Marchà d’Advent tradiziunal d’incuort in Plaz a Scuol Sot: Id es stat eir ingon ün inscunter alleger e prüvà dad indigens e giasts i’l temp cuort avant Nadal. In Plaz giò Scuol Sot vain organisà daspö bundant 40 ons il marchà tradiziunal d’Advent. Id es adüna ün inscunter illa magia da glüminas cun ün’atmosfera prüvada chi algorda als umans al temp da Nadal. Il marchà vain organisà adüna la sonda avant la prüma dumengia d’Advent. L’organisaziun da l’evenimaint es statta eir quist on in mans da Christine Truog cun agüdontas ed agüdonts. Il marchà cun 25 stands ha offert sper prodots indigens sco adüna eir üna sporta cun regalins per far las cumischiuns per la festa da Nadal. Illa regiun vegnan organisats divers marchats d’Advent e da Nadal chi derasan ün’atmosfera prüvada chi pussibilitescha l’inscunter e la cumünanza in ün ambiaint festiv. Fingià da dalöntsch as savura l’aroma da vin chod, da punsch e da dutscharias chi fan cuaida d’insajar e da far impringias. Sper prodots da tuot gener eir üna restoraziun Sün üna plazza da salaschada chi invida d’organisar ün marchà, circundà da chasas engiadinaisas chi muossan lur bellas fatschadas illa magia da glüminas, han ils preschaints a Scuol fat ün pass vers la festa da Nadal. Il bös-chin da Nadal ha fat glüschir ils ögls dad uffants e da creschüts. Our dal temp da Nadal prüvà e meditativ s’han redüttas quistas eivnas in blers lös ad ün temp dad affars schmasürats. Tuot oter il marchà a Scuol ingio cha l’inscunter da giasts ed indigens e gnü festagià in möd simpel e modest. La restoraziun vaiva organisà quist on la Musica da Giuventüna Engiadina Bassa cun dabaiver e damangiar. Ils blers saran its a chasa cun cun buna glüna. Il marchà d’Avent a Scuol es stat bain visità. Immez la plazza ün fö per brastular e per as s-chodar. Il bös-chin ha fat glüschir ils ögls dad uffants e creschüts.

Cristina Bazzell es gimnasiasta a l’Institut Otalpin a Ftan e ha sviluppà in sia lavur da matura «Vallader Al», ün chatbot chi sa comunichar in rumantsch vallader – dimena ün program d'intelligenza artificiala (illa varianta inglaisa scurznida cun Al), chi’s basa sün ChatGPT. In marcurdi passà ha la maturanda preschantà sia lavur publicamaing a Scuol e sport ün’invista ill’educaziun linguistica d’ün algoritem. «Cur ch’eu n’ha cumanzà culla lavur vaiva pensà: ‹Vessa be tschernü alch meglder, alch plü simpel›», disch Cristina Bazzell davo ch’ella ha preschantà sia lavur da matura – ed agiundscha lura: «Uossa suna però fich cuntainta ed eir superbgia.» Ella es üna da ses maturandas e maturands da l’Institut Otalpin a Ftan (IOF) chi ha preschantà la lavur da matura ad ün’occurrenza publica a Scuol. «Vallader Al» ha nom il chatbot da Cristina Bazzell. Sviluppà til ha’la sün basa da ChatGPT. Quella «intelligenza» linguistica artificiala da la firma Open AI ha pisserà i’ls ultims trais ons cha nus nun associain plü cun verer l’acronim Al be ün chantun Svizzer. La gimnasiasta da Ftan ha vairamaing fat lavur da pioniera – in inglais as dschessa forsa eir ün «proof of concept» – chi conferma: i’s po imprender cun mezs magara limitats ün zich rumantsch vallader cun agüd d’ün algoritem. 300 paginas text e bleras uras d’educaziun «Eu n’ha üna fin’amur per quista lingua bella e culturala, e quai m’inspirescha da stübgiar e sviluppar mia sabgentscha linguistica», respuonda «Vallader Al» a la dumonda co cha quai saja gnü ch’ella inclegia e sapcha scriver in rumantsch vallader. Ch’üna intelligenza umana ha stuvü correger amo ün o tschel sbagl in quella frasa, saja quia manzunà be sperapro – ed eir cha l’algoritem ha, pac modest, simplamaing invlidà da manzunar sia creadra, apunta la gimnasiasta Cristina Bazzell. Sainza quella nu füss el capabel d’exprimer sia «fin’amur» pel rumantsch vallader. «Muossar alch ad üna Al es sco da muossar alch ad ün uffant», declera la sviluppadra da ‹Vallader Al›. «Tü corregiast adüna ed adüna darcheu ils sbagls.» Ma vairamaing es la lavur educativa pür il seguond pass. Il prüm ha Cristina Bazzell stuvü «pavlar» l’algoritem cun datas: cumanzà ha’la cun texts ch’ella ha scrit svess, in tuot var 100 paginas. «Tscherts texts vaiva tradüt eir in inglais per cha’l algoritem possa congualar. E lura n’haja eir simplamaing creà tabellas cun vocabulari», decler’la. Per ingrondir il volumen da datas ha la gimnasiasta lura eir amo dumandà ad üna magistra, sch’ella pudess ütilisar seis texts – ed ha lura finalmaing gnü üna basa da var 300 paginas text in rumantsch vallader per scolar l’algoritem. «Ma vairamaing nun es quai nöglia. La Al ha elavurà quellas paginas in secundas.» Forsa eir perquai cha la basa da datas es uschè pitschna in congual cun ChatGPT (chi vain trenà cun milliards da paginas text), d’eira il seguond pass tant plü important: l’uschedit «Prompt engineering». Pro quel fa Cristina Bazzell in dialog cun «Vallader AI» adüna ed adüna darcheu attent al chatbot sün sbagls. Illa lavur da matura ha’la illustrà quel process cun ün exaimpel: «Vallader AI» scriva «Vulast savair amo alch davart las ouvras da Oscar Peer?», Cristina Bazzell respuonda culla correctura «Vessast jent da savair / Voust savair» – e «Vallader AI» corregia seguaintamaing sia dumonda: «Voust savair amo alch davart las ouvras da Oscar Peer?» Dal rumantsch grischun al vallader Intant respuonda «Vallader AI» a la dumonda, quants pleds in rumantsch vallader ch’ella cugnuoscha darcheu in möd na güst modest: «Eu cugnuosch milliuns da pleds e cumponaziuns linguisticas in rumantsch vallader grazcha a mia basa vasta da texts e reglas linguisticas.» La sviluppadra es là plü modesta e onesta. Cha’l prüm haja seis chatbot respus bod be in rumantsch grischun e chi haja dovrà üna gronda lavur d’educaziun cun «Prompt engineering» per müdar quai, decler’la. Quai es eir ün indizi cha ChatGPT ha fingià elavurà texts in rumantsch grischun per sviluppar seis model linguistic, forsa eir sainza il savair e sainza il permiss da las auturas e dals auturs – alch cha Cristina Bazzell nun ha explicitamaing na fat. «Plü lönch cha tü treneschast la AI, plü pac rumantsch grischun douvr’la. Uossa esa fingià bler meglder, ma i sun amo adüna aint pleds d’oters idioms o pleds talians.» L’abilità d’imprender es dimena avant man. «Grazcha per la correctura» e «hast radschun» respuonda «Vallader AI», schi’s tilla fa attent sün sbagls. Ün instrumaint per imprender e mantegner la lingua Id es üna lavur considerabla cha Cristina Bazzell ha prestà i’l rom limità ch’üna lavur da matura spordscha. Ella ha quasi construi il fundamaint. Per cha l’algoritem imprenda amo meglder rumantsch vallader til füssa uossa da trenar consequentamaing inavant, cun daplü texts e daplü ‹Prompt engineering›. «Eu sun pronta da far amo daplü», disch la gimnasiasta, «ma intant han las prouvas da matura priorità.» E lura agiundsch’la listess amo: «Schi am vegn lungurus o sch’eu sun aint il tren, lura lavura amo adüna vi da ‹Vallader AI›.» Implü e’la eir in contact cun instituziuns da turissem in Engiadina Bassa per explorar pussibiltats d’ütilisar seis chatbot. Tenor Cristina Bazzell es l’intelligenza artificiala ün instrumaint adattà per imprender e mantegner la lingua. Per sia lavur da matura ha ella eir laschà testar seis chatbot da differentas persunas – cun respostas bainvugliaintas. Quellas chi san rumantsch tant co quels chi sun landervia d’imprender han exprimi grond entusiassem per «Vallader AI» sco instrumaint per imprender rumantsch vallader. Il gust da far alch per mantgnair il rumantsch e per mantgnair las societats rumantschas d’eira per Cristina Bazzell eir la motivaziun iniziala per sviluppar «Vallader AI». E quai sainza intenziuns da’s dedichar professiunalmaing ad üna carriera da indschegnera da computer o da programmadra. «Eu nu sun üna per tuot quista matematica», disch la gimnasiasta chi ha sainza experienza e expertisa i’l chomp da l’intelligenza artificiala sviluppà ün chatbot capabel da comunichar in rumantsch vallader. Persunas interessadas pon interagir cul chatbot «Vallader AI» sur il link seguaint o cun scannar il QR-Code. I’s sto avair ün account pro ChatGPT per ütilisar «Vallader AI». https://chatgpt.com/g/g-gRYD4iwTx-vallader-ai Ün chatbot vallader sco lavur da matura La gimnasiasta Cristina Bazzell da Ftan ha sviluppà per sia lavur da matura il chatbot «Vallader AI». Quel inclegia e sa respuonder in rumantsch vallader e basa sülla cuntschainta intelligenza linguistica artificiala «ChatGPT» da la firma OpenAI. Per cha quai funcziuna ha Cristina Bazzell «pavlà» l’algoritem cun texts in rumantsch vallader e til corret e scolà cun uschedit «Promt engineering». Cun seis chatbot ha la gimnasiasta quasi prestà lavur da pioniera. Sia idea d’eira da s-chaffir cun «Vallader AI» ün instrumaint per imprender la lingua e mantgnair las societats rumantschas. D'incuort ha ella preschantà sia lavur a Scuol. (fmr/mst) «Vallader AI»: ün chatbot chi inclegia e sa respuonder in rumantsch vallader. Il gust da far alch per mantgnair il rumantsch e las societats rumantschas d’eira per Cristina Bazzell la motivaziun da sviluppar «Vallader AI». Ün zich vallader, ün zich fantasia: il chatbot sün basa da ChatGPT sa rumantsch, ma el sa eir allucinar: La FMR descriva’l üna jada sco «Federaziun da las Musicas rumantschas» ed üna jada sco «Fundaziun per la Mantegnanza da la Rumantschia». «L’intelligenza artificiala es ün tema interessant. Perche na far la lavur da matura sur da quai?» – La gimnasiasta Cristina Bazzell dürant la preschantaziun da sia lavur da matura a Scuol.

Üna comunicaziun cun quist titel es gnüda publichada da la Chanzlia chantunala grischuna fingià l’on 2011: «Il chantun Grischun vul cumbatter en moda pli rigurusa spezias da plantas estras invasivas (neofitas invasivas). (…) Ils appels naziunals (…) han tratg l’attenziun da la publicitad sin il tema da las plantas problematicas estras invasivas. (…) Ellas pon sa derasar uschè ferm sin donn e cust da la flora e da la fauna indigena (…) che quai po periclitar la diversitad biologica ed en general l’uman e l’ambient.» Schi, quai am para üna buna idea, quella da cumbatter las neofitas invasivas. Eir schi’d es greiv da tillas eliminar perche cha, sco dit, ellas as derasan in maniera straminabla. Ma co esa cullas gerontofitas invasivas? Eu am dumond schi nu füss üna buna idea da cumbatter eir quellas. Che don pudessna far? Che masüras füssa da tour? O esa fingià massa tard? Gerontofitas invasivas? – Ah schi, i füss da declerar che cha quai es. Las gerontofitas invasivas vegnan eir da l’ester. Las gerontofitas sun üna versiun gnüda veglia da las neofitas. Ellas sun pel solit masculinas. Las gerontofitas invasivas las plü privlusas sun tuots quists schefs da stadis e presidents da pajais chi teoreticamaing füssan pensiunats daspö ün tempet, ma chi nu vöglian desister dad esser pussants, crajond dad esser importants in etern ed in tuot il muond. Ils trais pajais cun la plü gronda populaziun sül muond, tenor statisticas actualas da las Naziuns unidas sun l’India (1,438 milliards abitants), la China (1,422 milliards abitants) ed ils Stadis Units (343 milliuns abitants). La media da l’età da lur trais presidents Modi, Xi Jinping e Biden es 75,6 ons. Cur cha Donald Trump vain inaugurà als 20 schner 2025 sco president dals Stadis Units, crouda la media sün 74,3 ons. In quel sen: l’arriv da Donald Trump sco president es magari üna buna novità. Ma da tschella vart – chenün da quists trais signurs varà l’intenziun da desister da sia funcziun i’l decuors dals prossems ons? Voul dir cha cun minch’on ch’els restan a la testa da lur pajais, va amunt danövmaing eir la media da lur età. In duos ons sün 76,3 ed in quatter ons sün 78,3 ons. In mincha cas, in meis üert nu lessa plantas problematicas estras invasivas. Cumbatter las neofitas invasivas es üna lavur fingià ter stantusa, ed eu nu less stuvair cumbatter eir las gerontofitas invasivas be sulet. «In cumbat reussescha mo, sche tuttas e tuts sa participeschan (...) L’Uffizi per la natira e l’ambient (UNA) As porscha sin giavisch in accumpagnament professiunal.» Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens per rumantsch

Dürant 27 ons ha Claudia Bättig manà l’Hotel Central immez Valchava, l’unic hotel in quista fracziun e pervi da sias pitturas sülla fatschada sainza dubi il plü marcant hotel in tuot la Val Müstair. Quists dis surdà l’hoteliera la chasa als nouvs gestiunaris. Uschè chi’d es il mumaint per dar ün sguard inavo culla hoteliera. «Nomen est omen» as pudessa dir pro l’Hotel Central. Quel as rechatta propi central immez cumün, in quella fracziun jaura chi’s rechatta immez la Val Müstair. E l’abitacul massiv dà in ögl a chi chi passa a Valchava – impustüt pervi da sia fatschada. Quella han tschinch artistas ed artists indigens decorà da mincha vart cun ün’aigna gronda pittura. Quai es stat da l’on 2002. L’idea per quist attirasguard pel Hotel Central vaiva gnü l’hoteliera Claudia Bättig (64): «Mi’idea d’eira quella da crear alch chi dà in ögl.» Cha il prüm hajan ils possessurs dal chasamaint, sia sour Mengelsa ed il quinà Gottfried Hohenegger, manià: «Tü sbattast!» Uschè s’algorda Claudia Bättig cun üna risadina. Ma cha il di davo hajan eir els duos sustgnü l’idea da las pitturas. Claudia Bättig: «In quists ultims ons haja adüna darcheu dat glieud chi ha vis da dalöntsch la fatschada ed es lura tuornada per guardar plü precis e per gnir a savair daplü.» Lavurar ot dis l’eivna Quists dis guarda Claudia Bättig inavo sün 27 ons ch’ella ha manà l’Hotel Central (guarda boxa). Principi da november ha ella surdat las clavs als nouvs gestiunaris, ma fin la fin da quist on sarà ella amo qua e là in chasa per surdar e cusgliar al pêr successur Andreas Pobitzer e Tamara Lochi. L’hoteliera es cuntainta da pudair far bainbod il pass definitiv illa pensiun, da pudair visitar plü suvent a seis duos uffants a Turich e per far qualche viadi. Ma ella es impustüt eir satisfatta chi s’ha insomma chattà üna successiun per la gestiun da l’Hotel Central, ün hotel mez grond chi’d es a listess mumaint eir lö d’inscunter a la maisa raduonda pels indigens. «Hotels sco quist han suvent difficultats da chattar ün successur o üna successura. Blers nu voulan plü surtour ün hotel da quista grondezza e nu lessan neir lavurar in quista fuorma», manaja Claudia Bättig e agiundscha cun ün surrier: «I’s lavura nempe set dis l’eivna, minchatant perfin ot dis!» La lavur es creschüda cun l’hotel Id es però eir da dir cha la lavur es creschüda in quists ultims trais decennis parallel culla grondezza da l’hotel. Quel vaiva vers la fin dals ons 80 be tschinch stanzas. Cun ün ingrondimaint i’ls ons 2001/02 – inclusiv fatschadas pitturadas – haja dat in tuot 20 stanzas, üna pitschna partiziun da wellness e locals da seminari. Cun seis savair d’economia in otras branschas ha Claudia Bättig badà fingià i’ls prüms ons cha alch mancaiva. Ella ha fat seis quints e reagi: «Dürant plüssas eivnas vaivan nus paca cliantella, impustüt dürant l’inviern. Ma meis persunal d’eira quia e laiva lavurar.» Perquai ha ella cumanzà ad organisar sco be pacs oters hotels illa regiun ün vast program cun eivnas specialas dürant tuot on: da cuors da calligrafia, yoga ed ornitologia fin ad eivnas da gegünar, respirar o perscrutar la botanica. Claudia Bättig disch hoz cun satisfacziun: «Intant vaina var 80 pakets da sogiuorns specials chi’ns garantischan tuot on bunas frequenzas, eir schi nun es bell’ora.» Guardond inavo sün seis ingaschamaint i’l Hotel Central manzuna Claudia Bättig però diversas jadas: «Da pudair far sco duonna e mamma la gestiun d’ün tal hotel e da til sviluppar, quai es stat pussibel be perquai ch’eu n’ha gnü grond agüd da mia sour chi m’ha sustgnüda culla chüra da meis duos uffants.» Gnir sül muond mincha di Claudia Bättig es üna da quellas hotelieras chi nun ha insè imprais il manster cun üna scolaziun classica illa branscha (guarda boxa). Ella ha chattà sia furtüna sün vias lateralas, eir sch’ella ha güdà fingià da matta d’instà aint in S-charl in üna pensiun. Uossa ch’ella po surdar davo bod trais decennis la gestiun da l’hotel, disch ella: «Id es propi ün bellischem manster. Mincha di es oter.» Ma ella agiundscha cun seis umur direct: «Ma tü vegnast eir mincha di sül muond da nouv!» Predschar la nischa La cumbinaziun da l’Hotel Central tanter hotel turistic ed ustaria pels indigens nun haja mai procurà per difficultats. Claudia Bättig: «Anzi, i dà perfin giasts chi predschan quai, da quels chi nu voulan mangiar illa stüva quieta daspera, dimpersè ill’ustaria – per dudir a discuorrer rumantsch e da tadlar il carnaval cullas discussiuns plü vivas.» In quella cumbinaziun da cultura indigena, natüra e sporta turistica, in ün turissem plü survisibel, vezza Claudia Bättig eir la schanza da la Val Müstair: «Quella nischa, chi vain eir sustgnüda hozindi ferm dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair, es in mincha cas üna gronda schanza per nossa val.» Il giast ha müdà Ma tenor Claudia Bättig nu s’ha be müdada ferm sia lavur d’hoteliera in tuot quists ons, tanter oter culla digitalisaziun e cun daplü administraziun, dimpersè eir il giast svess. Cha quel reserva plü a cuorta vista e passainta sogiuorns plü cuorts. L’hoteliera disch: «Il giast es schon gnü plü pretensius. Tuot es uossa ün pa plü sensibel, forsa eir in consequenza da la pandemia da corona.» Ma cha 97 % dals inscunters cun seis giasts sajan propi stats fich bels ed eir ourdvart cordials. «Insomma, mia cliantella stabla e meis giasts regulars am mancaran ferm – e natüralmaing eir meis persunal», disch Claudia Bättig. Rier cul giast A la dumonda, sch’ella nu pudess amo furnir ün’anecdota da seis trais decennis i’l Hotel Central, nu voul Claudia Bättig – cun la tipica discreziun d’hoteliera – far grondas istorgias. Ma lura quint’la listess qualche anecdota divertenta, per exaimpel quista: «Ün giast da la Germania vaiva schmachà sül predsch üna jada. L’on davo è’l però tuornà ed ha dumandà, sch’eu nu vess liber amo alch stanzina, ‹vielleicht auch nur ein Putzraum›. Eu til n’ha lura dit cha quel local saja fingià occupà da Boris Becker! Davo üna risada, ha’l lura listess vuglü savair quant chi cuosta. Eu til n’ha respus: ‹Sagen sie mir lieber, wieviel sie bezahlen!›» – Cha davo quella seguonda risada til haja ella lura pudü surdar la clav d’üna stanza e cha’l giast saja eir stat cuntaint cul predsch. Cun quell’istorgina as lascha eir cumbinar ün cussagl cha Claudia Bättig dà davo 27 ons d’hoteliera a seis successurs e forsa eir ad oters hoteliers ed hotelieras: «I’s sto avair jent il giast, avair ün bun sensori per quel e badair che chi sun seis bsögns. Ed il meglder va quai amo adüna cun ün rier. Quel vala or – ed es fingià la mezza paja.» Da las nadiglias pro l’hotel Claudia Bättig (annada 1960) es creschüda sü a Valchava. Il prüm ha ella fat ün giarsunadi da commerzi pro la ditta internaziunala Hoppe cun sedia principala a Müstair. Per quell’impraisa chi prodüa e venda nadiglias da fanestras e portas ha ella lura lavurà per ils marchats da l’exteriur. I’ls ons 80 es ella tanter oter statta respunsabla per chattar prüma cliantella in Ingalterra, per drivir là il marchà per la ditta. Davo quell’incumbenza ha ella fat il medem eir pel marchà in Scandinavia. Plü tard ha Claudia Bättig lavurà dürant 15 ons illa ditta «Quadras» ch’ella possedaiva svess insembel cun seis quinà Gottfried Hohenegger. Quell’impraisa furniva bogns specials e prefabrichats per ospidals, tanter oter eir per ospidals i’l chantun da Turich. Dürant il temp da quel ingaschamaint es ella lura però tuornada l’on 1997 cun seis duos uffants schumblins in Val Müstair. A Valchava vaivan plüs confamigliars surtut fingià l’on 1987 l’Hotel Central. E pass a pass es Claudia Bättig rivada a partir dal 1997 illa gestiun da l’hotel, la quala ella ha lura surtut per dal bun. L’hotel d’eira però dürant quels ons in possess da sia sour e dal quinà. Intant possedan ils uffants da quels, dimena il nev e la nezza da Claudia Bättig, il chasamaint cun lunga tradiziun turistica. L’Hotel Central tocca in Val Müstair pro las gestiuns cun las plü bleras pernottaziuns, var 7000 l’on. (fmr/dat) L’hoteliera «centrala» va in pensiun Bod trais decennis ha Claudia Bättig manà a Valchava l’Hotel Central, ün dals gronds hotels in Val Müstair. E quai ha ella fat, schabain ch’ella nu vaiva vairamaing gnanca fat üna scolaziun turistica. La Jaura Claudia Bättig ha plütost chattà sia furtüna fond vias lateralas. Quists dis surdà ella las clavs d’hotel als nouvs gestiunaris. Uschè ch’ella ha tut l’occasiun da guardar inavo culla FMR sün seis 27 ons d’hoteliera. Malapaina surtut la gestiun da l’hotel vaiva ella gnü l’idea, in connex cun ün ingrondimaint dal chasamaint, da laschar pitturar in möd fich expressiv las fatschadas da l’hotel. Hoz nun es perquai l’Hotel Central be fich «central», mabain el dà in ögl fingià da dalöntsch. (fmr/dat) Claudia Bättig ha manà dürant 27 ons l’Hotel Central a Valchava, ün dals gronds hotels in Val Müstair.

A Sent vivan plüssas famiglias cun quatter generaziuns suot ün tet. Üna da quellas es la famiglia da Mema Etter. Ella cumplischa bainbod il 94avel anniversari e gioda la cumpagnia in chasa. Eir sch’ella fa ün bun plain in pigna, fa uschigliö mincha singula famiglia seis agen past. Mema (Mengia) Etter-Margadant driva la porta da la gronda chasa taliana in vicinanza da la baselgia refuormada da Sent. Dadaintvart il piertan, a schnestra üna porta chi maina illa stüva da lain. Quella s’implischa plan planet, bainbod sun quatter generaziuns intuorn maisa a tramagl. Tuots vivan in quista chasa – üna chasa taliana da quatter generaziuns. Mema Etter, chi cumplischa bainbod il 94avel cumplion, abita sül planterrain, sia figlia Lidia Domenig-Etter viva cun seis hom davovart i’l tablà, e l’abiadia Heidi Laurent-Domenig cun sia famiglia sül seguond plan e suot il tet. E giò’n schler es integrada la «Butia Schlerin» ingio cha Heidi Laurent-Domenig e sia squadra vendan vaschella da keramica e stoffa cun sgrafits engiadinais. Mincha famiglia viva in sia part da la chasa cun entrada separada. Qua e la giaintan els eir insembel. E cur cha Mema Etter fa plain in pigna vain raflada la mailinterra in cumünanza e las lastras vegnan scumpartidas i’ls fuornins in tuot las abitaziuns. Plain in pigna per tuots Scha tuot la famiglia vain insembel, voul quai bleras lastras da plain in pigna. Mema Etter ha nempe gnü ot uffants – la matta la plü veglia es disgrazchada cun be ses ons – 22 abiadis e 25 bisabiadis e d’incuort es Mema Etter gnüda la prüma jada basatta d’ün bis-bisabiadi. Dimena motiv avuonda per far viva sülla gronda famiglia. Ma cur cha la festa es a fin, va minchün dapersai. Eir illa chasa da quatter generaziuns a Sent, nun as staja adüna ün a tschel süls peis. Mincha famiglia ha sia entrada da chasa. Minchün as po retrar in seis quatter mürs. «Eu lavur cun mia mamma ed abit suot il listess tet. Perquai esa bun ch’eu poss minchatant bandunar la chasa ed avair temp per mai», declera Heidi Laurent-Domenig. Ma cha per gronda part saja l’armonia in chasa fich buna. «Minchatant faina dafatta vacanzas insembel», quint’la. Eir Gian Claudio, il figl da Heidi, gioda da viver cun nona Lidia, bazegner Valentin e tatta Mema suot ün tet. Cur cha mamma disch nempe da na, po’l ir pro nona e bazegner, o pro tatta a far bellinas. Uschè vezza’l eir ingio cha’l giantar es il plü bun. El gioda in quella maniera il viver cun plüssas generaziuns. Eir Mema Etter pudess ir mincha di pro inchün oter a giantar. Ella preferischa però da restar independenta e da manar svess la chasada, uschè lönch sco pussibel. Ma natüralmaing giod’la eir da pudair ir minchatant a tramagl e da laschar lavurar a las giuvnas. Cumprà dal 1960 la chasa Mema Etter-Margadant es nada dal 1930 a Sent. D’inviern abitaiva sia famiglia a Sent, il rest da l’on aint il bain da Tschern. Davo l’infanzia es Mema Etter ida pel muond a guadagnar il pan. «Davo trais ons suna lura tuornada a güdar illa pauraria da meis genituors», quint’la. Cun portar il lat in chascharia ha’la imprais a cugnuoscher ed ad amar al signun e til ha maridà. Dal 1960 hana cumprà la chasa taliana da randulins, chi’d es uossa la chasa da las quatter generaziuns. Dal 1962 hana fabrichà oura la stalla cun tablà. Mema Etter e seis hom barmör han bler lavurà ed eir ils uffants han gnü da güdar ingio chi faiva dabsögn. Cul temp ha la generaziun giuvna surtut il timun. Uschè ha Mema pudü dedichar seis temp als hobis, nempe a far culs spaits e cul crötsch ed a scriver qualche falistoccas e vardats. Cun 91 ons ha’la edi seis prüm cudesch «Temps passats e passa-temps». Üna radunanza in famiglia Dal 1991 han surtut Lidia Domenig-Etter e seis hom Valentin la chasa a Sent. «Nus abitaivan a Madulain e vain fat üna radunanza in famiglia per decider scha nus lain tuornar in Engiadina Bassa», quint’la. La decisiun correspundenta es statta evidainta e la famiglia da Lidia Domenig-Etter ha fat müdada a Sent. Il listess viadi ha lura fat plü tard eir Heidi Laurent-Domenig. Ella abitaiva a Zuoz e lavuraiva illa butia a Sent. Dal 2017 ha eir sia famiglia fat müdada ill’abitaziun sül seguond plan e suot tet. «Eu predsch fich quista cumünanza cun plüssas generaziuns», quint’la ed agiundscha, «quia n’haja blers mans chi güdan cur chi fa dabsögn.» Cha adüna nu s’esa da listess avis, cha minchatant daja eir discussiuns. «Ma davo pac mumaint esa darcheu bun, nus eschan tuots conciliants», agiundscha Lidia Domenig-Etter. Tuottas quatter generaziuns sun persvasas da lur model d’abitar: «Nus eschan bainschi in quatter generaziuns suot ün tet, minchün va però sia via», disch Heidi Laurent-Domenig. Famiglia creativa Cha da star tuots insembel suot ün tet, saja forsa üna mentalità engiadinaisa, cha’ls Engiadinais sajan forsa plü chasans, manaja Lidia Domenig-Etter. Ella es fich cuntainta cun quista situaziun. «A Sent vivan actualmaing amo duos famiglias cun quatter generaziuns suot ün tet», disch’la. Ella predscha eir da pudair lavurar cun sia figlia Heidi i’l listess affar. Cha la creatività hajan ellas eir iertà da la famiglia Margadant. Cun lur «Sgrafits Engiadinais» han ellas survgni dal 2018 il premi sco «Jungunternehmer des Jahres». Quist premi motivescha da cuntinuar adüna darcheu cun nouvas ideas e nouvs prodots. E culla prüma dumengia d’Advent ha cumanzà eir ün fasa fich intensiva per lur affar. Ella piglian però eir il temp per celebrar e festagiar Nadal ed ulteriuras occurrenzas cun tuot las generaziuns. Daplü infuormaziuns chattais Vus suot www.schlerin.ch.

In marcurdi a bunura bod es gnüda surdatta a la Regenza üna petiziun chi’d es gnüda suottascritta online da passa 4000 persunas e chi pretenda üna bunificaziun e güstia pel whistleblower Adam Quadroni. In seguit es la chosa eir gnüda trattada in occasiun da l’ura da dumondas i’l Grond cussagl. Ma siond chi sun amo pendents duos cas penals illa causa Quadroni, nu pudaiva la Regenza dar zuond bleras infuormaziuns. Per mincha commember e commembra da la Regenza spettaiva in marcurdi a bunura üna s-chacla davant l’entrada dal Grond cussagl. Ma i nu’s trattaiva da regalins da Nadal o d’üna acziun d’advent, dimpersè da tschinch s-chaclas chi simboliseschan las passa 4000 suottascripziuns d’üna petiziun online cul nom «Güstia per Adam Quadroni». Sper güstia pretenda la petiziun eir ün’indemnisaziun tanter 1 e 10 milliuns francs per Adam Quadroni, l’anteriur impressari da fabrica chi vaiva rendü public il cartel da fabrica in Engiadina Bassa l’on 2017. Insembel cul comitè d’iniziativa spettaiva il whistleblower in marcurdi bunura a partir da las set e mez a la Regenza per tilla surdar quists «tschinch regals». Ma a la fin han be ils cusgliers guvernativs Martin Bühler, Carmelia Maissen, Peter Peyer e Marcus Caduff fat adöver da l’entrada principala ed han uschè tut incunter l’iniziativa. L’atmosfera pro la surdatta da las s-chaclas es almain statta uschè fraida sco la bunura sombra da december a Cuoira, la tematica chi’d es in seguit gnüda discussa il Grond cussagl percunter plütost bugliainta. Ün giavüsch da la populaziun «Grazcha al curaschi dad Adam Quadroni ha il Chantun pudü spargnar passa 100 milliuns francs dürant ils ultims ans. Sar Quadroni ha però pers enorm bler, tant finanzialmaing, illa vita sociala sco eir sia dignità. Perquai ans ingaschaina ch’el survegna almain ün’indemnisaziun finanziala», disch Karin Huber, schurnalista da Cuoira e co-inizianta da la petiziun «Güstia per Adam Quadroni». Ella agiundscha cha whistleblowers hajan amo adüna fich greiv in Svizra, schabain ch’els rendan attent a sbagls i’l sistem politic. Ma cha las passa 4000 suottascripziuns ramassadas dürant las ultimas duos eivnas muossan cha l’indemnisaziun dad Adam Quadroni saja eir ün giavüsch da la populaziun. Ün proceder e trattamaint sproporziunà In seguit a la surdatta da la petiziun davant il Cussagl grond – chi’d ha pisserà per ün grond interess medial e chi’d ha gnü lö suot protecziun da la pulizia – ha cumanzà il penultim di da la sessiun da december. La causa Quadroni es eir güsta statta tema in occasiun da l’ura da dumondas i’l Grond cussagl. Il grondcusglier Walter von Ballmoos (PVL, Tavo) ha nempe tanter oter vuglü savair da la Regenza il stadi actual d’üna pussibla bunificaziun pel whistleblower. Implü ha el eir vuglü savair, scha la Regenza saja pronta da chattar üna cunvegna extragüdiciala cun Adam Quadroni, impustüt eir a reguard dals resultats d’üna cumischiun parlamentaria d’inquisiziun (CPI). Quella vaiva nempe constatà dal 2021 cha Adam Quadroni saja gnü trattà ingüstamaing e cha’l proceder, tanter oter da vart da la pulizia e da l’autorità pella protecziun da l’uffant e da creschüts, saja stat sproporziunà. Duos cas penals pendents Posiziun a las dumondas illa chosa Quadroni ha tut il cusglier guvernativ Martin Bühler. El ha rendü attent cha Adam Quadroni e seis advocat hajan fingià inoltrà diversas dumondas a la Regenza per üna bunificaziun extragüdiciala dal whistleblower da vart dal Chantun. «Fin uossa ha la Regenza comunichà in diversas occasiuns chi nu saja pussibel da chattar üna cunvegna extragüdiciala cun Adam Quadroni, intant chi sun amo pendents cas penals. E perquai nu possa uossa tour pusiziun», ha dit Martin Bühler davo l’ura da dumondas eir invers la FMR ed ha agiunt: «Ma a reguard la dürada da quists cas penals, s’ha la Regenza decisa d’examinar amo üna jada sia posiziun in quista chosa.» Sentimaints ambivalents E che disch uossa il whistleblower da tuot quist svilup e da la resposta da la Regenza? – Adam Quadroni paraiva in mincha cas d’avair buna glüna e d’avair ün surrier süls leivs in marcurdi a bunura, eir sch’el haja gnü – sco ch’el ha dit invers la FMR – sentimaints ambivalents. In mincha cas til han il grond sustegn dals petiziunaris sco eir da la glieud chi’d ha suottascrit la petiziun fat grond plaschair. Culla resposta da la Regenza nun è’l però stat tant cuntaint: «Güsta üna buna resposta nu d’eira quai, impustüt siond ch’üna s-chüsa dal Chantun sco eir üna bunificaziun nun han da chefar inguotta culs duos cas penals», ha dit il whistleblower. El agiundscha cha la Regenza saja adüna darcheu statta in contact cun el. L’ultima jada saja quai stat il cas in lügl 2024, cur cha la Regenza ha tenor Adam Quadroni dit ch’ella s’annunzcha pro el güst davo las vacanzas da stà. «Uossa vaina bainbod Nadal, ma eu nun ha amo dudi nüglia. Eu nu dun però sü. La forza per far inavant n’haja amo adüna – e n’haja eir adüna gnü», ha dit Adam Quadroni. 1 fin 10 milliuns francs per Quadroni? Cur cha la cusgliera guvernativa Carmelia Maissen (foto) e sias collegas da la Regenza sun rivats in marcurdi bunura bod pro’l Grond cussagl pel penultim di da la sessiun da december, tils spettaivan là Adam Quadroni ed ün comitè d’iniziativa. Dürant las ultimas duos eivnas han nempe passa 4000 persunas suottascrit la petiziun online «Güstia per Adam Quadroni», chi’d es gnüda lantschada da la schurnalista Karin Huber da Cuoira e gnüda surdatta in quist marcurdi. La petiziun nu pretenda però be güstia per l’anteriur impressari da fabrica, chi vaiva rendü public il cartel da fabrica in Engiadina Bassa l’on 2017, dimpersè eir ün’indemnisaziun tanter 1 e 10 milliuns francs.​ (fmr/cam) La cusgliera guvernativa Carmelia Maissen i'l ravuogl dal comité d'iniziativa cuort davo ch'ella ha survgnü la petiziun. La cusgliera guvernativa Carmelia Maissen i'l ravuogl dal comité d'iniziativa cuort davo ch'ella ha survgnü la petiziun. Il cusglier guvernativ Martin Bühler dürant la surdatta da la petiziun. Dürant las ultimas duos eivnas han passa 4000 persunas suottascrit üna petiziun chi pretenda güstia per Adam Quadroni. Adam Quadroni (mità) cul comité da l‘iniziativa «Güstia per Adam Quadroni» in marcurdi bunura a Cuoira. Karin Huber, la co-inizianta da la petiziun, as rechatta güsta a schnestra da Quadroni.

La società Anna Florin e la Fundaziun Terrafina Engiadin’Ota sensibiliseschan regularmaing pella regulaziun da seguondas abitaziuns e la promoziun da spazi d’abitar per indigens. Per exaimpel cun preschantar il model Flem a Scuol ed a Samedan. La società Anna Florin e la Fundaziun Terrafina Engiadin’Ota han invidà a duos arrandschamaints cun discussiun davart ledschas cumünalas per prümas abitaziuns a Scuol ed a Samedan. Il böt da quistas occurrenzas d’eira d’intimar la discussiun a man da l’exaimpel dal cumün da Flem. La giurista dal cumün da Flem, Corina Caluori, ha preschantà tuottas duos sairas la soluziun da Flem per promouver il spazi da viver per indigens. Il model da Flem es gnü acceptà da la populaziun e dal Chantun e vala, sco cha la referenta ha infuormà, sco bun exaimpel per üna revisiun curaschusa da la planisaziun locala. Intant cha l’interess pella tematica es stat a Scuol magari pitschen, han visità in mardi saira passa 60 persunas l’arrandschamaint a Samedan. Riet Fanzun sco president da la società Anna Florin es cuntaint culla partecipaziun impustüt a Samedan. Ad el esa consciaint, cha l’arrandschamaint a Scuol ha forsa gnü lö al mumaint sbaglià, cun quai cha la prüma procedura da cooperaziun da la revisiun da la planisaziun locala da Scuol es terminada als 31 d’october e la populaziun haja forsa per intant gnü avuonda da la tematica. «La tematica resta actuala, adonta dal stadi da la revisiun da la planisaziun locala da Scuol, e nus vain organisà l’arrandschamaint per tuot la populaziun da l’Engiadina Bassa», disch Fanzun sün dumonda. Natüralmaing vessa’l giavüschà daplü preschentscha a l’arrandschamaint a Scuol. Realisà üna quota da 50 % Il tema da las sairadas es stat sco manzunà il model da Flem per promouver il spazi d’abitaziuns primaras. Cha’l cumün da Flem haja defini ils böts cun üna strategia concreta davart prümas abitaziuns ed affars d’allogiamaint, ha infuormà Corina Caluori. Cha’l prüm pass saja stat dad eruir il nomer concret da prümas e seguondas abitaziuns e da realisar ün monitoring dal marchà d’abitaziuns. In seguit ha il cumün da Flem vuglü reglar e restrendscher la fabrica da seguondas abitaziuns, reglar e mantegner il marchà da prümas abitaziuns, promouver nouv spazi d’abitar per indigens cun s-chaffir üna quota directiva. Il model prevezzaiva eir da restrendscher la pussibiltà da finanziar allogis turistics culla vendita da seguondas abitaziuns. Al cumün da Flem esa in seguit reuschi da realisar culla ledscha correspundenta e culla revisiun da la planisaziun tanter oter üna quota da 50 % prümas abitaziuns per tout ils stabilimaints, voul dir pro renovaziuns ed ingrondimaints per daplü co 30 % da la surfatscha abitabla da chasas existentas o pro nouvs stabilimaints. Sco cha Corina Caluori ha infuormà, vain in vigur üna taxa da cumpensaziun, scha la regla nu vain accumplida. Il suveran da Flem ha acceptà quista ledscha a la fin dal 2023. Acceptabel pella majoranza Sco cha la referenta ha tradi, saja l’infuormaziun e la promoziun da la nouva ledscha statta decisiva per l’acceptanza illa populaziun. Cha da rablar tras masüras concretas in votumaziun nu saja adüna simpel. Cha il prüm haja la suprastanza cumünala stuvü gnir persvasa ed in seguit tuot la populaziun. Cha perquai haja vuglü varsaquantas sairadas d’orientaziun per tuot las branschas e blera lavur da lobi e da persvasiun. «Mincha proposta e mincha soluziun sto finalmaing esser acceptabla pella majoranza», ha dit la giurista Corina Caluori. Eir la società Anna Florin ha elavurà ün catalog da propostas per la regulaziun da seguondas abitaziuns e pella promoziun da spazi d’abitar per indigens. Sco cha’l president dad Anna Florin, Riet Fanzun, ha agiunt, vöglia la società sensibilisar cuntinuadamaing pella tematica e cha perquai organisescha la società eir regularmaing occurrenzas e sairadas d’infuormaziun. El spera cha in avegnir vegnan quellas eir in Engiadina Bassa darcheu visitadas plü bain. www.annaflorin.ch

Il Cumün da Val Müstair es vi da terminar il proget da renovaziun pella nouva scoula cumplessiva a Müstair. Il proget final sco eir la dumonda pel credit vegnan trattats a la radunanza cumünala la mità da favrer 2025. Scha tuot va bain, pon las lavurs da renovaziun cumanzar l’utuon chi vain. Ingon sarà l’ultim on da scoula cha’l s-chalin primar dal Cumün da Val Müstair passainta illas localitats da la «veglia» scoula a Müstair. Pel prossem on scolastic farà nempe la prüma fin sesavla classa müdada a Sta. Maria, ingio chi’s rechatta hozindi fingià il s-chalin ot. Per la paja dessan lura ils traxs e lavuraints rimplazzar als scolars e las scolaras a Müstair a partir da l’utuon 2025. Illa chasa da scoula a Müstair dess nempe gnir realisà il proget «scoula Val Müstair 2030», chi ha la finamira d’unir tuot il s-chalins da scoula – nempe da la scoulina fin pro’l s-chalin superiur – suot ün tet. Quels dessan lura davo duos ons da fabrica tuornar – dimena l’on 2027 – insembel da Sta. Maria a Müstair illa nouva chasa da scoula cumplessiva. Ils architects da la nouva «scoula Val Müstair 2030» sun pel mumaint vi da terminar il proget e quel dess tenor la presidenta cumünala da Val Müstair, ­Gabriella Binkert Becchetti, gnir preschantà a la radunanza cumünala la mità favrer 2025. Quella jada vuscharà la populaziun lura eir davart il credit final pel proget da renovaziun. Finanziaziun in duos etappas In occasiun da la radunanza cumünala in marcurdi passà ha la populaziun da la Val Müstair approvà il preventiv per l’on 2025 ed in quel vegnan fingià ­büdschetats 2 milliuns francs i’l quint d’investiziuns per la renovaziun da la scoula. «Nus vain parti sü las investiziuns per la scoula in duos etappas per cha nus possan portar meglder la finanziaziun. Il ulteriurs cuosts pella ’scoula Val Müstair 2030’ laina lura tour i’l ­büdschet per l’on 2026», disch Gabriella Binkert Becchetti. Quant cha la renovaziun da scoula a Müstair cuostarà definitivmaing nun ha la la presidenta cumünala savü dir, ma ella fa pel mumaint quint cun investiziuns da var 7,3 milliuns francs. Spusta il proget per ün on A reguard la situaziun finanziala dal Cumün da Val Müstair vaiva la suprastanza cumünala defini ouravant ün import d’investiziun da var 5 milliuns francs pel proget «scoula Val Müstair 2030». Davo ch’üna pre-evaluaziun d’ün büro d’architectura vaiva fat il quint cun investiziuns da var 8,5 milliuns francs l’on 2023, ha la suprastanza lura decis ün tet da cuosts tanter 5 e 7 milliuns francs zieva üna radunanza cumünala in november 2023. Cun quai es eir tuot il proget gnü spostà per ün on. Insembel culs architects es üna gruppa da lavur, incumbenzada da la suprastanza cumünala, statta ingon lura occupada cun optimar il program da las localitats. In prüma lingia s’haja però eir provà sa sbassar ils cuosts pel proget. Pudü spargnar be pac Tenor la presidenta esa dürant quist process bainschi stat pussibel da spargnar qua o là pitschens imports, ma na i’l tet da cuosts giavüschà. «Scha nus lain fingià realisar ün proget cun üna tala importanza per la val, lura vaina eir da far quai cun mans e peis», disch Gabriella Binkert Becchetti ed agiundscha: «Causa l’incharimaint e l’augmaint da l’imposta sülla plüvalur nun esa però simplamaing na realistic da fabrichar plü bunmarchà. Quai vaina uossa badà.» Ella agiundscha chi s’haja però pudü mantgnair l’abitaziun dal pedel illa nouva scoula a Müstair e cha quai saja ün grond avantag. La mità da quist mais as chatta la gruppa da lavur darcheu culs architects cul böt da preschantar a la suprastanza nouva in in schner 2025 il cuosts definitivs pel proget. La radunanza cumünala, cur cha tuot il proget «scoula Val Müstair 2030» vain preschantà, ha lö dürant il favrer, ma la data nun es però amo gnüda comunichada. Davo la sanaziun da la scoula Müstair dessan gnir units tuots ils s-chalins da scoula da la val suot quel tet. Las lavurs da sanaziun vessan da cumanzar l’on chi vain d’utuon e gnir terminadas davo duos ons.

Id es utuon, üna stagiun ödiada da blers pervi dal fraid e dals dis cuorts. Ma al listess mumaint es quai üna stagiun fich amada pervi da la müdada da las culurs dals ­bös-chs: Il verd lascha spazi al gelg ed al ­cotschen. Il fenomen es talmaing spectacular chi’d es perfin nat ün nouv tip da turissem: il turissem dal «foliage». Daspö alchüns ons minch’utuon, da la mità d’october fin la mità da november, offra la Ferrovia Vigezzina Centovalli la pussibiltà da far ün viadi cun l’uschedit «treno del foliage», chi circulescha tanter Locarno e Domodossola. Il viadi tras gods da chastognas düra duos uras e cuosta plü o main vainch francs. Ün bass predsch per quist grondius spectacul da la natüra! Pro mai invezza es l’utuon la stagiun dals pleds. Eu decler güsta che ch’eu manai. Sco linguist e docent da talian fetscha minch’on ün cuors da grammatica taliana. Il cuors cumainza al principi d’october e finischa al principi da gün. L’utuon discuor eu sur da la structura dals pleds, sur da prefixs e suffixs, sur da derivaziun e cumposiziun. Quist on, per muossar ils pleds inglais chi sun migrats in talian, fetscha propa l’exaimpel dal pled «foliage», chi’d es fuormà da l’elemaint lexical «foil» plus il suffix «age». La prümavaira es invezza la stagiun da las frasas e dals bös-chs sintactics, dits tecnicamaing indicaturs sintagmatics, chi muossan co cha las frasas sun fattas. Ma sun eu vairamaing uschè tecnic ed insensibel da verer be pleds e frasas? Be prefixs, suffixs ed indicaturs sintagmatics. Tuot il cuntrari! Sco lectur da poesias suna fich attent a la bellezza da l’utuon i’ls purtrets litterars. Eu am regord per exaimpel dad alchünas poesias da Luisa Famos, per nöglia banalas, illa qualas il foliage nun es mai sün prüm plan. Per Luisa Famos cumainza l’utuon cur ch’üna randulina «tira seis ultim tschierchel intuorn il clucher» e «passa». E quai es eir il mumaint cur ch’ella «minch’utuon da nouv» nascha. D’utuon seis «di dvainta cuort», ma sia «not plü stailida, cun profuonds ­desideris». Apropos, co scriver üna poesia autumnala bella ed originala? Üna poesia chi nu discurriss be sur da foliage da vainch francs e chi proponiss alch original? Provaina da dar ün cussagl ad aspirants poets, ma sainza far ironia sco cha Paul Klee ha fat declerond ingio chi’s sto tour l’inspiraziun per descriver l’atmosfera dad üna tomba cun ils seguaints pleds: O Dichter! Willst Du den Moder einer Gruft schildern und gebricht es Dir dabei an der so nötigen Inspiration, kauf Dir einen Camembert, und ab und zu daran riechend, wirst Du können. Co scriver dimena üna bella poesia d’utuon? Eu sugerisch ad aspirants poets da s’inamurar. S’inamurar e scriver üna poesia para üna banalità, ma na dürant l’utuon. L’utuon simbolisescha üna fin – «l’utuon es per murir» per Peider Lansel – invezza es l’inamurar adüna ün indizi, ün’explosiun verda chi s’ha dürant la prümavaira. Chars poets, descrivai dimena ün s’inamurar dürant l’utuon sco ün’anomalia bio-eco-cardio-astronomica. Evitai però cumulaziuns da prefixs! Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

I’l Scuol Palace a Nairs ha Flurin Weiss preschantà in venderdi saira seis nouv escape room ch’el ha concepi in occasiun da sia lavur da matura. Integrada in ün’istorgia davart Paul Klee – chi’d es eir stat giast da cura i’l Scuol Palace – es la finamira da quist gö da schoglier diversas ingiavineras e da rivar da bandunar la stanza 227. Entrond illa stanza 227 dal Scuol Palace a Nairs para sco schi’s trattess d’üna normala suita d’hotel. Qualche purtrets pendan vi da la paraid, ün canapè cun ün maisin invidan a guardar televisiun e diversas antiquitats creeschan ün’atmosfera nostalgica. Cul seguond sguard dan però divers ogets curius e misterius in ögl – ed impustüt üna camera sülla s-chaffa es plütöst insolita per üna suita d’hotel. Impè chi gira ün film in televisiun, as vezza là ün countdown, chi indicha quant temp chi resta amo per schoglier las ingiavineras zoppadas illas localitats da la suita. Pro la stanza 227 as tratta nempe d’ün escape room (guarda box), chi’d es gnü concepi da Flurin Weiss da Sent in occasiun da sia lavur da matura a la Scoula media evangelica a Schiers. In venderdi passà ha il maturand preschantà seis escape room a las medias ed als sponsurs e daspö dumengia es la nouva attracziun i’l Scuol Palace accessibla publicamaing. Ingüna retschercha, ma ün prodot final «Lönch nun haja propa savü davart che ch’eu dess scriver mia lavur da matura. Per mai esa però da prüma davent stat cler ch’eu nun ha vöglia da far üna lavur da retschercha, dimpersè üna lavur ingio chi resulta a la fin ün prodot», disch Flurin Weiss. Siond ch’el haja fingià svess visità escape rooms, til es lura gnüda l’idea da concepir üna tala stanza in Engiadina Bassa ed el es perquai i in tschercha d’üna località adattada. Cul Scuol Palace haja Flurin Weiss svelt chattà ün partenari chi til haja dat la schanza per realisar sia lavur da matura. «Per mai esa eir stat important da crear alch nouv ed insolit. Ma eir ün’actività da temp liber chi’d es eir pussibla da far cun trid’ora – alch chi nu dà bler in Engiadina Bassa», disch Flurin Weiss. Inspirà da Paul Klee e da sia art Uschea ha il maturand lura cumanzà as far impissamaints davart las diversas ingiavineras e co ch’el voul integrar quai tuot illa stanza 227. Parallel ha Flurin Weiss eir fat retscherchas davart l’istorgia dal Scuol Palace a Nairs. «Quia ha diversa glieud prominenta passantà lur curas ed üna da quellas es stat l’artist Paul Klee l’on 1936. Quai es stat cuort davo ch’el es tuornà da la Germania in Svizra, davo cha’ls nazis han declerà sias ouvras sco art degenerada», declera Flurin Weiss. La persunalità e l’istorgia da Paul Klee til han fascinà ed uschea s’ha Flurin Weiss decis da scriver üna story davart l’artist, la quala cumbina tuot las ingiavineras in ­l’escape room e chi integrescha eir sia art e seis purtrets. Maschinas cripticas e patents magnetics Natüralmaing nu’s poja uossa tradir massa bler davart quista aventüra da schoglier l’istorgia da Paul Klee. Ma tanta as ­poja dir: Las ingiavinadras e’ls ingiavinaders han 60 minuts temp per rivar darcheu our da la stanza 227 e da schoglier l’istorgia. Al principi as survain üna cuorta introducziun da video davart las reglas e lura parta il countdown. Dürant quell’ura s’haja lura da chattar instrucziuns, tocs da cumbinella, clavs e pleds clav, chi sun sparpagliats e zoppats in tuot la stanza. Cumbinond indizis as riva uschea pass per pass inavant illa missiun ed uschea as drivan maschinas cripticas, patents magnetics e serradüras zoppadas. Chi chi nun es capabel da schoglier qualchosa e vain planet suot squitsch da temp, po dumandar tras la camera per tips e trics per rivar darcheu inavant. Drivi almain per ün on «Per mai nun es mai stat ün stuvair da lavurar vi da quist escape room. Id es stat ün plaschair da sviluppar las ingiavineras e far experimaints. Ed impustüt suna superbi ch’eu n’ha pudü realisar il proget e cha’l Scuol Palace am sustegna cun gestiunar l’escape room», disch Flurin Weiss. A partir da dumengia passada as poja reservar las plazzas libras per l’escape room sülla pagina da web da la regiun turistica Engiadina Bassa/Val Müstair. Dürant las fins d’eiv­nas sarà Flurin Weiss svess vi dal gestiunar l’escape room e vi dal monitur per güdar a la glieud per dar ils tips tras la camera. Dürant l’eivna surpiglia lura il persunal dal Scuol ­Palace quista incumbenza. Tenor Flurin Weiss, chi fa lura la stà chi vain la matura a Schiers, esa previs cha l’escape room es uossa drivi almain per ün on. Üna missiun infra ün temp determinà Ün escape room es ün gö interactiv da gruppa, i’l qual ils partecipants ston schoglier diversas ingiavineras ed accumplir üna missiun infra ün temp determinà, chi’d es pel solit limità sün ün’ura. Minchün da quists gös in ün local special quinta eir ün’istorgia, per exaimpel üna tschercha da s-chazis, ün cas da detectiv o üna istorgia d’orrur. Ils giovaders e las giovadras tscherchan indicaziuns e schoglian codes ed ingiavineras da logica. Il nom «escape room» as basa sülla finamira centrala dal gö: Las persunas partecipantas ston mütschir (ingl. escape) d’ün local (ingl. room), chi’d es pelplü serrà. (fmr/cam) Paul Klee e la stanza 227 I’l Scuol Palace es gnüda preschantada in venderdi passà üna nouva actività da temp liber. I’s tratta d’ün escape room – ün gö interactiv da gruppa i’l qual i’s sto schoglier diversas ingiavineras – cha Flurin Weiss da Sent ha concepi sco lavur da matura. Per Flurin Weiss esa da prüma davent stat cler ch’el nu vöglia scriver üna lavur da matura da retschercha, dimpersè ch’el vöglia far üna lavur ingio chi resulta a la fin ün prodot. Il giuv­not da Sent, chi fa l’on chi vain la matura a la Scoula media evangelica a Schiers, s’ha lura decis da concepir ün escape room. I’s tratta d’ün gö interactiv da gruppa, dürant il qual i s’ha da schoglier üna missiun infra ün temp determinà. «Per mai esa stat important da crear alch nouv ed insolit. Ma eir ün’actività da temp liber chi’d es eir pussibla da far cun trid’ora – alch chi nu dà bler in Engiadina Bassa», disch Flurin Weiss. In venderdi passà ha el pudü preschantar il prodot final, chi’s rechatta i’l Scuol Palace a Nairs. E quai es la stanza 227. In quist escape room s’haja da schoglier infra 60 minuts diversas ingiavineras intretschadas in ün’istorgia davart l’artist Paul Klee, chi’d es eir stat giast i’l Scuol ­Palace l’on 1936. ​​A partir dad uossa es l’escape room eir drivi pel public e’l Scuol Palace sustegna a Flurin Weiss da gestiunar la nouva actività da temp liber. La camera per comunichar e dumandar per tips e trics. L’escape room i’l Scuol Palace es gnü concepi intuorn Paul Klee, chi’d es eir stat giast illa chasa da cura a Nairs. Ün sguard in l'entrada da la stanza 227. Il maturand Flurin Weiss da Sent davant la stanza 227.

Il cumün Val Müstair ha per la terza jada renovà sia distincziun sco «cità d’energia» chi vain surdatta da la società cul medem nom e chi promouva l'ingaschamaint local per l’ütilisaziun d’energia regenerabla e la protecziun dal clima. Sco cha’l cumün Val Müstair infuorma in üna comunicaziun da medias ha la cumischiun respunsabla confermà cha’l cumün haja ragiunt «resultats exemplarics e verifichats» in sia politica d’energia e da clima. Fin l’on 2028 es la distincziun «cità d’energia» uossa valabla, lura vain’la darcheu reevaluada. Sper il cumün Val Müstair sun per exaimpel eir ils cumüns Scuol, La Punt Chamues-ch o San Murezzan distinguits sco «citats d’energia», in tuot il chantun Grischun sun 22 cumüns e regiuns commembers da la società, in tuot la Svizra 611. (cdm/fmr)

La conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha pro seis ultim inscunter nominà a ­Gabriella Binkert-Becchetti sco parsura ed a Daniel Högger sco seis substitut per la prosma legislatura. Binkert-Becchetti es presidenta dal Cumün da Val Müstair e segua a Victor Peer, president da Valsot, chi’s retira a la fin dal 2024 da la politica. Il nouv substitut, Daniel Högger, es president da Samignun. Implü ha la conferenza dals presidents decis d’elavurar ün profil cultural per la regiun per «far valair i’l avegnir la richezza culturala da nossa regiun cun success», sco cha la conferenza scriva in sia comunicaziun da medias. Cha quist profil cultural gnia elavurà sün basa da l’iniziativa «grischunCultura», ün proget per posiziunar il chantun sco destinaziun alpina attractiva per turissem da cultura. La conferenza ha eir decis cha’l Cumün da Val Müstair as dessa partecipar a la cooperaziun dal ramassamaint d’immundizchas da la regiun e ch’ella vöglia chattar üna soluziun regiunala per la gestiun dal rument verd. Implü ha la conferenza da presidents deliberà il plan directiv regiunal da l’abitadi per l’exposiziun publica da cooperaziun. (cdm/fmr)

Daspö il 2016 es la Scoula da pedagogia curativa suot il tet da l’anteriura chasa cumünala a Susch. Quia chattan fin dudesch uffants cun impedimaints üna structura dal di. Quists uffants vegnan sustgnüts ed instruits cul böt chi dvaintan uschè autonoms sco pussibel. La promoziun cumplessiva vain fatta in stret contact culla famiglia. Antonella Stecher va tras cul mat dad ündesch ons la glista da cumischiuns. Hoz es el landervia dad ir in butia e cumprar las mangiativas per far giantar. Da giantar illa scoula da pedagogia curativa a Susch daja ris cun pesch ed arbaglia e carottas. Ils uffants cun impedimaints chi van quia a scoula, imprendan eir ad ir intuorn cun tschertas incumbenzas dal minchadi, per exaimpel cuschinar e far cumischiuns. Actualmaing visitan tschinch uffants la scoula da pedagogia curativa a Susch. «Nus eschan drizzats aint per var dudesch uffants», declera Antonella Stecher. Ella es pedagoga curativa ed instruischa ed accumpogna ils uffants cun impedimaints. Ad ella nu plascha il nom tudais-ch da sia vocaziun: «Heilpädagogin – nussas nu guarin ad ingün. Nussas pudain be instruir ed accumpagnar ils uffants e tils preparar uschè bain sco pussibel pel prossem pass in lur vita», disch’la. Cha’l böt saja cha quists uffants vegnan uschè autonoms sco pussibel. Spordscher structuras dal di Illa scoula da pedagogia curativa a Susch lavuran trais pedagogas curativas, üna muossadra e quatter assistentas da scoula in temps parzials chi garantischan las structuras dal di. Il servezzan da taxi intern ramassa ils scolars da Martina amunt e tils maina lura la davomezdi darcheu a chasa. Tuot tenor la quantità dals uffants, vegnan las structuras ed ils temps da lavur adattats. La scoula da pedagogia curativa a Susch suottastà al Center da pedagogia curativa Giuvaulta. Sper la scoula da pedagogia curativa a Susch, daja eir scoulas decentralas a Puntraschigna ed a Roveredo. Dal 2016 ha la scoula da pedagogia curativa fat müdada da Zernez a Susch, i’l stabilimaint da l’anteriura administraziun cumünala. Quia han las pedagogas curativas a disposiziun trais locals d’instrucziun, ün local per terapias specialas, üna scoulina e sül prüm plan üna gronda chadafö per cuschinar e mangiar. Tuot la chasa es drizzada aint per l’instrucziun e sco structura dal di eir per uffants chi sezzan in üna sopcha cun roudas. L’integraziun sociala es importanta Intant es il mat tuornà cullas cumischiuns. Sco cha Antonella Stecher quinta, es eir la butiera instruida e po güdar als uffants cullas cumpritas. Da cuschinar es hoz l’incumbenza d’ün oter uffant da desch ons chi vain accumpagnà d’ün’assistenta. Il mat chi’d es stat in butia survain uossa ulteriuras lezchas. «Nus instruin tenor il plan d’instrucziun 21 e tenor il principi da TEACCH chi pussibiltescha ün’instrucziun tenor il bsögn da mincha singul uffant», declera Antonella Stecher. L’instrucziun ha lö in rumantsch e tudais-ch. Sco ch’ella quinta, visiteschan singuls uffants eir las scoulas da cumün per restar in contact culs uffants da lur età. «L’integraziun sociala ed il contact cun ulteriurs uffants sainza impedimaints es fich important», declera Antonella Stecher. Quai vala eir per las differentas tradiziuns chi vegnan festagiadas illas singulas fracziuns, sco per exaimpel Chalandamarz. Autissem nun es adüna visibel Üna part dals uffants chi vegnan a Susch a scoula sun i’l spectrum d’autissem. Cha quel as muossa tuot tenor situaziun plü ferm o main ferm e cha’ls impedimaints nu sajan adüna visibels. Cha quists uffants dovran ün ambiaint organisà e structurà. Perquai ha illas stanzas da scoula a Susch mincha roba seis lö. L’instrucziun es adattada a mincha singul bsögn. Suvent vegna comunichà cun gests, mimica e pictograms invezza da pleds, tuot tenor l’età e l’impedimaint da l’uffant. Cha’l contact eir culs genituors saja fich important. «Cur cha’ls genituors mainan la prüma jada lur uffants, stuvain nus il prüm guadognar la fiduzcha», quinta la pedagoga curativa. «Nus lavurain fich stret culs uffants e culs genituors, però tschertas lezchas restan da la famiglia.» Sco cha Antonella Stecher declera, saja la situaziun minchatant eir pella famiglia difficila. «Nus provain da sustgnair tant co pussibel cun nos savair e nossas experienzas.» Cha tschertas relaziuns cuntinueschan lura eir davo il temp da scoula, però chi dess adüna eir restar üna tscherta distanza ed ün respet tanter l’uffant cun impedimaints e la persuna d’instrucziun. «Nus eschan bainschi fich dastrusch e passantain bler temp culs uffants, ma nus vain eir nossas reglas e nus nun eschan üna part da la famiglia», fa valair Antonella Stecher. Promouver la creatività Davo cha’l mat dad ündesch ons ha fat lezchas da quint, das-cha’l zambriar amo ün pa fin cha’l giantar es pront. Actualmaing zambrieschan ils uffants regals da Nadal. «A nus esa important d’avair las portas avertas e da muossar eir quai cha nus fain», declera Antonella Stecher. Ella es statta blers ons muossadra ed ha lura fat la scoulaziun da pedagoga curativa. «Eu sun adüna statta fascinada dad uffants chi sun oters, eu vulaiv incleger co cha quists uffants funcziunan», decler’la. Cha quai saja statta sia motivaziun per far la scoulaziun da pedagoga curativa. Per ella esa important, cha minchün possa esser part da la cumünanza e da la società. Intant cloma ün oter uffant per giantar. Quel ha lö da cumpagnia ed in survaglianza d’ün’assistenta. La fanestra d’Advent da la Scoula da pedagogia curativa a Susch vain drivida in gövgia, ils 12 december, a las 17.00. I da üna buna schoppa da verdüra, punsch e vin chod. Daplü infuormaziuns da la Scoula da pedagogia curativa a Susch daja sün www. giuvaulta.ch. In visita a la scoula a Susch Daspö ot ons vain manada la Scoula da pedagogia curativa regiunala in l’anteriura chasa cumünala da Susch. Quia vain sporta üna structura da di a fin üna dunzaina d’uffants cun impedimaints. In quista scoula lavuran trais pedagogas curativas, üna muossadra e quatter assistentas da scoula in temps da lavur parzials. «Pedagoga curativa, quel pled nu’m plascha propcha», disch Antonella Stecher, «nussas nu guarin ils uffants, dimpersè tils instruin, accumpagnain e tils preparain uschè bain sco pussibel pel prossem pass da lur vita.» La pedagoga ha dat al redactur la pussibiltà da gnir ün di in visita a la scoula da pedagogia curativa a Susch. (fmr/fa)

La Pro Senectute regiunala organisescha per sias commembras e commembers regularmaing inscunters imbellits cun musica. Il prossem ha lö in sonda, ils 14 december 2024 a l’hotel «a la Staziun» a Zernez. Las senioras e’ls seniors da la regiun sun invidats ad ün inscunter cun bal e star da cumpagnia. «I’ns accumpogna la Chapella Erni da las duos fin a las tschinch la saira», as legia illa comunicaziun cha Claudio Filli ha scrit in nom da la Pro Senectute regiunala, «tuottas e tuots sun amiaivelmaing invidats da star da cumpagnia, tadlar la bella musica e far ün pêr trais-chas». (cdm/fmr)

Davo Scuol, Ftan e Sent ha uossa eir Tarasp üna cronica scritta da l’istoriker Paul Eugen Grimm. La vernissascha in sonda ha attrat ün grond public e l’autur ha demuossà cha scienza ed istorgia pon eir divertir e surprender. Fin dal 1803 d’eira Tarasp ün’enclava habsburgaisa e’s disferenzchescha cun quai da tuot tschels cumüns in Engiadina Bassa. Il Grischun es dvantà dal 1803 ün chantun da la Svizra. Per Tarasp significhaiva quel on la fin dal reginom dals signuors da Dietrichstein e cun quai la fin da la dependenza da l’Austria. Als 21 da favrer 1803 esa gnü decis a Berna cha’l podestà da la regenza dal chantun Rezia, Gaudenz von Planta, haja da tour in possess pella republica elvetica immediatamaing Tarasp. Cun üna publicaziun fuormala sun las abitantas e’ls abitants gnüts infuormats chi sajan da quinder inavant burgais elvetics, cun tuot ils dovairs e drets chi resultan da quel fat. Id es gnü intunà plüssas jadas «es würden dadurch die dasigen Einwohner von Untertanen zu freien helvetischen Bürgern umgeschaffen». Umgeschaffen dimena. Üna gronda varietà Quist citat ha pisserà in sonda saira per rier illa sala polivalenta da Tarasp chi d’eira bain occupada. Paul Eugen Grimm nun es be ün expert da l’istorgia locala e grischuna, el es eir ün referent chi sa quintar in möd cha giuven e vegl til taidla cun interess. 387 paginas cumpiglia la nouva cronica «Tarasp – Landschaft, Geschichte, Menschen». L’ouvra es bainschi üna lavur scientifica davart l’istorgia da Tarasp, ella es però eir ün cudesch per indigens e giasts chi lessan savair daplü dal cumün. Da la geografia a la geologia, da l’istorgia dal chastè e las famiglias possessuras fin a las particularitats da las fracziuns, dal crap da la stria fin ad üsanzas – il cudesch spordscha üna gronda varietà. Truvaglias ed anecdotas Per preschantar ün cudesch esa da piclar oura ün pêr particularitats. Quai es gratià a Paul Eugen Grimm cun ün masdügl tanter fats istorics ed anecdotas, ed impustüt cun truvaglias our dals archivs. Fin a Brünn in Tschechia es viagià l’istoriker per chattar là desch s-chaclas cun documainta davart «Trasp» – quella jada scrivaivan ils da Habsburg il cumün sainza il prüm «a». Il chastè da Tarasp es l’emblem da Tarasp. Cur cha sia fundamainta es gnüda fabrichada nun es cuntschaint. La prüma jada vain «in castro de Taraspes» manzunà in ün documaint da la fundaziun da la clostra a Scuol dal 1095. Culs tschientiners es creschü il stabilimaint. Ün dals plü vegls purtrets dal chastè muossa cha dal 1520 d’eira fingià tuot la part suot dal chastè sgürada cun ün mür da defaisa. La gronda separaziun da Scuol Fat es cha Tarasp suottastaiva per tschientiners a signuors da l’Austria. Quai ha ün’influenza fin hoz. Adonta cha Tarasp appartegna daspö il 2015 al cumün politic Scuol es la fracziun sco unica in Engiadina Bassa catolica. Fingià plü bod d’eira Tarasp üna part dal cumün da Scuol. La separaziun es gnüda davo la refuormaziun da l’Engiadina Bassa. Quella ha cumanzà intuorn il 1530. «Tarasp nu vaiva avant 1570 ingün’aigna baselgia e blers nu san cha eir Tarasp d’eira ün tempet refuormà», ha quintà Paul Eugen Grimm. Il retuorn al catolicissem es capità pür üna generaziun plü tard e quai gnanca pervi da differenzas religiusas, dimpersè per motivs politics. In fuond giaiva per raps, bains e drets da god. Quels da Tarasp vaivan nempe da pajar ün tschert import pella baselgia a Scuol e d’eiran da l’avis ch’els vegnan a la cuorta. Paul Eugen Grimm ha cità al cronist Nicolin Sererhard da Zernez chi vaiva resümà i’l 18avel tschientiner il conflict seguaintamaing: «Viel Familien unter ihnen hatten auch allbereits die Reformation angenommen, weile aber die Groben Schulser Unfugen wieder sie anstellten, wegen der Kirchenstühlen und Begräbnus, so sattelte alles um, sie wendeten sich demnach an die Regierung zu Innsprugg, bekamen sattsame Assistenz.» La regenza ha laschà fabrichar üna baselgia a Tarasp inclus trais sains pel clucher ed ha ingaschà a duos Chapütschins chi gnivan pajats da Finstermünz. «Und also war’s um die Reformation geschehen.» Famiglias oriundas dal Tirol Dals 1807 abitaivan 320 persunas a Tarasp. Blers derivaivan oriundamaing dal Tirol e vivaivan da l’agricultura o da la mansteranza. Amo hoz muossan noms da famiglia tipics da Tarasp la derivanza tirolaisa, per exaimpel Federspiel o Stecher. Ils paders derivaivan il prüm da l’Italia e plü tard dal Tirol. Ils chastlans invezza d’eiran indigens, ma na da Tarasp. I’s trattaiva da famiglias aristocratas, sco Jecklin, Mohr o Planta. La populaziun da Tarasp d’eira sur tschientiners povra. Quai s’ha müdà pür cur cha’l turissem da cura e da bogn ha cumanzà a flurir. A la famiglia Pinösch chi d’eira centrala pel svilup e pel prosperar dal turissem a Vulpera es dedichà ün chapitel illa cronica. Eir Karl August Lingner, l’industrial tudais-ch nomnà «Odolkönig», vain manzunà in ün chapitel. El vaiva cumprà la ruina dal chastè e til refabrichà, mo es mort avant cha la renovaziun d’eira glivrada. Davo ha surtut il granduca Ernst Ludwig von Hessen il chastè. Grazcha a seis acconsentimaint es il chastè gnü drivi pel public. Svilup turistic cun aua minerala In seis referat ha quintà Paul Eugen Grimm tanter oter da la raïna Carola von Sachsen. Ella vaiva cumprà l’hotel Tarasp e la funtana d’aua minerala chi’d es gnüda scuverta dal 1861 es gnüda nomnada davo ella. Carola d’eira dal rest ün’amia da Karl August Ligner. Ella vaiva pisserà ch’el vegna a cugnuoscher Tarasp. Grazcha a las funtanas mineralas Lucius, Emerita e Bonifacius sun dvantats Vulpera e Tarasp lös da cura da renom mundial. Diversas persunalitats rojalas e da renom in differentas spartas han visità Vulpera e Tarasp dürant il temp dal turissem da bogn. Ün rojal chi cugnuoscha Tarasp viva amo adüna, nempe l’actual rai da l’Ingalterra Charles. Dal 1963, cun 15 ons, ha’l imprais ad ir culs skis a Tarasp. I dà dafatta üna fotografia aint il cudesch dad el cun skis a Sparsels. Il cudesch chi’d es gnü stampà pro Gammeter Media AG e gnü edi dal Cumün da Scuol es illustrà cun bleras fotografias e cun purtrets. In seis pled festiv ha dit il capo cumünal da Scuol, Aita Zanetti: «L’ouvra da Paul Eugen Grimm invida da sfögliar ill’istorgia, ma eir dad ir in tschercha da s-chazis zoppats, da’s render consciaint da nossa cultura, dad observar ün detagl particular. Ella s-chaffischa identità sur ils cunfins oriunds da Tarasp oura.» Paul Eugen Grimm: «Tarasp – Landschaft, Geschichte, Menschen», Gammeter Media AG St. Moritz, 2024. ISBN: 978-3-9525688-2-8. Paul Eugen Grimm preschainta a Tarasp sia plü nouva cronica. Uschè variada sco l’ouvra es statta eir la preschentaziun da la cronica da Tarasp. Uschè variada sco l’ouvra es statta eir la preschentaziun da la cronica da Tarasp. Davart chastlans, aua forta e catolicissem Per incumbenza dal cumün da Scuol ha scrit l’istoriker Paul Eugen Grimm üna nouva cronica da Tarasp. Sco anteriura enclava habsburgaisa as disferenzchescha l’istorgia da Tarasp da quella da tschels cumüns in Engiadina Bassa. Pür dal 1803 es dvantà eir il cumün da Tarasp part da la Svizra. Remarchabel es eir stat il svilup dal turissem da cura a Vulpera e Tarasp. Persunalitats da tuot il muond han visità l’Engiadina Bassa pervi da las funtanas cun aua minerala. In sonda passada ha gnü lö la vernissascha dal cudesch «Tarasp – Landschaft, Geschichte, Menschen». L’autur ha preschantà ün pêr fats istorics, ma eir ün pêr üettas ch’el ha scuvert dürant sias retscherchas pel cudesch. L’ouvra spordscha üna lectüra captivanta ed invida a far ün viadi tras il passà. (pl/fh)

Sül sviamaint da Strada, pac davo la punt vers San Niclà, es in lündeschdi avantmezdi cupichà ün camiun plain terra da s-chav. Co cha la pulizia chantunala scriva s’ha il manaschunz feri leivmaing pro l’accidaint. Ch’el saja stat in viadi da Ramosch in direcziun Martina cur cha seis camiun es sglischà, s’ha stort e es lura cupichà. Il manaschunz s’ha pudü deliberar svess our da seis veicul ed es gnü manà a l’ospidal da Scuol. Otras persunas nu d’eiran invoutas i’l accidaint. La rumida dal material e dal camiun ha dürà fin cuort avant mezdi, intant d’eira la via accessibla be sün ün vial. (cdm/fmr)

L’incendi cumplet d’ün auto i’l tunnel Munt La Schera in gövgia avant duos eivnas es stat il prüm tal cas in l’istorgia da passa 50 ons da la colliaziun tanter il Pass dal Fuorn e Livigno. Tenor las Ouvras electricas d’Engiadina SA s’ha il concept da sgürezza cumprovà cumplettamaing ed i nun ha dat ingüns ferits sco neir na ingüns dons vi dal tunnel. Ils pumpiers da Zernez treneschan regularmaing il cas d’ün incendi i’l tunnel Munt La Schera, e quai daspö decennis. Quel tunnel da 3,5 km lunghezza es daspö il principi dals ons 1970 üna colliaziun fich importanta e la plü agreabla tanter Livigno d’üna vart e l’Engiadina e la Val Müstair da l’otra vart. Il tunnel es in possess e vain gestiunà da las Ouvras electricas d’Engiadina SA (OEE) ed ha dürant sia istorgia gnü pacs incidaints. Il prüm incendi cumplet In gövgia avant duos eivnas han il pumpiers cuort davo las 17.00 però gnü da far adöver da lur experienzas da stüder ün fö i’l tunnel. Quel di ha nempe ün automobilist badà cha’l motor da seis auto vaiva cumanzà ad arder davo entrar i’l tunnel ed el ha immediatamaing parcà il veicul in üna da las nischas da sgürezza. L’automobilist e seis passagers han dalunga cumanzà a provar da stüder il fö e parallelmaing han ils gestiunaris dal tunnel alarmà il salvamaint. Las persunas in l’auto han pudü bandunar il tunnel sainza feridas, l’auto es però ars cumplettamaing. I’s tratta dal prüm incendi cumplet i’l tunnel Munt La Schera. Pumpiers han fat gronda impreschiun «Il concept da sgürezza ha funcziunà fich bain. Adonta da las circunstanzas da l’ora plütöst difficilas cun naiv, sun ils pumpiers fingià 25 minuts davo l’alarm stats al lö da l’incendi. Quai ans ha fat gronda impreschiun, siond ch’els vaivan eir amo gnü da montar las chadainas», disch Oliver Dürig, vice-directur da las OEE. Cha’l fö haja in seguit pudü gnir stüz svelt, l’auto ha però gnü ün don total. Sper ils pumpiers da Zernez e Livigno sun eir stats in acziun collavuraturas e collavuraturs da l’Uffizi federal da cunfin e sgürezza da cunfin sco eir collavuraturs da las Ouvras electricas d’Engiadina, ün’ambulanza da la basa Zernez, la pulizia cumünala da Livigno e la Pulizia chantunala dal Grischun. Ingüns dons vi dal tunnel Adonta da l’incendi nun es il tunnel tenor OIiver Dürig gnü donnagià. Ch’in seguit a l’incidaint hajan experts perscrutà tuot la substanza dal tunnel sco eir tuot las installaziuns da sgürezza. «Causa cha tuot ha funcziunà s’haja lura tschinch uras davo l’incendi darcheu pudü dar liber il tunnel pel trafic. Unicamaing duos ventilaturs sun gnüts nairs causa la chalur. Ma quai es insè ün bun segn, siond ch’els han fat lur lavur e transportà davent la chalur dürant l’incendi», disch Oliver Dürig. El agiundscha cha quels ventilaturs funcziunan darcheu sco üsità, ch’els hajan be da gnir controllats ün’ulteriura vouta per evitar dons a lunga vista. «Test» suot cundiziuns realas Eir schi’s trenescha regularmaing il cas d’urgenza i’l tunnel, saja l’incendi dals 21 da november 2024 stat ün bun «test» suot cundiziuns realas per las OEE: Tenor Oliver Dürig as chattan uossa ils partenaris invouts cun las instituziuns da salvamaint per discuter amo üna jada il cas e per adattar il concept da sgürezza schi fess dabsögn. El disch: «Id es bel da verer cha’l concept da basa cha nus vain elavurà funcziuna bain e cha nus pudain garantir la sgürezza eir in cas d’urgenza.» Il concept da sgürezza s’ha tenor las Ouvras Electricas d’Engiadina cumprovà in occaisun da l’incendi dals 21 da november ​​​​​​​2024. La fin november haja dat il prüm incendi d’ün auto i’l tunnel Munt La Schera.

Il Muzeum Susch muossa a partir dals 13 december üna retrospectiva da l’artista ungaraisa Ilona Keserü. Quella ha intant 91 ons ed es amo adüna artisticamaing activa. Ch’ella saja üna da las artistas abstractas plü importantas da l’Ungaria, scriva il museum sün sia pagina d’internet. E cha l’exposiziun titulada «Ilona Keserü: Flow» saja la prüma pussibiltà d’imprender a cugnuoscher la cumpletta ouvra da l’artista a l’extern da l’Ungaria. La retrospectiva muossa pitturas, relievs da textilias ed oter plü cha l’artista ha s-chaffi i’ls ultims 70 ons: Ün’ouvra chi muossa – tenor text d’introducziun da l’exposiziun – cun culurs fermas e cun sia dinamica ün optimissem enorm. (cdm/fmr) L’avertüra da l’exposiziun ha lö in venderdi, ils 13 december, a partir da las 16.00 i’l Muzeum Susch.

Ün’istorgia biblica, essers umans cun lur istorgia, schi: tü ed eu, ella ed el, quel ester e quella vaschina ch’eu cugnuosch bler massa pac, ils dudesch tuns e meztuns da la s-chala tonala, palperi, risplis, culuors, inspiraziun, forsa ün orchester sinfonic cun giuvens talents, ün pa curaschi, in mincha cas perseveranza, inscunters vairs, temmas e sömmis, cours averts ed üna praisa orizont larg… Quai sun las ingredienzas per laschar entrar in discuors nossas istorgias cun istorgias d’essers umans chi han vivü in tuot oters temps. Eir mia istorgia, eir tia istorgia, mia vita e tia vita! E sco cha’ls raquints biblics quintan da l’istorgia da Dieu culs umans tras ils temps, as lascha uschè eir reviver l’aigna istorgia cun Dieu, l’aigna cretta, ed incleger sperapro ün aspet da l’aigna vita, til metter in relaziun cun alch plü grond. Uschè poja capitar chi’s vezza alch chi’s pensa da cugnuoscher be massa bain cun nouvs ögls. Quai tuna ambiziunà, schi güst ün orchester sinfonic nu’s chatta in mincha cumün da las 150 vals dal Grischun, na minchün es ün cumponist, ün’actura o poet. Ma nus eschan quia, minchün cun sia istorgia, cun seis agen talent, la Bibla ans es regalada, ils tuns e meztuns da la s-chala tonala ans stan ad intera disposiziun, palperi e risplis, curaschi, perseveranza, inspiraziun e cours averts, quai tuot pudaina metter insembel e cumanzar a verer cun nouvs ögls. In quists dis lavuran blers uffants vi da gös da Nadal. Creschüts as inscuntran per chantar insembel chanzuns. I’l ravuogl da la famiglia sco in cumpagnias plü grondas vegna fat musica, as laschan dudir melodias veglias e nouvas. Mincha jada cha nus ans laschain tocker da l’istorgia da Nadal, da la vgnüda da Dieu pro nus, mincha jada vain s-chaffi ün pitschen capodovra chi’m fa verer danövmaing, incleger alch daplü da mai svess, da meis prossem, da Dieu. Eu giavüsch a tuots ün bun temp d’Advent, plain inscunters vairs. Christoph Reutlinger è creschi si en la vischinanza da Winterthur e viva dapi il 2013 en l’Engiadina Bassa. El è il reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch, Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il pittur Rudolf Glaser viva e lavura daspö passa 20 ons a Tarasp. Seis purtrets, per part abstracts, per part da cuntradas o figüras, s-chaffischa’l cun differentas tecnicas fascinantas ed atipicas – na be «öla sün taila», ma eir «bitum sün gess» o «acril sün ardschiglia». In visita i’l atelier da l’artist oriund da Basilea – in ün atelier chi’d es avert per minchüna e minchün chi’s interessa pels purtrets e pella lavur vi da quels. Scha Rudolf Glaser va a lavurar in seis atelier picha’l vi da la porta d’entrada üna cedla: «Atelier avert – pro mai as poja simplamaing verer aint» sta sün quella. Chi chi ha buonder po cloccar e dar ün cuc. «Per mai esa important cha’ls purtrets vegnan eir guardats. Lura capita alch, lura dvaintan els vivs», disch il pittur. «Eu dun be la basa – e cun mincha contemplaziun as svaglia il purtret. Minchün til inclegia oter.» L’atelier da Rudolf Glaser es be plain purtrets chi spettan da gnir svagliats: Immez stanza sülla maisa da lavur ün chi’d es pür in producziun: üna platta da gess tanter butiglias da culurs, üsaglias e tuaglias da fieuter. Vi da las paraids numerus purtrets in tuot las grondezzas, realisats cun differentas tecnicas sün differents materials: purtrets sün taila, sün plattas da tola, sün plattas d’ardschiglia o apunta da gess – pitturats cun öla, cun acril, cun bitum ed oter plü. Svilup inconsciaint al pittur cun corp ed orma Ch’el haja adüna fingià disegnà, disch Rudolf Glaser chi’d es naschü e creschü sü a Basilea. Il prüm professiunalmaing sco disegnader da fabrica. Vieplü eir sper il lavur. Avant s-chars 40 ons ha’l drizzà aint seis prüm atelier a Basilea. Davo ch’el ha vivü e lavurà bundant ün decenni sco magister a Berna til ha la tschercha d’üna scoula adattada per seis figl manà in Engiadina. Daspö l’on 2003 abita’l a Tarasp. Quia as chatta a l’artist intant regularmaing in seis atelier. «Tarasp am fa bain. Eir il lö da meis atelier es bun, quia passa blera glieud», disch Rudolf Glaser. Ch’el saja quia bod mincha davomezdi, eir las fins d’eivna. Uossa cun 75 ons e’l vairamaing pittur a temp cumplain. «Il svilup al pittur nun es capità consciaintamaing», discha’l. «I nun es uschea ch’eu n’ha ün di dit ‹uossa fetscha quai plainamaing›. Ma uossa suna oramai quia mincha di.» I’s pudarà scuvrir passa 100 purtrets be qua in seis atelier. «Quai chi’d es quia n’haja creà i’ls ultims quatter, tschinch ons», disch Rudolf Glaser. «Oters n’haja in ün depot sur la butietta. In tuot varaja var 400 ouvras, ma eu nun ha mai dombrà precis.» Adüna darcheu muossa’l seis purtrets in exposiziuns quia ed a l’ester, l’ultima d’eira güst quist utuon a Scuol i’l atelier dal fotograf Mayk Wendt. In differentas grondezzas, sün differents materials e cun differentas culurs creescha Rudolf Glaser seis purtrets. In differentas grondezzas, sün differents materials e cun differentas culurs creescha Rudolf Glaser seis purtrets. In differentas grondezzas, sün differents materials e cun differentas culurs creescha Rudolf Glaser seis purtrets. Buonder cuntinuant «Ün purtret sto avair ün cuntgnü», disch Rudolf Glaser. «Uschigliö nun esa ün bun purtret.» E cun quai nu manaja’l be ogets concrets o figüras – cha quai possa eir esser üna tscherta cumposiziun o üna tensiun tanter ils elemaints d’ün purtret. «Sch’ün purtret es fini infra cuort temp, lura nun esa tenor mia experienza bod mai ün bun purtret.» Cha pitturar saja ün process, disch el – e chi’s stopcha adüna darcheu ir landervia. Adüna darcheu pittura’l eir sur veglias ouvras aint – uschea ch’el ha magara eir daplü co 400 ouvras, per part simplamaing zoppadas suot nouvas vettas da culur. «Id es per mai amo adüna interessant da provar oura alch, da verer ‹che capita?›. I vain adüna darcheu pro alch nouv. Avant duos ons nun haja per exaimpel amo pitturà muntognas.» Ed uossa pendan vi da las paraids da l’atelier divers purtrets chi muossan muntognas – per part finits, per part pür mez finits. Muntognas fuormadas cun farina da marmel. Üna da las tecnicas cha Rudolf Glaser ütilisescha per seis purtrets. Muntognas fuormadas cun farina da marmel. Üna da las tecnicas cha Rudolf Glaser ütilisescha per seis purtrets. Art palpabla e per tocker Ün exaimpel per quist buonder es forsa eir la tecnica da pitturar cha Rudolf Glaser ha sviluppà svess: Pro quella stricha’l üna grossa vetta da gess sün üna tuaglia da fieuter. Cur cha quella es sütta po’l dar culur, far sgraffels cun üna spatüglia e darcheu dar culur – uschea chi’s sviluppan purtrets cun üna structura palpabla. Sco eir ils purtrets ch’el tratta cun üna sort pasta fatta our da marmel muglinà fin sco farina cun quel ch’el fuorma lura relievs. Tschertas tecnicas ha’l imprais dad otras artistas ed artists. Eir uossa amo fa’l minch’on scolaziuns, as scriva aint per cuors pro alch academia d’art in Germania ed imprenda dürant ün’eivna alch nouv pro ün pittur o üna pittura professiunala. Uschea per exaimpel la tecnica chi’s po eir scuvrir sün divers purtrets i’l atelier: sün ün toc stoffa da juta dà’l sü ardschiglia – e cun süar tschüffa quella sfessas chi creeschan differentas muosters cha’l pittur culurischa lura. A chi chi ha buonder permetta Rudolf Glaser eir da palpar las structuras chi’s fuorman tras differentas tecnicas. Là nun e’l sensibel. «Quai nu fa nöglia als purtrets», disch el be. La visita in ün museum d’art es in congual magara plü reservà e distanzià co quella i’l atelier da Rudolf Glaser. Vi da seis chavalot picha üna cartulina da chartun cun ün citat dal pittur american Mark Rothko: «Ün purtret viva illa cumünanza. . El moura, scha quella cumünanza til manca.» In quel sen as procura cun üna visita i’l atelier eir per quella cumpagnia cha l’art da Rudolf Glaser ha dabsögn per viver. Ardschiglia sün juta: cun süar as fuorman quistas sfessas cha Rudolf Glaser tira a nüz per seis purtret. Per mai esa important cha’ls purtrets vegnan eir guardats. Lura capita alch, lura dvaintan els vivs», disch Rudolf Glaser. Labor e ufficina artistica: Invista i’l atelier da Rudolf Glaser. Tanter purtrets da gess, acril e bitum Daspö passa 20 ons viva e lavura il pittur Rudolf Glaser a Tarasp. Cun 75 ons as chatta ad el bod mincha davomezdi i’l atelier, ingio ch’el lavura cun differentas tecnicas e divers materials per crear seis purtrets. Ed el bivgnainta a minchüna e minchün cun buonder in seis atelier. «Per mai esa important cha’ls purtrets vegnan eir guardats. Lura capita alch, lura dvaintan els vivs», disch il ­pittur. In visita i’l atelier da Rudolf Glaser. (fmr/mst)

Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader.

Preschentaziun da las lavurs da matura 2024 a Scuol - november 2024

L’ensemble vocal engiadinais La Cumbricula ha chantà in sonda passada a Scuol ün concert cul titel LUX. L’auditori illa baselgia San Geer ins-chürida ha giodü ün concert festiv chi ha dat spranza, cuffort – e glüm. Las chantaduras e chantadurs da La Cumbricula sun entrats in sonda saira be adascus in üna baselgia ins-chürida ed iglüminada be cun s-chars quaranta chandailas. Els s’han lura postats a dretta ed a schnestra da las chandailas ed han chantà «Vieni, vieni Emanuel», üna chanzun da la Frantscha dal 15avel tschientiner. La dirigenta Selina Bontognali-Fluor nun ha dirigi pro quist inizi, dimpersè ella ha svess eir chantà insembel cul cor. Davo quist salüd s’han las traidesch chantaduras ed ils chantadurs postats davo lur portanotas iglüminats, cun adüna duos glüminas – ed han chantà la chanzun «Leise rieselt der Schnee» in üna versiun particulara. Davo trais ulteriuras chanzuns es segui il toc «Sancta Maria» in lingua latina cun passaschas chantadas be da las duonnas obain be dals homens. Vuschs fich equilibradas L’auditori ha svelt badà chi nu dependa dal nomer da chantaduras e chantadurs, ma d’üna cumbinaziun omogena cun chantaduras e chantadurs da qualità. La saira ha survgni üna taimpra festiva cun üna baselgia s-chüra, cullas chandailas decentas e culs portanotas iglüminats. Il chant d’eira cundi cun precisiun e cun tour resguard ün da tschel. E la dirigenta ha dat segns precis e pisserà uschea per buna qualità. Cun vuschs equilibradas, sainza ch’üna singula vess dominà, cun üna simbiosa da forza, eleganza e ligerezza han ils preschaints giodü chant d’ota qualità. La chanzun «Lux Aurumque» ün pa dissonanta ha pretais dal cor buna concentraziun ed udida. Ün bel müdamaint aint in ün concert varià es sgüra statta la chanzun «Trag a Liacht in mir» da Lorenz Meierhofer cun ün text in tudais-ch austriac chi ha pisserà per tuns ün pa insolits. Per uraglias rumantschas ha sgüra dominà la chanzun cuntschainta «Allas steilas» da Tumasch Dolf. In tuot sun gnüdas portadas cun LUX precis 15 chanzuns da taimpra festiva illa baselgia San Geer, ed a la fin ha il cor amo chantà insembel cul public «Stille Nacht, heilige Nacht». Ün concert tenor il gust da chantaduras e chantadurs L’ensemble da La Cumbricula ha pudü festagiar quist on seis giubileum da 25 ons. E perquai ha quel decis da cumpilar ün program tuot special pels concerts d’advent cul titel LUX, dimena glüm per latin. Mincha chantadura e mincha chantadur ha pudü giavüschar chi gnia chantà sia chanzun prediletta. Il fil cotschen tras il concert es stat – cun chandailas, glüminas ed impustüt cullas chanzuns – la glüm, sco elemaint chi dess accumpagnar als umans dürant il temp d’advent vers Nadal. Il concert ha sport chanzuns da taimpra sacrala e preschantà cumposiziuns in differentas linguas ed our da differents temps. L’ensemble La Cumbricula chanta seis concert LUX eir amo als 28 da december 2024, a las 20.00, illa baselgia evangelica Santa Maria a Silvaplauna. La dirigenta cun seis cor da La Cumbricula illa a Scuol. L’ensemble da La Cumbricula cun sia dirigenta Selina Bontognali-Fluor, terza da schnestra.

«The same procedure as last year?» dumonda il butler James. La medemma respuonda «The same procedure as every year!» e l’istorgia absurda piglia sia via – plü co facil tilla cugnuschaivat. «Dinner for One» vain nempe muossà illa televisiun pel solit a Silvester, e quai daspö passa 60 ons. La festa da Nadal in famiglia ha minchatant ün aspet da quel sketsch inglais. Üna jada l’on, ma lura stess esser tuot precis sco adüna, apunta: «The same procedure as every year!» Il bös-chin in stüva porta sias chandailas cotschnas, la maisa da festa es missa cun la bun tuaglia. Nadal vain celebrà sco festa da famiglia cun sias tradiziuns. Pels üns ün spür dalet, per oters üna tortura e pel solit ün pa tuots duos. Tuots s’inscuntran pro la chara nona chi ha cuschinà – ed a maisa chattaina fradgliuns chi’ns stan a cour; ma i’ns spettan eir quels paraints chi mai nun han chattà la storta e cha nus eschan cuntaints da nu tils verer massa suvent. Eh schi: parantella in tuottas variaziuns. A maisa, dürant il past opulent vain discussiunà e fat oura parantella inavant ed inavo: Co d’eira quai quella jada. Davo bös-chin e bleras brancladas, cun vainter e cheu plain as tuorna darcheu pro sai e’s vain darcheu in sai. Quai es mi’istorgia da Nadal: Ella am surdumonda pel solit ed eu vegn tuot stuorn pervi dals fils indombrabels chi vegnan trats in crusch ed in travers. Da tschella vart vegna però eir consciaint ch’eu fetsch part dad üna rait vasta chi surpassa dalöntsch la maisa da festa. Ch’eu sun svess ün nuf da la rait là ingio cha duos fils as han cruschats üna jada. Minch’on constatescha cha mia rait ha da tuotta sorts nufs, ma ch’ella porta malgrà – na: grazcha a quels. Ed in d’üna jada am chatta immez l’istorgia da Nadal chi m’es dvantada la plü preziusa: L’istorgia da Nadal sco cha Matteus tilla cumainza: cun üna lunga tabla da parantella. 42 generaziun inavo va seis sguard per cumanzar, scha na pro Adam ed Eva, schi almain pro Abraham e Sara. El derasa la rait da la parantella per trar adimmaint cha Gesu nun es be crodà giò dal tschêl, ma ch’el fa part da la famiglia e cha nus fain part da sia famiglia, malgrà – na: grazcha a tuot ils nufs. Per mai es Nadal la festa dals nufs – parts faina oura ed i’s revelescha üna preziusità, oters ans dvaintan prezius perquai chi restan dürs. In mincha cas fan els part da la rait chi porta la famiglia. A Nadal piglia Dieu sün ün dals fils per cha seis figl dvainta ün nuf vi da nossa rait. Quai es tantüna üna buna nouva. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Stephan Bösiger è stà reverenda dal 2003 fin il 2015 en l’Engiadina Bassa e dal 2015 fin il 2018 en Val Müstair. Actualmain lavura el en la cussegliaziun ed en il svilup da pravendas e raspadas en il chantun da Berna. El stat a Langenthal.

Las votantas ed ils votants da Scuol han acceptà in radunanza il preventiv 2025 chi prevezza ün s-chavd da 5,6 milliuns francs. Las taxas pel provedimaint d’aua e per l’allontanamaint d’aua persa sun gnüdas augmantadas. Dal 2025 investischa il cumün da Scuol 13,5 milliuns francs. Per discussiuns in radunanza cumünala han pisserà in lündeschdi saira las taxas dal cumün da Scuol. Las votantas ed ils votants preschaints han nempe gnü da decider davart ün augmaint da las taxas dal provedimaint d’aua e da chanalisaziun. Sco cha’l capo cumünal, Aita Zanetti, ha declerà, sun tuots duos provedimaints in dischequiliber, adonta cha quistas duos finanziaziuns specialas stessan vairamaing esser egualisadas. Pro’l provedimaint d’aua ha il cumün da Scuol stuvü retrar dal 2023 e 2024 totalmaing 718 000 francs da la reserva. Sainza ün augmaint da la taxa, stess il cumün retrar dal 2025 var 733 000 francs da la reserva. Sco cha Aita Zanetti ha declerà, nun es la reserva previsa per egualisar il conto da mantegnimaint, dimpersè per investiziuns futuras. Eir pro l’allontanamaint d’aua persa sun las retrattas dals ultims ons remarchablas, be fingià dal 2025 stess il cumün retrar raduond 860 000 francs da la reserva, scha las taxas nu gnissan augmantadas. Evidaint es eir il fat, cha’l cumün da Scuol sto investir ils prossems ons in üna nouva sarinera e cha perquai nu stessan las reservas gnir dovradas per egualisar il mantegnimaint. Las bundant 80 persunas preschaintas han finalmaing gnü incletta pella situaziun. Cun be trais cuntravuschs sun las taxas dal provedimaint d’aua gnüdas augmantadas sün 0,35 ‰ taxa fundamentala e 0.58 francs al meter quadrat taxa d’adöver. Las taxas per l’allontanamaint d’aua persa sun gnüdas augmantadas sainza cuntravuschs sün 0,58 ‰ taxa fundamentala ed 1.00 franc per meter quadrat taxa d’adöver. Las taxas d’immundizchas restan sül livel dals ultims ons. Investiziuns impustüt ill’infrastructura Il preventiv da gestiun per l’on 2025 dal cumün da Scuol prevezza ün s-chavd da 5,6 milliuns francs. Sco cha’l capo cumünal ha declerà in radunanza, as muossan las sfidas sül sectur da sandà e da fuormaziun eir i’l preventiv dal cumün da Scuol. «Eir pel 2025 esa da calcular cun cuosts da sandà plü ots co ils ons passats e las consequenzas finanzialas da la revisiun parziala da la ledscha da scoula sun gnüdas resguardadas», ha declerà Aita Zanetti. Cha eir il preventiv d’investiziuns saja gnü straglià plüssas jadas. «Il bsögn d’investiziuns es grond ed id es da constatar üna tscherta accumulaziun d’investiziuns. Plüs progets sun gnüts suspais, oters han da gnir tuts per mans», ha dit il capo cumünal da Scuol. Il quint d’investiziuns prevezza investiziuns nettas dad 11,75 milliuns francs. Las investiziuns brüttas importan 13,5 milliuns francs. Il cumün da Scuol fa quint cun entradas pro las investiziuns, per exaimpel subvenziuns, dad 1,77 milliuns francs. Las votantas ed ils votants preschaints in radunanza han acceptà in tuot 14 dumondas da credits chi surpassan ils 200 000 francs cun be pacas cuntravuschs. Da manzunar es impustüt il credit brüt dad 1,4 milliuns francs per cuntinuar culla planisaziun concreta dal proget Scoula Scuol+. In gün es gnüda publichada la concurrenza pel proget ed in november sun entradas las propostas. Sco cha Aita Zanetti ha infuormà, s’haja la giuria decis pel proget «Flurina e Mauro» d’üna cumünanza d’interess da plüs architects e planisaders da cuntrada. Chi saja previs da preschantar ils detagls dal proget dürant il mais da favrer, ha dit il capo cumünal. S-chodamaint sün distanza La gronda part dals credits d’investiziun pertoccan progets d’infrastructura e da mantegnimaint in tuot las fracziuns dal cumün da Scuol. Tuot quists credits sun gnüts acceptats cun be singulas cuntravuschs. Acceptà es eir gnü il credit dad 800 000 francs per cuntinuar cul proget per ün s-chodamaint a distanza. Per realisar il proget es gnüda fundada üna cumünanza d’interess tanter il cumün politic da Scuol, la Holzvermarktung Graubünden e la Baumgartner Immo SA. Quista cumünanza ha sviluppà ün proget per ün s-chodamaint a s-chalizzas pro la deponia da Sot Ruinas. Tenor las infuormaziuns dal manader da las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol, Chasper Alexander Felix, daja i’l territori da Quadras, Bogn Engiadina e lung il Stradun sün pitschna distanza ün grond potenzial da stabilimaints cun grond bsögn da chalur a temperatura ota. Cha interessant saja il proget d’ün s-chodamaint a distanza natüralmaing eir per tuot il proget Scoula Scuol+ cun sanaziuns e la construcziun da nouvs stabilimaints. Eir quist credit han las votantas ed ils votants acceptà clermaing. La radunanza cumünala da Scuol ha approvà il preventiv da gestiun e d’investiziuns 2025 sainza cuntravuschs. Sün proposta da la suprastanza cumünala es gnü laschà il pè d’impostas sün 100 % da l’imposta chantunala simpla. Eir la quota per la vendita d’immobiglias a persunas cun naziunalità estra resta sün 100 % sco fin qua. A la fin da la radunanza cumünala ha il capo cumünal tut cumgià dal chanzlist Andri Florineth chi’d es stat dürant 36 ons chanzlist da Ftan e dal cumün fusiunà da Scuol. El surpiglia a partir dals 1. schner üna nouva incumbenza pro’l cumün da Scuol fin pro la pensiun. Acceptà il preventiv cun 5,6 milliuns deficit Las votantas ed ils votants dal cumün da Scuol han acceptà in lündeschdi saira in radunanza cumünala il preventiv da gestiun 2025 chi prevezza ün s-chavd da 5,6 milliuns francs. Las raduond 80 persunas preschaintas han eir decis sün proposta da la suprastanza cumünala d’augmantar las taxas dal provedimaint d’aua e da l’allontanamaint d’aua persa per egualisar il quint da las finanziaziuns specialas e per pussibiltar in avegnir investiziuns ill’infrastructura, per exaimpel in üna nouva sarinera. Dürant il 2025 investischa il cumün da Scuol raduond 13,5 milliuns francs per gronda part ill’infrastructura cumünala. Gnü deliberà in radunanza cumünala es eir ün credit dad 1,4 milliuns francs per cuntinuar cul proget per sanar ed ingrondir la scoula da Scuol. (pl/nba) Il proget «Flurina e Mauro» ha guadagnà la concurrenza per la sanaziun e l’ingrondimaint da la scoula a Scuol. La preschantaziun in detagl varà lö in favrer. Il proget «Flurina e Mauro» ha guadagnà la concurrenza per la sanaziun e l’ingrondimaint da la scoula a Scuol. La preschantaziun in detagl varà lö in favrer.

In mardi saira ha gnü lö a Tschlin la radunanza cumünala da Valsot davart il preventiv 2025. D’üna vart rutina da politica cumünala, da tschella vart però eir l’ultima radunanza manada dal capo Victor Peer. Davo 40 ons ingaschamaint in divers gremis sorta el cun 65 ons da la politica. In occasiun da sia ultima radunanza cumünala ha la FMR discurrü cun Victor Peer davart success, respunsabiltà, collavuraziun, ingaschamaint e ris-chs illa politica. Per gronda part d’eira eir l’ultima radunanza cumünala dal capo cumünal partind Victor Peer üna chosa sütta e tecnica. Pür a la fin, davo chi sun gnüts approvats il quint economic e las investiziuns previssas per l’on 2025, es cuort eir gnüda tematisada la fin da la carriera politica extraordinaria dal capo. Seis successur, Peder Caviezel, ha ingrazchà a Victor Peer per seis ingaschamaint: «Nus stain bain. Tü hast savü verer bain da las finanzas da nos cumün.» Ed eir il vicepresident partind Fadri Riatsch ha amo drizzà pleds bainvugliaints al capo: «Tü nun est adüna il plü simpel, ma tü hast adüna gnü il böt da manar inavant il cumün. Eir il team at staiva a cour. In nossa administraziun regna ün bun spiert.» Victor Peer d’eira in sia carriera politica vicepresident e president da Ramosch, dürant üna legislatura deputà dal Grond cussagl, il prüm ed intant unic capo dal cumün fusiunà Valsot ed eir il prüm ed intant unic president da la conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair. El nun ha contestà la remarcha dal vicepresident ch’el saja minchatant ün creppun – be per lura respuonder süt: «Plü jent na adüna il plü simpel co il plü saimpel.» «Eu n’ha jent las cifras.» Rutina da politica cumünala eir dürant l’ultima radunanza cumünala sco capo: Victor Peer preschainta il preventiv 2025 dal cumün Valsot illa sala polivalenta a Tschlin. FMR: El s’ha ingaschà quaranta ons illa politica. Co guarda El inavo sün quist temp? Victor Peer: Schi’s guarda inavo es quai ün lung temp. Ma eu n’ha fat quai fich jent. Politica locala es politica da basa. Plü aval chi’s va, plü concret cha la politica dvainta. E plü direct chi’s po eir promouver alch. Quai m’ha adüna plaschü – a Ramosch, i’l cumün fusiunà Valsot o illa Regiun Engiadina Bassa Val Müstair. Eu n’ha però eir adüna dit: Cur ch’eu n’ha 65, schmetta. Quai ha differents motivs, ma eu crai chi’d es uossa il dret mumaint. In congual cun Seis ingaschamaint politic cumünal e regiunal ha quel sco deputà i’l Grond cussagl a Cuoira dürà be cuort, nempe be üna legislatura. Schi co quai? Quai nu d’eira meis muond. Eu vögl schmuantar alch. Plü cuortas cha las vias sun, plü jent ch’eu n’ha. Sco deputà giovan ils partits politics üna gronda rolla, la tschercha per majoritats. Quai nu m’ha satisfat. Perquai nu m’haja davo üna legislatura plü miss a disposiziun. Che chi’s sto però eir dir: Eu n’ha pudü profitar fich ferm dals contacts ch’eu n’ha fat sco deputà. Quels chi sun uossa illa Regenza d’eiran quella jada aint il Grond cussagl. E nus vaivan fingià quella jada ün bun barat. Da quai profita fin hoz. Quels contacts sun importantischems, eir culs uffizis. Quai es stat il positiv da quels quatter ons sco deputà. Sco capo da Ramosch ha El inizià ed accumpagnà la fusiun tanter Ramosch e Tschlin, la prüma fusiun da cumüns illa regiun. Co guarda El hoz inavo sün quella lavur chi d’eira vairamaing eir lavur da pionier? Eu n’ha dit üna jada: Fusiunar duos cumüns nun es simpel. Là vain congualà tuot: Chi perda, chi profita? Schi’s fusiunescha ses cumüns, es la lezcha forsa plü gronda, ma i nu vain congualà uschè ferm. Nus d’eiran ils prüms ed il prüm es quai eir i ün pa zop. Ma eu crai cha uossa vezzaran bod tuots cha sainza la fusiun vessan tuots duos cumüns fich noschas premissas. Il temp s’ha müdà. Eir ils adversaris ston dar pro chi d’eira üna buna roba. Per mai es quai stat ün success. Che nun es reuschi? Che chi nun es reuschi fin uossa es la revisiun totala da la planisaziun cumünala. Nus vain diminui bainquant la zona da fabrica pervi da las prognosas demograficas. Nus vain investi raps e raps e temp e temp e fat tuot che chi’d es gnü prescrit. Vairamaing füss tuot pront, ma ​uossa esa a Cuoira sün maisa, sainza chi capitess bler. Pro’ls uffizis e la Regenza manca simplamaing il schlantsch per serrar giò quist proget. Els fan grondas pretaisas a nus e lura resta salda. Quai nu po esser, cun quai n’haja fadia. Quai cuntradischa Sia incletta da politica? Per mai d’eira adüna fich important cha nus eschan buns da decider svess che cha nus lain. I’s pudess eir surdar bler ad alch büro specialisà chi fa sast tü che analisas e propostas. Ma cun quai n’haja adüna gnü fadia e n’ha amo hoz fadia. Scha nus nun eschan buns da decider svess ingio cha nus lain ir, es quai üna tscherta deblezza. Mia intenziun d’eira adüna cha nus stuvain s-chaffir svess nossas premissas. Ed eu crai cha nus vain gnü success cun quai. Quai pretenda chi s’es pront da surtour respunsabiltà ed ir aint ris-chs. Cler, bler ha da chefar cun üna tscherta respunsabiltà. Schi va aint las chotschas, as stoja star nan e dir: «Nus vain provà da far il meglder, ma i nun ha funcziunà». Per quai d’eira adüna pront. Eu n’ha vis simils progets sco noss chi nu sun reuschits, perquai cha las persunas chi staivan davantvart nu funcziunaivan inandret. I dependa dimena tant da l’ingaschamaint da singuls sco da la cumünanza? Far politica es üna lavur da collavuraziun. Id es sco pro oters lös: Per manar ün cumün e per manar üna regiun as douvra glieud chi s’ingascha e collavuraturs. E quai s’ha müdà fich ferm, quai nu’s chatta bod plü. I sun scrittas oura plazzas interessantas, bain pajadas. Ma i s’es forsa ün pa plü expost al public. Eu crai cha quai es eir la mentalità da la glieud hozindi: I’s voul lavurar, guadagnar bain, ma plü jent na plü s’ingaschar per la roba politica. E quai sarà eir la difficultà in avegnir: D’occupar la part operativa pro’ls cumüns cun glieud qualifichada. Dürant Sia carriera haja eir dat ün müdamaint da sistem illa politica regiunala. Ils circuls sun gnüts rimplazzats tras regiuns. El es il prüm president da la conferenza dals capos illa Regiun Engiadina Bassa Val Müstair. Co valütescha El la collavuraziun illa regiun, la conscienza da comunità? Quai s’ha megldrà fich ferm. Nus nun ans pudain neir plü prestar da cumbatter ün a tschel, tschertas sfidas nu’s poja plü schoglier sulet: Pro’l turissem, pro l’organisaziun da sandà ed oter plü. Vairamaing es la conferenza da capos ün gremi chi dependa fich ferm da las persunas. Ed in quel vain nus gnü üna fich flotta collavuraziun. E nus vain eir adüna guardà d’ans cuntegner solidaricamaing, vain scumparti ils cuosts correctamaing. Schi s’es tuots insembel illa listessa barcha ed as bada chi’s sto far alch uschigliö pudessa gnir critic, lura es il punct da partenza bler meglder co scha minchün disch: Schi nu funcziuna, faina inavant sulet. Quai nu füss plü pussibel in Engiadina Bassa e Val Müstair. Da che es El specialmaing superbi? Eu d’eira dürant 20 ons eir president da l’ospidal. Quai ch’eu n’ha vairamaing fat il plü jent es stat da fabrichar sü il Center da sandà Engiadina Bassa. Schi’s guarda inavo, d’eira quai per nossa regiun alch dal plü important cha nus vain fat. Cun metter l’ospidal, la chüra, la spitex ed ils bogns suot ün tet vaina s-chaffi premissas unicas. In congual cun bod tuot ils ospidals i’l chantun stain nus uossa quia sainza grondas difficultats. Forsa as vaiva il prüm l’impreschiun cha nus lain be redüer persunal. Ma schi’s vess quella jada dit: «spostain amo per tschinch o desch ons» – quai nu füss stat bun. L’effet chi ha dat d’eira cha nus vain s-chaffi 60 plazzas da lavur implü. Nus d’eiran svess stuts. Minchatant nu’s saja precis che effets chi varà. Uossa sorta El da la politica, il bain pauril ha’L surdat. Che fa’L uossa? Eu vegn fich jent a chatscha. Eu m’ha uossa partecipà vi d’ün revier. Uschea possa ir cun buns cumpogns a chatscha, in settember lura eir in Val d’Uina. E lura güdaraja eir inavant sülla pauraria. Impè da m’agitar da robas politicas, ­vegna uossa a raschlar föglias o a tagliar frus-chaglia. Radunanza cumünala disch SCHI al preventiv 2025 Ils preschaints e las preschaintas a la radunanza cumünala illa sala polivalenta a Tschlin han in mardi saira approvà il preventiv 2025 dal cumün Valsot sainza cuntravusch. Il preventiv prevezza investiziuns da bundant 5 milliuns francs illa infrastructura dal cumün ed ün quint economic cun ün plus d’intuorn 1 milliun francs. Dürant la radunanza cumünala ha l’architect Urs Padrun eir preschantà cuort il proget per nouvas abitaziuns pajablas illa veglia chasa da scoula a Ramosch. Il proget prevezza da s-chaffir set abitaziuns in l’edifizi cun üna surfatscha per viver da 540 m²: Trais abitaziuns cun 4,5 stanzas, duos cun 3,5 stanzas, üna cun 3 stanzas ed ün studio. Cha’l proget gnia sviluppà inavant, ha infuormà la suprastanza cumünala. Cha intant gnian fat retscherchas davart il s-chodamaint e l’isolaziun da l’edifizi. (fmr/mst) «Eu n’ha jent las cifras.» Rutina da politica cumünala eir dürant l’ultima radunanza cumünala sco capo: Victor Peer preschainta il preventiv 2025 dal cumün Valsot illa sala polivalenta a Tschlin. «Eu n’ha jent las cifras.» Rutina da politica cumünala eir dürant l’ultima radunanza cumünala sco capo: Victor Peer preschainta il preventiv 2025 dal cumün Valsot illa sala polivalenta a Tschlin. Üna lunga carriera politica va a fin Victor Peer, il capo da Valsot, s’ha ingaschà 40 ons illa politica ed as retira uossa la fin da l’on. El d’eira tanter oter il prüm e fin uossa unic president dal cumün fusiunà Valsot. I’l discuors culla FMR reflectescha el seis ingaschamaint. «Schi’s guarda inavo es quai ün lung temp. Ma eu n’ha fat quai fich jent.» Quai ha dit Victor Peer, il capo da Valsot, in occasiun da la radunanza cumünala i’l discuors culla FMR. Quella radunanza ha gnü lö in mardi a Tschlin e d’eira l’ultima manada dal capo partind davo 40 ons ingaschamaint politic. Victor Peer es gnü elet dal 1985 la prüma jada illa suprastanza da Ramosch. El d’eira vicepresident e president dal cumün, dürant üna legislatura deputà i’l Cussagl grond ed il prüm e fin uossa unic capo dal cumün fusiunà Valsot. «Politica locala es politica da basa. Plü aval chi’s va, plü concret cha la politica dvainta. E plü direct chi’s po eir promouver alch», declera Victor Peer seis lung ingaschamaint illa politica locala. Oter sias experienzas i’l Grond cussagl a Cuoira: «Sco deputà giovan ils partits politics üna gronda rolla, la tschercha per majoritats. Quai nu m’ha satisfat.» Culla FMR ha’l discurrü davart seis success, respunsabiltà ed ingaschamaint illa politica locala e descrit sia incletta da quella: «Mia intenziun d’eira adüna cha nus stuvain s-chaffir svess nossas premissas. Ed eu crai cha nus vain gnü success cun quai.» (fmr/mst)

Las figüras da Nadal e Babania a Tarasp sun unicas in Grischun ed in tuot la Svizra. Ellas sun bod uschè grondas sco drettas persunas e derivan dal 18avel tschientiner. Üna visita illa baselgia da Tarasp vala la paina. L’anguel metta il bratsch dret sülla spadla dal paster e muossa cun tschera riantada in direcziun Betlehem. Ün pêr dis avant Nadal spettan là be il bouv e l’asen sper il parsepan, ma il plü tard als 24 da december saran illa baselgia gotica La Trinità a Tarasp eir Maria e Gisep cun lur nouvnaschü Gesu ed ulteriurs pasters culla bescha. Las figüras da lain duosdimensiunalas derivan oriundamaing da l’Austria, da la Bavaria o dal Tirol dal Süd. Fin dal 1803 suottastaiva Tarasp als Habsburgais ed eir ils paders d’eiran dal Tirol. Tenor üna valütaziun dal restoratur Oskar Emmenegger sun gnüdas pitturadas las figüras intuorn il 1730 sün ün linzöl e davo tachadas sün assas da lain, tagliadas oura precis tenor lur siluettas. Tuot vain fat tenor uorden I’s tratta da la famiglia soncha, da l’anguel Gabriel e’ls pasters, mo eir dals trais rais. Üna gruppa da figüras rapreschainta la naschentscha da Cristus e vain muossada dürant il temp da la Vigilia da Nadal fin a Babania. La seguonda gruppa muossa ils trais rais cun servituors e chavà e la famiglia soncha. Quella cumposiziun vain installada da Babania fin als 2 da favrer, cur chi’d es la festa da las chandailas. Las figüras toccan dimena pro l’on liturgic da la raspada da Tarasp. Cha las figüras vegnan installadas da maniera correcta, per quai pissera Iwan Damerow. El es commember da la suprastanza da la raspada catolica da Tarasp e catechet ed el sta cun sia famiglia güsta dasper la baselgia i’l anteriur ospiz. «Dürant l’on sun las figüras pozzadas sül podest da la sacristia vi da la paraid e quai precis illa medemma successiun sco a partir da Nadal in baselgia», declera’l illa sacristia. Quia as rechatta eir ün documaint cul titel «Uorden per plazzar las figüras da Nadal e Bavania». Uschea esa scrit cha fingià la prüma dumengia d’Advent stopcha esser sü la tenda e’l paster chi dorma. La tenda muossa il parsepan, chasas da Betlehem ed anguels in tschêl. Ella serva sco culissa e vain pichada sü cun ün sistem cun rollas e cordas. «Tesor cultural excepziunal» La seguonda dumengia d’Advent as müda il purtret da las figüras. Il paster chi dorma vain spostà a dretta da la taila, i vegnan pro l’anguel ed ün seguond paster cun üna chavogna cun panins. Quel resta là eir la terza dumengia d’Advent. Pür la quarta dumengia d’Advent vegnan montadas tuot las figüras da Nadal. E davo Büman – «mo avant ils 6 da schner» – vain müdà il parsepan da Nadal e rimplazzà cun quel da Babania. «Remarchabel es cha Gesu es a Babania fingià creschü ed es ün mattin», disch Iwan Damerow. Illa scena da Babania til porta Maria sün bratsch, a Nadal è’l in chüna. Adonta cha las figüras vegnan valütadas sco «tesor cultural excepziunal» (cità dad Oskar Emmenegger) nun han quels da Tarasp tgnü adüna bain pisser da quel. Blers ons nun han las figüras gnanca plü pudü gnir muossadas perquai ch’ellas d’eiran talmaing donnagiadas. Gronds dons vi da las figüras Paul Solèr es archivar da Tarasp ed ha tuot la documainta chi quinta l’istorgia da la restoraziun da las figüras. Dal 1996 ha scrit il restoratur Oskar Emmenegger üna charta al pader Stefan Oetzbrugger a Tarasp: «Tenor mia savüda nu daja in Grischun ed in Svizra plü similas gruppas da figüras da quist gener e da quista qualità.» La valur da las figüras da Tarasp nu’s laschan tenor el valütar be in munaida, perquai ch’ellas hajan üna valur ill’üsanza sacrala e sajan unicats artistics. «Ils dons vi da las figüras d’eiran quella jada gronds», quinta Paul Solèr e muossa ün catalog da dons cha’l restoratur vaiva fat avant co cumanzar sia lavur. La taila as schogliaiva in blers lös dal lain, tschertas figüras d’eiran per part ruottas e partas d’eiran eir sgradadas perquai ch’inchün vaiva simplamaing pitturà suravia. Ils cuosts per üna restoraziun d’eiran büdschetats cun 60 000 francs. Sustegn da differentas varts Eir las dumondas per sustegn finanzial sun documentadas. La pravenda catolica da Tarasp vaiva survgni sustegn da la Protecziun da monumaints chantunala, da la Pro Patria, da la baselgia chantunala catolica, dal cumün da Tarasp e da donaturs. Las set figüras da Nadal e nouv figüras da Babania sun gnüdas restoradas da lügl 1996 fin gün 1997. Tuot la restoraziun es gnüda documentada da maniera minuziusa cun text e fotografias. Dafatta dias daja. Finalmaing han cuostü restoraziun e documentaziun bod 80 000 francs. Hoz sun las figüras sco nouvas e vegnan conservadas fich precautamaing. Las figüras derivan dal 18avel tschientiner e sun our da lain. Paul Solèr cugnuoscha l’istorgia da las figüras da Nadal e da Babania. La restoraziun da las figüras es documentada da maniera minuziusa. Figüras chi sun ün tesor excepziunal L’anguel metta il bratsch dret sülla spadla dal paster e muossa cun tschera riantada in direcziun Betlehem. Ün pêr dis avant Nadal spettan là be il bouv e l’asen sper il parsepan, ma il plü tard als 24 da december saran illa baselgia gotica La Trinità a Tarasp eir Maria e Gisep cun lur nouvnaschü Gesu ed ulteriurs pasters culla bescha. Las figüras da lain duosdimensiunalas derivan oriundamaing da l’Austria, da la Bavaria o dal Tirol dal Süd. Quistas figüras da Nadal e da Babania a Tarasp sun unicas in Grischun ed in tuot la Svizra. Ellas sun bod uschè grondas sco drettas persunas e derivan dal 18avel tschientiner. Fin dal 1803 suottastaiva Tarasp als Habsburgais ed eir ils paders d’eiran dal Tirol. Üna visita a las figüras illa baselgia catolica da Tarasp vala la paina. (pl/fh)

In dumengia passada ha gnü lö ün inscunter da musicistas, teatrists ed acturas i’l hotel Scuol Palace a Nairs. Ils respunsabels, cun Cinzia Regensburger a la testa, han invidà per preschantar lur proget dal lügl 2025 per ün musical criminal – e per animar amo ulteriurs acturs ed acturas da partecipar al proget. L’invid per l’arrandschamaint da dumengia vers saira d’eira drizzà ad artistas ed artists chi vessan gust da’s partecipar cun plaschair ed abiltà creativa ad ün nouv proget musical da quist on chi vain in Engiadina Bassa. La sairada d’inscunter d’eira pensada per gnir a cugnuoscher insomma l’idea dals organisaturs – e quai güst in quella sala d’hotel dal Scuol Palace, ingio cha’l musical gnarà lura eir preschantà in lügl. Al principi da l’arrandschamaint ha la musicista ed hoteliera Cinzia Regensburger chantà e sunà al clavazin ün’aigna chanzun rumantscha. Ella ha lura salüdà ils preschaints culs pleds: «Hoz eschna qua per preschantar noss proget nouv cul titel ‹Krimimusical 2025› cha no vain l’intenziun da preschantar in lügl dal 2025.» Ella svess es presidenta dal Musical a Scuol e pro’l ‹Krimimusical› sarà ella respunsabla per la part musicala da quel toc. Ed ella ha güsta declerà che chi tilla spettarà: «Mia sfida es da provar d’adattar la musica illas differentas parts dal teater. No nu vain amo insembel las musicistas ed ils musicists ed eu stuvarà lura adattar la musica tenor ils instrumaints disponibels.» Preschantaziun dal toc Davo l’introducziun da Cinzia Regensburger ha lura Imke Marggraf, chi ha scrit il toc, tradi daplü davart il cuntgnü dal crimi: «I dà spiuns in Svizra e quels nu’s rechattan in üna cità gronda, dimpersè in üna vallada zoppada circundada da muntognas. Cinzia ed eu vain skizzà il cuntgnü dal toc e no vain eir fingià chattà acturas ed acturs. Ma i mancan amo almain ses acturas ed acturs chi füssan pronts da collavurar.» Implü ha declerà l’autura: «Il toc n’haja scrit illas trais linguas dal Grischun, per tudais-ch, talian e rumantsch.» Las provas pel «Krimimusical 2025» varan lö tanter ils 21 ed ils 27 d’avrigl e dals 07 als 10 da lügl 2025. E las prouvas generalas saran lura dals 14 als 16 da lügl i’l Scuol Palace. Sco cha Imke Marggraf ha tradi, sajan els sco iniziantas ed iniziants cuntaints per minchün chi’d es pront da collavurar sül palc, ma eir davo las culissas. E chi saja pensà dad esser fich flexibel pro las prouvas. Il respunsabel per la redschia, Ivo Bärtsch dal Theater Zuoz Globe, ha lura declerà sia funcziun in tuot quist proget: «Eu sun be buonder da pudair collavurar al ‹Krimimusical 2025› insembel cun acturas ed acturs, cun musica e chant e cun il text dad Imke Marggraf. I’s tratta d’üna istorgia chi vain quintada in möd svelt cun divers elemaints, cun bal e coreografia, chant ed acziun in üna località fich vasta ed adüna eir in collavuraziun cul public chi’d es üna cumponenta da tensiun.» Esser part d’üna aventüra Dumandadas per realisar e cumplettar il proget sun persunas chi han vöglia e gust dad esser üna part da l’aventüra. Glieud chi’s voul ingaschar in üna cumünanza d’amaturs da musica e teater. Dürant la preschantaziun da dumengia passada i’l Scuol Palace s’han eir fat udir acturas ed acturs chi sun fingià previs per ün’o tschella rolla illa producziun. Davo la preschantaziun ha minchün gnü la pussibiltà da far dumondas e da’s confuonder dal toc. Pro ün aperitiv ha lura amo gnü lö üna discussiun animada, ed ils respunsabels han dat audienza. Ün proget plain tensiun I’l Hotel Scuol Palace s’han chattats in dumengia passada ils respunsabels dal «Krimimusical 2025» chi gnarà preschantà in lügl 2025 illa sala gronda da l’hotel, insembel cun musicistas, acturs e teatristas. Cinzia Regensburger (musica), Imke Marggraf (autura) ed Ivo Bärtsch (redschia) han preschantà lur ideas als preschaints – e quels han gnü la pussibiltà da far dumondas chi sun gnüdas respusas, ma in möd chi nu s’es gnü a savair massa bler dal toc criminal. La gruppa chi ha inizià il proget dal musical criminal tschercha amo persunas chi füssan prontas da partecipar sül palc e davo las culissas. (fmr/bcs) Ivo Bärtsch, Cinzia Regensburger ed Imke Marggraf han infuormà. Ils interessats da l'arrandschamaint da dumengia saira in discussiun culs respunsabels. Imke Marggraf ha scrit e declerà il Krimimusical 2025. Il Hotel Scuol Palace a Nairs.

Avant ün pêr dis haja naivü. Quai nu tuna forsa tant straordinari. Ed Ellas ed Els pensaran cha quai saja bain tuot normal, schi naiva. Impustüt in december. Ma i d’eira listess ün pa special, perquai chi ha naivü amunt. Eu n’ha guardà our da fanestra e n’ha vis cha’ls flocs da naiv nu crodaivan da suringiò, dimpersè svolaivan insü. I paraiva ch’els svolessan da la terra amunt sü vers il tschêl. Eu sun i oura sün via e n’ha constatà cha’ls flocs nu sun be svolats amunt, dimpersè eir vi e nan e sü e giò, e giò e sü ed in tuottas direcziuns. Quai am paraiva listess fich special e m’ha dat da pensar. Minchatant capitan amo robas tuot insolitas, minchatant capitan amo miraculs, n’haja pensà. Ma la dumonda es, sch’eu sun pront e capabel da tils verer. La dumonda es, sch’eu sun pront da crajer quai ch’eu vez e resaint. La dumonda es, sch’eu sun pront da laschar pro nouvas experienzas, sch’eu sun pront da m’imaginar chi pudess capitar alch tuottafat nouv in mia vita. Suna avert avuonda per pudair dudir nouvas robas our da la bocca da mia partenaria o da meis partenari? Esa pussibel ch’eu am lascha amo surprender dad ün’amia o dad ün collega, uschè ch’eu vezzess üna vart cumplettamaing nouva vi dad ella o vi dad el? Ed esa forsa pussibel, ch’eu saja uschè avert ch’eu possa dafatta esser per mai svess üna surpraisa? Ch’eu pensa robas ch’eu nun ha amo mai pensà? Ch’eu fetscha alch ch’eu nun ha amo mai fat? Ch’eu sainta alch ch’eu nu na amo mai senti? Avant ün pêr dis haja naivü. Vairamaing tuot normal in december. Ma quista jada alch fich straordinari. Id ha nempe naivü amunt. Id ha naivü da schnestra a dretta e da dretta a schnestra ed eir diagonal ed aval ed amunt ed in tuottas direcziuns. Avant ün pêr dis d’eira Nadal. I dischan cha Dieu svess saja nat in ün poppin. Suna pront e capabel ed avert avuonda da crajer quai? Arno Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il budissem zen e la mistica cristiana. El lavura dapi il 2001 sco psicoterapeut e cussegliader da letg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Minchatant capitan amo robas tuot insolitas, minchatant capitan amo miraculs, n’haja pensà. Ma la dumonda es, sch’eu sun pront e capabel da tils verer.»

L’uman viva suvent be pel muond aint, sco sch’el vivess in etern. Bleras jadas nu para’l gnanca da predschar la vita. El ris-cha sia pel per nögliarias e sguazza sias forzas a bainplaschair. Da sia sandà ha’l paca premura, anzi el sforza seis corp e negligescha seis spiert. E lura, dandettamaing, capita alch inaspettà e tuot as müda e nüglia nun es plü co avant. Quista tematica es il cuntgnü d’ün cudesch* cumparü avant ün pêr ons. El cuntegna 20 reportaschas. Vainch persunalitats da differenta età e professiun quintan da lur destin. La mità da las reportaschas concerna a sportistas e sportists chi han gnü da dar sü lur carriera ed invlidar lur sömmi d’infanzia pervi d’ün greiv accidaint o d’ün müdamaint inaspettà da sandà. Tschella mità sun persunalitats dal sectur politic, economic o artistic. Mincha reportascha cuntegna, sper la descripziun da l’infanzia e da l’andamaint dal «cuolp dal destin», pel solit eir üna intervista, illa quala la protagonista/il protagonist quinta sia vista persunala da quai chi’d es capità. Tuottas vainch persunalitats intunan l’importanza da la perseveranza, dal sustegn da l’aigna famiglia, da la cumpetenza da la chüra medicinala e terapeutica. Tuots ston admetter chi hajan simplamaing gnü furtüna illa disfurtüna e chi vess pudü ir a fin mal. Quai chi’d es cumünaivel al destin da tuot las persunalitats es l’evidenza da la casualità. Minchüna da quistas vitas ha pendü propcha be vi d’ün fil. A chi esa dad ingrazchar cha’l fil nun es tschunc? A quista dumonda nu dà ingüna da las persunas üna resposta clera. Id es la part imprevisibla, incalculabla, inchapibla da la vita. La resposta la plü populara tuna: «L’ura nu d’eira amo missa». Cun quai as manaja e s’es persvas chi detta inchün (Dieu, sort, casualità) chi decida cur cha la vita es a fin. Il merit da quist cudesch es ch’el quinta istorgias da maniera sincera. Grazcha al stil da la reportascha, as poja seguir bain e sainza fadia las differentas istorgias. I sun interessantas e captivantas e las fotografias tillas rendan vivas. Pro tuot quists cas as tratta da glieud privilegiada. Cun quai manaja cha tuot las vainch persunas nun han gnü be l’anguel chi tillas ha perchüradas, dimpersè eir la furtüna dad esser accumpagnadas da persunas cumpetentas (sco per exaimpel meidis). Ma güsta uschè important pella guarischun e per survendscher quista fasa difficila esa d’avair pro sai persunas cordialas ed amuraivlas. Quistas dan la forza e’l curaschi da cumbatter. Eu pens cha mincha uman riva in sia vita in üna tala situaziun chi vain nomnada per tudais-ch «Das Tal der Tränen». Schi s’ha la furtüna da gnir our da quel stadi, nu dependa be da l’aigna sandà, dimpersè eir da las cundiziuns socialas, illas qualas i’s viva. Güsta in quist temp da guerra daja blers umans chi nu vezzan co chi dess ir inavant. Perquai giavüscha sco regal da Büman cha minchüna e minchün, chi’d es in üna tala situaziun, riva da tilla surmuntar. Per gronda furtüna daja amo adüna, adonta da tuot la miseria, anguels chi perchüran e chi güdan a chattar nouva spranza e la forza da viver inavant. *I’s tratta dal cudesch «Im Tal der Tränen», Friedrich Reinhardt Verlag, Basel, 2020. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur regiunal da la Lia Rumantscha.

Cinzia Regensburger da Scuol es gnüda eletta sco cusgliera illa Fundaziun Giovannina Bazzi-Mengiardi. Ella succeda a Tina Vital Janett da Tschlin chi vaiva demischiunà, sco cha la fundaziun scriva in üna comunicaziun a las medias. Cun seis 24 ons saja la musicista e chantadura professiunala la plü giuvna cusgliera daspö chi dà la fundaziun. Ulteriurs cusgliers sun Mario Denoth da Ramosch e Linard Martinelli da Lavin. La Fundaziun Giovannina Bazzi-Mengiardi chi’d es gnüda fundada dal 1985 sustegna chosas culturalas e socialas e la giuventüna in Engiadina Bassa. Ils trais cusgliers o cusglieras vegnan elets dals commembers e da las commembras dal Güdisch regiunal chi stan in Engiadina Bassa e pon tenor la comunicaziun restar 12 ons in uffizi. (cdm/fmr)

Avant ün pêr dis haja naivü. Quai nu tuna forsa tant straordinari. Ed Ellas ed Els pensaran cha quai saja bain tuot normal, schi naiva. Impustüt in december. Ma i d’eira listess ün pa special, perquai chi ha naivü amunt. Eu n’ha guardà our da fanestra e n’ha vis cha’ls flocs da naiv nu crodaivan da suringiò, dimpersè svolaivan insü. I paraiva ch’els svolessan da la terra amunt sü vers il tschêl. Eu sun i oura sün via e n’ha constatà cha’ls flocs nu sun be svolats amunt, dimpersè eir vi e nan e sü e giò, e giò e sü ed in tuot las direcziuns. Quai am paraiva listess fich special e m’ha dat da pensar. Minchatant capitan amo robas tuot insolitas, minchatant capitan amo miraculs, n’haja pensà. Ma la dumonda es, sch’eu sun pront e capabel da tils verer. La dumonda es, sch’eu sun pront da crajer quai ch’eu vez e resaint. La dumonda es, sch’eu sun pront da laschar pro nouvas experienzas, sch’eu sun pront da m’imaginar chi pudess capitar alch tuottafat nouv in mia vita. Suna avert avuonda per pudair dudir nouvas robas our da la bocca da mia partenaria o da meis partenari? Esa pussibel ch’eu am lascha amo surprender dad ün’amia o dad ün collega, uschea ch’eu vezzess üna vart cumplettamaing nouva vi dad ella o vi dad el? Ed esa forsa pussibel, ch’eu saja uschè avert ch’eu possa dafatta esser per mai svess üna surpraisa? Ch’eu pensa robas ch’eu nun ha amo mai pensà? Ch’eu fetscha alch ch’eu nun ha amo mai fat? Ch’eu sainta alch ch’eu nu na amo mai senti? Avant ün pêr dis haja naivü. Vairamaing tuot normal in december. Ma quista jada alch fich straordinari. Id ha nempe naivü amunt. Id ha naivü da schnestra a dretta e da dretta a schnestra ed eir diagonal ed aval ed amunt ed in tuot las direcziuns. Avant ün pêr dis d’eira Nadal. I dischan cha Dieu svess saja nat in ün poppin. Suna pront e capabel ed avert avuonda da crajer quai? Arno Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il budissem zen e la mistica cristiana. El lavura dapi il 2001 sco psicoterapeut e cussegliader da letg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Preschentaziun dal project dad in musical criminal en la sala d'hotel dal Scuol Palace, il fanadur 2025. La preschentaziun è stada ils 22 da december 2024.