A Domat ha lieu la proxima fin dumengia da votaziun era elecziuns da la suprastanza communala. Il president da Domat Erich Kohler (AdC) candideschga per sia terza legislatura. Claudio Willi En vischnanca a Domat vesan ins intgins placats cun las fatschas da candidatas e candidats. Ma uschiglio na datti grond cumbat d’elecziun. Il motiv è ch’i candideschan per las elecziuns da renovaziun las tschintg persunas d’enfin uss. Il president communal Erich Kohler (AdC) candidescha per la terza giada. El è era suprastant da la conferenza dals presidents da la Regiun Plaun. Vinavant cun las medemas persunas Per la suprastanza communala candideschan ils schefs da departement actuals. Da la AdC è quai Armin Tanner, schef dal departement Fatgs da construcziun ed infrastructura. El è a partir da l’onn 2013 en uffizi. Avant otg onns è daventada Sivlia Bisculm Jörg (PS) suprastanta dal departement Societad e fatgs socials. Dapi l’onn 2021 è Nesina Ackermann-Gartmann (AdC) la manadra dal departement Furmaziun. Daniel Meyer (PPS), fa part dapli il 2021 da la suprastanza communala da Domat. El è il schef dal departement Ambient e segirezza, cun incumbensas en la silvicultura ed agricultura fin tar la furmaziun da la polizia communala. Tschintg candidaturas per tschintg sezs – qua na porschan elecziuns ina gronda tscherna. Quai po vegnir resguardà sco manco da la democrazia. Per l’elecziun vala dentant la maioritad absoluta, quella ston las candidatas e candidats l’emprim anc cuntanscher. Armin Tanner, Nesina Ackermann-Gartmann, president communal Erich Kohler, Silvia Bisculm Jörg, Daniel Meyer (da san.)

Tschel di a Bucuresti ha mes tscharvè puspè fatg in sigl anetg, cur ch’jau hai udì, turnond «a casa» cun la metro tar mia amia rumena, la vusch electronica: «Proxima fermada: prim december millinovtschientdeschdotg.» Questa data è l’anniversari dal stadi Romania. Quai n’è en sasez anc nagin sbagl. Franc betg, perquai che jau mezza hai er anniversari l’emprim da december, natiralmain in pau pli tard entaifer lez tschientaner. Ed jau hai festivà inqual giada l’anniversari dubel da mai e da la Romania, 2000 kilometers pli lunsch a l’ost. Fallà ma para l’anniversari da la Svizra! Pertge na festivain nus nossa festa naziunala betg als 12 da settember, cura che la nova Constituziun federala è ida en vigur? Ina federaziun è il resultat d’in lung process da discussiuns, ponderaziuns, dispitas e – la fin finala – da blers cumpromiss. Durant tschientaners devi conflicts fraids e chauds (cun armas, il davos è stà la Guerra dal Sonderbund), avant ch’il territori svizzer ha survegnì sia furma definitiva e, anc bler pli impurtant, sia constituziun moderna. Be quella ha pudì unir ils chantuns muntagnards-rurals ed ils chantuns urbans per ils proxims 176 onns. Las prestaziuns e novaziuns en la Constituziun federala dal 1848 èn stadas enormas, per lez temp e fin ozendi: p.ex. il dretg ed il duair d’ina scolaziun da basa per mintga uffant, u la libertad da confessiun e religiun, per numnar dus tranter blers exempels. Ina da las novaziuns las pli impurtantas è stà il princip democratic da la separaziun da las pussanzas: legislativa, executiva e la giurisdicziun. A la terza prestaziun stuessan nus tegnair tgira spezialmain, vesend che tschertas partidas vulessan gugent sminuir l’independenza da la giurisdicziun – er en autras democrazias, guarda l’Israel ils ultims onns. Pia: La festa naziunala svizra duai vegnir terminada danov sin ils 12 da settember! Per las persunas envidadas mintg’onn per far in pled durant las festivitads en citads e vischnancas dessi bleras tematicas brisantas e fascinantas da metter en discussiun en connex cun ils 12 da settember 1848. Dal reminent avess la festa naziunala lieu durant in mais da lavur. Ella na collidass gnanc cun las vacanzas da stad. I dess dapertut mintg’onn ina festa cun «Saus und Braus», ina dumengia speziala ed integrada en il mintgadi (collidond be cun la chatscha grischuna). Tge vul qua anc il 1. d’avust? Sa regurdar dad in document vegliurd da trais regiunettas pitschninas en il center da las Alps, e cultivar ina rütlinostalgia sentimentala e mez-mitologica? Pertge sun jau vegnida tschiffada da quel patratg (da midar la data da nossa festa naziunala) gist en Romania, e betg en Svizra? Er en l’ost èn s’unidas il prim da december 1918 las trais grondas parts istoricas, Moldova-Muntenia, Transilvania e Bassarabia, per furmar davent da lura la gronda naziun da la Romania. Quest’uniun da l’onn 1918 è mintgamai fitg preschenta quel di e vegn commemorada intensivamain. Pertge na faschain nus betg in’iniziativa da stuschar la festa naziunala dal 1. avust sin ils 12 da settember? La massa dad iniziativas vegn insumma mintg’onn pli e pli gronda, lura na dependi era betg dad ina en quest connex, dad ina iniziativa damain u dapli... Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca.

Il Premi Travers Zuoz 2024 va ad Asa Hendry cun ses concept per in toc da teater cun il num «Bab, siu archiv ed jeu». Quai ha communitgà l’Uniun Travers quest glindesdi. Il toc «Bab, siu archiv ed jeu» dad Asa Hendry raquintia da «traumas tranter generaziuns en l’agricultura», hai num en la communicaziun da l’Uniun Travers. Previs saja in monolog (cun in chor laic) che intercureschia «la relaziun tranter la lingua, il silenzi, la masculinitad egemoniala ed il jau». Latiers entria il persunagi dal jau en in dialog silenzius cun il bab – e cun in archiv dal passà. Sco che l’Uniun Travers ha communitgà n’haja betg mo persvas la reflexiun tematica dal toc dad Asa Hendry, mabain era la reflexiun furmal-teatrala e la «lingua fitg poetica, ritmisada e precisa». «Grond potenzial» La giuria dal Premi Travers Zuoz – cun Selina Beghetto, Manfred Ferrari, Fadrina Hofmann, Rico Valär e Roman Weishaupt – ha gì la schelta questa giada tranter indesch projects inoltrads en plirs idioms rumantschs. Che las indesch inoltraziuns demussian «ch’i dat in interess ed in basegn per ina promoziun d’ovras dramaticas», però ch’i sa mussia a medem mument era in «grond potenzial» tar l’elavuraziun conceptuala e concreta d’in teater contemporan, ha laschà savair l’Uniun Travers. Il Premi Travers è dotà cun 15 000 francs, vegn offert da la Lia Rumantscha e da la vischnanca da Zuoz e vegn surdà ils 15 da zercladur en la Chasa Planta a Zuoz. Part dal premi è però surtut era in’inscenaziun dal toc premià en occasiun dal proxim Festival Travers ch’ha lieu la fin da la stad 2025 a Zuoz. Asa Hendry, naschì il 1999 en la Val Lumnezia, viva a Giessen (D) ed en Grischun, ha studegià scienzas da teater ed ha tranter auter scrit dal 2018 il roman «Sin lautget». Asa Hendry ha gudagnà dal 2016 e 2018 la concurrenza da scriver Premi Term Bel als Dis da litteratura a Domat. (cdm/fmr) Il project da teater «Bab, siu archiv e jeu» dad Asa Hendry gudogna il Premi Travers Zuoz da quest onn. Qua è Asa Hendry en acziun durant ina preschentaziun a Cuira l’atun 2023. Il project da teater «Bab, siu archiv e jeu» dad Asa Hendry gudogna il Premi Travers Zuoz da quest onn.

Els èn rars u insumma betg existents – ils Grischuns a la pli auta dretgira da la Svizra. Per il mument na datti gnanc in unic derschader che deriva dal pli grond chantun. Quai mida probabel. Patrick Guidon è proponì sco derschader al Tribunal federal. 40 derschaders e derschadras dumbra il Tribunal federal – ma nagins na derivan dal Grischun. La fin da quest onn vegnan libers trais sezs. L’emna proxima occupescha il Parlament federal quests sezs. Tranter las trais persunas proponidas da la cumissiun da dretgira sa chatta Patrick Guidon ch’è creschì si a Cuira ed è burgais da Bravuogn. Cuntracandidats na datti fin uss nagins. Sias schanzas da vegnir elegì èn pia fitg bunas. A partir dal 2025 pudess pia puspè in Grischun truar a la pli auta dretgira da la Svizra. Patrick Guidon è da preschent president da la Dretgira chantunala da Son Gagl. Là lavura el dapi il 2010 sco derschader penal. Dasperas instruescha el sco professur onorari a l’universitad da Son Gagl. Studegià giurisprundenza ha el a Son Gagl e Losanna. En sia dissertaziun ha el examinà «Die Beschwerde gemäss Schweizer Strafprozessordnung». Suenter il studi ha el immediat cumenzà sco actuar da dretgira a Son Gagl e Rorschach. Al Tribunal penal federal a Bellinzona ha el l’emprim lavurà sco actuar e suenter sco vice-secretari general fin ch’el ha lura midà a la Dretgira chantunala a Son Gagl. Dal 2017 fin il 2021 ha el presidià l’Associaziun svizra dals derschaders e da las derschadras – per numnar be ina da numerusas funcziuns ch’el ha ademplì sper la clamada. 44 persunas sajan s’annunziadas per las trais plazzas da derschaders al Tribunal federal, scriva la cumissiun da dretgira dal parlament. 10 persunas hajan dastgà sa preschentar a la cumissiun. Lezza recumonda uss sper Patrick Guidon (PPS) era Christian Josi (PPS) e Sandra Wohlhauser (PS) per l’elecziun. L’Assamblea federela fa l’emna proxima la tscherna. «Patrick Guidon ha impressiunà cun ses carisma, sia motivaziun e sia savida da las quatter linguas naziunalas», scriva la cumissiun. La cumissiun fa attent che l’elecziun dals dus candidats e da la candidata saja impurtanta per l’equiliber da las partidas: «En pli pudess vegnir curregida cun l’elecziun da questas trais persunas la sutrepreschentanza da la PPS e da la PS tar las derschadras ed ils derschaders ordinaris al Tribunal federal», scriva la cumissiun. Da preschent haja la PPS bunamain quatter sezs e la PS in sez memia pauc. Patrick Guidon sa tuttas linguas naziunalas. Gliez ha impressiunà la cumissiun da dretgira dal parlament federal.

In pur da Mustér ha fatg attent Martin Candinas ad in problem che pertutga mesiras da proteger muntaneras dal luf. Il politicher da l’AdC ha tematisà la chaussa en il Cussegl naziunal. Il glindesdi ha Albert Rösti sco minister d’ambient dà scleriment. Tschient dumondas en stadas tractandadas per l’ura da dumonda. Tantas vegn gnanc il Cussegl federal da respunder – era cun discurrer sc’ina pirla. Ma fin a la 27avla dumonda, quella da cusseglier naziunal Martin Candinas (AdC), ha il temp bastà il glindesdi. Cusseglier federal Albert Rösti ha furnì la resposta che pertutga indemnisaziuns per proteger muntaneras dal luf che vegnivan fin l’onn passà pajadas da l’Uffizi federal d'ambient (BAFU). «Pertge per l’amur da Dieu porscha il BAFU nagin sustegniment pli per gidanters da pasturs?» era il titel da la dumonda che Martin Candinas ha inoltrà a scrit. «Noss purs prendan adina dapli mesiras per proteger las muntaneras. La lavur impundida è enorma, la pressiun corporala e psichica per ils pasturs è immensa. In med cumprovà è dad engaschar persunas che gidan. Quest sustegn effizient vul il BAFU stritgar», ha crititgà il politicher sursilvan. Martin Candinas ha vulì savair dal Cussegl federal: «Pertge prenda il BAFU ina tala decisiun che sa drizza cunter l’economia alpestra e la biodiversitad? Sa il BAFU che las novas mesiras entaifer ils pajaments directs na tanschan betg per cumpensar il sustegniment che croda davent?» «L'engaschi da persunal che gida vegn vinavant sustegnì da la Confederaziun«, ha respundì il minister d’ambient Albert Rösti. Il Cussegl federal haja transferì il sustegniment il november passà en il sistem da pajaments directs. Ina nova disposiziun en l’ordinaziun per pajaments directs pertutgia ils custs betg cuvrids dals singuls manaschis. «Tar gliez tutgan en spezial las mesiras per proteger las muntaneras ch’èn cumbinadas cun dapli lavur e cun ulteriur persunal d’alp», ha ditg Albert Rösti. Per questas indemnisaziuns na saja betg pli responsabel il BAFU, mabain l’Uffizi federal per agricultura. Perquai na possia il BAFU betg pli sustegnair ils gidanters sin las alps. «Ina finanziaziun dubla è exclusa», ha ditg Albert Rösti. «Il BAFU sustegna però vinavant mesiras per proteger muntaneras en il stretg senn dal pled, sco per exempel saivs supplementaras u programs spezials.» In alp da Mustér saja pertutgada dal problem ed in pur l’haja fatg attent, ha ditg Martin Candinas a la FMR. Markus Ritter haja confermà ad el ch’i sa tractia d’in problem che pertutgia era autras alps. Perquai haja el tschentà la dumonda en il Cussegl naziunal. Uss, suenter la resposta dad Albert Rösti, veglia el contactar l’uniun purila svizra e l’uniun purila grischuna per sclerir, sche quests pajaments directs cuvrian ils custs effectivs, di il cusseglier naziunal. El audia dals purs ch’ils pajaments na cuvrian betg ils custs. I fiss gea fatal sch’i na vegnissan betg pli engaschads gidanters d’alp, perquai che la Confederaziun na paja betg avunda. «Sch’i sa mussia ch’ins sto anc agir, lura stuain nus ponderar da far ina intervenziun, per exempel ina moziun», di Martin Candinas. «Purs che vulan proteger lur muntaneras, meritan da vegnir udids dals represchentants dal pievel e ch’ils parlamentaris portian lur giavisch en la procedura parlamentara.»

Il triep da lufs dal Beverin ha chaschunà blera agitaziun en la Val Schons ed en la Valragn. Ma ussa para finalmain ina vieuta en vista. Cun intervenziuns da l’Uffizi da chatscha e pestga è vegnì decimà il triep temì. «Quai è bain in levgiament, ma novs lufs vegnan segiramain a suandar», di il pastur da l’Alp Stutz Philipp Jacobi ed admonescha dad esser precauts. Il «Rapport da quartal davart ils animals da rapina» da l’avrigl passà aveva accentuà: Il triep da lufs dal Beverin na vala tenor l’Uffizi da chatscha e pestga betg pli sco triep. L’eliminaziun tras l’Uffizi da chatscha è stada in success, almain per il mument: Ils lufs dal Beverin han durant onns procurà per lingias grassas en las medias regiunalas e naziunalas. «La pastriglia ha patì fitg ferm ils ultims onns pervi dal luf, quai è stà in grond stress per els», di Benedetg Michael, il parsura da la corporaziun d’alp Muntogna da Schons. In entir artg da tschintg alps (Curtginatsch, Nurdagn, Danis, Nera e Tumpriv) furman il territori d’alp da questa corporaziun che è la proprietaria. Tut en tut vegnan quellas alps chargiadas cun 500 – 600 vatgas-mamma, vatgas da mulscher e gianitschas. L’onn 2022 èn sin ina da quellas alps, l’alp Nurdagn vegnidas stgarpadas duas vatgas-mamma, enfin oz ils sulet cas enconuschents che lufs han stgarpà biestga gronda. «Il mument na pudain nus anc dir nagut» Er sche la muaglia sin las alps da la corporaziun na saja betg tant periclitada per attatgas da lufs sco per exempel sin l’alp da Stutz, n’è l’administratur da las alps, Silvio Clopath, anc betg dal tut levgià: «Il mument na pudain nus anc dir nagut, igl èn schon anc lufs d’enturn. Nus stuain guardar tge ch’i capita questa stad. L’atun savain nus lura dapli.» L’atun è dentant anc lunsch davent. E la stagiun d’alp cumenza si l’alp Curtginatsch – dal rest ina da las pli autas dal Grischun – pli probabel era pir la fin da zercladur, sco che Silvio Clopath conferma: «Si Curtginatsch hai ussa anc blera naiv.» «Igl è in levgiament» «Betg guardar enturn, il luf va enturn!» cun questa rima enconuschenta pudess’ins descriver bain la situaziun da Philipp Jacobi e sia partenaria Carolin Specker sin l’Alp Stutz. Dapi l’onn 2019 alpegian els radund 600 – 800 nursas sur Spleia. Quell’alp è uschè da dir stà l’epicenter dal triep da lufs dal Beverin. L’onn 2020 èn vegnidas stgarpadas 25 nursas, l’onn 2021 45, l’onn 2022 var 80 e l’ultim onn circa 40. E quai malgrà che Philipp Jacobi e Carolin Specker han protegì lur muntanera cun tut ils meds e cun gronds sforzs: L’onn passà cun betg main che otg chauns da protecziun ed ulteriurs chauns per stgatschar la muntanera. Perquai è la decimaziun dal triep dal Beverin ina buna novitad per il pastur: «Jau sun cuntent. Igl è in levgiament.» Da relativar Ils chauns da protecziun dettian ina gronda lavur supplementara, dovrian blera attenziun e custian era bler, explitga Jacobi. E tuttina saja il success en quest grond territori be mediocher. El relativescha lura era la «buna» novitad en connex cun il triep dal Beverin: «I vegnan segiramain a vegnir novs lufs en quest territori, cun quai ston ins far quint, ma ils lufs dal Beverin èn propi stads fitg focussads sin l’Alp Stutz. Forsa che auters lufs reageschan auter», spera el. Desister dad ir si d’alp na vuless il pastur che è oriund da Berna tuttina betg: «Mias nursas na vuless jau betg laschar sur la stad en la Bassa. Quai dat problems cun verms ed autras malsognas.» Ditg curt e concis: L’eliminaziun dal triep dal Beverin tras l’Uffizi da chatscha e pestga ha bain purtà in pau levgiament per las corporaziuns e la pastriglia da la Val Schons. La preschientscha dals lufs resta dentant vinavant ina sfida sin las alps. La situaziun resta tendida, ed ils proxims mais vegnan a mussar, sche las mesiras èn era effizientas a lunga vista. La lavur sco pastur plascha a Philipp Jacobi, malgrà ils lufs che han procurà ils ultims onns per blers problems. L’alp Curtginatsch è il mument flancada dad ina detga cuverta naiv. Perquai vegni pli probabel chargià pir la fin da zercladur. La foto è vegnida fatga avant duas emnas. L'alp Stutz sur Spleia è in’alp cun in vast territori ch’è be da proteger cun considerablas mesiras cunter il luf.

Ina giada currer ina cursa da 5 km, 10 km, u perfin in mezmaraton u maraton? Quai è forsa in siemi da bleras e blers. E forsa gist ussa, ch’il currer giauda in pitschen hype en las medias socialas po quai senz’auter animar ed infectar. Dentant, co entschaiver? Quantas giadas l’emna ir a currer? Tge è saun, tge è ina sfida, tge forsa memia bler? In surtrenament po spertamain decuraschar e tut ils buns propiests van a perder. «Insatgi» che po gidar è l’app Twaiv che sustegna a trenar «endretg», igl è ina sort «coach», simplamain a moda digitala. Ed uschia funcziunescha Twaiv: Suenter telechargiar l’app pon ins tscherner, sch’ins vuless simplamain trenar duas, trais u quatter giadas l’emna. L’autra opziun è da sa preparar per ina cursa concreta. Ins po pia tscherner la distanza, la finamira (temp), la data da la cursa, quantas giadas l’emna ch’ins vuless trenar e tge dis ch’ins na sa betg trenar. Ussa quinta il «coach» ora, tge trenament ch’ins dovra tge di. Vul dir, quants km ch’ins duai currer, quant spert e tge sort (interval, tecnica, distanza lunga, etc.). Suenter mintga trenament ves’ins era il progress e quant ch’i manca anc per cuntanscher la finamira. Plinavant san ins colliar l’app era cun l’atgna ura da sport, uschia ch’ins po controllar durant il trenament ch’ins na saja betg memia spert u memia plaun. L’avantatg: l’app motivescha, ed ins bada tuttenina in progress che motivescha da cuntinuar. Ins sa perfin discurrer cun il «coach», adattar ils trenaments ed era sch’ins lascha ina giada ora in trenament, adattescha il «coach» il plan. Ed el quinta ed actualisescha – sin basa dals trenaments – perfin ina prognosa dal temp per la cursa. L’unic dischavantatg (tenor mai) : l’app n’è betg gratuita e custa circa 5 francs per mais. Dentant, quai è tenor mai in «coach» detg bunmartgà. Twaiv è accessibel en ils app-stores da google ed apple. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs.

In Rumantsch ed ina Neuchâteloise daventan ils pli auts cumbattants per l’egualitad en Svizra. Gian Beeli e Stéphanie Lachat surpiglian la co-direcziun da l’Uffizi federal per egualitad tranter dunna ed um. Dapi quest onn s’occupa l’uffizi era da dumondas dad LGBTI. Davart gliez ha la FMR discurrì cun Gian Beeli. Il psicolog ha era tradì, tge influenza che ses geniturs hajan gì sin ses engaschi. A partir da l’emprim da settember cumbatta Gian Beeli (42) l’inegualitad sco co-directur da l’Uffizi federal per egualitad tranter dunna ed um. Gia dapi tschintg onns lavura el en l’uffizi. Il psicolog timuna il sectur da la violenza (guar­da box). Avant ha el manà en il Grischun il post che cusseglia e gida victimas da violenza. FMR: L’entschatta matg essas Vus vegnids elegids sco co-directur da l’Uffizi federal per l’egualitad tranter dunna ed um. Tge munta quai per Vus? Gian Beeli: Per mai èsi ina gronda onur ch’il Cussegl federal m’ha nominà sco co-directur. Igl è impurtant da pudair surpigliar la direcziun ensemen cun ina dunna. Igl è ina plazza da siemi. Tge fa tschaffen? Exact en questa moda e maniera hai jau adina vulì m’engaschar – lavurar per ina dumonda da la societad. L’egualitad è per mai fitg impurtanta, fitg actuala e fitg relevanta. A medem mument pudair lavurar al livel da la Confederaziun è ina cumbinaziun nunditg speziala e rara. I dat be questa plazza en Svizra che cumbinescha omaduas chaussas. Vus essas l’emprim um a la testa da quest uffizi. Èsi era in signal che l’egualitad na pertutgia betg pli mo problems da dunnas, mabain era dad auters? En sasez èn quests problems gia adina stads era problems dad umens e betg mo da dunnas. Fin ils onns 70 ed 80 gievi per dretgs da basa da dunnas: il dretg da votar, il dretg da laschar sparter. Cun surmuntar las parts patriarcalas en las leschas essan nus vegnids vinavant. Oz vai per dumondas socialas, co viver ensemen. Per gliez ston tuts e tuttas s’engaschar per l’egualitad. E tuts e tuttas profiteschan era dad ella. Co profiteschan umens, sche l’egualitad da las dunnas vegn realisada? Jau discur plitost da l’egualitad da las schlattainas. Igl è ina egualitad da las schanzas. Gliez vul adina dir ch’ins ha la pussaivladad da crear l’atgna vita. Sche nus avain ina pli gronda diversitad da models da vita, porscha quai era ina pli gronda libertad als umens. Co manegiais Vus quai? Jau crai ch’era umens avessan l’interess da s’engaschar sin champ social u tschertins vulessan lavurar en classicas professiuns da dunnas. Ils umens sa chattan però en la trapla dals stereotips da masculinitad. Plinavant è ina repartiziun pli eguala da lavur pajada e lavur da famiglia era per babs impurtanta per pudair avair ina relaziun pli cordiala cun lur uffants. L’uffizi d’egualitad s’occupa dapi quest onn era da dumondas dad LGBTI. Nus avain duas novas persunas che han cumenzà l’avrigl e lavuran sin ­questa tematica. Tge è LGBTI insumma? Igl è las scursaniziuns per las expressiuns englaisas «lesbian, gay, bisexual, trans, intersexual». Magari mettan ins anc vitiers auters bustabs. L’idea n’è betg dad agiuntar adina anc dapli bustabs per dapli categorias. Perquai hai jau ina tscherta simpatia per il «q» che stat per «queer». Pudais Vus explitgar curt las expressiuns? LGBTI pon ins cumparter en duas categorias. Ina è l’orientaziun sexuala, il LGB. L’autra è l’identitad da schlattaina, il TI. L’identitad da schlattaina exprima, ma sent jau sco um, ma sent jau sco dunna ubain ni in ni l’auter. L’orientaziun sexuala, il LGB, exprima, ma sent jau attratg dad umens, da dunnas u dad omadus. Igl è l’attracziun ­sexuala u l’attracziun romantica. E «queer»? Gliez includa omadus, tant l’orientaziun sco era l’identitad. Perquai ma plascha quest’expressiun. Ins ha ina vista pli largia che vul dir, che tgi che jau sun e tgi che jau hai gugent, na correspunda betg a l’eteronormativitad, pia per exempel betg a la norma dad esser in um che ha gugent dunnas. Vus sezs essas «gay». Tge pled duess ins duvrar? «Omosexual», «schvul» u meglier il pled englais «gay»? L’interessant è ch’jau mez dovr darar questas etichettas. Jau hai gea strusch insatgi che vegn e dumonda: Tge è tia orientaziun sexuala? Jau di magari ch’jau haja in partenari. «Omosexual» less gea era dir ch’ins viva sexualitad cun la medema schlattaina. Quai n’è uss betg l’infurmaziun la pli impurtanta. Perquai di jau simplamain, jau hai gugent umens. Tge è impurtant per cuntanscher l’egualitad dad omosexuals? Il svilup dals ultims trent’onns è stà enorm, jau mez sent quai. Cun la lètg per tuttas e tuts per exempel essan nus vegnids in grond pass enavant. Cunzunt en citads sco Berna u Turitg na datti oz betg pli en egl, sch’ins vesa duas dunnas u dus umens ensemen. Jau n’hai era betg il sentiment da vegnir discriminà. I n’è però betg dapertut uschia. Nua datti anc discriminaziuns? I dat professiuns nua ch’i n’è betg simpel da survegnir ina plazza – oravant tut per persunas trans e nonbinaras. Là è la cumpart, che na chatta betg lavur, fitg gronda. Tar persunas queeras datti pli blers suicidis e problems da sanadad. Tge duvrassi per far in proxim pass? Duess ins francar ina terza schlattaina en la lescha ? La dumonda è, sch’ins duess introducir – sper um e dunna - ina terza varianta en il register civil. Gliez na creescha sa chapescha betg ina terza schlattaina. Per il mument èn ins obligà da determinar tar in uffant che vegn sin il mund, tge schlattaina ch’el ha. Normalmain fan ins gliez tenor las genitalias. Per persunas intersexualas, nua che la schlattaina n’è betg clera, u era per persunas da trans u nonbinaras fiss ina terza varianta ina soluziun. Nemo ha gudagnà il Eurovision Song Contest. Porta quai insatge? Nemo mussa ch’i dat persunas nonbinaras. Nemo ha augmentà la visibilitad, ins discurra surlonder. Da l’autra vart ha gist era Nemo survegnì attatgas u reacziuns fitg negativas. Gliez mussa la realitad da persunas nonbinaras. Adina sch’ina dumonda vegn actuala, datti era cunterreacziuns fitg negativas. Madira cun questa publicitad da Nemo forsa la persvasiun per ina terza varianta en la lescha – sper um e dunna ? Il Cussegl federal ha decidì dad anc betg introducir la terza varianta. Il parlament ha incumbensà il Cussegl federal dad examinar, co meglierar la situaziun da persunas nonbinaras senza midar il sistem giuridic. In rapport duai uss mussar, co sustegnair persunas nonbinaras e reducir la discriminaziun. Pertge mo cun ina lescha na cuntanschan ins betg egualitad. Gliez vesan ins gist tar las dunnas. Ellas han tenor la constituziun ils medems dretgs ed ellas stuessan gudagnar tuttina bler sco ils umens. Ma oz avain nus tar las pajas anc adina ina differenza da bunamain 20 %. A la gasetta Le Temps avais Vus ­dacurt raquintà che la vita da Vossa mamma haja sensibilisà Vus per ­dumondas d’egualitad. Jau sun creschì si en in hotel. Mes geniturs han omadus lavurà sco ustier ed ustiera u hotelier e hoteliera. En pli ha mia mamma fatg tuttas lavurs dal tegnairchasa. Questa situaziun ineguala m’ha adina fatschentà. Jau l’hai recepì sco malgista. Mia mamma sa metteva sut squitsch d’adina esser qua per nus uffants. Ella vuleva esser ina buna mamma ed a medem temp ina buna partenaria ed ina buna ustiera. Ella ha vulì ademplir tuttas spetgas. Ha era Voss bab influenzà Voss ­engaschi en ina tscherta moda? El è adina sa fatg ferm per ses princips. Jau hai vis, co ch’el ha cumbattì per quai ch’el tegneva per gist. Dal bab hai jau emprendì da batter per ina chaussa ch’è impurtanta per mai. Creschì si a Flem e studegià psicologia Gian Beeli (42) è creschì si a Flem. Ses geniturs avevan in hotel a Flem e pli tard surpiglià in bain puril a Domat. A Turitg ha el studegià psicologia, rumantsch e filosofia. Sia dissertaziun ha el scrit en il rom da la neuropsicologia. Quatter onns ha Gian Beeli gì in’atgna pratica per psicoterapia a Cuira. Suenter ha el manà il post che cusseglia e gida victimas da violenza en il Grischun. Dapi il 2019 lavura el en l’Uffizi federal per l’egualitad tranter dunna ed um (UFEG) a Berna. Là timuna el il sectur da la violenza, en spezial la realisaziun da la Cunvegna dad Istanbul che ha per mira da proteger mattatschas e dunnas da tuttas furmas da violenza. L’emprim da settember surpiglia el ensemen cun Stéphanie Lachat dal chantun da Neuchâtel la direcziun da l’UFEG. Gian Beeli discurra currentamain tuttas linguas naziunalas ed englais. Il matg ha il Cussegl federal elegì Gian Beeli sco co-directur da l’Uffizi federal per egualitad tranter dunna ed um. Rumantscha a la testa d'in uffizi federal datti be darar. A partir dal settember è Gian Beeli co-directur da l'Uffizi federal per egualitad tranter dunna ed um. Il psicolog è creschì si a Flem. Il settember daventa el co-directur da l’Uffizi federal per egualitad tranter dunna ed um. Co-directur rumantsch A partir dal settember stat in Rumantsch a la testa da l’Uffizi federal per egualitad tranter dunna ed um. Gian Beeli surpiglia la co-direcziun ensemen cun Stéphanie Lachat. Els battan era per l’egualitad da persunas LGBTI. El deriva da Flem ed ha studegià psicologia. Gia cun 32 onns ha el surpiglià il timun dal post da cussegliaziun ed agid per victimas en il Grischun. Uss, cun 42 onns, daventa Gian Beeli co-directur da l’Uffizi federal per egualitad da dunna ed um (UFEG). «Per mai èsi ina gronda onur ch’il Cussegl federal m’ha nominà sco co-directur», di Gian Beeli en l’intervista cun la FMR. «Igl è ina plazza da siemi.» El enconuscha gia l’UFEG, nua ch’el maina dapi il 2021 il sectur da la violenza. Dapi quest onn s’occupa l’uffizi era da dumondas dad LGBTI. Perquai ha la FMR dumandà il futur co-directur, sch’ins duess francar – sper um e dunna – ina terza varianta en la lescha. Il Cussegl federal haja decidì d’anc betg far gliez, mabain da meglierar la situaziun da persunas nonbinaras senza midar la lescha, di Gian Beeli: «Mo cun ina lescha na cuntanschan ins betg egualitad. Gliez vesan ins gist tar las dunnas.»

Preschentaziuns da concert, producziuns da marschar ed in vast program accumpagnant: Quai è la Festa chantunala da musica che ha lieu la proxima fin d’emna a Claustra. Bundant 60 furmaziuns da musica cun passa 2000 musicantas e musicants èn dalla partida. Andy Kollegger, il president da l’Uniun chantunala da musica discurra d’ina festa da musica cun in aut level musical. «Da tut quai che jau hai vesì ed udì enfin oz, poss jau concluder ch’il level musical da las societads da musica è creschì marcantamain dapi la davosa festa chantunala l’onn 2019 ad Arosa.» Quai di il president da l’Uniun chantunala da musica Andy Kollegger trais dis avant che la festa a Claustra cumenza. «I dat persunas ch’èn pli ditg che jau en l’uniun chantunala che sa smirveglian co ch’il level musical da bleras societads da musica crescha en igl interval d’ina festa a l’autra.» A Claustra saja da quintar cun bleras prestaziuns fitg bunas ed excellentas da tuttas regiuns dal Grischun, di Andy Kollegger. Situaziun stabila En general constatescha il president chantunal ch’il dumber da musicantas e musicants en las musicas da noss chantun saja stabil. «Nus avain perfin dapli musicas grischunas a la festa a Claustra che a la chantunala ad Arosa avant tschintg onns. Sa chapescha ch’i dat musicas che han gì in regress en ina furma u l’autra dapi la davosa festa chantunala. Ma i dat era musicas ch’èn creschidas puncto prestaziun e commembranza. En general discurrin nus d’ina situaziun constanta.» Il gros è entamez Da las 60 musicas che sa participeschan èn 45 furmaziuns dal Grischun. 15 musicas derivan d’auters chantuns. Las musicas grischunas èn furmaziuns da brass e d’armonia. Duas furmaziuns èn maschadadas cun instruments d’armonia ubain da brass. Quellas musicas furman ina categoria speziala che sa numna «fanfare mix». A basa dal program sin la pagina d’internet www.klosters2024.ch pon ins concluder che prest la mesadad da las societads da musica sa preschentan avant ils experts sin il stgalim da grevezza da terza classa. Var diesch furmaziuns sunan sin il stgalim da la segunda classa. Natiralmain èn era las fermas furmaziuns sco per exempel la Brass Band dal Grischun, la Musica da la citad da Cuira ni la Brass Band da Cazas represchentadas a Claustra. Ellas sunan sin stgalim da l’emprima classa. Ed a la fin finala sunan insaquantas musicas sin stgalim il pli bass da la quarta classa, autras han decidì dad ir a festa en la categoria libra. En quella categoria datti negins puncts, sulettamain in curt rapport dals experts. Per il president chantunal Andy Kolleger è la participaziun pli impurtanta ch’il resultat. Ils resultats dal toc da pag, dal toc da pensum e dal toc en la disciplina da marschar reflecteschian simplamain il stadi actual d’ina societad da musica. «Jau sun fitg cuntent cun quella structura che pussibilitescha er a mintga musica da crescher enten sia prestaziun musicala. I dat musicas che sunavan pli baud en la quarta classa che fan oz fitg buna musica en la terza u schizunt en la segunda classa.» 21 experts Las producziuns da las musicas vegnan giuditgadas a Claustra da plirs gremis d’experts. 18 experts (in gremi che consista be dad umens) en plirs gremis giuditgeschan las producziuns da pag e da pensum en las duas salas Arena e halla da gimnastica e trais experts dattan lur puncts en la disciplina da marschar a Claustra per lung dalla Landstrasse. Il presidi dal gremi d’experts ha Ivan Vinzens da Sursaissa ch’è il president da la cumissiun da musica da l’Uniun chantunala da musica. Andy Kollegger di, ch’il president da la cumissiun da musica haja gì ina gronda sfida da chattar tut ils experts per la festa da Claustra. En Svizra hajan lieu questa primavaira pliras festas chantunalas e bleras expertas ed experts sajan engaschads en auters lieus. Lieu da festa predestinà Il president da l’Uniun chantunala da musica lauda il comité d’organisaziun da la festa chantunala a Claustra. «Quels fan propi in grondius job, quai stoss jau dir.» Ins sentia che Claustra haja organisà l’onn passà la festa da musica di­strictuala. «Intginas chaussas han ils organisaturs da Claustra pudì adattar a basa da lur experientschas da l’onn passà u era simplamain adattar a la grondezza da la festa chantunala.» Il segund grond avantatg da Claustra saja che tut saja fitg central en la vischinanza da la staziun. «L’entira festa ha lieu sin in fitg pitschen perimeter. Quai spargna da far lungs viadis a pe d’ina localitad a l’autra. Ultra da quai pon ins dar uschia in’atmosfera da festa en l’entir vitg cun stans e tribunas.» La situaziun da l’aura da la proxima fin d’emna è anc intscherta, uschia ch’il program da divertiment sut tschiel avert n’è anc betg definitivs. Las producziuns da pag a Claustra cumenzan la sonda a las 8.00 (Arena) resp. a las 8.15 (halla da gimnastica). La dumengia cumenzan las producziuns da pag a las 8.00 (Arena) ed a las 8.30 (halla da gimnastica). La concurrenza da marschar cumenza la sonda a las 10.00 e la dumengia a las 11.30. L’entir program è da chattar sut: www. klosters2024.ch. Las musicas rumantschas a Claustra Da las vischnancas rumantschas sa participeschan las societads da musica da Cinuos-chel/Brail, Salouf/Mon/Stierva, Sagogn, Domat, Lai/Vaz, Vignogn, Sent, San Murezzan, Tschlin, Scuol, Musica da giuvenils Surmeir/Alvra, Zernez, S-chanf, Trun, Lantsch, Flem, Savognin, Ftan/Ramosch, Falera, Ardez, Tschierv-Fuldera-Lü, Muntogna da Schons, Musica da giuvenils La Plaiv Zernez, Silvaplana, Val Stussavgia, Val S. Pieder e Danis/Tavanasa. Tuttas societads da musica sunan sonda ubain dumengia a Claustra en l’Arena ubain en la halla da gimnastica. (fmr/mg) 27 musicas da lieus rumantschs van a Claustra La proxima fin d’emna ha lieu la Festa chantunala da musica a Claustra. Tenor l’Uniun chantunala da musica dal Grischun èn varga 60 musicas cun 2200 musicantas e musicants annunziads per sa producir cun il toc da pag ed il toc da pensum avant ils experts. E sa chapescha che era la disciplina da marschar e far parada vegn giuditgada d’ina giuria d’experts. Il president da l’Uniun chantunala da musica, Andy Kollegger, quinta ch’i vegnia a dar bleras prestaziuns excellentas da las musicas grischunas e da las numerusas musicas d’ordaifer il Grischun. Las valladas rumantschas èn represchentadas cun 27 societads da musica a la festa da Claustra. (fmr/mg) La musica da Falera, qua 2023 en occasiun da la Festa districtuala a Val S. Pieder, sa participescha era a la chantunala a Claustra. Varga 60 musicas cun 2200 musicantas e musicants sa participeschan da la Festa da musica chantunala a Claustra.

En scola primara chantavan nus cun bler tra-la-la la chanzun iperlocalpatriotica da Sagogn. La segunda strofa gieva uschia: «En curtgin stat mia casa / ed entuorn ein mes vischins / bia ventira cheu serasa / enconuschel finadin.» Ma co è quai propi cun ils vischins e la ventira? Creschì si sun jau en il quartier Encarden a Sagogn. Cura che jau era anc in pitschen devi paucs uffants en quest quartier a l’ur dal vitg. In era per exempel Fadri, in auter Martin ed in ulteriur Andrin. Ma nus avevan da lez temp pauc contact in cun l’auter. Paucs onns differenza da vegliadetgna èn perpetnadads per in uffant. Andrin hai jau pudì emprender d’enconuscher per propi pir blers onns pli tard a Berna. Fin lura salidavan nus in l’auter curtaschaivlamain. La finala avevan nus emprendì tar il medem scolast ch’ins stoppia salidar las convischins/as en vischnanca. Tar Martin è quai stà in zic auter. Cunquai ch’el è be pauc pli vegl che jau, pudeva jau observar or da la distanza da segirezza ses decurs da giuventetgna. Jau admirava adina in pau Martin perquai ch’el era in activist. Magari sa cruschavan nossas vias e nus avevan ina discussiun animada en l’auto da posta tranter Glion e Sagogn. Ma per il solit ha mintgin da nus fatg il ses. Quai è sa midà pass a pass cura che jau hai fatg midada a Turitg. Las festas narras en ils ravugls rumantschs han revitalisà inqual bella relaziun. In di hai jau duvrà in nov cunabitant e dumandà Martin. Sin il pli tard dapi lura è el in bun ami. Fadri è quasi creschì si da l’autra vart da la via a Sagogn. Nus collia pli probabel l’interess per cultura e cultira dal vitg e la regiun. El è probabel il tipic vischin: gidaivel, gentil e discret. Nus savain inqual chaussa in da l’auter, forsa era perquai che noss geniturs partan lur novas sur dals vischins. E tuttina essan nus magari memia differents per ina relaziun pli persunala. Ma i dat ina colliaziun fitg «dultscha» tranter nus. Fadri è numnadamain apicultur e producescha ensemen cun ses avieuls in stgazi d’aur en magiels. Grazia a mia mamma sa tschenta ses mel d’avieuls regularmain sin nossas pischuttas a Hannover. Jau hai mirveglias co che noss emprim uffant, che ha ussa trais onns, vegn ad analisar in di il svilup da sias relaziuns d’uffanza en nossa via. En la via Lola Fischel (surviventa dal olocaust) viva per exempel Clara, in uffant viv da trais onns e mez che baiva mintga di a las quatter ses latg or dal gutter da poppins. Ubain Aurora che sa nutrescha vegan a chasa e che mangia tuttina charn en la canorta, ensemen cun ils auters uffants. E Romy che ha ina deblezza dapi la naschientscha ed ha gia pliras giada stuì passentar intgins dis en l’ospital. Ubain Carlotta cun ses fetisch obsessiv per pops pitschens. E la finala Julien che viva tar nus en chasa. El è gia in pau pli vegl, auda mal, fa blera canera ed è in idol per noss uffant. Jau crai che nus essan tuts sezs responsabels per la ventira e las relaziuns cun noss vischins, independentamain da Sagogn u Hannover. Cler, per il curtin ed inqual chanzun rumantscha da cumpagnia lasch jau mintgatant encrescher. Ma jau speresch tuttina che mes uffants possian chantar chanzuns main pateticas en scola. Pertge quellas restan anc ditg en la memoria collectiva da tut las vischinas e dals vischins. Flurin Bundi sa descriva sco «Rumantschun, bab ed idealist». El viva a Hannover e visita là da temp en temp in concert da punk. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Flurin Bundi sa descriva sco «Rumantschun, bab ed idealist». El viva a Hannover e visita là da temp en temp in concert da punk.

In politicher, ina ospitanta ed in mainaproject: Tranter tut ils involvids en la construcziun dal nov tunnel da viafier da l’Alvra ch’è vegnì avert uffizialmain questa sonda sa chattan era Paul Loser, Anne Margaret Eley e Stefan Engler. La FMR ha dà «in tgit tras il tunnel» cun els e vulì savair, tge emoziuns che l’avertura dal tunnel chaschuna tar els. In ha decidì, l’auter ha chavà e l’autra ha alloschà. Sa chapescha hai duvrà dapli che in politicher, in mainaproject ed ina ospitanta per il project dal nov tunnel da viafier da l’Alvra. Dentant – Stefan Engler, Paul Loser ed Anne Margaret Eley han en tut differentas funcziuns ina colliaziun cun la planisaziun, construcziun ed avertura dal nov tunnel. E tranter numerusas e numerus giasts èn er questas trais persunas stadas preschentadas questa fin d’emna a Preda a chaschun da l’avertura dal tunnel che collia la Val Alvra cun l’Engiadina (guarda era artitgel «Project da generaziuns e mument istoric»). E per la FMR han els ed ella tranter la party, las davosas lavurs e pachetar la «dà in tgit» tras il nov tunnel. La FMR preschenta l’avertura dal tunnel ord vista da... ...Paul Loser: betg anc dar giu l’uffantin Suenter avair lavurà 16 onns vi da quest project, saja oz schon in di emoziunal, di Paul Loser, sesent en il local da spetgar a Preda. Per il mainaproject da la VR è il nov tunnel da l’Alvra daventà in zic in uffantin, sco quai ch’el tradescha. Da pudair surdar ussa quel al travagl saja in «super sentiment», collià cun luschezza, ventira, però er levgiament. Ed era sche Paul Loser è gia viagià cun in «bun e cool feeling» l’onn 2023 l’emprima giada tras il nov tunnel na saja quai tut anc adina insatge spezial, cunzunt en vista a prender en funcziun il tunnel previsiblamain mesemna proxima. «Jau sun simplamain in fan da viafier», conceda el. «Tochen lura resta dentant anc in zic tensiun.» L’avertura haja ina gronda muntada per el. «Jau hai lavurà la mesadad da mes temp da lavur total vi da quest project.» El sa regorda als pli bels muments: quel da la perfuraziun però era quel dad avair surmuntà la corniola (tud. Rauwacke), per uschè dir la «dira nusch geologica». Esser responsabel per quest project gigantic, lavurants e segirtad haja dentant era chaschunà per l’ina u l’autra notg senza sien. E gist er il mortori d’in lavurant a l’entschatta da la construcziun saja stà in dals grevs muments. Schi saja ussa cun l’avertura era in zic in mument da melanconia respunda el: «Igl èn dapli sentiments da ventira. Terminar quest project gigantic munta era da survegnir in chau liber per auters projects.» Anc na sto Paul Loser dentant betg gist dar giu ses uffantin, i suonda anc la sanaziun da dus onns dal tunnel vegl nua ch’el vegn era ad esser mainaproject. ... Anne Margaret Eley: cuntenta per ils lavurants Cun l’avertura dal nov tunnel banduna Anne Margaret Eley il vitg Preda. Nov onns – ed uschia bunamain uschè ditg sco la fasa da construcziun dal tunnel – è ella stada ospitanta dal Sonnenhof a Preda, in albiert per giasts e gruppas, radund 800 meters davent da la staziun. «Igl è stà in lung temp», di ella sin sia terrassa dal Sonnenhof. Sche l’avertura dal tunnel saja in mument commovent per ella na sappia ella betg dir. «Jau sun cuntenta ed igl è bel da vesair ch’ils lavurants han dumagnà e cuntanschì la finamira, perquai che jau sai ch’igl ha dà sfidas. Anc oz è la construcziun da tunnels privlus. Jau sun dentant era cuntenta per Preda, ch’il vitg sa puspè turnar tar la natira, tar l’origin sco ch’igl era avant.» Ch’ella banduna Preda bunamain il medem mument sco quai ch’il nov tunnel avra, haja nagin connex. «Jau hai cumprà in alloschi sumegliant en l’Italia, amez la natira.» Il temp da construcziun da l’Alvra saja stà insatge positiv. «Jau hai era dà alloschi a persunas involvidas en la construcziun. Jau hai dentant plitost vulì quels ch’eran in zic pli quiets, damai ch’i sa tracta d’in hotel da natira. Quai eran emprendists, spezialists e magari er inqual lavurant.» I saja stà fitg interessant da persequitar la construcziun. «Savens van ins sur las muntognas, ins na ponderescha dentant mai co ch’igl è, sch’ins va en muntogna.» Sa chapescha haja era dà muments pli grevs, per exempel dispitas tranter lavurants. «Igl è cler, ins è adina ensemen, quai chaschuna er inqual conflict.» En in pèr emnas banduna Anne Margaret Eley Preda cun ses auto e va sur Tusaun direcziun Italia. In viadi en il nov tunnel haja ella gia fatg. ...Stefan Engler: il pli bel traject «Jau sun creschì si sper questa lingia da la Viafier retica a Surava, qua tras sun jau adina stà fitg manaivel a l’interpresa e quests trens», respunda Stefan Engler a la dumonda, tge muntada che l’avertura dal tunnel haja per el persunalmain. Cun esser stà 24 onns (1999-2023) en il cussegl administrativ da la VR è il cusseglier dals chantuns dad oz stà involvì directamain, cura ch’ins ha stuì sclerir e decider ils onns 2006-2010 ubain sanar il tunnel vegl u bajegiar in nov. «Quai èn stadas decisiuns fundamentalas. Oz è crai mintgin led, che nus avain decidì da bajegiar in tunnel nov», di el en discurs cun la FMR, curt avant ses emprim viadi tras il tunnel. Ins haja tut quests onns gì da superar differents obstachels – politics, economics, finanzials e da construcziun. Stefan Engler sa regorda: «I deva in mument cura ch’ins ha bajegià il tunnel dal Vereina ch’ins ha mess en dumonda a Berna sch’i dovria ussa propi anc il traject da l’Alvra. Igl è stà fitg impurtant che la Viafier retica ha pretendì fermamain che nus duvrain questa lingia. Ed igl è sa mussà: i dovra omadus.» El saja fitg cuntent ch’igl saja reussì da superar tut ils obstachels. Sche quest di da l’avertura saja in pau sco anniversari u Nadal, respunda el ch’ins stoppia distinguer tranter sentiments persunals, ubain la muntada per la VR, la Val Alvra ed il chantun. I saja in sentiment fitg legraivel ed el saja cuntent per tut ils pertutgads. «Questa lingia cun tut questas ovras spectacularas tranter Casti e l’Engiadina han ina muntada cultural-istorica ed architectonica. Ils pli bels trajects da la Viafier retica èn en la Val Alvra. Igl è tant per il chantun sco era per la Val Alvra indispensabel da pudair bajegiar sin ina infrastructura moderna, effizienta e sperta e quai è ussa puspè garantì per 100 onns», uschia Engler. Anne Margaret Eley è stada bunamain durant l’entira fasa da construcziun dal tunnel ospitanta a Preda. Areguard l’avertura è ella en emprima lingia cuntenta per tut ils lavurants ch’els han dumagnà il project. Paul Loser, il mainaproject dal nov tunnel da viafier da l’Alvra ha lavurà la mesadad da ses temp da lavur total via da quest project. L’avertura è per el in mument emoziunal. Stefan Engler, anteriur commember e parsura dal cussegl administrativ da la Viafier retica è oz led, ch’ins ha insistì per in tunnel nov e ch’igl è reussì da superar tut ils obstachels.

Bilantscha positiva dals organisaturs da la Festa da musica a Claustra. Er Andy Kollegger, il president da l’associaziun che reunescha las 100 societads dal Grischun è cuntent cun l’occurrenza da la davosa fin d’emna. Bler dapli che be unifurmas è stada la 29avla ediziun da la Festa da musica chantunala. L’occurrenza da dus dis ha demussà che las 100 societads da musica vivan en tut las regiuns dal Grischun. En egl è croda che blers giuvenils, mats e mattas èn tranter las 60 furmaziuns da musica. Procurà per il tun ha en il vair senn la giuventetgna, quai ch’è in fatg positiv. Sco udì a Claustra ha quai era da far cun la nova litteratura da musica che ha per gronda part remplazzà la litteratura da musica tradiziunala. Ils radund 30 experts han valità il toc da concurrenza ed il toc da pensum tenor plirs criteris. Quai èn ils suandants criteris: intunaziun, ritmica, dinamica, cultura dal tun, musicalitad e tecnica. Ils puncts maximals èn tar 200 puncts. Quatter fermezzas tar las categorias Da la partida èn stadas a Claustra 60 societads da musica e da quellas 14 furmaziuns ch’èn stadas sco giasts. En tut èn sa preschentads a l’auditori vers 250 musicants e musicantas. Sunà è vegnì en quatter fermezzas tar las categorias. Quai en las classas 1 fin 4. En la classa 1 èn vegnids interpretads fitg grevs tocs, en la classa 2 grevas cumposiziuns, en la classa 3 tocs mez grevs ed en la classa 4 tocs in pau pli levs. Udì ha l’auditur e l’auditura cun intginas excepziuns producziuns da fitg buna qualitad fin buna qualitad. Cun gizzar las ureglias è sa mussà che la musica è en noss chantun ina veritabla ierta culturala. Ella è lura er l’identitad culturala da nossas vischnancas, da las regiuns e cunzunt er dal Grischun. Onur per ils musicants cumprovads In punct culminant da la Festa da musica chantunala è natiralmain era stà l’onurificaziun da passa 100 veterans e veteranas. Undrads èn vegnids musicants e musicantas per lur commembranza tar ina furmaziun da musica, per 25 onns, 35 onns, 50 onns, 60 onns e schizunt 70 onns. La parada da marschar è ina giada dapli stada in magnet per il public. Preschentada è era stada la prominenza politica grischuna, cun ils dus cussegliers guvernativs Jon Domenic Parolini e Martin Bühler. Las rangaziuns èn da chattar sin www.klosters2024.ch Kollegger è cuntent Cuntent cun l’occurrenza da musica a Claustra è er Andy Kollegger ch’è dapi plirs onns president da l’Uniun da musica chantunala, cun 100 societads da musica. El ha ditg ch’il nivel da las musicas saja en cumparaziun cun la davosa festa ad Arosa il 2019 danovamain s’augmentà. Tut saja vegnì pli professiunal. A la basa vegnia fatg fitg buna lavur, quai gist da las scolas da musica, dentant era tar las musicas da giuvenils. Avant fascheva in musicant da la societad da musica da tschep dirigent da la musica da giuvenils ed oz fetschia quai in dirigent da professiun. Cun ina ferma basa sa furmia er ina ferma tschima, ha punctuà Andy Kollegger. Cun la participaziun da las musicas saja el cuntent era sche bunamain la mesadad da las societads da musicas dal Grischun na sajan betg stadas preschentas a Claustra. Per ina furmaziun da musica sajan cunzunt las preparativas per la festa fitg grondas e lura er il burdi finanzial. Ultra da quai mancan tar las furmaziuns era savens ils registers. Andy Kolleger durant ses pled d'avertura. In giuror vi da la lavur da valitaziun. Il campiun grischun da solo Simon Gabriel (a dretga) ha sunà per la musica da Zernez. La parada da marschar è stada in dals puncts culminants da la festa a Claustra. Era la musica da Trun è stada da la partida.

Perquai che jau sun en il cussegl da scola, hai jau fatg dacurt ina visita a nossa scolina en il guaud. Cura che nus essan partids cun ils 13 uffants vers il guaud, hai pluvì a tschiel rut. Vani uschia propi en il guaud? N’è quai betg privlus? – Nagin tema, la mussadra ha declerà cun in surrir ch’els giajan adina en il guaud, cun mintg’aura e ch’els n’hajan era betg tema dal luf. Ils uffants eran pachetads en bainin cun giaccas da gore-tex, chautschas da plievgia e stivals. Arrivads tar la plazza en il guaud, in bel cleragl cun ina susta sper in pitschen lajet, han ils uffants fatg marenda e recapitulà las reglas co ch’igl è d’observar animals senza als disturbar, ubain ch’i n’è betg da siglir en il lajet etc. Lura – entant aveva il sulegl stgatschà ils nivels da plievgia – èn els andetgamain currids en tut las direcziuns sur l’entir areal ed han cumenzà a giugar. Ed jau sun stà impressiunà. Ils ins han tschertgà la chasetta ch’els avevan fabritgà la davosa giada. Auters han cumenzà a stagnar l’aua da l’aual che cula giu per il prà dal guaud. In mat ha dumandà mai, sche jau pudess gidar, perquai ch’i saja ina chaussa difficila da guardar che l’aua da l’aual culia da la dretga vart. Jau hai gì in backflash enavos en mia uffanza cun avair passentà uras ed uras per lung da la riva dal Rom – nus stagnavan e stagnavan senza fin. Suenter in curt mument è gia stada passada in’ura, e la mussadra ha clamà a gentar. Nagin dals uffants n’aveva gì l’impressiun ch’i fiss stà lungurus u che magari impuls electronics avessan mancà. Ils scolarets eran cuntents en il guaud, sper il lajet, sin il prà da guaud ed han pers il sentiment per il temp, e lur egls glischavan. En quest mument è ma vegnì endament ina emissiun da radio che tematisava la dumonda, co che geniturs educheschan ozendi ils uffants. Cun blera libertad? – L’expert discurriva da la tendenza che geniturs vulessan ozendi dad ina vart prender enorm serius lur uffants e tadlar bain lur opiniuns e lur sentiments. E da l’autra vart vulessan ils geniturs tenor l’expert proteger lur uffants da mintga privel e da mintga ristg. Tut sto esser perfetg per l’uffant, mintga activitad pretenda ina preparaziun minuziusa, sco per ina presidenta d’in stadi. Ins vul absolutamain il meglier per ils agens uffants. Il problem saja simplamain ch’ils uffants n’emprendian uschia betg pli sez da valitar situaziuns privlusas e da lura reagir en ina situaziun betg usitada u schizunt privlusa, aveva manegià l’expert en quell’emissiun da radio. Quella damaun, cun la scolina en il guaud, è stada la lecziun perfecta per emprender tge che capita tut cun sa muventar en il liber – sco creatira umana. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

Il glindesdi ha cumenzà la sessiun. La lavur principala han ils deputads e las deputadas gia fatg avant, la preparaziun. Questa giada han els gì da leger rapports da 1300 paginas. Co dumognan ins gliez? – La FMR ha dumandà Fabian Collenberg e Nora Saratz. L’intelligenza artifiziala inditgescha ch’ins dovra passa ventg uras per leger 1300 paginas. Sch’i sa tracta da lectura cumplitgada, vai anc pli ditg, almain tschintg dis da lavur. Da principi stuessan ils commembers dal Cussegl grond avair legì per questa sessiun 15 rapports cun tantas paginas. Els ston numnadamain cumprovar d’avair prendì enconuschientscha dals rapports. Ma probabel na dumogna nagin questa lectura «obligatoria» e sitga. La FMR è s’infurmada tar ina deputada verd-liberala ed in deputà da l’AdC tge ch’els legian insumma da quests rapports. La deputada Nora Saratz da la fracziun verd-liberala di: «Jau guard da leger ils temas nua ch’jau hai mias cumpetenzas. Per exempel las chaussas che pertutgan mia lavur sco presidenta communala da Puntraschigna u mia lavur sco giurista – era per pudair explitgar ils rapports a mes collegas ed a mias collegas da fracziun. Per exempel sun jau en la cumissiun da politica da stadi e strategia. Là avain nus discutà la controlla da success dal program annual da la regenza. Quest rapport hai jau lura legì anc ina giada pli precis per guardar nua ch’i dat temas che pertutgan nossa partida. Lura hai jau declerà a la fracziun quests temas. Uschia pon ins reparter in pau las lavurs en la fracziun e na tuts ston leger 1300 paginas. Impurtant è ch’almain ina persuna en la fracziun haja legì in rapport. Ins ha forsa mintgatant l’impressiun ch’i fiss bun d’avair legì tut, ma era noss dis da deputadas e deputads han be 24 uras. Ed jau lavur gea era per la vischnanca da Puntraschigna e dovr anc temp per mes trais uffants e mes um.» Era il deputà da l’AdC Fabain Collenberg tschenta prioritads che sumeglian in pau quellas da sia collega verd-liberala: «Per mai èsi il pli impurtant da leger il rapport davart la controlla da success dals projects. Là vesan ins tge projects ch’il chantun ha realisà e tgenins che han retard. Tar il quint chantunal guard jau atras las spartas nua ch’jau hai tschentà dumondas en il Cussegl grond u spartas che pertutgan mia cumissiun, la cumissiun da sanadad e fatgs socials. Ma igl è cler, ins na po betg controllar mintga conto. Tar ils auters rapports tschern jau las instituziuns chantunalas ch’jau enconusch e nua ch’jau poss era giuditgar il rapport. Per il solit na pon ins era là betg leger tut en detagl. Ma nus avain en nossa fracziun en mintga sparta spezialista e spezialists che s’occupan dals rapports da lur domena. Ins ha schon in meglier sentiment, sch’ins vegn da leger tut. Tar ils messadis da lescha fatsch jau quai adina. Ma quests rapports èn uschè cumplexs ch’ins stuess gist leger pliras emnas. Nus essan in parlament da milissa ed i na fiss betg realistic da pretender da leger tut.» Il pli lung rapport è in affarun da 434 paginas. Il pli curt rapport dumbra 17 paginas. Dal reminent: Ils 15 rapports èn be ina part da las tractandas da questa sessiun. Per las autras tractandas existan anc dus messadis ed in tozzel intervenziuns – pia anc ina giada ina tschientina da paginas ch’ils deputads e las deputadas stuessan leger per esser semtgads a moda optimala sin questa sessiun da zercladur. Mantuns da leger per il Cussegl grond Actas, rapports, intervenziuns e messadis tutgan tar las preparativas da mintga deputà e mintga deputada. Il glindesdi ha cumenzà la sessiun da zercladur – ina sessiun cun blera lectura obligatoria: 15 rapports stattan sin la glista da tractandas. Da principi stuess mintga deputà avair legì ils rapports che dumbran radund 1300 paginas. «Betg realistic» saja gliez, di Fabian Collenberg da l’AdC. «Era noss dis da deputadas e deputads han be 24 uras», di la verd-liberala Nora Saratz La deputada da l’Engiadin’Ota ed il deputà da la Cadi tradeschan co ch'els dumognan il mantun da rapports e co ch’els repartan la lavur da leger en lur fracziuns.

«Inclusiun è in grond pled», ha ditg il glindesdi il president dal Cussegl grond Franz Sepp Caluori a l’avertura da la sessiun. «Il pled signifitga che mintga persuna, independentamain da sias caracteristicas individualas, possia participar senza restricziuns a la vita sociala.» Claudia Cadruvi/FMR Tuttas persunas cun impediments duain vegnir inclusas ed avair access a la furmaziun, al provediment da sanadad, al martgà da lavur, al spazi da viver ed a l’infurmaziun. Inclusiun muntia da surmuntar barrieras fisicas, socialas e culturalas, uschia Franz Sepp Caluori. Il president ha dà bunas notas al chantun Grischun areguard realisar la Convenziun da l’ONU davart ils dretgs da las persunas cun impediments: «Il Grischun prenda serius questa obligaziun.» Betg menziunà ha Franz Sepp Caluori che la Viafier retica ed ils autos da posta en il chantun n’han anc adina betg ademplì dapertut l’obligaziun da far accessibel il traffic public a persunas cun impediments. Avant che cumenzar cun las tractandas èn vegnids saramentads las suppleantas Ruth von Wyl e Laura Koppenberg ed ils suppleants Martin Wieland, Kurt Patzen e Das Ram. La sessiun da zercladur dura trais dis e va a fin mesemna. Las fatschentas principalas tracta il Cussegl grond oz mardi: ina revisiun da la lescha per scolas autas e perscrutaziun ed in credit supplementar per l’uschenumnà Green Deal. (fmr/vi)

Var 1000 uffants han giugà questa sonda e dumengia a Schluein al GKB Fussballcup. Onn per onn sa radunan en ina da las arenas grischunas tschients e tschients uffants a quest turnier tradiziunal. Igl è il turnier final cun uffants da tut il Grischun, in inscunter sportiv ch’exista en questa furma gia dapi var 30 onns. L’Associaziun da ballape grischuna organisescha quel en cooperaziun cun il sponsur principal (Banca Chant. Grischuna) ed ils differents clubs grischuns. Per la segunda giada a Schluein Durant l’onn datti numerus turniers regiunals, e lura la fin da la stagiun – per regla l’entschatta da zercladur – sa scuntran tut las squadras da las categorias D, E ed F, damai las pli giuvnas categorias da juniors/as (vegliadetgna 4 fin 11 onns), al GKB Fussballcup. Gia per la segunda giada, suenter il 2023, è l’occurrenza puspè stada en ils mauns da la US Schluein Glion. Da la partida èn stadas squadras da l’entir Grischun, da Tavau fin Lai, da Schlarigna fin Surses. Quellas equipas han giugà questa sonda e dumengia passada en divers turniers e sin sis differentas plazzas. Totalmain èn vegnidas radund 120 squadras a Schluein. L’Arena Crap Gries a Schluein è stada fullanada durant tuts dus dis cun giuvens ballapedists e ballapedistas, cun geniturs, fragliuns e trenaders. (fmr/dat) Impressiuns dal turnier final dal GKB Fussballcup a Schluein, ils 8 e 9 da zercladur 2024.

Sandro Buchli/FMR I dat dis che jau sun simplamain extremamain marsch! Il pli gugent pussass jau lura l’entir benedì di sin mes canapé e laschass dar l’aura per ils lareschs! Jau sai, activitad e program tutta di è quasi daventà in simbol da status, ma gea, jau stos admetter, jau hai extrem pauc status. Il mender vi da quels dis marschs è dentant che jau survegn insacura fom. E gea, quai munta: s’auzar, sa runar en cuschina, e lura anc avair ina buna idea tge che jau pudess cuschinar. Per fortuna ha vivì Carl von Linde! L’inschegner tudestg ha enturn 1900 inventà la schelentera. Tge scheni! Co han tut quels carstgauns avant pudì viver senza questa invenziun? I vegn ad esser stà in vaira cumbat. Cun mes patratgs tar Carl von Linde avr’jau l’emprim truclet da la schalentera, prenda ora in pachet buns raviolis schelads cun ricotta e spinat (guarda foto). Quels hai jau adina sin reserva sco provisiun d’urgenza. Allura smain jau quels directamain en l’aua da sal buglienta (geabain, quai funcziuna era senza laschar sdregliar els). A la fin agiunt’jau anc in pau chaschiel sgrattà marca Sbrinz ed in pau ieli d’olivas e paiver. Suenter quel past tut en urden ma fier jau puspè sin il canapé e clom dad aut: «GRAZIA, Carl von Linde!» Senza el fiss jau schon mort da la fom intginas giadas. Perquai mes tip dad oz: Faschai in paus, e nizzegiai l’invenziun da l’inschegnier tudestg! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Las scolas autas dal chantun survegnan dapli libertads. Ellas pon introducir pli svelt novs roms. Lezs ston però star «en l’interess da l’economia dal Grischun». La formulaziun ha dà da discutar il mardi en il Cussegl grond che ha deliberà la revisiun da lescha. Ellas stattan sut squitsch. Las scolas autas en il Grischun ston concurrer cun scolas naziunalas ed internaziunalas. Il Cussegl grond ha deliberà il mardi ina revisiun che dat in pau dapli spazi a las scolas autas – per ch’ellas possian reagir pli svelt sin novs svilups. Il minister d’educaziun Jon Domenic Parolini ha respundì las dumondas da la FMR suenter la debatta. FMR: Las scolas autas grischunas survegnan dapli libertads. Tge pon ellas far a partir dal 2025 ch’ellas na dastgavan avant betg far? Jon Domenic Parolini: Nov è surtut ch’ellas pon decider sezzas davart porscher novs roms da studi, ils uschenumnads Studiengänge. Fin uss stuevan las scolas autas dumandar la regenza grischuna. Quai dat dapli libertads a las scolas entaifer il preventiv global. Igl è però ina libertad restrenschida. La Scola auta spezialisada dastga porscher be novs roms che stattan «en l’interess da l’economia grischuna». Pertge questa restricziun? Fin uss pretendeva la lescha ch’i sto esser studis en ils roms «economics e tecnics». Uss avain nus cumplettà la disposiziun cun «en l’interess da l’economia grischuna». Nus essan persvadids ch’igl è ina gronda libertad sch’ins pensa tge ch’ins po tut chapir sut «economic e tecnic» ed anc «en l’interess da l’economia grischuna». Er or dal motiv dal dretg da finanzas na pudain nus betg avrir memia ferm la formulaziun. L’ala sanestra e verda avess vulì che las scolas dastgan era porscher novs roms «en l’interess da la societad». Il Cussegl grond ha refusà quai. Pertge essas era Vus sa dustà encunter? Era la Scola auta spezialisada sto sa focussar. Ella na po betg porscher dal tut. I dovra in focus per sa profilar. Plinavant cumpiglia l’economia en il vast senn dal pled blers roms. La scola ha gia uss purschì per exempel studis che pertutgan la persistenza. Gliez cumpiglia tant l’ecologia, l’economia ed il socialesser. Quai mussa che la libertad ch’ins dat uss a la Scola auta spezialisada è gronda avunda ed ella sto empruvar da sa profilar en quests secturs. Da preschent porscha la Scola auta ­spezialisada era in rom da robotica. Avant quindesch onns na fiss quai probabel era betg stà en l’interess da l’economia ­grischuna. Jau na sai betg, sche quai fiss stà en l’interess da l’economia u betg. Ma il fatg che quest rom vegn purschì gia ussa sin la basa actuala legala, demussa ch’igl exista gia ina gronda libertad. Ed uss datti anc in pau dapli. La revisiun pussibilitescha uss era ina ­furmaziun en la tgira en il Grischun. Daco n’era ina tala fin uss betg pussaivla? Pervi da la restricziun sin economia e tecnica. La revisiun lubescha da stgaffir ina furmaziun da tgira. I sto però sa restrenscher sin la tgira e betg sin in vast senn da sanadad. Uschiglio vegniss forsa anc purschì tecnologias da sanadad u dentala u medischina. Gliez n’è betg l’intenziun. Duas uras ha durà la debatta davart las scolas autas. En ina da las proximas sessiuns discutescha il Cussegl grond la revisiun da las scolas popularas. Quantas uras dura lezza debatta? Jau n’avess nagut encunter sch’ella durass era be duas uras. Ma quai è ina gronda illusiun, ella dura segir bler pli ditg. Nus essan be «buonder» ed examinain las differentas tenutas ch’èn sa mussadas en la procedura da consultaziun. Quellas divergeschan fitg ferm. President da la regenza e minister d’educaziun – Jon Domenic Parolini banduna il Cussegl grond suenter la debatta davart las scolas autas.

Quest mais chala Roman Weishaupt sco directur dal Teater Cuira. Malgrà corona, midadas en il cussegl da fundaziun, stretgas tar las resursas e tensiuns internas, è il Lumnezian satisfatg da las experientschas fatgas e da las lavurs realisadas ils davos tschintg onns en la chapitala. En l’intervista cun la FMR dat il directur partent in sguard enavos – ma resta discret en il sguard enavant. Durant tschintg onns è Roman Weishaupt stà directur al Teater Cuira. Proximamain vegn el a bandunar quest post - e surdar il manaschi dal teater professiunal en la citad da Cuira a sia successura Maike Lex. Fin la fin da quest mais vegn Roman Weishaupt (guarda boxa) anc ad esser en funcziun sco directur al Teater Cuira. Dal publicum ha el gia prendì cumià questa gievgia passada en connex cun il toc «Das neue Leben», in toc ospitant dal teater da Bochum. Sia emprima producziun sco directur era stada l’onn 2020 il toc «La müdada», inspirà dal roman da Cla Biert. Aifer quests 4-5 onns, damai tranter «La müdada» e «Das neue Leben», hai dà inqual midada per Roman Weishaupt, era cun inqual sgarada. FMR: Essas Vus cuntents da pudair chalar ussa sco directur? Roman Weishaupt: Jau bandun Cuira cuntent e satisfatg. Tschintg onns hai jau dastgà manar il Teater Cuira e dar inqual impuls cultural. Avant in’emna avain nus dà in bel e commovent cumià. Jau hai uss anc da liquidar lavurs internas. E lura ma legrel jau sin ina nova etappa en mia vita. Il davos mais è il clima da lavur en il Teater Cuira stà en il focus medial. Vus n’avais dentant betg vulì u pudì prender posiziun en chaussa. Dumondas internas – gist dumondas da persunal – n’èn betg destinadas per la publicitad. Midadas en la direcziun, sco capitadas tar il Teater Cuira avant tschintg onns ed ussa, èn adina ina sfida per tut las persunas cumpigliadas. E sche las resursas per in manaschi èn pitschnas, lura po quai chaschunar anc pli tgunsch per tensiuns. Però en il fratemp è quella situaziun sclerida. En tge senn sclerida? La situaziun è clera per tut las persunas pertutgadas. La nova directura metta ses accents, era en las dumondas da persunal. Sche lura dain nus in sguard enavos: Tgenins èn stads ils puncts culminants da quest temp sco directur dal Teater Cuira? En sasez è mintga saira da teater in punct culminant. Per numnar intginas producziuns: «Les Italiens» da Massimo Furlan ha raquintà a moda fitg commoventa dals lavurers talians ch’èn vegnids ils onns 50 e 60 en Svizra. U lura poss jau numnar «Unendlicher Spass» e «Verrückt nach Trost» cun l’actura Ursina Lardi, ubain sairas da saut sco «Re:INCARNATION» or da la Nigeria. Quai èn exempels da producziuns ospitantas. Betg d’emblidar noss project dals «DigiDays» che ha fatg furora internaziunalmain ed inspirà autras chasas da teater per projects digitals. Dasperas èn era las atgnas producziuns u co-producziuns stadas puncts culminants, sco «Peiden», «La müdada» e «Ruuch oder riich». Nus avain era chattà collavuraziuns cun auters teaters a Cuira, inclusiv ina carta da teater per il publicum. Nus essan ids sin turnea tras l’entir chantun cun differents tocs, p.ex. cun «White Rabbit Red Rabbit» u actualmain «I han recht» che tematisescha dumondas da dretg e giustia, e che fa gist fermativa en las scolas grischunas. Dal rest, nossa producziun «Peiden» ha il Schauspielhaus Turitg prendì en ses repertori, uschia ch’ins po guardar Bruno Cathomas e sias istorgias davent da l’atun sin la Pfauenbühne. Jau pens ch’i vegnia per l’emprima giada insumma pledà rumantsch sin quella. Sche Vus guardais damai enavos, faschessas Vus oz insatge auter? Cun l’experientscha che jau hai oz, manass jau in auter rapport instituziunal cun ils differents stakeholders. Sin il livel dal program avess jau gugent realisà ina seria da discurs u forums da discussiun tar ina u l’autra tematica da la societad. Nus avain dentant adina stuì spustar quell’idea causa las resursas stretgas. Il manaschi en questa chasa – era cun organisaturs externs ch’affiteschan las localitads – na lubescha betg in program cumplain, uschia ch’ins sto priorisar. Sin il livel administrativ vess jau gugent augmentà il budget e l’engaschament en il sectur da la communicaziun. A la fin vai per pudair propagar anc meglier il program. Quai è numnadamain la pli gronda sfida per la chasa da teater a Cuira: il publicum vegn bain a guardar las producziuns «regiunalas», però el vegn pli sporadic per tocs ospitants. Guardond ina terza giada enavos, sin l’entschatta: Surprendessas Vus anc ina giada il post da directur? Gea, quai faschess jau anc ina giada! – Igl è ina bella lavur, schebain pretensiusa gist cun las resursas limitadas che stattan a disposiziun actualmain. Tge avais Vus emprais? Jau hai emprais d’enconuscher bler buna glieud che fa cun grond engaschi e passiun teater dad auta qualitad. Sin livel instituziunal hai jau davairas emprais d’esser precaut cun ils precipizis e da chapir la posiziun dal Teater Cuira sco instituziun dal dretg public. Il barat tranter ils differents interess, l’equiliber ed ils mecanissems tranter politica, cultura, public ed aspectativas particularas èn stads ina lavur da di e notg. Avant quest uffizi da directur essas Vus stà pedagog da teater, autur, actur e reschissur. Damai avais Vus fatg lavur artistic-creativa. Dad esser directur n’è però betg enorm creativ. Quai schais Vus. La realitad è in’autra. La lavur è ina cumbinaziun da plirs facturs. La part centrala, sco il visiunar ed envidar tocs e la creaziun dal program, è ina lavur captivanta. Particular per mai è stada la lavur da scriver il toc da «Peiden». E sa chapescha: manar, communitgar, administrar e tegnair en egl las finanzas èn parts essenzialas da quest job. En in’intervista cun la FMR d’avant exact in onn, avevas Vus declerà las raschuns pertge che Vus bandunais il Teater Cuira: differentas ideas tranter il cussegl da fundaziun e vus, e lura ina situaziun finanziala plitost stretga. Quai vala anc adina. Las contribuziuns da la citad da Cuira per il Teater Cuira n’èn betg sa midadas dapi prest 15 onns, schegea che diversas premissas han midà. P. ex. è la situaziun da pajas oz in’autra ch’avant 15 onns. Cun il chantun Grischun avain nus bain pudì far in’ulteriura cunvegna da prestaziun. En general è il sustegn per projects da teater professiunal dentant anc adina nunsuffizient en noss chantun, malgrà ch’el è fixà explicitamain en la nova lescha da promoziun culturala. Qua dovri en general autras mesiras da sustegn: En relaziun cun il budget total dal singul project sto il sustegn dal chantun esser pli aut. Vossas premissas al Teater Cuira n’èn forsa betg stadas idealas durant ils davos tschintg onns: la pandemia da corona ha chaltgà, igl ha dà ina midada al timun dal cussegl da fundaziun, i regia en general ina mancanza da persunal qualifitgà etc. Tge ha difficultà il pli ferm Voss temp d’uffizi? Quai è ina buna resumaziun da las sfidas dals davos onns. Mes temp da directur è stà sut l’ensaina da midadas permanentas. Il chavazzin «transfurmaziun» è il pled actual. Tar midadas sgari adina ed i dat ramurs lateralas. Jau hai empruvà da restar tar il coc da la chaussa, da vesair la finamira e da ma concentrar sin quella. I dat muments nua che quai è gartegià detg bain – ed i dat auters. Ed ussa il sguard enavant: Vus vegnis a bandunar Voss biro sin la fin da quest mais. Tge fa Roman Weishaupt sco proxim? L’autur da teater spagnol Calderon di: «Tut la vita è in’entrada ed ina sortida.» Quest’intervista è ina da mias davosas lavurs en mia funcziun. Suenter è Roman persuna privata. E privat è privat. Ma l’onn passà avais Vus ditg: «Teater è vita!» – Vegn damai il teater a restar en il focus professiunal? Ina «passiun» che ha ses cumenzament en l'uffanza, resta ina «passiun». Forsa sa mida quella, forsa sa transfurmescha quella – tgi sa? Curt e setg Roman Weishaupt (45) è dapi la stad 2019 directur al Teater Cuira. L’anteriur scolast ha fatg in studi da pedagogia da teater ed ha lura lavurà durant plirs onns al Teater Cuira sco responsabel per il program giuven. El ha fundà e manà il Giuven Teater Grischun, cun il qual el ha gudagnà 2016 il Premi da teater svizzer. Dasperas ha Roman Weishaupt giugà ed inscenà divers tocs laics e professiunals. Roman Weishaupt è anc en uffizi al Teater Cuira fin il fanadur 2024, vegn dentant a bandunar ses biro la fin da quest mais da zercladur. Sia successura Maike Lex (49) vegn a preschentar oz gievgia il program da la proxima stagiun al Teater Cuira. Maike Lex ha manà avant il Schlachthaus Theater a Berna. Las davosas emnas hai dà lingias grassas pervi da la situaziun da persunal al Teater Cuira. Surtut la gasetta «Bündner Zeitung» ha rapportà da tensiuns tranter il directur partent ed ina part dal persunal, quai che haja gì per consequenza plazzas vacantas ed in’intervenziun dal cussegl da fundaziun. Dapi schaner 2024 èn las dumondas da persunal stadas en la responsabladad da quel gremi purtader dal Teater Cuira – e betg pli da la direcziun. Actualmain èn dentant tut las plazzas, era en vista a la midada da direcziun, puspè occupadas, tenor infurmaziun da vart dal Teater Cuira. (fmr/dat) Durant tschintg onns è Roman Weishaupt stà directur al Teater Cuira. Proximamain vegn el a bandunar quest post - e surdar il manaschi dal teater professiunal en la citad da Cuira a sia successura Maike Lex. Durant tschintg onns è Roman Weishaupt stà directur al Teater Cuira. Proximamain vegn el a bandunar quest post - e surdar il manaschi dal teater professiunal en la citad da Cuira a sia successura Maike Lex. Durant tschintg onns è Roman Weishaupt stà directur al Teater Cuira. Proximamain vegn el a bandunar quest post - e surdar il manaschi dal teater professiunal en la citad da Cuira a sia successura Maike Lex.

Fausto e Silvia sa scuntran l’emprima giada en la vischnanca muntagnarda Fontana Fredda. Ensemen vesan els co che l’enviern vegn e sa metta sur il pitschen vitg e ses abitants. Entant che Fausto giauda la quietezza lunsch davent da la citad, guarda Silvia adina cun ina tscherta nostalgia si vers ils pli auts pizs e vers ils glatschers. Tuttina èn els fortunads sco anc mai. Fin che Fausto decida in bel di da bandunar las muntognas e Silvia. Ma turnà en citad pensa Fausto adina puspè a Silvia, a la vita cun ella en muntogna, la quala al manca adina dapli… Paolo Cognetti è l’autur che ha gì grond success cun ses emprim roman «Le otto montagne/Die acht Berge». Era quest roman cun il titel «Das Glück des Wolfes» gioga en las muntognas. Cognetti è naschì dal 1978 a Milano. Ses temp liber passenta el il pli gugent en muntogna. Quai badan ins era cun leger quest nov roman. El na romantisescha betg la vita en muntogna, tuttina ha’l scrit qua in’istorgia d’amur romantica. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ina presa utopia è stada da sentir la mesemna en l’ura da dumondas dal Cussegl grond. U n’èn trens che charreschan autonom tras il Vereina forsa gnanc uschè utopics? Era filialas da posta che vegnan serradas u il teater a Cuira èn vegnids tematisads. Il tunnel dal Vereina fiss predestinà per trens che van autonom – senza locomotivists. Gliez è l’idea da Reto Crameri. Il deputà da l’AdC ha vulì savair la mesemna en il Cussegl grond: «Parta la regenza l’avis ch’in tal project duess vegnir promovì cun auta prioritad? Quantas uras da locomotivists e locomotivistas pudess ins spargnar?» La regenza ha respundì en l‘ura da dumondas. Carmelia Maissen ha franà in pau l’entusiassem da ses collega da partida. La cussegliera guvernativa ha respundì: «Tenor indicaziuns da la Viafier retica fiss il tunnel dal Vereina adattà per in manaschi da test. Al Vereina na planisescha la viafier però nagin manaschi cumplainamain automatic. Ils trens ston per motivs da segirezza adina vegnir accumpagnads.» 22 000 uras l’onn charreschian locomotivists tras il tunnel dal Vereina, quai correspundia a 13 plazzas cumplainas u 5 % dals locomotivists da la Viafier retica, ha ditg la ministra da traffic. Perquai ch’ils trens stoppian era en l’avegnir vegnir accumpagnads, na saja betg da spetgar ch’ins possia spargnar persunal cun trens automatisads. Il persunal al teater da la citad da Cuira è malcuntent, ha fatg attent Nora Kaiser da la PS. Las pajas bassas n’hajan l’onn passà betg pudì vegnir adattadas a la chareschia. Las novas reglas per vacanzas dal persunal chantunal e da la citad na valian betg per ils emploiads dal teater. La deputada ha dumandà sche la regenza haja l’intenziun da porscher sustegn per ch’ils emploiads dal teater survegnian meglras cundiziuns. Ed en cas d’in «grounding» dal teater: «Tge pussaivladads da mesiras directas vesa la regenza?» Il chantun paja radund 600 000 francs al teater da la citad da Cuira, ha ditg cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. La summa sa basia sin duas cunvegnas da prestaziun cun la Fundaziun teater Cuira. «Il chantun na po betg prender influenza sin la fundaziun e sin las cundiziuns d’engaschament dal persunal dal teater», ha ditg Jon Domenic Parolini. «Las prestaziuns en las duas cunvegnas èn vegnidas definidas dal chantun ensemen cun la fundaziun. Sco mesira directa pudess vegnir examinà ina adattaziun da la prestaziun ensemen cun la Fundaziun teater Cuira.» Trumpà da la posta La fin da matg ha la posta communitgà ch’ella serria 170 ulteriuras filialas fin il 2028. Il deputà Fabian Collenberg da l’AdC ha dumandà, quantas filialas che sajan pertutgadas en il Grischun. La regenza saja trumpada da quella decisiun da la posta, ha ditg il cusseglier guvernativ Marcus Caduff. «Il chantun è vegnì infurmà il di da la communicaziun da medias che filialas vegnian serradas.» Era uschiglio na saja il chantun betg vegnì involvì. Ses departament saja immediat s'infurmà tar la posta tge filialas che sajan ­pertutgadas. «La posta n’ha betg dà scleriment ed ha avisà sin l’inscunter annual tranter la posta ed il chantun che ha lieu l’atun 2024», uschia il minister da d’economia e fatgs socials. Sche la posta serria ina filiala, saja ella obligada dad infurmar davart ils discurs cun la vischnanca pertutgada. Sch’i na dettia ­nagin consens tranter posta e vischnanca, possia la vischnanca sa drizzar a la postcom. A chaschun da l’intermediaziun haja il ­chantun lura la pussaivladad da prender ­posiziun. Ura da dumondas – ura per in’utopia Pudess ins spargnar locomotivists u locomotivistas cun trens che charreschan senza persunal tras il Veraina? En l’ura da dumondas dal Cussegl grond vegnan adina tratg a strada ils temas pli actuals – la mesemna era ina pitschna utopia. Dal tut utopica n’è la dumonda dals trens autonoms però betg ch’il deputà Reto Crameri ha inoltrà. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha respundì: «Tenor indicaziuns da la Viafier retica fiss il tunnel dal Vereina adattà per in manaschi da test. Al Vereina na planisescha la viafier dentant nagin manaschi cumplainamain automatic. Ils trens ston per motivs da segirezza adina vegnir accumpagnads.» La deputada Nora Kaiser da la PS tschenta ina dumonda pertutgant il teater da Cuira.

Questa gievgia ha la nova directura dal Teater Cuira, Maike Lex, preschentà ensemen cun sia squadra il program da si’emprima stagiun. Il proxim temp duai star sut l’ensaina da l’istorgia da la pasch. Il davos temp al Teater Cuira na para betg dad esser stà senza conflicts interns. E quai menziunescha la nova directura, Maike Lex, en il program da la stagiun vegninta: «Era ils teaters èn lieus da conflict. Sin e davos il palc.» Er en las ovras che vegnan preschentadas quest onn 2024/25 sin il palc grond en la chapitala vai per conflicts, sco ch’il Teater Cuira scriva en ses program: «I va per conflicts interumans e cun lur ambient, i va per sa deliberar d’oppressiun e da structuras malempernaivlas.» Il Teater Cuira veglia era s’occupar ils proxims onns da l’istorgia da la pasch. Da Shakespeare fin Semadeni En il nov program dal Teater Cuira cumparan tranter auter tocs d’auturas ed auturs enconuschents sco William Shakespeare, Carlo Goldoni e Virginia Woolf – ed era ovras or da la plima d'auturas grischunas sco Leta Semadeni e Sarah Calörtscher. Il start fa il Teater Cuira gist cun in dals pli famus reschissurs dals davos onns, numnadamain cun Peter Brook ch’è mort avant dus onns en la vegliadetgna da 97 onns. Be curt avant sia mort aveva el inscenà – ensemen cun Marie-Hélène Estienne – a Paris il «Tempest Project», tenor il famus drama «The Tempest» da William Shakespeare. Quest settember vegn il «Tempest Project» preschentà a Cuira. In dals puncts culminants ord vista grischuna vegn segir ad esser la primavaira (matg/avrigl) il toc «Tamangur», ina coproducziun dal Teater Cuira sut la reschia da Georg Scharegg. Il toc sa basa sin il roman premià «Tamangur» da l’autura engiadinaisa Leta Semadeni. (cdm/fmr) Ulteriurs detagls davart il program dal Teater Cuira sin: theaterchur.ch.

En collavuraziun cun il Parc Ela preschentan quatter artists/as ed in’autura questa stad «Ein Waldstück». Il palc è il guaud, il tema è il guaud ed il protagonist central vegn era ad esser il guaud. L’idea da l’iniziant Gian Rupf e da sia squadra è da «svegliar tut ils senns». Questa gievgia ha la gruppa preschentà l’idea ed il toc a Cuira – sa chapescha en il guaud. Il vent schuschura tras la feglia. Il rom d’in pign sgara. In utschè tschivlotta. – Quai che pudess tunar sco l’entschatta d’in text litterar n’è nagut auter ch’in palc. Igl è la tribuna da Gian Rupf, Astrid Alexandre, Nicole Knuth e Christian Zehnder. Questa stad preschenta il quartet «Ein Waldstück» en ils guauds amez il Parc Ela: a Lantsch, Bravuogn e Savognin (guarda boxa). Dentant nua exact ch’il toc sa splega, en tge toc guaud precis, quai duai anc restar in misteri. «Nus sezs savain schon nua, nus avain gea tschernì ils lieus d’acziun cun ils selviculturs, e noss ensemble ha gia exercità en quels lieus», ha Gian Rupf declerà questa gievgia, en occasiun dad ina preschentaziun dal toc en il Fürstenwald sur Cuira. L’actur grischun ha inizià quest toc dal guaud – apunta il «Waldstück». Ramurs, savurs e colurs Il protagonist principal dad «Ein Waldstück» vegn ad esser il guaud, cun tut sias ramurs, savurs e colurs. Tant Gian Rupf sco er la musicista Astrid Alexandre han explitgà gievgia a Cuira ch’i saja per lur gruppa propi ina nova experientscha e perfin ina ristga d’entrar en quests guauds, da tadlar las ramurs, da sentir l’atmosfera, da trair il flad, d’observar ils moviments – e d’alura reagir, interagir, giugar ed improvisar en questa «catedrala». Astrid Alexandre ha rendì attent che mintga preschentaziun vegnia ad esser autra: «Sin ina tribuna normala è tut programmà e definì – la glisch, il spazi, il tun. Ma tut quai laschain nus da la vart tar quest’inscenaziun. Nus na savain betg tge che schabegia exact. Uschia ch’i vegnan segir e franc era a schabegiar chaussas nunspetgadas.» Natiralmain n’è betg l’entir «Waldstück» ina surpraisa improvisatorica. Il coc furman texts curts e tudestgs da l’autura grischuna Romana Ganzoni. «Igl èn texts curts e pregnants da Romana – texts savurus e divertents per cundir il guaud», ha laschà savair Gian Rupf. Svegliar ils senns per il guaud La collascha da texts da Romana Ganzoni vegn preschentada dals acturs Gian Rupf e Nicole Knuth, ella è enconuschenta tranter auter dal duo cabarettistic «Knuth und Tucek». Per la part da tun e sun procuran la chantautura rumantscha Astrid Alexandre e Christian Zehnder, enconuschent er dal duo «Stimmhorn» ch’existiva fin avant 15 onns. Igl è damai ina squadra cun bler’experientscha da teater e musica, dadens e dadora, ina gruppa che sa co interagir ed entretschar pled, sun ed acziun – en quest cas pli u main senza instruments, glisch, sminca e requisits. Gian Rupf: «Nus essan simplamain nus! Cun nossas inscenaziuns vulain nus propi svegliar ils senns per la bellezza mirvegliusa dal guaud – e quai gist durant il passagi tranter di e notg, en far brin.» Ed exact quai – sensibilisar per il guaud – è era la raschun ch’il parc da natira Parc Ela sustegna, promova e dat dimora al «Waldstück». Jana Doell da la communicaziun dal Parc Ela ha declerà perquai gievgia amez il Fürstenwald: «Il toc tutga exact las finamiras e las incumbensas da noss parc: nus vulain manar la glieud en il guaud, dar in access bufatg. Quest è simplamain in access artistic a las ritgezzas dal guaud. Igl è simplamain ina bun’idea!» Mo 35 plazzas Schegea ch’ils guauds grischuns paran vasts, èn las plazzas dad «Ein Waldstück» limitadas a Lantsch, Bravuogn e Savognin. Per tegnair intim e famigliar il toc – ed er pervi da la logistica – pon esser da la partida mintgamai mo 35 persunas. Ina reservaziun è indispensabla. Cun quella grondezza na datti sa chapescha betg grondas entradas per il toc cun in budget actual da var 35 000 francs. Perquai vegn la producziun sustegnida sper il Parc Ela era da pliras autras instituziuns e fundaziuns. Ma l’iniziant Gian Rupf spera sin ina cuntinuaziun era ils proxims onns: «I dess senza dubi anc blers auters bels guauds en Svizra, era en auters parcs.» Ils termins e lieus Il toc «Ein Waldstück» cun texts da Romana Ganzoni vegn preschentà als suandants termins en quests lieus (lieu da reuniun): Lantsch (Roland Arena): Venderdi, ils 21 da zercladur, 20.00 Sonda, ils 22 da zercladur, 20.00 Dumengia, ils 23 da zercladur, 20.00 Bravuogn (staziun): Mardi, ils 25 da zercladur, 20.00 Mesemna, ils 26 da zercladur, 20.00 Savognin (staziun aval pendicularas): Venderdi, ils 9 d’avust, 19.30 Sonda, ils 10 d’avust, 19.30 Dumengia, ils 11 d’avust, 19.30 Lantsch (Roland Arena): Mardi, ils 13 d’avust, 19.30 Mesemna, ils 14 d’avust, 19.30 Davent dals singuls lieus da reuniun vegn il publicum accumpagnà dad in «guid» e transportà tar il «palc» en il guaud. Ina reservaziun è obligatorica, damai ch’i dat plazza mo per 35 persunas. Ils detagls da las preschentaziuns èn da chattar sin: www.parc-ela.ch/waldkultur. Il quartet d'acturas e musicists che preschentan questa stad "Ein Waldstück" cun texts da Romana Ganzoni - da san: Christian Zehnder, Nicole Knuth, Astrid Alexandre e Gian Rupf. Dus artists grischuns van a guaud questa stad cun «Ein Waldstück» – l’actur ed iniziant Gian Rupf e la musicista Astrid Alexandre.

Cura che jau sun m’annunziada per il studi a Friburg n’enconuscheva jau anc nagin là. E perquai che jau vuleva curt pli tard ir sin viadi, n’hai jau betg gì temp d’anc tschertgar ina WG. Uschia èsi stà il pli simpel da prender si ina chombra en ina chasa da students e studentas. Tge luxus che quai è lura stà d’avair ina chombra che vegniva nettegiada, e d’abitar gist sper l’universitad. Ussa pudeva jau durmir bler pli ditg che durant il temp da gimnasi. Mia chombra era en l’auzada il pli sisum da la chasa, uschia che jau aveva ina bella vista sur la citad e la catedrala. D’abitar il pli sisum aveva però era disch­avantatgs. Bardigliar era stentus, cunquai ch’i n’aveva nagin ascensur en chasa. Era da cuschinar mezza n’aveva jau svelt nagin gust pli. La cuschina communabla era il pli giudim, uschia che jau stueva adina transportar tut da la frestgera en mia chombra quatter auzadas engiu. Insumma hai jau svelt badà, che jau cuschinava mo gugent l’entschatta da l’emna. Mintgamai glindesdi vegniva la cuschina numnadamain nettegiada. Encunter la fin da l’emna avevi adina dapli restanzas da maglia en ils lavabos e dapli vaschella tschuffa sper las plattas. La glieud da la recepziun da la chasa ha svelt savì tgi che jau sun. Jau na gieva betg mo a la recepziun, perquai ch’i vegniva offrì paun e pastizarias gratuitas che n’eran betg vegnidas vendidas. Adina puspè duvrava jau era agid tar auters problems. Cun abitar en ina chombretta hai jau badà quant pauc plaz ch’ins dovra atgnamain per viver, ma ch’igl ha era dischavantatgs da stuair deponer tut en ina pitschna chombra. Gia suenter paucas emnas ha il chanaster da fritgs attratg mustgins e suenter in mez onn era sa furmada miffa al palantschieu sura. Pertge ch’igl ha dà miffa, quai è in’istorgia in zic pli lunga. L’emprima giada che jau hai lavà mia vestgadira, hai jau pendì si quella en la stanza da lavar resti communabla. Cura che jau sun dentant ida a pender giu il resti, eran dus mursets vids. Mias soccas preferidas eran vegnidas enguladas. Suenter hai jau pendì si la vestgadira en mia chombra, era sche quai era atgnamain scumandà. Cura ch’igl è sa furmà miffa, hai jau lura era savì pertge. La gronda part da la glieud en la chasa eran students e studentas da barat. Durant quest temp hai jau pia cunzunt discurrì englais e franzos. Igl è stà interessant da discurrer cun glieud da tut il mund e d’observar tge che tgi cuschina. Ma en il fratemp n’abit jau betg pli là, en la chasa da students e studentas, mabain en ina WG. Quai è dentant in’autra istorgia. Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’Universitad da Friburg. Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’universitad da Friburg.

Passa 4000 gimnastas e gimnasts èn vegnids questa fin d’emna a Domat al Bügla 2024, a la festa chantunala da gimnastica da Glaruna e dal Grischun. La sonda, al di principal dal Bügla, hai però pluvì mo ina giada, numnadamain l’entir di. Ma ils atlets e las atletas han fatg frunt a la plievgia e tratg tras lur festa, per part en la buglia. Passa 4000 gimnastas e gimnasts èn vegnids la fin d'emna a Domat. Ina part da quels è siglì tras la plievgia – e splatgà en il sablun bletsch. L’areal a Domat è predestinà per ina festa da gimnastica – il plazzal tranter autostrada, anteriura resgia gronda, fabrica da Domat e la Halla sportiva Vial è propi vast, cun var 300 m sin 400 m. Quest grond areal ha dà spazi la fin d’emna a var 4000 gimnastas e gimnasts da la Svizra Sidorientala per il Bügla 2024, la Festa chantunala da gimnastica da Glaruna e Grischun. Las gimnastas ed ils gimnasts èn sa mesirads en diversas disciplinas: atletica leva, gimnastica d’urdains, coreografias, staffettas e perfin en disciplinas «naziunalas» – vul dir p.ex. auzar e bittar crappuns. La sonda avantmezdi regia – malgrà ina plievgia permanenta – ina gronda truscha sin tut quest plaun a Domat. Ina gruppa è vi da currer ils 800 m tras la buglia, in’autra societad siglia en lung e sa platga en il sablun bletsch ed anc in autra sa preschenta cun sminca e bel costum cun sia coreografia en la Halla Vial. E tranter las singulas disciplinas bletschas van tuts a susta en ina da las tendas da festa. Cumenzà avant dus onns «Igl è propi in manaschi enorm. Cura che jau era vegnì surpledà da m’engaschar en il comité d’organisaziun, n’avess jau mai sminà ch’i vegnia ad esser uschè grond», conceda Thomas Juon, il responsabel da marketing dal Bügla 2024 la sonda en damaun, guardond sur l’areal a Domat. Ed el sa regorda: «Avant passa dus onns avain nus entschet cun tut l’organisaziun, cun ina dunsaina da persunas che fan quai sper lur professiun.» Che l’organisaziun haja funcziunà bain, saja mo stà pussaivel perquai che bleras commembras e commembers dal comité d’organisaziun hajan pudì spalar liber temp sper lur professiun – el sez p.ex. causa ch’el haja in’atgna fatschenta. Thomas Juon è sez era commember dal TV Favugn e giauda en quella la cumpagnia. Lur societad da gimnastica n’haja actualmain insumma nagins quitads da chattar gimnastas e gimnasts giuvens, anzi il cuntrari saja il cas. Ina festa da gimnastica chantunala n’è betg mo logisticamain ina sfida, mabain era a reguard ils voluntaris. Thomas Juon: «Igl è incredibel – nus avain 700 voluntaris durant quests dis da festa. La primavaira avain nus anc stuì far in appel per chattar dapli glieud che vegn a gidar. Ma entant avain nus propi enturn ed enturn glieud che fa amogna sustegn. E quai fa propi era basegn, gist tar questa plievgia.» Dispositiv pervi da Bienna Entant che l’aura ha fatg per cumond il venderdi, l’emprim di da la festa, è il di principal dal Bügla, la sonda, crudà cumplettamain en l’aua. La plievgia durant l’entir di ha sfurzà il comité d’organisaziun da reagir e d’improvisar. Tranter auter èn singulas disciplinas vegnidas stritgadas e las disciplinas che fissan stadas sut tschiel avert èn vegnidas spustadas en la Halla Vial. Ils organisaturs avevan bain anc en testa las devastaziuns e las persunas feridas ch’in urizi aveva chaschunà dal 2013 a Bienna, tar la Festa da gimnastica federala. Era perquai è Thomas Juon stà collià tuts trais dis dal Bügla via telefonin e func: «Nus essan en contact permanent, nus avain propi stuì ans preparar cun dispositivs per mintga eventualitad. Era questa sonda en damaun, vesend la previsiun da l’aura, avain nus clamà ensemen anc ina giada tut la squadra d’organisaziun, surtut era l’equipa da l’infrastructura. E lura avain nus stuì disponer enturn – en la tenda da bar è ussa p.ex. ina disciplina da gimnastica d’urdains.» 178 squadras da l’entira Svizra tudestga En in turnus plitost irregular organiseschan las federaziuns chantunalas da Glaruna e Grischun da cuminanza questa festa – il «Bügla» ubain lura il «Glabü». Il davos «Glabü» hai dà avant dus onns, il davos «Bügla» en il Grischun è stà avant otg onns a Tusaun. Da la partida n’èn però betg mo mintgamai ils commembers dals dus chantuns-organisaturs, quest onn èn p.ex. era vegnidas a Domat numerusas societads dal rest da la Svizra tudestga – da Berna, Turitg, Turgovia Argovia e d’autras varts. Totalmain èn idas en concurrenza la fin d’emna 178 squadras, var 50 dal Grischun e var 20 da Glaruna. La festa tradiziunala ha en il fratemp ina grondezza che gnanc il grond areal da Domat na tanscha betg per organisar tut las differentas disciplinas. Il venderdi èn perquai intginas disciplinas da gieus da squadra (volley ed ­indiaca) ubain da gimnastica d’urdains stadas en hallas da gimnastica a Favugn, Panaduz ­e Tumein. Blers uffants – difficultads da chattar manadras Da la partida a Domat è era stà il club dal TZ Engiadina, cun 19 mattas e giuvnas e trais trenadras. Mirja Freund, ina da las trais trenadras era – suenter duas da trais disciplinas – bain tut satisfatga da lur prestaziun. Ma cun la coreografia en la halla avessi pudì ir meglier: «Cun il timing ed er pervi da la gnervusitad n’ha simplamain betg tut funcziunà sco quai che nus ans eran imaginadas.» Il TZ Engiadina sa cumpona en emprima lingia da mattas a partir da 7 onns ensi. E tenor Mirja Freund datti adina avunda annunzias: «Nus avain propi blers uffants, era da quels ch’entschaivan tar nus suenter la stad. La difficultad n’è betg da chattar uffants, mabain plitost d’avair lura avunda manadras.» La gruppa engiadinaisa è vegnida per part gia il venderdi a Domat – ed è restada en tenda fin dumengia. La dumengia a mezdi ha il TZ Engiadina lura anc pudì sa preschentar en la ceremonia finala dal Bügla 2024. Il TZ Engiadina è dentant stà, ensemen cun las gimnastas da Zernez, ina da las sulettas societads da l’intschess rumantsch ch’è sa participada al Bügla. Forsa che las autras uniuns han sminà ch’i pudess plover a Domat questa sonda passada. Ma malgrà la plievgia ha il comité d’organisaziun pudì render pussaivel tut las concurrenzas dal Bügla 2024 senza pli gronds incaps, sco ch’els han confermà dumengia sin dumonda da la FMR en ina emprima bilantscha. Schebain che la squadra d’infrastructura haja gì ina «chargia maximala». Ils resultats e las rangaziuns en detagl dal Bügla 2024 èn da chattar sin: buegla2024.ch. Ina gronda festa en la plievgia 178 societads ed equipas da gimnastica èn vegnidas questa fin d’emna a Domat al Bügla 2024. La festa da gimnastica chantunala da Grischun e Glaruna ha bain attratg var 4000 atletas ed atlets da tut la Svizra, ma era blera plievgia! Al di principal dal Bügla hai numnadamain pluvì da la damaun a la saira, uschia ch’ils organisaturs han stuì disponer enturn. Intginas da las performanzas da coreografia èn vegnidas spustadas en halla ubain en tenda. Tuttina ha la festa da gimnastica pudì vegnir organisada tenor program – dentant mo cun participaziun minimala da las regiuns rumantschas. Ina da las gruppas preschentas è stada il TZ Engiadina cun 19 mattas da l'En­giadin’Ota. (fmr/dat) Passa 4000 gimnastas e gimnasts èn vegnids la fin d'emna a Domat. Ina part da quels è siglì tras la plievgia – e splatgà en il sablun bletsch. Plievgia durant l'entira sonda sin l'areal dal Bügla 2024 a Domat. Per fortuna han grondas tendas dà suttetg a gimnastas e gimnasts. Passa 4000 gimnastas e gimnasts èn vegnids la fin d'emna a Domat. Ina part da quels è siglì tras la plievgia – e splatgà en il sablun bletsch. Amez la plievgia ha era questa gruppa performà sonda a Domat sia coreografia. Tut las disciplinas da coreogrofia ed urdains han gì lieu en la Halla da sport Vial a Domat. Ina furmaziun da dunnas da Linthal (GL) durant sia preschentaziun coreografada en ina da las tendas da festa. Il village da tendas sper l'areal d'industria a Domat.

La Pagina da Surmeir - l'ediziun dals 13 da zercladur 2024. Avant diesch dis ha la URS salvà sia radunanza generala. Na, i na sa tracta betg dad in animal da rapina che sa derasa puspè pass a pass en il Grischun. La URS è la Uniun Rumantscha da Surmeir. Ella edescha dapi 78 onns la Pagina da Surmeir. Avant intgins onns aveva quest’uniun anc autras incumbensas, ma entant sa restrenschan quellas sin l’ediziun da la pitschna gasetta emnila regiunala. Cun auters pleds: La URS è in’editura da gasetta – però ella è in’editura fitg speziala. Plitost «normala» è onn per onn la participaziun a la radunanza generala da la URS: ina participaziun modesta sco tar autras uniuns en il Grischun era. Era quest onn, ils 5 da zercladur 2024 èn stads da la partida a Casti circa tants commembers sco suprastantas. E tuttina, la suprastanza ha tratg tras era quest onn la radunanza tenor tut las reglas da l’art – cun rapports, rendaquints e dumbravuschs. Damai para a prima vista tut dad esser «normal» tar la URS. Tuttina è la URS in’editura fitg speziala, e quai per duas raschuns: Ella è ina «piuniera mediala» ed ina «rumpa-monopol»! Quai èn classificaziuns detg stravagadas, perquai èsi da las declerar pass per pass. I dat al mument dus interprendiders da medias en il Grischun che han in milli gust dad avair survegnì per il 2025 ina concessiun da radio privat en il Grischun: Roger Schawinski e Stefan Bühler e lur «Radio Alpin». Entant fan els valair che lur emettur vegnia ad avair num «Radio Grischa». Ma quai è in’autra istorgia ch’ha da far mo pauc cun la URS. Interessant è che Bühler e Schawinski palaisan per tut il mund enturn ch’els possian ussa finalmain rumper il «monopol» da medias en il Grischun, il qual è tenor els unì cumplainamain en ils mauns dals Lebruments da la Somedia. Els ignoreschan insistentamain ch’i dat anc auters «chapitanis» en il Grischun: la RSI, RTR, SRF, las medias scrittas talianas – ed apunta er in pau la URS. Quella edescha apunta, en stretga collavuraziun cun la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR), la gasetta regiunala Pagina da Surmeir. Igl è ina gasettina che giauda bun’accoglientscha tar passa 1000 Surmiranas e Surmirans – e che na perda betg abunents! Che la URS vegn da tegnair las cifras d’abunents/as è ozendi, en in temp da crisas medialas e da transfurmaziun mediala, ina pitschna sensaziun! Perquai: la URS è ina «rumpa-monopol», atgnamain senza vulair esser quai. Ed il segund attribut per la URS è «la piuniera mediala». Per declerar quella classificaziun èsi da prender in pau schlantsch. Avant sis onns era naschì in nov magazin online en Svizra – la «Republik». Ils editurs e las edituras avevan annunzià l’onn 2018 tut «modestamain» da vulair salvar il schurnalissem classic che ruschna en la crisa. Ed els ed ellas vulevan realisar quella finamira sublima cun in’idea apparentamain anc pli geniala: Lur magazin «Republik» na vulevan els betg dar en mauns dad in’interpresa u dad in financier potent, mabain mintga singula lectura e mintga singul lectur duai daventar editur ed editura. Cun auters pleds: Tgi che paja la contribuziun annuala, daventa commember da la cooperativa, la quala edescha la «Republik». En tut la Svizra èn vegnidas scrittas laudavaglias davart quest model innovativ. Ch’i saja ina novissima idea, nua che lecturas e lecturs possian s’identifitgar e s’engaschar per lur magazin. Però apunta: «Wer hat’s erfunden?» – Exact, atgnamain n’è quell’idea betg naschida en ina saletta d’ina cooperativa a Turitg, mabain gia avant 78 onns en il Surmeir. Ina simpla societad porta ed edescha dapi il 1946 ina gasetta regiunala. Igl è ina societad cun passa 1000 commembers e commembras. Mintgina e mintgin po daventar editur tar la URS, el u ella sto simplamain abunar la Pagina da Surmeir! – E tgi che vul, po era vegnir ina giada l’onn a la radunanza generala, eleger cun quell’occasiun la suprastanza, discutar ils proxims pass da svilup da la gasettina ed avair invista en il rendaquint. Dal rest, ils davos trais onns ha la URS perfin fatg in flot gudogn! Quai n’è anc betg propi reussì a la gronda «Republik». E Roger Schawinski e Stefan Bühler ston era pir rumper la testa co installar e far render lur nov radio commerzial. Forsa che la «Republica surmirana» pudess dar intgins tips a tut la cumpagnia! David Truttmann è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). En il rom dad ina cunvegna da prestaziun collavura la FMR cun la Uniun Rumantscha da Surmeir per realisar mintg’emna la gasetta regiunala Pagina da Surmeir. La Pagina da Surmeir - l'ediziun dals 13 da zercladur 2024. David Truttmann

Plirs deputads e deputadas han mancà en la sessiun da l’emna passada. Ma strusch ina sutga è restada vida. Otg suppleants e suppleantas han occupà ils sezs en il Cussegl grond. Nicolina Laim ha represchentà l’AdC dal circul da Tusaun. Claudia Cadruvi/FMR Ditg temp per sa preparar n’han ins betg. Il telefon ch’ins possia ir en il Cussegl grond sco suppleanta vegn magari paucs dis avant ina sessiun. Nicolina Laim da l’AdC ha gia duas giadas remplazzà ses collega da partida Kenneth Danuser cura ch’il deputà n’ha betg gì temp dad ir a la sessiun. Ella raquinta da sias impressiuns. FMR: Tge sentiment èsi stà cura che Vus essas stada l’emprima giada sco suppleanta en il Cussegl grond? Nicolina Laim: Jau sun natiralmain stada in pau gnervusa. Ins na sa betg precis tge che spetga ins. Igl è in avantatg d’avair collegas ch’èn gia pli ditg en il Cussegl grond e che pon mussar co ch’i va. Tgi As ha introducì? Surtut quels che sesan sper mai en il Cussegl grond: Ernst Sax, Rico Lamprecht e Reto Crameri. Els èn gia daditg en il Cussegl grond. Da quai hai jau pudì profitar. Co essas As preparada l’emprima giada? Jau sun ma preparada cun leger ordavant las fatschentas ch’èn vegnidas tractandadas. Jau sun era stada a la sesida da fracziun. E co èsi stà questa giada, essas puspè stada in pau gnervusa? In pau bain. Igl è stà in pau in autra sessiun, cun elecziuns e quint statal. Jau hai plinavant pinà mes emprim votum en il Cussegl grond. Perquai èsi stà ina sessiun speziala per mai. Tar tge fatschenta essas Vus s’exprimida? Tar il dretg da precumpra dad immobiglias: Walter Bachmann da la PS ha giavischà cun in’incumbensa che vischnancas survegnian in dretg da precumpra dad immobiglias per cumbatter la mancanza dad abitaziuns per indigens. Co essas As posiziunada? Per mai èsi stà cler da refusar l’incumbensa. Igl è chaussa da las vischnancas da reglar quai. Là nua che la mancanza dad abitaziuns è acuta, duain las vischnancas agir – e betg l’entir chantun. I na fa betg senn da prender las medemas mesiras en ina regiun periferica che n’ha gnanc quest problem. Il Cussegl grond ha lura era refusà l’incumbensa. Avessi cutizzà era tar auters temas da prender il pled? La tractanda da las fusiuns da vischnancas è era in tema ch’è da manaivel da mes interess. Ma damai che las opiniuns èn gia stadas fatgas, n’hai betg fatg da basegn ch’jau discurria. Uss avais Vus vis co ch’i marscha en il Cussegl grond. Fai gust da candidar per la proxima legislatura sco deputada? Gea, i fa gust da far politica. En mia clamada hai jau da far bler cun leschas. Da seser sin l’auter maun, en il parlament nua che las leschas vegnan fatgas, è fitg interessant. Ma i sa tschenta la dumonda: èsi insumma pussaivel da candidar, vegn jau insumma elegida, hai jau temp da surpigliar l’uffizi? Danunder vegn Voss interess per la politica? Quel vegn da mes geniturs. Mes bab era fitg interessà ed observava en las medias prest tut quai che aveva da far cun politica. Mia mamma è stada l’emprima dunna en la suprastanza dad Alvagni. Ella è plinavant stada passa 20 onns presidenta da la plaiv. Quai m’ha impressiunà ed influenzà. Spezialista per il cudesch funsil Nicolina Laim (45) è creschida si ad Alvagni. En sia scolaziun commerziala è ella sa spezialisada sin dumondas dal register funsil. A Tusaun è ella substituta da l’administratur dal register funsil. Cun 20 onns è ella entrada en la PCD giuvna. Pli tard è ella s’engaschada en la suprastanza da las dunnas da la PCD. Dal 2019 fin il schaner 2024 ha ella fatg part da la suprastanza da l’AdC dal Grischun. Il favrer 2023 è ella stada l’emprima giada sco suppleanta en il Cussegl grond e l’emna passada per la segunda giada. Ella ha remplazzà Kenneth Danuser. La suppleanta Nicolina Laim da l'AdC è stada per la segunda giada en il Cussegl grond ed ha remplazzà ses collega da partida Kenneth Danuser dal circul da Tusaun. La suppleanta Nicolina Laim da l'AdC è stada per la segunda giada en il Cussegl grond ed ha remplazzà ses collega da partida Kenneth Danuser.

Mintgatant manca in deputà u ina deputada en ina sessiun. Lura dastga in suppleant u ina suppleanta prender plaz sin quella sutga en il Cussegl grond. Ma tgi dastga insumma remplazzar ils deputads? En questa legislatura vala il nov sistem. Igl è stà ina gronda premiera – il 2022 ha il Grischun elegì per l’emprima giada tenor il proporz il Cussegl grond. En la sumbriva da questa premiera è sa midà a moda radicala era il sistem dals suppleants e da las suppleantas. Per lezs na datti naginas tschernas pli. Els èn quasi in product lateral da las elecziuns dals deputads e da las deputadas. Quai tuna uss forsa in pau curius, ma i n’è betg cumplitgà da chapir. Ina glista che gudogna in sez, po trametter il candidat u la candidata cun las bleras vuschs en il Cussegl grond. Quel u quella ch’è puncto vuschs sin il segund plaz, daventa automaticamain la persuna che remplazza il deputà, sche lez na po ina giada betg ir a la sessiun. Sche era la persuna sin il segund plaz n’ha betg peda, lura va quella sin il terz plaz – ed uschia vinavant. Tut quai regla la lescha davart l’elecziun dal Cussegl grond da 2021. Ma tge capita sche nagin che ha candidà sin la glista n’ha peda? Era per in tal cas ha la lescha ina soluziun. Mintga glista d’elecziun sto vegnir sutsegnada da tschintg persunas cura ch’ella vegn inoltrada. Questas tschintg persunas èn lura quasi ils suppleants da reserva. I va en roda: L’emprim daventa suppleanta la persuna che ha suttascrit sco emprima. Gliez è stà il cas tar Laura Koppenberg (20) da Scuol. La gimnasiasta è stada l’emna passada sco suppleanta en il Cussegl grond ed ha remplazzà Aita Zanetti da l’AdC Suot Tasna. En sasez n’aveva ella gnanc candidà sin la glista da l’AdC. Ma damai che nagin da la glista n’ha gì temp, ha ella survegnì la schanza dad ir a Cuira. Il pli interessant saja stà la debatta davart ils 20 milliuns en pli per l’emprima etappa dal green deal, di Laura Koppenberg a la fin da la sessiun a la FMR. «Per mia generaziun èsi impurtant da procurar che noss mund resta intact e ch’i na vegn betg mender cun la midada da clima.» La suppleanta ha durant la debatta dal green deal fatg intginas notizias per forsa tegnair in pled, ma ha lura desistì. «Igl è meglier da tadlar tiers l’emprima giada», di la gimnasiasta da Scuol. Sch’ella possia ir ina segunda giada en il Cussegl grond, profitia ella forsa da la pussaivladad da discurrer. Avant il 2022 elegevan ils circuls ils suppleants da per sai dals deputads. Quel suppleant u quella suppleanta cun las bleras vuschs dastgava lura remplazzar sco emprim in deputà dal circul che mancava – independentamain da la partida. Sch’i mancava per exempel in deputà da la PLD, vegniva el forsa remplazzà d’in suppleant da la PS. Quest sistem haja adina procurà per svaris da forzas dad ina sessiun a l’autra, di Patrick Barandun, secretari dal Cussegl grond. «En mintga sessiun è il Cussegl grond stà cumponì puncto forzas politicas in pau auter.» Ins n’haja mai pudì dir precis ordavant las forzas. I avess pudì capitar che trais deputads dad ina partida burgaisa fissan vegnids remplazzads da trais deputads da l’ala sanestra. Fin uss n’han anc betg tuts chantuns in sistem da suppleants. Là resta la sutga en il parlament simplamain vida, sch’in deputà u ina deputada manchia. El survegnia magari dumondas dad auters chantuns che veglian s’infurmar, co ch’il sistem da suppleants funcziunia en il Grischun, di Patrick Barandun. Gimnasiasta remplazza Aita Zanetti L’emna passada ha la gimnasiasta Laura Koppenberg (20) da Scuol prendì plaz sin la sutga dad Aita Zanetti en il Cussegl grond – grazia al nov sistem dad eleger. Cun il vegl sistem vegnivan las suppleantas ed ils suppleants dal Cussegl grond anc elegids da per sai. Uss na datti naginas elecziuns da suppleants pli. Els vegnan «recrutads» da la glista dals deputads elegids. E sche nagin da la glista n’ha temp dad ir sco suppleant en il Cussegl grond, lura vegnan en roda las persunas che han sutsegnà la glista. Gliez è stà il cas tar Laura Koppenberg en la sessiun da zercladur. Laura Koppenberg è stada la sessiun da zercladur l'emprima giada sco suppleanta en il Cussegl grond. Laura Koppenberg è stada la sessiun da zercladur l'emprima giada sco suppleanta en il Cussegl grond.

Tge è schabegià als cunfins grischuns enturn ils onns da la Segunda Guerra mundiala? – Da quella dumonda èn s’occupads ils davos tschintg onns ils dus scienziads Mirella Carbone e Joachim Jung da Segl. Venderdi passà ha il pèr da perscrutaders preschentà a Cuira sia publicaziun voluminusa «Grenzerfahrungen» davart il cunfins en la Val Fex ed en la Val Bregaglia. Casper Camenisch, il schef dal post da cunfin en la Val Fex, l’onn 1947 sin il Vadrec da Fedoz sin ina da sias turas da controlla. Il cunfin grischun è lung – e surtut cunfinescha el per duas terzs cun dus auters pajais, cun l’Italia e l’Austria. Quels cunfins statals èn adina stads per il Grischun lieus da sentupada e tensiun, commerzi e cumbat, barat e cuntrabanda. Quai vala spezialmain per ils cunfins cun l’Italia. Il «cunfin alv» Silmain dad ina part da quel lung cunfin grischun-talian èn sa deditgads Mirella Carbone e Joachim Jung en lur nova publicaziun istorica «Grenzerfahrungen – Schmuggel und Flüchtlingsbewegungen im Fextal und Bergell 1930-1948». Il cudesch da passa 500 paginas raquinta da svilups, vitas e destins che quest cunfin autalpin tranter il Grischun ha scrit avant gia prest 100 onns. Bainchapì, en lur lavur n’èn betg per forza ils passagis convenziunals da la regiun stads en il center, vul dir las vias normalas tras la val u sur ils pass, sco p.ex. il cunfin a Castasegna ubain quel sin il Pass dal Muretto en la Val Forno. Quai eran passagis pli controllads e perquai era pli ferm bloccads en quels onns da crisa e guerra da 1930 fin 1948. Tant pli ferm d’interess era percunter per ils dus auturs il «cunfin verd», ubain en quest cas plitost il «cunfin alv» che passa sur pizs e glatschers sin passa 3000 m s.m. Venderdi passà, tar la vernissascha da lur cudesch, ha l’istoricher Joachim Jung perquai ditg: «Durant nossas retschertgas essan nus propi adina stads impressiunads da las prestaziuns e dal curaschi dals cuntrabandists e da las guardias da cunfin en quella zona autalpina. Quai èn passagis privlus ch’eran cuverts da quels onns da gronds glatschers.» Adina dapli material Damai ch’il pèr Carbone-Jung viva dapi divers onns a Segl en Engiadin’Ota, damai gist dador la Val Fex ed en vischinanza da la Bregaglia, avevan els entschet a far, en occasiun dad in referat, emprimas retschertgas davart la tematica da la cuntrabanda en la regiun. «E nus avain propi constatà svelt che quai interessescha enorm, tant als indigens sco er als giasts», è sa regurdada Mirella Carbone tar la vernissascha a Cuira. Quel interess haja encuraschà per retschertgar vinavant. «Nus avain lura chattà adina dapli material, ina funtauna ha manà a la proxima», ha ditg la scienziada da litteratura e da cultura. Or da las emprimas retschertgas è uschia sa sviluppada lura ina perscrutaziun durant tschintg onns, pajada per gronda part da l’Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura (IKG). Il resultat final, il cudesch «Grenzerfahrungen», han ils auturs ussa damai pudì preschentar venderdi passà a Cuira en la Hofkellerei, gist suenter la radunanza annuala dal IKG. Pliras perspectivas In sguard istoric enavos per var 100 onns: A l’entschatta dals onns 1930 regia sin tut il mund ina gronda crisa economica, in decenni pli tard rumpa ora la Segunda Guerra mundiala e suenter quella gronda guerra ston economia e societad puspè sa remetter. Igl èn onns ch’han dà da morder a l’entir mund ed er a las regiuns alpinas. En la regiun Vuclina-Engiadina-Bregaglia aveva dentant la vart taliana d’endirar pli ferm las crisas che la vart grischuna. Quel dischequiliber ha promovì la cuntrabanda, la guerra e las persecuziuns han manà fugitivs sur las muntognas. Il cudesch «Grenzerfahrungen» edì da la chasa editura «Hier und Jetzt» raquinta or da pliras perspectivas da las experientschas als cunfins autalpins, saja quai or da la vista da fugitivs, da cuntrabandists ed er da guardias da cunfin. 32 intervistas Per raquintar tut quellas istorgias èn ils dus scienziads s’approfundads en funtaunas scrittas en pliras linguas, ma surtut han els cumplettà tut quels documents anc cun 32 intervistas da persunas ch’han anc pudì dar perditga da quels onns, ubain recapitular las fugias da lur parents ed enconuschents. Tranter auter han Mirella Carbone e Joachim Jung anc pudì discurrer cun otg fugitivs ch’eran mitschads sin vias per part aventurusas da l’Italia en Svizra. Quellas persunas vivan oz per part en Israel u en Argentina. Las intervistas n’èn betg cumpraisas en furma transcritta en «Grenzerfahrungen», mabain èn integradas en in raquint general e tenor ils singuls chapitels. E sco ina culauna da perlas han las singulas persunas lura manà ils dus auturs a novas enconuschientschas ed a novas funtaunas. Quai ha Joachim Jung illustrà a la vernissascha a Cuira cun l’istorgia da Sonia Bandli-Maurizio, quella giada ina matta da nov onns, ch’ha mussà als perscrutaders en ses album in maletg dissegnà dad in fugitiv. Sur la signatura dal dissegn è tuttenina sa svelada l’odissea da fugia e da vita da l’artist gidieu Hans Eltzbacher (1893-1969) ch’è stà internà vers la fin da la Segunda Guerra mundiala en il Hotel Helvetia a Vicosoprano. Igl è mo in da numerus destins ch’il cudesch «Grenzerfahrungen» fa reviver. La vista da las guardias da cunfin In’autra funtauna ordvart preziusa han Mirella Carbone e Joachim Jung survegnì per mauns da Martin Sprecher, da l’anteriur schef dals posts da cunfin en il Grischun. Quel ha surdà als scienzads divers registers da servetsch e rapports mensils da las guardias da cunfin da la Val Fex tranter ils onns 1935 e 1948. Durant quels onns aveva la Val Fex in post da guardia da cunfin, occupà cun mintgamai 1-2 umens. Grazia als «diaris» avevan Mirella Carbone e Joachim Jung tuttenina sin maisa ina funtauna fitg detagliada davart il mintgadi dals uffiziants, ma er davart las rutas da cuntrabanda, la martganzia da cuntrabanda e perfin davart cifras da fugitivs ch’eran vegnids sur la chadaina da muntogna, sur il Vadret da Fex u il Vadret da Tremoggia. Ils documents han surtut gidà a revelar in’ulteriura perspectiva savens negligida en l’istoriografia dals cunfins, numnadamain la vista da las guardias al cunfin. Vias aventurusas Senza dubi, las vias sur las muntognas èn stadas aventurusas – e per part fitg tragicas – per cuntrabandists e fugitivs. Ma detg aventurusa è uss era stada la via da retschertga istorica da Joachim Jung e Mirella Carbone. Perquai ha la scienziada da litteratura resumà il venderdi a Cuira: «Igl è stà en noss cas ina cumbinaziun dad ‹oral-history› cun retschertga detectivica per chattar las funtaunas scrittas. Nus avain simplamain gì enorm gronda fortuna dad avair gì dapertut portas avertas – e quellas han lura manà a novas scuvertas.» E ses um Joachim Jung ha cumplettà: «Grazia a tut quellas persunas e funtaunas essan nus lura era arrivads tar famiglias gidieuas che han ina ritga cultura da memoria, causa lur istorgia da persecuziun.» – Surtut ha l’istoricher anc remartgà che lur lavur mussia ch’il cunfin muntagnard era quella giada – forsa dapli che ozendi – ina zona da barat tranter vischins cun in’atgna structura sociala: «Ins enconuscheva in l’auter, i deva in barat regular sur muntogna e cunfin. Oz è quai auter.» La publicaziun «Grenzerfahrungen – Schmuggel und Flüchtlingsbewegungen im Fextal und Bergell 1930-1948» da Mirella Carbone e Joachim Jung è cumparida en la chasa editura «Hier und Jetzt» ed è venala en librarias. Mirella Carbone e Joachim Jung, ils dus auturs da la publicaziun istorica davart cuntrabanda e fugitivs en Val Fex e Val Bregaglia, en occasiun da la vernissascha da lur cudesch a Cuira. Casper Camenisch, il schef dal post da cunfin en la Val Fex, l’onn 1947 sin il Vadrec da Fedoz sin ina da sias turas da controlla. Trais guardias da cunfin – Linus Amherd, Casper Camenisch e Ernst Serena – ch’han lavurà en la Val Fex. Qua èn els sa pustads l'onn 1947 per la fotografia davant lur post da guardia da cunfin a Chalchais. Il frontispizi da la publicaziun «Grenzerfahrungen – Schmuggel und Flüchtlingsbewegungen im Fextal und Bergell 1930-1948» da Mirella Carbone e Joachim Jung è cumparida en la chasa editura «Hier und Jetzt» ed è venala en librarias.

«Petta pagada » (bezahlter Kuchen) n’è betg in recept da cuschinar per ina petta che custa pauc, ma vala bler. Petta pajada n’è er betg in model per transacziuns da finanzas. «Petta pagada» è il num dad ina band da rock rumantsch, gliez bain. E «dar petta pagada» è in’expressiun sursilvana che manegia tenor il vocabulari «Gleiches mit Gleichem vergelten». Il «vergelten» è irritant. Manegia quel en in senn positiv da remunerar e far bun (Vergelt’s Gott, Dieus paghi)? Ubain manegia el en in senn negativ da far vendetga e pajar enavos? In pau sumegliant èsi cun «egl per egl, dent per dent» or dal Veder Testament. Tenor il Nov Testament hai dà in che ha interpretà quai en sia moda: «Vus avais udì ch’igl è vegnì ditg: egl per egl e dent per dent. Ma jau di a vus: Na faschai betg resistenza al mal. Il cuntrari, sch’insatgi as dà sin la vista dretga, lura tegnai nà er l’autra.» Sche quai è stà ina buna interpretaziun – gliez è in’autra dumonda. Buna per tgi? Igl è numnadamain uschia che en bleras culturas han cunzunt umens tema da perder lur fatscha, sch’els tegnan nà era l’autra vista. In um na vul betg vegnir vesì sco in buglialatg. El vul esser ferm ed el mussa quai cun far vendetga – per mantegnair l’onur. Vendetga cloma savens vendetga. La spirala dad odi, agressiun e disfamaziun va uschia vinavant. Vi e nà. In che ha favurisà in auter proceder en quest connex era l’uvestg sidafrican Desmond Tutu. Per sias activitads en favur dals dretgs umans ha el survegnì avant exact 40 onns il Premi Nobel da la pasch. Per rumper il ciclus da malfatg e vendetga è el s’engaschà per ina giustizia da perdun e reconciliaziun. El duai avair ditg circa cun quests pleds: «Quai cun perdun e reconciliaziun n’è nagut per in buglialatg. Quai è ina dira nusch. Ma sche nus cuntinuain cun ‹egl per egl›, lura vegnin nus a bandunar quest mund cun avair pers la vesida, tschorvs.» Desmond Tutu ha suttastritgà ch’i saja impurtant da promover il dialog tranter delinquents ed unfrendas da malfatgs. Reconciliaziun saja pussaivla mo, sche l’unfrenda possia perdunar al delinquent e – fitg impurtant – sche il delinquent saja conscient ch’el saja part dal malfatg, deploreschia ed exprimia quai era cler e bain e veglia esser part da la schliaziun. Quai cun il delinquent vala sa chapescha era per la delinquenta. E quai cun il dialog è atgnamain in vegl recept, tant per schliar conflicts da famiglia sco era conflicts politics. Jau ma regord dad ina dunna maridada, ina mamma. Quella m’aveva raquintà avant blers onns ch’ella saja vegnida bandunada da ses um dad in mument sin l’auter. Quai haja dà da morder fitg ad ella durant in lung temp. «Sas», m’ha ella ditg «sch’el avess concedì suenter, che la moda e maniera co ch’el ha fatg quai, saja stada brutala, malgista e faussa, e sch’el avess ditg ch’el stettia mal d’avair chaschunà a mai tant malesser, lura fissi stà per mai bler pli simpel da perdunar ad el e da’ns reconciliar cun la nova situaziun.» Jau hai patratgà per mai: Gea la «petta pagada», per ch’ella saja propi buna per tuts, ha da basegn da bleras differentas ingredienzas. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria», ina spezia da lavuratori per impuls. Maria Cadruvi, columnista da la FMR

Georges Bregy, Andy Egli, Alain Sutter – Trais legendas dal ballape svizzer dals onns novanta raquintan en ina nova documentaziun dad SRF da l’euforia en Svizra, cura che l’equipa naziunala era sa qualifitgada puspè ina giada per in grond turnier, la WM 1994 en ils Stadis Unids. Per la documentaziun ha SRF envidà otg «stars» da quel temp ad in fondue en in chalet suisse (tge stereotip!) insanua en la Bassa. Là è la runda masculina cun chavels grischs sa regurdada da lur temps glorius. Cun pitschnas sequenzas istoricas mussa il film, quant emoziunala e gloriusa questa fasa avant la qualificaziun en Svizra è stada. Fans clamavan or sin las vias Olé-Olé, cura che ils Svizzers han gudagnà il gieu decisiv en il Hardturm per sa qualifitgar. «Avant quel di n’era ballape en Svizra nagin tema», manegia Alain Sutter envers SRF. Cler, era la legenda dad in moderatur «Beni National» Thurnheer vegn adina puspè mussà co ch’el è datiers dals giugadurs, gea co ch’el dastga perfin ir en la cabina per festivar. Però per mes gust vegn quel schani mussà in pau bler... Bel da vesair èn però las passaschas dal trenader englais Roy Hodgson. Tenor ils giugaders dad alura era el in fanaticher che metteva ina gronda paisa sin tactica. Ina da sias decisiuns las pli crititgadas era ch’el aveva nominà il routinier vallesan Georges Bregy en l’equipa, suenter ina crisa da plirs gieus perdids. E voilà, cun Bregy en l’equipa pareva tuttenina tut da gartegiar e armonisar.

La nova manadra da la reflexiun da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) è Anna Serarda Campell, oriunda da Lavin. En sia nova funcziun sco scheffa da cultura fa la schurnalista, sco che RTR scriva en ina communicaziun da gievgia, era part da la schefredacziun da RTR. Ella succeda il 1. d’avust 2024 a Guadench Dazzi che banduna RTR suenter 20 onns per surpigliar la direcziun dal Museum retic. «Anna Serarda Campell cumbinescha cumpetenza ed experientscha schurnalistica cun l’affinitad culturala. Sper sia lunga experientscha sco schurnalista persvada ella cun sia cumpetenza strategica e sia voluntad da promover e sviluppar la purschida da l’entira chasa RTR», di Flavio Bundi, schefredactur RTR. (cdm/fmr) Anna Serarda Campell daventa manadra reflexiun da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.

Il Cussegl federal ha per decret decidì da sbassar la taxa annuala da medias Serafe pass a pass da 335 francs sin 300 francs ad onn. Tge munta questa decisiun per RTR? La FMR ha discurrì cun il directur dad RTR Nicolas Pernet davart las consequenzas da questa decisiun. La SRG SSR dovria avunda daners per pudair porscher en tut las regiuns linguisticas ina purschida publicistica equivalenta. Per quest motiv ha il Cussegl federal refusà la mesemna passada l’iniziativa «200 francs bastan» or da circuls politics da la dretga. Per recapitular: La finamira da l’iniziativa è da sbassar la taxa da medias sin 200 francs ad onn. Plinavant na duain interpresas betg pli stuair pajar la taxa. Malgrà ch’il Cussegl federal refusa l’iniziativa vesa el la necessitad d’agir e vul distgargiar finanzialmain chasadas ed interpresas. Enstagl propona el da sbassar la taxa pass per pass – enfin l’onn 2029 – da 335 sin 300 francs ad onn. SRG SSR beneventa la decisiun La societad purtadra SRG SSR beneventa la tenuta clera dal Cussegl federal cunter l’iniziativa «200 francs bastan». Ed ella è suenter «No Billag» danovamain pronta da demussar, tge valur ch’ella porta a la societad cun ses service public audiovisual. Cun approvar l’iniziativa «200 francs bastan» vegnissan ils meds finanzials da la SRG SSR pli u main smesads. Cun in budget talmain reducì na fiss la SRG SSR cun sia structura decentrala dad oz e sia purschida multifara betg pli finanziabla. Quai fiss in dir culp per la branscha svizra da film, musica, cultura e sport. Las consequenzas da questa decisiun vegn ella uss ad analisar a fund ed instradar las mesiras necessarias. Ella stat uschia a l’entschatta d’in process da lunga durada. Cler è: en il rom da ses meds finanzials vegn la SRG SSR a far tut il pussaivel per garantir vinavant in service public multifar e d’auta qualitad en tut las parts dal pajais. Ils proxims pass Per ils proxims dus onns duai la taxa restar sco enfin qua. En in emprim pass duai la taxa da Serafe vegnir sbassada l’onn 2027 sin 312 francs ed en in segund pass lura il 2029 sin 300 francs ad onn. Ina nova concessiun vul il Cussegl federal dar a la SRG SSR pir suenter la votaziun. Perquai prolunghescha el la concessiun vertenta enfin la fin dal 2028. Pervi da la situaziun finanziala difficila vegn la SRG SSR a prender mesiras da spargn gia a curta vista – independentamain dal sbassament da la taxa da medias decidì dal Cussegl federal. Il motiv èn las entradas da la reclama regressivas e la chareschia. Sin quests svilups durabels vegn la SRG SSR a stuair reagir gia a partir dal 2025. Cler è: La SRG SSR vegn a stuair spargnar, la dumonda è per quant. «Emprim stuain nus analisar tge che la decisiun dal Cussegl federal munta»: Il directur dad RTR Nicolas Pernet. Foto mad L’onn current survegn la SRG SSR contribuziuns or da las taxas da medias en l’autezza dad 1,3 milliardas francs. Latiers vegnan entradas tras reclamas. A la fin da l’onn 2023 eran ocuppadas 5735 plazzas a temp cumplain tar tuttas unitads da la SRG SSR. Tar RTR – sco ina da las unitads da la SRG SSR – èn emploiadas radund 170 persunas à 125 plazzas a temp cumplain. (fmr/sb) Tschintg dumondas a Nicolas Pernet FMR: Tge munta quella decisiun dal ­Cussegl federal da sbassar las taxas ­per RTR concret? Nicolas Pernet: Concret na sai jau anc betg dir bler. En il rom d’in project strategic naziunal vegnan analisadas las consequenzas da la decisiun. Vul dir, nus stuain ussa analisar, tge che quai munta per la SRG SSR e per las regiuns linguisticas. Damai: La SRG SSR discurra da ra­dund 900 plazzas che fissan periclitadas c­un questa decisiun da sbassar las taxas­. Quant periclitadas èn las plazzas dad RTR? Er qua vala: Cifras na poss jau actualmain betg communitgar. Emprim èsi ussa d’analisar, tge che questa decisiun dal Cussegl federal munta propi concret per la SRG SSR, tge mesiras che nus stuain prender naziunal e tge consequenzas che quai ha alura per las unitads d’interpresa en la regiun. Co han ils collavuraturs e las collavuraturas reagì sin questa novitad? Natiralmain èn d’enturn dumondas avertas. Nus communitgain transparent ed infurmain regularmain il persunal sco per exempel era gist ier gievgia en furma d’ina infurmaziun da persunal. La reducziun decidida va gea atgnamain betg uschè lunsch sco l’iniziativa «200 francs bastan» che vul smesar las taxas da medias. Tge capitass, sche lezza vegniss acceptada da la populaziun? Quai fiss natiralmain in tagl brutal e pertutgass pli u main la mesadad dal budget. Tge capitass: La structura regiunala da la SRG SSR stuess vegnir messa en dumonda, vul dir, quella pudessan ins betg pli finanziar. Lura dessi natiralmain era ina reducziun drastica da persunal. Dapi che Vus essas en uffizi hai num: spargnar, spargnar, spargnar. Datti insumma anc potenzial da spargnar tar RTR? I dependa adina, tge ch’ins chapescha sut potenzial. RTR è ina pitschna ed effizienta chasa da medias. Sco dapertut datti adina differents secturs nua ch’ins po spargnar, saja quai tar l’administraziun, l’infrastructura ubain tar ils process e la purschida. RTR impunda la gronda part dal budget en il program e la purschida per il public. Uschia èsi era cler che mesiras da spargn vegnan bainprest alura era a tutgar tschertas emissiuns respectivamain il program.

Georges Bregy, Andy Egli, Alain Sutter – Trais legendas dal ballape svizzer dals onns novanta raquintan en ina nova documentaziun dad SRF da l’euforia en Svizra, cura che l’equipa naziunala era sa qualifitgada puspè ina giada per in grond turnier, la WM 1994 en ils Stadis Unids. Per la documentaziun ha SRF envidà otg «stars» da quel temp ad in fondue en in chalet suisse (tge stereotip!) insanua en la Bassa. Là è la runda masculina (cun chavels grischs) sa regurdada da lur temps glorius. Cun pitschnas sequenzas istoricas mussa il film, quant emoziunala e gloriusa che questa fasa avant la qualificaziun en Svizra era stada. Fans clamavan ora sin las vias olé-olé, cura ch’ils Svizzers avevan gudagnà il gieu da qualificaziun decisiv en il vegl Hardturm. «Avant quel di n’era ballape en Svizra nagin tema», manegia Alain Sutter en il film. Cler, era il moderatur legendar Beni «National» Thurnheer vegn adina puspè mussà co ch’el è datiers als giugadurs, co ch’el dastga perfin ir en la cabina per festivar. Però per mes gust vegn quel schani mussà in pau bler ... Bel da vesair èn però las passaschas dal trenader englais Roy Hodgson. Tenor ils giugaders da quel temp era el in fanaticher che metteva ina gronda paisa sin tactica. Ina da sias decisiuns las pli crititgadas era ch’el aveva nominà il routinier vallesan Georges ­Bregy en l’equipa, suenter ina crisa da plirs gieus che la «Nati» aveva pers. E voilà, cun Georges Bregy en l’equipa pareva tuttenina tut da gartegiar e d’armonisar. La documentaziun «Unsere Helden ’94 – Die Schweiz fährt an die WM» è da vesair sin Play Suisse. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Ina fotografia dal film documentar «Unsere Helden ’94 – Die Schweiz fährt an die WM», emessa il zercladur 2024 dar SRF.

L’anteriura chasa da scola a Brail sa chatta sur la fracziun e be gist paucs meters davent da la Punt Ota, il cunfin tranter l’Engiadin’Ota e l’Engiadina Bassa. Fin la fin dals onns 1940 serviva quest edifizi sco scola cumplessiva da la scolina fin la 9avla classa. A Brail vegni discurrì puter e perquai han suenter ils uffants da Brail visità per var dus onns la scola a Cinuos-chel. Dentant dapi passa 70 onns vegnan ils uffants da Brail transportads di per di a Zernez ed enavos per ir a scola. L’anteriura scola a Brail è vegnida restaurada l’onn 1989 e serva ozendi sco chasa d’abitar per ina famiglia. (fmr/cam) L'anteriura scola a Brail gist dasper la Punt Ota.

Sper las elecziuns – che han purtà a la Lia Rumantscha ina nova e dus novs suprastants – han ils plans da la transfurmaziun digitala interessà las delegadas ed ils delegads da las uniuns affiliadas. Ellas ed els èn sa radunads la sonda passada a Savognin per tractar las fatschentas statutaras da la radunanza e sa chapescha per tgirar ils contacts interrumantschs. Ella ha stuì avair in amen pazienza, la co-presidenta da la Pro Svizra Rumantscha. Barbla Etter ha gia a l’entschatta da la radunanza da delegadas e delegads da la Lia Rumantscha la sonda passada a Savognin vulì savair dapli davart la strategia digitala che la Lia Rumantscha persequiteschia. Resposta han Barbla Etter e las 39 delegadas e delegads da las uniuns affiliadas retschavì detagliadamain sut tractanda 8, tar las orientaziuns. Il secretari general da la Lia Rumantscha Markus Solinger ed il responsabel per la transfurmaziun digitala, Ignacio Pérez Prat han explitgà la basa ch’i dovra per la transfurmaziun digitala. «Il punct da partenza èn las datas che stattan a disposiziun», ha Ignacio Pérez Prat accentuà. A las minoritads mancan datas Ignacio Pérez Prat ha fatg attent – apunta sut tractanda 8 – che las grondas linguas possian far diever dad ina vasta funtauna da datas che saja disponibla en la rait e che stat a disposiziun a las pli diversas applicaziuns. «A las linguas minoritaras, sco al rumantsch, na stattan dentant betg a disposiziun uschè bleras datas.» Tenor las explicaziuns dal responsabel per la transfurmaziun digitala tar la Lia Rumantscha èsi perquai impurtant da ramassar uschè bleras datas sco pussaivel per trenar tut ils models linguistics e pudair crear lura novas applicaziuns per la lingua. Ed el ha fatg attent a la necessitad da pudair duvrar era datas che n’èn da principi betg accessiblas a la publicitad. Che quai saja ina tematica in zichel spinusa han ins pudì remartgar da las explicaziuns dal chauredactur dal Dicziunari Rumantsch Grischun, Ursin Lutz: «Nus avain bleras datas a disposiziun libramain a la publicitad, ma nus avain era datas ch’èn suttamessas als dretg d’auturs e d’auturas – e da metter a disposiziun quellas datas è ina dumonda difficila.» Tge fan autras minoritads? La Lia Rumantscha vul dentant era savair co che las ulteriuras minoritads linguisticas en l’Europa dumognan la transfurmaziun digitala. Sco quai che Markus Solinger ha explitgà, ha la Lia Rumantscha incumbensà Clau Dermont da far ina retschertga dar las minoritads europeicas davart lur strategia digitala pertutgant rimnar datas, lur tecnologia e lur finanzas. «A la minoritad dals Sorbs stattan annualmain a disposiziun dus milliuns euros sulet per la digitalisaziun», ha Markus Solinger declerà. Quai è in import che la Lia Rumantscha n’ha betg a disposiziun en questa dimensiun. A partir da l’onn proxim smanatscha perfin ina reducziun da las contribuziuns publicas da chantun e Confederaziun da 2 fin 3 %. La Confederaziun stoppia numnadamain spargnar. Il secretari general da la Lia Rumantscha ha preschentà a delegadas e delegads il vast program da lavur per l’onn 2024. El ha dentant era fatg attent als preschents ed a las preschentas che divers project vegnian be realisads, sch’i saja pussaivel da segirar las finanzas. «Quai vul dir che nus stuain rimnar daners per finanziar ils projects.» Regiuvinaziun da la suprastanza La radunanza da delegadas e delegads ha reelegì unanimamain per ina ulteriura perioda d’uffizi Urezza Famos e Gianna Luzio al timun da la Lia Rumantscha. E medemamain unanim è il suprastant Patric Vincenz vegni reelegì. La suprastanta Angela Jann ed il suprastants, ­Donat Nay e Roman Pfister han bandunà la tribuna en suprastanza da la Lia Rumantscha pervi da la limitaziun dal temp d’uffizi ni la limita da vegliadetgna da 70 onns. Nov en suprastanza entran Gianna Duschletta per l’Uniun dals Grischs, Toni Vinzens per la Surselva Romontscha e Lars Prevost per l’Uniun Rumantscha da la Bassa. La radunanza ha elegì cun applaus la nova commembra ed ils novs commember da suprastanza. E Barbla Etter para dad esser stada fitg cuntenta cun las explicaziuns davart ils plans da la transfurmaziun digitala da la Lia Rumantschas, sco ch’ella è s’exprimida a la fin da la radunanza. Ella ha preschentà al timun da la Lia ina proposta co e nua recaltgar daners per digitalisar la Rumantschia.

Il secretari general ha preschentà in vast program da lavur e las finamiras digitalas a la radunanza da delegadas e delegads la sonda passada a Savognin. Ed el ha punctuà la necessitad da rimnar daners per finanziar tut quels projects. FMR: Markus Solinger, la Lia Rumantscha dovra dapli daners en il futur per finanziar divers projects e la finala era realisar la digitalisaziun «rumantscha». Ma da l’autra vart sto ella spargnar? Markus Solinger: Sche la Lia Rumantscha sto spargnar na poss jau per il mument betg dir. A partir da l’onn 2025 smanatscha ina reducziun da las contribuziuns che sa basan sin la cunvegna da prestaziun cun chantun e Confederaziun, ina reducziun da 2 fin 3 %. Decisiv per nus è, sche nus vegnin da ramassar daners per finanziar noss projects. Per il mument ha la Lia Rumantscha investì en las resursas umanas ch’èn ablas d’instradar e manar noss projects. Tranter auter vulais Vus pledentar ils novarrivads en regiuns rumantschas ed als sensibilisar per la cultura rumantscha. Quai nun è uschè nov? Na, ina novitad nun è quai betg, nus stuain dentant ans dumandar, sch’i n’è betg pussaivel per exempel d’integrar anc meglier la populaziun portugaisa che viva tar nus en la regiun rumantscha. Tals programs avain nus gia realisà cun success, ma i dovra in engaschi cuntinuant. E nus stuain intimar persunas da lingua tudestga u dad autras linguas che stattan davanttiers ad organisaziuns ed instituziuns da persunas da lingua rumantschas da sa fatschentar cun la lingua rumantscha. Nus avain udì en la radunanza dal president communal da Surses davart la situaziun en l’administraziun communala. Sche be duas persunas da l’administraziun na chapeschan betg rumantsch discurra l’entira administraziun tudestg ed ils protocols vegnan scrits per tudestg. Na stuess ins forsa betg sensibilisar la Rumantschia dad esser pli consequenta da duvrar l’atgna lingua? La plurilinguitad da Rumantschas ed Rumantschs ha avantatgs – e tscha e là era dischavantatgs. Jau valitesch ils avantatgs per pli gronds. Jau pens che nus possian gidar al president communal en in’autra moda, per exempel cun in sistem digital da translatar direct ni cun instruments da midar lingua discurrida en text. Quai simplifitgass per exempel dad edir in protocol en pliras linguas. Cun questa tecnologia ans fatschentain nus intensivamain en ils proxims onns.

Ina da trais persunas sparidas a Sorte, suenter las malauras en Mesolcina, han las forzas da salvament chattà morta questa dumengia. La schanza da chattar anc en vita las duas autras persunas èn pitschnas, tenor las explicaziuns da las forzas da salvament. La bova da venderdi ha laschà enavos, sper las victimas, era gronds donns ed ha interrut il traffic da transit. Ignazio Cassis, William Kloter, Jon Domenic Parolini e Christian Vitta – questa dumengia tar lur inspecziun dals donns a Sorte. Il manader d’acziun da la polizia chantunala, William Kloter, ha infurmà questa dumengia passada a chaschun d’ina conferenza da pressa a Roveredo, che las forzas da salvament hajan chattà ina bara en la vischinanza da Roveredo. I sa tractia d’in um che la bova da Sorte, ina fracziun da la vischnanca da Lostallo, haja tschiffà il venderdi passà e damai purtà otg kilometers aval. «Nus faschain tut il pussaivel da chattar anc las ulteriuras duas persunas sparidas.» Ma las schanzas da chattar quella duas persunas en vita sajan dentant pitschnas, sco quai che William Kloter ha punctuà. Gia la sonda avevan las forzas da salvament chattà ina dunna sparida e transferì quella en l’ospital a Lugano. Sco che l’agentura Keystone-SDA ha rapportà dumengia suentermezdi, haja ella pudì bandunar en il fratemp la staziun intensiva. Solidaritad da Chantun e Confederaziun La dumengia passada ha er il cusseglier federal Ignazio Cassis visità il lieu da disgrazia en Mesolcina, per demonstrar solidaritad naziunala cun la regiun e cun las persunas pertutgadas. El ha sincerà il sustegn da la Confederaziun. Accumpagnà Ignazio Cassis han ils presidents da las regenzas dals chantuns Grischun e Tessin, Jon Domenic Parolini e Christian Vitta. Era els han demussà lur solidaritad cun la populaziun e cun las persunas directamain pertutgadas ed engrazià a las forzas da salvament. Il president communal da Lostallo, Nicola Giudicetti, ha menziunà en la conferenza ils gronds donns che las malauras da la fin d’emna han chaschunà en sia vischnanca. Ed el ha fatg attent a las stentas necessarias per normalisar la situaziun. Autostrada A13 resta serrada Segir è che l’autostrada A13 donnegiada massiv entras la bova resta serrada per pli ditg. Da laschar passar il traffic da transit las proximas emnas e mais sin la via chantunala è tenor il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini nunpussaivel. «La via chantunala sto star a disposiziun al traffic regiunal,» ha Parolini accentuà. Tranter auter han las auas grondas sdrappà davent in entir toc d’autostrada tranter Soazza e Lostallo. La trista sort da Sorte Maletgs da devastaziun e cordoli sa mussan en la fracziun Sorte a Lostallo (Mesolcina). Durant ina malaura è sa distatgada venderdi ina bova gist sur l’aclaun, ella ha sutterrà plirs edifizis ed ha sdrappà cun ella quatter abitantas ed abitants. Duas da quellas persunas restan sparidas. Ina persuna è vegnida chattada viva gia la sonda – ed ha en il fratemp pudì bandunar la staziun intensiva a Lugano. In’autra persuna sparida han las forzas da salvament mo pli chattada morta var otg kilometers pli aval, a Roveredo. L’autostrada A13 è per part vegnida destruida da las auas grondas en Mesolcina – l’impurtanta via da transit resta perquai serrada per il proxim temp. Passa 200 persunas èn stadas en acziun per las forzas da salvament. (fmr/dat) Pliras chasas èn vegnidas donnegiadas da la bova da venderdi, ils 21 da zercladur 2024. Passa 200 forzas da salvament e da rumida èn stadas en acziun. Ignazio Cassis, William Kloter, Jon Domenic Parolini e Christian Vitta – questa dumengia tar lur inspecziun dals donns a Sorte. Tranter Losallo e Soazza è svanì in toc da l'autostrada A13.

Cun material our da La Quotidiana Il stincal es dvantà concret Per mincha cackin ün sachin. Ella chapeschia pulit bain la lingua. L’ultima fladada da la Credit Suisse. Ma medem blers morts. Cun ün gudogn schuber. Nus vulein presentar il filet. Pled e «pled». Che es ün pled? Sco da l’on dal cuc. Las partidas fan farina ensemen. 33 novs pendicularists. Il pled dal di pudess esser: milliarda – milli arda! Aua da baiver es schmerdada. Teater da maschinas agricolas. El tgira la crana da grascha. Il mund vegn pli e pli stuorns. L’agricultura romontscha fa fein romontsch. Cuschinar il min. Tschertgà: actura per «L’Ultim Rumantsch». Ina nouva seria ficziunala. La parada digls noms dallas vatgas. Che fa il pover asen chi less insè be üna simpla risposta? Finiziun dal «Barat quadriling» Il rumantsch sin la passarella a Milaun. Er il cumegn sustigna petiziun. Ina squetra pil spital. Pleds scumandos. Üna slammada. Ina chaussa fascinananta. Quai d’eira scu survgnir üna schleppa. La fumeglia ei ida culla brocca in corpore. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip. Nua schai il problem? Igl ei grev dad esser auters ch’ils auters Nous publitgessan gugent daple per rumantsch, schi nous vessan persunal danvanz. Il patg da 1524. Malgrà nov schlantsch – meglier na vegni betg. Lingua inventa il mund. La halla d’exposiziun ei beingleiti promta. I nun es simplamaing na in nossa cumpetenza. Ün utschè vantüraivel. Perquai adatg da tut ils skerzs ! Naginas directivas chantunalas. Spina da vin. Corporaziun d’aua. Peglia il bov per la corna Nus dain colur. Il giuven matg sussura. Uschè ho mincha vischnauncha ün oter focus rumauntsch. Là as poja eir s’annunzchar per consultaziuns. Onn burascus cun gudogn constant. La tecnica possibilitescha quei – igl ei in gaudi. Ei vegnan a secalmar. Sontga tschugalata. Nu far fö. Ina coola idea. Bella, igl nom igl pi popular Il format duai cuntinuar ils proxims onns. Las vischnauncas sursilvanas ston vinavon quintar da sbursar dapli daners. Igl è da translatar fitg bler. Uossa vainsa 80 000 followers. Biaras e biars ein surdumandai. Measeamda e betg mesemda. Il concept dil cantun preveda in viv onn 2024. La dumonda la pli spinusa. E quai ha el fatg magari a moda divertenta. Promtadad da surprender responsabladad e da seperfecziunar. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader. E surtut legia el minuziusamain La Quotidiana. Gerold Ehrsam

Cun in act festiv e tar aura da bellezza ha gì lieu sonda passada la surdada tradiziunala da la bandiera. Il president dal comité d‘organisaziun da l’ultima Festa chantunala da tir ha surdat la bandiera a Martin Aebli, president dal CO da la Festa chantunala da tir dal Grischun 2024. La surdada da la bandiera sonda passada a Zuoz era in punct central dal program ch’è vegnì accumpagnà da numerus politichers locals e chantunals. Normalmain prenda part ad in grond eveniment be in commember da la regenza. «Essend che Jon Domenic Parolini è actualmain president da la regenza e cusseglier guvernativ Marcus Caduff president dal comité d’organisaziun (CO) da l’ultima Festa chantunala da tir avain nus gì la fortuna d’avair gist dus commembers da la regenza grischuna qua preschents», ha ditg Martin Aebli, president da l’OC da la festa da tir 2024. Er onurà s’ha express il president da la Federaziun Grischuna dal sport da Tir, Nik Bleuler: «La surdada da la bandiera nun è mo in act simbolic, mabain er in segn da respect e da la cuminanza». Era sch’i dominava en Engiadina l’atmosfera da festa nun ha il president betg emblidà da trametter pleds empatics en il Mesauc. «Suenter las grondas inundaziuns èn ils implants da tir baingea accessibels, ils patratgs èn però durant da quests muments natiralmain en in auter lieu che tar il sport da tir», uschia Nik Bleuler. Buna emprima mesadad Suenter che l’emprima emna è passada senza problems ed ida a fin cun la surdada da la bandiera a Zuoz spetga a partir da proxim venderdi la segund’emna als numerus gidanters e gidantras. «Igl è ì tut sco planisà, era sche nus avain adina puspè gì da cumbatter cun l‘aura», di Martin Aebli. Per la segund’emna giavischa il president dal CO perquai aura pli bella e surtut che las concurrenzas possian vegnir fatgas sco durant l’emprima emna senza accidents. Avant che la Festa chantunala da tir finescha la proxima fin d’emna a San Murezzan cun il pitg final (Ausstich) vegni en tut ils 15 differents stans da tir en tut il Grischun dal Sid ed en la regiun Moesa cumbattì per ils ultims premis. In grond grazia fitg ha Martin Aebli ditg era a las gidantras e gidanters. «Noss voluntaris prestan fitg buna lavur ed era la scolaziun, che nus avain fatg ordavant surtut en il sectur da la registraziun da datas, ha valì la paina e vegn messa en pratica da tuts grondiusamain», di Martin Aebli. Segunda mesadad, medem team Er a Schlarigna è en l’implant da tir «Tschainas» la medema squadra en acziun. «Ils diesch dis, resp. las trais fins d’emna prolungadas, a las qualas ils tirs cumenzan mintgamai a las otg la damaun, è per tuts ina sfida», di il president da la Societed da tregants Schlarigna Jürg Pedrun. A Schlarigna pon fin a 65 tiraduras e tiradurs absolver lur program. Els ston vegnir manads cun in bus shuttle dal parcadi da la teleferica Engadin mountains fin tar l’implant da tir. «Noss implant è, sco blers auters er, dador il territori abità e cunquai ch’igl è scumandà da circular cun l’auto sin quest tschancun da via ston ils participants vegnir manads oramai cun il shuttle», declera Jürg Pedrun e menziuna ch’era tut l’autra infrastructura che haja stuì vegnir installada haja dà blera lavur. «Essend che noss implant da tir è pitschen avain nus stuì metter en pe pliras tendas, per avair lieu avunda.» Era Jürg Pedrun sa legra per la segund’emna ed è cuntent ch’el ha puspè il sustegn da ses team fidà. infowww.ksfgr24.ch Il president dal comité d’organisaziun Martin Aebli tar la surdada da la bandiera.

La uniun da musica da Cuira

Ellas survegnan puspè colur, las vias da Cuira. Oz cumenza numnadamain il terz Street Art Festival en la chapitala grischuna cun participaziun da varga 50 artistas ed artists. Il festival na spetga dentant betg be cun exposiziuns, guidas e producziuns avant lieu. Intginas artistas ed intgins artists han gia cumenzà ordavant ad embellir la citad cun ovras muralas. La FMR ha discurrì cun ina da quels e ha dà in sguard sin il program da la fin d’emna. Magari ston ins auzar in zichel il chau, ma en sasez èsi er uschiglio visibel che Cuira sa prepara sin ina fin d’emna artistica. Visavi al teater, vi dal Manor ed in pau dapertut en la chapitala grischuna glischan paraids da colur frestga. Quai è dentant be l’entschatta, per uschè da dir in appetisant. Las 14 ovras muralas sparpagliadas da la Quaderwiese tochen la Plessur fan numnadamain part dal terz Street Art Festival da Cuira e vegnan lura preschentadas questa fin d’emna da guidas. Tgi che vul, sa sa chapescha er ir sin atgna iniziativa per las vias da Cuira e contemplar quels graffitis – gist uschia sco che la FMR ha fatg quai mesemna passada. La Sägenstrasse survegn colur Ina da las 14 lavurs muralas chattan ins entant era senza stuair auzar il chau, numnadamain sin ina chasetta en la Sägenstrasse 75. Qua ha l’artista C-Line, ubain Céline Quadri, stgaffì ses graffito sin la fatschada ed ina vart laterala da la chasetta. Per l’artista da Turitg n’èsi dentant nagut nov da picturar paraids. Ella chatta pli u main dapertut la pussaivladad da crear sias ovras: «Il mund è per mai mia taila. Jau malegel sin paraids ordadora ed endadens, sin accessoris, skateboards, chapellinas e tut pussibel. E sa chapescha era sin taila.» Malgrà che l’art sin via n’è nagut nov per ella, èsi tuttina insatge spezial da participar al Street Art Festival a Cuira, uschia l’artista: «Jau hai grond plaschair ch’jau dastg crear in graffito per il Street Art Festival. A Turitg na datti per exempel anc nagut sumegliant. Qua a Cuira èsi simplamain bel da lavurar, cunzunt cun las muntognas sco culissa.» Quella culissa ha ella lura era gist integrà en si’ovra. Sin la fatschada en la Sägenstrasse 75 chattan ins da nov numnadamain ina pitschna muntogna. Uschiglio malegia C-Line per il solit figuras abstractas che sumeglian umans ed animals. Tipic per ella èn cunzunt las grossas lingias nairas e las colurs vivas ch’ella cumbinescha in pau sco in mosaic. Quest stil è damai era fitg reconuschibel e distingua il mural da C-Line dad auters ch’ins chatta ussa per exempel en la Bahnhof- u Grabenstrasse a Cuira. Guardar co che l’art vegn stgaffì Communabel han entant tut las 14 ovras muralas che la lavur ha cumenzà ordavant e ch’il process da lavur ha damai pudì vegnir observà. Céline Qaudri per exempel ha cumenzà mardi passà da bun’ura cun la structura fundamentala sin basa d’ina skizza. Ella fascheva quint cun trais fin quatter dis, tochen ch’il graffito è finì. Ma per Céline Quadri n’è betg be l’ovra, mabain er il process sez impurtant: «Malegiar ed esser creativ ma fa simplamain plaschair. Crear in’ovra artistica ha adina insatge meditativ per mai.» E quai saja er impurtant tar la tscherna d’ideas e motivs: «En sasez è quel process adina different. Ma la fin finala sto la lavur far plaschair.» Guardar sur la spatla e far Tgi che n’ha entant anc betg gì la pussaivladad da vesair, co che Céline Quadri ed autras artistas ed artists colureschan las vias da Cuira, ha tuttina anc la chaschun da guardar ad in ni l’auter artist sur la spatla. Il program dal Street Art Festival na cumpiglia numnadamain betg be guidas, mabain er uschenumnads «live-paintings» en la Bahnhof- e Poststrasse. Ils osps dal festival pon pia guardar al lieu, co e cun tge tecnica ch’artistas ed artists stgaffeschan lur ovras. Plinavant datti era la pussaivladad da sez daventar creativs e d’experimentar cun il spray. Sur l’entira fin d’emna èn numnadamain planisads «open walls», pia lavuratoris manads d’artistas e d’artists che mussan co lavurar cun il spray. Uschiglio èsi era pussibel da simplamain palandrar per las vias coluradas da Cuira – ma adatg, la colur po anc esser frestga! Street Art a Cuira – mintgatant ston ins dentant auzar in zichel il chau per pudair vesair las novas ovras muralas, sco per exempel en la Grabenstrasse visavi al teater da Cuira. Qua ha l’artist talian Vesod be pudì crear ses maletg cun ina crana. L’artista C-Line, ubain Céline Quadri, ha creà ina da las 14 ovras muralas per il Street Art Festival a Cuira. «Qua a Cuira èsi simplamain bel da lavurar, cunzunt cun las muntognas sco culissa.»

Las vischnanca da Valragn ha in problem che spizza. Turistas e turists ch’èn da viadi en il sid – sur las rutas dal Spleia e San Bernardino – fan lur «fatschentas» en tut ils lieus pussaivels, ma betg en la tualetta. La vischnanca ha gia reagì cun diversas mesiras per impedir ulteriurs cas. Ussa vegn perfin bajegiada ina nova tualetta publica al pe dal Pass dal Spleia. «NO WC» statti scrit en bustabs gronds vi la staziun da lain da la fermada da posta a Medels. I varga strusch ina fin d’emna, senza ina colonna dad autos al Gottard. La ruta alternativa che vegn savens recumandada a turists e turistas che viagian en il Tessin ed en l’Italia maina savens tras la Valragn – ubain sur il Pass dal Spleia ubain tras il tunnel dal San Bernardino. Perquai ha la vischnanca da Valragn, che sa chatta sper quest’axa da transit, da cumbatter cun in problem: Las vaschias plainas dals turists. Ellas s’emplainan sin il lung viadi – e braman ina fermada cun ina tualetta! «Igl è in grond problem» E sche ina tualetta tant bramada n’è betg gist da chattar, lura vegnan apparentamain bleras e blers sin ideas selvadias ed illegalas (mira box), cunzunt en las fracziuns Hinterrhein, Nufenen, Medel, Spleia, ma era en la vischnanca da Sufers. Quai conferma la collavuratura da la chanzlia da Valragn Claudia Danuser, che ha la survista ed enconuscha ils detagls: «La glieud banduna l'autostrada A 13 ed els fan lur fatschentas en mintga largia ch’els chattan sper via, sin ils parcadis, gea perfin en las chasinas da las fermadas da posta. Igl è in grond problem.» L’interess per ina soluziun da vart dal chantun è damai pitschna. Quai ha sentì il deputà Walter Bachmann (PS, circul da Valragn) en la sessiun d‘avrigl 2024, cura ch’el ha auzà la vusch cun ils suandants clers pleds: «Il problem spizza ed el è insupportabel per la populaziun. Ina infrastructura da tualettas per lung las vias da Valragn è inexistenta, uschia ch’ils viagiaturs nizzegian mintga lieu in pau zuppà sco tualetta.» Perquai ha el giavischà da la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen in sustegn finanzial per bajegiar tualettas per lung la via. La resposta da la manadra dal Departament d’infrastructura, è da leger suenter en il protocol: «Nus n’avain naginas basas legalas per bajegiar infrastructuras sanitarias. Quai è il pensum da las vischnancas.» Attrappas da cameras na gidan nagut Las mesiras da la vischnanca per cumbatter ils «pischadapertut» n’han enfin ussa betg purtà fritg. Per exempel è vegnida installada in’attrappa da cameras da surveglianza sin la chasina da la fermada da posta a Nufenen. U lura è vegnì scrit en bustabs gronds «NO WC» sin la fermada da posta a Medel. Ed a Spleia, nua ch’i dat gia ina tualetta publica, èn vegnids fermads gronds pictograms per render attent a la glieud che quai sajan tualettas. Adumbatten – «il problem è adina anc virulent», di il deputà Walter Bachmann radund dus mais suenter sia dumonda al departament: E la stad daventia il problem anc pli extrem – e spizzulent. Cunquai che mintga sortida da l’autostrada finescha prest en la vischnanca, è la problematica era bain visibla: «Igl è ina portgaria», di Claudia Danuser en quest connex, e vinavant: «Scolars e scolaras che vegnan cun la posta a scola vesan lura mintgamai ils resultats da las fatschentas dals turists. Ed era davos las staziuns da fermada vesi mintgamai ora terribel.» Ina tualetta è planisada La vischnanca pudess bain installar tar mintga lieu problematic ina tualetta mobila, per exempel in uschenumnà «toitoi», «ma tenor experientscha spizzan quellas tualettas spertamain e da svidar las tualettas è in grond sforz», uschia Claudia Danuser. Il sforz per mantegnair schuber la via sin il pass dal Spleia è gia oz grond, di era il manader dal lavuratori da la vischnanca, Marius Furler e conferma sin dumonda: «Nus avain gia blera lavur cun ir a rumir davent auter rument, ma lura vegnan anc vitier las fatschentas pli grondas dals turists che charreschan sur il Spleia.» La vischnanca ha ussa – sco ultima ratio – prendì las hottas enta maun e planisà ina tualetta publica sper il Göriwald, in lieu en vischinanza da Spleia ch’è spezialmain pertutgà. Ils profils èn mess si (guarda foto) ed era la dumonda da bajegiar è scritta ora sin la pagina d’internet da la vischnanca. Schebain la tualetta planisada gida da controllar il problem cun ils pischadapertut, quai vegn a sa mussar, cura che la tualetta stat. Èsi lubì da far il «duair» publicamain? La dumonda para curiusa, ma èsi insumma lubì da «pischar e chajar» en la publicitad? – Na, en ils blers chantuns svizzers, inclusivamain il Grischun, n’èsi betg lubì da far ses duair (urin ed excrements) publicamain. Tenor la lescha da la polizia grischuna vegn quest malfatg chastià cun ina multa da 100 francs. Sch’i resulta però in donn material che n’è betg pli reparabel, vala la lescha penala (Strafgesetzbuch) – e lura datti tenor il post da medias da la Polizia chantunala chastis pli rigurus. Tar «far il duair» n’è quai dentant normalmain betg il cas, perquai ch’ins vegnia gea per il solit da schubregiar davent las restanzas da las fatschentas. (fmr/sb) Il «grond problem» cun cac e pisch Per il mument è il traffic da transit sur l’autostrada A13 bloccà, causa ils donns da malaura en la Mesolcina. Ma normalmain è questa ruta bain transida, era tras las fracziuns da la vischnanca da Valragn. E quella ha da cumbatter cun «donns collaterals» fitg malempenaivels sper l’autostrada. Turistas e turists ch’èn da viadi vers sid – ubain vers nord – fan lur «fatschentas» be gist sper via. I spizza e toffa damai da cac e pisch. Tgi che pensa che quai saja ina bagatella, sa sbaglia. Il deputà Walter Bachmann (PS, circul da Valragn) ha gia rendì attent a la problematica spizzulenta en la sala dal Cussegl grond a Cuira, dentant senza che las autoritads avessan sa sentidas responsablas da schliar la chaussa. Ma per la vischnanca èsi e resta «in grond problem», sco che la collavuratura da la chanzlia da Valragn, Claudia Danuser, di sin dumonda da la FMR. Ussa vul la vischnanca perfin construir tualettas, la dumonda da bajegiar è publitgada. (fmr/dat) Perfin las chasettas da fermativa da l'auto da posta vegnan malduvradas sco tualettas per lung da l'autostrada A13. In’ulteriura mesira: Cun in’attrappa dad ina camera da surveglianza vi da la staziun da bus emprova la vischnanca da spaventar ils delinquents. «NO WC» statti scrit en bustabs gronds vi la staziun da lain da la fermada da posta a Medels. Il «Göriwald» è in lieu popular per persunas che han bler squitsch sin la vaschia. Sin quest parcadi al pe dal Pass dal Spleia duai la nova tualetta vegnir bajegiada. Ils profils stattan gia.

Passa 40 onns han Andreas Joos e Maria Cadruvi edì cun lur chasa editura Octopus cudeschs da litteratas ed istoriografs, e perfin da «liuns» e «prinzis». Ussa han els – tenor atgna annunzia – edì probablamain lur davos cudesch cun il titel significativ: «Plaids detgavunda». La publicaziun cuntegna ina raschlada da texts dals davos 60 onns da la co-editura, da Maria Cadruvi. L’emprim e (probabel) il davos cudesch or da la chasa editura Octopus: L’onn 1980 avevan Andreas Joos e Maria Cadruvi edì il cudesch d’art «Gedanken an John Coltrane» da Michele Delprete – e quests dis han els edì la collecziun da texts «Plaids detgavunda» da Maria Cadruvi. Els han mess las cartas immediat sin maisa. Tar in café en pitschna runda da schurnalists/as han Andreas Joos (78) e Maria Cadruvi (74) fatg cler: «Pli probabel èsi noss davos cudesch.» Sin maisa era sper café e cappuccino lur nova publicaziun or da l’atgna chasa editura Octopus, in cudesch da passa 200 paginas che porta il titel «Plaids detgavunda – Reichlich Worte». En quel ha il pèr rimnà texts gia publitgads, prelegids u moderads da Maria Cadruvi: reportaschas, impuls al radio, poesias, columnas, referats, laudatios u moderaziuns. «Auters han plaschair d’albums da fotografias», ha ditg l’autura, «jau hai ussa fatg in album da texts.» Plirs apparats Ses album n’è betg mo tematicamain varià, mabain era linguisticamain. Maria Cadruvi ha gea – en vita e lavur – adina varià e maschadà cun gust las linguas ed ils idioms. Ella svitscha er en questa publicaziun tranter il sursilvan, il rumantsch grischun ed il tudestg – laschond perfin cumparair il dialect da Cuira u il franzos en singulas passaschas. Ella ha damai duvrà plirs «apparats» per ses album – ed ha uschia tegnì en salv era divers muments e svilups da la famiglia rumantscha, damai ch’ella è savens stada sezza, sco redactura dal Radio Rumantsch, amez la turta, saja sco laudatura dad ina persuna premiada u sco aspectatura a dis da litteratura u autras occurrenzas. Las armas da la reportra Mo in exempel d’in tal text republitgà che dat perditga dals muments da la famiglia rumantscha: Per la retscha «Ischi» aveva Maria Cadruvi scrit dal 1989 ina reportascha da camifo d’ina dieta publica a Trun davart il pro e contra rumantsch grischun. Da pudair leger oz, cun 35 onns distanza, quella reportascha plain colur e savur, è ina delizia. Ins vesa co che l’autura dovra sias meglras armas per demascrar il patos e la demananza dad in u l’auter oratur en sala a Trun, numnadamain descrivend fitg precis l’entira acziun, ma cun schlantsch, viz e scharm. Quel tun da l’observatura Maria Cadruvi che taidla, savura e guarda cun dar ina tschegnada d’egl ed ina risadina, quel tun resorta anc en auters da ses texts, p.ex. era en il pled da cumià per Bernard Cathomas sco directur dad RTR, nua ch’i na vegn betg mo mess pischada sin la pischutta. Il punct da partenza Ma il planet rumantsch n’è betg isolà e solitari en l’univers da l’autura ed anteriura schurnalista che abitescha en il fratemp cun ses um a Ruschein. En auters da ses texts vai per rollas da dunnas, per ventira, per logoterapia, per la cardientscha, per relaziuns interumanas e per l’agen bainstar. Andreas Joos da sia vart, sco anteriur fotograf, descriva en l’album «Plaids detgavunda» en ina curta e commoventa prefaziun co ch’el ha fatg enconuschientscha ils 9 da settember 1978 da sia futura consorta. Ed el tradescha che il medem di haja entschet er il viadi da la chasa editura Octopus, in viadi ch’els hajan lura fatg ensemen. El intuna che quel viadi saja adina stà plitost «low-budget», senza gronds gudogns e per gronda part senza sustegn public. E tuttina ha Andreas Joos ditg a l’inscunter a Cuira: «Igl è stà ina bellezza lavur!» Da fastizs e tolcas Il cudesch actual «Plaids detgavunda» croda in pau or da la retscha. Per l’ina causa la gronda lucca suenter il «davos» cudesch classic dad Octopus, l’onn 2002. E secundo na vegn quest album betg stampà a l’engronda, mabain mo en in’ediziun minimala da var 100 exemplars privats. Per la paja è il cudesch telechargiabel gratuitamain. U lura pon ins emprestar tar ils editurs il cudesch sco «cudesch migrant» e lura returnar quel ad els – forsa perfin direct a Ruschein tar turta e café. Ma da l’autra vart na croda la publicaziun «Plaids detgavunda» apunta era betg or dals tentaculs da l’Octopus. La rimnada da texts dat gea perditga da muments e svilups che Maria Cadruvi ha vivì e partì cun autras persunas e cun la cuminanza (rumantscha). Atgnamain vala quai era per l’entira cudeschera da l’Octopus. Era quella ha dà perditga da tals muments. «Nus avain crai schon laschà enavos intgins fastizs cun nossas publicaziuns», han Andreas Joos e Maria Cadruvi perquai tratg bilantscha a l’inscunter a Cuira en moda tut satisfatga e cun ina tschegnada d’egl. Schegea ch’igl è atgnamain da curreger – i n’è betg fastizs che l’Octopus ha laschà enavos. Igl eran tolcas. Il cudesch «Plaids detgavunda» è telechargiabel gratuitamain sco PDF u e-book sin: www.octopus-media.ch. Tgi che vuless dentant pli gugent in cudesch classic, po empustar (sur la medema pagina) in uschenumnà «cudesch migrant» ed emprestar quel per var trais emnas. La tolca da tinta Tranter l’emprim cudesch d'art dal 1980 («Gedanken an John Coltrane» da Michele Delprete) ed il segund-davos da l’onn 2002 («Onna Maria Tumera» da Leo Tuor) ha la chasa editura Octopus coordinà, tschentà, stampà e distribuì veritablas ovras da standard per il Grischun e la Rumantschia. Per part èsi ovras quasi monumentalas sco la Crestomazia retorumantscha dal «liun da Trun» Caspar Decurtins e lura l’ovra cumpletta e commentada dal «prenci poet» Giacun Hasper Muoth. E lura cumparan en il catalog da l’Octopus er ovras ordvart impurtantas per la litteratura rumantscha u per l’istoriografia grischuna, sco p.ex. «Bauern und Bären» da Jon Mathieu, «Giacumbert Nau» da Leo Tuor (inclusiv smaladicziun dals potentats!), «Sco scha nüglia nu füss» da Rut Plouda ubain il longseller «Handbuch Alp», in cudesch instructiv per persunal d’alp. En tut portan 41 cudeschs sin il dies u en il num «Octopus» la tipica tolca da tinta da la chasa editura. Possessur da la chasa editura è Andreas Joos, Maria Cadruvi ha adina collavurà stretgamain. Suenter «Onna Maria Tumera» (2002) ha Andreas Joos fatg ina midada professiunala e lavurà, sco sia consorta Maria Cadruvi, tar RTR – el però sco redactur da televisiun. La chasa editura Octopus ha tuttina lavurà enavant, era suenter la pensiun dal pèr-editur. Suenter ina midada da domicil da Cuira a Ruschein han els dus anc realisà divers films documentars sin incumbensa. (fmr/dat)

Il tema principal da la sesida dal cussegl communal da Domat glindesdi saira è stada l’uniun da pumpiers Domat/Favugn. Dispitaivel era la spezia da taxa da cumpensaziun. Il president communal Erich Kohler ha ditg che bunamain tut las vischnancas dal chantun fetschian pajar la taxa da cumpensaziun en furma d’ina pauschala. A Domat vegnia quella dentant calculada tenor las entradas suttamessas a la taglia. «Cun il nov program da taglias chantunal signifitgass l’incassament via la taxaziun da taglia in augment considerabel da lavur», ha’l ditg glindesdi en occasiun da la sesida dal cussegl communal, e ch’ins proponia perquai ch’era Domat surprendia il sistem cun la pauschala. Luna Weggler, la vicepresidenta dal cussegl (PS), ha numnà la novaziun proponida malgista, causa ch’ella dischavantageschia persunas cun pitschnas entradas. La vicepresidenta ha fatg la dumonda da renviar la midada da sistem. Cun 8:6 vuschs è questa renviada vegnida refusada. La proposta è vegnida acceptada cun 10:4 vuschs. Daniel Meyer, il schef dal departement (PPS), ha prendì l’occasiun e numnà la fusiun dals dus corps da pumpiers communals «in exempel da parada per la collavuraziun intercommunala». Ch’ils avantatg da questa fusiun sajan evidents, essend ch’ins possia repartir las cumpras dal material da pumpiers fitg custaivel sin tuttas duas vischnancas. Nagina plazza da glatsch artifizial amez vischnanca La suprastanza ha communitgà glindesdi saira en occasiun da l’ura da dumondas ch’el haja prendì cumià da l’idea dad in glatsch artifizial en il center da la vischnanca, sin la plazza Sentupada davant la baselgia. Uschia è el suandà la cumissiun e la gruppa da lavur «svilup dal center» che avevan renvià parzialmain questa proposta. La plazza da glatsch artifizial è uss vegnida stritgada per motivs da custs, ma era causa tema da canera en quest lieu amez vischnanca. In’eventuala plazza da glatsch artifizial duess vegnir integrada en il concept dad implants da sport Vial. La varianta plazza da soccer dentant duai vegnir examinada vinavant, sco plazzas pussiblas vegnan analisadas la plazza da scola davant chasa communala u era la plazza davant il center per giuvenils. Il president communal Erich Kohler ha infurmà quella saira che la dretgira administrativa na saja betg entrada sin il recurs areguard la nova constituziun communala. Quai signifitga che las elecziuns communalas vegnan d’atun realisadas tenor las prescripziuns da la nova constituziun communala da Domat. Il local da pumpiers intercommunal a Plarenga.

In cudesch plain «forza» sa regala l’interpresa Repower gist sezza sin ses anniversari da 120 onns. La publicaziun «Strom – Werke – Menschen – 120 Jahre Repower» raquinta dal svilup da las ovras electricas dal davos tschientaner, ma era da la glieud che ha lavurà en quella branscha en il Grischun. Igl è in cudesch che fa impressiun: sin la cuverta davantvart ves’ins ina fotografia en nair ed alv dal mir da serra dal Lago Bianco. Il titel «Strom – Werke – Menschen» è engravà cun colur alva en la cuverta, degn a l’istorgia che vegn raquintada. En sis chapitels han ina autura, Prisca Roth, e sis auturs, Pieder Caminada, Christof Kübler, Alessandro Mocenni, Jano Felice Pajarola, Daniele Papacella e Hansjürg Gredig elavurà l’istorgia da la forza electrica en il Grischun dals ultims 120 onns. E l’istorgia da l’interpresa Repower. Dasper ils aspects tecnics ed istorics vegnan era preschentads collavuraturas e collavuraturs da la firma Repower. Temp avunda e naginas restricziuns L’istoricher e geograf Hansjürg Gredig ha gì en maun ils fils per quest’ovra. «Perquai che jau aveva gia publitgà il cudesch ‹Unter Strom›, en il qual jau hai elavurà la via da la forza electrica en il chantun Grischun, eri evident ch’ils responsabels da la Repower èn vegnids tar mai cun la dumonda da scriver lur cudesch», raquinta l’autur. Cumenzà cun il project ha Hansjürg Gredig gìa avant quatter onns. In construct da basa ed in’idea en tge direcziun ch’i duess ir, aveva la Repower gia elavurà. E tuttina haja la gruppa dad auturs, che Gredig ha organisà, gì bleras libertads cun far lur retschertgas e cun publitgar ils resultats, «ord vista da la firma, forsa mintgatant main agreabels», commentescha Hansjürg Gredig. Ils responsabels da la Repower avevan perfin giavischà ch’i vegnia dà in sguard critic ed objectiv sin l’istorgia da la forza electrica. «Nus vulevan mussar las ovras da pionier en il Puschlav ed en il Partenz, l’istorgia da l’architectura dals implants electrics, però era dar paisa als destins persunals ed a las relaziuns da las ovras electricas cun la populaziun e las consequenzas per las regiuns perifericas sco en il Puschlav», enumerescha Hansjürg Gredig ils temas dals chapitels. «Vinavant vulevan nus era mussar quels projects che n’èn betg vegnids realisads, sco era las discussiuns politicas, las fusiuns ed las midadas ch’igl ha dà en il sectur da forza electrica.» E natiralmain hajan els era scrit sur dals affars cun l’Italia, che tutgan tar ils implants electrics dal Grischun e la Repower dapi ils emprims kilowatts ch’èn vegnids producids, declera Gredig. Glisch e cuschinas senza fim Dasper facts enconuschents, sco l’istorgia da las emprimas glischs electricas en ils albierts nobels da l’Engiadina, datti er invistas forsa main enconuschentas, sco per exempel il dilemma che la vischnanca dad Aschera aveva enturn il onn 1923: Quella giada vulevan blers en sasez barattar lur plattas da fieu cun indrizs electrics, ma la forza na bastava anc betg per tut quests apparats. Dentant si Tavau aveva il Hotel Palace survegnì prioritad per construir ina cuschina gronda electrica, perquai che l’hotel vuleva exnum daventar in hotel da cura senza fim. Archiv digital da fotografias L’architectura è natiralmain era in grond chapitel, che fa part da l’istorgia da la Repower, cun tut ils implants electrics ch’èn vegnids fabritgads tranter Campocologno e Landquart. Quai demussan era ils bels purtrets che illustreschan il cudesch. Insumma ha l’interpresa Repower gist prendì la chaschun dal giubileum e da quest cudesch per laschar digitalisar l’entir archiv da fotografias en collavuraziun cun la Fundaziun grischuna per la fotografia. «Dad avair a disposiziun tut questas fotografias en furma digitala ha simplifitgà la lavur vi dal cudesch magari ferm», uschia Hansjürg Gredig. Lavur da pionier, economia ed export Da l’onn 1907 era l’implant electric a Campocologno en il Puschlav ina da las ovras las pli grondas da ses gener en l’Europa. L’admiraziun da persunas dal fatg è stada gronda. Ma betg adina n’han las ovras electricas ed ils schefs responsabels gì success, igl ha dà era diversas terradas. Era davart ils projects d’implants mai realisads e la discussiun politica sur da l’ovra d’energia da charvun datti invista en il cudesch. I na vegn betg zuppentà che la Repower exportescha blera forza electrica en l’Italia, gia dapi l’entschatta da sia producziun. In chapitel dal cudesch è deditgà sulettamain a la filiala taliana da la Repower. Da refurmads e catolics Il chapitel da Daniele Papacella, nua ch’el ha retschertgà la relaziun da las ovras electricas cun la populaziun dal Puschlav, saja stà forsa il pli surprendent, conceda Hansjürg Gredig. Per exempel ch’igl ha duvrà ina cumissiun da la populaziun per segirar avunda aua en ils chanals da sauaziun ed en ils bigls da Brusio, dasper quai che las ovras duvravan. Ni era l’istorgia u il dilemma tranter la direcziun da las ovras, che era per gronda part adina da confessiun refurmada e na faschevan perquai betg adina buna farina cun ils politichers e las autoritads localas catolicas. Il cudesch datti en ina varianta tudestga ed ina taliana. «E cun agiuntar tar mintga chapitel ina resumaziun rumantscha, tant en la varianta tudestga e taliana, vulain nus era mussar nossa colliaziun cun la Rumantschia», manegia Stefan Bisculm, manader da la partiziun da communicaziun da la Repower. Ils 17 fanadur 1956 esi vegni mess en funcziun ina segunda gruppa da turbinas Ils 12 october 1926 eran tuts dus plazzals da fabrica averts: il traget da viafier dal Bernina cun la staziun da l'Alp Grüm ed ils implants idraulics giu vers il Puschlav. La stà 1953 han lavurants, cun gronda part da l'Italia mess ad ir ils bischens per l'aua. Transport dad in bischen cun agid da la viafier, l'onn 1927 Il cudesch da la Repower a chaschun dal giubileum da 120 onns: Strom - Werke - Menschen

«Lura essan nus ids da la pista engiu. I n’è betg ina pista difficila, nus n’essan era betg ids spezialmain svelt. E lura hai là ina storta a dretg.» E là «het’s mi verschnätzlet», uschia descriva Philipp Kutter quest di da skis il favrer 2023. In di ch’ha midà sia vita. Il cusseglier naziunal da l’Allianza dal Center da Turitg s’ha fatg mal e patescha dapi quella giada d’ina tetraplegia incumpletta, el è paralisà. L’emissiun SRF Dok «Nationalrat Philipp Kutters Neustart – Leben mit der Lähmung» accumpogna l’um da 49 onns durant in onn ed uschia sin sia via enavos en la vita. Il film documentar mussa impressiunantamain, co ch’el è sa disà a la sutga cun rodas. La documentaziun mussa ils gronds obstachels, sin ils quals pertutgads fruntan, ma era lur curaschi – per exempel da puspè candidar per il Cussegl naziunal. Malgrà ch’el para ruassaivel, cumbatta Philipp Kutter anc adina cun ses destin. La camera è fitg datiers, cura ch’el discurra davart las limitas e sfidas dal mintgadi. Fitg commovents èn quels muments, cura ch’el reflectescha avertamain sias temas e ses dubis. Era sia dunna Anja Kutter dentant gioga ina rolla centrala en la vita ed il film: La documentaziun mussa co ch’ella organisescha da nov la vita da famiglia cun las duas figlias, e co ch’ella prepara lur vita per il return dal bab or dal center da paraplegia. Uschia accumpogna la documentaziun Anja Kutter e las figlias p.ex. durant quest mument emoziunal, cura ch’ellas ston bandunar lur abitaziun e far midada en ina abitaziun endrizzada tenor ils basegns da persunas cun impediments. Grazia a la camera e l’avertadad da Kutter e sia famiglia è la documentaziun in rapport persunal ed emoziunal che fa impressiun. Persunalmain ma plascha era il format da questa documentaziun, i na vegn betg a pled in commentatur, mabain be ils protagonists. La documentaziun è accessibla sin SRF play. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs.

Entant ch’il campiunadi da ballape europeic va en la fasa finala, cumenza questa fin d’emna l’Europeada, il campiunadi da ballape da las minoritads europeicas. La Rumantschia è preschenta a quest turnier en Germania ed il Danemarc cun duas equipas, ina d’umens ed ina da dunnas. La FMR ha discurrì cun Giuanna Caviezel, ina dals responsabels per las equipas rumantschas, davart sfidas e plaschairs da l’Europeada. Il campiunadi da ballape europeic en Germania va prest en sia fasa finala e quai cun participaziun da Sommer, Schär e Xhaka. Ils Svizzers dastgan numnadamain sa mesirar sonda saira en l’otgavelfinal cun ils vischins dal sid, ils Talians. Ballapedists rumantschs na vegn ins dentant betg a chattar tar questa partida a Berlin en il stadion olimpic, almain betg sin il plaz. E tuttina cumenza era per duas squadras rumantschas questa fin d’emna in campiunadi da ballape si en il nord. Sonda, ils 29 da zercladur 2024, entschaiva en Germania ed il Danemarc l’Europeada, la sora pitschna dal campiunadi da ballape europeic, ch’è il campiunadi da ballape per las minoritads europeicas (mira box). Ballape, politica e cultura Tut en tut participeschan 24 equipas d’umens e 9 equipas da dunnas a l’Europeada che cuzza dals 29 da zercladur fin ils 7 da fanadur 2024. Per ils Rumantschs e las Rumantschas cumenza il turnier lura per propi dumengia a las 14.00, respectivamain a las 11.00. Il program na prevesa dentant betg be ballape, mabain era inscunters tranter las minoritads, referats e lavuratoris davart la situaziun da minoritads e guidas culturalas. La FMR ha discurrì cun ina dals responsabels per las squadras rumantschas, Giuanna Caviezel che stat dal reminent era sezza sin il plaz e che vegn a rapportar di per di da l’Europeada per la FMR/La Quotidiana. FMR: L’Europeada cumenza gist sonda, cura che la Svizra gioga ses otgavelfinal encunter l’Italia. Na fissas Vus betg pli gugent a Berlin a guardar la Svizra che a Schleswig a l’Europeada? Giuanna Caviezel: (ri) ... Na, nus dain pli gugent sezzas e sezs, enstagl da be guardar ballape. E sonda na giugain nus atgnamain anc betg. Lura è la festa d’avertura da l’Europeada. Nus na pudain pia betg esser a Berlin, ma nus pudain segir guardar quest gieu al monitur – ed esser da buna cumpagnia. Sport e politica – al campiunadi da ballape europeic na va quai betg. A l’Europeada è quai dentant in element dal program accumpagnant. Pertge funcziuna quai tar l’Europeada? Tar l’Europeada datti in grond interess d’emprender d’enconuscher la situaziun da las autras minoritads. Quai funcziuna bain, perquai che nus faschain tuttas e tuts era part da minoritads ed avain la medema basa, schegea che la situaziun è lura tar mintga minoritad differenta. E tuttina ans inscuntrain nus tuttas e tuts a l’Europeada sco part d’ina minoritad. La Rumantschia n’è dentant betg be ina minoritad, mabain era fragmentada en divers idioms. Èsi insumma stà pussibel da resguardar tuttas regiuns e da chattar avunda glieud? Nus avain participantas e participants da tuttas regiuns idiomaticas e da tuts tschintg idioms rumantschs. Tuttas regiuns èn pia represchentadas en nossas equipas. Quai ha funcziunà fitg bain. Nus empruvain er adina da mobilisar da tuttas regiuns e nus n’ans focussain betg be sin ina. Ma la cumposiziun da las equipas dependa era da las annunzias. Sin quai n’avain nus nagina influenza e perquai n’èsi betg adina pussibel da considerar mintga regiun en moda commensurada. Tar l’equipa da dunnas avain nus plinavant gì enorm grondas stentas da chattar avunda giugadras. Ils motivs èn vacanzas, betg peda u nagin interess. Perquai vegn quest onn schizunt ina giugadra da la minoritad dals Sami a gidar. Ma tuttina avain nus be in cader da 12 dunnas, fertant ch’ils umens èn en 23 e n’han gì nagin problem da chattar giugaders. Damai supplitgesch jau gia ussa tuttas dunnas, e sa chapescha er ils umens, da reservar temp per l’Europeada 2028 – nus as duvrain. Sin tge as legrais vus il pli fitg? (ri) Damai ch’jau viv dapi in mez onn en Norvegia, ma legrel jau da passentar in’emna cun persunas che discurran rumantsch e che han il medem umor sco jau. Ma jau ma legrel era da passentar temp cun amias ed amis che jau n’hai ditg betg vesì, da far sport, da guardar gieus da ballape e da star da cumpagnia. Ils Norvegiais han pia in auter umor ch’ils Rumantschs? (ri) … Gea, jau crai che mintga cultura ha in pau in auter umor e mes ver umor poss jau be viver per rumantsch. D’explitgar quai cun pleds è memia grev, ma jau crai che mintga Rumantscha e Rumantsch sa, tge che jau manegel. È il focus a l’Europeada pia sin il divertiment u dastgan ins spetgar che las ­Rumantschas u ils Rumantschs van forsa per il titel? La finamira è oravant tut da participar e quai cun duas equipas, ina d’umens ed ina da dunnas. Nus lain plinavant era represchentar la Rumantschia ad ina tala occurrenza, ans divertir e far il meglier. Quai è tut quai che quinta e nus vegnin segir a dar tut per far quai sco ch’i tutga. Tranter duas mars L’Europeada è il campiunadi da ballape per minoritads autoctonas da l’Europa. Quest onn vegn quella organisada da quatter minoritads en las regiuns Schleswig dal Nord (DK) e Schleswig dal Sid (DE): la minoritad danaisa en Germania, Sinti e Roma en Germania, la minoritad frisa e la minoritad tudestga dal Danemarc. La 5avla ediziun da l’Europeada vegn pia giugada en dus pajais e tranter duas mars. «Between two seas» è perquai il titel dal campiunadi. La regiun Schleswig sa chatta numnadamain tranter la Mar dal Nord e la Mar Baltica. L’emprima Europeada è dal reminent stada en il Grischun l’onn 2008. La Rumantschia – qua la squadra da dunnas (cotschen) tar in gieu dal 2022 – vegn era quest onn represchentada da duas equipas a l’Europeada. Giuanna Caviezel Pervi da l’umor a l’Europeada En la sumbriva dal campiunadi da ballape europeic en Germania cumenza questa fin d’emna er in auter turnier – l’Europeada. Quest campiunadi da ballape da minoritads europeicas è quest onn la 5avla giada e quai en las regiuns Schleswig dal Nord e dal Sid, pia en la Germania ed il Danemarc. Sco usità èn er equipas rumantschas da la partida, ina d’umens ed ina da dunnas. La FMR ha discurrì cun Giuanna Caviezel, ina dals responsabels per las equipas rumantschas. Suenter in mez onn en Norvegia sa legra ella da passentar temp cun Rumantschas e Rumantschs – cun glieud che ha il medem umor.

Las lingias grassas e finas dal mais zercladur 2024 Illustraziun dad "In mais da pais" dal zercladur 2024 Quest mais ston ils paupers ballapedists da la EURO 2024 dar giu suenter mintga matsch in statement. Ma bunas decleraziuns, constataziuns, analisas e citats datti era en il mund rumantsch. Perquai preschentain nus ina selecziun da bellas «frasas en virgulettas». Ina frasa fitg frequenta da giugaders (ed er giugadras) da ballape suenter il matsch è: «Nus stuain analisar quai!» – Cun tutta buna veglia ans imaginain nus co che las testas finas dal ballape analiseschan maletgs e prendan per mauns cifras e datas. Ma sco ch’in columnist da la FMR ha remartgà dacurt èsi probabel simplamain ina floscla dal superstars per cuschentar ch’ins n’haja nagin’idea pertge che la balla n’è betg ida en il gol. Ma ussa survegn la frasa ina nova dimensiun. Il Cussegl federal ha decis da sbassar la taxa da medias Serafe – e cun quai logicamain era da scursanir las entradas per la SRG SSR. Sin la dumonda da la FMR tge consequenzas che quella decisiun pudess avair per il bratsch rumantsch da la chasa da medias, per RTR, ha respundì il directur Nicolas Pernet sco in superstar da ballape: «Nus stuain ussa analisar tge che quai munta.» Gronds pleds ha tschernì il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel, tar in’infurmaziun davart il project dal Lag Salischinas. En sia vischnanca duai vegnir bajegià in grond lai artifizial per recreaziun e divertiment. Ils custs totals vegnan calculads sin var 30 milliuns. Ils emprims sigls en l’aua fissi pussaivel da far enturn l’onn 2029. Perquai ha il president communal ditg a la sairada d’infurmaziun: «Il Lag Salischinas ei in project da tschentaners gest sco inaga las ovras hidraulicas e la viafier en Surselva. Igl ei in project per pliras generaziuns.» – Quai tuna fitg bain. Ma adatg, i dat sper ils projects menziunads dad el anc in’autra categoria da projects da generaziun en Surselva: il Parc Adula, la Porta Alpina ed il lai da fermada sin il Plaun la Greina. Tgi che chamina tras museums d’art, vesa cuntradas da tuttas colurs. Vul dir: i dat muntognas cotschnas, vatgas verdas e tschiels mellens. Ussa pudess ins dir che quai saja gea la libertad artistica. Bel è quai che plascha. Ma ussa ha Joannes Wetzel da Chaflur chattà in’autra decleraziun per la tscherna da colurs per tschiels en la pittura mundiala. En collavuraziun cun la UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair ha el numnadamain creà ina paletta da colurs d’aquarel or da pigments da crappa indigena. Ses unic problem: Or da la crappa engiadinaisa n’èsi betg stà pussaivel da far colur blaua. E perquai ha Joannes Wetzel declerà: «Uschigliö as poja eir üna jada pitturar il tschêl cotschen, sco pro ün tramunt da sulai.» Damai, sche Vus vesais en in museum in tschiel d’ina curiusa colur, lura mancava simplamain il dretg pigment. Tar ina flotta festa tutga in pled festiv, sco p.ex. a la festa da las Trais Lias a Glion l’entschatta da quest mais. La citad da Glion è gea stada per uschedir la tgina da la republica grischuna d’antruras. Perquai ha la co-organisatura ed oratura Ursina Jeck­lin fatg il bainvegni a Glion, tenor ella «il Rütli dil Grischun». Quai è in’interessanta colliaziun svizra-grischuna ch’ins pudess senz’auter cuntinuar: Il Morgarten dal Grischun è stà a la Chalavaina. La frizza da Tell ha sfess la chavazza da Jenatsch. E tar las davosas elecziuns da Cuira hai dà in Marignano per ... – Okay, igl è stada ina tuppa idea da far da questas colliaziuns. Ina definiziun dal term «cultura» ha purtà dacurt il president dal Cussegl grond, Franz Sepp Caluori. A Trun, tar la surdada dal Premi da cultura grischun 2024 a Clau Scherrer ha el ditg: «Cultura ei quei che vegn fatg e formau dils carstgauns.» – Schegea ch’el ha tradì anc al lieu che quella definiziun da «cultura» haja el or da Wikipedia. Franz Sepp Caluori n’è segir betg l’emprim e l’ultim politicher ch’empresta passaschas da la gigantica enciclopedia online. Atgnamain è Wikipedia il meglier ghostwriter: ina savida enorma, pluriling e gratuit. Bainprest survegn Wikipedia perfin anc sustegn da sia collega «I.A.». Uschia ch’i vegn mo darar pli a dar in pled festiv fidaivel a la definiziun da cultura da Caluori: «Formau dils carstgauns.» Radund 40 milliuns francs custan las gallarias e drenaschas sut Brinzauls, per preservar il vitg da ruschnadas e disgrazias. Quest mais èsi stà exact in onn dapi la gronda bova. E sut Brinzauls ha entschet la proxima etappa da las lavurs da drenascha. Tar l’emprima siglientada ha Daniel Albertin, il mastral da la vischnanca Albula/Alvra, ditg: «Brinzauls è en unfant tgi dovra blera tgira.» – Però attenziun: In dretg uffant custa totalmain, tenor las indicaziuns d’assicuranzas da vita, «be» ca. 400 000 francs tranter sia naschientscha ed il 20avel anniversari. En cumparegliaziun cun Brinzauls è quai in schnepli. Il capo da Valsot chala sin la fin da quest onn. Victor Peer va en pensiun suenter 40 onns en la politica communala. Dapi il 2007 è el stà president communal, l’emprim da Ramosch e suenter da la vischnanca fusiunada Valsot. Ed en vista a la fin da sia carriera presidiala ha Victor Peer dà ad RTR gist ina lecziun en dumondas da democrazia: «I’s sto far quint chi nu s’haja adüna grondas majoritats. Ma quai nu voula neir adüna. I voul be ün pa daplü co la mità!» – Uschè simpel èsi damai cun decisiuns democraticas e cun la tactica politica a Valsot e dapertut: I dovra be ina vusch dapli – e fertig. «Pil solit dat ei dapli pachets il mardis», ha declerà quest mais la postina ­Fabienne Saner a la FMR. Quell’aveva visità a Trun, en l’anteriura fabrica da ponn, il nov center da distribuziun da la posta per la part sura da la Surselva. E la postina ha gist era tradì al redactur pertge che sia camiunetta è pli plaina mintgamai mintga mardi: «Perquei che la glieud emposta rauba sur la fin d’jamna.» Ussa savain nus damai tge che la Surselva fa adina la dumengia: star giu sin canapé ed empustar rauba da Zalando, Galaxus ed Amazon (enstagl dad ir a messa)! La Scola auta spezialisada dal Grischun ha tematisà tar ina dieta a Cuira «la communicaziun da vischnancas en il temp digital». I gieva principalmain per la dumonda co e nua che las vischnancas pudessan infurmar bain lur populaziun. Ed ina da las referentas, Manuela Kaech, regenta dal chantun Zug, ha chattà clers pleds quella saira a Cuira: «Las medias tradiziunalas sco las gasettas èn anc adina impurtantas – per las generaziuns pli attempadas.» – Damai, sche Vus tegnais ussa en maun questa gasetta, lura essas Vus er plitost da la garda veglia. – E quel che scriva la gasetta sobiso! In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? «In mais da pais» lascha repassar schabetgs, dat ina survista casuala e commentescha quai era cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha «In mais da pais» mintgamai cun in schurnal grafic.

Anc fin ils 9 da fanadur 2024 pon ils abitants e las abitantas da la vischancan Albula/Alvra s’exprimer. Tgi che n’è betg d’accord cun la revisiun da la planisaziun locala po scriver a la vischnanca ina brev u in e-mail. La suprastanza purifitgescha suenter ils plans e l’urden da bajegiar. L’ultim pled en chapitel han ils votants e las votantas a la radunanza communala. La vischnanca Albula/Alvra sa co declerar chaussas delicatas a la populaziun. Dapi il «rutsch» da Brinzauls èn il president Daniel Albertin e sia suprastanza profis en chaussa communicaziun. Gliez sa mussa uss era puncto planisaziun locala. La vischnanca n’ha betg mo organisà ina saira d’infurmaziun per explitgar las dezonaziuns u il nov urden da bajegiar, mabain ella ha gist anc mess sin la plattafurma Youtube il film da la sairada che ha gì lieu il matg. Per quels e quellas che n’han betg temp da guardar il film – el dura passa in’ura – ha la FMR tschentà ensemen las dumondas e respostas principalas. Pertge dovri insumma ina nova planisaziun? Per duas raschuns: Mintga fracziun dad Albula/Alvra ha ses agen urden da bajegiar e si’atgna planisaziun. Quai deriva anc dal temp avant la fusiun. Ussa dovri in urden da bajegiar communabel. Plinavant cumondan la lescha federala e quella dal chantun ch’i na dastgia betg dar memia grondas zonas da bajegiar e ch’i saja da bajegiar pli spess. Vala la revisiun per l’entira vischnanca? La revisiun totala pertutga sis da las set fracziuns dad Albula/Alvra. Per la fracziun da Brinzauls cun Vazerol na vala la revisiun dentant betg. En quest territori prendan ins mesiras per stabilisar la bova (Igl Rutsch). Ins vul anc observar l’effect da las mesiras avant che decider per quel territori ina nova planisaziun. Tge mida? E tge dat da discutar? La vischnanca Albula/Alvra survegn in nov urden da bajegiar. Plinavant datti novs plans da zonas per las fracziuns Alvagni, Alvaschagn, Casti, Stierva/Mon e Surava. Albula/Alvra tutga tar las vischnancas grischunas che possedan memia bler terren en la zona da construcziun. Perquai stoi vegnir dezonà, gliez cumonda il dretg surordinà. Quant che sto vegnir dezonà, calculescha il chantun tranter auter sin fundament dal svilup da la populaziun – pia sch’il dumber d’abitanta e d’abitants crescha u sa sminuescha. Quant vegn dezonà? Da preschent datti en la vischnanca d’Alvra 170 suloms da bajegiar. La suprastanza ha decidì da reducir per circa la mesadad, vul dir sin 87 suloms. Ad Alvagni crodan 32 suloms or da la zona da bajegiar, ad Alvaschagn 2, a Casti 6, a Mon 16 ed a Surava 31. Pertge na vegni betg dezonà a Stierva? Stierva n’ha per il mument nagin terren en la zona da construcziun. Perquai vul la suprastanza perfin enzonar quatter suloms. Tge tenuta ha la suprastanza visavi il chantun? Il chantun avess vulì che Albula/Alvra dezoneschia anc dapli sulom da bajegiar. El parta da quella che la populaziun diminueschia ils proxims onns en la vischnanca. La suprastanza ha però ina autra tenuta. «Nus na vulain betg surpigliar las prognosas da svilup da la populaziun dal chantun», ha ditg Reto Crameri da la suprastanza communala en occasiun da la saira d’infurmaziun. «Nossa finamira è d’augmentar levet il dumber da la populaziun.» Perquai quinta la suprastanza ch’i dovria ina pli gronda reserva da sulom da bajegiar che quai ch’il chantun aveva calculà. Tge mida uschiglio anc pertutgant sulom da bajegiar? Insatgi che posseda in sulom da bajegiar na po betg pli simplamain salvar per decennis quest sulom – forsa cun la finamira ch’ils biadis u sutbiadis possian bajegiar in di sin quel terren ina chasa. Gliez n’è betg pli pussaivel. La lescha chantunala perscriva: Entaifer otg u maximalmain diesch onns duai in sulom vegnir surbajegià. Uschiglio ha la vischnanca il dretg da cumprar il sulom. Ella na sto però betg far diever da quest dretg, la suprastanza decida da cas a cas. Il dretg chantunal regla era la taxa che proprietaris ston pajar, sch’in sulom vegn da nov en la zona da bajegiar. Lura ha il sulom ina pli gronda valur. 30 % da questa plivalur èsi da pajar en il fond dal chantun e da la vischnanca. Datti era zonas ed objects da protecziun? La revisiun pertutga era la protecziun dal maletg dal lieu ubain la protecziun da singuls edifizis. L’agricultura è medemamain pertutgada cun zonas adattadas per prads maghers u palids. Nua chattan ins tut las infurmaziuns ed ils documents? Tut ils documents e plans chattan ins sin la pagina d’internet da la vischnanca Albula/Alvra. Tgi che vul po era ir e prender invista da quels documents tar l’administraziun communala a Casti fin ils 9 da fanadur 2024. La persuna duess però s’annunziar avant. Gist ils gronds plans n’èn per part betg survesaivels a moda electronica, sch’ins ha be in pitschen monitur. Lura èsi pli simpel da contemplar ils plans sin palpiri. Quant ditg pon ins inoltrar propostas u protestas? Fin ils 9 da fanadur èsi pussaivel d’inoltrar propostas u protestas. Las inoltraziuns èn da far en scrit e da trametter per posta u per e-mail. La suprastanza evaluescha las inoltraziuns ed adattescha tut tenor anc ina giada ils plans e l’urden da bajegiar. Tgi decida definitivamain? Il davos pled ha lura ina radunanza communala. Ils votants e las votantas pon acceptar u da refusar la revisiun. Tar in GEA resta a singuls pertutgads che na van betg d’accord la pussaivladad da prender la via giudiziala e da recurrer. L’emprima instanza fiss en quest cas qua la regenza grischuna. In extract dal plan da zonas da la fracziun da Surava. Ils plans èn exponids fin ils 9 da fandaur 2024 tar l’administraziun communala a Casti ubain sin la pagina d’internet da la vischnanca Albula/Alvra.

Cun mo 18 vuschs differenza è Hans Martin Meuli (PLD) vegnì elegì questa dumengia sco nov president da la citad da Cuira. El ha fatg la cursa ultra-stretga cunter Patrik Degiacomi ed impedescha uschia che la citad survegnia per l’emprima giada in presidi sanester. Perquai ch’il resultat è dentant ì per il «nair da l’ungla», sto vegnir dumbrà anc ina giada. Tgi po surrir e tgi sto far bella tschera tar il resultat d'elecziun per il presidi da la citad da Cuira: il perdider Patrik Degiacomi (san.) ed il Hans Martin Meuli gist suenter ch'il resultat stretg è vegnì dà enconuschent en il foyer dal Rathaus a Cuira. Patrik Degiacomi (PS) ha gì paucas minutas retard questa dumengia suentermezdi. Tut il public l’ha spetgà en il foyer dal Rathaus a Cuira. Punct a las 14.00 vuleva la citad dar enconuschent il resultat dal segund scrutini da l’elecziun per il presidi da la citad. Causa che Degiacomi mancava, èn vegnids communitgads ils resultats pir a las 14.03. Ma il pitschen «retard» n’ha il cusseglier da la citad en uffizi e candidat-favurit betg pli pudì recuperar. «In di plain tensiun» Malapaina che Patrik Degiacomi e sia partenaria èn arrivads en il foyer dal Rathaus a Cuira, ha Marco Michel dà enconuschent il resultat. Il scrivant da Cuira ha gist annunzià da bell’entschatta ch’i saja stà enorm stretg, uschè stretg ch’i dovria dumbraziun supplementara: «Per ils dumbravuschs èsi stà in di plain tensiun. Be gist 18 vuschs separan ils resultats dals dus candidats per il presidi», ha el ditg e laschà savair che la verificaziun dal resultat vegnia fatga quest glindesdi. Malgrà quella resalva, ha il scrivant dà enconuschent il resultat provisoric: «Elegì cun 4327 vuschs è: Hans Martin Meuli.» – Givels rebattan nà da l’ala liberala tras il venerabel foyer dal Rathaus. Las ulteriuras cifras che Marco Michel ha dà enconuschent suenter, èn bunamain idas a perder tranter tut las emprimas gratulaziuns: Patrik Degiacomi ha fatg 4309 vuschs tar ina participaziun a l’urna da 36,1 %. Quel gratulescha lura sco in dals emprims a ses nov president. Avant trais emnas era Hans Martin Meuli anc stà surprais dad esser elegì en la regenza da Cuira. Ussa è el perfin president da la citad. Gredig «impedescha» victoria sanestra Ina cifra communitgada dal scrivant da Cuira ha lura tuttina anc fatg surstar en la truscha dal Rathaus: Il nov cusseglier da la citad Simon Gredig – che n’ha gnanc candidà per il presidi – ha recaltgà 350 vuschs. Cun quel resultat ha el «impedì» per uschedir che la citad da Cuira survegnia per l’emprima giada en si’istorgia in parsura da l’ala sanestra. Il presidi resta damai en mauns burgais ed el resta era en mauns da la Partida liberaldemocratica (PLD). Hans Martin Meuli succeda a ses collega da partida Urs Marti che terminescha quest onn ses «dominium» da 2013 – 2024. Ma apunta – la citad sto anc spetgar sin la verificaziun uffiziala dal resultat. Quatter dumbravuschs ston anc ina giada ir sur ils cedels. Il resultat definitiv vegn uffizialisà e publitgà glindesdi «en il decurs dal suentermezdi», sco che Marco Michel ha laschà savair envers la FMR. Ma ses pitschen «retard» en il «nair da l’ungla» na vegn Patrik Degiacomi probabel tuttina betg pli da recuperar. 18 vuschs han fatg la differenza Ina surpraisa a Cuira: Hans Martin Meuli (PLD) è vegnì elegì dumengia sco nov president da la citad. El ha però fatg mo 18 vuschs dapli che Patrik Degiacomi (PS), il favurit en l’elecziun. Causa il resultat stretg datti ina dumbraziun supplementara. SDA/FMR En vista al segund scrutini per l’elecziun dal presidi da la citad da Cuira valeva atgnamain il socialdemocrat e cusseglier en uffizi Patrik Degiacomi sco favurit. En l’emprim scrutini, ils 9 da zercladur, aveva quel anc fatg bunamain 1000 vuschs dapli che ses cuntercandidat Hans Martin Meuli da la PLD. En il segund gir da dumengia passada ha Degiacomi bain pudì augmentar ses resultat da 3356 sin 4309 vuschs. Ma quai n’ha betg tanschì per daventar l’emprim socialdemocrat sin il «trun» da la chapitala grischuna. Ses concurrent Hans Martin Meuli ha numnadamain recaltgà 18 vuschs dapli (4327 vuschs). Quai è dentant uschè ina pitschna differenza ch’i dovra – tenor lescha – ina dumbraziun supplementara da vart uffiziala. E perquai ha ditg il victur da dumengia: «Nus stuain anc spetgar damaun il resultat uffizial.» Presidi resta en mauns burgais Cun Hans Martin Meuli (57) resta il presidi da la citad damai en mauns burgais ed en mauns da la Partida liberaldemocratica. Meuli è bain frestg en la regenza da la citad, ensemen cun Simon Gredig (30, nov) e Patrik Degiacomi (52, en uffizi), ma tuttina gia activ en la politica communala da Cuira dapi ina dunsaina d’onns. Pagina 3

Sin ina via champestra che sa chatta sur la vischnanca Conters en il Partenz s’han scuntrads sin la via cun mo in vial dus vehichels. Cunquai ch’i n’era betg pussaivel da cruschar, ha decis il manischunz da 56 onns ch’era en viadi vers Conters dad ir enavos per far lieu per cruschar. Sco che la Polizia chantunala scriva, è ses auto charrà sur la via ora, cupitgà pliras giadas e glischnà giu da la costa stipa. Cur ch’il vehichel è stà salda en il prà pli planiv, han il manischunz ed ils dus passagiers pudì, cun agid d’ina terza persuna, bandunar l’auto, blessads mo levamain. Il servetsch da salvament da l’ospital Schiers als ha manads a l’ospital.(cdm/fmr) L’auto è cupitgà e glischnà e stà salda pir giusum la costa stipa.

Intervista cun il novelegì president da la citad da Cuira, Hans Martin Meuli (PLD) FMR: Ina cursa fitg stretga èsi stà. Hans Martin Meuli: Bun, i dovra anc la verificaziun, la dumbraziun supplementara. Ma cler, ussa vegnan gia fatgas intervistas e dumondas, ed jau dun gugent resposta, schegea ch’i n’è betg definitiv. Nus stuain sa chapescha anc spetgar damaun il resultat uffizial. Il cussegl da la citad n’ha betg armonisà bain il davos temp. Co vulais Vus procurar per dapli concordia? Jau sun optimistic che quai gartegia cun la cumposiziun actuala. Quai avain nus ussa era mussà ussa cun noss’intenziun co repartir ils trais departaments. Nus avain repartì quels tenor las fermezzas dals singuls cussegliers. En il cumbat electoral hai adina gì num che la citad da Cuira dovria ina visiun generala. Nus stuain chattar ina visiun ch’è realisabla – e betg ans far illusiuns. Ina visiun sto definir tge che nus vulessan cuntanscher a lunga vista, p.ex. fin dal 2050, e lura realisar pass per pass las finamiras. Ma nus na pudain betg perder or d’egl las sfidas actualas che preoccupan las abitantas ed ils abitants da Cuira, p.ex. tut la situaziun enturn la scena da drogas. Quella tematica stuain nus ussa tschappar en e realisar. E da l’autra vart stuain nus simplamain era far in «Kassensturz» e controllar quants raps che nus avain a disposiziun per realisar ils differents projects. E co ticca Hans Martin Meuli? Jau sun ina persuna fitg fidada che guarda en l’avegnir, che vul prender per mauns las sfidas da damaun – ensemen cun mes team, ensemen cun mes collegas en il cussegl da la citad, cun Patrik Degiacomi e Simon Gredig.

Intervista cun Patrik Degiacomi (PS) ch'ha stuì suttacumber en l'elecziun per il presidi da la citad da Cuira. FMR: Vus fissas stà l’emprim president da citad da Cuira da la Partida socialdemocratica (PS). Ed ussa n’hai betg tanschì per 18 vuschs. Patrik Degiacomi: I dat duas simplas raschuns per quest resultat: Hans Martin Meuli ha simplamain fatg 18 vuschs dapli che jau. Jau al gratulesch per quel resultat. E da l’autra mussa il resultat tuttina che per ina buna part da la populaziun da Cuira fissi in’opziun dad era eleger ina giada ina candidata u in candidat da la PS. Quai è atgnamain ina buna novitad, schegea ch’igl ussa stà fitg cnap per mai. Quai fa forsa schon mal? Igl è stà in lung cumbat electoral ed jau hai fatg mes pussaivel. Oz hai pensà: Jau prend sco ch’i vegn. Ed ussa hai jau forsa in zichelin dapli temp per mia famiglia, schegea che jau vegn a m’engaschar vinavant plainamain sco cusseglier da la citad. Èsi stà in dischavantatg che Vus avais fatg il meglier resultat en l’emprim scrutini? Jau hai schon sentì en discurs cun la glieud che blers han pensà che ussa saja mi’elecziun clera. Jau hai però adina savì ch’i pudess vegnir stretg. A la fin dals quints n’hai anc mai tanschì per la PS. Ma ussa èsi d’acceptar il resultat. L’ala sanestra cun Vus ha «pers» anc 350 vuschs ch’èn idas a Simon Gredig che n’ha gnanc candidà. Gea, quai è uschia. Schegea ch’i n’ha gea betg purtà bler, perquai che mo Hans Martin Meuli ed jau avain candidà. Insumma, era quai è ussa simplamain in fact ch’igl è d’acceptar. Enconuschentamain n’è l’atmosfera en la regenza da Cuira betg stada buna il davos temp. Pudess quest resultat stretg render difficila la collavuraziun? Na, insumma betg. Nus avain gia ussa buns discurs ensemen cun ils dus novs. Ed jau vegn a far mes pussaivel per ch’els hajan in bun start en la regenza. Nus stuain prestar il meglier pussaivel sco team. Vi da quai na sa mida nagut. I va per Cuira e betg per mia persuna.

Asa Hendry (san.) e Leander Albin durant lur "lectura performativa" a Cuira, ils 10 d'october 2023.

Roman Weishaupt davant l'entrada dal palc dal Teater Cuira.

Maria Cadruvi

Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader.

Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’universitad da Friburg.

Preschentaziun dal toc "Ein Waldstück" en ina conferenza da medias en il Fürstenwald a Cuira. Il toc vegn inscenà questa stad a Lantsch, Bravuogn e Savognin.

Impressiuns dal Bügla 2024 a Domat (Festa da gimnastica chantunala dals 14-16 da zercladur 2024), fotografà ils 15 da zercladur 2024 a Domat.

La gasetta regiunala Pagina da Surmeir - in'ediziun dal zercladur 2024.

Mo duvrar en connex cun l'artitgel davart la publicaziun "Grenzerfahrungen" da Mirella Carbone e Joachim Jung (zercladur 2024)

(Fotografia mo per diever en connex cun la rapportaziun da las malauras 2024 en Mesolcina)

La vischnanca da Valragn ha da cumbatter cun in problem d'excrements per lung da l'autostrada A13. Ella vul perquai bajegiar tualettas, p.ex. a Spligia.

Duvrar mo en occasiun cun la publicaziun "Plaids detgavunda" (zercladur 2024: Maria Cadruvi ed Andreas Joos, fotografà a Cuira ils 19 da zercladur 2024, en occasiun da la preschentaziun da lur cudesch "Plaids detgavunda".

La squadra da dunnas dal ballape rumantsch tar in gieu dal 2022.

Illustraziun dal CB Sedrun/Mustér che vegn schlià sin la proxima stagiun.

(Duvrar mo en connex cun rapportaziun da las elecziuns 2024 per il presidi da la citad da Cuira.) Ils dus candidats per il presidi da la citad da Cuira en occasiun da la publicaziun dal resultat d'elecziun en il Rathaus.