsfarbige Gebirgsziegen) da Dino Balestra èn animals tgi totgan er aint igl cantun tar l’elita. Damai igl «mister» dalla tratga da tgoras an Surmeir è e resta Dino Balestra. Las belas dallas belas dall’Exposiziunda biestga districtuala: Miss Alvra: Daisy, Erwin Arnold, Casti Vicemiss Alvra: Nevada, Samuel Cadalbert, Lantsch Tetel onorevel: Ottavia, Samuel Cadalbert, Lantsch Ò vurdo giu exact las vatgas: igl expert Mirco Sutter. La nova Miss Alvra, la vatga Daisy e sies possessour Erwin Arnold da Casti. Roland Bossi cugl sies fegl Livio Bossi e la pi bela muia «Corona» tg’è davantada campiunessa tar la sterlamainta. Fotos Gion Nutegn Stgier Dario Albertin, egn digls pours giovens cun bela biestga tgi ò fatg en podest all’exposiziun da biestga districtuala. La nova Miss Alvra, la vatga Daisy e sies possessour Erwin Arnold da Casti. Ò vurdo giu exact las vatgas: igl expert Mirco Sutter. Roland Bossi cugl sies fegl Livio Bossi e la pi bela muia «Corona» tg’è davantada campiunessa tar la sterlamainta.

El maglia, beva e screiva: Scu schurnalist gastronomic s’occupa Andrin Willi (47) ple u manc totta de cun magler e bever. Carschia se scu fegl da hoteliers agls Mulegns, ò el do or cun 16 onns tot igls sies raps per ena clocca vegn. La FMR è stada a giantar cugl «gourmet» a Turitg, noua tg’el veiva oz, ed ò discurria cun el davart igl sies restorant preferia «secret», en bung menu, döners e Big Macs. «Ia sung franc, tg’ia va gio do or ple tgi en milliun francs per magler e bever ainten tot chels onns aint igl mies mastier», dei Andrin Willi, tschantond ainten en «simpel» café cun pasternareia a Kilchberg/Turitg. La passiun pigl magler e bever è quasi nia mess ad el an tgigna : Carschia se scu fegl da hoteliers aint igl Hotel Liun agls Mulegns (varda box) ò el cun 16 onns do or tot igls sies daners per ena clocca vegn. En Sassicaia. «Ia leva gio scu unfant canoscher la differenza tranter en bung ed en schlet fondue. Ed ia veva betg anc diesch onns, cura tg’ia sung sto cun igls mies genitours aint igls miglers restorants digl Grischun. Schi dei scu tg’ia sa ma regurdar, vaia amprandia davart igl magler e bever.» E gist chegl è forsa la raschung, tgi Andrin Willi (47) vign numno dalla «Wochenzeitung» scu «egn digls schurnalists gastronomics svizzers igl pi profilo». Igl hobi è davanto mastier «Èn chels filets da pertga bungs?», dumonda Andrin Willi la cameriera aint igl café a Kilchberg. La donna vign en po cotschna, para da recanoscher igl «magliabagn». Tschents fotografias da differentas tratgas sen Instagram – noua tgi Andrin Willi sa nomna igl «Genussaktivist» – tradeschan, el maglia savens an restorants an stil elevo. Andrin Willi moderescha er emissiuns gastronomicas ainten la televisiun. «En bel de ò en pitschen mattatsch aint igl bus musso cugl det se per me e detg ‹Du bisch dr Gourmet›. Ed uscheia ins pò descreiver igl mies mastier.» Tot chegl tg’el fetscha gugent scu hobi, vegia el fatg tigl sies mastier. «Ia screiv gugent, ed uscheia saia screiver sur da chegl tg’ia va amprandia.» En cunfegn tranter «lavour e taimp liber» na canoscha igl «gourmet» betg. «Dumang è sonda ed ia dastg visitar en producent da vegn. Schi te fast ensatge gugent, alloura calas betg igl venderde las 16.00. Oters on da far en ‹retreat› ed ia sa simplamaintg screiver ena reportascha.» «Mies chints vaia adegna paea mez» «Angraztg, igl è sto fitg bung», dei Andrin Willi. Igl plat cugls filets da pertga è veid, igl livgiamaint dalla cameriera betg da survaseir. E curt sessour porta ella en pitschen dessert – en plat cun dus turtignas: «Ena pitschna gentilezza or da nossa vitrina», dei ella. «Wow, chegl è gio grondious», dei Andrin Willi e remartga cun en reir vers la redactoura: «Igl avantatg sch’ins è gourmet.» Ins canoscha el e pitschnas gentilezzas dettigl magari savens. El seia er savens anvido. «Ed ia vign fitg pac. Tot igls restorants sur digls quals ia screiv, vigna, perchegl tg’ia less eir lò. Mies chints vaia anc adegna paea mez.» Andrin Willi vo «extrem gugent» a magler. Dantant tg’el n’ò nigna speisa prefereida ò el pero en restorant preferia: «Ia dei a nign, noua tgi chel sa catta. Las tratgas tgi la donna viglia cuschigna èn simplas e bungas. Ed ia sper, tg’ella mora mai, tg’ia saptga anc eir igls proxims tschent onns.» Angal ena erva sen terrassa Mintga de ins catta igl «gourmet» betg aint igl restorant, el trouscha gugent er sez la palotta, anveida ameias ed ameis ad ena «simpla pasta». Andrin Willi cuschigna per gronda part sainza recept, el varda igls maletgs resp. la cumbinaziun dad oters menus e chegl inspirescha alloura per en agen menu. Antiers deis ainten cuschigna seia per el en veir «relaxing». Tgi tgi s’imaginescha la terrassa dad Andrin Willi scu grond iert cun ervas – tenor el igl pi impurtant elemaint ainten ena cuschigna – chel sa sbaglia. «Ena suletta erva per en recept tradiziunal franzos vaia amplanto.» Gugent vess el en iert – «scu pi bod agls Mulegns». El seia pero mai a tgesa, fetscha gugent viadis pigl mond anturn e preferescha da magler las speisas da noua tg’ellas dereivan. Andrin Willi rachinta dalla cuschigna giapunesa, d’egn digls miglers restorants a Barcelona e dalla pizza a Napoli. «Magler la staschung» Regularmaintg è Andrin Willi er aint igl Grischun, posseda ena hetta alla Muntogna, ed er agls Mulegns passa el gugent e regularmaintg. Sies îgls gleischan cura tg’el rachinta, quant grondiousa tgi la reavertura digl Liun – planisada igl zarcladour vegnent – seia. Lò, noua tgi el sez ò antschet scu unfant a gidar a sies bab a cuschinar litgivas. «Vom Essen besessen» – descreiva igl Tagesanzeiger igl «gourmet» Andrin Willi. E scu «activist digl gladeir» maglia el gugent bung. «Bler pi impurtant è pero, danonder tgi las vivondas dereivan, scu èn ellas neidas produtgeidas e pertge ègl bung pigl planet.» Uscheia tgi el compra vivondas tenor staschung: «Nous vagn pers en tant l’abilitad da magler la staschung.» Er eneda en döner u Big Mac E tuttegna maglia er Andrin Willi eneda en döner u en Big Mac. «Cler, pertge betg. Mc Donalds è igl gastronom igl pi ferm e cugl pi grond success segl antier mond. Ed ia cat interessant scu tgi els lavouran. Deplorablamaintg ègl betg fitg sanadevel.» Darveir en agen menaschi gastronomic na seia mai nia an dumonda per el. «Ia va spert catto or, tg’ia meid pi gugent restorant an pe da star adegna aint igl madem. Aveir en restorant monta esser ‹sur place› – adegna. Pinavant dattigl avonda restorants, er sainza igl mies.» El discorra da var en terz menaschis «danvanz». «Igl è davanto egn digls pi cumplitgias mastiers digl mond. Cuschinar e sarveir na tanscha betg. Igl è lavour da persunal, giasts, giaveischs spezials, allergias, social media, recensiuns sen Google etc. Tgi è schon expert an tot chels temas?» Perchegl recumonda igl «gourmet» er a mintgign da far gl’amprem ena buna scolaziun e rimnar experientschas avant tgi «darveir la dieschavla ‹Burgerbuda›». «La qualitad ò dad esser la miglra» Andrin Willi cumpareglia restorants e lour qualitad e so, noua tg’el catta igls miglers tiffels u igl migler caschiel – er pigls sies agens menus. Igl migler menu seia dantant betg chel digl «top-cuschinier», mabagn ena «tgossa da carstgangs»: «En bung mument cun bungs cumarats e bungs discurs è en bung menu.» E magliond egn digls davos tocs dallas turtignas dei el: «Las tgossas las pi simplas èn las miglras, ma la qualitad ò dad esser la miglra.» Igl «activist digl galdeir» Andrin Willi (47) è carschia se agls Mulegns. Amprandia a cuschinar ò el tranter plattas e padelas da sies bab aint igl hotel da famiglia – igl Liun. Siva digl amprendissadi mercantil aint igl hotel Waldhaus a Segl ò el frequento la scola da hotellareia a Lucerna. Pi tard ò el luvro ainten differents hotels da tschintg steilas an Svizra, tranter chels aint igl Quellenhof a Bad Ragaz u igl Castello del Sole ad Ascona. Igls onns 2000 anfignen 2019 ò el luvro ed è sto schefredactour tar magasigns culinarics scu «Salz & Pfeffer» e «marmite». Siva da passa 20 onns veiva Andrin Willi a Turitg. Siva digl onn 2019 lavoura el sen sasez e segna scu «cunsiglieder dalla bucca fegna» ed autour da reportaschas, columnas, codeschs, referats e moderescha emissiuns e podcasts davart magler, bever e galdeir. E schi Andrin Willi «sa maglia» betg gist tras las cuschignas da top-cuschiniers, alloura vo el gugent a sfunsar cun la sia cumarata. «Igl mond sot l’ava am plai, perchegl tgi nign discorra.» Ed er la prova cun sia band mintga marde noua tg’el sunga ghitarra è en termin reservo aint igl calender dad Andrin Willi. (fmr/sab) Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Uscheia preschainta Andrin Willi sen Instagram las tratgas tg’el maglia ainten differents restorants. Igl sies canal tg’el nomna «Genussaktivist» duess inspirar la gliout da ponderar, tge tg’els maglian e tge betg. Andrin Willi – igl «gourmet» – aint igl «simpel» café. Pitschnas gentilezzas scu las turtignas dad oz survign el magari savens. Andrin Willi – igl «gourmet» – aint igl «simpel» café. Pitschnas gentilezzas scu las turtignas dad oz survign el magari savens. Igls filets da pertga tgi Andrin Willi ò maglea durant igl discurs cun la FMR.

Igl cant sacral digl Chor viril Salouf ò procuro per impressiuns profondas tigl sies concert annual da sonda passada. Ritmica, armuneia, tung e pronunztga èn stadas preschaintas durant l’antiera oura da cant. Igl Chor viril Salouf è, sper las otras uniuns, egna dallas fermas pitgas culturalas per la visch­nanca. Ultra da chegl totga la furmaziun virila tar egna dallas miglras aint igl Grischun Central e cunzont tar egna da chellas tgi stat fitg manevel agl auditori. Testifitgia chella simpateia digl auditori tigl chor ò er la baselgia amplaneida sonda seira tigl concert sacral. Cant sacral an veir senn digl pled, ò igl auditori dastgea galdeir e tad­lar. Cun pacas excepziuns è sa verifitgeida la bunga lavour digl dirigent Jürg Wasescha. Graztga agl dirigent ò igl Chor viril Salouf persvadia cun en cant cumplagn, radond e profond. Canto la messa a capella Igl auditori ò daveiras gia la cueida da santeir en concert sacral tg’è ia a cor gio siva dall’amprema canzung. La cumposiziun «Agios Theos», ena melodia cristian-ortodoxa ed arranscheda d’Alvin Muoth, ò igl chor interpreto fegn e sonor. Eneda daple è sa musso tgi cumposiziuns gregorianas schean e von bagn a pêr cugls noss chors ed er cugl Chor viril Salouf. Tgi igl cant sacral schea er alla furmaziun concertanta ò igl auditori dastgea santeir cun cantar igls 30 omens la messa lategna, la «Sagonda messa vocala an G», tg’è neida intunada da Franz Schöpf. Chella messa cun Kyrie, Gloria, Sanctus ed Agnus Dei ò pretandia tot las capacitads digls 30 cantadours. La messa è neida cantada cun ena bunga accordanza, cun en colorit agen e cunzont cun ena fitg bunga pronunztga. Cumposiziuns pretensiousas Tge fiss en concert sacral sainza ludar er Nossadonna cun cumposiziuns da belezza? Igl chor ò randia onour a Nossadonna ainten la sagonda part digl concert, en concert tg’ò re­tschet rancunaschientscha e lod digl auditori. Las melodias ed igls interprets da chellas on survagnia en resung positiv ed igl applaus mirito. Igl «Sancta Maria» intuno da Johannes Schweitzer, ò igl chor canto cun en bung tung da cuminanza. Ensatge pi fadeia da star tar la precisiun on igls cantadours alloura gia tar las dus cumposiziuns «Ave Maria», ena canzung messa an notas da Johann Baptist Hilber ed «Il zenn d’avemaria» cugl text da Dumeni Capeder, mess an notas d’Alvin Muoth. Tuttegna ègl sto en deletg da tadlar las melodias pitost melanconicas, schi er betg interpretadas schi sober e cler scu las otras digl concert da passa en’oura. Menziuno seia tgi tottas dus canzungs èn per cantar betg las pi simplas ed on pretandia concentraziun digls cantadours e digl dirigent. Mintgamai la punt tranter igls blocs da canzungs ò fatg igl organist Daniel Wioland cun sunar l’egna u l’otra bela melodia tg’è eida accord cugl concert sacral. Realitad è tgi graztga agl dirigent Jürg Wasescha ò igl Chor viril Salouf fatg danovamaintg progress, en progress tgi dat forza da cuntinuar. Igl Chor viril Salouf sonda passada an baselgia da son Giera.

Igls otg derscheders e derschedras an uffezi secundar per la Dertgira regiunala Alvra èn nias eligias antras en’elecziun sainza scrutini. Oter è tigl post digl presidi, noua tgi dat en candidat ed ena candidata. Marde seira èn chellas dus persungas sa preschentadas a Savognin a dus parteidas localas. Ena candidata ed en candidat – Tanja Pfammatter e Peter Guyan cun – cun la madema fegnameira: davantar presidenta u president dalla Dertgira regiunala Alvra. L’elecziun è igls 9 da zarcladour 2024. Igls 9 da zarcladour 2024 stattan betg angal an tavla votaziuns federalas, mabagn er las elecziuns dallas persungas tgi appartignan allas 11 dertgiras regiunalas. Er an Surmeir èn igls 5830 votants e votantas clamos all’urna per decider tge persunga tgi vign igls proxims quatter onns a star avant alla Dertgira regiunala Alvra. D’occupar è dantant angal igl uffezi presidial, cun eir igl president actual Hermann Laim, an pensiun alla fegn da chest onn. Siva digl 2011 stat igl giurist d’Alvagni alla testa da chel gremi tribunal. Per chel post sa mettan an elecziun dr. iur. Peter Guyan e lic. iur. Tanja Pfammatter. Igl suveran da Surmeir ò alloura betg d’eliger las otg persungas tgi appartignan an en uffezi secundar alla Dertgira regiunala Alvra. Cun dar dantant gist otg persungas tg’on candido per chel uffezi secundar, tants candidats e tantas candidatas scu posts, è gio succedeida all’antschatta d’avregl l’elecziun tactiturna da chels derscheders e derschedras per chel mandat accessoric. 61 onns e 46 onns Per sa far en maletg da Peter Guyan e da Tanja Pfammatter on l’Allianza digl Center Alvra/Surses (AdC) e la Parteida liberaldemocratica Surses (PLD) anvido igl candidat e la candidata a Savognin. En bel domber ad interessos dalla Val Alvra e da Surses è nia per saveir daple dallas dus persungas tgi lessan davantar successouras da Hermann Laim. Gia on igl candidat e la candidata la caschung da sa preschentar scu persungas ed er lour veia professiunala. Peter Guyan ò 61 onns, è marido e bab da dus mats. Domicil ò igl giurist ed advocat a Coira ed a Samedan. Siva digl 2023 è igl om, tg’ò fatg igl doctorat all’Universitad da Turitg, derscheder extraordinari tar la Dertgira regiunala Maloja. Digl 1996 anfignen igl 2022 è Peter Guyan sto tar la Dertgira regiunala Plessur actuar, derscheder, vicepresident e president. Tanja Pfammatter ò 46 onns, stat a Lantsch cun la sia donna, ella è giurista ed advocata ed absolventa dall’Universitad da Turitg e Paris. Uriunda è ella digl martgea da Turitg. Da preschaint lavoura Tanja Pfammatter parzialmaintg scu actuara dalla Dertgira regiunala Purtenza/Tavo. Ultra da chegl magna ella ad interim en’instituziun sociala a Coira. Experientscha e plascheir En bonus per el per neir eligia scu president dalla Dertgira Alva seia bagn la sia gronda experientscha chegl tgi pertotga la lavour scu derscheder, ò accentuo Peter Guyan. Ultra da chegl vegia el grond plascheir da sia professiun. El fetscha la sia lavour scu derscheder fitg gugent. «Mia fermezza è er d’esser intermediatour, far punts ed esser oriento alla soluziun», ò detg Peter Guyan. Damanc birocrazeia, redutgier igl palpirom tar las dertgiras, promover la veia electronica per tarmetter d’ena dertgira a l’otra e d’en advocat a l’oter documaints giuridics totgan oz tar ena dertgira conform agl taimp, ò managea Peter Guyan. Da gronda impurtanza seia tar ena dertgira e tar en derscheder u derschedra er tgi aint igl center stetta scu amprem igl carstgang. El è er digl meini tgi fiss da simplifitgier las proceduras, da neir pi spert tar ena soluziun, da betg trer alla lunga mintga process e da cattar bagndalunga ena decisiun. Peter Guyan ò cunzont er fatg attent tgi tar las dertgiras mantgan persungas digl rom, cun betg dar avonda spezialists e spezialistas sen la fiera da lavour. Chegl seia er egna dallas raschungs tg’ena procedura cozza pi dei e s’antarda. Sa musso è marde seira a Savognin tgi Peter Guyan è en om digl rom, schi sa tracta da digitalisaziun. Per ena moderna dertgira Tanja Pfammatter ò detg tgi per ella seia modern betg angal digital, damai electronic anvezza palpieri, mabagn er d’optimar igls decurs dalla procedura giuridica e da luvrar pi effiziaint. Uscheia sa laschess luvrar pi bagn ed oriento alla clientella. Modern monta alloura er ena direcziun conforma agl taimp e d’esser innovativ chegl tgi pertotga novs models da lavour scu er la promoziun digls derscheders e dallas derschedras an uffezi secundar. Tar ena dertgira moderna totga er transparenza, managea tgi las veias internas da decisiuns dalla dertgira e tgi las santienztgas duessan esser publicamaintg accessiblas e tgapiblas. «Ia sung per ena dertgira sainza barrieras ed igl access tigl dretg per mintgign am è en grond giaveisch», ò detg Tanja Pfammatter. Ena dertgira vegia d’esser manevla agls vaschigns ed ella duess esser accessibla er per umans tgi canoschan betg la digitalisaziun.

Pi viglia tg’ia vign ed an daple sectours tg’ia davaint experta. Chegl tunga ossa bagn en po superbi, ma ia stò deir tg’igl è propi la verdad. U era anfignen da curt. Durant igls onns da giuventetna vaia savens gia l’impressiun da saveir scu tg’igl mond funcziunescha e surtot tg’igls abitants pi vigls da chel madem mond vegian, cuntrari a me, ansomma nign’ideia u en plan. Cugls onns è sa musso tg’igls mies plans na funcziuneschan magari er betg, pero era alloura gio experta an dumondas d’alternativas. Cun neir mamma sunga ma spezialisada sen divers novs camps, tot tenor interess digls unfants. Fitg intensiva è stada la fasa noua tg’ia sung ma spezialisada an dumondas dalla dismessa da patitsch. Ia cunascheva las rutas, igls taimps e la successiun digl rimnar igls satgs da rusment aint igl noss quartier. Pi tard sunga alloura ma spezialisada anavant segl camp biologic, cun focus segl taimp digl Mesozoikum, igl taimp cura tgi rigevan igls dinosaurs segl noss mond. Ia canosch igls noms digls pi ancunaschaints dinosaurs ed er lour speisas prefereidas. Velociraptor, stegosaurus e triceratops, pero er noms fantastics scu Ninjago, Naruto, Spiderman, Olaf e Dr. Strange fon part agl mies scazi da pleds. Chels davos noms vaia amprandia durant la mia spezialisaziun segl camp da comics e films cun tematicas irrealas. Igl mument ma focussescha pero puspe daple sen igl mond real e ma spezialisesch an dumondas dalla fiera da lavour primara. Uscheia canoscha tot las plattafurmas per amprendissadis u giarsunadis. An curt taimp vaia reactivo las mias cunaschientschas per screiver en curriculum vitae e brevs da mutivaziun per s’annunztgier per plazzas da giarsunadis. Ed ia stò deir, s’annunztgier per ena plazza n’è betg nia pi simpel igls davos 30 onns. Ma per me scu experta sen tant sectours è chegl nign problem. Ia sung gio er experta per problems psicologics, va gio stuia schliier ples crisas emoziunalas scu mamma, partenaria ed ameia. Uscheia tgi schi funcziunescha betg direct cun la plazza giavischeida, fiss er igl support psicologic avant mang. Angal ainten en sectour vaia fadeia da ma perfecziunar e chegl è chel dalla pubertad. D’ena vart vaia magari gio fadeia d’ancleir igl lungatg dalla giuventetna. Strousch sunga ma disada da far igl chillen e betg esser mengia stressada (aint igls îgls digls mies unfants), vigna ossa confruntada adegna puspe cun pleds scu «cringe», «weird» u «random». Schi ensatgi da vusoters fiss per casualitad expert u experta an dumondas dalla pubertad, sunga fitg averta per l’egn u l’oter tip. Pia Plaz viva cun ses um e ses dus uffants (en la pubertad) a Winterthur. Pia Plaz

La basa da trenamaint da biatlon dalla Svizra orientala cun sedia a Lai survign rinforzamaint da Rico Gross. Igl quatterdobel victour olimpic dalla Germania è tar chella basa igl nov trenader dalla gruppa juniors ed elita. Siva digl 2015 dattigl l’Uniun basa da trenamaint da biatlon dalla Svizra orientala (BSO). Chella è neida fundada da Carola Hartweg, tg’è stada cun sies om Michael Hartweg, egna dallas pionieras per realisar la Tgesa Nordica dalla Roland arena da biatlon a Lantsch. Ossa ò chella basa retschet cun la persunga da Rico Gross en ferm rinforzamaint aint igl stab digls trenaders e dallas trenadras. Daveiras tratg a riva «en grond pesch» Igl anteriour biatlet internaziunal è en grond cunascheider digl biatlon. Gist quatter gedas è Rico Gross sto victour olimpic aint igl biatlon. Igl seir dalla biatleta svizra, Lena Häcki-Gross, è er sto 9 gedas campiun mundial e fatg 15 ulteriouras medaglias tar campiunadis mundials. 17 onns è el sto commember digl cader da biatlon dalla Germania e sto activ ainten la cuppa mundiala da biatlon. Graztga agls bungs contacts da Carola e Micheal Hartweg ègl sto pussebel da gudagner Rico Gross scu trenader per la gruppa da juniors e d’elita dalla basa da trenamaint da biatlon dalla Svizra orientala. A chella appartignan 30 atlets ed atletas, tg’on en grond potenzial per far igl zap ainten egn digls caders da biatlon da Swiss Ski. Fatg experientschas scu trenader ò igl Tudestg tar l’Associaziun da skis dalla Germania, durant diesch onns an Russia, an Austria ed igl davos an Slovenia.

Cun Alessandro della Vedova davainta ena persunga tg’ins canoscha cunzont digl camp politic canzlist digl cumegn da Vaz. Igl Poschiavin da 54 onns suonda a Jeanne Richenberger, tgi bandunga igl cumegn da Vaz siva d’esser stada angal dus onns canzlista digl pi grond cumegn da Surmeir cun 2 700 abitants ed abitantas. Alessandro della Vedova è sesent a Coira e siva digl 2019 è el magnafatschenta dalla Caritas Grischun. El è sto ples onns mastral, detg oter «sindaco» digl cumegn da Poschiavo. Durant 12 onns ò el er represchento Poschiavo aint igl Cunsegl grond, da lez taimp scu commember dalla PCD, oz Allianza digl Center. Igl nov canzlist digl cumegn da Vaz scumainza la sia nova lavour igl 1. da settember 2024. La canzlista partenta Jeanne Richenberger resta anc anfignen alla fegn da zarcladour 2024 manadra dalla canzleia digl cumegn da Vaz. Pigl fanadour ed avost dattigl ena schliaziun interna per la lavour dalla canzlista tar l’administraziun communala da Vaz. (fmr/gns)

I dat ples raschungs tgi l’avertura dalla Tor alva ò betg li igl proxim meis, mabagn alla fegn da settember. Igls blers elemaints da betun èn construias e sa cattan a Savognin. Ainten la halla dall’Uffer SA vignan els mess ansemen a 32 pitgas per la construcziun digl object. La Tor alva tgi vign construeida durant las proximas emdas agls Mulegns aint igl sid digl hotel Liun è en project communabel dalla Scola politecnica federala (ETH) a Turitg e digl Origen Festival Cultural. Igls elemaints per construeir chel object da 30 meters èn betg nias produtgias a moda convenziunala, mabagn cun la tecnica da stampar betun, ena metoda inventada ed experimentada dalla ETH a Turitg. Far experimaints, chegl è per Giovanni Netzer, manader digl Origen Festival Cultural, siva da decennis navot da nov e gist perchegl vo el bagn a pêr cun l’ETH. Ena gronda sfeida per tot igls pertutgias Per realisar la Tor alva èn gio siva da blers meis, ples persungas ed er ples interpresas alla lavour. La gronda lavour è succedeida a Turitg ainten egn digls luvratoris dall’ETH agl Hönggerberg. Lò èn nias stampos igls passa 100 elemaints da betun. La stampa è a fegn ed igls blers tocs da betun èn nias transportos las davosas emdas cun bler adatg da Turitg a Savognin ainten egna dallas hallas da producziun dall’Uffer SA, cugl patrung Enrico Uffer. Per la sia interpresa ed igls partenaris la Zindel United, l’Invias SA, igl biro d’inschignier Conzett, l’ETH ed Origen è igl project dalla Tor alva en’immensa sfeida. Ena sfeida è la Tor alva cunzont er perchegl tgi anfignen ossa ins ò ansomma betg fatg experientscha cun chella nova tecnica da stampar betun e cunzont er betg cun en project d’ena schi gronda dimensiun. Sa perfecziunar è indispensabel Per venderde passo on l’ETH ed Origen anvido las medias a Savognin per piglier invista dalla lavour preparativa per construeir proximamaintg la Tor alva agls Mulegns. Igl è sto ordvart interessant da vaseir tge lavour tgi dat, tge precisiun, tge exactezza ed tge anschign tgi dovra per far las 32 pitgas or digls passa 120 elemaints da betun. Cun chellas pitgas vign la Tor alva construeida durant las proximas emdas. Enrico Uffer ò detg tgi ossa ins sa catta ainten la fasa da realisar la teoria ainten la practica. Eneda daple seia sa musso tgi seia d’acceptar igl success d’oters er sch’ins vegia tscherts dubis. «I dovra oz er pioniers scu igls noss perdavants tg’èn stos pioniers pigl turissem, per la Veiadafier retica e per la forza hidraulica», ò detg Enrico Uffer. Benjamin Dillenburger, professer d’architectura dalla ETH a Turitg, tgi vala per propi scu «bab» dalla Tor alva, ò menziuno tgi per realisar chel project dovrigl planisaziun, coordinaziun, anschign manual, blera passiun, gronda flexibladad ed er perseveranza an abundanza . Cun vista segl plazzal da construcziun Igl è sto previa da surdar agl travagl la tor alla fegn da zarcladour. Ossa sa retarda l’avertura da chel object per bung treis meis, ò menziuno Giovanni Netzer. «I dat ples raschungs persiva», ò detg igl iniziant dalla Tor alva, «aint igl li noua tg’ins fò igls fundamaints digl object è nia notiers bler asbest e perchegl ègl betg sto pussebel da sa tigneir agl plan da construcziun previa.» Ultra da chegl ègl do en svilup tar la stampa da betun, cun far las pitgas dalla cupla dalla Tor alva anc pi fegnas, cun damanc peis e cun duvrar pi pac material. Sa dadas seian er anc otras dumondas, scu metter ansemen las pitgas, igl transport da chellas da Savognin agls Mulegns ed er la construcziun sezza digl object. Chegl seian las raschungs tgi l’avertura dalla Tor alva vegia li pi tard, detg concret la fegn da settember da chest onn. Ensatge ò Giovanni Netzer er anc detg: «Durant la construcziun dalla Tor alva ègl pussebel da vurdar tiers scu tgi vign luvro e chegl davent digl curtgign digl hotel Liun, tgi sa catta aint igl manevel digl plazzal da construcziun.» Ena pitga peisa 6,2 tonnas Nico Russi, igl magnafatschenta dalla construcziun ota tar la Zindel United e tgi segna er per la direcziun da construcziun dalla Tor alva ò detg tg’ena gronda sfeida seia er da metter ansemen igls elemaints da betun dallas 32 pitgas tgi dovra per construeir la Tor alva. Nico Russi agiunta: «Ena pitga ò en peis da 6,2 tonnas e l’otezza dallas singulas pitgas vo da 2,40 meters anfignen 6,00 meters.» L’antiera Tor alva ò en peis da 300 tonnas, chegl tgi para bler. Per far ena cumparaziun seia menziuno tgi la Villa Alva, tg’ins ò spusto igl 2021 agls Mulegns ò en peis da 1 800 tonnas. Ena veira sfeida seia d’aveir igl dretg material per metter ansemen igls elemaints dallas pitgas, igl material tgi vegia d’aveir la dretga consistenza ed umiditad. La Tor alva sezza vign amplaeda cun ena sort folia d’en material spezial. Er per Serge Schmucki tgi segna gio blers onns tar Origen pigl dessegn dalla gleisch, è la Tor alva ena veira sfeida. Cun aveir igl object bler cler digl de duess el betg neir insceno cun gleisch artifiziala, ò detg igl om digl rom. La notg duess la Tor alva dar pir dretg an îgl graztga alla gleisch artifiziala.

Las 34 persungas tgi lavouran tar la Spitex Alvra/Churwalden on presto igl 2023 en total da 37 ​619 ouras a favour da seniors e senioras. Da cattar persunal è sto per l’organisaziun er igl davos onn da gestiun ena veira sfeida scu an general tar la sanadad publica. Alla Spitex Alvra/Churwalden èn affiliias otg cumegns, chegl vot deir igls seis cumegns da Surmeir, igl cumegn da Churwalden ed er igl cumegn da Tschiertschen-Praden. Igl intschess da chell’organisaziun, tgi dat gio siva da 30 onns, vo davent da Tschiertschen anfignen Barvogn e da Vaz anfignen Beiva. Parsoura dalla Spitex Alvra/Churwalden è siva digl 2022 Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra. Alla radunanza generala 204 dall’emda passada a Savognin aint igl Center da Sanadad ò el dastgea beneventar en bel domber da delegos e delegadas digls otg cumegns. Aint igl sies pled da bavegna ò Daniel Albertin punctuo tgi an ena moda u maniera vigna rapporto mintga de digl provedimaint da sanadad ed igls sies problems. Digls spitals d’universitad anfignen tar las organisaziuns dalla spitex seia la mancanza da persunal qualifitgia e cunzont la situaziun finanziala per part fitg desolata, en tema permanent. En deficit da 41 ​824 francs Er ainten la regiun da sanadad digl Grischun Central ed er tar la Spitex Alvra/Churwalden ins seia confrunto cun chella realitad. Daniel Albertin ò piglia scu exaimpel igl spital da Tusang, tg’ò scretg gl’onn passo en deficit da passa 8 milliuns francs. «Tar la Spitex Alvra/Churwalden ischans, graztga alla direcziun exemplarica, ainten ena situaziun ventirevla da preschentar en pitschen deficit. Da mies saveir igl amprem, siva tgi dat l’organisaziun», ò detg Daniel Albertin. Detg concret monta igl deficit a 41 ​824 francs, ena somma tgi seia an mintga cass surpurtabla, ò accentuo igl president dalla Spitex Alvra/Churwalden. Sa resulto è chel deficit tar antradas e sorteidas da 2,1 milliuns francs. Pigl 2023 ò igl cantun contribuia all’organisaziun ena contribuziun da 477 ​452 francs e la somma da contribuziun digls otg cumegns schea tar 392 ​660 francs (stgers 40 francs per abitant). La somma tgi dereiva dallas prestaziuns da tgira è ensatge sur en milliun francs. Igl sarvetsch digls pasts è cudischia ainten la contabilitad dalla Spitex Alvra/Churwalden cun 135 ​228 francs. En sarvetsch tgi vign stimo Igl sarvetsch dalla spitex da purtar pasts a tgesa vign stimo fitg digls clients e dallas clientas dall’organisaziun. Purtos a tgesa vignan chels da persungas tgi fon chel sarvetsch voluntari. Digl 2019 anfignen igl 2022 è chel sarvetsch da pasts carschia da 6 394 pasts sen 9 760 pasts. Gl’onn passo è chel domber digls pasts sto tar 9 623 ed è uscheia sa redutgia per 137 pasts an cumparaziun cugl onn avant. Durant igl 2023 ò la Spitex Alvra/Churwalden purschia igl sies sarvetsch a 281 persungas e chegl cun en total da 37 ​621 ouras da lavour, chegl tg’èn 81 ouras daple. Chels sarvetschs sa repartan cun 38% sen la tgira, 12% sen sarvetschs digl tigneirtgesa ed igls oters 50% sa cumponan dad oters sarvetschs, da viadis, ouras da biro, vacanzas, scolaziun e malsogna. Chels sarvetschs èn nias prestos antras 34 persungas, tg’on ansemen 17,52% plazzas cumplagnas. I dovra ena scolaziun permanenta Manadra dalla Spitex Alvra/Churwalden è gio divers onns Anna-Emilia Hemmi. Graztga alla flexibladad e loialitad digl antier team seia sto pussebel d’adampleir igls ples basigns digls clients e dallas clientas, ò detg la donna tgi segna per la direcziun dall’organisaziun. Impurtanza vigna do tar la Spitex Alvra/Churwalden ad ena bunga cultura da team. Chella ins ò tschartgea da far er igl 2023 cun differentas occurrenzas internas, scu excursiuns, inscunters e cun sa tigneir agl motto annual 2023, «egn per tots - tots per egn». Per la lavour da mintga de è la scolaziun permanenta stada er gl’onn passo da gronda impurtanza. Siva tgi igl Uffezi da sanadad cantunal ò fatg igl avost 2023 tar la Spitex Alvra/Churwalden ena procedura d’inquisiziun chegl tgi pertotga qualitad, sarvetsch, purscheida e manaschamaint ò l’organisaziun retschet la permissiun da menaschi per ulteriours diesch onns. Alla fegn dalla radunanza generala è nia a pled Philipp Gunzinger, en expert e cunsiglieder per fatgs da sanadad. El ò preschento la situaziun intermediara dalla structuraziun dalla Regiun da sanadad Grischun Central. Siva digl settember 2023 ins seia nia ples zaps anavant e per la fegn da zarcladour da chest onn vess d’esser pussebel da preschentar resultats concrets e schliaziuns concretas. 1 Daniel Albertin ed Anna-Emilia Hemmi dattan en tgit aint igl rapport annual dalla Spitex Alvra/Churwalden. 2 Gl’onn passo è er nia cumpro en ulteriour auto tar l’organisaziun. 3 En sarvetsch tgi las donnas dalla spitex fon er, è da parager per lour clients e clientas igls medicamaints per l’antiera emda u per en de. 4 Philipp Gunziger ò detg tgi mintga spitex seia da gronda muntada per las regiuns e pigl provedimaint da sanadad. Fotos Gion Nutegn Stgier

Premaveira monta er raccolta d’aspargias, ena verdura ed ena delicatessa tgi dat da preschaint er da cumprar a Realta ainten la buteia dall’instituziun per l’educaziun giudiziala. Anfignen tg’ins pò lascher gustar la verdura preziousa segl plat dovrigl blera lavour manuala. L’aspargia vala scu ena verdura «roiala» tgi sa lascha preparar an moda simpla. La cultivaziun e la raccolta segl êr d’aspargias pretendan pero pulita lavour e bler angaschi. Ena viseta segls dus êrs d’aspargias dall’instituziun per l’educaziun giudiziala da Realta, situos ainten la vischinanza da Tgazzas, testifitgescha chegl. Per tgi las aspargias possan neir raccoltadas schi savurousas scu pusseblas, dovrigl, sper bler’expertisa e tiers l’ota mecanisaziun ainten l’agricultura, blera lavour a mang. An Svizra crescha la gronda part dallas aspargias indigenas ainten la Svizra orientala, suandada digl Valleis ed ainten las Planeiras da Berna e da Friburg. Er aint igl Grischun vignan raccoltadas per onn – tranter igls 15 d’avregl ed igls 24 da zarcladour – radond 60 tonnas aspargias. Igl taimp da raccolta dallas aspargias è er per ena part dalla lavour dallas 100 persungas alloschadas ainten l’instituziun averta per l’educaziun giudiziala da Realta. La FMR ò dastgea vurdar sur igls givis a chellas persungas durant lour lavour quotidiana. A chel arisguard è dalunga sto evident, tgi per raccoltar las aspargias è basignevla blera sensibilitad e vetiers blera attenziun. Aspargias verdas creschan sur tera Hanspeter Geisser, igl manader digl menaschi puril dall’instituziun averta per l’educaziun giudiziala da Realta ans ò mano tigls dus êrs d’aspargias. Chels on ena grondezza da 295 aras, chegl tgi sa lascha cumparagler cun quatter plazzas da ballape. Cun gost zipla en om uriund digl Toggenburg, ena aspargia verda gist raccoltada. «Ins so magler aspargias crievas ?» è la nossa dumonda. Scu rasposta ans dat igl manader en scherm d’ena aspargia verda. Gio l’amprema morsa ans fò surstar tge savurousadad e tge stupent aroma tgi l’aspargia ò, en aroma tgi dat la sumeglia ad arveglia frestga. L’aspargia gosta fitg bagn ed ò er ena noda doltscha. Hanspeter Geisser dat igl suandont cunsegl: «Esse ein Spargel jeden Morgen, dass vertreibt Kummer und Sorgen». Cun blera saveida ans daclera el alloura er la differenza tranter aspargias verdas ed aspargias alvas. Aspargias verdas ed aspargias alvas sa disfranztgeschan ferm chegl tgi pertotga igl gost. Aspargias verdas èn pi crocantas, al dente e da gost pi fermas. Ellas èn aromaticas e savurousas, dantant tgi las aspargias alvas èn cunzont pi fegnas ed amablas. Ena differenza dattigl alloura er tar la moda da cultivaziun. Aspargias verdas creschan sur tera, e pir la gleisch digl suglegl las lascha davantar verdas. Cun lascher las aspargias anvezza ainten las êras e sot ena folia e cotras schurmagedas digl suglegl restan las aspargias alvas. Remarcabel è tuttegna tgi la pagletscha dallas aspargias verdas è pi fegna. Uscheia è betg da spagletscher tant las aspargias verdas, dantant tgi las aspargias alvas è da far giu pi fitg la pagletscha avant tgi coier ellas. Chegl per betg tg’ellas gostan lennous. La raccolta schea tranter dus e tschintg tonnas Igl è pulit frestg cura tgi nous vagn dastgea accumpagner la dumang bod igls 15 avdants dall’instituziun averta per l’educaziun giudiziala da Realta. Antupo vainsa Rino Demarmels, vaschign da Salouf e carschia se a Coira, tgi raccolta chel de scu manader la verdura roiala. El ans daclera igl suandont: «Per crescher bagn dovran las aspargias an cass ideal pitost en taragn da savlung, mez grev, schizont arschiglious e cunzont retg da substanzas nutritivas». Igls dus êrs èn situos an en li da bler suglegl, chegl tg’è d’avantatg per ena raccolta stagna. L’aspargia è ena planta sensibla chegl tgi pertotga l’influenza dall’ora – temperaturas bassas e pac suglegl redutgeschan ferm la carschientscha e la rendita dalla raccolta. «Tot tenor ora raccoltainsa durant igl taimp da raccolta da dus meis tranter dus e tschintg tonnas aspargias», dei Hanspeter Geisser. Chest onn vignan chegl bagn ad esser per en po pi pacas aspargias perveia dall’ora freida dallas davosas emdas. Mintga aspargia vign tagleda a mang Egn digls avdants dall’instituziun averta per l’educaziun giudiziala ans mossa scu tgi mintga singula aspargia vign tagleda u er tgavada a mang. Cun en mang tigna el cun chito igl piz dall’aspargia, durant tg’el tgava cun l’oter mang ena rosna da 25 anfignen 30 centimeters profond per tagler precaut l’aspargia cun en indrez da fier tagliaint. Cun sentimaint taglia el l’aspargia, la teira cun adatg or dalla tera per metter ella ainten ena chista. Sessour vign la rosna cuverta puspe cun la tera per tgi la proxima aspargia possa crescher bagnspert. Da bung’ora creschan las aspargias per de tranter tschintg e diesch centimeters. Strousch tgi las aspargias èn raccoltadas vignan ellas manadas ainten la halla preparatorica dall’orticultura dall’instituziun per l’educaziun giudiziala da Realta. Lò vignan las aspargias lavadas e tagledas sen la dretga lunghezza, chegl tenor qualitad e classa. En’aspargia dall’amprema classa ò per exaimpel d’aveir ena lunghezza da 17 centimeters.

Ellas «dattan taimpra» alla planeira da Rona: las pitgas d’electricitad, bagn visiblas da mintga casada. Scu tgi Swissgrid ò annunztgia, è previa da ramplazzar chel resp. igl antier conduct tranter Marmorera e Tinizong e schinigier las vischnancas tant scu pussebel. Pertge tgi la nova lengia na vign betg gist messa sot tera e cun tge disturbis tg’è da chintar per abitantas ed abitants – la FMR rasponda enqualtgi dumonda an connex cugl nov conduct. «Discarger la planeira dalla val dasper Rona» – chegl è egna dallas fegnameiras digl project da Swissgrid. 9,5 km cabel resp. igl conduct tranter Marmorera e Tinizong tg’ò passa 70 onns duess neir ramplazzo. Chegl ò Swiss­grid, la gestiunaria svizra dalla reit da transmissiun, annunztgia igl avregl 2024 via flyer ainten mintga casada an Surses. La FMR ò do en tgit aint igl rapport dalla Confederaziun e discurria cun Martina Bürge, responsabla per la communicaziun digl project tar Swissgrid. Pertge vign ramplazzo angal igl tschancung tranter Marmorera e Tinizong? Igl conduct tranter Marmorera e Tinizong ò ossa passa 70 onns. «En conduct agl liber stò neir ramplazzo siva 80 onns», dei Martina Bürge da Swissgrid. La raschung è tgi la lengia è necessaria per igl provedimaint d’energeia. La lengia tranter Tinizong e Löbbia an Bergiaglia è necessaria per transportar ­l’electricitad tgi vign produtgeida an Bergiaglia. En menaschi fidevel da chel conduct è oramai da grond’impurtanza. Igl tschancung tranter Marmorera e Beiva è nia ramplazzo igl onn 2003 ed è perchegl intact. Tge avantatgs ò igl nov conduct per abitantas ed abitants da Rona? Siva d’ena examinaziun detagleda arisguard differents factours è sa musso tgi da manar igl nov conduct aint igl ost da Rona è la schliaziun la pi avantagiousa. E damai tgi las tgesas a Rona èn drizzadas direcziun vest n’è igl nov conduct betg ple schi visibel. «Igl decurs dalla nova lengia duess neir optimo uscheia, tg’igls territoris abitos vignan schinigias tant scu pussebel», dei Martina Bürge da Swiss­grid. Previa è en conduct cun ena tensiun da mademamaintg 220 kilovolts. Fissigl betg pi scort, dad augmenter la tensiun? «D’augmentar la tensiun sen 380 kilovolts n’è betg necessari», stat scretg aint igl rapport dalla Confederaziun. Pinavant ins stò ­uscheia er betg ramplazzar igl conduct tranter Marmorera e Beiva. Previa è en nov conduct agl liber. Sch’ins ò gio da ramplazzar chel, pertge ins ancablescha chel betg ed igl metta sot tera, er per schurmager la nateira? Scu tgi la Confederaziun screiva, ins vegia examino la varianta da metter la lengia cumplettamaintg u parzialmaintg sot tera. Ena lengia cumplettamaintg sutterrana n’è betg pussebla, perchegl tg’igl n’è betg pussebel da construeir en’ovra (transitorica) tgi magna a Marmorera digl conduct sutterran segl conduct liber direcziun Beiva. La varianta da metter angal ena part digl conduct sot tera fiss la miglra pigl ambiaint, n’è pero betg pussebla, perchegl tgi duvress alloura chella ovra transitorica agls Mulegns. Las examinaziuns vegian musso tgi cunzont perveia da chell’ovra na fiss la lescha federala davart la protecziun dalla nateira e la patria betg risguardada – chegl tgi pertotga igl maletg digl li digls Mulegns. En ulteriour disavantatg: schi dat disturbis tar lengias da cabels procura chegl per regla per en’interrupziun da ples emdas, perchegl tgi tocs da reserva ston neir produtgias e n’èn savens betg an magasign. Pinavant è ena lengia sutterrana – er parziala – cleramaintg pi tgera tgi en conduct agl liber. Son abitantas ed abitants piglier posiziun, resp. anc piglier posiziun tigl project? Igls documaints digl project èn nias exponias publicamaintg sen canzleia communala da Surses e persungas privatas on pudia piglier posiziun anfignen igls 7 da matg 2024. Scu proxim decida igl Cunsegl grond an tgossa, avant tgi la fatschenta vo giu Berna aint igl Cunsegl federal. Uscheia tgi na dat per persungas privatas nignas opziuns ple per piglier posiziun. Cura scumainza la fasa da biagier e cun tge disturbis ègl da chintar? Approvescha igl Cunsegl federal igl project la fegn 2024, suonda igl project da construcziun. «Chel n’è betg da scumbiglier cun la fasa da construcziun», dei Martina Bürge, «durant dus onns vign elaboro, noua tgi las pitgas vignan construeidas exactamaintg ed alloura suonda la procedura d’approvaziun digl plan.» Uscheia tgi Swissgrid pudess scumanzar a metter las ampremas pitgas igl onn 2029. Previa è da lascher circular la fegn digl onn 2031 l’amprema electricitad tras igl nov conduct. «I sa tracta d’en project da construcziun e chegl procura per canera digl menaschi, seia chegl da camiuns u er singuls helicopters schi las pitgas ed igls funda­maints vignan montadas resp. construias.» Dulzar igl rampar da Marmorera, spustar la veia naziunala per ansomma pudeir dulzar igl rampar – ins pudess betg coordinar tot chels projects? Martina Bürge remartga, tgi sa tracta da projects independents an differents lis. «Igl è an mintga cass da sa cunvigneir cugls responsabels, pero en connex direct na dattigl betg.» Fò igl nov conduct canera? «Per igls conducts dattigl limitas da canera. Chellas correspondan a 55 decibels aint igl territori abito durant igl de e 45 decibels durant la notg. Per cumparagler: Ena veia fitg frequentada maseira 80 decibels», dei Martina Bürge. Anc dat igl conduct existent «taimpra» alla planeira da Rona. An futur duess chel neir elimino. Anc dat igl conduct existent «taimpra» alla planeira da Rona. An futur duess chel neir elimino. La carta tgi Swissgrid ò publitgia. Ella mossa la lengia existenta tgi duess neir biageida anavos scu er ainten tge corridor tgi la nova lengia duess neir biageida. Bagn visibel: ossa magna igl conduct sur la planeira da Rona – la nova lengia duess manar aint igl ost sper Rona ve ed uscheia pi pac visibel pigls abitants e las abitantas da Rona.

«Uscheia na pògl betg cuntinuar» – è stada la devisa digls cumegns an Val Alvra concernent la lavour da giuvenils Alvra. La raschung: igl salv da giuvenils a Casti – avant la pandemia en li popular – è sto veid meis or. «Aveir ena bun’ideia» – è stada la devisa da Noemi Panier, la manadra digl salv – igl «bunker». Ed uscheia ò ella lantschea, an collaboraziun cugl Parc Ela, en project da participaziun. Ena viseta agl li mossa: aint igl «bunker» ègl puspe daple veta. L’odour da tagliarigns cun verdura sa mesda cun l’odour en po meffousa da «bunker» e las differentas evapuraziuns da giuvenils e giuvenilas pubertantas. Quatter dad els tschaintan ansemen cun Noemi Panier e Sarah ­Untersander alla meisa da ping pong tg’è neida transfurmada an ena meisa da giantar. Igl è chiet aint igl bunker, igl salv da giuvenils a Casti sot igl tancadi Agrola, dantant tg’els maglian lour tagliarigns. Excepziunalmaintg pò mintgign tscherner scu alternativa digl liter té sen meisa er ena bavronda soda frestga or dalla frestgera. Cola e té da glatsch èn igls favorits. Seiras cun 30 giuvenilas e giuvenils Siva digl onn 2017 tgira igl Nido del Lupo ad Alvagni – an incumbensa e finanztgeida digls cumegns d’Albula/Alvra, Barvogn Filisour e Lantsch – la lavour professiunala da giuvenils. Chella duess promover positivamaintg igls giuvenils e las giuvenilas an lour svilup. Noemi Panier, tgi magna siva digl onn 2018 igl «bunker» a Casti sa regorda agls «taimps glorious» digl salv: «Ia va gia venderdes seira cun anfignen 30 giuvenilas e giuvenils aint igl bunker. Nous vagn cuschino, do a ping pong etc.» Cun corona è chegl sa mido: igl domber da visitadras e visitaders ò scumanzo a sa redutgier adegna daple. «Ed igl onn passo ègl do antiers meis sainza visitaders.» Davart las raschungs saptga ella angal specular: oters hobis aint igl taimp liber, igl lung viadi cugls meds publics anfignen Casti. «An mintga cass on igls cumegns detg, tgi uscheia na posigl betg cuntinuar. Ed alloura vaia gia dad aveir ena bun’ideia.» Igl giantar è per antant tuagea e siva d’aveir lavo giu communablamaintg tschainta Noemi Panier cun Mara, Vitalii, Olivia ed Aline puspe alla meisa da ping pong – ossa transfurmada an ena meisa da seduta. Sarah Untersander beama alla pare igl concept digl «cunsegl da scolaras e scolars» – elaboro durant las davosas sedutas – e chel vign discuto anc eneda. «Tgi è alloura aint igl comite ­d’elecziun?», è egna dallas unicas dumondas ainten la runda digls giuvenils. La seduta dad oz è pitost stentousa, igl concept para d’esser fatg, i resta chiet. Oz para igl sustign da Noemi Panier e Sarah Untersander per coordinar igls davos detagls, d’esser fitg dumando. Collaboraziun cun Parc Ela Dall’antupada da pi bod tigl luvratori da projects: la viseta aint igl «bunker» dat perdetga tgi la lavour da giuvenils an Val Alvra è sa midada igl davos onn. Igl concept pigl «cunsegl da scolaras e scolars» tgi ena gruppa da totalmaintg nov giuvenilas e giuvenils less instradar ainten scola è egn digls projects. Noemi Panier daclera: «Cun esser sto basigns d’ager igl onn passo vaia contacto Sarah Untersander digl Parc Ela.» E cunchegl tgi lezza ò er l’incumbensa da s’angascher pigls ba­signs digls unfants e giuvenils aint igl parc è chegl sto en «clom d’ageid» aint igl dretg li. Sarah Untersander e Noemi Panier on alloura lantschea ena retschertga online per la 5 anfignen 9avla classa ainten la Val Alvra per erueir igls basigns. E cun igls resultats dalla retschertga seian ellas eidas ainten scola e vegian lantschea en project da participaziun. Igl «cunsegl da scolaras e scolaras» è, siva da tschintg occurrenzas scu seiras da kino ainten las vischnancas u dus discos da scolaras e scolars cun totalmaintg 149 participantas e participants, en ulteriour project. «Nous sustignign igls giuvenils interessos da realisar lour projects – sen basa da lour basigns. ­Chegl ò alloura li aint igl taimp liber, numnadamaintg la mesemda sivamezde.» Puspe daple veta La seduta dad oz è anc adegna pitost stentousa, novs inputs mantgan. Igls quatter giuvenils paran d’aveir ansemen lour concept ed igl proxim pass tgi suonda vign ad esser l’occurrenza d’infurmaziun ainten scola all’an­tschatta digl proxim onn da scola, noua tgi igl cunsegl digls scolars e las scolaras vign preschento a tots. Adegna puspe sa derva la porta digl bunker, giuvenilas e giuvenils, er dalla 5 e 6avla classa, aintran e sortan. «Nous giagn pigl colleg», cloma egn. «Pero betg cugl töfli, chegl è illegal», rasponda tschel. Siva digl november 2023 è igl «bunker» er davert pigls unfants dalla 5 e 6avla classa. «Igl è ossa lavour d’unfants e giuvenils», dei Noemi Panier. Ossa seia puspe daple veta aint igl «bunker», schi er an en’otra furma tgi igl «treff» da pi bod e chegl aglmanc la mesemda sivamezde. Igl venderde resta’l saro. Mengia pacas purscheidas per unfants e giuvenils Igl concept è cumplet – la seduta terminada. Ossa suonda la part pi patgifica. Igls egns sa scontran ainten la stanza blava LED, tschels sen la pultrunga aint igl salv principal. Uscheia er Mara da Latsch. Ella vigna savens a cò, i seia en li pigls giuvenils per piglier distanza da bleras tgossas a tgesa, ena sort «refugi». Ella è egna dallas giuvenilas tgi sa participescha gio agl quart project e tgi planisescha – sper igl cunsegl da scolaras e scolars – er ena festa da stad u ena mottoparti, chegl seia anc an planisaziun. Igl sies angaschi daclera ella uscheia: «Siva d’esser sto treis gedas aint igl bogn a Lai ins so betg ple tge far. I fiss bel, schi dess daple purscheidas pigl taimp liber per unfants e giuvenils ainten la Val Alvra.» Cun mussar igl davos rapport annual seian igls mastrals da Lantsch ed Albula/Alvra sa mussos fitg cuntaints e vegian detg: «Anavant uscheia!», dei Noemi Panier cun en reir. Ed er ella seia ossa puspe pi mutivada. «Igls giovens èn fitg angraztgevels da pudeir far chels projects ed i mossa, tgi lavour da giuvenils sa meida, adegna sen basa digls giaveischs e basigns. E schi angal egn da chels tschainta pi tard ainten suprastanza communala, alloura vainsa ple tgi contanschia la nossa fegnameira», dei ella cun en reir. Tge deian igls giuvenils digl «bunker»? Noah (12), Brinzauls Ia sung cò prest mintg’emda, perchegl tgi cò ins pò esser ansemen an ena gruppa da tschintg u daples ed a tgesa vess la mamma creia betg schi plascheir. Savens ischans davos ainten la stanza LED e discurrign ansemen. Mara (14), Latsch Ia vign gugent a cò perchegl tg’igls mies ameis abiteschan aint igl conturn e cunchegl tg’ia abitesch a Latsch ègl per me pi simpel sch’ia vign no cò tgi els tar me. Igl bunker è en li noua tg’ins pò esser giuvenil, tadlar musica dad ot e tuttegna ègl en li tgod, er sch’igl è da sa cumportar. A me plaian las differentas stanzas tgi porschan differentas pussebladads scu vurdar televisiun, dar a gis, discorrer privat, tadlar musica u dar a ping pong. I fiss bel schi nissan daple giuvenils, ma chegl è difficil. Vitalii (14), Lantsch Gio ainten l’Ucraina sunga ia aint igl salv da giuvenils. Ia sung gugent ansemen cun otras persungas, i fò plascheir da far parti u simplamaintg tschantar ansemen, reir, saltar, cantar u magler. Igl è en bung team, igl n’è betg schi strantg ed i vign betg prescretg tge vistgadeira tg’ins ò da trer aint. Olivia (13), Lantsch Las mias collegas èn er a cò, ia sung gugent cò ed ia cat cool da planisar projects. Igl è cool tgi dat schi differentas stanzas ed er Noemi e Sara èn coolas. Ins so baitar bagn cun ellas ed igl è ­legher. Aline (13), Lantsch Ia sung cò per far ensatge per la scola scu per exaimpel organisar igl cunsegl da scolaras e scolars ed esser ansemen cun collegs. A me plai da collaborar, organisar e discutar cun la lavour da giuvenils tge tg’ins less midar. Siva digl onn 2017 exista la lavour da giuvenils Alvra – finanztgeida digls cumegns d’Albula/Alvra, Barvogn Filisour e Lantsch. Igl «bunker» - vot deir igl li d’antupada digls giuvenils e las giuvenilas – sa catta a Casti sot igl tancadi Agrola. Communablamaintg on Noemi Panier (san.) e Sarah Untersander lantschea igl project da participaziun. Ellas sustignan igls giuvenils e las giuvenilas tar lour projects. Igl salv principal aint igl «bunker» a Casti. La meisa da ping pong vign gugent er duvrada scu meisa. Impressiun digl «bunker» a Casti. La stanza LED tgi sa catta davos igl salv principal è fitg populara. Las giuvenilas ed igl giuvenil durant lour seduta pigl project «cunsegl da scolaras e scolars».

Gist 13 premieras, radond 130 producziuns, fitg bleras guidas e lis singulars totgan tigl program dalla stad culturala digl Origen Festival Cultural. Solt, cumegia, musica, cant, referats e films mantgan betg tar las numerousas preschentaziuns. La stad 2005 ò scumanzo l’istorgia da success digl Origen Festival Cultural. A Sarons, en li situo aint igl sid da Savognin e cun en panorama magnific, ò Giovanni Netzer preschento igl teater «Francesco». Lò anc cun bleras persungas indigenas, cun actours ed actouras laics e sainza en schi grond interess medial. Ossa tgi igl Origen Festival Cultural vo ainten la sia 20avla stad culturala è chegl tot oter. An chels 20 onns onns è igl pi grond festival cultural digl Grischun s’avanzo tar ena veira «marca» naziunala ed internaziunala. Igl interess medial è davanto immens grond, chegl er graztga alla tor cotschna digl Gelgia, ma er cun leir esser siva da diesch onns la scena da ballet mundiala ena part digl Origen Festival Cultural. Quant internaziunal tgi igl festival è, è er sa musso venderde passo a Coira cura tgi igl intendant Giovanni Netzer ò preschento agls meds da passa igl program cultural da chesta stad. La sala da cavaliers davainta ena tribuna La conferenza da pressa ò alloura er gia li ainten en li fitg singular. La raschung tgi chella ò gia li aint igl casti digl uestg a Coira, detg pi exact ainten la sala da cavaliers digl casti digl uestgia, è tgi ainten chella sala dastga Origen chesta stad esser giast. Giovanni Netzer dei d’aveir cunaschia chella sala durant igl sies studi da teologia ed er a caschung digls sies project da teater rètg Baltasar, preschento avant radond 30 onns ainten la catedrala da Coira. «Igl è propi ena gronda onour da dastger far diever da chella sala da cavaliers», dei Giovanni Netzer. La sala particulara è schiglio betg en li public e gist perchegl è per Origen ena gronda glorgia d’esser igl fanadour ed avost giast aint igl casti digl uestg. La basa per las producziuns da solt, da cant, da musica e da teater dat l’istorgia da «Kain ed Abel», bagn igls dus pi ancunaschaints fardagliuns tgi prest mintgign canoscha ed igls amprems dus fegls d’Adam ed Eva. Ansomma èn fardagliuns igl feil cotschen tar tot las passa 130 producziuns da chesta stad tar Origen. Ainten la sala da cavaliers digl casti digl uestg, ella tgi davainta tar ena tribuna, è da vaseir igl fanadour ed avost 14 gedas ena producziun da solt, ed egna dallas 13 premieras digl festival cultural. Coreografs e coreografas internaziunals Giovanni Netzer, el è ainten la situaziun ventirevla da betg d’aveir eir alla tschertga da coreografs e coreografas per las producziuns da solt. Digls miglers ballets digl mond, da Paris, Minca, Amsterdam, St. Petersburg, Moscau, Londra Vienna e Tokio s’annunztgan coreografs e coreografas per sa preschentar cun lour saltunzas e saltunzs agl public d’Oirgen. Er chesta stad è chegl igl cass on coreografs e coreografas instruia saltunzs e saltunzas scu tgi sa lascha interpretar igl pi fegn, igl pi original ed igl pi singular istorgias da fardagliuns cun solt e musica. Salto vign per part dus gedas an de a Coira, ainten la sala da cavaliers digl casti digl uestg, a Riom aint igl casti ed ainten la «Clavadeira». Igls coreografs preschaints dalla conferenza da medias on unisono detg tgi da collaborar cun Giovanni Netzer seia en veir deletg, lascha el blera libertad per crear en nov ballet, chegl adegna cun sa tigneir alla bas digl tema scu chest onn «fardagliuns». Er ena part digl Festival da jaz Son Murezza Per veia e per las giassas è chest onn er puspe la gruppa cumedianta d’Origen. An 20 lis digl Grischun è da vaseir la gruppa tgi divertescha igl public cun teater, musica, cant, solt ed acrobatica. Dasperas las bleras producziuns da solt dattigl agls Mulegns er en teater musical e chegl ainten la sala digl hotel Liun. Las vespras dalla dumang e dalla seira «Laudes» e «Complet» mantgan sa tgapescha er betg. Ena premiera è tgi «Laudes» e «Complet» èn per l’amprema geda er ena part digl Festival da jazz da Son Murezza. Igls pi bels psalms èn da santeir a Son Murezza agl Lai da Staz ed aint igl Museum da Segantini. Chegl durant igl festival da jazz a Son Murezza. Musica singulara vignigl a dar ainten l’ovra electrica «Albanatscha» dalla Repower tgi sa catta sur Silvaplana an direcziun Gelgia. Segl program stattan scu adegna er bleras guidas, referats e discurs. En punct culminont vign alloura er ad esser proximamaintg l’avertura digl hotel Liun e naturalmaintg la construcziun dalla tor Alva agl Mulegns, tg’ins dastga persequitar agl li. Ballet dattigl da vaseir er aint igl casti da Riom. Giovanni Netzer (san.) ed igl uestg da Coira Jospeh Maria Bonnemain. Ainten la sala da cavaliers digl casti digl uestg a Coira è Origen giast per dus meis.

En project cun la scola tgi para d’esser interessant, ples occurrenzas pigls commembers, en bung onn da gestiun ed ena tenuta pitost negativa cunter igl li digl nov luvratori communal. Chegl las lengias grassas dalla radunanza digl «HGV Surses». Alla radunanza generala dall’Uniun da mastirants e commers Surses, l’uniun tgi vign savens er numnada «HGV Surses», dall’emda passada èn stadas preschaintas 30 persungas. Patrick Thurner, igl president dall’uniun ò laschea repassar las activitads principalas digl davos onn da gestiun dall’uniun. Singulas occurrenzas seian stadas bagn occupadas e per otras seia igl interess sto pi pitschen. Chegl tgi pertotga igl project «Nandro Solar» ins vegia bagn mano tras ena radunanza extraordinaria, dantant sainza decider per u cunter chel project, cun esser igls pareris fitg differents tar chel project digl EWZ a Radons. Gl’onn passo seian otg menaschis sortias dall’uniun e seis travagls antros, ò menziuno Patrick Thurner. Da preschaint ò l’Uniun da mastirants e commers Surses 101 commembers. Stands da fiera èn en bung affar Er chest onn segna l’uniun per ples occurrenzas, seia chegl an collaboraziun cun oters partenaris u cun commembers. Uscheia ò proximamaintg li igl ansolver tradiziunal digl 6-6-06.00 e chegl agl restorant «Scuntrada» a Tinizong. L’onorificaziun digls amprendists chella ò li igl 12 da fanadour 2024 agl «Berghus» a Radons. La fiera da Savognin, oz numnada «Scuntrada», chella ò li igls 9 d’avost 2024. Cun menziunar la fiera ins dastga deir tgi l’affitanza digls stands da fiera èn per l’Uniun da mastirants e commers Surses en bung affar. Las antradas digls stands dalla «Scuntrada» a Savognin schean tar 7175 francs e las antradas per l’affittanza digls stands da fiera d’orsoura chellas schean schizont tar 10 540 francs. A tschains vignan igls stands da fiera cunzont piglias per la fiera da Nadal a Coira, per las fieras a Tusang, ma er per otras occurrenzas digl antier Grischun Central. Igl rendachint 2023 dall’Uniun da mastriants e commers Surses sera tar antradas da stgers 37 000 francs cun en gudogn da 9100 francs. Chel resultat positiv è er la raschung tgi las contribuziuns annualas restan aglmanc per en onn scu anfignen ossa. An collaboraziun cun la Gastro Alvra/Surses Pirmin Cotti, igl vicepresident dall’uniun ò preschento igl project communabel digl «HGV Surses», dalla Gastro Alvra/Surses e dalla scola superioura da Surses. Igl aton da chest onn è previa cun la 2. classa superioura da Surses en de noua tgi tots travagls, menaschis, interpresas, restorants e hotels dalla regiun on la pussebladad da preschentar a scolars e scolaras las professiuns tg’èn pusseblas d’amprender ainten la val. Cun chel de ins less cunzont far attent tg’è er pussebel da far per mats e mattas en amprendissadi ainten la regiun e tgi sa lascha er biagier se en’existenza ainten la val. Cunter igl li e betg cunter igl project Alla fegn dalla radunanza generala è igl nov luvratori communal tgi igl cumegn da Surses less realisar er sto en tema. Igls 24 da zarcladour 2024 decida igl suveran dalla radunanza communala per u cunter chel project da radond treis milliuns francs. Davart d’en grond domber da commembers dall’Uniun da mastirants e commers Surses è gio pi dei nia en po critica anvers chel project. Er dalla radunanza generala dall’uniun è chella realitad sa mussada. Cunter igl project digl nov luvratori ins è ansomma betg. Per bler daple discussiun procura igl li noua tgi igl luvratori duess neir realiso. Construia duess chel bietg communal neir a «Davos Fallung» a Savognin, lò noua tgi la deponia da rusment spezial, cartung e palpieri sa catta. Davart da blers commembers dall’Uniun da mastirants e commers Surses fiss la zona d’industreia a Cunter stada pi adattada scu li pigl luvratori da cumegn u schizont er Tinizong. «Grava» seia ensacu igl center da Savognin, cun scola, hotels, surbiageida e parcadis, uscheia tgi igl grond traffic permanent per eir e turnar digl luvratori communal «Davos Fallung» disturba ferm, è nia detg ples gedas. Chegl alloura betg angal dalla vart dall’economia, mabagn er digl turissem. Egn digls projects digl HGV: Mussar a scolars e scolaras tge amprendissadis tgè er pussebel da far ainten la regiun.

Aint igl bietg dalla scola da Barvogn pudess en medi dar gio bagnbod las sias sprezzas agls paziaints. Igl suveran da Barvogn Filisour decida oz gievgia, davart en credit da treis milliuns francs per la sanaziun e transfurmaziun dad en pêr stanzas dalla tgesa da scola, ainten ena practica. «Tar chella investiziun resta er en tschert risico», daclera igl mastral digl cumegn, Luzi C. Schutz. Noua tgi scolaras e scolars dall’amprema e sagonda classa amprendan pigl solit igl alfabet ed igl amulains, maseira an futur en medi forsa er la pressiun digl sang digl sies paziaints e las paziaintas. Aglmanc schi vo tenor la suprastanza digl cumegn da Barvogn Filisour. Aint igl sies messadi a caschung dalla radunanza communala da chesta gievgia ò el preschento igls plans da sanar la tgesa da scola a Barvogn – e da biagier or a madem mument en pêr stanzas da chella tar ena practica da medi. Costs totals digl project: radond 3 milliuns francs. La viglia n’adamplescha betg plelas pretensiuns La practica da medi actuala – noua tg’igls medis Dominik Utiger e Domenic Ganzoni practitgeschan – è viglia. Ella è igls onns 1970 neida biageida da la cassa da malsangas digl circuit e stò neir modernisada, perchegl tg’ella na corresponda betg ple allas pretensiuns actualas: adegna daple sclarimaints e tractamaints vignan fatgs ozande ambulantamaintg, chegl tgi pretenda ena bunga infrastructura. I dovra stanzas funcziunalas per far terapias, radiografias, retschertgas scientificas ed uscheia venavant. Per pudeir garanteir a lunga vista igl provedimaint da sanadad ainten las regiuns stoptgan er constar las cundiziuns per medias e medis futurs, e lotiers totga er ena practica moderna, uscheia stattigl scretg aint igl messadi dalla suprastanza da Barvogn Filisour. La practica actuala ainten la Veja Grusada sa catta pinavant an mangs privats e lò seia «grev da biagier or chella», uscheia il messadi. «Nous vagn considero ples opziuns, tranter oter er en bietg nov», uscheia Luzi C. Schutz, igl mastral da Barvogn Filisour. An collaboraziun cun differents experts vegia la suprastanza dantant constato, tgi ena midada d’utilisaziun da stanzas tgi na vignan betg duvradas seia ena varianta ideala per ena practica. Ma tge monta chella utilisaziun insolita? Vignan ossa paziaints da cancer a stueir traversar igl amprem igl corridor da scola d’unfants tgi fon canera? «Na, i vign a dar dus differentas antradas, egna per la scola, ed egna per la practica da medi, las dus differentas funcziuns dalla tgesa èn separadas strictamaintg», sincerescha Luzi C. Schutz. Practica nova – finanztgeida digl cumegn «Schi nous lagn garanteir igl provedimaint da sanadad ainten la regiun, stuagn nous scu cumegn surpiglier responsabladad», daclera Luzi C. Schutz anvers la FMR. «Perchegl ègl tenor la suprastanza er giustifitgia dad investeir daners publics per ena nova practica», dei el e menziunescha, tg’ins possa cò naturalmaintg er esser d’en oter aveis. Involvo aint igl project è er egn digls medis actuals da Barvogn, Dominik Utiger. Cun el ò igl cumegn gio fatg ena cunvigna davart las cundiziuns per piglier a tschains las localitads igls proxims tschintg onns, per en prietsch mensil da 3 ​333 francs. L’infrastructura medicinala pero – scu per exaimpel en apparat da radiografia u oters instrumaints – vign finanztgeida digl medi. I resta en risc Per la practica da medi tgi niss realisada digls architects Ritter Schuhmacher da Coira èn calculos costs da radond 2 milliuns, inclusiv reservas. La sanaziun energetica dalla tgesa da scola cumpletta monta a radond 1 milliun francs e stò neir fatga urgentamaintg. Tar chella somma d’investiziun totala da radond treis milliuns francs resta la dumonda, schi chegl n’è betg en burdi mengia grond pigl cumegn da Barvogn Filisour? «I resta naturalmaintg en tschert risc dad investeir ainten ena practica da medi, ena garanzeia dad ena successiun digls medis actuals è nign tg’ans so dar, ma cun investeir ainten l’infrastructura pudainsa stgaffeir cundiziuns pi attractivas per bungs medis da tgesa da neir ainten la regiun a luvrar», uscheia Luzi C. Schutz, e venavant: «Cun la nossa proposta vainsa ampruo da cattar ena bunga schliaziun per las stanzas da scola tgi na vignan betg duvradas igl mument e da gist er promover l’attractivitad e la qualitad da veta digl li.» Schi en medi u ena media vign la fegn finala a far las sias radiografias ainten la madema tgesa scu chella, noua tg’igls unfants amprendan a far chints, chegl decida igl suveran da Barvogn Filisour chesta gievgia a caschung dalla radunanza communala. Sper la tractanda davart en credit per la tgesa da scola stò igl suveran da Barvogn Filisour decider chesta gievgia er anc davart dus credits ulteriours. Tots dus pertotgan punts sen veias da gôt digl cumegn. Per saveir garanteir ena bunga cultivaziun digl gôt stò la punt «Tuors Davant» neir renovada. Chella fò er part alla veia ainten la Val Tuors e sen las alps da latg Alp digl Chant ed Alp Plazbi. Igls costs per chel project montan a 330’000 francs. Igl sagond project pertotga la punt «Runsolas». Chella stò neir renovada per garanteir la siertad e la veia tar las dus alps Muchetta e Zavretta; igls credits montan a 230’000 francs. (fmr/sb)

La staschung d’alp stat avant porta. Igl tgea d’alp d’Alvagni ò pero gia chest meis en pitschen starmaint. Igl persunal tg’era previa per chesta stad è sa retratg a curta vista. La societad d’alp è alla tschertga dad ena schliaziun ed è da bunga speranza da cattar igl sies persunal per chesta stad. La fotografia fitg actuala dalla Alp da la Creusch mossa: igl è anc mengia bod per la muaglia da neir anfignen se cò. Ma giu ainten la val, sur Alvagni, antscheva la fegn da matg la staschung d’alpegiaziun, er schi mantga anc igl persunal. Igls 12 da matg 2024, durant la notg, ò Risch Tscharner survagnia en e-mail dètg particular – tranter oter cun la construcziun en po provocativa: «Wir rocken die Alp nicht!» – Igl pour dad Alvagni è gio siva da divers onns tgea d’alp dalla corporaziun d’alp dalla sia vischnanca. Ma, ena disdetga an chella furma n’ò el betg anc gia bleras. Igl speditour digl e-mail era la persunga tgi fiss stada planisada – cun la sia squadra – per igl menaschi d’alp sen las pastgiras dall’Alp da la Creusch tgi sa catta aint igl nord dad Alvagni. Scu declaraziun per la disdetga ò la persunga fatg valeir muteivs da sanadad. Angal dus emdas avant l’alpegiaziun La retratga è damai neida angal dus-treis emdas avant tgi la staschung d’alp antscheva ad Alvagni. «Tar nous antscheva l’alpegiaziun gio vers la fegn da matg», daclera Risch Tscharner sen dumonda dalla FMR. La muaglia digls circa otg menaschis agricols vo alloura sen las pastgiras sur la vischnanca ed alloura pass a pass pi amunt, las vatgas la fegn finala anfignen sen l’Alp da la Creusch sen 2 272 m s.m. Tgi la sia societad n’ò curt avant la staschung d’alp nign persunal, chegl è sto per Risch Tscharner an chel mument «en desaster»! Ma tuttegna n’ò el betg pers la speranza ed è nia activ. Risch Tscharner: «Ia na sung betg nia schi nervous, perchegl tg’ia va fatg tras gio 2-3 gedas situaziuns sumigliaintas cugl persunal d’alp.» Chest’eda ò el lantschea immediat en appel, sur igls agens contacts persunals e sur medias socialas. Anvers la FMR daclera el: «Igl è en’alp cun 55 vatgas da munscher e dasperas anc var 200 armaints da biestga sitga u bagn vatgas-mamma. Igl movel vign da purareias dalla regiun. Igl latg muns ò igl persunal d’alp da transportar cugl tractor giun vischnanca.» L’alp posseda ples pastgiras, cun dus tigias e cun en stand da munscher mobil tgi vign transferia mintga dus emdas. Per tot la lavour dovrigl – tenor las experientschas digl tgea d’alp – aglmanc dus persungas, anc migler èn treis persungas, ed igl pi ideal fiss gist ena famiglia. Siva dalla disdetga a curta vista ò Risch Tscharner perchegl scretg or sur las medias socialas tg’el tschertga «2-3 motivierte Personen» per igl taimp digls 1. da zarcladour anfignen igls 30 da settember 2024. Igls appels n’on betg anc purto fretgs E las stentas ed igls appels n’on betg anc purto fretgs (situaziun digls 25 da matg 2024). Igl tgea d’alp ò bagn gia singuls discurs, n’ò pero betg anc catto igl persunal giavischia. Per exaimpel seia nia fatg giu cun en pêrign en termin da viseta per discutar ena collaboraziun, pero igls candidats na seian la fegn finala simplamaintg betg nias ad Alvagni. «Schi ensatgi na s’annunztga betg ple, alloura ègl migler da betg angascher», manegia Risch Tscharner. Ed el resta calm e da bunga speranza tgi gartegia anc: «Schi nous na cattagn betg ena gruppa u bagn en pêr per l’antiera stad, alloura ampruainsa da cattar ena schliaziun cun singuls angaschamaints, er an purziuns sur l’antiera stad. Chegl è pussebel.» «Ich bin dann mal weg!» Malgro igl «desaster», vei Risch Tscharner alla fegn perfign singuls aspects positivs da talas stretgas da persunal a curta vista: «Igl è an mintga cass migler dad aveir problems gio avant la stad tgi durant igl taimp d’alpegiaziun. Alloura ègl bler pi grev da reager. Nous vagn er gio angaschea persunal d’alp tg’ò alloura scretg ena bela notg da stad simplamaintg en sms cun la construcziun: ‹Ich bin dann mal weg!›. Chegl n’è alloura betg ple da reir.» Alloura vegian tot igls pours simplamaintg stuia sagleir aint e gidar. Ed ultra da chegl vei igl tgea d’alp anc en oter aspect positiv per l’antiera corporaziun, schi dat ena situaziun urgenta: «Uscheia s’accorschan tot igls pours quant impurtant tg’igl è dad aveir bung persunal sen l‘alp – e tgi chegl sa tgapescha betg da sasez. An talas situaziuns sa rendan tots cunsciaint – sch’els ston far lavours sen l’alp – tgi duvress miglers instrumaints da lavour u tgi fiss da migliurar l’infrastructura. Ansomma, tots s’accorschan alloura tgi nous stuagn tigneir ansemen e tgi nous duvragn l’egn l’oter!» Antschever bod cun la tschertga Radond 1 500 persungas vignan angaschedas stad per stad sen las alps grischunas. Chest onn para la recrutaziun d’aveir funcziuno bagn, scu tgi igl Plantahof dei sen dumonda. Igls davos onns ègl dantant nia pi difficil da cattar persunal, surtot a curta vista. David Truttmann/FMR La staschung d’alp 2024 antscheva las proximas emdas. E la recrutaziun digl persunal para an general d’aveir funcziuno bagn an vista alla nova staschung, tenor las ancunaschientschas actualas da Töni Gujan, igl cunsiglieder digl post spezialiso d’alpegiaziun agl Plantahof a Landquart: «Sen basa dallas infurmaziuns tgi nous vagn, per exaimpel an connex cugls curs da preparaziun, èn las plazzas occupadas bagn sen las alps grischunas. Sa tgapescha pogl dar singulas surpresas anc curt avant l’alpegiaziun, scu ossa gist aint igl cass d’Alvagni.» Pi grev da cattar «springers» Töni Gujan renda attent tgi gist tar talas surpresas, vot deir tar disdetgas a curta vista u perfign durant la stad, ègl adegna pi difficil da cattar ena substituziun sen l’alp. «Chegl ò franc da far er an general cun la mancanza da persunal er ainten otras professiuns. Igl è adegna pi grev da cattar chels ‹springers›.» Perchegl ègl impurtant per Töni Gujan tgi las alps grischunas vignan da reglar a taimp la situaziun da persunal. «Enqual alps antschevan gio igl november u december digl onn avant cun las recrutaziuns ed igls angaschamaints», so igl cunsiglieder digl Plantahof. En ulteriour factour tgi pò angrevager la tschertga da persunal è igl louf. Töni Gujan: «Chel problem cunaschainsa per las alps da nursas. I dat gliout tgi na less betg ple surpiglier en’alp tgi sa catta ainten en territori da loufs, surtot betg a curta vista.» Igl post spezialiso d’alpegiaziun a Landquart n’è naturalmaintg betg responsabel sez per la recrutaziun digl persunal, el porscha pero scolaziuns, cunsegliaziuns e metta a disposiziun blers instrumaints scu contracts da basa e manuals. D’occupar lour plazzas d’alp è e resta ainten la responsabladad digls singuls administratours d’alp, aint igl Grischun èn chegl per regla las societads u corporaziuns d’alp. Zalp ed Alpofon En bung sustign per cattar persunal d’alp è siva digls onns 1990 la revista «Zalp» tgi cumpara eneda ad onn. Sen la sia pagina d’internet (zalp.ch) vignan inseradas regularmaintg plazzas d’alp, er a curta vista. Durant igl meis da matg 2024 ègl sto angal dus alps aint igl Grischun (Alvagni, Ramuz/Cunclas) tg’on fatg en inserat frestg per tschartger persunal. Siva digl onn 2002 dattigl er igl schi numno «Alpofon» (078 813 60 85), ena hotline per tot igls cass urgents an connex cun la lavour d’alp – er an cass da manco da persunal. Igl «Alpofon» vign tgiro dad ena cuminanza d’interess ed el sa finanztgescha sur donaziuns. La fotografia fitg actuala dalla Alp da la Creusch mossa: igl è anc mengia bod per la muaglia da neir anfignen se cò. Ma giu ainten la val, sur Alvagni, antscheva la fegn da matg la staschung d’alpegiaziun, er schi mantga anc igl persunal. Las Aclas Davains - ina pastgira d'alp da la muaglia d'Alvagni. Las Aclas Davains - ina pastgira d'alp da la muaglia d'Alvagni.

Pigl restorant ainten la nova Arena da sport La Nars a Savognin tschertga igl cumegn da Surses per dalunga en fittadign, e chegl malgro tgi giasts on bagn gio pudia consumar sur anviern igls amprems «pomfrits». La raschung è tgi chel menaschi è sto ena schliaziun transitorica ed a curta vista. Ossa duessan, tenor igl sviluppader digl li, Stefan Steiner tot igls interessos e tot las interessadas aveir la pussebladad da s’annunztgier. Tschartgea è en ­fittadign iniziativ, cun experientscha e tgi derva l’ustareia er da stad. «La Nars duess davantar en li d’antupada per famiglias, chegl betg angal durant igl anviern, mabagn er da stad», dei Stefan Steiner. ­Perchegl ins examinescha actualmaintg tge ulteriouras «purscheidas e products» – sper las treis ­plazzas da tennis – tg’ins pudess ­installar da stad ainten la nova arena da sport a Savognin. «Per exaimpel ena plazza da giuier ni ­ulteriours urdegns per unfants e giuvenils», dei Stefan Steiner, igl sviluppader digl li digl cumegn da Surses. Lez ò publitgia igl mez ­matg 2024 tg’ins tschertga «per dalunga» en fittadign per ­l’Arena da sport La Nars a ­Savognin. Cun fittadign è managea ensatgi – seia chegl persunga privata u firma – tgi ­surpeglia igl menaschi gastronomic ainten la nova arena da sport. Interessadas ed interessos pon s’annunztgier anfignen la fegn da zarcladour 2024. Schliaziun transitorica L’Arena da sport La Nars – inclusiv menaschi gastronomic – è neida surdada gio igl november 2023 agl travagl. La raschung tg’ins ­screiva or pir ossa igl menaschi gastronomic è, tenor Stefan Steiner, tgi igl contract limito sur anviern cugl Hotel Piz Mitgel a Savognin tgi ò mano igl restorant a La Nars, seia stada ena «schliaziun a curta vista e transitorica» per ansomma pudeir darveir igl menaschi. «Perchegl vainsa decidia da publitgier ossa e dar a tot igls interessos ed interessadas la pussebladad, da s’annunztgier.» Tschartgea: persunga iniziativa «Gist durant igl anviern è chegl bagn en ­menaschi pi grond, cugl paradis da skis per unfants, igl glatsch e la loipas tgi portan blers giasts. Perchegl ans ègl fitg pi impurtant da cattar ena persunalitad tgi metta igl giast aint igl center, tgi ò experientscha e tgi mossa er iniziativa», dei Stefan Steiner e fò er gist en exaimpel concret: «Seia chegl cun organisar eneda en event scu ena seira da fondue u ­raclette. I duess esser ensatgi tgi na spetga betg simplamaintg segls giasts, mabagn tgi s’angascha activamaintg per purtar daple giasts e famiglias a La Nars. E cun augmentar la purscheida sportiva da stad duess La Nars davantar en menaschi sur onn.» Perchegl è, tenor publicaziun digl cumegn, giavischia ensatgi tgi magna l’ustareia er durant igls meis da stad. Concretamaintg sa tractigl tenor publicaziun d’ena ustareia cun ena surfatscha da 115 m² e radond 60 plazs da seser, ena terrassa cun ena surfatscha da 100 m² e radond 50 plazs da tschantar ed ena lounge cun soptgas da scher. Pinavant stat a disposiziun ena ­cuschigna da 40 m² ed en deposit da 25 m² – chegl tgi pretenda tenor publicaziun en bung «management da compra». Stefan Steiner daclera: «Las compras èn da planisar bagn, damai tg’igl deposit è limito e na pussibilitescha betg compras per sur treis meis.» An cass ideal en indigen Scu criteris decisivs per la surdada digl ­menaschi vei Stefan Steiner igls suandonts: «Cass ideal è ena persunga u firma indigena tgi canoscha la regiun ed igl lungatg. Igl n’è pero betg igl criteri liont. Impurtant è tgi sa tracta d’en fittadign tgi sa focussescha segls giasts e tgi s’angascha.» Ed en ulteriour angaschamaint giavischia: ena cooperaziun ­intensiva cun las uniuns localas da tennis, hockey, curling e tschoccas, damai tgi l’arena da sport è er igl «local da club» per chellas uniuns da sport. Scu tg’igl cumegn da Surses screiva, vign igl contract sottascretg per dalunga u tenor ­cunvignientscha. Igl inventari per manar igl menaschi è gio avant mang. «I dat er la ­pussebladad d’en angaschamaint sur igl ­cumegn da Surses», ègl nom ainten la publicaziun. Stefan Steiner daclera: «Scu fittadign ins porta en tschert risc. Forsa tgi dat ­persungas cun experientscha tgi fissan ­adattadas per manar igl menaschi, tgi na ­disponan pero betg digls meds finanzials u tgi na lessan betg ­purtar igl risc finanzial. En angaschamaint ­antras igl cumegn pudess esser ­uscheia ­en’ulterioura siertad. Sa tgapescha, schi sa tracta d’ena persunga adattada.» Davart ­annunztgas inoltradas anfignen ossa na less Stefan Steiner anc far nignas indicaziuns. L’ustareia aint sot a La Nars ò ena surfatscha da 115 m² e radond 50 plazs da tschantar. Gio durant igl anviern è l’ustareia a La Nars stada averta, chegl dantant cun en fittadign scu schliaziun transitorica ed a curta vista. Ossa duessan tot igls interessos e tot las interessadas aveir la caschung da s’annunztgier scu fittadign digl menaschi.

Pia Plaz

Maletg dal concert da sonda, ils 10 da matg 2024 a Salouf.

Ils dus candidats per l'elecziun dad in nov president u ina nova presidenta da la Dretgira regiunala Alvra: Tanja Pfammatter e Peter Guyan. Fotografà en occasiun dad ina preschentaziun da las duas candidaturas, organisada als 14 da matg 2024 a Savognin da las duas partidas PLD ed AdC.

L'Alp da la Creusch - l'alp dals purs dad Alvagni il matg 2024 anc en la naiv.