Mincha scolar e mincha scolara da la prüma e quarta classa da Zuoz ho pittüro divers craps. Quels sun in seguit gnieus exposts i’l Godin da Crasta, fuormand üna nouva senda da craps. Uossa as dessan parteciper tuots a lur proget pittürand egna crappa – uschè cha la senda pudess fer inavaunt sia via. L’ideja per quista senda da craps ho gieu la magistra Carole Dennler, chi instruescha traunter oter disegn a la scoula primara da Zuoz: «Eau d’he già svess vis e chatto tels craps. L’ideja per quista senda as basescha nempe sün üna gruppa da Facebook, da la quêla eau fatsch eir part.» Il princip da la senda da craps – e da quistas diversas gruppas da Facebook – es il seguaint: que a’s metta ün crap pittüro our illa natüra in ün lö giavüscho. Scha qualchün al chatta, alura po il crap ubain gnir piglio cun se e miss in ün oter lö, u alura stu el rester al lö oriund. Que es pelpü noto davous sül crap. L’ideja es da fer ün plaschair a qualchün e da regaler qualchosa ad üna persuna cha nu’s cugnuoscha tuot tenor. Zieva paun ils craps scuvierts gnir fotografos e gnir annunzchos sün Facebook illas gruppas. E cun ün pô furtüna as chatta uschè eir l’artist u l’artista dal crap. Carole Dennler disch: «Ma sün Facebook vezza l’artist eir inua cha sieus craps sun rivos – ün da noss es intaunt già rivo fin a Vancouver.» Pcho da be piglier a chesa Carole Dennler ho già da matta pittüro gugent sün da tuottas sorts robas ed impustüt eir sün crappa. Que ho ella eir darcho fat quist an cun la prüma e la quarta classa da Zuoz, la quêla ella instruescha disegn. «Zieva avair pittüro quists craps, vainsa chatto chi füss insè pcho, scha vegnan be piglios a chesa e ch’üngün nun ils vezza pü. Uschè essans tuots gnieus sün l’ideja da realiser la senda, ils scolars ed eau», disch Carole Dennler. Perque ho la magistra in seguit dumando la vschinauncha da Zuoz per pudair metter ad ir üna tela senda i’l Godin da Crasta, ed ho eir survgnieu il permiss pel proget. Quel as rechatta güst dasper la plazza da sport – süsom il cumün ed in direcziun Hotel Castell. S-chaclas plain crappa Uschè haun ils scolars da Zuoz pudieu creer lur senda da craps ed aunz las vacanzas da meg sun las duos classas cun lur duonna Carole idas i’l Godin da Crasta ed haun sparpaglio lur ouvras d’art. Ma la magistra vaiva ouravaunt auncha preparo üna pitschna surpraisa: «Trais duonnas fich gentilas ed ingaschedas da la gruppa da Facebook ‹Zaubersteine› m’haun ouravaunt tramiss bgers craps pittüros per nossa senda. Uschè cha’ls iffaunts sun rivos al di d’inauguraziun ed haun già chatto bgera crappa», disch la magistra da disegn. Cun ün rier agiundscha ella ch’ella hegia perque survgneiu paquets plain craps da quistas duos duonnas per posta. Ma cha’ls iffaunts haun a la fin gieu ün grand plaschair da la surpraisa e dal regal. Proget per tuots e tuottas «Da disegner d’eira sgürischem ün aspet interessant da quist proget, ma eau vögl eir motiver als iffaunts dad ir oura a spass. Uossa paune ir a guarder per lur craps ed uschè dess que eir esser üna motivaziun dad ir oura i’l god», declera la magistra da Zuoz. Ella voul uschè eir animer als iffaunts dad ir cun ögls pü avierts tres ils gods, tscherchand la crappa – ed uschè eir scuvrir ulteriurs aspets interesants da la natüra. Tenor Carole Dennler es uossa l’ideja cha eir ulteriura glieud as partecipescha al proget. Uschè cha minchüna e minchün po contribuir a la senda da craps: «Intaunt essans auncha a cumanzer e mettainsa eir auncha oura svess bgers craps. Ma uossa sperainsa cha que vain a funcziuner da svess cul temp.» Tschertüns sun bain visibels, oters as zoppan i’l verd. La prüma e quarta classa da Zuoz haun realiso üna senda da craps tres il Godin da Crasta. Minchün e minchüna es invido da’s parteciper al proget e d’agiundscher egna crappa. Tscherts craps paun gnir piglios cun se, oters haun da ster lo. Que sto adüna davous sü – uschè eir l’artist u l’artista. Chaminand in direcziun Hotel Castell s’inscuntra adüna darcho a l’ün u l’oter crap. Chaminand in direcziun Hotel Castell s’inscuntra adüna darcho a l’ün u l’oter crap. Chaminand in direcziun Hotel Castell s’inscuntra adüna darcho a l’ün u l’oter crap. Chaminand in direcziun Hotel Castell s’inscuntra adüna darcho a l’ün u l’oter crap.

Ot sur S-chanf as rechatta l’uschenumno «Menhir da Prospiz». Quist crap da var 2,2 meters otezza pera scu d’esser elavuro d’umauns. Impü vain dit ch’el hegia üna radiaziun magnetica fich ota ed eir tschertas energias specielas. Ma che es insomma cuntschaint davart quist crap insolit – e che es eir propi vaira? «Aha, tü vest sü tal Menhir da Prospiz? Hai, que es propi ün lö extraordinari. Lo as po propi sentir üna atmosfera fich speciela, que s’ho l’impreschiun cha’s saja totelmaing sulet sün quist muond.» Que am disch üna cuntschainta ch’eau d’he inscuntro per cas sül viedi da S-chanf in direcziun Prospiz. Na be ella, dimpersè eir otra glieud quinta adüna darcho da quist crap sülla planüra da Prospiz. Saja que in connex cun la bella cuntredgia intuorn quist crap, pervi da sias energias u causa üna tscherta radiaziun magnetica. Dit cuort: la glieud ch’al visita, pera pelpü d’avair sentieu qualchosa speciel. Que ho tuottüna sdasdo il buonder tar la FMR dad ir a fer uorden culs fats davart il Menhir da Prospiz. U almain da pruver da fer uorden. La Botta Striera Il crap scu têl nun es mê propi gnieu perscruto scientificamaing. Que ho eir confermo il Servezzan archeologic grischun invers la FMR. «Da que cha nus savains pel mumaint, as tratta que pü probabel d’ün lö da cult our dal temp da bruonz medievel. E quel sto eir pü probabel in connex cun la ‹Botta Striera› – üna colonia preistorica sur S-chanf», disch Ivo Dobler, mneder dals archivs/bancas da datas/SIG tal Servezzan archeologic grischun. La «Botta Striera »es üna fortezza, colonia a l’ot u lö da cult – la funcziun nun es neir na cò auncha sclarida dal tuot – as rechatta var 400 meters davent da la planüra e’l Menhir da Prospiz sün 2000 m s.m. La Botta Striera es situeda süsom il grip da La Sassa sur S-chanf (guarda foto). Dal 1932 sun gnieus chattos sün quist plaun da var 3700 m² divers repars da terra e da craps, mürs cun molta, ossa, materiel da terracotta ed üna plazza da fö. Da la Botta Striera oura as vezza sur tuot l’Engiadina – ma eir in direcziun Pass dal Scaletta u il Pass dal Chaschauna. Dimena ün lö strategic fich interessant. Ün prievel per eroplans? Ma uossa darcho inavous tal Menhir da Prospiz. Quel as rechatta in ün cleragl davous la Botta Striera, var 100 meters pü bass. Il pro es protet da trais varts cunter il vent e la quarta vart evra üna vista imposanta directamaing sül Piz d’Esan. Fand retscherchas nu’s chatta propi bger davart il Menhir da Prospiz. Ma sülla pagina d’internet da la destinaziun turistica p. ex. vain manzuno cha sia radiaziun magnetica saja telmaing granda ch’el es gnieu indicho in üna charta da l’Uffizi federel d’aviatica civila (UFAC) scu ün dals lös ils pü magnetics in Svizra. Sün dumanda da la FMR, scha quist crap saja propi ün lö telmaing magnetic ed interessant per l’uffizi, nun ho l’UFAC cu prüm savieu da che cha’s tratta insomma. Zieva ün’eivna es gnida la resposta. «A la fin ho quista dumanda occupo trais collavuratuors per sclerir la chosa e nus vains druvo bod ün’eivna», disch Christian Schubert , plededer da medias da l’UFAC, in riand. Ün grü a suas Uschè ho l’UFAC chatto oura chi saja propi indicho ün areel in vicinanza dal Menhir da Prospiz in üna charta da prievels tar l’uffizi – ma que na in connex cun radiaziun magnetica. «Quist lö es gnieu indicho causa ün grü a suas (tud. Seilkran) chi’s rechatta in quist territori», uschè l‘UFAC. Ün abitant da S-chanf ho alura in seguit managio cha que pudess ster in connex cun ün anteriur runel cun ün ballun, chi d’eira gnieu fabricho dal militer per la Flab per trener a trer. La «Flab» es il areel militer giò'l fuonz da la val, chi trena la defaisa aviatica, apuntpo la «Flugabwehr/Flab». Dimena nu pera üna radiaziun magnetica dal Menhir da Prospiz da procurer per privels aviatics, mabain pütost ün runel d’exercizi dal militer. E listess as chatta auncha l’infurmaziun in l’internet cha quista radiaziun magnetica hegia chaschuno üna verscha da god, illa quêla creschan be pochs bös-chs. E schi’s vo sü a Prospiz, alura as vezza propi üna pitschna verscha i’l god spess. E que da la vart dal nord, inua cha vain dit cha que hegia la pü ota radiaziun magnetica. Tuot be üna casualited? ​U tuot be insceno? Misteri resta aviert Scha la fuorma dal crap es natürela – u creeda d’umauns – nu so neir na üngün propi dir. Cler es cha’l crap es our da «Grauwacke», üna sort crap da sablun, ch’el es 2,2 meters ot, ch’el ho üna surfatscha gruoglia e ch’el es collio natürelmaing cul fuonz. Perque nu’s tratta que insè tenor definiziun neir na d’ün menhir classic. Perche cha ün menhir es ün oget da crap, aposta miss sü d’umauns. Ma siand cha quist crap sü Prospiz es uschè insolit, varo’l listess merito il nom menhir. E perque ch’el es uschè speciel, dess sieu misteri forsa eir rester secret. Intaunt cha taunta glieud al visita e craja vi da sias differentas forzas, ho’l tuottüna üna tscherta attracziun, eir scha na magnetica. Rests dals repars e mürs sülla Botta Striera. Il Menhir da Prospiz as rechatta sün var 1900 m s.m in ün cleragl. Il Menhir da Prospiz. Dal crap vain dit ch’el hegia diversas forzas ed energias. Il La planüra da Prospiz cun vista sül Piz d’Esan. A schnestra as rechatta il menhir Il Menhir da Prospiz e'l Piz d'Esan. La Botta Striera, ün lö da cult u d’abiter dal temp da bruonz medievel sur S-chanf. La planüra as rechatta süsom il grip, inua cha nun ho üngüna bos-cha.

Bertilla Giossi ho accumpagno a duos Grischuns, chi haun la ­listessa paschiun: il lutun (tud. Messing). Uschè es nat il nouv film dad RTR «Far e sunar – duas passiuns per il plech». Simon Gabriel da S-chanf e Marina Caminada da Vrin haun tuots duos üna paschiun per la toula. Per esser pü precis: pel lutun. Ella es constructura d’instrumaints da lutun e fo uschè our d’ün töch metal üna trumbetta preziusa. Ed el lascha resuner l’instrumaint miraculusamaing e que già cun sieus 14 ans. Talent extraordinari Tar las concurrenzas grischunas e svizras ho Simon Gabriel già gudagno in sia categoria tuot que che chi’d es insomma pussibel. Da nouv ho el eir fascino principi meg 2023 ad üna giuria europeica, na be a quella. A Malmö – al champiunedi europeic da solo per instrumaints da brass – ho el nempe fat la terza plazza, ho guadagno il premi dal public e da la band. Üna sensaziun. Il film «Far e sunar – duas passiuns per il plech» accumpagna il trumbettist talento a Malmö e tschercha las rischs da sia paschiun. Il film muossa però eir la lavur precisa da Marina Caminada – sainza quella nu dess que üngün singul tun. (rtr/fmr) Il film «Far e sunar – duas passiuns per il plech» vain emess per la prüma vouta in dumengia, ils 4 gün 2023, a las 17.25 sün SRF 1. In seguit es il film eir da chatter in l’internet suot: www.rtr.ch/cuntrasts. imon Gabriel cun üna part dals pocals ch’el ho guadagno fin uossa.

Als 9 da gün driva la Chesa Planta Samedan la stagiun da sted cun la vernissascha da l’exposiziun speciela davart ögliers. Il pled d’avertüra tgnaro Jon Pult, cusglier naziunel ed abiedi dal prüm bibliotecar da la Chesa Planta Samedan. Quist an festagia la Fundaziun de Planta sieu 80evel giubileum ed impü accumpleschan las Eivnas da lingua e cultura lur 50evel anniversari. Dal 1943 haun quatter duonnas de Planta, Elisabeth, Marie, Nina e Lily, duno lur chesa e terrain a la populaziun da l’Engiadin’Ota. Impustüt grazcha a lur granda visiun do que hoz ün center pel rumauntsch a Samedan. Cun ün vast program da teater, musica, litteratura, guidas e cuors da rumauntsch inrichinsa la stagiun da sted e dainsa impuls per l’adöver e per la chüra da la lingua rumauntscha. La stagiun cumainza in venderdi, ils 9 da gün 2023 a las 17.30 cun la vernissascha da l’exposiziun speciela ‘Ögliers (Brillen) – üna revoluziun culturela’. L’exposiziun, chi düra fin als 21 october 2023, preschainta ögliers istorics cun exemplers da la cultura e politica scu eir dals abitants e da las abitantas da la Chesa Planta. Cumpletteda vain’la cun curiusiteds da diversas epocas ed üna staunza d’experiments da l’optiker ‘Vogel Optik’. Pünavaunt do que üna concurrenza per iffaunts: il pü bel design d’ögliers gnaro premio d’üna giuria. Jon Pult, cusglier naziunel ed abiedi dal prüm bibliotecar da la Chesa Planta Samedan, salvaro il pled d’avertüra. (cdm/fmr) Dapü infurmaziuns as chatta sün: www.chesaplanta.ch/cultura

L’autur Sebastian Fitzek ha dapi l’onn 2006 grond success cun ses crimis e thrillers. Sco emprim autur tudestg ha el survegnì il «Europäischer Preis für Kriminalliteratur». El viva cun sia famiglia a Berlin. Dacurt hai jau vis sin ina curuna da cudeschs dad ina libraria ses pli nov roman cun il titel «Elternabend». Tge, in crimi u schizunt in thriller davart ina saira da geniturs?! Sco anteriur magister hai jau gì bunder. «Kein Thriller», èsi scrit en il suttitel, «auch wenn der Titel nach Horror klingt». Jau hai legì la cumedia da Sebastian Fitzek ed ella m’ha plaschì uschè bain che jau as dun il tip da leger er vus il cudesch davart la saira da geniturs: Il protagonist Sascha Nebel è gist londervi ad engular in SUV ch’igl arriva ina dunna e cumenza a demolir quel cun in bastun da baseball. Cur ch’i vegn la polizia mitschan tuts dus ed arrivan en in local, nua ch’igl ha num «Elternabend». Sascha Nebel e «Wilma», sco ch’el numna la dunna nunenconuschenta causa ses agir fitg grop (sco tar ils Feuersteins dal temp da crap), fan sco sch’els fissan ils geniturs dad in dals scolars da la 5avla classa… Uschia cumenza il roman che n’è betg mo divertent. El tematisescha er chaussas seriusas, sco per exempel mobing. Damai, mes tip oz è da leger il cudesch da la sairada da geniturs cun Sascha e «Wilma». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Cur che "criminalists" scrivan cumedias

Amatuors da tractors attempos, attenziun. Prosma fin d’eivna do que a Madulain üna granda festa suot l’insaina da quist veiculs agriculs. Ils organisatuors faun quint cun tractors vegls da tuot la Svizra ed eir dal Liechtenstein. Quista fin d’eivna vegnan preschantos var 80 tractors vegls, oldtimers, a Madulain. Mincha duos ans organisescha la societed Almatrak Engiadina quist inscunter per amatuors da tractors vegls in La Plaiv. «Quels stöglian avair almain 30 ans, ils pü vegls tractors chi vegnan preschantos haun passa 50 ans», infuormescha Simon Willy dal comitè d’organisaziun e commember da la suprastanza dal club Almatrak Engiadina. Quista societed es gnida fundeda dal 2015 ed ils inscunters in La Plaiv haun fin uossa gieu lö a Zuoz, La Punt e S-chanf. Quista vouta es Madulain il lö d’inscunter. «In avegnir varon lö tuot ils inscunters a Zuoz», disch Simon Willy. Cha cun l’ediziun a Madulain da quist an sajan tuot las vschinaunchas da La Plaiv gnidas üna vouta landervia, constata’l. In sanda, ils 10 gün, cumainza l’inscunter a las 13.00 a Cinuos-chel inua cha’ls oldtimers vegnan eir preschantos. In seguit viagian quels plaunet fand stüertas e fermativas fin chi rivan intuorn las 17.30 a Madulain inua cha’d ho lö la granda festa cun restoraziun e trategnimaint. La saira a las 20.00 pissera alura la gruppa «Sauguat» per musica da bal. Eir in dumengia, ils 11 gün cuntinuescha la festa a Madulain cun ustaria e trategnimaint per pitschen e grand a partir da las 10.00. Düraunt tuot il temp as po que eir visiter l’exposiziun dals tractors vegls. Intuorn las 13.00 ho lö la büs-cha da la concurrenza. Eir pels iffaunts es organiso ün vast program, els paun dafatta ir a sella süls chavals. La societed Almatrack Engiadina quintan cun üna tschinquauntina da commembers da tuot l’Engiadina e Val Müstair. Ils organisatuors faun quint cun tractors vegls da tuot la Svizra e dal Liechtenstein. «Impustüt as pudaro que eir observer e contempler ils bels tractors vegls dals commembers dal club da tuot l’Engiadina e Val Müstair», constata Simon Willy. (nba) Dapü infurmaziuns do que sülla pagina www.almatrak.ch

Zieva püs ans da lavur sun gnidas inauguredas quista sanda passada las duos staziuns da viafier a Bever ed a Puntraschigna. Ellas sun uossa sün ün nouv stedi tecnic, correspuondan als bsögns da persunas cun handicap – e traunter Bever e Samedan do que uossa ün viel parallel. Las lavuors vi da las duos staziuns da la Viafier retica (VR) a Bever ed a Puntraschigna haun düro püs ans. Sanda passeda, ils 10 da gün 2023, sun ellas gnidas inauguredas ufficielmaing. Tuottas duos staziuns sun gnidas adattedas als bsögns da la cliantella ed eir als bsögns da persunas cun handicaps. Üna part dal proget es eir steda la realisaziun d’ün binari dobel traunter Bever e Samedan. In tuot ho la VR investieu var 80 milliuns francs in quell’infrastructura. Ün nouv perrun ed ün nouv dachesa pellas vipras Las lavuors vi da la staziun a Bever haun cumanzo già l’avrigl 2019. Ad es gnieu fabricho ün nouv perrun d’immez e duos suotpassagis cun s-chelas e rampas. Scu tet serva uossa il vegl tet da perrun da la staziun da San Murezzan chi ho üna valur istorica. Daspö l’october dal 2020 es il nouv perrun in funcziun. I’l ram da quista renovaziun es eir gnieu fabricho ün seguond binari traunter Samedan e Bever. Uschè paun ils trens chi vaun tres l’Alvra e quels chi passan sü e giò da l‘Engiadina ir parallel. Cha’l binari dobel da 1,4 km lungezza güda a stabiliser e flexibiliser l’urari, ho scrit la VR in sia comunicaziun a las medias. Üna particularited: düraunt las lavuors da fabrica dal viel dubel haun las vipras (cruschedas), chi vivan aint ils mürs lung il binari, stuvieu gnir translochedas. Cur cha las lavuors sun stedas terminedas la prümavaira dal 2020 haun las vipras pudieu turner in lur refügi chi’d es gnieu creo da nouv. Automatiso tuot las staziuns Las lavuors vi da la staziun a Puntraschigna vaivan cumanzo la prümavaira dal 2020 e sun idas a fin l’an passo. Ils binaris sun uossa sül pü nouv stedi tecnic. Impü es gnieu realiso ün uschenumno «separeder da fasas» chi pussibiltescha da müder dal curraint cuntinuant sül curraint alternant (Gleichstrom – Wechselstrom). Il traget sur il Bernina vain nempe mno cun curraint cuntinuant, la granda part da la rait da la VR ho però curraint alternant. Eir il perrun a la staziun da Puntraschigna es gnieu prolungo sün 185 meters. Il tet istoric dal perrun sül binari 1 es gnieu sano ed adatto a la nouv’otezza dal perrun. Il nouv indriz da regulaziun vain mno uossa davent da la centrela da Landquart. Uschè es eir l’ultima staziun da la VR gnida automatiseda. Resguardand las pretaisas da la UNESCO e da la protecziun da monumaints sun eir gnidas sanedas la fatscheda dal stabilimaint da la staziun e l’ura. In ün prossem pass dess gnir sviluppo l’inter areal da la staziun, in collavuraziun culla vschinauncha da Puntraschigna. Tuottas duos staziuns – da Bever e Puntraschigna – sun gnidas inauguredas quista sanda passeda, in preschentscha da las autoriteds cumünelas, dal directur dala VR (Renato Fasciati) e dal mneder infrastructura da la VR, Christian Florin. Il nouv perrun d’immez a la staziun da Bever – inaugureda ufficielmaint in sanda passeda. Il nouv perrun d’immez a la staziun da Bever – inaugureda ufficielmaint in sanda passeda. La Viafier retica ho renovo la staziun a Puntraschigna – traunter oter eir cun rampas per der access a persunas cun handicaps.

In venderdi saira ho l’Academia Engiadina Samedan preschanto a sia radunanza generela las cifras da l’an 2022. Marcanta es la diminuziun da la cifra da scolaras e scolars scu eir da studentas e students. Intaunt cha düraunt l’an da scoula 2021 d’eiran auncha 220 scolars/as a l’Academia Engiadina, sun que l’an 2022 be pü 202 (– 8 %). Auncha pü granda es la differenza tal stüdi. 131 persunas haun visito la scoul’ota, l’an aunz d’eiran que 176. Que correspuonda ad üna diminuziun da 25 %. Adonta da quistas cifras, resta il quint equilibro. Scha s’excluda la contribuziun dal chantun pella Chesa Naira dal 2021 es il schmertsch dal 2022 cun bod 12 milliuns francs quasi istess ot scu l’an aunz. La finela serra il quint cun ün pitschen minus da var 20 000 francs. (rtr/fmr)

In mardi passo s’haun chattos 50 scolaras e scolars dal Lyceum Alpinum Zuoz per üna prelecziun da l’autura putera Valentina Parolini. Daspö quist an da scoula metta la scoula media dapü pais sül rümuntsch e spordscha dapü lecziuns da rumauntsch, la matura bilingua grischuna e cuors da rumauntsch per la magistraglia. Martin Camichel/FMR «Valentina Parolini ho üna lingua fich actuela e fich dasper a la giuventüna. E que muossa cha’l rumauntsch es preschaint – eir ün rumauntsch modern», disch Letizia Könz, magistra da rumauntsch al Lyceum Alpinum Zuoz daspö quist an scolastic. Ed ella svess s’ho missa in testa da render pü preschaint il rumauntsch a la scoula media zuozingra. Cun la prelecziun da Valentina Parolini, our da sieu cudesch «La melodia da la gïa» in mardi passo i’l Zuoz Globe, vulaiva Letizia Könz musser quauntas scolaras e scolars chi discuorran ed inclegian insomma rumauntsch a la scoula media. E que d’eiran a la fin 50 – dimena bundant ün sesevel dals passa 300 scolars. Per quista cumünaunza rumauntscha vain nempe daspö quist an scolastic spüert dapü cuors da rumauntsch. Der inavous qualchosa «Eau sun uossa steda var 40 ans magistra al gimnasi Rämibühl giò Turich. Uossa vögli gnir cumplettamaing inavous in Engiadina e der inavous qualchosa da mieu savair, impustüt eir al rumauntsch», disch la magistra Letizia Könz, chi’d es creschida sü ad Ardez. Daspö l’an passo viva ella traunter Zuoz e Turich, ma a partir dal prossem an scolastic saro ella be auncha dachesa in Engiadina. Uschè ho ella già in sieu prüm an al Lyceum Alpinum cumanzo a spordscher cuors da rumauntsch per la magistraglia ed impiegos interessos. «Que es bel da vzair cu cha eir ils magisters haun interess vi da nossa lingua. Sch’eau chamin uossa tres ils sulers am salüdane intaunt per rumauntsch u dumandan suvenz qualchosa davart la lingua. Que es fich bel.» Da nouv eir matura bilingua grischuna Sustegn per sieu proget per üna scoula pü rumauntscha survegna ella eir da la direcziun, ho Letizia Könz manzuno püssas voutas. Impü la sustegna eir la magistra da rumauntsch Natalia Pedroni, chi’d es zieva ün posa causa iffaunts, darcho turneda a la scoula media. «Nus essans in duos e vulains realiser quista visiun insembel», uschè Könz. Tenor nouva ledscha chantunela da scoula media vess il Lyceum Alpinum be da spordscher duos lecziuns da rumauntsch l’eivna per la prüma scu eir per la seguonda classa da la matura. Intaunt vain però eir spüerta la pussibilited da fer la matura bilingua grischuna cun rumauntsch scu prüma lingua e scu ram da basa. Per quella spüerta haun ils interessos da visiter quatter lecziuns da rumauntsch l’eivna a partir da la terza classa scu eir ün ram (biologia) per rumauntsch. «E per quella spüerta ho que già üna scolara daspö quist an. Uossa riva aposta ün magister da l’Institut Otalpin Ftan a la instruir biologia in rumauntsch a Zuoz», disch Letizia Könz tuot superbgia. Sdasder l’interess Cuors facultativs a partir da la terza classa ho que insè già adüna do al Lyceum Alpinum Zuoz, ma quels d’eiran tenor la magistra adüna fich mel frequentos. Letizia Könz disch: «Ils cuors facultativs dvaintan sgür pü attractivs cun la spüerta dals certificats C1 e C2 chi vegnan pel mumaint elavuros da la Scoul’ota da pedagogia Grischuna.» Uschè possan ils scolars frequenter quists cuors cun ün böt e survegnan ün certificat pel rumauntsch sül livel da lingua materna. Ed a partir da l’an scolastic 24/25 vöglian Letizia Könz e Natalia Pedroni eir spordscher ün cuors da rumauntsch facultativ pels scolars cun damain savair rumauntsch, scu p.ex. per quels da San Murezzan. Letizia Könz disch: «Eau m’allegr ferm da svilupper inavaunt la spüerta rumauntscha al Lyceum Alpinum. Eau sun plain schlantsch ed energia per quist proget pü grand.» Ella agiundscha cha la direcziun vöglia in futur introdüer trais voutas l’an ün spüerta simila scu in mardi passo – dimena ün inscunter per las scolaras e’ls scolars da lingua rumauntscha. Trais scolars cun Letizia Könz (schnestra) haun insembel cun l’autura Valentina Parolini (dretta) preschanto il cudesch «La melodia da la gïa» a la cumünaunza rumauntscha dal Lyceum Alpium. Foto mad

Dals 6 als 8 october 2023 es la prüma ediziun dal «Festival Travers Zuoz». Sper la rapreschantaziun dal töch vandscheder «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch» da Selma Mahlknecht, vain il festival inramo da diveras occurrenzas culturelas in rumauntsch. Quist an dals 6 als 8 october es il prüm «Festival Travers Zuoz». Il punct principel dal program es il nouv töch da teater rumauntsch «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch» da Selma Mahlknecht. Ella vaiva l’an passo guadagno scu prüma il «Premi Travers Zuoz». La realisaziun dal töch da teater premio sto eir i’l center dal festival. Düraunt la sted cumainza la squedra dad acturas ed actuors, Annina Sedlacek, Jonathan Ferrari, Marietta Jemmi e Felicitas Heyerick ad excerciter per la premiera als 6 october 2023 i’l Zuoz Globe. Pels elemaints musicals procura Rolf Caflisch. Il töch vain musso cun surtitels tuda-schs, scriva l’Uniun Travers in üna comunicaziun. Program vario Sper la rapreschantaziun dal töch da Selma Mahlknecht, cumpiglia il program da festival eir concerts da ladunna, dad Astrid Alexandre, performanzas e cabaret dad Asa Hendry, Leander Albin e Flurin Caviezel. Impü es previs ün lavuratori per scriver scenic cun Felix Benesch. Il program detaglio vain publicho sülla pagina da l’uniun travers a partir d’avuost 2023. Premi Travers Zuoz 2024 Fin als 15 meg 2024 es que pussibel d’inoltrer ün extract da text per ün nouv töch da teater rumantsch e da’s parteciper uschè a la concurrenza pel «Premi Travers Zuoz 2024». Bainvgnieus sun tuot las fuormas scenicas, performativas e dramaticas in tuot ils idioms scu eir in rumantsch grischun. Persunas interessedas haun la chaschun da’s parteciper al lavuratori per scriver scenic düraunt il «festival travers zuoz» quist an. Il lavuratori spordscha ün spazi per svilupper inavaunt ün’idea, da glimer vi dal scriver scenic e d’imprender nouvas tecnicas. Il «Premi Travers Zuoz» es doto cun 15 000 francs. (cdm/fmr) Dals 6 als 8 october es il prüm «Festival Travers Zuoz». Punct principel es il töch da Selma Mahlknecht «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch».

Als 30 gün, a las 21.00, es la premiera dal teater «Tres 100 portas» illa Chesa Planta Samedan. Scu cha’ls organisatuors scrivan in üna comunicaziun, as tratta que d’üna visita guideda tuottafat insolita ed exclusiva tres il museum d’abiter. Uschè giran ün hom straun ed üna dama sainz’eted, cul public tres chambras misteriusas, speravi a prunas da cudeschs sparpaglios per que d’intuorn. In gir tres la Chesa Planta Samedan vegnan scuvridas istorgias mê quintedas. Chi las varegia be scrittas? Ma che es insomma la vardet? Scu cha la Chesa Planta Samedan scriva pünavaunt, inscuntra il public ad ün chavagl chi so discuorrer, ad üna pianista paschiuneda e perfin a la brama in persuna. Tscherts raquints peran dad esser vaira, oters na. Ma che es insomma la vardet? Il teater «Tres 100 portas» – üna guida tuottafat insolita tres il musuem d’abiter da la Chesa Planta – es in rumauntsch e taliaun cun surtituls in tudas-ch. Cul Samedrin Lorenzo Polin (actur) e la Tessinaisa Margherita Saltamacchia (actura) ed Eleni Mitrousia (al piano). Redschia e co-autur: Manfred Ferrari. Co-autur e retschercha: Donat Caduff. (cdm/fmr) Que vain giavüscho da reserver las plazzas ouravaunt. «Tres 100 portas» es adatto a partir da 12 ans. Entreda: 30 francs, giuvenils traunter 12 e 16 ans gratuit. Las datas per las ulteriuras desch rapreschantaziuns as chatta suot: www.chesaplanta.ch In venderdi, ils 30 gün 2023, es la premiera dal teater "Tres 100 Portas" illa Chesa Planta Samedan.

In gövgia es la premiera dal nouv teater rumauntsch «Il murdieu», scrit da la magistra primara Elvira Pünchera da S-chanf. Il töch tematisescha la persuna reelea Stefan Thomas, chi ho ün s-chazi digitel, ma na pü il pled-clev per avair access a quel. La FMR ho pudieu ir a visiter üna da las ultimas prouvas in lündeschdi passo. Ün grand placat sur duos plauns da la fatscheda da la scoula da S-chanf infuorma cha la 5 e 6evla classa rapreschainta da gövgia fin sanda il teater «Il murdieu». Il teater ho intaunt üna granda tradiziun illa scoula da S-chanf e daspö il 2001 vain rapreschanto mincha duos ans ün töch scrit aposta per la 5 e 6evla classa. Mincha och ans do que ün simil proget, ma integrand tuot la scoula da S-chanf. Scu üsito es il töch «Il murdieu» gnieu scrit da la magistra primara e mnedra da scoula da S-chanf, Elvira Pünchera. Ella disch: «Il teater es ün pô mia amur e mia paschiun. Sch’eau nu füss dvanteda magistra, fessi in mincha cas qualchosa cun teater.» Intaunt es que già il 16evel proget da teater ch’ella ho scrit e realiso cun la scoula da S-chanf. Pel töch actuel sun ils 12 scolars e scolaras da las duos classas primaras da S-chanf ad exerciter daspö la fin da las vacanzas da meg – dimena daspö passa ün mais. 7002 bitcoins u 200 milliuns dollars «Eau scriv gugent teaters cha’l public nu so già zieva desch minuts cu cha l’istorgia vo a finir. Ed a me interessa eir ün pô il misterius», disch Elvira Pünchera. Pel töch «Il murdieu» es ella gnida inspireda dal programmeder reel Stefan Thomas. El es nempe daspö il 2011 in possess da 7002 bitcoins. Il problem: El nun ho access a quist s-chazi digitel, siand ch’el nun ho pü il pled clev per sieu IronKey – üna sort memory stick chi funcziuna scu ün arcun digitel codificho. In totel ho el desch prouvas per inserir il pled clev. Sch’el nu so pü inserir la güsta cumbinaziun zieva la deschevla vouta, alura es il s-chazi digitel pers per adüna. La valur da quists bitcoins: bundant 200 milliuns dollars. «Eau d’he udieu quista novited dal 2021 i’l radio e d’eira dalum fascineda da quist tip e da sia istorgia», disch Elvira Püchera. Ch’uscheja s’hegia ella decisa già al principi da l’an da scoula da vulair dedicher il nouv töch da teater a l’istorgia da Stefan Thomas, ho la magistra tradieu. Scrit in 50 uras Uschè s’ho Elvira Pünchera missa a la lavur per creer ün’istorgia fictiva da quista persuna reela. Ed alura es dvanto our da Stefan Thomas la persuna Steivan Tumesch Memoria i’l töch «Il murdieu». Ma fin cha Elvira Pünchera ho chatto ün’istorgia per quist Steivan Tumesch Memoria, ed eir üna rolla adatteda per minchün da sieus 12 scolars, ho que auncha düro ün pô. E ch’ella hegia gieu lönch ün nuf in testa e quel hegia ella gieu da schoglier, aunz cu pudair cumanzer a scriver il töch. Ma cun ir a spass cun sieu chaun Fox, chi’d es eir il chaun da scoula da la 5evla e 6evla classa da S-chanf, ho ella alura chatto la soluziun. «Ma propi scrit il töch d’heja quist an düraunt las vacanzas da meg – düraunt ün’eivna in ün temp fich intensiv», declera Elvira Pünchera. Ch’ella hegia alura in tuot gieu var 50 uras per finir tuot. Ella agiundscha: «E’ls scolars haun dumando già düraunt tuot l’an da scoula, scha Fox possa eir giuver üna rolla in teater.» Da pitschen insü «Perche insè na?», uschè la resposta da la magistra invers ils scolars. Ed alura ho Elvira Pünchera güst’auncha integro il chaun da scoula i’l nouv proget. Ma na be per Fox es gnida scritta üna rolla individuela. Siand cha Elvira Pünchera cugnuoscha bain a sieus scolars, ho’la pudieu adatter l’istorgia e mincha rolla als talents e’ls bsögns dals scolars. Ella disch: «Già da pitschen insü vezzane cu cha’ls grands faun il teater. Que als motivescha ed els s’allegran da’s pudair parteciper al teater. Il teater es simplamaing nossa tradiziun da scoula.» E quista motivaziun e’l plaschair pel teater muossan ils iffaunts in «Il murdieu» da prüma davent. Tuots giouvan persunas creschidas, cun caracters cumplichos e profuonds. Zieva ün temp as schmauncha cumplettamaing cha tuot il töch vain giuvo d’iffaunts in l’eted da 11 fin 13 ans. Ma na causa il tema pretensius, ils high heels, ils costüms, las cigarras e’l vin artificiel. Dimpersè grazcha a lur giuver teater autentic, cun mumaints allegers e cun mumaints pü serius – ed impustüt grazcha a lur grand plaschair vi da la chosa. Las premiera dal teater «Il murdieu» – scrit dad Elvira Pünchera e rapreschanto da la 5 e 6evla classa da ­S-chanf – es in gövgia, ils 29 gün 2023, a las 20.00. Ulteriuras rapreschantaziuns sun als 30 gün ed als 1. lügl 2023, adüna a las 20.00. Tuot las rapreschantaziuns sun illa sela da gimnastica da S-chanf. Ad es pussibel da reserver plazzas suot: 079 429 43 26 u alura suot e.puenchera@scoula-s-chanf.ch. In tschercha d’ün s-chazi digitel Mincha duos ans scriva la magistra primara e mnedra da scoula da S-chanf, Elvira Pünchera, ün töch teater per la 5 e 6evla classa. Quist an es que darcho uschè inavaunt ed in gövgia es la premiera dal töch «Il murdieu». Inspiro es il töch dal destin dal programmeder reel Stefan Thomas. Quel ho dal 2011 survgnieu ün s-chazi digitel cun 7002 bitcoins. Valur hozindi: intuorn 200 milliuns francs. Be ch’el nun ho pü il pled-clev per avair access als bitcoins. Quista novited ho motivo ad Elvira Püchera da scriver ün teater rumauntsch davart quist tip e sia istorgia. Ed uschè dvainta our da Stefan Thomas la persunalited Steivan Tumesch. Ed i’l töch «Il murdieu» vain quinteda üna istorgia fictiva, cun dramas, intrigas ed istorgias d’amur. In gövgia es la premiera e la FMR ho pudieu ir in lündeschdi passo a visiter üna da las ultimas prouvas dal teater. Ils scolars giouvan rollas pretenziusas e tuots sun i’l töch persunas creschidas. La squedra da teater: La 5 e 6evla classa da S-chanf cun lur chaun da scoula Fox. Il töch es davart bitcoins, intrigas ed ho eir ün’istorgia d’amur. Il töch es davart bitcoins, intrigas ed ho eir ün’istorgia d’amur.

Insè d’eira que previs da cumanzer las lavuors da renovaziun da la plazza da scoula a Zuoz quist an in meg. Intaunt es il proget gnieu spusto per ün an. Il suveraun da Zuoz ho in avuost da l’an passo decis ad üna radunanza cumünela da lascher egualiser la plazza da scoula. Previs d’eira cha las lavuors cumanzessan principi meg 2023, uschè cha la plazza füss finida per quista stagiun da sted. Intaunt nun es però auncha capito ünguotta e la plazza as ­muossa scu üsito. Scu cha la vschinauncha da Zuoz ho respus sün dumanda da la FMR, hegia la detaglisaziun dal proget düro ün pô pü lönch cu planiso. «Nus vaivans auncha da fer divers sclarimaints e zieva nu vulaivans scriver oura las lavuors suot squitsch. Perque vainsa spusto la realisaziun sül 2024», disch ­Patrick Steger, chanzlist da la vschinauncha da Zuoz. Scha las lavuors vessan da capiter in üna tratta – scu previs al cumanzamaint – u alura in etappas, que vain uossa sclerieu. (fmr/cam) La plazza da scoula a Zuoz vain renoveda pür l’an chi vain. Quella dess gnir egualiseda e circundeda d’ün mür da betun.

Cò tar nus staiva üna vouta üna granda famiglia. Quella vaiva nom Malgiaritta. Quella fami­glia vaiva och iffaunts. Il bap vaiva nom Curdin. El lavuraiva scu florist e d’eira ün specialist per plauntas. El savaiva fer bgers differents süjs, chi faivan crescher meglder las plauntas, uschè ch’ellas d’eiran pü fermas cu otras. Sia figlia la pü giuvna vaiva nom Lina e vaiva 6 ans. Sieu frer pü vegl vaiva 18 ans e vaiva nom Gian-Andri. Ella d’eira fich trista ch’ella d’eira la pü pitschna e pü debla. A scoula gniva ella suvenz ris our pervi da que. Üna vouta d’eira ella aint il labor da sieu bap. Sülla curuna ho ella vis üna butiglia pitschna bella e granda cun aint süj. Quel d’eira blov – sia culur prediletta. Lina ho penso: «Quel es uuuuuu bel. Eau vuless baiver be ün pitschen süervin da quel süj.» Ella ho piglio la butiglia giò da la curuna ed ho bavieu ün süerv dal süj blov. Bod avess’la darcho spüdo our el! Lina ho dit narrischma: «Pfui! Que es jo uu s-chiffus!» Ella vulaiva metter la butiglia cul süj inavous sülla curuna, ma sainza badair ho ella druvo uschè bgera forza, cha la platta da laina es ruotta tres e la butiglia es crudeda giò per terra. Il vaider es ruot e dapertuot d’eira süj blov. Lina realisescha che cha es capito. «Boah, eau d’he üna super forza!», clama ella. Il prossem di es ­Lina gnida a scoula e tuots haun darcho ris our ad ella. Ella ho dit: «Chi vain tar me ed as ris-cha da fer ün pitschen cumbat cunter me?» Üna matta ho dit: «Cunter te? Cler, tü est u debla!» Tuots d’eiran surprais cur cha Lina ho tgnieu sü la matta in ajer. Lina ho dit: «Eau d’he fich bgera forza. Be perche ch’eau sun pitschna nu voul que dir ch’eau sun debla!» Tuots staivan intuorn las duos mattas cun buochas aviertas. «Tü hest la pü bgera forza da tuots!», ho clamo ün mat. Da lo davent d’eira ella u populera illa scoula. Cur cha ün’otra matta es gnida ris our perque ch’ella d’eira uschè ­pitschna l’ho Lina güdo e dit ad ella: «Tü nun est la cuolpa per esser pitschna e tü est bger pü ferma scu cha tü ed ils oters crajan!» L’otra matta d’eira fich grata per l’agüd da Lina. Gianna Malgiaritta da Bever ha gudagnà cun quest text la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha ­«Plima d’aur/Pledpierla 2023» en la categoria «Engiadina» da la 3./4. classa. Quella categoria aveva sco tema «superforzas». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Gianna Malgiaritta

La radunanza cumünela da Zuoz ho appruvo in marculdi saira il nouv contrat d’obligaziuns per acziunaris da la destinaziun ­turistica Engiadina Turissem. Quel vo in vigur als 1. schner 2023. Cun que cha San Murezzan ho decis da banduner l’organisaziun turistica l’an chi vain, dvainta our da la «Engiadina San Murezzan Turissem SA» la «Engiadina Turissem SA». Scu cha la vschinauncha da ­Zuoz scriva in üna comunicaziun, resta insè tuot listess. Ma causa cha la vschinauncha da San Murezzan nu fo pü part da l’organisaziun, as müda però il büdschet, il chapitel d’aczias e’l cussagl administrativ. Il cussagl cumünel survain uossa la cumpetenza da fixer la cunvegna da prestaziun cun la nouv’organisaziun. Rendaquint annuel cun ün plus Impü haun las 24 Zuozingras e Zuozinghers preschaints a la radunanza cumünela, appruvo unanimamaing il rendaquint annuel da l’an passo. Quel serra cun ün plus da 41 100 francs. Que zieva amortisaziuns ordinarias ed extraordinarias in l’otezza da totelmaing 2,83 milliuns ed entredas da var 13,4 mil­liuns francs. (rtr/fmr)