A Lai e Valbella splendureschan 21 novas tavlas tgi rachintan l’istorgia «dall’acla tar la regiun da vacanzas». L’uniun «Pass Cultura» è stada l’inizianta dalla senda e less cun la «Senda Cultura» far pi ancunaschaint l’istorgia dalla regiun. Tgi tgi è spassagea en po pi pacific tras Lai u Valbella igls davos deis ò forsa via l’egna u l’otra tavla cun fotografias da pi bod ed ena legenda da dus u treis frasas. «Senda Cultura» sa nomna la senda tgi porscha en’aventura per l’antiera fami­glia. L’uniun «Pass Cultura» è stada l’inizianta e less far pi ancunaschaint a giasts ed indigens l’istorgia «dall’acla tar la regiun da vacanzas» da Lai e Valbella. Reclama per menaschis? Mintgigna dallas totalmaintg 21 tavlas on en aspect cultural e stattan an connex cun igl li noua tg’ella sa catta. Chegl èn tranter oters differents hotels, baselgias e tgesas a Lai-Valbella. Enqualtgi pudess sa dumandar schi la senda seia forsa er angal reclama zuppada. Nicole Sigron, ena commembra dalla gruppa da lavour rachinta: «Chegl ins so contemplar uscheia, da l’oter mang è Planeiras sa sviluppo per pudeir veiver igl antier onn se cò. Lai era l’acla da Vaz ed igl pi tard avant Nadal bandunavan igls pours puspe lour residenza da stad. L’istorgia dalla regiun statt an stretg connex cun igl stabileir digls hotels, chegl era igl fundamaint per veiver igl antier onn a Lai e Valbella.» Concept da treis pass La senda è concipeida uscheia, tgi las tavlas stattan betg an connex l’egna cun l’otra. Uscheia decidia igl giast individualmaintg, sch’el less girar l’antiera senda u angal contemplar singulas tavlas. Ena carta da vischnanca cun inditgia igls differents lis porscha la survista. Mintga tavla mossa dus fotografias digl object da pi bod. Sotvart ins po liger en pêr infurmaziuns pi detagledas. Pigls fanatics da cultura ò mintga tavla en code da QR tgi colliescha igl utilisader cun la pagina d’internet tgi mossa ulteriouras fotografias e dat infurmaziuns pi detagledas. Nicole Sigron rachinta: «Per me èn las fotografias persunalmaintg igl ‹highlight›. Ellas atteiran forsa er l’attenziun da persungas tgi on betg interess da liger. Ultra da chegl rachintan ellas l’istorgia ed igl svilup dalla vischnanca e mossan, tgi Lai-Valbella n’era uriundamaintg betg ena vischnanca.» En codesch scu fundamaint L’uniun «Pass Cultura» ò fundo ena gruppa da lavour cun l’intenziun, da far suandabel l’istorgia da Lai-Valbella er per gliout tgi è betg exnom interessada all’istorgia. «Sen basa digl codesch ‹Vom Maiensäss zum Kurort› da Fritz Ludescher vainsa alloura concepia la senda cultura. Igls texts per las singulas sta­ziuns dereivan principalmaintg digl sies codesch», rachinta Nicole Sigron. Ultra da chegl seia la gruppa da lavour nia tar la conclusiun, tg’igl rumantsch totga tar Vaz e perchegl vegian els tscharnia en nom, tgi er ena persunga tg’è betg da lungatg rumantsch tgapescha. Plaz per ulteriours bietgs Sch’ins contaimpla pi exact igl plan da vischnanca, ins tschertga adumbatten las nomras 14 anfignen 19. «Cura tgi nous vagn numero las tavlas vainsa a madem taimp savia, tgi dat anc ulte­riours bietgs tgi on er da rachintar istorgias. Uscheia vainsa decidica, da numerar las tavlas a Lai dad 1-13 ed a parteir da 20 a Valbella. Uscheia vainsa anc en po spazi per eventualmaintg pudeir augmentar l’offerta. Ultra da chegl ègl anc planiso, d’installar ena tavla da partenza cun la survista sen la plazza da posta a Lai», declera Nicole Sigron. La senda cultura è averta ed igl flyer cun carta ed infurmaziuns po neir retratg online, aint igl biro da turissem u aint igls differents hotels. La senda cultura mossa differentas fotografias da pi bod a Lai e Valbella. Igl hotel Danis ò a parteir digls onns 1920 procuro per igl progress digl turissem, chegl per exaimpel er cun ena plazza da tennis. 21 tavlas rachintan l'istorgia dalla vischnanca "dall'acla tar la regiun da vacanzas". Ena carta dalla vischnanca porscha la survista dalla Senda Cultura.

«Il mintgadi ei oz pli digitals, dalla filiala classica vegn fatg diever pli pauc. Era a Trun ei quei il cass. Perquei havein nus – ensemen culla vischnaunca – encuretg ed anflau ina soluziun. Da niev stat la purschida dalla Posta a disposiziun el Volg. Aschia nezegiein nus sinergias e rinforzein a liunga vesta il liug da Trun.» Quei scriva la Posta en in flyer che vegn repartius quels dis ellas casadas dalla vischnaunca da Trun. Naven dils 27 da settember 2021 sa vegnir deponiu el Volg brevs, brevs recumandadas e pachets per en Svizra ed igl exteriur, sco era spediziuns d’express en Svizra. Leu vegn era vendiu marcas igl avegnir. Igl ei pusseivel da pagar quens cun carta e retrer daners. Pusseivel ei quei da gliendisdis entochen venderdis dallas 07.00 entochen las 18.30 e la sonda dallas 07.00 entochen las 16.00.

Igl favrer passo è igl artist Mirko Baselgia scaso cun igl sies studio ainten l’anterioura tgesa da scola ad Alvaschagn. Transfurmar la scola ainten en «center d’antupada e cultura» èn stadas visiuns tgi el ò gia. Siva digl favrer ègl nia pi chiet. Tge fò Mirko Baselgia actualmaintg? E quant anavant ègl cun las sias visiuns per revitalisar la vischnanca d’Alvaschagn? Per la FMR vaia fatg ena viseta agl artist e discurria davart crear art ad Alvaschagn, exposiziuns actualas e plans futurs. «Tge fò ansomma igl artist Mirko Baselgia?» è stada la mia dumonda cura tg’ia va decidia da far ena viseta spontana ainten la tgesa da scola ad Alvaschagn. Prest scu en turnar a tgesa è stada la mia spassageda direcziun plaz da pôssa: savours, maletgs e pass ancunaschaints, essend tg’ia va passanto cò igls mies amprems treis onns da scola. Spertamaintg sa mossa pero en maletg nunancunaschaint (tgi fiss sto en highlight scu unfant): en camiun è sa schluito se dalla veia strètga tgi magna segl plaz da pôssa. Dus omens cargian differents elemaints e scatlas. Ia va marveglias e sung betg anriclada d’aveir decidia da dar en tgit. L’antrada ainten la tgesa da scola mossa: la sala da gimnastica para d’esser en luvratori e scu ainten en furmiler giran daple persungas tgi scolaras e scolars da lez taimp tras sala. En furmiler Per realisar las sias ovras è Mirko Baselgia adegna puspe dependent da collavuratours temporars. Schi chegl seia alloura anc «art à la Mirko Baselgia», vaia lia saveir. Savens seian las ovras ossa etichettadas cun «Studio Mirko Baselgia» uscheia tgi tot igls participos seian er integros, rachinta igl om da 39 onns. «Ainten en furmiler ins dumonda er betg siva ena furmeila, igl è simplamaintg en team e chegl am plai er tar la nossa lavour. Ia sung adegna puspe an dialog cun collavuratours e nous ischan er dependents dad els durant igl svilup dallas nossas lavours. Luvrar aint igl team è ena plevalour. Tuttegna dattigl antras chegl daple lavours administrativas ed alloura sunga deplorablamaintg tranteraint betg angal artist, mabagn er om d’affar.» Mirko Baselgia teira adegna puspe parallelas tar las furmeilas. Tge tgi plai ad el ve dallas furmeilas seia, tgi tot chegl tgi ellas fetschan, seia en profit per la nateira. Tigl uman seia chegl igl cuntrari e savens destructiv, er sch’ins creescha art. «Nous vagn igl intent dad eir cun las nossas lavours an ena direcziun ecologica. Tuttegna ischans anc gliunsch davent per ans numnar ‹artists ecologics›», constatescha Mirko Baselgia. «Eir or è per me eir aint» L’exposiziun acutala digl studio Mirko Baselgia ins catta aint igl Kunstzeughaus a Rapperswil sot igl nom «)in(out) till sundown». Igl nom dall’exposiziun stetta an strètg connex cun en citat da John Muir tgi è sto participo alla fundaziun digl parc da Yellowstone: «I only went out for a walk and finally concluded to stay out till sundown. Going out I found was really going in.» El veia chegl sumligliant, rachinta Mirko Baselgia. «Sch’ia vign or da porta vigna betg anor, mabagn anaint ainten la nateira e chegl am ò plaschia fitg bagn, perchegl tgi ia va ansasez er chel sentimaint. La nateira è chel li noua tg’ia ma saint igl migler. E sch’ia vign or ainten tgesa vigna oramai or e betg aint.» Mintgign so sa participar ad en’ovra L’exposiziun a Rapperswil mossa tenor Mirko Baselgia differents highlights. Per l’egna en’antiera stanza cun pitschnas squamas da schlondas. «Chegl è ena bela experientscha da rivar ainten chella stanza. Chella experientscha ins stò far ed esser segl li, chegl è total oter tgi ena fotografia», rachinta igl artist. En’otra lavour speciala sa nomna «Big Fish» e consista da viertgels da jogurt dad aluminium. «Per chella ovra vainsa fatg en appel ed igl ò fatg surstar, quants pachets e brevs cun viertgels tgi vagn survagnia. Igl è bel ed ensatge incredibel schi uscheia bleras persungas sa participeschan ad en’ovra», rachinta Mirko Baselgia. Art sot squitsch da taimp Tuttegna vegia l’exposiziun actuala purto enqualtgi sfeida nunusitada. Causa dalla pandemia saveva Mirko Baselgia betg ple exponer ovras ed essend tgi els vevan nignas antradas, vegian els antschet a vender ovras tgi vessan ansasez duvro chest’onn. Uscheia tg’igl studio vegia gia da crear novas ovras. «Normalmaintg vainsa taimp avonda e chel duvrainsa er. Per l’exposiziun actuala vainsa alla fegn finala gia mengia pac taimp ed igl è sto fitg strètg, igls davos treis deis vainsa gia da luvrar ple u manc de e notg», rachinta Mirko Baselgia. Schi en artist saptga ansomma luvrar sot squitsch da taimp, vaia dumando. Squitsch durant l’invenziun porta navot. Per esser pi effiziaint seia en squitsch durant la producziun pero mianc schi schlet, rachinta igl artist. La scola scu center cultural? Siva digl favrer 2021 èn Mirko Baselgia ed igl sies team an fittanza ainten l’anterioura tgesa da scola ad Alvaschagn. En center d’art e cultura èn stadas visiuns tgi Mirko Baselgia ò gia avant radond en onn cura tg’el è sto an discussiun cugl cumegn d’Alvra pertutgont la tgesa da scola. Ed oz?, vaia lia saveir. «Igl è gliout tgi passa cò. Igl è betg anc chel center da cultura tgi nous vagn l’ideia d’organisar, pero ena sort center d’art vainsa gio, nous faschagn mintga de art. Nous vagn per exaimpel ideias da far curs d’art cò tar nous. I dovra simplamaintg taimp. Igl è anc adegna l’ideia tgi savagn darveir la tribuna e far kino ni teater ed igl è impurtant da saveir, tgi dat en li noua tg’ins savess far chegl. Cun far cò la festa d’amprem avost u las sedutas regularas dalla suprastanza digl cumegn ischans adegna an contact cugls indigens», manegia Mirko Baselgia. Dependent da sustign Tgi tgi creescha antieras exposiziuns, peglia a tschains en’antiera tgesa da scola ed ò ples collaboratours è er dependent d’antradas. Las exposiziuns scu talas caschungan daple costs tgi chegl tgi portan gudogn, manegia igl artist. «Nous vivagn dallas venditas dallas ovras d’art. Galareias e museums vendan las ovras ainten ena collecziun. Savens èn chegl firmas, privats ni er igl cantung tgi compran art. Chegl tanscha betg adegna, cunzont durant igl process da creaziun duvrainsa tranteraint er sustign. Igl grond sustign tgi vagn ossa è dad esser ainten la tgesa da scola per en tschains fitg generous. Chegl è en grond luxus per en artist e chegl stimainsa er.» Mirko Baselgia para d’esser en om cun plans, ideias e visiuns. Uscheia ò el gist permangs da refar en’ovra cun en iert carschaint pigl museum d’art a Coira. Ultra da chegl nomna el exposiziuns e fieras da Favogn anfignen China. Ia pass puspe da scola or. La mia viseta ò musso: Mirko Baselgia ò transfurmo la «nossa» tgesa da scola an en studio tgi creescha art. Ia sung marvegliousa, scu tgi igl project ‹Baselgia› sa sviluppescha anavant. Igl artist Mirko Baselgia expona acutalmaintg differentas ovras aint igl «Kunstzeughaus» a Rapperswil. Igl plaz da pôssa anteriour davant la tgesa da scola ad Alvaschagn. Mirko Baseglia ed igl sies team on piglia a tschains la tgesa da scola per crear ovras d’art. En’antiera stanza cun squamas da schlondas sa preschainta all’exposiziun «)in(out) till sundown» a Rapperswil. Igl atelier da Mirko Baselgia sa catta ainten l’anterioura tgesa da scola ad Alvaschagn. L’ovra «Big Fish» consista da varsaquants viertgels da jogurt.

Las vischnancas an Surmeir nodan mintg’onn en pêr abitants pi pac. I vala pero la pagna d’analisar igl svilup digls singuls cumegns: spert sa mossan differenzas marcantas da mintga singula vischnanca. Vaz e Lantsch registreschan ple u manc mintg’onn en augmaint dalla populaziun e construeschan nov abitadis. Dantant valan Farrera ed Alvra scu cumegns sperdents. La FMR mossa igls seis fatgs centrals davart igl svilup demografic digls onns 2010 anfignen 2020 an Surmeir. Mintg’onn vers la fegn dalla stad preschainta igl Uffezi federal per statistica igl svilup dalla populaziun svizra. Indumbrevlas tabellas, cartas e graficas duessan dar sclarimaint pertutgont populaziun sen nivel naziunal, cantunal e communal: domber d’abitants, quants pups tg’igl è do, mortoris, svilups procentuals... Fatg 1: circuit stabil Alvra Er sch’igl circuit Alvra registrescha en minus d’abitantas ed abitantas igls davos diesch onns, ins pò bagn discorrer d’ena constanza. Dantant tg’igl disctrict dumbrava alla fegn digl onn 2010 anc 8 227 abitantas ed abitants èn chegl igl onn 2020 anc 8 175, chegl dat sulettamaintg en minus da 52 persungas. An cumparegliaziun: digls onns 2000 anfignen 2010 eran chegl anc radond diesch gedas daple, numnadamaintg ena sperdita da 555 abitants. Fatg 2: Vaz e Lantsch gudognan Ord concurrenza èn igls cumegns da Vaz (+ 7.3%) e Lantsch (+5.3%). Tots dus cumegns registreschan en grond plus igls davos diesch onns. Muteivs pigl success èn da cattar ple tgi avonda. Per l’egna è igl turissem en factour central, essend tg’igls cumegns porschan varsaquantas plazzas da lavour. Pero er la purscheida è vasta ed è sa sviluppada igls davos onns. A Lantsch èn chegl per exaimpel hotels e restorants e betg d’amblidar l’arena da biatlon. A Vaz èn chegl tranter oters perfranc er igl angrondamaint dallas pendicularas e la purscheida d’activitads an general. Tots dus cumegns on pudia sbassar ultra da chegl igl pe da taglia. La consequenza: i vign biagia daple abitadi aint igls cumegns. An cefras registrescha Lantsch 539 abitants. Vaz è betg angal igl cumegn cun igl pi ferm augmaint mabagn cun 2 786 er igl cumegn cun igls ples abitants an Surmeir. Fatg 3: Ferrera, Alvra e Surses perdan La reducziun d’abitantas ed abitants sa fò vasibla surtot ainten lis pi pitschens. Igl cumegn d’Albula/Alvra tgi registrescha 1 295 abitants consista ord set fracziuns an Val Alvra. Igl onn 2010 eran las fracziuns digl cumegn d’Albula/Alvra anc vischnancas autonomas. Sch’ins chinta pero ansemen igls abitants dallas qualas, reusescha en minus da 70 abitants, respectiv 5% igls davos diesch onns. La pi gronda sperdita d’abitantas ed abitants sa mossa aint igl cumegn da Farrera cun en minus da 13.3%. Igl cumegn da Farrera è anc adegna en cumegn autonom. Cun en domber da 221 abitantas ed abitants è el igl pi pitschen cumegn an Surmeir. Igl onn 2010 eran chegl anc 256 abitantas ed abitants. Sper singuls affars tgi sa cattan a Farrera e porschan er enqualtgi post da lavour, èn igls ples giuvenils ed abitants sfurzos da tschartger la plazza ordvart. Igl cumegn da Surses è cun 2 377 abitants bagn igl sagond grond cumegn an Surmeir, registrescha pero tuttegna ena sperdita minimala da 2,4% igls davos diesch onns. Fatg 4: Corona influenzescha la migraziun An îgl croda igl saldo da migraziun igl onn 2020 aint igl circuit Alvra. Dantant tg’igls onns avant sa mussava en saldo tranter minus ed en plus da dus cefras, mossa igl davos onn en plus da 140 persungas. D’attribueir è chegl alla crisa da corona. Differentas tgesas, er ainten vischnancas pi pitschnas, èn neidas vandeidas, essend tgi la dumonda siva recreaziun ed activitad ainten las regiuns muntagnardas è s’augmentada. Ultra da chegl è igl «homeoffice» sa musso scu pussebladad da pudeir veiver e luvrar er ainten regiuns campestras. Fatg 5: Daple mortoris tgi naschientschas An media registrescha Surmeir igls davos diesch onns 14.7 daple mortoris tgi naschientschas ad onn. Sulettamaintg igl onn 2018 mossa cun 75 unfants otg naschientschas daple tgi mortoris. Sen nivel cantunal ègl difficil da dedutgier en trend, la differenza tranter naschientschas e mortoris vo an roda. Oter sa mossa igl maletg sen nivel federal, la tendenza creschenta è evidenta. Fatg 6: La populaziun vign pi viglia ainten las regiuns Dantant tg’igl domber d’unfants e giuvenils tranter 0 e 19 onns sa sminuescha, crescha igl domber d’abitants an Surmeir cun ena vigliadetna sur 65 onns. Igl domber da seniors fascheva or igl onn 2010 anc radond en tschintgavel dalla populaziun surmirana, aint igl frataimp èn chegl igl onn 2020 gio radond ena quarta. En augmaint sa mossa er sen nivel cantunal e naziunal. Dantant fò or lò la populaziun sur 65 onns 22% aint igl cantun grischun, respectiv 18.8% an Svizra.

Mintga stad sa transfurmescha igl lai da Planeiras an en paradis per surfistas e surfists. Durant seis emdas on pitschen e grond la pussebladad, da neir tratgs d’en runal e navigar sen l’essa da wakeboard. Ena purscheida tgi catta bun resung. Chest onn scroda pero la concessiun ed igl futur digl runal è intschert. La FMR ò discurria cun igl mastral da Vaz Aron Moser, e Kim Osinga, conresponsabla pigl runal, davart opziuns per pudeir porscher er veanavant l’activitad sen l’ava. Avant seis onns ò Kim Osinga fundo l’uniun «runal da wakeboard Lai» cun igl intent, da pudeir porscher en’ulteriour gener da sport durant igl taimp da stad. Igl onn 2016 on igls amprems curaschous durant quatter emdas experimento sen l’essa sen igl lai a Planeiras. La purscheida ò catto grond resung, ed igl cantung ò do gleisch verda per tschintg onns. Igls onns suandonts è igl runal nia installo mintgamai per seis emdas – dall’antschatta avost anfingen mez settember. Communicaziun manglousa Cun observar pi exact, ò forsa l’egn u l’oter constatto, tg’igl ò gio do ena midada chest onn. An pe dall’antschatta avost èn igls amprems surfists pir navigos mez avost sen l’essa. Ed er igl placat e la pagina d’internet dall’uniun tradeschan: igl runal è chest onn angal ple installo per quatter emdas, numnadamaintg digls 14 d’avost anfignen igls 12 da settember ed igl futur è anc intschert. «Nous ischan fitg interessos, da cuntinuar cun igl project ‹runal da wakeboard›», dei Kim Osinga. «Perchegl tgi ischans pero dependents da sponsours, vaia gio igl november 2020 fatg la dumonda agl cumegn per ena nova concessiun a parteir digl onn 2022. Igl cumegn ò raspundia, tg’els seian averts per igl project, pero betg durant la staschung ota. Cura tg’ia va all’antschatta digl onn 2021 alloura dumando per la lubientscha staschunala per chest onn vaia survagnia la rasposta, tg’igl runal possa er chest onn pir neir installo siva la staschung ota, tge tgi è sto ena schlaffada per me.» Chegl constetta betg digltot, accentuescha igl president communal da Vaz, Aron Moser. «Igl domber da giasts è s’augmento fermamaintg, la cuntrada anturn ed aint igl lai è simplamaintg fulanada. Igl punct culminont è stada la stad 2020. Scu cumegn ischans obliias da procurar per la siertad dalla gliout. E cun corona vagn nous da piglier ulteriouras maseiras. Uscheia vainsa decidia e communitgia all’uniun da wakeboard, tg’igl runal possa eneda per chest onn pir neir installo siva la staschung ota, damai a parteir da mez avost», dei igl mastral. Tge tgi pertotga l’installaziun a parteir digl onn 2022 e la prolungaziun dalla concessiun leva el betg s’exprimer, chegl decida alloura la nova suprastanza, damai tg’el ò demissiuno per la fegn digl onn. Nigns incaps Ins vegia durant chels onns mai gia en accident ni incaps cun oters giasts agl lai, dei Kim Osinga. «Ia anclei las ponderaziuns digl cumegn. L’experientscha digl davos onn mossa pero, tgi er cun corona e daple giasts vainsa gia en menaschi tgavegl, essend tgi ischans aint igl liber ed ins so tigneir aint la distanza. Ultra da chegl vainsa adegna angal en sportist sen igl lai ed ena persunga tgi manevrescha igl runal. Er tavlas fon attent igls giasts sen igl runal», dei Kim Osinga. Igl seia desillusiunont, tg’igl cumegn tschertga betg ena schliaziun communabla. «La concessiun cozza anfignen chest onn, perchegl vessa ma giavischia, da pudeir porscher l’activitad aglmanc anc chest onn er durant la staschung ota. Tge tgi pertotga igl avigneir, ins so discutar.» Lubientschas extraordinarias Per pudeir installar ansomma en tal runal stò igl cumegn scu amprem dar la lubientscha. Perchegl tgi l’installaziun vala scu construc­ziun temporara ordvart la zona da biagier ègl er necessari ena lubientscha digl cantung. Ultra da chegl ò l’uniun da wakeboard gia da cattar ena schliaziun cun las uniuns per igl ambiant, causa da andas specialas (anda mora) tgi couan agl lai. Igl onn 2017 ò l’uniun «Pro Natura» fatg differentas observaziuns durant tg’igl runal era an funcziun pertutgont l’influenza digl runal sen animals e nateira. Ins è nia tar la conclusiun tg’igl runal da wakeboard seia betg en factour gravant sch’ins risguarda tscherts taimps, uscheia tg’igl cantung ò lubia l’installaziun digl runal per tschintg onns. Dus opziuns Ins seia dependent dalla staschung ota all’an­tschatta avost, rachinta Kim Osinga. «Per ­l’egna vainsa alloura daple giasts e da chellas antradas ischans dependents. Per l’otra è igl clima anc pi mievel, uscheia tgi er principants e principantas riscan pitost igl amprem pass sen l’essa. Uscheia vainsa pigl futur dus opziuns: ni tg’igl cumegn dat la lubientscha a parteir dall’antschatta avost, u tgi l’uniun da wakeboard stò sutterar igl project», dei Kim Osinga. I fiss per ella fitg displaschevel, i seia ena buna purscheida supplementara ainten la regiun. Speranza cun nova suprastanza Wakeboard catta resung ainten l’antiera populaziun, da gioven anfignen vigl, schizont scolas e camps nodan la visita sen lour program sportiv. Kim Osinga dei: «A parteir digl nov onn dattigl enqualtgi midada aint igl gremium communal ed ia sper, tgi nous cattans alloura ena schliaziun per porscher igl runal da wakeboard er an futur.» Er Aron Moser beneventess ena cuntinuaziun digl project. «Ia era dall’an­tschatta davent conresponsabel per igl runal. Ed igl fiss an mintga cas igl mies giaveisch, da pudeir porscher l’activitad er an futur. Sper la purscheida sportiva frestgainta igl runal l’ava. Igl cumegn ò pero l’incumbensa da procurar per la siertad dalla gliout e chegl ò prioritad.» Wakeboard Wakeboard è en urdegn per sport d’ava an furma d’en’essa. Per pudeir navigar sur l’ava teiran en runal u opziunal ena bartga igl sportist u la sportista. Agl cuntrari dall’essa da surf posseda l’essa da wakeboard ena liadeira per liier igls peis. Igl nom «wakeboard» dereiva dall’onda tgi la bartga tironda caschunga – per engles «wake» - per sagleir fò igl wakeboarder adiever dalla tala. Tigl menaschi cun runal dattigl per tals sagls differentas schanzas scu elemaints ainten l’ava. Igls onns 80 è igl gener da sport sa sviluppo scu masdada tranter skis nautic e surfar sen l’essa. Igls davos sagls Anc anfignen igls 12 da settember on surfists la pussebladad da neir tratgs d’en runal e navigar cun en’essa da wakeboard sur igl lai a Planeiras. Chegl è gio la seisavla staschung. Per offereir l’activitad er igls proxims onns ègl necessari ena lubientscha digl cumegn e digl cantung. Per evitar fulanadas agl lai causa dalla pandemia ò igl cumegn chest onn da nov lubia l’installaziun pir siva dalla staschung ota, numnadamaintg a parteir digls 14 d’avost. Per Kim Osinga, responsabla pigl runal ègl cler: ni tgi l’uniun «wakeboard Lai» po offereir l’activitad durant la staschung ota, ni tg’igl project vign suttero. Igl mastral da Vaz, Aron Moser declera, tg’igl cumegn vegia an amprema lengia da procurar per la siertad digls giasts. Avanzos profiteschan da differents elemaints ainten l’ava per lour sagls spectaculars. Principants navigeschan sen l’essa da wakeboard sur l’ava. Kim Osinga è fundatoura dall’uniun “runal da wakeboard Lai”. Aron Moser è mastral da Vaz, el è a parteir dall’antschatta sto involvo aint igl project "runal da wakeboard”. Perfign unfants a parteir da tschintg onns fon gio ampremas experientschas sen l’essa da wakeboard. Igl runal da wakeboard a Lai è anc installo anfignen igls 12 da settember, forsa per la davosa geda. Per en tal sagl ègl basigns d’ena gronda experientscha.

Paulina Dedual da Parsonz ò catto cun 80 onns la passiun pigl fridel. Siva tg’ella ò antschet a filar chesta premaveira ò ella betg passanto en sulet de sainza luvrar ve digl fridel. Gio avant 40 onns ò Paulina Dedual lia antschever a filar sen giaveisch da sies om (barmeir). Ella vess lia far en curs da filar, pero a madem taimp è mort sies om Silvio Dedual ed ella ò mess dalla vart igl fridel. Scu mamma e postenenta ò ella gia da far avonda oter. «Ia sung betg bunga da star cugls mangs a crousch», dei Paulina Dedual durant igl discurs cun la FMR. Uscheia ò ella passanto bler taimp cun rimnar fletoms aint igl gôt e far lugargias ordlonder. Er igl far momas è stada ena gronda passiun da Paulina Dedual. Tiers chegl ò ella er gia en agen iert, cusia, ­fatg caltschoul e fletro tgapelas e pantoflas. «Ia sung stada ena maschina, chegl ò adegna gia da neir luvro», rachinta Paulina Dedual. Adegna gia gugent nursas e langa Carscheida se è Paulina Dedual a Riom. Gio da mattatscha ò ella gia enorm plascheir da nursas. E langa on els adegna gia an tgesa - er pi tard. 10 onns siva tgi sies om è mort on igls unfants da Paulina Dedual la schintgigia en fridel. Ma ella ò betg gia taimp d’amprender la mastranza digl fridel.«Ma ia va adegna gia an testa chel fridel», dei la donna dad 81 onns. Pir chesta premaveira ò ella piglia notiers puspe igl fridel e sa mess an testa d’amprender ossa scu tgi chel gaffen funcziunga. «Ia sung ena perfecziunista» Paulina Dedual ò fatg en curs da filar e ligia vetiers en codesch. L’antschatta seigl sto fitg grev da s’occuppar cugl fridel. Ma siva en mument vegia ella gia or igl tric scu tgi ­funcziunga. I dovra blera pazienztga ma ella vegia survagnia an tgigna chel dung da luvrar cugls mangs. «Tot chegl tg’ia fatsch, fatscha cun en immens plascheir - chegl è schon adegna sto uscheia» dei Paulina Dedual. Ella lavoura cun langa d’alpaca, merino e «Fuchsschaf». «Tgi tgi ò aint vistgadeira da langa d’alpaca schela mai ple», rachinta Paulina Dedual. La langa fascinescha ella e schi dei tgi seia anc pussebel, viglia ella passantar de per de ve digl fridel. «Sainza aveir filo è igl de betg fitto.» Paulina Dedual ò catto cun 80 onns la passiun pigl fridel. I dovra pazienztga e perseveranza per manevrar igl fridel. Paulina Dedual cun la langa tg’ella ò filo ainten la sia steiva a Parsonz. Durant igl taimp da corona ò Paulina Dedual er cusia vistgadeira per unfants pitschens. Fotos Tanja Jäger

Meltger Devonas da Salouf posseda ena pitschna collecziun da traplas d’animals. Las traplas tg’èn passa 300 onns viglias ò el catto tranter oter cun rumager la tgesa da Pader Alexander Lozza a Salouf. Gio da mattatsch geva Meltger Devonas gugent a tgatscha. Pi tard ò el er fatg la patenta ed ia la sia veta a tgatscha. Chella passiun ò el do anavant agls sies fegls ed agl beadi. La tgatscha da traplas è pero ensatge tgi nign oter fascheva an vischnanca. «Ia sung sto igl sulet tgi geva a tgatscha cun traplas», dei Meltger Devonas (78) da Salouf. Tutgier aint las traplas angal cun gants Siva digl 1968 è Meltger Devonas ia a tgatscha cun traplas. El tschiffava surtot golps, tes, fiergnas, meirs ed utschels. Las traplas amplaniva el cun svantraglia. «Igl migler ègl sto da barsar giu chegl davantor», rachinta Meltger Devonas. Las traplas tutgiva el pero aint angal cun gants, betg tg’igls animals suaravan igl carstgang. Las traplas plazzava el an differents lis. Chellas dallas meirs surtot ainten tgesa. «Da chel taimp lò ègl sto ena massa meirs ainten tot las tgesas, chegl era normal,» dei Meltger Devonas. La gligna era decisiva cura metter las traplas La tgatscha da traplas era lubeida da chel taimp digl november anfignen la fegn mars. Las traplas per tschiffer golps etc. plazzava Meltger Devonas ainten l’ava u sot ena punt. Schiglio fiss sto igl prievel tgi las traplas schalavan e funcziunavan betg scu chegl tgi vessan. Las traplas da fier unschiva el cun grass e las amplaniva sessour cun la svantraglia barsada giu. «En per pacas gedas ègl capito tgi en utschel grond è sgulo ainten la trapla an pe d’ena golp», dei Meltger Devonas. «I dovra numnadamaintg ena gronda saveida per eir a tgatscha cun traplas.» El vegia gia la sia veta ena gronda passiun per chella tgossa, ma ossa na faschess el betg ple. La moda e maniera scu tg’igls animals nivan mazzos seia stada brutala. Tgatscha da traplas oz Gio siva da bler onns ègl scumando an Svizra d’eir a tgatscha cun traplas tgi maltrateschan u mazzan animals. Traplas per tschiffer en animal veiv èn lubeidas angal ple aint igl territori abitabel ni tar menaschis purils tgi sa cattan manevel alla vischnanca. E chegl angal sch’igl è, ord muteivs da siertad, betg pussebel da sagettar igls animals cun en’arma. Chellas traplas pon pero neir duvradas angal d’en guardiatgatscha u d’en catscheder tscharnia digl uffezi responsabel. Legendas: Ena trapla per tschiffer 2 meirs an egna. Chellas traplas ò Meltger Devonas catto cun rumager la tgesa da Pader Alexander Lozza. Cun chella trapla tschiffava igl pader utschels veivs ed igls tigniva sessour an ena tgaspretta. Chel falcung pelegrign ò Meltger Devonas catto ainten ena trapla tg’era previa per tschiffer ena golp. Fotos Tanja Jäger

Glindesde seira ò gia li an Sala Grava a Savognin la radunanza communala digl cumegn da Surses. 135 votantas e votants on decidia unanim da deir EA agl project d’investiziun dalla plazza da rimnar e zavrar Gneida a Salouf cun costs da 400 000 francs. Dallas tractandas dalla radunanza communala pareva chella dalla nova lescha da carar sen veias da fons dad esser chella tgi procura per discussiuns. «Ia sung fitg led tg’igl è betg do grondas discussiuns», dei Leo Thomann igl mastral da Surses siva igl cler resultat da 128 vouschs per approvar la nova lescha. Per las schlittas a motor vign luvrada or ena nova lescha La nova lescha da carar vess previa en scumond da carar cun schlittas a motor sen la veia tranter Tigignas – Radons. Chegl ò prucuro avant la radunanza communala per grondas discussiuns ainten la populaziun. Dasper la siertad da sportists tgi nizegian chella veia, vegian er las emissiuns ed igl pôss digls animals selvadis mano a chella discussiun. Per las schlittas a motor vign ossa pero luvrada or en nova lescha. Uscheia tgi chella tractanda ò betg caschuno grondas discussiuns alla radunanza communala. Ea agl project d’investiziun «hetta da set» Giancarlo Torriani, commember da suprastanza, ò infurmo igls preschaints davart igl project d’investiziun Parc Ela Trek «hetta da Set». Planiso è da renovar e biagier anturn l’anterioura hetta da militer an ena hetta per star sur notg. Digls costs totals da 760 000 francs ò igl cumegn da Surses da surpiglier 187 000 francs. Igl rest vign finanztgia digl cantun, dalla confederaziun e da differents cumegns digl grischun scu er da diversas fundaziuns. Las votantas ed igls votants on detg cler EA agl project cun 129 vouschs. La restauraziun dalla hetta è preveida per la premaveira 2022. Approvo tot igls projects preschentos Venavant on igls votants detg cler EA alla dumonda digls conjugals Christa e Stefan Hungerbühler, da pudeir cumprar la parcella da biagier Davos-Clavo a Salouf. Alla revisiun parziala dalla planisaziun locala zona d’industreia Gravas a Tinizong on las votantas er detg cleramaintg EA agl project. La rezgia surpeglia la Uffer SA da Savognin e per saveir elaborar 25 000 m³ lenna ègl necessari da far ena revisiun. Igl mastral Leo Thomann declera la nova lescha da carar. Foto Tanja Jäger

Pigl mument èn virolos an Svizra en po daple tgi la mesadad dalla gliout. Igl squitsch cunter chellas persungas tgi n’èn betg viroladas peglia tiers. La prontadad da sa lascher vaccinar è pi gronda aint igl martgea e l’aglomeraziun tgi sen la campagna. Scu stattigl an Surmeir? Tge èn igls muteivs per sa lascher virolar tar la populaziun e tgenegns pitost cunter? 5 persungas explitgeschan lour meini. A tots ègl pero fitg impurtant da menziunar tgi chegl seia igl sies meini persunal ed els vi­glian attatger nign cun las sias declara­ziuns. An Svi­zra vala la libertad d’opiniun e chella dess neir respectada dad egn e mintgign. Flavio Guetg (30) Coira/Savognin Ia va ma laschea vaccinar. Ia sung pero tutte­gna betg persvadia digltottafatg dalla tgossa e surtot da chel mettel tg’ia va survagnia sprizzo. Pero vaia tadlo en tant segl cunsegl digl Cunsegl federal da sa lascher vaccinar. Er ainten la nossa firma, la Veiadafier retica, ans onigl cunsiglia da lascher far la virola. En oter muteiv tg’ia va ma laschea virolar è franc er, tg’ia va cunsiglia agls mies tats e tattas da lascher far la virola. Uscheia sunga ia cun bung exaimpel davantor. Ia anclei pero er min­tgign tgi vot betg sa lascher virolar e cat tgi chegl duess rastar la decisiun da mintga singul. Corsin Carisch (21) Riom Ia va betg fatg la virola e niro er mai a far ella – mianc per raps. Tenor me on bleras otras virolas, scu per exaimpel chella cunter meir (Mumps),hepatitis ni cunter zetgas stuia eir tras ena examinaziun tg’ò cuzzo blers onns. ­Al­loura ègl per me simplamaintg betg pussebel tgi ena virola cunter igl virus da corona so neir fabritgeida an en pêr meis. Per me scu persunga giovna e fitta, tgi ò mai problems da sanadad fògl simplamaintg nign senn da ma lascher sprizzar aint teissas chemicals tg’ins so mianc tge tg’igl è. A me ègl er tuttegna da desister sen festas e viadis aint igl exteriour anfignen tgi chella antiera istorgia da corona è passada. La mia sanadad am è pi impurtanta. Chella ò ena valeta nunpaebla. Ossa cun chella classa da sagonda qualitad tgi vign a dar ins sogl er creir navot ple alla nossa regenza. Jrina Andenmatten (21) Stierva Ia va betg ma laschea vaccinar e va er betg ansenn da far ensacuras. Ia ma fatschaint savens cun temas dalla evoluziun e la nateira ed igl mies sentimaint am dei tgi chella virola corresponda betg cun las mias persvasiuns. Venavant vaia er fadeia cun la virola cunchegl tg’ella è midada geneticamaintg e chegl ègl ansasez anc mai do anfignen ossa. Nous vagn nignas prognosas a lunga vista ed ansomma, chegl cun chella DNA catta simplamaintg risco. Ia sung surstada tgi tantas persungas èn prontas dad eir aint chel risc da sa lascher sprizzar ensatge tg’ins so betg tge tg’igl è. Sur las medias nign nous angal an contact cun tot chegl tg’è per la virola. Ma ia va fatg atgnas retschertgas e con­stato per me tgi chel virus da corona è mianc schi nosch scu chegl tgi vign detg. Ia va er vurdo videos tgi decleran bagn la virola e tge tgi capetta aint igl noss corp. Chegl am dat alloura da pansar ed ia crei tgi er oters tg’on sa laschea virolar fissan schocos schi vessan vasia chels videos. Egn da chels tg’ia va vurdo vaia lia tarmetter anavant a mia sora. Ma ella ò betg ple savia vurdar el cunchegl tgi Youtube ò stido chel video perchegl tg’el corresponda betg allas directivas. Talas tgossas am fon simplamaintg enorm suspect. Schi en bung video è cunter la virola vign el simplamaintg piglia or digl internet - chegl sogl betg esser. Ainten las medias vign publitgia angal chegl tg’è per la virola. Ed ansomma - per­tge va ia da ma lascher vaccinar sch’ia stò purtar tuttegna anavant ena mascrigna, tigneir di­stanza e savess er cun virola m’infectar cugl virus? E tg’ins vegia en migler decurs dalla malsogna sch’ins è virolo creia betg. Ia desist er gugent a festas e vacanzas e vign persiva ainten la nossa bela nateira e stung a tgesa. Schi am vottan piglier la libertad da betg saveir eir ad occurrenzas perchegl tg’ia va betg la virola alloura dessigl. Ia sung er pronta da perder la lavour avant tg’ia ma laschess virolar. Alloura è ensa­tge pir dretg marsch ve da chella antiera tgossa. Seraina Jäger (17) Cunter Ia va fatg la virola perchegl tgi mia mamma ò detg da far ed ia fatsch ansasez adegna chegl tgi mia mamma dei. Ia cat simplamaintg migler da lascher far la virola an pe da survagneir igl virus. Schiglio ins è er pront da far otras virolas per eir an teras estras - pertge alloura betg chella cunter corona. L’antschatta sunga er betg stada persiva da far la virola perchegl tgi gl’era tot en po tschert. Ma alla fegn finala sunga ma decideida da far la virola. I so gidar tgi sa derva puspe tot e l’antiera situaziun sa schleia e perchegl sunga stada pronta da far chegl. Er simplamaintg per sustigneir l’immunitad collectiva. Per me ègl en po scu tigl eir cun auto. Lò ast aint en airbag e chel è pigl ties agen schurmetg. E per me è er la virola cunter corona en schurmetg. Laurin Luzio (22) Savognin Ia va fatg chesta stad la virola. Ia va spitgia anfi­gnen tgi las persungas da risc èn stadas vedlonder e siva vaia m’annunztgia. Glè musso se tgi te dast anavant pi pac igl virus schi te ist virolo. Ed ia tgi lavour ansemen cun blera gliout e sen differentas plazzas da biagier less betg dar anavant igl virus. Mies tat totga tar la gruppa da risc e per saveir vaseir el venavant sainza aveir tema d’infectar el vaia lia ma lascher vaccinar. Ia va ansenn dad eir a viandar l’otr’onn e chegl è franc pi simpel sch’ia sung schon virolo. Corsin Carisch Flavio Guetg Jrina Andenmatten Laurin Luzio Seraina Jäger «En muteiv tg’ia va ma laschea virolar è franc er, tg’ia va cunsiglia agls mies tats e tattas da lascher far la virola» Flavio Guetg «Pertge va ia da ma lascher vaccinar sch’ia stò purtar tuttegna anavant ena mascrigna? Jrina Andenmatten «A me ègl er tuttegna da desister sen festas e viadis aint igl exteriour» Corsin Carisch «Glè musso se tgi te dast anavant pi pac igl virus schi te istvirolo.» Laurin Luzio «Ia cat simplamaintg migler da lascher far la virola an pe da survagneir igl virus.» Seraina Jäger

Decisiuns e decisiuns. La veta scu persunga carscheida para d’esser ena decisiun siva l’otra. Cunaschez la situaziun: ins tschainta ainten l’ustareia e varda tras aglmanc diesch gedas la carta. Siva d’aveir dumando a mintga preschaint tge tg’el peglia ins è anc adegna malfranc. Cura tg’igl camerier dumonda alloura tge tg’ins less, ins vign ainten en tschert stress e cloma simplamaintg ena tratga dalla quala ins ò atgnamaintg mianc tant gost. Cugl damagler e las decisiuns am fatscha an general en stress. Nagliour passainta daple taimp tgi ainten las buteias da nutrimaint. Schi vasez ensatgi ad admirar malfranc tot igls products, ègl tgunsch pussebel tg’ia seia chegl. Peglia ossa igl latg local u pi gugent igl biologic? Latg da vatgas ò aint lactosa, chegl tgi blers varteschan betg. Ier seira vaia er gia enpo mal agl vainter siva dalla cuppa cun «cornflakes». Dessa midar per far alla franca sen latg da nursas u tgoras? Da l’oter mang ègl da sustigneir tgossas veganas per amour digl ambiaint. Vous savez pansar tgi siva chella discussiun interna tar mintga product, è gio passo en bel po digl mies taimp. Igl è nign misteri tgi buteias adegna pi grondas èn cò nign sustign. An chel li, en viva segl Volg cun la sia schelta survasevla! Bung, igl damagler è ena decisiun regulara e cugl taimp vogl adegna pi bagn da sa decider. E tge peisa tgi chella decisiun ò sen la veta, sto er mintgign decider per sasez. Pi gronda tgi la decisiun è e pi grev tgi vign. I dat chellas digl mintgade: Dessa piglier cun me la giacca da plievgia u betg? Alla lavour vign duvro ageid, deia tiers a chegl, va persiva pi pac taimp liber? Graztga agl telefonign ins stò er betg ple decider immediat. «Cura lainsa s’antuppar?» – «A vurdagn anc, e sa scrivagn», è oz la rasposta usitada. Chegl tgi vot deir translato: «Pigl mument vaia nign gost da stabileir. Tgi so, forsa sa dattigl anc ensatge migler.» Zuppo davos igl telefonign u ainten ena e-mail ègl er pi simpel da sa decider. Ma i dat anc en nivel pi ot tar decisiuns. Chellas tgi influenzeschan l’antiera veta ed èn anc pi grevas da reveder. Dessa deir ea alla sia dumonda da maridar? Tge amprendissadi dessa far? Dessa emigrar? Tar me ègl uscheia tgi magara decida impulsiv ed igls argumaints persiva u ancunter vignan pir siva. Tar otras vignan bler dubis gio davant or, ed igl davos fatscha la decisiun concreta fitg intuitiva. Vot deir ia ambleid igls dubis e tedl segl mies vainter. Tgi tgi crei tgi cun aveir piglia las decisiuns seigl passo po sa sbagler fitg. Na, siva digl cumbat intern ins sto er anc defender ella ancunter anor. «Tge, te ast mess no en tgang? Te sast schon tgi te sast alloura betg ple eir simplamaintg an vacanzas ed ist liia pigls proxims onns?!» – «A na, bung te deist, va panso tg’ia igl possa schalantar per dus emdas ad onn. Ossa tgi te deist, chegl stoia surpansar anc eneda!» I para d’esser ainten la nossa nateira da leir commentar decisiuns dad oters, cunzont schi savagn betg ans figurar ellas per nusezs. Igl avantatg tar l’ampustaziun d’ena tratga an ustareia è, tg’ins so neir igl de siva e pustar tuttegna en’otra e reveder uscheia la decisiun. La suletta tgi pitescha è alloura la bursa e forsa igl magung. Tar otras decisiuns pogl gio esser pi grev e pi complex. Igl impurtant è, ord mia vista, da betg amblidar tgi la fegn finala ins amprenda tar mintga decisiun per la proxima. Scu unfant sunga adegna stada schalousa tg’igls carschias dastgan decider, vasia uscheia è la pussebladad da decider er en privilegi. Simona Demarmels è scolasta a Lantsch. Ella è carscheida se a Salouf. Igl 2019 ò ella publitgia – ansemen cun Anna Negrini – en’istorgia da fantasy per rumantsch, «Semperverd».

Digls 150 lutgadours on 28 fatg igl cranz. Egn da chels è er Andrin Poltera, uriund da Savognin e sesent aint igl cantun ­Appenzell. Dalla tgamona da tgatscha a Savognin è el ia direct a Mels per sa participar alla festa da lotga. Gia li vess la Festa da lotga nordorientala avant en onn a Mels. Perveia dallas maseiras cunter la pandemia on igls organisatours gia da spustar chella per ple tgi en onn. L’occurrenza dumengia passada ò attratg igl interess da 6200 persungas, tg’on procuro per en’atmosfera ampernevla e geniala. Eneda daple è er sa musso a Mels tgi igl public d’ena festa da lotga è fair, gentil, da bunga luna e cuntaint. Igl è sto en antop da vigl e gioven cun 150 lutgadours tg’on cumbattia per onour e glorgia ainten egn digls tschintg rentgs da razgem. Ple success aint igl razgem tgi dalla tgatscha Tranter igls lutgadours è er sto Andrin Poltera, igl mat e corvatetgs da 22 onns. El è uriund da Savognin, stat pero ad Urnäsch aint igl cantun Appenzell. Cun Surses ò igl gioven lutgadour ena ferma relaziun cun esser bler sen viseta tar sies bab Arnold Poltera ed alloura er tigl tat e la tatta Röbi e Dita Poltera. Andrin Poltera ò dasper la lotga al­loura er anc en’otra gronda passiun e chegl è la tgatscha. Siva tg’el ò fatg la patenta da tgatscha vo el a Savognin a tgatscha e chegl ò igl lutgadour er fatg l’emda passada. «Ia va betg gia cletg e sagetto navot, ma i restan gio anc dus emdas per aveir success da tgatscha», dei Andrin Poltera. Cun far dumengia passada per l’amprema geda en cranz tar egna dallas grondas occurrenzas da lotga tgi dat, ò el gia ple cletg tgi cun eir a tgatscha. Andrin Poltera è sto ple tgi losch cura tg’el ò retschet igl cranz ­d’egna dallas seis damas d’onour. Da far igl cranz seia sto la sia clera fegnameira e cun chel intent seia el er nia da Savo­gnin a Mels, ò detg igl lutgadour e ca­tscheder. Igl 7avel cranz Igl 2018 tar la Festa da lotga grischuna-glarunesa ad Arosa ò Andrin Poltera fatg igl amprem cranz dalla sia carriera da lu­tgadour. Aint igl frataimp èn nias vetiers anc tschintg tar festas da lotga cantunalas. Chest onn ò el gist fatg treis cranzs tar las festas da lotga cantunalas. Chegl digls cantuns Appenzell, Schaffusa e Sursilvania/Sotsilvania. Cun gudagner dumengia passada igl cranz è nia vetiers igl 7avel, anfignen ossa igl pi impurtant. La Festa da lotga nordorientala è egna dallas grondas cun sa participar a chella lutgadours da seis cantuns dalla Svizra orientala e varsaquants lutgadours dad otras associaziuns surregiunalas. Quatter victorgias ed ena suleta tarada A Mels ò Andrin Poltera musso tg’el è en lutgadour cun en grond potenzial, cun ena forza immensa ed en om scu en colm. Digls seis cumbats aint igl rezgem ò el gudagnea gist quatter schi er angal mintgign cun la nota da 9.75 an pe dalla nota maximala da 10.0. Cunter Dumelin David ò Andrin Poltera scretg en pari, dantant cunter Samir Leupi, igl lutgadour turitges (120 kg/1.95 m grond), tg’ò fatg en cranz tar la davosa Festa federala da lotga 2019 a Zug ò igl lutgadour grischun-appenzelles pers. Digl reminent: Andrin Poltera peisa 96 kg ed è 1.86 m grond. A Mels è el pero betg sto igl sulet lutgadour grischun tg’ò fatg igl cranz. Reuschia è chegl er ad Ursin Battaglia (Almens), igl lutgadour da 35 onns tg’ò fatg a Mels igl sies 32avel cranz. Victour da festa è nia Samuel Giger, da preschaint igl migler lutgadour svizzer. Igl lutgadour surmiran Andrin Poltera (san.) cun Samuel Giger, victour da festa a Mels. Fatg en cranz ò er Ursin Battaglia, igl lutgadour dalla Tumliastga.

Varsaquants onns è igl paleontolog Rico Stecher adegna puspe alla tschertga da fossils. Chegl er aint igl territori surmiran, pi exact ainten la cuntrada digls Pizs da Barvogn. La sia cattada extraordinaria – en saur sgulont – è mademamaintg en mussamaint tgi dinosaurs on vivia aint igl Grischun Central. La FMR ò discurria cugl paleontolog grischun davart la cuntrada geologica an Surmeir. Avant radond 201 milliuns onns – igl taimp transitoric da Trias e Jura – èn cumparias igls amprems dinosaurs. Igls Pizs da Barvogn valan scu territori cumprovo per las creaturas istoricas. Igl paleontolog grischun Rico ­Stecher, rachinta: «Ainten chel territori è la formaziun da ‹kössen› (varda maletg) fitg averta. Igl li vala scu mussamaint direct ­tg’igls dinosuars on vivia ainten chella cuntrada.» Igl paleontolog tschertga adegna ­puspe fossils aint igl cantun Grischun, ­spezialmaintg er an Surmeir. Igl onn 2005 ò Rico Stecher catto en fossil d’en saur sgulont ­nunancunaschaint tigl Corn da Tinizong, igl qual el ò numno «Raeticodactylus ­filisurensis». Surmeir: ena cuntrada geologica Igl palentolog rachinta, tgi sch’ins catta òssa, na seia chegl anc nign mussamaint, tgi ena creatura vegia propa er vivia aint igl li da ­cattada. «Oter sa mossa chegl aint igl territori surmiran. Nous vagn catto igls davos 26 onns adegna puspe fastezs fossils», dei Rico ­Stecher, «en fastez ins so betg spustar, chel è sa furmo agl li noua tg’ia ma cat 210 milliuns onns pi tard. Da lez taimp gevan igls amprems dinosaurs tras balma ed uscheia èn sa furmos lour fastezs. Pero ins stò risguardar, tgi chegl era betg en territori muntagnard mabagn sen otezza da mar.» Tranter mar e muntognas Rico Stecher fascinescha betg angal la cattada da createiras nunancunaschaintas: «Igl è adegna ena tensiun, da scuvreir scu tgi la nossa cuntrada sa preschentava avant ­milliuns onns. Ainten la litteratura ins ligia savens tgi fossils seian sedimaints dalla mar, chegl constat betg. Igl noss territori era da lez taimp propa sen otezza da mar, pero igl livel dalla mar è betg sto adegna sen la madema otezza. Uscheia ins catta tar nous fossils d’amfibis tgi cumprovan l’ava doltscha. Pi tard è igl livel dalla mar sa sbasso. Mussamaints per chel sbassamaint digl livel èn per exaimpel saurs da crap da sulada (Pflastersteinsaurier) tgi vivevan ordvart l’ava. Pi tard cattainsa puspe corallas, tgi vivevan ainten l’ava.» Las createiras vivevan per part aint e per part ordvart l’ava. Chegl mossa, tg’igl livel dalla mar è betg sto adegna exact sen la madema otezza. La veta e la cuntrada sa meidan damai adegna puspe aint igl decurs digl taimp. «Chegl ins constatescha pero angal cun perscrutar regularmaintg», dei Rico­ ­Stecher. Scuvertas extraordinarias Er siva la scuverta sensaziunala digl saur sgulont igl onn 2005 è Rico Stecher ples gedas ad onn aint igl territori surmiran. Chels territoris sa cattan sur igl cunfegn digl gôt, uscheia tgi la crappa n’è betg surcarscheida e fossils damai er visibels. Percunter monta chegl ascensiuns pi lungas pigl paleontolog – igl lascher ­amplania cun differents gaffens scu martels e stgalpers. Savens tschertga Rico Stecher er cun la marella. «Sainza lezza na gessigl betg», dei igl paleontolog. «La cuntrada sa meida, essend tgi dat adegna puspe crudadas da crappa. Durant las mias excursiuns fatscha adegna cattadas, ­tranteraint er pir siva ples ouras. Chegl èn pero per ordinari tgossas pi pitschnas. Tigl «Raeticodactylus filisurensis» vaia savia, uscheia ensatge cattast angal eneda», rachinta igl paleontolog, «ia sper pero, tg’ia catta eneda anc en pesch fossil mantignia – damai betg scumpartia – aint igl territori surmiran. La sia existenza è betg garanteida, pero er betg sclossa.» Chest onn ò Rico Stecher catto la restanza ­d’ena daintadeira d’en pesch. «Chegl è betg fitg savens an chella moda e maniera. Dantant igl vaia anc da preparar. Igl è da menziunar, tg’igl stadi da cattada ed igl stadi exponia aint igl museum sa distinguan fermamaintg.» Conchiglias, corallas e vertebros Igl pi savens ins catta conchiglias e corallas, dei Rico Stecher. «Tranteraint dattigl antiers ­bancs da corallas, chellas on per part en diameter dad 1,5 m. Pero er vertebros (Wirbeltiere), daint-­peschs e squamas èn da cattar. Igls daints digl saur da crap da sulada veian propa er or scu tals craps ed on en diameter d’en pêr centimeters. Lour cumparsa ins po s’imaginar scu ­tartarugas, igl eran pero nignas. Chels saurs èn digl reminent egna dallas mias cattadas prefereidas», dei igl paleontolog. Fossils seian per solit fitg pitschens. «Pi gronda la cattada, pi rara è’la. Chegl dat agl «Raeticodactylus filisurensis» ena valour da raritad», dei Rico Stecher. Rico Stecher e la sia passiun Igl scolast secundar e paleontolog da hobi Rico Stecher, vala scu expert per createiras e la veta dall’istorgia geologica. Durant en camp da battasendas ò el scuvert la sia passiun per fossils, essend aveir catto ena conchiglia fossila ainten en ual. Oz – numnadamaintg 40 onns pi tard – ò igl om da Coira sviluppo or digl interess per fossils ena saveida preziousa. Adegna puspe ò Rico Stecher fatg scuvertas considerablas. Egna dallas talas è stada en fossil d’en saur sgulont, anfignen alloura nunancunaschaint, tgi el ò catto igl onn 2005 sen 2500 m.s.m. tigl Corn da Tinizong. Rico Stecher igl ò numno «Raeticodactylus filisurensis», tge tgi monta tant scu «det Grischun da Filisour». Aint igl frataimp po Rico Stecher dumbrar enqualtgi premi per la sia lavour extraordinaria, tranter oter er en premi da rancunaschientscha dalla regenza grischuna. Igls dinos da Bravuogn Rico Stecher è paleontolog. Igl scolast secundar da Coira sa fatschainta aint igl taimp liber cun createiras dalla geologia istorica – chegl cun ena gronda passiun. Er aint igl territori surmiran on chellas createiras relaschea lour fastezs an furma da fossils tg’ins catta ainten la crappa. Adegna puspe tschertga Rico Stecher skelets, conchiglias, corallas e daintadeiras. El sa fatschainta betg angal cun la scienza, el la influenzescha er cun novas scuvertas. Igl onn 2005 ò igl paleontolog catto igl fossil d’en saur sgulont anfignen alloura nunancunaschaint aint igl territori surmiran. Er schi lezza cattada vala scu unica e sensaziunala, catta Rico Stecher adegna puspe enqualtgi surpresas aint igl Grischun Central. Uscheia per exaimpel er la daintadeira d’en pesch tgi è da vaseir sen la fotografia. Chel è betg fitg savens avant mang ainten chella moda e maniera. Chella scuverta ò Rico Stecher fatg chesta stad aint igl territori ­digls Pizs da Bravuogn. La FMR ò discurria cun igl paleontolog davart dinosaurs grischuns ed igl Grischun scu territori da mar. Uscheia sa preschentava la platta digl «Raeticodactylus filisurensis» cura tgi Rico Stecher l’ò cattada. La tgavazza digl «Raeticodactylus filisurensis». La daintadeira d’en pesch ò Rico Stecher catto chest’onn agls Pizs da ­Barvogn. Igl paleontolog Rico Stecher, ò catto gio differents fossils aint igl territori surmiran. Transiziun da dolomit principal tar la furmaziun da kössen agl Corn da Tinizong.

Varsaquants onns è igl relasch da Gian Gianett Cloetta – igl «poet local da Barvogn» – sto «zuppo» ainten ena stgaffa digl museum local a Barvogn. Las davosas emdas ò l’autoura svizra Antonia Bertschinger sortia e catalogiso igl relasch. La gronda lavour è fatga e pronta per perscrutaders e filologs. La FMR ò discurria cun l’autoura davart l’incumbensa speciala e las surpresas ainten en relasch gio prest amblido. Chistas da meila, sa tgapescha, normal-maintg per transportar meila. Recicladas adampleschan ellas pero er tot otras funcziuns: las tgaschas idealas per plazzar enqualtgi documaint tgi croda siva spert an amblidanza. Exact uscheia ins pudess rachintar l’istorgia digl relasch da Gian Gianett Cloetta – promotour e cumbattant digl bargunseñer, igl rumantsch da Barvogn. Durant la sia antiera veta ò el scretg versets, texts istorics, grammaticas ni canzungs an bargunseñer – en dialect rumantsch tgi sa catta segl cunfegn linguistic tranter igl surmiran ed igl puter. Siva dalla sia mort igl onn 1965 è ena gronda part digl relasch da «Zon Zanett Cloetta», scu tgi el vign numno per bargunseñer, svania ainten quatter chistas, tgi sa cattan oz ainten ena stgaffa aint igl museum local a Barvogn. L’autora Antonia Bertschinger ò piglia l’iniziativa e sortia, catalogiso e per part scanno igl relasch digl poet da Barvogn. En battibogl Gian Gianett Cloetta ò gia igl intent, tgi igls sies documaints vignan ainten en museum – tge tgi dava da lez taimp pero betg anc a Barvogn. Perchegl ò el testamento igl relasch alla Chesa Planta a Samedan. Ainten chella èn ellas er restadas per varsaquants onns ed èn alloura turnadas a Barvogn aint igl museum. Per catalogisar las chistas ò Antonia Bertschinger las scasadas digl museum ainten la sia tgesa da vacanzas a Barvogn. L’autoura da Basilea rachinta: «Igl amprem vaia spacheto igl antier material e deraso sen la mia meisa per pudeir far plomas tenor categorias.» Seis chistas – seis categorias Las ovras eran bagn en tant sorteidas digl poet sez. El vegia pondero sumigliaint scu ella, dei Antonia Bertschinger. Pero tschertas tgossas stampadas seian stadas derasadas en po dapertot. «Igl urden tgi era gio avant mang vaia migliuro e sortia las ovras tenor seis categorias. Ossa sa cattan ellas ainten tschintg chistas da meila ed ena chista da bananas. Chellas chistas da meila èn simplamaintg fitg practicas aint igl format. Las ovras da musica dovran pero en po daple plaz e perchegl vaia fatg adiever d’ena scatla da bananas.» Autour, perscrutader ed iniziant Gian Gianett Cloetta ins savess tgunsch numnar allrounder – scribent, autour, perscrutader, musicist e rimnader. Igl poet ò relaschea differents documaints pertutgont la famiglia Cloetta – per exaimpel brevs, c arnets da scola ni artetgels sur da Gian Gianett Cloetta sez, cumparias ainten gasettas. Ella na vegia betg savia, tgi Gian Gianett Cloetta vegia er scretg differents versets ni romans istorics, dei Antonia Bertschinger. «Per screiver romans ò el la madema metoda scu ia. Nous pigliagn figuras ed istorgias or da funtangas istoricas e scrivagn romans surlonder», dei Antonia Bertschinger. Differents manuscripts litterars sa cattan ainten ena chista separata. Er las prelavours per la gasetta «Pled da Brauegn» – iniziia da Gian Gianett Cloetta – e scuvertas istoricas èn deponadas ainten ena chista. Rimnader e musicist Gian Gianett Cloetta ò betg scretg angal atgnas ovras, mabagn er rimno ovras dad oters autours, seian chegl singuls artetgels e referats u schizont antiers romans dalla patria. En’atgna categoria resp. chista da bananas èn ovras musicalas. Gian Gianett Cloetta ò scretg agens texts per canzungs e melodias, chegl anc a mang. Chels èn sa masdos cun canzungs tgi el ò rimno da Barvogn e dalla Nagiadegna. Er enqualtgi correspondenzas e fotografias sa cattan ainten lezza chista. Incumbensa speciala Per la lavour digls agens romans istorics fò Antonia Bertschinger adegna puspe retschertgas aint igl archiv communal a Barvogn. «Uscheia vaia spert fatg la scuntrada cun ovras da Gian Gianett Cloetta. Ia va constatto durant la retschertga, tgi dat anc differentas ovras tgi n’èn mai neidas publitgeidas, pero igl relasch è betg sto palpabel e nign ò savia deir noua tg’el sa catta», rachinta l’autoura. Siva differents onns seia ella neida a saveir, tg’igl relasch sa catta aint igl museum local a Bravogn. Linard Nicolay dall’uniun «Pro Bravuogn» vegia alloura sclaria ed organiso l’incumbensa per catalogisar igl relasch, finanztgia d’en fond da Barvogn pigl rumantsch. Archiv cultural a Barvogn Pi prubabel scasan las chistas proximamaintg puspe dalla tgesa da vacanzas d’Antonia Bertschinger puspe anavos aint igl museum local a Barvogn. Igl cumegn da Barvogn/Filisour planisescha pero en archiv cultural noua tg’igl relasch da Gian Gianett Cloetta duess er cattar en plaz. «Pi prubabel andrizzainsa chel archiv ainten la tgesa da scola a Barvogn. Gugent mattessans igl relasch alloura er ainten cartungs scu tg’ins fò chegl ainten bibliotecas», dei Linard Nicolay. Chegl seia pero angal cosmetica, manegia Antonia Bertschinger, las chistas da meila adampleschan la fegnameira. «Pi impurtant è igl fatg, tgi ischans fermamaintg decidias, da publitgier igl catalog online per persungas tgi s’interesseschan per igl relasch da Zon Zanett Cloetta.» Tgi tgi s’interessescha pi detaglea pigl bargunseñer po consultar la pagina www.bargunsegner.ch Autoura ed activista Nascheida igl onn 1973 a Turitg ò ­l’autoura Antonia Bertschinger, passanto gio durant l’unfanza las sias vacanzas a Barvogn. Uscheia ò ella sviluppo ena fascinaziun per tgesas viglias e taimps passos. Igl onn 2019 è cumparia igl amprem tom digl roman «Bergünerstein: ­I. Der Krieg» tgi tracta dalla veta e politica durant igl dischsetavel tschentaner aint igl Grischun. Aint igl center stat igl cumegn da Barvogn ed igl destign da lour abitants, vulend construeir ena veia tras la pare-crap tranter Filisour e Barvogn. Antonia Bertschinger veiva oz a Basilea ed è sper la lavour scu autoura e lectoura er activa per igls dretgs umans. Regularmaintg passainta ella enqualtgi deis ainten la sia tgesa da vacanzas a Barvogn. Different artetgels dad ella ­cumparan ainten la gasetta «Muchetta». Cloetta Igl magister, autour, ancunaschaint dalla patria e dialectolog Gian Gianett ­Cloetta – ni per bargunseñer (ru-mantsch da Barvogn) Zon Zanett Cloetta – vala a Barvogn scu poet local. Naschia igl 1874 e mort igl 1965 ainten la vischnanca agl pe digl Alvra ò el relaschea varsaquants documaints elementars an connex cugl dialect marginal. Tot igls deis dalla sia veta è Gian Gianett Cloetta s’angaschea pigl bargunseñer. Tranter oter ò el scretg ena grammatica cumpletta per amprender igl rumantsch da Barvogn scu lungatg idiomatic. Er igl codesch regiunal tgi rachinta l’istorgia ed igl svilup dalla vischnanca muntagnarda è nia edia sen basa da documaints da Gian Gianett Cloetta. Sper varsaquants documaints istorics, linguistics e canzungs è igl scolast sto igl 1949 iniziant per la gasettigna «pro Bravuogn», la quala el ò redigia anfignen la sia mort. Digl reminent exista ella anc oz scu part integrada ainten la gasetta bilinga «Muchetta». L’amprema lavour da sorteir: rasar or las differentas ovras sen meisa. Igl relasch da Gian Gianett Cloetta è ossa catalogiso tenor seis categorias ainten chistas da meila e bananas. Igl poet Gian Gianett Cloetta, ò betg scretg angal ovras litteraras mabagn er canzungs. Gian Gianett Cloetta è s’angaschea la sia antiera veta per igl bargunseñer – igl rumantsch da Barvogn. Antonia Bertschinger è autoura e screiva romans istorics, tranter oter er da Barvogn. Igl poet e las chistas Siva dalla mort digl poet Gian Gianett Cloetta da Barvogn igl onn 1965 è ena gronda part digl sies relasch svania ainten chistas da meila. El vala scu promotour e cumbattant digl bargunseñer, igl rumantsch da Barvogn. Ossa – 56 onns pi tard – ò l’autoura Antonia Bertschinger piglia per mangs igl relasch. Ella ò sortia, catalogiso e per part scanno las ovras digl poet da Barvogn. La FMR ò discurria cun l’autoura davart en relasch plagn surpresas.

Lezza Stgier (85) da Parsonz abitescha siva da bung treis onns ainten egna dallas abitaziuns da tgira dasper igl Center da Sanadad a Savognin. La sia donna (74) stat ainten la tgesa da tgira visavi. Igl muteiv tgi abiteschan betg ple ansemen- la donna da Lezza Stgier ò demenza. Scu vez s’accurschia tgi la Vossa donna pudess aveir demenza? La mia donna ò gio siva da blers onns difficultads cun la nerva. Ella è adegna neida pi malcuntainta e malquieta. Navot tg’ia fascheva era dretg. Ella è stada ples gedas ainten clinicas perveia dalla nerva. Per me è chegl la rieisch dalla sia demenza- igls problems dalla nerva. Tipic per persungas cun ena demenza so esser tgi sviluppan ena tscherta agressiun sur igls onns. Chegl vaia er stuia constatar tar la mia donna. Cun esser ella gio siva da blers onns regular an controllas tar medis on chels constato en de la sia demenza. Chegl è ossa no en per onns. Tge è ia avant ainten Vous cura tgi ischas nias a saveir tgi la donna ò demenza? Ia veva gio supponia en mument tgi pudess eir an chella direcziun. La mia donna ò pero dei betg lia vuseir aint tg’ella è malsanga- tipic per persungas cun demenza. Ella am fascheva ramproschas e scheva tg’ia seia en nosch cun ella. Chegl è sto deir per me. Tge èn stadas las pi grondas sfidas cura tgi abitavas anc a tgesa a Parsonz? Ensatge digl pi grev ègl sto da vaseir tgi la mia donna era malcuntainta. Ansemen cun las nossas treis feglias carscheidas vainsa tschartgea differentas schliaziuns per livgier alla mia donna igl mintgade. Ma ensascu è sto aint igl verm. Ia va nign examen d’eir cun auto ed a Parsonz ist pers sainza auto. Uscheia tg’ia va via scu suleta pussebladad da scasar a Savognin ainten las abitaziuns da tgira dasper igl spital. Schi dat en cass d’urgenza vainsa cò gist tot segl manevel. Ansasez vessa lia abitar cò ansemen cun la mia donna ma causa dalla malsogna progressiva ò chegl betg funcziuno. Tge è sa mido siva da chegl tgi la donna abitescha ainten la tgesa da tgira? Per nous ègl sa mido ena massa. Ossa ischans tots dus cuntaints cun la situaziun. Igl ò duvro en mument ma ossa ègl bung uscheia. La mia donna survign medicamaints e siva da chegl è la relaziun cun ella er sa midada. Ella è pi equilibrada e quieta. Las agressiuns on laschea siva. Ve da persungas so ella anc sa regorder dètg bagn. Ma schiglio s’accorscha schon tg’ella ambleida veaple. En de all’emda cuschignan igls clients ansemen da mezde scu activitat da gruppa. Sch’ia vign alloura a visitar la mia donna siva giantar e dumond scu tgi vegian gia cun l’activitad da cuschinar sa regorda ella schon betg ple da chegl tg’è capitto dus ouras avant. Er da tgossas da pi bod sa regorda ella betg ple fitg. Ia va gronda tema digl de tg’ella so betg ple tgi tg’ia sung.

An vista a chel de ò la FMR discurria cun Brigitte Büchel dad Alzheimer Grischun. Ella lavoura agl post da cunsegliaziun per las regiuns da Coira, Surselva e Grischun central. Tge èn tipics sintoms l’antschatta dalla demenza? Process cumplex davaintan adegna pi grevs da manar tras. La declaraziun da taglia tg’è da far angal eneda ad onn, planisar vacanzas ni simplamaintg tgossas tg’igls pertutgias fon betg regular davaintan pi stentousas. Persungas cun demenza èn savens er surdamandadas cugls process alla lavour. Vetiers vign l’amblidientscha aint igl mintgade. Tge son igls paraints far, schi supponan ena demenza tar en commember da famiglia? Igl migler ègl da lascher far ena amprema diagnosa tigl medi da tgesa, chegl dat evidenza. Scu proxim pass cunsigliainsa da far ena diagnosa exacta ainten la „Memory clinic“ alla psichiatria Waldhaus a Coira. Chella consultaziun cozza pigl ple 2.5 deis. Savens è la sfida simplamaintg, tgi las persungas cun demenza veian betg aint tg’igl on en problem e ston prest neir sfurzadas dad eir tigl medi. Chegl è tot oter tgi simpel per la famiglia. Tge è da risguardar aint igl traftger cun carstgangs cun demenza? Igl pi impurtant ègl d’aveir blera pazienztga e tgappientscha e discorrer plang ed ancligibel. Sch’igl malsang dei ensatge tgi corresponda betg alla verdad ègl chi e lò migler da betg curriger el. Schiglio vign adegna puspe mess avant îgls ad el igls sies deficits. Igl è er migler da betg dar mengia bleras infurmaziuns an en’eda agl malsang. Mengia bleras declaraziuns è el mianc bung da piglier se e luvrar or. Dattigl metodas preventivas cunter demenza? Paziaints cun demenza dovran avonda muvimaint ed en nutrimaint equilibro. Igl nutrimaint tg’è bung pigl cor è er bung pigl tscharvi. Impurtant ègl da rastar activ e pruar or differentas tgossas e surtot er tgossas novas. Chegl promova l’activitad digl tscharvi. Ensatge essenzial per carstgans cun demenza ègl da tgirar contacts socials. Er saltar ni amprender en nov instrumaint geida scu prevenziun cunter demenza. Son persungas dementas tg’ellas on demenza? Tscherts s’accorschan tg’igl èn surdumandos an differents gros ma son betg sa declarar pertge. Blers sa mossan betg prudent e dattan la colpa ad oters per las sias amblidientschas. Sen basa emoziunala s’accorschan blers pertutgias tg’ensatge è oter tgi pi bod. Ma els na son betg scu definar chegl- forsa er scu autoprotecziun. Pigls commembers da famiglia fò chegl la tgossa betg pi simpla. Els vottan gidar e sustigneir la persunga dementa ma chella vot savens betg igl ageid tgi vign purschia- surtot betg all’antschatta dalla malsogna. Scu ins pudess sensibilisar indigens da visitar igl „Café Zeitlos“ tgi ò li mintgamai igl amprem marde digl meis a Savognin? Sch’ia savess scu sensibilisar la gliout vessa gio dadei fatg. Ma igl è fitg grev da cuntanscher igls indigens dalla Val Surses. Agl post da cunsegliaziun vaia darar dumondas digls abitants da Surses. Ia pains tgi per blers è igl lungatg tudestg ena barriera. Els vessan daple fidanza e fissan forsa pi averts schi savessan baitar rumantsch. Blers malsangs ni pertutgias on forsa er tema da sa dar da mussar. Els sa turpegian perveia dalla demenza. Chegl è fitg donn. Igl è impurtant tgi nous savagn dar sclarimaint davart chesta malsogna tgi vign adegna pi centrala, cun davantar la gliout adegna pi viglia. Dalla gliout sur 85 onns on numnadamaintg 50% ena demenza. Donnas èn pertutgeidas pi fermas tgi omens cunchegl tg‘ellas vignan pi viglias. Tge èn stadas las sfidas an connex cun corona igl onn passo? Ia va gia daple cunsegliaziuns tgi usito. La situaziun da corona è numnadamaintg fitg greva per paziaints da demenza. Las restricziuns meidan mintga per emdas e tottanegna ègl simplamaintg da purtar dapertot mascrignas. Tot chellas midadas- betg constantas- èn ena gronda sfida pigls paziaints cun demenza. Adegna puspe ston els s’andisar ve d’ensatge oter e chegl igls fò fitg malsieir e blers sa cattan pers. Igl lockdown è er sto en grev taimp. Blers èn angal ple stoss a tgesa e cun betg aveir contacts sozials è igl decurs dalla malsogna s‘accelero tar tscherts paziaints pi spert tgi usito. Brigitte Büchel tschertga schliaziuns per saveir sensibilisar daple indigens per las antupadas agl «Café Zeitlos» a Savognin tgi vign purschia eneda agl meis dad Alzheimer Grischun.

Benedetto Vigne, igl musicist ed autour surmiran festivescha sonda proxima igl sies 70avel anniversari. Naschia an Italgia e carschia se a Salouf, ò Benedetto Vigne influenzo scu pacs oters la musica da rock ainten la Rumantscheia. Igl musicist ed autour Benedetto Vigne è s’inamuro gio da mattatsch ainten la musica e lour interpretaders tg’igl radio purtava digl grond mond anfignen ainten l’ustareia, manada dalla mamma e l’onda, a Salouf. Bagnspert ò el antschet sez a cantar, sunar u cumponar atgna musica e chegl savens er per rumantsch. Igl sies amprem album cugl tetel «Carezzas» ò el edia igl 1978 cun ameis. Battacor – en cor tgi batta per la musica Er schi igl battacor sen tribuna ò magari impedia la carriera musicala da Benedetto Vigne, ò el catto ena veia per veiver dalla musica. Siva digl gimnasi a Muster ed en curt intermezzo all’universitad a Turitg ò Benedetto Vigne antschet a screiver sur dalla musica e lour protagonists. Scu schurnalist ò el intervisto igls gronds e pitschens stars dalla musica moderna. Tgi tgi discorra cun Benedetto Vigne vign a santeir pi bod u pi tard l’egna u l’otra anecdota da davos la tribuna. Ansomma è Benedetto Vigne betg angal en schurnalist, musicist, cumponists ed arranscheder passiuno, mabagn en veir cantadour tigl qual igl text è aglmanc schi impurtant scu la melodia. Igl ritmus digls pleds Sper la musica moderna da rock anfignen jazz on er las melo­dias digl lungatg fascino gio bagnbod igl scribent Benedetto Vigne. Naschia a Belluno, la patria digl bab ò igl gioven Benedetto discurria taliang e rumantsch a tgesa. La famiglia, cugls treis mattaschs è sa disloccada bagnbod siva la naschientscha da Benedetto anavos ainten la patria dalla mamma, a Salouf. E gio scu giuvenot ò Benedetto Vigne catto plascheir ve digl lungatg ed igl sies ritmus. Aint igls sies texts per canzungs, istorgias curtas u rachints pi lungs tschertga Benedetto Vigne adegna er igl ritmus tgi vo a pro. Savens creescha el perfign agens pleds per manti­gneir la taimpra desiderada. En lexicon da musica sen dus tgommas Musica ò accumpagnea Benedetto Vigne igls davos 70 onns, ma el sez ò er adegna accumpagnea la musica. Scu redactour da musica digl Radio Rumantsch ò Benedetto Vigne tgavo onns or siva las perlas musicalas e preschanto ellas cun infurmaziuns da tot gener pigl auditori digl radio. En’oura cun Benedetto Vigne agl radio era scu sfiglier ainten en album plagn anecdotas e surpresas. Benedetto Vigne ò ena saveida immensa ed en talent per la transmetter bagn pachetto cun evenimaints leghers ma er pensivs, agl sies publicum. Chesta sonda festivescha Benedetto Vigne igl sies anniversari da 70 onns. Igl cantadour tgi veiva cun sia donna a Turitg, niro pero betg a festivar pi grond chel evenimaint. Displaschevlamaintg è sies frar vigl, Ernesto Vigne, mort avant curt. Benedetto Vigne scu gioven rockadour igl 1979.

Igl «ospizi Alvra» giolda pigl mument ena sanaziun totala e la reavertura è planisada la proxima stad. Siva 160 onns èn sa mussos differents donns ainten ed ordvart l’ustareia. Pero betg angal las substanzas architectonicas, mabagn er la nateira ò procuro per differents donns. Igl onn 2018 ò ena burasca scarpo davent igl antier tetg ed ena lavegna ò destruia igl anviern passo igl antga­schamaint d’ava. La sanaziun currenta procura per differentas surpresas e sfidas. La FMR ò discurria cugl mastral digl cumegn da La Punt tgi è proprietari dalla tgesa ed igl architect Ernst Huber da Samedan. Tgi tgi è passo chesta stad sur igl Pass digl Alvra ò constatto, tgi betg scu usitio igl «ospizi Alvra» mabagn en «foodtruck» provisoric porscha enqualtgi magliaretsch per fomantos. Igl ospizi tgi sa catta sen 2311 m s.m. dantant è anzuglia d’ena puntanada e fò bunamaintg l’impressiun, da survagneir ena sanaziun totala. «La tgesa scu tala exista veanavant e cumpara anc adegna scu chella d’avant 160 onns, pero vign ella sanada conform allas preteisas d’ozande», rachinta igl architect Ernst Huber. Differents donns Igl cumegn da La Punt ò cumpro avant tschintg onns la tgesa agl «portal d’antrada» dalla Nagiadegna. «Aint igl decurs vagn nous constatto, tgi la tgesa ò basigns d’ena sanaziun», rachinta igl mastral da La Punt Jakob Stieger. Tant las installaziuns sanitaras scu er igl antgaschamaint d’ava, tgi ena lavegna ò destruia igl anviern passo, èn ple tgi an retard. Ultra da chegl ò la burasca «Vaia» scarpo davent avant treis onns igl antier tetg. En tetg provisoric ò sarvia scu schliaziun temporara. «Er la higiena da magliaretsch n’era betg ple tolerabla. Scu proprietari ischans obliias da sanar igl bietg», dei igl mastral. Davains stò la tgesa neir isolada da nov. «Ena tala tgesa tgi sa catta anmez la nateira stò esser sieira da biestga manedla, chegl tg’ella era vers la fegn betg ple», dei igl architect. Pianavant dattigl diesch novas tgombras cun 20 letgs ed en restorant cun dus steivas. Er l’electricitad è stada savens manglousa, uscheia tg’igl dat ena nova staziun da trafo. Igls costs da radond 4 milliuns porta igl cumegn da La Punt. Impedimaints naturals La sanaziun cozza gio radond quatter meis. Las temperaturas e restanzas da neiv la premaveira passada on impedia en scumanzamaint e mano tar en retard da treis emdas. Pero er la schlet’ora igl fanadour è stada ena sfida pigls luvrants. «Nous vessan gia d’allontanar igl tetg provisoric pero levans evitar tgi plova ainten la tgesa», dei igl architect Ernst Huber. Betg angal l’ora ò procuro per l’egna u l’otra surpresa, mabagn er las substanzas architectonicas. La tgesa è neida augmentada adegna puspe aint igl decurs digls onns. Dantant ins vegia betg risguardo las leschas dalla fisica da construcziun, dei igl architect. «La tgesa è an schleta cundi­ziun, per part è ella schizont schmarscheida», constattescha Ernst Huber. Ultra da chegl dattigl retardamaints da furniziun per tscherts materials, chegl tgi procura mademamaintg per ena planisaziun fitg strètga. Reavertura optimistica Igl architect accentuescha, tgi malgro tschertas sfidas marschan las lavours tenor plan. «Tot las lavours dafora on prioritad e stuessan esser a fegn anc avant igl anviern», dei Ernst Huber. Durant igl anviern è igl pass saro e las lavours davains son neir cuntinuadas pir la proxima premaveira. «Nous chintagn anc cun dus meis per las construcziuns davains uscheia tgi pudessans festivar la reavertura igl fanadour 2022. Igl tact definischa pero la nateira», manegia Ernst Huber. En po pi pac optimistic sa mossa igl mastral da La Punt: «I saro ena tgossa strètga e la fegnameira resta ena reavertura vers la fegn dalla stad, ni igl pi tard igl aton 2022.» Igl “ospizi Alvrra” giolda actualmaintg ena sanaziun totala da 4 milliuns francs.

Eir a muntogna è davanto en trend per vigl e gioven. E chegl betg angal per turists mabagn er per indigens dalla val Surses. La web app JULIA è ena cumpogna persunala per eir a viandar. Julia è la nova cumpogna digitala per eir a viandar an Surses. Davosve sa catta ena app progressiva tgi porscha infurmaziuns turisticas per la regiun. La app è adattada pigls different interess digls giasts ed indigens. Igl nom dereiva digl flem La Gelgia tgi corra tras la val Surses ò do igl nom alla web app per viandar. Digl pass digl Gelgia anfignen Casti, la app Julia so exact tge tgi corra e passa noua. Julia coordinescha infurmaziuns turisticas dalla regiun scu occurrenzas, turas da viandar e da bike, excursiuns, datas dall’ora ni la carta persunala da giasts e las mossa sen igl telefonign ni computer. Inspiraziuns persunalas dalla assistenta digitala Per survagneir la app ins pò sa registrar sen la pagina d’internet valsurses.ch. Siva la registrazin ins retscheva en link d’access. Cun ageid da chel link ins pò far en account persunal e configurar igl profil. Divers filters dumondan siva tge interess specifics tg’igl interessent ò. A basa da chellas datas so igl asistent persunaliso dar differentas infurmaziuns davart igls interess digl giast u indigen. La app stò betg neir installada segl telefonign Chel service è furmo progressiv scu web app. Per deir uscheia, en program tgi stò betg neir installo segl telefonign mabagn simplamaintg sur igl web-browser. Tras chegl vo a perder nigna capacitad d’arcunar segl agen telefonign e la app funcziunescha sen differents gaffens. E chegl independent digl fabricant e digl sistem da funcziun. Igl adiever dalla app Julia è conform agl schurmetg da datas. Tuttegna schi giast da vacanzas, turist digl de u indigen – tot chels tgi sa registreschan pon far adiever digl service persunal da Julia – la app per viandar an Surses. Foto MAD Viandar cun ageid da JULIA – ena web app pigl computer ni telefonign. Legenda: Viandar cun ageid da JULIA – ena web app pigl computer ni telefonign.

«Pabumm» – uscheia ègl tuno glindesde passo radond 800 meters sot la vischnanca da Brinzauls. L’amprema sagliantada per igl tunnel da drenascha sot igl «Rutsch» da Brinzauls è gartageda. La raschung: cugl tunnel ins examinescha las pussebladads per drenar «igl Rutsch» da sotanse. Ins spera, da pudeir frenar uscheia la bova da Brinzauls. La vischnanca da Brinzauls ed igl territori vischinant sglischan. Avant quatter onns ins discurriva anc d’en pêr centimeter, actualmaintg sglischa la vischnanca 1,5 meters ad onn aval – la sponda sur vischnanca per part schizont cun 9 meters ad onn. Brinzauls sa catta ainten la zona cotschna. Differents sondagis per examinar igl fundamaint on confirmo: en factour essenzial an connex cun la bova è ava tgi sa catta aint igl antier sistem. En tunnel da drenascha duess procurar, tgi l’ava corra aint igl flem Alvra. Ins spera, da frenar uscheia la bova da Brinzauls. L’amprema da bleras sagliantadas Glindesde, igls 20 da settember è sto en de da gronda speranza a Brinzauls: l’amprema sagliantada pigl tunnel da drenascha è gartageda. Cun ena pitschna festa on igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra, Daniel Albertin, igl president dalla regenza, Mario Cavigeli ed igl manader digl project, Daniel Kohler stimo glindesde passo la lavour dalla politica e digls miniers. Igl plevant Don Federico ò banadia la figura dalla Sontga Barbara, tgi vala scu sontga patrunga digls miniers. A parteir da marde passo lavouran diesch miniers da glindesde anfignen venderde, dallas 6.00 anfignen las 23.00 an dus squadras. Ins chinta da construeir durant strousch en onn. Anfignen dus sagliantadas per de Or digl tunnel vignan fatgas differentas perfuraziuns tras igl crap ainten la massa tgi sglischa. L’ava duess uscheia pudeir scular e dar sclarimaint, schi la pressiun dall’ava sot Brinzauls possa neir sbassada. L’antrada digl tunnel da drenascha sa catta a «Bualet» – en pêr meters sur la lengia dalla veiadafier tranter Casti e Surava. Damai passa igl tunnel dus gedas sot la veia cantunala tranter Casti e Lantsch. Chegl seia nign problem ed igl traffic na seia betg impedia, manegia igl manader digl project, Daniel Kohler, anvers la FMR. «Nous ans cattagn cò ainten crap stabel ed ischans 15 anfignen 20 meters sot tera», dei Daniel Kohler veanavant. La perfuraziun succeda an pitschnas etappas e per chellas èn necessarias differentas sagliantadas: pitschnas rosnas servan per deponar la matergia explosiva. Mintga sagliantada caschunga radond treis meters avanzamaint. Siva vign siero igl tgavortg e sprizzo cun beton. «Nous luvragn da glindesde anfignen venderde e durant chels deis sogl dar egna anfignen dus sagliantadas per de», declera Daniel Kohler. Sch’ins proceda conform alla prescripziun seia igl sagliantar ena tgossa sieira, accentuescha Daniel Kohler. La davosa schanza? Per abitants, cantun e cumegn è igl tunnel da drenascha la gronda speranza per spindrar Brinzauls. «Tenor las examinaziuns ègl pussebel da chietar la bova e nous ischan da bunga speranza, tgi chegl geida», uscheia Mario Cavigelli e Daniel Albertin anvers la FMR. Pero betg angal per la vischnanca da Brinzauls è igl tunnel la gronda schanza. La speranza dall’antiera Val Alvra schea an la construcziun digl tunnel da drenascha, essend tgi differenta infrastructura tgi colliescha la Val Alvra sa catta ainten la zona cotschna. Tranter oter èn chegl la lengia dalla veidafier, la veia cantunala e la lengia d’electricitad. Per Daniel Albertin ègl cler: «Chegl dess ena gronda sfida, schi nissan betg da chietar la bova.» Calculaziuns sbagledas Dantant tg’ins chintava igl december passo anc cun investiziuns da 10,5 milliuns francs ò igl cumegn gia da proponer avant 3 meis en credit supplementar da 3,25 milliuns francs. En project da talas dimensiuns cozza normalmaintg radond quatter onns – a Brinzauls vogl pi spert. Radond en onn è passo tranter iniziier igl project e l’amprema sagliantada. La saveida necessaria pigl project seia anc carscheida cuntinuadamaintg durant igl anviern uscheia tg’ins vegia constatto, tg’igl credit tanscha betg, dei Daniel Albertin. 90% paian la Confederaziun ed igl cantun, igl rest paia la vischnanca Alvra ed igls possessours dall’infrastructura publica. En simbol per zonas alpinas «Per me persunalmaintg è chegl en mument special, essend tg’igl è prubablamintg igl mies davos schoz inizial per ena realisaziun d’en tunnel», rachinta Mario Cavigelli. Igl tunnel da drenascha è ena cuntinuaziun dallas differentas maseiras an favour dalla populaziun indigena. «Igl project è da gronda muntada scu segn simbolic anvers anor e cunzont er per zonas alpinas. Nous mussagn alla gliout pertutgeida, tgi schi detta problems, na seigl betg sulets», accentuescha Mario Cavigelli. La gleisch alla fegn digl tunnel En de plagn speranza an Val Alvra: cun l’amprema sagliantada on glindesde passo scumanzo las construcziuns digl tunnel da drenascha sot igl «Rutsch» da Brinzauls. Cun igl project da 14 milliuns francs ins spera da drenar l’ava tgi gioia ena rolla centrala an connex cun la bova da Brinzauls. Pero betg angal la vischnanca sa catta ainten la zona cotschna, mabagn er enqualtgi infrastructura tgi colliiescha la Val Alvra. Sch’igl project na porta nign success, muntess chegl grondas sfidas per igl cumegn Alvra. Foto 1: Igl plevant Don Federico, Daniel Albertin, Daniel Kohler ed igl president dalla regenza, Mario Cavigelli cun la figura dalla Sontga Barbara èn da bunga speranza. Uscheia sa mossa la matergia sutterana siva la sagliantada. Daniel Albertin e Mario Cavigelli on activo glindesde l’amprema sagliantada pigl tunnel da drenascha sot Brinzauls.

Lantsch ò decidia: igl president communal, Simon Willi, po cuntinuar igl sies uffezi tg’el ò gio siva digl 2011. Aint igl duel ò el battia igl sies cuntercandidat, Peter Nadig, tgi leva surpiglier igl timung a Lantsch. Lantsch ò gia la tscherna pigls uffizials communals: tant pigl post digl mastral scu er per la suprastanza e la cumischung da gestiun davigl daple candidaturas tgi posts libers. Digls nov uffizials communals è strousch la mesadad puspe sa messa a disposiziun per ena reelecziun. Clera victorgia per Simon Willi Simon Willi resta siva diesch onns mastral da Lantsch. Cun 147 vouschs e 59,8% dallas vouschs po el damai cuntinuar igl sies uffezi. El vegia chinto cun en tal resultat, dei Simon Willi anvers la FMR. «La nossa lavour digls davos diesch onns è stada en bun attestat. Chegl stema la gliout e perchegl vaia er survagnia las vouschs», dei Simon Willi. Igl cumegn Lantsch prevei en nov model dalla direcziun communala. «Per la nova perioda d’uffezi darogl en po midadas ainten las structuras, la suprastanza vign discargeda dalla lavour. E schiglio cuntinuainsa cun igls projects dalla planisaziun locala e sviluppagn anavant l’arena da biatlon», dei Simon Willi. Agl cuntercandidat, Peter Nadig, n’ègl cun 71 vouschs betg gartagea da surpiglier igl timung a Lantsch. El era nia proponia dalla gruppaziun «Viva-Lantsch!» tgi critigescha la communicaziun manglousa ainten vischnanca. Peter Nadig sa catta anc an uffezi ainten la cumischung da gestiun. Pero er per chel post n’è betg reuscheida ena reelecziun. Uscheia saro Peter Nadig a parteir digl 2022 an nign uffezi communal ple. «Chegl è democrazeia ed igl suveran ò decidia. Igl è bel da vaseir, tgi cun radond 57% vainsa ena buna participaziun allas elecziuns, chegl era er egna dallas mias fe­gnameiras», dei Peter Nadig anvers la FMR. Irregularitads tar igl material da votaziun? Peter Nadig fò dantant valeir – ainten ena communicaziun a singulas medias – tg’igl vegia do irregularitads tar igl material da votaziun. Uscheia seian nias tarmess documaints dallas votaziuns digl zarcladour. Simon Willi rasponda a chesta ramproscha tg’ins vegia piglia ancunaschiantscha da chel cass, tgi el persunalmaintg vegia pero sa retignia. La canzleia vegia sclaria la tgossa cun igl cantun ed igl cumegn Lantsch vegia l’emda passada communitgia aint igl figl uffizial da controllar igl material da votaziun. Ramproschas betg giustifitgeidas Differentas demissiuns an suprastanza durant igl davos onn stavan adegna puspe an connex cun ramproschas d’autocrazia e schicana a l’adressa digl mastral acutal, Simon Willi. «I sa zuppava cunzont polemica davos. Ia va adegna puspe detg, tgi las ramproschas na seian betg giustifitgeidas e chegl on igls votants er vasia aint», dei Simon Willi. Dus nov suprastants ed ena nova cumischung da gestiun Igls suprastants, Fabian Simeon ed Armon Margreth, èn danovamaintg nias eligias. Pigls dus posts vacants èn Daniel Ulber e Sheila Karrer nias eligias. Per la cumischung da gestiun èn nias eligias Jörg Cadosch, Silvio Baselgia e Sandro Bernasconi. Els aintran tots da nov an uffezi. Scu substitut per la cumischung da gestiun è nia eligia Adrian Simeon, el era igl sulet candidat per igl post.

La stad 2020 è stada ena stad da record ed er da preschaint sa mossa tgi la stad gudogna adegna daple taragn per las pendicularas. Da nov agl cunsegl d’administraziun fò part Philipp Sauber. Sen bunga veia para er dad esser igl hotel a Fadail. Projects pi gronds èn igl mument betg realisabels. Alla 16avla radunanza generala da Lai Pendicularas SA èn stos preschaints 235 acziunaris – an cumparaziun cun oters onns en pitschen domber. La societad ò 3700 acziunaris e tigls acziunaris principals totgan igl cumegn da Vaz cun 35%, la Priora Suisse cun 26% ed igl cumegn da vaschigns da Vaz cun 13%. La raschung tgi igl interess per la radunanza generala è betg sto schi grond è bagn er tgi sainza certificat da Covid è betg sto pussebel da sa participar alla radunanza generala. Ena societad d’aventuras An sies pled introductiv ò Felix Frei, igl president digl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA, detg tgi igl basigns digl taimp liber sa meida permanentamaintg. Oz tschertga igl giast plessas aventuras ed ena purscheida cumpletta, cun esser nossa societad ena societad d’aventuras. La destinaziun da vacanzas da Lai seia oz s’avanzada digl catscheder tigl catschea. Igls davos diesch onns vegia Lai Pendicularas SA investo 150 milliuns francs e Lai totga oz betg per navot tar egn digls pi ancunaschaints territoris da skis. Igls proxims onns investescha la societad acziunara angal ainten renovaziuns e sanaziuns d’implants existents, ò detg Felix Frei. Chegl tgi pertotga igl hotel a Fadail lò ins seia en zap anavant cun esser la dumonda da far ena midada dalla zona tigl cantun. Igl davos pled vegia sa tgapescha igl suveran da Vaz per far la midada da zona. Marcus Lenz è sa retratg Siva otg onns esser sto commember digl cunsegl d’administraziun è Marcus Lenz sa retratg da chel mandat. An chels otg onns ò el represchento igl cumegn burghes da Vaz an chel gremi. Da nov agl cunsegl d’administraziun appartigna Philipp Sauber, en impressari turitges e spezialist schi vo per digitalisaziun, energeia e finanzas. Decidia on igls acziunaris da betg redu­tgier igl domber dallas persungas tgi fon part agl cunsegl d’administraziun e lascher chellas tar 11. Aron Moser, igl mastral da Vaz e Sascha Ginesta, igl suprastant, tgi appartignan er a chel gremi, sortan cun la fegn da chest onn digl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA – cun betg ple esser commembers dall’executiva digl cumegn da Vaz. Da supponer è tgi successour d’Aron Moser davainta Maurin Malär, igl nov mastral da Vaz e scu sagond represchentant digl cumegn da Vaz egn digls quatter suprastants. Da chintar cun da tots scenaris Thomas Küng, igl schef executiv operativ da Lai Pendicularas SA è plagn optimissem chegl tgi pertotga la staschung d’anviern 2021/22. Aglmanc la vendita da cartas da staschung per Lai ed Arosa seia en veir boom. Anfignen ossa seian neidas cumpradas cartas da staschung per ena somma da 10 milliuns francs, tantas scu anc mai. Chegl tgi pertotga igl travagl sez ins vegia da chintar cun ples scenaris cun esser igl mument anc bleras tgossas intschertas tge tgi igl Cunsegl federal decida anc an vista agl avi­gneir perveia dalla pandemia. Tgunsch pussebel tgi succeda tgi sainza certificat da Covid seia betg pussebel d’eir cun skis, dei Thomas Küng. Er cun chella realitad seia da chintar ed er acceptar schi seia schi gliunsch. An tots cass seia d’esser fitg flexibel ed esser mintga de pront per novas ordinaziuns e maseiras davart da Berna e digl cantun. Cugl auto an pe cugl med public Felix Frei ò fatg varsaquantas agiuntas tigl rendachint 2020/21. Igl president digl cunsegl administrativ ò detg tgi seia sa musso tgi igl davos onn seia betg nia fatg tant adiever digl bus da sport e digls meds da traffic publics. Chegl sa mossa tar la somma totala dallas taxas per parcar. Chella è cun antradas da 689 000 francs per 167 000 francs pi ota tgi anc igl onn avant. Persiva è igl tschains dalla gastronomia sa redutgia per 367 000 francs sen en total dad 802 000 francs. Per reclama ò Lai Pendicularas SA casso igl davos onn da gestiun 852 000 francs. Las 11 persungas tgi appartignan agl cunsegl d’administraziun èn neidas indemnisadas cun en total da 176 000 francs. Alla fegn dalla radunanza generala èn er ­nias onoros igl anteriour directour Peter Engler ed igl anteriour president digl cunsegl d’administraziun Christoph Suenderhauf. Las cefras 2020/21 Antradas totalas: 31,5 milliuns Antradas transport: 23 milliuns Costs persunal: 10,1 milliuns Costs material: 11,5 milliuns Amortisaziuns 8,4 milliuns Resultat: -53 761 francs Igl nov commemebr digl cunsegl d’administraziun, igl partent ed igl president da chel gremi - (da san.) Philipp Sauber, Marcus Lenz e Felix Frei. El è da bunga speranza per la staschung d’anviern 2021/22. Thomas Küng, igl schef executiv operativ da Lai Pendicularas SA.

A parteir digls 15 da matg 2021 svanescha igl ual «Ava da Tuors» a Barvogn sutterran. An differents lis dalla val anor schloppa l’ava puspe or da spondas e creplas. Pertutgeida è er la veia cantunala tranter Filisour e Barvogn tgi è permanent bletscha. Schaladas ­durant la staschung freida pudessan caschunar ena sarada dalla veia. I dat angal ena schanza: betonar la «rosna» noua tgi l’ava sfundra avant tgi las temperaturas sbassan. La FMR ò discurria cun igl president communal Luzi C. Schutz davart en urari fitg strètg. La Val Tuors magna scu belezza val laterala da Barvogn per lung digl ual «Ava da Tuors» tranter oter er tar la Chamanna digl Kesch. A parteir da chesta premaveira è igl ual pero ena gronda sfida per igl cumegn Barvogn/Filisour. A «Buorcha» – alla sparteida direcziun Latsch – corra igl ual sur ena cascada ainten ena cuppa e svanescha siva cumplettamaintg. Per gronda part ainten la Val Tuors sez pero er aint igl territori abitabel ed agl Crap da Barvogn vign l’ava puspe nonavant. En problem ancunaschaint En maletg impressiunont sa mossa cun passar dalla Val Tuors veadaint: ualigns sa furman or da spondas e creplas. Differents beischels – installos chest onn – garanteschan, tgi l’ava corra sot e betg sur la veia or. Ena funtanga sa­gliainta anmez la veia ò gia da neir catramada. En pêr meters anaint igl sclarimaint: ena cascada ed ena cuppa plagn ava. E siva – navot ple. Igl mastral Luzi C. Schutz declera: «Ansasez è chegl en problem tgi ò gio fatschanto igls noss perdavants igl onn 1919. La cuppa strangla l’ava e lezza corra siva tras indumbrevels tunnels da carst e cumpara puspe an differents lis – chegl repartia sur pless kilometers.» Igl onn 1919 ins ò sviia igl ual avant la cas­cada. Cumparia è ena rosna cun ena tanga da 12 sen 6 meters. 20 meters pi angiu ins ò amplania la rosna cun beton ed igl cass era liquido per radond 100 onns. «Nous vagn fitg bunas documentaziuns da lez taimp e constattagn, anfignen ossa sa mossa ena repetiziun analoga digl 1919 e perchegl lainsa er schliier chegl exact tuttegna», dei igl mastral. Igl aton scu suletta schanza Simplifitgia monta la schliaziun: sviier l’ava e betonar. «Las examinaziuns mossan, chegl è la suletta varianta», accentuescha Luzi C. Schutz. Igl unic mument per construeir en sviamaint è igl aton, essend tgi la quantitad d’ava sa sminuescha vers la fegn stad. Igl seia planiso da far las lavours anc chest aton ed ins spera, tg’ins survigna tot las lubientschas sainza intervenziuns, dei igl mastral. En urari fitg strètg, pero Luzi C. Schutz sa mossa optimistic. Igl seia grev da calcular igls costs. «I saron ples tschentmella francs. Patrung è igl cumegn, pero nous ischan digl meini, tgi er igl cantung stuess contribueir la sia part, exact scu er igl Uffezi da construcziun bassa e las ovras idraulicas. Chegl stuainsa pero anc sclareir cura tgi vagn ena somma pi exacta», dei Luzi C. Schutz. Problems incalculabels Schi l’ava sortiss veanavant agls differents lis muntess chegl problems incalculabels durant la staschung freida. «Schi l’ava schela sarogl ena sfida d’ansomma pudeir darveir la veia cantunala tranter Filisour e Barvogn. Sper la malsiertad sen veia procuran las furmaziuns da glatsch sagliantadas e chellas caschungan crudadas da crappa», dei igl mastral. Igl decurs digls tunnels da carst è nunancunaschaint. Adegna puspe cumpara l’ava an oters lis. «Chel sistem da tangas vo an tottas direcziuns. I pudess esser, tgi vagn tottanegna ava ainten territori abitabel u bovas tgi pericliteschan per exaimpel la veidafier. Chegl è en prievel tgi na savagn betg tolerar», dei Luzi C. Schutz. Sch’ins vess da sarar la veia cantunala fiss Barvogn ena giassa orva, essend tg’igl Pass digl Alvra è saro durant igl anviern e serva per part scu scarsolera. Cun 500 abitants, 600 sagond-abitants, hotels e giasts è Barvogn bagn frequento – cunzont igl anviern. Ena sarada dalla veia muntess en access sulettamaintg cun la veiadafier, an mender cass schizont angal direcziun Nagiadegna. «Igl na fiss betg ple pussebel da garanteir la logistica e per nous ena catastrofa economica sch’igl turissem scrudess», dei Luzi C. Schutz. Gio ossa caschunga igl sfundramaint digl ual sperditas. Radond 200 liters ava per secunda corran sper la tschiffada d’ava dallas ovras idraulicas Alvra or. La consequenza: radond 100 000 francs sperdita ad onn. Sintom e causa «Stuppar la rosna» è egna dallas maseiras, pero er las foras da l’ava tgi sorta per lung dalla veia agl Crap da Barvogn ston neir stuppadas, tge tgi succeda actualmaintg cun tschiffer e sviier l’ava sur la veia. I daro tuttegna glatsch, chegl seia inevitabel, manegia Schutz e discorra an chel cass da «cumbatter igls sintoms». La retschertga aint igl archiv mossa, siva betonar la rosna ègl anc cuzzo radond dus onns, anfignen tgi l’ava n’è betg ple sorteida agl Crap da Barvogn. En process cuntinuont Igls 15 da matg da chest onn è l’ava sainza preavis schluppada or d’ena sponda sur la veia dalla Val Tuors. «Nous eran perplex, vagn pero spert s’accurschia, tgi chegl è igl madem fenomen scu gio igl onn 1919», dei Luzi C. Schutz. L’istorgia dalla «Ava da Tuors» tgi svanescha simplamaintg era adegna en’istorgia tgi niva rachintada ainten vischnanca. Ma nign saveva propa cura e noua tgi chegl era succedia. «Propa sitg era igl Crap da Barvogn mai, ma cunzont igls davos onns vainsa observo en augmaint d’ava e chegl mossa tgi la maseira digl 1919 ò contanschia igl coz dalla veta», dei Luzi C. Schutz. Betg en problem extraordinari Tgi en ual svanescha seia navot extraordinari, i detta exaimpels sumigliants aint igl cantung Grischun ed er aint igl exteriour, pero savens seian chegl uals laterals tgi pertotgan ni veias ni abitadis, dei Luzi C. Schutz. «Sch’ins sainta e ligia da chel evenimaint ins na so betg s’imaginar tge tgi capeta acutalmaintg a Barvogn. Propa impressiunont ègl pir, sch’ins sa catta agl li digl fatg a ‹Buorcha›», dei Luzi C. Schutz. A Barvogn svanescha en ual Igl ual «Ava da Tuors» svanescha sutteran, chegl en pêr tschent meters avant la vischnanca da Barvogn. An differents lis schloppa l’ava puspe alla surfatscha. Uscheia per exaimpel per lung dalla veia cantunala tranter Barvogn e Filisour – er ancunaschaint scu crap da Barvogn. An vista agl anviern pudess l’ava caschunar schaladas e scu consequenza er crudadas da crappa. Las sfeidas pigl cumegn da Barvogn/Filisour èn grondas. Cun betonar igl batschigl dall’ava anc chest aton – digl reminent ena schliaziun tgi è gio sa cumprovada igl onn 1919 – ins spera, da pudeir evitar donns naturals ed economics. (fmr/sab) Pagina 9 Ena gronda part dall’ava cumpara puspe ainten la Val Tuors. En beischel evitescha, tgi l’ava corra sur la veia or. Dapertot schloppa l’ava or dallas spondas. Igl mastral da Barvogn/Filisour Luzi C. Schutz è optimistic, tg’ins vigna da schliier igl problem anc chest’aton. Agl Crap da Barvogn cumpara ena part dall’ava, chegl pudess caschunar surfatschas da glatsch ed an mender cass ena sarada dalla veia cantunala durant igl anviern. Luzi C. Schutz mossa, noua tg’igl ual svanescha. Igl ual «Ava da Tuors» corra sur ena cascada ainten ena cuppa e svanescha siva cumplettamaintg.

Ernesto Vigne – carstgang, pastour dallas olmas e plevant – an chella successiun. Cun chels pleds ò la pastoraziun digls spitals da Turitg, noua tgi Ernesto Vigne ò luvro blers onns anfignen tar la sia pensiun, condolo alla famiglia an malancurada. Chels pleds demossan er las qualitads dad Ernesto Vigne, tgi èn stadas chellas d’en carstgang avert pigls chitos digls paztgaints dalla psichiatria digl spital d’universitad Turitg scu er pigls sies ameis, ameias e la sia antiera famiglia. El sez pudeva rimnar nova energeia ainten la musica, cun sunar cun mintga caschung igl orgel u clavazign. Mintgatant pudevan er igls parochians da Salouf profitar da chella passiun dad Ernesto Vigne. Ainten chella vischnanca è Ernesto Vigne carschia se ainten ena gronda famiglia cun dus mez-frars, Benedetto e Flavio, igl bab Augusto, la madregna Esther scu er l’onda Alexa ed en’antiera rotscha barbas. Malgro tg’igl bab era savens davent segls plazzals, ò igl battafi Ernesto galdia la sia unfanza ainten la vischnanca muntagnarda. Chella unfanza ò antschet uriund igl favrer 1944 ainten la provinza veneziana Belluno. La sagonda ghera mundiala cuntinuava anc ed igl bab Augusto è nia clamo curt siva dalla naschientscha dad Ernesto alla lavour sfurzada an Pologna. Durant l’absenza digl bab è la mamma Angelina neida mazzada da partisans. Igl pitschen Ernesto è nia tar la nonna ed igl nonno. Siva la ghera ò igl bab catto lavour ed ena nova amour an Svizra. Uscheia ègl nia tgi Ernesto è sa scaso ansemen cun sies bab ainten la vischnanca grischuna Salouf. Bagnspert ò igl mattatsch Ernesto amprandia rumantsch e fatg cunaschientscha digl plevant Ser Duri Lozza. Chel ò gia ena grond’influenza per la sia veta futura. Ernesto Vigne ò passanto, siva dallas scolas obligatoricas, igl gimnasi a Mustér e pi tard igl seminari da spirituals a Coira. Igl 1968 ò el festivo la sia messa nuvela ainten chella vischnanca tg’igl ò gia purschia ena nova patria, a Salouf. Durant tot igls sies onns scu spiritual, surtot a Turitg, ò el banadia l’egna u l’otra lètg e battesim er aint igl Grischun. Ernesto Vigne è sto en carstgang avert da spiert e cor. Igls 9 da settember 2021 ò chel cor calo da batter siva da greva malsogna. Ma er sur la mort or ò Ernesto Vigne muanto igls sies ameis cun lascher preliger durant la messa da bara en agen text da cumgea. La messa è neida celebrada digl sies anteriour collega ainten la pastoraziun clinica, igl uestg Josef Maria Bonnemain. Dumengia, igls 7 da november ò li allas 10.30 ena messa commemorativa per Ernesto Vigne ainten la baselgia da Salouf. Ernesto Vigne, scu tg’el vign regurdo digls sies ameis e dalla sia famiglia.

An preschientscha da cunsiglier guvernativ Christian Rathgeb è neida fundada a Lai la parteida regiunala liberaldemocratica Alvaschagn. Scu amprem president è nia eligia Sascha Ginesta. Igl èn ossa ples onns tgi la parteida locala dalla PLD Lai è betg ple activa er sen camp communal, detg oter è ella bagn anc existenta, pero angal ple formalmaintg. La parteida locala ed er activa aint igl cumegn da Vaz è adegna stada ed è anc adegna la PCD, oz ­l’Allianza digl Center. La parteida locala dalla PLD ed er chella dalla PPS èn tottas dus stadas adegna pitost ainten la sumbreiva dalla PCD. Igl è er adegna sto uscheia tgi la PCD digl li ò mess igl mastral ed er gia aglmanc egn digls dus deputos digl circuit electoral Alvaschagn, schi betg gist tots dus. Excepziuns ègl pero er do ed egna da chellas è, tgi avant igl mastral actual da Vaz Aron Moser, è Urs Häusermann, en commember dalla PLD sto per ples onns mastral. Cun nov tgatsch, cun novas persungas e cun cleras fegnameiras duess la PLD neir pi activa aint igl ­cumegn da Vaz ed er ainten la regiun. La parteida regiunala dalla PLD è er neida reactivada an vista allas elecziuns 2022 digl cunsegl grond. Cun la candidatura da Sascha Ginesta pigl uffezi da deputo, duess igl suveran aveir dasper igls oters candidats, cunzont chels dus dall’Allianza digl Center, er anc en’otra ­schelta. Tschintg omens per la suprastanza Scu amprem president dalla PLD Alvaschagn è nia eligia Sascha Ginesta, igl agent d’immobiglias. Igl om da 38 onns è cunzont activ sen camp politic communal cun esser en represchentant dalla generaziun giovna. La sia fegnameira è er da davantar deputo digl cicuit electoral Alvaschagn. Scu vicepresidents on igls preschaints eligia igl hotelier Reto Keller e Nico Züllig, tg’ò gia candido igl 2019 pigl cunsegl naziunal e chegl pigls giovens liberals digl Grischun. Igl uffezi d’actuar ò surpiglia Beat Lüthi tg’è magnagestiun dalla firma «CTC Analytics SA» e cassier davainta igl hotelier Tieni Theus. A pled è er nia cunsiglier guvernativ Christian ­Rathgeb. El è sa musso cuntaint tgi la PLD duess neir pi activa aint igl cumegn da Vaz ed ainten la regiun. El ò er preschento igl nov sistem electoral cantunal, igl program electoral dalla PLD e menziuno ò el er tge muntada tg’ena parteida circuitala vegia, cunzont per ena regiun. La nova suprastanza dalla PLD Alvaschagn. (da san.) Beat Lüthi, Nico Züllig, Sascha Ginesta, Reto Keller e Tieni Theus.

Aint igl circuit electoral Alvaschagn survign l’Allianza digl Center concurrenza dalla PLD. Digl circuit electoral Belfort è publica anfignen ossa la candidatura dalla deputada an uffezi. Igl madem vala er pigl circuit electoral Barvogn, noua tgi igl deputo actual sa metta pi prubabel a disposiziun. Da Surses lessan gist treis persungas eir a Coira aint igl parlamaint. Er schi las elecziuns digl parlamaint cantunal on li pir igl matg 2022 dattigl an Surmeir cugls quatter circuits electorals Alvaschagn, Belfort, Barvogn e Surses gio ossa ples persungas tgi mossan interess per represchentar lour regiun aint igl cunsegl grond. Ples persungas tgi ­posts. Scu tgi la situaziun sa preschainta actualmaintg tarmettan igls quatter circuits electorals tgi dat an Surmeir er siva dallas elecziuns cantunalas digl 2022 venavant tschintg represchentants aint igl parlamaint cantunal. I savess pero er esser tgi Surses vess puspe igl dretg d’aveir dus sezs scu chegl tg’è sto igl cass anfignen avant treis onns. Igl domber digls sezs tgi mintga circuit electoral ò dabung, dependa er digl domber dalla populaziun. Realitad è tgi an Surses è chel domber betg nia pi grond siva dallas elecziuns cantunalas digl 2018, uscheia tg’è da supponer tgi resta venavant tar en mandat. Sascha Ginesta scu cuntercandidat Igl circuit Alvaschagn è represchento da preschaint aint igl parlamaint cantunal antras Reto Crameri da Surava e Romano Paterlini da Lai. Tots dus deputos appartignan ­all’Allianza digl Center ed èn stos anfignen tar la fusiun dalla PCD e PBD commembers dalla Parteida cristiandemocratica. Reto ­Crameri, igl co-president dalla fracziun dall’Allianza digl Center e siva da set onns deputo digl circuit electoral Alvaschagn, candidescha gugent puspe scu deptuto. El chinta er cun ena nominaziun dalla sia parteida ed er cun ena reelecziun. Chegl tgi pertotga ena candidatura scu cunsiglier guvernativ manegia igl om da Surava tgi pi tgunsch candidescha el betg per davantar cunsiglier guvernativ cun betg anc esser cler schi l’Allianza digl Center vigna cun dus u treis candidats. Igl pi evident seia tg’ena donna dall’Allianza digl Center vigna er nominada scu candidata per la regenza grischuna. Scu tgi Romano ­Paterlini ò confirmo vegia el interess da candidar danovamaintg scu deputo. Chegl sa tgapescha tgi la sia parteida nominescha el per chel uffezi. Igl deputo tg’è siva da set onns an chel uffezi ò detg tg’el vegia chinto cun concurrenza dalla PLD u er d’en’otra parteida. Chegl è alloura er igl cass cun sa metter a disposiziun Sascha Ginesta da Lai per ena tscherna pigl cunsegl grond. El candidescha per la PLD ed è anc anfignen alla fegn da chest onn suprastant digl cumegn da Vaz e siva per aglmanc quatter onns commember digl cunsegl communal da Vaz. Sascha ­Ginesta ò testifitgia la sia candidatura pigl parlamaint cantunal anvers la FMR. Eventual dattigl anc ena concurrenza Igl 2018 è Gaby Ulber da Lantsch neida eligeida aint igl cunsegl grond. Ella è commembra dall’Allianza digl Center e la represchentanta actuala digl circuit electoral ­Belfort. Ella candidescha per ulteriours quatter onns. Scu tgi la donna ò detg seia ella l’unica candidata dall’Allianza digl Center cun betg candidar Daniel Ulber da Lantsch, igl sies collega da parteida, scu deputo. Gaby Ulber chinta eventual cun oters cuntercandidats e cuntercandidatas, seia chegl dalla PPS u dalla PS. Cun ena reelecziun dastga alloura er chintar Felix Schutz da Filisour tg’è siva da set onns deputo e commember dalla fracziun dalla PLD. Scu tg’el ò detg candidescha el per 99% puspe per chel uffezi per esser venavant en bung represchentant digl circuit electoral Barvogn aint igl parlamiant cantunal. Gio ancunaschaintas èn las treis persungas tgi lessan eir da nov aint igl cunsegl grond a Coira e represchentar la regiun da Surses an pe dalla deputada actuala Gaby Thomann-­Frank (PLD) da Parsonz. Las treis persungas èn: Adrian Ballat (PS) da Savognin, Sandra Baltermia-Guetg (Allianza digl Center) da Salouf e Fabio Luzio (PLD) da Cunter. Aint igl meis d’otgover decida Brigitta Hitz (PLD) da Churwalden sch’ella sa metta ­puspe a disposiziun per ena reelecziun scu deputada digl circuit electoral Churwalden. Sascha Ginseta candidescha da nov scu deputo pigl circuit electoral ­Alvaschagn.

La stad 2020 è stada ena stad da record ed er da preschaint sa mossa tgi la stad gudogna adegna daple a taragn per las pendicularas. Da nov fò Philipp Sauber part agl cunsegl d’administraziun. Sen bunga veia para er dad esser igl hotel a Fadail. Projects pi gronds èn igl mument betg realisabels. Alla 16avla radunanza generala da Lai Pendicularas SA èn stos preschaints 235 acziunaris, an cumparaziun cun oters onns en pitschen domber. La societad ò 3700 acziunaris e tigls acziunaris principals totgan igl cumegn da Vaz cun 35%, la Priora Suisse cun 26% ed igl cumegn da vaschigns da Vaz cun 13%. La raschung tgi igl interess per la radunanza generala è betg sto schi grond è bagn er tgi sainza certificat da covid è betg sto pussebel da sa participar alla radunanza generala. Ena societad d’aventuras Aint igl sies pled introductiv ò Felix Frei, igl president digl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA detg tgi igl basigns digl taimp liber sa meida permanentamaintg. Oz tschertga igl giast ples aventuras ed ena purscheida cumpletta, cun esser la nossa societad ena societad d’aventuras. La destinaziun da vacanzas da Lai seia oz s’avanzada digl catscheder tigl catschea. Igls davos diesch onns vegia Lai Pendicularas SA investo 150 milliuns francs e Lai totga oz betg per ­navot tar egn digls pi ancunaschaints territoris da skis. Igls proxims onns investescha la societad acziunara angal ainten renovaziuns e sanaziuns d’implants existents, ò detg Felix Frei. Chegl tgi pertotga igl hotel a Fadail lò ins seia en zap anavant cun esser la dumonda da far ena midada dalla zona, tigl cantun. Igl davos pled vegia sa tgapescha igl suveran da Vaz per far la midada da zona. Marcus Lenz è sa retratg Siva d’esser sto otg onns commember digl cunsegl d’administraziun è Marcus Lenz sa retratg da chel mandat. An chels otg onns ò el represchento igl cumegn burghes da Vaz an chel gremi. Da nov appartigna Philipp Sauber, en impressari turitges e spezialist schi vo per digitalisaziun, energeia e finanzas, agl ­cunsegl d’administraziun. Igls acziunaris on decidia da betg redutgier igl domber dallas persungas tgi fon part agl cunsegl d’administraziun e lascher chellas tar 11. Aron Moser, igl mastral da Vaz e Sascha Ginesta, igl suprastant tgi appartignan er a chel gremi sortan cun la fegn da chest onn digl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA cun betg ple esser commembers dall’executiva digl cumegn da Vaz. Da supponer è tgi successour d’Aron Moser davainta Maurin Malär, igl nov mastral da Vaz e scu sagond represchentant digl cumegn da Vaz egn digls quatter suprastants. Da chintar cun da tots scenaris Thomas Küng, igl schef executiv operativ da Lai Pendicularas SA è plagn optimissem chegl tgi pertotga la staschung d’anviern 2021/22. Aglmanc la vendita da cartas da staschung per Lai ed Arosa seia en veir boom. Anfignen ossa seian neidas cumpradas cartas da staschung per ena somma da 10 milliuns francs, tantas scu anc mai. Chegl tgi pertotga igl travagl sez ins vegia da chintar perveia dalla pandemia cun ples scenaris cun esser igl mument anc bler intschert tge tgi igl cunsegl federal decida an vista agl avigneir. Tgunsch pussebel tgi succeda tgi sainza certificat da covid seia betg pussebel d’eir cun skis, dei Thomas Küng. Er cun chella realitad seia da chintar ed er acceptar schi seia schi gliunsch. An tots cass seia d’esser fitg flexibel ed esser pront mintga de per novas ordinaziuns e maseiras davart da Berna e digl cantun. Cugl auto an pe cugl med public Felix Frei ò fatg varsaquantas agiuntas tigl rendachint 2020/21. Igl president digl ­cunsegl administrativ ò detg tgi seia sa musso tgi igl davos onn seia betg nia fatg tant adiever digl bus da sport e digls meds da traffic publics. Chegl sa mossa tar la somma totala dallas taxas per parcar. Chella è cun antradas da 689 000 francs per 167 ​000 francs pi ota tgi anc igl onn avant. Persiva è igl tschains dalla gastronomia sa redutgia per 367 ​000 francs sen en total dad 802 ​000 francs.Per reclama ò Lai Pendicularas SA casso igl davos onn da gestiun 852 ​000 francs. Las 11 persungas tgi appartignan agl cunsegl d’administraziun èn neidas indemnisadas cun en total da 176 ​000 francs. Alla fegn dalla radunanza generala èn er nias onoros igl anteriour directour Peter Engler ed igl anteriour president digl cunsegl d’administraziun Christoph Suenderhauf. Bildlegende Las cefras 2020/21 Antradas totalas 31.5 milliuns Antradas transport 27.3 milliuns Costs persunal 10.1 milliuns Costs material 11.5 milliuns Amortisaziuns 8.4 milliuns Resultat –53 ​761 francs El è da bunga speranza per la staschung ­d’anviern 2021/22: Thomas Küng, igl schef executiv operativ da Lai Pendicularas SA. Igl nov commember digl cunsegl ­d’administraziun, igl partent ed igl president da chel gremi. (da san.) Philipp Sauber, Marcus Lenz e Felix Frei.

Cun ena sviouta da 7.5 milliuns francs è chella sa redutgeida per ple tg’en mez milliun francs. La raschung è tgi tar la gastronomia e tigl alloschamaint ò la pandemia gia ena ferma influenza cun mantger igls giasts. Tigls amprems giasts ins ò gia en augmaint da 13%. Igl onn proxim festivescha Savognin Pendicularas SA igl giubileum da 60 onns. Per Surses ed er per la regiun è igl travagl egn digls menaschis impurtants e quasi igl «motor» digl turissem. Chegl betg angal ord vista turistica, mabagn er ord vista economica e sociala. Sur onn occupescha igl travagl 25 persungas ed igl anviern lavouran passa 80 persungas tar Savognin Pendicularas SA. Igl davos onn da gestiun seia sto ord vista dallas pendicularas aint igl segn dalla pandemia, ò detg Markus Schröcksnadel, igl president digl cunsegl d’administraziun. Positiv seia tuttegna sto tgi la stad 2020 ins vegia gia per en po daple giasts, cunzont giasts svizzers. Igl december 2020 ed igl schaner 2021 vegian mantgea blers skiunzs er perveia dalla recumandaziun da ples varts da star a tgesa e da betg eir tranter la gliout, perveia da covid-19, ò menziuno Markus Schröcksnadel. Vetiers ­seia er neida la restricziun da capacitad per transportar skiunzs. Mantgea vegian igl antier anviern er las gruppas, las scolas ed igls skiunzs tgi vignan cun en bus a Savognin per eir cun skis. I seia an mintga cass sto en onn plagn sfeidas perveia da covid-19. Detg navot ò igl Austriac chegl tgi pertotga investiziuns davart dalla societad acziunara. Ainten ena communicaziun tgi las medias on retschet siva dalla radunanza generala è menziuno tgi pigl proxim anviern ins compra ena nova maschina da far pista. 4.4% daple antradas tigl retgav da traffic La societad acziunara ò fatg igl onn da gestiun 2020/21 en stgamgiamaint total da 7.5 milliuns francs. An cumparaziun cugl onn avant èn chegl 7% pi pac. Igl retgav da traffic chel è pero s’augmento per 4.4% sen en total da 5.9 milliuns francs. Sa redutgeidas ferm èn las antradas antras affars laterals (gastronomia, camping, alloschamaint) e chegl gist per 37% sen ena somma dad 1.2 milliuns francs. Igls costs digl persunal èn sa redutgias per 6% e schean tar 2.8 milliuns francs. Igls costs materials chels montan a 2.1 milliuns francs ed èn per stgers 7% pi bass tgi anc igl onn avant. Savognin Pendicularas SA ò fatg amortisaziuns per ena somma dad 1.7 milliuns francs, detg oter per 7% pi pac tgi anc aint igl onn da gestiun 2019/20. Sa resulto è alla fegn en gudogn da 3359 francs. Igl 2012/13 anc 10 milliuns francs Siva digl onn da gestiun 2012/13 è igl retgav tar Savognin Pendicularas SA sa redutgia dad onn tar onn cun pacas excepziuns. Chel onn ins veva anc fatg en stgamgiamaint da diesch milliuns francs. Oz, nov onns pi tar schea chel tar 7.5 milliuns francs. La stad 2020 ed igl anviern 2021 on las pendicularas da Savognin transporto an tot 1.6 milliuns giasts, 7.6% daples tgi anc durant igl onn precedent. En grond maret tg’ins vegia tuttegna gia en bung onn da gestiun tiers la pandemia seia ­d’attribueir agls ampluias tgi vegian presto an chel taimp lavour exemplarica, ò detg Markus Schröcksnadel. Vess da neir ­l’ordinaziun tgi igl far adiever dallas pendicularas seia pussebel angal cun certificat, alloura ins fiss pront ò detg Christoph ­Passecker, igl directour administrativ da ­Savognin Pendicularas SA. Igl davos onn da menaschi vegia igl concept da schurmetg cunter covid-19 (30 paginas) sa verifitgia e 99% digls kiunzs vegian er toloro chel. Giubilars e giubilaras da lavour 20 onns Arnold Poltera 10 onns Romina Negrini Sascha Kofler 40 staschungs Meltger Steier 25 staschungs Thomas Odermatt-Jegher 15 staschungs Claudio Dosch 10 staschungs Florian Schaniel La stad 2020 ins ò gia en grond augmaint tar las persungas transportadas cun la telecabina. Èn cuntaints cugl davos onn da fatschenta: Curdin Baltermia (san.), igl directour tecnic e Christoph Passecker, igl directour administrativ da Savognin Pendicularas SA.Foto Gion Nutegn Stgier

Sagonda victorgia pigl CB Surses ainten la 3. liga. Sen fundamaint dallas numerousas schanzas vess igl team indigen pudia far anc daple gols. L’equipa è sa preschentada frestga, plagn motivaziun e persvadia cunzont siva dalla pôssa. Cun Trun/Rabius ò igl CB Surses retschet a tgesa ena squadra cun ena gronda tradiziun ed en team tgi totga gio siva da decennis tar egn digls pi ferms an Surselva. Igls Sursilvans èn alloura er stos igls favorits cunter igls Sursetters, chegl sen fundamaint dalla pi gronda experientscha ainten la 3. liga. Vurdo sur igl antier gi è Trun/Rabius betg sto pi ferm, anzi igl CB Surses ò do pi persvadent e darar fatg l’impressiun da perder la parteida. Sa mussos dalla sia miglra vart èn cunzont igls dus golis, Niclo Devonas ed igl goli sursilvan Mauricio Cathomas. Lev avantatg pigl CB Surses Las ampremas 45 minutas digl gi èn stadas angulivadas er schi igls inidgens on gia levs avantatgs. Gist all’antschatta dalla parteida on Julian Jenal ed Adriano Simonet gia an curt mument la schanza da far igl amprem gol pigl CB Surses. Pir siva otg minutas on igls Sursilvans tratg igl amprem schoz segl gol ­digl adversari. Ainten la 20avla minuta ò Enrico Carisch mantganto angal per pac da signier igl 1:0 pigls Sursetters. Ensatge pi tard èn er igls Sursilvans nias tar ena bunga schanza, dantant sainza success. Curt avant la fegn dall’amprema mesadad vess igl amprem gol digl gi gia da crudar e chegl pigl CB Surses sen fundamaint dallas dus schanzas da Manuel Simonet e Julian Jenal. Secundas pi tard ò er Trun/Rabius gia la pussebladad da marcar igl 1:0. Fatg fegn alla schanza ò dantant Niclo Devonas antras en’intervenziun perfetga. En gol pi bel tgi l’oter Siva dalla pôssa on igls indigens augmento igl tempo ed er do pi concentro, pi precis e cunzont er laschea cursar pi savens la balla. Igls Sursilvans on gia disfurtegna ainten la 50avla minuta cun eir en schoz angal per pac dasper la pitga digl gol digl CB Surses. Curt siva è crudo igl 1:0 pigl team indigen e chegl antras Julian Jenal. El ò termino la cumbinaziun cun Manuel Simonet cun marcar igl mirito avantatg pigl CB Surses. Otg minutas pi tard vess gia da crudar igl 2:0 cun aveir gia Linard Augustin ena gronda pussebladad da batter igl goli da Trun/Rabius. Savia far ansomma navot ò chel ainten la 78avla minuta cunter igl schoz da Manuel Simonet tg’ò fatg igl 2:0 pigl team indigen, siva d’en conter ed en pass precis d’Ivano Simonet. Graztga ad en penalti on igls giasts dalla Surselva anc ­fatg en gol ainten la 90avla minuta e signia chel ò Patrizio Decurtins. CB Surses: Niclo Devonas, Robin Demarmels, Nino Farrér, Gianluca Augustin, Corsin Carisch, Mauro Simonet, Enrico Carisch, Linard Augustin, Manuel Simonet, Julian Jenal, Adriano Simonet. Reserva: Bernardo Bonifazi, Nico Demarmels, Raphael Poltera, Ivano Simonet, Fabio Stecher. La defeisa digl CB Surses cun Robin Demarmels (cun la balla) ò persvadia cunter Trun/Rabius.

Quatter minutas aint igl terz da mez on tanschia agls Turitges da decider igl gi. Disdetg ò l’equipa indigena cunzont ainten la defeisa, antras igls blers pass sbagleas e cun betg sa cattar tar en’unitad. Ultra da chegl ò igl team casso vers la fegn digl gi mengia blers casteis. Lai/Valbella è partia aint igl gi cunter ­Bassersdorf scu cler favorit. La fegnameira è stada da gudagner igl amprem gi da tgesa digl campiunadi 2021/22. Cun la victorgia chintada ègl alloura sto navot, betg igl davos cun esser igls giuieders siva dall’amprema pôssa cumplettamaintg absents tranter la 21avla e la 30avla minuta dalla parteida. En terz angulivo Gio siva stgers quatter minutas on igls Surmirans marco igl 1:0 e chegl graztga agl gol d’Orlando Scherz. Pero angal 44 secundas pi tard on igls giasts signia igl 1:1, chegl siva d’en sbagl dalla defeisa da Lai/Valbella e digl goli Sergio Collet. Strousch 60 secundas sessour ò Yannick Bruderer sen pass da Nidal Agha fatg igl 2:1 per l’equipa indigena. Siva da chel ò Bassersdorf fatg daple squitsch e tschar­tgea da marcar igl pari. Mantganto da far igl terz gol pigls Grischuns ò alloura Nidal Agha cun en schoz da distanza tg’è ia angal per centimeters siva la pitga digl gol. Ainten la 13avla minuta on igls Turitges nizigia danovamaintg en sbagl dalla defesia da ­Lai/Valbella e digl goli indigen cun signier igl mirito pari tigl 2:2. All’antschatta digl terz da mez ègl paria scu schi igls giuieders digl club indigen vessan en oter termin cun esser schi nunpreschaints segl glatsch. La consequenza è stada tgi an quatter minutas ò igl adversari marco dus gols ed ia an avantatg cun 4:2. Er tar chels dus gols on igls defensours, inclus igl goli indigen disdetg. Ainten la 27avla minuta ò Lai/Valbella er anc gia cletg tg’en schoz digls Turitges è ia angal ve dalla pitga e betg aint igl gol. Agls indigens è er betg reuschia da far gols cun dar dus gedas an surdomber aint igl sagond terz. Las davosas 20 minutas ò la squadra digl li turistic casso en castei siva l’oter e per en lung taimp er do gist cun dus giuieders pi pac tgi Bassersdorf. Aglmanc cò ò igl boxplay funcziuno. Durant igl antier gi è crudo an îgl tgi l’equipa indigena ò mai sa catto tar en’unitad, tgi è er mantgea la disciplina e la classa per tigneir propi pitg agl adversari. Center da sport Dieschen, 90 aspectatours Lai/Valbella: Sergio Collet (31. minuta Nello Kurz), Nidal Agha, Yasin Agha. Lars Egli, Diego Ryffel, Raoul Dünser, Marco Simeon, Livio Roner, Christian Litscher, Renato Brazerol, Ramon Pfranger, Yannick Bruderer, Jan Ferrari, Orlando Scherz, Dario Lütscher, Nicola Lenz. Chegl è sto igl amprem gol digl gi ed igl 1:0 per Lai/Valbella.

Ainten en bietg cun ena grond’istorgia, an pled e maletg, anromada da tungs da musica e cun blera prominenza locala è stada a Lai l’avertura uffiziala dalla ­«Senda Cultura». Igl hotel «Kurhaus» a Lai è sto igl li noua tgi la «Senda Cultura» è neida surdada uffizialmaintg agl travagl. Ainten egna dallas salas istoricas digl hotel ò Elisabeth Sigron-Cantieni tgi magna anfignen alla fegn da chest onn er igl departamaint da cultura aint igl cumegn da Vaz, preschento igl project per tots interessos. Dall’ideia anfignen tar la realisaziun è igl project dalla «Senda Cultura» nia sustignia, seia chegl digl cumegn politic da Vaz, digl cumegn burghes da Vaz ed er davart digl turissem e dall’organisaziun «Pass Cultura». Stadas agl act festiv d’avertura èn alloura er persungas dalla politica, digl turissem, dall’economia e dall’agricultura. La festa d’avertura è neida anromada musicalmaintg antras la Musica instrumentala da Vaz/Lai tg’è ena ferma pitga culturala aint igl li, scu er otras societads. Suandabel e visibel Aint igl cumegn da Vaz on la cultura, las uniuns e la cuminanza gio decennis igl sies post fix ainten la veta da mintga de. I dat 50 uniuns, societads, clubs e cuminanzas d’interess, per part uniuns cun ena fitg gronda istorgia. Aglmanc tanta istorgia ins dastga er attribueir agl turissem ed agl svilup da chel a Lai. Igl hotel «Kurhaus», lò noua tgi la «Senda Cultura» è neida inaugurada, ò an­tschet avant 129 onns l’istorgia da success digl turissem a Lai. Fatg igl fundamaint da chella istorgia ò da lez taimp Jochen Cantieni, cun biagier cugl hotel «Kurhaus», igl amprem hotel a Lai. Aint igl decurs digls proxims decennis èn nias vetiers adegna daple hotels e chegl anfignen oz. Mintga tgesa, mintga bietg e min­tga adressa noua tgi igls giasts cattan cutier siva da 129 onns on alloura er lour atgna istorgia. Cun la senda cultura duess chella istorgia esser suandabla e visibla, ò detg Elisabeth Sigron-Cantieni. Cun la realisaziun da chel project seia ia an vigour siva d’en lung taimp en grond giaveisch. Gronds marets on bleras persungas Tgi seia ossa schinavant e la «Senda Cultura» stetta a disposi­ziun a vigl e gioven ed a giasts ed indigens seia en maret da fitg bleras persungas. Nicole Sigron, scu manadra digl project vegia fatg ena immens gronda lavour cun la sia gliout, ò detg la ministra da cultura digl cumegn da Vaz. Menziuno an spezial ò alloura la donna da Lain er igl angaschamaint digl anteriour canzlist, autour ed actour Fritz Ludescher e Donat Rischatsch, igl cunascheider ed expert schi vo per l’istorgia locala a Vaz. Els vegian contribuia fitg bler tgi seia sto pussebel da far las 21 novas tavlas d’infurmaziun tg’èn igl coc dalla «Senda Cultura». Menziuno ò Elisabteh ­Si­gron-Cantieni alloura er igl angschamaint dall’organisaziun «Pass Cultura», tgi segna siva da quatter onns per fitg bungas occurrenzas culturalas aint igl cumegn da Vaz. Per realisar la senda cultura èn nias investos 30 000 francs. Tgi la cultura veiva a Lai e conturn ò alloura gist er musso la gruppa da teater da Vaz cun rachintar an pled e maletg l’istorgia digl hotel «Kurhaus», digl turissem e digl svilup dalla regiun da vacanzas da Lai anfi­gnen tigl flyer repartia dalla «Senda Cultura». An costums digl taimp vigl ò la gruppa da teater do en agen bol all’avertura. On contribuia bler tgi la «Senda Cultura» è oz realitad. (da san.) ­Donat Rischatsch, Elisabeth Sigron-Cantieni e Fritz Ludescher.

Igl «Schaftobel» ainten la Val Alvra è ena tgavorgia extraordinaria. Siva d’ena burasca avant en pêr onns è la veia dalla tgavorgia veadaint uffizialmaintg pero sarada. Ena sanaziun caschuness costs d’en mez milliun francs. La veia – tgi è a madem taimp er senda da viandar – vala scu bischu per viandant e biker. Enqualtgign risca tuttegna – malgro ena tavla tgi fò attent sen igl prievel – igl zap dalla val veadaint. Enqualtgi fan titulescha la veia digl «Schaftobel» scu la «Val d’Uina» dalla Val Alvra – forsa en po risco, ma i procura an mintga cass per ­discussiuns. Ena strètga tgavorgia magna digl Bogn d’Alvagni tras galareias creplousas. Igl è ena val selvadia tgi porscha sper las galareias spectacularas er ena cascada tgi vala la pagna d’esser vaseida. Sper la belezza schea pero ena sumbreiva stgeira sur la tgavorgia: siva d’ena burasca avant en pêr onns è la veia uffizialmaintg sarada causa d’infrastructura donnageda e muteivs da prievel. Tgi peglia l’iniziativa? La veia digl «Schaftobel» sa catta sen territori communal da Barvogn/Filisour ed Alvra. Ins vegia examino la situaziun e constatto, tg’igls cumegns vessan da far grondas investiziuns per garanteir la siertad, dei igl mastral digl cumegn Alvra, Daniel Albertin, anvers la FMR. «Mintg’onn veiigl or oter. Strousch dattigl temporals pi gronds èn las punts davent. Ena gronda part dalla veia sa catta sen igl territori da ­Barvogn/Filisour. Perchegl na vainsa betg grond tschaffen, avant tgi Barvogn/Filisour na surpe­glia betg l’iniziativa», dei Daniel Albertin. Tenor expertisa geologica ins vegia d’en mang prievels da crudada da crappa e da l’oter mang avazungs, dei igl mastral digl cumegn Barvogn/Filisour, Luzi C. Schutz. Cun las dretgas maseiras fissigl pero pussebel da darveir puspe la veia, tgi è a madem taimp er senda da viandar. Investiziuns malsieiras «Nous stuessan rumager tschertas creplas per impedeir las crudadas. Ultra da chegl vessans da construeir l’egn u l’oter rampar, differentas punts alla sponda e punts tgi magnan d’ena vart dalla val tar l’otra», dei Luzi C. Schutz. Las investiziuns caschunessan costs da radond en mez milliun francs. «Chella veia è ensatge unic, istoric e schea a cor agls ­abitants. Pero investar en mez milliun ainten ena senda da viandar stat an nigna relaziun, chellas finanzas n’ò igl noss cumegn simplamaintg betg», dei Luzi C. Schutz. L’experientscha digls davos decennis mossa: en sulet temporal po destrueir tot las construcziuns aint igl «Schaftobel». Ins na vegia betg la garanzeia, tgi las investiziuns seian alloura er durablas, dei Luzi C. Schutz. «Nous examinagn la situaziun veanavant e mantignagn la veia per evitar tg’igl vigna mender. Ena avertura na fiss pero pigl mument betg da responsar», dei igl mastral da Barvogn/Filisour. Territori d’aclas ed alp Sper la singularitad dalla nateira ins catta er enqualtgi hetta aint igl «Schaftobel». Fittadigns e pasters contanschan lour hetta igl pi spert sur la veia digl «Schaftobel». Ultra da chegl è chella veia la suletta pussebladad per transportar roba cun ageid motoric. Egn da chels fittadigns è ­Hubert Weibel da Farrera. Gio radond 60 onns mantigna la sia famiglia cuntinuadamaintg la veia. «Nous transportagn igl noss material cun ena caretta da motor, chegl sen atgna responsabladad. Nous na vagn nigna alternativa passabla per cuntanscher la nossa hetta e transportar davent la preda durant la tgatscha. Ena reavertura beneventessans an mintga cass», dei Hubert Weibel anvers la FMR. El e la sia famiglia on da curt puspe reparo las punts aint igl «Schaftobel». «Igl Uffezi forestal Alvra ans sustigna, uscheia pudainsa sainz’oter duvrar la lenna digl conturn», dei Hubert Weibel. Giassa orva per bikers Dall’Alp Era sur Surava magna ena tura da ­bike veagiu aint igl «Schaftobel». La tura vala scu highlight ainten la Val Alvra. Radond 1000 meters descensiun – «Weltklasse-­Abfahrt» è da liger sen portals aint igl internet. Las publicaziuns dalla tura avant en pêr onns on do en schlantsch enorm uscheia tgi varsaquants bikers tschertgan anc adegna la «Weltklasse-Abfahrt» – cun consequenzas fatalas: siva 440 meters e 2,6 kilometers descensiun ègl tgunsch pussebel da star davant en ual tgi para per l’egn u l’oter intraversabel, tot tenor cundiziun da punts e veia. Differents portals da bike publitgeschan la tura tuttegna activamaintg, per part cun la clera indicaziun, tgi la veia seia per antant sarada. Tgi tgi na stebgia pero betg pi exact igls ar­tetgels pudess sen l’egna u l’otra pagina tgunsch survaseir l’indicaziun. La FMR ò dumando siva tigl portals davart las raschungs da publi­tgier veanavant la tura. Las raspostas èn pero intransparentas. Igls mastrals Daniel Albertin e Luzi C. Schutz veian chegl fitg critic. Ins vegia communitgia agls portals, tg’igls cumegns na surpe­glian nigna responsabladad ed intervignia, pero igl seia reuschia navot. «Igl è alla fegn finala ainten la responsabladad dad egn e mintgign, pero nous cunsiglagn an mintga cass da betg far la tura», dei Luzi C. Schutz. La «Val d’Uina» dalla Val Alvra Avant en pêr onns ò ena burasca destruia l’infrastructura dalla veia digl «Schaftobel» ainten la Val Alvra. Siva da chel evenimaint è la veia sarada ed igl passar succeda sen atgna responsabladad. Investiziuns d’en mez milliun francs fissan necessarias. Igl «Schaftobel» ainten la Val Alvra è en veir bischu. Sper la particularitad dalla nateira porscha chella tgavorgia er ena veia tras galareias creplousas, ena belleza cascada ed enqualtgi punts tgi magnan per lung dalla sponda e sur igl ual digl «Schaftobel» ve. La tgavorgia vala scu perdetga istorica ed è ensatge unic. Igl è strousch da s’imaginar, scu tg’igls perdavants on construia chella veia tras crepla e tgavorgia per manar lenna. Siva d’ena burasca pi gronda avant en pêr onns on igls cumegns gia da sarar la veia causa d’infrastructura donnageda. ­Examinaziuns on musso tgi dat per l’egna prievels da crappa crudanta e per l’otra prievels d’avazungs. Per garanteir la siertad ins vess da far investiziuns d’en mez milliun francs. Tenor igl mastral da Barvogn Luzi C. Schutz, stat chegl an nigna relaziun. La senda da viandar tras igl «Schaftobel» è sarada. Passar la veia succeda sen atgna responsabladad. Uscheia sa mossa la cascada ed antrada aint per igl «Schaftobel». La veia digl «Schaftobel» magna tras galareias creplousas. Crudadas da crappa e burascas destrueschan adegna puspe las punts. La punt tgi coliiescha la veia dall’Alp Era cun la veia digl «Schaftobel» è neida destrueida avant en pêr onns. La famiglia Weibel reparescha adegna puspe las punts aint igl «Schaftobel». Igl «Schaftobel» vala scu tgavorgia extraordinaria.