Las 6740 alps cultivadas da la Svizra duain daventar part dal patrimoni immaterial dal gener uman mundial. Quest patrimoni è ina da las convenziuns da la UNESCO. La Svizra ha inoltrà venderdi passà ina candidatura correspundenta a l’UNESCO. Quella candidatura porta il num «Stagiun d’alp». Sper il Patrimoni cultural mundial ch’è fitg enconuschents ha l’UNESCO er ina glista dal patrimoni immaterial dal gener uman mundial. Julien Vuilleumier è collavuratur da l’Uffizi federal da cultura ed accumpogna la candidatura da «Stagiun d’alp» per il patrimoni immaterial mundial da l’Unesco. El ha ditg a la FMR, che la glista dal patrimoni immaterial cuntegnia circa 600 projects u tradiziuns da l’entir mund. «La Svizra è represchentada actualmain cun set tradiziuns vivas en la glista mundiala. Duas da quellas è per exempel il Tschaiver da Basilea u la Festa da la vendemia a Vevey.» La «Stagiun d’alp» è tenor Julien Vuilleumier ina part d’in process inizià avant 10 onns da l’Uffizi federal da cultura. «L’idea da noss uffizi è d’inventarisar las tradiziuns vivas sin plaun naziunal. Nus vulain proponer a l’UNESCO da metter quellas tradiziuns sin la glista dal patrimoni immaterial». Il Cussegl federal haja disponì che otg tradiziuns vivas svizras duain figurar sin la glista dals patrimonis immaterials. Duas tematicas pertutgan las muntognas svizras. «Sper la tradiziun da las alps cultivadas è quai dapi l’onn 2018 il cumportament en contact cun lavinas», ha Julien Vuilleumier ditg. Chargar in’alp è ina tradiziun ch’è documentada dapi il temp medieval. Entaifer ils tschientaners vargai ei la tradiziun da l’alpegiaziun vegnida adattada als basegns dal clima, da l’agricultura e da la societad. Als pli enconuschents rituals d’alp en Svizra appartegnan la chargiada, la stgargiada, la savida davart la pasculaziun e la producziun da chaschiel d’alp sco era ils cloms d’uraziun e las chanzuns d’alp. Tenor Julien Vuilleumier che lavura en l’Uffizi federal da cultura per las candidaturas svizras per il patrimoni immaterial, stat la tradiziun da la stagiun d’alp avant grondas sfidas en ils proxims decennis. «Cun elavurar il dossier «Stagiun d’alp» han ils auturs da quel era skizzà mesiras per segirar l’alpegiaziun per las proximas generaziuns. Ina da questas mesiras è ina coordinaziun pli professiunala da l’alpegiaziun en l’entira Svizra e la segunda mesira è ina plattafurma da furmaziun en il sectur da l’economia d’alp.» La candidatura «Stagiun d’alp» è er in tema impurtant per il Grischun cun sias 750 alps cultivadas. Sin las alps dal Grischun vegnan alpegiads oz circa 100 000 animals che dattan mintga stad bundant 11 milliuns tonnas latg. L’alpegiaziun en il Grischun dat lavur a var 1500 persunas che produceschan tranter auter bundant 600 tonnas chaschiel d’alp. Per Töni Gujan, il manader dal post spezialisà per economia d’alp al Plantahof, è il chantun Grischun in impurtant actur en la candidatura da la «Stagiun d’alp» per la glista dal patrimoni immaterial da la UNESCO. Ses post sustegnia sa chapescha cumplainamain questa candidatura. Quella haja in grond effect da publicitad per la cultura d’alp. «Noss interess è da mussar al public, che nossas alps grischunas produceschan a moda persistenta. La fin finala è noss chaschiel d’alp fitg tschertgà tar las consumentas ed ils consuments.» Gujan e persvas ch’il label dal patrimoni immaterial gidass er da sviluppar vinavant la tradiziun da las alps cultivadas. La FMR ha dumandà il collavuratur scientific Julien Vuilleumier, sche la candidatura per la glista dals patrimonis immaterials na saja be in act fictiv che haja la funcziun da conservar la cultura d’alpegiaziun svizra avant che las midadas dal clima midian l’entira tradiziun da l’alpegiaziun. Sia resposta: «Na, jau na sun insumma betg da quest opiniun. Las tradiziuns da la «Stagiun d’alp» èn adina puspè sa midadas en il decurs dals tschientaners. Ma jau sun er da l’avis, che nus stain avant fitg grondas sfidas cun la cultivaziun da nossas alps, e quai pervia da la midada dal clima. Ina tematica è per exempel il provediment d’aua.» Cun «Stagiun d’alp» vegla la Confederaziun era mussar las pussaivladads da dumagnar quellas sfidas dal clima. Fin il 2023 vegn decidì sch’il project «Stagiun d’alp» vegn recepì en la glista dal patrimoni immaterial da la UNESCO. Las alps cultivadas dal Grischun Tenor il post spezialisà per economia d’alp al Plantahof ha il chantun Grischun circa 750 alps cultivadas durant il temp da stad. Tar il persunal d’alp dal Grischun tutgan 1500 pasturas e pasturs sco era signunas e signuns. Il persunal è responsabel per circa 100 000 animals che vegnan mess ad alp mintg’onn en il Grischun. Las vatgas chargiadas sin las alps dal Grischun produceschan mintga stad var 11 milliuns tonnas latg. Ina gronda part da quest latg vegn duvrà per producir las bunamain 600 tonnas chaschiel d’alp. Las tradiziuns d’alp èn patrimoni immaterial L’alpegiaziun en Svizra è ina tradiziun che pudess bainprest figurar sin la glista patrimoni immaterial dal gener uman mundial da la UNESCO. En scadin cas ha la Confederaziun inoltrà venderdi passà ina candidatura correspundenta a l’UNESCO. Quella candidatura porta il num «Stagiun d’alp». L’egida da la candidatura svizra ha l’Uffizi federal da cultura che ha gia procurà che auters projects da la Svizra han acquistà in plaz sin la glista dal patrimoni immaterial. Il dossier «Stagiun d’alp» vegn suttamess en ils proxims mais ad ina expertisa. La decisiun tar la UNESCO croda l’onn 2023. Pagina.....

Ans imaginain ina giada ina famiglia, ina sco pliras, ina cun geniturs ed uffants: fragliuns e mezs-fragliuns, in pèr uffants adoptivs, e savens èn er en chasa amis da la brajada. Ils nums dals uffants èn Terrur e Terratrembel, Guerra, Errupziun Vulcanica, Malaura e Midada Climatica, Accidents, Pandemia-Epidemia ed anc auters. Igl è grev dad avair la survista. Er ils geniturs, Pievel e Politica, n’èn betg adina perina, tge uffants ch’èn propi ils lur e tgenins betg. Item, els èn qua. Ed ils geniturs han gugent lur uffants – sa chapescha tuts tuttina. Ed els sa dattan fadia da dar a tuts la medema attenziun ed affecziun, ubain: da dar a mintga uffant quai ch’el dovra tenor ses basegns individuals. La figlia Midada Climatica p.ex. na dovra betg tanta attenziun. Ella na sa lamenta betg bler, è plitost calma e retratga … magari qua ina piztgada, là ina sticlada, mintgatant fa’la sbuvar in pèr cudeschs giu da curuna en stiva. Ma quai è dalunga emblidà. Dapi in brav temp ha ella la moda da luentar la glatschera sventulond cun il favugn per cuschina enturn. Ma era quai vegn a passar. Tschel di ha’la traffitgà cun insatge en il curtin dals vischins. Questa stad na crescha il pastget probabel betg là. Ma nagin n’ha vesì. Po capitar. U fissas vus anc consternads dad in’inundaziun en bogn e cuschina, capitada avant prest in onn? Aba, gia emblidà! Eba: in lavachau, e lura èsi schon bun. Quai è gea normal, uffants halt, quai hai adina dà. … e gia èsi in auter che fa canera! Per il mument è la sora Guerra en ina fasa difficila. I ha cumenzà tut andetgamain, ed ussa grescha e furiescha ella pir che mai. Las psicologas ed ils medis èn perplexs ed ils geniturs sa deditgeschan cun tutta premura a quest uffant. Els audan frasas sco: Quai passa, insacura, insaco. I ha anc auters da quels cas en il quartier. Ma il confiert è pitschen, perfin cinic, en vista a la sventira sociala, corporala e materiala che regna ussa qua en chasa. Perquai na ristga nagin da menziunar auters conflicts bunamain banals – era sch’ins vul tut auter che relativar u perfin ridiculisar la crudaivladad dal mument. Ils geniturs ston metter prioritads era tranter ils uffants. Sa chapescha ch’els han quità da tuts, ma in u l’auter sto en num da Dieu spetgar mintgatant, igl è la finala da differenziar tranter cridar e tugnar. I va insaco be da sa concentrar sin ina catastrofa a la giada. Uschia siglia Pandemia ussa libramain per il quartier enturn. Betg pli cun tantas smanatschas, ma in mez egl èsi dad avair sin ella; forsa meglier cumprar in termagl, avant ch’ella fetschia ina proxima tuppadad? Tge ch’ils fragliuns Accidents (Chemia, Petroli, Atom e Traffic) truschan, quai na san ins mai. I fiss d’als prender davent lur termagls privlus, ma lura vegni pli stentus per ils geniturs dad occupar ils uffants. Per Terratrembel ed Errupziun n’è questa famiglia betg responsabla, ma ins emprova d’als tegnair en mastrinas, cura ch’els èn sin visita. E la figlia Midada Climatica? Ella è modesta. «Pertge adina vus?», ha’la bain planschì tschel di davos maisa si per ses fragliuns. Ils geniturs l’han consolà ina giada dapli: «Spetga uss, pli tard lura!» La dumonda è però: Sche uffants survegnan memia pauca attenziun, tge capita pli tard? Silvana Derungs da Cuira è redactura dal DRG e mamma.

La situaziun è enconuschenta: abitaziuns pajablas per indigens èn strusch da chattar. Las chasas veglias èn memia grondas, indigens na san betg cumprar e renovar quellas. Ellas vegnan vendidas per milliuns ad esters che fan londeror abitaziuns da vacanzas exclusivas, villas ed en Engiadina bleras gallarias. Actualmain vegn discutà, sch’igl è pussaivel da fixar en la lescha ina quota per indigens per las chasas tenor dretg vegl, vul dir construidas avant il 2012. En l’emissiun Controvers dad RTR dals 10 da mars 2022 dat cusseglier naziunal Martin Candinas l’impressiun ch’i na saja betg pussaivel da restrenscher ils dretgs dals possessurs: «Il punct ei la proprietad – quella secapescha da sasez – quella havein nus en nossa Constituziun federala». E pli enavant di el: «Nus vegnin buc a limitar quels che han interess da cumprar enzatgei tier nus.» Il Tribunal federal ha confermà pliras giadas che ina vischnanca possia restrenscher il dretg dals possessurs en cas d’urgenza. Il 1983 ha la radunanza communala da Bever fixà ina quota da 50% che sto esser abitada dad indigens. Cunter quella decisiun èsi vegnì recurrì cun l’argument ch’il possessur da terren da bajegiar saja liber da vender ses terren a tgi ch’el veglia. Il Tribunal federal ha però confermà la decisiun da la vischnanca: da procurar spazi d’abitar favuraivel per la populaziun indigena saja en l’interess public. Ina tala mesira saja cumpatibla cun la garanzia da la proprietad tenor la Constituziun federala. Da medem temp sco a Bever ha il Tribunal federal era dà raschun a la citad da Turitg che ha limità la pussaivladad da far biros or dad abitaziuns, ed er per Basilea-Citad ha el confermà ch’il scumond da midar il niz (Zweckänderungsverbot) per chasas d’abitar cun l’intent da mantegnair abitaziuns bunmartgadas saja confurm a la constituziun. Il Tribunal federal ha decidì repetidamain en questa dumonda a favur da l’interess public ed encunter l’interess privat. Dacurt ha la vischnanca da Segl orientà davart pussaivladads per generar dapli spazi d’abitar per indigens. Tranter auter propona il cussegl communal mesiras che sa refereschan a la lescha federala davart las abitaziuns secundaras. Art.12 cun il titel «Abus e svilup betg giavischà» declera la basa per las mesiras pussaivlas: «En cas da basegn prendan ils chantuns e las vischnancas las mesiras necessarias per impedir abus e svilups betg giavischads che san resultar tras quai che abitaziuns construidas tenor il dretg vegl vegnan utilisadas illimitadamain sco abitaziuns secundaras.» Uschia propona il cussegl communal tranter auter ina quota da 50%, sche ina chasa vegn stratga giu e reconstruida, tar ina renovaziun substanziala, sche l’intern vegn svidà cumplettamain e sche la quantitad d’abitaziuns en in stabiliment vegn midada cun renovar. Ils centers da nossas vischnancas sa svidan, ed i vegn adina pli grev da mantegnair structuras d’interess public sco scola, ustaria, negozi e posta. Il Tribunal federal ha argumentà pliras giadas ch’i saja en l’interess da la politica d’abitadi dal pajais da mantegnair quellas infrastructuras e cun quai vischnancas vitalas: «Surtut èsi da stgaffir e mantegnair vischnancas abitablas e da promover la vita sociala, economica e culturala en las singulas parts dal pajais.» «Datti soluziuns?» – La resposta a quella dumonda discutada al podium da l’emissiun Controvers po vegnir respundida cun in cler «gea». Las leschas dattan la pussaivladad a las vischnancas da fixar en la lescha da fabrica ina quota per indigens era per chasas veglias. Igl è damai ina dumonda politica. Igl è damai la dumonda, sche nus vulain. Jost Falett da Bever è stà durant blers onns scolast da biologia e rumantsch a l’Academia Engiadina. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever e president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

I dat bleras modas da sa recrear e da relaxar. Tgi fa sport di e notg, tgi giauda quel davant la televisiun. Tgi fa musica, e tgi giauda quella di e notg. En tuttacas èsi impurtant ch’ins haja plaschair e sa sentia bain. Sport e musica pon esser ina terapia per corp ed olma. La Missa solemnis da Beethoven fa effect a l’olma. Igl è ina ovra per orchester, chor, solists ed orgla. L’entira cumposiziun cuzza radund in’ura e 20 minutas cun las parts kyrie, gloria, credo, sanctus ed agnus dei. Gist avant 200 onns era Ludwig van Beethoven lundervi da cumponer il «Dona nobis pacem» da l’agnus dei. En questa part midan muments dramatics cun quietants. La guerra dominescha betg, mabain la pasch. Tedlond pon ins distinguer cleramain il messadi «Dai pasch a l’human». Cumenzà cun la Missa solemnis ha Beethoven l’onn 1819 e finì ella il 1823. La primaudiziun è stada ils 7 d’avril 1824 en…Russia, a St. Petersburg. Betg en ina baselgia, mabain en la Societad filarmonica da la citad Da cussegliar è in disc cumpact che è cumparì avant dus onns. La registraziun da 1966 dals Berliner Philharmoniker dirigids da Herbert von Karajan, cun il chor Wiener Singverein, ha la Deutsche Grammophon edì da nov il 2020. La sopranista Gundula Janowitz ha manegià ch’i saja la registraziun dal tschientaner. Cun ella han Christa Ludwig (contralt), Fritz Wunderlich (tenor) e Walter Berry (bass) chanta las parts solisticas. Il tip - Missa solemnis da Beethoven

Oz festivein nus Venderdis sogn. En nossa tradiziun in di che nus seregurdein dalla mort da Jesus. La crusch stat el center. Jeu seregordel bein vid ils plaids ord mi’affonza: «Mirei il lenn dalla crusch che porta salit al mund.» – Cruschs dat ei biaras, veseivlas e nunveseivlas en nies mund. Gliez ei capeivel. E «salit»? – «Heil» per tudestg? Forsa s’avischinein nus al plaid «salit» cun agid da treis maletgs ord la via dalla crusch. Quels maletgs stattan el center dalla meditaziun dad oz. Gl’emprem maletg ei «Jesus croda sut la crusch». – Ils biars da nus ein gia stai en quella situaziun: jeu sun giun plaun, senza speronza, senza curascha e forza e senza perspectiva, daco adina jeu? – Tut para van, senza senn. Oz patratgel jeu cheu era vid tut quels carstgauns che ston viver en situaziuns d’uiara e da fomaz. En special vid ils carstgauns ell’Ucraina che vivan en temas e suppressiun. Situaziuns vanas per nus tuts. E tgei fagein nus? – Nus essan consterni, vilai e savein egl emprem mument buca co reagar. Il meglier en da quellas situaziuns ei da semplamein far. Vegnir activs. Activs sco Simon da Cirena che gida Jesus a purtar la crusch. Nus vegnin en acziun. Ed acziuns ha ei dau biaras en nos vitgs. Igl ei in bi mirar co pign e grond segida. Cun bunas ideas vegn rimnau rauba e daners. Ei semuossa ina gronda solidaritad cun quels carstgauns che piteschan. Ei va a nus datier. Quella solidaritad fa nus pli rehs. Suenter liung temps, nua che mintgin ei staus empau da siu persei, dat ei nova cuminonza. Ei dat sentupadas ed il segidar fa bein, quietescha e lai anavos fastitgs. Era quella situaziun anflein nus ella via dalla crusch. Veronica porscha spontanamein in sudari a Jesus. Lez imprima sia fatscha, lai anavos fastitgs. Quels fastitgs consoleschan, dattan forza e curascha. Cun nossas acziuns spontanas savein nus zvar buca midar gl’entir mund. Mo, daguot e daguot fan puoz – nus midein enzatgei el pign mund. Nus dein speronza e formein cuminonza. Nus vivin quei che nus desiderein. Numnadamein il viver en pasch. Atgnamein fuss tut schi sempel. Nies esser, nies tgierp ei gia program. Veis vus gia fatg persenn che vus saveis, cun vies tgierp, formar ina crusch? Stei inaga sin peis ed arvei vossa bratscha. – Enragischaus cun la tiara stun jeu cheu sidretg. Miu tgau sestenda viers gl’univers, colligiaus cun Diu. Mia bratscha stendida colligia mei culs carstgauns, cugl entir mund. En miu esser sun jeu colligiada, jeu piardel buca il sutapeis. Jeu vegn tenida e purtada. In bi maletg, la crusch piarda la stgiradetgna dalla mort e fa plaz alla speronza, alla glisch. Andrea Cathomas-Friberg da Dardin è scolasta da scolina e catecheta. «Atgnamein fuss tut schi sempel. Nies esser, nies tgierp ei gia program. Veis vus gia fatg persenn che vus saveis, cun vies tgierp, formar ina crusch?»

L’organisaziun Palliativ Grischun che s’engascha per la tgira palliativa en il chantun Grischun na vul betg che las instituziuns ­d’attempads vegnian obligadas d’exequir il suicidi assistì en lur localitads. In’incumbensa ord il Cussegl grond percunter vul obligar las chasas da tgira da porscher questa pussaivladad. Explitgà la posiziun da Palliativ Grischun a chaschun d’ina conferenza da medias a Cuira han ils dus commembers da la suprastanza Christian Ruch e Cristian Camartin ensemen cun la gestiunaria Monika Lorez-Meuli. Il punct central da la posiziun: Els n’èn betg d’accord, che chasas da tgira vegnian obligadas da pussibilitar il suicidi assistì en lur localitads. Nagina persuna possia vegnir sfurzada da sustegnair in suicidi assistì. Quai valia surtut er per collavuraturas e collavuraturs en profes­siuns medicinalas e da tgira. Bleras persunas dal persunal na veglian betg esser confruntadas cun assistenza da suicidi. L'incumbensa dal deputà socialdemocrat Pascal Paijc pretenda, che tut las chasas da tgira sustegnidas dal Chantun duain pussibilitar il suicidi cun assistenza. Actualmain n’è quai betg garantì. Tut tenor ston las persunas che giavischan il suicidi assistì bandunar la chasa da tgira ed uschia er bandunar l’ambient ch’els enconuschan. Il deputà Paijc di, che quai cuntrafetschia als dretgs umans. La primavaira passada ha il parlament chantunal surdà cun gronda maioritad l’incumbensa a la Regenza. Palliativ Grischun ha sin basa da l’interven­ziun dal deputà Pascal Paijc reelavurà sia posiziun. Tenor quella duain las chasas da tgira sezzas decider, sch’ellas vulan porscher la pussaivladad da far en lur localitads in suicidi assistì. Sco quai che Christian Ruch ha ditg en la conferenza da medias dovri ina tala decisiun ina ponderaziun approfundada. «Ina decisiun po pir crudar, sche l’instituziun è s’occupada fermamain cun las dumondas eticas da questa tematica. Nus refusain en mintga cas l’assistenza da suicidi en ospizis ed institu­ziuns spezialisadas sin tgira palliativa.» In’ulteriura pretensiun: Ina persuna che vul assistenza da suicidi duai vegn accumpagnada fermamain da persunas cun scolaziun medicinala. Uschia vul Palliativ Grischun garantir, che la decisiun da suicidi vegnia fatga ord atgna voluntad e cun plaina abilitad da giuditgar. La decisiun co vinavant dat il Cussegl grond cun la revisiun da la lescha chantunala da sanadad. «Nus pudain prender il mal, ma senza avair la mort sco finamira» Cristian Camartin che fa part da la suprastanza da l’organisaziun Palliativ Grischun è dapi 10 onns medi directiv da la partiziun palliativa en l’Ospital chantunal a Cuira. Per el èsi decisiv da pudair porscher a las pazientas ed als pazients la megliera qualitad da vita pussaivla enfin la fin. La FMR ha fatg trais dumondas a Cristian Camartin. FMR: Vus avais ditg ch’i dettia alterna­tivas al suicidi assistì. Tge alternativas ­fissan quai? Cristian Camartin: La dumonda è daco che la pazienta u il pazient patescha. Nus pudain en la medischina palliativa per exempel prender il mal u las difficultads da respirar ed en il mender cas pudain nus dar in med che la pazienta u il pazient dorma e na sto betg patir. Nus na dain dentant betg in medicament che scursanescha la vita. Damai: La gronda differenza tranter quai che nus faschain ed il suicid assistì è, che nus pudain prender il mal, ma senza avair la mort sco finamira da la terapia. Datti blers che giavischan in suicid assistì? En l’Ospital chantunal capita quai fitg darar ch’insatgi giavischa in suicid assistì. Mia em­prima dumonda a quella ni quel che giavischa quai è adina, sch’el saja commember d’ina organisaziun sco Exit u Dignitas. Sch’il pazient n’è betg commember, lura signifitga quai plitost in clom d’agid. Sch’ina persuna e dentant commembra dapi blers onns, lura è la situaziun sa chapescha in’autra. Aifer il 13 onns che la partiziun palliativa a l’Ospital chantunal exista ha quai dà precis 12 cas ed 11 da quels eran commembers d’ina organisaziun d’accumpagnament da suicidi. Las instituziuns da tgira d’attempads vegnissan tenor la voluntad dal Cussegl grond obligadas da procurar en lur localitads per il suicidi assistì. In nov burdi per quellas instituziuns che han uschiglio problems cun mancanza da persunal qualifitgà e da survegnir persunal insumma. Po quai ir bain? Na, jau n’hai betg l’impressiun che quai fiss bun d’obligar las instituziuns d’exequir il suicidi assistì. Bleras e blers visassan probablamain la plazza ed il sectur da tgira avess in nov problem. Igl n’è er betg chaussa da mintgina u mintgin da lavurar en ina instituziun che porscha il suicid assistì. Ed i na sa tracta betg sulettamain dal pertutgà, mabain er da la fami­glia e dal conturn famigliar. Tge è suicidi assistì? Suicidi assistì (Sterbehilfe) prest’ins cun procurar per ina persuna che vul murir in medicament che maina a la mort. Suicidi assistì è per exempel quai che las duas organisaziuns Exit e Dignitas pratitgeschan en Svizra. Il dretg penal svizzer scumonda questa metoda sulettamain, sch’il suicidi assistì vegn giavischà per motivs egoistics. Exit e Dignitas pratitgeschan il suicidi assistì en cumbinaziun cun l’accumpagnament da las persunas che vulan murir fin a la fin da lur vita. Tar il suicidi assistì tragutta la persuna che vul murir sezza la substanza mortala. Tge è eutanasia activa? L’eutanasia activa vegn era numnada suicidi activ. Quai è la suletta metoda ch’è scumandada en Svizra. Tar l’eutanasia activa vegn il medicament mortal dà cun in’infusiun a la persuna che giavischa da murir. En quest cas discurr’ins d’in mazzament e perquai è l’eutanasia activa scumandada. Tge è eutanasia passiva? Tar l’eutanasia passiva, era numnada suicidi passiv, vegni desistì da mesiras per prolungar la vita. Ubain ch’i vegn desistì u che questas mesiras da prolungaziun vegnan interrutas. In exempel per l’eutanasia passiva e d’interrumper il nutriment artifizial tar in pazient u ina pazienta ch’è muribund. In auter exempel è da renunziar ad ina operaziun. Maun en maun enfin la fin Las partiziuns da tgira palliativa vegnan confruntadas di per di cun la mort. Il medi superiur Cristian Camartin che maina la partiziun palliativa da l’Ospital chantunal a Cuira accumpogna dapi 10 onns mintga di pazientas e pazients sin lur davos tschancun da la vita. «Il suicidi assistì è oz ina via che vegn pratitgada. I na fiss dentant betg bun sch’il suicidi assistì daventass ina realitad en mintga chasa u instituziun d’attempads.» Camartin di che la medischina palliativa porschia bunas alternativas al suicidi assistì. La medischina palliativa possia gidar cunter il mal senza avair la mort sco finamira dalla terapia. (fmr/mg) Pagina 2

«Fuck» – perstgisai quella blastemma, ma quai è stà mes emprim patratg cur che jau hai legì la damaun dals 26 da mars che Taylor Hawkins saja mort nunspetgadamain en la vegliadetgna da mo 50 onns. El era il battarist dals Foo Fighters e probablamain betg mo per mai in idol ed inspiraziun davos ils tamburs. Influenzà da seis idols Roger Taylor da Queen, Stewart Copeland da The Police e Phil Collins ha Taylor Hawkins dà cun seis ritems a mintga song dals Foo Fighters seis agen caracter. Ins po senz’auter dir ch’el saja stà in dals megliers battarists da rock. Taylor Hawkins n’è dentant betg mo stà il «drummer» dals Foo Fighters. El è stà era in grondius chantautur e chantadur che ha contribuì sez songs a lur albums e che ha era chantà als concerts adina l’in u l’autra chanzun. Datiers da sia band principala è Taylor Hawkins adina stà musicalmain fitg activ. Chevy Metal, Birds of Satan o Taylor Hawkins & The Coattail Riders èn mo intgins da ses numerus projects musicals. Mes tip dad oz è ses ultim da quels projects cul nom «NHC». La furmaziun consistiva da Taylor Hawkins e dals dus musicists da la band Jane’s Addiction Dave Navarro e Chris Chaney. Als 4 da favrer 2022 vevan els publitgà ina EP cul titel «Intakes & Outtakes». Sin quella EP – da chattar sin Spotify – pon ins udir in’ultima giada tge scheni musical che Taylor Hawkins era. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

L’alpegiaziun grischuna è sa radunada la gievgia vargada al Plantahof. Ils chautegias e funcziunaris d’alp han retschavì blera informaziun dal Chantun e da la cussegliaziun purila che pertutgan la proxima stad ed il futur da la alpegiaziun grischuna. In cun dronas e sistem electronic da localisar biestga. «Las stgellas restan impurtantas.» La pura Christine Gross survigilescha ses 50 chaus bies­tga sitga durant la stad sin l’Alp Stockboden da Churwalden cun in sistem electronic. La mesadad dals animals porta in uschenumnà alptracker vid la stgella. In emettur che s’orientescha al sistem da navigaziun GPS e che trametta signals da func via in server sin il telefonin ni computer da la pura. «Mia emprima egliada è drizzada la damaun sin il computer per guardar nua che mes animals sa chattan.» La pura ha relatà la gievgia passada a la dieta dals chautegias al Plantahof a Landquart davart sias experientschas cun il sistem electronic da localisar la biestga. «El è in bun sustegn, na remplazza dentant betg la visita regulara persunala tar la biestga.» E per chattar quella biestga exact al dretg lieu è la pura dependenta dals tuns da la stgella. La drona controllescha il bigl A Juf sin passa 2000 meters sur mar ha il pur Dominik Menn cumprà avant quatter onns ina drona. Cun quella drona po el controllar dus bigls che sa chattan sin la pastira d’alp. Il pur survegliescha sez sia muntanera che passentà la stad bain ad alp, dentant en la vischinanza dal manaschi da chasa. «Senza la drona stuess il pur ir trais quarts d’ura a pe per controllar ils dus bigls.» Töni Gujan, responsabel tar la cussegliaziun purila per l’alpegiaziun, ha preschentà co che la drona levgescha al pur da Juf sia lavur da mintgadi da fanar e tuttina dar in’egliada sin ils bigls per esser segir che l’aua cula. «Ils animals èn disads che la drona sgola sur els ora.» Ch’ins sto dentant resguardar tschertas reglas e premissas legalas per laschar sgular la drona han las explicaziuns dal spezialist da dronas, Ueli Sager mussà. Protecziun da las auas chaschuna discussiuns «Per il chantun è l’alpegiaziun in bain cultural impurtant che giauda gronda prioritad.» Quai ha Pieder Vincenz, il schef da la partiziun agrara entaifer l’Uffizi d’agricultura e geoinfurmaziun dal Chantun ditg la gievgia passada al Plantahof. El ha pledentà las novas propostas da la Confederaziun per firmar l’alpegiaziun ch’èn actualmain en consultaziun. Pieder Vincenz ha era stuì defender las premissas da la protecziun da las auas che procuran per fastidis, principalmain als possessurs da las alps da vatgas. Divers votums han fatg attent che las prescripziuns sajan memia rigurusas e strusch applitgablas per ils possessurs da las alps, per regla las vischnancas. «Las preten­siun per la protecziun da l’aua èn la frida mortala per bleras alps da vatgas.» Suenter quel votum or dal numerus plenum da la dieta dals chautegias ha Pieder Vincenz avertì da mantegnair la sauna raschun. «Sin bleras alps da vatgas èsi vegnì investì bler ils onns passads ed ellas sa chattan èn bun stadi pertutgant la protecziun da las auas.» Il schef da la partiziun agrara ha regurdà ch’il Chantun sa dettia bregia d’applitgar la lescha federala cun mesira. «I nun è magari simpel da coordinar la protecziun dals animals cun las pretensiuns da la protecziun da las auas.» Tradiziunalmain vegnan undrads a la dieta dals chautegias ils funcziunaris e pasturas e pasturs d’alp che han lavurà durant blers onns per las alps grischunas. Betg main che 25 persunas èn vegnidas undradas da la secziun grischuna da l’Uniun alpestra svizra. Kasper Nicca per in engaschi da 45 onns, Peter Gadient da Trimmis per 43 onns, Eveline e Reto Casanova per 30 onns, Josef Thalmann da Zignau medemamein per 30 onns.

L’economia grischuna tschertga urgentamain persunal, per regla dal fatg. E tar nus arrivan il proxims mais adina dapli fugitivs da la Ucraina che han il dretg da lavurar en Svizra. Integrar las persunas fugidas da la guerra en il process da lavur grischun nun è uschè simpel. «Gea, engaschar fugitivs è tar nus in tema.» Quai di Sep Caluori, il president da Gastro Grischun, l’uniun da las ustieras e dals ustiers grischuns. La gastronomia grischuna tschertgà persunal, era sch’il president da Gastro Grischun fa attent a la tranterstagiun actuala nua ch’ina buna part da las ustarias e lur persunal fan pausa. La proxima stagiun turistica nun è lunsch davent e Sep Caluori po s’imaginar ch’ina part da las persunas che fugian da la guerra en la Ucraina han experientscha en la gastronomia. «Nus pudain era organisar curs per scolar las persunas prontas da lavurar en las ustarias grischunas.» Il president da la gastronomia grischuna è conscient che bleras dunnas cun uffants chattan la via da la Ucraina en Svizra ed en il Grischun. E che quellas dunnas ston chattar sco emprim in dachasa ed integrar ils uffants en scola. «Per pudair lavurar sto la tgira dals uffants esser organisada.» Sep Caluori menziuna era la barriera da la lingua che po esser in ulteriur problem per integrar fugitivas e fugitivs da la Ucraina. Singulas dumondas «Singulas dumondas dad interpresas prontas dad engaschar fugitivs da la Ucraina èn arrivadas tar nus», di Sara Ianni, la vicescheffa da l’Uffizi per industria, mastergn e lavur. Ed era dumondas da singuls fugitivs a la tschertga da lavur en il Grischun. Sara Ianni declera ch’il Chantun veglia nizzegiar las structuras existentas per intermediar forzas da lavur. «Ils fugitivs pon sa preschentar sin las plattafurmas dals Centers regiunals per intermediaziun da lavur e las interpresas pon là chattar ed engaschar persunal adattà.» Sara Ianni menziunescha il medems obstachels sco il president da Gastro Grischun che ston esser surmuntads per che fugitivas e fugitivs possian lavurar en il Grischun. Ed ella regorda medemamain a la lingua. «Ina part dals fugitivs discurran bain englais, blers tschantschan dentant be ucranais e russ.» Fermamain engaschà cun ils fugitivs da la Ucraina è l’Uffizi chantunal da migraziun e dretg civil, sco quai che Markus Haltiner di, il responsabel per dumondas da la polizia d’esters e substitut dal schef d’uffizi. Da principi dastgan ils fugitivs da la Ucraina lavurar en Svizra senza in temp da spetga grazia a l’uschenumnà status S concedì da la Confederaziun. In status che na pretenda betg ina dumonda d’asil da las persunas sin la fugia. Markus Haltiner di che las persunas che vegnan da la Ucraina tar nus sajan bain scoladas. La via en la vita da mintgadi ed en il process da lavur nun è dentant uschè simpla. Era Haltiner ha rendì attent a las structura existentas en il Grischun per intermediar lavur, «quellas duain era star a disposiziun als fugitivs pronts e abels da lavurar.» Scolaziun supplementara Daniel Derungs, il gestiunari da la Uniun grischuna da las chasas da tgira e dals spitals punctuescha ch’el possia sulettamain palesar ses parairi persunal. «Jau poss senz’auter m’imaginar che nossas instituziuns sajan prontas dad engaschar persunal da la Ucraina.» La tgira tschertga numnadamain era persunal. «Jau na sai dentant betg, sche la scolaziun da tgira da la Ucraina vegn acceptada en Svizra.» Normalmain stoppian persunas che possedian in diplom da l’exteriur far ina scolaziun supplementara en Svizra per dastgar lavurar sin il medem livel en la tgira svizra, di Daniel Derungs. Ch’il mastergn grischun tschertga urgent persunal dal fatg nun è in grond misteri. Engaschar fugitivs nun è dentant in tema tar l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, tenor las explicaziuns dal gestiunari Maurus Blumenthal. El renda attent che la situaziun cun fugitivs na saja betg nova en il Grischun: «Diversas interpresas han gia pli baud engaschà fugitivs ed ellas san nua e co sa volver per engaschar quellas persunas.» L’uniun nun è enfin ussa betg sa fatschentada specificamain cun la dumonda dad engaschar persunal che deriva da la Ucraina. «Pussaivel che nus vegnin insacura a pledentar noss commembers.»

Dapi paucs dis è accessibel – forsa in pau zuppà – sin www.rtr.ch in podcast cun il titel «Siemis – la lunga notg da l’emancipaziun». I sa tracta dad in gieu auditiv or da la plima da la scenarista ed autura da films Manuela Steiner ch’è creschida si a Lucerna e che ha connexs famigliars en Engiadina. Il gieu auditiv «Siemis – la lunga notg da l’emancipaziun» è damai ina co-producziun dad RTR cun in’autura independenta. Ma per tge vai? – En sasez n’èn las tschintg episodas (da var 12 min) nagut auter che tschintg sesidas da terapia en la clinica psichiatrica Sonnenberg al Lai da Turitg. Là scuntra il pazient sursilvan Andri Caviezel (vusch Roman Weishaupt) la terapeuta engiadinaisa Margarita Felix (Claudia Knapp). En lur dialog vegn raquintada l’istorgia da la crisa persunala dal pazient. Andri Caviezel è numnadamain in autur giuven che sa senta smanatschà da l’entir moviment emancipatoric da las dunnas. El ha fadia da chattar sia rolla sco um, sa perda en fantastarias, siemis ed obsessiuns. Sia crisa è prorutta, perquai che ses manuscrit era vegnì refusà dad ina chasa editura e perquai ch’el ha ina crisa cun sia partenaria. Ussa sesa damai il losch autur Andri Caviezel en la chasa dals «spinners», neghescha dad avair sez in nuf e refusa mintga sustegn da la terapeuta – bainchapì ina dunna engaschada en il moviment emancipatoric. Po quai ir a finir bain? Il gieu auditiv cumbinescha ina crisa persunala cun la «crisa» da la societad en dumondas d’emancipaziun. L’appel moral a la fin dal gieu auditiv è bravamain insistent, forsa perquai che l’autura fida memia pauc al messadi da l’istorgia d’Andri Caviezel. Quell’istorgia vegn numnadamain raquintada en ina furma dialogica fitg autentica, entretschond bain dumondas persunalas cun dumondas da la societad, oscillond tranter desperaziun e speranza. I vala la paina da tadlar las tschintg «sesidas». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts.

La citad da Genua ha multifars connexs cun la Svizra e cun il Grischun. In nov guid – realisà da l’istoricra grischuna Prisca Roth – dat tranter auter perditga da quellas colliaziuns. Venderdi passà ha ella preschentà sia publicaziun «Genua – La Superba» en il Museum d’art a Cuira. Co cuntanschan Svizras e Svizzers uschè spert pussaivel ina citad a la mar? – La resposta è gia dapi tschientaners bain enconuschenta: cun far il viadi a Genua. La citad al famus port mediterran è stà durant tschientaners lieu da passagi, ma era lieu da vita e fatschenta per blers «randulins» grischuns. Perditga da quai dat p.ex. era il «Gran Bar Pasticceria» dals frars Klainguti amez Genua. Deplorablamain è quest café da tradiziun daventà victima avant passa in onn da la crisa da corona. Sis turas tras la citad L’istorgia da la famiglia Klainguti a Genua è mo ina da bleras che Prisca Roth raquinta en ses guid istoric-cultural «Genua – La Superba». Durant ils davos onns ha l’istoricra da Haldenstein e creschida si en la Val Bregaglia, passentà divers segiurns a Genua. Surtut ha ella guidà scolaras e scolars da la Scola auta da pedagogia dal Grischun tras la citad mediterrana. Ed en il decurs dals onns èn sias retschertgas istoricas s’approfundadas e sa condensadas ad ina publicaziun da passa 400 paginas, cumparida ussa tar l’enconuschenta chasa editura svizra «Hier und Jetzt». Quest venderdi passà ha Prisca Roth pudì preschentar ses guid ad in numerus public en il foyer dal Museum d’art dal Grischun a Cuira. In viadi istoric tras «La Superba» Prisca Roth maina ils lecturs cun «Genua – La Superba» en sis differentas rutas tras la citad, mussond las perlas e truvaglias per part zuppadas da questa citad sconuschida. Adina puspè datti excurs che raquintan da persunalitads marcantas, da schabetgs particulars u da musica e litteratura che dechanta questa citad u ch’è naschida a Genua. Las sis rutas «turisticas» (da 3 enfin 9 kilometers) n’èn dentant betg mo in viadi geografic tras la citad, mabain era in sguard cronologic-istoric che declera co che banchiers ed architects han laschà flurir questa citad a sia plaina luschezza che tegna enfin oz, apunta «Genua – La Superba». Il guid «Genua – La Superba» è venal en las librarias. Mardi, ils 3 da matg 2022 preschenta l’autura il cudesch era a Turitg en il Zentrum Karl der Grosse. Igl è da s’annunziar: admin@hierundjetzt.ch. L’autura e ses guid – Prisca Roth ha pudì preschentar venderdi passà en il Museum d’art dal Grischun sia publicaziun istoric-culturala «Genua – La Superba».

Tgi na enconuscha betg quest problem: Seser la saira en stiva, mirar televisiun e lura empruvar da suttacumber a las tentativas e las quaidas e giudair insatge dultsch: In toc tschigulatta ni insaquants creflis. E gia é rutta la regla «mangiar la damaun sco in imperatur, a mezdi sco in retg e la saira sco in murdieu». Tgi che batta cun ils kilos sa che gist quellas calorias èn quellas che procuran ch’il pulstrà enturn il venter po conservar ni schizun augmentar sia grossezza. La notg na duvrain nus betg calorias. Il corp po ruassar il meglier sch’el na survegn nagina vivonda almain duas uras avon che semetter defintivamain a ruaus. Per cumbatter las quaidas da la saira datti plirs recepts. In è quel da far intgins pass en la natira, in auter da serender sin il bike ed uschia d’occupar il corp, senza che quel vegnia sin il gust d’avrir la stgaffa cun las chaussas dultschas. I dat dentant anc ina autra pussaivladad da prevegnir als vizis: Lavar immediatamein ils dents suenter la tschaina. Ina giada che quai è fatg, èn las tentativas per ordinari eliminadas. Ils ins na pon betg lavar duas giadas il dents la saira e desistan lura da mangiar insatge, ils auters èn loschs ch’els han finalmain ina metoda per cumbatter Toblerone, Milka e Kägi – almain la saira. Gist per ils dis vegnints da Pasca cun lieurs ed ovs da tschigulatta poi esser inditgà dad avair disciplina per uschia impedir ch’i dovria suenter stentas extraordinarias e suaditsch per ristgar d’ascender la stadaira. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Tschigulatta

Il cusseglier guvernativ Peter Peyer da la PS recandidescha ils 15 da matg 2022 per ina proxima perioda d’uffizi. In discurs davart la reputaziun da la polizia, la mancanza da persunal da tgira e davart la Sardegna sco 27avel chantun svizzer. Dapi quatter onns è l’anteriur secretari da sindicat Peter Peyer (PS, 57 onns) da Trin cusse­glier guvernativ. El è parsura dal Departament per giustia, segirezza e sanadad. Sch’el vegn reelegì questa primavaira, lura fiss el il proxim onn president da la regenza. FMR: Tge avais Vus fatg bain quests quatter onns e nua datti anc potenzial? Peter Peyer: Quests quatter onns èn atgnamain stads marcads da «crisas». L’emprim ha la cussegliaziun da mammas e babs dà da dis­cutar ferm, suenter èn vegnids ils rapports d’inquisiziun pervi dal cartel da con­strucziun, lura è vegnida la crisa da corona ed ussa avain nus la guerra en Ucraina. Remartgabel è che nus avain dasperas tuttina lavurà fitg bain – nus avain p.ex. stgaffì las «regiuns da sanadad», nus avain reorganisà la KESB/APUC, instradà ina refurma dals tribunals, inaugurà ina nova praschun a Cazas e fatg in’enquista tar tut las collavuraturas e collavuraturs dal departament. Quai è stà pussaivel mo grazia ad ina grondiusa lavur da team sut circumstanzas spezialas. Forsa hai jau sutvalità a l’entschatta la communicaziun, gist en noss chantun triling. Però en quel sectur avain nus fatg scolaziuns ed engaschà persunal. Vus avais lavurà quests quatter onns en il departament il pli delicat! – D’accord? Vulain dir mez-mez. En la percepziun externa èsi sa chapescha schon in departament cun uffizis che stattan en il focus public, actualmain cun la sanadad u la polizia. Però l’attenziun po midar spert en auters secturs, sco p.ex. cun la mancanza d’abitaziuns per indigens, la strategia d’energia u la midada dal clima. Quellas tematicas pertutgan auters departaments – ubain l’entir chantun, sco p.ex. la mancanza da persunal qualifitgà. Voss departament cumpiglia la sanadad, la giustia e la segirtad. Probablamain è la partiziun da la sanadad stada la pli pretensiusa? Senza dubi – e quai vegn era a restar uschia en avegnir. En auters chantuns furman ils uffizis da sandadad in agen departament. Jau hai dasperas anc set auters uffizis. Ma tuttina mussa questa cumparegliaziun l’impurtanza dal sectur da sanadad. Ma insumma – il vast spectrum tematic po er esser interessant. Singulas instanzas da voss departament – p.ex. la KESB/APUC u la polizia – èn confruntads en la societad savens cun disfidanza e critica. Co As declerais Vus quai? La KESB avain nus simplamain stuì reorganisar suenter set onns d’existenza da quest’autoritad. Quai è capità atgnamain detg traquil. En il Grischun n’è la KESB er betg uschè en il focus medial. Tar la polizia èsi auter – quella è stada sa chapescha ferm sut squitsch, surtut pervi dal cas da cartel da construcziun. Quell’istorgia ha scurlattà tras il chantun. Ed en quel connex poss jau dir che la polizia è oz in’autra che avant quatter onns. Ils davos trais onns avain nus reorganisà la polizia, fatg midadas persunalas, introducì novs instruments da manar e da controlla. Nus essan amez ina midada da cultura. Cun 500 persunas dovra quai ses temp. Jau poss en mintga cas dar a polizistas e polizists in bun attestat, resguardond lur incumbensas en ina societad che sa mida ferm. È quai er ina critica a Voss antecessur, che la polizia saja ussa in’autra? Na. En mes temp d’uffizi èn simplamain ve­gnids sin maisa dus rapports d’inquisiziun fitg extais en connex cun il cartel da construcziun e las acziuns da polizia. E las recumandaziuns da quels dus rapports avain nus prendì a cor e mess en pratica pass per pass. Supplementarmain avain nus anc visità tut ils posts da polizia, intensivà il dialog cun il persunal e mess en vigur numerusas mesiras. La «kapo» dal Grischun è oz pli moderna ed è bain en chomma. Perquai m’èsi impurtant da dir: L’entira Regenza ha analisà il passà, las instanzas han emprais or dals sbagls – ed ussa èsi il mument per guardar enavant. Però tanschan tut quellas mesiras? Jau sun persvas – nus essan ussa pli «fits», perquai che nus avain ina megliera cultura da sbagls. Nus pudain star nà e dir: Igl è capità in sbagl, nus stuain analisar il pertge, e tge faschain nus per impedir quel sbagl en l’ave­gnir? I dat vuschs ch’avessan giavischà midadas pli radicalas – a la testa da la polizia. Jau sun da l’opiniun ch’i na gidia nagut da simplamain midar ora las persunas, sch’ins vul realisar ina midada da cultura en in manaschi. Nus avain fatg blers discurs per chattar soluziuns cuminaivlas e per far in progress. Sche jau sun persvas da pudair cuntanscher quai cun quellas persunas ch’èn gia al timun, lura na datti nagina raschun da midar ora quellas. Qua argumentais Vus sco sindicalist? Cler, sco sindicalist hai jau stuì m’engaschar savens per persunas ch’eran periclitadas da perder lur plazza. E savens hai jau vis ch’i fa dapli senn da discurrer cun las persunas, da tschertgar ensemen soluziuns per meglierar la situaziun, enstagl da simplamain far in tagl. La gronda part da Voss emprim temp d’uffizi è stada bullada da la pandemia. Ha dasperas anc gì plazza insatge auter? Quai è tenor mai propi il pli remartgabel, ch’igl è tuttina reussì a nus sco chantun da far avanzar gronds projects: p.ex. crear las re­giuns per il provediment da la sanadad, d’instradar la gronda refurma dals tribunals e lura anc d’avrir la nova praschun a Cazas. Ma cler, igl ha dà projects che nus avain stuì metter da la vart in mument, p.ex. il sustegn per persunas che tgiran lur confamigliars a chasa. Ha il Grischun era pudì emprender insatge en tut il schuschuri da corona? En mintga cas. Jau vuless pretender che la collavuraziun sur ils divers uffizis e departaments haja sa verifitgada. La Regenza è sa te­gnida vi da la colleghialitad, malgrà ch’i deva era ideas divergentas durant corona. Ed er en il sectur da sanadad ha la pandemia mussà quant impurtant ch’igl è che tut ils servetschs lavurian ensemen – spitals, tgira, spitex, cussegliaziun da geniturs etc. La pandemia ha mussà quant impurtant ch’igl è da collavurar. Al persunal da tgira èsi vegnì applaudì en la crisa. Ma atgnamain è il sectur da la sanadad publica sez ina sort «cas da tgira». Nua èn ils cas ils pli acuts? La mancanza da persunal qualifitgà è propi acuta. E qua avain nus survegnì – er or dal Cussegl grond – diversas incumbensas ch’èn d’examinar il proxim temp, p.ex. las pajas. Però igl è simplamain era in problem demografic: nus vegnin ad avair dapli glieud veglia e damain persunas giuvnas e perquai memia pauc persunal. Co schliar quai? – Ina pussaivladad è da recrutar dapli persunal da l’exte­riur. In’autra è da procurar ch’il persunal re­stia pli ditg en la professiun, p.ex. cun models da lavur cunvegnents. Faschain il sigl ora en las regiuns – po il Grischun anc sa prestar a lunga vista in ospital per gnanc 1500 persunas en la Val Müstair? En mintga cas, surtut in uschenumnà «center da sanadad» che unescha sco en Val Müstair plirs servetschs da sanadad sut in tetg. Quai è noss concept per ils proxims onns. Gist la Val Müstair è cun ses center in exempel da parada. Sa chapescha datti er là sfidas, tranter auter cun chattar persunal qualifitgà. Il center en la Val Müstair n’è betg cumparegliabel cun l’Ospital chantunal, però el garantescha in provediment da basa, betg mo per ils indigens, mabain era per turistas e turists. Da la Val Müstair vinavant vers sid. Vus passentais bler da Voss temp liber en Sardegna. Po il Grischun emprender insatge da quell’insla mediterrana? La Sardegna ed il Grischun sa laschan atgnamain cumparegliar fitg bain. Tuts dus èn fitg turistics, tuts dus èn industrialisads mo en singulas regiuns, tuts dus han periferias ch’han da cumbatter cun la depopulaziun – e la Sardegna ha sco il Grischun ina situaziun linguistica fitg multifara cun ils dialects sards. En quel cas èsi da fusiunar? (ri) I dat a Cagliari gea propi l’iniziativa dal «cantone marittimo», che la Sardegna duess daventar il 27avel chantun da la Svizra. Jau faschess en cas da consul svizzer sin l’insla… Però serius, dad avair dapli barat tranter il Grischun e la Sardegna, quai fiss propi inte­ressant. Per finir la dumonda obligata: Pertge duessan Grischunas e Grischuns scriver Voss num sin il cedel d’eleger? Jau hai cumprovà quests davos quatter onns da savair manar in grond departament, che jau sai tegnair ora tensiuns, che jau sun in bun teamplayer cun cleras posiziuns, che nus essan stads capavels da dar stabilitad al chantun en ina situaziun da crisa e da tuttina instradar anc projects progressivs per il Grischun. Cun quella lavur vuless jau cuntinuar. Il cusseglier guvernativ Peter Peyer – dapi quatter onns en la Regenza grischuna.

Il cusseglier guvernativ Marcus Caduff da la AdC recandidescha per ina proxima perioda d’uffizi. In discurs davart la mancanza da spazi d’abitar, davart sias tensiuns cun Alain Berset e sur d’in placat che pendeva a Breil. Dapi quatter onns è Marcus Caduff (AdC, 48 onns) da Morissen/Domat cusseglier guvernativ. El è parsura dal Departament d’economia publica e fatgs socials e quest onn 2022 president da la regenza grischuna. FMR: Ha gia telefonà quest’emna in patrun en il Grischun per dir: «Jau na chat betg persunal per mia fatschenta»? Marcus Caduff: (ri) Na, telefonà anc betg. Però jau sun per il mument a bleras occurrenzas – e quai è adina in grond tema da discussiun. La segunda tematica è lura la mancanza da spazi d’abitar. Ina retschertga actuala da l’Organisaziun tetgala da l’economia en il Grischun è detg alarmanta: dus terzs da las interpresas han fadia – per part fitg gronda fadia – da chattar persunal qualifitgà. N’ha il Grischun betg fatg ses pensums ils davos onns? Ins sto sa chapescha analisar la demografia. I dat l’uschenumnà «quotient da giuventetgna», vul dir il pertschient da persunas enfin la vegliadetgna da 20 onns – en relaziun cun la populaziun «activa» tranter 20 e 65 onns. Per tegnair ina repartiziun demografica stabila, stuessan nus avair ina quota da 44% tar ils giuvens. Ussa essan nus en il Grischun dentant sin ina quota da var 28–29%. Nus avain damai memia pauca glieud giuvna che pudess surpigliar ils jobs da quels che van en pensiun. Ultra da quai ha la Svizra decis en diversas votaziuns da vulair persequitar ina politica da migraziun pli restrictiva, uschia ch’i mancan era da quella vart persunas qualifitgadas. Quai èn decleraziuns per il manco da persunal – ha il Chantun fatg sin basa da quellas ses pensums? I fiss segir memia ferm simplifitgà da dir ch’il Grischun n’haja betg fatg ses pensums. En tut il cumbat per talents rendain nus adina attent activamain ch’il Grischun ha tuttavia firmas interessantas ed innovativas e ch’il Grischun è propi in lieu attractiv per lavurar e viver. Quai è noss pensum. E lura stuain nus era procurar per bunas premissas, per che quels che vulan lavurar, hajan era l’occasiun da far quai. Vul dir p.ex. da garantir da cumbinar lavur e famiglia, tranter auter cun tgira cumplementara a la famiglia. Cun nossas propostas en quel connex vulessan nus ir la fin da l’onn en il parlament. Damai, nus essan vidlonder. Vesais Vus anc autras mesiras per schliar las stretgas? Impurtant è era che nus avain ina politica da giuventetgna e d’uffants che promova la participaziun. Jau sun persvas: Sche ina persuna giuvna po sa participar ed engaschar en la communitad locala, lura s’identifitgescha quella pli ferm cun la regiun e turna pli tard era plitost enavos. In’ulteriura idea che nus vulessan metter en discussiun a livel federal fiss da flexibilisar la lescha da lavur. Concret vai per la dumonda, sch’i na fiss betg pussaivel da lavurar cun in «pensum da lavur annual». Uschia ch’ins lavurass durant in tschert temp – p.ex. sur enviern – bler pli intensiv per lura avair en la tranterstagiun dus u trais mais liber. Quai è surtut in grond giavisch da la gastronomia. Nus fissan perfin interessads da lantschar in project da pilot en quella direcziun. Vi d’ina chasa sper las pendicularas a Breil pendeva l’onn passà in grond placat: «Engraziel Marcus Caduff». Savais pertge? (ri) Gea, jau hai survegnì ina fotografia da quel placat. Quel «grazia» sa drizza probabel a noss engaschament per tegnair avert ils territoris da skis durant la stagiun 2020/21. Quests davos 2–3 onns ha la pandemia dominà l’economia. Vus essas a la funtauna: Co statti ussa cun l’economia? En general stat quella fitg bain. I vegn investì bler, betg mo en la Val dal Rain, ma surtut là. Duas cifras poss jau tradir: Mo en la Val dal Rain vegni investì il mument en in volumen da 600 milliuns cun in potenzial da 1200 plazzas da lavur. Ultra da quai avain nus gì in fitg bun enviern turistic. Perquai: En general stat l’economia grischuna ussa sin fermas chommas. Atgnamain meglier che spetgà. Damai ha il Chantun fatg avunda per sustegnair l’economia? Gea, jau crai ch’il Grischun haja fatg tut il pussaivel. E quai ves’ins ussa a maun dad in exempel: Durant ils dus onns da la pandemia avain nus gì pli paucs concurs che avant la pandemia. Ed ussa, suenter la crisa, vesain nus che la cifra da concurs è puspè sin il livel dad avant la pandemia. Ma quai na po betg propi legrar in minister d’economia! Na, segir betg! Ma quai mussa che nus avain fatg durant la pandemia per bun rumantsch «Strukturerhaltung». Nus avain mantegnì en vita las structuras, en ina situaziun ch’era segiramain greva e difficila. Però a Vossa dumonda, sch’il Chantun haja fatg avunda, poss jau respunder: Ensemen cun la Confederaziun avain nus segir sustegnì avunda l’economia. Datti mesiras che Vus mettais oz – cun in pau distanza – era en dumonda? Ina chaussa na faschess jau betg pli: Nus avain gea serrà il december 2020 duas emnas avant la Confederaziun tut la gastronomia, sperond d’avair lura ina meglra situaziun da Nadal e per la stagiun d’enviern. Curt avant Nadal ha lura la Confederaziun però decis da serrar si la gastronomia en l’entira Svizra. Guardà en la retrospectiva essan nus uschia bunamain vegnids chastiads perquai che nus avevan surpiglià responsabladad. Ma forsa ha quest’acziun anticipada era rinforzà noss’atgna posiziun en la dumonda da tegnair avertas las terrassas en territoris da skis. Vus menziunais la famusa «dispita da terrassas». En quella avais Vus fatg frunt a la pretensiun da Berna da serrar las terrassas en ils territoris da skis. Pudais rir oz da quai? Gist durant quellas emnas n’eri betg tant agreabel. Per nus eri perfin in tschert frust che la Confederaziun tira ina decisiun che n’era en noss egls insumma betg chapaivla ed ord vista pandemica betg giustifitgada. Però avant paucs dis ha il cusseglier federal Alain Berset visità la regenza grischuna. Oz pudain nus rir in pau da quai. Ma durant quel temp eri ina detga tensiun tranter Cuira e Berna – tut auter che da rir. Era causa corona è vegnì a la glisch in nov problem: la mancanza d’immobiglias pajablas per indigens. Quinta il Chantun da vegnir activ en quella dumonda? Jau na crai betg ch’il Chantun stoppia ussa sez vegnir activ e bajegiar. Nus stuain analisar pertge che nus avain ina mancanza da spazi d’abitar. Plirs facturs han manà a questa situaziun. In factur è l’iniziativa da segundas abitaziuns. In auter factur ha da far cun la planisaziun da territori, il uschenumnà «RPG 1» che vul restrenscher terren da bajegiar. In auter factur è corona. E lura èn ils tschains ipotecars anc adina fitg bass – igl è anc adina attractiv dad investir en immobiglias. Quest mix da facturs ha creà il problem actual. Ed atgnamain èsi gea logic: Sch’ins restrenscha las pussaivladads e l’offerta cun las segundas abitaziuns e cun il terren da bajegiar, lura s’augmentan ils pretschs. Quai è ina regla da la fiera. Ed igl è surtut in problem da la politica naziunala. E tge far? Per exempel èsi da flexibilisar a livel naziunal la lescha da la planisaziun dal territori. Concret vul quai dir: La lescha prescriva tranter auter ch’ins n’astga betg avair dapli territori da bajegiar che quai ch’ins dovra ils proxims 15 onns a maun dal svilup da la populaziun. Ussa avain nus gea en diversas vischnancas en il Grischun ina digren da la populaziun, uschia che quellas vischnancas na pudessan gnanc pli metter a disposiziun terren da bajegiar. Quel mecanissem stuain nus schliar, uschiglio èn surtut las vischnancas ed ils chantuns da muntogna ferm restrenschids. Sa chapescha sun er jau da l’idea che nus stuain esser spargnus cun terren da bajegiar, ch’igl è da bajegiar en moda concentrada. Però da l’autra vart stuain nus era pudair disponer insanua da terren da bajegiar – che nus vegnin era da pajar. Damai nagins projects chantunals che porschan spazi d’abitar per indigens? Sco ditg, jau na sun betg da l’opiniun ch’il Chantun haja dad ir a bajegiar abitaziuns. Sche il maun public, lura duain las vischnancas far quai. Dentant èsi da dir ch’il Chantun sustegna gia ussa blers projects d’abitaziuns pajablas p.ex. per famiglias. Igl è segir ina buna via da realisar uschenumnadas cooperativas u societads da construcziun che porschan abitaziuns. Ma quai n’è betg il pensum dal Chantun, mabain apunta da vischnancas, interprendiders u da privats. L’iniziativa – sco actualmain a Lantsch – sto damai vegnir da quella vart. Il stadi po lura examinar, sch’i dovra impuls u sustegns. Il cusseglier guvernativ Marcus Caduff – dapi quatter onns en la regenza grischuna.

L’exposiziun ambulanta «Rumantsch è…», ina iniziativa dal cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, è da vesair da mez avrigl fin la fin da matg en il Seminari da Romanistica da l’Universitad da Turitg. Quai scriva la Chanzlia chantunala en ina communicaziun. L’exposiziun «Rumantsch è…» sensibilisescha per il rumantsch, gida a colliar ed envida las visitadras ed ils visitaders sezzas e sezs da «semnar lingua». L’exposiziun ambulanta era vegnida inaugurada il settember 2021 en la Chasa dals chantuns – ed ella ha fatg entant fermativa a Cuira, a Lucerna ed ussa a Turitg. En il decurs vegn «Rumantsch è…» era mussà a Son Gagl ed ad Aarau. L’exposi­ziun è in project dal chantun Grischun. Ella è vegnida creada en collavuraziun cun la Lia Rumantscha, cun la Promoziun da la cultura dal Grischun e cun la Conferenza dals chantuns (Cdc). (cdm/fmr) L’exposiziun vegn inaugurada festivamain ils 4 da matg 2022 a las 18.30. Ella po dentant vegnir visitada gia a partir dals 19 d’avrigl enfin ils 24 da matg mintgamai da glindesdi fin venderdi da las 8.00 fin las 19.00 en il Seminari da Romanistica da l’Universitad da Turitg (Zürichbergstrasse 8). Ulteriurs detagls: www.rumantsch-e.ch.

Dapi 131 onns datti a Son Gagl ina uniun che tgira l’amicezia tranter ils Grischuns en la chapitala da la Svizra orientala e conturn. Il chor maschadà è ina pitga impurtanta da quella. La FMR ha visità in exercizi, in mais avant la festa svizra da chors a Gossau. Cun la dirigenta Manuela Bühler ha il Chor maschada grischun da Son Gagl pudì sa profilar en la chapitala da la Svizra orientala. Quest chor exista dapi 1891. Oz saja el daventà ina vaira pitga per l’Uniun grischuna da Son Gagl, di il president Gion Pieder Casaulta. Sco en las autras citads pli grondas da la Bassa constateschan ins actualmain ina tscherta indifferenza envers uniuns, cunzunt uniuns grischunas sentan quest regress d’interess. Pli che 130 onns tgiran ins a Son Gagl la cumpagnia tranter ils emigrants. Ins fascheva quai anc avant 20 onns cun il teater obligat, cun il concert dal chor, sairas ilaricas, ina maisa radunda da l’emna e dal mais e schizunt cun la visita da Son Niclau. Ils temps cun tantas activitads èn passads. Dirigenta dapi 21 onns Il chor maschada grischun Son Gagl è motivà per l'onn da chant 2022 Dapi in decennis marchescha il chor maschada preschentscha a Son Gagl sco part da l’uniun grischuna a Son Gagl. Il parsura Gion Pieder Casaulta è engaschà tant en l’uniun sco en il chor dapi decennis. Ses bab è da Lumbrein, sia mumma da Salouf. 1991 ha el reactivà il chor maschada che era sa durmentà. Sco bassist è el losch ch’il chor po chantar cun ina dirigenta tant cumpetenta sco amicabla e fidaivla. L’onn 2000 era Manuela Bühler, creschida si a Samedan da geniturs oriunds da la Val Schons, s’annunziada per il post vacant da dirigenta. Sco giuvna magistra en perfecziunament professiunal era ella s’annunziada sin in appell ch’il chor aveva scret en La Quotidiana. Il schaner 2001 ha ella cumenzà a diriger quel. «Davent da l’entschatta ha ella chapì da trair ed entusiasmar nus», raquinta Gion Pieder Casaulta. Cun ella ha il chor fatg in svilup remartgabel. Il 2012 è il Chor maschada grischun da Son Gagl sa participà cun grond success a la festa chantunala da chant a Trun. Sias producziuns da pensum han ils experts taxà cun il predicat «excellent». Gronda onur a Gossau Entant abita Manuela Bühler cun sia famiglia a Winterthur. Per l’exercizi emnil viagia ella dapi l’atun passà puspè mintga mesemna saira a Son Gagl. Ils dus onns da la pandemia han influenzà quel. «Avant la pandemia eran nus 52 chantaduras e chantadurs, oz anc 32», declara ella. Igl è ina situaziun sumeglianta sco en autras uniuns. Actualmain ha il chor ina finamira: «Nus ans participain ensemen cun 332 auters chors a la festa svizra da chant a Gossau», declara ella. Quella è dals 20 enfin ils 28 da matg 2022. Gia l’emna proxima, ils 25 d’avrigl, va il Chor maschada grischun da Son Gagl a Gossau. «Nus essan envidads d’ans preschantar sin tribuna a chaschun da la radunanza da delegads da l’Uniun svizra da chors», declara il president Gion Pieder Casaulta. Igl è la radunanza iniziala da la festa svizra, exact in mais avant la gronda scuntrada. Betg simpel, cun tants idioms Il schaner ha Manuela Bühler pudì cumenzar ad exercitar tant per questa radunanza sco per las producziuns da pensum davant ils experts. Sin il program èn tschintg chanzuns rumantschas en divers idioms. «Pervi da la pronunzia correcta n’è quai gnanc uschè simpel», conceda la dirigenta ed intunescha gist la cumposiziun «Increschantüm» da Nuot Vomoos e text da Cristoffel Bardola. Igl è ina chanzun populara ladina ch’il cumponist sursilvan Armin Caduff ha arranschà. In’autra melodia è «Mies cor stò oz cantar» da Gion Duno Simeon. Il text surmiran da Giatgen Uffer pretenda in’autra pronunzia. E la sursilvana ch’els chantan, «La sera» cun text da Sep Modest Nay, puspe in’autra. Igl n’è betg simpel da chantar en tut ils idioms, «ma bellischim», manegia ina chantadura en la retscha da las sopranistas. Durant la visita a l’emprova constatesch’ins che questa diversitad plascha a chantaduras e chantadurs. Els paran da dumagnar stupent la pluri-idiomatica rumantscha. Ins ha l’impressiun anc in zic miglier ch’in chor en ina regiun rumantscha. Cun superbia represchenta il Chor maschada rumantsch da Son Gagl en tuttacas il quart linguatg svizzer. Il chor en acziun en la baselgia Halde a Son Gagl.

Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini da la AdC recandidescha per ina proxima perioda d’uffizi. In discurs davart las lingias grassas dal 2018, davart il rumantsch grischun ed il temp dir per la cultura. Dapi otg onns è Jon Domenic Parolini (AdC, 62 onns) da Scuol/Cuira cusseglier guvernativ. L’anteriur inschigner forestal e capo da Scuol è stà ils emprims quatter onns parsura dal departament d’economia publica e fatgs socials. Dapi il 2019 è el il minister responsabel per educaziun, cultura e protecziun da l’ambient. FMR: Vus essas in regent che dat ora bravamain raps! Jon Domenic Parolini: (ri) Na, jau na dun betg ora raps, nus faschain investiziuns! Quai è ina differenza. Sche nus dain ora raps per l’educaziun, lura è quai in’investiziun per l’avegnir. Il Grischun ha paucas resursas natiralas – schebain che nus avain aua, laina, e crappa. Perquai èsi d’investir en il potenzial uman, p.ex. en scolaziun u perscrutaziun. E sche adina pussaivel en ina moda e maniera decentrala. En Voss dus temps d’uffizi – en ils dus departaments – hai dà p.ex. in pachet da 40 mil­liuns per projects da digitalisaziun, per la promoziun da cultura datti ussa mintg’onn 3 milliuns dapli, e dacurt hai dà il plan d’acziun «Green Deal» cun passa 60 mil­liuns en ina emprima transcha. Quai è bler. Cler, ma quai èn tut investiziuns! Prendain la cultura – quai èn investiziuns en il bainstar dal Grischun. Cultura e lingua èn identitad. E quella identitad è ina necessitad «nutritiva» per la societad, e dal rest era per il turissem. Tar l’ambient èsi sumegliant – cun il «Green Deal» faschain nus investiziuns per mante­gnair nossa basa da vita e per trair a niz nossa natira en ina moda persistenta. Damai blers raps bain investids? En mintga cas. Guardain era sin mes em­prims quatter onns d’uffizi, tar il departament d’economia e fatgs socials. Là avain nus era «dà ora blers raps» – u apunta fatg investiziuns a lunga vista – cun cumprar ils dretgs da construcziun per l’entir areal da l’anteriura resgia a Domat. Quai ha dà grondas discus­siuns. Sch’ins vesa ussa però co che quel plazzal sa sviluppa ad in center economic, lura è quai stà ina bun’investiziun. Regenza e parlament han mess sin via la fin da l’onn passà il plan d’acziun «Green Deal» per reducir emissiuns da gas e per promover energias regenerablas. Custs: 67 milliuns francs. Tanscha quai? Cler, ins po era vulair subito tut! Ma igl è dad esser politicamain realistic. Noss plan d’acziun è en mintga cas in grond baccun. Cun vulair daventar energeticamain pli independents essan nus en mintga cas sin la dretga via, gist sch’ins resguarda ils svilups actuals en l’Europa da l’Ost. Vus essas parsura d’in departament cun ­duas domenas ch’han sentì ferm la crisa da corona: la cultura e la scola. Ha il chantun sustegnì avunda la cultura? Là essan nus er stads dependents plainamain da la Confederaziun ch’ha ditg ch’ella vegnia ad indemnisar ina mesadad da las perditas u dad uschenumnads projects da transfurma­ziun – e che l’autra mesadad giaja a cust dals chantuns. Jau sun da l’idea che nus hajan fatg en quel connex il pussaivel, tenor las ordras da Berna. Jau ma sun conscient che bleras persunas en la cultura han patì en questa crisa e n’avevan betg tant spazi per spetgar sin indemnisaziuns. Igl è propi stà in temp dir per quellas persunas. Ma jau speresch ch’il maun public haja fatg il pussaivel per che la cultura possia ussa puspè daventar activa. Tar la scola era durant corona trasora la devisa da betg serrar las scolas e da mante­gnair l’instrucziun usitada, cun agid da mascrinas e tests cun scolaras e scolars. Faschessas Vus quai anc ina giada uschia? Jau sun persvas che nus avain tschernì ina buna via, er ina via pragmatica. Nus eran natiralmain adina dependents dal giudicament dals experts en connex cun la pandemia. La scola a distanza ha bain funcziunà durant quatter emnas, ma quai n’è simplamain betg il medem sco l’instrucziun en scola. La cumponenta sociala manca e quella è fitg impurtanta per la furmaziun ed il bainstar dals uffants. Perquai avain nus decis detg spert da turnar tar l’instrucziun normala, cumplettond quella cun tests e per part cun mascrinas. Uschia èsi stà pussaivel da minimar ils ristgs e da proteger ils uffants. Damai, tut quellas decisiuns n’èn betg crudadas mo per «jux», mabain sin basa da la cussegliaziun da perits, sin basa da prescripziuns da Berna e resguardond il svilup da la pandemia. Restain en la scola, per precisar en la scola rumantscha. Voss antecessurs dal departament d’educaziun han giugà ina rolla impurtanta en connex cun il rumantsch grischun. Claudio Lardi aveva introducì l’alfabetisaziun cun rg e Martin Jäger ha lura inizià la retirada. Tge fa il Rumantsch Jon Domenic Parolini? Guardond enavos ha il chantun fatg tacticamain e politicamain in sbagl l’onn 2003. Sut il pretext da vulair spargnar tar ils meds d’instrucziun ha decis il parlament d’introducir l’alfabetisaziun en rg. Quai è sco da pender si il chaval vi da la cua. Perquai che la basa legala era anc adina la medema, numnadamain che las vischnancas pon decider sezzas! L’agir da regenza e parlament è stà quella giada malprudent. Da vegnir ussa activ da vart dal chantun e da vulair far ina midada, quai fiss politicamain sbaglià. Las decisiuns da las vischnancas èsi da respectar. Il rg ha vinavant sia funcziun, p.ex. a livel administrativ u en domenas da las medias. Savais anc tge ch’ha fatg lingias grassas avant exact quatter onns, l’avrigl 2018? Probabel las istorgias en connex cun il cartel da construcziun, istorgias ch’eran en sasez gia enconuschentas or dad artitgels da gasetta dal 2014 ed en connex cun las inquisiziuns da la Cumissiun da concurrenza WEKO. Dal 2018 han novs artitgels lura raquintà l’istorgia en moda pli suffisanta ed er revelond ac­ziuns da polizia encunter singulas persunas. Vus na discurris betg gugent da la tematica? Jau sun cuntent che l’entir cas è vegnì intercurì cun divers rapports ed en tut ils detagls. Il tema è evas. Jau hai ditg quai che jau hai da dir. Faschess Jon Domenic Parolini oz insatge auter? Sco gia ditg pliras giadas: vesend en la retrospectiva las dimensiuns da las cunvegnas da pretschs da quella giada, lura avess ins pudì u stuì reagir auter. A la fin dals quints sun gea er jau – cun construir noss’atgna chasa privata – stà ina victima da las cunvegnas da pretschs. Las davosas elecziuns per la regenza èn stadas cumplainamain en la sumbriva da quest scandal da cartel. Vossa reelecziun è gartegiada il 2018 mo per il nair da l’ungla. Tuttina giais Vus anc ina giada en la cursa. Pertge? Jau sun motivà, jau ma sent frisch e saun e plain energia. Jau vuless gugent cuntinuar cun bleras lavurs iniziadas en divers secturs. I dovra numnadamain in tschert temp per ve­gnir en la materia, per enconuscher tut ils mecanissems. Sin basa da quellas enconuschientschas ed experientschas vuless jau lavurar vinavant e ma metter en il servetsch dal Grischun. Ed insumma, jau sun il sulet candidat che vegn dad ina regiun al sid da Fideris, il sulet candidat dal Grischun dal Sid. Curt e setg – tge avais Vus fatg bain quests davos quatter onns e nua datti anc potenzial? Ils davos quatter onns avain nus pudì prender per mauns diversas sfidas. Prendain trais exem­pels. En il sectur da la cultura avain nus elavurà il concept da promoziun da cultura, nua che nus avain augmentà ils raps da promoziun annuala per 3 milliuns francs. En il sectur da la scola avain nus preparà la revisiun totala da la lescha da scola populara. Là datti propi in basegn d’agir, tranter auter tar las pajas da mussadras e mussaders da scolina. En il sectur da l’ambient avain nus preschentà il plan d’acziun «Green Deal», cun la finamira ch’il Grischun daventia enfin l’onn 2050 neutral al clima. Bainchapì, quai n’è betg mo d’avantatg per il clima, mabain porta era insatge a l’economia regiunala per exempel cun bleras investiziuns en connex cun sanaziuns energeticas. Cler, corona ha retardà singulas lavurs, p.ex. la revisiun da la lescha da scola. Ma nus essan sin buna via. Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini (AdC) – l’otgavel onn en la regenza.

Oz èn ellas pli u main svanidas – las stizuns da plattas e da cd’s. Ma pli baud, sapperlot! Là era quai il «place to be». Ir en stizun e tadlar musica e forsa sgrattar ensemen ils daners per cumprar in disc. Exact ina tala stizun descriva la band bernaisa Züri West en sia chanzun «Rain Dogs Learning to Crawl». Il chantadur Kuno Lauener chanta: «...u mir si aube umeghanget dert u hei… üsi Namittäg verplämperet u Musig glost.» Precis uschia eri. Be l’auter di hai jau udì que­sta chanzun al radio e sun perquai vegnì catapultà enavos per divers onns. Pervi dal maletg da questa stizun, pervi dal sentiment d’udir la libertad tras ils gronds uregliers, pervi dal sentiment dad esser sez super cool quel mument en la stizun en mia giacca da jeans. Però il musicist e texter Kuno Lauener na descriva betg simplamain talas situaziuns. El raquinta istorgias. En il cas da la stizun da plattas e da la chanzun «Rain Dogs Learning to Crawl» vai tar el per la famusa vendidra ch’era adina en la stizun, ina giuv­na ch’ils giuvenots aduravan: «..mir hei se aaggaffet...u när isch sie aube dür die Gäng schtouziert, verläge wärde chasch nid meh...» Kuno Lauener raquinta co el ha – surtut er pervi da la vendidra – passentà uras ed uras en la stizun ed ha scuvert uschia blera buna musica (p.ex. «Rain Dogs» da Tom Waits u «Learning to Crawl» dals Pretenders). Ed el chanta lura er che la vendidra haja in bel di bandunà la stizun e bandunà ils giuvenots («u irgendeinisch isch sie furt gsi, verschwunde us üsem Läbe»). La stizun da plattas haja midà pliras giadas possessur e saja lura a la fin svanida or da la citad. Tristischem! Però apunta, a Kuno Lauener è restada la musica ch’el aveva scuvert quella giada en la stizun. Ed a mai è restà Züri West! Mes tip dad oz è perquai: «Rain Dogs Learning to Crawl» da l’album Göteborg (2012) da Züri West. Di per di dat ina redactura u in redactur in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. La band Züri West al "Stars of Sounds" ad Aarberg ils 1. da zercladur 2012.

L’ura da la vardad s’avischina plaunsieu per deputadas e deputads sa radunads quest dis a Cuira per la segund davosa sessiun da la legislatura. Almain s’avischina questa ura per las deputadas e per ils deputads pronts da laschar eleger per ina ulteriura perioda d’uffizi. Gia la proxima ses­siun, dals 13 enfin ils 15 da zercladur, san las deputadas ed ils deputads, sch’igl è per els la davosa sessiun u sch’il suveran conceda ad ellas il dretg da represchentar il pievel cumin per ina ulteriura perioda d’uffizi en il parlament grischun. Anc mai n’è questa dumonda stada uschè averta, uss in mais avant la tscherna dal parlament. Il nov sistem d’elecziun porta midadas considerablas en la vita politica grischuna. Prognosas tge candidata e tge candidat che ballucca èn dentant strusch pussaivlas. Dentant betg sulet pervia dal nov sistem d’elecziun. En ils circuls d’elecziun pendan bain blers placats e blers chaus. Ils flyers che preschentan la schelta da persunas e partidas giaschan bain en plunas en las stgaffas da brevs. In cumbat electoral da fatscha tar fatscha, dad argument vers argument dals contrahents politics sin nivel dal circul manca dentant cumplet. Uschia n’èsi betg da smirvegliar che deputadas e deputads nizzegian la tribuna purschida en il Cussegl grond per anc ina giada prender il pled e persvader votantas e votants da l’engaschi persunal per ils interess da l’atgna regiun. Bain visibel è quai stà tar la dumonda per in nov center per la polizia da traffic a Cuira. Gist dus cussegliers guvernativs (Mario Cavigelli e Peter Payer) han stuì prender il pled per calmar las resalvas vegnidas principalmain dals represchentants da las regiuns per lung da la A13. Autras dumondas sco la chatscha u la planisaziun dal territori dattan adina spazi da talunar da l’administraziun ch’impedescha il svilup, u accelerescha la mancanza dal persunal dal fatg ed auter. Tranteren datti dentant era en il Cussegl grond situaziuns in zichel divertentas. Uschia è la fracziun da la partida liberaldemocratica stada permalada e retratg l’incumbensa da fracziun che pertutgava la planisaziun dal territori. Vera Stiffler, la scheffa da la fracziun liberaldemocratica ha renfatschà a la fracziun socialdemocratica d’avair copià ed adattà la versiun liberala per inoltrar ina versiun socialdemocratica en chaussa planisaziun. «Quai è pura tactica d’elecziun.» Aha, in zichel da la savur dal cumbat electoral è tuttina sa mussada in pau pli cler quest’emna en il Cussegl grond.

Il Cussegl grond ha discutà la mesemna davart la violaziun da la sfera privata entras dronas. Clemens Berther (AdC, Cadi) ha pretendì che proprietaris da dronas stoppian far ina scolaziun ed in examen. En la debatta ha il deputà da la Cadi chattà sustegn en plirs votums da sia partida. Il Cussegl grond ha dentant refusà l’incumbensa cun 83 cunter 23 vuschs. Ils represchentants da las autras fracziuns han argumentà che la sfera privata saja protegida abundantamain entras las leschas federalas. Sin plaun federal è plinavant en lavur ina revisiun che prevesa in obligatori da sa registrar ed ina scolaziun cun examen per pilotas e pilots da dronas.(rtr/fmr) Urgent discutar las sancziuns La fracziun socialdemocratica ha formulà ina dumonda urgenta en il Cussegl grond appartegnent sancziuns. En spezial less la fracziun savair da la regenza co ch’ella proceda pertutgant las sancziuns cunter la Russia. La dumonda è vegnida suste­gnida da la conferenza dals president da las fracziuns. Ed ha chattà il consentiment da la maioritad dal Cussegl grond che ha declerà la dumonda cun 102 cunter 5 vuschs sco urgenta. Uschia sto la regenza anc respunder durant la sessiun actuala las dumondas.(rtr/fmr) Evaluar la chatscha grischuna La regenza grischuna vul examinar l’avegnir da la chatscha grischuna ed evaluar sch’i dovra midadas. Quai ha cusseglier guvernativ Mario Cavigelli empermess la mesemna en il Cussegl grond. La PPS vuleva numnadamain savair co proceder cun la chatscha – surtut cunquai che ch’igl è era l’onn passà puspè ve­gnì sajettà memia paucs tschiervs durant la chatsch’auta.(rtr/fmr) Daners per la Cuppa Spengler En cas che occurrenzas grondas stuessan vegnir stritgadas pervia da Covid-19, datti daners dal chantun anc enfin la fin da l’onn. Suenter la Confederaziun ha uss er il Cussegl grond decis ­(unanimamain) da prolungar quest sustegn finanzial. En il passà èn 48 occurrenzas grondas s’annunziadas per quest sustegn dentant be la Cuppa Spengler ha stuì vegnir annullada pervia da corona. Quants daners ch’il turnier da hockey survegn duai ve­gnir enconuschent proximamain, hai num tar il departament d’economia sin dumonda dad RTR.(rtr/fmr) 200 milliuns per cas da direzza Dapi il cumenzament da la pandemia ha il chantun pajà 200 milliuns francs per cas da direzza. Quai ha confermà il minister d’economia Marcus Caduff sin dumonda dad RTR. Il Cussegl grond ha decis unanimamain da prolungar il program per cas da direzza. Quai suenter ch’era la Confederaziun ha prolungà sias mesiras enfin la stad. Enfin uss ha il chantun survegnì 86 annunzias, quai saja bler pli pauc che durant las periodas avant.(rtr/fmr)

Il cussegl d’administraziun da l’Assicuranza da malsauns e d’accidents ÖKK ha elegì Simon Neuner (47) sco nov CEO. Sco quai che l’assicuranza scriva en ina communicaziun als meds da massa, vegn el a cuntinuar cun la strategia da l’ÖKK, rinforzar e cumplettar quella cun si’auta cumpetenza. «Simon Neuner è ina persunalitad cun excellentas qualitads professiunalas ed umanas», scriva il president dal cussegl d’administraziun, Marcel Friberg. Simon Neuner è stà commember dal management da Helsana. Là ha el manà il sectur da la purschida da sanadad e svilup. Avant è el stà manader da la communicaziun e dal marketing medemamain tar la Helsana. Il nov elegì vegn a cumenzar cun sia funcziun tar l’ÖKK il mars 2023. Simon Neuner remplazza Stefan Schena ch’è stà 30 onns en servetsch da l’assicuranza ÖKK. En quels trais decennis ha el fusiunà pliras assicuranzas singulas ad in’interpresa cun 470 collavuraturas e collavuraturs, 20 emprendists, 183 000 persunas privatas e 14 000 interpresas assicuradas en Svizra. (cdm/fmr) Il nov CEO da l’ÖKK, Simon Neuner.

La stagiun dad ir sin viadi ha cumenzà. Quai mussan las colonnas da Pasca al Gottard ed era al San Bernardino. Blers restan pendids ed èn frustrads. Cun l’auto èsi fitg stantus da star en colonna sin l’autostrada. Perquai: prendai il tren. Empe dad ir be enfin Locarno u Lugano pudais parcar l’auto al a la staziun da Bellinzona e cuntinuar cun il tren. In bigliet per deponer in di custa 14 francs. Igl è ina pitschna expensa per spargnar irritaziuns sin l’autostrada vers Milaun e vinavant atras la planira dal Po. Giai ina giada a Bologna. Sche Vus reservais la Frecce Rossa viagiais Vus cun in tren che charrescha cun 300 km l’ura atras la planira dal Po. Vus arrivais baud en la chapitala da la Emilia Romagna. Igl è ina citad che n’è betg usche conuschenta sco per exempel Florenza u Venezia. Ella n’è er betg surchargiada da turists, malgrà imposants palasts, turrs e chasas da colur cotschna. Bologna dumbra circa 400'000 abitants. Ins po ir a spass sut arcadas (en tut 40 km!), mangiar ragout a la Bolognese, ina bunissima lasagne, in bun tagliere con affettato. Bologna è ses conturn cunfina cun las collinas da l’Appenin. Igl è ina regiun d’aut nivel culinaric. Paucs san ch’ils tortellinis derivan da quà. Il chaschiel ed il schambun derivan da Parma, ina citad en la vischinanza. L’aceto di Modena vegn er da qua. Ina fin d’emna cun il tren a Bologna è be da cussegliar. Adatg: i po custar in pau bler. Betg il viadi, mabain las delizias culinaricas. Bologna, cun sias turrs famusas, Asinelli (gronda) e Garisenda.

2019 ha la davosa radunanza da delegads da l’Uniun grischuna dals chatschaders da patenta gi lieu. Suenter dus onns cun restricziuns pervia dal coronavirus sa scuntran las chatschadras ed ils chatschaders mez matg a Ftan. En il center da la radunanza stattan intginas propostas, tranter auter quella da limitar il dumber da dis da la chatscha d’atun sin diesch. La 107avla radunanza da delegads vegn organisada da la Secziun da chatschaders Fasch’Alba che ha pudì festivar il giubileum da 75 onns il 2021. Avant 36 ha ella organisà la suletta e davosa giada questa tschentada dal parlament dals chatschaders grischuns. En vista a la radunanza dals 14 da matg 2022 en la halla plurivalenta Ftan ha la secziun che dumbra radund 50 commembras e commembers, edì in cudeschet cun interessantas contribuziuns davart la chatscha, la fauna e flora. Sper la radunanza sco tala porscha la secziun cul president dal comité d’organisaziun Andrea Carpanetti, er in program da rom als osps, a las delegadas ed als delegads. Limitar la chatscha d’atun La radunanza vegn dominada da las tractandas statutaras. Latiers appartegnan ils rapports annuals, quint e preventiv. D’eleger èn er singuls mandataris per la cumissiun da tir, quella da la scolaziun e perfecziunament sco er la cumissiun da chatscha. En votaziun vegnan dentant era duas propostas da secziuns. Uschia pretenda la Secziun Bravuogn da limitar la chatscha d’atun sin maximalmain diesch dis il november e december. La chatscha duai avair lieu mintgamai la mesemna, la sonda e la dumengia da la damaun enfin las 14.00. Quella lescha nunscritta da diesch dis duaja puspè avair vigur. 2021 saja la chatscha d’atun simplamain vegnida prolungada senza dumandar l’opiniun dals chatschaders. Dapli squitsch da chatscha muntia er dapli stress per la selvaschina e betg exnum pli grond success da chatscha. I saja er da resguardar la regulaziun da la selvaschina durant l’enviern tras ils animals da rapina gronds. Quella proposta vegn sustegnida da la maioritad dals commembers da la suprastanza centrala schlargiada. A chatscha cun surdina? Cun ina clera maioritad vegn sustegnida da la suprastanza centrala er la proposta da dastgar montar ina surdina (Schalldämpfer) vid buis cun in caliber 10,2 mm u dapli e dastgar ir cun quella er a chatsch’auta e chatscha d’atun. La Secziun Fasch’Alba argumentescha quai cun la ferma rebattida enten sajettar. Sut circumstanzias possia questa ferma rebattida er manar a blessuras en la fatscha. In siet chaschunia ina canera da 180 decibels e quai possia er esser da donn per la pel dal schumber. Cun ina surdina possian quests privels per la sanadad da chatschadras e chatschaders vegnir limitads. Dastgar montar ina surdina sin la buis per la chatscha è lubì en Svizra tenor la lescha da chatscha federala sulettamain cun ina permissiun excepziunala. Tenor la Secziun Fasch’Alba duai quella proposta vegnir acceptada per mauns dad ina proxima revisiun da la lescha da chatscha. Suenter dus onns da pandemia e senza radunanzas chantunalas pon las delegadas ed ils delegads da las secziuns da chatschaders puspè s’inscuntrar quest onn. La radunanza ha lieu a Ftan.

Columna Cuntrari a nossas disas essan nus oz baud. I ha anc parcadis. Suenter temps da gigina, fan occurrenzas culturalas spezialmain gust. Avant l’entrada a la chasa da scola a Danis spetga la brigada da cuschina sin ils emprims giasts. Nus salidain nossa quinada, nossa nezza e ses um. En l’intern stattan gia bleras persunas enturn. Nus enconuschain quella e l’autra e faschain printgas cun il pedel da scola e sia dunna, mia savrina sco ch’i sa mussa. Jau regord a ­l'istorgia dad Arno Camenisch – «Herr Anselm» – che reflectescha cun fina melanconia ses temp da pedel che va a fin. «Nossas stanzas èn plainas», di mes visavi. E propi, questa saira buglia la scola da ­glieud che salida, discurra e sa legra da sa vesair. Ins s’enconuscha. Er ils emi­grads da lunsch e da manaivel èn qua. «Hallo! Bi da veser toi!» Ins pudess crair ch’i sa tractia d’in eveniment da famiglia. En vardad ans chattain nus mo en nossa veglia patria. Dentant s’emplaina il foyer, ins auda quasi mo rumantsch. Jau ma legrel da mintga fatscha ch’jau conusch. Nus barattain regurdientschas. La ruaida è gronda, la glieud plain vita. I tuna sco tar ina reuniun a Bergamo. Nagin scutinim. Il temperament sursilvan s’exprima en vuschs sonoras. Plaun a plaun sa mova la cuminanza vers la halla da gimnastica ch’è vegnida transfurmada en ina vaira sala da musical cun rampa per il public, reflecturs da surengiu e paraids surtratgas en nair. Mintga plaz è occupà. «Frisal-Frisal» è in magnet, la Compagnia Rossini in garant per bun divertiment. Bleras e blers en sala han insatgi sin tribuna che stat damanaivel ad els, um u dunna, ami u amia, vischina u vischin, biadis e biadias. Armin Caduff, il maestro, sa tge che plascha a ses public ed el sa cumponer, diriger, motivar, persvader. El mussa dapi decennis che la cultura indigena profitescha da quai che vegn vitiers dal mund pli grond e viceversa. Onns ora ha el enritgì cun musica e chant la scena sursilvana – e lunsch sur quella or. Questa saira ma para la culminaziun da ses engaschament. Ses musical plain umor integrescha uffants e creschids, giuven e vegl, professiunals e laics. In tal project cumplessiv è ina prestaziun immensa che dovra l’engaschament da tuttas e tuts participants. Il public applaudescha cun anim suenter mintga solo u producziun dal chor u dals uffants. I regia ina atmosfera da legria e bainesser. I na dat nagut meglier che la cultura per promover il chit e bun spiert da cuminanza. Ella pussibilitescha stgomis socials, contacts, identificaziun cun il lieu. Ella lascha emblidar differenzas d’opiniun e promova la chapientscha vicendaivla. Questa saira è il spiert da cuminanza puspè returnà suenter in lung temp d’abstinenza ed attatgas persunalas. Jau sun in fan dad operas, da concerts e teater professiunal, ma jau sun ina gist uschè gronda animatura da musicals e teaters laics e mez professiunals. L’atmosfera d’ina preschenta­ziun sco quella a Danis è unica, enritginta e nunemblidaivla per participantas e participants – sco era per il public. In grond applaus! Rita Cathomas-Bearth è oriunda da Rabius, viva a Cuira e participescha cun gust a la cultura. Rita Cathomas-Bearth è oriunda da Rabius, viva a Cuira.

Prezià Reto Furter, en tes davos commentari has ti dà in brav lavachau a las deputadas ed als deputads grischuns. Ch’els hajan decis sbaglià approvond l’emna passada che lur debattas dal parlament vegnian en avegnir translatadas simultan. Ti has scrit en la Bündner Zeitung da sonda: «Nein, liebe Grossrätinnen, liebe Grossräte, Sie haben falsch entschieden!» E ti sco manader da la schefredac­ziun da la pli gronda chasa da medias en il Grischun – che producescha formats medials en tuttas trais linguas grischunas – has defendì l’argumentaziun dal deputà Rudolf Kunz (PLD, Cuira). Quel na vuleva questa gievgia passada betg introducir la famusa translaziun simultana. Era ti Reto argumenteschas en tes commentari sin lingia dal deputà liberal da Cuira, formulond l’opiniun ch’ina translaziun simultana impedeschia la chapientscha vicendaivla tranter las diversas gruppas linguisticas dal Grischun. Perstgisa Reto, ma quai è tenor mai ina brava «struvegiada» che ti has scrit qua, in pauper commentari or da tia plima, la quala jau appreziesch atg­namain. Bain cler, igl è legitim dad esser cunter ina translaziun simultana en il Cussegl grond. Ma lura per plaschair argumentar onestamain ch’i custia memia bler u ch’i saja memia babilonic u memia difficil da chattar dolmetschers. Ins po patgific er sa dumandar, sche quels raps na fissan betg investids me­glier autramain en la promoziun da las linguas minoritaras. Damai, i dat trasora «buns» arguments, gnanc da dir. Però da pretender ch’ina translaziun simultana en il parlament impedeschia la chapientscha vicendaivla, quai ma para detg singular, surtut sche quel argument vegn da tai, dad ina persuna ch’ha accumpagnà schurnalisticamain onns ed onns las debattas en il Cussegl grond. Nus savain gea tuts e tuttas co ch’i funcziuna: Deputadas e deputads da lingua taliana e rumantscha èn sfurzads/as da tegnair lur pledoyers per tudestg – per insumma vegnir udids da la maioritad tudestga en il parlament. Prendain in exempel: il deputà Lorenz Alig (PLD, Foppa) sto en num da Dieu tegnair ses votums en in sonor tudestg da scrittira. Sch’el tegness quel medem pled en ses ultra-sonor idiom sursilvan, lura na chapiss ses collega da partida Felix Schutz da Filisur in bel quex. Ed jau na vuless propi betg svalitar las cumpetenzas linguisticas dal deputà da Filisur. Però en num da Dieu, el na chapescha betg in votum rumantsch da Lorenz Alig. Quai è ina simpla realitad (grischuna). Che ti e Rudolf Kunz pretendais che gist ina tala situaziun – v.d. Lorenz Alig discurra en il parlament sco ses bec è creschì – fiss ina buna schanza per Felix Schutz da perfecziunar sia chapien­tscha rumantscha, quai svalitescha il Cussegl grond ad in lavuratori lingui­stic ed il rumantsch e talian a bels elements folcloristics retics. Ed i reducescha il cuntegn dal votum rumantsch da Lorenz Alig a frasas vidas en in bel vestgì rumantsch. Perstgisa Reto, ma igl è ina argumentaziun da surengiu, giu da la chanzla da la lingua ferma, ina posiziun cun la quala minoritads linguisticas èn confruntadas savens. Però la sala dal Cussegl grond n’è gea betg in stanza da scola per anc em­prender e perfecziunar in pau las linguas exoticas rumantsch e talian, per savair empustar la proxima giada dapli ch’in gelato a Poschiavo (sco ti scrivas) ubain per savair tscherner il dretg menu en l’ustaria a Sent. Na, il Cussegl grond è in lieu da debatta per las ideas grischunas, ina debatta che duai resplender linguisticamain la situaziun trilingua grischuna. Ed igl è in lieu nua che mintga represchentant/a dal pievel duai pudair s’exprimer en ina da las trais linguas uffizialas dal chantun. Lorenz Alig è halt en num da Dieu in Rumantsch – ed el ha il dretg da discurrer ses patua en il parlament grischun e da vegnir chapì pled per pled – er da Rudolf Kunz e da tai. A la fin dals quints di gea la lescha da linguas chantunala: «Tar las tractativas en il Cussegl grond ed en sias cumissiuns s’exprima mintga commembra e mintga commember en la lingua uffiziala da sia tscherna.» Ussa pon els finalmain far quai, sa chapescha sch’i vulan. Ed i vegn garantì che tuts vegnian er chapids – silmain en la sala dal Cussegl grond. Sch’ils raps èn uschia bain investids, quai è lura tut in’autra discus­siun, sur da la quala ins po patgific anc scriver ulteriurs commentaris. Questa replica sa drizza al «Kommentar der Woche» da Reto Furter, publitgà sonda, ils 23 d’avrigl 2022 en la Bündner Zeitung/Schweiz am Wochenende. L’emna passada ha il Cussegl grond decis d’installar ina translaziun simultana dad ina buna part dals votums en il parlament.

Il pictur artist Alois Carigiet ha vivì dal 1902 enfin 1985. El è in dals pli enconuschents artists dal Grischun ed er sin plaun naziunal e schizunt internaziunal vegnan sias ovras admiradas da bleras e blers. Il relasch da maletgs e placats è da gronda valita – en bain enqual stiva grischuna paradescha ina da sias ovras: Saja l’enconuschent cot selvadi, Uorsin e sias chauras ni maletgs da chasas, vitgs, baselgias e cuntradas. Il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun – il vitg natal dal pictur artist – dispona dad ina gronda exposiziun permanenta dad ovras dad Alois Carigiet. Latiers vegn in grond relasch dals conjugals Walter e Gertrud Gartmann-Köppel, medemamain cun ovras d’Alois Carigiet. Gia il terz onn en retscha sa deditgescha il museum questa stad a la gronda lavur dal pictur artist. Uonn stat l’exposiziun speziala sut il tetel «Alois Carigiet – l’inscenatur». Questa exposiziun speziala na mussa betg mo maletgs d’Alois Carigiet. Da vesair èn er placats e picturas muralas dad el. Alois Carigiet ha numnadamain decorà fatschadas internas, ma er externas da blers bajetgs, tranter auter l’ovra «Allegro con Spirito» el Muraltengut a Turitg ni ina pictura vid il «Schwarzer Adler» a Stein am Rhein. Fitg bain enconuschenta è er la pictura murala en la chasa dal Cussegl grond a Cuira. Ma er en plirs vitgs da la Surselva è sia pictura murala preschenta, tranter auter a Trun ni Mustér. A l’exposiziun èn il museum a Trun che cuzza entochen la fin october da quest onn, pon er blers placats creads d’Alois Carigiet vegnir contemplads. Tranter auter quel cun il tschut da l’anteriura Fabrica da ponn Trun, in auter per la Pro Juventute ni in per l’Exposiziun naziunala svizra 1939. I vala la paina da far il viadi a Trun – per exempel cumadaivlamain cun la Viafier retica – e da visitar là quella exposiziun particulara ni las ulteriuras partiziuns che documenteschan la istorgia da la val. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza senza garanzia che quel «tip» plaschia alura. Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa.

Chatschaders in pau pli vegls pon anc sa regurdar da las debattas fitg animadas tranter l’Uniun grischuna dals chatschaders da patenta e l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun. Per exempel a Flem l’entschatta dals onns otganta, cura ch’i ha dà ina dira debatta davart la chatscha da chamutschs. Jau na pretend betg talas debattas per part persunalas, ma tuttina ston ils chatschaders defender pli resolut lur interess che quai ch’igl è stà il cas ils davos onns. Motivs persuenter datti plirs. In è il grond dumber da tschiervs e l’influenza dals animals da rapina gronds sin quels. Ils tschiervs èn daventads bler pli attents ed uschè è la chatscha daventada pli greva. La consequenza: Las finamiras pertutgant il dumber da tschiervs ch’è da sajettar na pon betg vegnir ademplidas cun il sistem da chatscha actual. I dovra ina midada ed en quest connex duain ils chatschaders avair in cler pled el chapitel. Ademplir ils plans ston la fin finala er els. Per quitads chaschuna il svilup ordvart negativ da la populaziun dals chamutschs. Persuenter datti plirs motivs, ma adina puspè è dentant d’udir che la situaziun na saja betg megliera en las autras terras da las Alps. Quai po esser, ma nus – cun in dals megliers managements da la selvaschina – duessen er empruvar qua da chattar soluziuns en favur da la selvaschina, concret dal chamutsch. La concurrenza per il spazi da viver dals capricorns e dals tschiervs, ma er la tschoccadad dals chamutschs, il luf-tscherver e l’evla fan patir las populaziuns da chamutschs. Probabel datti anc ulteriurs facturs d’influenza negativa. Dapi la davosa radunanza da delegadas e delegads hai dentant anc dà in auter svilup remartgabel. Il dumber da lufs e creschì marcantamain e crescha vinavant. I dovra er dals chatschaders ina clara posiziun pertutgant ils animals da rapina gronds. Il luf è qua e resta qua, ma la dumonda, quants lufs ch’i possia vertir, sto esser lubida – er en ils circuls dals chatschaders. Autras organisaziuns dastgan er s’exprimer e fan valair lur arguments en quest connex. Cura ch’igl ha forsa num in di da sajettar lufs pervia da malsognas, èn ils chatschadurs probabel er pretendids. La radunanza da delegadas e delegai na dastga betg daventar ina sentupada da folclora. Jau ma damond nua ch’ils problems da la chatscha grischuna duain vegnir discutà, sche buc là. Chatschaduras e chatschadurs na ston betg sa zuppar da la publicitad cun lur opiniun. Il cuntrari: En debattas da votaziun fan els er valair lur optica e racoltan stima persuenter.

Ils 15 da matg 2022 ha lieu en il Grischun l’elecziun da la nova regenza. Las ultimas emnas ha la FMR preschentà sis candidats cun far a quels sis dumondas. Oz è l’architect Hans Vetsch da Grüsch, il setavel candidat, en roda. Hans Vetsch è independent. Ils emprims dis d’avrigl ha Hans Vetsch dà enconuschent sia candidatura per la regenza. El haja ponderà fitg bain la candidatura e saja conscient ch’ina elecziun midass bler en ses mintga di, ha Hans Vetsch che ha 72 onns ditg a la FMR. «Jau vuless daventar cusseglier guvernativ, perquai che jau sco independent vuless porscher a la populaziun ina alternativa tar la candidata ed ils candidats da partidas.» FMR: Hans Vetsch, tge vulessas Vus midar sco cusseglier guvernativ? Hans Vetsch: Jau vuless che la tematica da l’energia vegnia reflectada pli cumplessivamain sut l’aspect da l’effizienza. Ins sto metter il basegn d’energia da l’uman che viva en ina chasa en il center. Igl è faus da quintar quant’energia ch’in meter quadrat d’in abitadi dovra. Il medem vala per l’uschenumnada concentraziun dals spazis d’abitar. En l’ave­gnir stoi vegnir construì pli effizient ed igl è d’evitar in surdiever u in maldiever da terren da construcziun. Il sectur da construcziun consumescha il pli bler CO2 e perquai èsi d’evaluar fitg bain nua che quai dovra per exempel renovaziuns da veglias abitaziuns sco segundas abitaziuns. Abstrahà dals temas d’energia vuless jau era m’engaschar en la regenza per premias pli favuraivlas da las chassas da malsauns. La part obligatoria ch’è oz en mauns privats, stuess vegnir messa pli fitg sut l’influenza statala. Sche Vus vegnis elegids en la regenza ils 15 da matg, tge cusseglier guvernativ fiss Hans Vetsch? Jau fiss segiramain ina giada in cusseglier guvernativ independent. Jau hai da prender re­sguard sin nagin e poss m’engaschar per la meglra soluziun. Jau na stess betg da la vart sanestra e betg da la vart dretga, mabain adina là nua che jau hai il sentiment che la soluziun è a favur da la populaziun grischuna. E jau vegniss a m’engaschar per quellas solu­ziuns che jau sun persvas ch’ellas èn bunas. Candidaturas per la regenza da persunas independentas n’èn mai reussidas fin qua. È quai nagin problem per Vus da candidar sco independent? Na, quai n’è insumma nagin problem. Jau hai in bun team che sustegna mai en il cumbat electoral. Jau na fatsch nagins placats e nagins inserats en gasettas. Jau vuless realisar mia candidatura uschia ch’ins po dir ch’in sez en la regenza po vegnir acquistà da min­tga votanta u votant dal Grischun senza ve­gnir purtà d’ina partida. Er nossa Constituziun chantunala lubescha a mintga abitanta u abitant da sa metter a disposiziun per in mandat en la regenza. Vus essas architect independent ed in liber interprendider. In mandat en la regenza oblighescha dentant a bleras funcziuns ed incumbensas publicas. Vulais Vus quai ? Jau hai schon fatg mias ponderaziuns. En mia vita professiunala hai jau da far cun tuttas spartas da la societad. Las contractivas ed il manar projects e persunas en mia professiun ha purtà fitg bleras experientschas a mai. E jau poss dir che jau hai manà projects fitg cumplitgads. Plinavant ha in anteriur cusseglier guvernativ da Turitg confermà a mai che jau haja las abilitads d’exequir in tal mandat. Plirs schabetgs e facturs han manà mai a la decisiun da candidar. Sceptics envers mia candidatura èn sulettamain ils dus anteriurs cussegliers guvernativs Claudio Lardi e Martin Jäger. Els èn da l’opiniun ch’ina candidatura senza partida saja invana. Quant fitg vulessas Vus as engaschar per l’egualitad dals dretgs tranter dunnas ed umens en il Grischun? Quai ei per mai fitg impurtant. En emprima lingia stuain nus distgargiar las dunnas cun stgaffir dapli canortas d’uffants e maisas da mezdi en las scolas. Uschia pon anc dapli dunnas entrar en il mund da lavur. Plinavant m’engaschass jau per pli lungs congedis da maternitad e da paternitad. Cun tals congedis che promovan la qualitad da la famiglia promovain nus era las forzas da lavur qualifitgadas. Persunas spezialisadas dovran sustegniments en la vita famigliara. La plivalur da questas mesiras portan dapli ed ina meglra qualitad da lavur e taglias supplementaras al chantun ed a las vischnancas. Il chantun Grischun cun sias 150 valladas ha trais ritgas culturas e trais linguas. Sustegnais Vus la promoziun da tuttas trais linguas uffizialas dal Grischun, vul dir era dal talian e dal rumantsch? Las culturas e linguas minoritaras èn in impurtant tema per mai. Jau ma dumond dentant quant senn che quai far d’edir cudeschs da scola en tut ils idioms. Jau na sun betg in linguist, ma jau sun interessà da discutar davart linguas e culturas dal Grischun. Per mai stuess ins era promover ils dialects discurrids en tuttas trais linguas.

Cler, la vitalitad e normalitad dal rumantsch dependa en emprima lingia da mintgina e mintgin che dovra la lingua en ses mintgadi, en famiglia, en la vita sociala e societara, en la vita politica e religiusa, sin via, en scola, tar la lavur, en il consum da medias. Ma igl è evident ch’il diever activ da la lingua en ina cuminanza linguistica pitschna dependa er massivamain da las cundiziuns generalas: promoziun e protecziun dal rumantsch en scola, en la vita publica, en las medias, en la litteratura; preschientscha e prestige dal rumantsch a livel communal, chantunal e federal. Ina politica da linguas activa è damai primordiala per sustegnair il diever dal rumantsch e per garantir ses svilup, sia preschientscha, ses futur. Entant che nus avain en nossas vischnancas adina puspè l’occasiun da far politica linguistica (scola, societads, instituziuns ed inscripziuns publicas) è quai pli rar e difficil a livel chantunal. Ils 15 da matg avain nus enta maun noss med il pli effectiv da far politica linguistica chantunala: noss cedels electorals. Damai as less jau motivar da duvrar voss cedel electoral per far politica linguistica. As dumandai tge candidatas, tge candidats da voss circul electoral che s’expriman e s’engaschan en favur dal rumantsch. As dumandai er tge partidas ch’èn activas per la politica linguistica? Dain in sguard sin lur paginas d’internet ed ils programs preschentads: La rubrica «Bildung» sin la pagina unicamain tudestga da la Partida populara na cuntegna nagin text, ils temas lingua u cultura tschertgain nus adumbatten. Ed er las posiziuns da la Partida liberaldemocratica na cuntegnan ni il pled «lingua» ni il pled «cultura». Tar la Partida verdliberala chattain nus almain il statement general: «Wir tragen unserer kulturellen und sprachlichen Vielfalt Rechnung.» Tut auter tar l’Allianza dal Center: La pagina cuntegna l’entir program e las valurs da la partida er en rumantsch ed en il «Cumpass da la partida» suttastritga la partida che la diversitad culturala e linguistica saja «in element indispensabel da nossa vita en cuminanza» ed ella ans empermetta da s’engaschar «per il mantegniment e la tgira da las trais linguas chantunalas». Er la Partida socialdemocratica ed ils Verds ans preschentan in program politic en rumantsch, sustegna che la «plurilinguitad vivida saja ina valur inestimabla» ed empermetta da s’engaschar «per ina promoziun accentuada da lingua e cultura». Per gronda part responsabla per la politica linguistica è la regenza. Ed er là la dumonda: Quant engaschadas ed engaschads èn la candidata ed ils candidats per la politica linguistica? Er quai pudess esser in argument per la u als eleger – u betg? Quai ch’è tschert: L’actual cusseglier guvernativ responsabel per lingua e cultura ha demussà ils ultims quatter onns grond engaschi ed ha sustegnì mesiras concretas a favur d’ina politica linguistica e culturala effectiva en noss chantun. Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg. Rico Valär

Las lingias grassas e finas dal mais avrigl 2022 Il mund è gist in pau «sutsu» ed igl è per il mument grev da s’orientar tranter ost e vest, tranter dretg e sanester – u apunta tranter sut e sura. Apunta: tut è sutsura. Cumenzain cun il pretsch dal benzin. Là è la tendenza atgnamain evidenta – i va ensi. Schebain ch’ins sto sa dumandar, sch’igl è ussa propi eticamain pli prudent da prender l’ieli si dal sid enstagl da l’ost, dals oligarchs, dictaturs ed agressurs da sura u da quels da sut? Definitivamain engiu va «Igl Rutsch» cun il vitg da Brinzauls. Actualmain glischna il terren sut las chasas da Brinzauls per var 1,5 meters ad onn! Las autoritads han infurmà quest mais a Casti davart mintga detagl geologic ed idrologic. Daniel Albertin, il president communal da la vischnanca Albula/Alvra, ha era rendì attent che tut las lavurs sur e sut Brinzauls hajan custà enfin ussa 30 milliuns francs. Uschè laconic e tragic èsi damai: il vitg va engiu, ils custs van ensi. Grev èsi d’eruir las tendenzas e direcziuns en vista a las elecziuns chantunalas dals 15 da matg 2022. Vai ensi u engiu per partidas e candidats? Èsi d’eleger in candidat da vart dretga u plitost ina candidata da la vart sanestra? – In agid amez la campagna actuala pon dar politologs e lur instituts da retschertga che furneschan statisticas en crusch e traviers. E sche er quellas retschertgas na gidan pli nagut, lura datti anc adina ils «smartspiders». Quellas famusas tailas filien dattan apparentamain orientaziun e tegn a nossa vita politica. Perquai sun jau persvas: ils smartspiders vegnan a sa far valair er en autras domenas da nossa vita. Intgins exempels da noss avegnir: Vuls ti tscherner il dretg menu en ustaria? – Guarda il smartspider dals tortellonis sin la carta. Vuls ti chattar tia dunna da la vita? – Tschertga sin la plattafurma da dating il dretg smartspider. Tschertgas ti il dretg regal d’anniversari per tia figliola? – Lascha respunder a la figliola las 56 dumondas dal questiunari, uschia ch’il sistem spida ora a la fin il smartspider cun tut ses giavischs. Senza dubi, ils smartspiders vegnan ad esser ils QR-codes dal futur. Il prestige dad ina professiun specifica mussa definitivamain ensi – quel dad architects ed architectas. Bun, il Grischun è gia adina stà enconuschent per ses architects da vaglia: Olgiati, Zumthor, Caminada, Clavuot, Bearth, Deplazes e tut il rest dal «Hochparterre». Però ussa vulan architectas ed architects surpigliar per dal bun il domini grischun! Trais da set candidats/as per la regenza grischuna han numnadamain studegià architectura – Roman Hug, Carmelia Maissen e Hans Vetsch. La dumonda è ussa: Èsi bun dad avair tanta cumpetenza architectonica en la regenza? U na fissi betg pli prudent da far lavurar quellas persunas en lur anteriur métier? – Il Grischun duvrass urgentamain abitaziuns pajablas. Las alps èn gea si suren, si en las muntognas. Ed ellas vegnan cultivadas dapi tschientaners cun grond quità da puras e purs, da pasturas e pasturs. L’alpegiaziun funcziuna uschè bain che la Confederaziun ha perfin inoltrà l’entschatta d’avrigl a l’UNESCO la proposta per declerar la «stagiun d’alp» sco patrimoni mundial. Paucs dis pli tard è stada ina dieta dals chautegias e funcziunaris d’alps grischunas al Plantahof a Landquart. En quella chaschun èn vegnids preschentads sistems moderns per survegliar la muaglia e per controllar bigls e saivs – cun tracking da GPS e cun dronas. Uschia che puras e pasturs na ston forsa gnanc pli ir sin l’alp, mabain pon controllar tut sin lur telefonin davent da la val. Ussa sa tschenta mo la dumonda: Duai la Confederaziun menziunar quellas novas metodas tar la candidatura a l’UNESCO? – Forsa èsi meglier da taschentar quai. El na vegn betg da la vart dretga ed er betg da l’ala sanestra. El na vegn ni da sura ni da sut. – Hans Vetsch vegn dal Partens! Ed el va en cursa sco candidat independent per in dals tschintg posts en la regenza. Tar la preschentaziun da sia candidatura a Grüsch è el vegnì dumandà dacurt tge che saja ses plan u concept politic? – Sia resposta è stada surprendenta: «Quai è ina lavur pretensiusa, dad elavurar in concept politic. Jau stoss gea avair l’emprim ina tscherta invista en la materia. E lura vegn jau a ma stentar da chattar bunas soluziuns.» Uschia è tut cler: Hans Vetsch suonda cun ses program al motto d’antruras da Rudi Carrell: «Lass dich überraschen!» Davent da la staziun da Glion pudessi ir bainprest en lingia directa si en il territori da skis. Quest mais è numnadamain vegnida revitalisada l’idea da colliar cun ina pendiculara la citad da Glion cun il Péz Mundaun. Ina gruppa d’interess è sa furmada al pe dal piz per instradar in studi da realisabladad. Ma atgnamain na dovri gnanc quell’expertisa, perquai che la gasetta La Quotidiana aveva gia examinà manidlamain quella colliaziun avant var 20 onns. La redacziun aveva descrit en mintga detagl il project da colliar Glion cun il Mundaun en ina ediziun speziala da la gasetta – en in’ediziun dal 1. d’avrigl! Datti anc autras lingias grassas e finas da quest mais «sutsu»? – Bain cler: L’anteriur banchier Pierin Vincenz è vegnì sentenzià per trais onns praschun. Las punts pendentas a Solas na vegnan probablamain betg realisadas suenter ina sentenzia d’ina dretgira. E la modernisaziun da la plazza aviatica a Samedan dat bravamain da discutar en Engiadina. A tuts trais – a Pierin Vincenz, a las punts pendentas ed a la plazza aviatica – duain dar curaschi ils pleds ch’ils rappunzs da las Liricas Analas han chantà quest mais per la davosa giada: «Nus dein a vus alas, prendin vus cun nus en l’aria. Ord il mund confus, strusch real, plein colurs pli bialas.» – Insumma, simplamain davent da quest mund «sutsu». In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in schurnal grafic.

Per bleras pestgadras e blers pestgaders entschaiva dumengia proxima, l’emprim da matg, il pli bi temp da l’onn. Lu entschaiva numnadamain la pestga en pli u main tut las auas dal chantun Grischun. En singulas auas vegn fatga l’entschatta pir l’emprim da zercladur. Radund 4800 pestgadras e pestgaders retiran la patenta annuala, blers dentant er mo ina patenta dal di, da l’emna ni dal mais. En il chantun Grischun èn registrads flums cun ina lunghezza da radund 11 000 km, en 1700 km vivan peschs. Latiers vegnan radund 600 lais. En las auas dal Grischun datti 34 spezias da peschs e duas da giombers. Dapi l’onn 2002 ston pestgaders novizs absolver in curs per dastgar ir a pestgar. (fmr/hh) Dumengia entschaiva la pestga èn las pli bleras auas dal Grischun.

L’unda da fugitivs da l‘Ucraina è bler pli gronda che quai ch’ins ha spetgà. Dapi dals 12 da mars han 854 persunas da l’Ucraina chattà in suttetg en il Grischun. E sche la guerra cuntinuescha pudessan fin la fin da quest onn 7500 fugitivs da l’Ucraina tschertgar in suttetg en noss chantun. L’Uffizi chantunal da migraziun ha preschentà ier ses plans per metter a disposiziun novs alloschis collectivs. La FMR ha fatg quatter dumondas a Marcel Suter, il manader da l’Uffizi chantunal da migraziun. Il dumber da fugitivs saja bler pli grond che quel da la guerra dal Cosovo e quel da l’unda da fugitivs dal 2015. Quai han infurmà ils represchentants da l’Uffizi da migraziun, da l’Uffizi dal servetsch social e da l’Uffizi per scola populara dal Grischun. Sco gia tar la pandemia avant dus onns va il chantun Grischun era cun retschaiver ils fugitivs da l’Ucraina sia atgna via. Il chantun fa sez la lavur da tschertgar albierts e metter suttetg ils fugitivs cun status S. En auters chantuns vegnan las persunas che tschertgan in albiert repartidas sin las vischnancas e quellas ston organisar ils alloschis. Sco quei ch’il manader da l’Uffizi chantunal da migraziun Marcel Suter ha ditg a la FMR vegniss l’attribuziun directa a las vischnancas en dumonda, be en il cas ch’il chantun na pudess pli ademplir il pensum da plazzar ils fugitivs. FMR: Quants alloschis collectivs po il Grischun metter a disposiziun per dar suttetg als fugitivs da l’Ucraina? Marcel Suter: Nus avain ina lunga tradiziun umanitara. Nus faschain tut noss pussaivel. La finamira principala è che mintga persuna che vegn da l’Ucraina haja in suttetg. En il mument avain nus mintga di 30 persunas che arrivan en il Grischun sco fugitivs. Nus partin dal fatg ch’il dumber da fugitivs per di resta tuttina fin la stad. Nus avain gia l’onn 2015 gì il sentiment che nus na dumognian betg da plazzar tut ils fugitivs. A la fin finala avain nus chattà in alloschi per finadin. Ad interim èn er abitaziuns da vacanzas dadas a fit per fugitivs. Na dat quai nagins conflicts d’interess tranter turissem e migraziun la proxima stad? Il chantun Grischun va en sasez in’atgna via. Ils blers chantuns han ina quota d’attribuziun per las vischnancas e repartan ils fugitivs tenor questa quota e las vischnancas tschertgan ils alloschis. Tar nus fa il chantun questa lavur. Il chantun Grischun cun ses grond territori, sias pitschnas vischnancas ha in’autra situaziun da partenza. Perquai vulain nus reparter las persunas che vegnan da l’Ucraina a moda equala sin tut las regiuns. Quant fitg collavureschan ils chantuns cun organisar alloschis per ils fugitivs ? Gea, qua datti in pign conflict d’interess. Nus avain locaturs che dessan gugent a fit lur abitaziuns da vacanzas per fugitivs. Quai dentant be enfin la fin da zercladur, pervia da la stagiun turistica. Fitg plaschaivel èsi ch’i dat intgins possessurs d’abitaziuns da vacanzas che han revedì lur opiniun, perquai ch’els vulessan tuttina contribuir en chaussa. Malgrà tut vegni a dar locaturs che vulan disponer da lur abitaziun per il turissem. Là stuain nus chattar novas schliaziuns. Forsa era cun in alloschament collectiv. Co statti cun novs alloschis collectivs? Nus avain fitg bleras offertas. Davent da chasas da vacanzas, hotels u er immobiglias pli grondas sco qua a Cuira avain nus survegnì bleras offertas per prender a fit. A Cuira pudain nus uss prender a fit 41 abitaziuns. Lura avain nus chasas a Tavau, Cazas, Trimmis, Laax, Mustér u er Lizirüti. En contact essan nus er en in lieu en la Val Müstair ed en il Grischun Central. Nus duvrain 1700 letgs enfin l’avust proxim. Il cumenzament è la populaziun stada fitg averta e pronta per porscher maun cun alloschis. Quant gronda è questa prontezza uss? La bainvuglientscha è anc adina fitg gronda. Quai resent jau prest mintga di. Qua u là datti in problem cun in locatur che n’è betg cuntent. Ma quels problems pudain nus fitg savens discutar e metter ad acta. Impurtant èsi ch’ils locaturs sajan averts e tschertgan il contact cun nus da l’uffizi, sch’i dat confusiuns u discussiuns. Ina gronda sfida per il sectur d’asil dal Grischun Dapi ils 12 da mars 2022 ha il Grischun retschavì 854 fugitivs da l’Ucraina. Quai èn cleramain dapli che durant la crisa dal Cosovo d’avant 23 onns u durant l’unda da fugitivs dal 2015. Il chantun vul uss augmentar las capacitads en ils alloschis collectivs. Da las persunas da l’Ucraina che tschertgan protecziun, chattan actualmain 142 refugi en ina da las structuras collectivas dal chantun Grischun. 712 persunas èn alloschadas tar persunas privatas u famiglias ospitantas. Actualmain èn anc circa 186 letgs libers en las structuras collectivas. Perquai duain las capacitads vegnir augmentadas. Da las persunas da l’Ucraina che tschertgan protecziun, chattan actualmain 142 refugi en ina da las structuras collectivas dal chantun. 712 persunas èn alloschadas tar persunas privatas u famiglias ospitantas. Actualmain èn anc circa 186 letgs libers en las structuras collectivas. Concret duain la stad star a disposiziun 1700 letgs en alloschis collectivs, e radund 500 pussaivladads d’abitar per l’alloschament individual. En quest connex supplitgescha il chantun urgentamain las vischnancas da’l sustegnair en connex cun l’alloschament da fugitivs da l’Ucraina. Il chantun ha fatg ina dumonda da credit da 53 milliuns francs a la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Circa 40 milliuns vegnan restituids da la Confederaziun. 13 milliuns francs restan tar il chantun. Cifras actualas ed in appel Da las persunas fugidas da l’Ucraina han actualmain 142 persunas chattà in refugi en ina dals alloschis collectivs dal chantun. 712 persunas han survegnì suttetg tar persunas privatas u dar famiglias ospitantas. Ils alloschis collectivs ch’èn a disposiziun han actualmain circa 186 letgs libers. Enfin la stad duain star a disposiziun 1700 letgs en alloschis collectivs e 500 unitads d’abitar per l’alloschament individual. L’Uffizi chantunal da migraziun supplitgescha urgentamain las vischnancas da sustegnair il chantun en connex cun l’alloschament da persunas che tschertgan protecziun e d’annunziar al chantun abitaziuns disponiblas ed alloschis adattads (a partir da 35 persunas) Pussaivladads d’emprender la lingua L’Uffizi per fatgs socials e l’Uffizi da scola populara dal Grischun fan quint che che tranter 30 e 60% dals fugitivs vegnian a restar en Svizra. Independentamain da quai duain ils fugitivs cun status S survegnir ina purschida da mesiras da sustegn svelta e nuncumplitgada per dumagnar il mintgadi. Uschia han persunas cun il status S la pussaivladad da frequentar in curs da tudestg finanzià. Suenter in test da classificaziun linguistic èn planisads a partir da mez matg 2022 emprimas purschidas per promover d’emprender la lingua per persunas creschidas. Ulteriuras infurmaziuns èn da chattar sin la pagina d’internet www.gr.ch/ukraine.