Que pera, schi. Tuot mia vita am d’he adüna chatto ill’opposiziun ed uossa dandettamaing noudi cul flüm! Che agreabel. Stögl propi dir cha’m saint ün bun pô pü confortabel cu in tuot quellas luottas da pü bod. Adüna quist der da mauns e da peis per pruver da’m tgnair cunter il curraint ed uossa? Simplamaing lascher ir e giodair l’ova chi’m porta in calma vers il mer. E niauncha nun avair noscha conscienza. Scha guard a vus povers diavels chi giais sün via, vus purtais voss giuvs e rantais plumpunas landervi, vus demonstrais cunter la politica dals pussaunts. Vus cumbattais per la liberted intaunt cha tuots nus oters fains percumand al Cussagl federel ed als scienzchos, ans laschains metter in sclavitüd. Tuots ans ramassains scu la bês-cha i’l serragl e’ns laschains furer aint il bratsch per ans lascher squitter substanzas incontrollablas in nos bun saung. Eau am dumand cu cha quista müdeda es steda pussibla: Vus chi d’eiras adüna ils ferms e sgürs e Svizzers pella pel our, vus nudais dandettaming cunter il curraint intaunt cha’ls verds e socialistatschs adüsos da nuder cunter il flüm as laschan cun delizcha purter da las uondas. E’l pü tremend per vus povrets cun vossas plumpunas es cha voss egens capuriuns s’haun laschos volver e s’haun tuots fats vacciner, perfin Blocher e scha nu’m fal eir Maurer e perfin Mörgeli e l’oter, quel da la Weltwoche, tuots tradituors chi s’haun laschos volver dal curraint! Be vus auncha cun vossas plumpas, vus essas ils veritabels eroes da la liberted. Ninà, mieus chers, que nun es adüna fich ­agreabel da nuder cunter il curraint, u? Insè as fo que dal bain dad imprender üna vouta a giuver quella rolla: Tuot chi s’ödiescha e’s tratta scu scha füssas criminels. Vus gnis inculpieus per la düreda infinita da quista pandemia specata, e quelo cun radschun, cò pudais pruver da s’exculper quaunt cha vulais, que es propi vus chi attrais hoz la rabgia da l’inter pajais, güsta uschè scu cha da pü bod l’attraivans nus verduns! Cumainz bod ad avair ün pô cumpaschiun cun vus. Lascha vaira: Forsa d’he pers mieu saun scepticissem da pü bod. M’ho la vegldüm fat dvanter ün tel opportunist? Forsa vais propi radschun, vus plumpists, da nuder cunter il curraint, da’s doster cunter la dictatura da la sandet. Scha m’impais: Que füss bain meglder per nossa terra, scha la pandemia indebliss l’umaun, que füss bain be d’avantag scha la pandemia guadagness! Damain umauns e dapü spazi per la natüra! Ed eau invezza am lasch cò pachific purter da la politica dals ferms, varguogna, e guard tiers cu cha’ls eroes schaschinan cun plumpas e demonstraziuns. Eau nu d’he pü üngüna forza giuvenila in mias avainas (be pü anticorps da la vaccina)! Propi s-chandalus. Damaun pigl eir eau il giuv sün mias spedlas, no cun duos plumpunas d’Uorsin, ed eau vegn a’m masder i’l ravuogl dals plumpists. Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur. Göri Klainguti

Instituziuns haun hozindi pel solit üna pusiziun greiva in nossa societed uscheditta «postmoderna». Lur purteda e lur pais svaneschan viepü. L’individualissem, chi dominescha il sentimaint da viver infra numerus ambiaints, managia da pudair desister da tuot que chi accentuescha valuors scu respunsabilited, ingaschamaint pel bainster public ed altruissem. Minchataunt pera, scu scha duos muonds differents existessan parallelmaing. D’üna vart il muond da las instituziuns chi prouvan dad intermedier la necessited da s‘ingascher scu vschin – e da tschella vart il muond da quels chi giran in rudè be intuorn se svess. Tuots duos muonds s’ignoreschan vicendaivelmaing e nun haun da dir ünguotta l’ün a l‘oter. La fiduzcha illas instituziuns ho patieu vi düraunt ils ultims decennis ed es adüna auncha cuntinuedamaing sün la retratta. Que pertuocha autoriteds da las vschinaunchas, dal chantun e da la Confederaziun, la polizia, direcziuns da scoula, politikers e scienziedas. Impustüt las baselgias cristiaunas, e cò in prüma lingia las basel­gias chantunelas, sun confruntedas cun üna disfidaunza deraseda. La critica eir fich düra davart l’abüs i’l temp passo es güstificheda. Il ­s-chandel massiv e la var­guogna enorma nu paisa sün mincha baselgia listessamaing. Ma las consequenzas portan tuottas institu­ziuns ecclesiasticas in medem möd. Squasi ün chastih collectiv as muossa illas sortidas chi creschan inavaunt. Scha tuots contemporauns chi sortan da la baselgia saun che ch’els chaschunan a lunga vista cun lur pass? Ad imnatscha il prievel cha üna vusch dvainta viepü debla e gnaro mütta ün bel di illas vschinaunchas da la Rumaun­tschia: üna vusch chi ho predgio daspö tschientiners l’evangeli, chi ho pissero per l’educaziun e la furmaziun, chi ho sviluppo la lingua rumauntscha in connex culla traducziun da la Bibgia e chi ho fabricho cluchers per collier tschêl e terra, per glorificher a Dieu e per ­umaniser ils umauns. Il sgraffito il pü lung in l’intera Engiadina renda omagi al clucher da la baselgia San Andrea a Chamues-ch. Il dit es situo vi da la fatscheda da la chesa chantunaisa e tuna: «Tü clucher be co daspera / dest a nus la buna mera / e colliast ota sfera / cun nus oters co sün terra./ Tres noss dis tü ans cumpagnast,/ cun ta vusch pel nom ans clamast / invidand al grand viedi / tres la foss’ ad oter stedi.» Il sgraffito chaunta da la fidelted dal clucher chi nun ho banduno mê sia plazza. In sia fidelted as spievla la fidelted dal Segner e sia vöglia dad esser preschaint in üna vschinauncha. Nu füss dabsögn cha quista fidelted dubla as reflectescha eir in üna fidelted da la populaziun? In tel möd cha la populaziun cultivescha la cretta, traunter oter i‘ls cults divins? Inua sun ils intellectuels chi mettan quistas dumandas? Bgers haun eir già banduno la baselgia e tegnan distanza. Lur lezcha füss insè d’avair chüra per las instituziuns preziusas e las scuvrir adüna danövmaing. Traunter oter in poetisand nouvas chanzuns dals cluchers. David Last è reverenda refurmà a Bever ed a La Punt Chamues-ch. David Last , reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

La suprastanza cumünela da Samedan ho delibero il budget cumünel 2022 per mauns da la radunanza cumünela dals 9 december. Il quint serra cun ün surpü d’expensas da s-chars 1,9 milliuns francs. Grazcha a la realisaziun da las imsüras per spargner ho il chapitêl ester pudieu gnir diminieu daspö l’an 2013 pü ferm e pü svelt cu planiso da 56 milliuns francs sün 21,5 milliuns francs. La suprastanza cumünela comunichescha cha’ls debits actuels sajan grazcha al svilup positiv da las finanzas cumünelas e dals fits istoricamaing bass sül marcho finanziel auncha supportabels. In vista a quist svilup füss üna diminuziun dal pè d’impostas pussibla. Perque propuona la suprastanza cumünela da sbasser il pè d’impostas da 95% sün 85% da l’imposta simpla chantunela. (fmr/fa)

Illa chesa editura SJW/OSL es cumparieu «Tschercho liun» da l’autur da litteratura per uffants Daniel Fehr. Quista istorgia dal liun ed otras bes-chas do que in puter, tudas-ch e frances. L’autur Daniel Fehr confruntescha a las giuvnas lecturas e lecturs cun ün problem social chi po tucher a bgers cuort avaunt la pensiun. Liun es gnieu pü vegl e perda sia plazza da lavur i’l zoo. Cun tschercher nouva lavur riva el in cumpagnia dubiusa. El nu’s lascha però surmner. Las illustraziuns ho fat Pia Valär e tradüt l’istorgia ho Ursina Blumenthal-Urech. La chesa editura OSL es üna fundaziun dad ütil public e promouva daspö 90 ans buna litteratura per uffants e giuvenils. Puster il «Tschercho liun» as po que per e-mail office@sjw.ch, ulteriuras infuormaziuns www.sjw.ch. (fmr/fa) «Tschercho liun» es il 2668evel quadernin cha la chasa editura OSL ho publicho.

Sül 70 evel anniversari da Paulin Nuotclà als 11 november cumpara ün nouv cudesch davart la vasta ouvra dal artist engiadinais. Pol Clo Nicolay, magister in pensiun e quino da Paulin Nuotclà, ho miss insembel üna tscherna da chanzuns, purtets, comics, illustra­ziuns, publicaziuns, caricaturas e sgrafits traunter il 1964-2018. Sün 67 paginas vain insè quinteda l’istorgia da Paulin Nuotclà. Eir scha Paulin Nuotclà nun ho pera uschè ­gugent il conguel: Ma il «Bob Dylan» da l’Engiadina nun es be cuntschaint tres sieus hits scu «Engiadina» u «Das Tragliun», Paulin Nuotclà ho eir creo üna vasta ouvra in differents champs artistics. Als scolars dal ans 70 ed 80 è’l magari eir auncha cuntschaint scu disegnadur ed autur dal comics intuorn las aventüras da Baldi, Niccal e barba Jaquan, als oters scu restaurataur da sgrafits, pittur, scriptur e magister. In möd cronologic ho Pol Clo Nicolay miss insembel üna bella tscherna dad ouvras, chi quinta ün’egna istorgia. Ün cudesch scu algordaunza L’ideja da scriver ün cudesch sur da Paulin ­Nuotclà vaiva Pol Clo Nicolay già gieu avaunt desch ans, ma uossa sül 70evel anniversari dal artist d’eira que cler per el, ch’el realisescha quist proget. «In prüma lingia vulaivi fer que per la famiglia scu algordaunza al artist. El nun es ün solit! Paulin merita ün cudesch cha la glieud possa guarder che ch’el ho tuot fat», managia Pol Clo Nicolay. Our dal proget per la famiglia es dvanto alura qualchosa pü grand. Per l’autur dal cudesch d’eira que important cha’l cudesch hegia ün fil cotschen e cha l’ouvra da Paulin Nuotclà stetta i’l center dal cudesch. Per la grafica s’ho Pol Clo Nicolay pudieu lascher süll’experienza da preschanter da Jon Duri Gross. Els haun già lavuro insembel pel Chalender Ladin ed uschè haune realiso quist proget düraunt l’an passo. Cudesch cun bgeras illustraziuns Il fil cotschen grafic as muossa già sülla cuverta dadains dal cudesch, el es cuverno cul blov tipic dal comics da Paulin Nuotclà, e quist fil as tira tres tuot il cudesch. Cun bgers purtets e pochas declaraziuns davart da l’autur staun las ouvras aint il center. Il cudesch ho il böt dad almain documenter ün poïn la lavur artistica da Paulin Nuotclà düraunt sieus 70 ans, scu cha’s legia i’l pream. Sper las ca. 1200 paginas da comic exi­stan numerus purtrets dal artist. Quists purtrets sun derasos in stüvas e sulers e que nun es propi cler quaunts chi existan. La schelta musseda i’l cudesch cumainza tar sias prümas ouvras realisedas cun 13 ans, e’s tira zieva inavaunt tres ­tuot sia vita. Impü do que perfin ün pitschen sguard i’l diari da Paulin Nuotclà scu eir üna seria da purtrets chi sun gnieus fats düraunt ün congedi artistic a Madeira dal 2006. In möd interactiv Eir ils texts da chanzuns dal chantautur haun sper il purtrets üna plazza integrela aint il cudesch. In möd interactiv e grazcha ad ün code da QR as po directamaing tadler la chanzun e ler speratiers ils texts critics da Paulin Nuotclà. Que es ün grand plus vi da quist cudesch. Publicaziuns e texts da cuvertas d’album cumpletteschan la schelta da Pol Clo Nicolay. L’autur quinta cun pochas, ma informativas remarchas ils puncts decisivs illa biografia da Paulin Nuotlcà. «Scu quino d’he üna relaziun persunela cun el e d’he vis che ch’el ho fat ils ultims ans», quinta l’autur. Quista relaziun as muossa eir i’l cudesch, id es ün cudesch per part intim cun fotografias privatas da famiglia, garnieu cun diversas anecdotas. Resguardand l'inter paquet da quista publicaziun, vegn eir cler che cha la remarcha i'l pream dal cudesch managia: «A Paulin haja adüna dat be sco Paulin.» Il cudesch (67 paginas) po gnir retrat sur Pol Clo Nicolay a Ftan, claudia.polclo@bluewin.ch Paulin Nuotclà in sieus giuvens ans, insembel cun sia futura duonna Margret. Düraunt ils ans 70 fin l’an 1989 sun cumparüts ils «Comics» da Bernina von Guaita. Paulin Nuotclà ho contribuieu lo sieus raquints e disegns. Paulin Nuotclà scu cha’s cugnuoscha düraunt ils ans 80. Il frontispizi dal nouv cudesch muossa ün autopurtret da l’an 1983.

Ils presidents cumünels Roberto Zanetti (Madulain), Andrea Gilli (Zuoz) e Riet Campell (S-chanf) haun fundo in marculdi la nouva organisaziun turistica «Uniun Engiadina Plaiv Turissem». Da las quatter vschinaunchas illa regiun da la Plaiv as partecipeschan però be trais alla nouva organisaziun turistica. La quarta vschinauncha, la Punt Chamues-ch, nun es da la partida e voul in futur collavurer pü stret cun l’organisaziun da turissem da San Murezzean, «ESTM».Tres l’uniun speran ils fundaturs dad amegldrer ed adatter las structuras existentas da las trais vschinaunchas. Impustüt i’l sectur digitel e tar la vendita da prodots as voul lavurer insembel pü stret. President da l’uniun davainta Duri Campell, l’anteriur president cumünel da S-chanf ed anteriur cusglier naziunel. L’ideja d’üna tela organisaziun nun es nouva, fin avaunt desch ans haun las vschinaunchas auncha lavuro insembel i’l sectur turistic. Da quel temp d’eira La Punt Chamues-ch eir commember da la «TOP Engiadina», l’anteriura organisaziun turistica da la Plaiv. (rtr/fmr)

Engiadina Glüsch verda per la planisaziun dal «InnHub» e premi Digi-Tal Il proget «InnHub» a La Punt Chamues-ch es ün ulteriur pass inavaunt. La regenza ho appruvo la revisiun parziela da la planisaziun locala, cha la vschinauncha vaiva decis in lügl da l’an passo. Uschè sun s-chaffidas las premissas per realiser il proget «InnHub», chi’s rechatta i’l territori d’abiter e d’industria Truochs/Resgia. Il proget «InnHub», traunter oter eir cuntschaint per la partecipaziun dal renumno architect Sir Norman Foster, prevezza da spordscher pussibiliteds da lavur, da seminari e da sport. Impü es previs üna cafeteria, üna butia specialiseda sün prodots locals e diversas abitaziuns. Pünavaunt ho il proget digitel miaEngiadina survgnieu las pü bgeras vuschs da la concurrenza Digi-Tal. Üna trentina da progets digitels sun gnieus inoltros e lura gnieus valütos dad üna giuria. (rtr/fmr)

Scienzos, activists dal clima e politikers as chattan auncha quist’eivna a Glasgow per üna conferenza davart il clima. Ün chi ­observa quista conferenza cun grand interess es il glaciolog engiadinais Felix Keller. La FMR ho discurrieu cun el davart la schanzas e sfidas in connex cul müdamaint dal clima. Tschinch aunz las dudesch u dafatta ün passo las dudesch? Zieva la conferenza da clima a Paris avaunt ses ans sun las aspettativas a la politica globela stedas grandas. Impü ho la pandemia s-chatscho la tematica dal müdamaint dal clima our da las medias ed our dals chos da la societed. Üna persuna chi s’occupa già passa quaraunt’ans cul müdamaint dal clima in Engiadina es Felix Keller. Cun sieu grand optimissem è’l da l’avis, cha nu saja auncha memma tard e cha rivainsa da müder qualchosa. FMR: Observa El scu glaciolog insomma la conferenza mundiela dal clima a Glasgow u es que be ün teater politic sainz’importanza? Felix Keller: Tenor me nun es que mê memma tard per fer qualchosa. La dumanda es be inua cha perdainsa memma bgera effectivited. Per me es que cler cha nus stuvains fer qualchosa. Eau craj cha que vezza uossa aint bod minchün. L’otra dumanda es, quaunt svelt cha reagins. Scha durmins auncha desch ans, alura dvainta que adüna pü greiv e pü cher.Quista conferenza nu’s dess der sü memma bod, bgeras persunas pensan cha que saja be «bla bla» e cha nu capita ünguotta.La granda dumanda zieva la conferenza dal clima da Paris dal 2015 es steda, scha’s riva da fabricher sü ün sistem pel commerzi da certificats d’emissiuns chi funcziuna. Tar quist tema mauncha la clerited per gnir inavaunt. Eau sun da l’avis, cha que gnaro oura scu a Paris. Lönch nu’s vaiva üngün resultat, ma tuot in ün dandet d’eira’l listess cò e que s’ho definieu böts da clima. Da mia natüra no nu dun eau sü gugent memma bod. Che sun tenor El ils puncts pü importants cha la politica globela vess da realiser cunter il s-chodamaint dal clima? Insè es que già lönch cler che cha nus stuvains fer, nempe redüer las emissiuns dals gas cun effet da serra. Eau d’he güst udieu d’incuort ün’emischiun dal SRF, inua ch’üna gruppa da retschercha da l’ETH Lausanne ho invento üna nouva tecnologia per prodüer betun cun üna reducziun d’emissiuns da CO2 per 30%. Que’s schmauncha gugent cha och pertschient da las emissiuns da CO2 vegnan da la produc-ziun da betun. Ils scienzos haun fat oura cha scha tuot il muond cumanzess a construir cun quist nouv tip da betun, alura as pudess redüer las emissiuns da CO2 per 400 000 tonnas l’an. Que correspuonda a tuot las emis-siuns da l’Australia in ün an. La summa da tuot ils pass cunter il müdamaint dal clima es importanta e que do a me il curaschi per dir: Nus rivains al böt. Il pü problematic per me sun quellas persunas chi nu crajan gniauncha landervi. Po que avair ün effet globel, scha la pitschna Svizra piglia imsüras cunter il s-chodamaint dal clima? In mincha cas. Güsta quel exaimpel cul betun ch’eau d’he do aunz es ün da bgers. Scha üna da nossas scoulas otas inventa ün nouv tip da betun, culla listessa qualited scu il betun chi vain prodot hozindi, alura redüains nus dapü CO2 scu cha nus prodüains. Cha la Svizra ho üna tscherta rolla da pionier illa scienza e cha nus vains las resursas dad inventer nouvas tecnologias es pü u main cler. Ma che imsüras as po piglier i’l minchadi scu persuna singula? Eau craj eir lo es que la summa dals detagls. Mia amia per exaimpel sto a St.Gallen in üna chesa, inua cha tschinch famiglias abitan insembel. Güsta sterzas haune discus cha vö-glian be aunch’ün auto per tuot la chesa e zieva haune constatto cha dafatta quel nu gnaro druvo plainamaing. Il temp cha minchün stu avair ün auto es simplamaing speravi. Eau nu d’he daspö 20 ans pü üngün auto. Dimena es que decisiv inua cha’s sto. Eau abit duos minuts davent da la staziun. Cler es que üna furtüna ch’eau d’he chatto ün’abitaziun uschè daspera a la staziun. Sch’eau abitess a Bever, füss que natürelmaing ün’otra situaziun, que vezzi schond eir. Que cumainza tar mincha singula persuna. Ed eau cugnuosch intaunt uschè bgera glieud chi’d es pronta da viver in ün oter möd. La contribuziun cha pudains fer es tres las re-tscherchas ed il savair in nos pajais. Impü voul eir üna granda part da la populaziun surpi-glier respunsabilited pel futur dals egens iffaunts. Eau nu d’he temma cha nus nu rivainas da fer qualchosa. La dumanda es be, scha que es svelt avuonda. «MortAlive» es il nom creativ da sieu egen proget da vadrets. Per tschertas regiuns dal muond sun las prognosas da scienzios pütoust negativas. Cu vezza El il futur da la natüra in Engiadina, pütoust mort u «alive»? In connex cul proget da «MortAlive» d’he pudieu fer bgeras experienzas cun glieud illa regiun dal Himalaya. Nus nu vains üngün’ideja, quaunt difficila cha la vita es già uossa illas regiuns süttas dal Himalaya. Pel mumaint craj eau cha l’Engadina, chi’d es insembel cun la Val Müstair üna dallas regiuns las pü süttas in Grischun, varegia eir auncha in 30 fin 40 ans avuonda ova. Sün maungel da naiv e cunter prievels da natüras savainsa piglier imsüras, ma scha nu s’ho pü avuonda ova, es l’istorgia alura a fin. Que do adüna darcho persunas chi crajan, cha «MortAlive» saja be ün proget turistic. Que nun es insomma na il cas! Quellas persunas sun alura eir tuot stuttas, schi odan cha’l proget es be cò per güder a quella glieud sainza ova, perche cha sainz ova nu do que üngüna vita. La schanza da l’Engiadina in connex cun «MortAlive» es, scu eir l’exaimpel dal betun, cha nossa iniziativa po güder ad otras regiuns, chi haun già hozindi grandas difficulteds. Ils cuosts pel proget sun indichos cun ca. 100 milliuns francs svizzers (sün 30 ans). Es que uossa üna tecnologia be per pajais richs? Es il cumbat cunter il s-chodamaint dal clima in generel be ün problem cha pajais richs as saun praster? Eau craj cha’l cumbat cunter il müdamaint dal clima custaro enorm bger. Que do già hozindi il Green Climate Fond, chi ho già uossa a dispusiziun sur 10 milliardas dollars.La resposta es fich simpla: Scha’ls pajais richs nu güdan als pajais povers, alura varonsa in futur dapü fügitivs, dimena es que eir üna dumanda dal avantag per nus svess, scha güdains als oters. La dumanda quaunt cher cha’l proget es, nun es per me pel mumaint importanta. Il prüm pass stu esser il svilup da la tecnologia da la sua da naiv, dalum cha quella es pronta, as vezza eir cha’s po gnir ingiò culs cuosts. Que as vzaro eir dapü pussibiliteds da druver stuppas da glatsch, chi cuostan ün millievel d’üna sua da naiv. Que es scu cun mincha tecnologia, que’s stu cumanzer üna vouta. Scha’s pensa al cumanzamaint già memma ferm vi dals cuosts, alura nu’s cumainza niauncha. Eau sun fich grat, cha la Svizra es pronta da pajer il svilup da quista tecnologia. Tres la pandemia da corona es la tematica dal s-chodamaint dal clima ida ün pô in schmanchaunza. Cu pudains render attent darcho pü activmaing süls problems chi vegnan chaschunos? Eau craj cha quista tematica vain automaticamaing darcho inavous. Que s’ho vis quist an in Germania cun las ovaziuns, il tema d’eira dalum darcho preschaint. Eau d’he pütoust temma, cha que es darcho memma svelt inavous cun tuot la fermezza. Per me es la dumanda pütoust cu cha nus rivains da motiver la glieud e na cu cha la glieud vain darcho consciainta. Esser consciaint voul eir dir cha la glieud ho temma, e temma es ün nosch factur per la motivaziun. Ün sömmi füss, da fer our dal müdamaint dal clima ün trend per protecziun da clima – qualchosa chi fo plaschair e cha fains gugent. Sch’eau stögl fer qualchosa, alura nu fa-tschi que adüna cun tuot las forzas. Tal müdamaint dal clima füss que uossa important cha fessans memma bger. Ed uoss’auncha ün’otra dumanda. El es eir violinist ed ho cò e lo eir do concerts sün ün vadret. Cu es vairamaing l’accustica, scha’s suna sün ün vadret? Eau nu vess mê cret ch’ün vadret ho uschè üna bella accustica. La prüma vouta ch’eau d’he alura suno aint in ün vadret, in ün cuvel da glatsch, lo d’eiri stut. Eau nu vess penso, cha la resonanza dal glatsch saja uschè buna. Ma cur cha vains alura suno la prüma vouta dadour sün ün vadret, nempe in october 2012 sül Vadret Pers, lo d’eiri complettamaing fascino, quaunt bel cha que tuna, que nu vessi mê penso. Il glaciolog e sia gïa Felix Keller es creschieu sü a Samedan ed ho promovieu a l’institut per construcziun idrologica, idrologia e glaciologia a l’ETH Turich. Daspö passa 20 ans es el co-mneder dal listess institut a l’Academia Engiadina a Samedan. Felix Keller s’ho eir fat ün nom scu pionier in connex cul salvamaint da vadrets. El ho invento üna tecnologia per frener l’alguamaint dals vadrets. Cun sieu proget «MortAlive» voul el pruver oura quista tecnologia vi dal vadret da Mortaratsch. El voul innaiver la surfatscha dal vadret, ma sainza bsögn d’energia. Tres sia paschiun es il vadret eir già gnieu ün palc per Felix Keller. El es violinist ed ho fundo la gruppa da musica Swiss Ice Fiddlers. Il böt dals Swiss Ice Fiddlers es da mner ad alguainter cours e na il glatsch.

Cun 41 cunter tschinch vuschs ho decis la populaziun da S-chanf in marculdi passo in radunanza cumünela da vender 2500 m² terrain agricul e da god per ingrandir l’Hotel Veduta a Cinuos-chel. Il possessur e mneder da gestiun da l’hotel, Gudench Campell, ho preschanto in marculdi passo in radunanza il proget per l’ingrandimaint da l’hotel Veduta. El maina l’hotel in terza generaziun e vögl s-chaffir cun sieu proget bunas cundiziuns per l’existenza da l’hotel. La situaziun actuela es nempe cha la restoraziun e l’allogi funcziunan bain, però las capaciteds actuelas sun rivedas al limit. Actuelmaing maunchan localiteds da lavur e cumünaunza. Impü maina la pusiziun dasper la staziun avantags e dischavantags. Perque voul il possessur ingrandir vers nordvest. Per pudair insomma realiser ün nouv fabricat, as stu müder la zona d’abiter e la zona agricula e da god in üna zona adequata – in quist cas in üna zona d’hotel. Quist pass po gnir fat cun üna revisiun da la planisaziun d’ütilisaziun applicheda directamaing al proget. President cumünel ho piglio s-chüsa Cha’l chantun pussibiltescha quist pass be in connex cul proget da l’ingrandimaint da l’Hotel Veduta, haun infurmo ils respunsabels da la vschinauncha in radunanza. Causa cha tar il possessur da l’hotel as tratta que dal figl dal president cumünel, ho quel tut s-chüsa in chosa. Ün fat es, cha pel mneder da l’hotel es il müdamaint da la zona d’abiter in üna zona d’hotels üna perdita da valur dal terrain, dal rest guadagna el darcho valur cul müdamaint da la zona agricula e da god in üna zona d’hotel. Da manzuner es però, ch’üna zona d’hotel es lieda a la gestiun d’ün hotel e nu permetta otras speculaziuns. La cumischiun da gestiun vaiva fat la proposta da müder il prüm la zona ed alura pür vender quella per ün predsch pü ot. Ils preschaints sun però seguieus cun granda magiurited a la proposta da la suprastanza e da fer in quist cas – scu tar oters progets d’hotel in vschinauncha eir – promoziun d’economia per üna gestiun fich importanta. Ün commember da la cumischiun da gestiun es sto dischillus da la decisiun democratica ed ho banduno our da protest la sela. Quels chi sun restos, haun in seguit delibero unanimamaing duos credits per la gestiun ed investiziuns per la rait fibroptica (Energia S-chanf) ed haun aderieu a la nouva cunvegna da prestaziun 2022 fin 2025 culla Fundaziun provedimaint da sandet d’Engiadin’Ota. (pl/nb) Il possessur e mneder da l’Hotel Veduta a Cinuos-chel voul ingrandir l’hotel e la spüerta.

Il giuven start-up «Feey» da Flawil i’l chantun St.Gallen venda daspö settember 2019 diversas plauntas da chesa sur l’internet. L’eivna passeda hauni guadagno ün import dad 1,2 milliuns francs ill’emischiun «Die Höhle der Löwen» sün 3+. Que es ün nouv record ill’ediziun svizra da l’emischiun. Ün dals fundatuors da «Feey» es il giuven impressari engiadinais Severin Candrian. Per el d’eira que üna granda surpraisa d’avair guadagno ün tel import. L’emischiun «Die Höhle der Löwen» tratta da giuvens start-ups chi haun l’occasiun da preschanter lur idejas a tschinch giurors. La giuria, ils liuns, consista dad investuors, chi haun d’üraunt lur carriera realiso simils progets e fundo egnas dittas. Il böt da las partecipantas e dals partecipants es da persvader als giuruors da lur idejas e da survgnir ün’investiziun in barat cun üna procentuela da la ditta. Sper l’agüd finanziel vegn eir l’experienza professiunela e la rait da contacts da bun als start-ups. Ün paquet cumplet Ma che es vairamaing l’ideja d’affer da «Feey»? «Nus essans da l’avis cha plauntas nu sun gnidas vendidas güst fin uossa. Scha’s fo il conguel cun glieud chi ho ün chaun u ün giat, es que normel cha’s ho ün docter u ün veterinari. Ma tar plauntas d’eira que scu listess. Üna vouta ch’ellas staun mel, as lascha murir ellas e’s bütta davent », declera Severin Candrian. Ils cliaints nu paun be cler oura e puster plauntas our d’ün vast sortimaint, els paun eir profiter da la cussagliaziun e dal savair dal docter da plauntas. A quel as po drizzer e dumander cussagl, scha las plauntas nu staun uschè bain tar ün a chesa. E que üna vita intera. Tres il servezzan dal docter da plauntas vain que pussibel da tegner plauntas eir sainza polesch verd. Uschè as declera eir il motto da la ditta, nempe «plauntas per tuot las culuors dal polesch». Impü vegnan tramissas las plauntas in üna terra speciela d’ota qualited ed in ün pot da fluors, uschè cha nu’s stu pü fer grand da giardinier. Üna chartina persunela scritta a maun ed infurmaziuns scu cha’s cultivescha il meglder la plaunta cumplettan il paquet. Cumanzo vaiva tuot be scu hobi Severin Candrian es nat dal 1992 ed es creschieu sü a Zuoz. Cun ün giarsunedi scu poligraf e cun la matura da professiun in tas-cha s’ho’l miss in viedi vers la Bassa ed ho stübgio «interaction design» alla ZHDK (Zürcher Hochschule der Künste). Zieva il stüdi ho’l lavuro duos ans scu «productdesigner» in üna ditta specialiseda sün design da web ed app a Turich. Lo ho’l eir imprais a cusgnuoscher ün dals partenaris futurs tar «Feey». «Il grand problem es, cha bgera glieud craja cha plauntas d’chesa mouran simplamaing, listess che cha’s fo. Ed uschè ans es eir gnida l’ideja da’ns specialiser cun nos proget sün quist problem», s’algorda Severin Candrian. Düraunt il di haun els lavuro inavaunt illa ditta a Turich, la saira ed i’l temp liber haune cumanzo a fabricher sü «Feey». Svelt als es que gnieu cler cha lur ideja hegia potenziel ed in avrigl 2020, düraunt il prüm lockdown, ho lur proget piglio üna fuorma, ch’els vaivan da dir: «Hai, que es ün pô dapü scu be ün hobi. Uossa es da metter tuot sün üna carta e da pruver a chatter oura, quaunt grand cha’l potenziel da noss’ideja es.» Els haun tuots duos do aint la desditta e s’haun pudieu concentrer cumplettamaing sün «Feey». In tschercha d’investuors Zieva lur success iniziel haune svelt bado cha que es greiv da pudair crescher. «Scha s’ho üna tscherta grandezza scu ditta, es que greiv da crescher culs egens raps. Scha’s drouva tuot ils raps cha’s guadagna be per sustgnair la ditta e na per crescher, alura nu’s vegn our d’ün fat», declera Severin Candrian. Tres cuntschaints sun els gnieus motivos da’s parteciper a l’emischiun «Die Höhle der Löwen». Ils avantags da fer reclama e da gnir ad imprender a cugnuoscher ils investuors cun lur experienza e rait da contacts d’eiran buns motivs da piglier part. Ma impustüt nu vaivane da perder ünguotta ed uschè s’haune lascho aint sün quist’aventüra. Nouv record d’investiziun Ils fundatuors nu vessan fat il quint cun ün tel success ill’emischiun. L’ideja d’eira da clapper ün’investiziun da 100 000. francs per 5% da la ditta. Düraunt lur preschantaziun haun els però pudieu persvader la giuria in tela maniera, ch’els haun arrandscho a la fin üna cunvegna da 1,2 milliuns francs per 30% da la ditta. Ün nouv record ill’istorgia da l’ediziun svizra da «Die Höhle der Löwen»! Tres quist success as haune pudieu spargner bger temp e forzas. Severin Candrian managia : «Da chatter persunas chi investeschan ün milliun u ün milliun e mez düra ün pêr mais. In quella fasa cha nossa ditta as rechatta pel mumaint sun ün pêr mais bger temp. Cha pudaivans realiser quist böt in ün di ans ho spargno bgeras resursas.» Ils raps cha la giuria ho investo in «Feey» vegnan per la granda part druvos pel marketing, per gnir pü cuntschaints in Svizra ed expander in Germania. Il shop online in Germania vess dad avrir in december u schner. «Ma que es pel mumaint la granda sfida cun la bürocrazia tudas-scha», disch Severin Candrian. «Die Höhle der Löwen» L’emischiun «Die Höhle der Löwen» vain emissa daspö il 2019 in mardi saira sül emettur privat 3+. Simils formats do que eir in oter pajais, per exaimpel in Germania sün VOX. Ill’emischiun faun start-ups, impressaris ed inventuors reclama per lur progets e lur idejas innovativas. Ils «liuns», chi sun la giuria, sun fundatuors da dittas u investuors ed ad els es da persvader. Il böt es da clapper chapitêl per pudair crescher scu ditta. In barat cun l’investiziun haun ils partecipants da der giò üna procentuela da la ditta e da collavurer culs «liuns», chi haun experienza ed üna granda rait da contacts. Severin Candrian, il giuven impressari engiadinais e co-fundatur dal start-up «Feey». Las plauntas da «Feey» vegnan paquettedas aint per gnir tramissas cun la posta. Il fundatuors dal start-up "Feey". Severin Candrian da Zuoz es il seguond da schnestra. Il fundatuors dal start-up "Feey". L'engiadinais Severin Candrian as rechatta in mited dal purtret.

Pü bod d’eira cler a bod mincha scolara e mincha scolar: zieva la scoula es que d’entrer illa giuventüna. Ma es üna tela organisaziun insomma auncha dumandeda hozindi tals giuvenils in Engiadin’Ota? La FMR ho discurrieu cun üna vicepresidenta e cun ün president d’üna giuventüna d’Engiadin’Ota davart il svilup dals ultims ans. I’ls ultims decennis vaivan differentas societeds tradiziunelas in Engiadin’Ota adüna dapü fadia da guadagner nouvs commembers. Bgeras da quellas as haun dafatta scholtas. Saja que societeds da musica, da teater, da sot u dafatta ün u l’oter cor. La dumanda zieva telas organisaziuns ho lascho zieva magari. Ma scu guarda que insè oura cun las giuventünas in Engiadin’Ota? La giuventüna da Samedan scu eir quella da Zuoz haun passa 20 fin 30 commembers activs. Per Riccarda Simonelli, vicepresidenta da la giuventüna Samedan, scu eir per Franco Wieser, president da la giuventüna Zuoz, es la giuventüna aunch’adüna üna part integrela illa vita dal cumün. Eir scha’l numer da commembers ho lascho zieva ün pô düraunt ils ultims ans, as muossa ch’üna tela organisaziun saja dumandeda e sainz’oter actuela. La sfida da recruter nouvs commembers Tenor Riccarda Simonelli es que difficil d’infurmer ils giuvenils güstamaing e da clapper els al dret mumaint per persvader da gnir in giuventüna. «Que d’eira tar nus adüna la granda dumanda cu invider nouvs commembers. Nus vains pruvo da trametter invids per la radunanza generela per posta. Intaunt laschainsa metter aint ün invid i’l ultim attestat da scoula e que ho funcziuno bain fin uossa. Id es da guarder ch’els vegnan in gruppinas, ch’ün vain be sulet capita fich d’inrer», declera Riccarda Simonelli. A Zuoz es il problem simil. Sün invids postels nun haun reagieu bgers giuvenils, uschè cha s’ho cumanzo d’infurmer els in discuors persunels düraunt il bal da Chalandamarz u sün via. L’indriz d’ün chat da Whatsapp da giuventüna ho schligerieu la communicaziun e tres quel vegnan uoss’eir invidos ils nouvs commembers. «Avair gust da minchün chi vain e passanter ün bel temp insembel, que es il pü important. Scha la glieud vain ed ho zieva gieu ün gaudi, alura restane eir in giuventüna. Simplamaing avair respet ün da l’oter, cun tuot cha nossa societed as metta insembel da differentas annedas», managia Franco Wieser. Lö d’inscunter A Samedan scu eir a Zuoz as mettan las giuventünas insembel per granda part our da las annedas traunter 18 e 25 e per motivs da stüdi e da lavur sun ils commembers sparpaglios sur tuot la Svizra. Que nu fo gnir pü facil la situaziun, ma per las festas rivan ils randulins adüna darcho inavous i’l gnieu engiadinais. Sper la festa da cumün ed il bal da Chalandamarz as chatta la giuventüna da Samedan auncha per la Bavania, per la schlitteda e la charreda. Il programm annuel vain cumpletto cun disegner placats critics, chi piglian sü ils temas ils pü importants i’l decuors da l’an a Samedan. Quels placats vegnan alura pendieus sü a Silvester in cumün. A Zuoz vegnan insembel ils commembers pel marcho da cumün e da Nadel, la discoteca da Silvester ed il bal da Chalandamarz. Lo faune ir üna bar e vendan mangiativas. Impü as chatta la giuventüna da Zuoz üna vouta l’an per ir a cunagir pasculs. Scha la situaziun finanziela permetta, alura as prouva eir dad ir in vacanzas insembel, per rinfurzer la communited. Daspö bundaunt ün an ho la giuventüna da Zuoz clappo duos locals i’l refügi da protecziun civila. «Eau vaiv adüna l’ideja cha saja important d’avair ün lö inua cha’s po s’inscuntrer. Güsta uossa, in november illa stagiun morta, es que difficil da chatter ün lö d’inscunter. Que nu s'inclegia da se stess e per quista spüerta essans fich grats al cumün da Zuoz», declera Franco Wieser. Las localiteds missas a dispusiziun dal cumün da Zuoz cuntegnan üna maisa da billard, üna maisa da ping-pong e pussibiliteds da tschanter giò per giuver ün jass u passanter temp in cumpagnia. Impü ho la discoteca da Silvester lö in quistas localiteds. La giuventüna da Samedan nun ho auncha üna tela localited, ma els sun in discuors per fitter ün chesin dasper ils lejs da golf per s-chaffir ün lö d’inscunter. «Ma pel mumaint nun es que aunch’ünguotta concret», quinta Riccarda Simonelli. Consequenzas da la pandemia Cun que cha las giuventünas genereschan sper las contribuziuns annuelas lur entredgias tres festas, as haun dedas sfidas finanzielas tres la pandemia. Riccarda Simonelli disch: «Pervi da corona vains daspö bundaunt duos ans be do oura raps, bgers raps, ed uossa vainsa da guarder cha rivains darcho a piglier aint quels, eir per gnir darcho ün pô pü grands e per organiser ün di darcho ün evenimaint speciel. Impustüt la schlitteda es üna occurenza fich chera, culs chavagls, las schlittas e la tschaina.» Eir tar la giuventüna da Zuoz as bada las consequenzas finanzielas chaschunedas tres la pandemia. Ma il president resta optimistic e pensa cha que saja pussibel da cumpenser l’absenza d’entredgias cun ün’u l’otra festa impü. «Nus vains do oura bgers raps» La pandemia nun es be üna sfida finanziela per gastronoms, eir las giuventünas in Engiadin’Ota badan l’absenza d’entredgias. Ma cu sto que insè in generel cun l’interess in telas organisaziuns? Zieva cha bgeras societeds cumünelas s’haun scholtas düraunt ils ultims decennis es la dumanda, scha giuventünas sun insomma auncha ün model actuel i’l temp dad hoz. Üna vicepresidenta ed ün president da giuventünas d’Engiadin’Ota haun quinto i’l discuors cun la FMR sur dal svilup düraunt ils ultims ans-e sur dal temp da la pandemia. In quel connex disch Riccarda Simonelli da la giuventüna da Samedan: «Pervi da corona vains daspö bundaunt duos ans be do oura raps, bgers raps». (fmr/cam) La giuventüna Samedan düraunt la schlitteda.

Dal 2014 ho la Pro Grigioni Italiano inizio ün proget strategic in Engiadina cul nom Pgi Engadina. Böt dal proget es da sustgnair la promoziun dal taliaun traunter las regiuns Bregaglia, Valposciavo e Mesocco. La suprastanza ho proponieu ad Omar Iacomella scu nouv collavuratur culturel; el cumainza in schner cun ün pensum da 20%. El segua ad Anna Pedrotta, chi ho do aint zieva tschinch ans la desditta sün la fin december. Ella resta però tar la Pgi e surpiglia il presidi da Franco Milani, chi d’eira president ad interim düraunt ils ultims ans. Omar Iacomella es nat dal 1988 ed ho stübgio orgel da baselgia e cumposiziun d’orgel a Lugano. (cdm/fmr) Omar Iacomella, il nouv collavuratur culturel per la Pgi in Engiadina

Illa regiun da la Plaiv s’ho in venderdi saira deraso svelt ün messagi illas medias socielas. Tenor quel ho ün hom mascro pruvo da strer ad ün iffaunt in sieu auto. Vaira u na? – La Pulizia chantunela augmainta sia preschentscha illas vschinaunchas e do cussagls ad iffaunts e genituors. Aunz cha la fin d’eivna vaiva cumanzo inandret, d’eira l’Engiadina in temma, pervi d’ün messagi deraso sur las raits socielas. Saja que sto sün Whatsapp scu eir sün Facebook, ad es gnieu discurrieu d’ün hom mascro chi vess stuvieu avair pruvo da rapiner ad ün iffaunt a Madulain. Tenor il messagi – rivo eir in redacziun da la FMR – hegia üna chantunaisa pudieu impedir a Madulain il rapimaint. Quella hegia udieu a sbragir l’iffaunt ed al ho güdo, uschè cha que nun es reuschieu a l’hom mascro da strer l’iffaunt aint il auto. Il messagi d’eira però gnieu tramiss anonimamaing e svelt as ho furmeda la dumanda, scha l’istorgia saja insomma vaira u be «fake news». Pulizia augmainta preschentscha Sün dumanda da la FMR ho la Pulizia chantunela confermo l’annunzcha d’ün tel cas a Madulain. Tenor la pulizia es gnida augmenteda la preschentscha da pulizia a partir da lündeschdi bunura a Madulain ed i’ls cumüns in vicinanza. Impü es la Pulizia chantunela in contact cun las autoriteds cumünelas da las vschinaunchas engiadinaisas. A la Pulizia chantunela es que important da na fer temma als iffaunts ed als genituors, ma da sensibiliser la populaziun per da quist cas. Perque haune miss insembel üna glista cun puncts cha’ls genituors vessan da discuter cun lur iffaunts. (fmr/cam) Cussagls da la pulizia Ils iffaunts haun dad imprender ch’els paun eir dir da NA a glieud creschida. Ils iffaunts nu sun oblios da discuorrer cun esters, da der infurmaziuns ad els ed insomma na dad accumpagner ad els in ün oter lö. Sainza fer temma als iffaunts es da’ls declarer cha nu’s po accumpagner persunas estras e pustüt na entrer in ün auto d’ün ester. Ils genituors dessan discuter situaziuns concretas cun lur iffaunt, uschè cha l’iffaunt so, cu ch’ella u ch’el ho da’s cumporter in tschertas situaziuns. Ad es fich important cha’ls iffaunts imprendan da dir NA al dret mumaint.

Ils 9 da november es mort il caricaturist Jürg Parli (1938–2021). El es sto cuntschaint a lecturas e lectuors rumauntschs per sias illustraziuns in numerusas giazettas e cudeschs. L’autur e collega tar la revista critic-satirica «Chardun», Göri Klainguti, s’algorda da «Jüpa». Quista dumengia do que sün giavüsch dal defunt a Soloturn üna «finissascha cun aperitiv» per piglier cumgio. Jürg Parli d’eira ün artist tuottafat our dal solit. Sieu interess nu d’eira quel da la publicited e dal success finanziel. El d’eira però bun da tender in cuort mumaint sieu balaister e da lascher filer la frizza inaspetteda chaland regulermaing il nair da la schaibgia. Scha’s eira in cumpagnia cun el, schi tschantaiva’l quietin da la vart e laschaiva cha tuot intuorn el baderla e bajaffa e sur sia vista passaiva da temp in temp ün liger risulin. Sün maisa vaiva’l ün plic da föglins vöds e zieva üna mezz’ura forsa laschaiva’l girer tres la runda ils fögls oramai cuverts da commentaris tiers que cha d’eira gnieu discus, disegnins da la figüra tipica, numneda jüpa, e suvenz accumpagneda da qualche gö da pleds miss no in scrittüra professiunela. La reacziun da la brajeda d’eira regulermaing fich varieda: Ils üns schluppaivan bod dal rir, tar oters as müdaiva la vista seria in ün alleger rir, oters faivan fodas i’l frunt perche cha nu d’eiran auncha dal tuot gnieus da seguir ils skerzs dal disegnadur. Adüna però as trattaiva que dad iglüminer il problem discus d’üna vart cumplettamaing nouva chi güdaiva als preschaints a banduner lur ideja incuogneda e stretta. Jürg Parli faiva pel solit sieus disegns sün cartas illa proporziun dal tagl d’or. El d’eira ün hom da fuormas classicas, que as vzaiva già da sia apparentscha: chapè, vstieus bain ordinos e nets. Davaunt sia chesa a Riedholz vaiva’l installo üna tevla chi mussaiva sias inizielas: Pü classic nu vo que: La paletta netta tacheda vi dad ün i lung chi guarda bod our scu üna nota da musica. Cur cha sun sto in chesa tar el e sia duonna Lili in visita am ho’l vulieu musser ün disegn speciel ed ho per quelo aviert üna granda s-chantschia. Cun guarder aint in quella m’es dalum gnieu adimmaint sieu disegn: Illa s-chantschia d’eiran nempe luvos sün tuot las curunas plics e plics da disegns ed artichels güsta scu sül disegn. E que chi m’ho fat ster il pü stut es sto ch’el vaiva dalum chatto il disegn tschercho. Perseveranza ed uorden! Ma chi chi craja cha l’uorden hegia diminuieu sia liberted i’ls impissamaints as sbaglia melamaing. Il cuntrari d’eira il cas. Eau nu d’he mê inscuntro ad ün ­umaun uschè aviert, liber e sainza bloccadas d’adüs cunter nouvas idejas scu a Jürg. In üna seria lungia bod sainza fin vaiva’l illustro proverbis e dits populers. Sün mincha illustraziun as chattaiva nouvs impuls. Ma Jürg Parli nu disegnaiva be pel muond aint, sainza avair sias valuors e sieus motivs serius. Duos valuors al staivan specielmaing a cour: La lingua rumaun­tscha – il jauer in speciel! – e la natüra na sdischageda. Ans a la lungia ho’l fat disegns pel Chardun chi nu zuppantaivan sia persvasiun. Jüpa nu schnejaiva radicalmaing la valur dal turissem! Ma el d’eira fenomenel per musser las cuntradic­ziuns. Per quistas valuors pigliaiva’l sün se eir attachas da glieud chi d’eira dad avis cuntrari. Jürg Parli ho vivieu daspö sia prüma plazza da lavur – scu magister da disegn – i’l chantun Soloturn. El ho fat lo grands affrais-chs sün chesas publicas e d’eira cuntschaint scu originel da Soletta, ed el as sentiva eir bain lo. Listess nun ho’l mê pers la colliaziun stretta cun l’Engiadina I’l Chalender Ladin dal 2014 ho’l disegno e descrit sieu curriculum vitae. Lo ho’l manzuno sün ün disegn trais chosas chi al d’eiran importantas: Arli, il chaun chi incle­giaiva tuot ed al quêl manchaiva be il «p» per pudair discuorrer, il chapè e’l velo. En regurdientscha da Jürg Parli , mort als 9 da november 2021. En regurdientscha da Jürg Parli , mort als 9 da november 2021. En regurdientscha da Jürg Parli , mort als 9 da november 2021. En regurdientscha da Jürg Parli , mort als 9 da november 2021. En regurdientscha da Jürg Parli , mort als 9 da november 2021. En regurdientscha da Jürg Parli , mort als 9 da november 2021. En regurdientscha da Jürg Parli , mort als 9 da november 2021. En regurdientscha da Jürg Parli , mort als 9 da november 2021. Il caricaturist Jürg Parli .

La Fundaziun pel provedimaint da sandet d’Engiadin’Ota ho per mira da sgürer e da procurer a lungia vista ün servezzan i’l sectur medicinel e da chüra. La cunvegna da prestaziun traunter la fundaziun e las vschinaunchas d’Engiadin’Ota scrouda però a la fin da quist an e stu gnir renoveda. Cun 1247 cunter 93 vuschs ho decis il suveraun da San Murezzan cleramaing da renover la cunvegna da prestaziun per la gestiun da la Fundaziun pel provedimaint da sandet d’Engiadin’Ota. A la votaziun s’haun partecipos 60,7% da las votantas e dals votants da San Murezzan. (pl/fmr)

In marculdi saira ho gieu lö a San Murezzan ün referat sur da la trilinguited e la diversited dals dialects in Grischun. In connex cun sia lavur da dissertaziun ho la linguista Noemi Adam-Graf preschanto resultats davart da la lingua sentida e la lingua vivida in Grischun. Cun sias trais linguas uffizielas, tschinch idioms rumauntschs e divers dialects tudas-chs e taliauns es il chantun Grischun ün cas lin­guistic insolit. La lavur da dissertaziun da Noemi Adam-Graf as dedichescha a quella tematica, ma eir a la dumanda, scha que saja üna benedicziun u üna chargia d’avair üna tela varia­ziun da lin­guas sül territori chantunel grischun. L’occurrenza es gnida organiseda da l’institut per perscrutaziun da la cultura grischuna insembel cun Laudinella Kultur ed ho gieu lö i’l hotel Reine Victoria a San Murezzan. Sia lavur da dissertaziun es gnida promovida da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna e la lavur es gnida chüreda da l’universited da Turich Trais dumandas centrelas A maun da trais dumandas ho Noemi Adam-Graf perscruto la trilinguited e la variaziun da dialects in Grischun: Cu vain sentieu il spazi linguistic grischun? Che so la populaziun davart dad egnas e luntaunas varieteds linguisticas? Chaschuna quista trilinguited in Grischun üna püvalur? Per gnir ad üna conclusiun ho la linguista fat intervistas cun 88 persunas our da las ündesch regiuns politicas dal Grischun. Sün üna carta geografica vaivan ils partecipants da se­gner spazis linguistics grischuns ch’els cugnuoschan. A maun da las datas ho Noemi Adam-Graf alura elavuro üna carta chi rapreschainta scu cha la lingua vain sentida. In media haun las partecipantas e’ls partecipants savieu marker desch differents spazis linguistics in Grischun. Ün questiunari ho cumpletto las datas. Ün cas insolit In Svizra nun ho la topografia tenor la scienzia üngün’influenza sülla observaziun da spazis linguistics. Noemi Adam-Graf ho però savieu cumprover cha quist fat nu vela pel chantun Grischun. Ils Grischuns s’orienteschan ferm tenor terms geografics. Üna granda part dals partecipants haun indicho spazis lin­guistics luntauns cun: quels sü lo, quels lo davous, quels oura lo. Sülla carta elavureda davart la lingua sentida correspuondan bgers cunfins linguistics eir a cunfins geografics. Impustüt ün cunfin da la mentalited vain numno in connex cun las vals dal süd. Uschè s’orientescha p.ex. il Mesocco dapü in direcziun Tessin scu in direcziun Grischun Centrel. Caracteristicas Sper la carta da spazis linguistics ho Noemi Adam-Graf eir discurrieu sur da las differentas curiusiteds dals dialects. Lo staiva la pronunzcha i’l center da la perscrutaziun. Per la Surselva haun üna granda part dals partecipants numno il «r» scu caracteristica importanta, per l’Engiadina il «ü», per la val dal Rain intuorn Cuira il «k» e per las vals dal süd il «r» ed il «ü». Sülla dumanda scha la trilinguited saja üna benedicziun u üna chargia, ho Noemi Adam-Graf pudieu cumprover cha la plurilinguited vain resentida scu attribut positiv. Cun tuot cha que ho üna granda varieted da linguas e dialects in Grischun, exista ün’identited grischuna chi’d es importanta als partecipants. Impü ho Noemi Adam-Graf numno ün grand interess ed üna fascinaziun per lingua davart dals partecipants da la perscrutaziun. La linguista Noemi Adam-Graf ho preschanto sia lavur da dissertaziun davart da la trilinguited in Grischun. Noemi Adam-Graf Noemi Adam-Graf es creschida sü a Cuira. Zieva la matura a la scoula chantunela ho ella stübgio litteratura e scienzia da lingua tudas-cha e taliauna a Turich. In connex cun sia lavura da dissertaziun, chi’d es a fin in schner, ho ella perscruto las linguas e’ls dialects in Grischun. Ella discuorra ­tuot las trais linguas uffizielas dal Grischun, rumauntsch ho ella imprais da sieu hom. Front: Lingua vivida e lingua sentida Ün chantun, trais linguas uffizielas, tschinch idioms rumauntschs e divers dialects: Il Grischun es ün cas linguistic insolit. Noemi Adam-Graf ho in connex cun sia lavur da dissertaziun preschanto ils resultats davart da la lingua sentida e la lingua vivida in Grischun. Curiusiteds linguisticas, l’observaziun davart spazis linguistics e la dumanda, scha la trilinguited saja üna benedicziun u üna chargia haun persvas la linguista da perscruter las linguas grischunas. In marculdi passo ho la lin­guista grischuna preschanto a San Murezzan las conclusiuns da sias retscherchas. (fmr/cam) La linguista Noemi-Adam Graf ho preschanto sia lavur da dissertaziun davart da la trilinguited in Grischun. Ün exaimpel scu cha ils partecipants haun marko spazis linguistics.

L’hotel La Margna a San Murezzan e la chesa Bellaria a Zuoz nu partan be il destin da deriver dal listess architect renumno. ­Tuots duos stabilimaints sun eir daspö divers ans vöds e’l futur d’eira da temp in temp intschert. Per bgers mais, per part dafatta per ans, nun es pü gnieu lavuro süls plazzels da fabrica. Daspö quist an vain però darcho fabricho e las perspectivas sun ­bunas cha’ls stabilimaints d’interess architectonic vegnan salvos. Ün stil pregnant e’l prüm stil retro-engiadinais: L’architect Nicolaus Hartmann jun. da San Murezzan ho lascho inavous ün’ouvra d’architectura chi’s tira tres tuot il Grischun. I’l 20evel tschientiner ho’l progetto divers edifizis publics e privats, baselgias, staziuns e natürelmaing eir hotels. Duos ouvras ch’el ho realiso per l’hotellaria engiadinaisa peraivan dad ir in muschna i’ls ultims ans. Zieva cha las lavuors da renovaziun sun gnidas interruottas per lönch temp, nu’s ho savieu scu cha que gess inavaunt cun quists edifizis. Davous puntinedas L’hotel La Margna d’eira dal temp da si’avertüra l’an 1907 ün protagonist dal nouv stil da patria grischun cha Nicolaus Hartmann jun. ho creo. Cun balcuns torts, crap natürel, fnestras pi­tschnas tradiziunelas e cun ün tet a piz algorda il stabilimaint ad üna chesa engiadinaisa surdimensiuneda. Ün tract da la vart cumplettescha l’edifizi e tradischa la funcziun scu hotel. Sur 100 ans d’eira l’hotel aviert ed alura ho la gruppa d’hotel «Grace», chi tuocha ad investuors grecs, cumpro il stabilimaint da l’an 2013. Trais ans pü tard haun cumanzo las renovaziuns ed a d’eira previs da saner la chesa existenta e da fabricher ün nouv edifizi cun reisidenzas. L’avertüra d’eira comunicheda per december 2019. Suot il nom «Grace St.Moritz» vess stuvieu avrir il nouv hotel da tschinch stailas. Zieva cha l’intern dal stabilimaint es gnieu sbudo cumplettamaing, cun exepziun dals locals da valur istorica, staivan sur ans be ils mürs dadoura. Ün purtret insolit per San Murezzan. Zuppo davous puntinedas as vaiva bod da guarder tiers scu cha l’hotel vo in muschna. Scu a San Murezzan uschè eir a Zuoz In ün simil stedi d’eira eir la chesa Bellaria a Zuoz. Las puntinedas haun tradieu cha vain renovo, ma lönch nun es capito ünguotta. Il stabiliaint es eir gnieu fabricho l’an 1906 e per quist’ou­vra ho Nicolaus Hartman jun. tschernieu il listess concept da construcziun scu tal hotel La Margna: cul motiv centrel da la chesa engiadinasa e cul tract da la vart algorda il stabilimaint vi da sia sour pü granda a San Murezzan. Eir in quist’ouvra ho l’architect fat adöver dad elemaints grischuns cun ornamaints regiunels, balcuns cuvierts ed ün tet a piz. Uriundamaing es la chesa Bellaria gnida fabricheda scu dependance dal hotel Engiadina. L’hotel da quatter stailas es eir ün’ouvra da Nicolaus Hartmann jun e’s rechatta be güsta pochs meters dasper la Bellaria. La chesa Bellaria es in si’istorgia gnida druveda per differents scopos: scu institut dad ajer da muntagna per iffaunts, scu scoula igienica, scu asil da scolars e scu asil da vacanzas. L’an 1997 ho il cumün da Zuoz cumpro il stabilimaint ed ho drizzo aint lo la scoulina e büros pel uffizi forestel. Bod ün miracul Cha la chesa Bellaria sto auncha, es insè ün miracul: Il cumün da Zuoz vaiva vendieu il stabilimaint da l’an 2010 e cul nouv investur es gnieu preschanto ün grand proget. Tenor planisaziun vess la chesa Bellaria stuvieu fer plazza ad ün nouv edifizi cun chambras pel hotel Engiadina. Ma diversas reclamaziuns dals chantunais haun interruot l’andamaint e’l nouv possessur ho lascho elavurer da l’an 2017 ün proget per renover la chesa Bellaria. Daspö lo es adüna darcho gnieu fabricho qualchosa, ma ünguotta cun substanza. Las lavuors sun adüna darcho gnidas interruottas e que guardaiva oura, scu scha la chesa Bellaria gniss eir ün da quels monumaints cuntschaints engiadinais cun ün destin intschert. Nouva spraunza Saja que a Zuoz scu eir San Murezzan, daspö quist an haun ils lavuraints darcho cumanzo a fabricher intuorn ils edifizis. Il cumün da San Murezzan ho confermo invers la FMR cha las lavuors vi da la müraglia dal Hotel La Margna vessan dad esser finidas quist an, quellas a l’intern ve­gnan realisedas l’an chi vain. L’hotel vess listess dad avrir suot il nom «Grace St.Moritz» e que sülla stagiun d’inviern 2022/2023. Cun üna nouva societed d’investiz­iun vess da gnir realiso il proget previs. La societed d’investiziun as cumpuona oura dal ravuogl dal Austriac Raimund Kirchleiter. Raimund Kirchleiter es il CEO da la St.Moritz Bäder AG ed il nouv respunsabel dal proget La Mar­gna/Grace. Las residenzas, chi d’eiran previssas i’l nouv stabilimaint dasper l’hotel, sun gnidas dedas sü a favur da staunzas d’hotel pel «Grace». Bunas vistas eir a Zuoz L’investur dal proget Bellaria ho confermo al cümün da Zuoz cha la staunzas illa chesa Bellaria paun eir gnir retrattas sülla stagiun d’inviern 2022/2023. Sün dumanda da la FMR ho il cumün da Zuoz do infurmaziuns davart da l’andamaint: Quist an vegnan auncha finidas la lavuors vi dal tet e l’an chi vain es landervi la renovaziun a l’intern. Quistas infurmaziuns baseschan però sün communicaziuns dal investur. Eir a Zuoz d’eiran sfidas finanzielas il motiv per l’interrupziun da las lavuors. Davous l’investiziun sto l’impressari svizzer Sebastian Pawlowski. Tres sia ditta, la Dmura AG, è’l eir possesur dal Hotel Engiadina e dal Hotel Crusch Alva a Zuoz. Impü è’l il president dal cussagl d’administraziun dal Lyceum Alpinum Zuoz. Las staunzas illa chesa Bellaria sun fich importantas per l’avegnir da l’hotel Engiadina. Per üna gestiun rentabla ho l’hotel Engiandina hozindi auncha memma pochas staunzas. Cun l’integraziun da la chesa Bellaria illa gestiun dal hotel vess però da gnir sgüro il futur dal hotel Engiadina. La Margna e la Bellaria – duos hotels istorics in Engiadin’Ota haun il listess origin ed haun fat tres quist ultim tschientiner üna simila via. Eir uossa peran ils duos hotels dad ir bod a pass pa­rallel vers ün meglder avegnir. Prosma sta­ziun: avertüra sün l’inviern 2022/23. Nicolaus Hartmann jun. L’architect engiadinais Nicolaus Hartmann jun. (1880–1956) tuocha tals architects ils pü renumnos in Grischun. I’l 20evel tschientiner ho’l realiso ouvras cuntschaintas scu p.ex. la chesa dal cussagl d’administraziun da la Viafier retica a Cuira, l’ingrandamaint dal Lyceum Alpinum a Zuoz, il museum engiadinais ed il museum da Segantini a San Murezzan. Già sieu bap d’eira architect, traunter oter cuntschaint pel clucher da Sent u l’hotel Waldhaus a Vulpera, chi’d es ars giò da l’an 1989. I’ls ultims ans es tres exposiziuns, referats e cudeschs adüna darcho gnieu rendieu attent süll’ouvra ed impor­tanza architectonica da la famiglia Hartmann. Impü d’eira Nicolaus Hartmann jun. ün dals fundatuors da la Protecziun dalla patria in Grischun. Cun integrer elemaints tradiziunels ho’l creo ün stil chi’s cunfo culs cuntuorns grischuns. Da quel temp ün pionier, perche cha la moda s’orientaiva vi dal stil da palazzi e chastè, ün stil exagero chi gniva criticho adüna dapü. Front Nouva spraunza per hotels istorics L’hotel La Margna a San Murezzan (visualiso sülla fotografia survart) e la chesa Bellaria a Zuoz derivan dal renumno architect engiadinais Nicolaus Hartmann jun. Sur ans d’eiran ils stabilimaints d’interess architectonic zuppos davous puntinedas e sfidas finanzielas scu eir reclamaziuns davart dals chantunais haun interruot las renovaziuns. Intaunt es darcho vita süls plazzels da fabrica e las previsiuns nu staun taunt melas cha’ls progets previs paun gnir realisos sül inviern 2022/23. Visualisaziun scu cha l'hotel La Margna a San Murezzan vess da guarder oura zieva la renovaziun. Davent da la stagiun d’inviern 2022/23 vessan da retrer ils prüms giasts lur staunzas illa chesa Bellaria. Ella dess gnir invouta illa gestiun da l’hotel Engiadina speragiò.