Adonta d’ün sviamaint – e que daspö il 1986 – vo la glieud aunch’adüna pü gugent tres Madulain cun l’auto per river a Zuoz. Ün nouv concept da trafic dess schoglier quist problem, ma quel concept ho già pissero per la prüma critica. Ruet Ratti, president cumünel da Madulain, ho declaro ils müdamaints e las intenziuns a reguard il trafic tres cumün. «Reacziuns positivas nu’s stu spetter memma bgeras e las negativas vegnan da svessa. Ma scha que ho già pissero per chos cotschens, alura vainsa tuottüna eir già ragiunt ün pô il böt cha la glieud nu giaro pü uschè suvenz tres Madulain», disch Ruet Ratti, president cumünel da Madulain. Per chos cotschens pissera nempe il nouv concept da trafic, cha la suprastanza cumünela da Madulain vaiva introdüt ils 12 october 2022 e que per immediat. Da la politica in generel nu s’es adüso cha telas decisiuns ve­gnan realisedas dalum, ma l’exaimpel da Madulain muossa cha que po eir ir svelt: Uschè markescha üna strivla da culur daspö duos eivnas üna zona da peduns, e que i’ls lös pü strets da Madulain. Quella zona cumainza a partir da la punt sur l’ovel d’Es-cha e vo fin zieva l’Hotel Chesa Colani. Sün ün ulteriur traget a la sortida dal cumün – traunter il camping e las ultimas chesas in direcziun Zuoz – calman daspö l’eivna passeda islas il trafic, uschè ch’ün cruscher nun es in tscherts lös pü pussibel. Bgera glieud d’eira surpraisa quaunt svelt e quaunt rigurus cha’l nouv concept da trafic es gnieu introdüt. Ma l’effet giavüscho pera’l già uossa d’esser avaunt maun. Der spazi als peduns I’l traget pü stret a Madulain – da la punt da l’ova d’Es-cha fin zieva l’Hotel Chesa Colani – es que per part difficil da cruscher. Impustüt turists cun autos grands nu sun adüna taunt adüsos vi da las vias strettas e que ho adüna darcho do pitschnas collisiuns, eir cun chesas. «Peduns nun haun lo üngün spazi e per cha quels surve­gnan lo dapü plazza, al vains uossa segno cun üna zona da peduns. In ün seguond pass dess alura gnir realiso ün marchapè da var 4 cm otezza, uschè cha autos vessan listess auncha da pudair cruscher», disch Ruet Ratti. Insembel cun las ulteriuras imsüras saja que schont il grand böt da render main attractiv dad ir cun l’auto tres Madulain. Il president ho eir manzuno il trafic d’inviern, chaschuno da turists chi vaun a Zuoz culs skis. Causa cha la staziun da val principela as rechatta dadour Zuoz, piglia bgera glieud la via tres Madulain. Eir quist problem dess gnir scholt cul nouv concept da trafic. Ingrandir la zona da tempo 30 Da nouv as voul eir prolungir la zona da tempo 30 fin ourasom il cumün, a la sortida vers Zuoz. Avaunt schmettaiva quella cuort zieva l’Hotel Chesa Colani. «Scha’s metta ad ir be ün tevla, alura vain quella pel pü ignoreda, be üna tevla nu güda bger», disch il president cumünel. El agiundscha cha quistas imsüras cun quellas islas d’eiran necessarias per survgnir insomma il permiss per introdüer la zona 30 sün quists traget. «Scha’s metta no be üna tevla da tempo 30 e la glieud vo listess 100 km/h, alura disch la pulizia cha quista zona nu fess segn. Dimena vaiva da gnir calmo il trafic», declera Ruet Ratti. Cha quistas imsüras haun pudieu gnir realisedas uschè svelt es, causa cha quistas islas e quistas strivlas sun be provisoricas, uschè il president cumünel. La prüma plazza cumünela per Madulain «Cun quistas imsüras provisoricas vulainsa musser che chi s’ho l’intenziun da fer. A partir da l’an chi vain vain fabricho il marchapè pü ot e las islas da trafic vegnan eir fabrichedas definitivmaing», declera Ruet Ratti. Tar quistas islas es que previs da las cuverner cun erva e da las render pü attractivas. La populaziun ho uossa auncha temp da’s parteciper a la discussiuns e po eir contribuir idjeas e müdamaints. Ün ulteriur novum es l’introducziun d’üna zona d’inscunter cun tempo 20. Quella cumainza tar la punt da l’ova d’Es-cha e schmetta zieva il spartavias per ir in direcziun staziun. «Nus vains previs da fabricher üna plazza da cumün in quels contuorns, lo inua cha’s rechattan hozindi la plazza da giuver e la plazza d’unihockey, güst visavis l’Hotel Chesa Collani. Perche cha Madulain nun ho mê gieu üna plazza cumünela», disch Ruet Ratti. Las imsüras definitivas dessan gnir realiseda a partir da la prümavaira chi vain e que in etappas. I’ls contuorns da l’Hotel Chesa Colani dess gnir fabricheda üna plazza cumünela cun zona d’inscunter (tempo 20) Sül traget il pü stret es gnida markeda ün zona da peduns, da l'Hotel Chesa Colani fin tar la punt da l'ova d'Es-cha. Dapü sgürezza pels peduns: inua cha gniauncha ils autos as saun cruscher bain, haun ils peduns survgnieu dapü attenziun. Front: Calmer il trafic Adonta cha Madulain ho daspö il 1986 ün sviamaint, piglia la glieud aunch’adüna gugent la via «veglia» tres cumün per river a Zuoz. Perque ho la suprastanza cumünela introdüt la mited october ün nouv concept da trafic per immediat. Uossa, zieva trais eivnas, sun las prümas imsüras già gnidas realisedas e la sgürezza dals peduns i’l lös pü strets es gnida augmanteda. Da nouv markescha üna strivla da culur il marchapê (guarda purtret). Impü dess gnir prolungida la zona da tempo 30 fin tar las ultimas chesas in direcziun Zuoz. Per render pü calm il trafic sün quist traget, sun gnidas fabrichedas islas, chi impedischan ün cruscher in tscherts lös. Quist nouv concept da trafic ho già pissero per tscherts chos cotschens – tenor il president cumünel demuossa que però cha’l concept accumplischa sieu funcziun. Impü dess l’an chi vain eir gnir introdütta üna zona d’inscunter – a Madulain as voul fabricher la prüma plazza cumünela. (fmr/cam)

A Bever vain il trafic freno. La Pulizia chantunela annunzcha cha la zona da tempo 30 vegna ingrandida fin tar l’intschess Surpunt. Que sun 365 meters dapü sülla Via Maistra. Impü vain la part cun üna limita da 50 kilometers l’ura prolungeda per 50 meters in direcziun da Samedan. Cunter l’ordinaziun es que pussibel da fer protesta düraunt 30 dis cun üna güstificaziun, perche cha s’es cunter las imsüras per limiter il tempp in vschinauncha. (rtr/fmr)

Mussedras e musseders da scolina guadagnan a Puntraschigna retrospectivmaing a partir dals 1. da settember 2022 listess bger scu las magistras ed ils magisters da la scoula primara. Quelo ho decis la suprastanza da Puntraschigna sün arcumandaziun dal cussagl da scoula. Medema scolaziun Tuots duos gremis sun persvas cha la differenza da paja traunter las duos gruppaziuns nu saja pü güstificheda, perque cha tuottas duos frequaintan üna fuormaziun identica a la Scoul’ota da pedagogia. Cun quista decisiun egualisescha la vschinauncha da Puntraschigna la differenza da pejas da 16,3%. L’associaziun Magistraglia Grischun (LEGR) vaiva inoltro ün’achüsa d’egualited da peja tar il Tribunel chantunel. Quel vaiva però refüso l’achüsa. Sün que ho la LEGR decis da na vulair trer inavaunt l’achüsa. Il Grischun tuocha tar quels chantuns in Svizra cun las pejas las pü bassas da tuot il pajais. (rtr/fmr)

Per seis töch teater inoltro survain l’autura e redschissura Selma Mahlknecht da Zernez il prüm «premi travers zuoz». Il töch gnaro rapreschanto prossem an a chaschun da la prüm’ediziun dal «festival travers zuoz». La surdeda dal premi es già als 19 november 2022 il Teater Zuoz Globe i’l Lyceum Alpinum Zuoz. Desch concepts ed extracts da text per cumedgias otalpinas, thrillers, parevlas e melodramas familiers in sursilvan, vallader, puter e rumantsch grischun sun gnieus inoltros in fuorma anonima pel «premi travers zuoz». La giura consista dad Anna Serarda Campell (scienzieda da teater), Sara Francesca Hermann (actura), Manfred Ferrari (redschissur e producent), Rico Valär (romanist) e Roman Weishaupt (directur dal Teater Cuira). Ella ho discuto las contribuziuns tenor criteris linguistics e dramaturgics e piglio suot la marella la fermezza da las figüras. La giuria ho constato üna granda vöglia da scriver teaters e bgeras bunas ideas per il cuntgnieu, però eir auncha potenziel in connex culla visiun da la realisaziun teatrela contemporauna da las ideas. Cul sustegn da LR e vschinauncha da Zuoz Il prüm «premi travers zuoz» doto cun 15 000 francs ed offert da la Lia Rumauntscha (LR) survain Selma Mahlknecht, autura e redschissura da Zernez, per sieu töch da teater «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch». In sia istorgia vöglian investuors poch transparents realiser ün bunker per as proteger cunter tuot ils mels actuels scu las crisas dal clima e d’energia, las guerras, la differenza traunter rich e pover ed oter pü. Tuot quista grandaschia vain a la fin chastieda da la natüra cun üna sort bouda à la Cengalo. Il plot nun es incuntschaint, l’autura fo allusiuns biblicas e dürrenmattiaunas e tratta dumandas veglias chi restan virulentas, dumandas globelas chi sun a medem temp eir specificamaing rumauntschas ed alpinas. Il concept inoltro muossa tenor la giuria bger potenziel al livel da l’idea e da la lingua, da la reflexiun satirica e critica e da las tematicas actuelas. Persvas haun eir la dramatisaziun ed ils dialocs concis e bain construieus dal punct da vista dramaturgic. Program da la surdeda dal premi In preschentscha da rapreschantantas e rapreschantants da la LR e da la vschinauncha da Zuoz ho la surdeda dal prüm «premi travers zuoz» lö in sanda, ils 19 da november 2022, a las 16.00 i’l Teater Zuoz Globe/Lyceum Alpinum Zuoz. Ella es dapü cu be üna surdeda da premi: Annina Sedlacek e Jonathan Ferrari muossan üna performanza litterera inspireda da tuot ils desch texts e concepts inoltros. Uscheja renda il duo visibla la varieted e richezza da tuot quistas inoltraziuns. Asa Hendry e Leander Albin preschaintan lur nouva performanza teatrela. A las 19.00 do Ursina Giger ün concert cun seis trio. (cdm/fmr) La surdada dal «premi travers zuoz» es ils 19 da november a las 16.00 i’l Teater Zuoz Globe/Lyceum Alpinum Zuoz. Davart l’autura Selma Mahlknecht es oriunda dal Vnuost ed ho absolt zieva il gimnasi ün stüdi da dramaturgia e scenari per film a Vienna. Ella ho scrit divers cudeschs e töchs da teater per giuvenils, però eir per ensembles professiunels in lingua tudas-cha. Ella lavura scu autura independenta e preschainta regulermaing aunz Nadel ün program d’art pel palc pitschen. «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch» es sieu prüm töch da teater rumauntsch. (cdm/fmr) Selma Mahlknecht es oriunda dal Vnuost ed abita a Zernez.

Il deschevel rapport da l’an 2022 da la suprastanza cumünela da Samedan tematisescha traunter oter la la ledscha da fabrica cumünela revaisa. La suprastanza da la vschinauncha da Samedan comunichescha cha la revisiun totela da la ledscha da fabrica vegna suottamissa a la radunanza cumünela als 8 da december. Quella cuntegna, scu cha la suprastanza scriva, primarmaing adattamaints tecnics. Ils plauns da las zonas nu vegnan müdos. Scoula professiunela da Samedan vain renoveda La scoula professiunela a Promulins chi’d es proprieted da la vschinauncha Samedan es gnida fabricheda i’ls ans 1979/80. Daspö quella vouta nun ho que do grandas renovaziuns e sanaziuns. Cha la düreda da vita da las differentas parts da l’edifizi saja bainbod ragiunta, scriva la vschinauncha, e cha las localiteds nu correspuondan neir pü a las aspettativas dad hozindi. Perque ho delibero la surprastanza da la vschinauncha da Samedan ün credit da 70000 francs per las prümas lavuors da planisaziun. Per pudair elavurer ün credit da planisaziun dumanda la vschinauncha a la radunanza cumünela ün credit da 500000 francs. Ch’uscheja vegnan s-chaffidas las basas necessarias per pudair dumander subvenziuns chantunelas e federelas. Ils cuosts stimos per tuot il proget s’amuntan a 12 milliuns francs. (cdm/fmr) La vschinauncha da Samedan ho infuormo in chosa progets cumünels. foto mad

Darcho üna vouta es la halla da chavalger ün tema a San Murezzan. La fin da november decida il suveraun scha l’edifizi istoric dess gnir sano per passa 15 milliuns francs. RTR es sto a la saira d'infurmaziun in chosa. La halla da chavalger a la riva dal Lai da San Murezzan es serreda daspö l’an 2013. Il motiv es il privel ch’ella crouda in muschna. Il stabilimaint in lain ho ün’eted venerabla da passa 100 ans. A nu do perque üngüna garanzia cha’l tet tegna auncha lönch las massas da naiv. Perque ho la vschinauncha da San Murezzan decis da propuoner a la populaziun d’examiner las pussibilteds chi füssan avaunt maun per mantgnair l’edifizi. Aunz ün an ho la populaziun da San Murezzan appruvo ün credit per planiser üna sanaziun ed üna nouva ütilisaziun per la halla istorica. Ils 27 da november 2022 decida il suveraun davart ils plauns concrets chi sun gnieus elavuros. Il stabilimaint existent dess gnir sano ed i dess gnir fabricho ün annex per ün bistro. Ils cuosts per las investiziuns s’amuntan a 15,3 milliuns francs. Suprastanza versus parlamaint La suprastanza cumünela ho accentuo a chaschun da la saira d’infuormaziun in chosa avegnir da la halla da chavalger la necessited d’ün center da cultura e d’inscunter a San Murezzan: A l’avis da Christian Jott Jenny, il president cumünel da San Murezzan, füss la halla da chavalger il lö ideel per quel intent. «Eau sper ferm cha la populaziun inclegia e realisescha che bischu cha nus vains a la riva dal lai», ho’l dit ad RTR, «la schanza da pudair darcho avrir la halla stuvains nus nüzzager.» Cuntravent per il proget sco tel do que pütöst poch – a do però critica per la summa d’investiziun. Sper ils 15,3 milliuns francs per la sanaziun gnissan nempe minch’an tiers auncha ils cuosts da gestiun. Qua prevezza la vschinauncha, la quela gestiuness il center da cultura, ün deficit annuel da var 1,3 milliuns francs. «In vista a tuot ils progets planisos nu po la vschinauncha as prester üna tela sanaziun da la halla da chavalger scu previs», ho managio Ramiro Pedretti chi’d es cusglier cumünel da San Murezzan. Cun üna vusch differenza ho il parlamaint cumünel decis da propuoner ün NA a la populaziun. Quella decida ils 27 da november a l’urna davart il proget. Pel cas cha la dumonda da credit gniss refüseda, ris-cha la halla da chavalger da cruder in muschna. (rtr/fmr) L’extern da la halla da chavalger a San Murezzan. Quant lönch cha'ls tets tegnan auncha las massas da naiv nu so da dir üngün. Uscheja as preschantaro la halla da chavalger da San Murezzan, scha'l suveraun disch schi al proget.

Maturandas e maturants chi frequaintan a Samedan l’Academia Engiadina haun demusso granda creativited cun tscherner ils temas per lur lavuors da matura. Set d’els haun pudieu preschanter quellas. In l’aula da la scoula media Academia Engiadina a Samedan eran invidos d’incuort genituors ed amis a la preschantaziun d’üna tscherna da lavuors da matura. Il rectur Thomas Bächer ho do il pled a Flavia Castillo da Susch. Ella ho declero co ch’ella ho fabricho üna tüba. Roman Alder da Puntraschigna ho tematiso l’avegnir dals raps e preschanto plüs scenaris pussibels. Üna app per eviter da sfurzer il corp Claudio Cantieni da Samedan ho sviluppo üna applicaziun IOS chi güda a l’atleta u atlet ad optimer sieu trenamaint. Uscheja po quella u quel evitar sforzs dal corp. Michelle Hort da Stampa ho scrit ün’egna chanzun. Accumpagneda d’ün clavazin electric ho ella chanto sia ouvra cumponida svess. Masha Melinda Zanetti da La Punt invezza s’ho dedicheda a la litteratura. Ella ho scrit ün thriller. Eir Adrian Gisler da Zernez ho preschanto ün agen cudesch. Quel tratta il temp da la Seguonda Guerra mundiela our da la perspectiva dals sudos. E Fabian Lehner, eir el da Zernez, es sfundro cun sia lavur illas pussibilteds da megliorer il sistem svizzer da las trais püttas. Cun differents scenaris ho’l musso cu cha l’egen cuntgnair influenzescha la situaziun zieva la pensiun. (cdm/fmr) Ils maturands e las maturandas haun preschanto lur lavuors da matura.

La Chasa Editura Rumantscha ho publicho il cudesch «Traunter di e not» cun texts da Clementina Gilly. El cuntegna poesias, essais e raquints. Clementina Gilly (1858–1942) es steda bain cuntschainta da seis temp, surour ils cunfins da la Rumantschia, scu üna da las unicas poetessas rumauntschas. Scu prüma duonna rumauntscha ho ella publicho ün agen cudesch. Uossa ho la Chasa Editura Rumantscha (CER) publicho cun «Traunter di e not» ün’ediziun commenteda. Redacziun haun mno Annetta Ganzoni e Rico Valär. La publicaziun do ün’invista in l’ouvra e la vita da quista duonna ingascheda pel movimaint rumauntsch e pel movimaint da duonnas in Engiadina. Il cudesch cuntegna bgeras fotografias da l’album da famiglia e documaints dal temp. Cumbino cun ün di da commemoraziun a Zuoz La vernissascha da la nouva publicaziun ho lö in sanda, ils 19 da november 2022, a las 10.00 in sela cumünela da Zuoz, in connex cun l’occurrenza «commemoraziun per duonna Clementina Gilly». Davo il bivgnaint musical e’l salüd da la vschinauncha, preschantaro Rico Valär la persuna Clementina Gilly e sia ouvra. Annetta Ganzoni preschantaro correspendenzas e collavuraziun cun Peider Lansel ed oter pü. Sülla maisa da la chesa editura gnaron preschantedas ulteriuras publicaziuns da la CER düraunt ils ultims ans. (cdm/fmr) Il frontispizi da la nouva publicaziun.

La Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair ho cumpro l'hotel Terminus e realisescha lo üna nouva filiela da banca. Daspö 22 ans as rechatta la filiela da la banca Raiffeisen i’l center da la vschinauncha da Samedan. Il local es però pitschen e stret – e la banca es fittadina da quel local. Perque nun hegia la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair stüdgio duos voutas cur ch’ella es gnida a savair cha l’hotel Terminus güst dasper la staziun da Samedan es vnel. Que ho Thomas Malgiaritta, directur da la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair dit invers RTR. Cha cler saja intaunt cha’s less realiser üna nouva filiela bancaria i’l edifizi. Tuot il rest saja auncha aviert. Sco prossem vegna fundeda üna gruppa da lavur chi gnaregia a lavurer oura ün proget. Fin in settember 2023 restan l’hotel ed il restorant però auncha avierts. (rtr/fmr) L’hotel Terminus güsta dasper la staziun da Samedan es gnieu vendieu a la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair.

Cun l’ouvra «Fruonzla» d’eira Clementina Gilly (1858-1942) dal 1926 la prüma duonna chi ho publicho ün cudesch in rumauntsch. La poetessa e piuniera dal muvimaint feminist da sieu temp es morta avaunt 80 ans ed in seguit è’la ida in schmanchaunza. Ün nouv cudesch la dess uossa darcho mner inavous illa memüergia collectiva. «Clementina Gilly moura als 21 november 1942 a las 10.30 a Zuoz ed uschè taschan sieus pleds in quist di fraid d’utuon, düraunt cha’l sulagl splendura in sieu üert». Cun quist citat, d’ün artichel dad Edith Prescott, ho Rico Valär bivgnianto in sanda passeda a la commemoraziun per Clementina Gilly. Passa 40 persunas sun seguidas a l’invid e vulaivan gnir a savair dapü da la poetessa zuozingra main cuntschainta. La seletta illa chesa da scoula da Zuoz d’eira quasi plaina ed i’l ram da la commemoraziun es eir gnieu preschanto il nouv cudesch «Clementina Gilly: Traunter di e not». Quista nouva ediziun es gnida procureda e commenteda da Rico Valär, professer da rumauntsch a l’Universited Turich, in collavuraziun cun Annetta Ganzoni, collavuratura scientifica a l’Archiv litterar svizzer, ed Edith Prescott, chi ho marido ün descendent da la sour da Clementina Gilly. «Clementina Gilly: Traunter di e not» es üna tscherna da poesias, essais e raquints tradüts da l’autura zuozingra. Poetessa, traductura, schurnalista e publicista Clementina Gilly es naschida in üna famiglia da randulins e’ls Gillys vaivan affers a Modena. Dal 1875 es tuot la famiglia turneda a Zuoz, inua cha Clementina Gilly ho passanto tuot sia vita. Ella nu s’ho mê marideda e nu vaiva neir üngüns iffaunts. Pür a partir da 50 ans ho ella cumanzo a s’ingascher per la litteratura e la cultura rumauntscha scu poetessa, traductura, schurnalista e publicista. «Da sieu temp – ed eir our da la perspectiva odierna – es Clementina Gilly üna poetessa singulera. Na be per l’Engiadina, dimpersè per tuot la Rumantschia», ho dit Rico Valär. «Fruonzla», Clio ed Annemarie Schwarzenbach Cun «Fruonzla» ho la poetessa Clementina Gilly publicho dal 1926 il prüm cudesch rumauntsch scu duonna. Ella s’ho però eir missa aint per la pusiziun e scolaziun da las mattas in Engiadin’Ota e vela scu pioniera dal muvimaint feminist da sieu temp. Dafatta la cuntschainta autura e fotografa Annemarie Schwarzenbach es gnida a Zuoz ed ho fat üna documentaziun da Clementina Gilly l’an 1938. Düraunt sia vita ed eir zieva ch’ella es morta ho que do divers rapports davart l'autura zuozingra in diversa pressa. Ma i’ls 80 ans daspö sia mort è’la ida ün pôin in schmanchaunza. A persunas, chi sun idas a Zuoz illa scoula primara, pudess Clementina Gilly però listess esser cuntschainta – e que sainza vulair. Sülla tuor da la scoula as rechatta nempe ün versin, güst dasper il purtret dal Sench Georg chi coppa ün dragun: «Per il bön/sforz cumön/ed al mel/cuolp mortel». Firmo es il versin cun Clio, il pseudonim da Clementina Gilly. La publicaziun cun texts da e sur da Clementina Gilly Il romanist Rico Valär düraunt la preschantaziun dal cudesch da Clementina Gilly. Il romanist Rico Valär düraunt la preschantaziun dal cudesch da Clementina Gilly. Il romanist Rico Valär in occasiun da la preschantaziun dal cudesch da Clementina Gilly. Edith Prescott düraunt la preschantaziun dal cudesch da Clementina Gilly. Annette Ganzoni düraunt la preschantaziun dal cudesch da Clementina Gilly. Front: Clementina Gilly - üna poetessa singulera Sanda passeda ho gieu lö a Zuoz üna commemoraziun per il 80evel di da mort da la poetessa ed autura Clementina Gilly (1858-1942). Passa 40 persunas sun seguidas a l’invid e vulaivan gnir a savair dapü da la poetessa zuozingra, chi’d es ida ün pôin in schmanchaunza. «Da sieu temp – ed eir our da la perspectiva odierna – es Clementina Gilly üna poetessa singulera. Na be per l’Engiadina, dimpersè per tuot la Rumantschia», ho dit Rico Valär, professer da rumauntsch a l’Universited Turich. Insembel cun Annetta Ganzoni ed Edith Prescott ho el i’l ram da la commemoraziun eir preschanto lur nouv cudesch «Clementina Gilly: Traunter di e not». Cun «Fruonzla» vaiva Clementina Gilly publicho scu prüma duonna ün cudesch in rumauntsch chi d’eira cumparieu dal 1926. Ma ella s’ho eir missa aint per la pusiziun e la scolaziun da las duonnas in Engiadin’Ota e s’ho ingascheda per la cultura e lingua rumauntscha scu poetessa, traductura, schurnalista e publicista. (fmr/cam)

Eir scha Rico Valär es creschieu sü a Zuoz, nu’l d’eira la poetessa Clementina Gilly taunt cuntschainta. In ün’intervista cun la FMR ho’l quinto cur ch’el la ho scuvierta ed eir davart motivs pussibels, perche ch’ella es ida in schmanchaunza. FMR: El ho manzuno düraunt Sia preschantaziun cha Clementina Gilly saja ida a perder illa «not da la schmanchaunza» e ch’el la vuless darcho mner i'l «di da la memoria collectiva». Cura d’eira alura Sieu prüm contact cun la poetessa? Rico Valär : Ma sper il versin sülla chesa da scoula da Zuoz – il quêl ella ho scrit e publicho suot il pseudonim Clio – d’eira il prüm contact düraunt ils cuors da rumauntsch da sted da la Chesa Planta. Eau nu m’algord pü precis da che an cha que es sto, ma lo vainsa organiso üna spassageda poetica tres Zuoz. Per quella spassageda vainsa tschernieu diversas poesias d’auturas e d’autuors zuozinghers ed essans ieus tar lur chesas a preler las poesias. Lo am è’la darcho inscuntreda ed eau vulaiva zieva gnir a savair che cha que do tuot dad ella. In seguit d’heja chatto ün artichel illas Annalas da Domenica Messmer e lo d’he scuviert las poesias. Uschè ho cumanzo tuot l’interess per Clementina Gilly. Clementina Gilly d’eira la prüma duonna chi ho publicho ün cudesch rumauntsch. Che significhescha que per El scu Zuozingher? Eau d’eira già adüna collio cun poets zuozinghers e m'he già adüna interesso per quels. Uschè m’ho Artur Caflisch già interesso düraunt la scoula. Il fat il pü bel davart Clementina Gilly es ch’ella es üna poetessa chi’d es ida in schmanchaunza – ma cun la distanza dal temp as bada uossa quaunt actuela, quaunt importanta e quaunt interessanta ch’ella es. Eir scha que ho già do duonnas rumauntschas – scu per exaimpel a Julia Braun Brunies – chi haun scrit pü bod poesias illa giazetta cu Clementina Gilly, es ella la prüma duonna chi ho publicho ün cudesch. E que’s po sgürischem dir ch’ella d’eira la prüma duonna rumauntscha chi ho gieu ün tschert renom scu autura. El ho lavuro a Turich, Annetta Ganzoni a Berna ed Edith Prescott in Canada. Quaunt lönch es que ieu a metter insembel l’ouvra? Normelmaing as fo ediziuns e reediziuns da poets e poetessas già cuntschaints. Cun Clementina Gilly vainsa gieu l’occasiun da fer ün nouv cudesch da qualchün chi’d es ieu in schmanchaunza, que d’eira fich bel. La pü granda lavur d’eira da ramasser insomma tuot il materiel chi’d es intuorn. Alura as vaiva da ler quel, da’l selecziuner e zieva digitaliser que che cha’s vulaiva druver pel cudesch. Uschè as vaiva alura üna vouta üna part da l’ouvra. Ma que as vaiva eir da ler e selecziuner ils documaints persunels, ils diaris, las correspondenzas ed eir las fotografias. Ed a la fin d’eira alura auncha la creaziun dal cudesch scu tel. Tuot in tuot varonsa gieu var duos ans. Adonta sia rolla da piuniera e sia renomina es Clementina Gilly ida in schmanchaunza zieva sia mort dal 1942. Che sun tenor El ils motivs ch’ella nun es pü illa memüergia collectiva? Eau pens cha que ho gieu da che fer cul fat ch’ella d’eira üna duonna e ch’ella ho publicho suot ün pseudonim. I’l canon litterar da tuot las litteraturas europeicas sun​ las duonnas suvenz idas a perder. Impü ho ella publicho per granda part in giazettas, revistas e lös chi d’eiran zieva la mort difficilmaing accessibels – materiel ch’üngün nun ho neir ramasso. Ün ulteriur motiv saro ch’ella d’eira üna poetessa aunz las duos guerras mundielas. Zieva la Seguonda Guerra mundiela s’ho gieu üna nouva generaziun da poets e poetessas e quels haun gieu nouvs interess e nouvas tematicas. Uschè cha la generaziun da Clementina Gilly nun es pü steda uschè actuela. Ma eau craj listess ch’üna Luisa Famos u eir üna Irma Klainguti – scu poetessas da generaziuns pü giuvnas – d’eiran influenzedas dal fat cha que daiva eir aunz ellas poetessas rumauntschas predschedas ed arcu­gnuschidas. Rico Valär düraunt la vernissascha dal nouv cudesch davart Clementina Gilly.

Zieva la mort da l’illustratur engiadinais Jürg Parli – megl­der cun­tschaint suot sieu nom d’artist «JüPa» – ho gieu lö sün sieu giavüsch üna finissage cun 99 disegns originels, chi tematiseschan il murir e la mort. Quista finissage d’eira l’an passo a Solothurn – inua cha Jürg Parli vivaiva daspö il 1963 – ed ho gieu lö invezza d’ün funarel. Scu algordanza a l’occurrenza es uossa gnieu cumpilo ün pitschen cudesch, scriva il chantun Solothurn in üna comunicaziun. La vernissascha publica dal cudesch «Finissage» ho lö in gövgia, ils 24 november 2022. Causa plazzas limitedas vain il cudesch preschanto in duos gruppas – üna a las 18.00 ed üna a las 18.45. La vernissascha es i’l Buchhaus Lüthy a Solothurn. (cdm/fmr) Il cudesch «Finissage» tematisescha cu cha «JüPa» s’ho confrunto cun la mort.

In marculdi saira es la populaziun da Zuoz gnida infurmeda a la radunanza cumünela cha las mattas dessan a partir da l’an chi vain eir gnir integredas i’l Chalandamarz. Ma l’uorden da Chalandamarz vegl resta al listess mumaint in vigur. Cu cha l’integraziun da las mattas dess precis guarder oura es la cumischiun da Chalandamarz vi d’elavurer. «Chalanda marz, chaland’avrigl, il bap lavura cun sieu figl...» – uschè cumainza la seguonda strofa da «la chanzun» da Chalandamarz dad Otto Barblan dal 1899. Sün preda ed in god lavuran 123 ans pü tard eir las figlias cun lur baps ed in quasi tuot ils cumüns as partecipeschan intaunt eir las mattas als cortegis da Chalandamarz. Però a Zuoz haun fin quist an be ils mats pudieu ir a scurranter l’inviern s-cheland lur plumpas, maruns e co. Las mattas – pigliand oura a las patrunas – nu faivan part dal cortegi. Pür al ballin al zievamezdi e la saira dals 1. marz d’eiran las mattas da la partida. Que as dess uossa müder. In che ram cha las mattas pigliaron part es però auncha aviert. Il cussagl cumünel decida davart las adattaziuns pür la fin december da quist an. In marculdi saira es gnieu infurmo in radunanza cumünela in tuot quista dumanda. Üna chosa emoziunela «Zuoz as definescha sur il Chalandamarz, dapü cu minch’oter cumün – vi da que vainsa da tgnair ferm. Ma que nu voul dir ch’üna tradiziun nu po as svilupper», ho dit Ramun Ratti, vicepresident cumünel da Zuoz. El ho mno la radunanza cumünela in marculdi saira causa cha’l president cumünel Andrea Gilli d’eira s-chüso. Quaunt important cha’l Chalandamarz es pels Zuozinghers s’ho vis a la radunanza cumünela als 29 gün 2022, cur cha la la suprastanza cumünela ho infurmo davart üna revisiun da l’uorden da Chalandamarz. Quella füss steda necessaria causa cha l’uorden nu correspundaiva pü a las ledschas superiuras d’egualited. Il nouv uorden prevzaiva d’integrer las mattas plainamaing i’l Chalandamarz cun piglier part al cortegi, cumprais s-chella e vstieus. Causa üna discussiun viva cun vuschs per e cunter la revisiun, ho il cussagl cumünel retrat l’affer aunz la votaziun per reelavurer aunch’üna vouta la fatschenda. Las vuschs criticas haun vis la tradiziun in prievel integrand las mattas. In seguit vaiva dafatta il Tagesanzeiger rapporto da las discussiun davart il Chalandamarz e las mattas a Zuoz. L’uorden existent resta in vigur Daspö la sted s’ho la situaziun calmeda e’l cussagl cumünel ho tratto in detagl la fatschenda. La populaziun da Zuoz es in marculdi passo gnida infurmeda scu seguaint: «Il cussagl cumünel ho zieva lungias discussiuns decis da tgnair ferm al mumaint vi da l’uorden da Chalandamarz existent – e d’incumbenzer la cumischiun da Chalandamarz d’elavurer l’integraziun maximela da las mattas suot l’uorden existent», uschè Ramun Ratti. Quista adattaziun dess già da valair pel Chalandamarz 2023. La cumischiun da Chalandamarz ho già cumanzo cun las lavuors e preschantaro al cussagl als 7 december 2022 la prüma proposta per quista integraziun da las mattas. Als 21 december 2022 decida il cussagl cumünel alura definitivamaing davart la rolla da la matta i’l Chalandamarz a Zuoz. Auncha tuot aviert L’uorden da Chalandamarz existent po rester in vigur, causa ch’el permetta la partecipaziun da tuot ils iffaunts da scoula – uschè eir da las mattas. Ma cu guarda quista integraziun propi oura? «Que es auncha tuot aviert. Nus vulains però chatter l’integraziun maximela da las mattas i’l Chalandamarz. Que po esser plainamaing cun blusa, chapütscha, s-chella u eir be scu part dal cortegi chantand. Ma que daro üna rolla per la matta, que es il decisiv», ho declaro Ramun Ratti. La populaziun da Zuoz nu vuscharo giò davart las adattaziuns da l’uorden da Chalandamarz, causa cha’l vegl resta in vigur. Uossa es que da spetter las propostas da la cumischiun da Chalandamarz e las decisiuns da cussagl cumünel. Che chi’d es però cler es cha las mattas pigliaron part in üna fuorma u l’otra in avegnir als termins dal Chalandamarz da Zuoz (guarda boxa). Il Chalandamarz zuozingher L’üsaunza nu vain be festageda als 1. marz a Zuoz, insè cumainzan tuot las preparativas già ün mais ouravaunt. A partir dals 1. favrer es que permiss als mats da schlupper la geischla e’ls patruns e las patrunas – ils pü vegls scolars dal s-chelin ot chi mainan eir il cortegi – cumainzan cun las preparativas per las festiviteds e cun ün cuors da suter. Il patruns vegnan sustgnieus da la cumischiun da Chalandamarz. Ils mats da primara fin i’l s-chelin ot as chattan per prouvas da chaunt e var duos eivnas aunz il grand di ho lö la dumengia üna prouva da Chalandamarz, per cha tuot funcziuna eir scu üsito. Ils mats as tschernan üna matta chi fo caramellas per el e la maina ün kil zücher. Fin pel cortegi haun las mattas alura fat las caramellas – per cha’ls mats possan tanker energia purtand las greivas s-chellas. Cun scriver aint il vout il noms da las patrunas e’ls patruns a mezzanot dals 27 süls 28 favrer – e cun schlupper las geischlas davaunt la Crusch Alva – cumainza alura il Chalandamarz scu tel. Quista not es la not libra pels patruns e las patrunas, düraunt la quêla els vaun tar mincha mat a’l s-cheller oura cun ün talac. Ils patruns als dischan d’esser las set sün plaz – che chi’d es alura eir il start ufficiel dal cortegi. La bunura dals 28 favrer passaintan ils mats a Zuoz, il zievamezdi eir a Madulain. La bunura dals 1. marz vain alura auncha chanto illas chesas i’l minz da Zuoz e vers gianter schloppa giuven e vegl la geischla sün plaz. Il ballin al zievamezdi e la saira fuorman la finischun dal di da festa. La mattas – pigliand oura las patrunas – d’eiran fin uossa da la partida be tal ballin, tal cortegi na. Tradiziunelmaing haun lö a Chalandamarz a Zuoz eir las elecziuns pels gremis cumünels. Che rolla dessan las mattas giuver? A partir da l’an chi vain pigliaron eir las mattas part al Chalandamarz a Zuoz. Fin uossa pudaivan be ils mats scurranter l’inviern al cortegi. Che rolla ch’ellas survegnan elavurescha pel mumaint la cumischiun da Chalandamarz. Il cussagl cumünel ho incumbenzo la cumischiun da chatter ün’adattaziun da l’uorden da Chalandamarz integrand las mattas maximelmaing. Fin als 21 december 2022 decida il cussagl cumünel davart la rolla definitiva da la matta. Auncha es tuot aviert. (fmr/cam) Ils mats as mettan sü als prüms marz tenor lur s-chellas e daun l’ultima «s-chellada».

Il preventiv 2023 da la vschinauncha da Zuoz fo quint cun ün minus da passa 365 000 francs. La situaziun finanziela da la vschinauncha saja però buna, uschè cha’l pè d’impostas possa gnir sbasso da 75% sün 65 %, uschè il vicepresident Ramun Ratti invers RTR.La radunanza cumünela ho appruvo in marculdi saira il preventiv unanimamaing ed il sbassamaint dal pè d’impostas cun 46 cunter 4 vuschs. Actuelmaing sun püs progets pür illa fasa da planisaziun. Tuot tenor investiziuns e situaziun finanziela vess il pè d’impostas da gnir adatto. (rtr/fmr). Zuoz sbassa il pè d’impostas da 75% sün 65%.

Daspö quasi ün mais es il campus dal Lyceum Alpinum Zuoz neutrel al clima. Tuot ils ündesch edifizis sun collios cun la rait da chalur a distanza a S-chanf. Daspö la fin d’october 2022 es il campus dal Lyceum Alpinum Zuoz s-chudo cumplettamaing sainza chaschuner emissiuns da CO2. Daspö l’an 2016 sun tuot ils ündesch edifizis cun totelmaing passa 21000 meters quadrats surfatscha gnieus collios cun la rait da chalur a distanza da la firma Salzgeber da S-chanf. La direcziun da la scoula media ed il cussagl administrativ vaivan decis düraunt l’inviern 2015/16, melgrô predschs favuraivels per öli, da collier la nouva Chesa Urezza e parts dal campus vi da la rait da chalur a distanza e na da s-chuder cun öli. Daspö il mais november 2016 s-choda il Lyceum Alpinum la Chesa Urezza, l’edifizi dal rectorat, la chesa granda e la chesa in larsch in möd neutrel al clima. Düraunt la sted 2017 sun gnieus tiers oters edifizis. Ed in october 2022 ho pudieu gnir rimplazzo il s-chudamaint d’öli da la Chesa Arpiglia ed il Nadighaus cun pignas per la chalur a distanza. Scu cha’l Lyceum Alpinum Zuoz infuorma in üna comunicaziun als mezs da massa po la scoula media spargner var 230 000 tonnas öli da s-chuder l’an. Ch’uscheja saja que pussibel d’eviter var 600 tonnas emissiuns da CO2 düraunt ün an, scriva il Lyceum Alpinum Zuoz. I’ls prossems ans planisescha quel d’installer eir implants fotovoltaics süls numerus tets dal campus. (cdm/fmr) Il campus dal Lyceum Alpinum Zuoz es daspö ün mais neutrel al clima.

Il suveraun da San Murezzan ho refüso cun 627:675 vuschs il credit da 15,3 milliuns francs per la sanaziun ed amplificaziun da la halla da chavalger. Ils 9,1 milliuns francs per saner la chesa da parker Quadrellas invezza ho’l accepto. Cha que füss ün dan culturel, ma eir üna schanza, «üna perla culturela» na tratta a nüz, haun argumento las persunas chi vulaivan mantgnair la halla da chavalger da San Murezzan e l’amplificher cun infrastructura per arrandschamaints culturels e cun ün bistro. Ils cuosts per quist proget s’amuntan a 15,3 milliuns francs. Memma bger a l’avis da la magiurited dal parlamaint cumünel per las finanzas cumünelas. La magiurited dal suveraun da San Murezzan es in dumengia eir sto da quel avis: Cun bundant 48 % (627 vuschs) cunter s-chars 52 % (675 vuschs) ho ella refüso il credit da 15,3 milliuns francs per mantgnair, saner ed ingrandir la halla da chavalger da San Murezzan. L’avegnir da la halla da chavalger chi’d es pericliteda da cruder in muschna e perquai serreda daspö l’an 2013 resta uscheja intschert. Ingün’incletta da vart dal president cumünel Il president da San Murezzan Christian Jott Jenny s’ho annunzcho cun in e-mail al public: Ch’el saja «sainza pleds» e quai na perquai ch’el hegia ün’inflammaziun da las cordas vocalas, ho’l scrit. Ch’el nun hegia üngün’incletta cha’l suveraun nu vöglia investir in ün avegnir prosperaivel, ho’l cuntinuo, «uscheja nu faja ster stut cha la giuventüna ed interpraisas indigenas bandunan la val per ir a ster e lavurar giò la Bassa.» L’avegnir da la halla da chavalger chi’d es pericliteda da cruder in muschna e perquai serreda daspö l’an 2013 resta uscheja intschert. SCHI a chesa da parker e revisiun parziela Bsögn da gnir saneda ho eir la chesa da parker Quadrellas chi’d es gnida fabricheda avaunt 50 ans. Eir quel edifizi es proprieted da la vschinauncha da San Murezzan. Quella vaiva suottamiss perquai al suveraun ün credit da 9,1 milliuns francs per fer quellas lavuors necessarias. Cun 963:319 vuschs haun las votantas e votants da San Murezzan dit in dumengia SCHI a la sanaziun da la chesa da parker immez vschinauncha. Cun 963:288 vuschs ho il suveraun eir accepto la revisiun parziela da la planisaziun locala «Hotel Laudinella». Dad eleger d’eiran in dumengia i’l seguond scrutin eir auncha duos candidatas u candidats i’l cussegl cumünel. Gnieus elets sun Gian Andrea Conrad e Leandro Testa. Persunas cun dret da vuscher do que a San Murezzan 2499. Partecipedas a las votaziuns ed elecziuns s’haun in dumengia 52,9 % dal suveraun. (fmr/rtr) L'avegnir da la halla da chavalger da San Murezzan resta intschert....

Cun 89 da totelmaing 160 vuschs valablas es Paolo Bernasconi gnieu elet illa suprastanza cumünela da S-chanf. Quist sez d’eira resto vacant, cur cha’l suvraun vaiva elet la fin d’october i’l prüm scrutin a trais suprastants ed al president cumünel Riet Campell. Impü substituischa Verena Zwicky la suprastanza cumünela e Seraina Luzi es gnida eletta i’l cussagl da scoula. (rtr/fmr)