Jost Falett

L’Elektro Bernina AG, cun domicil a Madulain, es gnida surpiglieda in lündeschdi da la gruppa Burkhalter da Turich. Tar l’interpraisa engiadinaisa, chi’d es gnida fundeda dal 1997, tuocha eir üna filiela a Puntraschigna. Ils possessuors hegian vendieu Elektro Bernina in connex cun la regulaziun da la successiun, ho la gruppa Burkhalter comunicho in lündeschdi saira. Tuot ils 10 collavuratuors vegnan surpiglios. L’Elektro Bernina fo ün schmertsch annuel da var 2,2 milliuns francs. Ella spordscha in Engiadina pustüt servezzans classics d’electrotecnica, ho que gieu nom illa comunicaziun. Fusiun cun Triulzi AG L’Elektro Bernina dess gnir gestida insembel cun la Triulzi AG da San Murezzan, chi tuocha eir già a Burkhalter. Las interpraisas dessan gnir fusiunedas retroactivamaing pels prüms d’avrigl 2024. Ils duos lös d’Elektro Bernina vegnan mnos inavaunt scu filialas da Triulzi. L’electroinstallatur e tecnicist d’edifizis Burkhalter es quoto a la SIX Swiss Exchange. La gruppa ho tenor egnas indicaziuns passa 5000 impiegos ed impieghedas. Quels as scumpartan in Svizra ed i’l Liechtenstein sün 158 lös. (sda/rtr/fmr)

La radunanza cumünela da La Punt Chamues-ch ho appruvo in lündeschdi saira cun granda magiurited il credit supplementer da 238 000 francs per l’ospidel regiunel a Samedan. L’ospidel drouva agüd finanziel da las 11 vschinaunchas purtedras da la regiun pervi da las cifras cotschnas dal 2023. L’ospidel regiunel vaiva nempe fat üna perdita da 5 milliuns francs l’an passo. Adatter fermedas da bus per persunas cun impedimaints La vschinauncha da La Punt Chamues-ch ho pünavaunt decis da transfurmer las ultimas fermedas da bus, chi nu correspuondan auncha als bsögns da persunas cun impedimaints. Que’s tratta da las fermedas da bus in vicinanza da l’Hotel Krone. Per quist proget ho la radunanza cumünela appruvo ün credit necessari da 680 000 francs. Da quel import surpiglia il chantun 200 000 francs, scriva la vschinauncha da La Punt Chamues-ch in üna comunicaziun. (rtr/fmr) La radunanza cumünela da La Punt Chamues-ch ho accepto ün credit supplementer per l’ospidel regiunel. Impü es eir gnieu accepto ün credit per adatter las ultimas fermedas da bus als bsögns da persunas cun impedimaints.

Cur cha’l mais marz es ieu a fin, d’eira temp da dir «a revair» a mieu paradis sün Nusa Ceningan (Bali) e da’m metter in viedi vers Canada. Da turner al cumanzamaint da la prümavaira es adüna ün plaschair, specielmaing perche cha que coincida culla stagiun da las chamannas da zücher («sugar shacks») – ün rituel dal cumanzamaint da la prümavaira a Québec. La producziun da sirup d’ascher, passa 70 % da la provista mundiela, es üna tradiziun da la quela la provinza da Québec es fich superbi. Quist sirup dutsch vain fat our da la rescha da l’ascher, ramasseda düraunt cha la prümavaira as sdasda, cur cha las nots sun auncha fraidas ed ils dis cumainzan ad esser pü chods. La rescha vain ramasseda ed elavureda in ün process chi intensivescha sieu aroma natürel e transfuorma la rescha i’l sirup d’or d’ascher. Be pochs dis zieva mieu retuorn a Montreal, suni steda cun la famiglia da la vart da mieu hom tar üna chamanna da zücher indigena, inua cha que d’eira pussibel da giodair quist’experienza canadaisa. Il di d’eira pütöst fraid, ma sulagliv, perfet per as raduner intuorn ün fö. Nus ans vains s-chudos cun bavrandas chodas, giodand il sulagl quaid, aunz cu fer üna visita al bain da sirup d’ascher. A d’eira ün plaschair da vzair cu cha la rescha vain transfurmeda in sirup – ün process magic chi nu schmetta mê da fasciner. In Québec spordscha üna visita a la chamanna da zücher üna festa sensuela. Apaina cha tü aintrast i’l chod da la chamanna, es l’ajer implieu cun l’aroma rich dal sirup d’ascher. Quist’udur inchanta, as masda cun l’udur da laina dals trunchs chi ardan, creescha üna atmosfera chi’d es al listess mumaint pachifica ed animeda. Il baderlöz dals visitaduors as masda cul büschmer dal fö. Dafatta la cuntredgia as müda plaun plaunet da l’alv d’inviern als tuns verds plain spraunza per la prümavaira. Il punct culminant da nossa visita es sto ün convivi chi’d es sto ün omagi al sirup d’ascher. Las maisas d’eiran cuvernedas da pasts inrichieus cul sirup. Dschambun cun glasura da sirup, lard crocant e dutsch, bagiaunas ed övs masdos cul sirup chi tacha, scu eir ils ardöffels e la verdüra. Na da schmancher sun las «oreilles de crisse» renumnedas, üna sort cudgia da chucal insaleda e crocanta cun üna nota dutscha. Scu dessert haun pancakes ed otras delizchas inundedas cun sirup d’ascher, furmo la fin d’ün di perfet. L’aivrezza da zücher (il «sugar rush» per inglais) zieva ün tel di es inevitabla, ma pü important es chi’d es ün bel mumaint per ster da cumpagnia cun la famiglia e cun amihs. Düraunt cha’l sirup d’ascher cula, culan eir las istorgias ed il rir, cha’ns algordan vi da la dutschezza na be in noss pasts, ma eir in nossas vitas. Sandra Demonti è creschida si a Zuoz. Ella è proprietaria dad ina scola da sfunsada a Bali en Indonesia, viva però per part er a Montreal en il Canada. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Sandra Demonti

Quist’eivna es RTR sün visita illa scoula da Bever e prepara culs scolars e las scolaras diversas emischiuns ed als introdüa i’l muond da las medias. Na be pels scolars, eir per RTR ho que do üna premiera quist’eivna: «RTR sin visita» ho per la prüma vouta mno cun se tuot la tecnica e’ls collavuratuors per emetter emischiuns da radio live da la plazza da scoula da Bever. Già daspö lündeschdi es tuot la scoula da Bever – da la scoulina fin a la sesevla classa – in üna situaziun extraordinaria. Que nu tradeschan be ils iffaunts chi sun in gir pel cumün a fer intervistas, filmer u registrer sequenzas dad audio – eir ils divers autos, chi sun parcos daspö il principi da l’eivna davaunt la chesa da scoula, daun perdütta chi capita qualchosa speciel. RTR es nempe sün visita per quatter dis a musser als iffaunts cu cha las medias funcziunan, registrescha cun els emischiuns e promouva la reflexiun critica. RTR es già daspö tschinch ans «sin visita» illas scoulas grischunas – ma a Bever ho que do dafatta pel RTR üna premiera. Per la prüma vouta es eir gnieu emiss live cul radio d’üna la plazza da scoula in occasiun dad «RTR sin visita», nempe our d’ün busin cotschen. Per quelo es traunter oter eir riveda la moderatur Anna Caprez, chi’d ho eir per la prüma vouta daspö 17 ans darcho üna vouta modero live dal pult, ma natürelmaing cul sustegn dals scolars da Bever. Impü es que eir la prüma vouta, cha tuot la scoula e la scoulina sun da la partida tar l’einva dad «RTR sin visita». Profiter vicendaivelmaing In marculdi aunzmezdi ho RTR invido als genituors ed a las medias per üna guida tres il set. Flavio Bundi, schefredactur RTR, ho persunelmaing bivgnanto ils desch genituors, ed ho preschanto il proget. El ho accentuo cha quistas eivnas sün visita nu sajan adüna ün higlight be pels scolars e las scolaras. Eir la squedra dad RTR s’allegra mincha vouta per ir our illas scoulas e realiser ils progets culs scolars. Uschè possan eir ils collavuratuors e las collavuraturas adüna profiter dal barat e da la lavur culs iffaunts. Per la visita a Bever sun rivos var och persunas da Cuira, chi vegnan sustgnidas da la squedra dad RTR in Engiadina. Fotografer, radio e televisiun Suot il tema cumünaunza haun las scolaras e’ls scolars quist’eivna stuvieu realiser divers progets. Ils scolarins da scoulina haun imprains a fotografer ün purtret d’üna persuna, haun stuvieu chatter la güsta glüsch e metter in scena las persunas. La prüma e seguonda classa haun fat radio e podcast, traunter oter eir cun agüd da Marcus Petendi dal podcast «Ils dus da nus». Duos scolars da prüma classa haun quinto a la FMR davart lur experienzas (guarda boxas). La quarta fin sesevla classa – a Bever nu do que quist an üngüna terza classa – s’haun dedichos a la producziun e registraziun dal Minisguard. La granda premiera Chaminand tres Bever nu daun be in ögl ils scolars chi sun in gir per la vschinauncha, dimpersè eir divers placats disegnos a maun dals iffaunts. Quels rendan attent a la granda premiera da l’emischiun Minisguard in gövgia illa sela da gimnastica. Quel grand mumaint es nempe il punct culminant da l’eivna, per il quêl tuots ils invouts haun lavuro intensivamaing düraunt quatter dis. Eir per la premiera vaivan ils iffaunts la lezcha da fer reclama e d’invider la glieud. Uschè ch’els haun a la fin realiso – suot ils ögls professiunels dad RTR – tuot, da las idejas per las emischiuns, sur las retscherchas fin a las moderaziuns e registraziuns. Ben, 1. classa «Cumanzo vaiva tar me l’eivna cun scriver bgers fögls per las intervistas cha vainsa fat culs microfons. Impü d’heja eir lavuro vi dals computers e d’he imprais a taglier las registraziuns. La lavur vi dals computers m’ho eir plaschieu il meglder – eir perche ch’eau scriv in mieu temp liber vi dal tablet e perque d’heja già savieu fer que bain. Uossa m’allegri il pü ferm sülla premiera in gövgia saira.» Bruno, 1. classa «Eau d’he pudieu fer live radio ed intervistas cun bgeras persunas. Cun que ch’eau d’he già fat tschinch intervistas, sun eau quel chi ho fat las pü bgeras da tuot la scoula. A me ho que plaschieu da discuorrer cun las diversas persunas ed eau am giavüsch cha quist’eivna gess ün an. Sper las intervistas m’ho eir plaschieu la lavur vi dal computer, inua cha vainsa taglio las registraziuns. La premiera dal Minisguard dad «RTR sin visita» a Bever es in gövgia, ils 2 meg 2024, a las 17.00, illa sela da gimnastica a Bever. Tuots e tuottas sun amiaivelmaing invidos ed in seguit do que ün aperitiv e hugo per tuots. Impü vain il Minisguard alura emess in sanda, ils 4 da meg 2024, a las 17.10 sün SRF 1. Ün «mini sguard» i’l muond da las medias Quist’eivna ho la scoula da Bever üna visita pü speciela da Cuira, nempe dad RTR. Da lündeschdi fin gövgia haun ils scolars e las scolaras da la scoulina fin tar la sesevla classa pudieu imprender a cugnuoscher pü dastrusch las diversas medias – da fotografer, registrer audio e televisiun fin a moderer. Uschè sun naschidas diversas emischiuns da radio, podcasts ed üna emischiun dal Minisguard. Il format «RTR sin visita» do que già daspö var tschinch ans, ma la visita a Bever d’eira eir per RTR üna speciela. Que d’eira nempe la prüma vouta cha tuot la scoula e la scoulina s’haun partecipos al proget. Ed impü es eir auncha gnieu emiss per la prüma vouta cul radio live e que our d’ün busin sülla plazza da scoula da Bever. Hoz, gövgia es la granda saireda pels scolars e las scolaras, cur ch’els paun musser lur prodots a las famiglias ed amihs in occasiun d’üna premiera publica illa sela gimnastic da Bever. (fmr/cam) Scolars e scolaras da la scoula da Bever sülla plazza da scoula düraunt la visita dad RTR. Ben (schn.) e Bruno da la prüma classa da Bever. Per la prüma vouta ho RTR sün visita eir mno cun se il busin cotschen per emetter radio live da la plazza da scoula a Bever. La moderatura dal Minisguard, Élin Batista (a dretta), cun üna scolara da Bever düraunt la visita dad RTR quist’eivna.

Già bainbod sun las avertüras da las duos chesas da chüra, Du Lac a San Murezzan e Promulins a Samedan. La granda sfida es da chatter avuonda persunel specialiso. Zieva trais ans da fabrica evran las duos nouvas chesas da chüra in Engiadin’Ota bainbod lur portas. Il center da chüra Du Lac a San Murezzan, cha las vschinaunchas da Segl, Silvaplauna e San Murezzan fabrichan, ed il Promulins a Samedan da las ulteriuras vschinaunchas da l’Engiadin’Ota. Il principi da lügl faron las 60 senioras e seniors, chi haun passanto il temp da fabrica in ün fabricat provisoric a Samedan, müdeda in lur nouv dachesa. A San Murezzan düran las lavuors auncha fin l’utuon. L’avertüra dal Du Lac es planiseda pel principi da november. Persunel scu granda sfida L’Engiadin’Ota survain cullas duos nouvas chesas da chüra tuot in tuot var 50 plazzas da chüra impü. Que voul dir cha que drouva eir dapü persunel. La tschercha da persunel specialiso saja üna granda sfida, uscheja Carla Peterelli, la scheffa da persunel da la fundaziun da sandet d’Engiadin’Ota. As vöglia chatter ils var 30 nouvs impiegos cha la gestiun tschercha cun differentas campagnas. Fer il pass tenor la chamma Gabriela Busslinger, la directura dals centers d‘attempedas ed attempos es da buna spraunza pellas avertüras dals duos centers. A saja tuottüna da fer il pass tenor la chamma. Pell’avertüra dal Du Lac as po que tenor il stand actuel da persunel occuper var 20 lets. Zieva dependa que quaunt svelt cha’s superescha da recruter persunel per occuper adüna pü bgers dals 60 lets a San Murezzan. Ella es però persvasa da pudair occuper già bainbod zieva las avertüras tuot ils 120 lets cha l’Engiadin’Ota spordscha a partir da november.

Jau na sun betg ami da QR-codes. Ma il test dal WWF tar il tip da Daniela Dobler «Quants planets duvrassas ti?» en La Quotidiana dals 22 d’avrigl 2024 m’ha interessà. Ed jau hai fatg il test cun buna conscienza: Jau na sgol pli dapi onns, jau n’hai anc mai fatg ina cruschera en bartga (Kreuzfahrt), jau n’hai mai fatg in clic per bitcoins ... E tuttina: Jau dovr sur 1,7 planets! Quai è da memia. Mes conto moral vegn mess en dumonda. E quel dovr jau per star bain. Ma lura vegnan automaticamain las stgisas: Jau stun en l’Engiadin’Ota fraida, jau na poss betg ir l’entir onn cun il velo, jau sustegn Terres des hommes e WWF … Gea, las bunas stgisas. Dacurt m’ha ditg ina enconuschenta discurrind dal sgular: «Per nus è quai in basegn, almain ina giada l’onn en Tailanda – ma nus spargnain a chasa energia, nus stizzain adina las glischs e separain il rument.» La resposta è da chattar en il cudesch da Thomas Brudermann «Die Kunst der Ausrede – warum wir uns lieber selbst täuschen, statt klimafreundlich zu leben». Per il sgol da l’autra vart dal mund pudain nus laschar arder tut las glischs en nossa chasa per 300 onns. Tge na faschain nus betg tut per nossa buna conscienza: cumprar trais­ ­t-shirts bunmartgads producids sut cundiziuns ­umanas inacceptablas en il Terz Mund – e pajar en insatge a Terres des hommes. Cumprar tschigulatta cun cacau racoltà dad uffants – e pajar en a l’UNICEF, l’ovra per agid ad uffants. Verdura mo regiunala e stagiunala, quai cumpensescha il sgol a Londra. – I dovra quai che Jean Ziegler numna, en connex cun la fom mundiala: «Der Aufstand des Gewissens». Ch’ins po far buns affars cun la nauscha conscienza han badà er ils spezialists da marketing. Swiss ha introducì il Green-Tarif che duai cumpensar las emissiuns da CO₂. Il tarif verd cuntegna sco stimulaziun gist anc miglias supplementaras per quels che sgolan bler, tenor la devisa: jau sgol, ma paj il donn cun implantar bostga. In sgol Berlin-Creta return per ina persuna producescha ina tonna CO₂. Suenter il sgol è quel CO₂ en l’atmosfera, ed in fau sto crescher 80 onns per liar ina tonna CO₂. – Certificats da CO₂ memia bunmartgads pon avair in effect cuntrari. In pretsch bass di che quai valia pauc. Quella experien­tscha han ins fatg p. ex. cun donaziuns da sang: dar sang è ina bun’ovra, in act social. Per augmentar las donaziuns han ins cumenzà a pajar 10 euros – e las donaziuns èn sa diminuidas: uschia bunmartgà na vend jau betg mes sang. E las donaziuns n’èn era betg augmentadas suenter ch’ins ha revocà il pajament: Il pretsch bass era fixà en ils chaus. In’autra metoda per stgatschar la nauscha conscienza vegn dal grond fimader Winston Churchill: In fimader passiunà che legia cuntinuadamain dal privel dal fimar per la sanadad, quel smetta per regla – da leger. Ina stgisa chatt’ins adina – i dependa dal vulair. Jost Falett, Bever, è stà durant blers onns scolast da biologia e rumantsch a l’Academia Engiadina a Samedan. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever e president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

La plazza da ballapè San Gian a Schlarigna es lönch auncha cuvierta cun naiv. La consequenza: Il tschisp es alura memma bletsch per giuver losur. Per cha’l CB Schlarigna possa giuver sia prüma partida a chesa, stu quel propi esser süt. Pervi dals lungs invierns in Engiadin’Ota giouva il Club da ballapè Schlarigna (CB Schlarigna) sias prümas partidas da la runda da prümavaira in quarta liga adüna our d’chesa. A Schlarigna as spetta que nempe lönch cha la naiv sülla plazza da ballapè San Gian, cha’d es üna da las plazzas da ballapè situedas il pü ot in tuot l'Europa, algua e cha las temperaturas creschan. Il sulagl dess s-chuder il tschisp, per cha’s possa alura giuver la prüma partida a chesa cur cha tuot es pront. Naiv algueda, ma tschisp auncha bletsch Ed eir scha la naiv es algueda sülla plazza San Gian, memma bod nu’s suos-cha que ir sülla plazza. Il tschisp stu propi esser süt, pür alura as po que giuver a ballapè sülla plazza. Per cha’l tschisp as po propi recreer da la naiv cha d’eira losur fin avaunt pochas eivnas, voul que temperaturas agreablas düraunt il di. Ed eir düraunt la not nu stuvessan las temperaturas esser memma fraidas. Da prümavaira voul que simplamaing pazienzcha a Schlarigna. Per dumengia passeda d’eira planiso il prüm gö a chesa pel CB Schlarigna. As decida adüna pür l’ultim mumaint, scha que po gnir giuvo sülla plazza da ballapè San Gian u brich. Il schef da sport dal CB Schlarigna, Amos Sciuchetti, declera perche: «La dumanda es, scha nu’s rumpa memma la plazza, scha’s cumainza già uossa e zieva s’ho tuot la sted ün problem.» Scha la plazza es auncha memma bletscha, as possa que svier oura cul prüm gö a chesa sülla plazza artificiela a Promulins a Samedan. Trener düraunt l’inviern in halla e sün tschisp artificiel Il CB Schlarigna as prepara sülla runda da prümavaira illa halla da gimnastica ed a partir dal marz eir sül tschisp artificiel da duos plazzas. Poschiavo ho daspö ün temp üna plazza da ballapè cun tschisp artificiel. Daspö ün pêr eivnas fo l’equipa perque il viedi sur il Pass dal Bernina per trener a Poschiavo. «Nus giains üna vouta l’eivna a Poschiavo la saira e fains ün training lo», uscheja il schef da sport dal CB Schlarigna. El agiundscha cha apaina cha la plazza artificiela saja pronta a Promulins a Samedan, as vo que lo a trener. Il pü gugent giouva il CB Schlarigna però tuottüna a chesa sün l’egen tschisp a San Gian. Sün que stu’l però spetter auncha ün po, la partida da dumengia passeda cunter la terza equipa da Domat ho’l nempe auncha stuvieu giuver a Promulins a Samedan. Almain ho il CB Schlarigna pudieu guadagner il gö. Apaina cha’l tschisp es süt avuonda, vegnan ils gols losur. La plazza da ballapè San Gian a Schlarigna es auncha serreda.

A d’eira üna vouta ün tribunel a Strassburg, fundo l’an 1959, chi guardaiva dals drets fundamentels dals umauns (Europäischer Gerichtshof für Menschenrechte, EGMR). Ils güdischs onurabels vaivan però zieva ün pêr ans clappo ün pô lungurus: Las dictaturas noschas d’eiran dvantedas s-charsas in Europa e dimena nun ho que neir na pü do uschè bgeras püercharias chi füssan gnidas commissas dals stedis invers lur pövel, uschè cha’s vess stuvieu cundanner. In Russia e China capitan auncha üna pruna robas orriblas, ma Putin e Xi Jinping nu taidlan insomma na sül EGMR. Che fer alura? – Ils güdischs haun decis dad ir in tschercha da nouvs melfattuors, natürelmaing. Uschigliö vessane forsa pers lur lavur e que füss pcho. La perioda da la pandemia da Covid-19 füss insè steda fich interessanta per ün güdisch al EGMR: A gnivan decretedas imsüras severas cunter las liberteds dals umauns in tuot ils pajais europeics. Però, per Strassburg nu pera que dad esser sto avuonda interessant. Els vaivan bainschi da tratter bgers recuors da vschins e comitès d’acziuns cunter quellas imsüras, ma tenor ils güdischs dal EGMR d’eiran las imsüras dals stedis tuottas pü u main acceptablas our da la vista dal dret da l’umaun. Ils güdischs nun haun stuvieu lagner in granda maniera cullas regenzas europeicas. Tuot in uorden in Europa. Scha corona nu d’eira avuonda captivanta per ils güdischs da Strassburg, che pudess que alura esser? Druvains insomma auncha ün tel tribunel? Per furtüna sun güst’in quel mumaint cumparidas las senioras climaticas (Klimaseniorinnen). Ellas haun trat adi mmaint als güdischs da Strassburg cha düraunt Corona nun sun be ieus insü las temperaturas tals provins, ma eir la temperatura da nos clima. E grazcha al plaunt da qui stas senioras climaticas (ma evidaintamaing na climatisedas) haun ils güdischs a Strassburg chatto als 9 da avrigl 2024 ün nouv culpabel per l’ora: La Confederaziun svizra. Quel di sun sdasdos Thomas Bucheli e Jörg Kachelmann ed haun realiso: Davent da quel di nu daregia mê pü üngün la cuolpa ad els, scha la festa da battaisem es gnida aint illa plövgia. La cuolpa es danouvmaing il Cussagl federel. La dumanda es be auncha, scha que es il sar cusglieder federel Beat Jans (Departamaint federel da la güstizia) u la duonna cusgliedra federela Elisabeth Baume-Schneider (Departamaint federel da l’intern, suot il quêl as rechatta l’Uffizi federel da la meteorologia). A sun però tuots duos dal medem partieu, uschè cha que vegn oura sül listess: respunsabels per il müdamaint da nos clima sun ils socialists. Cò vainsa la pulenta! Scha las senioras climaticas savessan que … stuvessane vuscher per Blocher in futur. Quel vulaiva già adüna salver la Svizra. Uossa es gnieu il mumaint. Grazcha a Strassburg! Christian Fey è advocat e notar a Cuira. Christian Fey

Cun ün ultim appel s’ho l’Uniun Travers drizzeda l’eivna passeda a las medias ed ho rendieu attent a la data d’inoltraziun pel Premi Travers 2024. Quella es la mited da quist mais. Eir scha que nun ho do fin uossa bgeras inoltraziuns, es Gianna Olinda Cadonau, geranta da l’Uniun Travers, positiva da survgnir ulteriurs töchs da teater fin in l’ultim mumaint. Que vaivan già musso las experienzas da l’ultima ediziun dal premi pel teater rumauntsch. Que nu druvess bger per ün’inoltraziun pel Premi Travers, insè be üna bun’ideja, üna sböz dal töch da teater ed ün extrat d’üna scena. Simplas trais paginas dad A4. E que nu füss neir na üna chosa da l’impussibel dad auncha survgnir quell’ideja e svelta scriver ils sbözs fin a la data d’inoltraziun pel Premi Travers 2024 als 15 da meg 2024. Cun las güstas ingredienzas ed ün pô furtüna as po uschè guadagner il premi doto cun 15 000 francs. Il raps dessan pussibiliter al vandscheder da finir sia ouvra, chi vain insceneda in occasiun dal Festival Travers 2025 a Zuoz. Da guadagner i’l lotto – ­saja que be già ün import chi correspuonda a quel dal Premi Travers – es bgerischem pü difficil. E listess nu sun fin uossa auncha gnieus inoltros üna pruna töchs pel Premi Travers 2024. Fin uossa piglian be part trais candidats a quista «lottaria» dal drama rumauntsch. Experienzas da l’an passo Cha las potenzielas scripturas e scriptuors dal teater rumauntsch sun auncha vi da finir tuot sün l’ultim mumaint e vi da perfecziuner lur töchs fin a la data d’inoltraziun, que es la spraunza da Gianna Olinda Cadonau, geranta da l’Uniun Travers. Que vaivan nempe eir musso las experienzas da l’ultima vouta. In ün’intervista cun la FMR ho ella quinto davart las sfidas in connex cun chatter töchs da teater rumauntschs e perche ch’ella spera forsa ün pôïn, chi’d es trid’ora sur Ascensiun. FMR: Ella es eir svess scriptura e poetessa, saja que per rumauntsch scu eir per tudas-ch. Sch’ella nu fess part da l’Uniun Travers e vess uossa da scriver spontan ün töch da teater pel Premi Travers, da che trattess quel? Gianna Olinda Cadonau: Que nun es uossa güsta üna simpla dumanda (ria). Ed eau nu scriv normelmaing neir na teater u drama – uschè nu d’heja neir na granda experienza sün quist champ. Ma dit uossa tuot spontan: Eau am laschess inspirer d’üna situaziun quotidiauna e scu punt da partenza pigliessi üna persuna cun ün caracter interessant. E da lo oura am laschessi alura mner inavaunt in ün’istorgia. Insè tuna que tuot facil, e listess nu sun auncha gnieus inoltros bgers töchs pel Premi Travers 2024. Sün quist fat ho la fin da l’eivna passeda eir rendieu attent l’Uniun Travers cun as drizzer a las medias. Quaunts töchs sun alura fin uossa sün maisa? Fin uossa sun que propi pochs töchs, nempe trais inoltraziuns chi sun sgüras. Da duos fin trais persunas savains eir cha dad ellas gnaro auncha qualchosa. L’an passo vaivans desch töchs e que d’eira dapü cu ch’eau vess penso. Cler, uschè bgers nu druvainsa quist an, ma qualchosa traunter las inoltraziuns fin uossa e quellas da l’an passo füss ideel. Perche ho l’Uniun Travers pür var duos eivnas aunz la data d’inoltraziun comunicho cha maunchan auncha töchs per la concurrenza? Nun es que uossa ün pô tard da’s decider auncha d’inoltrer ün töch? Nus ans essans consciaints cha que gnaron auncha inoltros divers töchs als 14 u dafatta als 15 da meg. Que vaivans eir vis l’an passo. Impü vaivan eir rendieu attent in favrer 2024 a la concurrenza. Ed eir our dad egna experienza as so cha que as finischa robas suvenz pür in l’ultim mumaint. Eau nu dschess cha que es memma tard. Ad es aunch’adüna il mumaint, inua cha’s po scriver ils sbözs ed inoltrer ün bun töch. Nus ans vulaivans eir drizzer a quella glieud, chi ho forsa qualchosa già pü löntsch i’l chaschuot e chi vess propi be d’avair il curaschi e da gnir oura cun que. Ed impustüt vulaivans aunch’üna vouta der ün clam e musser cha’d essans cò – e cha s’ho d’inoltrer bainbod ils töchs. Che chanels haun els druvo per ir in tschercha dals töchs vandscheder? Il ravuogl dals scriptuors rumauntschs es bainschi vaira pitschen, u na? Quel es pitschen, que es vaira. Nus ans vains drizzos sur las medias scu eir in diversas newsletters e vainsa rendieu attent in noss distributur litterar. Nus vains eir fabricho sü i’l ultims ans – grazcha a las Traversadas litterars da la Lia Rumantscha – üna glista d’adressas cun sü bgeras persunas chi s’interessan pel scriver rumauntsch. A tuot quellas vainsa dal sgür ragiunt. Impü d’eirans eir activs illas medias socielas e vainsa pruvo d’animer tuot il ravuogl rumauntsch da deraser noss cuntgnieus digitels. Impü d’eirans eir in contact cun glieud, chi vess il talent per scriver ün töch. Drouva que forsa in avegnir ün’otra promoziun? Nu vaiva que eir già l’an passo cuort aunz la data finela eir pochas inoltraziuns? Schi, lo vaivans eir auncha var duos eivnas avaunt la data finela pochas annunzchas, ma que as vaiva a la fin müdo fich positiv. Eau dschess cha’l Premi Travers as stu cu prüm eir etablir i’ls chos da las Rumauntschas e dals Rumauntschs. E ch’el stu cu prüm eir gnir üna part integrela da l’agenda litterara rumauntscha. Intaunt essans eir pür cuort aunz la seguonda ediziun dal premi e dal festival. La premiera d’eira ün grand success e sün que vainsa uossa da fabricher sü. Impü drouva üna promoziun d’ün nouv format eir sieu temp. Sper las rapreschantaziuns da teater e concerts, es eir gnieu spüert ün lavuratori pel scriver scenic cun ün expert düraunt il prüm Festival Travers. Perche s’ho stuvieu pajer qualchosa per quista spüerta? Nun haun ils cuosts forsa impedieu a tschertüns da gnir? Nus vains pondero löntsch cu fer ils cuosts. Ma eau nu craj cha que es adüna güst da spordscher tuot gratuit, impustüt lo inua cha’s po eir propi eir imprender qualchosa dad experts. Nus Rumauntschs vains – perche cha’d essans uschè pochs – suvenz il reflex d’offrir las chosas gratuitas, per ch’ellas vegnan a la fin visitedas. Ad es üna granda dumanda che cha’s dess dumander per ün import per las occurrenzas. Ma tuot nu po neir na esser gratuit, uschigliö nu’s riva da finanzier il festival. Impü vulainsa eir promouver dapü cha la glieud cumainza a scriver scenic per rumauntsch. Que es eir nossa lezcha scu uniun. La vandschedra dal prüm Premi Travers, Selma Mahlknecht, nu druvaiva tels lavuratoris, siand ch’ella es svess scriptura e redschissura. Svess nun ho la vandschedra però pudieu fer la redschia, che chi’d ho a la fin eir pissero per tensiuns. Do il scriptur eir tar quista ediziun darcho our dals mauns sia ouvra in quels dal redschissur? Scha’s do l’incumbenza ad ün autur u autura da scriver ün töch da teater, alura es que normel illa scena da teater professiunela cha’l töch vain a la fin insceno e realiso da la producziun. Que d’eira eir fat giò tar la prüma ediziun dal premi e festival cha l’autur do giò il töch al redschissur per l’inscenaziun. I’l cas ideel s’inclegian eir tuot ils invouts. Causa differentas interpretaziuns dal text ho que però do tensiuns traunter l’autura e’l redschissur. Quistas chosas tuochan tiers. Intaunt vainsa pudieu schoglier la situaziun cun tuots e vains chatto üna buna fin. Il töch ho eir gieu ün grand success, saja per l’autura scu eir pel redschissur e per nus. Teater es qualchosa fich ierarchic ed a la fin decidan eir oramai ils producents. Uossa auncha per tuots quellas scripturas e scriptuors in-decisivs: Che tips do Ella a quella glieud chi voul forsa auncha inoltrer ün töch pel Premi Travers 2024? Da simplamaing avair il curaschi e fer que. Il premi es üna contribuziun a l’ouvra ed ün import da raps chi dess pussibiliter la realisaziun d’ün töch da teater. Dimena que nu s’ho d’inoltrer l’inter töch fin als 15 meg. Que nu drouva bger materiel, nempe ün extrat dal text, l’ideja per ün concept, ün sböz dal töch. La lavur da scriver a fin il teater cumainza pür zieva. Important es cha la giuria survain ün’impreschiun da la taimpra ed ün’impreschiun da la visiun dal autur. Dimena as druvess minimelmaing trais paginas u 6000 segns. Scha l’ideja es buna, alura nu s’ho da scriver bger. Cò bastess già üna fin d’eivna. Uschè che’Ella spera sün trid’ora sur Ascensiun, cha qualchün as do forsa auncha ün stumpel e scriva qualchosa our da lungurella düraunt quella fin d’eivna? Hai, uschè gugent scu cha eir eau d’he la bell’ora e’l sulagl, füss que schont bun (ria). Scha la trid’ora pissera cha l’ün u l’oter maina sün palperi üna bun’ideja e la inoltra fin la mited da quist mais, alura seja renunzcher sül sulagl. In mincha cas löntsch nu s'ho zieva alura neir na da spetter fin cha comunichains il vandscheder dal seguond Premi Travers. Que es già il cas la mited gün 2024. Il Festival e Premi Travers Zuoz sun ün’iniziativa da la vschinauncha da Zuoz, il Lyceum Alpinum Zuoz e la Lia Rumantscha. Dapü infurmaziuns davart la concurrenza as chatta sülla pagina da web www.uniun-travers.ch Gianna Olinda Cadonau, la geranta da l’Uniun Travers, es positiva cha vegnan auncha inoltros divers töchs pel Premi Travers 2024 in l’ultim mumaint. Spettan tuots fin sün l’ultim mumaint? Pel Premi Travers 2024 as po auncha inoltrer ün sböz per ün töch da teater fin la mited da quist mais. Scu cha l’Uniun Travers ho comunicho la fin da l’eivna passeda, nu do que però fin uossa auncha bgeras annunzchas per la concurrenza. Fin uossa sun que trais inoltraziuns. Perque s’ho l’Uniun Travers drizzeda aunch’üna vouta a las medias cun ün appel per render attent al Premi Travers. Il premi es doto cun 15 000 francs e dess esser üna contribuziun a l’ouvra. Que voul dir cha fin a la data finela stu be gnir inoltro ün sböz dal töch, ün extract da text ed ün’ideja. La geranta da l’Uniun Travers, Gianna Olinda Cadonau, ho in ün’intervista cun la FMR quinto davart la promoziun dal premi ed ho eir do ün duos inspiraziuns scu cha’s po listess auncha inoltrer ün töch fin la mited dal mais. (fmr/cam)

Ils iniziants d’ün grand implaunt solar sül Pass dal Bernina haun annunzcho in marculdi passo d’inoltrer la dumanda da fabrica per lur proget. Bernina Solar vain però quatter voutas pü pitschen cu previs. E listess vöglian las organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint impedir la fabrica da quist implaunt immez üna cuntredgia intacta e la lingia da la Viafier retica. Cun forza electrica solara per arduond 5000 chasedas l’an e cun cuosts da fabrica da 40 milliuns francs füss il proget da la Bernina Solar SA uossa insè pront per ir tres ils mulins dals permiss da fabrica. Ils iniziants, intuorn il maina-proget Michael Jörg, haun dit in marculdi passo invers SRF d’avair inoltro la dumando da fabrica correspundenta. Ed els haun eir tradi cha’l proget saregia uossa – zieva la prüma planisaziun – var quatter voutas pü pitschen cu planiso oriundamaing. Pü pitschen pervi da la critica Cha’l proget es uossa pü pitschen, ho püssas radschuns. D’üna vart haun ils iniziants da Bernina Solar dit d’avair piglio per cour la critica cha l’implaunt solar pudess fer dan al purtret da la lingia da viafier sur il Bernina – chi tuocha tar il patrimoni mundiel da l’Unesco. Ultra da que piglia uossa il nouv proget eir serius las resalvas da las organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint, scu il WWF e la Pro Natura dal Grischun. Michael Jörg disch: «Nus vains piglio serius quella critica e desistins d’installer implaunts in lös lontauns d’infrastructura ed in lös delicats per natüra ed ambiaint.» Ma eir il nouv proget redimensiuno nu persvada la Pro Natura dal Grischun. Armando Lenz, il mainagestiun da la Pro Natura disch perque: «Il lö nun es our’d nossa vista simplamaing na adatto. El es smacho traunter territoris da protecziun, cuntredgias intactas cun palüds e territoris chi pudessan pertucher il perimeter da l’Unesco. In quel lö nu stuvess que simplamaing na der ün implaunt fotovoltaic pü grand.» Il contrat vela La sted passeda vaiva il suveraun da Poschiavo decis da der a fit la surfatscha sün 2500 meters sur mer a la Bernina Solar SA. Il fit per il contrat importa 600 000 francs l’an, eir scha la grandezza da l’indriz solar es uossa pü pitschna. Tenor ils respunsabels da la Bernina Solar SA, vöglian els as tgnair vi da quist contrat cun la vschinauncha – schabain cha quel fit füss ün vaira baccun per l’impraisa. La gruppa d’investuors bernais intuorn Michael Jörg vegnan dimena a stuvair fer lur quints auncha pü precis, scha que cunvain u brich da fabricher l’implaunt. Per pudair profiter dal Solarexpress federel stuvessan 10 % dals indrizs solars sül Bernina esser vi da la rait per la fin dal 2025, per cha las investiziuns vegnan subvenziunedas cun var 60 % sustegn da la Confederaziun. In ün prüm pass stöglian uossa però ils uffizis chantunels examiner il proget redimensiuno da la Bernina Solar SA. Da quistas tevlas solaras prevezza la Bernina Solar SA d’installer sül pass. Uossa haun ils iniziants inoltro la dumanda da fabrica per lur implaunt fotovoltaic chi vess da prodür in ün an energia per var 5000 chasedas.

El tschainta davaunt il frigidari per fer vacanzas a chesa, sfuondra scu tartaruga i’l mer e sviluppa scu CEO d’üna interpraisa svizra ün’intelligenza artificiela – almain virtuelmaing, cur ch’el giouva sia rolla d’artist conceptuel a Turich. La FMR ho visito a l’artist Gian Klainguti in sieu atelier a Turich ed ho vulieu savair dapü da sieus progets straordinairs. Il frigidari nun es tuot in üna vouta pü üngnün frigidari, cun ubain sainza ketschup cuaint. Que nun es important. El stu simplamaing procurer pel «feeling» d’inviern, dimena esser fras-ch e fraid. Pel rest procuran ögliers virtuels e las vacanzas a chesa sun perfettas, u forsa na? Que dumanda Gian Klainguti cur ch’el muossa la foto «Aurora Borealis» in sieu studio a Turich a la FMR. Auncha nun es la realited virtuela uschè sviluppeda e vacanzas «frigotecnicas» a chesa nu sun neir na auncha realited. Que es be ün da püs gös d’impissamaints cha Gian Klainguti, ubain Gian Klain tenor sieu nom d’artist, ho illustro cun üna seria d’autopurtrets tituleda «Holiday Hacks» (2019-2022). El als ho creo per der ün’ideja, cu cha l’interacziun traunter l’umaun e’l muond digitel pudess guarder our in avegnir, cur cha la realited virtuela es uschè reela scu la realited – ubain in quist cas, cura cha’s po trametter chers salüds our da las vacanzas virtuelas. Cun sia collecziun da trics per fer vacanzas ho Gian Klainguti creo visiuns e situaziuns divertentas da l’avegnir. Ma scu cha l’artist cun rischs in Engiadina declera, ho el approfundieu cun quist proget in prüma lingia dumandas cha l’occupan già pü lönch: «Eau am d’he dumando che cha la realited es ed inua cha’l cunfin traunter la realited reela e la realited virtuela es insomma.» Quel nu saja pü uschè cler in vista al svilup tecnologic adüna pü svelt. Que saja nempe già uossa difficil da constatter, che chi’d es gnieu s-chaffieu i’l muond reel e che in quel digitel, uschè Gian Klainguti. Offline in Engiadina Pel mumaint nu do que però auncha propi trics per fer vacanzas virtuelas a chesa e Gian Klainguti stu aunch’adüna ir fisicamaing in Engiadina, cur ch’el voul vzair l’Engiadina. Ma que fo l’artist da 43 ans eir gugent uschè: «Mieu cour e mieus paraints d’heja in Engiadina, schabain ch’eau sun creschieu sü a Turich e schabain ch’eau nu discuor uschè bain rumauntsch.» Sia mamma es nempe da New York. A chesa haun els perque discurrieu inglais. Ma cun sieus paraints da l’Engiadina ho Gian Klainguti però adüna discurrieu rumauntsch. Quist contact cun l’Engiadina es dal rest resto ferm. Perque viva el hoz cun sia famiglia ün pô traunter Turich e Puntraschigna, scu ch’el disch: «Nus passantains bger temp in Engiadina, impustüt düraunt la sted e l’inviern. Ad es mincha vouta üna müdeda per me. A Turich fatsch eau lavuors fisicas e concretas ed a Puntraschigna pütöst quellas conceptuelas.» Ma la giuvna famiglia – Gian Klainguti es d’incuort dvanto bap – nüzzagia il temp in Engiadina eir per as remetter. Surtuot per el saja que important, uscheja Gian Klainguti: «Il meglder es que sün l’acla illa Val Roseg. Lo suni propi offline e’m poss distrer. Que es ün pô scu ün refügi, inua ch’eau poss reflecter sainza tecnologias davart las tecnologias.» 3D scu prüm pass digitel Da viver e lavurer in Engiadina nun es però ünguotta nouv per Gian Klainguti. El ho nempe fat la matura avaunt var 24 ans a l’Academia Engiadina a Samedan. In seguit è’l però turno a Turich ed ho fat ün stüdi d’art e design cun ün focus sün film e fotografia. Daspö lo lavura el sün quist sectur scu directur creativ e producent da films cuorts e da reclama per dittas naziunelas ed internaziunelas. Ün pêr ans ho el perfin vivieu a New York. Gian Klainguti ho nempe lavuro scu producent tar sieu egen studio d’animaziun independent cun sez a New York e San Murezzan. Già düraunt quella lavur s’ho el occupo cul muond digitel e cun animaziuns in 3D. Sias creaziuns d’eiran però adüna previsas pel monitur. La fascinaziun d’experimenter e da propi entrer i’l muond virtuel nu d’eira a quel temp auncha sviluppeda. Que s’ho però müdo svelt, scu cha Gian Klainguti disch. Almain cun ün pè i’l muond virtuel Ils muonds virtuels chi haun fascino ed influenzo a Gian Klainguti sun stos primaramaing quels da «birdly». Quella ditta sviluppa simulaziuns chi pussibiliteschan propi da sfuondrer illa realited virtuela, sco cha Gian Klainguti declera: «Birdly creescha simulaziuns cun realited virtuela, ubain extaisa, chi permettan da svuler scu ün utschè tres ün mund virtuel u da sfuondrer i’l mer. Ma quellas nu’s limiteschan be sün tun e purtret. Ellas cumpiglian eir il sen d’equiliber ed oters effects scu vent.» Perque as resaintan telas simulaziuns fich reelas. El saja sto fich surprais, quaunt reel ch’uschè üna simulaziun so insomma esser. Per pudair approfundir quist interess per l’interacziun traunter il muond virtuel e l’uman ho Gian Klainguti alura fat ün master in design interactiv a la Scola Ota dals arts da Turitg (ZHdK). Düraunt quist stüdi ho el già pudieu fer progets chi experimenteschan cun realited extaisa. Alura hegia el realiso, cha’l cunfin traunter reel e virtuel nun es insomma na pü cler, scu ch’el disch: «Zieva üna simulaziun cun realited extaisa ho ün partecipant dit ch’el saja sto a duos pass d’üna attacha dal cor. Que m’ho fat granda impreschiun ed ho musso cha’l muond virtuel es insè fich reel per nus.» L’artist conceptuel L’interess pel muond virtuel ho Gian Klainguti approfundieu zieva sieu stüdi ed ho realiso differents progets chi s’occupan cul muond virtuel e l’intelligenza artificiela. Ün da quels es la già manzuneda seria da gös d’impissamaints e da fotografias «Holiday Hack». Impü ho el svess pudieu creer püssas simulaziuns per «birdly», scu per exaimpel la «Simulazione Milanese» (2019) u «Paradise scu üna tartaruga. I’l fratemp es però l’interacziun traunter l’intelligenza artificiela, ils muonds virtuels e l’umaun dventeda pü centrela. Cun sieu ingaschamaint voul Gian Klainguti nempe eir render attent cha que do auncha bgeras dumandas a reguard il svilup tecnologic. Que nu fo el però be artisticamaing, mabain eir scu part d’üna retschercha da l’ETH. Quella examinescha l’effet positiv d’applicaziuns digitelas e virtuelas per l’educaziun e la lavur. Experimaints d’impissamaints palpabels Il pü actual proget d’art es «The Singularity is Here», ün’installaziun i’l «Kraftwerk» a Turich chi cumpiglia differents experimaints cun intelligenza artificiela. Scu part da quist proget es la ditta svizra «Q.S.T.A.R. research» confrunteda cul problem ch’üna da lur intelligenzas artificielas pretenda d’avair üna conscienzia umana. Ella voul avair il nom Shan DeLiar ed ils medems drets scu ils umauns. Perque organisescha Gian Klain, chi’d es il CEO da Q.S.T.A.R. research, sairedas publicas per gnir in contact cun Shan DeLiar. A reguard l’ultima da quellas sairedas ,«Feeling Machines» dals 19 da schner 2024, ho il cussglier naziunel Gerhard Andrey rendieu attent cha las schanzas ed ils prievels d’intelligenzas artificielas sajan quasi na calculabels, perquue sajan progets d’art scu «The Singularity is Here» fich importants: «L’art ans po güder da valütar quels instrumaints nouvs. Progets d’art scu Shan DeLiar sun contribuziuns essencielas per la debatta publica cha que drouva urgiaintamaing.» Quella debatta publica animescha a Gian Klainguti alura darcho cul prossem experimaint da quist proget ch’el realisescha düraunt il decuors da quist an. Intaunt viva el inavaunt ün pô traunter sieus duos muonds – il reel ed il virtuel, u bain traunter Puntraschigna e Turich. La foto "Holiday Hacks Nero". Gian Klainguti ho creo püssas simulaziuns per la ditta«birdly» chi permetta cun lur simulatuors da sfuondrer in muonds virtuels. Per la foto «Aurora Borealis» da la seria «Holiday Hack» s‘ho Gian Klainguti tschanto davaunt il frigidari – chi so, scha nus fains bainbod uscheja vacanzas virtuelas a chesa?

Illa scoula d’üna pitschna cited americauna d’eira üna vouta ün magister melcuntaint cullas prestaziuns da sieu scolar chi vaiva nom John. Il magister discurriva cun el in tun blasmand: «Sest insè, John, cha George Washington eira in tia eted il meglder scolar in sia classa?» John ho respus in dschand: «Que seja, signur magister, ma schi! Ed in Sia eted eira’l perfin già il president dals Stedis Unieus da l’America.» La prontezza da spiert cha’l scolar ho musso scuverna ün problem fundamentel: nossa brama da congualer – e cun tals conguels da svalüter als oters. Cun l’effet da bumerang cha quel chi conguela dvainta svess melcuntaint. L’apostel Paulus savaiva da la difficulted da paraguner. Nun haun ils oters apostels vis ed udieu a Gesu düraunt sia vita terrestra, intaunt ch’el, Paulus, ho inscuntro pür al resüsto bger pü tard davaunt Damascus? In conguel cun ils oters apostels es Paulus dimena «ün tard arrivo» traunter ils privilegios. E nun haun ils oters aderents da Gesu biografias pü u main nettas, intaunt ch’el, l’anteriur perseguiteder da cristiauns, nun ho da musser definitivamaing üngüna vesta alva? Congualand es Paulus quel chi ho ün passo somber invers quels cun carrieras lineeras sün sendas gualivas. E nu vo que a bgers da sia eted ed in üna pusiziun simila corporelmaing bain, intaunt ch’el resainta cuntinuedamaing «üna spina dulurusa illa charn», al missa aint da Dieu svess? In conguel è’l perque ün umaun mendasch immez ils sauns. Uschè sto que svelt 0:3 per consequenza da congualer. Ad es ün dischavantag chi nu po gnir cumpenso. Il dischavantag perda be lura sia validited cur cha l’umaun vo e nu’s partecipescha pü al gö da congualer. Paulus fo güst que. El glivra il gö. Perque ch’el as lascha dir da Dieu: «Tü nu drouvast dapü cu mia grazcha.» (seguonda charta als Corinters 12,9). Cun quist pled cumainza ün nouv gö, ün cun otras reglas. Scha eau vögl m’atscherter inua ch’eau stun illa vita e scha eau poss accepter scu ch’eau sun, alura nu guardi vers il chantunais. Perque cha sieu üert es cuntschaintamaing adüna pü verd cu quel chi tuocha a me. Ün’attacha d’invilgia füss preprogrammeda. Invezza da que guardi sün Dieu. Ed eau al taidl cu ch’el discuorra da la grazcha chi am metta süls peis e fo ch’eau poss darcho ir dret sü. Nos John illa scoula americauna vess pudieu respuonder: «Schi, signur magister, que seja. Ed eau se auncha dapü: nempe ch’eau sun fich cuntaint in quista scoula. Perque ch’El es ün magister excellent!» E dandettamaing nu vess üngün pü penso a George Washington. David Last es ravarenda refurmo a Landquart. David Last, reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

Illa not da venderdi sün sanda passeda ho ün luf chaschuno la mort da set bês-chs in vicinanza da Zuoz. Pel pur Andri Casty – chi ho totelmaing var 500 bês-chs – es la perdita da sieus set bês-chs al principi da la stagiun d’alpageda «ün desaster» ed üna partenza in üna sted intscherta. Zieva set mais in stalla ho il pur zuozingher Andri Casty mno l’eivna passeda a sia bês-cha oura illa natüra. Üna da las prümas fermedas per las giuvintschellas – la bês-cha ch’el tira inavaunt scu nuorsas – sun minch’an las terrassas sulaglivas i’l territori Arets, chi sun già surtrattas cun las prümas ervinas da la stagiun. Quistas terrassas as rechattan traunter Zuoz e S-chanf, güsta a dretta da la Val Urezza. Uschè pront scu cha las prümas ervinas d’eiran, uschè preparo d’eira eir il pur cun ün concept da protecziun cunter il luf cun electricited, però sainza chauns da protecziun. El disch: «Que’s tratta d’ün concept cun saiv e forza electrica tenor prescripziun. Nus vains realiso quel in möd dobel cun saivs da fier e fils electrics.» Listess es be güst ün di zieva cha las var 60 giuvintschellas sun rivedas sü Arets, entro ün luf illa saiv ed ho a la fin chaschuno la mort da set da quists bês-chs. Duos s-charpos, tschinch najantos Il luf es ieu a «visiter» la bês-cha illa not da venderdi sün sanda passeda. Andri Casty suppuona ch’el saja entro illa saiv ed hegia pissero per granda panica, uschè cha la bês-cha es ruotta oura da la saiv in direcziun da la Val Urezza. «In sanda bunura vainsa chatto tschinch bês-chs in l’Ovel d’Urezza, chi’d es pel mumaint pütöst ün flüm. Quels saron najantos. Ulteriuras duos giuvintschellas ho’l s-charpo sü Arets», declera Andry Casty. El agiundscha ch’el hegia bainschi fat fotografias per documenter il cas, ma cha quellas sajan fich brutelas. Eir pervi cha’l luf hegia propi s-charpo davent il cho ad üna giuvintschella. Situaziun intscherta Pel paur zuozingher, chi ho totelmaing var 500 bês-chs, es quist incidaint ün desaster, impustüt eir causa cha’l luf ho attacho las nuorsas giuvnas. «La situaziun uossa al principi da la stagiun es per nus fich intscherta e collieda cun diversa lavur impü. Ma quella fatschi gugent per mias bes-chas», uschè Andri Casty. Intaunt ho’l chatto diversas soluziuns per lascher a sia bês-cha oura illa natüra. Perche cha da la piglier inavous in stalla nun es ün’opziun, eir causa cha las reservas da fain sun plaunet a fin. Sper curtins in cumün ed ün pro in vicinanza dal territori abito, es üna part dals 500 bês-chs riveda sül munt d’Albanas sur Zuoz. «Lo possi fer adöver dals indrizs electrics dals implaunts da skis ed uschè sgürer eir lo bain la bês-cha cun avuonda forza. Ma scha’l luf voul, riva’l craj eir da saglir sur la saiv suravi», disch Andri Casty. Impü ho’l eir auncha lascho üna part da las «giuvintschellas» sü Arets, ma quellas vegnan però sur not darcho pigliedas ingiò. Eir sch’el ho uossa chatto üna soluziun pel mumaint, resta la temma cha’l luf tuorna darcho bainbod in quists contuorns: «L’an passo vainsa gieu temma, uossa è’l cò e gnaro darcho in pochas eivnas.» Na la prüma vouta in Engiadin’Ota Arno Puorger, respunsabel per bes-chas rapazas tar l’Uffizi da chatscha e pes-cha, ho confermo la mort da las set nuorsas giuvnas a Zuoz. Uschè ho l’uffizi piglio prouvas da DNA per eruir da che luf cha que’s tratta. Tar l’incidaint in sanda passeda nu’s tratta que tenor Arno Puorger da la prüma vouta ch’ün luf ho s-charpo bes-cha da nüz in Engiadin’Ota. Uschè ho ün luf già s-charpo l’an passo sü Marguns scu eir illa Val Fex bes-chas. Analog a las sairedas d’infurmaziun per sensibiliser la populaziun davart il luf in Engiadina Bassa il mais passo, ho eir lö als 29 meg 2024 üna tela saireda publica a Bever, nempe a las 20.00 illa sela da gimnastica. La Val Urezza a Zuoz. A dretta as rechatta il territori Arettas, inua ch’ün luf ho chaschuno la mort da set bês-chs la fin d’eivna passeda.

La raspeda evangelica d’Engiadin’Ota «refurmo» posseda 22 baselgias da S-chanf fin a Segl. Düraunt ils ultims duos ans haun diversas gruppas da lavur evaluo l’adöver a lungia vista scu eir pussiblas vias per finanzier las sanaziuns dals monumaints sacrels. Ün’opziun es eir la vendita da tschertas baselgias, terrain ed immobiglias chi sun in possess da refurmo. Uossa sun ils prüms resultats sün maisa. 600 000 fin 700 000 francs l’an. Que es l’import cha la raspeda evangelica da l’Engiadin’Ota «refurmo» ho d’investir a lungia vista pel mantegnimaint da sias 22 baselgias da Cinuos-chel fin aint illa Val Fex. «Scu baselgia vainsa üna lezcha publica e per accumplir quella, scu eir noss cults divins, nu druvessans però taunts edifizis. La chüra da monumaints percunter es üna chosa dal chantun e da las vschinaunchas, chi’ns sustegnan però eir cun contribuziuns», uscheja Lucian Schucan, president da refurmo. El agiundscha cha refurmo hegia – adonta dal sustegn dal chantun e da las vschinaunchas – listess da purter la granda part dals cuosts da las sanaziuns e disch: «Cò vainsa üna incumbenza chi surpassa insè nossa lezcha centrela.» In tschercha da soluziuns In meg 2022 es gnieu cuntschaint cha refurmo vöglia perque evaluer l’adöver futur da diversas baselgias. Per garantir cha’ls monumaints istorics possan gnir mantgnieus e sanos, ho la raspeda evangelica eir evaluo la vendita pussibla da tschinch baselgias. Per mincha cumün pertucho – nempe Segl, San Murezzan, Schlarigna, Samedan e La Punt Chamues-ch – s’haun furmedas gruppas da lavur, chi s’haun occupedas da la tematica. Duos ans pü tard sun quellas già gnidas a prümas soluziuns e propostas. Impustüt a Segl s’ho per la raspeda evangelica sviluppeda üna situaziun fich positiva, chi ho pudieu eviter la vendita d’üna da las trais baselgias (guarda box). In discussiun cun las vschinaunchas A Silvaplauna, Champfèr, Puntraschigna, Bever e Zuoz posseda refurmo adüna be üna baselgia. Perque nu d’eiran quels cumüns part da l’evaluaziun. Ma lo inua cha que ho dapü cu duos baselgias refurmedas, lo s’haun furmedas las gruppas da lavur. A San Murezzan – inua cha refurmo es in possess da trais baselgias – gniss a la fin be in dumanda la vendita da la Église Au Bois. Que’s tratta da l’anteriura baselgias francesa, chi’s rechatta i’l god sur il parc da cura. «Que do discussiun cun la vschinauncha sch’ella vess l’interess da surpiglier quista baselgia. Ma que nu’s es auncha gnieu ad üna decisiun», declera Lucian Schucan. Eir a La Punt Chamues-ch, cun duos baselgias refurmedas, ho la raspeda evangelica gieu prüms discuors cun la vschinauncha per chatter üna soluziun per la baselgia San Andrea a Chamues-ch. Ma eir lo nun ho que tenor Lucian Schucan auncha do üngüna decisiun concreta. Mantgnair il caracter sacral Impü sto tenor il president da refurmo eir üna vendita – u surder cun ün contrat da dret da fabrica – da l’anteriura chesa da pravenda a San Murezzan sün maisa. Da vender quista immobiglia immez il cumün pudess esser fich attractiv per refurmo. Da metter üna baselgia sül marcho d’immobiglias es percunter üna chosa pü difficila: «Nus ans sentins oblios da guarder cha la chüra dal monumaint saja sgüreda eir in futur e seguonda cha’l caracter sacrel vegnia mantgnieu e respetto inavaunt. Ma scha que es il cas, alura as po fer ün prossem pass e piglier in consideraziun ün’eventuela vendita», uschè Lucian Schucan. Üna soluziun scu a Segl – e vender terrain La soluziun da Segl – inua cha s’ho tenor il president da refurmo tuot las cumponentas importantas, nempe il sustegn da la vschinauncha, dal chantun, dad indigens scu eir da giasts – ün tela opziun füss tenor Lucian Schucan eir optimela per Schlarigna. Cul Bel Taimpel, San Gian e Crasta posseda refurmo lo nempe eir trais baselgias. «A Schlarigna renovainsa pel mumaint eir il tet da la baselgia Crasta, chi d’eira propi marsch. Uossa essans auncha in tschercha dad üna societed scu a Segl», declera Lucian Schucan. A Samedan nu voul refurmo vender üngüna da las duos baselgias, ma la raspeda es lo in possess da terrain da fabrica. Pel mumaint do que tenor Schucan discussiun per metter a disposiziun quel terrain ad üna societed cooperativa per lavuors da construcziun. Culs raps cha quel terrain generess, vuless refurmo eir investir i’l mantegnimaint da las baselgias. La baselgia San Peter sur il cumün da Samedan d’eira eir üna candidata per forsa gnir vendida, es però intaunt gnida stricheda da la glista. Situaziun fich diversa illas vschinaunchas Melgrô cha refurmo posseda a S-chanf trais baselgias, nu d’eiran quellas però part dal process d’evaluaziun. «Siand cha’ls contrats a reguard il mantegnimaint da las baselgias sun reglos in mincha vschinauncha in ün oter möd, es eir il sustegn finanziel pel mantegnimaint fich different. Uschè es p.ex. il clucher a Zuoz in possess da la vschinauncha, siand ch’el ho eir üna funcziun publica», declera Lucian Schucan. El agiundscha cha quistas cunvegnas giajan inavous sül principi dal 20evel tschientiner, cur cha las baselgias d’eiran auncha faculted da las vschinaunchas e da la raspeda. Cur cha que s’ho alura spartieu las respunsabilited pels edifizis sacrels, hegia que do per mincha cumün ün’otra cunvegna. Uschè surpiglia p.ex. la vschinauncha da S-chanf üna granda part dals cuosts in connex cul mantegnimaint da las trais baselgias. Vias alternativas invezza da vender A la fin as po dir cha la situaziun a reguard las pussibiliteds per finanzier la sanaziuns da las baselgias refurmedas s’ho calmeda ün pô per la raspeda in Engiadin’Ota. E las soluziuns chattedas düraunt ils ultims duos ans haun eir aviert nouvas vias per la tschercha d’opziuns per mantgnair las baselgias: «Intaunt s’ho nos focus spusto da pussiblas venditas in direcziun da tschercher vias alternativas per finanzier las sanaziuns da las baselgias. Da vulair u listess stuvair vender üna u l’otra baselgia, quell’opziun nun es però auncha definitivmaing giò d’maisa. Ma uossa nu discurrinsa in mincha cas na pü da tschinch baselgias», uschè Lucian Schucan. Soluziun optimela per «refurmo» Per la sanaziun da las trais baselgias a Segl – nempe San Lurench a Segl Baselgia, la Santa Margarita a Fex e la Baselgia Avierta a Segl Maria – fo refurmo quint i’ls prossems ans cun cuost dad 1,7 milliuns francs. In quist connex es gnida fundeda da terzs la fin favrer 2024 la societed «Alte Kirchen Sils». Quella ho l’intenziun dad ir in tschercha dals mezs finanziels pels mantegnimaints da las trais baselgias refurmedas a Segl. «Per la raspeda evangelica es quist’iniziativa privata ün grand sustegn scu eir üna opziun optimela per la sanaziun e’l mantegnimaint da quels edifizis. Cun que s’ho eir pudieu eviter la vendita da la baselgia avierta, chi d’eira auncha avaunt duos ans üna opziun pussibla», disch Lucian Schucan. Da chatter üna soluziun pels ulteriurs cumüns – cun üna societed tenor l’exaimpel da Segl – füss per refurmo la megldra soluziun, uschè il president da la raspeda evangelica. (fmr/cam) Vias alternativas – impè da vender La baselgia San Peter a Samedan (guarda foto) d’eira avaunt duos ans auncha üna candidata per üna vendita pussibla. In meg 2022 ho nempe la raspeda evangelica da l’Engiadin’Ota «refurmo» comunicho da vulair analiser l’adöver da diversas baselgias da S-chanf fin Segl. Que causa ils ots cuosts da sanaziun in lungia vista per las 22 baselgias da refurmo. Zieva duos ans haun las gruppas da lavur già chatto diversas soluziuns, uschè cha’l focus da la raspeda s’ho spusto da las pussiblas vendidas in direcziun da vias alternativas da finaziaziun per saner ils monumaints sacrals. Listess nun es l’opziun da forsa stuvair vender üna u duos baselgias auncha definitivmaing giò d’maisa. (fmr/cam) La baselgia Église Au Bois a San Murezzan es üna da las baselgias cha refurmo pudess aunch’adüna vender. Perque es la raspeda evangelica in discussiun cun la vschinauncha da San Murezzan. La baselgia San Peter a Samedan nun es pü üngüna da las candidatas per üna vendita pussibla. La baselgia San Andrea a Chamues-ch resta eir üna da las candidatas per üna vendita pussibla. Prüms contacts cun la vschinauncha da La Punt Chamues-ch nun haun però auncha mno a soluziuns concretas. La vendita da la Baselgia Avierta a Segl Maria ho pudieu gnir eviteda grazcha l’iniziativa da la societed «Alte Kirchen Sils».

Al cumanzamaint d’avrigl ho la doctoressa da chesa comunicho a la vschinauncha da Bever ch’ella saja sfurzeda da banduner la pratcha chi’s rechatta illa chesa cumünela. E que a partir dal principi da meg 2024. La vschinauncha da Bever ho chatto cun la Poliklinik St. Moritz AG a cuorta vista ün partenari chi garantescha la gestiun da la pratcha fin la fin da gün 2024. Il cussagl cumünel voul fabricher ün’abitaziun Per gestiuner inavaunt la pratcha da meidi ho la Poliklinik St. Moritz AG pretais cha la vschinauncha da Bever stuvess surpiglier las renovaziuns necessarias. Ma na be la renovaziun, eir il fit per la pratcha da meidi nu vulaiva l’interpraisa pajer. Que ho la presidenta cumünela da Bever, Selina Nicolay, confermo invers RTR. Per la vschinauncha füss quista proposta steda collieda cun ün sforz finanziel. Il cussagl cumünel s’ho perque decis per ün’otra varianta. Quella prevezza da rimplazzer la pratcha da meidi in chesa cumünela cun üna abitaziun da quatter staunzas e mez. La prosma radunanza cumünela dess decider sch’ella vuless der il credit necessari per quista transfurmaziun u na. (rtr/fmr) La pratcha da meidi illa chesa cumünela da Bever serra la fin gün 2024. In seguit dessan quellas localiteds gnir transfurmedas in ün’abitaziun.Foto mad

David Last, reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

Christian Fey - advocat e columnist da la FMR

Panels u tavlas solaras che duain servir sco exempel per l'implant fotovoltaic sin il Pass Bernina - il project Bernina Solar.