Drama in ün act Prüm ed ultim act, prüma ed ultima scena Ün bankin dasper l’autostrada, inglur tanter l’Ucraina e Gaza. Canera terribla dad autos in chadaina, tancs, aviuns, sirenas, bombas ed umans chi sbragian. Ün tschêl grisch. Ün flümin suos-ch e be merda cun üna dubiusa culur cotschna. Duos persunas sül bankin discuorran insembel. Gesu: Eu sun uschè trist. Darcheu as coppan ils umans. Perche daja vairamaing guerra? Buddha: La guerra cumainza bler plü bod co cha las prümas bombas vegnan büttadas. La guerra cumainza cun ün simpel impissamaint: Quist tocca a mai! Eu stögl avair quai! Uschea daja separaziun – e là ingio chi’d es separaziun, cumainza la guerra. Gesu: Hai, exact. Separaziun. Ed our da la separaziun nascha la sentenza: Tü nun est sco eu. Lura vain la temma: Tü nu manajast bain cun mai. Ed our da la temma nascha lura la rabgia e l’ödi. Ed our da l’ödi la violenza. Buddha: L’uman cumbatta perquai ch’el patischa. El nu bada però cha l’origen da la guerra es in sai. El craja cha seis inimi as rechatta dadourvart. Ma el nun inclegia cha el svess es il problem: sia ingurdia, sia ignoranza e sia rabgia. Gesu: Eu tils n’ha dit: Amai a voss inimis! Na perquai ch’els sun meglders, ma perquai cha eir els patischan. Buddha: Ed eu tils n’ha dit: Scha tü est bun dad incleger teis patimaint lura finischa la rabgia e l’ödi. Ma na tras la victoria cun forza, dimpersè tras l’incletta. Gesu: Blers crajan chi cumbattan per il bun. Ma our dal nosch nu resulta mai alch bun. La violenza nun es mai üna soluziun. La soluziun cumainza cun l’incletta cha nus eschan tuots sours e frars, cha nus eschan tuots part da la listessa famiglia. Cha nus derivain tuots da la listessa funtana. Buddha: Exact. E la pasch cumainza in nus svess. Ün’explosiun immensa. Ingün bankin plü. Vi dal tschêl grisch ün bulai alb. Silenzi. Arno Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il budissem zen e la mistica cristiana. El lavura dapi il 2001 sco psicoterapeut e cussegliader da letg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Quist’eivna han la terza fin sesavla classa da la scoula da Zernez pudü tour part ad ün’eivna da proget da MINT. Quella es gnüda organisada da la nouva società «svilupHub Engiadina», la quala es gnüda fundada principi avrigl. Ella ha la finamira da render accessibel a tuot las scoulas i’l Grischun dal Süd nouvas tecnologias e da promouver uschea strategias d’imprender creativas. Cur cha’l sain per la posa sclingia quist marcurdi a bunura illa scoula da Zernez nu sun las scolaras e’ls scolars sco üsità directamaing currüts our da l’edifizi per ir a giovar sün plazza da scoula. Els s’han inavant dedichats concentradamaing a lur divers progets, han discus cun lur collegas co schoglier ün problem o han muossà a lur megldras amias che ch’els han fabrichà dürant quella bunura. Quist’eivna es nempe üna speciala per la terza fin sesavla classa da Zernez, siond ch’els piglian part ad üna uschè nomnada eivna da MINT. MINT sta per matematica, informatica, scienzas da natüra e tecnologia. In occasiun da quista eivna da proget es gnü preschantà ün uschè nomnà maker space – dimena ün lavuratori avert per gnir a cugnuoscher nouvas tecnologias e metodas d’imprender creativas, chi prouvan eir da promouver il barat d’ideas tanter ils uffants. Render accessibel nouvas tecnologias Quist maker space es gnü miss insembel d’üna nouva società chi’d es gnüda fundada als 1. avrigl 2025, nempe dal «svilupHub Engiadina». «Nus vain fundà quista società cul böt da render accessibel quist maker space a las scoulas in Engiadina e da transfuormar quellas pass per pass. Cun metter a disposiziun las nouvas tecnologias vulaina intermediar nouvas cumpetenzas d’imprender als uffants», disch Sandra Magnin, presidenta da la società «svilupHub Engiadina» (guarda boxa). La suprastanza da la società vain cumplettada da Jasmin Koch, Riet Felix, Christian Calis e Reto Anderes. La presidenta agiundscha chi saja ün ulteriur böt dad els da dar a tuot las scolaras e scolars i’l Grischun dal Süd la pussibiltà da gnir in contact cun quistas nouvas tecnologias, malgrà scha las scoulas han ils mezs finanzials o il savair tecnic per tals progets o brich. Imprender alch our da las aignas experienzas Uschea sun las scolaras e’ls scolars da Zernez tanter oter gnüts in contact cun squitschaders da 3D e lasercutters. Ma els han eir pudü ramassar las prümas experienzas cun registrar podcasts ed han perfin cumanzà a programmar roboterins da lain o da Lego tenor lur cumonds. Tuot l’infrastructura per quist maker space ha la società «svilupHub Engiadina» – chi’d es dal rest üna organisaziun sainza profit – cumprà svessa e quai per part eir cun sustegn privat da Sandra Magnin e’ls ulteriurs commembers. «La scoula pudess guardar oura ün pa oter co be star tuot il di davo il pult. Nus vulain promouver darcheu il princip da provar e far sbagls», disch Sandra Magnin ed agiundscha: «E quai in ün möd cha’ls uffants imprendan alch our da lur experienzas e sainza ch’üna persuna d’instrucziun es adüna davovart e tils muossa co far alch.» Punct da partenza cun success Pel mumaint ha la società «svilupHub Engiadina» eir surgni ün local illa scoula da Samedan, ingio cha quist maker space es installà permanent. Ma tenor Sandra Magnin dess quist lavuratori eir esser mobil e gnir imprastà da las scoulas interessadas. «Quist’eivna a Zernez es stat il punct da partenza per nus e nus vain gnü ün grond success. Uschea vulaina eir in futur star a disposiziun ad otras scoulas per organisar talas eivnas da proget, ma eir a singulas classas per progets specifics», disch Sandra Magnin. Implü voul la nouva società eir colliar il savair chi’d es d’intuorn in Engiadina e las valladas dal süd e collavura perquai eir cun giarsuns ed ulteriuras persunas dal fat. Experienza sün tuot ils s-chalins scolastics Sandra Magnin es daspö l’on 1988 activa in scoulas sco magistra primara, sco persuna d’instrucziun per la promoziun da talents, sco pedagoga curativa ed ha lavurà sün tuot ils s-chalins da scoulina fin s-chalin secundar. Ella es daspö duos ans fix in Engiadina ed abita a Zuoz. Cun sia aigna ditta Neuropuls – chi’d ha üna filiala a Samedan ed ad Aadorf i’l chantun Turgovia – spordscha ella ün coaching d’imprender, neurofeedback e biofeedback. Quist avrigl ha ella sco presidenta co-fundà la società «svilupHub Engiadina», chi’d ha eir organisà l’eivna da MINT a Zernez. (fmr/cam) Registrar podcasts impè da far quints La terza fin sesavla classa da Zernez ha quist’eivna ün’eivna da MINT – dimena ün’eivna da proget cul focus matematica, informatica, scienzas da natüra e tecnologia. Quella es gnüda organisada d’üna nouva società, chi’d es be güsta gnüda fundada principi d’avrigl. La società «svilupHub Engiadina» s’ha nempe missa sco finamira da render accessibel e metter a disposiziun nouvas tecnologias a las scoulas i’l Grischun dal Süd e voul uschea eir intermediar nouvas cumpetenzas d’imprender als uffants. «La scoula pudess guardar our ün pa oter co be star tuot il di davo il pult. Nus vulain promouver darcheu il princip da provar e far sbagls», disch Sandra Magnin, co-fundatura e presidenta da «svilupHub Engiadina». Uschea han las scolaras e’ls scolars da Zernez tanter oter pudü ramassar quist’eivna lur prümas experienzas cun squitschaders da 3D e lasercutters – ma han eir programmà roboterins da lain e da Lego tenor lur agens giavüschs. (fmr/cam) Scolars da Zernez han pudü ramassar las prümas experienzas cun registrar podcasts dürant l’eivna da MINT. Tanter oter han las scolaras e’ls scolars pudü fabrichar ün roboter da Lego e til programmar tenor lur agens giavüschs. Sandra Magnin, la presidenta da la nouva società «svilupHub Engiadina», chi’d ha organisà l’eivna da MINT a Zernez. Üna paraid plain inspiraziun pels divers progets cha las scolaras e scolars da Zernez han pudü realisar dürant l’eivna da MINT. Scolars da Zernez han pudü ramassar las prümas experienzas cun registrar podcasts dürant l’eivna da MINT. Fingià il plü giuvens han programmà ün pitschen roboter, chi'd ha stuvü sviar oura als lains. Ün sguard in l'aula da la scoula da Zernez dürant l'eivna da MINT.

Pro’l exercizi dal cas serius davant ed i’l tunnel dal Munt La Schera han tut part organisaziuns da salvamaint e da pumpiers. I’l tunnel Munt La Schera sur Zernez ha gnü lö in venderdi passà ün exercizi d’ün cas d’urgenza. Il scenari prevezzaiva ün accidaint cun l’auto ed üna collisiun i’l tunnel: Ün bus cun nouv passagers chi d’eira in viadi vers l’Italia es collidà per motivs na cuntschaints cul mür dal tunnel… A l’exercizi d’eiran partecipadas var 90 persunas dals pumpiers da Zernez, dal Salvamaint Engiadina Bassa e Val Müstair, da la Pulizia chantunala dal Grischun, dals pumpiers voluntaris da Livigno e da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE SA). Las organisaziuns invoutas han pudü exercitar il cas serius. L’exercizi vaiva organisà la Sgüranza d’edifizis dal Grischun. Il tunnel es proprietà da las OEE SA. Impustüt dürant l’inviern e güst dürant ils Gös olimpics dal 2026 es il tunnel üna da las pacas vias d’access fin pro la destinaziun turistica Livigno. Dürant ils ultims ons han las OEE SA investi plüs milliuns francs illa sgürezza dal tunnel. Uschea ha la sgürezza, sco cha las OEE scrivan illa comunicaziun als mezs d’infuormaziun, «pudü gnir augmantada fermamaing». (cdm/fmr) Pro’l exercizi dal cas serius davant ed i’l tunnel dal Munt La Schera han tut part organisaziuns da salvamaint e da pumpiers. Pro’l exercizi dal cas serius davant ed i’l tunnel dal Munt La Schera han tut part organisaziuns da salvamaint e da pumpiers.

La radunanza cumünala da Val Müstair vaiva be güsta la fin da marz 2025 dat glüm verda ad ün credit da 6,9 milliuns francs per renovar la scoula a Müstair. Qua dessan gnir units e centralisats tuot ils s-chalins scolastics suot ün tet. Pacs dis plü tard es lura gnü inoltrà ün referendum pro la chanzlia cumünala. Quel pretenda cha la chosa gnia amo üna jada davant la populaziun in occasiun d’üna votaziun a l’urna. Il referendum es gnü suottascrit da 127 persunas – 50 suottascripziuns füssan stattas necessarias tenor la ledscha cumünala – e’ls suotsegnants e suot­segnantas criticheschan in prüma lingia chi nu saja amo propi scleri co finanziar quistas lavurs da renovaziun ed ingrondimaint da la scoula a Müstair. Sün dumonda da la FMR ha l’administraziun cumünala confermà cha quista votaziun a l’urna haja uossa lö in dumengia, ils 25 da mai 2025. (fmr/cam) Visualisaziun dal proget da renovaziun pella scoula a Müstair, chi‘d es calculà cun investiziuns da 6,9 milliuns francs. Visualisaziun dal proget da renovaziun pella scoula a Müstair, chi‘d es calculà cun investiziuns da 6,9 milliuns francs.

In mardi passà es stat il tschinchavel inscunter da la rait da cultura illa regiun Engiadina Bassa/Val Müstair illa baselgia San Niclà a Strada. Il tema da quist on es stat il turissem cultural. Il svilup regiunal da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EB/VM) ed il Parc da natüra Biosfera Val Müstair han invidà in mardi passà insembel culla Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) a l’inscunter da la rait da cultura da quist on. L’inscunter chi’d ha quist on gnü lö illa baselgia San Niclà a Strada as drizza a glieud chi ha da chefar cun cultura. «La rait culturala fuorma üna plattafuorma per s’inscuntrar, barattar ideas e per imprender a cugnuoscher ün a tschel», ha salüdà la respunsabla Martina Schlapbach a las raduond 30 persunas preschaintas. Ella ha agiunt cha la rait culturala exista daspö tschinch ons e chi’s possa dimena festagiar ün pitschen giubileum. Il tema da la dieta da quist on es stat il turissem cultural. La regiun EB/VM ha üna cultura richa Davo il salüd chi ha gnü lö davant la baselgia sun ils partecipants dischlochats in baselgia ingio chi d’eiran preparats divers posts da lavur ed ingio cha’ls preschaints han fuormà gruppas da lavur per discutar davart il tema cultura e turissem. Dürant l’occurrenza principala esa gnü discutà libramaing davart potenzials da la collavuraziun tanter cultura e turissem. Las diversas gruppas cun quatter fin ses partecipantas e partecipants han discus insembel ils divers chomps ed han formulà lur ideas in scrit sün palperi. Plü tard sun gnüts barattats ils temas e tschellas gruppas han formulà ed agiunt lur ideas. Las discussiuns illas differentas gruppas sun stattas animadas ed han a la fin pisserà per inputs importants. Impustüt il tema che cha’l turissem da cultura es, ha pisserà per bler rumpatesta. Duos referats da persunas dal fat Da la partida a San Niclà d’eiran eir Flurina Graf da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna e Kaspar Howald da graubünden Cultura. Els han referi davart lur lavurs. «Nus ans dumandain che cha’l turissem da cultura es. I nun es l’idea cha nus savain che cha quai voul dir ed id es eir difficil da definir quella tematica» ha el orientà ed ha agiunt chi’s sapcha però chi dà blera glieud in Grischun chi s’occupa da quel tema e ch’els vöglian eruir che cha quella glieud fa pel turissem. Las ideas ramassadas in quist inscunter sun per el üna bun’invista per ramassar il pensar da la regiun. Plü gronda cha la collavuraziun es e daplü forza survain la tematica, es el persvas. Eir Flurina Graf ha dit ch’els sajan fingià dalönch da la partida in quista dumonda e cha la collavuraziun saja fich buna e spordscha inviamaints per amegldrar la situaziun. «Per nus esa important da realisar sportas da buna qualità e quai na be pel turissem, ma eir pels indigens», ha ella remarchà. Il böt da l’inscunter es stat da dar ün’invista illa sparta cultura e turissem per intenziunar la lavur. Grazcha a la discussiun ed als referats dessan gnir generadas conclusiuns, ideas e contacts. Implü dessan ils inscunters eir dar invistas in otras regiuns e gnir a cugnuoscher la populaziun ed il möd da sviluppar buns progets ed iniziar quels pel bön da tuots. Las gruppas vi da la lavur illa baselgia San Niclà.

La ruina dal chastè Steinsberg sur Ardez es in possess da la famiglia von Planta ed es daspö il 1861 accessibla publicamaing. Quai dess eir restar in futur uschea, ma causa divers incidaints dürant ils ultims ons – chi’d han eir donnagià la müraglia istorica e la natüra unica sül muot dal chastè – voul la famiglia uossa sensibilisar e render attent als visitadurs a reglas da cumport. In venderdi saira sun gnüts preschantats ils plans ed ün concept a la populaziun d’Ardez. «I nu dà in Grischun ingüna ruina d’ün chastè o d’üna chapella, ingio chi’d es permiss dad ir o rampignar süls mürs. Quellas sun pelplü serradas giò, i dà barrieras o bleras tablas da scumond. Quai nu vain nus quia ad Ardez e quai dess eir restar in avegnir uschè», ha dit Jon Andrea von Planta. In occasiun d’üna sairada d’infuormaziun in venderdi passà ad Ardez ha el infuormà sco commember da la famiglia possessura da la ruina da Steinsberg (guarda boxa) davart ün nouv concept e plan per pudair mantgnair e preservar l’attracziun istorica per las prosmas generaziuns. Sco ch’el ha accentuà nu’s tratta d’ün plan chi’d es fingià conclüs cumplettamaing ed ha perquai eir organisà la sairada per promouver il dialog ed eir integrar ideas da la populaziun. Müraglia da las ruinas in ün fich bun stadi Sco cha Jon Andrea von Planta ha infuormà, sun la müraglia da Steinsberg e da la chapella San Luzi in ün bun stadi per l’età da passa 1000 ons. Quai ha confermà eir üna controlla annuala ch’el fa minch’on cun ün geometer indigen. El disch: «Dürant ils ultims ons m’haja dat in ögl cha’l muot dal chastè vain visità plü suvent. Ma eu n’ha eir observà a diversa glieud chi’s rechattaiva süls mürs. Quai nun es be privlus, quai promouva eir l’erosiun da la ruina.» Ün ulteriur punct chi chaschuna dons vi da la müraglia sun chavras e bescha chi’s rechattan per pascular sülla collina. Uschea haja eir adüna darcheu dat cas cha singuls craps s’han distachats e sun crodats fin giò in vicinanza dal cumün. Quistas bes-chas nu douvra nempe gnanca sül muot, siond cha la famiglia possessura lascha sejar duos jadas l’on tuot l’erba sül muot d’ün indigen culla fotsch – e quai per proteger la flora e fauna unica in vicinanza da la ruina. Tabla e portal per sensibilisar Per pudair preservar la ruina e la natüra intacta voul la famiglia von Planta uossa installar pro la s-chala – chi maina dal cumün in direcziun da la ruina – üna tabla cun instrucziuns chi renda attent in möd discret, ma cler a la glieud davart las reglas da cumport sül muot. Dimena ch’ingünas bes-chas – inclusivamaing chans – nu sun plü permiss e chi nun es neir na permiss da laschar inavo s-chart. «Nus vain eir decis d’installar pro quista tabla ün portal i’l stil medieval. Sch’inchün aintra là, lura valan apunta quistas reglas. Il portal funcziuna cun üna penna e’s serra davo entrar. Ma il muot resta inavant adüna accessibel», ha declerà Jon Andrea von Planta. El ha agiunt chi dess eir gnir installà ün nouv concept d’iglüminaziun, chi sarà in futur bler plü discret – quai eir per proteger ils insects, utschels ed utschels mez mürs. In quist connex vain eir introdüt ün scumond da dronas. Natüra unica cun plantas raras «Cun lur ingaschamaint dürant ils ultims passa 150 ons nun ha la famiglia von Planta be güdà a preservar la ruina sco tala, dimpersè eir la natüra unica intuorn Steinsberg», ha dit la scienziada Angelika Abderhalden. Ella ha sustgnü a Jon Andrea von Planta dürant l’elavuraziun dal nouv concept per sensibilisar la glieud. Sül muot dal chastè as chatta nempe tanter oter üna planta fich rara – nempe il cheu dragun austriac – chi crescha in Svizra sper là be amo i’l Vallais. Per pudair stimar quanta glieud chi visita la ruina Steinsberg vain eir amo installà ün implant chi dombra las persunas. «Ma quai sainza camera, dimpersè be cun ün sensur. Uschè vulaina in avegnir eir ingaschar üna sort ranger chi’d es lura preschaint dürant ils dis cun grond travasch», ha declerà Angelika Abderhalden. Tenor ella dess quel ranger infuormar la glieud davart l’istorgia, ma eir la flora e fauna sül mot dal chastè e dess render attent a las reglas. Implü esa eir previs d’organisar guidas illa tuor sco tala – e quai impustüt per scoulas. In occasiun da la sairada d’infuormaziun in venderdi passà sun amo gnüdas ramassadas ulteriuras ideas e tschögns da la populaziun. La famiglia von Planta voul uossa in collavuraziun cul Cumün da Scuol conclüder il nouv concept e plan per Steinsberg illas prosmas eivnas. Quel concept dess gnir realisà ed esser pront dürant quista stà. La famiglia von Planta surpiglia eir – pigliond oura la nouva iglüminaziun – tuot ils cuosts per quist proget. Müraglia cun ün’istorgia da passa 1200 ons Il punct da partenza dal Chastè da Steinsberg sur Ardez es statta la chapella San Luzi, chi’d es gnüda fabrichada i’l stil romanic i’l 8avel o 9avel tschientiner. Quista chasa da Dieu ha ün particularità unica in Grischun, ella es nempe situada da nord vers süd – impè sco normalmaing da vest vers ost – ed es l’unica in tuot il chantun Grischun cun quista direcziun. Perche cha quella es gnüda fabrichada uschè, quai nun es cuntschaint e neir na amo gnü perscrutà. Devastà dürant la Guerra svabaisa Pür intuorn l’on 1000 han lura cumanzà las lavurs da fabrica per la tuor e’l chastè da Steinsberg, chi’d han dürà var 200 ons. Per la prüma jada es il chastè Steinsberg gnü nomnà in üna cronica l‘on 1208 ed es statta da quella jada fin illa mità dal 19avel tschientiner i’l possess da l’ovais-ch da Cuoira. Quel vaiva eir adüna nomnà chi chi ha da surtour l’administraziun dal chastè e quai han fat famiglias nöblas. Dürant il temp medieval però nu vaivan fat quai famiglias indigenas, dimpersè nöbels oriundamaing dal Lai da Constanza o dal Vnuost. Quist sistem d’administraziun es stat in vigur fin dal 1499. Dürant quel on es lura tuot l’implant sül mot dal chastè sco eir il cumün Ardez gnü desdrüt cumplettamaing da l’armada habsburgaisa dürant la Guerra svabaisa. Il chastè nun es in seguit plü gnü refabrichà, la crappa es gnüda dovrada per refar il cumün d’Ardez – dimena in bleras chasas d’Ardez as rechattan parts da Steinsberg. La chapella San Luzi percunter es fingià dal 1521 gnüda missa ad ir ed es statta in funcziun fin i’ls ons 1650/70. La fin dal 16evel tschientiner s’ha la famiglia von Planta domiciliada ad Ardez e l’on 1625 ha la famiglia surtut – quasi cun ün contrat da fittanza – il muot e la ruina dal chastè Steinsberg. Quist contrat es gnü dat inavant da generaziun a generaziun, fin chi sun gnüts abolits in tuot il Grischun illa mità dal 19avel tschientiner ils privilegis da la baselgia. L’ovais-ch da Cuoira nu savaiva che far cun Steinsberg e vaiva eir darcheu dabsögn da raps. El s’ha perquai drizzà al tat da Jon Andrea von Planta – nempe a Johann Emanuel von Planta Wildenberg – per til dumandar, sch’el vöglia cumprar il muot e la ruina da Steinsberg – e quai davo cha la famiglia ha fingià gnü quella a fit dürant 250 ons. Il tat ha dit da schi e cumprà tuot l’implant l’on 1861. Daspö quella jada es Steinsberg in possess da la famiglia von Planta ed es gnü restaurà l’ultima jada i’ls ons 1960. Tuot il muot da chastè es publicamaing accessibel daspö l’on 1861. (fmr/cam) Nouvas reglas per Steinsberg La ruina dal chastè da Steinsberg sur Ardez es daspö l’on 1861 i’l possess da la famiglia von Planta. Daspö quel on es ella eir accessibla publicamaing e quai dess eir restar uschea in futur. In occasiun d’üna sairada d’infuormaziun in venderdi passà ha ­Jon ­Andrea von Planta preschantà ün nouv concept per sensibilisar als visitadurs davart nouvas reglas da cumport. E quai pervi chi’d ha dat dürant ils ultims ons inchüns incidaints, chi’d han eir promovü l’erosiun da la müraglia istorica. (fmr/cam) Il mot da chastè da Steinsberg cun la chapella San Luzi a schnestra. La ruina da la chapella San Luzi as rechatta güsta suot la tuor Steinsberg. La vista dal muot dal chastè da Steinsberg in direcziun da Susch. Angelika Abderhalden e Jon Andrea von Planta in occasiun da la sairada d’infurmaziun illa chasa cumünala ad Ardez in venderdi passà. Il chastè da Steinsberg es gnü fabrichà tanter l’on 1000 e 1200 ed es gnü desdrüt dürant la Guerra svabaisa dal 1499. Il mot da chastè da Steinsberg cun la chapella San Luzi a schnestra.

«Sco minch’on da prümavaira», spiega l’Uffizi da chatscha e pes-cha, «vaina darcheu la prüma cumprouva da la preschentscha d’uors.» Quella s’haja chattà sül territori da Scuol. L’uors es tuornà i’l Grischun. Quai es tschert. Eir sch’el nun es amo gnü vis, ils stizis chattats illa naiv l’eivna passada sül territori da l’Engiadina Bassa nu laschan spazi al dubi. «Sco minch’on da prümavaira vaina eir ingon la prüma cumprouva dad ün uors», ha dit Arno Puorger, il respunsabel per bes-chas rapazas grondas da l’Uffizi da chatscha e pes-cha in l’emischiun Grigoni sera dad RSI. Sü dal Trentino fin in Engiadina Ils stizis s’haja chattà in Val S-charl, in quella val ingio chi d’eira gnü schluppettà dal 1904 l’ultim uors in Svizra. Cha’ls uors uossa rivan sü da l’Italia, ha cuntinuà Arno Puorger, «il numer dals uors in Trentino es creschü i’ls ultims ons ed ils giuvens mas-chels tscherchan otras regiuns per viver.» L’Uffizi da chatscha e pes-cha ha spedi SMS als apiculturs e paurs per cha quels sajan pronts pel cas cha l’uors riva. Sco cha Arno Puorger conclüda esa impussibel da preverer ingio cha l’uors rivà in Grischun cuntinuarà seis viadi. (RSI/FMR)

In connex cun ün proget futur per diminuir il trafic a Sta. Maria ha la Regenza approvà las adattaziuns necessarias i’ls plans directivs. La Regenza ha conclüs ün’adattaziun dal Plan directiv chantunal i’l sectur dal trafic in connex cul proget per diminuir il trafic a Sta. Maria. Ultra da quai ha’la approvà l’adattaziun respectiva dal Plan directiv regiunal Trafic sün via, chi’d es gnüda conclüda da la regiun Engiadina Bassa / Val Müstair ils 4 avrigl 2025. Quai scriva la Regenza in üna comunicaziun dad her gövgia. Evaluaziun vasta per diminuir il trafic Il center istoric da Sta. Maria es stret ed üna part es transibla praticamaing be sün ün vial. Tras il cumün circulescha tuot il trafic da transit da la via dal Pass dal Fuorn – la stà e l’utuon eir amo il trafic dal Pass da l’Umbrail. Il trafic crescha daspö ons e chaschuna in special dürant ils mais da stà regularmaing impedimaints e stagnaziuns. Per pudair diminuir in avegnir il trafic a Sta. Maria sto il proget correspundent esser sco chi sta scrit illa comunicaziun determinà i’l Plan directiv chantunal e regiunal. Quai premetta ün’adattaziun da la planisaziun directiva. Per avair üna basa respectiva s’haja fat daspö dal 2020 üna vasta evaluaziun da variantas per diminuir il trafic a Sta. Maria. Per quist intent sun gnüdas invoutas persunas specialisadas da differents secturs. Sviamaint e tunnel L’adattaziun dal Plan directiv cumpiglia la determinaziun dal concept da diminuziun dal trafic «Nord bass», chi’d es gnü güdichà sco megldra varianta. Quist concept prevezza la construcziun d’ün sviamaint a l’ur nord da Sta. Maria cun ün tunnel da var 600 meters lunghezza suot il quartier Paclera sco eir l’aual Muranzina. Tenor la comunicaziun da la Regenza esa indispensabel da determinar il proget i’l Plan directiv chantunal e regiunal. Be uschea esa pussibel da sgürar il corridor necessari illa planisaziun territoriala e da til coordinar cun ulteriurs progets chi han ün effet sül territori, sco eir culs interess da la Confederaziun e dal Chantun. (cdm/fmr) Il concept prevezza ün sviamaint cun ün tunnel a l’ur nord (schnestra) da Sta. Maria.

La drettüra regiunala da l’Engiadina Bassa nu po dar giò il cas dad Adam Quadroni. Quai ha decis la Drettüra superiura dal Grischun, sco cha’l schurnal regiunal dad SRF rapporta. La drettüra regiunala ha vuglü dar giò il cas perquai cha’l president da quella ha üna lunga preistorgia cun Quadroni. Quel vaiva güst manà plüssas proceduras illas qualas il whistleblower es stat invout. Illa dispitta da lai da Quadroni vaiva il president lubi ün’acziun da pulizia, dürant la quala Quadroni d’eira gnü manà davent cun bouvas. La Drettüra superiura ha uossa bain decis cha’l president das-cha tour s-chüsa, perquai ch’el saja parzial, ma la drettüra regiunala stopcha trattar il cas. I nu detta ingüna radschun da surdar il cas ad üna drettüra independenta, uschea la drettüra superiura dal Grischun. Pro’l cas as tratta d’ün process tanter Adam Quadroni e l’anteriur schef dal post da pulizia a Scuol. (rtr/fmr)

Sün üna planüra sur las fracziuns da Fontana e Sparsels a Tarasp as rechatta il Lai Nair, circundà da palüds bassas e palüds otas. Quellas stan suot protecziun e sun protettas severamaing. Schi’s va cun l’auto da posta da Scuol a Tarasp ed as chamina da là davent in direcziun Avrona, as riva pro üna pitschna plazza da parcar. 100 meters e da là davent a dretta as ragiundscha la planüra dal Lai Nair cullas palüds brün cleras chi sun preziusas e protettas. Eir cun l’auto as poja ir fin pro la plazza da parcar. Al principi da la planüra vain la glieud chi visitescha quella cuntrada orientada detagliadamaing a man da diversas tablas davart l’importanza e la funcziun da las palüds, adüna cul giavüsch da nun inchaminar las surfatschas protettas. Las palüds sun protettas cun saivs chi impedischan a glieud ed a bes-chas l’access scumandà. Il Lai Nair sur Tarasp es circundà da palüds. Güst a l’ur da las palüds as rechatta üna plazza per grillar ed as trategner in üna cuntrada müravgliusa e per rivar pro quella ed eir pro’l Lai Nair sun installadas punts da lain per cha las palüds nu vegnan donnagiadas. Illa stagiun ota, d’instà es il Lai Nair cullas palüds ferm visità da famiglias cun uffants chi frequaintan lur vacanzas illa regiun e dad indigens chi aman quella sporta. Las palüds suottastan a l’Uffizi per la natüra ed ambiaint dal Grischun «Las palüds dal Lai Nair sun gnüdas registradas in l’inventar da las palüds protettas intuorn dal 1990. Las tablas d’infuormaziun vegnan per regla finanziadas eir da nus, ma quai dependa ün pa co cha las surfatschas intuorn las palüds vegnan ütilisadas», ha spiegà Luis Lietha da l’Uffizi da la natüra ed ambiaint dal Grischun (UNA). Avant co ir ad alp da prümavaira e tuornar da l’alp d’utuon pasculeschan ils süts da l’Alp Plavna sü pro’l Lai Nair, intuorn las palüds. Las saivs da protecziun vegnan fattas da la cooperaziun d’alp Laisch e Plavna e cun sustegn finanzial da l’UNA. D’inviern restan ils palocs da las saivs in pè e be il fils vegnan allontanats pervia da la naiv e la loipa da passlung chi vain fatta là. «La surfatscha da las palüds pro’l Lai Nair importa raduond 13 hectaras, inclus il lai. Nus controllain a man da purtrets chi vegnan fats periodicamaing our da l’ajer per verer, scha la surfatscha as müda. Minchatant vegnan eir fattas controllas al lö», ha infuormà Luis Lietha. Co as fuorman palüds? Sco chi’s po leger süllas tablas d’infuormaziun fuorma l’aua las palüds. Avant var 200 ons han cumanzà ils spalüdamaints e las surfatschas da las palüds s’han diminuidas per 90 pertschient. Hoz daja üna ledscha chi protegia las palüds in tuot la Svizra. Be pacs spazis da viver sun protets uschè severamaing in Svizra. Las palüds inrichischan la cuntrada, promouvan la biodiversità e la protecziun dal clima ed accumuleschan l’aua. Perquai esa fich important da tillas schaniar e mantegner. Palüds bassas as sviluppan sur üna vetta impermeabla obain cur cha’l spejel da l’aua da fuond es fich ot ed il terrain permanentamaing bletsch. Las palüds spordschan a plantas e bes-chas raras ün spazi da viver indispensabel. Illas palüds creschan mignauas (Wollgras), giunschlas (Binse) e charetschs (Riedgras). Differentas orchideas o eir trafögl da palü inrichischan las surfatschas. Eir plantas carnivoras sco la grassetta alpina creschan là. Las föglias da quista plantas sun surtrattas cun ün secret chi tacha. Ils insects restan tachats vi da las föglias e vegnan digerits. Uschea survegnan las plantas substanzas nudritivas supplementaras. Süllas tablas d’infuormaziun esa remarchà: Il cumün da Scuol giavüscha perquai da nu bandunar las sendas. Lai Nair cun palüds preziusas Sün üna planüra sur las fracziuns Fontana e Sparsels a Tarasp as rechatta il Lai Nair, inramà da palüds preziusas. Ellas sun protettas severamaing e circundadas cun üna saiv. Diversas tablas d’infuormaziun spordschan üna buna survista davart las palüds e fan attent da schaniar e mantegner la cuntrada. Las palüds intuorn il Lai Nair inrichischan la cuntrada, promouvan la biodiversità e la protecziun dal clima ed accumuleschan l’aua. Ellas suottastan a l’Uffizi per la natüra ed ambiaint dal Grischun (UNA). Tenor Luis Lietha da l’UNA suna gnüdas registradas in l’inventar da las palüds protettas intuorn dal 1990. (fmr/bcs) Il Lai Nair sur Tarasp es circundà da palüds. Las palüds preziusas pro’l Lai Nair cun punts per tillas schaniar.

Prosma dumengia decidan a chaschun da las votaziuns cumünelas taunt Samedan scu eir Puntraschigna davart l’avegnir da l’Ospidel d’Engiadin’Ota. A Scuol es üna meglioraziun i’l center. Dumengia, ils 18 meg, sun las votantas e votants da Samedan e da Puntraschigna invidos a l’urna. Scu tuot las vschinaunchas da la regiun staun eir quellas duos decider scha l’ospidel d’Engiadin’Ota dess gnir integro in l’Ospidel chantunel a Cuira u brich. Las suprastanzas cumünelas arcumandan da dir SCHI a l’integraziun. Puntraschigna vuless eir saner chesa da scoula A Puntraschigna decida il suveraun impü sch’el voul accepter ün credit da proget per l’import da 9 milliuns francs per saner ed ingrandir la chesa da scoula suot. Quella scoula es gnida fabricheda avaunt var 125 ans e l’ultima sanaziun da l’intern es steda avaunt passa 60 ans. Pustüt ils tets gnaron sanos e que as prevezza eir dad optimer energeticamaing l’edifizi. Meglioraziun dad Ardez e Guarda I’l Cumün da Scuol decidan las votantas e votants schi vöglian acceptar üna ledscha pella meglioraziun da las fracziuns d’Ardez e Guarda. Quella ledscha es necessaria perquai cha la radunanza cumünala vaiva decis avant ün on da realisar la meglioraziun da las duos fracziuns. Implü decidarà il suveran da Scuol eir davart üna revisiun parziala da la ledscha davart l’adöver da las vias champestras e da god cun veiculs a motor. I darà eir üna elecziun substitutiva da la cumischiun sindicatoria.

La statua dal pader Theodosius Florentini po restar in seis lö üsità vi da la fatschada da la scoula a Müstair. Causa la renovaziun previsa da l’edifizi nu d’eira il futur da la statua scleri, perche cha quella vess stuvü gnir allontanada per realisar l’isolaziun. E quella isolaziun es necessaria per survgnir il sustegn finanzial in occasiun dal «Green Deal». Uossa ha il Cumün da Val Müstair chattà ün oter «deal» per pudair mantgnair la statua vi da la fatschada ed al medem mumaint eir isolar la chasa da scoula. L’eivna passada s’ha l’administraziun cumünala da Val Müstair drizzada cun ün e-mail a tuot las persunas chi’d han inoltrà ideas e tschögns in connex cun la statua dal pader Theodosius Florentini (1808-1865). Quella statua dal plü cuntschaint pionier social svizzer dal 19avel tschientaner – chi’d es eir creschi sü a Müstair – as rechatta daspö la fin dals ons 1960 vi da la fatschada da la scoula Müstair. La sculptura da var trais meters otezza es statta üna donaziun da las sours da la Clostra Ingenbohl i’l chantun Sviz, la quala il pader Theodosius vaiva fundà l’on 1856. Sentir il puls e ramassar ideas La scoula a Müstair dess nempe gnir renovada per 6,9 milliuns francs a partir da quist utuon – però be scha las votantas e votants da Val Müstair acceptan quist credit in occasiun d’üna votaziun a l’urna als 25 da mai 2025. Perquai nu d’eira avant var ün mais e mez amo cler che chi capita precis culla statua dal pader (la FMR vaiva fingià rapportà al principi d’avrigl 2025). Perquai as vaivan diversas persunas drizzadas al Cumün da Val Müstair. Ellas han giavüschà cha la statua resta vi da la fatschada – o ch’ella tuorness almain davo la renovaziun sün l’areal da scoula. Il cumün ha lura dumandà a tuot la populaziun da ramassar ideas – e quai eir per sentir il puls pro las Jauras e’ls Jauers in connex cul pader Theodosius. «Theodosius restà là ingio ch’el es» Tenor la presidenta cumünala da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti, s’han lura annunzchadas diversas abitantas ed abitants e la suprastanza cumünala ha intant chattà üna soluziun. Ella disch: «Nus vain discurrü cun divers restoraturs – ün d’eira da Brescia e l’oter da Verona – sco eir cun la Chüra da monumaints chantunala. Nus eschan gnüts a la conclusiun cha la statua dal pader Theodosius restà là ingio ch’ella es.» Tuot la fatschada da la scoula ha nempe da gnir isolada per survgnir üna contribuziun finanziala importanta pel proget e quai da vart dal Chantun ed in occasiun dal «Green Deal». Uschea nu füssa stat üna opziun da laschar oura la part da la fatschada culla sculptura e da tilla na isolar. Implü nun esa neir na dal tuot cler co cha quella sculptura es insomma francada precis vi da la paraid. Uschè nu füssa neir na sgürà cha la sculptura survivess sana e salva ün’acziun da demontascha. Perquai nu d’eira al principi d’avrigl amo cler co cha’l pader Theodosius dess tuornar davo la renovaziun sün l’areal da scoula. In princip nu d’eira be il retuorn da la gronda statua stat in discussiun. I’s vaiva eir discus ün retuorn in ün oter möd, p.ex. in fuorma d’üna sculptura plü pitschna cun üna tabla commemorativa. Rendü plü preschaint al pader cuntschaint E che es uossa il «deal» cha pader Theodosius po restar vi da la fatschad da la scoula? La soluziun per pudair mantgnair la statua vi da la fatschada es chi vain isolada la surfatscha da la paraid, però a l’intern da l’edifizi. «Cun bainvuglientscha va quai in mincha cas e quai nu chaschunarà neir na gronds cuosts implü», disch Gabriella Binkert Becchetti ed agiundscha: «Quai chi’d es implü eir stat fich bun dürant tuot quistas discussiuns es cha’l pader Theodosius – sco persunalità importanta per Müstair e la Svizra – es darcheu gnü plü cuntschaint e plü preschaint i’ls cheus da las generaziuns plü giuvnas.» La presidenta agiundscha chi s’haja in occasiun da quists sclerimaints eir chattà üna soluziun per üna front da fanestras pitturadas, chi’d es gnüda realisada da l’artist Dea Murk (1932-2003). Quista ouvra d’art dess gnir preservada davo la renovaziun sco purtret da paraid – però na plü sco fanestra. Theodosius resta ingio ch’el es Il futur da la gronda statua dal pader Theodosius Florentini vi da la fatschada da la scoula a Müstair nu d’eira amo avant ün mais e mez propi cuntschaint. L’edifizi da scoula dess gnir sanà per 6,9 milliuns francs e per surgnir la contribuziun chantunala inconnex cul «Green Deal» sto tuot la fatschada gnir isolada. Perquai d’eira previs dad allontanar la statua. Diversas abitantas ed abitants da la Val Müstair s’han drizzats al cumün e giavüschà cha la statua restà ingio ch’ella es. Davo sclerimaints cun restoraturs e la Chüra da Monumaints ha il Cumün da Val Müstair chattà üna soluziun per per mantgnair la statua in seis lö üsità. (fmr/cam La sculptura dal pader Theodosius po restar vi da la fatscha da la scoula da Müstair. Perquai dess gnir isolada la paraid a l’intern da l’edifizi – ed uschè dess eir gnir sgürada la finanziaziun da vart dal Chantun ed in occasiun dal «Green Deal». La tabla vi da la chasa paterna dal pader Theodosius Florentini (1808-1865) immez cumün nu sarà be l’unic lö a Müstair, ingio chi vain eir in futur commemorà al plü cuntschaint pionier social svizzer dal 19avel tschientiner. La tabla vi da la chasa paterna dal pader Theodosius Florentini (1808-1865) immez cumün nu sarà be l’unic lö a Müstair, ingio chi vain eir in futur commemorà al plü cuntschaint pionier social svizzer dal 19avel tschientiner. La sculptura dal pader Theodosius po restar vi da la fatscha da la scoula da Müstair. Perquai dess gnir isolada la paraid a l’intern da l’edifizi – ed uschè dess eir gnir sgürada la finanziaziun da vart dal Chantun ed in occasiun dal «Green Deal». La sculptura dal pader Theodosius po restar vi da la fatscha da la scoula da Müstair. Perquai dess gnir isolada la paraid a l’intern da l’edifizi – ed uschè dess eir gnir sgürada la finanziaziun da vart dal Chantun ed in occasiun dal «Green Deal».

Fritz Felix da Susch es stat magister e president cumünal in seis lö da naschentscha. Lönch es el stat actuar e secretari dal Circul Sur Tasna ed i’ls ultims passa 20 ons administratur e chaschier da la Corporaziun dals Cumüns Concessiunaris, hoz CEE. Uossa esa ura da tour plü quiet. Fritz Felix nu lascha dubis e disch riond: «Eu nu sun mai stat il tip per ir a bunura in ün büro, ingio cha qualchün am vess dit che chi saja da far.» Fingià bod, fingià da giuven, laiva’l esser independent e guadagnar svessa seis raps, as regorda’l in occasiun d’ün inscunter cun discuors e cafè. Nat e creschü sü es l’hom da 77 ons a Susch sco figl da paurs. Tanter seis antenats e paraints daiva divers magisters e ravarendas, ma quai nu laiva’l dvantar, insomma na ravarenda chi dumandaiva lecziuns da latin. Fritz Felix d’eira ed es l’hom da las cifras cun grond dun matematic. Uschea ha’l listess chattà la via a Cuoira, ha absolt dürant tschinch ons il seminari ed es stat in seguit per 16 ons magister. «Na invidas», as regorda’l, «ma neir na cun grondischma paschiun, almain na per tscherts roms.» Il prüm ha’l güdà oura ün mez on sco magister da la scoula reala da Susch-Lavin-Guarda e davo ha’l fat, sco ch’el disch, «ün sigl in l’aua fraida, surpigliond la primara Susch-Lavin a Susch cun 27 scolaras e scolars in trais classas da la quarta fin sesavla classa.» Dal magister al güdisch ed actuar Dal 1986 terminescha Fritz Felix sia lavur sco magister e dvainta actuar dal güdisch dal Circul Sur Tasna. El s’annunzcha pella plazza d’actuar e secretari dal circul, survain la plazza e resta là pels prossems 25 ons i’l servezzan dals ses cumüns Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez e Tarasp. «Eu d’eira actuar e secretari dal mastral e faiva eir la lavur da l’Uffizi da scussiun e fallimaint per rivar a meis pensum da lavur giavüschà dad 80 %.» Daplü nu laiva’l mai, «per insomma avair la libertà per pudair far eir oter sperapro.» Sco carica la plü interessanta ha’l in memoria quella sco ufficial dal stadi civil ch’el ha fat fin dal 2002. Sia lavur pro l’uffizi circuital da Sur Tasna til resta in algordanza sco üna lavur fich variada e multifaria. «Sur mia maisa da lavur sun passats indombrabels cas pustüt dal dret penal, ma eir dal dret civil e dal dret d’ierta.» Per finir è’l stat amo divers ons notar circuital. «Cun quai ch’eu vaiva il büro in chasa ed ün pensum dad 80 % n’haja eir gnü la libertà da pudair partir aint svess meis temp da lavur. Eu d’eira per uschè dir ‹ün ufficiant autonom›». Fritz Felix disch, cha fingià a partir dal 1975 haja’l surtut – apunta sperapro – diversas caricas i’l cumün da Susch, ed as regorda riond, d’avair surtut sia prüma carica fingià dürant il seminari: «Eu d’eira gnü elet sco maina-cudesch da la Società d’allevamaint da muvel Lavin-Susch.» A Susch d’eira’l plü tard ufficial d’impostas. «Eu staiva inchaschar las impostas chantunalas, trar aint las decleranzas d’impostas e controllar quellas insembel cul cumissari d’impostas. Eu giaiva eir da chasa in chasa a pajar oura l’imposta da squint.» Tuot a man e sainza computer, s’inclegia. «Alch, ch’hozindi nu’s po plü metter avant.» Da l’actuar al capo cumünal A Susch aintra Fritz Felix i’l cussagl cumünal, dvainta seguond capo, surpiglia per ün pêr ons eir la lavur d’actuar. Dal 1991 vain el elet sco capo cumünal e resta desch ons in quella carica. «Fin süllas lavurs da chaschier e protocol n’haja fat al cumanzamaint bod tuot svessa, per exaimpel eir la controlla dals raduond 220 abitants da quella jada ed eir dals esters. Dals ultims d’eiran in gir blers in quels temps causa a la fabrica dal Vereina. «Fin cha Daniel Bulfoni es gnü ingaschà sco chanzlist n’haja fat nouv ons da capo sainza avair ün chanzlist.» Nouv ons d’eira Fritz Felix eir suppleant i’l Grond cussagl. Sia ultima carica es statta quella sco administradur e chaschier da la Corporaziun dals cumüns concessiunaris da las OEE, daspö il 2014 la Corporaziun Energia Engiadina (CEE). Quista carica ha Fritz Felix cumanzà dal 2001 e terminà davo passa 20 ons dal 2023. Fin quist on è’l stat amo commember da la suprastanza da la CEE. Insomma rivà in contact culla corporaziun es el grazcha a la carica sco capo da Susch. «Eu d’eira güsta gnü elet frais-ch sco capo da Susch e sco tal n’haja pudü sezzer aint i’l cussagl administrativ da las OEE chi d’eira adüna alternant per trais ons pro ün dals cumüns concessiunaris.» Dürant quist temp tschüffa’l invista profuonda illa materia cumplichada da producziun e vendita d’energia e blers oters aspets i’l chomp d’energia. Dal 1996 fin dal 2015 es Fritz Felix commember da la giunta da la CEE, hoz la suprastanza, ha surtut là l’actuariat e plü tard la carica d’administratur e chaschier. In quels passa 20 ons vain el «ad imprender üna schurma», ha blers ed interessants contacts cun persunas da cumüns, uffizis ed organisaziuns ed eir impraisas. Scrit cudesch sur da la CEE «Tuot quist am mancaiva il plü ferm davo ch’eu vaiva terminà la carica», disch Fritz Felix cun bainquant brama illa vusch. Ons a la lunga ha el fat part a sezzüdas e radunanzas, ha ingrondi seis fingià larg savair, ma disch listess: «Bler n’haja eir pür inclet cun svutrar in l’archiv da la CEE e cun scriver il cudesch sur da la corporaziun.» Gronda satisfacziun til ha dat ils ultims ons eir il fondo dals tschinch pertschient da la CEE. Quel vain impli our dals fits d’aua, cha’ls cumüns concessiunaris survegnan da las OEE e va tenor statüts a favur d’instituziuns, organisaziuns, societats o persunas i’l chomp social, cultural, educativ e sportiv, explicitamaing a favur da sport da giuvenils illa regiun. «Quist fondo ha üna importanza enorma», disch Fritz Felix ed explicha cha l’import chi sta a disposiziun minch’on saja creschü cul cresch dals fits d’aua. Hoz vegnan uschea scumpartits mezs finanzials da fin ün mez milliun francs l’on ed in buns ons da producziun dafatta daplü. «Quist fondo es ün privilegi. Co oter as lessa finanziar illa regiun la lavur per giuvenils, sport, cultura ed oter plü?» Eir, scha tenor el saja il scumpartir raps plü difficil e delicat co l’inchaschar raps. Temp per musica e chatscha Dasper tuot las caricas ha Fritz Felix eir adüna chattà il temp per seis hobis: «Eu n’ha imprais a sunar al seminari instrumaint da bof, n’ha sunà corn da tenor e fat ün cuors da tamburin.» El es restà fidel al tamburin, s’ha scolà autodidacticamaing, sunà pro’ls Kadetten, plü tard illa Musica da Susch. «Per trenar pella mastralia marchaiva la sonda cul tamburin aint dal stradun vers Zernez – quella jada cun amo bainquant damain trafic sün via.» Cun far 35 ons musica è’l gnü amo veteran federal da musica, ha però schmiss a sunar cur cha la carica dal capo nu permettaiva quai plü. Dal 1985 ha el fundà cun oters la gruppa da Corns da chatscha, pro quals el es daspö ot ons manader musical. Dasper üna figlia e trais figls ch’el e sia duonna Rita han trat sü, els han hoz set abiadis, ha Fritz Felix eir adüna chattà il temp per ir a chatscha. «Eu d’eira chatschader da chamuotschs paschiunà, sun i 55 ons a chatscha e n’ha schluppettà grazcha ad ün fich bun territori da chatscha minch’on plüssas bes-chas.» Superbi agiundscha’l: «Avant duos ons n’haja schluppettà meis 50avel tor da tschiervi.» La chatscha saja statta ün’importanta part da sia vita, colliada cun bleras bellas algordanzas ed emoziuns. «Uossa, cun l’età, es quai dvantà plü difficil, eu vegn hoz be amo a chatscha pel plaschair e per giodair il temp in chamonna. Eu nu stögl far butin per forza.» Ün’experienza inschmanchabla es statta per el ils duos viadis plü lungs ch’el ha fat insembel cun sia duonna illa Nouva Zelanda. Fritz Felix ha scrit ed edi dal 2024 il cudesch «Ils cumüns concessiunaris» cun bler material d’archiv da la CEE e l’intent da salvar il savair sur da l’istorgia da la CEE per las prosmas generaziuns. 64 paginas, stamparia Gammeter Media AG San Murezzan. Il cudesch as poja retrar gratuitamaing pro l’autur o pro la CEE. Fritz Felix sur dal fondo dals tschinch pertschient da las CEE: «Quist fondo es ün privilegi. Co oter as lessa finanziar illa regiun la lavur per giuvenils, sport, cultura ed oter plü?» Cun 77 ün pa plü quiet Fritz Felix da Susch ha fat da las tuottas. El es stat magister e president cumünal in seis lö da naschentscha. Dal 1986 ha’l schmiss da dar scoula ed es dvantà actuar dal güdisch dal Circul Sur Tasna. Pels prossems 25 ons ha’l lavurà a favur dals cumüns Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez e Tarasp. Nouv ons es el stat suppleant i’l Grond Cussagl. Cun energia ha’l eir surtut amo sia ultima carica, dad esser administratur e chaschier da la Corporaziun dals cumüns concessiunaris da las OEE, daspö il 2014 la Corporaziun Energia Engiadina (CEE). Fin quist on es Fritz Felix stat commember da la suprastanza da la CEE. Uossa piglia el ün pa plü pachific. (pl/fmr)

Regula Ursprung, oriunda da Basilea chi abita daspö var tschinch ons a Sent, organisescha suot il tet da la Società d’Ütil public Sent ils concerts illa baselgia San Lurench. Ella ha adüna fingià gnü gronda simpatia per la musica e suna svess divers instrumaints. Üna pitschna intervista culla duonna chi ha pudü festagiar seis 70avel anniversari in marz. Regula Ursprung chi’d es nada e creschüda sü a Basilea ha frequentà là las scoulas popularas e s’ha scolada al seminari da Liestal sco magistra. Ella ha eir fat la scolaziun da pedagogia curativa a Turich ed ha lavurà in quista professiun dürant 15 ons. Pervia da seis interess per persunas cun cuors da vita specials ha ella fat seis stüdis da terapia d’art a Boston e s’ha specialisada in terapia da musica a Hamburg. Regula Ursprung l’organisatura dals concerts illa baselgia da Sent. Bundant 18 ons ha ella lavurà sco terapeuta da musica a l’ospidal chantunal ed il ospidal per uffants a San Galla sülla staziun per oncologia ed in üna pratcha privata. Ella ha pudü festagiar in marz dal 2025 seis 70avel anniversari ed es amo adüna fich activa. Regula Ursprung es pensiunada, abita actualmaing in sia chasa a Sent ed ha imprais fich bain rumantsch. Ella ha quintà a la FMR davart sia vita. FMR: Regula Ursprung, co es Ella rivada a Sent? Regula Ursprung: Avant var 15 ons sun eu gnüda la prüma jada cun mi’amia a Sent per far vacanzas. Quell’amia vaiva güst imprais a cugnuoscher a seis hom ventur, na indigen, chi posseda ün’abitaziun da vacanzas a Sent. Davo n’haja fat adüna darcheu vacanzas pro ella e m’ha inamurada in quista bella cuntrada. Daspö cura viva Ella a Sent? Il prüm vaiva eu üna pitschna abitaziun da vacanzas a Sent, ma quella es dvantada bainbod massa pitschna per tuot meis instrumaints. Eu n’ha lura gnü la pussibiltà da cumprar quista chasa ed abit uossa daspö bundant tschinch ons a Sent. Co es Ella rivada a l’incumbenza d’organisar concerts illa baselgia a Sent? Fingià dürant mias vacanzas sun eu adüna darcheu ida a concerts illa baselgia e sun uschea gnüda a cugnuoscher a Leta Mosca chi ha organisà dürant 25 ons ils concerts per la Società d’Ütil public da Sent. Dürant üna tschaina vaina lura decis da collavurar pels concerts. Ed als quatter da schner dal 2020 a chaschun dal concert da giubileum da la pianista Alena Cherny cul «orchester le phenix» avant 300 persunas es gnüda surdatta l’organisaziun dal concerts a mai. Che es Sia lezcha precisa per organisar ils concerts? Pro 95 % esa uschea cha artistas ed artists, cors, orchesters e.u.i. s’annunzchan pro mai culla dumonda da pudair far ün concert. Eu n’ha bod mincha di ün mail culla dumonda e no vain üna glista d’aspet da 70 fin 80 ensembles chi lessan jent concertar illa baselgia. La gronda part da la lavur fetsch eu: l’organisaziun per tuot ils concerts, pagina d’internet, reclama, planisaziun ed eir la part finanziala cul sponsoring. Eu poss decider svessa chi chi concertescha illa baselgia e per regla sunan musicistas e musicists per gaschas. Cors da la regiun surpiglian las entradas. Quels surpiglian eir ils cuosts pel bus da cultura chi maina l’auditori inavo i’ls cumüns vaschins. No vain per regla var 35 concerts l’on cun ün auditori in media da 75 persunas. Dal 2025 sun quai fin uossa 100 interessats. Tenor ils statüts da la Società d’Ütil public es la sporta pensada in prüma lingia per indigens, per cha quels survegnan la pussibiltà da dudir concerts da buna qualità. No spordschain da musica classica sur musica populara, jazz, blues, gospel e cors ed orchesters. No vain ensembles indigens ed eir d’utrò. Fin uossa n’haja fat mia lavur gratuitamaing e daspö il 2025 survegn eu ün pitschen onurari. Co es Sia relaziun culs abitants da Sent? Eu n’ha üna buna relaziun cun meis vaschins e vaschinas e minchatant invid eu a quels pro mai a chasa. Per mai esa fich important d’avair bunas colliaziuns culla glieud da cumün. E schi s’ha üna jada ün problem n’haja glieud per dumandar agüd. Eu n’ha grond plaschair da pudair viver qua a Sent. Eu sun divers instrumaints e fetsch part musicalmaing a diversas fuormaziuns pitschnas. Sco terapeuta da musica vegn eu üna jada l’eivna a far musica illa Chasa Puntota a Scuol. Regula Ursprung l’organisatura dals concerts illa baselgia da Sent. La baselgia San Lurench a Sent. Organisescha ils concerts a Sent Regula Ursprung es oriunda da Basilea ed abita uossa daspö bundant tschinch ons a Sent. Ella organisescha suot il tet da la Società d’Ütil public Sent ils concerts illa baselgia San Lurench a Sent. Regula Ursprung es respunsabla per tuot l’organisaziun e decida eir chi chi concertescha. Sco ch’ella disch a la FMR ha ella üna glista d’aspet da 70 fin 80 ensembles chi lessan concertar illa baselgia. Ils concerts sun bain visitats e spordschan ad indigens e giasts üna bella paletta da musica da tuot gener. (fmr/bcs)

L’Hotel Linard a Lavin ha d’avrigl fin in november d’ingon ün concept cul nom Ottomesi. Quists ot mais sun güst’eir la derniera da l’osp daspö 19 ons, nempe da Hans Schmid, chi’d ha rendü cuntschaint l’hotel suroura ils cunfins da la val e dal pajais. In seguit nu dess be gnir chattà ün nouv gestiunari, dimpersè güsta ün nouv possessur da l’immobiglia ed uschè eir da tuot l’impraisa. «Daspö il 2006 sun eu ingaschà per l’Hotel Linard – ed eu sun stat quasi mincha di dürant 16 ons l’osp persunal in quista chasa. Ed osp significha in quist pitschen manaschi chi’s po pisserar per tuot», disch Hans Schmid. L’hotelier da Lavin ha festagià l’on passa seis 60avel anniversari ed as vaiva daspö il 2022 cumanzà a retrar ün pa da quista lavur sco osp ed a delegar lavurs in oters mans. In quista occasiun ha el eir provà da chattar inchün chi gestiunescha l’hotel in möd autonom. Ma sco cha Hans Schmid disch haja el vis tuot quai ün pa tras ün öglier rösa – chi saja dimena plü difficil co pensà da motivar a glieud giuvna da’s laschar aint plainamaing sülla interpraisa e da surtour tuot la respunsabiltà economica. Uschè es nat il concept Ottomesi: ün’ultima jada tuorna Hans Schmid per ot mais cumplettamaing illa funcziun da l’osp. Ottomesi ha cumanzà in avrigl e düra fin in november. Dürant quist temp dess i’l meglder cas eir gnir chattà ün successur, però na be sco gestiunari, dimpersè inchün chi surpiglia eir l’immobiglia e l’interpraisa da prümavaira 2026. Persunal da tuot il muond «Il plü bel, ma eir il plü pretensius es fuormar ün team per üna gestiun pitschna. Dimena da chattar buna glieud chi’s lascha eir aint sün quist lö e chi’d es pronta da lavurar e viver quia. E quai sper tuot las sfidas da la gestiun in connex cun las stagiuns otas e bassas sco eir l’ora», declera Hans Schmid. Fingià cur ch’el vaiva cumanzà a Lavin avant bundant 20 ons d’eira la mancanza da persunal qualifichà üna tematica, chi’d es tenor el in lös perifers sco l’Engiadina amo plü acuta. E daspö corona – e la mancanza da spazi d’abitar pajabel per forzas da lavur domiciliadas ed indigens– es tuot gnü amo plü difficil. Hans Schmid ha dürant ils ultims duos decennis nempe tanter oter collavurà cun persunal dal Portugal, Tschekia e Bulgaria. Ma eir cun fügitivas e fügitivs da l’Afganistan e’l Tibet, ils quals sun per part eir restats fidels a l’Hotel Linard per in media ses fin ot ons. Ma causa chi nu’s chatta plü abitaziuns pel persunal – e siond cha’l predsch da fittar es per part fich ot – esa gnü adüna plü difficil a chattar persunal perseverant. «Quels chi lavuran quia nu vöglian simplamaing neir na amo stuvair dar oura bler raps per ün’abitaziun per pudair insomma lavurar quia», declera Hans Schmid. «Chasün» – üna chasa pel persunal Perquai s’ha Hans Schmid – insembel cun Marianne Baumgartner e Luca Camponovo – ingaschà dürant ils ultims quatter ons intensivamaing per cumprar l’anteriur Hotel Crusch ­Alba a Lavin cun l’intenziun da realisar landroura pel persunal üna chasa cun studios. Quai es eir reuschi ad els, ma fin uossa mancan ils raps per la sanaziun. Quista chasa ha da nouv il nom «Chasün», dimena üna cumbinaziun da chasa e cumün. «Meis credo es chi s’ha sco pitschna gestiun in ün lös perifers da spordscher als impiegats cul contrat da lavur eir güsta üna clav per ün’abitaziun», disch l’hotelier da Lavin ed agiundscha: «E pel temp limità dad Ottomesi es la chasa da persunal pels collavuraturs e voluntaris motivats indispensabla. Dimena la chasa sviluppa seis nüz.» Contrat da lavur güsta cun abitaziun Hans Schmid quinta ch’el haja daspö blers ons la tesa chi nu s’haja d’occupar plazzas da lavur importantas – sco p.ex. quella dal schef da cuschina – be cun üna persuna. E quai pel motiv cha scha quella crouda oura, lura crouda tuot l’interpraisa our da l’equiliber. Perquai esa tenor el meglder d’occupar quistas plazzas cun duos fin trais persunas, chi’s partan la plazza e lavuran lura be ün pêr mais adüna a Lavin – e pon lura p.ex. viagiar dürant il rest da l’on o as dedichar ad otras lavurs. In cumbinaziun cun la chasa da persunal culs studios as poja uschea spordscher a la glieud ün soluziun per la dumonda d’abitar, sainza cha’ls impiegats han da s’occupar da dumondas da fittar, nun han da tscherchar ün successur per las abitaziuns e pon adüna darcheu tuornar per lavurar cun plü pacs pissers. Mumaint per laschar ir «L’on chi vain sun eu dimena 20 ons quia a Lavin. I nu’s tratta da dombrar ils ons – ma per mai esa stat il mumaint da laschar ir ed amo üna jada far alch nouv», disch Hans Schmid ed agiundscha: «Al listess mumaint n’haja eir badà ch’eu nu poss esser proprietari, delegar lezchas e la responsabilità.» Perquai è’l gnü a la conclusiun – insembel culs mecens dal Linard e’ls co-fundaturs Gaby Schmid e Julian Karrer – cha l’hotel haja da gnir dat inavant ad ün nouv gestiunari, chi surpiglia eir l’immobiglia. Las duos immobiglias associadas cun l’Hotel Linard pudessan eir gnir surtuttas. Quai es tenor Hans Schmid üna opziun, ma ingüna premissa. I’s tratta da la chasa da persunal Chasün e la Chasa Bastiann (l’edifizi visavi da l’hotel cun stanzas da clausura, biblioteca ed üert). L’hotelier disch: «Il nouv possessur po gugent avair tuottas trais immobiglias, ma a nus vaja in prüma lingia cha l’Hotel Linard cun restorant gnia mantgnü. E quai eir per la cumünanza a Lavin ed in tuot la val.» Hans Schmid ha accentuà ch’el s’allegra uossa amo per seis temp final fin in november e per pudair star a disposiziun sco osp cun corp ed orma. Co chi va lura inavant subit davo quist ot mais, quai nun ha el amo pudü dir. «I po esser cha l’Hotel Linard es lura serrà per qualche mais, ma quai po eir esser nüzzaivel per ün nouv cumanzamaint. Nus eschan optimistics chi’s sviluppa alch cun avegnir fin la prümavaira 2026.» Ün cumgià davo bundant 20 ons L’Hotel Linard, chi’s rechatta i’l minz da Lavin e chi’d es l’unic hotel e restorant dal cumün, ha d’avrigl fin in november ün concept cul nom Ottomesi. Dürant quists ot mais tuorna eir Hans Schmid inavo illa funcziun da l’osp. El vaiva nempe avant trais ons cumanzà a’s retrar adüna daplü da quista lavur ed ha delegà las lezchas in oters mans. Ma il temp dad Ottomesi es eir la derniera da Hans Schmid in l’Hotel Linard e quai davo var 20 ons sco osp cun corp ed orma. Perquai es el insembel culs ulteriurs co-fundaturs in tschercha d’ün nouv possessur da l’immobiglia ed uschè eir da tuot l’impraisa. L’hotelier disch: «Per mai esa stat il mumaint da laschar ir ed amo üna jada far alch nouv. Al listess mumaint n’haja eir badà ch’eu nu poss esser proprietari, delegar lezchas e la respunsabiltà.» Che chi capita davo il november 2025 cun l’Hotel Linard nun es amo dal tuot cler ed i po esser cha l’Hotel Linard saja lura serrà per qualche mais. Ma Hans Schmid es optimistic chi’s sviluppa alch cun avegnir fin la prümavaira 2026. (fmr/cam) L’Hotel Linard as rechatta immez cumün ed es l’unic hotel e restorant a Lavin. L’osp e mainagestiun da l’Hotel Linard a Lavin daspö l’on 2006, Hans Schmid, piglia la fin da november 2025 cumgià da l’Engiadina. L'Hotel Linard ha d'avrigl fin in november ün concpept cul nom Ottomesi - e quel es eir il cumgià da l'osp da daspö var 20 ons. L’Hotel Linard as rechatta immez cumün ed es l’unic hotel e restorant a Lavin. L’Hotel Linard as rechatta immez cumün ed es l’unic hotel e restorant a Lavin L’Hotel Linard as rechatta immez cumün ed es l’unic hotel e restorant a Lavin.

L’ultim traget da pacs meters da la senda «a la riva dal Rom» es gnü terminà avant var duos eivnas. Quai ha confermà il silvicultur pro’l Cumün da Val Müstair e respunsabel dal proget, ­Florian Flechsig, sün dumonda da la FMR. La senda «a la riva dal Rom» maina sün ün traget da 14,5 km da la funtana a Tschierv fin al cunfin naziunal a Müstair. Spostà lavurs causa massa blera aua Pro quist ultim cuort traget as tratta d’ün pionch chi maina sper il Rom via e suot la punt da la via chantunala, güsta in vicinanza da l’implant da tir tanter Sta. Maria e Müstair. Uschea cha’ls peduns, chi sun in gir sün quista senda, nun han uossa na plü da traversar la via chantunala per cuntinuar lur viadi. Causa il grond trafic da transit e’ls blers viandants, significhaiva quai impustüt d’instà ün ris-ch da sgürezza. Insè füssa fingià stat previs da fabrichar il pionch dürant l’on passà, ma causa cha’l Rom manaiva massa bler’aua, füssa stat massa privlus pels lavuraints da realisar las lavurs vi da quist elemaint important. Quist pionch es eir stat part d’ün traget dad 1,1 km da la senda «a la riva dal Rom», chi’d es l’on passà gnü spostà ​da la vart schnestra a la vart dretta dal flüm. E quel traget da var 1 km es l’on passà eir gnü undrà cun ün premi da promoziun da la Posta, dotà cun 30 000 francs. (fmr/cam) Il nouv pionch fa part da la senda «a la riva dal Rom» e maina suot la punt da la via chantunala oura. Uossa nun han ils peduns chi sun in gir sülla senda «a la riva dal Rom» plü da ir sur la punt da la via chantunala. Il nouv pionch fa part da la senda «a la riva dal Rom» e maina suot la punt da la via chantunala oura.

«Chi chi tschercha, quel chatta.» – Uschea staja scrit illa Bibla. Id es uschè simpel: Be tschercha e tü chattarast. Per exaimpel dumengia passada: Üna fuorma speciala per la tratschoula pel di da la mamma – Google ha fat üna proposta grondiusa. O tschel di cul velo, a dretta o a schnestra per rivar a Thun? Il muossavia ha muossà la buna via. O l’eivna passada a Roma la tschercha dad ün nouv papa – il füm alb ha annunzchà: el es chattà. Minchatant maina la tschercha eir ad ün oter böt: Sco tschel di cur ch’eu n’ha tscherchà meis jogurt e n’ha chattà a quel chi til ha mangià davent. «Chi chi tschercha, quel chatta» sta scrit illa Bibla. Id es uschè simpel. E scha tü nu chattast, lura nun hast oramai tscherchà inandret o forsa al fos lö. Mia experienza es però ün’otra: Per exaimpel cun la clav da chasa ch’eu n’ha darcheu üna jada pozzà d’alch vart. Quella chatta pel solit pür davo avair schmiss da tscherchar. O il ögliers ch’eu n’ha tscherchà, per constatar cun passar sper il spejel, ch’eu tils vaiva sül nas. E forsa vais eir vus fingià sföglià tras il cudesch da cuschinar inavant ed inavo, sainza chattar ün trat chi faiva cuaida. «Chi chi tschercha, quel chatta» sta scrit illa Bibla. E forsa nun esa listess na uschè simpel. La cabarettista Uta Köbernick disch in ün da seis programs: «Scha tü be tscherchast lönch avuonda, lura sast ünsacura – che» (Wenn du nur lange genug suchst, weisst du irgendwann – wonach). Bleras jadas es precis quai il problem: nus crajain da savair che cha nus tscherchain ed eschan fixats sün quai. Sco ün chan da chatscha giaina davo il fastizi, il nas per terra, e scha nus nu chattain, laschaina pender il cheu. L’impissamaint provocativ «Scha tü be tscherchast lönch avuonda, lura sast ünsacura – che» pretenda perseveranza ed avertezza da tuot ils sens. In prüma lingia pretenda’l però la prontezza da müdar l’aigna perspectiva. Minchatant nu vaja nempe pel jogurt, ma da partir üna cuaida cun inchün oter. Ed i nu va per la clav persa, ma pel fat, ch’eu n’ha darcheu üna jada massa blers impissamaint chi van tras il cheu e ch’eu dess far alch cunter. «Chi chi tschercha, quel chatta» es sgüra üna vardà profuonda. La tschercha dvainta però ün inrichimaint pür scha nus chattain oura, perche chi va, per ir davo. Stephan Bösiger è stà reverenda dal 2003 fin il 2015 en l’Engiadina Bassa e dal 2015 fin il 2018 en Val Müstair. Actualmain lavura el en la cussegliaziun ed en il svilup da pravendas e raspadas en il chantun da Berna. El stat a Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Immez Müstair daja daspö il principi da marz 2025 üna butia specialisada sün guitarras da seguonda man. Il gestiunari, Daniel Boehrer, venda là però eir guitarras unicas decoradas our da divers materials ch’el construischa svess suot il label «Dämmel ­Guitars». Il pensiunà ha pür avant var desch ons cumanzà a sunar la guitarra ed ha eir in möd autodidactic imprais a fabrichar l’instrumaint a chantins. «Quista guitarra quia n’haja fat our da lain da dschember ch’eu n’ha surgni dal falegnam Huder da Lü. Eu farà amo üna seguonda e quella sarà lura in möd natüral, dimena sainza vernisch.» Quai disch Daniel Boehrer (68) e muossa al redactur da la FMR – cur cha quel riva pro el in sia butia a Müstair – probabelmaing la prüma guitarra electrica da lain da dschember chi sarà gnüda fabrichada. El ha drivi principi da marz d’ingon a Müstair la butia «Screamingwolf Guitars», la quala nu venda be las guitarras unicas cha Daniel Boehrer construischa daspö var desch ons, dimpersè eir guitarras da seguonda man da divers decennis e pajais. Cul jet intuorn il muond Daniel Boehrer es creschi sü il chantun Basilea Champogna, ha fingià sco uffant chantà in cors ed ha plü tard eir sunà il tambur illas musicas da tschaiver. Dürant sia vita professiunala ha el lavurà per 25 ons pro la ditta IBM, es i cul jet intuorn tuot il muond ed es stat respunsabel illa vendita per ün tschert sectur da software tanter Moscau e Dubai. Davo ulteriurs ündesch ons pro duos start-ups s’ha el lura laschà pensiunar in october 2023. «Eu n’ha fich gugent musica da rock e da blues e vulaiva fingià adüna imprender a sunar la guitarra, ma eu nun ha causa la lavur propa mai gnü temp per quai. Avant desch ons n’haja lura dit a mai: uossa hast da cumanzar», as regorda Daniel Boehrer. Uschea ha el lura cumprà üna guitarra ed ün amplifichadur, ha tut ün pêr lecziuns pro seis frar – chi’d es magister da guitarra ed ha stübgià guitarra classica – ed ha lura sunà fich regularmaing. Dalunga s’ha Daniel Boehrer eir cumanzà ad interessar co cha l’instrumaint a chantins es fabrichà sü e co cha tuot funcziuna. El ha cumprà cudeschs davart la construcziun da l’instrumaint ed eir il prüm sortimaint da construcziun per üna guitarra electrica. «Eir cur ch’eu sun stat pro l’IBM illa vendita, m’ha eir adüna interessada la tecnica ed eu vulaiva fingià là savair co cha la roba funcziuna. Quai es forsa eir üna fermezza da mai da guardar davo las culissas e provar d’incleger la roba», disch Daniel Boehrer. Construir e ramassar guitarras Parallelmaing ha el eir cumanzà as dedichar intensivmaing a la teoria da musica per pudair incleger perche ch’el chatta bel üna chanzun, perche ch’ella as resainta cuntainta o trista sco eir per incleger las differenzas tanter ils stils da musica da classic fin blues e jazz. L’autodicact ha davo la prüma guitarra – ch’el vaiva fabrichà cul sortimaint da construcziun – cumanzà a construir aignas guitarras sco eir a ramassar guitarras da seguonda man. El ha lura eir fingià a Wolfwil i’l chantun Soloturn – ingio ch’el ha vivü per blers ons – drivi üna butia in l’anteriura stalla d’asens da sia chasa. Là ha el vendü cun success sias aignas creaziuns ch’el fabricha our da divers materials. Tanter oter sun naschüts models our da la porta da seis tablà, our da vegl lain d’üna barcha – o ch’el ha decorà ün instrumaint culla stoffa da las tendas da sia duonna. Intant ha Daniel Boehrer fingià construi passa 30 aignas guitarras. Quellas venda el suot il nom «Dämmel Guitars» e Dämmel es stat seis surnom sco mat. Dal rest: Il nom Screamingwolf Guitars es eir ün omagi a Wolfwil ed interpretescha la vopna dal cumün cun ün luf chi sbraja invers üna guitarra. Ma co es uossa Daniel Boehrer rivà dal chantun Soloturn illa Val Müstair? Chattà ün nouv dachasa a Tschierv Sia duonna es ornitologa e suvent in gir i’l Parc Naziunal Svizzer. Davo vacanzas a Tschierv haja ella manià cun seis hom ch’ella gniss gugent a star illa Val Müstair. La prüma reacziun da Daniel Boehrer: «Suot ingünas circunstanzas nu vegn eu a star quia. Eu nu vegn dal sgür na a star in quist lö sulvadi.» Ma quist impissamaint es lura madürà pro’l constructur da guitarras ed el s’ha pudü imaginar davo la pensiun da far quist pass. Uschea han el e sia duonna cumprà l’on passà l’anteriur restorant e pensiun Chasa Alpina a Tschierv, til han renovà e sun gnüts a star illa Val Müstair. «Eu nun ha insè planisà da drivir quia darcheu üna butia. Ma lura n’haja vis cha quistas localitats i’l minz da Müstair sun a fit. Ed uossa n’haja dit ch’eu fetscha quai almain per ün on e davo guarda inavant», disch Daniel Boehrer. El agiundscha ch’el haja avant l’avertüra da la butia quist marz fat retscherchas. Ed i nu dà tenor el ingüna butia da seguonda man da guitarras in tuot l’Engiadina, Val Müstair sco neir na i’l Vnuost. Per el nu vaja insomma na da far ün profit cun la butia, el es cuntaint scha’ls cuosts vegnan a la fin da l’on plü o main cuverts. E Daniel Boehrer ha eir plaschair, schi’s passa speravia pro el per üna visita o schi’s vain a provar oura là seis instrumaints. Quai as poja far adüna in mardi e gövgia da las 15.00 a las 18.00 sco eir in sonda da las 14.00 a las 17.00. Guitarras unicas da Müstair Üna butia plain guitarras da seguonda man – ma eir cun creaziuns originalas da l’instrumaint a chantins – ha drivi sias portas quist marz i’l minz da Müstair. Il gestiunari, Daniel Boehrer (68), es dürant decennis stat in viadi sün tuot il muond per la ditta IBM ed es l’on passà gnü a star a Tschierv davo la pensiun. L’amur per la musica – impustüt pel rock e’l blues – ha el adüna gnü, ma pür avant var ün decenni ha el cumanzà a sunar la guitarra. Dalunga s’ha el eir dedichà al construir l’instrumaint ed ha fin uossa fabrichà passà 30 guitarras unicas in möd autodidactic. Sias creaziuns sun tanter oter fattas our dal lain da seis tablà, our da vegl lain d’üna barcha – o sun decoradas cun la stoffa da tenda da sia duonna. D’incuort es eir naschüda probabelmaing la prüma guitarra electrica our da lain da dschember jauer. Pel pensiunà nu sta ün grond guadogn i’l focus, el ha eir gust, scha la glieud til vain a far üna visita illa butia, passainta là temp e suna sün seis instrumaints. (fmr/cam) Ün sguard illa buitaa "Screamingwolf Guitars" a Müstair. Üna da las guitarras creativas our da l'ufficina da Daniel. Boehrer. Daniel Boehrer prodüa sias aignas guitarras suot il label "Dämmel guitars" La probabelmaing prüma guitarra electrica da lain da dschember cha el ha construi d’incuort. Daniel Boehrer ha drivi quist marz üna butia da guitarras immez Müstair. Ün sguard illa buitaa "Screamingwolf Guitars" a Müstair. Daniel Boehrer davant sia butia a Müstair.

La Viafier federala svizra investischa in üna colliaziun directa tanter Turich e Bulsan. Che influenza ha quist’intenziun sül proget per üna colliaziun da tren tanter l’Engiadina ed il Vnuost? Pel manader da la partiziun trafic public dal chantun es quai üna cumplettaziun. Cul concept Trafic 2025 da la Confederaziun gnaran definits ils prossems pass per üna colliaziun da tren tanter l’Engiadina ed il Vnuost. Intant vegnan fixats ils trasses pussibels - forsa eir da quels chi passan davent da la staziun da Scuol. D’incuort ha festagià la Viafier dal Vnuost (Vinschgerbahn) seis giubileum da 20 ons. Almain daspö quella jada – il principi da mai 2005 – vegna discurrü eir d’üna colliaziun da tren da l’Engiadina Bassa fin i’l Vnuost. In quista chosa para d’esser actualmaing magari quiet. Main quiet esa pro las Viafiers federalas svizras (VFF/SBB): Sco cha’l Tagesanzeiger e CH Media han scrit al cumanzamaint da mai, prevezza la VFF da fabrichar oura las colliaziuns in direcziun Italia. A partir da la fin dal 2026 es previsa üna colliaziun da tren directa da Turich sur Puntina fin a Bulsan. In raduond ses uras as rivessa lura illa cità taliana i’l Tirol dal Süd. Amo intschert es, tenor las gazettas, chi chi gestiunarà quista nouva colliaziun directa – la VFF, la viafier austriaca ÖBB o la viafier taliana? Ma cun quai nu basta culs plans da la VFF in direcziun Italia: Fingià la fin da quist on dess gnir prolungada la colliaziun directa da Turich a Bologna, fin a Firenza ed il tren per Genua va inavant fin a Livorno. Implü viagian in avegnir mincha di duos trens da la Svizra fin a Venezia, invezza da be ün. Ed i vain para discus eir d’üna colliaziun da Turich fin a Roma – decisiuns in quist reguard nu daja amo ingünas. Consequenza per Scuol – Mals? L’interess da colliar la Svizra cun l’Italia cun mezs publics para da crescher. Ma che voul quai dir per la colliaziun dal Grischun respectivamaing da l’Engiadina fin i’l Vnuost? Han las investiziuns da las VFF/SBB consequenzas negativas per ün proget plü regiunal da Scuol fin Mals? E co staja actualmaing vairamaing cun quista visiun? – Tuottavia ha la regenza grischuna suottascrit in settember dal 2020 üna decleraziun d’intenziun insembel cullas regenzas dal Tirol, dal Tirol dal Süd e da la Lombardia. In november dal listess on es gnüda installada üna gruppa da lavur cun experts da tuot las regiuns manzunadas respectivamaing üna giunta da manisaziun cun commembers da las singulas regenzas. La Posta Ladina ha dumandà davo pro’l chantun e pro la Società da promoziun per üna colliaziun da tren Terra Raetica. Ingün’influenza negativa Dario Giovanoli da Scuol es president da la società da promoziun per üna colliaziun da tren Terra Raetica, ed el nu vezza ingün’influenza negativa tras las investiziuns da las VFF/SBB pel proget d’üna colliaziun tanter l’Engiadina ed il Vnuost. L’incuntrari saja il cas: Tenor el demuossan las investiziuns in quista nouva lingia da tren tanter Turich e Bulsan, cha l’interess per üna colliaziun directa es avantman. «Dad eliminar la locca tanter la viafier in Grischun e la viafier i’l Vnuost nu correspuonda dimena be ad ün bsögn regiunal, ma eir ad ün bsögn surregiunal ed internaziunal», disch Dario Giovanoli cun persvasiun. Cha sco regiun turistica füssa bainquant plü interessant, scha’ls turists viagessan cul tren tras las valladas e decidessan spontanamaing da fermar o da passantar quia lur prosmas vacanzas, agiundscha’l. Fixar ils trasses pussibels Co chi sta actualmaing cul proget d’üna colliaziun da tren tanter l’Engiadina ed il Vnuost, sa da respuonder Thierry Müller, il manader da la partiziun da trafic public pro’l Departamaint d’infrastructura, energia e mobilità dal chantun Grischun. In quista funcziun maina el actualmaing eir la gruppa da lavur dad experts dal Grischun, dal Tirol, dal Tirol dal Süd e da la Lombardia. «Actualmaing sun las quatter regiuns landervia a fixar ils trasses pussibels, per cha quels pon gnir resguardats illas planisaziuns naziunalas correspundentas, respuonda Thierry Müller sün dumonda. El es persvas cha las intenziuns da las VFF/SBB sajan üna cumplettaziun dal proget per üna colliaziun da tren tanter Scuol e Mals. «L’avantag es, cha’l proget da la VFF po gnir realisà bler plü svelt», disch il manader da la partiziun da trafic public in Grischun. Sco ch’el declera, esa da spettar pel proget da l’Engiadina in direcziun Tirol dal Süd sün decisiuns strategicas naziunalas in connex cul proget Trafic 2045. «Cur cha quellas decisiuns sun trattas, pudaina definir ils prossems pass», disch Thierry Müller. El conferma, cha eir las regiuns pertoccas da l’Austria e da l’Italia lavuran intenziunadamaing vi da la visiun per üna megldra colliaziun da tren illa Terra Raetica. Massa bleras vias chi mainan in Italia? Las Viafiers federalas (VFF/SBB) lessan investir ils prossems ons in colliaziuns in direcziun Italia. Uschè dessa dar fingià la fin dal 2026 üna colliaziun da tren directa da Turich via Puntina/Innsbruck fin a Bulsan – sco cha medias svizras han rapportà al cumanzamaint da mai 2025. E precis uossa esa 20 ons daspö cha la lingia da tren chi riva sü da Meran fin a Mals i’l Vnuost es gnüda inaugurada, la uscheditta «Vinschger Bahn». E daspö 20 ons as discuta da cuntinuar cun quel traget fin in Engiadina. Mettessan dimena las nouvas intenziuns internaziunalas da las VFF/SBB in dumonda la colliaziun regiunala Scuol-Mals? Tenor ils respunsabels pro’l chantun nu vess quai dad esser il cas. Anzi, i füss üna cumplettaziun. (pl/fmr) Ils ultims ons sun gnüdas discutadas plüssas variantas il triangul dals trais pajais Svizra - Italia - Austria. L'idea füss da colliar il trafic public cun lingias da tren da l'Engiadina fin i'l Vnuost.

Jared Nolan, il nouv directer da l’Institut Otalpin Ftan, dess instituir darcheu cuntinuità e success illa scoula media chi ha davo sai ons turbulents cun blers müdamaints e blera malsgürezza. Ün discuors sur da fiduzcha, optimissem e potenzials amo nüglia trats a nüz. Da Wales via Schanghai e Dubai a Ftan: Jared Nolan es daspö quist on da scoula il directer da l’Institut Otalpin Ftan. Cha quist saja il büro cul plü bel panorama ch’ün directer da scoula possa inamöd avair, disch Jared Nolan pro’l termin d’intervista a seis lö da lavur. L’anteriur pulizist da Wales chi ha lavurà eir plüs ons sco directer da differentas scoulas sün tuot il muond, es daspö bainbod ün on ingaschà al Institut Otalpin Ftan (IOF) sco directer – ed ha grondas ambiziuns per la scoula media regiunala ed internaziunala: Jared Nolan less amegldrar la reputaziun da l’IOF, augmantar il nomer da scolaras e scolars, introdüer ün nouv program d’educaziun ed intensivar il contact culla populaziun locala. FMR: Daspö ils prüms avuost 2024 es El directer da l’Institut Otalpin Ftan. Co ha El cumanzà quia, co es Seis bilantsch davo quist temp a l’IOF? Jared Nolan: Ils prüms mais ch’eu n’ha passantà quia d’eiran stupends. Fingià avant ch’eu n’ha cumanzà mia lavur quia, vaiva dit: Eu nun ha amo mai vis üna scoula cun tant potenzial sco quista. E mia incumbenza es da realisar quel potenzial. Ma schi’s discuorra da potenzial, voul quai adüna eir dir: I dà amo da far alch, nus nun eschan amo là ingio cha nus lain esser. Ma eu crai cha quai cha nus spordschain uossa es almain uschè bun sco quai chi vain sport in otras scoulas chi han üna bler megldra reputaziun. Che d’eira per El la radschun da surtour il directori dal IOF? Eu d’eira directer da diversas scoulas in Gronda Bretagna, China, Vietnam ed i’ls Emirats Arabs Units. Per part in scoulas cun passa 3000 scolaras es scolars. Ma quist quia es alch tuottafat oter – e quai d’eira quai chi m’ha trat. Mia paschiun per la natüra d’eira eir üna radschun, ma in prüma lingia la sfida professiunala. A mai d’eiran consciaintas las difficultats ed ils müdamaints illa gestiun cha quista scoula ha passantà i’ls ultims ons. Da rivar quia, imprender a cugnuoscher il sistem svizzer, manar aint üna perspectiva nouva ed innovativa e da lavurar vi da la reputaziun cha quista scoula stuvess avair, quai d’eiran las sfidas chi m’han fat cuaida sün quista lavur. L’Institut Otalpin sur il cumün da Ftan dess restar üna scoula media per la regiun, disch il directer Jared Nolan: «Id es part da l’etos da IOF cha la scoula es inragischada illa regiun e colliada internaziunalmaing.» Co vezza El la relaziun tanter l’IOF e la regiun? Id es part da l’etos da IOF cha la scoula es inragischada illa regiun e colliada internaziunalmaing. Quai es uschea e quai sto restar uschea. L’IOF nu po surviver e neir na as sviluppar sainza quista colliaziun culla regiun. L’IOF sco internat elitar, sco scoula privata per üna cliantella potenta internaziunala – quai nun es per El ün perspectiva interessanta? Otras scoulas in Svizra fan quai fingià. Ed eu n’ha eir lavurà per da quellas scoulas in Asia, per grondas organisaziuns chi han fat quella sporta. Üna da las radschuns ch’eu sun uossa quia, es cha l’Institut Otalpin Ftan apunta nun es uschè üna scoula elitara. Quista structura sco scoula locala ed al istess mumaint internaziunala – quai es alch unic, alch cha nus mantgnain in mincha cas. Avant bod precis desch ons vess l’IOF bod serrà sias portas pervi da difficultats finanzialas. Be grazcha a l’ingaschamaint da divers genituors ed ün credit extraordinari dal cumün da Scuol esa quella vouta gratià da mantegner la scoula. Ma la fiduzcha i’l IOF ha pati ferm pervi da quella episoda pati ferm. Eu poss be provar da far buna lavur e da s-chaffir uschea eir darcheu daplü fiduzcha. A mia glieud discha adüna ed adüna darcheu: Eu nu sun gnü quia be a la svelta. Eu vaiva üna buna lavur i’ls Emirats Arabs Units cun buna paja e bunas cundiziuns. Ma eu n’ha decis da gnir quia, perquai cha quist lö offrischa alch unic. Ed eu nu sun quia per dir in duos, trais ons: ‹Quist d’eira uossa, meis lavur es fat, stat bain!› Eu sun rivà quia per restar plü lönch, per avair success. E las persunas d’instrucziun realiseschan quai planet. Eir quellas d’eiran il prüm per buna radschun skepticas. Ma quellas han inclet cha quist nun es üna ulteriura episoda sco cha l’IOF ha passantà i’ls ultims ons fingià diversas. L’on da gestiun passà ha per l’IOF però istess resultà ün minus da duos milliuns francs. E la scoula dombra intant be var 90 scolaras e scolars. Quai nu sun bain amo na cifras perdürablas per la gestiun da la scoula? Tras l’instituziun «Education in Motion» (EIM), l’acziunari da majorità, es la situaziun finanziala intant sgürada. EIM ha investi bler pel success da l’Institut Otalpin Ftan. Eir scha nossas stanzas da scoula e da l’internat nu sun intant amo plainas, fa EIM fingià uossa quint cun quai cha nus rivaran i’ls prossems ons al limit da nossa capacità. L’on passà vaina perquai eir cumprà l’Hotel Aurora ad Ardez. Quella investiziun dà a nus daplü flexibiltà pel svilup da la scoula e muossa eir la fiduzcha da EIM in nos futur. Nus vain ün plan a lunga vista e lain in trais fin tschinch ons darcheu esser üna scoula cun var 240 scolaras e scolars. I dà uossa propcha ün sentimaint da sgürezza in quista scoula chi nu d’eira ils ultims ons forsa avant man tant – e quai permetta a nus eir d’investir e dad ingaschar persunal bain qualifichà. Ha El l’impreschiun cha quist sentimaint da sgürezza, cha quist optimissem es eir fingià avant man illa regiun? Per exaimpel pro’ls genituors chi han da decider, sch’els vöglian trametter lur uffants sül IOF o in ün oter gimnasi? Sper masüras ‹düras› sco garanzias finanzialas ed investiziuns douvra sgüra eir signals plü ‹loms›. Sco dit, il potenzial da quista scoula e da quista regiun es fich grond – e quel stuvaina uossa eir realisar. Scha’ls uffants quintan a chasa da lecziuns d’instrucziun interessantas, scha nossas scolaras e noss scolars internaziunals tuornan a Schanghai e quintan da las plü bellas eivnas chi han passantà in lur vita, scha’ls resultats i’ls examens sun buns – lura pudaina amegldrar pass per pass amegldrar nossa reputaziun. Ma nus lain uossa eir s-chaffir daplü transparenza e tscherchain activamaing il contact culla populaziun da la regiun. Co fan Els quai? Ün exaimpel sun ils concerts publics cha nus organisain uossa regularmaing ill’aula da l’IOF. Nus lain però eir amo organisar evenimaints da sport ed ün di da las portas avertas. L’idea es propcha d’involver plü ferm la populaziun regiunala, da spordscher pussibiltats da dar ün sguard in nossa scoula e da verer culs agens ögls che cha nus fain quia. La propaganda a bocca es adüna la megldra masüra. Quist inviern n'haja passantà meis dis da skis bod daplü cun quintar a la glieud illa s-chabellera davart mia lavur e davart nossas intenziuns pel IOF co sün pista. Ed a quellas e quels chi han il buonder – che quinta’L davart il futur dal IOF? Che sun ils prossems pass per cha la scoula haja darcheu success? Nus lavurain pel mumaint landervia d’augmantar la magistraglia per set o ot plazzas. Ed a partir da l’on da scoula chi vain laina spordscher ün nouv program d’educaziun cun ün diplom internaziunal. Quai es ün program sviluppà da EIM chi metta bler pais sün divers ingaschamaints cha’ls uffants fan in differents secturs: ingaschamaints per l’ambiaint, i’l sport e per surtour respunsabiltà. Quel program sarà üna nouva sporta suot l’umbrella da l’IOF, sper la matura, ‹ignite› – il program da barat tanter las scoulas dad EIM – e natüralmaing l’academia da sport chi restaran importantas sportas eir in futur. Nus eschan persvas: Üna scoula chi flurischa, chi gira bain ed ha üna buna reputaziun – quai es eir ün factur important pel svilup da la regiun. Quai fa üna differenza, scha la glieud sto decider, sch’ella as voul achasar quia o brich. Per finir amo üna dumonda persunala: El ha il prüm lavurà sco pulizist a Wales. Schico ha El müdà illa pedagogia? Hai, eu n’ha lavura plüs ons sco pulizist illa protecziun d’uffants. Eu n’ha stübgià psicologia e forensica d’uffants, n’ha interrogà uffants cun traumatas e creschüts chi sun gnüts delinquents incunter uffants. Quai es ün lavur important chi m’ha muossà dad incleger meglder ils uffants: cura ch’els sun cuntaints, che ch’els douvran per as sviluppar bain. Davo 13 ons pro la pulizia n’haja lura tscherchà üna pussibiltà d’ütilisar quellas cumpetenzas in möd plü productiv. E la pedagogia spordscha quella pussibiltà. L’Institut Otalpin sur il cumün da Ftan dess restar üna scoula media per la regiun, disch il directer Jared Nolan: «Id es part da l’etos da IOF cha la scoula es inragischada illa regiun e colliada internaziunalmaing.» L’Institut Otalpin sur il cumün da Ftan dess restar üna scoula media per la regiun, disch il directer Jared Nolan: «Id es part da l’etos da IOF cha la scoula es inragischada illa regiun e colliada internaziunalmaing.» Da Wales via Schanghai e Dubai a Ftan: Jared Nolan es daspö quist on da scoula il directer da l’Institut Otalpin Ftan. Rivà per realisar il potenzial da la scoula Daspö quist on da scoula es il Valisan Jared Nolan ingaschà sco directer da l’Institut Otalpin Ftan IOF. Desch ons davo cha’l IOF ha be cun stainta e fadia evità la serrada per radschuns finanzialas, voul il nouv directer darcheu amegldrar la reputaziun ed implir las stanzas da scoula e da l’internat. «Eu sun rivà quia per restar plü lönch», disch Jared Nolan illa intervista culla FMR – e quinta cha l’acziunari da majorità, l’instituziun «Education in Motion», fetscha uossa fingià quint cun quai cha l’IOF rivarà al limit da sia capacità i’ls prossems ons – schabain cha pel mumaint nu dombra l’IOF gnanca 100 scolaras e scolars. (fmr/mst)

A Scuol sun gnüdas approvadas in dumengia duos ledschas a l’urna: A la ledscha da meglioraziun per las fracziuns Ardez e Guarda han 468 cunter 79 votantas e votants dit SCHI. La ledscha prevezza da mantegner e promouver ün’agricultura sana e introdüa per quai üna cumischiun da meglioraziun chi maina l’impraisa e dess dis-chargiar la suprastanza cumünala. Cun 450 cunter 128 vuschs han las votantas e’ls votants eir dit SCHI a la revisiun parziala da la ledscha davart l’adöver da las vias champestras e las vias da god cun veiculs da motor. Quella revisiun dess tenor suprastanza cumünala simplifichar ed unifichar l’adöver da las vias champestras e da god. Culla revisiun sun però eir gnüts augmantats ils cuosts pels divers permiss ed es gnü introdüt üna serrada d’inviern generala dals 21 december fin als 15 avrigl. Implü es gnü elet Chasper Sarott cun 99 vuschs pro ün’elecziun substituiva illa cumischiun sindicatoria. El segua a Jon ­Armon Strimer. (cdm/fmr)

Il lö da cultura ed inscunter «La Vouta» a Lavin para da rivar ad üna fin definitiva davo s-chars 28 ons. La suprastanza propuona nempe in üna charta a las commembras ed als commembers da la società da schoglier quella in üna radunanza generala da la fin da mai. Anna Serarda Campell, la presidenta da la suprastanza, sül palc da La Vouta. Ils vouts caracteristics dal local han dat il nom al lö da cultura a Lavin. «Uossa para cler: La Vouta nu chatta plü ingüna cuntinuaziun.» Quai scriva la suprastanza da la società La Vouta in üna charta datada dal principi mai 2025 e drizzada a las commembras e’ls commembers. In quella charta vain eir annunzchada üna radunanza generala pels 31 da mai culla tractanda «schoglimaint da la società». «In ün muond ideal as vessa chattà üna cuntinuaziun», disch Anna Serarda Campell, presidenta da la suprastanza. «Ma forsa esa meglder da far uossa ün tagl e da verer, schi nascha alch nouv impè da trar inavant alch be cun mezza energia.» Massa pac temp e massa pac sustegn La suprastanza, chi consista intant dad Anna Serarda Campell, Joannes Bernard Campell, Anna Tina Casanova, Rhea Schudel e Markus Nievergelt, vaiva fingià la stà passada annunzchà da’s retrar perquai chi mancan las capacitats per la lavur voluntaria. In occasiun da la radunanza generala dals 16 november 2024 es la suprastanza lura però ida d’accord da vulair restar in carica per üna fasa transitorica, illa quala üna gruppa da lavur ha ponderà pussibiltats co chi’s pudess cuntinuar culla sporta da La Vouta. Ma ün mez on plü tard constateschan tant la suprastanza sco eir la gruppa da lavur cun displaschair cha l’intensità da la lavur saja gnüda suotvalütada. Cha la gruppa da lavur haja «stuvü gnir a la conclusiun cha per la realisaziun da lur ideas manca il temp e’l sustegn d’ün team plü grond», scrivan ellas ed els illa charta a commembers e commembras. Tenor quellas lingias sun gnüdas ponderadas diversas opziuns per cuntinuar culla sporta culturala, tanter oter workshops in differentas disciplinas d’art, daplü occurrenzas per uffants suot il nom «La Voutina» ed ün concept per «artists in residence» a Lavin. «Id es simplamaing fich difficil da chattar persunas chi pon lavurar quasi gratuitamaing per la cultura – e quai eir a lunga vista», constatescha Anna Serarda Campell. Daspö l’on 1997 il lö d’acziun per numerusas occurrenzas culturalas: La Vouta a Lavin. Instituziun culturala daspö 1997 Iniziada l’on 1997 da Ladina Campell es La Vouta ils ultims s-chars 28 ons statta il lö d’acziun per numerusas occurrenzas culturalas – per concerts, teaters, prelecziuns ed exposiziuns d’artistas ed artists da dalöntsch e dastrusch. La pianista Irene Schweizer, il percussiunist Julian Sartorius, la chantadura Corin Curschellas, l’actur Jaap Achterberg e la cumedianta Hazel Brugger d’eiran sper bleras otras artistas ed artists dals ultims ons ils giasts illa cuort culs vouts a Lavin. «La Vouta ha dürant quist temp adüna gnü la listessa filosofia», disch la presidenta da la società, Anna Serarda Campell: «Scurznir viadis e portar la sporta culturala in Engiadina chi’s chatta uschigliö be in citats lontanas. Spordscher ün program cultural eir dürant la stagiun morta e restar al puls dal temp cun programmar exclusivamaing premieras in Engiadina ed uschea adüna muossar alch nouv.» Scha la società vain la fin da mai propcha scholta o schi dà istess amo üna soluziun l’ultim mumaint – quai stuvaran decider las commembras e’ls commembers illa radunanza generala extraordinaria. Anna Serarda Campell disch intant: «Il bel e trist a listess mumaint es cha La Vouta es ün’istorgia da success – fin e cun l’ultima occurrenza. I nu manca l’interess dal public o da las artistas e dals artists, ma i manca il temp e l’energia per tuot la lavur chi capita davo las culissas.» La fin d’üna instituziun La suprastanza da la società La Vouta propuona – in üna charta a las commembras e’ls commembers – da schoglier la società chi vaiva organisà daspö s-chars trais decennis occurrenzas culturalas a Lavin in üna cuort cun vouts marcants. Davo cha la suprastanza as vaiva retratta fingià la stà passada, ha bain üna gruppa da lavur amo tscherchà soluziuns per listess cuntinuar cull’instituziun culturala. Ma intant para la fin da La Vouta d’esser rivada. Chi «manca il temp e’l sustegn d’ün team plü grond» per realisar las ideas ponderadas, scriva la suprastanza in sia charta. Illa radunanza generala da la fin da mai decidaran commembers e commembras davart la proposta da schoglier la società. (fmr/mst)

Sülla via dal Pass dal Fuorn – in vicinanza dal dazi a La Drossa – as rechatta sper via ün apparat particular chi guarda oura sco üna camera. I’s tratta dad ün instrumaint da masüraziun da pilot chi masüra tanter oter la temperatura da la via. Installà daspö duos invierns sco proget da pilot sül Pass dal Fuorn: ün apparat chi masüra l’ümidità e la temperatura – tanter oter eir quella da la surfatscha da la via. Chi chi fa viadi sur il Pass dal Fuorn – e passa il traget tanter La Drossa ed Il Fuorn – til ha forsa fingià dat bada: ün candelaber sper via cun sü ün apparat chi guarda oura ün pa sco üna camera. – Es quai propi üna camera? O forsa perfin üna nouva fuorma da radar? A che serva l’apparat? Ed es il s-cherp sül Pass dal Fuorn ün unicat sper las vias grischunas? Masürar la temperatura da la via Üna dumonda pro l’Uffizi da construcziun bassa dal chantun Grischun dà sclerimaint. Tenor quel as tratta dad ün instrumaint da masüraziun chi registrescha trais valurs – la temperatura da l’ajer, l’ümidità da l’ajer e forsa il plü special: la temperatura da la surfatscha da la via. Quella temperatura vain masürada sün distanza cun infracotschen, quasi sco ün termometer modern per masürar la feivra, per uschedir ün provin a distanza. Tenor las explicaziuns da l’Uffizi da construcziun bassa furnischa l’apparat uschea mincha desch minuts quellas datas in ün sistem central chi serva lura impustüt pel servezzan d’inviern, voul dir concret pella rumida da naiv. Grazcha al «termometer» s’haja datas per la prognosa da las relaziuns sün via, uschè chi’d es per exaimpel ün sustegn per pudair controllar e decider, schi’d es dad ir cun sal o aua da sal. Natüralmaing pon talas datas güdar als stradins – perquai cha plü precisas e localas cha las datas sun, e plü bain chi’s laschan far las prognosas ed organisar la lavur. Quatter apparats in Grischun L’instrumaint da masüraziun sül Pass dal Fuorn, in ün lö plütost sumbrivaint, nun es però ün unicat. Sco cha l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun ha fat a savair sün dumonda da la FMR sun al mumaint in acziun quatter da quels apparats: ün as rechatta apunta sül Pass dal Fuorn, ün oter es a l’entrada da Scuol, ün a Tavo Wolfgang ed ün in vicinanza da Casti. Pro quists quatter instrumaints as tratta dad ün proget da pilot chi’d es gnü realisà uossa dürant il seguond inviern. Davart las experienzas nu voul l’Uffizi da construcziun bassa però tradir intant bler daplü, perquai chi’s less ramassar amo daplü datas. Fin uossa sajan las experienzas però stattas positivas, perquai cha las datas pussibilteschan üna megldra prognosa. Scha’l pilot vain schlargià bainbod sün amo daplü apparats da quist gener in Grischun, nu’s possa neir amo dir, fa a savair l’uffizi a la FMR. Cha üna difficultà saja la transmissiun da las datas via üna frequenza speciala, sur üna rait chi nu saja amo derasada bain avuonda i’l chantun. Uschè cha’l provin dal stradun restarà pel mumaint amo in üna fasa da test. Installà daspö duos invierns sco proget da pilot sül Pass dal Fuorn: ün apparat chi masüra l’ümidità e la temperatura – tanter oter eir quella da la surfatscha da la via. Installà daspö duos invierns sco proget da pilot sül Pass dal Fuorn: ün apparat chi masüra l’ümidità e la temperatura – tanter oter eir quella da la surfatscha da la via.

Üna persuna ferida riva – illa simulaziun da triascha – a l’entrada da l’ospidal. A l’ospidal dal Center da Sandà Engiadina Bassa (CSEB) ha gnü lö quist lündeschdi passà ün exercizi pel cas da catastrofa, sco cha’l CSEB ha scrit in üna comunicaziun da medias. Exercità es gnü tenor quella comunicaziun il cas d’ün grond incendi in ün hotel cun 21 persunas feridas. Cha la sfida per l’ospidal saja in uschè ün cas da mobilisar uschè svelt sco pussibel il persunal necessari e d’adattar las structuras e l’organisaziun. Sco cha l’ospidal scriva, es la triascha ün elemaint central i’l cas da catastrofa per pudair trattar in möd adattà a persunas leivamaing e greivamaing feridas. Illa simulaziun dal cas da catastrofa da lündeschdi hajan tuot las paziaintas e tuot ils paziaints pudü gnir trattà adequatamaing, scriva l’ospidal. Las conclusiuns da l’exercizi gnian uossa resguardadas in üna refatta dal concept da catastrofa per esser pront pel cas real d’üna catastrofa. (cdm/fmr)

Ün di sezzaiva cun meis figlioul da duos ons e mez suot ün pêr bös-chs e no giovaivan cul sablun. «Mima», ha’l dumandà, «che es quai per ün bös-ch?» O dolur, n’haja pensà, disferenzchar bos-cha nu d’eira mai mia fermezza. «Hm, quai es ün bös-ch d’aguoglias», n’haja respus. «E quel daspera?» – «Mo, quai es eir ün bös-ch d’aguoglias, ma ün oter.» El ha giovà inavant be ün cuort mumaint. «Mima, as poja mangiar quel?» Che dumondas! Eu n’ha provà da’m regordar vi da mias cugnuschentschas da l’istorgia natürala, ma i nu’m gniva adimmaint nüglia. «Eu nu sa», n’haja dit, «eu nu crai, ma no stuvaran dumandar a bap.» El ha guardà aint per mai ed ha schmiss da giovar. «Ma mima, perche es quel lura bun?» In quel mumaint n’haja dudi per furtüna a tschüblar ün utschè e n’ha pudü respuonder: «Quel bös-ch es quia, per cha’ls utschelins possan far gnieuins aint illa romma.» Meis figlioul ha ris ed ha giovà inavant, tuot cuntaint cun quella resposta. Che bel dad avair respostas. I dà üna cuntantezza e quieta anim e spiert. A mai haja trat adimmaint eir amo quist: quant important chi’d es da chattar ün sen per seis agen far o seis agen esser. Il psichiater Viktor Frankl ha descrit quai fich bain aint in seis cudesch «Über den Sinn des Lebens». El ha observà, cha umans chi han survivü ils chomps da concentraziun, sun rivats da tegner oura situaziuns schnuaivlas schi sun stats buns da chattar ün sen pella situaziun o per vulair surviver. Quai d’eiran natüralmaing situaziuns excepziunals e na da congualar cun nos minchadi. Ma el descriva fich bain, cha quel sen nu sto esser extraordinari, ma ün chi dà üna radschun dad esser quia. E quai po eir be esser quella, dad esser unic per inchün oter. E chenün uman nun es unic? Ingün nu po gnir rimplazzà sainza cha almain üna persuna nu badess. I dà mumaints, ingio ch’eu n’ha l’impreschiun cha’l muond va suot. Bun, schi’s legia la gazetta hozindi, nun esa da’s dar da buonder. Violenza dapertuot. In mincha cas crescha in mai ün sentimaint da stuvair far alch ed eu sun be schlantsch da m’ingaschar in alch möd, fin a quel mumaint chi vegnan muossats sü cunfins. Lura suna dischillusiunada e n’ha il sentimaint ch’eu nu possa contribuir avuonda per müdamaints ütils. In quels mumaints pensa jent vi da quel di cun meis figlioul suot la bos-cha. I’m vain consciaint ch’eu nun haja da salvar il muond per avair üna valur. Chi sun eir las robas pitschnas chi pon far sen ed esser importantas. E minchatant basta simplamaing dad esser quia e da giovar aint il sablun. Alice Kühne ha studegià psicologia e scienza da sport a Berna. Suenter ses studis e differents viadis è ella turnada en sia patria a Scuol. Ella lavura en la Clinica Curativa sco psicoterapeuta ed è docenta per terapia da moviment. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Sül stabilimaint da la Bacharia Zanetti a Ramosch vegnan prodüttas raduond 274 000 uras kilowatt energia solara. Quai correspuonda a var 90 % da l’energia cha la bacharia douvra svessa. Hoz venderdi e daman vain preschantà l’indriz solar innovativ. Reto Zanetti ha fat müdada dal 2019 cun sia bacharia da Sent a Ramosch. Uossa ha’l miss a disposiziun la fatschada ed il tet dal stabilimaint per ün indriz solar chi prodüa 274 000 kWh l’on. Dal 2019 ha la Bacharia Zanetti fat müdada da Sent a Ramosch. Quella jada han Sabina e Reto Zanetti pudü drivir lur affar in ün nouv stabilimaint illa zona d’industria a Ramosch. L’investiziun quella jada es statta gronda. «Gnanca da pensar landervia, dad investir al listess mumaint eir in indrizs solars», quinta Reto Zanetti. Però il sömmi da manar tuot l’affar cun aigna energia es restà preschaint. «Perquai n’haja adüna darcheu tscherchà il contact cun perits per chattar üna buna soluziun solara per la bacharia moderna a Ramosch». Ed uossa esa uschè inavant: Daspö l’utuon passà sun installats bös-chs da panels solars sün tuot il tet dal nouv stabilimaint suot il Stradun da Ramosch ed eir la fatschada es per part garnida cun panels solars. Sabina e Reto Zanetti nun han però investi svess, els han preferi la varianta da dar a fit, respectivamaing da metter a disposiziun la surfatscha ad üna ditta specialisada. Soluziun efficazia per Ramosch Reg.las Schweiz ha nom la firma chi ha installà l’indriz solar sülla Bacharia Zanetti a Ramosch. E sco cha’l possessur da la firma Josef Grüter quinta, s’haja chattà üna soluziun fich efficazia per Ramosch. Nempe d’installar ils panels gualiv sü in ün pendenza da 75 fin 90 grads ed in fuorma d’ün bös-ch (Solartanne). «Uschea pudaina prodüer energia regularmaing dürant tuotta di e sur tuot on», quinta il perit. La producziun d’energia solara in muntogna saja üna gronda sfida ed el es persvas d’avair chattà üna buna soluziun. «Cun quist sistem vaina installà bod il dubel daplü moduls co pro sistems verticals bifazials», declera’l. Sün tuot il stabilimaint da la Bacharia Zanetti a Ramosch sun gnüts installats 363 moduls solars ed ils respunsabels fan quint da prodüer raduond 274 000 kWh energia solara. Sco cha’l bacher Reto Zanetti declera, correspuonda quai plü o main a 90 pertschient da l’energia cha seis affar douvra dürant tuot on. El es cuntaint e superbi da quista soluziun chi amegldrescha evidaintamaing il bilantsch ecologic da seis affar. Dis dal sulai Daspö passa 20 ons vegnan organisats in Svizra ils Dis dal sulai per render attent als prodots ed al svilup da l’energia solara. Quist on han quists Dis da sulai lö dals 16 fin als 25 mai. In quist’occasiun driva eir la Bacharia Zanetti las portas e preschainta insembel cun Reg.las Schweiz ed ulteriuras dittas l’innovaziun solara a Ramosch. In venderdi, ils 23 mai, a partir da las 15.00, ed in sonda, ils 24 mai, da las 10.00 fin a las 15.00 as poja visitar la bacharia e l’indriz solar culs bös-chs da panels. Perits stan dürant tuot il temp a disposiziun per declerar ils detagls. Natüralmaing cha la Bacharia Zanetti pissera eir pel bainstar culinaric. Tanteraint daja ün trategnimaint musical. Daplü infuormaziuns davart ils bös-chs da panels solars as chatta sün www.solartanne.ch. Sül tet da la Bacharia Zanetti a Ramosch sun gnüts installats 276 moduls solars sco ün bös-ch (Solartanne) ed ulteriurs 87 moduls vi da la fatschada dal stabilimaint.

Uschea dischan nonas, bazegners ed eir bleras otras persunas radschunaivlas. Oter co nonas e bazegners da lur dis da giuventüna nu sun blers abiadis plü adüsats da chaminar per ragiundscher ün böt plü dalöntsch davent. Culla posta, cul tren, cun l’aviun e sainz’oter cun l’auto currina da piz a chantun, ed intant cha nus giain sco nars, mantgnaina contact grazcha als mezs da comunicaziun moderns. Nus discurrin, scrivain messagis, quia svelt ün smiley, là ün poldschin amunt e tanteraint dafatta ün courin. Da la fin d’eivna a Paris, Londra o Barcelona tramettaina ün selfie o eir duos. Chi va plan, va san e lontan! – Eir schi’s doda minchatant quista frasa, nu s’affa’la cun nos temp. Nus giain svelt, plü o main san e magara fich lontan. Avant co esser rivats, eschna fingià darcheu davent. Chi va plan, va san … – Forsa han eir pervi da quai pelegrinadis moderns conjunctura ota. I’s decida consciaintamaing d’ir plan, nempe a pè. I’s voul esser avert sül viadi: verer che chi crescha sper il truoi, dudir l’utschè chi annunzcha l’alba, contemplar l’aual chi schuschura, inscuntrar cun avertezza ad oters viandants sco als abitants da las cuntradas chi’s scuvrischa chaminond, gnir tanteraint quiet o cumanzar a chantar, ingrazchar a Dieu per tuot quai creà tant bel (e bain fittà). O eir be pel fat chi s’es eir quista saira rivà san e salv, là ingio chi’s resta per la not. Chi va plan, va san … – Plü bod nun as vaiva la schelta, las sendas nu d’eiran adüna sgüras, ils peis faivan eir quella jada fingià mal. Sco cha nus imprendain d’essers umans chi d’eiran in viadi da temps biblics, es il viadi extern sfadius e suvent eir collià cun ün viadi intern, la s-chüra val daplü co üna cuntrada cun pac sulai, la pas-chüra verdainta bler daplü co ün lö al qual chi’s fa gugent la posa cun sia scossa e l’aua frais-cha üna chi dà propa rinfrais-ch a si’orma (conguala Ps 23). Il viadi müda la vita e la cretta. Ün o tschel viandant tschüffa illa Bibla ün nouv nom cur ch’el inscuntra a Dieu ed a sai svess, anzi l’es ün oter co avant il viadi (conguala p.ex. Gen 32,23–33); il viadi nun es forsa il böt, ma cuntegna ün böt in sai stess, passà ed ün avegnir tschüffan sen, vegnan reconciliats d’üna benedicziun inaspettada. Chi va plan, va san e lontan (grazcha a l’inscunter tanter Dieu ed uman). – Uschea giavüscha a tuots bun viadi e blera benedicziun. *I dà differentas variantas da quist proverbi: «Chi va plan, va san.» – «Chi va plan, va san e lontan.» – «Chi va plan, va san, ma na lontan.» Christoph Reutlinger è creschi si en la vischinanza da Winterthur e viva dapi il 2013 en l’Engiadina Bassa. El è il reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch, Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Davo 38 ons actività culturala esa in venderdi saira gnü decis da schoglier la Società Center cultural Baselgia San Niclà – però intant be cun resalva. L’ultim mumaint s’ha datta inaspettadamaing üna pussibiltà da mantegner la società cun passa 300 commembras e commembers – schi’s chatta prosmamaing ulteriuras persunas prontas da s’ingaschar. «La baselgia sto viver inavant», disch Jachen Erni chi’d es stat daspö la fundaziun avant 38 ons president da la società chi arrandscha occurrenzas culturalas illa baselgia. «Davo 38 ons suna ün pa stanguel, ma eu poss uossa dar giò cun buna conscienza», ha dit Jachen Erni illa radunanza generala da la Società Center cultural Baselgia San Niclà cur chi giaiva per la tractanda nomer 6: «schoglimaint da la società». Dal 1987 vaiva el fuondà la società chi organisescha occurrenzas culturalas illa baselgia da San Niclà e daspö là ha el eir presidià quella. Uossa as retira il president insembel cullas ulteriuras commembras da la suprastanza, Giovanna Tratschin e Brigitta Schlapbach. Però fingià avant tschinch ons vaiva Jachen Erni annunzchà seis intent da’s retrar da la suprastanza, ma in tuot quist temp nu s’haja mai chattà ad inchün chi vess vuglü surtour la successiun. Eir illa baselgia San Niclà resta quiet cur cha la suprastanza dumonda, sch’ün commember o üna commembra less entrar i’l gremi. E Cla Denoth, l’actuar da la società, quinta a la radunanza generala ch’el haja dumandà illas ultimas eivnas amo üna jada a diversas persunas, sch’ellas nu füssan prontas da surtour la successiun. «Ma eu n’ha tschüf be chavognas.» L’ultima radunanza generala culla suprastanza partenta: Brigitta Schlapbach, Jachen Erni, Giovannina Tratschin e Cla Denoth (da schn.). Mancanza d’ingaschamaint voluntari «Id es simplamaing fich greiv da chattar glieud plü giuvna chi’d es pronta da s’ingaschar per la cultura», constatescha Jachen Erni. «Ma i’s sto eir dir: la concurrenza es creschüda ferm daspö cha nus vain cumanzà. E schi dà daplü sporta, sun eir la sfida e la lavur plü grondas.» Per la Società Center cultural Baselgia San Niclà as preschainta la situaziun plü o main identica sco per la Società La Vouta a Lavin chi sto decider davart seis schoglimaint in üna radunanza generala extraordinaria prosma sonda – eir là perquai cha la suprastanza nun ha chattà ingüna successiun. Invers la FMR ha Anna Serarda Campell, presidenta da la suprastanza da la Società La Vouta, spiegà il paradox in marcurdi passà uschea: «I nu manca l’interess dal public o da las artistas e dals artists, ma i manca il temp e l’energia per tuot la lavur chi capita davo las culissas.» Eir Jachen Erni ha dit dürant la radunanza generala illa Baselgia San Niclà: «L’experienza dals ultims ons muossa cha la dumonda per localitats sco quista s’augmainta. Quai es insè positiv.» Ma apunta – malgrà l’interess dal public manca l’interess da s’ingaschar davo il palc. «Eu sun uossa bod 80», disch il president partent. «Ed eu n’ha simplamaing decis: uossa stöglia schmetter.» Dürant tschientiners üna baselgia, lura ün’abitaziun e daspö 38 ons ün lö da cultura: la baselgia San Niclà. Üna sbrinzla da spranza In quista situaziun ha la Società Center cultural Baselgia San Niclà decis in venderdi saira cun 15 cunter 3 vuschs seis schoglimaint – però intant amo cun resalva. Dürant la radunanza generala ha il president nempe eir pudü preleger üna charta da la chantadura Sara-Bigna Janett da Tschlin chi viva e lavura intant a Turich. In quella annunzcha la chantadura seis interess da surtour respunsabiltà illa società, premiss chi’s chatta amo ad otras persunas prontas da sustegner ad ella pro quel ingaschamaint. «Eu n’ha svess eir fingià chantà plüssas jadas illa baselgia da San Niclà e sun pür d’incuort gnüda a savair cha la società tschercha üna successiun per la suprastanza», disch Sara-Bigna Janett. «I füss fich puchà, scha quai gess a fin. Quella baselgia es ün monumaint special per San Niclà cha Jachen Erni ha mantgnü sur ons.» Perquai ch’ella viva utrò e lavura irregularmaing giavüscha ella support d’inchün al lö. «Eu svess giarà uossa in tschercha da glieud», disch Sara-Bigna Janett. Ella spera da chattar fin la fin da la stà üna soluziun cuntantaivla per cuntinuar culla società. «Schi grataja a Sara-Bigna Janett da chattar üna soluziun pudaina discutar quella ed i’l meglder cas clomar aint üna radunanza generala extraordinaria per eleger üna nouva suprastanza», disch Jachen Erni. Passa 300 commembras e commembers ha la società intant. Tant Jachen Erni sco eir Sara-Bigna Janett dischan: «Scha quels van a perder, füss quai ün grond don.» Davo la radunanza generala ün concert: Cun Stephan Britt vi da la clarinetta e Jasmin Vollmer vi da l’arfa ha fini la sairada sco chi tocca in ün center da cultura. «Ün lö cun atmosfera grondiusa» La baselgia San Niclà, fabrichada intuorn l’on 1200, ha servi passa 100 ons sco abitaziun, avant cha la Fundaziun pro Baselgia San Niclà tilla ha cumprada dal 1982 – eir la fundaziun es presidiada da Jachen Erni: «La fundaziun ha las capacitats da mantegner la baselgia. Ma meis böt es ch’ella viva inavant, ch’ella nu resta serrada e chi capita alch in baselgia.» Scha quai nu grataja culla società, lura forsa in ün’otra fuorma. Jachen Erni metta in vista cha l’organisaziun «MiaEngiadina», fundada da seis figl Jon Erni, füss pronta d’organisar in futur singulas occurrenzas. «Id es ün lö cun atmosfera grondiusa ed i darà adüna glieud chi voul gnir quia a far ün concert, ün referat o üna radunanza», suppuona Jachen Erni. Uschea eir güst in seguit a la radunanza generala: Amo quella saira haja dat ün concert da Stephan Britt (clarinetta) e Jasmin Vollmer (arfa) cun musica da tanter oter Mozart, Bizet – ed ün intermezzo modern cumbinà cun duos chanzuns popularas jauras. Id es forsa stat l’ultima da raduond 200 occurrenzas culturalas organisadas da la Società Center cultural Baselgia San Niclà i’ls ultims 38 ons – ma forsa eir be l’ultima cun Jachen Erni al timun avant üna müdada da generaziun. Davo la radunanza generala ün concert: Cun Stephan Britt vi da la clarinetta e Jasmin Vollmer vi da l’arfa ha fini la sairada sco chi tocca in ün center da cultura. Davo la radunanza generala ün concert: Cun Stephan Britt vi da la clarinetta e Jasmin Vollmer vi da l’arfa ha fini la sairada sco chi tocca in ün center da cultura. Davo la radunanza generala ün concert: Cun Stephan Britt vi da la clarinetta e Jasmin Vollmer vi da l’arfa ha fini la sairada sco chi tocca in ün center da cultura. «La baselgia sto viver inavant», disch Jachen Erni chi’d es stat daspö la fundaziun avant 38 ons president da la società chi arrandscha occurrenzas culturalas illa baselgia. Üna fin ed üna sbrinzla da spranza Dürant 38 ons ha Jachen Erni presidià la Società Center cultural Baselgia San Niclà – e manà in venderdi saira sia ultima radunanza generala. La società ha decis seis schoglimaint perquai chi nu s’ha i’ls ultims tschinch ons chattà ingüna successiun per la suprastanza. Ma i resta üna pitschna spranza cha la società cun passa 300 commembras e commembers possa cuntinuar cun seis ingaschamaint cultural: la chantadura Sara-Bignia Janett da Tschlin chi viva intant a Turich ha offri da surtour respunsabiltà illa società – premiss chi’s chatta amo otras persunas chi sun prontas da s’ingaschar. (fmr/mst)

Davo il SCHI illa radunanza cumünala la fin da marz han las votantas e’ls votants confermà la decisiun in dumengia eir i’l referendum a l’urna – schabain cun ün resultat main cler co illa prüma decisiun. Intant cha’l suveran ha consenti a la sanaziun, sto quella dumonda eir amo gnir sclerida giuridicamaing. Visualisaziun dal proget da renovaziun pella scoula a Müstair, chi‘d es calculà cun investiziuns da 6,9 milliuns francs. A la votumaziun a l’urna es resultà ün SCHI cun 405 vuschs per e 260 vuschs cunter il credit da 6,9 milliuns francs per sanar la chasa da scoula a Müstair. Quai correspuonda ad üna quota da 59 % a favur dal credit pro üna partecipaziun a l’urna da 60 %. Pro la prüma decisiun in radunanza cumünala in marz d’eira il consentimaint cun 77 % SCHI pel credit amo plü ot. Resultat cler, interpretaziuns differentas «Quist resultat muossa cha la glieud ha inclet noss’intenziun e ch’ella voul quist proget» commentescha la presidenta da cumün, Gabriella Binkert Becchetti, il resultat. Ella conferma cha la suprastanza voul cuntinuar sco previs culla sanaziun ed inoltrar amo quista stà la dumonda da fabrica. Eir Reto Roussette, ün dals co-iniziants dal referendum, constatescha cha’l resultat es magara cler e salüda l’ota partecipaziun a la votumaziun. Tenor el nun han las votantas e’ls votants però gnü infuormaziuns avuonda per trar üna decisiun objectiva. «Vairamaing nun es il proget amo elavurà precis avuonda per trar üna decisiun fundada davart il credit», disch Reto Roussette, manzunond per exaimpel ils cuosts amo incuntschaints da las lavurs vi dals contuorns da la scoula a Müstair e las lavurs vi dals edifizis actuals da scoula a Valchava e Sta. Maria chi sun necessarias per üna nouva ütilisaziun davo la sanaziun. Spettar sülla decisiun giuridica Perquai han ils iniziants dal referendum eir fat ün recuors davart il dret da votar (Stimmrechtsbeschwerde) pro’l Tribunal superiur a Cuoira avant la votumaziun. Intant cha la dumonda da spostar la votaziun d’eira gnüda refüsada d’ün güdisch, sto la decisiun definitiva trar il gremi da trais güdischs al Tribunal. «Nus spettain uossa sülla decisiun definitiva e decidain lura davart noss prossems pass», disch Reto Roussette. Principialmaing pudess in quista chosa eir amo gnir fat recuors davant il Güdisch federal. Gabriella Binkert Becchetti da tschella vart fa quint cha la decisiun definitiva saja be amo üna formalità davo cha’l güdisch ha refüsà il recuors intant fingià provisoricamaing. «Oramai cha’l resultat da la votumaziun es uschè cler nun haja ingüns dubis cha nus tschüffan dret in quist cas», disch la presidenta dal Cumün da Val Müstair. Fin cura chi’s po far quint culla decisiun definitiva – quai nu san pel mumaint respuonder ne üna vart ne tschella.

Sia vusch es cuntschainta a tuot quels e quellas chi passaintan la bunura tadlond RTR: Ladina Schena sta sü culla Rumantschia sco moderatura. Ma vairamaing ha’la pür chattà avant desch ons sia furtüna professiunala i’l studio da radio. Daspö desch ons es Ladina Schena i’l studio dad RTR sco moderatura valladra. «Per mai es quai il plü cool job.» – Uschea resümescha Ladina Schena (48) seis job sco moderatura pro Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Chi’d es gnü a quella ch’ella sta sü culla glieud rumantscha es be capità per casualità, sco ch’ella declera: «Eu am vaiva annunzchada per tuot ün’otra plazza pro RTR.» La duonna oriunda da Sent es lura gnüda dumandada, sch’ella nu vess vöglia da gnir a lavurar sco moderatura da radio. «Il prüm vaiva dit da na, ma davo ün di d’insaj per guardar co chi’d es, n’haja listess stuvü dir: ‹Schi, quai am pudessa imaginar, quai am pudess plaschair›.» Ed uossa po’la festagiar quist on seis giubileum da desch ons RTR. Tuot üna nouva domena Avant co dvantar moderatura da radio lavuraiva Ladina Schena illa comunicaziun pro Grischun Vacanzas – illa domena ch’ella ha imprais. Ella ha ris-chà il pass ed ha müdà in üna domena plainamaing nouva per ella: «Eu vaiva uschè lönch distanza dal rumantsch, mia vita da lavur d’eira tuot in tudais-ch», quinta ella ed agiundscha cha’l prüm saja quai stat ün «crass» müdamaint: «Eu m’allegraiva propa da gnir a lavurar, ma i d’eira alch tuot oter. Avant d’eira adüna bain in sella e savaiva precis che far, eu vaiva la scolaziun, d’eira ferma.» Pella noviza d’eira da quel temp bler nouv, p.ex. ils nouvs idioms o eir la cultura rumantscha cun cors e cumponists per part amo incuntschaints. «Al cumanzamaint es quai stat üna gronda sfida.» Davo ün mez on pro’l radio haja, sco ch’ella quinta, tuot in üna jada fat «tac» ed ella d’eira laint e vaiva l’impreschiun: «Schi, precis quist esa!» Quai es capità ün di ch’ella d’eira i’l studio ed ha miss aint il microfon ed ha lura pensà: «Per furtüna hast tgnü oura. Tuot in üna jada haja cumanzà a far ferm plaschair.» Contribui a quist mumaint decisiv haja ün bun schef chi ha sustgnü cur ch’ella ha cumanzà e fich bunas collavuraturas e collavuraturs chi tilla han güdada. E natüralmaing eir scolaziuns internas per imprender. Il rest es lura gnü cun lavurar. «Sül bike n’haja las megldras ideas» Daspö ün pêr ons es Ladina Schena üna da las vuschs chi accumpognan la Rumantschia tras la bunura: «Eu poss sdruagliar la Rumantschia e quai es grondius!» Seis di cumainza fich adura, a las 3.00 la not ed avant las 4.00 è’la in chasa RTR. Avant co ir vi dal microfon discuta la moderatura cun sia co-moderatura o seis co-moderatur ils temas da lur moderaziun, insembel guardna che chi pudessan far, decidan e preparan. «Da las 6.00 a las 9.00 moderaina tras. Davo giaina a baiver cafè, discutain cul producent che chi vain il prossem di e cumanzain fingià a preparar.» Quai possa p.ex. esser preparar dumondas creativas pel gö da la bunura «Kikeri6». Intuorn mezdi va la moderatura darcheu a chasa. Ma seis di da lavur nun es a fin, ella prepara nempe inavant sia moderaziun. «Sül bike n’haja las megldras ideas. Ils chavazzins nota lura pelplü güsta aint il telefonin.» La moderatura valladra quinta cha l’on passà, davo nouv ons, haja ella badà sül velo cha la creatività mancaiva. Davo avair pudü ir ün mais a Turich illa redacziun dad SRF ed eir lavurar là, è’la tuornada cun nouvs inputs e tuot ün’otra energia. I saja stat bel da badar cha RTR fa cun bler plü pacas resursas co SRF di per di ün program fich vast ed important pella Rumantschia. «Eu n’ha pudü far bellas e bunas experienzas a Turich.» E dandet gnivan las ideas eir giond cul velo. In üna funcziun dubla pro RTR Ma quai nun es stat l’unica jada cha Ladina Schena ha badà ch’alch tilla mancaiva. «Eu am svilup gugent e sun critica. Perquai vaiva pensà avant ün pêr ons chi füss bun per mai da lavurar eir in quella domena ch’eu n’ha propa imprais.» Ella ha lura tscherchà il discuors intern e lavura daspö quatter ons sper la moderaziun eir illa comunicaziun i’ls affars publics da la chasa da medias rumantscha. Pel mumaint s’occupa ella da l’iniziativa federala «200 francs bastan». Üna da sias lavurs actualas es da’s preparar culla comunicaziun süll’iniziativa per cha RTR saja pront cun argumaints, eir per mans dals collavuraturs. «Uossa vegna intensiv cull’iniziativa. Eu sun per RTR a las sezzüdas naziunalas per tuot la SRG SSR. Id es interessant dad esser da la partida a quist process.» La moderatura e specialista da comunicaziun quinta cha quista funcziun dubla fetscha gnir fich bel seis job e cha Ia cumbinaziun funcziuna bain: «Id es grondius ch’eu n’ha la pussibiltà da far quistas duos rollas.» Ella agiundscha però cha minchatant saja eir ün pa üna sfida: «Dürant üna moderaziun nu’s riva da serrar giò cumplettamaing la comunicaziun. Ils e-mails vegnan inavant e minchatant esa da reagir.» Perquai haja ella stuvü guardar chi giaja sü per ella e badar cur ch’ella douvra üna posa o cur ch’ella haja amo avuonda energia e possa far alch per tschella rolla. «Moderaziun es per mai üna lavur da cour, eir davo desch ons. L’adrenalin cun impizzar il microfon es amo quia. Comunicaziun voul dir da lavurar plüs dis vi da dossiers e progets.» Restar autentica davant il microfon Cha l’adrenalin pella moderaziun es amo quia, ha tanter oter eir da chefar culla diversità da las tematicas: «Eu poss propa far tuot ils temas sco moderatura da la bunura. Eu moderesch il Maraton da skis engiadinais, fetsch moderaziuns politicas o accumpogn a nossas audituras ed auditurs a festas da chant e musica», declera Ladina Schena. Dürant talas moderaziuns es l’Engiadinaisa pro’l public e po far live radio cun tuots. Quellas moderaziuns sajan per ella ils highlights, quellas douvran plü gronda preparaziun e restan in memoria. Eir davo desch ons moderaziun fa’la ün manuscrit per sias moderaziuns: «Id es la plü gronda sfida da leger giò dal manuscrit uschea chi tuna bain. I’s fa schon eir roba spontana, ma il bler es scrit sü.» Quai saja uschea per ch’ella nun as perda. Il cumanzamaint e la fin d’üna moderaziun sun scrits sü ed adüna pronts per entrar e sortir da la moderaziun. Che chi s’ha müdà in quists desch ons es cha la moderatura valladra es gnüda plü sgüra. Important saja tenor ella da restar adüna autentica davant il microfon: «Schi’s giova üna rolla, bada il public quai subit.» Scha la duonna da 48 ons nun es güsta in chasa RTR, lura es la probabilità gronda chi’s tilla chatta in cumpagnia da sia famiglia o da buns amis, sco ch’ella disch è’la nempe fich il tip da famiglia: «Eu cuschin gugent, fetsch gugent gös da famiglia e sun bler in viadi per scuvrir nouva roba.» Sch’ella es suletta, va’la cul bike o legia suvent. E d’incuort ha’la guardà hockey tgnond culla squadra svizra. Quai fa’la adüna cun tanta paschiun sco ch’ella moderescha las bunuras: «Üna jada m’hana tramiss our da stüva, perquai ch’eu n’ha fat gnir nar a tuots. Eu n’ha stuvü guardar a fin il matsch sün meis telefonin», quinta ella cun üna risada. Dal trafic a la comunicaziun al radio Ladina Schena nada Zanetti ha 48 ons ed es creschüda sü a Sent. Ella ha fat üna scolaziun d’administraziun e trafic a Brig e trais ons giarsunadi sco disponenta da viafier pro la Viafier retica. Davo ha’la absolt la Scoula specialisada superiura da turissem (HFT) a Samedan ed ha lura lavurà pro Grischun Vacanzas illa comunicaziun. Dürant quel temp ha’la fat scolaziuns supplementaras in relaziuns publicas e management da sport ed event a Turich. Dal 2015 ha’la müdà direcziun ed es rivada pro RTR sco moderatura. Daspö quatter ons lavur’la là in üna funcziun dubla illa moderaziun radio ed illa comunicaziun. Ella viva cun seis hom e lur figl a Favugn. (fmr/aj) La moderatura valladra da la bunura Daspö ün pêr ons po la Rumantschia star sü culla vusch da Ladina Schena (48). La duonna oriunda da Sent es üna da las vuschs da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) chi accumpogna tras la bunura sco moderatura da radio. Per ella es quai ün dals plü bels jobs ed i nu tilla disturba da star sü a las 3.00 la not. La via professiunala tilla ha il prüm però manada in ün’otra direcziun pro’l trafic ed illa comunicaziun da Grischun Vacanzas. Sia lavur da cour sco moderatura ha’la chattà pür avant desch ons pro RTR. Ladina Schena lavura daspö quatter ons in üna funcziun dubla pro la chasa da medias rumantscha, sper la moderaziun da radio eir illa comunicaziun. (fmr/aj) Daspö desch ons es Ladina Schena i’l studio dad RTR sco moderatura valladra. Daspö desch ons es Ladina Schena i’l studio dad RTR sco moderatura valladra. Ladina Schena lavura in üna funcziun dubla pro RTR: ella es tant davant il microfon sco eir davo las culissas illa comunicaziun da la chasa da medias rumantscha. Ladina Schena lavura in üna funcziun dubla pro RTR: ella es tant davant il microfon sco eir davo las culissas illa comunicaziun da la chasa da medias rumantscha.

Simon Steiner da Lavin es musicist cun corp ed orma. Sco percussiunist professiunal fa’l musica da pop, rock e funk e s’ingascha impustüt illa scena da jazz. Cun sia handpan pissera’l eir per oters tuns, per exaimpel culla gruppa Calabrun. Simon Steiner viva per la musica e s’ingascha sco percussiunist professiunal in plüssas fuormaziuns. Simon Steiner piglia sia handpan sün bratsch e cumainza a cloccar be leivin culla dainta dals mans sülla padella. Subit resuna üna melodia loma e simpatica ed il local somber as transmüda in ün lö da meditaziun. I para ch’el haja chattà ün pom per siglir infra secundas dal stress da la lavur illa natüra immez il god. La pressiun dal sang chala, i’s savura la natüra e’s bada l’ajer frais-ch, per ün mumaint es tuot il muond in pasch. I’s pudess bod pretender cha Simon Steiner nun es be ün musicist paschiunà, el para d’esser ün striun ... Segui al sömmi Simon Steiner es creschü sü a Lavin. In seis ons da scoula faiva’l tanter oter eir musica illa gruppa da percussiunists «Battaria Engiadina» chi’s preschantaiva in tuot l’Engiadina cun grond success. Ils giuvnots da quella jada han tuots pudü realisar lur sömmi e vivan hoz cun pacas excepziuns da la musica. Eir Simon Steiner es segui a seis sömmi: El ha bainschi fat il prüm ün giarsunadi, ma s’ha lura in seguit dedichà plainamaing al stüdi da musica. Davo ün on da barat in America, ha’l fat dal 2016 il bachelor da musica sülla battaria a Winterthur e dal 2021 il master da jazz a Lucerna. Hoz suna el la battaria in differentas fuormaziuns e cun differents stils da musica. Daspö ch’el ha visità dad uffant ün lavuratori da jazz in America, batta seis cour però i’l ritem da jazz. In dialog culs musicists «Improvisar voul dir da tegner vi dal ritem e da cugnuoscher bain ün a tschel», declera il percussiunist da jazz paschiunà ed agiundscha, «musica da jazz voul eir dir dad esser in dialog culs ulteriurs musicists». El haja in quist dialog adüna la perspectiva dal battarist. Quai til plascha e til dà satisfacziun. E per amur dal jazz s’ingascha’l eir illa suprastanza da la società JazzChur. Sper seis ingaschamaints sco musicist independent es Simon Steiner eir magister da battaria illa scoula da musica a Stansstad i’l chantun Suotsilvania. Ma Simon Steiner es natüralmaing eir avert per ulteriurs stils da musica. Uschea ha cumanzà sia carriera plütost illa sparta da rock e pop, per exaimpel culla cuntschainta gruppa Polyphone. Hoz es el eir battarist illa gruppa da punk Indefinied Illnes. Amo quist on voul il musicist far ün sogiuorn plü lung in Spogna. Sün quist viadi voul el imprender a cugnuoscher ad otra glieud ed otra musica – impustüt il flamenco. Ün instrumaint s-chet svizzer E na d’invlidar es eir sia paschiun pella musica meditativa, per exaimpel culla handpan, per uschè dir la padella a man. Ma chi chi craja cha quia as tratta d’ün instrumaint exotic da l’America dal Süd, es sülla fossa via. «La padella a man es ün instrumaint s-chet svizzer da la regiun da Berna», quinta Simon Steiner e clocca inavant culla dainta sülla padella. E perquai chi’d es plü bel da far musica in cumpagnia co sulet, ha’l fundà insembel culs musicists da professiun Mario Giovanoli e Felix Rüedi il Trio Calabrun. Quista gruppa cumbina musica instrumentala cun chant e cun musica tradiziunala da tamburs. «Minchatant es la musica pulsanta e grooviga, minchatant ligera ed ariusa – ma adüna cun spazi per improvisaziuns», quinta Simon Steiner. E quai chi’d es fich important: Adüna as doda il tun magic da la handpan. «L’intenziun es d’implementar il cling sferic da la handpan chi’s doda normalmaing be solo, in üna gruppa musicala», declera’l. Pro Calabrun suna Simon Steiner la padella a man, la percussiun ed el chanta. Mario Giovanoli suna la flöta, la flöta a travers, medemmamaing la percussiun e chanta. Felix Rüedi cumplettescha il trio culla padella a man, la guitarra electrica da bass, percussiun – ed eir el chanta. Seguond disc cumpact da Calabrun In favrer ha preschantà la gruppa Calabrun il seguond disc cumpact cul titel «Third Place». Sco cha Simon Steiner declera, as referischa il nom da l’album al cumport social dals lufs, al lö d’inscunter chi serva sper il cuvel e la chatscha sco lö per giovar e cumpagnia. «Eir l’uman douvra trais lös in sia vita: seis dachasa in famiglia, sia plazza da lavur in cumünanza o sulet ed apunta, il terz lö sco spazi per s-chaffir e s’inscuntrar», declera’l. In quel sen saja la musica da Calabrun eir ün refügi sco spazi per invlidar ils dovairs e las sfidas dal minchadi. Il disc ha registrà Calabrun insembel cul indschegner dal tun Thomas Bruderer illa baselgia da Versomi chi’d es cuntschainta per sia acustica extraordinaria. Da dudir es la gruppa Calabrun eir in Engiadina, nempe als 18 lügl 2025 ill’Ustaria ad Avrona. Ils trais musicists accumpognan uschea musicalmaing ün menü da trais plats. Als 18 gün accumpogna Simon Steiner culla percussiun a l’autura Flurina Badel chi vain premiada cul premi grischun da litteratura. Quist evenimaint ha lö als 18 gün, a las 18.00, i’l Hotel Bellavista a Ftan. Il percussiunist chi suna eir sülla padella Fingià da pitschen sü es Simon Steiner – oriund da Lavin – stat inchantà dals ritems da jazz, specialmaing da la percussiun. E perquai s’ha el dedichà davo seis giarsunadi plainamaing a sia scolaziun musicala. Hoz suna Simon Steiner, sper ün ingaschamaint professiunal sco magister a Stansstad (NW), in diversas fuormaziuns da differents geners da musica – da rock e pop e jazz fin musica plü meditativa. Quella fa el tanter oter cun sia handpan, per uschedir üna padella a man chi clingia, schi’s clocca lasura. Quist instrumaint, dal rest «s-chet svizzer» tenor Simon Steiner, suna el tanter oter cun la gruppa Calabrun chi ha d’incuort registrà ün disc cumpact. (pl/fmr) Cun sia handpan suna Simon Steiner clings loms chi quietan. Simon Steiner viva per la musica e s’ingascha sco percussiunist professiunal in plüssas fuormaziuns – tanter oter illa gruppa Calabrun chi ha registrà l’utuon passà ün disc cumpact illa baselgia da Versomi in Surselva. Simon Steiner viva per la musica e s’ingascha sco percussiunist professiunal in plüssas fuormaziuns.

Ils acziunaris da la La Bieraria Tschlin SA han acceptà in sonda ün deficit da raduond 115 000 francs. Per ragiundscher in avegnir cifras nairas daja plüssas variantas: investir illa bieraria a Martina o prodüer utrò. Il nouv manader da gestiun Fadri Riatsch piglia posiziun e declera las variantas. Fadri Riatsch es daspö duos mais manader da gestiun da la Bieraria Tschlin SA. Posta Ladina: Fadri Riatsch, El es daspö ils 1. avrigl manader da gestiun da la Bieraria Tschlin SA. Avant ha El rapreschantà sco vice-­capo cumünal il cumün da Valsot i’l cussagl administrativ da la bieraria. Co esa gnü adaquella ch’El ha surtut a cuorta vista l’incumbenza sco manader da gestiun? Fadri Riatsch: Eu sun stat ot ons i’l cussagl administrativ e cugnuosch fich bain il manaschi e las sfidas da la Bieraria Tschlin SA. A mai para important ch’üna regiun ha prodots regiunals e la biera da Tschlin vain predschada da giasts ed indigens – quai motivescha meis ingaschamaint. Il manader da gestiun actual ha desdit sia plazza ed el es parti avant cha’l temp da desditta es passà. Perquai vaina dovrà a cuorta vista üna soluziun ed eu n’ha decis ch’eu surpigl quist’incumbenza. Che sun Sias lezchas e che pensum es quai insomma? Nus vain uossa sparti sü nouv las incumbenzas. Avant d’eira quai ün pensum da var 40 %. Nus vain cun Remo Flütsch ün vendader in Engiadina ed in Grischun, implü vaina ün post da contabilità e las incumbenzas classicas da mainagestiun ch’eu n’ha surtut. Fin avant ün pêr ons gniva finanzià il manader da gestiun da la Bieraria Tschlin SA dal cumün da Valsot. As survegna amo adüna sustegn ­finanzial pella lavur dal manader da gestiun? Na, quai nun es fingià i’ls ultims trais ons plü stat il cas. Il cumün da Valsot es bainschi proprietari dal stabilimaint a Martina, però nus nu vain plü ingün sustegn vi da la gestiun. In sonda passada ha gnü lö la radunanza generala da la Bieraria Tschlin SA. Ils acziunaris han stuvü far bun ün deficit da raduond 115 000 francs. Fingià l’on avant s’haja gnü ün deficit da raduond 100 000 francs. Co vaja inavant? Quant lönch po la società surtour minch’on deficits da 100 000 francs? Quai nu’s poja far lönch. Quai vaina eir comunichà uschè als acziunaris e quai es eir cler a minchün. Nus stuvain ir sur ils cudeschs ed eschan in dovair da preschantar soluziuns per l’avegnir. Uschè nu po quai ir inavant. La Bieraria Tschlin SA ha vendü l’on scuors 5 % daplü biera co l’on avant ed i s’ha ragiunt listess ün schmertsch da raduond 460 000 francs. Perche daja listess quist grond deficit? E che sun insomma las sfidas finanzialas da la Bieraria Tschlin SA? Üna gronda sfida es il predsch da la biera. Il marchà da biera in Svizra es i inavo per var 10 %. Impustüt pro las bierarias pitschnas e pro las marcas exclusivas es il squitsch sül marchà il plü grond. I vain vendü adüna daplü biera bunmarchada ingio ch’üna biera in trocla cuosta 55 raps. Adüna damain glieud baiva insomma biera ed il marchà per bieras exclusivas chi nu pon concurrenzar cullas bieras bunmarchadas es ferm suot squitsch. Nossa gronda sfida es, cha nus stuvain adattar noss cuosts da gestiun al marchà. Per diminuir ils cuosts da gestiun stuvaina lavurar plü efficiaint pussibel. Diminuir ils cuosts da gestiun ed eir augmantar il schmertsch? Nus vain eir sviluppà nouvas bieras, per exaimpel üna nouva biera sainza alcohol e cun quella speraina natüralmaing da pudair augmantar il schmertsch. Nus vain gronda spranza cha quista biera sainza alcohol tira sül marchà. Il marchà es però ferm suot squitsch e quai frena ün pa l’euforia. Nus eschan persvas cha nus hajan eir cun nossa biera biologica amo potenzial da crescher. Quai voul dir cha la biera biologica prodütta cun Gran Alpin es amo adüna la megldra vacha in stalla? Quai es uschè. Cun excepziun da la biera da furmaint, prodüain nus tuot las bieras cun Gran Alpin e cun ingredienzas svizras e da la regiun. Quai es nossa fermezza. La biera vain prodütta a Martina. Però l’imbutigliaziun vain fatta daspö qualche ons pro’ls partenaris giò la Bassa. Es quai üna buna soluziun? Nus vain üna stretta collavuraziun culla bieraria Chopfab Boxer ed uschè vaina chattà üna soluziun per imbutigliar chi s’ha verifichada fich bain. Il camiun vain a tour la biera chi vain imbutigliada giò la Bassa. La qualità da la biera es megldra e la dürada es plü ota. Quai es üna fich buna soluziun. Id es eir da manzunar, cha üna gronda part da nos marchà es dadour l’Engiadina. Nus stuvain inamöd transportar nossa biera davent da quia. Quai voul dir cha quista soluziun fa sen eir logisticamaing ed ecologicamaing. Las ultimas eivnas s’esa eir gnü ad uraglia cha la Bieraria Tschlin SA vöglia bandunar culla producziun da la biera sia patria in direcziun da la Bassa. Che es vaira vi da quista fama? Il dovair dal cussagl administrativ es da muossar vias alternativas per avair success eir in avegnir. Priorità ha in mincha cas da restar culla producziun a Martina. Quai han muossà eir las reacziuns da las acziunarias e dals acziunaris in radunanza generala. Üna ­varianta preschantada es eir la producziun futura illa nouva bieraria moderna in Engiadin’Ota. Nus eschan in quist reguard eir in trattativas. Però la producziun giò la Bassa nun es definitivamaing ingün’opziun. Üna biera engiadinaisa sto gnir prodütta in ­Engiadina. Plüssas variantas sun gnüdas preschantadas als acziunaris, dad ulteriuras investiziuns illa bieraria a Martina fin pro la producziun our d’chasa. Co sun stattas las reacziuns dals acziunaris? Ils acziunaris sun fich colliats cun quista biera ed els sustegnan daspö blers ons quist’idea cun tuot l’istorgia da la Bieraria da Tschlin. La biera da Tschlin es ün prodot dal cour ed ün tema fich emoziunal. Blers votums vöglian cha la bieraria resta a Valsot. E scha quai nu vess propcha plü d’esser pussibel, as pudessa per exaimpel prodüer illa nouva bieraria a S-chanf. ... e la terza varianta füss da schmetter cun tuot? Schi, la terza varianta füss da vender la marca e da schoglier la società d’aczias. Però quista varianta nun es gnüda commentada. Pels acziunaris nun es quai pel mumaint ingün tema. Il manader da gestiun ed il cussagl administrativ han surgni la lezcha dals acziunaris da preschantar üna soluziun per l’avegnir a Martina. Che sun ils prossems pass? Nus stuvain uossa far las lezchas e sclerir las investiziuns cha nus stuvain far a Martina per pudair lavurar e prodüer plü efficiaint pussibel. Parallelmaing trattaina natüralmaing eir culla bieraria in Engiadin’Ota. Nus stuvain eruir ils cuosts da producziun cun quistas duos variantas. Il böt es da preschantar d’utuon in üna radunanza extraordinaria ils detagls da las duos variantas pussiblas. El discuorra per exaimpel d’üna producziun plü efficiainta a Martina. Ma che es lura insomma il problem a Martina? Effectiv esa uschea cha’l tanc per prodüer la biera (Sudhaus) es massa pitschen. Nus pudain prodüer mincha jada be 800 liters. Quella jada d’eira il böt da far differentas bieras in pitschnas quantitats. Hoz vaina trais bieras principalas e quellas stuvessna prodüer in grondas quantitats in üna jada. Nus füssan bler plü efficiaints, scha nus pudessan per exaimpel prodüer 1600 liters in üna jada. Quants liters biera venda la Bieraria Tschlin insomma e che füss il böt? L’on passà vaina vendü 150 000 liters biera. Il record es stat pro 200 000 liters. Il böt füss natüralmaing da vender regularmaing var 200 000 liters. I nu sarà però uschè simpel da crescher in ün marchà chi va inavo. Co prevezzais da far las investiziuns a Martina? Nus vulain eir augmantar il chapital d’aczias e perquai dovrarana eir nouvs acziunaris. Il prüm stuvaina però ­sclerir quant chapital cha nus dovrain insomma. La biera da Tschlin ha adüna profità da l’istorgia chi’d es gnüda quintada intuorn l’idea da Bun Tschlin e la visiun dal svilup economic cun nouvas plazzas da lavur in cumün. I’ls ultims duos ons esa stat fich quiet intuorn la bieraria. Che importanza ha la comunicaziun? L’istorgia ed impustüt eir las persunas al timun da la Bieraria Tschlin SA sun fich importantas. Reto Rauch sco manader da gestiun es adüna stat il cheu da quista bieraria ed el vivaiva quai cun corp ed orma. Uossa vaina nouvs cheus al timun ed eu sun persvas cha quels sun eir pronts da s’ingaschar cun corp ed orma. Eu sun persvas cha nus pudain quintar il prossem chapitel da quist’istorgia. La gestiun da la bieraria d’eira fingià adüna üna sfida, e nus cumbattain inavant per nossa biera engiadinaisa. Acceptà il rendaquint 2024 In sonda passada ha gnü lö la radunanza generala da la Bieraria Tschlin SA a Tschlin. Las acziunarias ed ils acziunaris preschaints han acceptà il rendaquint annual chi serra cun ün deficit da raduond 115 000 francs. Fingià l’on passà vaiva la bieraria fat ün deficit da raduond 100 000 francs. Per ragiundscher in avegnir darcheu cifras nairas ha il cussagl administrativ preschantà plüssas opziuns in radunanza: per exaimpel d’investir ill’infrastructura da la bieraria a Martina per lavurar plü efficiaintamaing o eir da prodüer in ün oter lö in Engiadina. Il cussagl administrativ ha surgni l’incumbenza dad elavurar ils detagls e da preschantar las variantas detagliadas in üna radunanza extraordinaria quist utuon. Sco nouv commember dal cussagl administrativ es gnü elet Jonas Misteli. El rimplazza a Jon Pitschen Janett da Tschlin. Al cussagl administrativ fan part eir Philip Bucher sco president e Reto Rauch. Fadri Riatsch es daspö ils 1. avrigl manader da gestiun. Il cumün da Valsot es rapreschantà cun Andri Cantieni i’l cussagl administrativ. (pl/nba) La biera da Tschlin suot pressiun I’l ultim on da gestiun ha la Bieraria Tschlin SA fat ün deficit da 115 000 francs. I’l discuors culla Posta Ladina piglia il nouv maina gestiun Fadri Riatsch posiziun davart las sfidas e pussibiltats da la Bieraria Tschlin SA per ragiundscher darcheu cifras nairas. El disch: «Üna biera engiadinaisa sto gnir prodütta in Engiadina.» E cha’l böt saja uossa d’elavurar duos variantas – o investir illa producziun a Martina, o spostar la producziun illa nouva bieraria a S-chanf – e preschantar quellas in üna radunanza generala extraordinaria quist utuon. (nb/fmr)

La chantadura d’operas Marion Ammann ha cumprà in venderdi passà la gronda part dal possess immobigliar our da la massa da concuors dal cuntschaint whistleblower Adam Quadroni. Cun quella cumpra lessan ella e seis amis «provar da far bun la dolur cha Adam Quadroni ha subi». Il debitur pudarà abitar inavant in sia chasa e far adöver da sia chamonna. Marion Ammann less «provar da far bun la dolur cha Adam Quadroni ha subi», sco ch’ella ha declerà in venderdi passà davo l’inchant a Scuol. Arno Lamprecht es stat 34 ons ufficiant da scussiun – il prüm in Val Müstair e plü tard, davo la reorganisaziun regiunala, pel Uffizi da scussiun e fallimaint Engiadina Bassa/Val Müstair. Ma ün tal inchant sco in venderdi passà a Scuol nun ha el amo mai manà, sco ch’el ha dit invers la FMR. Var 50 persunas interessadas sun nempe gnüdas illa saletta in chasa cumünala da Scuol – massa blera glieud. Perquai ha Arno Lamprecht stuvü supplichar a tuot la brajada da dischlocar illa sala plü gronda e festiva in chasa da scoula. Uschea cha tuots s’han miss in viadi: sper l’ufficiant Arno Lamprecht eir il notar regiunal Dario Giovanoli e tuot las persunas interessadas – tanter quellas eir ils rapreschantants da las bancas, il debitur Adam Quadroni svess, üna pitschna cumpagnia da seis amis ed üna deschina da schurnalistas e schurnalists. La chasa va per 1,435 milliuns Punctualmaing a las 14.00 ha l’ufficiant Arno Lamprecht dat il bivgnaint a l’inchant. Davo sias explicaziuns fuormal giuridicas esa güsta i vi dal dschambun, nempe la chasa dad Adam Quadroni a Ramosch, stimada da l’uffizi sün üna valur da 2,3 milliuns francs. Fingià la prüma offerta ha fat Marion Ammann cun l’import dad 1,2 milliuns. Davo cha’l rapreschantant da la Banca Raiffeisen ha miss aint vin cler che chi’d es il limit pel creditur bancar principal, nempe 1,43 milliuns, ha Marion Ammann dozà amo üna jada seis import sün 1,435 milliuns francs. Cun quel import ha ella fat la cuorsa – per la prüma, la seguonda e la terza. Uschea cha tuot l’inchant per la chasa «Avant Porta» dad Adam Quadroni a Ramosch es statta da cuorta dürada ed üna chosa clera. Eir l’intenziun da la cumpradra Marion Ammann es statta clera da prüma davent – ella sezzaiva nempe dürant l’inchant be güsta davo il debitur Adam Quadroni, in üna gruppetta da quatter, tschinch persunas chi daivan sustegn a quel, üna gruppa chi’s daiva ögliadas e scuttinaiva üna cun tschel. «Far bun la dolur d’Adam Quadroni» Davo l’inchant ha Marion Ammann eir rendü transparent invers las medias perche ch’ella ha insomma cumprà la chasa ed il contuorn. «Nus vulain provar da far bun la dolur cha Adam Quadroni ha subi», ha ella dit, «e nus sperain da chattar uossa üna soluziun per ch’el possa abitar inavant in sia chasa.» In che fuorma, p.ex. sco fittader, quai stopcha uossa amo gnir scleri. Cha’l prüm pass saja uossa fat culla cumpra e cha in ün seguond pass saja lura da reglar tuot il rest. Marion Ammann, chi’d es dal rest üna cuntschainta chantadura d’opera da Dornach (SO), ha eir inchantà las parcellas chi cunfinan culla chasa d’Adam Quadroni a Ramosch, quellas però be per pitschens imports da 1000 francs e 500 francs. Aignas experienzas cun abüs da pussanza Il destin dal whistleblower tilla ha evidaintamaing commossa e motivada da s’ingaschar, sco ch’ella ha dit in discuors culla FMR: «Sco chantadura d’operas d’eira svessa activa in ün chomp ingio chi daiva abüs da pussanza. E perquai suna adüna statta ferm sensibilisada per l’istorgia d’Adam Quadroni. I’m staiva a cour da pudair güdar ad inchün chi ha pati dal medem.» Marion Ammann nun ha però be cumprà la chasa d’Adam Quadroni, ma eir güsta la chamonna da chatscha a Chilcheras i’l nordost da la fracziun da Ramosch. Quel inchant ha però dürà bainquant plü lönch. In tuot var 60 offertas – da chatschaders indigens fin a «fans» da Quadroni – haja dovrà tanter il prüm import da 100 000 francs tras la Banca Raiffeisen fin al predsch final da 450 000 francs. Dürant üna buna pezza s’han Marion Ammann ed ün interessent da Maiavilla duellats e frizzats sü fin cha Arno Lamprecht ha fat strasunar il cloc da martè «per la terza» tras la sala. Be ün grond prà in vicinanza da la chamonna nun ha la chantadura pudü cumprar, perquai cha be ün paur o üna paura til pudaiva acquistar. Per üna bancanota da 100 ha ün paur da Ramosch inchantà quella parcella agricula. Cun sustegn da fauturas e fauturs Cha’ls fauturs e las fauturas d’Adam Quadroni s’acquistan eir amo la chamonna da chatscha – chi nun es per forza ün bain enorm existenzial – muossa quant ferm cha la gruppa as piglia a cour da sustegner a l’hom chi ha güdà a svelar il cartel illa branscha da fabrica. Illa constataziun da la FMR cha blers impegns e bleras chargias d’Adam Quadroni dateschan illa documainta vairamaing da blers ons avant tuot las istorgias da cartel, nun ha la cumpradra vuglü entrar. Marion Ammann ha be dit: «Da quai nu saja inguotta. Eu sa be ch’el vaiva ün affar cun impiegats e ch’el d’eira craja eir ün bun schef. Ma daplü nu saja. Eu cugnuosch simplamaing la tragedia da famiglia e cha Adam Quadroni vess pel nair da l’ungla uossa pers seis dachasa.» «Eu nu vess inchantà plü ot» In tuot ha Marion Ammann «miss sün maisa» in venderdi passà vers 1,9 milliuns francs. Tuot suletta? – A quella dumonda ha ella respus il seguaint: «Eu nu vess pudü offrir uschè bler be suletta. Ma eu nu poss concretisar chi chi m’ha amo sustgnü. I’s tratta d’ün donatur o d’üna donatura, da la quala eu nu sa neir daplü.» Cha l’inchant e l’import tilla sun its sül viv, quai s’ha muossà evidaintamaing dürant l’inchant. Ella suspüraiva e vaiva ils mans chi tremblaivan. Davo la cumpra ha ella eir stuvü terdscher ün pêr larminas our dals ögls. A la dumonda, sch’ella vess eir offert amo daplü, ha la sopranista d’operas dit a la FMR: «Eu nu vess probabel inchantà plü ot.» Ils debits dad Adam Quadroni sun blerun plü ots co be l’import total inchantà in venderdi a Scuol. Las chargias s’han mantunadas i’l decuors dals ultims ons a var 3,6 milliuns francs, ils quals el stuvess pajar inavo, sch’el vess ün bel di d’avair darcheu entradas regularas. Intant viva el d’üna renta d’invalidità e la cumpra da sia chasa tras Marion Ammann es pel debitur ün surleivg, sco ch’el ha dit invers SRF: «Per mai d’eira grondas emoziuns, perquai ch’eu nu savaiva co chi pudess ir inavant e che chi capita. Uossa esa ün grond surleivg per mai, eir schi nun es amo fini cun cumbatter.» «Sainza tumults» E surleivgià es eir stat in venderdi l’ufficiant da scussiun, Arno Lamprecht, cur cha tuot d’eira passà. Intuorn las 15.30 d’eiran be amo el ed il notar regiunal in sala, tuots duos vi da far uorden cun formulars e cun bustas plain bancanotas: «Eu sun cuntaint chi nun ha dat gronds tumults o otras istorgias dürant l’inchant. Tuot es i glisch.» E tuottüna s’ha l’ufficiant muossà surprais dad üna roba: «Cha la chamonna da chatscha es ida per ün import uschè ot, quai nu vessa cret, eir schi vaiva dat ouravant plüs interessents.» Cun quella constataziun ha Arno Lamprecht pudü bandunar in venderdi ün da seis ultims inchants. In pacas eivnas giarà el in pensiun. Ma eir sainza el gnarà l’istorgia d’Adam Quadroni amo scritta inavant, tanter oter cun proceduras güdicialas amo avertas o cun ulteriuras pretaisas per indemnisaziuns. Id es e restarà ün’istorgia cun plüssas stortas ed interpretaziuns. Insè ün pa sco ill’opera. Chasa, chamonna e prada Tschinch immobiglias dal cuntschaint whistleblower Adam Quadroni sun gnüdas inchantadas in venderdi passà a Scuol tras l’Uffizi da scussiun e fallimaint: Sia chasa a Ramosch, üna chamonna e diversa prada. Tuot quels bains immobigliars as rechattan sün terrain dal cumün da Valsot. A l’inchant a Scuol esa i in venderdi per quists bains: - La chasa «Avant Porta» a Ramosch – la chasa paterna da Quadroni cun abitaziun annexa, garascha e prà da 1871 m². L’uffizi da scussiun ha stimà quel bain sün üna valur da 2,3 milliuns francs. Marion Amman ha cumprà la chasa per 1,435 milliuns. - Duos parcellas chi cunfinan culla parcella da la chasa (surfatscha 360 m² respectivmaing 412 m²). L’uffizi vaiva stimà quellas parcellas sün üna valur da 5400 francs respectivamaing 6180 francs. Marion Amman tillas ha cumpradas per 1000 francs e 500 francs. - Ün ulteriur bain inchantà es stat la chamonna da chatscha e seis contuorn, inclusiv ün prà a Davo Dieu da 230 m² (stima totala 100 000 francs). Quel es gnü vendü per 450 000 francs. - Plünavant es gnü inchantà ün prà a Chilcheras d’üna surfatscha da 2980 m² cun üna valur da 2458 francs. Til cumprà ha ün paur da Ramosch per 100 francs. Insè d’eira ün prüm inchant gnü terminà fingià avant duos ons. Ma quel termin vaiva Adam Quadroni pudü contestar cun success davant güdisch. Seis advocat vaiva fat valair quella jada cha l’inchant saja gnü terminà immez la stagiun d’instà e massa a cuorta vista – quai chi pudess render plü difficil da tschüffer bunas offertas. (rtr/fmr) Ella ha cumprà chasa, chamonna e prada our da la massa da concuors dad Adam Quadroni: Marion Ammann da Dornach dürant ün'intervista cun SRF. Ün dals bains immobigliars chi sun gnüts inchantants in venderdi tras l’Uffizi da scussiun e fallimaint Engiadina Bassa/Val Müstair – la chamonna da chatscha a Chilcheras. La chasa paterna d’Adam Quadroni a Ramosch es gnüda cumprada per l’import dad 1,435 milliuns francs. Marion Ammann less «provar da far bun la dolur cha Adam Quadroni ha subi», sco ch’ella ha declerà in venderdi passà davo l’inchant a Scuol. Üna simpatisanta cumpra chasa da Quadroni Il debitur Adam Quadroni ha tschüf sustegn in venderdi passà d’üna simpatisanta chi ha cumprà plü o main tuot seis bains immobigliars our da la massa da concuors. Pella donatura esa ün’ouvra benevola. Pel debitur esa ün surleivg, perquai ch’el pudarà abitar inavant in sia chasa. David Truttmann/FMR Üna simpatisanta dal whistleblower Adam Quadroni ha inchantà in venderdi passà la chasa, la chamonna da chatscha e las parcellas our da la massa da concuors. I’s tratta da la chantadura d’opera Marion Ammann da Dornach (SO). Per la chasa a Ramosch ha ella miss sün maisa 1,435 milliuns francs. Quell’immobiglia d’eira stimada da vart da l’Uffizi da scussiun e fallimaint d’Engiadina Bassa/Val Müstair sün 2,3 milliuns francs. Per ün predsch almain quatter jadas plü ot co la stima ufficiala ha Marion Ammann eir cumprà la chamonna da chatscha, nempe per ün import da 450 000 francs. Be üna parcella agricula suot la chamonna nun ha ella pudü cumprar, quella es ida ad ün paur da Ramosch. La cumpradra ha motivà in venderdi passà seis ingaschamaint a favur d’Adam Quadroni cul destin dal whistelblower dürant ils ultims ons: «Nus vulain provar da far bun la dolur cha Adam Quadroni ha subi, e nus sperain da chattar uossa üna soluziun per ch’el possa abitar inavant in sia chasa.» L’inchant public dals bains d’Adam Quadroni, üna persuna centrala per svelar il scandal da cartel illa branscha da fabrica, ha svaglià grond interess in venderdi, uschè cha la procedura ha stuvü gnir spostada illa sala plü gronda in chasa da scoula a Scuol.