Per la fin da l’an passo ho la vschinauncha da Zuoz invido ad ün kino da Silvester sün plazza da scoula ed ho musso il classiker «Dinner for One». Il sketch «Dinner for One» es cult e tuocha intaunt tar Silvester scu ün bös-chin orno cun regalins tar Nadel. Eir scha’s cugnuoscha ils passa 11 minuts dal classiker quasi ourdadour, as survain listess minch’an darcho il scuffel scha’l butler James dvainta adüna pü stuorn e s’inchambüerla sur la pelissa dal tigher servind il dinner d’anniversari per miss Sophie. A Zuoz nun haun ils indigens e giasts stuvieu spetter fin cha SRF emetta il sketch a las 19.05. La vschinauncha ho nempe già invido a las 17.00 ad ün kino da Silvester sün plazza da scoula. Üna squedra dal cussagl cumünel ho – cun sustegn dal president cumünel Romeo ­Cusini – scumpartieu ad ün ravuogl da passa 100 persunas vin chod e punsch per ün ultim aperitiv cumünaivel in l’an 2024. Risattas ed ün atmosfera allegraivla A partir da las 17.15 ho alura il butler James cumanzo a servir il dinner e que sur tuot la fatscheda da la chesa cumünela. Cun ün beamer, chi’s rechatta illa crapenda da la Chesa Planta, es gnieu projecto il spectacul allegraivel ed ho pissero per risattas ed ün atmosfera allegraivla.Siand cha Zuoz desista daspö ün pêr ans dad ün fö artificiel cumünel da Silvester, vain spüerta düraunt il temp d’Advent e’ls dis da Festa üna projecziun da glüsch sülla chesa cumünela. In seguit al kino da Silvester ho la tschientina da visitaduors alura pass per pass svess banduno la plazza da scoula per lur dinners da Silvester individuels. In seguit ad ün cult divin cun sustegn dal cor viril Guardaval a las 20.00, ho l’an nouv alura cumanzo a Zuoz cun üna projecziun da glüsch speciela per l’an nouv – cumprais fer viva cun ün magöl prosecco. Il butler James a Zuoz Impè d’ün fö artificiel cumünel, ho la vschinauncha da Zuoz traunter oter invido ad ün kino da Silvester als 31 december 2024. Uscheja haun passa 100 indigenas e giasts chatto lur via avaunt lur egens dinners da Silvester per guarder insembel il sketch legendari «Dinner for One» e per fer viva insembel. Accumpagno da vin chod e punsch haun alura il butler James e miss Sophie pissero sün tuot la fatscheda da la chesa cumünela per ün pêr da las ultimas risattas e scuffels da l’an 2024. (fmr/cam) Il kino da Silvester a Zuoz cul «Dinner for One» sülla fatscheda da la chesa cumünela. Passa 100 persunas s'haun chattedas a Silvester sün plazza da scoula a Zuoz pel "Dinner for One".

Cul nom «Luf» haun Bettina e Ralph Gygax lantscho l’an passo üna seria da bavrandas. Que ho sdasdo il buonder tar la FMR e quella vulaiva gnir a savair dapü davart il pêrin davous ils prodots cul nom rumauntsch. Intaunt cha lur «Lufs» cun gust da bergamotta e cun vin chod sun gnieus acceptos in Engiadina, es que tenor ils Gygaxs sto difficil da commerzialiser ils prodots in Surselva e que be causa il nom. In Engiadina nun es il luf intaunt be in gir i’ls gods e tema quotidiaun vi da las maisas arduondas ed illas medias. Daspö l’an passo es il luf nempe eir da chatter in magöls. Tals lufs da Bettina e Ralph Gygax nu’s tratta que però d’üna bes-cha rapaza, dimpersè da trais bavrandas ed ün tè cul nom «Luf». «Per nus d’eira que da prüma davent cler cha nos prodot drouva ün nom rumauntsch, eir causa cha nus essans gnieus bainvgnieus cun bratscha avierta sü cò», declera Ralph Gygax. El agiundscha cha que saja a la fin però be sto üna casualited ch’els s’haun decis pel nom luf e cha que nun hegia üngüna significaziun speciela. «Il tschêl es pü blov sü cò» Il pêrin, oriundamaing dal chantun Turich, ho üna stretta colliaziun cun l’Engiadina ed ho cumpro dal 2020 ün’abitaziun a Zuoz. Intaunt cha Bettina Gygax abita daspö l’an passo eir tuot an in Engiadina e lavura a San Murezzan, viagia sieu hom traunter Zuoz e Regensberg i’l chantun Turich. Lo lavura Ralph Gygax düraunt l’eivna e gestiunescha ün büro d’incasso. «Eau d’he già passanto tuot las vacanzas da mia infanzia a Zuoz e que d’eira ün grand sömmi da nus d’avair ün egna abitaziun sü cò», disch Ralph Gygax e Bettina agiundscha: «Il tschêl in Engiadina pera simplamaing pü blov cu giò Turich e que fo bain mincha di. Nus vains chatto sü cò nos paradis.» Per pudair s’integrer vaun els eir cò e lo a la maisa arduonda, inua cha’ls Gygaxs sun eir gnieu piglios sü cumplainamaing. Perque haun els eir cumanzo ad imprender rumauntsch per pudair seguir a las conversaziuns culs indigens. La seguonda chamma stabla dals Gygaxs Scu seguonda chamma stabla sper lur lavuors haun ils Gygaxs alura cumanzo l’an passo in gün a commerzialiser lur prodots suot il nom «Luf». «Nus nu vains mê gieu l’ideja da funder üna ditta chi distribuescha bavrandas, ma minchataunt as sviluppa la vita in ün oter möd cu cha’s vess insè penso», declera Bettina Gygax.Uschè haun alura passa 1500 muosters da lur bavrandas chatto la via in dittas gastronomicas i’ls chantuns Grischun, San Galla e Glaruna per als render cuntschaint. Els spordschan ils vins chods «Luf Cotschen» e’l «Luf Alv», chi vegnan prodots in üna pitschna manufactura da vin chod i’l chantun Turich. Impü offrane eir il «Luf Verd», chi’d es üna bavranda analcoholica cun bergamotta, tè da chanv e chi vain prodot in Calabria. Il «Luf Verd» po gnir druvo scu basa taunt per cocktails scu eir per mocktails. Il luf e la Surselva «Nus vains gieu insè fich bunas reacziuns – be da la Surselva es gnieu il resun cha que saja magari difficil da vender üna bavranda cul nom luf causa il problems», disch Ralph Gygax ed agiundscha: «Que s’ho d’accepter, ma in Engiadina nu d’eira que mê ün tema.» Uschè haun lur duos vins chods alv e cotschen eir conquisto l’an passo ils marchos da Nadel in Engiadin’Ota e tenor Ralph e Bettina Gygax nun es be gnieu accepto il nom, dimpersè eir il prodot scu tel. Intaunt es il pêrin cun l’amur per l’Engiadina e la paschiun per las bavrandas eir già landervi a lantscher il prossem prodot, nempe il «Luf Pachific» – üna mixtura da tè sechanto. Ed eir las idejas pel prossem prodot sun tenor ils Gygaxs già vi da's svilupper. «Nus fains que che cha pensains cha plescha a la glieud. Eir scha que nun es adüna uschè simpel da lantscher üna bavranda nouva, vainsa grand plaschair cha noss prodots as derasan plaun a plaun – que motivescha ferm», disch Ralph Gygax. La seria da bavrandas cul nom «Luf». Ralph e Bettina Gygax haun daspö il 2020 ün’abitaziun a Zuoz ed haun chatto ün dachesa in Engiadina. Ralph e Bettina Gygax haun daspö il 2020 ün’abitaziun a Zuoz ed haun chatto ün dachesa in Engiadina.

Cugnuschais il sar Sturzenegger? Eau nu manag qualche Sturzenegger da Hinterlupfigen, ma il minister per deregulaziun e transfurmaziun dal stedi da l’Argentina, il sar Federico Sturzenegger. Descendent dad emigrants svizzers – da lo vain nempe sieu nom – ho el forsa üna da las lavuors las pü interessantas cha que do per ün giurist: La regenza argentina, mneda dal politiker liberter ­Javier Milei, al ho do l’incumbenza da tschercher oura tuot las ledschas inütilas cha sun gnidas decretedas i’ls ultims decennis. In prüma categoria ho el da chatter ledschas chi cuntegnan privilegis per la veglia elita politica argentina. A pera cha que saja sto üsit in Argentina da der privilegis a politikers directamaing aint illas ledschas. Cha la nouva regenza argentina voul glivrer cun quist abüs, es bain chapibel. Ma otramaing resta la dumanda: Cu es da decider, scha üna ledscha es inütila? Que es uossa la lavur da sar Sturzenegger. El tschainta craj propi vi dad üna maisa, a dretta ün plic ledschas chi sun auncha da ler tres, ed a schnestra las ledschas chi sun dad annuller. Forsa cha sun restos ün pêr «bünzli-gens» aint illa DNA da sar Sturzenegger chi al güdan a gnir tres tuot quists paragrafs. Il böt es da lascher annuller alura quistas ledschas inütilas dal parlamaint. Per uschè dir es il sar Sturzeneger ün vaira rumpa-ledschas (Gesetzes­brecher) – ma nel bun sen. Sch’ans distachains ün mumaint da nos voyeurissem vers ils svilups politics in Argentina (rumpa’l uossa propi tuot las structuras dal stedi, quist Javier Milei, u gratagia que da ­redür – a bön dal pövel – ün’administraziun scufleda, corruotta ed inefficazia?) e guardains üna vouta intuorn in nos egen üert: Eau vez tuottafat ün bsögn per la lavur da sar Sturzenegger eir tar nus. La ledscha federela davart la chüra da la preschentscha svizra a l’ester (SR 194.1), per exaimpel. Perche druvains nus üna tela ledscha? Tschiculatta e chaschöl svizzer sun cuntschaints dapertuot intuorn i’l muond ed istess gnins adüna confundieus culs Svedais. Üna ledscha nu müda bger – davent cun quella! Alura vains auncha üna ledscha federela davart activiteds ill’Antarctica (SR 198.1). Propi? Chi voul già ir ill’Antarctica? L’Engiadina es fraida avuonda. Ed a chi cha que tira in Antarc­tica, nu güda bger üna ­ledscha svizra. Cun que rivains tar la ledscha federela sur dals trolleybus (SR 744.21). Eir quella exista, daspö l’an 1950. Quista ledscha vela unicamaing per trolleybus – na per bus cun diesel, electrics, ibrids e neir na per trams. E che sto aint in quista ledscha? Cha las reglas da trafic velan eir per trolley­bus. Eau nu füss natürelmaing mê gnieu lasura sainza quista ledscha. Que sun be trais exaimpels ch’eau d’he chatto a la svelta, dand ün sguard illa collecziun da las ledschas federelas. Que do sgür üna pruna ledschas impü cha’s pudess stricher sainza cha üngün nu badess cha nun existan pü. Am güdais? Las ledschas as po guarder zieva sün https://www.fedlex.admin.ch/de/cc/internal-law/1. E las propostas per annuller üna ledscha pudais trametter a sar Sturzenegger. Christian Fey è advocat e notar e viva a Cuira.

Infra ün mais es la populaziun da l’Engiadin’Ota creschida pel factur set ed ho ragiunt a Silvester ün piz da var 97 000 persunas. Per cha la sarinera Engiadin’Ota vegna a bröch cun quistas massas d’ova ascra haun il mainagestiun, Godi Blaser, e sia squedra da la sarinera da piglier imsüras preparatoricas. Ed uossa zieva il schoc da Silvester haune impustüt da pisserer cha lur milliardas da bacterias as possan darcho remetter. Godi Blaser es sainz’oter il pü grand «patrun da lavur» da tuot l’Engiadin’Ota. Ed el e sias milliardas da lavuraints haun güsta supero ils dis ils pü intensivs da l’an. E prubabelmaing haun sias collavuratuors eir survgnieu il meglder manger da l’an: Üna pruna caviar, tartüfs, salmun e da tuottas sorts delicatezzas e que in tonnas. U meglder dit: las restaunzas da quists pasts exquisits. Però meglder scu üsito nun haun las milliardas bacterias dal mainagestiun da la sarinera Engiadin’Ota a S-chanf lavuro cun quist manger exclusiv. Il cuntrari es il cas. Causa las schurmas d’ova ascra düraunt ils dis da festa – infra pochas eivnas es la populaziun da l’Engiadin’Ota creschida per passa il factur set – s’haun Godi Blaser e sia squedra stuvieu preparer bain per surmunter ils dis extraordinaris. Pavler las bacterias cun nitrogen «Nus vains già cumanzo intuorn ils 1. december 2024 cun las preparativas per la stagiun ota. Da tuot ils process da pürificaziun da l’ova vainsa be d’adatter l’ultim pass i’l process per la stagiun ota», declera Godi Blaser. Que’s tratta nempe da la pürificaziun biologica da l’ova, chi capita in tschinch batschigls – u meglder dit i’ls reactuors biologics – ed inua cha la milliardas bacterias sun in acziun e dischintoxikeschan il carbamit (tud. Harnstoff). Per garantir cha’ls agüdaunts microscopics vegnan eir a bröch cun las schurmas d’ova ascra düraunt ils pizs da la stagiun ota, haun quellas ouravaunt stuvieu gnir «pavledas» cun nitrogen. «Perque s’ho ouravaunt tgnieu inavous nitrogen our da l’implaunt da schmarschir e s’ho alura pass per pass doso que tiers las bacterias. E quellas sun alura creschidas düraunt tuot il december», disch Godi Blaser. La seguond granda da tuot il Grischun La sarinera Engiadin’Ota – chi’d es dal rest la seguond granda dal Grischun zieva quella da Cuira – es ida in funcziun dal 2021. Daspö quella vouta sun ils dis da festa adüna la «düra prouva da l’an», perche cha l’implaunt es insè concepieu per üna capacited da 90 000 persunas. Traunter Nadel e Bümaun stu ella però funcziuner per ün pêr milli persunas dapü. ​Sper la quantited d’ova persa, imsüra l’implaunt traunter oter eir la concentraziun d’ammonium. «Que’s tratta d’ün prodot da decumposiziun dal carbamit, chi’d es ün indicatur per quaunta glieud chi’s trategna i’l territori da la sarinera – dimena da Champfèr fin S-chanf», disch Godi Blaser. Intaunt cha que sun gnidas imsüredas var 15 000 persunas düraunt il november passo, es il numer alura creschieu fin a Nadel 2024 sün 50 000 persunas. Il piz es alura gnieu ragiunt a Silvester cun var 97 000 persunas. In conguel: l’an passo d’eiran que be 35 000 persunas a Nadel – ma bundant 107 000 a Silvester. «Uschè cha que es minch’an üna nouva sfida d’adatter tuot la biologia al bsögn effectiv. Perque essans inavaunt landervi ad optimer quist process, e quista lezcha ans occuparo auncha ils prossems trais fin quatter ans», disch Godi Blaser. Ma dand ün sguard inavous sün tuot las ils dis da festa dals ultims trais ans, s’ho que adüna pudieu tgnair aint las prescripziuns da las ledschas. Tenor il «mister sarinera» funcziuna il sistem bain, ma que nu s’ho auncha ragiunt l’optimum giavüscho. Recreaziun fin in favrer Zieva il piz da Silvester s’ho la populaziun intaunt darcho diminuida sün var 45 000 persunas quist’eivna e las bacterias paun darcho cumanzer as remetter. Que haune eir dabsögn e que riva Godi Blaser eir d’imsürer a maun da la sveltezza cha’ls sedimaints as mettan per terra. Pü plaun cha quist process capita, dapü fadia cha las bacterias haun da disfer il nitrogen: «Ils process as redüan causa cha creschan las fosas bacterias düraunt ils temps extraordinaris. E quellas bacterias drouvan bger dapü plazza cu quella cha nus vulains insè. Uschè vain tuot pü plaun.» Per cha las bacterias as possan uossa darcho remetter dal schoc da Silvester, es l’implaunt gnieu programmo uschè cha l’affluent da nitrogen es per mincha ciclus da pürificaziun gnieu limito sün üna valur marginela. Uschè vessan las milliardas da collavuratuors da la sarinera da’s remetter darcho fin tals prossems dis extraordinaris düraunt il favrer. L’unica restaunza dals dis da festa chi pissera auncha per üna gestiun extraordinaria illa sarinera Engiadin’Ota sun ils gas biologics. Our da quels vegnan uossa auncha i’l decuors dals prossems desch dis prodot forza electrica e chalur. E zieva haun darcho tuot l’implaunt e la squedra da la sarinera a S-chanf ün an temp per optimer e’s preparer pels prossem dis da festa. Ses mais in viedi vers l’Austria La sarinera Engiadin’Ota nun es be a reguard las differenzas da l’ova ascra traunter la stagiun ota e bassa ün implaunt interessant. Uschè vegnan p.ex. 25 % dal bsögn d’energia druvos per dehidrer la belma restanta e var 15 % da l’energia drouva que per pumper l’ova pürificheda our dals batschigls biologics per cha quella chatta darcho sia via illa natüra. Ma fin cha la tschaina da Nadel e da Silvester dals Engiadinais e da las Engiadinaisa – scu eir dals millis da giasts – placha finelmaing darcho scu ova nettageda in l’En, vo que però auncha ün pêr mais. Zieva cha tuot l’ova pürificheda banduna la sarinera Engiadin’Ota, vain quella nempe pumpeda in direcziun dal Lej da Livigno. I’ls prossems var ses mais vain l’ova alura pumpeda diversas voutas vi e no per prodür forza electrica, fin ch’ella banduna alura ils implaunts da las Ouvras Electricas d’Engiadina – l’uschè numno GKI (Gemeinschaftskraftwerk Inn) traunter la Svizra e l’Austria. (fmr/cam) La sarinera Engiadin'Ota a S-chanf es la seguond pü granda dal Grischun ed in fucziun daspö l'an 2021. Ella pürifichescha l'ova ascra da San Murezzan fin S-chanf. Ils tschinch batschigls biologics da la sarinera Engiadin'Ota. Ün sguard i’ls batschigls biologics, inua cha las milliardas da bacterias dischintoxikeschan il carbamit. Las pumpas chi pisseran cha l’ova pürificheda po darcho banduner la sarinera. Quel pass drouva var 15 % da tuot l’energia da l’implaunt. Il mainagestiun da la sarinera Engiadin’Ota, Godi Blaser, davaunt ils computers chi survaglian e manaschan l’implaunt. L’implaunt chi imsüra il ammonium in l’ova ascra. La concentraziun d’ammonium es ün indicatur quaunta glieud chi’s rechatta i’l territori da la sarinera.

Pigliand oura las uras marginelas as ferman a Bever daspö l’introducziun dal nouv urari la mited december 2024 be auncha ils trens da la lingia Puntraschigna – Scuol. Trens da la lingia San Murezzan – Landquart percunter as ferman be auncha düraunt uras marginelas. Tar la populaziun da Bever pissera quist müdamaint per chos cotschens – ed abitants scu eir la vschinauncha s’haun dustos. Però fin uossa sainza success. Cun trais lingias da tren chi passan a Bever füss il cumün insè predestino per avair bunas e directas colliaziuns, taunt illa val scu eir in direcziun da la rait da viafier naziunela. Ed a Bever e contuorns es düraunt ils ultims passa desch ans eir gnieu fabricho bger per pudair amegldrer las colliaziuns da la Viafier retica (VR) e per garantir üna stabilited da l’urari. Uscheja es traunter oter gnieu gualivo il traget traunter Spinas e ­Bever, il traget traunter Bever e Samedan ho survgnieu ün seguond binari, que es gnieu fabricho il nouv tunnel d’Alvra e la staziun da ­Bever es gnida renoveda per passa 23 milliuns francs. Zieva quist decenni cun bgera canera causa ils divers fabricats as pudess crajer cha ­Bever hegia finelmaing merito üna tscherta ­peja per quistas circunstanzas extraordinarias. Ma il cuntrari es il cas: Daspö il müdamaint da l’urari als 15 december 2024 ho Bever pü pochas colliaziuns directas da viafier e’ls trens da la lingia San Murezzan – Landquart nu’s ferman pü a Bever (guarda boxa). Tar la populaziun e la vschinauncha da Bever pissera que per chos cotschens e per divers segns da dumanda. A resta be la canera dals trens Ün dals abitants chi s’agita da quists müdamaints es il chemiker pensiuno e guida da baselgias Walter Isler chi abita güsta in vicinanza da la staziun: «Zieva tuot la canera dals fabricats ans resta uossa be auncha la canera dals trens chi passan speravi e nu’s ferman pü a ­Bever. Cun diversas occasiuns – scu la procedura da partecipaziun per l’urari – vainsa pruvo da’ns duster cunter ils müdamaints, ma la VR nu’ns ho piglio serius.» A Walter Isler nu preoccupa però be cha’ls trens da la lingia San Murezzan – Landquart nu’s ferman pü a Bever, dimpersè cha que s’ho eir auncha da ­pajer dapü per la svieda cul bus sur Samedan per ­piglier alura lo ils trens in direcziun Cuira u Landquart. Daspö la müdeda da l’urari la mited december as ferma la lingia San Murezzan – Landquart a Bever be auncha düraunt las uras marginelas. Divers predschs Uscheja as peja per ün viedi da Bever a Cuira sur l’Alvra (RE38) düraunt las uras marginelas – dimena scha’l tren as ferma la bunura bod e la saira tard auncha a Bever – per ün viedi dad 1 h 52 min cun mezza taxa 19 francs. Scha’s voul alura ir precis il listess viedi düraunt il di, as stu ir cul bus a Samedan, que’s drouva 2 h 5 min e que’s peja 20.50 francs. «Que nun es bain na da crajer. Uossa essans eir auncha chastios dobel cun pajer dapü pel listess viedi e cun stuvair fer üna svieda», accentuescha Walter Isler. Impü critichescha el eir cha la staziun da Zuoz nu es auncha gnida adatteda als bsögns da glieud cun impedimaints e cha que saja per glieud pertucheda u pü veglia üna schicana dobla da stuvair piglier il bus e zieva müder sül tren in üna staziun cun obstaculs. «La staziun da Bever es gnida renoveda ed adatteda per milliuns francs. Ed uossa nu vain quella quasi pü druveda. Que nun es d’incler», explicha Walter Isler. Dusto – ma sainza success Il chanzlist da Bever, Renato Roffler, renda attent ad ün ulteriur problem in connex cul bus: «Siand cha la staziun da Zuoz vain renoveda a partir da quist an, saro tuot l’areal düraunt il temp da fabrica ün unic plazzel da construcziun e rendaro auncha pü difficil da müder dal tren sül bus e viceversa. Che chi vain dumando dals viagiatuors da Bever es plaunet propi exagero.» El agiundscha cha la vschinauncha da Bever saja dalum gnida activa cur ch’ella es gnida infurmeda da la cumischiun d’urari cha las colliaziuns dal RE3 vegnan strichedas. E cha la vschinauncha s’hegia dusteda ed hegia intervgnieu da prüma davent. «Ma nus nu rivains pel mumaint da fer dapü e nus vains pruvo tuot», declera Renato Roffler. In occasiun da l’ultima radunanza cumünela da Bever la fin december 2024 sun ils müdamaints in connex cun l’urari eir stos üna tematica. Uscheja ho que eir do üna votaziun consultativa inua cha las 52 abitantas ed abitants preschaints haun unanimamaing explicho lur melcuntantezza incunter la VR. Saireda d’infurmaziun per la populaziun Tenor la presidenta cumünela da Bever, Selina Nicolay, es la müdeda da l’urari aunch’adüna üna granda tematica in cumün. E taunt la vschinauncha scu eir il büro turistic survegnan aunch’adüna bgeras dumandas in connex cul nouv urari da la VR. «Eau dun gugent sclarimaint, ma que d’eira important a me cha la populaziun vegna infurmeda directamaing dals respunsabels dal quist nouv urari», disch la presidenta cumünela. Perque ho Selina Nicolay organiso ed invio üna saireda d’infurmaziun per la populaziun da Bever, chi’d ho lö als 28 schner 2025 illa sela da gimnastica. Sper la VR, saron eir rapreschantants dal Chantun e da la cumischiun d’urari preschaints per respuonder a las dumandas dals abitants e da las abitantas. E che dist la VR da tuot? La VR ho in sia resposta a la FMR in scrit declaro ils motivs cha’ls trens da la lingia San ­Murezzan – Landquart nu’s ferman pü a Bever. E que ho da chefer cun l’introducziun dal tact da volver a San Murezzan. Da nouv as volvan ils trens a San Murezzan nempe i’l tact da 14 min invezza da be minch’ura avaunt la müdeda da l’urari. Per pudair garantir la stabilited da l’urari sün quista lingia s’ho stuvieu desister sülla fermeda a Bever. Per la peja s’ho tenor la VR pudieu amegldrer las colliaziuns pels viagiatuors da tuot l’Engiadin’Ota e da la Bergiaglia (guarda boxa) e quists müdamaints sajan impü eir la basa per ün’ulteriura extensiun dal trafic public in quistas regiuns. A reguard las differenzas dal predsch per la lingia da l’Alvra – dimena scha’s viagia u bain direct u alura cun la svieda sur Samedan – renda la VR attent cha’ls predschs dals bigliets dal trafic direct vegnan calculos in Svizra a maun dals kilometers da tariffa. Perque resulta eir ün predsch pü ot pel viedi da Bever a Cuira sur la lingia da l’Alvra, scha’s piglia il bus. Ils predsch vain calculo correspundentamaing als kilo­meters da tariffa e siand cha’l viedi es pü lung (svieda sur Samedan) resulta eir ün predsch pü ot. Il nouv urari a Bever Cun excepziun da las uras marginelas la bunura bod e la saira tard – cur cha las cumposiziuns dal tren sun pü cuortas – nu’s ferman a Bever daspö la mited dals ans 1970 pü ils trens da la lingia Cuira – San Murezzan, l’uschè numno IR38. Daspö il müdamaint da l’urari als 15 december 2024 as ferman però eir be pü ils trens da la lingia San Murezzan – Landquart (RE3) düraunt las uras marginelas. Per la peja es gnieu introdüt ün bus da cumpensaziun per quistas colliaziuns a Bever. L’unic tren chi’s ferma auncha minch’ura a Bever es quel da la lingia Puntraschigna – Scuol, l’uschè numno R15. Per viagiatuors e viagiaturas cun destinaziuns i’ls ulteriurs cumüns da l’Engiadin’Ota s’haun las colliaziuns cun l’introducziun dal nouv urari percunter amegldredas. Uscheja as es fin a 30 min pü svelt da La Plaiv in direcziun Alvra/Cuira (p.ex. Madulain – Tusaun da nouv 1h 35 min impè da 2 h 2 min). Impü as scurznescha eir il temp da viedi fin a 9 minuts da la Plaiv ed Engiadina Bassa in direcziun da San Murezzan (p.ex. La Punt – San Murezzan da nouv 19 min, impè da 28 min). E’ls viagiatuors e las viagiaturas da la Bergiaglia profitan da colliaziuns pü sveltas in direcziun da la Val d’Alvra/Cuira (p.ex. Promontogno – Cuira 3 h 2 min, impè da las 3 h 22 min). (fmr/cam) Pruvo tuot, ma sainza success Cul nouv urari daspö la mited december 2024 nu’s ferman ils trens da la lingia Landquart-San Murezzan pü a Bever düraunt il di. Quists müdamaints sun ün grand tema a Bever, taunt tals abitants scu eir tar la vschinauncha. Martin Camichel/FMR Per pudair garantir la stabilited dal nouv l’urari dal tren, nu’s ferman ils trens da la lingia Land­quart-San Murezzan pü a Bever daspö la mited december 2024. Per la peja es gnieu intro­düt ün bus da cumpensaziun, chi maina ils passagers a Samedan u a Zuoz per pudair fer adöver da quistas colliaziuns. Eir scha la vschinauncha e divers abitants sun già gnieus ouravaunt activs e s’haun dustos cunter ils müdamaints, sun quistas colliaziuns listess idas a perder per la populaziun e’ls giasts da Bever. E’ls abitants ed abitantas da Bever – chi’d haun düraunt ils ultims passa desch ans eir patieu pervi da la canera causa grands plazzels da fabrica da la Viafier retica (VR) – sun plaunet stüfs da tuot quistas circunstanzas. «Zieva tuot la canera dals fabricats ans resta uossa be auncha la canera dals trens chi passan speravi e nu’s ferman pü a Bever», disch Walter Isler, ün abitant da Bever chi abita güsta sper la staziun. Ma eir la vschinauncha s’ho dusteda cun tuotta forza, ma fin uossa sainza success. Perque vain sün iniziativa da la presidenta cumünela da Bever organiseda la fin da quist mais üna saireda d’infurmaziun. Lo dessan alura ils respunsabels pel nouv urari – nempe la VR e’l Chantun – der sclarimaint e declarer a la populaziun ils motivs pel nouv urari. Daspö la müdeda da l’urari la mited december as ferma la lingia San Murezzan – Landquart a Bever be auncha düraunt las uras marginelas. Daspö la müdeda da l’urari la mited december as ferma la lingia San Murezzan – Landquart a Bever be auncha düraunt las uras marginelas. Melgrô cha trais lingias dal tren passan a Bever, ho la vschinauncha pers las colliaziuns directas düraunt il di. passan a Bever, ho la vschinauncha pers las colliaziuns directas düraunt il di.

Ün cuolpin da tscharvè avaunt 13 ans d’eira il cuolp iniziel per la pittüra dad Erica Bivetti. Daspö lo ho ella dedicho sia vita a l’art ed ho creo tschients da purtrets. Quist venderdi vain l’artista undreda cul premi d’arcugnuschentscha da la Regiun Malögia ed in quista occasiun ho Chatrina Urech – scu buna amia d’infanzia dad Erica Bivetti – do ün sguard inavous sülla vita da l’artista. «Erica ho gieu ün enorm plaschair ch’ella survain il Premi d’arcugnuschentscha da la Regiun Malögia», disch Chatrina Urech, üna buna amia d’infanzia dad Erica Bivetti (75) ed ho perque eir surpiglio gugent l’incumbenza da’s chatter cun la FMR e da quinter davart la vita e via artistica dad Erica Bivetti chi survain quist venderdi il premi. E Chatrina Urech es dal sgür eir la güsta persuna per que, siand ch’ella ho in occasiun dal premi d’arcugnuschentscha eir miss insembel ün cudaschin davart il cuors da vita e la pittüra dad Erica Bivetti. Las citeds dad Erica Bivetti, il motiv preferieu da l’artista samedrina. Ün regal persunel «Quist cudaschin d’heja fat scu regal persunel per Erica e per sieu frer. Nus essans cusdrinas da famiglia, ma na dal saung. Que voul dir cha vaivans la listessa tanta e barba», declera Chatrina Urech. Uscheja abitaivane scu mattas a Samedan eir üna dasper l’otra, ellas haun festagio insembel Nadel – e dit i’ls pleds da Chatrina Urech: «Que’s d’eira adüna insembel.» Erica Bivetti vaiva però già da matta e giuvenila problems cun la sandet e que ho a la fin eir pissero ch’ella nun ho pudieu terminer sieu giarsunedi scu chürunza a l’Ospidel circuitel a Samedan. Talent per chürer e flier Erica Bivetti ho alura listess pudieu profiter da sieu talent da flier e chürer ed ho düraunt ans guardo da divers iffaunts, ma eir da glieud attempeda ed ho uscheja pudieu pussibiliter a quella da pudair rester a chesa fin a la mort. «Que ho Erica eir pudieu fer per sia mamma Maria ch’ella amaiva sur tuot e cun la quela ella vaiva üna stretta relaziun. Perque d’eira il temp zieva la mort da la mamma l’an 2000 eir ün temp greiv per Erica», declera Chatrina Urech. Il grand cuolp dal destin ho Erica Bivetti alura gieu l’an 2012 cur ch’ella ho gieu ün pitschen cuolpin da tscharvè. A partir da lo nu d’eira que pü pussibel per ella da viver suletta in ün’abitaziun, uscheja cha Erica Bivetti es entreda illa cumünaunza da lavurer ed abiter da l’Ufficina Samedan. «Vis zievatiers es que sto üna grandischma furtüna, siand cha Erica ho scuviert pür lo ün grand talent in ella, nempe la pittüra. Avaunt quel cuolpin nun ho Erica tenor mieu savair gieu grand da chefer cun art», disch Chatrina Urech. Carriera artistica a partir da 62 ans La via artistica dad Erica Bivetti ho pür cumanzo cur ch’ella d’eira in l’eted da 62 ans. Zieva ch’ella s’ho pudieu remetter da sieu cuolpin da tscharvè, ho Erica Bivetti scu survgnieu üna seguonda vita ed ho daspö lo pittüro minchadi e prodüt üna schurma ouvras d’art. Uscheja cha na be Erica Bivetti ho scuviert sieu talent, dimpersè eir l’Ufficina chi’d ho alura cumanzo a vender ils purtrets da l’artista. Impü ho l’Ufficina eir fat cudaschins e cartas cun l’art dad Erica Bivetti. Impustüt ün motiv fascinescha ferm ad Erica Bivetti e que sun sias uschè numnedas citeds. Que’s tratta da chesas e tuors chi’s mettan strettamaing in fila e chi fuorman apunto quistas citeds sgiagliedas in culuors fermas e vivas. «Erica cumainza adüna survart ed impla alura il palperi alv da suringiò. Ch’ella ho a la fin pittüro uschè bgeras citeds es tenor ella be üna casualited e ch’ella nu sapcha insè neir perche», disch Chatrina Urech ed agiundscha: «Erica ho però managio cha bes-chas sajan memma cumplichedas da pittürer cun tuot lur chammas.» Exposiziuns e premi Ed Erica Bivetti ho eir già gieu exposiziuns da sia art ed ho dal 2019 eir già survgnieu ün premi, nempe il Trogener Kunstpreis. Que’s tratta d’ün premi chi vain eir do a glieud cun impedimaints. «Que d’eira üna granda onur per Erica ed ella ho gieu ün plaschairun da quel success», disch Chatrina Urech. Ella agiundscha cha que hegia do tar la surdeda dal premi a Trogen ün’aucziun da l’art dals premios. Ed il purtret dad Erica Bivetti ho ragiunt ün predsch da 1000 francs. La reacziun da l’artista quella vouta: «Nischi, na mel?» «Adonta ch’ella es pensiuneda as dedichescha Erica aunch’adüna mincha di a sia art e manifestand la speciela glüsch da l’Engiadin’Ota in sieus purtrets – qualchosa chi’s tira tres tuot sia ouvra», disch Chatrina Urech. Fascinaziun per chesas e tuors Chesas e tuors in tuot las culuors pussiblas, chi’s mettan strettamaing in lingia, sun il motiv preferieu da l’artista Erica Bivetti. Da quels purtrets ho ella creo tschients düraunt ils ultims 13 ans. Dal 2012 ho l’artista da Samedan nempe gieu ün cuolpin da tscharvè, chi d’eira al listess mumaint il cuolp iniziel per sia pittüra. Quist venderdi vain Erica Bivetti undreda cul Premi d’arcugnuschentscha da la Regiun Malögia. In quist’occasiun ho sia bun’amia d’infanzia, Chatrina Urech, recapitulo per la FMR il cuors da vita e la pittüra da l’artista. Las citeds dad Erica Bivetti, il motiv preferieu da l’artista samedrina. Las citeds dad Erica Bivetti, il motiv preferieu da l’artista samedrina. L’artista Erica Bivetti da Samedan ho pür cun 62 ans cumanzo cun sia pittüra. L’artista Erica Bivetti da Samedan ho pür cun 62 ans cumanzo cun sia pittüra. Las citeds dad Erica Bivetti, il motiv preferieu da l’artista samedrina.

L’Hotel Scaletta a S-chanf d’eira pü bod lö d’inscunter, ma es daspö il 2013 serro e vöd. La finamira da der nouva vita a l’hotel pera uossa da fer ün pass inavaunt. Per ün nouv cumanzamaint esa però da piglier cumgio da roba veglia. Precis que ho l’hotel fat in fuorma d’ün bazar. A S-chanf spettaiva da tuotta sort glieud cun tas-chas e perfin valischs davaunt l’Hotel Scaletta. E que già üna mezz’ura aunz cha’l bazar cun l’inventar vegl da l’hotel abanduno ho cumanzo in sanda passeda. Cul sun dal sain dal clucher s’haun las portas da l’hotel aviertas. La glieud es entreda e s’ho missa a svutrer illa roba chi d’eira raseda oura sün maisas illas localiteds da l’hotel. Que daiva plats, padellas, poseda ed üna pruna otra vaschella in tuot las fuormas e grandezzas. Sper roba da chadafö daiva que eir pitschna mobiglia da lain. Tuot que stuvaiva svanir. Singula roba – scu per exaimpel las bellas s-chantschias da lain – d’eira markeda cun ün grand punct blov. Quella nu’s sus-chaiva piglier. Da tuotta roba d’eira vnela: plats, padellas, poseda, vaschella e mobiglia da lain. Passanto bger temp in l’hotel Traunter ils visitaduors e las visitaduras es sto eir Schimun Caratsch. Tenor el raquintan ils ogets istorgias da temps passos, inua cha’ls magöls da vin gnivan auncha druvos per fer viva e las maisas nu d’eiran auncha plain puolvra. Schimun Caratsch ho passanto bger temp da sia infanzia in l’hotel chi tuchaiva pü bod a sia nona. L’ultim possessur – aunz cha l’hotel ho serro – es però sto ün Ollandais, uscheja cha bgeras algordanzas da sia nona nu sun restedas. Tuottüna fo que ün po mel al cour a guarder cu cha la chesa as svöda, ho Schimun Caratsch dit: «Ad es d’üna vart ün po trist, da l’otra vart pudains dir cha que vo inavaunt cun la chesa Scaletta.» Ün cudesch da contabilited dal prüm possessur Ün oter visitadur dal bazar es sto Ernst Parli. Eir el d’eira a la tschercha da roba custaivla. El lavuraiva pü bod tar la vschinauncha, uossa s’occupa’l gugent cun l’istorgia da la vschinauncha da S-chanf. Sia tschercha in l’hotel ho purto früt: Sün crapenda ho’l chatto ün cudesch vegl da contabilited. Quel es gnieu scrit dal prüm possessur da l’hotel, Lucas Wehrli. In quist cudesch sun notos divers quints da vin e da chambras, ma eir las investiziuns dal prüm hotelier dal Scaletta. Üna da quellas investiziuns d’eira il talvo dasper l’hotel. Ernst Parli pensaiva cha quist talvo gniva druvo scu transit per chavals e vittürins da la posta. Illa contabilited esa però eir noto cha’l talvo gniva druvo per l’egen bain puril. Pü tard – düraunt la prüma guerra mundiela – d’eiran staziunos cò ufficiels. Illa sela granda d’eira perfin drizzo aint ün lazaret düraunt la grippa spagnöla. Zieva las guerras mundielas sun darcho gnieus ils giasts da la Svizra e dals pajais cunfinants. 27 chambras, ot abitaziuns ed ün’ustaria Pel mumaint nu vegnan ne il talvo ne l’hotel druvos. A do però plans per müder que: a dess der da nouv 27 chambras, och abitaziuns ed ün’ustaria – gestiunedas da la Reka – per ün totel da s-chars 14 milliuns francs. Actuelmaing mauncha auncha circa ün mez milliun francs. Tuottüna as voul que cumanzer la prümavaira cun las lavuors da construcziun, ho dit Mengia Mathis chi’d es commembra dal cussagl da la fundaziun per l’Hotel Scaletta. «Ad es ura e temp cha’s cumainza, uschigliö perdainsa il schlauntsch.» Ün prüm pass es uossa almain fat cun vender la roba dal vegl manaschi. La glieud spettaiva già davaunt la porta per ir a la tschercha da scuviertas in l’Hotel Scaletta.

Fadrina Hofmann Üna bunura cuort avant Nadal am duna ün stumpel intern e vegn pro l’oculist. Daspö mais n’haja la saira ün pa fadia da leger ils custabs in meis cudesch. Sco pro la camera da fotografar han meis ögls il prüm da s’adattar a la scrittüra fin ch’ella dvainta plü precisa. E plü dalöntsch davent ch’eu tegn il cudesch e plü clera cha la scrittüra dvainta. Ün tempet esa amo i da tegner simplamaing il cudesch adüna ün toc plü dalöntsch davent. Intant es mia bratscha massa cuorta. Dimena am survendscha dad ir pro l’oculist. Fin uossa d’eira adüna superbgia da meis buns ögls. Cun grond zeli legia ils custabs süllas tablas cha l’oculist am muossa. Ed eu n’ha bod ün pa baja cur ch’el constatescha: «Üna vezzüda a lunga distanza sco ün’aglia.» Fingià lessa paquettar insembel mia roba pensond cha be mia stanglantüm da la saira sarà respunsabla pels custabs tuorbels in meis cudesch, cur cha l’oculist disch: «Ed uossa faina amo ün test per verer quant bain ch’Ella vezza da dastrusch.» Uiuiui. Pür davo quist test am dvainta consciaint quant mal ch’eu vez intant propa. L’oculist am quieta: «Quai es normal e capita per motiv da l’età.» Alterssichtigkeit. Quel pledun douvra’l. ALTERS­SICHTIGKEIT! – Hallo, eu n’ha pür 42 ons. La spiegaziun da l’oculist cha la marella da l’ögl saja concepida be per var 45 fin 50 ons nu’m calma propa. Anzi, uossa pensa landervia cha amo avant 150 ons füssa fingià rivada a la fin da meis ciclus da vita. Mo bain, basta, i nu güda nüglia. Eu douvr ögliers per leger. Uschè da quels sco cha la glieud veglia ha. Ün pa chappa vegna pro la collavuratura da l’oculist chi prepara roms d’ögliers per tscherner. Cul prüm öglier para be Harry Potter, cul seguond Gilbert Gress, lura vain a la fin ün model chi nu sgrada dal tuot mia fatscha plütöst stretta. Eu nu sun vairamaing vanitusa a quai chi reguarda mi’apparentscha, mo meis ego es ün pa sbügnà davo la diagnosa «Alterssichtigkeit» ed uschea vaja üna ter pezza fin ch’eu n’ha tschernü quatter exemplars chi «nu füssan uschèèè mals». Ch’eu dovrarà ils ögliers be per leger in meis agen let es irrelevant in quist connex. Sch’eu stögl fingià avair ögliers per leger, lura lessa almain verer oura intellectuala. Meis teenies tschernan independentamaing ün da tschel il listess model da rom chi’d es eir meis favurit. Els am cuffortan: «Tü guardast oura smart cun ögliers, mamma.» Smart, ok cun quai saja viver. Dimena fetscha la pasch culla nouva situaziun. La prosma crisa gnarà – il plü tard cur chi’d es da tscherner il model pel rollatur. Fadrina Hofmann è redactura tar la Engadiner Post/Posta Ladina e viva cun sia famiglia a Scuol.

Giulia Romano Her d’heja let cun grand interess e plaschair la «Columna or dal mund» publicheda in october da l’an passo cun il titel «Rumantsch ladin e ladin dolomitan in contact» da Maciej Durkiewicz. La columna descriva la partecipaziun da l’autur a la Summer School «Migrazione intra­romanza e plurilinguismo / Innerromanische Migration und Mehrsprachigkeit» chi ho gieu lö a San Martin de Tor (Bulsaun). Fich interessant da ler cha quatter universiteds taliaunas, austriacas e tudas-chas (Bulsaun, Salzburg, Mainz e Udine) offran ün cuors sur da las linguas romaunas. Üna bella iniziativa per contribuir a mantgnair vivas las linguas minuritaras chi sun expressiun da differentas culturas ed identiteds. Daspö duos ans vegn eau circa üna vouta al mais i’l Friul, pü precisamaing a San Daniele del Friuli (lö da producziun dal famus dschambun!), inua ch’eau lavur cun üna granda impraisa da moda francesa. Il Friul es üna regiun taliauna main cuntschainta, ma chi attira per bgeras radschuns. Üna da quellas radschuns es apunto la lingua furlauna, il furlan. Schabain cha quista lingua nun es uschè simpla d’incler, niauncha per persunas chi discuorran rumauntsch scu eau! Il furlan exista daspö pü u main 1000 ans ed appartegna insembel cul rumauntsch dal Grischun ed il ladin da las Dolomitas a las linguas retoromanas. In Italia es il furlan arcuntschieu scu lingua minuritara e vain instruieu a scoula illas regiuns d’appartgnentscha. Hozindi discuorran circa 400 000 abitantas ed abitants dal Friul activmaing quista lingua e circa 700 000 persunas rivan da l’incler. Que voul dir cha circa ün terz da la populaziun dal Friul (totelmaing 1 200 000 abitant/as) discuorra quista lingua chi’d es expressiun dal sentimaint d’appartgnentscha e da l’identited furlauna e rapreschainta üna part fundamentela dal patrimuni culturel da quista regiun. Que existan differents dialects dal furlan, ed il flüm Tagliamento, ün dals pü grands e bels flüms in Italia, segna la divisiun principela da quists dialects: il furlan «di ca e di là da l’aghe». Il Tagliamento es cleramaing üna da las otras caracteristicas dal Friul chi attiran! Que es ün flüm stupend, considero scu l’ultim corridor fluviel morfologicamaing intact da las Alps, chi vain pervi da quecò perscruto in universiteds da tuot il muond! Üna lingua minuritara chi do identited scu il furlan, mantgnida viva da las abitantas e’ls abitants, ed ün flüm natürel e sulvedi, inua cha l’ova cuorra auncha libramaing – tuot que attira e schmüravaglia. Cun il giavüsch cha ils Friulauns saron attents a preserver la natüralezza e lur tradiziuns, as salüdi in furlan: «Mandi!» Giulia Romano, mez Engiadinaisa e mez Siciliana, ­viva dapi 20 onns en Toscana. Ella lavura sco freelance cun interpresas che s’engaschan per il svilup per­sistent da l’ambient e la societad. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi.

I’l Château Papillon s’ho gieu in marculdi saira l’occasiun da der ün prüm sguard i’l concept ed ill’exposiziun a partir da favrer. Suot il nom «Blockhütte» preschainta la gallaria e lö d’inscunter a San Murezzan quist inviern üna retrospectiva sün las prestaziuns da pionier da San Murezzan e fo üna punt i’l preschaint cun preschanter nouvas tecnologias cul potenziel da pionier. Quists dis s‘haun chattos ils «big players» dal muond da cripto a San Murezzan per la Crypto Finance Conference St.Moritz, chi’d ho lö dals 15 schner als 17 schner 2025. In quist’occasiun ho il Château Papillon – ün lö d’inscunter e gallaria a San Murezzan –organiso üna pre-avertüra da lur program d’inviern, chi tratta traunter oter eir nouvas tecnologias e lur pussibiliteds. Ma na be que. «La Blockhütte i’l Château Papillon es ün concept, chi metta a San Murezzan e l’Engiadina i’l center scu lö da prestaziuns da pionier. Cun diversas exposiziuns, discuors ed occurrenzas tematicas vulainsa musser la richa istorgia scu eir il potenziel da tuot la regiun», disch Mic Schneider, mainagestiun dal Château Papillon. Boris Smiljić, il fundatur dal start-up "EleaTek" chi pussibilitescha üna transparenza tar tuot las donaziuns. Ün sguard inavous ed inavaunt Il Château Papillon dvainta perque düraunt tuot l’inviern svess tar la «Blockhütte» e quella as preschainta sün duos plauns. Sül seguond as rechatta üna retrospectiva istorica, curateda da Diana Pedretti, chi vain inaugureda ufficielmaing in favrer. Ella ho trapartieu las numerusas prestaziuns da pionier in ses champs tematics, nempe sport, societed, tecnologia, turissem, persunaliteds, art ed architectura. Traunter oter vain preschanteda la prüma glüsch electrica da la Svizra, chi’d es gnida impizzeda l’an 1879 a San Murezzan, ils Gös Olimpics, ma eir da tuottas sorts da sports cuntschaints chi sun gnieus inventos a San Murezzan. La punt dal passo i’l preschaint es la s-chela dal seguond plaun i’l prüm plaun da la Blockhütte, inua cha’s vain a savair dapü da nouvas tecnologias in connex cun blockchain ed intelligenza artificiela e lur pussibiliteds. Uscheja preschainta lo Boris Smiljić sieu start up cul nom «EleaTek». Quel nom as cumpuona dad Elea – la deessa greca da la charited –e «tek» per tecnologia. Donaziuns cun transparenza «Que’s tratta d’üna plattafuorma da tecnologia per donaziuns ed investiziuns, chi pussibilitescha üna transparenza cumpletta – uscheja cha que’s riva da perseguiter per 100 % inua cha’ls raps vegnan druvos», disch Boris Smiljić. El agiundscha cha’l grand problem in quista branscha es la fiduzcha in organisaziuns e cha’ls donatuors nun haun a la fin mê propi la sgürezza cha lur raps vegnan eir druvos pel scopo giavüscho. Tenor Boris Smiljić as vezza quist sentimaint impustüt tar tals millenials e las generaziuns edgeneraziuns alpha. In l’exposiziun da la Blockhütte as preschainta «EleaTek» cun divers purtrets e fotografias, chi vegnan cul telefonin ed üna app vivs, e raquintan ün’istorgia. Traunter oter ün god, ün champ da fügitivs ed ün liun. Dimena tuot tematicas cha vegnan ramassos raps d’organisaziuns. Il purtret in reel sainza handy lascha suppuoner cha que es üna buna roba, ma cun render viv il purtret as vezza davous las culissas e cha’s vain minchataunt eir ingiano. Che chi resta es üna melsgürezza. Motiver ed inspirer ad oters «Tar nossa plattafuorma as survain eir uschè «Emotional rewards». Que’s tratta da puncts, chi indichan per che cha que s’ho duno raps, que es visibel publicamaing. Uscheja as dess alura eir ragiundscher ad otras persunas chi vöglian duner per üna tscherta chosa», disch ​Boris Smiljić. Tenor il mainagestiun dal Château Papillon as drizza la «Blockhütte» a la populaziun indigena, a dittas da tecnologia scu eir a tuot ils giasts internaziunels. Mic Schneider disch: «Nus vulainsa musser cha Engiadina nun es ‹be› üna destinaziun turistica, dimpersè cha la val possa eir esser il dachesa da pioniers – taunt pü bod scu eir hoz.» Zieva la pre-avertüra da la «Blockhütte» in marculdi passo, as po ir a visiter l’exposiziun a partir da favrer adüna in gövgia, venderdi e sanda – da las 15.00 a las 19.00 i’l Château Papillon a San Murezzan. Pioniers da San Murezzan: Hans Peter Danuser, Vico Torriani e Johannes Bdrutt cun sia duonna. Ün sguard i'l seguond plaun da la Blockhütte a San Murezzan, inua cha vain inauguredasin favrer la retrospectiva süllas prestaziuns da pionier a San Murezzan. Boris Smiljić, il fundatur dal start-up "EleaTek" chi pussibilitescha üna transparenza tar tuot las donaziuns.

Il meglder indigen Curdin Räz (schn.) cun Lauro Brändli. Las atlets ed ils atlets norvegiais haun darcho domino la cuorsa da passlung i’l stil classic La Diagonela. Sül podest dals homens sun Amud Riege, avaunt Johan Hoel ed Amund Hoel. Tar las duonnas gudagna Silje Oyre Slind avaunt Emilie Fleten ed Anikken Gjerde Alnaes. Il pü svelt indigen es sto Curdin Räz da Segl chi’d es gnieu 73evel. Fingià pella 12 vouta es gnida organiseda in Engiadin’Ota la cuorsa da passlung i’l stil classic La Diagonela. Pervia da la pocha naiv han ils organisatuors stuvieu scurznir la cuorsa rojela da 55 kilometers sün 43 kilometers. Istess ho que do tenor ils organisatuors üna forza fich cumpetitiva cun las Norvegiaisas e Norvegiais a la testa. (rtr/fmr)

Erica Bivetti, la pittura da Samedan survain il premi d’arcugnuschentscha, il chantadur da Schlarigna Gianni Tschenett il premi da promoziun. Selina Nicolay, Fernando Giovanoli, Bruno Pedretti, Erica Bivetti, Gianni Tschenett, Rico Valär tar la surdeda da premis. La pittura da Samedan, Erica Bivetti, survain il premi d’arcugnuschentscha da la Regiun Malögia 2024. Cul premi vain onureda sia lavur creativa chi saja da granda expressivited. «In sieu purtrets ans muossa ella, cu cha’l muond pudess esser unieu in tuot sias culuors e sias variaziuns», scriva la regiun Malögia in üna comunicaziun. La granda energia cha la pittura metta in sias ouvras saja impreschiunta. Il premi d’arcugnuschentscha es doto cun 10 000 francs. Cha l‘artista vöglia nüzzager quels raps per elavurer ün cudesch illustro davart sias ouvras, es legia illa comunicaziun. Premi da promoziun per Gianni Tschenett Il premi da promoziun da la Regiun Malögia survain il chantautur Gianni Tschenett. El es creschieu sü a Schlarigna, ho absolt l’Academia Engiadina ed hegia fingià scu iffaunt fat musica. I’ls ultims ans ho el pudieu s’etablir scu chantautur e scu chantadur in differentas bands. Sper balladas scriva el eir adüna darcho chanzuns sociocriticas. Actuelmaing stüdgia el musica da rock/pop a la Scoul’ota d’art a Turich. Insembel cun RTR ho Gianni Tschenett registro duos songs rumauntschs. Il premi da promoziun es doto cun 5000 francs. (rtr/fmr)

Discuter, be discuter, as stuvess insè bain pudair da tuot. Chi chi as scumanda da discuter tscherts temas, serra ils ögls, chatscha sieu cho aint il sablun. Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur. Ultimamaing am d’he rechatto in üna fuolla da glieud chi festagiaiva in pè qualche giubileum. A gniva baderlo, bavieu e mangio qualche bucheda servida. Cò vain dasper me no ün hom in cumpagnia d’ün mat fermamaing impedieu chi druvaiva il sustegn da l’hom per ster in pè. L’impedieu ho clappo la giacca dad üna persuna chi staiva eir lo in vicinanza da me, ho balbagio dad ot tuns na inclegiantaivels ed ho sgriflo, scu ün chaun, vi dal bratsch da la persuna in möd chi paraiva fich agressiv. Dasper me marmuogna qualchün chi ho observo la scena dad ot ün pêr pleds. Inclet d’he be il pled «eutanasia». Sper la significaziun originela «bella mort» ho quist pled daspö ils Nazis eir la significaziun da «mordrager a glieud impedida u amaleda». Eau sun dimena schocco cha qualchün as permetta da druver quist pled in quista situaziun. Dandettamaing inclegi cha tscherts pleds in tschertas situaziuns stuvessan esser scumandos, eau chi sun adüna sto ferventamaing per la liberted dal pled. Ils politikers da la vart ferm a dretta, inclusiv il civilist Elon Musk, faun il rimprover als «Schnesters» (scu ch’els schnomnan a tuots chi nu sun da lur avis) ch’els nu discutan temas ­delicats e cha quecò saja ün sbagl fundamentel. Il problem am pera cha discutand tscherts temas as ragiundscha culs pleds cha s’es pü svelt pront eir per fer l’acziun. Discuorrer sur dad eutanasia fo cha la chosa svessa dvainta dezainta, «salonfähig», e cun que as sbassan eir las retgnentschas da la metter in realited. Dimena füss que da scumander la discussiun – in la surlaschand a gruppas zuppedas, secretas, criminelas chi as derasan da gust? Füss quelo propi la güsta soluziun? Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur.

Ils proprietaris da la gallaria svizra «Galerie Hauser & ­Wirth» haun cumpro in november 2024 l’Hotel Castell a Zuoz. Quel es düraunt ils ultims duos decennis dvanto ün hot spot per l’art in Engiadina. Que dess eir rester uschè. L’Hotel Castell es ün da duos hotels da quatter stailas a Zuoz ed es situo marcantamaing sün ün grip i’l god e dadour il cumün. Scu cha’l nom tradescha già sumaglia l’edifizi marcant da l’architect Nicolaus Hartmann jun. ad ün chastè, ho però causa ün incendi l’an 1961 pers sieus tets a pizs, las tuorinas e’ls balcuns torts. Oriundamaing es il Castell gnieu fabricho l’an 1912 scu chesa da cura da l’impressari ed hotelier zuozingher Hermann Gilli ed ho pü tard scu hotel – causa las guerras mundielas – gieu temps pü glorius e temps pü difficils. Traunter il 1955 e’l 1989 d’eira perfin la Migros possessura dal Castell e Hotelplan l’ho gestiuno scu hotel da club. Üna renaschentscha scu hotel d’art Düraunt ils ultims duos decennis s’ho il Castell alura pudieu etablir scu hotel d’art e que grazcha il proprietari Ruedi Bechtler. L’impressari, artist e collecziuneder zürigais vaiva surpiglio l’hotel dal 1996 e l’ho transfurmo in ün hot spot d’art. Uschè as chatta in ed intuorn il Castell la colleziun da Bechtler cun bgeras ouvras d’artists cuntschaints. Traunter oter haun Pipilotti Rist, James Turrell e Tadashi Kawamata creo grandas ouvras d’art chi sun gnidas fattas aposta be pel Castell a Zuoz. L’Hotel Castell a Zuoz es gnieu vendieu in november 2024 als proprietaris da la «Galerie Hauser & Wirth». Nouvs proprietaris eir da la scena d’art Scu cha la Handelszeitung ed ulteriuras medias svizras scrivan, ho l’anteriur proprietari Ruedi Bechtler vendieu l’hotel da quatter stailas superior in november 2024. Ils nouvs proprietaris sun Ursula Hauser, André Remund, ed Iwan e Manuela Wirth da la «Galerie Hauser & Wirth», la quela ho traunter oter eir già a San Murezzan üna gallaria. Tenor ils nouvs proprietaris nu’s dess però pel mumaint müder ünguotta i’l Castell a Zuoz, na i’l management scu neir na i’l concept, scu cha la chesa vain gestiuneda. La respunsabilited generela pel Castell surpigliaro però la ditta «Artfarm» dad Iwan e Manuela Wirth, la quela gestiunescha già divers restorants in Ingialterra, Scozia, Spagna ed a Los Angeles. Il Castell a Zuoz es percunter il prüm hotel dad «Artfarm» in Svizra. (fmr/cam) L’Hotel Castell a Zuoz es gnieu vendieu in november 2024 als proprietaris da la «Galerie Hauser & Wirth». Üna fotografia istorica da l'Hotel Castell cun sieu tet a piz e las tuorinas - dimena avaunt l'incendi dal 1961.

Il proget da renovaziun da l’Hotel Scaletta a S-chanf survain üna contribuziun chantunela dad 850 000 francs. Las lavuors da construcziun dessan cumanzer in avrigl 2025 e l’hotel renovo dess avrir sias portas d’utuon 2026. Ma cu e perche survain ün proget d’hotellaria insomma üna contribuziun dal Chantun? Cur cha la Fundaziun Scaletta S-chanf vaiva organiso ün bazar cun üna part da l’inventar da l’Hotel Scaletta avaunt var duos eivnas, la manchaiva auncha ün mez milliun francs per la finanziaziun dal proget da renovaziun. Eir scha na auncha tuot ils s-chars 14,7 milliuns francs nu d’eiran auncha lo avaunt maun, vulaiva la fundaziun listess già cumanzer quista prümavaira cun las lavuors da renovaziun. «Uossa ess ura e temp chi’s cumainza, uschigliö as perda eir plaunet il schlauntsch. Que nu pudainsa – ed uossa es propi l’ultim mumaint», vaiva Mengia Mathis, commembra dal cussagl da la Fundaziun Scaletta S-chanf, dit al di dal bazar invers RTR. Pü tard daspö quista gövgia es il schlauntsch garantieu cumplettamaing, siand cha’l proget ho survgnieu ün ulteriur sustegn. Scu cha la Regenza ho comunicho, hegia ella concedieu a la Fundaziun Scaletta S-chanf – as basand sülla Ledscha pel svilup economic – üna contribuziun chantunela dad 850 000 francs pel proget da renovaziun vast da l’hotel istoric. Il proget da renovaziun da l’Hotel Scaletta a S-chanf ho survgnieu üna contribuziun chantunela dad 850 000 francs. Dumanda da sustegn e directivas Ma per insomma survgnir ün tel sustegn finanziel, haun ils iniziants dal proget– in quist cas la Fundaziun Scaletta S-chanf – prüma da tuot da fer üna dumanda da promoziun al Chantun. Il Departamaint d’economia publica e fats sociels dal Grischun ho per ün tel cas – nempe per üna dumanda da sustegn per üna gestiun d’allogi – definieu directivas per pudair decider davart üna contribuziun. Uscheja as stu que tratter d’ün proget important u innovativ per l’economia regiunela e que stu gnir augmanteda la qualited da la spüerta. Impü stu gnir garantida ün’ütilisaziun adequata da l’egen chapitel e que stu esser avaunt maun üna finanziaziun fundamentela, chi’d es üsiteda sül marcho. Il Scaletta nun es l’unic cas in Grischun Tenor l’Uffizi per economia e turissem – chi ho respus in scrit ün pêr dumandas da la FMR in connex cun la contribuziun chantunela per gestiuns d’allogi – nu’s tratta que tar l’Hotel Scaletta da l’unic simil proget, chi’d ho survgnieu düraunt ils ultims ans üna contribuziun chantunela. Uscheja haun il proget per l’Hotel Flaz a Puntraschigna (2017), il Resort Catrina a Mustér (2018) e l’Hotel Krone a Churwalden (2020) minchün survgnieu ün sustegn chantunel dad 1 milliun francs. «Mincha promoziun i’l sectur da l’allogi ho il böt da der impuls, d’amegldrer la spüerta, da generer nouvas pernottaziuns e da procurer per ün svilup i’l lö turistic. Que es eir il cas tal proget actuel a S-chanf», scriva Michael Caflisch, mneder svilup dal turissem tar l’Uffizi per economia e turissem. 15 000 pernottaziuns l’an Quel svilup dess que eir der a S-chanf ed uscheja as fo que tenor la comunicaziun da la Regenza quint cha l’Hotel Scaletta renovo pudess generer var 15 000 pernottaziuns l’an. E quellas druvess S-chanf eir. Perche cha daspö cha l’Hotel Scaletta – chi’d es gnieu mno scu simpel hotel da 3 stailas cun 20 chambras – ho serro sias portas l’an 2013, mauncha a S-chanf i’l minz ün dret hotel. Sper numerus privats ed instituziuns sustegna perque eir la vschinauncha da S-chanf il proget cun üna contribuziun à fonds perdu dad 1,8 milliuns francs. Impü es gnieu do ün credit da 2,2 milliuns da la Societed svizra da credit d’hotel. Uossa es que previs cha las lavuors da renovaziun dessan cumanzer quist avrigl, uscheja cha l’Hotel Scaletta po avrir tenor plan d’utuon 2026 e que cun 36 chambras doblas u suitas da famiglia scu eir ün restorant public cun var 120 plazzas. Il proget da renovaziun da l’Hotel Scaletta a S-chanf ho survgnieu üna contribuziun chantunela dad 850 000 francs. Il proget da renovaziun da l’Hotel Scaletta a S-chanf ho survgnieu üna contribuziun chantunela dad 850 000 francs.

Da nouv es eir la regiun da l’Engiadin’Ota i’l chalender da la coppa mundiela da passlung. A Silvaplauna haun lö quista fin d’eivna güsta trais cuorsas, nempe üna stafetta, cuorsas da sprint e cuorsas da distanza cun partenza da massa. L’infrastructura pellas cuorsas da passlung da la coppa mundiela es pronta a Silvaplauna. Duos dis aunz cha’ls meglders passlunghists e las megldras passlunghistas s’inscuntran sülla loipa in Engiadin’Ota, es l’infrastructura pronta. Adonta cha que vain auncha lavuro intensivmaing vi da singuls detagls, sun las tribünas, las differentas tendas e las saivs traunter la zona da partenza ed il public montedas. Eir la loipa es già in funcziun. Quella d’eira gnida fatta già aunz Nadel, uscheja ch’eir il public ho pudieu fer passlung sün quella loipa.

Marculdi passo ho la radunanza cumünela da Segl decis davart duos iniziativas. Quella chi voul scumander la müdeda da prümas abitaziuns in seguondas abitaziuns es gnida accepteda. A l’otra chi tematisescha il trafic motoriso sül lej ho Segl dit NA. La vschinauncha da Segl ho dit SCHI a l’iniziativa chi voul scumander da müder prümas abitaziuns in seguondas abitaziuns. A la radunanza cumünela da marculdi, ils 22 schner 2025 haun las 167 persunas preschaintas voto per scrutini. 91 haun dit SCHI, 74 NA, duos cedlas sun restedas vödas. La vschinauncha da Segl ho dit SCHI a l’iniziativa chi voul scumander da müder prümas abitaziuns in seguondas abitaziuns e NA a barchas cun motor electric sül Lej da Segl. Sainza üna tela ledscha pudessan bundant 61 prümas abitaziuns gnir müdedas in seguondas – que tenor la suprastanza cumünela da Segl. Ün argumaint dals aderents ed aderentas es, cha cun la situaziun actuela da la manchaunza d’abitaziuns per indigens, saja quist ün prüm pass per fer frunt al problem. Pels adversaris ed adversarias da l’iniziativa percunter saja da tschercher ün’otra soluziun. Que cun fabricher dapü abitaziuns, e na cun chastier ils possessuors e las possessuras da las abitaziuns pertuchedas. L’iniziativa ho pissero l’ultim temp per grandas discussiuns: Qualchüns vessan gugent gieu üna soluziun pü disferenzcheda e pondereda, tschertünas üna soluziun radicala. Düraunt ils ultims trais mais e mez sun gnidas inoltredas in tuot 14 dumandas da transcripziun. Manchaunza da spazi da viver La manchaunza da spazi da viver per indigens ed indigenas pissera in Engiadin’Ota per grandas discussiuns. Differentas vschinaunchas tscherchan egnas soluziuns per cumbatter il problem, uscheja eir la vschinauncha da Segl. In gün 2024 vaiva la suprastanza cumünela proponieu da scumander la transcripziun da prümas abitaziuns in seguondas abitaziuns. Tar construcziuns nouvas staun tenor la proposta impü 50 % da la surfatscha ster a disposiziun per abitaziuns per indigens ed indigenas. Quella proposta d’eira però gnida sbütteda sainza insomma entrer in discussiun. In november 2024 es alura gnida inoltreda üna nouva iniziativa cun 138 suottascripziuns valablas chi’d es uossa gnida accepteda. Üngünas barchas cun motor electric A l’iniziativa per üna fasa da pilot da trais ans per motors electrics sül lej ha Segl dit NA cun 70 vuschs cunter 58 vuschs. In tuot s’haun 128 persunas partecipedas a quista decisiun. L’iniziativa vess vulieu pussibiliter per üna fasa da pilot da trais ans l’adöver da barchas cun motor electric. Que surtuot pella pas-cha, uscheja il co-iniziant Antonio Walther. El argumantescha cha’s pudess reguler meglder la forella canadaisa chi’d ho decimo las otras spezchas da peschs i’l Lej da Segl cun quistas barchas. Ün oter argumaint saja cha’ls motors electrics dessan fer damain canera cu ils motors da benzin. Adversaria da l’iniziativa es steda l’organisaziun Pro Lej da Segl. Quella voul preserver il lej scu que ch’el es. Scu cha’l president Duri Bezzola declera, s’avriss cun quista iniziativa üna porta per abüs. L’organisaziun temma cha’l trafic da barchas a motor electric pudess esser grand e disturber la pêsch dal Lej da Segl düraunt la fasa da pilot.

CDM/FMR In marculdi zievamezdi ho que do ün accidaint da trafic cun trais autos a Zuoz. Ün automobilist dad 82 ans giaiva cun l’auto intuorn las 14.10 da Madulain in direcziun da Zuoz sur la via laterela. Süll’otezza da Champatsch è’l tenor üna comunicaziun da la Pulizia chantunela dal Grischun rivo tar üna stüerta a schnestra sur la mited da la via ed es collido cun ün auto d’ün hom da 69 ans. Ün oter manaschunz da 69 ans in direcziun da Zuoz es auncha rivo illa part davous da l’auto da l’hom dad 82 ans. La passagera da l’hom dad 82 ans s’ho ferida mez greiv düraunt las collisiuns ed ho stuvieu gnir mneda dal salvamaint Engiadin’Ota in l’Ospidel Samedan. La passagera da l’auto chi gniva incunter es gnida mneda a l’ospidel d’üna seguonda ambulanza dal salvamaint Engiadin’Ota per üna controlla. La Pulizia chantunela dal Grischun sclarescha la chaschun da l’accidaint. A Zuoz sun in marculdi zievamezdi collidos trais autos sülla via laterela.

Prubabelmaing vains nus tuots già üna vouta guadagno ün pêr milliuns francs in üna lottaria incuntschainta u erto üna pruna raps dal «Prinz da Nigeria». U meglder dit: tuots haun già survgnieu ün e-mail chi annunzcha quistas nouvas allegraivlas. Per cha’s survain a la fin ils guadagns, drouva que be auncha pochs clics, qualche indicaziuns privatas – e’l meglder auncha l’indicaziun dal numer da la carta da credit u dal conto da banca per dvanter uschè svelt scu pussibel milliunari. La magiurited da nus, chi survain da quists messagis, gnaro però magari svelta skeptica. Que’s vain inundo telmaing suvenz cun tels e-mails chi’d es cler cha que’s tratta d’imbruogls. Per furtüna rivan quists messagis per la granda part in l’ordinatur da spam. Uscheja cha quels nu’ns vegnan niauncha pü uschè suvenz mussos sü scu pü bod. In cumbinaziun cun diversas imsüras da sgürezza – scu müder da temp in temp il pled clev, filters chi zevran quists e-mails d’imbruogl scu eir ün’applicaziun d’autorisaziun sül telefonin – nu’s pensa niauncha pü landervi ch’ün messagi d’ingian pudess insomma river in l’ordinatur dad e-mail principel. Hai, que’s pensa cha s’es bod già invulnerabel. Ma ils imbrugliunzs vegnan adüna pü creativs e perfids cun lur trics. Quell’experienza d’heja fat in lündeschdi bunura avaunt ün’eivna cun ün e-mail d’ün «collavuratur» d’üna chanzlia cumünela in Engiadina. Quel collavuratur do que propi – ma in quist cas al numnais Baltisar Travers. Cun clicker sün ün link da Baltisar Travers as ho lo survgnieu invista in ün documaint. Dit e fat e già d’eiri sün üna pagina d’internet, inua cha s’ho finelmaing pudieu telecharger ün documaint. Siand ch’eau d’he fat que scu prüm sül telefonin – e que nu funcziunaiva lo dal tuot – d’heja «per furtüna» eir auncha pruvo tuot sün mieu computer. Ma a la fin nu d’heja mê vis il documaint. Zieva la terza prouva d’heja alura penso cha que varegia ün problem cul server da la vschinauncha, ed uscheja d’heja insè darcho magari svelt schmancho tuot la chosa. Ma circa ün’ura pü tard es rivo ün e-mail da la chanzlia da la vschinauncha pertucheda, chi m’ho infurmo cha que’s trattaiva d’ün mail da phishing – dimena d’ün messagi chi imitescha ün’instituziun e prouva da survgnir las infurmaziuns persunelas da qualchün. Che schoc. Che varguogna. Che penibel. Per me scu «digital native», chi’d es creschieu sü cun l’internet e cun da tuottas sorts metodas d’ingian, d’eira que bod già ün fiasco persunel. Ed uscheja d’eira la consequenza da tuot ch’eau d’he pers bod ün inter di da lavur causa ch’eau vaiva da müder tuot ils pleds clev da mieus accounts e da tuot ils programs redacziunels. E tuot pervi da Baltisar Travers! Dimena, eir scha’s pensa cha que’s cugnuoscha insè bain l’internet e tuot ils trics d’ingian, ils imbrugliunzs peran listess adüna dad esser ün pass inavaunt. E scha nu’s resta perque attent avuonda, as stu in ün dandet declarer al schef ed als collavuratuors, perche cha nu’s d’eira ragiundschibel ün’ura e perche cha l’artichel annunzcho ouravaunt nu chatta sia via a la fin dal di sül program redacziunel. Grazcha, Baltisar Travers! Martin Camichel es redactur da la Fundaziun Medias Rumantschas per la regiun Engiadina/Val Müstair.

As sfundrer illa litteratura rumauntscha, que pussibilitescha l’exposiziun actuela i’l Museum da Segl. Och auturas ed autuors indigens rumauntschs preschaintan lo poesias, raquints ed extrats d’ouvras prosaicas. Grazcha als texts tradüts in tudas-ch, as evra l’exposiziun sur il ravuogl rumauntsch oura. «Sun leivra davant costas naiv frais-cha.» Quista frasa our d’üna poesia valladra da Flurina Badel – «bin Hase am frisch verschneiten Hang» – sto scu titel e motiv sur l’exposiziun i’l Museum da Segl. Üna contribuziun a l’exposiziun cumünaivla «Splendur e sumbriva» da numerusas chesas ed instituziuns culturelas da l’Engiadin’Ota. La leivra illa naiv fras-cha simbolisescha il mumaint magic, i’l quêl l’act dal scriver sün ün fögl alv ed auncha tuottafat vöd cumainza. Il batter d’ögl, cuort aunz cha’l piz dal rispli tuocha la surfatscha dal palperi, as schmuainta e lascha il prüm stizi, il prüm custab, ils prüms pleds sül fögl, sün «mincha fögl alb ... Cun l’indigen Attilio Bivetti, ün dals autuors d’istorgias expostas a Segl, in visita in l’exposiziun litterara. Eir per l’autur Attilio Bivetti es quist mumaint adüna darcho ün mumaint speciel. Adonta ch’el disch in occasiun d’üna visita cumünaivla a l’exposiziun, ch’el nun hegia mê gnieu difficulteds d’insomma cumanzer a scriver ün text. Dimena, d’esser blocco, da ster davaunt il fögl alv e da na chatter il cumanzamaint güst, il prüm pled, la prüma frasa. «Eau am d’he adüna pür miss davaunt il computer, cur cha l’istorgia d’eira già pü u main naschida», disch Bivetti. «Ils protagonists da mias istorgias haun in quel mumaint adüna già tgnieu dialog cun me.» Cun ün surrir agiundscha’l, «ed eau d’he adüna fat, que cha mieus protagonists am dschaivan da fer.» Auturas ed autuors da nom e pom In l’exposiziun i’l Museum da Segl sun preschaints, sper Flurina Badel ed Attilio Bivetti eir ils frers Dumenic e Jachen Andry, Leta Semadeni, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan e Luisa Famos barmöra. Per la concepziun da l’exposiziun haun pissero Wink Witholt, Barbara Liebster, Stephan Witschi e Myriam Walter. Las ouvras litteraras expostas vegnan accumpagnedas dad installaziuns, sculpturas, purtrets e d’üna intunaziun da la poesia «L’impromischiun» da Jessica Zuan cun chaunt dad Astrid Alexandre e musica da Christoph Baumann. Tuot las poesias ed ils fragmaints da texts exposts sun scrits i’ls idioms vallader u puter e tradüts e prelets in tudas-ch in quatter staziuns audiofilas. La granda part dals autuors e las auturas haun registro las versiuns tudas-chas güsta svessa – ma Attilio Bivetti disch: «Mias quatter istorgias vegnan lettas da Stephan Witschi, chi so bger meglder tudas-ch cu eau.» Duos da las istorgias faivan già part dal cudesch «Ventins e ventatschs da Fex», cumparieu dal 2010, las otras duos istorgias ho scrit Bivetti avaunt och ans, respectivmaing avaunt circa ün an. «Quellas duos istorgias nu sun me stedas publichedas fin uossa.» Üna blockeda scu autur Attilio Bivetti ho 79 ans, es sto passa trais decennis veterinari in Engiadin’Ota e Bergiaglia, divers ans president cumünel da Segl ed ho cumanzo a scriver pür dal 2006 cur ch’el vaiva già passa 60 ans. Ed adonta ch’el nun ho üngüns problems cun la leivra illa naiv fras-cha, dimena nu guarda il palperi alv scu obstacul, s’ho eir tar el müdo bger ils ultims ans: «Daspö cha mia duonna es morta avaunt trais ans e zieva bod 50 ans alach, nu funcziun eau pü scu autur, sun blocco.» Ch’el hegia tuottüna skizzo duos o trais istorgias criminelas, disch el, «il skelet da las istorgias es cò, fat e glivro, ma eau nu d’he pü la forza e la fantasia da metter la charn sün l’ossa, be ün skelet nu voul vzair üngün.» Chi saja capito qualchosa cun el, cuortas istorgias giajan auncha bain da scriver, ma lungias na pü. «Bel, ch’eau nu stögl pü, e poss agir sainza squitsch», disch el. Bger spazi al rumauntsch Attilio Bivetti fo auncha ün gir intuorn las installaziuns da l’exposiziun e disch, eir ün zich a reguard las fin uossa pütost mediocras cifras d’entredgias in l’exposiziun: «Expuoner litteratura in ün museum es per se üna cuntradicziun. Ün museum es cò per guarder e tucher roba.» Fin sül fat, cha displaschaivelmaing nun es pussibel da fer partir las prelecziuns illas staziuns audiofilas da prüma cur chi’s müda staziun, do l’exposiziun però ün bel e vast sguard i’l muond litterar engiadinais. U, scu cha la respunsabla dal museum, Veronika Rall, disch illa veglia stüva tar l’entreda dal museum chi serva daspö d’incuort scu stüva da cafè e lö d’inscunter cun üna maisa da cudeschs ed inramo dad ouvras dad Andrea Robbi: «Ün’exposiziun chi lascha bger spazi al rumauntsch scu lingua da la litteratura ed eir scu muond dals clings.» Sper ils texts stampos tar las quatter staziuns audiofilas, accumpagna eir ün pitschen cudaschin biling cullas biografias dals autuors e da las auturas l’exposiziun. Precis uschè, scu cha la leivra relascha sieus stizis illa naiv fras-cha, precis uschè mainan eir las passidas dals pleds da Bivetti, Semadeni, Andry u Badel da l’exposiziun directamaing in üna cuntredgia interna plain splendur e sumbriva. L’exposiziun litterara «Sun leivra davaunt costas naiv fras-cha» i’l museum Segl düra auncha fin als 20 avrigl ed es avierta da mardi fin dumengia da las 16 fin las 18. Ulteriuras infurmaziuns suot: www.silsmuseum.ch Cun l’indigen Attilio Bivetti, ün dals autuors d’istorgias expostas a Segl, in visita in l’exposiziun litterara. Pleds e fragmaints da texts, scrits süllas paraids da l’exposiziun as spievlan ill’installaziun movibla da Wink Witholt.

Christian Fey - advocat e columnist da la FMR