In collavuraziun culla scoula da Sent ha la società Creacumün lantschà il proget «sopchas cumünaivlas». Mincha scolar e scolara da la terza e quarta classa ha transfuormà üna sopcha cun aignas ideas e gusts, aposta per ün lö a Sent tschernü dad els individualmaing. Venderdi passà ha gnü lö l’inauguraziun ed id ha dat ün gir tras il proget. La società Creacumün less intimar da fuormar o apunta da crear ils cumüns e lur spazi public. Maniadas sun las vias, giassas e plazzas ed in general tuot quai cha las chasas in ün abitadi fuorman sco lö. Per cha eir las generaziuns plü giuvnas cumainzan a's far impissamaints davart il spazi public, ha la società lantschà ingon ün proget in collavuraziun culla terza e quarta classa da Sent. «Per nus esa important cha fingià ils uffants giajan cun üna sensibilità e cun ögls averts tras ils cumüns. Els dessan scuvrir quantas pussibilitats cha’l spazi public tils spordscha», disch Tinetta Rauch, commembra da la suprastanza da la società Creacumün. Integrar daplü ils uffants Daspö cha la società Creacumün es gnüda fundada l’on 2020, ha ella tanter oter organisà ün’eivna da proget cun la scoula d’Ardez/Guarda. Là ha mincha uffant stuvü far ün proget fictiv per üna plazza. E l’on passà ha la società surtut üna plazza da parcar a Scuol. Là es lura gnü miss ad ir üna chombrina per giovar e sezzar giò, üna chombrina chi staiva a dispusiziun per tuots e tuottas. «Ingon vaina pensà da far ün proget plü pitschen e nus vulaivan darcheu integrar plü ferm ils uffants», disch Tinetta Rauch. Perquai ha la società lura tut sü contact cun las scoulas. A la fin suna rivats pro il magister primar Dario Molinari, chi d’eira subit pront da’s partecipar cun sia terza e quarta classa da Sent al proget «sopchas cumünaivlas». Nouv sopchas individualas A la fin dals quints han lura ils uffants realisà tuot il proget. Tenor Tinetta Rauch d’eirna da prüma davent da la partida cun fö e flomma e cun milli ideas. Sco prüm han ils scolars e las scolaras stuvü tscherner ün lö chi tils es important i’l spazi public dal cumün. Davo han els lura stuvü sviluppar ün’idea per lur sopcha, chi ha stuvü avair ün connex cul lö ingio ch’ella vain exposta. Uschè han miss tschertas scolaras e scolars il focus sün lös cun üna bella vista e transfuormà quai cun p.ex. metter ad ir plümatschs süllas sopchas per render tuot plü pachific. Las scolara Layla Grass – chi ha creà quistas sopcha – scriva sülla decleraziun da quella: «Eu n’ha clet oura quel lö, perquai schi‘s chamina sü da Scuol ed i‘s voul far üna posa, lura as poja sezzar giò.» Eir vi da las ulteriuras ot sopchas sun montads pitschens föglins indichond las radschuns dals uffants per avair clet oura ura il lö. Per oters uffants d’eira plü important d’avair ün lö ingiò chi gira alch divertent. Quai han ils scolars ragiunt cun installar ün göin da hockey u cun ün plümatsch da toffar. «Interessant d’eira eir cha divers uffants han realisà lur sopcha in connex cun bes-chas. Ed uschè sun naschüdas nouv sopchas fich individualas e diversas», disch Tinetta Rauch. Das süsom fin giosom cumün Per la società Creacumün d’eira fich bel da vzair, co cha mincha uffant ha gnü seis lö important individual e cha quels sun sparpagliats da süsom Sent fin giosom il cumün. L’unica premissa es statta cha la sopcha nu possa impedir il trafic. «Ed uossa ston las scolaras e’ls scolars savair cha lur sopcha resta part dal spazi public e ch’ella po eir gnir desdrütta — impustüt da l’ora», disch Tinetta Rauch. In seguit a la guida in venderdi passà es amo gnü offert ün aperitiv als uffants sün Plaz, chi’d es gnü sport da la bacharia, la furnaria, la lattaria e da las butias da Sent. «Eir quist aspet da la cumünanza vulain nus promouver sco società», disch Tinetta Rauch. Chi chi voul ir a scuvrir ils lös importants, predilets e forsa eir secrets da la terza e quarta classa da Sent, po far la tura e visitar las sopchas fin la fin da mai 2023. Sün Plaz a Sent es gnüda missa ad ir üna carta chi indichescha la tura, ils lös e las sopchas. Davo vain tscherchà ün lö ideal ingio cha las sopchas pudessan gnir dovradas ed expostas inavant tuottas insembel. Totalmaing sun gnüts sparpagliats nouv sopchas da süsom fin giosom Sent. Sper lös cun bella vista sun, han ils scolars eir tschernü lös plü divertents ed integrà quai i'l proget, scu p. ex. cun gös. La società Creacumün ha realisà il proget "Sopchas cumünaivlas" in collavuraziun cun la terza e quarta classa da Sent. Davo la guida e l'inauguraziun dal proget haja amo dat ün aperitiv sport da la cumünanza da Sent. Layla Grass davant sia sopcha tanter Scuol e Sent - per far ün posina schi's riva sü da la val. Ils uffants han creà da tuotta sort sopchas cun diversas idejas.

Suvent cur cha duos creschüts fan dispitta para quai be cha duos creschüts fessan dispitta. Suvent nu sun quai però propcha duos creschüts chi fan dispitta – dimpersè duos uffants. Duos uffants chi nu retschaivan da tschella persuna quai ch’els vulessan e dovressan. Duos uffants ferits o forsa dafatta traumatisats chi improuvan per tuot predsch da survgnir quai ch’els as giavüschessan. Duos uffants chi sun dafatta pronts da sbragir e ferir l’otra persuna per gnir a quista mera. Simplamaing per gnir a quel böt tant bramà: Da gnir vis. Da gnir inclet. Da gnir acceptà. Da gnir respettà. Da gnir amà. Che douvra l’uman in prüma lingia cur ch’el vain sül muond? Fich simpel: Quai sun amur, sgürezza e protecziun. Sainza amur, sgürezza e protecziun gess il nouvnaschü svelt in malura. Ma cun quai chi nu dà ingüns genituors perfets, nu survegn ingün uffant in seis prüms ons tuot quai ch’el dovress. E perquai ch’el nun ha retschevü adüna tuot quai ch’el vess dovrà in sia infanzia, es el pel rest da sia vita in tschercha da quai chi til manca. Adün’inavant tschercha’l l’incletta. L’amur. Il respet. L’acceptanza. La sgürezza. Daplü cha l’uffant ha stuvü desister da quists bsögns elementars plü gronda es la foura in el. E daplü cha’l creschü improuva lura plü tard dad implir quista foura cun quai ch’el vess dovrà fingià avant blers ons. Perquai vain Sara tant trista cur cha Felix riva a chasa la saira davo lavur e guarda plü gugent in seis telefonin co da discuorrer cun ella. Ella til tgness uschè jent ün païn e quintess da seis di. Ma a Felix, uschè pensa ella, es quai tuot listess, el nu s’interessa per mai, forsa nu m’ama’l gnanca plü. Forsa am voul el bandunar. Forsa ha’l fingià ün’otra. Ed our da la tristezza daja uschea svelt üna gronda gritta e disperaziun. E la dispitta nun es plü dalönch davent. Cur cha Sara cumainza a sbragir nun inclegia Felix plü il muond. Ma quai nun as lascha el plaschair. Quista femna malcuntainta, pensa el. E sta sü e va dad üsch oura. Tascha. Tascha eir ils prossems dis. Quista duonna ha simplamaing ün grond problem. Ella nu m’ha plü jent, pensa el, uschigliö as s-chüsess ella. Forsa es tuot a fin. Sch’ün spectatur extern observess quista scena, vess el forsa l’impreschiun cha duos creschüts fetschan dispitta. Ma el nu vess radschun. Quai ch’el vezzess nu füssan duos creschüts chi fan guerra. Quai ch’el vezzess füssan duos uffants ferits chi prouvan da survgnir quai chi tils mancaiva forsa fingià daspö decennis. Duos uffants ferits e traumatisats in tschercha da sgürezza, incletta ed amur. Arno Arquint è teolog, psicolog e scienzià da religiun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Perquai cha l’uffant nun ha retschevü adüna tuot quai ch’el vess dovrà in sia infanzia es el pel rest da sia vita in tschercha da quai chi til manca. Adün’inavant tschercha’l l’incletta. L’amur. Il respet. L’acceptanza. La sgürezza.» Arno Arquint

Visitas spontanas daja be d’inrar, leger gazetta cun tgnair ella sco stampà in man, vegn fat vi e plü d’inrar. Scriver chartas a man, d’inrarischem. Francar ellas cun üna dretta marca, d’inrar. Legiond La Quotidiana (sün meis laptop) n’haja let ün di la columna da Paulin Nuotclà. Eu sun statta stupefatta cur ch’eu n’ha let ch’el nu es amo mai stat aint a Tamangur, il god da dschembers s-chet il plü ot situà da l’Europa, situà aintasom la Val S-charl tanter l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Ün lö da bellezza cun gronda simbolica, ­daspö cha Peider Lansel ha congualà il god da Tamangur cul cumbat per la cultura e la lingua rumantscha. Culla müdada dal clima, ma eir cun diversas masüras da protecziun vaja hoz al god da Tamangur meglder co dal 1923, cur cha Peider Lansel vaiva scrit sia poesia chi cumainza: Aintasom S-charl (ingio sun rafüdats tuots oters gods) sün spuonda vers daman, schi varsaquants veidrischems dschembers stan da vegldüm i strasoras s-charplinats. Tröp sco l’ingual nu’s chatta plü ninglur, ultim avanz d’ün god, dit: «Tamangur.» Il chantautur Linard ­Bardill til ha dechantà, culs pleds da Peider Lansel e da Madlaina Stupan, il god da Tamangur. Che bel nom. El vain dal latin – «ATTEGIA MINICORUM ‹Hütte der Bergleute› oder zu ATTEGIA MONACHORUM ‹Hütte der Mönche›», scriva dr. Andrea Schorta in seis cudesch dals noms. Il nom Tamangur ha tschernü la scriptura engiadinaisa Leta Semadeni sco titel da seis prüm roman. «Ort der Jäger und der ­Seelen», scriva Eva Caflisch sül Seniorweb sur dal cudesch cumparü dal 2015. Dal rest es Leta Semadeni gnüda onurada quist on cul premi da litteratura svizzer. Dürant la Scuntrada rumantscha dal 1988 han organisà activistas ed activists rumantschs ün act simbolic aint il god da Tamangur. Id han plantà 50 giuvens dschembers. Laprò d’eira eir meis hom. Els vaivan eir laschà far t-shirts cun l’inscripziun «Mi’amur Tamangur». Ün pêr vaina hoz amo, eir schi sun fingià lönch schlavats. Varsaquantas spassegiadas vaina fat tras il god. Sco marus e marusa vaina fat marenda sün ün gross rom tort e vain ­guardà cun dalet co cha las nüvlas passan davant il sulai via. Plü tard vaina giovà cun noss uffants a zoppar ed admirà il bös-ch dragun, ün bös-ch cupichà chi sumaglia ad üna figüra mistica. La bos-cha aint a Tamangur nu vegn daspö lönch na plü schmersa. Vegls dschembers cupichats sun decennis per terra e vegnan imbellits dal sulai, da la plövgia e’l sbischöz. Be ün artist vaiva inclet suotsura il respunsabel forestal e vaiva pensà ch’el possa tour las plü bellas ragischs per realisar sias ouvras, sco sch’el füss stat il prüm a verer la bellezza da la bos-cha cupichada. Quai d’eira ün act da violenza bod impardunabel, na be pervi da la simbolica. Insomma, i vala adüna amo la paina da far üna spassegiada tras quist god da bellezza. Passond tras Susch n’haja proponü a meis hom da far üna visita spontana a Paulin Nuotclà. Pro Paulin es quai pussibel. No eschan stats a plaz ün mumaint, vain discurri sur da texts da chanzuns, poesias, art e musica. Ed a la fin vaina fat giò ün termin cul artist ... duos dis davo n’haja survgni üna charta cun sü üna dretta marca, scritta a man inclus ün text, duos skizzas da ­S-charl e la conferma dal termin per visitar cumünaivelmaing la stà chi vain il god da Tamangur. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents ­Rumantschs» (cineasts.ch). Susanna Fanzun

La Fuschina da Guarda survain il premi d’innovaziun 2022 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) distingua cul premi d’innovaziun minch’on ün’interpraisa, ün proget o ün prodot innovativ. Sco cha la EBVM scriva in üna comunicaziun, haja la conferenza da las presidentas e dals presidents onurà quista prümavaira la Fuschina da Guarda cul premi d’innovaziun 2022. Totalmaing sun gnüdas inoltradas ses candidaturas per l’on passà. Interpraisa innovativa Culla Fuschina da Guarda caracterisescha la Regiun EBVM tenor lur comunicaziun d’üna vart ün’interpraisa cumplettamaing innovativa, chi’d es importanta per la regiun daspö passa duos decennis. Da l’otra vart vain undrà specificamaing il pass da la ditta, da sviluppar inavant la producziun e la sporta al lö Giarsun. Cul proget realisà l’on 2021 «Nouva construcziun da la fuschina Giarsun» haja fat il maingestiun Thomas Lampert – chi ha fingià surtut l’on 2002 la Fuschina da Guarda – ün pass curaschus per ingrondir sia halla da fabrica e da far plazza per nouvs prodots e nouvas sportas. Il premi d’innovaziun da la Regiun EBVM – chi’d es dotà cun 3000 francs – vain surdat in mardi, ils 23 da mai 2023, illa Fuschina da Giarsun. I’l medem mumaint sco la premiaziun realisescha la Fuschina da Guarda sia nouva cumparsa da l’interpraisa. La fuschina as preschainta da nouv lura sco «Chà da fö» – chasa dal fö. (cdm/fmr)

Avant 10 ons es mort l’autur Oscar Peer. Per commemorar il narratur ladin es cumparüda üna reediziun cul titel «Vi da che ch’eu pens minchatant». Quels texts muossan ch’el vaiva eir ün bun sentimaint pella furma cuorta. Oscar Peer d’eira fin uossa impustüt cuntschaint sco autur da romans, sco per exaimpel La rumur dal flüm u Il retuorn. Ch’el scrivaiva però eir raquints cuorts e perfin qualchünas pacas poesias, quai resorta da la nouva publicaziun da prosa cuorta «Vi da che ch’eu pens minchatant», procurada da l’editura Mevina Puorger e da Jachen Andry. Ils texts uossa re-publichats vaiva Oscar Peer per gronda part scrit per l’emischiun «Impuls» dal Radio rumantsch. E quels spordschan ün’invista condensada in vita e perspectiva da l’autur ladin. «Vi da che ch’eu pens minchatant» La schelta dals texts cun ina lunghezza da circa üna, duos o daplü paginas trattan ün vast spectrum tematic: Davent da l’inscunter fictiv cul filosof frances Albert Camus, ad observaziuns simplas dal minchadi (O SOLE MIO), ad algordanzas da l’infanzia fin a ponderaziuns davart la mort (TEMMA DA LA MORT). E perquai es il titel da la publicaziun «Vi da tge che jau pens minchatant» tschernü bain. Minchatant segua ün’episoda intima-familiara da sia relaziun cun sia mamma (GLÜNAS DA NOS TSCHARVÈ), minchatant ün mini-essay critic da la Svizra, minchatant ün text loc ed allegraivel (QUESTIUNARI), minchatant ün text tragic, cur cha seis frar moura (ULTIMA VISITA) e minchatant ün’episoda umoristica (GIAVÜSCHS). Sfögliond il cudesch da bundant 127 paginas sfuondra il lectur e la lectura dimena bod da pagina a pagina in differents e cuntrastants sentimaints. La successiun dals 59 mini-raquints nu para a prüma vista dal tuot clera, ma sün dumonda da la FMR ha l’editura dat sclerimaint cha’ls raquints sajan plü o main ordinats tenor la successiun da la prüma publicaziun illa Chasa Paterna 121 dal 2002. Ün bun sentimaint eir pella fuorma cuorta La rumur dal flüm, Il retuorn o La chasa veglia – Quists trais romans ed amo otras publicaziuns edidas dal Limmat Verlag Turich han portà l’arcugnuschentscha ad Oscar Peer – eir dadour la terra rumantscha. L’autur oriund da Lavin vaiva però eir ün bun sentimaint pella fuorma cuorta, da gnir sül punct, cun be ün unic impissamaint o ün’observaziun chi maina lura via sün üna pointa, quai chi nu d’eira forsa uschè cuntschaint fin uossa. Ils impuls sun originals, divertents, inspirants, pensivs e trists – damaja sumgliaint a seis romans. Eir las figüras litteraras, sco per exaimpel la figüra da la mamma, sumaglian a quellas da seis romans e dan üna profuonda invista i’l pensar da l’autur. Tadlar la vusch da l’autur La nouva publicaziun es charina ed intima – eir in quai chi reguarda il rom. Uschea vain per exaimpel muossà ün bel purtret dad öli sül frontispizi, pittürà da la figlia Leta Peer. Impustüt las fotografias nair-albas dad Oscar Peer e da sia famiglia in l’intern dal cudesch dan ün’impreschiun persunala da l’autur. La postfacziun da Mevina Puorger güda a metter a lö a l’autur e sia ouvra. Cun agüd da codes QR vain datta la pussibiltà da tadlar co cha l’autur ladin chi’d es mort avant 10 ons prelegia seis agens texts. Quista «extra-funcziun» auditiva plascha, cun quai chi’s survain, cun tadlar la melodia da la vusch agreabla ed ün pa raca dad Oscar Peer, ün ulteriur access a sia ouvra. Forsa sun ils raquints güst üna bun’occasiun da cumanzar o re-cumanzar culla lectüra dad Oscar Peer. La lingua es simpla, bain chapibla ed eir sainza savair ün ladin perfet esa pussibel da leger ed incleger las prosa cuorta. Oscar Peer Oscar Peer (1928-2013) es creschü sü in Engiadina Bassa (a Carolina, Zernez e Lavin). Ils 23 d’avrigl 2023 vess el cumpli 95 onns. Maridà cun Monica Fopp, genituors da Leta (1964–2012) e Simon (1961–2004). Stüdi da romanistica a Turich e Paris cun üna dissertaziun davart il poet sursilvan Gian Fontana. Fin a sia pensiun ha el instrui ouravant tuot a Cuoira, davo avair s-chaffi il dicziunari ladin-tudais-ch per la Lia Rumantscha. Da gronda importanza litterara sun las novellas scrittas in rumantsch e tudais-ch Il retuorn / Akkord, La chasa veglia / Das alte Haus e La rumur dal flüm / Das Raunen des Flusses. Da l’on 1977 ha el survgni il premi Schiller. Dal 1995 il premi da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Dal 2003 ha el retschevü il premi da cultura Grischun. Dal 2014 vess el pudü survgnir il premi da litteratura grischun. Oscar Peer es mort als 22 da december 2013.

Dal 2021 ha scrit Braida Nesa sco lavur da matura ün cudesch davart la coexistenza d’umans e lufs. Uossa cumpara il cudesch surlavurà e biling cun illustraziuns dad Aita Puorger illa chasa editura Gammeter Media. La vernissascha ha lö als 6 gün 2023 i’l Chastè da Zernez. Il luf Barbin es nat insembel cun seis quatter fradgliuns in ün god dalöntsch davent. Els tschinch vaivan la cana da pitschens. Els han imprais bler, han giovà e natüralmaing eir fat üna o tschella baschatta. Insacura es gnü il di, cha la mamma ed il bap tils han radunats e tils tramiss in tschercha d’ün agen dachasa. In quist mumaint ha cumanzà l’aventüra per Barbin e cun l’agüd dal nanin Jaronas s’hal miss in viadi per scuvrir il muond. Braida Nesa da Scuol ha scrit l’istorgia dal luf Barbin sco lavur da matura dal 2021. «La tematica intuorn il luf es fich actuala ed eu n’ha stübgià co elavurar quella per mia lavur da matura. A la fin n’haja decis da scriver ün’istorgia our dal punct da vista da luf», quinta la giuvna studenta da Scuol. Sco lavur da matura ha ella lura realisà il cudesch chi’d es stat subit exaust. Vairamaing d’eira lura il tema per ella eir a fin – almain per ün temp. Ella vulaiva as concentrar sül stüdi da medicina veterinaria a Berna. Però l’interess pel cudesch es stat inavant enorm. Coexistenza tanter uman e luf In occasiun da l’EBexpo 2023 ha Braida Nesa pudü tegner in man il plü nouv prodot ill’ediziun da Gammeter Media SA, nempe il cudesch Barbin in rumantsch e tudais-ch. «Eu sun fich cuntainta cun quista soluziun, precis uschè am vaiva imaginà quai da prüma innan», disch Braida Nesa cun plaschair. In occasiun da l’exposiziun regiunala la fin d’eivna pas­sada illa halla da glatsch Gurlaina a ­Scuol ha prelet sia mamma Anna Mathis Nesa our dal nouv cudesch per uffants pro’l stand da Gammeter Media e da la Lia Rumantscha. «Meis maniamaint illa coexistenza tanter l’uman ed il luf as poja leger i’l cudesch», disch Braida Nesa. Ella es persvasa chi detta üna pussibiltà da coexistenza, natüralmaing resguardond tschertas reglas per tuottas duos varts. Pro quistas reglas toccan per exaimpel eir masüras pella protecziun da las scossas ad alp cun «chanüffels» e saivs electricas. «Scha tü voust viver lönch ed in pasch, char Barbin, schi la bescha hast da laschar cun pos», racumanda il nanin Jaronas ill’istorgia da Braida Nesa. Ed eir scha Barbin nu laiva crajer, ha’l stuvü badair cun seis agen nas ed el ha tschüf ün squass in uorden. «Oramai saraja meglder da laschar star la bescha...», ha’l dit ed ha cuntinuà seis viadi in tschercha d’ün nouv dachasa. Plü tard ha Barbin chattà ün chavriöl chi giaiva zop: quai d’eira ün simpel butin. Il chavriöl nun ha plü da patir giond zop e Barbin nun ha da patir fom. «Scha tü vast eir in avegnir a ­chatscha in quista maniera, schi nu varast mai blers inimis», ha dit il nanin Jaronas lodond il luf. Tematica svaglia emoziuns A Braida Nesa esa consciaint, cha’l luf es preschaint e cha la tematica svaglia emoziuns e chaschuna discussiuns. Adüna darcheu vain eir ella in contact culla tematica, per exaimpel dürant il temp ch’ella ha passantà cun seis fradgliuns e seis geni­tuors ad alp, natüralmaing dürant las ­retscherchas pella lavur da matura, ma eir uossa dürant il stüdi da medicina veterinara a Berna e d’utuon dürant sia prüma chatscha. Braida Nesa ha vuglü scriver ün’istorgia chi nu fa temma e neir üna chi glorifichescha la bes-cha rapaza. «Il böt d’eira da scriver ün’istorgia chi permetta a nus ed eir a generaziuns futuras dad inscuntrar il luf sainza pregüdizis», quinta la giuvna studenta da Scuol. Intant cha la prüm’ediziun sco lavur da matura es cumparüda cun pacs exemplars, es la versiun actuala gnüda surlavurada e tradütta in tudais-ch per ragiundscher e sensibilisar amo daplü lecturas e lectuors. Il cudesch biling es gnü illustrà cun skizzas finas dad Aita Puorger. La vernissascha ufficiala dal cudesch Barbin da Braida Nesa ha lö als 6 gün 2023 i’l ­Chastè da Zernez. Il cudesch biling da Barbin in tschercha da seis dachasa scrit in rumantsch da Braida Nesa, tradüt in tudais-ch da Martina Gammeter, ed il­lustrà dad Aita Puorger, es cumparü pro la chesa ­editura Gammeter Media SA (ISBN 978-3-9525688-0-4). Braida Nesa ha grond plaschair da tgnair in man seis cudesch cun l’istorgia dal luf Barbin.

La Società Anna Florin ha invidà al prüm inscunter d’ingon a Tarasp Sparsels – üna visita d’üna chasa engiadinaisa chi’d es gnüda restaurada i’ls ons 80. Üna quindeschina da persunas interessadas ha tut part a quist inscunter. La Società Anna Florin ha il böt cha’ls centers dals cumüns restan spazi d’abitar primar e pajabel. Ella s’ingascha perquai pel möd da fabrichar concentrà in edifizis existents. In sonda passada ha la società invidà a Tarasp Sparsels ad ün inscunter. Quel es gnü manà da l’architect Riet Fanzun, da la cusgliadra da la chüra da monumaints Mengia Mathis e da Flurina Badel chi ha pisserà per la moderaziun. Riet Fanzun ha declerà lur mera: «A no interessa il müdamaint da l’ütilisaziun d’edifizis e dad abitaziuns e no lessan dudir e discutar davart quel tema. Il cas concret cha no lain tour hoz suot ögl es la chasa 155 a Sparsels/Tarasp, ingio ch’eu abit insembel cun mia duonna e meis genituors. I’s tratta d’ün edifizi cun plüssas abitaziuns.» Invidada a l’inscunter d’eira Mengia Mathis perquai ch’ella es cusgliadra chi po gnir contactada pro müdamaints da fabrica impustüt da chasas plü veglias chi stan suot protecziun, ma eir pro progets dad edifizis nouvs. Ella cussaglia da principi davent e sustegna eir pro la planisaziun e realisaziun. Tut oura il dadaint in möd radical «No lain cumanzar cun ün object chi nu gniss hoz realisà sco i’ls ons 80, chi’d es gnü scröà in möd radical», ha infuormà l’architect Riet Fanzun e dit chi sajan gnüts allontanats ils vouts i’l intern e fabrichadas plattas da beton tanter ils differents plans. «I’s pensaiva quella jada oter co hoz, impustüt eir a reguard il möd da trattar substanzas istoricas. Quai chi’d es però restà sun la fatschadas d’üna chasa engiadinaisa e la tettaglia our dal 17avel tschientiner.» Ils rapreschantants da la Società Anna Florin dodan suvent il rimprouver cha quai ch’els lessan influenzar nu saja pel solit na pussibel da finanziar, cha chasas engiadinaisas sajan massa charas e cha da fabrichar in möd concentrà nu saja pussibel. L’object a Sparsels muossa chi’s po realisar our d’üna chasa engiadinaisa eir ün fabricat cun plüssas abitaziuns. «Da dir es eir cha quella jada nun vaiva la protecziun da monumaints quella importanza sco hoz e bleras chasas nu staivan suot protecziun», ha dit Mengia Mathis. Ch’ella e Riet Fanzun sajan gnüts a la conclusiun chi’s vess pudü realisar plüssas abitaziuns «in ün möd plü moderà». Visita dadoura ed i’l intern Ils partecipants han davo l’introducziun dadour la chasa eir gnü la pussibiltà da tilla examinar i’l intern. Riet Fanzun ha muossà a man dals plans da fabrica co chi s’ha tut per mans la lezcha ed ils preschaints han visità duos abitaziuns ed han pudü constatar chi s’ha eir salvà per exaimpel la stüva veglia in seis stadi oriund. Ün aspet important d’eira quella jada, na be pro’l edifizi manzunà, ma eir pro oters, la finanziaziun d’üna restauraziun. I nu d’eira avantman munaida in abundanza ed uschè s’haja stuvü realisar il fabricat in möd plü favuraivel pussibel. Siond cha genituors han suvent il dret d’abitar inavant in chasa, manca als proprietaris il lö per fabrichar oura eir amo ün’abitaziun per dar a fit. Las persunas preschaintas a l’inscunter a Tarasp han adüna gnü la pussibiltà da far dumondas obain objecziuns – ed ellas han vis ün edifizi chi ha a l’extern la parütta d’üna chasa engiadinaisa. In l’intern da quella ha però stuvü patir ün pa la substanza istorica oriunda. Società Anna Florin Anna Florin es ün movimaint politic chi sustegna las cumünanzas da far frunt al marchà d’immobiglias e da chürar il plaschair da viver aint ils cumüns. Ils commembers da la società s’ingaschan per soluziuns perdüraivlas cunfuorm al temp e cul respet invers la substanza istorica da quella jada. Ils centers dals cumüns dessan restar spazi d’abitar primar e pajabel cun ün fabrichar concentrà in edifizis existents. La populaziun locala e main benestanta dess avair la pussibiltà da transfuormar chasas da dret vegl in spazi d’abitar confuorm al temp. Sper il sustegn dals cumüns politics faja dabsögn dad ideas nouvas e creativas in collavuraziun culla chüra da monumaints. (fmr/bcs) Ulteriuras infuormaziuns: www.annaflorin.ch. Visita ad üna chasa engiadinaisa a Tarasp chi’d es gnüda renovada i’ls ons 80. A man dals plans da fabrica ha Riet Fanzun (a schn.) declerà la renovaziun. Sül plan sura s’haja salvà la tettaglia our dal 17avel tschientiner. Anna Florin a Tarasp La Società Anna Florin ha il böt cha’ls centers dals cumüns restan spazi d’abitar primar e pajabel. Ella s’ingascha eir per ün fabrichar concentrà in edifizis existents. La populaziun locala e main benestanta dess avair il dret da transfuormar chasas da dret vegl in spazi d’abitar confuorm il temp. Sper il sustegn dals cumüns ed in collavuraziun cun la chüra da monumaints sun dumandadas ideas nouvas e creativas. Perquai ha invidà Anna Florin in sonda passada ad interessats ad ün inscunter a Sparels/Tarasp ed ad üna visita d’üna chasa engiadinaisa chi’d es gnüda renovada ils ons 80. (fmr/bcs)

Val Müstair ha realisà i’ls ultims ons il proget PRE. Quel consista d’üna bacharia, d’üna chascharia e sco terza pütta d’ün deposit da gran. Da l’on 2009 es gnü lantschà in Val Müstair ün proget pel svilup regiunal, cuort PRE, finanzià da Confederaziun, Chantun e dal Cumün da Val Müstair. Güdà cun lur contribziuns a realisar il proget han però eir donatuors, sco p.ex. il Padrinadi da cumüns da muntogna. E realisà es el gnü eir cun agüd da la società agricula regiunala svessa, l’Agricula Val Müstair. Il proget PRE chi cuostarà var 10 miliuns francs es divis in trais parts: Üna bacharia regiunala, ün chascharia per tuot la val ed ün deposit da gran. Las trais parts vegnan manadas independentamaing. In sonda l’inauguraziun dal deposit da gran La terza part dal proget PRE, il deposit da gran, es gnüda inaugurada in sonda passada. Quist deposit as rechatta in Chassellas illa fracziun da Müstair, ingio chi sun da chasa eir fingià la chascharia e la bacharia regiunala. In quist nouv deposit vain nettià e sechantà il gran, actualmaing var 120 tonnas l’on. Davo vain il gran da la Val Müstair manà per gronda part a Promontogno in Bregaglia, ingio ch’el vain elavurà a farina. I’s tratta da farina da Gran Alpin. Finalmaing tuorna quista farina indigena inavo illa Val Müstair pro las furnarias e per üna pitschna part eir pro oters consüments. Marketing cumünaivel cun «Val Müstair» Cun realisar il proget PRE, il proget pel svilup regiunal s’haja creà var ot plazzas da lavur illas trais spartas manzunadas. Ma be cun l’infrastructura realisada nu s’haja amo ragiunt la fin dal proget. Tenor il president dal proget PRE, Rico Lamprecht as prevezza uossa da dvantar activ sül marchà da vendita. Il böt es, sco ch’el disch, da s-chaffir üna marca cumünaivla cun nom Val Müstair: «I’l PRE s’haja a disposiziun eir mezs per fabrichar sü il marketing», infuorma Rico Lamprecht, «e quai faina uossa cumünaivelmaing. Cul nom ‘Val Müstair’ provaina da chattar nouvs marchats, plü gronds e plü pitschens, in ed eir dadour la Val Müstair.» In Val Müstair vegna cultivà bler gran.

D’incuort s’han quatter giuvnots da Scuol miss in viadi per ün’aventüra tuottafat particulara. Cun ün auto ed ün töf vöglian els far in trais eivnas var 5000 kilometers tras Maroc. Davo il prüm transport culla barcha ha cumanzà il viadi da quatter giuvenils da Scuol cun ün auto ed ün töf. Quist viadi cun üna lunghezza da 5000 kilometers vain nomnà Rodeo Europe-Africa. El tils maina da Tanger a Marrakesch, sur il Atlas ed inavo tras la Sahara. Intant suna fingià desch dis in viadi ed han ragiunt davo s-chars 2400 kilometers a Laayoune il punct il plü al süd da lur viadi. Qua sun ils partecipants gnüts invidats dal guvernatur a püschain. Sün lur viadi sun ils quatter giuvnots Peder Andri Janett, Steivan Spiller, Lino Stecher ed Orlando Bass passats Tanger, Casablanca, Marrakesch, Fort Bou-Jerif (lö da partenza da la Rally Dakar) ed oters lös da Maroc. In dumengia passada han els dovrà dudesch uras per 187 kilometers tras la Sahara. Plüssas jadas es lur VW Caddy restà pichà ed ha pudü gnir deliberà be cun agüd e cun forza e musclas. In mincha cas cha lur aventüra nun invlidarana plü uschè svelt. La plü gronda sfida es adüna quella chi segua il di davo. «Intant vaina ruot be ün sbrinzlader ed ün toc chi stabilisescha il motor illa carossaria», scriva il mecaniker Lino Stecher sün dumonda. Cha’l VW Caddy haja fin uossa tgnü tras fich bain tuot ils strapatschs. Eir Steivan Spiller cul töf es amo fich bain in viadi, adonta cha la prüma reparatura ha’l gnü da far fingià sül viadi a Chiavenna. L’aventüra tras Maroc düra amo fin als 20 da mai. (nba) Daspö desch dis sun Orlando Bass, Peder Andri Janett e Lino Stecher in viadi cun lur VW Caddy tras Marokko. Il code QR dal viadi da Scuol giò'n Africa

Las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) investischan 26 milliuns francs illa renovaziun dals transformatuors da las maschinas e da las turbinas da l’ouvra electrica a Pradella. Cumanzà cul proget han las OEE da l’on 2022, realisà sarà’l dal 2024. Daspö schner da quist on vain revaisa la terza da quatter gruppas da maschinas. Culla revisiun po gnir diminuida la perdita d’effet pro las turbinas per var 3 %. Quai significha cha cun la medema quantità d’aua e pro üna producziun d’energia da 1000 uras gigawatt (GWh) da tuottas quatter maschinas pon gnir prodüttas ulteriuras 30 GWh. E grazcha als nouvs transformatuors plü efficiaints pon gnir spargnadas var 3 GWh l’on. «Cur cha’l proget es conclüs pon dimena gnir furnidas 33 GWh daplü energia electrica, quai correspuonda ad ün consüm annual da var 8000 chasadas», scrivan las OEE illa comunicaziun da medias. (cdm/fmr)

Il cor Rudè da chant Engiadina decida davo 45 ons da schmetter. La radschun es chi mancan las giuvnas e giuvens chantaduors. I d’eira üna saira calma illa halla polivalenta a Lavin. Là, ingio cha’l Rudè da chant as chatta uschigliö la dumengia saira per sias prouvas, s’han reunits la fin d’eivna passada commembras e commembers dal cor masdà regiunal. Quai nu s’haja fat per laschar clingir las armonias, dimpersè per decider davart la fin da quist ensemble. Il resultat: Quist cor nun exista plü. Cumanzà vaiva tuot d’instà 1977. Üna gruppa da giuvenils d’eira in viadi da l’Engiadina vers Verona. I’l auto gniva chantà, a quatter vuschs. «A la riva dal Lai da Garda ha lura inchün scrit sü cun üna culur blaua tuot ils noms da glieud chi chanta gugent, dimena da persunas giuvnas cha nus cugnuschaivan in Engiadina», as regorda Gianna Vital, chi ha diret plü tard dürant desch ons il cor. 18 noms sun gnüts sün quista glista, e Jachen Janett, chi d’eira eir stat da la partida sün quist viadi vers Verona, ha cumanzà al principi da l’on 1978 cullas prouvas. «Quai d’eira a Zernez in chasa da scoula, e nus vain exercità da prüma davent la dumengia saira, per na far concurrenza als cors i’ls cumüns», quinta Duri Janett, il frar da Jachen. Ün’eivna avant Nadal 1978 haja lura dat il prüm concert – a Sent. La famiglia dals musicists Janett ha buollà La fasa da la fundaziun dal Rudè da chant es dimena colliada strettamaing cul nom da la famiglia da musicists Janett – eir Gianna Vital es üna nativa Janett. Cun quai cha las chantaduras e chantaduors gnivan da tuot la val – «da Segl e Puntraschigna fin a Tschlin» - as dovraiva però üna soluziun in quai chi reguardaiva il lö per far las prouvas. Quel s’haja chattà a la fin dals ons 1980, cur chi s’ha cumanzà a far las prouvas cun üna part dal cor in Engiadin’Ota e tschella part in Engiadina Bassa: Jachen Janett a La Punt, Duri a Sent ed üna jada al mais insembel a Zernez. Fin a 40 commembras e commembers vaiva quella jada il Rudè. Plü tard ha lura surtut Duri Janett dal tuot la bachetta, plü tard apunta Gianna Vital, davo Pasquale Bonfitto. Nada es in quists ons üna culur dal cling müravgliusa, unic e l’ultima jada statta da dudir i’l november passà pro trais concerts a Zuoz, Reschen e Sent. Las baselgias d’eiran occupadas bain fin plainamaing, il public inchantà. Ma cun quist ultim concert s’ha serrà il circul intuorn il «Rudè da chant». Per che motiv? «Nus vain in suprastanza tscherchà intensivamaing üna soluziun, vain discurrü cun differentas persunas, davo cha nos dirigent magnific Pasquale Bonffito vaiva displaschaivelmaing stuvü chalar a diriger il Rudè da chant.» Riccardo Nesa, tenor e president dal cor daspö l’on 2008, declera quant difficil chi’d es dal 2023 da chattar üna successiun. Cha quai haja plüs motivs, ha’l constatà, motivs chi nu chaschunan fadia be al Rudè da chant. I manca la generaziun giuvna. La pandemia s’haja tenor el superà amo dret bain – per exaimpel cun prouvas our il liber. Ma chi manca impustüt la generaziun giuvna, chi chanta gugent e chi vöglia e possa implü eir gnir a prouvas regularas. Ch’in fuond hajan tuot ils cors in val il medem problem, han dit eir Duri Janett e Gianna Vital pro’l tè in ün restorant a Scuol. Da chantar insembel nu saja plü alch chi s’inclegia da sai sco plü bod. Ch’implü haja eir l’emigraziun contribui sia part chi nu detta apunta plü in mincha cumün ün cor. Almain, uschè Duri Janett, «culla mobilità esa gnü plü simpel dad ir a chantar in ün oter cumün. I sun uschè uondas.» Da quel avis es eir Riccardo Nesa, ma el disch eir: «Schi’s voul cuntinuar a sviluppar la cultura dal chant as stoja chattar tuot otras vias, damaja na plü far prouvas dad october fin avrigl minch’eivna üna jada e lura ün concert e fini», disch el, «i’s stess far plütöst alch chi’d es orientà ad ün proget, eivnas intensivas. Quai füss lura eir alch per quels d’utrò – e scuvrir tuot nouvs lös per concerts, dadoura e dadaint.» Ideas per nouvs clings illa cumünanza daja dimena sainz’oter; forsa chi nascha lura istess amo alch nouv, davo il «Rudè», davo 45 ons. Riccardo Nesa nu voul però amo tradir nöglia. Gianna Vital in mincha cas es persvasa: «Minchatant as stoja laschar murir alch, per chi possa nascher alch nouv.» Ils giuvens chantadurs mancan Il cor Rudè da chant Engiadina decida davo 45 ons da schmetter. «Nus vain in suprastanza tscherchà intensivamaing üna soluziun, vain discurrü cun differentas persunas, davo cha nos dirigent magnific Pasquale Bonffito vaiva displaschaivelmaing stuvü chalar a diriger il Rudè da chant», disch Riccardo Nesa, tenor e president dal cor daspö l’on 2008. Il motiv principal es sco ch’el cuntinuescha quel da blers cors i’l Grischun: i manca impustüt la generaziun giuvna, chi chanta gugent e chi voul e po implü eir gnir a prouvas regularas. (im/fmr)

L’on passà da prümavaira ha il Cumün da Val Müstair introdüt üna zona da tempo 30 per tuot la fracziun da Sta. Maria. Il limit da sveltezza dess ragiundscher ün trafic plü regular ed amegldrar la situaziun generala per la populaziun. Tenor il cumün s’haja pudü calmar il trafic cun quista masüra – ma la problematica da la gronda intensità dal trafic da transit nun es scholta tras quai. La populaziun da Sta. Maria ha fingià lönch pazienza e varà eir in futur amo d’avair pazienza a reguard d’ün sviamaint da la fracziun al pè dal Pass da l’Umbrail. Uschè han refüsà la fin favrer d’ingon güsta duos cumischiuns federalas las propostas per sviar il trafic davent la v­ias strettas dal cumün. E quai cun l’argumenta­ziun ch’ün sviamaint cumprais tunnel fess don al purtret da cumün ed a la cuntrada. Fingià avant trais ons vaivan abitantas ed abitants ramassà suottascripziuns e dumandà masüras cunter la situaziun da trafic causa la malcuntantezza illa populaziun. La fin dal 2020 ha il Cumün da Val Müstair lura reagi e fat la dumonda al Chantun da pudair introdüer zonas da tempo 30. In seguit sun gnüts fats sclerimaints dürant tuot la stà 2021 e per Tschinquaisma 2022 es gnü introdüt per tuot la fracziun da Sta. Maria ün tal limit da sveltezza. Il Cumün da Val Müstair ha fat insembel cun la FMR bilantsch davo ün on tempo 30 tras Sta. Maria. Magari plü quiet Tenor Elio Meier, manader da l’uffizi tecnic e da fabrica pro il Cumün da Val Müstair, han las masüras ragiunt cha la situaziun da trafic s’ha calmada ün pa in cumün: «Las reacziuns da vart da la popuaziun sun fin uossa magari positivas e l’introducziun da la zona 30 es gnüda acceptada cun grond sustegn. Impu­stüt la canera in cumün s’ha diminuida marcantamaing, tenor las abitantas e’ls abitants da Sta.Maria.» El agiundscha cha’l cumün da Val Müstair haja causa masüraziuns da sveltezza da vart da la pulizia chantunala stuvü installar ingon ulteriuras tablas chi masüran la sveltezza. Quellas sun gnüdas missas ad ir causa cha’l limit da tempo 30 nun es gnü respettà da tuot ils manaschunzs. Tenor il chanzlist daraja eir darcheu ingon da quistas masüraziuns. Scha la sveltezza es lura in media amo adüna magari sur ils 30 km/h, lura ston gnir evaluadas ulteriuras masüras. Implü vain eir amo signalisada la zona da tempo 30 cun ulteriuras marcaziuns sülla via a Sta. Maria. Quistas lavuors vessan tenor il Cumün da Val Müstair da gnir realisadas quista stà. Problem sco tal na scholt Eir a l’avis da la presidenta cumünala, Gabriella Binkert Beccheti, ha l’introducziun dal tempo 30 a Sta. Maria güdà a diminuir las emis­siuns da canera in cumün: «Impustüt ils töffist dürant la stà han uossa da passar il cumün in üna marcha plü bassa, quai as bada magari a man da plü paca canera.» La presidenta cumünala ha eir dat sclerimaint a reguard ün sviamaint da Sta. Maria e la zona 30. Perche cha las cumischiuns federalas han fat la proposta da schoglier il problem da trafic a Sta. Maria cun üna signalisaziun da glüm – invezza d’ün sviamaint. Quai voul dir cha la zona 30 restess eir in futur insembel cun la signalisaziun da glüm la soluziun pel trafic tras cumün. Ma tenor il Cumün da Val Mü­stair nu müdess quai bler – ch’a la fin nu dependa scha la glieud va 30 km/h o lura 50 km/h, «la gronda intensità dal trafic da transit resta la medema». Uschè haja eir l’on passà dat magari colonnas dürant la stà, impustüt illas parts plü strettas da Sta.Maria. Ingüna alternativa «Ingon badaina implü ün augmaint dal trafic da transit, causa cha la via tras l’Arlberg es serrada per motivs da fabrica. Perquai piglia quist on amo daplü glieud la ruta tras la Val Müstair per rivar in vacanzas i’l Tirol dal Süd o al mar», disch Gabriella Binkert Bechetti. Ella agiundscha chi nu saja d’acceptar cha la populaziun da Sta. Maria haja da patir causa quist trafic da transit. Ed eir in vista a la decisiun da vart da la cumischiuns federalas nu saja inclegiantaivel cha’ls bsögns da la poplaziun gnian resguardats damain co la protecziun dal purtret dal cumün. «Sta. Maria ha bleras vias e viettas lateralas. Schi gniss introdüt ün signal da glüm, as stessa plüprobabel serrar quellas. Quai füss a la fin darcheu cunter il indigens», declera la presidenta cumünala. Sco ch’ella disch es l’Uffizi da construcziun bassa uossa landervia ad evaluar amo üna jada tuot las variantas per üna sviamaint da Sta. Maria. «Mo be la zona 30 – e tenor la proposta eir amo ün signal da glüm – nun es insomma na ingüna alternativa per ün sviamaint e neir na la soluziun dal problem», intuna Gabriella Binkert Becchetti. Plü quiet – ma listess bler travasch La populaziun da Sta. Maria ha avant trais ons ramassà suottascripziuns per amegldrar la situaziun da trafic in cumün. Davo divers sclerimaints per incumbenza dal Cumün da Val Müstair es lura l’on passà gnüda introdütta üna zona da tempo 30 in tuot la fracziun al pè dal Pass dal l’Umbrail. Tenor il Cumün da Val Müstair s’ha la situaziun per las abitantas e’ls abitants amegldrada, pustüt a reguard la canera e la sgürezza pels peduns: «Impustüt ils töffist dürant la stà han uossa da passar tras cumün in üna marcha plü bassa, quai as bada magari a man da plü paca canera.» Il problem sco tal – l’intensità da trafic da tansit dürant la stà – nun es però scholt cun quista zona 30. Tenor üna proposta da duos cumischuns federelas, nu dess il problem dal trafic a Sta. Maria gnir scholt cun ün sviamaint, dimpersè cun ün signal da glüm. Quai nun es pel cumün üngüna alternativa e nu gniss tenor la presidenta cumünala neir na da bun als indigens. (fmr/cam) La zona da tempo 30 a Sta. Maria ha pudü calmar il trafic in cumün, ma nun ha pudü schoglier il problem sco tal: l’intensità dal trafic.

L’Archiv cultural da l’Engiadina Bassa as rechatta a S-chadatsch tanter las fracziuns da Strada e Martina dal cumün da Valsot. La mera da la società es da promouver e rinforzar il savair cultural da l’Engiadina Bassa e regiuns vaschinas. Davo cha singuls abitants interessats da la regiun han gnü scrit a la suprastanza da la Pro Engiadina Bassa (PEB) da tscherchar soluziuns per salvar, ramassar ed inventarisar documainta s’haja decis da fundar ün archiv regiunal. Quai s’haja fat al principi dal 2010 in localitats dal chastè da Tarasp, fundond l’Archiv cultural d’Engiadina Bassa (ACEB). Il problem d’eira da chattar localitats adattadas per archivar la documainta. Fingià plü bod as vaiva sainza success provà da chattar ün lö adattà. Pro la tschercha s’haja examinà üna proposta chi vess pussibilità la colliaziun cul Museum d’Engiadina Bassa a Scuol, ma quel proget vess cuostü var 900 000 francs e nun es gnü perquai realisà. Davo lungas retscherchas per chattar üna soluziun perdüraivla ha proponü l‘anteriur cumün da Tschlin la chasa da scoula veglia chi’s rechatta a S-chadatsch tanter ils cumüns da Strada e Martina. Las localitats illas stanzas da scoula d’eiran adattadas per tal scopo, uschè cha la PEB ha decis da surtour quel stabilimaint. Üna società independenta Uschè es gnüda fundada als 8 d’avrigl 2010 sül Chastè da Tarasp la Società Archiv cultural Engiadina Bassa (ACEB). Il secretari da la PEB da quella jada, Peder Rauch vaiva pardert ils statüts ed invidà a la radunanza da fundaziun e sco prüm president da ACEB es gnü elet Domenic Scharplatz. Actualmaing es Jon Duri Tratschin da Tschlin president e la suprastanza da la società as cumpuona da Peder Rauch, Beat Hofmann, Curdin Brunold e da Mario Pult. Sco chi’s po leger i’l rapport annual 2022 «dombra la società actualmaing bundant 150 commembers. Las funtanas pel sustegn finanzial sun las contribuziuns dals commembers, contribuziun da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair, contribuziuns dals cumüns, dal chantun Grischun, donaziuns e contribuziuns d’instituziuns privatas e publicas». Documainta per archivar vain missa a disposiziun impustüt da persunas privatas e la glista da las entradas as chatta sün «Documainta/Entradas da documaints 2022», www.archivcultural.ch/istorgia/. Cun agüd d’üna fundaziun Sco cha’l president Jon Duri Tratschin ha infuormà es la Fundaziun Archiv cultural (F-ACEB) gnüda constituida in lügl dal 2019: «Il böt da la fundaziun d’eira da cumprar l’anteriura chasa da scoula a S-chadatsch dal cumün da Valsot, da tilla mantgnair e da tilla metter a disposiziun sco allogi permanent per l’ACEB.» Sco manzunà i’l rapport annual 2021 esa reuschi dad acquirir ils mezs finanzials per cumprar l’edifizi. Il contrat da cumprita tras la F-ACEB cul cumün da Valsot es gnü suottascrit als 11 da mai 2022 a Ramosch. In seguit s’haja tut per mans las lavuors necessarias vi dal stabilimaint e per part eir realisà ün pêr da quellas. Per realisar eir amo las otras mancan per intant amo ils mezs finanzials. La radunanza generala dal ACEB ha lö in venderdi ils 12 da mai 2023 a las 16.00 i’l ACEB a S-chadatsch. L’edifizi da l’Archiv cultural a S-chadatsch in possess da la F-ACEB. A S-chadatsch vegnan archivats da tuotta sorts documaints vegls ed eir cudeschs. Jon Duri Tratschin, il president da l'ACEB S-chadatsch: Il savair cultural vain mantgnü (fmr/bcs) L’Archiv cultural Engiadina Bassa (ACEB) es gnü fundà als 8 d’avrigl 2010 sül chastè da Tarasp ed as rechatta illa chasa da scoula veglia a S-chadatsch tanter Strada e Martina. El ha sco mera da promouver, ramassar, chürar ed archivar in möd professiunal documainta veglia. Quella fuorma il savair cultural da l’Engiadina Bassa e da las regiuns vaschinas. Il stabilimaint a S-chadatsch es gnü cumprà da la Fundaziun Archiv cultural EB (F-ACEB) chi’d es gnüda constuida in lügl 2019 e vain miss a disposiziun l’ACEB. Il contrat da cumprita tanter la F-ACEB ed il cumün da Valsot es gnü suottascrit als 11 da mai 2022 a Ramosch.

El vaiva cumpuonü aint per milli chanzuns, il musicist e dirigent vallader Robert Cantieni. E nüglia nu saja i a perder da quist’ouvra surprendenta, uschea dischan duos da seis abiadis, ün giurist ed ün musicist chi pisseran chi nu vegna fat abüs da la ierta preziusa da lur bazegner. Uschea eir dad ün dals highlights, la «Chara lingua», scritta e cumpuonüda per cor masdà. Displaschaivelmaing però stradovrada dad entertainers, pianistas, jazzers e chantaduressas. Nos star-entertainer da Sonch Murezzan – Vico il dutsch Torriani, uschigliö sainza dubi stat ün geni our da las bottas in sia sparta – preschainta ün’interpretaziun «chi tira fils sco chaschöl alguantà», tenor il commentar da Cla Biert. Ma Vico Torriani laiva muossar ch’el saja ün dret patriot engiadinais, ün’intrapraisa fich difficila per inchün oriund da l’implantat engiadinais «Top of the world». Ma tuornain pro nossa «Chara Lingua». Il text deriva, sch’eu nu’m sbagl, da Gudench Barblan, combel dals italianissems chi d’eiran moda a seis temp e chi sun svanits pür davo il lavatesta dal linguist Chasper Pult senior cun sia publicaziun «Meis testamaint». Il text da la chanzun disch: «Chara lingua della mamma». Ingün solit Ladin nu disch «del» o «della». Ün pa sco fat aposta per Vico. O lura: «… chi ün di ha ‹moss› meis cour». Vaivat eir fingià gnü ün cour moss? Eu intant bricha. Üna pianista bulgaraisa ha chattà il juvel da la «Chara lingua» ed ha fat (chi sa cun agüd da chi?) ün’interpretaziun glünatica per clavazin, perfin acceptada dals duos survagliants da l’ierta da Robert Cantieni. In sia antologia da la chanzun populara rumantscha nun ha la chantadura Corin Curschellas, dal rest üna da las plü bellas vuschs in Grischun, neir na chattà la storta intuorn l’uscheditta imna dals Rumantschs ed ha agiunt alch fantasias ün pa exoticas, ün pa «markenzeichen» dad ella. Che cha’l cumponist Robert Cantieni vess dit da quai, sta aint illas stailas. Perfin Curdin Janett dals Fränzlis da Tschlin ha cumponü ün’ouvra in basa al tema musical da la «Chara lingua», eir acceptada dals duos descendents da bazegner Robert. Ed eir mia aigna straviada sco chantautur, cur ch’eu n’ha per jux, dürant üna saira bainbognada in cumpagnia, rimplazzà la melodia cun quella dal gospel afroamerican «Oh, When The Saints Go Marching In» – ün sacrilegi da prüma qualità. Ma i nu d’eira la melodia da Robert Cantieni barmör chi’m giaiva cunter il strich, sgüra na. Ma quel banadi text plain italianissems. P.ex. quel «sonor rumantsch ladin». Sch’eu gess pro’l concert annual da nossa musica da cumün via a far ün cumplimaint e dschess ch’els hajan sunà «sonor», schi ün o tschel as dumandess magara, schi nu füss da clomar l’ambulanza. E lura quella passascha «m’hast express tü e guidà». Ils «express» vegnan per regla cul postin, cur chi fa prescha. Eir cun «eroes» vaina da chefar: «teis eroes, sia bellezza, in chanzuns a dechantar». Maniats sun natüralmaing Benedetg Fontana, il manader dals Sursetters illa famusa battaglia da la Chalavaina dal 1499 (la strategia da success vaiva però para planisà ün chapitani glarunais cun nom Freuler); la curaschusa Duonna Lupa da Tschlin chi vaiva muossà als guerriers austriacs co chi’d es dad ir our i’l Tirol avant co tschüffer paivers; Gion Caldar, il stendschachastlans da la Val Schons; Adam da Chamues-ch, il buzibau pel chastlan da Guardaval ed otras legendas cun magara ün minz vardaivel. A la fin dal 19avel tschientiner as dovraiva sco chi para eroes sco l’ajer per trar il flà – ed hozindi es quai pac oter, be cha’ls nouvs eroes sun da chattar sül champ dal sport: Marco Odermatt, Lara Gut-Behrami, Lionel Messi o per democrats rojalists svizzers per exaimpel la raïna inglaisa Elisabeth II. – e quels chi sun fotogens illas dunzainas da revistas illustradas dal kiosk. Tuot chi piglia part als malins e malets, als dürs destins da la nöbla aristocrazia, a lur multifaria kindlamainta, a lur wauwaus e lur miaumiaus predilets. Che cha’l texter da la «Chara lingua» laiva dir, am es schon cler: il pisser e l’amur per la stretta patria, la prüvadentscha i’l ravuogl da famiglia, paraints e cuntschaints, l’admiraziun per nossas bellas cuntradas, per la lingua e cultura, quai vala sgüra üna bella chanzun. Ma ün’imna valabla per tuot ils Rumantschs nun es quai, ma ün’exclusiva pels Ladins valladers, quai sainz’oter. Ma cha l’idiom vallader tuna plü bain co tschels, nu’m para dafatta bricha, eir scha tschertadüns sun amo adüna persvas cha’l rumantsch saja stat inventà in Engiadina Bassa. Chi hajan dimena gust d’udir minchatant la «Chara Lingua» chantada d’ün cor masdà, güst’uschea sco chi vaiva manià Robert Cantieni. E quels chi lessan tachar landervia lur firlefanzas individualas, fessan meglder da realisar quellas a basa da lur fantasia. Melodias nouvas sun sternüdas dapertuot intuorn, id es be da tillas cleger sü e far alch landroura. Minchün chi metta insembel tuns, stess badar quai, perfin ils creativs jazzists. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustratur – e viva a Susch. Paulin Nuotclà qua davant sia chasa a Susch dà adüna darcheu eir concerts.

Ün prüm toc da la via dal Pass dal Flüela po gnir corret. La regenza grischun ha dat seis consentimaint per ün traget da duos kilometers suot il restorant Tschuggen, da la vart da Tavo dal Pass dal Flüela. Quella decisiun ha la regenza communichà in gövgia. Il proget cuosta raduond 14 milliuns francs e prevezza d’üna vart d’optimar las stortas da quel traget e per la seguonda eir d’adattar minimalmaing il profil traversal da la via. Sco cha la regenza scriva in sia communicaziun pertocca la correcziun da la via be il traget tanter ils restorants Alpenrose e Tschuggen. Il proget da correcziun da via pro’l Tschuggen vain per intant suspais pervi da differentas protestas. L’Uffizi da construcziun bassa surlavura quist traget parzial insembel cun las protestadras ed ils protestaders. (cdm/rtr/fmr) La via dal Pass dal Flüela suot il Tschuggen vain refatta.

In ün’eivna tuornarà ün clavazin a cua da gronda valur a l’Institut otalpin Ftan (IOF). Sco cha la scoula scriva in üna communica­ziun a las medias pudarà ella tour in consegna ün clavazin da la marca «Steinway 1900», ün instrumaint chi’d es insè daspö blers ons in possess da l’institut. Al principi dal 20avel tschientiner vaiva la scoula cumprà il clavazin dal Grand Hotel Kurhaus Tarasp. Causa cha l’instrumaint vaiva da gnir restaurà plü tard, s’haja lura transportà quel a Bülach (ZH) in ün affar da musica. E là staiva il clavazin amo adüna. Sco cha l’IOF scriva in sia communicaziun saja uossa però stat pussibel da chattar üna via per renovar l’instrumaint grazia al sponsoring tras il bap dad ün’anteriura scolara. Pro’l «Steinway 1900» as tratta dal plü grond exemplar da quista marca da clavazins legendara chi vain prodütta daspö l’on 1884. L’instrumaint es 2,74 m lung e 1,57 m larg – ed el paisa üna mezza tonna. In avegnir vess il «Steinway 1900» dad imbellir visual- e musicalmaing l’aula da la scoula. (cdm/fmr)

Quista fin d’eivna passada es mort a Strada il cuntschaint artist engiadinais Otmar Derungs (1953). Seis purtrets sun bain cuntschaints – impustüt in Engiadina. Seis sujet classic d’eiran bös-chs duos-dimensiunals cullas ragischs bain visiblas ed implantats sün üna surfatscha blau-verdainta davant ün precipizi. E tanter la romma dals bös-chs d’eiran pel solit zoppadas üna o duos bes-chas persas aint illa vastezza: ün uors, duos pinguins, duos splerins o duos peschs. Otmar Derungs pittüraiva in öli e cun strich da pinel fin e precis. Sias ouvras ha el pudü expuoner in tuot la Svizra ed i’l Tirol vaschin. Eir diversas chasas in Engiadina ed in Val Müstair ha el decorà cun sia pittüra. Otmar Derungs es creschü sü a Ftan. Davo ün segiuorn a Turich, ingio ch’el ha imprais da postin, es el tuornà avant passa 40 ons in Engiadina Bassa – in üna chasa engiadinaisa a Strada – per lavurar là artisticamaing. Il prüm laiva el restar be ün on, sco ch’el ha tradi dal 2021 illa revista «Allegra». Ma lura es el restà per dal bun, ha pittürà, ha fat musica, es i a chatscha ed a pes-char ed ha vivü sia vita d’artist a Strada. (fmr/dat) L’artist Otmar Derungs (1953-2023), ün artist ed original da Strada.

Il cussagl d’abitants da la cità da Wettingen ha decis defintivamaing: La chasa Curtins a Ftan es gnüda vendüda a la cumünanza d’abitar e da proprietà, cullas famiglias intuorn Sara Francesca Hermann, Martin Cantieni, Flurina Badel, Jérémie Sarbach e Jürg Gautschi. Bleras persunas da Wettingen han passantà insacura ün sogiuorn i’l «Ferienheim Ftan». Quia han els forsa imprais ad ir culs skis, quia han els passantà ün bel temp da giuvens dürant lur vacanzas. Eir perquai es statta la vendita da la chasa a Ftan ün tema politic plütost emoziunal. La cità da Wettingen vaiva nempe cumprà dal 1961 la chasa a Ftan e fabrichà oura quella duos ons plü tard sco allogi da vacanzas. Daspö quella jada han gnü lö varsaquants chomps da skis da las scolaras e dals scolars da Wettingen in Engiadina Bassa. L’on passà vaiva lura il parlamaint da Wettingen decis, da vender lur chasa a Ftan. Ils motivs cha’l parlamaint vaiva fat valair, d’eiran la mancanza d’interess per chomps da skis e las pacas entradas in congual cullas sortidas illa gestiun. E per finir füssa eis stat necessari d’investir i’l mantegnimaint e la renovaziun. Sbüttà la prüma proposta Per 1,4 milliuns francs laiva la cità da Wettingen vender la chasa da vacanzas a Ftan. Üna prüm’offerta per cumprar tuot il stabilimaint per 1,42 milliuns francs d’üna famiglia indigena ha il cussagl d’abitants però sbüttà als 10 da marz 2022 e pretais da surdar la vendita in mans professiunals cul giavüsch per ün predsch plü ot. Sün quai es il büro Lischana Fiduziari SA a Scuol gnü incumbenzà culla vendita. Sco cha’l cussagl cumünal scriva a man dal parlamaint, as vaivan annunzchats fin la fin da gün 2022 in tuot 25 interessents, da quels han fat trais interessents respectivamaing gruppas d’interess ün’offerta concreta tanter 1,5 e 1,75 milliuns francs. Da la proposta dal cussagl cumünal a man dal parlamaint resulta cha l’offerta la plü bassa dad 1,5 milliuns francs es gnüda inoltrada da la cumünanza d’abitar e da proprietà da Guarda cullas famiglias intuorn Sara Francesca Hermann e Martin Cantieni, Flurina Badel e Jérémie Sarbach, e Jürg Gautschi. Dürant las trattativas da vendita han ils duos ulteriurs interessents – chi vaivan sport 1,57 respectivamaing 1,75 milliuns francs – retrat lur offertas, uschè cha finalmaing es restada unicamaing la cumünanza d’abitar e da proprietà da Guarda illa cuorsa pella chasa da vacanzas a Ftan. In december da l’on passà ha la cumünanza lura suottascrit ün contrat da reservaziun culla cità da Wettingen e confermà uschè l’interess da cumprita. Vendü per 1,5 milliuns francs Il cussagl cumünal ha fat sün quai la proposta al cussagl d’abitants da vender il stabilimaint a Ftan a la cumünanza d’abitar e proprietà Hermann/Cantieni/Badel/Sarbach/Gautschi per 1,5 milliuns francs. Sco cha’l cussagl cumünal scriva illa missiva, resta uschè, davo avair trat giò ils cuosts da vendita e da mantegnimaint, ün import dad 1,425 milliuns francs per la cità da Wettingen. Qua cha la stima dal stabilimaint es 1,16 milliuns francs, resulta i’l preventiv 2023 da la cità da Wettingen ün guadogn da 350 000 francs. L’approvaziun da la vendita es statta tractandada pels 9 marz 2023 ed il cussagl d’abitants es quista jada segui a la proposta ed ha approvà da vender la chasa da vacanzas a Ftan a la cumünanza d’abitar e da proprietà per 1,5 milliuns francs. Plüssas abitaziuns per indigens Ed uossa? Che capita culla Chasa Curtins d’immez Ftan, l’anteriur «Ferienheim Ftan»? Daja üna chasa d’abitar, üna pensiun, plüs ateliers, o üna dmura per artists? – La Posta Ladina ha fat l’eivna passada talas dumondas als nouvs possessurs. «Illa Chasa Curtins a Ftan sun planisadas plüssas prümas abitaziuns per indigens, tuot il rest es amo avert», scriva Jürg Gautschi in nom da la cumünanza d’abitar e da proprietà da Guarda. Plünavant nu’s laschan verer las artistas ed ils artists intant amo illas cartas. In mincha cas as poja dir cha la chasa da vacanzas immez Ftan nun es davo passa 60 ons plü in possess da la cità da Wettingen e cha per la chasa Curtins cumainza uossa ün nouv chapitel. La chasa da vacanzas a Ftan da la cità da Wettingen es gnüda vendüda ad üna cumünanza d’abitar e proprietà chi less far landroura «prümas abitaziuns per indigens».

«Lass uns anfangan zu leben», chanta la Tirolaisa dal Süd ElisaLeen sün seis nouv album. Cumanzà sia carriera da musica ha ella sco giuvna matta a Müstair. Uossa voul ella tour per mans seis grond sömmi e festivar success internaziunals. Sco matta da 13 ons es statta ElisaLeen per la prüma vouta sül palc a Müstair. Culla Società da musica Concordia Müstair, suot la bachetta da Roberto Donchi, vaiva ella pudü ramassar prümas experienzas sco solista da chant cun ün orchester. Pro Nina Mayer, magistra da musica a la Scoula da musica Engiadina Bassa Val Mü­stair, ha ella lura tut uras da chant. Ella es creschüda sü illa part sura dal Vnuost ed es seguida plü tard a sia paschiun ed a sias ragischs in Germania. Davo sia scolaziun da musical e d’actura a Minca, es ElisaLeen però turnada in sia patria, aint il «Dreiländereck». Dal 2019 ha ella publichà sia prüma single – ma lura es gnüda la pandemia da Covid-19. «Eu nu m’ha laschà metter suot squitsch e n’ha perseguità inavant meis böts», disch l’artista sün dumonda. In intervals regulars ha ella miss sül marchà ulteriuras singles e scha pussibel ha ella eir dat concerts. Per exaimpel eir dal 2020 i’l Bogn Engiadina Scuol e dal 2021 in l’Hotel Belvédère a Scuol. Implü ha ElisaLeen manà insembel tuot las trais regiuns – Tirol, Tirol dal Süd ed Engiadina – sün ün palc, quai in occasiun dal musical intercunfinari «Freude», realisà in collavuraziun culla chapella da musica Nauders e cul chor d’uffants d’Engiadina. Chantadura da pop-rock tudais-ch Avant s-chars ün’eivna es uossa cumparü seis prüm album. Suot il titel «Neue Kapitel» preschainta ElisaLeen 14 chanzuns in tudais-ch. Ella chanta da sia vita, da sias experienzas e da tuot quai chi tilla mouva persunalmaing. Sco chantadura da schlaghers nu’s lascha ella categorisar. Svess as vezza ella sco chantadura da pop-rock tudais-ch, cun Sarah Connor sco idol. «Meine Lieder aus meinem Leben, mehr kann ich Euch nicht geben». Cun quista strofa our d’üna da sias nouvas chanzuns, metta ella sül punct sia paschiun. Sias chanzuns sun autenticas, tematiseschan otezzas e profunditats, muossan pissers e plaschairs, las melodias laschan insömgiar e sveglian emoziuns. «Uschè suna simplamaing», disch ella. Genuina, animada e chargiada plain energia. Mai in gir sainza chapè I’l Tirol dal Süd es ElisaLeen cuntschainta fingià ün temp. Daspö ch’ella es statta in televi­siun illa «Toms Kellershow» a Bulsaun, vain ella eir cugnuschüda sün via. Perquai separa ella consequentamaing tanter la carriera musicala e la vita privata. Dalunga ch’ella metta sü seis chapè – chi’d es dvantà i’ls ultims ons sia caracteristica – perseguitescha ella cul nom d’artista ElisaLeen finamiras musicalas plü otas. Ma il success nu vain tenor ella be uschè, ella inve­stischa bler temp e forza in sia paschiun. «Eu n’ha sgür duos voutas l’eivna inglur üna rapreschantaziun», quinta la musicista ambiziusa. Seis viadi tilla maina prosmamaing eir ill’emischiun «Guten Morgen Österreich» da l’ORF a Vienna. In settember ha lura lö il prossem grond pass: Nempe ün concert als 16 da settember insembel cul chantadur Austriac Chris Steger, chi ha gnü success cun sia chanzun «Zefix» l’on 2020. «Per mai es quai ün grond success, eu sun fich cuntainta», disch ElisaLeen. O sco ch’ella chanta in ün’ulteriura chanzun sül nouv album: «Wenn nicht jetzt, wann dann...» Il concert da release pel nouv album dad ElisaLeen ha lö als 1. da gün a Latsch (I), ils 3 da gün chanta ella a Müstair. Il chapè es ün accessoire caracteristic da la chantadura ElisaLeen.

La mità da mai es mort a Strada l’artist engiadinais Otmar Derungs (1953 – 2003), cuntschaint per seis purtrets surreals cun bös-chs e bes-chas, e cuntschaint eir sco persunalità marcanta ed originala. In ün text persunal as regorda ün ami culs pleds: «Quai d’eira Otmar». Che far, sch’el nu piglia plü giò il telefon e disch «Derungs, Strada»? – Cul ir dal temp vaiv’eir eu cumanzà ad dir «Rauch, Cuoira», cur ch’el telefonaiva. No vain telefonà bler, no duos, e lönch. No vain battü il record cun quatter uras e 53 minuts. E gnanc’ün minut nu d’eira lungurus, gnanc’ün nu lessa avair manchantà. Co mâ am dessa algordar dad Otmar Derungs, uossa, dad ün mumaint sün tschel? Eu sun cunter! Quai dschaiva’l magara minchatant, ma na sainza ün’intera chadaina dad argumaints. Quai ch’el nu laiva far, nu faiva’l, quai ch’el laiva far però, faiva’l in tuotta consequenza. Eu sun cunter – dad acceptar ch’el es mort. Cunter, perquai chi’m fa mal da perder ün tal ami. Fin ch’eu n’ha realisà quai giaraja amo lönch. Ma, lair o nu lair, am van milla robas tras il cheu. In secundara sezzaiva’l aint il ultim banc, amo üna lingia davo mai. Eu sa ch’el d’eira ün bun scolar, ma la scoula sco tala nu til giaiva pel strich. Co eir, scha quella dschaiva che chi’s po e che brich. Na l’ultim pervi da quai es Otmar i subit ch’el d’eira our’d scoula giò Turich a far ün giarsunadi pro la posta. Da quel temp nu saja bler, be cha cur ch’el d’eira rivà darcheu üna jada sü Ftan, ingio ch’el es creschü sü, vaiva’l chavels lungs. Quai sarà stat intuorn il 1970. L’algordanza am disch ch’eu vaiva chavels amo plü lungs. I’s trattaiva da batter ad Otmar in quel connex. E güsta perquai cha a Ftan nu d’eiran bainvissas quistas chavlüras da schlabaccars, bastaiva per no duos la frisura per s-chaffir solidarità. Fin hoz, ch’eu scriv quistas lingias, vaiva Otmar chavels lungs e ritschlats. – Quai d’eira Otmar! I’m vain adimmaint ch’el d’eira ün chatschader chi savuraiva la sulvaschina, ch’el traiva be cur ch’el d’eira 100 %, solaiva’l dir. Ün di chi’d es passà ün tröp tschiervis sper chamonna sü, ha’l sajettà ün bouv. El vess pudü schlupettar plüs, quai vaivan vis tuots. «Ün basta!» ha’l dit. – Quai d’eira Otmar. Ün on ch’eu sun i insembel cun el a chatscha vaiv’eu per cas sajettà ün tschiervi. E lura vaiva il Rocco, il papagagl verd dad Otmar, ch’el ha gnü 30 ons a chasa e tut cun sai aint in chamonna, cumanzà a piclar vi da las cornas. Eu craj, cha quai nu’m plaschaiva güsta, quella jada. Ma Otmar ha dit: «Quai appartegna pro l’istorgia!» E radschun ch’el vaiva. Quai es Otmar, o apunta, quai d’eira Otmar! El sunaiva la guitarra. Blues! John Mayall d’eira seis favorit. Però, el ha sunà eir oberkrainers cun amis, plü tard cun sia aigna band, TSU da Strada, blues e rock rumantsch, punk dschess’eu. Text e musica: Otmar Derungs, bod tuot. Ed ils texts sun drets tocs rocks, critics e ris-chats. Eu nun invlid mai plü il toc «Id es da rier da crappar», sunà live, a Sclamischot, vidvart Strada, seis Open Air, ün accord, cuorsa da chavaus, e dadaut. Quai stoust il prüm amo far! Otmar! La pittura, il plü important, surrealissem, ün pesch chi svoula tras il tschêl, blau, blau, eir il precipizi davovart, blau. Temma da crodar, mai! – Quai d’eira Otmar. Ün tipic purtret da l’artist Otmar Derungs – cun ün bö-sch e daspera üna bes-cha. Ün tipic purtret da l’artist Otmar Derungs – cun ün bö-sch e daspera üna bes-cha. L’artist Otmar Derungs (1953-2023), ün artist ed original da Strada.

In lündeschdi ha gnü lö la radunanza da l’Uniun da proprietaris da chasas Engiadina Bassa. In quist’occasiun ha referi il president dal Cussagl naziunal Martin Candinas davart seis on presidial. Vairamaing es el politiker cun corp ed orma, ma pel mumaint nu das-cha’l politisar. «Eu nu das-ch dir quai che’eu pens, eu nu stess politisar», hat dit Martin Candinas in lündeschdi vers saira plüssas jadas. Il cusglier naziunal da la Surselva es actualmaing nempe president dal Cussagl naziunal e cun quai eir il plü ot Svizzer. In quista funcziun maina el l’Assemblea federala e las sessiuns dal Cussagl naziunal a Berna. In lündeschdi es el segui a l’invid da l’Uniun dal proprietaris da chasas Engiadina Bassa a Scuol. Davo la radunanza generala ha Martin Candinas das-chü quintar da sias experienzas ed impreschiuns dals prüms mais in carica sco president dal Cussagl naziunal. Ma apunto, bler daplü nun ha’l das-chü dir, insomma na politisar. L’incumbenza dal president es nempe da manar ed organisar, da politisar es plü o main tabu dürant l’on in carica. Insinuar sia strategia politica Las raduond 50 persunas preschaintas vessan bain jent dudi tschertas remarchas politicas dal plü ot Svizzer. Impustüt eir a reguard si’aigna iniziativa parlamentara in connex culla ledscha da seguondas abitaziuns. El es nempe persvas cha masüras da promoziun sajan megldras co scumonds e regulaziuns. Ma Martin Candinas es restà diplomatic, sco chi vain pretais dal president dal Cussagl naziunal, qua o là ha’l laschà insinuar sia direcziun e strategia politica e seis ingaschamaint pella lingua rumantscha, per l’economia e per las regiuns da muntogna periferas. Ma apunto: adüna culla remarcha cha vairamaing nu das-chessa’l politisar. E brichafat nu das-cha’l dovrar seis on da presidi per far reclama per sia reelecziun da quist utuon. «Eu am met darcheu a disposiziun», ha respus Martin Candinas üna dumonda dals preschaints ed el ha tut spraisa pel sistem democratic svizzer chi spordscha finalmaing eir cuntinuità e stabilità sco ninglur oter. «Sün meis viadis a l’ester vegn eu adüna darcheu admirà per quist sistem politic», ha’l quintà. Visita al papa Franziscus Viadis ha il president dal Cussagl naziunal fat differents dürant quists prüms mais in carica, per exaimpel eir a Vienna. Inschmanchabel es sgüra stat be d’incuort l’inscunter cul papa Franziscus in occasiun da la saramantaziun dals nouvs gardists a Roma, tanter quels eir ün Engiadinais. Però eir tscherts evenimaints politics til restaran in memoria. Per exaimpel l’Assemblea federala cull’elecziun da duos nouvs cusgliers federals. Adonta da tuot ils protocols e las tradiziuns, ha Martin Candinas preschantà ils resultats da las elecziuns dal Cussagl federal eir in lingua rumantscha. Implü ha el eir manà tuot las sezzüdas da trattativas a reguard ils pakets finanzials da salvamaint per la banca Credit Suisse. «L’avegnir muossarà, scha in quist reguard esa gnü decis tuot inandret», ha quintà Martin Candinas. Ed eir illa sessiun da stà til spetta ün ulteriur punct culminant: nempe il discuors dal president da l’Ucraina Wolodymyr Selenskyj davant il Parlamaint svizzer. Onur da presidiar il parlamaint Per Martin Candinas esa üna grond’onur da presidiar il Cussagl naziunal. Ed uschè til esa eir listess da desister ün on – almain ün pa – sün sia paschiun da politisar. Ma eir sco president dal Cussagl naziunal ha’l grond’influenza, impustüt cur ch’el sto trar decisiuns da tagl, pro parità da vuschs i’l parlamaint. «Fingià duos jadas es mia vusch statta decisiva», ha’l declerà ed agiunt, cha quai d’eiran decisiuns politicas na propcha uschè importantas. Pudü decider ha’l eir a reguard il prossem viadi culs presidents da fracziun. «Nus viagiain in Brasilia e visitain differents progets da svilup e da persistenza», ha quintà Martin Candinas ed el es superbi cha tuot las presidentas ed ils presidents da las fracziuns til accumpognan. Las commembras ed ils commembers da l’Uniun dals proprietaris da chasas Engiadina Bassa han gnü plaschair da surgnir invista illas incumbenzas ed illa lavur dal president dal Cussagl naziunal. E Martin Candinas ha muossà in maniera simpatica ch’el es restà üna persuna dal pövel e da las muntognas. Ed eir sch’el nu das-cha politisar quist on e far reclama d’elecziun, ha il Sursilvan fat üna bun’impreschiun in Engiadina Bassa. Dario Giovanoli (a schnestra) ha bivgnantà al president dal Cussagl naziunal Martin Candinas. Dario Giovanoli (a schnestra) ha bivgnantà al president dal Cussagl naziunal Martin Candinas.

Daspö il 1878 han lö regularmaing festas da musica districtualas e chantunalas in Engiadina e dillas vals dal süd. Uossa dessan tuot las festas gnir documentadas. Curdin S. Brunold ha ramassà, svutrà, retscherchà ed analisà il svilup da las musicas in Engiadina. Curdin S. Brunold dad Ardez s’ha ingaschà üna vita intera pella musica instrumentala in Engiadina ed in Grischun. El es stat musicant, dirigent e blers ons eir commember da las suprastanzas da las uniuns e cumischiuns da musica districtualas e chantunalas. Dal 1966 ha’l tut part a sia prüma festa da musica districtuala chi ha gnü lö ad Ardez. «Quai es statta l’ultima festa da musica suot tschêl avert», quinta’l da sias algordanzas. A la festa dal 1972 a Samedan ha Curdin S. Brunold dafatta tut part in trais differentas musicas. Eir sco dirigent s’ha’l partecipà a bleras festas districtualas e chantunalas, l’ultima jada sco dirigent da la Musica Concordia Ardez dal 1997 a Tavo. Daspö quella jada es Curdin S. Brunold adüna restà activ sco musicant in differentas fuormaziuns. Amo hoz vegnan organisadas regularmaing concurrenzas e chomps da musica, chi sun gnüts iniziats dad el sco president da la cumischiun da musica districtuala. Quista carica da president ha’l surdat dal 2011 a seis successur Reto Mayer. Cuntinuà a ramassar e svutrar Dal 2001 ha festagià l’Uniun chantunala da musica dal Grischun il giubileum da 100 ons. Per quist anniversari raduond ha l’uniun chantunala publichà ün cudesch cull’istorgia da las societats da musica in Grischun. Sco commember da las cumischiuns da musica ha eir Curdin S. Brunold ramassà blera documainta per realisar quista publicaziun. E quai nun ha rafüdà culla realisaziun dal cudesch. El ha nempe cuntinuà a ramassar, a retscherchar, ed ha visità differents archivs culturals e cumünals e svutrà i’ls archivs da gazettas. «Cun ramassar la documainta m’haja dat in ögl cha las cronicas da las societats nu tuornan adüna dal tuot o nu sun cumplettas. Quellas vegnan però adüna darcheu surtuttas pel prossem giubileum», ha’l constatà. Cha per exaimpel nu gnivan tschertas festas da musica districtualas plü manzunadas. «Perquai n’haja cumanzà a retscherchar plü intensivamaing», quinta’l. Ed uschè ha’l pudü cumbinar duos differentas paschiuns: la musica instrumentala e la lavur istoric-culturala. Referi pro l’Archiv cultural EB L’eivna passada ha referi Curdin S. Brunold davart l’istorgia ed il svilup da las musicas in Engiadina Bassa e las vals dal süd in occasiun da la radunanza da l’Archiv cultural Engiadina Bassa a Strada. Impustüt ha’l tematisà las festas da musica districtualas e chantunalas ed ils reglamaints correspundents. Remarchabel es per exaimpel cha la prüma festa da musica cun rapport, ma sainza giuria, ha gnü lö dal 1878 a Zernez, dimena 23 ons avant cha l’Uniun chantunala da musica es gnüda fundada. «Cun svutrar illa documainta veglia as chatta adüna darcheu eir istorginas divertentas», quinta Brunold. Cha pro üna festa da musica districtuala d’eira in seguit gnüda tematisada in gazetta la qualità dal vin invezza da la qualità musicala. «Quella jada vaivan quels da l’Engiadin’Ota l’impreschiun cha’l vin in Engiadina Bassa saja main bun co pro la signuria», quinta Brunold cun ün surrier. E cha plü bod gniva controllà precis, scha tuot las musicantas ed ils musicants pigliaivan propcha part als tocs generals chi gnivan e vegnan hoz amo sunats in cumünanza. «Illa documainta veglia as chatta statisticas chi muossan la quantità da musicantas e musicants da mincha società e quantas da quellas e quels chi hajan finalmaing sunà ils tocs generals», declera’l. Documentaziun davart l’istorgia Curdin S. Brunold nu voul però be ramassar e referir: «Finalmaing füssa eir flot d’avair alch in man». Perquai voul el realisar ün cudesch davart l’istorgia ed il svilup da las musicas in Engiadina ed impustüt üna documentaziun sur da las festas districtualas e chantunalas in Engiadin e las vals dal süd. Cha quist cudesch dess documentar che societats da musica chi han tut part a che festas, in che categorias e cun che resultats. Vi da quista documentaziun lavura Curdin S. Brunold fingià passa ün on. Cha’l böt saja da preschantar il cudesch punctualmaing per la Festa da musica chantunala quist on chi vain a Clostra. Ma fin a la festa til spetta amo ün lung viadi: «Il prossem pass es da sclerir la finanziaziun da la documentaziun. Perquai gnaran dürant ils prossems mais fattas dumondas da sustegn a differentas organisaziuns, instituziuns e fundaziuns.» El es persvas da chattar la finanziaziun per realisar il prossem proget da sia paschiun, la musica instrumentala. Curdin S. Brunold ha ramassà blera documainta veglia e voul realisar üna documentaziun davart l’istorgia da las musicas in Engiadina. Curdin S. Brunold dad Ardez s’ha ingaschà tuot la vita pella musica instrumentala.

Ils concerts illa baselgia San Lurench a Sent sun bain frequentats, però i manca suvent glieud plü giuvna i’l public. Perquai han ils organisaturs e las organisaturas da quella seria da concerts decis d’adattar il program cun dar al cumanzamaint il palc eir a musicistas e musicists giuvens da la regiun. Ils concerts illa baselgia San Lurench a Sent vegnan organisats da la Società d’Ütil public da Sent cun Regula Ursprung e seis agüdonts. Cun quai cha l’interess davart da gruppas musicalas, societats, orchesters e fuormaziuns plü pitschnas es fich grond, sto Regula Ursprung adüna far üna schelta chi s’affà per üna baselgia. Ella ingascha las fuormaziuns, fa la reclama ed organisescha ils concerts cun agüdonts. Ma ella ha adüna darcheu fat ün’observaziun: «No vain constatà cha nos auditori as cumpuona in prüma lingia da glieud plü veglia e no lessan attrar eir glieud plü giuvna chi s’interessa pels concerts. Perquai vaina decis da far ün pêr prouvas cun concerts chi vegnan adattats cun ün’introducziun da musicistas e musicists plü giuvens da la regiun», ha Regula Ursprung declerà invers la FMR. Prüm’ediziun ha gnü success Ün prüm concert cun üna tala introducziun ha gnü lö in gövgia passada cun Anna Baumgartner da Scuol. Sco cha Ursprung ha dit: «Quista prüma ediziun, cun Anna Baumgartner, es statta ün grond success chi’d es gnü undrà dal public cun grond applaus. Per la giuvna musicista es quai stat ün mumaint comovent». La prosma «prouva» cun ün’introducziun musicala «giuvna» ha lö ils 25 da gün 2023 ed es previssa cun Mischa Weiss al marimba/marimbafon. Il concert da la «Rümli Gang» cun orgelins da Sviz es lura previs pels 26 da november. Tanteraint e dürant tuot on vain sport ün bel program cun musicistas e musicists da renom. Giuvnas e giuvens sun bainvis Ils temps ingio cha giuvnas e giuvens chi sortan da la scoula han il desideri da far part in societas dals cumüns s’han müdats. Ils giuvenils han oters bsögns i’l temp liber e nu sun neir na plü adüna pronts da collavurar o da s’ingaschar be per grazia fich. Tant plü allegraivel esa da constattar cha las musicas da giuventüna illa regiun sun bain dotadas ed eir cha la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair cun raduond 500 scolaras e scolars e cun 27 magistras e magisters cumprouva cha l’interess musical es tuottüna avantman. Our dal ravuogl da la scoula da musica as prouva uossa d’inrichir a Sent ils concerts illa baselgia, culla spranza da pudair attrar sur quels eir il public plü giuven. Ils prüms duos concerts daran a Regula Ursprung e seis co-organisaturs la resposta, scha l’intent s’ha verifichà. Las datas ed infuormaziuns davart ils singuls concerts as chatta suot: sent-concerts.ch. Anna Baumgartner pro’l concert da gövgia passada. Illa baselgia San Lurench a Sent han lö dürant l’on concerts da tuot gener. Illa baselgia San Lurench a Sent han lö dürant l’on concerts da tuot gener. Anna Baumgartner pro’l concert da gövgia passada.

Cun üna mostaria movibla voul üna nouva società far most in Engiadina Bassa. La gestiun d’üna mostaria averta surpiglia ella insè da l’instituziun «Movimento» chi ha fat quel servezzan dürant ils ultims desch ons. La «Società Mostaria Movibla» surpiglia a Scuol la mostaria averta da l’instituziun «Movimento». Dürant ils ultims desch ons ha nempe quell’instituziun da Scuol ramassà i’ls contuorns la maila e fat landroura il most. L’instituziun privata «Movimento» spordscha a Scuol spazi da viver e lavur per persunas cun handicaps. E quellas persunas han fat – insembel cun lur assistents ed assistentas e cun sustegn da voluntaris – on per on il most. Daplü frütta e most Uossa surdà l’instituziun quista mostaria però in mans da la nouva «Società Mostaria Movibla». Sco cha quella scriva in üna comunicaziun a las medias, saja il quantum da frütta e most creschü i’l decuors dals ultims ons, uschè cha «Movimento» saja rivà als cunfins persunals e tecnics. Perquai haja l’instituziun svessa fuormà, insembel culla fundaziun Pro Terra Engiadina, üna gruppa da lavur our da la quala saja naschüda la nouva società. Quella surpigliarà a partir da l’utuon 2023 il servezzan da pressar in Engiadina Bassa la maila – eir in avegnir per part cun sustegn da persunas our da l’instituziun «Movimento». Mostaria sün ün remuorch La nouva società pigliarà però in funcziun – sco cha l’agen nom tradischa – a partir da quist utuon üna mostaria movibla. Quella sarà montada sün ün remuorch e pudess uschè eir far seis servezzan in differents lös illa regiun. Dasper il pressar most ha la «Società Mostaria Movibla» eir per mera da promouver la cultivaziun da frütta indigena. Ella less far quai tanter oter cun cuors o cun acziuns da plantar. Il prüm president da la «Società Mostaria Movibla» chi es Armon Mayer da Strada. (cdm/fmr) Ulteriuras infuormaziuns davart la nouva società as chatta sün: www.mostaria.ch. La nouva mostaria movibla chi sarà in funcziun in Engiadina Bassa a partir da quist utuon. La nouva mostaria movibla chi sarà in funcziun in Engiadina Bassa a partir da quist utuon.

L’on passà ha Selma Mahlknecht guadagnà il prüm «Premi Travers Zuoz». La premiera da seis toc vendschader «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch» es quist utuon in occasiun dal prüm «festival travers zuoz». Ma l’autura chi abita daspö 11 ons a Zernez ha realisà amo üna pruna oters progets da divers geners i’ls ultims ons. Ün tema tilla occupa però plü ferm – il turissem e sias consequenzas. «Eu nu vess mai gnü il curaschi d’inoltrar ün toc pel ‹Premi Travers Zuoz›, sch’eu nu vess gnü il sustegn da persunas, sco Ulrica Guidon, per la traducziun», disch Selma Mahlknecht. Al public rumantsch sarà l’autura, dramaturga, scenarista, redschissura e trubadura impustüt cuntschainta in quist connex – sco prüma victura dal «Premi Travers Zuoz». In sia stüva prüvada a Zernez cun bleras plantas – in ün pitschen local da la vart as vezza sia «ufficina» cun clavazin e pult – quinta Selma Mahlknecht ch’ella nu vess neir mai fat quint da guadagnar quist premi our dal muond rumantsch. «Eu incleg insè schon magari bain rumantsch – ma cun discuorrer fetscha amo massa blers sbagls ed eu nu’m saint amo uschè sgüra», disch ella ed agiundscha «ma ün pa ragischs rumantschas n’haja schon eir, meis bap es nempe ün Ladin da las Dolomitas». Ella svess es creschüda sü a Plaus i’l Vnuost. Ed ella ha fingià da pitschna insü giovà e scrit agens tocs da teater. Da pitschna insü ha ella eir observà il svilup dal turissem – e quai cun tuot sias consequenzas. Üna tematica, da la quala ella s’occupa daspö ün pêr ons. Importanta ragisch «L’on 2019 n’haja scrit il cudesch ‹Berg and Breakfast›. Quai d’eira la prüma vouta ch’eu nu n’ha scrit ün’ouvra litterara u ün toc da teater – dimpersè ün’ouvra essaistica davart il turissem», disch Selma Mahlknecht. La tematica dal turissem, dal spazi da viver per indigens, la müdada dal clima e’l desideri da lös da vacanzas, observa ella eir daspö bundant ündesch ons in Engiadina, ingio ch’ella abita. «Quia a Zernez esa eir la plü lunga fasa daspö mi’infanzia ch’eu stun al listess lö», declera l’autura. Davo il stüdi da «dramaturgia e scenaria» a la «Universität für Musik und darstellende Kunst» a Vienna, ha ella tanter il 2003 e’l 2012 passantà üna vita cun bleras müdadas. Cul diplom in busacha è’la nempe tuornada inavo a Meran dal 2003. Là ha ella instrui tudais-ch, latin e teater al gimnasi, ingio ch’ella vaiva eir svess fat la matura. «Quist gimnasi a Meran ha fingià adüna promovü il teater classic ed organisà üna sairada artistica annuala. Sco practicum a l’università n’haja stuvü inscenar quista sairada artistica per la prüma vouta – e quist on tilla n’haja inscenada per la nouvavla vouta», disch Selma Mahlknecht superbgia. Ella agiundscha, ch’ella manzuna quai, siond cha quist gimnasi saja üna importanta ragisch da sia lavur e da sia vita. Ün «pitschen» mumaint decisiv Dürant quist temp a Meran ha ella eir imprais a cugnuoscher a seis hom, l’autur ed istoriker Kurt Gritsch. Insembel cun el è’la dal 2007 ida a Cuira per ün temp, davo inavo a Vienna – ed a la fin suna darcheu plachata al punct da partenza: al gimnasi a Meran. «In quist temp n’haja lavurà cul teater da giuvenils ed eir a la Volksbühne Naturns – e sperapro n’haja scrit divers cudeschs e realisà progets», uschè Selma Mahlknecht. Guardond inavo sün quists ons tanter l’Austria, la Svizra e l’Italia, manzuna la scenarista ed autura il cudesch «Helena», chi’d es gnü premià l’on 2010 cul «Sir-Walter-Scott Preis» sco meglder roman istoric in lingua tudais-cha: «Hai, quai es schon stat per mai ün mumaint decisiv in mia carriera.» Prouvas han cumanzà Daspö ch’ella viva in Engiadina, fa Selma Mahlknecht teater cullas scolaras e’ls scolaras da l’Academia Engiadin Samedan. Implü fa ella eir part da la Società dramatica da San Murezzan. «Insè quai ch'eu n'ha fingià fat a Meran. Be dad instruir sperapro nun haja plü temp, insè scriva be amo e fetsch teater.» E per rivar darcheu inavo sül turissem: per seis toc vendschader «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch», ha Selma Mahlknecht darcheu tut sü la tematica dal turissem e’l spazi da viver per indigens. «Quista vouta però in möd cumediantic, ma listess in ün tschert sen apocaliptic», declera la scenarista. Tenor ella as varaja da rier dal toc. Ma davo, tuornond a chasa, as cumainza tenor ella listess a’s far impissamaints, siond cha la problematica es tuottüna eir reala. «Quai es ün pa meis chavagl trojan – la cumedia cun ün messagi plü profuond». Ma daplü nu dess uossa neir na amo gnir tradi. Be cha daspö schner d’ingon es il toc «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch» fini e pront per giovar. Las prouvas han eir fingià cumanzà, ma Selma Mahlknecht nun es insè plü invota i’l process. «Eu am lasch uossa surpender da la premiera quist utuon.» Ün palc a la litteratura dramatica rumauntscha Il nouv «Festival Travers Zuoz» dess avair lö per la prüma vouta in october 2023. El voul spordscher – tenor ils iniziants – «ün palc a la litteratura dramatica e lirica in lingua rumauntscha cun numerusas rapreschantaziuns, prelecziuns scenicas, concerts e teaters». Il festival vain organiso mincha duos ans. Ün elemaint integrel es il «Premi Travers Zuoz», la concurrenza per quel premi d’ün töch dramatic vain però organiseda düraunt ils ans traunteraint, per alura pudair preparer il töch pel prossem festival. Quel ho guadagno l’an passo per la prüma vouta l’autura Selma Mahlkecht cun sia töch «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch». Purto vain l’arrandschamaint da la nouva «Uniun Travers». L’occurrenza e’l festival haun inizio la vschinauncha da Zuoz insembel cul teater Zuoz Globe/Lyceum Alpinum Zuoz e la Lia Rumantscha. Il nom dal festival as referescha a Gian Travers (1483–1563), il prominent Zuozingher chi d’eira sto autur, dramaturg e surtuot eir ün important politiker grischun düraunt il 16evel tschientiner. (fmr/cam) Selma Mahlknecht abita daspö 11 ans a Zernez ed es la prüma victura dal «premi travers zuoz». Selma Mahlknecht abita daspö 11 ans a Zernez ed es la prüma victura dal «premi travers zuoz». Selma Mahlknecht abita daspö 11 ans a Zernez ed es la prüma victura dal «premi travers zuoz». Selma Mahlknecht abita daspö 11 ans a Zernez ed es la prüma victura dal «premi travers zuoz».

67 abitants ed abitantas da Lavin fin Brail s’han inscuntrats in lündeschdi saira per la radunanza cumünala dal cumün da Zernez. Impustüt üna tractanda ha dat da discuter: la revisiun da la ledscha cumünala da chamonnas. Quella es davo viva discussiun eir gnüda adattada ed approvada dal suveran. Als 18 da gün 2023 va la ledscha da chamonnas lura in üna votumaziun a l’urna. «Uschè blers sco hoz nu sun fingià lönch plü gnüts a radunanza – i para chi dess alch gratis», han dit duos votants per spass cuort avant la radunanza cumünala da Zernez in lündeschdi saira. L’auditori dal Parc Naziunal a Zernez d’eira quasi plain e pel president cumünal da Zernez, Domenic Toutsch, d’eira la prüma radunanza cumünala davo sia re-elecziun sco president cumünal da Zernez. Las 67 votantas e votants preschaints nu saran però be gnüts per as laschar persvader cha’l nouv e vegl president es capabel da diriger üna tala radunanza cumünala. Plütost d’eira la revisiun da la ledscha da chamonnas dal cumün da Zernez la radschun per la gronda partecipaziun. Per la radunanza d’eira tractandada l’adatta­ziun dal regulativ in 17 puncts a reguard las 53 chamonnas sün territori cumünal. Il suveran da Zernez ha però eir amo decis in lündeschdi saira davart ulteriuras dumondas (guarda box). Ün strich o üna comma? L’on passà ha la suprastanza cumünala da Zernez decis – dürant l’ultima procedura d’annunzcha per la fittanza da diversas chamonnas – da vulair far üna revisiun da la ledscha cumünala da las chamonnas. E quai our dal simpel motiv per metter in net l’üna u l’otra ingüstia. Uschè d’eira il scopo principal da la revisun da rinforzar la fracziun da Brail e da tilla resguardar sco aigna fracziun e na sco part da Zernez. «Minchatant fa ün punct o ün strich oura üna pruna. Fin uossa d’eira defini sco Brail/Zernez e quai ha dat andit a la suprastanza da metter in net la situaziun», ha dit Riet Denoth, cusglier cumünal e vice-president da Zernez. Per pudair decider in avegnir in maniera güsta, ha la supra­stanza cumünala fat la proposta da definir ils perimeters per las chamonnas tenor las fracziuns – dimena Brail, Zernez, Susch, Lavin. E na plü tenor il muo­ster Brail/Zernez, Susch, Lavin. Ün cunfin be per las chamonnas? Per schoglier quist problem, ha la suprastanza cumünala fat la proposta d’introdüer per la fracziun da Brail ün plan da perimeter aposta be per las chamonnas e per quista ledscha specifica. Il cunfin tanter Brail e Zernez füss tenor la proposta gnü trat i’l territori Prazet – cun üna mità da las chasas sün territori da Brail e l’otra sün territori da Zernez. Dimena ün cumplet nouv cunfin, ma be per las chamonnas. Ils perimeters per las ulteriuras fracziuns da Susch e Lavin valan e valaivan tenor ils cunfins dals oriunds duos cumüns. Ma siond cha Brail nu d’eira mai ün agen cumün – e fingià adüna part da Zernez – haja dat vivas discussiuns in lündeschdi saira. La radchun: Ils da Brail – cun be duos chamonnas tenor il nouv perimeter – nu vessan plü pudü s’annunzchar per las otras 23 chamonnas sün territori da Zernez – e viceversa. Per Brail cun seis 76 abitants pudess quai esser ün dischavantag. Pudü persvader Il tenor da la populaziun da Brail nu d’eira perquai tant positiv a reguard quist müdamaint. Cun argumaints sco «Nus nu d’eiran mai ün agen cumün e nu vain gnanca ün’aigna bindera» fin ad «introdüer darcheu cunfins davo la fusiun es cunter ils böts da’s gnir plü dastruch e da gnir ün’unità» han ils da Brail provà da persvader la populaziun da las ulteriuras fracziuns e da laschar il perimeter Brail/Zernez sco fin uossa. E quai tils e eir reuschi. A la fin es la radunanza cumünala seguida a la proposta d’ün votant – cun 29 cunter 22 vuschs – chi nu dess gnir defini ün plan da perimeter da chamonnas per la frac­ziun da Brail. Las ulteriuras 16 propostas da revisiun stipuladas da la suprastanza sun gnüdas acceptadas. Sün buna via «Uossa eschna sün buna via per trar la büs-cha e far nouvs contrats», ha dit Domenic Toutsch davo cha la revisun da la ledscha da chamonnas es gnüda approvada cun 62 vuschs per e 5 cuntravuschs. Als 18 da gün 2023 es lura la vota­ziun a l’urna davart quella ledscha da chamonnas revaisa. In gün vegnan eir scrittas oura las chamonnas libras. Scha la ledscha vain approvada, lura vain tratta la büs-cha in lügl e las chamonnas vegnan eir là surdattas als nouvs fittadins. «Uschè cha fin in october vessan da gnir fats tuot ils contrats culs fittadins e tuot vess dad esser reglà e miss suot tet fin in december», ha dit Domenic Toutsch. Ün guadogn da passa ün mez milliun In occasiun da la radunanza cumünala da Zernez in lündeschdi passà, ha il suveran eir approvà unanimamaing il rendaquint cumünal per l’on da ge­stiun 2022 (bilantscha, quint da success e quint d’investiziuns). Il quint da success 2022 serra cun ün guadogn net da 557 006 francs, quai pro expensas da var 20,3 milliuns francs ed entradas da var 20,9 milliuns francs. Implü ha la radunanza cumünala da Zernez eir approvà unanimamaing il contrat da concessiun per la retra­tta d’aua da fuond cun la firma Terretaz SA, Zernez. La ditta prevezza da rimplazzar seis s-chodamaint d’öli per seis edifizi i’l territori Curtins cun üna pumpa da chalur, la quala tira a nüz l’aua da fuond. (fmr/cam) Ingün cunfin tanter Zernez e Brail Chamonnas sun ün politicum. La revisiun da la ledscha da chamonnas dal cumün da Zernez ha nempe procurà in lündeschdi ­saira per üna viva discussiun a la radunanza cumünala. A la fin es ella gnüda approvada per mans da la votaziun a l’urna in gün. 67 votantas e votants s’han chattats in lündeschdi saira per la radunanza cumünala da Zernez. Per üna sala quasi plaina nun ha procurà l’approva­ziun dal rendaquint – chi ha serrà giò cun ün gudogn da passa ün mez milliun – dimpersè la revisiun da la ledscha cumünala da las chamonnas. Il cumün da Zernez fusiunà posseda nempe 53 chamonnas, chi vegnan dattas a fit. L’on passà ha la suprastanza cumünala da Zernez decis, dürant l’ultima procedura d’annunzcha per la fittanza da diversas chamonnas, da vulair reveder quella ledscha da las chamonnas. E quai our dal simpel motiv da metter in net üna o l’otra ingüstia. Il scopo principal da la revisun d’eira da vulair rinforzar la fracziun da Brail e da tilla resguar­dar sco aigna fracziun – e na sco part da la frac­ziun da Zernez. Perquai vess stuvü gnir trat ün nouv cunfin tanter Brail e Zernez bel ed aposta pella ledscha da chamonnas. Ma cun quist nouv cunfin vessan ils da Brail in futur be amo pudü s’annunzchar per duos chamonnas sün lur territori e na plü per las 23 ulteriuras da la fracziun da Zernez. Ils da Brail s’han perquai dostats ed han pudü persvader la radunanza da nu trar quist cunfin. Als 18 da gün 2023 giarà la ledscha da chamonnas lura in üna votumaziun a l’urna. E sch’ella passa eir quella vota­ziun, sarà il cumün «sün buna via per trar la büs-cha e far nouvs contrats», ha dit il nouv president cumünal Domenic Toutsch. (fmr/cam) Üna chamonna illa località «Ivraina» a Zernez – üna da totalmaing 53 chamonnas sün territori cumünal da Zernez cha’l cumün dà a fit. Cun üna singula adattaziun ha la populaziun dal cumün da Zernez approvà la revisiun da la ledscha cumünala da chamonnas.

La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EB/VM) surdà minch’on ün premi ad ün’impraisa innovativa illa regiun. Il premi dal 2022 es gnü surdat in mardi passà ufficialmaing a la Fuschina da Guarda chi’s rechatta daspö bod duos ons a Giarsun – e chi’s nomna daspö mardi: «Chà da fö». Il premi d’innovaziun 2022 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair – dotà cun 3000 francs – ha pudü tour in consegna in mardi passà a Giarsun il farrer Thomas Lampert cun sia squadra da la fuschina «Chà da fö». La distincziun regiunala vain surdatta on per on a firmas chi muossan grond’iniziativa, sviluppan ideas orginalas, perseguiteschan quellas cun insistenza e persistenza e chi han il potenzial d’augmentar valur economica illa regiun. Il victur dal premi vain adüna tschernü d’üna giunta dal Forum Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair – e la distincziun vain lura surdatta da la conferenza dals presidents. Daspö duos decennis A la surdatta festiva da mardi passà a Giarsun es stat preschaint il president da quella conferenza presidiala, Victor Peer dal cumün da Valsot. El ha dit in seis pled: «No surdain hoz il premi d’innovaziun a Thomas Lampert ed a sia squadra cun lur chadafö e fuschina. Daspö divers ons vain surdat quist premi da la Regiun EB/VM ad impraisas innovativas. In quist cas as tratta d’üna firma chi nun es nada be dad her sün hoz, dimpersè ingio chi vain lavurà daspö divers ons cun prodots fich specials.» Da ses candidaturas inoltradas pel premi es gnüda tschernüda la fuschina «Chà da fö» da Guarda chi’s rechatta a Giarsun. La sviluppadra regiunala Martina Schlapbach ha agiunt: «Daspö bundant duos decennis creescha e generescha Thomas Lampert cun sia squadra in sia fuschina prodots innovativs da tuot gener, ed il pass culla fuschina «Cha da fö» spordscha uossa la pussibiltà da pudair lavurar in möd optimal suot circunstanzas perdüraivlas e perfin cun üna restoraziun.» Implü ha Martina Schlapbach eir declerà la procedura per pudair evaluar e surdar il premi regiunal ad üna impraisa chi spordscha cundiziuns optimalas. Lampert ha surtut dal 2002 la fuschina Thomas Lampert ha surtut ed optimà la fuschina a Guarda a partir dal 2002. Ed el ha fabrichà oura in quists ultims 20 ons quist affar cuntinuadamaing sco lö da mansteranza innovativ. El realisescha prodots d’ota qualità, venda quels in tuot la Svizra e tils exporta perfin sur ils cunfin. La nouva fuschina a Giarsun – inaugurada dal 2021 – es statta ün pass curaschus d’ün affarist innovativ. Grazia a quella fuschina esa stat pussibel da schlargiar la paletta da prodots ed id ha dat plazza per tils expuoner. I’l edifizi es integrada eir üna cantina publica per indigens, mansterants e giasts. Al di da la surdatta dal premi ha la fuschina eir survgni seis nouv nom, nempe «Cha da fö». Cun quel nom es eir dat il cuolp da partenza vers l’avegnir. Il büschmaint nouv es gnü sviluppà insembel culla dita da grafica locala «Aimara» ed as preschainta in quista maniera sülla nouva pagina nouva d’internet da l’impraisa. Dasper il nom ha quella eir müdà sia fuorma giuridica in üna società anonima (SA). L’idea es nada causa ün café Ma perche nomna Thomas Lampert uossa sia fuschina «Cha da fö»? – Il farrer declera: «No eschan stats fingià daspö lönch in tschercha d’ün nom per nossa fuschina. Üna sonda a bunura in november, tuot d’eira serrà, be mia duonna ed eu d’eiran qua, es gnü Christoffel aint da porta ed ha dumondà, schi’s survain pro no ün cafè». Cha quel savaiva natüralmaing cha Thomas Lampert lavura eir la sonda – e cha aint in «Cha da fö» detta sgüra alch da baiver. «Lura haja fat pro mai clic», ha explichà Thomas Lampert, «e per mai esa stat cler – quai es il nom per nos affar!» Uschè es nat il nouv nom d’affar, ed üna statua a l’entrada da quel muossa ün man da metal chi tegna üna tazza da cafè e chi dess invidar da gnir a mangiar e da baiver alch – e forsa eir da guardar al farrer premià sur la spadla. La sviluppadra regiunala Martina Schlapbach ha orientà davart l’evaluaziun e la surdatta dal premi. La statua culla tazza da cafè chi invida d’entrar. Victor Peer, Thomas Lampert e Martina Schlapbach (da schn.) pro la surdatta dal premi d’innovaziun. Il farrer Thomas Lampert ha ingrazchà pel premi d’innovaziun. Fuschina da Guarda cun distincziun Mardi passà es gnü surdat il premi d’innovaziun ad üna impraisa innovativa da la regiun. Il premi es gnü surdat da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair a la fuschina da Guarda chi’s rechatta a Giarsun, voul dir a Thomas Lampert cun sia squadra. La nouva fuschina a Giarsun as nomna uossa «Cha da fö». La distincziun da la regiun vain surdatta a firmas chi muossan gronda iniziativa, cun ideas orginalas, persistenza e potenzial chi generescha augmaint per la regiun. Da ses candidaturas es gnüda tschernüda la fuschina «Cha da fö» ed il premi es gnü surdat da Victor Peer, il capo da Valsot. (fmr/bcs)

L’on 2021 es gnü inaugurà a Zernez, al pè dal Pass dal Fuorn, il nouv stabilimaint da l’Uffizi da construcziun bassa. Cun quai ha l’anteriura chasa dals stradins ad Ova Spin pers sia funcziuna. Uossa es il cumün da Zernez in trattativas cul chantun per surtour quist edifizi. Daspö bundant trais ons nun abita plü ingün ill’anteriura chasa da stradins ad Ova Spin, chi d’eira per passa 50 ons eir il dachasa da diversas famiglias. Il stabilimaint sül Pass dal Fuorn es gnü fabrichà i’ls ons 1960 dadour la zona da fabrica. Il permiss d’eira da quel temp gnü dat unicamaing per l’adöver da l’Uffizi da construcziun bassa, respectivamaing pel mantegnimaint da las vias sül Pass dal Fuorn. Tenor la ledscha da planisaziun dal territori nun es ün adöver privat insomma na pussibel – e perquai nu po l’edifizi neir na gnir vendü a privats. Zernez es interessà Il cumün da Zernez vaiva fingià annunzchà l’on 2020 seis interess da vulair cumprar l’edifizi sül Pass dal Fuorn. Vendü nun è’l però amo adüna na. Sün dumonda da la FMR ha il president cumünal da Zernez, Domenic Toutsch, confermà cha’l cumün saja amo adüna interessà vi dal stabilimaint e chi’s saja in trattativas cul chantun. «Nus vain contact culs uffizis e vain fat tschertas propostas. Ma uschè lönch sco chi nun es tuot cler, tenor chenünas cundiziuns cha nus pudessan surtour las chasa, nu vulaina amo comunichar daplü in quista chosa», ha dit Domenic Toutsch a la FMR. Eir l’Uffizi da construcziun ota – chi’d es in possess dal stabilimaint – ha confermà invers la FMR cha quistas discussiuns vegnan pel mumaint amo fattas. Ma chi nu sajan amo gnüdas trattas ingünas decisiuns in chosa. Uschè cha la chasa restarà vöda eir per il prossem temp. (fmr/cam) L’anteriura chasa da stradins ad Ova Spin sül Pass dal Fuorn.

El s’ha ingaschà ün vita intera per cultura, sport, e progets socials. Roman Andri da Müstair ha organisà varsaquants arrandschamaints ed ha pisserà tanter oter pella finanziaziun da l’ingrondimaint e la renovaziun da l’Ospidal Val Müstair. Ed el es adüna eir restà ün pa magister, per exaimpel eir illa giuria da la concurrenza da scriver Pledpierla 2023. El sföglia in ün ordinatur blau, sia fatscha vain pensiva. Seis ögls sun pitivs, minchatant croda üna larmina. «Vairamaing es quai impreschiunant che ch’eu n’ha ­tuot fat in mia vita», manzuna Roman Andri da Müstair e sföglia inavant in seis ordinatur plain documainta e chapitels. Mincha chapitel es üna part da sia vita cun partiziuns fich differentas. Per exaimpel sco magister da la scoula reala a Zernez, sco administradur da l’Ospidal Val Müstair a Sta. Maria, sco collavuratur da la Procap Grischun o lura sco administradur da la Closta San Jon a Müstair. Però amo plü grond es il chapitel cun tuot seis ingaschamaint social eir dürant il temp liber. E sch’el legia las bleras chartas d’onurificaziun e d’ingrazchamaint per tuot quai ch’el hat fat, dvainta’l fich emoziunal. Lura capita nempe eir ch’üna larma as schoglia e crouda sül fögl. Ün chapitel important a Zernez «Il temp a Zernez es stat pelvaira üna bellezza», quinta Roman Andri da seis cuors da vita e muossa sül prüm chapitel i’l ordinatur. Cha seis böt sco magister d’eira da rivar a Zernez e cha la radunanza cumünala in schner dal 1971 til vaiva elet sco magister da scoula reala. «Cun 39 vuschs i’l prüm scrutin», agiundscha’l e muossa sün ün artichel da la gazetta da quella jada. A Zernez es Roman Andri stat 16 ons magister da reala. Quia ha’l eir fundà sia famiglia ed ha vis a nascher seis trais uffants. E cun baja muossa’l chartas da scolaras e scolars da Zernez chi sun gnüdas scrittas pür ons plü tard, per ingrazchar amo üna vouta per tuot quai chi han imprais in reala a Zernez sco fundamainta per lur carriera da professiun. Impustüt vain lodà l’ingaschamaint dal magister paschiunà dürant ed eir davo las uras da scoula. A Zernez s’ha Roman Andri ingaschà pel sport, pel chant e teater. Inschmanchabla eir la gronda Festa Ladina dal 1985 per 2000 ons lingua retoruman­tscha cun ün cortegi straminabel. «Alch simil nu vaina amo mai vis», d’eiran quella jada ils rebombs documentats. Da l’ospidal al center da sandà Dal 1987 es el lura segui ad üna clamada in Val Müstair: Roman Andri es nempe gnü elet sco administradur da l’Ospidal regiunal a Sta. Maria. Ch’el haja fat la ­cuorsa tanter dudesch candidats chi’s vaivan annunzchats, citescha Roman Andri our d’ün artichel i’l Fögl Ladin ch’el ha ramassà in seis ordinatur. In quista funcziun nun ha’l be sviluppà l’ospidal jauer al Center da sandà Val Müstair, el ha eir organisà e controllà l’ingrondimaint e la renovaziun da l’ospidal regiunal. Cun grond ingaschamaint e perseveranza ha’l trattà culs respunsabels d’organisaziuns d’agüd, da fundaziuns e da societats privatas. A l’entrada dal Center da sandà Val Müstair penda daspö la reavertüra üna tabla cun 45 noms da persunas, cumüns e citads, chantuns, raspadas, fundaziuns, intrapraisas e societats chi han sustgnü quist proget cun nouv milliuns francs. Dal proget da 17,4 milliuns francs vaiva il chantun Grischun finanzià raduond 7,5 milliuns francs. L’Agüd da muntogna vaiva sustgnü il proget cun 1,5 milliuns francs ed il Provedimaint electric Val Mü­stair (PEM) vaiva surdat ün milliun francs. «D’ün miracul...», esa gnü scrit quella jada in gazetta. Ed eir il cusglier guvernativ respunsabel da quella jada, Martin Schmid, ha lodà ed ingrazchà in seis pled d’inauguraziun impustüt a l’administradur per seis ingaschamaint culs pleds: «E scha la chascha dal chantun vess üna jada d’esser vöda, schi dumandaina a Roman Andri per agüd. Quel chatta dal sgür üna via per till’implir.» Da manzunar es, cha’ls cumüns jauers da quella jada nun han stuvü pajar gnanc’ün tschincher per fits ipotecars per finanziar quist proget. Eir tuot quista documainta as chatta i’l ordinatur sur da la vita da Roman Andri. Ingaschamaint instancabel Al chantun nun ha Roman Andri mai stuvü güdar our da l’impach. El ha pudü realisar cun seis ingaschamaint, cun si’experienza e cun seis contacts eir oters progets socials e culturals in tschercha da munaida. Per exaimpel l’adattamaint d’ün’abitaziun per üna persuna dependenta da la sopcha cun roudas o lura eir per la renovaziun dal Muglin Mall a Sta. Maria. Dafatta üna maestranza mundiala dad ir culs skis sün l’erba es Roman Andri stat bun da finanziar ed organisar dal 1997 in Val Müstair. Passa 20 ons es Roman Andri stat administradur da l’Ospidal regiunal a Sta. Maria. In seguit è’l dvantà eir amo administradur da la Clostra San Jon a Müstair. Dal rest il prüm administradur chi nu d’eira vairamaing integrà illa vita e structura clostrala. Esser activ per movantar qualchosa Dürant seis temp liber nun es Roman Andri mai stat bun da star salda. El es stat vice-president cumünal da Müstair, president da varsaquantas societats ed instituziuns. «I’s sto esser activ, schi’s voul metter in movimaint qualchosa», es stat il titel d’ün intervista cun Roman Andri in gazetta. El s’ha ingaschà fich ferm eir per la cultura e lingua rumantscha, tanter oter sco president da l’Uniun dals Grischs. Neir sia vocaziun sco magister nun ha’l mai propcha invlidà. Uschè ha’l dat blers ons lecziuns d’integraziun ed eir da lingua rumantscha dürant ils cuors da rumantsch in Val Müstair. Eir perquai s’ha’l quista prümavaira declerà pront da tour part a la giuria da la concurrenza da scriver Pledpierla. Sch’el vess però savü ouravant, cha quist’incumbenza voul finalmaing dir da stuvair leger e valütar 207 istorgias d’uffants e giuvenils da l’Engiadina e Val Müstair, vessa’l reponderà sia decisiun. Ma na Roman Andri: El s’ha ingascha plainamaing e valütà mincha text cun persvasiun. «Eu sun surprais da las istorgias e da las bunas prestaziuns», quinta’l e muossa quista jada sün ün oter ordinatur plain stachi sün sia maisa da büro, ingio ch’el ramassa tuot las istorgias e valütaziuns. Structurà ed organisà Pro Roman Andri in büro a Müstair es tuot structurà ed organisà. La curuna da cudeschs ed ordinaturs in büro ha ün si­stem defini e sumaglia ad ün archiv cultural o cumünal. Per mincha proget – saja’l grond o pitschen – daja ün ordinatur correspundent. Quist möd structurà vain forsa da sia carriera militara sco sergent magiur o forsa plütost da sia lavur d’archivar. Fingià dal 1975 es Roman Andri nempe gnü elet sco archivar dal cumün da Zernez. In quista lavur ha’l chattà ün’ulteriura paschiun ed el es plü tard avanzà ad ün inspecter regiunal d’archivs respunsabel per tuot l’Engiadina Bassa e Samignun. Eir quist chapitel as chatta in seis ordinatur da la vita. Quai chi’s tschercha però invan, es ün chapitel a reguard sia situaziun da sandà. Da manzunar es nempe cha Roman Andri riva be malamaing da chaminar. El es dependent d’ün rollatur e tras quai eir limità in sia movibiltà. Cha quist impedimaint deriva probabelmaing da l’ernia dal disc ed in seguit d’ün’operaziun da la rain. Però Roman Andri nu plondscha. «I pudess nempe esser amo bler plü mal», declera’l. El discuorra plü gugent da seis ingaschamaints e da sia famiglia cun trais uffants e ses abiadis – e sföglia inavant plain emoziuns in seis ordinatur blau. Pledpierla 2023 In tuot 207 texts puters e valladers han let ils trais commembers da la giuria da la concurrenza da scriver Pledpierla 2023, Roman Andri, Sabina Cloesters e Nicolo Bass dürant las ultimas eivnas. Tuot quists texts sun gnüts inoltrats in quatter differentas categorias d’uffants e giuvenils fin a 25 ons. Intant cha las prümas duos categorias da terza/quarta classa e da tschinch/sesavla classa s’han dedichadas al tema «superforzas» han scrit ils uffants gronds ed ils giuvenils a reguard «set minuts». La premiaziun da la concurrenza organisada da la Lia Rumantscha (Pledpierla e Plima d’aur) ha lö in marcurdi, ils 31 mai avantmezdi online per tuot las regiuns rumantschas e davomezdi a las 17.00 pels victurs engiadinais e jauers da Pledpierla i’l üert dal Chastè a Zernez. (pl/nba) Roman Andri (74) da Müstair sföglia in seis ordinatur ed es stupefat da tuot quai ch’el ha organisà e realisà dürant sia vita.

Quatter giuvnots da Scuol sun tuornats d’üna aventüra particulara: Els han fat cun ün auto ed ün töf bod 6000 kilometers tras il Maroc, da Tanger a Marrakesch, sur l’Atlas ed inavo tras la Sahara. «Bler sablun», respuondan ils quatter giuvnots da l’Engiadina Bassa unisono sülla dumonda che chi tils es restà davo lur «rodeo» tras l’Africa. In sonda saira sun els rivats inavo a Scuol, davo 24 dis e s-chars 6000 kilometers, e las famiglias ed ils amis tils han bivgnantats cun üna pitschna parti. Cun 50 PS Cun ün auto cun maximalmaing 50 forzas (PS) ed ün töf s’han els partecipats al proget «Europe Africa Rodeo» chi tils ha manà il prüm da Scuol a Genua e lura culla barcha fin a Tanger ed il Maroc. Quia ha lura pür cumanzà l’aventüra per Peder Andri Janett, Steivan Spiller, Lino Stecher ed Orlando Bass – sur munts e vals, lung la riva dal mar, sur las muntognas da l’Atlas e tras la Sahara. Mincha duos fin trais dis stuvaivan els passar ün punct da controlla, ingio ch’els surgnivan la prosm’incumbenza. E mincha jada vaivan els eir d’accumplir üna lezcha, per exaimpel da güdar ün mumaint ad ün lavuraint sper la via. Güsta per quista lezcha han ramassà ils quatter Engiadinais blers puncts cun portar sün ün plazzal da fabrica sachs da beton fin sül quart plan d’üna chasa maroccana. Finalmaing han els ramassà uschè blers puncts chi han pudü finir l’aventüra tras il Maroc sülla quarta plazza. «Vairamaing mancaiva be pac per üna plazza da podest», quinta Orlando Bass da las sfidas e da la rangaziun. Il viadi sco aventüra particulara Cha la rangaziun nu vaiva quista jada prüma priorità, decleran ils giuvnots. Cha’l viadi sco aventüra saja stat bler plü important. Cha’ls puncts culminants sajan stats il traget offroad illa Sahara e lung la riva dal mar. Cha üna jada hajan els dovrà 13 uras per 180 kilometers. Cha mincha mumaint restaiva inchün pichà o cha las roudas as chavaivan i’l sablun ed ils partecipants stuvaivan spallar liber lur autos e töfs our dal sablun. «Ils indigens sun fich amiaivels e güdaivan subit, schi faiva dabsögn», quinta Peder Andri Janett. Cha quista bainvuglien­tscha til haja fat impreschiun, quinta’l. Ed eir Steivan Spiller ha imprais a cugnuoscher ils Maroccans sco ün pövel fich amiaivel. Cha üna jada es el rivà cun seis töf la saira, accumpagnà d’ulteriurs partecipants, in ün lö sainza pussibiltà da durmir. Ch’üna famiglia chi admiraiva seis töf tils haja invidats spontanmaing a tschaina ed a durmir in lura pitschna chasa. «Eir sch’els svess nu vaivan bler, ans hana dat tuot quai chi vaivan», quinta Steivan Spiller da quist’episoda chi til es ida ferm a cour. Agüd vicendaivel Ed eir Peder Andri Janett, Lino Stecher ed Orlando Bass füssan restats cun lur auto i’l let d’ün flüm süt, scha duos pasters maroccans nu tils vessan sport l’agüd necessari. Ma eir tanter ils partecipants – dal rest var 25 squadras cun autos e passa tschinquanta töfs – gniva güdà ferm vicendaivelmaing. «Scha qualchün restaiva pichà, schi tuots chi güdaivan», quinta Orlando Bass. Ed eir il mecaniker da la squadra engiadinaisa, Lino Stecher, ha plüssas jadas pudü güdar cur chi faiva dabsögn. Els vaivan nempe tut cun sai bler material per tuot las eventualitats ed han uschè pudü güdar a tuot ils partecipants. Lur agen auto – ün VW Caddy – es rivà tras il «rodeo» sainza grondas difficultats. «Nus nu vain gnü da far grondas reparaturas», disch Lino Stecher. Cha’l sbrinzlader chi d’eira croudà oura, hajan els pudü far ferm darcheu cun ün pa s-chima da fabrica. Aventüra sainza gronds incaps Cha’l cumanzamaint dal viadi nu vaiva fat gronda spranza da rivar tras lur aventüra sainza incaps. Cha’l prüm di dal viadi a Genua vaivan els stuvü fermar fingià a Chiavenna per müdar üna rouda dal töf, quintan ils quatter giuvnots. Ma cha davo qualche piculezzas e reparaturinas ha cuntinuà l’aventüra sainza problems. Cha grazcha al sustegn da differentas dittas indigenas füssan els stats pronts per tuot las eventualitats, quinta Lino Stecher. Ed uossa es la grond’aventüra tras il Maroc fingià a fin. Quai chi tils resta: bleras experienzas ed algordanzas d’ün pajais fin qua incun­tschaint – ed apunto bler sablun. Intant ch’els pulischan l’auto ed il töf, varana eir temp da stübgiar ingio cha’l prossem viadi tils manarà. Quai es nempe tschert: Quist nu sarà statta l’ultima aventüra da quist gener dals quatter giuv­nots engiadinais cun lur 50 chavals. Dal Maroc inavo a Scuol Cun ün VW Caddy e cun ün töf s’han quatter giuvnots da Scuol miss in viadi la fin d’avrigl vers l’Africa. Lur böt es stat da partecipar a l’uschedit «Europe Africa Rodeo». In quel vaja per absolver in Maroc – lung il mar, sur la chadaina da l’Atlas e tras la Sahara – var 6000 kilometers cun ün auto da maximalmaing 50 PS. Intant sun ils quatter giuvnots – Peder Andri Janett, Steivan Spiller, Lino Stecher ed Orlando Bass – tuornats da lur «rodeo» e laschan repassar las algordanzas. Restadas in memoria sun l’ospitalità dals indigens, la bainvuglientscha tanter ils partecipants e las bellas impreschiuns. Ma tuornats suna eir cun «bler sablun», sco ch’els han quintà al redactur da la Posta Ladina. (pl/fmr) Lur agen auto – ün VW Caddy – es rivà tras il ­«rodeo» sainza plü grondas difficultats. Var 50 töfs e 25 squadras cun autos han partecipà al «Europe Africa Rodeo» – tanter dad els eir quatter giuvnots da Scuol. Ils quatter Engiadinais Orlando Bass (da schnestra), Steivan Spiller (cul töf), Lino Stecher e Peder Andri Janett han giodü il lung viadi tras il Maroc.

La radunanza cumünala dal Cumün da Val Müstair ha refüsà in marcurdi saira da reveder il contrat da cooperaziun cul Cumün da Scuol e la fundaziun dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) per la «UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair». Quist contrat regla co cha quels trais partenaris (Val Müstair, Scuol e PNS) collavuran i’l rom dal plan da management per la «UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair». Da discutar in radunanza han dat las nouvas disposiziuns a reguard las modalitats da decisiun. Votantas e votants han gnü temma cha l’agen cumün pudess gnir a la cuorta in avegnir. La revisiun dal contrat da cooperaziun es a la fin gnü sbüttà in radunanza per scrutin cul resultat da 31 cunter 52 vuschs. Rendaquint allegraivel Tuot las otras decisiuns illa radunanza cumünala han las 91 persunas preschaintas in sala da gimnastica a Müstair approvà cun unanimità, uschè eir il rendaquint cumünal. Quel serra pro sortidas dad 11,7 milliuns francs cun ün surplü d’entradas da 1,47 milliuns. Las radschuns per quist resultat allegraivel sun la disciplina da cuosts pro la gestiun cumünala e var 700 000 francs daplü entradas d’impostas. Ultra da quai han las votantas ed ils votants approvà in marcurdi saira a Müstair ils rendaquints e rapports dad instituziuns chi toccan al cumün o chi sun colliadas cun quel – uschè dal Center da sandà Val Müstair, da l’impraisa electrica cumünala PEM ed il rapport ed il rendaquint da la Biosfera Val Müstair. A la fin da la radunanza ha il cumün amo infuormà davart il proget «scoula Val Müstair 2030» chi ha per mera da concentrar tuot ils edifizis da scoula in ün lö, nempe a Müstair. Las deci­siuns in chosa tiran votantas e votants dal Cumün da Val Müstair però pür vers la fin da l’on 2023. (fmr/dat)

Daspö settember da l’on passà stübgia Bigna Guler da Brail musica populara a Lucerna. In si’annada è’la be üna da trais chi fa quist nouv stüdi. In lündeschdi chi vain è’la però darcheu sün ün palc indigen – e concertescha insembel cul Cor masdà da Zernez. Üna visita a Brail pro la giuvna musicista. «Id es amo interessant co ch’ils musicists da jazz e quels da musica populara sun magari sumgliaints. In tuots duos geners s’haja da sunar eir bler tenor uraglia ed i’s po improvisar», disch Bigna Guler (20). Üna bun’uraglia e l’improvisar sun eir duos da las fermezzas da la giuvna musicista da Brail. Sco lavur da matura ha ella nempe scrit l’on passà ün agen toc da musica populara cumbinà cun pop. E seis grond sömmi d’eira dad ir a stübgiar musica. Quel sömmi s’ha ella intant accumpli. Culla matura in busacha e cun seis orgelin da man è’la ida in direcziun Lai da las Quatter Forestas. Là stübgia ella daspö settember da l’on passà musica populara a la Scoul’ota da Lucerna. E là è’la eir gnüda in contact cul jazz ed oter geners da musica. «Ma la fin d’eivna passainta amo adüna il plü gugent in Engiadina, eu riv sü bod minchüna», disch Bigna Guler. Uschè eir la fin d’eivna da Tschinquaisma, quista jada per dar ün concert insembel cur Cor masdà da Zernez. Adüna daplü tuns La prüma vouta in contact cun ün orgelin da man es Bigna Guler gnüda pro sia nona e seis bazegner. Tadlond uras ed uras, ha ella lura üna jada tut svess per mans quist instrumaint ed ha cumanzà a sunar intuorn. Al principi adüna be ils listess pêr tuns, ma i sun gnüts pro adüna daplüs. «Eu sun – cun qualche interrupziuns – daspö var 12 ons l’orgelin da man. Il prüm vaiva amo ün magister in Engiadina ed ün temp suna eir ida fin a Clostra a tour lecziuns», declera la musicista. Ma siond chi nun ha plü dat ingüns magisters d’orgelin da man illa val, ha Bigna Guler imprais bler eir svess, in möd autodidactic. E quai eir accumpagnond a seis frar chi suna la clarinetta. Üna constanta tilla es però adüna restada – l’amur e paschiun pella musica populara. Üna da trais Quella paschiun tilla ha eir manada giò Lucerna, ingio ch’ella abita daspö settember. «Eu sun fin uossa fich cuntainta a Lucerna – eir la cità am plascha fich bain», disch Bigna Guler. Ed eir il stüdi da musica populara tilla plascha fin uossa fich bain, sco ch’ella ha manzunà plüssa jadas i’l discuors: «Id es propi super, uossa n’haja però güsta examens, dimena n’haja bler da far». Quel stüdi da musica populara gnia sport pür daspö ingon, quinta Bigna Guhler, cha avant saja la musica populara be statta ün rom lateral. Ella agiundscha chi sajan eir be trais students da sia annada chi fan quist stüdi. Ma per imprender tuot la teoria da musica, han ils students e las studentas da musica populara da’s focussar il prüm on obain sülla musica classica o lura sül jazz. Perspectivas Bigna Guler s’ha decisa da tour jazz, siond ch’ella vezza eir parallelas i’ls geners da musica, ma eir illa persuna: «Eir dal tip nan eschan nus e’ls musicists da jazz sumigliaints.» Ed a partir da l’on chi vain ha ella eir amo tut ün ulteriur rom central: grooves ed electronics. «Quai es eir prodüer musica e lavurar i’l studio. Be cun musica populara nu saja precis co cha las perspectivas sun plü tard a reguard üna plazza da lavur. Perquai lessa imprender eir amo alch oter», declera la musicista. Sch’ella gniss lura il plü gugent cumponista, ha la FMR vuglü savair. Ch’ella scriva fich gugent musica – «ma eu pudess eir m’imaginar da lavurar plü tard in ün studio da musica.» Fin ch’ella s’ha da decider definitvamaing ingio ch’ella less lavurar ün di, ha Bigna Guler amo bler temp. Sper il stüdi dà ella eir concerts cul trio d’orgelins da man in Engiadina «Ils Tschavats» e rapreschainta eir suletta. Uschè eir in occasiun dal concert da prümavaira dal Cor masdà da Zernez in lündeschdi. Là sunarà Bigna Guler tanteraint tocs sül orgelin da man. Sunà e chantà vain litteratura rumantscha e da tuot il muond. Il concert da Bigna Guler cul Cor masdà da Zernez es in lündeschdi saira, ils 29 da mai 2023, a las 18.00, illa baselgia San Bastian a Zernez. Entrada libra – collecta. Paschiunada pella musica populara: Bigna Guler da Brail suna daspö 12 ons l’orgelin da man e stübgia daspö ün on musica populara a Lucerna. Martin Camichel

In sonda davomezdi haja dat ün incendi i’l territori da Chant Sura a Susch. Lapro es arsa pas-chüra e zuondra, sco cha la Pulizia chantunala ha scrit in üna comunicaziun. La pulizia ed ils pumpiers sajan gnüts infuormats a mezdi chi arda ün toc pas-chüra al süd dal Pass dal Flüela, a Chant Sura. Cun quai cha’l territori es fich stip in quel lö, es gnü clomada per sustegn eir la Heli Bernina. Il fö a lura pudü gnir stüz in cumünanza. In tuot sun stats in acziun 20 pumpieras e pumpiers. Ch’ingün nun saja gnü feri, scriva la pulizia. Che chi’d es statta la radschun per quist incendi nun es amo cler, ma la Pulizia chantunala es vi da sclerir che chi pudess avair dat la sbrinzla. (cdm/rtr/fmr) Zuondra e pas-chüra es arsa sül Pass dal Flüela in sonda davomezdi. MAD

L’hotel da tschinch stailas «Il Paradis» a Ftan serra davo quista stagiun da stà per duos ons sias portas. Sco cha la direcziun da l’hotel scriva in üna comunicaziun als meds da massa, as less «Il paradis» preparar per l’avegnir, cun far investiziuns extaisas ill’infrastructura ed ill’efficienza d’energia. L’edifizi da l’on 1910 – a seis temp üna chasa d’artists – sta a l’entrada da Ftan ed es üna chasa d’albierg dal segmaint plü luxurius, cun stanzas ed appartamaints. La chasa douvra però, tenor l’opiniun da la famiglia possessura Rahe, urgiaintamaing üna sanaziun. Il chasamaint nu saja plü à jour. Perquai han ils possessurs chi possedan «Il Paradis» daspö il 1995 decis da far las intervenziuns necessarias «per las generaziuns venturas», sco ch’els scrivan illa comunicaziun. Sper la sanaziun energetica ed ün «upgrade da l’infrastructura grazcha a nouva tecnologia» vessa da dar eir qualche pitschen ingrondimaint. Cha’l mumaint gnian elavurats ils plans in detagl, scriva l’hotel. Dürant il temp da fabrica da var duos ons – a partir da settember 2023 fin la stà 2025 – resta l’hotel però serrà. Dürant quista stà es «Il Paradis» però amo avert, la stagiun cumainza als 10 da gün 2023. (cdm/fmr) L’hotel «Il Paradis» a Ftan – ün albierg da tschinch stailas in Engiadina Bassa – serra in settember per duos ons sias portas, causa lavurs da sanaziuns plü extaisas. L’hotel «Il Paradis» a Ftan – ün albierg da tschinch stailas in Engiadina Bassa – serra in settember per duos ons sias portas, causa lavurs da sanaziuns plü extaisas.

La cifra da scolaras e scolars in Val Müstair es ida inavo i’ls ultims ons. Uossa voul e sto il cumün unir ils lös da scoula in üna fracziun. In avegnir vessan tuot ils uffants jauers dad ir a scoula a Müstair – ils edifizis scolastics a Valchava e Sta.Maria gnissan libers. In marcurdi saira es la populaziun gnüda infuormada la prüma jada in detagl. In Val Müstair nu para ingün dad esser cunter. Quai s’ha muossà – tenor il president dal cussagl da scoula in Val Müstair, Aldo Rodigari – in marcurdi passà in occasiun da la radunanza cumünala a Müstair. Quella saira ha Aldo Rodigari infuormà insembel cul cumün davart il proget «structuras da scoula». «Ils resuns da las raduond 90 persunas in sala sun stats trasoura positivs», ha dit Aldo Rodigari invers la FMR. Cha votantas e votants hajan perfin incuraschà da cuntinuar cun quist proget d’unir ils lös da scoula. Buna infrastructura da scoula Daspö bod quatter ons s’esa in Val Müstair vi da ponderar, ingio cha scolaras e scolars pudessan ir in avegnir a scoula. Perquai cha la scoula in val, chi’d es fusiunada daspö l’on 2004, ha plüs lös da scoula: a Valchava es tuot la scoulina da la val, a Sta.Maria il s-chalin ot ed a Müstair la scoula primara. Tuot ils trais lös spordschan vairamaing ün’infrastructura da buna qualità. Dimena pudess tuot star sco aint il öli. Ma i chalcha ün oter problem: las naschentschas in Val Müstair. La cifra da scolaras e scolars chala. Quist onn da scoula 2022/23 esa 102 uffants da scoulina fin i’l s-chalin ot. In trais ons as faja quint cun be plü 82. E las vistas cha las cifras da scolars/as pudessan darcheu ir insü sun pac bunas. La Val Müstair füss fingià cuntainta da pudair tgnair in avegnir la cifra da scolars/as in tuot la val sün var 70-80 uffants. Gronds cuosts da transport Ma il president dal cussagl da scoula, Aldo Rodigari, renda attent amo a duos oters «problems» da la situaziun actuala: «Nus vain pel mumaint d’organisar transports da scoula in plüssas direcziuns e nus nu pudain spordscher ninglur structuras dal di. Quai voul p.ex. dir ch’ün uffant da la fracziun da Lü ha da far quatter jadas al di il viadi da Lü a Müstair o retur. Cler, ils uffants cugnuoschan quai, per els es quai alch tuottafat normal. Ma pell’organisaziun da la scoula e las famiglias nun es quai ideal. Ed a la fin esa eir üna dumonda da cuosts, cun tuot quels transports da scoula in plüssas direcziuns.» On per on paja uossa il cumün var 140 000 francs pels transport da scoula. Ma sper üna reorganisaziun dals transports vaja al cumün pro quista «concentraziun» in ün lö da scoula s’inclegia eir per redüer ils cuosts da mantegnimaint e da gestiun, sco p.ex. il s-chodamaint. Hoz sun quai cuosts annuals da var 300 000 fin 400 000 francs per tuot ils trais lös da scoula. Tuot oura Müstair Daspö il 2019 lessan il Cumün da Val Müstair e sias instanzas da scoula müdar la situaziun. Insembel cun ün büro svizzer specialisà in dumondas da localitats d’instrucziun (Atelier für Lernraumplanung) s’haja analisà e valütà la situaziun actuala – per rivar a la fin sün üna proposta concreta. Cha quella ha pudü gnir preschantada pür quists dis a la populaziun, ha tenor Aldo Rodigari sia buna radschun: «La pandemia da corona ha frenà tuot las examinaziuns e lura haja amo dat tanteraint müdadas pro’l presidi cumünal ed illa constellaziun da la suprastanza. Ma dürant ils ultims mais esa i bain inavant, uschè cha la proposta es uossa sün maisa.» La proposta prevezza dad unir tuot ils s-chalins scolastics a Müstair. Quai ha tenor il president dal cussagl da scoula plüssas radschuns: «Cul lö da scoula oura Müstair vaja ad organisar plü bain il transport, tuot va be in üna direcziun, oura ed aint da la val. Ed impustüt es tuot l’areal aint ed intuorn la scoula existenta a Müstair – in congual cul cumplex scolastic a Sta.Maria – bler plü grond, cun plüs spazis da giovar ed ün grond contuorn eir per far sport.» Adattar l’edifizi a Müstair Illa scoula unida a Müstair dess lura mincha ciclus da scoula – tenor l’incletta dal Plan d’instrucziun 21 – tschüffer seis agen spazi, v.d. il s-chalin bass fin la 2. classa in üna part dal chasamaint, il rest dal s-chalin primar ed il s-chalin ot adüna in ün’otra part. Ultra da quai vessa da dar a Müstair eir ün spazi aposta per la structura dal di, cun locals per la maisa da mezdi e pel sustegn da lezchas. Per la scoula da l’avegnir stuvessan gnir fattas qualche adattaziuns illas localitats existentas. Uschè prevezza la proposta da fabrichar duos ulteriuras stanzas da scoula our d’ün grond palantschin. Ed in ün’otra part, davo il palc da la sala da gimnastica, vessa da dar lö per la structura dal di. In quella part existenta as chattan pel mumaint localitats da la Gruppa da teater Müstair. Quella società ha perquai eir dumandà in occasiun da la radunanza cumünala a Müstair, ingio ch’els tschüffan suottet in avegnir. Tenor Aldo Rodigari han precis quellas dumondas da gnir scleridas dürant il prossem temp, quai cha la presidenta cumünala, Gabriella Binkert Becchetti, haja eir miss in vista in radunanza. Amo avert es p.ex. l’adöver da las localitats a Valchava e Sta.Maria, ideas sajan bainvissas eir da vart da la populaziun. «Per l’on da scoula 2025/26» Insomma, il proget d’unir las scoulas in Val Müstair es uossa amo illa fasa da «stüdi» e d’infuormaziun publica. L’inter paquet stuvarà amo ir tras ils muglins politics. Il Cumün da Val Müstair darà prosmamaing in incumbenza üna planisaziun per far ils müdamaints vi dal fabricat. Pür in ün prossem pass saran lura sün maisa cifras concretas. Id es previs cha credits da fabrica rivessan in radunanza vers la fin da l’on 2023. Aldo Rodigari: «Nos giavüsch füss cha l’on da scoula 2025/26 gessan tuot ils uffants da la val a Müstair a scoula.» La fusiun da las scoulas, ida in vigur dal 2004, füss lura realisada ed unida eir localmaing. A Müstair es la scoula primara – e quia vessan da gnir units per l’on 2025/26 tuot ils s-chalins da scoula. A Müstair es la scoula primara – e quia vessan da gnir units per l’on 2025/26 tuot ils s-chalins da scoula. Actualmaing van uffants da la Val Müstair in trais lös a scoula – a Valchava es la scoulina. Actualmaing van uffants da la Val Müstair in trais lös a scoula – a Valchava es la scoulina. A Sta.Maria as rechatta la scoula reala e secundara per l’intera val.

Illa cafetaria da l’Ospidal d’Engiadina Bassa a Scuol han adüna darcheu lö exposiziuns d’artists indigens ed oters. Actualmaing ed amo infin ils 30 d’avuost sun expostas ouvras da Rudolf Glaser da Tarasp chi’s po contemplar dürant las uras d’avertüra da la cafetaria. Rudolf Glaser es nat dal 1949 a Basilea cità e viva cun sia partenaria illa chasa Baumhauer a Tarasp/Fontana ingio ch’el ha daspö il 2003 eir seis atelier giò’l plan terrain. La vernissascha da l’exposiziun illa cafetaria da l’Ospidal d’Engiadina Bassa a Scuol ha gnü lö in venderdi passà in preschentscha da l’artist e da rapreschantants da la Società amias ed amis da l’Ospidal d’Engiadina Bassa. Davo il salüd dad Ursina Caviezel, suprastanta dals amis da l’ospidal ha lura Urs Trottmann, chi d’eira divers ons president da la società, preschantà l’artist e declerà las ouvras expostas illa cafetaria da l’ospidal. Divers quaders da Glaser orneschan las paraids da la cafetaria e dan perdütta d’üna schelta fich variada. Differents möds da pitturar Ils purtrets da Rudolf Glaser sun cumposiziuns cun culuors vivas da tuot gener. «Mia lavur prediletta sun cumposiziuns da culuors chi nu tradischan mi’intenziun persunala. Al principi da mias ouvras nu sta üna visiun precisa in möd ch’eu nu cugnuosch da prüma davent il resultat final. Eu nu less neir tradir in mias ouvras meis sentimaints persunals o mia disposiziun cun la schelta da las culuors», ha dit l’artist. La reducziun da culuors e fuormas lascha liber al visitadur e contemplader da far sia interpretaziun persunala. Divers quaders nu muossan fuormas figürativas, ma cumposiziuns da culuors chi domineschan sias ouvras, tanteraint eir cumposiziuns chi han ün’externaziun. Eir seis möd da pitturar s’ha müdà cun ir dals ons. Amo avant ün temp muossaivan seis purtrets impustüt fuormas cleras cun ün orizont chi separaiva las parts dal purtret. Intant s’ha müdada sia paschiun ed el lavura cun culuors vivas sco cotschen-gelg cumbinà cun culuors decentas chi dan a sias ouvras eir üna tscherta quietezza. Ils fuonds da sias ouvras sun particulars: «Il fuond fuorma per regla üna taila ch’eu trat cun gess bletsch obain cun farina da marmel chi vain liada cun pigments. Il resultat es cha quel fuond as müda cun gnir süt e fuorma üna structura extraordinaria. Eu pittur cun acril, öli e per part cun catram tuot tenor gust e mumaint.» Rudolf Glaser es ün artist fich productiv e perquai as chattà in seis atelier a Tarasp prunas dad ouvras in tuot las grondezzas e culuors. El ha plaschair scha la glieud fa üna visita e tschercha la discussiun. Chi es l’artist? Rudolf Glaser es nat dal 1949 a Basilea cità, ha fat ün giarsunadi sco disegnadur da fabrica ed ha lavurà in divers büros d’architectura a Basilea ed a Turich. El ha fat la scolaziun da magister al Seminar pedagogic a Dornach e lavurà sco magister. El ha eir passantà ün temp ill’America dal süd, impustüt in Patagonia. Dal 1987 ha Glaser drivi seis prüm atelier a Basilea, plü tard a Wikartswil il Bernais. El ha expost illa regiun da Berna, a Londra ed in divers lös in Svizra e sur cunfin. Implü ha el fat ün stüdi in chosa supervisiun cun ün master e dà eir cuors da pitturar. Schi’s voul savair daplü as chatta infuormaziuns sün sia pagina d’internet www.rudolfglaser.ch. Rudolf Glaser pro la vernissascha da venderdi passà. Urs Trottmann dals amis da l’ospidal ha preschantà l’artist e sias ouvras. Ün dals exponats chi’s vezza a l’exposiziun. Art in l’ospidal a Scuol In venderdi passà ha gnü lö illa cafetaria da l’Ospidal d’Engiadina Bassa a Scuol la vernissascha da l’exposiziun da Rudolf Glaser chi abita e pittura a Tarasp/Fontana. In seis atelier illa chasa Baumhauer a Fontana as poja far üna visita e müravgliar prunas da purtrets in tuottas grondezzas e culuors. L’artist es pensiunà ed ha uossa daplü temp per pitturar e far exposiziuns. Pro el as poja eir far cuors da pitturar cun cumposiziuns e culla tecnica da culuors e da pittura. L’exposiziun illa cafetaria a l’ospidal a Scuol es amo averta fin ils 30 d’avuost dürant las uras d’avertüra. (fmr/bcs)

Tschinch duonnas ed üna sesantina d’homens s’han masürats quista fin d’eivna passada a Zernez al champiunadi svizzer da trar a culombs. Da la partida es eir stat l’anteriur skiunz professiunal dal Liechtenstein, Marco Büchel. Trar a culombs – quai es ün sport cun differentas disciplinas. Ün pêr sun olimpicas, però il parcours da chatscha brich. Ed il champiunadi svizzer da precis quel parcours da chatscha es stat la fin d’eivna da Tschinquaisma a Zernez. Dürant duos dis s’han tschinch tregantas e ra­duond 60 tregants – in età tanter 12 ed 81 ons – masürats pro l’implant da tir da chatscha a Zernez. Pro’l parcours da chatscha daja adüna tschinch posts, ingio cha’ls culombs – voul dir rudellas da differenta culur – svoulan tras l’ajer in differentas direcziuns. Intant cha üna part svoula gualiv sü, siglian otras sü in ot ed amo otras svoulan in ün arch plü bass. La sfida pellas partecipantas ed ils partecipants es da tocker uschè blers culombs sco pussibel. Fin in dumengia saira han uschè tuot ils partecipants trat sün totalmaing 200 culombs. Premiera a Zernez Il champiunadi svizzer es stat pella prüma jada a Zernez. Il Club da tir a svoul Zernez saja gnü dumandà da co-organisar il champiunadi svizzer, ha declerà Guolf Denoth invers RTR. Chi s’haja vuglü organisar quista concurrenza üna jada in ün oter lö – e cha Zernez cun seis stand da tir da chatscha saja stat predestinà per üna tala concurrenza. Il lö – immez il god cun vista süllas muntognas e l’En – es eir gnü lodà da fich bles partecipants da la Bassa. Ch’üna scenaria talmaing bella saja rara, han blers dit invers RTR. Il parcours da chatscha hajan installà specialists, ha explichà Guolf Denoth. Pro mincha post svoulan ils culombs our da differentas maschinas e cun quai eir in differenta direcziun. Trat vain cun flintas a ballins. Blers chatschaders – ed oters Blers dals raduond 70 partecipants sun chatschaders, v.d. var 80 %. Il rest sun tregantas e tregants da sport obain tregantas e tregants chi tiran be sün culombs. Il sport haja si‘aigna fascinaziun, manajan tuots. La sfida saja per l’üna la vart spor­tiva – l’effet ün super trenamaint pella chatscha. E da la sfida mentala discuorra eir Marco Büchel, l’anteriur skiunz professiunal dal Liechtenstein. Daspö ch’el ha survgni da regal avant 15 ons ün «insaj» da quist sport, saja el mors da quel. «Però tuot quai ch’eu n’ha imprais i’l sport da skis nu serva quia in­guotta, mentalmaing es quai tuot ün’otra sfida», ha dit Marco Büchel invers RTR. Dal rest, ils tocs chi vanzan da las schaibgias demolidas o na toccas giaran las commembras ed ils commembers dal Club da tir a svoul Zernez a ramassar dürant las prosmas eivnas – schabain cha las schaibgias sajan decumpuoniblas in möd biologic, sco cha Guolf Denoth ha declerà ad RTR. Ils culombs vegnan sajettats per ajer, il tregant as prepara pel tun e lura vaja liber – per exaimpel Romano Vassella. Per quistas schaibgias vaja, schaibgias da 9-11 cm diameter in differentas culuors. Ils uschedits «culombs». Guolf Denoth ha organisà il champiunadi svizzer cun il Club tir a svoul da Zernez. Cun 18 onns è el in dals pli giuvens partecipants, Jon Andri Guler. Ils culombs vegnan sajettats per ajer, il tregant as prepara pel tun e lura vaja liber. Ils culombs vegnan sajettats per ajer, il tregant as prepara pel tun e lura vaja liber. In acziun güsta l'anteriur skiunz Marco Büchel. Avant co cha'ls tregants pon cumanzar a sajettar daja pro mincha post üna cuorta introducziun per l'intera gruppa.

Ün di d’october la sonda a bunura. Davant ün cafè be dasper il marchà dad üna cità intuorn ün pêr maisas stumpladas insembel, tschainta üna cumpagnia dad homens giuvens per baiver alch e star ün pa a discuorrer da quist e da tschai, cun blers pleds sonors e da buna glüna. Els fan lur postazuns bain tanterglioter. Il camarier para da gnir a bröch tuot bain e para da tils cugnuoscher cun lur giavüschs ed adüs. Fom han’eir ün pa. Minchün sia fom individualisada. Il camarier taidla e piglia nota da las postaziuns cun calma suverana. Ün dad els, ün hom giuven tschantà süsom maisa tegna sün bratsch ün poppin. Eir quel ha said. El til tegna clos cun seis ferm bratsch tetuvà e til dà la butiglia. Il pitschen pozza seis cheuïn cunter la spadla e baiva. L’hom fa tuot cun man sgür e franc. Il pitschen til guarda cun tuot sia fiduzcha d’uffant. E’l bap nu til lascha giò d’ögl. Ma quai nu voul dir ch’el nu discuorra cun seis cumpogns. Anzi. El dà vivs impuls al discuors ed oters taidlan e dan risadas. La butiglia da lat es vöda. Sülla spadla ha il bap miss ün pez. Uossa vegnan ils splattins sülla rain. Il rupch dal pitschen chatta approvaziun generala. Lura til louva’l aint illa charozzina, til cuerna giò e fa sü il tettin da sumbriva. Tuot quai fa’l cun ün man chi ha fat quai amo plü. Duos duonnas plü veglias vegnan nan a verer il poppin ed expriman lur admiraziun cun blers buns pleds. Il bap sta daspera e nun es gnanca zich stut dals elogis. Giò da tuot es il poppin adüsà e lascha chi guardan. El para da’s sentir bain. In mincha cas guarda’l cun ün surrier beà. I’s vezza cha seis bap es adüsà da verer dal pitschen e ch’el til vezza. Quai til permetta da trategner ad ota vusch a seis cumpogns e da tils far rier. Il pitschen as sainta bain in quista cumpagnia sonora. El sta be quietin. Probabel è’l per as rumanzar. Tuot quai cha’l bap fa ha ün aspet natüral e para da s’incleger da sai. Sia sgürezza da sai e la conscienza da far quai chi’d es da far persvada tuottafat. El es quel ch’el es e fa bain quai ch’el fa e nu sto giovar üna rolla. Ed el nu sto copchar ad ingün. Seis cumpogns sun ­adüsats, e stuts nu suna per nöglia. Perche vessna da esser stuts? Eir els faran da quai. Per finir piglia l’hom la charrozza, salüda cordialmaing a seis cumpogns e va per seis fat. Intant varà la mamma dal pitschen pudü durmir ün pa plü lönch, oramai chi’d es sonda, in quista cità in Andalusia, Spogna. Quist n’haja vis e quist m’ha plaschü. Quai laiva dir. Cuntuot cha quists fats dischan vairamaing sainza pleds quai chi han da dir a chi chi ha ögls. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz.

In venderdi saira, ils 2 da gün a las 20.30 dà il coro masdà da Valsot ün concert ad Avrona pro’l «Gasthaus Avrona». Il Coro masdà Valsot suot la bachetta da Maria Pardeller-Fliri exista daspö l’on 2013. Quel on s’han unidas las chantaduras e chantaduors da Ramosch, Strada e Martina e fuormà il nouv coro. Quel ha 29 commembras e commembers ill’età da 16 a 79 ons. Il coro chanta in prüma lingia chanzuns rumantschas. Schi’d es bell’ora es il concert in venderdi saira a las 20.30 our il liber, sülla terrassa da l’ustaria d’Avrona. Schi vess da plouver es il concert i’l tablà da quella. I vain giavüschà da s’annunzchar per telefon 081 861 20 20, gasthaus@avrona. (cdm/fmr) Il Coro masdà Valsot es pront pel concert ad Avrona.

Minchatant as legia üna notizcha ch’ün manader o üna manadra d’üna gruppa speciala haja manà a singuls o tuot la gruppa fin ad üna mort cumünaivla, ultimamaing in Africa, ad üna mort tras üna dieta speciala. Eir in Svizra vaina gnü da tals cas. I nu sto adüna esser üna fin extrema, ma id es da constatar cha talas gruppas sun ferm liadas vi dad üna persuna, in ün lö, vi d’üna vita speciala, separada da la vita dals oters. Quai nu mangla esser üna religiun o üna filosofia speciala, i po eir esser ch’els spettan la fin dal muond bainbod o chi sun persvas ch’üna gruppa zoppada prouva da surtour il reginom dal muond inter. Bod adüna tschercha la persuna centrala da liar a seis scolars il plü ferm pussibel vi dad el, da tils separar da la vita cha no nomnain «normala» e d’avair il plü pac pussibel contact cun quella. Vis tuot quai m’ha impreschiunà üna jada daplü co cha Gesu as cuntgnaiva. Cur cha seis scolars han vuglü fabrichar chamonnas e star cun el sün ün muot ha’l refüsà ed es i giò darcheu vers ils cumüns, ingio cha las malatias e las plajas e la disfurtüna dal muond til spettaivan. Adüna darcheu s’ha’l separà da seis scolars ed es i tscherchond la suldüm e scha ün cumün laiva ch’el stess pro els è’l parti. Ed a seis scolars ha’l tramiss oura, pro la glieud. Per mai voul quai dir ch’el vöglia esser dastrusch pro la glieud, eir pro’ls povers e chalchats, la nouva ch’el annunzcha sto as confruntar cul muond sco ch’el es, sto tgnair oura quel muond, ma eir as fidar dal muond. El surdà seis messagi in noss mans, in nossa respunsabiltà. El voul cha no creschan, cha no mainan inavant quai ch’el ha cumanzà. Id es alch oter co üna gruppa serrada, id es libertà, ma eir respunsabiltà. Sieuer a Gesu, ir cun el, quai es ir vias incuntschaintas: Tgnair oura malsgürezzas, as confruntar cul muond sco ch’el es, as fidar e cun quai eir chattar fiduzcha. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. El viva en il Partenz ed è actualmain president da la Lia Rumantscha. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

«Terra pels peis» da Linard Bardill è gist or da stampa. Il cudesch liric en vallader e tudestg vegn preschentà questa saira a la vernissascha en la libraria Lüthy a Cuira. La FMR ha visità l’autur en ses atelier a Scharans ed el ha tradì intginas ponderaziuns ch’el haja fatg cun scriver duas poesias. Cun leger ina poesia fan patratgs turnighels. Associaziuns sautan ringaraja. Ina poesias po evotgar in sentiment u regurdar ad in mument emblidà. Ma èsi propi il vair? Èsi ils medems patratgs che l’autur sez ha fatg durant scriver sia poesia? U manegia lez forsa insatge tut auter? Durant la visita da la FMR lascha Linard Bardill filar a moda spontana ses patratgs tar duas da sias poesias. No surgnin bainbod ün giat o il giat survain a no a la fin dals quints n’ha eir jau surgnü üna vita quai nu saja precis o forsa listess viceversa la vita ha surgnü a mai Lura vess la vita tut ün ris-ch ter bluord Chi saja sco chi vöglia jau m’allegr sül giat e sper cha’l giat varà plaschair da mai Naschida saja questa poesia cura che sia famiglia spetgava in giat, di Linard Bardill. «Ti na pos decider co che quai gnarà cun quest ­giat.» Ed uschia raquintia la poesia dad ina vart da la fidanza en la vita e da l’autra era dal ristg da la vita. Il ristg d’ina relaziun «Il ristg che questa vita porta a nus umans è dad esser pront da prender si contact cun tgi ch’igl è. Quai è listess sch’igl è in giat, in bostg, in uman u mia figlia che sto far in test en scola ch’ella è segira ch’ella va be giu per l’assa. Il ristg da la vita è da confruntar cun relaziuns, dad esser pront e perdert dad ir en ina relaziun.» E per turnar tar il giat che ha inspirà la poesia: La finala saja quai stà ina giatta cotschna ch’è vegnida tar ils Bardills. «In’orma da giat. Incredibel. Ina giatta che gida la dunna da far lavur da terapia e che sesa adina là nua ch’i dat problems. Ina giatta da tschel mund», di ­Linard Bardill. Igl avess era pudì esser auter, in giat che sa dispita adina cun auters giats. Quai saja il ristg dad ina relaziun. «Ma il ristg da restar sulet e senza relaziun è bler pli insupportabel.» I sburfla or dal cor «Quant jent» è il titel da la segunda poesia. ­Ella cumenza cun rimas che regordan l’emprim bunamain a quellas d’ina chanzun d’uffants ed ­ella daventa vers la fin adina pli filosofica. Jau less esser la leivra chi cuorra tras la planüra cuvernada da naiv il floc da naiv chi salüda sün fanestra Quant jent füss jau la glüm chi splendura illa s-chürdüm la foura aint il mür il spazi tanter las stailas il vöd tanter ils atoms Jau nu sun quai e sun listess tuot quai jau vez il muond suot meis peis co ch’el sbuorfla our da la chombra zoppada da meis cour A la dumonda co che questa poesia saja naschida, regorda Linard Bardill a la meditaziun dals zens. Cun lezza emprovian ins da cuntanscher in stadi dal esser vid – quai reusseschia sin il pli per in mumentin. Da l’autra vart haja mintga uman la capacitad da crear en sai l’entir univers u insumma tut quai ch’existia sin il mund, forsa ina lieur sco en la poesia. Uschia statti scrit en la poesia, i «sburfla tut or da la chombra zuppada da mes cor». Cor u «sammelsuri da savida» Quai saja in miracul. E là tegnia l’umanitad sin distanza l’intelligenza artificiala. Lezza saja in sammelsuri da savida. «Ma noss cor è in lieu nua ch’i vegn creà il mund, l’univers, la via da latg. Jau nun ha uschè tema da l’intelligenza artificiala. Ella farà in grond battibugl. Ma sche nus nun ans laschain metter in pigna avain nus bunas schanzas da surviver quai.» Il sammelsuri da sapienza na saja betg uschè potent sco la forza da l’amur, da la glisch e da la creaziun, di Linard Bardill. E tut questas ponderaziuns – e numerusas autras associaziuns da lecturs e lecturas – han plaz en paucas lingias e paucs pleds d’ina curta poesia. L’autur Linard Bardill tar el a chasa a Scharans. Enconuschent è el dapi radund 40 onns surtut era sco chantautur. Fabular e chantar è ses grond dun tant per rumantsch sco per tudestg – Linard Bardill preschenta ses nov cudesch da poesias. Fabular e chantar è ses grond dun tant per rumantsch sco per tudestg – Linard Bardill preschenta ses nov cudesch da poesias. La nova publicaziun «Terra pels peis/Den Füssen ein Grund» da Linard Bardill è cumparida quests quists dis tar la Chasa Editura Rumantscha. La nova publicaziun «Terra pels peis/Den Füssen ein Grund» da Linard Bardill è cumparida quests quists dis tar la Chasa Editura Rumantscha.

Peter Roth da Sta. Maria es stat ün spazzachamin paschiunà ed ingaschà. Sias episodas ed aventüras sco Peder Nair e portafurtüna illas muntognas preschainta’l in ün cudesch. A Silvester giaiva’l a spass cun sia büschmainta da lavur ed ün purschlin suot bratsch e la signuria i’ls gronds hotels da San Murezzan paraivan nars da dar il man e far fotografias cul Peder Nair. Cha quai porta furtüna es üna vegl’istorgia. E Peter Roth, il spazzachamin paschiunà, giodaiva quists mumaints. E natüralmaing surgniva’l eir la bunaman correspundenta. Quistas ed otras istorgias scriva Peter Roth in seis cudesch «45 ons portafurtüna illas muntognas» – la vita variabla d’ün spazzachamin. Sco giuvnot da 19 ons d’eira’l rivà in Engiadin’Ota ed el viagiaiva cul velo da chamin a chamin da Cinuos-chel fin Silvaplana. Minchatant til manaiva il patrun cun l’auto a lavur, inavo stuvaiva’l guidar svess causa cha’l patrun vaiva guardà massa chafuol i’l magöl. Pür duos ons plü tard ha’l fat svess la patenta da l’auto per viagiar pro la cliantella. Adüna nu inclegiaiva quella a l’hom nair cun cilinder ed ün fazöl cotschen intuorn culöz. Quai nu vaiva da chefar culla püppa in bocca, ma impustüt cun seis dialect tudais-ch da Schaffhausen. Cha perquai haja’l insacura cumanzà a discuorrer tudais-ch da scrittüra culs Engiadinais, scriva’l in seis cudesch. Cun s-chala e barschun süls vadrets In Engiadin’Ota ha Peter Roth passantà sco spazzachamin da tuottas sorts episodas specialas. Il plü gugent visitaiva’l las chamonnas SAC e plü d’ün faiva gronds ögls cur chi vezzaivan a gnir al spazzachamin cun s-chala e barschuns – e natüralmaing culla püppa in bocca – sü dals vadrets. Insacura vaiva’l dudi, chi gnivan fat svouls da trenamaint cun pitschens aviuns süls glatschers. Uschè as laschaiva’l in avegnir svolar per exaimpel sur il glatscher e la morena in direcziun da la chamonna Tschierva. La s-chala dal spazzachamin però nu vaiva plazza, quella gniva francada suot l’aviun sper ils schlusigls. Uschè pudaiva Peter Roth accumplir e seguir plüssas paschiuns, nempe seis manster da spazzachamin, sco eir la natüra e las muntognas. Elet da la Mastralia Dal 1964 es el gnü elet da la Mastralia jaura sco spazzachamin in Val Müstair. El vaiva guadagnà la cuorsa electorala cunter ils duos cuntracandidats. Sco cha Peter Roth scriva in seis cudesch, haja’l gnü gronda baja d’avair surgni la plazza sco «Unterländer», chi vaiva dal rest imprais rumantsch. Ils Jauers til han bivgnantà bain, in mincha chasa surgniva’l cafè e tuorta, e sch’el vess vuglü, dafatta ün sanin. La Val Müstair d’eira il plü pitschen district da spazzachamin in Grischun ed el vaiva lavur be per set mais l’on. Uschè vaiva’l daplü temp pella natüra, pella flora e fauna. Insacura ha’l cumanzà a far gitas guidadas i’l Parc Naziunal Svizzer, però sainza infuormar als respunsabels. Quels sun stats stupefats d’inscuntar üna jada dal 1973 a Peter Roth cun üna gruppa da giasts immez il Parc Naziunal. Pacs mais plü tard es el gnü elet sco guardian dal parc. A partir da quel mumaint d’eira’l da stà in viadi in missiun ufficiala pel Parc Naziunal Svizzer. «Eu faiva las guidas in tschinch differentas linguas», quinta’l. Cun paschiun ed ingaschamaint Tuot quai cha Peter Roth ha fat, ha’l fat cun gronda paschiun ed ingaschamaint. Quai tant illa lavur sco eir in seis temp liber. El s’ha ingaschà passa vainch ons pels tregants pistolers jauers e pels pumpiers da la Val Müstair. El es eir stat controllör d’apiculturs regiunal ed ha manà blers ons la chamonna ad Ova Spin. Dürant seis temp sco spazzachamin in Val Müstair ha’l eir pudü instruir a set giarsuns. Ch’eir la lavur da spazzachamin s’haja sviluppada in tuot quists ons. E listess ha Peder Nair, sco ch’el gniva eir clomà in Val Müstair, adüna provà da tgnair e dar inavant tschertas tradiziuns dal manster. «Ün spazzachmin nu sezza mai in ustaria, be dürant la posa», quinta’l. Cha’l giarsun stopcha eir adüna chaminar a schnestra dal patrun e cha’l spazzachamin stopcha adüna avair mans nets. Ün da seis agens giarsuns es finalmaing eir dvantà seis successur. Dedichà a seis ses uffants In seis cudesch «45 ons portafurtüna illas muntognas» quinta Peter Roth bleras istorginas ed istorgettas da sia vita sco spazzachamin. Bleras da quellas tematiseschan seis trais ons in Engiadin’Ota e plü pacas istorgias sias aventüras in Val Müstair. D’eira sia vita in Val Müstair plü lungurusa co il temp pro la signuria a San Murezzan? «Insomma brich», respuonda’l, «forsa nu laiva simplamaing na sparmalar ad ingün.» Cha perquai s’haja’l forsa plütost concentrà sül prüm temp sco spazzachamin. Ch’el nu saja insomma na bun da far litta cun inchün, ch’el ama l’armonia, quinta’l. Peter Roth ha scrit seis cudesch per cha sias aventüras sco spazzachamin, ma eir sia paschiun pella natüra, in special per dschembers ed utschels, nu giaja a perder. Fingià dal 2008 vaiva’l scrit ün cudesch sur da seis temp sco guardian dal Parc Naziunal Svizzer. Seis cudesch sur da la vita dal spazzachamin dedichescha’l a sia professiun ed a seis ses uffants. Il cudesch da Peter Roth «45 ons portafurtüna illas muntognas» as poja retrar illas librarias o directamaing pro Peter Roth a Sta. Maria, peter.w.roth@bluewin.ch Tradiziunalmaing culla püppa in bocca refletta Peter Roth in seis üert davant chasa a Sta. Maria sur da seis temp sco spazzachmin e portafurtüna. In seis cudesch quinta Peter Roth da sias aventüras sco spazzachamin, per exaimpel in servezzan pella signuria da San Murezzan. In seis cudesch quinta Peter Roth da sias aventüras sco spazzachamin, per exaimpel in servezzan pella signuria da San Murezzan.

Clifford Errol Bruckmann ha surtut pels 1. da gün 2023 las ma­strinas pro la Chasa d’art da la Fundaziun Nairs. Clifford Errol Bruckmann ha 35 onns, ha stübgia art a Turich ed a Londra e maina actualmaing amo üna aigna pratcha d’art a Turich. I’ls ultims ons ha el impustüt organisà exposiziuns na-commercialas in Svizra per artistas ed artists main cuntschaints. Nairs – ün lö da renom internaziunal «Nairs sco lö da lavur, sco lö per pensar e sviluppar es extraordinari – e quai sün tuot il muond. Eu sun però forsa ün pa our d’üna otra generaziun cha ils manaders fin uossa», disch il nouv manader artistic Bruckmann. El succeda a Christof Rösch, chi va in pensiun. Clifford Errol Bruckmann prevezza eir da gnir a star in Engiadina Bassa. Per el esi nempe fundamentalmaing important d’avair üna relaziun cul lö. Ma eir per pudair fabrichar sü las colliaziuns necessarias culla populaziun indigena, voul el chattar ün nouv dachasa in Engiadina. (rtr/fmr) Cun Clifford Errol Bruckmann ha surtut üna nouva generaziun las mastrinas pro la Chasa d’art da la Fundaziun Nairs.

Davo bundant set mais restructuraziun, driva quista sonda il Center dal Parc Naziunal Svizzer darcheu sias portas. Là vain eir inaugurada la nouva exposiziun permanenta chi’s dedichescha a la natüra sulvadia. La FMR ha gnü l’occasiun da visitar l’exposiziun cuort avant l’avertüra ed ha survgni üna guida exclusiva. L’on passà in november es gnü svödà cumplettamaing l’edifizi dal Center dal Parc Nazinal Svizzer (PNS) a Zernez. E quai per far plazza ad üna nouva exposiziun permanenta. Davo set mais lavuors es uossa tuot pront – ed in gövgia passada pro la visita da la FMR d’eiran ils lavuraints be amo vi d’optimar ultims detaglins. Da rimplazzar l’exposiziun davo var 15 ons d’eira fingià decis pro l’avertüra dal Center dal PNS l’on 2008. E quella exposiziun vaivan vis fin dal 2022 lura eir fingià passa 350 000 visitaduras e visitaduors. «Id es simplamaing fascinant che pussibilitads chi s’ha implü in congual cun avant 15 ons. Impustüt la tecnica da video ha fat ün grond svilup in quist fratemp», disch Hans Lozza, il manader dal proget e respunsabel per la comunicaziun pro il PNS. Per pudair spordscher darcheu üna nouva experienza als giasts, ha il PNS investi var 2,5 milliuns francs illa nouva exposiziun permanenta. Ün audioguide interactiv Arrivond i’l Center dal PNS, dà güsta in ögl cha eir il local d’entrada es gnü refat cumplettamaing. Pro la nouva teca – chi’s rechatta uossa visavi da l’entrada e na plü a schnestra – as survain ils bigliets sco eir la guida audio. Quista guida interactiva es ün dals elemaints centrals da la nouv’exposiziun. «Il giast ha dürant seis gir tras il center adüna darcheu l’occasiun da tour part activamaing e da respuonder a dumondas fond adöver da la nouva guida audio interactiva. Ma el survain eir bleras infuormaziuns implü», declera Hans Lozza. La guida nouva consista d’ün smartphone – aposta modifichà pel PNS – in cumbinaziun cun uragliers. Davo registrar l’apparat e tscherner la lingua, cumainza l’aventüra in direcziun natüra sulvadia. Per la guida ha la collavuratura dal PNS, Anna Mathis – insembel cul cabarettist Flurin Caviezel – registrà il cuntgnü rumantsch. Uschigliö as poja eir far la guida per tudais-ch, talian, frances, ed inglais. Vista panoramica Sco üsità cumainza l’exposiziun permanenta i’l prüm plan dal center a Zernez. E là as rechatta eir il prüm higlight da l’exposiziun. Cun vezzer quel, s’inclegia eir che cha Hans Lozza ha manajà cul svilup tecnic: Üna taila da 16 m largezza sün 2,5 m otezza muossa diversas impreschiuns our da las quatter stagiuns da l’on i’l PNS. Perquai projecteschan quatter beamers ils purtrets sün duos paraids dad 8 m largezza. E quai cun üna enorma resoluziun – in 8k ed in vista panoramica. «Uschè svanischan ils pixels. Ils visitaduors dessan ‹sfuondrar› quia illa natüra sulvadia. Ed els dessan invlidar ün pa tuot quai che chi’d es dadourvart», disch Hans Lozza. El agiundscha cha grazcha a quist’installaziun possa eir glieud plü veglia o cun ün handicap survgnir ün’impreschiun da la vaira natüra chi’s rechatta dadoura: «Quai es eir stat ün dals böts da quist proget d’exposiziun.» Güzzar las uraglias L’exposiziun maina davo inavant i’l seguond plan, speravi a las prümas staziuns davart l’istorgia dal Parc Naziunal Svizzer. Quella vain nempe raquintada in totalmaing desch episodas. Quellas as sparpaglian tras tuot l’exposiziun i’ls piertans. Chaminond sü da s-chala as savura fingià da dalöntsch üna fin’odur da dschember. «Per quist local d’exposiziun vaina laschà far ün’installaziun cun laina da dschember our da la Val S-charl. Bes-chas intagliadas in dschember survegnan vita grazcha ad ün’animaziun da video», uschè Hans Lozza. Eir quia as vain darcheu perdütta dal ciclus d’ün on illa natüra sulvadia dal PNS, ma quista vouta our da la perspectiva da las bes-chas e da divers process natürals. E per as pudair focussar daplü süls divers clings da la natüra, es gnü registrà sco prüm il tun: «Quai es insè insolit. Normalmaing as faja sco prüm la sparta visuala e davo il tun – nus vain fat quai viceversa. Quia as dessa propi güzzar eir las uraglias.» Tuot ils sens I’l terz local da l’exposiziun vegnan lura amo svegliats amo tuot ils ulteriurs sens. In maniera d’ün labor as vain a savair daplü davart la lavur da perscrutaziun dal PNS. Installaziuns da video ed ogets per tocker aint invidan als giasts da scuvrir activamaing la lavur scientifica da passa 100 ons. La fin da l’exposiziun as vaja darcheu inavo sül prüm plan. Là vegnan lura tematisadas las perspectivas e’l futur dal PNS sco eir da la natüra sulvadia. Ma daplü nu dess amo gnir tradi. Uffants tanter tschinch e 12 ons pon eir ir tras la nouva exposiziun permanenta fond adöver d’üna guida audio aposta per els. Tadlond ün gö auditiv, güdan els a la figüra «Furbina» a tscherchar a seis frar «Ratsch», chi’d es spari. E dafatta eir pels uffants amo plü giuvens sun gnüts miss ad ir posts da giovar cun aspets educativs. Uschè ch’ingün nu vain a la cuorta illa nouva exposiziun permanenta i’l Center dal PNS a Zernez. Il labor: Aint i’l terz local d’exposiziun as vain a savair tanter oter daplü davart la lavur da perscrutaziun aint il PNS. La nouva exposiziun es dedichada a la natüra sulvadia. E quella as poja sentir pigliond part activamaing. La nouva exposiziun es dedichada a la natüra sulvadia. E quella as poja sentir pigliond part activamaing. La nouva exposiziun es dedichada a la natüra sulvadia. E quella as poja sentir pigliond part activamaing. Eir il local d’entrada es gnü refat cumplettamaing in occasiun da la restructuraziun. Vista panoramica: Üna taila da 16 m sün 2,5 m muossa scenas our da las quatter stagiuns da l’on i’l PNS – e quai in üna resoluziun dad 8k.

Illa Dmura Puntota a Scuol ha gnü lö il prüm Congress regiunal per l’età avanzada cun referats e preschantaziuns. E co fast tü quai?: Las preschaintas e’ls preschaints han profità da l’occasiun eir per discuorrer cun lur collegas attempats. «Eir qua? Hai, hai, tü est eir fingià plü vegl.» – «Co vaja culla sandà?» - «Lain verer che chi quintan.» La sala polivalenta d’eira in gövgia davomezdi bain occupada cun glieud attempada da tuot la regiun. Els d’eiran gnüts a tour part al Congress per l’età attempada Engiadina Bassa cun plüs stands d’infuormaziun da differentas organisaziuns ed instituziuns sco la Pro Senectute, Spitex e la Lia grischuna da cancar. «Ün intent da quist prüm congress es da dar a Vus l’occasiun da güdar ad optimar la sporta pella vita ill’età avanzada in nossa regiun», ha dit Rebekka Hansmann-Zehnder, la directura da la partiziun Chüra dal Center da sandà Engiadina Bassa. Mincha preschainta e preschaint vaiva survgni ün fögl per indichar ideas e propostas. «E lura laina muossar cun cuorts referats quant important chi’d es da restar plü lönch pussibel san ed activ.» «Cun tadlar a l’agen corp» Il meidi a l’ospidal da Scuol Marek Nemec chi fa svessa bler sport ha referi davart il tema Trenamaint ill’età attempada. Böts importants ill’età avanzada sun tenor el da restar fit i’l cheu, mantegner l’aigna mobilità e’s proveder svessa: «Per quai douvra musclas», ha dit il meidi eir da la Chasa Puntota, «a partir da l’età da 50 ons as cumainza a diminuir la forza musculara ed i crescha il privel da dar giò.» Perquai ha’l cusglià da far trenamaint da forza eir in età avanzada, «cun ir suvent a spass, exercitar l’equiliber, far gimnastica, nodar, ir cul velo ed eir ballar minchatant.» Chi nu’s saja mai massa vegl per trenar las musclas, ha Marek Nemec intunà ed agiunt: «Trenar las chommas es ill’età avanzada plü important co la bratscha.» Gnir vegl restond san Hannes Graf, co-schefmeidi da la medicina integrativa e cumplementara a l’ospidal da Scuol, ha manzunà las premissas per gnir vegl restond frisch e san: Per gronda part nudritüra vegetala, bler movimaint, suvent our il liber, pac stress, ingaschamaint social ed uniun in famiglia. «L’ambiaint e’l möd da viver sun plü importants co’ls gens chi s’ha survgni.» Las clavs per üna vita sana sun, sco cha’l meidi ha declerà, «musclas fittas, ün bun metabolissem, nudrimaint san, recreaziun, cuntantezza e furtüna.» Üna fosa nudritüra, massa bler zücher e grass e massa paca verdüra e frütta, es tenor Hannes Graf «il factur da ris-ch nr. 1 per üna mort prematura». Eir el ha cusglià da’s muantar suvent, «p.ex. ir sü da s-chala e na cul lift e star in pè cun lavurar», e da durmir avuonda. Dumondas a peritas e rapreschantants cumünals Cun l’accumpagnamaint dal musicist Pasquale Bonfitto han las preschaintas e preschaints chantà ed eir ballà. Lura hana gnü l’occasiun da discuorrer cullas incumbenzadas ed incumbenzats pella promoziun da la sandà e la prevenziun dals quatter cumüns da la regiun, Daniela Heis per Samignun, Ursina Caviezel per Valsot, Fadri Häfner per Scuol ed Armando Roner per Zernez. «In Samignun es nossa dmura d’attempats sun seis ses lets pel mumaint occupada plainamaing», ha dit Daniela Heis, «perquai abitan uossa ses ulteriuras senioras e seniors da Samignun qua a Scuol.» Chi’s tils dess jent la pussibiltà da tuornar in Samignun, ma ch’a la svelta nu saja quai pussibel, eir schi dess in cumün abitaziuns per persunas attempadas: «Noss seniors stan uschè lönch sco pussibel pro els a chasa, e lura vöglna ir in üna dmura d’attempats e na simplamaing in ün’abitaziun.» Ils preschaints han eir discurrü culs experts vi dals stands e’s laschats infuormar da las differentas sportas sco la cussagliaziun dal CSEB, l’organisaziun «alzheimer» o «avegnir». Quist’organisaziun accumpogna persunas amaladas da cancar ed eir a lur confamiliars. Sco cha Rebekka Hansmann ha conclüs as prevezza da cuntinuar a spordscher da quists congress per l’età avanzada in ün o plüs ons. Il meidi Hannes Graf in acziun pro seis referat ch'el ha tgnü a chaschun dal Congress regiunal per l'età avanzada. Rebekka Hansmann-Zehnder chi maina la «Chüra» dal CSEB in discussiun cul meidi Marek Nemec. Las ed ils incumbenzats dals quatter cumüns in chosa età, (da schn.) Fadri Häfner, Armando Roner, Ursina Caviezel e Daniela Heis. Rebekka Hansmann-Zehnder ha salüdà las preschaintas e preschaints al prüm congress tematic in Chasa Puntota a Scuol. Scuol: Prüm congress per l’età avanzada Illa Dmura Puntota a Scuol ha gnü lö in gövgia passada il prüm congress regiunal per l’età avanzada. As partecipadas a quist arrandschamaint han persunas attempadas da tuot l’Engiadina Bassa. Il congress vaiva organisà la partiziun Chüra dal Center da sandà regiunal. Sco cha la directura da la Chüra, Rebekka Hansmann-Zehnder, ha dit vaivan ils cumüns Samignun, Valsot, Scuol e Zernez incumbenzà al CSEB dad organisar da quists inscunters. «Il böt es da procurar per infuormaziun davart il tema età, da dar l’occasiun da far dumondas ed eir da giodair la cumpagnia da persunas da la medem’età», ha ella dit a la FMR. A quist congress han referi ils meidis Hannes Graf e Marek Nemec da l’ospidal a Scuol. (fmr/fa)

Daspö bundant ün on s’occupa la cumischiun «Chasa da scoula Tschlin» per incumbenza dal cumün cul futur da la chasa da scoula e la sala polivalenta a Tschlin. La chasa da scoula dess dvantar hotel per giasts interessats a musica e natüra ed illa saletta dessa dar ün’ustaria. Che far cun l’anteriura chasa da scoula da Tschlin e culla sala polivalenta per mantgnair sia valur e generar eir nouvas entradas? In occasiun d’ün lavuratori s’han l’on passà persunas da Tschlin e d’otras fracziuns da Valsot s’occupadas da quista dumonda. L’expert Stefan Forster da la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas ZHAW ha manà quist lavuratori. «Ils preschaints d’eiran da l’avis cha la musica tocca pro’l cumün da Tschlin ed uschea es nat il proget ‘Tschlin musica in cumün’», recapitulescha il suprastant dal cumün da Valsot Fadri Riatsch chi presidiescha la cumischiun Chasa da scoula Tschlin. Davo ün on ha Stefan Forster preschantà in venderdi saira a Tschlin ils resultats da lur lavur. A quella sairada han tut part bleras persunas giuvnas. Cun ustaria Bun Tschlin «Nossa visiun es cha Tschlin as sviluppa cun differentas activitats in sala polivalenta, chasa da scoula ed otras localitats ad ün cumün cun l’accent musica», ha dit il perit ed agiunt cha’l proget gnarà realisà in etappas. «Illa prüma etappa 2023/24 fundaina la società ‘Tschlin musica in cumün’ e posiziunain Tschlin in quel möd. Nos public in mera sun dad üna vart gruppas, societats, scoulas, scoulas otas da musica, fuormaziuns da musica e cors, e da tschella giasts individuals chi han interess per cultura e natüra.» Id es previs da fabrichar illa saletta sül prüm plan ün’ustaria cun chadafö e prodots da Bun Tschlin e sülla plazza davant l’entrada ün pêr maisas our il liber. L’ustaria sarà averta 4 – 7 dis l’eivna. Cur cha quell’ustaria rivarà las portas gnarà serrà il Cafè Spontan, causa chi nu’s vöglia concurrenzar ün a l’otra. La chasa da scoula vain nüzziada daspö utuon 2022 sco hotel nomnà Chasa Tschlin. «L’eivna passada vaina gnü qua üna gruppa dal Schulheim Cuoira», ha dit Martina Hänzi da l’agentura Engadin Booking, «prosmamaing vain üna gruppa dal Proget God da muntogna e lura üna da l’ETH Turich. E d’instà vaina lura eir giasts individuals.» La sala polivalenta sta inavant a disposiziun a las societats per lur prouvas, in tuot esa var 90 prouvas l’on. Da la società ad üna fundaziun Proprietari da l’infrastructura resta il cumün da Valsot. «In ün prossem pass constituirana üna fundaziun cul medem nom ‘Tschlin musica in cumün’», ha orientà Stefan Forster, chi saja in quella fuorma plü simpel da survgnir sustegn finanzial da regiun, chantun e dad otras fundaziuns. «La fundaziun surpigliess lura l’infrastructura.» La società as finanziess cun entradas dals commembers, contribuziuns da fundaziuns e dal chantun, entradas da la Chasa Tschlin e fit per la sala. Al cumün pajarà ella per ütilisar l’instructura quist on chi vain ün fit da 10 000 francs. «L’idea es cha’l cumün investischa in l’infrastructura necessaria per l’ustaria Bun Tschlin», ha dit Fadri Riatsch, «no spettain uossa quella decisiun dal cumün.» Illa discussiun chi ha dat davo esa gnü dumandà eir davart ils ris-chs da quist proget. «Natüralmaing es quist proget collià cun ün ris-ch, no eschan però persvas cha las schanzas e’ls avantags pel cumün e la regiun sajan plü gronds ed eschan da buna spranza cha’l proget as sviluppa in möd prosperaivel.» La suprastanza cumünala d’eira gnüda orientada fingià avant da vart da la gruppa da lavur presidiada da Fadri Riatsch: «Lur reacziun es statta positiva», disch el ed agiundscha, «inschinà nu vessna gnanca pudü infuormar eir amo a la populaziun.» La gruppa da lavur cun Stefan Forster in sala polivalenta a Tschlin dürant la preschantaziun dals resultats davo il prüm on lavur. Stefan Forster (schn.) e Fadri Riatsch in discussiun. Quista plazza servirà sco terrassa da l’ustaria planisada. Tschlin as prepara per Musica in cumün Tschlin dess dvantar amo daplü ün cumün caracterisà da la musica. Avant ün on vaivan persunas da Tschlin e da las otras fracziuns dal cumün da Valsot decis quai a chaschun d’ün lavuratori: L’anteriura chasa da scoula cun sala polivalenta dess dvantar center per musica ed hotel. Üna gruppa da lavur presidiada da Fadri Riatsch s’ha occupada insembel cul perit Stefan Forster dürant quist ultim on da las premissas per realisar quist intent. D’incuort hana preschantà a la suprastanza cumünala ed in venderdi passà a la populaziun interessada ils resultats da lur lavur. Il proget «Tschlin Musica in cumün» gnarà realisà dürant ils prossems ons in etappas. (fmr/fa)