Igl Silvio Pellegrini cun sias 81 ons saragorda ànc bagn co c’el a sia trupa a duvro igl «Beilhack» egn taglianev avànt 50 ons. Las lavegnas disgraziusas an Valragn avànt 50 ons en rastadas an la mimorgia da quels c’ân vivieu ellas. Egna da quellas parsùnas e igl Silvio Pellegrini. A la FMR â el tradieu da quella dumeingia alva «nera» igls 1975 a sias otras santupadas cun quella forza da la natira. Cun 81 ons â igl Silvio Pellegrini da Scharons, bab da quater feglias, rimno blearas experienztgas agl dacurs da la veta. Quellas â el nudo an sia autobiografeia «Keine halben Sachen» c’e cumparieu avànt diesch ons. Egn evenimaint spezial en stadas las lavegnas avànt 50 ons. Igls 5 d’avregl 1975 e vagnida giou egna lavegna a Novagnas a diferaintas lavegnas ân caschuno dons enorms agl Grischùn. Latier blearas unfridas mortalas. Sco luvraint tier gl’ufezi da la construcziùn bassa saragorda Silvio Pellegrini bagn da quellas. Betga me an sia veta professiunala e el sto confrunto cun lavegnas, ear an sia veta privata â’gl do diferaints evenimaints cun quella forza da la natira. Fatg a passanto â Silvio Pellegrini nunudieu blear an sia veta. Igl e nunpussevel da raquintar la si’antiera istorgia. Uon vean ragurdo a las lavegnas da la dumeingia alva «nera» igls 1975 an Valragn. An conex cun quels evenimaints e vagnida organisada egna exposiziùn (varda boxa) par saragurdar da que on, mo ear oters ons cura ca Valragn e sto partutgieu da lavegnas. Da que tains avànt 50 ons eara igl giuven Silvio Pellegrini igl capo substitut digl Ufezi da la construcziùn bassa a Tusàn. Igl district eara raspunsavel par la Stussavgia, la Val Avras a tanscheva da la Pùnt da Rehanau fegn a San Bernardino. Natiralmeing c’igl e vagnieu co’gl â stuieu. L’eanda suainter Pastgas â Silvio Pellegrini antschiet cun sieus picet. Egn’eanda eara el raspunsavel pigl survetsch da nev sen las veias. Las lavegna disgraziusas «ân gest tutgieu me», raquenta el digl on 1975. Davent da measeanda vev’igl antschiet a sbischar a betga ple calo antocen sonda. «Dus meters nev nova e vagnida masirada a San Bernardino», saragorda igl Silvio Pellegrini. Sonda da notg e la lavegna vagnida giou a Novagnas. Par furtuna sainza dons da veta. Mo la veia N13 e stada sarada par egn’eanda. Tut quegl tradescha igl Silvio Pellegrini plagn ruassevladad. El raquenta an lingia directa digls evenimaints digl passo. Igl prievel â Silvio Pellegrini realiso bòld. Schigea ca bleara nev eara schon tschassada a par part luantada, cun aschi bleara nev nova eara Novagnas a la N13 an prievel. Sarar la veia vendargis sera e sto la devisa. Las veias en ànc egn’eada vagnidas rumidas la sera, cun l’intenziùn da saver earver la culiaziùn par igls vehicels puspe la sonda. Alura e tut vagnieu oter … Cumbagn ca las veias earan saradas â la polizeia s’anunztgeada, cun quegl c’egn egn car cun viagiaturs leva passar par rivar a l’Itaglia. Igl Silvio Pellegrini â stuieu dezeder: Schar tras els near ruinar lur vacànzas? An sia autobiografeia formulescha el quegl ascheia: Egna dezisiùn nera near alva? Agl raschieni parsunal cun la FMR tradescha el: «Jou partratg ànc oz ve da quella dezisiùn.» Egna ca vess savieu custar vetas. «Egna ca mussa quànt datier viver a murir en ad egn l’oter.» El â dezidieu da schar passar els, a par furtuna e tut ieu bagn. Avànt measanotg eara la veia lua puspe sarada – curt suainter las 02.10 uras e la lavegna vagnida giou. Igl amprem evenimaint â igl Silvio Pellegrini gieu cun 19 ons segl Pez Bavregn. Quel vess prest custo la sia veta. An sia funcziùn sco capo digl salvamaint digl SAC Pez Platta â el ànc gieu otras scuntradas cun las lavegnas. A quellas en par part stadas fetg parsunalas. El â raquinto da dus cass digls ons 1980, cura c’el a stuieu salvar glieud c’el ancunascheva. Par egn da quels e igl telefon vagnieu las 16.30 egn gi agl marz 1986. Egn giuven eara sparieu an la Valragn. Lua savevan els ànc betga sch’egna lavegna eara vegnida giou near betga. Tge ca veva fatg quitos eara c’el veva betga samusso agl liac d’antupada, noua ca la sia sora spitgeva sen el cugl auto. Igl Silvio Pellegrini â raquinto: «Que gi sund jou ieu blear ple speart c’ign vess stgieu cugl auto, jou ve savieu c’igl fa preascha.» La Rega e vagnida da la Gidegna, ad igl capo digl salvamaint leva antupar igl pilot segl mir da farmada. Mo la polizeia â ratanieu el sen la N13 sut Pignia parquegl c’el eara megna speart sen veia. Ear là samussa igl caracter direct a pragmatic digl Silvio Pellegrini. El â telefono agl pilot ad a dumando sch’el vigni par el a Pignia. Cura c’igl helicopter e vagnieu, e el ieu sur la zev par antrar agl helicopter da la Rega. C’igl fetschi preascha â lua ear la polizeia capieu. Schi speart sco c’el â reagieu ad e vagnieu activ. Salvar â el betga savieu igl giuven um. Ign â santieu ad el â ear exprimieu ca quegl e egna da las istorgias ca va ear oz ànc a cor ad el. «Laubana» «Laubana» igl pled gualser par lavegnas an Valragn. Egna forza da natira cun gràndas massas da nev, mirs da nev a lavurs da rumir intensivas. L’exposiziùn «Laubana» a Spleia mussa evenimaints historics an la Valragn sco ear la relaziùn natirala trànter la val, la nev a lavegnas. Egna da quellas lavegnas e vagnida giou a Novagnas avànt 50 ons. Igl Silvio Pellegrini c’eara capo substitut digl Ufezi da la construcziùn bassa Tusàn veva lua egn’impurtànta leztga: Rumir la nev sen la N13 pigl trafi digl conex trànter nord a sid. L’exposiziùn e ànc avierta antocen igls 6 d’avregl 2025, mintga gi davent da las 9.00 antocen las 18.00 a Spleia, Stall 13. (fmr/ste) Tutgieu igl picet avànt 50 ons Avànt 50 ons e egna lavegna grànda giou a Novagnas, Valragn. Dus meters nev nova e vagnida masirada a San Bernardino. Egn car ca leva ànc passar pigl vieadi agl sid, sen egna bartga ca spitgeava a Genua. A damiez aint, igl Silvio Pellegrini c’â stuieu far dezisiùns. Sco capo substitut digl Ufezi da la construcziùn bassa Tusàn, vev’igl gest ànc tutgieu el cugl picet la fegn d’eanda cura ca la lavegna e giou, ad e el sto gl’um an l’amprema retscha. Gl’on 1975 â’gl par furtuna do nign c’â pears la veta. Igl car e ànc vagnieu tras ad igls turists ân frisiir giudieu lur vacànzas. Dantànt sco capo da salvamaint digl SAC Pez Platta â el ear salvo unfrendas c’el ancanuscheva parsunalmeing. Igl Silvio Pellegrini cun sias 81 ons saragorda ànc bagn co c’el a sia trupa a duvro igl «Beilhack» egn taglianev avànt 50 ons. Da quels taglianevs devi tut an tut tres an Svizra. Igl Silvio Pellegrini â duvro egn par far or las veias da la N13 cura ca la lavegnas en idas giou a Novagnas. ScanService : www.archivscan.ch SCAN DATE : Don Dez 10 12:09:10 CET 2020

Igl Martin Bienerth ad igl Markus Mehr (da san.) en dus digls iniziànts ca remnan raps par mantaner l’ustreia an vischnànca. Ad Andeer màncan las ustreias. Avànt pocs ons ân giuven a vigl ànc savieu selecziunar trànter tschentg ustreias. La canorta d’ustreias eara adigna visitada. Blearas ustreias ân ussa saro. Parve da quegl ân abitànts prieu a màn l’iniziativa da rimnar raps par l’ustreia Crusch Alva par earver ella da nov. La Crusch Alva ca satgata ved la Veia Granda ad Andeer eara egn’ustreia anzemen cun egn albiert. Igl anteriur possessur da l’ustreia â betga savieu vender quellas duas imobiglias anzemen. Igl albiert ân igl Markus Mehr, c’e carschieu sei ad Andeer, a la sia partenaria la Ursi Ruoss cumpro. Biagieu anturn ân els igl bietg sco self check-in hotel. Quegl sira litgs tgòlds par la vischnànca d’Andeer a la Val Schons. L’ustreia Crusch Alva e alura ear vagnida vandida – mo igls plans digls nov possessurs ân betga savieu vagnir realisos. Els vevan planiso da far abitaziùns cuminevlas par famiglias sco ear egna sala da yoga. Par motivs da sànadad ân els dantànt dezidieu da puspe vender igl bietg. Avànt ca l’imobiglia vean puspe vandida, â igl Markus Mehr surprieu l’iniziativa ad â prieu igl Martin Bienerth ca tuts numnan «Floh» da la stizùn da latg an bartga. Els ân infurmo las medias durànt egn passadi tras la Crusch Alva gliendasgis la damàn. «Ussa stuagn nus reagir speart», manegia igl Markus Mehr. Cun quella devisa ân els dus anzemen cun igl arcitect Matthias Roth fundo egna sozietad d’aczias. La mira e da rimnar 800 000 fràncs par cumprar igl bietg a far reviver l’ustreia Crusch Alva. Stand actual en vagnieus anzemen 30 000 fràncs davent digl dezember passo. Las aczias san vagnir dissigneadas davent da quell’eanda. Mo igl tains cura: Fegn agl matg lessan els ver anzemen quels 800 000 fràncs. Igl Martin Bienerth samussa fetg optimistic. El tradescha cura c’el a sia duna segian vagnieus avànt prest 25 ons ad Andeer, vegian els gieu satgs vids. Mo els vegian rimno raps par la stizùn da latg cun suczess. «Forza sund jou ascheia positiv parve da la mia atgna istorgia», manegia el saragurdànd co c’igl eara da meter la caschareia anavos segls pes. La fegnamira digls tres iniziànts e betga da manar l’ustreia Crusch Alva. Els lessan bugent atrer egn patrùn ca magna l’ustreia. Gl’amprem pass e ussa da sirar igl bietg. Ideias tge c’els savessan far plenavànt en existaintas. La leztga digl Markus Mehr, digl Martin Bienerth a digl Matthias Roth e da dar gl’impuls par l’ustreia da la vischnànca. «Egn’ustreia e sco’gl cor d’egna vischnànca, egn impurtànt crap da biagear. A scha quel cupetga davent, alura sadurmainta la vischnànca», manegia igl manader da la stizùn da latg. Igls dus iniziànts c’en stos preschaint a l’infurmaziùn, igl Markus Mehr ad igl Martin Bienerth, ân ear lur atgnas ragurdientschas ved la Crusch Alva. «Tut las feastas vagn nus zelebro an la Crusch Alva, la cunfirmaziùn ad igl batesem digls unfànts», raschùna igl Markus Mehr. Ascheia â lur angaschamaint par cumplanir la mira ear egna dimensiùn parsunala, cunquegl c’els en anragischieus ad Andeer. La Crusch Alva â agl passo atratg giasts ad indigens ved la canorta – quegl lessan igls iniziànts puspe far pussevel. Igl Martin Bienerth ad igl Markus Mehr (da san.) en dus digls iniziànts ca remnan raps par mantaner l’ustreia an vischnànca. Gl’antier inventari e vagnieu alontano or da l’anteriura ustreia, ascheia c’igl dat blear da biagear anturn.

Trànter igls 4 a 6 d’avregl 1975 â’gl do nevaglias nunprevidas dad egn antoca var tres meters. Blearas valadas en vagnidas tutgeadas malameing da lavegnas c’ân caschuno seat mortoris agl Grischùn a dons da blears miliùns. Ear la Sutselva eara vagnida tutgeada malameing. Da quella catastrofa saragordan duas pardetgas. Las nevaglias intensivas digl avregl 1975 ân cuntanschieu òlteztgas giou an las valadas da var egn meter, segls òlts trànter dus a tres meters. Quellas tarmentas nevaglias ân levanto prest an tutas valadas grischùnas egn imens diember da lavegnas, caschunànd seat unfrendas a donùns a privats, vaschinadis ad agli Cantùn. Lez â impundieu var 5 miliùns fràncs par rumir las veias a la prada. La sirànza da bietgs â indemniso lez on 367 dons par 7,2 miliùns fràncs. La Dumeingia Alva, festivada agls vitgs catolics, e davantada egna vera «Dumeingia Nera». Da quegl c’ign possi saragurdar, vegi ànc mena do egna tala catastrofa da lavegnas pér aschi tard la parmavera, veva’l scret igl Institut par la parscrutaziùn da nev a lavegnas da Tavo. Igl eara me ple pussevel da passar tras Vargistagn sen sendas stretgas. Da mintga màn s’amplunava la nev a var 2 meters. Las blearas veias earan saradas, surtut davent da Tusàn a da Gliànt. La N13 e stada sarada durànt egn’eanda davent digls 5 d’avregl. Mademameing cuviertas da lavegnas earan las veias an la Val Farera, ainten Avras a Valragn. Las stradas da Cuira antoca Tusàn earan stupadas cun autos ca rivavan betga ple anavànt. La hotelareia eara surdumandada cun las fulas da giasts blocos. Herbert Patt gi, c’el vevi 22 tgombras agl hotel Reich, c’el manava alura a Summaprada, mo passanto la notg vevian 54 dels, par part durmevani agls zulers. Igls da Pignia ân gieu grànda furtuna Da quella catastrofa saragordan ànc diferaintas pardetgas da la Sutselva c’eara vagnida tutgeada malameing. Agl savundànt raquenta Gian Catrina da Pignia las sias ragurdientschas: «A Pignia vev’igl do 1,40 meters nev nova antoca la dumeingia digls 6 d’avregl. Igl eara brenta spessa c’ign vaseva betga lientsch. Igl sto easser sto suainter las nov, ca us vagn udieu a rumplanar. Alura vainsa vieu, c’egna lavegna eara vagnida giou antoca tier la tschafada da l’aua da la KHR sur vischnànca. Dalùnga sund jou ieu cugl frar ple giuven antoca sei tier la pùnt da la veia da Bavugls. Leza eara sfartgeada. Se Pursiras – igl pro gest giosut – eara ànc daple glieud. Strusch ca’s eassan stos tunos angiou, e’gl vagnieu ànc egna lavegna. Ella e passada sur la nev da l’amprema ad e vagnida giou tocan tier las ampremas tgeas da Pignia. Igl â me do egn pintg don ved igl tetg da la tgea da la Marili Mani, sper igl Ual Pintg. Dasperas e’la vagnida giou antocan 50 meters sur la pùnt ad â curvato tut cun plunadas nev, lena a crapa. Nus vagn gieu grànda furtuna, ca nign e vagnieu tschifo da leza lavegna: Igl vess pudieu dar 10 morts. La savunda lavegna e vagnida blear ple lientsch naagiou sen la nev da l’amprema. Ple bòld vagneva me la lavegna gio da la Vallatscha. Digl Pez la Tschera vainsa mai gieu lavegnas c’en vagnidas aschi lientsch giou. Quala c’e vagnida sco amprema, e betga cler. Ear la glieud c’eara se Bavugls, â betga savieu da gir, da tge vart c’igl fuss vagnieu igl amprem. Ear se Bavugls e’gl ear vagnieu egna lavegna gio da la Magnacla ad â scurvato egna tigia. Anzuma, an tut igls laviners ancunaschaints e’gl lez on vagnieu lavegnas, dantànt sainza far dons ple grànds.» Igl rampar agl Ual da Pignia â ratanieu «Suainter igls 6 d’avregl 1975 e’gl imediat vagnieu prieu masiras», cuntinuescha Gian Catrina. «Igl selvicultur Oskar Hugentobler â dabot fatg egn project da paralavegnas ad â vurdo ca quel vigni realiso. Alura e’gl ear sto da rumir bleara lena ord igls pros. Anzuma, igl eara sto la stad suainter, peia igls 1976, ànc adigna nev agl Ual. Là sper la tschafada da l’aua da la KHR ear’la 13 m òlta. Igls 1973 veva Oskar Hugentobler fatg biagear egn mir lisei tier la tschafada da l’aua da la KHR. Que rampar an la tgavorgia digl Ual dueva stgivir eventuals prievels a rataner igl material, sch’igl vess gieu da vagnir tal. Alura tuts ca gnurgneavan. Mo la tgea sut la tschafada fuss sbuada sainza que mir. La lavegna e vagnida antoc’egn meter vetier da la pare da quella tgea. Anzuma: Ign astga gir, ca Pignia â gieu grànda furtuna.» La ramur e stada d’udir antoca Vargistagn «Igl eara la dumeingia dumàn», raquenta Christ Casper Dolf da Vargistagn. «Jou fageva gest giou la nev gio da la stgeala da la tgea digl bab. Tutanegna ve jou udieu egn sgarschevel rumplanem. Alura ve jou gest savieu, c’igl segi vagnieu egna lavegna anzanouas. Jou saveva betga prezis noua, mo savund igl tùn stuev’igl easser ve Pignia. Quegl â sfarano anzatge starmantus. Quegl pudeva easser sto igl avantmiezgi anturn las diesch a measa, las endesch. Sco ign nava agl Hotel Piz Vizan (ussa Capricorns) eara egna reclama da Churer Bier. Quella palandava sen 2,30 m a gest antoca sut quella ear’igl nev. Partutgànt rumir la veia da Maton a Vargistagn vainsa gieu furtuna: Igl militer veva radetg egna fresa sequa, partge l’eanda sessur levani ir se Dumagns a sagitar. Par manar sei roba vessani gieu d’aver la veia libra. Anzaco eara igl manischùnz da quella fresa rivo a pe antoca se Maton a nà qua a Vargistagn, alura â’l fatg liber la veia. Antoca se Maton âni gieu da far liber la veia cun egn trax. I ân gieu quegl da quater, tschentg gis. Igl eara blear megna bleara nev par egn arader sempel. Egn pêr ons ple tard sund jou sto se Bavugls cugl Georg Cantieni da Donat. El manava sei material par migliurar la veia. Alura eassan ieus sei a vurdar igl rampar c’i vevan fatg sut igl Pez la Tschera. Selà mi a’l getg: «Ve là e’gl sataro dus camiùns.» Quels vevani stratg sei segl plaz da biagear par manar natier igl material. Cur c’i ân gieu fito, âni svido igl ieli a la benzina a sataro els selà. Quegl eara da quels camiùns c’earan ranschos or a c’i duvravan betga ple. Malgro la grànda nevaglia digl avregl e’gl ieu relativmeing dabot ca la nev e luada, forza duas eandas, c’igl e puspe sto taragn. A dons parve da la blear’aua â’gl betga do.» «Anzuma: Ign astga gir, ca Pignia â gieu grànda furtuna.» Gian Catrina, Pignias Que maletg mussa, quànt manevla ca la savunda lavegna e rivada da Pignia igls 6 da marz 1975. Ella â radetg egna massada lena a crapa. Pignia e vagnieu tutgieu igl ple fetg an Sutselva da las lavegnas digls 6 d’avregl 1975. La vesta ord igl helicopter mussa da màn saniester, noua ca las lavegnas ân safarmo da mintga màn digl Ual da Pignia: Da màn saniester e la tgea da la Marili Mani cugl tetg donagieu, digl màn dretg la tgea sen la Tgaglia Pintga c’e mitscheada. Igls dus camiùns c’en vagnieus duvros da transpurtar material pigl rampar ancùnter las lavegnas sen la Tschananca sut igl Pez la Tschera.

Digls 2018 antoca sonda passada e Gisula Tscharner stada parsura da l’Uniun pigl agid medizinal par la Rumania ca s’angascha da tres dezenis annà par projects medizinals a sozials an quella teara. «Scha vus lez far anzatge direvel par mieus pajis, alura tarmated madaschegnas ad aparats agls noss spitals», veva’l getg igl giuven miedi rumen a Lucia ­Benovici Portmann igls 1989, cur c’el â fatg egna practicum a Cuira. Cun schlàntsch â leza antschiet a sustaner spitals, tgeas d’atempos ad asils d’orfens, fundànd alura avànt 27 ons l’Uniùn pigl agid medizinal par la Rumania (UAMR). Igl vize-parsura da l’Uniùn pigl agid medizinal par la Rumania, Michael Jäger, da do igl cumgieu a la parsura partainta, Gisula Tscharner an furma da rema ad egn tarment matg flurs. Dapi igl 2018 cun Gisula Tscharner Igls 2018 â’la tschartgieu egna suczessura. Gisula Tscharner â surprieu igl tgimùn. Quegl e sto d’avantatg par l’UAMR, siànd ca l’anteriura plavanessa da Veulden discura curaintameing rumen a dispona d’egna vasta reet d’amitgs ad ancunaschaints an quella teara. Mo an sonda passada â ella ramess que ufezi, salidànd pressapoc egn tozel cumembers a la 26avla radunànza generala an la sala da la parvenda Comander a Cuira. L’UAMR vegi egn’istorgia remartgevla, mo steti avànt egn avagnir ampo intscheart, parveia da la situaziùn actuala an Rumania ad igl diember da cumembers stagnànt. Par sieus raport anual â ella eligieu igl maletg digl fil d’or, parquegl ca quel segi pli fegn c’igl fil cotschen. El coraspunda ear pletost a lur intent da porscher sustegn finanzial. «El e ear igl fil doro digls bùns contacts cun tànta glieud an Rumania tanànd quent digls basegns an lur mintgagi c’e savens signieu dad impedimaints da l’administraziùn», gi Gisula Tscharner. Que fatg vegi da far cun la mancànza d’experienztgas an la democrazeia. «Mo noss fil d’or targlischa mintgatànt tras igl spessom birocratic.» Igls projects sustanieus funcziùnan bagn Que agid â ear purto fretga igl on passo agl sidost digl pajis, noua ca dus impiegos da l’UAMR tgiran povers a handicapos. Igls mieds finanzials en ear igl on passo vagnieus surdos persunalmeing a quels antras la parsura ad igl vizeparsura, fagiànd els plirs vieadis an Rumania par sirar, c’igls daners vignian agl dretgs liac. Plenavànt â l’UAMR sustanieu egna famiglia da nov dels ca quela vegi pudieu cumprar animals pintgs ad egn tractur d’ocasiùn. Uss e l’UAMR ànc a la tscheartga d’egn padrinadi par finanztgear la scolaziùn digls unfànts. La canorta par unfànts, igl «Centro Educational Casa Sub Stele» a Ciofliceni, funcziùni stupent graztga agls cunsorts manaders ca segian fetg motivos. Tge ca resta digl agid finanzial e sper sustanieus vantirevels ear nundumbrevels contacts amitgevels ca motiveschan igl donaturs da sustaner vinavànt igls projects da l’UAMR. Quegl e ear dabasegns, parquegl c’igl quent anual pigls 2024 seara cun egn surple d’expensas, malgro las antradas da 96 100 fràncs, a las qualas igls 57 cumembers contribueschan egna bùna part sper donaturs privats, fundaziùns ad igl Cantùn. Igl mànc possi vagnir equilibro da la facultad, gi igl burser, ad igl vize-parsura, Michael Jäger, sutastrescha, ca las expensas par l’administraziùn da l’UAMR amportian me 0,8 % da la svieulta. El â prieu l’ocasiùn da prender cumgieu digl suprastànt Sandro Salis a da la parsura Gisula Tscharner, par la quala el â fatg egna laudatio parfegn an rema. Eligieu Rudolf Honegger A caschùn da las tschearnas e’gl vagnieu eligieu Rudolf Honegger sco parsura nov, Michael Jäger (vize-parsura), Lukas Kühne (burser), a las suprastàntas Rita Huonder Tenner, Doina Rozenboom a Claudia Van Hoof Ziegler. Concludànd la tschantada â’l igl nov parsura do egn sguard agl avagnir, manzunànd ca l’UAMR sasprovi da mantaner igl agid sozial cugls seas projects, pigls quals ella basegn igl sustegn d’egn diember carschaint da cumembers. Quels preschaints ân dastgieu giuder igl stupent aperitiv survieu da Rita Huonder da Mustér.