Eu sun creschü sü per uschè dir sper ün bügl. In nos quartier d’eiran adüna uffants chi giovaivan intuorn quel, sco eir illas giassas e straglias. Las famiglias as nomnaivan tanter d’ellas «vaschins» e’s güdaivan vicendaivelmaing. E vaschin s’esa restà, vita düranta, l’infanzia ha fuormà quista convivenza sco ün bös-ch, da maniera chi’s sainta sco ün da seis roms. Quai vain consciaint cur chi s’inscuntra ad ün/a anteriur/a vaschin/a o cur chi’s legia l’annunzcha da mort. Da quistas cumünanzas nu daja plü bleras in noss cumüns. Quai as poja deplorar. Mo la convivenza nu funcziunaiva be da sai. Il proverbi «Buns vaschins – clers cunfins» disch vairamaing tuot; i daiva reglas cha tuots vaivan da resguardar. Per exaimpel davart il bavrar il muvel. Cun quai cha bod tuots faivan in alch maniera da paur, eir il magister ed il falegnam vaivan muvel manü, d’eiran tuots in listessa barcha e l’individualissem d’eira limità. Cunfins precis ed indiscutabels sun impor­tants per mincha pajais, eir per nos. Sia posiziun es dependenta da buns vaschins e da cleras cunvegnas cha tuots respettan. Quai es tant plü important, schi’s tratta lapro da pajais da differenta grondezza e pussanza. Che don e che problems chi dà, sch’ün vaschin s’instrafotta da cunvegnas e nu respetta a tschel, vezzaina actualmaing in plüs lös sül muond. L’exaimpel il plü evidaint in Europa es l’assagl da la Russia sün l’Ucraina. Ün vaschin es dvantà nosch ed invaintaargumaints per conquistar e suottametter a tschel cun forza. Daspö alch eivnas vain il pajais da l’America dal Süd, Guayana, imna­tschà da seis grond vaschin, Venezuela. I va per üna regiun chi tocca daspö il 1899, tenor la cunvegna a Paris, a Guayana. Pervi chi’s chatta là fich bler öli, nu voul la regenza da Venezuela acceptar la decisiun da quella jada. Il grond pajais voul conquistar il territori in dumonda. La fermezza da las duos armadas es frappanta: Guyana ha raduond 4000 sudats, Venezuela 60 jadas daplü. La furtüna da Guayana es cha’l territori in dumonda as rechatta per gronda part i’l god tropic e quist esa mal conquistar e dominar. Perquai sun ils experts optimists chi nu vegna ad üna guerra. In üna buna situaziun da vaschins as rechatta Co­sta Rica. Quist pajais, ün zich plü grond co la Svizra però cun damain abitants, ha be duos vaschins. Al nord es quai Nicaragua, daplü dal dubel plü grond, ma cun pac daplü abitants. Al südost as rechatta Panama, ün pa plü grond, ma cun damain abitants. Implü ha Costa Rica la furtüna geografica da cunfinar cul mar. Interessant esa cha Costa Rica ha ris-chà dad ir üna nouva via da defaisa e quai cun renunzchar ad ün’armada. Fin uossa haja cunvgnü d’avair quist curaschi. In general pon ils pajais be sperar cha lur vaschins nu sajan noschs. Natüralmaing chi’s tratta eir da cultivar cun premura la rela­ziun. Quai vala per mincha singul e lura as poja sperar, eir per l’on ventur, cul proverbi, dudi a Ftan: «Dieu ans preserva d’ün nosch vaschin e d’ün principiant da violin». Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia Rumantscha. Mario Pult

Daspö 23 ons vain festagiada la festa da Glümeras sül Stradun tras Scuol. 2023 chandailas a dretta ed a schnestra da la via han spüert glüm i’l s-chür da la not e pisserà per üna bun’atmosfera e bels inscunters da vegls amis. La festa da Glümeras chi’d es gnüda realisada in gövgia passada sül Stradun a Scuol per la 23avla jada es statta eir quist on bain visitada. Las entradas sun idas a favur da la sporta da la chüra d’uffants e da las gruppas da gö da Scuol. La festa es gnüda organisada da la Engadin-booking cun Martina Hänzi e cun bleras agüdontas ed agüdonts. Magisters da snowboard han manà nanpro las chandailas chi sun deponadas in ün schler a Scuol, tillas impizzadas e rumi davo darcheu quellas per chi sajan prontas per la prosma festa da Glümeras. Eir nouvas cugnuschentschas L’arrandschamaint pussibilitescha ün inscunter tanter indigens e giasts e procura per ün’atmosfera festiva d’immez cumün. Il Stradun es serrà pel trafic dad autos, uschea esa minch’on darcheu pussibel da chaminar libramaing, s’inscuntrar cun cuntschaints e far nouvas cugnuschentschas. Ils üns as dedicheschan plütost al vin chod ed oters giodan üna bella spassegiada sül Stradun. Differents stands han pisserà eir quista jada per da mangiar e da baiver ed han invidà da far impringias sün l’on nouv chi d’eira maniv. Ils inscunters cun indigens chi vivan giò la Bassa e passaintan ün pêr dis da vacanzas illa regiun cun lur conscolars obain glieud cuntschainta chi viva in Engadina Bassa sun adüna emoziunals e muossan üna gronda colliaziun cun cumün e regiun. «Uei, bel cha no ans inscuntrain, co vaja, sast amo?» e bler oter as doda a la saira da Glümveras fich suvent. Festa cun böts caritativs Sper ils bels inscunters chi fan plaschair as sustegna culla festa da Glümeras minch’on böts caritativs. Sco cha Engadin-booking ha infuormà va il rechav da la festa quista jada a favur da la chüra d’uffants ed a las gruppas da gö localas. Quai es ün sustegn chi pussibiltescha üna megldra sporta per l’educaziun dals pitschens. La festa da Glümeras es dvantada tradiziun e nu das-cha mancar i’l chalender d’arrandschamaints. Ella vain preschada dad indigens e giasts chi han plaschair da’s verer. Uschè chi’s po s’allegrar pella prosma ediziun cun 2024 chandailas lung il Stradun tras Scuol. La magia da la festa da Glümeras a Scuol. Las chandailas han pisserà per ün’atmosfera festiva. La festa ha attrat blera glieud. Üna festa pensiva a favur dals uffants Fingià daspö 23 ons vain organisada la festa da Glümeras chi ha gnü lö in gövgia passada sül Stradun tras Scuol e chi’d es intant dvantada tradiziun. 2023 chandailas a dretta ed a schnestra dal Stradun han eir quist december passà pisserà per glüm i’ls dis cuorts da la not. Bels inscunters han dat il buol a la festa pensiva ed amicabla. Il rechav da quella va quist on a favur da la chüra d’uffants ed a las gruppas da gö da la regiun. In gövgia s’han chattats a Scuol indigens e giasts ad ün inscunter pensiv chi nu das-cha tenor ils organisatuors da las Glümeras plü mancar sül chalender d’arrandschamaints cumünal. (fmr/bcs)

Sülla plazza da divertimaint dad Antonia Bluord e sia truppa regna ün’agitaziun. Üna revisura es rivada per far la controlla. Il resultat: intrigas, manzögnas, malinclettas e dispittas. Pel public es quista cumbinaziun ün grond divertimaint. Il parc da divertimaint dad Antonia Bluord ha seis meglders temps davo sai. E quels chi han ün stand sun uschè specials sco raffinats, schi’s tratta dad ignorar prescripziuns e redüer impostas. Ün di survain la scheffa da la plazza da divertimaint üna charta chi avertischa ch’ün revisur saja in viadi pro els. Subit sun tuot ils pertocs in üna panica. Impustüt cur chi constattan cha’l revisur es fingià qua – o meglder dit la revisura. Iwana Waser – üna duonna da la cità, cun eleganza e bunas manieras cumpara. Quai cha Antonia Bluord e seis collavuratuors e sias collavuraturas nu san es cha quista signura nun es gnanca quella chi crajan dad avair davant sai… Desch acturas ed actuors La gruppa da teater da Scuol giouva «La revisura». I’s tratta dad ün toc in duos acts da Paul Steinmann e Peter Fischli tenor la cumedgia da Nikolai Gogol «Der Revisor». Il toc giouva sülla plazza da divertimaint cun carussel, stand da trar a schaibgia, tren da fantoms, buda da sandwichs, musica dad orgel. Tuot las culissas ha fat la gruppa da teater svessa. «Quista scenaria ans paraiva fich interessanta, id es üna jada alch oter co la stüva da famiglia classica», manaja Anna Mathis Nesa. Insembel cun Tina Puorger es ella respunsabla pella redschia. Desch acturas ed actuors sun sül palc e tuot las persunas giouvan caracters tuot particulars. «Eir quai ans ha plaschü, quista varietà da persunalitats», disch la redschissura. Ella svessa giouva üna rolla principala. «Nus vain quist on eir acturas ed actuors chi fin uossa nu d’eiran activs illa gruppa da teater», quinta la presidenta Seraina Taisch, «bain pussibel ch’üna o l’oter resta eir in avegnir illa società. Üna da las acturas ha dafatta be güsta imprais rumantsch e quai funcziuna stupend sül palc.» La prüma jada in schner Normalmaing rapreschainta la gruppa da teater Scuol mincha duos ons adüna in november ün nouv toc da teater. Quista jada haja dat collisiuns da termin cun ün’otra gruppa da teater in Engiadina Bassa ed ultra da quai es la sala cumünala adüna fich occupada fin avant Nadal. Uschea es nada l’idea da far las rapreschantaziuns mità da schner – in quel temp chi’d es plü quiet, cur cha las festas sun passadas e la stagiun ota in favrer nun ha amo cumanzà. «Il toc es fich divertent ed i vala la paina da gnir a verer», imprometta Seraina Taisch. (cdm/fmr) Rapreschantaziuns: sonda, 13 schner 2024, 20:00 dumengia,14 schner 2024, 15:00 venderdi, 19 schner 2024, 20:00 sonda, 20 schner 2024, 20:00 reservaziuns a partir dals 3 schner 2024 adüna da las 18:00-19:00 sül nomer 081 864 83 84 La gruppa da teater da Scuol rapreschainta seis toc ingon fingià in schner.

Cur cha nus eschan uffants, amaina tuots da disegnar, da giovar culs pleds e da far viadis culla dainta sülla carta geografica. I’s fa viadis cuorts e lungs; quels lungs sun forsa plü excitants. Üna jada nu daiva amo Google Maps, ed i faiva dabsögn da s’imaginar las destinaziuns exoticas. I’s fantisaiva davart paesagis, pitschens cumüns e citads, e sgüramaing eir davart ils noms dals lös. Cun l’ir dals ons perdan ils creschüts quist interess d’uffant, ma na tuots e na cumplettamaing. Uschea es in mai adüna alch d’ün uffant: Schabain ch’eu nu disegn plü, am plascha da viagiar tras cumüns da l’Engiadina sülla carta e cun Google Maps. Il nom Scuol associescha – forsa pac original – a la «scoula». Il nom Ardez para be la seguonda persuna plurala dal verb talian «ardere» conjugà à la française («vous ardez»). E Lavin po esser il punct da partenza per üna poesia, ün limeric per precisar. Il limeric es ün cuort poem, tipic da la lingua inglaisa, cun reglas fich precisas (malgrà infinitas excepziuns), cun cuntgnü umoristic o eir avertamaing nonsense, chi ha il böt da far rier o almain surrier. Ün autur anonim da limerics prouva da dar üna definiziun dal limeric in quist möd (funtana: it.wikipedia.org): «The limerick packs laughs anatomical Into space that is quite economical. But the good ones I’ve seen So seldom are clean; And the clean ones so seldom are comical.» «Il limeric as focussescha sün l’anatomic cun rier in ün spazi economic, ma ils meglders scrits raramaing sun pulits e quel net raramaing es comic.» Ün limeric es adüna cumpost da tschinch vers: il prüm, il seguond e l’ultim riman tanter pêr e cuntegnan trais accents minchün; il terz ed il quart vers riman eir tanter pêr e cuntegnan duos accents minchün. Las rimas van dimena tenor il schema AABBA. Normalmaing daja in ün limeric i’l prüm vers ün protagonist, ün adjectiv chi til qualifichescha ed obligatoricamaing ün lö geografic. Aint ils oters vers es la sintesa da l’anecdota. Malgrà numerusas ipotesas nu vaina ingüna sgürezza sur da la derivanza dal limeric cun excepziun da l’evidainta colliaziun culla cità irlandaisa Limerick (amo da stübgiar in detagl). Per scriver meis limeric cun Lavin, m’imaginescha il prüm üna situaziun, ün’istorgia d’amur (ün tema oramai fich indichà per poesias) e davo chatta las rimas. Ma cun «mat» chatta be la rima cun «Andermatt», chi però nun es ün cumün engiadinais. I nun es nempe gnanca uschè simpel sco chi’s pudess pensar forsa il prüm mumaint. Eu müd la procedura: eu chat las rimas e be davo m’imaginescha il cuntgnü, darcheu scha pussibel amurus. Il resultat es il seguaint: Ad ün mat plaschaiva üna da Lavin, el tilla salüdaiva adüna cun inclin. Ma el d’eira da Turich ed ella til chattaiva too rich: «Teis raps nu’m persvadan gnanc’ün zichin.» Ün Polac chi scriva limerics in rumantsch? – «Quai es ün inrichimaint cultural», dschessan ils entusiasts. «Quai es üna dubla appropriaziun culturala», dschessan ils critics malvugliaints. Als seguonds surria e respuond a lur «j’accuse» uschea: «Je m’excuse, ç’est pas moi. Quai es l’uffant chi’d es in mai.» Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra.

Co vaivat cumanzà quist on? Cun bunas intenziuns? Cun l’intenziun da müdar quai o tschai? Eu per mia part n’ha fat l’experienza, cha mias bunas intenziuns restan pel solit precis quai: bunas intenziuns. La lezcha es pel solit plü gronda co la perseveranza, perquai ch’eu am pigl avant da tour per mans meis puncts debels, ed eu fetsch naufragi davo cuort temp. Las bunas intenziuns mainan per consequenza suvent a dischillusiun e frustraziun. Perquai n’haja decis da laschar quista jada las bunas intenziuns per l’on nouv e da cumanzar cun ün’uraziun: Dieu, ans dà grazcha per acceptar cun serenità quai chi nu po gnir müdà, curaschi per müdar quai chi dess gnir müdà, e la sabgnentscha da disferenziar l’ün da l’oter. Quist’uraziun da la serenità vain attribuida tanter oter a Friedrich Christoph Oetinger, Dietrich Bonnhoeffer, Ignatius da Loyola o Teresa dad Avila. La versiun originala però data dals ons 1937 e l’autur es il teolog american Reinhold Niebuhr. Al cumanzamaint da l’on sta l’aröv per la grazcha chi lascha crescher la serena calma per tour il mound il prüm dal tuot sco ch’el es e dad acceptar ils agens cunfins, schi’s tratta da til müdar. Al cumanzamaint da l’on sta l’aröv per curaschi per na be tegner oura sco paralisà tuot quai cha nus inscuntrain, dimpersè da gnir activ là cha nus vain la pussibiltà da müdar alch. Ed al cumanzamaint da l’on sta l’aröv per sabgentscha per chattar la tenuta adequata invers nos muond e nossa vita; per na finir ne ill’exigenza ne ill’indifferenza. La grazcha da la serena calma chi’ns metta in relaziun culs cunfins, il curaschi chi’ns lascha esser activs in nos muond e la sabgentscha chi’ns tegna in ün equiliber viv tanter acceptar e fuormar, quistas trais sun üna buna basa per cumanzar ün on nouv. Forza saiza las bunas intenziuns tradiziunalas, ma culla dretta perspectiva. A propos Teresa dad Avila, la soncha spagnöla: Eir sch’ella nun es l’autura da l’uraziun, schi tilla vain attribuida ün’otra: Segner, eu nu vögl esser ningüna soncha. Id es greiv da viver cun ellas. Ma il marmogn nun es neir na il dret. Perquai at rova per serena calma. Amen. Stephan Bösiger è stà reverenda dals 2003 fin 2015 en Engiadina Bassa e dal 2015 fin 2018 en Val Müstair. Actualmain lavura el en la cussegliaziun ed en il svilup da pravendas e raspadas en il chantun Berna. El stat a Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

In venderdi, ils 12 da schner, a las 20.15, ha lö i’l Chastè da Cultura a Fuldera ün’ascensiun litterara sün, in ed intuorn muntognas. L’actur grischun Gian Rupf ha üna grond’experienza cun litteratura cul tema muntognas. Quai til ha manà dürant divers ons dramaticamaing e litteraricamaing illas muntognas: Il «Bergtheater» ha’l rapreschantà in numerusas chamonnas dal CAS. Gian Rupf maina a las spectaturas e spectatuors i’l muond muntagnard sulvadi ch’el ha chattà illa litteratura: Üna jada esa üna situaziun extrema illa plü stipa paraid dal nord, ün’otra jada üna spassegiada romantica la saira tard. Chi saja kino i’l cheu propcha perfet, scriva il Chastè da Cultura in sia comunicaziun. (cdm/fmr) I vain giavüschà da s’annunzchar, per telefon 079 416 66 86 (Aldo Rodigari) o per mail arodigari@bluewin.ch.

Daspö 20 ons mainan Sabina e Reto Zanetti la butia in cumün a Sent. Davo ün grond cumbat e divers impissamaints han ils proprietaris decis da serrar la butia per dal bun. Per duos decennis es statta la bacharia ün elemaint important a Sent ed ha contribui bler per la vita in cumün. Ils 6 da schner 2024 ha l’istorgia da la butia a Sent tut sia fin. Dal 2012 vaiva la famiglia Zanetti surtut la butia da Christian Juon e manà inavant suot nouv nom cun success. Dürant ils ultims ons es la concurrenza creschüda ed il schmertsch da la butia s’ha diminui. Adüna darcheu s’haja provà da salvar e tgnair la butia in cumün. Dürant l’ultim mez on esa però gnü adüna plü cler, cha las portas staran gnir serradas. Mancanza da persunal qualifichà «Tuot la branscha cumbatta cun mancanza da persunal qualifichà ed id es vi e plü difficil da chattar inchün per nossa butia», uschè il patrun Reto Zanetti. Il svilup muossa, cha i’ls secturs da mangiativas esa in general difficil da motivar e chattar glieud per insomma far giarsunadis. Respunsabel per divers müdamaints in butia a Sent es eir stat il nouv fabricat a Ramosch. Dal 2019 ha la famiglia Zanetti fabrichà ün nouv local da mazzar chi’d es fin hoz il plü modern in Grischun. Cun quel han els pudü augmantar e crescher daplü co fat quint. Daspö quatter ons nu vegna plü mazzà a Sent, dimpersè be amo mantgnüda la vendita. «Il persunal cha nus tscherchaivan per nossa butia staiva lavurar daplü a maniera autonoma, i nu d’eiran plü ingüns bachers in chasa per collavurar. Quai nun es dat a minchün», quinta Reto Zanetti. Eir a reguard incumbenzas haja dat müdamaints. Lavuors sco per exaimpel etikettar o vacumar sun crodadas davent e vegnan realisadas a Ramosch. «Quai d’eiran impustüt eir incumbenzas chi güdaivan als vendaders a surmuntar la stagiun morta, dürant quella perioda nu viagia uschigliö insomma nüglia.» Cha la butia ha insomma pudü gnir manada uschè lönch es stat pussibel per gronda part grazcha a l’ingaschamaint da Sabina Zanetti. Cur chi mancaiva persunal, surpigliaiva la patruna svess la vendita a Sent. «Cun mias ulteriuras incumbenzas dal catering sco eir da la contabilità nun es il spagat tanter Ramosch e Sent adüna stat uschè simpel.» Dumonda d’existenza Il schmertsch nun es stat il scopo principal per la decisiun. «Nus eschan gnüts oura adüna plü o main raduond. Illa stagiun ota giraiva bler, illa stagiun morta nüglia, uschè cha quai s’ha adüna plü o main egualisà. A nus staiva però adüna a cour da mantgnair la butia in cumün.» La crisa da pandemia, ingio cha divers affarists han fat deficits, es statta per Reto Zanetti differenta: «Nus vaivan diversa glieud chi ha cumprà aint, chi predschaiva la regiunalità. I gniva cumprà aint ed i d’eiran cuntaints d’avair quista pussibiltà, hoz es quai darcheu tuot oter. I vain discurrü bler da la regiunalità e pratichà però pac.» Tenor Reto Zanetti as bada eir, cha adüna daplüssa glieud stopcha verer süls raps e spargnar. Davo l’annunzcha cha la butia gnia serrada haja dat diversas reacziuns e dumondas, tanter oter eir quella da l’existenza. «Blers as faivan pissers ed han dumandà scha nus possan insomma surviver sainza nossa butia. Per nus nun es quai problematic, cun quai cha nossa sporta es fich largia, tanter oter cun noss caterings. Il sectur d’events crescha, quist trend s’ha sviluppà e tut pro fich ferm i’ls ultims ons», declera Reto Zanetti. Schabain ch’els nun han mai fat gronda recloma per lur sporta da catering, es quella actualmaing plü dumandada e respunsabla per l’existenza. Sabina e Reto Zanetti sun persvas da lur decisiun: «Nus pensain d’avair trat la dretta decisiun ed eschan fich grats per tuot quels ons cha nus vain pudü servir a nossa cliantella in cumün. Implü ans esa fich important da pudair mantgnair la qualità da nossa sporta e nus sperain da pudair cuntantar a nossa cliantella eir in avegnir.» Illas localitats da la butia da Reto Zanetti a Sent, bivgnantarà in avegnir lura Ludwig Hatecke e sias collavuraturas e collavuratuors cun üna nouva butia ils giasts e la cliantella indigena. Il bacher Reto Zanetti ha serrà sia butia a Sent. Sent: Davo 20 ons finischa ün chapitel Cumanzà vaiva tuot cun üna pitschna butietta directamaing pro la bacharia. Plü tard ha’l fat müdada in l’anteriura butia da la bacharia Juon a Sent. Uossa es eir quist chapitel a fin. In sonda ha la butia da charn da Reto Zanetti a Sent drivi l’ultima jada las portas. Davo 20 ons ha la butia serrà per dal bun. Chi saja difficil da chattar persunal qualifichà e cha culla müdada da la bacharia e mazlaria da Sent a Ramosch saja eir la logistica gnüda plü difficila. Cha bleras jadas haja sia duonna Sabina Zanetti gnü da siglir aint in butia. Uossa vöglian Reto e Sabina Zanetti as concentrar sülla bacharia moderna a Ramosch e sül marchà da catering chi crescha ad ün crescher. Prosmamaing voul nempe Ludwig Hatecke drivir üna nouva butia da charn e specialitats a Sent. (pl/nba)

Üna punt pendenta da 777 meters lunghezza e 195 meters otezza per peduns ed forsa eir velocipedists dess colliar la Val Sinestra cun Vnà. Sco cha RTR ha rapportà han ils iniziants Mario Riatsch ed Otto Barblan inoltrà pro’ls cumüns da Scuol e da Valsot üna dumonda da princip per fabrichar üna tala punt. Quella cumanzess pro la via champestra da Sent fin pro l’Hotel Sinestra e finiss a Vnà, üna da las fracziuns da Valsot. A l’avis dals duos iniziants dvantess quista punt ün’ulteriura attracziun turistica in Engiadina Bassa. Tenor prümas calculaziuns cuostess quella var 3 milliuns francs. Per fabrichar üna tala punt pendenta douvra bler know how. Quel vess Toni Rüttimann, nomnà «Toni el Suizo»: In differents pajais sün plüs continents ha el fabrichà passa 900 punts pendentas. El es gnü in Engiadina Bassa per discuter cun Mario Riatsch davart las pussibiltats tecnicas per realisar üna punt da quista lunghezza. (rtr/fmr)

Il concert da Büman illa baselgia San Lurench a Sent ha fascinà cun clings surprendents da trais differents stils musicals. Tuot ils interprets indigens han laschà dudir üna schelta richa. Da discuorrer d’üna baselgia bain occupada nu füss stat in marcurdi avuonda: Quella saira d’eira la baselgia a Sent stachida cun amo üna lingia da sopchas sper ils bancs da baselgia. Illa baselgia han lö per regla concerts cun musicantas e musicants chi sunan s’inclegia in ün stil musical. Pro’l concert da Büman da quist on haja dat daplüssa variaziun musicala: Id es stat ün concert fich varià cun stils e geners da musica tuottafat differents, sunats cun grond savair e blera energia. Musica tuot luottina, bod scuttada, ma eir cun forza ed eleganza, interpretada in möd cumpetent e cun cour, cun ligerezza e cun ardur. L’auditori es stat inchantà da las producziuns ed ha muossà quai cun grond applaus. Fingià cun vulair chattar in vicinanza da la baselgia üna plazza da parcar s’haja svelt badà cha quist concert toccaiva il puls da l’auditori. Concert da vaglia Il concert ha cumanzà Aita Gaudenz al clavazin a cua cun musica classica. Davo ha ella sunà ün toc dal cumponist american George Gershwin. Ella ha fat quai sainza notas e cun gronda variaziun, intunond impustüt las passaschas lommas e cun forza furiusa e grond volumen pro’ls fortes. Lura ha’la fat plazza a Cristina Janett (violoncello) cun seis bap Curdin (accordeon). «Buna saira tuots insembel, uossa daja ün pa cuntrast, vo duvivat ün toc cha Cristina ha cumponü la stà passada cul titel ‘Felix’ e davo üna mazurca ch’eu n’ha scrit avant var 40 ons cul titel ‘Davo la lomma’, in tudais-ch ‘Im Tiefschnee’», ha salüdà Curdin Janett als preschaints. Il stil musical s’ha müdà fich ferm e bap e figlia han muossà ch’els nu sun be fich buns musicants, ma eir buns cumponists. Passaschas da lur musica han algordà ün pa a la musica dals Fränzlis. Els han sunà cun bler sentimaint e surprais adüna darcheu cun parts inaspettadas. Ils tocs sunats cun ligerezza han impli la baselgia a Sent in möd cha l’auditori es subit stat inchantà. Eir ils fradgliuns cun aignas cumposiziuns Sco terza gruppa s’han preschantats ils fradgliuns Flurina (violina) e Janic Sarott (marimba). Els duos as vaivan preschantats a Sent illa Grotta da cultura la mità da december e la FMR vaiva rapportà da quel concert. Els han sunà duos tocs, duos aignas cumposiziuns, «Di e not» ed «Alvetern» ed interpretà tanter oter amo «Il bös-ch da Tamangur». Davo las trais producziuns singulas ha l’auditori giodü amo duos tocs cun tuots insembel. Quels han muossà cha musica nun ha ingüns cunfins ed han eir cumprovà cha’ls instrumaints tuottafat particulars s’han chattats ad üna unità musicala gratiada. Aita Gaudenz al clavazin a cua ha satisfat na be cun musica classica. Curdin e Cristina Janett cun agens tocs da musica populara. Flurina e Janic Sarott cun lur aignas cumposiziuns. A la fin dal concert han tuot las musicistas e musicists muossà lur savair sunond insembel. (Per Janic Sarott nu d'eira lö sülla fotografia). Las musicantas e musicants, (da schn.) Curdin Janett, Aita Gaudenz, Cristina Janett, Flurina Sarott e Janic Sarott, han survgni ün grond applaus. Concert da Büman illa baselgia a Sent Illa baselgia a Sent ha gnü lö ün concert cun trais gruppas musicalas chi han preschantà musica da tuot gener. Da musica classica sur populara ed aignas cumposiziuns ha l’auditori giodü üna saira divertenta e fich variada. Ils concerts illa baselgia San Lurench a Sent vegnan organisats da la Società d’Ütil public e da Regula Ursprung cun agüdontas. Il concert da marcurdi passà cun musicantas e musicants indigens ha muossà la gronda schelta da musicists chi han laschà tunar illa baselgia clings da tuot gener. (fmr/bcs)

La Via d’Engiadina tanter Vinadi e’l cunfin dal pajais chi’d es daspö ils 23 da december serrada causa üna bouda, pudarà darcheu gnir drivida a la fin da quist mais, per sün ün vial, a la fin dal mais schner. Quai ha comunichà l’Uffizi chantunal da construcziun bassa (UCB) in venderdi. Pel passagi gnarà preparà ün vial provisoric ed installada ün’ampla. La bouda tanter la Val Spelunca e Vestmezza vaiva strat cun sai var 15 000 fin 20 000 meters cubics material e desdrüt sün üna lunghezza da 20 meters il mür da sustegn e la via. «Fin uossa s’haja transportà davent passa 3500 tonnas material e fabrichà ün cuntschet da protecziun temporar», ha infuormà l’UCB, «implü vegnan prestadas lavuors per sgürar la costa, là ingio cha la bouda es gnüda giò.» (cdm/fmr)

In gün da l’on passà ha il Center dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez pudü inaugurar sia nouva exposiziun permanenta chi’s dedichescha a la natüra sulvadia. Uossa, davo passa ün mez on, vain trat ün bilantsch positiv. Pella prüma jada daspö cha’l nouv Center dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) exista a Zernez haja dat l’on passà üna nouva exposiziun permanenta. Quella ha gnü sia avertüra in gün 2023 ed as dedichescha a la natüra sulvadia. Ultra da la nouva exposiziun as vaiva güsta eir refat l’entrada dal center cun üna nouva teca chi’s rechatta uossa visavi da l’entrada. Hans Lozza, chi vaiva manà il proget e chi’d es respunsabel pella comunicaziun pro’l PNS tira ün prüm bilantsch chi’d es dal tuottafat positiv. Giasts chi tuornan «Nus vain gnü üna buna partenza e surgnü buns rebombs e buns feedbacks da tuottas e tuots», disch Hans Lozza ed intuna cha blers dischan chi saja da tuornar üna seguonda jada per verer tuot l’exposiziun. Quai saja il cas impustüt pro famiglias indigenas. «Nos böt d’eira precis quel dad avair giasts chi tuornan», discha’l tuot satisfat e declera cha l’entrada a l’exposiziun saja plü bassa in congual cun otras spüertas, impustüt per famiglias. Sper famiglias hajan eir bleras classas da scoula da l’Engiadina visità il Center dal PNS. Ma quai stetta minch’on sül program da las scoulas illa regiun. Lavur implü pervi da la nouva tecnica Impustüt la nouva tecnica saja statta üna sfida, ma tuot haja funcziunà. Tenor Hans Lozza haja in mincha cas valü la paina da far üna nouva exposiziun ed eir da refar l’entrada, tuot s’haja verifichà bain. La lavur s’haja müdada ün pa perquai cha la nouva guida da l’exposiziun consista d’ün smartphone cun uragliers. «Da nouv ston nossas collavuraturas lavar ils uragliers davo l’ütilisaziun ill’exposiziun, quai dà daplü lavur», declera’l. Pella paja saja la logistica vi da la nouva teca megldra, uschea cha eir las collavuraturas sajan cuntaintas. In quist mez on haja quai eir dat dis cha la chasa d’eira plainischma, lura saja la lavur per tuots natüralmaing eir statta plü intensiva. Üna prüma statistica L’on 2023 es güsta i a fin e Hans Lozza quinta cun circa 20 000 fin 25 000 persunas chi han visità l’exposiziun dal gün fin in december. «Quai es la direcziun da quai cha nus vaivan pensà», declera’l. Id haja dat dis cha la chasa d’eira plaina stachida dürant il lügl cun blera plövgia, là haja dat perfin ün limit da glieud. Pella paja haja dat plü pacs visitadurs e plü pacas visitaduras dürant l’utuon culla bell’ora. Quant bain cha l’exposiziun es visitada dependa natüralmaing eir da l’ora illa regiun. La nouva exposiziun es dedichada a la natüra sulvadia. E quella as poja sentir pigliond part activamaing. . La logistica vi da la nouva teca i’l local da l’entrada es megldra. PNS cuntaint cun entradas In gün 2023 vaiva il Center dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) pudü festagiar l’avertüra da la nouva exposiziun permanenta chi’s dedichescha a la natüra sulvadia. Uossa, passa ün mez on plü tard, po Hans Lozza, chi vaiva manà il proget e chi’d es respunsabel pella comunicaziun pro’l PNS, trar ün prüm bilantsch chi’d es dal tuottafat positiv. Id haja dat bleras visitaduras e blers visitadurs chi hajan dat buns rebombs e chi vöglian tuornar üna seguonda jada a guardar l’exposiziun. Precis quai saja stat il böt dal PNS culla nouva exposiziun.

Settember – «La saira vain’la!» – «Chi?» – «La maschina, o plü precis, la duonna chi preschainta la maschina.» Nos vaschin Peider, ün specialist da construcziun da vias. El es insè fingià pensiunà, ma daspö cha’ls giardiniers lavuran in nos üert vain el nan suvent per guardar, scha e co cha las lavurs avanzan. «Sast, il brunclar da las maschinas es sco musica in mias uraglias», disch el. «Sch’eu pudess decider, cumanzessna amo ün pa plü bod la bunura.» Ma hoz esa ün cas tuottafat different, hoz nu vaja per las maschinas grondas in nos üert, hoz vain preschantada sia aigna maschina, üna pitschna, quella da cuschinar. «Carina, la rapreschantanta, fa ün menü da trais trats per mai e meis quatter giasts. Culla maschina, s’inclegia. E sast, scha tü dvaintast lura ün vair profi, mettast simplamaing aint las ingredienzas survart e davo s-chars ün’ura vaina oura üna tratschoula, bella e fatta.» Ils duos giardiniers, chi giodan güsta lur posa d’avantmezdi, fan ögliuns sü per el ed invlidan per ün mumaint da mas-char lur panins. «Mo …» Insè lessa dir cha d’elavurar la pasta cun forza saja calmant per meis cour, chi’m fetscha plaschair da tagliar il selerin in megapitschens tockins, las carottas, las tschiguollas, cha las larmas ch’ellas prodüan, hajan ün effet pürifichant. In quist mumaint as doda üna vusch agüzza tras la frus-chaglia. Ilse, nossa vaschina chi sta da tschella vart. «Discutais darcheu da la maschina da cuschinar? Incredibel, quist urdegn, perfet e cun garanzia da reuschida! Ün vair miracul! Nossa figlia ha eir cumprà üna. Il model risch nouv. Bler meglder, s’inclegia. Nus nu dessan davent nossas maschinas. Mai! Eir cuschinunzs cun stailas tillas douvran …» Ilse discourra e discourra sainza fin e sainza trar il flà. Ils giardiniers baivan il tè chod in pitschens süervs e sfrignan davo las coppinas. Peider ha cumprà la maschina da cuschinar. Amo quella saira. El farà ün curry per tuot ils vaschins. «Ün super curry!», ha’l dit. Cun garanzia da reuschida. Cun l’october vain l’OLMA a San Galla. Turich, il chantun da giast quist on, ha fat ün’exposiziun speciala fich suprendenta e multifaria. Id es ün plaschair enorm da tilla scuvrir. Da bun anim avanzaina vers la prosma halla. Il prüm stand es grond e … plain maschinas. Maschinas da cuschinar. Maschinas sco quella da Peider. Üna maschina per minchüna e minchün. Eir per mai. «Interessada?», dumonda la rapreschantanta. – «Na, na propcha.» – «Mo perche na? Mia söra chi’d es amo plü veglia co Ella ha dafatta imprais a cuschinar cun quista maschina. Ed hoz nu tilla dess’la plü nan.» Eu nu sa spiegar ed ella nu po incleger perche ch’eu vögl cuschinar ün pa sco Pestalozzi, cun cheu, cour e surtuot cun – meis agens – mans. December. Dürant ils prüm dis d’Advent am vain adimmaint l’istorgia da nossas s-chimas da tschiculatta. Da tillas far per Nadal our d’ün pêr albs d’öv sbattüts nu para ün striögn. Sül turtach guardaivan las pastinas oura grondiusas. Ma davo pacs minuts aint il fuornin suna gnüdas vivaintas, sun creschüdas sainza fin, s’han unidas finalmaing ad ün singul toc gigantesc. E dandettamaing paraiva quista creatüra da respirar, da soflar e boffar, da bruntular e blastemmar. Meis hom ed eu staivan là e d’eiran stuts – per ün tschientavel d’üna secunda. Lura vaina cumanzà a rier – e nu vain pudü schmetter fin cha noss ögls s’han implits cun larmas e noss vainters faivan mal. Propa, cun cuschinar nu voula üna garanzia da reuschida. Eu less pudair far ün pêr fals da temp in temp… ed eu less pudair rier da tuot cour dad els – e surtuot eir da mai svessa. Heidi Elmiger-Bänziger viva ad Appenzell. Ella è fascinada dal vallader ch’ella emprenda dapi dus onns. Grazia a l’encuraschament da sia magistra Alina Müller experimentescha ella gugent cun pitschnas istorgias en questa lingua. Heidi Elmiger

Tras la Val Sinestra vöglian Mario Riatsch ed Otto Barblan fabrichar la plü lunga punt pendenta per peduns dal muond. La punt da 777 meters lunghezza dess colliar ün bel di la fracziun da Vnà a Valsot cun üna via champestra chi maina pro l’Hotel Val Sinestra sün territori da Scuol – e quai sun ün otezza da 195 meters. Il flüm Brancla, chi cula tras la Val Sinestra, marca il cunfin tanter ils cumüns politics da Valsot e Scuol. Per rivar da la fracziun da Sent a Vnà e viceversa, s’haja hozindi da passar aint ed our da la chavorgia da la Val Sinestra sün üna via per part stipa. Sün 195 meters sur la Brancla dess però gnir realisada üna punt pendenta per viandants da 777 meters lunghezza, chi dess colliar quistas duos fracziuns. Quai füss actualmaing la plü lunga dal muond e dess eir esser üna nouva attracziun turistica per la regiun. Ils duos iniziants da quist proget, Mario ­Riatsch da Sent ed Otto Barblan da Vnà, han inoltrà la fin da l’on passà üna dumonda da princip pro’ls cumüns da Scuol e da Valsot per realisar üna tala punt. Ils cumüns han intant tut posiziun ed invidà als duos iniziants per ün inscunter in schner per discutar insembel co ir inavant cun quist proget. Ma tenor Richard Atzmüller, manader da l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori, sarà la realisaziun da quist proget colliada cun diversas sfidas – impustüt causa la grondezza e la zona da la punt. Üna famiglia fabricha punts Fingià il tat e’l bazegner da Mario Riatsch han fabrichà punts pendentas in Engiadina. Uschè ha seis tat Otto Vital fabrichà dal 1921 la prüma punt pendenta in Engiadina, chi passa tanter Ardez ed Aschera sur l’En. Sur quella punt da passa 100 ons as poja amo hozindi passar. «In quel reguard sun eu fingià daspö uffant ün pa confruntà cun roba da fils e punts e n’ha eir fingià fabrichà svessa duos punts pendossas illa Val Sinestra l’on 2008», declera Mario ­Riatsch, chi’d es stat tanter il 1996 e’l 2017 silvicultur a Sent. El agiundscha cha fingià cun fabrichar quellas punts saja gnüda l’idea per üna megldra colliaziun tanter Vnà e Sent sur la Brancla via. Ma cha las dimensiuns da la nouva punt füssan var tschinch fin ses jadas plü grondas co las duos punts existentas. Ch’Otto Barblan haja lura l’on passà darcheu manà quist idea in discussiun dürant üna radunanza cumünala da Valsot. Sustegn cuntschaint L’on passà da prümavaira han ils duos iniziaints lura cumanzà culs sclerimaints plü in detagl per realisar la colliaziun tanter Vnà e Sent. Mario Riatsch ha eir fingià pudü guadagnar il su­stegn da Toni Rüttimann – o Toni el Suizo, sco ch’el vain eir numnà – chi surpiglia üna funcziun sco ambaschadur per quist proget. Toni el Suizo ha fin uossa fabrichà passa 900 punts pendentas in l’America dal Süd ed in l’Asia. «Seis progets han però adüna üna funcziun umanitara e sias punts collian vals e surmuntan flüms per amegldrar la colliaziun tanter cumüns isolats», disch Mario Riatsch. Toni el Suizo es eir fingià rivà in Engiadina Bassa la stà passada per far la visita als iniziants da la punt da 777 meters e per discutar davart pussibiltats tecnicas per realisar quella. La realisaziun tecnica nu vess dad esser ingün problem, tenor ils iniziants. Situaziun da win-win Scha tuot va bain e la punt po gnir fabrichada, esa tenor Mario Riatsch eir previs da dumandar üna pitschna contribuziun per passar la nouva punt da 777 meters. Il rechav da las entradas gess lura a favur dals progets da Toni el Suizo. «Quai füss natüralmaing lura il punct sül i, scha nus pudessan finanziar cun quista nouva punt progets i’l Terz muond. Ed i füss üna situaziun da win-win amo plü gronda», uschè Mario Riatsch. lls duos iniziants fan quint cun investiziuns tanter 2,5 milliuns e 3 milliuns francs ed els vöglian finanziar il proget cun l’agüd da sponsuors. «La finanziaziun nu füss tenor mai ün grond problem, ma la plü gronda sfida es plütöst la zona, chi’d es magari restretta causa la protecziun da la natüra. Ma siond chi dà fingià punts similas illa Val Sinestra, eschna optimi­stics per quist proget», declera Mario Riatsch. La Val Sinestra fa nempe part da l’Inventari federal da las cuntradas e dals monumaints natürals d’importanza naziunala (IFC) (tud. BLN). Quai significha diversas sfidas implü. Simpel FOZ nu tendscha La FMR ha vuglü savair da Richard Atzmüller, manader da l’Uffizi pel svilup dal territori, che sfidas chi spettan als duos iniziants da la colliaziun da 777 meters sur la Brancla. El disch: «Uschè ün grond proget sto sco prüm gnir inscrit i’l plan d’ütilisaziun general dals cumüns, a chaschun d’üna revisiun da la planisaziun locala.» El agiundscha cha’ls duos cumüns hajan in quist connex da far divers sclerimaints – tanter oter eir sclerir trassés alternativs per la punt – e cha la planisaziun gniss a la fin davant votaziun cumünala. In seguit pudessan amo gnir inoltrats recuors cunter il proget. «Resümond as poja dir cha pro üna tala punt nu bastess be ün simpel permiss per ün fabricat ourdvart las zonas da construcziun (FOZ, tud. BAB), impustüt causa la lunghezza», uschè il manader da l’uffizi. A reguard il territori illa Val Sinestra chi fa part da l’IFC es tenor Richard Atzmüller la schanza gronda, chi douvra eir ün’expertisa da la Cumischiun federala per la protecziun da la natüra e da la patria (CFNP). «Quista expertisa da la CFNP es lura üna basa chi sto gnir re­sguardada illa valütaziun finala pel proget. L’opiniun da la CFNP nun es sacrosancta, ma quella ha propi ün grond pais, impustüt davant güdisch», disch Richard Atzmüller. 777 meters sur la Val Sinestra via Üna punt pendenta per viandants da 777 meters lunghezza e 195 meters otezza dess colliar Vnà cun Sent e füss uschè la plü lunga punt pendenta dal muond. Duos iniziants han inoltrà üna dumonda da princip pro’ls cumüns pertocs. Martin Camichel/FMR L’anteriur silvicultur da Sent, Mario Riatsch, ed Otto Barblan da Vnà han gronds plans. Dafatta ün record mundial vöglian els rumper cun lur intenziun. Els han nempe inoltrà üna dumonda da princip pro’ls cumüns da Scuol e da Valsot per realisar üna punt pendenta cun üna lunghezza da 777 meters sur la Val Sine­stra via. Quella punt per viandants dess ün bel di colliar la fracziun da Vnà a Valsot cun üna via champestra in direcziun l’Hotel Val Sine­stra sün territori da Scuol. Cun seis 777 ­meters füss ella lura la plü lunga punt pendenta dal muond. La zona es la gronda sfida Mario Riatsch ha fingià fabrichà duos punts pendentas plü pitschnas illa Val Sinestra da l’on 2008. La nouva punt da 777 meters füss però var tschinch fin ses jadas plü gronda co las duos punts existentas. El disch: «La finanziaziun nu füss ingün problem, ma la plü gronda sfida es la zona, chi’d es magari restretta causa la protecziun da la natüra.» La Val Sinestra fa nempe part da l’Inventari federal da las cuntradas e dals monumaints natürals d’importanza naziunala e quai valütescha eir l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori sco üna da las plü grondas difficultats per quist proget. Üna da las duos punts pendentas illa Val Sinestra cha Mario Riatsch ha eir güdà a fabrichar. La nouva punt da 777 meters tanter Vnà e Sent füss però var tschinch fin ses jadas plü lunga. Duos iniziants da Scuol e Valsot vöglian fabrichar üna punt pendenta da 777 meters tras la Val Sinestra per colliar Vnà cun Sent.

Il proget d’art da l’artist indigen Nicolas Neumeier «La bellezza da la passagerità» explorescha la colliaziun chafuolla tanter la natüra da l’Engiadina e’ls sentimaints umans. El invida a l’aspectatur da reflettar davart la natüra da la vita e dal müdamaint. Inspirà da la passagerità da noss’existenza exprima l’artist da Scuol la resonanza emoziunala dals contuorns natürals in si’ouvra. La vernissascha da quist proget es in sonda, ils 13 da schner 2024 illa Grotta da cultura a Sent. L’occurrenza düra da las 17.00 a las 19.00. Sco cha la Grotta da cultura Sent scriva in üna comun­ica­ziun, sun las ouvras pittüradas in diversas tecnicas, cun culurs dad öla e dad acril, sün palperi e sün taila. L’exposiziun es averta fin principi avrigl, adüna il mardi e la sonda, da las 17.00 a las 19.00. (cdm/fmr) Il proget d’art da l’artist indigen Nicolas Neumeier «La bellezza da la passagerità» es expost illa Grotta da cultura Sent.

In gün da l’on passà ha il Center dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez pudü inaugurar sia nouva exposiziun permanenta chi’s dedichescha a la natüra sulvadia. Uossa, davo passa ün mez on, vain trat ün bilantsch positiv. Pella prüma jada daspö cha’l nouv Center dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) exista a Zernez haja dat l’on passà üna nouva exposiziun permanenta. Quella ha gnü sia avertüra in gün 2023 ed as dedichescha a la natüra sulvadia. Ultra da la nouva exposiziun as vaiva güsta eir refat l’entrada dal center cun üna nouva teca chi’s rechatta uossa visavi da l’entrada. Hans Lozza, chi vaiva manà il proget e chi’d es respunsabel pella comunicaziun pro’l PNS tira ün prüm bilantsch chi’d es dal tuottafat positiv. Giasts chi tuornan «Nus vain gnü üna buna partenza e surgnü buns rebombs e buns feedbacks da tuottas e tuots», disch Hans Lozza ed intuna cha blers dischan chi saja da tuornar üna seguonda jada per verer tuot l’exposiziun. Quai saja il cas impustüt pro famiglias indigenas. «Nos böt d’eira precis quel dad avair giasts chi tuornan», discha’l tuot satisfat e declera cha l’entrada a l’exposiziun saja plü bassa in congual cun otras spüertas, impustüt per famiglias. Sper famiglias hajan eir bleras classas da scoula da l’Engiadina visità il Center dal PNS. Ma quai stetta minch’on sül program da las scoulas illa regiun. Lavur implü pervi da la nouva tecnica Impustüt la nouva tecnica saja statta üna sfida, ma tuot haja funcziunà. Tenor Hans Lozza haja in mincha cas valü la paina da far üna nouva exposiziun ed eir da refar l’entrada, tuot s’haja verifichà bain. La lavur s’haja müdada ün pa perquai cha la nouva guida da l’exposiziun consista d’ün smartphone cun uragliers. «Da nouv ston nossas collavuraturas lavar ils uragliers davo l’ütilisaziun ill’exposiziun, quai dà daplü lavur», declera’l. Pella paja saja la logistica vi da la nouva teca megldra, uschea cha eir las collavuraturas sajan cuntaintas. In quist mez on haja quai eir dat dis cha la chasa d’eira plainischma, lura saja la lavur per tuots natüralmaing eir statta plü intensiva. Üna prüma statistica L’on 2023 es güsta i a fin e Hans Lozza quinta cun circa 20 000 fin 25 000 persunas chi han visità l’exposiziun dal gün fin in december. «Quai es la direcziun da quai cha nus vaivan pensà», declera’l. Id haja dat dis cha la chasa d’eira plaina stachida dürant il lügl cun blera plövgia, là haja dat perfin ün limit da glieud. Pella paja haja dat plü pacs visitadurs e plü pacas visitaduras dürant l’utuon culla bell’ora. Quant bain cha l’exposiziun es visitada dependa natüralmaing eir da l’ora illa regiun. PNS cuntaint cun entradas In gün 2023 vaiva il Center dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) pudü festagiar l’avertüra da la nouva exposiziun permanenta chi’s dedichescha a la natüra sulvadia. Uossa, passa ün mez on plü tard, po Hans Lozza, chi vaiva manà il proget e chi’d es respunsabel pella comunicaziun pro’l PNS, trar ün prüm bilantsch chi’d es dal tuottafat positiv. Id haja dat bleras visitaduras e blers visitadurs chi hajan dat buns rebombs e chi vöglian tuornar üna seguonda jada a guardar l’exposiziun. Precis quai saja stat il böt dal PNS culla nouva exposiziun. (fmr/aj)

Var 87 % dals affars in Grischun han damain co desch collavuraturas e collavuraturs. Quai ha declerà Reto Bleisch, manader da l’Uffizi per economia e turissem dal Grischun in venderdi in occasiun da l’aperitiv da Büman da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa. Daspö ils 1. avuost 2021 maina Reto Bleisch l’Uffizi per economia e turissem dal chantun Grischun. In venderdi, ils 5 da schner s’ha’l preschantà in occasiun da l’aperitiv da Büman da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa a Scuol. Üna trentina da persunas ha tadlà il referat da l’econom e tut a cour sias prognosas ed aspettativas per l’on nouv. «Nus stuvain restar innovativs ed attractivs per viver ed abitar in Grischun», ha accentuà Reto Bleisch in seis referat. El ha preschantà differentas dittas grischunas fich innovativas, per exaimpel la Hamilton AG a Bonaduz/EMS chi furnischa intant mincha tschinchavel apparat da respirar sün tuot il muond. Quista ditta cun passa 2500 plazzas da lavur sün tuot il muond, resta però ün excepziun in Grischun. Tenor Reto Bleisch han nempe 98 % da las firmas in Grischun damain co 50 lavuraintas e lavuraints, 87 % dafatta damain co desch impiegadas ed impiegats. «Ils affars pitschens e medans sun il spinal da l’economia in Grischun», ha dit il manader da l’Uffizi d’economia e turissem chantunal in venderdi saira a Scuol. In tuot dombra il Grischun 16 000 affars pitschens e medans cun 70 000 collavuraturas e collavuratuors. Vicinanza al cunfin sco schanza A reguard l’avegnir da quists affars grischuns nun es Reto Bleisch propcha euforic. «Differents factuors han influenza sül svilup economic ed id existan intschertezzas a reguard il svilup dal franc svizzer respectivamaing da la valüta e dal cambi, dal predsch d’immobiglias e da la mancanza da persunal qualifichà.» Cha la vicinanza cul cunfin saja per l’Engiadina ün grond avantag sül marchà, impustüt per chattar persunas estras sco cunfinaris: «Ils cunfinaris sun üna gronda schanza», ha declerà l’econom cun persvasiun. Cha’l chantun Grischun investischa bler temp e raps per promouver l’attractività dal Grischun na be sco lö da vacanzas, dimpersè impustüt eir sco lö da lavurar ed abitar. Per ragiundscher quist böt vain investi bler eir illa digitalisaziun respectivamaing a l’access a las lingias da fibra optica. Cha la gronda sfida saja impustüt l’attach da l’ultim kilometer fin in chasa. Sco cha Reto Bleisch ha infuormà, sun in Engiadina Bassa e Val Müstair fin uossa be 2 % da las firmas e chasadas tachadas vi da la rait da fibra optica. «Las sfidas sun e restan grondas, il potenzial in Grischun es enorm», es stat il facit dal manader da l’Uffizi d’economia e turissem dal Grischun. Reto Bleisch es da l’avis chi saja da lavurar insembel vi da l’avegnir. Promouver las plazzas da giarsunadi Per Richard à Porta, president da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa es la partenza per l’on nouv reuschida. Ch’el haja surgni buns rebombs a reguard la situaziun economica e las perspectivas per quist on. «Las impraisas da fabrica han blera lavur, ils cumüns ed il Chantun investischan regularmaing e las cifras turisticas cuntaintan», ha dit Richard à Porta. El es – almain per quai chi reguarda l’Engiadina Bassa – ün pa plü euforic co l’econom chantunal. Pissers fa a Richard à Porta impustüt la situaziun da mancanza da persunal qualifichà. Ch’eir per quist motiv saja la Società da commerzi e mansteranza in contact culla magistraglia cul böt da realisar ün proget per muossar a las scolaras ed als scolars, ed eir als genituors, l’attractività dals giarsunadis. «Nus lain realisar üna survista dals mansters e da las plazzas da giarsunadi chi pon gnir fats in Engiadina Bassa», ha infuormà Richard à Porta. Cha l’EBexpo 2023, cul focus süllas plazzas da giarsunadi, saja stat ün grond success e cha uossa as vöglia far ün ulteriur pass per promouver las plazzas da giarsunadi in Engiadina Bassa. Richard à Porta, president da la società e Reto Bleisch, manader da l’Uffizi chantunal per economia e turissem, in occasiun da l’aperitiv da Büman da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa.

La baselgia catolica da Tarasp es gnüda inaugurada dal 1567. In dumengia passada – voul dir 457 ons plü tard – ha gnü lö la prüma predgia refuormada illa baselgia da Tarasp. «Ura e temp da far quist pass ed üna consequenza logica», disch la ravarendessa da Scuol/Tarasp. In dumengia ha gnü lö la prüma predgia refuormada illa baselgia catolica da Tarasp. Per tschertüns es quai stat ün act istoric, per oters nu vala quist fat il nair dal rispli. «La pravenda evangelica consista da Scuol e Tarasp e nus laivan visitar tuot nossa bescha», quinta la ravarendessa da Scuol/Tarasp Dagmar Bertram. Chi saja simplamaing stat ura e temp da far quist pass, decler’la. «Simplamaing üna consequenza logica da la buna lavur ecumena», disch’la. Cha la prüma jada nu saja statta l’ultima. «I füss flot scha nus pudessan repeter quai regularmaing», disch la ravarendessa. Cha tuots sajan surlevgiats, d’avair insomma üna jada fat quist pass e cha uossa as possa cuntinuar. Cuntinuar regularmaing Dürant la prüma predgia refuormada a Tarasp ha gnü lö eir ün battaisem. Ma cha sper la famiglia da battaisem nu saja quista predgia istorica statta occupada propcha uschè bain, quinta Dagmar Bertram. Cha qualche persunas catolicas da Tarasp hajan visità la predgia our da buonder e causa cha güst in seguit haja gnü lö la predgia catolica. Ma cha refuormats sajan rivats be pacs. In mincha cas damain co la media da las persunas chi visiteschan regularmaing las predgias refuormadas illa baselgia refuormada a Scuol. «L’ora e las relaziuns sün via nu sun stattas in dumengia propcha bunas per visitar la predgia a Tarasp», declera la ravarendessa. Uschè cha pür la seguonda predgia refuormada illa baselgia catolica da Tarasp muossarà definitivamaing, scha l’innovaziun istorica vain acceptada o brich. La ravarendessa Dagmar Bertram in mincha cas voul restar innovativa ed in tschercha da bunas ideas per «ragiundscher la bescha» eir dadour ils mürs da la baselgia. Plondscher ad Innsbruck Dad acziuns istoricas as poja però be discuorrer schi’s cugnuoscha l’istorgia tanter Scoul e Tarasp. Perquai vala la paina da tour per mans il cudaschun da Scuol da Paul Eugen Grimm. In quel as poja nempe leger dals scumpigls tanter Tarasp e Scuol. Culla refuormaziun da l’Engiadina Bassa d’eira eir la baselgia catolica da Scuol dvantada evangelica e finalmaing d’eira unicamaing il cumün da Tarasp restà catolic. Perquai vaiva il chastlan da Tarasp Eustachius von Stampa scrit fingià dal 1551 üna charta adressada ad Innsbruck, ingio ch’el plondschaiva da quels da Scuol. E quista charta para finalmaing d’avair gnü effet: Cun agüd finanzial da l’Austria es gnüda inaugurada e benedida la prüma baselgia catolica da Tarasp dal 1567 ed uschè es la separaziun ecclesiastica da Tarasp e Scuol statta eseguida. E quels pêr refuormats da Tarasp sun restats suot il tet da la pravenda evangelica da Scuol/Tarasp. Culla fusiun als 1. schner 2015 s’han units ils duos cumüns politicamaing. Culla predgia refuormada in dumengia passada a Tarasp es segui il prossem act istoric. Ma apunta: «La collavuraziun ecumena funcziunaiva fingià i’ls ultims ons fich bain. Da visitar la baselgia catolica da Tarasp es stat simplamaing il prossem pass logic», conclüda la ravarendessa Dagmar Bertram. In dumengia ha gnü lö la prüma predgia refuormada illa baselgia catolica da Tarasp.

In sonda passada es statta üna cuorsa da la coppa mundiala da snowboard alpin a Scuol. Da la partenza d’eira eir l’indigena Ricarda Hauser. Ella ha ragiunt il meglder resultat illa coppa mundiala da sia amo giuvna carriera. Fingià bod la bunura da la sonda passada d’eira grond travasch i’l territori da skis Motta Naluns a Scuol: Üna pruna snowboardistas e snowboardists alpins d’eiran in viadi sülla ­costa da Prui. Lur böt es statta l’inspecziun da la ­pista, ingio chi ha gnü lö pella settavla jada la cuorsa da la coppa mundiala. Avantmezdi es statta la qualificaziun dal slalom gigant parallel e davomezdi ils finals da las megldras e dals meglders 16 i’l sistem d’eliminaziun directa. Duos snowboardists cumbattan ün cunter tschel in duos girs ed il svelt riva inavant. Tanter tuot ils sportists as rechattaiva eir Ricarda Hauser, la giuvna atleta da 21 ons da Scuol. Ün mais plain cuorsas Pell’indigena Ricarda Hauser es quai statta la seguonda partenza a la cuorsa da snowboard alpin a Scuol. Lung temp nun es la snowboard­ista in sia patria, ella d’eira nempe amo in gövgia e venderdi a duos cuorsas da la coppa europeica in Italia. Ed her, dumengia, è’la fingià viagiada inavant in Austria pella prosma cuorsa da la coppa mundiala. «Nus vain ün vaira program il schner cun bleras cuorsas, ma quai es cool», ha la snowboardista declerà ed agiunt cha be il viagiar saja minchatant ün pa ün stress: «Nus svolain eir in Bulgaria. Quai es stantus perquai chi’d es plü greiv da regenerar davo ün svoul.» Uschè ün programun ha Ricarda Hauser be il schner cun esser trais eivnas in viadi. «Dürant quist temp as poja muossar che chi s’ha trenà dürant la preparaziun», ha’la dit cuntainta cha la stagiun da cuorsas es qua. Cuorsa speciala illa patria Ma inavo pro’l slalom gigant a Scuol. Per ­Ricarda Hauser es quai üna cuorsa speciala our da divers motivs: «Meis genituors güdan dürant la cuorsa, blera glieud ch’eu cugnuosch es qua ed eir meis sponsurs. Implü esa illa regiun ch’eu cugnuosch.» Quai nu tilla fetscha però daplü squitsch co uschigliö. Il squitsch bad’la avant mincha cuorsa, perquai ch’ella vöglia adüna ir il meglder pussibel. Eir qua, i’l territori da skis da chasa, s’ha’la vuglü focussar sülla lezcha tecnica ed avair gust da verer e dudir a seis fans davo la cuorsa aint il böt. Daper­tuot ingio ch’ella chaminaiva i’l böt ha’la inscuntrà a glieud chi tilla cugnuoscha. Davo l’inspecziun staiva il plan pel di: «Eu vögl provar da star plü lönch pussibel sülla canta da l’assa e da far squitsch süll’assa cun ir illa schnuoglia e stender las chommas darcheu.» Ragiunt il meglder resultat illa coppa mundiala Davo il prüm gir da la qualificaziun d’eira Ricarda Hauser plü o main cuntainta. «Eu vess però pudü ir amo meglder. Ma quai es adüna uschea», ha’la resümà sia prüma cuorsa da la sonda. Pel seguond gir d’eira la devisa da dar amo üna jada gas. – Quai ha la snowboardista fat, i nun ha però bastü per rivar illas megldras 16 ed uschea in l’ottavel final. Ma il rang 21 es il meglder resultat illa coppa mundiala pella ­giuvna atleta. «Al prüm d’eira schon ün païn dischillusa, perquai ch'eu vess gnü aspettativas ün pa plü otas. Ma eu crai cha cun meis ­meglder resultat illa coppa mundiala, cun be ün tschientavel chi mancaiva per rivar illas megldras 20 e cun quai cha quai d’eira il prüm slalom gigant da quista stagiun possa listess esser cuntainta», es stat il prüm facit. Quai detta motivaziun e fiduzcha pellas prosmas cuorsas. Il rest da la sonda d’eira ün pa plü pachific per Ricarda Hauser: «Giodair la bell’ora, far da fan cun mias collegas pellas duos ­Svizras chi sun amo i’ls finals e far ün pa la posa, perquai cha daman vaina fingià il prossem trenamaint.» Böts e sömmis sportivs La stagiun da cuorsas cuntinuescha amo ün temp, pel rest da l’inviern vuless Ricarda ­Hauser ir bain cun l’assa ed avair gust. «Eu vögl eir fabrichar sün quist resultat ed i füss flot schi’m gratiess dad ir illas top 16 da la coppa mundiala e da rivar suot las prümas quatter da la coppa europeica», ha’la declerà sias inten­ziuns. A lunga vista saja il böt da rivar da la coppa europeica fix illa coppa mundiala e da lavurar pass per pass inavant. «E natüralmaing esa ün grond sömmi da pudair rapreschantar la Svizra pro’ls gös olimpics e champiunadis mundials», ha l’atleta conclüs. La prosma occasiun per fabrichar sül resultat da Scuol ha ­Ricarda Hauser fingià quist ­mardi in Austria. Cuorsa cun cundiziuns perfettas In tuot d’eiran da la partida a Scuol passa 100 atletas ed atlets da 14 naziuns. Quist on nun haja dat ingünas medaglias pella squadra svizra. Eir sainza Svizras e Svizzers sül podest guarda il comitè d‘organisaziun tenor üna comunicaziun a las medias inavo sün üna cuorsa da slalom gigant reuschida. Raduond 1000 fans han pisserà per üna buna atmosfera dürant la cuorsa. Il president dal comitè d’organisaziun, Bernhard Aeschbacher, resümescha: «Grazcha ad ün team chi funcziuna bain i’l comitè d’organisaziun ed als numerus voluntaris vaina tuots pudü passantar ün grondius di da cuorsa cun bler sulai.» (cdm/fmr) Bivgnaint familiar al böt Pella snowboardista indigena, Ricarda Hauser, es la coppa mundiala da snowboard alpin a Scuol üna cuorsa tuot speciala. Tanter oter perquai cha sia famiglia, seis fans e seis sponsurs d’eiran eir da la partida. Üna part da sia famiglia tilla ha bivgnantada aint il böt davo ils duos girs da sia cuorsa. La giuvna atleta da Scuol ha ragiunt seis meglder resultat in üna cuorsa da la coppa mundiala ed es dvantada 21avla. (fmr/aj) Quista sonda passada es statta la coppa mundiala da snowboard alpin pella settavla jada a Scuol. Raduond 1000 fans han giodü la cuorsa da snowboard a Scuol cun bellischm’ora. Eir ils sponsurs da Ricarda Hauser, sco quia la marca da si’assa, d’eiran da la partida a Scuol. Üna part da la famiglia ha bivgnantà a Ricarda Hauser al böt davo sia cuorsa. La snowboardista Ricarda Hauser davant la cuorsa a Scuol.

La mità da gün vain rapreschantada la Novavla Sinfonia da Ludwig van Beethoven illa halla da glatsch Gurlaina a Scuol. Quist grond proget vain tenor üna comunicaziun a las medias realisà insembel cul Golden Gate Symphony Orchestra San Francisco suot la bachetta dal Grischun Urs Leonhardt Steiner e cun numerusas persunas indigenas chi fan musica. In lündeschdi, ils 22 schner 2024, vain preschantà il proget particular üna prüma jada in l’Hotel Scuol Palace a Nairs. Ün pêr dis davo quell’occurrenza cumainzan las prouvas da musica. Totalmaing saran 180 persunas oriundas dal Grischun, da San Francisco e da l’Asia sülla tribüna per far musica insembel. L’occurrenza vain realisada da la società Scuol Classics. Fingià daspö december as poja cumprar bigliets pels quatter concerts. La vendita haja tenor il president da la società, Andrea Matossi, cumanzà bain. Per realisar il proget saja quai important. La società possa implü far quint cul sustegn dal chantun, dals cumüns in Engiadina e da numerusas fundaziuns ed instituziuns. (cdm/fmr) Las quatter rapreschantaziuns han lö dals 13 fin ils 16 gün 2024 illa halla da glatsch Gurlaina a Scuol. Daplü infuormaziuns e bigliets daja sün www.scuol-classics.ch.

La gruppa da teater da Scuol ha giovà in sonda passada «La revisura» illa sala cumünala a Scuol. I’s tratta d’ün toc in duos acts da Paul Steinmann e Peter Fischli, tenor la cumedgia da Nikolai Gogol, tradütta in rumantsch da Mariachatrina Gisep Hofmann. In quist toc fa üna «revisura» fa straverer dad esser la dretta revisura – e fa perquai süar ün inter parc da divertimaint. Il parc da divertimaint cun sia scheffa Antonia Bluord (Anna Mathis) ha eir fingià gnü meglders temps, e quels chi possedan ün stand in quel parc sun persunas fich specialas e raffinadas. Ellas s’impipan da resguardar prescripziuns e tiran tuot ils registers per imbruogliar la glieud e per redüer impostas. Fin chi riva ün bel di ün’annunzcha chi fa süar a quist’intera cumpagnia. Tant inavant il punct da partenza dal toc «La revisura» cha la gruppa da teater da Scuol ha rapreschantà la prüma jada in sonda passada in sala cumünala. «Tü fast ün plaschair a mai ed eu ün a tai» Il toc «La revisura» cutegna lura tuottüna diversas stortas e malinclettas. Ün bel di survain Antonia Bluord üna charta ch’ün revisur saja in viadi per inspecziunar il parc da divertimaint. Ils pertocs sun tuots in panica e vegnan insembel per discuttar co chi dess ir inavant. I segua üna discussiun intensiva ingio cha minchün prouva da’s trar our da la merda plü bain pussibel. «Minchün da no ha avuonda merda da scuar davant si’aigna porta e minchün ha seis pitschens puchats», disch perquai la scheffa. Dora Disch (Aita Puorger), la possessura d’üna buda da trar cul schluppet, conferma quai e disch: «Tanter puchà e puchà daja amo adüna üna differenza. Eu dun bain pro ch’eu ingion minchatant ün païn, ch’eu driz aint il schluppet per ch’el tira forsa ün pa tort o ch’eu scrauv üna trocla vi dad ün’assa per ch’ella nu crouda subit intuorn. Ma quai nun es nüglia in congual cun quai cha oters fan. La politica e l’economia – tü fast ün plaschair a mai ed eu ün a tai ed ingün nu das-cha savair da quai.» Eir la possessura dals autos scooters, chi fa giò quint be co chi tilla plascha, as güstifichescha illa discussiun e disch cha da far oura quints nu saja mai statta sia fermezza. Minchün ha sias s-chüsas. Ma lura riv’la propi, la revisura, i’l parc da divertimaint – e la confusiun es perfetta! Schabain ch’ingün nu s’impersögna cha la «revisura» nun es quella chi’d es insè gnüda annunzchada ... La revisura vain maladüsada Minchün prouva da zoppantar seis puchats plü bain pussibel e la fosa revisura Iwana Waser (Fadrina Hofmann) profita da l’occasiun e fa gnir malsgür a tuot la cumpagnia. Perquai manaja la manadra dal parc da divertimaint, Antonia Bluord: «Quai cha no guadagnain quia cun noss trenins e noss affarets in quists temps malsgürs nu tendscha gnanca pel zücher aint il cafè. Sch’Ella ha fom o douvra alch, schi stuna gugent a Sia disposiziun». La revisura vain perquai maladüsada da tuot las varts e profita da tuot l’intschertezza – fin cha minchün es gnü nanpro cun ün import da raps, ün plü grond o eir ün plü pitschen. Els organiseschan üna tschaina per promouver la buna glüna e pro quella baivan tuots magari bler vin, in möd cha la revisura es stuorna e dorma aint il tren da fantoms. Il di davo ün cheu sco ün sain Il di davo sta quella sü cun ün cheu sco ün sain, davo eir amo fat las bellinas cun Stoffel Bluord (Jon Andri Fliri) e cun seis figl Marius Bluord (Flurin Parolini) chi s’han inamurats illa revisura, quai chi nun es brichafat statta l’idea d’Antonia Bluord chi manaja: «I’m vegnan avant sco duos giats in chalur». Davo cha la revisura fosa ha gnü quai ch’ella laiva, as fa’la our da la puolvra a la francesa. Tuots sun cuntaints ch’ella es svanida – fin cha’l dret revisur sta sün porta dal parc. E quist’entrada marca güsta eir la fin dal toc «La revisura». Per la redschia dal teater «La revisura» da la gruppa da teater da Scuol han procurà Anna Mathis e Tina Puorger. La musica es statta in mans da Fabian Trottmann cun seis orgel a manvella. Per las culissas es stat respunsabel Gian Duri Crastan insembel culla gruppa da teater. Las desch acturas ed actuors han pisserà in sonda per üna saira dalettaivla. Sco ch’ün dals actuors ha dit invers la FMR, haja la producziun dat gronda lavur e cha cha tuots hajan güdà a realisar la sairada gratiada. Quels e quellas chi nu sun stats preschaints in sonda passada al teater a Scuol han propi mancantà alch. Il toc da teater «La revisura» vain giovà amo in venderdi ils 19 da schner 2024 e sonda ils 20 da schner (adüna a las 20.00) in sala cumünala a Scuol. Acturas, actuors ed agüdonts piglian cumgià in sonda saira davo la producziun a Scuol. La revisura fosa es sdasdada cun ün cheu sco ün sain. La revisura fosa Iwana Waser (Fadrina Hofmann, cun büschmaint brün) fa gnir malsgür als abitants dal parc. La manadra dal parc da divertimaint, Antonia Bluord (Anna Mathis, seguonda da schnestra), prouva da balchar. La manadra dal parc da divertimaint, Antonia Bluord (Anna Mathis, a schnestra), prouva da balchar. La revisura fosa Iwana Waser (Fadrina Hofmann, cun büschmaint brün) fa gnir malsgür als abitants dal parc.

Claudio Mathieu dal CT Sur En dvainta la prüma jada champiun svizzer da trar a tschoccas illa concurrenza da merar singul. Pro’ls juniors vain Orlando Bass dubel champiun svizzer. Il CT Sur En, l’ESC St. Moritz e l’ES Obersaxen gaudognan in tuot ot medaglias a Frauenfeld. L’on passà d’eira’l illa concurrenza da merar dal champiunadi svizzer da trar a tschoccas, resp. rudellas, davo la qualificaziun surprendentamaing prüm. Pro’l final ha muossà Claudio Mathieu da Ramosch (CT Sur En) nervas e fini la concurrenza dals homens sül 5avel rang, quai chi’d es eir üna fich buna prestaziun. Quist on – a chaschun dal champiunadi svizzer da trar a tschoccas la fin d’eivna passada a Frauenfeld – ha cumanzà Claudio Mathieu ün pa plü modest la concurrenza da merar. Dürant il seguond gö è’l dvantà plü ferm. Davo la qualificaziun d’eira’l sül 4. rang cun desch puncts dischavantag sül terz Rico Bundi (ES Obersaxen). Süls duos favorits, il victur da la qualificaziun Jörg Brun (ESC Zollikon-Küsnacht) e Martin Casper (ESC am Bachtel) til mancaivan fingià passa 50 resp. 24 puncts. Dimena nu vaiva Claudio Mathieu nöja da perder – ed el ha tschüf a tuots. Cun totalmaing 607 puncts es Claudio Mathieu dvantà sensaziunalmaing champiun svizzer illa concurrenza da merar. Seguond es gnü Thomas Biedermann (ESC am Bachtel) cun 602 puncts. El d’eira davo la qualificaziun cun 11 puncts davo Mathieu sül 6avel rang. Il victur da la qualificaziun Jörg Brun ha fini ils gös dal final cun 599 puncts sül terz rang. Rico Bundi da l’ES Obersaxen es crodà inavo sül 7avel rang final. Culla victoria illa concurrenza da merar s’ha Claudio Mathieu qualifichà per la prüma jada eir pel champiunadi europeic al principi da marz a Waldkraiburg in Germania. Champiun svizzer «mixed» da Sursaissa Pro la concurrenza da merar da las damas d’eira Marta Bundi davo la qualificaziun sül 5avel rang. Ella s’ha megldrada pro’ls gös dal final e ragiunt il bunischem terz rang. Ad ella han mancà a la fin be amo duos puncts per survgnir la medaglia d’argient. Eir Marta Bundi das-cha far in marz il viadi a Waldkraiburg per tour part al champiunadi europeic. Seis plü grond success ha pudü festagiar Marta Bundi quista fin d’eivna illa concurrenza da merar mixed. Insembel cun seis hom Rico Bundi es il ES Obersaxen dvantà champiun svizzer. Marta e Rico Bundi han guadagnà la concurrenza captivanta mixed cun ün punct avantag sül duo Katja Loher e Christian Martin da l’ESC Soorsischliifer. Il terz rang han fat Margrit Bühler e Fabian Spiess dal HC Stocksport Ambri Piotta. Terz rang il gö da squadra Il terz rang da l’on passà illa concurrenza da merar per squadras nun esa gratià al CT Sur En da far eir ingon. Istess ha la prüma squadra dal CT Sur En fat üna buna prestaziun i’l gö da squadras. La squadra cun Claudio Mathieu, Orlando Bass, Otto Davaz e Jachen Benderer ha fini il turnier da qualificaziun in sonda sco victura in sia gruppa e s’ha qualifichada uschea directamaing pel mezfinal. Quel ha Sur En però pers cunter l’ESC Zweisimmen-Rinderberg ter cleramaing. Cun set victorias, üna sconfitta e duos remis, sco eir la sconfitta i’l mezfinal ha fini Sur En 1 il champiunadi svizzer sül terz rang. Uschea po il CT Sur En eir quist on darcheu tour part a l’Europa Cup. La squadra CT Sur En 2 ha fini il turnier da qualificaziun sül quart rang, be duos puncts mancaivan per la participaziun als gös finals. L’ESC St. Moritz d’eira davo la qualificaziun sül 11avel rang. La squadra da las duonnas dal CT Sur En, cun Erica Koch e Marina Bott, han ragiunt il gö da squadras il quart rang. Pella prüma jada han gnü lö i’l sport da trar a tschoccas eir concurrenzas mixed. Il gö da squadra han ragiunt Erica Koch e Jon Curdin Cantieni (CT Sur En) il 5avel rang da lur gruppa da qualificaziun ed illa concurrenza da merar han ragiunt Marina Bott e Claudio Mathieu (CT Sur En) il 9avel rang. Tschinch da ses medaglias dal champiunadi Pro’ls juniors ha guadagnà la generaziun giuvna engiadinaisa da quist sport in dumengia tschinch da ses megaglias. Dubel champiun svizzer dals juniors i’l sport da trar a tschoccas dvainta Orlando Bass da Scuol (CT Sur En). Pro sia ultima partecipaziun pro’ls juniors guadogna el la concurrenza da merar ed il gö da squadra duo sco cumünanza da gö cun Gabriel Kreienbühl (ESC Soorsischliifer). Illa concurrenza da merar sun duos giovaders da San Murezzan sper Orlando Bass sül podest: Philipp Melcher dvainta seguond, Francesco Pellegrino (tuots duos ESC St. Moritz) vain terz. I’l gö da squadras ragiundschan ils duos da San Murezzan il grondius seguond rang. Els perdan unicamaing il gö cunter ils duos champiuns svizzers Orlando Bass e Gabriel Kreienbühl, ils quals han guadagnà tuot ils gös. Il terz rang i’l gö da squadras ha ragiunt la generaziun giuvna da l’ESC am Bachtel. Cun totalmaing trais medaglias al champiunadi svizzer d’ingon (duos jadas or pro’ls juniors ed üna jada bronza i’l gö da squadras dals homens) in busacha po Orlando Bass fingià la mità da favrer tour part als chamiunadis europeics dals juniors a Bruneck (Italia). www.eisstocksport.ch Marta e Rico Bundi, (ES Obersaxen, d’immez) dvaintan cun ün punct avantag champiuns svizzers illa concurrenza Duo-Mix. Claudio Mathieu dal CT Sur En dvainta champiun svizzer illa concurrenza da merar singul. Il CT Sur En cun Otto Davaz (da schn.), Orlando Bass, Claudio Mathieu e Jachen Benderer guadognan la medaglia da bruonz illa disciplina gö da squadras. Orlando Bass (CT Sur En) dvainta dubel champiun svizzer pro’ls juniors avant Philipp Melcher (schn.) e Francesco Pellegrino (dr.), tuots duos ESC St.Moritz Gö da tschoccas: Claudio Mathieu es champiun svizzer La fin d’eivna passada ha gnü lö a Frauenfeld il champiunadi svizzer dal gö da trar a tschoccas, resp. a rudellas. Cun totalmaing 607 puncts ha Claudio Mathieu dal Club da tschoccas (CT) Sur En guadagnà la concurrenza ed es dvantà champiun svizzer. Seguond es gnü Thomas Biedermann (ESC am Bachtel) cun 602 puncts e terz Jörg Brun (ESC Zollikon-Küsnacht) cun 599 puncts. Cun quista victoria s’ha Claudio Mathieu da Ramosch qualifichà pella prüma jada eir pel champiunadi europeic chi ha lö ingon al principi da marz a Waldkraiburg in Germania. Buna mera ha gnü eir Orlando Bass da Scuol, eir el es commember dal CT Sur En: El ha guadagnà tant la concurrenza da merar sco eir il gö da squadras. El e Gabriel Kreienbühl (ESC Soorsischliifer) sun stats ils plü ferms. Uschea es Orlando Bass dvantà dubel champiun svizzer dals juniors i’l sport da trar a tschoccas. In favrer po’l tour part a Bruneck in Italia als champiunadis europeics da juniors. (fmr/fa) Ils meglders al champiunadi svizzer da trar a tschoccas Thomas Biedermann a schnestra, Jörg Brun a dretta ed immez il victur Claudio Mathieu.

«Ich fand sie irgendwo, allein in Mexiko: Anita! (Anita).» – Oh na, na. NA! Uossa esa fingià capità. I voul be duos secundas e pel rest dal di nu tilla vegna plü libra: quista melodia, quist refrain. La chanzun as fua in meis tscharvè, resta pichada e's reprodüa là tuotta di. «Musikanten herbei, spielt ein Lied für uns zwei». Costa Cordalis da bunura fin saira. Il purtret sco cha la bella matta va cul chavagl tras la not. Che chanzun banala, che melodia simpla, che stantus da gnir libra darcheu da quista melodia. Eu prouv da pensar vi dad alch oter, cumainz a tschüblar üna melodia chi'm plascha, ma invan. «Anita» s’ha chasada aint in meis cheu e Costa chanta simplamaing inavant. Divers scienziats as han fingià occupats dal fenomen da l’auricula. L’unic bel vi d’üna chanzun talmaing penetranta es il pled rumantsch: auricula. In mincha cas sun ils scienziats da l’avis ch'auriculas vegnan prodottas perquai cha nos tscharvè haja lungurus. Cler, pel solit cumparan quistas chanzuns pro mai sch’eu taidl radio: cun far giantar, cun ir cul auto, cun far l’altschiva. Na güsta occupaziuns chi pretendan ün’actività schnuaivla da meis tscharvè. E listess m’assiglian auriculas eir in situaziuns inaspettadas, be sainza radio. I’s fa pachific üna spassegiada e lura as doda dandettamaing in seis intern la guitarra incumparabla pro la chanzun da Deep Purple «Smoke on the water». E la guitarra suna e suna e nu less schmetter da sunar. Para nu daja ün recept cunter auriculas. Per furtüna nu daja neir ingün recept per prodüer auriculas. Che orrur cha quai füss da dudir tuotta di chanzuns dal gener «Macarena» o «Atemlos» da Helene Fischer. Sgrischaivel per tschüffer sü auriculas es dal rest il temp da Nadal. Eu disch be «Last Christmas» ... Ma eu n’ha listess chattà üna soluziun per cumbatter auriculas. E quella tradischa uossa quia sco servezzan social a la populaziun rumantscha: Pensar vi dad ün'otr'auricula, üna main seccanta. Eu tschern pel solit «Life is life» dad Opus. «Nananaaanaaana». – Anzi. Fadrina Hofmann è redactura tar la «Engadiner Post/Posta Ladina» e viva cun sia famiglia a Scuol. Fadrina Hofmann è redactura tar la Südostschweiz e viva cun sia famiglia a Scuol.

I’l local La Vouta a Lavin preschainta Gianna Olinda Cadonau quist venderdi seis prüm roman «Feuerlilie». Insembel cun seis hom Jan Rehwinkel chi suna il didgeridoo ha’la tenor üna comunicaziun a las medias sviluppà üna sairada litterara musicala per La Vouta. Il roman tratta da la schurnalista Vera chi imprenda a cugnuoscher ad ün giuven ester in ün cumün da muntogna. Ella scriva ün artichel davart la litteratura rumantscha, el ha iertà üna chasa veglia e prouva da sbandir là sias algordanzas traumaticas da la guerra. Els duos s’inscuntran adüna darcheu e fan plan a plan cugnuschentscha. (cdm/fmr) In venderdi, ils 19 schner 2024 a las 20.15 prelegia Gianna Olinda Cadonau seis roman «Feuerlilie» in La Vouta a Lavin. Ella vain accumpagnada musicalmaing da Jan Rehwinkel sül didgeridoo. Gianna Olinda Cadonau prelegia sia «Feuerlilie» pella prüma jada in Engiadina cun musica da Jan Rehwinkel.

L’assagl da guerra da la Russia sün l’Ucraina e la defaisa da quista fa millieras da victimas süls chomps da battaglia e tanter ils civilists. Quistas mazzacras schnuaivlas fan cha nus nu savain plü dovrar il san inclet. Id es tuottafat inclegiantaivel, scha’ls Ucranais nu voulan savair nouvas dals manaders russ chi han cumandà e maldovrà sur tschientiners lur pajais. Las statuas, erettas in onur da dictaturs ed oppressurs, sun gnüdas sbodadas. Quai sun sgüra stats acts necessaris cun gronda forza simbolica. Quai chi’m disturba daspö duos ons in quist connex es la confusiun chi vain fatta tanter politica e cultura. I s’ha l’impreschiun chi’s vöglia müdar il passà. Da pretender cha la cultura russa saja statta adüna üna cultura da dictaturs ed oppressurs am para da falsifichar ils fats istorics. Natüralmaing cha’ls differents zars e dictaturs han fat daplü don co nüz, mo in quist connex es la Russia be ün da plüs imperis. La ota cultura russa in tschellas domenas ha manà a l’umanità bler dal bön. La litteratura russa p. ex. es statta, fin al glim dal 21avel tschientiner, da prüm uorden. Da vulair negar quist fat am para cumplettamaing fallà. Be d’incuort ha giovà la Gruppa da teater da Scuol ün toc da Gogol. Quist toc ha muossà, üna jada daplü, quanta maestria chi dà illa litteratura russa. Da muossar las varts negativas dal caracter uman da maniera ironic-satirica, grataja be ad ün grond scriptur. La marca da grondezza es implü da scriver ün toc chi nun ha temp, chi ha valü quella jada, chi vala hoz ed eir in avegnir. Forsa perfin in etern. Il caracter uman ha sia gronda deblezza da’s laschar influenzar da persunas chi fan las bellinas e chi fan verer alb per nair. La corrupziun es dapertuot, pustüt scha l’uman po sperar avantags (pelplü finanzials) cun far inclins o sch’el po profitar da sia posiziun (pelplü politica) per avair daplü drets co oters. La corrupziun es sco ün virus perquai cha l’uman aspirescha a pussanza. Sch’el nun es svess pussant, prouva’l in alch maniera da profitar da persunas chi sun pussantas. Quai es il cumanzamaint da la corrupziun. A reguard l’index da la corrupziun pro’ls stadis figürescha nossa Svizra sün plazza 7 cun ün index dad 82 sün 100. Quai es fich bun. Ma i dà dimena corrupziun eir pro nus, nus nun eschan ne prüms illa rangaziun ne nu vain l’index il plü ot (la Danemarca ha 90). Eir in noss cumüns capita cha persunas in posiziuns clav – sco per exaimpel illa suprastanza cumünala – crajan chi hajan daplü drets co oters. I sun a la funtana dad infuormaziuns cha’ls solits mortals nu cugnuoschan, e profitan da quai. Natüralmaing cha d’avair ün tal avantag nun es our da princip alch negativ. Mo el po dar andit da far abüs, per exaimpel da preschantar ün proget sco decis e giavüschà, eir scha quai es be la percepziun persunala. Legiain daplü lectüra da qualità, lectüra sainza temp. Quella ans tegna il spejel davant ils ögls ed ans maina inavant. Ch’ella saja russa o chinaisa o americana, la cundiziun es chi saja litteratura profuonda, concreta e simpla d’incleger. «Roba dal test» sco chi dschaiva Cla Biert e nüglia abstracta, filosofica, cumplichada. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia Rumantscha. Mario Pult

Dürant quist’eivna es RTR in viadi. In differents lös vain muossada la premiera da film «L’ultim Rumantsch». Quai es üna seria fictiva cha RTR ha realisà insembel cun Shining Film da Turich. La seria tratta divers temas actuals chi occupan il muond rumantsch – tanter oter eir las medias rumantschas. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) es actualmaing in viadi. In differents lös preschainta RTR las prümas trais parts da la seria fictiva «L’ultim Rumantsch». La prüma tala rapreschantaziun d’eira in mardi passà a Scuol ed in marcurdi, ils 17 da schner 2024, sun gnüdas muossadas las prümas trais episodas da «L’ultim Rumantsch» a Müstair illa sala da gimnastica. La seria fictiva es gnüda realisada dad RTR insembel cun la ditta zürigaisa Shinging Film. I’s tratta da la seguonda seria fictiva cha RTR realisescha. Oter sco pro la «Metta da fein» – chi d’eira l’inscenaziun d’üna parabla sursilvana – es la seria «L’ultim Rumantsch» gnüda realisada sco film da kino, chi’s scumparta sün tschinch episodas. Drama da famiglia I’l center da la seria sta la famiglia Durisch, possessura e gestiunaria da la plü gronda chasa da medias dal Grischun. Cur cha’l patrun e fundatur Gion-Peder moura, cumainza ün cumbat da pussanza a l’intern da la famiglia. In seis testamaint ha Gion-Peder resguardà a sia abiadia Ladina, chi viva in l’exil zürigais. Ladina es ün’activista incharnada, chi s’ingascha veementamaing pels drets da bes-chas e pella protecziun dal clima – tematicas chi pisseran per resistenza illa chasa da medias tradiziunala. Ma güst ella dess uossa manar la «Posta», l’ultima gazetta rumantscha. Public jauer ha gnü plaschair Cun tensiun ha il public da la premiera a Müstair drizzà seis ögls sülla taila gronda in sala da gimnastica ed es sfuondrà illa istorgia plain drama e tensiun. Quistas prümas trais episodas han tenor RTR plaschü bain al public. Las ulteriuras duos episodas sun accessiblas als 11 ed als 18 da favrer 2024 sülla pagina da web da RTR e Play Suisse. «Tuot es aint, cun bleras tematicas actualas e virulentas, eir our dal muond rumantsch. Ma eir il masdügl cul tudais-ch svizzer renda la seria natüralmaing eir accessibla al public da la Bassa», uschè Annalea Stuppan, üna da las spectaturas da la premiera a Müstair invers RTR. Oters spectatuors e spectaturas han accentuà cha l’istorgia saja interessanta, divertenta e ch’ella saja eir amo gnüda filmada illa regiun. «Amo mai nun ha eu vis uschè üna producziun – e lura amo per rumantsch», esa stat d’udir dal public a Müstair. Il film «L’ultim Rumantsch» vain eir amo muossà als 23 da schner 2024 a Savognin ed als 24 da schner a Mustér. A partir dals 21 schner sun las prümas trais episodas eir accessiblas online sün www.rtr.ch e sün Play Suisse. Il public a la premiera da «L’ultim Rumantsch» a Müstair ha gnü plaschair da la nouva seria fictiva.

A Scuol –ma eir in oters cumüns ladins – ha lö periodicamaing il «Cafè Rumantsch». Id es ün arrandschamaint per promouver la lingua rumantscha, l’inscunter e l’integraziun linguistica. Var üna dunzaina indigens e giasts s’han per exaimpel inscuntrats in gövgia passada i’l Hotel Bellaval a Scuol per baiver ün cafè a la rumantscha. Linard Martinelli, promotur regiunal da la Lia Rumantscha, es la persuna da contact pel uschè nomnà «Cafè Rumantsch» illa regiun. Quels «cafels» sun inscunters tanter indigens e giasts chi spordschan la pussiblità da discuorrer rumantsch. Cumanzà vaivan quels inscunters da l’on 1998 a Scuol, sün iniziativa dal collavuratur da la Lia Rumantscha da quella jada ed hoz president da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. El d’eira da l’avis chi’s stuvess spordscher a glieud da lingua na-rumantscha e chi abita illa regiun – e chi tscherchan vias per s’integrar – la pussibiltà da discuorrer rumantsch in ün ravuogl plü pitschen. Pro’l «Cafè Rumantsch» nu vaja be per la lingua, ma eir per gnir a cugnuoscher plü bain la cultura, las üsanzas e las particularitats da la regiun. Ils inscunters sun bainvis, e tant indigens sco eir giasts profitan da la sporta. Impuls cun duos istorgias Pro üna tala occasiun s’han inscuntradas in gövgia passada dürant ün’ura ündesch persunas i’l Hotel Bellaval a Scuol per star a plaz. L’inscunter es gnü moderà da Nesa Caviezel Roner chi ha salüdà ils preschaints: «Hoz faina baderladas, e per cha no gnian in discuors lessa preleger ün’istorgia cuorta dad Antonella Stecher cul titel ‹La maschina da scriver pensiunada› ed ün’istorgia da Nical Stupan da Sent davart la put in gromma». Las duos istorgias cuortas han dat impuls per la discussiun tanter pêr, e minchün ha gnü la pussibiltà da quintar episodas cuortas da plü bod o da far otras remarchas. Las persunas preschaintas d’eiran bod tuottas ill’età avanzada ed uschè s’esa gnü a savair robas interessantas da plü bod. Cun excepziun d’üna persuna preschainta d’eiran tuottas e tuots indigens da la regiun. E scha la persuna estra da lingua tudais-cha nun inclegiaiva, schi gniva quella infuormada in tudais-ch da che chi’s tratta. La cumpagnia as cugnuoschaiva fingià daspö ons e l’atmosfera es statta subit averta ed amicabla. In tuot la regiun Sper il «Cafè Rumantsch» a Scuol han lö tals inscunters eir ad Ardez, Ftan, Zernez, in Val Müstair ed eir in oters lös. Minchün da quels «cafels» ha sias particularitats e quels vegnan adüna manats da glieud cumpetenta suot la bachetta da la Lia Rumantscha cun Linard Martinelli, il promotur da la Lia Rumantscha da la regiun. L’aspet da cumünanza es important pro’ls inscunters. La partecipaziun nu cuosta nüglia, be il cafè in ustaria esa da pajar svess. Schabain chi va in prüma lingia per la lingua e cultura rumantscha, esa stat in gövgia passada interessant da gnir a savair cha ingün dals preschaints, nu savaiva chi cha la redaczin da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) es e che meras cha quella ha. Chi sa, forsa pudess eir quell’instituziun as preschantar üna jada ad ün «Cafè rumantsch»? – Per exaimpel in prosm’occasiun a Scuol, ingio cha l’inscunter es mincha gövgia tanter las 10.00 e las 11.00 i’l Hotel Bellaval a Scuol. Linard Martinelli, il promotur regiunal da la Lia Rumantscha. Il «Cafè Rumantsch» a Scuol es gnü moderà da Nesa Caviezel Roner. Baderladas rumantschas La Lia Rumantscha invida regularmaing ad ün "Cafè Rumantsch". Tals inscunters illa regiun Engiadina Bassa/Val Müstair vegnan organisats da Linard Martinelli, il promotur regiunal da la Lia Rumantscha ed han lö in plüs cumüns o fracziuns. A Scuol sun quels adüna la gövgia tanter las 10.00 e las 11.00 i’l Hotel Bellaval a Scuol. La FMR es statta in gövgia passada da la partida ed ha pudü constatar cha’ls inscunters tanter giasts ed indigens sun bain frequentats e spordschan sper la lingua rumantscha eir inscunter ed integraziun. (fmr/bcs)

Il rechav a l’IOF es creschü grazcha al nouv concept da scoula, ma l’institut ha eir investi ill’infrastructura. Entradas Impustüt il program da scoula cul nom «Ignite» ha procurà per entradas da 1,5 milliuns francs. Quist proget es gnü lantschà l’on 2023. A quel das-chan studentas e students da la rait EiM internaziunala tour part. Il program es üna cumbinaziun tanter aventüra e scolaziun. Sortidas L’Institut Otalpin a Ftan (IOF) ha investi dürant l’ultim on fermamaing i’l program da scoula ed eir illa modernisaziun da la scoula. Chombras cun bogn e locals da dimora, plünavant sun il locals da scoula gnüts modernisats. Finalmaing es eir la signalisaziun gnüda actualisada. Tuot insembel s’haja investi bundant 10 milliuns francs. La partenanza cun l’acziunari da maiorità, nempe l’Education in Motion (EiM), ma eir la stretta collavuraziun cun la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair ed eir il cumün da Scuol es tenor la comunicaziun a las medias «constructiva». (rtr/fmr)

La halla da glatsch Gurlaina a Scuol as transfuorma la mità da gün 2024 in üna chasa da concert. Là rapreschainta il Golden Gate Symphony Orchestra and Chorus da San Francisco dürant quatter sairas la Nouvavla sinfonia da Ludwig van Beethoven. Per cha’l sustegn indigen possa cumanzar cullas preparativas, ha la società portadra Scuol Classics infuormà in lündeschdi passà a chantaduors e sponsuors davart ils prossems pass e’ls stadi actual dal proget. Avant 200 ons ha Ludwig van Beethoven fini sia Nouvavla sinfonia e tilla ha rapreschantada pella prüma jada in mai 1824 a Vienna. Intant tocca il cheudouvra dal cumponist tudais-ch pro’ls tocs ils plü populars da la musica classica. Impustüt il finale cul cor – chi’d es üna sonorisaziun da l’oda «An die Freude» da Friedrich Schiller – as pudaraja nomnar la melodia la plü cuntschainta i’l muond occidental. Per ünguotta nun es quist tema principal cul cor neir na gnü tschernü sco imna da l’Europa l’on 1972. Ad ün tact inizial i’l Scuol Palace ha üna sesantina da chantaduors indigens eir chantà in lündeschdi saira quista melodia. Per la prüma jada insembel e fich spontan. La Nouvavla da Beethoven riva nempe suot la bachetta dal dirigent Urs Leonhardt Steiner in gün 2024 a ­Scuol. La società portadra dal proget – Scuol Classics – ha tut l’occasiun da l’anniversari da la sinfonia e’l giubileum da 500 ons Stadi liber da las Trais Lias per organisar quatter sairas sinfonicas illa halla da glatsch Gurlaina. Sustegn survain il proget da chantaduras e chantaduors da tuot l’Engiadina sco eir d’ün cor da scolars e scolaras da l’Asia, chi vain organisà da l’Institut Otalpin Ftan (IOF). Fraternità, esser insembel ed amicizcha «La Nouvavla sinfonia da Beethoven es l’ouvra chi m’interessa fingià adüna il plü ferm. I va per fraternità, esser insembel ed amicizcha – quai es a la fin il punct central da quist toc», disch Urs Leonhardt Steiner. Il dirigent, chi’d es creschü sü a Cuoira e viva daspö passa 40 ans i’l Stadis Units da l’America, voul manar quist sentimaint d’amicizcha sur il Atlantic in Engiadina per metter in pè ün proget internaziunal e cun sustegn local. Eir per sustganir la regiun, chi til sta ferm a cour. Sper a San Francisco abita il dirigent nempe eir a Scuol, ingio ch’el ha daspö l’on 2009 üna chasa da vacanzas. Urs Leonhart Steiner ha fingià dirigi var 60 voutas la Nouv­avla sinfonia da Beethoven ed uschè as tratta d’üna ouvra chi til accumpogna fingià tuot la vita. E listess scuvrischa el mincha jada aspets nouvs cun rapreschantar quista ouvra, constata il dirigent. Perquai è’l eir plain aspettativas pel proget actual. El disch: «L’Engiadina es amo adüna üna val chi chanta e quai es fantastic. Eu m’allegr fingià ferm pellas prouvas cullas vuschs indigenas e sün nouvas scuvertas.» Gershwin e Beethoven Tanter ils 13 e 16 da gün 2024 staran per quatter sairas var 180 musicantas e musicants sco eir chantaduors e chantaduras sül palc a Gurlaina. La halla da glatsch as dess perquai eir transfuormar in üna bella chasa da concert. Sper ils musicists dal Golden Gate Symphony Orchestra & Chorus, farà eir üna quarantina chantaduors da tuot l’Engiadina part dal proget. Il sustegn engiadinais vain preparà dürant set fins d’eivna da Cinzia Regensburger e Nina Mayer. «Nus vain tuot il Coro viril da Scuol chi’s partecipescha sco eir blers da Ftan ed Ardez. Singuls rivan dafatta da l’Engiadina’Ota ed alura amo singulas classas da l’IOF», declera Cinzia Regensburger. Ella ha fingià l’on passà imprais a cugnuoscher il Golden Gate Symphony Orchestra, cur ch’ella es statta in mai 2023 a San Francisco per rapreschantar la Rhapsody in Blue da George Gershwin. Quella sarà eir da dudir quist gün a Gurlaina, siond cha Cinzia Regensburger rapreschainta la Rhapsody in Blue sco «preband» a la Nouvavla sinfonia. Fingià in mai d’ingon va üna delegaziun engiadinaisa a San Francisco per duos rapreschantaziuns da la Nouvavla sinfonia da Beethoven chi sun als 25 e 26 mai 2024. «A partir da gün daja lura las prouvas a Scuol insembel cun l’orchester ed alura mettaina insembel tuot il toc dürant var duos eivnas», disch Cinzia Regensburger. Sün buna via L’idea da manar la Nouvavla sinfonia da Beethoven in Engiadina Bassa es naschüda avant var duos ons e mez, cur cha Urs Leonhart Steiner, Cinzia Regensburger, Andrea Matossi e Nicolo Bass as vaivan per cas inscuntrats als prüms avuost a Scuol. Els fuorman insembel cun Daniel Bulfoni e Bernhard Aeschbacher il comitè d’organisaziun e la suprastanza da Scuol Classics. Tenor il president, Andrea Matossi, as faja quint cun ün büdschet da var 450 000 francs per realisar ils concerts a Gurlaina. «La prevendita ha fingià cumanzà in december 2023 e fin uossa vaina vendü var 200 bi­gliets. Ma la dretta vendita, eir in collavuraziun cun Tamedia giò la Bassa e Ticketino, ha insè pür uossa cumanzà. Eu sun optimistic.» El agiundscha chi vöglian eir far reclama in Engiadina dürant la stagiun ota d’inviern per persvader ils proprietaris da seguondas abita­ziuns da gnir a tadlar la sinfonia. Tenor ils organisatuors dess üna mità dals cuosts gnir finan­ziada tras bigliets e l’otra mità cun sponsuors. «A reguard la finanziaziun tras sponsuors eschna eir sün buna via, eir cun sustegn dal man public. Ma la gronda sfida resta da vender ils var 4000 bigliets», uschè Andrea Matossi. La Nouvavla sinfonia da Ludwig van Beethoven vain rapreschantada tanter ils 13 e’ls 16 da gün 2024 mincha saira illa halla da glatsch Gurlaina a Scuol. Implü daja als 12 da gün üna prouva generala. Bigliets as survegna sün www.ticketino.ch e daplü infurmaziuns sün www.scuol-classics.ch. Urs Leonhardt Steiner e’l cor indigen in chantond l’oda «An die Freude» cun Cinzia Regensburger vi dal clavazin. Scuol Classics: Sper il dirigent Urs Leonhardt Steiner fan eir (da schn.) Andrea Matossi, Daniel Bulfoni, Nicolo Bass, Cinzia Regensburger e Bernhard Aeschbacher part dal comitè d’organisaziun. Beethoven riva a Gurlaina In gün d‘ingon vain per la prüma jada rapreschantada la Nouvavla sinfonia da Ludwig van Beethoven in Engiadina Bassa. Per quist proget riva il dirigent grischun Urs Leonhardt Steiner cun seis Golden Gate Symphony Orchestra and Chorus da San Francisco a Scuol. Cun sustegn da chantaduras e chantaduors indigens dessan lura esser var 180 persunas sül palc illa halla da glatsch Gurlaina. Per las quatter rapreschantaziuns da la sinfonia vain quella transfuormada in üna bella chasa da concert e dess spordscher mincha saira plazza a var 1000 persunas. In lündeschdi passà ha Scuol Classics – la società portadra dal proget – invidà ad ün tact inizial. Els han infuormà a chantaduors e sponsuors indigens davart il stadi actual e’ls prossems pass dal proget. (fmr/cam)

Aint il tren as doda bleras istorgias, sainza chi’s less. Üna giuvna duonna raquinta ch’ella saja i’l terz mais in spranza, inchün raquinta co chi saja da gestir ils raps, inchün oter cha la mamma haja depressiuns ed inchün oter da seis problems pro la lavur. Tuot al telefon. D’inrar telefon eu aint il tren – e schi nu va oter ed eu nu douvr il computer, lura vegna oura i’l corridor a telefonar. Tantinavant la teoria. Eu sun aint il tren da las 07.08 da Cuoira vers Turich. Eu n’ha meis computer portabel sün maisa e sun vi da lavurar. Tschernü n’haja il cumpartimaint silenzius. E cler, eu n’ha miss meis telefonin sün na disturbar. Eu dod davo mai a gnir ün hom discurrind aint il cumpartimaint. La vusch para giuvna, l’hom es be schlantsch e da buna glüna. El discuorra dad ot ed inclegiantivel. «Isch guat, machamar aso, merci viel Mol und tschüss.» Rablunadina, tuossöz. El sarà sezzà giò ed el ha cleramaing fini da telefonar. «Morga, hej, a Frog: Bisch grad amana Computer? Ok, scho guat – hei tschüss.» Cuort e zackig. Tuossöz. Uossa saraja bun e fini cul telefonar. «Morga – i bin in 10 Minuta i dar Buda, i han dar Mamma no öppis müassa helfa.» Ün mumaintin quietezza. Simpatic, ha amo güdà a sia mamma. «Hallo, hesch kei Interessa meh a mi? Ok, i au nit. Los, i bin grad döt, denn nimmi di 10 26, tuan no Kohla lada mit am X. Isch guat und tschüss.» Tröz sü il nas, tuossin, il tren passa a Landquart Fabriken. «Morga, bisch in dar Buda? I kumma au grad. Denn nimmi dar Dampf übri. Los, wenn schnell Zit hetsch zum volla lada, Glais 1. Denn muassma schnell a Schmierig macha. Wenn d’wotsch kasch schnell mitkoh anstatt Käbali putza. Zwai Tonna isch huara vil allai, mit mim Rucka. Isch guat, merci, bin grad döta.» Oha, el ha problems culla rain. Il tren as ferma a la staziun a Landquart. Eu vess vöglia da verer inavo e da dar üna sbuondradina sün l’hom. Sün mincha fanestra tacha ün grond tacharöl cun pictograms, na discuorrer, ingüna musica, ingün telefonin – e la scrittüra in quatter linguas disch «Ruhezone», «Espace silence», «Zona di silenzio», «Quiet zone». – Ma l’hom d’eira occuppà cun tscherner contacts. Eu nu vaiva insè vuglü tadlar che cha’l hom ha discurrü al telefon – ma suot quistas circunstanzas d’eira bod impussibel da na tadlar. I’m para sco striunà, in ün cumpartimaint silenzius paressa bod ün oblig da tadlar, sch’inchün discuorra. Ün pêr eivnas avant d’eira in ün vagun vers Turich ch’eu n’ha survgni ün telefon. Cun quai chi vain dit ch’eu telefona «sül dadot», am piglia insembel e prouv da discuorrer da bass. Üna duonna davant mai as volva e sguerscha cun ün’ögliada severa nan pro mai. Eu discuor amo ün pa plü da bassin. Ün’otra duonna sta sü e rumischa il mantel sü suraint. Eu n’ha l’impreschiun ch’ella fetscha quai be per verer nan pro mai. Eu sun a fin cul telefon e lavur inavant. A Turich stuna sü per ir our dal vagun. E qua til vezza – il pictogram – el d’eira be vi da la porta: vagun da silenzi. O Dieu, che penibel. Il plü gugent tuornessa pro las duonnas per am s-chüsar e per declerar, eu nu til n’ha vis, l’avis… – ma las portas as drivan ed eu sun sül perrun. Che penibel, il plü gugent sfuondressa i’l found. L’unic cuffort in quist mumaint. Las duonnas nu’m varan inclet. Eu n’ha discurrü rumantsch. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents Rumantschs» (cineasts.ch). Susanna Fanzun

Davo passa ün mais es in gövgia darcheu gnüda drivida la Via d’Engiadina tanter Vinadi e’l cunfin austriac, chi d’eira ­serrada causa crodada da crappa. Cun üna pitschna storta sur Danuder, esa eir dürant la serrada stat pussibel da rivar da Fuond in Engiadina Bassa. Divers turists in direcziun da Livigno han però güsta fat tuot il Pass dal Raisch ed han ­procurà per daplü trafic illa Val Müstair. «Nus vain schon badà cha nus vaivan daplü trafic, impustüt da glieud da l’ost chi gniva aint da Landeck. Schi d’eiran a Danuder indichaiva la navigaziun plü probabel da tour la ruta sur Mals e la Val Müstair per rivar a Livigno», disch Gabriella Binkert-Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. Surtuot dürant las ultimas trais sondas haja tenor ella dat colonnas pro’l punct neuralgic da la val, nempe la fracziun da Sta. Maria cun sias giassas strettas. Insè prevezza üna sistem d’aspet cha’ls ­turist dad ed in direcziun Livigno han da spettar pro ün parkegi – chi’s rechatta cuort avant Ova Spin da la vart da Zernez – fin ch’els pon ir tras il tunnel. Quai perquai cha’l tunnel Munt La Schera es la sonda d’inviern – adüna tanter las 9.00 e las 18.00 – serrà pel trafic da Livigno in direcziun Svizra. Chi chi riva davo las 9.00 ad Ova Spin, sto dimena lura spettar là. Viceversa voul quai però eir dir cha tuot ils turists chi bandunan il lö da dazi liber, han da far quai amo avant las 9.00 la bunura. Quai procura lura cha las massas d’autos bandunan Livigno fich concentradamaing. «Na daplü sco d’instà» Eir la Pulizia chantunala dal Grischun ha confermà invers la FMR chi haja dat daplü trafic tras la Val Müstair causa la serrada da la Via d’Engiadina tanter Vinadi e’l cunfin austriac. Ella respuonda in scrit, chi possa oramai dar colonnas a Sta. Maria in situaziuns cun daplü trafic. Ma cha la situaziun dürant las trais sondas passadas nu s’haja disferenzchada fermamaing da similas situaziuns da trafic, sco p.ex. dürant la stagiun da stà. Ch’in general passa però tuot il trafic da retuorn da Livigno in direcziun Austria per gronda part amo adüna sur la Via d’Engiadina, uschè la Pulizia chantunala inavant. Ella scriva cha la situaziun tils saja cuntschainta e ch’els stettan in contact cun las autoritats talianas ed austriacas. In connex cul parkegi d’aspet – chi’d es pel trafic chi riva da la Val Müstair a Livigno insè sülla fosa vart da la muntogna – nun haja tenor la pulizia dat ingüns problems quist mais. Tolleranza per zona da tempo 30 Tenor Gabriella Binker-Becchetti ha eir l’equipamaint d’autos, sco pneus da stà, procurà per situaziuns privlusas sül Pass dal Fuorn. Perquai ha ella dumandà a la Pulizia chantunala dad introdüer in cas da naiv uschè bod sco pussibel ün obligatori da chadainas. «Implü s’haja eir observà cha diversa glieud da l’ester nun ha respettà la zona da tempo 30 a Sta. Maria, schi nu d’eira colonnas. I paraiva sco scha tscherts füssan passats cun ün tschinquanter tras cumün», uschè la presidenta cumünala da Val Müstair. La Pulizia chantunala percunter nun ha pudü dir, scha l’acceptanza dal trafic da Livigno pella zona 30 a Sta. Maria as distingua da quella dal trafic «normal». Suot observaziun Cuort davo la crodada da crappa als 23 da december 2023 sülla Via d’Engiadina tanter Vinadi e’l cunfin, vaivan ils respunsabels da l’Uffizi chantunal da construcziun bassa fat quint chi pudess dürar fin da prümavaira per darcheu redrivir la via. Ma las lavuors da rumir e per sgürar las paraids da sustegn e la costa han funcziunà meglder co previs. Sco cha l’Uffizi da construcziun bassa ha confermà invers RTR, saja quai stat pussibel causa las bunas circunstanzas climaticas Uschè es la Via d’Engiadina darcheu gnüda drivida in gövgia, ils 24 da schner 2024 a las 9.00 la bunura. Ma la situaziun sto amo adüna gnir observada – tuot tenor l’ora – plüssas jadas al di da collavuratuors da l’Uffizi da construcziun bassa. Quai almain fin da prümavaira. Uschè cha’l trafic as vess a partir da quista sonda eir darcheu da’s calmar tras la Val Müstair ed uschè cha las navigaziuns tramettaran la glieud darcheu sü da l’Engiadina per rivar a Livigno – e na plü sur il Pass dal Raisch e la Val Müstair. La via es darcheu averta n gövgia ha la Via d’Engiadina tanter Vinadi e’l cunfin austriac darcheu pudü gnir drivida. Quel traget d’eira gnü serrà causa üna crodada da crappa als 23 da december 2023. Da rivar da l’Austria in Engiadina Bassa d’eira – cun üna sviada sur Danuder – eir pussibel dürant il mais da la serrada. Divers turists – rivond da l’Austria e da viadi in direcziun Livigno – han però las ultimas quatter eivnas tut la ruta sur il Pass dal Raisch e tras la Val Müstair. Il trafic implü s’haja tenor Gabriella Binkert-Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair, badà impustüt las sondas. Quels dis haja adüna darcheu dat colonnas a Sta.Maria, il punct neuralgic da la Val Müstair. (fmr/cam) La Via d’Engiadina tanter Vinadi e’l cunfin austriac es darcheu averta daspö gövgia passada. La serrada da quella ha però procurà per daplü trafic illa Val Müstair. La Via d’Engiadina tanter Vinadi e’l cunfin austriac es darcheu averta daspö gövgia passada. La serrada da quella ha però procurà per daplü trafic illa Val Müstair.

Jessica Zuan ha preschantà la fin d’eivna passada a Barcelona üna racolta da poesias in puter e catalan. D’incuort es cumparü in üna ediziun bilingua rumantsch-catalan ün volüm cun poesias da la poeta putera Jessica Zuan, cul titul catalan «Tremolors i escuma». Ils 21 da schner ha l’autura preschantà sias poesias a Barcelona, insembel cun Dolors Udina ed Antoni Clapés chi han tradüt las poesias in catalan. Udina e Clapés, traductuors da renom, han fat quella lavur in möd premurus ed in stretta collavuraziun cull’autura. La bella publicaziun cumpiglia las poesias cuntgnüdas in «L’orizi» (Samisdat 2017) ed in «Stremblidas e s-chima» (Chasa Editura Rumantscha 2019) e tillas unischa in ün volüm da var 150 paginas, chürà da la chasa editura Llibres del Segle. Il public preschaint a la prelecziun ha tadlà cun viv interess e commoziun las poesias in versiun putera ed in seguit illa traducziun catalana, tuot stut da dudir il cling e’ls pleds da las jà inaspettadamaing familiars da quista sour neolatina, cuntschainta be a pacs. Dolors Udina ed Antoni Clapés han transmiss al public lur fascinaziun per la poesia da Jessica Zuan chi tils ha «captivats culla forza da seis vers d’üna modernità absoluta». Jessica Zuan ha preschantà la fin d’eivna passada a Barcelona üna racolta da poesias in puter e catalan. L’autura Jessica Zuan, insembel culla traductura Dolors Udina e’l traductur Antoni Clapés, dürant la preschantaziun dal cudesch biling rumantsch-catalan a Barcelona. La publicaziun «Tremolors i escuma» cun poesias da Jessica Zuan.

In avrigl surpiglia Katja Braun la direcziun dal gimnasi a l’Institut Otalpin Ftan. In sonda passada es ella gnüda preschantada in occasiun da la radunanza generala. Ill’intervista decler’la, perche ch’ella voul restar plü lönch a Ftan co sias antecessuras e che ch’ella voul ragiundscher. Posta Ladina: Bainvgnüda duonna Katja Braun a Ftan. Perche vain Ella insomma a Ftan? Katja Braun: A mai plaschan las muntognas. Eu sun naschüdas illas muntognas e viv e lavur pel mumaint illa Part Sura Bernaisa. Uossa n’haja gnü vöglia dad üna nouva sfida ed il model da scoula dal gimnasi m’ha manada a Ftan. Eu cugnuosch quista scoula fingià blers ons. Amis da mai lavuraivan quia fingià avant passa vainch ons. L’Institut Otalpin a Ftan es ün lö ed üna scoula fascinanta. Quai chi capita quia es fich captivant. Eu nu sa amo uschè bain rumantsch, però eu sun vi dad imprender. Quai es l’ultima lingua ufficiala da la Svizra chi’m manca amo. Ils manaders e directers da l’Institut Otalpin Ftan vegnan e van. Perche vess quai dad esser oter pro Ella? Voul Ella restar plü lönch co tuot Sias antecessuras e Seis antecessurs? Per regla mantegna quai ch’eu impromet. Il president dal cussagl administsrativ Jon Peer ha dit, ch’eu stopcha restar desch ons. Quai nu possa imprometter. Però eu fetsch in mincha cas quint da restar plü lönch co be duos, trais ons. Fingià meis patrun bernais am vaiva dumandà, quant lönch ch’eu fetscha quint da restar. Quella jada vaiva respus tschinch, fin ses ons. Uossa suna fingià set ons al listess lö. Eu fetsch in mincha cas quint da restar a Ftan ün pa plü lönch, finalmaing decidan però plüs factuors davart il destin. La scoula a Ftan ha grond potenzial ed eu sper da pudair contribuir mia part per ün svilup positiv. Che böts ha Ella e che voul Ella ragiundscher a Ftan? Meis böt es da restar ün gimnasi e da seguir uschè la gronda tradiziun da l’Institut Otalpin Ftan. Però eir il model da gimnasi das-cha as sviluppar e gnir plü modern. Il giavüsch d’imprender in maniera dürabla es fich actual. Las pussibiltats sun fich grondas ed eu stuvarà trattar mias ideas eir cun l’uffizi chantunal correspundent. Las pussibiltats nu sun enormas, però ün pa spazi d’agir daja adüna. Per mai es il nouv model da scoula «Ignite», cha l’institut pratichescha cun success insembel cun seis partenaris, ün fich bun exaimpel. Ils uffants e giuvenils e tuot ils invouts sun inchantats da las prümas experienzas. L’imprender in tuot sias fuormas dess esser il punct central e quai dürant tuot la vita. Actualmaing tramettan blers genituors per differents motivs lur uffants in Engiadin’Ota al gimnasi. Co voul Ella ragiundscher, cha’ls uffants indigens tuornan a l’Institut Otalpin Ftan? Eu dudis jent ils dubis dals genituors. Nus tuots nu vain uschè jent, scha l’ambiaint as müda. E natüralmaing nu pisseran tuot quists müdamaints per fiduzcha. L’Institut Otalpin Ftan es sün buna via e da l’investur principal as poja as fidar. Eu sun persvasa d’ün bun svilup da l’institut. Eir il program «Ignite» ha cumanzà fich bain e vain predschà tant da las scolaras e dals scolars, sco eir da tuot las persunas intuorn e dafatta da la glieud in cumün. Las bunas reacziuns s’haja dudi eir dürant la radunanza generala da l’Institut Otalpin Ftan. Quist program es üna gronda schanza per tuots. Perquai possa spordscher a tuot ils genituors ed uffants la pussibiltà da gnir in l’institut e d’imprender a cugnuoscher nossa sporta. La fundamainta es fich buna ed uossa provarana da cumbatter ils pissers e da persvader cun buns argumaints ed üna sporta unica. La nouva manadra da scoula da l’Institut Otalpin Ftan, Katja Braun (immez cul schal intuorn culöz) es gnüda bivgnantada in sonda passada da tuot la direcziun da scoula e dal cussagl administrativ.

Daspö l’on 2019 as partecipeschan Engiadinais ed Engiadinaisas al proget Vaschins sulvadis. I’s tratta d’üna plattafuorma da rapport da web per observaziuns da bes-chas sulvadias, chi exista per tuot la Svizra. Implü vain minch’on realisada üna perscrutaziun a chaschun d’ün accent special. Uschè sun l’on passà gnüts observats e tscherchats la müstaila, la müstaila pitschna ed il grigliuot in Engiadina e la Val Müstair. Savaivan Els chi’s chatta tanter 40 e 60 % da las bes-chas sulvadias in o güst daspera il territori abitabel svizzer? Da render visiblas quellas voul il proget Vaschins sulvadis (tud. Wilde Nachbarn). Il nom tegna quai che ch’el imprometta. Minchün e minchüna as po partecipar ed annunzchar scuvertas d’üna bes-cha cun üna fotografia sün üna plattafuorma da rapport. E là as poja eir güst indichar ingio cha la bes-chas sulvadia es gnüda visa. «Eir l’Engiadina e la Val Müstair han üna gronda varietà dad bes-chas sulvadias chi vivan in o dasper il territori abitabel. Sper la plattafuorma as dedichescha Vaschins sulvadis minch on cun ün accent special a quistas bes-chas e tillas tschercha ed observa», ha dit la biologa Sandra Gloor in gövgia saira passada in l’auditori dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) a Zernez. Insembel cun sia collavuratura Anouk Taucher ha ella preschantà ad üna trentina d’interessats il proget Vachins sulvadis. Tuottas duos biologas lavuran pro Swild – ün post da perscrutaziun e cussagliaziun a Turich – chi vaiva co prüm miss in pè avant ündesch ons il proget «StadtWildTiere» per observar bes-chas sulvadias illas citads. Daspö il 2016 daja quel proget eir per regiuns ruralas, ed uschè es nat Vaschins sulvadis. L’Engiadina e la Val Müstair sun da la partida daspö l’on 2019 e’l proget vain sustgnü da la Fundaziun Pro Terra Engiadina, da la UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair, dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair e dal WWF. Rapreschantanta ed organisatura indigena dal proget es la scienziada da la natüra Angelika Abderhalden. Tunnels da passivas e nitschoulas «Sper irender visibel las bes-chas sulvadias, sun noss böts da serrar loccas da cugnuschentscha insembel culla populaziun sco eir da proteger e promouver ils spazis da viver da bes-chas sulvadias», ha declerà Sandra Gloor. Ella agiundscha cha lur accents annuals involvan sül prüm sguard bes-chas main spectacularas – dimena ingüns lufs, giruns, uors o simil – ma chi detta eir da scuvrir bler interessant davart be-schas plü pitschnas. Suot la bachetta dad Angelika Abderhalden ha Vaschins sulvadis Engiadina Bassa Val Müstair cumanzà dal 2019 cul prüm focus e’l proget «Amatuors da nitschoulas». «L’Engiadina es l’unica regiun in Svizra ingio chi’s chatta tuottas quatter sorts dals durmigliets, nempe il muscat, il durmigliet giagl, il muscardin ed il durmigliet tirolais. In congual cullas drettas sorts da mürs han els üna cua pagliusa ed i fan ün lung sön d’inviern», ha declerà Anouk Taucher. Per cumprouver ils durmigliets, sun gnüts fabrichats uschenumnats tunnels da passivas. In quels as rechatta ün plümatsch da tinta e palperi. Uschè cha las bes-chas pon gnir identifichadas davo avair visità il tunnel a man da lur passivas chi sun restadas al lö sco ün buol. Ils divers durmigliets sun però eir gnüts identifichats causa lur specific möd da ruslignar nitschoulas. In tschercha da mammals pitschens Cun excepziun da l’on 2021 – cur cha Vaschins sulvadis es i in tschercha d’aviöls sulvadis e chürallas dal di – s’ha l’accent annual fin uossa focusà sün mammals pitschens. Tenor las biologas sun 70 % da las sorts da mammals in Svizra pü ligeras co 1 kg. «Lapro toccan 30 sorts d’utschels mezs mürs e 36 differentas sorts da quists mammals pitschens. Interessant es ch’els han fich divers spazis da viver, nempe in l’aua, sün prats, i’l god, in chasas, üerts, bös-chs e frus-chers», ha dit Anouk Taucher. Dal 2022 haja dat ün focus sül durmigliet giagl e l’on passà es Vaschins sulvadis i a perscrutar la müstaila gronda, la müstaila pitschna e’l grigliuot (Zwergmaulwiesel). Ils accents da Vaschins sulvadis es da regiun a regiun different e’s drizza a las particularitats localas. Eir pro las trais sorts da müstailas as tratta quai pro l’Engiadina da l’unica regiun svizra ingio chi sun da chattar tuottas trais sortas – perquai es eir gnüda tschernüda la tematica. «Müstailas sun fich nüzzaivlas per l’agricultura siond ch’ellas maglian mürs sfuinadras, ma müstailas sun fich difficilas d’observar», uschè Anouk Taucher. Uschè s’ha l’on passà partecipada üna vainchina d’indigens ad ün lavuratori per fabricher, chürar e survaglier totalmaing 59 tunnels da passiva. Quels sun in seguit gnüts sparpagliats in tuot l’Engiadina e la Val Müstair. Displaschaivelmaing nu s’haja però pudü cumprovar gnanc’üna müstaila in tuot quists tunnels l’on passà. Per la paja sun gnüdas rapportadas diversas müstailas sülla plattafuorma da web. «Uschè as vezza chi’d es importanta tant la plattafuorma sco eir ils accents annuals. Ma il proget cullas müstailas laina cuntinuar ingon», uschè Anouk Taucher. Il motiv chi nu sun rivadas ingünas müstailas i’l tunnels nun han las scienziadas pudü eruir. Ma chi s’haja oramai pro quistas bes-chinas eir d’avair «ün pa furtüna» per tillas cumprouver. La musica dals silips Dal 2024 as dedichescha Vaschins Sulvadis in Engiadina e la Val Müstair a la cumprouva da trais sorts da silips. «Quist proget realisaina in collavuraziun culla Società engiadinaisa da las scienzas natüralas. Nus vain tschernü trais sorts da silips chi’s chatta in tuot l’Engiadina e la Val Müstair e chi sun d’idetifichar ligermaing vi da lur schuschuri», ha declerà Angelika Abderhalden. Ella ha gnü gust – tant da la partecipaziun a la sairada d’infuormaziun sco eir da l’interess dals partecipants da Vaschins sulvadis indigens. Sainza quels nu füssa tenor ella stat pussibel da realisar tuot quists progets. Per cha’ls partecipants e las partecipantas dal proget culs silips possan imprender co cha las trais sorts tunan e’s disferenzcheschan, daja in gün 2024 ün lavuratori ed üna scolaziun. «Chi chi voul imprender daplü davart la musica dals silips, quels as dessan simplamaing annuzchar pro nus», uschè Angelika Abderhalden. Üna müstaila chi’d es gnüda observada in Engiadina e lura rapportada sülla plattafuorma da Vaschins sulvadis. Las trais organisaturas da Vaschins sulvadis (da schnestra): Anouk Taucher, Angelika Abderhalden e Sandra Gloor. La müstaila – ün vaschin sulvadi Il proget Vaschins sulvadis va daspö l’on 2019 eir in Engiadina e la Val Müstair in tschercha da bes-chas sulvadias. Cumanzà vaiva quel illa cità da Turich cul nom «StadtWildTiere» e cul böt da render visibel las bes-chas i’l territori abità. Daspö l’on 2016 daja quel proget eir per regiuns ruralas. Pro Vaschins sulvadis as pon tuots partecipar e rapportar ün’observaziun d’üna bes-cha sulvadia sün üna plattafuroma da web. Implü sta minch’on suot l’insaina d’üna sort da bes-chas e’l partecipants e las partecipantas van insembel a perscrutar quella. Uschè es i Vaschins sulvadis l’on passà i in tschercha da müstailas. In gövgia passada es gnü preschantà a Zernez il proget sco tal sco eir resultas dals ultims ons. (fmr/cam)

Aint il tren as doda bleras istorgias, sainza chi’s less. Üna giuvna duonna raquinta ch’ella saja i’l terz mais in spranza, inchün raquinta co chi saja da gestir ils raps, inchün oter cha la mamma haja depressiuns ed inchün oter da seis pro­blems pro la lavur. Tuot al telefon. D’inrar telefon eu aint il tren – e schi nu va oter ed eu nu douvr il computer, lura vegna oura i’l corridor a telefonar. Tant­inavant la teoria. Eu sun aint il tren da las 07.08 da Cuoira vers Turich. Eu n’ha meis computer portabel sün maisa e sun vi da lavurar. Tschernü n’haja il cumpartimaint silenzius. E cler, eu n’ha miss meis telefonin sün na disturbar. Eu dod davo mai a gnir ün hom discurrind aint il cumpartimaint. La vusch para giuvna, l’hom es be schlantsch e da buna glüna. El discuorra dad ot ed inclegiantivel. «Isch guat, machamar aso, merci viel Mol und tschüss.» Rablunadina, tuossöz. El sarà sezzà giò ed el ha cleramaing fini da telefonar. «Morga, hej, a Frog: Bisch grad amana Computer? Ok, scho guat – hei tschüss.» Cuort e zackig. Tuossöz. Uossa saraja bun e fini cul telefonar. «Morga – i bin in 10 Minuta i dar Buda, i han dar Mamma no öppis müassa helfa.» Ün mumaintin quietezza. Simpatic, ha amo güdà a sia mamma. «Hallo, hesch kei Interessa meh a mi? Ok, i au nit. Los, i bin grad döt, denn nimmi di 10 26, tuan no Kohla lada mit am X. Isch guat und tschüss.» Tröz sü il nas, tuossin, il tren passa a Landquart Fabriken. «Morga, bisch in dar Buda? I kumma au grad. Denn nimmi dar Dampf übri. Los, wenn schnell Zit hetsch zum volla lada, Glais 1. Denn muassma schnell a Schmierig macha. Wenn d’wotsch kasch schnell mitkoh anstatt Käbali putza. Zwai Tonna isch huara vil allai, mit mim Rucka. Isch guat, merci, bin grad döta.» Oha, el ha problems culla rain. Il tren as ferma a la staziun a Landquart. Eu vess vö­glia da verer inavo e da dar üna sbuondradina sün l’hom. Sün mincha fanestra tacha ün grond tacharöl cun pictograms, na discuorrer, ingüna musica, ingün telefonin – e la scrittüra in quatter linguas disch «Ruhezone», «Espace silence», «Zona di silenzio», «Quiet zone». – Ma l’hom d’eira occuppà cun tscherner contacts. Eu nu vaiva insè vuglü tadlar che cha’l hom ha discurrü al telefon – ma suot quistas circunstanzas d’eira bod impussibel da na tadlar. I’m para sco striunà, in ün cumpartimaint silenzius paressa bod ün oblig da tadlar, sch’inchün discuorra. Ün pêr eivnas avant d’eira in ün vagun vers Turich ch’eu n’ha survgni ün telefon. Cun quai chi vain dit ch’eu telefona «sül dadot», am piglia insembel e prouv da discuorrer da bass. Üna duonna davant mai as volva e sguerscha cun ün’ögliada severa nan pro mai. Eu discuor amo ün pa plü da bassin. Ün’otra ­duonna sta sü e rumischa il mantel sü suraint. Eu n’ha l’impreschiun ch’ella fetscha quai be per verer nan pro mai. Eu sun a fin cul telefon e lavur inavant. A Turich stuna sü per ir our dal vagun. E qua til vezza – il pictogram – el d’eira be vi da la porta: vagun da silenzi. O Dieu, che penibel. Il plü gugent tuornessa pro las duonnas per am s-chüsar e per declerar, eu nu til n’ha vis, l’avis… – ma las portas as drivan ed eu sun sül perrun. Che penibel, il plü gugent sfuondressa i’l found. L’unic cuffort in quist mumaint. Las duonnas nu’m varan inclet. Eu n’ha discurrü rumantsch. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents Rumantschs» (cineasts.ch). Susanna Fanzun

Il Donnstig-Jass dad SRF includa in lügl 2024 eir l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Davo cha Zernez ha retrat sia candidatura in november 2023, cumbatta uossa da nouv Scuol cunter Müstair per la victoria e chi chi dvainta lö d’occurrenza da l’emischiun als 11 da lügl 2024. L’on passà ha il Donnstig-Jass festagià sia 40avla tura da stà. Adonta da sia età considerabla, procura l’emischiun dad SRF amo adüna per fich bunas quotas. Dafatta mincha jada pellas megldras da l’on. Fingià dal 2003 vaiva ragiunt ün’emischiun dal Donnstig-Jass üna quota da record da 50 %. Eir dal 2022 d’eira il plü vegl format da trategnimaint dad SRF il champiun cun üna quota da 48,4 %. E la tura da giubileum ha l’on passà pisserà cha var 468 000 spectaturas ed spectatuors han in media guardà las ses emischiuns tanter lügl ed avuost. L’emischiun finala 2023 ha dafatta darcheu ragiunt la quota da 50 % cun 562 000 spectatuors. La cumbinaziun dal sport naziunal jass culs purtrets da bellas cuntradas e cumüns a crusch e travers il pajais es dimena fich populara. Ella pissera cha’ls Svizzers e las Svizras tschaintan dafatta d’instà – pro otas temperaturas e bell’ora – la gövgia saira gugent davant la televisiun. Per quels 50 % chi nu guardan Donnstig-Jass: Pro l‘emischiun daja ün dat, ün cumbat da jass tanter duos cumüns e chi chi guadogna a la fin, es l’eivna davo il lö d’occurrenza ed a partir da las 20.05 sün SRF la culissa pel Donnstig Jass. Dimena üna fich buna reclama pel cumün e la regiun. Reclama in tuot la Svizra La Punt Chamues-ch d’eira fin uossa fingià duos jadas il lö d’occurrenza dal Donnstig-Jass, nempe dal 2005 e dal 2014. Chi saja stat üna fich buna reclama, quai conferma eir il chanzlist cumünal, Urs Niederegger. El disch: «Quai ha dal sgür fat cha La Punt es gnü cuntschaint in tuot la Svizra. Tanter oter es La Punt Chamues-ch davo eir gnü tschernü sco cumün da l’on, nempe dal 2021.» Urs Niederegger es eir president dal Club da Jass Engiadin’Ota ed ha dumandà l’on passà al SRF d’organisar üna jada eir il Samstig-Jass a La Punt. «Là nu daja ün gö eliminatoric ed uossa esa sgür cha’l Samstig Jass riva ingon eir üna jada pro nus, eu nu sa be na amo cura», uschè Urs Niederegger. Ingünas capacitats Da far üna buna reclama per Zernez, quell’idea vaiva eir il coordinatur da turissem cumünal, Stefan Bühler. «Eu n’ha l’on passà inoltrà üna candidatura pel Donnstig-Jass, sainza savair scha nus gnin eir propcha landervia quist on. Nus vain gnü furtüna – insè massa furtüna, schi dà quai – e vain subit survgni la schanza.» El agiundscha cha la data da l’emischiun – nempe gövgia, ils 11 da lügl 2024 – nu saja però optimala per Zernez. Causa diversas otras occurrenzas grondas – sco il Burning Mountain e l’Engadin Radmarathon pacs dis avant – nun haja il cumün da Zernez simplamaing na las capacitats da metter in pè amo l’infrastructura per l’emischiun. E quai eir be in ün cas eventual, scha Zernez vess da guadagnar il gö eliminatoric l’eivna ouravant. «Ün mais plü tard füss stat optimal per nus, ma da spostar nun es stat spussibel per SRF», declera Stefan Bühler. Uschè ha Zernez retrat a la fin dal 2023 sia candidatura. Bels purtrets e cuntgnü positiv Sco adversari per Zernez vaiva il SRF tschernü a Müstair. Davo la retratta da la candidatura es l’emettur darcheu i in tschercha dad ün cumün partenari per Müstair. Els han fat a la fin da november 2023 la dumonda a la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM), scha Scuol füss pront da’s partecipar a l’occurrenza. «Eu chattaiva quai üna buna roba. I’s tratta d’ün format chi pissera per bels purtrets ed ün cuntgnü fich positiv per nossa regiun», disch Niculin Meyer, promotur d’economia e turissem pro’l Cumün da Scuol. El ha proponü a la suprastanza cumünala da tour part e quella ha dat unanimamaing glüm verda. Tenor il promotur vain uossa miss in pè ün comitè d’organisaziun ed in ün seguond pass vegna organisà ün turnier da qualificaziun per decider chi chi po rapreschantar Scuol. Ingüna concurrenza «Quai es natüralmaing fich flot – our dal punct da vista regiunal – chi’s tratta da la medemma destinaziun. Eir scha nus vessans da perder cunter Müstair, nu’s tratta d’üna concurrenza. Nus ans cumplettain plütöst», constata Niculin Mayer. Uschè ha tenor el a la fin eir Zernez, chi fa eir part da la TESSVM, alch da tuot l’emischiun e la reclama. Il promotur cumünal agiundscha chi detta ün grond potenzial da sinergias cun la destinaziun turistica. Eir in connex cun las lavuors da preparaziun: «Quels nu faran la lavur pel giat, listess scha Müstair o Scuol guadogna, i’s tratta dal medem comitè d’organisaziun e’ls medems respunsabels d’events.» Scha la Clostra da Müstair o las fatschadas dal Plaz a Scuol Sot saran la culissa pel Donnstig-Jass illa regiun, quai vain decis però lura pür als 4 da lügl 2024, pro il cumbat da jass live sün SRF. La Punt Chamues-cha d‘eira fingià duos jadas la culissa pel Donnstig-Jass. L'emischiun dal SRF riva quista stà obain a Scuol o lura a Müstair. La Punt Chamues-cha d‘eira fingià duos jadas la culissa pel Donnstig-Jass. L'emischiun dal SRF riva quista stà obain a Scuol o lura a Müstair.

Tschiera. Dapertuot. Our da la fanestra da mia chadafö ad Appenzell vezza malapaina fin pro’l tigl. Ün di d’inviern dad ir in tanna, am saglia per testa, sco il tass, nossa «bes-cha da chasa», chi s’ha fatta davent dürant ils prüms dis d’october – davo avair mangià la gronda part da nossa üa. Ma tuot in üna jada am tschüffa ün tun our dal radio, il prüm be luotin, lura adüna plü curaschus, plü dad ot – üna melodia as sviluppa sco il movimaint da chavals chi van a pass in üna parada, l’ün o l’oter minchatant sotigliond our da la fuormaziun. E lura la fanfara! Il «Kaiser-Walzer»! – La melodia am fa rier suotoura. Stà 2022. «Chant cun Chasper Stuppan» d’eira notà sco punct voluntari aint il urari dals cuors intensivs da rumantsch a Scuol. Natüralmaing n’haja gnü gust da partecipar, da chantar ad ota vusch «Sch’eu füss ‘na randulina», da giodair la «Lingua materna» e da far ün spectacul our dal «Ferm tabac». Ma cur cha Chasper ha intunà «La chanzun da Vienna» es capitada üna chosa curiusa. La chanzun m’ha manada davent, inavo in ün temp d’avant sesant’ons illa stüvetta da meis bazegner. L’ura da paraid fa ün liger tictac. Meis bazegner tschainta vi da la maisa culla tuaglia da tschaira quadrigliada, sün seis nas ils ögliers da nical, davant el la gazetta appenzellaisa. El tilla ha fingià let da la prüma pagina fin a l’ultima e da l’ultima fin a la prüma, minchatant squassond seis cheu cun ün «tztztz». Eu sez sper el sül banc a chantun e spet. Be mias chommas cuortas sbiattan da la lungurella. Na, el nu’s lascha chatschar, meis bazegner, cur ch’el es approfundi in sia lectüra quotidiana. I’s sto avair pazienza. Ma davo üna mezz’eternità es la gazetta plajada insembel, missa sül banc suot la fanestra e la püpa chargiada. Il bazegner tilla dà fö plüssas jadas e tira, sco ün pesch chi tira il flà. Lura doza’l la tenda e guarda oura. Ingün nu passa. Uossa es gnü meis temp! Meis bazegner cumainza a quintar. Da seis viadis. Da Vienna. Dals Viennais e da las Viennaisas, da lur tualetta eleganta e suvent ün pa stravaganta. Da lur lingua animada e plaschaivla. Da s-chalpettas uschè grondas ch’ellas pendan sur l’ur dals plats. Dal flüm colossal cun bastimaints a vapur chi füman e boffan sco bes-chas. Da vias vastas, chasas grondiusas, chastels pumpus, da bals e valsers sainza fin. Da l’imperatur, il «Kaiser». Ed eu, cun ögls spalancats, vez a bazegner cun seis chapè sbügnà ed in seis tschop grisch co ch’el va tras las vias vastas da Vienna in seis Ford Taunus verd cler. Dandettamaing surpassa’l l’imperatur chi fa güsta üna chavalgiada. Meis bazegner inclina ün pa seis cheu ed il «Kaiser» doza il chapè da l’unifuorma e salüda cun seis man dret in üna manetscha alba. «Chantai cun sentimaint e cun üna tschegnada!» La vusch da Chasper Stuppan m’ha sdasdada our da meis sömmi e m’ha portada inavo illa sala cumünala da Scuol. «Fain il refrain amo üna jada.» Ed eu, cun fatscha seraina, n’ha chantà, da tuot cour: «O Vienna, o Vienna, tü bella cità …». Uossa, quista daman d’inviern, cuccan davant mia fanestra ils prüms razs da sulai timids tras la tschiera. Heidi Elmiger-Bänziger viva ad Appenzell. Ella è fascinada dal vallader ch’ella emprenda dapi dus onns. Grazia a l’encuraschament da sia magistra Alina Müller experimentescha ella gugent cun pitschnas istorgias en questa lingua. Heidi Elmiger

«Rigo e Rosa – 28 istorgias our dal zoo e da la vita» – uschea as nomna ün cudesch d’uffants edi d’incuort da l’Uniun dals Grischs e tradüt per vallader. I’s tratta da l’istorgia davart l’amicizcha insolita tanter il leopard Rigo e la mür Rosa. La FMR ha dat üna sfögliada critica da la versiun valladra. «Perquai cha tü at fidast da mai. Tü sezzast sün mia patta ed hast fiduzcha ch’eu nun at fetscha mal. Sch’eu mordess uossa – fessa murir eir la fiduzcha. E quai nu lessa», disch Rigo a Rosa. Quai es be ün dals numerus citats chi demuossa l’amicizcha particulara tanter il leopard Rigo e la mür Rosa. Els sun ils protagonists dal cudesch d‘uffants «Rigo e Rosa» chi’d es cumparü d’incuort. I’s tratta dad ün’ediziun rumantscha da l’Uniun dals Grischs. La traducziun valladra ha Staschia Janett-Guidon fat. L’autur Lorenz Pauli raquinta l’istorgia dal leopard Rigo e da la mür Rosa. L’illustratura Kathrin Schärer dà vita a las duos bes-chas cun seis purtrets. Sco cha’l suottitel tradischa, as poja accumpagnar a las bes-chas in «28 istor­gias our dal zoo e da la vita». Muntognas da chaschöl Las duos bes-chas vivan insembel in ün üert zoologic e sun buns amis. Sco lectura e lectur as poja contemplar lur minchadi illa chabgia dal leopard, ingio cha tuot las istorgias capitan. Rosa va adüna darcheu a spass tras il zoo e tuorna pro seis ami Rigo, ella es nempe buna da sglischir tras la saiv da la chabgia. Il leopard percunter es adüna serrà aint. Discurrind insembel fan las duos ­be­s-chas viadis dalöntsch davent, s’imagineschan ün nouv muond miraculus cun muntognas da chaschöl, as dumondan cura chi s’han decisas da dvantar üna mür o ün leopard, cuffortan üna a tschella cur ch’üna es trista ed invaintan pleds per declerar quai chi vezzan, sco p.ex.: «Cur cha’l sulai cucca tras la bos-cha esa ‘cuccaraja’.» Insembel sviluppna impissamaints davart fiduzcha, vardà, lungurella ed oter plü. Sentimaints gronds e vardats pitschnas Las duos bes-chas rian insembel e pas­saintan bels mumaints. I dà però eir pluffers dis da plövgia e da noscha glüna. Insembel tillas vaja bain. Lur discussiuns dvaintan eir adüna darcheu filosoficas, sco cha quist citat demuossa: «Eu nu stögl savair il nom da quist di per til pudair giodair. Quist di nu tuorna daman pro mai – eir sch’eu til savess clomar pel nom.» Rigo e Rosa s’imagineschan eir co cha la vita es pels umans e pels uffants. E minchatant muossna sentimaints sco persunas. Lorenz Pauli scriva las 28 istorgias in üna maniera cha la lectura ed il lectur han bod il sentimaint dad esser svessa illa chabgia dal leopard. I’s piglia part a la vita da las duos ­bes-chas ed i’s voul savair co cha lur istorgia cuntinuescha e finischa. «Pro Rigo e Rosa vaja pellas robas grondas e pi­tschnas: Pels sentimaints gronds da la mürina Rosa e pellas vardats pitschnas dal leopard Rigo.» Uschea vain descritta l’istorgia da las duos bes-chas sülla cuverta dal cudesch. Il leopard Rigo declera a la mür Rosa co cha’l muond e la vita funcziunan. E la mür Rosa muossa al leopard Rigo co chi’s po avair plaschair da la vita (guarda foto frontispizi). Ün cudesch per tuot las generaziuns Las istorgias our dal zoo as tranfuorman adüna darcheu in istorgias da la vita, quai indicha eir il suottitel. Il cudesch es ün’ouvra d’art per leger ed eir per guardar. El es adattà per preleger ad uffants plü pi­tschens o eir per uffants plü gronds chi san leger svess. Eir creschüts pon imprender üna pruna da l’amicizcha insolita tanter las duos bes-chas. Id es ün’amicizcha chi fess bain a pitschen e grond. Lorenz Pauli chatta adüna ils drets pleds per laschar discuorrer a Rigo e Rosa e per muossar quist’amicizcha insolita. Las illu­straziuns da Kathrin Schärer, chi implischan tanteraint fin a duos paginas, s’affan perfet pellas situaziuns correspundentas. Eir la traducziun valladra da Staschia Janett-Guidon es gratiada cun üna buna lingua bain chapibla eir per uffants. L’unic chi vess fat bain al cudesch füss stat ün correctorat ün païn plü minuzius per chattar ils sbaglins ortografics chi han chattà lur via i’l cudesch (sco p.ex. sün pagina 32 ingio cha Rosa dvainta ün mür).

Il Cumün da Val Müstair decida in occasiun d’üna radunanza cumünala quist venderdi davart il program da la perioda 2025 fin 2028 dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Il cuntgnü da quel program es gnü elavurà in stretta collavuraziun culla populaziun ed es la basa pel sustegn finanzial da vart dal chantun e la Confederaziun. «Nus vain voluntariamaing dit – insembel cul cumün – cha nus giain davant radunanza cumünala cun tuot. Uschè vaina eir la legitimaziun invers nossa populaziun, ma eir vers inoura, per muossar: Quist es quai cha la Val Müstair voul i’ls prossems ons,» disch David Spinnler, mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Cun «tuot» manaja el il program da la perioda 2025 – 2028 pel parc da natüra e la definiziun da progets e böts chi dessan gnir realisats o perseguitats inavant dürant quist ons. A la fin as tratta d’ün documaint tecnic per dumondas finanzialas da parcs da natüra a la Confederaziun, declera David Spinnler. Tenor la qualità da quista dumonda vain lura defini l’import annual cha la Confederaziun e’l chantun pajan als singuls parcs da natüra. Gronda partecipaziun da la populaziun Per cha uschè blera glieud sco pussibel sta davo quist program, ha la Biosfera Val Müstair tscherchà ün stret dialog culla populaziun. «Nus vain invout tuot la società e las gruppas d’interess per sviluppar ün program pel futur da nossa val», disch David Spinnler. Cumanzà vaiva quel process l’on passà cun ün questiunari. Davo haja dat la prümavaira 2023 ün lavuratori, ingio cha la populaziun ha pudü inoltrar ideas e giavüschs per elavurar e manar inavant progets. Il nouv program da perioda es lura gnü preschantà in november 2023 a la populaziun ed intant til han acconsenti tant la cumischiun da la Biosfera sco eir la suprastanza cumünala da la Val Müstair. Cuntinuar cun progets cun success Uschè voul la Biosfera Val Müstair dürant ils prossems ons (2025 fin 2028) tanter oter cuntinuar e mantgnair ils svilup da la spüertas turisticas in maniera persistenta. Ma eir ils sistem cun partenaris e lur prodots dess gnir fabrichà oura inavant. A reguard il sectur da la natüra e la cuntrada vain cuntinuà il proget cun la cultivaziun da glin cha’l mainagestiun manzuna concretamaing. «Il proget cul glin es ün bun exaimpel chi muossa ch’ün proget va eir dad ün sectur in tschel. Uschè as tratta bain d’üna chosa economica, ma eir d’alch chi sustegna la biodiversità e l’aspet da nossa cuntrada culturala», declera David Spinnler. Implü daja ün proget chi voul perscrutar ils spazis da viver in ed intuorn las auas illa val. Ma eir il marketing dess gnir adattà plü bain als bsögns da la glieud, saja online sco eir offline. «Nus nu vulain però be far reclama turistica, dimpersè eir sensibilisar ed infuormar davart noss progets sco eir quintar las bunas istorgias chi stan davo aint», uschè il mainagestiun da la Biosfera Val Müstair. Augmaint da contribuziun Siond cha la populaziun da la val es fingià statta ferm invouta in tuot il process, as tratta pro la radunanza cumünala e la votaziun da venderdi, als 2 da favrer 2024, plütöst be d’üna formalità. «Ma id es listess fich important cha eir la populaziun po star davo aint. Quai serva a nus sco bun signal invers Cuoira e Berna», disch David Spinnler. Scha’l program vain acceptà a la radunanza cumünala, vain quel lura davo sco prüm valütà dal chantun a Cuoira e davo va’l giò Berna. Tenor David Spinnler esa da vart dal chantun insè fingià decis cha’ls quatter parcs da natüra survegnan per la prosma perioda minchün 470 000 francs per on. El disch: «Cun quist program cha nus preschantain lura in nossa dumonda finanziala a la Confederaziun, faina quint cun ün import da var 1,95 milliuns francs l’on. Illa perioda actuala vaivna survgni ün import annual da 1,75 milliuns. Quai es ün leiv augmaint, ma quai as basa sün nossas experienzas e sün noss bsögns.» El agiundscha cha l’augmaint nu tanghescha il sustegn annual dal Cumün da Val Müstair. Quel resta – sco fin uossa – pro 240 000 francs l’on, quai chi correspuonda a var 1,8 % al büdschet cumünal annual. Quist venderdi decida la populaziun da Val Müstair davart il program da la perioda 2025 fin 2028 dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.