Il Forum cultural Breil e «Schichtwechsel - La Surselva» envidan ad ina sera da referat cul tetel «geologia e historia dalla cuntrada dalla Surselva». Referent ei il geolog Adrian Pfiffner. Il referat ha liug gievgia, ils 9 da fevrer 2023 allas 19.30 ell’aula dalla casa da scola a Breil. Suenter il referat offerescha il forum in apero. Ina reservaziun da plazs ei buca necessaria, entrada libra, collecta. La Surselva ei reha da crappa. Granit fetg dir sebratta cun crappa da sediments pli loma. La pli veglia specia da crappa ha 500 milliuns onns, la pli giuvna 30 milliuns onns. La gruppaziun dils differents tips da crappa ei sedada entras la formaziun dallas Alps. Il referent Adrian Pfiffner ei carschius si a Reichenau/La Punt, ha visitau la scola primara a Domat e la Scola cantunala a Cuera. Suenter in onn da brat els Stadis Uni dall’America ha el terminau il studi da geologia alla Scola federala politecnica Turitg igl onn 1972. El ei staus engaschaus sco docent a pliras universitads, da 1987 entochen 2012 eis el staus professer per geologia all’Universitad Berna. El ha perscrutau la formaziun da cuolms, la structura fundamentala dallas Alps e la tectonica dallas Andas peruanas. In da ses temas specials ein las bovas da Tumein e Flem stadas. El ei staus engaschaus sco geolog ella planisaziun dils tunnels da basa dalla Neat Gottard e Lötschberg e ha cussegliau la Nagra alla tscherca da deponias finalas. (cdm/fmr/hh) Adrian Pfiffner referescha a Breil davart la geologia.

Al campiunadi mundial da cuorsa liunga dallas curridras ed ils curriders sut 23 onns a Whistler en Canada ha Cla-Ursin Nufer (21) contonschiu igl excellent 10avel rang ella cuorsa da 20 km el stil classic. Il Tuatschin e commember dil cader C da Swiss Ski ei staus il secund meglier Svizzer en quella cuorsa. Sco novavel ei Nicola Wigger staus sulettamein in dieschavel secunda pli sperts che Nufer. Gudignau la cuorsa ha Jonas Vika dalla Norvegia. Wigger e Nufer han absolviu l’entira cuorsa ella gruppa alla testa. Pér cuort avon l’arrivada han ils megliers dil tut saviu sedistaccar da quella. La fin finala han ils dus Svizzers spiars strusch diesch secundas sigl emprem. Per Cla-Ursin Nufer ei quei in ulteriur bi success suenter igl emprem tetel da campiun svizzer dall’elita miez schaner ella cuorsa da persecuziun el stil classic ad Ulrichen el Valleis. (fmr/hh) La gruppa alla testa, denter auter culs Svizzers Cla-Ursin Nufer e Nicola Wigger.

Jeu stoss adina rir empau per memez cura ch’jeu legel ni audel enzanua: «Sas, el ei in(a) activist(a). Ella s’engascha pils dretgs dallas persunas nunbinaras, l’auter per la 13avla paga dall’AHV, tschel pil clima.» Ni aunc pli divertent eis ei sch’ins auda: «Jeu sun activist(a).» Jeu sedamondel lu mintga ga: Eis ei veramein necessari da dir ch’ins seigi ina ni in activist(a)? Sche la publicitad percorscha buca quei, lu ei l’activitad probabel buca gronda ed impurtonta avunda e sch’ella ei propi sco ella duess esser, lu fa ei probabel buca da basegns da puntuar ch’ins seigi activist. Greta Thunberg ei daventada il sinonim per activist(a). Activists ein per biars il mument surtut quels che propagheschan la protecziun dil clima. Tgi sependa vid plontas, tgi lai cular sesez vid ina via, tgi occupa enzanua ina casa che s’auda buca ad el, tgi fiera colur sin in maletg en ina gallaria d’art. Ellas ed els serendan a Lützerath en Germania alla demonstraziun encunter l’explotaziun da cotgla e lu al WEF a Tavau e proclameschan lur parolas encunter la politica e l’economia. Tut quei en accumpignament d’ina maschinaria da propaganda. Sch’ils mieds da massa prendan buca notizia dallas «actifestivitads», vegnan filmets e fotos derasai sin medias socialas entochen ch’igl entir mund sa: aha, ils activists han activitad. Mintgin che s’informescha in techet dil far e da menar sin quest mund vegn confruntaus cullas ovras dils activists. E lu setschenta bein spert la damonda: ein mo quels activists che vulan mussar al mund ch’els seigien activists e ch’els sappien il meglier nua ch’ils plugls han ils gnarunchels? Ein mo quels activists che s’engaschan pil clima? Ein tut ils auters buc era ina specia d’activists? Quels che rimnan vestgadira, egliers e calzers per glieud en pitgiras, quels che spendran raunas la primavera dalla mort sut in auto. Tgi fa ina via da scursalar igl unviern ni s’engascha decennis pil club da ballapei. Auters – per exempel ils catschadurs – fan tgira dalla fauna e flora ed il cussegl pastoral reparta suppa ina ni duas ga per onn. Il bia da quei vegn denton buca pendiu vid il clutger baselgia e bia da quei ei voluntari, per far in plascher ed in survetsch, savens era per dominum clavella. Quei succeda senza derasar l’activitad sin YouTube ni clamar in fotograf d’ina gasetta sil plaz per propagar l’activitad. Uss san ins bein sedumandar tgei ch’ei pli impurtont, senza smesar l’impurtonza da far attent silla midada dil clima. Aschi impurtonts sco ils signals en favur da nies ambient ein igl aspect social e quel dalla collaboraziun. Propi impurtonts ein buca quellas quels che proclameschan cuntinuadamein lur rolla d’activists. Ils gronds heroxs ein per mei quels che tschappan en, fan lavur el quiet senza seludar incuntin cun lur agir. Surtut quels che drovan l’energia leu nua ch’ei fa da basegns e buca per consumar ella permanentamein cun proclamar: «Jeu sun lu per cass activista ni activist.» Ils activists el zuppau ein ils vers activists – els dian buca mo sco ei fuss da far – els fan. Dil reminent: Sepender vid plontas fagevan nus da buobs – forsa per demonstrar encunter il scolast – cola e colur duvravan nus en scola per zambergiar. E tut quei senza pretender che nus seigien activists. Paupra sch’ins havess spons colur ni duvrau memia bia cola. Oz ei quei modern senza patertgar che cola e colur sto era vegnir producida, denter auter cun agid d’energia. Hans Huonder ei redactur dalla FMR.

Venderdis, ils 10 da fevrer 2023 presenta Leo Condrau siu cudisch cun fotografias allas 20.30 ella Sala Peter Kaiser dalla claustra a Mustér. Igl autur fa quei en discussiun cun Iso Camartin che ha scret la prefaziun per quella publicaziun. La moderaziun romontscha – sin giavisch era per tudestg – vegn fatga da Mevina Puorger. L’entrada ei libra. Igl arranschament vegn organisaus dalla claustra da Mustér en collaboraziun culla Biblioteca populara Mustér e contuorn. (cdm/fmr)

La vischnaunca da Lumnezia ei aunc adina alla tscherca d’ina canzlista ni in canzlist. Dabia ei vegniu discutau e biaras fusiuns communalas ein vegnidas realisadas ils onns vargai en Surselva. Il suveran da Laax e da Falera ha denton demussau pauc gust per ina maridaglia cun Schluein e Sagogn. E las suprastonzas da Trun e Sumvitg han schau curdar la discussiun da fusiun gia avon dus onns. Aschia brischa la flomma futura dallas fusiuns communalas plitost brausel en Surselva. La historia dallas funiuns communalas en Surselva entscheiva gia igl onn 1963, enaquella che las duas vischnauncas dad Uors e Peiden ein sunidas tiel construct communal dad Uors-Peiden. La proxima fusiun ei succedida 1978 cu ils biabein 40 habitonts dalla vischnaunca da Strada ein sedecidi da fusiunar cun il marcau da Glion. Pli probabel san buca tut las Sursilvanas e Sursilvans nua ch’ils cunfins denter las vischnauncas da Strada e Schnauns sesanflavan antruras. La vischnaunca vischinonta da Strada, pia Schnaus cun ses 120 habitonts, ha manteniu sia autonomia communala empau pli gitg ed ei daventada igl emprem da schaner 2014 part dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Grond stausch Suenter eis ei stau empau pli ruasseivel ella structura communala sursilvana. Alura ein las vischnauncas dalla Lumnezia sut seconstitudas da niev sco vischnaunca Suraua igl onn 2002 (per far part indisch onns pli tard a la vischnaunca Lumnezia). Siat onns pli tard han Flond e Surcuolm fundau la vischnaunca Mundaun. Ina vischnaunca che ha existiu exact siat onns per fusiunar 2016 cun la vischnaunca da Sursaissa. Quater onns avon, igl onn 2012 ein Trun e Schlans s’uni, 2013 ei la vischnaunca Lumnezia naschida ed el medem onn han las vischnauncas da Versomi, Valendau e Stussavgia getg gie alla nova vischnaunca Stussavgia. Sco gia menziunau ei 2014 la vischnaunca Ilanz/Glion seconstituida e la finfinala han Breil, Vuorz ed Andiast mess en pei la nova vischnaunca Breil sin l’entschatta digl onn 2018. Enconuschentamein dat ei negina cuntinuaziun dalla historia dallas fusiuns communalas en Surselva igl onn 2023 essend ch’il suveran da Laax ha giu insumma negina gust da semetter sut in tetg cun las vischnauncas da Schluein e Sagogn. E na a quella fusiun ha gia Falera getg pli baul. Pauc gust Momentan para il gust da fusiunar vischnauncas en Surselva buca dad esser fetg gronds. Era buc ella Cadi nua ch’ils presidents communals da Trun e Sumvitg han satrau gia igl onn 2021 in project da fusiunar avon ch’entscheiver per da dretg. Ina retscherca ellas duas vischnauncas ha demussau che principalmein quels da Sumvitg eran buca gest incantai da fusiunar. Grond gust da lantschar ina nova discussiun da fusiun en vischnaunca para era il president communal actual, Patrick Schaniel buca da haver. El puntuescha da buc esser staus en uffeci igl onn 2021 e pia buc involvaus ella decisiun da terminar ils discuors da fusiun denter Sumvitg e Trun. «Nus collaborein denton vinavon stretg cun la vischnaunca da Trun.» Seigi quei el scolaresser, pumpiers, forestalesser ed auter, sco quei ch’il president communal da Sumvitg puntuescha. Che las structuras da tgamunar quels survetschs communabels ein empau cumplicadas vul Patrick Schaniel buca schar valer. «Nus essan s’endisai vid ils consorzis ed ina vischnaunca fusiunada drova la finala era in cussegl da scola ni ina cumissiun da pumpiers.» Negin gust «Duront miu temps d’uffeci vegn ei segir buc a dar discussiuns da fusiun», gi il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn. Collaborar pli fetg denter las vischnauncas dalla Cadi valetescha el denton per indispensabel. «Nus havein tuts il medems problems per exempel quei che pertucca il scolaresser.» Martin Cavegn menziuna la munconza da persunas d’instrucziun che sforza las vischnauncas d’agir. «Cheu vesel jeu era ina eventuala collaboraziun culla scola claustrala.» In auter exempel dalla collaboraziun denter las vischnauncas dalla Cadi ei tenor il president dalla vischnaunca da Tujetsch la polizia communala. Indicaziuns concretas sin tgei basa instituziunala che las vischnauncas dalla Cadi havessan da collaborar ha Martin Cavegn aunc buca saviu far. «Jeu sun dil meini ch’i seigi pli prudent da duvrar l’energia per la collaboraziun concreta che sfarlatar forzas en discussiuns da fusiun che fagessan momentan naufragi.» Ch’ina collaboraziun denter las vischnauncas dalla Cadi meina la finala ad ina fusiun po Martin Cavegn buca sclauder. «Quei ei denton in scenari che schai aunc lunsch el futur.» S’engaschaus per fusiunar las vischnauncas dalla Cadi era René Epp avon onns cun giuvenils dallas ulteriuras vischnauncas dalla Cadi. Il president communal da Mustér ha buca midau meini en caussa fusiun. «La Cadi fuss in ideal spazi per formar ina vischnaunca.»

Las davosas duas jamnas ha RTR tschentau el center pliras persunas cun impediment. Quellas persunas han cheutras survegniu dapli attenziun, ina vusch ed ina fatscha, empatia e speronza era dapli capientscha per lur situaziun. Las contribuziuns che jeu hai viu ed udiu han fascinau mei. Ellas han clamau neunavon biaras regurdientschas dil temps nua che jeu hai luvrau en ina scola per persunas cun impediment. Igl ei stau in bi temps, en mintga cass in nua ch’jeu hai empriu gest aschi bia da mias scolaras e da mes scolars, sco els da mei. Els han p.ex. mussau a mi da veser il mund cun auters egls, da metter autras prioritads, da saver selegrar e guder il mument actual ed aunc bia auter. Ed uss, en mia clamada actuala sco teologa e collaboratura pastorala, vegn jeu era en contact cun persunas cun impediment. Per l’ina a moda directa, entras la pastoraziun. Per l’autra denton era entras la bibla. Quei che RTR ha fatg duront las davosas jamnas, ha era Jesus fatg. El ha adina puspei priu carstgauns cun malsognas ed impediments naven digl ur dalla societad e tschentau els el center. El ha dau ad els attenziun, mirau, tedlau, discuriu cun els e – medegau els. Dil temps da Jesus era quei in affrunt. Persunas malsaunas e cun impediments vegnevan stuschadas agl ur, untgidas, isoladas. Ad ellas vegneva priu tutta dignitad. Jesus ei buca setenius vid las reglas dil temps. El ei semess en relaziun cun carstgauns cun impediment e malsogna. El ha visitau els, tuccau els, mussau carezia per els. Gia entras dar a quels carstgauns ina dignitad, ina valur humana, han els sentiu migliur. Jesus veseva en emprema lingia buca la malsogna ni il deficit, mobein il carstgaun sco individi, cun tut siu esser human. Quei che Jesus ha fatg savein era nus far. P.ex. cun duvrar la noziun «carstgauns cun impediment» e buca «impedi». Els ein gie bia dapli che lur malsogna ni impediment. Els duein buca vegnir reduci sin quei ch’ei auter ch’igl ordinari. Sco Jesus savein e duein era nus dar ad els attenziun, integrar ed includer ellas, tedlar, veser e discuorer cun els. E dil reminent – tgi da nus ha buca ses impediments e deficits? Jeu hai ils mes! Flurina Cavegn-Tomaschett, teologa e collaboratura pastorala

Ils 2 da fevrer ei ella baselgia catolica ina fiasta che biars han emblidau. Nossadunna da candeilas ei cumbinada cul tschep-tschera e la benedicziun dil culiez. La muntada da quella fiasta el ciclus digl onn accentueschan schizun reglas da purs. El decuors digl onn seschavan ils perdavons influenzar da reglas da purs che generaziuns han dau vinavon ina a l’autra. El tom II dalla Crestomazia ha Caspar Decurtins rimnau e nudau ina massa talas ch’ins duvrava en Surselva. Ina dallas enconuschentas ein «Biala Frena, bi atun. Péscha Frena, pésch’atun». Quella regla sereferescha sigl 1 da settember, il gi da s. Frena e duei far la prognosa pils meins suandonts. Ei dat reglas da purs naven dil schaner tochen la fin digl onn. Ina dallas pli enconuschentas, derasadas e duvradas ei la suandonta: «Tgietschen dalla sera fa biala tschera. Tgietschen dalla damaun fa puoz e pultaun». Da quella regla san ins aunc oz sefidar, senza consultar las previsiuns dils meteorologs. Era pil temps da tscheiver actual dat ei ina interessanta: «Far bia tscheiver dat bi e liung coven. Far pauc tscheiver dat in cuort e mitgiert coven». La processiun dalla glisch Als 2 da fevrer dedichescha la Crestomazia sis reglas da purs: «Cufla ei Nossadunna da candeilas, ei la primavera avon esch»; «Macort’aura da candeilas, biala tschera fa il pur»; «Sufla ei giu da Nossadunna da candeilas il tschep tschera, sche dat ei pauc glin». Gest quella davosa regla en cumbinada cun occupaziuns e rituals emblidai. Tgi semna e cultivescha oz aunc glin? Era il tschep tschera drovan ins buca pli. Quei conferma sur Alfred Cavelti. Il plevon da Glion, Sevgein, Schluein e Sagogn seregorda ch’ins mava en processiun da Nossadunna da candeilas. Ed ei schabegiava savens ch’il suffel stizzava la glisch dalla candeila. «Il tschep tschera ei svanius perquei ch’ei dat oz candeilas finas pli praticas e segiras.» Sur Alfred metta el clar che la fiasta da Nossadunna da candeilas ei atgnamein gnanc ina fiasta da Nossaduna. Igl ei ina fiasta ecclesiastica cul falliu num. «Oriundamein eis ella dedicada agl affon Jesus. Maria e Giusep han, tenor tradiziun gediua, presentau el el 40 gis suenter la naschientscha, el tempel a Jerusalem. Gl’empremnaschiu masculin stueva vegnir surdaus al premsacerdot sco schenghetg a Diu. Encunter in «pagament» en fuorma da duas columbas astgavan ils geniturs silsuenter bandunar il tempel cun lur affon. La presentaziun da Jesus el tempel a Jerusalem: maletg ella baselgia da Sagogn Il tschep tschera s'udeva tier gl'inventari Il sacerdot Simon ha, tenor gl’evangeli da s. Lucas, alzau ad ault il pignet e presentau quel al pievel sco «la glisch dil mund». Buca Nossadunna ei el center, mobein siu fegl. Tras il ritual gediu dalla purificaziun ei sia mumma tuttina cumpigliada, ed ordlunder ei la tradiziun cristiana da «Nossadunna da candeilas» sesviluppada. La fiasta dalla presentaziun da Jesus el tempel a Jerusalem han ils cristians entschiet a festivar naven dil quart tschentaner cun ina processiun da candeilas. Aschia s’udeva il tschep tschera aunc el 20avel tschentaner tier gl’inventari pign da mintga famiglia catolica. Il tschep tschera, ina candeila tipica pil gi da Nossadunna da candeilas. La fiasta dallas candeilas ei stada varga 1600 onns ina manifestaziun impurtonta el ciclus digl onn. Sco dapertut tier tradiziuns popularas ei gl’origin precristians. Ils pievels antics mavan encunter ad in regent niev ed accumpignavan el en processiun cun tizuns e glischs en lur marcau. La processiun cristiana da Nossadunna da candeilas ei sesviluppada naven dil quart tschentaner sco ina dallas principalas digl onn. Ils catolics han manteniu e cultivau quei usit era suenter la Reformaziun. La fiasta ei sviluppada demai ch’ins ha cumbinau ella culla simbolica da Cristus sco glisch che sclarescha ella veta.

Il gimnasi dalla claustra da Mustér e l’Academia Group extendan communablamein lur purschida da formaziun: La «Swiss Boarding Schools Disentis & Zurich» porscha naven digl uost 2024 a Mustér e Winterthur/Turitg in studi en engles sil scalem superiur II. Cun quella purschida gimnasiala vulan las duas scolas tener quen dalla gronda damonda da scolaras e scolars digl exteriur per levels internaziunals. Il gimnasi dalla claustra da Mustér ei enconuschents per sia grond’experientscha sco scola d’internat. L’Academia Group – da l’autra vart – ei in dils gronds purschiders dalla maturitad englesa en Svizra quei che pertucca ils levels A internaziunals. Sco quei che las duas scolas scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, cumpletescha lur purschida fetg bein ina l’autra. Grazia a quella cooperaziun augmenta il gimnasi dalla claustra a Mustér sia purschida cun in diplom renconuschiu internaziunalmein. Communablamein han las duas scolas fundau la «Swiss Boarding Schools Disentis & Zurich». Gimnasi engles a Mustér Il rectur dil gimnasi claustral e co-CEO dalla scola nova, Tom Etter, constatescha: «Nus vesin che la damonda per ils levels internaziunals A ed IB (International Baccalaureate) ei gronda tier scolaras e scolars digl exteriur.» Il livel internaziunal A ha in avantatg: El porscha gronda flexibladad enten eleger ils roms. Per quei motiv eis el renconuschius e tschercaus sin quest mund tier famiglias ch’apprezieschan l’internaziunalitad. «Cull’Academia Group ha il gimnasi dalla claustra da Mustér ina partenari che meina dapi onns cun success gimnasis engles a Basilea a Turitg. Nus essan perschuadi cumpleinamein da quella purschida nova», di Tom Etter. La scola claustrala sa aschia profitar dalla gronda savida dall’Academia Group. En marcau ni muntogna Sco suletta scola svizra cun internat porscha la «Swiss Boarding Schools Disentis & Zurich» la pusseivladad d’eleger denter ina scola en in marcau a Winterthur ni ellas muntognas a Mustér. Per quei motiv eis ei previu d’ereger in ulteriur campus a Winterthur che porscha plaz per 70 giuvenils. A Mustér duei la purschida existenta vegnir nezegiada. Roman Meier, co-CEO dalla «Swiss Boarding Schools Disentis & Zurich» manegia: «Gest tenor il motto ‘igl ei Tia decisiun’ san nossas scolaras e nos scolars eleger denter in liug cun activitads dil temps liber ellas muntognas a Mustér ni in contuorn urban a Winterthur ni Turitg. Els san tscharner denter la veta en in contuorn claustral ni in baghetg niev top modern a Winterthur.» Vinavon matura a Mustér La purschida existenta dil gimnasi ed internat dalla claustra da Mustér resta sco entochen dacheu. Scolaras e scolars dalla regiun e d’ulteriuras parts dalla Svizra san far vinavon leu la matura. «La purschida nova enrihescha la cuminonza dalla scola a Mustér. Ils giuvenils vegnan a profitar dil brat cun giuvenils d’autras tiaras», puntuescha Tom Etter. Las duas partiziuns dalla scola englesa nova «Swiss Boarding Schools Disentis & Zurich» arvan lur portas igl uost 2024 a Winterthur e Mustér. Il proxim temps vegn propagada quella purschida. L’Academia Group porscha sia scolaziun en pli che 20 loghens, per l’instrucziun stattan rodund 1000 scolastas e scolasts a disposiziun. La gruppa ei engaschada ton ella scola bilingua per affons pigns entochen la scola primara, secundara, gimnasi engles e programs da maturitad entochen a scolas per giuvenils e carschi. Intervesta cun Tom Etter Rodund in tozzel scolars supplementars Ensemen cull’Academia Group ha il gimnasi dalla claustra da Mustér fundau ina nova scola englesa. Ella duei plidentar scolaras e scolars digl entir mund. La FMR ha discurriu cul rectur Tom Etter. Hans Huonder/FMR FMR: Co san ins capir quella collaboraziun: Studegian scolaras e scolars a Mustér e Winterthur ni alternontamein? Tom Etter: La purschida d’entochen dacheu a Mustér vegn mantenida. Ella ei vinavon destinada sco purschida per scolaras e scolars dalla Surselva, dil Grischun, la Svizra e digl exteriur che vulan far la matura. Tier l’autra scola san las scolaras ed ils scolars eleger sch’els vulan absolver lur studi a Mustér ni Winterthur. Els san denton midar liug, vul dir ir in ni dus onns a scola a Winterthur e lu in ni dus onns a Mustér. Aschia san els eleger denter studi en in marcau ni in ellas muntognas. Il gimnasi da Mustér ei gia internaziunals. Tgei spetga uss da niev sil gimnasi dalla claustra da Mustér, per exempel pertuccont diember da scolaras e scolars? Nus quintein a Mustér e Winterthur cun mintgamai diesch entochen dudisch scolaras e scolars per onn. Cons ch’ei vegn ad esser igl emprem onn ch’entscheiva igl uost savein nus aunc buca, damai che la promoziun da quella purschida nova entscheiva pér uss. Nus quintein cun scolaras e scolars dalla Svizra, dall’entira Euopa ni era d’auters continents, surtut l’Asia. Co vesa quei studi ora concretamein? Las scolaras ed ils scolars contonschan in diplom internaziunal che possibilitescha ad els da frequentar in studi universitar. Per che quei seigi pusseivel basegna ei ina media da notas sufficienta. Da principi ei quei in diplom da scola media. En quei connex savein nus profitar dallas experientschas dall’Academia Group. Quei ei era d’impurtonza per la formaziun en Surselva. Gest ella partenza da quella purschida nova ei la savida dall’Academia Group da grond avantatg. Nova purschida vul era dir novas structuras. Tgei semida al gimnasi a Mustér? Da principi semida nuot, auter che nus havein ina nova scola cun ina nova purschida. Nus havein capacitads d’intrastructura persuenter. Pertuccont las forzas d’instrucziun medemamein, sequent la damonda vegn ei denton ad esser necessari da mirar per ulteriuras magistras e magisters. Las scolaras ed ils scolars da quella scola nova vegnan instrui els medemas baghetgs, han secapescha denton in’instrucziun separada. Nies gimnasi ei gia internaziunals, quei ch’enrihescha la veta en scola. Aschia san contacts per veta duronta vegnir empusti. Tom Etter ei rectur dil gimnasi ed internat dalla claustra a Mustér e co-CEO dalla nova «Swiss Boarding Schools Disentis & Zurich». In gimnasi per engles a Mustér Naven digl uost 2024 offerescha il gimnasi ed internat dalla claustra da Mustér ina nova purschida. Igl ei in gimnasi per engles. Purtadra da quel ei la «Swiss Boarding Schools Disentis & Zurich». Quella scola ei vegnida fundada dil gimnasi da Mustér ensemen cull’Academia Group. Sco quei ch’il rectur dil gimnasi claustral, Tom Etter, ha detg sin damonda dalla FMR, quenta il gimnasi a Mustér cun rodund in tozzel scolaras e scolars per onn en quella scola. Dall’infrastructura enneu basegna ei neginas adattaziuns a Mustér, perencunter vegn construiu persuenter in niev campus a Winterthur. La scola duei attrer scolar(a)s da famiglias ch’apprezieschan l’internaziunalitad. «Nus quintein cun student(a)s dall’entira Europa ed era d’auters continents. Quell’internaziunalitad vegn ad enrihir aunc pli fetg nies menaschi ch’ei gia internaziunals», di Tom Etter. Il proxim temps entscheiva la promoziun da quella purschida. (fmr/hh)

lls fastitgs dil tscheiver tonschan en Surselva sco egl ulteriur intschess alpin entochen viaden el temps medieval tardiv. Biaras dallas isonzas da tscheiver d’antruras ein buca semantenidas. La giuventetga da Spligia ha spindrau ina isonza veglia el temps modern. Ella celebrescha mintgamai la mesjamna da tschendra il «Pschuuri». Ils fastitg dall’entschatta dil tscheiver Grischun ein rars e sco fontauna surveschan sulet ils lexicons historics. Il lexicon grischun menziuna las «matinadas» sursilvanas d’antruras ch’eran per regla in cortegi costumau organisaus en certs vitgs dalla giuventetgna alla fin dil tscheiver. A Vella, aschia il lexicon historic, mavan ils giuvenots il margis tscheiver da casa en casa tier las giuvnas, fagevan in ceremonial e dumandavan in dun per festivar la sera da cuminonza. In ceremonial semeglionts a quel dalla giuventetgna d’antruras da Vella festivescha la giuventetgna da Spligia mintgamai la mesjamna dalla tschendra. Sco quei che Dario Simmen dalla Uniun da giuventetga relata ei igl usit aunc adina ferm ragischaus el vitg gualser. «La giuventetgna d’ordvart tuorna quei gi a Spligia per festivar il ‘Pschuuri’.» Dudisch entochen quitordisch giuvens, vestgi en lumpas e monduras veglias, tilan sur tgau giu in vegl peil caura, nuorsa ni dad ina uolp. El portan entuorn tschenta in stgalinem che regorda al stgalinem dils cavals da sauma. Ils giuvens mascrai enqueran duront il gi ils affons e las giuvnas per strihar lur fatscha cun ina tschera nera. «Las ingredenzias da quella tschera ein in misteri.» Dario Simmen tradescha sulet che grass da calzers e fulin seigien las parts principalas dalla tschera. Enaquella ch’il sulegl ei ius da rendiu va la giuventetgna mascrada sco «mannli e wibli» da casa tier casa per rimnar ovs. «En ina cuschina dad ina ustria vegn fatg salata dad ovs ed in bubronda cun ovs crius e vin tschientschen che senumna «Resimäda.» Era quella bubronda ei empau misteriusa, sco quei che Dario Simmen tradescha. «Da mesanotg s’entaupan tuts per festivar da cuminonza.» Tenor il commember dalla uniun da giuventetga era quella fiasta antruras reservada alla giuventetgn ed ei oz ina fiasta publica. La tschendra, in simbol cristian La tschendra che dat alla mesjamna dalla tschendra il num ei denton in simbol cristian, pli ferm dacasa ella baselgia catolica. La mesjamna dalla tschendra simbolisescha la fin dil tscheiver e l’entschatta dalla cureisma. Fierer tschendra sil tgau ni segnar ina crusch da tschendra sil tgau ni sil frunt vala per segn dalla penetienzia viers il temps da puccau dil tscheiver. Tenor las indicaziuns da wikipedia ei quei ina simbolica veglia ch’il cristianissem ha surpriu pli probabel dil temps precristian. Egl usit da tscheiver da Spligia ha la tschendra anflau sia atgna via. Mo gia la derivonza dil num tscheiver ei buc aschi clara, sco quei che Chasper Pult declara. Tenor il linguist che sefatschenta cun la derivonza da plaids dat ein ina significaziun ch’ei ord sia vesta la pli logica. «Jeu favuriseschel la definiziun dil romanist Jakob Jud che manegia che tscheiver derivi dil plaid latin ‘incipere’. Vul gir en – tscheiver avon che la cureisma entscheiva.» Empau pli sempels ei il plaid carneval. Carne levare vul gir nuot auter che metter dalla vart la carn. Chasper Pult ha aunc regurdau al Chalandamarz dalla giuventetgna da Ftan. In Chalandamarz che semeglia empau agl usit da tscheiver da Spligia. Giuvens mascrai van tras il vitg cun scuflas piertg emplenidas cun aua per tuccar las giuvnas che sezuppan. Ozilgi seigien ils mats da Ftan buca pli aschi grobs cun las giuvnas, pon ins leger ella publicaziun che descriva las isonzas dalla vischnaunca da Scuol. Per regla survegnien ellas sulet ina lavatgau da neiv per astgar separticipar al bal da Chalandamarz. Dertgiras nauschas Il lexicon historic grischun plidenta aunc in’auter usit da tscheiver che ha retschiert ina renaschientscha a Mustér. «Ils texts ils pli vegls encouschents dallas dertgiras nauschas derivan da Rueun, Sumvitg e Breil.» Texts dil 18avel tschentaner ch’ein perdetga dad in giug criminal nua che la cureisma accusescha il giuncher tscheiver da lavagar la giuventetgna cun saltar e sedivertir. La dertgira sentenziescha il giuncher tscheiver e visescha el per in onn dalla tiara. Paul Hugger scriva el lexicon historic svizzer che las autoritads ecclesiasticas e statalas hagien gia baul empruau da scumandar il tscheiver. «La Obrigkeit aveva tema dil caracter subversiv dil tscheiver.» Il lexicon historic grischun menziuna la Ligia Grischa che hagi relaschau 1497 in scamond rigurus «dad ir a bagordas.» E Hugger plidenta la reformaziun che hagi scumandau il tscheiver. «Buc adina cul success giavischau.» A Spligia ha il scamond para purtau negin fretg, la vallada gualsra ei reformada e ha menteniu siu usit da tscheiver.

Mesjamna ha il parlament da Glion tractau l’iniziativa ch’ina gruppa ha inoltrau la fin da matg 2022. Il pievel duei prender posiziun d’ina revisiun dalla constituziun. Il parlament ha discutau il proceder ed approbau ina cunterproposta. Da quella e l’iniziativa vegnan votantas e votants a decider probablamein il zercladur. In parlament cun 25 commembers seigi surdotaus, argumentescha il comite d’iniziativa. El giavischa ch’ins repondereschi e discuteschi l’organisaziun politica dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Ils 21 d’avrel 2022 ha la gruppa surdau alla casa cumin a Glion ina iniziativa che vul midar il sistem politic. Ils 31 da matg 2022 ha la suprastonza communala approbau ufficialmein l’iniziativa cun 419 suttascripziuns valeivlas. Tenor la constituziun vertenta sto la suprastonza communala presentar la fatschenta enteifer 12 meins al parlament. Mesjamna ha quel tractau ella. Svegliau bia votums Gl’avrel, a caschun dalla suradada, haveva la vicepresidenta communala Caroline Gasser fatg allusiun che la suprastonza communala e la direcziun vegnessien ad includer en ina revisiun divers puncts che pertuccan l’organisaziun communala. El messadi per mauns dil parlament propona la suprastonza d’acceptar l’iniziativa cun siu entir cuntegn e da suttametter ella ad ina votaziun all’urna. La suprastonza recamonda da dumandar gl’emprem il pievel all’urna – avon che far gronda lavur pil gat – sch’el giavischi veramein ina revisiun totala dalla constituziun. La discussiun dil proceder en caussa ha caschunau ina liunga discussiun. Il president communal Marcus Beer ha defendiu l’opiniun dall’executiva. Ins stoppi gl’emprem dumandar il pievel sch’el giavischi ina revisiun totala. Quella damonda fetschien ins cun presentar il text dall’iniziativa. A quella 70avla sesida han biars aspectaturs priu part. Apparentamein pervia dall’iniziativa dil pievel ei gl’interess staus gronds da tedlar il pareri dil parlament. Svegliau votums ha oravontut la damonda sch’ei dueigi dar ina revisiun parziala – culs puncts centrals ch’il comite d’iniziativa ha numnau explicit el text dall’iniziativa– ni veramein ina revisiun totala. La finala ha parlamentari Gian Marco Bianchi presentau ina cunterproposta, quella ha il approbau cun gronda maioritad. Votaziun il zercladur Per la presidenta Gierina Gabriel ei quella tractanda stada ina pulita sfida. Ella ha teniu la survesta e gl’uorden parlamentar. La cunterproposta pretenda d’examinar la constituziun e da preparar in sboz per ina revisiun. Ei seigi da fundar ina cumissiun, quella dueigi secumponer ulivamein da commembers dil parlament e da commembers dil comite d’iniziativa. La cumissiun da constituziun examineschi la constituziun ed elaboreschi in sboz per mauns dil parlament e dalla cuminonza all’urna. Per corrispunder allas formalitads ha il parlament stuiu far uorden. Cun gronda maioritad ha el la finala approbau la cunterproposta e refusau, per mauns dalla votaziun all’urna, l’iniziativa. La cunterproposta remplazzass lezza. La cuminonza all’urna da Ilanz/Glion vegn a saver prender posiziun surlunder probablamein il zercladur. Festivitads 10 onns fusiun Suenter quella debatta ha il menader dalla planisaziun, Andreas Pfister, informau il parlament dil project dalla Viafier retica (VR) alla staziun da Glion. El ha declarau ch’ils termins seigien fixai, la VR vegni ad inoltrar tochen la fin digl onn la damonda da baghegiar per la staziun nova. Igl ei il project «Gleis 1» dil biro Giubbini da Cuera. Sche tut va sco planisau duei la surbaghegiada cun garascha sutterrana esser finida gl’onn 2028. La vischnaunca Ilanz/Glion e la VR collaboreschan stretgamein tier quei project. Per reglar «tgi fa tgei cu» han las partenarias fixau ina cunvegna d’intenziun cun planisaziun dils detagls e termins. Ina dallas proximas etappas vegn ad esser da construir la plazza nova dils autos da posta. La finala han ils dus parlamentaris Annette Cola ed Ivo Frei rapportau dallas preparativas per ina festivitad da diesch onns dapi la fusiun dallas 13 fracziuns. Finamira dalla commemoraziun dueigi esser da promover la convivenza e la coesiun denter las fracziuns, rinforzar la cuminonza e generar l’attenziun viers anen ed anora per ina vischnaunca activa ed attractiva. Il tizun dallas festivitads vegn envidaus da Daniev 2014. Cun ina staffetta circulescha lu la «flomma olimpica» tochen ils 13 da schaner da fracziun tier fracziun. Gl’act da giubileum ei a Glion e vegn celebraus cun ina fiasta da fusiun che duei cuzzar 13 uras. Silsuenter ei la fiasta buca finida. Mintga meins vegn mintga fracziun ad esser el center cun in program creativ-impulsiv.

Igl ei stau la 70avla sesida dil parlament da Glion. Ed igl ei stau ina pulit impurtonta. La presidenta dil parlament ei forsa gnanc stada cunscienta da quei. Ed era il president communal buc. La suprastonza haveva formulau il messadi e proponiu da dumandar il pievel all’urna sch’el giavischi veramein ina revisiun totala dalla constituziun. Ina damonda giustificada, la vischnaunca Ilanz/Glion exista pér diesch onns e cun ina revisiun parziala seschassan ils mancos reglar. In punct fuss da stipular ella constituziun duas radunonzas communalas ad onn. Il text dall’iniziativa dil pievel giavischa ina revisiun totala. E gliez ei ina «chista» ch’ins sa buca semplamein scurlar ord la mongia. Ei quei veramein necessari? La pli impurtonta basa legala d’ina vischnaunca duess’ins buca stuer remplazzar suenter diesch onns. Il biro parlamentar ed il president communal ein stai confruntai mesjamna cun glieud ha giu il basegns da s’exprimer e che sefida buca dallas autoritads. Da funs ensi han ils presents vuliu sclarir la caussa. Ins hagi buc preparau bein la tractanda, han singuls hosps manegiau. Schi biars sco darar han priu part a quella 70avla sesida dil parlament. Forsa perquei han zacons protagonists vuliu tschintschar. Sco aspectatur han ins temiu in mument che la sera savess finir cun in debachel. Era parlamentaris che repetan pliras ga il votum, che damondan treis quater gadas il medem, ein buc preparai e buca attents. La presidenta dil parlament ha stuiu suar. Ella ha sespruau da tener las hottas schi stendidas sco pusseivel. Cun far ina pausa ei quei lu era gartegiau bein. Igl ei stau prudent d’annunziar quella pausa da ponderaziun. Igl ei stau d’engrau per ina buna decisiun. L’emprema iniziativa dil pievel per Ilanz/Glion ei forsa in examen da maturitad, mo negina bumba explosiva. Glion culla casa cumin (sen.)

Las duas proximas jamnas s’audan al tscheiver en Surselva. Suenter ch’emprems arranschaments da tscheiver empau pli pigns han gia giu liug en plirs loghens, suonda damaun, sonda, in vast program a Glion. Quel entscheiva allas 13.30 cul til atras il marcau e cuntinuescha cun ina disco per affons ella halla dalla casa da scola. Cumpleinamein ell’enzenna dil tscheiver ei era la sera cun concert da monster e bal. A Glion vegnan ils arranschaments dil tscheiver organisai dallas Grischalottas da Glion/Falera. Pervia dalla pandemia ha il til da tscheiver buca saviu vegnir arranschaus ils dus davos onns. (fmr/hh)

Als campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors a Whistler en Canada ha Cla-Ursin Nufer (21) contonschiu il novavel rang ella concurrenza da 10 km dil stil liber cun partenza singula. Suenter il 10avel plaz ella concurrenza sur 20 km ei quei il secund rang pil Tuatschin e commember dil cader C da Swiss Ski denter ils emprems diesch dils umens sut 23 onns. Era quella ga ei Cla-Ursin Nufer staus il secund meglier Svizzer. Antonin Savary ei seplazzaus sigl excellent sisavel rang e ha munchentau mo per pauc il podest. Gudignau la cuorsa ha il Norveges Martin Kirkeberg Moerk. Ella cuorsa da 10 km el stil liber dallas dunnas sut 23 onns ei Nadja Kälin da S. Murezi daventada 18avla. Anja Weber ei stada la megliera Svizra sco sisavla. (rtr/fmr/hh)

La sonda avonmiezdi ha ina lavina pretendiu duas unfrendas mortalas ella Val Segnas a Mustér. Ina persuna ei mitschada dalla disgrazia. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, sesanflavan treis skiunzs da varianta la sonda avonmiezdi el territori da Stgeinas. Els serendevan d’in couloir giuadora. En quei mument ei ina lavina sedistaccada. Ina dunna ella vegliadetgna da 56 onns ed in um da 54 onns ein vegni tschaffai e cuvretgs da quella. Omisduas persunas han mo pli saviu vegnir salvadas mortas. Ina tiarza persuna ei buca vegnida tschaffada dalla lavina. Ella ha saviu entscheiver immediatamein cul salvament dils camerats. Pervia dalla schliat’aura e vesida ha l’acziun da salvament stuiu vegnir interrutta. El decuors dil suentermiezdi ha quell’allura saviu vegnir cuntinuada. Ensemen cul survetsch da pistas dallas Pendicularas Mustér SA, il Salvament alpin svizzer (staziun da salvament da Mustér) ein dus helicopters dalla Rega ed in da Swisshelicopter SA stai en acziun. Communablamein culla Procura publica ha la Polizia alpina dalla Polizia cantunala dil Grischun entschiet cull’inquisiziun per saver sclarir ils motivs da quella disgrazia. Buca igl emprem accident mortal Mustér ei enconuschent per sias pusseivladads d’ir cun skis ordeifer il territori preparaus cun pistas. Pliras gadas ha quei denton gia menau a disgrazias cun lavinas. Il fevrer 2006 ein treis persunas dalla Tiaratudestga daventadas unfrendas mortalas d’ina lavina ella Val Acletta. Duas ulteriuras persunas eran vegnidas blessadas. Avon ualti exact otg onns ha ei dau ella Val Segnas in ulteriur accident mortal. Lu ha ina persuna piars la veta en ina lavina. Il liug culla lavina la sonda avonmiezdi a Stgeinas a Mustér.

La radunonza generala extraordinaria dalla Societad sempla Alp Run Mustér ha approbau unanimamein il venderdis il contract da collaboraziun pil project Solar Alpin Disentis cun Solalpine e la vischnaunca da Mustér. Sco quei che la societad scriva en ina communicaziun als mieds da massa, sa l’interpresa Fanzun da Cuera entscheiver aschia immediat cullas lavurs d’examinaziun dil project. Ils 4 da matg 2023 vegn il resultat da quellas examinaziuns presentaus al cussegl da vischnaunca da Mustér. Il medem mument duei quel decider davart in credit da projectaziun. La lavur da projectar duei vegnir terminada sigl october 2023. El decuors dil november 2023 vegn in’ulteriura radunonza generala extraordinaria dalla Societad sempla Alp Run Mustér a tractar il contract da collaboraziun e realisaziun cun in’interpresa ch’intenda da realisar il project Solar Alpin Disentis. Silsuenter duei la damonda da baghegiar vegnir inoltrada. Dacuort ei il project per in implont fotovaltaic sin intschess dall’Alp Run sur Mustér vegnius presentaus. Persuenter duess ina surfatscha da 36 ha survir. Dalla grondezia po quei project vegnir cumparegliaus cun quel ch’ei previus a Scuol. Lez duess producir energia electrica per rodund 30 000 casadas (mira era pagina 2). (fmr/hh) Sur igl uaul sul vitg da Mustér sesanfla l’Alp Run. Leu duei vegnir realisau in implont da fotovoltaica sin ina surfatscha da 36 hectaras.

Michal Hohl (Ilanz/Glion) ed Uolf Candrian (Sagogn) ein vegni confirmai el co-presidi dalla Partida socialdemocrata dalla Surselva alla radunonza generala. En cumbinaziun cun ina «Sentupada» ei la partida sefatschentada en emprema lingia dallas dunnas ella politica. Sco quei che la PS Surselva scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha la discussiun mussau claramein, ch’il slogan «dunnas ella politica» ei buca ina damonda feministica, mobein in’incumbensa dall’entira societad moderna. «Las dunnas han oz bein ils medems dretgs, denton maunca la basa aunc dapertut, per veramein saver realisar quellas schanzas ella professiun ed en uffecis politics. Aunc adina munta la cumpart dils umens ella politica svizra 75 %», scriva la partida. Pliras dunnas ein s’exprimidas, denter auter Michal Hohl, giuvna parlamentaria d’Ilanz/Glion: «Biars vesan mei forsa sco schliata mumma. Denton duein era mummas s’engaschar e surprender responsabladad publica. Miu contuorn familiar sustegn mei, aschia haiel il bia l’energia e la resilienza.» (cdm/fmr) Ils deputai Silvio Dietrich e Martin Kreiliger, las referentas Michal Hohl (co-presidenta), Silvia Hofmann e Rachel Hohl ed il co-president Uolf Candrian (da sen.).

Mesjamna, ils 8 da fevrer 2023 dallas 15.00 entochen las 19.00 ha liug sil plaz dil Catrina Resort a Mustér ina fiera cun products dil Nepal. Guids da muntogna e sherpas dalla Nepal Mountain Ski Academy passentan enzacons dis a Mustér per far in cuors da skis. Ensemen cun els organiseschan las Pendicularas Mustér SA ina pintga fiera cun products e specialitads dil Nepal. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun, ei quei ei ina buna caschun d’emprender d’enconuscher la tiara e quei interessant project. (cdm/fmr)

La suprastonza communala da Mustér ha envidau la giuventetgna ad ina sera da discussiun. Da quella ein sorti ils fastedis e giavischs dils giuvenils. La munconza da habitaziuns pagablas e d’in local da sentupada, mo era la communicaziun dalla vischnaunca anoviars e pusseivladads da coworking ein stai ils temas principals. «Persunalmein vesel jeu il mument in grond basegns da habitaziuns e surtut d’ina ni pliras pusseivladads da coworking. Probabel luvrass beinenqual persuna da Mustér anora sch’ei dess la pusseivladad da far quei en in local bein endrizzau e cun autra glieud.» Quei di Rafael Maissen (28) ch’ei separticipaus all’orientaziun e discussiun dalla giuventetgna culla suprastonza communala. Quella ei stada presenta in corpore. «Nus essan fetg satisfatgs dalla discussiun», di Jris Lombris, la geraua responsabla per ils fatgs da giuventetgna. Il president communal René Epp sesenta confirmaus en differents puncts, surtut in: «La situaziun dalla munconza da habitaziuns ei acuta. Nus stuein mirar da sligiar quei problem.» La discussiun culla giuventetgna ei stada in part dil project da participaziun per affons e giuvenils da vischnauncas grischunas da jugend.gr. Per quei motiv ei la representanta da lezz’organisaziun, Flurina Spreiter, separticipada a quella sentupada. Spazi da habitar ei scarts La munconza da habitaziuns sefa valer dapi entgins onns a Mustér. «Tgi ch’enquera ina habitaziun fa quei praticamein adumbatten. Il basegns dalla giuventetgna ein habitaziuns pintgas per singuls ni lu era grondas per cuminonzas da habitar. Culla glieud che vegn a luvrar el hotel Acla da Fontauna ni lu era el resort a Dieni ch’enquera habitaziuns, vegn la situaziun buca megliera. Quellas habitaziuns munglassen denton era esser pagablas per la giuventetgna», di Rafael Maissen che lavura el cantun Uri sco specialist per tgamunadis electronics per pendicularas. Per la vischnaunca sezza che dispona da negin terren en zona da baghegiar ed immobilias adattadas per ina midada d’intent ei la situaziun buca sempla. «Nus havein la pusseivladad da scaffir la basa persuenter ed animar eventuals investurs da baghegiar», di René Epp. Entginas ideas seigien en discussiun: «Nus lein che la giuventetgna sappi luvrar ed era viver tier nus.» La damonda da spazi da habitar stat il mument era en stretg connex culla revisiun dalla planisaziun locala che pertucca surtut la reducziun dalla zona da baghegiar. Local da sentupada La vischnaunca dispona bein d’in local da sentupada per la giuventetgna el plaunterren dalla halla Cons. Quel vegn nezegiaus da giuvenils dil scalem superiur ni da tals che han gest bandunau la scola obligatoria. «Nus havein fetg bunas pusseivladads da far sport, mo la purschida da sentupada e divertiment ei magra», constatescha Rafael Maissen che beneventa igl interess dallas autoritads communalas pils basegns dils giuvenils. Alla discussiun culs politichers ein differents loghens pusseivels vegni tematisai, aschia da reactivar la Placi Bar el Disentiserhof ni igl anteriur local da disco dil Postigliun el miez dil vitg. «Nus vegnin a profundar il proxim temps quei basegns. Tenor nies manegiar savess ins activar ina localitad sco liug da sentupada per la giuventetgna mo era sco liug per exempel per pigns arranschaments», di René Epp. Las localitads ch’ein stadas en discussiun ein en mauns privats, consequentamein basegna ei discuors culs possessurs. Migliurar la communicaziun Medemamein ei la communicaziun anoviars dalla vischnaunca stada in tema da discussiun. «Silla damonda, cons dils presents che legien las communicaziuns ufficialas dalla vischnaunca el Feg ufficial dalla Surselva, han quater da 23 rispundiu cun in gie», di René Epp. Per Rafael Maissen eis ei impurtont: «Cullas pusseivladads digitalas e medialas d’ozildi vegnan las informaziuns tier la glieud. Tschercar ellas – per exempel silla homepage – fan buca biars.» La structura dalla homepage dalla vischnaunca da Mustér seigi els onns e pretendi ina migliur. «Nus essan pertscharts da quei problem e luvrein il mument vid in concept per la communicaziun. En quel ein las medias socialas secapescha era in tema», sincerescha René Epp. Mantener il contact Suenter la discussiun culla giuventetgna persequitescha la suprastonza communala las pusseivladads da mantener il contact vicendeivel. «Ina varianta fuss ina cumissiun da giuventetgna che fa ponderaziuns davart basegns e giavischs. Quella savess lu s’entupar regularmein culla suprastonza communala», di René Epp. La giuventetgna fetschi uss ponderaziuns e communicheschi lu sia vesta co il dialog duei continuar. Tenor la geraua Jris Lombris duei ina proxima sentupada haver liug ella fuorma dall’emprema. Giuvenils da 16 entochen 30 onns seigien envidai a quella. Coworking – luvrar da cuminonza Las pusseivladads digitalas lubeschan oz a bia glieud da luvrar da casa anora, seigi parzial ni era duront igl entir temps. «Jeu savess era far quei entgins dis, mo l’infrastructura persuenter maunca», di Rafael Maissen. Tenor el duess la vischnaunca far l’emprova d’arver ina localitad per plazzas da lavur flexiblas: «Ei duvrass in local pli grond ed ina stanza pli pintga per saver telefonar ni far sedutas. Moniturs e stampaders – era gronds – fussen necessaris sper il mobiliar.» Sco quei che René Epp ha detg sin damonda dalla FMR, fa la vischnaunca ponderaziuns en quella direcziun: «El miez dil vitg – concretamein sillas parcellas dil Nani Bazar e dalla surbaghegiada dil Postigliun – dess ei eventualmein pusseivladadas da locals.» Rafael Maissen vesa la simbiosa denter habitaziuns, coworking e commerci: «Ei dat glieud che ha cheu habitaziuns da vacanzas che less era luvrar da cheu anora entgins dis. En in liug central fuss quei d’avantatg per tuts, era pil commerci che profitass dil consum da quella glieud.» (fmr/hh) Dils fastedis dalla giuventetgna Munconza da habitaziuns e d’in local da sentupada, communicaziun anoviars dalla vischnaunca e coworking. Quei ein ils temas principals che fatschentan il mument la giuventetgna a Mustér. Hans Huonder/FMR La suprastonza communala da Mustér ha vuliu saver dalla giuventetgna nua ch’il calzer smacchi. Per quei motiv ha ella envidau la giuventetgna ad ina discussiun. Da quella ei sortiu che la munconza da spazi da habitar caschuna il mument fastedis. «Igl ei il mument fetg grev d’anflar habitaziuns a Mustér», di Rafael Maissen (28) ch’ei separticipaus alla discussiun. Ei regia ina munconza da habitaziuns pintgas per persunas singulas, denton era grondas per cuminonzas da habitar. «Da quella problematica ei la vischnaunca pertscharta, aschi bein sco dalla munconza d’in liug da sentupada», ha il president communal René Epp detg sin damonda dalla FMR. In auter tema ei ina pusseivladad da coworking en vischnaunca staus. Tenor Rafael Maissen pudess ina tala purschida survir ad indigens che lavuran ordeifer, mo era a glieud che ha ina habitaziun da vacanzas. La fin finala ei era la communicaziun anoviars dalla vischnaunca stada in tema a quella sentupada. «Oz van las informaziuns tier la glieud», di Rafael Maissen. Il model da stuer tschercar ellas – per exempel el Fegl ufficial dalla Surselva ni silla homepage – seigi mo per part actuals. La suprastonza communala vul cuntinuar cun quei dialog culla giuventetgna. Tenor René Epp savessi ina pintga cumissiun cun giuvenils survir a quei intent. La discussiun culla giuventetgna ei stada ina part dil project da participaziun per affons e giuvenils da vischnauncas grischunas da jugend.gr. Pagina x «Oz van las informaziuns tier la glieud.» Rafael Maissen La sentupada dalla suprastonza communala culla giuventetgna a Mustér ei stada signada d’ina discussiun cun plirs temas actuals. Agl ur Tschentar prioritads Hans Huonder/FMR La suprastonza communala da Mustér ha envidau la giuventetgna ad ina discussiun. En sesez ei quei nuot spectacular, quei han autoritads d’autras vischnauncas era gia fatg. Temas da discussiun ha ei apparentamein dau senza stuer far ina gliesta da tractandas. Il svilup economic da Mustér muossa ch’el ha persistenza sulettamein sch’ils basegns e giavischs era dalla giuventetgna vegnan risguardai. Sco en biars auters loghens ei la munconza da habitaziuns il mument in dils gronds problems a Mustér. Quel pertucca buca mo la giuventetgna. Lezza denton tscherca spazi da habitar pagabel. Pei a pei culla promoziun da plazzas da lavur sto era quel dalla purschida da habitaziuns ir. Mo lu ei il svilup dil liug empermettents. Ideas e projects per habitaziuns novas che contribueschan a soluziuns ston vegnir examinai senza trer neutier pils cavegls paragrafs. Ed ei drova forsa era la promtadad d’in ni l’auter possessur d’ina habitaziun ch’ei occupada entginas paucas jamnas per onn cun hosps da vacanzas, d’affittar quella permanentamein ad indigens. Las casas novas da pliras habitaziuns construidas ils davos onns a Mustér muossan ch’il basegns da spazi da habitar ei gronds. Munconza da habitaziuns astga buca esser in tema mo dalla politica, mobein sto esser in da mintga singul che ha la pusseivladad da contribuir ad ina soluziun. Enteifer la politica a Mustér ein biars projects en discussiun il mument. Buca tuts ein tuttina impurtonts ed urgents e buca per tuts sto vegnir presentau immediatamein ina soluziun. Il problem dallas habitaziuns che stat era en stretg connex culla revisiun dalla planisaziun locala, respectivamein la reducziun dalla zona da baghegiar, ei denton gronds. Quella damonda sto vegnir priorisada. Tgei portan plazzas da lavur, locals da giuventetgna e Center Fontauna sche la glieud sa buca nua habitar? La cumbinaziun dalla lavur cullas activitads dil temps liber ei oz pli actuala che zacu. Biars loghens en muntogna – sco per exempel Mustér – san profitar da quei trend.

Biebein 20 gruppas mascradas ni guggas ein separticipadas la sonda al til da tscheiver atras il marcau da Glion. Suenter ina pausa da dus onns pervia dalla pandemia, ei il til puspei staus ina part dil tscheiver egl emprem marcau spel Rein. Il tscheiver ei staus ina dallas unfrendas da corona ils davos dus onns. Biars arranschaments han buca astgau vegnir organisai ni sulettamein tenor directivas fetg severas. Uss ei il temps dil barlot denton puspei anavos. Til, parti e bal «Avon tschun onns havein nus reactivau il til da tscheiver», di Stefan ­Arpagaus, il president dalla gugga Grischalottas che dumbra il mument 24 commembras e commembers activs. Suenter ils dus onns da corona ein las bagordas e guggas marschadas la sonda atras il marcau da Glion, delectond numerus aspectaturs per liung dalla via. Gruppas mascradas d’affons e da carschi ein sebrattadas cun in miez tozzel guggas. Ils bials sujets e las melodias dallas musicas da tscheiver han dau colorit e tempra al til ch’ei la fin finala sefermaus silla plazza da scola. Leu han las ­Grischalottas Glion/Falera ch’ein sedadas avon nov onns ord la fusiun dils Grischaguggers da Falera e las Barlottas da Glion, purschiu in ­program da rama. Igl emprem ina disco pils affons, pli tard in concert da monster dallas guggas e la fin finala in bal ella halla da gimnastica. Il tscheiver cuntinuescha Questa e l’autra jamna dominescha il tscheiver en Surselva. Sonda ­proxima vegn fatg tscheiver a Trun, denter auter cun in til atras il vitg. Da gievgia grassa, ils 16 da fevrer 2023 suonda lu il til cun sera da divertiment a Sedrun avon che la davosa fin d’jamna dil tscheiver 2023 s’audi a differents arranschaments a Mustér. Il venderdis sera ei Dertgira nauscha el center dil vitg. Dapi che quella ei vegnida reactivada igl onn 1987 eis ei l’emprema ga ch’ella ha liug il venderdis e buca da gliendisdis-tscheiver. La sonda ei il til da tscheiver atras Mustér, suandaus dalla sera da divertiment. Ina part dil barlot a Mustér ei era la gasetta da tscheiver La Sibla. Quella duess cumparer quest’jamna. Biars affons e carschi ein secostumai pil di dil tscheiver a Glion. Las guggas han dau il tact. Confetti s’auda tiel tscheiver sco igl amen en baselgia. Biars buns sujets – cumbinai cun bia lavur. Era els han empruau da scatschar igl unviern – il senn dil tscheiver. Sia cumparsa fa impressiun. Sis musicas da tscheiver ein separticipadas al til. La glieud ha gudiu la biala purschida da pign e grond. Biars affons e carschi ein secostumai pil di dil tscheiver a Glion.

Sonda, ils 11 da fevrer 2023 allas 20.15 ei Christina Ragettli hosp «en litteratura al cuolm» a Vuorz. El hotel Ucliva relata ella da sias aventuras e da siu cudisch «Von Wegen» ch’ei cumparius igl onn vargau. La dunna da Flem ei viagiada 2362 km silla Via Alpina da Triest a Monaco igl onn 2000. Cun quell’aventura ha ella vuliu s’allontanar empauet dils carstgauns. Mo ella retrospectiva ha ella tonaton constatau che gest las sentupadas cun glieud jastra sco era cun amitgs ed enconuschents che han visitau ella duront quei temps, ein stadas enzatgei dil pli fascinont sin quei viadi. Ella ei viandada da dis da plievgia, ferdaglia e sulegl, mo era da dolur. Christina Ragettli ei buc ina sportista extrema, ella ei ina dunna giuvna che ha realisau siu siemi cun sacados e tenda. (fmr/hh) Christina Ragettli ei viandada avon dus onns 2363 km silla Via Alpina.

Il luf-tscherver ha entschiet a recolonisar il Grischun avon ch’il luf. Tuttina sederasa el pli plaun. Persuenter dat ei plirs motivs. Tenor Arno Puorger digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun, ei il luf-tscherver exponius pli fetg alla mortalitad per exempel entras il traffic. Da l’autra vart ei sia reproducziun buc aschi gronda sco tiel luf. Avon rodund 24 onns ha ei dau ils emprems clars indezis dil luf-tscherver el Grischun. En Val Cristallina en Val Medel ein las restonzas d’in ansiel-camutsch – scarpaus da quei animal da rapina – vegnidas anfladas. Dapi ils onns alla midada dil millenni sederasa il luf-tscherver pli u meins ell’entira Surselva, da sum entochen dem. Da leu anora ha el conquistau ulteriurs territoris cunfinonts sco parts dalla Tumliasca ni la Muntogna da Schons. Clars indezis – per part era observaziuns – dat ei da lufs-tscherver ussa denton era el contuorn da Zernez ell’Engiadina. Tuttina: Il luf-tscherver ha il mument siu revier principal ella regiun dalla Tumliasca e Muntogna da Schons entochen al Lucmagn e l’Alpsu. Ed el semultiplichescha era: Igl atun 2013 eis ei reussiu da fotografar cun ina fototrapla per l’emprema ga ina famiglia da lufs-tscherver, numnadamein ina femella cun dus pigns el territori da Sumvitg/Clavadi. Igl ei stau l’emprema ga suenter 150 onns ch’ins ha constatau ina reproducziun da lufs-tscherver el cantun Grischun. (Mira box.) En cumparegliaziun cul luf ha ei strusch dau discussiuns ils davos onns davart il luf-tscherver. El para da guder l’umbriva da gliez animal da rapina che caschuna dapli fastedis. Luf-tscherver sederasa plaun Igl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun publichescha sin sia homepage ina carta interactiva ch’indichescha l’observaziun ed indezis d’animals da rapina gronds. Aschia era dil luf-tscherver. Ei croda en egl ch’il territori principal dil luf-tscherver el Grischun ei aunc adina la Surselva cun las regiuns cunfinontas. «Ils onns 1970 ei il luf-tscherver vegnius recolonisaus ella Svizra Centrala. Da leu ha el conquistau autras parts dalla Svizra, per quei motiv ei il vest ed il sid dil Grischun pli anavon. En cumparegliaziun cul luf sederasa el pli plaun», di Arno Puorger ch’ei collaboratur academic per animals da rapina gronds tiegl uffeci. Tuttina eis el perschuadius ch’il luf-tscherver conquista baul ni tard era auters territoris el Grischun: «Il luf-tscherver ei fetg sensibels quei che pertucca mortalitad e malsognas. Quei po haver in’influenza sil tempo dalla recolonisaziun.» En pliras grondas parts dil Grischun – sco per exempel la Portenza – ha il luf-tscherver aunc buca fitgau pei. Eruiu il diember Ella regiun principala dil luf-tscherver – pia il territori dalla Surselva cun Stussavgia, parts dalla Tumliasca e Muntogna da Schons – ei vegniu arranschau ina dumbraziun sistematica igl unviern 2020/21. Sin quella surfatscha ei vegniu constatau lu 15 lufs-tscherver independents. «Dapi lu ei il diember segiramein s’augmentaus», di Arno Puorger. Aschia ina dumbraziun seigi colligiada cun fetg bia lavur e per quei motiv succedi ina tala mo mintga treis entochen quater onns. Per regla ha il luf-tscherver sulettamein dus pigns: «La mortalitad dils lufs-tscherver giuvens ei fetg gronda ils emprems dus onns. Per quei motiv semultiplichescha el pli plaun en cumparegliaziun cul luf.» Tenor Arno Puorger ein la derasaziun e siu liug tschercau dependents oravontut d’avunda preda: «En nies cantun ei quei surtut cavreuls e camutschs.» El preferescha loghens senza grond disturbi: «Da principi anfla el tals loghens egl entir cantun Grischun.» Viva leu nua ch’ei ha preda «In studi actual fatgs en Svizra muossa ch’il luf-tscherver consumescha per jamna in animal empau pli grond ed in pign, per exempel in cavriel ed ina lieur», constatescha Arno Puorger. Sin siu plan da menu s’auda era il camutsch: «D’ina vart ha el influenza silla populaziun da quels animals, da l’autra vart era silla repartiziun ed il cumportament da quels.» Sco tuts auters animals selvadis seregulescha era il luf-tscherver sez entochen tier in cert punct. Quei mument che la preda ei reducida, crescha era sia mortalitad. In dils inimitgs principals dil luf-tscherver ei il traffic. «Il traffic ei il motiv principal per mortoris dil luf-tscherver. Sper quei pon era malsognas haver in’influenza considerabla», puntuescha Arno Puorger. Ins quenta ch’ei detti il mument en Svizra rodund 300 lufs-tscherver. Extirpaus il 19avel tschentaner – recolonisaus il 20avel tschentaner Igl onn 1872 ei il davos luf-tscherver vegnius sittaus el Grischun, numnadamein ella Val Ulina ell’Engiadina. 12 onns pli tard ei quei animal da rapina staus extirpaus definitivamein ell’entira Svizra. Digl onn 1884 datescha numnadamein il davos success da catscha sin in luf-tscherver al Pass digl Eishorn el cantun Valleis. 1971 ha allura entschiet ina nova era pil luf-tscherver en Svizra. Lu ein ils emprems exemplars vegni recolonisai el Melchtal el cantun Sursilvania. Da leu eis el sederasaus en autras regiuns. En differents cantuns – sco per exempel a Turitg e Sogn Gagl – eis el medemamein vegnius mess ora. Dapi 24 onns eis el era puspei da casa en Surselva, igl emprem surtut ella Cadi. Danunder che quels lufs-tscherver ein vegni, sa mo vegnir supponiu. Damai ch’el ha fatg preda igl emprem en Val Cristallina, eis ei pusseivel ch’el ei vegnius neu dil Tessin. Ella Val Blenio deva ei da gliez temps numnadamein gia lufs-tscherver. Arno Puorger: «Il traffic ei in dils motivs principals per la mort dil luf-tscherver.» Cun agid da fototraplas po in ni l’auter luf-tscherver vegnir registraus. In luf-tscherver fotografaus ils 30 da schaner 2023 el Grischun.

Il Forum cultural Breil endrezza in archiv cultural. Persuenter ha el obteniu ina localitad ella Casa Sentupada a Breil. Uonn s’engascha el era per la restauraziun dil curtgin Crest la Crusch sper la via veglia denter Breil e Vuorz. Medemamein ei il forum in da plirs partenaris dallas festivitads da 150 onns dil turissem da stad a Breil quest onn. A sia 12avla radunonza generala la sonda vargada en casa da scola a Breil ha il Forum cultural Breil mirau anavos sigl onn 2022 e dau in sguard sil 2023. Il 2023 ei signaus dil giubileum da 150 onns dil turissem da stad a Breil. 1873 ha Fausta Capaul aviert sia nova pensiun a Breil e cun in inserat ha ella lantschau quella purschida. Cheutras ha ella era iniziau il turissem da stad a Breil. «150 onns pli tard vegn la piuniera Fausta honorada. El decuors digl onn 2023 dat ei in omagi cun pliras occurrenzas sut il tetel ‹Fausta piuniera – 150 onns turissem a Breil›», scriva il Forum cultural Breil sin sia homepage. Il punct culminont ei in’inscenaziun teatral-musicala a Breil. Sco quei ch’il president dil Forum cultural Breil, Michael Friberg di, ei il forum in da plirs partenaris dils arranschaments da quei giubileum. Sper il forum vegn il giubileum era sustenius dalla vischnaunca, Surselva/Breil Turissem e l’uniun dramatica. In archiv cultural Quest onn sa il Forum cultural Breil era concretisar siu project per in archiv cultural. «Persuenter savein nus endrizzar ina localitad ella Casa Sentupada a Breil», di Michael Friberg che presidiescha il forum dapi 2018. Cheu duei vegnir deponiu e registrau documents e rauba da pli baul ch’ei vegnida rimnada ils davos onns e che seanfla uss egl archiv dalla pleiv ni dalla vischnaunca. Sco quei che Michael Friberg di, survescha quei archiv cultural alla regurdientscha da Breil, Dardin e Danis/Tavanasa. Il curtgin Crest la Crusch In ulteriur project pertucca il curtgin Crest la Crusch che sesanfla ella vischinonza dalla via veglia denter Breil a Vuorz. «En connex cul giubileum da 150 onns dil turissem da stad a Breil lessen nus restaurar e migliurar igl access a quel», di Michael Friberg. El curtgin sesanfla in crap cull’inscripziun dils treis iniziants da quella via: «Via condita 1870 auxilio - A. Escher a Linth, S. Bavier ed A. de Latour». Il crest ei in bellezia punct da panorama sur la Surselva. «Quei ei stau l’emprema via carrabla da Breil engiuviars. Ella stat pia era en in stretg connex culla promoziun dil turissem da stad a Breil», di Michael Friberg. Igl october passau ha la gruppa da lavur installada per quei intent inoltrau sia proposta per la restauraziun e cumpletaziun dil curtgin alla vischnaunca. Sco quei che Michael Friberg ha saviu orientar la sonda la radunonza generala, ha la suprastonza communala decidiu l’entschatta schaner da sanar il curtgin Crest la Crusch tenor ils plans dalla gruppa da lavur. Igl avegnir duei il curtgin esser accessibels era cun carrotschas e sutgas da rodas. Medemamein duei vegnir montau leu ina tabla d’informaziun. Interessanta publicaziun El rom da sia lavur da master ha Stefan Fiechtner dad Innsbruck presentau igl onn vargau sia publicaziun davart il Crest Sogn Sievi a Breil. Quel ei staus populaus pli baul ed ils onns 1970 ha il Survetsch archeologic dil cantun Grischun fatg leu excavaziuns. Stefan Fiechtner ei allura sefatschentaus duront dus onns da quei ch’era vegniu anflau leu e conservau tiel survetsch archeologic a Cuera. Il Forum cultural Breil ei segidaus ella coordinaziun da quella lavura e ha la finfinala era ediu in cudischet cun ina resumaziun dalla lavur da Stefan Fiechtner. Il matg 2022 ha la lavur saviu vegnir presentada. Igl october ha il forum organisau ina prelecziun cun Arno Camenisch e miez november ei vegniu commemorau ils 150 onns dapi la naschientscha da Gion Cahannes da Dardin ch’ei morts 1947. Werner Carigiet ha referiu davart ils gronds merets da Gion Cahannes en favur dalla normaziun dil lungatg romontsch e David Flepp ha presentau entgins temas actuals ch’occupan il mument la Romontschia. La gasettina Forum Dapi dus onns edescha il Forum cultural Breil ina gasettina duas ga per onn. Quella informescha davart ils fatgs historics e culturals dalla vischnaunca, sco era dils arranschaments sin rucca. L’ediziun cumpeglia mintgamai 600 exemplars. Ella secunda annada eis ella sefatschentada denter auter dil musical «Frisal – Frisal», il maletg da s. Bistgaun ella baselgia parochiala a Dardin ni era dils 150 onns sur canoni Gion Cahannes, ils pasturs da casa e dad alp – muvels, muaglias e muntaneras. La suprastonza dil forum consista il mument da Michael Friberg, Andreas Pfister, Maurus Cathomas e Luzian Tuor, tuts da Breil. Sco quei ch’il president Michael Friberg di, fuss ina representanza da Dardin e Danis/Tavanasa giavischada e necessaria ella suprastonza dil forum. (fmr/hh) Il Crest Sogn Sievi a Breil ei staus populaus pli baul. Uss dat ei ina publicaziun davart quei liug. Il curtgin Crest la Crusch vegn sanaus, igl access vegn adattaus.

La vischnaunca Ilanz/Glion ha drizzau dacuort in appell alla populaziun. Ins hagi retschiert plirs avis pertuccont il pavlar utschals selvadis el territori habitau. La raschun ei la curnaglia che vegn giu els vitgs alla tscherca da coclas. Ed ina pintga hazla che era curdada ord gl’igniv. Ina historia véra cun consequenzas penalas. En in vitg dalla Foppa ha il pavlar la curnaglia leventau ina discussiun animada. La vischnaunca da Ilanz/Glion ha publicau vendergis in appell en caussa. «Cun pavlar nuncontrolladamein utschals selvadis seriman els en gronds roschs, tgei che sa caschunar donns. Ultra da quei eis ei era prigulus pils animals sch’els vegnan pavlai a moda nunadattada», avertescha la vischnaunca. Perver utschals buca scumandau En connex cun pavlar tscheu ni leu la curnaglia che sgola giu els vitgs vala il saun giudezi. Sch’ella fa disuorden sil compost, magliond pelletschas da meila ni da truffels ei quei franc negin malfatg. Pupergnar damemia ei probabel buca la finamira dils amitgs d’utschals. Els vulan mo gidar temporaramein da surmuntar ina perioda da ferdaglia. Ei sa esser ch’igl ei cumpassiun cullas creatiras. A Castrisch senta ina amitga d’animals petramein las consequenzas. Ella ha pervesiu la curnaglia ed irritau cunquei ils vischins. Lezs han tgisau ella aschia ch’il guardiaselvaschina ha visitau duas gadas ella. Perver utschals selvadis ei buca scumandau. Mo ch’ins duess far quei tenor las recumondaziuns dalla Staziun ornitologica da Sempach. Sin damonda renda lezza attent la FMR ch’ei detti negina lescha che regleschi il perver utschals sin plaun naziunal. Ei detti per part directivas en singuls cantuns, e schizun singulas vischnauncas. Il post da medias dalla Staziun renda attent a sias atgnas recumondaziuns pertuccont il perver ils utschals gl’unviern (mira annotaziun). La hazla el caset Igl uost digl onn varga ha la medema dunna da Castrisch comess in auter «malfatg». Sigl ault nugher dil curtgin havevan hazlas fatg igniv. In gi ha la dunna anflau ina pintga hazla che era curdada ord quel. Gl’animalet saveva buca sgular ed ils geniturs neginas marveglias dad el. La dunna ha salvau gl’utschi fomentau ed ha mess el – per schurmegiar dils gats – en in caset. «Enzatgi ha denunziau mei. Jeu savevel gnanc ch’jeu hagi fatg enzatgei scumandau», ha la dunna (num enconuschent al redactur) raquintau alla FMR. La cumpassiun cun ina hazla – e la finala era culla curnaglia – ha giu consequenzas fatalas: Ils 25 da schaner 2023 ha la dunna retschiert ina brev enscreta dalla Procura publica dil Grischun. Pil «malfatg» digl uost 2022 ha il stadi aviert ina procedura penala. Ella hagi cunterfatg ad artechel 18 dalla lescha federala da catscha. Surpassaments sappien vegnir castigiai cun multas tochen 20'000 francs, determinescha quei artechel. «Quei ei buca endretg» La dunna habitescha daferton buca pli a Castrisch. Ella sincerescha ch’ella hagi buca agiu intenziunadamein, ella hagi sulettamein vuliu salvar la veta alla pintga hazla. Tenor artechel 18 ha la culponta pigliau in animal ch’ei libers per la catscha. Ils vischins havevan denunziau la dunna che haveva mess el caset la hazla per schurmegiar ella dils gats. Ils 12 d’uost haveva ella anflau gl’animal pign el curtgin sut il nugher. Tochen ils 24 d’uost ha ella giu quitau da quel. Lu ei il guardiaselvaschina vegnius ed ha confiscau il caset cugl utschi. «Jeu savess bugen tgei ch’ins ha fatg cul pauper utschi», sedamonda la dunna oz. L’inquisiziun e la procedura penala culla multa da totalmein 515 francs capescha ella buc. «Quei ei buca endretg. Jeu hai buca fatg enzatgei intenziunadamein. Enstagl da dar ina admoniziun han ins aviert immediatamein ina persecuziun penala encunter mia persuna». Pertuccont il perver utschals gl’unviern anfl’ins informaziuns specialas dalla Staziun ornitologica da Sempach. Mira www.vogelwarte.ch. Leu anflan ins era ils cussegls tgei ch’ei da far cun utschals anflai ni blessai. La curnaglia vegn giu els vitgs e setschenta sils tetgns dallas casas. La curnaglia Adina puspei cumpara la curnaglia els vitgs, ier per exempel han ins viu trops ella Foppa. La curnaglia ei il num collectiv per in utschi dalla pézza. Cun siu plemadi ner ed il bec mellen semeglia ella empau la merlotscha. Auter che lezza ei il curnagl buca in utschi solitari. In segn caracteristic tradescha ch’igl ei buca ina merlotscha: las combas dil curnagl ein cotschnas. Era siu schulem tipic enconuschan viandonts ed alpinists entuorn las camonas dil CAS. El sgola adina en roschs ni trops, perquei tschontschan ins savens dad el cul num collectiv. Entuorn las camonas e staziuns da muntogna da pendicularas ein els hosps beinenconuschents. Igl ei utschals intelligents ein savens gnanc spuretgs. Sch’ei va per anflar pavel setschentan els sils tschabergals dallas terrassas, spitgond ch’ei detti ina buccada. Sch’ei cufla, sufla e fa mitgiert sils aults sgolan els giuado. Els habitadis dat ei savens froslas, puma-caura, puma ni autra maglia. Giu els vitgs ei la curnaglia buca beinvesida dapertut. Ella lai anavos vid las fatschadas lur fastitgs. Ed ei dat glieud che ha schizun tema sche la curnaglia setschenta en gronds trops sils tetgs dils baghetgs.

In um romontsch haiel buc anflau – mirar «La Quotidiana» dils 21 d’october 2021 – mo silmeins in um ch’ei promts d’emprender romontsch. Quei stuess tonscher per fundar ina famiglia communabla e romontscha. Igl emprem test da cumpatibladad: anflar in num romontsch per in affon futur. Sill’emprema egliada para quei in sempel pensum. Aschi ina gronda elecziun dat ei gie buc. Ell’annexa dil «Niev Vocabulari Romontsch Sursilvan – Tudestg» dat ei ina gliesta cun prenums sursilvans da mo gest tschun paginas – ina vera spassegiada encunter ils varga otgmelli nums el «Vornamen-Lexikon» dil Duden. In pèr nums san ins aschia ni aschia gest strihar dalla gliesta: «Arbogast», «Barcazi», «Carpoffel», «Deita», «Eulscha» ni «Fengia» ein nums ch’existan probabel gnanc pli sin santeri. Auters crodan naven perquei ch’els vegnan el cuntrari avon memia savens, ein schon duvrei en famiglia ni tier amitgs. Vargai ils temps cu ins numnava ils pigns suenter il bab ni la tatta ni igl aug. Ozilgi sto il num esser pli individuals. Ed ei vilenta surtut, sch’ils camerats che han gnanc in connex cul romontsch, han schon tschappau naven ils nums romontschs populars. Dapi in pèr onns muossa la curva statistica svizra per «Andrin», «Gian» ni «Ladina» teis ensi – e quei buca perquei che la populaziun romontscha fuss carschida en quei temps. Mo gest «Gian» muossa exemplaricamein ils problems ch’ins ha cun in partenari ord in contuorn tudestg, sch’ei va per in num romontsch. Ni haveis vus gia ina gada udiu enzatgi buca da lungatg mumma latin a pronunziar «Gian» en uorden? Ch’ei tuna buca sco «Tschann»? Ed era il num «Andrin» vegn maltractaus ella Bassa – el vegn pronunziaus «AN-drin» cugl accent sill’emprema silba. Ergo: tut ils nums cun «gi», «ge» ni «gl» – sco «Giuliana» ni «Glieci» ni (extragrev) «Gelgia» – ein tabu, gest sco ils nums cun in accent nunusitau per tudestg, pia quasi tut ils nums, entschiet tier miu agen num «Anna-TIN-a» (buc «AN-natina») sur «Lu-IS» (buca «LU-is») tochen «Ro-BERT» (buca «RO-bert»). La pli gronda barriera per in num romontsch ei denton buca la bucca tudestg-svizra, mobein l’ureglia. Quella ei buca trenada dad udir la bellezia ch’ei zuppada els nums romontschs. Okay, okay, «Nazi» tuna forsa propi fetg curios ordeifer il territori romontsch. Era auters nums meinan el tudestg svizzer tier autras associaziuns che tier nus: «Betta» lai tertgar vida far oraziun, «Tresa» tuna suenter ina bar – e tier «Faustin» patratg’ins vida in film da Bud Spencer cun ses pugns. Ed il «Rest» … Gnanc ils nums da promis grischuns anflan udida ordeifer ils cunfins cantunals. Tier «Iso» auda l’ureglia tudestga buc in num dad in professer e scriptur, sco Iso Camartin, mobein la marca dad ina bubronda, Isostar, ni l’organisaziun internaziunala per standardisaziun: ISO. Tgei che muossa ina gada dapli: Ils Romontschs vegnan buc avon savens avunda ellas medias dalla Svizra tudestga. Quei sto semidar immediat. Schiglioc dat ei mai affons denter romontschs e tudestgs svizzers. Ni silmeins buca da quels cun in num original romontsch. Anna-TIN-a Foppa da Favugn abitescha dapi curt a Vienna denter Maximilians e Katharinas. Annatina Foppa

Rodund 100 curridras e curriders digl entir cantun Grischun ein separticipai la fin dall’jamna vargada al campiunadi grischun da cuorsa liunga. Pervia dalla munconza da neiv han las cuorsas buca giu liug sco previu ad Ardez, mobein a Ftan. Il campiunadi ei vegnius organisaus dil Club da skis Lischana Scuol. Ils pli sperts temps dil di ellas concurrenzas singulas ein vegni contonschi tier las damas da Désirée Steiner (Tavau) e tiels umens dad Isai Näff (Lischana Scuol, U18). Dalla Surselva ha Otavia Vonplon (CS Castrisch) contonschiu il sisavel rang ella categoria dallas mattatschas sut 14 onns. Maurin Schmed (Selva Sagogn) ei daventaus bien 7avel ella categoria dils buobs sut 14 onns. En quella categoria ha Elia Bisquolm (Team Panda Trun) schau nudar il 10avel rang. Ina fetg buna prestaziun ha Luca Deplazes (Team Panda Trun) mussau ella categoria dils juniors sut 16 onns. El ei daventaus 5avel. Tylan Michel (Trin) ei staus il 7avel spert en quella categoria e Heikki Piali (Trin) 12avel. (fmr/hh) Luca Deplazes ha mussau ina fetg buna prestaziun a Ftan. Maurin Schmed ha danovamein saviu tener petg alla concurrenza.

La suprastonza communala da Mustér lavura cun consequenza vid il project per far il center dil vitg pli attractivs. Aunc ei denton bia el tgau ni silpli sin pupi. Sper plazs da sentupada eis ei era pusseivel ch’ei dat en quei connex ina nova varianta cun in’autra localitad per Sedrun Mustér Turissem. Ina dallas nuschs diras ei il problem dils parcadis che sedat en connex cun crear niev spazi da sentupada. La vischnaunca da Mustér ha definiu en sia strategia 2030 la visiun: «Viver attractiv». Tenor quella visiun ei vegnida sviluppada la finamira strategica 2030: «Augmentar l’attractivitad da Mustér sco liug da habitar». En siu program legislativ 2021-2024 ha la suprastonza communala fixau la finamira concreta da scaffir in attractiv center dil vitg sco spazi da viver, sentupada e sviluppar il commerci. En collaboraziun cun ina gruppa da lavur ed in biro specialisau ein in tschuppel ideas ed ils emprems pass vegni dilucidai. Il concept cuntegn en total 18 differentas mesiras per augmentar l’attractivitad dil vitg da Mustér. Quella lavur ei vegnida presentada l’entschatta november alla publicitad. En sia davosa seduta ha era il cussegl da vischnaunca priu enconuschientscha dil concept. Da principi less la suprastonza communala promover loghens da sentupada el vitg e far il traffic pli ruasseivels. Ina part essenziala dallas ponderaziuns e finamiras ei igl areal Hess amiez il vitg. «Spitgein sin in termin» Il settember 2022 ha la suprastonza communala suttamess in’offerta als possessurs digl areal Hess el center dil vitg. «Quel ensiara igl entir areal culla casa, mo era igl ulteriur possess da terren agricol dalla famiglia», di il president communal René Epp sin damonda dalla FMR. La suprastonza communala spetgi uss dils possessurs – ina cuminonza d’artavels – la proposta per in termin per ina seduta: «En quella lessen nus discussiunar nossa offerta.» Il prezi offeriu corrispundi a cundiziuns da fiera. Entochen miez digl onn speri la suprastonza communala da haver ina soluziun per la cumpra. Igl areal Hess amiez il vitg cumpeglia buca mo la casa imposanta, mobein era in prau cun plontas. Sin quella parcella seschess ei scaffir interessanta infrastructura, seigi ina zona da sentupada ni per exempel era in baghetg per commerci e habitar. Biaras ideas Il concept per far il vitg pli attractivs preveda plirs loghens da sentupada. «Il proxim temps vegnan ideas per singuls loghens concretisadas: A Cons, Nani Bazar, Casa communala, Vitg e Via sursilvana», di René Epp. Il mument seigi ei aunc buca clar, tgei che succedi cul baghetg dil Nani Bazar ch’ei en possess dalla vischnaunca: «Ei dat ideas da spazzar el, mo era da salvar el pervia da sia terrassa.» En mintga cass duei la situaziun pils pedunzs cun in passapei vegnir migliurada leu. La fontauna pader Placi à Spescha che sesanfla sper la Casa Hess duei vegnir spustada sil plaz sper la casa communala. Leu vul la suprastonza communala far ina correctura dalla via cantunala. Persuenter stuess ina surfatscha dils parcadis sper l’apoteca e la casa communala vegnir nezegiada. «Cun ina correctura savessen nus migliurar la situaziun dil traffic, en special la sbuccada ella via che meina alla staziun», di René Epp. Per ina tala soluziun seigi ei denton necessari da haver il consentiment dils possessurs dils parcadis. Ils plazs da sentupada futurs duein esser formai cun plontas e bauns. El contuorn dils plazs dalla casa communala vesa René Epp era la pusseivladad d’in cafè ed eventualmein era ina soluziun cun in biro per Sedrun Mustér Turissem. Tenor René Epp ei la localitad alla staziun da viafier buca secumprovada per quei survetsch al turissem. Il problem dils parcadis En consequenza dil nez futur da plirs plazs sco loghens da sentupada ni era per eveniments vegnan era parcadis a svanir. Co e nua che quels vegnan remplazzai ei il mument aunc buca clar e fuorma ina part dil concept. «En quei connex duvrein nus era il consentiment dils possessurs, mo nus essan perschuadi ch’ei dat soluziuns», di il president communal. Empremas parts dil concept per loghens da sentupada el vitg duein vegnir realisadas sil pli tard igl onn 2024. Entochen lu han las instanzas cumpetentas da tractar ils projects e sclarir la finanziaziun. Survesta grafica dil vitg da Mustér. En brin loghens existents, respectivamein previ sco loghens da sentupada. Mustér duei daventar pli attractiv Il center dil vitg da Mustér duei survegnir dapli veta. Quei vul la suprastonza communala contonscher cun scaffir loghens da sentupada. Il biro da Sedrun Mustér Turissem ch’ei uss alla staziun da viafier duei sesanflar igl avegnir el coc dil vitg. Ina part dil project per far il vitg pli attractivs ei era la cumpra digl areal dalla Casa Hess. «L’offerta ei sin meisa, nus spitgein uss sin in termin per sescuntrar culs possessurs», di il president communal René Epp. Igl areal Hess cumpeglia buca mo l’imposanta casa, mobein era in curtgin. L’entira parcella savess vegnir nezegiada en favur dall’attractivitad dil vitg. Tenor René Epp duein empremas mesiras enteifer il vitg vegnir realisadas igl onn 2024. Dapresent vegn luvrau vid ils detagls, era vid la damonda, co sligiar il problem dils parcadis (fmr/hh)

Rodund 130 mattatschas e mattatschs ein semesirai la dumengia vargada en duas cuorsas dil Menzli Sport SST OG Cup el territori da skis a Mustér. Ils dus slaloms han saviu vegnir arranschai da fetg bunas cundiziuns da concurrenza silla pista da Gendusas – Palius. Las cuorsas ein vegnidas organisadas dil Club da skis Mustér. La proxima cuorsa digl OG Cup ha liug dumengia, ils 19 da fevrer 2023 a Laax. Dumengia proxima vegn organisau a Sursaissa ina cuorsa dil SST Menzli Sport Mini Cup. (fmr/hh) Rangaziun 1. cuorsa Buobas sut 12 onns: 1. Nina Derungs, Laax Ski, 1.00.14; 2. Alea Sophie Maissen, Breil, 1.00.99; 3. Elena Bühler, Triesenberg, 1.01.08; 4. Olivia Borla, Lumnezia, 1.01.19; 5. Zoe Blattner, Laax Ski, 1.01.49. Buobas sut 14 onns: 1. Caitlin Cameron, Laax Ski, 51.74; 2. Leo Veraguth, Sursaissa, 53.79; 3. Fiona Mirer, Sursaissa, 55.82; 4. Sarina Netzer, Schaan, 56.43; 5. Mia Vogt, Sursaissa, 57.05. Buobas sut 16 onns: 1. Lynn Bebi, Flimserstein, 50.86; 2. Angela Polinelli, Pany, 52.00; 3. Simona Casanova, Lumnezia, 53.72; 4. Norina Bruhin, Flimserstein, 54.96; 5. Silja Montalta, Lumnezia, 55.11. Buobs sut 12 onns: 1. Marco Vith, Liechtenstein, 53.94; 2. Mael Wagner, Liechtenstein, 56.61; 3. Séverin Huber, Flimserstein, 59.76; 4. Fabio Cathomas, Breil, 1.00.31; 5. Liam Caviezel, Lumnezia, 1.00.38. Buobs sut 14 onns: 1. Josef Marxer, Gamprin, 50.48; 2. Gianin Bruhin, Flimserstein, 50.98; 3. Julien Landolt, Flimserstein, 51.26; 4. Luca Vith, Liechtenstein, 51.84; 5. Jason Alessandro Ruhe, Vaduz, 51.97. Buobs sut 16 onns: 1. Lino Dörfler, Sursaissa, 51.49; 2. Philipp Brennwald, Flimserstein, 51.89; 3. Nico Inauen, Flimserstein, 51.91; 4. Alessio Derungs, Lumnezia, 53.91; 5. Luca Casanova, Lumnezia, 54.46. Rangaziun 2. cuorsa Buobas sut 12 onns: 1. Nina Derungs, Laax Ski, 57.38; 2. Elena Bühler, Triesenberg, 58.28; 3. Zoe Blattner, Laax Ski, 59.70; 4. Olivia Borla, Lumnezia, 1.00.59; 5. Nina Schwitter, Laax Ski, 1.01.13. Buobas sut 14 onns: 1. Caitlin Cameron, Laax Ski, 53.74; 2. Lea Veraguth, Sursaissa, 53.92; 3. Malea Jäger, Liechtenstein, 55.25; 4. Annika Küntzel, Laax Ski, 55.86; 5. Fiona Mirer, Sursaissa, 56.00. Buobas sut 16 onns: 1. Lynn Bebi, Flimserstein, 52.27; 2. Norina Bruhin, Flimserstein, 52.83; 3. Angela Polinelli, Pany, 53.39; 4. Simona Casanova, Lumnezia, 53.84; 5. Jolina Diener, Laax Ski, 59.02. Buobs sut 12 onns: 1. Mael Wagner, Liechtenstein, 52.56; 2. Fabio Cathomas, Breil, 58.94; 3. Hermes Risch, Vaduz, 1.00.04; 4. Liam Caviezel, Lumnezia, 1.00.90; 5. Séverin Huber, Flimserstein, 1.01.16. Buobs sut 14 onns: 1. Josselin Moubayed, Laax Ski, 47.91; 2. Julien Landolt, Flimserstein, 50.17; 3. Cla Feltscher, Flimserstein, 50.31; 4. Gianin Bruhin, Flimserstein, 50.36; 5. Jason Hasler, Gamprin, 51.38. Buobs sut 16 onns: 1. Gino Arpagaus, Sursaissa, 51.64; 2. Jan Noel Schoch, Sursaissa, 51.80; 3. Lino Dörfler, Sursaissa, 52.39; 4. Alessio Derungs, Lumnezia, 53.31; 5. Kimi Arpagaus, Flimserstein, 54.03. Las treis empremas dall’emprema cuorsa dallas buobas sut 12 onns.

La cultivaziun agrara ei daventada fetg cumplexa e senza la digitalisaziun fuss ei strusch pusseivel da rimnar las datas da basa per ils pagaments directs. Silmeins duas ga per onns ston puras e purs seser al computer e sefatschentar cun programs specifics agrars. Per ils biars ei quei daventau rutina. Il temps concedius dall’administraziun cantunala alla agricultura grischuna croda gievgia, ils 9 da fevrer 2023. Entochen lu han puras e purs peda dad indicar al cantun tgei ch’ei semidau egl agen menaschi egl onn vargau. Fuormas da cultivar, novas ni pli paucas parcellas, contas persunas che lavuran sil menaschi, tgei animals che pura e pur tegnan e bia auter. Registrar las datas da structura senumna il proceder primavaun che serepeta igl atun nua che l’agricultura sto dar plaid e fatg davart la cultivaziun dalla stad vargada. Senza indicar las datas la primavera ed il atun dat ei neginas contribuziuns statalas. Ed indicar las datas san puras e purs dapi in pèr onns sulet a moda digitala. Quei conceda il schef dalla partiziun d’agricultura enteifer igl Uffeci d’agricultura e geoinformaziun, Pieder Vincenz. «Senza la digitalisaziun savessan nus buc exequir la lescha agrara federala.» El gi ch’ins hagi introduciu la digitalisaziun pass per pass. «Dapi in per onns stat sulet il survetsch digital a disposiziun per indicar las datas.» Pieder Vincenz dat fetg buna notas a puras e purs quei che pertucca lur habilitads da manischar ils survetsch digital. «Las pretensiuns ein buca pintgas.» Ed ellas vegnan egl avegnir era buca pli pintgas, gi Pieder Vincenz. Strusch damondas Ina sfida per puras e purs da semetter al computer e sefatschentar cun programs specifics? Na, manegia Lucas Arpagaus, pur e gerau dalla vischnaunca da Trun. El stat, sco gerau responsabel per l’agricultura, a disposiziun sch’in ni l’auter pur da Trun ha fadigia da far las indicaziuns giavischadas viers il cantun. «Ei dat mo singulas damondas e per regla pertuccan quellas il sistem da sparter parcellas a moda digitala.» El program corrispundent sto ina singula parcella vegnir spartida, sche la cultivaziun sin quella parcella ei differenta. «Quei caschuna tscheu e leu problems.» Sco gerau d’agricultura separticipescha Lucas Arpaguas ina ga ad onn ad ina scolaziun purschida dil cantun als responsabels communals. Il pur da Zignau conceda da buc esser il pli versau quei che pertucca digitalisaziun. «Sch’enzatgei funcziuna buca scosauda cul natel ni cul computer sto miu fegl segidar.» Gia dapi onns sto l’agricultura indicar midadas dad animals sil menaschi via la banca da datas centrala e crear in document ch’accumpogna igl animal dad ina menaschi a l’auter. «Nus essan tec a tec s’endisai vid la digitalisaziun.» Lucas Arpagaus gi ch’el hagi empriu principalmein cun duvrar ils survetschs e programs per registrar ils animals e per indicar la cultivaziun ed auter. In cussegl ha Lucas Arpagaus denton per puras e purs quei che pertucca ils survetschs digitals: «Controllar las indicaziuns avon che serrar il program, magari va enzatgei sil binari falliu senza vuler.» In grond adherent dalla digitalisaziun El ei in grond adherent dalla digitalisaziun e presents sin las plattafuormas socialas. «Gie, jeu publicheschel era filmins sin tiktok.» Consequentamein ha Baseli Huonder da Sedrun negina fadigia cun indicar las datas da siu menaschi online all’administraziun cantunala. «Jeu sun da biall’entschatta s’intressaus per ils mieds digitals e sun vinavon promts da sefatschentar cun caussas novas.» Aschia portan las vaccas mumma da Baseli Huonder duront la stad in aschinumnau «tracker» vid il culiez. «Via laptop sai jeu aschia controllar nua che las vaccas sesanflan sin pastira.» Il tracker ei in emettur colligiaus via GPS cun il computer a casa. Ed en nuegl ha Baseli Huonder montau diversas cameras che lubeschan in’egliada en nuegl d’ordvart. Avon onns seschava in ni l’auter pur pli vegl cussegliar enaquella ch’il cantun dumandava per las datas. «Oz ei quei denton negin tema, ils purs san co il sistem digital ch’il cantun ha introduciu funcziunescha.» Baseli Huonder ei denton pertscharts ch’esser presents sillas plattafuormas socialas drova temps. «Quei ei buca da sutschazegiar.»

Temps flexibels da lavur dat ei dapi biars onns. Pil pli ein els denton seconcentrai sin singulas branschas ni fatschentas. Ella munconza da forzas da lavur daventan quels models denton aunc pli actuals. In exempel ei l’interpresa Casatec SA a Mustér che porscha da niev a ses collaboraturs sil baghetg da terminar l’jamna da lavur gia il venderdis da miezdi. «Temps da lavur flexibels enconuschin nus dapi 50 onns. Persuenter dat ei bia pusseivladads e fuormas», di il directur dall’Uniun da commerci dil Grischun, Maurus Blumenthal. In exempel ei la branscha da construcziun: «Duront la stad san quellas collaboraturas e quels collaboraturs luvrar dapli per di, persuenter cumpenseschan els quellas sururas igl unviern cu ins sa per part buca luvrar sil baghetg.» Autras interpresas porschan ina ni duas jamnas dapli vacanzas ed aunc ina ga autras dattan in di liber supplementar al meins ni ina bonificaziun monetara. En connex culla munconza actuala da forzas da lavur en pli u meins tuttas branschas ein buca mo ils temps da lavur flexibels in tema. «Mintg’interpresa sto far ponderaziuns e sforzs per anflar glieud, surtut il mument ch’ei ha fetg bia lavur, en special era sil sectur da construcziun», di Maurus Blumenthal. Tschercar glieud egl exteriur seigi in tema, fetg actuala seigi denton era la tscherca da pendularis. Da l’autra vart porscha l’automatisaziun e digitalisaziun cun homeoffice novas pusseivladads e schanzas. Plaz da lavur pli attractiv L’interpresa Casatec SA a Mustér occupa rodund 40 collaboraturas e collaboraturs. Il grond volumen da lavur dil mument lubess ad ella d’engaschar tschun ulteriuras persunas sil baghetg, vul dir per sias lavurs da sanitar e scaldament. «Nus anflein buca glieud. Cu ins ei confruntaus cun in tal problem resta ei nuot auter che d’evaluar autras pusseivladads per tener la glieud ch’ins ha e per far il plaz da lavur pli attractivs», di il possessur dall’interpresa, Damian Sac. Per quei motiv ei la direcziun sedecidida da dar liber allas collaboraturas ed als collaboraturs ch’ein sil baghetg mintgamai il venderdis suentermiezdi: «Els lavuran semplamein in tec pli ditg da gliendisdis entochen venderdis da miezdi. Aschia vegnan tuts sillas 40 uras fixadas el contract general da lavur.» Coordinaziun ei ina sfida La gronda sfida da quei model seigi la coordinaziun dalla lavur sils plazzals: «Quei ei buca aschi sempel, damai che nossa lavur stat en stretg connex era cun quella d’autras interpresas. Quei sto esser coordinau bein, era cugl architect ni il menader dallas lavurs.» Casatec SA ha in territori da lavur che sestenda da Tujetsch entochen ella regiun da Cuera, per part aunc pli lunsch. Ils viadis als plazzals ei temps da lavur. Per las collaboraturas ed ils collaboraturs che han da far mintga di viadis da duas uras ni dapli sedattan aschia biaras uras. «Entochen uonn vegnevan las sururas cumpensadas per gronda part igl unviern. Ussa savein nus far quei jamna per jamna», di Damian Sac. Ei drova glieud qualificada Sco biaras autras interpresas ha era la Casatec SA – cun sedia a Mustér e magasin/luvratori a Tavanasa/Mutteins – da sbatter culla munconza da glieud qualificada. «La fiera da lavur ei fetg buna il mument. Mo quei ei ina pintga consolaziun, sche nus savein buca nezegiar quella, era sco interpresa che porscha plazzas da lavur ella regiun», constatescha Damian Sac. Spir problems ha la Casatec SA era d’anflar emprendists: «Il mument havein nus quater, entgins onns havein nus giu entochen sis. Pigl onn d’emprendissadi vegnent havein nus aunc anflau gnanc in sulet.» Il temps da lavur cun quater dis e miez vesa el per quei motiv sco anim per in ni l’auter: «Tenor miu manegiar ei quei in survetsch vicendeivel pil collaboratur, respectivamein per l’interpresa». Tenor Maurus Blumenthal ston ils models eligi dallas branschas ni surtut era dallas interpresas constar per mintga vart: «Ei sto survir al patrun, mo era il collaboratur sto esser cuntents cul model eligiu. Biars apprezieschan da saver calar da luvrar il venderdis da miezdi. Quei vegn da bien al temps per la famiglia ni per las activitads dil temps liber.» In tema fetg actual ei era la lavur parziala. «Quei ei oz in model giavischau, mo bia glieud lavura aunc adina il pli bugen 100 %», di Maurus Blumenthal. Damian Sac dalla Casatec SA: «Per saver reducir il temps da lavur sil baghetg da tschun si quater dis e miez ei ina buna coordinaziun sil plazzal necessaria.» Plazs da lavur pli attractivs Ei regia ina gronda munconza da forzas da lavur en Svizra. Praticamein tuttas branschas tschercan glieud per saver dar il damogn alla biara lavur. Ina varianta per sligiar il problem ein temps da lavur pli flexibels ni era la pusseivladad da luvrar da casa anora. L’interpresa Casatec SA a Mustér va ina nova via per sias collaboraturas e ses collaboraturs sil baghetg. Ella ha introduciu jamnas da quater dis e miez, vul dir: il venderdis da miezdi ei l’jamna da lavur finida. «Da nus pretenda quei ina buna coordinaziun sils plazzals. Nus stuein organisar nossa lavur aschia che las autras interpresas san era exequir lur lavurs tenor plan», di Damian Sac dalla Casatec SA. Maurus Blumenthal, directur dall’Uniun da commerci dil Grischun, constatescha che la lavur flexibla ei in model pusseivel: «Per sligiar il problem dalla munconza da luvreras e luvrers van biars alla tscherca egl exteriur ni emprovan d’engaschar pendularis.» (fmr/hh)

Lumnezia, Val S. Pieder e Sursaissa Mundaun: quei ei treis regiuns en ina regiun. Cun atgnadads da pievel e cultura, denton medemas sfidas economicas. Il project «Convivenza» emprova da scuvierer las vias communablas. Ina impurtonta leutier eis ei da rimnar la populaziun e da discutar dallas sfidas, schanzas e temas. Leutier ha ei dau gl’onn vargau duas sentupadas. Ina ei stada a Val s. Pieder, l’autra a Cuschnaus/Lumnezia. Sonda proxima ei la tiarza, e lezza ei a Flond. Sin territori dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun ei la proxima sentupada culturala cul tetel «Convivenza – Zusammenleben». A caschun da quella sepresentan musicistas ed artists, cantaduras e cantadurs da tuttas treis vischnauncas. Ella halla plurivalenta a Flond sepresentan bands, cantauturas e cantauturs, gruppas e chors sco Canorus Lumnezia, Alexi & Marcus, la Valimusic da Val S. Pieder, ils Fiddling Millers, Leander Albin da Tersnaus sco era il chor da project da dunnas dalla Lumnezia. In accent dat in ensemble communabel «Akzent Vals & Canorus Lumnezia».(fmr/abc) La sentupada «Convivenza – Zusammenleben» a Flond ei sonda proxima, ils 11-2-2023, allas 20.00, en halla plurivalenta a Flond. In e scadin ei beinvegnius.

Las tematica dalla persistenza, da resursas regenerablas indigenas e da cadeinas regiunalas ein gi per gi en discussiun. En Surselva ha gl’anteriur sviluppader regiunal priu a mauns l’idea d’ina resgia regiunala. Gl’interprendider surmiran Enrico Uffer havess interess da realisar quella. Ils investurs fussen semtgai, en Surselva seballucca denton nuot en caussa. Gie, quei constetti, conferma Duri Blumenthal. Sco il meinagestiun dalla Regiun Surselva gi, ha Enrico Uffer visitau onn vargau la Conferenza dils presidents. A quella ha el vuliu presentar siu project d’ina resgia regiunala en Surselva. Gl’interprendider da Savognin havess interess da realisar in menaschi. La FMR ha vuliu saver da Duri Blumenthal, co il project seigi sesviluppaus dapi lu. Ils menaschis da resgiar lenna en Surselva han lavur avunda. Per els duvrass ei ualvess ina resgia regiunala. Ina resgia regiunala susteness denton la cadeina per la creaziun da valur dil lenn. In tal menaschi generass buca mo plazzas da lavur, el pussibilitass allas vischnauncas, sco possessuras dils uauls, d’elaborar ella regiun ils tagls. Onn 2022 senza activitads Gl’interprendider surmiran ha dau gl’impuls, ed il sviluppader regiunal ha priu si quel ed aviert in dossier. Cuort suenter ha el denton demissiunau. L’entschatta dil 2023 ha Rudolf Büchi surpriu il post da meinagestiun dalla Axpo Hydro Surselva. Il project d’ina resgia regiunala ei restaus pendents. Suenter la viseta dad Enrico Uffer en Surselva ei schabegiau nuot pli. Ni ella politica, ni els uffecis regiunals e cantunals. Céline Meury, la nova sviluppadra regiunala, ha confirmau alla FMR ch’ella hagi entschiet l’entschatta schaner, suenter che siu antecessur era gia partius, e ch’ella seigi aunc vidlunder da seluvrar els dossiers e projects. In fatg che ha frenau onn vargau il slontsch dall’idea «resgia ReSurselva» ein las elecziuns dalla regenza e dil cussegl grond. Il matg ha il pievel elegiu la presidenta communala da Glion, Carmelia Maissen, ella regenza. Quella era s’occupada dall’idea «ReSurselva». Sco commembra dalla Cumissiun regiunala haveva ella viu la schanza, denton era rendiu attent ch’ei savessi esser grev d’anflar in liug adattau per ina resgia regiunala. «Potenzial ei fetg gronds» Era ils deputai sursilvans han buca saviu agir onn vargau en caussa, pertgei el cussegl grond ha ei dau grondas midadas. Il 2022 ei staus quasi in onn transitoric ed il stausch che Enrico Uffer ha dau alla Regiun Surselva ha giu negin resun. Aunc ussa buca. Il sviluppader Rudolf Büchi haveva tuttavia instradau ina retscherca tier las vischnauncas sursilvanas pertuccont il volumen ch’ellas savessen furnir alla resgia regiunala. Quella fuss dil reminent buca da cumparegliar cun quella da Domat. Suenter il discletg cun gliez capetel han ils numerus cumpigliai empriu e tratg conclusiuns. La resgia che Uffer ha realisau a Tinizong vegn a resgiar rodund 50'000 m3. E quella quantitad spitgassan ins apparentamein era che las vischnauncas sursilvanas furnessan a «lur» resgia. «Nus essan perschuadi ch’il potenzial ei fetg gronds», declara Enrico Uffer. Il Surmiran renda attent allas schanzas. «Ei va per la creaziun da valur. Nus stuein elaborar cheu el Grischun nossas resursas», puntuescha gl’interprendider. El vul actualmein buca influenzar il project ch’el ha presentau alla Regiun Surselva, renda tuttina attent ch’ins fetschi en cantuns vischinonts gronds sforzs da fundar resgias regiunalas. Ei drova bia plaz «Suenter Pastgas entschevein nus a resgiar a Tinizong. Ils meins che suondan vi jeu bugen envidar ils representants dil forestalesser e dallas vischnauncas sursilvanas da mirar co nossa resgia funcziuna ella pratica». Enrico Uffer ei perschuadius che la Surselva havess cundiziuns unicas per elaborar la lenna dils uauls dalla regiun. Quella surfatscha denter Glion e Schnaus fuss adattada per in implont. In problem che la Regiun Surselva sto sligiar ei da definir il liug nua ch’ins savess construir in tal menaschi. Ei drova ina surfatscha denter 15'000 e 20'000 m2. Il liug ideal fuss – pervia dils transports en liug central – ina zona a Glion ni Schluein. Ina surfatscha adattada dat ei mo a Schluein-Isla ni a Glion-Grüneck. E co eis ei culs cuosts dall’investiziun, tgi pagass lezs? Gl’implont a Tinizong ch’entscheiva suenter Pastgas definitivamein a resgiar ha custau 25 milliuns francs. Ils investurs seigien semtgai per in project ReSurselva, els spetgien dapresent sils proxims pass che la Regiun instradeschi, declara Enrico Uffer el discuors culla FMR.

Per la tiarza gada envida il Club da ballapei Laax a teater. Aposta pils hosps ch’enqueran in divertiment special en lur liug da vacanzas, ha l’uniun inscenau in toc en lungatg tudestg. Uonn senumna il tetel «Khuaflada und Computerstress». Sut la reschia da Romana Brunold sefultschan ils giugadurs activs e passivs en autras rollas. Puspei eis ei ina cumedia en in act digl autur Lukas Bühler. Sil bein puril da Köbi e Leni vegn tut adina pli modern. Il pèr separticipescha aschia ad in project zuppau «Electronic Farmers». La digitalisaziun sforza els da s’adattar. Els ston far in examen, quei ch’ei nuota schi sempel ed ualti delicat. El giug sil menaschi puril vegn il roboter Robonator 2000 en acziun. Quel fa tut quei ch’il pur fa cul telecamond, pia mulscher, perver e fierer ord nuegl. Ei gartegia da perschuader la cumissiun d’examen. Mo la finala maunca ina persuna dubiusa che vul engular il success era buc. Il toc cun scenas da rir cuoza circa in’ura. Ils dus davos teaters ch’il CBL ha purschiu ils onns vargai ein semussai sco grond success, massa glieud da vacanzas ha appreziau quei divertiment en lur lungatg.(fmr/abc) Il teater «Khuaflada und Computerstress» dat il CBL vendergis, ils 10 ed ils 17 da fevrer 2023, lu la sonda ils 18 da fevrer 2023. Mintgamai allas 20.15 ell’aula dalla casa da scola Grava.

Cun pliras occurrenzas ha la Fundaziun Pro Laax commemorau onn vargau il centenari dil caricaturist Hans Moser (1922-2012). Sils 13 da fevrer 2023, siu 101avel, cumpara ussa in cudisch pulpiu da bunamein 400 paginas. Duront las retschercas ha gl’editur Remo Arpagaus fatg numerusas scuviertas. «Laura Barbara Moser-Müller han ins satrau ils 21 da zercladur 1932 sil Lutheran Cemetery, oz igl ‘All Faiths Cemetery’ el Middle Village a Queens/New York. Siu crap-fossa ei aunc adina leu», san ins leger ell’annotaziun sin pagina 365. Igl ei il capetel culla biografia da Hans Moser. Quella informescha dallas staziuns da veta dil renomau caricaturist. A Laax eis el vegnius 1966 cun sia dunna danesa Sonya. Daco ch’el ei insumma vegnius en quei vitg sa Remo Arpagaus exact. Gl’onn 1954 haveva el passentau l’emprema gada vacanzas a Fidaz. Leu menava sia onda, Céline Baiter-Moser, ensemen cul consort Max, il hotel Kurhaus. Aschia ein Hans e Sonya Moser-Ytteborg vegni dalla Danimarca e secasai 1963 a Fidaz. «Els devan tennis cun in pèr che habitava gest dasperas. Quels havevan getg ch’els hagien cumprau terren a Laax e baghegien casa leu. Cun agid dall’onda Selina han els sin quei cumprau la parcella cunfinonta», raquenta Remo Arpagaus. Il prezi da 15 francs il meter era pli modests che oz. Tenor sias retschercas ei quei stau il november 1965. Reconstruiu la biografia Da quei temps collaborava Hans Moser gia stretgamein culla revista satirica Nebelspalter. Gl’onn 1953 haveva el entschiet a dessignar per quella e cuntinuau quei tochen 2004. Varga 50 onns ha el s’udiu tier la squadra stretga. Cun sias figuras, oravontut cul “Herr Schüüch”, ha Moser dau caracter al Nebelspalter e contribuiu che la revista jamnila ei daventada in organ publicistic da cult en Svizra. El cudisch niev san ins admirar ils frontispezis che Hans Moser ha creau pil Nebelspalter. «En tut eis ei 80», declara Remo Arpagaus. Vitier ha el fatg 29 frontispezis per l’autra revista, il «Schweizer Spiegel» che ha existiu da 1925 tochen 1972. Igl ei in deletg da sfegliar e da surrir atras quei cudisch. Era sche Hans Moser sedeclarava sco pessimist eis ei illustraziuns atras atras divertentas. Il caricaturist metteva discretamein il det ella plaga. Il progress, seigi en Svizra ni en sia nova patria pli stretga, ha pretendiu unfrendas. La grafichera Theres Jörger, carschida si a Laax e sesenta a Sagogn, ha collaborau stretgamein cugl editur. Da cuminonza han els produciu il cudisch. «Igl ei ina fontauna d’inspiraziun», manegia Remo Arpagaus. Enten retschercar las datas dalla famiglia da Hans Moser ha el fatg scuviertas. «La reconstrucziun dalla biografia ei semussada sco lavur difficultusa, denton fetg biala», tradescha gl’editur alla FMR. El ha saviu confermar e curreger datas, loghens, persunas e fatgs che eran nunclars. Aschia ha gl’editur anflau a New York la fossa dalla mumma da Hans Moser. Ins sa leger che la sora, Selina Laura, numnada Lori, ei morta 1981 e ch’il frar Hans ha schau satrar l’urna sil santeri da Sogn Martin a Glion. In cudisch sco in compass In detagl niev ei era che Hans Moser ei naschius a Turitg e buca el cantun Schaffusa. Il bab Johann Arthur luvrava a Dübendorf sco mecanist d’eroplans. Cu el ha piars la plazza leu eis el sedecidius 1927 – sco numerus auters – d’encurir il cletg ell’America. In onn pli tard ha sia dunna, ina oriunda romontscha, culs dus affons dad otg e sis onns, fatg il viadi vi sur mar. La veta da Hans Moser ei sco in roman. Adina puspei fruntan ins silla construcziun: «Auch da hatte ich Glück». El ha fatg bia per siu cletg, el, che admoneva adina. Ina dallas tablas dil caricaturist Hans Moser. Senza plaids. Sia ovra artistica ha Hans Moser testamentau alla Fundaziun Pro Laax. «Enten realisar il project dil cudisch havein nus constatau ualti spert che si’ovra ei per in bienton pli voluminusa ch’il material archivau», scriva Remo Arpagaus ella prefaziun. Ei seigi stau nunpusseivel d’includer tuts dessegns e columnas, lavurs per reclamas ed illustraziuns digl artist. «Il cudisch dueigi esser ina specia da compass per tut quels che vulan survegnir ina survesta sperta da Hans Moser, ni che vulan s’approfundir pli detagliau en sia ovra», gi gl’editur. Collaboraziun cun «Hier & Jetzt» Da 1966 tochen sia mort ha Hans Moser observau il svilup economic a Laax. Il vitg da purs ei setransformaus ad in resort turistic cun boom da baghegiar ed effects secundars. «El arveva la finiastra ed anflava lavur», descriva Remo Arpagaus ina dallas fontaunas che han inspirau il caricaturist. Il cudisch ei lu era titulaus «Was soll es denn da noch zu lachen geben?!». Rir e bargir, il humor nér, quei ha adina s’udiu tiel legher pessimist Hans Moser. Hans Moser 1922-2012 Il cudisch ha la Fundaziun Pro Laax ediu da cuminonza culla casa editura Hier & Jetzt da Baden. Quella ei sespecialisada sin tematicas da cultura e historia. Remo Arpagaus ha concepiu, elaborau e redigiu ils differents capetels. Denter auter ha el cumpigliau in text ch’il scribent Jürg Federspiel ha scret da Hans Moser. En in auter capetel vegn Regula Schmid, descendenta digl editur dil Nebelspalter, a plaid. Ulteriurs texts ellas differentas parts ein dad Erwin Ardüser, Yvonne Gienal e Susi Klausner. Gl’editur ha cumpigliau el cudisch era ina regurdientscha che Hans Moser ha scret dil temps ch’el ei staus schuldau american duront la 2. Uiara mundiala. Igl ei in text ton dramatic sco sarcastic-satiric. Dumengia proxima, ils 12 da fever 2023, presenta la Fundaziun Pro Laax il cudisch «Was soll es denn da noch zu lachen geben?! – Hans Moser 1922-2012». L’occurrenza cun referat ei allas 17.00 ell’aula dalla casa da scola a Laax. Il cudisch culla numra ISBN 978-3-03919-584-8 san ins retrer en tuttas librarias.

Al campiunadi mundial da biatlon ad Oberhof en Germania ha la Svizra contonschì il bun 7avel rang en la concurrenza da las staffettas maschadadas. Elisa Gasparin, Lena Häcki-Gross, Sebastian Stalder e Niklas Hartweg han mussà ina buna prestaziun tant en il stan da sajettar sco sin loipa. Quai è la megliera rangaziun ch’ina staffetta svizra maschadada ha contonschì enfin uss ad in campiunadi mundial. Gudagnà la concurrenza ha la Norvegia avant l’Italia e la Frantscha. (fmr)

Dacuort eis ei stau exact 125 onns dapi la fundaziun. Ils 23 da schaner 1898 ein 23 umens s’entupai a Glion el hotel Lukmanier. Quei triep ha fundau la secziun sursilvana dil Club alpin svizzer. Ils 31 d’uost 2022 ha la secziun Péz Terri dil CAS registrau in diember da 2073 commembers. Igl onn 2021/22 haveva ella surpassau la marca da 2000. Tier 174 entradas e 53 sortidas ei semussau quei onn d’uniun in augment da 121 commembers. «Ir per la pezza» ei daventau in passatemps attractiv, ils onns ha la secziun registrau in carschen cuntinuau da commembers. Quei semuossa era ellas frequenzas dallas duas camonas Maighels e Terri ch’ein en possess dalla secziun Péz Terri. Ina da quellas, quella dil Terri, sa festivar gl’onn 2025 il 100avel anniversari. La secziun sezza commemorescha uonn siu giubileum da 125 dapli la fundaziun. Il turissem haveva survegniu slontsch La secziun Péz Terri dil Club alpin svizzer ha entschiet igl 1 da schaner 2023 in onn giubilar. Entochen ussa ha ei denton dau ni acziuns ni commemoraziuns per quei ch’ei schabegiau ils 23 da schaner 1898. Quei gi ein 23 umens cumpari ella sala dil hotel Lukmanier a Glion. Vitier eran 16 seperstgisai. Gl’inschignier forestal Bernhard Eblin ha menau la radunonza, sco secretari ei il president dil marcau da Glion, Thomas Castelberg semess a disposiziun. Finamira eis ei stau quei gi da fundar ina secziun dils alpinists sursilvans. Il turissem haveva entschiet e survegniu grond slontsch. Denter ils presents eran il hotelier Stanislaus Caplazi dil Bogn Tenigia, gl’urèr Jacob Caveng da Glion, il construider da punts piarsas Risch Coray da Trin, il guid da muntogna Gion Tumasch Gliott da Laax, ils hoteliers da Glion Josef Stiefenhofer e Ludwig Vincenz, plinavon gl’ustier Pieder Casutt da Falera. Autra glieud interessada al svilup turistic haveva seschau perstgisar cun telegrams. Denter quels gl’anteriur cusseglier naziunal Anton Steinhauser da Sagogn ed il posteriur cusseglier federal Felix Calonder da Trin. Toni Brun 1829-1915, alpinist e hotelier, Flem L’entira vallada, da Tschamut tochen Trin, da Val S. Pieder, ha vuliu fundar finalmein ina secziun dil Club alpin svizzer. Il comite d’iniziativa haveva tarmess circularas e publicau gl’invit ellas gasettas. Ina liunga discussiun ha il num caschunau. In comite d’iniziativa haveva proponiu «Vorderrhein», la finala ei la radunonza s’unida pil num romontsch «Surselva». Suenter che la radunonza era ida a fin e mo pli 16 presents en sala, han lezs entschiet a discutar d’ina proposta «da Toni Brun (1829-1915) da Flem. Gl’alpinist e hotelier haveva gronda influenza ella regiun. El ha manegiau che «Surselva» seigi memia general, ins stoppi eleger in num che rendi attent e fetschi allusiun al scopo, agl intent. Aschia han ils presents elegiu ils 23 da schaner 1898 definitivamein il num «Piz Terri» per la nova secziun. Il gi dalla fundaziun ein 38 umens s’enscrets sco commembers, la fin digl onn eri gia 66

Naven da damaun sonda ei la lectura in techet pli reha sisum la Surselva. Sin meisa ei numnadamein la nov’ediziun da La Sibla, la gasetta da tscheiver da Mustér e contuorn. Sco ei para ha il redactur Siblus giu bia da far ed el sa rapportar da visiuns, dil stadi el stadi, s. Mudest che crescha e crescha, mo era da records, catschadurs e lufs. Tiel tscheiver sisum la Surselva s’auda La Sibla sco igl amen en baselgia. L’Uniun da tscheiver Mustér ei l’editura e procura mintg’onn per ina gasetta dètg pulpida. Quei ei buca auter uonn. Caricaturas e notizias dat ei tut a dubel, pil plascher dils ins, per disgust dils auters. Mo quei ei tscheiver e duei esser aschia. Probabel ein tut quellas e quels ch’ein buca nudai en La Sibla il pli trumpai. Ina ga dapli seconcentrescha il redactur Siblus buca mo sin schabetgs ed eveniments a Mustér, mobein era dallas vischnauncas vischinontas. La Sibla cumpara uonn per la 38avla ga. «Stgira sco el tgil dil giat» Spargnar energia ei secapescha era in tema ella Sibla. Aschia la decisiun dalla vischnaunca da limitar la glisch sillas vias duront la notg. Ei seigi «stgira sco el tgil dil giat», scriva la Sibla. Lu sa il redactur ch’ei ha dau ina nova dinastia a Mustér e che s. Mudest a Sumvitg ei carschius talmein ch’el po buc ord baselgia. Secapescha ch’il president communal da Mustér metscha era buca quella ga dalla gasetta da tscheiver. Da visiuns pertuccont il traffic ed in sviament ei la tschontscha. Lu sa la redacziun era co l’idea per ina punt pendenta ei naschida. Insumma, da records vegn ei buca mo rapportau en connex culla punt pendenta. Mustér hagi gia adina giu in bien nas per records, per exempel enten realisar la pli gronda dunna da neiv ils onns 1980. Siblus ha apparen­tamein visitau la fiera da Nadal e ha constatau che quella ha – muort il diember da stans sminuent – da «schuffa» da surviver. Lu sa la redacziun era ch’in «Rich-kid» sto haver in «Big Daddy» e che la Spina da vin ei in stadi el stadi. Quei seigi ella adina stada. La Sibla rapport dalla claustra, il gimnasi ed autos senza manischunz. Ils problems cul Sontgaclau Pli baul deva ei in Sontgaclau per mintga quatier a Mustér. Siblus constatescha che quei ei semidau dapi che Sontgaclau va a messa. Dunnas giuvnas e pli veglias hagien giu in plan… Ina ga dapli maunca era la catscha buc ella gasetta da tscheiver da Mustér. Quella ga stat ella en direct connex cul luf. La fiasta cul president dil Cussegl naziunal, Martin Candinas, ei in ulteriur tema che vegn cumpletaus dalla novitad che l’UCP hagi cumprau il pli ault Svizzer: «Cheu vesan ins danunder ch’ils daners vegnan per las proximas elecziuns dil Cussegl naziunal – cun pètta da péra sa ins cumprar mintgin.» Novitads dat ei era dalla Raiffeisen, «nossa banca». Igl artist che hagi procurau l’inscripziun «vossa» ni nossa» ni «nogga» ni «vogga» ni «nozza» ni «vozza» sil ­baghetg coluraus da niev, seigi fugius sur cuolms e vals avon che dar plaid e fatg. Ed ina novitad dat ei era dalla scola a Mustér. Ei detti tualettas per buobs e buobas sco en tut tschellas scola er. A ­Mustér detti ei denton era tualettas per la «tiarza schlatteina»: il cerchel scolastic. «Rachetta» ei sexistic Novitads dat ei era dalla Val Tujetsch, Sumvitg e dalla Val Medel e naturalmein dil campiun mundial da skis ch’ei uss meinfatschenta a Mustér. Sper tut igl auter ch’ei vegniu scumandau ils davos onns propona La Sibla era da scumandar il plaid «rachettas». Quei seigi sexistic. Insumma illustrescha ina grafica era ils numerus scamonds, seigi per ir cun tgauns ni a pei. E la redacziun sa – sco finiziun da sia gasetta cun 20 paginas – che l’affittaziun d’ina tegia d’alp sa esser pli cumplicau e hanau che d’affittar la ­claustra. La Sibla san ins cumprar naven da damaun sonda ellas stizuns dalla regiun. Ella zepla e fora puspei Quels dis cumpara la 38avla ediziun da La Sibla. La gasetta da tscheiver da Mustér e contuorn cuntegn 20 paginas e vegn edida dall’Uniun da tscheiver Mustér. Danovamein zepla e fora siu cuntegn. Sin tapet vegnan numerus schabetgs ed eveniments digl onn passau. Sut la marella vegnan ils politichers gronds e pigns, ils catschadurs ed il luf, ils turistichers e las pleivs, instituziuns e sportists. La punt pendenta ei aschi bein in tema sco il spargnar energia ni las activitads dallas autoritads communalas. Mo era fatgs pli persunals fatschentan il redactur Siblus. Dalla scola populara, da Sontgaclau e la fiera da Nadal dat ei da rapportar aschi bein sco dallas vischnauncas da Medel, Tujetsch e Sumvitg. Era en quellas ei vegniu fatg bein enqual «filistucca» ni ch’igl ei buc iu tut sco ei dueva. La Sibla ei ina part dil tscheiver a Mustér. Leutier s’auda era la Dertgira nauscha ed il grond til cun bal da mascras mintgamai la davosa sonda dil tscheiver. (fmr/hh) Frontispezi da La Sibla. Il tuc-tuc – igl electro-mobil ch’ei apparentamein buc adattaus per mintgin. Il sviament ei in dils temas da La Sibla d'uonn. La Sibla sefatschenta dils biars scamonds che limiteschan la libertad.

Sin fundament d’ina annunzia ch’ina dunna seigi sparida, ei vegniu organisau ina grond’acziun da retscherca el contuorn da Mustér la mesjamna sera. La dunna attempada era morta cura ch’ins ha anflau ella. Cuort avon las 19.30 ha la Polizia cantunala dil Grischun retschiert l’annunzia ch’ina dunna dementa vegni tschercada a Mustér. Sut l’egida dalla Polizia cantunala dil Grischun ei vegniu arranschau ina grond’acziun da tscherca. In helicopter, tgauns per encurir el territori e commembras e commembers dalla Colonna d’agid Mustér ein stai en acziun, aschi bein sco in tgaun da persunas dalla polizia. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieda da massa, ei la dunna da 77 onns vegnida anflada morta cuort avon las 23.00 el territori da Brulf. Ensemen culla Procura publica dil Grischun sclarescha la Polizia cantunala dil Grischun las circumstanzias che han menau a quei mortori. Sco quei che Simon Cathomen, parsura dalla Colonna d’agid Mustér ha detg sin damonda dalla FMR, ein 25 persunas dalla colonna d’agid segidadas vid la tscherca dalla persuna sparida. (cdm/fmr/hh)

Avon in pèr onns ha Cuera Turissem fatg reclama per nossa capitala cun suandont slogan: Cuera – perquei ch’ei dat cheu dapli. Ed igl ei ver. A Cuera dat ei propi da veser dapli. Ina remarcabladad ch’ei en auters marcaus daditg historia. Numnadamein datti ina scena da drogas aviarta amiez il marcau. El Stadtpark avon las portas dil marcau vegl. Quei parc che schai gest sper l’Engadinerstrasse ei circumdaus cun mirs aults. Ed è sche quels mirs freids paran da zuppar quella tragedia – ils visitaders e las visitadras dil Stadtpark ein presentas sillas vias dil marcau vegl. Lur fatschas ein enconuschentas, per part novas e per part aschi giuvnas ch’ins peglia prest tema. Cun ina gnervusa egliada e fatschas scufladas calzereschan els per las vias – adina alla tscherca dad in «Stutz für d’Notschlofstell». Jeu stun gest ella vischinonza dil Stadtpark e passel il parc aschia mintga di. E mintga di dun jeu in’egliada viaden e vesel co varg’in tozzel persunas passentan leu lur di. E quei da tutt’aura gia baul la damaun entochen ditg viaden ella notg. Bunamein 24 uras a di. Igl ei in liug da sentupada e consumaziun per persunas malsaunas da drogas. Mintgaga sch’jeu passel il stadtpark sche sedamondel: Daco ston tut quellas dunnas e tut quels umens star da tutt’aura giuadora e consumar sut miserablas circumstanzas higenicas? Daco gida negin a quellas persunas? Experientschas cun scenas da drogas aviartas han ins gie atgnamein fatg avunda en Svizra. Ed era a Cuera stuessen vegnir sin meisa sligiaziuns. Organisaziuns d’agid pretendan daditg in aschi numnau «Fixerstübli». Pia, ina ­localitad nua che dependents e dependentas da drogas san consumar en ruaus e star a cauld. In concept ch’ei gia secumprovaus a Berna e ch’ei dat en siat ulteriurs marcaus dalla Svizra. – Daco pia buc a Cuera? En in’intervesta digl onn 2021 argumentescha ina persuna responsabla ch’ei seigi denter auter er ina damonda da cuosts e nez. Cuosts e nez. Astg’ins tschentar la damonda da cuosts e nez, sch’ei tracta da gidar a persunas ch’ein malsaunas? Surtut sco pli reha tiara dil mund? Tgei di insumma la cardien­tscha da quei? Sch’ins tschenta la damonda da cuosts e nez per porscher in suttetg a persunas malsaunas? Sch’ins ei denton alla testa e senumna uss center, sche ston ins forsa è buca pli sempatschar dallas persunas agl ur dalla societad. Tgi sa. Ei vesa buc ora sco sche enzatgei vegness a semidar en caussa. Buc oz ni damaun. Ed aschia passentan era damaun persunas malsaunas da drogas lur di el Stadtpark. E jeu vegn puspei a passar il parc e sedumandar: Co pil giavel ei aschia zatgei pusseivel? «Il concept dil ‹Fixerstübli› ei gia secumprovaus a Berna ed en siat ulteriurs marcaus dalla Svizra. – Daco pia buc a Cuera?» Orlando Cadonau da Vuorz/Cuira studegia a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Damaun ei mardis, ils 14 da fevrer 2023 e cun quei era S. Valentin. La fiasta dils inamurai, da quels che carezan e da quellas e quels che vegnan carezai. In di da regalar fluras e pralinas, in bellezia di per fluristas e chocolatiers. Tenor retschercas ella reit ei la persuna da Valentin buca cumprovada historicamein. Ils 14 da fevrer duei denton esser in di commemorativ per S. Valentin. El temps dad oz fuss quei plitost S. Valentina ni ina mischeida u forsa Valdertin e VaLGBTQina. Basta – igl ei atgnamein pli brutal che bi. La persuna che ha dau il num al di da S. Valentin(a) para d’haver viviu a Ruma ed esser stada la patruna dils inamurai. Valentin(a) viveva el tierz tschentaner a Ruma ed enzinava leu pèrs inamurai tenor ritus christian. Igl imperatur Claudius II haveva denton scumandau talas nozzas. Tuttina stevan quellas lètgs sut ina buna steila. Quei steva denton franc bu en connex culla paupra fin da S. Valentin. El ei numnadamein vegnius scavazzaus sin camond digl imperatur Claudius II. Quei duei esser stau ils 14 da fevrer 269. Basta – tgi ignorescha – tgi festivescha da S. Valentin. E tgei fageis vus? Enzaco eis ei semanifestau che plitost ils umens regalan quei di fluras a lur caras, il cuntrari ei plitost darar il cass. Era jeu ignoreschel S. Valentin e pacheteschel quei di ella valischa dallas fiastas dil commerci. Aschia dun jeu nuot a miu car e survegnel 99 % segir era nuot. El e tgi che stat datier a mi sa numnadamein, ch’jeu hai buca propi bugen matgs fluras. Per mei ein fluras tagliadas senza veta – scrapadas ord lur esser – e lur parfum da pradas primavaunas semida en in fried pauc bien da pastg bletsch sil cumpost. Mo percass, sco tip, ei dess era fluras e matgs che vivan ella tiara, quellas prendess jeu secapescha bugen. Aunc pli bugen havess jeu fretgs marschs. Giebein, vus legis endretg – fretgs marschs. Na, na buca per magliar ni cuschinar. Quei ei tut auter culs fretgs marschs, quels less jeu mo indirectamein, pér cu els ein elavurai. Jeu hai numnadamein legiu ina reportascha da Livia Naef. Ell’ei ina designra svizra che ha ina lingia da moda ord teilas da glin svizzer vegl. Quellas teilas da glin colurescha Livia Naef cun colurs ch’ella gudogna ord la natira plontas e denter auter era da fretgs marschs. Ualti segir fredan quellas mischeidas da colurs naturalas aunc mender che las flurs tagliadas. Quei stoss jeu conceder, mo cu tut la procedura ei a fin, ha quei negin’impurtonza pli. La teila colurada e lavada ha ina biala colur naturala ed ils vestgius ein extraordinaris, moderns e persistents. Il sulet crutsch – in battegl dalla collecziun desiderada cuosta denter 490 e 1700 francs. Forsa empau bia per in regal da S. Valentin? Susi Rothmund ei redactura da la FMR. susi rothmund

Gievgia sera ha Melchior Werdenberg presentau a Cuera in cudisch d’affons romontsch. Gl’editur da Elster & Salis da Turitg ei vegnius a Cuera cugl gl’emprem che sia casa ha dedicau als pigns. Il medem mument ei quel cumparius en ina versiun tudestga e dus idioms romontschs. Igl ei stgir. Gl’elefant, il losch animal dalla savanna, schai a tiara en dies. Cun sia cumparsa marcanta, culla tromba e las ureglias, fa el per ordinari impressiun. Ussa schai el cheu en ina glisch blaua, tut stracs. Era elefants cun pial grossa ein sensibels. Negin sa consolar e carmalar el ord l’umbriva. Nies elefant para da pitir d’ina depressiun. El ei persuls, il pli pauper animal dalla savanna. Aschia entscheiva la historia dil cudisch da maletgs. Gl’elefant ha in veritabel «blues». El vul veser negin e setrai anavos. L’autura canadesa Nadine Robert raquenta la historia digl elefant e gl’illustratur talian Valerio Vidali ha fatg ils maletgs leutier. Suenter ch’il cudisch ei cumparius il settember 2020 ha el entschiet a sederasar pigl entir mund entuorn. Daferton dat ei versiuns gia en 56 lungatgs. La miur e gl'elefant Hans Baumgartner ha vuliu preparar in ediziun en lungatg tudestg. Nadine Robert ha autorisau il Svizzer da translatar la historia digl original franzos en tudestg. La litteratura ei numnadamein il hobi principal dil giurist ed anteriur procuratur public. El scriva «short storys», historias cuortas, e raquents ord sia veta, quella da carstgauns ch’ein curdai, dil mintgagi e da ficziuns. Sias ovras publichescha el en sia atgna casa editura Elster & Salis cul pseudonim Melchior Werdenberg. In cudisch d’affons haveva el aunc mai ediu. Culla Val Lumnezia ha el ferms ligioms, ei seigi sia secunda patria, ha el declarau gievgia sera alla vernissascha dil cudisch d’affons. El ha purtau persunalmein la nova publicaziun si dalla Bassa. Negin ha saviu consolar gl’elefant che era giuden en ina crisa. Auter ch’ina miur. Hans Baumgartner, alias Melchior Werdenberg, cullas translaturas Dominique Candrian (sen.) e Lara Glisenti. L’attaschonza alla Lumnezia ha intimau el d’edir era ina versiun sursilvana. Per Tanja e Simon Osterwalder, possessurs dalla casa da hosps Lampart’s a Morissen, eis ei stau clar ch’els sustegnien l’iniziativa per ina versiun sursilvana. «Per nus eis ei stau ina honur. Nus havein immens plascher ch’ei dat ussa la historia digl elefant blau egl idiom dalla Surselva», ha Simon Osterwalder declarau. El ei president da Surselva Turissem e passiunau habitont secundar da quella regiun. Il contact cull’Engiadin’Aulta ha intimau el supplementarmein d’edir era ina versiun egl idiom putér, lezza translaziun ha Lara Glisenti da S-chanf fatg. Hans Baumgartner ei carschius si ella Svizra orientala ed en Glaruna. Siu bab era guardia-cunfin ed in bien amitg da Gieri Capaul (1925-2013), anteriur president communal da Lumbrein. Sco el ha raquentau ei quei vitg siu refugi. Culla giuvna studenta e biadia da Gieri Capaul, Dominique Candrian, ha el anflau la translatura per la versiun sursilvana. Il cudisch «Igl elefant dall’umbriva» sedrezza ad affons naven da 3 onns. Ins sa retrer el ellas librarias, la numra ISBN ei 978-3-03930-050-1.

Carli il Tierz dall’Engheltiara ei ius sonda tras Trun. Medemamein entgins scheics cun notas da melli. Entginas da quellas savess il CB Trun/Rabius duvrar. In’autra gruppa ha rendiu attent che la professiun da scolasta ni scolast ei ina specie rara. Massa glieud han visitau sonda il til da tscheiver da Trun. Il pastget da Pustget drova cazzolas. A quei fatg ha il Club da ballapei Trun/Rabius rendiu attent. Il campiunadi mundial 2034 duei numnadamein esser a Trun. Ils responsabels han menau el til la trofea d’aur ch’ei gia semtgada. Per far gust han ils ballapeists envidau zacons scheics cun experientscha da Qatar. Quels ein viagiai sonda a Trun ed ein separticipai al cortegi. Els ein vegni pruamein cun notas da melli. Il CB Trun/Rabius drova talas per organisar il turnier mundial e per illuminar il pastget. Enstagl da dar las notas als da Trun, han els denton uvrau quellas per envidar lur stumpas. Igl ei stau in dils sujets ch’ins ha saviu admirar sonda al til da tscheiver. Melli agl ur dalla via Ins ha buca viu mo scheics. Aunc in auter prominent cun raps: Carli il Tierz dall’Engheltiara. El ei vegnius sin invit dall’Uniun da giuventetgna e dalla gruppa dils Guardians. Il prenci ha finalmein fatg in pass en sia carriera e salidau giu dil carr ensemen cun regina Camilla. Ils scolasts daventan plaunsiu specie rara. Ils baus dalla termagliera da Danis sgolan tras il til. L'equipa da Carli il Tierz dall'Engheltiara ein semptgai. Quei ein dunnas da Trun/Zignau? Giebein! In dils carrs decorai va tras la fuola silla via principala da Trun. Ils posaunists dallas Zoclas suflan tgei ch'els pon. Las mascras fetg decorativas ed expressivas. Quei ei art. Empau hilarica al tscheiver da Trun 2023. Ils pli pigns ch'ei separticipai, cun bab ni mumma. Il pievel ha salidau anavos. Rodund melli persunas han visitau sonda il til a Trun. Las Lieurs da Trun han organisau quel suenter dus onns interrupziun. Sco ei para han tuts spitgau vess. 28 gruppas, musicas e carrs decorai ein separticipadas. Il placat dil Tscheiver 2023 da Trun ha rendiu attent al motto «univers» cun mussar in vehichel spacial ed in astronaut. Tals han ins buca viu el til. Persuenter ina gruppa cugl usit mexican «Fiesta de los muertos». Allas 13.30 han las Lieurs aviert il til. Ins ha viu diltut. L’Uniun da dunnas da Trun/Zignau ei ida anavos el temps da crap. Ina dallas ideas originalas realisada cun bia carezia pil detagl. In detagl gigant han amaturs dalla cascharia La Flurina menau el til, numnadamein in brav toc caschiel. Els han repartiu buccadas da quei che Ernst Berner ha produciu a Trun dapi 1977. Las guggas sursilvanas han embelliu il til, Ils Vagabunds, Las Fifferlottas, Las Bagordas, Las Patlaunas, Las Zoclas e Las Latiarnas. Vitier ils Chapf-Chläpfer dad Engelburg/Sogn Gagl. Las diversas partiziuns dalla scola e prescola, dalla gruppa da giugs tochen tiel scalem superiur han era mussau lur creativitad. Ins ha viu glieud dils onns siatonta tochen novonta, uonn plitost paucs animals, auter ch’ils baus carins. Dus scolasts han rendiu attent alla realitad ch’ins savess recepir ils proxims onns lur professiun egl inventari dil patrimoni mundial dils beins culturals dall’Unesco, ni declarar ufficialmein ella sco specia rara.

Gl’onn 2012 ha Theo Weippert ediu en atgna reschia in cudisch ch’el ha dedicau a sia dunna e sias feglias. La publicaziun ei denton era in mussament d’attaschonza als habitonts da Siat. Igl ei ina truvaglia cun 100 purtrets en ner/alv. Gl’onn 1972 ein Theo ed Anna Weippert-Roderer secasai a Siat. Sco giuven pèr ein els vegni si dil marcau da Basilea aposta perquei ch’els han vuliu habitar ellas muntognas. Els havevan saviu cumprar in clavau sils cuolms da Siat. Theo ha baghegiau ora quel aschia che la famiglia ha era habitau biars onns gl’entir onn si Runvagau. Il planisader d’electro ha luvrau tochen sia pensiun a Glion en siu mistregn. Anna, la commercianta da cudischs, ei stada a casa cullas duas mattatschas, lezzas han frequentau la scola primara a Siat e silsuenter la secundara a Glion. Anna ha giu da surprender detg spert uffecis en vischnaunca. Ils da Siat han confidau ad ella il post da cassiera, tochen la fusiun igl 1 da schaner 2014 eis ella era stada commembra dalla suprastonza communala. Dapi ch’ils Weipperts ein arrivai a Siat ed han fundau famiglia leu ein varga 50 onns vargai. In dils hobis gronds da Theo ei il fotografar. Gl’um ei dotaus cun in talent extraordinari, quei ha el mussau cun siu cudisch «Siat – ein Zeitdokument». Gl’unviern 1979/80 haveva el fotografau tut ils habitonts carschi da Siat. Cun excepziun da duas treis che han buca vuliu, ha el purtretau tuttas persunas cun sia camera. Ulteriuras fotografias da Siat ch’ein publicadas el cudisch ha el fatg denter 1972 e 1996. La primavera 2012 ha el ediu e publicau il «cudisch da Siat». Igl ei ina broschura da 100 paginas, cun 100 fotografias en nér/alv. Sfegliond tras quel anflan ils da Siat tier mintga fotografia ina historia, in purtret, regurdientschas ed episodas da persunas e persunalitads. La cuviarta dil cudisch cun purtrets da 100 persunas da Siat. Tgi che s’interessescha pil cudisch «Siat – ein Zeitdokument» sa empustar el tier Theo ed Anna Weippert, Via s. Gliezi 8, 7157 Siat, tel. 081 925 23 40.

Suenter la fusiun igl onn 2014 ha la nova vischnaunca Ilanz/Glion giu sco finamira da sedistaccar da tuttas immobiglias che vegnan buca duvradas dalla vischnaunca. Quella finamira ei denton semidada el decuors dils onns pervia dalla strategia d’immobiglias communala. Ch’igl ei pusseivel da mantener enstagl da vender muossa la sort dall’ustria Stiva Biala a Luven. L’ustria Stiva Biala amiez Luven ei en possess dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Ils affittaders actuals han cultivau buns contacts cun indigens ed jasters ed ina cuschina oreifra. La Stiva Biala ei perquei daventada in’adressa tschercada d’indigens e turists. La fin d’uost 2023 van ils affitaders actuals en pensiun. Quei fuss stau ina buna caschun per la vischnaunca Ilanz/Glion da vender igl edifezi. «Na», di Martina Riedi, la menadra dil post d’immobiglias communal. «Tenor nossa strategia d’immobiglias vegnan casas d’albiert e restaurants buca vendi.» Per la vischnaunca seigi impurtont da mantener tals loghens d’inscunter per indigens e turists. «La vendita d’in restaurant succeda mo lu, sche nus anflein negin affitader sur in pli liung temp.» Per la Stiva Biala hagi ins denton cattau in niev affitader ad interim, di Martina Riedi dil post d’immobiglias, «ils contracts ein suttascrets. Igl ei denton aunc memia baul da communicar tgi ch’ils novs ustiers dalla Stiva Biala ein.» Artau 300 immobliglias Allas 300 immobliglias dalla vischnaunca Ilanz/Glion appartegnan baghetgs sco casas da scola e casas communalas che vegnan duvradas dalla vischnaunca. Sco quei che Martina Riedi fa da saver, mantegn la vischnaunca sper ils objects per agen diever era stabiliments d’alp, casas da habitar, edifezis d’economia, ustrias da muntogna, in pign reservuar d’aua e perfin la pendiculara da Riein vi Signina ei possess dalla vischnaunca Ilanz/Glion. «Quella pendiculara ei nies exot. La cabina da Riein vi Signina ei vegnida baghegiada perquei ch’ei dat negina via. Quella pendiculara vegnin nus segir e franc a mantener per las habitontas ed il habitonts da Signina.» L’emprema vendita ch’ils responsabels dalla vischnaunca Ilanz/Glion han tenor Martina Riedi giu da far gest suenter la fusiun ei stau zacontas vaccas ch’eran oriundamein en survetsch da pasculaziun tier la vischnaunca da Ruschein. Strategia professiunala Igl onn 2020 ha la suprastonza communala da Glion lantschau la strategia d’immobiglias per sclarir detagliadamein co cuntinuar cun mintga object. Martina Riedi, la menadra dil post d’immobiglias, declara en discuors cun la FMR, ch’ins hagi procediu en quater etappas. «Gl’emprem ei vegniu fatg in maletg cumplessiv e lu definiu las finamiras ed ils criteris per mintga object. Silsuenter havein nus fatg ina analisa dil basegns ed alla fin hai dau orda tut quels pass ina strategia cun ina documentaziun per mintga immobiglia.» La basa per saver co igl ei da proceder cun tuttas immobiglias fuorman ina lescha ed ina ordinaziun. «Quels dus documents surveschan a nus sco agid da lavur en il mintgadi», di Martina Riedi. En tut han las immobiglias dalla vischnaunca Ilanz/Glion ina valeta nova da 146 milliuns francs. Objects che fatschentan Suenter la fusiun da la vischnaunca Ilanz Glion hai dau biaras discussiuns animadas pertuccont la damonda tgei stabiliments e suloms che duein vegnir manteni e tgeinins ch’ins duess vender. Cuort suenter la fusiun ei per exempel il stan da tir da Riein barschaus giu. La vischnaunca nova ed ils tiradurs han decidiu da reconstruir quella immobiglia da vischnaunca, perquei ch’ei setractava d’in liug da sentupada. Lura datti baghetgs ch’ein sin ballontscha denter mantener e vender sco il restaurant da muntogna Sasolas sur Luven. Sco quei che Martina Riedi di, ei l’ustria da Sasolas in cass extrordinari. «Quei restaurant san ins duvrar entgins meins igl unviern per il menaschi da skis. Il rest digl onn ei quell’ustria denton serrada. Vitier vegn che quei object secatta en ina zona da prighel.» Aunc incert ei per exempel er il destin da las parcellas da baghegiar a Castrisch/Fistez ch’eran vegnidas preparadas per surbaghegiar. Martina Riedi: «Tgei che schabegia cun quellas parcellas da baghegiar savein nus aunc buc en detagl. Quella caussa ei pendenta tier il cantun en connex cun la preexaminaziun dalla revisiun dalla planisaziun locala. Mo secapescha che la vischnaunca duvrass bugen ses suloms da baghegiar per metter a disposiziun quels ad interessents indigens ni era er per agen diever.» Vender ei ina da pliras opziuns Cun la fusiun igl onn 2014 ei la vischnaunca da Ilanz/Glion daventada possessura da 300 immobiglias cun ina valeta nova da buca meins che 146 milliuns francs. Suenter ch’ins ha ils emprems onns vendiu entgins edifecis e suloms ha la suprastonza communala lantschau igl onn 2020 la strategia d’immobiglias per sclarir detagliadamein co cuntinuar cun mintga object. Martina Riedi, la menadra dil post d’immobiglias declara en discuors cun la FMR, ch’ins hagi procediu en quater etappas. «Gl’emprem ei vegniu fatg in maletg cumplessiv e lu definiu las finamiras ed ils criteris per mintga object. Silsuenter havein nus fatg ina analisa dil basegns ed alla fin hai dau orda quels pass ina strategia cun ina documentaziun per mintga immobiglia.» Cun la strategia d’immobiglias han ins priorisau la vendita dils bagetgs e dils suloms. (fmr/mg) Martina Riedi meina dil post d’immobiglias communal da Ilanz/Glion. La Stiva Biala a Luven survegn novs ustiers

A Tavanasa sper l’ustria Crusch Alva sesanfla igl atelier Art Demarmels. Leu lavura l’ulera artista Daniela Demarmels e creescha sia vischala d’arschella che biars enconuschan. Nua ch’igl Usego a Tavanasa exponeva e vendeva pli baul victualias era ina fatschenta da plantschius secasada in temps. Ussa stat ei scret cun grondas lettras «Art Demarmels» vid la vitrina. Ella stizunetta datti oz buca pli da cumprar maglias, bubrondas ed autra rauba, mobein art, art ord arschella e porcellana e maletgs. La vaschlera Daniela Demarmels ei numnadamein immens creativa ed era pictura arti­sta. Tier ses maletgs hagi ella denton magari empau fastedis d’anflar la fin. «Jeu stossel magari dir a memezza – so, ussa cala.» Mo tgei ei art propi per ella? «Art ei in bien sentiment, jeu creeschel fetg bugen enzatgei cun arschella ni malegel. Sch’ei vegn sco imaginau ni forsa aunc meglier, lu dat quei in bien sentiment da cuntentientscha», rispunda ella suenter cuorta ponderaziun. Aschunta denton ch’ella sappi nuota propi vender bein sesezza ed era buca filosofar sur da sias ovras. Quei surlaschi ella pli bugen als contempladers. Cu la glieud hagi denton entschiet a cumprar siu uorden hagi ella stuiu prender la curascha, star neu e dir: «Jeu sun artista.» Quei seigi stau in pass decisiv. Dapi lu hagi ella era sezza viu quei cun auters egls: «Igl ei buca mo in hobi, mobein mia lavur.» La finfinala ha ella era ina buna basa ed ei sescolada in onn ella scola d’art dalla Migros a Cuera, in onn a Turitg e sis onns ha ella frequentau la scola d’art da Wetzikon ella filiala a Cuera. Aviarta ed interessada Ord motivs da spazi malegia la dunna che viva a Danis denton buc egl atelier a Tavanasa, mobein egl atelier ch’ella ha affittau el Center Löwenberg a Schluein. «Jeu hai empruau da ma­legiar cheu in temps, mo quei mava buc, ei deva in caos cun picturas e colurs, arschella e gla­suras e tut quei che sauda vitier», conceda la dunna da 52 onns riend. Malgrad ch’ella ha stuiu vegnir a frida cun enqual frida dil destin, ei Daniela Demarmels in carstgaun cun in carisma positiv. Ell’ei in tip aviert ed interessau per tut quei che cuora e marscha. Bugen fa ella novas experientschas e viagescha pil mund entuorn. L’jamna vargada ei la dunna culs cavels cuorts, ners gest turnada d’in viadi ell’America. Il proxim futur giavischa l’artista da viandar silla Via da S. Giachen – in viadi ch’ella vul far tut persula. Illustratura da ductrina Il dun da malegiar da Daniela Demarmels – ch’ei oriunda da Morissen – haveva gia il plevon che deva instrucziun da ductrina scuvretg pli baul. «Jeu mavel bugen a ductrina, jeu astgavel adina malegiar quei ch’el instrueva vid la tabla», seregorda l’illustratura dall’instrucziun da ductrina. Oz malegia ella oravontut cun ieli, nezegia denton era differentas autras tecnicas e fa era squetschs da linol. En siu atelier ha l’artista treis rudialas da vaschlera electricas. Cun in pei – semeglionts a quel dalla maschina da cuser – vegn la rudiala messa en moviment. Avon ha ella denton formau ina rucla d’arschella. Quella centrescha ella – smaccond la pedala – e tergend cun aua si e giu la pasta enzacontas ga tochen che la pasta ei amiez la rudiala. Rudi, rudi, rudiala Allura entscheiva la vaschlera a dar fuorma all’arschella e di: «Jeu fetschel il pli sempel, numnadamein in cup. Igl ei sulet da far enamiez la ‘ruosna’ e trer siadora ils urs entochen che l’arschella ha la fuorma d’ina scadiola. Ussa rinforzel jeu il funs, adina dar tier aua ch’ei seigi bletsch e lu schar ir en rudi.» Gie da ­mirar par’ei sempel e va spert, plaun e lu spertezia – rudi, rudi, rudiala. Tuna tut sempel mo drova massa perseveronza, talent ed inschin ed aunc dapli experientscha. Daniela Demarmels di numnadamein: «Jeu hai fatg rodund 100 cups entochen ch’els ein gartegiai sco jeu hai vuliu.» Ina ga ch’il cup ha la fuorma giavischada, perfecziunescha l’ulera il funs e metta il cup da schigiar avon ch’el vegn el fuorn. Suenter l’emprema ga barschar survegn el ina glasura e vegn danovamein en fuorn. «Mintgaton fe­tschel jeu semplamein quei che l’arschella vul», aschunta ella riend. Culs onns ha Daniela Demarmels adina puspei survegniu damondas e porscha perquei era cuors da luvrar cun arschella ni malegiar. Fridas dil destin Daniela Demarmels ha fatg gl’emprendissadi sco emploiada dalla posta e ha luvrau biars onns sin quei mistregn. Pli tard ha ella fatg la scola mercantila. Ussa ei igl art sia professiun e duront la stads lavura la mumma da treis affons carschi el secretariat dalla Golfidylle Breil. Sco dunna giuvna ha ella piars il 2006 siu um en­tras in grev culp dil destin. «Jeu hai stuiu cuntinuar, igl ei schon iu», di ella cun in surrir e ferma vusch che lai denton sminar tgei forza quei ha duvrau. Biaras ga ha ella semplamein stuiu stuschar dalla vart ses quitaus e sia tristezia per esser ina ferma mumma. «Jeu hai daditg buca pli tschintschau da quei», declara ella emoziunada. Oz ein Jenny Marinca (30), Cheyenne (28) e Niklas Floyd (22) carschi e sgulai ora. Lur mumma ei loscha dad els e di: «Il giuven haveva mo sis onns cu miu um ei morts. Nies destin ha colligiau nus treis aunc pli fetg.» Guder il mument Avon treis onns ha il destin danovamein spluntau e Daniela Demarmels ha survegniu la diagnosa cancer dil pèz. «All’entschatta hai jeu tertgau – quei eis’ei stau – ussa stoss jeu murir.» Ils miedis hagien denton ualti spert declarau ch’ei seigi in cancer che reageschi bein sin medicaments. La chemoterapia ha ella denton buca pudiu vertir. Grazia all’operaziun ed irradiaziun ch’ein suandadas, ha ella la finfinala dumignau il cancer e declara: «Aschia ina malsogna influenzescha la veta, jeu sun semidada – fetschel buca pli quitaus per fueras e possel era buca tedlar selamentems pervia da piculezzas», di la dunna cun in surrir. Dapi ch’ella hagi dumignau la malsogna fetschi ella aunc pli fetg quei ch’ella sezza lessi e sesprovi da buc «adina» vuler far endretg als auters. «Jeu hai viu ch’igl ei impurtont da far quei ch’jeu vi e guder il mument – stuschar ora tut sin pli tard ei buc ina bun’idea.» Daniela Demarmels da Danis en siu atelier a Tavanasa. Leu lavura la vaschlera cun arschella ed expona era in ton da sias picturas. Scadiolas ein ils objects che l’ulera artista fa il pli bugen e savens. Cun inschign e bien maun lavura l’ulera vid sia rudiala.

Duas sentupadas ha il project gia organisau. Ina ei stada a Val S. Pieder, l’autra a Cuschnaus. Sonda sera ei la halla plurivalenta da Flond s’emplenida. Convivenza ha envidau al tierz concert. Ils 12 da november ei stau ina sentupada culturala a Val S. Pieder, ils 26 dil meins ei suandada ina tala a Cuschnaus. Sonda ha Convivenza envidau per la tiarza gada, e quei a Flond. Ella fracziun dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun havevan Tobias Heinisch e Rita Schmid, ils iniziants dil project, quintau cun empau dameins visitaders. Tuttas 160 sutgas ella halla plurivalenta ein denton stadas occupadas. Per Valentin Alig eis ei stau in deletg. Il cantadur e musicist da Sursaissa ei enconuschents cun sia band Vali Music. Quella ha in repertori da country tier rock, folk rock e rock’n’roll. Denter ils commembers ei era Dario Hess, il Tuatschin che fa musica cun in’atgna band. La band Vali Music ei sespecialisada sin musica el dialect gualser. Silla tribuna ha el sunau tocs sco «Griani Feria», il «Whiskysong» ed autras digl album «Tànz mim Tiifal». A Vali eis ei gartegiau da trer gl’auditori, da far vegnir el ord la carlogna, da muentar e far stremblir empau la halla. 35 acts e negina moderaziun Quei ei stau pér alla fin dil concert. Avon che Alexi & Marcus laschien resunar il toc significativ «»Amitgs, lein star ensemen» han Rita Schmid e Tobias Heinisch presentau cuortamein senn ed intent dil project Convivenza. vul promover e rinforzar l’identitad culturala da treis vischnauncas. La Fundaziun da cultura Lumnezia ed il Forum Val S. Pieder han iniziau ina collaboraziun cun quei scopo. In impurtont element che colligia ei la musica. E lezza ei stada el center, ella ha duvrau negina moderaziun. Igl ei stau ina sera cun totalmein 35 differents acts che han schau semegliar cuort Gualsers e Romontschs. Gia a Val S. Pieder ed a Cuschnaus era in chor mischedau seformaus cun glieud d’omisduas vischnauncas. A Flond ha gl’ensemble viril Canorus cantau, lu il chor communabel. Tedlar live Alexi Nay e Marcus Hobi ha gl’auditori gudiu specialmein. Leander Albin, il cantautur da Tersnaus, ha accumpignau tier singulas canzuns. Ina part dil program ha gl’ensemble Fiddling Millers fatg. Igl ei ina famiglia sesenta ad Erlenbach/Turitg ch’ei sespecialisada sin musica da pop cun instruments classics. Gl’ensemble ha representau ils hosps da vacanzas ch’ein colligiai specialmein culla regiun Val S. Pieder, Lumnezia e Sursaissa Mundaun. Cun applaus frenetic ei il concert variont ius a fin suenter duas uras. L’uniun da dunnas Fontanivas haveva organisau el foyer all’entschatta in aperitiv. Suenter ha ella envidau da star da cumpignia e da far in viva silla Convivenza. Tobias Heinisch, Flond Sco affon da geniturs oriunds da Vienna ei Tobias Heinisch carschius si al Lag da Constanza. Avon 12 onns eis el vegnius en Surselva. Cun sia famiglia habitescha el oz a Flond. El lavura sco historiograf cun focus silla historia dalla religiun. En siu temps liber s’engascha el sco guid da cultura ellas vischnaunca Sursaissa Mundaun e Lumnezia. Rita Schmid, Val S. Pieder Rita Schmid ei giurista, docenta e cussegliadra d’interpresas. Biars onns ha ella luvrau a Turitg, denter auter sco secretaria generala dall’associaziun KV Svizra. Ella ei stada responsabla per l’egualitad da pagas en quell’impurtonta branscha dil commerci e dalla vendita. Suenter sia pensiun eis ella returnada en sia patria Val S. Pieder. Tobias Heinisch, essas cuntents co il project Convivenza sesviluppescha? Gie, jeu sun fetg cuntents. Dapi dus onns e miez sundel jeu vidlunder. Ei fa grond plascher da veser co la sentupada culturala funcziuna. Jeu stoi conceder ch’jeu havess mai spitgau quei success e quella dinamica. Quei vul gir che Convivenza cuntinuescha cun slontsch? Gie, clar. Il project havein nus planisau tochen 2025 ed il program vegn a cuntinuar cun ulteriuras purschidas ed accents. El center ei adina la sentupada interculturala en ina stretga regiun, ni? Gie, aschia ei era il tetel dil project «Convivenza – Zusammenleben». Ei duei dar vinavon sentupadas denter indigens, hosps da vacanzas e possessurs da habitaziuns secundaras. Nus vulein rimnar la glieud da Val S. Pieder, Lumnezia e Sursaissa e far cun quella occurrenzas persistentas. Era indigens che ston ir giu la Bassa pervia dalla lavur e che vulan tener il contact culla patria ein plidentai. Tobias Heinisch e Rita Schmid, dall'uniun Sche Vus haveis observau gl’auditori da questa sera: vegn la glieud propi da tuttas treis vischnauncas ni ei ina singula representada meglier ni mender? Ina pluralitad vegn apparentamein dalla vischnaunca nua ch’il concert ni l’occurrenza ei. Questa sera ein ils da Sursaissa Mundaun bein representai. Mo era glieud da Val S. Pieder ei vegnida, ed adina ei la Lumnezia representada. Quei ch’ei impurtont ei che las gruppas e las bands semischeidan adina puspei. Ha Convivenza saviu promover la collaboraziun denter gruppas musicalas e las bands dallas treis vischnauncas? Quei ei ina constataziun impurtonta. Il project Convivenza ha veramein gidau da colligiar e da far las punts denter gruppas musicalas, bands ed era chors. Vali Alig sin tribuna cun sia band ValiMusic.

Quella flura ha aunc negin num romontsch. Ei para ch’ins hagi emblidau ella. Quei fa buca surstar, pertgei ella flurescha cu tut schellas dierman aunc. Schizun la bransina da neiv. En regiuns senza cozza da neiv catscha semuossa ella en gruppa e dat en egl cun siu tgau mellen. Il num tudestg ei «Winterling», ed il scientific latin «Eranthis hyemalis». Ina da 600 sorts Il num sursilvan «flur sogn Valentin» ei giustificaus. En loghens senza neiv catscha ella cun garanzia adina entuorn miez fevrer. Ella secatscha siadora e cuviera la vegetaziun secca digl atun vargau. Gl’emprem cumpara la flura, e pér cu quella ei sflurida, la feglia. Ins enquera adumbatten ella en regiuns senza primavera, nua che la cozza da neiv resta tochen Pastgas. Quei discret scazi dils orts e curtgins porscha als aviuls gl’emprem nectar. Flur sogn Valentin cun aviul. (Winterling) La flur sogn Valentin ei buca propi ina indigena dallas Alps. Sia patria oriunda tonscha dil sidost dalla Frontscha, l’Italia tochen la Terchia. Pervia da sia capacitad da flurir gia il fevrer han ins zacu priu ella en orts privats. Sut las seivs eis ella «scappada» ora ella natira. Ils aviuls – che duessan atgnamein aunc esser el paus d’unviern – han zun bugen la flur sogn Valentin. Els sgolan el calisch e profiteschan d’in nectar zun dultsch. Suenter las 18.00 sesiara il calisch, el sesarva puspei la proxima damaun da sulegl. La flur sogn Valentin ei dil reminent ina representanta dalla famiglia dallas ranunclas che cumpeglia pli che 600 sorts, denter quellas la flur pischada e la flur pieun. Da tut quellas eis ella l’emprema che sestenda ord la tiara.(fmr/abc)

La vischnaunca da Flem ei confruntada cun ina munconza acuta da habitaziuns per indigens. Quella situaziun duei semigliurar empau il proxim futur. Dapresent planiseschan la vischnaunca sezza ed ina societad privata dus projects divers per habitaziuns d’affittar e da proprietad. La zona da habitar B a Flem lubescha casas cun altezia maximala da nov meters. Ella zona da coc II ein baghetgs da 12 meters altezia lubi. Quei munta che la zona da coc porschi dapli pusseivladads da trer a néz la surfatscha. Aschia fuss ei pusseivel da construir ella zona da coc II silmeins quater habitaziuns dapli. Concretamein va ei per la parcella 4002 el quatier Gutveina Sut. Igl ei il territori denter la Promenada e la via Il Stuz, la teissa che meina a Casa d’Uaul Sut, en direcziun casa da scola e prau da balluns. Quei sulom da 2112 m2 ha la vischnaunca cumprau il 2012, aposta per ina surbaghegiada per indigens. Exact endisch onns suenter Ils endisch onns vargai ei bia schabegiau a Flem en caussas da baghegiar, la parcella 4002 ei denton restada en reserva. Ussa vul la vischnaunca mobilisar ella. Ils 12 da mars 2023 decida la cuminonza all’urna d’ina midada da zona. Dacuort ha la vischnaunca repartiu a votantas e votants il messadi surlunder. Ils da Flem han da prender posiziun d’ina midada da zona, e quei exact sil gi endisch onns suenter la votaziun emoziunala dils 12 da mars 2012. Duront la campagna havevan biars rendiu attent che l’iniziativa seigi prigulusa per l’economia, lezza piteschi grond donn sch’ei vegni scumandau da baghegiar habitaziuns secundaras. Ils da Flem han lu era refusau l’iniziativa cun 588 NA encunter 470 GIE. Ellas regiuns da muntogna ei la finfinala schabegiau il cuntrari. Suenter la votaziun federala han ins construiu pli che mai, denton vinavon habitaziuns da vacanzas. Pli e pli han indigens entschiet a vender clavaus, casas veglias ed existentas. Ils possessurs novs han transformau e vendiu quellas cun gronda rendita. Gl’effect semuossa oz cun tutta evidenza: Spazi da habitar per indigens, per famiglias e pil persunal da menaschis turistics dat ei strusch. Igl ei in grond problem, buca mo a Flem. Nuot auter ch'ina formalitad Il medem onn dalla votaziun federala, il 2012, haveva la vischnaunca da Flem reagiu a moda preventiva ed exemplarica. Per segirar terren per indigens haveva ella aquistau la parcella da baghegiar sper la via dil Stuz. Quella ei restada attribuida a duas diversas zonas, la mesadad alla zona da coc, l’autra alla zona da habitar B. Quella situaziun limitescha denton ussa las pusseivladads d’utilisar la surfatscha. El messadi per mauns da votantas e votants propona la suprastonza communala ina revisiun, «l’adattaziun minimala, cun attribuir l’entira parcella alla zona da coc, lubescha da nezegiar ella a moda optimala ed economica», motivescha la suprastonza communala. Flem survegn habitaziuns per indigens. Dretg dalla casa alva ei la parcella 4002. Igl ei da supponer che la revisiun minimala dil plan da zonas ei nuot auter ch’ina formalitad. Sch’ils da Flem lubeschan quella, dat ei spert in project, lu vegn la suprastonza a contrahar vinavon culla Cassa da pensiun dil Grischun. Quella ha interess da realisar a Flem in project d’ina surbaghegiada cun habitaziuns d’affittar. La vischnaunca dess giu sia parcella el dretg da baghegiar a quell’investura. 12 habitaziuns a Sulé Tenor il messadi duess ei dar in project per duas generaziuns. La suprastonza communala scriva: «Nus vulein promover cun quei project la pusseivladad da habitar sur duas generaziuns. Las habitaziuns da 4 ½ stanzas fussen adattadas per famiglias cun affons, quellas da 2 ½ stanzas per pèrs che vulan restar vinavon el quatier nua che lur affons ei carschi si.» Entochen che la lubientscha dalla midada da zona maunca, eis ei aunc buca clar contas habitaziuns exact ch’ei duei dar silla parcella 4002 cun sia surfatscha da 21 aras. Buca mo la vischnaunca mobilisescha spazi da habitar per indigens. Actualmein ha gl’uffeci da baghegiar da Flem ina damonda dalla societad Sulé sin meisa. Las interpresas Nocasa Partner AG e Fried Immobilien AG da Glion e Cuera han fundau quella per realisar il project Sulé Sura. El quatier sper gl’ual dalla Val vul la societad nezegiar in prau da 2700 m2. Finamira eis ei da surbaghegiar la penda cun ina garascha sutterrana e sisu quater casas da mintgamai treis habitaziuns. Tenor la damonda pendenta ha il biro maurusfrei Architekten AG da Cuera fatg ils plans dalla surbaghegiada. Auter che tiel project dallas habitaziuns d’affittar dalla Cassa da pensiun dil Grischun vul la societad Sulé vender las 12 habitaziuns. Il prezi vegn a decider sche indigens san prestar quellas.

Ils 24 da favrer èsi exact in onn dapi che Putin ha attatgà l’Ucraina. Il pussent da la Russia è inspirà da l’idea da manar ses pajais a l’anteriura traglischur. Enfin il 1914 regevan ils zars imperials sur da la segund-gronda pussonza suenter l’Enghelterra. La Russia n’ha betg conquistà pajais sur ils ozeans, mabain regiuns vischinantas. Da questa tematica referescha l’istoricher Adolf Collenberg proximamain a Domat. L’Acziun Rumantscha da Domat ha envidà el da la tematica «Or da l’istoriga da l’imperialissem russ». I saja bain in tema fitg actual en vista a l’agressiun actuala da la Russia cunter l’Ucraina, scriva l’Acziun en sia communicaziun.(fmr/abc) La saira rumantscha a Domat è gievgia, ils 23 da favrer 2023, a las 20.15, en la sala Segantini dal hotel Staila. Tuts èn bainvegnids a questa scuntrada interessanta cun Adolf Collenberg.

La vischnaunca da Flem survegn l’emprema rundella. «Igl ei ina pendenza ch’ei dagitg sin meisa», ha Martin Hug, il president communal, declarau alla FMR sin damonda. Actualmein ha la vischnaunca publicau la damonda per la runcada ch’ei necessaria per realisar quei project. Ina rundella drova plaz, quei implont ha lu era ina intenziun clara: «Igl ei ina mesira per garantir la segirtad dils velocipedists. Lu duei ella migliurar gl’access al center da sport Prau la Selva ed agl areal dil Hotel dil Parc», declara il menader digl uffeci da baghegiar da Flem. Marco Maranta aschunta ch’il project hagi, vitier quels puncts, era connex culla lescha per l’egualitad dils impedi. «Da niev dat ei sper la rundella ina suosta da spetga pils passagiers dalla posta.» La rundella nova vegn baghegiada cheu, all'entrada da Flem Casa d'Uaul La rundella fa part dil project da colligiar il traffic plaun denter Flem e Laax. Ils dus onns vargai han las duas vischnauncas realisau ina nova via da velo denter Laax Staderas e Flem Casa d’Uaul. Per automobilists e pil traffic plaun vegn gl’implont planisau ad esser il portal d’entrada da Flem. Buca il davos vegn el a frenar il traffic motorisau che carrescha buca adina plaun en quei liug. Marco Maranta renda attent ad in ulteriur punct che la rundella vegn a survir. Da quella meina ina via en direcziun nord encunter il Lag Prau Pult è. Leu baghegian la vischnaunca e Flims Electric la centrala per calira a distanza. Gl‘access a quei stabiliment ei naven dalla nova cruschada. Sco quei ch’il schef digl uffeci da baghegiar gi, eis ei previu d’entscheiver il matg a baghegiar la rundella. Tochen il november eis ei quintau ch’il project seigi finius. Vid ils cuosts dad 1 milliun francs separticipescha il cantun cun rodund 200’000 francs.(fmr/abc)

In comite d’organisaziun ei vidlunder d’organisar il «Städtlilauf a Glion». Igl ei l’occurrenza sportiva successura digl «Erlebnislauf» che menava tras Glion. Plidentai ein amaturs dil sport da cuorer. Cuorsas popularas «Städtlilauf» dat ei en differents loghens e regiuns: Altstätten el cantun Sogn Gagl, Bischofszell el cantun Turgovia, Wangen an der Aare. Quel dil marcauet Altstätten ei uonn per la 37avla gada. Quel da Wangen el cantun Berna l’otgavla e quel da Bischofszell l’endischavla gada. En quels marcauets dat ei cuorsas popularas cun partenza ed arrivada ella vischinonza d’ina porta dil marcau. A Glion entscheiva in comite ina tala occurrenza sportiva, culla finamira ch’ella survegni ina semeglionta cuntinuitad sco en tschels marcaus. Marita Leis-Caduff presidiescha il comite d’organisaziun. Sco ella gi, eis ei pil mument aunc ruasseivel en connex cul diember dallas annunzias. Buca da far curvien. Per l’ina ha il temps da cuorer aunc buca entschiet. Per l’autra sto quella nova cuorsa «Städtlilauf a Glion» aunc daventar enconuschenta. La cuorsa populara ei sonda, ils 13 da matg 2023. Treis differentas cuorsas vegn ei a dar per giuven e vegl. Participontas e participonts san eleger denter la categorias dils affons e scolars, quella dil prolog «7130» sco era las cuorsas popularas sin 4 miglias (6,6 km) ni 8 miglias (13,2 kim). Punct culminont ei la cuorsa da qualificaziun «7130». Tier quei prolog «7130» partan tuts participonts per ina distanza da 3,3 kilometers. Las empremas 35 curridras ed ils emprems 35 curriders che absolvan il prolog sut 22 minutas, ein qualificai per l’autra cuorsa ch’ei lu la sera. Lezza meina el marcauet historic sin ina distanza d’exact 475,3 meters. Mintga atleta ed atlet qualificau ha d’absolver 15 rundas, els battan pils plazs da podest e pil tetel da retg ni regina dil Städtli da Glion. La nova cuorsa Städtlilauf a Glion meina ils 13 da matg 2023 tras la Porta Sura. Informaziuns detagliadas dalla cuorsa «Städtlilauf a Glion» anfl’ins ella pagina d’internet www.laufaglion.ch

Igl ei bunamein vargau ina perpetnadad dapi il davos tscheiver entochen tier quel d’uonn che po puspei vegnir festivaus en uorden. Tiel tscheiver s’audan secapescha era las musicas da tscheiver e cun ellas arriva la fiasta, mo era la canera. Cun pintgas mesiras selai in donn d’udida denton evitar. En in marcau vegl cun gassas stretgas contonscha ina musica da tscheiver spert in livel da tun da 95 decibels. En locals serrai vegnan perfin valurs entochen 105 decibels mesiradas. «Quei ei dapli canera che quei ch’igl ei lubiu en ina disco, ni cumparegliabel culla canera d’in marti pneumatic», scriva la Suva en in communicau als mieds da massa. Tier tals livels da tun duront pli ditg che 30 minutas cusseglia la Suva urgentamein da purtar in schurmetg d’udida. L’udida d’affons ed animals reageschi aunc pli sensibel sin grondas caneras. Tier affons ed animals da casa possi canera plinavon effectuar situaziuns da stress. Duront il tscheiver cusseglia la Suva perquei da schar purtar ils affons naven dalla bial’entschatta in schurmetg d’udida, era sch’igl ei forsa buca permanentamein fetg dad ault. Ils animals da casa seigi ei il meglier da metter en in auter liug duront il tscheiver, enzanua ch’igl ei pli ruasseivel. Biiieeeeeeeeeeeeeeeeeep Udis vus forsa davostier incuntin in tun da «biiieeep» che fa bunamein vegnir ord la suna? Ni eis ei forsa plitos in «bruuuuummmmmm», in murmurar? Lu pitis vus – tenor la Suva – probablamein d’in aschinumnau tinnitus, in disturbi dall’udida. Quel po semussar sche l’udida ei exposta a memia bia canera. Tut tenor con intensivs ch’il tinnitus ei, po quei esser zun pesont per la persuna pertuccada. Grondas caneras pon tenor la Suva denton buca mo effectuar tinnitus, mobein era auters donns d’udida sco fleivlezias dall’udida. «Jeu hai mai purtau in schurmetg d’udida pervia dalla musica, quei fuss buca vegniu endamen», di Benjamin Moser da Trun. El era dirigent dalla gugga Las Lieurs da Trun ed ussa diregia el la Societad da musica Sumvitg. «Sco dirigent ston ins udir endretg quei che vegn sunau», manegia el riend. Ella Societad da musica detti ei singuls che portien in schurmetg d’udida. Quei seigi ina caussa da disa ed ei detti era ure­gliers specials cun in filter per ch’ins audi meglier. «Sche la canera ha donnegiau mia udida vesel jeu lu en enzacons onns, aunc ussa ei tut en uorden», declara Benjamin Moser. El ei scrinari e conceda ch’el porti uregliers da luvrar en fatschenta, sil baghetg denton buc e quei pudessi tut tenor era donnegiar l’udida. Ils biars van senza Propi amiez la rueida da tscheiver ein las musicistas ed ils musicists dallas guggas. Ricardo Oggier presidiescha la musica da tscheiver Las Patlaunas da Breil. Sco el di, hagi la gugga cumprau avon onns ure­gliers per tuttas commembras e tuts commembers. Quei seigi denton stau avon siu temps tier la gugga ed el ei dapi siat onns dalla partida. «Nus fagein adina puspei attents d’haver quitau dall’udida», sincerescha Ricardo Oggier sin damonda dalla FMR. Secapescha ch’ei fussi bien da purtar in schurmetg d’udida. Ei seigi denton aschia ch’ils biars portien negin e manegien ch’ins sendisi vid la canera. El sez hagi purtau uregliers mo ils emprems dus onns ch’el hagi sunau ella gugga. ­Siat onns ha el sunau la batteria e dapi uonn dat el silla pauca. Instruments che fan pulita canera, mo sco Ricardo Oggier di ha el negins donns d’udida. Ei mondi miserabel da sunar cun uregliers, ins audi buc endretg ils auters e sappi buca propi con dad ault ch’ins suni sez. «Tut ei meglier che nuot» Schurmetgs d’udida cumpran las guggas dalla Surselva per exempel el Remo’s Musikatelier a Glion. Sco il possessur digl atelier, Remo Derungs, declara sin damonda dalla FMR, vendi el bein empau schurmetgs d’udida. Il bia denton plipost ad affons che sunien batteria ni auters instruments cun ault livel da tun. Naturalmein vegni era enqual carschiu per schurmegiaders, dallas guggas manegia el denton ch’ei seigi plitost paucs che portien uregliers. Forsa plitost quels dallas batterias, per musicists che sunien instruments da flad seigi ei relativamein malemperneivel da purtar uregliers. Cun tals audi ins sesez aunc pli fetg che senza. Remo Derungs manegia che la canera seigi mendra per la glieud che suni buca sezza. Tgi che suni sez hagi ina certa pressiun sin l’ureglia e quei schurmegi empau. Schliet seigi ei era sch’ins seigi buca pinaus sin la canera. Oravontut a tals che teidlan las musicas da tscheiver, specialmein endadens, cusseglia el da purtar schurmetgs d’udida. «Tut ei meglier che nuot», di Remo Derungs. El sez ha adina in pèr «stöpsels» en sac, fermai vid las clavs. «Jeu sun biaras ga staus leds d’haver quels cun mei», declara el ed aschunta: «Duront gl’open air schizun extrem leds.» Quei affonet ei schurmegiaus da grondas caneras da tscheiver. Vid sias clavs ha Remo Derungs fermau in recipient cun uregliers, aschia eis el adina semtgaus sch’ei vegn dad ault.

La munconza da forzas da lavur qualificadas e l’unda da corona han consequenzas per ils menaschis d’ustria en Surselva. Cunzun en ils vitgs da la part sut dalla vallada datti plirs restaurants ch’ein publicai per vender ni che siaran. Ils motivs ch’ina ustria siara per adina ein differents. U ch’ils affitaders ni possessurs ein en la vegliadetgna da pensiun ni ch’il menaschi fa memia pauca sviulta e po buca pli surviver. La digren dils restaurants en Surselva pertucca pli e pli fetg era ils loghens turistics sco Flem, Laax e Sursaissa ed ils centers. A Glion ein exempel detg biaras ustrias vegnidas serradas ils davos onns. In exempel ei l’ustria Rheinkrone, in auter il Porclas ni era il Kronenhof. Ed a Domat, in vitg cun varga 8000 habitontas e habitonts han buca meins che tschun da nov ustrias serrau el decuors dil davos decenni. Sursaissa e Lumnezia A Sursaissa ed en Lumnezia han gest plirs restaurants ni era hotels cun restaurant serrau ni ein en vendita. Sin la platta­fuorma d’immobiglias Real Advisor ei igl Hotel Restaurant Agarta a Sursaissa publicaus sco object en vendita per 1,4 milliuns francs. Aunc datti apparentamein negina cumpradra ni cumprader. Il gastronom indigen Sigis Caduff e siu frar sco possessurs actuals digl Agarta ein alla tscherca d’ina cumpradra ni d’in cumprader. En la medema vischnaunca a Sursaissa-Affeier siara l’Ustria dalla Posta ed a Surcuolm siara la Pizzeria Caluori. Per omisdus objects vegni encuretg enzatgi che cumpra ni che daventa successura ni successur. A Val Sogn Pieder ei il Hotel Steinbock venals ed en Val Lumnezia han gest pliras ustrias, per exempel il Péz Regina a Lumbrein ni l’Ustria dalla Posta a Vella, serrau ils davos onns per munconza da frequenzas ni era per munconza da successuras ni successurs. Il Bogn da Peiden e l’Ustria Mundaun a Castrisch Malgrad che la FMR ha empruau pliras gadas da discuorer cul proprietari dall’ustria Bogn da Peiden, ha quel buca vuliu dar plaid e fatg davart igl avegnir dil Bogn da Peiden. Cert ei, che quell’ustria cun ina gronda e liunga tradiziun culturala e turistica stat gia dapi onns buca pli a disposiziun alla populaziun da Suraua. La vischnaunca Lumnezia ha entochen oz survegniu negina annunzia e negina damonda per ina lubientscha d’ustria pil Bogn da Peiden. Vidlunder d’encurir ina cumpradra ni in cumprader ein era ils proprietaris dall’Ustria Mundaun a Castrisch, Jolanda Cabalzar e Reto Schiltknecht. En­tochen ussa han els tschercau adumbatten. Sch’ei dat negin che supren l’immobiglia ni che fa l’ustria, ei era quei menaschi sin ballontscha. Era Laax e Flem ein pertuccai Gia daditg ei l’ustria Riva el center Laax serrada. Tier la vischnaunca da Laax sa negin tgei che marscha cun quella ustria che s’auda ad in proprietari da la Bassa. Ed era la Pizzeria Cristallina a Laax ei publicada per vender. Er ils loghens turistics pli gronds han breigias da mantener lur menaschis da gastronomia. In liug fetg tradiziunal ch’ei gia dapi in temps ina plazza da baghegiar, ei igl anteriur restaurant chines en il Bellavista a Flem Casa d’Uaul. Dallas retschercas dalla FMR seresulta l’informaziun ch’in investur digl exteriur vulevi construir habitaziuns orda quella immobiglia. Daco ch’il project ei staus eri tier la miraglia sa apparentamein negin. Igl uffezi da baghegiar da Flem ha buca rispundiu a nossa damonda davart igl avegnir dil Bellavista. Orda cerchels d’insiders a Flem ha la FMR intervegniu, ch’il proprietari seigi vidlunder da contrahar cun in niev interessent che vegni a suprender l’immobiglia en paucas jamnas. Temps difficil per la gastronomia sursilvana Andreas Baselgia da Rabius ch’ei co-president da l’uniun Gastro Surselva ha detg a la FMR, che cunzun ustrias en vischnauncas pli pintgas hagien in grev stan actualmein. Medias Dapi la pandemia seigi vegniu aunc pli grev da menar cun success ina ustria. Andreas Baselgia: «Ils temps ch’ins saveva viver sco ustiera ni ustier mo dalla meisa-canorta ein vargai. Oz ston ins silmeins aunc contonscher ina buna sviulta cun la cuschina.» Vitier vegn tenor il co-president da Gastro Surselva la munconza da forzas spezialisadas: «Il persunal qualificau maunca e quei caschuna problems a biaras ustieras ed ustiers che fieran la faulsch en canvau, cura che tuttas stentas da survegnir persunal adattau fan naufragi.» Allas ustrias mauncan las forzas da lavur En Surselva secapescha ei buca pli da sesez, ch’ins sa ir en l’ustria dil vitg suenter ina occurrenza ni per beiber il café. Il motiv principal ch’ei dat adina pli paucas ustrias ei la munconza da forzas da lavur qualificadas e la munconza da sviulta dapi la pandemia. In auter motiv ei la munconza da successuras e successurs en fami­glia. «Luvrar sco ustier en nossas vischnauncas ei buca pli aschi sempel sco aunc avon onns», di il co-president dall’uniun Gastro Surselva, Andreas Baselgia da Rabius. En differents loghens sursilvans, cunzun denter Breil e Flem, ein numerus menaschis da gastronomia venals ni ch’els siaran per adina. (fmr/mg) L’ustria e bar Bellavista a Flem ei serrada. Dapi in temps ein ins alla tscherca d’in niev proprietari

Ella vischnaunca da Falera dat ei uonn ina midada el presidi communal. Suenter ch’el ha cumpleniu la tiarza perioda da quater onns, sto Wendelin Casutt dar giu siu uffeci. Actualmein eis ei aunc buca enconuschent tgi che candidescha pil post. «Ei dat ina candidatura, gliez sai jeu confirmar. Igl ei denton aunc memia baul per communicar quella ufficialmein», ha Wendelin Casutt declarau ier sin damonda dalla FMR. Falera ei, sco ina dallas treis partenarias dalla destinaziun turistica Flem Laax Falera, possessura d’ina part impurtonta dil territori da skis. Aschia ei il Crap Sogn Gion sin terren communal, medemamein Curnius, Alp Dado e Crap Masegn. En scadin project strategic ei la vischnaunca da Falera intretschada, ella fa part dalla Finanz Infra che gida da finanziar il menaschi e la promoziun turistica. Falera sto occupar da niev il presidi communal. Il post da Wendelin Casutt vegn libers. Al pur ed allevatur da biestga brina Wendelin Casutt han ils da Falera confidau il matg 2011 il presidi communal il suenter ch’el era gia commember dalla suprastonza communala. El ei daventaus successur da Silvia Casutt-Derungs che haveva medemamein cumpleniu treis periodas, ella ha presidiau la vischnaunca da 1999 tochen 2010. Il presidi communal da Falera ei colligiaus cun ina constanza. Era gl’antecessur da Silvia Casutt ha presidiau la vischnaunca duront diesch onns, Renatus Casutt ei staus parsura da Falera da 1989 tochen 1999. Las elecziuns communalas culla successiun da Wendelin Casutt ein previsiblamein il matg, la perioda d’uffeci dalla nova persuna entscheiva igl 1 da fenadur 2023.(fmr/abc)

Avon prest in onn han ils burgheis da Laax approbau in dretg da baghegiar all’investura Fortimo da Sogn Gagl. Quella ha planisau da baghegiar a Murschetg in hotel niev. Recuors retardan ussa il project. «Nus savein ussa buca realisar l’ustria burgheisa si Nagens Sura, silmeins aunc ussa buca», declara Vitus Dermont. Il president dils burgheis da Laax conferma sin damonda dalla FMR ch’il project gastronomic en in liug magnific sin 2180 m.s.m. hagi retard, demai che quel seigi ligiaus vid in’auter. E gliez ei ina gronda caussa. Nagens Sura ei dependents dall’investiziun dalla firma Fortimo a Murschetg. Sil parcadi dils bus vul quella realisar in hotel, igl ei in’investiziun da 40 tochen 45 milliuns francs. Tenor lur concept cumprovau en autras destinaziuns turisticas vulan ils possessurs dalla Fortimo, ils frars Philipp e Remo Bienz da Sogn Gagl, baghegiar datier dalla staziun a val dalla pendiculara Murschetg-Crap Sogn Gion in cumplex d’alloschi. Il settember digl onn vargau ha l’interpresa inoltrau alla vischnaunca da Laax la damonda da baghegiar. La populaziun ha viu ils aults profils che indicheschan la dimensiun dils dus baghetgs. Cun 345 letgs, reparti sin duas casas, ina cun 93 combras pli semplas e 211 letgs, l’autra cun 134 letgs en 39 habitaziuns pli comfortablas, eis ei in project el stil d’in resort. Il concept dils «hotels dalla nova generaziun» includa in’ustria ed era ina garascha sutterrana cun parcadis publics. La vischnaunca burgheisa da Laax haveva quintau da retscheiver uonn gl’emprem tscheins annual da 72'000 francs pil dretg da baghegiar. Ella ha denton buca quintau cullas protestas. Talas ein arrivadas gl’atun vargau. La petenta seigi vidlunder d’adattar il project, ei seigien aviarts differents puncts, denter auter la lingia da baghegiar e la distanza tier gl’uaul, ha gl’uffeci da baghegiar confirmau alla FMR. Igl ei strusch da dubitar ch’il project a Laax Murschetg vegni buca realisaus, pertgei ultra dils puncts che pretendan correcturas, ein tuttas formalitads regladas. Il parcadi da bus a Murschetg ei aunc occupaus cun vehichels.

Giudem la Via Curtgin la Streia a Laax, sigl areal dalla centrala da telefon, ha la Swisscom schau tschentar gl’uost 2021 in singul profil. Quel ei aunc adina leu ed indichescha la petga per la nova antenna da 5G ch’ei planisada. Il profil vegni aunc a restar in temps leu, pertgei las contractivas culla Swisscom seigien aunc buca terminadas, ha gl’uffeci da baghegiar da Laax schau saver ier sin damonda dalla FMR. Duront il temps da publicaziun, gl’uost 2021, haveva la vischnaunca retschiert ina protesta collectiva cun suttascripziuns da habitonts dil vitg. Era la suprastonza communala era buca cuntenta cul liug planisau. Ella ha pretendiu dalla projectadra da plazzar l’antenna 5G en in liug nua ch’ella disturbass buc. La vischnaunca ha fatg pliras propostas da loghens alternativs. In sulet profil indichescha la petga per l'antenna 5G a Laax. Las contractivas pertuccont il niev liug per l’antenna cuozzien probablamein aunc in temps ed ins spetgi ina decisiun tochen la fin d’avrel, ha gl’uffeci da baghegiar declarau. La megliera varianta fuss ei da plazzar gl’implont per la telefonia mobila ordeifer il territori habitau, haveva il president communal Franz Gschwend manegiau il november 2021. Il territori Mulin Sut, nua che l’antenna 5G ei projectada, era oriundamein ina zona ordeifer il habitadi. Culs onns ha la vischnaunca da Laax aviert las zonas, aschia che la centrala ei daferton agl ur d’ina zona da habitar. Ils recurrents teman che las undas da radis influenzescha la sanadad dils habitonts dils quatiers vischinonts e dil vitg. Avon in onn ha la vischnaunca stuiu repeter la publicaziun dala damonda da baghegiar dalla Swisscom. Quei ei stau necessari per ademplir ina cundiziun formal-giuridica: La damonda dall’antenna 5G havevan ins publicau sulettamein el Fegl ufficial regiunal e buca aunc el cantunal.(fmr/abc)

Malgrad l’affera ari­sguard la surdada d'informaziun ord siu departament a medias para cusse­glier federal Alain Berset da guder vinavon simpatia tier la populaziun. Quei tenor la «NZZ am Sonntag» – e da leger era ella Quotidiana ils 30 da schaner 2023. Pertgei ha gest uss ina tala retscherca liug? Ei quei strategia en in temps da crisa e da biaras damondas? Igl ei considerabel che Alain Berset gauda tonta simpatia ella populaziun e tier las medias. Quei ei tgunsch era d’attribuir al fatg ch’il Cussegl federal ha procurau ils 20 da matg 2020 in sustegn monetar da rodund 57 milliuns per tuttas medias. Daveras in grond agid. Denton tgei tgaun morda il maun che pavla el? All’entschatta da sia carriera sco cusseglier federal ha Alain Berset stuiu cumbatter si’affera extramatrimoniala cun agid dalla Procura publica federala ed aschia procurau che la dunna queschi. In fatg ch’ei vegnius enconuschents igl onn 2021. Il fenadur 2022 eis el sgulaus sur ina zona dil plaz aviatic militaric ad Avord en Frontscha. Quei muort ina denominaziun sbagliada da siu aviun, sco el sincerescha. Aviuns da cumbats franzos han sfurzau el da setschentar a Thouars. Suenter la controlla dallas persunalias ha el astgau cuntinuar il sgol. In bienton pli malemperneivel ei il fatg che Berset vegn accusaus cuort avon Nadal entras Pascal Najadi, producent dil film «Grounding», da ver fatg faulsa deposiziun ed aschia procurau per ina separaziun ella societad. Cuort avon la votaziun dils 28 da november 2021 davart la lescha da Covid-19 haveva Alain Berset pretendiu alla televisiun cugl iphone enta maun:«Cul certificat san ins mussar ch’ins ei buca contagius.» Denton haveva la menadra dalla controlla d’infecziun dil BAG communicau treis meins avon ch’il virus sappi vegnir daus vinavon aschibein dils vaccinai sco era dils buca vaccinai. Era il schef buc orientaus? Sco sche tut quei fuss buc avunda vegnan ussa ils corona-leaks enconuschents al pievel. In da ses pli stretgs collaboraturs el departament ha informau la casa editura Ringier davart impurtontas decisiuns partenent corona, avon che Alain Berset sez fetschi quei el Cussegl federal. Da quellas indiscreziuns savevi el nuot, ha el dacuort schau sincerar il plidader dil Cussegl federal a caschun d’ina conferenza. Dapli vul Berset buca pli dir perquei ch’ei dat ina inquisiziun en caussa. Tgei fa el per biars schi simpatics? Igl scharm digl accent franzos, l’egliada plitost brutta sut sias sur­ventscheglias spessas? Mo era cheu vala aunc adina la presumziun d’innocenza. Lisa Schmidt-Candinas da Mustér è stada enfin dacurt redactura responsabla dal Calender Romontsch. Il mument prepara Lisa Schmidt-Candinas la 163avla ediziun dil Calender Romontsch. La Somedia ei alla tscherca da sia successura ni siu successur.

Avon duas jamnas ha la suprastonza da Ilanz/Glion informau il parlament davart il stan actual dil project «binari 1» che preveda la renovaziun digl areal dalla staziun da Glion. El mument vegn la via d’avertura per ils autos da posta egl ost digl areal Maissen construida. Igl atun vegn entschiet cun il niev parcadi pils autos da posta. Strusch che l’emprema unda dil coronavirus ei stada vargada igl atun 2020, han la Viafier retica e la vischnaunca Ilanz/Glion presentau il victur dalla concurrenza d’architectura per la nova staziun da Glion. Realisaus vegn actualmein il project dils architects Giubbini da Cuera. La viafier Retica construescha las duas casas novas e la vischnaunca Ilanz/Glion ei responsabla per la nova via d’avertura, pils parcadis dils autos da posta, pil parcadi P+R a Pendas e sco davos era per la nova concepziun dalla Plazza dalla staziun. Staziun da viafier ed areal ei buc il medem Ils plans pil niev areal dalla staziun da Glion ein vegni presentai cuort suenter l’inauguraziun dalla nova staziun da viafier igl onn 2019. Biaras passantas e passants sco era habitontas e habitonts da Glion han perquei quintau che la nova staziun d’autos da posta, ils novs edifecis da fatschenta e da habitar ed il niev plaz da posta vegnian realisai enteifer ils onns vargai, pia directamein suenter la staziun nova. In tal project drova temps La FMR ha discurriu cul president communal da Ilanz/Glion, Marcus Beer. El di, ch’in project cun aschi ina gronda dimensiun, cun tontas partidas involvadas drovi temps. «Nus astgein buc emblidar, che nus baghegein el center da Glion e ch’igl areal dalla staziun ha numerus proprietaris che cunfineschan. Nus havein en la fasa da planisaziun era giu da s’occupar cun protestas.» Ed alla fin finala aschunta il president communal, che la vischnaunca da Ilanz/Glion seigi buca la suleta patruna da construcziun en quei project. «Ils dus novs edifecis vegnan realisai dalla Viafier retica. La vischnaunca fa tuttas lavurs da construcziun bassa.» Il plan da quartier ei sin buna via Per la nova plazza dalla staziun da Glion drovi in plan da quartier che sto vegnir fatgs cunzun en ina zona centrala d’ina vischnaunca. Il plan da quartier reglescha co ils suloms vegnan utilisai e concepi ed en tgei connex che l’utilisaziun d’ina parcella che vegn surbeghegiada stat cun las parcellas vischinontas. La supra stonza communala da Ilanz/Glion ha approbau dacuort il plan da quartier per igl areal dalla staziun da Glion e publicau quel. Sco quei che Marcus Beer di, quenti ins ch’ei detti negins recuors encunter il plan da quartier. «Quei munta che nus savein lu far ualti spert vinavon.» Staziun d’autos da posta e parcadis a Pendas Il plan d’etappas dalla vischnaunca Ilanz/ Glion ei definius. Entochen l’entschatta matg 2023 duein il preproject e la procedura per la lubientscha da baghegiar per la nova plazza dils autos da posta egl ost dil baghetg actual dalla staziun esser sin meisa. La finamira fuss d’entscheiver a baghegiar la nova staziun d’autos da posta igl atun 2023. En il medem mument duei era il preproject per ina plazza da parcar a Pendas sin il prau gest sper il Rein anteriur ve gnir realisaus. Il president communal Marcus Beer: «La staziun pils autos da posta ed il parcadi ein ils proxims pass che nus vulessan re alisar cun prioritad ed a moda e maniera speditiva, aschi gleiti ch’il plan da quartier ei definitivamein sut tetg.» Ils traxs dalla Viafier retica ein promts Tenor il president communal da Ilanz/Glion, Marcus Beer, vegn il grond project da construcziun, ils dus novs baghetgs da la staziun, realisai dalla Viafier retica. La Retica ha confirmau alla FMR, ch’ins seigi en stretg contact cun la vischnaunca dad Ilanz/Glion e spetgi era sin las lubientschas neccessarias. Suenter vegni ins ad entscheiver cun la spazzada digl edifeci vegl dalla staziun e cun la construcziun dils baghetgs novs. Tenor il plan dad oz duein las lavurs dalla Viafier retica e dalla vischnaunca Ilanz/Glion esser terminadas igl onn 2028. La nova via d’access pils autos da posta egl ost dalla staziun vegn baghegiada dapi igl atun 2022. Ei va vinavon cun la staziun da Glion Dacuort ha il president communal da Ilanz/Glion, Marcus Beer, informau il parlament communal davart il stan actual dil project areal dalla staziun da Glion. Il project consista da pliras lavurs che vegnan exequidas en etappas. La Viafier retica construescha las duas casas novas en il liug ch’ils baghetgs dalla staziun ein oz e la vischnaunca Ilanz/Glion ei responsabla per la nova via d’avertura, pils parcadis dils autos da posta, pil parcadi P+R a Pendas e sco davos era per la nova concepziun dalla Plazza dalla staziun. Per la nova plazza dalla staziun da Glion drovi in plan da quartier. Quel ei vegnius approbaus dacuort dalla suprastonza communala ed ei staus publicaus las davosas jamnas. Marcus Beer ei da buna speronza, ch’ei detti ils davos dis negins recuors pli encunter il plan da quartier. Lu savessi ins cuntinuar cun las proximas etappas dalla renovaziun dalla staziun. Entochen igl onn 2028 duei la nova staziun vegnir aviarta. (fmr/mg) Visualisaiun dalla nova plazza dalla staziun a Glion

In ni l’auter hosp da vacanzas digl exteriur che sedisgraziescha sin pista ei buca promts da pagar il quen cun il survetsch da salvament ed il spital. El Spital regiunal Surselva para il problem denton buca dad esser talmein urgents, plitost tiel Spital cantunal a Cuera. Davart il diember d’accidents sin pista sa la directura dil Spital regiunal Surselva, Claudia Käch aunc buca gir bia. «La sesiun da skis ei aunc buc a fin.» Ella manegia denton ch’ei ­setracti dad in onn che sedifferenzieschi buca fetg dad auters pertuccont ils accidents sin ­pista. «Ei dependa ussa empau dall’aura e co la sesiun da skis sesviluppescha.» Sin las pistas sursilvanas sediverteschan duront igl unviern era dabia skituras e skiturs digl exteriur. E beinenqual terminescha anetgamein las vacanzas d’unviern en in letg dil spital regiunal a Glion. Claudia Käch attribuescha a quella clientella ina buna morala da pagar il tractament medicinal. «Quei schabegia era grazia alla minuziusa lavur da nossa cudischaziun.» Scriver giu ina summa pli gronda Per part pretenda il Spital regiunal Surselva dallas persunas digl exteriur che drovan tgira pervia dad in accident sin pista in depot finan­zial. In depot per segirar al spital ils cuosts dil tractament. Viers il «Tages Anzeiger» ha il pledader dils Spital cantunal da Cuera, Dajan Roman getg ch’il spital cantunal stoppi scriver giu mintg’onn ina summa da 200 000 entochen 500 000 francs da pazients che sefutrien da ­pagar il tractament. E la tendenza da buca pagar il tractament creschi tiel spital cantunal, ha Roman Dajan fatg a saver. Buca meins che ­duas persunas ein engaschadas tiel spital da Cuera d’incassar ils daners dils pazients buca promts da pagar. Ed igl ei buca sempel d’incassar ils daners sch’ina pazienta ni in pazient ­snega sia obligaziun finanziala. «En quei cass surdein nus la caussa ad ina interpresa specialisada dad incassar dabiens», gi Claudia Käch. Sco quei che la directura dils Spital regiunal conceda vegnan quels daners screts giu el quen dil spital. «Sch’ei reussescha alla firma d’incassament da segirar ils dabiens vegnan els puspei activai ella cudischaziun.» Leu nua che l’ambulanza sto ir per ina pazienta ni in pazient dat ei persunas che pagan buca lur part dil transport. «Maximalmein 50 % dils cuosts dil spindrament cun l’ambulanza ein curclai per persunas segiradas en Svizra.» Il rest sto mintgin surprender sez e buca tuts fan quei, sco Claudia Käch aschunta. Pendicularas tschentan quen Per spindrar persunas sedisgraziadas sin pista pretendan era las pendicularas in obulus. Il meinafatschenta dallas pendicularas da Val Sogn Pieder, Stefan Schmid tschontscha dad ina mudesta pauschala da 250 francs. Ina summa che sa esser pli bassa denton era pli aulta tenor la lavur dils patrugliaders, gi Stefan Schmid. «Igl ei ina mudesta contribuziun a nies survetsch da salvament.» Normalmein vegnan las pendicularas indemnisadas dalla assicuranza dallas persunas sedisgraziadas, quei funcziuna senza gronds incaps cun persunas segiradas en Svizra. Mo sapocu na vul in ni l’auter buca pagar allas pendicularas il daner da spindrament, dat il meinafatschenta dallas pendicularas da Val sogn Pieder d’entellir. «In onn ha ina persuna buca pagau il spindrament. Ella ei denton turnada l’auter onn al spurtegl dallas pendiculars e pagau il deivet.» Las breigias d’incassar ein lu pli grondas ch’il deivet Il meinafatschenta dallas pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast, Beat Zenklusen tschontscha dad ina tariffa differenta che las singulas pendicularas quentan per lur spindrament. «Nus quintein gia dapi onns la medema tariffa.» Skituras e skiturs digl exteriur ein per regla denton buca promts da pagar la pauschala. «Sch’ina persuna ch’accumpogna il disgraziau ei buca promta da pagar sas emblidar la pauschala.» Beat Zenklusen gi ch’ils quens tarmess pli tard vegnien buca pagai. «Las breigias d’incassar ein lu pli grondas ch’il deivet, aschia ch’ei fa gnanc senn da tarmetter quen.» Surstai ein ton Beat Zenklusen sco Stefan Schmid ch’ei ha, silmeins entochen la fin schaner, dau pli paucs accidents sin pista malgrad la pauca neiv. «Entochen la fin schaner havein nus giu 20 % pli paucs accidents», gi Beat Zenklusen.

Lydia Gurtner-Casty ei ina dallas senioras da Flem. Ils 22 da fevrer cumplenescha ella il 95avel. Oriunda da Trin eis ella vegnida 1954 el liug che era lu en in grond svilup. Siu um Walter e siu fegl Reto ha contribuiu essenzialmein a quel. Ella sezza ha teniu las hottas en fatschenta e famiglia. Avon diesch onns eis ella stada l’emprema gada el spital. «Pervia dil calun ch’jeu hai stuiu schar operar», declara Lydia Gurtner-Casty. Ella ei spir laud per quell’instituziun a Glion. Era avon in onn eis ei stau clar ch’ella mondi buca a Cuera el spital, mobein selaschi tractar a Glion. Ella raquenta co ella ei scarpitschada la stad vargada sin sia terrassa sur gl’uder da bugnar las fluras. La consequenza ei stada ina plaga aviarta sil stgein, quella vuleva buca seserrar aschia ch’il miedi ha cussegliau ina hospitalisaziun. La dimora a Glion e suenter ina rehabilitaziun ella casa da vegls Plaids ha Flem han gidau da vegnir en pei. Igl era clar ch’ella retuorni en sia habitaziun el quatier Vitg Pign. Leu habitescha ella prest siat decennis. «Igl onn 1956 havein nus bardigliau si cheu, dall’avdonza che nus havevan priu suenter maridar», raquenta la seniora da 95 onns. La historia dallas animositads Lydia Gurtner-Casty ha giu ina veta animada. Ella curregia immediat: «Jeu less gir, ina interessanta». Duront il discuors sesa ella sil canapé en sia stiva e raquenta. El tipic idiom da «Trign» tschontscha ella dil «gudagnear il pong da mintgagi, dil meu e dil teu, ella vurdava ign’urealla, ch’ella hagi gî ign gron clec e ségi er fetg cuntenza e leada co che tut ségi vagnî». La dunna attempada ei d’admirabla frestgadad mentala e corporala. Ella ei ina eleganta, porta in «spiagal», sia frisura culs cavels alvs ei perfetga. Ina dunna cuntenta che sa entscheiver nuot cun tugnar e gnugnar. «Ussa sai-ju vurdar anavos cun plaschear sin tut», manegia ella riend. Tuts treis affons ein ella vischinonza, il grond biadi ha vargau trenta, il pign tschun. Medemamein cul quinau e la quinada ha ella bien contact. Lydia Gurtner-Casty (95), raquenta d'ina veta animada. Dapi 40 onns eis ella vieua, siu um Walter ei morts ils 22 d’avrel 1983. Igl ei il piunier dall’Arena dallas Alps. Lydia Gurtner raquenta cuortamein la historia dallas animositads dils loschs da Flem e dils paupers da Laax. Flem reformau, Laax catolic. Cuort suenter ch’els havevan maridau 1954 era Walter vegnius ella suprastonza communala. El era ambizius, fetg ambizius. Al bab haveva el dau gl’ultimatum «u che nus baghegiein ina nova casa da fatschenta, nua ch’jeu sai era habitar cun mia famiglia, ni che nus mein.» El ha survegniu quei ch’el ha vuliu. Cumprau la dota Sia dunna haveva fatg las experientschas ella hotellaria, ella era disada da luvrar. Ed era ella haveva ses principis: «Avon che maridar vulevel jeu exnum haver ensemen l’entira dota. El hotel Parsenn a Tavau ed el National a Flem ha ella gudignau quella. «Jeu level buca ch’ei hagi num ch’jeu semetti en in cauld igniv», raquenta ella. Sin ch’els hagien maridau – ella haveva 26 onns e siu spus Walter 23 onns – haveva ella cumprau tut, vischala, pusada, resti da letg, mobiglias, insumma, tut quei che s’udeva tier ina dota d’ina spusa. Lu ha ella entschiet a luvrar ella stizun nova ch’ei daventada sia domena. Ils treis affons ein naschi 1955, 1956 e 1961. La mazlaria ei carschida, il menaschi sesviluppaus stupent. Era il tenercasa ei s’engrondius. Ella vuleva esser 100% en stizun, haveva bugen il contact culla clientella, fageva las empustaziuns dils hotels. Dalla damaun allas 7.00 tochen la sera tard era ella presenta. Ella ei stada ina veritabla dunna da fatschenta. Tochen 65 emploiai Siu consort haveva aunc autras ambiziuns economicas. Demai che ses convischins havevan refusau ses plans a Flem, ha el baghegiau 1968 la pendiculara sil Crap Sogn Gion naven da Laax. Suenter quei tierm ha el vuliu realisar aunc la visiun d’ina colligiaziun turistica sil Vorab. Lezza teleferica ha el saviu inaugurar 1978 suenter in dir cumbat. En fatschenta teneva la consorta Lydia ils fils enta maun. Sper la mazlaria cun stizun a Flem haveva Walter Gurtner baghegiau a Trin ina sechentaria. Ils onns siatonta luvravan tochen 65 persunas ell’interpresa. «Sur la stizun havein nus endrizzau ina cantina, e cheu en casa purschevan nus 20 letgs da persunal», raquenta l’anteriura dunna da fatschenta. Il success sin cupetga En menaschi e famiglia ha ella manteniu la survesta e l’organisaziun. Las visiuns da siu um observava ella cun beinvuglientscha. «Igl eran projects turistics en in temps da progress interessant», analisescha ella. Ils 16 d’october 1981 ei gl’um daus ensemen duront ina sesida dil cussegl d’administraziun dalla societad da pendicularas. In cuolp dil tschurvi ha fatg fin cullas ambiziuns. Era il success ei vegnius sin cupetga, la mazlaria a Flem, la sechentaria a Trin e las pendicularas da Crap Sogn Gion. Lydia Gurtner-Casty, en sia stiva a Flem. «Nus essan ferms da casa anora», manegia Lydia Gurtner. Da siu bab Jacob e sia mumma Anna, naschida Coray, ha ella artau la zaiadad e la direzia cun sesezza. E la diligenza. «Mo las dagrettas fan ch’ins vegn malsauns, la lavur segir buc», ei il facit da sia veta. Ella ei empau loscha ch’ella ha aunc adina entuorn ella ils affons, ils tschun biadis, insumma sia famiglia. E ch’ella astga far persula il percasa, ir a spass, guder l’aria frestga ed in’admirabla sera dalla veta.

Quels dis ei Marcus Beer precis 100 dis en uffeci sco president communal da Ilanz/Glion. «D’in niev president communal spetg’ins, ch’el hagi spert sut controlla ils dossiers», di Marcus Beer en discuors cun la FMR. En mintga cass sesenti el bein, malgrad ch’igl emprem temps seigi staus fetg intensivs. Marcus Beer ei dapi igl 1. da november 2022 president da vischnaunca cun in pensum dad 80 %. El di, ch’el hagi ils emprems 100 dis probablamein luvrau dapli che 100 %. «Jeu haiel denton vuliu contonscher aschi spert sco pusseivel ina segirtad els dossiers impurtonts sco per exempel la renovaziun digl areal dalla staziun, la revisiun dalla planisaziun locala ni era el dossier dalla iniziativa per reveder la constituziun communala.» Sco president communal seigi el era engaschaus ina gronda part da siu temps cun sesidas internas ed externas. FMR: Candidasses Vus aunc inagada pil presidi communal, ussa cun las experientschas dils emprems 100 dis? Marcus Beer: Gie, en scadin cass. Jeu sun fetg ventireivels en miu niev uffeci. La lavur cuntegn biaras tematicas sco la construcziun aulta e bassa, il socialesser, la formaziun, la cultura ed ils fatgs turistics. Jeu haiel stuiu s’endisar da rispunder a tons e-mails e da suandar a termins ch’il president sto semplamein esser dalla partida, perquei ch’el ei il president communal. Enzatgei saiel jeu dir gia ussa: Jeu vegnel en quels onns sco president communal buc ad haver ina solia minuta lungurus. Vus eras avon che daventar president communal era en ina funcziun da menader tier la Scola mercantila Surselva. La lavur da menar ina interpresa era pia enconuschenta a Vus? Gie, ils principis da menar ina instiziun publica enconuschevel jeu naturalmein. Il presidi communal ei denton in uffeci politic ed il meinascola era in uffeci da meinagestiun. Cheu tier la vischnaunca Ilanz/Glion havein nus bia dapli persunal. Igl organigramm ei pli vasts e las vias da survetsch ein empau autras. Ils dis da grazia, sco ins numna ils emprems 100, ein vargai. Sin tgei selegreis Vus sco president da vischaunca e tgei fa mal il venter schon ussa? Lein entscheiver cun il positiv: Jeu selegrel da saver concepir, gidar da realisar entgins projects pli gronds sco per exempel nies niev areal dalla staziun. Jeu selegrel era d’astgar dar impuls per novs projects. Quitaus fan las finanzas dalla vischnaunca a mi. Nus stuein ir entuorn economicamein cun ils daners per che nus crodien buca en deivets. E per che nus hagien da disposiziun ils daners che nus duvrein per realisar nossas incumbensas principalas. Jeu vuless era far tut il pusseivel per tener il pei da taglia sin il status quo da 100 % dalla taglia cantunala sempla. Las vischnauncas entuorn Glion han decidiu da sbassar il pei da taglia sut 100 % dalla taglia cantunala sempla. Dat quei buc in squetsch politic sin Vossa vischnaunca pervia dalla attractivitad da habitar? Jeu sun cunscients che la glieud vesa che las vischnauncas vischinontas sbassan il pei da taglia. Jeu mez fuss era persuenter da sbassar el, sche la situaziun finanziala lubescha quei. Alla fin finala sto denton mintga vischnaunca decider sezza, sch’ina reducziun ei pusseivla ni buca. La vischnaunca da Ilanz/Glion ei gronda ed ha ina structura cumplexa en 13 fracziuns. Nus havein per exempel ina nundetg gronda reit da vias da mantener. Nus havein il scolaresser decentral, pia en plirs loghens da nossa vischnaunca. Nus vulein denton era sustener nossas fracziuns e lur cultura e per quei intent vulein nus era haver daners a disposiziun. Igl onn proxim festivescha la nova vischnaunca fusiunada siu 10avel anniversari. Ei la fusiun insumma secumprovada? Jeu sun dall’idea ch’ils emprems 10 onns han ins stuiu luvrar per realisar la fusiun. Jeu sentel denton che l’indentificaziun cun la nova vischnaunca ei carschida ils davos onns. Gest per nossas pli pintgas fracziuns ei la fusiun stada impurtonta. Jeu sun perschuadius che la fusiun ei er la dretga via per grondas fracziuns. Biars presidents communals da vischnauncas grondas – era Vos dus antecessurs – ein stai deputada e deputau en il Cussegl grond. Ei quei era ina opziun per Vus en treis onns? Jeu sun en sesez en ina vegliadetgna ch’jeu vulessel buca decider ussa tgei che schabegia cun mei en treis onns. En emprema lingia sun jeu ussa president communal e vulessl far bein quei job ed esser cheu per nossa populaziun dad Ilanz/Glion Ils 100 dis da grazia ein vargai Dapi igl 1. da november 2022 ei Marcus Beer en uffeci sco president communal da Glion. Ils schinumnai dis da grazia ei vargai. Ed il niev president communal di, che era suenter ils emprems 100 dis d’uffeci seigi el leds d’haver candidau pil presidi da vischanunca. La lavur seigi fetg vasta ed interessanta. Ils emprems meins hagi el passentau ina gronda part dil temps cun sesidas e studi dils numerus dossiers da projects. Ils dus gronds seigien la renovaziun digl areal dalla staziun da Glion e la revisiun dalla planisaziun locala. (fmr/mg)

Naven da beinmarvegl entochen ditg viaden ella notg ei il tscheiver vegnius festivaus da gievgia grassa a Sedrun. Quei cun concerts dallas musicas da tscheiver, in til naven dalla staziun da viafier tras Camischolas e da vitg ora entochen vi sur punt. Buc astgau muncar ha la sera da divertiment en sala da scola ed ellas ustrias dil vitg. Da gievgia grassa pon aspectaturas ed aspectaturs dil til da tscheiver a Sedrun mintgamai selegrar da gruppas variontas e divertentas. Tschiens persunas ein vegnidas da lunsch e da maneivel per guder il tscheiver Tuaschin organisaus dalla musica Ils Vagabunds. Per dar la tempra duida al tscheiver han ei envidau las guggas sursilvanas Las Fifferlottas, Las Grischalottas, Las Zoclas, Las Patlaunas, Las Lieurs, Las Latiarnas, Las Bagordas ed ils Eibeler Sträggele d’Inwil el cantun Lucerna. Negin ha stuiu schelar la detta da sunar. Tier in tschiel bi blau era ei numnadamein cauld sco la primavera, propi patgific da star e guder il til cun sujets actuals e divertents. Casti da Putnengia 2.0 La gruppa da Sherlock Holmes dalla tschunavla e sisavla classa ha encuretg ed encuretg. Cun grondas lupas ein ils affons marschai tras il vitg. Ei han buc encuretg laders, mobein la neiv e tala ha ei pil mument mo pauca el vitg. Persuenter ein las pistas aunc bunas ed alvas. Anflau han ei confettis ed era La banda da stiarls, ina gruppa da carschi che tradescha mai il sujet sil program dil til, ha anflau in motto da tscheiver. Uonn ei quei stau in actualissim – numnadamein il «Resortitis». Sin in grond carr ha la gruppa baghegiau il casti da Putnengia. Igl ei quei casti sut Dieni che duei surve­gnir ella vischinonza in immens resort da vacanzas. Tenor La banda da stiarls drova il Pieder da Putnengia numnadamein dapli plaz. Era la filiala nova dil Spar che duei vegnir aviarta il mars a Rueras ei vegnida sut la marella dalla gruppa Las Vanzadiras. Zun bialas eran las tschuettas ed era culs maletgs da panini ei vegniu fatg gronda breigia. Ils carins spazzatgamins dalla scoletta han derasau ina purziun cletg che duei tonscher per tuts ed era las strias da Mupi han striunau beinenqualin sper via. Ils Royals da Mustér ein vegni cun lur varianta da «mulin» per producir electricitad ed il scalem ault ha fatg reclama per la WM 2030 e bess ora daners cun pala. Sin ina valischa pleina da daners ei stau da leger: «FIFA ei climaneutrala!!! Daners per corrupziun per plascher mo via Twint. Negin CASH!» Gievgia grassa a Sedrun cun massa Sherlock Holmes alla tscherca da neiv ed auter. Zun carins – ils spazzatgamins dalla scoletta. Pieder da Putnengia sto gleiti mirar sin in enorm resort. Las Lieurs da Trun ed autras guggas han procurau per tempra da tscheiver. inis – per ina ga cun combas e tut.

La Cumissiun da medias dils uestgs svizzers ei vegnida sligiada dacuort. Quei ha la Conferenza plenara dils uestgs decidiu – che ha era engraziau al parsura dalla cumissiun, Mariano Tschuor. Dapi 2022 ei la Cumissiun da medias dils uestgs svizzers nunoccupada. Il davos president ei Mariano Tschuor staus, anteriur directur da RTR, e commember dil cader dalla SSR a Berna. Dacuort han ils uestgs svizzers decidiu da sligiar lur cumissiun da medias. Quella lavur duei sefar egl avegnir oravontut tras ils uestgius. Era sche la cumissiun exista buca pli, vul igl uestg auxiliar da Losanna, Genevra e Friburg, Alain de Raemy, restar reponsabels per las medias. La cumissiun ha constatau 2020-2021 ch’ins hagi oz strusch pli basegns per ina tala cumissiun da medias sco stau supponiu tier la fundaziun. Oz detti ei canals pli adattai persuenter. Ei exi­sta pia neginas raschuns stringentas per ina tala cumissiun. Ils commembers han giu remess lur mandat gia alla fin da 2021. Renconuschiu la buna lavur Perquei ha la Conferenza plenara dils uestgs svizzers decidiu dacuort a Mariastein da sligiar la cumissiun da medias cun la fin da mars d’uonn. Ei hagi negin senn pli da cuntinuar cun la lavur dalla cumissiun. Tala duei succeder da cheu naven sin plaun diocesan e linguistic-regiunal en accord e cun ils survetschs da communicaziun dalla Conferenza episcopala svizra. Ils uestgs svizzers dueien instituir persuenter in gremi consultativ ch’accumpogni ton igl aggiornamento ed implicheschi las strategias da communicaziun ellas diocesas. Il presidi dalla Conferenza episcopala ha punctuau expressivamein che la cumissiun da medias hagi adempliu ils davos onns cunscienziusamein sia incarica. Persuenter ei vegniu engraziau ad ella – e tut specialmein al parsura Mariano Tschuor. (fmr/gc) Mariano Tschuor ei staus president dalla Cumissiun da medias dils uestgs svizzers.

Las davosas ga che l’Uniun da tscheiver Mustér ha clamau alla Dertgira nauscha, ein differents delinquents sco ils negaholics, la lescha dil celibat, la globalisaziun ni ils lufs e «Freiheitstrychlers» vegni pendi. Il venderdis vargau ha la Dertgira nauscha puspei ina ga ughegiau da pender vid la fuortga ina «vera persuna», numnadamein Vera Weber e si’organisaziun Helvetia Nostra. La fin d’jamna vargada ha l’Uniun da tscheiver Mustér envidau alla Dertgira nauscha dil venderdis e la sonda al til da tscheiver. Emblidau co ei va da far barlot han las guggas e las Sursilvanas ed ils Sursilvans tuttavia buc. Als dus derschaders ei perfin puspei vegniu endamen, ch’ei fa forsa dapli effect da pender enzatgi concret en­stagl d’ina massa che negin sa propi tgi. «Preziadas damas, preziai signurs, e tut quels che lessen esser zatgei denteren. Seregurdeis aunc vid la davosa Dertgira nauscha ch’ei stada avon in onn, ei era suen­ter la crisa nua ch’il mund era quasi staus eri e la nova catastrofa cun uiara veva grad entschiet e la finala tuccau il gnierv dall’Europa, il gas. E tgi havess tertgau che gas hagi ina influenza sin nus tuts, e mirau anavos essan nus i d’ina crisa en tschella, aschia ch’igl ei la finala semidau stoda ­nuot e forsa tuttina ina massa», han ils derschaders Gion Duri Maissen e Placi Flury declarau suenter lur beinvegni. Spargnar per educar Sco usitau han ils derschaders era priu uonn sut la marella Sedrun Mustér Turissem. Ei supponan, che la fuigia dalla directura el Muotathal tiels Wetterschmöckers pudessi haver da far enzatgei culla Dertgira nauscha. In tema heicli ei tenor ils dus derschaders cul zilender la scola populara, ils da Mustér numnan quella ‹nossa scola populara›. Insumma numnien ils da Mustér aunc bia aschia: nossa claustra, nossa banca – ni dapi ch’ella hagi in niev vestgiu eba ‹nogga› banca. Quei seigi scret aposta aschia vid la fassada dalla banca Raiffeisen pils Chines, per che lezs sappien pronunziar quei meglier e lezs vegnien la finfinala ad esser ils hosps dil futur. Ella ‹nossa scola populara› – leu vegni ei midau pli savens scolastas e scolasts che quei ch’il Gion Tenner midi caultschas suten. Ei han era appellau da far pops e sco ei han detg, seigi quei nuota aschi heicli tgi che fetschi cun tgi ils pops, ba­sta ch’ei detti pops per la scola POPulara. Tractau han ei era las mesiras da spargnar electricitad: «Aber … Igl ei schon huora stgir el vitg, also las cazzolas vegnan gie schon cu ins ei suten, lu schon pér cu ins ei sut la cazzola. Mo tonscha quei lu era? Ei dat gie fetg differents stils dad ir a pei. Ils ins van fetg spert e lu envida la cazzola cu igl ein schon vargai, auters van plaun e lu envida la cazzola ideal.» Spargnau vegni denton pauc cun quei e spargnar seigi era buc la finamira. «Ei va per l’educaziun dallas convischinas e convischins. Igl ei clar, tgi ch’ei aunc da viadi suenter las 22.00, lez s’auda atgnamein a casa e buc per las vias, pertgei l’auter di ei gie da luvrar e lavar baul per mirar che las fatschentas marschien, e tgi che ha las fatschentas che marschan, lez paga era dapli taglia, e gliez vegn dabien alla vischnaunca.» Suenter haver mess ils emprems ‹malfatschents› avon dertgira ha il quartet treidubel giu da Segnas, Las Fifferlottas, divertiu il publicum. Quel ha pudiu perschuader che qualitad vala pil solit dapli che quantitad. Ils da Medel han nuot pli La Dertgira nauscha ha secapescha buca tralaschau da trer tras il tschariesch ils vischins da Medel. Quels han gnanc stizun pli ed ils dus derschaders paran era da saver pertgei che quella stizun marschava buca sco giavischau: «...biaras gadas eri insumma buc legher en quella, cu ins vegneva da stizun en, devi egliadas plitost nauschas e lu han ins priu grad il necessari ed ei quasi fugius, wenn Blicke töten könnten, sas!» La Dertgira nauscha havess perfin giu soluziuns per far marschar las stizuns ella re­giun, mo ei san era che: «Atgnamein van quels da Medel, Tujetsch e Mustér il pli bugen giu Glion ni grad giu Cuera a cumprar en. En general vegn pli bugen iu ditg cun auto per cumprar pli bienmarcau, era sch’il benzin ei ve­gnius pli cars.» Sco igl ei stau d’intervegnir sil plaz scola vegn era la controlla gronda mintga di o da Medel e quei cun in Tiguan tschuff. Pli baul eri ei aunc in Skoda grisch ed il possessur sappi tut e vesi mintgin. Sulet la punt pendenta vesi era quel buc. Quels dalla punt pendenta hagien dumandau tut las uniuns da sustener e quei ha l’Uniun da tscheiver gest fatg il venderdis cun in schec e l’em­prema aissa per la punt. La punt hagi numnadamein ina schanza da vegnir realisada, buca sco il hotel da quels dalla Belgia: «Quel stat era aunc cu nus essan daditg buc pli, gliez sas ti crer a mi», ha in derschader detg si per l’auter. Recuors encunter tut Encunter il resort enta Dieni hagi Helvetia Nostra fatg recuors e dapi lu hagi ins udiu nuot pli. Ed ils derschaders ein sedumandai encunter tgi che quell’organisaziun hagi buca fatg recuors. Para fetschi la Vera Weber era recuors encunter pliras casas novas a Rabius, leu vegli ina dinastia numnadamein far daners cun suloms che dueigien vegni pri ord la zona da baghegiar. Era il Lag Salischinas – che seigi ussa ius ella fasa 2 da 50 – seigi sco proxim silla gliesta da re­cuors da Helvetia Nostra. Mo atgnamein seigi quell’organisaziun encunter tut. Sco ei han declarau, datti a Mustér in Weber pign e quei seigi in fiduziari da Segnas. Quel cumpri tuttas casas venalas a Mustér per che negin auter sappi cumprar. Igl ei era stau d’intervegnir tgei famiglias che han quasi tut en lur mauns, numnadamein ils Sacs, Durscheis, Huonders e Flepps. Lu ei la tensiun sederasada sil plaz scola ed ils derschaders han dau la sentenzia: «Igl ei gie aschia, sch’il beinstar d’ina regiun vegn mudergiaus, schizun schicanaus, gie scumandaus da certas persunas, sche ha quei bunamein da far cun sclavaria...nus lein astgar far, astgar baghegiar, astgar viver e selegrar cheu els cuolms sco nus lein, nus lein buca schar dictar co nus vein da viver d’enzatgi si da Turitg ni danunder era adina.» Ils derschaders quentan gia ordavon cun plirs recuors encunter la sentenzia, han denton tuttina puntuau cun ferma vusch: «Nossas sentenzias san buc vegnir tratgas vinavon, la Dertgira nauscha decida e la sentenzia vegn exequida immediat ed igl ei adina la peina da mort. E perquei: Vid la fuortga cun la Vera Weber e sia organisaziun Helvetia Nostra che disfa a nus il viver els cuolms!» Sinaquei han ei surdau la delinquenta al narr che ha mess ella vid la fuortga – in act ch’ei vegnius beneventaus dil publicum cun ferm applaus. Per la secunda ga ha L’Uniun da tscheiver envidau il venderdis sera alla Dertgira nauscha. Quei termin para d’esser pli adattaus ch’il gliendisdis. Quei cumprova oravontut il grond diember d’aspectaturas ed aspectaturs.

Il til da tscheiver dalla sonda vargada a Mustér ei staus ­liungs, varionts e pompus. Da temperaturas primavaunas ha il grond publicum buca stuiu schelar peis e pudiu guder ils sujets preparai cun carezia pil detagl. Naven dalla staziun da viafier entochen tiel Center Fontauna cuozza il til da tscheiver da Mustér rodund in’ura e mesa. Igl ei stau empau sco la primavera e las gruppas d’affons e carschi – era da vitgs vischinonts – han dau tut naven da giudem en­tochen sum. Ordavon ei sco adina l’Uniun da tscheiver Mu­stér marschada. Era las musicas da tscheiver han buca schau per pauc e sunau senza fin. Pil plascher dil publicum ein ils Vagabunds perfin marschai el til cun «unics», ina canzun romon­tscha da Pascal Gamboni. La giuventetgna da Medel ei stada dalla partida cun siu carr «Krosse Krabbe» ni era «Bikini Ghetto». Las scolas han investiu dabia temps, per exempel per zambergiar mascras à la Martin Candinas ni per sepresentar sco Asterix & Obelix ni Harry Potter el til. La banda da stiarls ei vegnida o da Sedrun per palesar ch’il Pieder da Puntengia baghegi lu prest in resort, e si da Trun ei ina gruppa vestgida tenor il motto «fiesta de los muertos» vegnida. Zun carins eran ils Globis e las Globinas dalla gruppa da Bamupi e cunquei ch’ei eran ina brava roschada pon ins supponer che la «nossa scola populara» stoppi buca far quitaus ils proxims onns d’haver avunda affons. Ils tamburs dad Ennetbürgen han procurau per in accent musical tut aparti. Las Bagordas han procurau per tempra el «til da casa». Retgs e reginas han rendiu honur a Mustér. Ils Globis ein franc vegni ord il casti dil «Hof».

Sco giuvenotter ha Roman Decurtins – ch’ei oriunds da Trun – entschiet a far cuorsa liunga. Dapi lu ei igl um dad 82 onns fascinaus da quei sport e va aunc oz quasi mintga di sin loipa. El ei il sulet currider che ha fatg tut ils maratons dall’Engiadina dapi il 1969 silla distanza originala da 42 kilometers e selegra gia sil 53avel maraton dils 12 da mars 2023. Far cuorsa liunga sto esser in elixier da veta, in sport che mantegn giuvens e frestgs. A quella conclusiun pon ins silmeins vegnir sch’ins enconuscha Roman Decurtins. Igl um dad 82 onns viva a Sedrun ed aschi gleiti ch’ei ha neiv eis el praticamein mintga di sin loipa. Entochen avon enzacons onns eis el era ius bia cun velo, ord motivs da segirtad ha el denton calau. Il bab da dus fegls carschi ei tuttavia buc in tip che sa buca cu ei tonscha, dacuort ha el numnadamein era calau dad ir cun auto. Cuorsa liunga fa el denton aunc pir che mai ed el preferescha il skating. Pli tard sappi el aunc adina midar tiel stil classic. «Aschi ditg sco jeu sai aunc star mo sin in ski va ei meglier da far il skaten», declara Decurtins riend ed aschunta ch’el fetschi mintga damaun gimnastica per mantener la pesentincla. Ei drovi consequenza, autruisa mondi quei buc. Perquei mondi el era regularmein cun sia partenaria Rusina Hilfiker a viandar. Adina puspei fetschien ei era turas pli liungas sco per exempel igl atun vargau entuorn ils cuolms dallas Dolomitas. E tgei tips sa el schiglioc aunc dar per restar fits tochen ell’aulta vegliadetgna? «Fai sport senza stravagar, denton ton sco pusseivel. Ti stoss viver solid – aber buc adina», manegia el riend da cor ed aschunta ch’ei fetschi nuota donn da festivar suen­ter ina biala cuorsa ni da buna cumpignia. E buna cumpignia ha el gudiu savens, cun trenar ni duront far cuorsas sin loipas en Svizra mo era egl exteriur. Per exempel en Finlanda ni al «Wasalauf» en Suezia, el Canada ni l’America. Empau loschs ei il currider era d’haver fatg igl «Arctic Circle Race», il maraton il pli dir ed extrem digl entir mund. Quel meina enteifer treis dis sur 160 km tras la Grönlanda e quei magari tier temperaturas d’entochen 30 grads sut nulla. Icona da cuorsa liunga Cun sia famiglia ha Roman Decurtins viviu ­biars onns a Winterthur. Leu eis el staus menader da construcziun tier igl Uffeci da construcziun bassa dil marcau. El ei staus responsabels pils emprendists ed ei vegnius da dar vinavon siu plascher per il sport nordic a biars. Cun enzacons eis el aunc adina en contact. Biars onns ei Decurtins s’engaschaus pil Club da skis da Winterthur per la promoziun dalla giuventetg­na mo era en suprastonza. El ha presidiau il club ed ei staus in tozzel onns schef dils juniors dalla Federaziun da skis Turitg. Dacuort ha la «Winterthurer Zeitung» rapportau da Roman e da siu fegl Peter Decurtins e numnau ils dus umens las iconas da cuorsa liunga da Winterthur. Il 2003 ha il «Panathlon-Club Winterthur» undrau Roman Decurtins per ses merets sco promotur dil sport nordic. Grond engaschi pil sport nordic Roman Decurtins seregorda aunc bein dil temps ch’ei deva neginas loipas a Winterthur. «Nus trenavan per liung dallas vias illuminadas, da quei temps dev’ei buca maschinas da far spuras e la tecnica da skating era nunenconuschenta», manegia el riend ed aschunta ch’ei smaccavien sez las spuras ella neiv loma. Igl emprem quellas pils skis e suenter quellas per la festa. Empauet loschs eis el d’haver scuvretg il talent da cuorsa liunga Rosmarie Kurz. Ella ei aunc oz la victura da record dil maraton dall’Engiadina ch’ella ha gudignau sis ga. Sur decennis ei Roman Decurtins era s’engaschaus tiel Club da skis Trun ed ei sefatgs meriteivels en favur dil sport nordic. Il 1986 ed il 2009 ha el surpriu la direcziun dalla concurrenza dils campiunadis svizzers da cuorsa liunga a Trun. Sut treis uras Gudignau il maraton dall’Engiadina ha Roman Decurtins aunc mai e tuttina puntuescha el: «Jeu per mei hai gudignau el gia pliras ga.» Cun quei manegia el ses records persunals e naturalmein era la perseveronza da prender part mintg’onn. Ina ga ha el perfin fatg il maraton mo cun in bratsch, l’auter era ruts ed el gep. Entochen tier siu 80avel natalezi ei Roman Decurtins adina vegnius all’arrivada cun in temps sut treis uras. «Uonn ei in temps da treis uras e mesa realistics», manegia sia partenaria Rusina Hilfiker che accumpogna el als maratons. Ella sezza fa buca ton cuorsa liunga ed ei plitost quella ch’ei d’entupar sin pista culs skis alpins. Uonn – ch’el vegn ad esser il sulet participont che ha fatg tut ils maratons dall’Engiadina – envida il pèr ses amitgs ad ina fiastetta suenter il maraton: «Nus selegrein gia fetg da festivar cun tut nos amitgs e nossas amitgas.» Skis da lenn Il currider pissiunau seregorda aunc bein dils emprems skis da lenn ch’erien dad unscher naven dil péz entochen davos. Quels purtavien ei cun ina ligiadura da «Rotefella»: «Per che quei funcziuni er’ei da far treis ruosnas els calzers», manegia el riend. Ils emprems onns devi ei aunc in equipament da cuorsa liunga per pli pauc che 100 francs ed el e ses amitgs schevien: «Cu nus stuein dar varga 100 francs per skis e calzers calein nus.» Quei plan ei buca propi ius si e tuttina gauda Roman Decurtins mintg’onn in niev equipament. Sco el di, cuosti quel oz denton entuorn 1000 francs. Empau in guru dallas loipas ei il currider senza dubi era en Surselva nua che praticamein tuts che fan cuorsa liunga enconuschan el. Igl ei tuttavia buc ina raritad ch’el varga in ni l’auter e quei ein nuota adina mo en­tscheviders. Tochen avon in onn ha el aunc dau uras da cuorsa liunga. Da siu emprem maraton dall’Engiadina seregorda Roman Decurtins aunc dètg bein: «Quei era aunc bia pli pacific, la cuorsa mava spels lags vi e tras Isla. Il 1969 ein 803 curridras e curriders vegni rangai, uss ein quei varga 14 000.» Roman Decurtins a caschun dil maraton dall’Engiadina 2022. Roman Decurtins vegn ad esser il sulet participont dil maraton dall’Engiadina d’uonn che ha fatg tut ils maratons.

Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Tujetsch ha contonschiu il 29avel plaz alla cuorsa da distanza dil Cup Continental a Campra el cantun Tessin. Ella categoria dils umens sut 20 onns ei siu frar Jon-Fadri daventaus 23avel. Sco 60avel ha Jon Fadri Nufer buca contonschiu la sonda la qualificaziun pils finals dil sprint. Tier l’elita ha Cla-Ursin saviu sequalificar pil quart-final. El ha terminau la cuorsa sil 20avel plaz. Al campiunadi svizzer da cuorsa liunga dallas mattatschas e dils mattaschs sut 14, respectivamein sut 16 onns ad Eriz el cantun Berna, ha Tylan Michel da Trin procurau pil meglier resultat ord vesta sursilvana. El ha contonschiu il 13avel rang ella categoria dils juniors sut 16 onns. Dall’annada 2008 eis el schizun staus il tierz meglier. En quella categoria ha Luca Deplazes dil Team Panda Trun contonschiu il bien 18avel plaz. Heikki Piali da Trin ei daventaus 42avel. Otavia Vonplon dil Club da skis Castrisch ei daventada 30avla ella categoria dallas mattatschas sut 14 onns. Ella medema categoria ei Maurin Schmed da Selva Sagogn daventaus 19avel tiels mattatschs. Nevin Schöpf, medemamein Selva Sagogn, ha contonschiu il 37avel plaz ed Elia Bisquolm dil Team Panda Trun il 38avel rang. Las duas concurrenzas dalla staffetta ein vegnidas gudignadas omisduas da teams dil Grischun. (fmr/hh)

Il Club da ballapei Trun/Rabius ha in niev president ed in niev trenader per l’emprema equipa. Patrick Rothmund surpren il tgamun dad Otto Beer. Claudio Bundi daventa niev trenader dalla squadra da 3. ligia naven dalla stad. Entochen lu vegn l’emprema equipa trenada da Roland Decurtins e Clau Berther. Il venderdis vargau ha il Club da ballapei Trun/Rabius salvau sia radunonza generala. Rodund 60 commembras e commembers ein stai presents a quella ell’ustria dalla Staziun a Cumpadials. Las elecziuns, respectivamein las midadas en differents posts da responsabladad ein stadas el center dalla radunonza. Niev president e trenader Suenter haver tgamunau il Club da ballapei Trun/Rabius duront diesch onns ha Otto Beer remess la funcziun da president. Niev parsura daventa Patrick Rothmund ch’ei staus secretari dil club ils davos otg onns. Aschia eis ei reussiu d’occupar il post da president cun ina persuna ch’enconuscha fetg bein il club. Niev secretari daventa Rafael Demont che ha surdau siu post d’actuar a Svenja Tomaschett. Damai che Trun/Rabius ha il mument in tschuppel dunnas e junioras activas, eis ei stau il giavisch dalla suprastonza dil club da haver era ina dunna en ina funcziun da suprastonta. Niev schef dil sport ei Gion-Andrea Nay. El daventa successur da Paulin Candinas che ha giu abdicau. Abdicau sco cau dils juniors ha era Patrick Alig. Quei post eis ei aunc buca reussiu d’occupar. Per la stagiun da ballapei 2023/24 ha Trun/Rabius in niev trenader per l’emprema equipa. Claudio Bundi surpren il post che vegn occupaus ad interim – vul dir questa primavera – da Roland Decurtins e Clau Berther communablamein cul trenader da golis Urs Gautschi. Claudio Bundi ei buc in nunenconuschent ella secena dil ballapei sursilvan. El ha trenau equipas da juniors ed ei actualmein era assistent da trenader tier la squadra sut 18 onns dalla Svizra dil sid-ost. Leu vegn el a s’engaschar vinavon. Claudio Bundi ei sedeclaraus promts da trenar l’emprema equipa da Trun/Rabius in onn, silsuenter duei vegnir tratg bilanza da quei engaschament. «El ha aunc mai trenau ina squadra activa e less mirar co quei va igl emprem onn», di il president partent Otto Beer. Dabia sin rucca Sil president niev Patrick Rothmund spetgan differentas sfidas: «Sportivamein ei quei segir igl avegnir dall’emprema equipa. La finamira ei da contonscher in plaz el miez dalla tabella per la fin da questa stagiun. Nus essan optimists che quei reusseschi, ils trenaders entuorn Roland Decurtins prestan fetg buna lavur.» Decisiva seigi la lavur da questa primavera era per la cuntinuaziun cul trenader niev Claudio Bundi. Grond’impurtonza el club hagi era la secund’equipa: «Leu dattan giugadurs che han plascher dil ballapei ni era juniors che san far il sparun pli tard ell’emprema equipa.» Optimists ei Patrick Rothmund era pertuccont la collaboraziun cull’Uniun sportiva Danis-Tavanasa. Mo era la collaboraziun sin plaun regiunal dils juniors hagi grond’impurtonza enteifer il club. Dapresent lavura il club era vid il project per l’illuminaziun dalla plazza da ballapei a Trun. «Quei project ei calculaus cun cuosts da 180 000 francs. La finamira ei da saver garantir la finanziaziun ton pli spert, per aschia saver realisar il project la stad vegnenta», di Patrick Rothmund. Ina soluziun avisescha el era per l’infrastructura cun gardarobas: «Il baghetg communabel cull’uniun da scursalets ed il club da skis dispona da duas gardarobas. Nus duvrassen quater quei mument ch’ei dat dus giugs cuort in suenter l’auter, surtut era sch’igl ei giugs da dunnas ed umens.» Quei project drovi denton aunc temps per madirar. Engaschament sin plirs secturs Pil president partent Otto Beer ha ei dau ils davos diesch onns in tschuppel pensums sil sectur dil sport, mo era dall’infrastructura: «Jeu patratgel en emprema lingia vid il sectur dils juniors che nus havein sviluppau vinavon sin plaun regiunal. Mo lu era l’equipa regiunala da damas, sco era quella da junioras FF15 che nus havein fundau igl onn vargau.» Pertuccont la gruppaziun, l’equipa da 3. ligia communabla cull’Uniun sportiva Danis-Tavanasa di Otto Beer: «Quei ei ina fetg buna caussa. Persuls havessen nus probabel miserias da setener en 3. ligia. Cun plirs giugadurs da Danis-Tavanasa ei in plaz el miez dalla tabella realistics. Jeu crei che quei seigi d’avantatg per omisdus clubs, pertgei il diember da giugadurs crescha probabel buca ils proxims onns.» Leds e cuntents eis el era culla soluziun anflada cun trenaders per questa primavera e quella cun Claudio Bundi. Otto Beer spera ch’ei reusseschi ussa era d’anflar in cau pils juniors. Sut si’egida ei vegniu realisau la stad 2019 in niev indrez da schuar per la plazza da ballapei a Trun. Quei project ha custau 71 000 francs, da quella summa han ils commembers prestau lavur cumina per 20 000 francs. Sper la construcziun da seivs novas ei era il kiosk vegnius engrondius la stad vargada. Patrick Rothmund niev president Il Club da ballapei Trun/Rabius ei in dils impurtonts clubs da ballapei dalla Surselva. Quei ei buca mo il cass pervia da sia squadra da 3. ligia, mobein era per sia secund’equipa, l’equipa da damas e junioras sco era dils juniors. Suenter haver tgamunau il club ils davos diesch onns ei Otto Beer seretratgs sco president. Sco siu successur ei Patrick Rothmund vegnius tscharnius il venderdis sera alla radunonza generala a Sumvitg/Cumpadials. Ed uss eis ei era ufficial che Claudio Bundi treneschi la squadra dalla 3. ligia naven dalla stad vegnenta. Entochen lu ei in team da trenaders ad interim cun Roland Decurtins al tgamun responsabels per l’equipa. Trun/Rabius sesanfla il mument ella secunda mesadad dalla tabella dalla 3. ligia. (fmr/hh)

Dacuort ha el publicau il tierz cudisch da poesias. Igl ei ina rimnada da 63 texts lirics reparti en siat capetels. «Sault dalla diala – Tanz der Fee» ei l’ovra da Gion Battesta Spescha, oriunds d’Andiast. Paucs han tschaffen, dun e talien, da scriver poesias. Sch’ina creescha talas tenor il ritmus dils versets, san ellas era esser lungurusas. Igl ei forsa ina caussa dil sesentir e digl interess. Cun scriver poesias san ins filosofar. Lirica envida da mirar ed observar egl intern. Gl’autur d’ina poesia – seigi lu feminin ni masculin – observa, constatescha, remarca, pren posiziun. Quella persuna sto buca esser scolada specialmein. Ella sto denton saver formular, ed in cert talent astga buca muncar. Giugar e formular En tiara romontscha dat ei numerus exempels. In pur, ina secretaria, ina casarina, tuttina sco in derschader, in scolast ni plevon, san esser talentai ella lirica. El cass present eis ei in anteriur informaticher. Gion Battesta Spescha ha publicau dacuort siu tierz cudisch da poesias. Scriver talas seigi stau in passatemps beinvegniu, sco equiliber tier professiun e famiglia, san ins leger egl epilog che Isidor Winzap ha scret. El ha lectorau «Sault dalla diala – Tanz der Fee». Gl’anteriur professer da romontsch al seminari da scolast a Cuera constatescha ch’igl autur, oriunds d’Andiast e sesents a Wädenswil, ha plascher dil lungatg e dil formular. Ei seigi il giugar culs plaids, il regl ed il gust da metter en ina fuorma litterara in patratg, in batterdegl, ina sentupada ni ina impressiun. Gion Battesta Spescha ha finiu sia carriera professiunala. Sco artist dils plaids astga el ussa giugar culla retorica, cun metafras, simbols e maletgs linguistics. Las 63 poesias ein cuortas. Cheu in exempel ord il capetel «Temps viviu», ina poesia cul tetel «Péra tosta»: Nus vein/scalcau/la pegna. e turriu/la péra. cheu ha dau/il bien fried/alla casa. Cun otg lingias raquenta gl’autur ina historia, el lai separticipar ad impressiuns, lavurs e regurdientschas. Las biaras poesias ein denter siat ed endisch lingias. Cheu in schatg ord il capetel «Atras ils dis», il tetel ei «Il favugn»: Igl um da neiv/pren la/capiala. e va senza/dar adia. forsa/in auter/onn puspei. Il tierz cudisch da poesias da Gion Battesta Spescha. Il tetel dil cudisch «Sault dalla diala» ei significativs pil cuntegn. Il frontispezi muossa ina diala che sgola tras las tschemas digl uaul, davos ves’ins la glina. Igl ei ina lavur dall’illustratura Pia Valär, Zuoz/Turitg.

Sin plaun internaziunal ei la Svizra in exempel en quella domena, ins admira il sistem dual dalla scolaziun professiunala. Las interpresas ston denton far tut ils sforzs pusseivel da recrutar emprendists. Ina sondascha tier l’Uniun da commerci e mistregn Lumnezia cumprova quei. Gia en scoletta fan ils affons las empremas experientschas. Leu astgan els termagliar ed experimentar lur habilitads ordeifer la famiglia. Il persunal d’instrucziun constatescha ch’ei dat affons cun inschign manual, tgi ha talent da lungatgs, tgi communichescha bugen. Ei dat affons cun cumpetenzas socialas, auters cun dun da zambergiar, auters semovan bugen. Apparentamein dat ei cumbinaziuns. En scadin cass valetescha il sistem da scola gia naven dall’entschatta il singul affon e sias cumpetenzas, prestaziuns e habilitads. Quei semuossa cun attestats e qualificaziuns, ils geniturs vegnan inclus cun rapports e giudicaments periodics. Duront la scola primara suonda lu la proxima selecziun e zavrada. En vesta ei il futur professiunal digl affon. Plitost ina carga Tendenzialmein va quel oz a disfavur d’in emprendissadi, pia en direcziun academica. Era affons cun affinitads pil manual, pil pratic, influenzesch’ins d’ir vinavon a scola. Igl ei buca exnum la scola che vul quei, mobein il sistem. Geniturs ambizius giavischan che lur affon studegi. Ad affons ch’ein buca adattai per la scola survescha il sistem dual. In giuvenil che preferescha da far in emprendissadi, ei buca sclaus d’in studi. Aschia eis ei prest standard oz da cumbinar gl’emprendissadi culla scola media professiunala. «Per las interpresas che engaschan emprendists ei quei denton plitost ina carga», manegia Curdin Derungs. El presidiescha l’Uniun da commerci e mistregn Lumnezia. Sco el gi el discuors culla FMR, ein ils giuvenils che absolvan la scola media professiunala buca surcargai, denton «duront ils tschun gis da lavur ein els absents silmeins dus a scola, e cheutras maunca la finala, sils treis ni quater onns ch’els absolvan gl’emprendissadi, la pratica ella clamada», manegia Curdin Derungs. El discuora da mintga branscha, naven dalla gastronomia, construcziun, lenn, mercantil e vendita tochen tier las specialistas e specialists dalla tgira. «Nus cussegliein pli e pli da far la matura professiunala pér suenter gl’emprendissadi», declara il president dall’Uniun da commerci e mistregn Lumnezia. Matura professiunala posteriura Il Da casa Val Lumnezia ei in dils menaschis che porschan plazzas d'emprendissadi en Lumnezia. Il giuvenil che ha finiu cun success in emprendissadi retscheiva gl’attestat federal da qualificaziun. Quei diplom professiunal garantescha ch’el ni ella sa cuntinuar sia scolaziun per la matura professiunala. «Nus intimein da sescolar vinavon e da far quei diplom. Denton buca cumplementar agl emprendissadi», puntuescha Curdin Derungs. El sez ha fatg la matura professiunala posteriuramein, oz eis el meinagestiun d’ina interpresa da baghegiar. La scolaziun cumpleina suenter gl’emprendissadi cuozza 40 jamnas à mintgamai 35 lecziuns. La matura professiunala ei ina part essenziala dil sistem dual svizzer. Tgi che fa e finescha quella cul diplom, ei habilitaus da far ils proxims pass ella «carriera» persunala: La matura professiunala arva las pusseivladads a glieud dalla pratica: Scol’aulta specialisada FH ni la schinumnada «passarella» cun access ad ina universitad. Il tierz «Gi da futur» Vendergis ha l’Uniun da commerci e mistregn Lumnezia organisau la tiarza gada in gi da futur. 21 scolaras e scolars dalla scola superiura han astgau fuffergnar en 24 professiuns. «Finamira eis ei stau da mussar las pusseivladads che la Vallada porscha per far in emprendissadi», declara Curdin Derungs sin damonda dalla FMR. Igl ei stau caschuns unicas per las mattatschas ed ils buobs da «fuffergnar» en mistregns sco specialist d’autos, mecanist da maschinas agricolas, cuschinier, specialista da tgira, emploiada mercantila, planisader da tecnica da casa, installatur d’electro, scrinari, miradur, pasterner, lennari, vendidra da vivonda e 12 autras. «Tuts involvai han viu quei gi da futur sco grond success», analisescha Curdin Derungs. El manegia ch’ei seigi buca reussiu da gudignar directamein emprendists, mobein «da sensibilisar ils giuvenils e la scola per las pusseivladads che la Vallada porscha». Las fatschentas ed ils menaschis ch’ein separticipai al «gi da futur» ein fetg cuntents culs resuns ed ins giavischi che l’acziun cuntinueschi, puntuescha Curdin Derungs.

Digl october 2022 entochen ils schaner 2023 ha ei dau a Glion plirs donns materials. Communablamein culla Procura publica dil Grischun ha la la Polizia cantunala saviu eruir il delinquent. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein surtut preits vegnidas tschuffergnadas cun spray. Entras quei ei vegniu caschunau in donn da biebein tschun melli francs. Il giuvenil ch’ei vegnius pigliaus ha schau valer il delict. El vegn tgisaus tier la Procura per giuvenils dil Grischun. (cdm/fmr) Ina dallas preits tschuffergnadas cun spray.

Quei che la resgia gronda a Domat dueva esser ina ga pigl entir cantun Grischun, ei la pintga resgia dalla famiglia Manetsch pil vitget da Mumpé Medel. Dapi prest 90 onns procura ella ch’ils vischins hagien lenna da construcziun. Biars baghetgs egl uclaun da s. Valentin ein construi cun quaders, aissas e lattas resgiadas el vitg. Pli baul eran mulins, falluns e resgias da cattar sper flums. Culla tracziun hidraulica vegnevan els mess en funcziun. Auter era quei en loghens senza pusseivladads da nezegiar la forza dall’aua. In exempel persuenter ei Mumpé Medel, mo cull’electrificaziun ei quei semidau. «Ella ha purschiu novas pusseivladads. Suenter che l’electricitad ei vegnida menada igl onn 1931 a Mumpé Medel, ei era naschida bein spert l’idea d’ereger ina resgia», di Gion Battesta Manetsch (68). Ed el sa era ch’ina dunna ei stada l’inizianta da quella: «Miu bab Luis Valentin leva construir ina remisa per metter giud maun iseglia. Mo sia mumma – pia mia tatta Annamaria – ha intimau el da baghegiar ina resgia ed in mulin.» (Mira era box.) Emprema resgia 1934 Detg e fatg: 1934 ei il baghetg per ina resgia ed in mulin vegnius construius. Danunder che la resgia era sa Gion Battesta Manetsch buc: «Placi Desax che haveva ina resgia a Mustér, ha intermediau ed installau ella.» Bunamein 40 onns ha quella resgia fatg siu survetsch. 1971 eis ella vegnida remplazzada d’ina autra. Sco la veglia ei era quella stada in’occasiun. L’emprema saveva resgiar plontas cun in diameter d’entochen 60 cm, la secunda cun in tal d’entochen 130 cm: «Grazia a quei diameter resgiavan nus lenna per clientella naven da Vuorz ensi. Nus havevan ina dallas sulettas resgias cun quella dimensiun – lunsch entuorn.» Dil reminent: Cull’electrificaziun ei buca mo vegniu endrizzau ina resgia a Mumpé Medel, mobein era en biars auters loghens era sco per exempel Cavardiras ni Pardomat. Era en quels vitgs existeva negina pusseivladad da nezegiar la forza dall’aua. Il mument che la resgia nova ei vegnida installada 1971 a Mumpé Medel, ei era setschentada la damonda tgei sistem da resgia preferir: «Nus essan danovamein sedecidi per ina cun plat. L’alternativa fuss stada ina circulara, lezza ei denton pli difficila, surtut per resgiar lenna schelada. Cun quei che nus resgiavan e resgein surtut igl unviern, ei ina cun plat vegnida preferida.» Aissas era per la bassa Collaborar e segidar in cun l’auter era pli baul – ed ei per part aunc oz – igl A ed igl O d’ina pintga cuminonza. Aschia eis ei lu era stau culla resgia construida da Luis Valentin Manetsch a Mumpé Medel. «Ils vischins segidavan da pinar lenna egl uaul e da transportar quella cun cavagl ni vehichel el vitg. Sco part dalla pagaglia savevan els schar resgiar lur lenna empau pli favoreivel», tradescha Gion Battesta Manetsch che ha perscrutau la historia digl uclaun ils davos onns. Entochen 60 m cubics lenna vegnevan resgiai en in unviern ora. «Pil pli era quei aissas. Ina part vegneva lu era seccada e vegneva nezegiada naven digl atun. Biaras aissas vegnevan era cumpradas da scrinaris dalla regiun entochen Laax e Flem, per part schizun ella bassa», seregorda Gion Battesta Manetsch che ha giu luvrau pli baul sco scrinari avon che surprender il menaschi puril. Ensemen cun ses frars hagi el cavagliau biaras aissas duront igl unviern: «Quei ei era greva lenna ed el freid magari stregn.» In’interessanta historia raquenta el era dil cavagl che vegneva en funcziun per trer lenna: «Quei era buc in agen. El survegnevan nus si da Surrein. L’incarica dil bab era da mirar ch’ei mondi bein cun el e ch’el hagi avunda da magliar. Probabel era quei in cavagl ch’ei duvravan buc igl unviern.» Negina resgia da commerci La resgia ch’ei en funcziun a Mumpé Medel dapi biebein 50, respectivamein 90 onns, ei mai stada patertgada per resgiar gronds quantums da lenna. «Per ina resgiavan nus il temps d’unviern ch’ei deva pli pauc da far el menaschi puril e pigl auter havessen nus buca saviu tgei far cun tuttas restonzas da lenna», di Gion Battesta Manetsch che ha giu surpriu la resgia dil bab ensemen cun siu far Pius. Ella eri ed ei aunc oz en survetsch surtut pigl agen diever e quel dils vischins, vul dir en favur da privats che han forsa era magari giavischs individuals. In dils gronds quantums lenna che Glion Battesta Manetsch ha resgiau ei stau quel per sia stalla igl onn 1987: «Per lezza hai jeu resgiau rodund 130 m cubics.» La lenna havevi el pinau egl Uaul Fontauna ch’ei daventaus paucs onns pli tard l’unfrenda digl Orcan Vivian: «Nus havevan leu lenna da fetg buna qualitad.» Entochen 1982 ha Luis Valentin Manetsch resgiau, silsuenter ein ils dus fegls Gion Battesta e Pius vegni en funcziun ed oz s’auda la resgia als cusrins Silvan e Placi Manetsch. Els ein la tiarza generaziun da quei menaschi. Il mulin restaurau Parallelmein culla resgia ha la famiglia Manetsch era installau in mulin igl onn 1934 el medem baghetg. Entochen ils onns 1980 ei quel staus en funcziun. «Suenter ha la politica agrara dalla Confederaziun midau la situaziun. Las contribuziuns per èrs, respectivamein garnezi, ein curdadas. Consequentamein ein fetg biars purs sedistaccai da quei sectur dall’agricultura», di Gion Battesta Manetsch. Avon ch’installar il mulin serendevan ils da Mumpé Medel a Mustér per laschar mular lur graun, ils biars a Raveras tier la famiglia Venzin. Cun l’installaziun dil mulin a Mumpé Medel ei quei semidau. Gion Battesta Manetsch sa da pli baul: «Oravontut duront ils onns dalla secunda uiara mundiala ei il mulin staus fetg d’engrau pils purs. 1942 ha miu bab mulau 6,5 tonnas graun. En special era quei segal, salin ni era dumiec. La gronda part surveva allas famiglias per far paun ni spisas.» 1980 ei in mulin niev vegnius acquistaus, quel surveva surtut pil pavel d’animals. El ei vegnius vendius pli tard, il vegl ei vegnius mess ord funcziun. Avon rodund diesch onns eis el allura vegnius restauraus cumpleinamein. Oz vegn el mess en funcziun sulettamein pigl intent da mussar alla glieud co in tal indrez funcziuna. Luis Valentin Manetsch egl element ell’atgna resgia a Mumpé Medel. Gion Battesta Manetsch cul fegl Silvan igl onn 1991. La lenna vegneva pinada igl unviern e menada cun cavagl a val. Lenna cun in diameter d’entochen 130 cm sa vegnir resgiada a Mumpé Medel. Ils fras Pius (sen.) e Gion Battesta Manetsch duront la lavur. Mumpé Medel e sia resgia Cuort suenter ch’igl uclaun da Mumpé Medel ei vegnius electrificaus avon rodund 90 onns, ha la famiglia Manetsch endrizzau ina resgia. Entochen l’entschatta dils onns 1970 ha quella fatg siu survetsch. Lu eis ella vegnida remplazzada d’ina nova, vul dir d’ina d’occasiun sco quei che l’emprema era gia stada. Mumpé Medel ei in liug cun pauc’aua. In flum ella vischinonza dat ei buca ed aschia era buca la forza hidraulica. Per quei motiv ha il vitget stuiu spitgar sin ina resgia entochen che la forza electrica ei vegnida menada egl uclaun populaus a sias uras dils Gualsers. Gion Battesta Manetsch - in fegl da Luis Valentin che ha giu construiu il baghetg dalla resgia e laschau installar igl indrez da resgiar en quel parallelmein cun in mulin – enconuscha la historia: «Quell’infrastructura ei stada da fetg gronda muntada pil vitg. Leu saveva vegnir resgiau lenna da diever e mulau il garnezi.» Mumpé Medel ha pia survegniu avon rodund 90 onns quei che auters loghens ella vischinonza da flums havevan gia. La resgia ei aunc oz en funcziun. (fmr/hh)

Gl’interprendider Andreas Mehli ei vidlunder da planisar dus projects ella vischnaunca da Ilanz/Glion. In ei l’ovra electrica da lenna a Crappa Grossa, l’auter la fabrica da pellets a Rueun. L’attacca dalla Russia ell’Ucraina e las circumstanzias el sectur d’energia han sfurzau d’adattar plans e termins. «La zona da mistregn a Rueun ei semtgada e spetga ussa sin investurs», haveva l’anteriura presidenta communala Carmelia Maissen declarau la fin da december 2021 en discuors culla FMR. Ella ha priu posiziun pertuccont la zona Grüneck a Glion. Leu ha la vischnaunca Ilanz/Glion enzonau ina surfatscha da rodund 16'200 m2 per industria e mistregn. A quella zona havess Andreas Mehli bugen furniu l’energia electrica producida ella vischinonza. Silla parcella denter la garascha Derungs e l’anteriura garascha Grüneck, ella scarpa sut la via da Glion a Strada, vul gl’interprendider da Cuera baghegiar ina centrala da producziun electrica cun lenna. Vischnaunca ha fatg ses pensums Las cundiziuns generalas culla zona conforma a Crappa Grossa constessan. «Jeu sai che la balla ei ussa tier mei e ch’jeu stoi reagar», conceda Andreas Mehli sin damonda dalla FMR. El ha stuiu adattar ses plans. Novas pretensiuns dalla Viafier retica pertuccont las furniziuns, novs prezis e nova concurrenza sforzan d’adattar ils dus projects. «Ei va vinavon, nus stuein denton aunc reglar zacons puncts», gi Mehli. El conferma ch’el vegli realisar la centrala da producziun cul sistem finlandes da generaturs Volter, «denton cun pli pauc che 16 generaturs». Paucs meins suenter che sia societad purtadra GRegio SA haveva presentau ils plans alla vischnaunca Ilanz/Glion ei la situaziun geopolitica internaziunala semidada dil talitèr. Las autoritads communalas seigien cooperativas e beinvulentas, constatescha Andreas Mehli oz. Dacuort eis el s’entupaus cun ina delegaziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion. «Entochen ussa havein nus denton retschiert negina damonda da baghegiar», declara il president communal Marcus Beer ed aschunta ch’el hagi signalisau gl’interess dalla vischnaunca da realisar zatgei, ton a Crappa Grossa sco ellas Sorts Sut a Rueun. Leu vul Mehli realisar ina fabrica da pellets produci da lenna indigena. Ils plans ein redimensiunai, la visiun d’investar ad Glion e Rueun resta actuala, concluda Andreas Mehli. Foto manoftaste CC BY 2.0.

Dacuort ha la direcziun dil Spital regiunal Surselva distribuiu ella regiun il magazin d’informaziun «sanadad». Duas gadas ad onn informescha quel dalla medischina e da fatgs interns. Igl ei buca ina grossa gasetta, mobein in carnet da 16 paginas el format A4. Duas gadas ad onn distribuescha la direcziun dil Spital regiunal Surselva el en in diember da 13'500 exemplars. L’entschatta fevrer ei l’ediziun d’unviern cumparida. Quel cuntegn interessants texts. Aschia sepresenta la squadra da tgira dalla sala d’operaziun. Duas paginas dattan envesta davos las culissas, tgi e tgei ch’ei drova per in’intervenziun chirurgica. Tut sto esser steril e desinfectau, mintga moviment sto esser planisaus, mintga struba d’in instrument semtgaus el truchet. Il schef dalla chirugia, dr. Marcel Bundi, e siu substitut, dr. Christian Weber, declaran la differenza denter chirurgia generala e chirurgia viscerala. En quei sectur opereschan els savens cun laparoscopia, pia senza arver il tgierp e caschunar ina plaga. Sin duas paginas san ins s’informar dallas metodas pli modernas, da tractaments «conservativs» ed operaziuns cun fildiroms, strubas e plattas. Il magazin presenta era ils miedis dall’ortopedia, il schef, dr. Sebastian Ulsamer, e ses collegas dalla chirurgia d’accidents e dalla medischina da sport.Els descriva la purschida e las specialitads dil spital sursilvan. Quell’ediziun da «sanadad» cuntegn era ina pagina dalla rheumatologia. Il menader da quella, dr. Philipp Rossbach, informescha da quella disciplina. Rheuma ei ina noziun empalonta en connex cun giugadiras inflammadas. Quei entscheiva tier la schanuglia, il dies tochen tier diagnosas sco artrosa, nums cumplex sco sclerodermie, morbus Bechterew ed auters mals dallas giugadiras. Il frontispezi dil niev magazin "sanadad" dil Spital regiunal Surselva El magazin informescha plinavon la miedia Beryl Scholtes d’in niev survetsch per dunnas giuvnas. En connex culla cussegliaziun da ginecologia porscha ella in’ura d’audienza nuncumplicada. L’ediziun d’unviern da «sanadad» finescha cun informaziuns generalas ed internas che savessen interessar la populaziun dalla regiun. Quei ch’ei da remarcar ei che las 16 paginas dil magazin dil SRS ein screttas per 90% en lungatg tudestg. Capeivel, cun tontas expressiuns specific-medicinalas. La part cul tetel «Romanischkurs» lai denton sperar ch’ils responsabels risguardien el futur in tec il lungatg dalla regiun, e ch’ei detti duas contribuziuns dapli en romontsch.

Enconuschents en tiara romontscha ei Anton Cadonau principalmein pervia da siu relasch deponius en diversas fundaziuns e legats spisgentai dad ina facultad dad 11 milliuns francs. La plipart da quella facultad ei aunc avon maun, perquei che las fundaziuns ed ils legats astgan duvrar sulet ils tscheins dalla facultad. El register electronic dalla survigilonza cantunala dallas fundaziuns anflan ins sulet treis fundaziuns che portan il num dad Anton Cadonau. Igl ei la fundaziun digl asil da seniors Cadonau a Cuera, la fundaziun Anton Cadonau pil romontsch en Surselva e la fundaziun Cadonau en favur d’ina gasetta reformada romontscha e scopos connexs. Las treis fundaziuns han retschiert mo ina mudesta cumpart dalla facultad dad Anton Cadonau, naschius igl onn 1850 a Vuorz. Ei dat denton aunc nundumbreivels ulteriurs legats en ed ordeifer il Grischun spisgentai dalla facultad dad Anton Cadonau. Siu vitg nativ ha profitau da legats per renovar la baselgia, il casti Munt sogn Gieri e da baghegiar la scola. Il schurnalist Hansmartin Schmid numna en in artechel dil Bündner Tagblatt in legat dad 1.8 milliuns a favur dalla «Bündner Heilstätte Arosa». La Pro Juventuta ha retschiert tenor indicaziuns dil anteriur plevon permiert da Vuorz, Martin Cavegn 1.7 milliuns francs sco el ha explicau en ina emissiun dad RTR a caschun dil 50avel onn suenter la mort dad Anton Cadonau. E la Pro Juventute ha saviu impunder, tenor Martin Cavegn, entochen lu buca meins che 2.5 milliuns francs tscheins da quei capital. L’organisaziun per promover la giuventetgna ei pli tard vegnida confruntada cun reproschas da haver duvrau ils daners per l’acziun «Kinder der Landstrasse,» sco quei che Schmid scriva en siu artechel. Negins tscheins, negin daner Ei dat era ina fundaziun per promover il romontsch en las baselgias evangelicas egl intschess renan. E per intschess renan vala la Sutselva e la part reformada sursilvana. Tgamunaus vegn quella fundaziun dil plevon, Jan Andrea Bernhard. «Il legat ei dotaus cun ina summa da 100 000 francs.» Il capital astga denton buca vegnir sminuius, a disposiziun stattan sulet ils tscheins. «Dapi entgins onns havein nus negins tscheins a disposiziun», aschia che Jan Andrea Bernhard sto encurrir autras fontaunas per promover il romontsch en baselgia. Era in problem per Andreas Gabriel che tgamuna la fundaziun per promover il romontsch en Surselva. «Nus savein momentan buc ademplir igl intent dil fundatur dalla fundaziun.» Sper il tscheins dil capital che maunca ha Andreas Gabriel aunc numnau l’inflaziun che lai smiunuir il capital. Egl avegnir vul la fundaziun per promover il romontsch en Surselva collavurar pli stretg cun la fundaziun Cadonau en favur d’ina gasetta reformada romontscha, ha Andreas Gabriel fatg a saver. Survigiladas da cantun e Confederaziun vegnan sulet las fundaziuns, sco quei che Gianmarco Crameri dalla survigilonza da fundaziuns cantunala gi. «La fundaziun ei ina instituziun da dretg privat remarcada el register da commerci.» Negina survigilonza e survista ha il cantun quei che pertucca legats e fondos. Bien maun Sefatschentaus pli da rudien cun la veta dad Anto Cadonau ei igl anteriur plevon permiert da Vuorz Martin Cavegn. Buca sulet viers RTR ha el dau plaid e fatg, mobein era en in artechel el Calender per mintga gi 1979 ha el remarcau miniziusamein nua ch’ils milliuns dad Anton Cadonau ein setschentai. Martin Cavegn manegia che Anton Cadonau hagi buca fatg sia gronda facultad cun exportar ed importar rauba a Singapur, mobein cun investir sia facultad en aczias dalla industria americana. Aschia ch’ins sto conceder agl anteriur cusseglier federal Felix Calonder ed executur dil testament dad Anton Cadonau in bien maun. Morts ei Anton Cadonau ils 25 da fevrer 1929. Tenor Martin Cavegn ei il testament dad Anton Cadonau vegnius aviarts il mars 1929 e las aczias americanas ein promt vegnidas vendidas, per cletg. Ils 24 d’october 1929 ei la buorsa americana dada ensemen e las aczias han piars massivamein valeta ed il mund ei curdaus en ina recessiun hanada. Anton Cadonau, sia veta e siu relasch Anton Cadonau ei naschius ils 14-1-1850 a Vuorz morts ils 25-2-1929 ad Ospedaletti (Liguria) sco fegl da Luzi Cadonau, pur, scolast e president da cumin, e dalla Anna Maria naschida Monsch, da Flond. Anton Cadonau ch’ei staus ledis ha absolviu ina scolaziun mercantila alla Scola cantunala a Cuera. Igl onn 1867 entochen 1873 ha el fatg ina scolaziun sco commerciant a Turitg ed a Lyon. Ils onns 1873 entochen 1883 ha el representau ina interpresa da Hamburg a Singapur, silsuenter a Hamburg. Dapi igl onn 1888 sco procurist e dapi igl onns 1896 sco partenari dalla interpresa svizra Fischer, Huber & Co eis el staua a Singapur. Dapi igl onn 1900 ha Anton Cadonau menau da Paris anora sia atgna interpresa d’export Cadonau & Co. Ina interpresa che ha fusiunau igl onn 1906 cun l’interpresa Diethelm & Co. (Adolf Collenberg el lexikon historic svizzer.) Survegniu daners han parents e figliols 1,5 milliuns francs. Legats a singuals persunas 900 000 francs. Las vischnauncas da Vuorz e Flond 660 000 francs. Obligaziuns dalla ierta 430 000 francs. Fundaziuns e legats 10,4 milliuns francs. Tut en tut ha Anton Cadonau schau anavos ina ierta da varga 13 milliuns francs. (Martin Cavegn, Calender per mintga gi)

Il Flimserstein Race Team ha organisau la dumengia vargada in’ulteriura cuorsa dil SST Menzli Sport JO Cup. Quella ha giu liug sil Crap sogn Gion. Per motivs dall’aura ha mo in cuors d’in slalom gigant e buca sco previu dus, saviu vegnir purschius. Rodund 140 affons e giuvenils ein semesirai en mintgamai treis categorias da mattaschas e junioras, respectivamein da mattatschs e juniors. (fmr/hh) Extract dalla rangaziun Mattatschas sut 12 onns: 1. Zoe Blattner, Laax Ski, 54.77; 2. Nina Derungs, Laax Ski, 55.59; 3. Emma Gründer, Laax Ski, 57.42; 4. Alea Sophie Maissen, Breil, 58.12; 5. Nina Schwitter, Laax Ski, 58.72. Mattatschas sut 14 onns: 1. Johanna Jenny, Bühler, 51.91; 2. Caitlin Cameron, Laax Ski, 52.39; 3. Romina Tschuor, Laax Ski, 53.18; 4. Caroline Cocchi, Monte Lema Novaggio, 53.34; 5. Amanda Rhyner, Elm, 53.45. Junioras sut 16 onns: 1. Lynn Bebi, Flimserstein Race Team, 52.26; 2. Norina Bruhin, Flimserstein Race Team, 52.86; 3. Martina Rossi, Airolo, 53.66; 4. Elizabeth Puschitz, Gottard-Andermatt, 53.72; 5. Carolin Oehy, Flimserstein Race Team, 54.57. Mattatschs sut 12 onns: 1. Séverin Huber, Flimserstein Race Team, 55.74; 2. Fabio Cathomas, Breil, 55.76; 3. Luca Candrian, Laax Ski, 56.51; 4. Sämi Huser, Elm, 57.51; 5. Liam Caviezel, Lumnezia, 57.64. Mattatschs sut 14 onns: 1. Josselin Moubayed, Laax Ski, 50.09; 2. Luca Westbrook, Sursaissa, 50.48; 3. Julien Landolt, Flimserstein Race Team, 50.54; 4. Josef Marxer, Gamprin, 51.07; 5. Damian John, Liechtenstein, 51.36. Juniors sut 16 onns: 1. Kay Schaltegger, Sursaissa, 51.56; 2. Lino Dörfler, Sursaissa, 51.58; 3. Gino Arpagaus, Sursaissa, 52.51; 4. Nick Zingg, Toggenburg, 52.54; 5. Philipp Brennwald, Flimserstein Race Team, 52.59.

La fin d’jamna dils 25 e 26 da fevrer 2023 han liug a Sedrun ­duas concurrenzas dil BKW Swiss Cup da cuorsa liunga. La sonda vegn arranschau ina cuorsa el stil classic e la dumengia ina el stil liber, mintgamai cun partenza singula. Las cuorsas vegnan organisadas el contuorn dil Campadi Rein SA sut Rueras sin in tschancun da 2,5 km. La loipa ei en in bien stan. Gest tenor categoria vegn curriu denter 5 e 15 km. Sco quei ch’il comite d’organisaziun communichescha, ein 120 curridras e curriders dall’entira Svizra s’annunziai entochen ussa per las cuorsas. Las concurrenzas vegnan organisadas dil comite d’organisaziun ch’ei era responsabels pil Maraton dalla Surselva. (cdm/fmr/hh) Ina ga dapli ei Sedrun il liug da concurrenza da cuorsa liunga – quella ga dil Swiss Cup.

Finamira dall’organisaziun eis ei da salvar vivonda, ed el medem mument da sustener carstgauns en miseria. Quei fa Tischlein deck dich. Ina gada ad jamna, mintgamai la mesjamna endamaun, porta la camiunetta ils harass e conteniders cun vivonda a Glion. La FMR ha visitau la distribuziun. Sis dunnas ed in um ein stai en acziun mesjamna. La menadra dil post Glion, Ida Maria Buchli, haveva disponiu quellas siat persunas per la distribuziun dils 22 da fevrer 2023. Ella ei pensiunada e s’engascha dapi onns per Tischlein deck dich. Allas 08.30 ha la camiunetta purtau la rauba si da Cuera. «Nus savein mai tgei che vegn, igl ei mintgamai quasi in scarnuz da surpresas», declara Ida Maria Buchli al redactur dalla FMR. 215 kilos legums Duront ch’il manischunz scarga la rauba, entscheiva la squadra a s’installar. Las siat persunas han mess si il scussal tgietschen cul logo da Tischlein deck dich ed entschiet ad inspectar e sortar gl’uorden. Las chistas da stiropor cuntegnan rauba che drova clima da frestgera, jogurts ed auters products da latg. «Oz ha ei era bia tschaguolas, oranschas e mandarinas», remarca Marion Wedermann. Ella e siu consort Andreas s’engaschan dapi biars onns per Tischlein deck dich. «Nus fagein quei cun perschuasiun, perquei che nus vulein evitar ch’ins sto fierer naven vivonda», declara la dunna. Il pèr dalla Bassa habitescha dapi zacons onns a Cumbel. Duront ch’els zavran, controlleschan e traffican els cun harass, rauba e chistas ed han buca peda da rispunder a damondas. Sillas 9.30 ston las otg meisas esser semtgadas, lu vegnan ils emprems clients. Per la distribuziun dils 23 da fevrer ha la centrala da Cuera tarmess a Glion massa legums, en tut exact 215 kilos. Denton paucas salatas. «Quei sa esser il cuntrari. Mintgaton vegnin nus quasi inundai da verd», gi Ida Maria Buchli. Tiel sortiment da quella mesjamna s’audan legums d’unviern, pauc zuchettis e peperonis. Glieud emperneivla e hoflia Sco pliras autras persunas s’engascha Ida Maria Buchli dapi l’entschatta per quella caussa caritativa. Ella remarca ch’ei hagi deplorablamein adina memia paucs umens, «pils harass grevs savessen nus duvrar dapli d’els». Andreas Wedermann ei il sulet ch’ei oz en acziun. Strusch che las otg meisas ein emplenidas, banduna el la sala. El mondi giu all’entrada dalla casa cumin e beneventi ils clients. Sia consorta Marion ei oz responsabla per la distribuziun, ella ha da beneventar la glieud all’entrada dalla sala. Leu ston mintgina e mintgin presentar la legitimaziun digl uffeci social regiunal, pagar in franc e schar far il bul ella carta. Era Maria Caduff fa part naven dall’entschatta dalla squadra. Ella ei vidlunder da survir ina clienta ch’ei arrivada cul carret da far cumissiuns. Las persunas vegn da tuttas parts dalla Surselva, actualmein era biars fugitivs dall’Ucraina. «Igl ei glieud emperneivla e hoflia», conferma Ida Maria Buchli. Deplorablamein seigi ei grev da conversar cun els, demai ch’els discuorien buca tudestg. Quei funcziuna cun engles, cun mussar e cul translatur digital sil telefonin. Era Kateryna Kozak vegn dall’Ucraina. Ella ha anflau alloschi a Tavanasa. Ella astga retrer vivonda per quater persunas. Ins sa strusch crer ch’ella ei fugitiva. Ella, ina persuna giuvna e cultivada, communicativa e cun fatscha da rir. Ella seigi vidlunder da fundar a Cuera ina biblioteca cun litteratura dall’Ucraina, raquenta la scolasta. Ina dallas voluntarias damonda sch’ella drovi biscuits e te freid. Kateryna va vinavon ed in’autra voluntaria damonda sch’ella vegli forsa prender ina cuppa maionnesa, in product frestg ch’ei en ina chista da stiropor. Il patrun dat buca liber Ils emprems onns vegnevien entirs clans alla distribuziun, raquenta Marion Wedermann. Cun quei hagien ins stuiu calar, «per tener la survesta e gl’uorden», aschunta ella. In product ch’ei tschercaus ei il paun. Da quel ha ei ina meisa pleina, da tuttas sorts, fuormas e grondezias. L’ura da distribuziun finescha spert. Enteifer cuort temps han las dunnas e gl’um voluntari surviu bunamein 40 clients, biars fugitivs, paucs indigens. Biars en Surselva hagien quella carta da legitimaziun. Ei detti pli biars basignus che quei ch’ins creigi, tradescha ina dallas voluntarias. U ch’els seturpegien, ni ch’il patrun detti buca liber ad els per far quella cumissiun dall’jamna, sa ella. Per glieud basignusa fuss ei in termin impurtont. La distribuziun funcziuna en tut ruaus, senza disturbis e hectica. La giuvna Ucraina Kateryna Kozak ha era visitau il post da distribuziun. La squadra en acziun da Tischlein deck dich Glion. 11 onns a Glion, quater gadas bardigliau Onn vargau ha l’organisaziun caritativa Tischlein deck dich festivau il giubileum da diesch onns a Glion. Igl ei in da novs posts el Grischun. En quei decenni ha el salvau 195’728 kilos vivonda d’ina valur da 1'174'368 francs. Igl ei vivonda da qualitad ch’ei producida damemia, disponida falliu, cun donns d’emballadi ni che ha la data da scadenza memia cuorta. La pensiunada Ida Maria Buchli meina il post ensemen cun 14 volunarias e voluntaris. Cu Tischlein deck dich ei vegnius a Glion ha la pleiv evangelica mess a disposiziun la sala dalla casa pervenda el marcau vegl per l’ura da distribuziun. Gia suenter cuort temps ei quei buca pli iu cunquei ch’il menaschi caschunava disturbis e malaveglia. Secunda staziun ei stada la casa da scola a Castrisch. Demai ch’il diember d’affons ei carschius ha la scola duvrau sezza las localitads. Plinavon era ei semussau ch’il liug alla periferia era buca ideals per glieud che vegneva d’ordeifer. Suenter dus onns ei Tischlein deck dich returnaus a Glion ed ha retschiert alloschi ella claustra veglia. Pervia dil project dalla residenza s. Giusep ha l’organisaziun stuiu bardigliar la tiarza gada. El Coop vegl alla Via Santeri ha ella saviu s’installar da niev. Mo era leu ha in project da baghegiar sfurzau d’encurir in niev domicil. Avon dus onns ha la vischnaunca Ilanz/Glion purschiu maun e lubiu d’endrizzar mintga mesjamna avonmiezgi il post ella sala dalla casa cumin. «Igl ei in liug ideal. Nus sperein che nus astgien restar aunc biars onns cheu», ha Ida Maria Buchli puntuau el discuors culla FMR.

Vendergis proxim, ils 24 da fevrer 2023, envida l’Uniun Vogelschutz Protecziun d’utschals Surselva a sia emprema radunonza generala. L’entschatta november digl onn vargau eran varga 40 amaturs dils utschals s’entupai a Castrisch ella sala dil luvratori nua ch’els havevan fundau l’uniun. Il presidi ha Helen Riedi da Glion surpriu. Ella tgamuna la nova uniun ensemen cun tschun autras dunnas. El decuors dils meins vargai ei l’uniun carschida e dumbra ussa prest 70 commembers. L’uniun ha retschiert il num ufficial biling Vogelschutz Protecziun d’utschals Surselva. L’emprema radunonza generala ei allas 19.45. Suenter las tractandas usitadas dat ei in referat dad Andrin Perl. Quel informescha dalla nova organisaziun Terraviva che promova la biodiversitad el Grischun.(fmr/abc)

Ier ei stau mesjamna dalla tschendra. Gl’emprem di da la cureisma. La mesjamna dalla tschendra ei igl emprem dils 40 dis da cureisma che cuozan tochen Pastgas. Igl ei il temps da midada e penetienzia. Ina retscherca da meinis dalla FMR en Surselva muossa che la tradiziun da cureisma viva pli u meins aunc tier las persunas da 50 onns e dapli. Mesjamna dalla tschendra e lu aunc Venderdis sogn ein restai ils sulets dus dis da gigina. E quels dus dis vegnan suandai da prest tut quellas e quels sur 50 onns che nus havein dumandau. Tier la generaziun giuvna eisi pli difficil d’eruir lur identificaziun cun la cureisma. Rispostas sco «buca schnall da quei» ni «zatgei che ha da far cun baselgia» entochen «zatgei che ha da far cun schar da magliar carn» muossan che la tradiziun ei buc aschi presenta sco tier ils pli vegls. Cert ei era che la cureisma vegn buca pli vivida sco pli baul. Quei malgrad ch’ins ha bialas regurdientschas da quei temps. Ursi Finger-Schnyder, Glion Il plaid cureisma stat per mei per desister e per encurir il ruaus. Igl ei per mei in temps da ponderaziun e da reflexiun. A mi dat la cureisma era la caschun d’esser en­grazieivla per tut quei che nus survegnin. E jeu laschel vegnir endamen ch’ei va bein cun nus. Jeu persunalmein pondereschel oz, pia la mesjamna dalla tschendra, da tgei ch’jeu vulessel desister ellas proximas jamnas. Desister sa era muntar, ch’ins parta igl agen cun auters. En quei senn hai jeu decidiu da dar enzatgei per la collecta dalla Cadeina da fortuna per las unfrendas dil tiaratriembel en Terchia. Martin Livers, Trun Jeu fetschel buca bia auter duront la cureisma che schiglioc duront igl onn. La mesjamna dalla tschendra magliel jeu denton negina carn. Quei fagevan nus gia a casa aschia. Quei s’auda dil reminent era da far da Venderdis sogn. Avon 50 onns e varga cura che nus eran affons vegneva la cureisma cun penetienzia e preparaziun celebrada a Trun fetg cunsicienziusamein. Suenter il tscheiver s’udeva ch’ins fageva cureisma. Oz ei quei tempi passati. Sco detg, per mei ei la cureisma aunc la mesjamna dalla tschendra ed il Venderdis sogn. Esther Putzi-Caduff, Falera Tier mei ei la cureisma oz buca pli aschi presenta sco pli baul. Jeu seregordel che mia mumma scheva, che tgi che hagi buca fatg tscheiver stoppi era buca far tonta gigina da cureisma. El vitg da Cumbel vivevan nus fetg cunscientamein il temps da cureisma cun tut sia tradiziun ecclesiastica. A mi vegn endamen ch’jeu havevel sco buoba ina pin­tga tastga cotschna. Sch’jeu havevel per exempel da far cumissiuns per la vischina e survegnevel in zucher sco paga, lu vegneva quei zucher mess en quella tastga cotschna duront cureisma. Pér da Pastgas astgavel jeu migliar quei ch’era en la tastga cotschna. Claudio Carigiet, Rueun Atgnamein havess ins da far in tec gigina. Aschia hai jeu silmeins en memoria che mes geniturs han mussau quei a mi. El temps dad oz san ins era veser la cureisma sco in temps ch’ins maglia empau pli pauc e fa en quei mument era gest enzatgei per l’atgna peisa. Jeu vivevel pli baul pli cunscientamein la cureisma che oz. Quei ha segiramein era da far cun la baselgia ch’ei stada eri e che ha tenor mei fatg negin progress. Puncto cureisma sun jeu da principi dall’idea ch’ins duei far empau gigina e buns patratgs duront igl entir onn e buca mo da cureisma. Silvan Maissen, Siat Jeu persunalmein fetschel quasi negina cureisma. La suletta excepziun ei ch’jeu laschel da magliar carn la mesjamna da tschendra ed il Venderdis sogn. Ins ei vegnius tratgs aschia. A mi vegn endamen in pign schabetg en connex cun cureisma. Sco giuven sun jeu ius cun skis in di duront cureisma. Casualmein sun jeu s’entupaus silla sutgera cun il plevon sur Giusep Cathomas ch’era da lezzas uras plevon a Breil. El ha dumandau mei, sche jeu hagi fatg empau tscheiver. Jeu hai detg na. Jeu seigi buca in amatur da tscheiver ed hagi fatg negin tscheiver. La risposta da sur Cathomas: «Sche lu fai silmeins cureisma.» Anita Tuor, Andiast Per mei eisi clar, ch’igl ei da far gigina sch’ins ha fatg tscheiver. Jeu haiel buca fatg bia tscheiver uonn. Jeu fetsch denton tuttina empau gigina da cureisma. Jeu quetel ch’ei detti negin donn d’esser empau pli spargnus cun il senutrir. Jeu magliel negina carn la mesjamna dalla tschendra e da Venderdis sogn. Jeu sun carschida si ils onns ch’ils usits da cureisma vegnevan suan­dai fetg consequentamein. Oz ei quei semidau ed igl ei vegniu pli general. Jeu creigiel denton ch’ins sappi era far cureisma, sch’ins fa buca pli tut quei che vegneva fatg pli baul. Negin tscheiver, negina cureisma Tgi che ha buca fatg tscheiver, sto era buca far cureisma, ha ina persuna che la FMR ha dumandau en connex cun la retscherca davart il far cureisma detg. Ier, la mesjamna dalla tschendra havein nus vuliu saver da passantas e passants sin via a Glion con presenta che la cureisma seigi. Per entginas ed entgins ein la mesjamna dalla tschendra ed il Venderdis sogn restai ils ­sulets dus dis da gigina ed abstinenza. Quels dus dis vegnan suandai da prest tut quellas e quels che nus havein dumandau. Tier la generaziun giuvna eisi stau pli difficil d’eruir lur identificaziun cun la cureisma. (fmr/mg) Anita Tuor, Andiast Silvan Maissen, Siat Claudio Carigiet, Rueun Martin Livers, Trun Ursi Finger - Schnyder, Glion Esther Putzi - Caduff, Falera

Ei dat in fenomen interessant: la cardientscha en Diu ed ella baselgia sesanflan en in stadi da progressiva distanza ina da l’autra. Ins sa tgunsch entupar en discuors pli serius enzatgi che di ch’el creigi buc en Diu, mo vesa en la baselgia in impurtont factur human e social. Ed ei ual perquei en grond quitau stond avon il fenomen della digren della baselgia sco instituziun e preschientscha historica sociala. Sco tala ei sia influenza sesedimentada duront ils tschentaners ellas singulas societads naziunalas e fa part dell’identitad de quellas. Tut leusuenter nua che quei fenomen ei presents, ei la baselgia cun sias instituziuns, sias fiastas, ses usits, ses sacraments enzatgei sco ina structura che tegn ensemen il baghetg social. Cu quella structura ballucca e vegn fleivla – e quei ei il sentiment ch’era in ateist sa constatar e valutar – ei dapli che «mo» la baselgia cun ses sacraments en prighel. La digren dellas baselgias para da pertuccar oravontut la baselgia catolica. Mo, deplorablamein, va ei buca meglier culs ortodoxs ni cun la baselgia luterana ella Germania, periclitada en sia existenza. Periclitada buca per raschuns che vegnan d’ordeifer, mobein tuccada dal trer anavos en siu intern. Lein restrenscher il discuors sin nies territori catolic. Tgi ch’ha legiu ils 6 de fenadur vargau l’interessanta retscherca en La Quotidiana da Peter Egloff partenent la votaziun davon 75 onns per ni encunter l’introducziun della AHV/AVS ha saviu constatar cun smarvegl co la societad, en particular ella Cadi, era, anoviars silmeins, serradamein catolica sut la bitgetta dils prers e canonis cun lur scantschalla. Quella societad serrada (catolica), pareva ina teila senza scarp, mo ha mussau ch’ella era gia pulitamein isada. Sco unitad confessiunala che cuarcla è la veta civila, exista ella buca pli. Mo è en sia performaziun religiusa eis ella tuccada pulitamein. La munconza da ministers ordinai ha segiramein sia influenza negativa en quei grau, mo astga buca dar l’illusiun che quei seigi la raschun principala. Tuttina dat ei aunc empau «veta religiusa» en nos vitgs catolics. La messa vegn celebrada baul cheu baul leu. Las baselgias ein pli vittas che pleinas. Strusch enzatgi senta oz igl ir a messa la dumengia sco obligaziun sut puccau mortal. La veglia, buna teila d’ina societad homogena-religiusa, muossa gia dapi in pèr generaziuns ses scarps. Inagada remediavan ins quei cun metter si enqual scrotta. Mo ina scrotta sin teilas isadas fa il scarp mo pli gronds. Per exempel sch’ins vul substituir la liturgia eucaristica (muort munconta da prers) cun la scrotta della veglia adora-ziun dil Sontgissim, ierta dil concil da Trient (1545 – 1563) encunter ils protestants. Sa in laic, um ni dunna, buca parter o quei paun consacrau, sch’in prer sa buc esser presents? Ei dat gronds bla-blas catolics dils laics ella baselgia, dellas dunnas ella baselgia – mo cu ei fuss leu, scappan ins el vargau. Tgi ch’ei en quitaus legend quellas pèr lingias sa star ruasseivels: la cardientscha miera buca o, è sche la mort dil cristianissem vegn annunziada gia dapi il 19avel tschentaner! Mo ella ei era buc automatica per la solia raschun ch’ins «va en baselgia». Ual sco la nuncardientscha ei buc automatica mo per il fatg ch’ins va buc en baselgia, ni banduna quella schizun; quei che savess, anzi, esser in segn d’ina cardientscha offendida che vul sedefender e sesalvar. «Baselgia» viva sto vegnir realisada mument per mument. Enstagl d’ina «teila», quella della veglia societad cristiana ch’exista buca pli, dess ei la vasta reit historica che tonscha dil vargau el present e viva ellas scartiras annunziadas sco plaid de Diu, ed ella pratica de cardientscha en sias melli fuormas historicas e sin livels multifars. Tenor il Vaticanum II (Constituziun Sacrosanctum Concilium, dils 4 da december 1963, p.ex. numer 21, 52, 54) fa il Plaid de Diu essenzialmein part della celebraziun eucaristica ensemen cun l’offerta de paun e vin; celebraziuns che stattan leutier aunc ella lingia dils rituals schi vegls sco ils humans che «rumpan» quei ch’ei semplamein «dau» e tschentan in signal dil transcendent. Per che quella «reit» tegni, sto igl evangeli vegnir annunziaus (e commentaus), per ch’el sappi viver. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

La consternaziun ei stada gronda avon in onn. D’in mument a l’auter ha l’Ucraina, ina tiara independenta ed attaschada all’Europa, sentiu il domini dalla Russia. L’attacca ha evocau ina enorma solidaritad tochen ellas regiuns periferas. «Jeu fagess immediat puspei enzatgei, mo quei para pil mument nunpusseivel», declara Mathilda Derungs da Glion. Avon in onn ha ella organisau ina rimnada per l’Ucraina e sentiu ina immensa solidaritad. «La glieud damonda trasora mei sch’jeu organiseschi buca puspei», declara Mathilda Derungs. La dunna da Glion ei commembra dil parlament communal, fa pia part activamein dalla politica communala dad Ilanz/Glion. Buca perquei eis ella sesentida obligada da vegnir activa avon in onn. Ella hagi stuiu schar ir larmas vesend la populaziun dall’Ucraina, attaccada da bumbas e granatas e la patria amiez l’uiara, ha ella tradiu avon in onn. Ils 2 da mars 2022 ha ella mess en pei enteifer paucas uras ina rimnada da material pigl agid humanitar. La Viafier retica haveva mess a disposiziun la remisa veglia sigl areal dalla staziun. Gl’appell ha Mathilda Derungs fatg cun flyers che sia biadia haveva creau. «Treis jamnas havein nus rimnau massada rauba. Cu la glieud vegneva pli pauc, havein nus lu serrau la remisa», declara la dunna premurada. Massa scatlas cun material e rauba ha Mathilda Derungs organisau avon in onn. Material ei ius el dretg liug In’uiara, enzatgei che pareva lunsch lunsch naven, ei tuttenina vegniu datier. L’uiara ei rutta ora mo rodund 1000 kilometers naven dalla Svizra. Cugl argument ch’el vegli liberar l’Ucraina ha Putin tuc ina naziun che era en plein svilup. Naven dils 24 da fevrer 2022 ei la populaziun stada exposta a bumbardaments ed artigliaria. Mellis ein viagiai viers vest e l’Europa centrala. Cun sia acziun spontana ha Mathilda Derungs vuliu sustener directamein la populaziun che era buca fugida. Ella haveva encuretg il contact cun Retus ed Oksana Sgier a Landquart. Finamira eis ei stau da transportar il material dalla Surselva el magazin improvisau dalla «Ukrainehilfe Graubünden». Cun Manuel e Claudio Montalta ha Mathilda Derungs anflau duas persunas da clav che han susteniu ella logisticamein. In grond camiun ha menau 60 m2 rauba a Cuera. «La solidaritad dalla populaziun sursilvana ei stada enorma», conferma ella alla FMR. Ella seigi era segira che la rauba ei arrivada el dretg liug e tier la populaziun. Quei confermien resuns, fotografias e videos ch’ella hagi retschiert. Senza garanzias fa negin senn In onn pli tard vesess Mathilda Derungs puspei il basegns d’instradar ina secunda gada in’unda da solidaritad. Medicaments ein tschercai, mo era daners bluts per cumprar el liug rauba e vivonda, agregats da current electrics e candeilas sa ella. L’uiara cuntinuescha, e la populaziun ell’Ucraina pitescha vinavon. La dunna da Glion ha contactau Maria Wolf, la presidenta dall’uniun «Ukraine Hilfe Graubünden». Lezza vesi era il basegns da cuntinuar a rimnar rauba, raquenta Mathilda Derungs, ils responsabels anflien actualmein denton buca la motivaziun. Cunzun aspects logistics freneschan il slontsch da glieud cun iniziativa. «Las formalitads alla duana, e la birocrazia ch’ei da reglar per in tal transport d’agid humanitar, cumplicheschan ina nova acziun da rimnar rauba. Avon ed ella remisa ei bia material s'empluniu avon in onn. «Jeu accumpignass immediat in transport che partess dil Grischun per menar rauba d’agid ella tiara tuccada dall’uiara», sincerescha la dunna da 68 onns. Pil mument ein ils mauns ligiai. «Ei duvrassan vinavon nies agid», gi ella, ei hagi denton negin senn da reservar magazins e rimnar senza finamira e garanzia che la rauba contonschi l’Ucraina, deplorescha Mathilda Derungs el discuors culla FMR. Act da solidaritad a Glion Vendergis, ils 24 da fevrer 2023 regordan numerusas occurrenzas all’attacca dalla Russia sill’Ucraina ed all’entschatta d’ina uiara ell’Europa. Cun diversas acziuns emprovan organisaziuns, persunas privatas e pleivs ell’entira Svizra a render attent la populaziun alla consternaziun ed allas consequenzas dall’agressiun. Allas 9.00 vegnan ils zenns a tuccar a Berna, suenter il tuchiez suonda ina minuta da silenzi. A Glion han ins caschun da parter naven dallas 8.00 tochen las 18.00 alla solidaritad. Ella baselgia catolica astga in e scadin entrar per restar en silenzi, envidar ina candeila, urar e dar activamein in segn da pasch. Per quei intent ha l’assistenta pastorala Flurina Cavegn preparau entadem baselgia il simbol digl artg s. Martin. Quel astga mintgina e mintgin cumplettar cun tocs launa e fil ch'ein semtgai.

Ils Acabellos han entschiet lur carriera musicala avon 20 onns en in tschaler da vin. Igl emprem concert avon in publicum pli numerus han els dau il 2006 a caschun dalla radunonza generala dalla Banca Raiffeisen Cadi. Ussa han ils cantadurs decidiu da prender cumiau dalla formaziun a capella e quei tut bufatg senza dar in concert da cumiau. Il 2004 ei Daniel Maissen vegnius sin l’idea da rimnar enzacons collegas da hobi e lavur cun la finamira da formar in’uniun da cant. «Ei savevan buca tgi che vegni schiglioc aunc e han smarvegliau buca mal tgi ch’era tut serimnau el hotel Greina a Rabius», seregorda igl iniziant dils Acabellos. Ei seigien lu stai el tschaler da vin e hagien dau l’entschatta culla canzun dil bau. «Quei ha gia tunau stupent e dapi lu havein nus fatg emprovas. A caschun da nies emprem grond concert per la Banca Raiffeisen Cadi havein nus saviu perschuader il publicum. Aschia ein numerus concerts – pigns e gronds – suandai. Nus havein priu part a festivals ed ediu dus discs cumpacts», seregorda Daniel Maissen ed il tun da sia vusch tradescha, ch’el ei buc aschi cuntents sco autras ga dallas novitads ch’el ha da communicar alla publicitad. Cant e humor Ils emprems cantadurs dils Acabellos eran Daniel Maissen, Pascal Albin, Gion Paul Cathomas e Renaldo Tomaschett, Damian Deflorin, Roman Venzin, Martin Monn, Giohen Monn ed Eugen Monn. ­Suenter ­siat onns han Gion Paul Cathomas e ­Renaldo Tomaschett bandunau igl ensemble. Persuenter ei la gruppa vegnida rinforzada cun Andri Hendry e René Cavegn. Ils davos tschun onns han ils Acabellos cantau en siat, senza Martin Monn e Pascal Albin. Sco tecnicist ha la gruppa giu il support da Daniel Duff. All’en­tschatta han ei giu differents dirigents, perfin Mario Pacchioli ei staus denter quels. Ladinamein ha Giohen Monn surpriu la bitgetta. Oravontut las canzuns romon­tschas ein enconuschentas e vegnan giavischadas savens al Radio Rumantsch. Aschia per exempel «na, na, na» ni «viver cun tei» ed adina all’entschatta d’in concert «beinve­gni» ed alla fin «in adia». Temps da calar Ed ussa duess tut esser a fin? «Nus havein adina giu salas pleinas da concerts – igl ei stau bi ed ussa eis ei temps da calar. Quei che resta ei noss’amicezia», declara Daniel Maissen e raquenta cun plascher digl emprem concert ch’ei han dau a Trun. «Nus eran stai a tscheina e turnai per cantar en. Leu stevan ei gia en colonna e bunamein in’ura avon ch’il concert en­tscheivi havein nus stuiu termetter a casa la mesadad dalla glieud, perquei che la sala era gia pleina. Nus capevan nuota propi il mund», aschia Maissen. Ils em­prems onns erien ei il pli activs e devien denter 20 entochen 30 concerts ad onn, ella patria ed era ella Bassa. Ils davos onns sepresentavan ei aunc a circa 15 concerts ad onn. «Nus essan forsa ualti steris, mo spert havein nus entschiet ad accumpi­gnar nies cant cun coreografias. Nies bien humor ha procurau per ina nota speciala che ha plaschiu al publicum.» La pandemia ha dau il davos stausch «Nus havein giu bia bi e legher culs Acabellos, ussa mein nus dapart cun haver bien ensemen. Il plascher per quei hobi intensiv ei denton buca pli tier tuts aschi gronds e sche lez maunca eis ei grev d’exercitar e da star sin tribuna», puntuescha Daniel Maissen. Buc il davos hagi la forma­ziun era pitiu fetg pervia dalla pandemia. Ei seigi strusch stau pusseivel d’exercitar duront dus, treis onns e da puspei entscheiver suenter ina pausa aschi liunga druvassi dubla motivaziun. Quella maunchi denton tier enqualin e vitier vegni ch’ils biars seigien involvai intensivamein en (atgnas) fatschentas e hagien strusch temps. In dils cantadurs hagi plinavon problems culla vusch entras in’infecziun da covid e sappi buca pli cantar. «Nus havessen stuiu mirar per novs cantadurs e quei ei buca sempel. Jeu erel aunc buca semtgaus per calar ed ei fa in tec mal il cor. Nus havein denton dau tut ed ei gida nuot da sfurzar atras enza­tgei», declara Daniel Maissen. Bugen havessien ei silmeins aunc dau in concert da cumiau, mo pervia dalla situaziun actuala seigi ei meglier da desister. L’Uniun dils Acabellos vegn a restar e sco il president da quella declara, vegni el ad organisar enqual sentupada mo pils commembers. «Nus schein adia ed engraziel, igl ei stau in fetg bi temps», puntuescha igl iniziant e dis­cuora era el senn da ses collegas. Ils Acabellos, in ensemble sursilvan di adia suenter 20 onns.

Lyudmyla Osipova ei oriunda da Mariupol en l’Ucraina. Igl avrel 2022 eis ella fugida dall’uiara e viva actualmein a Mustér el center da transit Bellavista. Sco ella di ei quei sco in secund dacasa, siu giavisch ei denton quel da turnar ella patria. Ella stanza da scola dil center da transit Bellavista ha Lyudmyla Osipova discurriu ier, gievgia avonmiezdi culla schurnalista davart sia veta, l’uiara, la fuigia e co ei va actualmein cun ella. Il discuors havein nus pudiu menar per talian. Avon l’uiara ha Lyudmyla Osipova numnadamein luvrau otg onns sco tgirunza d’attempai ell’Italia. A Napoli e sper il Lag da Como ha la dunna da 62 onns empriu bein talian. Per gl’auter discuora ella ucrain, russ ed empau tudestg ch’ella ha empriu dapi ch’ella ei en Svizra. El center da transit Bellavista vivan il mument aunc 26 ulteriuras persunas dall’Ucraina ed ulteriurs fugitivs d’autras tiaras. Lyudmyla ei ina dunna plitost zaclina, ella para denton ferma e tuttina enzaco era zun fragila. La simpatica dunna ei stada promta immediatamein da dar plaid e fatg. Duront il discuors stoss jeu denton adina puspei furar en plagas aviartas e stun mal cu jeu vesel ch’ella sto sbatter cullas larmas. Famiglia ell’Italia Avon enzacons onns ei Lyudmyla turnada dall’Italia anavos en l’Ucraina per tgirar ses geniturs. Quels ein lu morts gia avon l’uiara e la dunna viveva persula ella casa paterna. «Perquei sun jeu scappada dall’uiara, sche mes geniturs vivessan aunc fuss jeu restada leu cun els», di la tgirunza diplomada ed aschunta ch’ella hagi buca pli tierparents en l’Ucraina. Ina da sias amitgas el Bellavista hagi denton in biadi che seigi schuldau ell’uiara. Quella fetschi enorms quitaus e bragi fetg bia. Insumma, sch’ei discuorien el center dall’uiara bragien ei adina e perquei eviteschien ei ton sco pusseivel tals discuors. Ella miri era buca novitads, ses fegls tegnien ella sil current. Lyudmyla Osipova ei spartida, ella ha dus fegls carschi e dus biadis. Ils fegls vivan omisdus gia dapi biars onns ell’Italia e da quei ei la mumma zun leda. La fuigia Igl avrel 2022 ha Lyudmyla bandunau la patria ed ei semessa cun otg ulteriuras persunas silla fuigia. Quei suenter esser stada duront varga in meins en tschaler ensemen cun ina amitga. «Diu ha gidau da scappar», puntuescha ella e declara ch’ei seigien mitschai en in bus. Gl’em-prem en Pologna e via la Tschechia en Tiaratudestga, l’Austria ed ell’Italia. Atgnamein levi ella restar leu, mo hagi buca survegniu la lubientscha e seigi perquei vegnida en Svizra suenter esser stada in meins tiel fegl che vivi sper Milaun. Cheu ha la fugitiva dall’uiara il status S. Ussa eis ella dacasa a Mustér ed alla tscherca da lavur. Siu pli grond giavisch ei denton da turnar a casa, mo en sia casa vivan il mument autras persunas. «Jeu tuornel denton mo anavos sche Mariupol s’auda tier l’Ucraina, autruisa buc, jeu lessel buca daventar ina part dalla Russia.» In meins en tschaler Ils 24 da fevrer avon in onn vegn la dunna mai pli ad emblidar. «Jeu erel a casa e hai udiu ils panzers che han entschiet a bumbardar, pli tard lu ils aviuns. Quei era sgarscheivel e nus vegnevan si da tschaler mo cu ei era ruasseivel», raquenta Lyudmyla Osipova. Ella e sia amitga durmevan e vivevan la gronda part el tschaler e sco ella di erien ei semtgai sil seracass. Mariupol ei numnadamein ella vischinonza dalla aschinumnada republica populara Donezk ch’ils Russ han priu en possess. «Nus eran aschi datier e mai propi segirs, perquei havevan nus fatg provisiun pil seracass.» Cu il provediment da gas ed electricitad eri interruts seigi ei stau pli hanau da viver el tschaler: «Jeu havevel massa candeilas e per cuschinar mavan nus si en casa, leu hai jeu in cheminé nua ch’ins sa far fiug cun lenna. Cheuen vivan aunc biars en tschalers…jeu astgel strusch patertgar. » «Jeu bragel bia» Sco Lyudmyla Osinova declara, sesenta ella bein a Mustér. Ei emprendien tudestg, cuschinien ensemen e mondien a spass. Il pli bugen luvrassi ella denton enzanua, mo ei seigi buca sempel da surve-gnir lavur. All’entschatta cu ella vesevi in aviun a sgular pegliavi ella temuna e bargevi: «Jeu bragel bia. Uss eis ei empau meglier, jeu dormel bein e magliel bein. Jeu havess mai tertgau ch’ei detti uiara. Ei han bumbardau nos bials marcaus sco Kiev e fatg tut empaglia. Jeu sai buca con temps che quei drova per reconstruir tut? Sch’jeu fuss restada ell’Ucraina fuss jeu morta, jeu havevel traso battacor.» Mellis damondas occuppan la dunna ed jeu vi saver tgei che las tiaras dall’Europa pudessan far per gidar. «L’Europa gida – engraziel. Nus essan scappai e vus pa-gheis – engraziel», rispunda Lyudmyla Osipova ed aschunta mo bufatg, sco sch’il giavisch vegness buc ademplius sch’ella discurress pli dad ault: «Jeu sperel ch’jeu sappi turnar a casa la stad, ni la fin digl onn…jeu less vegnir veglia ella patria, en mia casa.» Lyudmyla Osipova viva actualmein el center da transit Bellavista a Mustér. Pervia dall’uiara ha ella stuiu fugir ord l’Ucraina e siu giavisch ei da gleiti puspei puder turnar ella patria.

Lucia Wicki-Rensch ch’ei oriunda da Trun e che viva dapi 49 onns a Lucerna, ei seretratga sco responsabla da communicaziuns dall’Ovra d’agid catolica «Kirche in Not». Dapi 1998 eis ella s’engaschada egl agid culs cristifideivels paupers, persequitai e basignus en biaras tiaras. 2006 eis ella daventada responsabla e menadra dalla communicaziun ed informaziun dalla secziun svizra da «Kirche in Not» cun sedia a Lucerna. Quella incarica ha ella surdau cun uonn ad Ivo Schürmann, oriunds da Turitg. Lucia Wicki-Rensch resta denton fideivla a «Kirche in Not» sco responsabla per la Svizra taliana. Quei pensum ei vegnius adossaus ad ella 2019. (fmr/gc)

Andreas Cadonau/FMR Tematisar il tgaun, respectiv sias possessuras e possessurs cuntegn certas rescas e sveglia emoziuns. Da quei fatg era probabel il «burgermeister» dil marcau da Turitg, Hans Waldmann buca pertscharts cu el ha relaschau mesiras rigorosas encunter ils tgauns che mavan a catscha. Las mesiras han la finala custau al «burgermeister» el ver senn dil plaid il tgau. Il carnifex ha tagliau giu il tgau ils 6 d’avrel 1489 al herox d’uiara dalla veglia Confederaziun. Nus vivin oz per cletg buc el temps medieval tempriv e savein grazia a statisticas modernas con tgauns che vivan sin intschess svizzer. Tenor Identitas, la centrala da datas dalla Confederaziun davart ils animals da casa, vivevan exact 558 116 tgauns en Svizra viers la fin digl onn 2022. Igl onn 2016 era quei aunc 495 698 tgauns. E secapescha che nies sistem federal porscha indicaziuns exactas co il diember da tgauns sesvilupescha el Grischun. Numnadamein da 12 446 tgauns il schaner 2016 sin 14 799 tgauns il schaner 2023. Nus el Grischun havein aunc il tgaun turistic che va per trutg e sendas, aschia ch’ei dat sulet speculaziuns davart il diember da tgauns en Rezia per exempel duront la sesiun aulta. In auter fatg ei denton clars, mintga tgaun, perdunei mia expressiun empau groppa, tgagia. In tgaun, tenor divers muossavias da tgauns stuess, tenor grondezia e razza, sesvidar per regla ina entochen duas ga per gi. Secapescha che google anfla ina risposta con ch’in mun dad in tgaun peisa en media, numnadamein 600 grams. Para empau bia aber sche nus mein da quei anora ch’in tgaun sesvida sulet ina ga per gi 600 grams vegnin nus en Svizra gia sin ina horrenda cefra da 335 tonnas grascha tgaun per gi. E secapescha vegnin nus sin via directa tier las emoziuns. La plipart da possessuras e possessurs da tgauns indigens e turistics ein secapescha pertscharts dalla problematica e caveglian ils excrements da lur plidatier sin quater combas el «säkli» e deponeschan tut el «robidog». Stedi embelleschan ils «säklis» empleni la cuntrada, lu cura ch’els vegnan deponi dils viandonts vesevlamein sper via per prender cun enaquella ch’els tuornan. Sper quels pèr procents ch’ignoreschan il «säkli» ed il «robidog» cumplet e lain la miarda gest leu nua ch’ella croda dat ei ina tiarza sort da possessuras e possessurs da tgauns che procuran per rumpatesta. Els caveglian bein il mun digl amitg sin quater combas el «säkli», train il «säkli» empleniu denton el prau ni egl uaul. Las ponderaziuns che quels possessurs da tgauns fan puncto higiena e dismetter miarda restan in grond misteri. Secapescha che wikipedia dat era entginas indicaziuns pertuccond tgaun e sesvidar. El Principadi da Liechtenstein obligescha la lescha da deponer il «säklis» el «robidog». Els onns 80 han ins para rimnau suttascripziuns en Svizra per introducir il medem via iniziativa. Ils iniziants han buca rimnau avunda suttascripziuns aschia che nus havein buca stuiu votar davart la «Hundekotiniziative», quei vegn forsa aunc. E puncto Hans Waldmann astgan ins aunc remarcar che buca sulet sia acziun encunter ils tgauns ha custau ad el il tgau. El ha para aunc autruisa caschunau dabia malaveta.

Helen Riedi presidiescha l‘uniun Protecziun d’utschals Surselva che ha salvau il vendergis vargau sia emprema radunonza generala a Castrisch. La nova uniun ha anflau dabia adherents era grazia allas persunas promtas da metter en pei e tgamunar l’uniun. Grondas stentas dad anflar commembradi para l’uniun Vogelschutz/Protecziun d’utschals Surselva buca da haver giu. L’uniun dumbra actualmein 66 commembras e commembers ed ha salvau il vendergis vargau sia emprema radunonza generala. Grazia alla promtadad da Helen Riedi da surprender il tgamun dalla uniun eis ei stau pusseivel da metter en pei ina organisaziun en Surselva che sempatscha dils utschals. Ina uniun che vul s’engaschar per la biodiversitad e tralaschar da moralisar sco quei che la presidenta ha tradiu el discuors cun la FMR. FMR: Vossa uniun fundada l’entschatta november 2022 ha gia anflau dabia adherents? Helen Riedi: Gie quei ei aschia, gia a caschun dalla fundaziun dumbrava l’uniun 60 commembras e commembers ed ussa ein aunc sis ulteriurs vegni vitier e da quels han 39 fatg part alla emprema radunonza. Igl interess per proteger ils utschals en Surselva para gronds? Ils basegns ei segir avon maun, schiglioc havessan nus buc anflau tons commembers e quei senza ir e trer pil tschiep. Nus essan denton dapli che sulet in’uniun che vul s’engaschar per ils utschals. Ei va en general per la protecziun dalla natira, per promover la biodiversitad. Danunder deriva Vies interess persunal e la promtadad da s’engaschar? Jeu vai adina giu plascher da contemplar ils utschals cun ir a spass e quei senza che jeu havess giu grondas enconuschientschas davart l’utschleglia. Jeu hai frequentau avon in onn in cuors introductiv ella scienzia d’utschals dil Muesum dalla natira. E vai fatg stem ch’ei dat diversas secziuns regiunalas dalla protecziun d’utschals che fan part alla uniun tetgala Birdlife Grischun ch’ei part dalla uniun naziunala. E jeu sun sedumendada sch’ei dat buc enzatgei semegliont el Surselva? Jeu fuss atgnamein bugen separticipada e s’engaschada en ina tala uniun. Ha ei para buca dau? Na, ha ei buca dau. Jeu hai denton spert enderschiu ch’igl interess per ina tala uniun era avon maun. Sulet muncava la promtadad da metter en pei l’uniun e surprender il presidi. Jeu vai bein ponderau empau, perquei che jeu sun atgnamein buc in dunna dil fatg. Ei mava denton primarmein per sefatschentar cun damondas organisatoricas e jeu vai spert anflau ulteriuras persunas promtas da s’engaschar. Cun sustegn da Birdlife Grischun havein nus lu organisau sco emprem pass ina sera d’informaziun. La natira en Surselva para intacta, drova ei Vossa uniun? In problem ei la biodiversitad, la varietad dallas specias vegn era tier nus pli pintga e quei ei lu era per ils utschals in problem. Nossa uniun vul denton buca mussar cul det e moralisar. Nus vulein en emprema lingia far attent alla problematica e porscher maun per meglierar la situaziun. Per exempel far attent ch’ils bials pastgets segai regularmein ein ozilgi buca d’engrau per diversas specias e la finala era buca d’engrau als utschals. En nossa uniun s’engaschan era pliras persunas dil fatg che dattan bugen sclariment e cusseglian en caussa. Nua vegnan ins ad entupar Vossa uniun? Nus havein gia organisau ni essan lundervi da metter en pei diversas occurrenzas. Sco per exempel el decuors dil meins mars in cuors da tgirar bostga. Tgi che s’intressescha per nossas activitads sa consultar la pagina da nossa uniun Vogelschutz/Protecziun d’utschals Surselva.

Terraviva ei ina organisaziun independenta instradada per promover la biodiversitad el cantun Grischun. Tgei ch’ei la finamira dalla organisaziun e tgi che stat davos quella uniun ha il president da Terraviva Andrin Perl explicau il vendergis vargau a Castrisch. «Momentan essan nus aunc ina uniun che vegn proximamein a seconstituir sco fundaziun.» Quei ha il president da Terraviva, Andrin Perl getg sin damonda alla FMR. Terraviva ei tenor atgnas indicaziuns ina organisaziun independenta instradada per promover la biodiversitad el cantun Grischun. Che quella organisaziun ei buca pli enconuschenta ha tenor il president da Terraviva in motiv: «Nus spitgein aunc sin il signal da partenza ufficial dalla regenza grischuna.» L’uniun Terraviva secumpona da persunas dil fatg che duein instradar el cantun Grischun la strategia per promover la biodiversitad. Ina strategia elavurada dalla Confederaziun per l’entira Svizra sin ina iniziativa parlamentara lantschada avon prest diesch onns. Gia entschiet a luvrar Bein ei l’uniun Terraviva cun Andrin Perl al tgamun seconstituida e ha gia entschiet a promover divers projects che sesprovan da mantener la diversitad biologica el Grischun. «Reclama per nossas activitads fagein nus pil mument aunc buc.» Quei duess denton semidar enaquella ch’il cantun Grischun surdat alla organisaziun in mandat ufficial per sia lavur. «Lu vegnin nus a midar l’uniun en ina fundaziun cun la medema finamira e far dapli reclama per nossas stentas.» Sco quei che Andrin Perl dat d’entellir fan diversas persunas dil fatg part alla uniun. «Quellas persunas vegnan silsuenter era a formar il cussegl da fundaziun da Terraviva.» Sper il president Andrin Perl anflan ins silla pagina da Terraviva per exempel Thomas Voneschen sco meinafatschenta ed aunc ulteriuras siat persunas che porta diversa savida ella uniun respectivamein el cussegl da fundaziun. Sco quei che Andrin Perl gi eis ei buca gl’intent da Terraviva dad instradar agens projects per promover la diversitad ecologica grischuna. Tenor sias explicaziuns ha l’organisaziun l’incarica da sustener e cussegliar persunas ed organisaziuns che s’engaschan per la biodiveristad. Center da cumpetenza «Nus essan aschidadir il center da cumpetenza grischun en damondas dalla varietad ecologica», gi il president da Terraviva. Sco quei ch’ins po era intervegnir neu dalla pagina dalla uniun respectivamein fundaziun vul Terraviva sensibilisar la publicitad e far attent con impurtonta che la varietad ecologica ei per la veta e la finala era per la sanadad humana. Ils collavuraturs da Terraviva vulan era sustener e gidar a planisar e realisar projects ed ideas ch’augmentan il spazi da viver per tuttas specias. «Nos cussegls en caussa biodiversitad sedrezzan a persunas privatas, scolas ni era organisaziuns.» Ina lavur ch’il center da cumpetenza per la biodiversitad grischuna ha per part gia lantschau. Terraviva vul era collavurar cun biros ecologics existents, gi Andrin Perl. «Nus havien denton constatau ch’ei dat ina certa munconza da quels biros che han era da batter cun munconza da persunal.» Purschiu in’egliada ella lavur ed intent futur da Terraviva ha Andrin Perl il vendergis vargau a caschun dalla radunonza generala dalla uniun Protecziun d’utschals Surselva.

La radunonza generala dils possessurs da dretgs dalla Alp Russein han concediu il vendergis vargau in credit per planisar la sanaziun dall’alp da vaccas. Sco biaras alps da vaccas el cantun Grischun sto era la Corporaziun dils possessurs da dretgs dalla Alp Russein investir ella protecziun dall’aua enteifer ils stabiliments da mulscher. Il president dalla Corporaziun dils possessurs da dretgs dalla Alp Russein, ­Armin Berther ei satisfatgs dalla radunonza generala dil vendergis vargau. Alla radunonza eis ei buca sulet reussiu da cumpletar la suprastonza dalla corporaziun ed occupar in sez vacant. «La radunonza ha era concediu in credit da 25 000 francs per planisar la sanaziun dils indrezs da mulscher dalla alp da vaccas.» E la radunonza ha installau ina cumissiun da ­baghegiar che sefatschenta uss pli detagliadamein cun quei project. Sco biaras autras alps da vaccas el cantun Grischun sto era l’Alp Russein investir ella protecziun dallas auas. Las biabein 95 vaccas vegnan numnadamein mulschidas duront la stad en treis differents loghens en stans da mulscher. La lescha dalla protecziun dallas auas pretenda che la puschina da quels stans da mulscher vegni rimnada ed arcunada. Ils sistem da mulscher en plirs loghens vul la corporaziun numnadamein mantener. «Il sistem decentral da mulscher porta gronds avantatgs da ­pascular l’alp», gi Armin Berther. Quei sistem pretenda denton era dad investir els loghens nua ch’ils stans da mulscher sesanflan. Controllau tut ils menaschis Il menaschi dalla alp da vaccas ella Val Russein ei buc il sulet menaschi d’alp el cantun Grischun che sto investir ella protecziun dallas auas. Quei conferma era il menader dalla partiziun d’agricultura enteifer igl Uffeci d’agricultura e geoinformaziun, Pieder Vincenz. El fa attent che la lescha per la protecziun dalla auas hagi sfurzau l’administraziun cantunala da buca mo controllar pli da rudien las alps, mobein era tut ils menaschis agricols. «En connex cun la protecziun dallas auas sin las alps essan nus sefatschentai sulet cun las alps da mulscher.» Leu ­vegnan las vaccas catschadas per mulscher en stalla ni en in stavel e leu vegn produciu grascha e ghella. E sut circum­stanzas era teniu pors duront la stad. Pieder Vincenz conceda che la plipart dallas alps seigien controlladas e biaras alps ­respectivamein ils possessurs dallas alps hagien gia sanau ils menaschis. «Biars menaschis d’alp han sulet stuiu far pin­tgas remeduras ed autras han stuiu ni ston investir dapli.» Il menader dalla partiziun agrara ell’administraziun cantunala dat d’entellir ch’ei detti in cert sustegn finanzial neu da cantun e confederaziun per sanar la protecziun dallas auas. Rimnar daners Sin quei sustegn spera era il president dalla Corporaziun dils possessurs da dretg dalla Alp Russein, Armin Berther. Cun conceder ils 25 000 francs ha la radunonza dil vendergis vargau numnadamein gia impundiu la mesadad dalla facultad dalla corporaziun per planisar la sanaziun. «Ina dallas incaricas principalas dalla cumissiun da baghegiar ei da rimnar ils daners per sanar.» Con che la sanaziun cuosta sa Armin Berther aunc buca gir, el ei denton perschuadius ch’ei drovi sustegn d’ordvart. L’Alp Russein ei in’alp cun 112 dretgs e buca tut ils possessurs da quels dretgs ein oz aunc colligiai cun l’agricultura. Il president dalla Corparaziun dils possessurs da dretgs spera era ch’ei reusseschi da perschuader la vischnaunca da Mustér da contribuir alla sanaziun. «L’Alp Russein ei la suletta alp da vaccas dalla vischnaunca da ­Mustér e la gronda part dallas vaccas derivan da puras e purs da Mustér.» Il president ­dalla Corporaziun dils possessurs da dretgs ei perschuadius digl avegnir dalla alp da vaccas ella Val Russein. E quei buca mo pertuccond igl interess dils purs da ­Mustér da mantener l’alp. «Ella Val Russein havein nus era aua en abundonza e quei plaida per il futur da noss’alp.» ­Armin Berther gi che la corporaziun hagi survegniu dil cantun l’incarica da terminar la sanaziun en dus onns. «Dad ademplir quella incarica vegn buc ad esser sempel», manegia il president dalla corporaziun. Dar dapli peda per la sanaziun ei denton pusseivel tenor Pieder Vincenz: «Sche nus vesin ch’il project ei sin buna via havein nus era en auters ­loghen prolungiu il termin.»

Rodund 100 curridras e curriders dall’entira Svizra e per part era digl exteriur ein semesirai la fin d’jamna al Swiss Cup da cuorsa liunga a Sedrun. Las relaziuns da cuorsa ein stadas bunas, la notg silla dumengia ei igl unviern sedestadaus. Entochen ussa ei igl unviern buca staus el senn dils amitgs dil sport nordic. Mo en paucs loghens eis ei stau pusseivel da far cuorsa liunga. Leu han era entginas concurrenzas saviu vegnir arranschadas. Che quei ei stau pusseivel era en Val Tujetsch ei en emprema lingia d’attribuir alla neiv tecnica che ha saviu vegnir producida tard igl atun ni el decuors digl unviern. Mo lu era che Sedrun/Rueras dispona d’ina loipa el funs dalla val spel Rein. Grazia a temperaturas empau pli bassas ed avon miezdi umbriva, ha la pauca neiv naturala saviu semantener leu ed ensemen culla neiv artificiala ha ella purschiu bunas cundiziuns. Leu dispona il Club da skis Sedrun-Tujetsch denton era d’ina loipa homologada, aschia ch’igl ei stau pusseivel d’arranschar leu la fin d’jamna las cuorsas dil Swiss Cup, aschidadir il cup naziunal da cuorsa liunga. Gia la fin da schaner han las cuorsas dil Raiffeisen Nordic Cup e dil Cup Energia alpina giu liug leu. In bien attestat per la lavur Il comite d’organisaziun dil Maraton dalla Surselva ch’ei era responsabels per las autras concurrenzas da cuorsa liunga en Val Tujetsch, ha saviu porscher allas curridras ed als curriders in tschancun da concurrenza da 2,5 km. Gest tenor categoria ei quel vegnius absolvius denter duas e sis ga. La sonda han giu liug las concurrenzas el stil classic, la dumengia quellas da skating. Il president dil comite d’organisaziun, Guido Friberg, ei satisfatgs dallas concurrenzas dils dus dis: «La sonda ha la loipa teniu excellentamein, aschia che tuts han giu relaziuns optimalas. La notg silla dumengia ein las relaziuns semidadas diltuttafatg. La dumengia ein quellas stadas cumpleinamein ell’enzenna digl unviern. La temperatura ei stada in toc sut nul. La loipa ei stada cumpacta ed ei ha dau paucs cm neiv.» Duront la cuorsa ha il vent digl ost procurau ensemen cun la neiv nova per ina loipa pretensiusa. Enqual curridra e currider ha sutschazegiau las cundiziuns. Il resun dallas curridras, ils curriders e representants da Swiss Ski sco era digl arbiter seigien stadas trasatras positivas. «Grazia a numerusas gidontras e gidonters sa il comite d'organisaziun mirar anavos sin ina fin d'jamna bein reussida», di Guido Friberg. Skating enstagl classic Allas cuorsas dil Swiss Cup san tuttas curridras e tuts curriders separticipar. Ellas ein denton surtut il camp da concurrenza pils giuvens, respectivamein ils vegnentsuenter dall’elita svizra. A quellas cuorsas san els con buns ni meins buns ch’els ein en cumparegliaziun cun autras curridras e curriders. Bein enqualin dad els ha era gia saviu ferdar el Cup mundial, el Cup Continental aschia ni aschia. Aschia era igl indigen Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch. Ella cuorsa dil stil classic la sonda ha el denton buca giu il cletg necessari per reussir. Partius cun skis da skating ha el sbagliau la tecnica en in liug – ei currius cuort el stil liber enstagl el classic – ed ei vegnius disqualificaus. Ella cuorsa dil stil classic la dumengia ha el lu contonschiu il bien quart rang. Jon-Fadri Nufer, il frar da Cla-Ursin, ei daventaus la sonda 10avel ella concurrenza dils curriders sut 20 onns e la dumengia 12avel en quella categoria. Rangaziun Cuorsa classica dalla sonda Damas sut 20 onns (5 km): 1. Marina Kälin, Alpina S. Murezi, 13.54.3; 2. Nadia Steiger, Horw, 14.27.2; 3. Ramona Schöfper, Marbach, 14.40.2; 4. Fabienne Alder, Bernina Puntraschigna, 14.49.0; 5. Siri Wigger, Am Bachtel, 14.53.7. Damas (10 km): 1. Giuliana Werro, Sarsura Zernez, 29.17.4, 2. Carla Nina Wohler, SAS Berna, 30.04.5; 3. Flavia Lindegger, SAS Berna, 30.36.3; 4. Bianca Buholzer, Horw, 31.16.0; 5. Gianna Chiara Wohler, SAS Berna, 31.17.5. Umens (10 km): 1. Antonin Savary, Riaz, 24.55.3; 2. Cedric Steiner, Tavau, 25.07.1; 3. Pierrick Cottier, Im Fang, 25.19.3; 4. Mario Bässler, Elm, 25.31.3; 5. Niclas Steiger, Piz Ot Samedan, 25.38.8. Plinavon: 18. Jon-Fadri Nufer, Sedrun-Tujetsch, 27.05.6. Cuorsa da skating la dumengia Damas (10 km): 1. Marina Kälin, Alpina S. Murezi, 25.15.8; 2. Siri Wigger, Am Bachtel, 26.16.3; 3. Ramona Schöfper, Marbach, 26.20.8; 4. Giuliana Werro, Sarsura Zernez, 26.41.4; 5. Nadia Steiger, Horw, 26.53.3. Umens (15 km): 1. Niclas Steiger, Piz Ot Samedan, 32.49.8; 2. Pierrick Cottier, Im Fang, 33.20.6; 3. Antonin Savary, Riaz, 33.25.2; 4. Cla-Ursin Nufer, Sedrun-Tujetsch, 33.28.0; 5. Fabrizio Albasini, Alpina S. Murezi, 33.32.0. Plinavon: 21. Jon-Fadri Nufer, Sedrun-Tujetsch, 35.41.6. Las meglieras ed ils megliers dallas cuorsas da skating dalla dumengia. Ils victurs dalla sonda: Giuliana Werro dil Club da skis Sarsura Zernez ed Antonin Savary da Riaz.

Ils 18 da zercladur 2023 han votantas e votants dalla vischnaunca Ilanz/Glion d’eleger da niev ina persuna ella suprastonza communala. Quella duei remplazzar Alice Bertogg-Darms che ha demissiunau silla fin da schaner. Silla supplica d’inoltrar candidaturas ei ina entrada tochen ils 20 da fevrer. Pil post vacant candidescha Michal Karin Hohl da Castrisch. La commembra dalla partida socialdemocratica Surselva ei copresidenta dil cussegl da scola dalla vischnaunca Ilanz/Glion. La dunna dall’annada 1985 ei scolasta e carschida si a Castrisch, ella fa part dil parlament communal dapi il schaner 2022.(fmr/abc)

Ils 17 da fevrer ha la suprastonza communala dalla vischnaunca Ilanz/Glion publicau ina communicaziun ufficiala da 16 paginas. Quella ei necessaria demai ch’ella sedrezza a mintgina dallas 13 fracziuns. La publicaziun ei necessaria per saver unificar la signalisaziun pil traffic sillas vias d’alp, da funs e d’uaul. Actualmein irritescha quei denton la populaziun. «Las persunas che han suttascret questa brev fan alla suprastonza communala la proposta da surluvrar e da reponderar l’ordinaziun da traffic planisada»: Aschia finescha la brev ch’ellas han tarmess en casa communala a Glion. Leo Capaul e Toni Casanova, omisdus da Ruschein, representan la gruppa da persunas che ha iniziau il scriver alla vischnaunca. Il motiv ei la gronda publicaziun el Fegl ufficial dalla Surselva dils 17 da fevrer 2023. Cun quella informescha la suprastonza communala ch’ella vegli introducir ina restricziun da traffic sil territori communal. «La publicaziun ei necessaria per saver unificar la signalisaziun da tuttas 13 fracziuns», declara Andreas Pfister. Ei dat vinavon lubientschas Il menader dalla partiziun fa allusiun ad ina veglia pendenza. Tuttina sco las 13 leschas da baghegiar, las 13 leschas da sepultura, las 13 leschas da scola, da pumpiers, da taglia e tut las autras, sto era la lescha da carrar cun vehichels a motos sin vias d’alp, da funs e d’uaul vegnir harmonisada. Il liung text entscheiva culla fracziun da Siat. Gl’emprem per romontsch, lu per tudestg. Lu suonda la medema publicaziun per las autras 12 fracziuns. A moda formal-giuridica enumerescha il text ils tschancuns pertuccai, cun coordinatas exactas dils loghens nua che las tablas da scamond ein montadas. La tabla cugl ur tgietschen e treis balcas cotschnas indichescha la mesira, sin funs alv vesan ins ils treis simbols, auto, moto e velo a motor. Cu il manischunz frunta sin in tal obstachel sa el immediat: Naven da cheu eis ei da parcar gl’auto ed ir vinavon a pei. Nun ch’ins hagi ina lubientscha speciala, e ch’ins astgi insumma parcar leu. 30'000 francs per tablas Unificar ina «salata da tablas» spatitschada pigl entir territori communal dad Ilanz/Glion ei nuota schi sempel. «Bunamein tuts astgan carrar sco tochen dacheu. Ei dat vinavon las cartas e lu era il sistem digital. Naven dallas tablas dat ei lubientschas specialas pils possessurs da tegias, purs ed autorisai», explichescha Andreas Pfister. El puntuescha: «La publicaziun ei fatga per che la populaziun sappi prender posiziun». Da quei dretg democratic fan pertuccai lu era diever actualmein. Ella brev ch’ina cuminonza d’interess «Vias d’alp, da funs e d’uaul» ha adressau alla suprastonza communala scrivan ils suttascrivents: «Las limitaziuns da traffic proponidas ein nunequilibradas e curiosas. Ellas restrenschan las libertads dils indigens sco dils hosps da vacanzas». La gruppa protesta encunter ina signalisaziun nova cun in «uaul» da tablas da scamond. «Per unificar il sistem sur gl’entir territori communal drova ei tablas novas», argumentescha il commember dalla direcziun communala, Andreas Pfister. Per quei intent ha il parlament lubiu el preventiv ina summa da 30'000 francs. Scaffir dapertut parcadis ei nunpusseivel Sco quei ch’il funcziunari gi, ein ins aviarts en casa communala per la discussiun, ins vegni a tractar mintga protesta e prender posiziun en tutta honestadad tenor ils arguments vertents. Quei ch’ils petents da Ruschein capeschan buca ei ch’ei dat neginas pusseivladads da parcar alla fin dallas vias. Per exempel a Tarschinas, silla via encunter l’Alp da Ruschein. El liug nua che la tabla scamonda da carrar vinavon astgan ins buca parcar gl’auto. «La vischnaunca sa buca semplamein scaffir parcadis novs alla fin da mintga via d’alp, da funs e d’uaul». Leschas surordinadas lubeschan buca quei. Las vias d'alp, da funs e d'uaul ella vischnaunca da Ilanz/Glion vegnan signalisadas a moda unificada. Ella discussiun actuala renda il funcziunari communal attent che direcziun ed suprastonza fetschien mo il pensum da casa ch’il parlament hagi dau. Igl 1 da settember 2021 ha quel approbau unanimamein la lescha, la signalisaziun cull’ordinaziun da traffic ei entrada en vigur igl 1 da schaner 2022. «L’entira procedura ei actualmein publicada per discutar surlunder», finescha Andreas Pfister. En quei senn seigi la suprastonza aviarta per ina discussiun cun respect vicendeivel.

Sonda ha il Chor mischedau da Schluein priu cumiau da siu dirigent. Armon Ulber, il Surmiran oriund da Lantsch, ha dirigiu siu davos concert annual. Gl’atun 2003, sco giuven scolast a Valendau, haveva el surpriu la bitgetta da dirigent a Schluein. Al concert annual ha il chor cantau ina elecziun dallas bunamein 300 canzuns ch’el ha exercitau cun Armon Ulber. 20 onns ei quel staus fideivels als da Schluein. Al concert final ha ei dau diversas surpresas. In chor ad hoc dalla formaziun CantAurora ha cooperau sin tribuna cun dus blocs da canzuns. Dirigent e chors han giu plascher d’ina sala pleina. Rodund 200 visitadras e visitaders han gudiu in program variont e divertent. Il chor da Schluein ha cantau denter auter il tetel «Nus essan il chor mischedau da Schluein», ina melodia populara irlandesa ch’il dirigent han adaptau en ina versiun romontscha. Ina dallas surpresas ei stau che Armon Ulber ha envidau all’entschatta gl’auditori da cantar communablamein «La sera sper il lag», quei en preschientscha dil cumponist Gion Balzer Casanova. Duront il concert final cul Chor mischedau da Schluein. Aunc auters cumponists han rendiu honur ed ein vegni al concert, aschia Peter Appenzeller ed Armin Caduff. Cun Armon Ulber ei il Chor mischedau da Schluein separticipaus a duas fiastas cantunalas (Cuera e Chiavenna) e duas districtualas (Domat e Glion). Dils differents programs da quellas concurrenzas e dils concerts e project haveva il dirigent elegiu ina selecziun. Dil program digl gl’oratori «Nadal 08» ha la formaziun cantau «La glisch ei arrivada». Da cuminonza han ils dus chors cantau il toc «Ubi Caritas» dil cumponist norveges Ola Gjeilo. Empau trumpai ein biars visitaders stai dalla moderaziun. Quella ei stada per gronda part per tudestg, malgrad marcanta preschientscha romontscha en sala e sin tribuna. Pigl auter ha gl’auditori giu bia da rir, surrir e surstar. Ina legra surpresa ei vegnida alla fin. Sis persunas egl auditori han giu da prender lur sutga cumadeivla e purtar quella davon la tribuna. Igl eran las sutgas da curtgin reschnovas, plazzadas a moda casuala ellas retschas digl auditori. Igl ei stau in dils regals ch’il chor ha fatg a siu stimau dirigent. Suenter il concert ha l’uniun da giuventetgna da Schluein envidau da star da cumpignia.(fmr/abc)

Al final svizzer da gruppas da tir da 10 m cun buis la sonda vargada a Berna ha Voluntaria Trun contonschiu il 17avel rang. La gruppa cun Annina, Elena, Andri e Nicolas Tomaschett ei aschia stada la megliera grischuna. Ella ha contonschiu 1622,1 punct. Ils victurs – la gruppa dad Olten – han sittau 1669,7 puncts. La gruppa da Domat ei daventada 23avla e la secunda dalla Voluntaria Trun ei seclassada sil 28avel plaz. La dumengia ei il Grischun separticipaus cun pliras gruppas al match dallas uniuns regiunalas da tir, medemamein cun buis sur la distanza da 10 m. Ella categoria dall’elita ha il team cun Lars Färber, Annina ed Elena Tomaschett, Selina Lötscher, Enrica Caluori e Norbert Caviezel contonschiu il siatavel plaz cun 612,817 puncts. Gudignau ha la Svizra Centrala cun 621,114 puncts. Annina Tomaschett da Voluntaria Trun ha sittau il 23avel meglier resultat singul. Il tierz plaz ha il Grischun contonschiu tier las equipas da junior(a)s. Martina Herrli, Alicia Beer, Chiara Weishaupt, Lea Schmid e Rico Riedi han sittau 600,380 puncts. Alicia Beer dall’annada 2008 da Rueras, ina dallas pli giuvnas participontas da quella concurrenza, ha schau nudar il tierz meglier resultat singul ella categoria sut 17 onns. Gudignau ha Soloturn cun 615,063 puncts. (fmr/hh)

Il cudisch «Lifehacks – mach dein Leben einfacher» empermetta ils megliers trics pil tenercasa, viagiar, zambergiar e cuschinar. Lecturas e lecturs anflan era bia tips per viver a moda persistenta e soluziuns creativas per simplificar la veta da mintgadi. Realisau il cudisch han Bettina Tuor – ch’ei oriunda da Mustér – e Nadia Holdener. Las auturas dil cudisch «Lifehacks» Bettina ­Tuor e Nadia Holdener perschuaden gia dapi biebein siat onns mellis carstgauns sil canal da YouTube «Lifehackerin». Ina selecziun dils megliers tips e trics ei ussa d’anflar en lur emprem cudisch ch’ellas han realisau sin damonda dalla Casa editura Eulogia. («Lifehacks» munta ton sco trics dalla veta ni per tudestg svizzer ton sco «Trick77» – ins savess era dir, quei che la tatta saveva gia.) Las dunnas creativas ein era d’anflar sin auters canals dallas medias socialas. Leu dattan ellas tips e muossan en lur videos trics che levgeschan la veta da mintgadi. Per lur canals han ellas gia produci varga 500 videos. «Las proximas jamnas contonschin nus probablamein il 100 000avel abonnent sin YouTube e survegnin il button d’argen», selegra Bettina Tuor dil success. Il button d’argen ei in’undrientscha da YouTube per prestaziuns extraordinarias da creaturs da cuntegns. Ella ei creadra da cuntegn e carschida si a Mustér. Nadia Holdener ei anteriura moderatura d’emissiuns per affons da SRF e stat era pils filmins dalla «Lifehackerin» davon la camera. Inspiraziun da Daniel Düsentrieb Biars tips han las dunnas surpriu da lur fa­miglias, dils geniturs, mo era dils tats e dallas tattas. «Miu bab ceda buc entochen ch’el ha buc ina soluziun per in problem. El di adina ch’ins stoppi saver sestelegiar. Per mei eis el sco Daniel Düsentrieb», declara Bettina Tuor e manegia ch’ella hagi franc artau dil bab il gust da vuler anflar semplas soluziuns per da tuttas situaziuns ella veta. «Ei va era per gidar la glieud e quei plai a nus. Savens scrivan ei era a nus ed entgins perfecziuneschan aunc ina caussa ni l’autra. Quei dein nus lu bugen vinavon. Nos tips e trics gidan da spargnar daners, temps e gnarva», declara la dunna da 47 onns ed aschunta riend: «Savens neschan quels tips duront far la duscha.» Ellas tscherchien soluziuns per caussas che dettien silla gnarva. Sch’ei seigien digl avis ch’ei stuessi ir pli sempel cedien ei buc entochen ch’ei hagien ina soluziun. Savens vegnien ellas era contactadas da persunas che descrivien in problem ed era quels vegnien ei pil solit da sligiar enzaco. In pèr creativ Empriu d’enconuscher ina l’autra han Bettina Tuor e Nadia Holdener cu ei luvravan tier la Televisiun svizra. Suenter entgin temps han ellas fundau la Content & Töchter, in’interpresa che producescha historias sin video e dat era vinavon sia savida. «Nadia ei nundetg creativa, ella ha in fin sensori per tut, ei in tip emoziunal e fa pettas sco in Diu», descriva Bettina Tuor sia dunna. Las dunnas ein numnadamein buca mo professiunalmein, mobein era privat in pèr. «Bettina ha in grond cor ed in bien humor. Ella ha in grond scazi da savida ed ei ina perfecziunista», declara Nadia Holdener che ha 38 onns. Ellas seigien differentas, mo era tips fetg seme­glionts che harmoneschien bein ensemen e secumpleteschien leu nua ch’ei drovi. Las dunnas habiteschan a Turitg e sco ellas declaran, drovien ei buc immens bia per esser cuntentas. «Nus savein selegrar sco affons pigns sch’ei dat ina féffa neiv», di Bettina Tuor che lai savens encrescher per la Surselva. Aschia passenta il pèr adina ­puspei enzacons dis a Mustér e sch’ei va bein retuornan ellas a Turitg cun inspiraziuns per novs tips e trics. Tips per spargnar daners, temps e gnarva Tgi che sfeglia el cudisch «Lifehacks» percorscha spert, ils tips ein aschi sempels sco genials. Sper la gronda part dils tips datti in code da QR che colligia cul video da YouTube cun informaziuns detagliadas. Aschia muossan las dunnas per exempel co ins sa zuppar caussas da valeta duront las vacanzas sper la mar; negin enquera quellas en in shampoo per far la duscha ni in balsam per las levzas. D’anflar ein era tips per surpresas ni sempels ignivs da Pastgas. Las dunnas dattan era tips da bellezia e descrivan a moda sempla co ins po far cun caussas dil tenercasa peelings, cremas da mauns ni era deodorants e sa aschia spargnar in tschuat daners. Ellas san era co improvisar sch’il gril maunca, co las fluras tagliadas ­tegnan pli ditg, co plantar jarvas e spargnar plaz, co far sal da jarvas ni pesto cun jarvas naturalas e bia auter. La persistenza scrivan ellas grond e dattan perquei era massa cussegls co utilisar rauba che setschentass tiels biars el rumien. In migiel da vin che ha rut giu il pei po per exempel survir sco uvierchel da glas ed ord glasa da mèl vitta san ins far empau diltut, era bialas decoraziuns. Plattas da vinil cun sgreffels san ins metter en furnel e suenter surveschan ellas sco schalas tut apartias. El cudisch datti era numerus tips per tener uorden ni schubergiar. Surfatschas d’itschal ruffinau en cuschinas cusseglian ellas per ina ga da schubergiar cun pelletschas da truffels e tacs da ruina pon vegnir allontanai cun folia d’alumini e coca cola. Bettina Tuor e Nadia Holdener han ediu il cudisch Lifehacks. Las dunnas dattan tips per levgiar la veta dil mintgadi.

Igl urlaun ch’ei adattaus allas cundiziuns da viver criuas en muntogna ei in dils sperdiders dalla midada dil clima. Sin fundament da plirs studis han ins stuiu constatar ils davos onns ch’el ei seretratgs. Las temperaturas che s’augmentan dapi onns paran denton buca d’esser il sulet motiv. Igl urlaun populescha regiuns aultas da muntogna sco las Alps. Bein derasaus eis el era en Surselva. Grazia a siu vestgiu cumpact vegn el bein a frida cun quellas cundiziuns. Aschia ein era ses peis curclai cun plemas, quei che possibilitescha ad el da semover bein sin neiv. En vesta agl unviern mida el sia colur. Il temps d’unviern eis el alvs ed aschia eis el strusch veseivels per ses inimitgs. Tier temperaturas da dapli che 15 grads eis ei per el memia cauld, lu seretila el en loghens cun umbriva ni tscherca in bogn ell’aua. Igl urlaun ei da cattar el Pol dil nord ed en populaziuns isoladas ellas Pireneas e las Alps. La populaziun ellas Alps ei la sutspecia numnada «Lagopus muta helvetica». Sco quei che la Staziun ornitologica svizra a Sempach constatescha, vivan en Svizra varga 10 000 pèrs d’urlaun. Quei ei rodund 40 % dall’entira populaziun ellas Alps: «Consequentamein porta la Svizra bia resonsabladad internaziunala pigl urlaun ell’Europa centrala.» Populaziun ei sereducida En Svizra populescha igl urlaun regiuns cun in’altezia denter 1900 e 3000 m s.m. Leu cua el era. Sia derasaziun ei buca semidada ils davos 20 onns. Ils onns da registraziun 2013 entochen 2016 ha saviu vegnir constatau ch’el ei aunc adina da cattar leu nua ch’el era 1993 entochen 1996. Tuttina ei vegniu constatau ina midada. «Dapi miez dils onns 1990 ei la populaziun sereducida per ina tiarza. Schegie che quella tendenza ha giu negina cuntinuaziun silsuenter, ein las perspectivas pigl urlaun schliatas», constatescha Livio Rey dalla Staziun ornitologica svizra. Quella prognosa inquietonta attribuescha el d’ina vart allas temperaturas s’augmentontas sin fundament dalla midada dil clima. Ei dat denton aunc ulteriurs facturs che pericliteschan igl urlaun. «Il trend differents da regiun tier regiun muossa ch’il svilup dalla populaziun digl urlaun sa buca vegnir declaraus cun in sulet factur. Ina rolla giogan era las cundiziuns dall’aura che han in’influenza sil temps da cuar e culs pluscheins ein sorti», di Livio Rey sin damonda dalla FMR. Insumma: Las cundiziuns climaticas ein in element decisiv. Aschia confirman studis che gest la temperatura media dil fenadur ei da grond’impurtonza pigl urlaun. Lu sortan ils pluscheins e ston s’adattar allas cundiziuns. Clima ed ulteriurs facturs Ulteriurs facturs negativs che pon haver in effect sigl urlaun ein il turissem da stad ed unviern, sut circumstanzias era la catscha sco era il cunfin digl uaul che semova ensiviars. Era en Surselva ein populaziuns d’urlauns da cattar buca lunsch naven dils territoris da skis ed en loghens frequentai per exempel cun skis da turas ni da turas da stad. «Tgei effect ch’il turissem e la catscha han ei denton grev da giudicar. En Svizra dat ei strusch studis en quella direcziun. Igl effect dalla midada dil clima sigl urlaun ha la Staziun ornitologica svizra denton intercuretg pliras ga ils davos onns.» El cantun Grischun vegn menau in monitoring denter auter pils animals che astgan vegnir sittai dalla catscha bassa. Cheutras ei ina survigilonza dallas populaziuns – per exempel digl urlaun – bein pusseivla. Catschaus a cantun Ina specia d’animal sco igl urlaun ch’ei adattada alla ferdaglia, reaghescha sensiblamein silla midada dil clima. «Aschia vegn igl urlaun catschaus anavos en aunc pli aultas regiuns. La surfatscha adattada che stat a disposiziun ad el daventa consequentamein pli pintga e cheutras vegn la populaziun a sereducir», declara Livio Rey silla damonda, tgei effect che la midada dil clima hagi pigl urlaun. Per el sa quei scenari vegnir impedius en Svizra sulettamein cun frenar la midada dil clima: «Nus stuein denton era far il pusseivel da mantener ses habitats varionts ella muntogna aulta. Habitats futurs stuein nus tener liber d’infrastructura pil sport d’unviern. Disturbis entras il carstgaun ein da minimar.» (Mira era box) Tgei svilup ei da spitgar? Cun agid d’in model dil clima ha la Staziun ornitologica svizra a Sempach empruau da giudicar la derasaziun potenziala digl urlaun en Svizra igl onn 2070. S’augmentan las temperaturas da stad moderadamein vegnan territoris encunter nord e sid ellas Alps buca pli ad esser adattai. Ils habitats adattai pigl urlaun vegnan ad esser pli ad ault, surtut ellas Alps centralas. La prognosa inquietonta: «Il territori adattau pigl urlaun en Svizra sereducescha per entochen duas tiarzas entochen igl onn 2070.» Co la populaziun digl urlaun en Svizra sesviluppescha po vegnir constatau sulettamein cun cefras effectivas. Per saver s’imaginar il svilup ei vegniu dumbrau da 1995 entochen 2012 il cots rullonts en 40 loghens. Tut en tut ei vegniu constatau en quels 18 onns ina reducziun dalla populaziun da 13 %. Las differenzas denter ils differents loghens ein denton grondas. Aschia ei vegniu constatau in augment da 6 % dalla populaziun ella part orientala dallas Alps dil nord, perencunter ina reducziun da buca meins che 50 % ellas Alps dil vest. Da datas d’observaziun da 1984 entochen 2012 sorta denton era, che la populaziun digl urlaun ei sespustada mo levamein ensiviars ellas Alps dil nord, ellas Alps dil vest insumma buca. Ellas Alps dil sid e dil cantun Grischun han ins denton pudiu constatar en quels bunamein 30 onns, che la populaziun digl urlaun ei semuentada ella media en regiuns pli aultas. Populaziuns isoldadas Biaras damondas che pertuccan igl avegnir digl urlaun restan nunrispundidas. Aschia semuossa ei era ch’il microclima – per exempel la varietad dil spazi da viver cun crappa e formaziuns da greppa – giogan in’impurtonta rolla pigl urlaun. Aschia sa el era surviver en loghens ch’ein caulds. Probablamein ei il cauld direct dil sulegl sigl animal in pli grond problem che la temperatura effectiva. Aschia muossa igl urlaun negina reacziun da calira tier temperaturas da 28 grads, aschiditg ch’el ei ell’umbriva. «Cheutras setschentan damondas, con fetg ch’igl urlaun ei insumma pertuccaus dalla midada dil clima entras las temperaturas», constatescha la Staziun ornitologica svizra. Per quei motiv san auters facturs indirects haver in’influenza sco per exempel sperdita dil spazi da viver entras il cunfin digl uaul che s’augmenta ni dapli animals da rapina en regiuns pli aultas. Leutier vegn denton era sia colur. La neiv liua pli baul ed igl urlaun cun siu vestgiu alv ei exponius pli fetg a prighels entochen ch’el mida puspei sia colur. Duessen ils habitats sespustar pli ad ault ed esser pli pigns, vegnan singulas populaziuns ad esser pli isoladas e cheutras en negin contact cun autras. (fmr/hh) Pli e pli vegn igl urlaun disturbaus entras activitads dil temps liber dil carstgaun. Quei ei il cass era en Surselva. Il vestgiu alv porscha protecziun agl urlaun en temps cun neiv. Clima e turists tschessentan igl urlaun Differents studis documenteschan ch’igl urlaun tscherca ses habitats pli ad ault ch’entochen dacheu. Quei ha plirs motivs. In pon las temperaturas s’augmentontas entras la midada dil clima esser. In auter il cunfin digl uaul che semova ensiviars ed in ulteriur las activitads da stad ed unviern dil carstgaun. Vegnan las populaziuns digl urlaun catschadas a cantun, sereducescha siu spazi da viver. Las populaziuns sesminueschan e san per part schizun s’isolar. (fmr/hh)

Gliendisgis sera ha l’organisaziun turistica Visit Vals envidau hosps ed indigens ad in concert ella Therme. El renomau bogn da Peter Zumthor ha il Chor mischedau Suraua cantau canzuns cul motto «Patria-Heimat». Gl’auditori ha gudiu in divertiment sonor-sensual. Entschiet ha il concert cul toc «Plovi». Punct allas 20.00 han las preits neidias cullas plattas da gneis entschiet a rebatter. Ei ha buca entschiet a plover. Il chor ha cantau dalla barca ch’ils marinaris navigheschan viadora silla mar. Las preits han tarmess la canzun populara dalla Dalmazia d’in cantun a l’auter. Ei ha pariu che mintga fessa dalla «Felsentherme» vibreschi. Sopran, alt, tenor e bass han formau la melodia. Rodund 80 persunas havevan priu plaz sillas scalas, leu nua ch’il tgierp sfundra per ordinari ell’aua ed ins entscheiva a senudar. Enstagl ell’aua, ei gl’auditori sfundraus en in bogn da tuns. Romantica resunonta «In concert en cheu dat adina ina atmosfera speciala», haveva il meinagestiun da Visit Vals, Stefan Schmid, declarau cuort avon ch’il concert entscheivi. El ha raquentau al redactur dalla FMR dallas sentupadas che Visit Vals porscha ad indigens e hosps. Inagada han ils Fränzlis da Tschlin sunau el bogn, inagada ils sunatibas ed il club dils sgugialaders da Val. In’autra gada han dus musicists cun harpa e posauna sunau. «Igl ei mintga gada auter», ha Stefan Schmid descret las impressiuns. Mintga gada sedifferenziescha la resonanza. Aschia era cu il jazzist Philipp Fankhauser ei sepresentaus inagada el bogn. Il chor duront la producziun el bogn central, svidaus. Solists drovan amplificaturs, cu in chor conta, astga gl’auditori guder la «vox humana». Gliendisgis sera ei quei stau il cass. El bogn central dalla Therme ha il Chor mischedau Suraua presentau in program concentrau. Il dirigent Flavio Bundi capescha da trer ed animar sia formaziun da 40 cantaduras e cantadurs. Suenter la canzun croata ei la sursilvana «Giu enten quella val» suandada, lu la «Chanzun da saut» culla melodia da Mozart. Romantica pur ei sederasada culla canzun «Erlaube mir, o Mädchen», da Johannes Brahms. Il legato denter miraglia, cun atmosfera, alternond dil piano al forte, ha fatg pial gaglina. Malgrad clima tropic el stabiliment senza aua. D'ina surpresa all'autra Canzuns ch’il dirigent Flavio Bundi ha fatg han buca muncau. Ellas ein sco fatgas pil Chor mischedau Suraua. Aschia per exempel «Sin in’orva dil parvis», il «Benedictus ord la «Josefsmesse» ed era «Resunaus davos la pezza». La musica meditativ-contemplativa, presentada amiez la «Felsentherme», ha fatg effect. Il suentermiezgi haveva il caubogn svidau l’aua e semtgau il liug per la discreta producziun el bogn. Tecnica ha ei duvrau pauca, auter che dapli glisch. Per ordinari senodan cheu visitaders ruasseivlamein en glisch brausla. In sesenta schurmegiaus sco en in igniv – l’auter sco en ina perschun. Ins sto seschar en e sefidar. Propi tgei che spetgi e co ei tuni amiez l’ovra da Zumthor savevan ils paucs. Biars, ed era glieud da Val, han empriu d’enconuscher in chor che ha saviu attrer. Per exempel cun «Il cumün in silenzi», cun plaids da Peider Lansel e melodia da Tumasch Dolf. Senza moderaziun e fegl da program han ins seschau menar d’ina resonanza all’autra, cun en tut 16 canzuns. Il concert ei ius a fin cul supplement «Giuvna amur», in toc semegliont al «Plovi» dall’entschatta. Flavio Bundi ha cumponiu quella canzun 2019 per siu chor. Tut discus han ins gudiu duront treis quarts ura il cant celestial el bogn.

La midada dil clima influenzescha apparentamein nossa veta quotidiana. Quest unviern ha ei dau pauca neiv e strusch pluviu. Tuttina eis ei – en biars territoris da skis – pusseivel dad ir cun skis e quei da bunas relaziuns. Aschia era tier las Pendicularas Mustér e Sursaissa Mundaun ferton ch’il Runal Péra a Trun/Campliun ha per l’emprema ga giu serrau diltut quest unviern. Sco Marco Schmed, il cau tecnic dallas Pendicularas Mustér di, ha il territori da skis pudiu arver questa sesiun quasi tuts indrezs. Sulet la pista a val e la pista Lai Alv - Péz Ault ein buca vegnidas preparadas. Ei hagi denton giu enzacons dis neiv avunda per ir cun skis entochen giudem, denton senza pista. Mustér ei in territori enconuschent per ir cun skis la primavera. Previsiblamein duess quei tenor ­Marco Schmed era esser pusseivel uonn. Ils maschinists prestien fetg buna lavur e preparien mintga notg bialas pistas. Ennevar dapli Leu nua ch’ei vegni ennevau hagi ei neiv avunda per far pistas, els auters loghens stauschien ei neutier neiv. Las Pendicularas Mustér enneveschan circa 10 % dallas pistas. Il futur ei previu d’ennevar la descensiun a val e forsa enviers Lai Alv. Sulet sil Parlet e la pista Lai Alv-Gendusas ch’ein ualti exponidas al sulegl, liua la neiv plaunet naven ed aschia ston enzacontas pistas eventualmein vegnir serradas avon temps. Perfin giudem el territori a Sax nua che la Scola da skis Mustér instruescha ils pli pigns ha ei aunc in «teppi» da neiv amiez ils praus verd brins. Quei tschancun ennevau lubescha da cuntinuar culla scola da skis. Allontanar crappa «Nies territori a Mustér ei oravontut sissum ualti carpus. Ils dis ch’ei era fetg cauld vegneva la crappa neunavon tscheu e leu entuorn miezdi», conceda Marco Schmed. Per esser semtgai sil futur e sin unviarns cun pauca neiv allontaneschien ei perquei adina puspei crappa. «Sch’ins disfa enzanua enzatgei dat quei puncts ‹negativs› digl Uffeci per gl’ambient. Quels ston vegnir ulivai e quei san ins far cun pagar ni cun mesiras da recum­pensiun sco tagliar ora caglias, tgirar ­pastiras, construir mirs schétgs, tgirar sendas da viandar ed auter», declara il cau tecnic dallas Pendicularas Mustér. La construcziun dils stabiliments novs da Salins hagien per exempel caschunau ­dabia puncts. «Quels havein nus gia luvrau giu ed essan il mument perfin el plus», ei Schmed satisfatgs. En sia ­squadra lavuran 45 persunas, 13 da quellas sur onn. Aschia hagien ei sper las lavurs dil menaschi e da revisiuns adina occupaziuns variontas. Sesiun 2022/2023 ei dada ell’aua Silla pagina d’internet dil Runal Péra pon ins leger: «Muort munconza da neiv eis ei buca stau pusseivel da prender en funcziun il runal entochen il di dad oz. ­Deplorablamein ein aschia era las occurenzas planisadads dadas ell’aua.» Malgrad che «dadas ell’aua» ei en quei connex forsa in tec in’expressiun maldada – cunquei ch’ei ha era strusch pluviu uonn. Cun occurrenzas planisadas ein la fiasta d’inaguraziun e la cuorsa da skis manegiadas. Omisduas han stuiu vegnir annulladas. La fiasta d’inauguraziun dil runal sanau igl onn 2021 ei ­spustada silla proxima sesiun. Tenor Nora Zürcher, la presidenta dil Cussegl d’administraziun dil Runal Péra fa la midada dil clima segir quitaus. Quei seigi denton in fatg ch’ei havevien risguardau avon la sanaziun. Gia ils davos 50 onns hagi ei dau sesiuns fetg differentas ed en quell’altezia detti ei adina puspei unviarns cun paucs dis da skis. Avon enzacons onns hagi ei dau ina sesiun cun sulet in di da skis. Dapi l’avertura il 1971/72 eis ei denton l’emprema ga ch’il Runal Péra ha insumma buca pudiu arver. Per puder far pista drovi ei almeins 30 entochen 40 cm neiv sin terren schelau. Ussa seigi ei denton buca schelau e duvrassi dapli neiv. E co ves’ei ora ils proxims onns? «Nus havein buc previu d’ennevar il futur nossas pistas», ­declara Nora Zürcher. Dependents da notgs freidas «Naturalmein ei la midada dil clima era in tema tier nus», declara Anja Beivi, la menadra da marketing ed administra­ziun dallas Pendicularas Sursaissa Mun­daun. Pil mument vegnan rodund 30 % dallas pistas en quei territori da skis ennevadas. Malgrad la situaziun actuala el territori alpin hagien ei – grazia allas ­pistas ennevadas – saviu offerir ina qualitativamein buna ed attractiva purschida entochen tier las staziuns a val. «Cul resultat extraordinari digl unviern vargau savein nus denton buca tener pétg», ­declara Anja Beivi. Sur las fiastas han ­sulet ils pedunzs pudiu nezegiar enza­cons indrezs. Suenter han era enzacontas pistas buc ennevadas dalla vart dil Mundaun pudiu vegnir aviartas pils skiunzs, han denton puspei stuiu vegnir serradas pervia dallas aultas temperaturas. Las pistas els aults, sco per exempel quella dil Péz Sezner han – grazia ad ina preparaziun dallas pistas pretensiusa – pudiu vegnir aviartas ed ein aunc adina en funcziun. Las pistas da Meierhof-Katitscha-Untermatt-Stein-Hitzeggen-Triel-Vella, sco era Misa­nenga – Untermatt disponan tenor ­Anja Beivi d’ina cozza da neiv artificiala solida che duess tener entochen la fin dalla sesiun. «Secapescha essan nus era vinavon – oravontut duront las notgs – dpendents da temperaturas bassas», aschia Anja Beivi. Il territori da skis per entscheviders a Sax/Mustér – in tachel alv amiez il prau. A moda semeglionta sepresentan era autras pistas per entscheviders en Surselva.