L’entschatta uost ha Felix Rösel surpriu siu post sco meinascola dil Consorzi Laax-Falera-Sagogn-Schluein. Quei menaschi visetan circa 350 affons da quellas vischnauncas. La FMR ha discurriu cugl um ch’ei carschius si a Cologna, ch’ei denton colligiaus ferm cul Grischun e culs lungatgs. Gl’onn da scola 2022/23 ha il Consorzi Falera-Laax-Sagogn-Schluein entschiet siu menaschi. Sper las casas da scola e la scoletta en mintga vitg ei il scalem superiur centralisaus a Laax. En tut frequentan bien 350 affons e giuvenils las diversas partiziuns. Responsabels pigl entir menaschi ei Felix Rösel. L’entschatta d’uost ha el surpriu da siu antecessur Gion Caviezel la direcziun generala operativa dalla scola. La FMR ha fatg ad el ina viseta en siu biro a Laax e discurriu cun el. Tgei ha motivau Vus da vegnir en Svizra e da surprender quei post en Surselva? Jeu sun staus 15 onns alla Scola svizra a Cuernavaca el Mexico. Gl’emprem hai jeu sviluppau leu il gimnasi ed instruiu alla scola secundara. Ils davos nov onns hai jeu surpriu la direcziun da quella scola. Zaco parevi a mi che tut seigi finiu. Uonn cumplenesch’jeu 60 onns ed jeu stevel avon la decisiun sch’jeu vegli star cumadeivel ella pultruna, far il medem aunc tschun onns tochen la pensiun, ni anflar ina sfida nova. Jeu sun sedecidius per la secunda varianta ed hai entschiet a s’informar sigl entir mund tgei plazzas semegliontas ch’ei dessi per mei. Mia dunna ha lu giavischau che nus retuornien en Svizra. Nies fegl studegia all’universitad da Berna aschia che nus havein seschau trer enzanua en sia vischinonza. En Svizra hai jeu sondau tgei plazzas interessantas ch’ei dess per mei. Sapientivamein hai jeu adina puspei mirar las purschidas el cantun Grischun. Quei post cheu a Laax hai jeu engartau avon cerca in onn. Suenter ch’jeu havevel visitau inagada la scola hai jeu giu directamein in bien sentiment ed era la cuntrada ha plaschiu a mi. Il december hai jeu la finala suttascret il contract. Gl’entir proceder culs termins ei semussau per mei sco in cass da cletg. Ed oz, suenter che Vus meneis treis meins la scola, eis ei aunc adina in cass da cletg? Gie, jeu sto gir, quei eis ei. Jeu sentel bia beinvulientscha da tuttas varts. Nus havein persunas d’instrucziun professiunalas, ina infrastructura excellenta e bia sustegn dalla vart dalla cumissiun da scola. Vitier tut quei vegnan famiglias «normalas» ed era – en general – affons e giuvenils curteseivels. Jeu hai propi gartegiau bein. Cumparegliau cun Mexico stueis Vus forsa s’occupar cheu a Laax cun «pigns» problems, ni buc? Quei dependa adina dil contuorn e da tgei optica ch’ins mira. Cul standard da viver cheu en Svizra pon ins haver l’impressiun ch’ins selamenta sin in ault nivel. Ella scola sezza dat ei denton adina problems che han connex culla convivenza e culs sentiments reals. Nus havein cheu a disposiziun d’ina infrastructura excellenta ed era persunal ch’ei scolaus excellentamein. Dallas scolas aultas da pedagogia dalla Svizra sorteschan profis cumpleins. E sche quels vesan problems, ein quels propi reals. Negin che sto pitir fom cheu, denton problems psichics ein era reals. Haveis insumma gia giu peda da visitar tuttas partiziuns dil Consorzi? Avon ch’jeu hai surpriu il post l’entschatta uost hai jeu gia visitau suenter Pastgas la scola. Nus havein giu in Kickoff cun gl’entir persunal d’instrucziun ed assistenza. Jeu hai giu caschun da sentir il puls, prender si tematicas, problems currents e prioritads. Ina gronda tematica ei stau d’unificar l’infrastructura d’informatica, pia ils apparats dils scolars e quels dil persunal d’instrucziun. Quei ei lu era gia schabegiau. Il Consorzi frequentan actualmein bien 350 scolaras e scolars en diversas partiziuns. Meneis Vus era sez ina ni essas Vus «mo» directur genera D’ina vart sundel jeu responsabels pigl entir menaschi. Vitier meinel jeu, enteifer il team directiv da treis persunas, il scalem superiur. Carla Berther meina la scoletta ed il scalem primar da Sagogn e Schluein, e Pascal Reich la scoletta ed il scalem primar da Falera e Laax. Cul scalem superiur ch’ei cheu a Laax haiel jeu contact direct e sebrattel era cul persunal d’instrucziun. Pigl auter hai jeu visitau las jamnas avon las vacanzas d’atun tuttas quater casas da scola els vitgs. Il menader generala Felix Rösel (amiez) cun ils dus meinascolas Carla Berther e Pascal Reich. Co giudicheis Vus la cultura da luvrar e cooperar, en cumparegliaziun culla scola che Vus menavas a Mexico? Las 17 scolas svizra egl exteriur ein organisadas en ina uniun tetgala «educationsuisse». Enteifer quella eis ei in fetg grond tema da tgirar la «swissness», pia d’instruir tenor standard svizzer e parzialmein plan d’instrucziun 21. Ina part dil persunal d’instrucziun ein Svizzers, quellas persunas funcziuneschan sco exempels ed ein ella direcziun dalla scola. Aschia regia era ella scola a Mexico ina cultura da scola semeglionta sco en Svizra. La differenza ein las resursas. Cheu en Svizra dat ei bia dapli assistenza ed infrastructura. Era a Mexico havein nus saviu far bunas caussas e projects, denton cun bia dameins resursas. Cheu dat ei – sper las persunas d’instrucziun da tschep – aunc pedagogs socials, luvrers socials, logopedas, insumma persunal specialisau per tut il pusseivel a favur dil svilup digl affon. Per revegnir a Vossa damonda sai jeu constatar ch’ins savess far bia era cun dameins resursas. La purschida cheu en Svizra ei denton d’engrau pils basegns. Ei ha affons e giuvenils che pretendan attenziun speciala. Per tut il pusseivel dat ei terapias e per mintga munconza sustegn special. Quei ei secapescha bien ed jeu sai era schazegiar quei specialmein suenter ch’jeu hai luvrau ils davos 15 onns cun autras relaziuns ed in’autra cultura. Ha la scola dil Consorzi cheu a Laax era parallellas cun quella a Mexico? Leuen havevel jeu 50 scolastas e scolasts, cheu eis ei 60. La grondezia ei pia cumparegliabla. A mi eis ei impurtont ch’ins sviluppescha communablamein la cultura dalla scola. In exempel ei ch’ins pren conclus communabels e metta si directivas che valan per tuts e buca mo per singulas partiziuns. In exempel ei co reglar en ed entuorn scola il diever dil telefonin. Ei drova ina regla generala ch’ins sa representar enviers ils geniturs. Sesentis Vus ussa, en vies pensum niev, sco pedagog ni sco administratur? Esser meinascola includa omisdus. Cun mia squadra da direcziun hai jeu formulau divers mottos, co jeu vesel quei aspect. Per mei vala il citat dad Albert Schweitzer: Ir cul bien exempel ordavon ei buca la megliera via d’influenzar auters, igl ei la suletta». Glieud da cader che ha success ozilgi, ei buca autoritara, mobei va ordavon cul bien exempel. Sch’ins ha da menar persunas d’instrucziun ni pedagogs, ston ins sez era esser pedagog. In da mes pensums eis ei da visitar las classas. E sch’jeu fetschel quei definesch’jeu tgei ch’ei ina buna instrucziun. En quei senn stos jeu esser in expert che dat cussegls e ch’ei el dialog cul persunal. Sper quei contact direct, stos jeu naturalmein esser in administratur ch’enconuscha tut ils dossiers da quei sectur. En special numnel jeu la recrutaziun da persunal ch’ei in tema impurtont. Il meinascola ei enzaco in scharnier denter autoritad politica, pia cussegl ni cumissiun da scola e la basa, pia scolars, geniturs e pedagogs. Co veseis Vus quei aspect? In aspect fetg interessant ei quei. Jeu hai sentiu entochen oz bia beinvulientscha da tuttas varts. Tut ils commembers dalla cumissiun da scola dil Consorzi ein interessai ch’ei detti negins disturbis el menaschi da scola. Quella cumissiun ha gie definiu la strategia ed jeu realiseschel quella cun mia squadra. Jeu sesentel sco in capitani d’in bastiment. Il bastiment s’auda ad ina societad, ed jeu, sco capitani dil bastiment, stoi mirar che quel transporti ils passagiers e la rauba sauns e salvs sur la mar. Cun tgei problems quotidians «normals» ei il capitani dil bastiment confruntaus? Mintga problem ei individuals e pretenda attenziun ed ina sligiaziun. Per exempel sche scolars vegnan buca bugen a scola, sche persunas d’instrucziun ein surcargadas, sch’ei dat mobbing en ina classa. Ins sto adina sespruar da sligiar il problem senza far gronda «canera» ni evocar in entir process teoretic. Miu pensum sco menader eis ei da procurar che mintgin seigi bugen sin quei bastiment. Il respect vicendeivel denter ils divers acturs sil quel ein fetg decisivs. Vus meneis gie buca ina scola en in grond marcau, mobein ella periferia, respectiv en in territori muntagnard. Sentis Vus quei? Gie, quei sent’ins claramein. Ils carstgauns cheu salidan ed ein curteseivels. Ins sa era vegnir en contact culs scolars, ins frunta buca sin distanza. Quei ch’ei dau en egl specialmein ei ch’ils affons cheu ein tuts sportivs e sauns. A Mexico ei la surpeisa dils affons in fetg grond problem. Felix Rösel – cuort e bien Il meinascola niev dil Consorzi Laax-Falera-Sagogn-Schluein ei responsabels per in menaschi cun cerca 350 affons e giuvenils. La stad vargada eis el turnaus suenter 15 onns da Mexico. A Cuernavaca, in marcau el sidvest dalla capitala Mexico City, ha el menau la Scola svizra. Naschius eis el 1964 e carschius si a Cologna en Tiaratudestga. Tut las vacanzas passentava el adina a Sogn Murezi ed ella Valtelina, la patria da sia mumma permierta Livia Rösel-Sem. El ha studegiau linguistica cun accent sils lungatgs romanistics. Suenter il retuorn en Svizra ha el priu domicil a Schluein nua ch’el viva cun sia dunna el quatier Sogn Pieder. Il pèr ha dus affons carschi. Felix Rösel discuora, sper il lungatg patern tudestg, talian, spagnol, franzos, portughès ed engles. El sa era gia conversar e scriver pulit romontsch. Sia sora Verena ei maridada e viva a Zuoz. Felix Rösel ei dapi ils 1. d'uost 2024 meinascola general dil Consorzi Laax-Falera-Sagogn-Schluein.

El Grischun dat ei aunc 20 glatschers. Che quels creschan buca, mobein sesminueschan dad onn tier onn cumprovan las mesiraziuns. Gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun registrescha minuziusamein las datas. La FMR ha accumpignau Flurin Cathomas sin ina tala inspecziun dil glatscher da Lenta entadem Val S. Pieder. «Quel cheu drova aunc in temps tochen ch’el ei luaus», manegia Flurin Cathomas duront ch’el semtga gl’apparat da mesirar. Il glatscher hagi bein piars diltut sia lieunga, sur la preitcrap detti ei denton aunc ina gronda surfatscha, sa el. Il selvicultur e referendari tecnic ei responsabels per las mesiraziuns da treis glatschers en Surselva. Dacuort ha el visitau quel da Punteglias, aunc quel da Lavaz. Oz stat el avon las restonzas dil glatscher da Lenta entadem Val S. Pieder. A Glion, en siu biro digl Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira, ha gl’inspectur preparau la viseta. «Biars che manegian ch’ei seigi ina spassegiada. Per vegnir vitier ston ins denton ir ditg a pei», remarca Flurin Cathomas. Curclaus cun crappa Igl ir a pei fuss ina. L’inspecziun d’in glatscher pretenda gronda precauziun. «Pader Placi a Spescha saveva, sch’el vuleva ascender in péz, aunc ir sur gross glatschers cun lieungas marcantas», di il referendari. Oz ei quei tut naven. Per mesirar il glatscher da Lenta lavura Flurin Cathomas cun ina drona. El ha installau e deponiu quella sin in grond bloc da gneis che schai amiez la vasta garvera. Entuorn entuorn nuot auter che crappa. Negin glatsch. «Vi leu ella plaunca ha ei aunc ina cozza, ed era cheu davon nus», di el e muossa sin in liug ch’ei curclaus cun crappa. La drona sesaulza e Flurin Cathomas navighescha ella cul monitur. «Ella ei programada aschia ch’ella fa fotografias tenor las coordinatas ch’jeu hai indicau». Igl ei las 11.15 ed il sulegl semuossa davos in péz senza num. Il glatscher da Lenta schai el nord dalla cadeina digl Adula, cun 3402 m s.m. eis ei il punct pli ault dalla cadeina. Sch’ins s’allontanescha dalla «meisa da lavur» nua che Flurin Cathomas manischescha la drona, sto ins dar adatg da buca selischnar. Semover en ina tala cuntrada sa esser prigulus. Ina senda da viandar ha il guardiacamona dalla Lenta signalisau culla colur ufficiala alv-blau-alva. En quella vanaun aspra ed impressiunonta ston ins ir per part sin tuts quater, per avanzar drovan ins ils mauns. Agl ur dalla lieunga dil glatscher da Lenta ston ins denton buca reiver ni seligiar ella suga sco sin ina tura classica. Pertgei il glatscher da Lenta ei luaus e sfendaglias ston ins buca temer pli. Ascender il péz Adula/Valrein ei denton bia pli stentus che dil temps da pader Placi a Spescha. Quel saveva ir «cumadeivlamein» sur la grossa e profunda lieunga. Drona ha fatg la lavur La geologa Nina Zoller, collaboratura digl uffeci cantunal a Cuera, accumpogna Flurin Cathomas silla tura da mesirar. Sia incumbensa eis ei d’observar e da giudicar ad egl co la situaziun ei semidada. Igl ei ina cuntrada ch’il glatscher ha modellau. Naven dil lag da Zervreila tonscha la val lunsch viaden encunter gl’Adula. Naven dall’Alp Lampertsch eis ei da caminar gl’emprem sin ina via lavada ora dall’aura, lu sin in trutg da pastg e la finala mo pli tras grava e garvera. Sut il péz Adula ein carstgauns buca periclitai directamein perquei ch’il glatscher da Lenta liua e seretila. Che quei schabegia indicheschan marcaziuns da colur vid singuls blocs. Suenter in quart ura ei la drona returnada e setschentada exact el liug nua ch’ella era partida. Ella ha fatg tuttas registraziuns e confirmau sil monitur ch’ella hagi fatg sia lavur. Grazia allas mesiraziuns sistematicas (mira scaffa) san ins oz che la lieunga dil glatscher da Lenta tunscheva in toc pli anora. «Bunamein treis kilometers pli anora», puntuescha il mesirader. Silla ruta viers il glatscher frunt’ins sillas marcaziuns «1940», «1960», «1970» e tochen «1995». «Immens, strusch da crer, tgei massa ch’ei ida dalla val ora, nua ei quei glatscher?», va ei tras il tgau. Ins vesa las preits ed il cunfin dil glatscher. Nua ch’el pusava ein las spundas niuas. Cu il sulegl scaulda sesligia cuntinuadamein ina mischeida da crappa, glera e buglia. «El ei pli marcants che quel da Lavaz», sa il mesirader. L’erosiun lavura denton cuntinuadamein demai che la cozza schurmegionta ei naven. Habitadis ed infrastructura dat ei buca en quella cuntrada. Avon treis onns ha ina bova da crappa periclitau la camona da Lenta dil CAS. Quella camona ha la secziun Bodan baghegiau 1913 sut in grep, rodund tschun kilometers pli anora. Lu era la lieunga dil glatscher da Lenta aunc intacta. Ella haveva denton entschiet a luar. Mesiraziuns vegnan adina pli grevas Gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun mesira dapi varga 100 onns ils glatschers. All’entschatta haveva mintgin aunc la fuorma d’in glatscher tipic culla lieunga, cozza da neiv e glatsch che tarlischa blau-verd. Bunamein tut ils glatschers el Grischun han piars lur aspect impressiunont. En sia funcziun sco emprem inspectur federal dalla Svizra ha il Grischun Johann Wilhelm Coaz (1822-1918) instituziunalisau las mesiraziuns dils glatschers. Oz ein quellas coordinadas en tuttas regiuns dalla Alps sur la reit da mesiraziun GLAMOS. El Grischun mesira gl’uffeci cantunal 20 glatschers. Ils glatschers en Svizra ein buca mo da grond interess scientific, mobein era economic. Pervia dil turissem ein els cumbinai cugl alpinissem, cun plaschers da turas, denton era cun rescas e prighels. Gest perquei ch’ils moviments ein cumbinai cun curdada da greppa e crappa. «En consequenza dalla midada dil clima dattan cunzun ils pigns glatschers pli e pli ensemen. Quei destin ha la gronda part dils glatschers che nus mesirein», scriva gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun en sia pagina. Dapli dallas mesiraziuns dils glatschers mira ellas suandontas paginas: www.geo.gr.ch/karten/interaktive-karten ; www.glamos.ch La drona ei programmada ed ha entschiet a sursgular il glatscher da Lenta. Flurin Cathomas navighescha ella cul telecamond. En quei liug cala la lieunga dil glatscher da Lenta. El cuvel havessen plirs camiuns plaz. Ina buccuna arva il glatscher. Ins vesa bein la colur blaua dil glatsch. Flurin Cathomas, gl'inspectur dils glatschers sursilvans, e Nina Zoller, la geologa digl Uffeci d'uaul e prighels dalla natira che ha accumpignau el.

La fin d’jamna ha la pleiv evangelica da Glion beneventau ufficialmein – suenter varga 90 onns - sia porta-baselgia veglia. Ella ha fatg quei cun ina fiasta d’avertura la sonda e cun in survetsch divin la dumengia. Christian Stoffel, cussegliader dalla tgira da monuments dil Grischun, ha scuvretg la porta sparida. Augustin Beeli/FMR Gia tier l’emprema viseta el luvratori dil restauratur d’antiquitads Fredy von Büren a Cunter en Surses seigi gl’object daus en egl, ha Christian Stoffel puntuau. Ella baselgia reformada da sontga Margreta ha il collaboratur dalla Tgira da monuments dil Grischun raquintau sonda suentermiezgi al publicum da fiasta dall’anflada. Denter las numerusas portas ella halla dil restauratur seigi quella gronda entagliada propi dada specialmein en egl, senza dubi seigi ei ina porta-baselgia dil temps gotic tardiv, ha il specialist saviu. Mo da tgei baselgia? Tuttenina in’intuiziun Quella damonda ei restada aviarta. Avon circa dus onns e miez hagi Fredy von Büren lu informau ch’el cali e che siu entir inventari mondi ell’Engiadina en ina scrinaria antica. «Jeu sun immediatamein seregurdaus dalla porta-baselgia gotica ed hai proponiu da vender quella al Museum retic, ei seigi in toc impurtont che s’audi en in museum, e buca zanua anonim en ina casa privata.» Christian Stoffel ha raquentau vinavon che la direcziun dil Museum retic hagi buca saviu sedecider da cumprar gl’object, «demai che l’indicaziun da derivonza ‘d’in pur dalla regiun da Tavau’ hagi buca tunschiu e che la vera derivonza muncava. La part sura dalla porta-baselgia, culs uoppen e, seniester da lez, la cruna, gl'emblem dil marcau da Glion. Christian Stoffel ha vuliu eruir la derivonza ed ha examinau meglier la porta. Mo tier tgeinina dallas 118 baselgias grischuna ch’ein aunc dall’epoca gotica tardiva dueva quella porta-baselgia s’uder? «All’entschatta eis ei stau sco d’encurir ina guila el ladretsch», ha il cussegliader schau valer. El ha sperau ch’ils ornaments veseivels silla porta sappien tradir la derivonza. Cunzun ils uoppens cul capricorn e la crusch, han fatg speronzas. Sin quei ha ei dau in’intuiziun: «Cun contemplar ils dus uoppen ei in ornament pli curios dalla vart seniastra dils uoppens daus en egl. Ei pareva zatgei sco in carflur cun lingias parallellas», aschia Christian Stoffel. Tuttenina hagi el viu la cruna, gl’emblem dil marcau da Glion. E d’in mument a l’auter ein mo pli duas dallas 118 baselgias goticas vegnidas en damonda: sogn Martin a Glion ni sontga Margreta a Glion. Fredy von Büren haveva fotografau ed inventarisau exact gl’object. «In’jamna pli tard sundel jeu ius a Glion ed hai saviu controllar las mesiras dil portal da sontga Margreta». Sogn Martin vegnevi buca pli en damonda, «pertgei leu ei la porta-baselgia original-gotica aunc en funcziun.» L’entrada da sontga Margreta constetti sil centimeter culla mesira dalla porta. La derivonza digl object era cunquei clara ed indubitabla. Tratg tut ils registers Sin quei han Marianne Fischbacher ed Ursina Jecklin Candrian lantschau in project da prender anavos la vegliandra porta-baselgia da s. Margreta. Suenter ch’ellas han visitau gl’object a Cunter han la commembra da suprastonza dalla pleiv evangelica da Glion e la menadra dil Museum Regiunal Surselva (MRS) tratg tut ils register. «Nus havein mai giu l’intenziun da remplazzar la porta-baselgia existenta culla veglia ch’ei ussa anflada. Quella dueigi denton survegnir in plaz dign en nossa baselgia ni el MRS», ha Marianne Fischbacher declarau. Ils 24 da november 2023 ha la pleiv approbau cun 24 gie encunter duas abstenziuns da cumprar gl’object e da realisar il project da repatriaziun. In onn pli tard ei la porta-baselgia anavos el liug oriund. L’etnologa ed anteriura menadra dil MRS ha retschercau egl archiv dalla pleiv ed ha fatg ina documentaziun culturhistorica pertuccont la porta-baselgia. Da 1497 tochen 1928, pli che 430 onns, ei quella stada en funcziun, lu han ins remplazzau ella cun ina nova e la veglia ei ida a piarder. 96 onns pli tard ei gl’object spariu turnaus a casa. La porta ei en possess dalla pleiv ed il MRS administrescha e mantegn ella cun in contract d’utilisaziun. Gl’object ei denton buca exponius el MRS mobein ella vischinonza. En siu liug oriund, ella baselgia da s. Margreta. entadem il chor da quella, san ins s’avischinar alla porta-baselgia ch’ei returnada.

Suenter ina liunga mesa sesiun spetga sils da Trun/Rabius aunc il davos giug dalla runda. Quel ha liug el Principadi dil Liechtenstein, numnadamein a Triesen. Als hosps sepresenta in grond plaz en ina cundiziun maximala. La devisa ei clara. Treis puncts per saver sedistaccar dil streh dalla relegaziun. Ei schabegia sco igl onn vargau a Triesen: Puspei cull’emprema attacca dil cau casa. Suenter in sbagl da communicaziun dils da Trun/Rabius vegn in attaccader da Triesen da conquistar la balla el cantun dalla zona da puniziun e da sittar ella senza cumpromiss el cantun liung agl 1:0. Pia, il disavantatg suenter gnanc siat minutas. Trun/Rabius muossa denton ina buna reacziun e controllescha per gronda part il giug. En general dat ei paucas acziuns che savessen menar ad in gol. Ella 26avla minuta survegn Lucas Maissen denton la schanza entras in siet suenter in corner. Quel anfla denton buca la via ella reit. Entochen pausa reussescha ei als hosps da tener ault la pressiun ed aschia adina puspei da vegnir tier mesas pusseivladads. In gol vul denton buca reussir. Aschia va ei tiel te da pausa cul disavantatg ch’ei entochen pausa buca pli meritaus. La pausa fa buca bein La pausa ha denton – sco gia pliras gadas – buca fatg bein a quels da Trun/Rabius. Cun dus treis siets da distanza che Livio Lozza tegn bein, entscheivan ils indigens la secunda mesadad. Ella 64avla minuta vegn Trun/Rabius buca da sclarir ina balla sco giavischau. Aschia vegn in adversari tier ina occasiun e lai puspei buca supplicar duas gadas. Aschia aulza Triesen il resultat sin 2:0. Puspei ei la reacziun da Trun/Rabius buna ed aschia capeta ei ella 74avla minuta che Patrizio Decurtins vegn da scursanir il resultat sin 2:1 suenter in bi pass da Mattia Friberg. Mo treis minutas pli tard ei la defensiun da Trun/Rabius puspei buca sortida idealmein ed aschia sto Livio Lozza aunc inagada mussar ina parada per buca dar il giug danovamein ord maun. Mo duas minutas pli tard vegn Triesen tier in culp liber ord ina buna posiziun. Quel vegn deviaus dil mir, denton directamein avon ils peis d’in attaccader. Lez sa eleger il cantun e stauscha la balla ella reit al 3:1. Puspei vargan mo duas minutas entochen che Trun/Rabius ha la schanza da scursanir il resultat. Denton era il goli da Triesen muossa enqual biala parada e tegn igl avantatg per si’equipa. Ella 87avla minuta astga in defensur da Triesen ir senza pli gronds disturbis culla balla da quei da 60 meters ed avon la zona da puniziun sa el survir la balla ad in congiugadur che marca il 4:1. Pia la proxima frida pils hosps dalla Cadi. Mo era suenter quei gol vegn Trun aunc tier duas entochen treis fetg bunas occasiuns da gols. Mo ei vul puspei inaga buca reussir da far dapli gols. Suenter in liung temps supplementar schula igl arbiter la fin finala giu il giug al resultat da 4:1 en favur da Triesen. In’ulteriur giug spiars cun in facit cuort: Davon buca fatg ils gols e davos survegniu els memia tgunsch. Denis Monn 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Trun/Rabius 4:1 (1:0) Gols: 7. Gabriele Preite 1:0, 64. Noah Miler 2:0; 74. Patrizio Decurtins 2:1, 80. Gabriele Preite 3:1, 86. Noah Miler 4:1. Trun/Rabius: Livio Lozza, Mirco Pfister, Mathias Flepp, Silvan Cajacob, Toni Cathomas, Robin Monn, Orlando Monn, Rovin Schmed, Lucas Maissen, Patrizio Decurtins, Andri Carigiet. Reservas: Mattia Friberg, Aurelio Carigiet, Enea Decurtins. Absenzas: Lucas Seiler, Tizian Duff, Geo Cauzza, Damian Schmed, Elia Schmed e Gianin Derungs (ebsents), Ramon Orlik, Silvan Muoth, Denis Monn e Nico Caduff (blessai).

Cun in bellezia siet da bien vegn meters ha il patrun dalla defensiun da Schluein Glion, Livio Derungs, decidiu il giug encunter Panaduz e procurau per la siatavla victoria da Schluein Glion ella runda d’atun dil campiunadi 2024/25. Quei gol ei bunamein staus il sulet ver «highlight» en in giug plitost lungurus cun fetg paucas scenas avon ils dus gols. Il davos giug dalla runda d’atun dil campiunadi dalla 3. ligia ei pilver buca staus ina delicatessa per aspectaturas ed aspectaturs. Las duas equipas – ton ils patruns-casa da Panaduz sco era ils hosps da Schluein Glion – han giu duront l’entira partida plitost breigias da crear bunas acziuns offensivas. Forsa ei quei stau perquei ch’il giug silla plazza sportiva Tuleu ei staus il davos giug suenter ina liunga sesiun ed ils giugadurs ein plaunsiu staunchels ed unfis da dar ballapei. Forsa eis ei denton era stau pervia dallas temperaturas plitost freidas egl uaul dadens Panaduz che han era schau schelar peis aspectaturas ed aspectaturs. Bein ha l’equipa da Schluein Glion giu duront igl entir giug dapli la balla els peis e bein eis ella era stada dapli sin viseta ella zona da puniziun da Panaduz, marcau in gol ha ella tuttina buca entochen la 83avla minuta. En quella minuta ha Livio Derungs surpriu la balla silla lingia amiez ed ei marschaus cun ella encunter gol. Cunquei che negin dils adversaris ha attaccau el seriusamein, ha el ughegiau da sittar da bien vegn meters sin gol. E quei siet ei setschentaus direct el cantun ault seniester, senza ch’il goli dils hospitonts havess giu ina schanza da bloccar el. In bellezia gol che ha purtau a Schluein Glion ina ulteriura victoria e che lai ir la giuvna equipa cun in bien sentiment ella pausa d’unviern. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Panaduz - Schluein Glion 0:1 (0:0) Tuleu. 180 aspectaturs. Arbiter: Koller. Gols: 83. Derungs 0:1. Panaduz: Costa, Cerqueira, Hartmann, Jenal, Knellwolf, Gartmann, Brunies, Florin (60. Lauro Caluori), Lussu (85. Caluori Wachter), Cresecenti (60. De Sousa), Caluori Wachter (70. Ribeiro). Schluein Glion: Capaul, Walter, Gianluca Casutt, Derungs, Coray (70. Aron Büchler), Bearth (85. Bastos), Laurin Zala, Bundi (70. D‘Atria), Ronny Casutt, Lars Zala (70. Manetsch), Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 42. Cerqueira (foul), 72. D‘Atria (foul), 72. Gartmann (foul), 78. Bearth (foul) e 81. Manetsch (foul). Schluein Glion senza Afzali, Mattia Büchler, Deplazes e Paulin (blessai/reconvalescents), Carigiet, Alessandro Casutt, Holderegger e Pool (absents). Corners: 4:10.

La fin dall’jamna vargada ei la davosa runda regulara dil campiunadi da ballapei regiunal vegnida absolvida. Per las equipas sursilvanas dalla 3. ligia ei il campiunadi d’atun ius a fin differentamein: Schluein Glion ha recaltgau treis ulteriurs puncts, Trun/Rabius ha spiars. Il campiunadi da ballapei d’atun 2024/25 ei terminaus. Endisch rundas ein vegnidas dadas dalla fin d’uost entochen la sonda e dumengia vargada. Sco davosas equipas han era quellas dalla gruppa 1 dalla 3. ligia absolviu lur davos giugs. En quella runda dalla fin d’jamna ha Schluein Glion gudignau ordeifer encunter Panaduz cun 1:0 (mira rapport da giug). Grazia a quels treis puncts terminescha la squadra dalla Foppa il campiunadi d’atun sil bien secund plaz. Emprem ella tabella ei Bogn Ragaz che ha gudignau la sonda era igl endischavel giug da quest atun (6:1 encunter Sevelen). Ils Songaglies ein aschia alla testa dalla tabella cul maximum da 33 puncts . Els ein era ils clars favorits per la promoziun ella 2. ligia regiunala. Suenter ina seria da buns resultats las davosas jamnas ha Trun/Rabius spiars sia davosa scuntrada digl atun ordeifer encunter Triesen cun 1:4 (mira rapport da giug). Triesen ha aschia saviu vargar Trun/Rabius ella tabella, mo las duas equipas han ussa tuttina biars puncts (13). Trun/Rabius fa la pausa d’unviern sigl otgavel plaz ella tabella. L’equipa dalla Cadi ei treis puncts sur il streh dalla relegaziun. Ina victoria per las junioras A fin ei il campiunadi d’atun era ius la davosa fin d’jamna per las equipas da junioras e juniors. Ella categoria FF15 ei la squadra dalla Surselva stada da veser la davosa ga avon igl unviern. El giug ordeifer encunter Werdenberg ei reussida ina clara vicotria (8:0) per las Sursilvanas. Els otg giugs da quest atun han ellas recaltgau 15 puncts ed ein aschia tiarzas ella tabella. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Mels 2:2 Triesen – Trun/Rabius 4:1 Panaduz – Schluein Glion 0:1 Sevelen – Bogn Ragaz 1:6 Landquart – Triesenberg 0:1 Cuera 97 – Walenstadt 5:1 1. Bogn Ragaz 11/33; 2. Schluein Glion 11/22; 3. Triesenberg 11/21; 4. Cuera 97 11/19; 5. Walenstadt 11/14; 6. Triesen 11/13; 7. Sargans 11/13; 8. Trun/Rabius 11/13; 9. Sevelen 11/13; 10. Panaduz 11/12; 11. Mels 11/10; 12. Landquart 11/9. Juniors B promoziun, gruppa 1 Montlingen – Cuera 97 2:2 Arbon – Rheintal 2:1 1. Glarnerland 9/24; 2. Sargans 9/21; 3. Cuera 97 9/21; 4. Heiden 9/14; 5. Grischun Central 9/13; 6. Arbon 9/11; 7. Montlingen 9/11; 8. Rheintal 9/6; 9. Surselva 9/6; 10. Steinach 9/3. Juniors B2, gruppa 1 Eschenbach – Triesen 0:12 Panaduz – Surselva 3:1 Eschenbach-Wagen – Balzers 2:2 Uznach-Schmerikon – Grischun Central 6:4 1. Panaduz 10/30; 2. Balzers 10/25; 3. Flums 10/19; 4. Walenstadt 10/18; 5. Triesen 10/15; 6. Surselva 10/12; 7. Uznach-Schmerikon 10/12; 8. Grischun Central 9/10; 9. Eschenbach-Wagen 10/10; 10. Vaz-sut 10/9; 11. Schwanden 9/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Glarnerland – Brühl 1:4 Montlingen – Grischun Central 11:1 Sargans – Domat 1:1 Mels – Uznach 0:6 1. Rorschach-Goldach 10/22; 2. Montlingen 10/19; 3. Cuera 97 10/19; 4. Brühl 10/14; 5. Sargans 10/14; 6. Uznach 10/12; 7. Mels 10/11; 8. Domat 10/10; 9. Glarnerland 10/6; 10. Grischun Central 10/3. Balzers ha retratg si’equipa. Juniors C1, gruppa 1 Schlarigna – Landquart 2:6 1. Orion Cuera 9/24; 2. Landquart 9/19; 3. Buchs 9/18; 4. Tavau 9/18; 5. Bogn Ragaz 9/13; 6. Vaduz 9/10; 7. Valposchiavo 9/10; 8. Rapperswil-Jona 9/9; 9. Schlarigna 9/7; 10. Surselva 9/4. Juniors D2, gruppa 1 Orion Cuera – Valposchiavo 2:2 1. Panaduz 9/24; 2. Tavau 9/23; 3. Cuera 97 9/16; 4. Landquart 9/15; 5. Domat 9/14; 6. Valposchiavo 9/11; 7. Bregaglia 9/8; 8. Orion Cuera 9/7; 9. Grischun Central c 9/6; 10. Grischun Central b 9/4. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Triesen 1:5 Frauenfeld – Widnau 2:2 Uzwil – Bühler 1:1 Rapperswil-Jona – Domat 1:0 Cuera 97 – Mels 0:3 1. Mels 10/24; 2. Bühler 10/20; 3. Cuera 97 10/19; 4. Uzwil 10/17; 5. Triesen 10/16; 6. Frauenfeld 10/13; 7. Widnau 10/13; 8. Romanshorn 10/12; 9. Tusaun/Cazas 10/12; 10. Rapperswil-Jona 10/5; 11. Domat 10/1. Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Surselva 0:8 1. Domat 8/24; 2. Tusaun/Cazas 8/16; 3. Surselva 8/15; 4. Ruggell 8/15; 5. Cuera 97 8/10; 6. Werdenberg 8/9; 7. Mels 8/7; 8. Diepoldsau-Schmitter 8/7; 9. Widnau 8/2. Il ballapei regiunal ella pausa d’unviern La fin d’jamna ein ils davos giugs dil campiunadi da ballapei regiunal vegni dai. Entochen la fin da mars 2025 gaudan las equipas ussa la pausa da concurrenza. Per bein enqualina entscheiva la fasa dils trenaments il schaner. Per la fin dil campiunadi d’atun dalla 3. ligia ha Schluein Glion battiu Panaduz cun 1:0. Grazia a quella victoria ha la squadra dalla Foppa segirau il secund rang ella tabella. Meins buna ei la finiziun dil campiunadi stada per Trun/Rabius. L’equipa dalla Cadi ha stuiu suttacumber a Triesen. Trun/Rabius ei ussa otgavel ella tabella. La distanza tier la zona dalla relegaziun importa treis puncts. (fmr/hh) L’emprema equipa da Schluein Glion ha festivau l’emprema victoria stagiunala encunter Sargans. Davon da seniester Ruben Rechenbach, Lars Caduff, Laurin Walter, Fadri Carigiet, Alessio Langhi, Mattia Büchler, Alessandro Casutt, Tiziano Vinzens, Serafin Bundi e Rafael Deplazes. Amiez da seniester Thomas Müller (president), Livio Casutt (assistent), Beat Fryberg (fisio), Lance Pool, Nico D’Atria, Livio Derungs, Gian Sgier, Damian Arpagaus (trenader da golis), Patric Casutt (assistent) e Mirco Zala (trenader). Davos da seniester Urs Casutt (schef da sport), Carlo Bearth, Ronny Casutt, Lars Zala, Aron Büchler, Sattar Afzali, Laurin Zala, Gian Luca Coray, Noa Paulin e Leandro Bastos Rodrigues. Silla foto mauncan Flurin Capaul, Fabio Holderegger e Remy Manetsch.

Gl’onn proxim eis ei 150 onns dapi ch’ina gruppa d’umens prominents dalla regiun e da Cuera han fundau a Flem ina societad d’aczias. Els han vuliu promover 1875 ina nova sparta economica – il turissem. La fiasta giubilara festiveschan ils da Flem denton pér 2027. Las festivitads da 1977 ein aunc en viva memoria a Flem. Il punct culminont ei stau il grond til tras il vitg, Via Nova, punt Gronda, Promenada tochen si tiel Hotel dil Parc. Viers Casa d’Uaul ei il til ius cun cavals e carrotschas, autos da posta vegls e glieud en costums nostalgics. Tut ch’era separticipaus: El til han ins viu scolasts da skis cun lur urdeins sur schuiala, glieud en tenu da tennis e la Societad da musica ed il Chor viril Alpina che han representau la cultura. La fiasta giubilara pil centenari dall’Uniun da cura e traffic da Flem ei stau in grond eveniment. Casa d’Uaul existeva aunc buc Igl ei stau gl’anniversari da Flem sco destinaziun turistica. Oravontut han ins vuliu festivar la fundaziun dils implonts a Casa d’Uaul, culs hotels e l’avertura dil Lag la Cauma pil turissem. El center dallas festivitads ei il Hotel dil Parc staus. Suenter che quel ha midau maun la stad 2024 vegn ei a dar en dus onns puspei ina fiasta gronda. «1977 havein nus festivau il giubileum da 100 onns. Ed ussa festivein nus quel da 150 onns. Ina gruppa da project ei seconstituida ed ha entschiet las preparativas», conferma Martin Kuratli alla FMR. Il scarvon da Flem rispunda ch’ei detti il 2027 puspei ina commemoraziun pli gronda cun e per l’entira populaziun, dapli informaziuns seigien denton aunc buca disponiblas. Gion Martin Darms (1823-1907), promotur dil cant e dil turissem. Il termin dil giubileum fuss atgnamein 2025. Ils 21 d’avrel 1875 ei registraus ella cronica sco gi da partenza dil turissem e dil liug da cura. Lu vivevan a Flem cerca 680 habitonts ed en 168 da 179 casadas tschintschav’ins romontsch. Famiglias sco Schröpfer, Januth, Cavigilli, Ragettli, Meiler, Castrischer, Fontana, Schmid, Capaul e Joos fagevan il pur ni eran mistergners. Mo il vitg e las scheinas da Fidaz e Scheia eran habitai. Ina fracziun Casa d’Uaul existeva aunc buc. Naven da 1840 han ins scuvretg singulas regiuns dallas Alps pils jasters e hosps , aschia era l’Engiadina. A Sogn Murezi, Pontresina e Vulpera ha il turissem entschiet a fitgar pei. A Flem haveva Maria Schreiber-Joos aviert 1840 il «Gasthof zu den Waldhäusern», ina sempla pensiun. Quella ha Mathias Candrian, in convischin da Sagogn, cumprau 1870. El ha engrondiu el e dau il num niev «Hotel Segnes». Diversas persunalitads han gidau Il turissem era aunc lontan dalla veta quotidiana dils habitonts. Davos la Val Stenna era «desiert verd». A Casa d’Uaul eran mo pastiras ed uaul, ed agl ur il hotel Segnes. Quel visitava glieud beinstonta da Cuera per guder l’aria frestga ed ir a spass. Paucs onns avon haveva ser Gion Martin Darms (1823-1907), il giuven e niev plevon da Flem, proponiu da fundar ina societad da cura e traffic. L’uiara denter la Frontscha e la Tiaratudestga ha interrut 1871 il slontsch ed ils plans. La zona dil hotel Waldhaus a Flem construius 1877. Pér endisch onns pli tard han dus umens da Cuera, il cusseglier dil marcau Peter Jakob Bener ed il miedi dr. Lorenz priu si l’iniziativa dil ser plevon. Els han envidau all’emprema radunonza generala dalla societad. Diversas persunalitads dalla regiun han susteniu ils motivs «patriotics e humanitars» da preparar l’infrastructura per in liug da cura. Cusseglier naziunal Rudolf Toggenburg, gl’inspectur forestal Johann Wilhelm Coaz, mistral Christian Meiler, il cancellier cantunal Giacun Casura ed ulteriuras han susteniu l’iniziativa.1875 han ils investurs Bener e Hermann envidau da signar 60 aczias da 5000 francs. Empau pli tard han els priu si ina hipoteca da 200’0000 francs. Lur finamira eis ei stau da finanziar e realisar il project d’ina «Kur- und Seebadanstalt Waldhaus» al Lag la Cauma. Ina casa d’albiert pils hosps ei stada il secund project. 1877 ha la societad saviu inaugurar la casa da cura sigl ault dalla Casa d’Uaul. Quei tierm prendan ils da Flem sco onn da naschientscha dalla destinaziun turistica. Perquei vegn ei a dar 2027 ina festivitad «150 onns liug da cura Flem». Il historicher local Hermann Anliker ha publicau 1961 la historia da Flem ella casa editura Paul Haupt. Ina secunda ediziun ei cumparida 1982. In capetel dedichescha gl’autur als detagls dalla fundaziun dil turissem d’avon 150 onns.

Ella sessiun digl uost dil Cussegl grond ha deputau Maurus Tomaschett dalla fracziun dil Center inoltrau alla Regenza damondas criticas pertuccont la reducziun da spertadad sil stradun digl Alpsu H19 tras Laax. La Regenza ha publicau ier sia risposta. Tempo 50 seigi la mesira pli efficazia e proporziunala encunter la canera, ina lescha federala ed ina ordinaziun cantunala camondien numnadamein da sanar vias encunter canera, replica la Regenza. Da principi vali da realisar gl’emprem la mesira la pli moderada encunter la canera dalla via. Ina reducziun da spertadad dil traffic seigi la sanaziun pli efficazia e proporziunala. Cun quella sappien ins numnadamein cumbatter quei disturbi gia alla fontauna, argumentescha la Regenza prendend posiziun tier ina dallas damondas da Maurus Tomaschett. En sia sesida dils 15 d’october 2024 ha la Regenza discutau ed approbau la damonda parlamentara ch’il deputau sursilvan ha fatg, 30 deputadas e deputai han sutsignau l’interpellaziun dils 30 d’uost 2024. Sin donn dils pendularis Tras il vitg da Laax vegn il stradun digl Alpsu H19 currigius dapresent. Cugl argument d’ina sanaziun da canera hagien ins, en connex culla correctura dil stradun, reduciu la spertadad dad 80 respectiv 60 giu sin 50 km/h, scriva Maurus Tomaschett. Biars pendularis che carreschien gi per gi dalla Surselva viers Cuera ed anavos capeschien buca quella mesira. La reducziun pretendi dapli temps, quei che mondi sin donn e cuost dalla famiglia e dil temps liber. En sia damonda argumentescha Maurus Tomaschett vinavon ch’ei maunchi la logica e l’opportunitad da decretar silla via d’untgida da Laax ina reducziun da tempo. Il sviament da Laax ei era zona da habitar. Il stradun digl Alpsu H19 ei l’aveina impurtonta dil traffic sursilvan. Naven dalla rondella Uletsch a Laax Murschetg tochen la Casa Caltgera meina quella tras territori habitau. Gia avon 60 onns ei il center dil vitg descargaus dil traffic da transit. La via d’untgida meina tuttina tras territori surbaghegiau. Dapi la primavera camonda la tabla tempo 50 perquei als automobilists d’adattar la spertadad – per proteger la populaziun dalla canera ch’il traffic caschuna. Limitas pretendan sanaziun En sia damonda dils 30 d’uost ha il deputau sursilvan vuliu saver dalla Regenza tgi che hagi decretau quella sanaziun da canera, tenor tgei criteris e sin tgei basa legala ch’ella serefereschi. «El cantun Grischun ei gl’Uffeci da construcziun bassa responsabels per la sanaziun encunter canera», rispunda la Regenza a Maurus Tomaschett. La basa legala seigi l’Ordinaziun davart la protecziun encunter canera. Sch’ei detti in motiv da supponer che las limitas dallas immissiuns da canera seigien surpassadas, seigi il Cantun obligaus, sco proprietari dil stradun digl Alpsu, da schurmegiar la populaziun dalla canera dil traffic. Las limitas pretendien en scadin cass ina sanaziun, scriva la Regenza en sia risposta. Maurus Tomaschett ha giavischau dalla Regenza era il sclariment sin cons kilometers dallas vias cantunalas ch’ins hagi gia fatg ina tala sanaziun da canera cun reducziun da tempo, e sin cons ch’ei seigi quintau da realisar quella mesira. Tochen la fin digl onn 2023 seigi quei sin circa 13 kilometers, sco gia declarau seigi ei ina sanaziun pli efficazia ed ins sappi spargnar cuosts. «Per descargar ulteriuras habitontas e habitonts che vivan sper tschancuns da via pertuccai dalla gronda grevezia da canera vegn il Cantun era egl avegnir – el rom da sia obligaziun – a reducir la spertadad sco mesira pli effizienta da proteger encunter la canera dil traffic.» Il Cantun vegli prender ils proxims onns en auters loghens neuralgics la medema mesira sco a Laax, e quei sin ulteriurs circa 20 kilometers vias, annunzia la Regenza en sia risposta. «La reit da vias cantunalas cumpeglia totalmein 1360 kilometers», aschunta ella. Gl’interpellant ei critics Ina damonda che Maurus Tomaschett tschenta ha connex cugl augment da valeta d’immobiglias situadas per liung vias sanadas da canera – sin donn e cuost dil pendularis che piardan temps. «Taxas concretas da plivalur, sco ellas vegnan ussa incassadas tier midadas da zonas e dezonaziuns, ein buca previdas en connex cun sanaziuns da canera», puntuescha la Regenza. Tgei manegia gl’interpellant dallas rispostas che la Regenza dat sin sia damonda parlamentara? «La risposta cuntenta buc», declara Maurus Tomaschett alla FMR. Ei sappi buca esser ch’il Cantun lubeschi e finanzieschi ad ina vischnaunca in sviament e ch’el lubescha alla medema instanza, en rama d’ina revisiun dalla planisaziun locala, puspei ina zona da baghegiar el territori da quei sviament. «En rama da mias pusseivladads vegn jeu ad evaluar tgei far. Jeu vegnel a persequitar en scadin cass fetg critic quei svilup culla sanaziun da canera.» Il deputau vesa denton era che la Regenza realisescha la sanaziun encunter canera a Laax sefundond sin limitas che surpassan las normas.

Treis persunas ein vegnidas blessadas il gliendisdis avonmiezdi entras ina collisiun frontala d’in auto da furniziun ed in auto da persunas silla Via Lucmagn a Mustér/Fontanivas. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei in um ella vegliadetgna da 46 onns carraus suenter las 10.15 silla Via Lucmagn da Curaglia en direcziun Mustér. Suenter in caraun seniester ei siu auto da furniziun selischnaus silla punt dil Rein Anteriur ed ei collidaus cun in auto da persunas che carrava encunter. Quel vegneva manischaus d’in um da 58 onns. Igl um digl auto da furniziun ei vegnius blessaus miez grev, il manischunz digl auto da persunas e siu conpassagier ein vegni blessai levamein. Ils blessai ein vegni tgirai medicinalmein da dus teams dil Salvament Surselva e d’ina equipa dalla Rega. Igl um blessau miez grev ei vegnius transportaus cun helicopter el Spital cantunal Grischun a Cuera. Las duas persunas blessadas levamein ein vegnidas menadas cull’ambulanza el spital a Glion. Igl Agid da salvament Surselva ha garantiu la protecziun encunter fiug e ha susteniu las ulteriuras persunas engaschadas el liug d’accident. (cdm/fmr) Ils dus autos collidai silla punt dil Rein Anteriur a Mustér/Fontanivas.

Il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun ha nudau uonn in diember da frequenzas da record. Biebein 4000 persunas han visitau la purschida dalla casa. Per part ei quella stada en connex cul giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Igl onn vegnent stattan pliras exposiziuns specialas el center. Ellas sededicheschan agl art da Fortunat Cagienard, Fis Guldimann, Andrea Alig, Alois Carigiet e Matias Spescha. Uonn ha Trun festivau il giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Il program «Sut igl ischi 2024» ei vegnius commemoraus cun in tschuppel arranschaments. Igl onn festiv ei vegnius iniziaus ils 30 da mars 2024 cun in til naven digl ischi sper la baselgia da s. Onna entochen el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. Da s. Gieri entochen nozzas Leu – el museum – ha giu liug la fin da mars la vernissascha dall’exposiziun «Sogn Gieri 1698 – ils delegai dalla Ligia Grischa s’entaupan a Trun» sco era dall’exposiziun d’art «Grisch» cun 16 artistas ed artists. Cun quellas duas exposiziuns ha il museum contribuiu ina biala part vid quei giubileum centenar. Leutier ha il museum purschiu l’exposiziun da cartas postalas «Salid dal Grischun» ed in’exposiziun d’ovras d’Alois Carigiet. Vegnida cumpletada ei la purschida da quest onn culla presentaziun dil niev guid dalla casa ella retscha da Guids d’art e historia dalla Svizra, sco era dus arranschaments en connex culla premascensiun d’avon 200 onns dil Péz Russein/Tödi. La bilanza che las responsablas dil museum tilan per quest onn ei ordvart positiva. «Nus havein nudau biebein 4000 frequenzas. Quei ei in niev record per nossa casa», di la presidenta dil cussegl da fundaziun dalla Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon (mira era box). Normalmein visitavan denter 1800 e 2000 persunas per onn il museum. Contribuiu a quei excellent resultat han era visetas da gruppas e scolas. 40 gruppas e 10 scolas dalla regiun e d’ordeifer han visitau la casa. Allas scolas ei danovamein vegniu purschiu luvratoris. In liug tschercau ei la Cuort Ligia Grischa cul curtgin niev sanau era per nozzas. Rodund diesch ga ei quei stau il cass uonn. «Igl ei stau in onn fetg variont ed interessant. Nus essan fetg cuntents cul decuors e naturalmein cul diember da frequenzas», di Justina Simeon. L’exposiziun «Sogn Gieri 1698 – ils delegai dalla Ligia Grischa s’entaupan a Trun» seigi stada l’emprema el museum che hagi menau da sum tochen dem la casa. Quei onn seigi denton era staus cumbinaus cun aults cuosts. Quei fatg seigi d’attribuir alla professiunalitad dalla purschida. Igl entir menaschi ei danovamein seconcentraus sil temps dalla fin da mars entochen la fin d’october. La truscha cuntinuescha «Las experientschas fatgas uonn cun nos arranschaments lein nus nezegiar per ina purschida futura. Aschia per exempel la Tavolata, la tscheina cun tratgas dil 17avel tschentaner», di Justina Simeon. Ella vegn purschida danovamein ils 30 d’uost 2025, il tema definitiv ei aunc buca definius. En mintga cass duei ei puspei dar ina sera dil temps medieval. Insumma: Igl avegnir duei ei dar pli savens era exposiziuns tematicas sco per exempel davart il lungatg, la religiun ni objects sco la fabrica da ponn. Las exposiziuns specialas digl onn proxim vegnan dedicadas als artists Fortunat Cagienard, Fis Guldimann ed Andrea Alig. Leutier eis ei previu da mussar ulteriuras ovras d’Alois Carigiet e Gieri Schmed. Igl onn 2025 eis ei 100 onns dapi la naschientscha digl artist Matias Spescha ch’ei morts il zercladur 2008. «Nus lessen mussar ovras dad el en cumbinaziun cun poesias che siu frar Hendri Spescha (morts igl october 1982) ha scret. Cheutras sedat ina buna cumbinaziun da purschida cul Spazi Spescha ell’anteriura fabrica da ponn. Nus purschin era l’auter onn nies bigliet d’entrada cumbinaus cull’entrada el Spazi Spescha», di Olivia Pfister, la menadra dil team da collaboraturas che consista d’Erica Cavegn ed Angela Scolieri, sco era d’entginas «bunas olmas». Ina nova purschida duei ei dar el museum era pils affons. El surcombras dalla casa duei vegnir endrizzau pusseivladads d’occupaziun per lezs. Ulteriuras investiziuns Ils davos onns ei la Cuort Ligia Grischa vegnida renovada successivamein endadens sco ordadora. Aschia eis ella sepresentada en in bi vestgiu pil giubileum da 600 onns Ligia Grischa. A si’attractivitad attribuescha segiramein era il curtgin niev sanau cun pusseivladads da sedivertir. «Nus essan ussa vid far ponderaziuns per nova illuminaziun en pliras stanzas. Quei ei denton in’investiziun che nus stuein coordinar culla Tgira da monuments», di Justina Simeon. Sligiau silmeins parzialmein han las responsablas per la casa il problem da persunal. Igl ei reussiu d’anflar ina persuna per la survigilonza e la lavur al spurtegl. «Ei fuss bien sche nus havessen aunc in’ulteriura», constatescha Olivia Pfister. Justina Simeon seretila Cun occasiun dalla radunonza generala dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa primavera proxima remetta Justina Simeon il presidi dil cussegl da fundaziun. Dapi siat onns eis ella al tgamun dalla fundaziun. Sco presidenta dil cussegl da fundaziun ademplescha ella differents pensums: «Quei ei naven da procurar las finanzas pil manteniment dalla casa ed il menaschi annual, entochen il sustegn operativ enteifer la casa. Tier l’incumbensa dalla presidenta s’auda denton era bia temps da preschientscha.» Successura dad ella duei Erica Cavegn-Pfister daventar. Sco commembra dil team da gidontras, mo era sco geraua da cultura dalla vischnaunca da Trun enconuscha ella fetg bein la Cuort Ligia Grischa. Il cussegl da fundaziun consista da diesch persunas. (fmr/hh) Biebein 4000 entradas Las responsablas pil Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun san mirar anavos sin in onn da fatschenta da success. Dalla fin da mars entochen la fin d’october 2024 ein biebein 4000 frequenzas vegnidas registradas. Quei ei varga il dubel dalla media dils davos onns. Il museum ha purschiu differentas exposiziuns specialas, denter auter en connex cul giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa. Quei giubileum centenar ei vegnius festivaus cun in tschuppel arranschaments a Trun. «Nus essan fetg cuntenzas cul success d’uonn e lein nezegiar ina ni l’autra purschida en ina semeglionta rama er igl avegnir», di la presidenta dil cussegl dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon. Igl onn vegnent cuntinuescha il museum cun pliras exposiziuns d’art e sin rucca ein era investiziuns ell’illuminaziun da pliras stanzas. La presidenta dil cussegl dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa Justina Simeon-Cathomas (dretg) lavura maun en maun culla menadra dil team dalla casa Olivia Pfister-Tgetgel (sen.).

Cun Gion Antoni Derungs (1935-2012) ha la Lumnezia schendrau in cumponist da num e pum che gauda irradiaziun naziunala ed internaziunala. En honur dil valent cumponist indigen che savess festivar 2025 siu 90avel anniversari vegn il Chor viril Lumnezia ad interpretar primavera proxima sia «Passiun per chor viril, solists, instruments e plidader». Las producziuns vegnan ad haver liug duront l’Jamna sontga 2025 a Cuera, Glion e Pleif. Quei ei resortiu dalla radunonza generala dil Chor viril Lumnezia che ha giu liug sonda vargada el Center da scola, sport e cultura Cuschnaus. A quella reuniun ch’ei stada cumbinada cun ina stupenta tscheina communabla el «Mulin» a Morissen han il president Daniel Blumenthal ed il dirigent Retus Giger fatg revista e prevista. Il chor ha saviu undrar in entir tschuppel da meriteivels cantadurs (mira era box). Malgrad las numerusas activitads ha il niev cassier Ueli Caduff saviu presentar in quen bunamein ulivau. In onn intensiv cun splendids success En lur rapports san ton il president sco il dirigent mirar anavos sin in onn da cant intensiv encorunaus da bunas prestaziuns musicalas e da bials muments da cumpignia. Gia l’entschatta favrer ei il Chor viril Lumnezia separticipaus a Cuera alla Concurrenza da chors svizzers. Quei inscunter cantic ei staus ina manifestaziun impressiunonta culla participaziun dils megliers chors ord l’entira Svizra. Per l’emprema gada ein era ils treis gronds chors virils romontschs da vallada, la Ligia Grischa, il Chor viril Lumnezia ed il Chor viril Surses semesirai avon la giuria d’experts professiunals da provegnientscha internaziunala. Da lur giudicat resorta che tuts treis chors contan excellent e sin ault nivel, las differenzas ein stadas minimalas. Il Chor viril Lumnezia ei selegraus da siu secund rang ed ha giu la cuida da concertar la dumengia ensemen culs chors victurs egl Auditori dalla Banca cantunala. Participaziun a plirs concerts Ils dus concerts primavauns ella halla plurivalenta a Vella ein stai frequentai fetg bein ed il publicum ha schau plascher il program variont cun cant viril tradiziunal e modern, meditativ e divertent. Cun lur intermezzos han ils solists Gieri Maissen (clavazin), Retus Pfister (bariton) e Felicitas Erb (sopran) enrihiu il program. Da Tschuncheismas ha il Chor viril Lumnezia – ensemen culs ulteriurs chors dalla Lumnezia – cooperau al giubileum da 50 onns dil Chor mischedau Suraua cun in concert festiv ella claustra dallas domincanas a Glion. Quei ei daveras stau ina demonstraziun impressiunonta dalla cultura cantica dalla Lumnezia. La sesiun da cant 2023/24 ei vegnida concludida culla participaziun alla 46avla Fiasta da cant districtuala a Trun nua ch’il chor ha contonschiu il predicat «excellent» cun treis cumposiziuns novas da Flavio Bundi, Armin Caduff ed Alexi Nay. Ambassadurs romontschs en Svizra romanda In ulteriur punct culminont digl onn da cant scadiu ei s’entelli la viseta musicala en Svizra romanda stada. Duront treis gis han ils Lumnezians saviu dar treis concerts, festivar e guder la hospitalitad romanda a Brassus ella Valée du Joux, ina bellezia cuntrada giurassiana dil cantun Vad al cunfin dalla Frontscha. Quei inscunter musical cun la participaziun da valents chors virils ord tut las quater regiuns linguisticas dalla Svizra vegn per franc a restar en buna memoria a tut ils participonts. Sco tut ils chors ha era il Chor viril Lumnezia da cumbatter encunter l’ancienitad e la digren da cantadurs. All’entschatta da sia presidenza veva il parsura Daniel Blumenthal perquei formulau l’ambiziusa finamira da contonscher il diember da 70 commembers. Cun engaschament ed empau cletg duess quella finamira vegnir contonschida igl onn proxim. Novs cantadurs ein perquei zun beinvegni agl emprem exercezi che ha liug ils 17 da november allas 20.00 a Vella. Martin Cabalzar, Lumnezia Elecziuns ed undraziuns Damai ch’ei ha dau paucas demissiuns ein las elecziuns stadas liquidadas en in gienà. Confirmau en lur uffecis ein vegni tenor turnus il dirigent Retus Giger, igl assessur da medias Martin Cabalzar, il revisur Flurin Caviezel ed il bandierel Fridolin Albin. Niev vice-president daventa Silvio Erni che remplazza Silvio Collenberg ch’ei seretratgs. Ton al vicepresident partent sco al vicedirigent Conradin Caduff vegn admess in grond engraziament per lur buna lavur. Per conclusiun dalla part ufficiala ha il parsura saviu undrar in entir tschuppel da cantadurs per lur attaschadadad al cant. Igl ei quei ils veterans federals d’honur (50 onns) Giachen Gieri Casanova e Lorenz Studer, ils veterans federals e commembers d’honur dil CvL (35 onns) Ueli Caduff, Othmar Camenisch, Curdin Casaulta ed Augustin Tenz ed ils veterans cantunals (30 onns) Walter Caduff, Fridolin Albin e Curdin Casaulta. Per lur appartenenza da 20 onns al chor han obteniu in buccalin Clau Bundi, Werner Casanova, Alain Cavegn, Silvio Collenberg, Walter Caduff, Fridolin Albin e Daniel Blumenthal. Numerusas undraziuns el Chor viril Lumnezia. Davon da sen. Giachen Gieri Casanova, Otmar Camenisch, Augustin Tenz, Ueli Caduff; davos da sen. Clau Bundi, Werner Casanova, Alain Cavegn, Silvio Collenberg, Walter Caduff, Fridolin Albin e Daniel Blumenthal. Silla foto mauncan Lorenz Studer e Curdin Casaulta.

Igl ei in project unic ch’ei aunc buca finius. Per realisar quel han ins fundau avon tschun onns l’uniun-purtadra «Schichtwechsel La Surselva». Il president Rino Caduff dat in sguard anavos, ed in anavon, silla stagiun 2025, la proxima e davosa dall’exposizun da crappa a Glion. Tgei che schabegia culla crappa exponida ei aunc buca decidiu. Augustin Beeli/FMR «Nus havein dau peisa buca mo agl aspect artistic, mobein era agl economic, pia era al néz e profit per la regiun», puntuescha il president dall’uniun Rino Caduff el discuors culla FMR. Tschiens persunas seigien viagiai a Glion aposta per mirar quell’exposiziun. Els hagien seschau attrer da rapports ellas medias e giu marveglias da veser quels objects exponi. En tut eis ei bien 200 tocs, da 27 tonnas tochen entgins tschien kilos. Gliendisgis ha Rino Caduff rapportau alla radunonza generala dall’uniun-purtadra dall’exposiziun Schichtwechsel La Surselva. Igl ei stau la quarta gada che quella ei stada activa. Arrivada ed acceptada L’uniun Schichtwechsel La Surselva ei responsabla per l’exposiziun da crappa a Glion. La primavera 2022, cu ins ha installau ils emprems bloc, ha il president Rino Caduff, il menader artistic Christian Aubry ed ils commembers dalla suprastonza stuiu tedlar bia commentaris en connex cull’installaziun. «Era bia nauschs ed emoziunals», conceda il president. Cun ina gronda fiasta populara ed in’exposiziun speciala el Museum Regiunal Surselva ha l’uniun inaugurau ils 11 da zercladur 2022 il project ambizius. Suenter la tiarza stagiun che la crappa schai silla plazza-cumin, egl iert dalla pleiv catolica, entuorn la baselgia reformada da s. Margreta ed en auters loghens constattescha Rino Caduff: «La crappa ei arrivada ed acceptada», quei confermien biaras reacziuns encuraschontas e numerus resuns positivs, sincerescha el. Reno Caduff presidiescha l'uniun Schichtwechsel La Surselva. Cheu eis el amiez la gruppa da crappa silla plazza-cumin a Glion. Ina fiasta populara finala Per quei project extraordinari ha la vischnaunca Ilanz/Glion concediu la primavera 2022 all’uniun ina contribuziun brutta da 100'000 francs. Grazia a quella garanzia ha era il Cantun dau ina summa da 150'000 francs, ed era tuttas vischnauncas sursilvanas han susteniu l’exposiziun, seigi cun ina contribuziun finanziala ni cun lubientschas per l’explotaziun d’in ni plirs craps da lur territori. Naven dall’entschatta ha l’uniun-purtadra communicau che l’exposiziun seigi da cuoz pli liug. Ils 200 crappuns, spatitschai naven dalla staziun da Glion, tier la Porta-Sura e tochen sigl areal dalla claustra dallas soras dominicanas, stettien tochen la fin dil 2025 els loghens nua che Christian Aubry e la planisadra dil project Lucrezia Zanetti han plazzau els. Gl’onn proxim ei la davosa stagiun. «Nus vegnin era a finir quel cun ina fiasta populara finala», puntuescha Rino Caduff. Era la stagiun 2025 cuntinueschi cun in program accumpignont, cun guidadas e referats, lavurs cun e per las scolas. Project ella Grava dil Schmuèr Apropos scolas: Il president dall’uniun menziuna ina purschida nova che Schichtwechsel ha sviluppau uonn. Il test cun ina scola seigi gartegiaus cumpleinamein. «A tuttas scolas mesaunas e dil scalem superiur dalla Surselva offerin nus ella Grava dil Schmuèr a Rueun in luvratori da crappa», declara il president da Schichtwechsel La Surselva. La viseta d’in entir gi cun lavur pratica dueigi avischinar ils affons al caracter dil crap. Il gi aventurus tiels tagliacrappa e sculpturs vul introducir scolaras e scolars ella tematica dil formar treidimensiunal cul crap. Sco Rino Caduff gi, ei il test culla scola staus in grond success ed ha mussau ch’ils affons han veramein interess d’ir entuorn cun scalper e puntga e da far caussas che s’udevan tiel mntgagi dils Egipzians, Grecs e Romans. Il luvratori a Rueun duei esser in impuls persistent che dat peisa al crap sco part dalla cultura sursilvana. Tgei schabegia culla crappa? Tgei schabegia inagada, suenter il 2025, culla crappa ch’ei oz plazzada ed exponida els differents loghens a Glion? Rino Caduff rispunda en cuorts plaids: «Ir anavos cun ella els loghens oriunds ei buca previu. Gl’interess per quels objects ei denton gronds», gi el diplomaticamein e puntuescha: «Nus vulein lantschar ina discussiun en caussa». Mintgin dils 200 craps hagi retschiert ina valur, seigi documentaus ed hagi oz sia historia individuala, remarca il president da Schichtwechsel La Surselva. Il crappun ch'ei s'entardaus silla staziun da Glion. El ha buca saviu suandar tschels ch'ein i viers la plazza-cumin.

In studi da retschercas scientificas ch’ei vegnius menaus dil professer Robert Emmons els Stadis Uni a California examinescha gl’effect digl engraziament silla sanadad. Il studi vuleva eruir tgei che savess gidar il carstgaun da restar pli sauns. 1 500 persunas ein separticipadas duront in cert temps a quei experiment ch’ins ha numnau «Laboratori d’engrazieivladad». Ils participonts han ins classificau en treis gruppas : La gruppa da problems: che scriveva mintga di tgei ch’era stau negativ. La gruppa da protocol: che rapportava tgei ch’era negativ e tgei positiv. La gruppa d’engraziament: che scriveva in diari d’engraziament e marcava mintga di per tgei ch’els eran stai engrazieivels. Dallas experientschas fatgas cugl experiment savessan nus menar liungas discussiuns. Jeu lessel denton far cuortas. Ina dallas conclusiuns dil studi ei che l’engrazieivladad e la renconuschientscha ha in’influenza positiva sin nossa sanadad. Sco per exempel per baghegiar giu stress ed aschia reducir il hormon dil stress cortisol. Beinsavens essan nus buca habels dad ir entuorn cul stress sco ei fuss impurtont per nossa sanadad. Ils resultats dil studi han mussau ch’il cortisol vegn sbassaus tier la tiarza gruppa, pia la gruppa d’engraziament, per 20 %. Ils scienziai vegnan alla conclusiun che l’engrazieivladad ei in medicament senza effects secundars e senza cuosts, e che mintgin ha dapertut access a quel. Igl gudogn social seigi significants e stimuleschi nos buns gens, aschia ils scienziai. Igl ei segir buc ina causalitad che l’engrazieivladad, pia quei esser engrazieivels, vegn menziunada 300 gadas ella sontga scartira. Il psalm 136,1-2 di per exempel: Engraziei al Segner, pertgei el ei amicabels e sia buontad eterna. El ei il Diu da tut ils Dius. La baselgia practichescha gl’engraziament en mintga eucaristia. Il plaid latin «gratia» significhescha graziusadad, buontad ed engrazieivladad. En ina certa maniera cuntegn igl engraziament tut quellas significaziuns e gida nus da focussar sillas perspectivas positivas dalla veta. E sch’el duess haver in effect positiv sin nossa sanadad spirtala ni corporala, lu vi jeu bugen far diever da quei medicament senza effects secundars e ch’ei schizun gratuits. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi blers onns tar l’organisaziun Kirche in Not, in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils Cristians persequitads sin l’entir mund. Dapi il 2019 è ella responsabla per la Svizra taliana. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Dacuort ha igl architect Gion A.Caminada retschiert il Lifetime Achievement Award, il pli impurtont premi da Swiss Arc Award, la Concurrenza svizra d’architectura. Sper l’undraziun da sia ovra per la veta ha Gion A. Caminada survegniu in premi per il ­Hotel Maistra a Puntraschigna. La FMR ei stada a Vrin ed ha discurriu cugl architect e professer emeritau davart il scopo da sia lavur ord la perspectiva dad oz. Per el seigi ei ina buna fasa il mument, di Gion A.Caminada. El lavuri tgunsch vid ideas. Clar, che quei hagi era da far empau cun l’experientscha professiunala d’encurir rispostas pusseivlas a damondas. Denton buca mo. Far lavur seriusa munti per el sco architect d’haver rispostas allas damondas essenzialas avon ch’entscheiver a luvrar vid il concret. Avon ch’entscheiver il discuors ha Gion A.Caminada presentau alla FMR entgins da ses projects novs sco igl archiv cultural Tujetsch, il Hotel Maistra a Puntraschigna ni era la skizza per la sedia principala d’ina gronda interpresa svizra a Zug. FMR: Ella laudatio dalla Concurrenza svizra d’architectura (Swiss Arc Award) vegnis Vus ­citai en connex cun Vies project Hotel Maistra a Puntraschigna culla damonda: Co savein nus baghegiar conform al temps senza stuer sesuttametter alla moda. Quella damonda fetschi Gion A.Caminada adina puspei, statti scret. Gion A.Caminada: La moda ei in fenomen per sesez. La moda ei adina colligiada cun persunas che mettan en scena enzatgei. La moda ei era in fenomen che varga savens spert. Jeu sun maina staus promts da separticipar da quei formalissem dalla moda che sederasa sigl entir mund. Mia tenuta professiunala sco architect ei claramein quella da luvrar stretgamein cun il context, cun il liug. In exempel: A Sedrun essan nus vidlunder da baghegiar igl Archiv cultural Tujetsch. L’idea per quei baghetg ei da realisar in schurmetg pil scazi cultural. La casa vegn purtada d’in fetg grond crap. Quei baghetg cun quei carpun che porta il baghetg ei naschius ord il context. L’idea da quei grond crap existeva buc all’entschatta dalla planisaziun. Ella ei sedada ord in schabetg cun contemplar e cun prender peda. Quei crap rinforzescha l’idea dil schurmetg pil scazi. El tschenta era damondas davart nossa existenza. Cun caschun dalla surdada dil Lifetime Achievement Award da Swiss Arc haveis Vus detg che avon 25 onns – all’entschatta da Vossa carriera sco professer alla Scol’aulta politecnica – setractavi ei da mussar perspectivas pertuccont il formalissem architectonic als students. Ed oz seigi quei empau vargau. Oz stetti il concret dil liug en discussiun. Tgei vul quei dir? Alla fin finala vai adina pil concret. E quei concret catta oz dapli interess tiels students d’architectura alla Scol’aulta politecnica. Il concret ei in tema. Pli baul era il concret quei ch’era el stretg liug ch’ins viveva. Cun quellas paucas caussas ch’ins haveva schav’ins nescher e crescher las ovras. Ils students che van oz ora el mund dall’architectura han empau tochen las ureglias da stils e metodas dil formalissem e tuornan tier il concret. Els focusseschan pli e pli fetg sin quei ch’ei el liug, sin quei ch’ei datier, sin quei che fa ora la veta el liug specific. Quei dat speronza a mi. Il concret ei gie nuot auter che baghegiar cullas ideas e materias ch’ein avon maun el liug, pia quei che Vus haveis per exempel era fatg cul Hotel Maistra a Puntraschigna ni ussa novissimamein cugl Archiv cultural Tujetsch. Con grev eisi da perschuader il patrun da quei? Quella ni quel che baghegia ei fetg savens promts da seschar en cul concret. Ei drova denton la veglia da sesarver per la discussiun. In exempel: Jeu hai survegniu l’incumbensa da baghegiar in niev center da fatschenta per ina gronda interpresa svizra a Zug. All’entschatta hai jeu fatg ina discussiun el liug culla damonda: Tgei ei in center? Sco preparaziun hai jeu era discurriu cun in spiritual, cun in scribent, cun in musicist e cun in historicher. Jeu hai dumandau quellas persunas da dir a mi tgei che seigi lur center, ord il pugn da vesta da lur professiun. Quellas rispostas fetg interessantas hai jeu integrau ella discussiun cun l’interpresa. La finamira ei stau da seconcentrar sin las damondas impurtontas. Quei encurir ed optimar ei impurtont per in architect. Co descrivesses Vus Vies agen ­svilup sco architect che ­concretisescha? Ils emprems 30 onns dalla veta ei stau sc’in giugar per mei. Naven da 30 entochen 60 onns eisi stau in encurir intensiv e mintgaton era in pitir. Ins vegn lu en ina autra realitad. Ins ei cunscients da quei ch’ins vul e sto savens morder. Zacu gartegia ei d’entrar en ina fasa che la teologia numna la secunda naivadad. Sch’ei reussescha da cumbinar bein quella naivadad cun las experienzas, lu vegn ins tier auters resultads. Jeu hai en scadin cass viviu quellas fasas aschia e sun oz leu nua ch’jeu sun. Jeu stoi denton adina puspei far attenziun ch’jeu vivi buca memia fetg dallas experientschas, mobein ch’jeu mondi vinavon la via d’encurir e scuvierer, e la via d’haver marveglias e surstar e lu far. Jeu less denton era dir ch’jeu sai discuorer cheu mo da mei. Vus essas ussa ella vegliadetgna che auters fieran professiunalmein la faultsch en canvau. Tgei vulesses Vus aunc realisar sco architect? Il mument va ei professiunalmein bein cun mei. Jeu sun mai staus aschi activs cun luvrar vid ideas sco uss. Aschi ditg ch’jeu hai tschaffen e plascher fetschel jeu en scadin cass vinavon. In premi impurtont Il tetel engles Swiss Arc Award stat per Concurrenza svizra d’architectura. Dapi igl onn 2012 premiescha Swiss Arc Award mintg’onn ils megliers edifecis dalla Svizra. Il Swiss Arc Award ei sesviluppaus ferton ad ina distincziun renconuschida ed ei – cun ina summa da premi da 41 000 francs – in premi d’architectura svizzer dotaus cun in’aulta summa. Dapi 2024 surdat Swiss Arc Award er il premi per l’ovra dalla veta ad ina architecta ni ad in architect. Ils 23 d’october 2024 ein las victuras ed ils victurs dil Swiss Arc Award 2024 vegni undrai ella halla da Trafo a Baden. Denter els era igl architect lumnezian Gion A.Caminada. (fmr/mg) Duas distincziuns per Gion A.Caminada Avon paucas jamnas ei igl architect Gion A.Caminada da Vrin vegnius undraus da Swiss Arc Award, la Concurrenza svizra d’architects, cul Lifetime Achievement Award, il pli impurtont premi da Swiss Arc Award. Il medem mument ei Gion A. Caminada era vegnius distinguius da Swiss Arc Award per siu project dil Hotel Maistra a Puntraschigna. Dils 397 projects inoltrai han 55 contonschiu la shortlist e da quels ha la giuria eligiu 8 ch’ein vegni premiai. Il Lifetime Achievement ha Swiss Arc Award surdau uonn per l’emprema gada ad in architect svizzer per sia ovra dalla veta. Igl emprem purtader da quella distincziun ei igl architect Gion A.Caminada. (fmr/mg) Il carpun che tegn igl edifeci ei la basa pil niev archiv cultural a Tujetsch. Gion A. Caminada ha dapi 25 onns ina professura alla Scol’aulta ­politecnica a Turitg. Ils 23 d’october 2024 ei igl architect Gion Caminada vegnius undraus cun il premi Swiss Arc Award per si’ovra dalla veta e per il project ­Hotel Maistra a Puntraschigna.

Ils problems finanzials dil Spital regiunal Surselva creschan. Las delegadas ed ils delegai dalla corporaziun da vischnauncas SanaSurselva han perqei decidiu mardis – sera a Falera da schar analisar e cussegliar ina firma externa da detschiert la structura dil Spital regiunal. La fin da mars 2025 duein ils resultats dall’analisa e dalla cussegliaziun esser avon maun e lu vegn la SanaSurselva a decider las mesiras co ei va vinavon cul spital. Las delegadas ed ils delegai dalla corporaziun da vischnauncas SanaSurselva ein unanimamein dall’idea ch’ei va buc aschia vinavon cul Spital regiunal Surselva che scriva deficits mintg’onn. Ei sto dar midadas cul spital che stuess far investiziuns, mo che ha buc ils daners per far quellas. Il cantun ha gia fatg ina evaluaziun dallas structuras dil Spital regiunal el rom da sia planisaziun dils spitals 2026. Las delegadas ed ils delegai dalla Sana Surselva vulan denton saver dapli. Il plenum dalla corporaziun da sanadad dallas vischnauncas vul era saver tgei ch’ei da midar. E perquei han ins decidiu mardis sera da surdar ad in’interpresa specialisada da Turitg l’incumbensa da far ina analisa ed ina cussegliaziun. «Quella analisa duei lu esser la basa per decider las mesiras ch’ein da prender», di Patrick Schaniel che ha menau sia emprema radunonza da delegai sco niev parsura dalla SanaSurselva. «Per garantir il provediment da sanadad en Surselva e per garantir las investiziuns planisadas duvrein nus ussa consequenzas finanzialas transparentas.» Tgei duvrein nus? Patrick Schaniel ch’ei dapi quater meins president dalla Sana Surselva ha detg en discuors cun la FMR che la basa per far l’analisa decidida a Falera seigi la ferma perschuasiun dallas delegadas e dils delegai ch’ei drovi in spital cun ina prestaziun adequata en Surselva per la populaziun e pil turissem. «La damonda ei mo, tgei che nus duvrein e tgei buc.» Mintga prestaziun dil spital hagi siu prezi. «L’analisa duei mussar d’ina vart ils prezis e da l’autra vart la tscherca dallas prestaziuns.» Las delegadas ed ils delegai dalla SanaSurselva vegnien a basa da quellas envestas a decider tgei prestaziuns e products ch’ins vegli promover e da tgeinins ch’ins sappi desister egl avegnir. Ils responbels dil Spital regiunal Surselva sustegnien cumpleinamein quell’analisa. Niev spital ei in tema El rom dallas discussiuns finanzialas ei era il basegns d’in niev Spital regiunal Surselva staus in tema alla radunonza da delegai. Il cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva ei da l’avis ch’igl edifeci igl dil spital hodiern corrispundi buca pli allas pretensiuns dad oz. In niev baghetg stoppi vegnir tratgs en consideraziun. Pil president dalla SanaSurselva, Patrick Schaniel ei quei ina pretensiun realistica. «La construcziun d’in niev spital ei in tema era tier nossas delegadas e delegai ed ei dat pliras variantas ch’ein vegnidas sclaridas. Nus stein cheu en ina fasa iniziala da planisaziun ed enteifer ina planisaziun da finanzas entochen igl onn 2028 vul quei dir ch’igl ei da far ils proxims onns fetg biara lavur d’informaziun e da communicaziun denter ils differents gremis dil spital e dallas vischnauncas che pagassen lu gie era la gronda part dalla tuorta», di Patrick Schaniel. «E nus stuein haver il suveran che sustegn nus cun dir gie ad in credit per in niev spital.» Dapli transparenza Dus delegai han fatg allusiun a Falera alla problematica dalla communicaziun enteifer las discussiuns dil provediment da sanadad en Surselva. Ei detti biars gremis entuorn il spital regiunal e las organisaziuns da sanadad e vitier vegnien ils miedis da casa. La SanaSurselva stuessi communicar cun includer tut ils acturs. «Nus vesein la sfida e savein en tgei direcziun che la communicaziun sto ir per che nus haveien success», di il niev president dalla SanaSurselva. «La suprastonza dalla SanaSurselva vesa ch’ei dat aunc potenzial da migliur. «El center stetti adina il carstgaun e sia sanadad», di Patrick Schaniel. E la buna lavur che vegni fatga els gremis hagi alla fin finala ina buna influenza silla lavur dil spital, sillas collaboraturas ed ils collaboraturs e silla cuntentientscha dallas pazientas e dils pazients. Sminuir il deficit Il spital regiunal scriva sco tut ils spitals cefras cotschnas. Il 2023 ha il spital da Glion fatg in deficit da 2,3 milliuns francs ed il 2022 muntava il deficit ad 1,4 milliuns. Il Spital regiunal Surselva ha giu dumandau la SanaSurselva per in agid da cuvierer ils deficits ed ils delegai dalla SanaSurselva han decidiu da sustener. Pigl onn 2025 munta quei in import da dus milliuns francs. Quella summa ei vegnida risguarda el preventiv 2025 dalla Sana Surselva ch’ei era vegnius deliberaus mardis-sera a Falera. (fmr/mg) Decidiu da schar analisar las structuras Las delegadas ed ils delegai dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva han decidiu il davos mardis sera a Falera da schar analisar ina firma externa la structura dil Spital regiunal. A basa d’ina evaluaziun ha la suprastonza dalla Sana Surselva proponiu allas delegadas ed als delegai d’approbar l’offerta dall’interpresa PWC a Turitg che ha era gia analisau las structuras digl Ospital Engiadin’auta a Samedan e dil spital da Tusaun. «Quella analisa duei possibilitar alla Sana Surselva da decider las mesiras neccessarias», di Patrick Schaniel che ha menau sia emprema radunonza da delegai sco niev parsura dalla Sana Surselva. La fin da mars 2025 duein ils resultats dall’analisa esser avon maun e lu vegn la Sana Surselva a decider las mesiras co ei va vinavon cul spital. (fmr/mg) La radunonza da delegai dalla SanaSurselva ha decidiu il margis sera da schar analisar e cussegliar davart las stucturas dil Spital regiunal Surselva.

Informaziuns actualas davart la destinaziun da turissem Andermatt-Tujetsch-Mustér sco era ideas e projects futurs en vischnaunca ein stai el center d’in workshop la mesjamna sera a Sedrun. A quel ha la suprastonza communala da Tujetsch envidau. Rodund 70 vischinas e vischins – denter quels era il scalem superiur – ein separticipai. Davart las ideas ed ils projects duein vischinas e vischins saver s’exprimer il december el rom d’ina votaziun consultativa digitala. Culla finamira da tuccar il puls a vischinas e vischins pertuccont differentas ideas e projects, mo era per saver orientar davart actualitads ha la suprastonza communala da Tujetsch envidau la mesjamna sera ad in’orientaziun ed in workshop. «Nus havein giu bunas e fetg animadas discussiuns. La fin finala havein nus era fatg votaziuns consultativas davart ils projects e las ideas che nus havein discussiunau.» Quei ha il president communal Martin Cavegn detg sin damonda dalla FMR. Ell’emprema part dalla sentupada ha el orientau davart la strategia dalla destinaziun da turissem Andermatt-Tujetsch-Mustér (mira box.) Procedura da cooperaziun Davart ils projects discussiunai duei vegnir arranschau ussa ina procedura da cooperaziun publica. Quella duei la fin finala vegnir cumbinada cun ina votaziun consultativa digitala. Vischinas e vischins duein saver s’exprimer aschia davart ils projects. Sin fundament dils resultats duei lu vegnir decidiu co cuntinuar e co priorisar las ideas. Rodund 70 persunas ein stadas presentas al workshop. Explicitamein ha la suprastonza communala era envidau las scolaras ed ils scolars dil scalem superiur per aschia endriescher ils basegns e giavischs dalla giuventetgna. «Culla participaziun sun jeu buca cuntents. Nus havessen bugen beneventau dapli interessentas ed interessents», di Martin Cavegn. Discutau differentas ideas La suprastonza communala ha proponiu a vischinas e vischins tschun temas per la discussiun al workshop dalla mesjamna sera: nova punt per pedunzs Sedrun/Gionda plazza da giugs Drun zipline a Claus parc da sugas per affons a Claus parc da bike a Claus La punt per pedunzs ella fracziun da Gionda menass sul Drun. «Pertuccont quell’idea ha ei dau ina discussiun cuntraversa. La pluralitad ei la fin finala s’exprimida plitost el senn positiv per ina tala», resumescha Martin Cavegn la discussiun. La formaziun dalla plazza a Drun sut il Bogn Sedrun cun pusseivladads da sentupada e giugs ei vegnida beneventada. «En quei connex ei era sedada la discussiun da nezegiar per in diever ni l’auter ina parcella ella vischinonza dalla halla plurivalenta. La fin finala ein ils biars lu tuttina stai dil meini da schar quella sco reserva per ideas futuras», di Martin Cavegn. In tschuppel ideas Davart la giuventetgna seigien era vegnidas exprimidas ideas per exempel per ina halla da squash, ina plazza da dar tennis cun paluttas pintgas, infrastructura per cuorsa liunga sin in tepp ni era in local da divertiment per dis da malaura sper la halla plurivalenta. Vegnidas discussiunadas ein era treis ideas ella vischinonza dil lag da Claus: Ina zipline sur il Rein Anteriur, in skillparc da velos per affons ed in parc da sugas. Tenor Martin Cavegn ein quellas ideas vegnidas beneventadas. En discussiun seigi era vegnida la damonda, schebein quell’infrastructura savessi vegnir construida en in auter liug. «La fin finala ei aunc sedada in’interessanta discussiun pertuccont il vitg da Rueras, pertgei neginas da quellas ideas pertuccan lez. Da quella discussiun ei sortiu che Rueras duei esser in liug da habitar ruasseivel», di Martin Cavegn. «Nus essan silla dretga via cun nossa destinaziun da turissem» La sentupada ha la suprastonza communala era nezegiau per informar davart il curriu e passau ils davos onns en vischnaunca, mo surtut davart la nova strategia communabla dallas vischnauncas d’Andermatt, Tujetsch e Mustér sin plaun turistic. La finamira primara da quella strategia ei da coordinar las investiziuns en nova purschida. «Igl avegnir lein nus impedir dublettas, vul dir ch’ei vegn fatg il medem en plirs loghens. Nus lein in brat intensiv dallas ideas e dils projects ellas treis vischnauncas, sco era da priorisar las intenziuns», di il president communal Martin Cavegn. Per realisar quella strategia communabla ei vegniu installau ina giunta. Quella consista dils presidents communals dallas treis vischnauncas, representants dallas pendicularas ed uniuns turisticas, sco era dall’Andermatt Swiss Alps ed in representant dalla Corporaziun d’Ursera. «In studi actual davart il management da turissem ellas destinaziuns muossa che nus essan exact silla dretga via en nossa destinaziun», di Martin Cavegn. In emprem pass el rom da quella collaboraziun ei d’unir las differentas paginas d’internet ad ina suletta. Quei duei succeder proximamein. (fmr/hh) Impedir dublettas 70 vischinas e vischins da Tujetsch han discussiunau la mesjamna sera davart ideas e projects, basegns e giavischs d’infrastructura. Quella caschun ha la suprastonza communala era nezegiau per orientar davart la destinaziun Andermatt-Tujetsch-Mustér. La destinaziun vul cooperar pli stretg ella realisaziun da novs projects turistics. Hans Huonder/FMR Andermatt, Tujetsch e Mustér persequiteschan ina strategia communabla sil sectur dil turissem. «La finamira da quella ei da coordinar las investiziuns en nova purschida. Nus lein impedir dublettas, vul dir ch’ei vegn fatg il medem en plirs loghens. Persuenter lein nus in brat intensiv dallas ideas e dils projects, sco era da priorisar las intenziuns», di il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn. L’orientaziun davart la lavur ella destinaziun ei stada ina part d’ina sentupada cun vischins la mesjamna. Ina secund part ei vegnida dedicada a workshops. Rodund 70 persunas ein separticipadas a quels e han discussiunau davart ideas e projects. Aschia davart ina nova punt per pedunzs a Sedrun/Gionda, ina plazza da s’entupar e giugs spel Drun ed infrastructura da divertiment spel lag da Claus. Davart quels projects dat ei uss ina procedura da cooperaziun ed ina votaziun consultativa digitala. «Nus essan silla dretga via cun nossa destinaziun da turissem.» Martin Cavegn, president communal da Tujetsch Il president communal Martin Cavegn en discussiun cun scolaras e scolars dil scalem superiur.

La davosa mesjamna sera ha l’organisaziun Palliative Care Surselva envidau ad ina occurrenza davart la qualitad da viver cun demenza. La miedia Martina Heim Classen dalla staziun da geriatria dil Spital cantunal dil Grischun ha referiu e rispundiu allas damondas dil public pertuccont sintoms, terapias e qualitad da viver. «Demenza ei negina sentenzia da mort», di la miedia e referenta dalla davosa mesjamna sera a Glion, Martina Heim Classen en discuors cun la FMR. «Sch’igl ambient social constat e la pertuccada ni il pertuccau vegn bein a frida cun sia veta, lu eisi pusseivel da viver il mintgadi era cun ina demenza.» La specialista da geriatria acuta, ch’ei vegnida envidada dalla organisaziun Palliative Care Surselva per incumbensa dalla SanaSurselva da referir a Glion, ha explicau ils facturs naven dils sintoms entochen alla terapia. Ella ha era mussau vias da vegnir a frida culla demenza e co ils confamigliars san accumpignar bein persunas ch’ein pertuccadas. La gronda part ei sur 80 onns «Ins di ch’ins mieri en consequenza d’ina demenza e buca pervia d’ina demenza», declara la miedia Martina Heim Classen. Quei vegli dir che persunas dementas mierien savens en consequenza d’in auter schabetg sco per exempel da malcostas, d’ina daguota ni era entras ina ruclada. En siu referat ha la miedia mussau ina grafica che fa paleis ch’ina gronda part dallas pazientas e pazients da demenza han varga 80 onns. Mo ei detti era giuvens, di la miedia. Ell’entira Svizra datti ver 157 000 pazientas e pazients pertuccai. El cantun Grischun ein quei tenor l’organisaziun Alzheimer Grischun 4075 persunas. Ei sa tuccar mintgina e mintgin «Negin nescha cun demenza» ha la referenta detg enviers la tschuncontina da presentas e presents ell’aula a Glion. «Mo ei sa tuccar mintgina e mintgin. Davos la demenza sezuppa ina malsogna lezza stuess in sclarir exnum entras il miedi da casa.» Alla damonda d’ina participonta, sche demenza seigi in sindrom arteivel rispunda Martina Heim Classen che quei seigi pusseivel, mo buca cumprovau. «La megliera medischina preventiva enviers la demenza ei in saun nutriment cun biars proteins, vitamins e nuschs ed ina buna controlla dalla pressiun dil saun, dil colesterin e dil zucher.» Dasperas seigi ei impurtont per la persuna pertuccada da demenza da tgirar contacts socials e forsa era da separticipar d’occurrenzas societaras. La referenta ha declarau cugl exempel da siu agen bab sco pazient da demenza che seigi aschi ditg sco pusseivel ius alla meisa rodunda cun ses amitgs. Tener endamen ils nums La referenta all’informaziun publica da Palliative Care Surselva ha presentau duas graficas culs sintoms ed il decuors pusseivel. In indezi seigi la memoria che mondi a piarder. Per exempel ch’ils nums da persunas mondien en emblidonza. Ni ch’ins emblidi termins planisai. In auter sintom seigien disturbis d’orientaziun ni era problems da discuorer, midadas dil cumportament en cumbinaziun cun agressivitad, munconza da distanza ed apatia. Ina demenza entscheivi pil pli cun in lev disturbi cognitiv che possibliliteschi denton aunc bein da viver a casa. La proxima fasa cundiziuneschi in agid da viver a casa ed en la tiarza fasa discuori ins d’ina demenza greva nua che la pazienta ni il pazient stoppi vegnir tgiraus cumpleinamein. Ord il miez dil public hai dau damondas davart il cuoz d’ina demenza. La referenta ha rispundiu che quei seigi fetg individual. Ina fasa sappi cuzzar meins, denton era onns. Dapli agid public Martina Heim Classen di ch’ei detti memia paucas purschidas d’accumpignament per persunas dementas. «Nus havein bein las organisaziuns da spitex, las casas d’attempai e da tgira, la Societad svizra d’Alzheimer, la Crusch cotschna, ils Survetschs psichiatrics dil Grischun ni era la Pro Senectute che porschan sustegns ella tgira. Nus duvrassen denton dapliras purschidas d’accumpignament e surtut talas che vegnan era finanziadas.» Martina Heim Classen ei miedia superiura per geritraria acuta al Spital cantunal dil Grischun Ver 50 persunas han priu part a Glion dil referat davart la veta cun demenza.

Tgi ha buca quei cumbat denteren – da saver sedurmentar. Cu jeu sundel en letg ed anflel buca la sien, prendel jeu neunavon ina ni l’autra scena ord miu intern che duei gidar mei vi els siemis. Ina dallas preferidas scenas ei ina regurdientscha dall’affonza cu nus durmevan il temps da stad duront duas jamnas si cuolm en tegia. Miu frar e jeu vevan mintga gada da discutar tgi che diermi si sper la finiastra – propi plascher da durmir si leu vevan ni el ni jeu. Si cuolm el vast dalla natira eran temas da sperts ed autras illusiuns pli frequentas che giu vitg, nua ch’ins sesenteva pli segirs. El ni jeu stuevan crer vidlunder – mo sche nus vevan cletg ed ei era buca propi aura da stad, durmeva mumma ina ni l’autra gada si sper finiastra. Bab, gliez veva il plaz fix giudem – aschia ch’el sappi lavar la damaun en tutta ruassaivladad ed ir cun l’alva dil di a segar. Igl ei ina da mellis scenas che descriva ina situaziun quotidiana banala denter miu frar e mei. Sper quellas scenas datti era melli autras historicas, nua che la scenaria mava a finir cun larmas e gretta. Ina sperta fin ha quei priu, cu miu frar ha bandunau baul la casa paterna per ir al gimasi a Mustér. Miu frar e jeu seigien sco di e notg, quei era il tenor – da mumma tochen sur la famiglia ora. Sin l’emprema egliada consteva quei. Ferton ch’el viveva per il sport, e quei cun success, erel jeu sil davos plaz dallas rangaziuns. Ussa ha miu frar bugen ni nuidis stuiu metter il sport dalla vart. La sanadad camonda ina gada dapli la veta. Quei ha sfurzau el da focussar sin autras caussas. Ina da paucas varts positivas da quei svilup: Quei niev focus confirma la fin finala che nus essan tuttina buca totalmein sco di e notg e che nies humor, la cardientscha e cudischs colligian nus. Era cun mia sora datti quella ni tschella historia. Ina dallas empremas memorias seigi numnada, e quei buca mo per amur dall’egualitad, mobein era per mussar con instinctiv che affons san reagar. Quella scena ei capitada la stad: Mia sora veva l’incumbensa da pertgirar mei duront ch’ils mes eran vid fenar, e la cunzina da mumma da vegnir cun mei sil funs, cu jeu seigi allerta. Cu jeu vai udiu quei, ha ei dau mo ina sligiaziun per mei: durmir resp. far sco da durmir tochen ch’ei dat marenda. Ferton che las regurdientschas vid e cun mia sora duront l’affonza ein buc aschi numerusas, essend ella in techelin pli veglia e havend bandunau la casa paterna gia baul, datti oz da pliras. Nossa carezia per vin porscha a nus la caschun da sentupar ed aschia scaffir novas regurdientschas. Tuts treis ensemen, miu frar, mia sora e jeu – era quei datti. Oz tgirein nus la biala disa dad ir ina gada ad onn en in bi hotel ensemen. Tier quella caschun vegn discutau da quei e da tschei . Ei vegn criticau, ludau ed animau in l’auter. Negin sa metter avon il spieghel a sesez meglier sco ils fargliuns. Pertgei els enconuschan tei da rudien. E la critica astga era esser hanada, pertgei – auter che tier in partenari u amitgs – fargliuns restan fargliuns, e fugir dad els fuss mo fugiu da l’atgna historia. Denton alla fin dils quens quenta buca tgei ch’ins fa el temps liber, tgei ideas ch’ins ha, mobein il medem fundament. Il fundament dils fargliuns ei daus – ed el meglier cass porta el ins atras la veta. Quei schabegia buca da sesez, mobein mo cun tgirar, cun discussiunar, cun respect e la fin finala cun valurs fundamentalas che colligian fargliuns, famiglia e societad. Pertgei gia Goethe ha scret: ina buna casa paterna dat als affons ragischs ed alas. In citat che biars en mia famiglia pon buca tedlar pli, demai ch’el vegn citaus da mei regularmein tier inscunters. Ed el vegn era recitaus vinavon – pertgei el tucca la noda. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira.

Per saver demontar ina tschaghegna sto il tschancun dalla Via Alpsu denter Dieni e sontga Brida vegnir serraus. Sco quei che la partiziun da traffic dalla Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei quei il cass da gliendisdis, ils 9 da december 2024 allas 20.00 entochen mardis, ils 10 da december 2024 allas 05.00. In sviament ei buca pusseivels. Denter las 22.00 e las 22.15 eis ei pusseivel da passar il plazzal. Pedunzs e ciclists san passar da tut temps. Schebein la via vegn serrada lezza notg, dependa dall’aura. Sco di da reserva ei il proxim luverdi cun cundiziuns d’aura adattadas previus. (cdm/fmr) Informaziuns actualas www.strassen.gr.ch.

Tujetsch Viva Cultura envida ad in ulteriur arranschament el rom da siu program annual. Quel ha liug mesjamna, ils 13 da november 2024 allas 19.00 ella Sala Cristalla dalla halla da sport e cultura Dulezi a Sedrun. La musicologa Laura Decurtins e la cantautura Astrid Alexandre meinan il publicum sin in viadi tras la cultura musicala dalla Surselva. Sco quei che Tujetsch Viva Cultura scriva en siu program d’arranschaments, ei il cant la cultura dalla regiun ed il medem mument era da Tujetsch: «Treis chors tgiran tier nus oz aunc la cultura dil cant. Entgins chors ein svani ils davos tschien onns, aschia il Chor viril Sedrun, Resuns dil Rein Sedrun, Chor dils vischins da Selva/Tschamut, il Chor da vallada ed il Chor mischedau Rueras.» (fmr/hh)

Sonda, ils 16 da november 2024 vegn la Pendenta a Mustér inaugurada e surdada ufficialmein a siu intent. Sco l’Uniun la Pendenta scriva en ina communicaziun el Fegl ufficial dalla Surselva, ei in e scadin envidaus a quella fiasta ch’entscheiva cun in survetsch divin ella baselgia da sontga Gada, celebraus d’avat Vigeli Monn e sur Mathew Kurian. La baselgia sesanfla gest sper la punt pendenta. Allas 11.00 suonda l’avertura dalla punt entras cusseglier naziunal Martin Candinas, cusseglier guvernativ Marcus Caduff ed il president communal da Mustér René Epp. Il medem mument vegn la punt surdada ufficialmein dall’uniun alla vischnaunca. «Silsuenter ein tuts envidai da passar la punt da sontga Gada entochen Mumpé Medel nua ch’ei vegn purschiu in apero», scriva l’uniun. (fmr/hh) La construcziun dalla Pendenta a Mustér ei terminada, sonda vegn la punt pendenta surdada a siu intent.

La squadra da ballapei dallas dunnas dalla Surselva ha brigliau quest atun. Ella ha gudignau tut ils giugs dil campiunadi regiunal ed ei sin buna via dalla 4. ella 3. ligia. Per la trenadra Bea Caduff-Seiler ei quei success il resultat da lavur consequenta dils davos onns. L’equipa ei semegliurada sill’entira lingia. La bilanza dil campiunadi da ballapei dallas giugaduras activas dalla Surselva per quest atun savess buca esser megliera. Ella gruppa 1 dalla 4. ligia han las Sursilvanas dominau claramein il campiunadi ed ein cul maximum da 21 puncts ord siat giugs alla testa dalla tabella. Primavera cuntinuescha il campiunadi regiunal e cun ina prestaziun semeglionta a quella da quest atun ei la promoziun dalla 4. ella 3. ligia segira. Luvrau consequent «Ils davos dus onns havein nus fatg progress ella defensiun sco el miez ed ell’attacca», di Bea Caduff-Seiler che trenescha l’equipa dallas giugaduras activas dalla 4. ligia. Ella fa quei communablamein cun Reto Caduff e Corsin Cavegn. Il grond progress dalla squadra da dunnas ei reussius ils dus davos onns ed ha plirs motivs: «Enteifer l’equipa ha ei dau mo paucas midadas e cun Romina Cavegn, Ladina Carigiet e Mara Blumenthal havein nus retschiert treis ulteriuras bunas giugaduras.» Suenter ch’ei seigi reussiu da stabilisar la defensiun, seigi ei vegniu dau peisa al miez ed all’attacca. Quellas stentas semuossan el campiunadi da quest atun: En siat giugs ha la squadra sursilvana sittau 33 gols e retschiert sulettamein treis. Cun bien sentiment egl unviern Il cader che dumbra 24 giugaduras dall’entira Surselva sa ir cun bien sentiment ella pausa d’unviern e cun buna speronza da contonscher la promoziun ella 3. ligia. «En sesez savein nus mo batter nusezzas, pertgei igl avantatg sil secund, Mels, munta gia tschun puncts suenter quels emprems siat giugs. Per nossa dominanza havein nus survegniu cumpliments da giugaduras e trenaders d’autras equipas, mo era d’arbiters», constatescha Bea Caduff-Seiler. In proxim pass da svilup Schegie che la promoziun sto aunc vegnir contonschida, di la trenadra: «La 3. ligia ei ina finamira e fuss secapescha ina nova sfida per l’entira equipa. Ei fuss era ina buna caschun da far in ulteriur pass el svilup dall’equipa.» En giugs amicabels encunter las squadras da Cuera 97 e Domat hagi si’equipa mussau ch’ella sappi schizun tener petg ad equipas dalla 2. ligia. Bea Caduff-Seiler ei perschuadida: «Cun nossa squadra savein nus concurrenzar bein ella 3. ligia, forsa buca gest davontier, mo segir el miez dalla tabella.» Negin tema ei ina secund’equipa d’activas il mument che la promoziun ella 3. ligia reussess: «Persuenter havein nus buc avunda giugaduras. Duessen entginas junioras seruschnar suenter ils proxims onns, savess quei esser pusseivel.» L’equipa da dunnas dalla Surselva ha gudignau tut sias partidas tochen dacheu. Davos da sen.: Luzia Tschuor, Danja Cavigelli, Sina Demont, Romina Cavegn, Silja Montalta. amiez da sen: Corsin Cavegn (trenader), Flurina Carigiet, Valentina Albin, Mara Blumenthal, Anna Lena Dolf, Lina Rieder, Laura D’Atria, Lorena Spescha, Bea Caduff (trenadra), Reto Caduff (trenader). davon da sen.: Ladina Carigiet, Jana Caduff, Chiara Lorena Cavegn, Vera Krämer, Martina Beeli, Laura Casanova, Jasmin Bearth, Selina Tomaschett. Silla foto mauncan: Lya Berni, Andrina Cathomen, Ronja Muoth, Lucia Seiler, Xenia Dietrich (fisio) ed Edwin Cathomas (trenader golis)​

L’Uniun ceciliana dalla Surselva purschess bugen in’ulteriura fiasta ceciliana igl onn 2026. Suenter la radunonza generala la sonda a Falera spetga la suprastonza ussa annunzias da chors. Fastedis caschuna all’uniun pli e pli la munconza da dirigentas e dirigents. Rodund 40 delegadas e delegai ein separticipai la sonda vargada alla radunonza generala dall’Uniun ceciliana dalla Surselva. Quella ha giu liug a Falera. L’emprema part cun beinvegni musical dil Chor baselgia Falera e las undraziuns ella baselgia, silsuenter en La Fermata. Il Chor baselgia Falera cun siu president Gieri Blumenthal e la dirigenta Heidi Casutt-Cathomen ha organisau la radunonza annuala. L’uniun ha saviu undrar 28 cantaduras e cantadurs en favur dil cant sacral. Treis cantadurs ein vegni honorai per quei engaschi duront 50 onns (mira box.) L’Uniun ceciliana dalla Surselva dumbra 23 chors. Trun el center d’uonn La part formala dalla radunonza generala dall’Uniun ceciliana dalla Surselva a Falera ei stada surtut el senn dalla revista e prevista. «El center digl onn da cant passau ei senza dubi la fiasta dil District da cant Surselva a Trun stada. Era ils chors dall’uniun ceciliana ein separticipai a quella ed han raccoltau arbagias», constatescha il president dall’uniun, Albert Spescha da Pigniu. A quella fiasta hagien dirigentas e dirigents buca eligiu ina canzun da pag liunga e pretensiusa sco avon onns, mobein dau peisa a duas ni treis canzuns da pag. Quei seigi senza dubi ina buna ponderaziun pil motiv ch’ins sappi lu era cantar quellas canzuns ad auters arranschaments. In’ulteriura fiasta ceciliana Cun occasiun dalla radunonza generala a Falera ha la suprastonza dall’Uniun ceciliana dalla Surselva ofniau il giavisch d’ina proxima fiasta ceciliana. La finamira fuss igl onn 2026. La davosa ha giu liug a Sedrun igl onn 2019. La suprastonza spetga ussa annunzias da chors. «Nus patertgein danovamein vid ina fiasta plitost el senn d’ina sentupada da chors senza predicat», di Albert Spescha. Munconza da dirigents Fastedis caschuna all’uniun ceciliana buca mo la digren da cantaduras e cantadurs, mobein era quella da dirigentas e dirigents. «Il diember da cantaduras e cantadurs va plitost anavos e recaltgar e motivar dunnas ed umens pil cant da nos chors dil vitg ei stentus e bia ga senza grond success. Ei maunca denton a nus buca mo tier ils vegnentsuenter, mobein nus havein era strusch pli dirigentas e dirigents. La scolaziun per direger nos chors porscha l’Uniun da musica sacrala dil Grischun digl uestgiu, l’Uniun da cant cantunala sco era la scola da musica. Igl interess ord nossas retschas da separticipar ad in cuors ni l’auter ei denton minims», constatescha Albert Spescha e puntuescha: «Nus havein bia bunas cantaduras e buns cantadurs en nos chors che havessen las habilitads da frequentar in cuors da dirigenta/dirigent, per aschia garantir il surviver dils chors.» Per munconza d’ina dirigenta ni d’in dirigent ha il Chor mischedau Rabius stuiu sistir si’activitad, il chor ei vegnius sligiaus. Cooperaziun cul district En siu rappport annual ha il president Albert Spescha ludau la buna collaboraziun dall’Uniun ceciliana dalla Surselva cul District da cant Surselva. Ina sentupada el rom da quella collaboraziun ei stada la fin da november 2023 a Trun. La cumissiun da musica ha envidau dirigentas, dirigents e cumponists ad ina sentupada. A quella han plirs cumponists presentau ina gronda schelta da canzuns adattadas per fiastas da cant ni auters arranschaments. Giubilaras e giubilars 50 onns: Gion Michèl Flury, Chor baselgia Segnas; Andreas Pfister, Chor baselgia Breil; Gion Gieri Sgier, Chor mischedau Sevgein. 40 onns: Gion Battesta Manetsch, Chor baselgia Segnas; Rest Giusep Tuor, Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials; Michael Friberg, Chor baselgia Breil; Patricia Derungs, Chor Uvriu Danis/Tavanasa. 30 onns: Luis Curschellas, Chor baselgia Sedrun; Benedetg Hendry, Chor baselgia Sedrun; Ivo Deflorin, Chor baselgia Segnas; Marcel Levy, Chor baselgia Segnas; Erwin Caminada, Chor baselgia s. Gions Mustér; Aluis Hosang, Chor baselgia s. Gions Mustér; Imelda Cavegn-Defuns, Chor mischedau Surrein; Barbara Albin, Chor baselgia Breil; Pius Monn, Chor Uvriu Danis/Tavanasa; Beat Camathias, Chor viril Laax. 20 onns: Vitus Lutz, Chor baselgia Sedrun; Linus Monn, Chor baselgia Segnas; Martina Schaniel, Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials; Gieri Duff, Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials; Roland Tschuor, Chor mischedau Surrein; Gion Peter Camathias, Chor baselgia catolic Sagogn; Josef Lombris, Chor baselgia catolic Sagogn; Hubert Mirer, Chor baselgia Sursaissa; Mario Camenisch, Chor mischedau Rueun/Siat; Amanda Cavelti, Chor mischedau Sevgein; Ueli Camathias, Chor viril Laax. Mirau anavos ed egl avegnir A sia radunonza generala la sonda a Falera ha l’Uniun ceciliana dalla Surselva mirau anavos sigl onn da cant passau ed anavon sillas sfidas digl avegnir. La suprastonza ha exprimiu il giavisch per ina proxima fiasta ceciliana igl onn 2026. La davosa ha giu liug 2019 a Sedrun. «Nus spitgein ussa annunzias da chors che havessen interess d’organisar ella», di il president dall’uniun, Albert Spescha. La digren da cantaduras e cantadurs semanifestescha dapi plirs onns, mo ils chors sbattan pli e pli era culla munconza da dirigentas e dirigents. 40 delegadas e delegai ein stai presents alla radunonza e han undrau 28 cantaduras e cantadurs per lur engaschi duront decennis. (fmr/hh) La suprastonza dall’Uniun ceciliana dalla Surselva. Da sen. Armin Cavelti, Patricia Derungs, Simon Lombris, Carin Cavegn ed Albert Spescha. Giubilaras e giubilars presents la sonda alla radunona generala dall’Uniun ceciliana dalla Surselva a Falera.

Ils baghetgs dalla claustra dominicana a Glion ein concepi per la veta e lavur da 200 soras. Ussa vivan leu aunc 70 e da quellas han sulettamein duas aunc buca contonschiu la vegliadetgna d’AVS. Cun in’exposiziun da projects co nezegiar autramein igl avegnir la casa che surveva pli baul sco scola da puras e tenercasa, vulan las soras e lur emploiadas arver la discussiun pil nez futur da tut ils baghetgs. La vernissascha dall’exposiziun ha giu liug il venderdis. La claustra dallas dominicanas a Glion ei buca da surveser. Buca da surveser ei era igl engaschi dalla cuminonza dallas soras en Surselva e lunsch sur ils cunfins da quella ora. Ellas han fundau spitals, denter auter il spital a Glion, han iniziau scolas e scolettas, menau casas da tgira ed ein stadas engaschadas en internats e la formaziun e scolaziun da dunnas giuvnas. Culla vegliadetgna dallas soras va quei engaschament a fin (mira box). Per quei motiv fa la cuminonza patratgs pil diever futur da ses baghetgs. «Nus essan en ina situaziun da midada fundamentala. Quei ch’ei oz la realitad era avon paucs onns aunc strusch imaginabel», di sora Annemarie Müller, presidenta dil cussegl da fundaziun e priura generala dallas dominicanas da Glion. La discussiun ei lantschada In dils baghetgs sigl areal dalla claustra dominicana ei la Casa Vinavon. Da 1956 entochen 1995 ha quella surviu sco scola da puras e tenercasa, suenter entochen 2019 sco internat da mattatschas respectivamein pil dieschavel onn da scola. Studentas e students d’architectura dalla Scol’aulta professiunala Grischun a Cuera ein sefatschentai dil diever futur dalla casa. Las 18 ideas ein da veser il mument ellas localitads dalla claustra, l’exposiziun entscheiva gest sper l’entrada principala. Las lavurs dattan in vast spectrum co igl areal respectivamein il baghetg savess survegnir ina nova funcziun. La vernissascha dall’exposiziun ha giu liug il venderdis sera. Ils projects ein reparti sin localitads e zulers dalla claustra e quei ha in motiv: «Sin quella moda lein nus buca mo dar spazi als singuls projects. Nus lein era mussar ina part dallas localitads dalla claustra. Aschia lein nus che las visitadras ed ils visitaders fetschien buca mo patratgs davart la Casa Vinavon, mobein davart igl entir cumplex dalla claustra», di Sandra Koch Gross ch’ei responsabla pil marketing ella claustra. «Las ideas inspireschen» Sora Annemarie Müller lauda las ideas dallas studentas e dils students: «Nus fussen buca vegnidas sin tontas bunas ideas. Igl ei fetg interessant. Las lavurs muossan che glieud d’ordeifer mira cun auters egls sils baghetgs respectivamein las pusseivladads persuenter. Las ideas inspireschan.» Las 18 ideas da project pigl areal dalla Casa Vinavon ein fetg differentas, seigi pertuccont la formaziun architectonica sco dil nez. Aschia per exempel sco liug da lavur e viver, clinica psichiatrica, casa per giuventetgna e vacanzas ni era sco casa alternativa per parturir ni per pazients da burnout. Mo lu era per art e cultura, seminaris, fitness, terapia e sentupada per dunnas, spazi da viver communabel ni sco casa da musica. In’autra idea propona la casa per requirents d’asil minorens. Mantener las ragischs L’impurtonza dalla claustra e la cuminonza dallas dominicanas per la vischnaunca d’Ilanz/Glion ei vegnida puntuada il venderdis sera dil president communal Marcus Beer all’avertura dall’exposiziun: «La vischnaunca beneventa l’iniziativa dalla claustra da s’occupar digl avegnir dils baghetgs. Quella ei curaschusa e muossa il spért d’interpresa. La claustra ei in’impurtonta instituziun per la vischnaunca e la regiun.» La meinafatschenta dil menaschi da survetsch dalla claustra, Caroline Schweisgut, vesa l’exposiziun da projects dalla Casa Vinavon sco punct da partenza per ina discussiun publica davart igl avegnir dils baghetgs dalla claustra dominicana: «Nus lein mirar egl avegnir dalla claustra sco liug da ruaus, sentupada e scolaziun. Nus lein far quei cun risguard dallas ragischs dalla claustra.» Pusseivels seigi in nez sco menaschi da hotellaria, habitaziuns, per cultura e congress, canorta d’affons pigns, scola e studi. Studi da realisabladad «Communablamein cun in’interpresa specialisada sil nez da baghetgs existents lein nus examinar las pusseivladads. Parallelmein duei ei dar in studi da realisabladad», di Caroline Schweisgut. Naturalmein che la finanziaziun d’eventuals projects ei ina part dallas ponderaziuns, pertgei la claustra retscheiva daners ordinaris ni dil stadi ni dalla Baselgia. Sco quei che Caroline Schweisgut ha medemamein detg alla FMR, ei la claustra dominicana era en discussiun culla claustra benedictina a Mustér: «Nus lein profitar ed emprender in da l’auter.» «Las forzas tschessan» «Entuorn igl onn 2000 eran nus aunc 100 soras cheu a Glion. Ussa essan nus aunc 70 e da quellas ein aunc sulettamein duas buca ella vegliadetgna d’AVS (Assicuranza per vegls e survivents)», di sora Annemarie Müller, presidenta dil cussegl da fundaziun e priura generala dallas dominicanas da Glion. Essend ina buna part dallas soras en aulta vegliadetgna e per part era cun basegns da tgira, recepeschi la claustra neginas novizas pli. In dils motivs principals seigi la munconza da resursas persunalas: «Nus havein buc il temps e la capacitad d’introducir ina noviza. Auter fuss quei eventualmein, sche gest treis ni quater vegnessen il medem mument, lu fagess ei senn da far ponderaziuns.» Aviarta ei la cuminonza vinavon per dunnas che vegnan en claustra per entginas jamnas. «Las forzas tschessan, las localitads sesvidan e per quei motiv stuein nus tschercar soluziuns», di sora Annemarie Müller. (fmr/hh) Diever futur dalla claustra en discussiun Il venderdis ei l’exposiziun cun propostas co nezegiar igl avegnir la Casa Vinavon a Glion vegnida aviarta. Ella ei da veser ella claustra dallas«»«« dominicanas e sereparta sin pliras stanzas naven dall’entrada principala. Cun quell’exposiziun da lavurs da studentas e students d’architectura vulan las soras dalla claustra iniziar ina discussiun generala davart igl avegnir da lur baghetgs. Tier quels s’auda era la Casa Vinavon che ha surviu pli baul sco scola da puras e tenercasa. Sco sora Annemarie Müller, presidenta dil cussegl da fundaziun e priura generala dallas dominicanas da Glion di, ei quella discussiun necessaria: «Entuorn igl onn 2000 eran nus aunc 100 soras cheu a Glion. Ussa essan nus aunc 70 e da quellas han aunc sulettamein duas buca la vegliadetgna d’AVS.» Tenor la meinafatschenta dil menaschi da survetsch dalla claustra, Caroline Schweisgut, savessen localitads dalla claustra survir igl avegnir per exempel sco menaschi da hotellaria, per habitaziuns, congress, seminaris ni cultura ed art. Ensemen cun in’interpresa specialisada duein las pusseivladads vegnir examinadas, era el rom d’in studi da realisabladad. (fmr/hh) Sora Annemarie Müller, presidenta dil cussegl da fundaziun e priura generala dallas dominicanas da Glion (dretg) ensemen culla meinafatschenta dil menaschi da survetsch dalla claustra, Caroline Schweisgut. Ellas selegran dallas bunas ideas pil nez futur dalla Casa Vinavon. Ina da 18 lavurs da studentas e students d’architectura exponidas il mument en localitads dalla claustra a Glion. Mintga lavur ei cumpletada cun ina descripziun dil project. Quell’idea propona ina cumpletaziun dalla Casa Vinavon.

Gl’uost vargau ha la vischnaunca Ilanz/Glion undrau la gruppa da far caltschiel da Glion cun in premi da renconuschientscha, il premi REUNIUN. Dapi 15 onns s’entaupa quella gruppa duas gadas il meins ella casa pervenda reformada per far caltschiel. Ellas fan quei buca per sesezzas ni lur famiglias. En quels onns ha la gruppa recaltgau varga 45'000 francs a favur da projects caritativs. «Quei ei propi bi», gi Rosmarie Derungs duront ch’ella manischescha cun sias savetschas. Dretg e seniester dad ella sesan autras dunnas. Ina ha in cani rodund cun launa grischa. In’autra in liug cun launa dalla marca Fröhlich. Era ella manezza – sco ina maschina – cullas savetschas. «Far caltschiel quieta nundetg», gi la dunna seniester dad ella. Ins sappi far caltschiel cun tedlar radio ni musica, sch’ins miri televisiun stoppien ins denton dar adatg e seconcentrar pli fetg, aschunta Rosmarie Derungs. Ella ei dapi l’entschatta ella gruppa da far caltschiel da Glion. Ellas fetschien caltischiel tenor gust e plascher, cun musters cumplicai ni semplas soccas d’ina colur. Tschintschar e schar ir las savetschas Ellas produceschan era gest tenor la reserva da launa. «Tut quei che nus elaborein havein nus survegniu», puntuescha Bettina Grolimund-Müller. Ensemen cun Rosmarie Derungs organisescha ella quei ch’ei d’organisar. La gruppa seigi numnadamein buca ina uniun, mobein in cerchel luc da dunnas che fetschien bugen caltschiel. Duront la viseta dalla FMR ella stanza da sesidas dalla casa pervenda reformada a Glion mettan las dunnas buca dalla vart las savetschas. Cun far caltschiel san ins tschintschar e sebrattar. Luvrar cun savetschas e launa para veramein da quietar. Mintgina dalla gruppa ha il fil entuorn il det da mussar e las onzas ein sin duas ni quater savetschas. En differents vitgs dat ei talas gruppas da far caltschiel. Dapertut ein quellas denton s’organisadas a basa privata. Ins s’entaupa regularmein en stiva tier ina e tier l’autra, gauda la cumpignia, fa caltschiel e tgira semplamein il contact. Gruppa da caltschiel Glion: las dunnas gaudan era la cumpignia. Quei cul contact ei buca auter tier la gruppa da Glion. Actualmein fan 13 dunnas part da quella. Ellas gaudan la cumpignia, han denton ina finamira speciala. Bettina Grolimund-Müller declara: «Dapi 2009 ch’ei dat quella gruppa ha ella vendiu products per la biala summa da 45'000 francs». Rosmarie Derungs raquenta co ei ha entschiet: «La pleiv haveva iniziau il project da remplazzar ils battegls dil tuchiez dalla baselgia da s. Margreta. Per quei intent ha ella lantschau ina rimnada da daners. Entginas dunnas da Glion ein sedecididas sin quei da far in stan da fiera e da vender ils products per quei intent. Senza in soli rap per sesezzas. Surdau ina biala summa Ed ellas han entschiet a s’entupar. Ella stanza da sesidas ein ils products s’empluni: soccas, schlingias, capetschas, giaccas e lismers per pops, plumatschs e scauldins per las canvialas. L’acziun pils zenns haveva survegniu il num ‘Socken für die Glocken’. Ella ei semussada sco in grond success. Sin quei ei la gruppa stada motivada da cuntinuar a far caltschiel per ina bun’ovra. Ils onns suandonts ein ellas s’entupadas regularmein ella casa pervenda. Alla fiera da primavera ed alla fiera d’advent ein ellas stadas presentas cun lur products. Gest avon casa pervenda han ellas presentau quels. «Nus recaltgein mintgamai in gudogn da varga 3000 francs. Quels daners regalein nus ad ina instituziun ni ad in project», raquenta Rosmarie Derungs ed aschunta: «Ils emprems dus onns suenter il project dils zenns havein nus rimnau pil spital da docter Maibach a Haiti.» La gruppa ha saviu surdar ina biala summa a Rolf e Rafaela Maibach, ils dus convischins da Glion. «Far caltschiel ensemen fa veramein grond plascher», conceda era Esther Cavegn. Ella tradescha denton era ch’ellas mettien mintga gada era naven las savetschas, stettien ensemen e beibien caffè. Ina dallas dunnas porta mintga gada quel ensemen cun ina petta. Gl’aspect social, il sebrattar ed esser en cumpignia ei impurtont. El center ei denton l’organisaziun dil stan da fiera. Mintga franc va ad in’instituziun ni ad in project, aschia ein ellas motivadas. «Il recav dad uonn ei destinaus pil project dil pumptrack ch’ei gest en construcziun», declara Rosmarie Derungs, onn vargau hagien ellas susteniu la biblioteca nova. Silla gliesta dils projects che la gruppa da caltschiel ha susteniu ein l’uniun Momo, la Casa Depuoz, la gruppa da giugs da Glion, in project da tendas dalla Jubla da Glion, in project pil di dils affons cun malsognas dil cor. Mintga rap va a projects Las dunnas diligentas lavuran aunc adina cun material ch’ellas survegnan. «Nus stuein buca cumprar la launa ni la mangola, quei ei tut donaziuns. Ellas fetschien semplamein bugen caltschiel, gi ina dunna e sia vischina cumplettescha: «Nus havein biaras bialas uras ensemen». Lur engaschi communizeivel ei buca restaus zuppaus. En tutta tgeuadad e cun ina perseveronza exemplarica fetschien ellas quei, ha il scarvon dalla vischnaunca Ilanz/Glion getg a caschun dalla surdada dil premi Reuniun. Il president communal Marcus Beer ha undrau la gruppa da far caltschiel cun in premi da renconuschientscha en fuorma d’in schec da 500 francs. «Mintga rap che nus gudignein cun far caltschiel va ella cassa dallas donaziuns. Quei premi denton havein nus vuliu duvrar per nusezzas. Nus essan stai ensemen a tscheina», declara Rosmarie Derungs. La motivaziun da far caltschiel – per auters – seigi tuttavia buca tschessada, ellas selegrien puspei d’entupar bia glieud a lur stan alla fiera d’advent el marcau vegl da Glion, aschunta Bettina Grolimund el discuors culla FMR. Ella ei vidlunder da far calcogn alla socca. Tals products fa la gruppa da caltschiel da Glion. Ella venda quels cumpleinamein per projects caritativs. Mirau sur la schuiala allas producentas da pullovers, soccas, battegls da pops, capetschas e bia auter.

Vendergis proxim, ils 8 da november 2024, envida la suprastonza dalla Cuminonza romontscha da Trin alla radunonza generala. Igl ei la 34avla gada che quella s’entaupa, la caschun da prender notizia dil rapport annual e da star – ina gada dapli – da cumpignia en in ravugl romontsch. La radunonza ei cumbinada cun in program accumpignont interessant. Uonn ei Hans Stoffel el center. Gl’anteriur cavrer e nurser da Trin ei vegnius enconuschents sco raquintader. Siu fegl Bernhard ha scret si ina roscha anecdotas e historias. Avon il program ufficial dalla radunonza generala dat ei ina prelecziun da quellas. Hans Stoffel ei naschius 1894 ella Campagna, ina scheina da Panaduz, ed ha passentau sia affonza a Domat. Suenter il temps da scola ha el seschau pladir a Fidaz sco cavrer e pli tard eis el staus paster sil Crap da Flem. 1921 ha el surpriu il post da cavrer a Trin. Cun 150-200 cauras mava el gi per gi tochen sil Culm da Sterls. La fin dils onns trenta ha el midau dallas cauras tier las nuorsas. Sco nuorser mava el dil zercladur tochen gl’october sill’Alp Mora, Plonca dira, Surcruns, Lavadignas e Raschaglius. Marschs da sis tochen otg uras eran la regla. 1969 ei Hans Stoffel morts, grazia a sias historias eis el restaus presents als da Trin. Trin entuorn 1957, dil temps che Hans Stoffel viveva en quei vitg. La radunonza generala dalla Cuminonza romontscha da Trin ei vendergis, ils 8-11-2024, allas 19.30. Quella entscheiva culla prelecziun da historias, raquens ed anecdotas da Hans Stoffel. In e scadin envidai ei envidaus a quell’occurrenza.

Ils 29 da november 2024 s’entaupa la secziun Péz Terri dil Club alpin svizzer a sia 125avla radunonza generala. Sco usitau ei quella a Glion. Leu, el hotel Rätia, han ins fundau quella gl’onn 1898. Sco quei ch’il president dalla secziun, Arno Arpagaus, rapporta, crescha il diember da commembers cuntinuadamein. Igl ei la suletta secziun dil CAS en Surselva. Ella rimna «turistas e turists», alpinistas ed alpinistas da quella regiun. Igl ei glieud che s’identifichescha culs cuolms e culla pezza. Fundau quella secziun dil Club alpin svizzer ha glieud da Flem, Glion e tochen sisum la Cadi avon 126 onns. Lur finamira eis ei stau da rimnar ils amaturs dils cuolms e dalla pezza. Gl’emprem era ei in club dad umens. Las dunnas han stuiu batter per l’egualitad, dapi 1980 ein schibein Terrians sco Terrianas ella secziun. Per ses commembers edescha la secziun Péz Terri duas gadas ad onn in organ d’informaziun. Dacuort ei l’ediziun d’atun dil magazin «Terri» cumparida. Quella cuntegn mintgamai ils rapports annuals e la bilanza. «Il diember da commembers crescha illimitadamein, quei che cumprova che nossa secziun ei zun attractiva», scriva Arno Arpagaus all’entschatta da siu rapport presidial. Ei seigi stau in onn atras atras da success, aschia il president dalla secziun. Famiglia Trummer ha demissiunau Sco Marlis Jörger-Frei, la responsabla pils commembers, rapporta, dumbrava la secziun ils 31 d’uost 2024, alla fin digl onn d’uniun 2023/24, 2140 commembers. Gl’onn 2003 era la cefra silla marca da 1100. La statistica ch’ei publicada muossa in carschen schuber da 25 commembers, 93 persunas ein extradas e 118 entradas. Las extradas seigien regularas, sco era mortoris e commembradis sisti pervia da contribuziuns annualas buca pagadas. Auter che pli baul – ch’ins entrava en in’uniun e restava en quella per veta duronta – ei la fluctuaziun bia pli gronda. In fatg interessant dalla statistica dalla secziun ei la repartiziun geografica dalla derivonza dils commembers: 56 % habiteschan en Surselva e 12 % en autras regiuns dil Grischun. Vitier vegnan 31 % dall’ulteriura Svizra. La camona nova sut il Muot la Greina, inaugurada ils 30 d'uost 1925. El magazin d’atun numna il president Arno Arpagaus ils puncts principals che fatschentan dapresent la secziun. Sias petgas principalas ein las duas camonas. En connex cun quella da Terri ein pliras midadas en vesta: Per l’ina han Doris e Toni Trummer demissiunau, suenter 30 onns banduna la famiglia la camona da Terri. Per l’autra ei la suprastonza dalla secziun occupada cul project da baghegiar. Il project lubiu hagien ins stuiu inoltrar – per survegnir contribuziuns dalla centrala svizra dil CAS – tochen la fin da fenadur. Il project seigi fetg pretensius, puntuescha Arno Arpagaus. Camona da Terri ha stuiu spitgar Previsiblamein sa la secziun entscheiver il 2025 las lavurs. Igl ei exact 100 onns suenter ch’ella ha inaugurau l’emprema camona en quei liug sut il Carpet la Greina. Gia lu haveva la cumissiun da baghegiar dalla secziun stuiu inoltrar il project al comite central. La secziun ha dumandau ina subvenziun pils cuosts totals da 24'000 francs. A Berna havevan ins denton dau la precedenza a projects d’autras secziuns. Sco quei ch’ina brev egl archiv dalla secziun cumprova, ha la secziun stuiu reclamar a Berna pervia d’ina malgestadad. Il comite central haveva priu silla gliesta da tractandas, per discutar las damondas da credits da divers projects da camonas, la successiun alfabetica. Era sch’ella haveva inoltrau sia damonda sco emprema gia il schaner 2022, ha la secziun cul bustab T sco Terri stuiu spitgar. Ins hagi risguardau damondas inoltradas pli tard, da camonas cul num «Adula», «Basodino», Brugg, per la camona Gelmer, e Lischana, il project dall’Engiadina Bassa. Quei detagl san ins leger ella brev da reclamaziun dils 10 da fevrer 1924. La finala ha la secziun Péz Terri tuttina saviu inaugurar sia camona silla Greina, ils 30 d’uost 1925 ein numerus commembers cumpari sil plaz ed han festivau la camona nova. Camona da Maighels spetga Secziun Péz Terri, ils 30 d'uost 1925, a caschun dall'inauguraziun dalla camona da Terri. Per l’autra camona dalla secziun, quella da Maighels, fuss il project staus semtgaus gia avon sis onns. Gl’uffeci federal digl ambient ha denton bloccau zacons meins pli tard quei che las instanzas communalas e cantunalas havevan lubiu. «La sfida speciala ei che la camona ei situada en ina cuntrada da palius da muntada naziunala, vitier eis ella en ina zona blaua da prighel da lavinas», circumscriva Arno Arpagaus la situaziun. El menziuna il svilup actual: ins hagi saviu gudignar gl’architect Gion A. Caminada per ina studia davart la realisabladad d’in project niev che risguarda tuts aspects. La radunonza generala dil november 2018 haveva lubiu in credit da 2,4 milliuns francs per la camona da Maighels. La centrala dil CAS a Berna haveva garantiu ina summa da 800'000 francs vid il project d’engrondir quella camona. Arno Arpagaus, il president dalla secziun, ei era meinaturas CAS secziun Péz Terri,

Pli baul era la fiera da s. Martin a Mustér la caschun da marcadar – oz eis ella plitost l’occasiun da s’entupar. Uonn ei quei stau il cass d’in di da bellezi’aura. Dapi plirs decennis vegn la fiera da s. Martin a Mustér arranschada il gliendisdis il pli datier dil di da s. Martin. Uonn ei la fiera puspei ina ga curdada sil di dil patrun baselgia dalla claustra da Mustér: ils 11 da november. Pia, di da fiasta per las Martinas ed ils Martins, mo era per tuts amitgs dalla fiera. La bellezi’aura d’atun ha attribuiu il siu a quei eveniment da s’entupada per pign e grond. In liug tradiziunal da fiera Mustér era pli baul in liug tradiziunal da fiera. Quell’activitad da commerci e hanletg ha denton piars sia muntada ils davos decennis. Oz ei la fiera da s. Martin aunc suletta ch’ei vanzada da quella tradiziun. Leutier vegnan entginas pintgas fieras, respectivamain fiastas cun ina purschida da products pli u meins regiunals. D’impurtonza eran las fieras pli baul buca mo pil commerci da rauba ed animals denter ils vischins da Sursassiala, mobein era pils marcadonts dil Tessin e dil nord dall’Italia. Il Pass Lucmagn giugava en quei connex ina rolla centrala. Sco ins sa leger el cudisch «Mustér – temps vargai – temps present» fuva era la fiera da s. Placi enconuschenta als Milanes gia il 13avel tschentaner. Entras il negozi ein numerusas cunvegnientschas denter ils Sursilvans, ils Tessines e Talians vegnidas fatgas pli baul. Ina dallas empremas cunvegnientschas documentadas datescha dil 1261 denter la claustra da Mustér, ils signurs de Orello ed ils habitonts dalla Val Blenio. La fiera da s. Martin surveva pli baul era alla glieud per pagar lur quens, savens culs daners d’in animal ni l’auter che vegneva vendius alla fiera. Ina caschun da sentupada Entochen viaden els onns 1980 ha il commerci cun animals da casa giugau ina rolla alla fiera da s. Martin a Mustér. Dapi ina partida onns seconcentrescha la truscha da quella fiera sil commerci da rauba, textilias e victualias. La fiera da s. Martin ei s’avanzada ils davos onns pli e pli ad ina caschun da sentupada. Tonaton nezegia bein enqualin l’occasiun da cumprar leu specialitads dalla regiun, mo era artechels ch’ein buc exnum da cattar els regals dallas fatschentas indigenas. E lu s’audan naturalmain ils maruns caulds vid la purschida sco il paun piziulta ed ils termagls pils affons. Uonn ei la fiera da s. Martin a Mustér stada signada da bellezi’aura d’atun. La fiera da s. Martin ei s’avanzada ad in liug plitost da sentupada e discuors. Giuven e vegl ha priu peda da serender atras ils stans ella Via Lucmagn dil center dil vitg. Probablamein la davosa ga alla fiera da s. Martin: Giusep Caduff cun ses calzers. El ha serrau sia fatschenta e venda ils davos calzers denter auter a fieras.

Per l’emprema ga ei la Surselva separticipada quest atun cun duas equipas da junioras al campiunadi da ballapei regiunal. Quellas dalla categoria FF-17 han terminau la runda d’atun sigl emprem plaz dalla tabella, quellas dalla categoria FF-15 sil tierz plaz. Sco il trenader Vitus Gartmann di, han pliras giugaduras in potenzial empermettent pigl avegnir. La stagiun 2022/23 ein ils clubs da ballapei dalla Surselva separticipai per l’emprema ga cun in’equipa da junioras al campiunadi da ballapei regiunal. Il Team Surselva cun giugaduras sut 15 onns ha fatg buna pareta gia ellas empremas scuntradas. La stagiun suandonta ha la squadra dominau la concurrenza en sia categoria. Grazia al grond diember da giugaduras e quei da differentas annadas, ein ils responsabels sedecidi la stad vargada d’annunziar duas equipas pil campiunadi: Danovamein ina dalla categoria FF-15 e da niev era ina dalla categoria FF-17. Avon biebein in’jamna ei il campiunadi vegnius terminaus e las prestaziuns dad omisduas equipas selaian veser. Las mattatschas da FF-15 termineschan il campiunadi sil tierz plaz cun tschun victorias e treis terradas els otg giugs da quest atun. Sulettamein las equipas da Domat e Tusaun/Cazas ein stadas meglieras. Aunc bia meglier ei il campiunadi passaus per l’equipa sursilvana ella categoria FF-17. Dils siat giugs da quest atun han las Sursilvanas gudignau sis, leutier vegn in remis. Cun treis puncts avantatg avon Ruggell gudognan ellas la runda d’atun. Fetg cuntents «Nus essan fetg cuntents cullas prestaziuns da quest atun ton dallas junioras FF-17 sco da quellas da FF-15», di Vitus Gartmann che trenescha las squadras communablamein cun Esther Vonplon ed Adrian Hunger. 32 mattatschas seigien stadas tuttas praticamein adina als trenaments. Il success digl atun seigi la pagaglia persuenter. Ils trenaments dallas junioras han liug silla plazza da ballapei da Fontanivas a Glion. «Las giugaduras derivan dall’entira Surselva, naven da Rueras entochen la Lumnezia e Flem. Ellas san serender culs mieds da transport publics a Glion ch’ei il liug central per tuttas», constatescha Vitus Gartmann. Il trenader lauda surtut l’equipa FF-17: «Quei ei bunas giugaduras da pliras annadas, la constellaziun dall’equipa ei excellenta. Il spért dil team ei fetg buns, quei ch’ei fetg impurtont per in bien svilup e pil success.» Primavera cuntinuescha la Surselva cullas duas equipas. Sin rucca ei denton era la formaziun d’ina squadra dalla categoria FF-12. Per quell’equipa drova ei minimum sis giugaduras. Aunc buca clar eis ei, nua ch’ils trenaments dallas junioras ein l’auter onn: «Nus savein buca tgei che succeda cul plaz vegl, respectivamein cura ch’il niev stat a disposiziun a nus a Glion.» Duront igl unviern san las junioras trenar duas uras per jamna en hallas a Glion. Bien potenzial La stad vargada ei l’equipa da junioras FF-17 separticipada ad in turnier cun participaziun internaziunala a Turitg. «Leu ei il bien potenzial da quella squadra semussaus», di Vitus Gartmann. El constatescha denton era, che la promoziun dil ballapei da junioras ha il mument ton sco negina prioritad tier l’Uniun da ballapei grischuna: «Nus sperein ch’ei detti prest ina nova structura, pertgei il mument exista in vacuum. Nus s’engaschein per in bien svilup. Gest nossas junioras FF-17 stuessen saver semesirar cun equipas pli fermas ni saver giugar en selecziuns. Treis da nossas giugaduras separticipeschan ussa era a trenaments dil Club da ballapei S. Gagl.» Integrar las junioras ell’equipa activa dalla Surselva – era sch’ella dess en in onn il campiunadi dalla 3. ligia – seigi buca la soluziun cumpleinamein ideala per la promoziun dallas habilitads dallas mattatschas. Pigl avegnir dil ballapei da junioras e dunnas en Surselva ei Vitus Gartmann optimists sin fundament dil grond e bien diember da junioras. Ed el puntuescha: «Nus sperein ch’il campiunadi da ballapei europè dallas dunnas da l’auter onn en Svizra possi era dar il stausch a novas structuras per las junioras el cantun Grischun.» Per lur trenaments s’entaupan las junioras dalla Surselva silla plazza da ballapei a Glion. Vitus Gartmann s’engascha sco trenader dallas equipas da ballapei dallas junioras en Surselva.

Il settember 2024 ei vegniu enconuschent che duas interpresas dalla Rumenia e dalla Lituania han acquistau il Parkhotel Waldhaus a Flem che haveva fatg concuors igl atun 2023. Actualmein ei il hotel da tschun steilas serraus. Ils novs possessurs planiseschan ina reavertura dil Parkhotel Waldhaus silla stagiun d’unviern 2025/26. Sigl areal dil Parkhotel Waldhaus a Flem regia ina quietezia sula. Ei para buca ch’il hotel da tschun steilas vegness aviarts proximamein. «Zatgei cuora, mo negin che sa propi tgei», di in passant che la FMR entaupa sin la promenada denter il hotel principal ed in dils baghetgs annexs dil Parkhotel Waldhaus. In pedel ch’ei casualmein all’entrada dil hotel di ch’il hotel seigi serraus ed ei detti negin access e negins sclariments. La vischnaunca da Flem ha communicau il settember vargau ch’il Parkhotel Waldhaus seigi vendius a duas societads d’immobilias dalla Rumenia ed dalla Lituania. Rumenia – Lituania – Küsnacht La vischnanca da Flem scriva ch’ella hagi accumpignau da detschiert il process da vendita dil Parkhotel Waldhaus a Flem. Il renomau hotel da tschun steilas construius el 19avel tschentaner ei vegnius cumpraus dall’interpresa Paval Holding dalla Rumenia e dalla firma Apex Alliance dalla Lituania. Las cumpradras han ina sedia da fatschenta cun num Paval Apex Waldhaus a Küsnacht/Turitg. La FMR ha empruau da contactar l’interpresa. Ella ha denton survegniu neginas rispostas allas damondas fatgas per e-mail. Sco quei che la gasetta svizra Handels­zeitung rapporta en sia ediziun dils 9 da settember 2024, seigi la Paval Holding ina fatschenta da famiglia cun in possess da 3,5 milliardas dollars. La Apex ­Alliance dalla Lituania cun sedia a Vilnius possedi 530 milliuns euros ed ina cadeina da ­17 hotels surtut ell’Europa digl Ost. Apex representi era hotels da marca sco Mariott, Hilton e Radisson. Pagau 70 milliuns euros Tenor la revista svizra Hotel Inside han la Paval Holding e la Apex Alliance pagau 70 milliuns euros (ca. 66 milliuns francs) pil Parkhotel Waldhaus a Flem. Plinavon vulan ellas ils proxims dus onns investir denter 40 e 50 milliuns euros ella infrastructura dil hotel. Sco quei ch’il president communal da Flem, Martin Hug fa da saver ella communicaziun da medias che la vischnaunca da Flem ha publicau en connex cun la vendita dil Parkhotel, intenziuneschien la Paval Holding e la Apex Alliance da menar il hotel sco albiert che seigi aviarts igl entir onn. La reavertura seigi planisada sin l’entschatta dalla stagiun d’unviern 2025/26. Ils da Flem speran Tenor la communicaziun da medias dalla vischnaunca da Flem spera il president communal Martin Hug ch’ins hagi quella gada anflau ina sligiaziun durabla pil Parkhotel Waldhaus. La nova possessura dil Parkhotel Waldhaus seigi la suleta interpresa insumma che hagi mussau interess da cumprar il hotel da luxus e tschercau il discuors cun la visch­naunca da Flem. L’emprema sesida hagi giu liug igl avrel 2024. El decuors dallas contractivas hagi il president communal saviu seperschuader che las novas possessuras hagien neginas intenziuns da specular cugl object. Mantener la substanza Dragos Paval, il president dalla societad cumpradra Paval Holding declara che las novas possessuras dil Parkhotel apprezieschien fetg l’impurtonza historica dil hotel da tschun steilas cun siu bellezia contuorn natural agl ur dil vitg da Flem. Sia finamira seigi da mantener ils elements da bellezia unica. El medem mument vegli ins denton renovar a moda e maniera migeivla il ressort. Ins vegni a respectar las ragischs historicas dil hotel e la muntada da quei hotel per la regiun. Paval accentuescha plinavon ch’ins vegli regiuvinar la cumparsa digl edifeci particular. Quei per saver porscher egl avegnir ina marca d’hotel d’emprema classa. Ins vegni a respectar las ragischs historicas dil hotel e la muntada da quei hotel per la regiun. Ella communicaziun da medias publicada dalla vischnaunca da Flem di il niev possessur: «Nus vulein ch’il Parkhotel Waldhaus daventi la nav admirala dils buns hotels ella regiun.» 70 milliuns per in hotel Las duas interpresas Paval Holding dalla Rumenia ed Apex Alliance dalla Lituania han cumprau il Parkhotel Waldhaus a Flem per 70 milliuns euros respectivamein 66 milliuns francs. Martin Gabriel/FMR Il Parkhotel Waldhaus a Flem ha novs possessurs. La vischnaunca da Flem ha fatg da saver dacuort che l’interpresa Paval Holding dalla Rumenia e la Apex Alliance dalla Lituania hagien cumprau il Parkhotel a Flem per 70 milliuns euros (ca. 66 milliuns francs). La Paval Holding ei ina interpresa da famiglia dalla Rumenia che fa commerci cun immobilias en differentas spartas e la Apex Alliance sviluppescha concepts da management per hotels sin camp internaziunal. Entochen igl onn 2026 vulan ils novs possessurs investir ell’infrastructura dil hotel denter 40 e 50 milliuns euros. Igl ei previu da mantener il caracter historic dil ressort. Ins vegni a respectar las ragischs historicas dil hotel e la muntada da quei hotel per la regiun. Dragos Paval, president dalla societad cumpradra Paval Holding, accentuescha plinavon ch’ins vegli regiuvinar la cumparsa digl edifeci particular. Quei per saver porscher egl avegnir ina marca d’hotel d’emprema classa. «Nus vulein ch’il Parkhotel Waldhaus daventi la nav admirala dils buns hotels ella regiun.» La visch­naunca da Flem, che ha accumpignau la vendita dil hotel da luxus, spera d’haver cattau quella gada in cumprader durabel. Il Parkhotel Waldhaus duei vegnir aviarts sin la stagiun d’unviern 2025/26. Dus investurs dalla Rumenia e dalla Lituania han cumprau il Parkhotel a Flem per 70 milliuns euros.

260 paginas cuntegn la nov’ediziun dil Calender Romontsch. Pigl onn 2025 dat il redactur Toni Vinzens accents a «mitus e praulas» e va sils fastitgs da pader Placi a Spescha. Mo quei ei per dabia buca tut. La 166avla annada dil pli vegl annuari romontsch cuntegn in tschuppel autras interessantas contribuziuns. «Jeu selegrel ch’igl ei puspei stau pusseivel da realisar il Calender Romontsch e da mantener questa tradiziun cul sustegn da vischnauncas, fundaziuns, collaboraturas e collaboraturs.» Cun quella construcziun terminescha il redactur dil Calender Romontsch, Toni Vinzens, siu editorial. Igl ei remarcabel ch’ei reussescha dapi 166 onns d’emplenir onn per onn in cudischet cun ina biala purschida da lectura en sursilvan. E remarcabel eis ei era ch’il Calender Romontsch catta onn per onn auturas ed auturs ch’ein promts da contribuir. Il Calender Romontsch ei ina part dalla cultura sursilvana, era sche si’ediziun ei tschessada ils davos onns. Dapresent dumbra ella 1000 exemplars. Editura dil calender ei la Somedia, la Surselva Romontscha ha la responsabladad per l’ediziun. Igl onn da Venus Tenor il calender da 100 onns ei il 2025 igl onn da Venus. Quel entscheiva ils 22 da mars 2025 e cuoza entochen ils 21 da mars 2026. Ellas informaziuns generalas el niev Calender Romontsch san ins leger denter auter ch’ei detti in bien vin quei onn. Ella rubrica «digitalisaziun» sefatschenta il calender dalla historia da Radio e Televisiun Rumantscha. El decuors dils tschien onns suenter l’emprema emissiun romontscha da radio da Felix Huonder, ei RTR sesviluppau ad in’interpresa da grond’impurtonza schurnalistica ed informaziun, mo era per la memoria dil lungatg e la cultura romontscha. Las rubricas «mitus e praulas» e «mitus en muntogna» fuorman la part tematica principala dil Calender Romontsch 2025. «Caspar Decurtins – sia Crestomazia ed il vi e neu denter scret e plidau» ei ina da pliras interessantas contribuziuns da quella rubrica. Ella sefatschenta da Decurtins e la romantica tudestga, sbargats d’in avat, da strias e striegn e la detga sco inspiraziun litterara. A quella contribuziun extendida lai il redactur suandar contribuziuns davart la mitologia. Sils fastitgs da pader Placi Igl emprem da settember 1824 ha pader Placi a Spescha dau als catschadurs Placi Curschellas ed Augustin Biscuolm l’instrucziun co ascender il Péz Russein/Tödi. A quels dus ei quei lu era reussiu, ferton che pader Placi ha persequitau la premascensiun ord distanza. Exactamein 200 onns suenter quei eveniment ha il redactur dil Calender Romontsch, Toni Vinzens, ascendiu sez il péz cun in’altezia da 3612 meters sur mar. Quella tura ei stada aschidadir era il viadi sils fastitgs da pader Placi a Spescha. El relata da quell’excursiun cun ina gruppa da 20 persunas. En quella contribuziun lai el flessegiar ina part dalla descripziun da pader Placi dalla tura dils dus catschadurs sil pli ault punct dallas vischnauncas da Mustér e Sumvitg. Art ed actualitads La novissima ediziun dil Calender Romontsch dat – sco pli u meins adina – era spazi agl art, eveniments d’antruras, giubileums e reportaschas. Igl anteriur redactur dil Calender Romontsch, Martin Cabalzar, ei sefatschentaus dalla historia e muntada dil Curtgin d’honur a Trun, leu nua che Romontschas e Romontschs vegnan perpetnisai per lur fadigia e lavur en favur da lungatg e cultura romontscha. Igl ei ina biala survesta cun datums e nums, mo surtut era ina descripziun dallas 37 persunas undradas da Mattli Conrad entochen Gion Antoni Derungs. Sco ils davos onns fuorman la scolaziun e formaziun, il cumiau cun necrologs, informaziuns davart autoritads politicas ed ecclesiasticas in interessant calender bein illustrau e structurau. In calender pulpiu ed interessant La 166avla ediziun dil Calender Romontsch ei sin meisa. Ella ei vegnida procurada dalla Surselva Romontscha sut il tgamun dil redactur Toni Vinzens. La purschida dil pli vegl annuari romontsch sin 260 paginas ei vasta ed interessanta enina. Las rubricas «mitus e praulas» e «mitus en muntogna» fuorman la part tematica principala. Aschia sefatschenta il calender da pader Placi a Spescha, respectivamein dalla premascensiun dil Péz Russein/Tödi igl emprem da settember 1824. «Caspar Decurtins – sia Crestomazia ed il vi e neu denter scret e plidau» ei in’ulteriura interessanta part da quella rubrica. In sguard sin 100 onns radio e televisiun ella Romontscha ei da cattar ella rubrica «digitalisaziun» e la fin finala sefatschenta il Calender Romontsch era dall’interessanta historia e muntada dil Curtgin d’honur sper la baselgia da s. Onna a Trun. (fmr/hh) Il frontispezi dil Calender Romontsch 2025. L’ediziun da quel cumpeglia 1000 exemplars.

En sia seduta dil gliendisdis sera ha il cussegl da vischnaunca da Mustér approbau il preventiv 2025 e concediu in credit da 300 000 francs per l’adattaziun interna dalla casa communala. Il preventiv dalla vischnaunca da Mustér per 2025 ch’ei vegnius acceptaus il gliendisdis sera dil cussegl da vischnaunca quenta cun in surpli d’entradas da 28 400 francs tier ina sviulta da rodund 18 milliuns francs. Sco quei che la suprastonza communala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, quenta il preventiv cun in cash flow da 730 000 francs ed investiziuns da 3,75 milliuns francs. Il pei da taglia sin entradas e facultad resta sin 99 %. Il preventiv vegn suttamess al referendum facultativ. Cumissiun da finanzas Il cussegl da vischnaunca ha decidiu d’installar ina cumissiun parlamentara da finanzas. Communablamein culla suprastonza communala duei quella s’occupar intensivamein dil preventiv 2026 e cullas prestaziuns generalas dalla vischnaunca. Cheutras duei sedar ina buna e capeivla survesta. Credit per la casa communala Il cussegl da vischnaunca ha approbau in credit da 300 000 francs per la sanaziun ed adattaziun interna dallas localitads dalla casa communala. Sco quei che la suprastonza communala scriva, setracta ei cunzun d’ina adattaziun dalla construcziun en favur da persunas impedidas corporalmein e persunas attempadas conform alla lescha davart l’egualitad da persunas cun impediments. Da niev duei il spurtegl esser el plaunterren. Differentas spartas administrativas duein vegnir unidas. Cheutras duei era il menaschi operativ vegnir simplificaus. La decisiun vegn suttamessa al referendum facultativ. Il spurtegl en casa communala vegn spustaus dall’emprema alzada el plaunterren. Cheutras duein persunas attempadas e cun impediments haver access als survetschs communals.

Trun Il cussegl da vischnaunca da Trun ha eligiu il gliendisdis sera siu tgamun pigl onn 2025. Niev president da quel daventa Baseli Tomaschett e niev vicepresident Wendelin Decurtins. Unanimamein ha il cussegl da vischnaunca acceptau il preventiv 2025 per mauns dalla radunonza communala. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa, quenta il preventiv cun in surpli d’entradas da 185 000 francs. Il budget preveda in gudogn avon amortisaziuns da 778 000 francs ed investiziun da netto 1,99 milliuns francs. Il pei da taglia per 2025 importa 95 %. Plinavon ha il parlament communal acceptau unanimamein la participaziun dalla vischnaunca da Trun alla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunaras dallas Ovras electricas Rein Anteriur SA. La corporaziun coordinescha e representa ils interess e giavischs communabels dallas vischnauncas concessiunaras anoviars. En num dallas vischnauncas contrahescha ella denter auter cullas Ovras electricas Rein Anteriur SA pertuccont il retuorn a tschep dallas ovras ni surpren la responsabladad per l’economisaziun dall’energia da participaziun e da concessiun. (fmr/hh) Il preventiv dalla vischnaunca da Trun per 2025 quenta cun in gudogn.

La davos’jamna han Pendicularas Grischun communicau ina digren dallas frequenzas da 18 % tier las pendicularas grischunas la stad 2024. D’ina stad buc optimala scriva era HotellerieSuisse, l’associaziun dils hoteliers svizzers, en ina informaziun allas medias. Ina bilanza variada dalla stad 2024 annunzian era las destinaziuns turisticas dalla Surselva. Las pendicularas grischunas han registrau ils meins da stad 2024 il pli grond minus da frequenzas dall’entira Svizra. In minus da 18 % en cumparegliaziun culla stad 2023 seigi in grond manco da frequenzas. Il minus ella media svizra munta a 7 %. Deficits hai era dau tier ils hotels svizzers. L’associaziun HotellerieSuisse communichescha ch’ina gronda part dils hotels svizzers hagi giu marschas pli bassas questa stad en cumparegliaziun culs meins da stad 2023. La plievgia s’empo Tuttas treis destinaziuns sursilvanas (Laax-Flem-Falera, Sedrun-Mustér Turissem e Surselva Turissem) han giu cunzun in bien hosp questa stad: L’aura da plievgia naven dil matg entochen viaden el fenadur. «Nus havein sentiu extremamein ch’ei ha giu pli paucs hosps l’emprema part dalla stagiun da stad 2024», di Kevin Brunold, il directur da Surselva Turissem enviers la FMR. Da l’autra vart seigi igl uost staus fetg buns. «Uonn s’empo la plievgia dalla munconza da frequenzas turisticas la stad. La stad essan nus semplamein dependents dall’aura», di Kevin Brunold. Ella medema crenna dattan ils responsabels dalla destinaziun Flem-Laax-Falera. Sulettamein igl uost 2024 hagi ins registrau in surpli da pernottaziuns da 5 % en cumparegliaziun cugl uost 2023. La schliat’aura hagi era giu consequenzas per Flem-Laax-Falera e quei ton tier las pendicularas sco era tier la hotellaria. 2024 maunchien era las pernottaziuns dil Parkhotel Waldhaus che seigi serraus dapi in onn. Empau meglier vesa la bilanza generala ora sissum la Surselva. Nicole Weber, la gestiunaria da Sedrun-Mustér Turissem discuora d’ina stad 2024 ch’ins sappi cumparegliar cun la stad 2023. Igl uost ed il settember cun fetg aultas frequenzas hagien pudiu ulivar empau las pli bassas frequenzas dall’entschatta e dalla fin dalla sagiun da stad. L’aura ei in factur La munconza da spazi ella politica da prezis, la munconza da forzas da lavur qualificadas ed en consequenza neginas segirtads da planisaziun ein ils facturs decisivs per la munconza da turistas e turists da stad en Surselva. Quei tenor HotellerieSuisse e Pendicularas dil Grischun. Pil directur da Surselva Turissem, Kevin Brunold, ei la munconza da persunal qualificau in tema che ha occupau fetg la gastronomia da sia destinaziun duront la stad 2024. «Ins sto haver avunda persunal cu igl ei bial’aura e quei quen ei buc ius si adina en nossa destinaziun.» Il spazi d’agir seigi pigns, di Kevin Brunold. D’in pign spazi ella politica da prezis e da memia paucas forzas qualificadas discuora era la destinaziun Flem-Laax-Falera. E Nicole Weber, la gestiunaria da Sedrun-Mustér Turissem ha vuliu dar negina risposta alla damonda dalla politica da prezis ed alla munconza da forzas da lavur. Dapliras purschidas la stad 2025 Sedrun-Mustér Turissem vegn ad augmentar sias purschidas da stad igl onn 2025 cun La Pendenta, la pli liunga punt pendenta dil Grischun. Plinavon vegni la scursalera a Caischavedra ad esser aviarta da niev igl entir onn naven da 2025, di la directura Nicole Weber. «Ultra da quei vegnin nus ad extender las prestaziuns da nossa carta da hosps sin las pendicularas sco era sin ils survetschs dalla Viafier Matterhorn Gottard denter Realp e Mustér. A Flem-Laax-Falera vegn ins ad arver il december il niev restaurant sper il Lag La Cauma. Quei restaurant vegni ad esser aviarts da niev igl entir onn, scriva Flem-Laax-Falera Turissem en sia risposta alla FMR. E naven da l’autra stad vegni ins a saver viagiar cul FlemXpress egl intschess dalla Sardona ch’ei part dil Patrimoni natural mundial dalla UNESCO. Ina gronda part dils hosps da stad ella destinaziun Surselva Turissem ein stai Svizras e Svizzers questa stad. Cun la situaziun dall’aura ch’ins hagi giu, fussi ei stau bien da saver esser pli flexibels, di il directur da Surselva Turissem Kevin Brunold. «Nus vegnin a tschercar il discuors cunzun cun ils ustiers da Breil e Sursaissa per mirar sch’ei dess aunc ina ni l’autra pusseivladad d’esser pli flexibels culs temps d’avertura dils menaschis.» Plinavon vegni Surselva Turissem ad augmentar las purschidas dallas guidas Miracultura. Tut ei semtgau La prioritad per las destinaziuns turisticas dalla Surselva ha la stagiun d’unviern che stat avon porta. Els intschess da skis dalla destinaziun Surselva Turissem vegn ins tenor Kevin Brunold ad arver la nova ustria Wali a Sursaissa. L’avertura dalla stagiun da skis seigi previda cuort avon Nadal e sch’ei havessi da dar neiv avon, lu arvien las pendicularas secapescha avon lur pistas da skis. A Flem-Laax-Falera ha la partenza dalla stagiun d’unviern liug ils 30 da november 2024. Alla fin da quest’jamna vulessi ins entscheiver cun las lavurs da far neiv artificiala, scriva la destinaziun turistica. Sedrun-Mustér Turissem informescha ch’il territori da skis sil Gemsstock vegni aviarts ils 23 da november 2024 e la colligiaziun dils territoris da skis seigi en funcziun naven dils 14 da december 2024. il bogn da Glion ei staus serraus biars dis uonn stad Il matg tochen il zercladur eisi stau memia bletsch: silla plazza da golf a Breil, l Parkhotel Waldhaus ei staus serraus l’entira stagiun da stad 2024. las pendicularas han giu 18 % dameins frequenzas,

Per miu davos «Pled sin via» vi jeu raquintar dad in’observaziun che jeu hai astgau far quei atun en casa da scola: Uost 2024 Sco per tut ils affons dall’annada 2017 han era Noah e Diar giu lur emprem di da scola. Els han buca frequentau ensemen la scoletta. Perquei sevesan els oz per l’emprema gada. Ensemen cun 21 auters affons dil quartier ein els vegni partgi tier ella classa 1-b. Aunc ein omisdus plitost schenai. Duront las empremas jamnas observeschan els il cunfar ella classa sin distanza. Aschia emprendan ei d’enconuscher in l’auter. In tec dapersei dil grond trubel entscheivan els a far cun legos ensemen. Suenter quell’emprema avischinaziun ein els allura spert daventai inseparabels. Megliers amitgs. Cuort avon las vacanzas d’atun. Sco duront mintga pausa dallas nov sesan Noah e Diar in sper l’auter. Noah arva sia boxa da marenda da dinosauriers e contempla tgei che bab e mumma han mess lien. Igl ei in pign sandwich ed in pèr bastunets da salami. Diar pren neunavon sia boxa. Igl ei ina grischa d’aluminium ch’el ha survegniu dil departement d’educaziun sigl emprem di da scoletta. Endadens, sco mintga damaun, ina savetscha ed in per schneclas-meila. Els maglian en ruaus e contemplan tgei che cuora e passa sil plaz scola. Suenter in mument fa Noah amogna in salami. Diar di na e declara ch’el sappi buca magliar quel, perquei ch’ei hagi en carn da piertg. Il di sisu Quella damaun ei Diar arrivaus sco in dils emprems. El ei staunchels. Quei ves’ins en ses egls ed tier mintga moviment ch’el fa. Duront ch’el penda si la giacca e trai en ils scalfins, arrivan tschels affons. Noah ei oz in dils davos. El ei denton plein energia, cuora si per Diar e di: «Mira, mumma ha cumprau novs bastunets da salami. Quels sas ti uss era magliar. Quels ein da gaglina.» Noah pren ord siu sacados sia boxa da dinosauriers, arva ella e muossa cun egls euforics silla gaglina ch’ei illustrada sil pac da salami. «Mira, Diar! Da gaglina.» Las sfidas per nies futur ein immensas. E tgi che persequitescha l’actualitad pudess piarder la speronza. Il mund fa da stuorn e lai magari sulet la speronza sin speronza. Mo Noah e Diar dattan ad ins forsa in tec dapli speronza. Orlando Cadonau è persuna d’instrucziun e dapi onns en ina marusaglia cun il Club da ballape Basilea. L’enviern emprova el stinadamain dad imitar la «hocke» da Didier Cuche. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La primavera 2023 ha la casa editura Somedia introduciu in niev sistem d’impaginar per sias gasettas jamnilas. Ina da quellas ei il Fegl ufficial Surselva (FUS). L’automatisaziun seigi gartegiada, declara Ralf Seelig, il meinagestiun dils survetschs da medias da Somedia. Augustin Beeli/FMR Ils temps semidan. Tochen ch’ina gasetta era semtgada per la spediziun als abonnents eran pli baul ina retscha da pass da lavur involvadas. In correspondent che vuleva rapportar d’in toc da teater en siu vitg scriveva avon 40 onns siu text silla maschina da scriver. El metteva quel ella cuviarta, metteva la brev sin posta per tarmetter la correspondenza per exempel alla Gasetta Romontscha ni alla Casa Paterna. Il redactur retscheveva quei text e repassava el. Ina persuna stueva silsuenter semtgar el per la stampa. In bustab suenter l’auter metter il tipograf ni cumpositur il text sin ina tabla. El stueva luvrar exact. Cu la tabla era pleina e tut ils texts dall’entira pagina da gasetta «cumponi» respectiv tschentai, deva il tipograf vinavon sia lavur al stampadur. Lez fageva in emprem squetsch. Lu vegneva il correctur en acziun. Il Fegl ufficial Surselva (FUS) ei in organ cun communicaziuns, annunzias ed avis da vischnauncas, pleivs, uniuns ed instituziuns. Temps intensiv d’introducziun Ina massa specialists eran involvai ella producziun d’ina gasetta. Ils davos decennis ha la digitalisaziun revoluziunau era quei sectur. Ils giuvnals da Johannes Gutenberg, gl’inventader dalla stampa, ein oz experts digitals. Quei ha consequenzas tochen tier la persuna che giavischa che siu text cumpari ella gasetta. Quel sto esser aviarts e flexibels pil niev sistem. In exempel: En connex cul Fegl ufficial Surselva (FUS) scrivan oz canzlias, secretariats da pleivs e responsablas e responsabels d’uniuns ed instituziun direct silla pagina da quei organ da publicaziun. «Avon in onn e miez havein nus midau sil sistem d’editar. Quei havein nus fatg en entelgientscha culla Regiun Surselva», declara Ralf Seelig, il meinagestiun dils survetschs da medias dalla casa editura. Alla FMR conferma el ch’ei seigi gartegiau d’optimar ils process da lavur dil FUS. «Igl ei in semegliont sistem che nus havein introduciu gia entgins onns avon tiel Fegl ufficial cantunal.». El lai valer che la midada seigi stada cumbinada cun fetg bia preparativas e lavurs. Ins hagi stuiu scolar tuttas applicadras ed applicaders dil FUS. Per tuttas persunas ch’ein responsablas per las communicaziuns e las annunzias ha la Somedia organisau scolaziuns. L’informaziun pil persunal da canzlia, glieud dallas pleivs, uniuns ed instituziuns seigi stada intensiva gl’emprem temps. Adina promts da segidar Ils emprems meins suenter l’introducziun hagi ei dau entginas circumstanzias e malsegirtads, conferma Ralf Seelig. Daferton ei la redacziun da texts el FUS ina certa lavur da rutina. «Il program da scriver ils texts ei fetg sempels. Mo persunas autorisadas che han in plaid-clav san far quei. Sco tiel Fegl ufficial cantunal funcziuna l’applicaziun oz senza problems», constattescha il responsabel dalla Somedia. Las persunas autorisadas controlleschan sez lur texts avon che quels cumparan. Ei dat schizun ina finiastra ch’ins vesa il text che cumapra el Fegl Ufficial. Ellas enconuschan era ils termins da redacziun. Tgi che vul che sia communicaziun cumpari il vendergis, sa ch’il text sto esser plazzaus tochen margis allas 14.00. Per las canzlias vala il termin da mesjamna allas 10.00. Il sistem niev da plazzar communicaziuns succeda parallelamein cul svilup ch’ins constattescha tier auters survetschs. Bancas, traffic public, parcadis e bia auters secturs ein digitalisai. «Sch’ei dat malsegirtads ni damondas, essan nus adina promts da segidar e dar sclariment», renda Ralf Seelig attent quei che pertucca il sistem da publicar communicaziuns el FUS. Per la casa editura Somedia seigi l’introducziun dil program d’editar texts gartegiada. Il medem sistem digital vala dil reminent era per las gasettas jamnilas ed organs ufficials dallas vischnauncas dil Grischun central e Vallada dil Rein da Cuera. «E naturalmein pil Fegl ufficial cantunal», cumplettescha Ralf Seelig. El puntuescha zatgei ch’ei dameins enconuschent: las applicadras ed ils applicaders autorisai da plazzar el sistem las communicaziun ein responsabels buca mo pil cuntegn mobein era pil correctorat. Funcziunarias e funcziunaris dallas canzlias sursilvanas ston pia esser versai e segirs cun scriver romontsch. In diplom da romontsch dat ei denton buca, mintga persuna romontscha ha la cumpetenza linguistica. «Nossa partiziun che prepara la stampa controllescha buca l’ortografia, mobein il cuntegn», repeta Ralf Seelig. In impurtont instrument En connex cull’ediziun dil FUS sco organ da publicaziun ha la Regiun Surselva fixau ina cunvegna culla casa editura Somedia. «Quella garantescha la distribuziun», declara Roger Tuor. Il meinagestiun dalla Regiun Surselva declara ch’ei detti mintg’onn ina sesida culla Somedia pertuccont la cunvegna ed ils puncts ch’ein fixai en quella.En connex cun sia rolla sco partenaria dalla Somedia ha la Regiun Surselva negina influenza ni silla redacziun dil FUS ed apparentamein era buca sin in lungatg romontsch correct d’annunzias e communicaziuns. Roger Tuor conferma quei. «Quei ei mai stau l’intenziun dalla Regiun Surselva.» Ei seigi in impurtont organ ed instrument e la Regiun Surselva garanteschi sia distribuziun, puntuescha el. Tgi che surpren oz la cumpetenza en caussa dil romontsch el cuntegn dil FUS ei clar: L’intelligenza artificiala e programs sco Google translate, Deepl translate eav. remplazzan la persuna che legia e curregia.

Dils 21 entochen ils 24 da november 2024 ha liug ad Olivone la 16avla «Espo Blenio». Quell’exposiziun da commerci e professiun el center Poli vegn cumbinada cun in program da rama. Dalla partida ei era l’Uniun Pro Lucmagn. Venderdis, ils 22 da november 2024 allas 18.30 vegn arranschau ina discussiun che porta il tetel «In pass denter duas vals: Dialog denter la Valle di Blenio e la Surselva». Sco ils organisaturs scrivan el program dall’exposiziun vegnan pliras persunas dad omisduas varts dil pass a separticipar alla discussiun, denter quellas era il president dalla Pro Lucmagn, cusseglier naziunal Martin Candinas. Suenter la discussiun vegn purschiu ina sera da gourmet cun products dalla Surselva. Per quella sera organisescha la Pro Lucmagn in transport da bus per las interessentas ed ils interessents dalla Surselva. Quels san s’annunziar per mail info@lucomagno.ch ni per telefon 081 936 30 00. Ils plazs el bus vegnan surdai ella successiun dallas annunzias. Il bus parta a Mustér allas 16.45 sper la Banca Raiffeisen, il retuorn dad Olivone ei previus denter las 22.30 e las 23.00. (fmr/hh)

Dacuort han las Pendicularas Sursaissa SA e las Pendicularas Mundaun SA salvau lur radunonzas generalas a Cuort/Meierhof. Ils acziunaris han saviu mirar anavos sin in bien onn da fatschenta. Las Pendicularas Sursaissa SA e las Pendicularas Mundaun SA meinan communablamein il territori da skis Sursaissa Mundaun. Quei fan ellas cun success, sco ils cussegls d’administraziun han saviu communicar dacuort allas radunonzas generalas dils acziunaris. Per l’emprema ga ein quellas vegnidas arranschadas communablamein. Bien onn da fatschenta Sco las duas interpresas scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, importa il recav dil menaschi pigl onn da fatschenta 2023/24 9,7 milliuns francs. Il cash flow contonscha la summa da biebein quater milliuns francs ed il resultat annual rodund 102 000 francs. 317 747 prementradas ein vegnidas registradas el territori, las frequenzas totalas muntan 2,47 milliuns. Allas radunonzas ein tuttas propostas dils cussegls d’administaziun vegnidas acceptadas. Saviu far grondas investiziuns «Grazia al cash flow da varga quater milliuns francs che las duas interpresas han generau communablamein, han pliras impurtontas investiziuns saviu vegnir fatgas uonn el decuors dalla stad e digl atun.» En special setracta ei dalla renovaziun dils indrezs d’ennevar, il baghetg niev pil restaurant da muntogna Wali, la cumpra da duas novas maschinas da far pista, la renovaziun dil parc da neiv Plitschès sco era la renovaziun dil tschancun da cuorsa cun in indrez da video. Las pendicularas da Sursaissa e Mundaun san mirar anavos sin in bien onn da fatschenta 2023/24.

L’emprema fin d’jamna dil november ha l’Uniun da gimnastica Cadi arranschau per l’emprema ga ina concurrenza da gimnastica d’acrobatica. Il success ei staus gronds. Ussa duein ulteriurs pass en favur da quei sport suandar. Sco Anja Klittich Berther, ina dallas responsablas, di, savess Mustér daventar in center regiunal da quei sport. En discussiun eis ei era da recepir quei sport ella Scola da talents Surselva. Dapi entgins onns ei la scolasta da sport Anja Klittich Berther da Segnas engaschada sisum la Surselva ell’instrucziun da gimnastica artistica. Plirs onns haveva ella era l’idea da porscher gimnastica d’acrobatica, mo persuenter ha il temps muncau. «Avon dus onns ein Mikhail Semenov ed Irina Semenova dall’Ucraina vegni a Mustér. Els eran engaschai en lezza tiara ella gimnastica d’acrobatica ed aschia havein nus concretisau l’idea da porscher ensemen cun els quei sport era cheu tier nus», seregorda Anja Klittich Berther. Gruppa cun 16 dels Spert eis ei reussiu d’animar ina partida affons da far gimnastica d’acrobatica ed ussa dumbra la gruppa gia 16 dels dall’entira regiun. Avon rodund diesch dis han els giu la caschun da semesirar el Center Fontauna a Mustér cun gimnastas e gimnasts dall’entira Svizra. Quella concurrenza – numnada campiunadi grischun – ei stada in success. Per quei motiv duei ella lu era buc esser la davosa concurrenza a Mustér. «Nus lessen cuntinuar cul campiunadi grischun, respectivamein ulteriuras concurrenzas, forsa era internaziunalas in mument. Quei savess esser en in ritmus da mintgamai dus onns», di Sara Gadola-Cajacob ch’ei stada ensemen cun Anja Klittich Berther ed ulteriuras persunas el comite d’organisaziun dil campiunadi. Gimnastica d’acrobatica ei in sport surtut per affons e giuvenils. Sco tier la gimnastica d’atletica ei il cunfin da vegliadetgna contonschius cun rodund 25 onns. Mustér sco center «Nus havein retschiert bia laud dall’associaziun svizra da gimnastica d’acrobatica Acro Suisse pil campiunadi. Nus sentin ch’il giavisch dall’associaziun ei che nus propagheien quei sport aunc pli fetg cheu tier nus», constatescha Anja Klittich Berther. La cautrenadra dil center da prestaziun a Turitg, Nina De Schoenmacker di: «Per l’emprema ga ei il mund dall’acrobatica svizzer s’entupaus a Mustér. Nus essan stai fascinai dall’organisaziun, dalla halla e dalla culissa singulara. Igl ei stau in’emperneivla e grondiusa concurrenza.» La gruppa d’acrobatica ei integrada ell’Uniun da gimnastica Cadi ed ei la suletta che porscha gimnastica d’acrobatica sco sport da concurrenza el cantun Grischun. Per promover quei sport sil pli ault nivel existan centers da trenament a Wil, Turitg e Genevra. «Tenor nies manegiar savess Mustér era esser aschia in center. Nus essan vid far ponderaziuns concretas per realisar quella finamira», puntuescha Anja Klittich Berther. Era culla Scola da talents Surselva a Glion seigien ils emprems contacts empusti. Vul dir: Scolaras e scolars dil scalem superiur savessen cumbinar quei sport cun lur scola (mira box). Ei drova la renconuschientscha «Swiss Olympic stuess renconuscher Mustér sco center, mo persuenter ston las premissas constar. Per part ademplin nus quellas cun nossas trenadras e nos trenaders», di Anja Klittich Berther. In crutsch ei il mument aunc l’infrastructura: «Il Center Fontauna ha fetg bun’infrastructura. Mo nus stuessen haver ina halla culla pusseivladad d’installar leu permanentamein ina matta speciala per nies sport. Quella ha ina surfatscha da 14 x 14 meters. Rumir quella matta suenter mintga trenament ni concurrenza ei cumbinau cun memia bia lavur.» Sco basa da trenament stuessi quella halla star a disposiziun per la gimnastica d’acrobatica minimum denter 20 e 25 uras per jamna. Medemamein duvrassi ei ulteriurs urdeins. Che Mustér daventi center da trenament da gimnastica d’acrobatica ni buc, quei sport vulan las iniziantas porscher en mintga cass era igl avegnir. «Igl interess dils affons ei fetg gronds e nus sentin era il sustegn dils geniturs. Aschi ditg che quei ei il cass, lein nus cuntinuar», di Sara Gadola-Cajacob. Treis entochen quater ga ad jamna vegn trenau. La lavur fatga ils davos dus onns muossi che la gruppa seigi silla dretga via. «Quei havein nus era constatau al campiunadi grischun. Nus havein la qualitad da concurrenzar culs auters ed essan datier dils megliers», di Anja Klittich Berther. Scola da talents Surselva ei interessada La gimnastica d’acrobatica savess esser gia igl onn da scola 2025/26 ina nova purschida dalla Scola da talents Surselva a Glion. Sco la menadra da scola Rita Bearth ha detg sin damonda dalla FMR, ein quater mattatschas stadas ad ina sera d’informaziun dalla scola e vegnan a far in fuffergnadi ella scola. Sch’igl interess dad ellas da frequentar la scola ei avon maun, han ellas d’absolver igl examen d’admissiun. «La scola sa porscher igl entir concept da basa era per quella purschida, vul dir la part medicinala e la part polisportiva. Leutier vegn secapescha gimnastica d’acrobatica sco accent culs trenaders dalla gruppa a Mustér», di Rita Bearth. In representant dalla scola hagi visitau il campiunadi grischun a Mustér e seigi staus fascinaus dil sport e dalla purschida. Il cantun mondi medemamein d’accord cull’introducziun da quella sparta nova. Las interessentas ed ils interessents per la scola da talents stoppien esser commembras e commembers d’in cader. Pusseivel seigi quei en quei cass entras l’appartenenza al cader naziunal. (fmr/hh) Bunas prestaziuns dils indigens Ils resultats dallas commembras e dils commembers dall’Uniun da gimnastica Cadi al campiunadi a Mustér: Women’s Pair Combined: 1. Sofia Gzella, Laura Vincenz. Women’s Group Competition: 1. Celine Weber, Emiliy Weber, Noemi Vögtli. 2. Ladina Sac, Malin Decurtins, Ava Götte. Mixed Pair Combined: 1. Lidia Semenova, Livio Gadola. Women’s Group Combined: 4. Alina Gadola, Meret Berger, Patricia Tenner. 5. Jael Flepp, Alina Berther, Maryna Semenova. Scola da talents prest era cun acrobatica Avon strusch duas jamnas ha giu liug a Mustér il campiunadi grischun da gimnastica d’acrobatica. Igl arranschament organisaus dall’Uniun da gimnastica Cadi ei staus in success. El ha fascinau, era la representanza dalla Scola da talents Surselva. «La gimnastica d’acrobatica savess esser gia igl onn da scola 2025/26 ina nova purschida dalla scola. Quater scolaras s’interesseschan persuenter», di la menadra dalla Scola da talents Surselva, Rita Bearth. Las cundiziuns per che la scola sappi porscher era quei sport ein pli u meins ademplidas. Schegie ch’il Center Fontauna porscha fetg buna infrastructura pil sport, ha quella tonaton aunc in crutsch pertuccont la gimnastica d’acrobatica. «Nus stuessen haver ina halla culla pusseivladad d’installar leu permanentamein ina matta speciala per nies sport. Quella ha ina surfatscha da 14 x 14 meters. Rumir quella matta suenter mintga trenament ni concurrenza ei cumbinau cun memia bia lavur», di Anja Klittich Berther, ina dallas iniziantas e trenadras da quei sport en Surselva. (fmr/hh) Lidia Semenova e Livio Gadola en acziun.

Avon 50 onns ha il giuven scolast Johann Clopath seschau engaschar sco redactur dalla Casa Paterna. La lavur da retschercar, documentar e crear accumpogna el dapi lu. Siu hobi preferiu viva el sco impaginatur e producent dil Calender per mintga gi. Augustin Beeli/FMR L’jamna vargada ein las scatlas s’emplunadas ella casa dalla famiglia Clopath. Ils 1000 exemplars dil Calender per mintga gi 2025 ein arrivai e la distribuziun en cumplein moviment. Per Johann Clopath e sia consorta Giuanna eis ei in temps intensiv cun menar gliestas, quens e tabellas. La logistica dil Cpmg ei en lur mauns. «Igl ei quasi ina interpresa da famiglia», conceda Johann Clopath. Il Sutsilvan, carschius si a Lòn en Val Schons, viva dapi decennis a Trin Mulin. Ferton che Giuanna procura la logistica, arva gl’impaginatur in niev dossier en siu computer. L’entschatta november, cu il calender niev arriva, entscheivi el gest a luvrar vid il Cpmg 2026. Johann Clopath, el plaz nua ch'el fa siu pli grond hobi, layouts e producziun da cudischs. Avon il monitur da siu computer muossa Johann Clopath entginas dallas 288 paginas dil calender 2025. Igl ei gl’actual che vegn gest distribuius. Mintga pagina ha el produciu sez. El lavuri cul program d’impaginar Indesign. Mintga streh e mintga lingia ha el tratg culla miur, ina nungetga lavur cun encurir ed optimar illustraziuns, plazzar fotografias, optimar graficas. El survegni las datotecas per la pli gronda part a moda electronica, gi il specialist. El elaborescha sez texts, illustraziuns e graficas. Impaginar ei il hobi grond da Johann Clopath. «Quei sas far sez sche ti eis buca ligiaus vid termins. E ti stos haver plascher da far quei», remarca el. La lavur creativa cun Indesign ei siu hobi. Sper quel da fotografar. Gl’onn 1974, pia avon 50 onns, eis el vegnius viaden ella sparta dallas medias e dalla grafica. Il redactur dalla Casa Paterna ha viu e viviu il svilup dalla tecnica. Igl ei daventau sia passiun. Suenter ch’el ei ius en pensiun ha el saviu sededicar alla creativitad visuala. Ed el vegli producir vinavon il Calender per mintga gi, conceda gl’um mudest e discret. Johann Clopath redactur sutsilvan e cumpositur dil Calender per mintga gi. La tiba dat colur e diverta Il carnet gest cumpariu ei puspei pulpius e varionts: 50 paginas pleinas cun historiettas, sgnoccas e legns, reportaschas cuortas, remas, schizun in teateret. Il redactur sursilvan dil Calender per mintga gi ha preparau per la tschunavla gada la tiba. Ell’introducziun menziuna Manfred Veraguth che la producziun dil carnet seigi sesviluppada sco veritabel project da famiglia. Nora Veraguth (14) e Flurin (10) Veraguth han scret contribuziuns, per exempel ils legns ni dils records fantastics d’animals. Ina reportascha interessanta ei era quella dil sault dils Maoris che la tiarza classa da Sagogn presenta. Las illustraziuns dad Ueli Pfister, Vuorz/Basilea, dattan al carnet levezia e colur, ellas ein individualas sco il stampat sez. La tiba ei in divertiment unic en in contuorn digitalisau. La Tiba, in supplement per affons dil Calender per mintga gi. La tiba 2024 san ins retrer direct tiel redactur Manfred Veraguth, Gassa Stretga 4, 7152 Sagogn, mail: manfred.veraguth@bluewin.ch . In exemplar cuosta 8 francs, per scolas 6 francs. Allas scolas seigi mo cussegliau da duvrar quei carnet zun animont. Il Cpmg, la 104avla annada Gl’annuari ha manteniu siu format da 22,7 sin 15,2 centimeters ed era il frontispezi ei il medem. Dapi 104 onns eis el tradiziunals e nunballucconts. Gl’exteriur cugliuna. Ch’il cuntegn ei moderns ed innovativs s’encorsch’ins gia ell’emprema part, il calendari dil Calender per mintga gi 2025 (Cpmg). Dil schaner tochen il december va mintgamai ina foto historica sur duas paginas ed in text dil redactur Manfred Veraguth accumpogna ella. Il cuntegn dil Cpmg ei individuals, persunals e zun variontas. Per la 25avla e davosa gada ha Manfred Veraguth redigiu la part sursilvana. Oriundamein in product «reformau» spetgan oz reformai sco catolics vess ch’el cumpari. Manfred Veraguth ha retschiert contribuziuns da fideivlas collaboraturas e collaboraturs. Sco per exempel Hubert Giger («Santiago»), Henrietta Caderas («Il cuolm da Cumanaglias»), Casper Gabriel («Scola da lavurs manilas a Vuorz») ni Linard Candreia («Viadi invernal a Würzburg»). Rapports e raquens legian ins tgunsch e bugen. Il Cpmg empeila sin viadis cuorts e liungs, ins empren d’enconuscher, mira el vargau ed el lontan. Per exempel la reportascha d’in viadi tras il Kirghistan ed igl Usbekistan, da Giosch e Ruth Gartmann. Il redactur sez, Manfred Veraguth, presenta denter auter ina retscherca extendida ch’el ha fatg cul tetel «Igl emprem giuc veramein romontsch per affons». Igl ei per la caschun da 100 onns dapi che Tumasch Dolf e Gian Fontana han ediu il giug musical «Ad acla». Il niev Calender per mintga gi ei 288 paginas gross. Il Calender per mintga gi 2025 san ins retrer ellas librarias e stizuns dils vitgs sco era dallas distributuras els vitgs. Ins sa era empustar el direct cun tarmetter in mail a johann.clopath@bluewin.ch, ni telefon 081 635 15 59.

Entochen igl onn 2021 figurava il pign laghet agl ur dil Pass dil Lembra senza num silla carta geografica svizra. Tuttenina ha el retschiert da Swisstopo il num Kistenpass-Seeli. Buca per plascher dalla cumissiun grischuna da nomenclatura che ha perquei intervegniu a Berna. Sin giavisch dalla vischnaunca da Breil survegn il laghet il num Lag d’Artgas. Duront decennis ha el giu negin num, il laghet sin 2580 meters sur mar che sesanfla ella vischinonza dil Pass dil Lembra. El s’emplenescha per regla la primavera enaquella che la neiv liua. Duront la stad svanescha l’aua enzanua ella glera aschia ch’il lag sepresenta igl atun sco plaun da glera schelada. Enzatgi che lavura a Berna tier Swisstopo, igl Uffeci federal da topografia, ha enzacu anflau per bien da dar in num al laghet. Ella versiun actuala dalla carta geografica svizra ha il laghet al Pass dil Lembra retschiert il num Kistenpass-Seeli. Intervenziun grischuna Il Kistenpass-Seeli ei era daus en egl al president dalla cumissiun grischuna da nomenclatura Armin Oswald. En enconuschientscha dalla situaziun geografica locala ei Armin Oswald secapescha staus cunscients ch’il laghet sesanfla en tiara romontscha sin intschess dalla vischnaunca da Breil. E per el ei il num Kistenpass-Seeli ord vesta grischuna secapescha buc staus acceptabels. En in mail drizzaus alla vischnaunca da Breil fa Armin Oswald valer ch’il num Kistepass-Seeli mondi sco tierm tudestg buc a prau cun ils nums da funs romontschs dalla vischnaunca sursilvana. «Tonpli perquei ch’il laghet sesanfla buca sil cunfin dils cantuns Glaruna e Grischun sco il Kistenpass/Pass dil Lembra.» Il president dalla cumissiun grischuna da nomenclatura conceda viers las autoritads communalas da buca saver daco che ils collaboraturs da Swisstopo ein insumma vegni silla idea da dar quei num al laghet. La cumissiun da nomenclatura ha proponiu alla vischnaunca dad eruir, sch’in num local existi insumma. «Quei ei buc stau il cass, perquei havein nus proponiu dus novs nums.» La cumissiun ha suttamess alla suprastonza communala dus nums romontschs per far la tscharna: Lag d’Artgas che sereferescha al Péz d’Artgas ella vischinonza, ni Laghet Lembra che regorda al frar grond, il lag da fermada da tschella vart dil pass. Sco ei para exista numnadamein negin num local per il laghet al pei dil Péz d’Artgas. Tenor las informaziuns dalla canzlia communala da Breil ha la suprastonza communala dau la preferenza al num Lag d’Artgas. Aschia ch’il Kistenpass-Seeli svanescha proximamein dalla carta. E cun l’aua dalla primavera 2025 seformescha il niev Lag d’Artgas sin 2580 meters sur mar ed era ella gliesta cun ils nums locals ufficials. Tuttas parts linguisticas ein representadas Part alla cumissiun da nomenclatura fa era il cauredactur dil Dicziunari Rumantsch Grischun, Ursin Lutz. El gi che tuttas parts linguisticas grischunas seigien representadas ella cumissiun che tegn en egl ils nums locals grischuns. «Nums che vegnan duvrai dalla mesiraziun ufficiala.» Ursin Lutz gi che las vischnauncas sezzas hagien la pusseivladad da proponer midadas per mauns dalla cumissiun. «En connex cun las fusiuns ei quei magari stau il cass.» Il cauredactur dil DRG menziuna vinavon ch’il president dalla cumissiun Armin Oswald uardi che las atgnadads linguisticas grischunas vegnien risguardadas ella carta geografica. «La cumissiun ha per exempel intervegniu a Berna ch’ils nums romontschs dils Pass Alpsu e Pass Lucmagn vegnien era risguardai silla carta.» Cun la digren dils glatschers ei la cumissiun adina puspei dumandada da dar nums a lags che sefuorman els loghens nua ch’ils glaschers svaneschan. El plaun ch’il glascher dil Terri curclava antruras dat ei oz niev il Laghet la Greina. Via la pagina digl Uffeci d’agricultura e geoinformaziun ein ils nums locals da mintga singula vischnaunca grischuna publicai. E quellas gliestas ein liungas, ils nums locals che possedan ina liunga historia ein per gronda part enconuschents e nudai. E la gliesta dalla vischnaunca da Breil vegn pli probabel proximamein amplificada cun il num dil Lag d’Artgas.

Julian Cathomas semeglia buca mo il retg da bastuns – in dils siat honors dallas troccas. Cun quei giug cun 78 cartas s’identifichescha el era dapi sia giuventetgna. Per ses gronds merets en favur dil Club da troccas Alpin Breil dapi 50 onns eis el vegnius numnaus commember d’honur dacuort. Tgi che dat mintgaton troccas ei strusch vegnius da surveser ina ga ni l’autra Julian Cathomas da Breil. El ei attaschaus a quei giug da cartas dapi sia giuventetgna e quei sco paucs auters. Igl onn 1974 – cun 21 onns – eis el entraus el Club da troccas Alpin Breil. En quel ha el buca mo cantau pass cul narr e gudiu la cumpignia, mobein era luvrau. «En quels 50 onns ha jeu giu 48 onns ina funcziun ni l’autra sco cassier, president e revisur da quen e dapi 2020 puspei sco president», di igl um ella vegliadetgna da 71 onn ch’ei da professiun miradur e pur. Tgei muntada che las troccas han per el muossa denton era siu engaschament ell’Uniun da troccas grischuna. Leu eis el in dils responsabels per las reglas. Claras reglas e statuts Il Club da troccas Alpin Breil ei vegnius fundaus igl onn 1966. «El ei in dils pli vegls en Surselva cun reglas e statuts», di Julian Cathomas. Sch’el di quei, lu vegn quei ad esser aschia, pertgei paucs auters enconuschan la scena dil giug da troccas aschi bein sco el. El sa co ils da Domat cantavan il giug pli baul, pia empruavan da declarar al partenari tgei cartgas ch’ins ha enta maun. El enconuscha las atgnadads dils da Glion e buca il davos era quellas dallas trochistas e dils trochists sisum la Surselva. «Aschi fin e bi sco ils da Domat cantavan pli baul fageva negin auter. Ina flur ni in brumbel e lu saveva il partenari tgei che quel da l’autra vart dalla meisa haveva enta maun», constatescha Julian Cathomas ed el seregorda era dil temps ch’el ei entraus el club: «Lu deva ei biars buns giugadurs e da quels hai jeu empriu ina massa.» Biala renconuschientscha Dapi 50 onns eis el fideivels al Club da troccas Alpin Breil e per quell’attaschonza e la lavur eis el vegnius numnaus commember d’honur la fin d’october. «Quei ei secapescha ina biala renconuschientscha», di Julian Cathomas. Oz dumbra il club 14 commembras e commembers dalla vischnaunca da Breil. Il pli vegl ha 85 onns, la pli giuvna 65 onns e la media da vegliadetgna corrispunda ad exactamein 75 onns. «Ils megliers onns eran nus 24 commembras e commembers. Malgrad las stentas d’animar ils giuvens da dar troccas, vegnan negins suenter. Oz han ils giuvenils auters interess. Per quei motiv gudin nus il mument, cura ch’igl ei finiu eis ei finiu cul club», di il senior cun empau panzieri pil svilup dalla cultura en general. Campiunadi ch’ei dat buca pli Julian Cathomas seregorda bugen dil temps passau: «Pli baul devan nus dil Club da troccas Alpin Breil in campiunadi da clubs encunter Surrein, Danis/Tavanasa e Domat. En quel vegneva il meglier club eruius. Nus devan in campiunadi intern ed in turnier per la ligiongia. En quel stuevan quels che sperdevan pagar la tscheina. Lu organisavan nus seras da troccas encunter trochistas e trochists d’autras ustrias a Breil e purschevan il Cup Kistenpass per in e scadin. Quel havein nus organisau da 1968 entochen 2014.» Ei devi era in turnier per carnpiertg ni pli tard in turnier per premis. En quei miez tschentaner che Julian Cathomas ei commember dil club ha el dau troccas cun 18 differents partenaris e cun in techet luschezia di el: «Dapi ch’jeu sun el club sun jeu staus 38 onns sil podest da nies turnier intern.» Ch’il cletg gioga ina ga ni l’autra era ina rolla snega el buca: «Ins sa adina spiarder. Spiarder in giug ch’ins havess saviu gudignar fa denton mal.» Il club viva aunc L’activitad enteifer il Club da troccas Alpina Breil ei semantenida entochen sil di dad oz. Aunc adina vegn dau in campiunadi intern. Damai che las biaras commembras ed ils biars commembers ein sils onns, serendan mo paucs a turniers ordeifer: «Il campiunadi grischun ni ils masters cuozan mintgamai memia ditg pils pli biars da nus.» Enstagl d’ina tscheina communabla porscha il club ussa ina sentupada da miezdi ora ella natira, cumbinada per exempel cun ina grillada. Malgrad tuttas difficultads d’anflar giuvnas e giuvens che pon sescaldar pil giug da troccas di Julian Cathomas: «Persunalmein arda il fiug per las troccas aunc adina en mei sco pli baul. Dar troccas ei per mei era guder la cumpignia.» Ina veta pil mund, narr e bagat Dacuort ei Julian Cathomas (71) vegnius numnaus commember d’honur dil Club da troccas Alpin Breil. Buca mo perquei ch’el ei commember da quel dapi 50 onns, mobein perquei ch’el ha surviu a quel en pliras funcziuns. Mund, narr e bagat accumpognan el dapi sia giuventetgna. «Persunalmein arda il fiug per las troccas aunc adina en mei sco pli baul. Dar troccas ei per mei era guder la cumpignia», di Julian Cathomas e selegra sil proxim scart. (fmr/hh) Dapi 50 onns ei Julian Cathomas commember dil Club da troccas Alpin Breil. 48 onns ha el adempliu en quel la funcziun da cassier, revisur da quen ni president. Persuenter eis el vegnius numnaus commember d’honur dil club. Il retg da bastuns. Ina semeglionza cun Julian Cathomas san ins buca snegar. Julian Cathomas (amiez) al campiunadi grischun igl onn 2017.

Vischinas e vischins da Tujetsch han approbau la mesjamna sera il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2025. Sco la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa, quenta il quen da gudogn e sperdita cun in avanzament da biebein 37 000 francs tier ina sviulta da rodund 15,7 milliuns francs. Il quen d’investiziuns ch’ei medemamein vegnius approbaus, preveda expensas da brutto 7,723 milliuns francs, netto 7,222 milliuns. Il cash-flow ei calculaus cun 693 000 francs. La radunonza da vischnaunca ha decidiu unanimamein da schar il pei da taglia d’entrada e da facultad pigl onn 2025 sin 95 % dalla taglia sempla dil Cantun ed il pei da taglia sin schischom sin 1,5 ‰. Cun grond pli ha la radunonza da vischnaunca priu per enconuschientscha igl extract dil plan da finanzas 2025 – 2029. Sco niev suppleant dalla cumissiun da baghegiar han vischinas e vischins eligiu Martin Cavegn (32) da Sedrun. (cdm/fmr)

Las vischnauncas egl intschess dalla Arena Alva enconuschan l’aschinumnada carta indigena che lubescha allas persunas cun sedia stabla da retrer diversas purschidas turisticas pli favoreivel. Flem, Laax e Falera porschan a partir dall’entschatta november 2024 ina legitimaziun persunala digitala. Il menader da project Florian Karb tschontscha dad ina lavur da piunier dallas treis vischnauncas. Pil mument procura ella per dapli lavur all’administraziun communala da Flem, sco quei che la menadra dalla controlla da habitonts Anita Cavelti conferma. Ei setracta dalla nova carta da legitimaziun digitala che las treis vischnauncas da Laax, Flem e Falera han introduciu ils 7 da november 2024. Ella remplazza la legitimaziun ordinaria sin pupi che conferma che la persuna ei dacasa en ina dallas treis vischnauncas. Grazia alla legitimaziun san las persunas che habiteschan stabel en vischnaunca far diever pli favoreivel da diversas purschidas turisticas. Purschidas pli favoreivlas Per exempel san ellas retrer la carta da sesiun dallas pendicularas per in prezi reduciu, ir gratuit cun bus enteifer la destinaziun turistica, ir a far bogn pli favoreivel el Lag la Cauma ed auter. «Igl interess per la versiun digitala ei fetg gronds», gi la menadra dalla controlla da habitonts dalla vischnaunca da Flem. Dapi l’entschatta november ha Anita Cavelti gia registrau 500 damondas per la carta digitala. «Jeu supponel da dar suatientscha entochen primavera a 2500 damondas.» A liunga vesta duess la carta digitala denton procurar per dameins lavur all’administraziun communala da Flem ed allas ulteriuras vischnauncas da Laax e Falera. Las persunas che han il dretg da retrer ina legitimaziun indigena san seregistrar sin via electronica e la carta vegn tarmessa dalla canzlia per posta. «Aschia che nus havein dameins persunas che ston vegnir al spurtegl dalla canzlia», sco quei che Anita Cavelti explichescha. Elavurau la legitimaziun persunala per las habitontas ed ils habitonts da Flem, Laax e Falera che surpassan il 6avel onn da naschientscha ha ina gruppa da lavur, introducida dalla vischnaunca da Flem. Igl informaticher Florian Karb che viva a Flem ha menau quella gruppa da project. El tschontscha en connex cun la carta persunala digitala dad ina lavur da piunier dallas treis vischnauncas. E fa attent che la carta sa era vegnir cargada sil telefonin. «Igl ei era pusseivel da cargar si la carta da sesiun dallas pendicularas silla carta persunala.» Proteger las datas Florian Karb gi che mintga possessur dalla carta decidi sez, sch’el vegli surdar allas pendicularas sias datas persunalas per schar cargar si la carta da sesiun. «La gruppa da project e las vischnauncas ein pertschartas che las datas persunalas ein impurtontas e ston vegnir protegidas.» Sco quei che Florian Karb tradescha, ei la gruppa da project sedecidida dad installar la legitimaziun persunala per persunas indigenas en ina emprema fasa en las treis vischnauncas. «Egl avegnir san ins senz’auter extender las cartas sin ulteriuras vischnauncas.» En damonda vegnan segiramein vischnauncas vischinontas nua ch’ils habitonts stabels han medemamein il dretg da far diever dalla purschida turistica per in prezi reduciu. Florian Karb ei cunscients ch’ei sa dar in ni l’auter incap entochen che la nova software ei secumprovada. «Mia finamira ei dad instruir il persunal dallas administraziuns communalas aschilunsch ch’el damogna las sfidas.» Online ni via spurtegl Las treis vischnauncas han installau ina pagina da web che porscha alla populaziun dabia informaziuns davart la nova legitimaziun digitala. Via quella pagina san indigenas ed indigens tschentar la damonda online per ina carta cun indicar num, adressa e gi da naschientscha. La carta digitala selai era retrer direct sin canzlia dalla vischnaunca da domicil. Era sche la carta digitala vala tschun onns vegn la menadra dalla controlla da habitonts strusch a piarder la lavur ils proxims onns. Flem sco liug turistic posseda ina pulita midada da habitonts stabels. Anita Cavelti indichescha in diember da 300 entochen 400 persunas per onn che vegnan a star a Flem mo per in cuort temps. Enaquella ch’els bandunan Flem croda il dretg sin la legitimaziun indigena.

Igl interess per far l’emprema spassegiada sur la pli liunga punt pendenta grischuna denter Mustér e Mumpé Medel ei staus gronds. La sonda vargada ha l’Uniun punt pendenta envidau alla avertura e surdau en quei mument il stabiliment els mauns dalla vischnaunca. A caschun dall’avertura ufficiala dalla punt pendenta a Mustér la sonda vargada ei vegniu surdau beinenqual regal. In regal che ha bunamein priu il plaid al president dalla Uniun punt pendenta Christian Loretz ei la fuola da glieud stada ch’ei seradunada a caschun dall’avertura a Sontga Gada. «Jeu sun surprius ed engrazieivels per vies sustegn e vossa preschientscha», ha il president dalla uniun getg viers sponsurs e visitadras. La glieud ei vegnida per assister alla messa festiva ed alla bendicziun dalla punt pendenta entras igl avat dalla claustra da Mustér, Vigeli Monn. E per tedlar ils divers plaids festivs e secapescha per far ils emprems pass silla punt nova e serender a Mumpé Medel e guder igl aperetiv. Il secund regal che Christian Loretz ha retschiert paucs gis avon l’avertura ein stai ils 50 000 francs digl Agid svizzer per la muntogna. «Cun quels daners ein ils cuosts totals dalla punt curclai.» Regal per la vischnaunca Mo Christian Loretz e sia uniun han era saviu surdar in regal. In regal pesont en favur dalla vischnaunca da Mustér ella valeta da 2,4 milliuns francs. En in act simbolic ha Christian Loretz mess la punt pendenta els mauns dil president communal René Epp. Lez ei secapescha staus intimaus buca mo dil regal, mobein tonpli digl engaschi privat en favur dalla punt e la finfinala en favur dil turissem sursilvan. Ed in ulteriur regal, in plitost simbolic ei ius al cau dil Resort Catrina e dallas pendicularas da Mustér, Marcus Weber. Enconuschentamein eis el siglius ella crena finanziala enaquella ch’il suveran da Mustér ha renviau all’urna il credit per la punt pendenta. «Ei ha segiramein dau motivs per il suveran da renviar quei credit», ha Marcus Weber resumau la sonda vargada. «Tuttina sto la populaziun sursilvana esser pertscharta ch’ella viva en ina moda ni l’autra dil turissem.» Sedrizzaus als presents ein ton il cusseglier guvernativ Marcus Caduff sco il cusseglier naziunal Martin Candindas. Secapescha che la punt sco simbol che colligia e surpassa vals ei denter auter stada in tema dallas explicaziuns dils plaids festivs. La representanza politica cun la suprastonza dalla uniun punt pendenta ha silsuenter tagliau il bindel e dau liber il passagi. Ils affons da Mustér han sco emprems astgau passar la punt avon che sponsurs, hosps ed indigens ein semess sin via respectiv sin punt ils 270 meters viers Mumpé Medel. RTR rapporta da 700 persunas che han passau la punt per l’emprema ga. Kim Degonda, Mustér Igl ei stau bi che nus scolaras e scolars havein astgau ir sco emprems sur la pendenta. Quella punt ei coolira ed ins sto insumma buca haver tema era sch’ella trembla in tec. Jeu pereinaga vai insumma buca giu sterment. E duront ir sulla punt hai jeu era saviu leger ils nums sillas plachettas dallas persunas che han dau daners per realisar la punt. Manuel Flepp, Mustér Igl ei stau fetg impressiunont dad ir sur quella punt vi era sch’ei balluca in stel. Ins sa guder la bellezia cuntrada ed aschi spert sun jeu aunc mai stau da Mustér a Mumpé Medel. Jeu hai era spetgau vess da finalmein saver passar la punt cunquei ch’ins ha saviu persequitar co las lavurs da construcziun ein s’avanzadas spert e suenter ha ei giu num da spetgar in meins entochen l’avertura. La punt ei segir era ina nova attracziun turistica per Mustér e l’entira regiun. Ida Peyer-Levi, Lucerna Jeu sun carschida si cheu a Mumpé Medel e vivel oz a Lucerna. Igl ei stau in fetg special mument dad ir l’emprema ga sur la punt. Jeu stos far in grond cumpliment a quels che han dumignau da realisar quei project. Pli baul stuevan nus ir a messa la dumengia a Mustér e nus havevan aunc buc auto e stuevan ir giu Cuflons e da tschella vart si. Lu havessan nus segir giu plascher dad ina tala punt. Ni pli tard cu nus maven en sortida e vevan buc auto per turnar a casa fuss quei stau ina flotta caussa da saver vegnir sur la punt vi. Pauli Levi, Mumpé Medel Jeu fetsch il pur cheu a Mumpé Medel e vai gia constatau dapi in temps che biaras persunas s’interessavan da cheu anora per la punt avon ch’ella era insumma en construcziun e dumandavan nua che quella vegni. Jeu manegiel bein che quella punt porti avantatgs sco attracziun turistica. E secapescha ei Mumpé Medel ussa in bienton pli datier a Mustér. A pei ein ins ussa pli spert da tschella vart dalla val. Jeu manegiel denton ch’ils indiges vegnan plitost vinavon a prender igl auto per ir vi Mustér enstagl dad ir a pei.

L’uniun regiunala da dunnas Fontanivas ha festivau la sonda vargada a Castrisch il anniversari da 90 onns. A Castrisch han las commembras dallas uniuns da dunnas da Duin, Pitasch, Riein, Luven, Castrisch e Vuorz salvau la radunonza generala giubilara. Actualmein presidiescha Mischela Camenisch da Duin l’uniun regiunala da dunnas Fontanivas. Ina uniun che secumpona dallas commembras dallas uniuns da dunnas dils vitgs da Pitasch, Duin, Riein, Luven, Castrisch e Vuorz. A caschun dalla fundaziun dallas Fontanivas a Glion ils 21 da matg 1934 eran aunc las uniuns da dunnas da nov vischnauncas dalla partida. Allas fundaturas appartenevan lu aunc las uniuns da dunnas da Glion, Sagogn e Flond. L’emprema presidenta dallas Fontanivas ei Albertina Bertogg-Danuser da Sevgein stada. Sco ei para eran avon 90 onns pia aunc dunnas da Sevgein entretschadas ella uniun regiunala.Mischela Camenisch ha explicau viers la FMR che 75 dunnas seigien actualmein organisadas via las uniuns da dunnas dils vitg ellas Fontanivas. «Nossa sentupada annuala ei principalmein cheu per tgirar la cumpignia», gi Mischela ­Camenisch. Mintga dus onns organisescha la secziun Fontanivas in viadi e las commembras ein era promtas per segidar ad occurrenzas pli grondas. «Quei ei stau il cass a caschun dalla davosa Agrischa a Glion.» Mischela Camenisch fa attent che las Fontanivas seigien sco secziun commembras dalla Uniun grischuna dallas puras e dunnas dalla campagna. Delegadas grischunas a Glion «Gl’auter onn organisein nus la radunonza da delegadas da nossa uniun tetgala grischuna cheu a Glion e spitgein 150 dunnas», tradescha la presidenta dallas Fontanivas. Mischela Camenisch fa attent che las uniuns da dunnas ein via las Fontanivas buca sulet commembras e pagan ina contribuziun alla Uniun cantunala dallas puras e dunnas dalla campagna, mobein era colligiadas cun l’uniun tetgala svizra. «Nus sustenin era la casa da dunnas a Cuera cun contribuziuns.» Mischela Camenisch fa attent allas stentas dallas uniuns da dunnas da haver ina vusch ella politica e da sustener dunnas en pitgiras. «Quei engaschi realiseschan biaras e biars buc.» Engaschi per la cuminonza FMR: Las uniuns da dunnas ein adina s’engaschadas ferm ed en tutta tgeuadad per la cuminonza dil vitg, ei quei aunc adina aschia? Mischela Camenisch: Quei ei aschia, nus essan aunc adina fetg activas els vitgs e purschin dabia. Per exempel leu nua che las ustrias mauncan vegnan las uniuns da dunnas savens dumandadas dad organisar pasts da bara. Secapescha ch’ei ha dau entginas midadas che pertuccan nies engaschi. Pli baul organisavan las uniuns da dunnas fiastas ed events per ils vitgs sco per exempel in turnier da jass ni auter. Oz ei quei meins il cass. Las dunnas ein denton adina promtas da segidar a caschun dad occurrenzas e fiastas. Co stat ei oz cun la renconuschientscha per Vies engaschi? Quella renconuschientscha ei dada e nus retschevein era sustegn finanzial dallas vischnauncas sche quei fa da basegns. Secapescha ch’ins sto tschentar ina damonda per quei sustegn. Jeu sentel quella renconuschientscha per exempel en connex cun ils pasts da bara, las famiglias en malencurada ein fetg engrazieivlas per nies engaschi. Ein las dunnas giuvnas ozilgi aunc promtas da s’engaschar en ina uniun da dunnas? Igl ei veramein grev da motivar dunnas giuvnas. Si Duin havein nus giu cletg d’anflar avon dus onns duas novas commembras giuvnas. L’uniun da dunnas da Castrisch per exempel ei en ina fetg buna situaziun cun quater, sche buc tschun novas commembras giuvnas. L’uniun da dunnas da Vuorz ha quei onn astgau beneventar ina nova commembra. En general eis ei denton buca sempel da motivar dunnas giuvnas da s’engaschar en ina uniun da dunnas. Tgei resun survegnis Vus, sche Vus emprueis da motivar ina dunna giuvna da daventar commembra? La promtadad da s’engaschar ei avon maun tier biaras dunnas. Quella experienza vai jeu fatg sche jeu damondel buca commembras per sustegn tier ina occurrenza. Daventar commembras vulan ellas per regla denton buc. Ozilgi vulan ins buca seligiar en ina uniun. Per exempel organisescha l’uniun da dunnas era viadis, la secziun Fontanivas mintga dus onns. Pli baul era quei ina schanza per ina dunna da vegnir ord il vitg. Oz ei quei secapescha tut auter, per far in viadi separticipescha negina dunna en ina uniun. Nua anfla la Mischela Camenisch sco dunna giuvna sia motivaziun da s’engaschar seigi quei per l’uniun da dunnas regiunala ni per quella dil vitg da Duin? Mia motivaziun ei segir da s’engaschar e promover la cuminonza el vitg ed ella regiun. A Duin havein nus enteifer l’uniun in cuort program che serestrenscha sigl unviern. Lu s’organisein nus era cun l’uniun da dunnas da Pitasch che ha sco nus buca bia commembras. Quella cuminonza para a mi fetg ­impurtonta ed era da porscher maun sch’ei fa da basegns. Da tgei occurrenzas setracta ei? Per exempel organisein nus ina sera da lotto, inaga a Duin e l’autra ga a Pitasch, nus mein a dar heighels ensemen, lu meinsa inaga ni l’autra a mirar in teater ni semplamein mo a tscheina e nus havein bia da rir en cumi­nonza. Co veseis Vus igl avegnir da quellas uniuns da dunnas? Quei ei grev da gir, en general sereducescha il commembradi, quei ei denton buca mo in problem dallas uniuns da dunnas, mobein da tuttas uniuns. Jeu sun separticipada ad ina gruppa da lavur dalla vischnaunca da Glion che ha vuliu eruir ils basegns dallas uniuns e dalla cultura. Ils problems da motivar novs commembers ein semeglionts tier tuttas uniuns. Per mei persunalmein ei quei denton negin motiv da buca s’engaschar.

Questa stad zacu hai jeu percurschiu che jeu festiveschel l’auter onn miu 50avel anniversari. Jessas! Mias cellas grischas – ch’ein cun aunc gnanc 49 dètg bein «el schuss» – han immediat entschiet a studegiar e planisar ed organisar. Duess jeu far ina fiasta gronda ni forsa mo ina pintga e cun tgi e cun tgei e nua ed insumma? Sch’ins ha natalezi il november sclauda quei enqual pusseivladad co e nua festivar. Jeu vevel schon enderschiu dad autras ed auters che vevan fatg enstagl d’ina fiasta gronda tschun fiastas pli pintgas pil 50avel. In’idea che plaschess a mi. Mo immediat ein lu puspei vegnidas quellas massa damondas: cun tgi duess jeu far tgei fiasta e nua ed insumma …? A caschun da miu 40avel havevel jeu envidau tschien persunas ad in solver pulpiu ed enstagl da pacs, vevel jeu giavischau presentaziuns duront la fiasta. Igl ei stau bellezia ed atgnamein hai jeu saviu viver da quei grondius di in entir decenni. Mo atgnamein havevel jeu fatg lezza ga ina tala fiasta perquei che jeu erel buca segira, sche jeu damogni aunc ils proxims diesch onns. Mo tgi ei schon segirs ch’el surviva entochen tiel proxim natalezi rodund, e quei oravontut cu ins va enviers ­l’emprema mesadad d’in tschentaner! Gie, quei da quei miez tschentaner ei era aschi ina caussa. Cu jeu luvravel tiel radio ed astgavel moderar las gratulaziuns, quitavel jeu quei nundetg spiertus, sche jeu fagevel endamen ad ina giubilara ni ad in giubilar che festivava siu 50avel ch’ella ni el hagi uss in «miez tschentaner»! – Tuppira! Essend sezza gleiti ella situaziun da quei «miez tschentaner», sesentel jeu sco sche jeu vess en quei cass aunc viviu cun Culan da Crestaulta ni fuss stada fumitgasa tier Gieri de Frundsberg. Ei dat pia dus scamonds pertuccont miu proxim anniversari rodund: Negin duei duvrar en quei connex l’expressiun «tschentaner» ed jeu lessel da negin ina steila da Nadal; saveis quellas plontinas da tissi cun feglia cotschna ch’ei dat da cumprar senza fin e misericordia gest entuorn il temps da miu natalezi. Da quellas fluras desistel bugen era gia uonn. E per cass sundel aviarta per bunas propostas per ina fiasta ni per pliras fiastas da natalezi. Quei che selai buca realisar l’auter onn sai jeu probabel lu duvrar per miu 60avel. Igl emprem denton festiveschel jeu – mudestamein – miu 49avel anniversari. Happy natalezi! Alice Bertogg festivescha la fin da november ses 49avel anniversari (anc betg 50!) e viva cun sia famiglia a Sevgein. Alice Bertogg abitescha cun sia famiglia a Sevgein. Ella è promotura regiunala da la Lia Rumantscha a Glion.

El ei gl’autur dallas poesias, respectiv dils dus himnis sursilvans «A Trun sut igl ischi» e «Quei ei miu grep, quei ei miu crap». Las canzuns «Ligia Grischa» e «Il pur suveran» sebasan sin plaids da Gion Antoni Huonder ch’ei naschius avon 200 onns, ils 18 da november 1824. Sia veta ei stada tut auter che constanta. «Igl ei senza dubi ina remarcabladad ella historia dallas litteraturas dil mund ch’in poet ha mo cun duas canzuns acquistau il num d’in poet naziunal», scriva Gion Cahannes ell’introducziun dil Tschespet nr. 4 cumparius 1924. La quarta ediziun dalla periodica ha «sur Gion» giu dedicau al giubileum 500 onns Ligia Grischa. En special ei il Tschespet nr. 4 seregurdaus digl autur dallas duas poesias «naziunalas». 1924 han ins festivau il centenari da Gion Antoni Huonder. Morts ei quel ils 18 da mars 1867 a Cuera ella vegliadetgna da 43 onns. Gl'onn 1890 ha il District da cant Surselva tschentau el curtin d'honur a Trun in monument pil creader dil himni dalla Ligia Grischa. L’unfrenda d’aversiuns politicas Gl’um che haveva studegiau filosofia a Minca e Paris ha stuiu prender cumbien il davos culla plazza da pedel dalla scola cantunala. Suenter ch’ins haveva visau ad el quella plazza eis el vegnius malsauns e morts. Sia fossa ei el santeri dalla Cuort a Cuera. Ils decennis suenter han aunc treis auters gronds Romontschs anflau leu il davos ruaus: Alexander Balletta (1842-1887), Gion Antoni Bühler (1825-1897) e Giachen Hasper Muoth (1844-1906). Oz, ils 18 da november 2024, eis ei 200 onns dapi ch’igl autur dallas poesias «La Ligia Grischa» ed «Il pur suveran» ei naschius. En in temps critic e decisiv per l’existenza dil romontsch han quellas duas canzuns gidau a quei lungatg svizzer da seprofilar, e quei sin plaun naziunal. La basa leutier ei il text da Gion Antoni Huonder stada. Naschius a Segnas fuss el staus predestinaus per ina carriera academica. Suenter ils studis da filosofia a Minca e Paris ha el surpriu a Cuera la redacziun dalla nova gasetta romontscha conservativa «Amitg dil pievel». 1849 haveva il giuven redactur maridau sia spusa Anna, naschida Amstad, da Beckenried NW. Las perdetgas ein stadas Placi Condrau, il fundatur dalla Gasetta Romontscha, e Gieri Nuth, il confundatur dalla Societad retoromontscha. Gion Antoni Huonder ei daventaus l’unfrenda dallas aversiuns dallas partidas politicas denter liberals e conservativs. Hotelier digl Oberalp a Glion Tras sia dunna, feglia d’ustiers da Beckenried, ha el sin quei midau clamada. Il pèr ha bandunau Cuera ed ei secasaus gl’emprem in cuort temps ella patria dalla dunna. Lu han els priu domicil ad Altdorf e surpriu il hotel zum Tellen.Gion Antoni fuva denton buca ustier e hotelier. El era dotaus cun talents filosofics, musicals e poetics. El fuss staus gl’ideal redactur e schurnalist, denton buca il gastronom ed um da fatschenta. Duas gadas, gl’emprem ad Altdorf, lu a Glion, ha el fatg naufragi finanzial. Gion Antoni Huonder (1824-1867), gl'autur dallas poesias "Il Pur Suveran" e "A Trun sut igl ischi" «Ei fuva pressapauc all’entschatta digl onn 1860 che G. A. Huonder ha transferiu siu domicil da Cuera a Glion, surprendend leu da Knöpfle e Mahler il hotel Oberalp encunter in tscheins annual da 2000 francs», scriva Gion Cahannes, gl’editur dil Tschespet 1924. Suenter il naufragi ad Altdorf ei Gion Antoni Huonder turnaus gl’emprem persuls el Grischun. Suenter ina cuorta dimora a Cuera eis el returnaus en Surselva e sia dunna Anna culs treis affons ei vegnida da Beckenried a Glion. Grond success a Berna Tschun onns ei la famiglia restada a Glion. Ei seigi stau il temps il pli ventireivel ella veta da Gion Antoni Huonder, scriva il redactur el Tschespet. Las poesias «La Ligia Grischa» e «Il pur suveran» derivan da quei temps. Glion era in marcau en cumplein svilup, la germanisaziun smanatschava denton. 1852 haveva ser Gion Martin Darms fundau il chor viril Ligia Grischa ed il hotelier digl Oberalp ha fatg part da quel immediatamein cun arrivar a Glion. 1862 ha il chor priu part a Cuera l’emprema gada ad ina fiasta federala. «Il modest success de lu veva dau curascha. Il chor concluda de frequentar la fiasta federala de Berna il fenadur 1864», raquenta Gion Cahannes. Entras intermediaziun ei il contact cun Ignaz Heim, da Turitg, il grond promotur dil cant svizzer, sedaus. Quel ha cumponiu la musica tiel text «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Il fenadur 1864 ha la Ligia Grischa cantau a Berna cun grond success quella canzun da pag. Alla vigur e luschezia romontscha ha ella dau slontsch. Pli tard ha Hans Erni priu ils plaids da Gion Antoni Huonder per la canzun dil Pur suveran. Il medem onn dil grondius success culla Ligia Grischa sesanfla Gion Antoni Huonder ina secunda gada en ina situaziun finanziala critica. Il concuors cul hotel Oberalp ha gl’advocat Durgiai da Glion saviu evitar. Siu client ei era staus rehabilitaus en dretg e honur – denton puspei senza plazza. Treis onns pli tard, 1867, ei la veta tragica dil «poet naziunal» ida a fin. Scartira a maun da Gion Antoni Huonder. Aschia ha e scret sin pupi la poesia dil Pur Suveran. Fascimile che sur Gion Cahannes ha publicaus el Tschespet 1924.

Il Club da ballapei Lumnezia (4. ligia) ha gudignau cun 1:0 la partida dil quart-final dil Cup grischun encunter Valposchiavo Calcio (2. ligia regiunala). Il penalti marcaus da Pascal Marc Derungs ella 38. minuta ei staus decisivs la dumengia suentermiezdi. Quella partida ei stada la davosa dil quart-final dil Cup grischun. Sper Lumnezia ein era las equipas da Trun/Rabius, Schluein Glion e Landquart sequalificadas pil miez-final. La schanza ch’ina equipa sursilvana daventi l’auter onn victura dil Cup grischun ei pia gronda. (fmr/hh)

La gievgia sera ei il cussegl da vischnaunca da Breil sefatschentaus d’elecziuns e preventiv sco era dalla participaziun alla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dallas Ovras electricas Rein Anteriur SA. En sia seduta dalla gievgia sera ha il cussegl da vischnaunca da Breil eligiu siu tgamun per la proxima perioda d’uffeci. Sco presidenta ha el tscharniu Andrea Cathomas-Friberg da Dardin, sco vicepresident Rolf Sgier d’Andiast. Curdin Cadonau ei vegnius reeligius sco actuar. Preventiv quenta cun gudogn Il parlament communal ha approbau unanimamein il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2025 per mauns dalla radunonza da vischnaunca dils 28 da november 2024. Il quen da gudogn e sperdita preveda in gudogn da 440 000 francs suenter amortisaziuns da 918 000 francs. La vischnaunca quenta da far ina sviulta da rodund 16,2 milliuns francs. Il quen d’investiziuns preveda expensas da netto 4,55 milliuns francs. Il cussegl da vischnaunca propona alla radunonza communala da laschar il pei da taglia sin entrada e facultad sco entochen dacheu sin 90 % dalla taglia cantunala e quel dalla taglia sin schischom sin 1,7 ‰. Gie alla corporaziun Plinavon ha il cussegl da vischnaunca acceptau unanimamein la participaziun dalla vischnaunca da Breil alla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dallas Ovras electricas Rein Anteriur SA sco era ils statuts correspundents. Era quella decisiun ei vegnida prida per mauns dalla proxima radunonza da vischnaunca. (cdm/fmr) Il preventiv 2025 dalla vischnaunca da Breil quenta cun in gudogn da rodund 440 000 francs.

Las lavurs da construcziun dil baghetg pigl Archiv cultural Tujetsch a Sedrun ein seretardadas. Aschia sto l’inauguraziun vegnir spustada per tschun meins. Persuenter survegn il baghetg in’attracziun: In diorit anflaus ella vischinonza che porta il baghetg dalla vart encunter sid. «L’inauguraziun fuva previda ils 14 da december 2024. Denton havein nus spert realisau che quei ei buca pusseivel senza metter in enorm squetsch sin tuts cumpigliai. Perquei havein nus decidiu da stuschar il termin dall’inauguraziun sin primavera, numnadamein sils 17 da matg 2025. Aschia havein nus aunc bunamein in miez onn peda da terminar tuttas lavurs», di Tarcisi Hendry dil Forum cultural Tujetsch. Lavurs ein seretardadas Las lavurs da construcziun dil baghetg digl Archiv cultural Tujetsch ein vegnidas lantschadas l’entschatta fenadur 2024. «Nus savevan gia lu ch’il plan da termins seigi fetg stretgs e ch’ei stoppi constar veramein tut per che l’inauguraziun sappi succeder miez december», constatescha Tarcisi Hendry ch’ei era archivar communal. Tec a tec seigi ei lu denton semussau quest atun che quei termin seigi buca realistics: «Ei havess fatg negin senn da sfurzar las lavurs. Sper quellas da construcziun sco talas ei era aunc bein enqual detagl da sligiar, per exempel l’illuminaziun interna.» Medemamein seigi ei previu da concepir in plantschiu-su empau special ed era quei pretendi temps. «Cun spustar il termin per tschun meins havein nus sufficientamein temps da finir tuttas lavurs, era quellas dil contuorn», di Tarcisi Hendry. Entochen sil termin fixau dall’inauguraziun ils 17 da matg 2024 quenta el era da saver bardigliar igl archiv ed endrizzar quel ella casa nova construida per gronda part ord lenn. La lenna ei vegnida raccoltada tutta en uauls dalla Surselva, transportada a Sedrun e resgiada leu d’Emil Schmid e siu fegl Daniel. Igl archiv sepusa sin in diorit Ina part dalla construcziun da lenn dil baghetg vegn purtada da petgas da lenn filigranas. Sut la fassada dil baghetg encunter sid era ei previu da medemamein plazzar ina petga da lenn. «El decuors dallas lavurs da construcziun essan nus lu sedecidi da plazzar leu – enstagl dalla petga da lenn – in crap. Nus essan lu i alla tscherca d’in tal ell’entira val, mo adumbatten», di Tarcisi Hendry. En connex cullas lavurs vid il Bogn Sedrun gest spel plazzal digl archiv, seigi lu vegniu neunavon in crap sco fatgs per quella petga. El ei vegnius anflaus ella scarpa encunter il Drun. «Quei ei stau ina casualitad. Zacu ha il Drun transportau el tochen leu. Nua ha el giu siu origin? Il crap zuppa sia historia», di Tarcisi Hendry. Il diorit cun ina peisa dad 8,2 tonnas ei lu vegnius plazzaus sut il baghetg l’entschatta settember. Leu stat el ussa agrad si sco in grep ed il baghetg sa sepusar sin el: «Il crap duei restar en sia fuorma originala ch’el ha retschiert el decuors da mellis onns.» Il crap diorit ei ina cumposiziun da granit e grabbo, el cass da quel da Tujetsch cun ina colur grisch-blaua. Aschia dat igl Archiv cultural Tujetsch buca mo perdetga igl avegnir dalla veta ella val, mobein era da si’interessanta geologia. La memoria da Tujetsch Dapi 25 onns ei igl Archiv cultural Tujetsch in grond desideri surtut digl archivar communal Tarcisi Hendry. Realitad ei il baghetg digl architect Gion A. Caminada da Vrin allura daventaus en emprema lingia grazia ad ina donaziun da Norbert Berther ch’ei morts 2015. Quella donaziun da 520 000 francs cuarcla bunamein ina tiarza dils basegns finanzials da quei object. Rodund ina tiarza ei allura vegnida sincerada dalla vischnaunca ed ina tiarza ha ei giu num rimnar. Entochen l’emprema badelada l’entschatta fenadur era ei reussiu da cuvierer bunamein l’entira summa dad 1,8 milliuns francs. Igl archiv cuntegn la fin finala differentas localitads, denter auter era ina per arranschaments. Siu intent principal ei da survir sco archiv. La casa duei esser igl avegnir aschidadir la memoria da Tujetsch. Tarcisi Hendry ha rimnau biars cudischs, brevs e diaris da privats, fotos e films, mo era scapuliers, in capetsch da batten, cameras da fotografar veglias, cartas da vivonda dil temps d’uiara ni era medaglias e rauba da scola che meretan ussa d’anflar in bien suttetg. Denter quella gronda massa da regurdientschas dalla Val Tujetsch sesanfla in bischu: La pli veglia bibla sursilvana digl onn 1648 ch’ei ussa medemamein en possess digl archiv cultural. In crap singular per in baghetg special Tujetsch survegn in archiv cultural. Leu a Sedrun duei la memoria dalla val vegnir conservada. Las atgnadads da Tujetsch duein denton buca mo vegnir mussadas el baghetg, ellas duein era semanifestar ordeifer quel. D’ina vart la construcziun da lenn da stric tradiziunala, da l’autra vart in crap da 8,2 tonnas che porta il baghetg dalla vart sut encunter sid. Igl ei in diorit anflaus buca lunsch naven dil baghetg niev. Diorit ei ina cumposiziun da granit e grabbo. L’inauguraziun dil baghetg che havess giu liug miez december ei vegnida spustada. (fmr/hh) Dalla vart sut encunter sid sepusa il baghetg sin in diorit anflaus el Drun buca lunsch naven dil baghetg. La construcziun criua dil baghetg digl Archiv cultural Tujetsch a Sedrun ei terminada. Il baghetg ei construius en stric cun lenna resgiada a Sedrun.

La terapia craniosacrala e la massascha dallas zonas da reflex dils peis ei la professiun dil pader bendedictin Benedict Arpagaus (53) ch’ei dapi 20 onns muntg ella claustra da Nossadunnaun. El ha empriu e luvrau sco tgirunz. Pli tard sco pader ha el studegiau teologia e filosofia. La FMR ha visitau a Nossadunnaun il pader benedictin ch’ei carschius si a Zug e che di, che sia vera patria seigi la Lumnezia. La pratica da pader Benedict Arpagaus (53) sesanfla en ina dallas alzadas sisum dalla claustra da Nossadunnaun. Igl ei ina stanza d’audienza cun ina meisa da tractament e cudischs cun litteratura da sanadad. El cantun sper l’entrada secatta in skelet d’in carstgaun che pader Benedict drova per declarar a sias clientas ed a ses clients daco ch’ei fa mal en in liug ni l’auter e nua che la ragisch dil malesser corporal savess esser. Il medem vala per la totona da chit ch’el ha sin sia meisa d’audienza. «Biaras gadas sentel jeu gest cun luvrar vid las zonas da reflex dils peis nua ch’il malesser corporal ei», di pader Benedict. El discuors culla clienta ni cul client semuossi ei savens ch’ei seigi in problem psichic che sezuppi davos il mal corporal. Oz sappi ins che biars problems dalla psica tangheschien la sanadad corporala. Tenor pader Benedict drov’ei perquei la medischina corporala e la spiritualitad. «Quellas duas caussas s’audan ensemen per mei. En mia veta sco tgirunz ch’jeu haiel luvrau denter auter el Spital regiunal Surselva a Glion,haiel jeu experimentau co il carstgaun sefocussescha sil tgierp. E sco spiritual haiel jeu fatg bunas experientschas cul focus dalla spiritualitad.» D’unir quellas duas cumponentas seigi sia finamira cun sia pratica. Nuot da hocuspocus «En claustra per la terapia craniosacrala e dallas zonas da reflex dils peis vegnan dunnas ed umens, vegls e giuvens», di pader Benedict, «els vegnan surtut perquei ch’els han mal ni problems cul sistem da moviment.» Sia incumbensa seigi quella d’ir alla tscherca dils motivs pil mal corporal e da gidar la clienta ni il client da cattar ina via per sedeliberar dil malesser. «Cheu tier mei vegnan denton era clientas e clients che dian ch’els seigien staunchels ni depressivs.» Pader Benedict declara, che la terapia craniosacrala (mira era box) seigi ina terapia cumplessiva che hagi la finamira da rinforzar igl entir organissem. «Igl ei negina premissa ch’ins seigi ina carstgaun religius per vegnir tier mei sco pader en ina terapia.» Quei che irriteschi denton el, seigien persunas che vesien tuttas terapias da medischina alternativa sco praticas da hocuspocus. «Sco dapertut datti naturalmein era sin quei sectur persunas che porschan terapias senza haver frequentau ina scolaziun adequata. Perquei cussegliel jeu a mintgina ed a mintgin da s’informar bein avon che far diever d’ina purschida.» In giavisch d’affonza Pader Benedict Arpagaus di ch’il patratg da daventar spiritual hagi el giu l’emprema gada gia sco affon. «L’affecziun per luvrar en survetsch da Diu ei carschida tier mei gia el temps da scola. Jeu haiel giu bunas relaziuns cun miu plevon en scola populara. Suenter mias experientschas sco tgirunz ei il giavisch da daventar spiritual semanifestaus en miu cor.» Cuort avon siu 30avel anniversari ha pader Benedict sco fegl d’in bab da Cumbel e d’ina mumma dad Uors/Lumnezia giu in inscunter cun in pader. E quei seigi stau il mument decisiv, di il pader che discuora currentamein romontsch. «La decisiun finala d’entrar en claustra ei stada per mei sc’ina revelaziun d’amur. Naven da quei mument hai jeu vuliu survir a Diu ed aschia ei quei ussa dapi 20 onns.» «L’uraziun empala nus» «Jeu capeschel schon ch’ei dat glieud ordeifer la veta claustrala che crei che nus vivien mo dall’uraziun», di pader Benedict en discuors cun la FMR. Quei seigi denton buc aschia, di il conventual ch’ei in dils 39 paders benedictins ella claustra da Nossadunnaun. Ils dis seigien fetg empleni cun lavurs, termins e funcziuns, mo mintga di vegni empalaus dall’uraziun dalla cuminonza conventuala. «Nus havein biaras obligaziuns e lavurs d’ademplir sco scolasts da scola media, docents, plevons ni sco jeu en in’autra professiun. Jeu stoi per exempel planisar bein mes termins ella pratica ni sche jeu vuless far liber inagada», di pader Benedict. Per serevegnir mondi el fetg bia a pei ed a viandar ora ella natira. El legi bia ed el cultiveschi amicezias da pli baul. Cun quellas activitads sappi el serecrear e survegni nova forza pil mintgadi. Loschs d’esser in Grischun «Jeu sun ius naven da casa cun 19 onns ed haiel luvrau en plirs loghens dalla Svizra», raquenta pader Benedict. El seigi carschius si a Zug. Mo sch’el mondi oz a Zug seigi quei in liug jester per el. «Pli vegls ch’jeu vegn e pli fetg ch’jeu sentel che la Surselva ed en special la Val Lumnezia ei miu dacasa. Jeu fetschel denton era fetg bugen vacanzas ell’Engiadina cun far grondas excursiuns el Parc naziunal. «Insumma», concluda pader Benedict, «jeu sun fetg loschs d’esser in Grischun.» La terapia craniosacrala Tenor Wikipedia ei la terapia craniosacrala (vcranium = cavazza; sacral = ies dalla crusch) ina metoda da tractament dalla medischina alternativa ch’ei sesviluppada ord l’osteopatia. Igl ei ina procedura manuala. Las menadas manualas succedan vid la cavazza, totona, ies dalla liunga, torax, spina dorsala, ies dalla crusch, diafragma, butschida e dils peis. La finamira dil tractament migieivel da craniosacral ei da sustener il sistem craniosacral e da promover cheutras las energias autocurativas. (fmr/mg) Terapias en in ambient spiritual Pader Benedict Arpagaus (53) ei dapi 20 onns muntg ella claustra benedictina da Nossadunnaun. El ei oriunds da Cumbel e carschius si a Zug. Sco emprem mistregn ha pader Benedict empriu da tgirunz. El ha empriu e luvrau entgins onns denter auter el Spital regiunal Surselva a Glion. Gia sco affon e sco carschiu adina pli fetg eis el s’occupaus dil partratg da daventar spiritual. In inscunter cun in muntg ha dau a pader Benedict il stausch decisiv d’entrar ella claustra benedictina cun 35 onns. Suenter il studi da teologia e filosofia ha pader Benedict luvrau en pliras funcziuns en claustra. Cul temps ha el sentiu ch’el fagess bugen enzatgei che ha da far cun siu vegl mistregn ed ha dumandau d’endrizzar en claustra ina pratica per perapias craniosacralas e da massaschas per las zonas da reflex dils peis. La FMR ha fatg ina viseta ella pratica da pader Bendict. (fmr/mg) Pader Benedict declara las zonas dallas parts craniosacralas dil tgierp. La meisa da terapia ei la mobiglia principala ella stanza da pratica da pader Benedict Arpagaus. La claustra da Nossadunnaun ei daventada il dacasa da Pader Benedict Arpagaus

Miu natel ei dil davos tschentaner. El ha nov nufs da smaccar, e da scriver in sms cuoza sentiu era in tschentaner. Persuenter tegn miu accu aunc inaga – vus saveis lignar con ditg ... Jeu sundel sedecidida voluntariamein per miu apparat da circa diesch grams. Pli pauc temps ella reit e pli bia temps per mirar per l’aria entuorn ni leger in cudisch. Gie, era jeu sesprovel da daventar in meglier carstgaun. Mo anflar l’amur ei senza applicaziuns ozildi ina pli gronda sfida che sgular silla glina. Buca mo taccan ils bia tschécs, che jeu sesprovel da gudignar lur attenziun vid lur screens (tgei che fa lu era buca pli aschi tschécs els), mobein entscheivan para tut ils schmusis el mund ­digital. Ok, jeu dun tier: Inaga haiel jeu empruau ei cun Tinder. Promt sundel jeu setschentada sin la schanuglia d’in exemplaric baritonist russ cun nialas d’aur. In tec furius, aber gliez va bein a prau cun miu temperament. La fin d’jamna sissu ha el lura cumprau per mei in bigliet per vegnir a visitar el alla Opera da Nürnberg. El ha plazzau mei sin ina sutga sco sin in podest cun la megliera vesta sur la tribuna ed jeu haiel tedlau tier a sia vusch d’in aunghel benediu varga duas uras ditg (propi in maletg d’in carstgaun). Silsuenter havein nus fatg entuorn ella garderoba. El ha priu mei pil maun e nus essan parti spontan a Minca. Leu essan nus seschluitai nunvesiblamein en dalla entrada davos e prompt sesevan nus sin ils dus davos plazs libers davon dretg dalla tribuna dall’Opera dil stadi Bavaria. Bonny e Clyde, Wild at Heart ni Romeo e Giulia. Tut gratuit e per ina fin d’jamna s’udeva il mund a nus. Dapi lu haiel jeu mai pli viu el. Daco? Buc idea. Quei ei pia stau mia emprema e davosa historia da Tinder. Forsa era perquei haiel jeu buca pli vuliu empruar ei online. Memia magica ei l’emprema sentupada stada. Mo miu prenci pignet lessel tuttina anflar. En sortida mondel nundadiu era buca memia savens. Forsa sundel era memia ambiziunada. Mo cura ch’ils temps stgirs vegnan puspei, tratgel magari: A, zatgi da dar bunas sut la cozza, schessel ussa buca na. Sundel jeu desperada? Mo en muments fleivels. Pia emprovel jeu vinavon da cattar l’attenziun d’in pèr bials el tren ni en in café. Speronza haiel aunc – pazienza era. Ni dat ei aunc autras metodas? – Jeu selegrel sin vos tips. PS: Memia sontga sundel era jeu buc: Sche mia collega ei lu magari sin ina da quellas apps, mirel era jeu intec viaden cun in egl smaccau. Ins sa gie mai. Gianina Flepp è performista, realisatura da films e teater e semiadra da professiun. Gianina Flepp

«Il svilup persistent dalla Surselva el focus». Aschia senumna in arranschament cun referats e discussiun ils 5 da december 2024 a Glion. Gievgia, ils 5 da december 2024 ha liug ella Residenza s. Giusep a Glion in arranschament cun referats e discussiun davart il svilup persistent dalla Surselva. El vegn arranschaus dalla Scol’aulta professiunala Grischun en collaboraziun culla Regiun Surselva e Surselva Lab. Ell’emprema part dall’occurrenza publica ch’entscheiva allas 18.00 stattan referats. En quels dattan Damian Sac (meinafatschenta dalla Casatec SA), Artemis Truffer (conpossessur da Truffer SA), Martin Rust (menader dalla persistenza tier la Banca Cantunala Grischuna) e Claudio Strohmaier (menader da vendita dalla Mobiliar) investa en differents secturs da fatschenta. Aschia vegn tematisau la producziun d’energia, la persistenza dalla cadeina da producziun e la persistenza dallas finanzas ord la perspectiva da fatschentas mesaunas, pintgas e privats. In tema pertucca ils prighels dalla natira sco sfida futura. La fin finala ha il publicum la caschun da discussiunar davart il svilup persistent dalla regiun. Igl arranschament vegn terminaus culla presentaziun dils resultats dil project «P4SD – Partenadis per in svilup persistent» dalla Scol’aulta professiunala Grischun ed in apero. (fmr/hh) Igl arranschament ei publics, in’annunzia ei buca necessaria.

Mintgaton fa ei bein da far in paus e semplamein inaga ir en sesez. Pertgei ei dat dis, nua ch’jeu sesentel sco sche jeu sgulass tras mia veta. In tgau plein quitaus, sligiaziuns e biaras ideas. – In temps nua ch’jeu sun creativa pir che mai. In temps plein energia. Per miu contuorn eis ei magari nuota aschi sempel da viver dasperas. Ei marscha – mes patratgs ein pli sperts che mes plaids. Mintgaton hai jeu il sentiment da haver detg tut, mo emblidau da finir la construcziun. Jeu entscheivel en in cantun a far enzatgei e sun tuttenina tut enzanu’auter – quei senza haver finiu ina lavur. El temps da mi’affonza scarpitschavel jeu savens sur mes agens peis. E savens erel jeu stada enta peis a memezza. Denton enzatgei ha segir gidau mei atras la veta. Las normas da gliez temps. En scola per exempel veva ei num, detg cuort: seser, star eri, tedlar e luvrar. Per mei ein quellas reglas beinsavens stadas sco palancaus che han menau mei leu nua ch’jeu sun oz. Ed igl ei propi sco’l proverbi di: Culs onns vegn ins veramein pli sabis. Duront mias scolaziuns hai jeu era empriu fetg bia sur da memezza. Per exempel ch’il sgular ha, sco bia auter era, duas varts. Mia devisa ei d’empruar da midar el mintgadi il negativ el positiv. E d’ughegiar da star tier quei ch’ins ei. Jeu sun in carstgaun fetg cuntent e hai anflau mia via. Ils dis da sgular tilel jeu a néz cun esser fetg creativa. Seigi cun scriver, zambergiar, organisar, far iert – semplamein cun esser en moviment. Quels dis lavurel jeu bugen cun gliestas da pendenzas che gidan a far in pass suenter l’auter ed emblidar nuot. Ed il pli impurtont: prender peda d’anflar il ruaus intern. Quei ei forsa stau mi’emprema experienza en scola. Sch’jeu sun plein energia, lu reaghescha in ton da mia classa sin mei. La classa tegn in spieghel avon miu nas e di: Pren in mument dad ir en tetezza – fai in paus, enquera in bi liug solitari, seigi quei giuado ni semplamein a casa sin canapè. Ni ch’jeu enquerel il ruaus ella natira, cun ir a spass cun mia famiglia e naturalmein tier nos animals da casa ed en special tiels cavals. Quels muments dattan a mi ragischs ed jeu sentel la tiara sut mes peis. Ed ina caussa impurtonta en mia veta ei che jeu stoi buca far endretg a tuts. Jeu hai e dun tut, tenor mias habilitads e mes talents. Quei dat era cuntentientscha e ruaus intern. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Andrea Cathomas-Friberg viva a Dardin. Sper la lavur sco scolasta da scolina e catecheta s’engascha ella per la gruppa liturgica ed il cussegl pastoral da las plaivs da Breil. «Pren in mument dad ir en tetezza – fai in paus, enquera in bi liug solitari, seigi quei giuado ni semplamein a casa sin canapè.»

El Center Aua Viva a Mustér ei vegniu purschiu il gliendisdis suentermiezdi in’emprema sentupada d’indigens cun requirents d’asil. Rodund 50 persunas ein vegnidas culla finamira d’empustir contacts e passentar in mument da cumpignia. Cun quella purschida dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun, la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» e la Culturella duei vegnir cuntinuau. L’entschatta dalla stad ha la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun lantschau il project Connect a Mustér. La finamira da quel: Animar persunas ni uniuns da s’entupar da temps en temps cun persunas immigradas ni d’accumpignar ellas. Mustér ei in dad otg loghens el Grischun cun in center per requirents d’asil. Biars cussadents da quels centers han ton sco negin contact culla populaziun, mo giavischan in tal. In’emprema sentupada «Sin nies appel la primavera, denter auter cun flyers, ei negin s’annunziau. Cun occasiun dalla fiasta dil vitg ha ei lu tonaton dau in interessant contact», di Salka Bucher, collaboratura dil project Connect tier la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun. Marie Rose Deflorin ed Elvira Möckli-Fry han vuliu saver dapli dil project. Ensemen cun autras persunas ein ellas engaschadas tier «Tischlein Deck Dich» a Mustér e han spert viu parallelas tier gliez project. «Nus essan lu sescuntradas e sedecididas da lantschar il caffè da sentupada», di Salka Bucher. La Fundaziun «Für auf – mo vinavon» e la Culturella – in’ uniun ch’organisescha arranschaments da cultura – ein sedeclaradas promtas da collaborar. La sentupada ha plaschiu Il gliendisdis suentermiezdi ei quella sentupada vegnida purschida l’emprema ga ella sala dil Center Aua Viva a Mustér/Raveras. Il success ei staus buns. Rodund 50 persunas – da quei 20 immigrantas ni immigrants – ein separticipadas. «Nus lessen porscher quella sentupada cun caffè e petta ina ga il meins. En quei connex fagein nus era ponderaziuns da porscher mintgamai in tema, per exempel cun ina persuna che viseta nus ni enzatgei creativ», di Marie Rose Deflorin. Dalla sentupada ha ei dau buns resuns il gliendisdis, per exempel d’in um oriund dalla Terchia. El ha stuiu fugir leu damai ch’el ei Curd ed ei s’exprimius en favur da quella minoritad: «Quella sentupada ei ina grondiusa caussa. Il pli bugen havess jeu zatgei aschia duas ni treis ga per jamna.» Pil suentermiezdi han dunnas engaschadas tier «Tischlein Deck Dich», mo era immigrantas ed immigrants dall’Ucraina che vivan a Mustér purschiu petta e caffè. Aschia ein ils rodund 30 indigens vegni per part en contact cun glieud da tschun autras naziuns, lungatgs e culturas. Emprender tudestg In dils gronds problems da s’integrar ei il lungatg. «Per nies project Connect tscherchein nus vinavon persunas che han interess da s’entupar cun immigrantas ed immigrants. Biars apprezieschan da far quei persuls senza esser integrai en ina gruppa e semplamein da saver sediscuorer», di Salka Bucher. In dils giavischs seigi surtut quel d’introducir els el tudestg, biaras e biars immigrants hagien quei basegns ed era la voluntad. Quei sappi succeder cun discuors libers ni era en fuorma d’ina instrucziun. Mo era per autras activitads sco per exempel sport ein voluntarias e voluntaris beinvegni. Il project Connect dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun ha il focus aunc adina sil center a Mustér: «Cheu savein nus rimnar las empremas experientschas. L’auter onn lessen nus empruar d’instradar quei project era en auters loghens cun centers per requirents d’asil dil Grischun.» Salka Bucher e la menadra dil project Bettina Kiefer vegnan regularmein il gliendisdis a Mustér per sefatschentar dallas immigrantas e dils immigrants. Duess ei reussir da cattar persunas voluntarias ch’ein promtas da far quei, sereducess lur preschientscha a Mustér. Interessentas ed interessents che lessan s’entupar ina ga ni l’autra cun immigrantas ed immigrants san s’annunziar tier Salka Bucher, 081 258 45 84 ni per mail salka.bucher@srk-gr.ch. Sentupada d’indigens ed immigrants Il gliendisdis suentermiezdi ein indigens, immigrantas ed immigrants s’entupai el Center Aua Viva a Mustér. Cun caffè e petta han els empruau da vegnir en discuors in cun l’auter. Igl ei stau l’emprema sentupada da quei gener organisada dalla Fundaziun «Tür auf – mo vinavon», la Culturella e la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun. L’iniziativa persuenter sebasa sil project Connect. Cun quel vul la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun animar ils indigens da s’entupar cun immigrantas ed immigrants. Cheutras duein quels saver far emprems pass da s’integrar ed emprender tudestg. (fmr/hh) Bettina Kiefer, Elvira Möckli-Fry, Marie Rose Deflorin e Salka Bucher (da sen.) selegran dil suentermiezdi reussiu cun caffè e petta el Center Aua Viva a Mustér.

Siu num da radiotelegrafist ei HB9 CGZ. Sch’el s’annunzia sin ina frequenza, san auters: Quei ei Hans Thoma da Rueun en Svizra. Gl’um pensiunau ha dapi varga 60 onns in hobi special. El communichescha e teidla directamein undas cuortas, medias e liungas. Dapi prest 45 onns ha el la concessiun da radiotelegrafist. «Gl’onn 1960 hai jeu entschiet a telegrafar. Cun in collega havevel jeu cumprau in sortiment da construcziun», tradescha Hans Thoma. Il fegl da purs carschius si cun quater frars egl uclaun Bruberg sper Wil el cantun Sogn Gagl haveva lu 20 onns. Il puresser interessava buca el, persuenter l’electrotecnica, ils radis magnetics e las undas. Gl’electricist haveva scuvretg las undas electromagneticas. Per biara glieud eis ei aunc oz ina scienzia abstracta. Co san ins communicar cun agid dad undas ch’ins vesa gnanc? Las undas ei quellas d’in lag ni dalla mar. Bastiments, barcas a vela ed aissas van sur undas – denton undas ell’aria, el spazi vit? Enzatgei nundefinibel ed abstract. Buca per Hans Thoma, ed era buca per glieud affina per l’electromagnetica. Hans Thoma, il specialist dalla transmissiun electromagnetica. Ina collecziun remarcabla Gl’apparat «radio» ha el empriu d’enconuscher sco buobet. Sia tatta possedevi in tal ed el seregordi fetg bein dall’emissiun dalla sonda, che Jean Rudolph von Salis rapportava dils davos onns dalla Secunda uiara mundiala. Pli tard ha il politicher e cusseglier naziunal Walter Bringolf tratg a néz era la televisiun sco mied da communcaziun reschniev. Hans Thoma era fascinaus ed haveva marvegliunas co quella vusch saveva vegnir «tras l’aria» tochen en stiva. La clamada digl electricist ei stada la dretga pil giuvnot. Pli tard ha el luvrau tier interpresas svizras che construeschan radios. Per exempel otg onns tier Siemens Albis. Ell’alzada sura da sia casa a Rueun muossa el entgins exemplars da quella firma. El posseda ina collecziun remarcabla d’apparats da Biennaphone, Autophon, DESO, Studer Revox, Comet, Saba e d’autras marcas. Las connexiuns electricas, ils cirquits ed il sistem da recepir e transmetter sur las undas fascinescha tochen oz Hans Thoma. El ei specialist da catodas, antennas, condensaturs ed amplificaturs, pindels sonors, speuls cun fils d’irom. «Igl ei in da mes gronds hobis», lai el valer e volva in dils numerus radios vegls ch’el posseda. Gl’intern dalla mobiglia ei pleins cun fils ed uders. Dapi 1981 la concessiun Tschei hobi ch’el ha intensivau suenter ch’el ei vegnius pensiunaus ei quel da restaurar töffs. «Igl ei il sulet ch’jeu hai teniu», gi el e muossa en garascha in exemplaric BMW dils onns 1950. Cun sia consorta habitescha Hans Thoma a Rueun. Gl’onn 1988 ei la famiglia secasada en quei vitg. «Nus passentavan tuttas vacanzas adina si Breil», raquenta gl’um dall’annada 1940 en in current romontsch sursilvan. La tschaghera a Wil smaccavi pli e pli aschia che l’entira famiglia ei stada ventireivla da saver viver permanentamein en Surselva. Hans Thoma haveva survegniu ina plazza ella centrala Glion dallas Ovras electricas Reinanteriur. Ina casa han els buca anflau a Breil, il vitg natal da dunna Pia, denton buca lunsch naven da lez. A Rueun ha el saviu s’endrizzar e cuntinuar cun siu hobi, la radiotelegrafia. Gia a Wil haveva el montau sil tetg dalla casa ina antenna gronda cun recepturs horizontals. Per retscheiver las undas liungas tochen cuortas, ed insumma per saver communicar cun tuts continents, ei l’antenna in indrez indispensabel. La scursaniziun da radiotelegrafist da Hans Thoma ei HB9 CGZ. El ha retschiert quella 1981, suenter ch’el haveva absolviu gl’examen federal. Hans Thoma communichescha aunc oz culs segns da Morse. «Ei drova bia exercezi, ins astga strusch interrumper in di», puntuescha el. Transmetter tals signals ei ina, denton «leger» respectiv recepir e decodar, l’autra. Ins sa ch’igl ei emprem sistem dalla telecommunicaziun, daferton dominescha la tecnica digitala nies mintgagi. Mintga tiara siu agen segn El discuors culla FMR retuorna gl’um pensiunau tier l’episoda digl onn 1960 cura ch’el haveva entschiet ina occupaziun illegala. Senza concessiun dalla PTT astgav’ins numnadamein buca communicar cullas undas dalla radiotelegrafia. Hans Thom muossa sia concessiun ch’el renovescha dapi varga 40 onns mintg’onn. Vid la preit pendan certificats da commembradi cun autras tiaras e continents. Ina carta dil mund muossa ils divers segns internaziunals. Per la Svizra valan ils bustabs HB, l’Engheltiara GM, la Tiaratudestga DA. Mintga tiara dil mund ha in agen segn. Hans Thoma vid siu pult da communicaziun, cun biars nuvs e rodas per la radiotelegrafia. Hans Thoma tradescha ch’el hagi saviu viver sia passiun per la radiotelegrafia gia sco schuldau ell’armada. Suenter in examen da recepziun ha el fatg la scola da recrut sco mecanist d’apparats da transmissiun, la noziun tudestga «Übermittlungsgerätemechaniker» indichescha ch’igl inschignus electricist ha saviu praticar e rinforzar sia passiun per la telecommunicaziun. Oz promov’ins tals talentai giuvenils e tarmetta els a scolas aultas. «Quei ei mai stau in tema. Nus fagevan il pur e mes geniturs havessen buca giu raps per ina scolaziun», gi gl’um dad 84 onns senza far reproschas al vargau. El ha tschaffen da siu hobi e da sia collecziun historica che meritass in premi.

Per motivs finanzials propona la vischnaunca da Schluein alla radunonza communala dils 22 da november 2024 da far ina cunvegna da prestaziun cun la casa da vegls e da tgira da Flem e buca cun quella da Glion. Il Cantun ei lundervi d’examinar sch’ina vischnaunca ch’appartegn ad ina regiun da sanadad sa insumma far ina cunvegna da prestaziun cun ina instituziun che sesanfla en in’autra regiun. La radunonza communala da Schluein sefatschenta il vendergis proxim denter auter cun ina cunvegna da prestaziun cun ina casa da vegls e da tgira. Il messadi per mauns dalla radunonza communala citescha il artechel 9 dalla lescha cantunala per promover la tgira da malsauns. In artechel che pretenda dallas vischnauncas enteifer las singulas regiuns da provediment da sanadad da s’organisar a moda cunvegnenta. La suprastonza communala renconuscha l’obligaziun da far ina cunvegna da prestaziun cun ina casa da tgira dil contuorn sco ella scriva el messadi. Ella propona alla radunonza communala da far ina cunvegna cun la casa da vegls e da tgira Plaids da Flem e buca cun la casa da tgira e da vegls da Glion, La Pumera. Sco quei che la suprastonza communala argumentescha cuosta la cunvegna da prestaziun cun la casa da vegls e da tgira a Glion 783 030 francs, la cunvegna da prestaziun cun la casa da vegls e da tgira da Flem cuosta denton nuot. Cantun vul sclarir Quei ch’il messadi per mauns dalla radunonza communala plidenta denton buc ei igl artechel 7 dalla lescha cantunala che definescha dad ina vart las regiuns da provediment da sanadad. E tier la regiun da provediment da sanadad Surselva appartegnan las vischnauncas da Laax, Stussavgia entochen sisum la Cadi e pia era Schluein. Flem e sia casa da vegls e da tgira appartegn alla regiun da sanadad dil Plaun. La lescha cantunala pretenda che las regiuns da sanadad hagien da far ina cunvegna cun lur instituziuns da sanadad. La damonda ei secapescha, sche la vischnaunca da Schluein ch’appartegn alla regiun da sanadad Surselva sa insumma far ina cunvegna da prestaziun cun ina instituziun ch’ei part dad in’autra regiun da sanadad, en quei cass dalla regiun da sanadad dil Plaun. Ina risposta concreta en caussa ha igl Uffeci da ­sanadad dil cantun Grischun buca saviu dar sin damonda dalla FMR. Igl uffeci ha priu posiziun a scret: «Il departement per guistia segirtad e sanadad ha retschiert ina damonda, sche la via proponida seigi legala, pil mument vegn quella damonda sclarida.» Per il president communal da Schluein Ralf Schlaepfer ei ina cunvegna da prestaziun cun la casa da tgira da Flem era ord vesta giuridica absolutamein nunproblematica. «Quei ei buca da paregliar per exempel cun ina cunvegna da prestaziun cun il spital.» El tschontscha dad in’autra historia e fa attent che Schluein seigi gia part dalla spitex Selva che cumpeglia las vischnauncas da Falera, Flem, Laax, Sagogn, Schluein e Trin. «En quei grau fa ina cunvegna cun la casa da vegls e da tgira da Flem era senn.» Pauc entusiassem tier La Pumera La proposta dalla suprastonza communala da Schluein da far la cunvegna da prestaziun culla instituziun da Flem ha buca gest procurau per entusiassem tiel president dil cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira da Glion, Gerold Hafner. El ei claramein dil meini che las vischnauncas sappien buca far ina cunvegna da prestaziun cun ina instituziun che sesanfla ordeifer dall’atgna regiun da sanadad. «Lubescha il Cantun quei, piarda el sia credibilitad.» Gerold ­Hafner fa attent che l’obligaziun da far in cunvegna da prestaziun cun las casas da vegls e da tgira existi dapi igl onn 2010. «Tenor mia savida han las vischnauncas da Falera, Laax e Schluein aunc negina cunvegna da prestaziun.» La vischnaunca da Sagogn ha decidiu il zercladur 2024 a favur dad ina cunvegna da prestaziun cun La Pumera. E paga ina semeglionta summa sco quei che Schluein havess da pagar. «La summa da cumprar en tenor habitont ha il Cantun definau igl onn 2014 en connex cun la fusiun dalla vischnaunca da Glion.» Ina contribuziun da solidaritad alla infrastructura existenta, sco quei che Gerold Hafner fa valer. El gi che las vischnauncas da Flem e Trin hagien antruras gidau a metter en pei la casa da vegls e da tgira da Glion. «El mument ch’il Cantun ha definau las regiuns da sanadad havein nus piars quellas duas vischnauncas sco purtadras da nossa instituziun.» Gliesta da spetga Tenor il messadi communal da Schluein ein senioras e seniors da Schluein dapresent da casa en diversas casas da vegls. Dus el dacasa Lumnezia e dus ella casa da vegls a Flem ed in a Männedorf, denton negin a Glion. Gerold Hafner gi che La Pumera hagi suenter corona in ­liunga gliesta da spetga per entrar ella casa da vegls. «Nus essan obligai da risguardar sco emprem ils attempai dallas vischnauncas purtadras.» Entochen igl onn 2023 eran en media per onn bunamein nov attempai da Schluein ella casa da vegls e da tgira da Glion, tenor las indicaziuns dil president dalla fundaziun La Pumera.

Trun Cultura lavura intensivamein vid ses projects d’infrastructura: La renovaziun dalla Casa Carigiet e dalla Casa Desax. Ella Casa Carigiet duei ei dar l’auter onn in’emprema exposiziun cun ovras d’Alois Carigiet. Ed el Spazi d’Art Matias Spescha vegn regurdau igl onn vegnent da 100 onns dapi la naschientscha da Matias Spescha. Ils artists Gaspare O. Melcher, Corsin Fontana e Not Vital rendan omagi agl artist ch’ei morts igl onn 2008. Trun Cultura sededichescha a dus baghetgs tut specials a Trun. D’ina vart alla Casa Carigiet ch’ei daventada l’unfrenda d’in incendi ils 19 da fevrer 2019, da l’autra vart alla Casa Desax ch’ei bandunada dapi onns. Omisdus baghetgs han in’interessanta historia. La Casa Carigiet, construida 1769, ei la casa paterna dils frars Zarli ed Alois Carigiet. Igl incendi d’avon bunamein sis onns ha disfatg per gronda part la casa. La Casa Desax sco ella vegn numnada oz, ei vegnida baghegiada 1782 da Ludwig Herkules Caprez (1736 – 1799). Ella sesanfla buca lunsch naven dalla Casa Carigiet ed ei egl Inventari federal per objects che duein vegnir protegi ord vesta d’impurtonza naziunala (ISOS). Omisduas casas vul Trun Cultura nezegiar igl avegnir per cultura, art e litteratura, ina part dalla Casa Desax era per dimora per hosps. Ina tiarza part da la lavur da Trun Cultura ei igl art da Matias Spescha (1925 – 2008). Per mussar igl art dil convischin da Trun ha ella aviert avon varga in onn il Spazi d’Art Matias Spescha ell’anteriura fabrica da ponn (mira box). Nova veta ella Casa Carigiet La Casa Carigiet duei vegnir renovada per part egl intern l’auter onn, suenter ch’ella vegn protegida ussa d’in tetg plat. «La suprastonza da Trun Cultura ha dau il consentiment persuenter. Igl ei previu d’investar rodund in miez milliun francs, la finanziaziun ei garantida», di Esther Spycher, la menadra da project da Trun Cultura. Uonn ei igl entir baghetg vegnius rumiaus. La construcziun cun quaders dils plantschius egl intern vegn mantenida per motivs dalla stabilitad dil baghetg: «Igl ei aschidadir la spina dorsala dil baghetg.» Ils plantschius duein tonaton buca vegnir cuvretgs dil tut per aschia possibilitar ina vesta ensiviars egl intern dil baghetg. «Aschia sedat in’interessanta e surprendenta vesta per la lavur dils curaturs e las visitadras», constatescha Esther Spycher. In’emprema exposiziun En in local dalla Casa Carigiet duei vegnir purschida igl onn vegnent in’exposiziun cun ovras ord il relasch d’Alois Carigiet en possess dalla famiglia Carigiet. «Aschia savein nus era mussar la casa als visitaders igl onn proxim», di Esther Spycher. Pertuccont igl avegnir dalla stalla vid la casa ei Trun Cultura en contact culla Pleiv catolica romana s. Martin Trun. Plans concrets pil diever futur dalla stalla dat ei aunc buca, sco Esther Spycher di: «Tenor nies manegiar savess la stalla vegnir transformada en in local multifuncziunal, sco era ina pintga cuschina e tualettas. L’infrastructura savess vegnir nezegiada per exempel era per concerts.» La finamira finala da Trun Cultura pertuccont la Casa Carigiet ei da reconstruir era la part disfatga, vul dir il trertetg. Il mument resta il baghetg denton aschia sco el ei. Per saver cumpletar el vegnan ulteriurs mieds finanzials ad esser necessaris. Per litteratura e culinarica Parallelmein spel project dalla Casa ­Carigiet lavura Trun Cultura era vid igl avegnir dalla Casa Desax. Sco la Casa ­Carigiet ha Trun Cultura era quella en dretg da baghegiar d’in mecen. «L’auter onn entschevin nus a rimnar ils mieds finanzials restonts per transformar la Casa Desax en ina casa per litteratura e hosps. Nus essan da buna fei che quei reusseschi», di Esther Spycher. Davart la tgira da monuments ei gia vegnida sincerada persuenter ina contribuziun. In emprem schazetg grop quenta cun cuosts da rodund 2,7 milliuns francs per l’investiziun. Il horizont da temps per la renovaziun dalla casa ei calculaus cun rodund tschun onns. Il baghetg duei survir igl avegnir en emprema lingia alla litteratura. Aschia ein previdaa ina sala da litteratura, ina biblioteca ed ina stanza da leger el senn d’in ensemble da litteratura. En quei connex duei vegnir collaborau cun bibliotecas ed archivs publics e privats. Persuenter ha Trun Cultura era installau in cussegl da litteratura. La stalla per arranschaments La stalla baghegiada davos la casa duei survir sco liug d’arranschaments per prelecziuns publicas, seminaris da litteratura ni era teater e cultura en general. La sala duei porscher plaz a rodund 50 persunas. Ell’emprema e secund’alzada dalla Casa Desax duein vegnir endrizzadas stanzas da durmir per hosps el standard da quater steilas. Suenter la sanaziun duein quellas combras sco era la purschida culinarica ella casa vegnir surschadas ad in’interpresa da gastronomia sco partenari a liunga vesta. Il tschaler cun arviul duei survir per exempel a degustaziuns ni aperos. «La fin finala duei la Casa Desax esser ina cumpart da Trun Cultura che porta finanzialmein sesezza», di Esther Spycher. Omagi a Matias Spescha Pigl anniversari da 100 onns che Matias Spescha havess saviu festivar igl onn vegnent porscha Trun Cultura in project particular. «Ils artists contemporans Gaspare O. Melcher (79), Corsin Fontana (80) e Not Vital (76) han enconuschiu per part persunalmein Matias Spescha ni han exponiu communablamein cun el. Da miez mars entochen miez november ein lur ovras actualas che fan la punt tiegl art da Matias Spescha da veser el Spazi d’Art Matias Spescha ell’anteriura fabrica da ponn a Trun», di Esther Spycher, la menadra da project da Trun Cultura. Tuttas treis exposiziuns sebasien sin in aspect specific dalla gronda ovra da Matias Spescha. Digl artist trapassau Matias Spescha sez ein da veser l’auter onn ulteriuras ovras ch’ein per gronda part aunc buca stadas publicas. Ils dus affons da Matias Spescha – Venice Spescha e Dominik Möhl – han surdau il relasch d’art digl artist igl onn 2023 alla Fundaziun Ogna a Trun. Quella ei responsabla per la tgira, igl inventari ed il manteniment dallas ovras. A Trun Cultura metta la fundaziun a disposiziun las ovras per exponer el Spazi d’Art Matias Spescha. La vernissascha dall’emprema exposiziun, quella da Gaspare O. Melcher, ei previda ils 15 da mars 2025. Ils cuosts per quei project d’exposiziuns ein calculai cun 167 500 francs. Sco la menadra da project da Trun Cultura, Esther Spycher di, ei la mesadad da quels curclada. La summa restonta duei vegnir rimnada il proxim temps. (fmr/hh) Slontsch nuninterrut da Trun Cultura Ella Casa Carigiet a Trun duei ei vegnir installau in’exposiziun cun ovras d’Alois Carigiet igl onn vegnent. Quei ha la menadra da project da Trun Cultura, Esther Spycher, detg sin damonda dalla FMR. Igl intern dil baghetg ei protegius d’in tetg plat, aschia che quei ei bein pusseivel. La finamira finala da quei project ei aunc adina da reconstruir la part dil trertetg ch’ei vegnida disfatga cumpleinamein digl incendi il fevrer 2019, sco era dallas alzadas che han saviu vegnir salvadas. Vinavon cun plein slontsch ei Trun Cultura era vid la Casa Desax. Quei baghetg duei survir igl avegnir alla litteratura ed ina part sco combras per hosps. In dils pensums principals dil proxim temps ei da reglar la finanziaziun dil project. Igl onn 2023 ha Trun Cultura aviert il Spazi d’Art Matias Spescha en localitads dall’anteriura fabrica da ponn a Trun. Leu vegn regurdau igl onn vegnent da Matias Spescha ch’ei morts 2008. Ils artists Gaspare O. Melcher (79), Corsin Fontana (80) e Not Vital (76) rendan omagi a Matias Spescha pigl anniversari da 100 onns ch’el havess saviu festivar igl onn vegnent. (fmr/hh) Esther Spycher ei menadra da project da Trun Cultura. L'auter onn cumpleness Matias Spescha 100 onns. El ei morts 2008. La Casa Carigiet a Trun. In tetg plat protegia igl intern. In cantun d’ina stanza ella Casa Desax a Trun.

Affons contan per affons: A quei motto ei ina sentupada musicala da dumengia proxima a Cuera dedicada. La Scola da cant Surselva cun Rilana Cadruvi e gl’Ensemble vocal Tamina cun Pascal Weder contan per l’ovra KiPaKi da 18 clubs da Kiwanis. «Gie, nus cantein senza gascha. Las entradas van cumpleinamein all’ovra caritiativa», conferma Rilana Cadruvi sin damonda dalla FMR. Dumengia proxima, ils 24 da november 2024, ei la dirigenta digl ensemble dalla Scola da cant Surselva cun siu ensemble silla tribuna dil B12. Ella sala dall’ustria alla Via Brandis 12 dat la formaziun da giuvenils dalla Surselva in concert da benefeci. Ella ei sedistinguida la stad vargada el concert «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga métta». Cuort suenter han las vuschs giuvnas e finas cantau cun grond success alla fiasta districtuala. Duront il concert da benefeci a Cuera vegn la Scola da cant Surselva a cantar denter auter arranschaments sco «Aunghel pertgirader» e «Quels da buna voluntad». L’autra formaziun, il «Vokalensemble Tamina», sut la direcziun da Pascal Weder, vegn a presentar in program cun madrigals, truvaglias e musica contemplativa. La Scola da cant Surselva (dretg e sil monitur), a caschun dil concert "Detgas e fatg(a)s d'ina perdetga metta" dil zercladur 2024. «Dapli che quei che nus manegiein» «Tut quei che nus incassein da quei concert vegn cumpleinamein a favur dad affons basignus», conferma Giachen Caduff. El ei commember da suprastonza dall’uniun KiPaKi. Da quell’uniun fan part 18 clubs da Kiwanis dalla Svizra. «Igl ei clubs dalla Svizra orientala, da Turitg e da Berna», aschunta il commember da Kiwanis Surselva. Per sustener specificamein projects e realisar acziuns localas a favur dad affons ein quels 18 clubs associai en ina uniun. Actualmein presidiescha Serafin Beer, oriund da Tavanasa, KiPaKi, Giachen Caduff che habitescha a Castrisch ei responsabels per las finanzas. La damonda tgei affons basignus, e tgei projects che lur uniun sustegni, rispunda Giachen Caduff suandontamein: «En nossa societad fetg sviluppada e beinstonta dat ei dapli basignus che quei che nus manegiein». Integrar ei meglier Co quei sustegn funcziuna declara Giachen Caduff aschia: «Nossas duas partenarias ein las curatellas professiunalas ed ils uffecis socials. Ils daners che nus rimnein vegnan en ina cassa speciala». La transparenza ei garantida da tut temps. Las partenarias san retrer daners da quellas cassas per pagar expensas specialas. Affons ch’ein suttamess alla curatella ni ch’ein dependents d’agid social duessan era saver far part d’in club da ballapei, els duegien era saver emprender a sunar in instrument, «ni era saver separticipar ad in camp da vacanzas», explichescha Giachen Caduff. Affons che seigien integrai ella societad e che vegnien purtai da quella sesentien era meglier. Affons da geniturs paupers, seigi lu d’indigens ni da migrants, han il dretg da sustegn e d’assistenza. «Meglier ch’els ein integrai e meglier che quei ei pil generalesser», concluda Giachen Caduff ed aschunta che l’uniun KiPaKi vegni activa sch’il sustegn social vegni als cunfins. Il contabilist dall’uniun numna las cefras: Gl’onn vargau hagi KiPaKi cun ses 18 clubs susteniu 390 affons e contribuiu ina summa totala da 140'000 francs. Tgi e tgei ei Kiwanis? KiPaKi ei in’ovra caritativa da 18 clubs da Kiwanis. Tgei ei denton Kiwanis? Semegliont als clubs da Lions, Rotary ed auters eis ei in’organisaziun mundiala da voluntaris . La particularitad da Kiwanis ei che quel s’engascha explicitamein per affons e giuvenils. Kiwanis dat ei dapi 1915, oz dumbra l’organisaziun mundiala pli che 600’000 commembers. Ils varga 6000 clubs ein s’organisai sco «districts» en 80 tiaras. «Switzerland-Liechtenstein-Südtirol» cun 200 clubs ei in dils nov districts ell’Europa. Ils districts ein zavrai en «divisiuns». Endisch clubs fan part dalla divisiun Grischun/Südtirol. Cun engaschis multifars porscha mintgin agid e sustegn ad affons, ton sin plaun local sco en projects internaziunals. Ils commembers dils clubs s’entaupan ina gada il meins per in referat, per sebrattar e per tgirar la cumpignia. Kiwanis Surselva dat ei dapi 2001, igl ei il sulet club da Kiwanis cun lungatg ufficial romontsch. Il concert dalla Scola da cant Surselva e digl Vokalensemble Tamina ei dumengia, 24-11-2024, allas 17.00 ella sala dall’ustria B12 a Cuera. Bigliets d’entrada e dapli informaziuns mira mira www.kipaki/benefizkonzert

Ualti exact 150 onns ei il Lag la Cauma a Flem staus ina attracziun da stad. La stagiun 2024/25 eis el l’emprema gada era in liug da guder duront gl’unviern. Ils 14 da december envida la vischnaunca la populaziun ella nova «Ustria La Cauma». Far bogn gl’unviern el Lag la Cauma a Flem ei pusseivel. Tgi che havess queidas da far ina senudada da Daniev ell’aua ferdaglia savess far quei. Gl’atun mida gl’aspect dil Lag la Cauma. La surfatscha dil lag ei buca pli da colur blau-verda, mobein stgirverda. Ei para sco in auter lag ed era in’autra cuntrada. Naven digl ault da Casa d’Uaul miran ins giuaden en in priel circumdaus d’uaul. Ils meins freids era quella cuntrada tochen uss adina solitaria. El futur semida quei. La vischnaunca da Flem ha investau 7,4 milliuns francs per ch’il Lag la Cauma daventi era ina attracziun d’unviern. Ir a patinar ni far auters sports sin glatsch ei denton buca pusseivel, la surfatscha dil lag resta intacta. Gl’ascensur ei optimaus Persuenter san ins guder l’ustria nova. «La suprastonza communala e la cumissiun da baghegiar ein loschs d’astgar presentar alla populaziun, a caschun dil gi dalla porta aviarta, il giuvél niev», scriva la vischnaunca da Flem en sia communicaziun ufficiala. Las autoritads envidan all’avertura dall’Ustria La Cauma. Suenter in temps da baghegiar dad in onn presenta la vischnaunca, sco possessura digl object e dalla parcella dil Lag la Cauma, ina nova attracziun gastronomica dalla destinaziun. El plaunterren ei l’ustria da survir sesez «Terrassa La Cauma» ed ell’alzada sura l’ustria cun persunal da survir. «Quels dus menaschis san ins menar a moda separada ed independenta», scriva la vischnaunca da Flem. La staziun a val digl ascensur dil Lag la Cauma. Guido Casty, il president dalla cumissiun da baghegiar, puntuescha ch’ei seigi gartegiau all’architecta Corinna Menn, al meinabaghetg Felix Spreiter ed a tuttas firmas involvadas da realisar gl’object tenor la planisaziun e senza retard. Il menaschi d’unviern dall’Ustria La Cauma pussibilitescha da guder autruisa il Lag la Cauma e sia cuntrada. Per garantir gl’access a tuts ha la vischnaunca stuiu far ina investiziun speciala da biebein 300’000 francs. «Ins ha stuiu remplazzar il pilotadi ed il motor digl implont», declara Guido Casty. El plaida digl ascensur che meina ils hosps cumadeivlamein giuaden el priel ed alla riva dil lag. Cun lenna digl Uaul Grond «Nus havein era revediu cumpleinamein las duas cabinas ed optimau gl’access agl ascensur», declara Guido Casty, ins hagi stuiu adattar quei implont da transport pil menaschi d’unviern, aschunta el. Per la gastronomia ei gl’ustier Rainer Anders responsabels. Quel meina a Laax dus locals, numnadamein l’ustria Larnags sur Murschetg e l’ustria Lags al Lag Grond. Sco hospitonts dal’ustria nova al Lag la Cauma ha gl’interprendider engaschau Jutta Maletzki sco hospitonta e Fabian Blank sco schefcuschinier. In fatg special ei ch’il baghetg finiu ei construius cun lenna indigena ch’il revier forestal Trin-Flem ha pinau egl Uaul Grond.

Questa fin d’jamna dils 23 e 24 da november 2024 parta la regiun da vacanzas Andermatt Sedrun Mustér ella nova stagiun d’unviern. Quella cuoza entochen ils 21 d’avrel 2025. In tschuppel novaziuns e purschidas specialas spetgan sils hosps da vacanzas ed indigens. La partenza ella stagiun d’unviern nova ad Andermatt Sedrun Mustér ei cumbinada cun pliras novaziuns. La cumpletaziun dils indrezs d’ennevar al Gemsstock ad Andermatt ed a Milez a Tujetsch sco era pliras mesiras da segirtad encunter lavinas el territori dil Schneehüenerstock/Pass Alpsu optimeschan la purschida da pistas. «Aschia savein nus garantir il nez dallas pistas e dalla colligiaziun d’Andermatt cun Sedrun», scriva Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA en ina communicaziun als mieds da massa. El Parvis e silla scursalera In highlight pils gourmets duei il niev restaurant da muntogna Parvis sil Cuolm da Vi – erigius dallas Pendicularas Mustér SA – esser. El porscha plaz a 72 persunas endadens ed aunc ina ga tontas ordaviert. «Spectaculara ei sia vesta silla Surselva ed il territori dall’Alpsu», scriva Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA. Leu duei vegnir purschidas spisas regiunalas. In’ulteriura purschida nova dil territori da skis da Mustér ei la scursalera a Caischavedra. Quella vegn ad esser en funcziun igl unviern e la stad. La scursalera meina sin ina lunghezia da 675 meters cun ina differenza d’altezia da 100 meters e procura per divertiment per pign e grond. Sin skis cun Bernhard Russi In eveniment exclusiv ei d’ir cun skis la damaun al Gemsstock. Ina ga il meins ei il campiun olimpic Bernhard Russi dalla partida. Las skiunzas ed ils skiunzs guadan pistas perfetgas la damaun baul avon che l’avertura ufficiala succedi. Cumpriu en quella purschida ei era in solver ed in gentar. La participaziun ei limitada sin 12 persunas. La purschida sa vegnir reservada tier Andermatt Sedrun Mustér. Las pendicularas dalla regiun sisum la Surselva ed Ursera ein danovamein ina part digl Epic Pass. Cumpri en quei pass ein era 37 territoris da skis ell’America dil Nord sco era ell’Austria e l’Italia, Giapun, Canada ed Australia. Entochen ils 2 da december 2024 san skiunzas e skiunzs cumprar igl Epic Pass ella prevendita per cundiziuns specialas. Il Paradis – il niev restaurant sil Cuolm da Vi el territori da skis dallas Pendicularas Mustér SA. La scursalera a Mustér/Caischavedra vegn en funcziun silla nova stagiun d’unviern. Ella ei era aviarta la stad.

Requirents d’asil ed immigrants che vegnan en in’autra tiara vegnan buca mo confruntai cun ina nova cultura, mobein era cun conflicts. In teater davart quels vegn presentaus sonda, ils 23 da november 2024 a Mustér. Suenter quel sa il publicum discutar davart soluziuns. Il mument va il Post per integraziun dil cantun Grischun sin turnea cun in teater cun requirentas e requirents d’asil. Quels han dimora en plirs centers el Grischun. Igl ei in teater interactiv, vul dir la presentaziun da duas scenas ord il mintgadi d’immigrantas ed immigrants cun ina discussiun suandonta cul publicum. «Lez sa lu contribuir cun siu meini a discussiuns ed eventualmein schizun a soluziuns», di Donat Albin dil Post per integraziun dil cantun Grischun. Sonda, ils 23 da november 2023 ei la gruppa da veser a Mustér. Duas scenas El teater muossan las immigrantas ed ils immigrants duas scenas ord lur mintgadi. L’emprema tracta il giavisch e basegns dad els da saver emprender tudestg. Quei che para sempel sill’emprema egliada ei denton per dabia buca aschia. «Persunas che han buca il status da fugitivs han negin dretg da frequentar in cuors da tudestg», di Donat Albin. Quei caschuni meinsvart ina malcuntentientscha e malsegirtad. La secunda scena sefatschenta dalla tscherca d’ina habitaziun entras immigrantas ed immigrants. «En quella scena mussein nus il cass d’ina immigranta che pren investa d’ina habitaziun ch’ella savess affittar. Da quei ha ina dunna vischina denton negin plascher. Quei ei in tema che va ella direcziun dalla discriminaziun», constatescha Donat Albin. Discussiun aviarta Suenter il teater ha il publicum la caschun da discussiunar davart las duas scenas. Quel sa far propostas e presentar ideas co tals conflics san vegnir impedi ni co els san vegnir sligiai. Mo lu era co impedir ch’ina tala situaziun escaleschi. Il forum teater ei vegnius arranschaus entochen ussa pliras ga a Cuera e Tavau. Suenter la presentaziun a Mustér va el vinavon sin turnea. «Nus presentein quel surtut en loghens ni regiuns cun centers per requirents d’asil. Nus lein mussar co ins sa s’avischinar ed impedir conflics. La gruppa da teater cun immigrantas ed immigrants emprova da far ina punt denter indigens e jasters», di Donat Albin. En quei senn seigi quell’acziun in project da pilot che dueigi era gidar fugitivas e fugitivs novs da s’orientar. Il forum teater ha liug sonda, ils 23 da november 2024 dallas 14.00 entochen las 16.00 el Center sursilvan d’agricultura a Mustér. Igl arranschament ei publics, alla fin vegn purschiu in apero. La gruppa da requirentas e requirents d’asil duront in’emprova da siu teater.

Schluein La suprastonza communala da Schluein ei sedecidida da spustar la tractanda dalla cunvegna da prestaziun cun ina casa da vegls e da tgira. En ina brev drizzada alla populaziun da Schluein fa il president communal, Ralf Schläpfer, valer la situaziun giuridia incerta. Plidentau quella situaziun giuridica ha il departement da giustia, segirtad e sanadad. La suprastonza communala da Schluein stauscha la decisiun dalla cunvegna da prestaziun cun ina casa da vegls e da tgira. Ei sa tracta fatschenta tractandada a caschun dalla radunonza commuala dad oz vendergis. Quei scriva il president communal, Ralf Schlaepfer en ina communicaziun repartgida ier gievgia alla populaziun da Schluein. «La suprastonza communala ei sedecidida da spustar quella fatschenta entochen che la situaziun ei sclarida cul Cantun e cun la regiun da sanadad.» Il motiv per quella decisiun schai en ina brev dil departement da giustia, segirtad e sanadad drizzada la mesjamna vargada allas vischnauncas sursilvanas. La brev dil Cantun ha la vischnaunca da Schluein medemamein tarmess a votantas e votants. Pertuccond las explicaziuns dil departement scriva la spurastonza communala. «Ord quei scriver dil Cantun pudeis vus endriescher che la basa da partenza ei era per giurists dubiteivla.» Cumplexa situaziun Che la situaziun giuridica ei detg cumplexa e para, silmeins per part, cuntrastonta tradescha in’egliada ella brev dil departement che la FMR ha medemamein retschiert. La brev sereferescha principalmein agl artechel 9 dalla lescha per promover la tgira da malsauns ed al messadi dil matg 2020 che la regenza ha publicau per la revisiun parziala dalla lescha. Sin fundament dallas explicaziuns tier lescha e messadi vegn il departement alla conclusiun: «Che la vischnaunca da Schluein posseda negina cumpetenza da far ina cunvegna da prestaziun cun ina instituziun da tgira, da vegls ni da sanadad seigi quei enteifer ni ordeifer la regiun da sanadad.» Pil mument pia negina cunvegna da prestaziun ni cun la casa da vegls da Glion ni da Flem. Il departement vesa quella cumpetenza per far cunvegnas da prestaziun sulet tier las regiuns da sanadad. E quei a partir digl emprem da schaner 2021 enaquella che la revisiun dalla lescha per promover la tgira da malsauns ei ida en vigur. La brev dil departement fa medemamein attent alla lescha da vischnauncas grischuna che regla la collavuraziun dallas vischnauncas en fuorma da contracts da dretg public ni corporaziuns da dretg public. E Sana Surselva ei ina tala organisaziun dil dretg public. Malgrad che la vischnaunca da Schluein ha visau sia commembranza da Sana Surselva eis ella aunc commembra duront il temps da visada da dus onns entochen la fin 2025 scriva il departement. La brev citescha denton era ils statuts e principalmein igl artechel 2 dalla corporaziun Sana Surselva che gi che la corporaziun da vischnauncas sappi far cunvegnas da prestaziun cun las instituziuns da da sanadad. Ina formulaziun che laschi supponer che buca sulet la corporaziun da vischnauncas, pia Sana Surselva, hagi la cumpetenza da far quellas cunvegnas scriva il departement e concluda: «Aschia che las vischnauncas san vinavon far cunvegnas da prestaziuns cun las instituziuns aschilunsch che quellas instituziuns han buca gia fatg talas cunvegnas cun las regiuns da sanadad.» Risposta sin ina brev aviarta Il motiv che la suprastonza communala da Schluein ei sedrizzada alla populaziun avon la radunonza communala dil vendergis ha aunc in ulteriur motiv. Il president dil cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira da Glion, Gerold Hafner ei sedrizzaus en ina brev aviarta alla populaziun da Schluein la mesjamna vargada per perschuader votantas e votants dalla cunvegna da prestaziun cun la casa da vegls e da tgira da Glion. Ina brev aviarta che ha intimau la suprastonza communala da far entginas rectificaziuns. «La pretensiun da Gerold Hafner che las vischnauncas stoppien dapi igl onn 2010 far cunvegnas da prestaziun cun casas da vegls e da tgira constat buc sin fundament dallas explicaziuns dil departement.» La vischnaunca da Schluein refusescha era l’informaziun ch’en media dils onn 2013 entochen 2023 seigien nov persunas stadas dacasa egl asil da Glion. «Tenor nossas informaziuns ein sulet ina entochen tschun persunas stadas egl asil da vegls da Glion ils onns 2017 entochen 2022», scriva la suprastonza communala. La brev dil departement ha era il president dalla fundaziun dalla casa da vegls e da tgira da Glion, Gerold Hafner legiu e conceda che la situaziun giuridica seigi grevcapeivla. Sin fundament dalla lectura vegn era el alla conclusiun: «Ei dat basegns da sclarir la situaziun cul Cantun.» Pertuccond sias cefras da persunas da Schluein che han priu dimora ils davos diesch onns ella casa da vegls e da tgira da Glion resta el tier sias indicaziuns. «Nossas cefras sebasan sin fatgs ed ein publicadas regularmein en noss rapports annuals.»

Dacuort ha il pictur-artist Gioni Defuns envidau en sia gallaria a Trun-Darvella alla vernissascha da sia exposiziun «Retrospectiva» cun ovras dils davos 33 onns. Entochen ils 31 da mars 2025 han visetadras e visitaders era la caschun da contemplar ina gronda schelta da maletgs e da dar in’egliada egl atelier da Gioni Defuns. L’exposiziun da Gioni Defuns ha liug en si’atgna gallaria a Trun-Darvella ed ella porta il tetel «Retrospectiva». Envidau all’avertura ha il pictur-artist e psicolog ils 8 da november 2024, il di da siu 57avel anniversari. «Il temps varga nundetg spert», di Gioni Defuns cun mirar sill’emprema preit cun maletgs digl onn 1991. Quels maletgs ha el creau per gronda part ensemen cun siu frar Luis Defuns. «Nus malegiaven dies encunter dies mintgin per el e lu puspei ensemen.» Tier l’emprema vendita d’in maletg seigi ei vegniu pér in temps suenter ch’els hagien entschiet a malegiar, di Gioni Defuns. «Sche jeu seregordel endretg, havein il Luis ed jeu vendiu nies emprem maletg all’Alma, mia anteriura consorta. Suenter haiel jeu beingleiti vendiu in maletg a miu amitg Eligi Derungs permiert.» All’entschatta hagi el era vendiu picturas a ses confamigliars ed enconuschents. L’emprema seria da maletgs dad el e siu frar seigi naschida si surcombras en in atelier improvisau ch’eri atgnamein la combra da carn da siu bab. «Jeu seregordel aunc bein dalla combra da carn. Il pli emprem maletg ch’jeu haiel fatg si leu ei quei abstract en ieli sin teila ch’jeu haiel mess all’avertura da mia exposiziun. Quei maletg ch’ei era staus il pli emprem abstract ch’jeu haiel fatg. Quel ei denton buca venals.» Las colurs principalas «Ils emprems onns sco pictur-artist malegiavan miu frar Luis ed jeu surtut cullas colurs principalas blau, mellen e tgietschen», raquenta Gioni Defuns ed el muossa entgins exemplars che seigien tipics per l’emprema fasa da sia lavur artistica. Igl artist e gallarist di che la colur verda hagi giugau ina rolla per el all’entschatta diltut e lu pér ils davos diesch onns puspei. «Igl ei zaco interessant da veser co ina colur tuorna els maletgs suenter dus decennis.» L’exposiziun actuala ella gallaria ed atelier da Gioni Defuns a Trun-Darvella ei in viadi tras si’atgna historia sco artist. Gioni Defuns ch’ei psicolog da mistregn muossa e declara ils motivs e las midadas ch’ei hagi dau en tut quels varga treis decennis en sias ovras d’art. «Vid mes maletgs pli novs ves’ins ch’ils strehs e las lingias ein meins gitas ed energicas che tier ils emprems maletgs exponi.» Quei che resorta tier prest tut ils maletgs exponi ei l’influenza digl ambient che Gioni Defuns viva. Las colurs ch’el elegia eran pli baul ed oz aunc adina fermas ed expressivas. Sias tematicas ein desideris, relaziuns humanas, siemis, identitad e sferas sensualas. Cattau il stil Enzacu sin via tras ils decennis sco pictur-artist hagi el giu il sentiment d’haver cattau siu stil da malegiar. Tier quel seigi el lu restaus, raquenta Gioni Defuns cun mussar numerus maletgs che han buca giu plaz ell’exposiziun. «Jeu creigiel ch’jeu hagi fatg varga 1000 maletgs. En scadin cass hai jeu duvrau bia temps per decider tgei maletgs ch’jeu vi exponer.» Ils davos diesch onns hagi el buca picturau ton pli, di Gioni Defuns. Pér ussa seigi il gust da malegiar puspei turnaus. Adina puspei fa el era maletg en alv e ner. «Quei ei ina sfida d’experimentar cun quellas duas colurs.» Maletgs novs da pli baul «Biaras e biars ch’ein stai presents a mia vernissascha tschei di ein stai surstai da veser maletgs da mei ch’els havevan aunc maina viu.» L’exposiziun muossi era maletgs fatgs avon onns ch’ins vesi l’emprema gada ell’exposiziun. Quei ch’el stoppi far dapli seigi da tschercar il contact cun collegas, di Gioni Defuns. «Jeu sun staus dacuort en in seminari cun auters artists ad Alvagni. Jeu stoi di che tut quei ch’jeu haiel viu ed udiu ha fatg bien a mi e dau fetg biara inspiraziun.» Ina caussa che hagi fascinau el specialmein ad Alvagni seigien las installaziuns dall’artista Yvonne Gienal. In’opziun pigl avegnir ei per Gioni Defuns era d’exponer sias ovras ensemen cun ovras d’autras artistas ed artists. Ed igl atun 2026 cumpara in cudisch niev d’art. Ina autura da Basilea ha scret mintgamai ina historia tier 24 maletgs da Gioni Defuns. L’exposiziun 33 onns Art – Retrospectiva da Gioni Defuns ella gallaria Defuns a Trun-Darvella cuozza entochen ils 31 da mars 2025. Numerus maletgs han buca giu plaz ell’exposiziun. Sin giavisch muossa Gioni Defuns denton era quels. La preit culs emprems maletgs da Gioni e da siu frar Luis Defuns. In sguard ella gallaria da Gioni Defuns a Trun - Darvella

Sut il tetel «In pass denter duas vals» ha giu liug il davos venderdis sera ad Olivone el cantun Tessin ina discussiun al podium cun representantas e representants dalla Val Blenio e dalla Surselva. La discussiun davart la collaboraziun denter las duas regiuns al Pass dil Lucmagn ha giu liug agl ur dalla exposiziun da commerci «Espo in Blenio». Envidau alla discussiun ha la Pro Lucmagn. La discussiun al podium ad Olivone ha giu liug in da quels dis da neiv che la via sur il Lucmagn sto vegnir rumida per ch’il pass sappi vegnir tenius aviarts. La rumida da neiv sil pass ei denton «neiv digl onn vargau». Omisduas regiuns, la Surselva e la Val Blenio, vulan accelerar ils differents projects turistics e da traffic gia instradai ed intensivar il dialog cultural denter las duas regiuns. Dalla discussiun dil davos venderdis ei resortiu ch’ei drova dapli stentas per trer a nez il potenzial turistic ed economic dalla Val Blenio e dalla Surselva. Las otg participontas e participonts dil podium ein era vegni alla conclusiun ch’il Pass dil Lucmagn seigi la clav pigl avegnir turistic ed economic d’omisuas valladas. Cusseglier naziunal Martin Candinas, il president dalla Pro Lucmagn, ha detg ch’ei detti ussa mo ina finamira, numnadamein quella da finalmein realisar ils projects instradai sco per exempel la senda da viagiar Via Francisca denter Mustér ed Olivone ni la colligiaziun dil traffic public denter Mustér e Biasca. Il gimnasi per omisdus regiuns Tom Etter, il rectur dil gimnasi claustral da Mustér ha accentuau che las scolaras ed ils scolars dalla Val Blenio seigien ina enrihida pil gimnasi da Mustér. «Nies gimnasi ei buca lunsch naven dalla Val Blenio. Nossa scola possibilitescha d’acquistar ina maturitad buca lunsch naven da casa. Per che quei resti aschia, drovi bunas colligiaziuns sur il Pass dil Lucmagn.» En favur dil gimnasi communabel ei era Noemi Cerboni, ina vischina dalla Val Blenio ed anteriura gimnasiasta da Mustér s’exprimida: «Jeu haiel profitau dil gimnasi a Mustér e saiel mo recumandar era ad autras ed ad auters d’ir quella via», ha l’academicra che lavura en in institut da radiochemia ell’Argovia detg. «All’universitad en Svizra tudestga haiel jeu giu gronds avantatgs puncto lungatg en cumparegliaziun cun autras studentas e students dil Tessin ch’ein vegni confruntai l’emprema gada pér alla universitad culla realitad dil mintgadi en tudestg.» Rolla decisiva dil svilup regiunal «Il Pass dil Lucmagn stat pil basegns da trer a nez tuttas schanzas e sfidas pusseivlas», ha la promotura regiunala dalla Surselva, Céline Meury, detg duront la discussiun (mira era boxa). «Per realisar las sfidas eisi denton indispensabel d’haver las colligiaziuns neccessarias sur il Pass dil Lucmagn e da promover in ferm spért da cuminonza. Il Pass dil Lucmagn porscha quella colligiaziun che nus duvrein.» La rolla dil svilup regiunal dallas duas valladas seigi decisiva pil reussir da projects concrets ella Val Blenio ed en Surselva el futur, ha il sviluppader regiunal dalla Val Blenio, Loris Beretta ch’ei era vicepresident dalla Pro Lucmagn detg (mira era boxa). «La sviluppadra dalla Surselva ed jeu tgirein contacts regulars. Nus sespruein da sustegner tuttas stentas dalla Pro Lucmagn per realisar ils projects concrets menziunai ella discussiun da cusseglier naziunal Martin Candinas.» Dalla plazza da campar entochen al Glacier Express Il pugn da vesta turistic ei vegnius presentaus al podi da Juri Clericetti, il directur dall’organisaziun turistica da Bellinzona e Valli. Per el drov’ei dapli sforzs arisguard la promoziun dil dialog, e quei d’omisduas varts dil Lucmagn. El ha numnau tuttas purschidas turisticas pusseivlas pil turissem d’unviern e da stad che savessan star a disposiziun era a sia destinaziun, sco per exempel igl access al Glacier Express ni era als territoris da skis en Surselva. Mattia Galli ch’ei responsabels tier il Club da Touring Svizzer (TCS) per las plazzas da campar ella Svizra dil sid ha discurriu da sinergias turisticas ch’il TCS promovi cunscientamein. «Nus dil TCS havein atgnas plazzas da campar, denter auter era ina a Mustér. Nus essan sensiblilisai per la promoziun turistica d’omisduas varts dil Lucmagn.» Celine Meury, sviluppadra regiunala Surselva «La discussiun da questa sera ha dau in niev slontsch alla promoziun dils contacts denter la Val Blenio e la Surselva. Nus dalla promoziun regiunala havein la pusseivladad da sustener la Pro Lucmagn cun promover ils contacts denter las populaziuns dalla Val Blenio e dalla Surselva e cun sustener ils differents projects. Sco promotura regiunala haiel jeu ureglias aviartas per las iniziativas ed ideas ch’ein dentuorn en Surselva pertuccont l’avischinaziun alla Val Blenio. La Via San Francisco ei in project ch’ei gia en lavur. Il secund ei il barat permanent el rom dil project San Gottardo. Orda San Gottardo datti fetg biaras iniziativas che pertuccan las regiuns Surselva e Val Blenio.» (fmr/mg) Loris Beretta, sviluppader regiunal Val Blenio «Ina mesira per la promoziun denter nossas duas regiuns fuss il barat d’opiniuns pli intensiv denter las acturas ed ils acturs professiunals. El mument essan nus dalla Val Blenio vidlunder d’elaborar in plan da master per la promoziun dalla vallada. Dalla gruppa da lavur, nua che era las treis vischnauncas politicas dalla Val Blenio ein dalla partida, vegnan fetg bunas ideas che pertuccan era il Lucmagn e la collaboraziun cun la Surselva. Jeu lessel semplamein dir che la gronda participaziun dalla Surselva questa sera cheu ad Olivone ha impressiunau mei. Quei muossa ch’ils basegns dalla avischinaziun turistica, culturala ed economica ei gronda. La voluntad dalla vart dalla Surselva ei per mei in clar segn ch’ins vul realisar ils projects lantschai, sco per exempel la colligiaziun da traffic public ni era projects turistics sco la senda da viagiar da Mustér ad Olivone.» (fmr/mg) Participontas e participonts al podium ad Olivone Céline Meury, sviluppadra regiunala dalla Surselva Noemi Cerboni, anteriura gimnasiasta dalla Val Blenio a Mustér Martin Candinas, cusseglier naziunal e president Pro Lucmagn Loris Beretta, sviluppader regiunal Val Blenio e vicepresident Pro Lucmagn Juri Clericetti, directur dalla destinaziun turistica Bellinzona e Valli Matteo Oleggini, president dalla Associaziun Amici della Via Francisca del Lucomagno Mattia Galli, responsabel per las plazzas da campar dil TCS dalla Svizra dil Sid. Tom Etter, rectur dil gimnasi claustral a Mustér (fmr/mg) I n pass denter duas vals Il davos venderdis sera ein numerusas persunas dalla Surselva viagiai ad Olivone all’exposiziun da commerci dalla Val Blenio per separticipar leu dalla discussiun al podium davart las schanzas e las sfidas per ina collaboraziun optimala denter la Val Blenio e la Surselva, las duas valladas al pei dil Pass dil Lucmagn. D’omisduas varts dil pass setract’ei ussa d’accelerar ils differents projects instradai. Dalla discussiun dil davos venderdis ei en scadin cass resortiu ch’ei drova dapli stentas per trer a nez igl entir potenzial turistic ed economic dalla Val dil Blegn e dalla Surselva. (fmr/mg) Numerusas persunas dalla Surselva han assistiu alla discussiun davart la collaboraziun denter la Val Blenio e la Surselva. Las participontas ed ils participonts dalla discussiun al podium (da san): Martin Candinas, Tom Etter, Loris Beretta,Mattia Galli, Juri Clericetti, Céline Meury e Noemi Cerboni. Era sin la foto ein las persunas d’organisaziun e moderaziun dalla discussiun. Ils dus promoturs regiunals dalla Surselva e dalla Val Blenio, Céline Meury (dretg) e Loris Beretta (san.).

Sonda vargada ha l’Uniun da dunnas da Mustér lantschau igl advent 2024 en Sursassiala cun la tradiziunala fiera da Nadal. 41 exposituras ed expositurs ein separticipai dalla fiera. Rita Huonder e Tina Bundi, che han organisau ensemen per l’Uniun da dunnas da Mustér per la tschunavla gada la fiera da Nadal a Mustér en quella fuorma, ein cuntentas cun la participaziun. La neiv dils davos dis hagi dau la dretga culissa per la fiera, ha Rita Huonder detg. «Jeu haiel viu oz entginas famiglias che han cumbinau ina spassegiada d’unviern cun ina viseta alla fiera da Nadal.» L’entira bellezia dalla fiera da Nadal semuossi encunter sera cura ch’ei vegni stgir e las cazzolas d’advent vegnien envidadas sils stans da fiera, han Rita Huonder e Tina Bundi detg en discuors cun la FMR. «Nossa fiera cuozza mo tochen las 19.00. Mo pervia dallas glischs fussi bi da cuntinuar viaden ella sera. Mo la gronda part dil publicum vegn il suentermiezdi ed encunter sera. Vitier vegn che nus havein expositurs dalla Val Blenio che vulan vegnir ad uras a casa puspei sur il Pass dil Lucmagn.» L’emprema fiera da Nadal en Surselva «Nus mirein adina da far nossa fiera da Nadal ina jamna avon la fiera d’advent a Glion», di Tina Bundi, «aschia vegnin nus bein in sper l’auter vi.» E la co-organisatura Rita Huonder aschunta: «Nus essan leds da quei termin, perquei che pli tard eis ei fieras da Nadal dapertut e la glieud era en auters loghens.» Las duas organisaturas han confirmau, quei che la FMR ha era udiu cun ir da stan tier stan: Numnadamein che la fiera da Nadal a Mustér seigi in liug nua ch’ins entaupi mintg’onn glieud ch’ins vesi schiglioc buc a Mustér e che la mischeida dallas purschidas sils stans da fiera cun products da victualias, products fatgs a maun e litteratura per regalar seigi ideala. E quellas e quels che han survegniu freid ils peis ed han vuliu sescaldar han saviu guder l’ustria cun suppa da carn e differentas autras purschidas culinaricas en halla Cons. Asens en stalla, vin cauld e bia auter L’Uniun da dunnas da Mustér ha envidau sonda vargada alla Fiera da Nadal a Mustér. 41 stans da fiera ein separticipai cun ina gronda variaziun da products e stans cun victualias, products fatgs a maun, litteratura e collectas per intents socials. Ils treis asens ella stalla ed il pigniel da Nadal decorau han beneventau las biaras visitadras e visitaders alla fiera sigl areal dalla Casa da scola a Cons. Quellas e quels che han survegniu freid ils peis dil star entuorn e beiber vin cauld han ultra da quei saviu guder ina suppa da carn e differentas autras purschidas culinaricas ell’ustria dall’uniun da dunnas. (fmr/mg) Ils asens en stalla han beneventau alla fiea da Nadal a Mustér Collecta per famiglias basignusas dalla regiun. 41 exposituras ed expositurs ein stai alla Fiera da Nadal a Mustèr. Organisaturas dapi tschun onns. Rita Huonder (san.) e Tina Bundi (dretg)

«La sala da dertgira ei il cor dalla Cuort Ligia Grischa.» Quei constateschan Marc Antoni Nay e Sandro Decurtins che han procurau la descripziun dalla cuort el Guid d’art e historia dalla Svizra ch’ei cumparius uonn. Tempra a quella sala dattan maletgs ed uoppens. Ils emprems uoppens ein vegni malegiai da pader Fridolin Eggert avon pli che 300 onns. Ussa vegnan els procurai dad Antony Christen da Regensdorf. Sche las responsablas ed ils responsabels per la Cuort Ligia Grischa a Trun fan reclama per lur casa, lu ei da veser pil pli u in maletg dalla casa ni dalla sala da dertgira. Leu nua ch’il bundestag e la dertgira seradunavan ein da veser biars maletgs e surtut uoppens. «Ils maletgs ella sala ha pader Fridolin Eggert (1655–1709) dessignau igl onn 1700 sin incarica d’avat Adalbert Defuns», scrivan Marc Antoni Nay e Sandro Decurtins el Guid d’art e historia dalla Svizra. Quei cudischet che tracta en ina moda fundada e detagliada la historia dalla Cuort Ligia Grischa ei cumparius uonn. Ina sala singulara Maletgs ed uoppens dattan alla sala da dertgira ina cumparsa particulara. Ils maletgs regordan vid la historia dalla Ligia Grischa e las Treis Ligias ed ils uoppens retegnan las persunalitads ed ils regents da gliez temps. Aschia vegnan presentai leu ils uoppens da famiglia dils landrehters dil temps dalla fundaziun dalla ligia 1424 entochen 1708, mo lu era entochen 1798. «Suenter ch’il cantun Grischun ei daventaus 1803 sco successur dalla Republica dallas Treis Ligias part dalla Confedraziun svizra han ins cuntinuau la retscha d’uoppens cun quels dils dignitaris cantunals e naziunals dall’anteriura regiun dalla Ligia Grischa», scrivan ils dus historichers el guid. En quels pli che treis tschentaners ein ils uoppens vegni malegiai da 15 differents picturs ni picturs da veider. Denter quels ei era il pictur artist indigen Gieri Schmed (1943–2019) staus. Suenter che las preits ein stadas pleinas d’uoppens ha la Fundaziun Cuort Ligia Grischa decidiu ch’ei duei vegnir cuntinuau cun quels sco uoppens da veider ellas finiastras. Tut en tut ein da veser ella sala rodund 150 uoppens da dignitaris. Cura ch’in niev vegn mintgamai vidlunder, vegn quel secapescha presentaus alla pertuccada ni il pertuccau. «Quei fagein nus empau individualmein, per exempel cun occasiun d’in arranschament ni sche la dignitaria ni il dignitari ei aschia ni aschia presents cheu», di la presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon-Cathomas. Culla finiastra a Regensdorf «El cass ch’ei dat la caschun da cumpletar la retscha d’uoppens cun ina nova ni in niev dignitari, prendin nus ora la finiastra destinada persuenter. Cun quella mein nus lu a Regensdorf, nua ch’igl uoppen vegn fatgs e plazzaus ella finiastra», di Justina Simeon-Cathomas. A Regensdorf va la finiastra egl atelier dalla picturia da veider dad Antony Christen (55). Plirs onns ha igl atelier da picturia da veider Liebich a Waltenschwil e Nossadunnaun produciu ils uoppens per la Cuort Ligia Grischa. Quei atelier ha serrau sia portas. Ussa fa Antony Christen ils uoppens da famiglia dils dignitaris per la Cuort Ligia Grischa a Trun. In ha el procurau entochen ussa e furniu il mars vargau a Trun. Igl ei quel dalla cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. «Dils uoppens ch’jeu hai da far survegn jeu in maletg ni ch’jeu fetsch las retschercas necessarias entochen ch’jeu hai el. El cass da Carmelia Maissen ei quei stau relativamein sempel, damai che si bab Theo Maissen ha medemamein gia in uoppen ella Cuort Ligia Grischa», di Antony Christen. Theo Maissen ei staus cusseglier dils stans. Lavur a maun La savida per quella professiun ha Antony Christen recaltgau tiel bab ed alla scola per formaziun ed art ch’el ha frequentau a Berna e Biel a sias uras. Leu eis el sescolaus sco pictur ed artist da veider. En siu menaschi occupa el aunc ina forza da lavur en in pensum da 20 %. Il veider ch’el drova per sias lavurs, oravontut per uoppens ni era finiastras da baselgia sco era per privats, retila el dalla Germania. Il veider ei lu gia coluraus. Il plum persuenter per colligiar ils singuls tocs deriva dil Canada. «La lavur da pictur da veider ei ina manufactura. Persuenter drova ei en emprema lingia inschign e cuntials», di Antony Christen. El dispona da veider en numerusas colurs, aschia ch’igl ei pusseivel da formar igl uoppen da famiglia aschi precis sco pusseivel. Luvrau vegn era cun acid, leu nua ch’il veider duei piarder sia colur. Gest tenor cumplexitad basegna Antony Christen denter 12 e 15 uras per formar in uoppen. Per finir vegn igl uoppen integraus ella finiastra che retuorna lu puspei a Trun. In da 20 en Svizra Antony Christen ei la tiarza generaziun dil menaschi da picturia da veider Christen ch’ei vegnius fundaus 1942. Siu tat e siu bab ein stai picturs da veider ed han menau la fatschenta che Antony Christen ha surpriu igl onn 2006. Ina quarta generaziun dalla famiglia Christen vegn ei buc a dar: «Forsa ch’enzatgi d’ordeifer meina vinavon il luvratori. Sch’ei va tut endretg, entscheiva ina dunna giuvna l’auter onn igl emprendissadi tier mei, forsa ch’ei sedat lu ina soluziun.» L’Uniun dallas picturas e dils picturs da veider dalla Svizra dumbra il mument 16 commembras e commembers. «Entgins ein buc en noss’uniun, aschia ch’ei dat en Svizra rodund 20 luvratoris da quella branscha», declara Antony Christen Dallas preits ellas finiastras Las preits dalla sala da dertgira dalla Cuort Ligia Grischa a Trun ein pleinas cun uoppens dils dignitaris dil territori dalla Ligia Grischa. Da niev vegnan quels uoppens integrai ellas finiastras e persuenter ei il pictur da veider Antony Christen responsabels. Hans Huonder/FMR Plantschiu su e preits dalla sala da dertgira ella Cuort Ligia Grischa a Trun ein pleins da maletgs ed uoppens. Per cuntinuar culs uoppens da famiglia dils dignitaris dil territori dall’anteriura Ligia Grischa vegnan quels plazzai ellas finiastras dapi entgins onns. La producziun da quels uoppens ord veider ei els mauns dil pictur da veider Antony Christen da Regensdorf. Igl emprem uoppen da famiglia ch’el ha fatg per la Cuort Ligia Grischa ei quel dalla cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. «La lavur da pictur da veider ei ina manufactura. Persuenter drova ei en emprema lingia inschign e cuntials», di Antony Christen. Il veider persuenter retila el dalla Germania, il plum per colligiar la singulara tocca ei dil Canada. Tut en tut ein 15 picturs ni picturs da veider stai engaschai entochen oz vid ils uoppens ella sala da dertgira dalla Cuort Ligia Grischa. Igl emprem da quels ei pader Fridolin Eggert (1655–1709) staus. Maletgs davart la historia dalla Ligia Grischa ed ils emprems uoppens da famiglia dils landrehters ha el malegiau igl onn 1700 sin incarica d’avat Adalbert Defuns. (fmr/hh) Las preits dalla sala da dertgira ella Cuort Ligia Grischa ein pleinas da maletgs ed uoppens, per part pli che 300 onns vegls. Il mument procura Antony Christen da Regensdorf ils uoppens da famiglia dils dignitaris per la sala da dertgira ella Cuort Ligia Grischa a Trun. Igl uoppen da famiglia dalla cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. El ei igl emprem ch’Antony Christen ha fatg per la Cuort Ligia Grischa. Il mument procura Antony Christen da Regensdorf ils uoppens da famiglia dils dignitaris per la sala da dertgira ella Cuort Ligia Grischa a Trun.

Diesch onns suenter la fusiun fa la vischnaunca dad Ilanz/Glion uorden. Suenter diesch onns astgan ins era metter dalla vart enqual relict dallas anteriuras vischnauncas ch’ein oz daventadas fracziuns. Ilanz/Glion fa venal actualmein 11 capricorns che han antruras representau cun ulteriurs 198 capricorns las 209 vischnauncas grischunas alla Expo.02, la davosa exposiziun naziunala denter auter egl intschess dil lag da Neuchâtel igl onn 2002. La NZZ ha l’entschatta settember 2002 scret dad ina invasiun da capricorns a Neuchâtel a caschun dil gi grischun ils 31 d’uost da quei onn. Capricorns colurai da scolaras e scolars da mintga vischnaunca ed embelli cun las insignas communalas. Il gi grischun dalla davosa expo ei staus sut l’enzenna «The Heimat Feeling», in feeling accumpignaus dil slogan da cumbat romontsch: «Attenziun, ils Grischuns vegnan.» 209 capricorns capricorns ein marschai si a caschun dil gi grischun accumpignai da 1700 Grischunas e Grischuns cun la Regenza in corpore al tgamun. Ils capricorns da plastic ein lu puspei turnai el Grischun e denter quels secapescha era ils capricorns dallas vischnauncas, oz fracziuns dad Ilanz/Glion. Igl emprem ein els turnai entochen Cuera, nua ch’els ein seprestai igl atun 2002 alla exposiziun Gehla. Para han gia lu otg capricorns buc anflau la via a casa ed ein vegni ingantai alla Gehla. Per in prezi denter 3000 e 4000 francs sco ins po endriescher dalla Südostschweiz dils 9-9-2002. Per il capricorn da Vaz Sut ha in cumprader schizun sbursau 6000 francs. Silsuenter ein aunc 201 capricorns turnai en lur vischnauncas nativas ed han leu retschiert divesas dimoras, lur «Heimat Feeling» individual. Nua che 11 dils 13 capricorns dallas anteriuras vischnauncas dad Ilanz/Glion ein setschentai, tradescha ina documentaziun publicada silla pagina dalla vischnaunca. Il capricorn da Luven, sblihius dallas lunas dall’aura, stat aunc adina ella posiziun da cumbat sillas combas davos sin tetg dad ina garascha all’entrada dil vitg. En semeglionta posa sepresenta il capricorn da Duin che tarlischa denton en biala colur melna dil uoppen da Duin. El batta siu cumbat empau solitari enzanua en in tschaler da protecziun. Quei vala era per quel da Siat, cavigliaus en in encarden cun egliada sin ina preit da betun. Emblidaus para era il capricorn da Riein ed era quel dil emprem marcau sper il Rein ch’ei mess a cantun. Dapli respect per il segn dil uoppen grischun en polyester ha Pitasch giu ni era Castrisch nua ch’igl animal mira cun bia loschezia surengiu dad in post exponiu. Tuttas persunas ch’ein ussa alla tscherca dad in regal da Nadal empau pli extraordinari retscheivan tut surura ina unica pusseivladad. Els san far ina offerta per in dils schanis da poliester presentai sin la pagina dad internet dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. La cumpradra ni il cumprader che fa il meglier prezi va culla plema, meglier getg cugl animal. Intressenza per in ni l’auter capricorn seigi avon maun, scriva la vischnaunca che pren encunter las offertas entochen ils 16 da december 2024. Secapescha per puder surdar il pachet ils 24 da december 2024. 11 capricorns ein en vendita, 13 fracziuns dumbra la vischnaunca dad Ilanz/Glion. Dus capricorns dad Ilanz/Glion mauncan denton. E la damonda ei: Nua ein ils capricorns da Ladir e Pigniu? Da lur destin tradescha la pagina communala dad Ilanz/Glion nuot.

November – quei era pli baul il meins dalla mezca da casa. Quei di vegneva il «mezcher», il Felix Venzin da Drual, tier nus a Matergia. Jeu seregordel ch’el e miu bab mavan per igl engarschaun en camon. Mo ei veva num schar ora cups; e biagadas suavan ils umens, schegie ch’ei fuva freid. E savens vev’ei aunc dau in tatsch neiv.Il di dalla mezca veva igl animal secapescha ferdau la puorla ed era untgius entadem il camon, sco sch’el less sezuppar. Ils dus umens han tschappau il piertg per las ureglias e tratg cun tutta forza per rabitschar el ord camon e giu avon pistregn. Il vischin ei aunc vegnius neutier ed ei segidaus sco el ha saviu e pudiu. Il piertg sgargneva ch’ei mava tras pial ed ossa – jeu quetel aunc oz d’udir quei sgargnir git e stendiu. E lu – suenter ch’el era sequietaus in tec – ei il Felix staus sur el en, ha tschentau igl apparat sil frunt e la stitgetta ha furau anetgamein ina ruosna el tgau e viaden el tschurvi. Igl animal ei curdaus en costas. Il bab ha fatg in tagl ella gula, e la mumma ei currida neutier – stivlas tocca schanugl ed in scussal da curom entuorn veta – cun sadialas per rimnar e turschar il saung per ch’el s’encuagli buc. Silsuenter han els runau igl engarschaun en pistregn e mess en in truc cun aua buglienta per sgarar naven la pelegna e las zeiclas. La mezca da casa fuva era interessanta per mei sco buob, perquei ch’jeu savevel far in pign gudogn cun rimnar e vender las zeiclas. Ultra da quei gudignavel jeu la stad entgins raps cun ir ad encurir bulius. Beingleiti ha ei lu tunschiu per cumprar cudischs da Karl May e leger plein tensiun las aventuras da Winnetou ed Old Shatterhand. E tec a tec ein plattas vegnidas vitier, ina dallas empremas ei stau Machine Head da Deep Purple. La mumma sevilava lu magari, perquei ch’ella capeva buca che siu fegl tedlava quella «musica da giats». Ei ha gidau nuot da sevilar, jeu hai acquistau ina platta suenter l’autra: Rolling Stones, Status Quo, Rory Gallagher, Ten Years After, Eric Clapton etc. La mezca da casa ei era restada en memoria, perquei ch’ei deva lu quellas buontad ligiongias da truffels, cotlettas da nui e schettas sechentadas. Spatlas e schambuns vegnevan pil pli vendi. Quasi mintga casada teneva in salvanori, engarschava quel cun ina mischeida da flucs, lavazzas, truffels cotgs e mintgaton perfin pulenta ni frina. Carn-piertg era in luxus, e perquei vegneva ella buca mintga di sil taglier. Ils luverdis deva ei mintgaton ligiongias, las dumengias cotlettas, in barsau ni furtem. Ozildi audan ins buca pli pors che sgnuflan en camon, ed ins vesa buca pli cots e gaglinas cun pluscheins els vitgs. Sulet giats van aunc seschluitond per las cantunadas, ed en quels muments regordan els mei als temps vargai. Ils giats stevan dalla vart, miravan attentamein tier tgei che schabegiava cul salvanori, spitgond sch’ei dessi forsa era zatgei bien per els. Nies giat veva denton pauc pazienzia. En buca ditg veva el pudiu tier quei ch’el vuleva e gudeva lu zanua el zuppau sia part dalla mezca da casa. Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals».

Enstagl da sittar lufs dil triep dil Vorab ha in guardiaselvaschina sittau treis lufs-tscherver ils 16 da november 2024 duront in’acziun da notg. El ha denunziau sesez alla Procura publica dil cantun Grischun. Igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun deplorescha il cass. El ha exclaus il guardiaselvaschina dalla regulaziun da lufs. Deploraus vegn il schabetg era dalla KORA. «Duront in'acziun da notg per regular ils lufs ha in guardiaselvaschina sittau dus lufs-tscherver giuvens ed in luf-tscherver carschiu. Suenter ch’el ha constatau il sbagl, ha el annunziau il cass immediat als posts superiurs. Els han instradau in’inquisiziun penala e priu empremas mesiras», scriva gl’Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun en ina communicaziun als mieds da massa. Sittau treis lufs-tscherver Sco quei ch’igl uffeci scriva, ha in guardiaselvaschina sittau ils 16 da november 2024 per sbagl treis lufs-tscherver el rom d’ina regulaziun da lufs duront la notg. Capitaus ei quei cura ch’il guardiaselvaschina – che ha siu circuit da survigilonza ordeifer il perimeter dalla regulaziun – era sin tura en Surselva per incarica da regular lufs en incumbensa digl uffeci da catscha e pesca. El era alla tscherca dils treis lufs giuvens restonts – da tut en tut otg – dil triep dil Vorab. Quels eran vegni dai libers l’entschatta settember per la regulaziun. Ils treis animals ein vegni identificai duront la notg cun agid dalla tecnica da maletgs termics. Il guardiaselvaschina ei staus perschuadius fermamein ch’el sietti ils treis lufs giuvens che sesanflavan en quei territori. «Immediatamein suenter haver cattau ils lufs-tscherver ch’el haveva sittau per sbagl, ha il guardiaselvaschina annunziau quei a ses superiurs. Ei setracta da dus lufs-tscherver giuvens da quest onn e d’in luf-tscherver mascal carschiu», scriva igl uffeci. Inquisiziun penala Il guardiaselvaschina ha denunziau sesez alla Procura publica dil cantun Grischun. Las raschuns pertgei ch’el ha sittau per sbagl quels animals vegnan examinadas el rom dall’inquisiziun penala. Eventualas consequenzas penalas vegn decididas dalla procura publica. «Nus deplorein zun fetg quei cass e vegnin ad examinar quel en detagl», di Adrian Arquint, menader digl’Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun. Igl uffeci seigi cunscients ch’enzatgei aschia astgi buca capitar. El ha exclaus il guardiaselvaschina per immediat dalla regulaziun dils lufs entochen ch’il cass ei sclarius cumpleinamein. Sco quei che Adrian Arquint ha detg plinavon enviers radio SRF, sappi la survigilonza da catscha differenziar da principi era la notg in luf d’in luf-tscherver. Deploraus vegn il cass era dalla KORA (mira box). Recolonisaziun unica vegn examinada Il luf-tscherver eurasian ei protegius sin fundament dil dretg federal e vala sco specia da fetg aulta prioritad naziunala. El chantun Grischun han ins pudiu confirmar silmeins siat reproducziuns la stad 2024. «Singulas sperditas pon donnegiar la structura dalla populaziun dils lufs-tscherver. Per quei motiv examinescha il Cantun ussa ensemen cugl Uffeci federal d'ambient, schebein il donn chaschunaus vid la populaziun dils lufs-tscherver duei vegnir cumpensaus entras gl’apport unic d’in diember cumparegliabel da lufs-tscherver d’ina populaziun jastra», scriva igl uffeci. «Ina gronda sperdita» Christian Stauffer, meinafatschenta dalla KORA (Fundaziun per ecologia d’animals da rapina e management dalla selvaschina) commentescha suandontamein il cass dils treis lufs-tscherver sittai el Grischun sin damonda dalla FMR: «Igl ei deplorabel, sco quei ch’il Cantun communichescha, ed ina gronda sperdita. Da principi astgess quei buca capitar.» Tonaton di el era: «Jeu sun buc expert da cameras termicas. Mo jeu sai s’imaginar ch’igl ei buc adina sempel da giudicar la situaziun cun quellas. Igl ei segiramein ins sfida. Per quei motiv less jeu buca giudicar il cass.» L’idea digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun da recolonisar auters lufs-tscherver en quei liug taxescha Christian Stauffer per buna ed evidenta: «Il pli grond problem che nus constatein il mument tier la populaziun da lufs-tscherver en Svizra ei gl’incest. Per quei motiv fagess ei senn da recolonisar auters lufs-tscherver en quei liug ed aschia procurar per ina mischedia. Quei fuss segiramein positiv.» Leu nua ch’ils treis lufs-tscherver ein vegni sittai sedetti ei ussa ina largia che savessi esser la schanza per in niev triep. El cass ideal savessien ins recolonisar leu in animal masculin carschiu, damai che tschel seigi vegnius sittaus. «Schebein quels lufs-tscherver mess ora stattan leu ei naturalmein in’autra damonda», di Christian Stauffer. El Grischun seigi il luf-tscherver derasaus bein, mo ei detti tonaton aunc spazi per novas famiglias. Mo en quei connex gioghi il problem digl incest ina rolla adina pli gronda. (fmr/hh) Sbagl fatal cun consequenza penala Duront la regulaziun da lufs dil triep dil Vorab en Surselva la notg dils 16 da november 2024 ha in guardiaselvaschina sittau treis lufs-tscherver enstagl treis lufs. Il cass vegn deploraus digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun. Hans Huonder/FMR «Nus deplorein zun fetg quei cass e vegnin ad examinar quel en detagl», vegn Adrian Arquint, menader digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun, citaus en ina communicaziun digl uffeci als mieds da massa. La notg dils 16 da november 2024 ei in guardiaselvaschina staus incumbensaus digl uffeci da sittar lufs dil triep dil Vorab en Surselva. El territori ch’el ei serendius vegnevan treis lufs giuvens supponi. Cun agid d’ina camera termica ha el fastisau treis animals e sittau quels. Enstagl da treis lufs ha el denton sittau dus lufs-tscherver giuvens ed in luf-tscherver masculin carschiu. El ha denunziau sesez alla Procura publica dil cantun Grischun. Igl uffeci da catscha e pesca ha exclaus il guardiaselvaschina per immediat dalla regulaziun dils lufs entochen ch’il cass ei sclarius cumpleinamein. D’in cass ch’astgessi buca capitar plaida Christian Stauffer, meinafatschenta dalla KORA (Fundaziun per ecologia d’animals da rapina e management dalla selvaschina). El beneventa l’idea digl uffeci da recolonisar el liug dil schabetg lufs-tscherver d’ina populaziun jastra. En cumparegliaziun cul luf-tscherver ha il luf (foto) ina cua bia pli liunga. El ei era pli gronds, mo la notg sa gliez cugliunar gest tenor distanza. Il luf-tscherver (foto) sedifferenziescha dil luf denter auter dalla cua ch’ei tier el bia pli cuorta. In luf dil triep dil Vorab fotografaus la notg.

Martin Cantieni suonda dapi plirs onns als fastitgs digl emigrant da Breil Ludivic Cathomen – in emigrant che ha publicau avon 120 onns sias aventuras ellas Annalas. Ils resultats dallas retschercas da Martin Cantieni han medemamein anflau la via ellas Annalas digl onn 2024. Ina delecteivla lectura davart l’emigraziun sursilvana. «Per Ludivic Cathomen pren jeu adina peda», tradescha Martin Cantieni viers la FMR. Ed a favur dalla ovra autobiografica dil emigrant e reemigrant Ludivic Cathomen da Breil ha Martin Cantieni gia impundiu dabia temps. Avon otg onns eis el sefatschentaus enteifer il studi da romanistica e filosofia per l’emprema ga cun l’ovra «Trentatschunc onns en l’America: Aventuras da Ludivic Cathomen de Breil» – in’ovra cumparida ellas Annalas digl onn 1904 (mira boxa). «Ei vala la peina da leger quei text ch’ei accessibels via la e-periodica dalla Scola politecnica federala», fa Martin Cantieni gust per la lectura. E pilver ein las aventuras da Ludivic Cathomen beindescretas, divertentas e per part era dramaticas. Il burgheis dalla vischnaunca da Breil ei emigraus, tenor atgnas indicaziuns, ella vegliadetgna da 33 onns igl onn 1860. «Mes patratgs fuvan savens da tschei maun digl Ocean Atlantic», scriva Ludivic Cathomen. Fastitgs a New York Sils fastitgs da Ludivic Cathomen ei Martin Cantieni era semess sin via da tschella vart dalla mar. Las scopertas ch’el ha fatg a New York tradescha el ellas novissimas Annalas. Cantieni scriva da haver vuliu verificar tenor fontaunas historicas entginas staziuns da veta che Ludivic Cathomen descriva e da tradir las largias da siu rapport. E buca mal surstaus ei Martin Cantieni staus d’anflar a New York en in archiv in rapport da gasetta digl onn 1895 davart Ludivic Cathomen cun ina illustraziun dad el sez e dalla casa nua ch’el viveva. «Igl artechel tradescha probabel il motiv dil retuorn da Ludivic Cathomen igl onn 1895 el Grischun.» Martin Cantieni scriva che Ludivic Cathomen seigi vegnius arrestaus a New York pervia la vendita da maletgs indecents – «bad pictures». Quella part da sia biografia ha Ludivic Cathomen denton buca tradiu als lecturs romontschs. Martin Cantieni manegia, per buca schar pitir sia reputaziun en tiara romontscha. Anflau ha Martin Cantieni era l’ustria nua che Ludivic Cathomen scriva da haver luvrau. «L’ustria a New York exista aunc adina, fastitgs digl emigrant da Breil en quei liug existan denton negins.» Ei dat denton autras fontaunas che conferman diversas parts dalla veta da Ludivic Cathomen che Martin Cantieni plidenta ellas Annalas 2024. Per exempel ch’il burgheis da Breil ha fatg part sco schuldau dalla armada dil nord alla uiara burgheisa americana da 1860 entochen 1865. E che Ludivic Cathomen ei separticipaus alla battaglia da Bull Run ils 21 da fenadur 1861, ina dumengia. «Ei havess bein dau in’auter gi per entscheiver cun la massacra», scriva igl autobiograf avon 120 onns. «L’uiara burgheisa americana ei en general beindocumentada», explichescha Martin Cantieni. Cun dabia fantasia Verificadas ein entginas datas biograficas el cudisch da baselgia da Breil cun il gi da naschientscha da Ludivic Cathomen ils 26 da december 1826 e sia mort el Spital dalla Crusch a Cuera ils 19 da zercladur 1906, pia dus onns suenter l’ediziun da sia biografia. Las gliestas dils passagiers ch’ein emigrai sur igl Atlantic ein medemamein avon maun. Las datas da partenza ed arrivada da Ludivic Cathomas s’accordeschan cun sias atgnas indicaziuns. Ei dat denton dabia historias dalla via vi sur mar e digl agen secuntener da Ludivic Cathomen che selain buca verificar. Per exempel sia pretensiun dad esser vegnius undraus dad in general e schizun dil president american per siu secuntener heroic en ina battaglia. Ed era buca contestar selai la dimora e las aventuras els uauls selvadis dil «Missuri». «Per quella dimora da treis onns existan neginas fontaunas», scriva Martin Cantieni. E diversas aventuras che Ludivic Cathomen descriva el cumbat cun animals selvadis lain supponer ch’el possedeva silmeins per part ina buna fantasia. «Ludivic Cathomen ha buca sulet vuliu scriver sia historia persunala, el ha era vuliu delectar sias lecturas e ses lecturs», manegia Martin Cantieni. Quella finamira ha el contonschiu, ston ins conceder suenter la lectura ch’ei aunc in bienton pli interessanta en cumbinaziun cun las retschercas da Martin Cantieni. La contribuziun da Martin Cantieni ei cumparida ellas «Annalas» 137/2024. Il rapport original «Trentatschunc onns en l’America» digl onn 1904 ei contonschibels via e-periodica.ch. Sentupadas romontschas Il rapport da veta da 35 onns vi sur mar da Ludivic Cathomen tradescha era siu continuau contact cun cunpatriots romontschs ell’America. Quei vala gia per il viadi sur «l’aua gronda». Cathomen numna «ina famiglia Deragisch de Tujetsch, treis familias da Falera, duas matauns da Maienfeld e Fidel Carigiet e Toni Tenner de Breil» che han accumpignau el. A Stilwater el stadi da Minnesota scriva Cathomas dad ina «cordiala beneventaziun da parts dils Romontschs». Per retscheiver «100 dollars e 160 acras tiara» sedecida el d’entrar 1860 en survetsch militar. «Jeu, quels dus da Breil, bab e fegl Darms da Glion, Müller e Caplazi da Sumvitg ed in Deflorin da Tujetsch.» In onn pli tard scriva Cathomen: «A nies regiment che dumbrava 1100 umens haveva in cert Schwarz della vischnaunca da Breil encunter avantagiusa offerta surpriu de furnir la carn.» El cumbat a Bull Run ei Ludivic Cathomen suttamess al comando dil «capitani Müller da Sumvitg». Suenter l’uiara daventa Ludivic Cathomas ustier e marida. Siu cletg ei da cuort cuoz, la dunna giuvna miera ed il cunpatriont romontsch serenda a New York. Ella «Buttega Svizzera» entaupa el Paul Dietrich oriunds dad Andiast. Ed el empren d’enconuscher in ulteriur Romontsch, G. Carigiet. «In grond e bi giuven da circa 30 onns impiegaus tier la polizia secreta, per spiunar ora quels che conspiravan encunter il guvern.» Turnaus a Breil suenter 35 onns ei Ludivic Cathomas surstaus dallas midadas: «Casas clavaus eran a mi enconuschentas. Mo la glieut. Negin havess jeu enconuschiu auter ch’il Tias Muoth.» La suleta illustraziun existenta digl emigrant ed autobiograf oriunds da Breil, Ludivic Cathomen. Ina illustraziun publicada igl onn 1895 ­ella «The New York World» (anr/ac)

La davosa fin d’jamna ei Bettina Brunold stada en sia patria. La cusunza da teater oriunda da Vella ei separticipada a Glion al cuors da far figuras da Nadal da sora Anita. «Esser cheu ei per mei sco da frenar empau il mintgagi», gi ella. En sia clamada el Teater dil marcau a Berna producescha ella costums per opera, teater e sault. Augustin Beeli/FMR La davosa fin d’jamna ei Bettina Brunold puspei viagiada en Surselva. A Glion ha ella visitau ina cusunzaria en miniatura. Atgnamein eis ei ina scenaria da teater. Il cuors da far figuras da Nadal da sora Anita cun Aurelia Bergamin frequenta la dunna da 33 onns gia l’otgavla gada. «Esser cheu ei per mei sco da frenar empau il mintgagi», gi la cusunza specialisada. Ella gauda la cumpignia cun ina gruppa da dunnas che s’entaupa per crear – sin mesira – las figuras dalla stalla. En sia veta professiunala pren Bettina Brunold savens las mesiras da figuras d’in teater real. Uonn ha Bettina Brunold fatg ina famiglia da beduins per la stalla da sora Anita. Per la mumma ha ella elegiu ina rassa lada. In’armada da glieud Gl’onn 2012 ha ella entschiet sia lavur a Berna. Ei seigi sia 12avla sessiun al Teater dil marcau a Berna ed ella hagi piars nuot dil plascher, sincerescha Bettina Brunold. La Lumneziana, carschida si a Vella, ei ina da 550 persunas che lavuran per quei menaschi grond cul num ufficial «Bühnen Bern». Bettina Brunold ei 1. cusunza da dunnas e meina ina squadra da sis specialistas. «Gl’interessant da nossa lavur ei che nus producin vestgadira buc mo da teila. Nus luvrein era cun auter material sco plastic e pupi», declara ella. Bettina Brunold numna zacontas producziuns actualas: Il toc «Der Revisor», ina cumedia da Nikolai Gogol, l’opera «Arabella» da Richard Strauss e l’inscenaziun contemporana «Dido & Aeneas» da Henry Purcell cun teater e sault. Dacuort ha la producziun per affons «Ronja Räubertochter» entschiet. Per quellas e numerusas autras ha ina squadra da 14 cusunzas e cusunz ina rolla centrala. «Mintga costum sin tribuna ei fatgs sin mesira», conferma Bettina Brunold. Gest il toc «Dido & Aeneas» hagi duvrau ina armada da glieud e costums. El Teater dil marcau da Berna ei la cusunzeria il sectur dallas specialistas e dils specialists davos las culissas. In’inscenaziun, opera, teater ni ballet, ha success buca mo pervia dalla prestaziun dallas protagonistas e protagonists che contan ni giogan. Il menaschi gigant Ils costums e las culissas han ina rolla buca dameins impurtonta. Bettina Brunold numna ina da numerusas artistas ed artists ch’ei stai en siu atelier. «Heidi Maria Glössner ei ina actura immens simpatica e cordiala», gi la cusunza. L’actura enconusch’ins tras il film «Die Herbstzeitlosen». Bettina Brunold numna era in actur ch’ella ha empriu d’enconuscher egl atelier: Gl’actur bernes Andreas Matti enconusch’ins dalla seria «Fascht e Familie» sco Rolf Aebersold, il nevs da «Tante Martha». «Ei dat ina cusunzaria dad umens ed ina da dunnas», precisescha Bettina Brunold. Las dimensiuns digl entir menaschi dil Teater dil marcau da Berna dattan zacontas cefras: 137'782 aspecturas ed aspectaturs la stagiun 2022/23, 461 presentaziuns, il menaschi gigant ha in preventiv da circa 50 milliuns francs. Cantun, marcau da Berna e las vischnauncas dalla regiun portan mintg’onn 38,85 milliuns francs dils cuosts. Ina rassa da siemi «Bühnen Bern» ei ina part centrala dalla cultura dalla capitala e da sia regiun circumdonta. La Lumneziana lavura leu dapi 12 onns. Gia duront gl’emprendissadi ha Bettina Brunold giu en mira da sescolar vinavon sco cusunza da teater. Quel ha ella fatg a Cuera ella cusunzaria digl Uffeci cantunal da formaziun professiunala, in menaschi ch’il cantun ins serrau avon dus onns. A Turitg ha la dunna da 33 onns frequentau la Modeco, ina scola aulta specialisada per cusunzas. Leu ha ella empriu da far costums per producziuns da tribuna. En Lumnezia han ins saviu admirar avon dus onns sia lavur da diplom da quella scola. Ella Casa d’Angel a Lumbrein ha ella mussau ell’exposiziun «OVRAS» il vestgiu festiv, ina rassa da siemi cun fittem, bia teila e chiffon. «Quella ei ussa en scaffa», remarca ella. Tals objects s’audan tier siu mintgagi professiunal. Gest quella variaziun da materials, la creativitad ed il contact cun glieud fascineschi tochen oz ella, conceda Bettina Brunold. Nua san ins, auter ch’el teater, crear robas da rococo? La historia da costums ei negli schi presenta sco en in teater. Il Teater dil marcau da Berna meini lu era ina partiziun gigantica nua ch’ins conservi tut ils costums dallas producziuns. Ina producziun libra ad onn Bettina Brunold habitescha buca a Berna ed era buca ella regiun dalla capitala svizra. «Dapi nov onns e miez sundel jeu da casa el Valleis», tradescha ella. Cun siu partenari habitescha ella a Brigerbad, in vitg denter Brig e Visp. Ei seigi in liug ideal ton per ir a luvrar sco per guder sia passiun dil temps liber. Quei ei il sport, en special reiver, far turas da skis e cuorsa liunga. «Esser datier dils cuolms ei gl’essenzial», remarca ella. Grazia al tunnel da Lötschberg eis ella en in’ura ed in quart a Berna. Tuttina emprova ella da turnar circa ina gada il meins en Surselva ed a Vella. Bettina Brunold ei engaschada en ina plazza dad 80 % al teater a Berna. «Quei dat a mi la libertad da surprender lavurs per projects independents», declara la cusunza da teater. Cul frar Luca Brunold ha ella saviu collaborar quest atun cun Curdin Caviezel pil toc «9 Monate ALL INCLUSIVE» alla Klibühni a Cuera. Luca ha fatg il maletg da tribuna e Bettina ils costums. Lezza selegra gia ussa sin ina nova producziun libra digl onn proxim. «Freilichtspiele 2025 a Cuera», tradescha ella. Bettina Brunold (33), ei dapi 12 onns cusunza da costums al Teater dil marcau da Berna "Bühnen Bern".

Gliendisgis ha la suprastonza communala da Flem envidau votantas e votants ad ina radunonza. A quella ein era ils novs possessurs dil Hotel dil Parc separticipaus. Gl’interprendider ed investur rumen Dragos Paval ha raquintau alla radunonza da sia carriera e dils motivs che han menau el en Svizra, a Flem ed el turissem da luxus. Augustin Beeli/FMR «Jeu astgel gir che nus essan secapi fetg bein naven dall’entschatta», ha il president communal Martin Hug getg en sia introducziun dalla tractanda. El center dalla radunonza communala da gliendisgis sera ei stada la presentaziun dils possessurs novs dil Hotel dil Parc. Ell’emprema retscha dalla halla d’events havevan Dragos Paval e sia feglia Carina Paval cun ulteriurs confamigliars priu plaz. Ell’emprema retscha medemamein René Schöb, il fiduziari svizzer cun biro a Bucarest. Il president communal da Flem ha era beneventau ils possessurs dalla Apex Alliance, ils interprendiders dalla Lituania, Arunas Beleska e Vytautas Drumelis. Per els ha Georgiana Grigoras, partenaria da fatschenta, plidau e presentau la filosofia dalla Apex. Elaborau strategia urgenta Gia ils 19 d’uost 2024 fuss ei stau previu d’annunziar alla radunonza communala tgi che hagi cumprau il Parkhotel Waldhaus. Pervia dalla lescha federala davart gl’aquist da schischom entras persunas digl exteriur ha la vischnaunca da Flem buca astgau communicar la novitad – malgrad ch’ils contracts eran suttascrets. La possessura americana Z Group ha vendiu la gronda parcella da 127'700 m2 cun hotel, pavillon e casas annexas alla societad Apex Paval Waldhaus GmbH. Gl'investur e proprietari niev dil Parkhotel Waldhaus a Flem, Dragos Paval (amiez), cun sia feglia Carina, ed il cussegliader svizzer René Schöb. Gia naven dall’entschatta, cu igl ei vegniu enconuschent che la societad americana vendi il Parkhotel Waldhaus, ei la suprastonza communala vegnida activa. Sco quei ch’il president communal ha getg, han ins vuliu impedir in ulteriur donn da reputaziun pil liug da cura e turissem. Per evitar che la substanza historica, la parcella cun siu parc, vegnien tagliai dapart, fatgs en tocca e sterni silla fiera d’immobiglias, ha la suprastonza communala elaborau ina strategia urgenta. Votantas e votants da Flem han approbau gia gl’atun vargau las adattaziuns dalla lescha da baghegiar e dalla planisaziun locala. René Schöb, il mediatur Dragos Paval, gl’investur rumen, ha pia saviu tgei che seigi pusseivel a Flem e tgei buc sch’el cumpri il Parkhotel Waldhaus. Ils 4 da settember 2024 ha la suprastonza communala communicau che la Paval Holding, en partenadi culla Gruppa Apex Alliance, hagi cumprau l’immobiglia prestigiusa per in prezi da 70 milliuns euros. «Gl’unviern vargau essan nus vegni en vacanzas a Flem per in’jamna. Cun ir cun skis havein nus intervegniu ch’ei detti cheu ina interessanta immobiglia che seigi venala», ha Dragos Paval raquintau alla radunonza en lungatg rumen. Ils presents en sala che san romontsch ni in auter lungatg latin han capiu ina buna part da quei ch’igl interprendider ha getg. René Schöb, il cussegliader da taglias e finanzas cun domicil a Bucarest, ha translatau en tudestg las explicaziuns dil Rumen. Schöb haveva accumpignau la famiglia Paval ellas vacanzas da skis e mussau il territori e la regiun. «Cu nus havein saviu mirar il Parkhotel Waldhaus essan nus s’inamurai immediatamein en quei object», ha Dragos Paval getg. Els veglien mantener la substanza e buca destruir il caracter dil parc unic dil Waldhaus, ha el puntuau. «La persistenza ei fetg impurtonta ed ha prioritad», ha la plidadra dad Apex Alliance, Georgiana Grigoras, aschuntau. Vesta sigl areal e pavilllon dil Parkhotel Waldhaus a Flem. Als presents ha il president Martin Hug saviu communicar ils emprems resultats dil contact culs possessurs novs. Il project «Flem Floris» cun ina surbaghegiada planisada silla parcella dalla halla da curling, sappi la vischnaunca ussa liquidar. Enstagl vegni la societad Apex Paval Waldhaus GmbH a cumprar anavos dalla vischnaunca la surfatscha da varga 6000 m2 per in prezi da quater milliuns francs. La halla da curling vegn en tuttacass spazzada ed integrada da niev el center da sport Prau la Selva. BOX/SCAFFA Dedeman, la fontauna dil success Dragos Paval ha raquintau alla radunonza communala cuortamein sia «historia». El seigi naschius en in vitg da strusch 2000 habitonts duront il temps ch’il communist e dictatur Ceaucescu era al tgamun. Ei devi negina pusseivladad da sesviluppar ed ils intellectuals vegnevien supprimi cumplettamein. El sez ha studegiau matematica ed ei sespecialisaus ell’informatica. Paval ei carschius viaden el dretg temps. Suenter la revoluziun il december 1989 ei la Rumenia s’aviarta pil commerci liber. 1992 ha Dragos Paval fundau ina emprema «stizun-fier». Culla marca Dedeman ha el baghegiau si a Bacau, in marcau el nordost dalla Rumenia, in negozi da products per la branscha da construcziun. Endisch onns pli tard ha el aviert in center da cumpra per quei sectur. Gl’onn 2014 ha Dedeman aviert il 40avel center ed oz dat ei 62 ell’entira Rumenia. La pintga firma ei sesviluppada ad in concern cun oz 12'500 emploiadas ed emploiai. La sviulta ha empleniu las cassas aschia ch’igl ei stau necessari d’investir. Gl’onn 2018 ha Dragos Paval fundau ensemen cun siu frar Adrian la Paval Holding. L’emprema holding ella Rumenia ha entschiet ad investir en immobiglias. Onn vargau ha ella cumprau il Grand Hotel Gardone al Lag da Garda ell’Italia ed uonn en Svizra il Waldhaus Flims Wellness Resort. Ei seigi pér l’entschatta da lur strategia d’immobiglias, ha Dragos Paval manegiau, pertgei la collaboraziun culla Apex Alliance secumprovi pli e pli. A possessurs da hotels porscha quella firma lituana in survetsch cumplet cun gestiunar, renovar e sviluppar hotels prestigius e renomai. Apex Alliance, fundada 2016, ha partenadis cullas gruppas Hilton, Marriott e Radisson.

La cumissiun d’energia dalla vischnaunca Ilanz/Glion envida la populaziun gievgia proxima ad ina sera d’informaziun davart l’electromobilitad e la situaziun actuala. Il tetel dall’occurrenza ei «Electromobilitad ed infrastructura da cargar en Surselva». Sco quei che la cumissiun d’energia scriva en siu invit dueien specialistas e specialists informar davart las pusseivladad ed ils impediments dalla e-mobilitad en Surselva. El decuors dalla sera informeschan Vitus Walder dalla firma Solpic, Thierry Müller, il menader dalla partiziun Traffic public dil Grischun, Gerhard Bräuer dalla proveditura Repower e Christian Gansner, ina persuna che carrescha cun in auto electric. La sera d’informaziun dils 28 da november 2024, ella sala dil luvratori communal a Castrisch entscheiva allas 19.45, culs referats cuorts. Silsuenter suonda allas 20.15 ina discussiun da podiu culs referents e gl’auditori. Rudolf Büchi, directur dalla Axpo Hydro Surselva, moderescha la sera.(fmr/abc) E-mobilitad pretenda era bia staziuns da cargar.

Ils 22 da settember 2024 han ils da Flem elegiu da niev lur autoritads. Dus posts ein restai vacants aschia ch’ei ha duvrau in secund scrutini. Quel ei staus dumengia aschia che tuts posts ein ussa occupai. Cun 557 vuschs ha la cuminonza all’urna elegiu Armando Schär sco niev commember dil cussegl da scola per la proxima legislatura 2025-2028. Il post restont ella cumissiun da quen e gestiun occupescha da niev Andrea Jörimann-Hitz. Ella ha retschiert 486 da 691 vuschs, Claudia Blanc Vanek 131 vuschs. La participaziun all’urna ei stada 50,2 %.(abc/fmr)

Dumengia proxima, igl 1 da december 2024 inaugurescha la vischnaunca da Sursaissa Mundaun sia casa da scola renovada a Cuort/Meierhof. Il project ha custau la summa da 5 milliuns francs. Il baghetg digl onn 1916 han ins sanau cumplettamein da maniera energetica ed adattau el sil pli niev stan dalla tecnica e dallas normas. Precautamein ha la squadra d’architects e la cumissiun da baghegiar stuiu risguardar las cundiziuns dalla substanza historica. Dumengia proxima envida la suprastonza communala, la cumissiun da baghegiar e quella da scola la populaziun da visitar gl’implont. Allas 15.00 entscheiva gl’act festiv cun plaids dil president dalla cumissiun da baghegiar, Pio Marco Schnider, digl architect Gian Fanzun sco era dil president dalla regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. Ils plevons Markus Domeisen ed Albrecht Merkel benedeschan silsuenter la casa da scola renovada. Las scolaras ed ils scolars separticipeschan all’inauguraziun cun acziuns ed in puschegn per tuts. La casa da scola veglia da Cuort/Meierhof, baghegiada 1916, ei sanada e renovada cumplettamein.

Avon 30 onns, ils 10 da december 1994, ha Simona Simonet-Vescovi aviert l’Apoteca Desertina a Mustér. In pass fetg curaschus per la giuvna apotecra dil Tessin che haveva lura mo 26 onns e fatg siu examen final pér cuort avon. L’apoteca era l’entschatta aunc alla Via da Scola sut la via cantunala, avon che midar local igl onn 2004 alla Via Lucmagn el center dil vitg. Naven dall’entschatta ei Simona Simonet vegnida sustenida da siu consort Giusep Simonet, oriund da Mumpè Medel. Cun el ha ella dus affons, ch’ein el fratemps carschi e studegian a Turitg. Thomas Simonet, il giuven dils dus fa ina furmaziun da farmacist e pudess forsa cuntinuar cul menaschi da famiglia. Martin Simonet studegia politologia alla Universitad da Turitg. Survetsch permanent Dapi 30 onns meina Simona Simonet l’apoteca cun grond engaschi, mudestadad, humor, bia schientscha pil duer e gronda pissiun. Muort il survetsch d’urgenza che sto star a disposiziun alla publicitad 365 dis ad onn duront 24 uras al di, eis ella era entras la lescha fermamein colligiada cun l’apoteca. Duront quels onns han era las assistentas farmaceuticas giugau ina rolla centrala el success dall’Apoteca Desertina. El decuors dils davos 30 onns han 15 assistentas fatg lur emprendissadi tier Simona Simonet. Dapi igl onn 2007 vegn ella era sustenida dal farmacist Alexander Vögtli, oriund da Dornach. Sper sia lavur ell’apoteca meina el PharmaWiki, la pli gronda enciclopedia digitala da medicaments en Svizra. D’impurtonza per la regiun dapi 30 onns En collaboraziun collegiala cullas miedias ed ils miedis, cul survetsch da salvament, culla Spitex, cullas casas da vegls e d’assistenza, culs spitals da Glion e Cuera sco era cun ulteriuras instituziuns contribuescha l’Apoteca Desertina al provediment da sanadad en Surselva dapi 30 onns. Sper la distribuziun da medicaments cun e senza prescripziun e la cussegliaziun farmaceutica specialisada daventan era auters survetschs adina pli impurtonts. Fatschentas localas sco in’apoteca ed interprendidras sco Simona Simonet creeschan sin diversa moda e maniera valeta per las vischnauncas en Surselva. Fatschentas creeschan plazzas da lavur, han funcziuns socialas impurtontas ed instrueschan ils luvrers e las luvreras digl avegnir.

A mi paran las numerusas tradiziuns d’advent d’esser empau ina sfida. Tgei usits han dau colur a mi’affonza? Tgeinins corrispundan aunc oz a mi? Tgeinins less jeu dar vinavon? – Avon zacons onns vein nus en famiglia mess ensemen in carnet cun canzuns d’advent e Nadal. Quel lubescha mintg’onn da cantar ensemen nossas canzuns preferidas, nos hits. Dalla bial’entschatta ha ina canzun fascinau e tschaffau mei. Quella vein nus giu anflau tier Peter Reber. Igl ei ina canzun svedesa che sebasa sil text da Rolf Zuckowski. La canzun tschenta gest all’entschatta la damonda: Tgei fuss ei sch’el vegness veramein, vul gir sche Cristus vegness veramein? Vid igl advent vegn ei visibel, con centrala che quella damonda ei. Il plaid «advent» munta gie «vegnida», la vegnida dil Segner. Quei vul gir ch’il temps d’advent ei buca mo preparaziun silla fiasta da Nadal, mobein era preparaziun silla vegnida dil Segner. Enconuschentamein ei la speronza sin quella vegnida pil pli buc fetg presenta, mo tuttina, ella ei cheu. Forsa fussen nus pulitamein surpri e schizun surdumandai, sch’il Segner turnass en nies temps e vegness tier nus gest quels gis. Nossa damonda fuss puspei actuala: Tgei fuss ei, sch’el vegness veramein? La canzun sedamonda vinavon, tgei ch’ei fuss sch’il Segner fuss buca sco nus s’imaginein el, sch’el vess in’autra pial, auters cavels. Gie, tgei fuss ei lu? Co secuntenessen nus? Tier sia emprema vegnida a Betlehem para Jesus buca da ver giu grond’accoglientscha. Egl evangeli tenor Lucas ha ei num ch’ei vevi buca plaz per Giusep e Maria ella casa d’albiert (mira Lc 2,7). Els hagien stuiu untgir en in nuegl per parturir igl affon. Stuess el quella gada era untgir enzanua denter animals e strom? Sch’el vegness veramein e fuss auters che nus. Sch’el vegness e fuss a Cazas en perschun ni el Beverin. Ni sch’el fuss giu Cuera el Stadtpark ni en in dils centers da transit per asil. Tgi tunschess lu il maun ad el, ni ad ella? – Tgisà, forsa entupein nus traso tals advents, denton senza s’encorscher. Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva en il chantun da Son Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Severin Bonolini ei niev cautrenader dall’equipa da cuorsa liunga dil Team dil sport da neiv Surselva (SST). Ad el e ses cotrenaders stat in cader cun ina curridra e tschun curriders a disposiziun quest unviern. El center da sia finamira ei buc il rang, mobein il plascher dil sport. La fin dalla stagiun passada ha ei dau ina midada alla testa dalla gruppa da trenaders dil team da cuorsa liunga dalla Surselva. Severin Bonolini (26) ha surpriu quella funcziun da Simi Piali. A Severin Bonolini ch’ei carschius si a Castrisch e che habitescha per part a Cuera, stattan treis gidonters a disposiziun: Fadri Schmid, Eligius Tambornino e Claudio Maissen. Leutier vegn il team dall’interpresa 80’20 da Cuera cun Ornella Poltera. «80’20 stat a disposiziun a nus surtut en fatgs che pertuccan damondas per exempel da fisio ni premissas generalas che stattan buca directamein en connex culs trenaments», di Severin Bonolini. Engaschi sin basa d’uras Il cautrenader sez ha frequentau ils cuors da Giuventetgna e Sport e less seperfecziunar era sco trenader d’in team regiunal. Severin Bonolini ha absolviu il gimnasi da sport a Tavau e studegia il mument architectura a Cuera. In pensum fix ha el buca sco cautrenader dil cader da cuorsa liunga dil Team dil sport da neiv Surselva: «Jeu lavurel sin basa d’uras.» Sco trenader gidonter ils davos onns ha el empriu d’enconuscher las structuras dil SST ed il mars passau han sias empremas lavurs da planisaziun pil team entschiet. Il matg ein ils trenaments allura vegni lantschai e la sonda passada ei il cader staus l’emprema ga sin neiv. A Sedrun ein las cundiziuns per in emprem trenament stadas bunas. Ina curridra e tschun curriders Il cader da cuorsa liunga dil Team dil sport da neiv Surselva da quest unviern dumbra ina curridra e tschun curriders (mira box). Els ein dallas annadas 2009 entochen 2013. «Sche pli giuvens ni da quels ch’ein buc el cader vulan vegnir ad in fuffergnadi ni trenament ein els beinvegni. Al cader sa da principi mintgina e mintgin da quella vegliadetgna separticipar, sch’ella ni el ei motivaus e promts d’acceptar nies program. Ina selecziun en quei senn dat ei buc, nus assistin a mintgin en fuorma individuala», di Severin Bonolini ch’ei staus sezs fetg activs el team da cuorsa liunga Ibex dall’Uniun grischuna da skis entochen avon paucs onns. El absolveva surtut cuorsas classicas a liunga distanza, mo problems cul dies han allura fatg ina fin a sia carriera. Cun ina curridra e tschun curriders ei il cader en rama dils onns passai, mo era quest unviern puspei plitost pigns: «Ei fuss segir bi sch’entgins dapli fussen dalla partida tier nus.» Il rang ei buca decisivs Per sia lavur sco cautrenader da cuorsa liunga ha Severin Bonolini ina clara filosofia: «Jeu less che las curridras ed ils curriders hagien plascher dil moviment, seigien promts da sesviluppar e hagien ina sauna relaziun tiel sport. Pertuccont rangs hai jeu neginas finamiras, en quei grau dat ei negina maxima per mei. Sch’in ni l’auter vul daventar profi sch’ei quei endretg, lu sun jeu secapescha era promts da sustener el.» Er en quella vegliadetgna pretendi in bien svilup bia disciplina. Ils trenaments dil cader ein mintgamai la mesjamna suentermiezdi e la sonda. «Cun quels ch’absolvan la scola da talents a Glion treneschel jeu era mintgamai il mardis avonmiezdi, sche las cundiziuns da neiv lubeschan ei», di Severin Bonolini. Allas cuorsas ch’ein las fins d’jamna serendan ils clubs da skis cun lur curridras e curriders. Quella pratica vegneva applicada aschia gia pli baul. Cader da cuorsa liunga dil Team dil sport da neiv Surselva la stagiun 2024/25 Maurin Schmed (15), Selvaclub Sagogn Otavia Vonplon (14), Club da skis Castrisch Nevin Schöpf (14), Selvaclub Sagogn Elia Bisquolm (14), Club da skis Trun Dario Spadin (13), Club da skis Trun Marco Spadin (11), Club da skis Trun Cup Energia Alpina 2024/25 31 da december 2024: Cuorsa da Silvester a Trin (classic). 18 da schaner 2025: Cuorsa a Castrisch (skating). 25 da schaner 2025: Cuorsa a Sedrun (skating). 15 da fevrer 2025: Cuorsa a Trun (classic). 16 da mars 2025: Cuorsa finala a Sagogn. Severin Bonolini succeda a Simi Piali Severin Bonolini (26) ch’ei oriunds da Castrisch ei niev cautrenader dalla gruppa da cuorsa liunga dil Team dil sport da neiv Surselva. El succeda a Simi Piali che ha terminau quei pensum la primavera vargada. Cun Severin Bonolini vegn in anteriur currider activ ella funcziun da promover ils talents da cuorsa liunga dalla Surselva. El vul far quei cun ina clara filosofia: «Jeu less che las curridras ed ils curriders hagien plascher dil moviment, seigien promts da sesviluppar e hagien ina sauna relaziun tiel sport.» Severin Bonolini vegn sustenius da treis ulteriurs trenaders e dall’interpresa 80’20. (fmr/hh) Otavia Vonplon, Maurin Schmed ed Elia Bisquolm (da sen.) el camp da trenament ad Oberstdorf en Tiaratudestga.

Organisau il referat ha la gruppa Palliative Care Surselva

Organisau il referat ha la gruppa Palliative Care Surselva

Peter Michael, sesents ad Arezen sper Versomi, vala sco emprem expert dalla historia dils pastiziers grischuns. Sin invit dall’uniun Pro Sagogn ha el referiu dacuort a Sagogn. Dallas varga 17'000 persunas ch’el ha registrau e documentau en siu vast arcun cun datas e historias, ha el piclau ora enzacontas da quei vitg dalla Foppa. El Grischun hagi ei mai e negliu dau ina scola da pastiziers. Ni semplamein in liug nua che giuvenils diligents e talentai han saviu emprender da funs ensi quei mistregn. Quella constataziun ha Peter Michael fatg all’entschatta da siu referat. Il tetel da quel ei staus «Die vorzüglichsten Zuckerbäcker auf der ganzen Erde kommen aus Graubünden». El sereferescha sin ina notizia ch’il scribent e gourmet Friedrich Chr. Eugen Baron von Vaerst da Leipzig ha fatg avon 160 onns el cudisch «Gastrosophie oder die Lehre von den Freuden der Tafel». Dil svilup e dalla reputaziun dils pastiziers grischuns ha Peter Michael raquintau en in vitg dalla Foppa che ha medemamein giu part da quel. Marguérite, la coquette Sagogn seigi, ton sco el sappi, il sulet vitg che hagi lu era undrau ils pastiziers cun in «monument». Gl’onn 2008 ha la vischnaunca stuiu unificar ils nums dallas vias. Ed ina da quellas vias dil Vitg dadens ha retschiert il num «Via Cochetta». Il num deriva da Marguerite Candrian-Coray (1887-1961). Sco suletta feglia da Vinzens Coray, possessur dil Café Suisse a Paris, eis ella naschida e carschida si a Paris. Ses geniturs ein returnai 1902 a Sagogn. Cheu ha ella maridau gl’indigen Gian Candrian (1883-1968). Marguerite discurreva romontsch cun in accent franzos. Ella fuva ina dama e disada d’in standard pli elevau che quel d’in vitg puril muntagnard. Perquei haveva ella survegniu il surnum «la cochetta”. Marguerite e Gian che han buca giu affons possedevan in tgaunet alv cun num “Pompon”. En lur casa el stil talian han els schau installar aua currenta e l’emprema bognera el vitg. Entuorn 1945 han Gian e Marguerite vendiu lur casa ed ein secasai a Morges al Lag Léman. Restaus entochen oz ei il num da quatier «Cochetta». Il Vitg dadens da Sagogn, entuorn 1905. Quella pintga historia ha Peter Michael menziunau en connex culs pastiziers da Sagogn. El ha era menziunau il connex dil politicher Alois Steinhauser (1871-1918) cun quels ch’ein emigrai en Frontscha. Il referent ha raquintau dil Café Militaire el marcau da La Rochelle agl Atlantic. Ei seigi in dils pli renomai caffes dalla Frontscha. Quel ei vegnius en possess dalla famiglia Casanova da Cuort/Meierhof. Alois Steinhauser haveva maridau la feglia Katharina, quella ha artau l’immobiglia e siu consort ei s’occupaus dil possess. Hotelier a Venezia Peter Michael ha registrau entochen oz 17'098 persunas dil Grischun ch’ein emigradas, e quei en 1579 marcaus ed en 57 tiaras. El ha menziunau enqual dils 106 pastiziers da Sagogn ch’ein stai activs cunzun en Frontscha e l’Italia. In da quels ei Gion Rudolf Steinhauser (1819-1897). Da quel deriva il recept dils «Biscuits de Reims» ina dultscharia che schizun il retg dalla Frontscha appreziava. Il referent ha medemamein raquintau dil success ch’ils frars Christian, Sebastian e Casper Padrun han giu a Hamburg e Venezia. Sebastian Padrun e pli tard Valentin Bundi eran possessurs dil hotel San Marco silla renomada «piazza» sper la basilica ed il palast. En diversas famiglias da Sagogn ei la historia orala aunc presenta da basatas ed urats che eran stai en Frontscha ed ell’Italia ella gastronomia. Duront siu referat ha Peter Michael menziunau ch’il mistregn dil pastizier includevi ina retscha d’occupaziuns. Leutier s’udevi la producziun da glacé, il barsar caffè, destillar liquors e vinars, producir tschugalata, far paun e limonadas. Tut quei ch’ins produceva vegneva secapescha vendiu e distribuiu el liug. Biars mats dallas valladas grischunas han anflavau plazzas tiels emigrants. Sco quei che Peter Michael ha eruiu, ein 106 pastiziers da Sagogn documentai en 39 marcaus. Denter quels representants da famiglias oriundas da Sagogn ch’ein svanidas. Per exempel ils Murschetg, Padrun, Schmidt e Cadieli. Sebastian Padrun, che haveva fundau il hotel silla plazza s. Marco a Venezia ei documentaus ella historia locala sco donatur dalla «casa da paupers», ina instituziun sociala ch’ei deva antruras en mintga vitg muntagnard. Brev ch'il hotelier Valentin Bundi ha tarmess 1857 da Venezia ad in convischin a Sagogn. Maria (Marie Jeannette) Cavelti-Steinhauser (1847-1919), feglia suletta da Gion Rudolf Steinhauser, els onns da vegliadetgna, avon la casa paterna a Casut. Brev d'in convischin da Sagogn a siu cusrin. La via che ha retschiert il num dalla feglia d'emigrants Marguerite Coray ch'ei naschida e carschida si a Paris. Pli tard ha ella maridau e viviu en quella casa seniester.

Sonda proxima ei la gronda fiera d’advent a Glion. Denter ils varga 90 stans ei era quel dalla gruppa ROKJ Grischun. Il Rotary Club Flem-Laax ed igl Inner Wheel Club Rätia offereschan als visitaders ina gustusa suppa da truffels. Cun quella caschun vulan las responsablas Elisabeth Kaderli da Sursaissa ed Ida Maissen da Sevgein informar dall’acziun ROKJ. «Nossa purschida ei naschida avon dus onns. Ella ei dedicada cumpleinamein als affons», declara Ida Maissen sin damonda dalla FMR. ROKJ Grischun sustegn denton buca ils affons che han gia tut quei ch’els giavischan. Pintgas caussas «Cun nossas contribuziuns vulein nus pussibilitar che affons da famiglias paupras san separticipar ad activitads sco ils auters», precisescha Ida Maissen. Elisabeth Kaderli numna exempels: «Ia contribuziun obligatorica ch’ils geniturs pagan pil camp da sport, cumprar la flauta ch’igl affon suna, ni ils calzers da ballapei che la famiglia savess buca prestar». Cun ina contribuziun pil hobi ni pigl abonnament dil tren dil giuvenil emprova ROKJ d’integrar affons. Famiglias ch’ein dependentas d’agid san dumandar contribuziuns per autras spartas, per scola, sport, mobilitad, sanadad ed assistenza. Pintgas caussas san esser decisivas per l’integraziun d’in affon basignus. Ella Svizra beinstonta dat ei tuttina pupira, rodund 10 % dallas famiglias ein pertuccadas. A quei accent e cul conto social da ROKJ dedicheschan ils dus clubs Rotary Flem-Surselva ed Innerwheel Rätia lur project. La cassa speciala sustegn affons e giuvenils tochen 18 onns. Sco quei che Ida Maissen ed Elisabeth Kaderli declaran, ha ROKJ Grischun retschiert entochen oz circa 40 damondas da sustegn d’affons e giuvenils. «Nies focus ei sillas regiuns Surselva, Imboden, Viamala e Cuera», aschia las duas responsablas. Cun ellas fan aunc Gion Battesta Albin, Marion Minarik e Karin Caviezel part dil team dil project ROKJ. Sonda proxima alla fiera d’advent a Glion fan il Rotary Club Flem-Laax ed igl Inner Wheel Club Rätia attents a ROKJ Grischun silla Via Centrala (davon la stizun dad optica Caveng). Ulteriuras informaziun da ROKJ Grischun mira www.rokj.ch/regionen/grischun/

«IdiomVoice» ei in niev project dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun. La finamira ei da sviluppar in model da lungatg digital en sursilvan per lu crear chatbots d’aulta qualitad egl idiom sursilvan. Il chatbot sto denton vegnir pavlaus cun plaids, en nies cass cun plaids e texts sursilvans. Sonda vargada han ins saviu far ina donaziun da lungatg. «En sesez setract’ei d’ina mesira per mantener il romontsch, en nies cass concret il sursilvan», di Nadine Ganz ch’ei menadra dil project per in chatbot che senumna «IdiomVoice» sursilvan. Il chatbot vegn sviluppaus dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun (SAS) en collaboraziun cun la Lia Rumantscha e cul sustegn da ­Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). La finamira ei da survegnir in sistem da dialog digital cun in chatbot ch’ei aviarts per tuttas e tuts. Cun in chatbot san ins documentar, emprender e generar texts. Igl «IdiomVoice» sursilvan sa denton era vegnir duvraus per scopos pedagogics e per la communicaziun. La me­nadra da project Nadine Ganz di: «Nus dalla SAS havein creau dacuort in model da lungatg fetg semegliont en talian. Dalla discussiun cun ils responsabels dalla Lia Rumantscha ei sortida l’idea da crear in model da lungatg en romontsch sursilvan.» Il sursilvan hagi ins elegiu perquei che quei idiom porschi ils pli biars texts romontschs per pavlar il chatbot «IdiomVoice» sursilvan. Nadine Ganz declara che cul chatbot hagi ins in sistem ch’ins contonschi tuttas Romontschas e Romontschs, els territoris da tschep ed ella Bassa. Tuts sappien conversar cul chatbot. Donaziuns da plaids Il chatbot «IdiomVoice» sursilvan ei ina specia da ChatGPT per romontsch. Igl ei in product d’intelligenza artificiala (IA) ch’ei vegnius presentaus la sonda vargada a caschun dil «digidi», il di da digitalisaziun dalla Lia Rumantscha. La menadra dil project per in chatbot sursilvan Na­dine Ganz di che la gestiun dil project dalla SAS hagi saviu profitar fetg dil di digital dalla Lia Rumantscha. Quel hagi attratg biara glieud che seigi stada promta da far ina donaziun da lungatg pil chatbot. «Nus havein survegniu biaras donaziuns da lungatg a caschun dil ‹digidi› dalla Lia Rumantscha. En general havein nus era survegniu buns resuns per nies project quei di.» Ils process da producziun dil chatbot seigien ina scienzia matematica e perquei buca sempels da declarar. Nadine Ganz dalla SAS declara che mintgina e mintgin sappi contribuir al project cun ina donaziun da lungatg cun tarmetter in text en sursilvan alla direcziun da project. In ChatGPT sursilvan «Il product final da ‹IdiomVoice› sursilvan duess semegliar il chatbot da Chat­GPT», rispunda Nadine Ganz alla damonda dalla FMR, co ch’il chatbot en sursilvan sappi vegnir duvraus. «Quei model da lungatg ch’ei la basa pil chatbot stat a disposiziun sco resursa dad open-­access, quei vul dir mintgina e mintgin ha access liber al chatbot.» Igl emprem cass d’applicaziun che vegni realisaus seigi in chat pedagogic per la Scol’aulta pedagogica dil Grischun e per la Lia Rumantscha, di Nadine Ganz. Pli tard detti aunc autras purschidas en sursilvan, accessiblas per ina e scadin. Ella dat dus exempels: Ina da quellas purschidas savessi esser in cuors da romontsch sursilvan digital ch’ins sappi emprender en atgna reschia cul chatbot. In’autra pusseivladad fussi in program da luvrar cun correcturas da texts fatgas dil chatbot. Pil mument mo en sursilvan Dapresent seigi ins amiez la fasa da svilup dalla plattafuroma digitala «IdiomVoice» en sursilvan, di la menadra dil project Nadin Ganz. Il motiv ch’ins seigi sedecidius pil sursilvan seigi buca ch’ins vegli ignorar ils auters idioms. Il sempel motiv seigi semplamein quel ch’ei detti daplirs texts en sursilvan. Pli tard sappi ins denton transponer las experientschas fatgas cul sursilvan sin ils auters idioms. Nadine Ganz ha detg ch’igl engaschi per igl «IdiomVoice» sursilvan seigi per ella era d’interess persunal. «Jeu haiel plascher dil romontsch e cultiveschel era numerus contacts cun Romontschas e Romontschs. Jeu sun perschuadida ch’ei vali la peina da s’engaschar per mantener il romontsch.» Cura ch’il chatbot «IdiomVoice» sursilvan seigi promts per il diever public, vegni quel publicaus sin in’atgna pagina d’internet. Donaziuns da texts sursilvans san ins far cun il suandont link: https://semmellos.survey.fm/sprachspende-das-fhgr-projekt-idiomvoice entochen ils 15 da december 2024 ni via code: In chatbot en sursilvan La Scol’aulta specialisada dil Grischun ei vidlunder da sviluppar ina plattafuorma digitala en romontsch sursilvan. Il project per in chatbot vegn era sustenius dalla Lia Rumantscha. Martin Gabriel/FMR Il «digidi» ei il di da digitalisaziun annual dalla Lia Rumantscha. El rom dil «digidi 2024» che ha giu liug la davosa sonda han la Lia Rumantscha e la Scol’aulta specialisada dil Grischun (SAS) envidau in e scadina che discuora e drova il sursilvan da far ina donaziun da lungatg per exempel cun surdar ni preleger in text per in chatbot cun il num «IdiomVoice». Quei chatbot ha per finamira da sviluppar ina plattafuorma da lungatg digitala en romontsch sursilvan. La menadra da project da «IdiomVoice» sursilvan tier la SAS, Nadine Ganz, di che quei niev chatbot stetti a disposiziun sco resursa open-­access, quei vegli dir che mintgina e mintgin ha access libramein al chatbot. Igl emprem cass d’applicaziun che vegni realisaus seigi in chat pedagogic per la Scol’aulta pedagogica dil Grischun e per la Lia Rumantscha. Epi lu lavuri ins vid ina versiun da chatbot open access. Sco quei che Nadine Ganz, ch’ei era collaboratura scientifica tier la SAS, di enviers la FMR, sappi ins cumparegliar «IdiomVoice» cun la platta­fuorma ChatGPT. Il stan dil project «IdiomVoice» al «digidi» dalla Lia Rumantscha: Hadrian Decurtins, Nadine Ganz e Elke Schlote (da sen.).

La baselgia da s. Martin a Trun ha ina nova illuminaziun. Igl ei buca in product convenziunal ord il catalog, mobein ina manufactura da Fabio Hendry. Sin incarica dalla pleiv ha el produciu sis candelabers cun mintgamai siat cazzolas. La construcziun ei ina cumposiziun da nilon e sablun ch’ei seformada entras la calira. Sur Tomasz Drawl ei satisfatgs dall’illuminaziun, era perquei che mintga singul candelaber cuntegn siat bratschs – in’impurtonta cefra ella religiun. La dumengia vargada ein las parochianas ed ils parochians da Trun vegni beneventai da sur Tomasz Drawl ella glisch d’ina nov’illuminaziun ella baselgia parochiala da s. Martin. L’jamna avon era quella vegnida installada. L’illuminaziun secumpona da sis candelabers cun mintgamai siat bratschs cun pérs da cazzola. Produciu l’illuminaziun ha Fabio Hendry, oriunds da Sedrun, cun sia interpresa «Hot Wire Extensions». Stau necessari da remplazzar «Las cazzolas veglias eran probablamein vegnidas installadas cun occasiun dalla davosa renovaziun dalla baselgia avon rodund 30 onns. Ussa survegnevan nus buca pli pérs da remplazzar ils defects. Medemamein era la tecnica cun halogen buca pli adequata al temps», di sur Tomasz Drwal ch’ei plevon da Trun, Zignau e Schlans dapi 17 onns. Sin fundament da quella situaziun ha la pleiv stuiu tschercar ina soluziun. La pleiv ha contactau Fabio Hendry che produescha denter auter era cazzolas. Siu project ei curdaus igl emprem sin dabia sceptica, mo ei lu tonaton vegnius acceptaus dalla radunonza generala. «La dumengia vargada havein nus giu igl emprem survetsch divin ella baselgia niev illuminada ed entochen oz hai jeu survegniu mo resuns positivs sillas cazzolas. Persunalmein sun jeu era fetg cuntents cun quellas», di il plevon sur Tomasz Drawl. Giavischau siat bratschs «Igl ei buca stau in sempel process entochen al resultat final, mo jeu sun satisfatgs dalla soluziun», relata il president dalla Pleiv catolica romana s. Martin Trun, Pieder Decurtins. E sur Tomasz Drawl constatescha: «Fabio Hendry haveva proponiu a nus candelabers cun mintgamai tschun ni sis bratschs. Jeu hai lu giu il giavisch ch’ei seigi siat bratschs. La cefra siat ha ina gronda muntada el Vegl e Niev testament.» Sur Tomasz Drawl ch’ei staus pli baul docent pil vegl testament fa in exempel: «Treis plus quater dat siat. Jesus ha giu menziunau la cefra treis pil temps vargau, present e futur e la cefra quater per las quater direcziuns sid, vest, nord ed ost. La cefra siat ei la perfetgadad.» Cun risguard dil baghetg Ils sis candelabers che pendan dapi l’jamna vargada vid il plantschiu dalla baselgia da s. Martin a Trun ha Fabio Hendry produciu cun risguard dil sanctuari ch’ei pli che 360 onns vegls: «En emprema lingia eis ei stau necessari da construir in’illuminaziun che dat era sufficientamein glisch. Quei hai jeu fatg cun mintgamai quater bratschs che miran engiu e treis ensi. Aschia dat ei dapli glisch engiu, mo tonaton era ensi. L’illuminaziun procura aschia per ina dinamica ed estetica senza prender l’atmosfera dalla baselgia.» Pertuccont ils basegns ed effects dall’illuminaziun ha el cooperau cugl expert da glisch Michael Heusi. «La lavur vid quell’illuminaziun ha entschiet avon in miez onn, rodund 1000 uras havein nus impundiu persuenter», di Fabio Hendry ch’ei fetg cuntents cul resultat final. Emprema lavur en ina baselgia Bein aprau va era il material dils candelabers ord sablun marmorau cun preits e plantschiu dalla baselgia. «Igl ei l’emprema ga ch’jeu hai fatg in’illuminaziun per ina baselgia. Pil pli ei mia lavur buca exnum da veser ella publicitad», di il designer Fabio Hendry e conceda: «Enten skizzar quels candelabers sun jeu staus spanegiaus silla reacziun dalla pleiv. Da quella hai jeu giu respect. Igl emprem ei la sceptica lu era stada veseivla, mo l’idea ha la fin finala perschuadiu, era cun far entginas adattaziuns.» Mintgin ei in tec auters Per sias lavurs applichescha Fabio Hendry ina tecnica tut speciala. El lavura cun treis materials: fildirom, nilon e sablun. «Cul fildirom dun jeu la fuorma agl object ch’jeu vi crear. Quel vegn silsuenter en ina scatla per exempel da lenn ed emplenida cun puorla da nilon e sablun. Enten schar cuorer electricitad atras il fildirom liua il nilon e secolligia cul salbun. Cheutras sedat ina massa fetg ferma entuorn il fildirom», di Fabio Hendry. Nilon ei ina materia che liua da calira, sablun perencunter transportescha bein la calira. Damai ch’il fildirom ei fetg fins e movibels, sedattan tiels objects differenzas en lur formaziun, aschia era tiels sis candelabers. Il nilon ei restonzas d’interpresas che lavuran cun stampaders da 3D. Cun quei material e quella tecnica scaffescha il Tuatschin objects funcziunals ch’el venda sigl entir mund. «Mei interesseschan metodas da producziun alternativas e buca exnum las etablidas che creeschan problems.» Per quei motiv vesi el sia lavur buca exnum sco art, mobein sco process da novas metodas da producziun. Il da siat sco muossavia La cefra siat ha ina gronda muntada ella bibla ed ussa era ella baselgia da s. Martin a Trun. Giu dil plantschiu pendan sis candelabers e mintgin da quels ha siat bratschs cun pérs da cazzola. Produciu els ha Fabio Hendry (sen. silla foto), oriunds da Sedrun. Ils candelabers consistan da nilon e sablun. Entras in fildirom e la calira da quel ein ils dus materials secolligiai ella fuorma giavischada. Sur Tomasz Drawl ed il president dalla pleiv Pieder Decurtins ein satisfatgs dalla nova illuminaziun. (fmr/hh) Ils candelabers cun mintgamai siat bratschs cun pérs cazzola. Quater bratschs miran engiu, treis ensi.

Igl onn 2025 presenta l’Opera Viva a Sursaissa l’opera Aida da Giuseppe Verdi. Ier gievgia han ils responsabels presentau il placat digl artist Rudolf Mirer. Per el eisi il 10avel placat e maletg da tribuna ch’el ha fatg per l’Opera Viva. «A nies pictur-artist Rudolf Mirer eis ei inagada dapli reussiu d’entretschar il grond ed il magnific d’ina grond’ovra musicala en in placat che vegn tarmess ora ella publicitad per envidar da vegnir la stad 2025 all’Opera Viva a Sursaissa.» Cun quels plaids ha Gion Gieri Tuor, il menader musical dall’Opera Viva beneventau ils representants dallas medias ad ina informaziun ier gievgia a Sursaissa. «Nus vegnin a sepresentar la stad proxima cun l’opera Aida da Giuseppe Verdi.» Kevin Brunold, il president dil comite d’organisaziun ha declarau che l’uniun Opera Viva sappi festivar 2025 siu giubileum da 20 onns ed ins fetschi quei cun la presentaziun dall’opera ­Aida da Giuseppe Verdi. Il placat Dapi igl onn 2006 ei il pictur-artist ­Rudolf Mirer quel che procura il maletg da tribuna ed il placat per l’Opera Viva. Ier gievgia ha el presentau il niev placat per l’opera dil 2025. Rudolf Mirer ha detg ch’el seigi sestentaus era quella gada da preparar in placat che svegli l’attenziun dil publicum. Las fatschas dils protagonists, mo era las colurs dettien la pusseivladad da far ch’il placat fetschi star eri la passanta ed il passant per mirar pli exact sil messadi dil placat. «Aida da Giuseppe Verdi ei ina bellezia historia per far in placat. L’amur dallas duas dunnas ­Aida ed Amneris pigl officier Radames ei ina tematica che ha fascinau mei sco pictur.» L’historia dad Aida cuntegni biara substanza che animeschi a novas ideas, ha igl artist Rudolf Mirer detg en discuors cun la FMR. «Jeu haiel vuliu ch’il placat exprimi era il giubileum dall’Opera Viva a Sursaissa. Quei haiel jeu fatg cullas colurs.» Thomas Mirer, il frar digl artist ha detg ch’ei detti en egl ad el che Rudolf Mirer hagi era investau bia forza en la lavur dils detagls per quei placat. Quei ­vesi ins per exempel era vid las fatschas dils protagonists dad Aida. Il cuntegn Ell’opera Aida dat ei treis persunas principalas: Aida, Radames ed Amneris. ­Aida e Radames s’inamureschan immortalmein, mo lur amur vegn smanatschada dad Amneris che ha era sentiments per Radames. L’opera raquenta da conflicts emoziunals e da decisiuns tragicas ch’ein la raschun per quella relaziun da trianghel. Amneris ei la feglia dil retg dall’Egipta che ha adina in egl sil general egipzian Radames. Ella spetga cun brama ch’el detti d’entelgir ch’el hagi bugen ella. Radames carezza denton Aida ed ella carezza era el. Igl ei in’amur nunpusseivla, perquei che Aida ei la feglia dil retg dall’Etiopia. Ella ei vegnida rapinada e lavura sco sclava tier Amneris, la figlia roiala da l’Egipta. Era senza ils elefants sin tribuna Sco reschissur per l’opera Aida da Giuseppe Verdi han ils responsabels puspei saviu engaschar igl actur e reschissur ­Nikolaus Büchel che ha gia procurau la reschia tier la presentaziun da Semiramide igl onn 2022 all’Opera Viva. Aida da Giuseppe Verdi seigi ina sfida, ha Nikolaus Büchel detg. Quei era, perquei che quell’opera vegni presentada en fetg biaras casas d’opera. «Mo jeu saiel dir gia ussa che l’inscenaziun da Aida all’Opera Viva a Sursaissa vegn a dar ina fetg biala ed excellenta presentaziun. Quei era senza vegnir cun dus elefants sin tribuna.» Il reschissur ha ludau il maletg da tribuna da Rudolf Mirer che procuri inagada dapli per ina culissa fantastica che possibiliteschi adina puspei da producir in’ovra pli gronda ella tenda. «Rudolf Mirer ha ina ferma relaziun cun la dramaturgia», di Nikolaus Büchel. «Ed el sa era tgei che quei munta per exempel per la costumista, sch’el lavura cun fermas ni meins fermas colurs.» 20 onns Opera Viva L’opera Aida da Giuseppe Verdi vegn presentada la fin da fenadur e l’entschatta uost 2025. Il medem mument festivescha l’uniun Opera Viva siu giubileum da 20 onns. Il menader musical e dirigent Gion Gieri Tuor ha informau davart il stan dallas preparativas. Il zercladur vargau seigien las rollas da solistas e solists vegnidas surdadas suenter ch’ins hagi giu la caschun da tedlar las candidatas ed ils candidats. Actualmein vegni il maletg da tribuna producius ensemen cun Rudolf Mirer ed il schaner 2025 entscheivi il chor Opera Viva culs exercezis da cant. Il chor vegni ad haver in program intensiv cun Aida, ha Gion Gieri Tuor detg. «Igl ei previu da far emprovas jamnilas e lu datti era exercezis specials pliras fins d’jamna cun venderdis e sonda. Mo jeu saiel dir che nus havein malgrad il program intensiv in interess carschent da cantaduras e cantadurs pil chor Opera Viva.» L’Opera Viva ha preventivau 1,2 milliuns francs per las presentaziuns dad Aida. Ils organisaturs san denton era 2025 quintar cun in ferm sustegn da Cantun e vischnauncas sco era da Surselva Turissem e dallas pendicularas Sursaissa Mundaun. Opera Viva seprepara per Aida Ier gievgia han ils responsabels dall’Opera Viva a Sursaissa presentau il placat ed informau davart las preparativas per l’inscenaziun dall’opera Aida da Giuseppe Verdi la stad 2025. Martin Gabriel/FMR Per festivar il giubileum da 20 onns bandunan ils responsabels dall’Opera Viva a Sursaissa definitivamein lur zona da comfort. Presentada vegn l’opera Aida, l’ovra da mamut da Giuseppe Verdi. Cun las presentaziuns da ­Aida vegnan las aspectativas dil publicum svegliadas. Ils protagonists dall’Opera Viva a Sursaissa muossan denton gia dapi 20 onns ch’igl ei pusseivel da realisar in grond spitachel musical da qualitad che trai il publicum en Surselva. In punct culminont ein era uonn il placat e la culissa dall’opera digl artist ­Rudolf Mirer. Il placat ei era vegnius presentaus ier a Sursaissa. Igl urari Il menader musical e dirigent Gion Gieri Tuor ha informau davart il stan dallas preparativas. Il zercladur vargau seigien las rollas da solistas e solists vegnidas surdadas suenter ch’ins hagi giu la caschun da tedlar las candidatas ed ils candidats. Actualmein vegni il maletg da tribuna producius ensemen cun Rudolf Mirer ed il schaner 2025 entscheivi il chor Opera Viva culs exercezis da cant. «Igl ei previu da far emprovas jamnilas e lu datti era ­exercezis specials pliras fins d’jamna cun venderdis e sonda», di Gion Gieri Tuor. «Nus havein denton malgrad il program intensiv in interess carschent da cantaduras e cantadurs pil chor Opera Viva.» L’Opera Viva ha previu 1,2 milliuns francs per las presentaziuns dad Aida e pil giubileum da 20 onns Opera Viva. Il reschissur Nikolaus Büchel, il pictur Rudolf Mirer ed il dirigent e menader musical Gion Gieri Tuor (da sen.) sper il niev placat da l’Opera Viva.

Pader Benedict ha ina pratica da teapia da craniosacral e da massascha dallas zonas da reflexs dils peis a Nossadunnaun en claustra

Pader Benedict ha ina pratica da teapia da craniosacral e da massascha dallas zonas da reflexs dils peis a Nossadunnaun en claustra

Gioni Defuns muossa maletgs da 33 onns sco pictur-artist

Gioni Defuns muossa maletgs da 33 onns sco pictur-artist

Gioni Defuns muossa maletgs da 33 onns sco pictur-artist

Discussiun davart ils projects da collaboraziun denter la Surselva e la Val Blenio

Discussiun davart ils projects da collaboraziun denter la Surselva e la Val Blenio

Discussiun davart ils projects da collaboraziun denter la Surselva e la Val Blenio