Ils resorts da vacanzas ein beinoccupai da stad ed unviern. Diversas destinaziuns turisticas vulan realisar novs loschaments cun habitaziuns commercialisadas per augmentar las pernottaziuns e generar dapli entradas allas pendicularas. Habitaziuns commercialisadas en in loschament structurau lubescha la lescha da habitaziuns secundaras ch’ei ida en vigur avon tschun onns, cura ch’il suveran svizzer ha acceptau avon pressapauc diesch onns l‘iniziativa da habitaziuns secundaras. Quei che tuna empau da lungatg da giurists selai circumscriver pli sempel cun resort da vacanzas. Han ins avon diesch onns aunc prognosticau la dirgen dalla economia muntagnarda pervia dalla iniziativa, paran ils resorts scaffi sco alternativa allas casas cun letgs vits dad esser attractivs. Quei vala inaga per il resort Pradas a Breil che ha gest annunziau da slargar il domicil per tschun casas ed augmentar la purschida sin 113 habitaziuns cun 600 letgs. Sterment d’emplenir quels letgs ha il menader dil resort, Gérard Carigiet, buca. «La damonda ei gronda.» Il resort a Breil ei dapi l’avertura igl onn 2015 fetg bein occupaus e quei duront gl’unviern sco duront la stad. Profitar dallas bunas experienzas Dalla damonda per far vacanzas en loschaments structurai vulan aunc autras destinaziuns da vacanzas profitar. A Dieni ei in cumplex pli grond planisaus ch’includa era hotels tradiziunals, a Sursaissa ei in resort medemamein en discussiun. A Laax han las pendicularas gia avon onns fullau via per letgs commercialisai cun il rockresort ed a Mustér ha il Catrina resort da purtar dapli hosps allas pendicularas. Il project Acla da Fontaun cuntegn 60 letgs commecialisai sper ils 200 letgs da hotel. Leu nua che novs projects ein sin rucca ei era la Resalpina GmbH domiciliada a Breil ei siu meinafatschenta Marcel Friberg buca lunscha naven. Quei vala silmeins per ils projects a Savognin, Sursaissa ed era a Lax el Valleis, per numnar entgins. Che la damonda per quellas habitaziuns commercialisadas pudess tschessar sche tut ils resorts planisai vegnan realisai crei Marcel Friberg buc. «Priu il cass ch’ils biabein 20 resorts planisai en Svizra vegnan realisai, discurrin nus da 10 000 letgs supplementars.» Friberg metta quels letgs supplementars visavi als letgs dalla hotellaria tradiziunala. «Leu discurrin nus da 280 000 letgs.» Ed ina buna part da quels letgs da hotel secattan el cantun Grischun. Negina concurrenza per ils hotels Concurrenzeschan tut quels resorts planisai la fin finala la hotellaria tradiziunala priu il cass ch’els vegnan realisai? Quei crei il president dall’ uniun dils hoteliers grischuns, Ernst Wyrsch, buc. «Els cumpleteschan a moda raschuneivla la purschida.» Per Ernst Wyrsch ei concurrenza buca enzatgei negativ. «La concurrenza po senz’auter inspirar, sesviluppescha il turissem positiv en in liug, lu profiteschan tuts.» Il president dalla uniun dils hoteliers grischuns ei perschuadius ch’ils resorts hagien pudiu profitar da corona. «Els han purschiu dapli spazi e distanza a quels hosps che han encuretg distanza. En scadin cass ha corona purtau dapli hosps svizzers al resort Pradas a Breil, principalmein duront la stad. Il resort da Breil era denton bein occupaus la stad gia avon corona. «Lu cun dabia hosps digl intschess europeic sco cun hosps svizzers», ha Gerard Carigiet dau d’en­tellir. Avon corona ei buc exnum suenter corona «Biaras Svizzras e biars Svizzers ein sedecidi ils davos dus onns per vacanzas ella patria per munconza d’alternativas.» Quei constatescha Pietro Beritelli, docent alla scola aulta per economia da menaschi cun egliada specifica sin damondas turisticas da Sogn Gagl. «Secapescha ch’ei dat speronzas legitimas ch’ils hosps che han fatg bunas experienzas cun la purschida indigena restan fideivels.» Ei dat denton era ponderaziuns legitimas che prognosticheschan gest il cuntrari. Vacanzas alla mar ed el lontan carmalan puspei. Tenor Pietro Beritelli ei la me­gliera reclama aunc adina l’experienza persunala dil hosp che vegn derasada a bucca, respectiv via ils contacts digitals. Il docent conceda che la branscha turistica tscherchi models novs ed innovativs da porscher suttetg als hosps suenter l’ini­ziativa da secundas habitaziuns. El avertescha denton: «Negin va en vacanzas sulet per durmir.» Concret manegia Pietro Beritelli che sulet il resort persul seigi aunc negina garanzia ch’el sempleneschi. «Ei dependa secapescha en tgei ambient che quei loschament sesanfla.»

Il Spital regiunal Surselva a Glion porscha in’ulteriura caschun da seschar vaccinar senza preannunzia encunter il coronavirus. Quei ei pusseivel venderdis, ils 4 da fevrer 2022 el rom d’ina purschida da «walk-in» dallas 16.00 tochen las 19.00 el center da vaccinaziun dil spital. Per tuttas persunas interessadas cun ina vegliadetgna naven da 12 onns stattan a disposiziun ils vaccins da Pfizer/Biontech e da Moderna. La vaccinaziun da rinfrestgament vegn cussegliada da far sil pli baul quater meins suenter l’immunisaziun da basa. Sco quei ch’il Spital regiunal scriva en ina communicaziun als mieds da massa, duei quella succeder sche pusseivel cul medem vaccin.

En vesta a quest unviern ei la carta cun turas da gianellas en Val Medel vegnida adattada. Sco quei che la vischnaunca scriva en siu davos «newsletter» eis ei vegniu fatg midadas vid las rutas e la descripziuns da quellas per aschia far las turas en Val Medel pli attractivas e segiras. Ir cun gianellas ei per la val ina purschida centrala digl unviern. «Culla carta nova sperein nus da far quell’activitad aunc pli attractiva e da fascinar persuenter ulteriuras persunas», scriva la vischnaunca. La carta sa vegnir retratga el zuler d’entrada ella casa communala, sin canzlia communala ni els hotels. Ulteriuramein ein tuttas descripziuns da turas disponiblas cun in link tier SchweizMobil silla homepage valmedel.info. Vesta da Soliva enviers la Val Plattas ed il glatscher da Medel.

Silla Via Alpsu H19 denter Trin e Laax ei in auto da furniziun selischnaus il gliendisdis suentermiezdi e collidaus cun in camiun. Il manischunz (52) digl auto da furniziun ei vegnius blessaus. Cun costas rutas ha el stiu vegnir tgiraus sil plaz e silsuenter transportaus en spital entras il Team d’ambulanza dil Spital regiunal Surselva. Igl accident ei capitaus suenter il tunnel Prau Pulté. Il manischunz digl auto da furniziun carrava en direcziun Laax. Silla via cuvretga cun neiv eis el selischnaus a seniester e collidaus cul camiun che carrava encunter. Duront duas uras ha la Polizia cantunala dil Grischun stuiu sviar il traffic atras Flem. Ils dus vehichels ein vegni donnegiai talmein ch’els han stuiu vegnir transportai naven. La Polizia cantunala sclarescha igl andament digl accient. Ils vehichels pertuccai digl accident.

«Cura ch’jeu sundel semessa alla tscherca d’in tema per mia lavur da matura hai jeu spert fatg persenn che bia ei memia extendiu per ina lavur da matura e bia memia car», di Mia Bandli. Aschia ha ella stuiu entscheiver danovamein cun sias ponderaziuns e spert eis ei era stau clar ch’ella vegli scriver ina lavur en in connex cun animals. Mo tgei animals? Priu en mira ils jaks Da sia mumma seigi ella vegnida fatga attenta ch’ei detti en Svizra neginas datas davart il recav da carn dils jaks. Da vart la suprastonza dall’Uniun svizra dalla tratga da jaks beneventassien ins talas datas. «Aschia sun jeu sedecidida da sefatschentar da quell’idea en connex cun mia lavur da matura», di la maturanda da Stussavgia. Il medem mument ha ella denton era vuliu saver dapli dils facturs da pavel e tratga cun effect silla carn. Mia Bandli ha allura intercuretg il recav dalla carn dils jaks en Svizra e persuenter ha ella saviu sevolver tier in tschuppel menaschis. Quels han informau ella ad aschia possibilitau la lavur da matura. Sia famiglia a Stussavgia tegn sezza jaks: «Quei ei il cass dapi biars onns, il mument havein nus 25 tocs.» Jaks seigien buca ils sulets animals empau specials sil menaschi puril: «Nus havein denter auter era dus camels e lamas.» Ina vacca-jak ha ina peisa viva denter 200 e 300 kg. In animal dil Himalaya Jaks derivan oriundamein dallas muntognas dil Himalaya. Els vivan leu sin in’altezia da 3000 entochen 5000 meters sur mar e quei duront igl entir onn ora. «La Svizra ei la suleta tiara europèa che meina in cudisch da tratga da quels animals», constatescha Mia Bandli. En sias retschercas ei semussau ch’igl ei pusseivel da recaltgar d’in jak ella media 57,68 pertschien carn da sia peisa da maz. La peisa da maz ein las duas parts digl animal, pia senza pial, dadens e tgau. Tiels animals masculins ei la cumpart empau pli aulta che tiels animals feminins. Per contonscher ina buna raccolta da carn duessen jaks vegnir pervesi cun bia fein, risdiv ed ina pintga part strom. Silascha ha in effect negativ. Jaks duessen vegnir teni il bia dil temps ordaviert sin pastiras e mo in cuort temps en nuegl. Era quels facturs hagien in effect silla carn. «La stad duessen jaks passentar si d’alp», scriva Mia Bandli ella resumaziun da sia lavur da matura. La quintessenza da sia lavur: «La pli biara carn furneschan animals che han ina vivonda semeglionta sco en lur tiara oriunda – il Himalaya.» La FMR presenta ina schelta da lavurs da matura dil gimnasi dalla claustra da Mustér. Quellas ein vegnidas presentadas dacuort ed ein ina part dils examens finals dallas maturandas e dils maturands. La maturanda Mia Bandli. En sia lavur da matura ei Mia Bandli sefatschentada dils jaks.

Avon 19 onns ei ser Jan-Andrea Bernhard vegnius en Surselva sco giuven plevon. El ha surpriu la pleiv reformada Castrisch-Riein-Sevgein e staus en survetsch da quella duront 13 onns. Gl’onn 2016 ha el midau tier las pleivs Vuorz e Schnaus. Ussa dat el ina nova viulta a sia veta professiunala. Tschun bials onns seigien i a fin, la pleiv hagi sespruau da tgirar ina buna collaboraziun cul plevon, ha il president dalla pleiv getg en siu plaid alla fin dil survetsch divin. Ella baselgia da s. Desiderius e s. Leodegar a Vuorz ha Conrad Dalbert priu cumiau ufficialmein da quei plevon. In tschuat commembers dalla pleiv da Schnaus ed era da quella da Glion ein vegni a priedi a Vuorz. Quels han puntuau ch’els havessien bugen salvau ser Jan-Andrea Bernhard sco pastur dallas olmas. Surprendentamein haveva quel communicau il november sia demissiun. Il president dalla pleiv ha confirmau che la suprastonza hagi giu breigia da capir la decisiun. La stad 2022 surpren el la pastoraziun dalla pleiv da Fläsch el Segneradi. Igl ei in uffeci en temps parzial. Ell’intervesta numna el ils motivs da sia midada. Jan-Andrea Bernhard banduna la pastoraziun en Surselva, denton buca la regiun da habitar. Las pleivs da Vuorz e Schnaus han priu cumiau da Vus oz. Suenter 19 onns pastoraziun en Surselva meis Vus dalla tiara giu. Daco? Ei dat differents motivs. Ina gada ei quei segir ch’jeu vi midar enzatgei suenter tons onns en ina regiun. Cun vargau ils tschunconta eis ei stau uras da ponderar vi e ne,u dad esser plevon en Surselva tochen la pensiun ni d’ughegiar ina midada. Zacu eis e memia tard. Haveis encuretg ina nova sfida che dat a Vus persunalmein niev slontsch? Gie, quei ei aschia. Pastorar en ina pleiv ch’ei structurada diltut auter. La pleiv da Fläsch, il vitg oradem il Segneradi, dat a mi quella pusseivladad. Vus resteis pia ella pastoraziun. Banduneis denton tuttina buca la Surselva? Tochen la fin digl onn da scola current dundel jeu scola cheu en Surselva el scalem superiur. Ed jeu habiteschel era vinavon cun mia famiglia a Strada, en nies pign parvis, la cas’alva. Jeuselegrel silla nova constellaziun e sillas pusseivladads ch’ei dat. Vus vegnis ad esser pli libers sco persuna privata, ni? Jan-Andrea Bernhard surdat al president Conrad Dalbert las clavs dalla pleiv. Il temps liber vegn jeu a saver structurar tut auter. Jeu sai guder autruisa il liug da habitar, la glieud e la cuntrada. En ina occupaziun parziala lavurel jeu en casa communala a Glion sco archivari dalla vischnaunca. Vitier hai jeu aunc enqual project pign ch’jeu vegnel a menar vinavon. In ch’ei fetg a cor a mi ei quel digl Archiv cultural Foppa. A quel sai jeu sededicar pli intensiv ussa. Igl ei ina lavur voluntaria senza paga ch’jeu vesel sco pissiun dil temps liber. La professura all’Universitad da Turitg meneis Vus vinavon? Gie, igl ei in’incumbensa illimitada ch’jeu sai cuntinuar. Demai ch’jeu surprendel la stad la pleiv da Fläsch sai jeu era cumbinar optimalmein il viadi giu Turitg. Co ston ins s’immaginar in plevon che pastorescha el Segneradi e che habitescha en Surselva? Gl’uffeci pervenda da Fläsch consista d’ina habitaziun pintga cun biro integrau. Per mei eis ei zatgei special. L’emprema gada ch’jeu hai sco plevon a disposiziun ina stanza ufficiala per retscheiver e discuorer cullas persunas ch’enqueran e drovan assistenza. Igl ei in liug schurmegiau che vegn duvraus propi mo per la pastoraziun. Las casas pervendas nua ch’jeu hai viviu e luvrau eran adina spazis publics senza biro e stanza ufficiala per retscheiver glieud.

L’jamna vargada ha la band DUS cun David Friedli e Gino Carigiet ediu lur versiun romontscha dil hit mundial «Teenage Dirtbag» dalla band Wheatus. El video tier la canzun «Giuven Grischuner» fan ei allusiun alla homoerotica. Buc il davos sco appel per dapli toleranza. «Your new arrangement sounds fascinating (vies arranschament niev tuna fascinont)», ei la reacziun dalla band da rock Wheatus silla versiun romontscha da lur hit «Teenage Dirtbag». In bi cumpliment per la band DUS che ha titulau quella versiun «Giuven Grischuner». Quella ei d’udir sin youtube ed auters canals. Mo co ei il duo romontsch vegnius sin l’idea da realisar ina versiun romontscha d’in hit digl onn 2000? «En muments nostalgics tedlein nus magari musica da pli baul ed in da quels dis havein nus scuvretg quella biala canzun. Pil mument spitgein nus aunc silla lubientscha d’astgar schar emetter nossa versiun al radio e sperein ch’ei gartegi», di Gino Carigiet. Il musicist oriunds da Siat e David Friedli oriunds da Goldiwil el cantun Berna fan dapi 2016 communablamein musica. La primavera 2023 vul la band DUS dar ora siu secund album. Sin quel vegn il «Giuven Grischuner» denton buc ad esser d’anflar. «Per nies album niev vegnin nus a registrar tut mo atgnas canzuns. Enqualina ei semtgada, forsa publichein nus gia ordavon enqual schatg ellas medias socialas», declara Gino Carigiet che viva a Solothurn. Leu ha el saviu realisar siu siemi, ei musicist independent e dat era scola da musica e cant. «Nus provochein empau» Il video tier «Giuven Grischuner» ha beinenqualin mess en connex cun homoerotica. Ei fuss per dir aschia igl emprem video musical homoerotic romontsch. Mo eis’ei propi aschia? «David ed jeu fagein buc musica politica e tuttina havein nus pil solit in messadi cun nos tocs. Cul ‘Giuven Grischuner’ s’engaschein nus per contonscher dapli toleranza. Clar, el video provochein nus empau culla homoerotica. L’emprema scena muossa nus en in letg. Il giuven grischun Andri siemia da Noel. Noel sa denton esser in um ni ina dunna e quei laschein nus aviert», declara Gino Carigiet e sclarescha gest la damonda che fuss eventualmein vegnida sco proxima: «Na, David ed jeu essan buc in pèr homosexual. Nus essan denton gia daditg fetg buns amitgs. Sche nus essan sin tura sa ei era esser che nus durmin el medem letg – senza intenziuns sexualas. Persunas ch’enconuschan buca bein nus, fan lur patratgs ed aschia sedattan magari situaziuns dètg legras», explica Gino Carigiet ed aschunta ch’el sez seigi homosexuals, David heterosexuals. Denton propi Grischuner? Il video ei dil reminent vegnius filmaus ella Val Sumvitg ell’ustria da Marc Cathomas e quel ha era fatg culs musicists ina guida tras ils baghetgs bandunai dil Bogn Tenigia. «Quei ei stau fetg interessant el bogn e ha dau bialas fotografias», di Carigiet. Tenor el ei igl ustier immediat staus promts da metter a disposiziun las localitads da sia ustria: «Homoerotica ei stau negin tema per Marc, el ei immens tolerants ed aviarts.» A disturbar beinenqualin vegn perencunter forsa gia il tetel «Giuven Grischuner». Correctamein fuss quei numnadamein in giuven Grischun ni in giuven dil Grischun. Vus canteis dil giuven Grischuner, quei ei buca propi correct? – Gino Carigiet: «Uiii, buc? Ou, aha….aschia hai jeu empriu da dir quei! E suenter ina pausa manegia il musicist riend: «Quei ei forsa in tec penibel, in sbagl artistic.» La band DUS cun David Friedli (sen.) e Gino Carigiet en ina localitad digl Bogn Tenigia en Val Sumvitg. Ei lur video tier la canzun «Giuven Grischuner» gl’emprem video homoerotic romontsch? Ina scena ord il niev video.

Ella Val Maighels fa ei propi unviern ils davos dis e las preits dalla camona Maighels dil Club alpin svizzer (CAS) ein tut alvas dils cuflaus. Sco Nora Honegger e Mauro Loretz, ils menaders dalla camona dian, ha ei denton buca dau massas neiv ier e stiarsas. SUSI ROTHMUND/FMR «Jeu hai nuot pli bia che peda da telefonar il mument. Dapi dus dis cufla ei bestial, aschia ei quei nunpusseivel da mesirar conta neiv nova ch’ei ha dau. Jeu manegel denton circa 30 entochen 35 centimeters», ha Mauro Loretz manegiau ier avonmiezdi al telefon culla FMR. Aschia hagi ei d’ina vart dalla camona mantununs da neiv e da l’autra quasi nuot neiv. Il termometer mesirava minus 11 grads. Tenor Loretz vegn la temperatura ensemen cul vent denton resentida per in bienton pli freida. Avon ha ei dau circa in meter neiv quest unviern ella Val Maighels, denton adina puspei cuflau ti mordio. Buca serrai en Ils meinagestiun dalla camona Maighels sin 2310 m s.m. ein era en da quell’aura en acziun per lur hosps. Ensemen cun lur emploiada Patricia Venzin miran ei actualmein pil beinstar d’ina gruppa da nov persunas. «Nus essan aunc bugen si cheu, cu ei fa aschia. Damai ch’ils hosps eran gia cheu eis ei da star. Nus havein ina gruppa da gianelladers ch’ei cheu l’entira jamna. Actualmein fan ei plitost cuors da teoria e stattan en sala da magliar», ha Mauro Loretz declarau ed aschuntau ch’ils hosps mondien silpli avon tegia per far in cuort exercezi. «Igl ei malemperneivel ordaviert, ei sufla el nas ed ins vesa nuot», ha el descret la situaziun. Era el mondi sulet avon tegia per better ora la neiv per ch’ins possi dad esch en: «Better ora neiv fa pil mument pauc senn, ei cufla en dafertontier.» Il prighel da lavinas en quella regiun fuva ier tier scalem 3. Tuttina ha Mauro Loretz manegiau ch’ei seigien buca serrai en si Maighels: «Cul dretg equipament e l’experientscha necessaria savess ins schon ir engiu, sch’ei fagess basegns. Il prighel da lavinas vegn denton probablamein aunc a s’augmentar ed ei fa buc basegns da far sappi tgei experiments. Quei sequietescha prest.» Aura da star en tegia Mauro Loretz e sia partenaria Nora Honegger nezegian il temps per far lavurs da biro, ruassar ni mirar televisiun e scaldar pegna. Denteren pervesan els aunc il «Köbi», in utschi che vegni mintg’unviern sin viseta cu ei fetschi da quell’aura. Culs nov giannelladers hagien ei buca massa lavur. «Da magliar havein nus aunc entochen l’auter unviern per quels ch’ein cheu ussa», ha Loretz declarau riend. Silpli la salata e las verduras mondien plaunet a fin. Ils meinagestiuns dalla camona Maighels ein buca tips che selamentan e perquei era cuntents culla sesiun d’unviern d’entochen ussa. Ei hagi bein pluviu dabia il december, persuenter seigi ei stau il schaner nuota mal. Ina tura per glieud cun experientscha Igl unviern vegn la camona digl SAC a Maighels pil solit visitada da giannelladers ni skiunzs da turas. Leu nua ch’ils menaders dalla camona van atras cun lur vehichel a tschenta ei la tura marcada. «Quella ruta vegn nezegiada da biars. Igl ei denton buc ina tura segirada ufficiala», admonescha Mauro Loretz. Ei seigi impurtont d’haver il dretg equipament ed experientscha. Biars telefoneschien e lessien udir dad els ch’ei mondi schon ni ch’ei seigi negin problem. «Da quels cussegls dein nus buc, tgi che ha buc experientscha fa il meglier da prender in guid da muntogna,» declara el. Il team dalla camona Maighels (davon da sen.) Mauro Loretz, Patricia Venzin e Nora Honegger laian buca disturbar da neiv e ferdaglia ed era ils hosps ein da buna luna.

Oz ei ina data speciala, igl ei puspei inagada in termin extraordinari per maridar. In sempel luvergis amiez l’jamna maridan ins per ordinari buca. Nun ch’ei seigi ina constellaziun speciala dallas cefras. La data dad oz ha intimau divers pèrs da far il pass ella lètg. «Tier nus ein dus pèrs annunziai», conferma gl’ufficial dil stadi civil Surselva, Silvio Caviezel. Ina enzinaziun seigi ella Casa Gronda a Glion, l’autra ordeifer en in dils locals ufficials. Pèrs che maridan civil san giavischar en tgeinin dils locals representativs ch’els vulan s’entupar. Sper la Casa Gronda ein tals locals da maridar en casa cumin a Glion, a Laax en Casa De Mont, a Trun ella Cuort Ligia Grischa, a Sursaissa en casa communala ed a Mustér ella sala dalla casa cumin. La sala d'enzinar en Casa Gronda a Glion. Silvio Caviezel conferma ch’il datum dils 22-2-22 seigi aunc pli tschercaus tiels nozzadurs. «Quei gi havein nus sis enzinaziuns», gi gl’ufficial. El e siu collega Rafael Demont partan las sis ceremonias culs pèrs che cumparan per confirmar ufficialmein lur stadi da lètg. El center ei il document ch’els ston suttascriver suenter ch’els han empermess ufficialmein in a l’auter il «gie» per la via sco maridai. Sigl uffeci civil a Cuera ein era dus pèrs s’annunziai per oz, ils 2 da fevrer 2022. «IMargis, ils 22 havein nus siat enzinaziuns», declara gl’ufficial Anton Capaul sin damonda alla FMR. Igl ei in diember extraordinari. Sco el gi, han ins reservau per mintga gruppa ina mes’ura. Las davosas constellaziuns extraordinarias ein stadas ils 7-7-77, ils 8-8-88, ils 9-9-99. Ils 2-2-22 e medemamein ils 22-2-22 duei purtar cletg e ventira.

Dacuort, sin ina spassegiada da Glion en direcziun Rueun han ins observau silla via dils Polacs ina invasiun d’insects. Silla cozza da neiv han ins gl’emprem viu in teppi da puncts ners. Ei ha pariu ch’ei seigi sems dils pégns ni ina specia da fulin. Lunsch entuorn denton ni casas ni tgamins. Ei seigi in insect, ha ina persuna saviu ed intimau da mirar pli datier ils puncts. Propi, ins ha saviu observar co quels pigns animalets mavan e siglievan silla neiv. Co ei quei pusseivel, dil november tochen viaden il mars fa la natira enconuschentamein ina pausa? Igl ei il temps dalla schelada, che neiv e da glatsch domineschan. Muntaniala ed erizun dierman, hirundellas ed auters utschals ein sgulai ell’Africa, siarps, luschards e raunas ein marvels en lur zupps e la selvaschina semova nuidis tras la neiv. Era insects ves’ins negins duront quella stagiun. Algas cun antischel Pelischs da neiv senutreschan dad algas che cuntegn antischel. Per ordinari ei quei aschia. Ei dat excepziuns. Il pelisch da neiv ei in tal animalet specialisau. Gest quel han ils viandonts denter Glion e Rueun entupau en gronda concentraziun. Igl ei in insect dalla famiglia dils collembols (Springschwänze). Il num scientific ei Ceratophysella sigillata (Schneefloh). Gl’animalet cun sis combas ha ina lunghezia dad in millimeter. Malgrad, ni forsa gest perquei, fan els impressiun a carstgauns che fruntan sin els. Ils pelischs da neiv cumparan gl’unviern alla surfatscha e seruschnan silla neiv en roschas da milliuns. Sin in meter quadrat san ins dumbrar 400'000 da quels animalets. Els prefereschan surfatschas neidias nua ch’els san seruschnar e siglir tgunsch. Tgi che observa els pli datier, sto surstar co els seglian trasora, el dretg senn dil plaid, sco pelischs. Daco quei secuntener, e senutreschan quels animalets lu dalla neiv? In lexicon d’insects dat sclariment: «Da temperaturas entuorn 0 grads bandunan pelischs da neiv regularmein il sternem digl uaul e cumparan en gruppas da mellis e mellis alla surfatscha. Silla neiv san els lu senutrir dad algas», san ins leger ella litteratura dil fatg. Per ch’els schelien buca cullas temperaturas da glatsch ha la natira dau ad els in antischelader. Las algas ch’els maglian cuntegnan quella substanza chemica. Pelischs da neiv dierman dil reminent la stad ed ein activs gl’unviern. Cun observar els pli datier ston ins buca temer ch’els seglien els cavels ni ella vestgadira. Els ein absolutamein nunprigulus e da principi insects nizzeivels.

In text spontan. Buca dapli e buca dameins ha il schef dalla FMR, David Truttmann dumandau dacuort. Pliras coincidenzas hagien menau ad ina stretga da columnas ella redacziun. Forsa eis ei stau bloccadas da scriver. Jeu sai buc. Bloccadas ein denton reservadas ad auturas ed auturs da vaglia. Schurnalists dil gi san buca selubir talas. Nus stuein furnir. Adina. Magari che la qualitad pitescha, mo emporta nuot. Ora cun tut. Cheu hai jeu tertgau spontan: Ti stos segidar. Ti eis gie schurnalist. Muossa che ti seigies spontans. Spontan ei denton vegniu endamen a mi nuot. Tochen ch’jeu hai giu ina inspiraziun spontana: Scriva toch zatgei davart la spontanadad. Pli sempel getg che fatg. Mo per cletg datti la patruna da schurnalistas e schurnalists, la Sontga Wiki. Quella ha adina ped(i)a. Ella furnescha tut la savida che nus schurnalists vendin bugen sco l’atgna. Era a nuncartents eis ella zun simpatica. Ins sto numnadamein buca far oraziun tier ella. Il sulet ch’ella drova ein enzaconts clics. Autras dunnas han bugen cumpliments ni carsinadas ni teschas da Gucci ni vestgdira da Versace. Sontga Wiki vul mo clics. Con nunpretensiuns. Pia hai jeu cliccau. Wiki (sco jeu numnel la sontga carin cu nus essan persuls) ei vegnida loma. Ella ha palesau a mi che «Spontanadad» seigi in substantiv feminin. Ed ella ha precisau: «Positive Unkompliziertheit, Agieren ohne präzise Planung, emotionales Handeln, aber eventuell auch Unzuverlässigkeit, Unvorhersehbarkeit». Cuninaga – ins savess era gir «tut spontan» – sund jeu staus pli perderts. Sontga Wiki fa miraclas. Esser pli perderts ei denton buc adina d’avantatg. Cun in spért sempel e naiv vegn ins magari pli tgunsch tras la veta ed evitescha depressiuns e burnouts. Quei han schon renomai filosofs pretendiu. Wiki ha buca getg a mi tgeinins, jeu hai buca cliccau ella avunda. Diltut senza amur lavura ella halt è buc. Ed insumma: Sche Wiki gi a mi che «Unzuverlässigkeit» seigi era ina atgnadad dalla spontanadad, sai jeu buca pli, sch’jeu less propi esser spontans. Seigi sco ei vegli. Uss ei miu latin schon a fin. Igl ei buca grad stau bia, aber fetg spontan. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Durant blers onns è el era stà redactur da La Quotidiana. Erwin Caduff, columnist da la FMR

Ils fabricants dad autos fan reclama, la politica promova e singuls cumpran autos cun motor electric. Quitaus fa la midada promovida dil motor da benzin ni da diesel tier la tracziun electrica als garaschists. Tscheu e leu crodan els en egl plaunsiu, il autos cun motor electric, sulet cun motor electric sper la varianta dils aschinumnai hibrids che semuentan cun domaduas tecnologias, il motor ad explosiun sper la tracziun via motor electric. Il cantun Grischun vala per in dils cantuns ils pli generus, quei che pertucca la taglia da traffic per vehichels cun motor electric, e las assicuranzas porschan tariffas pli bassas als possessurs dils electros. Al meinafatschenta dalla garascha Derungs SA a Glion, Roman Derungs, eis ei buca stau tschelau ch’ils producents dad autos fan gronda reclama per la mobilitad spisgentada da battarias. E Roman Derungs ha gia vendiu ils emprems autos cun motor electric avon biabein sis onns. «Vid la tecnica dils vehichels dat ei nuot da reclamar.» Ils electros drovan strusch servis Quitaus fan a Roman Derungs plitost las perspectivas per igl agen menaschi e ses collaboraturs, priu il cass ch’il motor electric havess da daventar regla sin las vias grischunas. «Quels autos drovan strusch servis ed aschia va dabia lavur a piarder.» La tensiun electronica dils vehichels cun grondas battarias pretendan mesiras da segirtad per ils collaboraturs dallas garaschas. Quei per impedir fridas electricas che san esser mortalas. Ei dat denton auters aspects che plaidan tenor Roman Derungs buc exnum per la varianta cun in motor electric. «Sch’ins fa gia ussa quitaus pervia dil provediment cun current, sedumondel jeu tgei che schabegia, sch’in grond diember dad autos penda in gi vid la reit per cargar las battarias.» Ed ina auter tema aunc adina buca sligiaus a moda cuntenteivla tenor il meini dil garaschists ei tgei far cun las battarias veglias. Drova capientscha per l’electronica Aldo Beeli, possessur e meinagestiun dalla garascha Beeli SA a Glion ha vendiu avon in onn siu emprem auto electric. In auto ch’el valetescha buc exnum per vehichel per in e scadin. «Ei drova ina certa capientscha per la tecnologia electronica per manischar in tal vehichel.» Ed ins sto parter en las forzas dalla battaria, pertgei prender neunavon il canister da reserva sch’il tanc, respectivamein la battaria ei vita ei buca pli pusseivel. Ils vehichels cun motor electric valan per computers sin quater rodas. «Per part ei quei gia uss il cass tiels autos cun motors ordinaris.» Aldo Beeli ha fatg attent ch’ils autos cun motor electric ein colligiai cun igl internet e che la dependenza tiels producents dils autos crescha. «Va in tal auto buc, drova ei las informaziuns d’ordvart daco ch’il vehichel va buc.» Entochen otg onns concedan ils producents dad autos ina garanzia per las battarias. «Remplazzar quellas va els daners, malgrad che la tecnica da battarias lubescha da remplazzar sulet parts digl arcun d’energia.» Il possessur dalla garascha Beeli ha aunc menziunau in problem general che pertucca l’entira digitalisaziun: «Sch’ei dat enzanua ina persuna habla da bloccar via internet il sistem electronic da quels autos, vegn quei baul ni tard a schabegiar.» Ina nova libertad Cornelia Coray posseda gia dapi treis onn in auto electric ed ella ei fetg cuntenta cun quei vehichel. Quei ei igl auto ch’ella drova principalmein da carrar da Ruschein a Glion alla lavur e per serender el Tessin sin la plazza da campar. «Igl auto ei fetg ruasseivels ed ins sto dar adatg da buca carrar memia spert.» Cun las battarias emplenidas fa Cornelia Coray duront la stad 300 kilometers e duront igl unviern gest aunc la mesadad. Temperaturas bassas limiteschan la forza dalla battaria. Cornelia Coray: «Jeu sun sapientivamein sedecidida da desister ton sco pusseivel da memia bia electronica egl auto.» Ch’igl ei magari bien da planisar in viadi respectivamain ils stops da cargar las battarias han Cornelia e siu um fatg stem sin in viadi tras la Svizra. «Gest ella Svizra franzosa ein ils loghens da cargar meins frequents.» E cargar cuozza in bienton pli gitg che tancar. «Sin viadi ston ins cumbinar il cargar cun ina pausa da caffè.» Per regla carga Cornelia Coray siu auto, respectivamein las battarias, a casa e colligia il vehichel cun igl agen indrez solar sin tetg casa. Quei cuozza bein in pèr uras e pretenda dalla manischunza da coordinar cargar cun luvrar e dar sulegl. «Jeu sesentel buca restrenschida, per mei ei quei ina nova libertad ed independenza.»

«Jeu seregordel da quels giugs olimpics sco sch’els fussen stai ier», di Giusep Dermon (76) che habitescha dapi biars onns el Principadi dil Liechtenstein. El hagi mintga detagl en fetg buna memoria: «Jeu savess dir cun tgei ski ch’jeu sundel currius leu e tgei tschera ch’jeu hai mess si.» 50 onns pli tard – quels dis cheu – leva el returnar a Sapporo: «Leu dat ei ina cuorsa da 50 km, mo la situaziun cul coronavirus lubescha buca da far il viadi. La finamira era da far quella cuorsa ensemen cun enzacons camerats.» Enstagl dil viadi el Giapun e da separticipar leu alla cuorsa aschidadir giubilara, organisescha Giusep Dermon ina sentupada da cuorsa liunga dumengia proxima a Steg el Liechtenstein: «Igl ei ina cuorsa da divertiment senza mesirar grond il temps. Jeu vegnel semplamein ad absolver quella cun amitgs, camerats e tut tgi che ha plascher.» Ei vegn curriu el stil classic – sco pli baul e lezza ga a Sapporo cura ch’il pass da Sitonen ed il skating eran aunc negin tema. Negina structura da trenament Sapporo 1972 ei stau ils giugs da Bernhard Russi (aur ella cuorsa rapida) e Marie-Therese Nadig (aur ella cuorsa rapida ed el slalomg gigant). Leu han las grondas carrieras da Russi e Nadig entschiet. Il bob a quater cun Jean Wicki, Hans Leutenegger, Werner Camichel ed Edy Hubacher ha medemamein recaltgau aur. Sper las quater medaglias d’aur han ils Svizzers era contonschiu treis ga argien e treis ga bronz. Ina da quellas medaglias da bronz ei ida sensaziunalmein alla staffetta da cuorsa liunga dils umens cun Alfred Kälin, Albert Giger, Alois Kälin ed Edi Hauser. Sapporo 1972 ei denton era stau ils giugs da Giusep Dermon. Cuort suenter quei eveniment singular eis el denton seretratgs dalla cuorsa liunga d’elita: «Igl ei stau mia gronda finamira da saver ir als giugs olimpics. Quella hai jeu contonschiu, malgrad che la lavur a casa clamava.» Giusep Dermon fageva il pur, structuras professiunalas da trenament deva ei buca, silmeins buca pil currider da Mustér specialisaus sin distanzas liungas: «Gia per la qualificaziun – quater Svizzers han saviu separticipar alla cuorsa da 50 km – sundel jeu buca sepreparaus specialmein. Jeu trenavel aschi bein e fetg sco pusseivel e serendevel silsuenter allas cuorsas.» Quei ha el era fatg suenter ch’el ei seretratgs. A campiunadis svizzers e cuorsas ha el lu adina puspei contonschiu bunas rangaziuns. Ina ga eis el era staus en siu temps activ ell’elita sil podest dil campiunadi svizzer: 1970 ha el recaltgau bronz ella cuorsa da 30 km. Relaziuns fetg specialas «Ordvart extravagadas ein las relaziuns da neiv stadas a Sapporo. Leu saveva ei dar in miez meter neiv enteifer mesura e lu esser la pli bial’aura. Quellas cundiziuns pretendeva era in fetg bien inschign d’eleger la tschera per unscher», seregorda Giusep Dermon che ha lu aviert pli tard ina fatschenta da sport el Liechtenstein e ch’ei era staus trenader da differentas equipas. Quellas relaziuns hagien dau da sligniar a biars curriders: «Buca tuts han contonschiu l’arrivada. Per mei eis ei adina stau clar: L’arrivada vi jeu veser, sa esser tgei che vul.» Mirond anavos sin sia carriera da cuorsa liunga di Giusep Dermon: «Oz fagess jeu bia auter, mo lu eran las relaziuns sco ei eran. Jeu havevel negin sustegn, ei era da far il pur.» Surtut las structuras professiunalas da trenament e preparativas muncavien: «Cullas pusseivladads d’ozildi havess jeu probabel saviu contonscher dapli.» Andri Ragettli – la gronda speronza sursilvana Cun Andri Ragettli (23) da Flem separticipescha era in atlet sesents en Surselva als Giugs olimpics a Peking ch’enscheivan quest venderdis. El parta ellas concurrenzas da freestyle ski ed ei leu in dils favorits sin medaglias. Dapi igl onn 2011 separticipescha el regularamein a concurrenzas dall’AFP World Tour. Igl onn vargau eis el daventaus campiun mundial el slopestyle ad Aspen. Als «X-Games» ha el recaltgau ils davos onns treis ga aur e treis ga bronz. Treis ga el gudignau il classament dil Cup mundial da slopestyle ed ina ga quel da big air. Andri Ragettli ha desistiu da dar intervistas il davos temps per saver sepreparar optimalmein sils giugs olimpics. Per quei motiv ha era la FMR buca saviu plidar cugl atlet sursilvan. Persuenter caracterisescha Christina Ragettli siu frar Andri: «El ei fetg ambizius e focusaus en sia lavur dapi diesch meins, seigi corporalmein sco mentalmein. Andri ei fetg disciplinaus. Sias finamiras ein adina grondas, el pretenda da sesez fetg bia e vul examinar ils cunfins. El ei fetg intelligents, patratga strategicamein ed investescha prudent siu temps. Quei ei era il cass el sectur dallas medias socialas, per aschia promover sia marca AiR. Andri less denton era esser in exempel per carstgauns giuvens e mussar che freeski ei gia daditg buca pli in sport cumadeivel, mobein ch’ei sto vegnir luvrau leu aschi fetg sco per exempel ils skiunzs da cuorsa rapida.» Sapporo ei nunemblideivel Avon 50 onns han ils atlets svizzers fatg furore als Giugs olimpics d’unviern a Sapporo. Commember da quella delegaziun ei era Giusep Dermon, oriunds da Mustér, staus. El ei staus in dils quater svizzers ch’ei partius ella concurrenza da cuorsa liunga da 50 km. «Quei eveniment ei restaus a mi en memoria sco sch’el fuss staus ier», di Giusep Dermon 50 onns pli tard. La cuorsa liunga ei stada sia veta: Sco atlet, trenader ed um da fatschenta. (fmr/hh) Giusep Dermon en sia fatschenta a Triesen.

Ils 16 da december ha la Scola da talents Surselva envidau la populaziun ad in gi d’acziun. Ell’aula han ils giuvenils organisau ina fiera da plugls e presentau referats, musica, giugs ed ina tombola. Il recav tarmetta la scola ad in project caritativ a Peru. In text che las scolaras han legiu ellas lecziuns da tudestg ha dau gl’impuls. La reportascha ella revista «Schweizer Familie» ha commuentau ils giuvenils talmein ch’els ein vegni alla conclusiun ch’ei tonscha buca da haver malpuccau culs affons dalla Brasilia. Ellas han vuliu gidar activamein. Mo co? La finala ha la classa anflau in project ell’America dil sid ch’ei pli datier alla Surselva. Sur siat cantuns han ellas intervegniu dalla scola Urpi Wasi a Peru. Leu ha la scolasta Manuela Dermon instruiu varga diesch onns. Ils giuvenils dalla Scola da talents Surselva ein stai perschuadi che quell’instituziun drova e mereta sustegn. Barbara Casanova da Sursaissa ha fundau 1990 la scola Urpi Wasi. Tras ella ei il ligiom culla Surselva ferms e la fundatura e ses collaboraturs garanteschan ch’ils daners vegnan duvrai direct el liug e pigl intent definiu. A caschun dil gi d’acziun, ils 16 da december 2021, han ils giuvenils presentau Urpi Wasi. En quella casa anflan 350 affons nievnaschi tochen 12 onns in ambient schurmegiau. Affons dil quatier da paupers da Cuzco san frequentar leu canorta, scoletta e scola primara. Suenter la capitala Lima eis ei il secund-grond marcau dil Peru. Urpi Wasi ha impressiunau buca mo ils giuvenils dalla Scola da talents, mobein era ils visitaders ch’ein vegni all’occurrenza. Duront il gi d’acziun han els saviu recaltgar varga 1000 francs pigl intent. El decuors dil schaner ha l’uniun da promoturs dalla Scola da talents Surselva dublegiau la summa. Aschia san ils giuvenils tarmetter quest’jamna la summa totala da 2065 francs alla scola Urpi Wasi a Peru.

La Rheinkrone ha in niev possessur L’ustria Rheinkrone a Glion ei en novs mauns. Dacuort ha ils proprietaris dil hotel Rätia a Glion Roman e Julie Vinzens, cumprau la Rheinkrone dalla cuminonza d’artavels Kaiser. Ils davos affitaders dall’ustria Rheinkrone a Glion sper la punt dil Rein anteriur havevan serrau l’ustria avon cerca dus onns. Ussa han ils novs possessurs, Roman e Julie Vinzens, proprietaris dil hotel Rätia gest sper la Rheinkrone, previu d’utilisar vinavon la Rheinkrone sco edifeci da gastronomia. Ei seigi denton aunc incert en tgei fuorma, ha el detg a la FMR. Roman Vinzens: «El decuors digl onn vegnin nus a sedecider per in concept ch’ei actualmein en elavuraziun.» L’anteriura ustiera e deputada Laetitia Cavegn-Kaiser, sco representanta dils artavels Kaiser, ha detg enviers la FMR, che la famiglia dils artavels selegri che Roman e Julie Vinzens hagien saviu sedecider da cumprar la Rheinkrone. «Quei ei stau nies giavisch, da saver surdar la Rheinkrone a nos vischins che nus havein adina cultivau fetg bunas relaziuns», ha Laetitia Cavegn-Kaiser detg. L’ustria Rheinkrone ei stada biars onns in’adressa cumprovada per ina buna cuschina tradiziunala. Da miezdi cattav’ins strusch in plaz liber en l’ustria. Dasperas ei la Rheinkrone stada canorta e ­liug da sentupada per marcadonts e purs duront ils dis da fiera. La casa ei vegnida baghegiada igl onn 1890 digl anteriur president dil marcau e confundatur dil Club alpin svizzer, Thomas von Castelberg. Quel ha vendiu la Rheinkrone igl onn 1916 la casa alla famiglia Kaiser ch’ei stada la possessura sur tschun generaziuns.

En sia seduta dalla mesjamna sera ella Sala Cristalla a Sedrun ha il cussegl da vischnaunca da Tujetsch snegau in credit d’impegn per la construcziun dil passapei a Tschamut sco era ulteriuras lavurs previdas el rom da quei project. La suprastonza communala haveva dumandau la legislativa per in credit da 453 000 francs. Cun 6:5 vuschs ei la decisiun encunter il credit stada fetg satella. Il parlament communal ha approbau unanimamein ils novs statuts dil Circuit da register funsil Cadi. Quella fatschenta vegn aunc suttamessa per decisiun alla radunonza da vischnaunca. Ella cumissiun per l’exposiziun da cooperaziun en connex culla revisiun dalla planisaziun locala ein Esther Casanova, Walter Deplazes ed il giurist Gieri Caviezel vegni eligi.

La gliesta da demissiuns en vesta allas elecziuns communalas da questa primavera a Sumvitg ei liunga – fetg liunga. Sper il president communal Armin Candinas da Rabius seretilan era tuts quater geraus: Giusep Bearth da Sumvitg, Flurin Berther da Rabius, Robert Candinas da Surrein e Marcus Duff da Cumpadials. A disposiziun lur mandats mettan era las commembras dalla cumissiun da quen e gestiun Manuela Schnoz da Rabius e Rafaela Vincenz da Sumvitg. Dalla cumissiun da baghegiar seretilan Davide Beer da Rabius e Sonja Veckmans da Sumvitg. Sulet ils dus commembers dalla cumissiun da baghegiar Ulrich Forster da Surrein ed Erwin Monn da Sumvitg recandideschan, aschi bein sco Michele Damiano da Rabius per la cumissiun da quen e gestiun. Demissiunau han era il president dalla cumissiun dalla meglieraziun Theo Maissen da Sevgein, la commembra dalla Cumissiun donaziun Greina Alice Cajacob da Sumvitg e Franz Schmid da Glion dalla cumissiun da perimeter. Nov onns en uffeci Il president communal partent Armin Candinas attribuescha la demissiun dall’entira suprastonza communala en emprema lingia al liung temps che tuts ein en uffeci: «Ils geraus ein tuts nov, respectivamein 12 onns en funcziun, jeu dapi nov onns. Quei ei tuttina in liung temps.» Il project da fusiun cun Trun che ha fatg naufragi gia ella consultaziun tier la populaziun igl onn vargau, hagi buca giugau ina rolla en quei connex: «Tuts ein stai promts da cuntinuar avon treis onns cun in’ulteriura perioda d’uffeci per saver persequitar quei project.» Armin Candinas ei vegnius eligius president communal la primavera 2013 sco successur da Walter Deplazes: «Jeu hai giu 70 onns igl onn vargau e crei ch’il temps da seretrer seigi bein pli che indicaus.» Ils davos onns eis el era staus president dalla conferenza dils presidents dallas tschun vischnauncas sisum la Surselva. Armin Candinas suttastreha la buna collaboraziun ella suprastonza communala: «Grazia a quella havein nus tuttina contonschiu bein enqual caussa.» El hagi appreziau ils buns contacts cun bia glieud. Elecziuns la primavera Propostas per candidat(a)s ston vegnir inoltradas all’administraziun communala entochen ils 15 da mars 2022, las elecziuns han liug ils 10 d’avrel 2022. A Sumvitg entscheiva la perioda d’uffeci mintgamai igl emprem da fenadur e cuoza treis onns. Sumvitg sto tschercar in’executiva En vesta allas elecziuns communalas da questa primavera seretila l’entira suprastonza communala da Sumvitg. A disposiziun lur uffecis mettan era plirs commembers dalla cumissiun da quen e gestiun sco era dalla cumissiun da baghegiar. Hans Huonder/FMR La gliesta dallas demissiuns che la vischnaunca da Sumvitg presenta alla populaziun quels dis ei liunga. Demissiunau ha buca mo l’entira suprastonza communala, mobein era ulteriurs mandataris. Suenter esser staus nov onns en uffeci sco president communal seretila Armin Candinas da Rabius. «Ella vegliadetgna da 70 onns onns eis ei uras da calar sco president communal», puntuescha el enviers la FMR. Era ses quater collegas dall’executiva – Giusep Bearth, Flurin Berther, Robert Candinas e Marcus Duff – mettan a disposiziun lur uffecis. Silla damonda schebein la decisiun d’abdicar seigi d’attribuir al project da fusiun cun Trun che ha fatg naufragi di Armin Candinas: «Quei ha giugau negina rolla.» El decuors dallas proximas sis jamnas vegnan vischinadis e gruppaziuns pia ad haver in pensum dètg pretensius d’anflar il diember da candidat(a)s sufficient per la suprastonza communala. Las elecziuns ein previdas miez avrel, la perioda d’uffeci nova da treis onns entscheiva igl emprem da fenadur 2022. Agl ur Ina schanza per novas forzas Hans Huonder/FMR La suprastonza communala da Sumvitg seretila en globo. In commember appartegn all’executiva dapi 12 onns, ils ulteriurs dapi nov onns. Tuts han pia treis ni schizun quater periodas d’uffeci si dies. Quei ei buca pauc. Els fan aschia plaz a nova glieud che survegn la caschun da formar igl avegnir dalla vischnaunca. La demissiun da magistrats ei adina era ina schanza per ina nov’entschatta. El cass da Sumvitg ei quei denton ina midada relativamein radicala. Ina suprastonza communala – surtut ina ch’ei stada aschi ditg en uffeci – ha gronda savida ed experientscha. Seretilan tuts il medem mument va quei potenzial a piarder en in plum. Bein ei bia protocolau, mo buca tut quei che ha menau ad in conclus ni l’auter ei sin pupi. Sillas commembras ed ils commembers novs dalla suprastonza communala da Sumvitg spetga lavur pretensiusa. Ina dallas grondas sfidas ei la demografia che s’effectuescha sil scolaresser ni era silla depopulaziun. Parallelmein restan ils pensums d’ina vischnaunca pertuccont si’infrastructura da basa e las pretensiuns birocraticas da surengiu. Suenter il clar verdict dil pievel da buca vuler fusiunar culla vischnaunca da Trun ha ei num cattar ina buna via. Ch’ina vischnaunca pintga sa senz’auter far ses pensums da casa ha Sumvitg mussau ils davos onns e quei muossan era vischnauncas aunc pli pintgas. In avegnir ei adina era cumbinaus cun perspectivas empermettentas, era sch’ils problems domineschan sill’emprema egliada. In buna caschun da svilup pil futur porscha la digitalisaziun che savess dar niev slontsch allas vischnauncas periferas. Homeoffice duront il temps da corona ha mussau tgei ch’ei pusseivel. Ina schanza ein denton era projects novs sco quel da Salischinas, il lag cun infrastructura da divertiment ad Igniu sut Rabius. La pli gronda sfida spetga denton ussa sin vischinas e vischins che ston anflar tschun persunas ch’ein promtas da trer il carr. «La demissiun da magistrats ei adina era ina schanza per ina nov’entschatta.» Armin Candinas ha presidiau la vischnaunca da Sumvitg ils davos nov onns. Culla fin zercladur da quest onn seretila el digl uffeci da president.

Las retscha d’exposiziuns tematicas dalla Fundaziun da cultura Lumnezia cuntinuescha il 2022. Actualmein e tochen Pastgas ei il luf ella Casa d’Angel a Lumbrein. El vegn presentaus en biaras facettas sco animal d’inspiraziun en art e litteratura. Il connex actual e local vegn tematisaus, ei denton buca el center. L’exposiziun dalla curatura Gabriele Lutz ha anflau attenziun naziunala. Dapresent prepara la menadra dalla Casa d’Angel la proxima scuntrada. Ell’exposiziun ch’entscheiva il fenadur 2022 ein carstgauns creativs el center. «Mintgina e mintgin che selai inspirar dalla Val ei plidentaus e duei s’annunziar», intimescha Anne-Louise Joël. Miez schaner ha ella publicau l’emprema gada gl’appell e renda cun quel gest attent al tetel dalla proxima exposiziun en Casa d’Angel: «Lumnezia creativa». La Fundaziun da cultura Lumnezia enquera Lumnezianas e Lumnezians, sco era habitontas e habitonts dalla Val S. Pieder che fan en lur temps liber ina lavur d’artisanadi. Buca gl’art e l’expressiun artistica seigien el center, mobein gl’artisanadi sco tal, puntuescha Anne-Louise Joël. Casa d'Angel a Lumbrein Il lenn ed il crap ein da vegl enneu il material ch’ei il pli datier. Buca mo quels seporschan. Ei sa esser che umens e dunnas, giuven e vegl, lavuran cun launa e textilias, curom, pupi, veider, tgiern, cartun, metal, schizun betun ni zucher. Las tematicas san entscheiver tier far intarsias, battrinar, cular, far marionettas, tretschas ni poppas. La varietad da spartas savess esser en Lumnezia pli gronda che spitgau. Tochen ils 20 da mars 2022 han persunas che lavuran per sesez, pilpli solitari egl atelier ni luvratori, caschun da sepresentar. «Nus supplichein da s’annunziar cun in pign scriver davart Vossa persuna e l’activitad, e cun fotografias d’ina tochen tschun lavurs», scriva la Fundaziun da cultura en siu appell. Las lavurs ni la persuna che s’annunzia ston haver in connex culla Lumnezia ni la Val S. Pieder. Per saver mussar la stad proxima in’exposiziun multifara dalla «Lumnezia creativa» ein schi biaras annunzias sco pusseivel giavischadas.(fmr/abc)

La stagiun currenta ei per loghens da turissem fetg legreivla. Las frequenzas ella regiun Flem Laax Falera fan plascher als responsabels da hotels, gastronomia e pendicularas. Quitaus fa perencunter la munconza d’alloschis pil persunal e da spazi da habitar per indigens. Las Pendicularas Grischun han publicau mesjamna la bilanza dil schaner 2022. Ella cumparegliaziun sur tschun onns muossa il paliet ensi, numnadamein in augment ella media da 10,8 %. Malgrad Corona registreschan ils territoris da skis cefras fetg legreivlas. Martin Hug, il president dall’associaziun Pendicularas Grischun ei era president communal da Flem. Enten analisar la bilanza dil schaner s’exprima el suandontamein: «Las cundiziuns excellentas dil sport d’unviern, la neiv dils davos gis, la prognosa dall’aura ed il secuntener dils consuments sco era il svilup dalla pandemia laian mirar nus cun plascher sil fevrer. L’economia pitescha buca dalla pandemia, anzi, ella ei stabila e crescha schizun. Quei muossa era il fatg che fatschentas pintgas e mesaunas, biros d’architectura e planisaders han lavur en abundonza pigl entir 2022. La fiera ei schetga La regiun Flem Laax Falera ei representativa per quella situaziun atgnamein legreivla. Dapi in temps tribulescha in fatg negativ quei svilup. Il president communal da Flem, Martin Hug, enconuscha bein avunda el: Il spazi da habitar per indigens ei schetgs ora cumplettamein. Quei conferma il rapport dalla fiera d’immobiglias che l’interpresa Ginesta ha distribuiu il december. Habitaziuns e casas venalas ein fetg tschercadas. A Flem ei la quota schi bassa sco aunc mai cun 1,1 %. A Laax eis ei 1,7 %, a Falera 1,8 % ed a Sagogn 1,6 %. Tier las habitaziuns da prender a tscheins ei la situaziun aunc mendra: Sch’ins enquera ina habitaziun a Flem ei la quota d’anflar ina 0,7 %. A Laax ei la quota 1,5 %, a Falera eisi schetg diltut cun 0 %. A Sagogn ei la schanza d’anflar ina habitaziun pulit aulta cun 2,5 %. Quella situaziun precara sentan ils indigens. Famiglias giuvnas han cletg sch’ellas san finalmein cumprar 400 m2 sulom da baghegiar. Indigens da Falera che vulan turnar han in cletg sch’els san surprender l’immobiglia dils geniturs. Buca persuls cun quei problem «Quella situaziun ei veramein buca sempla. Nus havein encuretg senza success. La finala essan miu amitg ed jeu i en ina cuminonza da habitar ensemen cun quater autras persunas», declara ina emploiada da hotel da Laax. En sis han ils cumpogns partiu ina habitaziun da quater stanzas. Suenter ch’il possessur ha annunziau ch’el drovi sez quella, han ils sis fittaders stuiu ir danovamein alla tscherca. «Nus essan buca persuls cun quei problem d’anflar suttetg cheu ella regiun», declara l’emploiada da hotel (num ei enconuschents alla redacziun).Hotels ein pleins, scolas da skis ein pleinas, e finadina habitaziun ei occupada tochen silla davosa matrazza. Las zonas da habitar, sco era las surbaghegiadas per indigens a Laax, Falera e Flem ein occupadas cumplettamein. La munconza d’alloschi pil persunal dils menaschis turistics ed per giuvens indigens ei virulenta. Quei conferma era Romano De Giorgi, commember dil directori dalla gruppa Arena Alva. «Nus essan cunscients che la purschida da habitaziuns per collaboraturas e collaboraturs», gi el ed aschunta: «Per la stagiun currenta 2022/23 havein nus saviu anflar per tuts emploiai sligiaziuns cunvegnentas», declara el sin damonda dalla FMR. Senza mesiras vegn il problem a serepeter. «Per saver migliurar la situaziun per nos collaboraturs havein nus instradau differents projects», tradescha Romano De Giorgi. Entochen che quels ein buca concretisai sa el buca explicar detagls e variantas tgei che l’interpresa cun ses 1200 emploiai vul far. 120 studios e habitaziuns ein occupai La vischnaunca da Laax sededichescha dapi 40 onns al habitar per indigens. Per quels ha ella realisau la surbaghegiada s. Clau e la casa da pliras famiglias La Cauma sco era ina ulteriura casa cun pliras habitaziuns. Era la gruppa Arena Alva ei s’engaschada pil spazi da habitar per collaboraturs stagiunals e habitonts stabels. La Casa Prima a Murschetg survescha sco casa da persunal. Vitier ha l’interpresa priu a tscheins els dus blocs a Laax-Marcau ina partida studios per siu persunal. Gl’interprendider Norbert Candinas ha baghegiau quell’immobiglia il 2013 aposta sco casa da persunal. Actualmein ein tuttas 120 habitaziuns e studios occupai. Ils dus blocs da persunal a Laax Marcau ein occupai permanentamein. Gidar da mitigar la situaziun savessen investurs ch’ein promts da baghegiar buca mo hotels, mobein era casas da persunal. La vischnaunca burgheisa da Laax ha decidiu gl’atun vargau da dar giu ina parcella da rodund 2800 m2 sil parcadi dils bus a Murschetg. L’interpresa Fortimo da Sogn Gagl vegn ad investar leu 40 tochen 45 milliuns francs. Il project duei generar letgs caulds. E nua mettan ins il persunal? «Igl ei in problem, nus havein fatg attent ils investurs sin quel», declara Vitus Dermont, il president dalla vischnaunca burgheisa da Laax.

La casa Peng a Glion, alla Via Porta Sura 5, ei in baghetg marcant denter gl’asil evangelic e l’entrada dil marcau vegl. Igl ei la casa el stil engiadines che la famiglia Peng ha habitau duront pliras generaziuns. Cull’entschatta digl onn ha quella casa midau maun. Theo Schaub, investur e possessur d’ina retscha da casas egl intern dils mirs dil marcau vegl, ha confirmau ch’el hagi aquistau l’immobiglia dils artavels Peng-Candrian. L’jamna vargada han ils luvrers dall’interpresa Schaub entschiet cun lavurs da renovaziun. Co el vul nezegiar gl’object ha Theo Schaub aunc buca saviu tradir.(fmr/abc) Casa Peng a Glion, sen. la Porta Sura

Ils Giugs olimpics a Beijing han entschiet e gl’entir mund mira viers la China. Ella ei lontana, mo tuttina – tras las medias – eis ella datier. Malgrad gliez eis ella lontana. La Scola da talents Surselva a Glion ei avischinada al gigant, a sia cultura, geografia e societad. Musica tipica chinesa e glisch decenta beneventan ils visitaders. Ins entra en in mund jester. Da quel han ins massa clischés: las tschaveras tipicas, il panda, «Made in China», massa glieud huslia che imitescha tut. E forsa aunc la medischina tradiziunala chinesa. L’exposiziun che la Scola da talents Surselva ha organisau la fin d’jamna ha dau caschun d’emprender ad enconuscher quei gigant. L'opiniun dad Inês e Corsin L'entrada dall'aula en cazzolas cotschnas dalla China L’illuminaziun ei drizzada sin preits cun illustraziuns, cartas geograficas e cuorts texts. Sin meisas ein requisits. Ina meisa eis ei mess a meisa, tut ei pinau per survir ris, legums e pulaster cun sosa dultscha. Sper il taglier ein buca tschadun e savetscha, mobein ils bastunets. Giu dil plantschiu su ell’aula dalla casa da scola pendan latiarnas cotschnas e drags da pupi. Enamiez l’exposiziun engartan ins gl’uors da panda. Avon che ir tier quel seferman ins avon ina poppa da vitrina vestgida el costum tradiziunal d’ina dunna chinesa. Gest dasperas la poppa d’in um vestgius alla moda europeica. «Finamira dall’exposiziun eis ei da cumparegliar la China cull’Europa», declara Rita Bearth. Ella ei stada responsabla per quei project dalla Scola da talents Surselva. Gest all’entrada dall’exposiziun ha ina tematica fetg actuala beneventau ils visitaders. Ils tschun tscherchels dils Giugs olimpics d’unviern rendan attent a quei eveniment. «Beijing 2022 ei per nos sportists e nossas sportistas in mument special, la visiun d’astgar separticipar in gi sez all’Olimpiada ei fetg gronda», tradescha Rita Bearth ed in da ses scolars conferman quei: Corsin Andreoli da Vignogn ei in sportist ambizius. El discuors culla FMR duront la viseta all’exposiziun gi el che l’Olimpiada interesseschi el specialmein. Ina dallas finamiras dil revider fuss ei dad esser selecziunaus in gi pils Giugs olimpics. Quels ein lu buca ella China, mobein en in auter cantun dil mund. La China interessescha tuttina extrem el, medemamein sia conscolara Inês Costa Silva. La scolara ei da Schluein e frequenta la tiarza classa dalla Scola da talents Surselva. Ella manegia pertuccont il project dall’exposiziun: «Gia avon che nus essan sefatschentai culla China interessava quella tiara mei. Ussa sundel jeu segira ch’jeu vegnel in gi a viagiar leu», gi la scolara da 15 onns. Ella ei buca ella partiziun dils sportists, mobein quella dalla musica. Inês sincerescha vinavon ch’ei hagi fatg grond plascher da s’approfundir ella cultura jastra e vasta da quella gronda tiara. La scola da talents ha cumparegliau la China cull'Europa. Tiara misteriusa, ed offensiva? Enten preparar il project havess Corsin Andreoli bugen luvrau ella gruppa che presenta ils Giugs olimpics 2022. Memia biars levan quei, aschia ch’ins ha stuiu trer la sort. Corsin ei vegnius ella gruppa che ha tractau la politica d’expansiun. In tema plitost sensibel e delicat. La scolasta Rita Bearth relativescha: «Nus essan avischinai a moda neutrala e senza pregiudezis alla China». Il project interdisciplinar ha ella realisau culs giuvenils ellas lecziuns da tudestg RGZ (Räume, Zeit, Gesellschaften). Ella e David Halser, il menader dalla Scola da talents Surselva, ha fatg il concept per tuttas classas cun 34 scolaras e scolars. La cumparegliaziun dalla China cull’Europa ei stada ina buna metoda per capir co quella gronda naziun «funcziuna». Il project ha aviert als giuvenils la cultura e filosofia chinesa, la tradiziun, il lungatg, la historia e la culinarica, ils dretgs humans ed ulterius. Ell’Europa percepesch’ins la China sco tiara ton misteriusa sco offensiva. A moda interessada, critica e neutrala han ils giuvenils relativau quei maletg. Ell’exposiziun emprend’ins d’enconuscher il lungatg cun ses 100'000 segns. «Nus Europeans secuntentein cun 26 bustabs», manegia David Halser. Tematicas sensiblas han ils giuvenils inclus, denton buca survaletau. Per exempel la situaziun d’in pievel buca-chines, ils Uigurs, e quella da Hongkong. «Ord vesta dalla China essan nus ils exots, e buca els», manegia David Halser. Cun 1,3 milliardas carstgauns ein ils Chines la pli gronda gruppa etnica dil mund. Mintgin crescha si culla filosofia ch’el fa part d’ina unitad e ch’el ha da far percamon. Cun fotografar sil QR san ins arver il video che la Scola da talents Surselva ha fatg dall’exposiziun. Quei video da duas minutas ei accessibels sin YouTube.

Sonda ha l’interpresa Nocasa da Cuera envidau la populaziun ad in gi da viseta el plazzal da baghegiar sper il spital a Glion. Leu Investescha la Fundaziun collectiva Vita, l’instituziun da prevenziun professiunala dalla segirada Zurich, 43 milliuns francs ella surbaghegiada sogn Giusep. La claustra veglia e l’anteriura scola da tgirunzas ein integradas en quei project. L’investura Nocasa sco sviluppadra da project, ensemen culla Spitex Foppa ed il Spital regiunal Surselva, han envidau la populaziun da mirar gl’object. L’entschatta avrel vegnan ils emprems locaturs a bardigliar en lur novs domicils. Spitex Foppa porscha local da quatier Ils responsabels dalla residenza s. Giusep, davos la cas'aulta da 10 alzadas. Sonda entuorn las 15.00 han Flurin Candinas, representant da Nocasa, ensemen cun Doris Neuhäusler, la menadra da project dalla fundaziun Vita, sco era Corina Schnoz, meinagestiun dalla Spitex Foppa, tratg bilanza dil gi da viseta. Rodund 360 persunas ein entradas ed han seschau informar e menar ella siatavla alzada dil sgrattaneblas. Leu han ins saviu mirar ellas habitaziuns da differentas grondezias. En tut consista la residenza da 60 habitaziuns, vitier vegnan diesch ella claustra veglia. Gl’architect Conradin Clavuot ha planisau davos il tract vegl la cas’aulta da 10 alzadas. 40 habitaziuns seigien daferton occupadas, ha Flurin Candinas confirmau alla FMR. Ella gronda part dil baghetg ein avdonzas da 2 ½ e dad 3 ½ stanzas. Ils interessents han saviu eleger denter spazi cun survesta sil marcau, cun sulegl dalla damaun, sulegl dalla sera ni vesta els curtgins da Sontga Clau. Ils locaturs profiteschan da divers survetschs. El plaunterren meina la Spitex Foppa il local da quatier ch’ei publics. Habitonts dalla casa san s’entupar leu per fiastas da famiglia, meisas da miezgi, referats, giugs e per tgirar la cumpignia. Las tschaveras ed il service dalla cuschina procura la cuschina dil spital regiunal. «Nus essan surstai fetg positiv, mai havessen nus spitgau in tal interess», commentescha Flurin Candinas il gi dallas portas aviartas.(fmr/abc) Ina dallas habitaziuns dalla residenza: tut ei clar e spazius

Avon prest dus onns ha gl’artist Gianin Conrad aviert a Trun siu atelier. Leu lavura ed elaborescha el ses projects. In da quels muossa el dapi sonda ella casa da cultura Cularta a Laax. Rodund 1000 isolaturs e dus kilometers pindel da far seiv ha el duvrau per sias installaziuns. Vendergis vargau, a caschun d’ina viseta avon l’avertura, era Gianin Conrad aunc vidlunder da far las davosas lavurs. Gl’artist da 42 onns ha mess sut current electric la Cularta. El ver senn dil plaid. Dapi sonda san ins visitar sia nova exposiziun cul tetel C-Vision. Il bustab sa esser per «Conrad» ni era per «Cularta». Naven dil parcadi grond sper il lag entran ins el baghetg che semeglia ina staziun a val d’ina pendiculara. La roda, la suga e la cabina mauncan, l’electricitad buc. Gianin Conrad culla rassa cuorta e la piramida en costas. Ils dus objects s'audan tier l'installaziun C-Vision Ei dat ina frida Il spazi da quella «staziun» a Laax cul grond bustab C vid la fatschada ei reservaus per art da tuts geners. Gianin Conrad muossa leu dapi sonda ina installaziun en quater parts. Avon sis onns ha el entschiet a luvrar cun pindels da far seiv e cun isolaturs. Las duas alzadas dalla Cularta ein electrificadas. Cul material ch’ils purs drovan per tener en claus biestga e tiers manedels ha el construiu el plaunterren treis objects: ina piramida, in quadrel ed in tscherchel. Las treis fuormas geometricas ein colligiadas ina cun l’autra. Tgi che tucca en ellas, senta quei immediat. El survegn ina frida, gest tuttina sco ils animals sil prau. Da fridas emprendan els e tegnan distanza dalla seiv. Survegnir ina frida electrica ei enzatgei malemperneivel. Aunc in quart object ha el colligiau el plaunterren cul cirquit electric. Quel ha buca ina fuorma electrica, igl ei ina rassa cuorta ch’el ha nuau sez. «Quei ei l’Electra», gi Gianin Conrad e pren si il battegl. Quel fuss adattaus sco leva rassa d’ina biala giuvna. Gl’artist conferma che era quel seigi colligiaus cugl apparat da pertgirar e sut current electric. Encunter la fatschada dalla finiastra ha el fatg ina piramida. Quella schai ed ei stendida d’ina preit a l’autra. Ils pindels mellens, blaus e cotschens ein fermai els isolaturs. «Cu l’exposiziun ei aviarta dueien ils visitaders sentir co l’electricitad circulescha», gi Conrad. En Surselva muossa el quell’installaziun temporara per l’emprema gada. Igl e ina reit che duei simbolisar la neurologia, nies tschurvi cun sia fina reit d’impuls electrics. Gl'artist Gianin Conrad ella secunda alzada dalla Cularta a Laax Sentir impuls sil catwalk Gianin Conrad ha empriu da sculptur. Suenter gl’emprendissadi eis el seperfecziunaus egl art, a Lucerna e Basilea ha el diplomau cul Master of Arts ed il Master of Fine Arts. Oz lavura el en siu atelier a Trun cun divers material, cun meters da mesirar cumpona el per exempel maletgs treidimensiunals. Las seivs da pertgirar animals ein ina da sias modas da s’exprimer. A Laax ha el zugliau l’entira surfatscha interna dalla Cularta en impuls electrics. Ins banduna il plaunterren, va da scala si ed entra en ina stanza che semeglia in clauder da miurs. Ils pindels electricts ein fermai els isolaturs, quels ein empuni vid ina punt, ina spezia da catwalk. Enstagl da giuvnas bialas e satellas che presentan moda sa in e scadin passar sin quei podest. La reit culs pindels duei render attent a spazis ed alla fisicalitad. Mo aunc a zatgei dat gl’artist peisa: «Buca mo animals, era nus carstgauns, seschein cunfinar», declara Gianin Conrad l’idea. Il tschurvi, insumma gl’entir tgierp human, ei in sistem d’impuls neurologics. Culs objects geometrics ella Cularta vegli l’exposiziun render attent a quei, declara gl’artist. En tut ein tschun objects colligiai. Lur impuls vesan ins buca, ins senta els – senza tuccar en ils fildiroms che pertgiran e cunfineschan. L’installaziun «C-Vison» da Gianin Conrad ella Cularta a Laax ei da veser e da sentir tochen ils 27 da mars 2022. Urari d’avertura e dapli informaziuns mira www.cularta.ch

La suprastonza dall’Uniun Trun Cultura ei s’entupada sonda vargada ad ina sesida. Quella ei buca stada a Trun, mobein a Cuera. En lur atelier han ils architects Remo Derungs e Carmen Gasser presentau il project «Spazi Spescha». En biabein in onn veglien els presentar la purschida alla publicitad, haveva l’actuara Lisa Schmidt-Candinas, declarau ils 17 da mars 2021 ell’intervesta culla FMR. Ella ha annunziau lu l’emprema part dils projects ch’ein planisai a Trun. Trun Cultura vul buca mo reconstruir la Casa Carigiet e dar veta nova alla Casa Desax. L’emprema etappa vul l’uniun realisar ell’anteriura fabrica da ponn. In onn pli tard ei quei project sviluppaus e semtgaus. La halla vitta ella secunda alzada dalla part nova dalla fabrica duei daventar in «Spazi Spescha». La surfatscha duei daventar in labor e liug da producziun per projects d’art innovativs da differentas spartas. Negin mausoleum Il center da cumpetenza da Matias Spescha (1925-2008) para d’esser sin buna via. Sonda, a caschun dalla sesida, ha la gruppa da lavur ed ils architects presentau il project alla suprastonza. Ei drovi mo pintgas investiziuns, haveva l’actuara declarau avon in onn. La halla ella secunda alzada seigi en in bien stan, la substanza da baghegiar dils onns sissonta seigi intacta, ha gl’architect Remo Derungs confirmau sonda. Renovar, respectiv transormar ina halla da 1000 meters quadrats en in spazi d’exposiziun ed endrizzar quel, pretenda tuttina in pulit engaschi finanzial. Il preventiv quenta cun cuosts da 436'000 francs. Il Spazi Spescha duei daventar in liug digl art cun radiaziun naziunala ed internaziunala. La feglia da Matias Spescha, Venice, fa part dalla suprastonza da Trun Cultura ed ei era stada presenta. Sco ella ha mess el clar duei l’adressa «Via Fabrica 13» buca daventar in mausoleum per siu bab. «Cheu san ins mussar ovras dad el ch’ein aunc mai vegnidas mussadas en Svizra». Il paravent da 2.20 sin 16 meters Venice Spescha, la feglia da Matias, avon il model dall'anteriura halla dalla fabrica da ponn. Per Trun e la regiun ha gl’artist da renum scaffiu la sculptura Ogna, giganta, eleganta ed accessibla. Igl ei in monument che fascinescha e che trai glieud da tut il mund. Cul Spazi Spescha duei il rudi seserrar: El vitg natal ed egl emprem liug da lavur da Matias Spescha dueien numerusas ovras dad el medemamein esser accessiblas. Venice Spescha numna in exempel: «Il paravent, in’ovra da 2.20 altezia e 16 meters lunghezia. Quella ei aunc ussa a Sigean ella Frontscha dil sid, ella casa digl art contemporan L.A.C. Schi prest che l’uniun Trun Cultura ha realisau ed aviart il Spazi Spescha, vegn quell’ovra transferida en Svizra. Ensemen cun ina roscha auters objects d’art dil relasch da Matias Spescha. Ellas tuornan el menaschi nua ch’igl artist haveva fatg gl’emprendissadi da cusunz. Remo Derungs ha mussau il model dalla halla che daventa spazi d’art, liug da documentaziun e deposit dil relasch. Ei savess esser ch’il Spazi Spescha vegness aviarts sil 100avel anniversari da Matias Spescha. La halla ella secunda alzada, cun sia altezia da 4.50 meters e cul plantschiu da lenn, porscha las meglieras premissas per quei intent. In factur impurtont ei l’inscenaziun dalla glisch e la planisaziun dallas preits per las exposiziuns, pil liug da conservar, tgirar e presentar l’ovra.

Ils curriders sursilvans ein returnai cun plirs rangs da podest dils campiunadis grischuns da cuorsa liunga dalla fin d’jamna a Spligia. Ella cuorsa singula dil stil liber la sonda ha Otavia Vonplon dil Club da skis Castrisch contonschiu il dieschavel rang ella categoria dallas mattatschas sut 12 onns. Ella medema categoria da vegliadetgna dils buobs ei Elia Bisquolm dil Club da skis Trun daventaus quart. In bi success han ils Sursilvans festivau ella categoria dils mattatschs sut 14 onns. Tylan Michel dall’OG Trin ha acquistau il tetel da campiun grischun e Heikki Piali, medemamein OG Trin, ei daventaus tierz. En quella categoria ei Maurin Schmed da Selva Sagogn daventaus dieschavel. Matia Friberg dil Club da skis Sedrun-Tujetsch ha contonschiu il siatavel meglier temps ella categoria dils mattatschs sut 16 onns. In rang da podest – numnadamein il tierz – ha il currider tuatschin Jon-Fadri Nufer realisau ella categoria dils umens sut 18 onns. Tiels umens ei Cla-Ursin Nufer daventaus sisavel, campiun grischun dils umens ei Toni Livers (Tavau/Trun) daventaus. El team-sprint ch’ei staus sil program la dumengia ha Castrisch cun Otavia Vonplon ed Elena Peng contonschiu il quart rang tier las mattatschas sut 12 onns. Quei ei stau il sulet team sursilvan ch’ei staus alla partenza. Ils campiunadis grischuns ein vegni arranschai dil Club da skis Tambo Spligia. Tylan Michel (1., amiez) e Heikki Piali (3., dretg) han contonschiu il podest al campiunadi grischun da cuorsa liunga a Spligia.

Igl onn 2020 ha ei dau 314 653 presentaziuns da film els cinemas en Svizra. 43% da quels eran sincronisai. «Sch’ins pren sut la marella per exempel ils films dall’America pon ins constatar che schizun 74% da quels ein sincronisai. Quei lai supponer che bia glieud mira pli bugen films en siu lungatg mumma aschilunsch che quei ei pusseivel», scriva Silvana Wieland en sia lavur da matura. Ella ei sedumandada tgei engaschament ch’ei necessaris per translatar in film. Tgei praticas dat ei per contonscher ina versiun sincronisada? Sin tgei eis ei da far stem enten far quella lavur, tgeininas ein las difficultads e co selaian quellas surmuntar? Translatau per romontsch La finamira da sia lavur ei stada quella da sincronisar in film da televisiun/cinema. El focus ei stada la damonda, tgei ch’ei impurtont el process da translaziun e tgei difficultads che sepresentan en quei connex. Ell’emprema part ei la basa teoretica vegnida examinada sin fundament da litteratura. «Igl emprem vegn la translaziun generala sut la marella. Problems che sedattan en quei connex vegnan examinai aschia bein sco soluziuns pusseivlas persuenter», di Silvana Wieland. En sia lavur presenta ella allura ils criteris dalla sincronisaziun. En connex culla translaziun e sincronisaziun dil film d’animaziun «Ooops! Noah is gone….» hagi ella fatg interessantas constataziuns. «En quei process eis ei denter auter semussau che las expressiuns romontschas ein pli liungas che las englesas. Pervia da quei ein biaras scursaniziuns stadas necessarias per contonscher la sincronisaziun tenor las levzas.» Ina particularitad dil film seigien stai ils numerus neologissems. Per quels hagi ei giu num anflar plaids adattai. «Ultra da quei cuntegn la translaziun expressiuns dil mintgadi che fa il text naturals», di Silvana Wieland. Cuntenza cul product final Silla damonda, co ella seigi cuntenza cul product final, di Silvana Wieland: «Surtut ora ei la lavur reussida. Singulas passaschas ein forsa buca diltut optimalas e savessen aunc vegnir migliuradas.» Luvrau vid la translaziun e la sincronisaziun d’ina scena hagi ella surtut la stad vargada duront sias vacanzas. Sco agid ha il cudisch da dialog en fuorma d’in document digital surviu. Ed ussa, tgei succeda cun quella gronda lavur da translaziun per in film cun in cuoz dad in’ura e vegn minutas: «Il text fuss semtgaus per sincronisar igl entir film. Mirar, forsa sedat la caschun ed il temps da far quei.» La FMR presenta ina schelta da lavurs da matura dil gimnasi dalla claustra da Mustér. Quellas ein vegnidas presentadas dacuort ed ein ina part dils examens finals dallas maturandas e dils maturands. La maturanda Silvana Wieland.

La notg sin gliendisdis ed el decuors dil di ha ei dau ulteriura neiv el nord dallas Alps, per part era el Grischun. Sils aults han ils ferms vents procurau per gronds cuflaus. Sco quei ch’igl Institut federal per la perscrutaziun da neiv e lavinas a Tavau communichescha, ha il fundament dalla cozza da neiv ellas plauncas dil vest, nord ed ost cuvridas instabilas. La cozza da neiv veglia ei surtut enteifer il territori dallas Alps fetg sensibla per disturbis. El decuors dad oz mardis dominescha la bialaura puspei. Il vent dal nord secalma el decuors dil di, ei vegn pli cauld. Sco quei ch’igl institut communichescha, resta la situaziun fetg critica pil sport sin neiv ordeiver las pistas marcadas. Cul sulegl ed il cauld crescha il prighel per lavinas da neiv bletscha e neiv lischnonta. El decuors dalla mesjamna vegn ei aunc pli cauld, il cunfin da nulla grads s’augmenta sin 3500 meters sur mar. Il prighel da lavinas schetgas sereducescha, en loghens cun umbriva denton mo plaun. Surtut els territoris enteifer las Alps resta la situaziun critica ordeifer las pistas. El decuors dil di e cun sulegl crescha il prighel da lavinas cun neiv bletscha e neiv lischnonta.

L’Uniun da scursalets Trun (UDS Trun) ei vegnida fundada la stad avon 60 onns e dapi gl’unviern 1962/1963 dat ei era la plazza da glatsch naturala a Pustget. L’jamna vargada ei quella vegnida elegida en in «voting» dil Blick sco la patinera la pli biala dalla Svizra. Ina gronda renconuschientscha per la lavur dils «Ysmeischters». Per la concurrenza dil Blick han lecturas e lecturs saviu proponer lur plazzas da glatsch preferidas e la fin finala han ei saviu dar lur vusch a diesch plazzas dall’entira Svizra. Denter auter era alla plazza da glatsch natural a Brienz el cantun Berna, allas plazzas da glatsch artificial Ochsenbühl ad Arosa ni Dolder a Turitg e perfin la patinera Ice Magic dad Interlaken el cantun Berna ei stada en elecziun. La medaglia d’aur ha la plazza da glatsch dall’UDS Trun fatg e quei cun varga 7300 vuschs avon la patinera dil casti a Grüningen el cantun Turitg che ha survegniu 6000 vuschs. Plascher e cumpliments ein la pagaglia Dapi ch’ei dat la plazza da glatsch a Trun dat ei era la squadra dils «Ysmeischters» – pia da quels che fan e tgiran il glatsch. Ina lavur intensiva ed ei drova propi idealists per ch’ei gartegi onn per onn, dapi 60 onns. Avon varga diesch onns ha Clau Giger surpriu il tgamun dalla squadra dils meisters da far glatsch ed el fa quei cun tgierp ed olma. Sco gia auters onns ha el era quest unviern impundiu in’jamna da sias vacanzas per preparar la plazza da glatsch da 60 sin 30 meters. Tschiens uras han el e ses collegas passentau cun sprizzar, splanar, better ora neiv ed aua. Per Clau Giger eis ei ina sfida da preparar in bien glatsch pils patinaders, per quels che tilan rudialas, pils commembers dall’UDS Trun, pils affons dalla scola da patinar e pils juniors che dattan hockey sin glatsch ed el puntuescha: «Igl ei tuttavia buca mo miu meret sch’il glatsch ei buns, quei drova igl engaschi da mintga singul da nies team. Che nus essan vegni sigl emprem plaz dalla concurrenza dil Blick fa secapescha grond plascher ed ei ina biala renconuschientscha per tut nossa lavur voluntaria.» Semplamein bellezia Mo tgei motivescha da passentar ton temps cun preparar il glatsch e quei beinenqualga tier temperaturas d’entochen minus 18 grads? «Jeu hai bugen il freid, sesentel immens bein giu cheu e gaudel dad ir cun scursalets. Igl ei semplamein bellezia dad esser cheu la sera e la notg, da sprizzar il glatsch ella ferdaglia cun l’illuminaziun, il ruaus….ah, quei san ins nuota propi descriver. Igl ei empau sco da tgirar in pop ed il bi ei da saver porscher alla glieud ina biala plazza e veser co ei han plascher. Nus survegnin era biars cumpliments da quels che van cun patinas e quei ei nossa pagaglia», declara Clau Giger ch’ei da mistregn architect. La pissiun pil glatsch ha tschaffau el gia duront sia affonza el vitg da Surrein. Sper casa paterna preparava el igl unviern ina plazza da glatsch da 7 sin 14 meters cun bandas per dar hockey culs amitgs. «La neiv schubergiavel jeu naven cun in segapastget», seregorda el riend. L’infrastructura dalla plazza da glatsch a Trun ei secapescha bia pli moderna e culs onns adina puspei vegnida actualisada. Idealists Senza idealists e grond engaschi dess ei daditg buca pli la plazza da glatsch a Trun. Ein gie clubs da hockey da tradiziun sco quels da Domat, Glion, Panaduz, Val Müstair ed auters svani. In dils idealists ils pli incarnai dall’UDS Trun – che vegn presidiada da Rafael Bearth – ei per franc Silvio Albin. Igl um da 70 onns sa aunc seregurdar dall’entschatta avon 60 onns. Igl emprem vegnevi la patinera preparada sper la hetta da sittar, pér enzacons onns pli tard hagi la vischnaunca mess a disposiziun il plaz sper la plazza da ballapei. Ei mavien aunc cun scursalets da strubegiar vid ils calzers da skis. Cul temps hagien ei survegniu scursalets e pals da dar hockey. «Miu emprem pal ch’jeu havevel survegniu sin Nadal ha in auter manizzau gia l’emprema ga cun siu fest coller. Quei ha dau massa larmas», seregorda Silvio Albin ch’ei staus biars onns president dall’UDS Trun, passa 20 onns responsabel per la scola da patinar e buc il davos pissiunau «Ysmeischter». El ha passentau mellis uras silla plazza da glatsch, cun ni senza scursalets. Aunc adina surpren el da sprizzar e splanar il glatsch cu ils giuvens han buca temps: «Mia finamira eis ei ussa da seretrer plaunet diltut, igl ei bi ch’ina squadra da giuvens muossa ton engaschi. Ei fan quei cun grond engaschi e pissiun. Ei drova in pèr che battan, schiglioc dess ei daditg buca pli la plazza da glatsch a Trun», manegia el cun in surrir. Tenor ina concurrenza dil Blick han ils «Ysmeischters» da Trun preparau la plazza da glatsch la pli biala dalla Svizra (da sen.) Silvio Albin, Daniel Monn, Clau Giger, Marcus Steiner e Fabrizio Della Valle. La scola da patinar e la gruppa da juniors s’auda tier l’Uniun da scursalets Trun.

Quei ch’ei pils catschadurs igl atun, ei pils amitgs dil barlot il temps da tscheiver. Biaras e biars selegran sils dis da sentupada cun bialas mascras e bia musica. Gia igl onn vargau han ils arranschaments dil tscheiver buca giu liug pervia dalla pandemia. Ins ei lu selegraus sin uonn, mo uonn ei la situaziun buca bia auter. Tscheiver spontan a Trun Las Lieurs da Trun havessen festivau igl onn vargau il giubileum da 30 onns. Damai che quei ei buca stau pusseivel, ei quei termin vegnius spustaus per in onn, mo era uonn sa el buca propi vegnir festivaus. «Nus essan schon empau trests da quella situaziun, quei fa secapescha mal sch’ins ei sepreparaus e selegraus», di Andrea Moser-Giger. Ella presidiescha la gugga dapi quater onns. Trer la faultsch el canvau vulan Las Lieurs tonaton buca: «Nus vegnin a sepresentar cheu el vitg en plirs loghens. Aschia vegnin nus a delectar ils cussadents dalla Casa Depuoz ni era dalla Casa s. Martin. Lu vegnin nus segiramein era a sepresentar spontanamein en in liug ni l’auter», di la presidenta. Per far in til e la sera da divertiment en halla dil center communal hagi ei dau negina lubientscha: «La vischnaunca ha contactau il cantun e da lez ei vegniu ina risposta negativa.» Pertuccont sias activitads e participaziun al tscheiver da quest onn ei la gugga consequenta: «Da nossa musica ein buca tuts vaccinai ni han giu corona. Per quei motiv vegnan tuts arranschaments sut 2G+ buca en damonda per nus. U tuts ni negin.» Aschia resta ei nuot auter allas Lieurs che da spustar il giubileum per in ulteriur onn. Sil pli tard en dus onns san ellas lu festivar quel da 33 onns. Tujetsch fa in til Empau auter che a Trun duei ei esser en Val Tujetsch. Sco il gerau dil departament d’educaziun, cultura e sport, Daniel Schmid, scriva ella davosa ediziun da La Tuatschina – igl organ ufficial dalla vischnaunca da Tujetsch – duei il tscheiver era viver uonn. Silmeins en ina fuorma reducida: «La suprastonza communala, la musica da tscheiver Ils Vagabunds e la scola da Sedrun ein dil meini ch’igl ei impurtont da buca puspei scumandar il til.» Pliras gruppas, classas da scola e gruppas individualas duein formar quel da gievgia grassa, ils 24 da fevrer 2022. Il til duei esser en ina pli pintga rama ch’usitau. «Aschia lein nus impedir che la cultura da tscheiver svaneschi. Nus lein mantener il tschaffen pil tscheiver. Ei duei esser in tscheiver dalla vischnaunca per la vischnaunca – pia ina versiun pli pintga che tochen dacheu», puntuescha Daniel Schmid. Sin fundament dallas restricziuns en connex cul coronavirus seigi ei il mument aunc buca clar nua ch’il til da tscheiver meini atras: «Informaziuns suondan pli tard.» Program reduciu a Mustér e Glion Il tscheiver a Mustér seconcentrescha uonn sils 25 e 26 da fevrer 2022. «La Dertgira nauscha ei uonn il venderdis sera sin plaz scola e la sonda vegn arranschau ina sera da divertiment en halla plurivalenta. A quella valan secapescha las directivas da protecziun concernent il coronavirus», di Gion-Duri Maissen, il president dall’Uniun da tscheiver Mustér. Quella sera vegn purschida da Las Bagordas ch’intuneschan era uonn il tscheiver cul marsch matutin da gievgia grassa. Plinavon vegn la musica da tscheiver da Mustér ad esser d’udir en in liug ni l’auter. In til dat ei buca uonn a Mustér. Persuenter edescha l’uniun danovamein la gasetta da tscheiver La Sibla. «Quella san ins cumprar naven da gievgia grassa ellas stizuns», di Gion-Duri Maissen che spera fermamein ch’il tscheiver sappi puspei vegnir organisaus igl onn vegnent sco pli baul. Ina sera da divertiment da tscheiver ei era previda sonda proxima a Glion. Era leu valan las directivas actualas da protecziun. Gia suentermiezdi porschan las Grischalottas ina sentupada cun concerts sigl areal da fiasta cun plirs stans cun bubronda e maglia. Era leu valan las restricziuns actualas. Tuttina in tec tscheiver Il tscheiver duei viver – era uonn e malgrad il coronavirus. En plirs loghens vegn purschiu sentupadas cun concerts da guggas. A Glion e Mustér eis ei schizun previu seras da divertiment, denton era quellas cun restricziuns concernent la pandemia. Ils propi encarnai dil temps da tscheiver san pia selegrar silmeins sin enzacontas uras da divertiment. Tujetsch preveda d’organisar in til dalla vischnaunca per la vischnaunca. A Mustér cumpletescha la Dertgira nauscha il program reduciu. Quella ha denton buca liug il Gliendisdis-tscheiver mobein il venderdis avon. Medemamein cumpara era uonn La Sibla. (fmr/hh) Buca tuttas strias san sgular uonn, silmeins buca da tscheiver.

Anavon producescha skis d’aulta qualitad dapi igl onn 2018. La paletta da products che cumpeglia quater models il mument, vegn scaffida cun material special e producida a maun. Anavon producescha skis per l’atgna vendita, agescha denton era sco producent per tiarzs. Aschia succeda quei igl avegnir era per l’enconuschenta marca Bogner. «Suenter che Anavon Ski SA ha investau successivamein el svilup da ses products ed ella vendita, ha l’interpresa saviu segirar la licenza per l’enconuschenta marca Bogner. Sper ils agens models producescha Anavon igl avegnir era ils skis da Bogner e surpren era il commerci dils artechels sco capellinas, egliers d’ir cun skis, festa e sacs da skis», scriva Anavon en ina communicaziun als mieds da massa. Ulteriurs mieds finanzials Sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun d’Anavon, Mauro Lardi, vegn citaus ella communicaziun, pretenda quei carschament ulteriurs mieds finanzials. Cun in «crowdinvesting» vegn dau ad ina e scadina persuna la pusseivladad da separticipar finanzialmein vid l’interpresa. Igl ei pusseivel d’acquistar aczias dil num, l’investiziun minimala importa 400 francs. La finamira ei da rimnar aschia 600 000 francs. Anavon expandescha. Persuenter ein mieds finanzials necessaris.

Suenter Pastgas cuntinuescha gl’Uffeci da construcziun bassa siu project da curreger la via lumneziana. Uonn vegnan la punt da Valgronda e la cruschada encunter Peiden adattai. Igl ei in liug neuralgic dil traffic. Dapi onns arvan mintga primavera numerus plazzals da baghegiar sin via. In pli grond ei dapi entgins onns oradem la Lumnezia. Naven dil sviament da Luven ein ils automobilists s’endisai da stuer spitgar avon las cazzolas che regleschan il traffic.E tgi che va anora, encunter Glion, sa ch’igl ei da spitgar sut il vitg da Cumbel. Il mars 2017 ha la Regenza grischuna approbau il project da curreger la via naven dalla porta da Porclas tochen Valgronda. Silla distanza da 620 meters ein las lavurs daferton finidas ed ils automobilists dagitg disai da carrar sin in stradun lad e comfortabel da 5.80 meters. Il medem onn, gl’uost 2017, ha la Regenza lubiu gia la proxima etappa dalla via lumneziana. Sin ina lunghezia dad in kilometer includa il project la via naven da Valgronda, sur la punt ed il spartavias encunter Peiden, e siado encunter Cumbel. La norma da 5.80 m ladezia Suenter Pastgas cuntinuescha il project per quei toc dalla via lumneziana. Denter 2021 e 2024 ha il Cantun reservau el program da vias 4,8 milliuns francs per far las lavurs. Gl’Uffeci da construcziun bassa descriva quellas culs cavazzins «slargiar ed augmentar la segirtad da traffic». Sut Cumbel ha l’interpresa da baghegiar tagliau la stad vargada la scarpa e construiu in mir da sustegn. Ins ha slargiau la via silla ladezia normada da 5.80 meters. Las lavurs 2022 cuntinueschan tochen si el vitg da Cumbel. Quell’etappa includa era la punt da Valgronda e l’entrada respectiv sortida dalla via da Peiden. Vegn Sa ei esser che la punt existenta vegn remplazzada cun ina nova pli engiu? Pil traffic fagess quei senn, pertgei ils autos carrassen buca pli ella val, mobein agradora sur la punt nova. «Na», rispunda Nadja Wielath, plidadra da medias digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun. La punt vegni buca remplazzada, ella meini vinavon ella val e vegni slargiada silla norma da 5.80 meters. Ins remplazzi sulettamein la platta dalla punt sils sochels respectiv cunterforts ch’ins hagi rinforzau avon entgins onns, declara Wielath. Gl'emprem silla punt da reserva La punt da Valgronda resta pia el medem liug, ella vegn mo pli lada, la platta vegn slargiada per rodund in meter. En quei liug vegnan ils automobilists a stuer adattar la spertadad era el futur. Dacuort ha gl’Uffeci da construcziun bassa publicau la lavur per quella punt. Quella includa la construcziun d’ina punt provisorica, rumper giu 120 m3 betun e 295 tonnas cuvrida. Per material da fundaziun ein 590 m3 quintai, betun drova ei rodund 920 cubics. Nadja Wielath puntuescha che la punt existenta ei buca lada avunda per menar il traffic sin in vial duront il temps da construcziun. «En in emprem pass vegnan gl’ur ed il mir da sustegn encunter la spunda ruts giu. Aschia san ins far plaz en quei liug per baghegiar la punt provisorica. Schi prest ch’il traffic circulescha sin quella, san ins baghegiar la mesadad dalla platta nova encunter val, silsuenter vegn midau. Cu il traffic sin in vial circulescha dalla vart encunter val, sa l’interpresa construir ils mirs da sustegn encunter cuolm. Las lavur vid la punt da Valgronda vegnan ad esser el center dall’etappa da slargiar e curreger la via lumneziana. Era ils automobilists che circuleschan silla via da Peiden ston quintar puspei cun temps da spetga en quei liug neuralgic. Nadja Wielath conferma ch’il District 6 Surselva digl Uffeci da construcziun bassa ei responsabels per las lavurs. Tenor program da vias 2021-2024 investescha gl’uffeci cantunal il 2022 la summa da 194,1 milliuns francs per baghegiar e mantener las vias grischunas.

«Sas aunc pli baul, cu nus fagevan cazzola – lu vegnevas vus tuts giu sil glatsch. Empau sco las tschittas che vegnan attratgas dallas cazzolas», ha Silvio Albin manegiau riend. El ei in dils «mamuts» dalla patinera a Trun, ha presidiau decennis l’Uniun da scursalets Trun (UDS Trun), ei staus responsabels varga 20 onns per la scola da patinar e sia gronda pissiun ei preparar il glatsch. Il «tat» dil glatsch – sco el numna sesez – enconuscha praticamein tut quels e quellas ch’ein stai regularmein sil glatsch ils davos 60 onns. Silvio Albin ei in dils tschun «Ysmeischters» dalla plazza da glatsch natural che ha meritau da daventar la pli biala dalla Svizra el voting dil Blick. Per quella caschun hai jeu visitau la sonda ils «Ysmeischters» sil glatsch a Pustget e sun beinspert vegnida catapultada anavos en miu temps d’affonza ed adolescenza. L’ustria ei aunc adina el medem liug sco da lezzas uras cu jeu hai entschiet a patinar – avon varga 40 onns. Era la cozza grossa e pesanca che tegn en il cauld e fa d’umbrival penda aunc sur l’entrada dall’ustria. Sco da buoba stauschel jeu dalla vart quella e smarvegliel ch’igl ei quasi vit. Avon onns er’ei da far plaz e seser da stretg. Pil solit vegneva quei grad endretg. Tgi ch’astgava seser ell’ustria mava numnadamein gia ils davos onns a scola e gudeva las empremas amicezias. Ils pigns stuevan star ordaviert. «Tgei lessas beiber», damonda Silvio Albin ed jeu rispundel «in punsch». Igl «Ysmeischter» ri e manegia: «Ti buevas adina punsch d’oranschas, neve?» E suenter ina pausa: «Quel buevan ils biars.» Da miu temps vegneva il punsch preparaus dil menader dil kiosk dil glatsch – Alfons Albin – clamaus da tuts il «Tumpi». El havev’adina buna luna e fageva sgnoccas. Nus havevan ditg cun in punsch – ils daners da sac stuevan tonscher e nus turnavan mintga sera e savens era las mesjamnas e sondas suentermiezdi giu sil glatsch. Ei era aschi bi da sescaldar tier in punsch e guder la cumpignia dils mats. Quels onns veva negin in telefonin ed ei era d’anflar il contact a moda tut convenziunala. Nuot cun flirtar via chats ni forsa perfin anflar in amitg ni in’amitga via Tinder & co. Na, ei era da spi­tgar sin ch’ei fetschien cazzola e lu filar giu sil glatsch, sperond che quels ni tschels fetschien il medem. Leu er’ei da schelar giu il tapun ed ils peis targend rundas e rundas entochen ch’il dretg era leu. Aschia s’entupavan las mattas dils davos onns da scola culs mats da Trun e dils vitgs vischinonts. Quei funcziunava dètg flot era senza far giu termin via telefonin. Mats e mattas gudevan da trer in pèr rundas a manut ed el ritmus dallas canzuns dalla parada da hits. Quella musica era dil reminent d’udir tochen si el vitg. Il pli bi er’ei denton da star da stretg ella spunta tiel «Tumpi» per beiber in punsch d’oranschas – bia auter schabegiava buc en quella tauna. Leu ferdav’ei adina empau da lismers da launa muoschs e giaccas da skis suentadas, cun ina nota dil parfum da peis bletschs en scursalets da curom. Jeu sai buca propi sch’igl ei stau tschei di mo la regurdientscha che ha fatg ina filistucca ni sch’ei freda aunc adina in tec da parfum da tschittas ch’enqueran la glisch. Las cazzolas dalla patinera attergevan ils affons e giuvenils sco las tschittas.

Igl atun vargau han las maturandas ed ils maturands dil gimnasi dalla claustra a Mustér stuiu surdar lur lavurs da matura a lur magisters. Pils pli biars ei quella cumbinada cun lavur duront las vacanzas per vegnir a fin ad uras cul project previu. Buca auter ei quei stau tier Ramon Carabelli da Dardin. Sia finamira: Perscrutar l’acustica e construir ina cetra sin fundament da quellas enconuschientschas. «En sesez level jeu baghegiar ina ghitara, damai ch’jeu sunel sez ghitara. Per saver far quei havess jeu denton stuiu serender en in luvratori special. Las cundiziuns da far quei fussen lu stadas memia caras», di Ramon Carabelli. Siu scolast da fisica hagi lu cussegliau ad el da construir ina cetra. Ina cetra ungaresa Cun lenn stgein ch’el ha allura saviu retrer d’in scrinai ei Ramon Carabelli semess alla lavur. Siu facit da quella: «Jeu sun fetg cuntents cul product final.» Alla presentaziun da sia lavur da matura dacuort el gimnasi ha el delectau ils visitaders cun musica da quella. «Ella retrospectiva sun jeu fetg leds da haver fatg quella lavur. Ei ha giu num experimentar e cun agid d’in manual ch’jeu hai anflau eis ei lu era stau pusseivel da construir igl instrument», puntuescha il maturand. Per la fin dalla lavur da matura seigi ei era bi da saver tener enzatgei enta maun. Igl instrument ch’ei ussa era ina regurdientscha dalla lavur da matura ei dil tip cetra ungaresa. Schegie che Ramon Carabelli suna ghitara e conta era bugen e ch’el ei sededicaus a quella direcziun en sia lavur da matura, vegn il studi suenter il temps da gimnasi a menar en in’autra direcziun: «Probablamein vegn jeu a studegiar fisica. La fisica pertuccont il tun stat era en connex cun mia lavur da matura, pia la construcziun dalla cetra.» Lavur en duas parts Sia lavur da matura cul tetel «construcziun d’ina sempla cetra ungaresa – premissas teoreticas, consideraziun fisicala ed exempel d’illustraziun» ha Ramon Carabelli partiu en duas parts. Ell’emprema part eis el sefatschentaus dalla teoria e las premissas per l’acustica. Ella secunda part ha el allura applicau la savida teoretica recaltgada enten construir igl instrument. El ha examinau la transmissiun da signals egl exempel d’undas acusticas. Ramon Carabelli ha priu sut la marella denter auter la teoria dallas undas acusticas en lur derasaziun, mo lu era co tuns sedattan sin fundament d’instruments ni era animals. Suenter esser sefatschentaus intensivamein dalla part teoretica ei Ramon Carabelli allura sededicaus alla construcziun dalla cetra ungaresa. En sia lavur descriva el lu era detagliadamein igl andament da quella lavur e cumpletescha el cun fotografias. «La finamira da mia lavur ei stada quella da dar in’investa ella construcziun d’in instrument a corda egl exempel d’ina cetra», concluda Ramon Carabelli. Ina lavur da matura empau speciala La varietad dils temas che las maturandas ed ils maturands dil gimnasi da Mustér han tscharniu per lur lavurs da matura per quest onn ei danovamein gronda. Ina tut speciala ei quella da Ramon Carabelli da Dardin. El ei sefatschentaus dall’acustica e sin fundament da quella ha el allura construiu ina cetra ungaresa. Cun quella ha el era sunau la sera ch’el ha presentau publicamein sia lavur da matura. Sia lavur porta il tetel «construcziun d’ina sempla cetra ungaresa – premissas teoreticas, consideraziun fisicala ed exempel d’illustraziun». La cetra vegn a regurdar el per adina vid siu temps gimnasial. (fmr/hh) La cetra – ina part dalla lavur da Ramon Carabelli. En sia lavur da matura al gimnasi dalla claustra a Mustér ei Ramon Carabelli sededicaus alla construcziun d’ina cetra ungaresa.

Ils davos onns ha la Val Acletta a Mustér menau pliras ga fetg bia aua. Quels gronds quantums cumbinai era cun material han procurau per donns vid igl uor. En differents loghens – surtut era el territori habitau da Funs entochen Raveras – ei igl uor ussa en in schliet stan. Ina sanaziun ei necessaria per impedir ulteriurs gronds donns e periclitar glieud e baghetgs. Ils cuosts totals per quei project ein calculai cun 1,73 milliuns francs. Risguardond las contribuziuns da cantun e Confederaziun sto la vischnaunca aunc cuvierer rodund 620 000 francs. Quei credit vegn dumengia proxima en votaziun dil pievel. Igl uor digl ual d'Acletta ei vegnius construius la fin dils onns 1950. Davart la Confederaziun ed il Cantun ei vegniu preferiu lu ina canalisaziun dil flum en plirs tschancuns da quel. Schizun la sola era construida cun crappa tagliada. La finamira da quella pratica era da procurar che l’aua flessegi spert naven. Avon rodund 20 onns ei igl uor allura vegnius sanaus parzialmein. Lu han las instanzas federalas e cantunalas giavischau ina renaturalisaziun. En connex cullas malauras digl october 2020 ei vegniu construiu differents models davart l’intensitad dalla plievgia sco era ils quantums d’aua che la Val Acletta ha menau lezs dis. Sin fundament da quels ston ins quintar ch’igl ual hagi menau rodund 20 meters cubics aua e material per secunda. La finamira dil project che vegn uss en votaziun ei da garantir la protecziun cumpleina dil territori habitau, baghetgs singuls, zonas da baghegiar e colligiaziuns da traffic sco era la staziun da val dallas pendicularas en cass d’ina gronda malaura. Aschilunsch ch’il pievel di GIE dumengia proxima al project duein las lavurs da construcziun entscheiver primavera proxima. Cun lantschar ladinamein las lavurs duei vegnir impediu ch’ei detti ulteriurs donns vid igl uor. Igl uor dalla Val Acletta a Mustér ei donnegiaus fetg en plirs loghens. Per impedir ulteriurs donns e garantir la segirtad da vischins e baghetgs ei ina sanaziun indispensabla.

In ferm vent neu dil nord ha furiau sils cuolms il gliendisdis sin mardis vargau. La foto fatga cun in telefonin il mardis muossa las consequenzas digl orcan Roxana. Digl anteriur baghetg si Bual dado – in liug sur Morissen – ein aunc zatgei lenna dil clavau veseivla. Igl auter ei sdernau dalla plaunca giu. Il tetg, tgisà nua che lez ei setschentaus. La natira sa sviluppar forzas enormas enteifer cuort temps. En cumparegliaziun cun ella ei il carstgaun cun tut sias habilitads ualti fallombers. Il baghetg d’economia destruiu. Il vent ha repartiu la lenna dil clavau sil contuorn.

Stempraus d’unviern ha ei dau divers ils davos decennis. Vivian gl’onn 1990, lu il Lothar 1999. Da quei temps deva ei aunc negina staziun da mesirar sil Crap Masegn sur Falera. Gliendisgis ha il vent buffau sin 2475 m.s.m. cun 163 km l’ura. La staziun da mesirar sil Crap Masegn ei registrada cul num ufficial «Crap Masegn CMA». Ella fa part dalla reit meteorologica automatica digl Institut meteorologic svizzer. «La scursaniziun ei ENET», declara Franz Nauer, in dils varga melli collaboraturs dalla gruppa Arena Alva. El ei tecnicher d’electro e lavura alternond ellas partiziuns dils patrugliers e quella dils implonts d’ennevar. El territori da skis da Laax Flem Falera ein tuts implonts e stabiliments digitalisai, dapertut ha ei sensors, registraturs e mesiraturs. La tecnica ei colligiada culla reit, ils collaboraturs vesan mintga moviment sils moniturs. Sur lingias ed undas vegnan els alarmai sch’enzatgei funcziuna buca correct. Aua, neiv, temperatura, frequenzas da persunas, barrieras da segirtad: tuttas datas ein fin e manedel sut controlla. Roxana ha furiau L’influenza dil vent ei apparentamein in factur impurtont per in territori da skis cun pendicularas e sutgeras che ballontschan e circuleschan sin sugas. Franz Nauer cumbinescha ina controlla ch’el ha da far silla staziun da muntogna dil Vorab cun mussar al redactur dalla FMR la staziun da mesirar. Buca quella sil Vorab, sil punct pli ault dil terrori sin 3028 m.s.m., mobein 600 meters pli engiu. Sil tetg dalla staziun da Crap Masegn, sin 2475 m.s.m. ha gl’Institut svizzer da meteorologia (SMA) installau in anemometer. Ier allas 11.00, a caschun dalla viseta sil Crap Masegn, han ils quater sensors transmess las suandontas valurs agl institut SMA: temperatura 4,8 0C, humiditad 12 %, vent 13 km/h e radiaziun globala dil sulegl 435 W/m2. La staziun Masegn 2475 m.s.m., sen. il Vorab 3028 m.s.m. Las colurs alv e blau han dominau claramein ier. In blau azzur e gl’alv pur han legrau ils numerus skiunzs che han priu a Murschetg l’emprema pendiculara. Gliendisgis era tut auter. Lu fuss negin ascendius sil Crap Sogn Gion, nungir vinavon sil Crap Masegn. Quei gi seigi la cabina gnanc partida, conferma Franz Nauer. El declara ch’il vent cun fermezia d’orcan hagi buca lubiu dad arver stabiliments e pistas. L’antenna sil Crap Masegn ha registrau la damaun allas otg ina spertadad da vent da 163 km l’ura. Il stemprau Roxana ei furiaus tras la Svizra. La pli aulta valur ha gl’anemometer sil Gornergrat sur Zermatt mesirau, numnadamein 179 km l’ura. Lu 173 kmh sil Jungfraujoch, 165 kmh sil Titlis e Crap Masegn 163 kmh. Barometer era decisivs Giu ellas vals ha «Roxana» era buffau, denton empau pli migeivel. Per exempel a Bogn Ragaz e Glaruna. Els dus loghens ch’ein enconuschents per bia vent e favugn han ins mesirau 117 kmh. Registrau quellas diversas valurs ha gl’anemometer. Aunc avon 50 onns enconuscheva mintga pur in’auter instrument: il barometer mesirava buca il vent, mobein la pressiun dall’aria. Quel semegliava in’ura e pendeva en stiva ni en zulèr, in liug bein accessibels. Il pur spluntava stedi vid il barometer per giudicar en tgei direcziun che la guila mondi. Il barometer indicava sch’ei seigi da spitgar cun segar, sch’ei seigi da semtgar las heinzas ni ir a rasar. Bia dependeva dil barometer. In anemometer havess nezegiau nuot al pur, sch’ei sufflava era la macort’aura gia cheu. Il num da quei instrument che mesira la spertadad dil vent ha dil reminent negin connex cull’anemona. Igl ei semplamein il plaid grec per vent. Ella scienzia dil clima eis ei in instrument impurtont. Era sportists sco surfers, navigaturs a vela, parasguladers ed auters ch’ein «el vent» ein dependents digl anemometer. Quater savetschas tarmettan undas Quel sil tetg dalla staziun da Crap Masegn survescha mo alla meteorologia. El funcziuna buca culla tecnica convenziunala dils quater tschaduns che roteschan, mobein cun quater dents ni savetschas che tarmettan undas ultrasonoras als moleculs dil vent. Igl ei ina tecnologia cumplexa tenor ils principis dalla fisica. Al laic emporta ei probabel pauc sch’il vent buffa cun 163, cun 212 kmh, ni «mo» cun 112 km l’ura. Ins sefida oz buca dil barometer, mobein dalla prognosa. Ins spetga e mira dad esser en segirtad tochen che gl’orcan ei vargaus. Igl anemometer sil tetg dalla staziun Crap Masegn ha buca tschaduns che van cul vent. Quei sistem funcziuna cun undas ultrasonoras.

La mesjamna sera ha RTR emess via Live-Stream il giug da ballapei dil quart-final dil Cup svizzer denter Etoile Carouge e S. Gagl. Roman Dobler ha commentau el per romontsch – ina premiera per RTR. Entginas frequenzas per tudestg han cumpletau l’emissiun directa. E duront pausa ei vegniu mussau portrets da Fabrizio Cavegn che dat actualmein culla secunda equipa da S. Gagl e da Renzo Blumenthal, medemamein da Vella, che ha giu fatg in’emprova da fitgar pei tiel Club da ballapei S. Gagl avon pli che 20 onns. La simbiosa denter il giug da cup dalla mesjamna cun S. Gagl e quei che colligia la Surselva cun quel ei reussida. Dil reminent: Cun Paul Friberg ha in giugadur da Danis s’udiu ils onns otgonta tiel cader da S. Gagl. Per quel ha el marcau biars gols. A quella premiera dall’emissiun directa d’in giug cun commentari romontsch astgan ruasseivlamein ulteriurs suandar. Roman Dobler ha capiu da captivar ils aspectaturs ed auditurs. Spel commentari dallas scenas sil plaz ha el era furniu informaziuns da basa interessantas pigl aspectatur, buca bia auter ch’ils star-rapporters da SRF. El ha fatg quei nota bene persuls e buca aunc – sco tiels pli biars auters emetturs – cun in ni dus experts. Il giug ch’ei la fin finala ius a fin cun ina satella victoria per S. Gagl (2:1) ei numnadamein buca staus in high-light da commentar. Igl ei stau ina scuntrada sin in nivel mediocher sco quei ch’ins ha stuiu spitgar da quellas duas equipas che s’audan per dabia buca tier las meglieras da lur ligias: S. Gagl ella Super League ed Etolie Carouge ella Promotion League, la tiarz’aulta ligia svizra. In giug empau pli attractiv fuss probabel staus pli interessants da commentar. Mo quei ch’ei aunc buca stau, sa aunc vegnir. Igl avegnir sto ei buca esser exnum mo giugs sil pli ault nivel svizzer, schegie che quei exempel cheu muossa che ni il romontsch ni il commentatur ston sezuppar. Ei sa era esser in’emissiun directa d’ina scuntrada d’ina ligia pli bassa – per exempel cun squadras ord territori romontsch. Naturalmein che quei ei cumbinau cun grond engaschament tecnic, mo per auters secturs – jeu patratgel vid la cultura – ein las resuras persuenter era avon maun. En scadin cass: Jeu hai gudiu il giug, selegrel sin ulteriurs e hai constatau che la simbiosa denter romontsch e ballapei constat. E schizun ils da lieunga tudestga san ussa grazia a Roman Dobler che la «sedisch» ei il «Sechzehner», respectiv il «Strofrum».

La regiun sisum la Surselva ei reha ed enconuschenta pils minerals e sias cristallas. Alla tscherca da quellas ha bein enqual indigen fatg ord siu hobi la professiun. Gia pli baul ei quei stau aschia, il commerci cun cristallas ei vegnius promovius. Per quei motiv fa ei buca surstar che bein enqual bi toc ei egl exteriur e sesanfla en ina collecziun privata ni publica. Alla tscherca da cristallas e minerals vegneva ei denton iu gia avon mellis onns. Che quei era il cass muossa in’interessanta scoperta ch’in cavacristallas uranes ha fatg igl onn 2013. El ha cattau in fuorn sin 2817 meters sur mar e lien tocca da cristallas ed in tgiern d’in tschierv. Aschia ha il glatscher dil Brunni buca mo aviert ina finiastra naturala, mobein era ina archeologica dil temps da crap. Quella scoperta lubescha in’egliada el mund dils catschadurs e rimnaders dil temps mesolitic. Gia avon 8000 - 10 000 onns fuvan els sin viadi ed explotavan cristallas el territori alpin. Dil temps mesolitic Dil territori entuorn il fuorn silla Fuorcla Strem sut ei l’archeologia sefatschentada ils davos onns. Las lavurs stattan en connex cun in project da perscrutaziun che cumpeglia igl entir massiv dil Gottard e las Alps vallesanas. Il liug d’explotaziun damaneivel dalla Fuorcla da Strem sut fuorma in element central da quella lavur scientifica. En quei connex ha il cantun Uri schau far excavaziuns el territori dalla fuorca igl onn 2020 e 2021. Bia material ei rimnau e vegn examinau per aschia saver recaltgar ulteriuras enconuschientschas da quei temps, dalla tecnica da cavar cristallas e dalla veta da lu. Il project numnaus «Bergeis – Strahlen und Bergkristall in der Steinzeit» ei ina part dalla lavur digl «Institut dallas Alps» e dalla paritiziun dalla Tgira da monuments ed archeologia dil cantun Uri en collaboraziun culs cantuns Grischun e Valleis. Las lavurs vegnan menadas e coordinadas digl archeolog Marcel Cornelissen. Dapi rodund diesch onns perscrutescha el las Alps e Prealps sin fastitgs mesolitics. Referat a Sedrun El rom dalla retscha d’arranschaments da TujetschVivaCultura referescha Marcel Cornelissen mesjamna, ils 16 da fevrer 2022 allas 19.00 ella Sala Cristalla en halla plurivalenta e cultura a Sedrun/Dulezi. El relata dils cavacristallas e dil camp d’explotaziun dil temps mesolitic ella vischinonza dalla Fuorcla da Strem sut. El referat pren il referent ils auditurs sin in viadi atras 10 000 onns historia dil cavarcristallas e raquenta davart la lavur dallas archeologas e dils archeologs ellas muntognas aultas ed el labor. Archeologs duront la lavur da perscrutaziun ella vischinonza dil glatscher dil Brunni igl onn 2021.

Gia da buoba malegiava Andrina Derungs – ch’ei carschida si a Danis – fetg savens e bugen. Il dun artistic ha ella pia quasi survegniu en tgina. Cun 30 onns ha ella la finfinala giu la curascha da far da sia pissiun la professiun. La creativitad maunca buc ad Andrina Derungs ed aschia ha ella empriu gest dus mistregns creativs. Sco emprem quel dalla cusunza e la stad vargada ha ella terminau igl emprendissadi da pictura. «Quei ei ina buna basa per malegiar artistic. Ina da mias finamiras ei numnadamein era da far picturas muralas», ha la dunna giuvna declarau duront che nus havein buiu in café en sia stiva a Flem. Leu habitescha ella cun siu partenari Conradin Candrian. Quel ed aunc bia autras persunas che stattan datier alla pictura artista ein cunscients dil talent ch’ella ha e han encuraschau ella da far il pass ell’independenza sco artista. «Jeu sun fetg critica cun memezza e normalmein sun jeu buc aschi curaschusa. La fin digl onn vargau hai jeu denton sentiu intuitivamein ch’il temps da metter silla carta art era vegnius», ha Andrina Derungs explicau. Viver digl art «Jeu havess atgnamein giu interess da studegiar art, hai denton adina udiu ch’ei seigi immens grev da survegnir in tal plaz da studi e hai piars la curascha da s’annunziar», aschia Andrina Derungs che ha empriu da malegiar a moda autodidacta. En siu temps liber ha ella gia adina malegiau, ina ga pli bia e per temps pli pauc. Tscheu e leu ha ella era vendiu in’ovra ni l’autra ed adina daplirs han giu interess per sias lavurs. «Andrina ei in carstgaun immens empatic, social e generus. Enqualga eis ella memia buna e vul segidar cun tuts», ha Conradin Candrian descret sia partenaria. In impurtont project ch’el vul realisar ensemen cun ulteriurs gidonters ei l’emprema exposiziun d’Andrina Derungs. La finamira seigi la finfinala ch’Andrina sappi enzacu viver digl art. Dumignar ensemen avunda originals sigl atun pudess denton daventar ina brava sfida, ils maletgs sevendan numnadamein gia ussa dètg bein. Picturar plein emoziuns Andrina Derungs picturescha cun differentas qualitads da colurs d’acril sin teila da mangola. Savens ualti gagl, mo lu era en alv e ner. Magari aschi realistic ch’ei para bunamein d’esser ina fotografia. «Il pli grev vid il malegiar ei da dar veta al maletg, per exempel cun l’egliada d’in animal ed era il saver cu in maletg ei propi finius. A mi plaian massa colurs ed era cun alv e ner sai jeu exprimer mias emoziuns e mes sentiments ch’jeu laschel flessegiar els maletgs. Savens interpreteschel jeu era ils sentiments dalla clientella che emposta in maletg cun giavischs concrets pil motiv», aschia la pictura che discuora il pli bugen culla persuna che dat in’incumbensa sesend visavis e mirond els egls. «Quei picturar sin giavisch para d’esser ina nischa egl art ch’jeu hai giu il cletg da scuvierer», aschia Andrina Derungs. Avon che dar giu in maletg seigi ella tut agitada, mo cu ella vesi il plascher e las emoziuns dalla clientella cuntenta crodi tutta tensiun ed ella sappi semplamein selegrar. Malegia ella era purtrets da persunas? «Il mument pondereschel jeu aunc sch’jeu duei far quei, mo enzacu vegn quei segir actual», ha la dunna rispundiu. Caos creativ Sco Andrina Derungs conceda, ha ella magari in caos el tgau – in caos creativ e melli ideas: «En miu tgau lavur’ei tudi, jeu sun adina alla tscherca da novs motivs per picturar. Jeu stoss lu dumignar da far uorden e reducir las ideas entochen ch’jeu vesel en miu intern il maletg ch’jeu vi far.» Il meglier vegni ella tier ruaus cun ir a spass cul tgaun ella natira, duront viandar ni ir sin pista cun aissa. Mo era mond a spass vegni ella adina puspei inspirada d’ina rendida dil sulegl, dalla pézza, d’in inscunter e massa auter. Duront malegiar teidla la pictura pil solit podcasts da crimis ni musica instrumentala. Andrina Derungs lavura adina vid plirs maletgs parallelmein, savens era entochen tard viaden ella notg. Finius ei in maletg pér cu siu partenari e confamigliars han dau lur pareri e cu ella va buca pli vidlunder cun colur, lu segna ella era sias orvras. Ulteriuras ovras d’Andrina Derungs ein da veser sin: www.aderungs.art SR Andrina Derungs 1 Cu Andrina Derungs lavura en siu atelier emblida ella il temps. Tenor las ideas d’in buobet da sis onns ha Andrina Derungs astgau realisar quei maletg. Il resultat ha plaschiu aschi bein ch’el ei seglius entuorn culiez ad ella.

Dumengia, ils 13 da fevrer 2022, eis ei exact 100 onns dapi che Hans Moser ei naschius. Quei gi commemorescha la fundaziun Pro Laax cun in’acziun speciala. Il caricaturist ch’ei morts gl’october 2012 ha schenghegiau siu relasch artistic alla Pro Laax, quella ei vidlunder d’inventarisar tut. Per cumplettar tuttas lavurs installescha ella dumengia suentermiezgi in «Walk-in-Studio» cun ina fotografa professiunala. Ella casa Sentupada, sut santeri e baselgia parochiala, san in e scadin purtar dallas 13.00 tochen las 16.00 caricaturas da Hans Moser. Igl ei maletgs privats ch’il graficher ed artist ha fatg sin empustaziun per quella ni tschella caschun. Il fotoshooting ella Sentupada fa la fotografa ensemen culs possessurs. Silsuenter vegn la Pro Laax a documentar quei mument ed ils possessurs retscheivan in exemplar. Las fotografias vegnan plazzadas silla pagina d’internet dalla fundaziun Pro Laax, ella Cularta, el Museum e sillas plattafuormas creadas aposta per «100 onns Hans Moser». Per planisar gl’urari da fotografar eis ei necessari da s’annunziar tier info@cularta.ch, ni 078 635 96 65.(fmr/abc)

Il parlament communal Ilanz/Glion ei s’entupaus mesjamna a sia 62avla sesida. El center ein las elecziuns stadas. Sco successura da Claudio Quinter ha el elegiu Gierina Gabriel. L’entschatta dil 2022 ha la nova legislatura da quater onns entschiet ella vischnaunca Ilanz/Glion. Ferton che l’executiva ei gia s’entupada pliras gadas, ha la legislativa giu mesjamna sera gl’emprem termin. Ell’aula dalla casa da scola a Glion ha il doyen dil parlament, Thomas Zinsli, beneventau alla legislatura 2022-2025. Unanimamein han ils presents elegiu Gierina Gabriel sco successura da Claudio Quinter. La nova presidenta ei naschida 1996 e carschida si a Glion. Ella ei advocata MLaw e lavura en in biro a Cuera. Dapi 2018 eis ella commembra dil parlament communal Ilanz/Glion. La FMR ha discurriu cun ella. Vus haveis menau questa sera per l’emprema gada la sesida dil parlament communal da Glion. Essas cuntenta cugl andament? Gierina Gabriel, nova presidenta dil parlament communal da Ilanz/Glion Jeu sun fetg cuntenta co igl ei iu. Naturalmein ch’jeu hai giu in ni l’auter pign incaps, ch’ins emblida ni gi enzatgei falliu dallas formalitads. Jeu manegiel che quei s’audi tier ils emprems pass da quei uffeci. La legislatura nova 2022-2025 ad Ilanz/Glion ei el maun dallas dunnas. Co giudicheis Vus quei «Frauenpower»? Gest quei plaid che Vus duvreis demuossa che nus essan aunc buca en in stadi usitau. Pli baul, cu igl era mo umens alla testa d’ina vischnaunca, discurreva negin da «Männerpower». Igl era nuot auter che normal che umens tgamunavan. Cheu ella vischnaunca da Glion essan nus arrivai alla situaziun cuntraria. Plaunsiu duess ei esser ozilgi, aschia manegiel jeu, normal che dunnas tgamunan ina vischnaunca. Gest tuttina usitau sco quei che umens fagevan quei. Per dus onns tgamuneis Vus il parlament communal. Veseis Vus pusseivladads da sviluppar quel duront quei temps? En emprema lingia pertucca quei la cultura da discussiun. Quei ei tenor mei gl’impurtont en in parlament. Ins duei mantener il respect duiu e tuttina discutar cun in cert anim. Vinavon eis ei mia incumbensa dad esser il ligiom denter parlament e suprastonza, da representar il meglier pusseivel nies gremi enviers l’executiva. E sche parlamentaris han damondas e tematicas entuorn gl’uorden e l’organisaziun, sundel jeu la persuna da contact per gidar e sustener els. En connex cun quella cultura da discussiun sa ei dar che parlamentaris secumblidan e plaidan senza calar. Co reageis Vus en tala situaziun? Da principi san ins buca interrumper ina discussiun currenta en in parlament. Aschi gitg ch’ei vegn discurriu cun respect hai jeu buca il dretg d’interrumper. Il ni la parlamentaria havess perencunter il dretg da far ina proposta da finir la discussiun currenta, surlunder vegness lu votau e decidiu immediat. Vus essas commembra dils Liberals ed essas activa en quella partida. Ei il post da presidenta dil parlament communal da Ilanz/Glion ina sigliera per ina futura carriera politica? Quei ei buca mia intenziun. Ambiziuns concretas duess’ins mai far cun surprender in tal post. Ei sa schabegiar schi bia nunprevisibel. Jeu vi far tut il pusseivel d’ademplir quei uffeci tenor meglier saver e puder e culla professiunalitad duida. En quei senn gaudel jeu quei temps limitau senza squetsch ni intenziuns. Tgei peisa deis Vus al lungatg romontsch en quei parlament da Ilanz/Glion? La bilinguitad ei centrala e decisiva en nossa vischnaunca. Il romontsch vegn buca alla cuorta ad Ilanz/Glion. En mia emprema sesida hai jeu forsa buca puntuau quei specialmein. Mo quei vegn il parlament a s’encorscher. Era cheu duess ei esser normal ch’ins va d’in lungatg a l’auter senza ch’ina gruppa linguistica seresenti. La presidenta communala Carmelia Maissen (sen.) culla presidenta dil parlament Gierina Gabriel (dretg) e la vicepresidenta Mathilda Derungs ed Anita Caduff, dumbravuschs.. Commentari Nuot auter che normal La societad ei vidlunder da setransformar. Pli baul era ei normal ch’ils umens eran quels dils uffecis. Dapertut stuevan els surprender responsabladad. Las dunnas havevan buca las pusseivladads da sescolar. Bein, ellas fagevan la Scola da puras, emprendevan da survir e da tgirar pops. Quei era lur sparta. Talas che ughegiavan da candidar – naven da 1971 – per posts politics stuevan sedustar. Exact gliez ei ina dallas qualitads dallas dunnas. Ellas san buca mo far «multitasking», pia differentas caussas en ina gada. Cun lur scharm, lur sentiments e bunas ideas san ellas adina gudignar ed influenzar decisiuns. Il 21avel tschentaner ei tut semidau, bunamein per 180 grads. La constellaziun che regia ella vischnaunca Ilanz/Glion dapi l’entschatta dil 2022 ei speciala. Ei pudess esser singular ella historia grischuna che sis dunnas tegnan en ina vischnaunca las hottas enta maun. La presidenta communala Carmelia Maissen, la vicepresidenta Caroline Gasser, sco era ils treis posts dil biro parlamentari: tut en mauns feminins. Ins sa puntuar ch’igl ei nuot pli ch’endretg ed ins astga veser Ilanz/Glion sco exempel per autras vischnauncas. La nova presidenta dil parlament, Gierina Gabriel, attesta lu era ell’intervesta (mira dasperas) co ella vesa quella constellaziun, ei seigi «nuot auter che normal». Las dunnas han buca pli tema da surprender posts politics. Ellas s’engaschan era en suprastonzas da pleivs, en cussegls da scola ed en cumissiuns da quen e gestiun. Era en auters gremis strategics eis ei oz «nuot auter che normal» ch’ellas surprendan responsabladad dado la famiglia. Ils umens eran dil reminent disai nuot auter. Antruras fuss ei stau abnormal da dar la preferientscha ad ina femna. Nun ch’ei fuss stau in vitg nua ch’ins anflava negin um per in post. Oz frequentan giuvnas il gimnasi, ellas sescoleschan e seperfecziuneschan, tenercasa e tgirar ils affons partan ellas cun lur partenaris. Bravas dunnas, finalmein la normalitad! Gl’exempel Glion ei specials demai ch’el muossa che quei «Frauenpower» funcziuna senza quotas da dunnas. Senza dubi vegn ei era ad esser en diesch onns agl altar dalla baselgia catolica «nuot auter che normal» che dunnas ordinadas celebreschan l’eucaristia. La societad ell’Europa tochen ellas regiuns periferas ei semidada. Tenor mei mauncan dunnas ch’ein promtas da surprender posts davontier ell’operativa da fatschentas ed administraziuns. Senza quotas e promoziuns specialas duessan ellas avanzar era leu. Ei dat entgins buns exempels, denton aunc paucs. Il criteri dalla paga ei buca in argument da retener ina candidatura. Che dunnas gudognan tuttina bia sco umens ei oz nuot auter che normal. Aschia vegn il svilup viaden el 21avel tschentaner a cuntinuar. En vesta a quel fan las elecziuns 2022 dalla regenza grischuna surstar. Zaco eis ei ina constellaziun anticiclica ch’ei buca normala.

Dapi la publicaziun dil pareri dalla canzlia Westhal Spiker Wast pertuccont igl agir dils responsabels egl erzuestgiu da Minca e Freising sin igl abus sexual ballucca il sochel dalla Baselgia catolica en Tiaratudestga, gie ei para schizun ch'el savess sbullanar. Il motiv da quei tiaratriembel ei la cuntradicziun dil papa Benedict XVII nua ch'el ha igl emprem pretendiu ch'el seigi buca staus presents en ina seduta che tractava igl abus en siu erzuestgiu e pli tard ha el stuiu conceder ch'el seigi tuttina staus presents. Cun quella cuntradicziun semuossa ei ch'el pren la verdad buca per ina vertid, mobein ch'era la manzegna ha sia giustificaziun sch'ella survescha agl interess (il schurmetg dall’instituziun). Cun quella cuntradicziun ha el tupamein discuvretg il patertgar d'ina gronda part dil clerus che vul cun tuts rampins tener sut cozza sias fleivlezias e quellas dall’instituziun. Ei fa sesmarvegliar mei che gest il teolog Eugen Drewermann, in teolog che ha adina cumbattiu a moda vehementa la ductrina dalla Baselgia catolica, renconuscha igl agir da papa Benedict XVII duront il temps che quel era aunc parsura dalla congregaziun da cardientscha. Sco quei che Drewermann ha publicau vuleva cardinal Josef Ratzinger (oz papa Bendediczt XVII) s’occupar cugl abus ella Baselgia catolica, mo el seigi vegnius impedius da papa Gion Paul II. Tenor quella publicaziun havess la Baselgia mai astgau declarar papa Gion Paul sogns. Ni tolerescha Jesus in um sper el che ha giu pli grond interess per l'instituziun Baselgia che per las unfrendas digl abus? Tenor igl evangeli da Marcus, capetel 9.42, ha Jesus detg: «Tgi che dat scandel als minorens fuss ei meglier da ligiar entuorn siu culiez in crap e sfundrar el giufuns la mar.». Ha papa Gion Paul II buca giu legiu quei citat ni ha el taxau quel per buca impurtonts? Era sche cardinal Josef Ratzinger ha empruau d'agir da lezzas uras correct sco parsura dalla congregaziun da cardientscha semuossa ei oz ch'el ha disdiu sco papa en caussa abus. Sin fundament da quei agir eis ei nuot auter che dueivel che papa Benedict XVII pren las consequenzas e desista da siu tetel sco papa.

La sonda vargada ei ina part dils habitonts da Mumpé Medel seradunada ella caplutta da Sogn Valentin. Buca per celebrar in survetsch divin, mobein per endriescher dapli dil project per colligiar Mompé Medel cun il vitg da Mustér. Applaus han ils iniziants dalla punt pendenta retschiert la sonda vargada ella ­caplutta da Sogn Valentin a Mompé Medel. Il president dall’uniun La pendenta, Christian Loretz, ha presentau alla populaziun da Mompé Medel ed als hosps da vacanzas il project che preveda da colligiar il vischinadi cun Mustér via ina punt pendenta. Christian Loretz ha schau repassar las numerusas variantas ch’ils iniziants han evaluau dapi igl onn 2019 per surmuntar la val che separa Mompé Medel da Mustér. El han contactau divers uffecis cantunals, las organisa­ziuns per la protecziun dalla natira e cuntrada e schau elavurar rapports che confirman ch’il project secumporta cun la natira e la cuntrada. Ils iniziants ein secunvegni per la varianta da Sontga Gada dalla vart da Mustér a Ragisch sut il vischinadi da Mompé Medel. «Nus savein presentar oz in project digns da retscheiver la lubientscha da baghegiar dil cantun.» Ina punt da pedunzs La punt da pedunzs da 285 meters ­lunghezia e 100 meters sur il funs dalla val duei buca mo daventar ina attracziun turistica. Ella duei levgiar als habitonts e hosps da Mompé Medel il viadi a pei a Mustér per contonscher il traffic public. «A pei ston ils habitonts e hosps serender oz tras il tunnel entochen alla via dil Lucmagn e quei ei liung e buca fetg attractiv.» E pigl auter ha il tgamun dalla uniun La pendenta fatg attent alla via dil Lucmagn ch’ei adina puspei interruta perquei che greppa e crappa crodan sin via. «En quei cass po la punt pendenta esser ina ­alternativa per contonscher Mustér.» Perschuader ils presents ella caplutta da Sogn Valentin ha Christian Loretz buca stuiu. Ils avantatgs per il vischinadi da survegnir ina punt pendenta che daventass la pli ­liunga punt pendenta dil Grischun han perschuadiu. Damondas ein vegnidas davart igl access da Mompé Medel alla punt. Sco quei che Christian Loretz ha explicau colligia la punt la via historica romana dad omisduas varts dalla val. Duront la stad san ils pedunzs suandar quella via naven dalla punt entochen Mompè Medel ed igl unviern stat la via militara a dis­posiziun. Ina via constriuida antruras dall’armada per segirar igl access a lur indrezs ella vischinonza. Dapli valur per la via historica Il president dall’uniun ei perschuadius che la via historica che meina neu da Mustér giuaden el funs dalla val e da tschella vart siado a Mompé Medel en direcziun dil Pass dil Lucmagn survegn nova valeta cun la punt pendenta. «Nus havein schau examinar e confirmar quei da persunas dil fatg.» L’uniun La pendenta dumbra ussa 100 commembers e Christian Loretz ha intimau ils presents da far reclama per l’uniun e per il project. «Dapli commembers che nus essan e dapli forza havein nus da realisar la punt.» E da rimnar ils daners via sponsurs e donaturs. La plipart dils 1,8 mil­liuns francs ch’igl entir project cuosta sto l’uniun recaltgar da vart privata. Vendergis proxim presenta Christian Loretz il project al cussegl communal da Mustér che ha da decider davart la revisiun dalla planisaziun locala. Ina revi­siun ch’ei necessaria per realisar la pli ­liunga punt pendenta dil Grischun.

La meisa da tennis el biro da Gion A. Caminada ei buca tematisada ella publicaziun d’architectura «El croquis» che dedichescha agl architect da Vrin ina ediziun dubla. Persuenter presenta la revista detagliadamain la tenuta e la lavur dad in quart tschentaner digl architect en plaid e maletg. Biaras paginas dalla revista «El croquis» ston ins buca sfegliar per fruntar sin ina fotografia dil vitg da Vrin. Revista ei buca il dretg plaid per ina dallas pli renomadas publicaziuns d’architectura che cumpara per regla mintga dus meins – e che vegn buca mo derasada ell’Europa, mobein era ell’Asia ed ell’America. Il frontispezi dalla ediziun 210/211 dad «El croquis» embellescha igl intern dalla halla polivalenta da Vrin. L’ediziun dubla cumparida la fin digl onn vargau ei dedicada al creader dalla halla polivalenta, Gion A. Caminada. Sin 370 paginas presenta la redacziun dad «El croquis» ina schelta dallas ovras da Gion A. Caminada en plaid, maletg e cun divers detagls dils plans dils edifecis. Il magazin porscha ina profunda e detagliada egliada ell’ovra da Gion A. Caminada baghegiada dils onns da 1995 entochen 2020. La sedia dalla redacziun dalla revista sesanfla a Ma­drid, il motiv che las ediziuns cumparan per spagnol ed engles. Da Cons a Vrin La sedia digl architect lumnezian presentaus dad «El croquis» al publicum internaziunal interessaus alla architectura sesanfla a Vrin. «Gie, adina puspei vegn jeu dumandaus daco che jeu sun staus cheu.» Star cheu vul buca gir star eri. Pli baul regeva la tenuta che regia per part aunc oz ella periferia – numnadamein da stuer ir per reussir el mund. Tier Gion A. Camindada eis ei gest il cuntrari. Il mund che vul entupar igl architect sto serender a Vrin. E quei mund splunta magari vid igl esch dalla anteriura scola da Vrin sco per exempel dacuort ina delegaziun neu dalla Tiaratudestga, digl Ahrtal. Ina regiun malamein tractada dallas malauras digl onn vargau. «Els sedamondan tgei far cun las ruinas e co dar alla val destruida ina nova identitad.» Damondas concretas ha era tschentau la regenza spagnola davart il futur dallas inslas Balearas pervia dalla midada dil clima e la mar che sesaulza. «Mei interessescha denton era quei che schabegia en miu contuorn.» A tut ils giavischs vegn Gion A. Caminada strusch a saver dar suatientscha. Ei fuss falliu da gir ch’igl architect da Vrin seigi geograficamein buca semuentaus. Avon in pèr onns ha el dislocau siu biro da siu dacasa a Cons ella casa da scola da Vrin. «Cheu – en quei local – sun jeu ius a scola.» La meisa da tennis Ed en quella anteriura stanza da scola sesanfla denter auter ina meisa da tennis. «Sche nus savein propi buca tgei far.» Cun ’nus’ manegia igl architect el e ses quater collaboraturs. Il «jeu» audan ins strusch ella tschontscha da Caminada. Pigl gl’auter datti ellas stanzas dabia models dad edifecis gia realisai e tals ch’ein sin rucca. Ed in model pli special sesanfla gest avon la casa dalla famiglia Caminada a Cons. Il model in tier in dad ina stanza dil hotel che vegn gest construius a Puntraschigna. Ord experienzas persunalas da dimoras en hotels ei naschida l’idea d’integrar ina sort separé en quellas stanzas. «Proximamein procurein nus per cazzola, per giudicar la glisch che va a prau cun quella combra.» Igl architect e publicist Martin Tschanz scriva en ina contribuziun per «El croquis» che Gion A.Caminada seigi probabel il sulet architect da renum internaziunal che hagi lantschau sia carriera cun ina stalla da cauras. Manegiau ha Tschanz la stalla da cauras dall’Alp Puzzatsch che ha anflau dabia renconuschientscha. Dalla stalla da cauras tiel hotel turistic che vegn actualmein construius amiez il vitg da Puntraschigna ha Gion A. Caminada signau sia via cun biars e ferms fastitgs. Confidonza viers il carstgaun Igl ei ina atgnadad ni probabel ina fermezia digl architect da Vrin d’anflar il fil ton tiel possessur digl nuegl da cauras sco tier la famiglia potenta che realisescha dapresent a Puntraschigna il siemi digl agen hotel. «Mintga car­stgaun ha enzanua in tratg intressant, in tratg positiv.» Senza dubi drova ei ina confidonza da basa ed ina tenuta positiva viers igl esser human per gir quei. Forsa han ils auturs digl «El croquis» emblidau da menziunar la perseveronza e la perschuasiun digl architect da Vrin. Sper l’identitad, l’autonomia e la resonanza ch’els han definiu per impurtonts tratgs dalla ovra e dil patertgar da Gion A. Caminada. «Igl ei impurtont dad adina puspei dubitar l’atgna lavur e tuttina mantener la segirtad da sesez», di l’architect. Igl ei clar ch’architectura ei per el bia dapli che construir in edifeci. Per serestrenscher sulet sil baghegiar ein sias visiuns e ses interess bia memia vasts. E sch’il mund ni il pur da cauras visetan il biro ella casa da scola da Vrin, ha Gion A. Caminada eventualmein peda per ina runda pingpong.

Ina nova publicaziun sefatschenta cun la historia dil casti da Maiavilla e sias frescas che dateschan dall’emprema mesadad dil 14avel tschentaner. Igl editur Horst F. Rupp lai vegnir a plaid la scienzia ch’ei sefatschentada cun il casti e cun la pictura murala. La sonda vargada ha el presentau sia publicaziun a Vuorz. «Nus duvrein ina gronda purziun fantasia per s’imaginar co las frescas sepresentavan el stan original.» Quei scriva igl editur Horst F. Rupp ella publicaziun che sefatschenta cun las frescas e la historia dil casti da Maiavilla. El e siu cunautur, Thomas Biller, supponan che las picturas erien antruras in bienton pli derasadas ellas stanzas dalla tuor. Rupp citescha la scienzia ch’ei sefatschentada cun las frescas dil casti da Maiavilla dapi ch’ellas ein vegnidas scuvridas igl onn 1898 da Johann Rudolf Rahn. Gia lu ei stau clar ch’ei setracta dad in vegl ed impurtont bein cultural digns da vegnir mantenius. Malgrad pliras emprovas da segirar quei bein cultural: «Il stan actual dallas frescas ston ins valetar per pauperet.» Meister da Vuorz ni buc? Aschi perina sco la scienzia ei quei che pertucca il stan dallas frescas, aschi varionts ein ils meinis tgi che ha la fin finala picturau las preits dil casti entuorn l’emprema mesadad dil 14avel tschentaner. Ch’in meister pictur ha decorau gest duront quei temps ils mirs dalla tuor vegn buca dubitau. La damonda sch’igl ei stau il medem pictur sco quel che ha schau ses considerabels fastitgs ella baselgia da Vuorz, en quella da Sogn Gieri a Razén ed en autras baselgias grischunas, resta aviarta. Tonpli perquei che la pictura da Maiavilla sedifferenziescha neu da sias figuras e historias dallas scenas dil niev testament ellas baselgias picturadas dil meister da Vuorz. A Maiavilla anflan ins scenas da turnier, da vendemia ed ustria, cumbats e la historia da Samson. Il bi e ferm um dil vegl testament che mazza il liun e che piarda, cun ses bials cavels tagliai giu da sia amur Delila, forza e veta. Horst Rupp lai vegnir a plaid scienziadas e scienziai ch’ein semess sils fastitgs digl artist ni da siu luvratori. Ei resta spazi da sefatschentar vinavon cun quella damonda. Igl editur dalla publicaziun ha gia lantschau avon entgins onns a Vuorz in simposi dedicaus a l’ovra dil meister da Vuorz. E quei simposi ha intimau da continuar e tematisar pli da rudien las frescas da Maiavilla. Definiu igl onn da construcziun Che fragments dallas frescas ein insumma aunc avon maun ei d’attribuir alla historia dalla tuor dil casti da Maiavilla. Quella tuor ha teniu petg allas considerablas midadas ch’ei ha dau egl entir casti el decuors dad 800 onns. La historia dil casti ei part dall’ovra presentada digl editur la sonda vargada a Vuorz. Ina ovra che tradescha interessants detagls co il Survetsch archeologic grischun ha datau igl onn che la tuor dil casti ei vegnida construida. Ei setracta dall’aschinumnada metoda dendrocronologica. Ils rins dad in quader dad in ruver che sesanfla ella construcziun dalla tuor ha il survetsch archeologic paregliau cun mesiras da referenza. Els lubeschan da scuvierer igl onn ch’il pumer ei vegnius pinaus e schizun duront tgei temps. Il ruver dalla tuor ei vegnius pinaus la primavera 1247. Silmeins en quella part dall’ovra edida da Horst F. Rupp ha ei negin spazi per dubis. Era buca vid il pareri che las frescas dalla tuor dil casti sespresentan oz en in pauper stan.

Il resun sil clom dalla Pro Laax ei staus gronds e demuossa il grond relasch e la varietad dil caricaturist Hans ­Moser che havess contonschiu la dumengia vargada siu 100avel anniversari. E gest quei gi han biaras possessuras e possessurs da sias caricaturas presentau ella Sentupada a Laax lur Hans Moser per schar fotografar ed inventarisar il relasch digl artist morts avon diesch onns. Ils biars ein buc en possess da sulet in Hans Moser, els han presentau a Laax ina gronda schelta da caricaturas da tut gener. Hans Moser ha fatg sias caricaturas per revistas, per anniversaris e giubileums e per amitgas ed amitgs. Dessegns che procuran buca mo per in surrir, mobein tradeschan ina vesta sil mund magari visiunaria. (fmr/ac) .

Il grond miedi grec Hippokrates da Kos ha scret bia sur dalla medischina natirala en ses cudischs, «igl autoagid dil tgierp». Il tgierp sedefenda enviers donns endirai entras ils mecanissems da regulaziun automatica interns. Hippokrates fageva negins patratgs davart l’essenzia dalla forza curativa natirala (sistem d’immunitad). Per el muntava quei semplamein la forza digl entir organissem che semuossa dapertut ella veta e che semuossa era sin ina moda ni maniera ell’intenziun da medegar. Novs virus, pandemias, resistenzas enviers antibiotica – ei vegn adina pretendiu dapli da noss’atgna defensiun corporala. Tgei caracterisescha nies sistem d’immunitad? Tier il sistem d’immunitad (dil plaid latin «immunis» che munta ton sco «intact, liber, pur») setracta ei d’ina cumplexa ovra miraculusa: Igl equipament da basa cul qual nus naschin consista ord corpuls alvs. Quella defensiun natirala nunspecifica cumbatta tut quei che vegn classificau sco jester. Il sistem d’immunitad e microbiom – in ferm team. Microbioms ein tut las bacterias, virus e bulius che populeschan in ­macroorganissem (carstgaun, animal, plontas). Il microbiom ha ina funcziun irremplazzabla: El ei il meister/scolast da nies sistem d’immunitad. El brat cun la flora dalla beglia empren nossa defensiun dad u tolerar u dad attaccar per proteger nus dils prighels dil mund jester, cun ils quals nus vegnin confruntai dapertut ed adina. Cunzun ella beglia vegn nies organissem confruntaus cuntinuadamein cun bacterias e virus jasters per nies tgierp che nus prendin si cul nutriment. Ord quei motiv sesanflan rodund 80% da nies sistem d’immunitad el tract digestiv. Las perscrutaziuns scientificas davart il micorbiom e sia muntada stattan aunc all’entschatta, mo tuttina ei gia ussa clar: nossa moda da viver moderna metta el enormamein sut squetsch. Il ­microbiom dad adina dapli carstgauns ei adina meins vitals e vegn dressaus adina pli savens sin conflicts. Aschia ha el adina dapli difficultads da tener naven schierms problematics ed entras quei vegn era nies sistem d’immunitad enfleivlius.

Dapi la publicaziun dil pareri dalla canzlia Westhal Spiker Wast pertuccont igl agir dils responsabels egl arzuestgiu da Minca e Freising sin igl abus sexual ballucca il sochel dalla Baselgia catolica en Tiaratudestga, gie ei para schizun ch’el savess sballunar. Il motiv da quei tiaratriembel ei la cuntradicziun dil papa Benedict XVI nua ch’el ha igl emprem pretendiu ch’el seigi buca staus presents en ina seduta che tractava igl abus en siu arzuestgiu e pli tard ha el stuiu conceder ch’el seigi tuttina staus presents. Cun quella cuntradicziun semuossa ei ch’el pren la verdad buca per ina vertid, mobein ch’era la manzegna ha sia ­giustificaziun sch’ella survescha agl interess (il schurmetg dall’instituziun). Cun quella cuntradicziun ha el tuppamein discuvretg il ­patertgar d’ina gronda part dil clerus che vul cun tuts rampins tener sut cozza sias fleivlez­ias e quellas dall’instituziun. Ei fa sesmar­vegliar mei che gest il teolog Eugen Drewermann, in teolog che ha adina cumbattiu a moda vehementa la ductrina dalla Baselgia catolica, renconuscha igl agir da papa Benedict XVI duront il temps che quel era aunc parsura dalla congregaziun da cardientscha. Sco quei che Drewermann ha publicau vuleva cardinal Josef Ratzinger (oz papa Bendedict XVI) s’occupar cugl abus ella Baselgia catolica, mo el seigi vegnius impedius da papa ­Gion Paul II. Tenor quella publicaziun havess la Baselgia mai astgau declarar papa Gion Paul sogns. Ni tolerescha Jesus in um sper el che ha giu pli grond interess per l’instituziun ­Baselgia che per las unfrendas digl abus? Tenor igl evangeli da Marcus, capetel 9.42, ha Jesus detg: «Tgi che dat scandel als minorens fuss ei meglier da ligiar entuorn siu culiez in crap e sfundrar el giufuns la mar.». Ha papa Gion Paul II buca giu legiu quei citat ni ha el taxau quel per buca impurtonts? Era sche cardinal Josef Ratzinger ha empruau d’agir da lezzas uras correct sco parsura dalla congregaziun da cardientscha semuossa ei oz ch’el ha disdiu sco papa en caussa abus. Sin fundament da quei agir eis ei nuot auter che dueivel che papa Benedict XVI pren las consequenzas e desista da siu tetel sco papa.

La statistica da pesca dil cantun Grischun plaida ina clar lungatg. La populaziun da pèschs els flums pitescha dapi onns ed ina migliur ei buca previsibla. Per quei problem vegnan biars facturs en damonda: Midada dil clima cun temperaturas carschentas era per l’aua, pign quantum d’aua restonta, utschals che fan catscha sils pèschs ni eventualmein era malsognas. Ils motivs ein denton buca enconuschents, mo els duein vegnir erui. Persuenter ha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun incaricau igl institut Hydra da Constanza da sefatschentar dil problem. Project fetg cumplex In’emprema part dalla lavur pratica en e sper l’aua ha igl institut fatg il venderdis vargau cun collaboraturas e collaboraturs digl uffeci. El Rein a Vuorz, Zignau e Surrein ei vegniu pescau cun agid d’anodas sin lunghezias da mintgamai 200 meters. Sco quei ch’il cau dalla survigilonza da pesca dalla Surselva, Roland Tomaschett di, vegnan dus ulteriurs tschancuns a Mustér, respectiv Tujetsch examinai el decuors dallas proximas jamnas: «Ils tschancuns havein nus tscharniu tenor differents criteris. Nus havein tschercau loghens cun differentas structuras, pia ina schelta representativa per las cundiziuns che nus havein cheu pertuccont topografia ni era ecomorfologia.» Ils venderdis vargau ein las cundiziuns da pescar stadas bunas, il Rein menava plitost pauc’aua. Sper ina registraziun dils pèschs pigliai quei di ein era entgins vegni examinai da rudien. «Diesch havein nus stuiu unfrir per la perscrutaziun. Els ein vegni intercuretgs minuziusamein», declara Roland Tomaschett. Sper la vivonda ch’els havevan el magun han ils specialists era fatg stem sin eventualas malsognas ni era deformaziuns per exempel d’organs. Ils pèschs unfri per la scienzia stuevan esser fritgeivels per la lavur da perscrutaziun. Quei vul dir tals cun ina mesira da dapli che 24 cm, pia ina vegliadetgna cun dapli che treis ni quater onns. Lavur sur treis onns En pliras parts dil project che suondan ils proxims rodund treis onns vegn fatg ulteriuras examinaziuns. «Igl institut vegn ad intercurir l’aua ni era la vivonda en quella, pia aschidadir igl entir sistem biologic dil Rein. In factur ch’ei da prender sut la marella ei segiramein era il quantum d’aua e las temperaturas da quella. Persuenter vegnan ils collaboraturs da quel aunc a vegnir pliras ga en Surselva.» Cun resultats concrets da quei project quenta Roland Tomaschett ch’ei involvius stretgamein el project pér en rodund treis onns. Il project lantschaus en Surselva ei unics. Cugl institut Hydra da Constanza collaborescha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun gia dapi onns. «Senza in menaschi specialisau sin quei sectur fuss in tal project buca pusseivels», di Roland Tomaschett. In menaschi specialisau Hydra a Constanza ch’ei incumbensaus cul project, ei dapi igl onn 1987 in menaschi reuniu da plirs d’instituts e biros specialisai. Quella reit da survetschs e perscrutaziun dispona da gronda cumpetenza sil sectur dall’aua ed igl ambient. Las filialas da Hydra a Constanza e S. Gagl ein partenaris d’universitads, posts specialisai e fatschentas dalla Germania, Svizra, Austria, Liechtenstein ed Italia. Ils specialists cusseglian era cumissiuns per la protecziun dallas auas, parcs naziunals e menaschis privats en damondas dall’ecologia dall’aua e dil nez da quella. Leutier s’audan monitorings dalla biologia, controllas digl effect, concepts e perscrutaziuns dall’ecologia dils pèschs, revitalisaziuns da flums ni era projects encunter aua gronda. La sanaziun dalla forza hidraulica per exempel cun damondas dall’aua restonta s’auda tier las cumpetenzas da quella reit aschi bein sco lavurs da sfunsar, cun dronas e roboters sut l’aua. Pèschs per la perscrutaziun Cun agid d’in project el Rein anteriur en Surselva duein ils motivs per la digren dalla populaziun da pèschs vegnir erui. El decuors dils proxims treis onns duein novas enconuschientschas vegnir fatgas. Hans Huonder/FMR Dapi onns sereducescha il diember da pèschs els flums el Grischun. Daco che quei ei aschia san ins buca. Per eruir quels motivs ha igl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun lantschau in grond project che cuoza treis onns. Hydra da Constanza ha l’incarica d’intercurir il Rein anteriur. Il venderdis vargau ei in’emprema part pratica vegnida fatga. En treis parts dil Rein a Vuorz, Zignau e Surrein ei vegniu pigliau pèschs. Diesch da quels ein vegni unfri per la perscrutaziun. Els ein vegni examinai entochen sil pli davos detagl. «Per quella lavur havein nus tschercau loghens dil Rein cun differenta structura, pia ina schelta representativa per las cundiziuns che nus havein cheu pertuccont topografia ni era ecomorfologia», di Roland Tomaschett ch’ei cau dalla survigilonza da pesca dalla Surselva. Roland Tomaschett. Cun agid d’anodas – pia indrezs cun electricitad – vegnan ils pèschs pigliai. Cun excepziun da diesch ei tuts puspei vegni relaschai ella libertad. Specialists da Hydra fan lur lavur a Surrein spel Rein. Diesch pèschs ein vegni intercuretgs da rudien, era sin eventualas malsognas.

Dumengia ha la cuminonza all’urna da Flem decidiu d’engrondir il baghetg dalla scoletta e da sligiar cunquei il problem da plaz. Daferton ei la suprastonza communala vidlunder da sligiar il proxim. Ils 15 da matg ha il pievel da prender posiziun pertuccont la cumpra dalla casa dil club da skis Foppa. Ei va per cuosts maximals da 5 milliuns francs. Denter 2010 e 2020, pia duront diesch onns, ha la populaziun da Flem giu da s’occupar savens cun projects turistics. La serrada dalla pendiculara da Cassons e novas ideas per arver il territori encunter Segnes e Sardona han evocau grondas tubulenzas. Igl ei stau ina perioda pauc prosperonta. Il president communal niev Martin Hug ha surpriu l’entschatta 2020 il tgamun dalla vischnaunca cun ina equipa nova ell’executiva. Quei ha purtau moviment els projects turistics. Daferton ei ila nova colligiaziun avanzada, questa stad eis ei previu d’entscheiver a baghegiar la teleferica Flem-Foppa-Stargels. Tochen gl’atun 2023 duess era l’etappa Stargels-Camona Segnes, culs bratschs encunter Nagens ed Ils Cugns, esser fini. Cun agid dalla Cassons SA En connex cull’avertura dall’Arena tectonica Sardona vul la suprastonza rinforzar Foppa sco center per purschidas turisticas. Emprema mesira eis ei da garantir l’immobiglia. Dapi 1948 colligia ina sutgera ils cuolms cun tegias e clavaus sur Flem, igl ei stau gl’emprem territori da skis dil liug da cura. La sutgera Foppa-Naraus ha sviluppau Foppa sco basa da stad e d’unviern. Cheu ein runals d’affons e pistas da scursalar, ina reit da sendas va en tuttas direcziuns. «Cull’avertura dall’Arena tectonica Sardona savess’ins posiziunar da niev il territori Foppa-Spalegna», scriva la suprastonza communala en sia communicaziun ufficiala. Ella propona che la vischnaunca politica dueigi cumprar la casa dil club da skis a Foppa. La terrassa dalla casa dil club da skis si Foppa ei occupada stediamein. La cumpra dueigi esser pusseivla cun agid dalla vischnaunca burgheisa. Lezza ei proprietaria dall’entira parcella Foppa/Crap la Foppa (mira box/scaffa). Igl ei previu da segirar la casa dil club da skis cull’ustria per saver adattar gl’areal als basegns futurs. Ils 28 da mars 2022 envida la suprastonza communala da Flem ad ina orientaziun en caussa. Ella puntuescha che la societad Cassons SA hagi gia cumprau l’immobiglia – e buca vischnaunca politica e vischnaunca burgheisa. La societad d’aczias disponi dalla liquditad ed ella seigi stada pli libra da reglar las formalitads administrativas. Il suveran da Flem decida ils 15 da matg 2022 all’urna la midada da maun dalla Cassons SA tiel maun public. Sulettamein cul consentiment dil pievel vegn la fatschenta realisada. Suenter che vischnaunca politica e burgheisa ein importadas sco possessuras, vegn la casa sanada levamein e reaviarta silla stagiun d’unviern 2022/23. La «Berghaus Foppa SA» ei sligiada Foppa e Crap la Foppa sur Flem ei ina pastira stendida da rodund 50'000 m2 denter ils cuolms privats e la greppa encunter Tarschlims. Las relaziuns da proprietad dalla casa Foppa ein detg cumplexas. L’entira parcella ei proprietad dalla vischnaunca burgheisa da Flem. Silla part giudem ha il Club da skis da Flem baghegiau gl’onn 1961 en lavur cumina sia casa dil club. La vischnaunca burgheisa haveva concediu leutier in dretg da baghegiar. Per munconza da finanzas ha il club da skis buca saviu cumprar lezza gada quei dretg aschia ch’ins ha fundau ina cooperativa «Berghaus Foppa». Sin quei han ils commembers finanziau e baghegiau la casa cun ustria e terrassa ella proxima vischinonza dalla staziun dalla sutgera Flem-Foppa-Naraus. 1993 ei la cooperativa sesligiada ed ina societad d’acziunaris ha surpriu l’immobiglia. Werner Kreis ha presidiau il cussegl d’administraziun, Stefan Wehrli e Christian Zollinger eran commembers, la maioritad d’aczias ha Toni Helbling giu. Il schaner 2022 ha quella societad vendiu la casa alla Cassons AG, vid quella ei la vischnaunca da Flem participada cun 43,8 %. Suenter la vendita ei la Berghaus Foppa AG actualmein en liquidaziun.

Gl’unviern current 2021/22 san ins appreziar. Igl ei numnadamein in dretg unviern che fa plascher a turissem e sport d’unviern. Miez fevrer annunzian las empremas fluras da neiv denton gia la primavera. Aunc avon in meins e miez, da Daniev, era la cuntrada zugliada en neiv ed il terren schelaus stagn e bein. Amiez gl’unviern han ins saviu admirar flurs da glatsch vid finiastras e cambrida zugliada sur la cuntrada. Dapi Buania creschan ils gis puspei ed ussa, miez fevrer, ha il sulegl gudignau forza. In ni l’auter spetga vess dad ir avon casa per mirar sch’enzatgei catschi gia. En loghens schurmegiai drizzai viers sid ei quei per ordinari mintg’onn il cass entuorn sogn Valentin. Aschia era uonn. En quei iert a Sagogn san ins admirar las empremas fluras. L’emprema da tuttas ha lu era in num caracteristic: flura da neiv, bransina da neiv, scalin da neiv ni auters nums populars. Gl’ufficial ei galantina da neiv, quei analog al num latin Galanthus nivalis. Aunc nuot verd, mo ina gruppa da flurs da neiv decorescha il terren. La galantina po strusch spitgar da catschar siu tgau tras la neiv. Naven dil fevrer flureschi ella, informescha la litteratura dil fatg. La flura consista dil tgau alv cun treis fegls circumdonts e treis interns che pendan vid in nuv verd. Als insects che selaian carmalar dil sulegl ord lur refugis furnescha la galantina gl’emprem nutriment. Tgi che ha peda d’observar, duei far attenziun co mustgas ed era emprems aviuls sgolan en rabattas entuorn gruppas da fluras da neiv. La galantina ei ina representanta dalla famiglia dallas narcissas. Il nuv verd ed il tgau enclinont regordan alla derivonza. Quella sempla flura scumbeglian ins cun ina parenta, la galantina tumpriva. Lezza cumpara pér il mars e siu num tudestg Märzenbecher renda attent ch’ella ei pli tardiva che la sora pintga, la mudesta galantina.

Victoria encunter Schaffusa .... Igl emprem giug han ils Desertina Bulls dau encunter Schaffusa. La devisa era clara, quei giug sto l’equipa da casa gudignar. Las Sursilvanas han teniu ault il tempo e mess spert sut squetsch igl adversari. Aschia sa Gada Cathomas sittar igl emprem gol pils Bulls suenter in sbagl en la defensiva dallas adversarias. Ella 5avla minuta sietta Noemi Zanin il 2:0 sin pass da Gada Cathomas. La finamira era da metter las adversarias vinavon sut squetsch ed alzar il resultat avon pausa. Quei ha denton buca funcziunau. Tschun secundas avon la fin vegn Schaffusa da marcar il pari 2:2. Suenter pausa ein las Sursilvanas puspei pli concentradas ella defensiva e laian neginas caschuns allas adversarias. E sch’ina balla anflava la via tras la ferma defensiva tegn il goli dils Desertina Bulls, Livia Cadruvi, quels siets senza problems. Cun bunas cumbinaziuns vegnan ils Bulls adina puspei tier fetg bunas caschuns dad ir en avantatg. La balla leva denton buca ir en gol. Ella 32avla minuta survegn Corina Venzin in pass da Gada Cathomas, cugliuna l’entira defensiva da Schaffusa e porta l’equipa sursilvana en avantatg cun in bi siet egl anghel. Uss ei il nuv sesligiaus, ils fans portan la giuvna equipa da Mustér en in regl. Ella 34avla minuta sieta Noemi Zanin siu secund gol dil di. Mo duas minutas pli tard vegn Gada Cathomas da sittar in bi siet ch’il goli lai rebatter. Anica Seiler reagescha il pli spert e vegn da smacar la balla sur la lingia. Aschia ha l’equippa romontscha gudignau igl emprem giug claramein cun 5:2. ….. ed encunter Wängi Cul proxim adversari oriund da Wängi havevan ils Bulls aunc aviert in quen, damai ch’ellas havevan spiars gliez giug ella prerunda cun 0:3. Avon ina grondiusa culissa e massa fans dils Desertina Bulls eran las damas motivadas sco aunc mai. Ellas entscheivan il giug sco ils pumpiers. Aline Cajacob cugliuna l’entira defensiun da Wängi, dat in bi pass avon gol nua che Anica Seiler spetga exact el dretg liug e sa sittar suenter igl 1:0 per las Sursilvanas suenter diesch secundas. Ella 5avla minuta sieta Gada Cathomas il 2:0 sin pass da Corina Venzin. Il giug vegn pli agressivs e las adversarias vegnan tier ina ni l’autra caschun da sittar igl emprem gol. Ursina Venzin, en gol tiels Bulls, parescha denton tut quei che vegn sin siu gol. Suenter pausa aulzan las Sursilvanas aunc ina ga il tempo. Ella 27avla minuta dat Ramona Venzin in bellezia pass sur gl’entir plaz ora sin Annalea Candinas che trapla il goli da Wängi cun in siet tras las combas. 3:0 pils Desertina Bulls ed ils aspectaturs ein fascinai dallas giuvnas sursilvanas. Cuort suenter dat Wängi la risposta e sieta igl 1:3. Ei vegn aunc ina gada interessant. Ins senta la tensiun el Center Fontauna. En gol dils Bulls ha ei aunc dau ina midada per che tut ils golis hagien la caschun da mussar lur potenzial avon igl agen publicum. E quella caschun ha Mila Demont nezegiau. Cun miraculusas paradas tegn ellas las indigenas el giug. Treis minutas avon la fin decida Alexandra Flepp il giug cun in ferm siet egl anghel. Desertina Bulls 4:2 encunter UHC Wängi. UHC Desertina Bulls cun Alexandra Flepp, Aline Cajacob, Anica Seiler, Annalea Candinas, Aurelia Giger, Aviva Mazzetta, Chanel Monn, Corina Venzin, Estella Mazzetta, Fabiana Bearth, Gada Cathomas, Ilu Demont, Jana Caduff, Livia Cadruvi, Mila Demont, Milena Derungs, Noah Giger, Noemi Zanin, Ramona Venzin, Tamara Derungs, Ursina Venzin, Silvan Giger. Las damas dil Club d’unihoc Desertina Bulls han festivau duas victorias avon agen publicum.

El rom dalla retscha d’arranschaments «Cultura Vuorz/Waltensburg» concertescha Ann Nielsen sonda proxima, ils 19 da fevrer 2022 allas 20.15 el hotel Ucliva. La cantautura oriunda dil Danemarc habitescha a Vuorz. Cun sia ferma vusch da soul-blues ed atgnas cumposiziuns procura ella per in’interessanta atmosfera da concert. Sonda proxima vegn ella accumpignada da Tumasch. L’entrada ei libra, ei vegn arranschau ina collecta. Damai ch’il diember da plazs ei limitaus vegn ei supplicau da s’annunziar. www.cultura-vuorz.ch.

Bike ei daventau ina part integrala ed indispensabla dalla purschida turistica da stad da biaras destinaziuns. Quei ei era il cass el Grischun. Mo buca mo ils turists ein ciclists fervents, era ils indigens. Suenter viandar ed ir cun skis ei l’activitad cun velo sin plaz treis dils sports ils pli populars da Grischunas e Grischuns. 42,3% dalla populaziun grischuna nezegia il velo per far sport. Mo pauc pli pintga ei la cumpart svizra cun 42%. Tenor ina retscherca da «Studi da sport Svizra» ei 7,9% dalla populaziun svizra activa cun mountainbike, el Grischun munta quella cumpart schizun a 14,2%. Ella media passenta in biker 25 dis per onn sin siu vehichel cun duas rodas, tschun da quels en in’autra regiun. Collaboraziun da plirs partenaris Tujetsch e Mustér che coopereschan stretgamein sil sectur turistic tilan ussa era pil medem sughet ellas investiziuns dall’infrastructura da bike. Quei fan las duas vischnauncas communablamein cullas Pendicularas Mustér SA che han gia realisau in «Flow-Trail» da Gendusas a Caischavedra ed il «Skillspark» a S. Catrina. La finamira dils treis partenaris ei d’investar communablamein en ina purschida da stad attractiva e multifara. Gia la stad vargada ha la vischnaunca da Tujetsch concediu in credit da 330 000 francs per la migliur da sia infrastructura da bike ed ussa sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Mustér dil project a Mustér. La suprastonza communala presenta il project culla migliur d’in tschuppel vias e sendas adattadas per bike e damonda persuenter in credit da 475 000 francs. In tschuppel sendas La gronda part dallas vias e sendas dil concept da bike exista gia. Tuttina ston las biaras vegnir adattadas ni sanadas. Tenor il plan che la vischnaunca presenta al cussegl da vischnaunca sto la senda da Péz Plaun Grond Bostg vegnir construida da niev aschi bein sco la senda da Plaun Menisch a Pardi. Per part sto era la senda da Fontanetta a Sontga Catrina vegnir baghegiada da niev, surtut denton adattada. Ina sanaziun fa da basegns tier la Senda Pauli Caischavedra – Bostg, Mises dil Bostg – Prau sura, Bostg – Mises dil Bostg, Pardi – Crap Furau – Plaun Panazauns, Clavadials – Run Lutz, Fuortga – Val Mala – Turtengia, Pardi – Fontanetta, Vergera e la runda da Laus/Caischavedra. «En special setracta ei da slargar ed adattar las sendas e vias, en singuls loghens era da segirar scarpas. Mo lu era da procurar per plazs nua che viandonts e bikers san secruschar», di il cau dall’infrastructura communala, Ervin Maissen. Igl ei previu d’entscheiver cullas lavurs tenor prioritad uonn e da terminar las davosas igl onn 2024. Per part ein las sendas e vias successiuns ni meinan en quellas da Tujetsch. «Las lavurs vegnin nus a surdar. Il mument preparein nus ils documents d’offerta. In specialist da vias da bike vegn allura ad accumpignar las lavurs. La concepziun da vias da bike ei era adina empau ina caussa da sentiment», puntuescha Ervin Maissen. Ina pa rt dil traffic plaun Sco quei che la suprastonza communala constatescha el messadi per mauns dalla seduta dil parlament da vischnaunca fatschenta l’infrastructura turistica permanentamein las instanzas communalas. «Cunzun sil sectur dil traffic plaun ha la vischnaunca fatg ils davos onns investiziuns considerablas. La vischnaunca ha augmentau las expensas el manteniment dall’infrastructura turistica digl onn 2017 agl onn 2020 per 38% sin annualmein biebein 250 000 francs. Vidlunder vegn la lavur dil menaschi tecnic ella dimensiun da 180 000 francs. Pigl onn 2020 seresulta ordlunder ina summa totala da 439 000 francs. En quella summa ein las investiziuns sco ella nova senda Cuolm da Vi – Stgeinas, respectiv prestaziuns directas ed indirectas en ulteriurs menaschis sco bus local, Center Fontauna ed auter buca cuntenidas», constatescha la suprastonza communala. En vesta als mieds finanzial limitai seigi ei buca pusseivel da far tuttas investiziuns giavischeivlas, ei hagi num tschentar prioritads. Ina da quellas ei la purschida da bike. «Nus havein ideas pertuccont il traffic public cun cuosts da rodund tschun milliuns francs. Ina ei la senda tiels mulins d’aua a Cuflons, in’autra il passapei da Raveras ora ni lu era migliurs dil trassé dalla loipa», di Ervin Maissen. La stad vargada ha il campiunadi svizzer d’e-bike giu liug a Mustér. Igl avegnir duei la purschida pils ciclists vegnir migliurada e cumpletada en collaboraziun culla vischnaunca da Tujetsch e las Pendicularas Mustér SA.

Ils 7 da schaner 2022, il di da s. Valentin, patrun baselgia da Pigniu, vein nus accumpignau alla fossa giu Turitg Margrith von Castelberg-Stutz. Avon varga 60 onns ha ella giu cumprau ina casa si Pigniu. Ella passentava leu regularmein las vacanzas e tschintschava adina puspei da siu paradis el vitg al pei dil Veptga. Sin la via da sia veta Margrith von Castelberg-Stutz ei naschida ils 30 da november 1930 a Hombrechtikon, en ina famiglia da siat affons. Siu bab veva in bein puril ed ina fatschenta da baghegiar. Sia mumma era savens malsauna. Gia baul ha la Margrith stuiu surprender responsabladad. Ella ha empriu da hostessa tier la Swissair. Ils numerus viadis han dau ad ella la pusseivladad d’emprender d’enconuscher bia tiaras e culturas, enzatgei che ha adina interessau la trapassada. Sin in da quels viadis ha ella entupau Carlo von Castelberg ed ei daventada la secunda dunna da quei renomau giurist ed um da fatschentas, derivonts dalla schlatta nobla dils de Castelberg da Mustér. Suenter l’activitad sco hostessa ha Margrith von Castelberg aviert egl edifeci «Haus zum Till», damaneivel dalla Plazza Bellevue a Turitg, ina fatschenta d’antiquitads. Amatura d’art e cultura Quella fatschenta d’antiquitads ei era daventada ina canorta per persunas illustras digl art e dalla cultura. Grondas persunalitads dalla scena da cultura da Turitg e d’autrora ein serimnadas en quei ambient ed han fatg cusseida: scribents, picturs, curaturs, politichers e biars auters. Mo er lur habitaziun agl Utoquai, directamein sper il Lag da Turitg, ei daventada in liug da sentupada per glieud da renum, sco per semeglia il pictur Marc Chagall. Margrith e Carlo von Castelberg eran hospitonts e tgiravan ils contacts e las amicezias. Margrith e siu consort, er el in grond amitg digl art, ein adina i alla tscherca dil bi e dil bien ella veta. Els han fatg numerus viadis communabels pigl entir mund entuorn, mo er el Grischun, a Mustér, nua ch’els han passentau bia da lur temps liber. Lur amur per la Surselva ei carschida ad in crescher e culs onns avanzai ei la casa da vacanzas si Pigniu daventada per els il liug da paus e ruaus. Amicabladad, la noda-casa Margrith e siu um eran carstgauns da nobla tenuta e da spért aviert, mudests, tolerants ed ordvart amicabels. Cu els entupavan enzatgi sin via, schevan els in pèr plaids beinmanegionts e curteseivels. L’amicabladad era la noda-casa da quei pèr da Turitg. Els ruassavan magari el sulegl dalla sera sin lur sutgas avon casa e miravan viers la vastadad da Sursaissa, e sch’enzatgi passava sperasvi, fagevan els in segn da salid e simpatia. Il Carlo scheva magari cun humor: «Jeu sun cheu en vacanzas tier mia dunna.» La Margrith era medemamein ina gronda amatura da fluras e verduras. Ella tgirava cun plascher e pissiun siu iert che splendurava en tuttas colurs. E meinsvart scheva ella: «Nus vivin cheu en in paradis, tgei dat ei pli bi?» Il cumiau Suenter la mort da siu um Carlo, igl avrel 2006, eis ei vegniu sul en la veta da dunna Margrith. Ella ha pitiu tochen la mort da quella sperdita. Tuttina s’interes­sava ella aunc adina per quei che succedeva sil camp dalla cultura e savens er per la historia dil vitg, mo ins senteva che las forzas mavan a digren. Ils confa­miliars, ils affons da Carlo von Castelberg, han susteniu ella e las duas dunnas Melinda Fürer e Wilma Marty han tgirau ella cun grond quitau, aschia ch’ella ha astgau star en sia habitaziun a Turitg tochen sia mort, ils 12 da december 2021. La stad vargada ha Margrith von Castelberg fatg per la davosa gada ina viseta si en sia casa a Pigniu. Sche jeu mon sper la casa vi, sundel jeu trests, perquei ch’ils barcuns ein serrai. Mo jeu sun segirs ch’ella ei arrivada da siu paradis terrester si el paradis celestial.

Gl’onn vargau han Ricarda Caderas e Gerda Zurkirchen fundau in project cumineivel. Quel includa quasi gl’entir vitg da Luven. Il num respectiv tetel «Berg-Luft» tradescha pauc d’ina purschida alternativa. Mintga vitg dalla Foppa ei auters e sedifferenziescha da tschels. Il caracteristic da Luven ei ch’il vitg para sco taccaus ella costa lada dil Péz Mundaun. Casas brin-neras e clavaus sefultschan in en l’auter, oriundamein era Luven in vitg serrau. La meglieraziun ha lu aviert la spunda viers la via lumneziana, leu ei oz il quatier Sut Curtgins cun casas d’ina e pliras famiglias. «L’autenticitad ei aunc adina gronda», declara Ricarda Caderas-Vinzens. Ella ei carschida si a Luven e viva leu cun sia famiglia. Ses affons ein carschi e la mussadra da scoletta ha nezegiau ils onns vargai per seperfecziunar. Ina scolaziun supplementara ha ella terminau cul diplom da coach e supervisura. Ella sustegn ed accumpogna persunas ch’enqueran gl’agen potenzial. Culla populaziun «Biars che vegnan tier nus a Luven sesentan sco en in igniv schurmegiau», manegia Ricarda Caderas. Uniun da giuventetgna, l’uniun da dunnas, las Fontanivas, sco era l’Uniun da pistrin porschan activitads, ils 160 habitonts s’entaupan ed ins s’enconuscha. Ensemen cun ina conhabitonta ch’ei vegnida si dalla Bassa vul Ricarda Caderas trer a néz quei potenzial. Biars onns ha Gerda Zurkirchen luvrau ell’economia el cantun Zug. Il pign igniv Luven ei per ella in pign parvis. Omisduas, Gerda Zurkirchen e Ricarda Caderas, ein trenadras e accumpignadras da teams e persunas singulas. Gl’onn vargau ein ellas sedecididas d’instradar il project communabel «Berg-Luft» cul vitg e la populaziun. Era a Luven san ins buca viver mo dall’aria fina. Biars penduleschan mintga gi a Glion ni pli lunsch. A Luven sez lavuran tschun purs da vaccas ed in da nuorsas, ei dat ina resgia, ina pensiun, l’ustria Stiva Biala, in architect, ina coiffeusa ed ulteriuras fatschentas pintgas cumpletteschan las structuras economicas. Ricarda Caderas e Gerda Zurkirchen vulan sustener quella varietad. Ruaus e distanza La davosa jamna da schaner han ellas beneventau a Luven ina pintga gruppa da persunas ch’ei separticipada ad in’jamna d’experientschas persunalas. «L’jamna porta ruaus e distanza e muenta zatgei persistent», circumscriva Gerda Zurkirchen il project. In team da diesch persunas dil vitg, cun purschidas differentas, ei involvada. Participontas e participonts han saviu seviver ella cuminonza da Luven. «Noss’jamna concentrada ha menau quella glieud ord lur mintgagi anonim», declara Ricarda Caderas. La halla da gimnastica da Luven ei stada la basa dall’jamna da vacanzas. Las menadras e menturas han purschiu mintga gi in ritual matutin e l’assistenza alla gruppa. Las singulas persunas han saviu separticipar – adina cun glieud scolada dil vitg – a lecziuns da yoga, ellas han saviu ruassar e seschar tractar. «Il program ei sapientivamein buca staus surcargaus», declara Ricarda Caderas. Las persunas ein quasi «s’approfundidas» en Luven. Discuorer e anflar sligiaziuns per la situaziun persunala, sesluccar cun massaschas e cosmetica, in luvratori da teisser, sco era ina tura d’unviern han cumplettau la dimora a Luven. Diesch purschidas «Luven ei in liug dil plascher e dalla cordialitad, per quei concept ei quei vitg sco fatgs», ha in participont scret. Igl ei ina persuna che viva e lavura en in’auter ambient e ch’enconuscheva buca il sentiment d’ina cuminonza pintga. Gerda Zurkirchen puntuescha ch’ella sezza hagi sentiu semegliontamein cu ella habitavi giu la Bassa e vegnevi si Luven en vacanzas. La gruppa ch'ei associada el project "Berg-Luft", da sen. Myriam Pelican, Dora Orfei, Irene Camenisch, Gerda Zurkirchen, Babina Cavegn, Gabriela Goll, Ricarda Caderas, Urs Nussbaum, Anne Claudel e Gabriela Hurschler. Silla foto mauncan Linda ed Andreas Schlegel, sco era Petra Nussbaum. La gruppa dil project «Berg-Luft» ha pernottau e luvrau el vitg, ella ha empriu d’enconuscher diesch purschidas alternativas, tuttas tgamunadas da habitonts dil vitg. L’indigena Ricarda Caderas e la neoindigena Gerda Zurkirchen han accumpignau ils participonts. «Il concept da quei project a Luven ha potenzial. Jeu sun sesentida dacasa sco en ina famiglia, sco turista usitada san ins mai far quell’experientscha», ha ina dallas participontas commentau sia immersiun dalla davosa jamna da schaner a Luven.

Cun 56% gi il suveran NA al «pachet da mesiras per las medias». Uss vegn analisau pertgei che la lescha hagi fatg naufragi, era el Grischun ed el Tessin. Clar ei ch’ei drova l’independenza redacziunala. Quei seigi buca stau formulau avunda concret ella proposta, en general scretta memia libra. Enqualin manegia che la lescha seigi stada in schliet cumpromiss, po esser. Igl ei curdau en egl ch’ils concerns da medias che havessen tut tenor interpretaziun dalla lescha survegniu 70% dallas subvenziuns. Ina campagna da desinformaziun hagi influenzau il suveran. Mo la vusch dils cauredacturs e dallas cauredacturas da gronds concerns che han priu posiziun a favur dil safety pack per liberar las paupras medias era pauc credibla. Pauc credibel era medemamein la campagna bilingua dil comité «Ja zur Vielfalt/Oui à la diversité» – ina campagna per dapli diversitad menada quasi mo en dus lungatgs naziunals. Buca mo il romontsch mobein era il talian, il Tessin ed il Grischun, han ins risguardau mo agl ur. Per spargnar il translatem dil huz che procura mo per dapli lavur. Ina buna campagna locala han ins denton viu, era bunas brevs da lecturs per romontsch. Quei ei denton ina pintga part ch’ins contonscha cheutras. Nus seregurdein: Las medias ein en ina crisa. Davos la campagna dils gronds concerns ei quei prest iu en emblidonza. Mo era el Grischun: Lungatg principal da nossa campagna trilingua era il tudestg. E quei risguardond tut correct la reparticiziun procentuala dils lungatgs ufficials: Tudestg, romontsch, talian. Aschia eran placats tudetgs omnispresents als Grischuns; per l’ina cul «JA» grazia alla campagna naziunala e per l’autra cul «JA» prominent dalla campagna trilingua. – «Nus Romontschs essan dacasa ell’entira Svizra.» Il problem ei ch’in text romontsch contonscha probabel buca tuts, cuntrari. Ozilgi essan nus tuts bilings. Avon la «tegia nordica» emposta in Romontsch per tudestg tier ina Romontscha sia suppa. Nossa gronda schanza che nus havein ei che nus gudin simpatias ell’entira Svizra e savein s’informar dapertut. Nies mund ei ozilgi bia pli colligiaus e nus essan dapertut dacasa: els cuolms ed ella Bassa, els vitgs e marcaus e leu stuein nus vegnir contonschi. Semegliont ils Tessinès, d’in tipic cantun da migraziun, uss cun in access aunc pli spert a Turitg che nus. Il pievel ch’ei disaus il pli fetg cun subvenziuns ei staus ruasseivels. Dasperas havessen gest nus Romontschs cun nossa expertisa saviu explicar, con bunas che las medias romontschas ein, malgrad ch’ellas ein cumpletamein dependentas dil stadi e dalla beinvulientscha dil suveran svizzer. Sche nus fagein schon il cunegl d’experiment per la naziun, lu duessen nus era vegnir risguardai. Nus astgein buc acceptar quei svilup, gest uss cu nus tuts essan bilings stat nies lungatg sin cupitgar. Sch’ins vegn buca salidaus per romontsch el mument ch’ins entra ell’ustria, en stizun ni el museum ei ina caschun dapli svanida da saver duvrar nies lungatg ordeifer il ravugl famigliar. Dasperas stuessen nus pretender risguard per nies lungatg minoritar. Gest enteifer las partidas che stattan en per dapli diversitad, sto quei era includer la diversitad linguistica. Ei drova buc in program special per ils davos Romantschs en lur reservats alpins, mobein ina campagna che contonscha tuts: Romontschs e Tessinès ch’ein dacasa ell’entira Svizra sco era lur simpatisants. Nus duvrein egualitad enteifer ils quater bratschs linguistics che fuorman la Svizra e cunzun egualitad el cantun triling, nua ch’ils lungatgs latins duessen enramar il tudestg enstagl da pender vi da quel sco duas cadeinas liungas che negin drova – ni savess enzatgi numnar si ils quater tetels sur dils quals nus havein gest votau senza consultar rtr.ch? Uolf Candrian da Sagogn doctorescha a l’Universitad da Basilea davart las chasas purilas en il museum Ballenberg. El è president da la PS Surselva. Uolf Candrian

Per entscheiver, jeu hai ina fleivlezia per caffè e quei ha in motiv. Gia ils geniturs ed las tattas ed ils tats dad omisduas varts havevan bugen quella bubronda. In dils tats scheva magari: «Senza in bien caffè la damaun vegnel jeu buca sin turas.» Ch’il caffè ei atgnamein in product da provegnientscha africana (Etiopia) ei mai stau in tema tier nus. Ignoranza ni indifferenza? Quei sai jeu buca dir. Il principal ei stau ch’el era adina avon maun. Ozildi dat ei tier nus buca scartezia da quei product da gudiment e mintgin/a sa seprestar il consum da quei elixir senza remiers da cunscienzia excepiu quels/quellas che piteschan da disturbis dil cor ni da pressiun dil saung aulta. Malgrad che caffè cuntegn la vitamina niacin eis el buc in mied curativ. Ch’el ha in effect animont e stimulont ei denton indispiteivel. Cu mia provisiun da caffè smanatscha dad ir a fin, fetschel jeu ina viseta tier dunna Xenia ch’ei la loscha possessura (e medemamein la suletta vendidra) d’ina fatschenta cun in assortiment tut aparti: Termagls, cudischs da maletgs per affons ella vegliadetga prescolara, cartas postalas per mintga gust, artechels decorativs per la habitaziun, regals per mintga occasiun e da tutta sort rauba dil tip schnic schnac. Ultra da quei – Dieus seigi ludaus – venda ella caffè. Per dir la verdad in buontad caffè. E quel ei aunc bio e fairtrade. Tgei vulan ins dapli? Pervia da sia sur­vetscheivladad e siu agir professiunal ha Xenia bia clientella da tschep. Oravontut il schnic schnac ei tschercaus. Miez schaner er’ei puspei aschi lunsch. «Il caffè tonscha sil pli per treis scadiolas», vai tras il tgau a mi. Neras uras da far ina viseta tier Xenia. Essend ch’il negozi era quasi vits (mo duas giuvnas irresolutas alla tscherca da sappi Dieus tgei) ha la ­Xenia giu peda da tradir a mi ch’ella hagi 2021 vendiu ina tonna caffè. Buca melli kilos. Na, ina tonna. Quei ha fatg impressiun. A caschun d’ina ulteriura viseta l’entschatta da fevrer hai jeu lu surdau ad ella in matg flurs schend empau salop e parzialmein sin engles: «Sas ­Xenia, ti fas propi a good job.» Ella ei selegrada ed ha envidau mei ad in espresso. Quei che pertucca mei, jeu fetschel miu caffè en pliras modas: culla maschina da caffè ni culla honta «french press». E buc il davos culla «cezve», in vischi special per far caffè ferm. Quella varianta ei fetg derasada per ex. denter Grecs,Tercs e Caucasians. Ed el Caucasus hai jeu per l’emprema gada fatg enconuschientscha cun quella varianta. La Xenia ha ina buna maschina da moler fava ed ella «fa siu job» cun anim e cumpetenza. Sezza preferescha ella espresso e cappucino. Cul matg flurs hai jeu buca vuliu far belbel. Jeu sun semplamein dil meini che la clientella duess da temps en temps d’ina maniera u l’autra exprimer siu engraziament, sche qualitad dalla rauba e servis constattan.

Resultats dalla retscherca davart il process Igl atun vargau ei vegniu instradau era egl uestgiu da Cuera ina retscherca ell’enzenna dil process sinodal ella Baselgia catolica. Priu part da quella han ella diocesa 216 gruppas da dialog cun en tut 1472 persunas. Igl Institut da perscrutaziun gfs a Berna ha priu notizia e valetau las rispostas e posiziuns e constatau zacons interessants fatgs. In emprem facit: Participontas e participonts alla retscherca giavischan ina Baselgia ch’ei fetg aviarta e plein capientscha era per ils carstgauns che han aunc buc anflau Diu. Quei che quenti la finala seigi il sentiment da s’udir tier quella Baselgia. La reacziun dad uestg Bonnemain Ils resultats dalla retscherca ha Giusep Maria Bonnemain, uestg da Cuera, ­discutau ils 2 da fevrer, da Nossadunna da candeilas, pil di dalla veta consecrada, cun representants e representantas da claustras suenter haver salvau in survetsch divin ella catedrala. Il «newsletter» jamnil dalla Baselgia catolica da Turitg dils 4 da fevrer citescha sco suonda il cau diocesan davart la retscherca: «Igl ei gia tschun suenter las dudisch, mo aunc buca memia tard. Co la Baselgia diocesana ei da spindrar pertucca nus tuts. La polarisaziun en duas tendenzas ei denton semussada ina gada dapli claramein. Ei dat ina maioritad da cartents che spetgan biaras midadas ella Baselgia. La ­minoritad tegn denton la Baselgia diocesana per memia pauc veramein catolica.» In grond foss denter Baselgia e basa Ella posiziun communicada ei denter auter era da leger: Denter la Baselgia catolica sco instituziun e la basa dils fideivels existi in grond foss. La cardientscha ella basa vegni adattada allas relaziuns da viver dad oz e stetti en cuntradicziun cun la ductrina. Quei caschuni tier certas gruppas da dialog grondas irritaziuns. Pigl uestgiu da Cuera ei vegniu diagnosticau ch’ei detti ina bloccada pertuccont refuormas. Biars da quels ch’ein s’exprimi sesentan buca pli pri serius dalla Baselgia, ein decuraschai ed hagien resignau. Mo ei dat era vuschs che giavischien che la Baselgia puntueschi pli fetg las valurs e normas tradiziunalas. Ils pli gronds plazzals vesan quels che han priu part dil dialog sin plaun diocesan ella «relevanza dalla participa­ziun». Dialogs hagien bein giu liug. Mo els seigien stai senza consequenzas ed ins seigi buca vegnius prius serius. Quei hagi menau onns ora a resignaziun. Pil svilup dalla Baselgia catolica seigi ei absolut decisiv da saver clar e bein tgei parts organisatoricas che seigien da tractar e da declarar e tgeininas buc. Buca mo la Baselgia sco instituziun hagi da sereformar e midar, mobein era ils fideivels stoppien returnar el ravugl ecclesiastic en quels puncts persunals essenzials, nua ch’els ein sedistanziai e schizun s’alienai dalla cardientscha catolica.

Il suveran lumnezian ei s’exprimius la dumengia vargada claramein persuenter da scumandar fiugs artificials e quei da Silvester e digl emprem d’uost. La gliesta dallas vischnauncas che scamondan rachetas e petardas vegn pli e pli liunga. Vid il pareri dil suveran lumnezian datti pauc da dubitar. Cun 482 encunter 69 vuschs han votantas e votants acceptau la midada dalla lescha digl uorden public che scamonda fiugs artificials. Ina pintga porta per tuttina schar ir ina ni l’autra racheta el tschiel lumnezian resta aviarta. Per arranschaments pli pigns po la ­suprastonza communala lubir excepziuns. Las grondas fiastas da rachetas e petardas, il Silvester ed igl emprem d’uost, vegnan d’acheudenvi ad esser empau pli quietas en Lumnezia. Mo er en biaras autras vischnauncas grischunas che han scumandau ils fiugs artificials. Applicar la lescha duront Silvester drova empau sensibilitad. Biars hosps da vacanzas ein buca pertscharts dil scamond e vilentar ils hosps vulan las vischnauncas turisticas buc exnum. Scumandau sulet da Silvester La stad vargada ha la radunonza ­communala da Trin decidiu da scumandar ils fiugs artificials. In scamond che ha valiu per l’emprema ga duront la midada digl onn 2021 sin 2022. Tenor las ­explicaziuns dil president communal, Maurus Caflisch, ei quei scamond ­vegnius risguardaus fetg bein. Reclamaziuns pervia da rachetas ni petardas che han ­illegalmein embelliu la midada digl onn a Trin ein buca vegnidas ad ureglia al president communal. Scumandau ils fiugs artificials ha la vischnaunca denton sulet per la midada digl onn. «Ils fiugs artifi­cials restan lubi per la fiasta naziunala digl emprem d’uost.» Argumentau quei scamond ha Maurus Caflisch cun la tradiziun da festivar igl emprem d’uost. «Diltuttafatg havein nus buca vuliu rumper la tradiziun.» La racheta da Silvester ei importada Igl usit da festivar la midada digl onn cun fiugs artificials seigi vegnius importaus, principalmein dil turissem, gi il president communal da Trin. Discussiunau da scumandar quels fiugs artificials da Silvester sin Daniev han ins gia dapi ­entgins onns a Trin. «Buca mo pervia dalla canera, mobein era pervia dil rumien e dil prighel d’incendi.» La proposta dalla suprastonza da scumandar ils fiugs artificials ha la radunonza communala da Trin susteniu senza gronda discussiun. La vischnaunca da Breil ha medemamein scumandau ils fiugs artificials e quei buca sulet da Silvester sin Daniev, mobein era per igl emprem d’uost. Il scamond a Breil vala dapi igl onn 2019 ed il president communal Clau Schlosser gi da haver retschiert bia reacziuns positivas dalla populaziun indigena sco dils hosps da vacanzas. «En general ei il scamond ­vegnius risguardaus.» Tscheu e leu ha ei tuttina dau singulas persunas ch’ein buca setenidas vid il las reglas da giug e che han beneventau igl onn niev cun glisch artificiala e dabia canera. Tenor las ­explicaziuns dil president communal setracta ei per regla da hosps da casas da vacanzas ch’ein buca pertscharts dil scamond. «Quels legian buc il Fegl ufficial e miran strusch sin la tabla nera.» Contactar las administraziuns dallas habitaziuns La vischnaunca preveda da contactar las administraziuns dallas casas da vacanzas per ch’ellas informeschien ils hosps davart il scamond da fiugs artificials. A Breil han ils pumpiers giu da dar in’egliada sch’il scamond vegni risguardaus. Grond plascher da far da polizist han ils pumpiers para buca giu, aschia che la vischnaunca ha surdau l’incaria ad in survetsch privat da polizia. Ei setracta dil medem survetsch che ha era surpriu a Trin la lavur dalla polizia communala. La pusseivladad da punir per cass ch’il scamond dils fiugs artificials vegn buca risguardaus han domaduas vischnauncas. Entochen uss han las vischnauncas da Trin sco da Breil buca stuiu repartger castitgs. E Clau Schlosser gi che la vischnaunca vegli sapientivamein informar avon che decretar castitgs. «Sche quei tonscha buc, ston ins forsa ina ga ni l’autra lu tuttina intervegnir.»

La suprastonza communala da Sumvitg sefatschenta dalla construcziun d’ina ovra hidraulica a Cumpadials. Persuenter damonda ella la radunonza communala da mardis proxim in credit dad 1,8 milliuns francs. L’idea per quell’ovra ei naschida en connex cul project davart la sanaziun dil provediment d’aua per Sumvitg, S. Benedetg, Cumpadials e Clavadi. Quei project ei vegnius approbaus igl onn 2017. L’aua per la producziun d’energia a Cumpadials vegness menada dil reservuar a Murtès cun ina lingia da pressiun directamein entochen ella centrala che duess vegnir erigida sper la casa da scola veglia. Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi per mauns dalla radunonza communala, survess l’aua restonta – pia quella che vegn buca nezegiada els habitadis colligiai – survir per la producziun dall’energia electrica a Cumpadials. Sulet a Cumpadials fagess ei da basegns da prolunghir la lingia dil quatier Foppa entochen el liug dalla centrala previda. Per 80 tochen 160 casadas Sin fundament dallas miseraziuns dil quantum d’aua che flessegia ella stiva d’aua a Murtès sa vegnir quintau cun ina producziun annuala ell’ovra a Cumpadials da rodund 500 000 entochen in milliun uras kilowat. Aschia savess l’ovra cuvierer il diever annual da 80 entochen 160 habitaziuns. L’energia duei vegnir vendida sin fundament d’offertas ad in’ovra electrica dalla regiun. Sin fundament dils prezis d’energia actuals savess la vischnaunca quintar cun in recav brut annual ord la vendita d’energia da 40 000 entochen 80 000 francs. Cun cuosts annuals da 15 000 entochen 20 000 francs sedess aschia in gudogn net da 25 000 entochen 60 000 francs. Aschilunsch ch’il credit vegn concedius eis ei previu d’ereger l’ovra uonn e da metter en funcziun ella igl atun vegnent. Sch’ei va tenor la veglia dalla suprastonza communala duei vegnir erigiu in’ovra hidraulica a Cumpadials.

Ils davos tschun onns ha ei dau niev slontsch turistic a Mustér. Il motiv principal persuenter ei franc la construcziun dil niev Catrina Resort, mo lu era investiziuns ella purschida d’unviern sco da stad el territori da skis. Ils proxims rodund dus onns vegn il Center Fotauna sanaus ed engrondius e la speronza ch’ei succedi zatgei sigl areal dil hotel Acla da Fontauna ei gronda. Parallelmein sper quels dus gronds projects investeschan las Pendicularas Mustér SA vinavon en lur infrastructura ella val e sil cuolm. Pil directur dallas pendicularas, Stefan Arnold, ein las investiziuns dils proxims treis onns impurtonts elements per cumpletar la purschida ton digl unviern sco la stad: «Ils basegns e giavischs dils hosps da vacanzas ein fetg multifars e da quels lein nus tener quen.» Neiv da sum entochen dem Igl atun vegnent, respectivamein l’auter onn prevedan las pendicularas da construir ils indrezs per ennevar sil tschancun da Caischavedra entochen S. Catrina. «Quei mument ch’ils skiunzs san serender cun skis a val ston biars buca vegnir transportai a val culla cabina. Quei ei pia en quei senn era in survetsch ecologic. Igl avegnir duein tuts saver nezegiar la pista a val, era temps cun pauca neiv», di igl Uranes che lavura e viva dapi sis onns a Mustér, igl emprem sco meinaproject dil Catrina Resort e dapi treis onns sco directur dallas pendicularas. Ennevau vegn da Caischavedra a Plaun Menisch, da leu davongiu atras la Plaunca Geniala sur Acletta entochen avon il Catrina Resort. L’aua per ennevar vegn retratga di lag artificial construiu per quei intent el territori da skis. Ina nova via da bike En connex cullas lavurs pils indrezs d’ennevar duei vegnir construiu sil trassé dalla pista da Caischavedra entochen Plaun Menisch ina via da bike: «Sche nus essan leu cullas maschinas, fa ei senn da far quei. Aschia savein nus era sparter cheu il traffic da bikers e viandonts. Pils viandonts dat ei autras variantas da vegnir giu dil cuolm.» Naven da Plaun Menisch existan gia vias d’uaul. Da leu va la via da bike ella reit da vias da bike dalla vischnaunca. Cun quei sesiara la purschida da bike al cuolm. Las pendicularas han numnadamein gia erigiu in «Flow-Trail» cun ina lunghezia da 3,5 km da Gendusas a Caischavedra. La sutgera ei vegnida cumpletada aschia ch’ella sa transportar ils velos. Leutier vegn il «Skillspark» a S. Catrina e cul campiunadi svizzer d’e-bike igl onn vargau ei era vegniu lantschau arranschaments da bike. Rodund tschun milliuns francs vegnan ils indrezs d’ennevar da Caischavedra a S. Catrina inclusiv las lavurs per la senda da bike a custar. Cun quell’etappa ei il project d’ennevar allura terminaus. Attracziuns per stad ed unviern Ton pil divertiment da stad sco d’unviern per tutt’aura duei la nova scursalera a Caischavedra survir. «Quella lessen nus ereger uonn», di Stefan Arnold. Ella vegn construida dretg dil territori dil runal d’exercezi a Caischavedra. 1,5 milliuns francs vegn quei indrez dall’interpresa Wiegand a custar. La scursalera sin rodaias duei haver ina lunghezia da 675 meters sin ina differenza d’altezia da rodund 100 meters. «Las intervenziuns ella natira, respectiv il terren, vegnan ad esser minimalas», constatescha Stefan Arnold. L’auter onn duei la purschida el territori dallas pendicularas allura vegnir cumpletada cun in niev restaurant a Cungieri. Finalmein la casa da parcar Il pli grond project ch’ei sin rucca tier las Pendicularas Mustér SA ei quel dalla nova casa da parcar a S. Catrina. Sin treis alzadas – da quei duas cuvretgas – vegn construiu en tut 460 parcadis, ils cuosts pigl edifeci ein calculai cun otg milliuns francs. Las lavurs entscheivan en rodund in meins. «Ei fa da basegns d’ereger parcadis el territori d’Acla da Fonauna e S. Catrina, per exempel era per arranschaments pli gronds el Center Fontauna», constatescha Stefan Arnold. In’emprema part dils parcadis duei star a disposiziun igl unviern vegnent. Dalla vart su dalla staziun da val eis ei previu da construir in piogn sco colligiaziun directa dalla pendiculara tier la casa da parcar. Gia uonn duei la dependance digl anteriur hotel Baur vegnir sanada per rodund dus milliuns francs. Ord l’anteriura casa da persunal eis ei previu d’ereger secundas habitaziuns. Pil persunal vegn baghegiau il mument ina casa nova cun 15 combras sur il Catrina Resort. Per skiunzs, bikers e scursaladers La gliesta dils projects che las Pendicularas Mustér SA preveda da realisar ils proxims treis onns ei liunga. Buca meins che 25 milliuns francs van en infrastructura per skiunzs, bikers e scursaladers. Hans Huonder/FMR Ina destinaziun da turissem ei en sesez mai cumpleta. Mo ella sa far il pusseivel per ch’ils hosps cattien ina purschida varionta ch’animescha els da returnar el liug. Tenor quella filosofia ageschan era las Pendicularas Mustér SA. Suenter la grond’investiziun el Catrina Resort ed indrezs d’ennevar e da bike el territori da skis, suondan ils proxims treis onns ulteriurs projects. In dils principals che po allura gidar a sligiar bein enqual problem ei la nova casa da parcar a S. Catrina. En in meins entscheivan las lavurs da construcziun da quei project cun cuosts dad otg milliuns francs. 460 parcadis vegn la casa a porscher, ina tiarza stat a disposiziun naven digl unviern vegnent. Il directur Stefan Arnold constatescha: «La munconza da parcadis ei il mument in problem sigl entir areal d’Acla da Fontauna/S. Catrina. Cun quella casa da parcar savein nus sligiar quel.» Uonn vegn era la nova scursalera a Caischavedra baghegiada e l’auter onn suonda il project d’ennevar da Caischavedra a S. Catrina. Sil trassé da quella pista tochen Plaun Menisch duei ei era dar ina nova via da bike. «Culla nova casa da parcar sligein nus il problem dalla munconza da parcadis ad Acla da Fontauna e S. Catrina.» Stefan Arnold, directur dallas Pendicularas Mustér SA Il directur dallas Pendicularas Mustér SA, Stefan Arnold. Maletg da simbol d’ina scursalera dil tip dall’interpresa Wiegand sco igl ei previu d’ereger a Caischavedra a Mustér. Ella duei esser en funcziun da stad ed unviern.

Suenter ina pausa da dus onns ein ils Nepales puspei sillas pistas da skis el territori da Mustér e Sedrun. Gia per l’otgavla gada vegnan els cheu cun ina finamira primara: emprender ed aunc inagada em­prender. Il pli emprem han els stuiu em­prender dad ir cun skis. Quei ei iu detg spert pils giuvens umens plein forza. Lur finamira ei da promover il turissem da skis en lur tiara. Sper igl ir cun skis eis ei stau d’emprender da menar gruppas sin turas da skis. En quella sparta fan menaders da turas indigens ina vasta scolaziun pertgei la responsabladad da menar glieud en zonas da prighel ei gronda. Ils guids da muntogna indigens scoleschan pia ils interessents dil Nepal ella scienzia d’ir cun skis ella natira criua dils cuolms. Ei setracta cunzun da giudicar las situaziuns da prighels ed evitar schabetgs che pericliteschan la veta dils hosps. Da l’autra vart duein lezs retscheiver bials eveniments da sport ella natira dils cuolms. Tals loghens da sedivertir anfl’ins el Himalaya biars. Perquei ei la promoziun dil turissem da turas la finamira primara ch’ils scolars nepales vulan emprender tier nus. Ina bun’entschatta Il guid da muntogna Erwin Jacomet ha ini­ziau las scuntradas dapi l’entschatta. Sin ses viadis el Nepal ha el empustiu las relaziuns tier las persunas da confidonza ed empriu d’enconuscher il potenzial ch’ils cuolms dil Himalaya porschan pil turissem da skis. El ha intimau siu amitg Tshiring Jangbu Sherpa da sefatschentar dalla sparta turistica. Igl um dil Nepal ha prest viu la schanza ed ei dapi diesch onns il cumpogn da Jacomet ella promoziun turistica dil Nepal. Tshiring Sherpa ha perschuadiu la regenza nepalesa da promover il turissem en quella sparta ed ha surve­gniu in sutegn dil stadi. Sco guid da muntogna che ha gia ascendiu pliras gadas il Mount Everest haveva el experientscha sil sectur da hosps. Cun sia interpresa «Alpine Sherpa Guide» porscha el ina pulita paletta dad aventuras en sia tiara. «Il turissem da skis ei sesviluppaus detg bein ils davos onns. Nus havein hosps ord il Terrai, quella part dil Nepal ch’ei situada ella bassa encunter India, che fan diever da nossas purschidas.» Quei ei bein ina buna basa e per promover il turissem internaziunal. Las bialas spundas dil Himalaya Erwin Jacomet ha gia cattau el Nepal pliras bialas spundas ennevadas adattadas per ir cun skis. Quellas sesanflan sin pli grondas altezias che nos cuolms e plaun a plaun vegn era l’infrastructura baghegiada. Ei vegn ad ir pass per pass sco quei ch’igl ei stau en nos cuolms. Ina damonda carschenta ha per consequenza che las investiziuns els indrezs turistics suondan. «Dapresent ein restricziuns ord raschun da Covid19 quellas che freinan il turissem. La regenza che ha ditg buca reagau cun mesiras encunter la pandemia vul uss buca sluccar restricziuns.» Quei deplorescha Tshiring Sherpa e spera en quei grau sin megliers temps. L’autra jamna va la gruppa nepalesa vinavon a Chamonix en Frontscha. Quei sco usitau, pertgei era leu ein els dapi l’entschatta dallas sentupadas hosps beinvegni. La glieud nepalesa ha in grond basegns da communicar e perquei ein lur activitads en lur tiara publicadas stediamein e cun dinamica els mieds da communicaziun. Culla migliur dalla situaziun dil coronavirus vegnan las visetas viceversa puspei realas, ina speronza pigl avegnir. Ils “momos” en fuorma da gronds raviolis ei ina tipica tratga dil Nepal. Quels vegnan survi en ina suppa ni cun sosa picanta. Tshiring Sherpa survegn in maletg dalla pintga Noelia. Pigns regals promovan l’amicezia. Ils products dil Nepal ein dumandai. Schizun las plumpas dils jacs san ins cumprar. Ils umens nepales ein cordials e lur cumparsa resplenda cuntentientscha. Amiez Tshiring Jangbu Sherpa.

Dapi dus meins ei la scoletta nova da Laax en funcziun. Avon treis onns ha la radunonza communala da Laax approbau l’investiziun da 10,4 milliuns francs. Pervia dil carschen d’affons ha la vischnaunca stuiu engrondir la casa da scola Grava. L’emprema etappa ei daferton finida. Ils 36 affons dalla scoletta han bardigliau avon dus meins el baghetg niev. Emperneivel fried da lenn vegn encunter sch’ins entra el baghetg. Da giuadora savess’ins strusch s’immaginar ch’igl ei ina scoletta. Ellas grondas finiastras reflectescha la cuntrada, las fatschadas culla construcziun da lenn e sdremas cun muster tradeschan nuot dalla funcziun. La casa cul tetg plat entadem il Lag Grond a Laax ei gest davos l’ustria Lags. En quei contuorn gaudan numerus hosps ed indigens sulegl e survesta. Ils pigns van cun skis, ils carschi sesan silla terrassa dall’ustria, dasperas dattan affons hockey ella patinera. Ins entaupa glieud che va a spass, tgi cun tgaun, tgi cun carrotscha, tgi a bratsch. In ni l’auter sedamonda tgei edifeci ch’ins hagi baghegiau davos l’ustria e tgeinin che seigi aunc en construcziun ella vischinonza. Igl ei la scoletta nova ch’ins ha construiu sil tetg dalla halla da parcar. Dasperas baghegia la vischnaunca stanzas da scola ch’ella drova urgentamein. La scoletta da Laax ei finida, ussa maunca aunc il contuorn. Finalmein in niev suttetg Gl’entir cumplex en lenn ha il biro d’architectura Conradin Clavuot da Cuera planisau. Gl’avrel 2019 haveva la radunonza communala da Laax approbau in credit da 10,44 milliuns francs per quei intent. L’emprema etappa ei finida e la scoletta ha saviu bardigliar cuort avon Nadal el baghetg niev. «Ils affons han grond plascher dallas localitad claras e generuas», resumescha Daniele Gianotti , il meinascola dalla Scolaviva Laax. Sandra Cavelti-Trüssel aschunta ch’il niev liug entadem il lag secumprovi fetg. Ella ei responsabla pil menaschi dalla scoletta e declara alla FMR: «Quei cumplex niev fuorma, ensemen cul baghetg dalla scola primara e la casa da scola existenta dil scalem superiur, ina biala unitad.» Ils dus pedagogs ein responsabels per ina gronda equipa d’instrucziun e varga 220 affons. Els ein leds ch’ina partiziun ha anflau – finalmein – in niev suttetg. Sigl onn da scola current 2021/22 haveva la vischnaunca stuiu tschentar containers provisorics sil parcadi. Ella vischinonza ei la scoletta veglia, leu han duas generaziuns da Laax frequentau ils onns avon la scola primara. En quels onns ei bia semidau. Il svilup demografic ei ius parallel cul svilup che Laax ha fatg. Il carschen d’affons ha mess en perfetg las autoritads. La casa da scola Grava, inaugurada 1980, schluppava bunamein aschia ch’igl ei stau avon quater onns previsibel d’organisar localitads. Il plan d’instrucziun 21, novas normas legalas e novas enconuschientschas pedagogicas han cumandau vinavon la direcziun. La dretga decisiun Ussa, encunter primavera 2022, ei ina mesira ademplida. Las treis mussadras han saviu bardigliar ellas localitads novas. Barbara Rupp, Ricarda Camenisch e Rica Arpagau s instrueschan en treis scolettas sut in tetg. Mintga partiziun ei construida tuttina. Ils locals principals ein denter 76 tochen 85 meters quadrats. Conform allas pretensiuns pedagogicas ha mintga scoletta ina stanza da gruppa ed ina stanza da material, tuttas treis han l’ulteriura infrastructura sco indrezs sanitars, gardarobas e la cuschina communabla. Vesta en ina dallas stanzas dalla scoletta nova. Il president communal Franz Gschwend ei satisfatgs ch’igl ei gartegiau da sligiar il problem cul plaz e da plazzar las scolettas ella vischinonza dalla casa da scola. «Igl ei segir stau la dretga decisiun da surluvrar il project oriund», lai el valer. El renda attent che quel prevedeva da construir silla scoletta in’alzada supplementara per la scola primara. Suenter ch’ils proprietaris cunfinonts han reclamau, ha la vischnaunca surluvrau ils plans. Tut ils edifecis novs ein la finala pli bass. Per saver ulivar la sperdita ed optimar il project han ins stuiu unfrir il plaz tgietschen che surveva per giugs e sport. La conclusiun da Franz Gschwend ei denton clara: «Igl ei plascheivel. Nus havein entochen oz mo buns resuns da quei entir project. Ussa vegn aunc il contuorn dalla scoletta preparaus, lu ei tut perfetg», declara il president communal.

Il december 2011, avon varga diesch onns, ha il marcau da Glion lantschau la «Porta Cotschna». Dapi lu cumpara quei mied da communicaziun duas gadas ad onn. Il fegliet ha accumpignau la populaziun avon, duront e suenter la fusiun dalla nova vischnaunca Ilanz/Glion. El cuntegn denter 12 e 20 paginas texts, fotografias ed inserats ed ei daventaus ina fontauna d’informaziun appreziada. El futur duei quella cumparer quater gadas ad onn. Quei scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dalla sesida dil parlament dils 9 da mars 2022. La Porta Cotschna cumpara dapi diesch onns ellas casadas dalla vischnaunca. Spetgas e pretensiuns creschan La suprastonza communala vul rinforzar la communicaziun, per quei intent vul ella scaffir ina plazza da stab. Cun quella mesira fuss ei pusseivel d’edir la Porta Cotschna en in vestgiu frestg e cun tematicas actualas. Plinavon duei la persuna en plazza promover la vischnaunca sco liug d’industria e da habitar. Gl’onn vargau ha la suprastonza communala analisau la communicaziun viers anora. En collaboraziun cun ina persuna dil fatg externa ha ella concepiu da niev quella sparta. Culla fusiun, culs differents canals, las gruppas d’utilisaders ed ils dus lungatgs seigi la communicaziun daventada fetg cumplexa, scriva la suprastonza el messadi. El medem mument creschien las spetgas e las pretensiuns adina dapli. Per saver survir ed agir conform al basegns dallas diversas gruppas d’adressats e pigl avantatg dalla populaziun, veglien ins rinforzar e coordinar meglier quei sectur. Actualmein informescha la vischnaunca sur il Fegl ufficial Surselva, la pagina d’internet, las medias screttas ed electronicas, la Porta Cotschna sco era las medias socialas. Vinavon organisescha ella occurrenzas d’informaziuns, ella envida ils novs votants maiorens ad in’occurrenza annuala ed edescha ella ina broschura da beinvegni pils habitonts novs. Demai ch’ils mieds finanzials necessaris ein buca inclus el preventiv 2022, damonda la suprastonza il consentiment dil parlament. Ei va per ina plazza da 60 tochen 80 %. Sco post da stab dil presidi communal surprendess la titulara ni il titular la substituziun dil menader dalla canzlia.

El s’auda tiels emprems che han entschiet promover cun success ed a moda persistenta il lungatg romontsch. Sur Gion Cahannes ei staus ina petga decisiva pil salvament dil quart lungatg naziunal. Silla sava dil 19avel el 20avel tschentaner deva ei negina Ligia Romontscha, il Cantun promoveva e prefereva consequentamein il tudestg. El nord, el sid ed el Grischun central seresenteva il pievel quei. «Stai si, defenda, Romontsch, tiu vegl lungatg» ei stau la parola da cumbat per salvar il scazi, il lungatg artau. Gion Cahannes ei staus en Surselva in dils cumbattiders principals. 1896, ella vegliadetgna da 25 onns, eis el staus coniniziant ed emprem president dalla Romania. Per ses merets e sia ovra dalla veta ha Gion Cahannes retschiert in plaz el curtin d’honur a Trun. Cun ella silla tabla commemorativa ein ses camerats Pieder Tuor, Flurin Camathias ed Alfons Tuor Emprem president dalla Romania Caspar Decurtins (1855-1916), il liun da Trun, ha influenzau ed empalau il svilup e la formaziun da sur Gion Cahannes. Quel ei naschius a Dardin ils 15 da fevrer 1872, pia avon 150 onns. Quella petga dil moviment romontsch meritass uonn enquala occurrenza da commemoraziun. El haveva studegiau a Friburg cun Pieder Tuor e Flurin Camathias, ensemen han ils students survegniu il fiug pil lungatg-mumma. ha Gion Cahannes influenzau la generaziun dil 20avel tschentaner. Per exempel Ramun Vieli, Sep Modest Nay, Carli Fry, pli tard Donat Cadruvi, siu nevs Alfons Maissen e numerus auters. El lexicon historic retic, il LIR, san ins leger ils suandonts cavazzins da Gion Cahannes: «Conredactur dalla Gasetta Romontscha e dil Pelegrin, professer da religiun, romontsch e historia alla Scola cantunala a Cuera (1907-1926), canoni extraresidenzial. Emprem president dalla Romania, fundatur ed emprem redactur da Nies Tschespet (1921-1945). Translatur, editur ed autur da diversas publicaziuns». Normau il lungatg romontsch renan In ch’el ha influenzau ei professer Ramun Vieli (1895-1953). Quel scriva el necrolog, cumparius el Tschespet 1948, che Gion Cahannes seigi staus in franc e curaschus bandierel dil moviment romontsch. El seigi buca mo staus in pietus augsegner. «Contemplond quei ch’el ha prestau el decuors da sia veta astgan ins constatar senza stravagar minimamein ch’el ei staus in venerau mussader, in grond promotur e cultivatur dalla faviala e tradiziun romontscha», constatescha Ramun Vieli. Sur Cahannes ei sestentaus fetg da fixar las reglas ortograficas e grammaticalas dil romontsch sursilvan, el ha consolidau il lungatg da scartira renan. Dil temps ch’ei deva mo paucas pusseivladads da s’informar, ha el saviu contribuir alla derasaziun da quella scartira unificada sursilvana, sco conradactur dalla Gasetta Romontscha e cun edir il Tschespet ed ovras religiusas. Gl’onn 1924 ei sia «Grammatica Romontscha per la Surselva e Sutselva» cumparida. Igl ei daventau in mied d’instrucziun decisiv per rinforzar e normar il lungatg scret el territori communabel da Romania e Renania. 1927 ei siu muossavia da standard: «Entruidament davart nossa ortografia» cumparius. Sur Gion Cahannes ei morts nunspitgadamein ils 23 da settember 1947 a Sonvico el Tessin ed ei satraus sil santeri da Dardin.

La partida liberaldemocrata (PLD) Surselva ha nominau las persunas che candideschan per las elecziuns dil Cusegl grond dils 15 da matg 2022. Sco quei che la PLD scriva en ina communicaziun allas medias van ins ell’elecziun da questa primavera cun ina dunna e treis umens. Pil cirquit d’elecziun da Glion candidescha Hanspeter Bundi da Castrisch. Il menader da filiala ei dapi 2018 commember dalla suprastonza communala da Ilanz/Glion e presidiescha era la PLD Surselva. Sco secund silla gliesta figurescha Ivo Frei da Glion. El lavura sco menader da vendita regiunal ed ei carschius si el cantun Zug. Avon nov onns ha el priu domicil cun sia famiglia el liug d’origin da sia dunna. Dapi gl’onn current fa el part dil parlament communal da Glion, el ei era commembers dalla cumissiun da quen e gestiun. Sco tiarza silla gliesta ei Gierina Gabriel da Glion. La giurista presidiescha dapi uonn il parlament da Ilanz/Glion, ella ei era suprastonta dalla PLD Surselva. Vinavon stat Gieri Darms, medemamein da Glion, a disposiziun sco candidat silla gliesta dil cirquit da Glion dils Liberals Surselva. Darms ei interprendider ed ha fatg part da 2013 tochen 2021 dil parlament da Glion. Gieri Darms ei dapi 2012 commember dalla cumissiun da quen e gestiun dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Sco suprastont dalla PLD Surselva eis el suppleant dil cussegl grond. (fmr/abc)

L’uniun Forum per la cultura da pasch ei vidlunder da planisar la secunda ediziun dall’occurrenza «Ilanzer Sommer». Gl’uost digl onn vargau haveva ella organisau quella l’emprema gada. La presidenta Lea Suter, ensemen cun ina comite local e naziunal, haveva purschiu in simposi tematic d’ina jamna cun referats, ateliers, guidadas, discussiuns el plenum ed in program accumpignont. Nostalgia per la pasch L'activista Lea Suter presidiescha il Forum per cultura da pasch. Dils 7 tochen ils 13 d’uost 2022 ei la proxima «stad da Glion». Dacuort ha il Forum publicau ina brev electronica e distribuiu quella ad interessents e participonts dall’emprema occurrenza. «Dapi che nus havein entschiet a planisar la ‘stad da Glion’ ei bia semidau. La noziun dalla cultura da pasch ha gudignau rasantamein impurtonza ed urgenza», scriva Lea Suter ella newsletter. Ella fa allusiun all’actualitad. Inagada ei quei la situaziun ch’il pussent president russ Wladimir Putin havess mustgas d’occupar militaricamein il stadi vischinont Ucraina. L’Europa fa tut ils sforzs da cultivar cun diplomazia la pasch. Sin plaun internaziunal dat ei tensiuns geopoliticas, enten dumignar la crisa da Corona carschevan las animositads denter carstgauns buca virolai e persunas viroladas. En vesta a quellas pintgas e grondas brasclas e burnidas appellescha Lea Suter da clamar anavos la pasch. «Aschi ditg ch’ei dat negin che pretenda la pasch, vegn ei buca a dar pasch», hagi gl’activist armenian Georgi Vanyan postulau onn vargau. Daferton ei quel morts ed il mund hagi piars ina impurtonta vusch globala da pasch, scriva l’activista svizra. «Nus vulein purtar anavos la voluntad da far pasch e la nostalgia per la pasch», ei sia pretensiun. Gia el mintgagi d’in e scadin sappien ins tgirar quei spért, ellas societads ed uniuns, al plaz da lavur ed ellas relaziuns naziunalas ed internaziunalas. Avon che mussar cul det sin auters e da render attent ad obligaziuns da tschels, stoppien ins entscheiver a s’occupar cugl agen potenzial. Project da chor Ils detagls dil program dalla «stad da Glion» dils 7 tochen ils 13 d’uost 2022 ein aunc buca enconuschents. Ei dat perinagada puspei rodund 30 occurrenzas da tut gener ella claustra dallas soras dominicanas ed el marcau da Glion. In element niev ch’il Forum per la cultura da pasch porta ei in project da chor. Il project «Leh Ya Jarè» per chor, ensemble oriental ed improvisaziun, orgla e DJ meinan Rilana Cadruvi e Flavia Walder.(fmr/abc) Dapli informaziuns mira www.chorinterkultur.com e www.forumfriedenskultur.ch.

Tgi che ei ius a tedlar il referat da Marcel Cornelissen ella Sala Cristalla ella halla plurivalenta a Sedrun saveva dalla scoperta fatga ella vischinonza dil glatscher dil Brunni sils cunfins dils cantuns Uri e Grischun. Quella novitad ha numnadamein fatg la curella avon strusch diesch onns era sisum la Surselva cura ch’il cavacristallas uranes Heinz Infanger haveva cattau il fuorn cun scazis archeologics. Ils biars visitaders dil referat han denton vuliu saver dapli da quei liug, dil temps mesolitic e tgei che succeda ussa culla tocca anflada leu. Ed els ein buca vegni trumpai. Marcel Cornelissen ha referiu aschia ch’ins ha giu l’impressiun d’esser silla Fuorcla da Strem sut avon 6000 entochen 8000 onns avon Cristus. Il referat ei vegnius organisaus el rom dalla retscha d’arranschaments da TujetschVivaCultura. Fetg autentic «Nus savein buca danunder che quella glieud era che ha luvrau e forsa era viviu duront in temps el fuorn dalla Fuorcla da Strem sut. Nus havein denton indezis d’auters loghens habitai da quei temps ellas Alps, aschia ch’igl ei pusseivel ch’els viandaven – gest tenor stagiun – d’in liug a l’auter. Els eran catschadurs e rimnaders sin viadi», constatescha Marcel Cornelissen. Sin fundament d’emprovas da DNA san ins denton: «Quella glieud haveva pial pli stgira che nus e haveva egls blaus.» Probabel vegnevan quels loghens visitai d’entiras famiglias. Quei ch’ins sa era: «Il fuorn silla Fuorcla da Strem sut ei vegnius visitaus el decuors da 1000 entochen 2000 onns silmeins duas ga.» Quei san ins dir sin fundament dalla fuorma dalla tocca da cristallas elavuradas leu. In team d’archeologs ha numnadamein rimnau leu ils davos onns rodund 1000 kg material. Ei setracta da material anflau en e surtut entuorn il fuorn. Quei material vegn sortius, giudicaus, catalogisaus e fotografaus. El vegn era cumparegliaus cun material anflau en auters loghens. Pézs per paliats ed uaffens La Fuorcla da Strem sut sesanfla sin 2817 meters sur mar. Ella ei en in territori che po vegnir contonschius da pliras varts digl Uri e dil Grischun. La lenna, il tgiern d’in tschierv e las restonzas d’in tgiern d’in cavriel han purschiu ils emprems indezis che carstgauns ein stai leu il temps mesolitic. «Dil tgiern dil tschierv savein nus ch’el ei rodund 8000 onns vegls, pia il temps mesolitic», relata Marcel Cornelissen ch’ei oriunds dalla Hollanda e che habitescha dapi onns a Berna. Examinaziuns radiocarbonicas constateschan quei. Per cumparegliar: «Igl Ötzi ch’ins han anflau avon rodund 30 onns al cunfin dall’Austria e l’Italia ha viviu avon rodund 5000 onns. Quei cheu silla fuorcla ei pia stau rodund 3000 onns avon. Per nus archeologs ei quei excepziunal e fantastic.» La tocca rimnada silla fuorcla muossa che las cristallas survevan sco uaffens. Cun ina tecnica da pitgar vegneva ei construiu ord quellas pézs per paliats ni uaffens per furar, cuser ni era sgarar. Retschercas cuntinueschan «Dalla Surselva havein nus paucas enconuschientschas davart la veta il temps mesolitic. Per quei motiv lessen nus far leu ulteriuras retschercas», puntuescha igl archeolog ch’ei era in fervent viandont, duront igl unviern era cun skis da turas. In liug che savess furnir novas enconuschientschas ei la Val Maighels: «Leu havein nus gia anflau tocca da cristallas en fuorma d’uaffens.» En quella val cul Passo Bornengo che meina el territori dil Lucmagn, respectivamein el Tessin, spera Marcel Cornelissen da saver far ulteriuras scopertas archeologicas. Mo lu fa el era menziun d’in auter fenomen che savess porscher novas enconuschientschas: «Avon rodund 9000 onns ha la bova da Flem procurau ch’igl ei seformau en Surselva in lag entochen pauc sut Mustér. Alla riva da quel savess ei dar indezis dil temps mesolitic.» En entelgientscha cul Survetsch archeologic dil cantun Grischun veglien ins mirar co agir. Il temps mesolitic Il temps mesolitic (circa 9500 entochen 5500 onns avon Cristus) ei il temps suenter il temps da glatsch ell’Europa. El vegn definius denter il temps paleolitic (temps da crap vegl) ed il neoliticum (temps da crap giuven). En quei temps ein las cundiziuns da habitar semidadas. Igl uaul ei sederasaus ell’Europa Centrala. Aschia han ils carstgauns stuiu emprender denter auter da far catscha sin animals els uauls. En quels onns ha era la pesca survegniu nov’impurtonza. Il temps mesolitic ei vegnius terminaus dall’activitad economica cun cultivaziun d’èrs e la tratga da biestga. Cristallas sco uaffens Avon nov onns ha il cavacristallas uranes Heinz Infanger anflau in tgiern d’in tschierv e lenna en in fuorn silla Fuorcla da Strem sut. Quella sesanfla spel glatscher dil Brunni al cunfin digl Uri e dil Grischun. Davart quella scoperta, mo era davart il material ch’ei vegnius rimnaus leu ils davos onns, ha igl archeolog Marcel Cornelissen referiu la mesjamna a Sedrun. El ha fatg in excuors el temps mesolitic, il temps che quei fuorn vegneva duvraus e probabel era habitaus. Quei ei circa 5500 entochen 9500 onns avon Cristus. Lu vegnevan cristallas nezegiadas per construir uaffens. Danunder che quels carstgauns eran san ins buca. «Probabel era quei famiglias ch’eran sin viadi d’in liug a l’auter. Ellas habitavan denter auter sut la greppa en», di Marcel Cornelissen. El cuntinuescha cullas lavurs da perscrutaziun da quei temps, eran en Surselva. Igl archeolog Marcel Cornelissen ha dau in’investa ell’activitad dil carstgaun il temps mesolitic. Marcel Cornelissen alla lavur silla Fuorcla da Strem sut. Cristallas vegnevan elavuradas aschia ch’ellas survevan sco uaffens.

Il mument suenter la cuorsa. In mument stat il mund eri. In sguard sin la tabla – ed ei cumpara la numra 1. Ella trai flad. Las cameras registreschan mintga moviment da sia fatscha. Il sulegl ed il metal dalla medaglia tarlischan ella medema colur. La medaglia d’aur. Igl ei gartegiau. Ei era buca adina aschia. Ei ha dau bia muments ch’ella ha buca contonschiu sia finamira. Che las cameras han filmau ina fatscha trumpada. Plein malcuntentientscha. Il sulegl fageva tarlischar las larmas entuorn ils egls ch’ella vuleva buca mussar a gl’entir mund, mo era lu registravan las cameras min­tga moviment dalla heroxa. In amen pli tard vulevan las cameras aunc plaid e fatg a dispet ni grad causa dalla trumpada. Ei valeva da respectar igl interess dallas medias, da dar risposta a lur damondas e daco ch’ella hagi quella gada buca saviu mussar siu potenzial. Ni il schoc suenter ina cupitgada. Beingleiti la truppa da sanitad entuorn ella. Doctras che cusseglian ina l’autra. Ei suonda l’operaziun ed il training da rehabilitaziun duront meins. In futur nunguess culla damonda, schebein ella sappi aunc inaga anflar anavos sin quei nivel ault mundial. «Tgei fas suenter tia carriera da profi? Vas ad emprender in mistregn? Tgeinin? Daventas trenadra?» Dis ed jamnas vargan. Plein mal­guessadad. Mintgaton va ei in grond pass anavon, mintgaton in grond pass anavos. E lu ei il di cheu. Igl ei in bi di. Ins vesa clar: ella sesenta bein. Nuot pli che fa sminar ch’ella ei stada en ina val da larmas. Il sulegl tarlischa e sclarescha sia fatscha. Suenter tontas uras e stentas duront il trenament selegra ella sin la cuorsa e biaras cuorsas che vegnan aunc a vegnir. Ella ei semtgada. Promta per puspei semiar da cuorsas che meinan sil podest, che muossan a tuts tgei potenzial che schai en ella, che lai tarlischar mellis fatschas. E tuttenina eis ei realitad. Ei suonda la premiaziun sil podest cun in surrir sin fatscha. Il sulegl fa tarlischar sia iris en tschienmelli colurs. La naziun ed il sport dattan in griu plein legria: Nus vein gudignau. Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». E lu ei il di cheu. Igl ei in bi di. Ins vesa clar: ella sesenta bein. Silvia Gartmann

L’Uniun da giuventetgna da Vrin ha envidau sonda la populaziun alla cuorsa da scursalar. Jester e dumiesti han gudiu l’occurrenza da bun’aura d’unviern. La partenza ei stada sur Prau Miscuns, sin rodund 1585 m.s.m., l’arrivada 200 meters d’altezia pli engiu. Ils organisaturs han mesirau il temps sin 1475 m.s.m., sur il hotel Péz Terri, all’entschatta dalla via che meina sils mises ed encunter l’Alp Dado. L’Uniun da giuventetgna da Vrin ha organisau la cuorsa da scursalar, participontas e participonts han giu d’absolver la distanza dad in kilometer. La partenza ei stada la sonda allas 11.00. Ni sutgeras ni scarsolas a motor han denton menau sil liug da partenza. Tuts participonts, pign e grond, han stuiu trer ed ir siadora sez cun scarsolas e bobs. Negin problem eis ei stau, quei pign sforz s’audi tiel gudiment, han plirs participonts confirmau. Gest ad uras ei la brentina dalla damaun sesligiada ed il sulegl ha entschiet a cuchegiar ord ils niebels. Ina part dils participonts alla partenza, davon Levin Caviezel cul numer 2 Il team pli spectacular La cuntrada da Vrin ei stada zugliada en ina fina cozza da neiv frestga. Gest quella ha fatg empau fastedis als preparaders dalla pista. La sera avon havevan els aunc smaccau il tschancun, tut fuss stau semtgau perfetg. Suenter mesanotg ha ei bischau, la temperatura ei denton buca curdada, anzi, ei ida dus grads ensi. Aschia ei la pista da cuorsa stada empau loma. Ei ha pariu ch’ils emprems alla partenza hagien in lev disavantatg. Levin Caviezel, il buob ch’ei partius culla numra 2, ha relativau quei. El ha buca gudignau, ei denton daventaus 10avel da 24 rangai ch’ein parti singuls ni en gruppa ella categoria dils affons. Era siat carschi han ughegiau da semetter en concurrenza culla scarsola ni cul bob. In team singular ein Julia Caminada e Shaarj stai. La dunna da Vrin Dado e siu tgaun han dumignau la distanza cun in temps da 3.56.36 minutas. Ina prestaziun gnanc schi mala, il quart plaz, da siat. Avon treis jamnas seigi la pista stada in bienton megliera e pli sperta, ha Julia Caminada manegiau. Mo era quella gada, alla cuorsa olimpica da Vrin, ha l’equipa pli speciala da tuttas gudiu la scursalada. Quell’occurrenza hagi ina liunga tradiziun a Vrin, els sappien gnanc cu ins hagi entschiet ad organisar ella, ha la presidenta dall’Uniun da giuventetgna, Selina Alig, getg alla FMR. En scadin cass era la cuorsa cumbinada culla sera famigliara. La rangaziun era integrada el program dalla sentupada hilarica il meins da fevrer. La pandemia ha impediu uonn da porscher la sera famigliara, denton buca la cuorsa da scursalar. Ils pli sperts, Mattia e Ramona Derungs, en stai giu en strusch treis minutas, per la distanza d’in kilometers han els duvrau exact 2.55.58 minutas. Uonn ein per l’emprema gada era hosps da vacanzas s’annunziai per la cuorsa da scursalar dall’Uniun da giuventetgna da Vrin. Rangaziun cuorsa da scursalar Vrin Categoria affons, singuls e gruppa Derungs Mattia e Ramona, 2.55.58; 2. Derungs Noico, 3.08.26; 3. Buchzik Moritz e Bertram, 3.09.24; 4. Derungs gianin, 3.15.96; 5. Heule Iva e Nick, 3.55.77; 6. Caviezel Olivia, 4.16.10; 7. Zuberbühler Enno, 4.16.93; 8. Capaul Nino, 4.28.76; 9. Zuberbühler Hannes e Daniel, 4.30.21; 10. Caviezel Levin, 4.34.10; 11. Caminada Svenja, 4.38.20; 12. Niebaum Ryan, 5.02.10; 13. Caminada Bianca e Paulin, 5.09.45; 14. Caviezel Noelia e Rina, 5.10.13; 15. Zuberbühler Mila e Mengia, 5.19.46; 16. Caviezel Mattiu, 5.20.10; 17. Heule Pedro ed Ole, 5.43.77; 18. Bearth Elia, Jona ed Andrea, 5.55.57; 19. Caminada Rilana e Sgier Ilenia, 5.58.13; 20. Heule Noemi e Christof, 6.00.54; 21. Abud Adamez Victoria e Violetta, 6.35.71; 22. Zuberbühler Tilda, Norik e Nelly, 6.35.97; 23. Caminada Alina, 7.00.79; 24. Abud Adamez Nuria, 7.19.20. Categoria carschi Caminada Rino, 2.59.12; 2. Alig Irena, 3.25.26; 3. Alig Gion Ursin, 3.40.31; 4. Caminada Julia e tgaun Shaarj, 3.56.36; 5. Caviezel Armin, 4.06.14; 6. Caminada Jana, 5.12.98; 7. Alig Andriu, 6.53.09.

Il tscheiver da Trun s’auda, sper Mustér e Sedrun, tier quels culla gronda calamita. Quel da Trun fuss staus sonda vargada. Gia sco onn vargau eis ei deplorablamein stau nuot cun til, carrs decorai, guggas, gruppas e confettis. Era melli aspectaturs han muncau. Las perspectivas vertentas, e las mesiras digl atun vargau, han buca lubiu d’organisar e preparar. Las Lieurs sco organisaturas da quei grond eveniment da tscheiver ha tuttina buca seschau starmentar diltut. Sonda han ellas purschiu in tec tscheiver alla populaziun. La musica da gugga cun ses 29 commembers ei semessa il suentermiezgi, conform agl usitau termin cun fracass e rebomb da tscheiver, sin via. Las Lieurs, en formaziun da concert, ei ida sin ina turnea tras il vitg. «Naven dallas 13.30 essa nus siv viadi el vitg», havevan els annunziau ellas medias socialas. L’entschatta han ellas sunau avon il Café Tschut, in liug central da s’entupar. Igl ei lu era stau l’emprema dretga sentupada suenter liung temps. Suenter han ils attempai dalla Casa s. Martin astgau tedlar e ballontschar el ritmus dalla musica. Cun bials tocs da divertiment sut la direcziun da Marina Moser han Las Lieurs fatg grond plascher als habitonts ed al persunal. Il settember vargau havevan commembras e commembers dalla gugga da Trun entschiet ils exercezis. Quels han las mesiras da Covid-19 pudiu retardar ed interrumper mo levamein. Ch’ei ha tunau bein han ils passants e habitonts da Trun saviu perschuader sezs. Suenter il concert ella casa s. Martin ein Las Lieurs idas dalla senda si tochen la Casa Depuoz. Era leu han ils habitonts saviu selegrar d’in cuort mument da tscheiver. Il schefcuschinier ha engraziau a musicantas e musicants cun offerir gustusas coccas frestgas da tuargia. Suenter ein ellas idas sut il binari dalla viafier ed han dau concert avon la pizzeria Centro. Suenter quei pign tscheiver dalla sonda el vitg han Las Lieurs quest’jamna divers termins: la gievgia grassa ein els d’udir e da veser a Sedrun, il venderdis ei la Dertgira nauscha e la sonda il grond til a Mustér. Las Lieurs en acziun sil plaz avon la Casa Depuoz.

La partida populara svizra (PPS) Surselva ha nominau las persunas che candideschan per las elecziuns dil Cussegl grond ils 15 da matg 2022. Sco quei ch’ella scriva en ina communicaziun allas medias va ella el cumbat d’elecziun cun treis dunnas ed endisch umens. Pil cirquit d’elecziun Breil candidescha Renaldo Spescha d’Andiast. Silvio Schmid da Sedrun, Ronnie Decurtins da Trun, Marcel Pöhl da Rabius ed Annemarie Spescha da Mustér candideschan pil cirquit d’elecziun Mustér. Pil cirquit d’elecziun Glion candideschan Jessica Zimmermann da Surcuolm, Renatus Casutt da Falera, Gieri Flurin Darms jun. da Glion, Beni Cathomas da Laax, Irene Schneider da Surcuolm e Franz Albin da Sogn Martin. Per la Lumnezia stattan a disposiziun Martin Sgier e Serafin Caminada, omisdus da Lumbrein. Per la Stussavgia candidescha Marco Zinsli da Thalkirch. (cdm/fmr)

La vischnaunca da Schluein ei vidlunder da reveder sia planisaziun locala. Gliez project ei buca tractandau per la radunonza communala da mesjamna proxima. Lu presenta la suprastonza il project da sanar ils rempars ella Val da Schluein. Ils habitadis dil Grischun dueigien sesviluppar el futur principalmein enteifer il territori habitau. Cun ina activa politica da terren da baghegiar seigien las vischnauncas dumandadas da dar dapli peisa als interess publics, san ins leger el rapport da planisaziun e cooperaziun. Dapi ils 4 da fevrer ei la revisiun parziala dalla planisaziun locala dalla vischnaunca da Schluein exponida. Tochen ils 5 da mars ha la populaziun caschun da prender envesta en quei ch’ei previu da midar. In dils puncts centrals per ademplir la cundiziun da baghegiar enteifer il teritori habitau eis ei da buca pli d’arver novas zonas als urs dils vitgs. Igl ei la cundiziun che buca mo Schluein sto ademplir, mobein tuttas vischnauncas grischunas. Zona da baghegiar vegn reducida Tenor indicaziuns digl Uffeci cantunal per la planisaziun dil territori disponeva Schluein da memia pauc terren da baghegiar. Ensemen cun Laax s’udeva ella en Surselva tier quellas che havevan, conform alla metoda standardisada, memia pauc terren da baghegiar. Tenor quella metoda standardisada per tuttas vischnauncas grischunas prevedeva la prognosa per Schluein tochen il 2030 in carschen da 115 habitonts. Daferton ein las cundiziuns semidadas. Enteifer ils proxims 15 onns quentan las perspectivas per Schluein cun ina reducziun da 44 habitonts. Enzonas novas surfatschas vegn buca pli en damonda tenor il rapport tier la revisiun dalla planisaziun locala. Anzi, cun adattar cunfins e vias vegn la zona schizun reducida per empau dameins ch’ina mesa hectara. Suenter che tuttas parcellas dalla zona d’indigens a Garneras el vest dil vitg ed a Claus egl ost ein surbaghegiadas, vendidas ed en construcziun sto era la vischnaunca da Schluein midar sia strategia. Il rapport da planisaziun accentuescha claramein quei. D’ussa naven sto Schluein mobilisar las reservas da terrern da baghegiar. Tenor lescha sto ella prender mesiras encunter possessurs da parcellas che vulan spargnar terren da baghegiar. Parcellas ch’ein ella zona da baghegiar ston vegnir surbaghegiadas enteifer sis onns. Autruisa ha la vischnaunca il dretg, sut cundiziuns fixadas, da surprender quellas sco parcellas da baghegiar. Tenor ils documents ch’ein exponi actualmein ella canzlia communala da Schluein eis ei 2,88 hectaras. Tier quellas s’audan era clavaus vits che vegnan buca pli duvrai. Demai ch’els seigien marcants pil maletg dil vitg vegnan quels schanegiai. Alla radunonza communala da mesjamna proxima vegn quella revisiun currenta dalla planisaziun locala buca ad esser el center. La suprastonza communala vegn ad orientar pertuccont in preproject per sanar las construcziuns da schurmetg ella Val da Schluein. Ina expertisa digl inschignier incaricau Benno Zarn preveda cuosts totals da 15 milliuns francs. Ils donns vid quels implonts seigien s’augmentai evidentamein dapi il 2013. La suprastonza propona da conceder in credit brut da 470'000 francs pil preproject. La zona d'industria Isla a Schluein crescha levamein encunter ost.

L’jamna vargada ha la Kammerphilharmonie Grischun entschiet sia turnea cul program «Winnetou: Der Schatz im Silbersee». Suenter la premiera a Bravuogn ha gl’orchester sunau a Flem, Savognin, Sogn Murezi ed ier sera a Cuera. Gl’auditori ha astgau guder tun ed acziun. Tgi seregorda buca dil peglia-tschittas che zappitschava cun sia reit tras tuttas battaglias, tras fronts da bandits ed indians. Ella pli davosa scena ha il niebel lord Castlepool la finala saviu pigliar il «Papilio polymnestor parinda», la raritad che muncava en sia collecziun. El film ha il perscrutader ina rolla secundara. Medemamein Sam Hawkins, igl um che purtava ina perucca suenter ch’ils indians havevan scalpau el. Herox ei Winnetou, il cau dils Apaches, e siu frar da saun Old Shatterhand. Els gidan Fred Engel, il giuven che vul far vendetga perquei che bandits han mazzau siu bab ed engulau la mesadad d’in plan che muossa la via tiel lag misterius. Ir a kino senza mascrina Colonel Brinkley e sia banda han mo ina finamira: anflar per tut prezi quei scazi. Els mazzan ed attaccan, Brinkley ei il schef-bandit, la carugna. Ella sala gronda dil hotel dil Parc a Flem han rodund 80 persunas vuliu veser puspei inagada «Der Schatz im Silbersee». Igl ei buca stau ina usitada sera da kino. Igl gi avon a Bravuogn ha gl’auditori aunc stuiu entrar ella sala dil hotel Kurhaus cun mascrina. Il gi suenter a Flem lu la gronda midada: Igl ei stau in bi e bien sentiment da puspei saver ir a kino senza mesiras da Covid-19. Atgnamein ei buca il film, mobein sia musica stada el center. La Kammerphilarmonie Grischun ha sunau live la musica legendara da quei film d’aventura. Il giuven dirigent hospitont Laurent Zufferey (mira scaffa) ha dirigiu la formaziun da 30 musicistas e musicists. La percussiun ha giu ina rolla purtonta, paucas e trumpettas medemamein tier scenas da pievel e l’attacca dramatica sil vitg fortificau cun palisadas. La suna da bucca ha il contrabassist Christian Hamann sunau live, ils schumbers Maurin Fritz e Richi Just. Scenas dramaticas cun bia glieud e cavals han Peter Schneider e Maya Rehm accentuau culs corns. Ella scena da sault el saloon ha Vera Schocher-Fritz schau resunar la ghitara electronica. Musica ha accentuau tensiun «Els onns siatonta havein nus mirau quels films da Winnetou el Kino Darms a Glion. Nus eran tut narrs da quels. Nos geniturs fagevan adina taxi», ha in um dall’annada 1964 raquintau ella pausa. Igl ei la generaziun ch’ei carschida si culs films da Winnetou ed Old Shatterhand. Gl’emprem, «Der Schatz im Silbersee», ei cumparius 1962, tochen 1968 diesch ulteriurs. Pierre Brice, Lex Barker, Götz George sco bandit, Mario Adorf, Marie Versini ein vegni famus tras lur rollas en quels films. Las generaziuns avon haveva legiu ils cudischs da Karl May. Quei scribent tudestg vala sco in dils gronds dalla belletristica d’aventuras. Sia atgna biografia ei fetg speciala. Ins sa strusch crer ch’el ha scret schi bia d’indians, cowboys ed d’aventuriers orientals senza esser staus en quellas tiaras. Malgrad ch’ins sa che l’aventura «Der Schatz im Silbersee» peglia ina buna fin, han ins sentiu ella sala floreala dil hotel dil Parc la tensiun. En enquala scena han ins era stuiu rir e surrir da cor. La Kammerphilharmonie Grischun ha accentuau quella tensiun culla musica accumpignonta. All’entschatta, lu denteren, ed alla fin han ins udiu la melodia empalonta. La musica dil film da Martin Böttcher (1927-2019) ei ell’ureglia a biars. Il giuven dirigent hospitont Laurent Zufferey ei naschius 1993 e carschius si a Sion. Siu talent ha el mussau baul sco percussiunist, el ha era gudignau emprems premis als festivals a Verbier e Gstaad. Gl’onn 2017 ha el terminau siu studi a Manchester (GB) cul Master of Music in Performance. Ses promoturs ein stai denter auter Paavi Järvi, Vasily Petrenko, Mark Heron. El ha dirigiu ell’Engheltiara il BBC Philharmonic Orchestra ed il Royal Liverpool Philharmonic Orchestra, plinavon ha el luvrau ella Norvegia, en Frontscha, Tiaratudestga e Tschechia cun orchesters. En Svizra cooperescha el en in project el KKL a Lucerna cugl Orchester sinfonic da giuvenils, la Camerata Svizra e la Sinfonietta Losanna. Il matg 2022 daventa el dirigent assistent dalla Sinfonietta Basilea. La collaboraziun culla Kammerphilharmonie dil Grischun ha el entschiet avon dus onns. Dapi 30 onns dat ei el Grischun in orchester professiunal aschi variont sco il cantun sez. La musica dalla Kammerphilharmonie Grischun aud’ins buca mo a Cuera, mobein era ellas valladas, sin plazzas communalas, en baselgias ed en locals da sault, cun programs per pign e grond. Musica da combra, musica da film, concerts per famiglias ed il project «Side by Side» cun musicistas e musicists laics cumpletteschan la multifariadad. Dapi 2016 meina il dirigent Philippe Bach la formaziun representativa grischuna.

La lavur da matura fuorma ina part dils examens finals al gimnasi. En quella ha scadina maturanda e scadin maturand da sefatschentar d’in tema special. Era igl onn vargau, respectivmein uonn, ei il spectrum dils temas staus fetg gronds. Ei setracta da temas historics entochen la construcziun d’ina cetra, da lavurs da translaziun entochen effects psicologis e socials en connex cul coronavirus. In’autra lavur ei sefatschentada dil tractament dalla febra tier affons en Surselva ed ella Val Blenio, ni lu era las cosequenzas dalla radiaziun da mustgas cun radioactivitad. Giugadurs da ballapei futurs En sia lavur da matura ei Manuel Tuor da Sumvitg sefatschentaus d’in tema fetg cumplex. Quei di gia il tetel da quella lavur: «Co in algoritmus basaus sin datas sa predir il potenzial dil giugadur da ballapei professiunal cun agid d’in giug da video». Il ballapei professiunal lavura cun differentas metodas per saver eruir ad uras tgei giuvna ni giuven che ha il potenzial da daventar in di in star à la Messi, Ronaldo ni Lewandowski. «Il process dall’identificaziun da talents ei fetg cumplexs e plein sfidas. Biars facturs giogan ina rolla en quei connex», constatescha Manuel Tuor. La fin finala ein quei buca mo elements teoretics, mobein era il svilup dil giugadur ni la fin finala era il cletg da buca esser pertuccaus da blessuras. Tonaton constatescha il maturand: «Ils avantatgs potenzials d’in giuven carstgaun ein empermettents per las schanzas da success futuras.» En sia lavur sefatschenta el dalla damonda, sin fundament da tgei criteris che scouts e coaches dils pli gronds clubs da ballapei dil mund decidan enten engaschar talents. Quei fan els era cun agid dalla digitalisaziun. Silsuenter vegn construiu in algoritmus per predir il potenzial dils giuvens giugadurs da ballapei. «Il sistem fa prognosas basadas silla carriera da giugadurs cullas medemas premissas», scriva Manuel Tuor ella resumaziun da sia lavur. Cheutras disponan ils experts da valurs d’experientscha pigl andament d’ina carriera d’in giugadur. En sia lavur eis el sebasaus sil principi dalla «Performance-Potential Matrix». Davart il success dall’identificaziun dil potenzial da giugadurs da ballapei professiunals futurs – era da quei principi – dat ei mo paucs studis. Manuel Tuor aschunta a sia lavur interessantas cefras ed enconuschientschas davart il ballapei en general. Cuolms sco models da 2D Da tut autra tempra ei la lavur da matura da Luca Zanetti da Mustér stada. El ei sefatschentaus d’ina software per la realisaziun da models da cuolms en 2D cun geometria fractala cun agid dil program da Java. La finamira da sia lavur ei stada quella da construir differents models per allura saver realisar las conturas da cuolms en Java. Aschia san quellas allura vegnir nezegiadas per exempel sco funs per giugs da video. Sin fundament dalla savida teoretica dalla geometria fractala ha Luca Zanetti scaffiu sez in program per quei intent. En quel ha el examinau, migliurau ed adattau differents puncts. Quels ein sebasai sigl aspect visual, ils parameters e la lavur d’implementar. La fin finala ha il maturand era experimentau cun siu program e constatau: «Treis da quater criteris ein cuntenteivels. Quei vul dir ch’els san vegnir nezegiai per generar models da cuolms. Resultats visuals cumplexs han saviu vegnir realisai cun bia lavur, semplas visualisaziuns cun meins engaschament.» La FMR ha presentau ina schelta da lavurs da matura dil gimnasi dalla claustra da Mustér. Quellas ein vegnidas presentadas ellas davosas ediziuns da La Quotidiana ed ein ina part dils examens finals dallas maturandas e dils maturands. Cun questa contribuziun vegn quella seria terminada. Manuel Tuor Luca Zanetti.

La societad da baghegiar RocksResort dalla gruppa Arena Alva SA cuntinueschan cun siu plan da surbaghegiar gl’areal dils Rocks a Murschetg. Actualmein ha gl’uffeci da baghegiar da Laax publicau la damonda per las casas L ed M. Investir en immobiglias, enstagl en obligaziuns ed autras valurs: quei recamondan cussegliaders da finanzas dapi in temps. Alla societad da baghegiar RocksResort Laax Murschetg ei quei d’engrau. Quella ha construiu avon 15 onns las empremas casas en fuorma da quadrel, las preits ein curcladadas cun crappa da Val S. Pieder. Naven dall’entschatta ein ils Rocks semussai sco interessants per investurs ed interessents d’immobiglias. Ils letgs ch’ein leu actualmein a disposiziun, ein lu era veramein caulds, las habitaziuns ein occupadas stediamein, schizun duront la stagiun morta. La halla dalla Freestyle Academy vegn spazzada e construida da niev sut ils dus cubus L ed M novs dils Rocks. La strategia cuntinuescha Quellas habitaziuns els Rocks a Murschetg ein sevendidas sco paunins frestgs. Per las habitaziuns da treis e/ni quater stanzas han ils cumpraders pagau denter 850'000 e 1,25 milliuns francs. L’obligaziun da metter a disposiziun lur possess ad auters per vacanzas para buca d’influenzar ils cumpraders. Ussa cuntinuescha la societad d’immobiglias dalla gruppa Arena Alva cun sia strategia. Ils proprietaris han era certs avantatgs, sco per exempel in rabat sils prezis d’entrada el territori da skis. Ed els ein participai vid il gudogn che lur habitaziuns genereschan. Cun quei sistem administreschan las pendicularas actualmein varga 150 habitaziuns. Tuttas da duas, treis e quater stanzas ein vendidas, vitier dat ei in niev sectur cun habitaziuns pintgas d’ina stanza. Per cumprar ina tala tonscha la buorsa empau pli satela. En scadin cass eis ei ina situaziun win/win per omisduas varts, cumprader e gruppa Arena Alva. Las duas casas novas ch’ein planisadas sigl areal dalla halla da Freestyle s’audan tier quei sistem cumprovau. En tut, cun halla Freestyle (mira box) e halla da parcar, investescha la societad varga 30 milliuns francs pil project. Sco gia cun construir ils auters «quadrels» collavura la societad cul biro d’architectura Domenig da Cuera. Avon quater onns haveva la gruppa Arena Alva confirmau alla FMR ch’ella vegni a cuntinuar a baghegiar ils «quadrels gigants» a Murschetg. Dus ulteriurs quadrels seigien planisai, in termin seigi denton aunc buca fixaus. Daferton ein quels plans semtgai. Vendergis ha la vischnaunca da Laax publicau la damonda dalla societad RocksResort per las casas L ed M, igl ei la 13. e la 14avla. La gruppa Arena Alva ha buca vuliu confirmar dapli detagls, duront la fasa per la lubientscha da baghegiar seigi ei memia baul da dar dapli informaziuns, ha ella schau saver la FMR. La halla da Freestyle (dretg) vegn spazzada. Ella vegn integrada el project dallas casas L e M novas. Freestyle Academy: provisori en tenda da circus Suenter 11 onns Freestyle Academy siari la halla sias portas – per saver construir el medem liug ina reschnova. La veglia havessi stuiu vegnir sanada, giu dil tetg daguoti l’aua egl intern e l’isolaziun seigi munglusa. Avon endisch onns ha la gruppa Arena Alva transformau la veglia halla da tennis dil hotel Signina en ina halla per in auter diever sportiv-turistic. La Freestyle Academy ei naschida. Igl ei daventau in magnet per giuvenils e fans che seglian bugen cull’aissa. Ella halla han els saviu exercitar ils segls ch’els fan ella neiv sil Crap Sogn Gion. La halla ei oz in paradis per trenar, semover e sedivertir, ei ha trampolins, rampas, undas e construcziuns per skateboards ed acrobatica. Questa primavera vegn quella halla spazzada. Ella ei situada denter las casas J e K dils Rocksresorts ed il hotel Riders. La nova Freestyle Academy vegn integrada el project dils dus Rocks novs L ed M. Sil parcadi per 220 autos vegni buca mo baghegiau ina versiun optimada dalla halla, annunzia la revista dalla stagiun dalla Freestyle Academy, ei detti in areal da giugs «Deluxe». Duront il temps da construcziun survescha ina tenda da circus sco provisori per il menaschi. Sin ina surfatscha da 1000 m2 vegni la Freestyle Academy ad esser ella manescha da circus tochen che la nova halla seigi semtgada. La damonda sin tgei surfatscha libra che quella tenda da circus vegn construida, ha la gruppa Arena Alva SA buca vuliu rispunder alla FMR. Schi prest ch’ins hagi tuttas informaziuns, vegnien ins a tarmetter ina communcaziun ufficiala allas medias.

Il plaz da lenna a Suadetsch/Peiden Bogn, ei pleins.... Dapi l’entschatta digl onn creschan ils prezis per lenna rodunda. Per plascher da selviculturs e possessurs d’uaul. Malgrad il trend positiv, ils prezis pon aunc buca curclar ils cuosts da pinar lenna ella muntogna. Antonia ha il novissim orcan num che furiau el nord dalla Europa e che han menau ferms vents sur las Alps. Quels orcans fatschentan era ils selviculturs ed interprendiders da lenna sco per exempel Gieri Solèr dalla interspresa Solèr SA. «Sch’in ni l’auter orcan derscha ina pli gronda surfatscha d’uaul enzanua ell’Europa ein ils prezis da lenna beinprest puspei en tschaler.» En tschaler ein in prezis da lenna rodunda momentan numnadamein buc. Quei conferma era la gestiunaria dalla Selva, l’uniun dils proprietaris d’uaul grischuns, Silke Schweizer. «Nus essan oz culs prezis da lenna leu nua che nus eran avon tschun, sis onns.» Avon pressapauc in onn eran quels prezis da lenna aunc fetg bass suenter ina digren cuntinuada da 14 onns. Svilup positiv Il svilup positiv porscha certas perspectivas als selviculturs grischuns responsabels per ils reviers forestals. La plipart digl uaul grischun sesanfla numnadamein en possess dallas vischnauncas. La fiera da lenna occupescha il selvicultura lumnezian, Fadri Beeli, indirectamein. «Nus vendin nossa lenna per gronda part giud cuscha ad in interprendider privat.» Tut ils tagls per igl onn 2022 ha il revier forestal lumnezian aunc buca vendiu, aschia che Fadri Beeli quenta senz’auter da profitar dils prezis actuals e da generar dapli entradas. Entradas che van a favur dalla cassa communala. Malgrad ils me­gliers prezis pon las vischnauncas grischunas, respectivmein lur reviers, buca quintar da far gronds gudogns. Quei conferman ton Fadri Beeli sco il selvicultur dil revier forestal dalla vischnaunca Sumvitg, Beat Cadruvi. Era siu revier venda la plipart dalla lenna giud cuscha. «Cun nies agen persunal exequin nus sulet tagls pli pigns.» Ina fatschenta cuntenteivla porschan sulet ils uauls da schurmetg. «Tgirar e derscher lenna en quels uauls sustegn il maun public.» Po buca curclar ils cuosts Ils prezis da lenna rodunda ein carschi, tenor las indicaziuns dall’organisaziun tetgala dalla branscha d’uaul svizra en­tochen 50% tenor qualitad. «Ils cuosts d’elavurar lenna els uauls muntagnards vegnan aunc adina buca curclai.» Silke Schweizer manegia che quei po esser il cass tiels menaschis ella Bassa. «Leu ston ins impunder pli pauca lavur e daners entochen ch’in bliec schai sin resgia.» La gestiunaria dalla Selva ha regurdau als prezis per lenna resgiada che seigien ir bunamein sur il tetg ora il zercladur digl onn vargau. «Igl effect sefa valer ussa tier la lenna rodunda.» Ina vesta ch’igl interprendider Gieri Solèr po confermar. Per el han pil aults prezis per l’enna rodunda era in auter aspect. Ils camiuns scargan sia lenna derscha el Grischun sin las resgias ell’Austria ed ell’Italia. In bonus per lenna svizra ei secapescha negina resgia egl exteriur promta da pagar. La lenna che Solèr furnescha sto concurrenzar cun la lenna pinada en autras tiaras. Tuttina vesa Gieri Soler aspects positivs. «La damonda per lenna ei avon maun ed aschia sto ei esser.» Perspectivas empermettentas L’uniun tetgala dalla branscha da lenna vesa empermettentas perspectivas per il prezis da lenna. Silke Schweizer ha denton regurdau alla fiera da lenna ch’ei globalisada. «Ils prezis dependan era dil secuntener dils Chines ni per exempel sch’ils Stadis Uni ed il Canada secunve­gnan pervia dil dazi.» Ni sche l’Antonia ha dersch enzanua ina surfatscha d’uaul pli gronda, ni ch’ei dat ina stad schetga ed in bau scorsa che furia. Lu croda era il prezi per lenn da pegn da mediocra qualitad. El ch’ei carschius la fin digl onn vargau per buca meins che 700%. Silke Schweizer declara daco: «La branscha da pachetar ha midau sin lenn, essend ch’il plastic ei scarts e cars.» E per cass ch’ils prezis per lenna rodunda havessan da crescher vinavon han ton Fadri Beeli sco Beat Cadruvi confermau: «Noss uauls pon senz’auter furnir dapli lenna.»

La stad vargada sundel stada el spinning: vul dir ir cun velo endadens. 90 minutas, sil velo da cuorsa, en retscha cun auters. Ins savess era ir giuadora cul velo, mo suenter in cussegl da miu conhabitont emprovel da seschar en sin quei spinning. Pia: avon igl esch dalla entrada dil cuors da spinning, empau memia baul. Jeu sesel giu sin in baun sper in tip cun in fruntagl mellen tarlischont. El, also igl um, ha in dètg venterun ed ina tschenta cotschna che glischa ella cazzola. Sia montura da velo ei … mah … sco ina foti digl univers: empau bia steilas e colurs. Il tip vesa ora sco in ch’ei staus fitgaus els anno ’60. Forsa eisi quei che fa el simpatics a mi. Jeu ditg si per el: Tgisà sche quei spinning ei zatgei per mei. El quescha. Jeu ditg: Quei sa gie buc esser aschi grev, in pèr tschuloris che sesan en retscha e van cun velo. Tgi va schon en halla cun velo, en halla! Empau ridicul, ni buc? Jeu fetsch gie mo quei, perquei che jeu hai buca velo e buca fantasia per in’alternativa. El quescha. Ussa vegnan otg persunas, setratgas en sco per far il Tour de France, tuts setratgs en cun vestgadira da velo stretga, in ha schizun en in libli mellen. Ed jeu mirel sin miu tenu ch’ei plitost adattaus per il sport sin canapè, da mirar il Federer, sch’el dess puspei inaga. Mo jeu lasch buca prender la motivaziun. In tec malsegira sun gie schon. Tuts trenai atras e buc in gramm grass vid quels corps. Mo jeu e mister univers sper mei parein da tener igl equiliber. Quei manegel era si per miu cumpogn schenau, mo el sezuglia en silenzi. Jeu ditg: Pia, quei dumignein schon, ni? Jeu less gie mo prender giu in tec, forsa, ni, ah basta, semuentar empau, e ti? El quescha! Forsa capescha el era buca mei. In mument decidel da quescher. Per lu reprender il discuors: Sche quei trenader davontier laschi lu mo ora buglias? Sche tut vegni memia suspectus, sche jeu sappi lu semplamein scappar? El quescha e mira sin l’ura. El ha cretg era empau panzieris. Quei dumignein nus, ditgel plitost malsegira per era encuraschar el. Ei steva scret era «für Anfänger». Igl esch sesarva e la gruppa da Pilates vegn ora. (Miu patratg: Quei fetsch l’autra gada!) Cura che tuts ein ora, mirel jeu dad ir en sco emprema e prender il plaz il pli davos, per che gie negin vesi mei. Zatgi stezza la cazzola e cloma: Preparei vos velos, nus entschevin cuninaga. Jeu sai gnanc co ins sto metter en posiziun il velo. Ed in tip à la Tour de France ei aschi cars e drezza il velo per mei. E di discus: Sas era mo far sco, aber el ei stregns, il trenader dad oz, enconuscha buca pardon. Ed jeu vesel sia tema els egls. Jeu enquerel cun l’egliada miu cumpogn schenau, anflel buc el, persuenter la sortida d’urgenza mo en cass. Ei fa cazzola davon la tribuna, e … Signur univers, signur univers ei il trenader! Jeu laguotel da vit – e duront ch’jeu emprovel da seregurdar tgei pulentas che jeu hai tut detg ad el, duront che jeu fetsch endamen a memezza da toch buc adina tschintschar tut tgei che tratgel, metta el si in microfon, drezza sia tschenta cotschna tarlischonta el dretg plaz amiez il venter e cloma: «Hüt gömmer ufen Oberalppass für alli Ostschwizer unter eus!» In tschuf surrir si per mei ed el entscheiva a smaccar ellas pedalas. 90 minutas sut cazzola da disco e cun musica dad ABBA. Miez morta vegnel giu dil velo. E la glisch vegn puspei clara e The winner takes it all ha era cantau ora. Mister univers vegn tier mei cun in surrir e di: 70 pertschien ei il nutriment – per prender giu. Barla Coluccello da Lumbrein/Winterthur lavura en il sectur social cun giuvenils – ed ella s’engascha gugent era culturalmain. Barla Coluccello, columnista FMR

Suenter las vacanzas d’atun eis ei vegniu enconuschent che las scolas da Falera, Laax, Sagogn e Schluein veglien fusiunar. Gia il december vargau han tuttas quater radunonzas communalas approbau ils statuts dil Consorzi da scola niev. Igl uost, sigl onn da scola 2022/23, sto il menaschi funcziunar. En quei consorzi instrueschien circa 50 persunas bunamein 400 affons da scoletta tochen e cul scalem superiur. L’instrucziun seigi en quater differentas casas da scola ed en quater differents loghens: Quei san ins leger ella davosa publicaziun da plazzas dil Consorzi da scola Falera-Laax-Sagogn-Schluein. Igl ei in construct diltuttafatg niev. Il matg digl onn vargau han las suprastonzas dallas quater vischnauncas incumbensau dus experts da scola da menar in project. Martin Mathiuet e Josef Willi han gronda experientscha en quei sectur. Ils dus umens ein stai involvai professiunalmein ell’organisaziun da scolas. Martin Mathiuet ei staus scolast ed ei seperfecziunaus sco meinascola, el ha redigiu il Fegl scolastic cantunal e gidau a sviluppar l’organisaziun dils meinascolas. Josef Willi da Domat ei staus biars onns inspectur dallas scolas dalla Vallada dil Rein e dalla Purtenza. Sco Mathiuet ei era el ius en pensiun avon dus onns. Ina cumissiun strategica Cun lur cumpetenza e la neutralitad duida han els surpriu il mandat da Falera, Laax, Sagogn e Schluein. Il november e december han els presentau allas quater radunonzas communalas il project. Las quater suprastonzas eran s’accordadas da sligiar in problem organisatoric ed han proponiu al suveran da fundar in’organisaziun da scola communabla. Finamira dueigi esser da zavrar, simplificar ed unificar las structuras. Actualmein dat ei in menaschi intretschau cul num Scolaviva, ei dat in scalem primar cun duas vischnauncas involvadas, in scalem superiur cun quater vischnauncas involvadas, treis menaschis , tschun cussegls da scola, quater meinascolas, in secretariat, divers responsabels e cumissiuns sin plaun strategic ed operativ. Entrada dalla casa da scola da Schluein Entrada dalla halla plurivalenta dalla scola Sagogn La casa da scola da Laax La casa da scola da Falera Ils cussegliaders Martin Mathiuet e Josef Willi ein sin buna via da sligiar ils problems structurals. Cun sulettamein duas cuntervuschs ellas quater radunonzas communalas han els saviu perschuader il suveran d’approvar ils statuts dil Consorzi da scola Falera-Laax-Sagogn-Schluein. La fundaziun ei cunquei gartegiada e quei ha dau catsch als proxims pass. Per incumbensa dallas vischnauncas han ils dus meinaprojects encuretg il schaner ina persuna che meina il consorzi. La part strategica da quel consista d’ina cumissiun da scola. Da quella fan part ils quater caus dil departament da scola dallas singulas vischnauncas sco era la direcziun dalla scola. Actualmein ei l’elecziun dil president dalla cumissiun sin rucca. Igl ei ina persuna d’ordeifer che duei surprender gl’uffeci en fuorma da mandat. Plan da termins tochen gl'uost Ils dus meinaproject han confirmau sin damonda dalla FMR ch’ins hagi en mira ina persuna per quei post, en cuort suondi l’elecziun. Actualmein recruteschan ils meinaprojects, en concordanza cullas vischnauncas, il persunal per las plazzas dall’operativa. Il Consorzi niev encuera sigl 1 da fenadur ina direcziun generala en plazza da circa 45 %, lu ina persuna che meina il scalem superiur, ina per la scola Falera-Laax ed ina per quella da Sagogn-Schluein. Davos termin da s’annunziar per quellas plazzas quater plazzas ei vendergis proxim. Lu suonda il proxim pass, conferma Martin Mathiuet. Il Consorzi sto occupar sigl 1 da fenadur 2022 l’administraziun respectiv il secretariat, igl ei ina plazza en pensum cumplein. Il plan da termins ei etappaus tochen ch’il menaschi entscheiva gl’uost cugl onn da scola 2022/23. Tochen lu ston las radunonzas communalas ed il departament d’educaziun approbar gl’uorden da scola, ei dat novs reglaments da disciplina, ils transports e las structuras dil gi dils menaschi ston esser fixai e decidi. Aunc enzatgei sto ir detg spert: Sco Martin Mathiuet explichescha ston ils contracts cullas rodund 50 persunas d’instrucziun esser suttetg tochen miez mars. Pass per pass san ils dus meinaproject returnar allas quater vischnauncas la responsabladad pil niev Consorzi da scola Falera-Laax-Sagogn-Schluein. Gl’emprem onn da scola vegni ad esser transitori, quei seigi aschia tenor lur experientschas, conceda Martin Mathiuet. E co vai culla fusiun politica? Il matg e zercladur digl onn vargau han las quater radunonzas communalas da Falera, Laax, Sagogn e Schluein giu da prender posiziun tier in preproject per ina fusiun politica dallas quater vischnauncas. Treis ein idas d’accord d’examinar vinavon variantas e pusseivladads, ina ha refusau quei. Suenter la decisiun negativa da Falera cuntinueschan Laax, Sagogn e Schluein la discussiun. Sco quei ch’il meinaproject Adrian Wolf ha confirmau sin damonda dalla FMR seigi la gruppa da lavur s’entupada regularmein dapi la stad vargada, quella consista dad el sco meinaproject ed ils treis presidents communals. Ussa, il fevrer, seigien ils discuors avanzai aschinavon ch’ins sappi ir culs resultats ellas singulas suprastonzas. Suenter che quellas hagien discutau e priu posiziun tiel preproject d’ina fusiun vegni la populaziun da Laax, Sagogn e Schluein integrada. Quei vegn ad esser aunc questa primavera, gi Adrian Wolf.

Dapi varga 20 onns tgira Simon Camartin biars contacts ell’Ucraina. Savens eis el era staus leu, surtut per motivs dalla musica. El ha dirigiu plirs orchesters ell’Ucraina ed era envidau els en Romontschia als concerts festivs per la fin digl onn a Falera e Mustér. Silla damonda, sch’el hagi spitgau quell’intervenziun dalla Russia di el: «Per mei ei quei ina surpresa. Jeu hai tertgau ch’ils temps dallas fuormas digl imperialissem russ seigien vargai.» Il davos temps hagi ei dau buc in’jamna ch’el hagi buca telefonau cun enzatgi ell’Ucraina: «Jeu hai sentiu il malruaus, mo adina era la speronza ch’ei schabegi nuot. Pia ch’ei detti soluziuns diplomaticas. Ils contacts ch’jeu hai ell’Ucraina ei cun persunas che vivan ella regiun da Kiew, respectiv el vest dall’Ucraina. Quella glieud ei drizzada aunc pli fetg enviers l’Europa centrala.» Tonaton sa Simon Camartin era: «Culla glieud egl ost dall’Ucraina va ei mal. En tensiuns politicas cun smanatschas militaras san ins buca viver bein.» Dapi ch’ils separatists fetschien opposiziun leu encunter l’Ucraina detti ei era negina informaziun, respectiv lavur schurnalistica neutrala ord quellas regiuns. Glieud che stoppi bandunar las regiuns pertuccadas vegni transportada en Russia, surtut a Rostow buca lunsch naven dall’Ucraina ni aunc pli lunsch entochen Moscau. «Quei ei clars indezis per la strategia da Putin da reconstruir l’Uniun sovietica sco quei ch’el ha gia dau d’entellir da vuler far», accentuescha Simon Camartin. Ei la Crim mo stada l’entschatta? 2014 ha la Russia annectau la Crim, in’insla che s’udeva tier l’Ucraina. Ei quei mo stau l’entschatta da sia finamira da reconquistar l’Ucraina? «Quei ei ina buna damonda. Cun renconuscher las regiuns da Donezk e Luhansk sco stadis independents ha el aviert a sesez las portas per far l’invasiun ell’Ucraina. Ussa dependa ei co Putin interpretescha il territori da quellas duas regiuns. Eis ei il territori oblast ni eis ei sulettamein il territori che vegneva controllaus dils separatists? Il territori oblast fuss numnadamein bia pli gronds», di Simon Camartin. En siu plaid al pievel russ ha il president Wladimir Putin puntuau il gliendisdis sera che la Nato hagi extendiu siu territori encunter ost, schegie ch’ins eri secunvegnius ils onns 1990 che quei succedi buca. Aschia appartegnan denter auter la Lituania, Estonia e Lettonia alla Nato. Ei quei buca era provocau empau da vart dil vest? «Ins sa veser quei aschia. Da l’autra vart ha la Russia acceptau la carta dall’ONU che di, ch’ei seigi da respectar l’integritad territoriala da mintga stadi. Ins sa sedumandar sch’igl ei stau prudent d’integrar las tiaras balticas ella Nato, ils Russ vesan ei sco provocaziun. Per mei persunalmein ei la situaziun da quellas tiaras denton buca aschi alarmonta. Ellas ein ella Nato ed en cass d’ina attacca russa ein las tiaras dalla Nato obligadas da dar succuors. En ina da lezzas aventuras vegnan ils Russ probabel buca ad haver la gagliardia dad ir.» La Baselgia ed il lungatg En siu plaid ha Putin denton era menziunau la Baselgia ortodoxa dall’Ucraina ch’ei sespartida dalla russa. «Quei ei in tipic argument da Putin per giustificar si’invasiun. Sut quei pretext religius sa el numnadamein mobilisar ina pulita part dalla populaziun. Ei ha adina puspei dau cass che communitads ecclesiasticas ein seseparadas. Tochen avon entgins onns ei la Baselgia ortodoxa dall’Ucraina stada part dil patriarchat da Moscau, mo autras Baselgias ortodoxas sco quellas dalla Rumenia, Bulgaria ni Grecia ein era stadas independentas dil pariarchat da Moscau. Putin instrumentalisescha la Baselgia», constatescha Simon Camartin. Cura che l’Ucraina ei daventada independenta dall’Uniun sovietica ils 24 d’uost 1991 ei il lungatg ucrain vegnius proclamaus spert sco lungatg ufficial. Ei quei buca era stau cuntraproductiv en vesta als biars Russ che vivan leu: «Quei han ils Ucrains currigiu spert. Els eran daventai pertscharts ch’els fetschien entiert ad ina part dalla populaziun. Ucrain ei oz il lungatg ufficial ed il russ ha ellas regiuns cun maioritad russa la funcziun dad in lungatg ufficial regiunal. La situaziun linguistica ei decisiva per ina buna convivenza e pretenda dapertut respect vicendeivel.» Da donn per la cultura Gia ils dus onns cul coronavirus han dau da slignar alla glieud dalla cultura. A biars han las entradas ord activitads culturalas muncau. Buca auter ei quei stau ell’Ucraina. «El cass d’ina invasiun piteschan tuts, quels che fan cultura sco ils auters. Ell’Ucraina ei in ulteriur factur vegnius vidlunder ils davos onns: Damai ch’il stadi ha investau ell’armada han ils daners per cultura en general, mo era per scolaziun e traffic public muncau. Cull’invasiun vegn quei buca meglier.» Silla damonda co ei pudessi ir vinavon ell’Ucraina di Simon Camartin: «Jeu sai buca leger il saz dil caffè giudem la scadiola. Enzatgei ei denton clar: Ils proxims dis ein fetg decisivs. Nus vegnin a veser schebein las smanatschas dil vest ein mo declamatorias ni sche las sancziuns enviers la Russia fan veramein mal e pli che mal.» Simon Camartin puntuescha: «Mo cura ch’ins selai ora aschi fetg silla roma sco Putin seretilan ins ualvess da quei ch’ins ha iniziau. Igl ei da supponer che las regiuns digl ost dall’Ucraina seigien piarsas per liung temps.» 15 ga pli gronda che la Svizra L’Ucraina ha ina surfatscha da 603 700 km quadrats, senza la Crim da 576 800. Ella ei il pli grond stadi che schai cumpleinamein ell’Europa. L’Ucraina dumbra bunamein 42 milliuns habitonts. Igl onn 2020 ha ella giu in product interiur brut total da 545 milliardas dollars. L’Ucraina cunfinescha culla Russia, Belarus, Pologna, Slovachia, Ungaria, Rumenia e la Republica Moldavia sco era culla Mar nera e la Mar asovscha. La capitala ei Kiew cun rodund treis milliuns habitonts. «Ils proxims dis ein decisivs» Il conflict denter la Russia e l’Ucraina ha priu ina nova dimensiun. Per la Russia ein las regiuns da Donezk e Luhansk egl ost dall’Ucraina ussa stadis independents. Per Simon Camartin ch’enconuscha bein las relaziuns ell’Ucraina ei igl agir dalla Russia – malgrad il svilup dallas davosas jamnas – tonaton ina surpresa. Hans Huonder/FMR «Ei dependa ussa fetg tgei che succeda ils proxims dis. Quels ein decisivs», di Simon Camartin da Mustér ch’ei colligiaus fetg cull’Ucraina en sia funcziun musicala. Dapi onns tgira el stretgs contacts cun glieud dall’Ucraina, praticamein mintg’jamna ha el al telefon persunas che vivan leu: «Sin fundament da quei ch’ei succediu ils davos dis eis ei da supponer ch’igl ost dall’Ucraina seigi piars per liung temps. Ussa dependa ei aunc, co il president russ Wladimir Putin interpretescha ils cunfins dallas regiuns pertuccadas.» La paupradad seigi aschia gia gronda en quellas regiuns, surtut dapi ch’ils separatists hagien il domini da quellas: «Nus vegnin a veser schebein las smanatschas dil vest ein mo declamatorias, ni sche las sancziuns fan veramein mal pli che mal.» Tenor Simon Camartin ha il mintgadi ell’Ucraina gia pitiu ils davos onns: «Il stadi ha investau ell’armada e ha aschia giu dameins mieds finanzials per la scola, il traffic public ni era la cultura.» L’Ucraina ei il pli grond stadi che schai cumpleinamein ell’Europa. Avon 1991 era ella ina part dall’Uniun sovietica. «Nus vegnin a veser schelas sancziuns fan verameinmal pli che mal.» Simon Camartin, dirigent Dapi biars onns diregia Simon Camartin orchesters dall’Ucraina, sco per exempel igl Academic Youth Symphony Orchestra da L’viv/Lemberg a Mustér. Foto Hans Huonder

Ils dus onns vargai ein buca stai sempels per las uniuns culturalas en ed ordvart dalla Surselva. Diversas ein sespruadas da restar activas duront las restricziuns, autras han schau ruassar il program. La promtadad da turnar sin tribuna para dad esser avon maun. «Previu havein d’entscheiver cun las provas da cant ils siat da mars.» Simona Simonet presidiescha «Las vuschs dil Rein». In chor mischedau ch’ei seformaus avon entgins onns neu dil Chor mischedau Sedrun e che vegn dirigius da Claudio Simonet. Il chor dumbra 37 commembers e la presidenta ha getg da sclarir momentanamein contas cantaduras e cons cantadurs ch’ein promts da cuntinuar suenter corona. Simona Simonet regorda alla media da vegliade­tgna dils commembers dil chor e gi ch’ei seigi buca segir sche tuttas e tuts tuornien ellas retschas dallas vuschs dil Rein. «Jeu sun denton optimistica, las empremas reacziuns ein positivas.» Tuttas e tuts ein dalla partida Positiva ei era la novitad dil president dalla Societad da musica Trun, Gion Simeon. «Negins dils commembers dalla musica da Trun han calau.» Diltuttafatg calau da sunar ha la musica da Trun era buca duront ils dus onns vargai. E sch’els han tuttina fatg pausa lu sulet sche las prescripziuns da corona han impediu cumplettamein d’exercitar. Gion Simeon declara che la musica hagi demussau dabia fantasia ed inschign per buca schar stizzar la flomma. «Per part havein nus sunau en halla da gimnastica cun treis meters distanza denter mintga musicant.» Il concert grond previus cun il Chor mischedau da Rueun da Nadal 2020 ei bein curdaus. Denton ha la musica sunau min­tgamai a caschun dalla dumengi’alva e ha era delectau ils cussadents dalla casa da Sogn Martin. «Semplamein cun ina formaziun pli pintga.» Il president dalla musica da Trun ha getg ch’il publicum sco las musicantas ed ils musicants hagien giu plascher da restar activs ils dus onns vargai. Ed da filmar a casa ina presentaziun individuala ch’il dirigent, Adrian Degonda, ha cavigliau e ch’ei da veser ed udir via youtube. Schau ruassar las activitads Sco biaras autras gruppas da teater ei l’Uniun da teater da Sagogn buca stada activa duront ils dus onns vargai. La davosa presentaziun sin tribuna datescha digl onn 2019. Sco quei che la presidenta Martina Beeli gi ha l’uniun era buca salvau radunonza. «La situaziun era talmein incerta che nus havein desistiu.» Martina Beeli ei pertscharta da sezza stuer dar adatg da buca s’endisar vid la pausa sfurzada e da prender ella per nova realitad. «Nus vegnin proximamein a far ina radunonza per discutar co ir vinavon.» Contacts cun singuls commembers dalla uniun ha Martina Beeli adina puspei giu ed ella manegia che la promtadad ed il plascher da far teater seigi vinavon cheu. Co e cu che l’Uniun da teater da Sagogn sepresenta puspei alla publicitad sa la presidenta aunc buca. Quellas damondas sclarescha ella cun ils commembers alla proxima scuntrada. Exercitau cun mascrina Schau ruassar las activitads cumplet ha las Vuschs dil Rein era buca duront ils meins vargai. «Per part havein nus exercitau cun mascrina per nies concert da Nadal dil december vargau.» Tenor las explicaziuns dalla presidenta ei il chor buca staus cumplets a caschun da quei concert a Sedrun. «Nus havein denton giu dabia publicum che ha schau plascher nies concert.» Il program da cant per ils proxims exercecis ei en scadin cass preparaus, sch’ils commembers ein promts da cuntinuar. Plans da concert ha era il president dalla musica da Trun presentau. Ella preveda da sepresentar al publicum ils siat ed otg da matg ella sala da cultura a Trun. «Momentanamein maunca magari in ni l’autra allas provas pervia dall’infecziun.» Il president dalla musica da Trun ei denton perschuadius che la musica ei promta l’entschatta matg per concertar, live.

La radunonza communala da Sumvitg ha approbau il mardis sera in credit da 1,8 milliuns francs per ina nov’ovra hidraulica a Cumpadials. La decisiun finala concernent quei project e credit pren la vischnaunca alla votaziun all’urna. Vischinas e vischins han approbau in credit supplementar da 195 000 francs pil project da sanaziun dil provediment d’aua a Laus. In credit da 145 000 francs ei vegnius sbursaus per la midada dil project dalla senda a Crappa Grossa. Plinavon ha la radunonza communala approbau dus reglaments dalla meglieraziun funsila, numnadamein quel davart la surdada dallas parcellas entras la cumissiun da meglieraziun e quel dils principis per la repartiziun dils cuosts dalla meglieraziun. La radunonza ha approbau la dissoluziun dil dretg da baghegiar silla parcella nr. 699 cun Uneco Energie Schweiz SA.

Margis suentermiezgi ha la biblioteca a Vella envidau ad ina prelecziun cugl autur Abdullah Dur. Quel ha legiu da siu roman «Der Pascha aus Urnäsch». Duront ch’igl autur prelegeva, ei la praula romontscha da Tredischin vegnida endament. Gliez herox era ius en Frontscha. Leu eis el avanzaus ed ha vuliu gidar il prenci da menar anavos il cavagl alv ch’il Terc haveva priu dad el ella davosa uiara. Il protagonist dil roman «Der Pascha aus Urnäsch» ei medemamein emigraus en Frontscha. Il talentau scrinari Ueli Kurt ei vegnius gl’emprem el casti da Chambord. Da leu lu aventurusamein tochen ella Terchia. A Tirebolu, in marcau alla riva dalla Mar nera, ei gl’Appenzelles daventaus in pascha, in um beinstont e respectau. El ha fatg la via cuntraria Per nus habitonts dall’Europa centrala han tut ils Tercs cavels ed egls nérs, e lur pial ei plitost brina. Nus s’immaginein els sco vérs orientals. Abdullah Dur che ha prelegiu margis ella biblioteca a Vella ha relativau quei maletg. Gl’um da 58 onns ha gl’aspect d’in Svizzer, senz’auter savess el esser in Appenzelles. El ei denton carschius si alla riva dalla Mar nera, el nordost dalla Terchia. El ha fatg la via cuntraria, ha bandunau la Terchia e vegnius en Svizra. Siu roman da 360 paginas «Der Pascha aus Urnäsch» tracta d’in giuven mistergner ch’ei emigraus entuorn 1850. Las parallelas cun numerus emigrants grischuns dil medem temps ein evidentas. Gl'autur e la bibliotecara Petronella Cavegn. Gl’autur ha prelegiu avon duas retschas d’auditurs attents. Amiez il suentermiezgi han las bibliotecaras vuliu porscher a senioras e seniors ina caschun speciala e beinvegnida. Gl’emprem ha gl’autur prelegiu la versiun originala dil cudisch. Quel ei cumparius 2016 en Terchia sco cudisch tascabel. Per ina minuta ha gl’auditori saviu sefamigliarisar culla melodia dil lungatg terc. Suenter ha el cuntinuau ella versiun tudestga che la casa editura Orte da Schwellbrunn ha ediu 2019. Gl’autur scriva en in lungatg ch’ins legia tgunsch. Inagada ch’ins ha entschiet, san ins strusch metter dalla vart il cudisch. Il roman viva d’observaziuns e descripziuns minuziusas, quellas cumprovan la gronda lavur da retschercar digl autur. Per exempel descriva el gl’usit archaic dils «Silvesterchläuse» ils 13 da schaner. Amiez il cudisch pren il lectur part al drama silla Mar nera. Il bastiment vegn en in stemprau e sfundra, mo in sulet surviva la disgrazia. In pascha spindra e pren si il giuven Svizzer. Grazia a siu talent ed inschign artisanal fa quel ina carriera semeglionta sco quella che emigrants grischuns han fatg egl jester. El roman descriva Abdullah Dur sia patria oriunda, ed era sia nova. El ei vegnius 1988 a Sogn Gagl nua ch’el ha maridau e fundau famiglia. Tochen gl’atun vargau ha el luvrau ella clinica Stephanshorn nua ch’el ei avanzaus sco menader dalla partiziun da sterilisar il material medicinal. Sco el ha getg agl auditori, eis el actualmein vidlunder da scriver il secund roman.

«La mascra» ei in project dil fotograf Flavio Deflorin da Cuera. Il mars 2021 ha igl um – ch’ei oriunds da Mustér – fotografau 15 persunas. Mintgina duas ga, ord il mintgadi ed autentic. Ina ga cun ed ina ga senza mascra. «Culs purtrets less jeu mussar las fatschas davos las mascras, mussar quei che fa nus humans», declara Flavio Deflorin. L’jamna vargada, cu igl obligatori da purtar mascrinas ei vegnius abolius per gronda part, ha el entschiet a publicar sia seria da purtrets via medias socialas. Quei seigi stau il dretg temps per far quei e peda hagi el era giu damai ch’el eri en isolaziun l’jamna vargada. Ussa ei Flavio Deflorin puspei guarius dil Covid-19 e selegra dallas reacziuns sin sias fotografias en alv e ner. La mascra «Tgei muntada ha la mascra per nus e per tgei stat ella? Quella damonda ha adina puspei occupau mei duront quels dus onns dalla pandemia e quella damonda hai jeu era tschentau a mes 15 models», explica Flavio Deflorin che ha dedicau la seria «la mascra» allas persunas en siu contuorn, lur fatschas e lur carisma. Sco ils pli biars ei el leds ch’ins sto buca pli purtar mascra dapertut e ch’el sa puspei veser las fatschas d’amitgs ed amitgas, famiglias e collegas da lavur. «Las fatschas han muncau a nus aschi fetg duront la pandemia. Quei che maunca, rinforza quei ch’ins vesa ed jeu sun vegnius pertscharts, con bia che nus savein leger mo ord ils egls. Nus vesin in surrir, ina grimassa, stauncladad ni astgein schizun dar in profund sguard ell’olma da nies visavi.» Finius ei siu project dalla mascra aunc buc ed el po s’imaginar da realisar in’exposiziun: «Fotografias analogas ston vegnir sviluppadas sin pupi per saver mussar ellas endretg. Mia finamira ei era da realisar in cudischet culs purtrets, silmeins in sempel sco regurdientscha per las persunas involvadas.» Analog e digital Dapi entgins onns lavura Flavio Deflorin sco producent da multimedia tier RTR. El ha in bien egl e fotografar ei pigl um da 33 onns in hobi intensiv ed ina pissiun. Oravontut il fotografar analog fascinescha Deflorin e quei ord plirs motivs: «Fotografar analog ei per mei in tschentar giu e prender ora la spertadad dil mintgadi. Ei va tut pli plaun ed jeu sun pli fetg el mument culla persuna ni igl object ch’jeu fotografeschel. Igl ei pli tactil e suenter fotografar vegn igl elavurar e sviluppar e pér lu ves’jeu propi il resultat, damai che la camera analoga ha negin visur. Tier la fotografia digitala va tut pli spert ed ei per mei empau pli superficial.» Tuttina – sch’ei sto gartegiar l’emprema ga – sco per exempel tier nozzas, nezegia il fotograf oravontut la tecnica digitala e declara: «Fotografar digital ei pli sempel, mo gest la sfida da far bunas fotografias analogas e prender temps avunda persuenter ei quei che fascinescha mei.» Grain Circle Las fotografias da «la mascra» ein vegnidas fatgas duront dus dis ellas localitads dall’uniun Grain Circle. Quei ei in’uniun per la fotografia analoga a Cuera. «Igl ei stau in’idea da Fabian Florin e Christian Ritz, ensemen cun ulteriurs collegas havein nus fundau l’uniun avon dus onns. Ussa dumbra quella rodund 40 commembras e commembers. Aschia savein nus parter nies hobi, brattar ideas, emprender in da l’auter e buc il davos parter ils cuosts pil labor e la combra stgira», declara Flavio Deflorin che presidiescha l’uniun Grain Circle. Flurina Wiedemann: «A Maska träga isch für mi in erster Linia dia andera schütza. Aber nit z vergessa isches au es herrlichs Versteck für Diverses, en Lätsch, Züg in da Zähn, Guatzli oder au diversi Unsicherheita.» Giovanni Wieland: «Dapi ch’ins porta ina mascra mirel jeu pli fetg els egls da miu visavi e lasch buca disturbar d’autras caussas.» Martina Bühler: «Cun mascra vesel jeu ina fatscha, senza mascra vesel jeu massa differentas fatschas. Entras la mascra havein nus empriu da communicar culs egls in cun l’auter.»

La Sibla ei la gasetta da tscheiver che vegn edida dall’Uniun da tscheiver Mustér. Quest onn eis ella cumparida per la 37avla ga. Derasada vegn ella en tuttas vischnauncas sisum la Surselva damai ch’ella tracta buca mo spirontamein temas da Mustér mobein era dils vitgs vischinonts da Rueras, Curaglia e dalla Cadi giuadora. Il frontispezi d’uonn ei dedicaus al coronavirus – co savess ei esser auter. Dictatura e Dubai Secapescha ch’il coronavirus ei era in tema egl intern dalla gasetta. Aschia constatescha la redacziun: «Sche nus vessen saviu che tut vegn sluccau avon tscheiver – gie lu vessen nus buc dau giu il til, buc planisau cun restricziuns, mascrinas e certificat. Mintgaton vai era a Berna spert, mo da quintar era quei buc. La confusiun da communicaziun ha contonschiu ina dimensiun che sa tener pétg a mintga gasetta da tscheiver.» Ina ga dapli ein era las pendicularas representadas prominentamein ella gasetta: «Tgei fussen nus senza las pendicularas? Lu fussen nus in vitg sco Trun ni forsa schizun mo sco Sumvitg. Nus vessen forsa in runal sil Sax, sche insumma, e massen aunc adina sillas plauncas sur il vitg cun skis.» Mo ei dat buca mo laud per las pendicularas: Ellas seigien bein 50 onns veglias, mo 45 onns seigien las tualettas stadas las medemas. Perin Vincenz cul prospect da Dubai maunca era buca ella gasetta, aschi bein sco persunalitads politicas. Pendenta e Rumantsch grischun La punt pendenta che dat da discutar il mument a Mustér ei tema ella Sibla aschi bein il boom da stizuns novas e la praula davart il hotel Acla da Fontauna: «Tgisà, forsa vegn il prenci che dedesta el tuttina aunc.» La loipa, filistuccas d’autists, reclama embruglionta e fatgs da catschadurs ein era uonn temas dalla Sibla aschi bein sco il romontsch ed il rumantsch grischun: Tenor in’agentura da Turitg hagi il rumantsch grischun in potenzial da lecturs d’entochen 60 000 dels, el cass ideal schizun 100 000. Il redactur spera ch’ei detti aschia dapli Romontschas e Romontschs igl avegnir. La politica e surtut il pei da taglia da Mustér dattan da discutar, sco la fin dil Calender Romontsch, fatgs da maridar e fusiunar ni era il traffic atras il vitg. Uorsin ed ureglias grondas Furore en vischnaunca, respectiv ella Sibla, fa Uorsin amiez il vitg ni era il niev trend d’ureglias asen. Pli baul laschavien ins operar quellas, oz seigi quei auter: «Ureglias asen stattan per in patertgar visiunar, leutier ein ellas fetg funcziunalas. Davos quellas han ils bighels dils uregliers, ils bindels dalla mascrina ed era ils apparats d’udida plaz senza problems.» Sut la marella vegnan era il passapei tuatschin, ils problems da Sumvitg cullas suprastonzas e las candeilas ella Casa s. Giusep. Ina ga dapli vegn era Sedrun Mustér Turissem sut las rodas dalla redacziun: «Presidents da Sedrun Mustér Turissem datti gleiti aschi biars sco lufs en nossa regiun. Mo sche ti sas buc tgi schar presidiar, lu pren il «Narr da troccas» ord scaffa, lez fa schon ei aunc ina tiarza gada.» Frenau il Tour de Suisse Siblus sa era daco ch’igl ei vegniu giu crappa sil Lucmagn cura ch’il Tour de Suisse era ella regiun: «Las vias sur ils pass ein vegnidas duvradas pliras gadas dil Tour de Suisse. Gl’emprem naven d’Olivone sur il Lucmagn tochen Sedrun. Lu da Sedrun vi Andermatt e la finala dad Andermatt sur il Lucmagn ad Andermatt. Basta, il spért dil Scopi ha giu avunda da quei teater e ha fatg vegnir crappa giu sin via. Sche quels sefan buc en ch’igl ei uss avunda cun quels velos, sche lu mirel sez da far fin cun quei menaschi.» Da candidaturas stuornas san ins leger ella Siabla aschi bein sco davart la nova gasettina dalla vischnaunca da Mustér. Ella fora e zepla puspei Il temps da tscheiver ei era il temps da La Sibla. Puntualmein per Gievgia grassa ei la nov’ediziun dalla gasetta da tscheiver da Mustér cumparida. Sin 20 paginas tegn ella quen da bia da quei ch’ei schabegiau ils davos meins, mo ch’ei buca vegniu alla glisch entochen ussa. Instituziuns, interpresas e persunas sefatgas meriteivlas e veseivlas en ina fuorma ni l’autra cattan spazi en quei organ che vegn edius dall’Uniun da tscheiver Mustér. Ina ga dapli vegn la gasetta enrihida d’in tschuppel caricaturas ch’ein aschidadir il sal ella suppa da quei product divertent. La Sibla sefatschenta buca mo da schabetgs dalla vischnaunca da Mustér, mobein era da tals sur ils cunfins da quella ora. Culla repartiziun dalla Sibla entscheivan mintgamai ils dis principals dil tscheiver sisum la Surselva. Entochen avon il coronavirus era quei mintgamai avon il til da tscheiver a Trun, uonn eis ei cun Gievgia grassa ed il til ch’ei previus a Sedrun. Culla Dertgira nauscha vegn il tscheiver cuntinuaus venderdis sera a Mustér. (fmr/hh) Frontispezi da La Sibla 2022.

Seregordas cura che ti has sulviu la davosa ga en in letg? Miu davos solver en letg hai jeu magliau avon gleiti 11 onns. Mia feglia era gest naschida. Ei era la damaun marvegl ed jeu havevel fomaz. Miu um ha lu giu purtau il solver a mi. Paun e caschiel. E quei caschiel era buc gest il meglier. In caschiel d‘alp grischun gusta bia meglier. Mo quei solver enta letg, cuort suenter la naschientscha, era staus grondius. Magliar solver en in letg ei gnanc schi sempel. Ina madrazza ei buc il funs ideal per las deliziusas vivondas dalla damaun. E miulas el letg ha negin bugen. Mo tgei emportan las miulas, sche ti stos buc scumiar il letg? E tgei emporta la madrazza, sche ti has persunal che porta tiu solver sin ina meisa pintga? Ina tabla fatga extra per magliar solver en letg. Jeu enconuschel in signur. El ei naschius avon 90 onns. Ed el raquenta aunc oz dad ina dunna (Dunna H.) che ha magliau massa onns ses solver en letg. Igl ei igl onn 1930. Dunna H. ei mumma da dus affons. La naschientscha dil secund affon ei stada empau difficila. La dunna ei fleivla e drova bia ruaus. Mintga di viseta il miedi la mumma giuvna. Suenter entgins dis sesenta dunna H. meglier. Mo ella ei adina fleivla la damaun. Il miedi cusseglia a dunna H. da solver en letg. Dunna H. viva agl ur dil marcau da Turitg. La casa gronda semeglia ina vella. La famiglia viva en abundonza. Il percasa vegn fatgs dil persunal. Era cuschinar, cuschina il persunal. Aschia sa dunna H. scalinar cun in bransin pign, cura ch’ella less solver. Inaga trer per il bransin e gia stat il solver bein cavigliaus e gustus sin la meisetta da letg. Dunna H. ha plascher da magliar aschia solver. En cuort temps ei ella ametsch dalla fleivlezia. Il miedi viseta gia daditg buc pli la mumma. Tut para sco adina. Ils meins vargan. Il bransin stat sco usitau sin meisa da notg. E dunna H. scalina mintga damaun. Ella maglia aunc adina ses solver en letg. Damaun per damaun. In di damonda il mariu da dunna H., sch’ella magli il di sissu il solver ensemen cun la famiglia? – Dunna H. rispunda cuort, che quei mondi deplorablamein buc. Il miedi hagi giu detg ch’ella stoppi magliar il solver en siu letg. Meins ed onns vargan. Ils affons da dunna H. van a scola. Fineschan la scola. Bandunan la casa paterna, maridan. Pli tard visetan ils fegls la mumma ch’era uss daventada tatta. Ils biadis damondan in di il bab, daco ch’els mondien adina pér suentermiezdi a visitar la tatta. Il bab declara che la tatta hagi bugen ina damaun ruasseivla. La verdad denton vesa ora suandont. Dunna H. magliava aunc adina siu solver en ses letg. Il miedi haveva gie giu detg da solver enta letg, e dunna H. ha suandau ils plaids dil miedi. Quei ha ella fatg tochen ch’ella ei morta. Cun 89 onns. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

Ils bulletins da lavinas digl Institut per la perscrutaziun da neiv e lavinas ein aschidadir la bibla per las persunas che semovan ordeifer las pistas. Quei vala cunzun per quellas e quels che fan turas cun skis ni era snowboard, pli e pli denton era pils amitgs dallas gianellas. Gest per ir cun neiv nova ni schliata constellaziun dalla cozza da neiv eis ei indispensabel d’esser informaus davart la situaziun. Grevs accidents – per part mortals – dallas davosas jamnas muossan ch’il prighel vegn deplorablamein per part aunc adina sutschazegiaus. «Entochen la fin da schaner eis ei stau plitost rausseivel cun lavinas e persunas pertuccadas, naven da lu ha ei dau entgins grevs accidents. Mirau sur igl entir unviern essan nus ussa pertuccont accidents mortals levet sut la media, concernent lavinas registradas levet sur la media dils davos onns», di Kurt Winkler, collaboratur tecnic dalla partziun da lavinas, prevenziun ed avertiment da lavinas digl Institut per la perscrutaziun da neiv e lavinas a Tavau. Datas da turas senza accidents «Ei dat dabia material statistic davart accidents cun lavinas en connex cul prighel che regeva. Perencunter savevan nus entochen oz pauc dallas biaras turas fatgas medemamein il temps da prighel da lavinas, mo ch’igl ei schabegiau nuot», di Kurt Winkler. Per quei motiv ha igl institut evaluau 7000 turas da skis (tracks) cun varga dus milliuns puncts da moviment: «Quei havein nus fatg sin fundament dallas indicaziuns fatgas en descripziuns dallas turas sin portals digitals sco «Gipfelbuch» ni «Camptocamp». Da quels portals sesurvescha bia glieud che fa turas.» Agl institut ein era stadas a disposiziun datas da GPS da quels skiunzs da turas. Sut la marella ein vegni surtut tracks ellas muntognas svizras, singuls en regiuns da tiaras vischinontas. Quellas datas flessegian igl avegnir el giudicament dil prighel da lavinas. «Nus savein ussa dapli nua che tgei ei succediu e con savens, respectiv sin tgei turas ch’igl ei schabegiau nuot malgrad in prighel da lavinas. Aschia sa la resca da lavinas vegnir giudicada meglier. Cheutras sedattan novas enconuschientschas pertuccont la planisaziun da turas da skis e co agir il territori», di Kurt Winkler e puntuescha: «Cun quella lavur havein nus vuliu endriescher dapli da nossas prognosas pil prighel da lavinas fatgas il temps che las turas examinadas ein vegnidas fatgas. En quei connex havein nus cumparegliau in tschuppel parameters sco per exempel pendenza dil liug ni exposiziun.» Pli ad ault e pli gronda resca Il studi dallas datas ch’igl institut ha fatg ha menau a differentas bunas enconuschientschas ch’ein igl avegnir d’engrau als skiunzs da turas. «Denter auter havein nus constatau che la resca da lavinas crescha fermamain d’in scalem da prighel a l’auter, numnadamein pil factur 4. Entochen ussa supponevan nus ch’il prighel seigi pil dubel pli gronds», declara Kurt Winkler. Plinavon: Ellas spundas numnadas el bulletin da lavinas ton pertuccont l’altezia sco l’exposiziun, ei la resca rodund sis ga pli gronda che en las spundas buca numnadas. Pli ad ault sur mar e pli gronda che la resca da lavinas ei: Sin 2700 meters sur mar ei il prighel quater ga pli gronds che sin 19000 meters. Sut 1600 meters eis el pli pigns. La resca da lavinas ei en spundas dil nord pli aulta che en spundas dil sid, mo «sulet» per strusch il dubel. Quella differenza deriva era da quei che spundas dil nord ein pli tschercadas dils skiunzs che quellas dil sid. S’adattar allas cundiziuns Il studi muossa con impurtont ch’igl ei da s’adattar allas relaziuns: «Ella planisaziun dallas turas secunvegn ei da risguardar il scalem da prighel. Quei vul dir untgir spundas numnadas el bulletin pertuccont exposiziun ed altezia sur mar. Il studi gida a migliurar igl algoritmus e d’automatisar la planisaziun da turas. Quei ha dus avantatgs: D’ina vart san ils algoritmus differenziar dapli parameters ed aschia dar ina megliera survesta dil prighel statistic. Da l’autra vart fan els pli sempla la planisaziun da turas.» Kurt Winkler admonescha: «Il giudicament individual selai denton buca automatisar. La resca statistica survescha sulet sco valur da referenza. Quella ei tut auter che perfetga, mo ina buna basa.» Dallas cussegliaziuns el bulletin da lavinas duein ins untgir mo sin fundament da claras informaziuns: «Tier prighel da lavinas considerabel duein spundas teissas vegnir untgidas enteifer l’altezia critica e l’exposiziun.» Autra perspectiva dil prighel da lavinas Il bulletin da lavinas ei aschidadir la bibla da tuttas persunas che semovan igl unviern en territori muntagnard ordeifer las pistas. El ei actuals e descriva la situaziun dalla neiv e dil prighel da lavinas. Las datas pil bulletin sebasan sillas cundiziuns dall’aura, mo era sin lavinas pusseivlas da quella constellaziun, cumparegliond quella cun datas dalla situaziun da semegliontas cundiziuns da pli baul. Ussa vegn il giudicament dil prighel da lavinas cumpletaus cun ulteriuras datas. Igl Institut per la perscrutaziun da neiv e lavinas a Tavau ha intercuretg rodund 7000 indicaziuns davart turas cun skis fatgas senza ch’ei hagi dau accidents cun lavinas. Quellas numerusas datas flessegian els schabetgs cun lavinas e porschan aschia novas enconuschientschas. Malgrad tutta savida ei l’attenziun vinavon impurtonta en temps cun prighel da lavinas. (fmr/hh) Ils davos onns ei l’activitad els cuolms duront igl unviern carschida. Bellezia cuntradas carmalan da far turas. Meinsvart vegn il prighel da lavinas denton giudicaus insufficientamein. Nossa foto dat in’investa dil glascher da Medel en direcziun sid-ost.

La radunonza communala da Schluein da mesjamna sera ha giu da prender posiziun tier damondas da credit e contrcts da schischom. La suprastonza communala haveva informau votantas e votants anticipadamein surlunder cun in messadi. Alla radunonza han els retschiert ulteriuras informaziuns. Gl’inschignier Benno Zarn ha dau ina survesta dalla situaziun ella Val da Schluein e dallas lavurs ch’ein necessarias per sanar ils rempars. Unanimamein ha la radunonza concediu incredit brut da 470'000 francs pil preproject che sa ussa vegnir elaboraus. Plinavon han ils da Schluein approbau ina damonda da credit per colligiar il reservuar Fuorbas direct culla reit e da sligiar la lingia che meina oz tras il baghetg dil da casti Löwenberg. Per far las lavurs vegnan ussa 106'000 francs reservai. Ina ulteriura summa da 180'000 francs ha la radunonza concediu per colligiar tschun parcellas da baghegiar el contuorn Arcuaul culla lingia da meteor e canalisaziun. Vinavon ha la suprastonza communala proponiu da lubir la vendita da 410 m2 terren alla societad Fenaco ella zona d’industria Isla. Ei setracta d’ina sdrema da quater meters ladezia che cunfinescha culla parcella libra ella zona da mistregn. Il suveran ha approbau la vendita. Cun quella mesira sa la Fenaco migliurar la situaziun da deposit entuorn la stizun dalla Landi. Era ella zona da mistregn Isla ha l’interpresa Solpic planisau da construir ina halla da menaschi. La radunonza communala ha approbau il contract pil dretg da baghegiar. Ei setracta d’ina surfatscha da 4138 m2 egl ost dil baghetg dalla Fenaco/Landi. Davos la stizun dalla Landi a Schluein baghegia l'interpresa Solpic ina halla nova. Alla fin ha la radunonza era approbau la revisiun dalla lescha davart uorden e ruaus public ed urari d’avertura dallas stizuns. La revisiun dalla lescha ei stada necessaria per saver adattar gl’uorden cullas taxas da castitgs.(fmr/abc)

Ils 16 da november 1997 ha la Renania organisau ina fiasta giubilara per siu poet e scribent Gian Fontana che era naschius avon 100 onns. Oz, 25 onns pli tard, dat ei buca pli la Renania. Ina commemoraziun vegn ei tuttina a dar. El habiteschi a Fidaz ella vischinonza da quella fontauna culla caura e gl’ansiel, ha Mathias Kleiböhmer, gl’intendant dil festival da musica «flimsfestival». El ei vidlunder da concepir ils detagls dil program 2022. Quel entscheiva da Pastgas e s’extenda tochen la fin digl onn. Ina dallas sentupadas musicalas ei ils 18 da december 2022, e quella ei dedicada al liricher romontsch sursilvan Gian Fontana (1897-1935). Mathias Kleiböhmer deriva dalla Tiaratudestga ed negins ligioms culla Romontschia. Persuenter simpatia pil romontsch e sia cultura. Gl’iniziant e menader da «flimsfestival» sa che Gian Fontana ha gronds merets per quella cultura ed ei sedecidius d’integrar quella persunalitad indigena el program musical 2022. Kleiböhmer raquenta ch’el hagi dumandau Clau Scherrer da cooperar per quei concert commemorativ ella baselgia da Fidaz. Lez conferma sin damonda dalla FMR: «Gie, ei vegn a dar in concert cun in ensemble pign dil Cantus Firmus. El center vegn la collaboraziun da Gian Fontana cun Tumasch Dolf ad esser», tradescha Clau Scherrer. Gian Fontana 1897-1935 Gion Cahannes ha influenzau el Ella Romontschia ei la collaboraziun da Dolf e Fontana enconuschenta tras in scazi musical cun canzuns d’affons, per chors mischedai e virils sco era chorals religius. El ei staus productivs duront 14 onns, da 1921 tochen sia mort 1935 cun mo 38 onns. Il poet da Flem ei staus in da quels che ha rinforzau persistentamein lungatg e cultura. Per la giuvna Ligia Romontscha (LR), fundada 1919, e pils organs publicistics dalla Renania, eis el s’engaschaus enorm. El ei staus denter quels che han luvrau e ch’ein s’unfri per la renaschientscha dil romontsch ellas valladas renanas. Ensemen cun Steafen Loringett, Teodor Caveng, Gian Caduff ed auters renanians ha el contribuiu ch’il pievel ei daventaus cunscients e loschs da siu lungatg. In sistem dual ha rinforzau in l’auter en Sur- e Sutselva: D’ina vart era la Renania activa, parallel luvrava la Romania. Gest a Flem catschava il turissem a cantun il lungatg romontsch. Sco tut ils affons da Flem ha Gian Fontana sez absolviu scolas mo tudestgas, quei en siu vitg natal cun famiglias e contuorn mo romontsch. Sco scolar dalla scola cantunala a Cuera ha el giu l’emprema instrucziun romontscha tier professer Gion Cahannes (1872-1947). Il prer catolic, gl’emprem president dalla Romania, ha influenzau grondamein il seminarist reformau da Flem. Poesia e prova, novellas, raquintaziuns, historias, giugs e dramas: sias ovras han empleniu in bienton digl arcun cultural. Gl’onn 1995 ha la vieua da Gian Fontana, Annamaria, ed ils fegls Martin e Gaudenz, schenghegiau il relasch litterar alla Ligia Romontscha. Oz sesanfla quel egl Archiv svizzer da litteratura a Berna. Sia ovra cumpletta ei cumparida 1971 en fuorma d’ina ediziun en treis toms. Sia ovra ha dau vent baselgia Fidaz Gian Fontana s’auda tiels «classichers» dalla litteratura romontscha dil 20avel tschentaner. Sia ovra ha dau vent al moviment romontsch. Scienziai han intercuretg e perscruttau ella, litterats e numerus scolastas e scolasts han priu el sco exempel, scolars han fatg teater cun ses tocs, il pievel ha legiu quei ch’el ha scret – en in lungatg popular. Gest quels fatgs accentuess ina commemoraziun ufficiala pigl anniversari da 125 onns da Gian Fontana. Siu fegl representa la lirica dil 21avel tschentaner. Martin Fontana ei era liricher renconuschiu, il stil sedifferenziescha denton cumplettamein da quel dil bab. El sappi buca sch’ei detti ina commemoraziun pil 125avel anniversari da siu bab, declara Martin Fontana sin damonda dalla FMR. Treis acturs vegnan en damonda La Surselva Romontscha (SR) ei da principi l’adressata directa per in act commemorativ. Sco successura dalla Renania, che ha fusiunau 2006 culla Romania, ei quell’organisaziun responsabla pigl intschess sursilvan. Il president Alberto Palaia ha demissiunau e sia successiun vegn reglada proximamein. «Ei sto vegnir coordinau cun tuttas acturas», declara gl’actuar dalla Cuminonza romontscha da Flem, Giosch Gartmann. La Cuminonza romontscha da Flem (CRF) sco uniun locala che representa ils interess dils Romontschs da Flem, quenta ch’ei dat il november ina commemoraziun per Gian Fontana. «La LR beneventa sch’ei dat activitads per commemorar ils 125 onns da Gian Fontana, ina persunalitad da gronda muntada cun in’ovra da bellezia», declara siu plidader Andreas Gabriel. Ins hagi denton buca previu dad esser organisatura primara d’ina tala occurrenza. «Nus sustenin perencunter bugen iniziativas, sch’ei dat partenaris al liug ni ella regiun che vulan realisar in’occurrenza», gi Gabriel. Ina manifestaziun vegn ei en tuttacass a dar il november – sper quella dil december cul concert da «flimsfestival» a Fidaz.

Ina scursaniziun ch’ha slargau il horizont a mi. Viaden els onns 60 era miu aug Luregn in dils emprems e sulets ch’haveva in auto a Morissen. Grazia a quel ha in buobet sco jeu saviu seperschuader sez ch’era auters loghens lumnezians eran populai. Per exempel Vignogn. Per buca Lumnezians: La distanza denter Morissen e Vignon ei ca. 5 km. Cun siu VW-Käfer er’ins tuttenina en paucas minutas a Vignogn tier mia parantella – ch’jeu enconuschevel zuar strusch e vesevel plitost mo da perdanonza, mo ch’jeu numnavel augs ed ondas. Pli tard ha il VW-Käfer menau mei el marcau grond da Glion e schizun ella metropola gigantica da Cuera. Cura ch’jeu sun vegnius ord scola havess ins pudiu crer che VW stetti per «vögeln wollen». Beincapiu: Jeu havevel buc auto, mo ins udeva magari historias… Suenter decennis ha VW danovamein slargau miu horizont. «Volkswagen – DAS Auto». Con bia ch’ins sa gir cun aschi paucs plaids. Jeu sun aunc oz scuidus silla partiziun da reclama da VW. Ina frasa che resta. In’ulteriura gada ha VW slargau miu horizont cul scandal da diesel. «DAS Auto» haveva tuttenina baghegiau en a milliuns vehichels in indrez ch’indicava sil post d’emprova pli paucas emissiuns nuscheivlas che quei ch’el sbuffava effectiv sin via. Ed jeu hai capiu: Per cugliunar all’engronda ston ins propi esser gagliards, buca sco jeu che tertgavel adina che cumprar in bigliet da posta da Glion tochen Vrin ed ir mo tochen Cuschnaus seigi era schon cugliunau. Dapi dus onns munta VW (zuar buca per tuts, aber per mei) «Virus da Wuhan». Auters numnan quei virus tuttina sco in bien pier mexican, aber jeu numnel el VW. Igl ei buca stau endretg da tartignar il num da quei pier. Jeu vess tartignau il num d’in auto ch’haveva schon lavagau siu num. Aber ton horizont han biaras persunas alla testa halt buc. E quei niev VW ha dumignau che buca mo milliuns possessurs da VW’s sigl entir mund han stuiu schar lur VW’s en garascha. Insumma negin ha astgau ir giuadora pli. Lockdown. Serrau. Nuot mava pli. Uss ch’ei va puspei, ein era schon dagitg tut ils VWs puspei sin via e scauldan empau il clima. Tschella sort da VW ha sfardentau il clima denter ils adversaris dallas mesiras dil Cussegl federal ed ils adherents da quellas. Aber era il clima denter ils plumpists – ch’han saviu sepresentar biaras fins d’jamna avon las cameras dalla schurnaglia e plumpar naven lur frustraziuns – ei sco ei para buca pli il meglier. Uss che las mesiras encunter il Virus da Wuhan ein ton sco eliminadas han ils plumpists pèrs lur raschun d’existenza. Il VW (Volkswagen) ha igl emprem inaga mussau a mi il grond mund (Vignogn, Glion, Cuera). Da buobet admiravel jeu el. Mo uss eis el daventaus in dils pli gronds cugliuns dalla historia d’automobils. Igl ei iu per daners. Tgei surpresa. Jeu hai pèrs la simpatia per VW. Il VW (Virus da Wuhan) ha purtau als plumpists ina nuncumparegliabla plattafuorma da sepresentar. Els ein stai engrazieivels ad el. Mo uss ch’el ei daventaus meins prigulus ha el tartignau la harmonia entaifer quella gruppaziun. La dispeta hagi da far cun daners. Tgei surpresa. Biars han pèrs la simpatia pils plumpists. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff, columnist da la FMR

L’Arena da skis Andermatt-Sedrun ei per in’attracziun pli reha. Dapi l’entschatta schaner ha la skiunza Aline Danioth (23) d’Andermatt in’atgna pista da cuorsa al Gütsch. Leu sa in e scadin semesirar sigl Aline Run ed empruar da batter il temps da Danioth. Quei temps munta 11,99 secundas. Aline Danioth ha contonschiu quel la sonda vargada cun occasiun dall’avertura ufficiala dalla pista da cuorsa. Avon biebein dus onns ha la skiunza scarpau per la quarta ga ils ligioms cruschai. Terminar la carriera ei denton mai stau in tema per Aline Danioth. Grazia a siu engaschament nunstunclenteivel eis ei reussiu ad ella da sequalificar pils Giugs olimpics d’unviern a Peking. L’Arena da skis Andermatt Sedrun sustegn ella sco sponsur ed ussa ha ella era aunc dedicau ina pista alla commembra dall’equipa naziunala e dil Club da skis Gottard Andermatt. Aline Danioth la sonda vargada al Gütsch all’avertura dalla pista da cuorsa che porta siu num.

Lufs han scarpau en tut 230 nuorsas, nov cauras e treis tocs biestga. Diesch nuorsas ein daventadas l’unfrenda digl uors. Tier quella statistica setracta ei dils animals da nez ch’ins ha cumprovau ch’els seigien vegni mazzai d’animals da rapina gronds. La gronda part dils animals da nez ein vegni scarpai da lufs en Surselva ed el Grischun Central. Ils pli biars ein vegni scarpai il fenadur ed uost, pia duront il temps principal dall’alpegiaziun. Duront igl entir onn 2021 ei plinavon vegniu indemnisau 15 nuorsas, siat cauras ed in vadi scarpai ch’ins ha buca pli saviu giudicar, schebein lur mort ei succedida entras attaccas da lufs. Ellas vischnauncas da Grono, Sumvitg e Mustér ei plinavon vegniu constatau in cuntener particular da muvels da biestga. Numerusas observaziuns L’entschatta november ei vegniu anflau treis tschuts morts en ina stalla a Tenna. Sin fundament dallas enconuschientschas fatgas el liug eis ei da supponer ch’in schacal mellen hagi mazzau ils animals. Ils emprems resultats da DNA ein avon maun, mo laian aunc buca concluder definitivamein sch’igl ei stau in schacal mellen. La fin digl onn vargau ha ei dau pliras scuntradas da carstgauns cun lufs. Sco quei ch’igl uffeci scriva en ina communicaziun, eis ei vegniu fatg il november 175 constataziuns da lufs, 28 da lufs-tscherver e treis da schacals mellens el Grischun. Il december ha ei dau indecis da 184 lufs e 38 da lufs-tscherver. Ils indezis sebasan per gronda part sin fastitgs constatai ella neiv. Minimum 14 cagneuls Igl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun ha registrau igl onn vargau minimum 14 cagneuls lufs egl entir cantun Grischun. Siat da quels s’audan tiel triep da Beverin, sis tier quel da Stagias. Leutier vegn in cagniel d’in triep entochen ussa nunenconuschent al San Bernardino. Plinavon ein sis lufs vegni registrai la fin da november d’ina fototrapla ella Valle Traversagna. Tenor igl uffeci eis ei pusseivel ch’ei setracta en quei cass dil triep da Morobbia. Scuntradas cun carstgauns Il november e december ein biaras sentupadas da carstgauns cun lufs ella vischinonza da vitgs ni tschizun enteifer quels vegnidas annunziadas. Aschia ha ei dau talas ellas vischnauncas da Tujetsch, Mustér, Sumvitg e Trun, Breil, Masein, Cuera, Landquart, Vaz/Vaz-su, Curvalda e Schmitten. Las sentupadas ein succedidas per part enten far brin, la damaun baul ni schizun duront il di. Tenor igl uffeci suondan ils lufs la selvaschina ellas vals igl unviern. Pil pli eis ei lufs giuvens che han quei cumportament. In prighel pil carstgaun detti ei buca. In prighel vegni constataus quei mument che lufs s’avischinien regularmein e sappientivamein a carstgauns malgrad emprovas da spuentar els. Il cass seigi quei era sch’els seigien agressivs enviers tgauns. Dils donns ch’ils lufs han caschunau Luf, uors e probablamein era il schacal mellen han caschunau donns vid animals da nez igl onn vargau el Grischun. Ina survesta da quels dat il rapport ch’igl Uffeci da pesca e catscha dil Grischun ha publicau quels dis. Sulet ils lufs han scarapau igl onn vargau pli che 240 animals da nez, la gronda part nuorsas. Ils donns ha el caschunau surtut en Surselva ed il Grischun Central, mo era autras regiuns ein stadas pertuccadas. Sco quei ch’igl uffeci constatescha en siu rapport ein lufs s’avischinai pliras ga al territori habitau. Tonaton possien ins constatar che carstgauns seigien buca periclitai da quels. (cdm/fmr/hh) 14 cagneuls ein vegni registrai igl onn 2021 el cantun Grischun.

Ina massa scrottas da neiv ei curdada il venderdis sera silla plazza da scola a Mustér. Leu era ina massa glieud serimnada per ­tedlar da tutta ferdaglia tgei massa ch’ils derschaders han giu da prender silla corna e per ballontschar el tact dallas musicas da tscheiver. Alla fin ha la Dertgira nauscha a Mustér pendiu ina massa delinquents. Excepziunalmein ha la Dertgira nauscha giu ­liug il venderdis vargaus e buc sco usitau da gliendisdis tscheiver. Suenter haver fatg in cordial beinvegni als presents ei il derschader ­Gionduri Maissen sedumandaus, sch’ei seigi insumma prudent da far la Dertgira nauscha uonn. El quetti ch’ei detti mintg’onn novs ­problems: «La davosa Dertgira nauscha eri igl accident sin halla, uonn eis’ei quell’uiara ell’Ucraina.» Quei detti secapescha era da patertgar ad el, mo la damonda fundamentala seigi quella: «Eis ei insumma prudent da far tscheiver, magliar e beiber, cu affons mieran dalla fom quasi mintga minuta giu l’Africa…ins sa buc co rispunder quella damonda e lu savessan ins era schar da far tut.» Ils derschaders Gionduri Maissen e Placi Flury han capiu da tschaffar e divertir il publicum cun lur humor che ha piztgau ina ga pli fetg ed ina ga pli bufatg. Per mintga ga ch’ei han duvrau ils plaids corona, virola, omicron ni x-in da quels plaids ch’ins enconuscheva aunc buc avon dus onns ha il prenzi tscheiver giu da metter in da 5 francs en in piertg da spargn rosa. Il davos haveva quel strusch plaz pli. Pendiu la fallida Sch’ei havessien saviu tgei che spetgi cuort ­suenter la davosa Dertgira nauscha dil 2020 sil mund, havessien ei pendiu gia lu quei stoda virus enstagl da pender la globalisaziun e far viva cun corona. Da quei temps ch’ins sembratschavi e bitschavi aunc in l’auter. In temps che para puspei da returnar plaunet pertgei il venderdis purtava negin mascras da protecziun, negin teneva distanza e tscheu e leu s’embratschava enzatgi ni salidava perfin cun dar il maun. Schliet han ils derschaders buc survegniu da quei cunfar, mobein dils tuns dallas plumpas da libertad. Plumpas hagien buca pli la medem muntada ed ei fetschi gia schliet mo d’udir las vaccas cun plumpas sil prau. Auters hagien giu schliet suenter la virola ed il virus hagi procurau per memia biars morts sigl entir mund. «Aber lein bandunar quei tema malemperneivel e vegnir tier enzatgei pli impurtont che caschuna forsa era gleiti morts cheu tier nus…tier il luf… », ha in derschader puntuau e l’auter ha aschuntau ch’el vegni ussa cul tema il pli heicli insumma. Il luf, gie quel pari d’esser la cuolpa per tut e seigi era responsabels «ch’ei ha memia paucs affons tier nus». Teccas pils vischins Sco igl ei usit ei la Dertgira nauscha era stada uonn in tec nauscha culs vischins da Trun, Sumvitg, Medel e Sedrun. Tgi che neschi a Trun seigi automaticamein in «Künstler» e la suprastonza da Sumvitg seigi silmeins ina gada vegnida perina ed aschia calien tuts ensemen. Silla corna han ils derschaders era priu il lag Salischinas a Surrein e la punt pendenta per ir a pei vi Mompé Medel. Ord quei uclaun fagessen els dus in «Ballenberg» grischun, mo cun vera glieud che viva leu. Schanegiau han ils derschaders era buc ils organisaturs digl Indoor Festival che hagien annunziau quel sco sch’ei massi pil proxim sgol silla glina, stau seigi denton aunc nuot. Gronda canera fetschien era ils Tuatschins cun lur resort niev a Dieni che stoppi vegnir silmeins dubel aschi gronds sco il resort Catrina. «Oh, gliez ei schon clar, en ­Tujetsch sto tut esser il dubel aschi grond sco a Mustér», ha in derschader puntuau e mane­giau ch’ei vegnien denton buca da tener pétg cun far pops, ei hagien mo la mesadad dils scolars da Mustér. «Persuenter han ei dubel aschi gronds pops», ha l’auter aschuntau ed il publicum ha ina ga dapli pudiu rir da cor. Massa pendi En dus onns ei dabia serimnau e la Dertgira nauscha ha buca schau per pauc da prender silla corna Sedrun Mustér Turissem ed il niev president. Enqual tecca ha naturalmein era il president communal survegniu – negin capeschi il president cun siu slang tuatschin. Era cul menader dalla serenera a Raveras, ch’ei vegnius purtretaus en La Quotidiana, han ei fatg empau legher. Il tetel dil schurnalist era «tschuf anen e schuber ano» e ha schau luvrar pulit la fantasia sexuala dils derschaders. Ei ha dau ina massa da rir pil publicum ed ina massa che fa stermen als derschaders. Naven d’ina massa ­suprastonts che seretilan en globo, massa ­glieud che banduna la val, massa reglas e leschas che negin drova, massa ustrias a Sumvitg che arvan sulet per pasts da bara, massa uiara sigl entir mund entochen tier ina massa Turi­tgès en ina massa autos….ed ina massa da tut. Perquei ha la Dertgira nauscha schau pender uonn ina massa e tuts han clamau: «Vid la fuortga cun las massas». Il prenzi ­tscheiver ed il narr han fatg per camond e pendiu simbolicamein in luf, in «Freiheitstrychler» e tut las mascrinas ch’ein setschentadas giun plaun ils davos onns. Ils affons ein s’avischinai per mirar ord pintga distanza co quei va da pender ed ina buobetta ha manegiau: «Pendi aunc pli, aunc massa!» Ils derschaders prelegian lur sentenzias. Las musicas da tscheiver astgan secapescha era buca muncar alla Dertgira nauscha. La Dertgira nauscha ha giu da pender uonn ina massa. Placi Flury e Gionduri Maissen (da sen.) han dau massa breigia da criticar a moda humoristica e capiu da stridar (quasi) negin.

Gionduri Maissen (45) ei redactur da RTR ed in fervent amitg dil tscheiver. El presidiescha l’Uniun da tscheiver Mustér ch’organisescha il til da tscheiver, ch’edescha la gasetta da tscheiver La Sibla, organisescha la Dertgira nauscha, segida d’organisar la sera en halla ed il tscheiver pils affons. Uonn ei il tscheiver a Mustér staus empau auters ch’usitau. Il til dalla sonda ei vegnius annullaus ed il tscheiver pils affons croda medemamein oz. Persuenter ha ei dau differents concerts da musicas da tscheiver e sco punct culminont ina gronda fiasta ella halla dil Center Fontauna. La Dertgira nauscha ha giu liug uonn excepziunalmein il venderdis. Leu divertescha Gionduri Maissen sco derschader. Alla FMR ha el declarau daco ch’il tscheiver fascinescha el. Per quels ch’organiseschan il tscheiver ei era il temps avon in temps intensiv. Uonn ei tut stau empau cumplicau. Co ei quei stau per Vus da semtgar e planisar il tscheiver e la Dertgira nauscha, nunsavend sche tut quei sappi insumma haver liug? Gionduri Maissen: Il temps da preparaziun ei concentraus sil meins avon il tscheiver. Ideas ed inspiraziuns rimnein nus denton igl entir onn. Propi intensiv eis ei alla fin, lu sentupein nus dus derschaders quasi mintga sera per trenar. Suenter che nus havein stuiu annullar il 2021 tut il tscheiver havein nus decidiu d’en mintga cass organisar almeins la Dertgira nauscha uonn. Damai ch’ella ha liug ordaviert ed attira pil solit buca dapli che 500 persunas dueva ei esser pusseivel. El mender cass havessen fatg in livestream, mo quei ei percletg buca stau necessari e nus essan fetg leds che havein astgau guder quella sera ensemen cun in publicum numerus e cuntent. Ella rolla dils derschaders drov’ei tips satirics, mo era precauts. Ei quei buc ina brava sfida d’anflar il dretg tun per buca permalar memia zun in ni l’auter? Satira e humor ei adina ina caussa fetg individuala, mintgin recepescha auter satira. Tgi che vegn alla Dertgira nauscha sa che tut ei formulau plitost alla moda gitta e vegn era a capir nies humor. Il meglier ei sch’ins sa era rir da sesez e pren buca tut memia serius. Da miu avis ha la glieud si cheu tier nus in bien humor e sa era co igl ei manegiau. Tgei fascinescha Vus vid il tscheiver? Il tscheiver ei ina stagiun senza reglas e normas. Igl ei sco il verset ch’il prenzi tscheiver di mintga gada alla fin dalla dertgira nauscha; lein star bein perina, mintgin ei miu amitg tuttina! Quella tenuta ei da sentir tier tut quels che fan tscheiver. Saver schluitar en in’autra rolla e guder la cumpignia e la cuminonza da tscheiver ei in impurtont punct dalla fascinaziun tscheiver, buc mo ella Cadi, mobein era cu ins va ella Bassa a far tscheiver. Jeu sun staus 19 onns commember dallas Fifferlottas e secapescha fascineschan las musicas da tscheiver ed il svilup ch’ellas han fatg aunc oz mei. Jeu gaudel mintg’onn il tscheiver. E tgei motivescha Vus da metter en pei la Dertgira nauscha ensemen cun Vies team? La Dertgira nauscha ei ina biala fuorma da tscheiver cun liunga tradiziun. Il 1987 eis ella vegnida reactivada suenter ina pausa pli gronda da 200 onns. Il prenzi tscheiver, il narr, la glina, il sulegl, la dama da toccas, igl um d’uaul, il tambur ed il pfiffer ein per part figuras tradiziunalas e per part copias dalla suita dil cumin dalla Cadi. Ellas ein ina bellezia interpretaziun dil tscheiver da pli baul. Antruras fagevan ei bugen parodias sin autoritads e quei ei aunc oz empau aschia. La dertgira nauscha s’auda tiel tscheiver a Mustér. Cu jeu hai surpriu il presidi dall’uniun da tscheiver havess jeu denton buc tertgau che jeu fetschi in di era derschader. D’ina vart ei quei ina honur e da l’autra vart in buordi, pertgei tut sto era enzacu sin pupi e quei drova siu temps da madirar. Gionduri Maissen presidiescha l’Uniun da tscheiver Mustér ed ei in dils derschaders dalla Dertgira nauscha.

La cuorsa da skis dil Club da skis Ruschein ha giu liug la sonda vargada cun 60 participontas e participonts. Da fina bial’aura ei la cuorsa a Gonda/Ladir stada ina sentupada pascheivla per pign e grond. Buca tuttas skiunzas e tuts skiunzs ein stai dalla partida cun skis moderns, preparai ed unschi per gudignar la cuorsa. Ei ha era dau tips nostalgics sco la gruppa ch’ei da veser silla fotografia. Els eran buca sevestgi cun monduras modernas da skis mobein purtavan resti sempel sco lur tats e tattas pli baul. Far la cuorsa cun skis da lenn ei stau in’aventura per els ed in divertiment pils aspectaturs e las aspectaturas. La sentupada sin pista ei vegnida cuntinuada pli tard culla sera da famiglia en halla plurivalenta a Ruschein e leu ei era vegniu fatg rangaziun. Il meglier temps dil di ha Gian Marco Menzli fatg. (fmr/sr) Ils nostalgichers (da sen.): Bruno Cadruvi, Remo Caderas, Claudio Camenisch, Romina Spescha e Willi Cadruvi.

Tschiens amitgs dil tscheiver – pigns e gronds – han guidu la fin d’jamna da saver far empau barlot a Mustér. Cu ei fuss stau da semtgar ils sujets pil til da tscheiver saveva negin aunc, sch’el possi insumma haver liug ni buc e perquei ha ei dau uonn negin til a Mustér. Persuenter ei vegniu festivau la sonda silla plazza avon il Center Catrina cun plirs concerts. Ferton ch’ils ins vegnevan gest giud pista e mavan sur la plazza culs skis si dies, bettevan auters confettis e fagevan in viva cun vin cauld. Tier las melodias da pliras musicas da tscheiver dalla Surselva e dalla Bassa ei vegniu segliu el tact. Empau era per buca haver aschi freid, ina ga ch’il sulegl ei sezuppaus. In’atmosfera da tscheiver patgifica e tscheu e leu dev’ei perfin enqual persuna mascrada ni smincada. (fmr/sr) Ina mini-princessa che siemia d’ir ella gugga. La plazza dil Center Catrina ei semidada en in liug da far barlot. Pliras musicas da tscheiver han dau tempra. La plazza dil Center Catrina ei semidada en in liug da far barlot. FOTOS SUSI ROTHMUND

Sonda, ils 5 da mars 2022 dallas 12.00 – 16.00 concerteschan Pascal Gamboni e Severin Brugger avon ni ella bar Schliusa el territori dalla Skiarena Andermatt-Sedrun. Igl ei schon prest tradiziun, ch’ils dus musicists Tuatschins dattan in agada per sesiun concerts sin pista. Uonn ei quei per l’emprema ga ella Schliusa. Sco Pascal Gamboni ha detg alla FMR, ei quei mintgamai ina dètga missiun da dumignar tut igl uorden per sunar davon quella bellezia culissa da cuolms. Ei sperien sin bial’aura mo sch’ei fussi auter hagien ils concerts liug ella bar. (fmr/sr)

Avon 19 onns ha Sonja Lombriser-Camathias giu l’iniziativa da fundar ina gruppa da sault a Rabius e cu sia famiglia ei secasada cuort suenter a Glion ei la purschida carschida sin rodund 20 gruppas. Duront la pandemia ha la gronda part dils cuors buca giu liug, ussa vegn denton puspei saltau e fatg gimnastica a Glion. Varga 2000 affons sursilvans han gia empriu da saltar ellas differentas gruppas da «Dance Fun» a Rabius, Glion, Flem ed en auters vitgs. Il diember da gruppas ei adina svariaus empau. Temps ch’ei ha dau negins cuors sco duront la pandemia haveva ei aunc mai dau dapi che Sonja Lombriser-Camathias ha fundau il moviment da sault. «D’in di sin l’auter ei tut iu dall’aua giu», declara Sonja Lombriser-Camathias che porscha oz sper las gruppas da sault per affons era moviment per las gruppas da geniturs cun pops ed affons pigns «FiMiX Family» e «FiMiX sault e fitness» giuvenils e carschi. FiMiX ei in sport ch’unescha sault, trenament da forza, plascher e tecnicas da seslucar. Mo la mesadad Avon la pandemia eran rodund 200 affons ellas gruppas da sault da HipHop, Streetdance, ballet, Shuffle e Breakdance a Glion e Flem. Duront ils dus onns da pandemia ha la menadra da «Dance Fun» quasi stuiu annullar tut ils cuors. Suenter las vacanzas da sport entscheivan ils cuors puspei a Glion. Mo malgrad ch’ils affons selegran ei il diember sereducius per circa la mesadad ed a Flem dat ei pil mument neginas gruppas. Las gruppas da carschi ni famiglias dumbravan avon la pandemia rodund 30 participontas e participonts ed era leu ei il diember da mummas cun pigns ch’ein dalla partida tiels proxims cuors bia pli pigns. «Pil mument ei tut aunc empau malguess. Biars han forsa era empau tema da semuentar e saltar en gruppa e spetgan aunc giu empau», declara la mumma da quater affons. Las producziuns da primavera crodien era uonn: «Ussa fuss ei bein lubiu da far talas, mo tut alla sperta va quei buca da metter en pei enzatgei pli grond.» Perquei vegni ei era quella ga a dar sco ils dus onns vargai producziuns pli pintgas mo pils geniturs. Trenar ordaviert «Il plascher e gust da saltar e semuentar astga puspei sesvegliar. Il matg entschevin nus a trenar ordaviert culs giuvenils e carschi, leu mein nus strusch en rescas ch’enzatgi s’infecteschi cul virus», declara Sonja Lombriser-Camathias. Silla plazza da scola ni egl uaul vegnien ei a trenar da tutt’aura. Sco ella di, eis ei era malguess da reservar las localitads e perquei detti ei il mument sulet blocs da tschun entochen siat gadas. La dunna da 39 onns ha era stuiu reducir il team da scolastas e scolasts da sault da nov sin sis dels e manegia: «Per fortuna ei quei per nus tuts in’occupaziun accessorica ed in hobi. Negin da nus sto haver quellas entradas – ig ei plitost nies hobi. Nezegiau il temps Sonja Lombriser-Camathias ha nezegiau il temps liber e buca schau pender las alas. Quei malgrad ch’ils davos dus onns ein stai tut auter che sempels per ella e sia famiglia ch’ei vegnida confruntada cun enqual frida dil destin. «Duront la pandemia ed il lockdown hai jeu giu avunda peda per mes affons e quei ei stau in grond avantatg.» Avon la pandemia ha ella fatg la scolaziun da commerzi e duront la pandemia ha ella anflau ina nova plazza parziala a Laax sco assistenta da classa. «Quei ei in job ideal che plai fetg bein a mi. Jeu sai coordinar fetg bein la lavur cul temps da scola da mes affons», di ella. Ils temps che la saltunza ha buca dau cuors ha ella denton era nezegiau per far la scolaziun d’assistenta da classa alla scol’aulta da pedagogia a S. Gagl. In grond sacados plein experientschas ch’ella sa nezegiar el niev mistregn ha ella secapescha saviu rimnar sco menadra da «Dance Fun». Parallellmein ha ella luvrau duront 16 onns tier la canorta dall’Arena Alva a Laax e duront plirs onns ei ella stada menadra da quella. BaKi 2022 Sonja Lombriser-Camathias ei era l’inizianta ed organisatura dall’exposiziun «BaKi» a Glion che ha giu liug treis ga mintgamai la primavera. Ils davos dus onns ha ella denton stuiu annullar l’exposiziun per pops ed affons e lur geniturs. «Nus essan plaunet s’endisai che la situaziun semida spert e perquei hai jeu buca vuliu organisar la ‘BaKi’ sco usitau il mars», declara ella. Ei fussi denton bi da saver porscher danovamein l’exposiziun, mo quei detti bia lavur da preparar e cun tonta malsegirtad mavi quei buc l’entschatta digl onn. Dar giu diltuttafatg la «BaKi» 2022 ha ella denton buca vuliu e perquei fixau in termin provisori sils 3 da settember 2022. «Il plascher e la motivaziun mauncan buc, jeu vegnel a decider la fin matg co ei va vinavon, pil mument schess jeu plitost ch’ei detti puspei negina exposiziun uonn.» (fmr/sr) Sonja Lombriser-Camathias ei la fundatura e menadra dallas gruppas da sault e moviment da «Dance Fun» a Glion. Sonja Lombriser-Camathias porscha era trenaments per mummas cun pops ed affons pigns. SR Sonja 1 Era duront la pandemia ha ei dau enqual gruppa che ha saltau cu igl ei stau pusseivel e lubiu.

Rodund 190 curridras e curriders ein separticipai la dumengia vargada alla 48avla concurrenza da cuorsa liunga S. Cassian a Lantsch. Las cuorsas dils affons ein vegnidas organisadas el stil classic, quellas dils carschi ella tecnica libra. Denter las participontas ed ils participonts ein era entgins Sursilvans stai. Ella categoria dallas buobas sut otg onns ei Ilaria Elvedi (CS Castrisch) daventada tiarza, Anina Zinsli (CS Castrisch) quarta. Ella categoria dils buobs sut diesch onns ha Armon Olbrecht (CS Castrisch) realisau igl otgavel meglier temps, Johann Olbrecht (CS Castrisch) e Luca Schmed (Selva Sagogn) han contonschiu ils rangs 12 e 13. Andrina Bisquolm (CS Trun) ei daventada novavla ella categoria dallas buobas sut diesch onns ed Elia Bisquolm ha contonschiu il siatavel rang ella categoria dils buobs sut 12 onns. Il 14avel plaz ha Otavia Vonplon (CS Castrisch) realisau ella categoria dallas mattatschas sut 12 onns. Ina ga dapli ha Tylan Michel da Trin contonschiu il podest. Ella categoria dils giuvens sut 14 onns eis el daventaus secund. Heikki Piali ei daventaus otgavel en quella categoria e Maurin Schmed (Selva Sagogn) 14avel. Tiels giuvens sut 16 onns ha Luca Deplazes (CS Trun) contonschiu il siatavel rang. Las cuorsas ein vegnidas organisadas dil Club da cuorsa liunga Bual Lantsch.

Ils 9 da fenadur 2022 semesiran las curridras ed ils curriders da muntogna per la tiarza ga al «Rheinquelle-Trail». Las duas davosas ga ha il comite d’organisaziun culla directura da turissem Simona ­Barmettler alla testa stuiu prender risguard dallas restricziuns concernent il coronavirus. Uonn po quei esser auter per l’emprema ga, sco ei vesa ora ussa era senza in concept da protecziun. Adattau ed optimau Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa vegn il tschancun dalla cuorsa adattaus. Dad ina varta setracta ei da midadas vid il sectur enviers l’arrivada, da l’autra vart d’optimaziuns dalla lingia dalla cuorsa. Per l’emprema ga meina la cuorsa principala uonn denter Sedrun ed il pass dall’Alpsu silla distanza da 42,2 km: «Quei ei la distanza classica da maraton.» Il davos tschancun dalla cuorsa meina permiez el vitg da Sedrun e daventa aschia aunc pli attractivs pils aspectaturs. «Quellas adattaziuns fan la cuorsa bia pli attractiva», di Stefan Schwenke, menader da project digl arranschament: «42,2 km ei semplamein ina distanza magica. En ina fuorma artificiala cun ina runda supplementara havein nus era buca vuliu contonscher ella.» La prolungaziun eligida vegni a sepagar: «Nus quintein cun dapli aspectaturs sils kilometers avon l’arrivada – quei sustegn san las curridras ed ils curriders duvrar bein tier ina tala concurrenza.» Entochen ussa menava la cuorsa sin ina distanza da 40,6 km. Gia ussa ei il portal d’annunzia aviarts. Per tuttas e tuts che s’annunzian ussa offereschan ils organisaturs cundiziuns specialas. «Sedau da sesez» «Per finir ei la soluziun sedada da sesezza», constatescha Ciril Deplazes, cau-cuorsa dil «Rheinquelle-Trail» concernent l’adattaziun dalla concurrenza sin 42,2 km: «Culla davosa part dalla lingia dalla cuorsa d’entochen ussa eran nus buca cuntents dil tut. Per quei motiv eran nus gia dapi in temps lundervi da mirar per in’autra soluziun. Ussa havein nus anflau quella ed ella fa la cuorsa buca pli greva, mobein empauet pli liunga. Aschia ei la distanza da maraton cumpleta.» Per l’emprema ga vegn la part finala dalla ­cuorsa buca pli a menar via Las Rueras e la Punt Baselgia siadora ell’arrivada, mobein silla Via Tgamaura en direcziun Zarcuns, lu permiez atras il vitg da Sedrun entochen ell’arrivada. Midadas pertuccan era il num: «Lag Tuma-Trail» vegn numnaus da niev «Tgina dil Rein-Trail – il maraton». Adattaziuns dat ei era tier la cuorsa cuorta dil «Tgom-Trail». Per l’emprema ga meina quella sur 18 km. Da niev vegnan era ils temps minimals ch’ils curriders ston contonscher sils differents tschancun definai da niev. Cuorsa spectaculara Il «Rheinquelle-Trail» vegn organisaus dall’uniun che porta il medem num. La cuorsa meina sin tschancuns spectaculars, per part sulettamein trutgs, da ­Sedrun sur il Tgom, Péz Cavradi, Péz Nurschalas entochen al Pass Alpsu ed anavos a Sedrun. Las duas empremas ­cuorsas ein vegnidas gudignadas tier las damas dalla campiunessa mundiala da duatlon Nina Zoller e tiels umens dil Marocan Elhousine Elazzaoui e dil Svizzer Stephan Wenk. Impressiun dalla davosa cuorsa da muntogna a Sedrun igl onn vargau.

Dus onns eis ei buca stau pusseivel d’organisar quella concurrenza. Uonn ei il Kids Laax Open puspei sil Crap Sogn Gion. Ils 12 e 13 da mars 2022 han affons caschun da separticipar all’occurrenza sportiva ch’ei dedicada exclusivamein ad els. La Freestyle Academy, la halla da trenar a Laax Murschetg, organisescha la concurrenza per affons che van bugen libramein cun skis, che han bugen segls e ch’ein amaturs dalla mesapipa. El medem implont sco quella ch’ils gronds drovan mintg’onn miez schaner pil Laax Open astgan affons e giuvenils tochen 18 onns far segls e mussar lur habilitads. Ensemen culla gruppa Arena Alva portan Swiss Ski e Swiss Snowboard quei eveniment. Gia in’jamna avon, pia la proxima fin d’jamna dils 4 tochen ils 6 da mars 2022 ei sil Crap Sogn Gion il SuddenRush Banked Slalom. Cun skis ni cun aissa san sportistas e sportists ir d’in iral spectacular ch’ei preparaus cun segls e stortas. Dapli informaziuns ed annunzias mira www.laax.com/kidslaaxopen(fmr/abc) Kids Laax Open 2022: ils affons selegran.

Damaun ei mesjamna dalla tschendra ed il temps da cureisma entscheiva. La pleiv catolica da Glion organisescha ina manifestaziun spontana. «Nus urein per la pasch», titulescha la squadra da pastoraziun l’occurrenza. Dallas 11.00 tochen las 15.00, pia sur miezgi, han in e scadin caschun dad ir ella baselgia catolica e d’urar enstagl da gentar ni marendar. Igl ei ina manifestaziun da solidaritad en vesta alla situaziun ell’Ucraina. Gl’uestg da Cuera, Joseph Maria Bonnemain, ha intimau l’jamna vargada las pleivs da porscher tals inscunters d’oraziun. «Savens pari ch’ins stetti avon fatgs cumpleni ed ei detti negina schanza da midar quels. Denton nies agir uniu e solidaric sa aunc muentar bia», scriva gl’uestg e recamonda da suandar gl’appell urgent da papa Francestg el connex cull’Ucraina. Tuts seigien beinvegni da vegnir ella baselgia catolica da Glion, scriva il team da pastoraziun. Damaun, dallas 11.00 tochen las 15.00, san ins separticipar alla manifestaziun per la pasch, ei vegn cantau, partgiu ils patratgs communabels e giginau.(fmr/abc)

La muneida blutta vegn danvonza: quei fatg constatesch’ins actualmein. Il sistem da pagar senza daner blut remplazza il proxim futur ils tscheps d’unfrenda, respectiv craps ni canasters dalla collecta ellas baselgias. La pleiv da Glion ha fatg il test ultimativ: il schaner han ils Treis s. Retgs cantau. Avon la pandemia mavan els da casa tier casa, cantavan e dumandavan in rap d’unfrenda per in’ovra caritativa. Aschia sco igl era en biars loghens. Onn vargau ei stau empau auter, ed uonn medemamein. A Glion ha la populaziun saviu visitar ils retgs che han cantau el curtgin dalla pleiv. Alla fin han ils retgs rendiu attent ch’ins sappi pagar l’unfrenda cun Twint. Enqualin dils visitaders ha transferiu ina summa da lur conto cun agid dil quadrel cul code QR ch’ils Treis s. Retgs han presentau. Tgi che ha vuliu, ha denton era astgau metter – a moda convenziunala – il rap ni la nota da banca ella cassa da Caspar, Melchior e Baltisar. Bandischar notas e muneida «Corona ha dau in catsch enorm a quei sistem niev. Bia glieud ha gnanc pli muneida ella buorsa», declara il menader dalla sedia regiunala dalla Banca cantunala grischun, Christian Alig. Il recav da Twint han ils Treis s. Retgs buca stuiu purtar sin banca. La cassa da metal cun muneida e notas ha zatgi stuiu zavrar avon ch’ins ha saviu transferir la summa sil conto. Cun Twint ei tut iu pli spert e senza ch’ina maschina ni schizun ina persuna hagi stuiu dumbrar raps. L’elaboraziun da raps bluts caschuni bia cuosts, conferma Christian Alig. El renda attent agl exempel dalla stizun dil bein puril nua ch’ins sto buca pli «perver» ina cassa. In auter exempel ei il sistem dall’ura da parcar. Il tschep d'unfrenda accepta pil mument aunc muneida e buca mo la carta da Twint. La secretaria dalla pleiv catolica da Glion, Aurelia Sgier-Derungs, conferma ch’ils tscheps d’unfrenda alla sortida dalla baselgia cuntegnien fetg pauca muneida dapi l’entschatta dalla pandemia. Mo caschuns specialas, per exempel sepulturas ni unfrendas definidas ch’ils ministrants accumpognan, portan in recav andant. Biaras pleivs pondereschan En scadin cass svida la secretaria dalla pleiv ina gada il meins las cassas d’unfrenda cun muneida e notas. Il cuntegn porta ella al spurtegl dalla banca. Quei ei cumbinau cun applicaziuns che selaian buca automatisar. La Banca cantunala grischuna a Glion ha negin automat da dumbrar pli. Dapi l’entschatta dalla pandemia vegn la muneida tarmessa a Cuera. Christian Alig puntuescha che las pleivs stoppien buca pagar ina cumissiun per quei survetsch. «Pil mument vala quella regla gratuita per tuttas pleivs», conferma el sin damonda dalla FMR. A privats e fatschentas pintgas e mesaunas che portan muneida blutta trai la banca giu ina cumissiun da 2 % dalla summa che vegn pagada en. Raiffeisen quenta ina cumissiun da 5 %. «Per las pleivs che portan lur collectas eis ei gratuit», declara Gaby Casutt, la menadra dalla filiala Laax dalla Banca Raiffeisen Surselva. Ella accentuescha ch’il survetsch allas pleivs seigi exclusivs per quellas. Igl ei ina realitad che glieud plitost attempada viseta survetschs divins ed envida candeilas en baselgia. Las bancas prendan actualmein risguard silla glieud veglia, ellas pon denton buca spitgar da bandischar definitivamein cassas cun muneida e notas. Envidar ina candeila en baselgia ni caplutta e pagar quella cul telefonin ei dil reminent gia oz negin problem. Biaras pleivs pondereschan da midar definitivamein sil sistem Twint. Quei che funcziunescha tiel stan da fiera ed avon l’ura da parcar duei era funcziunar avon gl’altar da sontg’Antoni. Tenor Gaby Casutt eis ei ina damonda dil temps che Twint vegn a remplazzar muneida e notas da banca. Senz’auter seigi ei in tema da dismetter la muneida, gi ella. Rimnar a casa muneida el piertg da porcellana ni en ina cassa speciala renda en scadin cass buca pli.

Ils purs da nuorsas da Breil desistan da cargar las nuorsas. Las attaccas dil luf digl onn vargau han dau sil stumi e las pretensiuns da proteger la muntanera pon e san ils purs buc ademplir. L’alp da nuorsas da Sedrun resta medemamein vita la stad proxima. Leu maunca il persunal d’alp. Ellas spundas dalla Val Frisal sin intschess dalla vischnaunca da Breil pasculeschan la stad proxima neginas nuorsas. Suenter ch’il luf ha attaccau pliras ga la muntanera da 300 nuorsas la stad vargada (LQ dils 16 da settember) ha la Corporaziun d’alp Naul/Frisal sligiau il contract cun la vischnaunca. Quei ha il president dalla corporaziun, Marcel Albin, getg sin damonda. «La corporaziun vegn medemamein sligiada.» Cun quella decisiun ei la liunga tradiziun da cargar nuorsas pli probabel a fin ella vischnaunca da Breil. «Las pretensiuns da proteger la muntanera ein buca realisablas en ina tala alp spundiva.» Ed ils cuosts segien memia aults per ina muntanera da sulet 300 tgaus. A Tujetsch maunca il persunal Vita la stad stad proxima resta medemamein l’alp da nuorsas da Tujetsch, sco quei che Tadeus Giossi di, in dils pursanavels che ha cargau sias nuorsas en quell’alp. «Nus fagein in onn pausa.» Pausa sfurzada per la cargada che dumbra varga 1000 nuorsas. «Nus havein buc anflau persunal habels da pertgirar la muntanera.» Tadeus Giossi menziunescha la stad vargada cun dus pasturs che seigi insumma buca stada cuntenteivla. «Ei sa buc esser che ti stos esser mintg’auter gi sez ell’alp pervia da tgauns da protecziun, seivs da protecziun, attaccas da lufs ni problems cun turists.» Sco a Breil derivan las biaras nuorsas che van ad alp ella Val Tujetsch d’ordvart. La schanza che las nuorsas indigenas tuornan ell’alp valetescha Tadeus Giossi per malguessa. «Nus stuein reorganisar e redimensiunar l’alp.» La vischnaunca tuatschina anfla plitost in migiur d’ordvart per l’alp da nuorsas – priu il cass ch’ils indigens desistan – che Breil. L’alp ella Val Frisal ei pintga, spundiva e giud via. In cala ed in ponderescha da calar Quater elevaturs da nuorsas dat ei aunc ella vischnaunca da Breil e buca bia daplirs ella Val Tujetsch. Raimund Arpagaus da Breil vegn a pascular sia muntanera da 55 nuorsas la proxima stad sin pastiras da casa dalla vischnaunca e sin atgnas pastiras. Las pastiras da casa en possess communal sesanflan all’entrada dalla Val Frisal, aschia che tgauns da protecziun vegnan buc en damonda. «Nunpusseivel cun quellas roschas da turists che van mintga gi dalla val en ed ora.» Il pur da nuorsas da Breil ei buca segirs sch’el tegn insumma aunc nuorsas egl avegnir. «Sche quella soluziun funcziuna buc, lu sai jeu buca sche jeu vai aunc nuorsas en tschun onns.» Ina damonda che siu collega Marcel Albin ha gia rispundiu. «Las davosas otg nuorsas vai jeu vendiu, finito cun tratga da nuorsas.» Malgrad ils buns prezis sin fiera eis ei ordvart stentus e pretensius da tener e cargar nuorsas. Maunca persunal Thöny Guyan tgira l’alpegiaziun ella cussegliaziun e scola agricola dil Plantahof. Ad el ei buca vegniu ad ureglia ch’ulteriuras alps da nuorsas restan vitas la stad proxima auter che quellas da Breil e Tujetsch. «Jeu sun denton buca segirs, sche tut las alps da nuorsas anflan persunal sin la cargada.» Las pretensiuns viers il persunal ein carschidas e glieud qualificada scarta. Las schanzas che nuorsas tuornan insumma in gi ellas spundas dalla Val Frisal ein pintgas. Sco quei ch’il gerau d’agricultura dalla vischnaunca da Breil Heini Hunger gi, vul la vischnaunca spetgar in onn avon ch’eventualmein scriver ora l’alp. E tgei schabegia cun alps respectiv cun pastiras bandunadas? Pieder Vincenz, menader dalla partiziun d’agricultura egl Uffeci d’agricultura e geoinformaziun, gi che la biodiversitad possi senz’auter crescher ella midada da cultivar e surschar alla natira. «A liunga vesta, sche la pastira surcrescha, tschessa denton la biodiversitad » Ed en certs loghens crescha il prighel da lavinas ni sbuaus.