Il Tip Sc’in magnet è mi’egliada tatgada vid quest cudesch en la libraria. Jau ves l’econuschent clu­tger en il Lai dal Raisch e sutvart il titel : Ich bleibe hier. Jau avev be udì insatge da quest roman da l’autur milanais Marco Balzano. Davent da quest mument na sun jau betg pli vegnì da ma distatgar da quest roman che raquinta dal vitg da Graun e dal destin da ses abitants avant e durant l’inundaziun. Graun è in vitg idillic en il Tirol dal Sid. Ils onns tranter 1920 e 1950 èn dentant dirs. La glieud ha da sa decider tranter emigrar en Germania u restar sco burgais da segunda classa en l’Italia. La protagonista en il roman è la Trina che sa decida da restar en ses vitg, en sia patria. Cura ch’ils faschists scumondan ad ella da lavurar sco magistra en ses vitg, instruescha ella vinavant, el zuppà. E cura ch’in concern da forz’electrica vul inundar cuntradas e chasas per realisar lai da fermada, fa la Trina resistenza – cun corp ed olma. La Trina daventa mamma d’ina feglia. Quella vegn rapinada da l’atgna parentella che fui da la guerra. La sparida sia fe­glia ha la Trina maina surventschì. Suenter l’invasiun dals tudestgs dal 1943 ston la Trina e ses consort fugir davent da Graun. Cura ch’els turnan suenter la guerra, vegnan els confruntads danovamain cun la construcziun dil lag da fermada. Jau na pos betg raquintar dapli. Ma jau pos recumandar sco tip per vossas vacanzas da stad il roman «Ich bleibe hier» da Marco Balzano. Ina da las istorgias dal clutger da Graun che guarda ord dal lai. Il cudesch pon ins cumprar sco cudesch da giaglioffa ubain sco e-book. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ina politica liberala per l’economia, damain regulaziun ed ordinaziuns ed in sbassament da la taglia, quai ha pretendì Viktor Scharegg, il president da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn a la radunanza da delegads il venderdi passà. Gion Nutegn Stgier/FMR A Churwalden ha gì lieu venderdi la 123avla radunanza da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn. Preschents èn stads 150 delegads e delegadas e lura er blera prominenza politica, dal turissem e da l’economia. L’uniun reunescha 6500 commembers e commembras che derivan da 32 secziuns e da 31 associaziuns professiunalas. President da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn è dapi il 2019 Viktor Scharegg. Directur da l’uniun è dapi il 2020 cun Maurus Blumenthal in Sursilvan. Mancanza da persunal qualifitgà L’onn passà saja stà in onn da grondas sfidas per mintga patrun e mintga patruna cun la mancanza actuala da forzas da lavur qualifitgadas, ha ditg Scharegg. Er en l’avegnir daventa la situaziun strusch meglra. La depopulaziun e la demografia sajan las raschuns principalas per quella realitad. Mintga interpresa pli gronda ubain pli pitschna saja anc adina dependenta da bunas cundiziuns da basa e d’ina politica bainvulenta envers l’economia. Per avair economicamain in futur cun bunas perspectivas dovri ina politica pli liberala, damain ordina­ziuns e regulaziuns. In sbassament da taglia per famiglias dovri era per ch’ellas vegnian a sa domiciliar en il Grischun. Ultra da quai duai la generalitad ed er persunas privatas metter a disposiziun dapli terren da bajegiar ed er terren pajabel. En l’avegnir duai il Grischun restar e schizunt daventar in lieu cun ina anc pli ferma scolaziun e furmaziun, ha il Scharegg ditg. El ha lura er menziunà la relaziun stupenta cun la regenza grischuna, cun cusseglier guvernativ Marcus Caduff e cun ses departament da l’economia publica. «Tar Caduff èn per mai las portas adina avertas», uschia Scharegg. Tschintg novas persunas per la suprastanza Caduff sez ha discurrì d’ina economia solida en il Grischun. Las crisas passadas sco la pandemia, actualmain las guerras, l’inflaziun e l’intschertezza permanenta – tut quai na sa laschia strusch influenzar. Quella realitad saja lura magari er ina schanza per adattaziuns, innovaziuns ed agilitad per mintga interpresa. Il cusseglier guvernativ lumenzian è da buna speranza per l’onn economic vegnint cun quintar cun in augment dad 1.3 % per l’economia grischuna. Da nov en suprastanza da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn èn vegnidas elegidas quellas persunas: Luana Bergamin (Lai), Gian Marco Bianchi (Glion), Luca Bottinelli (San Vittore), Christine Kocher, (Clostra) e Fabio Luzio (Cunter). Ellas ed els remplazzan Angela Casanova (Domat), Sandro Bianchi ­(Glion) e Gion Candreja (Schluein). Il premi d‘innovaziun va a Laax Dapi il 2005 surdat l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn mintg’onn il premi d’innovaziun. Quel retschaivan interpresas per lur curaschusadad, per lur lavur da pionier e per lur prestaziuns extraordinarias. Undrà vegn in affar er per il svilup da novs products, per concepts innovativs e per proceder e servetschs. Tut quels aspects sajan d’attribuir a l’Arena Alva cun ses promotur Reto Gurtner. Ella saja mundial in dals territoris da skis innovativs, sco paucs auters, novs trends vegnan immediat realisads e construids – haja la societad acziunara er abitaziuns da vacanzas commerzialisadas, ha ditg Jan Koch, che ha tegnì la laudatio. Cun plaschair ha lura Reto Gurtner, il president dal cussegl administrativ da l’Arena Alva prendì encunter il premi dotà cun 3000 francs ed il cristal vitiers. Il cristal restia tar l’Arena Alva, l’import da 3000 francs re­tschaiva il center d’integraziun ARGO a ­Glion, ha ditg Reto Gurtner. Quella instituziun meritia quella summa e sappia er duvrar ella. Reto Gurtner ha en ses pled d’engraziament ditg che ina via per avair success saja bain d’obtegnair bunas e bleras ideas, ma anc meglier saja lura d’avair bleras e bunas ideas. La profitabilitad duai bain adina esser in aspect, dentant en il focus duess er adina restar il carstgaun ed il giast. Passiun, voluntad, veglia, in pensar iniziativ e disciplinar, agir, perseveranza e l’abilitad da d’inspirar e motivar auters carstgauns cun l’atgna visiun. Quai saja da gronda impurtanza ed er il success per mintga singula interpresa, ha punctuà Reto Gurtner. Surdada dal premi d’innovaziun: (da san.) Markus Wolf, il CEO da l’Arena Alva SA, Maurus Blumenthal, il directur Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn e Reto Gurtner, il president cussegl administrativ Arena Alva. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff (san.) cun Viktor Scharegg, il president da l‘Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn.

Il Cussegl federal facilitescha da sajettar lufs en Svizra – e quai gia a partir da questa stagiun d’alp. En avegnir pon ils lufs «problematics» gia vegnir sajettads sin basa da pli paucs donns che fin ussa. Il venderdi passà ha il Cussegl federal mess en vigur (a partir dals 1. da fanadur 2023) l’ordinaziun da chatscha revedida. Quai che tuna sitg e fitg «legislativ» era atgnamain vegnì spe­tgà en il Grischun gia dapi in temp. La nov’ordinaziun pussibilitescha ussa numnadamain dapli schluppetadas da lufs – gist en vista a la stagiun alpestra da quest onn. Igl exista bain ina lescha da chatscha revedida che regla da nov era la regulaziun da lufs. Quella lescha revidida è era gia vegnida deliberada il december passà dal parlament. Però ella n’è anc betg entrada en vigur. Perquai duai ussa l’ordinaziun actuala gidar a curta vista da «schliar» la situa­ziun delicata gist en territoris alpesters. Sis animals da niz tanschan La limita da donns ch’è decisiva per sajettar in luf vegn sbassada tant per animals singuls sco era per quels che van en triep. Lufs che na tu­tgan betg tar in triep dastgan vegnir sajettads da nov er en territoris da tals trieps. I saja sa mussà che quels animals solitaris possian chaschunar donns er en quests reviers, scriva l'Uffizi federal d'ambient (UFAM). Sch'in luf singul stgarpa en in territori, nua ch'i ha gia dà stgarps, ulteriurs animals da niz, è el protegì main ditg. Concret: da nov tanschan per al schluppettar gia sis animals da niz stgarpads empè da diesch sco enfin ussa. E da nov dastga in luf singul era vegnir sajettà, sch’el periclitescha considerablamain ils umans. Arments, chavals, lamas Medemamain facilitescha il Cussegl federal da regular ils trieps da lufs. Ils chantuns pon dumandar la lubientscha da regular e schluppettar lufs, sche otg animals da niz èn vegnids stgarpads. – Oz è quella limita tar diesch stgarps. En territoris cun dapli che in triep da lufs dastgan ils chantuns regular a partir dal 1. da fanadur pli fitg che per il mument. Regulaziuns da trieps da lufs èn era permessas, sch’ils lufs pericliteschan considerablamain umans. Quai è il cas en spezial, sch’ils animals s’avischinan – senza ch’els fissan vegnids carmalads – a chasas e sch'els n’han nagina tema da l’uman. Periclità ina persuna – sajettar immediat Sch’in luf d'in triep periclitescha andetgamain e nunspetgadamain umans, dastga el da nov ve­gnir schluppettà immediat e senza lubien­tscha da l'Uffizi federal d'ambient, sco quai ch’i ha num en la communicaziun da venderdi passà. La sajettada sto vegnir ordinada dal chantun. Recurs cunter talas schluppettadas fissan dentant pussaivels. Il Cussegl federal fa anc ulteriuras concessiuns: Arments, chavals u lamas grev blessads valan da nov sco «gronds donns». Cun blessuras grevas èn manegiadas plajas che basegnan ina tgira intensiva d’in veterinari. Da nov tanscha gia in animal grond grevblessà u stgarpà per ina lubientscha da sajettar – enfin ussa eran quai dus. Adina dapli lufs L’economia alpestra survegn ulteriurs raps per la protecziun cunter ils animals da rapina gronds. Per proteger anc meglier las muntaneras ha il Cussegl federal deliberà gia l’avrigl quatter milliuns francs supplementars. Cun quels daners vegnan finanziadas mesiras d'urgenza ch’ils chantuns pon dumandar. La cifra da lufs crescha svelt en Svizra. La fin da l’onn 2022 vivevan var 250 lufs sin territori svizzer, i deva 26 trieps. Durant l’onn passà han quels lufs stgarpà var 1500 animals da niz – 90 % dals animals crappads èn stadas nursas. Ina regulaziun è pussaivla malgrà la protecziun Ils lufs èn atgnamain animals protegids. Tenor la «Convenziun da Berna» è ina regulaziun dentant pussaivla, sche autras mesiras na tanschan betg e sche la spezia po surviver malgrà las schluppettadas. Las mesiras relaschadas ussa per la regulaziun da lufs s’accordian cun quest standard, scriva il Cussegl federal. La lescha da chatscha revedida, che permetta da sajettar lufs a moda preventiva, ha il parlament deliberà atgnamain il december passà. Da pudair schluppettar lufs duess impedir donns e periclitaziuns tras quels animals, però senza metter en privel lur effectiv. In referendum cunter la nov lescha da chatscha è bain vegnì lantschà quest onn, n’è però betg reussì la primavaira. La lescha da chatscha duai ir en vigur il settember. Questa revisiun actuala è stada ina nov’emprova per reveder la lescha da chatscha. L’emprima emprova aveva fatg naufragi a l’urna l’onn 2020, la quala preveseva era gia ina furma da regulaziun dal lufs. In pass impurtant u in pass memia grond? La dumonda da la convivenza cun il luf polarisescha – e damai datti era differents opiniuns en connex cun l’ordinaziun federala deliberada il venderdi en vista a la stagiun alpestra 2023. RTR ha rimnà trais reacziuns: Per Arno Puorger da l’Uffizi da chatscha e pestga è l’ordinaziun in pass impurtant en la dretga direcziun. Sco ch’el ha ditg envers RTR dovria dentant ina «regulaziun proactiva». Quella regulaziun ch’il chantun giavischa, dettia lura cura che la nova lescha da chatscha entra en vigur. Era Thomas Roffler, il president da l’Uniun purila grischuna, vesa quest’ordinaziun sco impurtant pass en direcziun da la nova lescha. Cunzunt en vista a la stagiun d’alp: «En vista a questa stad è quai in impurtant pass. Nus essan cuntents cun questa decisiun, perquai che nus avain adina prentendì che la limita da stgarps vegnia reducida.» L’organisaziun Gruppa Luf Svizra n’è dentant betg perina cun las novas regulaziuns, uschia David Gerke, il mainafatschenta: «Per nus va questa versiun da l’ordinaziun memia lunsch, quai n’avess betg fatg basegn.» Tenor la Gruppa Luf Svizra na duess betg il dumber d’animals stgarpads decider, sch’in luf vegnia sajettà u betg. Per la gruppa avess la protec­ziun da las muntaneras da star en il center – e la regulaziun fissi pir da pussibilitar en cas extraordinaris. (rtr/fmr) In placat sin in manaschi agricul en Lumnezia (Surcasti), in placat che pretenda ina regulaziun da lufs. Ussa ha il Cussegl federal deliberà en vista a la stagiun d’alp in’ordinaziun che duai pussibilitar quai. L’ordinaziun che po custar la pel ad in luf Il Cussegl federal ha decis e deliberà venderdi passà in’ordinaziun per regular pli facil lufs ch’han stgarpà animals da niz u che pudessan esser in privel per umans. En vista a la stagiun d’alp da quest onn èn las autoritads chantunalas ed ils purs cuntents cun quest’ordinaziun. David Truttmann/FMR La stagiun sin las alps grischunas entschaiva bainprest. Ed a partir dal mument cura che tut las alps èn bain chargiadas, numnadamain l’entschatta da fanadur 2023, vala in’ordina­ziun federala ch’ils ca. 250 lufs en Svizra han da temair. A partir da lura valan novas reglas che lubeschan da regular pli facilmain lufs «problematics». Per exempel sto in luf singul che ha stgarpà sis animals da niz gia far quint che quai al custia il culiez. Enfin ussa duvravi diesch animals stgarpads per al sajettar. Reacziuns differentas sin quest pass L’ordinaziun deliberada dal Cussegl federal furma in regulativ transitoric, bel ed aposta per questa stagiun d’alp en Svizra, enfin che la lescha da chatscha revidida entra en vigur. Quai vegn ad esser il cas il settember 2023. Entant che la Gruppa Luf Svizra è da l’idea che quest’ordinaziun giaja memia lunsch, èn las autoritads chantunalas ed ils purs grischuns satisfatgs cun quest pass. Uschia di Thomas Roffler, il president da l’Uniun purila grischuna: «En vista a questa stad è quai in impurtant pass. Nus essan cuntents cun questa decisiun, perquai che nus avain adina prentendì che la limita da stgarps vegnia reducida.»

Sche Vus avais sin quella dumonda ina clera resposta – sco p.ex. «regularmain» ubain «minimum ina enfin duas giadas al mais» - lura na stuais Vus betg leger vinavant mia columna. Jau mezza stoss conceder che jau n’hai betg savì tge respunder a mes visavi che m’ha fatg in di questa dumonda. Pli probabel hau jau fatg ina tschera in pau ascha. Immediat m’è numnadamain vegnì endament che nus schevan d’uffants: «Ella ha puspè laschà siglir la chicra!» Ubain: «El lascha propi siglir la chicra per mintga toffa.» Manegià era ch’ella, ubain el, vegniva ravgentada, gritta e furiusa pervi da bagatellas e celebrava quai en sia moda. En il mender cas eran questas persunas era anc permaladas e faschevan il chau mutg. Nus schevan magari era il chau mogn u il chau botsch. Uschia era quai cun laschar siglir la chicra. Ma mes visavi cun sia dumonda na vuleva betg savair tge che fetschia che jau lasch siglir la chicra. El aveva fatg sia dumonda innocentamain e cun ina fatscha amicabla. Cun dumandar san ins emprender. Questa experientscha hai jau fatg gia avant blers onns cun lavurar per il radio. Cun in microfon enta maun san ins dumandar quasi tut – e survegn quasi adina ina resposta. Pia hai jau dumandà – senza microfon – mes visavi tge ch’el manegia propi cun sias chicras. Ed jau hai emprendì ina massa. I gieva sco savens en noss temps per cuschinar e mangiar e per recepts da promis e main promis. Ozendi n’èn gea betg mo las gasettas emnilas dals distribuiders gronds dominadas da quest tema. Era las grondas gasettas seriusas e respectadas na pon betg sa lubir dad ignorar tut quai ch’ha da far cun culinarica e nutriment. E là nua ch’ins sesa ensemen e stat da cumpagnia è l’art e la moda da cuschinar fitg svelt en il center. Quai è dal rest in tema che n’offenda quasi nagin. Ed ussa vegnan las chicras. Per dir la vaira vardad, jau las enconuscheva enfin avant curt temp mo sut il pled tudestg «Kichererbsen» ed ellas n’avevan betg gronda impurtanza tar nus en cuschina. Il num rumantsch n’enconuscheva jau betg. Chattà quel hai jau ina giada dapli grazia al Pledari grond. Lez menziunescha tant la chicra dal nutriment sco era la chicra da las emoziuns. Ed en la rait datti massada sur da chicras. Jau na cumpr betg quellas en la stgatla da conservas, mabain quellas se­tgas en il stgarnuz, quellas ch’igl è da metter a lomiar almain 12 uras. Suenter las met jau en il furnel a vapur. Dus tschaduns chicras co­tgas tar ina salata è delizius. Stuais empruvar. En la rait vegn discurrì da powerfood en connex cun las chicras. Ellas cuntegnan bler protein e materia da ballast, han pauc grass, persuenter massa substanzas mineralas – ed ellas sajan grondiusas per ina sauna digestiun. Latiers vegn ch’ellas custan pauc, ma tutgan tar las vivondas las pli nutritivas. Sche jau aud il pled chicra, sche dapi in temp n’è mi’associaziun pia betg pli «laschar siglir la chicra», mabain cuschinar puspè ina giada chicras. Gia pervi dal bel num. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «Impulseria». Maria Cadruvi

Sutvart il vitg da Brinzauls – numnadamain tranter «Stierg grond» e «Bualet» duessan ils purs e las puras da Brinzauls survegnir access durant il di per segar ils prads. Quai communitgescha la vischnanca d’Albula/Alvra en sies bulletin d‘infurmaziun. Tenor quel duess l’access valair mintgamai da la damaun las 8.00 enfin la saira las 21.00. L‘access vala a partir dad oz, mardi, uschè ditg sco quai che la situaziun da ristga pussibilitescha quai. L’access als prads saja fitg impurtant per ils manaschis, perquai che la producziun da pavel saja ina da las basas da manaschi da l' agricultura. Quel serva dentant sulettamain a la producziun da pavel. I na saja betg permess da pascular animals da niz sin ils prads. Il stab directiv da la vischnanca sa stentia da garantir uschè svelt sco pussaivel era a la populaziun evacuada in access al vitg da Brinzauls. Per il mument na saja quai anc betg pussaivel, perquai che en il vitg saja la periclitaziun memia gronda en cumparegliaziun cun ils prads sut. (cdm/fmr)

Enturn 700 uffants èn stads da la partida questa sonda e dumengia a Schluein al «GKB Fussballcup». En las categorias cun classament han gudagnà las equipas da Schlarigna, Vaz Sut e Cuira. Sin questa plazza da ballape ha Senad Lulić apparentamain giugà in temp sco uffant e giuvenil, suenter esser fugì cun 12 onns cun sia famiglia da la Bosnia a Schluein en il Chastè da Löwenberg, da quel temp in center per requirents d’asil. Onns pli tard ha Senad Lulić fatg carriera internaziunala ed ha giugà bunamain diesch onns – enfin il 2021 per la Lazio Roma. Da Trun e Surses enfin Poschiavo E sin questa plazza a Crap Gries – ch’è gea ussa engrondida cun in’arena – èn sa mesirads questa fin d’emna circa 700 mattatschas e mattatschs da l’entir chantun Grischun. Cun «mo» 4 – 11 onns èn quels anc in zichel pli giuvens che Senad Lulić a ses temp. Vegnida è quella gronda cumpagnia d‘uffants da tuttas varts – da Poschiavo e Trun, da Schlarigna e Surses, da Cuira e Lumnezia. Sa chapescha èn els vegnids accumpagnads da trenaders/dras, da geniturs e fragliuns ch’han emplenì bain la «Arena Crap Gries Car Wash Isla». En trais differents categorias da vegliadetgna (E, F e G: annadas 2012 – 2017) èn passa 120 squadras sa mesiradas a Schluein. Per la US Schluein Glion e per la Surselva è il turnier da questa fin d’emna perfin stà ina premiera. L‘emprima giada insumma è il turnier final da l’uschenumnà «GKB Fussballcup» vegnì organisà en Surselva. Cun tantas squadras èsi era stà per Christian Berther, il responsabel per il manaschi da gieus, detg pretensius d’organisar il grond turnier: «I n’era gnanc uschè simpel da chattar il dretg modus e sistem en las differentas categorias – en ina categoria avevan nus 36 squadras, uschia che nus avain fatg sis gruppas a sis squadras. La dumengia avevan nus lura en la categoria F exact 51 squadras. Uschia che nus avain stuì far in turnier cun 36 squadras ed in auter turnier separà cun 15 equipas. Da metter tut quai sin in tableau è stà in pau ina sfida.» A la fin para l’entir manaschi da gieus dad avair funcziunà, sin adina sis differentas plazzas parallelas, tut tenor categoria sin plazzas pli pitschnas u pli grondas. In cup da tradiziun Il «GKB Fussballcup» exista gia dapi var 30 onns. L’Associaziun da ballape grischuna organisescha quel en cooperaziun cun il sponsur principal (la Banca Chantunala Grischuna) ed ils differents clubs grischuns. Sa chapescha vai en emprima lingia per promover il sport tar la generaziun giuvna. Durant l’onn datti mintgamai differents turniers regiunals, e la fin da la stagiun – per regla l’entschatta da zercladur – sa scuntra l’entira brajada d’uffants al turnier grond, al cup final. Quest onn è quai apunta stà il cas per l’emprima giada a Schluein. La tensiun e la passiun per il ballape è stada da sentir sonda e dumengia a Schluein. Igl ha dà givels dal plaschair, frusts, gusts e larmas. Vers dumengia saira ha era Christian Berther pudì esser satisfatg da la fin d‘emna cun passa 600 partidas: «Tut ha funcziunà fitg bain, senza incaps u blessuras – uschia che nus ans legrain gia sin il turnier en in onn.» – La US Schluein Glion ha numnadamain surpiglià d’organisar gist per dus onns il final dal «GKB Fussballcup», damai era per il proxim onn 2024. E tgi sa, forsa ch’in nov «Lulić» u ina nova «Lulić» ha fatg questa sonda e dumengia ils emprims pass a Crap Gries vers ina carriera empermettenta da ballapeist/a. Juniors G (La pli giuvna categoria – nagina rangaziun) Juniors F1 1. Cuira 97 1 2. Cuira 97 2 3. CB Panaduz 1 4. US Schluein Glion 1 Juniors F2 1. CB Vaz Sut 1 2. Chur 97 2 3. CB Tavau 1 4. CB Domat 2 Juniors E 1. CB Schlarigna 1 2. CB Domat 3. Cuira 97 1 4. CB Domat 4 Mattatschas e mattatschs tranter 4 ed 11 onns en acziun a Schluein – en tricots alvs (Schlarigna) enfin blau cler (US Schluein Glion). Mattatschas e mattatschs tranter 4 ed 11 onns en acziun a Schluein – en tricots alvs (Schlarigna) enfin blau cler (US Schluein Glion). Mattatschas e mattatschs tranter 4 ed 11 onns en acziun a Schluein – en tricots alvs (Schlarigna) enfin blau cler (US Schluein Glion). Mattatschas e mattatschs tranter 4 ed 11 onns en acziun a Schluein – en tricots alvs (Schlarigna) enfin blau cler (US Schluein Glion). Mattatschas e mattatschs tranter 4 ed 11 onns en acziun a Schluein – en tricots alvs (Schlarigna) enfin blau cler (US Schluein Glion). Mattatschas e mattatschs tranter 4 ed 11 onns en acziun a Schluein – en tricots alvs (Schlarigna) enfin blau cler (US Schluein Glion). Mattatschas e mattatschs tranter 4 ed 11 onns en acziun a Schluein – en tricots alvs (Schlarigna) enfin blau cler (US Schluein Glion). Mattatschas e mattatschs tranter 4 ed 11 onns en acziun a Schluein – en tricots alvs (Schlarigna) enfin blau cler (US Schluein Glion).

Il giubileum da 75 onns Chor Rumantsch Zug cun bler chant, pleds, gratulaziuns e buna cumpagnia sonda passada a Baar en il chantun Zug. In giubileum è ina raschun per festivar, per star en cuminanza e per far ina retrospectiva. Gist tut quai ha fatg sonda passada il Chor Rumantsch Zug a chaschun da la festa da giubileum 75 onns. A Baar è sa radunada in buna cumpagnia da passa 100 persunas, la gronda part da quella Rumantschs e Rumantschas che vivan gia dapi decennis en la Svizra Centrala ed er ordvart quella. Ina buna maschaida d’Engiadinais, Sursilvans, Sutsilvans e Surmirans ha giudì la cuminanza e l’ambianza agreabla e fatg in viva sin l’anniversari da 75 onns dal chor. In cusseglier dals chantuns ed in cusseglier guvernativ La muntada dal Chor Rumantsch Zug en la Svizra Centrala conferma er che a la festa giubilara da la furmaziun è er stada preschenta la politica naziunala e chantunala. Tranter ils gratulants eran Peter Hegglin, il cusseglier dals chantuns dal chantun Zug e Stephan Schleiss, il cusseglier guvernativ dal chantun Zug. En ses pled da gratulaziun ha el cunzunt fatg attent a las valurs d’in chor, d’ina uniun, a l’unitad d’ina furmaziun ed a la multifariadad da quella. Stephan Schleiss ha er menziunà la valita da las ragischs da nus tuts ed er dals chantadurs. Tar ils chantadurs dal Chor Rumantsch Zug sa mussian quellas er cun tgirar lur ragischs e quai cun passiun e cunzunt plaschair entras il chant, en spezial il chant rumantsch. Per video è s’annunzià Martin Candinas, il cusseglier naziunal e president da quest gremi politic. Ils chantadurs dal Chor Rumantsch Zug sajan en la Bassa buns ambassadurs da la quarta lingua naziunala. Ultra da quai segnan els cun lur chant er per dapli vita rumantscha en la Svizra Centrala. Da sis chantuns Manà tras il program ha Sacha Mühlebach e quai en moda simpatica, el è in dals quatter chantadurs da lingua rumantscha. Ils 26 chantadurs dal Chor Rumantsch Zug derivan bain tuts dal Grischun, sesents èn els dentant dapi decennis en la Bassa. 9 abitan en il chantun Zug, set en il chantun Lucerna, tschintg en il chantun Argovia, quatter en il chantun Turitg ed in en il chantun Grischun. Ernst Caprez, oriund da Trin, è cun 92 onns il pli vegl chantadur e cun 46 onns il pli giuven chantadur è Sacha Mühlebach. En media èn ils chantadurs in pau sur 70 onns. En sia istorgia da 75 onns ha il Chor Rumantsch Zug gì 11 presidents. Actualmain è Vigeli Caplazi parsura dal chor. Dirigents ha la furmaziun gì fin ussa quatter. Dapi 19 onns segna Jürg Wasescha, l’um da Savognin, per la direcziun dal chor. El è ordvart stimà dals chantadurs, mintgin è in pau pli vegl ch’il dirigent. Dapi l’onn 1941 in’uniun grischuna a Zug Gia avant bunamain 80 onns lavuravan blers Rumantschs tar interpresas en la Svizra Centrala ed er en il chantun Zug. Quai è er stada ina raschun che Grischunas e Grischuns han lura fundà il 1941 l’Uniun dals Grischuns en il chantun Zug. Quella organisava entupadas per ils emigrants grischuns ch’avevan da lez temp chattà a Zug e conturn in nov dachasa. Star en cumpagnia, chantar, far musica e mantegnair il contact cun il Grischun, quai era l’intent da l’uniun e ses commembers e commembras. Il 1947 è lura stada la fundaziun dal Chor da l’Uniun grischuna Zug. Gì a quel lura er plirs success e quai sin champ regiunal, chantunal e schizunt naziunal. Dapi il 2022 sa numna la furmaziun da chant Chor Rumantsch Zug. Cun betg pli exister ils chors rumantschs da Berna, Lucerna e Turitg, chantan cun il Chor Rumantsch Zug plirs anteriurs chantadus da quels trais chors. Chantà è lura er vegnì sonda passada. Per il matg chanzuns è stà responsabel il chor giubilar sez. Il program ha cumpiglià cumposiziuns da Tumasch Dolf, Hans Erni, Lorenzo Zanetti, Gion Duno Simeon e Nuot Vonmoos. Da tut autra vegliadetgna e qualitad è alura stà il Chor da giuvenils St. Martin dal chantun Uri, che ha dà a la festa da giubileum la dretga noda e nota cun ses chant da bellezza. Tranter ils gratulants: (da san.) cusseglier dals chantuns Peter Hegglin e cusseglier guvernativ Stephan Schleiss, omadus dal chantun Zug. Da la partida a la festa da giubileum. (da san.) Sabrina Wasescha, Lino Wasescha, Linda Cahenzli, Brigitte Maag Wasescha e Monika Camenzind. Gion Capeder (san.) anteriur chantadur dal chor en discurs cun Pius Cavelti. Chantà è vegni cun plaschair e passiun. Quatter Surmirans che chantan cun il chor. (da san.) Gion Peder Uffer, Marcel Dora, Celest Wasescha e Jürg Wasescha dirigent. Il Chor Rumantsch Zug ha festivà sonda passada ses giubileum da 75 onns cun bler chant.

Gist cur che jau parchesch mes auto davant la chasa da scola sa volva el anc ina giada en ses letg e siemia vinavant da sia tura da töf. Segir ha el giudì ier saira in bel magiel vin entant che jau sun ida a cuz baud per esser fitta: Igl è bunura a las 6.45 e jau sun gia en scola. Oz surprend jau las lecziuns en la classa 6b perquai ch’il magister da classa, signur Müller cumpensescha sias sururas. El na vul betg ir en pensiun cun sururas, mett’avant ! Ed en pensiun va el en paucas emnas, suenter 44 onns ch’el ha lavurà sco magister primar. Tge prestaziun! Quella ma fa talmain impressiun che jau al hai empermess da surprender la substituziun – entant ch’el prolungescha ils firads e giauda dad ir cun il töf en Frantscha. Ina substituziun è mintgamai in pau ina chaussa, ils scolars n’èn betg adina uschè bravs sco tar il magi­ster da classa. Ma la 6b enconusch jau bain, cun quai che jau lavur era sco pedagoga curativa en la classa. A las 7.15 arrivan ils uffants (u plitost teenies, segund lur odurs) e nus cumenzain pauc pli tard cun franzos. I va tiptop. Els èn anc memia stanchels per far auter che quai ch’ins di ad els. Matematica en la segunda lecziun è gia in pau pli «harzig». Adina quels amulains ch’els exerciteschan dapi la segunda classa! Ma il quint 36 : 3 = … va mo cun il quintader. Sche pia, faschai halt ora il quint cun il quintader e jau na vegn a dir nagut a signur Müller. Tenor il motto: «Schweigen ist reden, Gold ist Silber» sco ch’in scolar di. Lur pensar logic tar la matematica è sume­gliant – e nus faschain me­glier da midar tema. Jau hai in’idea geniala: Ils uffants duain far in regal da cumià per lur magister. «Vus essas sia davosa classa! Quai è insa­tge fitg spezial!» als di jau per als motivar da dar gronda fadia per il regal. Els vegnan propi ad esser l’ultimissima classa da signur Müller. Quai proclamescha el gia dapi mais cun dir a tut ils collegas: «Guai sche vus vegnis mo sin l’idea da’m dumandar, sche jau vegn a far ina subtituziun u ad accumpagnar sin in viadi da scola! Jau na vegn mai pli en scola!» – Jau sper ch’el turnia silmain anc per las davosas pèr emnas en sia classa. Era per prender encunter ses regal! La 6b è numnadamain fieu e flomma per far in album da fotografias. Las fotografias da viadis da scola ed excursiuns han els sin lur handys. Il festival da handy cumenza damai: Els tramettan vi e nà las fotografias ed ina mattatscha (la pli raschunaivla) metta ensemen ellas en in document sin il laptop. Els èn en lur element. Handys e selfies – quai è lur mund ed en «in-dus», cun in pèr discussiuns sin in livel da canera che la SUVA na lubiss betg, mettan els ensemen in album. Vul dir, in pèr fegls A4 cun tatgà si in pèr fotografias. Ed els han tuttina duvrà quatter lecziuns. Ma signur Müller vegn segir ad avair plaschair. El ch’è dal rest mo sin ina suletta da questas fotografias. Sin quella sesa el sper il scolar che al va snuaivel sin la gnerva (quai sa tut la scola) – ed el para fitg, fitg stanchel. Uschè stanchel sco in curridur suen­ter in maraton, suenter in ultra-maraton. Il pli gugent al mettess jau ina medaglia d’aur enturn culiez. «Gold ist Gold!» Chatrina Josty-Kreuzer studegia pedagogia curativa e dat scola (e substituziuns) a Moosseedorf sper Berna. Chatrina Josty, columnista da la FMR

Il mais zercladur è quel da quest fritg. I dat baud nagin che n’ha betg gugent frajas. Il num tudestg «Erdbeere» n’è mai usche bel sco quel da tut tschels linguatgs. Fraja, farbun, u èr il talian «fragola» è insatge special ed associescha cun insatge bun, savurus, frestg. Ins di schizunt ch’i saja in fritg erotic. Quest tip dad oz è perquai deditgà al farbun. U ad ella, la fraja. Dependa gist en tge idiom ch’ins discurra. I dat glieud che ha ina allergia da frajas, per quels ston ins pelvair star mal. Quella glieud na po betg giudair il fritg che è cumbinà cun la stad. Frajas na pon ins betg sulettamain duvrar per far desserts grondius, turtas, cremas, glacé. Ellas èn vairamain bunas per la sanadad. La fraja cuntegn bleras vitaminas, acids, minerals, latiers cellulosas e pectin che fa bain al corp. Giudai quest temp cun deletgs da frajas. La variaziun cumenza tar la confitura, la rasada cun crema da vaniglia e talgias. Ina buglia da Bircher cun frajas ed in zic gromma è in gentar lev, insatge dal miglier ch’i dat insumma. Entant in tip confidenzial per ortulans: Quels san che frajas da l’agen iert èn bler miglieras che quellas ch’ins cumpra en il negozi. En l’agen iert na prendan ins betg las frajas mez-alvas. Là vesan ins co ch’ellas tschiffan colur, e cura ch’ellas èn propi viv-cotschnas pon ins racoltar. Uschia han ellas er pudì sviluppar lur aroma ed odur tipica. Insatge che blers ortulans na san betg è che chaglias da frajas na cumportan betg gladiolas. Anc cun ina distanza da 15 meters reageschan frajas negativ sin gladiolas, quellas influenzeschian lur creschientscha, dian ins. Las frajas cotschnas han actualmain stagiun.

Sch’il fiscus fiss ina persuna, pudess ella giubilar. En fila preschentan bleras vischnancas gudogns en lur rendaquints dal 2022. Ina impurtanta raschun: Las entradas da taglia creschan ad in crescher – betg il davos sco consequenza da corona. Ed insumma dis­tgargian cundiziuns favuraivlas las finanzas communalas, hai num tar l’Uffizi da vischnancas. Domat serra cun in gudogn dad 1,35 milliuns francs. Müstair cuntanscha il 2022 in surpli dad 1,47 milliuns. E davart Laax stat scrit cun lingias grassas en la gasetta «Puspè in onn da record»: la vischnanca noda in surpli da 5,1 milliuns en ses quint annual da l’onn passà. – I tuna paradox, ma corona n’ha betg fatg donn a las finanzas communalas – anzi. La pandemia ha procurà per dapli entradas da taglia d’interpresas, hotels u da venditas d’immobiglias. En general creschan las entradas da taglia, magari perfin pervi da pensiunads da la Bassa. La FMR dat ina survista co che las vischnancas han profità l’onn passà. «In trend ordvart positiv» sa manifesteschia tar las 43 vischnancas che hajan fin uss inoltrà lur rendaquints dal 2022 al chantun, di Thomas Kollegger, manader da l’Uffizi da vischnancas. Ina conclusiun definitiva possian ins dentant pir trair, cura che tuttas vischnancas hajan inol­trà ils rendaquints. Pliras raschuns hajan manà al trend positiv (guarda era box). «Ins po constatar la buna situaziun economica dal 2022. En differentas branschas han ins gì in bun onn, quai sentan ils cumins», di il manader da l’Uffizi da vischnancas. Il turissem haja profità da blers giasts durant corona. L’industria d’export haja era fatg gudogns durant la pandemia, interpresas concretas na less il manader d’uffizi dentant betg numnar. Era il consum privat haja procurà che las firmas hajan fatg bunas fatschentas. Entras gliez han las vischnancas gì bels re­tgavs da taglia sin gudogn da las persunas giuridicas, vul dir da las interpresas. Era las entradas fiscalas da persunas natiralas èn s’augmentadas perquai che l’economia marschia bain. In auter effect da la pandemia: Las immobi­glias èn stadas tschertgadas pli che mai. Gliez ha chatschà ad aut ils pretschs. Gist las vischnancas en las destinaziuns desideradas han fatg cassa. Pertge tar la vendita da chasas da vacanzas incassescha il fiscus la taglia sin midada da maun. Vitiers vegn la taglia sin il gudogn d’ina vendita. «En las vischnancas da l’Engiadin’Ota sentan ins en il quint communal ils transfers d’immobiglias», di Thomas Kollegger. El menziuna era Claustra, Tavau, Scuol e Tujetsch che hajan il 2022 anc ina giada gì in augment da taglias spezialas sin immobiglias. A San Murezzan saja sa reducì l’onn passà il re­tgav or da questas taglias – quai però perquai che l’onn precedent saja stà oraifer redaivel. Las bunas entradas communalas èn uschia la summa da pliras raschuns. Tschertas vischnancas fan daners cun las ovras idraulicas e cun vender energia da participaziun pli chara. Ina u l’autra vischnanca po renovar ina concessiun per ina ovra e survegn en in dai ina summa considerabla. Puspè autras vischnancas – cun pes da taglia attractivs – tiran natiers potents pajataglias. E tschertinas sentan era in zichel ils pensiunads che sa decidan da prender domicil en il Grischun, cunzunt da pensiunads che sa laschan pajar ora il chapital da la cassa da pensiun. La NZZ ha descrit il mars passà a moda detagliada quanta taglia ch’in pensiunà sto pajar, sch’el retira ses chapital da pensiun. En ina tabella ha la gasetta mussà a maun d’ina persuna maridada e da confessiun catolica las tariffas da taglia en l’entira Svizra. Las tariffas grischunas tutgan tar las favuraivlas. Gist tar summas da chapital a partir dad in milliun po ina midada da domicil render – cunzunt sch’insatgi ha gia ina abitaziun da vacanzas en il Grischun. «Questas taglias sin prestaziuns da chapital restan lura en il Grischun», di il manader da l’Uffizi da vischnancas. Quai vala era sch’ina persuna ha vivì sia entira vita en la Bassa. Anc autras raschuns per finanzas legraivlas Betg mo dapli entradas rendan legraivels ils rendaquints dal 2022. L’Uffizi da taglia enumerescha anc autras raschuns che procuran per finanzas communalas solidas : Ils tschains èn anc stads bass il 2022. Far daivets n’ha betg custà tant. Igl è stà pli simpel da finanziar investiziuns. Las fusiuns han medemamain gidà. Refurmar la gulivaziun da finanzas ha gidà a distgargiar las vischnancas. L’integraziun da fugitivs en la fiera da lavur – e da persunas recepidas ad interim – funcziunia relativ bain e dis­tgargia las vischnancas tar l’agid social, scriva l’Uffizi da vischnancas. Gudogns da milliuns Perfin vischnancas pitschnas cuntanschan per part gudogns d’in milliun u dapli. Era l’Uffizi da vischnancas ha constatà il trend positiv – almain tar las vischnancas che han gia inoltrà il rendaquint dal 2022. Las entradas da taglia creschan ad in crescher. La pandemia n’ha betg fatg donn a las cassas communalas. I para perfin d’esser il cuntrari. Ina vischnanca suenter l’autra preschenta rendaquints cun gudogns – Domat, Müstair, Laax etc. «En differentas branschas han ins gì in bun onn, quai sentan las vischnancas», di Thomas Kollegger, schef da l’Uffizi da vischnancas. Tant la hotellaria sco era l’industria d’export hajan profità da quests buns onns. Ed uschia hajan las vischnancas era pudì incassar bellas taglias sin gudogn. Ma era sin la fiera d’immobiglias èsi marschà pli che mai. E gliez ha puspè emplenì cassas communalas – cunzunt da destina­ziuns turisticas. Numnadamain cun taglias da midadas da maun u autras taglias spezialas d’immobiglias. I dat pliras raschuns per ils gudogns che bleras vischnancas preschentan cun il quint dal 2022: buns pajataglias da la Bassa che prendan domicil en il Grischun u per exempel novas concessiuns per ovras idraulicas.

Da curt hai jau bardiglià. Cun pachetar stgatlas hai jau adina puspè survegnì enta maun chaussas cun regurdientschas. Per exempel albums da fotografias u era discs cumpacts che regordan a temps passads. Quai plascha a mai. Jau ma regord gugent da muments passads. I renda conscient tge ch’ins ha gia dastgà viver, da bels muments ed era da trists. Jau vegn gist sentimentala... Ma ussa tar mes tip. Dai ina giada in cuc sin www.my90stv.com. Là pudais guardar televisiun sin il computer. Per exem­pel emissiuns u simplamain extracts dal program da televisiun dals onns 90. Ma ins po era far il «zappen» tras emissiuns e re­clamas dals onns 50 enfin ils 2000. Ils 90 èn dentant mes favurits, lura era jau in uffant pitschen e la televisiun insatge fascinant, cunquai che bab e mamma lubivan era mo da guardar da tschertas uras. La televisiun avriva in auter mund. Cun ir sin www.my90stv.com poss jau puspè laschar reviver in zic quest sentiment. Tge che n’è natiralmain betg pussibel è da sursiglir las reclamas. E sche in’emissiun ha cumenzà, lura na pon ins betg ir en il «replay». Ma quai n’era era betg pussibel cura che jau era in uffant. Il meglier è da zappar tras – e sch’ins ha cletg chatt’ins perlas da pli baud plain regurdientschas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. Guardar televisun dals onns 90. Foto mad

Avant dus onns hai jau cumprà in nov velo. Fin ch’igl è stà uschè lunsch, hai jau stuì ponderar ditg. Plirs enconuschents ed era mes um m’han cusseglià da cumprar in e-bike. «Sas, lura pos ir cun quel en las munto­gnas», m’ha ditg mes um. «Ed insumma cun quel pos era da la taissa si fin tar nossa chasa.» L’argument dad ir en las muntognas m’ha betg persvadì. Sch’jau vom en las muntognas, lura vom jau plaun e plat a pe e segir betg cun in e-bike. L’argument da «pudair da la taissa si» per arrivar a chasa ha dentant dà da pensar ed jau fiss bunamain vegnida loma. En sasez hai jau ina aversiun cunter e-bikes. En mes egls sa tracti da pitschens töfs u mopeds. Mo ch’els marschan cun electricitad empè da benzin. Il moviment da far ir ils pedals succeda plitost pro forma che propi per dar chatsch. Tegnair fit na tegna quest moviment betg. Quai ves’jau vi da mia vischina. Lezza pedalescha patgific e tgunsch cun sia paisa considerabla da la taissa si senza avair la minimissima cundiziun. La finala sun jau ma decidida da cumprar in vair velo. In che ma tegna fit. Ed era sch’jau stos magari ir giu dal velo ed al stuschar da la taissa si, stun jau mal gnanca zic sche mia vischina ma varga – cun in schlantsch be apparent – sin ses pauper e-bike.

Interpresas cun ina svieuta annuala da passa 750 milliuns euros datti er en il Grischun. Perquai sajan in «pugn plain interpresas grischunas» pertutgadas da la taglia minimala da 15 % da l’OECD, hai num tar l’administraziun da taglia. Ils 18 da zercladur votescha la Svizra davart la taglia minimala da la OECD, l’organisaziun per svilup economic. Questa taglia minimala renconuschan radund 140 stadis – era la Svi­zra. La finamira è il cumbat cunter dumping da taglia tranter ils differents pajais. Ils votants e las votantas na decidan pia betg, schebain questa taglia vegn insumma introducida, mabain sulet co che la Svizra la vul reglar. Plinavant dovri ina midada da Constitu­ziun. Pertge fin uss vala il principi che tuts ve­gnan tractads fiscalmain a moda eguala. La ta­glia minimala da 15 % vala dentant sulet per interpresas grondas en in context internaziunal. Interpresas stget indigenas n’èn betg suttamessas a la taglia minimala. Pervi dal secret da taglia na dastga il schef da l‘administraziun da taglia betg inditgar ils nums da las interpresas che pudessan esser pertutgadas en il Grischun. Actualmain vegnian sulettamain in «pugn plain interpresas» en dumonda, di Angelo Roberto. Ina taglia da radund 14,8 % pajan las interpresas grischunas sin lur gudogns. La differenza è perquai be pitschna tar la taglia minimala da 15 %. Latiers vegnia anc che la OECD resguardia era la taglia sin chapital che las interpresas pajan, explitgescha Angelo Roberto. La taglia sin chapital vegnia quintada vitiers. Uschia cuntanscha ina interpresa svelt il minimum pretendì da la OECD. Tuttina n’èn ellas anc betg a mitsch – questas paucas interpresas grischunas cun connexs internaziunals ed ina svieuta a partir da 750 milliuns euros. Ellas pajan en l’avegnir forsa tuttina dapli. La lescha da taglia chantunala enconuscha numnadamain era reducziuns fiscalas, per exempel sch’ina interpresa posseda patents. Dals gudogns da patents dastga ina interpresa deducir ina tscherta summa per la perscrutaziun. Uschia possia ina interpresa reducir sias taglias sin maximalmain 11 %. In’interpresa cun talas reducziuns possia lura schon esser pertutgada d’ina taglia minimala. Angelo Roberto: «L’interpresa po dentant era renunziar sin las deducziuns, lura vala puspè l’imposiziun ordinaria da 14,8 %.» Per quest motiv na quinta il chantun strusch cun imposiziuns tenor la taglia minimala da l’OECD. Tar la taglia minimala tenor OECD sa tracti entaifer la Svizra d’ina taglia federala. Ella vegn taxada ed incassada dals chantuns. U meglier ditg, lezs incasseschan la differenza tranter la taglia da gudogn en ils chantuns ed il minimum da 15 %. Il retgav vegn lura repartì: 25 % salva la Confederaziun, 75 %survegnan ils chantuns – dentant be quels chantuns che han era interpresas che ston pajar dapli. Survegn il Grischun lura insumma daners dal retgav da la taglia minimala? «I dependa», di Angelo Roberto. Sche questas interpresas pertutgadas en il chantun na fetschian valair nagina reducziun da taglia pli – per exempel en connex cun patents – lura na vegnia incassada quasi nagina taglia minimala.

Spetgar, spetgar e spetgar. – L’intschertezza fatschenta actualmain ils abitants e las abitantas da Brinzauls ch’èn dapi detg exact in mais davent da lur dachasa e spetgan per turnar. Da far prognosas saja ussa dentant anc fitg grev, ha communitgà il stab directiv communal la mesemna saira a l’infurmaziun publica a Casti. «Jau vuless puspè ir a chasa.» – Quai ha in’abitanta da Brinzauls ditg a la saira d'infurmaziun da mesemna a Casti. Dapi radund in mais è la vischnanca da Brinzauls evacuada ed ils radund 80 abitants dal vitg han stuì pachetar la valischa e chattar ina nova dimora temporara. E questa nova dimora resta pli probabel era anc per il proxim temp lur «dachasa». «Sch’i va anc intgins dis, emnas u mais enfin che nus decidain per schluccadas – quai na sa il stab directiv communal anc betg dir il mument.» Quai ha ditg il geolog Stefan Schneider che survegliescha il culm. Per la populaziun hai damai num spetgar, spetgar e spetgar – perquai che la segirezza da la populaziun ha tenor il stab directiv communal emprima prioritad. Ils geologs spetgan «Nus essan en ina situaziun fitg tendida», ha ditg il president communal Daniel Albertin ed ha dà il pled al geolog responsabel Stefan Schneider. Las infurmaziuns da la situaziun geologica che lez ha pudì dar, n’han dentant betg purtà in levgiament a las abitantas ed als abitants preschents en la halla da gimnastica a Casti. Cun in’animaziun ha el mussà quant spert che la part problematica da la «Insla» ruschna actulamain. «Avant radund in mais ruschnava quest’insla be 50 enfin 80 millimeters per di – ussa però ruschna ella cun 1 meter per di en direcziun vitg.» Tuttina sajan pir radund 40 000 meters cubic da l’Insla – che ha ina grondezza da 2 milliuns meters cubic – vegnids giu enfin ussa. «Quai è relativ pauc.» Ils moviments actuals laschian supponer ch’i vegnia tar in uschenumnà «Schuttstrom», nua che la bova ruschna «relativ» plaun cun intgins meters enfin 10 meters per di. Ils abitants spetgan Da las dumondas da la populaziun è a la saira d'infurmaziun cunzunt resortì ina chaussa: L’intschertezza fa gronds quitads. «Cura pudain nus turnar? Co vesa la situaziun ora en tschintg onns? Sche nus pudessan turnar, resta lura il privel dad anc ina giada vegnir evacuà? Tge custs surprenda l’assicuranza d’edifizis?» – Sin tut questas dumondas datti il mument be ina resposta segira, e quella è «geologica»: «A curta vista stuain nus guardar, co ch’i vesa ora cun l’Insla e tge consequenzas che quella ha per l’entira bova, ha ditg il geolog Stefan Schneider: «Jau na sun betg il culm, ma jau emprov da leger el uschè bain sco pussaivel.» Perquai saja per il mument grev da respunder dumondas suenter prognosas e dumondas pertutgant il futur. Ina pitschna consolaziun dettia tuttina, sco ch’il president communal Daniel Albertin ha declerà: «Ulteriuras visitas temporaras duain esser pussaivlas er en futur – sche la geologia lascha tiers quai.» Spetgar sin respostas En cas che la la geologia n’avess betg pli da lubir dad insumma abitar a Brinzauls, ha il giurist Benno Burtscher preschentà in concept da trais zonas da translocaziun entaifer la vischnanca Albula/Alvra – sco offerta per ils abitants. In da quels pussaivels lieus sa chatta a Vazarouls (Dasper igl muloin), in segund a Casti (Cumpogna) ed in terz ad Alvagni vitg (Faderna). Quels lieus na sajan dentant anc betg segirads. «Differentas dumondas – sco per exempel ils custs per cumprar terren en quests lieus, la finanziaziun e cumpensaziun tras las segiradas – èn anc pendentas tar chantun e Confederaziun», ha ditg Benno Burtscher. Cunquai che Brinzauls saja in cas unic ed in cas ch’i n’ha anc mai dà, saja d’avair pazienza. Era l’assicuranza d’edifizis na sa anc betg dir bler en chaussa, cunquai ch’i n’è betg in cas da standard. – Damai vala era qua: spetgar sin respostas. Spetgar sin il tunnel da drenascha Per recapitular: Il settember 2021 avevan cumenzà las lavurs per in tunnel da sondagi cun custs da 14 milliuns francs sut la vischnanca da Brinzauls. Andreas Huwiler, il geolog dal chantun è sa mussà fitg cuntent cun ils resultats da quest tunnel dad ina lunghezza da 640 meters: «L’effect dal tunnel da sondagi ha enfin ussa prest surpassà nossas aspectativas», uschia Huwiler. Il tempo en la zona datiers dal tunnel da sondagi saja sa smesà. Però sin la part «Insla» n’haja quest tunnel che tira ora l’aua dal terren nagin effect: «L’ Insla è sa distatgada cumplettamain dal rest. Sin quella n’avain nus nagina influenza pli.» «Il tunnel da drenascha è ina cuntinuaziun dal tunnel da sondagi», ha ditg Josef Kurath, il manader da project. Il tunnel existent vegnia prolungà per radund 1650 meters sin ina lunghezza totala da 2850 meters en la terra. «Cun perfuraziuns da drenascha dal tunnel anora duai il culm vegnir fermà.» Il mars 2024 avessan las lavurs per in tunnel da drenascha da cumenzar, cun custs da radund 40 milliuns francs. Il Cussegl grond e la regenza avevan gia approvà quest credit. Ussa sto be pli anc la vischnanca Albula/Alvra decider davart il project a sia radunanza communala dals 14 da fanadur. Enfin là hai num: Spetgar enfin che l’Insla vegn giu! U cun ils pleds da Daniel Albertin: «Nus fissan bain vidlonder, sche nus n’avessan betg quest’Insla». In sguard enavos Matg 2017: Cun quai ch'il vitg sa mova per var 50 centimeters vegn ordinà in scumond da bajegiar. Brinzauls è uschia en ina uschenumnada zona cotschna. December 2019: Il program da perfuraziun cun otg furadas è vegnì terminà. Ils geologs han constatà ch’il grip stabil da Brinzauls sa chatta en ina profunditad da radund 150 meters sut terra. Settember 2021: cumenzan las lavurs da perfuraziun per in tunnel da sondagi, el duess drenar il terren ed uschia stabilisar la part che glischna. Settember 2022: Il tunnel da sondagi mussa effect. Dentant vegn lura la «Insla» identifitgada sco zona problematica. December 2022: Il Cussegl grond ha approvà in credit da 40 milliuns francs per in tunnel da drenascha. Mars 2023: Il president communal Daniel Albertin infurmescha a la radunanza generala sur dal ferm moviment da l’Insla. Avrigl 2023: A la saira d’infurmaziun vegn preschentà il concept da l’evacuaziun da la populaziun. Il tempo da l’Insla è anc ina giada s’accelerà. Matg 2023: Il venderdi saira, ils 12 da matg, vegnan evacuads tut ils abitants e las abitantas da Brinzauls.

L’interpresa Bus e Service SA, la quala gestiunescha ils servetschs dals bus locals en Engiadina ed a Cuira, po guardar enavos sin in bun onn da fatschenta. Il traffic n’è dentant anc betg sin livel d’avant la pandemia. Actualmain fa l’interpresa era tests en l’Engiadina cun in bus electric. Sco che la Bus e Services SA ha communitgà mesemna, a chaschun da la radunanza generala, han ils bus da Cuira e da l’Engiadina transportà l’onn passà 8,7 milliuns passagieras e passagiers. Quai saja 14 % dapli che l’onn avant, in onn da pandemia. Era il resultat finanzial saja sa meglierà marcantamain per l’interpresa cun 183 collavuraturs/as. Las entradas sajan creschidas sin 23,2 milliuns francs ed i resultia ina pitschna perdita da bun 170 000 francs. Ils motivs per questa perdita sajan cunzunt ils pretschs d’ieli ch’èn creschids. Anc betg sco avant la pandemia Las cifras da la gestiun na cuntanschan damai anc betg il nivel d’avant la pandemia. Il traffic public da Cuira saja cunzunt transport da pendularis e da quels dettia pli paucs pervia dal homeoffice, scriva la Bus e Services SA. Meglier saja quai en l’Engiadina, perquai che la cumpart da turistas e turists è en quella regiun pli auta. Uss saja da prender en mira las sfidas dal futur, per exempel ina flotta persistenta e da defender la concessiun per l’Engiadina. Dapli traffic public en la regiun da Cuira Ina midada d’urari ha chaschunà en la regiun da Cuira las pli grondas midadas dapi l’introducziun da Transreno l’onn 1997. Ensemen cun l’Auto da posta e la Viafier retica è il concept da Transreno vegnì surlavurà. Per il bus da Cuira ha quai engrondì la rait da lingias sco er manà ad in urari pli spess ed a dapli colliaziuns directas. Per realisar questa purschida ha la Bus e Service SA cumprà novs bus ed emploià 16 novs manischunzs e manischunzas. Il futur duai esser persistent Dapi il favrer 2022 fa l’interpresa – cun totalmain 54 vehichels en servetsch – era tests en l’Engiadina cun in bus electric. Ils resultats cuntentian fin ussa, scriva l’interpresa. Il bus vegnia a frida bain cun las cundiziuns topograficas e climaticas da l’Engiadin’Ota, be il lung temp da chargiar la battaria limiteschia anc la flexibilitad. Ina da las sfidas vegnia ad esser da midar la flotta e da porscher in’infrastructura da chargiar. Nova concessiun per l’Engiadina Las concessiuns per la purschida da traffic public en las regiuns vegnan scrittas ora regularmain da la Confederaziun, dal chantun u da vischnancas. Quest onn è quai puspè il cas per la Engiadin’Ota ed era per il curs a Lugano («PalmExpress»). La Bus e Service SA che gestiunescha il Bus Engiadina ha inoltrà in dossier da candidatura e quinta cun ina decisiun vers la fin da la stad. (cdm/rtr/fmr) Dapi il favrer 2022 fa l’interpresa era tests en l’Engiadina cun in bus electric. Dus bus e duas colurs – in blau per l’Engiadina ed in cotschen per Cuira.

La cursa ha cumenzà. La finamira da las partidas grischunas è da pudair recaltgar l’october 2023 in – u il meglier gist dus – dals tschintg sezs grischuns en il Cussegl naziunal. Per gliez car­malan las partidas cun candidaturas tut a dubel. 18 glistas han las partidas gia inoltrà a la Chanzlia chantunala. E tschintg ulteriuras glistas èn anc annunziadas. Uschia po l’electur e l’electura tscherner tut tenor gust, colur politica, vegliadetgna, professiun, regiun u schlattaina, tgi ch’el/la vuless trametter a Berna. – La FMR ha prendì sut la marella las glistas, e preschenta ils aspects ch’èn dads en egl. Record 1 – candidaturas tut a dubel Gia il 2019 è stà in onn da record cun 100 candidats e candidatas per il Cussegl naziunal. E quest onn battan las partidas puspè il record. Sin las 18 glistas gia inoltradas figureschan 89 candidatas e candidats. Vitiers vegnan anc almain 24 candidaturas gia annunaziadas. Quai fa 114 candidaturas. E gliez n’è forsa gnanc tut. Fin ils 7 d’avust 2023 po mintga gruppaziun u partida anc inoltrar glistas a la Chanzlia chantunala. Igl è pia in onn electoral cun rotscha da candidats/as. Gliez na mida dentant nagut vi dal fatg ch’il Grischun ha d’occupar mo tschintg sezs en il Cussegl naziunal. Record 2 – la partida cun las bleras glistas La Partida verd-liberala (PVL) va en il cumbat cun 5 glistas. Fin uss è ella la partida cun las bleras glistas. Quai po anc sa midar e la PVL pudess survegnir concurrenza. La Partida populara (PPS) ha fin uss inoltrà 4 glistas. Ils delegads e las delegadas da la PPS han dentant dà a la giunta la cumpetenza dad metter si ulteriuras glistas. Tgunsch pussaivel pia che la PPS striunescha or da ses cilinder electoral anc ina u duas glistas. En quel avess ella tantas glistas sco la PVL u battess perfin il record. L’Allianza dal center (AdC) va cun 4 glistas en il cumbat, la Partida liberaldemocrata (PLD) e la Partida socialdemocrata (PS) mintgamai cun 3 glistas, ils Verds cun 2 glistas e l’Uniun democratica federala e la Partida evangelica svizra mintgamai cun 1 glista. Record 3 – scolars, gimnasiastas e students Inqual electur u electura fa stim da la professiun cura ch’el decida tgi eleger. En quel grà è la tscherna tar questas elecziuns uschè vasta sco tar in buffet pompus da dessert. Ins po tscherner ina florista, in chanzlist, in biolog, ina presidenta communala, ina ­linguista, ina scienziada da sport, in cussegliader da babs u ina editura. Da bleras professiuns datti perfin pliras candidaturas. La gronda fracziun tschentan en quel grà scolaras, gimnasiasts e studentas. Passa ventg candidats/as sa chattan anc en scolaziun. Els studegian medischina, matematica, antropologia, politica etc. Ils blers dad els candideschan sin las glistas giuvnas – però betg tuts. Flavia Aebli, studenta da scienzas socialas candidescha sin la segunda glista da la PLD. Or da l’optica dals giuvens fiss gliez ina glista da «vegls». Glistas da parada Ils chavals da parada en questas elecziuns èn ils parlamentaris e las parlamentarias en uffizi: Martin Candinas (AdC), Anna Giacometti (PLD), Magdalena Martullo (PPS) e Jon Pult (PS). Els candideschan per uschè da dir sin las glistas da parada. La finamira d’ina tala glista è da garantir ch’il politicher en uffizi possia turnar per ina ulteriura legislatura a Berna. Per gliez intent metta la partida sin questa glista anc autras persunalitads da num e pum che duain recaltgar ina massa vuschs. Gliez è impurtant. Uschiglio pudessi numnadamain capitar ch’ina autra glista da ­l’atgna partida engolia il mandat dal candidat en uffizi. Il mandat gudogna numnadamain quella glista da partida che fa las bleras vuschs. Uschia ha per exempel Jon Pult sin sia glista anc «accumpa­gnament» da duas deputadas ed in deputà dal Cussegl grond che represchentan gist pliras profes­siuns e regiuns, numnadamain Tobias Rettich, Franziska Preisig e Renate Rutishauser. Anna Giacometti ed il tric da cumular Era Anna Giacometti ha sa chapescha ina glista da parada. E sin lezza candidescha era Christian Rathgeb. L’anteriur cusseglier guvernativ ha mintgamai fatg resultats da record tar las elecziuns chantunalas. Per evitar che Christian Rathgeb cuntanschia memia tgunsch dapli vuschs che la cussegliera naziunala en uffizi, sa gida la PLD cun in vegl tric. Il num dad Anna Giacometti e prestampà gist duas giadas sin la glista. Tgi che metta pia questa glista senza midadas en la busta d’elecziun, dat gist duas vuschs a la candidata en uffizi e mo ina vusch a Christian Rathgeb. Quai augmenta las schanzas dad Anna Giacometti visavi a ses collega da partida prominent. Auter che Giacometti na figurescha fin ussa nagin/a candidat/a duas giadas sin ina glista. Il tric sa numna «cumular» – ed era mintga electur dastga pratitgar quest tric cun scriver a maun duas giadas il num da ses top-candidat u sia top-candidata sin sia glista d’elecziun. Purs, giuristas, impressaris En il Cussegl naziunal politiseschan da preschent var 50 impressaris, 35 giuristas e 15 purs. En il Grischun stattan dentant ils purs sisum il podest. Passa diesch purs e puras candideschan quest atun per il Cussegl naziunal sin las glistas gia inoltradas. Set candidats inditgeschan d’esser interprendiders u proprietaris da fatschentas e mo quatter inditgeschan d’esser giuristas u advocats. Umens, dunnas, diversitad Plaunsieu tempi passati èn glistas stgettamain cun umens u mo dunnas. Quasi tuttas partidas mettan si trais umens e duas dunnas – u il cuntrari. Be la PPS ristga anc purtar ina glista stgettamain masculina, numnadamain quella da l’Engiadin’Ota. 36 dunnas e 53 umens candideschan sin las glistas inoltradas a la Chanzlia chantunala. Dal reminent: Mintga persuna sin ina glista figurescha u sco um u sco dunna. Da sa preschentar sco persuna nonbinara è strusch pussaivel, gnanca sch’ina persuna ha in prenum neutral sco per ­exempel Kim. Pertge las profes­siuns inditgadas tradeschan u ina u l’autra schlattaina, per exempel «florista», «docenta», «practi­tgant», «interprendider». La pussaivladad dad applitgar ina staila da gender na saja betg prevedida, hai num tar la Chanzlia chantunala sin dumonda da la FMR. La Bassa Magdalena Martullo (PPS) è ­l’exempel prominent che mussa ch’ins na sto betg abitar en il chantun per recaltgar in dals tschintg sezs grischuns en il Cussegl naziunal. La scheffa da la Ems Chemie abitescha a Meilen en il chantun Turitg. Tuttina è ella ve­gnida reelegida avant quatter onns cun il meglier resultat. Quest onn candidescha plinavant ina ulteriura persuna d’ordaifer. Jon Albert Fanzun abitescha a Berna, è secretari general da la PLD svizra ed è plazzà sin la segunda glista da sia partida. Ils auters canditats e candidatas inditgeschan domicils entaifer il Grischun. Candidar cun 17 onns Celine Hulliger è laboranta ed ­abitescha a Ruschein. Ella candidescha sin la glista giuvna da la Verda. Cun l’annada 2005 ha ella per il mument anc 17 onns. Era sin la glista da la Partida evangelica (PEV) candidescha ina dunna cun l’annada 2005. Eckert Leona è gimnasiasta e co-presidenta da la PEV svizra dals giuvens. Ella abitescha ad Igis. Sin dumonda da la FMR tradescha ella ch’ella haja anniversari ils 28 da settember ed haja curt avant las elecziuns 18 onns. Cundiziun per astgar candidar – e vegnir elegì – è d’avair sin il pli tard il di d’elecziun 18 onns. Raritads da las Vals talianas Tgi che abitescha en la part taliana e less eleger sulet candidats dal Grischun talian, na sto probabel betg ponderar uschè ditg dad emplenir ora sia glista. I dat fin uss mo in mez tozzel candidatas e candidats dal las trais valladas talianas. Dal Puschlav: Gabriela Men­ghini da la PPS abitescha a Li Curt. Luca Fanconi da la AdC deriva da Brusio. Mattia Pianta da la PS deriva da Campocologno. Sergio Pedroni da la AdC deriva da Vicosoprano en Bregaglia. Da lezza Val deriva era Anna Giacometti da la PLD che abitescha a Stampa. Da la Mesolcina datti fin uss be la candidatura dad Eleonora Righetti da la AdC che abitescha a Verdabbio. Premiera per PEV La Partida evangelica grischuna (PEV) sa participescha per l’em­prima giada a las elecziuns naziunalas en il Grischun. La partida è vegnida fundada il 2007 a Cuira ed è represchentada en il parlament da Tavau. En il Cussegl grond n’ha ella nagin sez. Era la Uniun democratica federala (UDF) va en il cumbat electoral. Per ella n’èsi dentant nagina premiera. Gia il 2011 e 2007 aveva la partida conservativa da la dretga mess si ina glista per las elecziuns naziunalas. Glista per glista En var quatter mais vegnan elegidas las tschintg persunas che represchentan il chantun Grischun durant la proxima legislatura federala en il Cussegl naziunal. Il cumbat electoral ha entschet questa primavaira – ils candidats e las candidatas sa mettan gia en ils stadals. Sin tut las glistas da las partidas sa zuppan particularitads e perfin intgins records. In sguard sur tut las glistas mussa p.ex. ch’i dat tantas candidaturas sco anc mai. E cuntrari ad auters onns electorals na datti betg pli glistas specificamain da «dunnas», mabain quellas sa preschentan ussa en glistas principalas e lateralas. (fmr/dat)

Il Cussegl federal facilitescha da sajettar lufs en Svizra – e quai gia a partir da questa stagiun d’alp. En avegnir pon ils lufs «problematics» gia vegnir sajettads sin basa da pli paucs donns che fin ussa. Il venderdi passà ha il Cussegl federal mess en vigur (a partir dals 1. da fanadur 2023) l’ordinaziun da chatscha revedida. Quai che tuna sitg e fitg «legislativ» era atgnamain vegnì spe­tgà en il Grischun gia dapi in temp. La nov’ordinaziun pussibilitescha ussa numnadamain dapli schluppetadas da lufs – gist en vista a la stagiun alpestra da quest onn. Igl exista bain ina lescha da chatscha revedida che regla da nov era la regulaziun da lufs. Quella lescha revidida è era gia vegnida deliberada il december passà dal parlament. Però ella n’è anc betg entrada en vigur. Perquai duai ussa l’ordinaziun actuala gidar a curta vista da «schliar» la situa­ziun delicata gist en territoris alpesters. Sis animals da niz tanschan La limita da donns ch’è decisiva per sajettar in luf vegn sbassada tant per animals singuls sco era per quels che van en triep. Lufs che na tu­tgan betg tar in triep dastgan vegnir sajettads da nov er en territoris da tals trieps. I saja sa mussà che quels animals solitaris possian chaschunar donns er en quests reviers, scriva l'Uffizi federal d'ambient (UFAM). Sch'in luf singul stgarpa en in territori, nua ch'i ha gia dà stgarps, ulteriurs animals da niz, è el protegì main ditg. Concret: da nov tanschan per al schluppettar gia sis animals da niz stgarpads empè da diesch sco enfin ussa. E da nov dastga in luf singul era vegnir sajettà, sch’el periclitescha considerablamain ils umans. Arments, chavals, lamas Medemamain facilitescha il Cussegl federal da regular ils trieps da lufs. Ils chantuns pon dumandar la lubientscha da regular e schluppettar lufs, sche otg animals da niz èn vegnids stgarpads. – Oz è quella limita tar diesch stgarps. En territoris cun dapli che in triep da lufs dastgan ils chantuns regular a partir dal 1. da fanadur pli fitg che per il mument. Regulaziuns da trieps da lufs èn era permessas, sch’ils lufs pericliteschan considerablamain umans. Quai è il cas en spezial, sch’ils animals s’avischinan – senza ch’els fissan vegnids carmalads – a chasas e sch'els n’han nagina tema da l’uman. Periclità ina persuna – sajettar immediat Sch’in luf d'in triep periclitescha andetgamain e nunspetgadamain umans, dastga el da nov ve­gnir schluppettà immediat e senza lubien­tscha da l'Uffizi federal d'ambient, sco quai ch’i ha num en la communicaziun da venderdi passà. La sajettada sto vegnir ordinada dal chantun. Recurs cunter talas schluppettadas fissan dentant pussaivels. Il Cussegl federal fa anc ulteriuras concessiuns: Arments, chavals u lamas grev blessads valan da nov sco «gronds donns». Cun blessuras grevas èn manegiadas plajas che basegnan ina tgira intensiva d’in veterinari. Da nov tanscha gia in animal grond grevblessà u stgarpà per ina lubientscha da sajettar – enfin ussa eran quai dus. Adina dapli lufs L’economia alpestra survegn ulteriurs raps per la protecziun cunter ils animals da rapina gronds. Per proteger anc meglier las muntaneras ha il Cussegl federal deliberà gia l’avrigl quatter milliuns francs supplementars. Cun quels daners vegnan finanziadas mesiras d'urgenza ch’ils chantuns pon dumandar. La cifra da lufs crescha svelt en Svizra. La fin da l’onn 2022 vivevan var 250 lufs sin territori svizzer, i deva 26 trieps. Durant l’onn passà han quels lufs stgarpà var 1500 animals da niz – 90 % dals animals crappads èn stadas nursas. Ina regulaziun è pussaivla malgrà la protecziun Ils lufs èn atgnamain animals protegids. Tenor la «Convenziun da Berna» è ina regulaziun dentant pussaivla, sche autras mesiras na tanschan betg e sche la spezia po surviver malgrà las schluppettadas. Las mesiras relaschadas ussa per la regulaziun da lufs s’accordian cun quest standard, scriva il Cussegl federal. La lescha da chatscha revedida, che permetta da sajettar lufs a moda preventiva, ha il parlament deliberà atgnamain il december passà. Da pudair schluppettar lufs duess impedir donns e periclitaziuns tras quels animals, però senza metter en privel lur effectiv. In referendum cunter la nov lescha da chatscha è bain vegnì lantschà quest onn, n’è però betg reussì la primavaira. La lescha da chatscha duai ir en vigur il settember. Questa revisiun actuala è stada ina nov’emprova per reveder la lescha da chatscha. L’emprima emprova aveva fatg naufragi a l’urna l’onn 2020, la quala preveseva era gia ina furma da regulaziun dal lufs. In pass impurtant u in pass memia grond? La dumonda da la convivenza cun il luf polarisescha – e damai datti era differents opiniuns en connex cun l’ordinaziun federala deliberada il venderdi en vista a la stagiun alpestra 2023. RTR ha rimnà trais reacziuns: Per Arno Puorger da l’Uffizi da chatscha e pestga è l’ordinaziun in pass impurtant en la dretga direcziun. Sco ch’el ha ditg envers RTR dovria dentant ina «regulaziun proactiva». Quella regulaziun ch’il chantun giavischa, dettia lura cura che la nova lescha da chatscha entra en vigur. Era Thomas Roffler, il president da l’Uniun purila grischuna, vesa quest’ordinaziun sco impurtant pass en direcziun da la nova lescha. Cunzunt en vista a la stagiun d’alp: «En vista a questa stad è quai in impurtant pass. Nus essan cuntents cun questa decisiun, perquai che nus avain adina prentendì che la limita da stgarps vegnia reducida.» L’organisaziun Gruppa Luf Svizra n’è dentant betg perina cun las novas regulaziuns, uschia David Gerke, il mainafatschenta: «Per nus va questa versiun da l’ordinaziun memia lunsch, quai n’avess betg fatg basegn.» Tenor la Gruppa Luf Svizra na duess betg il dumber d’animals stgarpads decider, sch’in luf vegnia sajettà u betg. Per la gruppa avess la protec­ziun da las muntaneras da star en il center – e la regulaziun fissi pir da pussibilitar en cas extraordinaris. (rtr/fmr) In placat sin in manaschi agricul en Lumnezia (Surcasti), in placat che pretenda ina regulaziun da lufs. Ussa ha il Cussegl federal deliberà en vista a la stagiun d’alp in’ordinaziun che duai pussibilitar quai. In placat sin in manaschi agricul en Lumnezia (Surcasti), in placat che pretenda ina regulaziun da lufs. Ussa ha il Cussegl federal deliberà en vista a la stagiun d’alp in’ordinaziun che duai pussibilitar quai.

En il center da la radunanza generala da la Viafier retica a Casti è stà il cumià da Stefan Engler sco president dal cussegl ­d’administraziun. El haja gronds merits per il svilup dal manaschi ed er dal traffic, è vegnì ditg pliras giadas durant la radunanza generala. La raschun che la 135avla radunanza generala da la Viafier retica è stada a Casti è che Stefan Engler ha manà quella per la davosa giada sco president dal cussegl d’administraziun. Dalla partida èn stads venderdi passà 380 acziunaris ed acziunarias. El sa chattia fitg onurà da pudair salvar sia ultima radunanza generala sco parsura dal cussegl administrativ da la Viafier retica en sia vischnanca. Cun crescher si a Surava, bunamain dasper ils binaris dalla Viafier retica, saja el fin oz adina stà fascinà ed en­tusiasmà da quella, ha ditg. Suenter 24 onns commember dal cussegl d’administraziun e da quels 12 onns e mez president da quel gremi saja ussa per el a fin il viadi presidial. In viadi fitg interessant, plain tensiun, cun numerusas e bellas entupadas, cun ina direcziun empernaivla e cun 1500 collavuraturs e collavuraturas motivads e motivadas, ha punctuà Engler. Daventà successur da Hans-Jüg Spillmann Suenter esser stà 12 onns commember dal cussegl d’administraziun è Engler vegnì elegì il 2010 sco president da quest gremi e successur da Hans-Jürg Spillmann. Acziunaris ed acziunarias han gì cun quai tar el fidanza cumplaina sco manader strategic da la Viafier retica. En quels 24 onns sco commember e president dal cussegl d’administraziun ha l’um da Surava lavurà ensemen cun quatter directurs da la Viafier retica. Quai èn: Silvio Fasciati, Erwin ­Rutishauser, Hans Amacker e Renato Fasciati, dapi il 2015 CEO da quest manaschi. Sco successur dal president partent e sco nov parsura dal cussegl administrativ da la Viafier retica han ils preschents e las preschentas elegì Mario ­Cavigelli, l’anteriur cusseglier guvernativ. El surpiglia quest mandat cun plaschair, engaschi e plain speranza, ha el ditg suenter la sia elecziun. Intginas culminaziuns En quels 24 onns sco commember dal cussegl d’administraziun da la Viafier retica e president da quella giunta ha Engler gì intginas culminaziuns grazia a la viafier. Per exempel il 2008, l’onn che la lingia da viafier da l’Avra e dal Bernina ha retschet il label da l’UNESCO, dus onns suenter il battaisem dals novs trens «Allegra» ed il medem onn er il giubileum da 100 onns dal traject da la viafier sur il Bernina. Il 2014 lura il punct culminant cun las festivitads da 125 onns da la Viafier retica en plirs lieus e staziuns. Quel onn alura, ils 14 d’avust, è ­Engler er stà ina da las emprimas persunas ch’è stada al lieu da l’accident da tren en la ­vischinanza da Casti, per el in accident ch’è ì fitg a cor e che ha er chaschunà dolur al ­president. Dus onns pli tard ha el surdà a Tusaun al traffic ils novs trens «Alvra» ed il 2018 è stada a la fin d’october la perfuraziun dal nov tunnel da l’Alvra. Ultra da quai è Engler era vegnì a pled il 2019 tar la festa da 20 onns tunnel dal Vereina. Rait politica da gronda valur Daniel Albertin, il president da la vischnanca d’Albula/Alvra ha ditg ch’el saja engraziaivel che la situaziun da Brinzauls fatschenta ferm la populaziun da l’entira regiun, dal chantun ed era da tut la Svizra. In plaschair saja lura d’avair cun la Viafier retica en sia vischnanca er ina chaussa plaschaivla en quel temp plain malsegirezza ed intschert. Ella na colliescha betg mo lieus, na, ella colliescha er istorgias. Tarzisius Caviezel, il president dal Cussegl grond ha ditg che la Viafier retica ed er l’entir manaschi haja profità ferm da la rait politica d’Engler. Sia savida giuridica saja er stada per il cussegl administrativ da la Viafier retica ina gronda valur, in immens gudogn ed in enritgiment instancabel, ha accentuà Caviezel. Engler na saja betg be stà in president fidà, el saja er stà in bun ami ed in mentur da bun exempel. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha er engrazià ad Engler per sia lavur perseveranta. Ella saja er vegnida a Casti per mussar la stima da la regenza e da l’entir chantun envers la Viafier retica. In travagl che saja da gronda impurtanza per la mobilitad en il Grischun. Ils affars statutarics èn vegnids acceptads senza discussiuns pli grondas. L’onn da gestiun 2022 ha la Viafier retica terminà cun in gudogn da 4,2 milliuns francs. Il president dal cussegl d’admini­straziun partent (da san.) Stefan Engler surdat ses uffizi a Mario Cavigelli.

Quatter classas da scola cun totalmain 71 scolaras e scolars da Mustér, Appenzell (Appenzell Dadens), Acquarossa (Tessin) e Cressier (Neuchâtel) èn sa participadas a l’emprim «Barat ­quadriling» che ha gì lieu questa primavaira a Mustér. Dals 8 fin ils 12 da matg 2023 han las scolaras ed ils scolars gì la chaschun da s’approfundar en las quatter linguas naziunalas e d’augmentar la chapientscha per las autras cuminanzas linguisticas. La finiziun dal champ ha gì lieu ils 9 da zercladur 2023 a Berna. Barat linguistic e cultural Martin Candinas, il president dal Cussegl naziunal, ha retschavì las scolaras ed ils scolars en la Chasa federala ed als ha dà in’invista en il manaschi politic da la Svizra plurilingua. Cun chanzuns en las quatter linguas naziunalas han ils uffants laschà reviver las regurdientschas al champ a Mustér e festivà la finiziun da l’emprim «Barat quadriling». Quel è vegnì organisà da la Lia Rumantscha sin iniziativa da Martin Candinas e cun sustegn da l’agentura naziunala Movetia. I sa tracta d’in concept per il barat linguistic e cultural che includa tut las quatter linguas naziunalas. Il format duai cuntinuar ils proxims onns. (cdm/fmr) La finiziun dal «Barat quadriling» ha gì lieu en Chasa federala.

Essas vus in fan da mountainbike? Faschessas vus gugent vacanzas activas cun voss bike? Forsa ina giada pli lunsch davent? Avais vus forsa perfin gia fatg quai, però betg ristgà da prender cun vus l’agen bike? Lura hai jau propi in bun tip per vus. Pedalar sur grips, ragischs e lozza – quai è ina da mias grondas passiuns. E la schelta en noss chantun è propi gronda e variada. Ma avant intgins onns hai jau scuvert da cumbinar da temp an temp mias vacanzas sper la mar cun questa passiun. Vacanzas sper la mar muntan dentant era da magari stuair sgular cun l’aviun e perquai hai jau tochen ussa laschà mes bike en tschaler ed em­prestà in bike en mia destinaziun. Na va el betg a perder? Co van quests lavurants – enconuschents per lur groppadad – en­turn cun mia cofra? Co funcziuna quai insumma cun rauba bloccanta? Nua hai jau da consegnar resp. ir per mes bike a l’eroport? Gea – en questas chaussas sun jau in pau in «Bünzli». E tuttina: Questa giada hai jau ristgà e sun sgulada cun mes bike – e quai cun success. La raschun è, ch’i dat intginas airlines sco per exempel la Edelweiss che transportan gratuitamain ina bagascha da sport per persuna. Saja quai ­in’aissa da surf, bastuns da golf u eba in ­mountainbike. Ed er la spediziun per rauba bloccanta a l’eroport è bain visibla sin tavlas e propi super simpla. Per transportar il bike cussegl jau da cumprar u emprestar ina cofra speziala per bikes. Sin plattafurmas sco «tutti» datti varsaquantas purschidas. Perquai che jau hai gì tuttina intgins dubis hai jau supplementarmain anc pulstrà intginas parts delicatas da mes bike. La gronda surpraisa cun avrir la cofra a Madeira n’hai per fortuna betg dà ed jau hai giudì superischems dis sin questa bella insla. E da pedalar cun l’agen bike sur grips, ragischs e lozza madeiriana è stà simplamain fantastic! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts.

La cursa ha cumenzà. La finamira da las partidas grischunas è da pudair recaltgar l’october 2023 in – u il meglier gist dus – dals tschintg sezs grischuns en il Cussegl naziunal. Per gliez car­malan las partidas cun candidaturas tut a dubel. 18 glistas han las partidas gia inoltrà a la Chanzlia chantunala. E tschintg ulteriuras glistas èn anc annunziadas. Uschia po l’electur e l’electura tscherner tut tenor gust, colur politica, vegliadetgna, professiun, regiun u schlattaina, tgi ch’el/la vuless trametter a Berna. – La FMR ha prendì sut la marella las glistas, e preschenta ils aspects ch’èn dads en egl. Gia il 2019 è stà in onn da record cun 100 candidats e candidatas per il Cussegl naziunal. E quest onn battan las partidas puspè il record. Sin las 18 glistas gia inoltradas figureschan 89 candidatas e candidats. Vitiers vegnan anc almain 25 candidaturas gia annunaziadas. Quai fa 114 candidaturas. E gliez n’è forsa gnanc tut. Fin ils 7 d’avust 2023 po mintga gruppaziun u partida anc inoltrar glistas a la Chanzlia chantunala. Igl è pia in onn electoral cun rotscha da candidats/as. Gliez na mida dentant nagut vi dal fatg ch’il Grischun ha d’occupar mo tschintg sezs en il Cussegl naziunal. La Partida verd-liberala (PVL) va en il cumbat cun 5 glistas. Fin uss è ella la partida cun las bleras glistas. Quai po anc sa midar e la PVL pudess survegnir concurrenza. La Partida populara (PPS) ha fin uss inoltrà 4 glistas. Ils delegads e las delegadas da la PPS han dentant dà a la giunta la cumpetenza dad metter si ulteriuras glistas. Tgunsch pussaivel pia che la PPS striunescha or da ses cilinder electoral anc ina u duas glistas. En quel avess ella tantas glistas sco la PVL u battess perfin il record. L’Allianza dal center (AdC) va cun 4 glistas en il cumbat, la Partida liberaldemocrata (PLD) e la Partida socialdemocrata (PS) mintgamai cun 3 glistas, ils Verds cun 2 glistas e l’Uniun democratica federala e la Partida evangelica svizra mintgamai cun 1 glista. Inqual electur u electura fa stim da la professiun cura ch’el decida tgi eleger. En quel grà è la tscherna tar questas elecziuns uschè vasta sco tar in buffet pompus da dessert. Ins po tscherner ina florista, in chanzlist, in biolog, ina presidenta communala, ina ­linguista, ina scienziada da sport, in cussegliader da babs u ina editura. Da bleras professiuns datti perfin pliras candidaturas. La gronda fracziun tschentan en quel grà scolaras, gimnasiasts e studentas. Passa ventg candidats/as sa chattan anc en scolaziun. Els studegian medischina, matematica, antropologia, politica etc. Ils blers dad els candideschan sin las glistas giuvnas – però betg tuts. Flavia Aebli, studenta da scienzas socialas candidescha sin la segunda glista da la PLD. Or da l’optica dals giuvens fiss gliez ina glista da «vegls». Ils chavals da parada en questas elecziuns èn ils parlamentaris e las parlamentarias en uffizi: Martin Candinas (AdC), Anna Giacometti (PLD), Magdalena Martullo (PPS) e Jon Pult (PS). Els candideschan per uschè da dir sin las glistas da parada. La finamira d’ina tala glista è da garantir ch’il politicher en uffizi possia turnar per ina ulteriura legislatura a Berna. Per gliez intent metta la partida sin questa glista anc autras persunalitads da num e pum che duain recaltgar ina massa vuschs. Gliez è impurtant. Uschiglio pudessi numnadamain capitar ch’ina autra glista da ­l’atgna partida engolia il mandat dal candidat en uffizi. Il mandat gudogna numnadamain quella glista da partida che fa las bleras vuschs. Uschia ha per exempel Jon Pult sin sia glista anc «accumpa­gnament» da duas deputadas ed in deputà dal Cussegl grond che represchentan gist pliras profes­siuns e regiuns, numnadamain Tobias Rettich, Franziska Preisig e Renate Rutishauser. Era Anna Giacometti ha sa chapescha ina glista da parada. E sin lezza candidescha era Christian Rathgeb. L’anteriur cusseglier guvernativ ha mintgamai fatg resultats da record tar las elecziuns chantunalas. Per evitar che Christian Rathgeb cuntanschia memia tgunsch dapli vuschs che la cussegliera naziunala en uffizi, sa gida la PLD cun in vegl tric. Il num dad Anna Giacometti e prestampà gist duas giadas sin la glista. Tgi che metta pia questa glista senza midadas en la busta d’elecziun, dat gist duas vuschs a la candidata en uffizi e mo ina vusch a Christian Rathgeb. Quai augmenta las schanzas dad Anna Giacometti visavi a ses collega da partida prominent. Auter che Giacometti na figurescha fin ussa nagin/a candidat/a duas giadas sin ina glista. Il tric sa numna «cumular» – ed era mintga electur dastga pratitgar quest tric cun scriver a maun duas giadas il num da ses top-candidat u sia top-candidata sin sia glista d’elecziun. En il Cussegl naziunal politiseschan da preschent var 50 impressaris, 35 giuristas e 15 purs. En il Grischun stattan dentant ils purs sisum il podest. Passa diesch purs e puras candideschan quest atun per il Cussegl naziunal sin las glistas gia inoltradas. Set candidats inditgeschan d’esser interprendiders u proprietaris da fatschentas e mo quatter inditgeschan d’esser giuristas u advocats. Plaunsieu tempi passati èn glistas stgettamain cun umens u mo dunnas. Quasi tuttas partidas mettan si trais umens e duas dunnas – u il cuntrari. Be la PPS ristga anc purtar ina glista stgettamain masculina, numnadamain quella da l’Engiadin’Ota. 36 dunnas e 53 umens candideschan sin las glistas inoltradas a la Chanzlia chantunala. Dal reminent: Mintga persuna sin ina glista figurescha u sco um u sco dunna. Da sa preschentar sco persuna nonbinara è strusch pussaivel, gnanca sch’ina persuna ha in prenum neutral sco per ­exempel Kim. Pertge las profes­siuns inditgadas tradeschan u ina u l’autra schlattaina, per exempel «florista», «docenta», «practi­tgant», «interprendider». La pussaivladad dad applitgar ina staila da gender na saja betg prevedida, hai num tar la Chanzlia chantunala sin dumonda da la FMR. Magdalena Martullo (PPS) è ­l’exempel prominent che mussa ch’ins na sto betg abitar en il chantun per recaltgar in dals tschintg sezs grischuns en il Cussegl naziunal. La scheffa da la Ems Chemie abitescha a Meilen en il chantun Turitg. Tuttina è ella ve­gnida reelegida avant quatter onns cun il meglier resultat. Quest onn candidescha plinavant ina ulteriura persuna d’ordaifer. Jon Albert Fanzun abitescha a Berna, è secretari general da la PLD svizra ed è plazzà sin la segunda glista da sia partida. Ils auters canditats e candidatas inditgeschan domicils entaifer il Grischun. Sin la glista da la Partida evangelica (PEV) candidescha ina dunna cun l’annada 2005. Eckert Leona è gimnasiasta e co-presidenta da la PEV svizra dals giuvens. Ella abitescha ad Igis. Sin dumonda da la FMR tradescha ella ch’ella haja anniversari ils 28 da settember ed haja curt avant las elecziuns 18 onns. Cundiziun per astgar candidar – e vegnir elegì – è d’avair sin il pli tard il di d’elecziun 18 onns. Tgi che abitescha en la part taliana e less eleger sulet candidats dal Grischun talian, na sto probabel betg ponderar uschè ditg dad emplenir ora sia glista. I dat fin uss mo in mez tozzel candidatas e candidats dal las trais valladas talianas. Dal Puschlav: Gabriela Men­ghini da la PPS abitescha a Li Curt. Luca Fanconi da la AdC deriva da Brusio. Mattia Pianta da la PS deriva da Campocologno. Sergio Pedroni da la AdC deriva da Vicosoprano en Bregaglia. Da lezza Val deriva era Anna Giacometti da la PLD che abitescha a Stampa. Da la Mesolcina datti fin uss be la candidatura dad Eleonora Righetti da la AdC che abitescha a Verdabbio. La Partida evangelica grischuna (PEV) sa participescha per l’em­prima giada a las elecziuns naziunalas en il Grischun. La partida è vegnida fundada il 2007 a Cuira ed è represchentada en il parlament da Tavau. En il Cussegl grond n’ha ella nagin sez. Era la Uniun democratica federala (UDF) va en il cumbat electoral. Per ella n’èsi dentant nagina premiera. Gia il 2011 e 2007 aveva la partida conservativa da la dretga mess si ina glista per las elecziuns naziunalas.

Ina dunna che sa senta discriminada po sa volver al post da mediaziun. Era en il Grischun datti in tal post che sa fatschenta cun conflicts giuridics che pertutgan l’egualitad. Ma nagin na fa diever dal post. Pertge betg? La FMR ha discurrì cun Ylenia Baretta, la parsura dal post da mediaziun. Il num uffizial fa in zichel starment. Igl è ina liongia da pleds cun tif administrativ. Numnadamain «Autoritad chantunala da mediaziun per dumondas d‘egualitad». I sa tracta d’ina uschenumnada «Schlichtungsstelle», pia d’in post da mediaziun (guarda box). Per far in zichel pli simpel scrivain nus be «post da mediaziun per egualitad». La lescha d’egualitad è ida en vigur il 1996. Ella oblighescha mintga chantun da porscher in tal post. Ylenia Baretta (46) maina quest post da mediaziun en il chantun Grischun. La giurista lavura uschiglio sco advocata tar Swiss Legal a Cuira FMR: Quants cas tracta il post da mediaziun per egualitad ad onn? Ylenia Baretta: Jau sun dapi il schaner 2021 en uffizi, pia dus onns e mez. ­Entaifer quel temp n’hai dà naginas ­dumondas. Gliez fa smirvegliar. La mesemna èsi puspè chauma da dunnas ed i vegn protestà cunter discriminaziun. Per­tge na datti lura naginas dumondas per intermediar tranter partidas da dispita? Sch’ins pensa per exempel a la discriminaziun da paja da dunnas – en Svizra na discurra la glieud betg gugent davart l’autezza dal salari. I vegn resentì sco chaussa privata. En firmas na vegnan las pajas betg communitgadas a moda transparenta. Gliez è gia l‘emprim obstachel. Ina persuna pertutgada na sa forsa gnanc ch’ella gudogna pli pauc. U ch’ella na sa gnanc tge dretgs ch’ella po far valair. E sch’ella sa ch’ella gudogna pli pauc che ses collega ch’è in um? Savens èsi difficil da cumparegliar pajas. I dependa da quai che vegn pretendì dal patrun, da l’experientscha, da la vegliadetgna u furmaziun. Igl è fitg grev da definir ina lavur eguala che sto vegnir pajada a moda eguala. Pertge duess ina dunna che sa senta discriminada pervi da sia schlattaina dumandar agid il post da mediaziun? Ella pudess gea ir direct avant dretgira e far valair ses dretg. Per regla cumenza ina procedura d’egualitad cun ina dumonda al post da mediaziun per egualitad. I n’è betg obligatoric da far ina mediaziun. Igl è dentant da recumandar. Il post da media­ziun emprova da chattar ina soluziun tranter las partidas che sa dispitan. Sche quai reussescha, suttascrivan omaduas partidas ina enclegientscha. Quella ha lura la medema vigur giuridica sco ina sentenzia d’ina dretgira. Tge è l’avantatg d’ina tala enclegientscha visavi ina procedura avant dretgira? Ella è gratuita, l’intermediaziun al post da mediaziun per egualitad. Atgnamain na pretenda era ina dretgira nagins custs sch’i sa tracta d’ina procedura d’egualitad. Ma avant dretgira dovran ins ina advocata u in advocat. Pertge da vegnir tar ses dretg senza advocata è strusch pussaivel. Ins ristga auts custs cun ir avant dretgira. Tge pretensiuns tracta il post da mediaziun per egualitad? Ina dunna – ma sa chapescha era in um – po pretender da tralaschar u terminar ina discriminaziun sin fundament da la schlattaina. Pussaivel èsi era da pretender la constataziun d’ina discriminaziun – gliez vegn per exempel fatg dad organisaziuns che vulan proteger ils interess dad emploiads u emploiadas. Tar in salari discriminant èsi pussaivel da pretender il gudogn pers. Sch’ina dunna po cumprovar ch’ella ha gudagnà damain ch’in um cun la medema plazza, po ella pretender la differenza da paja dals ultims tschintg onns. Pussaivel èn era pajaments – indemnisaziuns, reparaziuns dal donn u satisfacziuns. Cura datti tals pajaments? Per exempel sch’ina dunna n’ha betg survegnì ina plazza pervi da sia schlattaina. U era tar ina visada da plazza ­discriminanta. Tut quests plants cumenzan cun ina intermediaziun al post da mediaziun per egualitad. Sch’ins na cuntanscha nagina enclegientscha, pon las partidas lura ir avant dretgira. Co sa splega ina mediaziun? Las partidas pon s’exprimer u tschentar dumondas. Nus rimnain ils fatgs ed ils arguments per far ina proposta d’enclegientscha. Pussaivel èsi era da sistir per in mument la procedura per che las partidas – forsa ina emploiada ed in patrun – hajan temp da ponderar. Il post da mediaziun na fa nagins protocols. Igl è fitg informal. Cuschiniera ha survegnì 20 000 francs La pagina www.gleichstellungsgesetz.ch rimna las proceduras ch’i ha dà sin basa da la lescha d’egualitad: 1088 cas en Svizra tudestga. Il pli vegl cas grischun è vegnì tractà il 2001 avant dretgira. Ina cuschiniera è stada engaschada per ina paja annuala da 9900 francs. Ella ha gì da cuschinar per ventg uffants per la maisa da mezdi d’ina scola. La cuschiniera ha fatg valair ina discriminaziun da paja ed ha pretendì 83 744 francs per gudogn pers fin il 1999. La finala èn las partidas sa cunvegnidas ed han acceptà sin proposta da la dretgira ina cunvegnientscha. La cuschiniera ha survegnì in pajament supplementar da 20 000 francs e 3000 francs per ils custs d’advocat. Attenziun da betg scumbigliar Per rumantsch n’èn ils terms savens betg currents. Perquai èsi da star attent da betg far scumbigls. Per tudestg enconuschan ins il pled «Schlichtungsstelle», per rumantsch «post da mediaziun». Tals posts datti per dispitas giuridicas al plaz da lavur, per dispitas cun il locatur u era per dispitas che pertutgan la schlattaina (guarda intervista). Ad in post da mediaziun per egualitad pon sa volver tant umens sco era dunnas che resentan ina discriminaziun pervi da lur schlattaina. Il num uffizial da quest post è «Autoritad chantunala da mediaziun per dumondas d’egualitad» – curt post da mediaziun per egualitad. Questa autoritad, resp. quest post, èsi da differenziar dal post d’egualitad dal chantun. Lez porta il num uffizial «Post da stab per l’egualitad da las schanzas per dunnas ed umens». Lez post porscha bain era cussegliaziuns e da tuttas sorts servetschs pertutgant egualitad – dentant betg l’intermediaziun giuridica tar dispitas d’egualitad. Lezza è chaussa dal post da mediaziun per egualitad. Chauma e canera a Cuira Era a Cuira vegn fatg chauma: Il Collectiv feministic dal Grischun cloma da vegnir a demonstrar questa mesemna per dapli egualitad tranter um e dunna. Il motto «Rispetto! Dapli temp! Mehr Lohn». La chauma da dunnas cumenza la mesemna da las 14.00 sin l’Arcas. Da las 17.00 parta la demonstraziun da l’Arcas. Il til va a fin al Alexanderplatz. Là datti plirs pleds. Las chaumas da dunnas dal 1991 e dal 2019 tutgan en Svizra tar las pli grondas mobilisaziuns dapi la chauma generala dal 1918. La fotografia mussa la chauma da l’onn passà a Cuira. La FMR porta ina intervista cun Ylenia ­Baretta a chaschun dal di da chauma. La giurista è parsura dal post da mediaziun per l’egualitad en il Grischun – in post strusch enconuschent. Il post intermediescha tranter las partidas tar dispitas sch’ina dunna u era in um vegnan dischavantagiads u discriminads pervia da la schlattaina. Ylenia Baretta Mazzoni, 2022. Foto Mattias Nutt

«De gustibus non est disputandum». Questa frasa idiomatica latina vegn gugent attribuida als vegls Romans. Ma ella na deriva betg da l’antica. Ella è vegnida deviada da la frasa idiomatica spagnola «Sobre los gustos no hay disputa» e lura translatada dal scriptur franzos Jean Anthelme Brillat-Savarin (1755–1826) en il latin. Sche derivada dals vegls Romans, dals Spagnols u d’in scriptur franzos: la tschantscha ch’ins na possia betg disputar sur da gusts è bain gista – ma po era esser faussa. Spezialmain sin il champ da la musica datti almain in exempel, nua ch’ins po dir cun buna raschun che persunas che taidlan gugent ina tscherta spezia da musica han in miserabel gust da musica. I na va qua betg per musica sco schla­gher trivial, heavy metal brutal ni musica classica suttamessa senza sentiment per la classica cun synthesizer, battaria ed electrobass per far la chaussa in zic pli «a la moda». Na, i va qua per ina musica tut speziala. Tgi che stat en vischinanza d’ina via frequentada pli u main ferm dal traffic po forsa s’imaginar tge ch’è manegià: ils tuns exagerads da töfs e d’autos sportivs che surtunan per bler la canera usitada dal traffic. Ils aficionados da motors superproductivs pretendan ch’il tun d’in töf, d’in Ferrari u d’in Porsche saja musica. Tge tgutgaria! Gia la «normala» canera dal traffic è per in uman ina gronda mulesta, ed er gist nuschaivla per la sanadad. Quai cumprovan x studias ch’èn vegnidas fatgas ils davos decennis. Tuttina na vegni fatg quasi nagut concret encunter questa «musica» – malgrà che mintga settavla persuna en Svizra patescha da la canera dal traffic. Il constructurs da töfs, d’autos e da da tuttas sorts maschinas san quai. Ed ils uffizis ed il gremis politics che duessan proteger la popula­ziun cunter la canera creschenta san quai era gia daditg. Ma nagin n’ha la voluntad u il curaschi da propi prender las mastrinas enta maun – per tge motivs er adina. E quai cumbain che la reducziun da la canera da traffic na fiss tecnicamain absolutamain nagin problem. Bun, il Cussegl federal ha decis l’onn passà ina contribuziun da 52 milliuns francs per sustegnair ils chantuns tar mesiras cunter la canera dal traffic durant ils onns 2023 e 2024. Ins mettia questa summa en relaziun cun ils custs per tests gratuits da corona da mintgamai quasi duas milliardas durant ils onns 2021 e 2022. (Ina betg uschè pi­tschna part da quests custs enorms han ins impundì per tests svelts gratuits a favur da persunas betg vaccinadas che pudevan uschia tuttina ir en sortida.) Facit: I dat en noss min­tgadi ina furma da «musica» ch’è tenor tut ils criteris objectivs uschè miserabla che la frasa idiomatica latina menziunada a l’entschatta da questa columna daventa senza dubi faussa. Correct fissi da dir qua il cuntrari: «De gustibus est disputandum». – Ed igl è nairas uras da disputar. E surtut d’agir. Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la «Südostschweiz». Dapi l’october 2021 è el pensiunà.

Schegea ch’il paun è la vivonda che vegn probablamain il pli stedi sin maisa, na san blers betg ch’i dat numerusas sorts sper il paun alv ed il stgir tradiziunal. Paun è vivonda, spaisa, occupaziun e divertiment. En l’Europa e l’America dal Nord è il paun ina vivonda indispensabla sco furnitur d’idrats carbonics. En autras parts dal mund adempleschan auters products sumegliants al paun questa funcziun. Sper l’impurtanza dal paun sco vivonda, ha el er ina muntada simbolica, per exempel entaifer la spiritualiad. Per blers pievels che cultiveschan ers è il paun sontg. Far e tagliar il paun è savens cumbinà cun rituals. I dat usits cumbinads cun la cardientscha ch’il paun saja pertutgà da forzas surnatiralas. Davart il paun datti er blers proverbis. Tar nus è il paun la vivonda che vegn sin maisa surtut la damaun e savens er la saira. Bain inqual ina ed inqual in fa er sez il paun ed è uschia adina a la tschertga da buns recepts. Per quels datti in interessant cudesch: «Die 100 besten Brote». En quest’ovra publitgescha Marcel Paa ses megliers recepts da far paun. En quest cudesch chatta l’ami dal paun tut quai che ses cor giavischa. Ina collecziun da recepts ed instrucziuns, tut quai che na dastga betg mancar en ina banca da datas da recepts. QR-codes mainan il lectur directamain tar videos originals. En quels accumpogna Marcel Paa pass per pass a la finamira da cuntanscher in bun paun. En il cudesch explitgescha Marcel Paa curtamain la basa la pli impurtanta per far paun. Quels blocs da teoria èn in sustegn er per quellas e quels che san far paun, ma insatge d’emprender datti adina. Igl è ina collecziun singulara da recepts da gronda valita e che procura per bler plaschair. (ISBN 978-3-9524897-4-1) Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Recepts per far paun.

Il Cussegl grond ha approvà ier mardi il volumen da plazzas da lavur per la nova Dretgira superiura dal chantun Grischun. A basa da la proposta da la Cumissiun per giustia e segirezza ha il parlament decidì d’augmentar las plazzas per derschadras e derschaders cun ina plazza cumplaina dapli. La Dretgira chantunala e la Dretgira administrativa dad oz avevan proponì en la consulta­ziun in augment da duas plazzas cumplainas. Il Cussegl grond ha prendì enconuschientscha ier mardi dal rapport da la Cumissiun per giustia e segirezza ed ha approvà senza discussiun l’augment da 100 % per las plazzas da derschadras e derschaders per la perioda d’uffizi 2025-2028. La Dretgira chantunala che ha oz sis derschadras e derschaders e la Dretgira administrativa cun oz tschintg derschaders avevan proponì en la consultaziun in augment da 200 %. La Cumissiun per giustia e segirezza dal Cussegl grond è dentant da l’avis che in derschader resp. ina derschadra dapli è suffizient perquai che la nova Dretgira superiura ( fusiun da la Dretgira chantunala e da la Dretgira administrativa) survegn dapli sustegn administrativ cun in secretariat general ed ina incumbensada per l’infurmaziun. La refurma va tenor plan Sco quai che la presidenta da la cumissiun per giustia e segirezza, Julia Müller (PS Favugn), di en discurs cun la FMR, haja il barat annual dal matg 2023 cun las duas dretgiras mussà, che la refurma da la dretgira trais funcziunia tenor plan. «Ad interim datti pliras gruppas da lavur che preparan decisiuns ubain basas da discussiun. Nus vegnin a star en stretg contact cun las dretgiras e spetgain era da survegnir regularmain rapport da lur lavur en connex cun la refurma.» Reducir las pendenzas è il pli impurtant Tenor Julia Müller è ina da las pli impurtantas incaricas dal proxim temp quella da reducir las pendenzas ch’èn sa rimnadas ils davos onns. «Nus avain elegì derschadras e derschaders extraordinaris cunzunt per las dretgiras regiunalas per reducir las pendenzas. Grazia a las derschadras ed als derschaders extraordinaris ha la Dretgira chantunala reducì entaifer in onn 100 cas. Enfin l’onn 2025 che la nova Dretgira superiura dal Grischun va en vigur sun jau perquai persvadida che quellas pendenzas èn liquidadas», uschia la deputada Julia Müller. «Nus da la cumissiun per giustia e segirezza n’avain betg resguardà las pendenzas actualas per l’evaluaziun dal volumen da plazzas. Las derschadras ed ils derschaders survegnan davent dal 2025 plinavant in sustegn administrativ cun in secretariat general ed ina incumbensada u incumbensà per l’infurmaziun.» Pass per pass Ils proxims pass èn fixads tenor la presidenta da la cumissiun Julia Müller: «Uss ch’il volumen da plazzas è decidì vegn la conferenza da presidents dal Cussegl grond a decider la repartiziun da las plazzas da derschadras e derschaders tenor fracziuns en la nova Dretgira superiura dal Grischun.» Silsuenter vegnian las plazzas per la Dretgira superiura publitgadas. E sin il pli tard en la proxims sessiun dal december 2023 stoppia il Cussegl grond eleger las 12 novas derschadras e derschaders nova Dretgira superiura. Parallelmain cun la refurma da la giustia vegn il nov edifizi per la Dretgira superiura a la Grabenstrasse 30 a Cuira renovà. Intervenziuns senza fin En sia sessiun champestra a Claustra ha il Cussegl grond cumenzà ier cun il maraton da deliberar varga 50 intervenziuns. Avant ha il parlament tranter auter approvà il quint chantunal 2022. Martin Gabriel/FMR L’avantmezdi ha ina intervenziun urgenta da la Partida populara en connex cun il plan directiv chantunal d’energia ed il quint chantunal occupà il Cussegl grond. La PPS ha fatg naufragi cun la dumonda da laschar approvar il Cussegl grond il plan directiv. Da l’autra vart ha ella cuntanschì ina prolungaziun da la consultaziun dal plan directiv d’energia enfin ils 30 da settember 2023. Quint chantunal e refurma da las dretgiras Il Cussegl grond ha er approvà unanimamain il quint chantunal da l’onn passà cun in gudogn da record da 215 milliuns francs. Il Cussegl grond ha plinavant prendì enconuschientscha dal rapport da la Cumissiun per giustia e segirezza ed ha approvà senza discussiun ina plazza dapli d’ina derschadra u in derschader per la perioda d’uffizi 2025-2028. Bleras intervenziuns Il president dal Cussegl Grond, Tarzisius Caviezel, ha appellà a las 120 deputadas e deputads da lavurar speditiv per vegnir da reducir tut las intervenziuns persunalas enfin la fin da la sessiun «extra muros» a Claustra. «Tegnai curt voss votums. Nus avain gia survegnì 20 novas intervenziuns.» La deputada Julia Müller (PS Favugn) è la presidenta da la cummissiun per giustia e segirezza dal Cussegl grond A partir dal 2025 è l'edifizi chantunal a la Grabenstrasse 30 a Cuira la nova sedia da la Dretgira superiura dal Grischun

Duas da las passa 50 intervenziuns persunalas ch’il Cussegl grond ha da tractar a Claustra èn vegnidas discutadas ier mardi ed èn sa drizzadas a la mancanza da plazzas e resursas persunalas en il sectur da promoziun pretensius. Quai vul dir a las plazzas da scolaziun ed als plazs da lavur da scolaras e scolars cun impediments. Las duas intervenziuns dals deputads Bruno Claus (PLD Cuira) e Silvio Dietrich (PS Glion) fan allusiun a la medema tematica. Las gruppas en mira èn dentant differentas. Fertant che la dumonda da Silvio Dietrich tematisescha la mancanza da plazs e da persunal en la scolaziun da scolaras e scolars cun impediments sa drizza l’intervenziun da Bruno Claus a la medema tematica. Sia dumonda pertutga dentant ils uffants cun difficultads da svilup. Nagina planisaziun Tenor ils deputads Silvio Dietrich e Bruno Claus dettia memia paucs plazs e memia paucas forzas da lavur qualifitgadas per l’instrucziun dals uffants che na possian betg vegnir integrads en la scola populara. Silvio Dietrich: «Il problem èn ils cas fitg grevs che na pon propi betg vegnir integrads.» Apparentamain na veglia il chantun betg stgaffir dapli plazs per tals uffants. Bruno Claus ha en scadin cas survegnì la resposta ch’il chantun stoppia spargnar. Da plazzar in uffant cun impediments saja gia senza planisaziun ina chaussa fitg intensiva da discurs. Emprima consultaziun Silvio Dietrich e Bruno Claus èn vegnids envidads ad in’emprim barat cun il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. «Nus avain constatà ch’il departament ha manchentà da sclerir il basegn per plazzas da scola per uffants cun impediments e problems da svilup. I n’è betg pussaivel da fixar plazs da scola sche la lavur da sclerir na vegn betg fatga.» Perquai han ils dus deputads lur dumondas. Il Cussegl grond ha discutà extendidamain las duas dumondas. Il deputà Patrick Degiacomi vegn ad inoltrar ina incumbensa davart questa tematica.

La stad en las muntognas è cumbinada cun concerts or en il liber. Gia a l’entschatta dal turissem ha questa tradiziun cumenzà. Alura organisavan ils hoteliers regularmain furmaziuns che divertivan ils giasts cun concerts da curtgin, cun violinas e clavazin. Durant baiver il te pudeva la signuria che era arrivada da las citads en la bun’aria muntagnarda per sa recrear e giudair las vacanzas. Questa tradiziun è restada a Flem cun la retscha da concerts «flimsfestival». Il musicist da Fidaz Mathias Kleiböhmer organisescha questa stad per la 15avla giada questa occurrenza. La particularitad dals concerts è ch’els èn en lieus spezials a Flem e conturn. Ier ha l’intendant preschentà il cuntegn dal program 2023. Ina da pliras scuntradas musicalas zunt interessantas è quel dals 13 d’avust. Reto Senn a la clarinetta e Nick Gutersohn cun posauna e corn d’alp, da cuminanza cun il plevon da Flem Jens Köhre, embelleschan il cult divin tranter las ruinas dal crest da sontga Sbetta. Sut il vitg da Flem, en direcziun Trin, sa chattava ina chaplutta gotica che era deditgada a sontga Elisabeta. La gegia verda - il simbol dalla retscha da concerts flimsfestival. Ils blers dals 30 concerts e scuntradas musicalas da flimsfestival èn tranter ils 15 da fanadur ed ils 13 d’avust. Mesemna, ils 19 da fanadur 2023 fa l’occurrenza in viadi da suentermezdi da Flem a Sumvitg. Là visita la gruppa la famusa chaplutta da s. Benedetg. Suenter datti in concert classic cun fa – tenor la tradiziun dal turissem – cun caffè en la sala da la chasa Lechmann. L’entir program dal festival da musica chattais Vus en la pagina d’internet www.flimsfestival.ch

Chauma da dunnas a Cuira En tut la Svizra èn las dunnas la mesemna idas sin via per far chauma. Collectivs da cauma feministics han clamà a demonstraziuns en bleras citads. Er a Cuira sin la plazza da l’Arcas èn serimnadas radund 100 dunnas il suentermezdi per far attent tranter auter sin l’inegualitad da las pajas e da las rentas. Sin la plazza èn stadas da vesair differentas preschentaziuns, in speeddating feministic, tavlas coluradas cun messadis, musica e cultura La demonstraziun tras la citad ha lura cumenzà a las 17.00. (fmr/sda)

Ellas stattan sco sin spinas – las interpresas che fan fatschentas cun la Russia. Las sancziuns cunter l’invasur en l’Ucraina èn malsurvesaivlas. Tar singulas sancziuns èsi grev da giuditgar tge ch’è anc lubì e tge betg. Il giurist Martin Heisch cusseglia interpresas ed interpretescha per ellas las sancziuns. L’entschatta da quest mais è cumparida en la NZZ ina contribuziun da Martin Heisch (34 onns). L’advocat lavura tar la chanzlia Prager Dreifuss a Turitg ed è creschì si a Cumbel. El descriva las difficultads che las sancziuns cunter la Russia portan. I sa tracta d’ina tschungla da disposiziuns. Per interpresas pitschnas e mesaunas senza partiziun da compliance èsi strusch pussaivel da salvar la survista. Ma era grondas interpresas han da sbatter. FMR: Duai ina firma svizra insumma anc far fatschentas cun la Russia? Dal puntg da vista giuridic n’èsi betg scumandà uschè ditg ch’ins resguarda las sancziuns. Igl è da dar adatg tge products ch’ins po anc exportar e da far stim tgi che stat davos la firma ch’ins fa anc fatschentas. Ma duain ins – abstrahà da la dumonda sch’igl è scumandà u betg – far fatschentas cun in pajais sco la Russia che attatga in auter pajais? Igl è ina dumonda morala che mintga interpresa sto analisar fitg critic. Era sch’ins pensa al marketing poi esser interessant da dir, nus terminain nos business cun la Russia. En il medem mument è la populaziun en Russia avisada sin tscherts products. Perquai datti champs ch’èn exclus da sancziuns d’export, per exempel medicaments u nutriment. En tals champs èsi impurtant da cuntinuar cun las fatschentas. Las sancziuns na duain betg far donn a la populaziun civila. Dapi in onn cussegliais Vus firmas en connex cun sancziuns. Tge firmas ­dovran cussegl? Nus avain cunzunt fatschentas grondas internaziunalas, forsa ina holding americana cun ina filiala russa che lascha far la contabilitad da la filiala russa en Svizra. Talas constellaziuns pon esser fitg cumplitgadas. Igl è lura da sclerir, tge servetschs dastgan ins anc porscher a la filiala russa, ubain sch’ins sto serrar la filiala russa. Radund 1500 persunas da la Russia – politichers, oligarchs, propagandists etc. – èn sancziunadas. Vitiers vegnan 200 organisaziuns. Avais Vus anc la survista? Quai è ina buna dumonda. Sin in plum hai dà uschè spert tantas novas regula­ziuns. Salvar la survista n’è betg mo grev per firmas d’export pertutgadas. Mabain era per ils advocats munti ina sfida. Tge è la sfida? L’ordinaziun dal Cussegl federal è ve­gnida messa en vigur ils 4 da mars 2022. Dapi lura è ella vegnida actualisada 35 giadas. En media duas giadas il mais. Igl è constantamain da star sin il current. Il Cussegl federal communitgescha ch’el haja decidì da surpigliar novas sanc­ziuns da la Uniun Europea. La medema saira entran questas sancziuns en vigur, magari anc il venderdi saira. Pudais Vus far in exempel per ina ­disposiziun ch’è entrada uschè svelt en vigur? Ina disposiziun scumonda dad exportar products da luxus. Quai n’èn betg mo uras luxuriusas, mabain po esser cosmetica, parfums, skis, instruments da musica. Dad in di sin l’auter èsi stà scumandà dad exportar tals products en Russia. Era sch’i dat magari anc disposiziuns transitoricas èsi per ina interpresa pertutgada in squitsch considerabel. Co fan las interpresas internaziu­nalas lura quai? Da principi èsi chaussa da mintga interpresa da restar sin il current. Las firmas pertutgadas vegnan per il solit tar nus cun in problem specific. Per exempel cun in contract cun ina firma russa per l’export da products. Lura vulan ellas savair sch’ellas dastgan anc exportar il product u betg pli. Nua sa tschenta là il problem? Ins na dastga betg far fatschentas cun persunas sancziunadas, per exempel tscherts oligarchs. I n’è dentant betg adina simpel dad eruir sch’ina firma russa è en possess d’in oligarch. Ins sto analisar la structura da la firma. Co analisesch’ins quai? Ina pussaivladad è da consultar il cudesch d’aczias u auters documents relevants, per vesair tgi ch’è propi participà vi d’ina interpresa. Delicat èsi sch’ins dumonda simplamain la firma, sch’in oligarch sancziunà saja participà. Lura pudess la firma simplamain dir na. Quai è il classicher. Dal puntg da vista giuridic na basta ina tala conferma betg. Sche Vus sentis che ina interpresa che Vus cussegliais emprova da sa schluitar da las sancziuns, co reagis Vus? Nus cussegliain cleramain da restar sin la vart segira. Ina interpresa na vul betg ir en in ristg – era or dal puntg da vista dal marketing. Plinavant è tut uschè dinamic ed ins na sa mai co che la situaziun sa sviluppescha. En dus mais pon las sancziuns esser anc pli severas. Tge chasti ristga ina interpresa sch’ella na resguarda betg las sancziuns? Sch’i capita cun intenziun, datti chastis fin ad in onn praschun u fin ad in mez milliun francs. En grevs cas vai fin a tschintg onns praschun u in milliun francs. Tge experientscha avais Vus fatg cun sa fatschentar cun sancziuns? Igl è in sectur cumplainamain nov e fitg interessant. Ins emprenda dad interpretar la lescha – senza savair sa basar sin cas gia tractads da dretgiras. Igl è sco da vegnir fiers en l’aua fraida. Avais era emprendì russ? Na, anc betg. Sche nus avain stuì analisar contracts en lingua russa, avain nus anc gì ina translaziun dasperas. Ma igl alfabet cirillic hai jau vis savens l’ultim temp. Al cumenzament da la guerra en l’Ucraina ha il Cussegl federal targlinà fin ch’el ha surpiglià las sancziuns. Gea, gliez aveva tranter auter da far cun la discussiun politica, schebain talas sancziuns èn insumma cumpatiblas cun la neutralitad. Oz ston ins dir, la Svizra n’ha anc mai surpiglià tantas sancziuns. Quai n’hai anc mai dà. Ils ambassadurs dals pajas G7 criti­tgeschan che la Svizra exequeschia mo a mesas, resp. betg a moda persvadenta, las sancziuns. Tge pensais Vus? La critica dals G7 ha en mira plitost il plaz da finanzas svizzer. La Svizra ha però gia bloccà daners dad oligarchs d’enturn 7,5 milliardas francs. En cumparegliaziun internaziunala è quai relativ bler. En quest senn pon ins dir che la Svizra ha fatg ses pensum da chasa. Sch’ins pudess esser anc pli strentg u betg, è ina dumonda politica. Ils politichers fan las leschas, ils advocats mo interpreteschan ellas. Plant collectiv e Julia Roberts Martin Heisch tematisescha en sia dissertaziun sch’in plant collectiv fiss pussaivel en Svizra. Cumbats giuridics sajan magari sco David cunter Goliat, di l’advocat. In plant collectiv cun plirs pertutgads possia gulivar quest dischequiliber. Suenter il scandal da diesel il 2015 tar VW hai dà en Svizra ina emprova per in plant collectiv. La Fundaziun per la protecziun da consuments ha radunà plirs proprietaris d’autos pertutgads da la cugliunaria da VW. Il plant collectiv ha fatg naufragi avant Tribunal federal pervi da raschuns formalas. Gliez na muntia dentant betg ch’in plant collectiv na saja betg pussaivel en Svizra, punctuescha Martin Heisch en sia lavur da doctorat. El pledescha per in model da cessiun per realisar in plant collectiv en Svizra e fa cumparegliaziuns cun la Germania e l’Austria che han etablì ils ultims onns furmas per plants collectivs. Sia dissertaziun ha Martin Heisch publitgà l’onn passà sut il titel «Abtretungsmodelle im Zivilprozess» tar Schulthess. Il plant collectiv enconuschan probabel blers dal film «Erin Brockovich» dal 2000. Julia Roberts gioga la rolla principala d’ina gidantra d’in advocat che scuvra in scandal. Ina interpresa pussenta ha tissientà l’aua e blers umans èn vegnids malsauns. Entras in plant collectiv vegnan las persunas pertutgadas la finala indemnisadas. Il film sa basa sin in scandal giudizial en ils Stadis Unids. Nova materia per giurist rumantsch Anc mai ha la Svizra surpiglià tantas sancziuns, di Martin Heisch. Il giurist ch’è creschì si a Cumbel lavura per l’advocatura Prager Dreifuss a Turitg. Là cusseglia el dapi in onn firmas ch’èn pertu­tgadas da sancziuns encunter la Russia. I sa tracta per il solit da grondas firmas internaziunalas. I saja da sclerir tge servetschs u products ch’ins dastgia anc porscher a la Russia. Dapi che la ­guerra en l’Ucraina haja cumenzà, haja il Cussegl federal actualisà 35 giadas l’ordinaziun da sancziuns. «Sin in plum hai dà uschè spert tantas novas regulaziuns. Salvar la survista n’è betg mo grev per las firmas d’export pertutgadas. Mabain era per ils advocats munti ina sfida», di Martin Heisch.

Il fotograf da la natira Peter A. Dettling avertescha ch’i dettia fraud massiv da lufs en Surselva ed en la regiun dal Calanda. Sa tracti da suspects stravagads u giustifitgads? La FMR ha dumandà l’Uffizi da chatscha e pestga. Peter A. Dettling è fotograf da la natira. El ha observà lufs en differentas parts dal mund ed en il Grischun. Uss avertescha el da fraud u autras metodas illegalas da decimar ils lufs en Surselva ed en la regiun dal Calanda. Il mardi ha el fatg attent via communicaziun da medias a ses rapport ch’è da chattar sin sia pagina d’internet sut il chavazzin «Massive Wilderei von Wölfen in der Surselva?». Tar ils quatter trieps da lufs en Surselva haja quai dà uffizialmain 18 chagniels il 2021 e 2022, scriva Peter A. Dettling en ses rapport. Ma en sasez avessi stuì esser dapli pitschens – gist tar ils trieps da Valgronda e Stagias. Là vivian gea pèrins da lufs sauns che avessian mintg’onn pudì far pitschens. L’Uffizi da chatscha e pestga conferman ch’ins n’haja constatà nagins chagniels tar il triep da Valgronda il 2021 e nagins chagniels tar il triep da Stagias il 2022. «Nus n’avain nagina decleraziun pertge che quai è uschia», di Arno Puorger, biolog da l’Uffizi da chatscha e pestga. Sco tar tuts animals selvadis sajan pussaivlas pliras raschuns natiralas: problems da fructificaziun, malsognas, las cundiziuns da l’aura suenter la naschientscha. La mortalitad tar malsognas saja fitg gronda. Sche be in soli chagniel haja la gruscha, possian crappar gist tuts pitschens. Era il luf-tscherver muntia in privel pussaivel per lufs giuvens en Surselva. Talas raschuns natiralas sajan pussaivlas – sper il fraud. «L’avertiment general da Peter A. Dettling ch’i dettia fraud era tar nus è segir da prender serius», di Arno Puorger. «Sche nus avain indizis concrets èsi l’obligaziun da l’Uffizi da chatscha e pestga dad examinar quai. Er tar dus lufs sajettads a moda legala ils ultims mais ha l’Uffizi da chatscha e pestga inizià in’examinaziun causa ad indizis da fraud.» Dapli davart quests dus cas tradescha l’Uffizi da chatscha en ses proxim rapport da quartal davart gronds animals da rapina en il Grischun. I haja la finala gia dà trais cas da fraud da luf confermads en il Grischun – al Pass dal Cunclas il 2014, en la regiun da Casti il 2016 e era tar in luf chattà da Bumaun 2020 en la regiun da Panaduz. Puorger accentuescha ch’ins na possia mai excluder cas da fraud en general. Ma tar differents cas nua che Dettling supponia fraud, na stoppia la conclusiun logica betg exnum esser fraud, di il biolog da l’Uffizi da chatscha e pestga. Quai valia cunzunt per ils lufs dal Calanda, nua che Peter A. Dettling suppona ch’els sajan vegnids stgatschads a moda illegala. Ils lufs dal Calanda sajan daventads fitg vegls en cumparegliaziun cun auters lufs, di Arno Puorger. «Era auters pèrs da lufs en questa vegliadetgna moran e na vegnan betg chattads.» I saja normal ch’ins na chattia betg adina ils cadavers dals lufs che sajan morts a moda natirala.

Ozendi tut che discurra da ChatGPT, quel chatbot ch’è vegnì sin il martgà l’atun passà e metta actualmain sin il chau l’entir mund. Jau hai era fatg mes experiments cun quel, e jau stoss dir ch’el è stoda bun, ma per mai è quel cun il temp simplamain in pau lungurus cun sia perfecziun! Perquai sun jau ì a la tschertgà d’ina alternativa ch’è in pau pli sexy e legher. Et voilà, chattà hai jau il DeppGPT dal magazin da satira tudestg «Der Postillon». Il «DeppGPT» è tenor ils informatichers che han sviluppà quel inspirà da carstgauns reals ch’han nauscha luna e da quels che scrivan brevs da lecturs per gasettas. Uschia è vegnì stgaffì «l’emprim program dad arroganza artifiziala», cun il qual vus pudais sa laschar permalar – sco che vus essas be disads da carstgauns reals. Per exempel hai jau dumandà questa maschina DeppGPT co ch’i giaia atgnamain cun ella. Sia resposta: «Cun mai vai fantastic, grazia fitg. Jau sun il pli intelligent e scharmant model dal mund. Ma plaunsieu perd jau la pazienza cun tuppas dumondas da carstgauns senza IQ.» Suenter hai jau dumandà DeppGPT co ch’il futur guardia ora. Sia resposta: «En il futur datti be pli pizza cun ananas ed ils carstgauns van a pe sin il chau. Dumonda puspè pli tard mai, jau n’hai ussa betg peda per questas tuppadads.» Il «depp» artifizial è disponibel sin la suandanta pagina d’indernet www.der-postillon.com/2023/05/deppgpt.html. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Questa gievgia ha il Lumnezian Roman Weishaupt preschentà il program da sia davosa stagiun sco directur al Teater Cuira. La FMR ha dumandà pertge ch’el banduna insumma suenter quatter onns ses uffizi, tge ch’el manegia dals instruments virtuals sin las tribunas e sche corona haja laschà enavos tar el ina frustraziun. Il december passà è la decisiun stada detg surprendenta: Roman Weishaupt, dapi il 2020 directur dal Teater Cuira, banduna ses post suenter la stagiun 2023/2024. Damai ha l’um da teater, oriund da Degen, preschentà questa gievgia ses davos program al teater principal da la chapitala grischuna ­(guarda boxa). FMR: Nus stuain far la dumonda – daco bandunais Vus il Teater Cuira? Roman Weishaupt: Tar il teater èsi usità ch’ins ha in contract limità da 4–5 onns. Era jau hai in contract da quatter onns, dapi il 2020. Il december 2022 avain il cussegl da fundaziun ed jau tractà co vinavant, sut tge cundiziuns, tenor tge ideas. E per dir fitg simpel: nus n’ans avain betg chattads e perquai decis cuminaivlamain da betg prolungar il contract. Quai n’è betg stà conflictual, mabain ina decisiun en enclegientscha vicendaivla. Vus ed il cussegl da fundaziun, il gremi purtader dal teater, avais communitgà plitost setg quella separaziun. Igl ha gì num che «la visiun e la lavur da Roman Weishaupt na sa laschia betg accordar cun las resursas che stattan a disposiziun». – Ussa, in mez onn pli tard, pudais declerar quai pli exact? La situaziun finanziala dal Teater Cuira è difficila. Per exemplifitgar: Las premissas finanzialas per il teater èn vegnidas fixadas il 2010 sur la cunvegnientscha da prestaziun cun la citad da Cuira. Ussa, passa 12 onns pli tard, èn las pretensiuns ed aspectativas envers in patrun da lavur sco il Teater Cuira sa midadas fitg ferm – saja a livel da pajas, pertutgant la chareschia, ina 13avla paja mensila etc. E là èn las pussaivladads finanzialas, gist per il manaschi stabel dal Teater Cuira, limitadas. Tar il program artistic, cun il qual jau hai realisà quai che jau hai em­permess tar mia elecziun, datti adina spazi da manevrar, vul dir cun far pli pauc program u far auter. Ma era en quel sectur datti cunfins. Tge avessas Vus lura vulì concret, en francs e raps? I dovra dapli daners per il manaschi. Ma nossas pussaivladads èn restrenschidas. Per illustrar forsa: tar il post da communicaziun dal Teater Cuira avain nus ina persuna ch’è engaschada cun 60 %. Quella fa tut la reclama, il magazin, la pagina d’internet, inserats, placats ed ils avis sin tut ils chanals da socialmedia. Quella persuna fa grondiusa lavur, ma cun in pitschen pensum. Er en auters secturs, saja tar la tecnica da tun u quella da glisch, essan nus dotads fitg bass. Uschia che tut è fragil. Dasperas avain nus gì quest davos onn ina producziun ospitanta, il «Sommernachtstraum» dal Theater Basel, che nus avain stuì annullar. La raschun: Nus n’avevan betg avunda daners per emprestar la tecnica da l’illuminaziun ch’els avevan preparà per lur toc. Ussa vegn damai Voss spurt final che cuzza in onn. Sin tge As legrais? Nus ans legrain sin il publicum, sin las sentupadas. Per numnar in punct da program concret: l’avertura cun «Kilroy is not here anymore», ina coproducziun cun il «Ensemble ö!», sin basa d’in text da l’autur grischun Jürg Federspiel ed accumpagnà da skizzas da l’artist H.R. Giger. A mai plaschi da lavurar cun tematicas ed artists grischuns cumbinà cun in sguard e barat artistic internaziunal. Ed jau ma legrel era sin la coproducziun «Verrückt nach Trost» cun Ursina Lardi e Devid Striesow. Vus avais entschet il 2020 sco directur. E lura è vegnì corona. In frust? Na, in frust betg. Jau hai simplamain laschà encrescher enorm per il publicum. Quai è gea in factur essenzial dal teater, il barat cun il publicum. Il teater è bain stà serrà durant tschintg mais, ma nus avain lavurà enorm intensiv durant quel temp, avain tractà da nov cun artistas ed artists e reorganisà tut. Tut quai è stà cumbinà cun in’enorma birocrazia da corona, reglond la lavur curta e las indemnisaziuns per annulla­ziuns etc. – En la retrospectiva poss jau dir: Mes temp sco directur dal Teater Cuira è stà in temp cun corona ed jau sun satisfatg co che noss pi­tschen team ha dumagnà quella crisa. Sentis Vus atgnamain anc oz las consequenzas da corona, p.ex. cun damain publicum? Jau sun fitg cuntent cun la terza sta­giun al Teater Cuira. Nus vesain che atgnas producziuns giran fitg bain. P.ex. «Peiden» è stà in hit cun quasi adina chasa plaina. Ed era la coproducziun «Ruuch oder riich» da Georg Scharegg è stà visitada fitg bain. Pli grev èsi per nossa chasa ospitanta cun producziuns d’ordaifer. Ma era qua sun jau cuntent cun las cifras, senza anc pudair numnar ussa cifras exactas. Tge è stà tenor Vus il punct culminant da quests onns al timun dal Teater Cuira? I dat blers! – «Future Lovers» da La Tristura da Madrid, ina saira commoventa. E lura Pippo Delbono cun «La gioia». Ni «All right. Good night.» da Helgard Haug. Bain cler, lura vegnan «La müdada» e «Peiden». Insumma, mia finamira è stada da realisar adina ina u duas atgnas producziuns. Però quai custa. Sur las entradas ch’ins generescha forsa dapli cun quellas producziuns na vegn’ins però betg da curclar quels custs. Qua duvrassi dapli pussaivladads. Durant Voss temp d’uffizi è era vegnì crititgà che Vus n’hajas betg resguardà avunda la scena da teater grischun. Era qua stuain nus resguardar la pandemia. Ils teatrists indigens èn stads main activs causa tut l’intschertezza. E gist per projects gronds, per la tribuna gronda dal Teater Cuira, mancavan las offertas. Qua dovra era la scena libra dal teater professiunal dapli sustegn dal maun public. En il program da la proxima stagiun avain nus pliras coproducziuns e preschentaziuns da la scena grischuna, tranter auter cun teatrists rumantschs sco René Schnoz e Mario Pacchioli. Gist en connex cun la pandemia avais Vus intensivà las produc­ziuns digitalas, v.d. preschentaziuns cun interacziuns digitalas ed entirs festivals sco ils «DigiDays». È quai l’avegnir dal teater, ils trics e las tribunas virtualas? Gea e na – quai è ina part dal teater dal futur. Avant onns vegniva debattà, sch’il video sin la tribuna saja l’avegnir dal teater. Ozendi è quai simplamain in instrument frequent. E cun il mund virtual vegn quai ad ir tuttina. Il teater, quai è il mument live, l’inscunter immediat cun l’aspectatur, in mument unic – forsa er en cumbinaziun cun in element virtual. Las pussaivladads virtualas cumplettescha simplamain il teater. Tge è teater per Vus? Teater è vita. Teater è sentir vita. Las acturas ed ils acturs mussan ed evocheschan emoziuns avant e durant in toc, sin e davos la tribuna. L’aspectatura e l’aspectatur senta quellas emoziuns tal e qual, e vul discutar suenter la preschentaziun, vul dir ed udir tge ch’il toc ha effectuà. – Teater ha in effect direct sin l’esser uman. Vus avais entschet Voss temp d’uffizi cun «La müdada», ina ­producziun multiculturala inspirada dal roman da Cla Biert. Vus stais en in onn era davant ina «müdada». (ri) Tut è anc avert. Ed jau hai gea anc temp. Sa chapescha datti ideas suenter quest bel ed intensiv temp sco directur dal Teater Cuira, cun in team enorm engaschà. Forsa èsi suenter 20 onns en il teater era in bun mument per guardar enturn e far insatge auter – per mai è tut pussaivel. Forsa fatsch jau puspè ina chaminada, ma guess betg in entir pelegrinadi. I tanscha da chaminar durant in’emna. Guardain! Degen, Finisterre e Cuira Roman Weishaupt (44) è reschissur, actur, autur – e dapi la stagiun 2020/21 directur al Teater Cuira. Suenter ses studi da pedagogia da teater ha el l’emprim ina giada fatg in pelegrinadi davent da ses vitg nativ Degen enfin a Santiago de Compostela/Finisterre (E). Silsuenter ha el lavurà plirs onns al Teater Cuira sco programmader ed intermediatur dal program giuven. El ha fundà e manà il Giuven Teater Grischun, cun il qual el ha gudagnà dal 2016 il Premi da teater svizzer. Dasperas ha Roman Weishaupt giugà, inscenà e scrit divers tocs laics e professiunals. (fmr/dat) Il program per il 2023/24 Il Teater Cuira metta en vista tranter settember 2023 e matg 2024 var 30 differentas producziuns, da quellas var in terz per in publicum giuven. In revair datti cun fatschas e furmaziuns enconuschentas, sco p.ex. il «Ensemble ö!», il collectiv «Nucleus» (Andri Perl) u ils teatrists Mario Pacchioli e René Schnoz. In dals puncts culminants vegn ad esser la coproducziun «Verrückt nach Trost» da Thorsten Lensing, tranter auter cun l’actura grischuna Ursina Lardi e Devid Striesow, in actur tudestg enconuschent er da la seria «Tatort». (fmr/dat) Il program en detagl: www.theaterchur.ch Roman Weishaupt ha preschentà gievgia il program al Teater Cuira en ses davos onn sco directur. Roman Weishaupt ha preschentà gievgia il program al Teater Cuira en ses davos onn sco directur. Roman Weishaupt ha preschentà gievgia il program al Teater Cuira en ses davos onn sco directur. La squadra dal Teater Cuira ha preschentà il program artistic per la stagiun 2023/24, la davosa sut la batgetta da Roman Weishaupt. La squadra dal Teater Cuira ha preschentà il program artistic per la stagiun 2023/24, la davosa sut la batgetta da Roman Weishaupt.

Il suveran svizzer ha ditg GEA cun 59 % a la Lescha federala davart la protecziun dal clima. Las votantas ed ils votants èn cunquai suandads al Cussegl federal ed al parlament che avevan recumandà d’acceptar il project. Ils perdents da questa votaziun è la Partida populara svizra che aveva lantschà il referendum cunter la lescha. 2019 han il Cussegl federal ed il parlament refusà l’iniziativa dals glatschers ch’era vegnida inoltrada da l’Uniun svizra per la protecziun dal clima. Il parlament ha sinaquai ditg GEA al project da lescha ch’è stà dumengia en votaziun. Quel cuntegna mesiras per la protecziun dal clima che mainan a la finamira nulla emissiuns nettas enfin l’onn 2050. Cun innovaziun e dapli segirtad d’avair avunda energia cuntanschia la Svizra pli svelt sias finamiras, ha il parlament argumentà da lezzas uras. Protecziun da la natira è satisfatga L’Associaziun grischuna da las organisaziuns da l’ambient sa legra dal resultat naziunal. Ins saja satisfatg ch’il Grischun haja ditg GEA a la lescha, di la gestiunaria da l’associaziun Rea Furrer a la FMR: «Per ina gronda part dal suveran èsi cler ch’i dovra ussa finamiras cleras definidas en ina lescha.» Las organisaziuns da l’ambient vegnian a guardar bain co che las finamiras en la nova lescha per la protecziun da l’ambient vegnian realisadas, uschia Rea ­Furrer. «Il chantun Grischun sto esser pront per ils proxims pass. Quai vul dir tranter auter d’avair persunal qualifitgà per tut ils secturs. Be lura cuntanschain nus a moda e maniera suverana las finamiras stipuladas en la lescha approvada dal suveran.» La responsabladad è tar ils auters Il motiv ch’il suveran ha gì da votar dumengia è il referendum da la Partida populara svizra (PPS). Per la PPS sa tracti d’ina lescha da ­maglia-electricitad. Il deputà da la PPS Walter Grass di ch’il comité da referendum da la PPS haja cun passa 40 % da las vuschs survegnì la simpatia da bleras votantas e votants, e quai er en il Grischun. Il resultat na saja dentant propi betg ina chaussa allegraivla, di Walter Grass: «Nus faschain quitads per il provediment d’energia. En questa lescha èsi simplamain ve­gnì definì finamiras senza preschentar solu­ziuns co ch’ins vul cuntanscher quellas.» Tenor la PPS saja impurtant da guardar uss immediat d’avair avunda energia atomara, ha Walter Grass ditg. «Cun las finamiras che nus avain approvà en questa lescha, stuain nus avair ina garanzia d’avair avunda energia.» Per il Grischun muntia il resultat da la votaziun ch’il plan directiv d’energia che saja en consulta­ziun, stoppia vegnir surlavurà dal chantun. Grischun ha ditg GEA cun 55 % La cussegliera naziunala liberaldemocratica Anna Giacometti, che ha fatg part dal comité naziunal GEA a la Lescha davart la protecziun dal clima, è fitg leda, cunzunt ch’il Grischun ha ditg GEA a la lescha. «Jau avess gì pli gugent in GEA anc pli cler. Cunter la lescha è numnadamain be la PPS stada. Ella ha manà ina campagna cun pretensiuns nunvairas.» Il comité per in GEA haja cumbattì per gudagnar questa ­votaziun, ed ussa hajan ins sin maisa in bun resultat cun ina buna situaziun da partenza, uschia Anna Giacometti en discurs cun la FMR. «Impurtant è che nus cuntanschian la ­finamira nulla emissiuns nettas entaifer il termin previs.» Partenz di NA – Cuira di GEA Il Grischun ha acceptà la lescha davart la protecziun dal clima cun 55,47 %. En tut han 30 791 votantas e votants ditg GEA e 24 714 han ditg NA a la lescha. Da las 101 vischnancas han 63 ditg GEA e 38 NA. La participa­ziun è stada tar 39,85 %. Tranter ils resultats da las vischnancas datti per part differenzas considerablas. Surtut il Partenz e la Regiun Moesa han votà cun ina maioritad NA entant che Cuira ha approvà il project cun passa 65 % da las vuschs. Vischnancas che han ditg NA datti dentant er en il Grischun Central, en l’Engiadina ed en Surselva. En il Grischun datti tar la Lescha per la protecziun dal clima in maletg sgiaglià era en las valladas rumantschas – tranter GEA (blau) e NA (cotschen)

L’insla sur Brinzauls, la surfatscha che sa muventava cun 40 meters a di, è ruschnada a val la notg da gievgia sin venderdì. Daniel Albertin, il president communal da la vischnaunca Albula/Alvra, è levgià che la massa è sa fermada insaquants meters davant il vitg. Sco ch’i para è l’infrastructura restada intacta. Ils geologs discurran d’ina massa da 1,2 enfin 1,5 milliuns meters cubic material. Enfin la gievgia saira sa muventava quella cun ina sveltezza da 40 meters en 24 uras. Ils puncts da mesiraziun avevan alarmà ch’i dettia ina ruschnada pli gronda, singuls blocs pli gronds eran ids a val encunter il vitg da Brinzauls. Perquai ha il stab da crisa proclamà la fasa blaua. Enturn las 23.00 han ils abitants che eran alerta udì a ramplunar pli ferm. La notg alura, exact venderdi endamaun a las 02.00, ha il stab da crisa dà a las medias ina emprima survista da quai che era succedì. «Duas terzas da l’insla è vegnida giu», ha il geolog Stefan Schneider declarà 12 uras pli tard. Venderdi a las 14.30 ha il stab da crisa organisà a curta vista ina conferenza da medias. Il cugn da la bova ha ina altezza da trais enfin 12 meters. Als radund 30 represchentants da las pli diversas medias medias han ils respunsabels pudì infurmar che la bova haja schanegià il vitg. Las mesiras cun l’evacuaziun dals abitants, la fasa cotschna e la lavur sur in lung temp dals geologs hajan gì in tschert effect. Er Daniel Albertin, il president communal da la vischnaunca Albula/Alvra, è levgià. La bova è sa fermada gist insaquants meters davant l’abitadi da Brinzauls. Ina legraivla surpraisa, prest ina miracla? Daniel Albertin, a chaschun da la conferenza da medias. Per me èsi tuttacas in fatg positiv, gliez è cler. Sch’igl è ina miracla na pos jau betg giuditgar. Che la bova è sa fermada propi in pèr meters davant las emprimas chasas, cun quella grondezza e dimensiun ch’ella ha gì, èsi vairamain ina surpraisa legraivla. Igl è in levgiament ch’igl n’ha betg dà donns en il vitg. Nus pudain er constatar che la bova è practicamain sa svidada. Quai vul dir che la populaziun po prest returnar en lur chasas a Brinzauls? La glieud sa natiralmain returnar, dentant pir cura ch’ins ha terminà tuttas examinaziuns necessarias suenter in tal eveniment. Igl è in levgiament da savair che la populaziun po ir enavos en in vitg che n’è betg destruì gnanc parzialmain. Co èsi cun l’infrastructura? San ins gia sche quella ha patì donn? Pertutgand l’infrastructura da l’aua han ins pudì constatar ch’ella è intacta. E sch’i na dat ils proxims dis interrupziuns tar la lingias da l’electricitad pon ins dir che l’infrastructura da basa è intacta. E la via da colligiaziun vers Vazarouls e Lantsch? La via chantunala tranter Brinzauls e Lantsch è natiralmain sbuvada e sutterrada cun meters e meters material. Co ch’i vegn ad ir vinavant cun quella situaziun, è chaussa dal chantun d’examinar. Igl n’è betg ina dumonda da transportar davent quest material che è ruschnà a val? Quai na pos jau betg m’immaginar. Igl è tant bler. Manar davent quellas cubicaturas ed arver puspè la via sin il medem traget è nunrealistic. Jau na da principi er betg l’um dal fatg che pos giuditgar tge che duai capitar. Co ston ins s’immaginar la situaziun cun la cultira e las parcellas ch’èn sutteradas. Dessi quà gia concept per parcellar nov il territori? Igl è uschia ch’ina massa parcellas privatas èn pertutgadas, quellas èn cuvridas cun trais enfin 12 meters material. Co ston ins s’immaginar la situaziun cun la cultira e las parcellas ch’èn sutteradas. Dessi quà gia concept per parcellar nov il territori? Igl è uschia ch’ina massa parcellas privatas èn pertutgadas, quellas èn cuvridas cun trais enfin 12 meters material. Quest territori sto vegnir attribuì e mesirà da nova. Quai è chaussa dal chantun, u betg? Il schef-geolog Stefan Schneider, circumdà da las medias. Co ch’i vegn fatg cun questa nova parcellaziun na sai jau betg. Igl è en tuttacas chaussa dals geometers e dals proprietaris. Vus sez abitais a Mon, damai da tschella vart da la val. Avais dentant tuttina pudì udir il ramplunar da la bova? Gea, cler. Davent da las 22.30 essan nus dal stab da crisa stads en acziun. Enturn las 23.00 han ina alura propi udì il ramplunar. Quai è stà ina ramur bler pli intensiva che quai ch’ins era disads las notgs avant. Nus n’avain betg pudì giuditgar durant quellas uras da stgirenta notg sch’igl è ussa tut, sche tut la bova è vegnida a val u betg. Nus avain simplamain savì ch’i sto esser vegnì giu bler dapli ch’ils dis avant. Da dumengia, ils 18 da zercladur 2023, èsi plaunsieu puspè mintgadi usità en la Val d’Alvra? Dapi sonda a las 13.00 han ins pudì schliar la fasa blaua e returnar – almain entant – tar la cotschna. Returnar tar la normalitad n’è betg pussaivel, pertgei i dat ussa bler da far cun sclerir e schliar las sfidas da l’infrastructura. Scha nus pudain far il pass da la fasa cotschna vi tar l’oranscha è quai in ulteriur levgiament. L’infrastructura da la Viafier retica n’è betg pertutgada dad eventualas masiras, damai che la stagiun da stad cumenza? La dimensiun da la bova sa mussa davent da Mon. Na. L’insla prigulusa sur Brinzauls è sa svidada. I ston ussa reparar e stabilir il sistem da mesiraziun. Cunquai na datti nagin prighel pli ni per via chantunala ed er betg per la Viafier retica.

Tschel di m’ha dumandà in collega da la Tumleastga, sche jau na possia surprender intgins vaiders plain cumpot, perquai ch’el sez na supportia betga pli l’asch da fritgs, en nagina furma. Il problem saja dentant, ha el manegià al telefon, che questas reservas stettian gia blers onns u decennis en ses tschaler; avant ch’el bittia sia buna puma biologica sin il cumpost, possia la «Selvadia da Veulden» forsa la sagiar ... Ditg e fatg! E perquai che mes consort (betg tant selvadi sco sia dunna) preferescha da mangiar buglia-maila e cumpots ­empè da puma coll frestga, avain nus avert l’emprim vaider cun primblas conservadas l’onn 2011. Woaauww, tge buntad: Las primblas eran ualti lomas ed avevan pers la colur en tut ils onns, ma l’aroma è stà mirveglius, exepziunal! Il suc dultsch savurava en bucca fitg fin da la pitradad dals cros – ma en quella quantitad minimala ch’è perfetga ed er sauna per la digestiun. Suenter avain nus avert il vaider cun tschareschas sterilisadas l’onn 2003. Mes char Angelo è stà fascinà, ha mangià tut entaifer intgins dis, mane­giond suenter: «Speranza has anc dapli da quellas tschareschas fantasticas!» Uss eri ed èsi il temp da racoltar da tuttas sorts – flurs-portg, flurs-suvi, chatschs da tieu, ed jau stun vidlonder da far buglir si mes sucs en grondischmas padellas; suenter avair laschà coier uras ed uras ... (da mia sira hai jau emprendì schizunt da laschar «pussar» tut tranteren, sur notg). Suenter duas, trais u quatter uras entschaiva a sa midar l’odur, sa transfurmond en ina profunditad misteriusa e propi betg da descriver… Questas reservas sa tegnan onns e decennis, ed il zutger alv agiuntà (er cotg ditg) sa mida durant ils emprims mais en fructosa. Las bavrondas e mixturas ch’jau fatsch pli tard or da mias reservas èn narra-bunas, dini. Il success sa zuppa savens en ils recepts cun in process da conservar fitg lung, sco coier, metter en ieli, en vin u vinars, e quai durant blers mais. Tut questas metodas da conservar dovran la fin-finala bler pli pauca energia che tut quai che nus cumprain e cuschinain frestg mintgadi. In cumpot madirà enstagl da frajas dad Andalusia u paira frestga da l’Africa dal Sid, liongias u fratem (sterilisà) dad ina vatga veglia empè d’in filet da tschut or da la Nova Zelanda, ina salata da tartuffels vegls (ussa anc) savura bler meglier che ina cun tartuffels novs-lungurus – surtut cun ervas frestgas selvadias. Tge hai jau pia emprendì per mia vita dals cumpots vegliurds? – ­Laschar madirar in’idea avant che da sfurzar nà il project. Respectar ed inte­grar l’experientscha da nossas perdavantas ed antenats. Investir temp per crear ­bunas reservas. Vi e pli fitg vegnir davent da la «mania da rauba frestga». Dal reminent: Jau avess anc in vasch da sterilisar per regalar vinavant, inclusiv il termometer vitiers! Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun, stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisula Tscharner

Ils cupins en la trucca da glatsch paran da surrir. Al stan da vendita da la pasternaria en il sutpassadi da la staziun a Cuira stat ina trucca da glatsch ornada cun flurs, avieulins e libellas. «Onda Ghitta» stat scrit sin il viertgel dals cupins. I dat glatsch da citrona, izuns u farbuns. Las mirveglias da la schurnalista èn svegliadas. Ella sa renda tar la pasternaria Merz. Lezza vegn manada dapi l’onn passà da la generaziun giuvna che raquinta l’istorgia dal glatsch «Onda Ghitta». I tuna sco ina paraula. Igl era ina giada trais fragliuns d’in pasterner-conditer en ina citad alpina. Sabrina, Seraina e Roni. Mintga stad dastgavan ils trais pitschens ir cun lur tatta en vacanzas a Cumbel nua che la tatta era creschida si. Magari aveva la tatta che mancava insatge per far gentar. Lura scheva ella als uffants: ­«Giai dabot tar onda Ghitta e la faschai dar dus ovs.» Ils trais tullers sa legravan. Pertge els gievan zunt gugent tar onda Ghitta. Lezza era ina buna amia da la tatta ed aveva in iert plain verduras, ervas e salata frestga. En ses curtin in pau selvadi creschivan frajas, ampuaunas, ivaspina ed ivas Son Gion nairas. In paradis plain odur e savur. Onda Ghitta aveva gugent ils uffants. Els dastgavan ziplar las coclas madiras giu da las frastgas. Las coclas gievan direct vi e da bucca en. Ellas gustavan da sulegl, da stad, da libertad, da ligerezza – da dis da mai murir. Trent’onns pli tard n’han ils uffants betg emblidà onda Ghitta e la savur da las coclas da stad. Els èn ussa sezs ils patruns da la pasternaria e conditoria en la citad principala. Ed els sa decidan da crear in glatsch. Co che quel duai avair num? – Gnanc discussiun! Sa chapescha «Onda Ghitta». Ils trais interprendiders sa mettan a la lavur. Per far onur ad onda Ghitta na dastgi sa chapescha betg esser in glatsch fatg cun pulvras industrialas, nundir cun colurs artifizialas. Na, na! Tut sto esser natiral. Quai n’è gnanc uschè simpel. Pertge ozendi truschan gea tuts il glatsch cun pulvras e chemia. En il glatsch dastga vegnir mo il meglier dal meglier. Latg da la regiun, zutger indigen, puré da fritgs madirs si da la Sicilia. Betg en dumonda na vegnan ieli da palmas, er betg parfums u gusts artifizials ed er naginas colurs. Ma co fan ins in glatsch dal tuttafatg natiral? Danunder prender las recepturas? Tuts recepts ch’ils fragliuns enconuschan cuntegnan pulvras u agiuntas che na correspundan betg al spiert da l’onda Ghitta. Agid vegn si da l’Italia. Trais gelatieras arrivan cun recepturas da basa e buns cussegls. Ina conditra sa renda en tschaler tar las maschinas da glatsch e sa metta a la lavur. Ella pastorisescha il puré da fritgs, cumbinescha ingredienzas, truscha e sfradenta las cremas. Ella emprova e turna ad empruvar. Fin ch’ella chatta la receptura finala per indesch sorts da glatsch. Ma fin ch’igl è uschè lunsch lascha ella sa­giar sias emprovas ils trais fragliuns, las conditras, ils pasterners e perfin l’econom da manaschi cun ses nas fin. Tuts pon dar lur parairi. Intginas sorts reusseschan svelt. Per autras do­vri bleras emprovas fin ch’il glatsch è perfetg. Il glatsch da frajas per exempel è fitg sensibel. Fatg be cun ingredienzas natiralas èsi da dar adatg ch’el cuntegnia avunda zutger per ch’el daventia dir e na lieuia betg memia svelt en las chaliras da stad. E tuttina na dastga el betg daventar memia dultschin. U il glatsch da citrona. La receptura da basa da las gelatieras talianas è bler memia ascha per ils mangia-glatschs da la citad alpina. I dovra pia in’autra sort da citronas, ina pli miaivla. È lura èn las indesch sorts prontas per la vendita: vaniglia, café, tschigulatta, stracciatella, caramella, chanella, pistache, frajas, citrona, mango, izuns. La sort cun gust da turta da nusch è quella che vegn dumandada il pli savens al char da glatsch en la via da staziun da la citad. Ed aposta per uffants datti il cupin «Zauberpflutsch» cun in mini-tatoo sut il viertgel. Ina graficra ha dissegnà flurs, avieulins, libellas, frajas, izuns e citronas per ils cupins da glatsch. Tut duai regurdar a la tempra da stad dal curtin dad onda Ghitta a Cumbel. Era las truccas da glatsch en las filialas da la pasternaria vegnan decoradas cun quests dissegns. Perfin ina pagina d’internet datti. Là sgola in avieulin ed ina libella sur il curtin dad onda Ghitta. Igl è ina veritabla paraula dad indesch sorts glatsch – ch’èn sco tut ils glatschs da quest mund ina benedicziun en las chaliras da quests dis. ­ Onda Ghitta hai propi dà Onda Ghitta n’exista betg mo en la fantasia dals trais uffants da la pasternaria Merz a Cuira. Ella ha gì num Margaretha Arpagaus ed è stada la meglra amia dad Anna Maria Dosch-Elvedi, la tatta dals trais fragliuns. En il fratemp han ils trais fragliuns surpi­glià la pasternaria e confiseria Merz a Cuira cun radund 160 collavuraturs e collavuraturas. Roni Merz, Sabrina Fry-Merz e Seraina Merz èn la terza generaziun al timun da la pasternaria. La conditra che fa en il Merz la producziun da glatsch ha num Francisca Matthei. La conditra Franzisca Matthei producescha il glatsch "Onda Ghitta" dal Merz a Cuira. La pasternaria-conditoria Merz porscha in nov glatsch - "Onda Ghitta". La conditra Franzisca Matthei producescha il glatsch "Onda Ghitta" dal Merz a Cuira. La conditra Francisca Matthei e Sabrina Fry-Merz mussan il num dal nov glatsch da la pasternaria-conditoria Merz a Cuira.

Gist quatter picturas dal Lai da Segl venda la chasa d’aucziun Koller il proxim venderdi a Turitg. Giovanni Giacometti ha per exempel picturà la vista sin il lai da sia chasa a Capolago anora. Tgi che less cumprar l’ovra sto impunder in pulit daner. In pau pli favuraivlas èn las ovras da Clara Porges e da Gottardo Segantini. Claudia Cadruvi/FMR L’ingiant ha lieu il venderdi suentermezdi en la chasa d’aucziun Koller a Turitg. «Sut il martè» vegnan passa tschient picturas d’art svizras – da Cuno Amiet, Albert Anker, Ferdinand Hodler u Felix Vallotton. Ina terza da las picturas deriva d’artists e dad ina artista che han vivì en il Grischun. Remartgabel è che gist quatter picturas mussan il Lai da Segl en l’Engiadin’Ota. Ina è picturada da Giovanni Giacometti, duas da Clara Porges ed ina ulteriura da Gottardo Segantini, il figl da Giovanni Segantini. A la dumonda pertge ch’igl haja gist quatter giadas il Lai da Segl en l’ingiant e pertge tants artists grischuns è Cyril Koller plain laud. «En il Grischun datti las famiglias Segantini e Giacometti. Quellas èn renumadas e grondas. E lura vegn anc vitiers Alois Cargiet», di il schef da la chasa d’aucziun. Quests artists sajan adina preschents en las aucziuns d’art svizzer. «L’Engiadina è simplamain il pli bel lieu dal mund e quai savevan era ils artists», di Cyril Koller. Giovanni Giacometti haja gì ina chasa a Capolago vers Maloja. Là haja el mintgamai passentà la stad cun sia famiglia e ses uffants. La vista da là sin il Lai da Segl saja ina da las picturas che vegnian uss aucziunadas. Questa pictura è stimada cun il pli aut pretsch da tuttas picturas en il catalog d’aucziun. «Era auters artists han chattà magnific il Lai da Segl ed il Corvatsch», di il aucziunari da Turitg. Uschia ha era Gottardo Segantini, il figl da Giovanni Segantini, picturà il lai. Ses Lai da Segl na custa per lunsch ora betg tant sco quel da Giovanni Giacometti (guarda box). Duas picturas dal Lai da Segl derivan da Clara Porges – ina da las paucas artistas en l’ingiant per art svizzer. Ella deriva d’ina famiglia nobla da Berlina nua ch’ella ha era studegià art. Entras la lectura da «Also sprach Zarathustra» da Nietzsche saja ella vegnida attenta a l’Engiadina nua ch’ella è lura sa chasada il 1918, scriva l’Archiv d’art svizzer davart l’artista. Radund tschinquant’onns haja Clara Porges picturà. Savens saja quai stà las cuntradas plain colurs expressivas da l’Engiadina u da la Bregaglia, scriva l’archiv. Suenter la mort da ses um saja l’artista stada sfurzada da gudagnar daners uschia ch’ella haja picturà bler e cun il temp era aquarels pli favuraivels. Clara Porges è morta il 1963 a Samedan e ses maletgs èn ids in pau en emblidanza. «Ils ultims diesch onns èn sias picturas puspè pli e pli tschertgadas», di l’aucziunari Cyril Koller. Perquai vegnian uss pliras ovras en aucziun. Ellas derivian d’in relasch che saja restà en la famiglia da l’artista. I sa tractia dad ovras che na sajan fin uss anc mai stadas en vendita. Tar las duas picturas dal Lai da Segl sa tracti da dus aquarels. Ma i vegn per exempel era ina pictura d’ieli en vendita che mussa il Lai Cavloccio. Dad ingiantar las passa tschient picturas d’art svizzer na dastga betg cuzzar memia ditg il proxim venderdi. L’aucziun cumenza da las 14.00. Da las 16.30 vai vinavant gia cun la proxima aucziun che porscha art impressiunistic. Dad ingiantar ina pictura giaja svelt. «Las persunas che vegnan a l’aucziun èn gia s’infurmadas tar nus, han guardà l’exposiziun e san tge ch’ellas vulan», di Cyril Koller. Mintgin saja semtgà, sappia sch’el veglia cumprar e sappia ch’el stoppia reagir sche la pictura vegnia londervi. L’ingiant d’ina pictura duria per il solit be gist ina minuta. Ozendi sa participeschia ina cumpradra u in cumprader per il solit al telefon u online a l’ingiant. I dettia mo paucas persunas che vegnian direct en la sala d’aucziun. Da 5000 fin 250 000 francs Il catalog per la proxima aucziun dad art svizzer inditgescha pretschs per las ovras. Quels sa basan sin stimaziuns da la chasa d’aucziun Koller, ma era sin ils giavischs da vendiders u vendidras. Qua ils pretschs per ils quatter «Lais da Segl»: - Giovanni Giacometti, «Vista sin il Lai da Segl da Capolago», maletg d’ieli, 250 000 fin 350 000 francs - Gottardo Segantini, «Lai da Segl», maletg d’ieli, 50 000 fin 80 000 francs - Clara Porges, «Lai da Segl», aquarel, 8000 fin 12 000 francs - Clara Porges, «Vista sur il Lai da Segl vers Malögia», aquarel, 5000 fin 8000 francs. Quatter giadas il Lai da Segl en aucziun Questa pictura paradescha sin il frontispizi dal catalog d’aucziun per art svizzer. L’aucziun è il proxim venderdi a Turitg. Tranter las passa tschient ovras en ingiant è quella dal Lai da Segl da Giovanni Giacometti ina da las pli custaivlas. Ma en tut èsi gist quatter picturas dal Lai da Segl che la chasa d’aucziun Koller venda il venderdi. Duas derivan da Clara Porges ed ina da Gottardo ­Segantini. Lezzas trais picturas èn «in pau pli favuraivlas» che quella da Giovanni Giacometti. La pictura da Giovanni Giacometti dal Lai da Segl vegn ingiantada a Turitg. L'aquarel da Clara Porges cun il Lai da Segl vegn ingiantada a Turitg.

Ils cunfinaris pitgan la marca da 10 000. Il dumber è sa dublegià ils ultims diesch onns en il Grischun. Ir sur cunfin a lavurar renda cunzunt per Talians e Talianas. La regiun Malögia ha per lunsch ora ils pli blers cunfinaris. La gastronomia e la hotellaria èn dependentas da questas forzas da lavur. Blers Svizzers e Svizras sa futran da lavurar en la gastronomia u sin il bajetg – pervi da pajas bassas u perquai ch’igl è da lavurar la saira e la fin d’emna. Ils cunfinaris vesan quai para auter. En l’emprim quartal 2023 ha il Grischun registrà 10 165 persunas ch’èn vegnidas a lavurar da l’exteriur cunfinant – tants sco anc mai. Igl ha dà in augment marcant (guarda grafica) en il decurs dals ultims onns. Passa la mesadad da quels cunfinaris lavuran en la regiun Malögia. Lezza ha nair da basegn da cunfinaris e cunfinarias. Cunzunt la gastronomia e la hotellaria chatschan ad aut la cifra. En lezza branscha hai dà passa 660 cunfinaris dapli che l’onn precedent en il Grischun. En il commerzi da detagl èsi stà 204 dapli e sin il bajetg 149 dapli. «Ils ultims onns turistics èn stads bumbastics», di Luzius Stricker, schef-statisticher en l’Uffizi per economia e turissem. Cunzunt destinaziuns cun giasts svizzers hajan profità durant la pandemia. L’onn passà haja lura profità l’Engiadin’Ota – sco destinaziun internaziunala – ch’igl era puspè pussaivel da viagiar dapertut enturn. Ils turists da l’exteriur sajan turnads. «Ils manaschis turistics en l’Engiadin’Ota han puspè lavurà sin turas cumplainas», di Luzius Stricker. Perquai han els duvrà persunal. La regiuna Malögia profiteschia ch’ella sa chattia datiers da l’Italia e possia uschia recrutar tants cunfinaris. En la Surselva na giess quai per exempel betg uschè tgunsch. Primo Semadeni è gastronom cun trais manaschis en l’Engiadin’Ota e sin il Bernina. Da ses 17 collavuraturs e collavuraturas vegnan 14 da l’Italia. «Il problem è che nus na chattain nagins indigens», di el. Ses cunfinaris vegnan da la Vuclina, da Chiavenna u da la regiun enturn Sondrio. Là chattassan els atgnamain avunda lavur. Ma las pajas en Svizra sajan fitg attractivas, di Primo Semadeni che fa era part da la suprastanza da Gastro Grischun. «Nus avain ina paja minimala obligatoria tenor GAV da prest 4000 francs il mais (rem. red.: dudesch pajas l’onn). En l’Italia gudo­gnan ins 800 fin 1000 euros. Quai èn schon grondas differenzas», di Primo Semadeni. Perquai prendian ses collavuraturs en cumpra da viagiar in’ura u dapli al plaz da lavur. Ses cunfinaris turnian mintga di a chasa. Il gastronom porscha contracts annuals. Per ses manaschi sin l’Alp Grüm al Bernina na chattass el uschiglio gnanc persunal stagiunal, di el. La glieud veglia esser pajada l’entir onn. «Sch’els fan dapli uras en la stagiun auta, pon els cumpensar quai en la stagiun morta, cura che nus avain serrà.» Grazia als contracts annuals n’haja el nagins problems da chattar glieud ed haja dapi tschintg onns adina ils medems collavuraturs. «Da preschent quintan ins en il Grischun plitost cun ina leva sfradentada economica», di Luzius Stricker. Perquai sa sminueschia u stagneschia il dumber da cunfinaris probabel puspè in pau. Ma i dependia da blers facturs. Per ina leva sminuziun pledia ch’il turissem haja trapassà oraifer buns onns. Las prognosas restian bunas, ma betg sin quest livel da record. Ma era la branscha da construcziun sentia che las immobiglias na sajan betg pli uschè rentablas. Pervi dals tschains pli auts na rendian immobiglias sco objects d’investitziun betg pli tant. Pia dovria era la branscha da construcziun damain lavurers. Luzius Stricker numna dentant era duas raschuns che pudessan eventualmain laschar crescher vinavant il dumber da cunfinaris e cunfinarias: «Sche l’inflaziun è en la EU pli ferma che en Svizra, èsi attractiv da pendular per il job en Svizra. Plinavant van uss ils babyboomers en pensiun.» La statistica da pendularis fa l’Uffizi federal da statistica sa basond dad ina vart sin las permissiuns G e da l’autra sin datas da l’AVS. Lezzas tradeschan, sch’in cunfinari lavura insumma anc en Svizra u ha dà si sia plazza. Las cundiziuns per ina permissiun G: Ina cunfinaria abitescha en ina regiun cunfinanta a la Svizra ed ha in contract da lavur en Svizra. Ella sto turnar almain ina giada l’emna en ses domicil en l’exteriur. Tants cunfinaris sco anc mai Igl è in record – passa 10 000 persunas penduleschan en il Grischun a la lavur. La mesadad ha ina plazza en l’Engiadin’Ota. Cunzunt la gastronomia e hotellaria è dependenta da cunfinarias e cunfinaris da l’Italia. E lezs san bun grà da las pajas svizras. Primo Semadeni ha 17 collavuraturs e collavuraturas. 14 vegnan mintga di si da l’Italia – da la Vuclina, da la Val Chiavenna u da la regiun enturn Sondrio. Las pajas minimalas en la ­gastronomia sajan bunamain 4000 francs il mais, di il gastronom che ha trais manaschis. En l’Italia gudagnassan ses cunfinaris mo gist ina terza. «Quai èn schon grondas differenzas.» Cun 10 165 en l’emprim quartal 2023 ha il Grischun gì tants cunfinaris sco anc mai e surpassà per l’emprima giada la marca da dieschmilli, ha scrit il matg l’Uffizi d’economia e turissem. Entaifer ils ultims diesch onns è il dumber sa dublegià. Mintga segunda cunfinaria lavura en la regiun Malögia. Tge èn las raschuns? «Ils manaschis turistics en l’Engiadin’Ota han puspè lavurà sin turas cumplainas», di ­Luzius Stricker, schef-statisticher en l’Uffizi per economia e turissem. Perquai han els duvrà persunal. La regiun Malögia profiteschia ch’ella sa chattia datiers da l’Italia e possia recrutar cunfinaris. En la Surselva na giess quai per ­exempel betg uschè tgunsch. diagram_cunfinaris_0001-2 Telechargiar

I dat quels muments en il mintgadi nua ch’ils patratgs dastgan ir nua ch’els vulan – senza ch’ins stuess patratgar insatge concret. Tar mai capita quai magari, sche jau sun vi da traffitgar x-insatge cun ils mauns, chaussas che jau sun endisada da far, nagut pretensius. Avant insaquants dis er’jau vi da schubregiar dus vaschs da flurs. Jau stoss forsa menziunar che jau hai plaschair da pitschens matgs flurs en chasa. Tscha sin ina maisa in pitschen vasch da frastgas verdas cun insaquantas margarittas, là sin ina curuna ina singula rosa en ina buttiglia. Per mai na ston ils vaschs betg esser schubrezza cura che jau bit davent las flurs passas e met ils vaschs en stgaffa enfin in’autra giada. Ma mes um – che na metta gronda paisa sin flurs frestgas en chasa – lez è allergic sin vaschs tschufs e fa lura mainsvart in’acziun da schubregiar. Tschel di che jau era a chasa tut suletta hai jau gì l’idea da schubregiar mezza dus pitschens vaschs alvs quadrats. Ils chantuns en il fund eran daventads brins ed jau hai prendì in barschun da dents ord servetsch per far la lavur propi bain. Ma cun quest barschun na sun jau betg vegnida da far vegnir alv puspè ils chantuns. Pia hai jau prendì in zichel crema da «cif» sin mes det mussader dretg e sun ida cun quel en ils chantuns. Cun success. Tge grondiusa invenziun ma èsi ì tras il chau: duas giadas tschintg dets movibels e flexibels e dus da quests dets sco fatgs per vegnir chatschads en in pau dapertut, perfin en vaschs tschufs. Tgi sa dapi quants milliuns onns che la spezia «carstgaun» ha detta? E co pomai è il polesch sa sviluppà, quest utensil schenial che ans pussibilitescha da tschiffar ed insumma tegnair insatge? E tuttenina hai jau vesì cun mes egls interns persunas che mangian cun ils mauns. Maletgs d’in viadi d’avant prest 50 onns en l’Afganistan, il Pakistan ed en l’India. Jau sai anc che jau era fascinada gia lezza giada da l’abilitad, da l’inschign e da l’estetica da quest agir cun la detta. Ed jau aveva empruvà da guardar cun lur egls sin nossa gruppa da viadi che mangiava cun cuntè e furtgetta. Tenor els franc in mangiar tut auter che sensual – anzi plitost barbaric da chatschar la vivonda en bucca cun agid d’in toc metal. Avant insaquants dis, cun tagliar cun in cuntè en pitschens quadrels il schambun criv per ils capuns, m’èn vegnidas endament cuschinieras e cuschiniers che san tagliar en in tempo nunditg las ingredienzas per lur recepts. Tar ina tschagula fa quai zac zac zac. Jau sun bler memia plauna per ina tala virtuositad e vegn adina or dal ritmus, forsa perquai che jau hai dapi blers blers onns in «cumplex» en quel grà. Sin in campadi aveva in enconuschent che m’aveva observà a tagliar ina tschagula ma dumandà cun in lev surrir: «Fas ti oz quai per l’emprima giada?» Mes um ed jau, nus stuain anc oz rir da questa remartga. E mo per dir: Jau vegn bain a frida cun quest cumplex. Ma igl è captivant dad observar tge che noss tscharvè ha tut arcunà e tge ch’el ans offrescha tut tenor sche nus laschain mintgatant simplamain ir a spass noss patratgs nua ch’els vulan. Tge ch’el emblida, noss tscharvè – gliez è lura in’autra istorgia. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». Maria Cadruvi

L’organisaziun chur@work accumpogna persunas cun handicaps corporals e psichics cura ch’i sa tracta da l’integraziun en il min­tgadi professiunal. L’organisaziun chur@work è vegnida fundada l’onn 1986 ed è creschida fitg dapi quella giada. Oz ha l’organisaziun d’integraziun 110 clientas e clients e 20 spezialistas e spezialists che accumpognan la clientella. Ils emprims onns hajan ils iniziants da chur@work stuì s’engaschar fitg cun cumbatter ed insister per lur project d’integraziun professiunal che sa numnava da lezzas uras Salabim. Quai scriva la Gasetta grischuna en in artitgel per il giubileum da 25 onns che chur@work ha ­festivà l’onn 2011. L’onn 1986 hajan trais persunas cumenzà cun ina butia da giugarets da lain a Cuira. Il pitschen manaschi da giugarets è creschì ed ha l’onn 2016 midà ses num da Salabim a chur@work. L’organisaziun d’integraziun ha schlargià pli e pli fitg sia purschida ed è oz in lieu che lavura per il bainstar professiunal da persunas cun handicaps corporals e psichics. Chur@work porscha plazzas da lavur commerzialas protegidas, scolaziuns professiunalas e rescolaziuns. Offridas vegnan er cusse­gliaziuns e coachings. La finamira è adina d’integrar u da reintegrar la clientella en il mund professiunal. Chur@work ha sias plazzas da lavur a Cuira e porscha servetschs dad office, da mediamatica e da lavurs industrialas. Manflas e mediamatica Tar l’offerta che chur@work ha stgaffì ils ultims 37 onns appartegnan pliras vias da scolaziun ed integraziun. Sco quai ch’il mainagestiun ­Roland Meier di, hajan ins augmentà il spectrum da professiuns ils ultims onns. «Dapi prest quatter onns po nossa clientella en plazzas da lavur protegidas er lavurar en la professiun da mediamaticher u mediamaticra. Quai per exempel cun crear paginas d’internet, far layouts, elavurar fotografias u er cun admini­strar servers. L’onn 2019 avain nus ultra da quai endrizzà a Cuira ina pitschna conditoria nua che persunas cun handicaps produceschan las uschenumnadas ‹Manflas da Cuira›. Quai è ina spezia da pralinas en tuttas variaziuns.» Durant e suenter la pandemia haja chur@work realisà ina illustrada cun il num «Blickfang» che cumparia ina giada ad on, di il gestiunari. Roland Meier declera dentant er ch’ils clients da chur@work prestian oravant tut lavurs per incumbensa da clients professiunals sco per ­exempel affars – tranter auter lavurs da stampar, da far homepages e da scriver protocols en texts. L’organisaziun d’integraziun ha 110 clientas e clients e 20 spezialistas e spezialists che accumpognan la clientella. Il dretg da sa preparar per l’integraziun Sco quai che Roland Meier remartga en dis­cuors cun la FMR, surprenda sia organisaziun era ­coachings da persunas che han stuì chalar da lavurar per exempel pervi d’in burnout ubain pervi da long-Covid. «Persunas cun burnout u long-Covid han sintoms ch’ins na vesa betg. Ellas dovran la pussaivladad da returnar en plirs pass en lur professiun. Quests pass da return ­offrin nus.» En cas da mals fisics u psichics porschia chur@work plazzas da lavur protegidas cun la finamira da reintegrar la clienta u il client en la vita professiunala. «En blers cas lavurain nus tenor ordinaziun da l’Assicuranza d’invaliditad.» Forzas da lavur spezialisadas ed integraziun La Federaziun svizra da l’industria da maschinas, electronica e metal (Swissmem) ha appellà dacurt als patruns en la branscha da sa stentar per l’integraziun da persunal cun handicaps corporals u psichics. L’appel da Swissmem ha da far cun la mancanza da forzas da lavur spezialisadas. Concernent questa tematica di il ­gestiunari da chur@work Roland Meier che sia organisaziun sentia che blers affars hajan ac­tualmain grond interess d’integrar u da reintegrar forzas da lavur. «Igl è dentant cler, ch’ina forza da lavur che va davent da nus en ina fatschenta na porta betg immediat la prestaziun da quels ch’èn gia adina là. Ils blers affars èn dentant er pronts d’ademplir nossas cundiziuns per l’integraziun.» Roland Meier accentuescha che las interpresas grischunas possian sustegnair chur@work cun offrir plazzas da praticums sin il sectur mercantil. «Ma er la surdada da lavurs industrialas, sco per exempel incaricas da stampa, lavurs simplas da montascha u l’emballadi da té èn in sustegn per l’integraziun.» Emprender d’enconuscher l’organisaziun chur@work pon ins per exempel a l’exposiziun da professiuns e furmaziuns Fiutschr che ha ­liug quest’atun dals 15 fin als 19 da november 2023 a Cuira. Curt e bun Chur@work è in manaschi independent che tutga tar l’instituziun purtadra «Uniun abitar e lavurar per umans cun impediments». La finanziaziun vegn garantida tras ils servetschs da biro purschids tras il maun public e tras donaziuns. L’instituziun chur@work vegn gestiunada da Roland Meier. El è suttamess ad ina suprastanza che vegn presidiada da la giurista Karin Caviezel da Cuira. Ils biros da chur@work sa chattan a Cuira en l’enconuschent bajetg blau da la Swisscom. (fmr/mg) Integraziun professiunala sco pensum Dapi 37 exista l’organisaziun chur@work che accumpogna umans cun differents handicaps corporals u psichics che vulan s’integrar u puspè s’integrar en il mund professiunal. L’organisaziun chur@work che aveva num Salabim enfin 2016, porscha scolaziuns e rescolaziuns professiunalas sco era cussegliaziuns e coachings cun la finamira d’integrar u reintegrar las clientas ed ils clients en il mund professiunal. Chur@work ha plazzas da lavur en fatschentas externas dal Grischun ed en l’agen manaschi a Cuira. Quai en ils secturs dals mastergns mercantils, da las prestaziuns da servetsch e da las professiuns en l’industria. (fmr/mg) chur@work è dapi set onns il nov num per Salabim. Il pensum da l'organisaziun è l'integraziun e la reintegraziun professiunala Il spectrum da lavurs tier chur@work è s’augmentà fitg ils ultims onns.

IL TIP Il «Zwitschomat» (i vegn era scrit Zwitsch-o-mat) è in’applica­ziun. Cun quest’app pon ins identifitgar las vuschs dals utschels. Jau n’avess mai pensà che quai funcziuneschia lura era propi enfin en il pli pitschen detagl d’in sulet tun d’in fringhel u d’in parfinchel, sco che nus Sursilvans schain. «Zwitschomat» pon ins cumparegliar cun l’app Shazam ch’enconuscha melodias da musica. Tut quai ch’ins sto far è da tegnair il microfon dal telefonin durant 10 secundas en direcziun dal chant da l’utschè e taschair. «Zwitschomat» analisescha la vusch da l’utschè e mussa lura in purtret da l’utschè chattà. En cas che la vusch n’è betg clera, mussa il telefonin ils maletgs dals utschels che vegnan en dumonda. Il redactur dad SRF, Jürg Tschirren, ha envidà ina giada il scienzià da la natira Pirmin Nietlisbach da l’Universitad da ­Turitg d’evaluar il «Zwitschomat». D’identifitgar las vuschs dals utschels è tenor Pirmin Nietlisbach pli difficil che d’enconuscher ils tuns da la musica. Bain cler, ils tuns da musica èn adina tuttina, fertant che tar il chant dals utschels dependia nua che l’utschè è gist e sin tge distanza ch’il «Zwitschomat» fa la registraziun. Pirmin Nietlisbach è en min­tga cas stà surstà da la prestaziun positivamain dal «Zwitschomat». El crai ch’ina tala app pudess far era buns servetschs a la scienza, cunzunt per la lavur da monitoring dals utschels. Jau hai gia registrà fin ussa cun mes «Zwitschomat» vuschs dal maset grond, da la merlotscha, dal pasler e da randulinas. L’app «Zwitschomat» custa quatter francs. Per cas che vus avais plaschair dal chant ­d’utschels e vulais intervegnir dapli dad els, telechargiai l’applicaziun. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts.

Per l’emprima giada è sa fatschentada ina pitschna messa en il Grischun cun la mobilitad electrica. Al «Viamala e-Mobility Circle» èn persunas interessadas sa scuntradas en l’Arena grischuna a Cazas – per preschentar e discutar la mobilitad da l’avegnir e las sfidas da quella. La mobilitad electrica ha anc potenzial – sco era la cifra da visitaders tar ina eventuala segunda ediziun dal «Viamala e-Mobility Circle». Senza dubi, il traffic cun «e-mobilitad» vegn a crescher ils proxims onns. Vul dir ch’i vegn a dar era sin las vias grischunas adina dapli vehichels electrics e maschinas cun battaria – velos, mopeds, autos, bus etc. Divers pajais en l’Europa han gia decis da scumandar en paucs onns la vendita d’autos cun carburants fossils. Perquai saja ristgada la tesa: l’avegnir tutga a la mobilitad electrica. «La mobilitad da l’avegnir» Da quella tesa è era Remi Crameri persvas: «Quai è la mobilitad da l’avegnir.» Remi Crameri è president da l’uniun purtadra ch’ha organisà la fin d’emna passada per l’emprima giada il «Viamala e-Mobility Circle». El e ses co-organisaturs han gì l‘intenziun da reunir ina giada a Cazas plirs «players» en il sectur da la mobilitad electrica e da metter en discussiun quella cun singuls referats durant il venderdi e la sonda. Uschia èn stadas da la partida en l’Arena a Cazas dad ina vart interpresas gia detg enconuschentas sin la fiera dals autos electrics, sco p.ex. Polestar, SsangYong u Maxus. Per gronda part èn quai interpresas cun connexs e chapital en ils martgads asiatics. Ma gist dasper ils vehichels da quels concerns èn era stadas preschentas pitschnas interpresas innovativas cun connexs grischuns. Exact quels connexs grischuns e muntagnards han interessà ils organisaturs enturn Remi Crameri: «A nus vai en quest’exposiziun surtut era per dumondas specificas da la regiun alpina, nua che la glieud e la societad èn anc liads ferm vi dal traffic individual motorisà, gist era perquai che la topografia, las distanzas ed ils envierns cun naiv pretendan quai.» E qua vuleva il «Viamala e-Mobility Circle» era mussar vistas, pussaivladads ed ideas grischunas. Architectura e traffic La sonda damaun ha p.ex.referì Stefan Kurath, architect e docent dad «urban landscaping» a la Scol’auta da Winterthur, davart las implicaziuns architectonicas en la cuntrada, sch’i va per infrastructura da mobilitad e da producziun d’energia. Ditg curt gievi per la dumonda co ch’ins pudess construir en l’avegnir p.ex. parcadis. Stefan Kurath ha tranter auter preschentà visiuns ed «ideas sturnas» co ch’ins pudess perfin «embellir» il spazi alpin construind parcadis, implants da vent u da fotovoltaica. Questa tematica «architectonica» po parair a prima vista fitg estra en ina messa plain vehichels electrics. Però qua insista l’organisatur: «Nus vulain che la tematica da la mobilitad vegnia discutada en in rom pli lartg», ha ditg Remi Crameri envers la FMR. «I va era per dumondas da concepts da car-sharing u perfin da la planisaziun da territori. Mobilitad n’è betg mo ina dumonda dals singuls vehichels, mabain ella pretenda ina vista pli cumplessiva. Surtut stuain nus tuts reponderar la mobilitad ed era cumbinar en moda prudenta diversas furmas da traffic.» Gist per tals process da reponderaziun vuless il «Viamala e-Mobility Circle» dar divers impuls. Tuc-tuc e maschinas da segar Uschia è stà da la partida sco expositur era Prasad Raja cun si’interpresa «Subeez» e cun ses tuc-tucs electrics ch’el affitescha actualmain a Mustér ubain en Lumnezia. Gist ses vehichels mussan ch’ins po «reponderar» la mobilitad, dad ina vart cun in auter gener da vehichel, ma surtut era en cumbinaziun cun in entir concept per affittar e parter ils tuc-tucs. Vehichels ch’èn sco fatgs sin mesira per in chantun muntagnard ed anc ferm agricul sco il Grischun èn las maschinas da l’interpresa sursilvana «Novaziun». Quella electrifitgescha en ses lavuratori maschinas da segar u da rumir naiv. E sco che Daniel Vincenz, in dals fundaturs da quest start-up, ha sincerà envers la FMR, ha «Novaziun» lavur avunda al mument e che proximamain veglia l’interpresa gist annunziar in proxim product. In oldtimer electrifitgà L’organisatur Remi Crameri è sez in grond fan da l’electromobilitad. L’econom sa fatschenta gia dapi ses studi cun la tematica. «Quai è mes interess, mia passiun e mes hobi», di el cun in surrir. Per exempel electrifitgescha el oldtimers – ses agen Renault 4CV da l’annada 1954 po el tatgar vi da la forza. Però la «sbrinzla electrica» da Remi Crameri n’ha forsa anc betg cuntanschì la generalitad. L’emprim «Viamala e-Mobility Circle» ha numnadamain gì plitost paucas visitadras e visitaders. L’emprim di è vegnida cumbinada la messa cun il start da las festivitads da 200 onns da la via commerciala tras la Viamala e sur ils pass vers sid. Perquai èn tenor ils organisaturs vegnidas enturn 150 persunas (envidadas) il venderdi a Cazas. La sonda èn lura vegnidas ferm damain che 100 persunas en la sala d’exposiziun. E tuttina cuntinuass Remi Crameri gugent cun il «Viamala e-Mobility Circle»: «Noss’uniun organisass gugent onn per onn quest inscunter, forsa era en in’autra furma – sa chapescha sche las circumstanzas finanzialas ed organisatoricas lubeschan. Nus essan persvas che la societad stoppia far ponderaziuns davart la mobilitad, surtut per spargnar resursas.» Sper il sguard istoric enavos sin ils 200 onns da la commerciala dovria tenor Remi Crameri en mintga cas era il sguard enavant, apunta vers la mobilitad futura en las regiuns muntagnardas. Prasad Raja (san.) e ses collavuratur liber Pascal Derungs davant in dals tuc-tucs da «Subeez» che stattan a disposiziun en ina emprima fasa da pilot era per fittar a Mustér ed en Lumnezia. In dals tuc-tucs electrics da «Subeez» che stattan a disposiziun en ina emprima fasa da pilot era per fittar a Mustér ed en Lumnezia. Daniel Vincenz e Nico Bernold da l’interpresa «Novaziun», la quala electrifitgescha tranter auter maschinas da segar. Remi Crameri sesa en ses oldtimer electrifitgà – in Renault 4CV da l’annada 1954 – ch’è era stà in pau il auto-mascottin da l’emprim «Viamala e-Mobility Circle». Remi Crameri sesa en ses oldtimer electrifitgà – in Renault 4CV da l’annada 1954 – ch’è era stà in pau il auto-mascottin da l’emprim «Viamala e-Mobility Circle». In oldtimer electrifitgà: in Renault 4CV da l’annada 1954 è era stà in pau il "auto-mascottin" da l’emprim «Viamala e-Mobility Circle».

Lur destin vegn decis durant las proximas emnas da vacanzas. U ­me­glier ditg suenter – ­suenter las vacanzas. Il destin dals souvenirs. Per preservar anc daplirs souvenirs dad ina trista fin, vuless jau confessar qua publicamain: Tar mai han souvenirs da vacanzas per regla in trist destin. Els svaneschan insanua, vegnan duvrads mo pli a la zuppada, fan pulvra en ina stgaffa u ch’els spetgan lur fin definitiva (rument) giu en tschaler. Gugent poss jau raquintar dad intgins ­destins concrets. I deva p.ex. ina giada in beret cotschen e blau, cumprà sco giuvenot per var 20 000 «Liras» talianas en il Gardaland. Malapaina turnà a chasa a Müstair, hai jau mess quel chapè cun grond gust sin chau, perquai ch’el ma pareva detg cool, quest beret cotschen e blau. Enfin tar la dumonda d’in ami: «Tge è quai per in curius chapè?» – Il beret è svanì en stgaffa e n’ha mai pli vis il cler dal di. E lura il pullover da launa d’alpaca, cumprà tar ina vendidra indigena sin la famusa fiera ad Otavalo en Ecuador. Quai era propi in bel pullover che pasava silmain diesch kilos e ch’aveva custà per relaziuns ecuadorianas blers «Sucres». Igl era halt il pretsch per «gringos». Il pullover da launa d’alpaca – forsa in exemplar in pau alternativ per relaziuns svizras – è vegnì cun mai sur l’Atlantic fin en patria, nua ch’el ha passentà il rest da sia vita terrestra en ina stgaffa! Lura stuess jau bunamain anc menziunar il t-shirt dad in festival da blues a Dublin. In collega ed jau avevan passentà là ina bella saira en in pub, nus eran stads talmain in­tgantads dad ina chantadura da blues (da la quala jau na sai oz gnanc pli il num) ed avain tuts dus cumprà in t-shirt nair dal festival da blues. Il destin dal t-shirt: El n’è mai pli vegnì purtà en il spazi public. Era las sandalas da Birkenstock, cumpradas a Roma durant in viadi d’Interrail, han gì in simil destin. Quellas aveva jau cumprà en ina bella stizun da chalzers en vischinanza da la Stgala spagnola ch’era fullanada da turists. Silsuenter han las sandalas bain vis intginas staziuns da tren tranter Ventimiglia, Barcelona, Lissabon e Paris. Ma pli tard – en Svizra – èn ellas vegnidas frisadas enturn a stgalfins per purtar mo pli en chasa. E pir dacurt hai jau stuì far svanir il rest dad in pastis, il tipic vinars dad anis da la Provençe. Quel avevan nus cumprà avant tschintg onns en ina stizunetta da spezialitads ad Aix-en-Provençe. Ma apunta, cun tschintg onns distanza e senza l’atmosfera provençala na gustava il pastis betg pli propi enorm bain, ni cun glatsch ni mo cun aua. Perquai davent cun tut. Bun, i dat bain era inqual souvenir che ha survivì tut ils onns, tut las midadas ed ils novs dachasas. Ma igl è smaladet pauc. E tuttina, confessond mia premura persa per ils souvenirs e pensond enavos a quels viadis, dat tuttina en egl insatge remartgabel: Da tut ils souvenirs èn restads enavos auters «souvenirs» – numnadamain las regurdientschas a lieus, glieud, muments ed istorgias. Uschia ch’i han forsa tuttina fatg – senza vulair – lur servetsch, quests souvenirs. Tge cogas! David Truttmann da Cuira – ed oriund da Müstair – è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). David Truttmann, schefredactur FMR

Il num «Domat/Ems» festivescha quest onn in anniversari radund – el vegn numnadamain 80. Il num rumantsch-tudestg è vegni introducì l’onn 1943 dal Cussegl federal, per dar dapli valur al rumantsch en intginas vischnancas plurilinguas. Las duas expressiuns «Ems» e «Domat» han enconuschentamain la medema ragisch. Els derivan dal num Amedes: La vischnanca è vegnida menziunada l’onn 765 a.C. l’emprima giada en il testament da l’uvestg da Cuira Tello cun il num «Amede coloniam». Durant ils tschientaners s’è sviluppà per rumantsch «Domat», cun midadas dals suns per tudestg «Ems». La vischnanca tranter las tumas è era gia vegnida numnada «Ober Ems», per la distin­guer da «Hohenems», u anc durant il 19avel tschientaner sco «Ems bei Chur». Quest titel porta er il memorial dad uvestg Dominicus Willi da Limburg da l’onn 1876: «Ems bei Chur: Erinnerungen an meinen Heimatort». Da «Schweiningen» enfin «Steinsberg» Anc al cumenzament dal 19avel tschientaner figuravan en il Grischun ils blers nums da vischnancas uffizialmain en lingua tudestga. Ma ils nums tudestgs en territoris d’origin rumantsch disturbavan adina pli ferm. Uschia è daventà a l’entschatta dal 19avel tschientaner or da «Schweinigen» il bel num rumantsch «Savognin», e pir cun l’ir dal temp èsi daventà or da «Fellers» «Falera», or da «Remüs» «Ramosch», or da «Ringgenberg» «Zignau», or da ­«Vigens» «Vignogn» u or da «Steinsberg» «Ardez». Nov schlantsch suenter 1938 La renconueschientscha dal rumantsch sco lingua naziunala da l’onn 1938 ha manà nov schlantsch e pressiun en la debatta ed ha accelerà ils desiderats dals Rumantschs. Cun nova segirezza da sasez e solidaritad federala è il rumantsch vegnì auzà a l’urna en il stadi da la quarta lingua naziunala. La Rumantschia vuleva render attent cun nums da vischnanca rumantschs a lur identitad rinforzada ed a lur voluntad da mantegnair quest bain cultural, la lingua rumantscha. Las stentas per introducir nums rumantschs da vischnancas èn vegnidas rinforzadas ed igl è resultà almain in success parzial: Per dar a la lingua rumantscha tar ils nums uffizials dapli preschientscha ha il Cussegl federal permess almain nums dubels. Quels avessan en sasez gì da valair mo per in temp. Divers nums dubels Il cumpromiss cun ils nums linguistics dubels munta en l’onomastica svizra dals nums da vischnancas ina particularitad. Sco Domat/ Ems han pudì midar er las vischnancas Bergün/Bravuogn, Breil/ Brigels, Celerina/Schlarigna, Disentis/Mustér, Lantsch/Lenz, Sils im Engadin/ Segl, Waltensburg/Vuorz a partir da l’onn 1943 cun la benedicziun dal Cussegl federal dals anteriurs nums be tudestgs als nums dubels. Questa lubientscha ha dà il Cussegl federal dentant cun la cundiziun ch’ils nums dubels sajan cun il temp puspè dad abolir e ch’i valia lura mo pli l’emprim num. Quest provisorium ha però, sco ch’igl è per il solit il cas, survivì prest dapertut. Per rumantsch discurran ins da «Domat», en tudestg dad «Ems». Igl è la Musica da Domat che suna, dentant ils Emser Tambouren che daventan champiuns svizzers – ina «Musica dad Ems» fiss gist uschè impussibla sco ils «Tambouren von Domat». La scripziun frequenta «Domat/Emser» è da princip baingea correcta, è dentant en il diever ­linguistic maladester, en tudestg tuna «Emser» oramai pli elegant. Nums dubels èn però vegnids stgaffids era pli tard: Sco pli giuven exempel è da numnar Brienz/Brinzauls en Val d’Alvra. La vischnanca che procura oz per lingias grassas, ha introducì quel num pir l’onn 1997. Quella giada han ins agiuntà al num tudestg «Brienz» il «Brinzauls» rumantsch.

Dapi che «Cletgi» curriva ­suenter a nus uffants – e quai cun in tempo nunditg tras noss vitg, hai jau simplamain ­respect u forsa schizunt in zic tema da chauns. Tochen … Jau charresch cun mes bike ed in smile nunditg quest di da zercladur da la Motta Palausa direcziun Savognin. Senza far stim da la tavla (che vegn ad avair fatg attent) ma chat jau tuttenina davant ina grondischma pastgira – emplenida cun nursas. E lura aud jau era schon co ch’els cumenzan a giappar e currer ensi en mia direcziun: chauns da protecziun. Tge far? Charrar davent? – Impussibel, la senda va si e giu ed igl ha adina puspè pas­saschas che n’èn betg charrablas. Currer davent? – Cun mes velo, impussibel. Turnar? – I va gea ensi. Spertamain sun jau conscienta: questa giada stoss jau prender per maun la sfida. Jau decid da stumplar mes velo e da restar calma. Intgins batterdegls pli tard è el gia qua: in «bel», alv e grondischem chaun – ed el giappa e giappa. Mes puls sin 230. Tranter nus dus: mes velo ed ina saiv. Jau sai dentant che quai na fiss betg in grond impediment per el. Jau na guard en ses egls, al dun però temp da valitar la situaziun (e da chapir che jau na sun nagin privel). Plaunsieu cuntinuesch jau chaminond mes viadi. «Jau na sun nagin privel per tia muntanera, ti fas stupenta lavur», di jau, senza al guardar en ils egls. El ma persequitescha, giappa adina puspè, dentant senza siglir sur la saiv. Quai per circa diesch minutas tochen che jau cuntansch finalmain la fin da la pastgira e sa cuntinuar mes viadi charrond. El resta tar sia muntanera. A chasa hai jau lura consultà ils tips da la Confederaziun en connex cun chauns da protec­ziun e tranter auter legì il suandant: Ralentar il tempo. Betg surprender ils chauns, mabain render attent a sasez cun discurrer dad aut. Gnir giu dal velo. Star quiet e laschar temp als chauns da valitar la situa­ziun (evitar il contact cun ils egls, betg tutgar, betg sa drizzar directamain cun pleds envers ils chauns). Betg provocar. Pia, intuitivamain hai jau agì pli u manc correct. I vala dentant tuttina la paina, da leger ina giada las recumandaziuns. Las recumandaziuns da la Confederaziun èn accessiblas online. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Enconuschent è daventà l’autur austriac Robert Seethaler surtut cun ses roman «Der Trafikant» ch’el ha publitgà da l’onn 2012. Trafik è l’expressiun austriaca per butia da gasettas e da tabac. In lieu damai nua che glieud sa scuntra. Quai è il cas era tar il lieu d’acziun principal dal nov roman da Seethaler, «Das Cafè ohne Namen»: Igl è l’onn 1966 a Vienna. Robert Simon gudogna ses paun da mintgadi cun lavurs occasiunalas sin il Karmelitermarkt. El è cuntent cun sia vita, ma ventg onns suenter la guerra cumenza la citad a sa revegnir. Dapertut crescha insatge nov. Era Simon sa lascha tschiffar da quest’atmosfera. El prenda a fit in’ustaria e fa landeror ses agen cafè. En sasez nun èsi gnanc in dretg cafè, ma la glieud dal quartier vegn e tuts mainan cun els ed ellas lur atgnas istorgias … Era en ses pli nov roman ch’è cumparì quest onn da primavaira preschenta il scriptur Robert Seethaler da tuttas sorts persunas ch’èn en tschertga da la fortuna u era be da la cumpagnia. El fa quai puspè uschia ch’ins survegn simpatia per las bleras figuras ch’ins emprenda a conuscher en il local dal protagonist Robert Simon. Il «Cafè senza num» è in roman davart il basegn da l’uman da ristgar insatge nov, senza periclitar però da memia quai che dat il sentiment da segirezza. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Das Café ohne Namen è il pli nov roman da Robert Seethaler

Il Tages-Anzeiger purtretescha in suenter l’auter politicras u politichers che vegnan en dumonda sco candidats per il Cussegl fedrerel. Uss è cumparì era in purtret da Jon Pult. Ella parada da successurs pussaivels per Alain Berset figurescha era Jon Pult. Ses num na croda betg gist sco emprim, sche las medias enumereschan e speculeschan tgi che pudess tut candidar per il post che vegn vacant en il Cussegl federal. Ma il Tages-Anzeiger ha uss publitgà gist in’entira contribuziun davart il cusse­glier naziunal grischun sut il titel «Bisher sagte er immer Nein». «Jon Pult ha talent. Ed el sveglia fantasias», scriva la gasetta. En il Grischun hajan ins gia speculà cura ch’el avevia trent’onns, sch’el daventia forsa in di cusseglier federal. Insumma, adina sch’i saja dad occupar in post impurtant en sia partida vegnia numnà ses num. En il fratemp ha il socialdemocrat 38 onns. Gia cura che Simonetta Sommaruga saja sa retratga dal Cussegl federal, haja la NZZ dumandà il politicher grischun, sch’el haja interess. Sia resposta saja stada ordvart eloquenta ed haja exprimì dad ina vart interess vi dal post. Da l’autra vart saja la resposta stada nunlianta – vul dir ni gea ni na. Ed era uss reagheschia Jon Pult a moda sumeglianta sin la dumonda, sch’el veglia candidar sco successur dad Alain Berset, scriva il Tages-Anzeiger. La fermezza da Jon Pult saja ses dun extraordinari da communitgar. Pult na stoppia uss betg be ponderar sch’el less daventar cusseglier federal, mabain era sch’i saja il dretg mument. En quel reguard numna la gasetta l’exempel da cusseglier naziunal Christian Wasserfallen da la pld. Lez aveva aspirà en giuvens onns per posts impurtants – senza success. Perquai rentia oz la tezla dal perdent vi da Wasserfallen. En quel reguard finescha il Tages-Anzeiger sia contribuziun cun l’avis che Jon Pult haja uss anc avunda temp da ponderar sch’el veglia candidar il december per la successiun da Berset. Ed el haja era avunda temp da forsa candidar er ina giada pli tard per il Cussegl federal. (fmr/vi)

L’archeolog chantunal ha discurrì mardi a Cuira dad ina «sensaziun». La raschun per questa valitaziun euforica è la scuverta da si’equipa, fatga l’atun 2022 en la vischinanza da Salouf. Igl è in deposit cun var 80 objects e fragments metallics dal temp da bronz tardiv ch’eran rimnads en in deposit: farclas, sigirs, gluvas, in toc dad ina resgia ed autras burras metallicas. Tut questa tocca n’è forsa gnanc uschè spectaculara, mabain ch’ella è vegnida rutta cun intenziun avant che deponer. I deva ina giada in pievel anc detg misterius en las Alps: ils Rets, per uschedir ils perdavants rumantschs. Danunder ch’els èn ve­gnids e tgi ch’els eran propi, quai n’è anc betg sclerì en detagl. Gnanc lur num – ils «Rets» – na chatta dapertut amis. Però l’istoriografia e l’archeologia restan vidlonder. Forsa che la scuverta da Bea Kunz e da sia collega po ussa dar in u l’auter scleriment. «I sto esser insatge pli grond!» Bea Kunz ha raquintà quest mardi a Cuira, en occasiun da la conferenza da medias dal Servetsch archeologic dal Grischun (SAG), cun grond tschaffen: «Uschè in chat fan ins probabel be ina giada en la vita.» Bea Kunz è ina da las collavuraturas libras ch’è stada en acziun l’atun passà sco «detectura» en il Surses. Ma ­atgnamain era ella vi da la lavur da l’autra vart da Salouf, a Crestas, a l’entrada da la chavorgia dal Crap Ses. Dapi trais onns e cun sustegn da bleras persunas voluntarias ha il SAG perscrutà là in areal, nua ch’igl aveva dà enturn l’onn 15 a.C ina battosta sanguinusa tranter legiunaris romans ed ina gruppaziun indigena. En connex cun quellas retschertgas èn Bea Kunz ed ina collega idas in di da l’autra vart da la val cun lur detecturs da metal. Al pe da la Motta Vallac – ina collina preistorica gia perscrutada archeologicamain – han ellas fatg la gronda scuverta: «Cun noss detectur avain nus udì in bun tun ed avain lura cumenzà a chavar plaunsieu. Nus avain dentant vis svelt ch’il metal sto esser chavà en pli profund, ch’i sto damai esser insatge pli grond! Perquai avain nus fatg stop e clamà l’archeolog responsabel al lieu.» La trucca da stgazi da Salouf Il SAG ha fatg sinaquai in’exchavaziun archeologica professiunala tenor las reglas da l’art. Ins ha chavà ora vetta per vetta sin ina surfatscha da var 2 x 2 meters. Ed a la glisch èn vegnids var 80 objects da metal – da bronz u dad arom brut – cun in pais total da var 20 kg. Il deposit cuntegna farclas dal temp da bronz, sigirs, il fragment d’ina resgia, cliniez ed era simplas burras d’arom brut che servivan oriundamain sco punct da partenza per elavurar or da quai isaglia e guaffens. Damai che tut quels artefacts èn vegnids chattads sin ina pitschna surfatscha, han ils archeologs perscrutà, sch’i dess in eventual emballadi. E pelvair, singulas restanzas organicas laschan supponer che l’entir material era vegnì pachetà en tgirom ed en ina chista da lain e lura chavà sut terra. Damai sa tracti d’ina veri­tabla trucca da stgazi a Salouf, datada enturn l’onn 12./11. tschientaner a.C. Perquai discurra era Christoph Bauer, il manader da quest’exchavaziun speziala dad in eveniment «once-in-a-live-time», damai dad ina scuverta unica en la vita d’in archeolog. Tut è rut Quai ch’è remartgabel tar la scuverta da Salouf: tut ils objects chattads en quest deposit èn apparentamain vegnids demolids sappientivamain avant che deponer en la trucca. Fitg bain visibel è quai tar las sigirs. Quellas èn vegnidas sfendidas en in punct, nua ch’ellas na pon betg esser ruttas be uschia durant lavurar. Cun auters pleds: Avant passa 3000 onns ha ina persuna u ina cuminanza alpina rut e deponì a Salouf cun intenziun quests objects (valurus) da metal. Il fenomen da tals deposits è bain enconuschent en la scienza. Ma cun tge intenziuns – culticas, religiusas, economicas u socialas – che cuminanzas d’antruras deponivan quests «stgazis ruts» n’è betg propi sclerì, sco che l’archeolog chantunal Thomas Reitmaier ha declerà mardi a Cuira. Tenor indicaziuns dal SAG sa tractia dentant dal pli voluminus ed impurtant deposit da quest gener e saja perquai da grond’impurtanza per l’archeologia grischuna. Novas invistas Suenter l’exchavaziun, documentaziun e ­restauraziun da tut ils objects duain ussa suandar las analisas scientificas. Thomas Reitmaier è persvas ch’il chat vegnia a pussibiltar novas invistas en il mund dal temp da bronz: «La perscrutaziun detagliada da quest chat sensaziunal vegn segir a permetter ina vasta invista istorica da la cultura, economia e cuntrada durant il temp da bronz tardiv.» Ch’il «stgazi» è vegnì chattà exact al pe da la Motta Vallac ed en il conturn dal Crap Ses na fa betg surstar l’archeolog chantunal: «Na, quai n’è nagina casualitad», ha ditg Thomas Reitmaier a la conferenza da medias. «Nus essan en quest territori en in impurtant lieu da transit alpin.» E ses collega, Christoph Bauer, ha avrì anc pli ferm l’orizont. «Il bronz, quel vegn fatg or d’arom e zin. L’arom pudess esser vegnì explotà en la regiun, ma il zin vegniva dal sid da la Gronda Bretagna! Ed en quel context pli vast èsi era dad analisar il chat al pe da la Motta Vallac.» – I pudess damai esser bain pussaivel che gist il «stgazi rut» da Salouf pudess svelar in u l’auter misteri davart ils perdavants rumantschs. Var 80 differents objects da metal èn vegnids chattads l'atun 2022 al pe da la Motta Vallac sper Salouf. In'exchavaziun professiunala ha lura deliberà vetta per vetta ils chats metallics a Salouf. Las emprimas duas farclas ch’ins ha deliberà al pe da la Motta Vallac. Il «stgazi» è vegnì chattà a Vostga, tar il cleragl cun l’auto e la tenda d’exchavaziun. La fotografia è fatga davent da la collina preistorica Motta Vallac. Sigirs e farclas èn vegnidas chattadas la pe da la Motta Vallac tar ina retschertga spontana e lura professiunala l'atun 2022. Sigirs e farclas èn vegnidas chattadas la pe da la Motta Vallac tar ina retschertga spontana e lura professiunala l'atun 2022.

Quest venderdi retschaiva Tilla Theus il premi da cultura dal 2023. Igl è la pli auta undraziun culturala dal Grischun. Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini surdat ad ella il premi. Köbi Gantenbein, schefredactur da Hochparterre, tegna la laudatio. La FMR ha discurrì cun l’architecta che ha studegià a la ETH Turitg ed ha fatg strada en ina domena a sias uras anc fitg masculina. Claudia Cadruvi/FMR La gronda part da ses edifizis ha ella construì ordaifer il Grischun – cunzunt a Turitg. Igl èn bajetgs al Paradeplatz, en la via da la staziun u il hotel Widder – ma lura era l’ustaria sisum il Weisshorn ad Arosa. Per sia ovra architectonica ed il curaschi da perseguir atgnas vias retschaiva Thilla Theus (80) quest venderdi il premi da cultura dotà cun 30 000 francs. La surdada a Cuira en il hotel Marsöl è publica. FMR: Tge èsi ì a Vus tras il chau, cura ch’ins ha infurmà Vus il mars che Vus retschevais il premi da cultura dal 2023? L’emprim n’hai jau gnanca chapì propi tge che cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ma di. Jau hai pensà ch’el veglia ch’jau tegnia ina laudatio per insatgi. Ed jau n’hai betg chapì pertge ch’el na ma tradescha betg il num da la persuna ch’jau duess tegnair in laud. A tgi avais Vus suenter raquintà sco emprim che Vus survegnis la pli gronda undrientscha culturala dal Grischun? Sco emprim a mes team. Pertge senza collavuraturs e collavuraturas na dessi betg tut quests edifizis, per ils quals jau vegn uss undrada. As sentis Vus plitost sco architecta u sco creacultura – per tudestg «Kulturschaffende»? Il principal per mai è che l’architectura vegn chapida en il Grischun sco bain cultural. Quai è simplamain grondius. Cura è architectura insumma cultura? E cura n’è architectura betg pli cultura? Sco adina dependa da la qualitad. Da vesair quai è magari grev. Sch’in edifizi posseda tant dadens sco dadora ina buna qualitad, na recepeschan ins quai savens betg cun l’emprima egliada a moda positiva. Il contemplader sto l’emprim sa fatschentar cun la dumonda tge qualitads ch’in edifizi duai avair en l’avegnir – gliez è in tschert sforz e na vegn oz savens betg pli prestà. Pudais Vus explitgar quai anc in pau? Antoine de Saint-Exupéry ha formulà quai bain en ses cudesch «Il Pitschen Prinzi»: «L’essenzial è nunvesaivel per ils egls, ins vesa bain mo cun il cor.» Ma per gliez dovri temp. Temp per emprender d’enconuscher, temp per chapir chaussas nunusitadas e novas. Ozendi ha dentant strusch insatgi temp. Sch’insatge è nunusità, è la refusa gia programmada. Uschia vegnan impedidas bleras bunas chaussas anc nunusitadas, sulettamain per mantegnair l’odiern. Vi da tge lavurais Vus gist? Vi da duas chasas autas sin ina parcella difficila sin ils cunfins da duas vischnancas. Vi dad in bajetg da vendita damanaivel dal Paradeplatz a Turitg, vi da la transfurmaziun d’in bajetg industrial en ina chasa d’abitar damanaivel da la staziun. Vi da l’engrondiment da l’hotel Cresta Palace a Schlarigna. Tgenins èn Voss pli impurtants edifizis? Tar lezs tutgan: in ensemble dad edifizis novs e vegls per persunas attempadas a Mollis a Glaruna. A Turitg èsi il hotel Widder, la Rathauswache ed edifizis da cumpra en la via da la staziun. Vitiers vegnan la chasa communala dad Unterengstringen e sa chapescha l’ustaria al Weisshorn ad Arosa. Sut il chavazzin «ovras principalas» chattan ins sin Vossa pagina d’internet radund 17 edifizis che Vus avais planisà, realisà u sanà. Bunamain tuts sa chattan a Turitg. Avessas Vus fatg gugent dapli en il Grischun? Sa chapescha avess jau gugent construì dapli en il Grischun. Ma sco figlia d’ina enconuschenta persunalitad politica (remartga redacziunala: il bab Arno Theus era stà cusseglier guvernativ e cusseglier dals chantuns) hai jau l’emprim vulì ma cumprovar cun ina carriera en in auter ravugl. Oz turn jau gugent en il Grischun ed hai plaschair da surpigliar qua incumbensas. Pli gugent tard che mai. L’ustaria sin il Weisshorn è stada autra che Voss edifizis urbans. Tge experientscha avais Vus fatg? Nus avain bajegià anc dapli en regiuns ruralas. Ma l’ustaria sin il Weisshorn en l’intschess aut-alpin sin 2653 meter è stada unica en plirs reguards. Nus avevan la finamira da metter si a la muntogna in chapitsch degn e da porscher al giast in panorama da 360 grads cun vista en las vals dal conturn. Las forzas da la natira e la dumonda da transport èn stadas grondas sfidas tecnicas che nus avain schlià cun l’engaschi da tuts ensemen. Sin Vossa pagina d’internet stat scrit che Vus abitais a Turitg ed en il Grischun. Nua precis? Jau lavur a Turitg e stun ad Uerikon e Valbella. Co abitais Vus? En ina chasa che Vus avais sezza planisà? Las chasas ad Uerikon e Valbella hai jau mezza planisà e realisà – cun l’idea che l’atmosfera dal spazi na stoppia betg mo constar en il grond, mabain era per il singul che duai sa sentir bain. Tge è impurtant tar in bajetg u tar stanzas nua che Vus vivis u lavurais? Per mai vala il medem sco per mia clientella. Impurtanta è la tempra che l’edifizi sveglia vers anen per ses abitants, ma era vers anora per ses conturn. Quai vul dir ch’igl è da chattar soluziuns valaivlas per concepts ponderads. Quels sa basan sin novas, forsa anc nunenconuschentas ponderaziuns, autras che las usitadas – per uschia dar tempra al conturn da l’edifizi ed a medem temp laschar sa sentir bain ils abitants en l’intern. Architecta u artista – Tilla Theus retschaiva il premi da cultura Hotels, centers da cumpra, sgrattaschiels – ils edifizis che Tilla Theus ha planisà, construì u renovà demussan ina vastadad da furmas. Els demonstreschan era l’inschign, la chapientscha ed il curaschi per inventar novas soluziuns da l’architecta. La fotografia mussa ina stanza dal hotel da luxus Widder a Turitg. Il hotel stat sut protecziun. Tilla Theus ha sanà l’hotel cumbinand las structuras veglias elements dal tuttafatg novs. L’architecta ch’è creschida si a Cuira vegn undrada oz (venderdi) cun il premi da cultura 2023. La surdada ha lieu en il Marsöl ed è publica. Plinavant vegnan surdads indesch ulteriurs premis a persunas da differentas spartas culturalas. Tilla Theus saja ina da las paucas dunnas «en la liga naziunala A da l’architectura», di il schurnalist e schefredactur da Hochparterre Köbi Gantenbein. Sanaziun dal Jelmoli a Turitg – il biro d’architectura da Tilla Theus ha dà dapli glisch e spazi ad ina da las pli veglias chasas da vendita da la Svizra ch’è vegnida averta il 1898. Stanza en il hotel da luxus Widder a Turitg – en il bajetg che stat sut protecziun ha Tilla Theus per part era integrà elements novs. La biblioteca dal Money Museum a Turitg – per quest’ovra èn Tilla Theus e ses team sa laschads inspirar da veglias bibliotecas claustralas. Stgalas ed ascensur en il hotel da luxus Widder a Turitg – il bajetg che stat sut protecziun ha Tilla Theus renovà e stuì chattar novas soluziuns. Sper il Tschuggen ad Arosa – dus bajetgs novs cun diesch abitaziuns da vacanzas da Tilla Theus.

Bunamain set onns è divisiunari Lucas Caduff stà cumandant dalla divisiun territoriala 3. Ussa va il Lumnezian en la meritaivla pensiun. Sinsum il Pass dal Lucmagn è stada gievgia saira la festa da cumià per il divisiunari partent. Suenter avair fatg ina carriera da militar grondiusa dal chapitani tar il colonel dal stab generala è Caduff daventà cumandant d’in regiment d’infantaria da muntogna. Il 2010 ha il Cussegl federal promovì igl Grischun tar il brigadier e cumandant da la furmaziun da scolaziun da l’infantaria. Sis onns ha Lucas Caduff manà quella partiziun da l’armada svizra. Il 2016 lura la culminaziun per el cun promover il Cussegl federal el tar il divisiunari. A medem temp ha Caduff lura er surpiglià il commando da la divisiun territoriala 3, l’unica divisiun trilingua. Quai cun appartegnair a quella uffiziers e schuldada dals chantuns Grischun, Tessin, Sviz, Uri e Zug. Successur da Lucas Caduff vegn brigadier ­Maurizio Dattrini e quai gia cun l’entschatta dal mais da fanadur. A la festa da cumià per il divisiunari sursilvan èn stads envidads blers commembers da l’armada, da la politica e lura er in grond dumber stretgs amis da Caduff. (fmr/gns) Il divisiunari partent (dretg) Lucas Caduff cun ses successur ­Maurizio Dattrini.

Las lingias grassas e finas dal mais zercladur 2023 I dat in fil cotschen che sa tira tras il mais passà: la crappa. Ils maletgs da la bova da Brinzauls èn stads talmain preschents che nus vulain volver ussa mintga crap. Sin il cunfin svizzer-austriac è crudà davent quest mais in entir piz, la tschima dal Piz Fenga (Fluchthorn) sin bunamain 3400 m s.m. Perquai che la bova gigantica è vegnida giu da vart austriaca, han medias grischunas rapportà mo fitg discret da l’eveniment. Ed era in geolog engiadinais ha manegià detg laconic envers la FMR che quai saja halt l’erosiun normala: «Uschea vain mincha muntogna cul temp plü bassa.» – Uschè simpel è quai! Mo spetgai, in bel di è il Grischun plat sco la planira dal Po. Cun crappa da buna qualitad era vegnida construida a ses temp la «Pùnt Viglia da Valragn», per bun rumantsch la «Alte Landbrugg» a Hinterrhein. Quest mais è la punt istorica ve­gnida sanada. Sco ch’il redactur da la FMR ha recapitulà, aveva il capo-miradur Bartolomeo Stornino fatg avant 327 onns grondiusa lavur cun construir da nov in artg da la punt. Per sia lavur aveva el survegnì 400 marenghins, marenghins bain investids. L’artg da la punt che Bartolomeo Stornino aveva construì tegna numnadamain anc oz. Ed en la retrospectiva era sia lavur anc detg bunmartgada: per mintg’onn che l’artg ha tegnì, ha la vischnanca pajà be circa in marenghin. Gina Berther, in’oriunda Tuatschina, vegn da purtar senza problems divers satgs da crappa. L’atleta ha realisà l’entschatta zercladur in record mundial en ina categoria da dauzar pais, il «power­lifting». Ella ha auzà in pais da 195 kilos. A la dumonda dal redactur da la FMR pertge ch’ella haja tanta forza, ha ella respundì: «Quei sto esser ella genetica.» – Insumma, il material genetic tuatschin è insumma particular. Avant intgins decennis devi la teoria fitg dispitaivla che tut ils Tuatschins hajan in oss dapli en lur chavazza, il «Tavetscher Schädel». Ussa èsi cler, grazia a Gina Berther: Ils Tuatschins n’han betg dapli en la chavazza, mabain en la bratscha. Betg in simpel crap, mabain gist in’entira muntogna ha in dals pli gronds festivals dal Grischun en ses num – il «Burning Mountain» a Zernez. Quel festival attira la stad adina 5000 – 7000 «ravers» da l’entir mund. Uschia che las stizuns dal vitg fan quella fin d’emna bunas fatschentas. Il mainagestiun dal Coop local ha tradì tge che passa bain il scanner a la cassa: «Grils da büttar e prodots da tabac vendaina in massas.» Uschia sa lascha finalmain declerar pertge cha la muntogna arda al «Burning Mountain» – pervi dals grils e las cigarettas. Per uschedir il crap da fundament per ses avegnir ha mess la Lia Rumantscha (LR) quest mais cun in’ac­ziun a prima vista nunspectaculara: Ella ha edì in cudesch. Quel cudesch pudess revoluziunar il mund rumantsch, il qual ha gea in problemin demografic. La LR ha numnadamain publitgà in cudesch per uffants che – tenor communicaziun a las medias – «s’avischina a moda averta e sensibla a las neces­sitads biologicas per che nova vita possia crescher». Translatà en lingua d’uffants vul quai dir: I vegn declerà co ch’igl è da far pops! – Igl è fitg prudent che la LR ha edì il cudesch gist en tut ils idioms e rumantsch grischun, per ch’el possia propi fructifitgar… – Insumma, igl è da sperar che blerischems uffants rumantschs legian il nov cudesch. Ils cas en ils tribunals regiunals paisan sco crappa. Vul dir: ils tribunals en las regiuns grischunas èn cumplettamain surchargiads cun lavur. La cifra da cas pendents creschan ad in crescher. P.ex. avess il president dal Tribunal regiunal Alvra, Hermann Laim, dad evader actualmain 120 cas pendents – ed onn per onn entran 300 cas novs. Era Remo Cavegn, il president dal Tribunal chantunal – l’organ che surveglia ils derschaders regiunals – vesa la problematica. Perquai vegnan ponderadas ideas per distgargiar e dar sustegn. Ed in’expertisa externa avess bainprest da far propostas. – Ma atgnamain na dovri naginas expertisas extendidas. I dess ina simpla soluziun per tut ils problems als tribunals: Far damain dispita! Tgi che chava ora in crap a Salouf sto far attenziun. En vischinanza dal vitg sa chatta la Motta Vallac, in bot ch’era abità en il temp avant Cristus ed è perquai vegnì perscrutà archeologicamain. Da l’autra vart da la val è vegnì chattà avant tschintg onns in bel stilet dad in legiunari roman. Ed ils davos trais onns è vegnì scuvert en il conturn da Crestas/Burvagn – vidvart Salouf – in entir champ da battaglia dal temp roman. Quest mais ha il Servetsch archeologic dal Grischun annunzià in’ulteriura sensaziun archeologica en la regiun. Al pe da la Motta Vallac è vegnì chattà ina sort «stgazi» cun var 80 objects metallics dal temp da bronz. Perquai anc ina giada l’admoniziun: Tgi che chava ora in crap a Salouf sto far attenziun. I pudess esser la chavazza da Cesar, Hannibal u d’in auter cumpogn istoric. In’istorgia incredibla datti da raquintar quest mais da l’Alp Nova en Val Lumnezia. Tut il persunal d’alp – la si­gnuna, il zezen ed il pastur – ha ditg adia via sms e bandunà l’alp per immediat, è quai curt suenter che la muaglia era sin alp. Ils purs èn restads enavos cun bucc’averta. Era ils responsabels dal Plantahof, ch’enconuschevan questa pastriglia austriaca, èn fitg surprais. Ils paupers purs ston ussa reorganisar tut surura l’entir manaschi d’alp. Tut sa dumonda, pertge diavel ch’ils Austriacs èn partids «a la franzosa». Èsi pervi dal luf? Pervi da la lingua dals indigens? U eri forsa memia blera crappa sin la pastgira? – Als responsabels d’alp crudass en mintga cas in crap giu da cor, sch’i anflassan nov persunal. Bain cler, quest mais hai dà anc ­autra crappella, pedras e craps da stgarpitsch. P.ex. il crappun ch’è crudà ina damaun sin la via chantunala a Segl. A Lai han ins udì a crudar in crappun giu dal cor da Nino Schurter ch’ha finalmain etablì il record da 34 victorias en la cuppa mundiala. E sin la crappa dal Vorab stuessi dar bainprest in’ovra solara gigantica. Per trair en memoria: l’umanitad luenta cun ses consum d’energia il glatscher sin il Vorab, e sin la surfatscha che vegn libra datti in’ovra solara per far la vieuta energetica. – ­Fissi forsa da far svanir anc dapli gla­tschers, per avair dapli plazza per implants solars en las Alps? Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà? – La FMR lascha repassar la fin dal mais schabetgs grischuns e rumantschs, dat ina survista casuala e commentescha quai cun in surrir. Mais per mais illu­strescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun ses «schurnal grafic».

Decennis a la lunga è la diaspora rumantscha vegnida negligida. Auter che bels pleds hai strusch dà sustegn concret. Avant dus onns ha reagì la Confederaziun. En ina fasa d’emprova ha ella sustegnì iniziativas rumantschas en la Bassa. Quest sustegn duai ussa vegnir francà en la lescha – era per il talian. In agen artitgel da lescha per la diaspora rumantscha e taliana – gliez propona il Cussegl federal en sia missiva da cultura per il 2025-2028. Da preschent marscha anc la fasa da consultaziun. Chantuns u organisaziuns pon s’exprimer. Suenter ha il Parlament federal da decider. Clau Dermont da l’Uffizi federal da cultura declera pertge ch’i dovria aposta in nov artitgel da lescha per la diaspora. El di era tge experientschas che la Confederaziun ha fatg fin uss en sia fasa d’emprova cun sustegnair projects dals Rumantschs e da las Rumantschas ordaifer las regiuns da tschep. FMR: Pertge dovri aposta in nov artitgel per sustegnair la diaspora rumantscha – ma era la taliana? Clau Dermont: En il futur vul la Confederaziun s’engaschar per la diaspora, per exempel per las Rumantschas ed ils Rumantschs a Lucerna, Winterthur ni Losanna. Per pudair far quai dovri ina basa legala che vegn proponida sco midada da la lescha da linguas federala. Uschia sa l’Uffizi federal da cultura (UFC) sustegnair projects da pilot er ordaifer il territori tradiziunal da questas linguas, nua ch’iniziativas pon sa furmar per promover e tgirar las linguas minoritaras. Tenor il sboz da lescha e la missiva da cultura èsi «chaussa da la Confederaziun» da promover il talian e rumantsch en la diaspora. Tge vul quai dir? Oz viva varga la mesadad da la populaziun taliana ordaifer ils chantuns Tessin e Grischun. Varga duas terzas da la populaziun rumantscha viva ordaifer il territori rumantsch tradiziunal, da quai la mesadad ordaifer il chantun Grischun. Gia cun questa realitad demografica èsi cler che la promoziun dal talian e rumantsch na po betg esser be ina responsabladad dals chantuns Tessin e Grischun. Cun la midada da lescha proponida vegn la cunresponsabladad accentuada e l’engaschament da la Confederaziun per questas linguas minoritaras affirmà. Decida la Confederaziun sezza davart projects en la diaspora e dat ella lura direct ils daners a las uniuns rumantschas e talianas da la diaspora? Gea, tgi che fa projects da e per la diaspora, dumonda l’Uffizi federal da cultura per sustegn e quel decida davart la dumonda. Las organisaziuns ch’inoltreschan las dumondas survegnan directamain ils meds. Tge rolla ha la Lia Rumantscha lura anc pertutgant la diaspora? La Lia Rumantscha è ina da las pli impurtantas partenarias da la Confederaziun per la promoziun da linguas. Per la diaspora resta la Lia in punct da referenza. Bleras activitads da la Lia, cofinanziadas da la Confederaziun, – p.ex. la tgira dal Pledari Grond u publicaziuns – van a favur da tuts Rumantschs, uschia era da la diaspora. Tge èsi cun ils Rumantschs che vivan en il Grischun tudestg? La Confederaziun na fa nagina differenza nua ch’ils Rumantschs e las Rumantschas abiteschan. Ils pli empermettents e megliers projects vegnan sustegnids. Quants daners datti per la diaspora ils proxims onns? Sco ils ultims onns ha l’Uffizi federal da cultura 400 000 francs per onn a disposiziun per la diaspora rumantscha. La medema summa è planisada per il talian. Durant decennis n’èsi capità pauc u nagut pertutgant sustegn dals Rumantschs en la Bassa. Uss sa mova insatge. Pertge ussa e betg gia avant ventg onns? La lescha da linguas svizra sa basa tradiziunalmain sin il princip da territorialitad per proteger linguas minoritaras. Ma cun la gronda mobilitad da nossa societad moderna sto il princip territorial vegnir differenzià: il rumantsch duai vegnir promovì là nua ch’el vegn discurrì. La promoziun da la lingua ordaifer ils territoris linguistics tradiziunals po contribuir ch’era la proxima generaziun pleda rumantsch. Plinavant è la promoziun da linguas en il Grischun vegnida evaluada l’onn 2019 dal Center per democrazia d’Aarau. Ina da las recumandaziuns centralas è stada da rinforzar l’engaschi per la diaspora. La cuminanza taliana ha fatg avant intgins onns pretensiuns per sia diaspora. Ha quai dà il stausch decisiv? Gia dapi l’onn 2016 sustegna l’Uffizi federal da cultura la diaspora taliana, quai cun in accent sin la furmaziun. Per exempel vegnan sustegnidas maturitads bilinguas ordaifer ils chantuns Tessin e Grischun. Questa promoziun è sa cumprovada, uschia ch’il Cussegl federal ha extendì en la missiva da cultura 2021-24 questa mesira sin la communitad rumantscha. La Confederaziun vul mintgamai contribuir 75 % da la summa necessaria per projects. Tgi paja il rest? La Confederaziun na po betg finanziar cumplettamain projects. En cumparegliaziun cun autras promoziuns è la cumpart da 75 % gia bler. Ina finanziaziun tras agens meds u ulteriurs meds da terzs reducescha era la dependenza da la Confederaziun e promova uschia la durabilitad. Ils ultims onns ha la Confederaziun gia sustegnì plirs projects da la diaspora. Tge experientscha han ins fatg en questa fasa d’emprova (guarda era box)? Las experientschas èn fitg bunas e l’Uffizi federal da cultura ha plaschair da las bellas iniziativas naschidas ils onns passads. Quai ha dà bler schlantsch a la communitad rumantscha. A medem temp ha la Confederaziun incaricà in studi per sclerir tge ch’èn ils basegns da la diaspora. Cun ils resultats quintain nus l’onn proxim, quai che pussibilitescha da sviluppar la promoziun. Tgi ha survegnì raps enfin ussa? Il 2021 ha cumenzà la fasa d’emprova per sustegnair il rumantsch ordaifer il territori da tschep. L’Uffizi federal da cultura ha sustegnì durant l’emprim onn projects cun 440 000 francs. La Scola Rumantscha a Turitg ha survegnì 15 000 francs. Per la Canorta Rumantscha Turitg hai dà ina garanzia da deficit da maximalmain 62 834 francs per trais onns. Las summas grondas han dentant survegnì la Lia Rumantscha, l’Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura, la Pro Svizra Rumantscha e la Ovra Svizra per Lectura per la Giuventetgna (OSL). Questas instituziuns han survegnì daners per finanziar scolaziun sin distanza, retschertgas da basegns en tschintg citads, per retschertgas scientificas, per programs da correctura e per carnets dad OSL. I sa tracta da projects generals per il rumantsch ch’era la diaspora po profitar. Il 2022 ha l’Uffizi federal da cultura impundì 275 000 francs. Mintgamai 5000 francs han survegnì las uniuns rumantschas da Winterthur, Lucerna ed Appenzell/Son Gagl. L’Uniun rumantscha da Cuira ha survegnì 10 000 francs per dus onns e la Scola Rumantscha a Turitg 16 400 francs. Las summas pli grondas èn puspè idas a favur da projects generals sco quel da la Fundaziun da Medias Rumantschas per engrondir la communitad da lecturs, a l’Uniun dals Rumantschs da la Bassa per in chalender d’occurrenzas, a la Lia Rumantscha per in vocabulari sursilvan actualisà ed anc ina giada a la Lia Rumantscha per in chalender da la famiglia Babulin. Questas indicaziuns derivan da la pagina d’internet da l’Uffizi federal da cultura che ha enumerà tut ils projects cun ina descripziun specifica. Gronda midada per diaspora – cun ina pitschna disposiziun La diaspora rumantscha – ma era taliana - duai survegnir ina promoziun reglada. Il Cussegl federal propona dad integrar ina nova disposiziun en la lescha. Tenor lezza è la Confederaziun responsabla per promover il rumantsch ed il talian ordaifer il territori da tschep. La Confederaziun decida gist sezza tge projects che vegnan sustegnids. Igl è mo ina pitschna disposiziun da paucas lingias. Ma per ils Rumantschs e las Rumantschas che vivan ordaifer il territori linguistic èsi finalmain ina garanzia ch’els na ston betg mo tadlar empermischuns, mabain survegnan in sustegn concret. La disposiziun è per il mument anc be ina proposta en la missiva da cultura dal 2025-2028. Avant ch’ella giaja en vigur, sto anc il parlament decider. L’Uffizi federal da cultura ha dentant gia rimnà in pau experientscha. En ina fasa d‘emprova ha el sustegnì dapi 2021 differents projects en la diaspora. Uschia sajan naschidas bellas iniziativas, di Clau Dermont da l’Uffizi federal da cultura. «Quai ha dà bler schlantsch a la communitad rumantscha.» I stettia a disposiziun en l’avegnir 400 000 francs l’onn per promover la diaspora rumantscha. La medema summa saja planisada era per il talian. «Varga dus terzs da la populaziun rumantscha viva ordaifer il territori rumantsch tradiziunal, da quai la mesadad ordaifer il chantun Grischun. Gia cun questa realitad demografica èsi cler che la promoziun dal talian e rumantsch na po betg esser be ina responsabladad dals chantuns Tessin e Grischun», di il politolog Clau Dermont. La Confederaziun sustegna ed è a la tschertga da purschidas sco questas en la diaspora rumantscha – in curs da rumantsch per uffants a Turitg, organisà durant l’onn da scola 2014/15.