Oz ei l'aua en tuttas casadas schi normala sco l'electricitad ord mintga spina da contact electric. Las fontaunas els vitgs han piars lur impurtonza. Andiast ha aunc oz denter Carnugl e Capuot nov fontaunas da beton cun begl grond e pign dasperas. A sias uras fuvan las fontaunas els quartiers loghens impurtonts, nua che la veta da mintgadi sesplegava. Animals da casa vegnevan buentai leu, las lavunzas s'entupavan per paterladas, la mezca da casa era sche pusseivel sper fontauna, la beglia piertg vegneva lavada el begl fontauna per far plaz a ligionigas, suenter lavavan ins truffels el begl. Negin buob vargava ina fontauna senza beiber in sitg giu dil tgiern. Gats malsauns vegnevan magari mess en in sac malter ensemen cun in crap e fiers mesu'ura en fontauna. Mia mumma lavava igl unviern en la ferdaglia il resti ell'aua fontauna, pendeva si quel sin lautga, ils batlinis schelavan immediat duront che mumma mava da stiva si e giu cun péztgunglas. La stad fageva ina vischina cuer suitga en ina vanaun sper fontauna. Nus buobs survegnevan in taglier buglia suitg che era per nus pli che mo ina delicatessa. Il sgurghigliar dalla fontauna sut nossa casa duront la notg accumpigniava nus en sien profunda. Oz dat ei leschas igienicas e per cletg ein animals buca pli rauba senza dretgs. Quels dis san ins leger ch'ils Chilens sedostien per lur aua. Tenor ina veglia lescha ord il temps dil despot Pinochet s'auda l'aua che cuora giud ils cuolms ad enzacons rehs che san vender quella a tgi che els vulan e per tgei prezi ch’els vulan. Buca dad imaginar aschia enzatgei tier nus. Memia segirs dad haver aua mintgadi savein nus buc esser. Nos glatschers sgreglian. Di per di. Adina pli spert. Quei seigien praulas dian ils ins. La petra verdad dian ils auters. Ins stoppi mo arver ils egls. Forsa dess ei buca donn da vegnir in techet pli mudests. Buca mo rugar per il paun da mintgadi, mobein patertgar sez baul avunda vida l'aua da mintgadi. Valentin Vincenz dad Andiast/Buchs è romanist ed anteriur scolast. Valentin Vincenz dad Andiast/Buchs è romanist ed anteriur scolast gimnasial. Dacurt è cumparì ses roman «Il Multè fatal».

La sonda vargada ha l’uniun Archiv cultural Sumvitg salvau sia radunonza generala. En quella ha la suprastonza cun Walter Deplazes alla testa buca mo dau in sguard silla lavur digl onn vargau, mobein era presentau il program da lavur pil proxim temps. Ina dallas novaziuns principals pertucca la biblioteca dalla Surselva Romontscha. Quella ei vegnida dislocada avon rodund in onn da Trun en casa da scola a Surrein ellas localitads digl Archiv cultural Sumvitg. «Muort munconza da plaz ha la Cuort Ligia Grischa encuretg in niev dacasa pils numerus cudischs romontschs dalla biblioteca dalla Surselva Romontscha. Nus havevan il plaz necessari persuenter. En ina cunvegna denter la Fundaziun Cuort Ligia Grischa, la Surselva Romontscha ed igl Archiv cultural Sumvitg ein las formalitads da quella surdada vegnidas definidas», di Walter Deplazes. A Surrein vegnan ils cudischs dalla biblioteca dalla Surselva Romontscha buca archivai separadamein, mobein ein part dils auters cudischs digl archiv: «Mintga singul cudisch vegn registraus aschia ch’ins sa a tgi ch’el s’auda. Tenor nies manegiar fa quei senn.» Igl ei bia da far Ina dallas grondas finamiras dils responsabels pigl Archiv cultural Sumvitg ei la digitalisaziun da tuts documents ed objects ch’ein avon maun. «Il scopo ei ina plattafuorma che gida per exempel ad anflar quei ch’ins vul naven da mintga singula fotografia entochen als cudischs. Persuenter drova ei denton ina software speciala e quella ei aunc buca avon maun, ina soluziun persuenter ei denton sin buna via», constatescha Walter Deplazes. Ils 4 da settember ed ils 2 d’october 2021 ei igl archiv aviarts mintgamai dallas 10.00 entochen las 12.00 ed ils 4 da december 2021 ei previu in di dallas portas aviartas. Las commembras ed ils commembers – quei ei ussa 182 – vegnan orientai regularmein davart novitads e tgi che vul visitar igl archiv ordeifer quels temps sa s’annunziar tier in dils suprastonts. Tgi che vul segidar leu en ina fuorma ni l’autra sa contactar igl archivar Tarcisi Hendry. Indicaziuns detagliadas pon ins cattar silla homepage www.archivcultural-sumvitg.ch . Giu differentas activitads Sco quei che Walter Daplazes constatescha el rapport annual ein ils dis ch’igl archiv ei staus aviarts igl onn vargau buca stai frequentai fetg. Perencunter han pliras persunas vuliu serender individualmein egl archiv. Ils davos dus onns ei igl archiv separticipaus a guidadas culturalas a Vrin ed Uors/Surcasti. La fin october 2019 ha Vitus Bass presentau siu cudisch «Nuot ei sco ei era, pauc sco ei duei esser». Igl avrel 2020 ei l’Associaziun dils museums ed archivs culturals Surselva (AMAS) vegnida fundada a Trun ed il november 2020 ha l’emprema radunonza generala dalla AMAS giu liug a Glion. Era igl Archiv cultural Sumvitg ei commember da quell’associaziun ed igl actuar Tarcisi Hendry ei vegnius elegius ella suprastonza da quella. «Era duront il temps da pandemia ei vegniu fatg dabia lavur egl archiv. Igl ei vegniu digitalisau, inventarisau, mess en scatlas, fatg uorden e scret etichettas», constatescha Walter Deplazes. Ch’igl archiv cultural sa era presentar in bi diember d’objects museals ei dil reminent d’engraziar al convischin a temps Clau Solèr. Ei setracta d’utensils ord la scola d’avon onns, dall’emprema communiun, utensils ord ils sacs da caultschas e librocs dils antenats entochen apparats da fotografar e radios da tuttas grondezias ed uisas che funcziunan aunc per gronda part. Il president Walter Deplazes (sen.) ensemen cugl archivar Tarcisi Hendry.

Igl onn 2008 han la cheramicra Marlis Radebold da Berlin ed il plasticher da fier Boguslaw Gabrys da Krakau en Plogna creau la sculptura „Cascada“ sper la fontauna a Cuoz sut. Quella lavur ei succedida en connex cul project «FontaunaViva» organisaus dalla Pleiv evangelica Cadi e la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon». Ensemen culla Corporaziun d’aua Spina da vin dueva la senda da fontaunas far attents sill’impurtonza dall’aua. El decuors da quels onns han scheltira e vent destruiu las plattinas vid quella sculptura. Fis Guldimann da Trun ha restaurau l’installaziun sebasond sigl original ed il venderdis sera ha giu liug ina pintga fiastetta per la reinauguraziun da quella sculptura. En substituziun da ser Roland Just ha Monique Huonder-Schnetzler – ina dallas iniziantas dalla restauraziun dalla sculptura – resumau la historia da quella lavur e dalla senda da fontaunas. Ella ha engraziau allas instituziuns ed interpresas che han susteniu quella lavur. Alla fiastetta ch’ei vegnida enramada musicalmein da Theres Burri Gadola e Richard Gadola ha il president dalla Spina da vin, Aluis Flepp, accentuau l’impurtonza dallas fontaunas el vitg pli baul ed oz. Quella ei semidada pulit: «Antruras eran las fontaunas liug da sentupada impurtont per ir per aua, buentar ils animals da casa, scumiar novitads, lavar resti ed il contact social en general. Ozildi crodan quels aspects denton e las fontaunas han in’autra funcziun. Ellas procuran per ina temperatura constanta ella circulaziun dall’aua ed els reservuars, ein denton era in’attracziun turistica, ina pusseivladad da rinforzar la sanadad per exempel tenor ils principis da Kneipp.» Rodund 30 persunas han assistiu il venderdis sera a quei act en favur dalla sculptura e l’aua. Il plascher da saver contemplar la sculptura cun plattinas novas ei staus gronds. Ils presents selegran dalla sculptura en nova tarlischur. La sculptura restaurada e la fontauna a Cuoz sut.

Ier ha Arno Camenisch visitau il scalem superiur dalla Scolaviva Laax. El ha raquintau als bien 50 giuvenils da sia veta e professiun. Ella sala dil museum han scolaras e scolars mussau interess, duront la sentupada han els vuliu saver quei e tschei. «Jeu sai schon, sche vus haveis da scriver in concept saveis vus buca semplamein gir alla scolasta ni al scolast ch’ei mondi aunc in mument tochen ch’il text seigi madirs», ha il protagonist affirmau. En quei reguard hagi il scribent in avantatg enviers il scolar. Arno Camenisch ha dau risposta ad ina scolara che ha dumandau tgei ch’el fetschi sch’el hagi inagada ina bloccada da scriver. Lu mondi el a far sport, e quei gidi il bia. Ei sappi esser ch’el metti era naven il text pli gitg, entochen che quel seigi propi madirs. Ellas lecziuns da romontsch cun scolast Adrian Cathomas ei il scalem superiur dalla Scolaviva sefatschentaus cul renomau scribent ch’ei carschius si a Tavanasa. Ils davos 12 onns ha Arno Camenisch scret 12 cudischs, e mintgin, senza excepziun, ei daventaus in bestseller. Vieti bugen Duront la sentupada el museum da Laax ha Arno Camenisch dau d’entellir che la professiun da scribent seigi cumbinada cun bia libertads, denton era cun lavur e perseveronza. Da nuot vegn nuot. Il scribent da success ha intimau ils giuvenils d’emprender, d’esser marviglius e consequents, e cunzun d’esser interessaus agl agen svilup. «Quei fetschel jeu vieti vieti bugen», ha el puntuau en connex cun sia professiun. Davontier en pei ha il scribent prelegiu dall’ovra «Hinter dem Bahnhof». Quei cudisch raquenta dalla veta el vitg. Igl ei il vitg da Tavanasa, nua che Arno Camenisch ei carschius si. L’ovra ei cumparida 2010, aunc avon «Ustrinkata», «Fred und Franz» e tschels. In onn avon haveva el lantschau la retscha cul roman «Sez Ner». Avon che ir ella sala dil museum ei Arno Camenisch sepresentaus culs giuvenils per far la fotografia. Ils giuvenils han giu caschun d’emprender d’enconuscher il stil da raquintader. Quel sedistingua cun bia helvetissems e liungas construcziuns. Igl ei ina moda da formular, a moda creativa, aviarta e laconica. Arno Camenisch ei in ambassadur da sia patria, dalla Surselva. En quella tuorna el adina puspei, quella para d’inspirar. La retscha da cudischs che cumpara dapi 2009 ei sco in’ovra d’art. Quei ha il scribent confirmau silla damonda d’ina scolara daco che ses cudischs seigien adina tuttina. «Igl ei sco ina attituda, sco ina marca». Da Boston tochen Glion Co el raquenta, en siu stil tipic, leventa surrirs. Duront la prelecziun ha el adina puspei interrut e conversau culs giuvenils. Ina scolara ha vuliu saver con gitg ch’el hagi da scriver in cudisch. Il process seigi liungs, ha el schau valer. El sappi buca mo seser en stiva e scriver. Fetg savens eis el dil reminent sil trott. Sias turneas va da Boston tochen ella China, da Moscau tochen Glion. Il meins current settember 2021 ei gl’autur per exempel 26 gadas sin tribunas els pli divers loghens. In gi eis el a Trogen, lu a Lucerna, ei suonda Schönried, Como ell’Italia, Winterthur, Heidelberg en Tiaratudestga. Il calender dils termins da prelecziuns ei liunga. Ier avonmiezgi, ella sala dil museum a Laax, han ils giuvenils empriu d’enconuscher zacontas figuras da «Hinter dem Bahnhof»: la Frau Muoth, il Gion Bi, la Tatta, il manischunz d’auto da post Alfons, Ils Talians Marina ed Antonio, il coiffeur Alexi. Adina puspei eis el sedrizzaus als scolars ed ha intimau quels da conversar. Duront la prelecziun e discussiun culs giuvenils ella sala dil museum. Duront la sentupada d’ina ura e mesa ha ei lu era dau ina emperneivla conversaziun. In scolar ha vuliu saver digl autur tgei ch’el s’immagineschi da far en circa diesch onns. «Enzatgei che fa plascher», ha el rispundiu e tschentau la cunterdamonda: «Nua quinteis vus esser en diesch onns»? Singuls han dau risposta. In vul daventar polizist, l’auter architect ed in spazzatgamin. Mintgin dils 46 scolaras e scolars han aspectativas. El sez savevi nungrazia tgei ch’el vegli emprender, ha Arno Camenisch tradiu. La finala hagi el fatg il seminari da scolasts a Cuera. Dasperas devi el adina bia ballapei, culs da Tavanasa hagi el era dau encunter il CB Laax. Ses roms preferi el scalem superiur erien il sport, dessignar ed ils lungatgs. Mo era matematica, ha el schau valer. Senza Netflix vai meglier Arno Camenisch era aschia da dir in scolar cun duns polivalents. El decuors dalla sentupada culs giuvenils ha el empruau d’eruir con bugen che quels scrivan. Tschun han teniu si det. Tier la damonda co ei seigi cul leger han circa diesch teniu si. «E cun Netflix»? Sin quei han ils biars reagiu. Quei mied sappi el buca duvrar cu el seigi creativs, ed era il telefonin buc, ha el tradiu. «Bi vid mia clamada ei ch’ins sto buca levar schi baul», ha el medemamein tradiu cun in surrir. Tier certas damondas ei Arno Camenisch era untgius cun rispunder. Ina scolara ha vuliu saver cu il proxim cudisch cumpari. Tenor cadenza savess quei esser l’entschatta dil 2022. Ins sto denton restar ellas marveglias.

En vitgs ed uclauns s’auda il baun avon casa tiel maletg ch’ins ha d’ina pintga cuminonza. A Sagogn ha la vischnaunca plazzau dacuort in niev tip d’in baun da seser. Igl ei in schenghetg digl Uffeci cantunal da sanadad. Avon mintga casa era pli baul in baun tschentaus. Ed era sin ni sper il plaz-cadruvi deva ei silmeins ina pusseivladad da seser. Muncava quella, sesevan ins sil begl-fontauna, ni ch’ins duvrava il mir da sustegn per seser. Els vitgs cun empau turissem era in veritabel bi baun plazzaus, aposta pils turists. Il baun ch’ins vesa dapi in temps amiez Sagogn semeglia empau il tal baun. El ei mellens, la colur digl uoppen dalla vischnaunca. Che gliez ei mo ina casualitad conferma il scarvon da Sagogn Claudio Cavelti. Sin damonda dalla FMR conferma el ch’ei seigi in schenghetg digl Uffeci da sanadad dil Grischun. «En connex cun ina campagna nova han ins offeriu a nus quels bauns, igl ei in survetsch gratuit», declara el. In tal ha la vischnaunca plazzau avon la casa da scola, l’auter ei sil pastget datier dalla stizun dil vitg. Il baun mellen ch'ei postaus datier dalla stizun dil vitg ha la medema colur sco igl emblem communal. Ils dus bauns mellens cun scret si «Co vai cun tai?» dattan en egl. Quel avon la casa da da scola ha la glieud veglia che spetga sigl auto da posta scuviert daferton sco mobiglia adattada. II baun seigi fetg beinvegnius en quei liug, ha il scarvon da Sagogn constatau. Ils bauns mellens che rendan attent alla campagna seigien produci a Cazis el luvratori dalla perschun. La finamira dalla campagna intervegnan ins sch’ins arva la scaffa ch’ei montada agl ur dil baun. Ella vul render attent alla sanadad psichica ed animar da seser in mument e da vegnir en discuors in cun l’auter. Pli baul deva ei auters bauns per quei intent. Avon ch’ei las televisiuns ein vegnidas ellas stivas era la via il kino ed il divertiment. Enstagl da star solitaris en casa, vegnevan ins ora en via e seseva sil baun. En differents vitgs dat ei aunc oz bauns ch’ein occupai stediamein da glieud pensiunada. Cun ir a spass fan quels diever dil baun ch’envida. La secziun «promoziun e prevenziun dalla sanadad» digl Uffeci da sanadad dil Grischun» separticipescha ad ina acziun naziunala. Cun vischnauncas, scolas ed ulteriuras organisaziuns han ins lantschau in program d’accent tier la tematica dalla sanadad psichica. Inagada ein buca il sport ed il moviment el center, mobein la communicaziun. «La campagna vul far curascha da discuorer da grevezias e problems psichics», san ins leger sillas paginas «www.wie-geht’s-dir.ch».

En sia seduta dalla mesjamna sera ha il cussegl da vischnaunca da Breil acceptau il credit brut supplementar per la meglieraziun da Breil-Vitg. Medemamein ha el decidiu da surprender tuts cuosts restonts per la Via Alp Quader el territori d’alp. La decisiun ei curdada per mauns dalla votaziun all’urna dils 26 da settember 2021. Il credit brut importa 7,25 milliuns francs. Da quella summa surprendan cantun e confederaziun totalmein 5,86 milliuns francs, aschia che la vischnaunca sto surprender 1,39 milliuns francs. Il cussegl da vischnaunca ha approbau in augment dil diember dallas plazzas da lavur tier la gruppa stradala, gruppa turistica e provediment d’aua. Medemamein ha el scaffiu ina nova plazza pigl uffeci da baghegiar, leutier ina nova plazza d’emprendissadi sco specialist pil manteniment dil menaschi tecnic. Totalmein ei pia vegniu scaffiu in volumen da plazzas da 320%, inclusiv la plazza d’emprendissadi.

Sin invitaziun dall’Uniun da Kneipp Surselva referescha la miedia Sigrun Chrubasik-Hausmann gliendisdis proxim, ils 6 da settember 2021 a Mustér davart las pusseivladads da medischina dil zuolper. El center da quel stat il tema «medegar cun zuolper». Medemamein vegn ella ad informar tgei ch’ins sa interprender per prevegnir ni tractar il coronavirus. Il referat ha liug allas 19.15 ella Sala da pelegrins dalla claustra da Mustér e cuoza in’ura. L’entrada ei libra, ei vegn arranschau ina collecta. Sigrun Chrubasik ei miedia per la medischina generala, mo era specialisada sin la terapia cun medischina naturala e terapia speciala encunter mals. Ella ei engaschada all’Universitad Freiburg en Germania e docescha era all’Universitad Sydney ell’Australia e l’Universitad Hebrew ad Israel.

Las empremas duas rundas dil campiunadi da ballapei regiunal ein absolvidas. Plaun a plaun entscheivan las tabellas a prender conturas. Aschia era quella dalla 2. ligia regiunala cullas squadras grischunas da Domat e Schluein Glion. Suenter ils dus emprems giugs ha Domat treis puncts sin siu conto, Schluein Glion in. Domat retscheiva dumengia Ruggell. Quella squadra ha recaltgau in punct els dus emprems giugs. Schluein Glion dat a casa encunter Dardania S. Gagl. All’equipa songagliesa ei la partenza el campiunadi niev reussida bein cun ina victoria ed in remis. Schluein Glion perencunter ha mussau pulit bunas prestaziuns, mo cun in sulet punct ei la raccolta da puncts relativamein magra. Sargans e Weesen Malgrad ina buna prestaziun entochen cuort avon la fin ha Lumnezia spiars la dumengia vargada il giug encunter Valposchiavo. Questa dumengia suonda la scuntrada ordeifer encunter Sargans. En quei giug sa Lumnezia recaltgar puncts. El giug encunter Trun/Rabius ha Sargans bein mussau sia fermezia el miez, mo davontier eis ella stada plitost inefficienta e pauc malsegira. Trun/Rabius serenda tiel davos dalla tabella, Weesen. La squadra songagliesa ha spiars ils dus emprems giugs cun mintgamai 0:4, ha sittau gnanc in sulet gol. Per l’equipa dalla Cadi ei quei segiramein ina buna caschun da recaltgar ulteriurs ed impurtonts puncts per restar el miez dalla tabella. Laax retscheiva Schluein Glion El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia retscheiva Laax il capogruppa Schluein Glion. Ferton che Schluein Glion ha gudignau ils dus emprems giugs, ha Laax contonschiu dus remis. Ins astga esser spanegiaus sin quei derbi dalla Foppa. Danis-Tavanasa ha da serender el Puschlav. Valposchiavo ha aunc giu negina fortuna en quei campiunadi e schai sil davos plaz dalla tabella. Megliera ei la partenza a Danis-Tavanasa reussida cun dus remis. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia fruntan ils dus emprems dalla tabella in sin l’auter. Mladost retscheiva Rueun, omisduas equipas han gudignau ils dus emprems giugs da quest atun. 2. liga regiunala, gruppa 1 Winkeln – Abtwil-Engelburg so. 16.30 Au-Berneck – Mels so. 17.00 Schluein Glion – Dardania S. Gagl so. 18.00 Montlingen – Herisau du. 14.00 Domat – Ruggell du. 15.00 3. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Landquart so. 17.00 Valposchiavo – Bogn Ragaz so. 17.00 Weesen – Trun/Rabius du. 13.00 Glaruna – Surses du. 14.00 Uznach – Eschenbach du. 16.00 Sargans – Lumnezia du. 16.00 4. liga, gruppa 1 Bogn Ragaz – Panaduz so. 17.30 Laax – Schluein Glion so. 18.00 Valposchiavo – Danis-Tavanasa du. 14.00 Schlarigna – Domat du. 16.00 5. liga, gruppa 1 Mladost – Rueun so. 16.00 Sedrun/Mustér – Union Trin so. 17.00 Danis-Tavanasa – Trun/Rabius so. 19.00 Panaduz – Lumnezia du. 14.00 Juniors A1, gruppa 1 Dardania S. Gagl – Rorschach du. 09.30 Rotmonten – Diepoldsau du. 12.00 Sargans – Rebstein du. 12.45 Surselva – Appenzell Schluein du. 13.00 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Gossau – Uzwil-Henau so. 13.00 Brühl – Surselva so. 14.00 Frauenfeld – Winkeln so. 14.00 Rheintal – Teufen so. 15.00 Tobel – Zuzwil so. 15.30 Cuira 97 – Rorschach so. 17.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Valposchiavo so. 14.00 Vaz-sut – Lusitanos so. 15.00 Grischun central – Landquart so. 15.00 Domat – Schlarigna so. 17.30 Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Mels so. 11.00 Walenstadt – Grischun central so. 14.00 Flums – Landquart so. 14.00 Sargans – Ruggell du. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Sevelen – Surselva a so. 13.00 Cuira 97 – Vaz-sut so. 13.00 Panaduz – Surselva c so. 13.30 Surselva b – Domat Laax mes. 18.30 Vaz-sut – Panaduz giev. 19.00 Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Uznach so. 10.00 Surselva a – Toggenburg Degen so. 12.00 Domat a – Glarnerland du. 11.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Mels so. 10.00 Grischun central b – Valposchiavo Cazas so. 13.00 Schlarigna – Buchs so. 15.00 Landquart – Grischun central a du. 10.00 Juniors D2, gruppa 1 Cuira 97 a – Panaduz b so. 10.00 Orion Cuira – Surselva b so. 15.00 Domat b – Surselva c du. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Cuira 97 b so. 10.00 Vaz-sut – Bogn Ragaz so. 11.00 Mels – Landquart b so. 13.00 Sargans – Trübbach du. 12.00 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Tuaun-Cazas du. 11.00 Bütschwil – Widnau du. 15.00 Domat – Triesen du. 17.00 Domat – Tusaun-Cazas mes. 20.15 Damas 4. liga, gruppa 1 Flums-Walenstadt – Mels so. 19.00 Surselva – Schlarigna Trun du. 14.00 Vaz-sut-Cuira – Schwanden du. 16.00 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut-Landquart – Lusitanos ve. 20.30 Schluein Glion – Cuira 97 gl. 20.00 Trun/Rabius (monduras cotschnas) ha defendiu bei la dumengia encunter Sargans. Questa fin d’jamna suonda il giug encunter in’ulteriura squadra songagliesa, numnadamein Weesen.

Il temps dalla pandemia cul coronavirus ha restrenschiu sur il davos in onn e miez las activitads publicas. Biaras instituziuns han buca saviu offerir lur survetschs tenor las uras d’avertura usitadas. Uss che bia ei sluccau – silmeis il mument – han la biblioteca populara e la ludoteca a Mustér vuliu arver lur locals per in entir suenter miezdi e presentar lur survetschs. Da quella purschida la mesjamna suenter miezdi han surtut affons fatg diever e quei stediamein. „Nus essan cuntents cul diember da visetas“, di Stefania Ritter dil team dalla Ludoteca Mustér e contuorn. Ei havessi astgau esser in ni l’auter affon pign dapli, mo la preschientscha surtut d’affons dall‘emprema e secunda classa primara hagi legrau las organisaturas ed ils organisaturs: „Nus havein viu bia fatschas cuntentas e leutier ha l’aura manegiau bein cun nus. Aschia havein nus era saviu porscher in program ordaviert.“ Schegie che la ludoteca e la biblioteca populara han gia collaborau cun ina caschun ni l’autra, ei quei suenter miezdi dallas portas aviartas staus unics. Quel ei staus sut il motto „leger – zambergiar – giugar – tedlar – empruar“. Ella biblioteca ei denter auter vegniu raquintau historias, zambergiau ni era purschiu in cantun cun differents mieds sco per exempel giugs da legns. Sin plaz avon la halla Cons e la scola ei vegniu dau la caschun da termagliar ed ella stanza dalla ludoteca ei vegniu offeriu giugs da meisa. Naturalmein ch’ils teams dallas duas instituziuns han era prestau lavur da cussegliaziun. Al suenter miezdi dallas portas aviartas ein surtut scolaras e scolars dallas empremas classas primaras separticipai.

Nums da vitgs ni da famiglias dattan adina puspei anim a discussiuns. En special gest quel dil vitg da Siat, forsa perquei ch’el associescha alla cefra. Il num ha denton tut in auter connex. Gl’onn 1948 ha la regenza concludiu che las vischnauncas politicas grischunas stoppien definir lur uoppen communal. Da quei temps deva ei aunc varga 210 vischnauncas e tuttas han elegiu lur emblem. Tuttas ei sereferidas alla historia. Tgi ha priu il sogn patrun, tgi capricorn, uors ni pèsch, tgi ina crusch, ina clav, tuor ni flum. La varietad ei gronda. La vischnaunca da Tumein ha priu el uoppen ina steila, medemamein Churwalden, Maiavilla ha elegiu treis steilas. Aunc differentas autras han priu ina ni pliras steilas sco part digl uoppen. Quellas steilas han mintgamai sis péz. Cun excepziun digl emblem da Siat. Sur il calisch da s. Flurin muossa igl uoppen da quella vischnaunca ina steila cun siat pézs. La descripziun ufficiala motivescha quell’excepziun enteifer la heraldica: «La steila cun siat pézs sereferescha al num romontsch dalla vischnaunca». Igl uoppen ufficial da Siat, cul calisch da s. Flurin e la steila cun siat pézs. Siat e Sursaissa - il connex Cun in surrir sedamonda beinenqual mintgaton daco che Siat ha num Siat – e buca Sis, ni Otg. Cun sia allusiun alla cefra eis ei ina particularitad enteifer ils nums da loghens. Cun «Siebnen» el cantun Sviz ha «nies» Siat da far nuotzun. La cefra cumpara aunc en biars nums, ella ha connex culla mitologia precristiana. Tochen 1948 senumnava Siat denton buca «Sieben». Tschien onns avon haveva la Regenza definiu il num tudestg ufficial «Seth». Gl’origin da quei num ei denton buca il tudestg, mobein il latin. Tgi che consultescha il Cudisch da nums retic (Andrea Schorta, tom 2, etimologias, 2. ediziun 1985) entaupa savens il connex cun «saxum». Ella cuntrada grischuna dat ei numerus «Siat». Cheu entgins exempels: Says, Septimer, Surses, Sezner, Sursaissa, Sursassiala. Igl ei nuot auter ch’il crap ni il grep. Ils nums han il medem tschep. Surses schai sur la greppa dil Crap Ses, ina barriera natirala. Sursaissa e siu num ufficial tudestg Obersaxen plaidan per sesez. Il num da Siat ha pia buca da far culla cefra, mobein cun crap e grep. Denter plattiu e grep Il grep-casti ei lu era in simbol dil vitg, malgrad ch’il uoppen da Siat muossa enzatgei auter. Sin funs blau eis ei il calisch da s. Flurin, sura la steila cun siat pézs. 1948 havessen ils ufficials duiu prender il grep, sin quel ch’ils signurs da Friberg han baghegiau lur casti. Da gliez temps ein talas ponderaziuns buca vegnidas en damonda. Lu vivevan 220 habitonts a Siat, quels s’entupavan, cantavan, sunavan e fagevan teater, tgiravan ina viva culturala e religiusadad. Enstagl da prender la figura vegliandra dil sigil dil vischinadi, numnadamein sogn Flurin, han els elegiu in attribut da quel. Aschia ein las autoritads sedecididas pil calisch da lur patrun-baselgia. La steila culs siat pézs ha cumplettau igl uoppen ufficial. Siat schai sin ina morena prehistorica dil glatscher da Punteglias. Il vitg da Siat schai silla morena dil glatscher da Punteglias ch’ei seretratgs avon varga 10’000 onns. Ils emprems colonisaders ein vegni cheu entuorn 3000 avon Cristus. Gl’emprem han els nezegiau las taunas natiralas denter ils gronds blocs da verrucano. Generaziuns pli tard han runcau uaul e baghegiau tegias denter il plattiu da s. Glieci ed il grep marcant dil Tuf. Denter gronda blocca han els baghegiau casas e pli tard nuegls. Lur casas han ils da Siat baghegiau aposta ella spunda teissa e buca el bi funs planiv ch’els han runcau. Gl’areal planiv ei stau la basa da lur existenza, quei terren han els han duvrau per cultivar praus ed èrs sin 1300 m.s.m. Siat ei staus duront tschentaners in liug giud via, solitari, denton cun buna survesta en treis direcziuns. Cun lur posiziun ella spunda fuvan las casas expostas al sulegl, denton schurmegiadas dils vents crius dil nord. Pér dapi 1952 ei Siat colligiaus cul traffic public. Oz meina ina via nova ils autos da posta e vehichels privats en quei liug sulegliv cul num particular.

Damaun sonda inaugurescha la Cularta a Laax l’exposiziun dubla da dus artists cun biografias differentas. Ell’emprem’alzada dalla casa da cultura muossa Adam Thompson sias ovras. El circumscriva quellas suandontamein: «in lungatg dalla pictura senza pictura». Igl ein elements cun pézs e cantuns ch’entscheivan a gesticular. Sco quei che la Cularta communichescha en sia prevista, luvrava Thompson oriundamein cun ieli sin teila. Gl’artist, naschius 1971 ell’Engheltiara, ha viviu pli tard a Turitg ed en Frontscha. Biaras gadas ha el passentau las vacanzas a Laax. Oz realisescha el ovras d’art cun surfatschas da colurs glischontas enramadas dalla teila. Michel Pfister ei naschius 1966 a Glion e carschius si a Vuorz. Dapi varga 30 onns eis el sesents a Basilea, dapi 1995 lavura el leu sco artist liber. Dasperas instruescha el art e formaziun en diversas scolas e gimnasis. A Basilea s’auda el tiels artists etabli, el ha realisau en quels onns numerusas exposiziuns, projects ed ovras d’art en cumbinaziun cull’architectura. Denter auter ha el realisau a Cuera l’installaziun «il transformatur» ella casa da medias da RTR/SRG e marcau da Cuera. Sias finamiras artisticas e quellas da siu partenari d’exposiziun Adam Thompson sebasan sin ina examinaziun intensiva dil spazi, dalla structura, dalla pictura, dall’architectura e digl object. Gl’artisanadi, pia il luvrar cugl e vid gl’art, ein per omisdus gest aschi impurtonts sco il diever dallas materialias. Quei puntuescha Michel Pfister cun organisar in project participativ. Visitadras e visitaders han caschun da separticipar ad in workshop nua ch’els han caschun da realisar models da lenn. Il luvratori ei aviarts per in e scadin che vul scuvierer gl’agen inschign e che vul seschar introducir en art ed artisanadi. Ina installaziun da Michel Pfister avon la Cularta a Laax. La vernissascha dall’exposiziun «tridimensiunal» da Michel Pfister ed Adam Thompson ei damaun sonda, ils 4 da settember, allas 17.00. Ils luvratoris aviarts cun Michel Pfister han entschiet ils 25 d’uost. Tochen ils 30 da settember ein quels mintgamai gl’avon- ni sutentermiezgi. Urari exact mira www.cularta.ch

Mesjamna sera ha il parlament communal Ilanz/Glion approbau unanimamein la revisiun totala dalla lescha davart il svilup e l’administraziun dallas immobilias. Quella lescha reglescha uss era la vendita ed affittaziun permanenta dallas immobilias communalas. Avon ha la suprastonza presentau il rapport final voluminus dalla strategia d’immobilias dalla vischnaunca. Per ils biebein 300 objects ellas 13 fracziuns han ins creau, grazia ad in’analisa digl inventari e dils basegns, la basa per il giudicament davart il diever futur dallas immobiglias. Aschia ha il parlament saviu liquidar l’incumbensa Brändli Capaul pertuccont la reducziun dallas immobiglias dalla facultad finanziala dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Medemamein ha il parlament approbau unanimamein la lescha da carrar cun vehichels a motor sin vias d’alp, da funs e d’uaul dalla vischnaunca. Avon ch’ins ha creau ina lescha, era il carrar sin quellas vias reglaus sulettamein cun ina ordinaziun. Culla nova legislaziun eis ei vinavon pusseivel da carrar sin las vias d’alp, da funs e d’uaul cun ina vignetta. Sper las pusseivladads actualas eis ei, tenor proposta dil parlament communal, da niev era pusseivel da retrer ina lubientscha per in’jamna(7 gis). Ultra da quei ha la suprastonza communala rispundiu la damonda inoltrada dad Ursula Brändli Capaul pertuccont in’eventuala revisiun parziala dalla lescha communala da taglia. Cun agid da diversas variantas ha l’executiva cumprovau las consequenzas d’in sbassament dalla taglia sin entradas en cumbinaziun cun in augment dalla taglia sin immobiglias e con fetg che quellas adattaziuns savessen contribuir all’attractivitad da viver e luvrar ella vischnaunca. Avon ch’il president dil parlament Claudio Quinter ha serrau la sesida ha Lorenz Ali g priu il plaid. Il parlamentari ha declarau sia disdetga immediata dil gremi. La fin digl onn finescha la legislatura 2018-2021, tochen lu s’entaupa il parlament aunc a duas sesidas. La reacziun dad Alig sebasa silla votaziun dil parlament da buca arver ina discussiun davart la damonda Brändli Capaul pertuccont ina eventuala revisiun parziala dalla lescha da taglia. (fmr/abc)

Tgei vess Dante viu, sch’el fuss ius tras igl uffiern, il purgatieri ed il parvis il di dad oz? Tgei experientschas vesses Vus menziunau, sche Vus fusses stai il poet Dante e vesses scret la Divina Commedia? Quei discutass jeu bugen cun vus. Mo – lein inaga entscheiver cun in pèr patratgs che jeu hai giu en quei connex. S’imaginein in um che crei buca pli – ni el bien dil mund ni dil carstgaun. El vegn menaus sin in viadi – numnadamein in viadi da fantasia ni magari era ina meditaziun. Quei viadi vegn a ver treis fasas: uffiern – purgatieri – parvis. Igl um va tras in uaul stgir, desperaziun el cor. El crei buca pli ella carstgaunadad, el ha viu memia bia dil mal. El ha stuiu studegiar maletgs plein pornografia d’affons per gidar las medias socialas da saver sclauder tals maletgs. El ha viu memia bia dil mal ch’el carteva mai d’esser pusseivel. Crudeivladad mintga di, era videos da violenza ha el stuiu categorisar. Violenza encunter carstgauns, violenza encunter animals. Suenter in cert temps ha el buca pli saviu far quella lavur. Ils maletgs e videos eran adina avon siu egl intern, schevan buca pli liber el, schevan buca durmir el. Emporta buca co el empruava dad emblidar, ils maletgs persequitavan el en ses siemis, duront solver, duront gentar, duront tscheina. El pudeva buca pli magliar. El pudeva buca pli luvrar. Ils maletgs e videos smanatschavan sia veta e sia sanadad. El ei sedestadaus, ha realisau che quei fuva mo in viadi da fantasia ed ei sepreparaus per il proxim viadi. El ei anavos en scola, sco a sias uras da giuvenil. Ses conscolars mudregian e mulestan el tras las medias socialas. Per cletg empren el da sedustar, aschia ch’ei calan plaunsiu e lain en ruaus el. El s’encorscha che fleivlezias ein cheu per emprender ordlunder. El gida auters da sedefender encunter vilentem, da surmuntar la gretta e d’anflar pasch, cuntentientscha e segirtad. Aschia anfla el veras amicezias. Ensemen arvan ei differents canals sillas medias socialas che gidan ad auters giuvenils d’anflar segirtad ella communicaziun ed el passar si. Ensemen creschan ei vinavon. Cu el sedesta ord siu viadi da fantasia, eis el cuntents e plein bunas regurdientschas. El s’encorscha ch’il tierz viadi spetga aunc. Nua vegn gliez a menar? El senta leva legria e marvigliusadad en sesez. El ei ella catedrala natirala da Bargis, sut l’aua frestga dalla cascada, il pastg bi frestgs e verds circumdescha el, il grep glisch freda levamein e tuttina intensiv da tiara ed aua frestga sco duront ina stad schetga suenter ina plievgia, mo bunamein aunc in tec pli intensiv. Il tun sonor dalla cascada rebatta en siu cor, cun in pass lev va el vi tier ses amitgs che han rasau ora il picnic. Ensemen gaudan els la buna maglia, la splendur dil sulegl, il ruaus ellas muntognas, las muntanialas che cloman da tschei grep e l’aua frestga direct dalla cascada. Ils peis gaudan l’aua frestga che refrestgenta buca mo ils peis, mo era l’olma sco quei che la marenda refrestgenta ils viandonts. Igl um ei sedestadaus. Ord siu viadi da fantasia resta il sentiment da refrestgament dad olma e spért. El sesenta promts dad ir sia via. El sa, el ha anflau ina fontauna nua ch’el sa adina puspei turnar, seigi quei sin in viadi da fantasia ni era sin ina viandada cun amitgs. Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». El s’encorscha che fleivlezias ein cheu per emprender ordlunder. Silvia Gartmann

Co lein nus egl avegnir viver e luvrar en ina regiun muntagnarda sco la Surselva? Quei ei la damonda che stat el center dil project «avegnirSURSELVA». Avon biebein in onn han tut las vischnauncas en Surselva dau lur consentiment unanim tier in project communabel che ha la finamira d’elaborar ina strategia cumplessiva co la Surselva duei sesviluppar els proxims onns. Il fatg che la glieud giuvna banduna lur vischnaunca natala per motivs d’educaziun ni da munconza da plazzas da lavur adattadas sa buc vegnir snegaus. Medemamein caschuna il fatg dalla demografia ina gronda sfida per la regiun la quala astga buc vegnir sutschazzegiada. Igl exempel suandont duei illustrar quella sfida demografica: Tenor ina calculaziun prospectiva van entuorn 10% dallas forzas da lavur en Surselva els proxims tschun onns en pensiun. La generaziun giuvna che entra el marcau da lavur ei en cumpare­gliaziun marcantamein pli pintga. Per ils motivs numnai – che representan mo ina selecziun - eis ei ner temps d’agir! Ei vala da cumbatter la depopulaziun da nossa regiun. Il project iniziau porscha a mintgina e mintgin da nus la pusseivladad da purtar en nossa vusch. Entras separticipar alla retscherca entochen ils 12 da settember san ils quitaus, basegns e giavischs vegnir exprimi. Lein pia buc adina mo selamentar ch’ei mondi ella fallida direcziun ni ch’ei vegni fatg pauc ni nuot pil svilup da nossas vischnauncas e noss’entira regiun. Uss ei la schanza per l’entira populaziun cheu per purtar en ideas ni propostas concretas. Aschia eis ei pusseivel da formar maun en maun cun indigens, indigens secundars, turists mo era cun purtaders da decisiuns dall’economia e politica perspectivas per nies avegnir. Separticipar san tuts che han ina relaziun tier la Surselva, indepent dil liug da habitar, dalla vegliadetgna ni dil connex professiunal. Nus tuts essan igl avegnir da nossa regiun ella quala nus vivin, luvrein ni passentein nossas vacanzas. Perquei nezegiei Vossa vusch e contribui a formar nies avegnir en Surselva! Engraziel fetg per Vies engaschi! La retscherca anflan ins sut www.regiun-surselva.ch/retscherca. Aviarta eis ella aunc entochen ils 12 da settember. Ulteriuras informa­ziuns davart il project «avegnirSURSELVA» san vegnir retratgas dalla pagina d’internet www.regiun-surselva.ch/avegnir.

La sonda passada ha la Cularta a Laax envidau alla vernissascha dall’exposiziun titulada «Tridimensiunal» cun ovras dils artists Adam Thompson che viva e lavura a Turitg e da Michel Pfister da Basilea/Vuorz. Avon la vernissascha han ils visitaders mirau las ovras d’Adam Thompson ell’emprema alzada dalla Cularta e visitau il luvratori da Michel Pfister el plaunterren. Ina part da sias ovras ni da talas ch’ein vegnidas creadas duront ils luvratoris ein da veser el curtgin dalla Cularta. Leu ha era la vernissascha giu liug e la menadra dalla Cularta, Yvonne Gienal, ha beneventau ils dus artists ed ed ils hosps. Gronda bognera Quei spazi liber sper il Lag Grond ei sco fatgs per seschar inspirar d’ina atmosfera creativa e schar nescher sculpturas da lenn per endadens ni ordadora. Quei san interessai aunc far leu entochen la fin settember duront luvratoris cugl artist oriunds da Vuorz. Quel instruescha alla scola d’art a Basilea ed era a Laax ei siu pensum quel dil scolast. A giuvens e vegls vul el mussar da luvrar cun gliestas da lenn tieu e svegliar il gust da crear cun quellas objects d’art. Il Lag Grond survescha sco gronda bognera naturala per metter a lomia las gliestas, aschia che quellas laian storscher en fuorma. Sco Michel Pfister ha tradiu, hagi el buc adina ina aschi gronda bognera a disposi­ziun, mo era ina pli pintga fetschi il survetsch. Cullas ovras d’art ch’el ed ils participonts ni las participontas dils luvratoris creeschan dat ei lu aunc ina «vernissascha» la fin october. Tgei ch’ei da veser leu ei secapescha aunc aviert. Forsa schizun ina sculptura che vus haveis fatg? Sco Pfister ha declarau, lavuri el bugen cul lenn ed el hagi aunc ditg buc anflau ora, tgei ch’ins sappi tut far cun quel. Alumini e glin Materials industrials han fascinau Adam Thomson gia duront sia affonza. Il bab che luvravi cun tals purtavi adina puspei a casa enqual toc per ch’el sappi zambergiar e termagliar. Las ovras tumprivas d’Adam Thompson ein realisadas cun ieli sin teila. Tier las novas ei la teila restada, mo enstagl da picturar sin quella eis ella sulet la rama ed igl artist integrescha en quellas fuormas tridimensiunalas tagliadas e formadas ord alumini. Quel vegn per exempel sprizzaus cun colurs dad autos e survegn aschia igl effect da reflexiun. Aschia vesan ils objects d’art vid las preits mai ora tuttina. Tut tenor nua ch’els pendan, tgei glisch ch’igl ei, tgi che semuenta ella stanza e tgei vesta ch’ins ha ord finiastra, semida igl aspect. Adam Thompson descriva quellas ovras sco «in lungatg dalla pictura senza la pictura». Dumengia, ils 26 da settember 2021 allas 18.00 dat ei in discuors cun Michel Pfister ed Adam Thompson en la Cularta. Quel vegn moderaus dil schurnalist Andreas Cadonau. www.cularta.ch Adam Thompson (sen.) sereflectescha en l’ovra d’art la pli gronda ch’el presenta actualmein a Laax.

Questa stad ei Vitus Lutz da Sedrun turnaus sco paster en Val Val. Leu nua ch’el ha luvrau ils davos 37 onns tier las pendicularas Sedrun ei igl um pensiunau uss ad alp cun sia dunna Renata. La tegia d’alp en Val Val s’auda alla vischnaunca da Tujetsch che ha renovau quella dil taliter avon quater onns. Ella semeglia plitost ina casetta da vacanzas cun bials plantschius da lenn, ina flotta e moderna cuschina, ina combra spaziusa, tschaler, in bogn cun aua currenta ed electricitad en casa. «Jeu hai stuiu mirar ch’ei plaigi alla dunna, schiglioc fuss ella mai vegnida ad alp cun mei», tradescha Vitus Lutz riend e mira sin sia dunna Renata. Lezza dat il tgau ed omisdus manegian, ch’ei havessien mai saviu s’imaginar con bi che quei seigi propi dad esser ad alp. Il pèr ha endrizzau la camona aschia ch’igl ei cumadeivel ed era lur dus giats e las gaglinas cul tgiet han ei priu si d’alp. Negins quitaus «Cheu saj jeu serevegnir e hai negins quitaus, igl ei semplamein super», puntuescha Renata Lutz ch’ei responsabla pil tenercasa a Val Val. Aschia ei la tegia d’alp adina schubra, ei freda beinn e cu Vitus tuorna da sias turas da controlla ei ina buna tschavera semtgada. Dallas vaccas-mumma ha la dunna in pulit respect, tuttina fa ella sias visetas alla muaglia e dat era paun sec als vadials cu siu um ei ella vischinonza. Sin l’alp Val Val ei Vitus Lutz responsabels per 112 vaccas, 103 vadials ed ils dus taurs Oliver e Maximo. Oliver ei in terment taur da 1800 kilos ed el fa ina brava impressiun cun sias ramurs. El e Maximo ein sin pastira cullas vaccas e san cuvierer quellas sco ei plai. El siatavel tschiel Entras quei ha ei da tuttas razzas en Val Val ed era mischeidas. Leu cargan quater purs tuatschins e quater dalla Bassa. Il paster enconuscha quasi tuttas vaccas ed ils vadials pil num e tschontscha era culla biestga. El ei cuntents cun siu niev job e sesenta empau sco el siatavel tschiel. Segir dat ina tala muntanera era massa lavur ed il paster fa in tschuat kilometers dalla val si e giu. «Jeu fe­tschel seiv, controlleschel mintga di duas ga che tuttas vaccas seigien saunas, dun sal ed aschia vinavon. Il bi ei da saver parter en tut sco jeu vi aschia ei quei negin stress», raquenta Vitus Lutz. Questa stad ha el piars enzacons kilos e sia barba ei in toc pli liunga che la primavera. Bletsch cun bia pavel Questa stad ha ei pluiu bia mo quei ha buca di­sturbau il paster e sia dunna. «Jeu hai stuiu sescumiar entochen treis ga a di. Sch’ins ha denton ina tegia scaldada ed avunda vestgadira ei quei negin problem», di Vitus Lutz. Ei seigi bein stau fetg bletsch, mo dil pavel anora optimal. Aunc ussa hagi ei els aults fluras pli bialas e fres­tgas ch’il zercladur. Lungurus ha il pèr mai sin l’alp. Renata va mintga di duas ga entochen a Milez a spass ed ei retscheivan massa visetas: «Nus havein plascher da finadin che vegn.» Ils 11 da settember s’entaupan purs e puras che han cargau en Val Val sin l’alp per guder ina tscheina communabla. Sin quei di selegran Vitus e Renata Lutz. Ina ga ad jamna tuorna Renata Lutz el vitg per far cumissiuns e lavar resti, mo ella tuorna tuttavia bugen e beinspert puspei en Val Val: «Jeu havess buca tertgau ch’jeu stetti aschi bugen si cheu, quei ei super.» Il luf ei d’entuorn Il territori dalla alp Val Val ei enorms e sco emprem ha Vitus Lutz schau pascular la bies­tga ella Val Milà. Las puras ed ils purs da Tujetsch han gidau da midar en Val Val ed encunter la fin settember va ei aunc ina ga anavos ella Val Milà. «Il mender fuss da levar in di e veser ch’il luf havess scarpau in vadi», manegia Renata Lutz e siu um raquenta ch’il luf seigi propi staus d’entuorn. Quei hagi el sentiu vid la muntanera che seigi sespuentada engiu e suenter ensi, viu hagi el denton buc il luf. Entochen ussa hagien ei giu cletg, ei hagi era dau mo paucs animals malsauns. Pervia dalla stad aschi bletscha hagi ei dau enzacontas culla palusa, per gl’auter hagi el stuiu tarmetter a casa sulet ina vacca. Scargada detti ei negina, mintga pur vegni sez per ses animals. E tuorna il pèr l’auter onn sin l’alp Val Val? «Igl emprem eis ei da serrar giu tut e lu mirar sch’ils purs ein cuntents. Nus savein schon s’imaginar da turnar.» Pli baul ei Vitus Lutz gia staus ad alp pliras stads, era sco signun. Suenter la pensiun eis el ad alp en Val Val ensemen cun sia dunna Renata. tus Lutz ei responsabels per ina gronda muntanera da vaccas-mumma. Era las gaglinas dils Lutzs gaudan la veta ella Val Val.

La protagonista dalla suandonta historia ha riscau dabia per far ina fotografia ensemen cullas vaccas-mumma ed ils vadials – per cletg eis ella mitschada culla tema. Esser memia gagliards per far selfies spectaculars sa numnadamein esser dètg prigulus. «Tgè vadiala», schessan ils Tuatschins. E propi, empau da vadiala ei la matta giuvna schon sedepurtada tscheidi sil Pass Alpsu. Enzacons hosps sillas terrassas dallas ustrias sil Pass Alpsu ni era viandonts ein davantai perdetga da si’acziun fasierlia e beinenqualin ha nezegiau la caschun da fotografar ella. Era la FMR ha survegniu fotografias. Sin quellas eis ei buca da veser la massa, mo aschia ei la fantasia dil tuttafatg libra. Als vadials ha la viseta dalla dunschala apparentamein plaschiu ed in ha perfin gudiu sias carsinadas. Da scurlar il tgau Ei dat propi nuot ch’ei dat buc e sin tgei idea la giuvna da pressapauc vegn onns ei vegnida, fa mo scurlar il tgau. Quei sa gie ussa bein gleiti il «pli davos turist» ch’ins va buca sur ina seiv en nua ch’ei ha ina muntanera. Adina puspei datti denton da quels che mane­gian ch’ei fe­tschi nuot e san lu buca capir sche las vaccas-mumma attaccan els per schurmegiar lur va­dials. Giuvna e da buna fei La giuvna sigl Alpsu ha giu cletg. Ella ei denton buc ida tras la muntanera per viandar mobein per fotografar. Tut tenor il motto «sin l’alp datti negins puccaus» eis ella ida sur la seiv e tier las vaccas-mumma culs vadials per far selfies. Sco la FMR ha enderschiu, hagi ella tradiu pli tard d’haver fatg las fotos per publicar quellas sin medias socialas. Tenor ils observaders er’ei ina giuvna svizra, probablamein ord in marcau ed ella hagi fatg l’impressiun dad esser empauet naiva. Il vadi ha schau plascher Far selfies mo cun vaccas e vadials ei stau memia pauc spectacular per la matta e perquei eis ella sedeliberada da sia vestgadira, toc per toc. Sco Diu ha scaffiu ella ei la giuvna gagliarda sevischinada ad in vadi e ha strihau quel. Sco ella ha raquintau pli tard hagi il vadi schau plascher quei ed eri zun confidents. Mo lu tuttenina seigi ina vacca cun corna vegnida encunter ad ella – pli e pli spert. Scappada tut niua La matta ha pigliau tema ed ei scappada tut tgilblut aschi spert sco ella ha pudiu. Siu resti ha ella aunc pudiu tier. Il handy culs selfies che havessen bunamein custau la veta ad ella ha la biala niua denton piars enzanua silla fuigia. Il telefonin culs custeivels selfies ei restaus anavos sin pastira denter las vaccas. La curascha da turnar el clauder per quel ha la giuvnetta buca giu pli. Igl ei denton reussiu alla matta d’anflar enzacons viandonts che han fatg quei survetsch per ella – secapescha pér cu las vaccas-mumma ed ils vadials eran sin ina buna distanza. Suenter l’acziun ei la giuvna vegnida dumandada, schebein ella hagi silmeins empriu enzatgei entras quell’aventura ed ella hagi rispundiu cun «gie». Sche lu, lein sperar il meglier. L’jamna vargada ha ina matta riscau sia veta per far selfies amiez ina muntanera da vaccas-mumma sil Pass Alpsu. Strusch da veser – mo ella era blutta e gest aschia ha ella era stuiu scappar cu ina vacca ha vuliu attaccar ella per schurmegiar siu vadi.

«Tgè vadiala» da riscar la veta per in selfie. Numnar vadiala ina matta giuvna ei propi buca grad hofli – ins vegli perstgisar. Mo empau da vadi eis ella bein sestellegiada. Schegie, ­atgnamein ei quei discreditau il vadi, pertgei in vadi fagess buc aschi tup. Strusch da crer tgei che certa glieud fa tut per empau attenziun e likes ellas medias socialas. Esser memia gagliards per far selfies spectaculars sa numnadamein tuttavia esser mortal e carsinar vadials amiez ina muntanera da vaccas-mumma ei pli che fasierli. Che la matta era blutta ha probablamein disturbau il pli pauc la vacca. Tuttina havess ella giu mustgas da prender la dunschala sillas cornas. Adina puspei rescan ils carstgauns moderns damemia per ina fotografia da regurdientscha e sigl entir mund dat ei perfin dapli morts duront far selfies ch’entras attaccas da squagls. Influencers ed auters semettan en posa orasum in grep, sils tschabergals d’ina punt, sisum in péz ni amiez in flum u sillas rodaglias. Mintg’onn caschunan talas tuppadads in tschuat morts ed il mender ei ch’ils influencers animeschan auters da far suenter, da visitar ils medems plazs e da semetter leu en scena per ina fotografia spectaculara. Tuttenina ein quels loghens «hotspots» e buca paucs ston vegnir serrai per scadin access. Igl ei modern da far talas fotografias e quellas vegnan buca semplamein numnadas selfie mobein «killfie». Tals maletgs nua ch’enzatgi ei semess en prighel genereschan massa likes e commentaris e quei ei la finamira. «Killfies» san ins buca mo far en hotspots sco ils Grand Canyon ni Creux-du-Van mobein era sin il Pass Alpsu. Ei vegn denton propi scussegliau da co­piar l’idea. La giuvna sigl Alpsu ha provocau cun semetter en scena e strihar il vadi, ella ha denton giu cletg e ha pudiu scappar. Lein sperar che la matta hagi survegniu ina lecziun per la veta e laschi la detta da «killfies». Viver e guder la veta vala bein bia dapli ch’in pèr likes.

En in giug uliv cun paucas caschuns da marcar gols partan Schluein Glion e Dardania S. Gagl ils puncts. In remis ei il dretg resultat. Schluein Glion ha mussau ina reacziun sil giug encunter Abtwil-Engelburg e mussau che l’equipa sa tener pétg ad in’equipa che ha il medem gi gudignau 5:1 encunter Domat. L’emprema mesadad han omisduas equipas giu practic neginas caschuns da sittar in gol. Tuttina menava Dardania da pausa. Culla davosa attacca eis ei reussiu a Baskim Redzepi da sittar la marcar, quei cun agid d’in defensur da Schluein Glion che ha deviau siu „chip“ da gol en. La secunda mesadad entscheiva cun schanzas pils da casa. Ton Dimitiri Lekishvili sco era Linus Tschalèr damognan denton buca la balla en gol. Lekishvili plazzescha in culp cul tgau ord mo per pauc spel gol vi e Tschalèr setta la balla el goli. In cuort mument pli tard eis ei lu gartegiau a Linus Tschalèr da batter il goli da Dardania. In siet da cantun da Livio Derungs meina el cul tgau ella reit e sietta siu secund gol en siu secund giug dapi siu retuorn tier l’equipa. Suenter quei gol han las duas equipas puspei neutralisau in l’autra. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Schluein Glion – Dardania S. Gagl 1:1 (0:1) Crap Gries. – 155 aspectaturs. – Arbiter: Zeciri. Gols: 45. Rezepi 0:1, 67. Tschalèr 1:1. Schluein Glion: Capaul; Leblebici (81. Stabile), Matthias Derungs, Gian Sgier, Büchler; Gomes Machado, Michel, Livio Derungs, D’Atria (72. Bundi); Tschalèr (90. Lopes), Lekishvili. Dardania: Albrecht; Salvatore (53. Nesimi), Himaj, Berisha, Ibrahimi; Estifanos (75. Sutaj), Canoski, Gashi, Sinani (61. Djelassi); Cassani, Redzepi (75. Jakupi). Remarcas: Cartas melnas: 59. D’Atria (foul), 70. Lekishvili, Estifanos e Nesimi (tuts per malsportadad). – Schluein Glion senza Gianluca Casutt, Dermont ed Egger (blessai), Vinzens e Gallmann (absents). – Corners: 5:5.

L’equipa da Sargans attacca ault e metta sut squetsch ils Lumnezians che stattan fetg defensiv l’entschatta dil giug. Suenter enqual schanza croda igl 1:0 pils indigens ella 15. minuta suenter ina flanca. Igl emprem e silsuenter era il secund gol (34. minuta) crodan suenter flancas. Ils hosps ord la Val Lumnezia ein il bia in pass memia tard e han grondas breigias da tener il bal ellas atgnas retschas. Suenter pausa muossan ils Lumnezians ina reacziun, entscheiven ad attacar igl adversari pli ault e vegnan aschia empau meglier el giug. Ella 80. minuta fan ils da Sargans il 3:0 suenter in pass ella profunditad aschia ch’il giugadur sa ir persuls encunter il gol. Ils Lumnezians han mussau ina prestaziun mediocra quei suenter miezdi da calira ed ein mai propi vegni el giug. El proxim giug che ha liug a casa encunter Weesen han ils Lumnezians ina buna caschun da mussar ina reacziun. 3. ligia, gruppa 1 Sargans - Lumnezia 3:0 (2:0) Sargans, plazza da sport Riet. – 90 aspectaturs. Gols: 15. David Becker 1:0, 34. Marco Giordano 2:0, 80. Sandro Willi 3:0. Lumnezia: Fabio Casanova; Danilo Blumenthal (77. Nando Blumenthal); Matias Alig (85. Dino Blumenthal); Remigi Collenberg (42. Tizian Casanova); Manuel Casanova; Dario Capaul; Dino Blumenthal (60. Noe Capaul); Paul Alig; Pascal Derungs; Andriu Alig; Attila Truffer. Sargans: Claudio Dosch; Sven Mathis; David Becker; Benjamin Weber; Fabian Schai; Chris Tanner; Kevin Willi; Marco Walser; Marco Giordano; Valentino Zollino; Sandro Willi. Remarcas: Lumnezia senza Gion Ursin Alig, Filipe Bastos, Mauro Cadonau, Mauro Demont e Kevin Arpagaus. Cartas melnas: Sargans 2, Lumnezia 2.

Gest treis giugadurs ein seblessai el davos giug encunter Sargans, aschia ch’ils trenaders dil CB Trun/Rabius Philippe Vincenz e Donat Albin ein sfurzai da far midadas ell’equipa. All’entschatta dalla partida a Weesen ei quei era veseivel. L’equipa da casa stat ault ed emprova da metter sut squetsch l’equipa dalla Cadi. Trun/Rabius tegn denton pétg e va en avantatg ella 20. minuta entras Patrizio Decurtins suenter in bi conter. Tochen pausa semida nuot vid il resultat. Suenter il te emprova Weesen cun variaziun e tempo d’egalisar, mo Trun/Rabius rispunda beinspert e va ella 52. minuta cun 2:0 en avantatg entras Gianin Derungs . Quei ei empau in schoc per l’equipa da Weesen. Gie, cuort suenter schizun la schanza per Gianin Derungs d’alzar sin 3:0, mo Martin Mächler tegn cun in bi reflex. Weesen fiera uss tut anavon, mo la defensiun ed il goli dil CB T/R muossan in’ulteriura ga ina grondiusa prestaziun e lubeschan negins gols quei di. Malgrad che Weesen ei sil davos plaz ella tabella ed ha aunc sittau negins gols muossan els ina buna prestaziun. Trun/Rabius ha – semegliont al giug encunter Sargans – giugau defensiv fetg stabil ed offensiv nezegiau las schanzas. 3. ligia gruppa 1 Weesen – Trun/Rabius 0:2 (0:1) Moos, Weesen – 100 aspectaturs. Gols: 20. Patrizio Decurtins, 52. Gianin Derungs. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Mathias Flepp, Denis Monn (74. min. Fabio Caduff), Clau Berther (53. min. Silvan Muoth), Jonas Beer (46. min. Salvatore Stagliano); Gianin Derungs (87. min. Philippe Vincenz), Patrizio Decurtins. Weesen: Martin Mächler; Andreas Briker, Patrick Widmer, Tuncer Niederberger, Dario Büsser; Michel Büsser, Mario Thoma, Romano Böni, Robin Martinelli, Perry Gamba; Roman Eicher. Remarcas: Trun/Rabius senza Remo Alig, Beat Cadruvi, Orlando Monn, Daniel Pfister e Mirco Pfister. Corners: Trun/Rabius 4, Weesen 8.

Suenter la terrada encunter Abtwil-Engelburg ha l’equipa da Mate Lekishvili mussau la sonda sera ina buna reacziun. Avon agen publicum ha Schluein Glion contonschiu il secund remis el tierz giug da quest atun. El cumbat encunter la zona dalla relegaziun dalla 2. ligia regiunala ei scadin punct da grond’impurtonza. Schluein Glion ei ussa sul streh. Trun/Rabius ha danovamein mussau bia efficienza ordeifer encunter Weesen. In gol avon ed in suenter pausa han tunschiu per gudignar la scuntrada encunter la latiarna cotschna. Vinavon sils emprems puncts spetga Lumnezia. Il giug dalla 3. ligia encunter Sargans ei vegnius spiars claramein. Lumnezia ha dau entochen ussa sulettamein dus giugs, il campiunadi ei aunc liungs. Schluein Glion suveran La secund’equipa da Schluein Glion ha gudignau cun 6:0 la partida ordeifer encunter Laax. Cun quei ei Schluein Glion ussa la sulett’equipa ella gruppa 1 dalla 4. ligia che ha aunc spiars negins puncts. La rolla dil favorit fuss pia surdada. Suenter dus remis ha Laax spiars l’emprema ga questa atun. Ina terrada ha Danis-Tavanasa incassau encunter Valposchiavo. Ils Puschlavins havevan aunc recaltgau negins puncts entochen ussa. Ella gruppa 1 dalla 5. ligia ha Sedrun/Mustér festivau la secunda victoria. El giug a casa encunter Union Trin ei resultau in 2:0. El giug dallas reservas da Trun/Rabius e Danis/Tavanasa ei l’equipa da Trun/Rabius ida culla plema en in giug cun buca meins che siat gols. In remis ha Lumnezia contonschiu ordeifer encunter Panaduz. Terrada encunter il capruppa Ils juniors B dalla Surselva che separticipeschan alla «Youth League B» han incassau in’aulta terrada ordeifer encunter Brühl. Il capogruppa dil cantun S. Gagl ha aschia gudignau suveranamein tuts quater giugs d’entochen ussa. Il team dalla Surselva schai ussa sil dieschavel rang, mo tuttas equipas naven dil quart entochen davostier ein fetg ensemen cul diember da puncts. 0:4 per las damas Il team dalla Surselva dallas dunnas ha spiars cun 0:4 il giug a casa encunter Schlarigna. Omisduas equipas havevan aunc recaltgau negins puncts entochen ussa, tier las Sursilvanas resta quei aschia pil mument. Cun siu gol ha Linus Tschalèr segirau a Schluein Glion in impurtont punct.

Pervia dalla schliatt’aura ha la mesadad dallas fieras sils pass buca giu liug uonn. Treis fieras che vegnan organisadas d’Alpinavera ein ussa aunc el Tessin. La dumengia ha ei denton fatg bial’aura d’atun e la fiera sil Pass Alpsu ha giu liug tenor las prescripziuns en connex cul coronavirus. Quellas lubeschan mo in diember limitau da stans e visitaders. Vendi ora «Igl onn vargau ein las prescripziuns aunc stadas pli strentgas, lu stuevan ils visitaders vegnir dumbrai e la Securitas era sil plaz. Nus sperein ch’ei vegni l’auter onn meglier e ch’ins seigi pli lunsch cun cumbatter il virus», declara Jasmine Said Bucher. Tenor la meinafatschenta d’Alpinavera ha quei caschunau ina gliesta da spetga da 18 menaschis che fussen era bugen separticipai allas fieras. «Meglier aschia che nuot. Nus savein silmeins organisar las fieras sils pass, biaras autras fieras ed occurrenzas san insumma buca haver liug», di ella. Dapi 2008 organisescha Alpinavera las fieras sils pass e promova aschia la vendita da products regiunals certificai ord il Grischun, Uri, Glaruna e Tessin. Igl emprem han quellas giu liug mo el Grischun ed en collaboraziun cun l’Uniun purila Surselva e Surselva Turissem. Sper ils menaschis che han buca saviu prender part pervia dalla limitaziun da plaz han auters menaschis agricols semplamein buca saviu prender part muort munconza da products. «Els han communicau d’esser vendi ora. Ei vegn cumprau enorm bia products regiunals. Buca pli ton sco igl onn vargau duront il lockdown mo aunc adina fetg biars», selegra Said Bucher. In quart pli pauc sviulta Il 2019 han las fieras sils pass generau ina sviulta da 143 000 francs. Il 2020 dameins, numnadamein 88 000 francs. Co ei vesa ora uonn po Jasmine Said Bucher pér dir cu las fieras el Tessin ein vargadas. Quellas ein planisadas igl atun pervia dil clima pli migeivel. Damai che mo la mesadad dallas fieras sils pass han giu liug, pudess la sviulta d’uonn denton era esser in bienton mendra che quella dil 2019. Tenor Jasmine Said Bucher vegn adina mirau che 70 pertschien dils marcadonts vendien victualias e ver 30 pertschien products d’artisanadi. Ils davos dus onns han era las fieras sils pass pitiu sut las restricziuns pervia dil coronavirus. Igl entagliader Heinz Rohn da Mutten ha vendiu bein alla fiera sigl Alpsu ed ei cuntents.

Divers investurs han baghegiau – ni ein vidlunder da realisar projects – spazi da habitar a Glion. En tut dat ei varga 100 habitaziuns novas a Glion. Gl’interess per quellas ei gronds. Tuttas 30 habitaziuns el center Marcau, e tuttas 18 ella surbaghegiada Obschtgarta, ein occupadas: quei ein 48 habitaziuns novas a Glion che han anflau locataris. Senza breigias han ils locaturs saviu schar vi quei spazi da habitar. La casa «Obschtgarta» ei situada gest sper la casa da vegls e da tgira a Glion, ella ei construida cul standard da residenza da seniors. Ils habitonts dallas 18 habitaziuns san profitar da survetschs e prestaziuns dall’instituziun vischinonta. Ils locataris han priu la caschun da midar en in liug adattau e conform alla vegliadetgna. Cheu ston ins buca metter en pegna, ei tila buca, ins sto buca far quitaus pervia da nevaglias, ins viva sin ina alzada, e cura ch’ins vul, san ins ir sil balcun. En general sesentan ils habitonts da quella surbaghegiada pli libers. Affons ni confamigliars san che geniturs, mumma ni bab, aug ni onda, ein en ina habitaziun che porscha certas segirtads. Buca pli far ora neiv, buca pli scalems e scalas, cundrezs sanitars pratics e moderns. Habitar ella vegliadetgna duei garantir quei. Varga la mesadad ei affittau Per profitar da tut quei ston seniors che habitavan els vitgs entuorn Glion bardigliar el marcau. Tgi che fa quei, ei lu era pertscharts dalla decisiun. Ils biars ein unfis da viver persuls, dad ir a spass el vitg e da mai entupar glieud. Che las bunamein 50 habitaziuns ellas duas surbaghegiadas Marcau ed Obschtgarta ein occupadas enteifer cuort temps, fa buca surstar. Tochen viaden gl’avrel 2022 dat ei ulteriur spazi da habitar semegliont. La Nocasa ei vidlunder da realisar a Glion 85 habitaziuns novas. Sil tetg dil Coop vegl a Glion, alla Via Santeri, va il project da 13 habitaziuns ella fasa finala. «Dallas 13 habitaziuns ein 12 vendidas», conferma il conpossessur dalla firma Nocasa Baumanagement SA, Flurin Candinas. Il bab Norbert haveva baghegiau il Coop vegl. El, ch’ei carschius si a Glion, ei era proprietari dil hotel Eden a Glion. Investar en siu liug nativ, e buca mo a Cuera ni giu el Tessin, ei adina stau ina da sias finamiras. Aschia ha el baghegiau avon varga 30 onns duas casas da fatschenta e da habitar el quatier Sontga Clau. Coop vegl a Glion, cun 13 habitaziuns novas. Las 13 habitaziuns ella Via Santeri corrispundan alla strategia da Nocasa da scaffir spazi da habitar el center sursilvan. In project da bia pli gronda dimensiun ei denton il project «Residenza S. Giusep». Igl ei ina investiziun ella valeta da 43 milliuns francs. La Nocasa finanziescha quella gronda surbaghegiada da cuminonza culla fundaziun Zürich Invest AG dalla segirada Zürich respectiv Vita. Gl’architect Conradin Clavuot ha planisau ina casa aulta cun 14 alzadas. Actualmein vesa la populaziun ch’il sgrattaneblas survegn fuorma concreta. Ellas alzadas bassas han ins entschiet a montar las finiastras. Flurin Candinas conferma che las 61 habitaziuns vegnan ad esser semtgadas sigl 1 d’avrel 2022. Lu vegn ei a dar ina gronda bardigliada en quei contuorn. Otg meins avon il termin ein varga la mesadad, 34 habitaziuns, affittadas. Spitex Foppa bardeglia gleiti La residenza s. Giusep Glion secumpona da 61 habitaziuns sur 14 alzadas. Flurin Candinas declara ch’els constateschien in grond interess per quei spazi da habitar. Igl ei medemamein habitaziuns da 2 ½ tochen 4 ½ stanzas, adattadas per habitar ella vegliadetgna. Ils locataris profiteschan da divers survetschs da casa, san empustar tschaveras, persunal che schubregia ni segida culla tecnica da casa. El niev sgrattaneblas da Glion garantescha il locatur Nocasa als habitonts in’assistenza cumplessiva. Il spital regiunal ch’ei ella proxima vischinonza ei in dils cooperaturs locals. Medemamein la Spitex Foppa. Lezza pren domicil ell’anteriura scola da tgirunzas e claustra dallas soras da Glion. Quella ei renovada e restructurada cumplettamein. Dallas 12 habitaziuns en quei baghetg ein sis affittadas. El plaunterren vegn la Spitex Foppa e gl’ambulatori dils Survetschs psichiatrics dil Grischun. Gia en casa ei la FEG, la cuminonza dalla Baselgia libra. Las 61 habitaziuns ellas 14 alzadas dalla casa aulta nova ein drizzadas encunter tuttas direcziuns, sidost, sidvest, nordost e nordvest. «Tuttas ein claras e suleglivas, cun vesta e datier dil verd», puntuescha Flurin Candinas. Il representant dalla locatura constatescha ch’il project anfla bia accoglientscha a Glion e contuorn. Il spazi da habitar, cumbinau cun ina infrastructura publica, vegn a revitalisar il quatier da Sontga Clau.

Buca cun paucas e trumbettas mobein cun tuns da tibas ha l’Uniun da sunatibas Postabiala Sumvitg festivau la sonda vargada il giubileum da 20 onns. La fiasta populara ha giu liug da bial’aura a Surrein sin cadruvi. Cun in til festiv ein ils Sunatibas Postabiala sepresentai en monduras da fiasta. Ordavon ils affons cun bandieras e plumpas e suenter l’uniun giubilara marschavan las gruppas dils sunatibas da Sedrun, Glion, Val s. Pieder e Flem. Tuttas gruppas han concertau e la finala han ei aunc sunau communablamein quei ch’ei buca mo stau in bi mirar, mobein era tedlar. Tenor Tarcisi Cathomas, il president dall’Uniun da sunatibas Postabiala, ha massa glieud gudiu la fiasta e la bun’atmosfera a Surrein. Duront in cuort act festiv ei vegniu seregurdau da pli baul, pia dils iniziants e fundaturs dalla gruppa. Quei ein stai Murezi Candinas, Gion Fidel Degonda e Duri Bearth permiert. Els ein vegni undrai e han retschiert in regal da regurdientscha. Grond engraziament han era lur dunnas retschiert, pertgei atgnamein ein gie ellas «la cuolpa» ch’ei dat insumma ils Sunatibas Postabiala. Avon passa 20 onns han Anita Bearth, Ida Degonda e Giuanna Candinas numnadamein regalau tibas d’alp a lur umens sin natalezi. Cul temps ein ils solists sesanflai e han fundau l’uniun ch’embellescha oz cun sia musica bia fiastas popularas, da purs e dad alp. La sonda ha l’Uniun da sunatibas Postabiala envidau al giubileum da 20 onns a Surrein e massa hosps han festivau ensemen culs sunatibas da Sumvitg.

Ils 26 da settember 1971 ha in triep veneraturs da Nossadunna fundau ina uniun cun scopo caritativ. Quei ei stau avon 50 onns. Dumengia vargada ha l’uniun commemorau a moda sempla il giubileum. Ina fiasta vegni buca en damonda pil mument, quei ha il president dall’Uniun da pelegrins da Lourdes Surselva, Toni Allenspach, confirmau alla FMR. Avon quater onns ha la radunonza generala elegiu el sco niev parsura dall’uniun. Biars onns era el staus assessur, dapi 2017 presidiescha Allenspach in’uniun mariana zun activa. Ina da 23 secziuns en Svizra Malgrad tut ha il bandierel Giusep Monn purtau dumengia a moda digna e festiva la bandiera en baselgia. Escortaus dils assessurs Valentin Deragisch e Gabriela Spescha, eis el ius ordavon. Il preses sur Peter Aregger ed il president dall’uniun, Toni Allenspach, ein suandai. Culs tuns dall’orgla ha il bandierel deponiu gl’emblem avon gl’altar. Sur Peter ha celebrau la messa, duront quella ha el puntuau ils principis da Nossadunna, sia cardientscha e forza, e sia intercessiun tier Jesus Cristus. Igl onn current 2021 ei in onn giubilar. Ils 26 da settember 1971 ei in triep veneraturas e veneraturs da Nossadunna da Lourdes s’entupaus a Trun cugl intent da fundar la secziun sursilvana cun scopo caritativ. Tochen lu fuvan ils pelegrins sursilvans associai all’uniun cantunala ch’exista dapi 1962. Suenter ch’ils veneraturs da Nossadunna dalla Surselva han fundau atgna secziun, ein quels dil Grischun central suandai gl’exempel, els han fundau lur atgna secziun Albula. Oz dat ei en Svizra 23 secziuns da pelegrins da Lourdes. La sursilvana dumbra 600 commembras e commembers, quella digl Albula 75 e la secziun grischuna bien 430. En Surselva s’entaupan dapi 50 onns numerus pelegrins duas gadas ad onn ella baselgia parochiala da Glion. Alternond organisescha l’uniun era in survetsch divin a Mustér. La primavera ei la dumengia dils malsauns a Glion e l’emprema dumengia da settember mintgamai la radunonza generala, quei cumbinau cun ina s. messa. El liug da grazia ellas Pireneas Avon 15 onns, pil giubileum da 35 onns, ha l’uniun zun activa saviu inaugurar la bandiera nova. Sut e davos quei simbol dalla cuminonza serimnan ils pelegrins dalla Surselva, mintgamai cu els van gl’avrel a Lourdes e semischeidan culs nundumbreivels pelegrins digl entir mund. La bandiera sursilvana ei segn d’enconuschientscha. Avon 20 onns dumbrava l’uniun varga 1000 commembers. Pli che 150 persunas visitavan la dumengia dils malsauns dil mars. Era l’emprema dumengia da settember, per la fiasta dil num da Maria, ei mintg’onn il survetsch divin a Glion. A quel prendevan 80 tochen 90 commembras e commembers part. Igl ei ina sentupada per tgirar la cuminonza mariana, ch’ins ha caschun da seregurdar da pelegrinadis e da planisar ils proxims. Intent principal dall’uniun eis ei – quei ei fixau els statuts – da finanziar a zacons impedi e malsauns mintg’onn in pelegrinadi a Lourdes. Gl'ingress festiv dalla bandiera cul preses sur Peter Aregger, il bandierel e la suprastonza dall'uniun. La participaziun al pelegrinadi annual interdiocesan dalla Svizra a Lourdes ei l’occurrenza gronda che l’uniun porscha a ses commembers. Ir da cuminonza a Lourdes ed implorar l’intercessiun da Maria dat cunfiert a biars. A circa 20 persunas basignusas sa l’uniun porscher il pelegrinadi el liug da grazia ellas Pireneas. Denton era in pelegrinadi mintg’onn en Svizra, la dumengia per vegls e malsauns sco era pliras messas e devoziuns specialas en diversas pleivs sursilvanas s’audan tier las activitads. Dumengia vargada ha l’uniun envidau alla radunonza generala cul survetsch divin tradiziunal. Duas jamnas avon, ils 22 d’uost, fuss ei stau previu da festivar il giubileum da 50 onns. Igl era planisau d’envidar las duas autras secziuns dil Grischun. Sco quei che Toni Allenspach ha declarau, han ins deplorablamein stuiu renunziar da tuttas festivitads. «Il svilup dalla pandemia e las mesiras decretadas han buca lubiu ei», declara Toni Allenspach. Las mesiras han era influenzau la participaziun alla messa. Il mars 2020 ha il coronavirus interrut las activitads. Negin havess sminau las dimensiuns, negin havess s’immaginau ch’ins astgi buca pli prender l’aua benedida e ch’il mied da desinfectar duessi remplazzi quella.

A caschun dalla sesida dil parlament dad Ilanz/Glion digl emprem da settember ha il commember Lorenz Alig remess siu uffeci per immediat. El renfatscha al parlament da refusar la discussiun en connex cun ina damonda dad Ursula Brändli Capaul. «En in parlament cun ina tala tenuta vai jeu piars nuot.» Il commember dil parlament communal dad Ilanz/Glion, Lorenz Alig ha getg da haver giu diesch minutas peda da ponderar avon che pretender il plaid dil president dil parlament Claudio Quinter alla fin dalla sesida, per communicar al parlament da seretrer per immediat. Ils arguments ha Lorenz Alig formulau pli tard en in scriver al president ed al biro dil parlament. Quei che ha muentau Lorenz Alig da trer la «faultsch communala» el canvau, ei stau la davosa fatschenta ch’ei stada tractandada il vendergis vargau: La damonda dalla parlamentara Ursula Brändli Capaul davart ina eventuala revisiun parziala dalla lescha da taglia. Il parlament ha priu per enconuschientscha las explica­ziuns dalla suprastonza communala. Il giavisch da Lorenz Alig da discussiunar la damonda Brändli Capaul ha ina maioritad dil parlament denton renviau. Dretg da renviar Lorenz Alig ha bein concediu ch’il parlament communal hagi – tenor reglament – il dretg da renviar la discussiun. El ha denton fatg attent che quei seigi insumma buca usus e buca el senn dad in parlament. «Per far il meini sto il parlament discussiunar, tonpli sch’ei setracta dad ina caussa impurtonta sco la taglia.» Ed el crei che «ina maioritad dil parlament communal da Glion ha buca capiu la muntada dil plaid parlament». Vinavon ha Lorenz Alig regurdau al proceder dil Cussegl grond nua ch’ina discussiun ve­gni mai renviada sch’in deputau giavischi ella. Lorenz Alig sesa sco deputau era el parlament grischun. Il president dil parlament dad Ilanz/Glion, Claudio Quinter, deplorescha la decisiun da Lorenz Alig ed attribuescha ad el dad esser s’engaschaus ferm per la vischnaunca e la lavur parlamentara. Claudio Quinter ha regurdau al dretg dil parlament communal da refusar la discussiun e ha demussau ina certa capientscha per la decisiun. «Nus havein gia tontas ga discutau damondas da taglia ch’ina maioritad ei probabel stada dil meini ch’ei basti pil mument.» Tonpli che l’ura da sesida era gia pulit avanzada. Claudio Quinter ha fatg attent che Ursula Brändli Capaul sezza hagi vuschau encunter discussiunar. «Aschia ch’ins astga supponer ch’ella ei cuntenza cun las explicaziuns dalla suprastonza.» Il president ha regurdau ad ulteriuras pusseivladads dil parlament da discutar la taglia per exempel cu el tracti il preventiv. Risposta a scret Buca cuntents ei Lorenz Alig che la suprastonza communala ha rispundiu a scret alla damonda Capaul Brändli. «Egl uorden communal ei claramein scret che las rispostas sin damondas parlamentaras succedan a bucca». Alig ei dil meini che la suprastonza hagi dau cheutras alla damonda ina valur supplementara. La presidenta communala, Carmelia Maissen, vesa quei agir da rispunder a scret sco survetsch al parlament. «Ei setracta da biaras cefras e communicar sulet a bucca havess forsa caschunau malcapientschas.» E tgei havess Lorenz Alig getg priu il cass ch’il parlament havess concediu la discussiun? «Jeu havess regurdau alla veglia dil parlament exprimida gia pliras ga da buc augmentar il pei da taglia, mobein spargnar.» El center dalla damonda Brändli Capaul stat denton buc in augment dalla taglia, mobein ina proposta da restructurar. «La damonda po denton survir per basa d’augmentar la taglia» ei Lorenz Alig perschuadius. El maunca uss el parlament allas duas davosas sesidas dalla legislatura. Sin l’entschatta digl onn 2022 entscheiva il niev parlament communal cun sia lavur e leu fuss Lorenz Alig en scadin cass buca presents, el ei buca staus a disposiziun per ina reelecziun.

Uonn festiveschan mes geniturs lur 35 onn da lètg. 35 onns ei ina cefra enamiez – buca gest nozzas da diamant denton era buca gest nuot. Dacuort havein nus sco famiglia festivau quei tierm cun in bien gentar el ravugl famigliar. Caschun rara da seser ensemen e schar reviver reminiscenzas ed emblidar in amen la truscha. En quels onns da lur lètg ha mia mumma adina puspei raquintau a nus detegliau e cun ardur davart schenghetgs retscharts dad ondas ed augs, con bienmarcau ch'il menü da nozzas seigi staus da gliez temps en cumparegl cun oz e co els seigien serendi il venderdis avon las nozzas ecclesiasticas dalla sonda «a suttascriver» – pia schidadir las nozzas civilas. Senza igl act avon il stadi civil eran las nozzas dalla sonda en baselgia lu buca pusseivlas ed ein aunc oz buca pusseivlas. Ussa che jeu, sco in resultat da quella lètg, astgel en mia funcziun sco ufficial civil enzinar mez adina puspei perins survegnan quels raquents in'autra muntada. Ed era las historias ch'ils geniturs han forsa raquintau repetidamein duront la veta paran alla sava dalla vegliadetgna e temps da midada tuttenina pli custeivlas e tuttina buca schi lungurusas. Schi sempels e cuorts che quei act da suttascriver ils documents che vegneva menaus atras en las stivas dils ufficials civils era, ein buca mo las structuras dils uffecis civils semidadas. Possedeva mintga vitg in agen uffeci ei era quei rugalau oz regiunal – a Glion per la Surselva, a Scuol per la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair, a Cuera per la regiun Plessur etc. Oz ch'il focus ei per biars (percletg denton buca per tuts) sulettamein sin las nozzas profanas tier ils uffecis civils e forsa aunc suenter ella natira alla riva dad in bi lag, han quellas nozzas survegniu in'autra muntada. In beinvegni cordial, poesias, enzaconts patratgs romantics vegnan dai als spusai sin via – secapescha neutral, senza patratgs politics e religius. Quei che fa la caussa beinduras buca pli sempla. Buca pli sempel la caussa fa era il fatg che la preschientscha da hosps ei (momentan) puspei lubida a las enzinadas. Eran duront corona sulettamein mo spus, spusa e meinaspus presents e l'atmosfera era intima, ruasseivla e digna, ei quei in tec pli grev cun ina sala bein emplenida. Aschia eisi buca da far curvien che buca tut las nozzas ein adina schi romanticas sco ins s’imagina forsa. Tgi vegn memia tard, tgi queta ch’il natel seigi pli interessants ch'il plidau, affons che delecteschan ils presents cun berglem, per numnar entginas caussas che fan suar denteren. Quei ch'ei stau ed ei aunc oz necessari ei il gie matrimonial. Senza quel va nuot. Ina constanta ella historia dalla lètg. In cuort plaid cun gronda muntada – pronunziaus avon igl ufficial civil per da dretg. Aschia sundel jeu engrazieivels a mes geniturs per lur gie d'avon 35 onns – aschia che jeu haiel oz la quida dad era prender encunter gies da tut quels che vulan maridar e cheutras viver ina clamada da siemi. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira. Anton Capaul

«La suprastonza communala vul evitar ina situaziun sco ella sepresenta ad Andermatt. Leu han las investiziuns dall’ASA el resort procurau per in augment considerabel dils prezis per terren da baghegiar. La consequenza: Als indigens eis ei buca pli pusseivel da cumprar terren da baghegiar, ni el sco entuorn il vitg. Quei astga buca capitar en vischnaunca da Tujetsch», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca. L’autra jamna vegn lez numnadamein confruntaus culla cumpra da pliras parcellas en zona da baghegiar. Cun quella cumpra duei la vischnaunca segirar parcellas en favur d’indigens e persunas che vulan prender dimora en vischnaunca e baghegiar. «Pliras persunas giuvnas e famiglias han breigias da cattar ina parcella da baghegiar. In motiv persuenter ei che la maioritad dils proprietaris da parcellas ei buca promta da vender las parcellas e tegn quellas sur onns en atgna proprietad», constatescha la suprastonza communala. Cumprar per affittar «Per las parcellas che nus presentein al cussegl da vischnaunca havein nus offertas concretas. Ils possessurs ein promts da vender quellas», di il president communal Martin Cavegn sin damonda dalla FMR. Medemamein confirma el ch’ei detti plirs interessents per surprender quellas en dretg da baghegiar. Negins problems vesa el cun quella cumpra en connex culla reducziun dil terren da baghegiar pretendida dil cantun. «Quellas parcellas ein buca pertuccadas da quei. Ellas schaian aschia ch’ina reducziun vegn buca en damonda leu. Prender ora parcellas amiez ina zona cun terren da baghegiau fagess era negin senn. Il cantun savess silpli pretender ina mobilisaziun da quellas, mo damai che nus cumprein e surschein ellas ton pli spert en dretg da baghegiar ad interessents concrets, savein nus era exclauder quella pretensiun», constatescha Martin Cavegn. Buca l’emprema ga Sco quei che la suprastonza communala constatescha el messadi ha la vischnaunca da Tujetsch gia mess a disposiziun differentas parcellas en dretg da baghegiar, denter auter ils onns 1990 a Spinatscha: «Quei model ei secumprovaus. Il model porta per la vischnaunca da Tujetsch sco era per las persunas ch’affitteschan ina parcella en dretg da baghegiar plirs avantatgs. La vischnaunca possibilitescha aschia a persunas da baghegiar a Tujetsch e da vegnir sesentas en vischnaunca. Quellas persunas ston pia buca finanziar la cumpra dalla parcella e san aschia impunder quels daners per la construcziun dalla casa – in levgiament finanzial ch’ei segiramein d’engrau a bein enqual famiglia, surtut famiglias giuvnas.» Cun quei model ei la vischnaunca possessura da pliras parcellas e sa aschia incassar annualmein tscheins. 1,45 milliuns francs La finamira dalla suprastonza communala ei da cumprar treis parcellas a Sedrun e Camischolas cun ina surfatscha totala da 4890 meters quadrat. Il prezi total importa 1,45 milliuns francs. Il prezi per meter quadrat svariescha tenor parcella denter 280 e 320 francs. Decida il cussegl da vischnaunca da cumprar ellas, sto la cumpra aunc vegnir suttamessa alla radunonza communala. Sco quei che la suprastonza communala constatescha, ei la finanziaziun bein pusseivla. La situaziun finanziala dalla vischnaunca da Tujetsch seigi ordvart buna il mument, la liquiditad seigi dada: «Tier quella fatschenta setracta ei sulettamein d’in transfer dils mieds liquids ella facultad finanziala. Culla cumpra dallas parcellas vegnan ils mieds liquids sminui ed enstagl da daners sin banca posseda la vischnaunca suloms da baghegiar. Per quell’investiziun sto la vischnaunca buca prender si daners dalla banca e far supplementarmein deivets a liunga vesta. La cumpra dallas parcellas proponidas ha era negin’influenza silla finanziaziun dalla sanaziun dil Bogn Sedrun.» La mesjamna vegnenta decida il cussegl da vischnaunca era davart la cumpra da parcellas entras la vischnaunca ella zona da mistregn Drun. Ellas duein allura vegnir messas a disposiziun ad interpresas localas. Tut en tut setracta ei da biebein 12 000 meters quadrat per in prezi da pressapauc 370 000 francs. La suprastonza communala da Tujetsch propona al cussegl da vischnaunca da cumprar treis grondas parcellas en zona da baghegiar. Commentari Mintga medaglia ha duas varts Hans Huonder/FMR Quei ch’ei il cass dapi onns en differents loghens turistics gronds ei era daventau realitad ad Andermatt. Dapi che Samih Sawiris baghegia leu mordio creschan era ils prezis pil terren da baghegiar. Igl onn 2011 vegneva ei pagau ella media entuorn 500 francs per in meter quadrat el center dil vitg. Oz ei quei entuorn 700 francs ni era dapli, sequent sch’in vul quei terren per tut prezi. Quei po bein cuntentar cumpleinamein il vendider ed il cumprader, mo pigl indigen che less acquistar terren e baghegiar resta la disillusiun. Secapescha ch’el sa era secuntentar cun terren ordeifer il vitg, mo era lezs prezis ein carschi per rodund 30 pertschien ils davos diesch onns. Il desideri dall’atgna casa resta pia in siemi. Il svilup turistic cumbinaus cun novas plazzas da lavur ei ina vart dalla medaglia, ils prezis per terren l’autra. Culla reducziun dalla surfatscha dil terren da baghegiar, pretendida dil cantun, daventan parcellas en zona da baghegiar pli scartas ils proxims onns. Gia quei vegn probabel ad haver in effect sil prezi. Daventa in liug lu aunc pli attractivs per in motiv ni l’auter, ei in augment dil prezi medemamein la consequenza logica. Quei savess era capitar en Val Tujetsch, per exempel en connex culla construcziun dil resort a Dieni. Per prevegnir ch’ils indigens ni persunas che vulan secasar ella val tilien la cuorta, vul la suprastonza communala intervegnir ad uras. Ella fa quei per possibilitar vinavon terren da baghegiar per spazi da habitar en favur per exempel da famiglias giuvnas. Igl ei pia in survetsch als indigens che tschercan terren, mo lu era in schlein serrau pils speculants. Porscher terren da baghegiar L’autra jamna vegn il cussegl da vischnaunca da Tujetsch confruntaus culla cumpra da pliras parcellas. D’ina vart parcellas en zona da baghegiar, da l’autra terren en zona da mistregn. Aschilunsch ch’il parlament e silsuenter era la radunonza communala concedan il credit, duei il terren en zona da baghegiar vegnir mess a disposiziun en dretg da baghegiar ad indigens e persunas ch’intendan da habitar ella val. Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg enviers la FMR, ein ils possessurs dallas treis parcellas a Sedrun e Camischolas promts da vender ellas. Per quels rodund 5000 meters quadrat investass la vischnaunca 1,45 milliuns francs. Cun quella cumpra ed affittaziun suandonta vul la suprastonza communala impedir ch’indigens sappien buca baghegiar in mument en vischnaunca. Ins vegli impedir ina situaziun sco ad Andermatt. Leu ein ils prezis per terren da baghegiar carschi fetg ils davos onns en connex cullas grondas activitads da baghegiar dall’Andermatt Swiss Alps. (fmr/hh)

La suprastonza communala dalla vischnaunca Ilanz/Glion ha envidau gliendisgis ad ina sera d’informaziun pertuccont 5G. La Swisscom vul cumplettar ed optimar sia gronda antenna a Ruschein. Il proxim temps resta la damonda sistida. La gruppa che ha battiu avon dus onns a Rueun encunter ina tiarza antenna per la telefonia mobila po esser satisfatga. Gliendisgis sera a Ruschein ha la presidenta communala da Ilanz/Glion communicau che la Swisscom hagi retratg sia damonda pil project. Avon dus onns vuleva Swisscom installar l’antenna 5G per la telefonia mobila sil reservuar sur il vitg. Quei project a Rueun ei ussa giud meisa. Che la situaziun ei autra a Ruschein han ils referents dalla sera d’informaziun puntuau. Leu dat ei dapi biars onns ina impurtonta petga cun ina massa antennas. La Swisscom Broadcasting, ina interpresa independenta enteifer il concern, ei possessura dalla parcella 9315 a Ruschein. La petga da Ruschein recepescha ils signals dall’antenna da Veulden. Da Ruschein van ils signals vinavon allas antennas da Versomi, Trun e Morissen. Da 5108 sin 52'000 watts L’antenna da Ruschein ei d’impurtonza regiunala per distribuir programs da radio e televisiun. Actualmein ha quella ina prestaziun totala da 5108 watt. Ils 9 da mars 2020 ha la Swisscom inoltrau ina damonda da reorganisar quella petga. Sin siu agen implont ha ella gia pli baul fatg plaz per las concurrentas Sunrise e Salt. El futur duei la prestaziun digl implont s’augmentar pil dieschdubel sin 52'000 watts, quei cun 23 survetschs d’emissiun. Vid la petga dall'antenna da Ruschein pendan cundrezs per la radio- e telefonia da treis provediturs. En vesta al svilup digital-electronic vegnan las antennas pli e pli impurtontas per la telefonia mobila. Susanne Buntefuss, representanta dalla Swisscom, ha confirmau ch’il diember da datas seigi carschius pil tschieldubel ils davos diesch onns, il cul enorm blocheschi adina puspei las lingias. «Culla restructuraziun da quell’antenna savein nus optimar il signal e reducir l’exposiziun da radis», ha la representanta da Swisscom puntuau. Ella ha era dau d’entellir ch’ei vegni ad esser nunpusseivel da transferir en in auter liug quei implont. Gl’Uffeci cantunal pil schurmetg d’ambient e natira ei responsabels per las controllas dallas immissiuns. La valur superiura d’immissiun a Ruschein astga buca survargar 6 volts il meter. Las mesiraziuns vid l’antenna muossan maximalmein treis volts il meter. Sco quei che René Müller ha getg, collavura siu uffeci cun ina firmas autorisada. Il funcziunari ha explicau ch’ina antenna moderna transmetti radis puntuals e buca pli lads. La nova generaziun d’antennas adaptivas remplazzas quellas passivas che radiavan dapertut senza ch’enzatgi clamava datas. Per la sanadad eis ei in avantatg. Sempels laics vegnan alla cuorta Era Peter Schlegel, in specialist per damondas d’electrosmog, ei vegnius si dalla Bassa per referir a Ruschein. El ha presentau dus cass nua ch’ils radis han influenzau la sanadad da carstgauns. Schlegel mesira dapi varga 20 onns radis ed undas. En 2000 cass ha el saviu cumprovar che l’infrastructura dalla telefonia mobila influenzescha persunas. U ch’ins accepta las undas ni ch’ins installescha cundrezs, aissas ni baldachins che schurmegian dils radis. Schlegel ha rendiu attent ad ina nova iniziativa dil pievel ch’ei instradada. Naven da quest atun rimna ina gruppa suttascripziuns per l’iniziativa «Safer Phone». Finamira eis ei da dar dapli peisa allas lingias internas dil cabel da fibra e da restrenscher la radiaziun ora el liber. La giurista Corina Caluori ha informau dalla legislaziun che vala per la damonda da baghegiar in’antenna. Ils cantuns ein suttamess allas normas dalla Confederaziun, els han quasi mo la cumpetenza d’execuir quellas. Suenter las informaziuns objectivas han ils presents astgau far damondas. Ins ha udiu da famiglias da Ruschein che ha gronds problems pervia dils radis. Ina persuna ha proponiu da spazzar l’antenna e da plazzar ella ordeifer il spazi habitau. Persuenter ha ella retschiert applaus. Gliez surveschi buca al consument che giavischa ina telefonia sperta ed effizienta. Ina antenna ch’ei dapi onns el liug ha era ina garanzia statala. Ina dunna pertuccada ha manegiau alla fin dalla sera: «Enviers las autoritads, ils experts e giurists vegnin nus sempels laics adina alla cuorta. Quei vilenta mei». La presidenta communala Carmelia Maissen ha saviu consolar ella parzialmein: La damonda da quell’antenna resti sistida. Per con gitg, ha ella buca saviu gir. Antenna da Salaplauna aunc pendenta A Mustér ha ina gruppa da recurrents inoltrau questa primavera ina protesta encunter ina antenna nova a Salaplauna. Varga 100 persunas han suttascret l’interpellaziun. Agl ur dalla via cantunala dil Lucmagn – la parcella ei en possess dil Cantun – vul vul la proveditura Sunrise montar ina antenna per la telefonia mobila cun 5G. Sco quei che Andri Hendry, il canzlist dalla vischnaunca Mustér, ha confirmau sin damonda dalla FMR, ei la damonda aunc pendenta tiel Cantun, «nus spitgein aunc silla risposta e la posiziun», declara Andri Hendry. Demai ch’igl ei ina damonda da baghegiar ordeifer la zona ei il Cantun cumpetents d’examinar e da decider en caussa. L’antenna a Ruschein ei ella zona per baghetgs publics. Leu han las autoritads communalas dapli cumpetenzas. Supposiziuns ed admoniziuns ch’ils radis pericliteschien e fetschien donn alla sanadad dils habitonts ein denton grevs da cumprovar. Els pretendan expertisas e mussaments indubitabels. Per survegnir ina lubientscha valan las mesiraziuns ufficialas ch’ein enteifer las valurs e normas. Sch’ils radis ein sut la norma lubida astga la vischnaunca, tenor lescha federala, buca refusar la damonda da baghegiar. Quei vala actualmein pil cass da Mustér e per tals en numerus auters loghens ch’ein confruntai cun antennas per la telefonia mobila.

«Nus essan carschi si ella vischnaunca da Sumvitg e mintgin da nus sedumandava passond sper quei hotel vi: Daco ei quei tut serrau? Tgei ei schabegiau? Sa co ei ves’ora endadens? A tgi audan quels stabiliments? Ins haveva udiu bia, cuortas episodas dils parents, mo massa era in misteri», dian ils treis absolvents dalla scola media professiunala tecnica a Cuera. La primavera 2019 han els surdau lur lavur alla scola sco lavur da project interdisciplinara. Dapi lu ei quella stada ella tschelau: La documentaziun en truchet ed ils models deponi bein sut cozzas en. Presentau lur gronda ed interessanta lavur han els era buca alla vischnaunca da Sumvitg ed als possessurs dil hotel. La FMR ha giu la caschun da mirar ella documentaziun. Bogns curativs e terapia L’idea ch’ils treis scolars proponan cumpeglia da spazzar tut igl existent e d’ereger in niev hotel. La part principala el liug nua ch’il vegl sesanfla ussa, pia leu nua ch’igl areal porscha la pli biala survesta. La purschida duei cumpigliar bogns curativs, purschida da spa, pratica da terapia, sectur per cosmetica, center da fitness, combras – era combras per famiglias grondas – e suitas da hotel, restaurant, bar ed ulteriuras localitads per divertiment, Denter auter era ina gronda sala che sa survir per cultura e cinema. Il sectur da bogns cuntegn era in pool per affons, whirlpool ed in grond infinit-pool cun differentas altezias endadens ed ordaviert. L’aua duei derivar dalla fontauna originala. Tut quei duei esser repartiu sin tschun alzadas eregidas conform als basegns era da persunas impedidas. Il baghetg ord betun e lenn duei vegnir construius cun aschi bia material dalla regiun sco pusseivel. Silas Deplazes, Tamara Deplazes e Fabio Tuor han construiu in model dil hotel niev ed era in dalla situaziun actuala. Els han malegiau plans detagliai pigl entir object. Igl ei ina documentaziun cumpleta che savess senz’auter survir per in proxim pass. Buca eruiu han els ils cuosts. Enzatgei resch niev Fabio Tuor, Tamara Deplazes e Silas Deplazes ein sefatschentai dil hotel Bogn Tenigia da funs ensi: «Nus essan i alla tscherca da documentaziun, cudischs, artechels, discuors cun pertuccai ed aschia enderschiu ina massa. Las damondas essenzialas seigien denton restadas: «Daco vegn ei schau ir en decadenza ils baghetgs «ruina Bogn Tenigia» e co ei la substanza dils stabiliments oz? Suenter haver constatau ch’igl existent ei en decadenza essan nus sefetschentai e seprofundai en visiuns e fantasias. Nus vein skizzau, creau e dessignau nossas ideas culla finamira da dar nova veta en quei liug idillic e magnific al pei dalla Greina e spel qual in’aua cun immens cuntegn da minerals nescha.» Sin fundament dalla situaziun han els persequitau in’idea radicala: «Aschia che nus essen sedicidi per in reset ed havein eregiu in niev hotel da cura per hosps, il qual duei denton era esser aviarts per indigens.» Pia ina proposta da spazzar tut igl existent ed ereger leu in edifeci niev. El meglier liug da survesta digl areal sesanfla oz il baghetg vegl ch’ei en in fetg schliet stan. Schanzas e problems El center da lur lavur ein stadas las damondas: Tgei funs historic ha il hotel e daco han ils bogns stuiu serrar per adina? Tgei pusseivladads dat ei oz? Per in dils gronds problems vesan els l’isolaziun dil hotel lunsch naven dil territori habitau sco era igl access. Ella via stuess vegnir investau considerabels mieds finanzials, leutier mesiras per garantir sia segirtad. Bia potenzial vesan els ell’aua minerala, l’aua cun sulfat da magnesium e calcium sco era fluorid. Aua optimala per ina cura. Grond potenzial vesan Silas Deplazes, Fabio Tuor e Tamara Deplazes era ella natira intacta ed il clima alpin. Las schanzas che lur project savessi vegnir realisaus vesan els tier 50 pertschien: «In factur che plaida encunter l’idea ei secapescha la via che stuess vegnir sanada e segirada denter auter encunter lavinas. Mo lu fuss ei era pusseivel da nezegiar il hotel igl unviern. Per nies project plaida claramein il liug idillic al pei dalla Greina cun vias e trutgs sin tuts mauns. Il fried digl uaul ed il ruaus per fugir e serevegnir dalla hectica dil mintgadi e lu naturalmein l’aua minerala dalla Val Sumvitg. Tgi sa sch’ins anflass in investur?” Il model per in baghetg da hotel niev el liug nua ch’il hotel Bogn Tenigia en Val Sumvitg sesanfla oz. Il baghetg existent en fuorma da model. Fabio Tuor, Tamara Deplazes e Silas Deplazes (da sen.) duront lur lavur. Idea per in hotel niev en Bogn Tenigia Ei dat in’idea per in hotel niev sigl areal dil hotel Bogn Tenigia en Val Sumvitg. Quella deriva da Tamara Deplazes, Fabio Tuor e Silas Deplazes da Surrein e Sumvitg. El rom da lur lavur da project alla scola media professiunala a Cuera ein els sefatschentai digl object vegl. Enstagl da far ina proposta co ins savess renovar lez, han els mess sin meisa in’idea per ina baghetg niev. Els han buca mo sviluppau in concept persuenter, mobein era malegiau plans detagliai e fatg in model. Lur idea ei in hotel cun spa ed infrastructura per bogns curativs, terapia, fitness, restaurant, localitads per different diever sco era combras e suitas. Ina calculaziun da cuosts han els denton buca fatg. Sco quei ch’els constateschanen en lur lavur ei igl access al hotel medemamein ina gronda sfida. (fmr/hh)

Ils uclauns da Sculms dalla vart dretga dalla Val Stussavgia schain empau giud via. Igl access a quels uclauns succeda neu da Panaduz. Cun la Stussavgia ei Sculms colligiaus cun ina senda da viandar magari frequentada da mountainbikers, ina senda attractiva. La tabla da scamond da carrar plazzada dalla vart dretga dil mir dil lag da fermada ad Egschi amiez la Val Stussavgia ei dètg sblihida. Ignorar ina tabla da scamond para tuttina empau gagliard cunzun cu ella ei amplificada cun in segn da crappa che croda. «Na na, vus pudeis senz’auter carrar cun velo sin quella via, auters van era.» Ils viandonts che han gest adattau la lun­ghezia dils fests da viandar da carbon fan curascha. Els ein promts da semetter sin via naven dil mir dil lag da fermada en direcziun dalla vart dretga dalla Val Stussavgia viers Sculms e Panaduz. «E dil reminent, la via ei ordvart biala.» Buca stravagau Il viandont ha insumma buca stravagau cun sia valetaziun, il cuntrari. Gia suenter entgins meters sin la via ni senda da viandar caztga ei da durvar il tierm ‹spectacular›. Diversas parts dalla via ein cavadas el grep, meinan tras tunnels e traverseschan spundas teissas cun profunda ­egliada giuaden ella Val da Versomi. Magari pon ins engartar la Rabiusa che flessegia el funs. Memia biaras egliadas el funs ein denton buca da cussegliar. Igl ei da seconcentrar sil vial. Ed insumma, a persunas che han empau fadigia da tener igl equiliber eis ei da scussegliar da far il viadi cun velo. Via enconuschenta als indigens Tier l’organisaziun turistica dalla Val Stussavgia ein ins pertscharts dalla singularitad dalla senda dalla vart dretga dalla val. «La senda vegn recumandada da nossa vart sco senda da viandar.» Jolanda Rechsteiner ei responsabla per ils fatgs turistics en Stussavgia e ha regurdau allas informaziuns dalla organisaziun turistica. Ellas porschan sulet ina mudesta e cuorta descripziun dalla senda dad Egschi viers Sculms. «Da signalisar la via per mountainbikers desistin nus pil mument.» Per memia spuretgs vegn il tschancun denter Egschi ed Innerhof valetaus. Tiels mountainbikers indigens para la via denton dad esser enconuschenta ed appreziada. Cruschar pretenda respect vicendeivel era viers ils viandonts. Jolanda Rechsteiner ha menziunau in project instradaus da meglierar la via per augmentar la segirtad. Quei project ha era Daniel Buchli menziunau. Il selvicultur dalla vischnaunca Val Stussavgia e deputau dil cussegl grond ha tschintschau en connex cun la senda da viandar dad in, ‹bischu›. In bischu cun certs prighels. «Avon 20 onns ei in mountainbiker indigen curdaus e sedisgraziaus mortalmein.» Via d’uaul Daniel Buchli enconuscha la historia dalla via eregida en duas etappas. «Neu da Panaduz respectiv Rehanau han in construiu la via entuorn la midada dil 19 - sil 20avel tschentaner per nezegiar igl uaul.» Da lezs temps era l’economia d’uaul attractiva. Daniel Buchli ha regurdau al prezi da lenna da 20 francs il cubic entuorn ils onns 1880. «In luvrer d’uaul fadigiava lu 50 raps l’ura.» Talas situaziuns economicas legitimavan dad investar en ina via d’uaul, era en ina spuretga. Duront che l’ovra electrica ed il mir da fermada ad Egschi ein vegni construi la fin dils onns 40 dil tschentaner vargau, ei il davos tschancun dalla via vegnius construius dad Egschi anora. Daniel Buchli ha aunc menziunau ulteriuras atgnadads dalla vart dretga dalla Val Stussavgia. Ils divers uclauns da Sculms appartegnan alla vischnaunca Stussavgia - pli baul Versomi - malgrad ch’els ein geograficamein pli datier a Panaduz. Il motiv ei d’anflar ella reformaziun che ha muentau ils uclauns da s’unir igl onn 1676 cun la pleiv da Versomi sco quei ch’in artechel dil hi­storicher Martin Bundi tradescha. E sco Daniel Buchli ha getg, po la vischnaunca profitar grazia a Sculms da pli aults tscheins d’aua. La descensiun naven dil Vorderhof entochen Panaduz ei in deletg. Ei vala era cheu da far attenziun, sin quei tschancun curseschan autos.

La Pleiv sogn Gions Mustér, la Pleiv evangelica Cadi e las Pendicularas Mustér porschan dumengia, ils 12 da settember 2021 in survetsch divin ecumen campester a Caischavedra. Quel entscheiva allas 10.30 e vegn celebraus da sur Mathew Kurian e ser Roland Just. El vegn embellius musicalmein dils Sunatibas Tujetsch. Las pendicularas porschan a tuts interessents la pusseivladad da serender gratuitamein culla pendiculara a Caischavedra naven dallas 09.00. Suenter il survetsch divin che vegn purschius da tutt’aura, seporscha la caschun da star da cumpignia ell’ustria da cuolm.

El campiunadi dalla 2. ligia regiunala ei Schluein Glion hosp da Ruggell. Ferton che la squadra dalla Foppa ha dus puncts sin siu conto, ha Ruggell recaltgau entochen ussa sulettamein in, ha denton era dau in giug pli pauc. Sco ei para il mument savess quei esser in impurtont giug el cumbat encunter la relegaziun. Suenter ils emprems giugs eis ei denton grev da giudicar con ferma che l’equipa da Ruggell ei. Fact ei ch’ella ha terminau il miez campiunadi dalla stagiun vargada sil tierz plaz. Schluein Glion ha mussau entochen ussa prestaziuns solidas e savess senz’auter era haver in punct ni l’auter dapli sil conto. Il capogruppa a Trun Suenter la terrada ordeifer encunter Valposchiavo ha Trun/Rabius gudignau ils dus davos giugs encunter Sargans e Weesen e quei senza survegnir in cuntergol. L’equipa da Donat Albin e Philippe Vincenz schai ussa sil quart plaz dalla tabella e saves schizun aunc far in ulteriur passa anavon. Dumengia suenter miezdi ei numnadamein Glaruna hosp a Trun. Il capogruppa ha sulettamein in punct dapli sin siu conto. Ina buna caschun da recaltgar ils emprems puncts ha Lumnezia, medemamein dumengia suenter miezdi. Hosp a Vella ei numnadamein Weesen. Omisduas squadras han aunc buca giu gronda fortuna quest atun ed omisduas han aunc recaltgau negins puncts. Weesen ha schizun spiars ils treis empems giugs cul total da 0:10. Per l’equipa lumneziana da Giacun Vinzens ei quei segiramein ina dallas bunas caschuns da reussir ed aschia d’empruar da sedistaccar empauet dalla zona dalla relegaziun. Quarta victoria per Schluein Glion? El campiunadi dalla 4. ligia ha Schluein Glion gudignau ils treis emprems giugs dil campiunadi current. Cun Valposchiavo ei dumengia suenter miezdi in adversari hosp a Crap gries che ha recaltgau entochen ussa treis puncts e che schai el miez dalla tabella. La schanza da Schluein Glion da festivar la quarta victoria en seria ei buna. Danis-Tavanasa retscheiva Bogn Ragaz. Ils Songaglies schaian sil quart plaz dalla tabella cun quater puncts, Danis-Tavanasa ei secund davos cun dus puncts. Spanegiaus astgan ins esser sil giug da Laax ordeifer encunter la latiarna cotschna Schlarigna. Laax ha spiars la fin dall’jamna vargada cun 0:6 encunter Schluein Glion, mo ha tonaton in punct dapli sil conto ch’igl adversari da dumengia proxima. Rueun a moda suverana Rueun ha gudignau il gliendisdis sera ordeifer encunter Mladost ed ei ussa persuls alla testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 5. ligia cun nov puncts ord treis giugs. Sonda suenter miezdi ei Panaduz il proxim adversari, l’equipa che ha recaltgau entochen ussa in punct en dus giugs. Sedrun/Mustér che schai sil tierz plaz dalla tabella ei hosp da Trun/Rabius. Cun ina victoria encunter Mladost savess Union Trin far in pass anavon ella tabella. Union Trin ei il mument tschunavel, Mladost secund. 2. liga regiunala, gruppa 1 St. Margrethen – Mels so. 16.00 Abtwil-Engelburg – Montlingen so. 16.00 Ruggell – Schluein Glion so. 16.00 Dardania S. Gagl – Winkeln so. 16.30 Herisau – Au-Berneck du. 15.00 Vaduz – Domat du. 18.00 3. liga, gruppa 1 Uznach – Tusaun-Cazas du. 14.00 Landquart – Valposchiavo du. 14.00 Lumnezia – Weesen du. 15.00 Trun/Rabius – Glaruna du. 15.00 Eschenbach – Surses du. 16.00 4. liga, gruppa 1 Panaduz – Vaz-sut so. 18.00 Danis-Tavanasa – Bogn Ragaz so. 19.00 Domat – Cuera 97 du. 16.00 Schluein Glion – Valposchiavo du. 16.00 Schlarigna – Laax du. 16.00 5. liga, gruppa 1 Union Trin – Mladost ve. 19.30 Rueun – Panaduz so. 16.00 Trun/Rabius – Sedrun/Mustér so. 17.00 Tusaun-Cazas – Danis-Tavanasa so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Rotmonten – Sargans du. 12.00 Tavau – Dardania S. Gagl du. 12.00 Rorschach – Surselva du. 13.00 Diepoldsau – Appenzell du. 14.00 Rebstein – Glaruna du. 16.30 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Rorschach – Tobel so. 13.00 Surselva – Teufen Tavanasa so. 14.00 Zuzwil – Gossau so. 14.00 Winkeln – Cuera 97 so. 14.30 Uzwil-Henau – Rheintal so. 15.00 Brühl – Frauenfeld du. 15.00 Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos – Domat so. 15.00 Landquart – Surselva so. 16.00 Tavau – Grischun central so. 16.00 Valposchiavo – Vaz-sut du. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Flums Laax so. 11.00 Landquart – Sargans so. 14.00 Ruggell – Walenstadt so. 14.00 Mels – Grischun central so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Cuera 97 so. 10.00 Surselva c – Surselva b Sedrun so. 14.00 Domat – Sevelen du. 12.00 Juniors D elita, gruppa 1 Glarnerland – Toggenburg so. 11.30 Uznach – Surselva a so. 14.00 Domat – Rapperswil-Jona so. 16.00 Juniors D1, gruppa 1 Grischun central a – Schlarigna Tusaun so. 11.00 Grischun central b – Landquart Cazas so. 13.00 Valposchiavo – Mels so. 14.00 Buchs – Panaduz du. 18.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Grischun central c so. 10.00 Surselba b – Domat b Trun so. 11.00 Tavau – Cuera 97 so. 13.30 Juniors D2, gruppa 2 Trübbach – Mels so. 10.00 Bogn Ragaz – Sargans so. 12.00 Landquart – Val Tamina so. 14.00 Domat c – Vaz-sut du. 10.00 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Triesen – Romanshorn so. 18.15 Linth-Schwanden – Au-Berneck so. 19.00 Ebnat-Kappel – Rapperswil-Jona du. 11.00 Widnau – Domat du. 12.00 Uzwil – Bütschwil du. 13.00 Damas 4. liga, gruppa 1 Schwanden-Linth – Surselva du. 11.00 Tusaun-Cazas – Flums-Walenstadt du. 13.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tavau – Vaz-sut-Landquart ve. 20.15 Cuera 97 – Plaun/Imboden ve. 20.15 Lusitanos – Schluein Glion ve. 20.30 Sonda suenter miezdi ein il trenader Mate Lekishvili e si’equipa dalla 2. ligia regiunala da Schluein Glion hosp da Ruggell.

Gl’onn proxim vegn ei 250 onns dapi che la pleiv reformada da Sagogn ha cumprau e schau installar 1772 in’orgla. Gl’instrument historic retuorna suenter 64 onns puspei el liug oriund. Gl’instrument ha Pankratius Johann Baptist Kayser, da St. Margrethen/TG, fatg 1772 aposta per quella baselgia. 185 onns pli tard, 1957, ha la pleiv reformada da Sagogn renovau gl’intern digl edifeci. Lu ha la cumissiun decidiu da remplazzar l’orgla. Dapi lu ha ei pariu che la veglia seigi ida a piarder. Avon endisch onns, a caschun dil giubileum da 300 onns pleiv reformada Sagogn, ha gl’anteriur scolast Peter Candrian denton encuretg ed anflau ella. El ha era saviu fotografar lgl’instrument en ina casa privata ad Oetwil a.d. Limmat. Dus tecnichers vid metter ensemen l'orgla veglia baroca dalla baselgia da Sagogn. Gl’atun vargau, diesch onns pli tard, era quell’orgla venala. Markus Meier, in expert d’orglas ed organist, ha viu gl’inserat en ina revista dil fatg. Grazia a lur ligioms cun Sagogn han el e sia partenaria, la construidra d’orglas Ricarda Müller, fatg attent la pleiv alla caschun ch’ei sepresentada. La finala ha la suprastonza proponiu il matg vargau alla radunonza generala da pleiv da conceder in credit per ina renovaziun interna cun cumprar anavos l’orgla veglia. Il project da 95'000 francs ha la radunonza lubiu cun gronda maioritad. Aschia ha la pleiv saviu instradar ils pass necessaris per la repatriaziun. L’jamna vargada ha la firma d’orglas Metzler da Dietikon transportau a Sagogn in scazi cultural c che pareva piars per adina. Sil 250avel anniversari dapi la construcziun vegn l’orgla da Kayser a resunar puspei ella baselgia reformada da Sagogn. Igl ei in instrument cun siat registers cun tun clar e fin. Quels gis ein Markus Meier e dus construiders dalla firma Metzler vidlunder da montar quel. Gl’intern dalla baselgia sepresenta sco sala d’ina gronda cumbiniala. Ils montaders ha da metter ensemen varga 1000 parts, da quei 252 fiffas da metal e 93 da lenn. La fiffa pli pintga ei 4,1 centimeters ed ha il tun d’ina flauta. La gronda da lenn ei in subbass da 2.50 meters lunghezia. L'orgla veglia vegn montada denter ils bauns. La sala sepresenta sco luvratori e magazin dallas varga 1000 parts.

Ier il tard avonmiezgi, entuorn las 11.30, ei in fiug ruts ora ella zona d’industria Isla a Schluein. Ils pumpiers dallas vischnauncas vischinontas Laax, Falera, Sagogn e Schluein, sco era quels da Glion e da Flem, ein vegni alarmai per cumbatter in fiug el magazin dalla firma da catram e cuvridas Stradun. Ils rodund 90 pumpiers han giu relativamein spert sut controlla gl’incendi. Sco quei che la Polizia cantunala scriva en sia communicaziun allas medias, ei era il Survetsch da salvament dil Spital regiunal staus en acziun, quei oravontut per garantir la segirtad dallas persunas en acziun. Era specialists digl Uffeci cantunal da natira ed ambient e pumpiers dalla Ems Chemie ein stai sil plaz per giudicar eventuals prighels pigl ambient. Allas 12.00 era gl’entir baghetg cumplettamein en flommas e l’aulta petga da fém ha alterau la populaziun dil contuorn. Sco la polizia conferma, ha il fiu donnegiau era baghetgs d’industria ella proxima vischinonza. Il magazin dalla Stradun SA sco era vehichels che sesanflavan en e sigl areal, ha il fiug destruiu cumplettamein. La summa dil donn ei rodund in milliun francs. Per eruir il motiv digl incendi han specialists dalla Polizia cantunala entschiet las investigaziuns.(fmr/cdm/abc) Fotos Andreas Cadonau

La vischnaunca d’Ilanz/Glion, la Surselva Turissem SA, l’Uniun da commerci e mistregn Glion e contuorn, l’Uniun fiera jamnila Glion ed ina delegaziun dil comite d’organisaziun dalla fiasta dil marcau porschan questa sonda, ils 11 da settember 2021 ina caschun da sentupada. Il program che porta il tetel “Viva Ilanz/Glion” cumpeglia fieras, streetfood, sport ed activitads, cant aviert, guidadas, concerts ed exposiziuns. El cuoza naven d’avon miezdi entochen la sera. Medemamein vegn presentau il project “Via Glion” che duei colligiar tuttas fracziuns. Al program separticipeschan era pliras fatschentas el marcau.

Il survetsch dil bus da vaccinar ei staus tschercaus la gievgia vargada a Laax. Questa jamna ei il bus da vaccinar sin tura tras la Surselva. A Laax ei il survetsch dil bus staus appreziaus la gievgia vargada. Ei po esser che dapli persunas ein promtas da schar virolar suenter ch’il Cussegl federal ha slargau las pretensiuns en connex cun il certificat da Covid. La novas directivas dalla Confederaziun che pretenda in certificat da Covid per haver access a diveras purschidas dalla veta publica paran d’augmentar la promtadad da schar vaccinar. Quella impressiun han ins giu la gievgia sil parcadi agl ur dil Lag da Laax. Cuort suenter las 12 da miezgi ha ei dau ina colonna avon il bus da vaccinar ch’ei actualmein sin tura tras la Surselva. Entschiet la tura ha il bus l’entschatta dalla jamna a Sedrun per retener mintga gi en in auter liug. Pusseivladad nuncumplicada Neu dil post da communicaziun dil cantun han ins dau d’entellir ch’il bus da vaccinar anfli ina buna accoglientscha tier la populaziun grischuna. «La pusseivladad nuncumplicada da schar vaccinar encunter il virus da corona vegn schazegiada», ha il post da communica­ziun schau saver. «Il diember da vaccinaziuns succedidas el bus varieschan fetg dad in liug a l’auter», ha il post scret ed aschuntau che quei diember dependi fetg dil territori cumpegliaus dalla viseta dil bus. «Duront l’emprema jamna ch’il bus ei staus sin tura han 780 persunas schau virolar.» En general ein ins dalla vart dil cantun perschuadius che la promtadad da schar virolar ei carschida el decuors dallas jamnas vargadas. Divers motivs numna il post da communicaziun, sco dapli cass da corona, la fin dallas vacanzas e las pretensiuns en connex cun il certificat da Covid. Verdad nunfiltrada Ad ina ulteriura damonda ha il post buca vuliu ni buca saviu rispunder. Numnadamein sch’il persunal da vaccinar dil bus seigi vegnius mulestaus dad adversaris dalla virola sin lur tura tras il Grischun. En auters cantuns ei quei per part stau il cass. Era in adversari dalla virola ei staus presents la gievgia vargada a Laax, sper il bus da vac­cinar. El seigi buca cheu per mulestar, mobein per observar, sco el ha rispundiu sin damonda dalla FMR. Trumpaus che tontas persunas ein suandadas il clom da schar virolar eis el tut­tavia staus. Tenor sia tenuta ein las medias manipuladas e tralaschian da communicar la verdad dalla virola e dil virus. Buca sulet las medias tradiziunalas, mobein tuttas, inclusiv Facebook, Twitter, youtube ed auter – cun excepziun da Telegramm. Leu para che la verdad vegn aunc alla glisch nunfiltrada, aschia il meini digl adversari dalla virola. E nua vesa quei um il grond prighel dalla virola? El ha suenter entgina ponderaziun tradiu ch’ils stadis seigien gia avon entgins onns sedecidi da liquidar ina part dalla populaziun mundiala via la virola. Malgrad il meini da quei «visitader» ein biaras persunas sedecididas da schar vaccinar a Laax.

A Glion ha in comite d’organisaziun envidau sonda alla fiasta «Viva Ilanz/Glion». Suenter bunamein dus onns eis ei stau l’emprema caschun da s’entupar e da tgirar la cuminonza. Ina véra fiasta dil marcau sco usitada a Glion eis ei buca stau. Mellis carstgauns s’entupavan mintgamai, gl’uost al Städtlifest, la davosa sonda da november alla fiera d’advent e denter Nadal e Daniev al marcau da vinars. Empau da quell’atmosfera han ils visitaders sentiu sonda silla plazza-cumin, sin plazza-fiera, ella baselgia catolica ed el curtgin dalla pleiv. En quels loghens ei la fiasta «Viva Ilanz/Glion» stada concentrada. La vischnaunca Ilanz/Glion e Surselva Turissem SA, ensemen cull’Uniun da commerci e mistregn e l’uniun dalla fiera jamnila, sco era ina delegaziun dil comite dil Städtlifest, ha giu da risguardar las mesiras ordinadas. Perquei han ins era buca stravagau cun plazzar pusseivladads da seser. Varga 50 stans Demai ch’igl ei stau ina fiasta en fuorma pli pintga, ein la via Centrala e la via dil Glogn restadas aviartas pil traffic. La situaziun seigi aunc memia malsegira, la glieud dueigi circular, ha il comite d’organisaziun motivau. Attracziuns ed acziuns ha ei dau diversas en singuls loghens. Per exempel dus concerts, in cun Ian, Sven e Balzer Spescha il suentermiezgi el bogn Fontanivas. In auter la sera cun Paula Mia Cadonau el Cinema Sil Plaz. Ei ha era dau guidadas el museum regiunal e sil clutger dalla baselgia reformada. Bia glieud ei circulada denter ils loghens d’acziun. Silla plazza-fiera havevan ils luvrers communals montau ils stans. Varga 50 da quels culs tetgs cotschens, plazzai en retscha, han dau in bi maletg. Producents e marcadonts da vivonda, cun artechels per la fiera da plugls ed artisanadi indigen ein stai cuntents ed han gudiu ils discuors e las sentupadas cun consuments e passants. Dapertut han ins udiu e sentiu che pign e grond ha spitgau vess d’astgar sesentir empau pli libers. El medem mument ein ins era vegnius confruntaus tscheu e leu cun glieud preoccupada pertuccont camonds e scamonds, virola ni buca virola. Manuel Montalta, il president dil comite d’organisaziun, tila ina bilantscha positiva dalla fiasta «Viva Ilanz/Glion». Quella hagi remplazzau suveranamein il Städtlifest dall’emprema fin d’jamna d’uost. «Tut ei stau bia pli pign che la fiasta usitada. Nus essan denton fetg cuntents, ei ha giu massa glieud e quels ch’ein vegni, han veramein gudiu», resumescha Manuel Montalta.

Duront 150 onns ei il casti da Löwenberg a Schluein stau ina instituziun caritativa. Da niev eis ei ina instituziun creativa, per innovaziuns ell’economia. Sonda ein ils emprems interprendiders dil Surselva Impact Lab sepresentai. Els marcaus e las metropolas ein las schanzas grondas d’entupar glieud. Leu ein las universitads e las scolas aultas. Leu s’accumulescha in potential d’inschigniers e glieud cun ideas. Era nossa glieud, Sursilvanas e Sursilvans che han absolviu las scolas ella patria, va naven, per sesviluppar e frequentar giu la Bassa scolas e per seperfecziunar. Biars ein digl avis ch’ei seigi memia stretg en Surselva e che quella regiun porschi memia pauc. Dapi in temps constatesch’ins ina tendenza cuntraria: Glieud giuvna dalla Bassa e digl exteriur enquera regiuns periferas per luvrar. Sur il vitg da Schluein, rodund 500 meters naven dil stradun digl Alpsu, ei ina da quels loghens tschercai. Leu ei la Surselva Impact Lab (SIL) s’installada. Ils liuns dil Löwenberg Il promotur d’economia dalla Regiun Surselva, Rudolf Büchi, accumpogna il project e meina actualmein era la gestiun dall’uniun nova. Finamira eis ei da porscher a glieud cun ideas gl’ambient necessari per sviluppar. Il casti da Löwenberg ei vidlunder da s’etablir cun siu concept. Sonda vargada han il SIL presentau las empremas firmas giuvnas che han lantschau products e purschidas. Ella sala gronda – l’anteriura caplutta dil casti – ha il president communal da Schluein, Ralf C. Schläpfer, beneventau quella glieud ed in tozzel interprendiders, investurs e representants da fatschentas. Denter quels Reto Gurtner e Romano De Giorgi (gruppa Arena Alva), Claudio Casutt (CWZ inschigniers, Falera), Wolfgang Gruber (Meini Sport, Laax), Roland Anderegg (Vicova Immobilias) e Jürg Spitz (interprendider d’immobiglias, Flem). Giurists, glieud dall’informatica, da bancas e segiradas han cumplettau la vart dils «liuns». Ils giuvens interprendiders sepresentan avon il casti da Schluein. Finamira dalla dieta eis ei stau da rimnar las duas gruppas e d’empunir ils contacts. Ina drova sustegn per saver sesviluppar, l’autra enquera pusseivladads d’investir ni da collaborar. Il president communal da Schluein presidiescha l’uniun Surselva Impact Lab. Grazia alla digitalisaziun porscha la periferia schanzas a glieud cun ideas, mo senza grond plumatsch finanzial. Il promotur Rudolf Büchi ei perschuadius dil potenzial. «Il Löwenberg duei daventar in center da cumpetenza per interprendiders cun sfidas e projects.» La proprietaria dil casti, la Fundaziun s. Giusep Löwenberg Schluein, ha affittau gl’entir cumplex al SIL cun in contract da 30 onns. Surfatscha da 3000 m2 s'empleina «Nus havein in baghetg e las mobiglias, e nus essan vidlunder da sesviluppar», gi Sabrina Schenardi, la plidadra da medias dil SIL Schluein. Ella ei carschida si a Turitg, sia mumma Alice Schenardi-Cantieni deriva da Vella. Sabrina Schenardi discuora in excellent romontsch cun accent da Vella. Ella ei quella che ha intermediau als giuvens interprendiders il contact cul Löwenberg Schluein. Quella glieud profitescha d’ina’infrastructura ultramoderna. Il baghetg cun sia surfatscha da 3000 m2 ei vidlunder da s’emplenir. Aunc ussa han paucs interprendiders giuvens dalla regiun scuviert il potenzial dil Löwenberg. Actualmein baghegia l’uniun ina cuschina gronda el plaunterren, quella vegn a porscher ulteriuras pusseivladads per dietas e scuntradas. Per lantschar lur ideas ein ils startups, pia ils interprendiders cun ideas innovativas, dependents da spazi nua ch’els san entrar en contact cun investurs. Willy Bischofberger, commember dall’uniun SIL, gi: «Ina squadra da persunas che harmoniseschan ina cun l’autra ei il factur pli impurtont dil success per startups. Els ston perschuader cun lur model da fatschenta. Nus investein en teams, e nus vulein connectar ils dretgs partenaris», puntuescha Bischofberger. Cun Sabrina Schenardi ha el organisau l’occurrenza da sonda vargada. Sco el gi vinavon, eis ei previu da renovar il cumplex pass per pass. «Per nos utilisaders slargein nus pli e pli la purschida», declara gl’um da fatschenta.

L’instituziun ha surviu ils davos 30 onns sco center per requirents d’asil dil cantun. Il casament imposant cun sias varga 40 stanzas ei in’instituziun affilliada agl uestgiu da Cuera. L’economia duess buca esser ina religiun, ella ei denton quei che porta il paun da mintgagi. Il num engles «Surselva Impact Lab» tuna plitost sco in medicament. Ina nova fabrica da medicaments ei il Löwenberg buca. Ina medischina en fuorma d’impuls drova la Surselva denton urgentamein. La nova fabrica d’inschigneria survescha a quei scopo. Il labor d’ideas dil Löwenberg vul sustener in saun svilup ella regiun. Buca per nuot han ils fundaturs mess il num «Surselva» davontier. Surselva Impact Lab ei ina fuorma pli extendida da promoziun economica. Nossa regiun drova impuls. La retscherca che la Regiun Surselva ei vidlunder da far (mira www.regiun-surselva.ch) puntuescha la schanza ch’il casti da Schluein porscha ils proxims onns. Il Löwenberg duei daventar ina noziun enconuschenta sur ils cunfins. Ei fa buca surstar ch’il casti s’empleina puspei suenter dus onns. Igl ei denton impurtont ch’il guvernagl da quei grond laboratori resti ella regiun. Gliez ei essenzial pils contacts cullas autoritads ed era culla populaziun. Ins sto far in grond cumpliment al promotur dall’economia dalla Surselva. Quei che maunca aunc ussa a Surselva Impact Lab ein ils giuvens inschigniers (masculin sco feminin) ch’ein carschi si ella regiun, che han denton bandunau quella. Daco buca returnar e realisar cheu il plan gagliard? Gest ier han las gasettas dalla dumengia rapportau ch’ils marcaus piardien populaziun. Adina dapli glieud banduna ils centers e van a habitar e luvrar ella periferia. Leu carmala la buna qualitad da viver, ins sa evitar hectica e colonnas. Grazia alla digitalisaziun eis ei negin problem pli da habitar e luvrar en Surselva. Sche lu, buna glieud, buca targlinei. El Löwenberg ha ei aunc plaz per vus. Ils proxims 30 onns savessen daventar zun interessants.

A Val S. Pieder ha l’Associaziun dil Gandahus restaurau il clavau dil Lärchaboda. Igl ei in da varga 100 objects agricols vegls e senza néz ch’ei dat ella val. Sonda ha l’associaziun dedicau ina fiasta ad in da quels. Igl ei in special vegl. Gest dus cussegliers guvernativs ein stai presents sonda sil Lärchaboda. Sur il vitg da Val S. Pieder, silla via en direcziun dall’Alp Tomül, ha il president dil museum local Gandahus, Peter Loretz, saviu beneventar divers hosps dil vitg e d’ordeifer ad ina fiasta da ventschidas. Denter quels il minister cantunal dalla cultura, Jon Domenic Parolini. Dus da ses uffecis, il Survetsch archeologic dil Grischun e la Tgira da monuments, ein stai involvai ellas lavurs vid quei object. L’Associaziun dil Gandahus ha restaurau in clavau vegl particular e la fiasta da sonda vargada ei stada dedicada a quel. Dus departaments ein involvai Era il schef dall’economia grischuna, cusseglier guvernativ Marcus Caduff, ei vegnius en da Morissen per render honur als da Val S. Pieder. El ha vuliu s’informar directamein d’in project exemplaric. Per siu departament han clavaus vegls ordeifer ils habitadis atgnamein pauca valeta. La gronda part dils mellis objects ch’ei dat el Grischun ha piars la funcziun agricola. Mecanisaziun e meglieraziuns da funs han midau la pratica purila. Las leschas lubeschan era buca pli da tener biestga en quels baghetgs sin cuolms, mises ed aclas. Pius Walker, Jon Domenic Parolini, Stefan Schmid e Peter Loretz avon il nuegl restaurau. La tematica dils clavaus ordeifer la zona da baghegiar che van en muschna ei beinenconuschenta. Ella s’auda tier la politica dalla planisaziun dil territori. Ton il departament da cultura sco quel dall’economia ein involvai en discussiuns controversas. Lubir in néz da habitar al clavau ni schar ir en muschna quel discuteschan ins dapi onns era a Val S. Pieder. Avon zacons onns ha l’associaziun Gandahus inventarisau tut ils clavaus ordeifer la zona. Ins ha classau e categorisau els, aschia eis ei pusseivel da giudicar la qualitad da mintga singul object. Clavau romontsch ni clavau gualser? Clavaus ein buca mo perdetgas dil vargau. Els s’audan tier l’identitad d’ina vischnaunca. All’entschatta dalla fiasta da ventschidas dalla restauraziun ha Peter Loretz raquentau la biografia dil «Lärchabodastall». Enteifer il maletg d’ina cuntrada ch’ils habitonts han formau eis ei in da biars. Denton probabel il pli vegl. Sco ina examinaziun dendrocronologica da pliras parts dil lenn ha cumprovau, dateschan las veglias parts dil lenn senza dubi digl onn 1328 e 1329. Igl ei ils onns ch’ils Gualsers ein arrivai en ina val populada lu da Romontschs. La dendrocronologia tradescha apparentamein buca sche lezs havevan construiu il clavau. Gl’onn 1754 han perinagada Gualsers renovau il baghetg, els han reutilisau las balcas veglias da 1328 e 1329. Il nuegl dil Lärchaboda ei construius cun lenna pinada gl'onn 1328 e 1329. Il president dil Gandahus ei pertscharts ch’igl ei nunpusseivel da mantener ozilgi tut ils clavaus vegls. Quel dil Lärchaboda seigi in object exemplaric, perquei hagien ins fatg tut il pusseivel da salvar el, ha Peter Loretz declarau. Cun agid dalla vischnaunca eis ei gartegiau da cumprar gl’object d’ina cuminonza d’artavels. Cun quei pass hagien ins scaffiu relaziuns da possess claras. Suenter la cumpra ha il meinaproject Pius Walker saviu entscheiver a planisar la restauraziun. Per realisar in tal project drova ei daners e savens ei la rimnada da quels il grond crap da scarpetsch. Cun satisfacziun ha Peter Loretz rapportau ch’ins hagi giu generus sustegn da pliras fundaziuns, denter auter il Fondo svizzer per la cuntrada. Era la Tgira da monuments e quater firmas indigenas ein segidadas cun lavur sponsurada. «Finadin savein nus buca salvar» Divers visitaders dalla fiasta han giu interess da saver tgei che l’associaziun dil Gandahus vul ussa far cul clavau vegl restaurau. «Igl ei ina perdetga custeivla da nossa cultura. El survescha sco spazi d’informaziun per tematicas culturhistoricas ed en connex cun guidadas tras il vitg. «Il Lärchabodastall sa animar e dar impuls», ha Peter Loretz declarau, el seigi impurtonts sco object che detti e promovi l’identitad. Il president communal Stefan Schmid ei era staus presents. En siu plaid ha el rendiu attent alla problematica dils clavaus vegls che han piars lur funcziun e vegnan a svanir. «Finadin savein nus buca salvar. Ei dat denton facturs che motiveschan da salvar silmeins ina part. In fatg positiv ei che la meglieraziun ha scaffiu relaziuns claras pertuccont proprietad. Sco en biars auters loghens s’udeva in clavau a pliras partidas, quei bloccava savens mintga iniziativa da mantener la substanza. In ulteriur diever pil clavau restaurau dil Lärchaboda vesa il premurau president sco liug supplementar dalla purschida «Stallgeschichten». L’associaziun Gandahus e l’organisaziun turistica Visit Vals porschan gia uss en treis clavaus vegls sentupadas nua che turists pigns e gronds san tedlar historias e prelecziuns.

Oz entra l’obligaziun da certificat en vigur. Quella mesira vegn a determinar essenzialmein la veta publica ils proxims meins. Il certificat ei indispensabels pil liber access ad ustrias, instituziuns da cultura e stabiliments da sport e recreaziun. Il medem vala era per reuniuns ed arranschaments publics che han liug endadens. In’ulteriura extensiun sin stizuns, traffic public, pendicularas, scolas e plazs da lavur vegn tratg en consideraziun. Persuenter san persunas vaccinadas renunziar alla mascrina. Ei vala il principi: vaccinaus, recuvraus ni testaus. Cun quellas mesiras rigurusas reagescha il Cussegl federal sil diember carschent d’infecziuns, hospitalisaziuns e mortoris en connex cun Covid-19. El vul impedir che staziuns intensivas vegnan surcargadas, evitond aschia che cunzun il persunal da sanadad che lavura gia uss al limit vegni aunc strapazzaus supplementarmein. E la finala eis ei era ina mesira efficienta per prevegnir ad in cunfinament general che limitass aunc dapli la libertad dil singul. Las cefras plaidan per sesez: Dapi l’entschatta dalla pandemia ha igl Uffeci federal da sanadad registrau passa 800 000 persunas infectadas e passa 10 000 mortoris en consequenza da Covid-19. Suenter ina fasa pli calma duront la primavera e stad ei il diember d’infecziuns puspei carschius marcantamein. L’occupaziun dallas sta-ziuns intensivas crescha permanent ed en singuls spitals ston tractaments urgents gia vegnir spustai ni translocai. Rodund 90 pertschien dils hospitalisai da Covid-19 ein buca virolai, la gronda part ein denter 30 e 60 onns. Malgrad ch’il vaccin ei disponibels gratuitamein ed en abundonza ein mo rodund 52% dalla populaziun svizra vaccinada, marcantamein pli pauc che en las tiaras vischinas cun in reschim da certificat bia pli stregn. Quei ein daveras fatgs e cefras che dattan da patertgar e sforzan d’agir. Era sch’ei dat aunc diversas cuntradicziuns e damondas aviartas en connex cun la pandemia, la giustificaziun ed igl effect dallas mesiras da protecziun, hai jeu pintga capientscha per demonstraziuns populisticas e tenutas fundamentalisticas encunter vaccinaziuns e certificats. Ellas medias socialas lain certins liber vau a lur frustraziun e quei en in tun agressiv, derasond temas cun teorias absurdas da conspiraziun e congiuraziun. Biars demonstrants considereschan igl obligatori da certificat sco discriminonts e plaidan d’ina restricziun nunacceptabla dils dretgs fundamentals dil singul. In’egliada sur nossas scheinas ora meina denton alla conclusiun che nus Svizzers, pupper-gnai da beinstonza ed individualissem stravagau, selamentein sin ault nivel. Ton ei cert: L’extensiun digl obligatori da certificat polarisescha fetg la societad civila. Las cuntraversas han in effect destabilisont ch’ins sto finfatg prender serius. Quei ch’ei pils ins necessitad absoluta ei pils auters ina schicana discriminonta. La libertad individuala vegn considerada per pli impurtonta che la responsabladad collectiva. Quei ei egoissem pur! La pandemia ei ina smanatscha globala che pertucca tuts e sa perquei era vegnir superada e surventschida mo cugl agid e culla cooperaziun da tuts. La decisiun dil Cussegl federal limitescha bein a cuorta vesta las libertads persunalas, ella em-permetta denton el medem mument dapli schurmetg per la sanadad dil singul. Cuntrari alla pestilenza ed ad autras calamitads ei la Svizra mitschada quella gada cun in egl blau. Quei grazia alla perscrutaziun medicinala che ha sviluppau in vaccin efficient che vegn mess a disposiziun gratuitamein ed allas saunas finanzas statalas che han lubiu da mitigar las sperditas economicas. Sche la sauna raschun dil singul maunca, eis ei el cass extraordinari d’ina pandemia legitim, sch’il stadi pren mesiras per impedir il pir. Secapescha che quellas mesiras ston esser plausiblas e legitimadas democraticamein. Il stadi appellescha bein insistentamein la laschar vaccinar. Negin vegn denton sfurzaus leutier encunter sia veglia. Tgi che renunzia denton da libra veglia sto consequentamein denton prender en cumpra – bugen ni nuidis – certas restricziuns da sia libertad persunala en favur dil collectiv. E consequentamein stuess el renunziar ad in tractament en spital el seracass. Cuntrari allas generaziuns precedentas vein nus oz la pusseivladad ed il privilegi da metter tiarms e frenar la derasa-ziun dil virus. Renunziar da libra veglia a quella pusseivladad ei iertg e nunresponsabel e nuotzun solidaric. Perquei laschei vaccinar ton pli spert! Era en Vies interess.

L’efficienza ha muncau tier Schluein Glion Ella quarta partida stagiunala dalla 2. ligia regiunala ei la squadra da Schluein Glion stada hosp da Ruggell. L’equipa dil Liechtenstein haveva recaltgau entochen ussa sulettamein in punct, Schluein Glion perencunter dus. Aschia ha l’equipa da Mate Lekishvili saviu serender ella bassa culla speronza da recaltgar puncts. Il giug entscheiva ordvart mal per la squadra hospitonta. Gia ella secunda minuta sto Robin Studer vegnir remplazzaus. En quell’emprema acziun dil giug rumpa el il nas e sto bandunar il plaz. Pigl auter ei l’emprema mesadad fetg uliva, forsa schizun cun in avantatg per Schluein Glion. La squadra dalla Foppa munchenta denton da nezegiar las caschuns da marcar. Perencunter ei Ruggell pli efficient e nezegia ina dallas duas caschuns agl 1:0. La secunda mesadad dil giug ei allura plitost mediocra. A Schluein Glion reussescha buca la massa, ferton ch’ils indigens nezegian ina dallas fetg paucas caschuns per marcar il 2:0. Muort munconza da giugadurs ei era aunc il trenader Mate Lekishvili vegnius en acziun per Schluein Glion sil plaz la sonda suenter miezdi. Facit: Era en quei giug havess Schluein Glion saviu recaltgar puncts, mo l’efficienza avon il gol ha danovamein muncau. (cdm/fmr/hh) 2. ligia regiunala, gruppa 1 Ruggell – Schluein Glion 2:0 (1:0) Ruggell: Andrin Dietsch, Nicolas Tschütscher (82. Fabian Ducak), Stefan Maag, Ricard Micevski, Simon Maag, Ridvan Kardesoglu, Nicola Kollmann, Colin Haax, Philippe Erne (74. Moritz Eidenbenz), Albin Rashiti (92. Adejumo Jimoh), Constantin Marxer (69. Tim Patrik). Schluein Glion: Flurin Capaul, Robin Studer (2. Adonis Rafael Frias), Matthias Derungs (87. Mate Lekishvili), Gian Sgier, Aron Büchler, Andri Michel, Livio Derungs, Nico D’Atria (63. Serafin Bundi), Rui Filipe Gomes Machado, Linus Tschalèr (63. Dimitri Lekishvili), Tiziano Vinzens. Gols: 19. Stefan Maag 1:0; 62. Philippe Erne 2:0. Remarcas: Duas cartas melnas per omisduas equipas. Dau or da maun ils treis puncts La partida entscheiva mal per Trun/Rabius. Gia suenter sis minutas va Glaruna en avantatg cun in bellezia siet da distanza entras Vasiljevic . L’equipa da casa serevegn denton da quella emprema frida ed anfla meglier el giug. Cuort avon pausa gartegia ei a Gianin Derungs suenter buna preparaziun da Sandro Orlik da marcar igl emprem gol pil CB T/R. Siat minutas ein giugadas suenter pausa che danovamein Gianin Derungs semetta atras ella da sedisch ed aulza il resultat sin 2:1. Silsuenter ei la partida signada da bia malruasseivladad e cumbats. Ella 72. minuta emprova Livio Janka da liberar ell’atgna da sedisch, il bal setschenta denton exact sil pei da Dovicak e lez egalisescha. Ussa vegn la partida aunc pli nervusa ed emoziunala. Quei nezegian ils hosps da Glaruna e van diesch minutas avon la fin en avantatg suenter in culp liber ed in culp cul tgau da Heinzer . Trun/Rabius vegn buc pli da reagar, aschia ch’ei resta tiel 2:3 pil capogruppa. Il CB Trun/Rabius ha mussau ina buna prestaziun, dat denton – cun seschar en damemia sin las provocaziuns da Glaruna – or da maun la partida ed aschia la victoria. (cdm/fmr) 3. ligia gruppa 1 Trun/Rabius – Glaruna 2:3 (1:1) Pustget, Trun. 210 aspectaturs. Gols: 6. David Vasiljevic 0:1, 40. Gianin Derungs 1:1, 52. Gianin Derungs 2:1, 72. David Dovicak 2:2, 80. Thomas Heinzer 2:3 Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Mathias Flepp, Denis Monn, Clau Berther (59. Orlando Monn), Salvatore Stagliano (68. Beat Cadruvi), Patrizio Decurtins; Gianin Derungs (78. Fabio Caduff). Glaruna: Patrik Horner; Juan Manuel Traba Baumgartner, Thomas Heinzer, Alain Hofer, Eldon Bullaku; Franco Elmer, Gianluca Zimmermann, Silas Gabriel, David Vasiljevic; Marco Conte, David Dovicak. Remarcas: Trun/Rabius senza Remo Alig e Daniel Pfister. Corners: Trun/Rabius 4, Glaruna 3. Lumnezia vinavon senza puncts L’entschatta ei il giug ulivs. Schegie ch‘ils hosps da Weesen han dapli dil giug, ein els buca prigulus avon il gol lumnezian. Suenter 20 minutas han ils hosps enqual situaziun da standard. Suenter in corner ella 27. minuta croda igl 0:1 entras Tunzer Niederberger. Il giug ei vinavon pli umeins ulivs ed era ils indigens vegnan tier schanzas. Ella prolungaziun dall’emprema mesadad perdan ils Lumnezians il bal ella mesadad dils hosps, aschia ch’igl adversari vegn da lantschar ina cunterattacca e da marcar il secund gol cun in siet plazzau el cantun ault dretg. L’equipa da casa lai denton buca stermentar da quei, entscheiva la secunda mesadad cun grond engaschi e fa dapli squetsch. Ei dat entginas schanzas da mintga vart, era ils Lumnezians vegnan enqual gada fetg malsegirs ella zona da puniziun da Weesen. Il cletg ni forsa era il saung freid muncan, aschia che l’equipa da Weesen va pils emprems puncts dalla stagiun. Lumnezia ha bein mussau ina reacziun suenter la mediocra prestaziun a Sargans. Mo el campiunadi da ballapei va ei sper il plascher vid il giug e la cumpignia era per puncts e lezs ha Lumnezia aunc adina negins. Damai che la runda da questa fin d’jamna ei tonaton ida pils Lumnezians, han era las treis equipas gest sur il streh da relegaziun mo treis puncts sil conto, certinas cun in giug dapli, aschia ch’igl ei aunc spiars nuot. Pascal Derungs Lumnezia – Weesen 0:2 (0:2) Vella, plazza da ballapei Bual. 70 aspectaturs. Gols: 27. Tuncer Niederberger 0:1; 45. 1 Mike Jud 0:2. Lumnezia: Fabio Casanova, Danilo Blumenthal, Matias Alig (77. Nando Blumenthal), Manuel Casanova, Mauro Cadonau, Pascal Derungs, Paul Alig, Dario Capaul, Andriu Alig, Dino Blumenthal (53. Tizian Casanova), Attila Truffer (70. Noe Capaul). Weesen: Martin Mächler, Noël Gehrig, Mike Jud, Patrick Widmer, Andreas Briker, Tuncer Niederberger, Robin Martinelli, Michel Büsser, Rico Nievergelt, Camillus Niederberger, Mario Thoma. Remarcas: Lumnezia senza Gion Ursin Alig, Remigi Collenberg, Filipe Bastos, Mauro Demont e Kevin Arpagaus. Cartas melnas: Lumnezia 1, Weesen 3.

Mussau ina buna prestaziun, mo tonaton spiars. Quei ei pli u meins il facit dils giugs dalla 2. ligia regiunala e dalla 3. ligia cun participaziun sursilvana. Schluein Glion che ha giu da serender a Ruggell per la quarta partida da quest atun ha ina ga dapli buca nezegiau las caschuns da marcar. Tgi che sietta buca sezs ils gols, lez survegn els ed aschia ha l’equipa da Mate Lekishvili spiars cun 0:2 el Principadi il Liechtenstein. Ella tabella schai la squadra dalla Foppa denton aunc adina sut streh dalla relegaziun. Pli u meins a semeglionta maniera ha Lumnezia munchentau la recaltgar ils emprems puncts la dumengia suenter miezdi a casa encunter Weesen. Era la squadra da Giacun Vinzens ei buca stada consequenta avunda avon il gol digl adversari. Lez ha nezegiau las paucas caschuns per marcar dus gols. Cun quella terrada ei Lumnezia ussa alla cua dalla tabella. Il sulet positiv vid la situaziun ei che las squadras plazzadas gest davon Lumnezia han era aunc buca giu grond success, pliras schizun cun in giug dapli ch’ils Lumnezians. Trun/Rabius ha mussau ina fetg buna prestaziun encunter il capogruppa Glaruna. La fin finala han ils Glarunes lu tonaton recaltgau tuts treis puncts. Cun sis puncts en quater giugs resta Trun/Rabius el miez dalla tabella. Spiarder encunter il capogruppa ei negina zanur. Niev capogruppa en 4. ligia Ella gruppa 1 dalla 4. ligia ha Panaduz surpriu la testa dalla tabella grazia alla victoria encunter Vaz-sut. Panaduz ei ussa la sulett’equipa en quella gruppa che ha aunc spiars negins giugs. Per l’emprema ga ha la secunda squadra da Schluein Glion spiars en quest campiunadi. Encunter Valposchiavo ha ei dau in 0:2. Schluein Glion ei ussa secund ella tabella. L’emprema victoria stagiunala ha Danis-Tavanasa festivau a casa encunter Bogn Ragaz. Danis-Tavanasa ei ussa tschunavel dalla tabella. Seruschnaus sil davos plaz ei Laax che ha stuiu suttacumber a Schlarigna gest cun 2:7. Igl ei la secund’aulta terrada enteifer in’jamna suenter che Laax haveva contonschiu remis els dus emprems giugs da questa stagiun. Rueun resta capogruppa El campiunadi dalla 5. ligia resta Rueun capogruppa suenter la victoria encunter Panaduz. Igl ei la quarta victoria el quart giug da questa stagiun per Rueun ed aschia ei l’equipa ussa da favorisar per la promoziun ella 4. ligia. Grazia alla victoria ordeifer encunter la secunda da Trun/Rabius resta Sedrun/Mustér tierz ella tabella. La quarta terrada el quart giug ha la secunda da Danis/Tavanasa incassau. Ordeifer encunter Tusaun-Cazas ha ei dau in 0:10.

La Societad da musica da Vignogn ei marschada la dumengia vargada cun las novas uniformas e cun novs instruments tras il vitg lumnezian. Ella ha embelliu la perdanonza a caschun dalla fiasta da «Num da Maria». Tut era preparau il matg 2020, ina treidubla fiasta per il giubileum da 100 onns Societad da musica da Vignogn. Cun ina Fiasta da musica districtuala, la cronica dall’uniun e las novas uniformas e novs instruments dalla musica. La pandemia da corona ha impediu tut. Las musicantas ed ils musicants da Vignogn ein buca stai lischents e han partiu las festivitads en etappas. L’emprema ei stada questa primavera cun publicar la cronica dalla Societad da musica da Vignogn. A caschun da quella presentaziun ein plirs anteriurs ed actuals commembers vegni honorai per lur engaschai cultural. Als auturs dalla cronica, Serafin Derungs e Robert Casanova, ei vegniu engraziau per lur gronda lavur. Tschiep blau, caultscha nera e libroc tgietschen La dumengia vargada han ils commembers dalla musica festivau la secunda etappa dil giubileum cun presentar la nova mondura ed ils novs instruments. Els han cumbinau la part giubilara cun embellir la fiasta da «Num da Maria», la perdanonza da Vignogn. In act festiv cun la processiun atras il vitg, la benedicziun sil prau e las producziuns dalla musica e dil Chor mischedau da Vignogn sin plaz Cadruvi. Sur Peter Aregger ha benediu l’uniforma ed ils instruments e puntuau che quels segien segns dalla forza communabla dalla cultura dil vitg. Ina nova sculptura da lenn en fuorma d’ina clav da violina regorda da niev al giubileum centenar dalla Societad da Musica da Vignogn. La sculptura entagliada digl artist Alfons Montalta stat uss sin plaz Cadruvi a Vignogn. Il president dalla musica, Erwin Derungs, ha engraziau als sponsurs che han possibilitau da cumprar monduras ed instruments novs en ina summa sur 150 000 francs. La fiasta duei cuntinuar, ha Curdin Foppa puntuau ed annunziau da terminar il giubileum ils 13 e 14 da matg 2022. Previda ei ina sentupada cun autras musicas ch’ein envidadas alla fiasta. Ina fiasta che stat sut il patrunadi dalla Societad da musica da Vignogn e buca sut il District da musica Surselva. Enstagl da rapports, predicats, rangaziuns ed arbagias ei previu ina nova fuorma da concurrenza. Ins astga esser spannegiaus tgei ch’il dirigent Remo Derungs e sia cumissiun da musica presentan als participonts. Il publicum astga selegrar sin dus dis da fiasta, bialas sentupadas e far in viva sin la Societad da musica da Vignogn.

Dallas 15 vischnauncas sursilvanas ein 13 confruntadas dapresent cull’obligaziun da reducir las zonas da baghegiar. Ella vischnaunca Ilanz/Glion ei in areal a Rueun en discussiun. Treis famiglias giuvnas spetgan silla lubientscha en ina surfatscha ch’ei previda sco zona verda. «Gie, clar, nus fussen semtgai. Per saver planisar, drova ei denton aunc ina garanzia dalla vischnaunca che la zona resta sco ella ei», declara Jan Tomaschett. El, siu frar Yoris Tomaschett ed Aurelio Valaulta ein carschi si a Rueun e colligiai stretg cun quel e la cuminonza dil vitg. Els vulan baghegiar casa ella Vegna. Avon in temps han els entschiet a sefatschentar, sco autras famiglias giuvnas, culs plans. La famiglia dad Aurelio posseda en quei quatier ina parcella ch’ei attribuida alla zona da habitar. L’anteriura vischnaunca da Rueun haveva aviert quei territori cun ina via da quatier. Ils proprietaris han buca vendiu il schischom cugl intent da reservar el per la proxima generaziun. Ussa fuss lezza semtgada e savess instradar la procedura per survegnir la lubientscha da baghegiar. Fersal ei buca Vegna Rebecca Roth ed Aurelio Valaulta, Giovanna Kammermann e Jan Tomaschett e Yoris Tomaschett (sia partenaria Martina Simmen maunca muort lavur). Sco ei para, vegnan ils profils per las treis casas da mintgamai ina famiglia denton buca tschentai schi spert. «Pil mument ein las parcellas sistidas. Els ston spitgar giu ils proxims pass», conferma la presidenta communala da Glion, Carmelia Maissen, sin damonda dalla FMR. La vischnaunca Ilanz/Glion ei confruntada, sco biaras autras, cun zonas da baghegiar memia grondas. Demai che las parcellas dalla Vegna a Rueun eran aunc libras, ha la planisaziun locala disponiu dad ellas. Ferton che la vart nord dalla via da quatier ei surbaghegiada, ei la vart sid aunc prau e cagliom. «Rueun s’auda tier las fracziuns cun fetg bia reservas ch’ein dapi onns e per part decennis libras. Il territori dalla Vegna dapi 1988», circumscriva la presidenta communala la situaziun factica. La proxima generaziun ei ussa semtgada e baghegiass bugen. Quella plaunca, sur il coc dil vitg, drizzada viers sid e cun biala vesta, vul in dils descendents, Aurelio Valaulta, surbaghegiar ensemen culs frars Tomaschett. Avon in onn han las autoritads communalas presentau il maletg empalont communal. Per Rueun e las 12 autras fracziuns han ins fatg scenaris, proponiu disposiziuns e valetau las capacitads tochen gl’onn 2040. Il vast document da100 paginas ha presentau pusseivladads, schanzas ed ideas, mo era obligaziuns cun adattar zonas. Definiu la Vegna sco spazi liber Per Rueun prevesa il maletg empalont che la populaziun creschi ils proxims onn per in pertschien. Ils giuvens interessents s’audan lu era tier la demografia ch’il vitg da Rueun muossa actualmein. La gronda dinamica ei denton en in auter cantun dil vitg. A Fersal, denter il stradun digl Alpsu ed il vitg, e buca ella Vegna sut la via da Siat vesa il maletg empalont la prioritad. El avisescha ch’ei seigi leu da serrar las «ruosnas», vul gir surbaghegiar las parcellas libras. La via da quatier Vegna a Rueun. Il maletg empalont vul attribuir il prau alla zona verda. Quei vegn probabel era a schabegiar ils proxims onns. Ad Aurelio Valaulta, a Jan e Yoris Tomaschett gida quei denton buc. Els vulan nezegiar gl’areal dalla Vegna perquei ch’els han possess leu e perquei ch’igl ei zona da habitar. La strategia naziunala dalla planisaziun dil territori oblighescha las vischnauncas da serrar gl’emprem las «ruosnas» enteifer il vitg. Conform a quei fatg eis ei clar ch’ins duess «stuppar la ruosna» era egl areal dalla Vegna ch’ei surbaghegiaus da quater varts. Tgei gi la presidenta communala da quei argument? La reducziun dalla zona da baghegiar ei denton aunc buca decidida, quei vala era per il territori Vegna», concluda ella. Sco criteris per la reducziun hagi gl’uffeci cantunal da planisaziun dil territori definau prioritads. En emprema prioritad stoppien ins reducir parcellas buca collegiadas agl ur dil vitg sco era parcellas el vitg che vegnien taxadas sco impurtonts spazis libers pil maletg dil vitg, circumscriva la presidenta. En sia analisa taxescha il maletg empalont dalla vischnaunca il territori da Vegna sco in spazi liber. «Sin fundament dils instruments ch’ein actualmein a disposiziun vegn la vischnaunca ad elaborar in sboz e schar preexaminar tal il cantun. Silsuenter ha mintgin la pusseivladad da prender posiziun tier tal», renda Carmelia Maissen attent. Ina certa speronza pon las giuvnas famiglias haver. La presidenta communala puntuescha alla fin: «Impurtont resta in’applicaziun objectiva ed ina vesta cumplessiva sur gl’entir territori da vitg».

Sur il Lag Grond ed il vitg da Laax dat ei ina tarment bloc da verrucano che para sco taccaus ella plaunca. Igl ei il Crap Fraissen. Ils affons ch’ein separticipai alla spassegiada han tedlau cun attenziun la detga che tracta da quei crappun. Periodicamein organisescha la biblioteca da Laax pils affons dalla scoletta e dall’emprema classa dil vitg e dils vitgs vischinonts la «biblioteca pintga». Igl ei in’ura ch’els s’entaupan en biblioteca ni en in auter liug per tedlar historias. Vendergis suentermiezgi ei la sentupada stada cumbinada cun ina spassegiada tier il Crap Fraissen. In tozzel affons ein serimnai sil plaun dil lag per ir a pei sur gl’uaul Palutta tochen la Spunda da Fraissen. Leu, buca lunsch sur il vitg, ei il liug d’acziun dalla detga. Flurina Cantieni-Gliott ha entschiet la historia culla canzun ch’ils scolars dalla scola da Laax contan. Riccarda Camenisch Congo ei l’autura dil cudisch «La detga dil Crap Fraissen» (Ediziun 2011 Pro Laax, dc cun musica da Rest Giusep Tuor). L’autura ha adattau la poesia «Il Crap Fraissen» da Flurin Camathias. Il cudisch cullas illustraziuns da Luis Coray ei daventaus in classicher enteifer ils cudischs d’affons. Ella poesia damonda il vischander il buolc, il pastur: «Risdei dal crap-fraissen sil qual nuns sesein, pli gronds ch’ina casa nus quel admirein. Pertgei el cheu stat e danunder el vegn, amiez silla plaunca, quei para in legn». Il buob plein marveglias vul saver: «pertgei eis el buca el lag giu ruclaus,, e penda aunc oz sin ils Runs sco rentaus. Il poet s'auda tiel sujet: Ils affons e las bibliotecaras cuort avon la partenza encunter il Crap Fraissen. Aschinavon il poet sur Flurin Camathias. Ils affons da Laax han tedlau cun bucca e nas cu els ein sesi sin quei crap. Igl exact quel che penda sco rendaus ella plaunca. La detga che Flurina Cantieni-Gliott ha raquentau sebasa sil cudisch da maletgs, e quel entscheiva el present. Ils fargliuns Nora ed Andrin san buca durmir. Quei gi ein els stai sil crap fraissen ed han smarvegliau dalla grondezia da quei crappun e contas ruosnas, nodas e sgreffels ch’el ha dapertut. La sera ha la mumma raquintau la historia als dus affons alterai. Sil Crap Fraissen teidlan ils affons attentamein co Flurina Cantieni raquenta dil nanin Runcalin e dalla strietta Perniala. Al liug e cun gronda attenziun han ils affons dalla biblioteca pintga seschau menar el mund dalla detga. Els han udiu dalla figura dil Runcalin, il vegl nanin cul fest da ragisch sbrubegiada. La glieud dil vitg hagi buca avunda respect pli dils sperts dalla natira che sesevan si Munt. Perniala, la strietta gronda da Pardanal, e tschellas strias, han sin quei fatg in plan. Ellas han vuliu stuschar il carpun giu da Munt encunter il lag ed il vitg. Il chor d’affons conta la canzun e raquenta da quei plan. Ils spérts dalla natira mettan en moviment il grond carpun. Quel entscheiva a ruclar giuado, el fuss curdaus el lag e havess devastau il vitg. Il fraissen vegl haveva denton alarmau il zenn da sogn Gioder. Cun agid da tschels fraissens ha el pudiu retener il bloc. Dapi lu ei il Crap Fraissen francaus ella plaunca teissa sur il Lag Grond.

Sonda vargada han diversas alps en Surselva scargau il muvel. Igl ei relativamein baul, denton l’aura freida si els aults ha buca schau crescher la jarva duront gl’uost. Aschia ha ei buca tunschiu da tener la biestga aunc in’ulteriura jamna. Denter las diversas scargadas ei quella da Lumbrein stada specialmein impressiunonta. Il persunal d’alp ed ils purs havevan fatg bellezia tschupials per las vaccas. Cheu silla fotos vesan ins l’entira gronda gruppa da persunal e gidonters ch’ein stai involvai ella scargada. (fmr/abc)

Cull’approbaziun dalla revisiun dalla lescha da turissem l’entschatta fenadur 2021 han vischinas e vischins da Medel era scaffiu la basa legala per ina cumissiun da turissem. Igl emprem da schaner 2022 duei quella vegnir en funcziun. Gerau Werner Venzin vegn ad esser il representant dalla suprastonza communala en quella, Daniela Kienzler vegn a surprender ils pensums operativs. Per quella cumissiun vegn tschercau ussa duas entochen quater persunas che han domicil en vischnaunca. Ils commembers vegnan allura eligi dalla suprastonza communala. «La cumissiun turistica s’entaupa minimum quater ga per onn per sviluppar la strategia, las ideas, dar accents e per fixar il preventiv», scriva la suprastonza communala en in’informaziun. Tenor ella san era possessurs da secundas habitaziuns separticipar a moda consultativa alla cumissiun: «Alla suprastonza communala schai ei a pèz ch’era possessurs da secundas habitaziuns - che portan ina part essenziala dallas taxas da turissem – han la pusseivladad da collaborar en quella cumissiun.» Persunas che han interess da separticipar alla cumissiun san s’annunziar per mail info@medel.ch tier l’administraziun communala entochen ils 24 da settember 2021. La nova cumissiun da turissem da Medel duei sviluppar la strategia e dar accents al turissem.

Avon diesch onns ha la muria dils fraissen entschiet a sederasar. Dapi lu s’extenda ella ed ei veseivla oz a mintgin. Ils scienziai en Svizra sesprovan da spindrar la secund-impurtonta plonta da feglia da nossa tiara. A Birmenstorf experimentesch’ins cun enfiarlas dalla vischnaunca Ilanz/Glion. «Na, il virus ei oz dapertut», declara Martin Gossner cuort e sec. La FMR ha vuliu saver dil scienziau digl Institut federal per la perscrutaziun d’uaul, neiv e cuntrada a Birmenstorf sche la muria dils fraissens seigi forsa sin tschessar. Il cuntrari, la malsogna mondi vinavon ed ins sappi buca retener ella. Il professer meina il project naziunal «Resistash» che duei salvar il fraissen. Ins vul sviluppar mecanissems da resistenza encunter il buliu. E dapi cuort temps smanatscha il bau-fraissen asiatic (mira box). Per quei intent ha gl’institut federal rimnau era sin territori dalla vischnaunca Ilanz/Glion fraissens che parevan sauns. Rimnau plontas saunas In fraissen marcant a Crap Fraissen sur il vitg da Laax. El ei attaccaus dil buliu. El Paradieswäldli, denter il Glogn ed il bogn Fontanivas, han ils bostgers stuiu pinar, per motivs da segirtad, bia fraissen attaccai dalla malsogna. En quei uaul va bia glieud a spass ed igl ei stau impurtont da runcar entiras gruppas. Denton buca mo a Glion sa la populaziun observar co la muria dils fraissens s’avonza.«Tier nus han els rimnau oravontut bien material che pareva saun», conferma Sigi Andreoli, selvicultur da revier digl Uffeci forestal da Glion. Sch’igl ei lu era era material resistent muossan ils experiments scientifics. La secund-impurtonta plonta da feglia dalla Svizra ei periclitada da svanir. Inagada pervia d’in buliu cun in num ch’ins sa strusch pronunziar: Hymenoscyphus fraxineus. Quei buliu ei in import dall’Asia lontana, arrivaus – co savess ei auter – cun lenna e products bienmarcai. Ussa eis el s’ignivaus e la malsogna ominusa ei buca pli da controllar. Nus stuein pia viver cul buliu importau. Quel periclitescha ina plonta che s’auda tier nossa economia, historia e cultura. Ella fasa actuala san forestals e specialists digl uaul mo empruar da promover fraissens ch’ein resistents encunter il buliu. Per anflar quels drova ei plontas saunas. Sco quei che professer Martin Gossner ha declarau alla FMR, ei il fraissen buca mo ina plonta impurtonta per l’economia, cultura e historia ell’Europa. «Ella ei fetg impurtonta per l’ecologia digl uaul e per la diversitad biologica», declara Gossner e renda attent che numerusas specias e gruppas da plontas entuorn ella seigien dependents dil fraissen. Genetica resistenta e toleranta Ella siara dalla WSL a Birmenstorf fan ils perscruttaders experiments e tests per eruir la resistenza e la toleranza dallas plontas encunter malsognas e baus. Ella revista dil fatg «Wald und Holz» digl uost 2021 rapporta gl’institut federal WSL ch’ins hagi rimnau gl’unviern 2019/20 en diesch loghens en Svizra plontas senza segns da malsogna. Denter quels ella vischnaunca Ilanz/Glion. Per saver far culs fraissens sauns differents experiments e tests han ins enferlau in grond diember dad els. Ella siara digl institut a Birmenstorf han ins infectau ina part cul buliu e fatg emprovas da resistenza. Ils resultats han mussau ch’ei dat tschun tips da fraissens fetg resistents encunter il buliu. Quels tips han ins anflau denter auter a Glion e contuorn. «Quels resistents examinein nus ussa vinavon cun differents bulius per anflar ils fraissens pli tolerants», explichescha il menader dil project da resistenza, Martin Gossner. Tenor ina bilanza intermediara dil project para la genetica dils fraissen da Glion dad esser adattada specialmein per garantir ch’il fraissen survivi en Svizra. In diember d’enfiarlas fermas e cun genetica adattada han ins dil reminent era duvrau per experimentar la resistenza encunter il bau-fraissen asiatic. Il prighel ei gronds che quel arriva en Svizra. Igl ei in’ulteriura sfida per nies fraissen. Il bau-fraissen asiatic In niev insect nuscheivel ei vidlunder da contonscher l’Europa centrala. Neu dall’Asia vegn in bau ch’ei sespecialisaus sil fraissen. Il bau-fraissen asiatic (Eschenprachtkäfer, Agrilus planipennis) vala sco in dils parasits pli nuscheivels. Gl’onn 2003 ei quella specia vegnida dil nordost dalla China, Giapun, Corea, Taiwan e Mongolia tochen a Moscau. Dapi lu sederasa el en direcziun Europa centrala. Actualmein ha el dumignau ils cunfins dall’Ucraina e la Bielorussia. Ins suppona ch’el vegn ad arrivar en Svizra cun imports da lenna da brisch bienmarcaua. Sco il bau-scorsa tiel pégn metta il bau-fraissen asiatic sias larvas sut la scorsa dalla romma gronda. Aschia pirescha la plonta, plaunsiu mo segir. Gl’insect nuscheivel ei circa 13 mm liungs ed ha ina colur verd-smaragd tarlischonta. Il bau ha era contonschiu l’America dil nord. Leu ein 50 milliuns fraissens gia piri.

Il fevrer 2020 ei la Sedrun Mustér Turissem SA vegnida fundada entras las vischnauncas da Mustér e Tujetsch. Dils siat sezs el cussegl d’administraziun ei vegniu mess a disposiziun in allas cuminonzas d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch e Mustér. Vegnius delegaus en leu ei allura Christoph Marugg dalla cuminonza da Tujetsch. El ha denton buca apparteniu ditg a quei gremi. En connex cullas turbulenzas pertuccont la carta da hosps ha el remess siu mandat. Sco quei che la suprastonza dalla Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch ha orientau la dumengia, eri el en ina minoritad e consequentamein senza gronda influenza. «Pil mument resta sia sutga vita», di la president dalla cuminonza, l’anteriura cussegliera naziunala Vreni Müller-Hemmi. Tenor ella vegnan ils constacts culla vischnaunca tgirai. Medemamein seigi ei vegniu priu contact cull’Andermatt Sedrun Sport SA: «Nus lein empruar da declarar nossas finamiras e nossa contribuziun al turissem.» 340 commembers «Enstagl d’arranschaments da sentupada havein nus giu igl onn vargau ina radunonza generala sin via da correspondenza e sedutas da suprastonza via finistrel. Quei ei ina vart digl onn dalla pandemia da Covid-19. Da l’autra vart ha la Cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch surpriu conresponsabladad strategica el niev cussegl d’administraziun da Sedrun Mustér Turissem. Deplorablamein ei quei engaschament ius a fin suenter rodund in onn. La cuminonza ha rinforzau la cooperaziun cul Forum cultural Tujetsch ed il Museum La Truaisch enten scaffir in program annual communabel 2021. La suprastonza ha denton era tschercau il dialog cul niev president communal Martin Cavegn. Tut en tut astgein nus trer ina bilanza positiva.» Cun quellas constataziuns ha la presidenta Vreni Müller-Hemmi fatg beinvegni la dumengia a rodund 80 commembras e commembers dalla cuminonza che dumbra en tut rodund 340 dels. In fetg bien eco hagi il cuors da romontsch da questa stad giu. Cun quella purschida vulan ins cuntinuar igl onn vegnent. Carta da hosps dat da discutar Muort corona ei la radunonza generala digl onn vargau curdada. Las fatschentas statutarias ein vegnidas liquidadas sin via da correspondenza. Aschia era l’elecziun dil successur da Kurt Baumgarnter ella suprastonza. Per el ei Roman Schmid vegnius tscharnius. Tenor Vreni Müller-Hemmi hagi la suprastonza giavischau ina persuna cun ragischs familiaras ella val. Quei levgieschi il contact. Alla radunonza dalla dumengia vargada ha la carta da hosps dau da discutar. Enconuschentamein ein las prestaziuns da quellas vegnidas reducidas en vesta a questa stad. Tenor Vreni Müller-Hemmi ha Sedrun Mustér Turissem installau ina gruppa da lavur. Quella sefatschenta ussa dalla carta gratuita per la stad 2022, vul dir elavurar in concept persuenter. «Nus lein negina discriminaziun en cumparegliaziun culs indigens», puntuescha la presidenta e spera sin ina buna soluziun. Probablamein pervia dalla nova carta da hosps reducida en sias prestaziuns han pliras possessurs da secundas habitaziuns fatg recuors tier la vischnaunca pertuccont il quen da taxas da hosps. Surdau il secund cardun Avon treis onns ei il cardun – il premi dalla cuminonza a persunas ni instituziuns cun merets specials – vegnius surdaus l’emprema ga. Lez ei ius al menaschi puril da bio dad Edi e Silvia Hess. Il secund cardun fuss vegnius surdaus avon in onn, havess la pandemia buca fatg in streh atras il quen da quella surdada. Per quei motiv ei quei succediu uonn. Sabine Keller che ha menau l’ustria Tegia Las Palas a Milez ei vegnida undrada per siu engaschi e sia hospitalitad duront 11 onns. «Quei premi ei ina renconuschientscha pil survetsch e per l’amicabladad, pia pil beinstar en favur dil hosp », di la presidenta. Stai ella selecziun finala pil premi ein era la mazlaria Curschellas e la plazza da giug d’affons Fontauna (vischnaunca Tujetsch) a Rueras. Tenor Vreni Müller-Hemmi eran rodund 30 propostas vegnidas inoltradas pil premi. 60 pertschien dallas commembras e dils commembers dalla cuminonza ein separticipai all’elecziun. «Il sez resta vacants» Sin damonda dalla FMR ha il president dalla Sedrun Mustér Turissem SA, Renato Decurtins, declarau ch’il sez daventaus vacants entras la demissiun da Christoph Marugg el cussegl d’administraziun resti vacants il mument: «El sa, sto denton buca vegnir occupaus d’in commember d’ina dallas duas cuminonzas d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns. Quei sa era esser ina persuna cun ina secunda habitaziun ch’ei buca commembra leu.» Il cussegl d’adiministraziun deploreschi quella situaziun sedada entras las discussiuns concernt la carta da hosps gratuita: «Per nus eis ei secapescha impurtont d’intervegnir lur meinis e da haver quei ligiom.» «Nus lein buca vegnir discriminai» La dumengia vargada ha la Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch salvau sia radunonza generala. A quella ei la carta da hosps gratuita dalla destinaziun danovamein stada in tema. En connex cun quella ei denton era il representant dallas cuminonzas da possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch e Mustér, Christoph Marugg, seretratgs dil cussegl d’administraziun da Sedrun Mustér Turissem. Tenor la presidenta Vreni Müller-Hemmi resta quella sutga vita il mument. Alla radunonza ei Sabine Keller vegnida undrada cul Premi cardun. Ella ha menau endisch onns l’ustria Tegia Las Palas a Milez. Per quei premi eran 30 propostas vegnidas inoltradas. (fmr/hh) La surdada dil Premi cardun. Da seniester Diego e Marianne Curschellas dalla mazlaria Curschellas, Reto Bearth (collaboratur tecnic dalla vischnaunca), la presidenta Vreni Müller-Hemmi, Sabine Keller (purtadra dil Premi cardun), il suprastont Werner Strebel e gerau Guido Monn.

Regularmein mesira igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira divers glatschers grischuns e da quels entgins sursilvans. Per confirmar che la plipart dils glatschers sursilvans ei en treis decennis svanida. Mesirau vegn denter auter per valetar novs prighels dalla natira. Ils glatschers ein las pli sinceras perdetgas dad in clima che semida marcant. Las lieungas dils glatschers vegnan mesiradas pli u meins regularmein dapi la mesadad dil 19avel tschentaner, scriva igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira sin dumonda. «Quellas indicaziuns ein las pli veglias e regularas datas climaticas ch’existan per las Alps.» Il uffeci mesira regularmein biabein 19 glatschers grischuns per incarica dalla Confederaziun. Buca sulet per documentar Als 19 glatschers suttamess all’egliada ufficiala grischuna appartegnan ils glatschers sursilvans da Punteglias, Lavaz, Länta e Vorab (sensanfla per part sin intschess glarunes). Sco quei ch’il schef digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira, Urban Maissen, ha schau saver, vegn buca sulet mesirau per documentar la digren cuntinuada dils glatschers. «Il prighel dalla natira semida sut certas circumstanzas leu nua ch’ils glatschers svaneschan.» Vinavon surveschan las datas e fotografias per elavurar models per il clima futur, e per informar e sensibilisar la populaziun. Ina incumbensa limitada Mesirar e documentar ils glatschers ei ina incumbensa cun in datum da scadenza. Ina part dils glatschers sursilvans sut curatella cantunala ei gia ussa sil precint da svanir. Dil glatscher da Lavaz dat ei aunc in per restonzas mediocras en direcziun dalla Fuorcla Sura da Lavaz. Il glatscher dil Vorab survegn empau sustegn neu dallas pendicularas che cuarclan ina part per segirar l’entschatta dalla sesiun da skis. La fin finala nuot auter ch’in plaster mediocher sin ina plaga buca curabla. Che l’incumbensa da mesirar e documentar glatschers cuozza buc a semper, ha era igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira concediu. «En 30 onns ein 70% dils glatschers sursilvans svani.» Quei denton sulet sch’ei reussescha da reducir las emissiuns dil gas carbonic e restrenscher la media digl augment dallas temperaturas sin 1,5 grads. Momentan denton plitost ina biala finamira che realitad. Quei conceda era igl uffeci cantunal. «La finamira da reducir las emissiuns para deplorablamein buca contonschibla aschia ch’igl ei da quintar ch’ils glatschers svaneschan pli spert.» Trer las carpialas el rumien Informaziuns detagliadas co ils glatschers sursilvans ein pigiurai dapi miez dil 19avel tschentaner porscha la pagina glamos.ch dalla Confederaziun. Ella confirma las experienzas dad alpinistas ed alpinists ch’ei dapi treis, quater decennis regularmein els cuolms. La cuntrada alpina ei semidada e semida da rudien. La proxima generaziun dad alpinistas ed alpinists po trer las carpialas ed il pichel el rumien. Sulet sur 3500 meters sur mar vesan las prognosas actualas aunc entginas restonzas da glatsch, mo ch’ein buca da paregliar cun ils glatschers enconuschents. Igl Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira posseda aunc buca las datas dallas mesiraziuns dalla stad actuala. «Nus partin dil fatg ch’ils glatschers sereduceschan era uonn.» E quei malgrad che la stad actuala ei buca stada la pli caulda.

Motivs economics han intimau ils treis gronds grossists egl intschess da Glion da duvrar il lungatg romontsch en lur locals da vendita. A quella conclusiun vegn la translatura e sociolinguista Giuanna Caviezel en sia lavur da master. Las communicaziuns ufficialas che pertuccan corona derasadas per romontsch digl Uffeci federal da sanadad van tras ses mauns. Giuanna Caviezel, oriunda da Vrin e translatura romontscha dalla Confederaziun. Ella ha risdau dad in temps da corona stentus cun bia pres­siun. «Magari havess la translaziun stuiu esser disponibla ier e buca pér oz.» Empau dapli temps ha Giuanna Caviezel giu – en quei cass temps concedius a sesezza – per sia lavur da master. Bien in’onn e miez hai jeu impundiu per mia lavur dalla visibladad dil romontsch el spazi public.» Detg sportiv per ina lavur da tut en tut 300 paginas, elavurada sper ina incumbensa professiunala da 60% sco translatura. Ina lavur che ha perschuadiu l’universitad da Berna. In summa cum laude respectiv la nota sis ha la giuvna translatura retschiert per sia lavur che sefatschenta cun commercialisar autenticitad romontscha. Daco risguardar il romontsch? Sociolingustica e translaziun ha la giuvna sursilvana studegiau, denter auter a Genevra. «L’idea da sefatschentar cun la preschientscha romontscha el spazi public ei vegnida entras rapports dalla medias romontschas. Denter auter entras la LQ dils 29 da mars 2017 via in artechel titulaus cun: «Lidl venda per romontsch». Il romontsch ha retschiert in plaz prominent ella nova localitad da vendita a Schluein. Ils distribuiders Migros e Coop ein suandai pli tard ellas novas localitads construidas ils onns proxims a Glion. «Jeu vai vuliu endriescher daco che quels grossists ein sedecidi da risguardar il lungatg romontsch.» Ina constataziun centrala dallas retschercas da Giuanna Caviezel: «Buca la simpatia per il lungatg minoritar ha muentau ils grossists da risguardar il romontsch, mobein interess economics.» Giuanna Caviezel ha regurdau alla filosofia generala da fatschenta dils grossists da puntuar la derivonza regiunala da lur products, «e da risguardar las atgnadads regiunalas digl intschess da lur stizuns, en quei cass il lungatg romontsch». Impuls impurtonts Treis puncts ha Giuanna Caviezel remarcau en sia lavur da master che han aviert la porta dil Lidl per implantar il romon­tsch ella stizun a Schluein/Isla. «Impuls ein vegni da Romontschas e Romontschs che han fatg stem ch’il romontsch ei insumma buca presents ella stizun nova. Quels impuls han intimau il collaboratur regiunal dalla Lia Rumantscha da contactar las treis fatschentas. «Grondas stentas ha ei buca duvrau da perschuader las direcziuns dallas fatschentas da far visibel il romontsch.» Giuanna Caviezel scriva en sia lavur ch’ils grossists erien per part gnanc pertscharts da baghegiar en intschess romontsch. Tema che la clientella buca romontscha, respectiv ils hosps da vacanzas, seigien indignai da vegnir confruntai en stizun cun in lungatg nun­enconuschent, han els insumma buca giu. Cuntrari, igl aspect dad porscher als hosps d’ordvart in liug da far cumis­siuns unic ha plitost intimau ils grossists da duvrar romontsch en stizun. «Ch’aspects economics enstagl emoziunals han intimau da duvrar il lungatg romontsch ella publicitad ei probabel in novum.» Potenzial da suandar las treis fa­tschentas numnadas en sia lavur da master vesa Gianna Caviezel aunc dabia el cantun Grischun. «Per exempel enteifer il turissem.» Persunas interessadas alla lavur da master pon sedrizzar tier Giuanna Caviezel. Ins anfla ella el post da translaziun dalla Confederaziun a Berna.

La regenza grischuna definescha il svilup el cantun Grischun en connex cul luf sco desastrus. Probabel ei quei la suletta definiziun pusseivla per la situaziun actuala. La moda e maniera da sligiar las damondas che stattan en connex cul luf ein pli che multifaras. Cun sezuppar davos leschas ed ordinaziuns federalas vegnan las damondas ni sligiadas ni sclaridas. Ei para che certas posiziuns seigien francadas e che quellas classenas vegnien tgiradas frestgamein. Las damondas vegnan buca sligiadas – ein las posiziuns gie francadas: Tgei astgan ins capir sut regulaziun dalla selvaschina numnada il luf, dretg d’existenza senza risguard sil rest dalla natira, dalla populaziun, ni da fatgs economics (agricultura, turissem etc.)? En tgei relaziun stattan la mesiras concernent la regulaziun dils ­animals scarponts cun auters basegns socials ed economics da nossa cuntrada? Con lunsch ei la protecziun dallas muntaneras pusseivela? Eis ei insumma raschuneivel resp. pusseivel da clauder muntaneras cun plirs tschien tgaus sin nossas muntognas? Selai quei sligiar cun acziuns d’alibi sco pasturs voluntaris? Tgei schein nus als purs che scargan lur alps avon temps, per tema da stuer piarder ils animals ch’els han tgirau sur meins e sur onns ni suenter haver realisau mesiras da protecziun senza success? Co mantenin e tgirein nus nossas bialas cuntradas, senza possibilitar ina pasculaziun andanta, senza che las muntaneras sesentan segiras, aschia che pasturas e pasturs san passentar la notg ruasseivlamein en in suttetg segir e schetg, senza stuer vegliar la muaglia ni temer da vegnir confruntai la damaun cun la raccolta d’animals scarponts? Co possibilitein nus a hosps e viandonts da percuorer las sendas senza stuer temer sentupadas cun tgauns da protecziun urlonts siper seivs ni schizun sin sendas? Tgei schein nus a quels ch’interrumpen sin fundament da talas sentupadas, spir tema, lur excursiun e tuornan a casa per mai pli frequentar lur beinmeritadas vacanzas en nossas cuntradas? Tgei sch’ein nus a vischinas e vischins, hosps ed auters che vegnan disturbai el ruaus dalla notg mulestai entras igl urlar da tgauns da protecziun? Lein avertir els alla pazienzia ni consolar els cun l’obligaziun adossada al pur ch’ei obligaus da proteger sia muntanera cun tgauns da protecziun? Tgei sch’ein nus ad anteriurs hosps da vacanzas che han priu dimora tier nus e che – disturbai el ruaus dalla notg – smanatschan da turnar danunder ch’els ein vegni? Savein nus selubir da quels luxus? La gliesta pudess vegnir cumpletada... Confruntaus di per di cun quellas damondas, remarcas, objecziuns e lamentaschuns da hosps, da vischinas e vischins e dils purs sundel arrivaus en in liug ch’jeu munchentel la duida udida e capientscha ed il dueivel respect enviers ils basegns dalla populaziun ch’ei promta da viver e luvrar en nossas vals. Jeu sundel malamein trumpaus. Tschercadas fussan soluziuns vicendeivlas, jeu munchentel denton indezis leutier.

La differenza denter in tschichi da mar e scolasts era adina dètg clara a mi: Ils emprems discuoran – ni silmeins teidlan tier – per romontsch, ils secunds discuoran – darar era teidlan – per tudestg. Aschia era miu mund partgius en sco affon. Il lungatg a casa a Favugn, cun la famiglia, cun animals e pops, era romontsch. Giuadora, el vitg Felsberg, en scola, cun amitgs e carschi, funcziunava il mund per tudestg. Quei era tut aschi logic per mei, ch’igl ei gnanc curdau si a mi. Pér il davos temps sundel scarpitschada in pèr gadas sur contribuziuns che descrivan quella situaziun, era sch’ei setracta da tut autras regiuns che la Surselva respectivamain la Vallada dil Rein da Cuera. Per exempel contribuziuns digl autur Saša Stanišić dalla Tiaratudestga/Ex-Jugoslavia, ni dalla moderatura Tama Vakeesan dalla Svizra/Sri Lanka. Clar, ei dat in pèr elements ch’ein auters en lur historias che tier la mia. Per exempel havein nus ella Romontschia buca stuiu surviver in’uiara (na, la dispeta entuorn il rumantsch grischun vala buc) e nus essan era buca stai confruntai cun rassissem (na, ils Oberländer-Witzs valan buc). Mo autras caussas ein fetg semegliontas: Els sco jeu discurrevan a casa in auter lungatg ch’en scola, magliavan autras spisas ch’ils amitgs, e mavan en las vacanzas ton sco pusseivel en la regiun dils geniturs – e cura che nus essan leu, sesentin nus in tec da casa, mo tuttina era in tec jasters. Aunc adina sundel in tec schenada da discuorer romontsch cun persunas che s’audan buca tier il contuorn dalla famiglia. Ei maunca la disa; cun jasters discuor’ins doch Deutsch! Ed ei maunca savens il plaid romontsch (ei ha zuar num che quei schabegi era als indigens ...), ni la Kenntnis co ch’ins drova il plaid. Sche el ei insumma aunc moda? Sche igl ei insumma in plaid ch’ins drova sco carschiu? Miu scazi da plaids ei in dad affons, importaus giu da la Lumnezia en la Vallada dil Rein els onns ‘80. Minzi, buppi, pula, puscha, quels plaids enconuschel tuts. Mo expressiuns en connex cun sexualitad per exempel enconuschel strusch. Ni vegn «far ali ali» era duvrau per carstgauns? Perquei sundel mintgaton in tec scuida sin miu collega dal Balcan, naschius e carschius si a Berna, che ha raquintau a mi dals «cuors culturals» da sia affonza. Regularmein deva ei suentermiezgis, cura ch’el gneva ensemen cun auters aschinumnai «secondos»; els cantavan, emprendevan caussas sur da lur cultura oriunda ed era da scriver lur lungatg. Ina instituziun che fuss da gronda valur era per ils biars affons romontschs en la diaspora en Svizra. Ei dat schon buns exempels, sco la Canorta romontscha a Turitg. Mo ei drova dapli. Forsa fuss ei bien da s’inspirar tier las cuminonzas da secondos, co els tegnan il contact cun lur cultura. Per ch’ils biars secondos romontschs en la Bassa, lein numnar els secundos cun «u», piardien buc il contact cun lur ragischs. Per che en lur mund buca mo tschichis da mar discuorien romontsch, mobein era scolasts. Annatina Foppa, burgaisa da la Lumnezia, creschida si a Favugn/Felsberg, viva e lavura ussa a Bern/Berna. Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna....

Dapi dus onns ei Vital Albin (23) profi da mountainbike. Il Lumnezian ambizius ei commember dil cader A da cross country e dil team Thömus RN Swiss Bike. A quei team appartegn era Mathias Flückiger, sper Nino Schurter il mument il meglier Svizzer. Sco junior ha Vital Albin contonschiu pli u meins tut quei ch’ins sa contonscher en lezza vegliadetgna. Il ciclist ch’ei carschius si a Tersnaus el medem vitg sco Nino Schurter ei staus pliras ga campiun svizzer, ei staus ina ga secund ed ina ga tierz al campiunadi mundial sco era treis ga secund al campiunadi d’Europa. Al campiunadi d’Europa 2014 dils ciclists sut 17 onns eis el schizun staus sisum il podest. Al campiunadi d’Europa dall’elita da quest onn ha Vital Albin occupau il bien 14avel rang. El Cup mundial U23 eis el daventaus duas ga tierz. Quellas rangaziuns e l’ambiziun dil profi che habitescha a Cuera laian secapescha spitgar dabia pigl avegnir. 25avel a Lai Allas concurrenzas dil Cup mundial da cross country questa stad ei Vital Albin serangaus adina denter ils 25 e 33 megliers. Il meglier rang – il 25avel – ei reussius ad el a Lai nua ch’el ei partius l’emprema ga tier l’elita. Al campiunadi mundial eis el staus uonn l’emprema reserva. Cun quella tschunavla stagiun tier l’elita ei il Lumnezian cuntents. «Entochen ussa eis ei stau prestaziuns solidas. Ei astgass esser stau intechet meglier, mo jeu sun cuntents», di il giuven sportist ch’absolva il studi da giurisprudenza sper la carriera sco biker. Ella concurrenza da cross country la proxima fin d’jamna els Stadis Uni vul el contonscher la finamira stagiunala: «Jeu less seplazzar denters ils 20 megliers. La finamira da l’auter onn ei da contonscher regularmein rangs denter ils 20 megliers dall’elita, ina ga ni l’autra era denter ils diesch megliers.» Per la fin da questa stagiun less Vital Albin aunc absolver cuorsas dil Cup svizzer a Ligiaun e Schaan el Principadi dil Liechtenstein. La dumengia vargada eis el dil reminent era staus en acziun alla cuorsa da Cuera ad Arosa. El ei staus il meglier Grischun, terminond la cuorsa sil novavel rang. Filar vid ils detagls Per contonscher la finamira da serangar denter ils megliers dil mund vesa Vital Albin ch’ei aunc adina «losch commember» dil Club da velo Surselva, potenzial da migliur empau dapertut: «Ei drova segiramein aunc dapli cundiziun ed aunc meglier tecnica. Sch’ins vul dir aschia sun jeu negliu mega ferms mo era buca fleivels.» Denter 10 e 30 uras eis el sin velo jamna per jamna en trenaments, leutier vegnan las cuorsas. Ils trenaments planisescha el cul trenader Fabian Neustöcklin. Ina ga ni l’autra treneschi el era cun Nino Schurter che habitescha medemamei a Cuera. Igl unviern ein els dus era magari da cattar communablamein sin loipa. Cuorsa liunga e novissimamein era parasgular ein las activitads sportivas che Vital Albin appreziescha sch’el sesa buca sil bike. Per esser semtgaus bein per las empremas cuorsas stagiunalas da l’auter onn ha ei num trenar atras pli u meins igl entir unviern: «Lu essan nus per part era en tiaras cauldas. Lu trenein nus pil pli el team ni l’equipa naziunala.» Da Mathias Flückiger, siu prominent cumpogn da team, sa Vital Albin secapescha profitar: «Pertuccont il trenament buca exnum, mo surtut pertuccont il material. Biras sponsurs vulan sustener lez sco in dils megliers dil mund, ed aschia profitein era nus da quei el team entras meglieras resursas. Quei ha lu la fin finala era in effect finanzial indirect.» «Sil velo per buca esser persuls a casa» Vital Albin ch’ei naschius ils 31 da fenadur 1998 ei carschius si a Tersnaus. Silla damonda dapi cu ch’il velo seigi siu accumpignader di el spontanamein: «Quei ch’jeu seregordel. Inspirai dalla famiglia Schurter mavan mes frars era a trenaments e concurrenzas da bike. A mi eis ei restau nuot auter ch’era far quei, cass cuntrari fuss jeu staus persuls a casa.» Cun sis onns hagi el absolviu l’emprema cuorsa. Ses geniturs erien buca quels dil bike, mo els seigien vegni fascinai per quei sport entras ils Schurters e lu era spert ils success da Nino Schurter sez. Pli e pli datier dils megliers La stagiun da bike va plaun a plaun a fin e cun ella era las grondas concurrenzas internaziunalas da cross country. La fin da quest’jamna vegnan las davosas cuorsas dil Cup mundial absolvidas els Stadis Uni dall’America. Sper Nino Schurter e Mathias Flückiger sco era ulteriurs Svizzers ei era Vital Albin (23) alla partenza. Il ciclist ch’ei carschius si a Tersnaus en Val Lumnezia ha contonschiu questa stad ellas cuorsas dil Cup mundial regularmein rangs denter ils 25 e 33 megliers. Sia finamira per la davosa cuorsa e surtut era pigl onn vegnent ei da serangar denter ils megliers 20 dil mund. Per contonscher quei scopo lavura el consequentamein vid ils detalgs. «Jeu hai aunc potenzial da migliur en pli u meins tuts graus, seigi cundiziun sco tecnica», di Vital Albin enviers la FMR. (fmr/hh) Vital Albin separticipescha regularmein al Cup mundial. La fin d’jamna fa Vital Albin ina nova emprova da serangar denter ils emprems 20 dil Cup mundial da cross country els Stadis Uni dall’America.

La canzun da sontga Margriata s’auda tier la cultura originala romontscha. A quella dedicheschan ils artists indigens Yvonne Gienal e Luis Coray in project d’art sil Crap Sogn Gion. Tochen ils 24 d’october intimeschan els da ponderar da ragischs, rituals e tradiziuns entuorn il mescal e la Margriata. Tgei che mescal ei sa probabel mintgina e mintgin. Quei verd humid che surtrai tiara, crappa e plontas sco plumatschs verds egl uaul. Buca quel ei denton el center sil Crap Sogn Gion. Igl ei il mescal schetg e sec che nus enconuschein sco barba-pegn ni era jarva sontga Margriata. Aschinavon il connex cul mescal. Il project d’art cultur-literar che Yvonne Gienal e Luis Coray han lantschau sil Crap Sogn Gion ha il tetel «Mescal & Margriata». Tgi che vul visitar quella pren la pendiculara da Murschetg. Ornament cultic Cuort avon che la cabina arriva ella staziun da muntogna dat enzatgei special en egl, ins observa in muster gigantic ella plaunca sut il hotel. Igl ei ina spirala cun fuorma rectangulara. Quella vesan ins tscheu e leu sin pindels decorativs, sin cozzas ed autras textilias. Il muster gigantic ha il scenograf Remo Arpagaus installau quest’jamna. Ensemen culs dus artists responsabels ed ina gruppa da collaboraturas e collaboraturs ha el tagliau, mess giu, stendiu e fixau 400 meters teila e formau cun quella in aschinumnau meander. Igl ei in ornament cultic che divers pievels drovan ed enconuschan dapi il temps da crap. Da generaziun tier generaziun, tochen oz, han ins dau vinavon quei muster ortogonal. Gest tuttina han ins dau vinavon rituals, simbols, detgas dalla fritgeivladad, da dieuas e magias. Yvonne Gienal e Luis Coray, en collaboraziun cun Remo Arpagaus, rendan attent a figuras e simbols originals dalla tiara romontscha. La Rezia ei ina dieua, sontga Margriata medemamein, ed era la figura dalla Madrisa fa part dalla cultura populara. El Grischun san ins buca untgir la legenda da sontga Margriata. A quei aspect dat l’exposiziun peisa. La dunschala che era sco zezna sill’Alp Cunclas e sevestgida sco um. Sco dunna havess ella mai astgau ir ad alp. In gi era ella sescarpitschada ed il paster pign haveva viu siu sein. Adumbatten ha Margriata rugau el da buca tradir il misteri al signun. Il giuvnot ha fatg ei, e la zezna ha stuiu bandunar l’alp. Igl era in’alp cun muaglia grassa ed arvadi bi e fritgeivel. Suenter eis ella daventada ina garvera. San forsa era provocar L’intervenziun artistica sil Crap Sogn Gion s’occupa cun ritus da fritgeivladad, mo ea cun damondas entuorn l’’aua ellas muntognas. Ed era la tematica tabuisada antruras dils transvestits, umens en vestgadira da femna e cuntrari. Ins sa mirar in exempel, il cavrer dalla schuba da Breil che Walfram Derichsweiler ha fotografau avon varga 100 onns. Tochen ils 24 d’october han ins caschun da mirar e discutar la lavur artistica sin 2220 m.s.m. Tut en tut san ins surstar e s’approfundir en installaziuns che envidan – e che pon forsa era provocar. Oz gievgia ei la radunonza generala dalla gruppa Arena Alva sil Crap Sogn Gion. Ils rodund 500 acziunaris contonschan il liug dalla radunonza culla pendiculara. Sper la fatschenta e gl’interess economic han els forsa peda d’emprender d’enconuscher il mescal, la Margriata e la cultura retoromontscha. Davart il num «Margreta» ni Margriata La legenda retica da sontga Margriata ha connex culla fritgeivladad e deriva d’in mitos precristian. En tiara romontscha era il num Margreta ni Margriata fetg derasaus. Pauc enconuschent eis ei che quel ha connex culla Grezia e ch’el va anavos silla mitologia greca. Yvonne Gienal e Luis Coray declaran suandontamein ils fatgs: «La legenda da sontga Margriata succeda sill’Alp Cunclas sur Tumein. Il num cunclas deriva da «conchiglia». Ella mitologia sesarva la conchiglia, ella dat liber ina pèrla. Lezza simbolisescha la dieua greca Aphrodite. Il num Margreta ni Margriata munta lu era nuot auter che «la pèrla». Il plaid grec transcret ei «Margaritari». La colligiaziun Alps-Grezia-Margreta puntuescha l’exposiziun sil Crap Sogn Gion. La staziun da controlla cun cruna, il tetel dall'installaziun ei: Salve Regina. Simbol dalla fritgeivladad silla bransina: la conchiglia. Luis Coray ha endrizzau sil Crap Sogn Gion in atelier ora el liber. L'exposiziun sil Crap Sogn Gion culla tematica "Mescal e Margriata" muossa era la figura dil cavrer dalla schuba da Breil. Il meander ina installaziun gigantica da Remo Arpagaus sil Crap Sogn Gion Il sein ei in simbol dalla fritgeivladad: L'intervenziun artistica dad Yvonne Gienal.

L’uniun Pro Flem Cassons ha tarmess a ses 1750 commembers il rapport annual. L’uniun ha aunc adina sin in conto serrau bunamein 800'000 francs. Avon diesch onns, ils 30 da settember 2011, haveva l’uniun rimnau 442'000 francs. Lu ha il barometer fatg in grond segl ensi. Ils 4 da matg 2012 eri la summa da 961'600 francs. E treis meins pli tard, ils 16 d’uost 2012, ha l’acziun surpassau la marca magica d’in milliun francs. Tons daners haveva l’uniun rimnau per sustener la gruppa Arena Alva. Lezza haveva communicau ch’ins stoppi sanar la pendiculara Naraus-Cassons. Senza ina suga nova renoveschi gl’Uffeci federal da traffic buca pli la concessiun. Daferton ein nov onns vargai e l’uniun Pro Flem-Cassons s’engascha en tut in’autra direcziun. Suprastonza communala fa plascher La pendiculara Flem-Cassons ei vegnida demontada la primavera 2016. «Nies 12avel onn d’uniun ei staus cumbinaus cun bia eveniments controvers», scriva la suprastonza dall’uniun en siu rapport annual. Il president Arno Kruker e ses consuprastonts Roger Langhi e Rainer Riedi rendan attent ch’ins hagi actualmein dapli speronza che malsegirtad. Ils davos onns ha l’uniun battiu cun perseveronza che la gruppa Arena Alva prendi risguard silla vart da Flem cun arver il territori tdalla Arena tectonica Sardona. Malgrad tuttas stentas e siu potenzial da commembers ha l’uniun buca saviu impedir la demontascha dalla cabina Naraus-Cassons. Dapi lu ein ils daners per la suga, aunc adina deponi sin in conto serrau. «Ei fa grond plascher che 1750 commembers ein restai fideivels e ch’il conto dalla suga ei aunc adina dotaus cun 800'000 francs», constatescha la suprastonza. Gronda satisfacziun fetschi era la nova suprastonza communala, quella sedetti gronda breigia da communicar a moda transparenta ed exemplarica. L’uniun retscheivi finalmein fetg buns signals che muossien ch’ins contonschi la finamira dad arver puspei Cassons. Culla suprastonza communala ed ils responsabels dalla gruppa Arena Alva sappien ins discuorer, tuts muossien la bunaveglia da far vinavon cul project Flem-Foppa-Segnes-Nagens. Tenor la planisaziun duei quei toc esser semtgaus silla stagiun d’unviern 2022/23. Gl’onn 2023 vegness, sche tut va tenor plan, la lingia Segnes-Ils Cugns realisada. Quei che la Pro Flem-Cassons deplorescha ei ch’ins sto unfrir la sutgera Foppa-Naraus. «Malgrad che quella regiun ei fetg populara, mo nus vulein buca sefixar sin quella pretensiun e buca periclitar il plan da termins dils implonts novs». La staziun da muntogna Ils Cugns ei rodund 200 meters pli bass che Cassons. La suprastonza dall’uniun vul evaluar las pusseivladads ch’ei dat da colligiar Ils Cugns cul Fil da Cassons. «Cul svilup ch’il project pren definitivamein ussa, sperein nus da saver proponer ina alternativa che fa senn pils daners ch’ein sil conto per la suga», finescha la suprastonza da Pro Flem-Cassons.

«Buca da cheu» senumna il roman da Margrit Cantieni da Lai. Plein anim raquenta ella dalla veta da sia tatta. Il roman en tudestg ha il titel «Nicht von hier» e tracta da Alinda, ina dunna giuvna che perda baul siu um. La vieua sto sedustar bia encunter autoritads, mulestas e maldiever dalla pussanza. En biaras parts corrispunda la figura dalla pura Alinda alla realitad ed a quei ch’ei succediu. Elements e persunas fictivas sustegnan ed accentueschan ils fatgs. Per siu roman ha Margrit Cantieni retschercau els archivs, ella ha saviu dumandar sia atgna mumma dalla vita dalla tatta a Lai. L’acziun dil roman sebasa sillas circumstanzas dallas dunnas dil temps vargau. En connex cun ina sera da prelecziun presenta l’autura il cudisch ed ils motivs che han animau ella da scriver il roman. L’occurrenza ei vendergis, ils 17 da settember 2021, allas 12.00 ella pensiun Alpina a Lumbrein. Participontas e participonts dueien p. pl. s’annunziar cun in mail tier mail@alpinalumbrein.ch, ni tel. 079 738 17 22.

L’alp da nuorsas da Breil ei buca fetg bein contonschibla. Ils purs han segirau l’entschatta dalla stad ils access ell’alp cun seivs da protecziun. Adumbatten, il luf ha anflau la via ell’alp tras spundas greppusas. L’alp da nuorsas da Breil sesanfla dalla vart seniastra entadem la Val Frisal. Pa­stiras situadas en ina spunda teissa traversada da greppa e sdremas verdas. Accessiblas ein las pastiras da Faschas e Zanins sulet a pei neu dalla Val Frisal ni dalla vart dalla Alp Rubi sura. Buc in trutg per in e scadin, mobein in trutg classificaus per alpinists cun las sdremas alv/blau. Pli baul cargavan ils pursanavels da Breil schizun biestga schetga en quell’alp. La davosa stad han puras e purs da Breil e d’ordlunder cargau 285 nuorsas en quell’alp survigilada dad in pastur. E stuiu terminar la stad empau surura, sco quei ch’il cautegia Marcel Albin ha confirmau. «Pervia dallas attaccas dil luf havein nus scargau treis jamnas pli baul.» Dudisch nuorsas han il possessurs piars, nuorsas scarpadas ni spuentadas dil luf sur la greppa giu. «Per evitar dapli donns essan nus sedecidi da scargar.» Fatg il pusseivel Il post dil fatg per la protecziun da muntaneras dil Plantahof enconuscha la situa­ziun ed ei staus presents ell’alp da ­nuorsas da Breil. Il post attribuescha als purs d’haver reagiu endretg ed ad uras. Entochen 700 meters seiv supplementara han ils purs stendiu per tener il luf sin distanza. «Per part havein nus stuiu furar ruosnas el grep per stabilisar la seiv», ha il cautegia detg. La via ell’alp ha il luf tuttina anflau. Tenor Marcel Albin ei il luf vegnius neuasi dalla val via la spunda teissa tras greppa e pendas verdas. Plitost ina spunda per camutschs e capricorns. Tenor las explicaziuns da Marcel Albin setracta ei dad in luf eqipau cun emettur ch’ei staus part dil triep che ha scarpau las nuorsas a Zignau la primavera vargada. Ch’ei setracta gest da quei luf ha il guardiaselvaschina Ueli Jörimann buca vuliu confirmar. «Definitiv savein nus quei ­suenter l’analisa da DNA.» Ch’il luf ha anflau ina via tras la greppa per contonscher la pastira da Zanins ei per il guardiaselvaschina: «absolutamein plausibel». Il luf tuorna segir Negins dubis ha il post che sefatschenta cun la protecziun da muntaneras ch’il luf tuorni igl onn proxim. «Il luf empren dafertontier da surmuntar la protecziun dalla muntanera.» Grondas pusseivladads da proteger meglier l’alp da nuorsas da Breil detti ei strusch. «Tscheu e leu pon ins aunc optimar ina caussa ni l’autra.» La finfinala sto il pursanavel decider sche la lavur da proteger la muntanera sepaga e sch’ei fa senn d’impunder dapli daners ed uras da lavur per proteger la muntanera. «Nus vegnin a discutar el decuors digl atun co ir vinavon», ha il cautegia Marcel Albin explicau. Denter las opziuns ei era quella da ceder al luf e calar da cargar ell’alp da nuorsas da Breil. Informau ils viandonts La Val Frisal ei beinfrequentada da viandontas e viandonts. In fatg ch’il cautegia dalla alp da nuorsas da Breil han nezegiau per informar ils turists davart la scargada anticipada ed ils quitaus dils purs. «Igl eco sin la tabla d’informaziun ei staus per gronda part positivs neu dils hosps da vacanzas», ha il cautegia Marcel Albin getg. «Sulet ina reacziun negativa cun la remarca ch’ei seigi da remplazzar las nuorsas cun lufs ella Val Frisal ei vegnida ad ureglia.» Il cautegia ha fatg stem che la plipart dils hosps seigi buca cunscienta dils problems cun ils lufs e deploreschi las stentas supplementaras caschunadas digl animal da rapina.

La mesjamna sera ei il cussegl da vischnaunca da Tujetsch sefatschentaus dalla cumpra da parcellas en zona da baghegiar entras la vischnaunca. La suprastonza communala haveva proponiu al parlament la cumpra da treis parcellas cun ina surfatscha totala da 4890 meters quadrat pil prezi da 1,45 milliuns francs. Il cussegl da vischnaunca ha returnau quella fatschenta all’executiva. Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg enviers la FMR, s’accordi il parlament bein culla cumpra da parcellas en zona da baghegiar. El seigi denton staus dil meini che mintgin duei saver offerir sia parcella alla vischnaunca. Per quei motiv duei vegnir fatg ina publicaziun ella Tuatschina. Aschilunsch che la vischnaunca sedecida la fin finala da cumprar parcellas en zona da baghegiar, duein quellas vegnir messas a disposiziun en dretg da baghegiar als interessents. Aschia vul la vischnaunca ch’ei seigi pusseivel da baghegiar favoreivel era igl avegnir en vischnaunca. Perencunter ha il cussegl da vischnaunca susteniu la proposta dalla suprastonza communala da cumprar parcellas ella zona da mistregn a Drun. Tut en tut setracta ei da biebein 12 000 meters quadrat per in prezi da pressapauc 370 000 francs. Las parcellas duein allura vegnir messas a disposiziun ad interpresas localas. Ils davos onns han interpresas tschercau repetidamein terren per deponer material ni vehichels. La fatschenta ei suttamessa al referendum facultativ.

In impurtont giug da campiunadi dat Lumnezia. Hosp a Vella ei l’equipa da Tusaun-Cazas. Quella ha gudignau in da treis giugs d’entochen ussa, Lumnezia ha spiars tuts treis, per part era cun empau discletg. La schanza da recaltgar ils emprems puncts encunter la squadra dil Grischun centrala ei realistica. Per tener il contact cullas squadras ch’ein medemamein ella zona dalla relegaziun ei quei schizun necessari per Lumnezia. Schluein Glion e Laax ordeifer El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ein treis partidas sil program, duas cun participaziun sursilvana. Schluein Glion ei hosp da Cuera 97. Ferton ch’ils Sursilvans han nov puncts suenter quater giugs, ha l’equipa dalla capitala grischuna recaltgau entochen ussa quater puncts. Per Schluein Glion ei quei segiramein ina buna caschun d’augmentar il diember da puncts sin siu conto. Laax ei hosp da Bogn Ragaz. Suenter dus remis els emprems giugs ha Laax incassau duas terradas. Bogn Ragaz ha quater puncts sin siu conto. Laax che schai sil davos plaz dalla tabella, vegn ad empruar d’anflar il fil. Tschunavla victoria per Rueun? Ina runda cumpleina vegn absolvida el campiunadi dalla 5. ligia. Il capogruppa Rueun retscheiva Union Trin che schai el miez dalla tabella. La rolla dil favorit ei claramein tier Rueun che ha gudignau tuts quater giugs entochen ussa. Il secund dalla tabella, Mladost, retscheiva Danis-Tavanasa che schai sil davos plaz. Era en quei giug ei l’equipa da casa favorisada. Silla plazza da ballapei S. Bistgaun a Degen semesiran Lumnezia e Trun/Rabius, duas equipas che sesanflan il mument ella secunda mesadad dalla tabella. Cup grischun, quart-final Cuera 97 – Schluein Glion Valposchiavo – Trun/Rabius Lai - Moesa 2. liga regiunala, gruppa 1 Montlingen – Vaduz ve. 20.00 Vaduz – St. Margrethen mes. 20.00 3. liga, gruppa 1 Lumnezia – Tusaun-Cazas ve. 20.30 4. liga, gruppa 1 Cuera 97 – Schluein Glion so. 14.00 Bogn Ragaz – Laax so. 17.30 Valposchiavo – Domat so. 19.15 5. liga, gruppa 1 Mladost – Danis-Tavanasa so. 16.00 Rueun – Union Trin so. 16.00 Lumnezia – Trun/Rabius so. 17.00 Panaduz – Tusaun-Cazas so. 18.00 5. liga, gruppa 2 Tusaun-Cazas – Surses ve. 20.00 Lusitanos – Bogn Ragaz so. 15.00 Landquart – Lai Valbella so. 16.00 Bregaglia – Tavau so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Rebstein – Surselva so. 13.00 Diepoldsau – Rorschach so. 15.00 Rotmonten – Dardania S. Gagl so. 17.00 Sargans – Glaruna so. 18.00 Tavau – Appenzell mar. 20.15 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Brühl – Uzwil-Henau so. 17.00 Juniors B2, gruppa 1 Landquart – Domat so. 14.00 Grischun central – Surselva Cazas so. 15.00 Tavau – Vaz-sut so. 16.00 Valposchiavo – Schlarigna so. 16.30 Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Walenstadt Schluein so. 11.00 Landquart – Grischun central so. 12.00 Mels – Ruggell so. 13.00 Flums – Sargans so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva c – Surselva a 8:1 Cuera 97 – Panaduz so. 13.00 Bogn Ragaz – Surselva b so. 13.30 Vaz-sut – Sevelen so. 15.00 Juniors D elita, gruppa 1 Surselva a – Rapperswil-Jona Schluein so. 12.00 Glarnerland – Uznach so. 15.00 Toggenburg – Domat a so. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Grischun central a – Mels Cazas so. 11.00 Landquart – Schlarigna so. 12.00 Grischun central b – Panaduz Cazas so. 13.00 Valposchiavo – Buchs so. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz b – Domat b so. 10.00 Cuera 97 a – Grischun central c so. 10.00 Tavau – Orion Cuera so. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Trübbach – Cuera 97 b so. 10.00 Bogn Ragaz a – Val Tamina so. 10.00 Vaz-sut – Sargans a so. 13.00 Domat c – Mels b so. 13.30 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Romanshorn 2:0 Damas 4. liga, gruppa 1 Schwanden-Linth – Buchs so. 17.00 Surselva – Tusaun-Cazas Tavanasa so. 18.00 Vaz-sut-Cuera – Flums-Walenstadt so. 19.00 Schlarigna – Mels du. 15.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Cuera 97 ve. 20.00 Schluein Glion – Tavau ve. 20.15 Plaun/Imboden – Lusitanos ve. 20.15 L’emprema squadra da Danis-Tavanasa. Sin peis da seniester Renzo Albin (trenader), Damian Flepp, Silvan Cajacob, Tim Albin, Tizian Duff, Lucas Maissen, Livio Alig, Jonas Beer, Mirco Pfister, Kevin Albin e Sandro Cavegn. Davon da seniester Lucas Seiler, Matteo Bergamin, Toni Cathomas, Mauro Alig, Pascal Schmed, Andri Carigiet, Robin Monn e Gian Capaul. Sin la foto mauncan Roel e Rovin Schmed, Cedric e Robin Spescha, Elia Sossai, Lian Vincenz, David Cavegn, Noel Caduff, Fadri Muoth e Marc Cathomas (assistent).

La gestiun dalla Arena Alva SA ha explicau agl acziunariat seradunaus la gievgia vargada sil Crap Sogn Gion co ella ha dumignau la sesiun d’unviern digl onn vargau. E dau d’entellir da discussiunar cun la branscha da skis co dumignar la proxima sesiun, cun ni senza certificat. Co la proxima sesiun d‘unviern savess sepresentar a skiunzas e skiunzs han ins viu ier alla staziun dallas pendicularas a Laax/Murschetg. L’Arena Alva SA ha envidau alla radunonza generala sil Crap Sogn Gion e pretendiu d’acziunarias ed acziunaris in certificat da Covid per separticipar alla radunonza. En­stagl da vender cartas da skis han las cassieras controllau il certificat sil telefonin e la carta d’identitad. Tut ha duvrau in cert temps, ina dallas cassieras ei denton tuttina stada surstada «con bein che la glieud ha gia enta maun igl entir procedere». Tema per la sesiun proxima «Il certificat da Covid per la sesiun proxima ei tema ella branscha da pendicularas», ha il schef dalla gestiun dalla Arena Alva SA, Markus Wolf detg agl acziunariat. «In obligatori da certificat per entrar el territori da skis ei sulet ina da pliras opziuns che nus examinein momentan.» Markus Wolf ei dil meini ch’ei vegni aunc a dar beinenqual midada entochen che la sesiun d’unviern entscheiva. «Sch’ei drova in certificat per las ustrias sto la branscha da pendicularas natiralmein sedumendar sch’ei fa buca senn da pretender il certificat gia per entrar el territori da skis.» In’egliada anavos Primarmein han ils responsabels declarau co els han dumignau la sesiun 20/21. La stad 2021 beingleiti vargada sepresenta – malgrad la trest’aura – aunc meglier che la stad 2020. Markus Wolf ei denton cunscients che la pli biala stad gida pauc sch’igl unviern ei schliats. L’Arena Alva SA ei vegnida tras igl onn da corona cun in egl blau. «Malgrad che la situaziun incerta ha custau dabia gnarva ton alla gestiun sco ad emploiadas ed emploiai.» Grazia agl engaschi dall’Arena Alva d’installar igl onn vargau in sistem da test da menaschi ei l’interpresa vegnida resentida ella publicitad sco menaschi da skis che porscha las meglieras cundi­ziuns dad ir cun skis senza vegnir infectaus. «Nies sistem da test ha anflau renconuschientscha ed ei vegnius implantaus dallas instanzas statalas.» La buna reclama che l’interpresa ha gudiu semuossa el diember dallas empremas entradas ch’ei carschius igl unviern vargau considerablamein viers igl onn precendent sin 981 000. – In diember buca lunsch naven dalla stagiun da record 19/20 cun varga in milliun empremas entradas. In fatg che po legrar il schef da finanzas dalla Arena Alva SA, Romano De Giorgi. «Ella media da tschun onns nudein nus aunc adina in lev plus tier las empremas entradas.» Visavi a biars concurrents seigi quei in legreivel fatg. El ei pertscharts dallas sfidas dalla branscha da pendicularas da mantener la liquiditad. Visiuns dil schef Senza las visiuns dil schef dil cussegl d’administraziun dall’Arena Alva SA, Reto Gurtner, muncass il coc dalla radunonza d’acziunaris che ha entschiet cun ina presentaziun per romontsch. Ella ha tradiu che l’interpresa vegli denter auter investir el stabiliment al Crap Sogn Gion. «Il baghetg laguota mintg’onn in miez milliun liters ieli.» Ellas discussiuns actualas da clima ed ambient in no-go per Reto Gurter che ha annunziau in baghetg futur sil Crap Sogn Gion che producescha sez energia. In da plirs plazzals da construcziun dall’Arena Alva SA: nova pendiculara entochen Cassons, il hotel a Falera, investiziuns en novs baghetgs dil Rock Ressort, remplazzar la pendiculara da Crap Masegn al Vorab cun ina sutgera, in niev sistem da transportar skiunzs dils vitgs vischinonts cun bus analog al taxi Uber ed auter. Igl access neu da Glaruna gauda momentan negina prioritad. «Ils Glarunes ston mussar dapli interess.»

«Nuot ei aschi constant sco il svilup». Cun quella construcziun envidan ils organisaturs dil forum, Roland Zegg e Carmen Heinrich, al program da treis dis ad Andermatt. Quei citat da Heraklit mondi aprau sco nuot auter cul mund turistic actual. Per quei motiv sefatschenta il 30avel forum da temas che preoccupan las pendicularas, la dimora pils hosps e las destinaziuns da turissem en general. «Ils treis dis prendan sut la marella il carschament e la persistenza, la transformaziun e la responsabladad, la e-mobilitad ed ils patratgs davart igl avegnir», constateschan il fundatur dil forum e la menadra da quel. Experts ed interprendiders discuteschan ad Andermatt davart teoria e pratica. Daco Andermatt? Ch’ils organisaturs dil forum han eligiu Andermatt sco liug da dieta da quest onn ha in motiv principal. «Andermatt ha giu in grond svilup enteifer paucs onns. En siu exempel lein nus mussar tgei effect ch’in grond investur sa haver sin ina destinaziun», di Lars Prevost, assistent dall’organisaziun dil 30avel Forum da turissem dallas regiuns dallas Alps. Ad Andermatt seigi ei pusseivel da mussar allas participontas ed als participonts dil forum 1:1 quei che seigi vegniu realisau ils davos onns. D’in liug dil militar, mo era da cura, seigi Andermatt sesviluppau ad ina destinaziun cun gronda purschida. «Andermatt ei in liug tut special. Mistic, autentic ed il mument en in svilup extraordinari. Jeu selegrel che nus savein arranschar nies forum pil giubileum da 30 onns en quella destinaziun», di Roland Zegg. Era uonn vegnan varga 200 persunas a separticipar al forum. Tuccar il puls dil temps Il forum ei vegnius fundaus avon 30 onns culla finamira da porscher ina plattafuorma da discussiun davart temas che pertuccan en special las pendicularas, mo lu era il turissem e las activitads dil temps liber en general. En quels treis decennis ei il forum staus sin viseta surtut en destinaziuns svizras sco Tavau, Engelberg, Interlaken, Flem-Laax-Falera e Puntraschigna, mo lu era egl exteriur vischinont sco a Zell am See, Ischgl, Innsbruck ni Lech-Zürs. Il program da giubileum d’uonn che stat sut il tetel «Metamorfosa» cumpeglia danovamein in tschuppel referats e discussiuns, mo lu era caschuns d’emprender d’enconuscher la purschida d’Andermatt. In dils interessants temas ei segiramein la damonda «con persistents ei il sport alpin d’unviern». A quella runda da discussiun ein exponents da differentas organisaziuns dalla partida, denter els ils anteriurs skiunzs Bernhard Russi e Franz Julen ni era Raimund Rodewald dalla Fundaziun per la protecziun dalla cuntrada dalla Svizra. Mo lu era il tema specific «Metamorfosa – sesviluppescha Andermatt dalla maula alla tschitta?». Il forum cuoza dad oz gliendisdis entochen mesjamna. Grazia agl investur Samih Sawiris ei Andermatt sesviluppau ils davos onns dil vitget ad ina destinaziun da turissem da renum internaziunal.

La notg sin la sonda ei capitau in grev accident cun in auto da persunas sin la Via Alpsu a Laax. Il manischunz ei vegnius blessaus grevamein, ils dus passaschiers ein morts. La sonda, cuort suenter las 1.15 ei in um da 22 onns carraus cun ses conautists da 20 e 28 onns cugl auto da persunas da Glion en direcziun Flem. El caraun dretg liung sill’altezia dil sviament el vitg da Laax ei il vehichel caraus sur il sviament e sur la surfatscha cun camond da carrar ora sur il cuntervial. Seniester dalla via ha el donnegiau ina petga directiva ed ina seiv da lenn sin ina lunghezia da 20 m. Senza frenar ei igl auto carraus sur il prau humid parallel culla via principala en direcziun dil sutpassadi dalla Via Tuleu. Tier la plaunca pendenta ei il vehichel vegnius alzaus ora ed ei collidaus cun tutta forza cul mir da sustegn da l’autra vart. Tuttas treis persunas ein vegnidas bloccadas egl auto cumpleinamein demoliu. Ils dus passaschiers ein morts aunc el liug digl accident. Il manischiunz ei vegnius blessaus grevamein. Suenter il provediment medicinal d’urgenza el liug eis el vegnius transportaus dalla Rega el Spital cantunal Grischun a Cuera. Sco quei che la polizia cantunala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha il traffic stuiu vegnir dirigius duront las lavurs da salvament e transport digl auto demoliu totalmein. Sper la polizia ei era la Rega, in team d’ambulanza dil Spital regiunal Surselva, il survetsch dil salvament digl auto sco era ils pumpiers ed il survetsch dil salvament sin via da Flem stai en funcziun. Communablamein culla polizia cantunala sclarescha la procura publica dil cantun Grischun ils motivs digl accident. Il liug digl accident a Laax.

Il cantun Uri e la Viafier Matterhorn Gottard investeschan communablamein ell’infrastructura dalla via e dalla viafier sil Pass Alpsu. Sco quei che l’administraziun dil cantun Uri scriva en ina communicaziun als mieds da massa pertucca ina dallas mesiras lavurs urgentas vid la gallaria da lavinas. Las lavurs cuozan dils 21 da settember entochen ils 29 d’october 2021. Per che la gallaria sappi ademplir sia funcziun igl unviern vegnent vegn il tetg da quella rinforzaus localmein cun betun. Per che las lavurs sappien vegnir exequidas speditivamein stat in survetsch da traffic a disposiziun da mardis, ils 21 da settember entochen venderdis, ils 24 da settember 2021 mintgamai dallas 20.00 entochen las 06.00. Duront il di sa vegnir carrau senza impediments atras il plazzal. Da gliendisdis, ils 27 da settember entochen venderdis, ils 29 d’october 2021 vegn il traffic reglaus da di e da notg cun ina signalisaziun cun cazzola. Ella gallaria vegn investau in miez milliun francs. Ella gallaria sill’Alpsu vegn investau in miez milliun francs quest atun.

Ella concurrenza da «Short Track» dil Cup mundial da mountainbike la fin d’jamna a Snowshoe els Stadis Uni dall’America ha Vital Albin (23) contonschiu il 31avel rang. Igl ei ina rangaziun che corrispunda a sias prestaziuns d’uonn ellas autras cuorsas dil Cup mundial. En quella cuorsa ha il Svizzer Matthias Flückiger (32) segirau la victoria el classament total dil Cup mundial da mountainbike da quest onn. El ei aschia il quart ciclist svizzer che gudogna quei classament. Gudignau quel ha denter auter era pliras ga Nino Schurter.

Laura Maria Schmed da Trun, Dario Camenisch da Pitasch, Mauro Arpagaus da Sagogn e Severin Bonolini da Castrisch fuorman la gruppa «Petta Pagada». Ella ei naschida spontanamein ord il duo Dario Camenisch e Mauro Arpagaus che fagevan gia musica ensemen en in local a Pitasch. A moda semegliont spontana neschan era lur cumposiziuns. «Enzatgi da nus vegn cun in’idea ed aschia sedat ni sedat lu era buca in niev tetel», di Laura Maria Schmed. Premiera egl Ucliva Al concert el hotel Ucliva a Vuorz han ils quater musicists presentau pliras atgnas cumposiziuns romontschas. Schegie che la gruppa tscherca aunc la direcziun musicala, eis ella tonaton segira che quella vegn ad esser ella direcziun da rock. Culla premiera a Vuorz ei la band cuntenza. Rodund 40 persunas han visitau il concert: «Nus havein buca quintau cun tonta glieud. Tut ils plazs che nus havein mess a disposiziun ein stai occupai.» Negins arranschaments da questa stad hagi il hotel Ucliva a Vuorz giu tonta glieud. Quei bien success animescha lu era da cuntinuar. «Il proxim temps lessen nus dar ulteriurs concerts. Nus stuein denton mirar co las restricziuns partenent il coronavirus sesviluppeschan», di la cantadura dalla gruppa. Temas sentimentals Silla damonda, co els seigien vegni sil num dalla gruppa «Petta Pagada», di Laura Maria Schmed: «Nus havein giu differents nums che fussen i aprau cun nus, denton essan nus la fin finala sedecidi per quel. Quei vul dir nuot auter che vendetga. Quei representa il meglier nossa band sco era nossas canzuns. Petta Pagada enviers nossa band ed enviers la societad.» En lur tocs tractan ils quater Sursilvans temas che sveglian sentiments era tier els sezs: «Igl ei temas actuals che vegnan tractai per exempel en discussiuns e debattas. Nus lein empruar da metter a cor quels a nos auditurs entras cantar surlunder.» Ils texts vegnan screts da Laura Maria e Dario. Che la premiera ha giu liug a Vuorz ha negin motiv special: «Nus eran alla tscherca d’in liug ed il hotel Ucliva haveva scret ora siu «openstage». Quei ei pia stau plitost ina casualitad.» Quella presentaziun hagi purschiu la caschun da far in’emprema emprova co ei seigi da cantar e sunar avon publicum. Per quei motiv hagien els sapientivamein buca vuliu far zatgei pli grond per l’entschatta. La gruppa «Petta Pagada» cun Dario Camenisch, Laura Maria Schmed, Mauro Arpagaus e Severin Bonolini.

Las Pendicularas Mustér SA han fatg igl onn da fatschenta 2020/21 ina sperdita da 540'000 francs tier entradas totalas da 14,5 milliuns francs. Las entradas ord ils menaschis da traffic ein stadas cun biebein 3,7 milliuns francs per rodund 300'000 francs sut quellas digl onn avon. Perencunter ha l’interpresa profitau l’emprema ga dall’infrastructura cumpleina dil niev Resort Catrina. Grazia a quella purschida ein las entradas en hotellaria e gastronomia carschidas da 5,7 milliuns sin rodund 9,4 milliuns francs. Parallelmein ein denton era ils cuosts da persunal carschi da 4,8 milliuns sin 6,2 milliuns francs. Restricziuns caschunan sperditas Sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun ed acziunari principal, Marcus Weber, constatescha en siu rapport annual, han las prescripziuns da Covid-19 danovamein procurau per in menaschi difficil. Cun lubir igl access els territoris da skis ed astgar arver silmeins las terrassas entochen tiel veto dil Cussegl federal, hagi il mender scenari saviu vegnir impedius. Fetg bein ein ils menaschis da hotel e gastronomia dall’interpresa ella val sesviluppai. L’occupaziun seigi stada fetg buna, schegie ch’ei seigi stau lubiu da survir sulettamein ils hosps da hotel els restaurants. Ch’il pass dil Lucmagn ei staus serraus fetg biars dis seigi medemamein stau in handicap. «Ils menaschis da hotel e gastronomia ella val han serrau lur quens sur il preventiv. Aschia han els saviu gidar a cumpensar silmeins ina part dallas sperditas sil cuolm», constatescha Marcus Weber. Legreivlamein hagien ins giu cletg cun l’aura, la neiv seigi vegnida en abundonza. Gronda peisa al bike Gronda peisa han las Pendicularas Mustér SA dau igl onn da fatschenta passau d’engrondir la purschida da bike. Leu nua ch’igl ei stau pusseivel ein las sendas da viandar e da bike vegnidas spartidas. Quei ei succediu en collaboraziun cullas vischnauncas da Mustér e Tujetsch. Las rutas ein vegnidas catalogisadas en ina nova carta da viandar e bike. Il mument vegn fatg ponderaziuns d’extender la purschida en direcziun Ursera. Las pendicularas speran da saver metter en funcziun il «Flow Trail» aunc quest atun. Per buca fetg positiva taxescha Marcus Weber vinavon la collaboraziun cun Sedrun Mustér Turissem. Ina cooperaziu pli stretga, era cun Andermatt, seigi necessaria. Medemamein spera l’interpresa che las lubientschas da baghegiar pendentas per la casa da parcar ed il restaurant sil Cuolm da Vi arrivien ton pli spert. Alla radunonza generala dils acziunaris il venderdis sera a Caischavedra ein Marcus Weber (president), Vincent Augustin (vicepresident) sco era Francestg Cajacob, René Epp, Martin Kreiliger ed Ueli Sutter vegn eligi, respectivamein reeligi el cussegl d’administraziun. Act festiv pil giubileum Il december vegnent eis ei exactamein 50 onns dapi ch’ils indrezs dallas Pendicularas Mustér SA ein vegni mess en funcziun. Per quei impurtont tierm ord vesta dall’interpresa mo era pil svilup turistic a Mustér en general envidan las pendicularas la populaziun ed ils hosps da vacanzas ad in act festiv. Sco quei che Marcus Weber ha detg enviers la FMR ha quel liug ils 18 da december 2021. Marcus Weber – acziunari principal e president dil cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Mustér SA.

Sper Mustér han sulettamein aunc Flerden, Masein, Aschera, Tschiertschen-Praden e Val Müstai in pei da taglia da 120%. Bravuogn Filisur e Furna in tal da 130%. Cun quei s’auda Mustér tier las otg vischnauncas cul pli ault pei da taglia el cantun Grischun. Tuttas autras han in pli bass, per part schizun mo tals da 30 ni 50 pertschien. Quei vulan las autoritads communalas da Mustér midar. La suprastonza communala haveva proponiu al cussegl da vischnaunca ina reducziun da tschun sin 115% cun analisar ils proxims onns la situaziun ed allura eventualmein far in ulteriur pass da tschun pertschien. Il cussegl da vischnaunca ei denton staus dil meini ch’ina reducziun da diesch pertschien seigi indicada suenter ch’ins haveva decidiu d’alzar il pei da taglia avon 13 onns da 105 sin 120 pertschien. Il temps ei madirs Il cussegl da vischnaunca ei segirs: Ina vischnaunca che vul esser cumpetitiva drova in pei da taglia attractiv. Per contonscher quella finamira duein las investiziuns previdas vegnir priorisadas tenor basegns e realisadas en in pli liung interval che previu. Edgar Durschei, cusseglier da vischnaunca e president dall’Uniun da commerci e professiun Mustér, defenda la proposta da reducir il pei da taglia per diesch pertschien: «Era pertuccont il pei da taglia ei la vischnaunca da Mustér en concurrenza cun autras vischnauncas. Investar ei impurtont per restar attractivs, mo il pei da taglia ei era da muntada.» Ei seigi impurtont da mirar egl avegnir: «Il pagataglia ei aschidadir il client dalla vischnaunca. Mintga fatschenta sa ch’igl ei impurtont da tgirar sia clientella. Tier la vischnaunca ei quei buc auter.» Sch’ina interpresa vegli investar sappi ella era buca semplamein alzar ils prezis. «Secapescha ch’igl ei impurtont d’investar. Mo quei sto semplamein succeder tenor las pusseivladads finanzialas che nus havein», puntuescha Edgar Durschei. El patratga en quei connex era vid il commerci. Era a quel seigi ei buca tuttina conta taglia ch’el hagi da pagar. Ina reducziun da sulettamein tschun pertschien dil pei da taglia fussi stada sulettamein per cuntentar quels che fetschien canera: «Ina reducziun da diesch pertschien ei in signal.» Diesch pertschien ei (memia) bia En in messadi fetg detagliau e cun bia cefras fa la suprastonza communala attents sillas consequenzas dalla reducziun da diesch pertschien. Cun quella reducziun mauncan alla vischnaunca annualmein rodund 340'000 francs. Tier in’atgna finanziaziun (cash-flow) d’intragliauter 2,2 milliuns francs muntan quellas meins entradas in manco annual da 16%. «Cun ina tala reducziun eis ei grev da contonscher la finamira d’in cash flow da dus milliuns francs. Ella situaziun actuala ei quei memia bia. Cun ina reducziun da diesch pertschien astga ei buca capitar grondas surpresas tiels resultats annuals futurs», constatescha il president communal René Epp. Culla proposta dalla suprastonza communala da reducir il pei da taglia per tschun pertschien muncassen 170'000 francs en cassa mintg’onn. Duess il pievel refusar la proposta da reducir il pei da taglia per diesch pertschien, vegn la suprastonza communala a proponer ina reducziun da tschun pertschien dil pei da taglia el rom dalla tractaziun dil preventiv 2022. «La suprastonza communala vegn lu ad analisar mintga dus onns la situaziun e giudicar schebein ulteriuras reducziun dil pei da taglia ein pusseivlas e responsablas», puntuescha René Epp. Tgei di il cantun El messadi per mauns dil pievel giudichescha era igl Uffeci da vischnauncas dil Grischun la situaziun. El constatescha: «La situaziun da finanzas actuala dalla vischnaunca da Mustér ei sauna ed ordinada. Ella vegn da cuvierer sias expensas currentas cumpleinamein cun las entradas e ha actualmein mo in pign indebitament.» Tonaton fa el era attents sigl avegnir. Duessi la vischnaunca buca generar sufficientamein entradas per contonscher sias finamiras, stuessi ella augmentar il pei da taglia sco era instradar mesiras per equilibrar il quen current. La vischnaunca da Mustér preveda da far investiziuns da 26 milliuns francs ils proxims diesch onns. Commentari Ti benediu pei da taglia Hans Huonder/FMR La secunda mesadad digl onn ei en sesez quella ch’ei deliberada da patratgs, fantasias e giavischs pertuccont la taglia. Ils quens ein pil pli pagai, la declaronza ad acta. Auter ei quei per las instanzas politicas. Naven digl uost vegn mintgamai fatg il preventiv pigl onn vegnent ed en connex cul budget gioga era il pei da taglia in’impurtonta rolla. Silmeins tier quellas vischnauncas che ston volver duas ga il da tschun. Tier las autras sepresenta silpli la damonda co dar ora ils daners. L’entschatta 2008 ha il suveran da Mustér decidiu d’alzar il pei da taglia da 105 sin 120%. El messadi da lezzas uras ei vegniu puntuau che quei alzament duei gidar a sanar las finanzas, vul dir reducir deivets. Silsuenter seigi el puspei da reducir. Esser al tgamun d’ina vischnaunca ei denton pli sempel sch’ils daners flessegian e stattan a disposiziun pil menaschi quotidian ed era las investiziuns. Quei spargna fastedis nua e co spargnar. Ei dat adina arguments sch’ins vul buca sbassar il pei da taglia. Ei dat denton era cunterarguments. Co sedi ei: «Tgi che vul anfla vias – tgi che vul buca anfla stgisas.» Dumengia decida la vischnaunca da Mustér davart ina reducziun dil pei da taglia da 120 sin 110%. La suprastonza communala haveva proponiu ina reducziun da tschun pertschien, il cussegl ei staus d’in auter meini. Enstagl da far ina reducziun en etappas giavischa el da far ina guota cun in pli grond tgau e sminuir il pei da taglia per diesch pertschien. Da principi ein ton parlament sco executiva dil meini ch’ina reducziun seigi pli che indicada. Silmeins en quei punct s’accordan els. Cumparegliau cullas vischnauncas vischinontas ei ina reducziun pli che indicada. In pei da taglia da 70 pertschien vegn Mustér sco subcenter dalla Surselva probabel mai a saver selubir. Memia grondas ein en quei connex las grevezias ch’in liug da center sto purtar. Sche Mustér vul bandunar dils «flop otg» dalla rangaziun dils peis da taglia communals el cantun Grischun ei ina reducziun pia indispensabla. Ch’ina tala vegn pigl onn 2022 ei clara, la damonda ei mo: Diesch ni tschun pertschien? Ei astgess senz’auter era esser dapli, mo la realitad e la prudientscha plaidan in auter lungatg. En connex cun quella votaziun – il temps ch’ils quens da taglia ein pagai – ein fantasias e giavischs bein lubi, mo restrenschi fetg en lur dimensiun. Il pei da taglia en votaziun Avon 13 onns ha Mustér alzau il pei da taglia da 105 sin 120% ed uss duei el vegnir reducius per diesch pertschien. Dumengia decida il pievel davart quella reducziun. La suprastonza communala haveva proponiu al cussegl da vischnaunca ina reducziun da tschun pertschien, lez ei staus dil meini che diesch pertschien seigi indicau. Quella correctura s’effectuescha el quen communal cun in minus da rodund 340’000 francs. Per la suprastonza communala ei quei memia bia en vesta allas investiziuns ch’ein da far. Mustér preveda d’investar 26 milliuns francs ils proxims onns. Il cussegl da vischnaunca ei dil meini ch’ina vischnaunca che vul esser cumpetitiva sto era haver in pei da taglia attractiv. (fmr/hh) Vischinas e vischins da Mustér decidan dumengia proxima davart ina reducziun dil pei da taglia.

Terrada per Schluein Glion el Cup svizzer En in giug senza gronda tensiun spiarda Schluein Glion encunter Herisau cun 0:3 senza haver egl entir giug ina concreta caschun da sittar in gol. Mo era igl adversari ha buca giu biaras caschuns, ils gols ha Herisau sittau plitost ord il nuot. Igl emprem cuort avon pausa cun in siet da varga miez il plaz sur il goli ora. Exact aschia ha Cristian Tolino era sittau avon quater jamnas in gol a Crap Gries egl emprem giug da campiunadi da questa stagiun. Il secund gol ei curdaus ella 51avla minuta suenter in pass liung traversal da biebein 60 m sin Joel Kurzbauer , il qual ei mitschaus el dies da siu adversari e ha battiu il goli da Schluein Glion cun in siet el cantun bass. Il tierz gol la finala ei curdaus cuort avon la fin sin ina flanca dalla vart seniastra, la quala Marco Schmid ha deviau el cantun dretg. Era cheu ha il defensur schau ualti biaras libertads agl attaccader. Pli bia dat ei buca da rapportar da quei giug, sil scret da notizias dil rapportader ei sper quels treis fatgs mo aunc nudau che Murat Leblebici haigi retschiert ella 66avla minuta ina carta melna pervia d’in foul. Beat Dermont Cup svizzer Schluein Glion – Herisau 0:3 (0:1) Crap Gries. – 105 aspectaturs. – Arbiter: Lekaj. Gols: 41. Tolino 0:1, 51. Kurzbauer 0:2, 80. Schmid 0:3. Schluein Glion: Casutt; Frias (88. Mate Lekishvili), Andri Sgier, Gian Sgier; Leblebici, Michel, Livio Derungs, Bundi (46. Stabile), Gomes Machado; Vinzens (59. D’Atria), Dimitri Lekishvili (59. Tschalèr). Herisau: Rosenfelder; Kurzbauer (71. Huber), Gavrilovic, Dautaj (67. Machado Ramalho), Gomes (67. Schmid); Thönig, Tolino, Bischof, Susic; Müller (67. Yildirim), Ehrbar (78. Loprete). Remarcas: Cartas melnas: 66. Leblebici (foul). – Schluein Glion senza Büchler, Gianluca Casutt, Egger, Mathias Derungs, Gallmann (blessai) e Capaul (absents). – Corners: 4:8. Trun/Rabius volva la partida dil Cup svizzer La partida dil Cup svizzer entscheiva ideal per l’equipa da casa. Gia suenter tschun minutas va Trun/Rabius en avantatg entras Damian Schmed suenter in corner. Mo quei eis ei lu e stau per l’equipa dalla Cadi, silsuenter surpren Altstätten pli e pli la bitgetta dil giug. Mergim Osmani para da sesentir bein quei di a Pustget e marca avon pausa in schuber hattrick per l’equipa dil cantun S. Gagl. Aschia ch’il resultat munta suenter 45 minutas 1:3 per Altstätten. Il CB T/R reagescha cun Gianin Derungs e Clau Berther ed ina midada da sistem. Quei porta beinspert fretg e Gianin Derungs marca a moda a maniera sco mo el sa far ei il secund gol per l’equipa da casa. Trun/Rabius ei uss anavos el giug e muossa ina tut autra prestaziun ch’avon pausa. Quei meina ella 65. minuta tiel 3:3 entras Patrizio Decurtins . E sis minutas avon la fin vegn ei aunc meglier. Gianin Derungs vegn lantschaus cun in bi pass e setta il CB T/R en avantatg. Malgrad che Trun/Rabius sto ellas davosa minutas aunc midar il goli vegn Altstätten buc pli da reagar, aschia che Trun/Rabius ei ina runda vinavon el Cup svizzer. Facit dil giug: Avon pausa ina miserabla prestaziun e suenter pausa ina grondiusa. Pls aspectaturs segir fetg interessant, pils trenaders perencunter da piarder gnarva. (cdm/fmr) Cup svizzer, 1/16-final Trun/Rabius – Altstätten 4:3 (1:3) Pustget, Trun – 120 aspectaturs. Gols: 5. Damian Schmed 1:0, 10. Mergim Osmani 1:1, 36. Mergim Osmani 1:2, 39. Mergim Osmani 1:3, 49. Gianin Derungs 2:3, 65. Patrizio Decurtins 3:3, 84. Gianin Derungs 4:3. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas (79. Robin Monn); Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Mathias Flepp, Denis Monn; Mirco Pfister (46. Clau Berther), Silvan Muoth (46. Gianin Derungs), Orlando Monn; Patrizio Decurtins. Altstätten: Drilon Demiri; Loris Liiro Peluso, Baris Civez, Simon Eugster, Noah Zünd; Neil Eugster, Manuel Stüdli, Kevin Steiger, Maurin Brülisauer; Mergim Osmani, Sahin Irisme. Remarcas: Trun/Rabius senza Remo Alig, Beat Cadruvi, Daniel Pfister e Salvatore Stagliano. Corners: Trun/Rabius 4, Altstätten 6. Lumnezia perda encunter Tusaun/Cazas L’equipa dil CB Lumnezia ha l’intenziun da dar pli offensiv naven dall’entschatta che els giugs entochen ussa. Suenter che l’equipa da Tusan/Cazas metta sut squetsch ils Lumnezians ellas empremas minutas funcziunau quei lu era dètg bein. Ella 14. min. vegn in giugadur dils hosps da scappar dall’ala giu e da dar in ferm pass bass davon il gol lumnezian. Pascal Derungs emprova da spindrar, denton senza success e la culla va egl agen gol. Diesch minutas avon pausa vegnan ils indigens tier in pèr bunas schanzas, denton senza reussir. Ella davosa minuta avon pausa vegnan ils da Tusaun/Cazas da dar in bal naven dalla vart el dies dalla defensiun lumneziana. Lez vegnan buca d’intervegnir e Tusaun/Cazas marca il secund gol. Aschia survegn Lumnezia puspei in gol cuort avon pausa sco gia encunter Weesen. Suenter pausa batta l’equipa da casa vinavon e ha era dapli il bal ch’igl adversari. Il problem ei il mument da vegnir tier propi bunas occasiuns e da far gols. Ella 55. min. survegn Paul Alig sia quarta carta melna da questa sesiun, aschia ch’el ei serraus il proxim giug encunter Glaruna. Legreivel ord vesta lumneziana ei che Gion Ursin Alig tuorna ell’equipa. Damai che Remigi Collenberg croda ora pli ditg pervia d’ina blessura vegn il cader denton buca pli gronds. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Tusaun/Cazas 0:2 (0:2) Tavanasa, plazza da ballapei Mutteins. – 50 aspectaturs. Gols: 14. Pascal Derungs (autogol); 45. Laurin Lanicca. Lumnezia: Fabio Casanova; Danilo Blumenthal; Matias Alig; Manuel Casanova; Mauro Cadonau; Pascal Derungs (60. Gion Ursin Alig); Paul Alig (70. Noe Capaul); Dario Capaul; Andriu Alig; Dino Blumenthal (80. Nando Blumenthal); Attila Truffer. Tusaun/Cazas: Ramon Noll; Christof Spörri; Aaron Patt; Yanik Brot; Dario Rüedi; Diego Raho; Leandro Rüedi; Nico Bundi; Laurin Lanicca; Alberto dos Santos Maia; Gianni Schweigl. Remarcas: Lumnezia senza Tizian Casanova, Remigi Collenberg, Filipe Bastos, Mauro Demont e Kevin Arpagaus. Cartas melnas: Lumnezia 2, Tusaun/Cazas 1.

Muort in tschuppel partidas dil Cup svizzer ei la runda dil campiunadi da ballapei regiunala stada restrenschida. El giug da 3. ligia denter Lumnezia e Tusaun-Cazas ein ins Lumnezians i sco sperdiders dil plaz. Igl ei stau la quarta terrada el quart giug. A Lumnezia maunca il mument surtut in bien attaccader. En quels emprems quater giugs ha l’equipa da Giacun Vinzens sittau in sulet gol, perencunter retschiert diesch. La partenza el campiunadi ei pia buca reussida tenor giavisch. Il campiunadi ei denton aunc liungs ed encunter entgins adversaris ch’ein cul diember da puncts buca lunsch naven da Lumnezia, sa l’equipa aunc giugar. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Laax festivau l’emprema victoria stagiunala. A Bogn Ragaz ei reussiu in 2:1. Cun quei ei l’equipa dalla Foppa anavos el miez dalla tabella, leu nua ch’ella veseva sesezza gia avon il campiunadi. Il maletg dalla tabella cugliuna denton empauet, pertgei las pli biaras equipas ch’ein en quella davos Laax han dau in giug pli pauc. L’emprema terrada da questa stagiun ha Rueun incassau. Il capogruppa dalla 5. ligia ha stuiu suttacumber ad Union Trin avon agen publicum. Tonaton resta Rueun alla testa dalla tabella, ussa cun tuttina biars puncts sco Mladost ch’ei secund. In’impurtonta victoria han ils juniors A dalla Surselva festivau. Ordeifer encunter Rebstein ei reussiu ina clara victoria da 7:2. Cun quei ein ils Sursilvans sedistaccai dil contuorn dalla zona dalla relegaziun e sesanflan da niev sil quart plaz.

Pervia dalla biara neiv e vent ei il Pass Lucmagn staus serraus igl unviern vargau 50 dis. Quei ei 22 dis dapli ch’igl onn avon ed era per dabia sur la media da 37 dis. Sco quei che la Pro Lucmagn scriva el rapport annual ch’ei gest cumparius en vesta alla radunonza generala dils 7 d’october 2021, han ils responsabels fatg tut il pusseivel per tener aviert la via aschi savens sco pusseivel. 49 lavinas – 30 dalla vart dil nord e 19 dalla vart dil sid – ein vegnidas entochen en via, biaras autras entochen pauc sur via. Quei seigi in bien ton dapli ch’ils dus unviarns avon. Ina ga dapli ha ei dau negins accidents duront igl unviern silla via dil pass. Dapli lavur – pli aults cuosts Ils cuosts pil menaschi d’unviern silla via denter Fuorns e Campra importan 750'000 francs. Quei ei bunamein 100'000 francs sur la media dils 21 onns dapi ch’il pass vegn aviarts era igl unviern. Tonaton ein ils cuosts sut il preventiv. Sco quei ch’il president Martin Candinas scriva el rapport annual, ei la liquiditad dalla Pro Lucmagn garantida da tut temps. Il survetsch d’unviern al Lucmagn ei vegnius procuraus igl unviern vargau l’emprema ga dalla cuminonza da lavur Edelweiss. Sias maschinas ein stadas igl unviern vargau 1272 uras en funcziun, igl onn avon era ei stau 796 uras. Quei grond diember d’uras attribuescha la cumissiun tecnica alla biara neiv, emprovas da rumir auter la via sco era il temps d’introducziun dall’equipa operativa nova. Pervia dalla pandemia dil coronavirus ha igl arranschament pil giubileum da 20 onns dapi l’avertura d’unviern digl unviern stuiu vegnir spustaus. Era uonn ei la situaziun restada malguessa, aschia ch’igl ei previu d’organisar in act da giubileum igl onn vegnent sil hospezi dil Lucmagn. La biara neiv ha procurau per bia lavur igl unviern vargau al Pass Lucmagn.

Per l’emprema ga ein vegni erui la dumengia vargada ils campiuns svizzers dad e-mountainbike. Ils campiunadis han giu liug a Mustér. Ella categoria dils umens ha il Songaglies Jürg Graf gudignau la cuorsa el territori da skis da Caischavedra. Secund ei Joris Ryf daventaus e sco tierz ei Nicolas Fischer seplazzaus. Ella categoria dallas dunnas ha Nathalie Schneitter victorisau cun pign avantatg avon Nicole Göldi ch’ei daventada dacuort campiunessa mundiala en questa disciplina ella Val di Sole. Schneitter era stada l’emprema campiunessa mundiala insumma dad e-mountainbike igl onn 2019 a Mont Saine-Anne el Canada. La medaglia da bronz ei ida la dumengia vargada a Mustér a Kathrin Stirnemann. Biebein 30 ciclistas e ciclists ein stai la dumengia alla partenza. Plievgia e per part dracca duront igl entir temps dalla cuorsa ha procurau per cundiziuns plitost difficilas. Pervia dallas schliatas cundiziuns dall’aura han ils organisaturs desistiu d’ina cuorsa da qualificaziun. Mustér seporscha d’organisar era l’auter onn il campiunadi svizzer dad e-mountainbike. Gia la sonda ein ils e-bikers stai en funcziun. Lu ha Mustér purschiu ina cuorsa populara.

Sonda ein ils commembers dall’Associaziun dils museums ed archivs culturals dalla Surselva s’entupai a Sedrun. L’organisaziun s’engascha pils interess da tuttas casas ed instituziuns sursilvanas. Il Cantun taxescha ella sco exempel per autras regiuns. En Surselva conservan e muossan divers museums ed archivs collecziuns unicas, arcuns dalla memoria regiunala e locala. Sper ils «gronds», la Cuort Ligia Grischa a Trun ed il Museum regiunal Surselva a Glion, dat ei aunc in tozzel «pigns». Ils responsabels da tuts ein sedecidi avon dus onns da fundar ina uniun. Gl’intent era clars: Tuts han collecziuns unicas e quitaus communabels. Enstagl da sedustar e sefar valer persuls, han ins scaffiu in’uniun tetgala. Quei ha la presidenta dall’associaziun AMAS, Ursina Jecklin, declarau a caschun dalla secunda radunonza generala. La menadra dil Museum regiunal Surselva ha rapportau dalla gestiun 2020/21, dils contacts ch’ella ha giu cullas instanzas regiunalas e cantunalas e dil program da lavur futur. Anflar sligiaziuns per tuts Da cuminonza sesprova AMAS d’anflar sligiaziuns che cunvegnan a tuttas instituziuns sursilvanas. Savens va ei per garantir las finanzas, pil contact cullas autoritads ni per coordinar ed organisar occurrenzas communablas. Actualmein fan 14 museums ed archivs part dall’associaziun. Vitier pagan 12 commembers singuls la contribuziun annuala. Museums ed archivs caschunien mo cuosts e portien nuot, «quei ch’ei vargau ei vargau, nus mirein anavon, e buca anavos», manegian ils indifferents. Savens finescha l’indifferenza cu glieud giuvna drova informaziuns e sustegn per lavurs, per la perscrutaziun da famiglias e per geneologias. Per cletg dat ei lu ils arcuns nua che la memoria ei conservada. Avon la radunonza generala ella sala Cristalla a Sedrun ha Tarcisi Hendry aviert las portas digl archiv da vischnaunca. El plaunsut dalla Tgesa communala ei in dils archivs pli bials, ordinai e cumplets d’ina vischnaunca grischuna. Dapi 42 onns tgira gl’archivari quel cun in engaschi enorm. En in sectur separau digl archiv communal, denton el medem local, rimna e conserva el documents e cultura. Tarcisi Hendry ha era fundau ina bibblioteca documentara da Tujetsch. Quella cumpeglia dapresent 700 cudischs e publicaziuns da val e vischnaunca. Tarcisi Hendry egl archiv da vischnaunca Tujetsch, sen. las scatlas digl archiv communal, dretg gl'archiv cultural. Sensibilisar las autoritads En siu emprem onn d’existenza ha AMAS stuiu limitar ils contacts. Malgrad quei ei la presidenta Ursina Jecklin stada activa. Ella ei s’entupada denter auter culs responsabels dall’uniun tetgala MuseenGraubünden e cugl Uffeci cantunal da cultura. Ch’ins hagi fundau en Surselva ina lobby regiunala pils museums ed archivs seigi exemplaric el Grischun, han ins declarau ad Ursina Jecklin. Suprastonza AMAS, associaziun Museums ed archivs Surselva, da sen. Guido Dietrich, Ursina Jecklin, Anne-Louise Joël e Tarcisi Hendry. Silla foto maunca il suprastont p. Theo Theiler. Onn vargau ha AMAS surpriu la gestiun da «mira!cultura». Quei post fundaus da Marianne Fischbacher intermediescha access e savida tier beins culturals e historics. En in triep vischnauncas organisescha mira!cultura guidadas cun glieud scolada. Cun lavur coordinada vul AMAS intermediar alla populaziun il connex tiel vargau sco era sensibilisar las autoritads dallas vischnauncas. Daferton ein treis gruppas da lavur activas en plirs ressorts. Ina gronda finamira dad AMAS eis ei da presentar gl’onn 2024 a Trun in’exposiziun communabla a caschun dil giubileum 600 onns Ligia Grischa. Il num duei far effect L’associaziun AMAS ei ina uniun cun statuts, fundada conform al Cudisch civil svizzer. El Grischun eis ei l’emprema organisaziun tetgala regiunala da museums ed archivs. Cu la gruppa preparativa ha giu da sedecider per in num, ha quei caschunau ina cuorta discussiun. Igl ei stau clar che quella «Associaziun dils museums ed archivs culturals Surselva» duei vegnir enconuschenta culla scursaniziun AMAS. Per simplificar «Museums Archivs Surselva» fuss era la scursaniziun bilinguala MAS sepurschida. Sco quei che Ursina Jecklin ha declarau rispundend ina damonda ord il ravugl dalla radunonza han ins tscharniu il num AMAS cun perschuasiun «demai ch’el tuna bein, ch’el sveglia l’attenziun, sveglia negins scumbegls e selai applicar oreifer ella publicitad». AMAS duei daventar ina noziun marcanta d’ina instituziun che s’engascha pils museums ed archivs culturals dalla Surselva. Il num s’accorda lu era cul verb «amar». Ils responsabels han e fan bugen cultura. La pagina d’internet che l’associaziun ei vidlunder da concepir survegn il num significont www.amasurselva.ch.

Il zercladur ha la vischnaunca Ilanz/Glion elegiu presidi e suprastonza communala, sco era parlament, per la legislatura nova 2022-2025. Igl ei la tiarza perioda d’uffeci suenter che la fusiun ei entrada en vigur igl 1 da schaner 2014. El parlament dat ei ina pulita stuschada, la mesadad dils 25 posts occupan persunas novas. Il fevrer 2022 vegn il parlament plinavon ad eleger da niev siu biro. Claudio Quinter , che ha surpriu il fevrer 2020 il presidi, dat vinavon quel ad ina successura ni in successur. La vicepresidenta Jeannette Dalbert ha denton annunziau ch’ella stetti buca a disposiziun e vegni buca a surprender quei post. Gierina Gabriel ei emprema dumbravusch ed era commembra dil biro. Sch’ella vegn a candidar pil presidi ei aunc buca clar. Dumengia proxima ei il secund scrutini dallas elecziuns dil parlament. All’urna han ils da Glion d’eleger ina persuna che surpren il mandat da Martin Capeder , Duin. Quel haveva candidau ils 13 da zercladur 2021 sco commember dall’executiva ed ei era vegnius elegius ella suprastonza communala cul meglier resultat. Per siu post el parlament candideschan dus umens e duas dunnas. Rita Duff-Cavegn , Glion Strada, ei commembra dil cussegl da scola e candidescha sco suletta per ina partida, la PCD. Andrina Ragettli-Drack habitescha cun sia famiglia a Ruschein. Ella ha aunc negina experientscha politica, representass denton bugen el parlament ils interess da sia fracziun. Negina experientscha politica han era ils ulteriurs candidats: Il schurnalist Roland Falk habitescha dapi quater onns a Glion e fuss cun 72 onns il senior el parlament communal. Cull’annada 1991 ei Daniel Tata Schneider il giuven dils quater candidats. El ei architect e habitescha dapi zacons onns a Luven. (fmr/abc)

Dumengia proxima entscheiva, respectiv cuntinuescha, il chor viril Ligia Grischa cun ses exercezis. Ei vegn ad esser il 170avel onn da cant da quella uniun culturala sursilvana. Igl atun vargau havevan ils exercezis entschiet che Covid-19 ha interrut els. Cullas mesiras necessarias speran tuts ussa da saver cuntinuar ella fuorma usitada. Tradiziunalmein entscheiva il chor gl’onn da cant culla radunonza generala. Quella ei dumengia, ils 26 da settember, allas 19.00 ell’aula dalla casa da scola a Glion. Sco quei che la suprastonza dil chor scriva, ha il directur Christoph Cajöri preparau in program zun interessant cun differents puncts culminonts. Tgi che ha plascher dil cant viril ei beinvegnius alla radunonza generala ni all’emprema emprova che suonda lu ils 10 d’october. Ulteriur sclariment dat il president dil chor, Aurelio Casanova , (tel. 076 585 41 20). Ils 60 cantadurs selegran d’astgar cuntinuar cul program ed era da novas fatschas e forzas. Tenor decisiun dil Cussegl federal vala per chors cun dapli che 30 cantadurs in obligatori da certificat. (fmr/abc)

Ils 2 d’october ein ils campiunadis mundials da maraton cul velo da muntogna. La federaziun naziunala Swiss Cycling tarmetta treis atlets a quella cuorsa. Igl ei quei Nino Schurter, Fadri Barandun ed Andrin Beeli. Quels treis romontschs representan la Svizra ad ina dallas pli diras cuorsas ch’ei dat. Ils organisaturs ASD Capoliveri Bike Park ha preparau sill’insla Elba ina cuorsa cun 115 km distanza e 4500 meters differenza d’altezia, pia bunamein treis gadas il Bike Maraton Lumnezia. Oriundamein havess quella cuorsa giu liug ella Columbia, la federaziun internaziunala UCI ha ussa surdau ella all’Italia. Il maraton ei aschidagir la cuorsa roiala dils campiunadis mundials da velo da muntogna per umens, dunnas e l’elita. A quels representan treis atlets romontschs la Svizra. (fmr/abc)

La pandemia cul coronavirus s’effectuescha vinavon a moda negativa tier las interpresas dalla gruppa Brig-Visp-Zermatt. Surtut la Viafier Gornergrat SA e la Glacier Express SA sentan aunca adina il disinteress dils hosps digl exteriur. Perencunter ei il transport dalla Viafier Matterhorn Gottard cun autos atras il Furca s’effectuaus positivamein. Sco quei che l’interpresa scriva en ina bilanza pigl emprem miez onn 2021, ei il coronavirus in factur che ha engreviau il menaschi igl emprem miez onn, in ulteriur ei la schliat’aura staus. Tut en tut ei il recav total per 700 000 francs pli bass ch’igl emprem miez onn 2020. L’interpresa ha giu entradas da 42,1 milliuns francs. Las expensas ein sesminuidas per in milliun francs sin 55,8 milliuns francs. Mesiras da spargn e lavur cuorta han pudiu tener en rama las expensas. Sut il streh dat ei aschia ina sperdita da 2,6 milliuns francs pigl emprem miez onn. Sco quei che l’interpresa scriva, ha il Glacier Express giu 700 000 francs dameins entradas en cumparegliaziun cugl emprem miez onn 2020. Quel ei staus en funcziun en ina fuorma reducida. Las meins entradas el traffic da persunas da rodund 900 000 francs ha la gruppa saviu cumpensar cul surpli l’entradas dil transport d’autos da 1,4 milliuns francs. Il transport d’autos atras il Furca ha profitau dil coronavirus, bia glieud ha buca vuliu carrar cul tren mo perencunter cugl auto cargau. Tut en tut ei vegniu transportau bunamein 167 000 autos, 30,9 pertschien dapli ch’igl emprem miez onn 2020. Che quei ei stau aschia ei denton era d’attribuir al fatg ch’ils pass ein vegni aviarts pli tard uonn. Cun ina migliur dalla situaziun generala pertuccont la pandemia quenta la gruppa buca quest e l’auter onn. A sentir vegnien ins quella endretg pér naven da 2023. Tgi che vul viagiar cul Glacier Express sto posseder il certificat da Covid-19. Quella directiva vala dapi ils 13 da settember 2021 per tuttas persunas sur 16 onns.

La grammatica romontscha sedivida els divers idioms ed ei cumplexa. Glieud che empren romontsch ei dependenta da mieds sempels, mo actuals ed autorisai. Emanuel Brühlmann da Ruschein ha scaffiu in tal dils verbs conjugai. «La Lia Rumantscha selegra da metter a disposiziun alla publicitad la ‘Gliesta dils verbs romontschs sursilvans’ dad Arne Polage ed Emanuel Brühlmann», scriva l’organisaziun sin sia pagina d’internet. Ei tuna da grammatica e da scola. Tgi che arva la pagina dalla LR per encurir mieds d’instrucziun, anfla spert il giavischau. Sisum la pagina, ella balca cullas sis colurs, clicca silla grischa cul tetel «curs». Suten sesarvan suttetels, ins elegia «meds d’emprender»…e prest san ins ir d’in verb a l’auter. Ina pagina per mintga verb Ina entira pagina ei dedicada a mintga verb. En tut han ils dus auturs rimnau pli che melli. «Igl ei exact 1009», declara Emanuel Brühlmann. Pertuccont quella lavur ha el giu contact dacuort cugl inspectur Alexi Nay. Il mied d’instrucziun duei era survir allas scolas, giavischa gl’autur. Il lungatg romontsch ha peisa, el mereta in mied d’instrucziun actual ch’ei sempels d’applicar. Tgi che vul duvrar las gliestas dils verbs ei buca ligiaus vid in pult ni in plaz fix. Sco in cudisch san ins prender il mied d’instrucziun nua ch’ins vul. Emanuel Brühlmann renda attent: «Las 1009 paginas san ins cargar sil telefonin, ed ei drova gnanc in access agl internet per luvrar cullas tabellas».«Ils dus emprendiders da sursilvan hagien rimnau verbs irregulars e cumpilau els en ina tabella da conjugaziun, scriva la LR pertuccont quei mied didactic niev. Igl ei ina prestaziun da diligenza e perseveronza. Emanuel Brühlmann ha iniziau la gliesta dils verbs sursilvans. Tgei ha motivau il filolog e scolast pensiunau che habitescha a Ruschein da realisar quei project. «En connex culs cuors da romontsch ch’jeu haiel absolviu, scarpitschavel jeu adina sur las fuormas dils verbs conjugai. A nus muncava ina gliesta cumpletta ed actualisada», raquenta Emanuel Brühlmann. Ensemen cun Arne Polage – in Tudestg che ha medemamein absolviu ils cuors intensiv da sursilvan – ha il scolast pensiunau oriund da Turitg lantschau la sfida. En lur temps liber han els luvrau vid ils verbs cullas tabellas. Aposta per haver ina certa garanzia ch’els lavurien buca «pil gat», han els fatg ina cunvegna a scret culla LR. Quella vegni a publicar la gliesta finida e metter a disposiziun ella gratuitamein per scargar sil computer ni telefonin, han ins fixau. La basa: Winzap, Spescha e Decurtins La part 1 dalla gliesta cuntegn 554 verbs che devieschan dalla conjugaziun regulara, la part 2 cumpeglia 455 che fan ina midada dil tschep ni cuntegnan l’infix -esch-. «Nus essan sebasai dalla bial’entschatta sils cudischs d’instrucziun existents», declara Emanuel Brühlmann. Inagada ei quei il carnet tgietschen dad Isidor Winzap, cumparius 1986, «La conjugaziun dils verbs romontschs sursilvans». Dus auters mieds han cumplettau la basa: il «Lexicon Romontsch Cumparativ» dad Alexi Decurtins e la «Grammatica sursilvana» dad Arnold Spescha. En scola ed en cuors ein tuts treis elementars e standard per l’instrucziun dil sursilvan. Ina lavur acribica han ils dus umens fatg. Omisdus vegnan d’ordeifer la Rumantschia. Arne Polage lavura a Düsseldorf ella centrala d’alarm dalla polizia. El ei buca linguist, ha denton, sco Emanuel Brühlmann, l’affinitad pil lungatg e la cumpetenza ell’informatica. Quellas qualitads ein stadas d’engrau ils onns 2019 e 2020 che quei project ha occupau el «In grond scazi» Sia incumbensa seigi stau da trer ils fils e da tener sut controlla tut, raquenta Emanuel Brühlmann. Dapi 35 onns eis el a Ruschein, ils emprems decennis ella habitaziun da vacanzas e dapi ch’el ei pensiunsaus sco habitont stabel. El project didactic ei era il romanist e professer all’Universitad da Friburg, Mathias Grünert, staus involvaus. Quel ha cussegliau ed accumpignau il project. Collaborau han era ina retscha da persunas cumpetentas ed interessadas, Rolf Allenspach, Rita Bearth, Edith Bodmer, Renata Coray, Petra Dietrich, Hanna Müller e Peter Stricker. «La gliesta da verbs ein in bien agid per tgi che vul s’informar spert davart ina ni l’autra fuorma conjugada. Persunas ch’emprendan sursilvan cattan cheu in grond scazi da verbs cun lur muntadas e tut las fuormas relevontas en in’egliada», circumscriva il linguist dalla LR, Daniel Telli. El ha lectorau la lavur preziusa ch’ei ussa accessibla ad in e scadin.

La scola da Glion ei separticipada vendergis per la tiarza gada al «Clean-Up Day». Affons equipai cun vons ein spassegiai per liung scarpas, sin plazs, agl ur digl uaul ed en chinettas. L’acziun vegn organisada ell’entira Svizra ed ei in project dalla Cuminonza d’interess IGSU, la Cuminonza d’interess per in ambient schuber. Da Basilea tochen Lausanne, da Lugano tochen Glion separticipeschan mintg’onn scolas, uniuns, fatschentas ed organisaziuns al gi da rimnar rumien. Mintgamai il vendergis ni la sonda avon Rogaziun federala rimnan pign e grond en gruppas luccas schi bia sco pusseivel en loghens publics. L’acziun per dapli schubradad en vitgs e marcaus duei sensibilisar e dar in signal encunter il schinumnau «littering». Ils affons dalla scola primara da Glion ein serimnai vendergis endamaun sil plaz da pausa. La gruppa da promoziun da sanadad e prevenziun dalla scola haveva preparau l’occurrenza.L’acziun ha entschiet cun in ritual special, culla canzun dil rumien. Ina gruppa dalla secunda classa silla tura da rimnar rumien. Il scolast e cantautur Thomas è alias Thomas Cathomen ha accumpignau il cant. Suenter ein las classas partidas en gruppas per lur tura definida. Affons equipai cun vons han rimnau tut quei che schai entuorn ellas chinettas, sin plazs, en scarpas e vias. Allas 11.30 ein tuts returnai sil plaz da pausa culla racolta. Per liung vias da spassegiar frequentadas stedi, agl ur digl uaul dil Paradis ed entuorn la zona da sport a Fontanivas han els anflau diltut. Quei ch’ei dau en egl ei forsa che la situaziun dil «littering» ei semigliurada. Ils onns vargai haveva ei dapli alumini, plastic, cartun ed auter rumien ella cuntrada. Sco ei para, fan acziuns da sensibilisar effect. Era las informaziuns ed acziuns da zavrar e reciclar seprofileschan pli e pli enteifer la populaziun. Ils affons da scola ei savens quels che van ordavon a casa cul bien exempel, els dattan vinavon a lur confamigliars il secuntener correct cul rumien. A quella novavla acziun naziunala d’uonn ein mellis persunas separticipadas ell’entira Svizra. En Surselva ei la scola da Glion ida ordavon cul bien exempel.

Cun occasiun dil «Di Medelin» ils 9 d’october 2021 vegn Daniela Kienzler a presentar ils resultats da sia lavur. In’emprema investa en quels dat ella denton gia ussa ellas novitads dalla vischnaunca repartidas l’jamna vargada. Questa primavera eis ella sedrizzada als indigens e possessurs da secundas habitaziuns cun in tschuppel damondas. Denter auter ha ella vuliu saver, schebein possessurs da secundas habitaziuns e da mises – aschidadir habitonts parzials dalla val – savessen s’imaginar da s’engaschar en favur dalla vischnaunca. Vul dir: Gidar a surmuntar las sfidas actualas e vegnentas. Parallelmein ha ella vuliu saver dils indigens, schebei els fussen promts d’acceptar igl engaschament dils possessurs da secundas habitaziuns. Per Daniela Kienzler ein las rispostas dublamein interessantas: D’ina vart per sia lavur da studi, da l’autra vart ord vesta da siu engaschament parzial sco sviluppadra regiunala dalla vischnaunca. Il potenzial ei avon maun Dils 190 possessurs da secundas habitaziuns han 67 rispundiu la retscherca e dallas 144 casadas dalla val 83. «Ils resultats dalla retscherca muossan ch’ei dat potenzial per ina participaziun dils possessurs da secundas habitaziuns vid ils process da svilup dalla vischnaunca. Ina tala cooperaziun vegn giavischada era dils indigens», constatescha Daniela Kienzler. Rodund la mesadad dils dumandai ei promta da s’engaschar vid in process da svilup. Ils indigens sco ils hosps da vacanzas han la medema motivaziun: L’attaschadadad alla Val Medel sco era la promtadad da s’engaschar en favur d’in svilup positiv dalla vischnaunca. Reacziun nunspitgada «Empau nunspitgada ei era la tenuta positiva da habitontas e habitonts dalla Val Medel pertuccont ina participaziun dils possessurs da secundas habitaziuns sin differents secturs. Risguadond ils interess dils possessurs da secundas habitaziuns sedat aschia il pli grond potenzial ella cooperaziun en rundas da discussiun communablas e gruppas da lavur pertuccont igl avgnir dalla Val Medel, sco era engaschaments da lavur communabels», constatescha Daniela Kienzler en ina resumaziun da sia lavur. Dad omisduas varts seigi la promtadad da cooperar avon maun: «Omisduas gruppas ein promtas d’intensivar ils contacts e la collaboraziun.» Ina sfida seigi segiramein il temps limitau da preschientscha dils possessurs da secundas habitaziuns. Eruir il potenzial Dapi rodund in onn lavura Daniela Kienzler sco sviluppadra da projects tier la vischnaunca da Medel. Sper quella plazza cun in pensum da 40 pertschien absolva ella era il studi d’inschigniera d’ambient alla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg. En sia lavur da Bachelor ch’ella fa il mument tracta ella ina tematica che fatschenta biaras vischnauncas turisticas en muntogna: Co sa il potenzial dils possessurs da secundas habitaziuns vegnir nezegiaus meglier? Parallelmein ha ella denton era interrogau ils indigens. Era da quels ha ella vuliu saver co els vesan la collaboraziun dils possessurs da secundas habitaziuns. Tenor Daniela Kienzler ein ils possessurs da secundas habitaziuns savens persunas che han ragischs familiaras ni che han aunc adina parentella ella Val Medel, pia buca exnum turists. Per ella eis ei clar: «In bien svilup ei dependents dall’acceptanza vicendeivla e dalla collaboraziun.» Communablamein egl avegnir Biars possessurs da secundas habitaziuns en Val Medel ein promts da collaborar vid il svilup dalla vischnaunca. In bien ton dils indigens beneventa quell’iniziativa. Els ein promts da collaborar culs «habitonts en temps parzial». Hans Huonder/FMR San possessurs da secundas habitaziuns – aschidadir habitonts en temps parzial – gidar ina vischnaunca perifera sco Medel da surmuntar las sfidas futuras? Quella damonda ha Daniela Kienzler tschentau als indigens sco als possessurs da secundas habitaziuns. La retscherca ha ella fatg el rom da sia lavur da Bachelor. 83 indigens e 67 possessurs da secundas habitaziuns han rispundiu las damondas. Ils resuns ch’ella ha survegniu ein positivs. Facit: 44 pertschien dils possessurs da secundas habitaziuns e 50 pertschien dils indigens san s’imaginar da s’engaschar igl avegnir pli fetg tier differents temas. Tier omisduas gruppas ei la motivaziun pigl engaschament la medema: L’attaschadadad alla Val Medel sco era la voluntad da procurar per in svilup positiv. Signal positiv En quei connex constatescha Daniela Kienzler: «Ils indigens han ina tenuta nunspitgadamein positiva pertuccont la cooperaziun dils possessurs da secundas habitaziuns sin differents secturs.» L’acceptanza e l’aviartadad dad omisduas varts seigi ina buna basa da partenza. Igl ei igl emprem studi en Svizra en ina vischnaunca da muntogna cun participaziun d’indigens e possessurs da secundas habitaziuns. La Val Medel ei buca mo in liug da habitar permanent, mobein era in refugi da persunas dalla bassa che possedan leu ina habitaziun, ina casa ni in mises. Savens han els era ragischs familiaras ella val.

La gruppa directiva dil project da fusiun da Schluein, Sagogn e Laax ei semessa alla lavur suenter ch’il suveran ha getg GIE al preproject presentaus allas radunonzas communalas il zercladur vargau. Il plan da lavur detagliau duei vegnir presentaus miez october alla gruppa da project . «La gruppa directiva cun ils treis presidents communals ei ussa vidlunder da repassar las spartas tematicas dallas treis vischnauncas. Gia vida miez october vul ins porscher in plan da cuntegns e da procedura alla gruppa da project entira.» Quei ha il menader da project dalla fusiun dallas treis vischnauncas, Adrian Wolf getg en discuors cun la FMR. Ina gronda lavur da retscherca e da sclariment seigi vegnida fatga cul preproject. Ella lavur dalla gruppa da project gronda setracti ei ussa da preparar il contract da fusiun cun discussiunar e fixar detagls en ils differents secturs. «Quei che simplifichescha nies process ein las collavuraziuns gia existentas sin plirs secturs denter las treis vischnauncas. Quei augmenta la pusseivladad d’agir pragmatic.» Igl Uffeci cantunal da vischnauncas accumpogna dapi l’entschatta il process da fusiun dallas treis vischnauncas Schluein, Sagogn e Laax. La contribuziun da fusiun cantunala seigi denton aunc stau negin tema en las contractivas entochen dacheu, ha Adrian Wolf getg. La contribuziun da fusiun cantunala vegni decidida dalla regenza sin fundament da l’examinaziun dil project, ha il menader digl Uffezi cantunal da vischnauncas, Thomas Kolleger getg a la FMR. «La contribuziun da promoziun ed eventualmein d’ulivaziun vegn pil pli decidida dalla regenza cuort avon la decisiun da fusiun entras las radunonzas communalas.» Tenor il meinaproject Adrian Wolf detti ei a Schluein, Laax e Sagogn temas sco la planisaziun locala ni l’agricultura che stoppien vegnir discussiunai en moda e maniera pli da profund ensi. L’agricultura e la planisaziun locala seigien dus secturs nua ch’ins hagi neginas experientscha entras collaboraziuns. Per tals temas vegni la gruppa directiva ad installar gruppas da lavur da tuttas treis vischnauncas ed era persunas dil fatg. Il territori dalla vischnaunca fusiunada ei gronds e sestenda naven dil Rein Anteriur entochen sil glatscher dil Vorab. Adrian Wolf cun sia vesta sco menader da project extern ei perschuadius che quella nova vischnaunca disponi d’in saun potenzial cun fermezias e bunas structuras. «Nus havein treis vischnauncas cun differents carachters, ch’ein situadas differentamein e che han ina historia differenta. La via cummineivla cun trer a nez las fermezias da mintga vischnaunca porta tenor mei avantatgs a tuts. Las fleivlezias en in liug san vegnir cumpensadas cun las fermezias en in auter liug.» Auter ch’en auters projects da fusiun hagi ins el project da fusiun Laax, Sagogn, Schluein fetg biars capetels tematics che seigien gia madirs per fusiunar entras cooperaziuns d’entochen dacheu, ha il Adrian Wolf aschuntau. «Quels capetels havein nus secapescha gia integrau en il preproject.» Arisguard il termin per la realisaziun dalla fusiun hagi la gruppa directiva adina puntuau da far pass per pass, denton senza squetsch. «Actualmein eisi planisau da saver far la votaziun dil pievel en las treis vischnauncas vida miez 2022. En cass da treis decisiuns positivas savess la fusiun daventar realitad cun Daniev 2023», di Adrian Wolf. Drovien las discussiuns denton dapli temps, seigi era Daniev 2024 absolut realistic.

Dapi ch’il luf ha anflau la via el cantun Grischun e surtut dapi ch’el ei pli stedi presents puntueschan biars foresters: Ils animals da rapina gronds han in’influenza silla populaziun dils animals selvadis. Luf e luf-tscherver procuran ch’ei dat dameins concentraziuns dalla selvaschina. Quei ha in effect positiv silla regiuvinaziun digl uaul. Che lufs e lufs-tscherver ein leu nua ch’ei ha concentraziuns dalla selvaschina, per exempel els asils, pon era ils catschadurs far per senn. Quei levgiescha per part la catscha. Perencunter vegn denton era constatau che la selavaschina ei daventada onz pli precauta ed attenta. In effect positiv Fagend ils emprems patratgs tgei reacziuns che spetgan sin mei enten confruntar ils catschadurs cun damondas pertuccont luf e luf-tscherver, sun jeu staus spanegiaus sillas rispostas. Schegie che la retscherca tier treis catschadurs ei per dabia buca representativa, eis ella tonaton clara en tuts treis meinis. Indepenentamein in da l’auter dian Meinrad Cathomen, Rinaldo Giger e Magnus Petschen che van tuts a catscha ella Val Medel: «Els asils ha ei per dabia buca tontas tscharvas sco normalmein da quei temps.» En lur territoris da catscha han els ni lur camerats da catscha viu lufs e lufs-tscherver. Lufs dil reminent plirs, en in liug schizun igl entir triep cun otg tocs. «Lufs e lufs-tscherver fan secapescha catscha leu nua ch’ei ha biars animals selvadis. Viaden ella stad e surtut era ussa ei quei ils asils», di Rinaldo Giger. Meinrad Cathomen cumpletescha quei votum: «Els asils ha ei per dabia buca tons animals. Els ein bunamein sligiai si.» Pli grev da far catscha «Schebein la catscha ei cheutras pli sempla ei grev da dir. Mo sch’ils animals ein ordeifer ils asils ei quei segiramein positiv, in ni l’auter pudein nus lu tier», di Meinrad Cathomen. Mo la medaglia ha era in’autra vart e quella enconuscha Magnus Petschen: «Tier nus ein ils lufs seteni si avon e segir era l’emprema jamna da catscha el territori entuorn igl asil. Per quei motiv havein nus lu era buca giu selvaschina leu. En loghens nua che nus havevan tscharvas e camutschs havein nus dumbrau fetg paucs animals.» Per Rinaldo Giger ei la preschientscha dil luf denton era cumbinada cun in auter problem: «Leu nua ch’ei ha nuorsas ha ei ussa pil pli tgauns da protecziun. Quels uorlan fetg savens e quei ha segiramein buca in effect positiv silla selvaschina.» Ils camutschs piteschan Dalla preschientscha dil luf e dil luf-tscherver ein denton buca mo las tscharvas pertuccadas, mobein era cavreuls e camutschs. Tiels camutschs sepresentan ulteriurs criteris che han procurau ils davos onns per ina considerabla reducziun dalla populaziun. Sper la tschoccadad da camutschs suppona Rinaldo Giger che quei seigi segiramein era il resultat dalla preschientscha dil luf e surtut dil luf-tscherver. Tiel cumportament dalla selvaschina ha el buca fatg observaziuns specialas entochen ussa: «Ils animals ei forsa empau pli attents, mo la sera sortan els el liber sco pli baul era.» Buca cuntents cull’informaziun Pertuccont l’informaziun davart la preschientscha dil luf critichescha Magnus Petschen la survigilonza da catscha: «Nies territori da catscha ei pertuccaus d’in triep da lufs cun otg dels. Leu nua che nos posts sesanflan e leu nua che nus sittavan la selvaschina han ils lufs lur dacasa.» Schegie che Magnus Petschen conceda ch’ils lufs procuran per moviment els asils, quei ch’ei in avantatg, di el era: «Miu fegl ei staus confruntaus ina sera cun tuts tschun lufs giuvens. Beinsavend ch’ils geniturs da quels savessen esser ella vischinonza ni tuornan prest, ei quei situaziuns pauc emperneivlas. Il luf ei in animal scarpont.» El havessi spitgau dalla survigilonza da catscha in’informaziun pli detagliada. Quella havessi stuiu sedrizzar als catschadurs pertuccai: «Tenor miu manegiar ei l’informaziun davart il luf buca transparenta ed aschia sco ella havess dad esser.» Adrian Arquint: «Nus constatein midadas» Il cau digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun, Adrian Arquint, ha confirmau sin damonda dalla FMR ch’ei detti moviment els asils da catscha leu nua che lufs seigien presents: «Sco tut igl auter savein nus buca generalisar quei. Nus constatein denton ch’ils lufs – surtut era leu nua ch’ei ha trops da lufs – han in effect sil diember dils animals els asils. Naturalmein ch’ils lufs tschercan la selvaschina ed ein leu presents nua ch’ei ha era tala.» Quei svilup seigi fetg dinamics: «Ei dependa nua ch’ils asils ein, per exempel sch’els ein sur ils cunfins digl uaul. Leu ha il luf secapescha autras pusseivladads da far catscha ch’en in territori cun uaul.» La situaziun sappi denton semidar d’in onn a l’auter. Quei hagien ins gia constatau en loghens nua ch’ei detti lufs dapi plirs onns. El cass dil triep da Stagias hagien ins constatau claramein questa stad che quel seigi sespustaus en direcziun d’in asil da selvaschina. Grondas stentas ell’informaziun La critica ch’igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun informeschi buca sufficientamein ils catschadurs lai Adrian Arquint buca valer: «Nus fagein grondas stentas d’informar bein ils pertuccai. En special ei quei ils purs, ils responsabels per las alps e representants dallas vischnauncas. Tut ils auters – era ils catschadurs – san s’informar sin nossa homepage. Els han denton era la pusseivladad da sedrizzar da tut temps alla survigilonza da catscha che dat secapescha era sclariment.» Da principi seigi ei denton aschia ch’ins stoppi quintar ussa dapertut cun lufs el cantun Grischun: «Era nus savein buca nua che tut ils lufs ein.» Il luf – concurrent e gidonter Successivamein ei il luf sederasaus ils davos onns el Grischun. El fa fastedis als purs, mo fatschenta era ils catschadurs. Sco ei semuossa surtut en loghens cun asils da selvaschina, ei quei animal da rapina grond buca mo da disavantatg per la catscha. El fa catscha els asils e procura aschia che tscharvas bandunan quels. Hans Huonder/FMR Ils davos onns han ils catschadurs fatg ina nova experientscha: Quella culla preschientscha dil luf. En connex cun quella ei era vegniu constatau midadas enteifer ils asils da selvaschina. «Ei dat asils el Grischun che han buca pli tontas tscharvas sco avon la preschientscha dil luf. Ina midada ei da veser surtut els asils sur ils cunfins digl uaul», di il cau digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun, Adrian Arquint. Tscharvas bandunan ils asils Quell’experientscha han era catschadurs ella Val Medel fatg, surtut leu nua ch’il triep da Stagias sesanfla il mument. «Ils lufs procuran per moviment, las tscharvas bandunan igl asil», di Meinrad Cathomen. Dil medem meini ei Magnus Petschen che constatescha denton era: «El liug nua ch’il triep da lufs ei era duront il di ora, ei la selvaschina praticamein buca presenta pli. Perencunter han els in effect positiv per nus els asils.» Luf e luf-tscherver Mo buca mo il luf, mobein era il luf-tscherver fa catscha leu nua ch’ei ha selvschina. Lez ei denton era specialisaus sin camutschs e cavreuls. «En entgins territoris ella Val Medel ha el segir e franc giu ils davos onns in effect negativ pertuccont la populaziun da camtuschs. Il luf-tscherver persuls ei denton buca il sulet motiv ch’il diember da camutschs ei sereducius marcantamein», di Rinaldo Giger. Buca cuntents dil tut ein ils catschadurs cull’informaziun digl uffeci. Lez refusescha denton quella pretensiun. Pagina x Commentari Mai ton donn che negin ha gudogn Hans Huonder/FMR Catscha e luf. Co secumporta quei? Pils catschadurs grischuns ei quei ina nova experientscha. Cavreuls e camutschs han pli u meins adina giu inimitgs sco per exempel il tschéss, tier las tscharvas ed ils capricorns ei quei auter. Ussa ei il luf cheu e lez fa – quei san ins d’in studi el cantun Valleis – surtut catscha sin tscharvas. Quei porscha dapli vivonda, aschia ni aschia per lufs che han aunc da dustar la fom da lur cagneuls. E catscha fan els secapescha leu nua ch’ei ha tscharvas. Onns alla liunga han ils catschadurs stuiu mirar dils cunfins dils asils anora co quels eran pleins da tscharvas. Ussa ei quei auter – silmeins en entgins loghens. «Igl asil ei bunamein vits», ha in catschadur detg a mi quels dis. Ils lufs fan buca mo catscha leu, mobein setegnan era sin cun lur pigns ella vischinonza. Quei spargna viadis memia liungs. Ton meglier per els sch’in alp da nuorsas ei era aunc ella vischinonza. En sesez fa quei tut endamen a mi la catscha cun tgauns. Derivonts dils lufs ein quels vegni domesticai ed educai sur tschentaners aschia ch’els surveschan al carstgaun, era al catschadur. Quel ha da saver nua sepostar, igl auter procura il tgaun. Cun ina differenza: Els asils dalla selvaschina astgan els – en cumparegliaziun cul luf – buca far catscha. Pils catschadurs savess pia nuot esser meglier che animals da rapina gronds che semovan els asils da selvaschina e procuran leu per moviment. Secapescha ch’in ni l’auter animal daventa l’unfrenda dil luf, mo auters ein vonzeivi leu nua ch’els astgan vegnir sittai. Aschi ditg che la populaziun da tscharvas ei aschi gronda el cantun Grischun sco il mument astgess il luf buca esser in grond problem pils catschadurs e strusch periclitar la poulaziun da tscharvas. Abstrahau da quels avantatgs pils catschadurs, astga la gronda preschientscha actuala dil luf denton buca tschorventar. Il problem dall’alpegiaziun ei gronds e vegn a fatschentar vinavon ils pertuccai. Buca mo ils purs, mobein era ils turistichers en connex per exempel culs tgauns da protecziun. Negina lubientscha per regular il triep da Stagias Il cantun astga buca regular il triep da lufs da Stagias en Val Medel. Igl Uffeci federal per ambient ha buca dau la lubientscha da sittar dus dils sis lufs giuvens. Tenor igl uffeci federal ein ils donns caschunai da quels lufs buca gronds avunda per giustificar ina reducziun. Il motiv persuenter ei che buca tuts animals scarpai dils lufs eran protegi sufficientamein. La Regenza grischuna ha la pusseivladad da far recuors encunter quella decisiun tier la Dertgira administrativa federala. (rtr/fmr) Il luf procura per moviment tier las tscharvas – era els asils da selvaschina.

La Quotidiana dils 14 da settember 2021 retegn che treis (3!) famiglias giuvnas che vulessen baghegiar e viver a Rueun sigl agen terren che sesanfla en zona da baghegiar, san apparentamein buca realisiar lur siemi! Daco? Perquei che nossa politica seniastra e verda ha sfurzau atras a Berna cun agid da parts dall’administraziun ina lescha per la planisaziun dil territori, la quala sedrezza, sco bia auter, totalmein encunter ils interess dallas muntognas. Denton, la lescha vala, las autoritads communalas han da far l’obligaziun, aschia ch’ins sa buca far ad ellas renfatschas. Ins astga denton sperar ch’ellas sesprovien en tutta fuorma da far mo igl absolut necessari. Era a Breil sepresenta la situaziun semegliont sco en autras vischnauncas muntagnardas. Ei sto vegnir priu ord zona, era cheu sefundond sin tabellas, prognosas e calculaziuns che sebasan sin monsters da pupi che vulan mussar ch’ei seigi gie da far quen cun depopulaziuns, aschia ch’ei drovi pauc zona da baghegiar pils proxims onns. A Berna spel computer po quei ir si. A Breil ella realitad buca. Leu eis ei numnadamein aschia che varga sis casas ein uonn en realisaziun entras vischinas e vischins che vulan viver e star cheu. Ed era l’auter onn san ins gia da pli u meins il medem diember da casas che duei vegnir en lavur entras indigens. Ina grondiusa caussa che muossa ch’in vitg viva, sch’ins lai viver el! Denton: Ei sto tuttina vegnir priu ord zona, ei vegn strusch pli a haver parcellas da baghegiar, e per quellas paucas che restan, vegnan ils prezis a s’augmentar da moda e maniera ch’ina famiglia giuvna indigena sa buca pagar. Sche jeu patratgel vid tut ils pupials che vegnan dalla politica – da Berna – cun propostas, ideas, pretensiuns e postulats, tgei che seigi da far per frenar la depopulaziun a favur da svilup e creaziun da valur, habitadis e posts da lavur en muntogna, sche sai jeu mo scurlar il tgau en vesta dil cass da Rueun, e concluder: Mellis paginas pupi gidan nuot, sche la sauna raschun maunca! Sche nus essan gest vidlunder, san ins era visar per exempel sin l’iniziativa encunter secundas habitaziuns. Jeu vi nuota pretender che quella hagi mo disavantatgs, denton: Ella vegn oz surduvrada per impedir baghetgs che han da far schuber nuot cun secundas habitaziuns. Aschia sa ei esser che quel che vul realisar habitadis per indigens – pia empremas habitaziuns – sto mussar si ch’el hagi locataris u cumpraders indigens, avon che survegnir ina lubientscha da baghegiar. Ellas aglomeraziuns vala quei buc, leu sa vegnir baghegiau per buca calar. E vinavon: El cumbat da votaziun tier las «secundas habitaziuns» ei vegniu getg dils iniziants: «Vus stueis baghegiar letgs caulds, en hotels e vitgs da vacanzas. Quei detti substanza per viver en muntogna…!» Quei ei tut ver. Denton: Oz deponan gest quellas organisaziuns recuors encunter praticamein tuts projects per tals baghetgs. Aschia succediu – el Grischun – per exempel a Mustér, Savognin u Claustra. La conclusiun da tals abus sa mo esser che la finamira finala ei clara: En muntogna dueigi vegnir baghegiau nuot pli! La muntogna dueigi daventar in spazi solitaric per lufs ed auters animals. Denton buca per habitontas e habitonts che vulan viver e star cheu. Vesend che la nova realitad ei quella, che pliras alps da nuorsas han stuiu scargar uonn avon temps – malgrad tuttas mesiras da schurmetg – eis ei pli che cumprovau che nies viver en muntogna ei in viver che ha da sesuttametter gleiti diltuttafatg a pretensiuns d’organisaziuns ed emploiai da Berna. Ei dess aunc bia auters exempels, sco per exempel las tegias da cuolm, nua ch’ina exponenta dallas organisaziuns ha era gia giu getg: «In clavau sclavinau e morbid ei pli attractivs per la cultura alpina che ina tegia mantenida e restaurada». Viu sur tut ora: Posses e schischom, seigi ei lu in cuolm u prau en zona da baghegiar, dil qual generaziuns han giu bien quitau, vegnan ellas greflas dil stadi e svaletai da moda e maniera cumparegliabla cun in’expropriaziun. Per returnar: Sch’igl ei gnanc pli pusseivel che treis famiglias giuvnas san trer a nez il posses ch’ei sur generaziuns staus reservaus pil bien dall’existenza dils vegnentsuenter, lu eis ei uras da calar cun «programs da promoziun», «concurrenzas a favur dil svilup en muntogna», «muossavias Surselva 2030», «ideas a favur da frenar la depopulalziun e scaffir gudogn e fadigia ellas periferias», e sai jeu tut tgei! Tut en tut stupentas perspectivas! Dar si, mai e pli mai: Igl ei neras uras che nus en muntogna entschevin a sedustar da rudien viers Berna.

«Exit»: co tuna quei plaid en vossas ureglias? Per mei tuna ei radical, suenter ina via definitiva. Schegie che jeu vai adina puspei dad accumpignar glieud avon ni suenter la mort, sche jeu audel ch’enzatgi seigi ius tier Exit, dat quei da patertgar. Buca perquei che jeu vess zatgei encunter quella instituziun. Jeu sai ch’ei dat cass nua che carstgauns han da pitir aschi fetg ch’igl ei strusch da supportar. Co duess jeu saver giudicar tgeinina ch’ei la dretga via, sche jeu enconuschel buca las dolurs da l’auter? Forsa ei la sortida ord la veta la suletta via per quella persuna. E tuttina fetsch jeu mes patratgs. Che jeu vivel cheu sin tiara ei buca stau mia decisiun. La veta ei vegnida regalada a mi. E jeu crei che nus vein da surprender responsabladad per nossa veta, tochen alla fin. Mo tgi decida, cu igl ei a fin? Mintgaton hai jeu il sentiment che nus haveien breigia dad acceptar ch’ina veta va a fin ed emprueien cun tuttas pusseivladads dalla medischina e tecnica da tener en veta enzatgi. Leu savess ins lu era tschentar la damonda, tgi che astga decider sur da veta e mort e sch’ei fuss buca temps da schar liber ina persuna. Il plaid «Exit» entupein nus denton buca mo alla fin dalla veta, mobein era schiglioc el mintgagi. Sche nus mein tras tunnels, essan el kino ni en halla polivalenta, dapertut ha ei tablas che indicheschan nua ch’ins sa extrar en cass da prighel. Magari ha ei si ina persuna che cuora dad esch ora, forsa eis ei scret si «Notausgang» ni «Exit». Quellas tablas muossan ina buna via, sco tier in refugi. Quei ei in maletg che nus anflein el psalm 31: «Tier tei, o Segner, pren jeu refugi. Seigies in grep da schurmetg per mei, ina ferma ustonza che salva mei!» Quei ein ils plaids dad in che sevolva viers quel che tegn enta maun nus. Tier tut las damondas che pertuccan veta e mort astgein nus tenor mei buc emblidar che nus carstgauns savein maina decider cumpleinamein tgei via ch’ei la dretga. Nus stuein acceptar nos cunfins, pia era che nus savein buca definir tgei veta ch’ins sto mantener en tut cass e tgeinina buc. Nus vein era viu en connex cun quei virus ch’ei dat buc in exit definitiv ord la crisa e che nus stuein adina puspei s’adattar alla situaziun. Ed aschia duessen nus era sespruar da sustener mintgin en sia situaziun persunala. Forsa eis ei lu inaga necessari dad accumpignar enzatgi che vul prender la sortida cun «Exit». Mo jeu sun leda ch’ei dat savens autras vias e refugis. Jeu giavischel a Vus tuts ina biala dumengia. «Che jeu vivel cheu sin tiara ei buca stau mia decisiun. La veta ei vegnida regalada a mi. E jeu crei che nus vein da surprender responsabladad per nossa veta, tochen alla fin.» Anja Felix-Candrian Anja Felix-Candrian è plevonessa a Trin. Ella viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Las fundaziuns Pro Laax e Platta Pussenta han organisau questa stad ina restauraziun dalla ruina Lagenberg. Sil crest digl Uaul Casti regordan ils mirs d’in stabiliment medieval. Ella regiun dalla Foppa ein biars fastitgs svani. U ch’els ein disfatgs diltut ni las davosas restonzas zuppadas denter caglia e bostga. Da plirs castials san ins pauc ni nuot pli. Aschia dil casti da Wildenberg a Falera, da quel dils da Belmont a Castrisch, dils Montalta a Sevgein e Riein e d’in casti dils signurs da Löwenstein denter Glion e Schluein. Era las ruinas dil vegl casti da Löwenberg sil grep sur Schluein ein surcarschidas, ellas ein vidlunder da svanir ord la memoria dalla populaziun. Ch’ei deva a Laax in casti cul num «Lagenstein» ei vegniu enconuschent puspei dapi che la Pro Laax ha aviert gl’onn 2014 ina senda culturala. Casti resta presents Igl areal ondulau dil crest-casti lai supponer ch'ei ha aunc bia misteris el sutterran da Lagenberg. A Plaun Casti, sut il crest digl Uaul Casti, ha la fundaziun montau ina tabla che renda attent alla ruina Lagenberg. Tochen lu savevan mo ils specialists dalla historia ch’ils Habsburghès cumandavan avon 750 onns a Laax. La tabla informescha ch’il castellan da Lagenberg seigi documentaus gl’onn 1283. Igl ei il temps che la Confederaziun ei naschida cugl engirament sil Rütli. Da quei temps fagevan ins a Laax mintg’onn ina fiera sut il casti. Laax fuva in contadi e suttamess direct al retg habsburghes Albert I. Marcadonts vegnevan da Ligiaun sur il Lucmagn, ins marcadava biestga e cavals, vin, teilas, sal, curom ed autra rauba dil mintgagi. Probabel fuva quella fiera mintgamai gl’october. Tals detagls ein denton buca enconuschents e documentai. Quei ch’ei actualmein clar ei ch’ils fastitgs dil casti ein puspei veseivels. Grazia all’iniziativa dalla Pro Laax e cun sustegn organisatoric dalla fundaziun Platta Pussenta resta quella perdetga dalla historia presenta alla populaziun. Mesiraziuns cun radar Gl’Uaul Casti ha piars questa stad zacontas plontas. La fin da matg ha l’equipa dil revier forestal Sagogn-Laax tagliau il cagliom e pinau quellas a moda controllada e moderada. Las ragischs da pegns e tieua smaccavan pli e pli tras las restonzas dils mirs dil vegl casti da Lagenberg. La Pro Laax ha proponiu ina intervenziun minimala. Ella descripziun a scret dil project scriva la fundaziun: «Finamira eis ei e resti da mantener la ruina sco part dalla cultura dalla vischnaunca da Laax. La populaziun duei saver emprender d’enconuscher quella part dalla historia». In schurmetg tochen che la maulta ei schetga: Il plastic schurmegia las crunas dils mirs. Sin quellas han ins mess maulta originala. Suenter ch’ils bostgers han pinau las plontas sil crest entuorn ils mirs ha ina interpresa da construcziun liberau questa stad quels da tschespets e tratsch. Era ils sochels da quels dueien restar libers e veseivels. L’jamna vargada han ils mistergners finiu quella part. Els han era fatg in sempel trutg e migliurau gl’access sil crest dalla ruina. La Tgira da monuments ed il Survetsch archeologic dil Grischun han accumpignau e susteniu il pign project a Laax. «Ils proxims gis vegnin nus aunc a far las mesiraziuns geofisicalas cul radar ella tiara. Planisau ei quei pigl areal dalla tuor e dil casti avanzau», declara Christoph Walser. El ha menau las lavurs archeologicas. Scavaziuns pli extendidas ein buca planisadas. «Las sondaschas cul radar dueien dar envesta el sutterren dil crest-casti. Cun quella lavur vulein nus survegnir novas enconuschientschas co gl’entir cumplex era formaus oriundamein», explichescha gl’archeolog. Ei hagi aunc ina massa objects ella tiara en ed entuorn Lagenberg, denton maunchien las resursas da far excavaziuns pli vastas. Cul project han ins perinagada saviu salvar las restonzas dil vegl casti. La proxima generaziun duei era aunc haver in’incumbensa e restar daferton ellas marveglias.

El decuors dil temps eis ei semussau che nus stuein viver cun Covid-19. Apparentamein selai quei prigulus virus buca eliminar aschi spert ord il mund. Aschia havein nus mo l’alternativa da riscar in niev lockdown (che blochescha nossa veta a moda radicala) ni da schar vaccinar. La vaccinaziun ei en quei senn igl instrument per dapli libertad, tut auter ch’ina dictatura, sco quei ch’ils opponents vehements pretendan. Grazia alla perscruta­ziun eis ei reussiu en­teifer gnanc in onn da sviluppar ina arma efficienta encunter la derasaziun da corona. Grazia alla innovaziun industriala eis ei stau pusseivel da producir en­teifer entgins meins immens quantums da quei vaccin per proteger la populaziun. Ina briglianta prestaziun! L’entschatta dalla pandemia eran aschibein la scienzia sco las autoritads consternidas, perquei ch’ins saveva buca co cumbatter quella nova pestilenza. Dapi meins disponan ins d’in remiedi efficient, aschia ch’ins sa successivamein sluccar las restricziuns massivas. Cu ins ha anflau in medicament encunter il virus, eisi vegniu pretendiu che las autoritads stoppien metter d’in di sin l’auter a disposiziun enorms quantums da quei vaccin per saver virolar immediatamein l’entira populaziun. Ina caussa nunpusseivla! Tuttenina ha la debatta priu in’autra viulta. Igl ei seformau ina opposiziun radicala encunter vaccinar. Cun saun giudezi ei quella agressiun dils adversaris incarnai buca declarabla, per­tgei gl’ei semussau che la vaccinaziun ei in bien mied per cumbatter il virus. Milliuns e milliuns carstgauns han fatg diever da quella pusseivladad. Sco persunas cumpetentas confirman ston paucs quintar cun effects negativs pervia dalla virola e quella gruppa eisi da respectar. Pertgei denton ton fanatissem? En nossa affonza essan nus vegn virolai encunter differentas malsognas contagiusas, senza che quei havessi caschunau grondas discussiuns. A vesta dils avantatgs evidents eis ei da beneventar ch’il Cussegl federal ha declarau il certificat da vaccinaziun sco clav per entrar en localitads cun bia glieud e per separticipar ad arranschaments pli gronds. Quei ei ina decisiun prudenta e ruschaneivla. Oz nua che in e scadin posseda in telefonin, ei quei sistem applicabels senza gronds problems. Il certificat ei sco il bigliet per ir cul tren ni cun la pendiculara, per ir a kino ni a concert. Ei drova sulettamein empau bunaveglia e la promtezia da s’adattar a novas situaziuns. Il davos temps sun jeu separticipaus ad in tschuppel arranschaments nua ch’igl ei vegniu pretendiu in certificat per haver access. Inaga en sala, han ins saviu desister dalla mascrina. Tgei deletg da puspei veser fatschas e buca miscradas! Quella pratica ei secumprovada e confirma che nus savein gidar a moda efficienta a cumbatter la pandemia. Per mei eis ei perquei buca capeivel, pertgei ch’ins fa tonta rueida encunter la vaccinaziun, gie ch’ins instradescha schizun ina nova votaziun federala per scungirar il certificat. In mund zanistrau! En quei connex eisi interessant da regurdar al cumbat per l’introducziun dalla tschenta da segirtad per ir cun auto sut l’egida dil legendar cusseglier federal Kurt Furgler. Tschun onns hai duvrau entochen ch’il pievel ha approbau igl onn 1981 péz a cup quella disposiziun. Oz eisi ina mesira che secapescha da sesez e che mintgin applichescha. Forsa che quei capeta in di era cun la vaccinaziun encunter il virus!! Dumeni Columberg da Mustér è stà redactur, president communal da cusseglier naziunal. Dumeni Columberg

Marianne Bertogg ha dau vinavon il tgamun dall’uniun da dunnas ad ina successura. 24 onns, pia ina entira generaziun ha ella presidiau las Fontanivas. Sia successura ei Doris Cabalzar. «Jeu level schon dagitg calar, mo negina che leva surprender quei post», puntuescha Marianne Bertogg all’entschatta dil discuors. Il termin per far ina fotografia cun ella e sia successura ei fixaus sin in avonmiezgi da bial’aura el quatier da Termin a Castrisch. Dunnas ein per ordinari detg pretensiusas pertuccont schar far fotografias. Gl’avonmiezgi sulegliv, ils geranis sin lautget e gl’ambient ruasseivel, il verd e las autras fluras avon casa han contribuiu che tut s’accordi. Duront che Marianne Bertogg survescha il caffè declara Doris Cabalzar daco ch’ella ha seschau eleger sco nova presidenta dallas Fontanivas da Castrisch. «Dapi zacons onns erel jeu gia en suprastonza. Jeu hai giu l’impressiun ch’ei seigi ina schanza da far zatgei pil vitg, e lu era da tener activas nus dunnas da Castrisch». Ella ha surpriu la funcziun che sia antecessura ha adempliu duront 24 onns. La presidenta partenta Marianne Bertogg (sen.) e la nova Doris Cabalzar. Babetta fageva tut persula Marianne Bertogg ha organisau occurrenzas ch’ein a Castrisch fetg popularas, per exempel la sera da pizzas sper il pistrin giu la staziun. Mintg’auter onn la secunda sonda dil fenadur envida l’uniun da dunnas gl’entir vitg a quella sera da cumpignia. Gl’onn 1997 haveva la radunonza generala elegiu la pura sco presidenta dallas Fontanivas. Ella ha teniu ensemen las hottas cun ina suprastonza motivada da dunnas giuvnas. Sper la sera da pizzas han las dunnas da Castrisch era incumbensas socialas per tuttas generaziuns. Co ella ei vegnida ell’uniun raquenta Marianne Bertogg suandontamein: Gl’onn 1980 haveva ella maridau a Castrisch e vegnida viaden ellas structuras dil vitg. Quei medem onn hagi ella giu d’accumpignar sia sira alla radunonza dallas Fontanivas. «Ti vegnas!», ha ei tunau da gliez temps egl imperativ. Ella ei ida, ed ei restada, tochen oz. «Da gliez temps menavi Babetta Wetten l’uniun. Quella ha fatg biars onns tut persula quei post. Lu havein nus giuvnas surpriu, nus havein mess si ina suprastonza», raquenta Marianne Bertogg. L’anteriura presidenta Babetta haveva buca saviu far persula dabia. Suenter la reorganisaziun han l’uniun dallas dunnas da Castrisch entschiet cun in program annual cun plirs accents che han aunc oz prioritad. Daferton ha Marianne Bertogg saviu dar vinavon siu post alla successura. Ella hagi plascher ch’ei mondi vinavon, conceda Marianne Bertogg. Doris Cabalzar ei vegnida a Castrisch, tuttina sco sia antecessura, tras maridaglia. La giuvna dunna da Bertschis sper Flums haveva fatg gl’emprendissadi da pura sin in menaschi a Sevgein. Cheu ella Foppa ha ella empriu d’enconuscher Daniel ch’ei daventaus siu um. La nova presidenta dallas Fontanivas puntuescha ch’ella seigi buca persula al tgamun. Cun Sabrina Christoffel, Renata Derungs, Astrid Hänny e Nina Berni s’engascha ella pils seniors dil vitg, mo era per la buna cumpignia denter las dunnas dil vitg. Doris Cabalzar ei leda ch’ellas ein en tschun en suprastonza, e buca mo en treis. «Tschun han dapli ideas che treis», motivescha ella. Surcargadas seigien ellas buca cun lavur ed activitads, aschia ch’il presidi seigi plitost in plascher ch’ina carga. Communicaziun digitala Pils seniors organisescha las Fontanivas la meisa da miezgi e regularmein era il suentermiezgi da giugs. Ei seigi legras sentupadas, deplorablamein sesentien ils «giuvens» seniors buca plidentai da separticipar. Ina dallas finamiras che Doris Cabalzar ha ei da gudignar aunc dapli las dunnas giuvnas sco commembras dallas Fontanivas. Avon 40 onns, cu Marianne Bertogg ei vegnida a Castrisch, eis ella stada engrazieivla che sia sira ha dau ad ella in stausch che ha gidau da s’integrar. Ils temps ein semidai, ed il secuntener dalla societad era. Las modas e metodas da communicar ein denton buca schi schliatas. Doris Cabalzar raquenta ch’ella communicheschi savens cun Whatsup. Per la suprastonza e per tuttas commembras dall’uniun hagien ins formau la gruppa da contact digital dallas Fontanivas. Quei promovi il setener ensemen, ed ei gartegi era bein da clamar ensemen ni d’organisar ina sentupada spontana. Sper la sera da pizzas, gl’engaschi pils seniors, il far paun el pistrin ni era las seras regularas da giugs denter ellas van las commembras dall’uniun mintgaton era sin viadi. Il davos ch’ellas han fatg ei staus tochen…Glion. Giebein, a pei tochen ella capitala vischinonta. «Era sch’ins ei carschius si cheu, dat ei ella Foppa caussas interessantas da scuvierer», gi Marianne Bertogg. Ella ei carschida si a Glion, mo enconuscheva e saveva buca quei e tschei ch’il guid dil marcau Robert Werro ha declarau silla guidada.

Ils 41 « Pasturs Voluntaris » ein stai 80 dis en acziun questa stad. Els ein segidai cun purs e pasturs da proteger las muntaneras dil luf. Tiels «Pasturs voluntaris» setracta ei d’ina acziun communabla dil WWF Grischun e dalla Pro Natura Grischun ch’ei vegnida lantschada il matg 2021 sco project da pilot. La FMR ha vuliu saver da Josia Orlik dalla Pro Natura Grischun co il project dils «Pasturs Voluntaris» ei savanzaus. Ensemen cun Patrizio Decurtins eis el responsabels per quel. A Josia Orlik stat ei a cor, ch’ei resti era pusseivel egl avegnir da tener nuorsas en regiuns muntagnardas. Tenor el ei quei denton sulettamein pusseivel en cumbinaziun cun ina protecziun da muntaneras professiunala. Gest el temps actual - cun ina populaziun da lufs carschenta – drovi ei la convivenza. L’agricultura dueigi buca vegnir laschada persula culla protecziun da muntaneras. Pil project dils « Pasturs Voluntaris » ha ei dau pli grond interess da voluntaris che previu. Cons ein la finfinala s’anunziai ed era semess a disposiziun per engaschis? Josia Orlik : Duront l’emprema mesadad digl onn havein nus saviu scolar 41 voluntaris duront treis cuors. Adina puspei arrivan novas annunzias pils proxims cuors da scolaziun dils pasturs il 2022. Il mument havein nus annunzias da varga 120 voluntaris. Cons dils 41 pasturs che han frequentau in cuors ein gia stai en acziun questa stad ? La disponibladad dils voluntaris ei zun differenta. Entgins san reagir sin damondas spontanas, auters buc. Rodund la mesadad dils voluntaris scolai ein stai en acziun. Tuts ensemen han prestau entochen dacheu 80 dis da lavur. Sper engaschis dad in di ha ei era dau tals che han cuzzau pli ditg ch’ina jamna. Nua ei gl’agid da pasturas e pasturs voluntaris staus giavischaus e tgei lavurs han ei giu da far? Las voluntarias ed ils voluntaris ein stai en acziun sin alps e menaschis purils. Leu han ei oravontut gidau da far seivs, da segar orasut las seivs e da midar pastiras. All’entschatta dils cuors era igl interess dils purs fetg pigns. Cons purs han la finfinala giavischau quei agid? Igl ei in pign diember da duas cefras – alps e menaschis purils - che ha mussau interess per ina collaboraziun. Entochen ussa han la finfinala siat menaschis nezegiau la purschida. La gronda part da quels pliras ga. Il diember dils interessai crescha aunc adina. Ei para propi buca da dar ina gronda damonda per quella purschida. Giavischan la gronda part dils purs buca agid ni duvrassen ei auter agid? Nus havein lantschau uonn ils «Pasturs Voluntaris» sco project da pilot. Sco emprem ha il project stuiu vegnir enconuschents. Nus supponin che biars menaschis duvrassen agid tier la protecziun da muntaneras, han denton aunc ina tenuta critica enviers il sustegn da voluntaris. La buna lavur che nos voluntaris han prestau uonn perschuada speronza era ulteriurs menaschis dil fatg che nus purschin agid a moda sempla e nunbirocratica. Pigl onn vegnent quintein nus cun in augment d’interess. Entginas muntaneras han stuiu vegnir scargadas avon temps dallas alps. Pasturs voluntaris eran buc activs leu, havess quei purtau enzatgei? Da nies saver deva ei sin quellas alps negina protecziun dallas muntaneras. Desister sin mesiras dalla protecziun da muntanera amiez territoris da lufs ei periclitau la muntanera per negligientscha. Nus sustenin alps e menaschis ch’ein promts da realisar la protecziun da muntaneras ni da baghegiar si quella. Enfin ussa havein nus saviu porscher in sustegn a tut quels che han dumandau. Nos voluntaris ein tuts fetg motivai da sustener e segidar tier la realisaziun dil schurmetg. Nus sfurzein denton negin da schar gidar. Las alps ston sezzas esser promtas per mesiras da protecziun, autruisa gida ei era nuot d’haver voluntaris che vulan segidar. Udend da muntaneras protegidas cun seivs e tgauns da schurmetg che vegnan tuttina attaccadas dil luf pon ins sedumandar tgei che WWF Grischun e Pro Natura Grischun vulan propi effectuar cun engaschis da pasturs voluntaris. Quels vegnan strusch da sligiar la problematica dil luf che daventa pli e pli pesonta per l’agricultura ? L’evidenza scientifica existenta ei clara: Protecziun da muntaneras cun seivs e tgauns ei adattada il meglier per schurmegiar animals da néz. Quei ei bein evident per tuts che muntaneras schurmegiadas ein pli segiras che buca schurmegiadas. Cun nos voluntaris lein nus sustener puras e purs da realisar quellas mesiras efficazias. Enzatgei ei numnadamein clar: Il luf ei vegnius per restar. Vulan WWF Grischun e Pro Natura Grischun cuntinuar cul project? Actualmein essan nus lundervi da realisar in project successiv pigl onn vegnent ed extender il project da pilot dalla Surselva sin il rest dil cantun Grischun. Damai che nus havein saviu disponer digl agid da massa voluntaris, havein nus denton gia uonn saviu sustener entginas alps ordeifer la Surselva. Vies fazit suenter l’emprema sesiun cun engaschis dils «Pasturs Voluntaris»? Nus havein prolunghiu il project da pilot entochen la fin digl onn damai ch’ei dat adina dapli damondas da menaschis purils. In fazit definitiv savein nus far pér pli tard. Ins sa denton gia dir il suandont: Nus selegrein zun fetg che nies project anfla igl interess da tontas persunas che vulan sustener puras e purs ella lavur da proteger lur muntaneras. Suenter ils engaschis ein ils resuns da puras e purs sco era da voluntarias e voluntaris stai positivs. Nus essan perschuadi che quella collaboraziun ei impurtonta e giustificada e po vegnir sviluppada vinavon. L’intervesta ei vegnida fatga a scret. Josia Orlik.

La Regenza grischuna ha concediu ina contribuziun cantunala da maximalmein 100'000 francs per la construcziun da tschun combras singulas ella dimora dil gimnasi ed internat dalla claustra da Mustér. Il mument stattan a disposiziun ella dimora 53 combras singulas – 22 per giuvnas e 31 per giuvens. Quellas ein occupadas tuttas il mument. Quellas combras ein buca contonschiblas senza impediments. Scolaras e scolars cun in impediment dad ir stuevan prender dimora entochen ussa el sectur da hotel ni ella partiziun da malsauns dil gimnasi ed internat. Per quei motiv duei vegnir endrizzau ussa ella tiarza alzada dalla Casa Sulser tschun combras singulas senza impediments. Visualisaziun dad ina dallas tschun combras.

La mesjamna sera ha Vaduz gudignau la scuntrada dalla 2. ligia regiunala encunter St. Margrethen. Cun quei ha l’equipa dil Liechtenstein surpriu la testa dalla tabella. Dumengia suenter miezdi ei il capogruppa hosp da Schluein Glion. Dils quater giugs d’entochen ussa ha la squadra dalla Foppa spiars dus, en dus ha ella contonschiu in remis. La scuntrada da dumengia suenter miezdi encunter Vaduz ei pia ina gronda sfida. Surses retscheiva Trun/Rbaius Ina sfida ei franc era la partida da 3. ligia da Lumnezia dumengia suenter miezdi. Era ella dat encunter il capogruppa, la squadra da Glaruna. Era cheu savess il cuntrast buca esser pli clars: Glaruna ha recaltgau entochen ussa diesch puncts en quater partidas, ils Lumnezians han aunc negins puncts sin lur conto. Il positiv da quella situaziun: Lumnezia ha da spiarder nuot en quei giug. In’interessanta scuntrada ei franc era quella denter Surses e Trun/Rabius. Aunc mai ein quellas duas equipas sescuntradas ella 3. ligia. Igl ei in dils derbis romontschs da quest atun. Trun/Rabius che ha sis puncts sin siu conto ei da favorisar levamein. Surses ha gudignau in dils quater giugs d’entochen ussa. Resta Schluein Glion alla testa? El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ei il capogruppa Schluein Glion hosp da Bogn Ragaz che schai sigl otgavel rang. L’equipa dalla Foppa ei il clar favorit en quella scuntrada encunter ils Songaglies. Medemamein ordeifer dat Danis-Tavanasa, numndamein encunter Vaz-sut. Omisduas squadras han aunc buca saviu perschuader cumpleinamein quest atun. Igl aspectatur astga spitgar ina partida uliva. Laax che ha gudignau per l’emprema ga en quest campiunadi la fin dall’jamna vargada retscheiva las reservas da Domat. Quellas han quater puncts dapli sin lur conto ch’ils da Laax. Vul Laax francar sia posiziun el miez dalla tabella ei in ni l’auter punct necessaris en quei giug. Mladost e Rueun sils emprems plazs Mladost e Rueun fuorman communablamein la testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 5. ligia. Ferton che Mladost retscheiva Trun/Rabius el giug dalla sonda sera, ei Rueun hosp dalla secund’equipa da Lumnezia che schai sil secund davos plaz. El giug denter Sedrun/Mustér e Tusaun-Cazas va ei sonda encunter sera pil tierz plaz. Las duas equipas ein spartidas entras in sulet punct. 2. liga regiunala, gruppa 1 Vaduz – St. Magrethen 5:2 Au-Berneck – Abtwil-Engelburg so. 17.00 Montlingen – Dardania S. Gagl du. 14.00 Mels – Herisau du. 14.00 Winkeln – Ruggell du. 14.30 Domat – St. Margrethen du. 15.00 Schluein Glion – Vaduz du. 16.00 3. liga, gruppa 1 Weesen – Bogn Ragaz ve. 20.00 Valposchiavo – Uznach so. 17.00 Sargans – Landquart so. 18.00 Glaruna- Lumnezia du. 14.00 Surses – Trun/Rabius du. 15.00 Tusaun-Cazas – Eschenbach du. 17.00 Bogn Ragaz – Sargans mar. 19.30 4. liga, gruppa 1 Vaz-sut – Danis-Tavanasa so. 17.00 Cuera 97 – Panaduz so. 17.00 Bogn Ragaz – Schluein Glion so. 17.30 Laax – Domat so. 18.00 Schlarigna – Valposchiavo du. 16.00 5. liga, gruppa 1 Lumnezia – Rueun so. 17.00 Sedrun/Mustér – Tusaun-Cazas so. 17.00 Mladost – Trun/Rabius so. 18.00 Panaduz – Union Trin du. 14.00 Trun/Rabius – Rueun mes. 20.00 5. liga, gruppa 2 Bregaglia – Lusitanos Samedan so. 17.00 Landquart – Tavau du. 14.00 Tusaun-Cazas – Bogn Ragaz du. 15.00 Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Tavau Schluein du. 13.30 Sargans – Diepoldsau-Schmitter du. 14.00 Dardania S. Gagl – Rebstein du. 14.30 Appenzell – Rorschach-Goldach du. 16.00 Glaruna – Rotmonten du. 16.00 Glaruna – Tavau mes. 20.15 Rotmonten – Appenzell giev. 20.00 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Teufen – Uzwil-Henau so. 12.00 Frauenfeld – Surselva so. 14.00 Gossau – Rorschach-Goldach so. 14.00 Cuera 97 – Brühl so. 15.00 Rheintal – Zuzwil so. 15.00 Tobel-Affeltrangen – Winkeln-Rotmonten so. 15.30 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Tavau Trun so. 14.00 Schlarigna – Lusitanos Samedan so. 16.00 Domat – Valposchiavo so. 17.30 Vaz-sut – Landquart giev. 20.00 Juniors C1, gruppa 1 Flums – Mels so. 15.00 Walenstadt – Landquart so. 15.00 Grischun central – Ruggell Cazas so. 17.00 Sargans – Surselva du. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Domat Degen so. 11.00 Panaduz – Bogn Ragaz so. 13.30 Sevelen – Surselva c so. 15.00 Surselva b – Vaz-sut Degen du. 13.00 Cuera 97 – Sevelen mes. 18.30 Bogn Ragaz – Surselva a mes. 18.30 Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Glarnerland so. 10.00 Toggenburg – Uznach so. 13.30 Surselva a – Domat a Tavanasa so. 16.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Grischun central a so. 10.00 Mels – Buchs so. 13.00 Schlarigna – Grischun central b so. 14.00 Landquart – Valposchiavo so. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Surselva c – Surselva b Laax so. 11.00 Grischun central c – Tavau Tinizong so. 13.00 Orion Cuera – Panaduz b so. 17.00 Cuera 97 a – Domat b mar. 18.00 Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 b – Landquart b so. 12.00 Mels b – Bogn Ragaz a so. 13.00 Val Tamina – Trübbach so. 13.30 Sargans a – Domat c so. 14.30 Val Tamina – Sargans a mes. 18.30 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Ebnat-Kappel so. 19.00 Romanshorn – Widnau so. 19.15 Rapperswil-Jona – Triesen du. 11.00 Bütschwil – Linth-Schwanden du. 13.45 Domat – Uzwil du. 17.00 Damas 4. liga, gruppa 1 Surselva – Buchs Tavanasa ve. 20.00 Schwanden-Linth – Tusaun-Cazas ve. 20.00 Schlarigna – Schwanden-Linth du. 12.00 Vaz-sut-Cuera – Mels du. 16.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Cuera 97 ve. 20.00 Plaun/Imboden – Lusitanos Samedan ve. 20.15 Schluein Glion – Tavau ve. 20.15 Il team da trenaders dalla squadra da 3. ligia da Trun/Rabius en gruppaziun cun Danis-Tavanasa: Da sen. Sandro Tomaschett, Philippe Vincenz e Donat Albin. Dumengia suenter miezdi ei lur equipa hosp da Surses.

50 onns – igl emprem mument para quei interval da temps bein liungs – mo legend la cronica che l’uniun ha scret, para tut fetg cuort. Tgi ei vegniu e tgi ei iu. Tgei ei vegniu niev e tgei ei vegniu remess. La Gruppa da gimnastica per senioras FitGym da Mustér ei franc buca ina da quellas che fa furore, mo tuttina ei si’activitad da grond’impurtonza sociala e per la sanadad. Ella ei vegnida fundada sco gruppa da gimnastica per senioras 55+ igl onn 1971 sin giavisch dall’Uniun da dunnas Mustér. La Pro Senectute haveva gest entschiet cun cuors per menadras per la gimnastica da senioras e Margrita Berther e Laurenzia Cajacob ein sedeclaradas promtas da visitar quella scolaziun. Sin in plum ein 25 dunnas s’annunziadas per la gimnastica e l’entschatta da quell’activitad ei vegnida fatga igl onn dalla fundaziun cun in’ura per jamna en halla Cons. Svilup cuntinuau Las menadras – en quels 50 onns ei quei stau pliras – ein seperfecziunadas cuntinuadamein a cuors. Aschia ein ellas adina puspei stadas sigl ault dalla savida e han saviu porscher exercezis conform allas novas enconuschientschas. Quellas pertuccan era las mesiras da segirtad necessarias e la responsabladad dallas menadras enviers las senioras. Il sectur dalla perfecziun ei vegnius professiunalisaus cuntinuadamein. Per quei motiv ein quels cuors lu era daventai obligatoris. Tec a tec ha la gruppa era acquistau sezza ils urdeins necessaris per si’activitad. Naven dall’entschatta ei il diember da commembras staus pli u meins stabils, adina denter 25 e 35. 1984 decida la gruppa da fundar ina gruppa per commembras passivas. En quella seretilan las cameratas che ston desister dalla gimnastica per motivs da sanadad mo che vulan tonaton restar commembras dalla gruppa e guder las activitads da recreaziun. Igl emprem onn da gimnastica pagan las commembras ina contribuziun dad in franc per ura da gimnastica, sco era ina pintga contribuziun per ina segirada. Secapescha che quella contribuziun ei semidada culs onn sco tut igl auter era. Ch’ils daners carschevan era lu buca sillas plontas muossa in’anecdota ella cronica da giubileum: «Ei vegn decidiu da pagar ina contribuziun da frs. 5.-- il meins per emplenir empau la cassa. Las menadras dueien survegnir fr.15-- il meins, mo ellas dessistan da quels daners per saver cumprar in apparat per cassettas da musica sco era utensils per la gimnastica.» Buca mo sport – era divertiment Culs onns ei sesviluppaus enteifer la gruppa era il giavisch da s’entupar regularmein ordeifer l’ura da gimnastica. Gia sis onns suenter la fundaziun vegn fatg igl emprem viadi, el meina la gruppa egl Appenzell. Prest suonda era l’idea da s’entupar per dar jass e troccas ed ils viadis dalla gruppa daventan ina part stabla dil program annual. Leutier vegnan activitads da tscheiver, Sontgaclau, Advent, dar lotto e heighels, viseta si mises, minigolf ni era saults e visitau presentaziuns da teater. La gruppa separticipescha era ad activitads dalla Pro Senectute ordeifer sco per exempel igl onn 1986 a Cuera. La primavera 1995 ei la gruppa separticipada ad ina sentupada svizra per senioras e seniors ad Avenge/Murten. 5000 persunas ein stadas presentas a quella. Pil giubileum da 20 onns en halla Cons vegn purschiu in suenter miezdi a senioras e seniors cun in program variont e pil giubileum da 25 onns ein las senioras sedecididas per in viadi a Zermatt. Cun in program special ei era il giubileum da 30 onns vegnius festivaus, sco era quel per l’existenza da 40 onns. Igl onn 2009 survegn la gruppa lu il num ch’ella porta aunc oz: Grupppa da gimnastica per senioras FitGym. Pil giubileum da 45 onns igl onn 2016 ha la gruppa retschiert ina donaziun da 800 francs dalla Fundaziun Hatt Bucher che sustegn denter auter uniuns ed organisaziuns che lavuran pil beinstar da seniors. 28 activas En tut quels onns ei la gruppa era segidada tier arranschaments d’autras uniuns sco per exempel avon tschun onns tier la Fiasta federala d’accordeon a Mustér. Sco tier tuts secturs dil mintgadi ha corona era fatg in streh atras il quen allas acitivtads dalla gruppa da gimnastica da senioras. Aschia ei il giubileum da 50 onns vegnius festivaus en ina rama empau pli pintga. Cun in gentar communabel il fenadur ei vegniu regurdau da tschun decennis plein activitad. Dapresent vegn la gruppa menada da Laurenzia Cajacob – ella ei menadra dapi la fundaziun - Sabina Manetsch ed Ingrid Flepp. La gruppa dumbra 28 activas e rodund diesch passivas che gaudan il program da divertiment. Ella vitrina dalla casa communala regorada la gruppa il mument vid sias activitads ed il giubileum da 50 onns.

La vischnaunca da Schluein ei vidlunder da restructurar il contuorn dalla casa da scola. Igl ei in project da 700'000 francs. Suenter 45 onns onns dat ei in areal cun pumptrack, plontas e plaz da sport niev. A Schluein observan ins dapi questa stad maschinas sin ed entuorn il plaz-scola. Gl’areal para in grond plazzal da baghegiar. Malgrad quei ei la scola aviarta ed ils rodund 35 affons van mintga gi tenor urari en ed ora. Las maschinas ed ils luvrers ein vidlunder da dar ina nova fuorma al contuorn dalla casa da scola. Il project s’auda tiels pass che la vischnaunca fa per actualisar sia infrastructura. Il project dueigi augmentar la qualitad, la purschida e l’attractivitad dil contuorn dalla casa da scola, han las autoritads communicau la primavera vargada. Il contuorn s'accordava buca pli Ils davos diesch onns ha la vischnaunca da Schluein fatg in pulit progress. La zona d’industria e mistregn Isla ei stau in camp d’acziun che ha gidau da sesviluppar. Pass per pass han ins saviu instradar e realisar divers projects. In grond ei stau l’avertura dil center da cumpra gl’onn 2015. Quel ei semussaus sco magnet regiunal dils consuments. Sin fundament dallas frequenzas ha la vischnaunca baghegiau – e pagau sezza – in passapei naven dil stradun digl Alpsu tochen ella zona da stizuns. Vinavon ha ella realisau vias e lingias per la tiarza etappa dalla zona d’industria. Quella schai denter la plazza da ballapei Crap Gries e la serenera Foppa. Daferton spetga quei territori aunc sin investurs. Las maschinas ein vidlunder da muentar il terren e formar il niev pumptrack a Schluein. Denton buca mo pil sectur dall’economia ei la vischnaunca da Schluein s’engaschada. In project grond ei stau la sanaziun dalla casa da scola. La fin d’october 2019 ha la populaziun inaugurau il stabiliment renovau, igl ei ina investiziun dad 1,7 milliuns francs. Actualmein realisescha la vischnaunca in proxim project per la generaziun giuvna. Suenter l’inauguraziun dalla casa han ins constatau ch’il contuorn s’accordava buca pli cun quella. Ei pareva ch’ei maunchi enzatgei sil plaz da pausa, ch’ei seigi mo in liug adattau per parcar autos, cun ina suletta meisa da pingpong e maletgs sil catram. Il grond plaz da sport encunter nord, tschinclaus d’ina seiv aulta, pareva savens insolaus e senza veta. Cun rodas sil pumptrack Dapi l’avertura dalla casa da scola gl’onn 1976 consista la parcella da treis parts: casa da scola cun halla da gimnastica e duas habitaziuns, il plaz da pausa egl ost ed il plaz da sport el nord. En vesta als novs basegns d’affons e giuvenils han suprastonza communala e cussegl da scola proponiu d’optimar quella surfatscha criua e niua. Ins ha integrau varga 4000 m2 en in project cumplessiv. Questa primavera, ils 7 da matg, ha la suprastonza communala presentau il project alla radunonza e dumandau in credit da bahgegiar da 700'000 francs. Cun gronda maioritad ha la radunonza dau glisch verda per la restructuraziun. Alla radunonza communal ei Stefan Fässler, in planisader specialisaus silla formaziun dalla cuntrada, staus presents e declarau las mesiras. Quest’jamna realisescha Velosolutions da Flem ina da quellas, igl ei ina part impurtonta. L’interpresa ha construiu ils davos onns en Svizra ed en 15 autras tiaras dil mund 250 pistas da velo. Ina dallas enconuschentas ella regiun ei quella a Domat. A Schluein fan dus luvrers quest’jamna il pumptrack niev. Per quei drovan els la mesadad digl anteriur plaz da sport multifuncziunal. La pista da 90 meters survegn undas, bots, segls e stortas. Essenzial ei ch’ella ei construida cun asfalt e buca cun betun. Marco Senteler, il responsabel da «Velosolutions» pil pumptrack da Schluein, puntuescha che la pista seigi adattada per tuts mieds cun rodas. Pign e grond, giuvenils e carschi, san sedivertir sin quel cul trotinet, cull’aissa, cun inlineskats e schizun cul velo senza pedals dils affons pigns. La restructuraziun dil contuorn dalla casa da scola va encunter la fin. Corsin Bearth, il responsabel dil project enteifer la suprastonza communala da Schluein, conferma sin damonda dalla FMR ch’ins vegni ad inaugurar il «plaz scola» niev primavera proxima cun ina fiasta. Ils autos ein dil reminent buca bandischai diltut digl areal da scola. Gest sper la via d’access da Cazzettas han ins reservau ina surfatscha per 15 parcadis. Davos quels envida denton ina nova cuntrada da star, far, star ni guder.

Dumengia, ils 3 d’october envida il Forum cultural Breil alla fiasta giubilara 150 onns sur Flurin Camathias. Il poet sursilvan ei staus plevon a Breil da 1896 tochen 1917. Igl ei stau ils 21 onns da sia pli gronda activitad e productivitad litterara. Sco quei ch’il Forum cultural Breil, Michael Friberg, communichescha, ei il program dalla fiasta commemorativa definius e preparaus. Ella entscheiva allas 10.30 ella baselgia parochiala a Breil cun cant dils chors, cant dil pievel ed allocuziuns dalla teologa Flurina Cavegn. Suenter il survetsch divin cuntinuescha la fiasta populara sin plaz cadruvi. El decuors dil refrestg offeriu per tuts rispunda il president dil Forum cultural, Michael Friberg, la damonda daco ch’ins organisescha a Breil ina fiasta per Flurin Camathias. Il motiv ei evidents, l’aria e gl’ambient da Breil han inspirau ed influenzau il poet il pli ferm. Suenter plaida il president communal Clau Schlosser, el porta ils salids ufficials dalla vischnaunca. Silsuenter san ils presents mirar e guder «La cumedia absurda en in act ed ina scena» da Flurin Camathias. Vinavon dat ei cant aviert cul pievel da fiasta, culs chors da Breil e cul chor da scolaras e scolars. La fiasta a Breil entscheiva dumengia, ils 3 d’october 2021, allas 10.30 a Breil.

Da Buchs (SG) arriva la nova che ­Valentin Vincenz, oriunds d’Andiast, seigi morts nunspitgadamein en consequenza d’ina daguota dil cor ella vegliadetgna da 79 onns. Da professiun ei il trapassau staus scolast gimnasial, el ei denton era staus in perscrutader renconuschiu dalla toponomastica. Als lecturs romontschs ei ­Valentin Vincenz cunzun enconuschents sco litterat e columnist da La Quotidiana. Valentin Vincenz ei naschius ils 11 da fenadur 1942 ad Andiast. Suenter la matura alla Scola cantunala a Cuera ha el studegiau romanistica allas universitads da Turitg e Genevra. El ha terminau ils studis universitars culla dissertaziun «Die romanischen Orts-und Flurnamen von Buchs und Sevelen» (1983). Da 1972 entochen 2007 eis el staus magister per franzos e talian alla Scola cantunala a Sargans. Sco incumbensau scientific ha dr. Vincenz era dociu temporarmein ­linguistica romontscha allas universitads da Friburg e Turitg e parzialmein eis el era staus engaschaus sco collaboratur tier il Cudisch da nums da Werdenberg. Specialist dalla toponomastica A basa da sia dissertaziun ed animaus e promovius da professer Gerold Hilty, Andrea Schorta e Hans Stricker, ei ­Valentin Vincenz s’occupaus da rudien, cun perseveronza e cumpetenza dalla perscrutaziun scientifica dils nums locals e da cultira dalla Val dil Rein songagliesa nua ch’el ei dil reminent adina puspei fruntaus sin relicts romontschs. A siu vitg nativ d’Andiast, al qual el ei adina staus fetg attaschaus, ha el regalau l’ovra «Zwischen Péz Fluaz und La Pella» (2016). Per Valentin Vincenz ein ils nums da cultira che smanatschan adina dapli da curdar en emblidonza, dapli che mo in’etichetta d’identificaziun geografica. Els tradeschan e reflecteschan la historia dil lungatg, dalla colonisaziun, dalla topografia, dalla cultura, dall’ economia e dalla natira da nossa cuntrada. La publicaziun ei denton bia dapli ch’ina ­rimnada da nums ed etimologias, anzi in cumpendi informativ ed interessant da historia, cultura, tradiziun e svilup economic che caracteriseschan quei vitg muntagnard e che schendran sia identitad. Scribent e columnist Cun siu roman «Il Multè fatal» ni «Fluch der Gletschermühle», cumparius igl onn vargau, ha Valentin Vincenz tematisau in dils pli stgirs capetels da nossa historia sociala. Ina tematica bufatgamein tabuisada en nos ravugls e perquei strusch documentada en scret. Siu opus litterar ha igl autur dedicau «a tut ils buobs che han enzacu pitiu violenza psichica, corporala e sexuala enzanua si d’alp». Il roman raquenta la veta da Gian che crescha si avon 70 onns en in vitg muntagnard serrau e stren­tgamein catolic. Sco ils biars affons da sia posa va era Gian il temps da stad en plazza u tier purs ella Bassa ni si d’alp agl ur dalla cavorgia d’in snueivel Multè. Era sch’igl autur puntuescha – per evitar conclusiuns e speculaziuns fallidas – che las persunas dil roman seigien inventadas, tradescha el tonaton che las sis stads ch’el seigi staus buob dad alp hagien laschau anavos fastitgs che hagien occupau el l’entira veta. Pér en ve­gliadetgna avanzada hagi el ughegiau «da dar plaids als sentiments supprimi dapi il temps d’affonza, cumbinond fatgs e fantasia en in roman». Era ils nums dils protagonists seigien inventai, el hagi denton «vuliu persunificar tut il mitgiert, mal, violent, obscen, nausch e diabolic en in caracter dil pastur Clò. Tut il mal da Clò hagien denton plirs pasters sin differentas alps ve­ramein commess», ha igl autur dau d’entellir en sia introducziun. Il roman screts en in lungatg sempel e direct ei signaus d’ampla tensiun e vegn arrundaus cun episodas divertentas davart la lavur e trava­glia purila, denton era cun regurdien­tschas davart usits ed isonzas sil precint da svanir. Valentin Vincenz ei denton era autur dalla publicaziun «Feldgrau bis Bunt» (1991), e dils cudischs d’affons «Grischetta im Haus/en casa» (1984) ed «Andri hat einen Traum/Andri ha in siemi» (2006). Alla consorta Rosmarie nata ­Buschauer, als treis affons ed als sis biadis, admettein nus sincera condolien­tscha. La sepultura ha liug mardis proxim a Buchs el stretg ­ravugl famigliar. Valentin Vincenz dad Andiast/Buchs è romanist ed anteriur scolast gimnasial. Dacurt è cumparì ses roman «Il Multè fatal».

Igl onn 1974 han ins lantschau a Flem in’occurrenza nova che s’auda tier gl’atun: l’jamna internaziunala da balluns d’aria caulda. Mintgamai la davosa sonda dil settember entscheiva quella. L’aura ei in factur che influenzescha ferm las activitads sil prau da balluns a Casa d’Uaul Sut. Sonda endamaun havess ei buca saviu esser meglieras cundiziuns. Da Trin, ella Foppa tochen en Lumnezia han ins saviu observar l’emprema gada ils objects aviatics. Mintgamai la damaun allas siat ed il suentermiezgi allas 16.30 vegnan las 18 squadras sil prau da balluns e sepreparan per in viadi. En tgei direcziun ch’ei va decida il vent e l’aura. Las cundiziuns el priel denter Crap S. Gion e Crap da Flem ein specialmein Gl’avonmiezgi sesaulza il pilot cun gidonters e passagiers per in viadi pli liung. Il suentermiezgi restan els a Flem e contuorn. Sonda suentermiezgi ha la bial’aura carmalau numerusa glieud sil prau da balluns. Bia famiglias d’indigens e hosps da vacanzas, glieud dalla regiun e d’ordeifer han mirau co ils pilots ein vegni cul carr annex sil plaz. Leu han els scargau il canaster e la teila dil ballun. Pign e grond selai fascinar cu ina teila suenter l’autra vegn sufflada si e sescufla tochen varga 3000 m3. Tochen dumengia, ils 3 d’october, san ins mintgamai mirar il spitachel da partenza dallas 18 equipas. Sonda ha era il Club Fiat 500 Svizra visitau l’occurrenza a Flem. Ina colonna dils autos pigns legendars ha parcau avon il prau da balluns ed ha mirau co ils gigants ein sesalzai. (fmr/abc) Sentupada all'jamna da balluns a Flem: ils minis Fiat 500 culs gigants dall'aria.

A Cumbel ha ina gruppa d’amaturs da bulius entuorn Aliston Langley dedicau ina retscha d’occurrenza a quels. Ei seigi l’emprema occurrenza da tal gener en Svizra, ha la habitonta da Sogn Andriu sincerau. Il festival dils bulius a Cumbel ha giu divers puncts culminonts. Inagada ei quei stau la degustaziun da bulius ell’ustria Larisch. Ils plazs per quell’occurrenza ein spert stai occupai. Vendergis sera han gl’ustier e cuschinier Stefan Arpagaus e sia dunna Cornelia surviu quei ch’ins anfla ella regiun. Actualmein eis ei denton plitost scart culs bulius indigens. Ei dat dil reminent buca mo duas sorts bulius. La sera han ils controlladers sursilvans e megliers enconuschiders da quella domena, Egmont Heisch e Lia Heini, puntuau quei en lur referat ell’anteriura casa communala da Cumbel. All’entschatta ha denton l’organisatura digl 1. festival da bulius, Aliston Langley, beneventau ils presents. La dunna oriunda dall’Engheltiara ha, ensemen cun siu consort, cumprau casa en Lumnezia. Ella habitescha cun sia famiglia a Sogn Andriu dadens Lumbrein. Ella ei amaturs dils bulius e quella passiun vul ella parter cun schi biars sco pusseivel. Ella ha introduciu il festival cugl avis che quels retscheivien buca la renconuschientscha ch’els meretien. Sia finamira eis ei da derasar la savida. «Senza bulius dess ei negin terren saun, e senza bulius negin penicilin, negina gervosa, negin caschiel da meffa. Bulius seigien essenzials per decumponer lenn, ei seigi denton in reginavel zuppau che biars enconuschien mo tras ils tscheps e delicatessas sco ils murachels. Lia Heini ed Egmont Heisch han rimnau 80 sorts enteifer dus gis e presentau quella varietad al festival da bulius. 2000 sorts en Surselva Ils controlladers sursilvans han vasta experientscha en quella domena, e quei han ils visitaders saviu perschuader sez. Aposta pil festival da bulius a Cumbel han els presentau sin ina liunga meisa buca meins che 80 sorts ch’els havevan rimnau ils dus gis vargai. Denter las specias presentadas han ins enconuschiu «specialitads» che biars untgeschan cun raschun. Per exempel la mustgera. Era il buliu pli tussegau han ins saviu mirar, l’amanita verda. L’impurtonta dils bulius han Egmont Heisch e Lia Heini accentuau cun menziunar ch’ei detti en Surselva rodund 2000 sorts. En Svizra enconuschien ins entochen oz varga 10'000. Da quellas san ins entochen oz che mo 300 sorts ein gudiblas sil taglier. Etienne Gröpl ei sespecialisaus silla producziun da bulius e culturas da bulius da magliar. Suenter il referat dils controlladers han duas artistas da textilias dalla Belgia presentau co ins sa extrahar colurs dils bulius e duvrar quella per launa ed autras textilias. In auter referent ha introduciu ella savida da cultivar bulius. Il giuven interprendider Etienne Gröpl da Meilen/Turitg ha declarau ed era mussau co ins sa «virolar» buoras da plontas da feglia cun substanza da bulius. Igl ei ina metoda da cultivar ch’ei tschercada, cunzun giu la Bassa culla moda da viver vegetaric e vegan. La sonda era in tozzel persunas s’annunziai pil luvratori pratic cun Etienne Gröpl. El ha mussau co ins sa producir bulius gudibels en lenn ed en strom. El ha denton puntuau ch’ei seigi actualmein nunpusseivel da trer pli che quater sorts bulius en culturas a casa. Inagada eis ei il buliu giapunes shiitake, vinavon ils indigens parisol e champignon sco era in buliu cul num tudestg «Braunkappe» e «Seitling».

Vendergis e sonda ha la Baselgia libra evangelica envidau pign e grond ell’aula dalla casa da scola da baghegiar in marcau da Lego. Ch’il renomau tschep da termagliar ei dapli ch’in «tschep» ei enconuschent dapi generaziuns. Aschia ein rodund 30 affons e carschi stai ell’aula, els ein seformai sco squadras che han gidau da baghegiar in marcau model. Sin quater plazzals han els construiu quei che s’auda tier in endretg marcau. Per exempel casas aultas, silmeins in hotel, naturalmein silmeins ina baselgia cun clutger, e la staziun cun binaris e trens. Ina gruppa ha fatg quei, l’autra ei sededicada allas casas da pliras famiglias, orts, ina plazza da ballapei, la casa cumin ed auters edifecis. Gl’entir marcau inclusiv tut ei staus construius enteifer in gi. Sonda encunter sera han ils «inschigniers» dils quater plazzals stuiu empunir e metter ensemen las parts ch’els han construiu. Suenter il survetsch divin dalla dumengia ell’aula dalla casa da scola ha la raspada saviu admirar il resultat, presentaus sin ina surfatscha da rodund 20 m2.(fmr/abc) Il marcau da Lego cun ina casa da pliras famiglias, la staziun e la baselgia.

A Flem han 18 aventuriers raquentau da viadis fascinonts e sentupadas cun glieud, animals e cuntradas sigl entir mund. «Emblidei il mintgagi, sfundrei ellas historias, surstei e seschei trer dils raquentaders», ha il directur da Flem Laax Falera Turissem, André Gisler, getg il vendergis suentermiezgi avon ch’igl emprem referat entscheivi. Ils davos 18 meins ein stai schetgs en connex cun occurrenzas publicas. Era viagiar ei stau limitau. Tonpli marveglius e leds ein ils visitaders dils «Discovery Days» stai vendergis e sonda a Flem. Els han astgau «ir sin viadi», senza stuer far in tal. Rapports e films ein vegni survi silla tenda gronda da kino. En tut ein 1250 visitadras e visitaders separticipai ad aventuras autenticas. Exploraturs moderns han raquintau historias digl ir a pei, cun tren, navs, velo e cun tut ils auters mieds. 150 aventuriers Ils treis gis han menau en tuts encardens dil mund. Tgi ei stau el desiert, tgi sils cuolms e tgi amiez ils nomads digl uaul tropic. Ins ha savurau quasi ils friads, sentiu la ferdaglia dall’Antarctica, survegniu snavurs dil stemprau, e gustau l’aua da sal digl Ocean Indic. Igl ei stau la quarta gada che Flem Laax Falera Turissem ha purschiu ils Discovery Days ella Waldhaus Arena. Organisatur principal ei puspei Andy Hutter dall’interpresa Explora Events staus. Era ils purschiders tudestgs Mundologia e Grenzgang ein separticipai. Onn per onn enqueran e promovan els aventuriers che documenteschan viadis ed expediziuns individualas. Pli che 150 aventuriers, exploraturs, fotografs e globetrotters eran s’annunziai sco referents dils Discovery Days 2021. Avon dus onns eri stau 90. Els marcaus traian referats d’aventuriers dieschmellis visitaders. Tons ein buca vegni ella Waldhaus Arena a Flem, pertgei la fin d’jamna cun bial’aura e buna vesta ei stada memia biala. Tuttina han rodund 1250 persunas han buca vuliu munchentar ils Discovery Days. Sur in’emissiun directa ein numerus auters suandai cul computer ni telefonin. Els han priu part a 19 aventuras individualas, documentadas cun plaid, fotografia e sequenzas da film. Ils protagonists han raquintau da viadis sin mars, tras desiarts, sentupadas cun culturas jastras, cugl asen a pei, cul velo, da sentupadas cugl uors e culla siarp. Ins ha tedlau dil Kaukasus e dil Tibet, d’in viadi silla mar dalla Tailandia ell’Australia. In raquentader ha raquentau da carstgauns che spetgan ell’Africa silla pasch. Christina Ragettli ensemen cul directur da FLF Turissem, André Gisler. Ils megliers quater meins Mintga protagonist ha giu a disposiziun 35 minutas. Avon dus onns haveva Corina Tomaschett da Trun raquentau da siu viadi sco dunna persula el Bandladesch. Era uonn ei ina indigena stada sil program. Christina Ragettli da Flem ha rapportau da sia aventura, persula ha ella fatg duront quater meins la Via Alpina. Igl ei buca in viadi en ina cuntrada exotica nunenconuschenta. La giuvna ha era puntuau ch’ella hagi buca vuliu ir egl jester, mobein emprender d’enconuscher sia atgna patria. Ella ha traversau igl artg dallas Alps. Onn vargau ha ella fatg il viadi da Monaco a Triest, ina distanza da 2000 km. Sco quei che la giuvna culs cavels blonds ed egls blaus ha raquentau, eis ei stau ina sfida, ina fetg gronda. Il matg 2020 eis ella semessa sin viadi cun tenda. Buca mo plievgia e ferdaglia, era situaziuns criticas cun neiv, e lu la solitariadad e la natira criua han accumpignau ella quels quater meins. La giuvna da Flem ha fatg l’experientscha con rumpeivels ch’il carstgaun ei sch’el ei persuls ed exposts. Cuntradas e natira da bellezia han cumpensau ils muments ch’ella ha dubitau da si’atgna curascha. Pli ch’in mument critic e bia macort’aura ha ella dumignau. Christina Ragettli ha puntuau alla fin: «Igl ei stau ils megliers quater meins da mia veta».

La Giuventetgna Cadi porscha mesjamna proxima ina sera d’informaziun en connex cun ina tematica actuala. Sco quei che la promotura dalla lavur da giuventetgna, Gabriela Cabalzar-Lombriser, scriva egl invit ei quella adina pli presenta e veseivla en nossa societad. Veseivla eis ella en fuorma dallas colurs digl artg s. Martin. Biars san denton buca tgei ch’ils bustabs muntan. «Il tema LGBTQ+ dat a nus sfidas e tschenta damondas sur dil viver en toleranza sco societad sclarida si», circumscriva la promotura dalla lavur da giuventetgna. Ei va per l’orientaziun sexuala. Ils bustabs muntan lesbian, gay, bisexual, trans, queer questioning. Vitier vegn il segn dils plus, quel vul dir ulteriuras gruppas cumpigliadas. Alla sera d’informaziun vegn Holger Niggemann, meinagestiun all’uniun «sozialwerk.LGBT+» cun sedia a Cuera ad informar tgei ch’ei en moviment tier quella tematica sensibla. (fmr/abc)

Top lingias fettas ellas medias romontschas ultimamein: Curry cotschen cun pfiff. Nov schlantsch a Lantsch? Sumvitg Turissem dat gas. Tappalori of the year. «Mini Chuchi, dini Chuchi» en Surselva. Aura: Auratscha. Spanner / Cabul. Ura linguistica dil Radio Romontsch. Tema: «Spanner» per romontsch? (Jeu, spontanamein: letgafemnas?) Risposta dil radio: «Stendider». Punt moderativa vi egl Afganistan. Kabul per romontsch. Radio: «Igl ei da pronunziar Kaaabul. Gie buca Cabull sco Caduff ni Cadruvi.» – Aber adatg: Taliban = Candrian. San Bernardino. Anflau in herzig büsi el tunnel. Vivs. Polizia senza glisch blaua sil plaz. Tuttina 600 likes sin Facebook. Statistica grischuna 2020. Attaccas da lufs sin nuorsas: 229. Attaccas da lufs sin carstgauns: 0. Denunzias entras attaccas da carstgauns sin confamigliars: 254 (smanatschas, fridas, violaziuns). Attaccas da lufs sin confamigliars: 0 (supposiziun). Attaccas da lufs sin cauras: 17. Attaccas da lufs sin asens: 1. Attaccas dad asens, cauras e carstgauns sin lufs: Tarmettei p. pl. Vossa foti alla Quoti. Attaccas, part 2 (onn 2021): Attaccas da catschadurs sin cavals: 1.* Attaccas dad influenzras sin vadials: 1.** Attaccas da vaccas-mumma sin influenzras: 1.** * RTR, 8 da sett.: «Sbaglià / chaval / chavriel / durmentà anc al lieu.» ** Blick, 8 da sett.: «Dilara K. (24) / 10 000 Follower / Verschwörungstheoretikerin / Chemtrails / Kälbli-Schmuserin / füdliblutt / Oberalppass / Tiere streicheln / Selfies / Mutterkuh / Glück / mit dem Schrecken davon.» – La Quotidiana: «Era la FMR / survegniu fotografias / ina giuvna ord in marcau / sin l’alp / negins puccaus / tgè vadiala, schessan ils Tuatschins». – Pascal Gamboni, Tuatschin: «Propi libers sund'ju pauc / mo lu vezz'ju te / co so mo la verdat / far schi mal.» Apropos nonsens & selfies. Da leger ella Val Müstair: «Jau sun biosfera!», slogan montaus sin in rom da lenn per cuchegiar atras e far selfies el parc da natira. – Er jau sun: Jau sun vatga-mamma / Jau sun luf / Jau sun problembär M13 striking back da mort en vita. Fiug encunter lufs. Mahn-fiug ils 17 da sett. silla Muntogna da Schons encunter ils problemlufs dil beverinproblemrudel incl. gratis pier e gratis ligiongias-nuorsa. Pareri dad Adrian Arquint, sexiest man alive in the administraziun cantunala: «Hey, nus sittein gie schon.» Pareri d’ina participonta: «Pli bugen in rudel cugl Arquint ch’in rudel sil Beverin!» Problemcantadurs. Stagl uost 2020 uost 2021 uost 2022: Gölä & Trauffer aka Büetzer Buebe el Letzigrund Turitg. Otg plazs da seser sil balcun el stadion incl. dinner, schampagner, hostessas, parcadi reservau etc., büetzerprezi: CHF 7200. Alternativa. CHF 7200, #kabul #bucascocaduff, Glücksketti, PK 10-15000-6. Tgei che nus levan schon adina inaga udir sin Radio Romontsch. Gölä / Trauffer / Büetzer Buebe Giganto feat. La Compagnia Rossini-Blocher feat. Tyte Stone Buaba. Top lingias fettas ellas medias romontschas, part 2. Tge fò Mirko Baselgia? Tgi legia anc il «Bravo»? Mattiu Defuns: Buis enstagl ghitara. 50 onns Uniun da pelegrins da Lourdes Surselva. 40% sillas nudlas da Barilla. Adia Hermelinda! Donat Caduff, il problemcolumnist, viva a Turitg cun vista sin il stadion dal Letzigrund. El spetga gnanc uschè vess il return dals concerts. Donat Caduff

Schluein Glion spiarda encunter il capogruppa Encunter in ferm adversari spiarda Schluein Glion per l’emprema ga a casa suenter ina atgnamein gnanc aschi mala prestaziun. Las reservas dil club dalla Challenge League han mussau ch’ellas ein scoladas bein, san dar spert ed exact ballapei ed ein era effectivas avon il gol. Ils giugadurs dil Liechtenstein han denton era perdunau negins sbagls dils indigens. Las empremas vegn minutas dil giug ein stadas ualti ulivas, lu ha Vaduz alzau la cadenza. Tiel 0:1 ei Ismael Adejumo vegnius lantschaus ella gassa e ha battiu Flurin Capaul cun in siet el cantun bass. Il 0:2 ei curdaus suenter l’emprema buna caschun per Schluein Glion – il siet cul tgau da Linus Tschalèr ei denton vegnius bloccaus dil goli – cun ina cunterattacca ed in siet da distanza deviau d’ Andrin Netzer. Il 0:3 ha il spert e movibel attaccader Ardit Destani sittau. Suenter pausa ei il giug lu puspei staus ualti ulivs entochen ella 72avla min. En quella ei puspei Ardit Destani mitschaus alla defensiun e ha marcau il 0:4. Sis minutas pli tard eis ei gartegiau a Schluein Glion da sittar il gol d’honur. Sin in corner da Livio Derungs ha Murat Leblebici diregiu la balla cul tgau avon il gol, nua che Aron Büchler ei seglius il pli ault e ha sittau ella ella reit. Cuort avon la fin ha Sascha Dokic stuschau la balla ord cuorta distanza da gol en al resultat final. Beat Dermont 2. ligia regiunala, gruppa 1 Schluein Glion – Vaduz 2 1:5 (0:3) Crap Gries. – 225 aspectaturs. – Arbiter: Imfeld. Gols: 21. Adejuma 0:1, 26. Netzer 0:2, 36. Destani 0:3, 72. Destani 0:4, 78. Büchler 1:4, 87. Dokic 1:5. Schluein Glion: Capaul; Dermont, Matthias Derungs (83. Frias), Gian Sgier, Büchler; Gomes Machado (61. Vinzens), Livio Derungs, D’Atria (72. Michel), Bundi; Tschalèr (77. Leblebici), Lekishvili. Vaduz 2: Öhri; Seifert, Hilti, Rahimi, Behluli (43. Spasojevic); Schädler (69. Alushaj), Kling (46. Hoti), Netzer (62. Vasanthan); Beck, Adejumo (77. Dokic), Destani. Remarcas: Cartas melnas: 75. Vasanthan (foul). – Schluein Glion senza Gianluca Casutt, Egger e Gallmann (tuts blessai). – Corners: 3:8. Negins puncts per Lumnezia tiel capogruppa Naven dall’entschatta emprova Glaruna da dominar la partida cun in giug controllau ord la defensiva. Naven dalla 10. minuta vegnan ils hosps meglier el giug ed era da far pressiun, aschia che Glaruna senta ch’ils Lumnezians regalan buca puncts mo aschia. Ella 18. min. vegn denton Alain Hofer dad ir naven dalla vart encunter il gol suenter ina situaziun da standard. El marca igl 1:0. Era suenter il gol dattan ils Lumnezians curaschus. L’equipa da casa ha denton era sias caschuns. Quella ga survegn Lumnezia denton buca in gol cuort avon pausa. La fasa fleivla dils Lumnezians ei en quei giug ellas empremas 15 minutas suenter pausa, nua che Glaruna vegn da marcar dus gols. Ellas davosas 20 minutas dil giug dat l’equipa da Giacun Vinzens puspei meglier. Ella 83. min. batta Attila Truffer il goli da Glaruna cun in siet ord 20 m. Lumnezia vegn aunc tier duas bunas caschuns entras Dino Blumenthal ed Andriu Alig. Ils Glarunes perencunter survegnan cartas ellas davosas minutas per reclamar, schizun ina cotscha. Igl ei denton memia tard per che l’equipa dalla Val Lumnezia vegness da nezegiar quella situaziun. Quella solida prestaziun encunter il capogruppa e cunzun ch’igl ei puspei inagada reussiu da far in gol dat anim als Lumnezias pil derbi romontsch dumengia proxima a casa encunter Surses. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Glaruna – Lumnezia 3:1 (1:0) Glaruna, plazza da ballapei Buchholz. – 30 aspectaturs. Gols: 18. Alain Hofer 1:0; 49. Blerant Memeti 2:0; 59. Samir Reshani 3:0, 83. Attila Truffer 3:1. Glaruna: Loris Micheroli; Franco Elmer; Thomas Heinzer; Alain Hofer; Eldon Bullaku; David Dovicak; Gianluca Zimmermann; Blerant Memeti; Elija Pozzy; Samir Reshani; Marco Conte. Lumnezia: Ronny Cadonau; Danilo Blumenthal; Tizian Casanova, Manuel Casanova; Mauro Cadonau; Matias Alig; Andriu Alig; Dario Capaul (65. Dinis Dos Santos); Dino Blumenthal; Pascal Derungs (60. Nando Blumenthal); Attila Truffer. Remarcas: Lumnezia senza Fabio Casanova, Paul Alig, Gion Ursin Alig, Noé Capaul, Remigi Collenberg, Filipe Bastos e Mauro Demont. Cartas: Lumnezia 0, Glaruna 4 melnas ed ina cotschna. Trumpada per Trun/Rabius Egl emprem derbi romontsch da questa sesiun vegn l’equipa da casa pauc surprendent meglier a frida l’entschatta dalla partida cun il plaz pign a Tinizong. Suenter entginas minutas anflan ils hosps da Trun/Rabius denton meglier ella partida. La megliera caschun munchenta Gianin Derungs per pauc. Ei resta denton tiel 0:0 da pausa. Suenter pausa anfla Surses anavos ella partida e va en avantatg ella 51. min. entras Julian Jenal . Ina curiosa e zun dispiteivla situaziun meina tiel 2:0 per Surses. In giugadur da Surses blocchescha in giugadur da Trun/Rabius e dat aschia liber la via ad in collega d’equipa per dar il pass ella da sedisch a Manuel Simone nua che lez sto mo stuschar il bal ella reit. Interessantamein survegn quei giugadur che ha bloccau il giugadur da Trun/Rabius uss la carta melna. Cun auters plaids tanghescha igl arbiter quella situaziun avon il gol pia sco foul, il gol lai el tuttina valer. Quei che meina capeivlamein tier grondas protestas tier l’equipa dalla Cadi. Mo tut il reclamar gida nuot, il gol vala. Ellas davosas secundas vegn Trun/Rabius aunc da scursanir entras Patrizio Decurtins e suenter in dispiteivel penalti. La decisiun digl arbiter freda fetg suenter ina cumpensaziun dil sbagl tier il 2:0. Mo il gol vegn naturalmein memia tard aschia ch’ils treis puncts restan a Surses. Per Surses segir in grond success e per Trun/Rabius ina gronda trumpada. (cdm/fmr) 3. ligia, gruppa 1 Surses - Trun/Rabius 2:1 (0:0) Plaza d’ava, Tinizong. 70 aspectaturs. Gols: 51. Julian Jenal 1:0, 78. Manuel Simone 2:0, 92. Patrizio Decurtins 2:1. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Clau Berther (61. Robin Monn), Mathias Flepp, Denis Monn (69. Beat Cadruvi), Orlando Monn (44. Salvatore Stagliano); Gianin Derungs (80. Denis Monn), Patrizio Decurtins. Surses: Niclo Devonas; Gianluca Augustin, Robin Demarmels, Nino Farrér, Linard Augustin; Corsin Carisch, Enrico Carisch, Mauro Simonet, Adriano Simone; Manuel Simonet, Julian Jenal. Remarcas: Trun/Rabius senza Remo Alig, Silvan Muoth, Daniel Pfister e Mirco Pfister.

Silla plazza da ballapei a Crap Gries ei il capogruppa Vaduz staus sin viseta e l’equipa dil Liechtenstein ha allura era mussau sias qualitads. Cul clar resultat da 5:1 ha ella battiu Schluein Glion. L’equipa da Mate Lekishvili ei ussa davosa ella tabella. La differenza da puncts tier las autras squadras ei denton aunc adina pintga. Il siatavel – Ruggell – ha sulettamein treis puncts dapli si siu conto. Surses batta Trun/Rabius Encunter il capogruppa dalla 3. ligia, Glaruna, ha Lumnezia dau. Malgrad ina prestaziun respectabla han ils Lumnezians stuiu suttacumber. Aschia resta l’equipa da Giacun Vinzens senza punts suenter tschun rundas. Ina terrada ha era Trun/Rabius incassau. Il noviz dala 3. ligia – Surses – ha nezegiau sias schanzas e victorisau cun 2:1. Aschia ha Surses ussa tuttina biars puncts sco Trun/Rabius e las duas equipas sesanflan el miez dalla tabella. Victoria per Danis-Tavanasa La secunda victoria ha Danis-Tavanasa contonschiu el campiunadi dalla 4. ligia. El tschunavel giug da quest atun ei reussiu in 3:1 ordeifer encunter Vaz-sut, il davos dalla tabella. Danis-Tavanasa mantegn aschia il contact culs emprems dalla rangaziun. Schluein Glion ha spiars il giug ordeifer encunter Bogn Ragaz, resta denton alla testa dalla tabella cun tuttina biars puncts sco Domat che ha battiu Laax cun 6:1. Laax ei ussa secund davos cun tschun puncts ord sis giugs. Terrada per Rueun Empau surprendenta ei la terrada da Rueun el giug dalla 5. ligia ordeifer encunter Lumnezia. Aschia piarda Rueun la testa dalla tabella a Mladost che ha gudignau claramein encunter Trun/Rabius. Sedrun/Mustér e Tusaun-Cazas han partiu ils puncts. Omisduas equipas restan en bien contact culla testa dalla tabella. La tiarza victoria en questa stagiun ei reussida ad Union Trin ordeifer encunter las reservas da Panaduz. La tiarza victoria stagiunala han era ils juniors A dalla Surselva festivau a casa encunter Tavau. Grazia a quella victoria ein ils Sursilvans ussa quarts ella tabella dils juniors A1. Pagina XX

La fin d’jamna dils 2 e 3 d’october 2021 stat a Vuorz ell’enzenna dil temps medieval: Sittar cun ballester, malegiar frescos sco il Meister da Vuorz ni guder musica dil temps da pli baul. A bia glieud ei Vuorz enconuschent surtut pervia dallas interessantas picturas en sia baselgia. Quei scazi artistic propaghescha il liug cun organisar differents arranschaments mintg’onn. In da quels ei sonda e dumengia el Curtgin grond. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa porscha il bein puril da bio visavi il hotel Ucliva la culissa ideala per differentas activitads. Il program entscheiva la sonda avon miezdi denter auter cun l’Uniun per tecnicas da catscha prehistoricas ni era la pusseivladad da malegiar frescos culla restauratura Brigit Bütikofer. La sera vegn purschiu ina tscheina tenor il temps medieval e la dumengia entscheiva il di cun in survetsch divin cun ser Jan-Andrea Bernhard en accumpignament musical dalla formaziun «Mittelalter-Spiellüt». Cun activitads sco giugs e musica cuntinuescha la dumengia. Denter auter vegn era purschiu ina cuorsa cun posts per affons en accumpignament da lur geniturs. Cun quels dus dis vul il Luvratori dil Meister da Vuorz far aunc pli enconuschent l’ierta culturala dil pictur nunenconuschent che ha giu malegiau ils frescos ella baselgia. Sco ils organisaturs constateschan duei quei era succeder en fuorma d’aventura cun elements creativs e da giug. Informaziuns detagliadas ein da cattar sin www.waltensburger.ch. Sittar cun ballester – in’attracziun surtut pils affons.

Il concert da dumengia passada illa baselgia da Sent cul titel «Rêveries Dansantes» es statta üna cumposiziun in nouv parts da Niculin Janett. Quella cumpiglia musica da jazz, classica e populara. La Società d’Ütil public da Sent cun Regula Ursprung organisescha concerts da tuot gener illa baselgia San Lurench. D’incuort han las audituras ed audituors giodü üna producziun in trais stils da musica. Il cumponist Niculin Janett intessa melodias folcloristicas cun ritems da jazz e culla richezza da la musica classica. L’ouvra in nouv parts cun instrumaints a corda e saxofon es üna cumbinaziun cun differents stils da musica. Sper Niculin Janett (Saxofon) d’eiran da la partida eir Flurina Sarott (violina), Andreas Gabriel (violina), Dominique Polich (viola), Cristina Janett (cello) e Lukas Traxel (gïun). La producziun a Sent ha uni musica melanconica chi «giubilescha» cun commoziun ed in möd pensiv. Ün concert insolit Il concert ha cumanzà cun las prümas duos parts da la cumposiziun da Niculin Janett. Üna musica contemporana dominada da sequenzas dissonantas vuglüdas e da surpraisas inaspettadas. Intant cha gïun e saxofon sunaivan tanteraint be in duos, dominà dal jazz, gnivan las nouv parts musicalas cundidas cun tuns dals instrumaints a corda. Las uraglias dals audituors s’han al principi dal concert stuvü adüsar vi dals clings insolits. Niculin Janett ha salüdà l’auditori in rumantsch e müdà bainbod in tudais-ch pervia dals giasts da la Bassa. Davo la preschantaziun da seis conmusicants han els preschantà la cumposiziun. Quella pretenda ün möd da sunar precis ed includa obstaculs musicals. Passaschas sveltas han pretais gronda abiltà da la dainta per tuot ils protagonists. Niculin Janett ha declerà: «Illa seguonda part cul titel ‹Interlude II› dudivat parts musicalas cha vo vaivat dudi eir illa prüma part suot il motto ‹recicling›. Tanteraint laina eir laschar sclingir musica populara da la Brasilia cullas parts ‹Chorinho Novo I e II› cun lamantaziun sunà in noss möd.» In diversas parts as dudiva eir duos instrumaints chi sunaivan unisono. L’auditori ha giodü ün concert chi ha pretais gronda abiltà musicala e Flurina Sarott ha dit davo il concert: «Eu am pudess adüsar vi da quists tuns dissonants». Il sextet Niculin Janett es il plü giuven descendent da la famiglia Janett ed il figl da.l musicist Curdin Janett. Da pitschen insü es el gnü integrà illa musica ed ha absolt davo la matura il stüdi da musica a la Scoul’ota d’art a Turich. El collavura in diversas fuormaziuns da jazz da swing e da bigband ed es fich activ. Flurina Sarott da Scuol ha fat il stüdi da musica a la Scoul’ota d’art a Berna. Ella fa part tanter oter al Tonhalle-Orchester da Turich ed instruischa violina a la Scoula da musica Weinfelden. Andreas Gabriel ha fat il stüdi a la Scoul’ota da Lucerna ed es activ in diversas spartas da musica. Dominique Polich ha fat il stüdi a la Scoul’ota da Lucerna. Ella suna violina e bratscha in diversas fuormaziuns da musica da chombra. Cristina Janett ha stübgià musica a las Scoulas otas da Berna e da Turich, suna uossa in diversas fuormaziuns da musica da chombra, pro C’est si B.O.N. e pro’ls Fränzlis da Tschlin. Resta dal sextet amo Lukas Trachsel chi ha fat il stüdi a la Scoul’ota da Lucerna e suna in diversas fuormaziuns ed in divers stils da musica. Il sextet gioda l’applaus merità. Il cumponist da l’ovra Niculin Janett. Tanteraint eir parts musicalas be in duos obain in trais. Musicistas e musicists in plaina concentraziun.

Il guid e cronist da Suraua ha menau sonda vargada in triep interessai tras Camuns. Duront la tura ha Simon Derungs rendiu attent alla historia, a baghetgs e cultura dil vitget e ses treis uclauns. «Ins savess scriver bia da Camuns, gie in entir cudisch», ha il menader manegiau all’entschatta dalla guidada. Da tschiel blau e cun vesta impressiunonta silla Lumnezia su ha Simon Derungs beneventau alla spassegiada culturala dalla fundaziun Pro Suraua. Igl ei ina caschun, oravontut per glieud d’ordeifer, d’emprender d’enconuscher la biografia dil liug. In triep hosps e habitonts da Suraua ei lu era s’approfundius ella historia da Camuns. Il beinvegni ha il guid fatg ella Val da Camuns. Leu ha el gest saviu render attent ad in prighel che ha influenzau la veta dils habitonts. Mintga primavera sederschevan lavinas cun neiv marscha giu dalla Pala da Tgiern. Quella smanatscha ei ussa dumignada grazia ad in sistem electronic da survigilonza. Sen. dalla Val da Camuns ils uclauns Masauns e Sutscheins, amiez Camuns e dretg Runs. Il vitg dils «de Rungs» Camuns ei il liug d’origin da fetg biars commembers dalla schlatteina Derungs. En quei connex ha il guid saviu gir ch’igl uclaun da derivonza Runs seigi probabel la part pli veglia da Camuns. Cu ils «de Rungs» ein sedomiciliai leu ei buca sclariu. Il num da famiglia ei documentaus pér dapi il 14avel tschentaner. Melli onns avon han ils emprems colonisaders runcau gl’uaul al ur dalla Val da Tersnaus e baghegiau las empremas casas. Igl uoppen da Camuns cuntegn dil reminent ina casa, respectiv ina camona. Simon Derungs ha explicau il num sco «casa sin ils munts». La cuntrada dil Glogn ei habitada gia dapi 3000 onns. Las excavaziuns archeologicas a Crestaulta sper Surin han cumprovau che 60 tochen 70 persunas habitavan leu. Quellas famiglias havevan contact cun autras culegnas ella cuntrada, forsa era culs emprems habitonts da Runs. Entochen oz la la perscrutaziun denton aunc buca anflau fastitgs che cumprovan quei. Camuns ier ed oz: Simon Derungs muossa ina fotografia cul guid da muntogna renomau Casper Derungs. Simon Derungs sa ina massa da Camuns e da ses uclauns Masauns, Sutscheins e Runs. El ha explicau ils connex e ligioms culs auters vischinadis, cun Tersnaus, Uors, Surcasti ed era Peiden. Ecclesiasticamein s’udeva Camuns tier la pleiv da sogn Luregn. Per buca stuer far il stentus viadi han ils habitonts da Camuns astgau baghegiar 1597 in’atgna caplutta en in liug central, contonschibels per tut ils uclauns. Sper Masauns, Sutscheins e Runs deva ei aunc «hofs» habitai a Crestas e Caglia. A Crestas meina oz la punt pendenta sur la Val da Tersnaus. Alla fin dalla tura ei la gruppa ida sur quella punt da sugas. Da tschella vart, giu el vitg da Tersnaus, ha la fundaziun Pro Suraua beneventau tuts ad in aperitiv sil bein dad Edith e Robert Albin. Il dretg da far bogn gratuit Aunc avon ha Simon Derungs mussau diversas casas a Camuns ed era la baselgia parochiala. Sco dapertut, ha la religiun influenzau la veta e la cultura dils habitonts. Igl onn 1644 han ils da Camuns survegniu la lubientscha episcopala da satrar ils morts sigl agen santeri. 1691, bunamein 50 onns pli tard, ei la caplutta da sontg’Antoni e s. Gion evangelist daventada baselgia parochiala, lu ei la caplania sesligiada dalla pleiv-mumma. Tochen lu stuevan ils habitonts transportar lur morts tras vals spuretgas sil santeri da sogn Luregn a Surcasti. Simon Derungs ha menau indigens e hosps da vacanzas tras il vitg da Camuns. Simon Derungs ha raquentau silla spassegiada da fatgs da scola, da casas, famiglias e persunas, e dall’impurtonza che l’Alp Seglias ha giu. Igl uaul dalla Punt furneva il lenn ch’ins duvrava per mantener la punt dil Glogn giu el Bogn da Peiden. El ha era menziunau ils paders caputschins ch’ein stai a Camuns tochen 1921. Perquel ch’els furnevan la lenna han ils da Camuns giu, sco il guid ha saviu, il dretg da far bogn gratuitamein el stabiliment termal. Simon Derungs ha buca menau mo el vargau, mobein ha discurriu dalla historia giuvna da Camuns. El ha rendiu attent al temps cun grondas famiglias ed alla depopulaziun. Ils onns otgonta e novonta ha la vischnaunca survegniu famiglias giuvnas. Ins ha baghegiau in center communal cun scola, sala e canzlia. Suenter quei slontsch ei ils onns maghers suandai. El decuors dils onns suandonts han ils da Camuns fusiunau differentas gadas. Midadas s’audan tier la constanza. Gl’onn 2001 ein els secolligiai culla nova vischnaunca Suraua. 12 onns pli tard, ensemen cullas siat autras soras, ella nova vischnaunca Lumnezia. Vitier la politica ha ei era dau ina fusiun ecclesiastica, la pleiv da Suraua fa oz part dalla pleiv Lumnezia. Simon Derungs, il cronist da Suraua, dretg davos el la baselgia da s. Luregn e sen. il vitg da Surcasti.

Ah gie, novas entschattas. Entschattas porschan adina dus differents aspects. In da quels ei schar encrescher per quei ch’era ina gada ed igl auter ei la malsegirtad, denton era il plascher per tut quei che suonda aunc. Mintga persuna en mintga vegliadetgna scuntra novas entschattas, sco jeu era. Ina da quellas era per mei la decisiun da far suenter il gimasi in onn intermediar. In onn cun bia temps da ponderar tgei ch’jeu spetgel da miu futur. Sper las ponderaziuns havevel jeu era aunc avunda temps da luvrar. Quellas duas caussas han purschiu a mi ina fetg buna basa per ils proxims pass en mia veta. Senza quei onn intermediar havess jeu ella retrospectiva buca fatg las dretgas decisiuns per mei e fuss ussa buca nua che jeu sun. Per esser pli exacta fuss jeu ussa buca a Vienna. Sco gia menziunau havevel jeu avunda temps da ponderar e da veser differentas caussas che han influenzau mia decisiun. L’idea dad in di habitar a Vienna havevel jeu gia pli baul, mo che quella idea vegni aschi spert realitad hai jeu mezza buca spitgau. Igl onn vargau hai jeu passentau bia temps a Vienna ed hai adina sentiu pli e pli fetg che quella citad ei per mei sco in niev da casa. Cura che la decisiun ei curdada da definitivamein bandunar mia patria e da far miu studi egl exteriur, sun jeu el medem mument puspei stada all’enschatta dad in niev capetel en mia veta. Tut quei che jeu hai tochen ussa enconuschiu e baghegiau si en Svizra hai jeu bandunau. Ussa sesel jeu sper il Danubi ed igl emprem aspect semuossa. Numnadamein igl schar encrescher per quei ch’era ina gada. Jeu mirel el horizont e jeu vesel negins cuolms. Sper mei sesan buca mes amitgs ed amitgas sco usitau. Era mia famiglia spetga buca mei a casa cun in «hallo», sche jeu fetschel in pass en dad esch-casa. Denton ei quei buc in sentiment trest mobein in sentiment nunusitau. Quei che jeu hai bandunau en mia patria ei buca semplamein svaniu, tut exista aunc adina entuorn 600 kilometers naven da cheu. Spert hai jeu denton era fatg enconuschientscha cun la malsegirtad ch’igl avegnir porscha. Clar, tut exista aunc 600 kilometers naven da cheu, denton sai jeu buc adina recuorer a quei. Jeu stoi ussa mezza baghegiar si a mi enzatgei en quella tiara aunc jastra. Tgei, sche jeu anflel buca nova glieud che vul passentar temps cun mei? Tgei, sch’il studi ei buc aschia sco quei che jeu hai s’imaginau? Tgei, sche jeu hai buca pli bia contact cun las persunas en mia patria e tgei, sche jeu stun mal per la decisiun che jeu hai priu? Biaras damondas cun biaras differentas rispostas. Naturalmein van ins adina ora dil «worst-case scenario», ins sto gie sepreparar per quellas situaziuns. Era jeu hai dramatisau tut ils differents scenaris che savessen schabegiar, mo quei hai jeu spert schau star. Sch’ins focussescha memia fetg sin las mendras caussas che san schabegiar, ves’ins buca las novas e bialas caussas che schabegian. Glieud cun ils medems interess anflan ins adina en in marcau, oravontut en ina metropola da circa dus milliuns habitonts sco Vienna. Il contact cun las persunas ella patria vegn era a star, denton en in’autra moda e maniera. Era sche jeu havess da star mal in di per mia decisiun sesarvan puspei biars differents eschs per proximas decisiuns che porschan puspei novas entschattas. Proximas decisiuns per quellas ch’ins vegn forsa era a star mal. Ins sa buca tgei che schabegia ils proxims onns ni schizun las proximas secundas, mo quei duess buca esser in frein per la realisaziun dils agens siemis. Cun far quitaus piardan ins mo temps. Temps ch’ins drova per veser las bialas caussas, sco jeu il Danubi cun ils radis da sulegl che vegnan reflectai dils sgrataneblas visavi. Ils «zulprins» Ils «zulprins», uschia sa numna la rubrica per auturas ed auturs giuvens, ina rubrica che cumpara en collavuraziun da la GiuRu Giuventetgna Rumantscha cun la FMR Fundaziun Medias Rumantschas. La finamira cuminaivla da GiuRu ed FMR è da dar spazi e vusch ad auturas ed auturs giuvens. Ils «zulprins» duain damai far qua u là sbrinzlas! Dapli infurmaziuns davart la GiuRu sin www.giuru.ch ubain via mail a giuru@giuru.ch. Realisar ils siemis lunsch naven dils cuolms giu sper il Danubi. Logo Zulprins – rubrica da la GiuRu, Giuventetgna Rumantscha...

Nus essan adina puspei sut la pressiun dil temps. Ins sto prender decisiuns e consequentamein lu daventar activs ni era buca. Quei tut e bia auter ha da far cun il temps. Quel vegn, ei cheu e varga puspei. Da temps en temps s’annunzian tier nus igl appetit, forsa schizun la fom e la seit. Medemamein sefa era nies entelletg valer. Era quel annunzia sias pretensiuns, e la finala schizun quella dalla sien. Noss’entira veta sespleiga enteifer il temps ch’ei daus a nus. Tals e semeglionts patratgs e fatgs han occupau gia daditg numerus carstgauns, aschia era igl autur dil Psalm 90. Ei setracta dil sulet Psalm che duei ver giu siu origin tier il menader dil pievel d’Israel, numnadamein Moses. Il text dil Psalm 90 s’avischina en plirs graus agl emprem cudisch da Moses, Genesis, sco era al tschunavel, Deutoronomium. Sco in fil tgietschen percuoran ils patratgs en connex cul temps quei Psalm cun ses 17 vers; aschia secloman gia ils emprems sco oraziun d’in carstgaun cartent: «Segner, ti eis nies refugi da schlatta en schlatta. Avon ch’ils cuolms neschien ed il mund e la tiara vegnien formai, eis ti, o Diu, da semper a semper.» Il Psalm continuescha cun ils vers 4 tochen 6: «Gie, melli onns ein per tei sco il di dad ier, cu el ei vargaus... els ein sco la sien, sco la jarva che catscha la damaun. La damaun flurescha ella e ca­tscha, la sera vegn ella passa e secca.» Quei ei pilver il temps ch’ei daus a nus, bugen ni nuidis. «Tut ha siu temps!», legin nus era el cudisch ord il Veder Testament, il Predicatur (Pred 3,1). Il temps arriva, ei cheu e svanescha. «Nos onns van a fin sco in suspir», aschi cuort, aschi stentus? Semegliont era egl emprem cudisch da Moses: «Il temps dalla veta d’in carstgaun cuoza 120 onns» (Gen 6,3b). Empau pli exact savein nus leger en nies Psalm: «Nossa veta cuoza siatonta onns e sch’ei va bein cun nus otgonta onns» (Ps 90,10a). Mo, era leu vegn fatg menziun da bia mulesta e grevadetgna. «Els, (ils onns) vargan dabot, nus sco sgulein.» Denton era la supplica: «Muossa a nus da dumbrar nos dis, che nus contonscheien sabientscha» (Ps 90,12). Per quel che scriva questas lingias vala quei dublamein. Suenter in grev accident enten far bogn el Lago Maggiore in collaps dil cor – senza schientscha – reanimaziun – reintegra­ziun el spital a Ligiaun. Aschia fa il pertuccau exact quellas experientschas: Conscients da mintga di. Gie, veramein mintga minuta vegn «dumbrada». Igl ei sco en ina nova, secunda veta, nua che veramein «sabientscha vegn contunschida.» Semegliont vegn era urau vinavon en quei Psalm: «Saziescha nus la damaun cun tia buontad, che nus selegreien e giubileien tut nos dis» (Ps 90,14). E vinavon secloma ei en quei Psalm: «Legra nus tons dis sco ti has squitschau nus, tons onns sco nus vein stuiu veser sventira.» Cheutras muossa Dieus a nus sias ovras, magari stentusas e fadigiusas, mo lu era emperneivlas e legreivlas. Veramein sentiu aschia, lu era leds, cuntents ed engrazieivels. Gie, ual sco il Psalm finescha: «La beinvuglientscha dil Segner, nies Diu, seigi cun nus! Lai prosperar l’ovra da nos mauns!“ (Ps 90, 17) Aschia sa il buntadeivel Diu semanifestar: El operescha viaden en nies temps, beinduras fetg direct e persunalmein. A nus ei dada la cunzina da «dumbrar nos dis» ed aschia vegn empermess da «contonscher sabientscha».

Ah gie, novas entschattas. Entschattas porschan adina dus differents aspects. In da quels ei schar encrescher per quei ch’era ina gada ed igl auter ei la malsegirtad, denton era il plascher per tut quei che suonda aunc. Mintga persuna en mintga vegliadetgna scuntra novas en­tschattas, sco jeu era. Ina da quellas era per mei la decisiun da far suenter il gimnasi in onn intermediar. In onn cun bia temps da ponderar tgei ch’jeu spetgel da miu futur. Sper las ponderaziuns havevel jeu era aunc avunda temps da luvrar. Quellas duas caussas han purschiu a mi ina fetg buna basa per ils proxims pass en mia veta. Senza quei onn intermediar havess jeu ella retrospectiva buca fatg las dretgas decisiuns per mei e fuss ussa buca nua che jeu sun. Per esser pli exacta fuss jeu ussa buca a Vienna. Sco gia menziunau havevel jeu avunda temps da ponderar e da veser differentas caussas che han influenzau mia decisiun. L’idea dad in di habitar a Vienna havevel jeu gia pli baul, mo che quella idea vegni aschi spert realitad hai jeu mezza buca spitgau. Igl onn vargau hai jeu passentau bia temps a Vienna ed hai adina sentiu pli e pli fetg che quella citad ei per mei sco in niev da casa. Cura che la decisiun ei curdada da definitivamein bandunar mia patria e da far miu studi egl exteriur, sun jeu el medem mument puspei stada all’enschatta dad in niev capetel en mia veta. Tut quei che jeu hai tochen ussa enconuschiu e baghegiau si en Svizra hai jeu bandunau. Ussa sesel jeu sper il Danubi ed igl emprem aspect semuossa. Numnadamein igl schar encrescher per quei ch’era ina gada. Jeu mirel el horizont e jeu vesel negins cuolms. Sper mei sesan buca mes amitgs ed amitgas sco usitau. Era mia famiglia spetga buca mei a casa cun in «hallo», sche jeu fetschel in pass en dad esch-casa. Denton ei quei buc in sentiment trest mobein in sentiment nunusitau. Quei che jeu hai bandunau en mia patria ei buca semplamein svaniu, tut exista aunc adina entuorn 600 kilometers naven da cheu. Spert hai jeu denton era fatg enconuschientscha cun la malsegirtad ch’igl avegnir porscha. Clar, tut exista aunc 600 kilometers naven da cheu, denton sai jeu buc adina recuorer a quei. Jeu stoi ussa mezza baghegiar si a mi enzatgei en quella tiara aunc jastra. Tgei, sche jeu anflel buca nova glieud che vul passentar temps cun mei? Tgei, sch’il studi ei buc aschia sco quei che jeu hai s’imaginau? Tgei, sche jeu hai buca pli bia contact cun las persunas en mia patria e tgei, sche jeu stun mal per la decisiun che jeu hai priu? Biaras damondas cun biaras differentas rispostas. Naturalmein van ins adina ora dil «worst-case scenario», ins sto gie sepreparar per quellas situaziuns. Era jeu hai dramatisau tut ils differents scenaris che savessen schabegiar, mo quei hai jeu spert schau star. Sch’ins focussescha memia fetg sin las mendras caussas che san schabegiar, ves’ins buca las novas e bialas caussas che schabegian. Glieud cun ils medems interess anflan ins adina en in marcau, oravontut en ina metropola da circa dus milliuns habitonts sco Vienna. Il contact cun las persunas ella patria vegn era a star, denton en in’autra moda e maniera. Era sche jeu havess da star mal in di per mia decisiun sesarvan puspei biars differents eschs per proximas decisiuns che porschan puspei novas entschattas. Proximas decisiuns per quellas ch’ins vegn forsa era a star mal. Ins sa buca tgei che schabegia ils proxims onns ni schizun las proximas secundas, mo quei duess buca esser in frein per la realisaziun dils agens siemis. Cun far quitaus piardan ins mo temps. Temps ch’ins drova per veser las bialas caussas, sco jeu il Danubi cun ils radis da sulegl che vegnan reflectai dils sgrataneblas visavi. Ils «zulprins» Ils «zulprins», uschia sa numna la rubrica per auturas ed auturs giuvens, ina rubrica che cumpara en collavuraziun da la GiuRu Giuventetgna Rumantscha cun la FMR Fundaziun Medias Rumantschas. La finamira cuminaivla da GiuRu ed FMR è da dar spazi e vusch ad auturas ed auturs giuvens. Ils «zulprins» duain damai far qua u là sbrinzlas! Dapli infurmaziuns davart la GiuRu sin www.giuru.ch ubain via mail a giuru@giuru.ch. Realisar ils siemis lunsch naven dils cuolms giu sper il Danubi. Logo Zulprins – rubrica da la GiuRu, Giuventetgna Rumantscha...

Planisar ordavon en detagl il viadi cul ballun d’aria caulda en cuntradas muntagnardas ei praticamein buca pusseivel. Bia ei els mauns dil pilot, mo decider decidan la fin finala las forzas dalla natira. In viadi el ballun d’aria ei in’aventura singulara. Igl ei bellezia da sesalzar el canaster – purtaus d’in immens ballun. Ei fa impressiun da bandunar il prau da balluns ella vischinonza dalla scola da Flem e sesalzar cul vent. Adina puspei vegn l’aria el ballun scaldada dil pilot Daniel Ganz. Aschia sa el influenzar l’altezia, manischar va buc, la direcziun diregia numnadamein il vent. Sin terrassas ed en curtgins ha ei massa glieud che fa hallo e plaunet vegn tut pli e pli pign. Igl ei ruasseivel ed ins auda sulet il tun dils zenns baselgia e quel dalla flomma che scaulda l’aria. Sin biebein 2000 meters sur mar paran pégns, casas e ­vias, lags e punts dad esser miniaturas. Persuenter s’avischinan ils cuolms, las Siat Dunschalas daventan pli e pli bialas ed en mei sederasa in sentiment da libertad immensa. Igl ei empau sco da sgular – mo bia pli bi. 1300 viadis el ballun «Che ti ughegias, jeu havess buca la curascha….quei ei memia nuncalculabel…ei quei buca malsegir?», talas e semegliontas reacziuns aud’jeu mintgamai avon ni suenter in viadi el ballun d’aria caulda. Per mei ei l’jamna internaziunala da balluns d’aria caulda a Flem denton adina puspei in highlight digl onn ed jeu selegrel sco in affon pign sin l’aventura. Jeu gaudel mintga secunda el canaster. Bien, jeu stoss secapescha conceder che la tensiun era l’emprema ga propi dètg gronda. Ussa sai jeu denton guder tut senza tema e malruaus. Grazia al versau pilot Daniel Ganz da Sattel el cantun Sviz sesentel en buns mauns. Suenter rodund 1300 viadis cun ballun ha il president dil Club da balluns da Flem in’immensa experientscha e sa tgei ch’el fa. Sentiment pil vent Quei ch’el pilotescha ei denton buca senza, mo il manti dil ballun peisa ver 180 kilos. Tut en tut peisa il ballun cun canaster, pilot e passagiers ver 800 kilos. Vitier vegn denton aunc la peisa dall’aria caulda ed il ballun grond dil Sattel tschaffa ver 4500 meters cubic aria. El ei in dils gronds sil plaz a Flem, quels pli pigns tschaffan biebein 2500 meters cubic aria. Pli gronds ch’il ballun ei e pli ditg ch’el po star ell’aria. Persuenter reageschan ils pigns pli spert e vegnan perquei era duvrai per la scolaziun da futurs pilots. L’entira forza da tracziun dil ballun ei pia buca senza e sco Daniel Ganz di, drov’ei bia sentiment pil vent ed igl ei da mirar e planisar ordavon. Fidonza el pilot «Quei ballun reagescha pér suenter mesa en­tochen ina minuta», declara Daniel ed aschunta che gest quei seigi la fascinaziun. Cuort suenter il start ha ei per in mument era bunamein fatg la pareta che nus seglien en in hotel ni stoppien setschentar sin in tetg. Ina passagiera ch’era l’emprema ga dalla partida ha manegiau bufatg si per mei: «Nus siglin el hotel !» Jeu hai empruau da quietar ella declarond ch’jeu sefidi cumpleinamein dil pilot e sia experientscha e gia ballontschavan nus sur ils tetgs dil Rocks Resort siadora. Tgei bellezias da veser il Lag la Cauma da surengiu. Pli lunsch naven la Val Lumnezia e la Surselva. Ina vesta tut apartia havein nus giu sil Crap da Flem, sin Laax cul Lag Grond e silla Val Draus. Lavur da team Ina bun’ura suenter la partenza lai Daniel – en quella scena dattan dil reminent tuts il ti in a l’auter – sbassar pli e pli fetg il ballun enviers tiara. Per setschentar elegia el in plaz a Muletg sin in prau d’in mises, in senza buatscha e nua ch’ei era buca tratg grascha. Persuenter empau pli dalunsch dalla via mo ils possessurs lubeschan d’entrar sil prau cun auto e carr annex. En quels sesan ils gidonters che han survegniu in telefon da Daniel nua ch’ei seigi da vegnir. Senza il team da gidonters mass nuot, in persul sa buca exequir quei hobi. Ei drova las forzas unidas da trer il ballun per tiara, pressiar ora l’aria e far ensemen el per metter el sac e cargar carr annex davos il canaster che vegn era buca da sez si leu. Mo avon havein nus secapescha aunc fatg ina foto da regurdientscha cugl entir team che sesa sil sac. Quei ei tradiziun e s’auda tier mintga aventura el ballun d’aria caulda. Ulteriuras informaziuns: www.ballonwoche-flims.ch, leu anfleis vus il ­program dalla 48avla jamna internaziunala da balluns d’aria caulda a Flem. Quella cuoza aunc entochen ­dumengia proxima, ils 3 d’october 2021. Questa jamna ein ils balluns adina puspei da veser en Surselva. Ils avonmiezdis era entochen Cuera e pli lunsch, las seras plitost sur Flem entochen Trin ed ella Foppa. In cuort mument suenter la partenza naven dil prau da balluns, vegnan ils balluns magari datier in da l’auter. Daniel Ganz ei in pilot versau. Cuort avon la partenza scaulda el l'aria ed il ballun sesaulza.

Per munconza dad in agen arbiter ni in’atgna arbitra ei l’equipa dalla Uniun sportiva Rueun bunamein stada sclausa dil campiunadi da ballapei. Per cletg ha ella anflau Amir Mohebbi, oriunds digl Iran che viva sco fugitiv dapi tschun onns a Cuera. El ha schulau la sonda vargada a Degen siu secund giug. «He schiri, na, buc ina carta melna.» In tec hectica ha ei tuttina dau la sonda vargada silla plazza da ballapei a Degen el giug dils juniors C denter il Team Surselva e l’equipa dil Club da ballapei da Domat. La squadra da Domat ha fatg pulit pressiun ella secunda mesadad e marcau in gol suenter l’auter. El cumbat da defensiun ha ei dau in foul ed igl arbiter Amir Mohebbi ha tarmess ina giugadura sursilvana sil baun. Il dudischavel um dalla US Rueun Igl arbiter Amir Mohebbi deriva digl Iran, ei vegnius avon biabein tschun onns en Svizra sco fugitiv ed ha schulau la sonda vargada a Degen siu secund giug. «Gie, jeu sun fetg cuntents, schegie che jeu sun aunc vid em­prender.» Senza arbiter negin giug, quella devisa ei bunamein daventada realitad tier l’Uniun sportiva Rueun. Dus onns alla liunga ha il club da ballapei encuriu ina arbitra ni in arbiter. Aurelio Valaulta, responsabels tier la US Rueun per igl arbiter, ha getg ch’ei seigi stau stentus d’encurir soluziuns per saver separticipar al campiunadi. «Mintga club sto metter a disposiziun in arbiter.» Suenter dus onns senza arbiter fuss l’equipa dalla US ­Rueun stada sclausa dil campiunadi dalla 5avla ligia. «Mo lu ei Amir Mohebbi sepur­schius, entuorn siat cantuns», ha Aurelio Valaulta getg. Ch’els seigien vegnius en contact «via facebook». Amir Mohebbi ha getg cun in surir, d’haver enderschiu che la US Rueun enqueri in arbiter. Da sia equipa da casa enconuscha el sulet Aurelio Valaulta. «Gie segir, jeu less emprender d’enconuscher l’equipa dalla US Rueun.» Auto posseda il fugitiv che viva a Cuera buc. El contonscha las plazzas da giug cun il traffic public. Bandunau la patria Paregliar igl Iran cun la Svizra ni il cantun Grischun sappi ins en negins graus, ha igl arbiter cun status d’asil getg. «Era buca pertuccond il ballapei.» Amir Mohebbi ha dau ballapei en sia patria el marcu da Shiraz, ina capitala regiunala el sid digl Iran cun 1,5 milliuns habitonts. «Jeu erel defensur.» E co ei Amir Mohebbi ve­gnius a strada sco giugadur cun igl arbiter? «Jeu hai reclamau stedi.» Cun 18 onns ha Amir bandunau sia patria che porscha paucas perspectivas a glieud giuvna. Ses confamigliars ha el viu la davosa ga avon sis onns. «Via whatsapp vai jeu contact cun mia famiglia.» Secapescha ch’ils confamigliars mauncan. «Ils emprems dus onns egl jester ein dirs.» Amir Mohebbi ha getg dad esser s’integraus fetg bein en Svizra. «Ti sas buca bargir adina». El ei dil meini ch’il carstgaun sappi s’adattar. Amir Mohebbi ha empriu tudestg, el capescha schizun il dialect svizzer, lavura ed ei da buna speronza da saver restar en Svizra. Sche buc, stat el avon in avegnir incert, e probablamein era la US Rueun. Igl Uffeci federal da migraziun ha aunc buca decidiu, sche Amir Mohebbi sa star definitiv. Arbiters ein tschercai Persequitau il giug, respectiv la lavur digl arbiter a Degen la sonda vargada ha Erich Furter, sez arbiter e responsabels per ils arbiters en­teifer igl OFV. «Gie, jeu sun fetg cuntents cun igl engaschi e la lavur dad Amir Mohebbi, secapescha e normal ch’el fa aunc sbagls.» Tgirau in arbiter cun status d’asil ha Erich Furter aunc mai. Quei ei per el diltuttafatg secundar. «Jeu sun leds da mintga persuna ch’ei promta da star a disposiziun.» Problems da recrutar arbitras ni arbiters han tut ils clubs. Bunamein fuss igl engaschi da Amir Mohebbi ius dall’aua giu. Igl OFV scolescha ses arbiters el Principadi da Liechtenstein. In fugitiv cun status d’asil en Svizra astga buca ir sur cunfin. Amir Mohebbi ha saviu far sia scolaziun el cantun Turitg. Ed il foul ch’igl arbiter oriunds digl Iran ha schulau la sonda vargada a Degen? «Jeu vai gia giu admoniu la giugadura ina ga, aschia che jeu sun staus sfurzaus tiel secund foul da tarmetter ella sil baun.»

Cun diesch onns ha Ursin Spescha (23) suttascret igl emprem contract cun in team da bike. Aschia ha el saviu emprender gia baul fetg bia da profis. Ils onns suandonts eis ei reussiu ad el da serangar repetidamein denter ils tschun megliers da si’annada en Svizra. Avon siat onns eis el daventaus vicecampiun svizzer ella categoria sut 17 onns ed il medem onn ha el recaltgau la medaglia da bronz en quella categoria al Campiunadi d’Europa. Dapi lu ha el midau differentas ga team, ei lu denton era vegnius el cader naziunal. Strusch in onn ei il ciclist che habitescha a Sevgein profi da bike, el ei commember dil cader A dall’equipa naziunala da cross country. Dus onns difficils Sco per tut ils auters sportists ein ils davos dus onns era stai per Ursin Spescha ina gronda sfida, surtut era pervia da corona. Suenter haver terminau igl emprendissadi mercantil e silsuenter la scola media professiunala ei suandada la scola da recruta entochen il mars 2020. «Lu ei il temps da corona vegnius, anflar ina plazza ei strusch stau pusseivel, aschia ch’jeu sun staus fetg bia sil velo», di il giuven ciclist. Entgins meins ha el luvrau igl atun ed igl unviern vargau, mo lu ha la pandemia danovamein procurau per ina situaziun extraordinaria. Quei ha era pretendiu dad el d’improvisar, surtut era ils trenaments. «En miu team eran negins auters dall’elita, aschia ch’jeu hai stuiu s’arranschar, naturalmein en collaboraziun cun miu trenader Roland Richner», di Ursin Spescha. Per scadina cuorsa ha el stuiu s’annunziar sez, reservar hotel, far tests ed esser leu ad uras. In tems stentus «Igl onn vargau ei staus fetg stentus, buca mo pervia da corona. Jeu ha trenau memia bia, erel staunchels. Uonn ei il plascher puspei returnaus, jeu hai giu negin squetsch. Il matg vargau ei il nuv sesligiaus, jeu hai puspei saviu ir endretg cuorsas e pitir in’ura e mesa», constatescha Ursin Spescha che ha lu era sligiau si il contract cul team Thömus RN Swiss Bike. Uonn seigi el era staus a Magglingen e hagi saviu trenar leu da cundiziuns alpinas. A tschun da sis cuorsas dil Cup mundial ha el saviu separticipar uonn. Resultai ein rangs entuorn ils 80. En cuorsas dil Swiss Cup ha el recaltgau successivamein puncts ed era en cuorsas internaziunalas ei reussiu ad el entginas bunas prestaziuns. Il mument eis el denter ils 10 e 20 megliers dall’elita en Svizra. «Ussa suondan aunc entginas cuorsas internaziunalas, denter auter la fin da quest’jamna a Marseille. Silsuenter aunc concurrenzas en Grecia», di il giuven biker. Quellas vul el nezegiar per recaltgar impurtonts puncts per la numera da partenza allas concurrenzas dil Cup mundial. Quest onn ha el era giu da sbatter cun ina blessura che ha impediu el da seser sil bike per rodund treis jamnas. Far in ulteriur pass anavon Silla damonda, nua ch’el hagi aunc potenzial da migliur, di Ursin Spescha: «Mentalmein hai jeu fatg in bien pass uonn. En quei grau stoss jeu denton aunc far dapli. Pertuccont cundiziun e tecnica stoss jeu sempalmein star vidlunder e tener la dira.» Igl onn vegnent lessi el far in ulteriur pass en direcziun dils megliers dil mund: «Jeu sun il mument vid midar team ed el niev vegn jeu ad haver meglieras premissas. La finamira ei da s’etablir igl onn 2023 el Cup mundial denter ils diesch megliers dil mund.» In’autra gronda finamira seigi segiramein era da saver separticipar ils onns vegnents al Campiunadi mundial e forsa schizun a Giugs olimpics. Per contonscher quellas grondas finamiras hagi ei num luvrar consequent ed intensiv era igl unviern. Suenter ina pausa da treis jamnas il november e december suondan il schaner allura ils emprems camps da trenament cull’equipa naziunala, sco era unitads da trenament individualas. Cun 23 onns ha Ursin Spescha la gronda carriera aunc avon el. Ursin Spescha en cumpleina acziun. Il Sursilvan appartegn il mument al cader A dall’equipa naziunala da cross country.

La casa amiez il vitg da Cumbel consista da duas parts. La pli veglia ei vegnida construida entuorn 1600, la secunda part che datescha da 1881 ha Gion Fidel Elvedi baghegiau. El era returnaus dalla Frontscha sco um beinstont e ha erigiu ina casa nobla cun stanzas aultas. Da quei temps enconuschevan ins buca quei stil e da gliez temps era ei normal ch’ins baghegiava sper via. Ils onns 1950 ei Martin Cabalzar carschius si en quella casa ensemen cun ses frars. Tschercau ed anflau Cura che la casa ei daventada venala ha era la vischnaunca da Lumnezia fatg ponderaziuns da cumprar ella. L’idea era da spazzar il baghetg ed ereger leu ina fermada pigl auto da Posta. Il medem mument fuss ei stau pusseivel da slargar la via. Quell’intenziun ei vegnida ad ureglia alla Tgira da monuments e lezza ha mess sut protecziun la casa. Pils possessurs – ils frars Cabalzar – ei quei stau ina hipoteca. Mo la fin finala ei tut iu ora en bein. Christian Hormann ha cumprau la casa e ha investau bunamein in milliun francs en quella. El ha cumprau la casa senza veser quella: «La vendidra haveva negins termins pli, aschia ch’ella ha proponiu da deponer ils daners e quei hai jeu fatg.» El ha collaborau culla Tgira da monuments dil Grischun e la vischnaunca. Aschia ha ei dau mo victurs en quei project da renovaziun. Laud da tuttas varts Ton la Tgira da monuments sco las autoritads communalas laudan quella renovaziun. La Tgira da monuments discuora schizun d’ina renovaziun exemplarica ed il possessur Christian Hormann gauda ussa da saver habitar en quei baghetg cun in caracter extraordinari. Duront il temps da corona ha l’entira famiglia luvrau vid quei project: «Mintga slonda era montada cun silmeins duas guotas. Quei ha dau bia lavur. Mo era igl intern ha pretendiu grond engaschament. Tuts ein s’engaschai cun tgierp ed olma.» La fin finala ha la renovaziun custau ton sco da baghegiar ina casa nova. Lezza havess denton per franc buca giu tontas historias da raquintar. Fascinaus dalla renovaziun «Jeu sun fascinaus da quella renovaziun. Ella enrihescha il Plaz Cadruvi cheu amiez il vitg», di Martin Cabalzar, in dils anteriurs possessurs dalla casa. Mo era pigl intern renovau eis el spir laud. Tonaton di el era: «Nus essan buca stai fetg incantai cura che la Tgira da monuments dil Grischun ha mess sut protecziun quella casa. Nus havein lu scret ora la casa e havein giu il cletg d’anflar in cumprader.» Leds dalla soluziun ei era il president communal Daniel Solèr: «Ussa eis ei aschia e quei ei bien.» Simon Berger dalla Tgira da monuments dil Grischun constatescha: «Nus havein fatg via per quella soluziun e sco ei semuossa ei quella via stada buna.» Per la Tgira da monuments eis ei stau impurtont che la casa salvi sia structura cun finiastras e barcuns, mo era che la fatschada seigi da slondas. La Casa Cabalzar ella stretga da Cumbel.

A Laax Murschetg, sper la fermada dils bus locals ed autos da posta, vul l’interpresa Fortimo Group da Sogn Gagl baghegiar in hotel ed investar denter 40 e 45 milliuns francs. Per realisar il project drova ella il consentiment dalla vischnaunca burgheisa da Laax. «Nus essan perschuadi ch’igl ei in bien project. Quel porta ina plivalur a nossa vischnaunca. Tonpli che la parcella vegn duvrada dapi onns mo sco parcadi e deposit da material», declara Vitus Dermont. Il president dalla vischnaunca burgheisa da Laax conferma alla FMR che la suprastonza burgheisa vegn a presentar ils 6 d’october ufficialmein alla radunonza la damonda pil dretg da baghegiar d’in hotel niev. Avon in onn haveva Reto Gurtner, il president dil cussegl d’administraziun dalla gruppa Arena Alva, informau l’emprema gada dil project «Privà» e «Revier» a Laax Murschetg. Gurtner, il conburgheis da Laax, haveva dau lu ina survesta dil plan da master 2028. Quel preveda ils proxims onns investiziuns da 200 milliuns francs a Flem, Laax ed a Falera. 2800 m2 terren Sper la pendiculara nova encunter Segnes e Cassons ei il hotel niev a Murschetg Taviarna ina project d’ina pulita dimensiun. En vesta allas investiziuns da 40 tochen 45 milliuns francs para il project era lucrativs per la vischnaunca burgheisa. Igl ei la davosa parcella ch’ei aunc buca surbaghegiada. La gruppa Arena Alva ha affittau ii plaz da 2796 m2 e drova quel gl’entir onn per schar parcar ils bus da viadi privats, per deponer maschinas e material. Il terren asfaltau e tschinclaus d’ina seiv cunfinescha culla Val Draus e schai gest sper la via da Murschetg. Avon in temps han Philipp e Remo Bienz da Sogn Gagl contactau Reto Gurtner e presentau lur idea d’ina surbaghegiada en quei liug. Els ein possessurs dalla Fortimo Group, ina firma ch’ei engaschada el sectur d’immobiglias. Il plaz a Laax Murschetg, nua che la Fortimo vul baghegiar il resort niev. Fortimo realisescha casas da pliras famiglias e blocs cun bia habitaziuns, per gronda part ella Svizra orientala, mo era ellas autras regiuns. A Rorschach ha Fortimo baghegiau per exempel baghegiau las treis tuors da habitar Skylounge-Towers. A Lai ha ella realisau ils onns 2013 e 2017 in project turistic cun in concept d’albiert niev. Igl ei ina purschida per duas gruppas da turists ch’els numnan «Privà» e «Revier». Il concept «Privà» sedrezza a glieud pli beinstonta. A Lai ha Fortimo baghegiau per quella sparta in resort da vacanzas cun 96 habitaziuns repartidas sin 13 chalets. Glieud giuvna enquera da stad e d’unviern il cuntrast, in alloschi bienmarcau. Quei porscha il concept«Revier». Il hotel planisau a Murschetg per els cumpeglia 93 combras cun 211 letgs. La casa «Privà» pli comfortabla ha 134 letgs en 39 habitaziuns. Indemnisaziun da 72'000 francs ad onn A Laax vulan ils frars Bienz pia cuntinuar lur strategia d’alloschis adattai als basegns dils hosps. Sper ils 345 letgs da hotel e habitaziuns eis ei previu da realisar ina ustria e parcadis publics. La gruppa Arena Alva menass ed administrass gl’entir cumplex. Avon in onn haveva Reto Gurtner puntuau che Fortimo drovi il consentiment dalla vischnaunca burgheisa per saver sviluppar il project. Ussa fuss Fortimo semtgaus d’inoltrar la damonda per la lubientscha da baghegiar. En vesta alla radunonza dils 6 d’october ha la suprastonza burgheisa tarmess in messadi pertuccont quella tractanda. La Fortimo damonda in dretg da baghegiar da 99 onns. Tenor il contract sto la fasa da construcziun entscheiver il pli tard 12 meins suenter che la vischnaunca ha lubiu il project, ed enteifer 30 meins sto il project esser finius. Tut mass pia detg spert. L’indemnisaziun annuala ei fixada sin minimalmein 72'000 francs. «Quella summa mass cumpleinamein ella cassa dalla vischnaunca burgheisa, e buca quella dalla politica», explichescha Vitus Dermont. La parcella fa numnadamein part dil possess finanzial dalla vischnaunca burgheisa. Perquei han ils burgheis il dretg direct dall’indemnisaziun annuala. Vesa il president dalla vischnaunca burgheisa tier quella damonda, sper las bunas vestas finanzialas, era in aspect negativ ni da dubis? Vitus Dermont conceda ch’ei detti in tal, el gi: «Sche quella parcella vegn surbaghegiada ston las pendicularas, ed era il hotel Laaxerhof vischinont, encurir in niev parcadi pils bus». El manegia buca pils bus locals. Sch’il project «Privà» e «Revier» vegn realisaus, maunca il plaz da parcar pils bus privats. Gl’unviern meinan quels massa skiunzs alla staziun a val a Murschetg.

Diversas parts dalla via lumneziana sto igl Uffeci da construcziun bassa sanar regularmein per ulivar il terren che semova. Il deputau Gian Derungs vul saver dalla regenza sch’igl ei pusseivel da stabilisar la via en lumnezia a liunga vesta. La via lumneziana dado Porclas egl intschess da Luven/Farmarins regorda empau ad in carrussel dad otg. In carrussel sanaus inaga dapli che ha retschiert ina nova cuvrida da catram. Quei ei buc il sulet tschancun dalla via lumnezian che sto continuadamein vegnir sanaus – magari pliras gadas per onn – perquei ch’il terren semova. Il deputau lumnezian Gian Derungs ei schizun dil meini ch’il terren lumnezian semovi ussa pli fetg. Quei scriva el en ina damonda inoltrada alla regenza grischuna a caschun dalla sessiun d’uost dil Cussegl grond. Denter auter vul Gian Derungs saver dalla regenza co ella valetescha la situaziun e sch’ei seigi necessari d’evaluar il moviment da rudien per evitar donns pli gronds e meglierar la situaziun a liunga vesta. Mirs novs cun fessas En sia damonda menziunescha il deputau lumnezian aunc in ulteriur tschancun dalla via lumneziana denter Vignogn e Lumbrein. In tschancun sanaus e slargaus pér dacuort. Novs mirs da betun francai cun dabia ferradira ein gia tscheu e leu deformai. Quei tschancun para igl Uffeci da construcziun bassa gia dad evaluar pli da rudien sco igl ei stau d’eruir en ina communicaziun el Fegl Ufficial Surselva il matg vargau. En ina appel da fontaunas per igl intschess d’Uresa denter Vignogn e Lumbrein ha igl uffeci scret che quei tschancun sco bunamein l’entira costa seniastra dalla Lumnezia sesanfli «en ina zona da moviment activa». Igl uffeci ha regurdau als emprems drenadis eregi egl intschess d’Uresa gia igl onn 1902. In drenadi engrodius pass per pass digl uffeci da construcziun entochen tiel sistem dad oz. En scadin cass vul igl uffeci da construcziun optimar il sistem da drenadi egl intschess d’Uresa sco igl ei stau d’intervengir. Per quei intent vul igl uffeci saver da tut ils possessurs ed utilisaders da fontaunas egl intschess d’Uresa danunder ch’els retrain l’aua e nua che quell’aua tuorna puspei el sistem, sch’ella tuorna insumma. Davart igl eco sigl appel da fontaunas ei nuot stau d’eruir digl Uffeci da construcziun bassa avon la fin da redacziun. Bischels pli flexibels Neu da sia professiun sco inschignier enconuscha Ciril Collenberg da Lumbrein las atgnadads dil terren lumnezian. Avon 20 onns eis el separticipaus ad ina iniziativa privata che ha elavurau in rapport per mauns dallas vischnauncas lumnezianas. Il rapport vuleva intimar las vischnauncas da sefatschentar pli da rudien cun il moviment dil terren. «Igl ei stau in rapport per il truchet», ha Ciril Collenberg dau d’entellir. Las structuras politicas en Lumnezia eran avon 20 onns empau pli cumplicadas ed ins han buca dau triev all’iniziativa privata. Ciril Collenberg ha regurdau allas diversas fasas da construir drenadis egl intschess denter Vignogn e Lumbrein, denter auter ils onns 30 e 60 dil tschentaner vargau. «Con da quei ch’ei aunc intact pon ins sulet supponer.» Igl inschignier ha fatg attent alla tecnica da construir drenadis, antruras cun bischels da lenn e pli tard da betun. «Terren che semova po spert rumper tals bischels.» Neu dil material ein ils bischels moderns pli flexibels ed els vegnan stuschai in en l’auter ed han aschia spazi da semover. Ch’il terren donnegiescha adina puspei bischels e tumbins da controlla confirma era igl Uffeci da construcziun bassa en siu appel da fontaunas. Co el preveda d’impedir quels donns el futur vegn ins ad endriescher sil pli tard cu la regenza rispunda alla damonda dil deputau Gian Derungs.

L’ediziun dils «Piogns» (atun 2021) ei ina speciala, dedicada allas «Baselgias e capluttas da Medel». Autur ei sur Giusep Venzin, redactur dalla revista medelina. Sco basa ha la documentaziun «Themenwanderungen – Baselgias e capluttas dalla Val Medel», da Daniela Kienzler, sviluppadra regiunala da Medel, surviu. Ei setracta dalla historia ed illustraziuns dalla architectura da tuttas baselgias e capluttas da Medel, sanctuaris bein restaurai. Sur Giusep Venzin ei segidaus e staus fas­cinaus talmein da quella documentaziun ch’el ei sedecidius – en concordanza cun ils conredacturs – da translatar e publicar en romontsch en ina entira numera dils «Piogns» davart las duas baselgias e las dudisch capluttas da Medel. L’autura, Daniela Kienzler, ha dau il dretg d’astgar far diever ton da siu text sco dallas bialas fotografias. Sur Giusep Venzin ha aunc aschuntau alla fin mintgamai ina minibiografia dils 65 sogns e sontgas che ein da veser e vegnan venerai els sanctuaris medelins ed invocai per intents e basegns specials. Baselgias e capluttas seigien ils gronds scazis ella Val, tschentai amiez il vitg ni uclaun, u sin in crest ni tgiembel marcant e buca da surveser. Mintga uclaun ha siu sanctuari Introduciu vegn cun dar ina survesta davart igl origin historic dalla Val Medel che ha quel ella historia dalla claustra da Mustér, tras la via sur il Pass dil Lucmagn e l’explotaziun dallas minieras, che han schizun dau cun «metallum» il num Medel alla Val. Sco emprema vegn presentada la baselgia da s. Martin a Platta, eregida 1338 e dapi 1456 parochiala dalla pleiv filiala da quella da Mustér. Pér naven da 1500 survegn Medel status da pleiv autonoma cun in agen plevon. La baselgia existenta ei vegnida eregida e consecrada 1744 e vegn descretta en numerus detagls. – La baselgia da Curaglia, dedicada a s. Clau, stat bein el pli grond vitg dalla Val, mo ei buca baselgia parochiala, mobein caplania – ensemen cun Mutschnengia e Soliva – e cun in agen spiritual dapi 1658. Alla descripziun e declaraziun dil reh decor artistic dils sanctuaris vegn dau bia spazi. Il «viadi» tier las capluttas entscheiva si Soliva cun il sanctuari da s. Pieder en cadeinas, va si Biscuolm tier s. Brida e vi Mutschnengia tier la caplutta, dedicada a s. Bistgaun ed eregida en connex cun la muria gronda. Las preits dretg e se­niester muossan spirontamein maletgs dad 8 sontgas. Da leu va ei giu Pali tier s. Giusep, in uclaun, staus habitaus pli baul sur onn. Naven da leu vai enta Pardé tier la caplutta da s. Roc, construida era dil temps che la pesta furiava. Destruida dalla lavina Naven da Fuorns, cun la caplutta da Nossadunna, va ei vi Acla che fuva inaga – sper Curaglia – il pli grond habitadi dalla Val cun in’atgna scola e tochen 30 scolars. Entuorn 1600 veva Acla ina caplutta en honur da s. Giachen, sil crest-baselgia sper la via dil Rein miez. Quella ei vegnida destruida dil tuttafatg 1975 dalla lavina, cu Acla veva 25 habitonts. 1979 ei la nova caplutta vegnida consecrada. Ella ha fuorma da cugn, drizzaus viers il vial dalla lavina che veva giu destruiu ella. Sper via sil Lucmagn stat a S. Gions la caplutta da s. Gion Battesta. Ton quella sco il spital (hospezi ni casa d’albiert) fuvan en possess dalla vischnaunca. Oz s’auda la caplutta sco fundaziun alla pleiv ed il hospezi ei en possess privat. Ca. 2,5 km avon il mir da fermada da S. Maria sesanfla la caplutta da s. Gagl ch’ei – ensemen cul hospezi dasperas – en possess dalla claustra da Mustér. Quei hospezi steva en stretg connex cun la gronda muntada dil Pass ord raschuns politicas e militaras dapi il temps medieval. Alla via dil Lucmagn ha igl avat da Mustér giu schau ereger 1374 ina caplutta cul hospezi, biebein 1,5 km sut igl ault dil Pass. Quei sanctuari ed il hospezi ein vegni inundai ils onns 60 dil tschentaner vargau tras il lag da fermada si S. Maria. Il hospezi niev ei vegniu inauguraus 1965. La NOK ha schau ereger enstagl sigl ault dil Pass 1965 ina caplutta moderna ch’ei vegnida consecrada 1967. Treis frescos digl anteriur caplut ein ve­gni restaurai ed orneschan oz ils mirs dil niev sanctuari da Maria sil Lucmagn. Dus sontgets a Darein e Vergera Il caplut, che steva pli baul o Vergera (in’acla denter Mompé Medel e Mutsch­nengia), sper la via veglia en Val Medel e sur il Lucmagn, ei vegnius translocaus 1872 giu Darein sper la via veglia dadens igl emprem tunnel ed ei dedicaus a s. Carli Borromeo. – Dapi 2008 dat ei in niev sontget, dedicaus als «Dus giuvnals sin viadi ad Emmaus» ossum Vergera (nua ch’il vegl caplut svaniu secattava). Quei bi ed original sontget ei vegnius eregius sin iniziativa da sur Martin Bearth, vischin da Medel, e realisaus tenor il concept artistic dil pictur medelin Linus Flepp. In prezius guid Alla redacziun dils «Piogns», tut specialmein a sur Giusep Venzin, eisi reussiu oreifer da presentar en in guid ils numerus e bials sanctuaris medelins. Quei ein perdetgas restontas dalla ferma cardientscha dils fideivels dalla Val Medel e dattan a quella cuntrada prest caracter sacral. Quei vegn a far grond plascher a biars. Als iniziants e realisaders descha ton cumpliment sco engraziament persuenter.

Ch’ei detti aur el contuorn dalla vart dretga dil Rein da Tujetsch, Medel, Mustér e Sumvitg era avon 25 onns buca zatgei nunenconuschent. Ina ga ni l’autra haveva in cavacristallas giu il cletg da far enconuschientscha cun quei metal prezius. Quei era denton il cass els cuolms e buca exnum ell’aua, respectiv el Rein e ses flums laterals. Quei ei semidau ils onns 1990, respectiv gia entgins onns avon. «1988 hai jeu entschiet a lavar aur el Rein. Auters fagevan era quei, schegie ch’ei era vegniu scumandau», seregorda Gusti Brändle (67) ch’ei carschius si el marcau da Turitg. Sco equiliber sper sia professiun sco programader tier IBM passentava els uras e dis sper l’aua: «Gia d’affon erel jeu bugen sper ed ell’aua e pli tard era sco pescadur.» Ils 14 da zercladur 1996 Adina puspei anflava August Brändle garnins dad aur el Rein: «La speronza d’anflar in toc pli grond era gronda – jeu erel segirs che quei mument vegni.» Tonaton ei la surpresa lu stada gronda cura ch’el ha anflau ils 14 da zercladur 1996 in toc cun ina peisa da 48,7 grams ed in diameter da 2,9 cm a Fontanivas: «Quei ei secapescha stau in mument fetg emoziunal.» Sco emprema ha la Gasetta Romontscha rapportau da quella sensaziun, era quei toc gie il pli grond toc aur cumpact ch’ins haveva anflau entochen lu en Svizra. Igl ei suandau in interess medial praticamein senza cunfins. Las medias svizras ed era digl exteriur han rapportau da quella scoperta. Dad August a Gusti August Brändle ha survegniu in niev num: Il cauredactur dil Blick ha battegiau el Gold Gusti. Quei num porta el aunc oz e strusch zatgi sa ch’el ha en sesez num August. «Quella cattada ha confirmau quei ch’jeu supponevel», di Gusti Brändle che ha exponiu ses pli bials nuggets el Museum Cristallina a Mustér. Quei nugget cuntegn dil reminent ina cumpart da 79,36% aur, 19,42% argien, 0,11% plum e 0,17% irom. Sin siu cussegl ha Peter Bösterli allura anflau rodund in onn pli tard in toc aunc pli grond, lez denton el contuorn da Cavorgia, mo era sin intschess dalla vischnaunca da Mustér. Quei toc da 123,1 grams ed ina lunghezia da 6,2 cm ei restaus il pli grond anflau entochen oz en Svizra. Gusti Brändle ei denton buca mo seconcentraus sillas atgnadads dil territori sisum la Surselva, mobein ei era sededicaus intensiv alla lectura: «Jeu sun staus tier l’ETH a Turitg e hai legiu bia davart la constellaziun geologica e davart igl aur.» El ha denton era adina menau discuos cullas interpresas che han fatg examinaziuns davart igl aur sisum la Surselva, per exempel la MinAlp Sa. Tochen 2500 persunas per onn 1995 ha Gusti Brändle pendiu sia professiun tier IBM vid la clavella. El ha priu dimora a Mustér e ha entschiet a porscher cuors da lavar aur. Igl unviern era el engaschaus tier las pendicularas ni en auters menaschis. Da professiun pictur e pli tard sco programader sa el empau dil tut, era purtar quaders sin tetgs en construcziun. Spert ei ina buna collaboraziun cun Mustér Turissem sedada e quella porta fretg: Buca mo a Gusti Brändle sez, mobein era al liug turistic e buca il davos la plazza da campar a Fontanivas. «Affons, giuvenils e carschi vegnevan a Mustér per emprender da lavar aur. Igl onn 2012 ha jeu dumbrau 2500 clients ed era igl onn passau cun corona ei staus fetg buns», di Gold Gusti e puntuescha: «Ei ha fatg e fa aunc adina plascher a mi d’intermediar quella tecnica alla glieud. Da veser co ella reaghescha e sestelegia.» Lavar aur ei in’aventura Entgins onns ha el stuiu desister da quella purschida a Fontanivas pervia d’ina inflammaziun dil cor che ha allura era pretendiu in’operaziun. Schegie ch’el sesanfla el temps dalla pensiun, ha Gusti Brändle aunc negins plans da calar il mument cun si’activitad a Mustér. Quella cuoza mintgamai da miez zercladur entochen miez settember, igl ulteriur temps eis el egl exteriur. «Lavar aur ei in’aventura cumbinada cun guder nossa bellezia natira. Leutier vegn la dinamica dall’aura e dall’aua che procura adina puspei per surpresas el Rein», di il lava-aur. In da sias grondas finamiras pertucca ses nuggets, respectiv siu relasch anflaus els flums: «Miu giavisch fuss che quels stessen cheu a Mustér. Quei ei denton era ina damonda dil prezi.» Il “Desertina Nugget” da Gold Gusti Avon 25 onns ha August Brändle anflau el Rein a Fontanivas a Mustér in toc aur cun ina peisa da 48,7 grams. Aunc mai avon era in tal toc vegnius anflaus en Svizra. Quella novitad derasada dalla Gasetta Romontscha ha fatg furore e per Gold Gusti ha ina nova era entschiet. Cun ina interrupziun d’entgins onns porscha el dapi lu cuors da lavar aur. Quels ein daventai in magnet turistic. Schegie ch’el ei ella vegliadetgna dalla pensiun patratga el aunc buca da calar cun quella purschida. (fmr/hh) Agl ur Febra d’aur – febra da primeur Hans Huonder/FMR Ella veta d’in schurnalist che scriva d’eveniments locals e regiunals dat ei paucs muments che porschan la caschun da rapportar d’ina sensaziun. Quei ei buca stau auter tier mei. Tuttina ei la caschun persuenter sepurschida enzacontas ga ed in da quels eveniments ei segiramein quel dil «Desertina Nugget» staus avon 25 onns. Fomentaus da novitads sco quei ch’in giuven schurnalist ei ed udend ch’August Brändle hagi fatg ina scoperta fenomenala, ei il biro da redacziun ella Casa Desertina amiez il vitg da Mustér staus bandunaus enteifer secundas. Ed il ventireivel anflader da quei bellezia toc ha lu era buca schau spitgar il redactur alla tscherca dalla novitad cun irradiaziun naziunala, gie per part schizun internaziunala. Saver rapportar da zatgei che negin sa aunc s’auda tiels bials muments d’ina persuna che lavura el schurnalissem. El lungatg tecnic schurnalistic dian ins in primeur ad ina tala historia. Che la historia cun Gold Gusti catti in tal resun medial era probabel buca clar ed el ed al schurnalist el liug dall’anflada a Fontanivas nua che l’emprema fotografia cun Gold Gusti e siu toc aur ei vegnida fatga. La fotografia che ha silsuenter anflau la via – da gliez temps aunc per posta – en pliras stivas da redacziun dalla Svizra. 25 onns ein passai dapi quei eveniment – dapi quella historia. Dapi lu ei bia aua currida dil Rein giuadora, mo il «Desertina Nugget» ei restaus ed ei da veser el Museum Cristallina a Mustér. Communablamein cun quella perla dil Rein da Medel ha la pintga Gasetta Romontscha scret in tec historia. E cun ella in schurnalist che leva buca mo rapportar dils fatgs lungurus dil mintgadi, che ha oz cavegls grischs e ch’ei daventaus onz pli ruasseivels, savend ch’ei dat tonaton adina puspei sensaziuns. Era cheu tier nus. La febra d’encurir aur tschessa sco quella da tschercar il primeur. Mo enzatgei resta: Aur e schurnalissem han la valeta da captivar e far smarvigliar adina da niev. August Brändle – Gold Gusti – el medem liug nua ch’el ei vegnius fotografaus cun siu «Desertina Nugget» miez zercladur 1996. La Gasetta Romontscha ha rapportau sco emprema da quella anflada sensaziunala. Desertina Nugget

Per l’Andermatt Swiss Alps (ASA) ha la persistenza prioritad. Enteifer la campagna «Andermatt Responsible» realisescha l’interpresa numerus projects sil sectur dalla protecziun dil clima e digl ambient, sco era dalla societad e l’economia. Aschia survescha ella al svilup persistent dalla regiun e possibilitescha in’aventura da viadi ecologica en Svizra. Dacuort ein quellas stentas vegnidas honoradas da Svizra Turissem cul «Label Swisstainable». Sco quei che l’ASA scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei la finamira dalla persistenza ina part dalla strategia dall’interpresa. Ils baghetgs realisai dad ella ad Andermatt ein per exempel concepi tenor il standard d’energia bassa. La forza electrica deriva dall’aua ni dil vent ord la regiun dil Gottard. Scaldadas vegnan las localitads per gronda part cun energia a distanza procurada d’ina pegna cun stialas. Era ils runals ed ils indrezs d’ennevar dallas pendicularas d’Andermatt e Sedrun vegnan manischai cun energia regenerabla. La gronda part dall’aua per ennevar vegn retratga da flums e lags e flessegia suenter la stagiun d’unviern puspei anavos leu. Tenor quels principis succeda era il menaschi dalla plazza da golf ad Andermatt.

Jeu sundel s’annunziada per ina cuorsa da cuorer. E per far gest da grond sco ei s’auda: quei ei buca semplamein ina cuorsa che va tut agradora per liung dalla riva dad in lag, mobein ina cun in’ascensiun da 788 meters ed ina distanza da 12 km, sur trutgs e pitgognas plein ragischs e crappa. Ed igl ei mia emprema cuorsa da cuorer insumma. Oh battas! Tscheidi sun jeu stada a recognoscar la ruta e quei buca cun calzers da cuorer, mobein cun da quels da viandar e sacados. Per far da «tits» – sco quels da Ruschein schessen – eis ei da cuorer igl emprem naven dil parcadi dallas pendicularas anoraviars encunter il vitg da Val S. Pieder. Suenter in kilometer ein ins lu leu, nua ch’ins fuss, sch’ins vess priu la via directa, numnadamein silla via veglia che meina enta Zervreila – e quella va (tenor sentiment) naven dall’entschatta tut agradsi. Igl interessant vid la ruta ei che quella ei marcada cun tablas d’alumini cun inscripziuns da toponims. Per cletg hai jeu peda da scuvierer la veglia senda da Val S. Pieder a Zervreila senza haver la lieunga tochen giun plaun. Suenter ch’ins ha traversau treis gadas la via d’autos, la via nova che meina enta Zervreila, arrivan ins egl uaul tiel «Biltbalma» che regorda empau vid la grotta da Lourdes. Vid il grep selvadi penda in maletg da s. Antoni ed in da Nossadunna. Tgisà sche quels dus pudessen forsa stuschar mei tochen sum? Il comite d’organisaziun ha gia mess ora mintga pèr kilometers tablas che marcheschan la senda dalla cuorsa d’atun. Gest sun jeu passada la tabla «noch 9 km bis zum Ziel» – 3 kilometers ein pia dumignai. Era la tabla «Verpflegungsposten» hai jeu cattau ad agur ed jeu selegrel gia sillas bananas ed igl isostar. Pervia da mei astgass ei era dar petta e caffè. E lu – suenter in dètg strapaz – sun jeu arrivada sil «Calvari»! Eis ei propi prudent da separticipar ad ina cuorsa che meina sul «Calvari»? «Mintgin ha da purtar sia crusch» ei miu proxim patratg ed jeu suondel vinavon la senda ed engartel beingleiti la tabla che annunzia «Du hast die Hälfte geschafft!» E gia sesaulza il mir da fermada. Leu va ei silmeins agradora, mo la teissa che suonda e meina si Frunt, sil punct culminont dalla cuorsa, fa empau fastedis a mi. Mo igl ei da far frunt a Frunt. Arrivada sissum dat ei la pausa da miezdi. Quella dat ei secapescha mo oz – il di dalla cuorsa eis ei da secuntentar cun ina broda dultscha ord in pac d’alumini. E lu in ulteriur salid dil comite d’organisaziun: aunc 4 kilometers tochen l’arrivada. Aunc 1/3! Sche lu lein trer sgarlets. Uss vegn numnadamein il toc cun pendenza engiuviars. Sco ei s’auda mesirel jeu il temps ell’arrivada: 3 uras 29 minutas e 24 secundas. Per cletg hai jeu priu quella gada la peda per tut las tablas e pil picnic tier la caplutta s. Anna cun vesta magnifica sur Zervreila. E cun agid da tut ils sogns damognel jeu lu la cuorsa empau pli spert sul Calvari entochen si Frunt ed a Gadastatt, nua che jeu sesentel speronza era suenter la cuorsa sco enta parvis. Alice Bertogg abitescha a Sevgein ed absolva ils 3 d’october sia emprima cursa da currer insumma, il Valser Herbstlauf. Alice Bertogg , Lia Rumantscha, Plema d’aur...

Avon 16 onns sper la mar en Croazia, leu eis ella vegnida intunada, la canzun da Tgalaveina. Ils plaids «Udis il clom en la vallada…» eran d’udir per liung la mar. Nus vevan gest dumignau la matura, e fantasts sco nus eran, vein nus cantau quella ed autras canzuns romontschas cun grond’ardur sin nies viadi da matura. Cantau vein nus egl eroplan, sper la mar ed ell’ustria. In viva sin la libertad grischuna, in viva sin signuns e purs, in viva sils catschadurs, gie in ferm viva sils muntagnards. La glieud veva tschaffen, la finala vevan nus era zacons buns cantadurs denter nus. Secapescha negin che saveva, tgei che nus contien. Applaudiu vegneva ei tuttina. Ualvess ch’enzatgi vess sminau che nus contien cheu ina canzun d’uiara: «dabot las armas enta maun…» e «tut a sfraccond en il cumbat». Ei ha plaschiu alla glieud. Probabel vein era nus lezza ga buc fatg nauschs patratgs, tgei che nus contien. Jeu less tuttavia buc ch’ins stuess entscheiver a tabuisar tals texts. Pli impurtont eis ei da reflectar els, d’enconuscher il context e da patertgar. E veramein dat enzatgei da patertgar a mi tier quella canzun. Ella ei gie ina canzun che fa curascha, unescha e dat identitad. Mo quei setener ensemen sebasa alla fin dils quens sigl inimitg communabel. Pia, igl inimitg communabel fa che nus segidein, secapin e s’engaschein. Quei dat da patertgar! Ein ils gronds plaids da libertad vits ed alla fin less ins semplamein far ir ali giavel ils inimitgs? Ein era cloms da libertad che nus udin en nos gis, spirontamein muments per attaccar e sedefender? Sedefender per sedefender? Con reflectai ein quels cloms? Clamar e grir encunter schinumnai inimitgs, gliez ei la via sempla. Mantener respect in visavi l’auter e tedlar sinceramein il proxim, gliez ei la via cristiana. Quei ei pretensius. Udin nus pia ils differents cloms en la vallada? Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per la lingua rumantscha e la religiun. El viva actualmain a Son Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «La canzun fa curascha, unescha e dat identitad. Mo quei setener ensemen sebasa alla fin dils quens sigl inimitg communabel.»

La davosa runda la fin dall’jamna passada ei buca stada tenor il gust dallas squadras sursilvanas. Suenter la victoria encunter il capogruppa Vaduz ei Schluein Glion ussa sil secund davos plaz dalla 2. ligia regiunala. Aunc adina spetga l’equipa da Mate Lekishvili sill’emprema victoria stagiunala suenter ch’igl ei reussiu dus remis els emprems tschun giugs. Sulettamein in punct dapli sil conto ha Domat, igl adversari da Schluein Glion dumengia proxima. En quei derbi grischun va ei pia gia per dabia per omisduas equipas, buca mo pil prestige dalla megliera squadra grischuna dalla 2. ligia regiunala. Lumnezia retscheiva Surses Il secund derbi romontsch da 3. ligia vegn daus dumengia suenter miezdi a Vella denter Lumnezia e Surses. Ils Lumnezians vegn plaun a plaun sut squetsch mo las bunas prestaziuns encunter Surses la stagiun vargada pudessen dar ad els nova motivaziun. Surses ei partiu fetg bein el campiunadi dalla 3. ligia e ha sis puncts sin siu conto suenter tschun rundas. Trun/Rabius che ha spiars la dumengia vargada encunter Surses ei hosp d’Eschenbach. L’equipa songagliesa ha giu ina fetg buna partenza el campiunadi e recaltgau 13 puncts els emprems tschun giugs. Trun/Rabius ha mussau sias qualitads quest campiunadi, surtut era el giug encunter il capogruppa Glaruna. Schegie che Eschenbach ei in grev pensum per l’equipa da Philippe Vincenz e Donat Albin, ein las speronzas sin in ni l’auter punct buca nungiustificadas. Giugs da casa per las equipas sursilvanas da 4. ligia Questa fin d’jamna san tuttas treis equipas sursilvanas da 4. ligia sepresentar avon agen publicum. Schluein Glion – il capogruppa – retscheiva Vaz-sut che schai il mument sil davos plaz. Per l’equipa dalla Foppa porscha quei giug la caschun da recaltgar ulteriurs puncts. La squadra da Danis-Tavanasa ch’ei seluvrada dalla tabella siadora ils davos giugs retscheiva Cuera 97. Cun in giug dapli ha l’equipa dalla capitala recaltgau entochen ussa in punct dameins che Danis-Tavanasa. Laax – il noviz dalla 4. ligia – retscheiva la secunda da Valposchiavo. Quella schai sil quart plaz, ferton che Laax ei secund davos. Cun ina victoria savess Laax sedistanziar dalla cua dalla tabella. Rueun fa pausa Ella sisavla runda dil campiunadi dalla 5. ligia ha il secund dalla tabella – Rueun – pausa. Sedrun/Mustér che schai sil quart plaz dalla tabella ei hosp da Danis-Tavanasa. Il davos dalla tabella ha buca giu gronda fortuna entochen ussa ed era il giug encunter Sedrun/Mustér astgess esser ina dira nusch. Trun/Rabius che schai el miez dalla tabella retscheiva il secund davos Panaduz e Lumnezia dat siu giug da casa questa sera a casa encunter Union Trin. 2. liga regiunala, gruppa 1 Ruggell – Montlingen ve. 20.00 Abtwil-Engelburg – Mels so. 16.00 Dardania S. Gagl – Au-Berneck so. 16.30 Vaduz – Winkeln du. 14.00 St. Margrethen – Herisau du. 14.30 Domat – Schluein Glion du. 15.00 3. liga, gruppa 1 Bogn Ragaz – Glaruna so. 15.30 Tusaun-Cazas – Valposchiavo so. 17.00 Landquart – Weesen du. 14.00 Uznach – Sargans du. 14.00 Lumnezia – Surses du. 15.00 Eschenbach – Trun/Rabius du. 16.00 4. liga, gruppa 1 Domat – Panaduz so. 17.00 Laax – Valposchiavo so. 18.00 Danis-Tavanasa – Cuera 97 so. 18.45 Schluein Glion – Vaz-sut du. 16.00 Schlarigna – Bogn Ragaz du. 16.00 5. liga, gruppa 1 Trun/Rabius – Rueun 3:1 Lumnezia – Union Trin ve. 20.15 Tusaun-Cazas – Mladost so. 15.00 Danis-Tavanasa – Sedrun/Mustér so. 16.30 Trun/Rabius – Panaduz du. 15.00 5. liga, gruppa 2 Surses – Landquart so. 17.00 Bogn Ragaz – Bregaglia so. 17.30 Tavau – Tusaun-Cazas du. 16.00 Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Glaruna Schluein ve. 20.15 Glaruna – Dardania S. Gagl mes. 20.15 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Winkeln – Gossau so. 12.00 Rorschach-Goldach – Rheintal so. 13.00 Brühl – Tobel-Affeltrangen so. 13.00 Surselva – Uzwil-Henau Glion so. 14.00 Zuzwil – Teufen so. 14.00 Frauenfeld – Cuera 97 du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos Samedan – Valposchiavo so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Surselva Lai so. 12.00 Sargans – Mels so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Surselva b so. 11.30 Vaz-sut – Domat so. 13.00 Surselva a – Cuera 97 Glion du. 11.00 Surselva b – Cuera 97 Laax mes. 18.30 Juniors D1, gruppa 1 Buchs – Landquart so. 11.00 Schlarigna – Valposchiavo so. 11.00 Panaduz – Landquart mes. 19.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz b – Surselva b so. 13.30 Grischun Central c – Orion Cuera Tinizong mes. 18.30 Juniors D2, gruppa 2 Sargans a – Mels b so. 10.00 Landquart b – Domat c so. 10.00 Vaz-sut – Val Tamina so. 11.00 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Triesen – Tusaun-Cazas so. 18.15 Au-Berneck – Bütschwil du. 11.00 Widnau – Rapperswil-Jona du. 11.30 Linth-Schwanden – Domat du. 12.00 Uzwil – Romanshorn du. 13.00 Damas 4. liga, gruppa 1 Mels – Surselva so. 19.00 Buchs – Schlarigna du. 13.00 Tusaun-Cazas – Vaz-sut-Cuera du. 13.00 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut-Landquart – Schluein Glion ve. 20.00 Tavau – Plaun/Imboden ve. 20.15 Lusitanos Samedan – Tusaun-Cazas ve. 20.30 Giacun Vinzens sto vegnir a frida cun in pign cader per l’entschatta dil campiunadi dalla 3. ligia....

A mintga armaul sia stgella ni bransina, quei object s’udeva tier gl’inventari d’in puresser. Maurus Cathomas da Breil ei collecziunader ed ha dedicau in museum als pigns «zenns» dalla biestga. La biestga ei turnada dallas alps ed ei ussa els nuegls dils menaschis. Igl ei per gronda part stallas adattadas al puresser modern. En hallas automatisadas ei la biestga buca pli rentada, ella sa circular, beiber e magliar cu ella vul. En ed entuorn ils menaschis audan ins buca pli ils suns e tuns da stgellam. En biars loghens – buca dapertut – s’audan bransinas e stgellas tier la folclora. Quell’isaglia prendan ins neunavon mo pli per la scargada, ni forsa per las exposiziuns da biestga, ch’ein era pli scartas ch’antruras. Buca per posseder, per salvar Maurus Cathomas ha mussau siu tschiel da bransinas ch'el ha endrizzau en ina tegia a Breil. Fermadas culla curegia entuorn culiez a mintga animal eran bransinas, stgellas, plumpas, patialas, talacs e zampugns ina part impurtonta d’in puresser. Quels objects s’udevan tier la cultura dallas Alps ed ins tgirava cun quitau els. Bransinas e platialas s’udevan tier l’ierta e mavan d’ina generaziun tier tschella. Oz eis ei ina sparta tschercada da collecziunaders. In da quels ei Maurus Cathomas da Breil. «Jeu hai adina rimnau», gi gl’interprendider. Sper sia lavur ella fatschenta da decoraziun interna ed architectura ha el tgirau en siu temps liber quei hobi. Objects che possessurs vulevan dismetter, ha el cumprau ni retschiert, «perquei ch’ei fuss stau in donn da fierer quella part da nossa cultura», motivescha el sia passiun. Buca per posseder, mobein per salvar ha el rimnau duront l’entira veta. Sper las flautas s’audan stgellas tiels pli vegls objects da resonanza dil carstgaun. Igl ei objects caracteristics dalla cultura purila, antruras era ei in ferm simbol. Che quels tocs da metal culla fuorma da cuppa ed il battagl havevan buca diever decorativ, mobein pratic sa mintgin ch’ei carschius si en in vitg. Ils purs mettevan stgellas e bransinas entuorn culiez a lur animals per differenziar ils singuls, per anflar tals che eran i a piarder ni per tener ensemen il muvel. Maurus Cathomas ha rimnau entochen oz rodund 500 exemplars dil 17avel tochen 20avel tschentaner. El Grischun eis el in dils paucs experts da bransinas, stgellas, talacs, plumpas e platialas. «Ei dat era scalins, bransins e rollis», cumpletescha el. Bransinas produci ella cularia Alig denter 1847 e 1927. In pign Ballenberg a Cuort «Sch’ins udeva la damaun e la sera la biestga alla fontauna, savevan ins tgei pur che buenti gest», raquenta Maurus Cathomas. Dapi decennis rimna el bransinas e stgellas, restaurescha e schubregia els cun ina clara finamira: Els dueien buca svanir en ina scaffa ni trucca, mobein vegnir exponi. Maurus Cathomas ei carschius si el vitg puril da Breil, la cultura rurala han influenzau el fermamein. Il bab era rodèr, ei deva el vitg il vischler, il fravi, il caltger ed auters mistergners. Avon dus onns ha gl’interprendider adempliu a sesez ed a sia famiglia in giavisch: el ha bardigliar l’entira collecziun da bransinas en in baghetg ch’el ha construiu aposta per quei intent. El quatier da Cuort, ella vischinonza dalla caplutta da s. Martin, ha el endrizzau in pign «Ballenberg» local. «Igl era adina miu siemi da far in gi in tschiel da bransinas», conceda il rimnader passiunau en connex cun sias collecziun principala. Davos la tegia da Rasuz e la caplutta da s. Martin a Cuort, circumdada d’in iert da fluras, ha Maurus Cathomas reconstruiu in’ulteriura tegia. Gl’object sesanflava sin in mises ella Cadi, el ha saviu demontar quel e transportar la tocca a Breil. Il tetg ha el buca curclau cun slondas, era buca cun plattas da crap, mobein cun tschespets. Ils dus onns vargai ha el pendiu si sut il tetg da quei baghetg las 500 bransinas. Mintgina ei in unicat e tarlischa sco perdetga d’ina cultura alpina. Loschs eis el da posseder ina biala collecziun d’ina cularia da Tavanasa. «Jeu hai grond plascher ch’igl ei gartegiau da documentar la lavur da Josef-Anton Alig». En siu museum privat ha el l’emprema bransina che quei renomau mistergner da Tavanasa ha culiu gl’onn 1847, ed era la davosa, culada gl’onn 1927. En quels 80 onns che la cularia Alig produciu massa bransinas ch’ein oz fetg tschercadas. Ins penda ellas denton buca pli entuorn culiez alla biestga. Tgei muntan conchiglias sin bransinas? Il cula-bransinas da Tavanasa, Sep Antoni Alig, ei naschius entuorn 1825 sco burgheis da Sursaissa. Entuorn 1845 eis el secasaus a Tavanasa ed ha pli tard fundau ina cularia da bransinas ch’ei daventada enconuschenta ell’entira Surselva. Il fegl cul medem num, naschius 1852, ha menau vinavon il menaschi. Gl’onn 1927 ein Sep Antoni e Catrina Turtè, nata Riedi, daventai unfrendas dalla bova. Era lur casa cun luvratori ed utensils dalla cularia ha la bova destruiu. Ils Aligs signavan lur bransinas cul bustab A, ni era cun ALIG TAVANASA. Lur serias decoravan el cun simbols, per exempel steila, iuas e fluras. Mintga client savera empustar bransinas individualas. Sco la noda-casa saveva mintga possessur identificar sias bransinas. Maurus Cathomas posseda exemplars cul tgiern da posta, cul vegl uoppen grischun, culla tscharva, cun crusch, aunghel ni columba, e schizun conchiglia. La conchiglia ei gl’atribut da sogn Giacun ni Giachen. Clients cun quei num prendevan quei simbol. Bransinas culadas a Tavanasa tier bab e fegl Alig.

Las preparativas da repatriar il secund dils dus crstagls-gigants da Lumbrein s’avonzan. Avon ch’il cristagl tuorna si dalla Bassa sto la Pro Lumerins semtgar il local. Aunc avon vegn el exponius a Cuera ed a Glion. «Unir ils dus fargliuns», ha la LQ rapportau ils 9 d’avrel 2021 en connex culs dus cristagls-gigants dil Péz Regina. La Pro Lumerins vegli repatriar a Lumbrein il secund dils dus. Sco liug d’exposiziun han ins tscharniu l’anteriura stizun dall’ustria Lumerins amiez il vitg. Ei va per presentar ina attracziun geologica che deriva e che s’auda alla regiun. Avon 18 onns havevan Alfons Derungs permiert e Michael Flepp cavau ord lur fuorn entasisum la Val Serenastga dus exemplars unics, in cristagl da 950, l’auter da 1150 kilos. In domicil undreivel Il pign ei daferton exponius ella Casa d’Angel, il grond ha Bruno Stefanini (1924-2018), il mecen da Winterthur, aquistau ed integrau ellas collecziuns da sia fundaziun «Stiftung für Kunst, Kultur und Geschichte SKKG». Sco emprest vul la Pro Lumerins ussa prender si dalla Bassa il gigant ed exponer el permanentamein a Lumbrein. Severin Rüegg, il responsabel dalla SKKG, conferma sin damonda dalla FMR ch’ins seigi semtgaus per la bardigliada. «Da principi ei tut instradau, gi il menader dallas exposiziuns dalla fundaziun. Els hagien denton aunc buca planisau ils detagls ed il transport en Surselva, declara Severin Rüegg. Actualmein spetgien els in resun dalla Pro Lumerins, gi el. Il cristagl da Lumbrein Gian Derungs, representant dalla Pro Lumerins ed incumbensau per la repatriaziun, conferma ch’il project s’avonzi. «Nus essan vidlunder d’inoltrar la damonda da baghegiar». Sco liug d’exposiziun dil cristagl seporscha l’anteriura stizun el plaunterren dall’ustria Lumerins. Agl object exclusiv vulan ins dar in domicil undreivel. Ella Casa d’Angel, buca lunsch naven, ha la Pro Lumerins gia exponiu oz il frar. Igl ei il crap che l’uniun haveva cumprau d’Alfrons Derungs cun sustegn dalla vischnaunca e da Lumnezia Turissem. Cun quell’acziun han ins vuliu garantir che silmeins in dils dus cristagls restan ella Val. Anavos cun fermadas a Cuera e Glion Ils visitaders da Lumbrein dueien semover d’in liug a l’auter, motivescha Gian Derungs. Omisdus cristagls havessen buca giu plaz ella Casa d’Angel. Il futur liug dil crap pli grond ston ins denton aunc adattar architectonicamein. Per saver plazzar el en quei local, ston ins engrondir l’entrada e sbassar il pigiament. Avon ch’ins ha saviu semtgar la damonda da baghegiar alla vischnaunca ha la Pro Lumerins stuiu secunvegnir Tgira da monument dil Grischun haveva tschentau cundiziuns pertuccont midadas vid la casa. Ussa ha la Pro Lumerins saviu secunvegnir cun quell’instanza. Ils 9 d’october ei la radunonza generala dalla Pro Lumerins. Igl ei la sonda avon la perdanonza da Lumbrein, in termin fix ch’ei fixaus els statuts dall’uniun. Sco quei che Gian Derungs gi, vegn lu Severin Rüegg a separticipar. «El vegn a presentar la fundaziun SKKG da Winterthur, ei dat segir era caschun da coordinar la repatriaziun», declara il meinaproject. Quei ch’ei clar ei ch’il cristagl gigant retuorna pér el decuors dil 2022. Sil viadi anavos en siu domicil niev cun vesta directa sil Péz Regina, vegn il cristagl a far duas fermadas. In’etappa ei previda a Landquart ni Cuera. In’organisaziun ed ina stizun vulan mussar el duront zacontas jamnas. Lu vegn el pli datier a sia regiun. Leu ei gl’onn proxim la gronda exposiziun «Schichtwechsel – La Surselva». Avon ch’il crap retuorna a Lumbrein, dueien ins saver admirar el a Glion. Leu vegn il toc da varga ina tonna ad esser exponius ensemen cun auters tocs.