15 gols ha Lars Caduff sittau per Schluein Glion quest atun els emprems diesch giugs dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. El ei il secund meglier settagols dalla 3. ligia dall’entira Svizra orientala. Schebein el resta a liunga vesta tiel club da ballapei dalla Foppa ei aviert. L’entschatta digl onn 2020 ha Lars Caduff (22) ch’ei carschius si e che habitescha a Falera, bandunau l’Uniun sportiva Schluein Glion. Igl emprem eis el staus engaschaus tier Cuera 97 ella 2. ligia interregiunala, lu tier Eschen/Mauren ella 1. ligia. En quellas ligias ha il giuven giugadur che ha empriu da tschentaplan­tschius a Glion rimnau novas experien­tschas: «Surtut la 1. ligia ei secapescha in auter caliber. Ils caders ein pli gronds e la concurrenza secapescha era. Igl ei gia bunamein in ballapei da miez-profis.» Ei vegni bein trenau circa tuttina bia duront l’jamna sco ella 2. ligia, mo ils trenaments entscheivien pli baul e leutier ve­gnien giugs era duront l’jamna. Sedecidius da returnar Cull’Uniun sportiva Schluein Glion eis el restaus en bien contact era duront quei temps. Sco collaboratur ella fa­tschenta dad Urs Casutt – sper Beat Dermont in dils responsabels pil ressort sport ell’uniun – ha el giu aschidadir ina lingia directa tier l’equipa ed era aschia informaus davart las finamiras da quella. «Igl ei stau mia finamira da far il pass ella 1. ligia. Da l’autra vart hai jeu luvrau vinavon a Glion ed aschia ei quei stau cumbinau cun fetg biars viadis. Quei ei segiramein era stau in dils motivs ch’jeu sun returnaus», di Lars Caduff. Cheu ella regiun seigien denton era ses collegas. Gronds sforzs ha el buca stuiu far per s’integrar danovamein ell’equipa da Schluein Glion, pertgei plirs giugadurs enconuscheva el da cheu ni dall’equipa da Cuera 97. Che quei ei facticamein era aschia muossa il success. Els diesch giugs da campiunadi d’entochen ussa ha el sittau 15 gols. Quei ei bunamein la mesadad dils 36 gols che l’equipa ha sittau. Cun quella raccolta da gols eis el il secund meglier settagols dalla 3. ligia ella Svizra orientala. Quei vesan secapescha era ils responsabels d’auters clubs. Da quei ei Lars Caduff che ha absolviu siu entir temps sco junior tier Schluein Glion, pertscharts e per quei motiv exclauda el buca il retuorn en ina lingia pli aulta: «Questa stagiun sun jeu cheu e cheu sun jeu cuntents. Tgei che vegn suenter sai jeu buc. Cheu sai jeu denton dar ballapei e sittar gols.» La stad – avon che sedecider da returnar tier Schluein Glion – hagi el giu damondas da plirs clubs da li­gias pli aultas. La 2. ligia ei la finamira Dils diesch giugs d’entochen ussa ha Schluein Glion gudignau otg, leutier vegn in remis. Encunter il capogruppa Valposchiavo ei il giug a casa vegnius spiars cun 0:4. «Tier nus ein aunc adina en­tgins fetg buns giugadurs blessai, aschia Rafael Deplazes e Marino Cavegn. Cu nus essan cumplets, havein nus segir il potenzial per la 2. ligia», di Lars Caduff. L’equipa da Valposchiavo hagien ins sutschazegiau empau. Culla squadra dil Grischun dil sid dattan plirs giugadurs che han dau en ligias pli aultas. Da l’autra stoppien ins esser pertscharts ch’ei seigi strusch pusseivel da gudignar mintga giug, era sche quei seigi secapescha adina la gronda finamira. «Per la secunda mesadad dil campiunadi primavera proxima sun jeu fetg optimists», puntuescha Lars Caduff ch’ei staus in excellent skiunz da buob e giuven, mo ch’ei la fin finala sedecidius pil ballapei: «Jeu mon aunc adina bugen cun skis, mo era auters sports sco tennis ni hockey sin glatsch fascineschan mei.» Questa sonda absolva la gruppa 1 dalla 3. ligia la davosa runda dil campiunadi da quest atun. Schluein Glion ei hosp da Triesenberg che ha mo in punct pli pauc sin siu conto. Per finir ei quei pia aunc ina ga ina dira nusch, mo era ina caschun per Lars Caduff da sittar ulteriurs gols. Rinforzau essenzialmein l’equipa Suenter haver dau ballapei biebein dus onns cun Cuera 97, respectivamein Eschen/Mauren, ei Lars Caduff (22) returnaus tier Schluein Glion. Ch’el ha dau en ligias pli aultas semuossa sil plaz: els emprems diesch giugs dil campiunadi ha el sittau buca meins che 15 gols. Cun quei success eis el buca mo il caposettagols da Schluein Glion, mobein era il secund meglier settagols dalla 3. ligia ell’entira Svizra orientala. Quei muossa ch’el ha era buca giu difficultads da s’integrar ell’equipa: «Plirs giugadurs enconuschevel jeu d’avon, auters da Cuera 97. Jeu sesentel bein ella squadra.» Tenor siu manegiar ei il pass cun quella squadra anavos ella 2. ligia regiunala bein pusseivels: «Nus havein segiramein il potenzial persuenter.» Il mument ei Schluein Glion sil secund plaz cun in retard da treis puncts sil capogruppa Valposchiavo. Las schanzas da contonscher la promoziun primavera proxima ein pia intactas. Il davos giug da quest atun dat Schluein Glion sonda proxima encunter Triesenberg. (fmr/hh) Lars Caduff (sen.) el cumbat cun Ramon Orlik el giug denter Trun/Rabius e Schluein Glion. Lars Caduff.

Dumengia, ils 30 d’october 2022 ei Fridolin Hubert-Christoffel da Val S. Pieder morts ella vegliadetgna dad 87 onns. Il trapassau, naschius ils 16 da fevrer 1935, ei staus in um zun engaschau en differentas funcziuns dil maun public. Suenter haver absolviu il seminari da scolasts a Cuera ha Fridolin Hubert instruiu a Tumegl e parallelmein – duront las vacanzas da stad – ha el frequentau la scolaziun sco scolast secundar e silsuenter quella sco entruidader da clamada. 1959 eis el vegnius clamaus dil cussegl da scola da Val S. Pieder da surprender la plazza da scolast suenter la mort prematura da Heinrich Tönz. President, mistral e deputau Fridolin Hubert ha surpriu pliras funcziuns en uniuns dil vitg e da 1967 entochen 1973 eis el staus president communal da Val S. Pieder. En quels onns ha el mess fetg bia en moviment en vischnaunca. Da 1973 entochen 1977 eis el staus mistral dalla Lumnezia e da 1973 entochen 1994 deputau per la Lumnezia el Cussegl grond. Da 1982 entochen 1985 ha Fridolin Hubert presidau la fracziun dalla Partida cristiandemocratica el parlament cantunal. El ei staus igl emprem president dalla Corporaziun da vischnauncas Surselva, aschidadir la successura dalla Pro Surselva, oz Regiun Surselva. Quella ha el presidiau da 1976 entochen 1991. Denter auter ha Fridolin Hubert era presidiau 1988/89 il Corpus Catholicum ed in tschuppel onns era la cumissiun da scola dalla Scola da tgirunzas Glion. Archivar e cronist Reputaziun ha el denton era acquistau sco archivar communal e cronist dalla vischnaunca da Val S. Pieder. Sco quei ch’el ha scret avon paucs onns, seigi l’occupaziun sco archivar e cronist stada in’occupaziun bein vegnida il temps da pensiun che hagi dau ad el gronda satisfacziun. Mo era la lavur publica cumbinada cul contact cun bia glieud hagi fatg grond plascher ad el. (fmr/hh) Fridolin Hubert, Val S. Pieder.

L’jamna vargada han las suprastonzas communalas da Laax, Sagogn e Schluein envidau la populaziun a radunonzas d’orientaziun. En tuttas treis vischnauncas han votantas e votantas giu caschun da s’informar dallas preparativas per ina fusiun politica. En tut ein rodund 300 persunas separticipadas. L’jamna vargada ha varga 300 persunas priu notizia dallas preparativas. Il meinaproject Adrian Wolf ha presentau a mintga radunonza communala il sboz dil contract da fusiun. «Fusiunar ei maina ina damonda dil cor», han ins udiu agl ur. «Quei ei bein ina caussa dalla sauna raschun. Nus luvrein gie ensemen en tons secturs», han ins era udiu. E tuttas treis radunonzas communalas han ins udiu semegliontas opiniuns. Las vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein ein treis cuminonzas cun potenzial e bia cumineivladads. Da principi s’auda era ina quarta vischnaunca vitier. Falera ha denton decidiu gia il zercladur 2021 da buca vuler separticipar ad ina analisa. Aschia ein treis suprastonzas sedecididas da cuntinuar la procedura. Cuort avon las vacanzas da stad, ils 25 da zercladur 2022, han ellas envidau sill’Alp Plaun per ina emprema gronda informaziun. Il meinaproject Adrian Wolf ed ils treis presidents Franz Gschwend, Laax, Thomas Candrian, Sagogn e Ralf Schläpfer, Schluein, han beneventau leu rodund 250 persunas. Ils resuns ein stai empermettonts. Pér gl’october han las suprastonzas saviu cuntinuar e far ils «pensums da casa» empermess alla populaziun. L’absenza da vacanzas da treis meins dil president da Schluein ha surpriu tuts. Entrada en vigur: 1 da schaner 2024 Adrian Wolf ha presentau a tuttas treis radunonzas la cunvegna da fusiun. Igl ei in document da duas paginas e miez. Ella cuntegn ils puncts che defineschan quei che duei valer suenter igl 1 da schaner 2024. Sin quei termin vegness la fusiun ad entrar en vigur. Ils puncts centrals dalla fusiun ein fixai pils 25 onns che suondan. Ils detagls stabileschan las treis suprastonzas communalas quest’jamna. Els sebasan sils resuns e la discussiun allas seras d’informaziun. Il termin dalla votaziun dalla fusiun ei fixaus sils 27 da schaner 2023. Situaziun a Laax Treis vischnauncas ein involvadas el project da fusiun, la quarta, Falera, vul buca separticipar. A Laax han rodund 150 persunas priu part alla sera d’informaziun. Sper damondas objectivas ha ei era dau commentaris emoziunals. Ins ha sentiu ellas retschas las opiniuns «daco fusiunar, cun nus va ei gie bein» e «daco duessen nus prender quels ‘paupers’ da Sagogn». Laax ha in pei da taglia da 50%, Sagogn aunc ussa 105%. Da principi ha Adrian Wolf saviu relativar lezza resalva, pertgei era Sagogn seigi ina vischnaunca ferma, apparentamein buca schi ferma sco Laax, denton nuotameins attractiva che sappi senz’auter reducir il pei da taglia. Era l’olma, il spért emoziunal d’ina fusiun, han ins tematisau. Quel sa sesviluppar pér sch’ins renconuscha e respecta las fermezias communablas. Objectiv a Sagogn Rodund 50 persunas – plitost pauca glieud – ein separticipadas a Sagogn. Ils presents han discutau a moda objectiva. Ina damonda centrala ei stada daco ch’ils da Laax astgien votar all’urna, e las duas autras alla radunonza communala. La legislaziun camondi. A Laax lubeva la constituziun ina votaziun all’urna. Per saver organisar quella en connex cul project da fusiun, ha la radunonza communala approbau il settember gl’uorden corrispundent. A Schluein e Sagogn preveda la constituziun il modus da votar a scret duront la radunonza. Suprastonza Schluein Avon prest diesch onns, ils 13 da november 2012, eran 120 persunas separticipadas alla votaziun pertuccont fusiun cun Ilanz/Glion. Cun gronda maioritad havevan ils da Schluein refusau lu il project Glion plus. Sco suletta da 14 vischnauncas. La visiun era da secolligiar inagada en in quartet cun Falera, Laax e Sagogn. Actualmein vala quei spért da partenza buca pli a Schluein. Rodund 100 persunas ein vegnidas gievgia en halla dalla casa da scola. «Daco fusiunar, cun nus va ei gie bein», han ins udiu la resalva. La vischnaunca da Schluein ha in pei da taglia da 50%. Co igl ei resortiu dalla discussiun ha Schluein denton breigias d’occupar posts politics. Era para ei che las autoritads veglien buca dar ord maun la controlla dalla zona d’industria Isla. La suprastonza communala ha presentau alla populaziun in catalog cun otg puncts. Ina cumissiun duei sclarir quels per mauns dalla radunonza communala dils 7 da december 2023. L’absenza da vacanzas dil president ha bloccau treis meins las lavurs. Ina vischnaunca fusiunada havess perencunter dapli forza da batter per in sviament Schluein dalla H19. Il rapport final Quest’jamna s’entaupan las suprastonas communala ed approbeschan la cunvegna da fusiun purificada ed il rapport final dall’examinaziun. Cu la fusiun entra en vigur ei il cuntegn da quei document da 40 paginas obligonts per las autoritads. Cunvegna e rapport final vegnan publicai quest’jamna sillas paginas d’internet dallas treis vischnauncas. Igl uoppen Igl uoppen dalla vischnaunca fusiunada corrispunda allas normas dalla heraldica. Il sulegl amiez funs blau e nér sclarescha sur treis péz, sut ils péz simboliseschan las duas undas alv-blau il Rein. Gl’emblem para empau malruasseivels cun tontas lingias e midadas da colurs. Negin parlament Suprem organ dalla vischnaunca nova cul num ufficial «Laax» ei la cuminonza all’urna, lu la radunonza communala. Per rinforzar la democrazia directa vulan ins desister d’in parlament ed accentuar la radunonza communala. Da projects specials, elecziuns e credits sur 5 milliuns francs duei la cuminonza all’urna decider. La planisaziun locala Las planisaziuns localas dallas treis vischnauncas cullas zonas da baghegiar mantegnan lur vigur legala sco quei che las radunonzas e la regenza grischuna han approbau. Schluein e Laax han gia priu il conclus corrispundent, a Sagogn vegn la radunonza a prender posiziun e decider surlunder el decuors dil 2023. Percunter eis ei definiu el contract d’unificar schi spert sco pusseivel la lescha da baghegiar. La contribuziun cantunala La vischnaunca nova survegn dil cantun ina contribuziun da promoziun per la fusiun da 6,1 milliuns francs. Quella secumpona d’ina pauschala da 2 milliuns, ina contribuziun d’ulivaziun da 3,6 milliuns ed ina contribuziun speciala da 500'000 francs per la promoziun dil lungatg romontsch. Il lungatg romontsch Sco lungatg ufficial e da scola dalla vischnaunca nova vegn il romontsch definius. Cunquei gudogna Laax era sco ina ferma vischnaunca romontscha ella Foppa. Quei sclauda tuttavia buca persunas da lungatg tudestg che s’interesseschan per in post politic da surprender in tal. Ei ha el Grischun numerus exempels che cumprovan ch’il lungatg ufficial romontsch ei negin impediment Cefras dalla vischnaunca nova Surfatscha: 4333 hectaras Punct pli bass: 630 m.s.m. (Isla da furmiclas) Punct pli ault: 3028 m.s.m. (Vorab) Habitonts : 3321 Scolarets : 70 Scolars primars : 189 Pei da taglia: 40% Il territori dalla vischnaunca nova Laax consista da Laax (sura dretg), Sagogn (sut dretg) e Schluein (sut sen. Falera (sura) separticipescha buc.

Il gliendisdis vargau han Romy e Wolfgang Schmied serrau las portas dall’ustria Cresta a Segnas. Ils ustiers pensiunai han saviu surdar il menaschi alla feglia Sara Schmied e siu partenari René Bettsteller. La reavertura vegn a haver liug miez december 2022. Pils geniturs Romy e Wolfgang Schmied eis ei bi da saver surdar il menaschi els mauns dalla fe-glia e siu partenari, era sch’els ein buca possessurs mobein affittaders dall’ustria Cresta. La buna cuschina dil bab ha gia da pign ensi fascinau la feglia Sara e sco siu bab, ha era ella empriu da cuschinier. Da cuschinier? «Gie, cu jeu hai fatg gl’emprendissadi haveva quei aunc num cuschinier, oz secloman las dunnas cuschinieras», explica la dunna da 40 onns. Siu bab ei oriunds dall’Austria e leu fan ei in em-prendissadi cumbinau da cuschinier e chelner. Quei emprendissadi ha era René Bettsteller, il partenari da Sara fatg, pertgei era el ei oriunds dall’Austria. El ha denton pli grond plascher da survir e vender che da cuschinar, aschia ch’il contact culs hosps vegn ad esser sia domena. Sco siu sir ei era el vegnius en Svizra per luvrar, ha anflau cheu sia partenaria ed ei restaus. La gastronomia ei la pissiun da tuts quater e quella unescha els. «Nus lein cuntinuar culla medema pissiun sco il bab e la mumma», puntuescha Sara Schmied. «Der Wahnsinn» Sara Schmied e siu frar David ein carschi si a Rabius e Vuorz nua ch’ils geniturs han mintgami luvrau sco ustiers. Duront lur carriera han Romy e Wolfgang Schmied denton pupper-gnau hosps en biars loghens, per exempel era en ustrias a Glion, Bonaduz, Flem e Sedrun. «Sco cuschinier eis ei d’avantatg da midar mintga pèr onns la plazza per rimnar experien-tschas», declara Schmied. Quei hagi adina funcziunau grazia a contacts, senza scriver annunzias ni encurir plazza. Ils davos dus onns ein ils Schmied’s – che habiteschan a Rabius – stai ustiers a Segnas el Cresta. «Der Wahnsinn», di Wolfgang duront ch’el raquenta da lur start el Cresta a Segnas. Malgrad ch’el ei dapi varga 40 onns en Svizra ed en Romontschia discuora el strusch romontsch, capescha denton tut. Basta, l’entschatta a Segnas ei ni plitost – fuss - stada il medem mument sco il lockdown dil 2019. «Ina schliatta entschatta. Mirau sur quels dus onns ora havein nus denton giu fetg, fetg bien success cheu», tradeschan ils Schmieds. Sco possessurs dalla Schmied Gastro ScRL han ei giu il cletg che lur pagas eran segiradas e han aschia pudiu ulivar empau las sperditas duront la pandemia. Aschia surdattan ei cun bien sentiment als giuvens lur Societad cun responsabladad limitada e l’ustria. Quella sesanfli numnadamein en in bien liug e vegni era frequentada regularmein d’indigens. Encarschadetgna Era la cuschiniera Sara ed il survient René han luvrau ils davos 20 onns en differents loghens e han aschia saviu rimnar bia experientscha. Aschia ha Sara puppergnau hosps en in hotel da tschun steilas a Lucerna, en in hotel da design ed actualmein lavura ella sin in bein puril a Willisau. Quel porscha aventuras sil bein puril ed ell’ustria vegn surviu exclusivamein products da bio. Il cantun Grischun plai al pèr ch’ei adina puspei turnaus anavos duront il temps liber. «Jeu lavurel fetg bugen a Willisau ed aunc avon miez onn havess jeu detg ch’jeu midassi mai e pli mai cun Segnas. Jeu laschel denton encrescher per la patria, per la famiglia, mias caras niazas e pils cuolms ed il sulegl», declara ella. Tut quei e la caschun da surprender quei bi menaschi dils geniturs seigi motiv avunda da midar. Aschia ei il pèr secasaus quels dis a Clavaniev/Mustér. Far vinavon aschia La finamira dils novs affittaders dall’ustria Cresta ei da far vinavon aschia sco ils geniturs. «Els han fatg in bien num cheu e quei vala bia», di Sara. A partir da miez december ha l’ustria aviert dalla gievgia entochen gliendisdis e quei mintgamai dallas 10.00 entochen las 22.00. Ei vegni a dar ina pintga carta cun cuschina da casa, certas specialitads svizras e dall’Austria, enzatgei asiatic e tut tenor stagiun vegni ei a dar menus supplementars. «Jeu cuschinel buc per survegnir puncts, mia finamira ei ch’ils hosps hagien plascher e gaudien las tschaveras», puntuescha la nov’ustiera. E tgei cussegls dattan ils geniturs al pèr che fa il pass en l’independenza? «Negins, nossa feglia cuschina fetg bein e René sa ir entuorn super culs hosps, tgei vul ins dapli», dian Romy e Wolfgang Schmied che vulan ussa guder lur pensiun. Romy e Wolfgang Schmied han beneventau duront dus onns lur hosps ell’ustria Cresta a Segnas. Uss ein els i en pensiun e la feglia Sara Schmied e siu partenari René Bettsteller surpendan l’ustria.

Culs 31 da fenadur 2023 seretila Claudia Käch cun strusch 61 onns da sia funcziun sco directura dil Spital regiunal Surselva a Glion. Tenor in communicau allas medias dil Spital regiunal Surselva SA, va Claudia Käch ch’ei dapi il december 2018 directura en prepensiunament. Il pensiunament anticipau ei in giavisch che Claudia Käch haveva gia daditg e ch’ella realisescha igl onn vegnent. Sco Thomas Buchli, il president dalla societad acziunara ha declarau sin damonda dalla FMR, havevi Claudia Käch gia declarau ordavon da vuler ir pli baul en pensiun, aschia ch’ei seigien buc curdai ord tut las neblas cu ella hagi demissiunau. Sch’ins tili ina bilantscha pil temps cun Claudia Käch sco directura, hagi ella segir giu da tgirar e s’occupar da biars projects, ella seigi s’engaschada per cuntinuitad. Per numnar mo enzacons projects impurtonts seigi quei la renovaziun dils elements principals dil spital ni era ina aschinumnada midada da generaziun tiels caumiedis. «Malgrad tuttas prognosas pessimisticas eis ei adina reussiu d’occupar quellas plazzas», declara Thomas Buchli. El numna denton era l’impurtonta lavur che Claudia Käch ha fatg en connex cul provediment da sanadad per la regiun e la pratica da miedis el spital. Ladinamein vegni il cussegl d’administraziun a prender per mauns la tscherca d’ina successura ni d’in successur. Il Spital regiunal Surselva engrazia a Claudia Käch per la lavur pre-stada e giavischa ad ella da cor mo il bien pil futur. (cdm/fmr/sr) La fin fenadur 2023 seretila Claudia Käch da sia funcziun sco directura dil Spital regiunal Surselva a Glion.

Danovamein ei l’jamna da focus dil gimnasi ed internat dalla claustra da Mustér stada fetg varionta. Las classas ein sefatschentadas da differents temas naven dil lungatg entochen la cultura, la religiun ed igl art, medias, film e foto. Duas ga per onn organisescha il gimnasi dalla claustra da Mustér in’jamna da focus. Las differentas classas sefatschentan lu mintgamai da temas specials. Quei ei era stau il cass quest atun. «La finamira da quell’jamna ei mintgamai da dar in’egliada sur igl agen taglier ora, respectivamein dil menaschi ordinari dalla scola. Quell’jamna porscha la caschun da sefatschentar da temas cumplexs che van lunsch sur las pusseivladads dall’instrucziun ordinaria ora. L’jamna da focus vegn nezegiada era per viadis e per emprender d’enconuscher fuormas da viver jastras», di pader Paul Tobler, prorectur dil gimnasi a Mustér. Ella Romandia ed il Tirol dil Sid Era uonn ei ina part dalla sisavla classa serendida ella Romandia, quei ei bunamein daventau ina tadiziun. El center dall’jamna da focus ei staus il lungatg franzos, mo era la cultura ed igl art. La classa ei stada bia sin viadi e ha denter auter era fatg in’excusiun cun barca en Frontscha. In’autra gruppa dalla sisavla classa ei stada sin viadi el Tirol dil Sid. Denter auter ha ella visitau a Bozen igl Institut per la perscrutaziun dil lungatg (EURAC), ha visitau igl Uffeci da scola ladina a Bozen e la Scola Ladina de Fascia – in gimnasi da lungatg – sco era igl Institut Cultural Ladin «Majon di Fascegn» a Sèn Jan. Ina viseta ei era vegnida fatga alla redacziun dalla gasetta ladina «La Usc di Ladins». El center dall’jamna da focus dallas scolaras ed ils scolars dalla tiarza classa dil gimnasi ein stai ils idioms, rumantsch grischun, la cultura e la situaziun linguistica el Grischun. Aschian ein els era stai sin viseta tier Radio e Televisiun Rumantscha nua ch’els han intervegniu dabia davart il diever dils idioms, respectivamein il rumantsch grischun, ellas medias. Fontaunas, fotos e films Las pli giuvnas scolaras ed ils pli giuvens scolars ein i sils fastitgs da fontaunas; quei el ver senn dil plaid sco era el senn figurativ. Aschia han els visitau denter auter il menaschi d’emplir aua minerala a Val S. Pieder. La quarta classa dil gimnasi ei seprofundada ellas religiuns ed ellas perspectivas d’in’autra veta. Lur jamna da focus ei stada intitulada cun «sentupadas interreligiusas e diaconia». Projects da fotos e films ein stai el center dall’jamna dalla secunda classa. Sut l’egida da fotografs professiunals han las scolaras ed ils scolars experimentau differentas tecnicas. Auters temas centrals dall’jamna da focus al gimnasi ein stai musica da film, «Land and Environmental Art» inclusiv ina viseta dad Art Stussavgia sco era temas da teater en teoria e pratica. (cdm/fmr/hh) Projects da film e foto ein stai ina part dall’jamna da focus dil gimnasi a Mustér. Scolaras e scolars ein serendi el Tirol dil Sid per sefatschentar leu denter auter dil lungatg ladin.

Cuort avon Nadal da quest onn cumpara la davosa ediziun dils Piogns - la revista trimestrila dalla Val Medel. Linus Beeli ch’ei s’engaschaus per quella naven dil mument dall’idea entochen uss che quei capetel va a fin, deplorescha che negin ei promt da semetter els stadals e cuntinuar. «Nus havein dumandau pliras persunas da cuntinuar culs Piogns, mo negin ha giu interess. Da principi havessen nus bugen calau gia avon dus onns, mo havein lu cuntinuau culla finamira d’anflar ina soluziun da successiun», di Linus Beeli (83) da Curaglia. El di quei en in tun che lai negin dubi ch’ei fuss stau siu grond giavisch ch’enzatgi havess surpriu las hottas e cuntinuau culla lavur prestada ils davos 22 onns. Aschi lunsch ch’ei dat buca aunc ina surpresa, cumpara la davosa ediziun dils Piogns encunter la fin da quest onn. «Nus havein ton material che nus stuein far quella ga dus carnets», di igl anteriur scolast primar da Medel. En in da quels lai el reviver denter auter la historia dils Piogns. Quella ha entschiet igl onn 2000 cull’ediziun dil cudisch «Val Medel». «Ils 25 da fenadur 2000 essan nus s’entupai la davosa ga per dar plaid e fatg davart quei project», seregorda Linus Beeli. Ord la vendita dils 800 exemplars era restau biebein 12 000 francs: «Nus essan lu sedumandai tgei far cun quels daners.» Dalla discussiun ei resortiu il giavisch da mantener la gruppa d’auturs e far ponderaziuns davart l’ediziun d’ina periodica. Linus Beeli ha surpriu il tgamun dalla gruppa da lavur ed el ha fatg spert guotas cun tgau. 89 numeras La fin dil medem onn, igl onn 2000, ei la numera 0 dils Piogns cumparida. Sil fiat ha quella cattau in bien resun: «317 persunas – da quei 120 ella val e 197 d’ordeifer – han abonnau ils Piogns, aschia ch’igl ei buca stau grev da decider da cuntinuar.» Il team da redacziun ha allura procurau quater numeras per onn, entochen uonn. Buca mument targlina Linus Beeli silla damonda, daco ch’ins hagi dau num gest Piogns a quella publicaziun: «Il pli vegl document egl archiv dalla vischnaunca da Medel datescha da 1380. El tracta il manteniment d’in piogn ad Acla. Tenor quei document ei nossa periodica allura vegnida numnada.» Il plaid piogns ha per Linus Beeli aunc in’autra impurtonta muntada: «Pli baul colligiavan els ils vitgs, mo oz duvrassen nus plitost piogns spirtals.» Entochen 500 abonnents La gruppa redacziunala ei semidada el decuors da quels biebein dus decennis. Dall’entschatta entochen la fin ein Linus Beeli e Linus Flepp s’engaschai pil bein reussir da quella publicaziun. Ils megliers onns han ils Piogns giu bunamein 500 abonnents. En quels onns ha la redacziun giu sustegn da pliras varts, surtut en fatgs administrativs. Suenter che Linus Beeli e sia consorta Sabina han fatg plirs onns l’administraziun dils Piogns, ha Carin Giger-Manetsch surpriu quella lavur e suenter sia mort prematura siu consort Ciprian. «Per spargnar cuosts havein nus era repartiu sezs ils Piogns cheu ella val ils emprems diesch onns, ils davos onns aunc a Curaglia e Mutschnengia», di Linus Beeli. Ils emprems onns hagi el era giu fetg bien agid da sia feglia Prisca: «Jeu scrivevel tut cun maschina da scriver ed ella lu el computer. Suenter entgins onns sun jeu lu staus habels da manipular in computer e hai fatg sez quella lavur.» 5252 paginas «L’entira retscha dils Piogns cuntegn 5252 paginas», di Linus Beeli ch’ei staus en quels 22 onns in fervent scribent. Sulet da sia plema derivan 496 contribuziuns e silla damonda tgeininas che seigien stadas las preferidas sto el buca studegiar ditg: «Quei ei stau las contribuziuns culs tetels ‘Pli baul haveva mintga scrotta prau siu num’, ‘Drual e Matergia – Quo vadis’ ed igl artechel ‘Zatgei dil pauperesser dalla vischnaunca da Medel’.» Sco archivar da vischnaunca duront biars onns ha Linus Beeli giu investa en numerus documents. Aschia ha el giu access ad interessantas fontaunas ch’el ha allura cumpletau cun numerusas uras da lectura d’ediziuns dalla Gasetta Romontscha da pli baul. «La historia interessescha» Linus Beeli fa lu era buca curvien che fatgs historics han ed interesseschan aunc adina el: «Gest quella contribuziun davart il pauperesser ed il studi dils documents per quella ei stau ina lavur fetg interessanta.» Per el, per sur Giusep Venzin e Linus Flepp che han formau la davosa redacziun, va in temps d’ina occupaziun pretensiusa a fin. «Per mei ei quei stau ina bial’activitad en miu temps da pensiun. Forsa che quella maunca empau a mi igl avegnir. Mo zacu ha gie tut ina fin», di Linus Beeli. El e sia consorta ein savens e bugen sin viadi, aschia ch’igl ei buca da quintar cun liunguriala tiel caporedactur dils Piogns. «Zacu ei gie tut finiu» La redacziun dils Piogns – la revista trimestrila dalla Val Medel – prepara il mument la davos’ediziun. La fin digl onn eis ei finiu cun quella publicaziun cun informaziuns localas ch’ei cumparida ils davos 22 onns. Hans Huonder/FMR Dapi dus onns tscherca la redacziun dils Piogns cun Linus Beeli alla testa ina successiun. Adumbatten. La consequenza: «Zacu ei gie tut finiun. Sche negin ha interess e vul cuntinuar resta ei a nus nuot auter che da calar senza saver surdar quell’acitivtad ad enzatgi auter.» Culla numera 0 igl onn 2000 e las 88 ediziuns suandontas ha la redacziun delectau vischins, mo era biars Medelins che habiteschan ordeifer la val. Informaziuns davart la vischnaunca, las uniuns ed instituziuns sco era contribuziuns davart la historia dalla val, cumpletadas cun contribuziuns davart persunas e famiglias ein cumparidas ella regularitad da treis meins. Secapescha che las caricaturas da Linus Flepp han bein enqual ga dau il sal ed il peiver al cuntegn. «La davosa ediziun cumpeglia dus carnets. Nus havein aschi bia material ch’igl ei tecnicamein buca pusseivel dar far ordlunder mo in cudischet», di Linus Beeli. Quella numera cumpeglia era ina revista sin quels 22 onns che la redacziun ha luvrau senza indemnisaziun e senza mirar sill’ura. Ils megliers onns han ils Piogns giu bunamein 500 abonnents. «Pli baul colligiavan ils piogns vitgs, mo oz duvrassen nus plitost piogns spirtals.» Linus Beeli, redactur dils Piogns Agl ur Ils Piogns ston dir adia Hans Huonder/FMR Cura ch’ina gruppa da sis auturs ha decidiu igl onn 2000 da lantschar ils Piogns era il mund – surtut medial – in auter. Quei malgrad ch’igl ei mo dus decennis anavos. In scartira locala sco quei che la redac­ziun ha decidiu d’edir, era tschercada. Publicaziuns stampadas eran mieds giavischai dalla populaziun e surtut era da persunas d’ordeifer cun ragischs ella Val Medel. Ina numera 0 e silsuenter 88 numeras ein ve­gnidas edidas e distribuidas. Ellas han delectau ils lecturs, ellas han denton era derasau informaziuns historicas daditg emblidadas, mo era bein enqual interessanta historia persunala. Quei grazia ad ina redacziun fetg engaschada che ha luvrau senza indemnisaziun e mirar sill’ura. Dapi dus onns tscherca la redacziun ina successiun – adumbatten. Il destin dils Piogns ei il medem sco quel d’entginas uniuns, per exempel la societad da musica. In auter exempel ei la stizun dil vitg che ha difficultads da surviver. Il svilup actual ei semplamein ina realitad che va pei a pei cun novas tendenzas da viver e sedivertir el temps liber, mo ch’ei era ina consequenza dil diember sminuent da habitontas e habitonts e dalla demografia. Glieud d’ordeifer che ha cumprau ina casa ni habitaziun ils davos onns ella val per guder quellas entginas paucas jamnas ad onn ein en quei connex sulet in sustegn moral, mo els pli biars cass strusch in substanzial. Igl ei buca mo ils Piogns che han da sbatter, era gasettas regiunalas e naziunalas sentan la tendenza semidada dil consum d’informaziuns. Tenor in studi dall’Universitad Turitg publicaus avon paucs dis desista 38% dalla populaziun svizra da novitads. Fetg aulta ei quella quota surtut tier la giuventetgna. Persuenter ein informaziuns alla sperta sur las medias socialas onz pli desideradas. La seriusadad da quellas tschentan biars buca en damonda. Quei ei in prighel per la democrazia. Avon Nadal cumparan ils davos Piogns e naven da l’auter onn dat ei negina periodica locala pli ella Val Medel. Sco culs Piogns vegn ei ad ir aunc cun bia auter, buca mo ella Val Medel. Forsa ei quei era la caschun da reponderar novas fuormas da communica­ziun, mo era quellas ston vegnir iniziadas e purtadas d’enzatgi. Co di Linus Beeli egl artechel gest dasperas: «Pli baul colligiavan piogns ils vitgs, mo oz duvrassen nus plitost piogns spirtals.» Linus Beeli ei staus in dils iniziants dalla revista medelina Piogns. La fin da quest onn cumpara la davosa ediziun da quella periodica. Frontispezi dils Piogns. Ils megliers onns ha quella revista giu bunamein 500 abonnents.

Damaun vendergis ei in concert singular ella baselgia claustrala dallas soras dominicanas a Glion. Dus chors grischuns concerteschan ensemen cun dus chors dalla regiun vischinonta dil Vorarlberg. Il «Kammerchor Chur» ed il Cantus Firmus s’entaupan musicalmein culla «Singgemeinschaft Hard» e gl’ensemble «singing friends». Quels quater chors interpreteschan ovras singulas, ovras che han connex cun lur patria, denton era ovras da tut il mund. Alla fin vegnan tuts 150 cantaduras e cantadurs a finir gl’eveniment vocal cun canzuns communablas. L’Uniun cantunala da cant dil Grischun organisescha la sentupada a Glion. Sco quei che la presidenta Lucretia Bärtsch scriva en sia communicaziun allas medias, selegra l’uniun cantunala d’in grond auditori. Quella e l’associaziun tetgala dils chors dil Vorarlberg tgiran relaziuns amicablas sco commembers dalla Cuminonza dils chors dallas Alps (AGACH). Il concert a Glion seigi il resultat d’in brat drizzaus viers il futur e persistent.(cdm/fmr) Il concert dils 4 chors ella baselgia claustrala a Glion ei damaun venderdis, ils 4-11-2022, allas 20.00.

Dapi zacons onns eis ella serrada. Da Numnasontga ei l’ustria dil Bogn da Peiden denton puspei inagada s’aviarta. Roman Weishaupt e Mariano Tschuor han envidau ad ina «meisa rodunda». Buca mo ina, mobein tuttas meisas ella stiva dall’ustria ein stadas occupadas. Ils da Peiden han raquintau dil bogn, dil vitg e dalla glieud. Igl ei in num ch’ins auda e legia savens il davos temps. Sch’ins auda, ston ins dar adatg da buca scumbigliar el cul num dil president american. Peiden ei buca Biden. Ins associescha il num da quei vitg en Lumnezia cun tut enzatgei auter, numnadamein «cul vitg che ruschna». Il moderatur Mariano Tschuor ha entschiet margis suentermiezgi ell’ustria dil Bogn da Peiden culla metafra dil ruschnar, digl esser trasora en moviment. Era la veta humana ei buca stabila, ils onns ruschnan e van. Oz habiteschan aunc 12 persunas stabel a Peiden. Simon Derungs digl archiv da cultura Lumnezia ha mussau als presents fotografias dalla veta sociala d’antruras a Peiden. La scola da 1904 cun 20 affons, il chor mischedau 1933 ed il chor viril 1936, cun tozzels cantaduras e cantadurs. Peiden viveva e prosperava. Success tochen ils onns sissonta Sentupada divertenta ella stiva d'ustria dil bogn da Peiden. Ella stiva stignada pleina dall’ustria ha Mariano Tschuor dumandau ils presents tgi che seigi carschius si a Peiden. Sis han teniu si il maun. Cu el ha vuliu saver tgi che hagi ragischs a Peiden han dapliras persunas teniu si. Denter quels Roman Weishaupt, il menader dil Teater Cuera. La «meisa rodunda» el bogn da Peiden ha el organisau en connex cul project actual «Peiden» en quei teater. Sia mumma s’auda tier quellas ch’ein carschidas si leu. El sez visitavi pli baul l’ond’Urschla e gl’aug Giachen. Ins mavi sin santeri. «Cheu era zatgei, e tuttina nuot. Mei fascinava Peiden, perquei eis ei stau in setting perfetg», ha Roman Weishaupt declarau. Cun Bruno Cathomas e Rafael Sanchez ha el produciu surlunder in toc da teater. Bunamein tuts mauns ei i ad ault cu Mariano Tschuor ha dumandau ils presents tgi che hagi in ligiom persunal cun quei vitg. Peiden ei buca mo il liug sulegliv sul Glogn, l’anteriura vischnaunca autonoma cun curtgins e pumera, cullas casas cun scarps e la baselgietta. Il bogn da Peiden s’auda tier quella cuntrada, el ha giu ina rolla impurtonta ella veta culturala ed economica dalla vallada. Cheu s’entupavan ils cantadurs dalla Ligia da Porclas allas emprovas, pli tard il Chor viril Lumnezia. Gl’emprem cun Gion Giusep Derungs 05, pli tard cun Marcus Zarn. La «Bahnhofstrasse» da Peiden La «meisa rodunda» ella stiva dall’ustria ei stau pilver ina sentupada per brattar historias e reminiscenzas. El decuors dall’ura e mesa ha ei dau biaras risadas. Per exempel cu Peter Loretz da Val S. Pieder ha raquintau d’ina dunna da Val che eri maridada a Peiden. Ils presents han saviu gir ch’ins numnavi quella «Anna da baguos». Cu il vitg era semess en moviment ed ins discurreva dapertut dil «vitg che ruschna», hagien ils da Val intimau ella da turnar anen. Peter Loretz ha raquintau vinavon ch’ils giuvens da Val mavien bugen el bogn da Peiden, perquei ch’igl ustier Ignaz Derungs havevi quater bialas feglias. Ina da quella havevi num Veronica, e quella plaschevi ad el. Il mument ch’el ha raquentau quei, eis ei semussau che quella «giuvna» seseva cun siu um alla meisa vischina. Clara Ardüser-Derungs, carschida si a Camuns, ha saviu ch’ins tschintschavi pli baul dalla «Bahnhofstrasse» da Peiden. Quei deriva dallas carrotschas, pli tard dils autos da posta dil cuors Glion-Val che sefermavan al bogn da Peiden. L’ustria ed il hotel eran frequentai ed occupai fetg bein era duront la construcziun dil lag da fermada da Zervreila. Clara Ardüser e siu um Rolf, il quinau Hans cun lur sora Alice Cathomas-Ardüser – la mumma da Bruno Cathomas – han bandunau avon sissont’onns il bogn da Peiden per secasar a Laax. Il bab e sir Mathias Ardüser haveva cumprau 1937 il menaschi, menau quel cun success tochen 1963. La bieraria Calanda ei daventada nova possessura. Pius Bundi, carschius si a Peiden, seregordan ch’el ha gidau a perver a Mathias Ardüser e ch’il bab da quel, Franz, vegnevi era savens dad Alvagni per gidar el menaschi. Dil Bogn da Peiden ei sulettamein il baghetg grond restaus. L'epoca dil miedi e politicher L’epoca dil renomau bogn termal ch’il miedi Gion Barclamiu Arpagaus ha baghegiau ed influenzau il 19avel tschentaner, ei ida a fin pervia dallas auas grondas dil Glogn. Las fotografias ord la rimnada digl Archiv da cultura Lumnezia han dau ina survesta dil passau. Era duas biadias d’anteriurs possessurs ein vegnidas alla sentupada. Josef e Josefa Vincenz-Tuor han menau cun grond success il bogn da Peiden da 1918 tochen 1937. Ina biadia ei dall’annada 1938, l’autra da 1943, omisduas ein habiteschan giu la Bassa, seregordan denton aunc bein dil tat e dalla tatta. La meisa rodunda ell’ustria ha animau da tedlar e seregurdar. La casa cun ustria, sala e las combras da hotel ei deplorablamein serrada dapi zacons onns. Sco quei ch’ins ha udiu, enquera il proprietari actual, gl’advocat Rudolf Meroni, cumpraders per l’immobiglia.

Las suprastonzas communalas da Flem, Laax e Falera han discutau e coordinau mesiras cumineivlas per spargnar energia electrica. Ei seigi talas ch’ins sappi realisar bein e che fetschien senn, scrivan las suprastonzas en ina communicaziun ufficiala. Ina dallas mesiras communablas eis ei da limitar l’illuminaziun d’advent e da Nadal. Allas 17.00 vegn l’illuminaziun envidada e stizzada allas 22.00. Quei urari vala en tuts treis loghens, pertucca denton buca las cazzolas da via. Per motivs dalla segirtad restan lezzas envidadas sco tochen dacheu. Cul niev sistem da cazzolas publicas LED spargnien ins gia oz bia energia enviers il sistem vegl. Persuenter desista la vischnaunca da Laax quest unviern da preparar la patinera artificiala. Sche las temperaturas lubeschien, vegnien ins a preparar la patinera natirala sil Lag Grond, san ins leger ella survesta dallas mesiras. A Falera vul la vischnaunca optimar il menaschi dalla patinera artificiala e spargnar 30% energia. Era cazzolas da reclama e vitrinas da menaschis communals vegnan reglai per in urari limitau dallas 17.00 tochen las 22.00. L’illuminaziun externa dallas baselgias a Flem, Laax e Falera coordineschan las vischnauncas mintgamai cullas pleivs. La vischnaunca da Flem desista da montar uonn l’installaziun digl «Urknall» e dils elements da glisch sil Prau da balluns. Installadas vegnan perencunter las steilas sils candelabers. Quels elements festivs ein illuminai naven dall’emprema dumengia d’advent tochen la dumengia suenter Buania. Suenter vegnan els sclaus dall’electricitad e restan pendi sco decoraziun d’unviern. Ins seigi perschuadius ch’il maun public contribueschi cun quellas mesiras a quellas equilibradas che la Confederaziun recamonda. La publicaziun dallas treis vischnauncas cuntegn era cussegls generals pil mintgagi. La baselgia da s. Rumetg illuminada festivamein.

Miez dil 2023 va Claudia Käch – la directura dil Spital regiunal Surselva a Glion – en pensiun anticipada. Culla FMR dat la dunna da 60 onns in sguard anavos sin sia veta ch’ella descriva sco fetg intensiva. Ella resumescha era quei che ha fatschentau ella dapi il 2018 sco directura dil spital da Glion. «Gia daditg planiseschel jeu dad ir pli baul en pensiun, quei suenter ina veta fetg intensiva e haver affruntau grondas sfidas», declara la directura dil Spital regiunal Surselva, Claudia Käch sin damonda dalla FMR (LQ ha rapportau ils 2-11-2022). Dapi il december 2018 eis ella directura e culla fin fenadur va Käch en pensiun anticipada. Ella vegn a habitar vinavon a Laax: «La qualitad da viver en Surselva ei fetg gronda e quei fa propi mintga di plascher!» Sco pensiunada lessi ella haver dapli temps per sesezza, per sia famiglia, ses tgauns e per ir cun skis. Biars onns el sectur dalla sanadad Pervia dalla situaziun da sanadad ella constellaziun da famiglia ei la mumma da dus affons adina stada activa en ina professiun. Quei seigi stau d’in temps ch’ei devi aunc buc canortas per affons pigns ni da scola e ch’ils tats e las tattas savevien deplorablamein buc surprender quei pensum. Suenter la scolaziun da hoteliera a Losanna e suenter haver luvrau enzacons onns en quei sectur, ha Claudia Käch fatg sper sia lavur il studi d’economia da menaschi all’Universitad da Turitg. Stauncla dil sistem «Jeu hai luvrau biars onns el sectur dalla sanadad. Quei hai jeu adina fatg fetg bugen, perquei ch’ei stat per in bien intent e per in basegn fundamental dalla populaziun.» Cuort suenter che Claudia Käch ha giu surpriu la direcziun dil Spital regiunal Surselva, eis ella vegnida confruntada cun biaras sfidas, buc il davos cun quellas che la pandemia ha purtau. «Ei secapescha da sesez ch’ins s’engascha alura tochen tiels cunfins per ch’ei reusseschi aschi bein sco pusseivel», declara ella ed aschunta ch’il sistem el sectur dalla sanadad seigi semidaus fetg en tut quels onns, enzacu vegnien ins era staunchels da quei. La lescha re­gleschi bia relativamein clar. L’idea primara dalla lescha davart l’assicuranza da malsauns ch’ils spitals duein saver finanziar sesez, seigi oz denton buca pli realisabla. Las tariffas, ton pil tractament staziunar sco ambulant, cuvierien per bia buc ils cuosts. Min­tga cass seigi sutfinanziaus e perquei reusseschi ei la finfinala buca da metter dalla vart ils daners necessaris per puspei investar. Aschia seigi il maun public dumandaus da sustener cun daners da taglia, quei che eri atgnamein buc il senn da quella lescha. Munconza da specialists Oravontut grazia alla buna collaboraziun cul Spital cantunal, mo era entras miedis specialisai, hagi il Spital regiunal Surselva saviu porscher adina dapli prestaziuns ambulantas sco per exempel dall’urologia, pneumologia ni reumatologia. Claudia Käch menziuna era, ch’il spital da Glion seigi vegnius undraus il december 2021 culla megliera nota el niev sistem da management da qualitad tenor sanaCERT. Dabia critica ha ei denton dau da pliras varts per la restructuraziun dil salvament ch’ei vegnida fa­tga ils davos onns, per exempel ch’ei dat negina sedia stabla dall’ambulanza pli a Mustér. Claudia Käch pren posiziun dend vinavon il ball al Cantun: «Il mandat da prestaziun per l’organisaziun da salvament ligiada vid il traffic stradal vegn definius dil Cantun. Sco spital havein nus survegniu il mandat da prestaziun, e havein realisau quel aschia», declara Claudia Käch. Adina dapli regi ina acuta munconza da persunas specialisadas tier ils sanitaris da salvament. «Sche nus disponessen d’avunda persunas qualificadas ell’entira Svizra, fuss la situaziun segir pli sempla. Mo era lu stuess il Cantun esser promts per quei ed era finanziar supplementarmein ei.» Claudia Käch, la directura dil Spital regiunal Surselva va en pensiun la fin fenadur 2023.

Suenter ina pausa da dus onns duei il bus da notg Steila Surselva danovamein glischar, respectivamein cursar igl unviern proxim. Quei ha il meinafatschenta dalla Regiun Surselva, Duri Blumenthal, declarau sin damonda dalla FMR. Gia a caschun dalla davosa conferenza dils presidents seigi vegniu communicau ch’il bus da notg curseschi en ina fuorma ni l’autra vinavon. A decider definitivamein davart la Steila Surselva igl unviern proxim, vegni la cumissiun regiunala denton pér oz, gievgia. Aschia ha el era buca saviu dar sclariment en detagl. «Secapescha che la Steila ei da gronda muntada per la giuventetgna, ins sto denton era trer en consideraziun che las frequenzas ein sereducidas naven dil punct culminont cun 10 000 frequenzas sin aunc strusch 2 500 frequenzas», aschia Duri Blumenthal. Cun quellas frequenzas seigi il basegns per quels transports pia buca gest documentaus fetg bein. Tier la Regiun Surselva seigien ei denton perschuadi, che la Steila seigi essenziala per la Surselva. Che quels transports ein in grond basegn dalla giuventetgna confirman las brevs aviartas che las presidentas ed ils presidents dallas musicas da tscheiver ed il Giuven Center Surselva han scret quest meins en La Quotidiana. (cdm/fmr)

Il teater sco nus enconuschin el, cun cumedias e tragedias, cun tribuna e publicum ha sia tgina ella Grecia antica. Ed aschia fa ei lu era buca sustar ch’il suandont proverbi deriva dils vegls Grecs: «Il mund ei la tribuna, nossa veta ei presentaziun.» Per mei ei quei in da quels maletgs che descriva sin ina biala moda il misteri da nossa veta: nus vegnin sil mund, giughein nossa rolla e cura ch’igl ei temps cheu, sesiara igl umbrival e nus bandunein la tribuna dil mund. Quei maletg animescha mei era da tschentar damondas davart la veta: Tgei ei lu atgnamein mia rolla? Nua ei miu plaz sin quella tribuna? Tgi decida tgei rolla che jeu gioghel? Jeu mez ni enzatgi auter? Ei tut destin determinau? Ei Dieus il reschissur da quei teater? Essan nus forsa mo sias marionettas? In pign impuls per quellas grondas damondas hai jeu anflau egl evangeli da sogn Gion e leu surtut el verset enconuschent: «Ed il Vierv ei daventaus carn ed ha avdau en nies miez.» (Gion 1,14) Il plaid grec «eskénôsen» che nus translatein cun «avdar», quel deriva dil plaid «skéne», la tenda. Aschia savess ins era translatar quei verset: «Dieus ha tschentau sia tenda en nies miez.» ni sch'ins less restar aunc pli fetg tier il grec: «Dieus ei semess en scena.» Dieus ei semess en scena silla tribuna mundiala e quei ha el fatg ella persuna da Jesus. El ha viviu sco carstgaun ed ha empriu d’enconuscher l’entira dramaturgia dalla veta humana. Cun sias ovras, sias sentupadas e ses plaids ha el empruau da dar rispostas sillas damondas existentialas. Gie, Dieus fa per aschidadir teater. Mo el ei buca il marionettist e nus sias marionettas. Na, el ei semess en scena ed ei sepresentaus silla tribuna mundiala per dar a nus inspiraziun ed exempel, co che nus savessan giugar nossa rolla sin quest mund. Ed aschia giavischel jeu a nus tuts, che nus anflien di per di nova inspiraziun ed era nies plaz sin quella tribuna, savend che nus giughein leu buca semplamein in toc da teater – mobein LA rolla da nossa veta. Marcel Köhle è stà plevon. El è uss magister a la scola primara a Sursaissa ed abitescha a Glion.

Cun treis puncts retard sil capogruppa Valposchiavo va Schluein Glion ella davosa runda d’atun dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. El davos giug encunter Triesenberg questa fin d’jamna vul il trenader Corsin Cavegn ina victoria per aschia tener il contact culs Poschiavins. L’emprem’equipa dall’Uniun sportiva Schluein Glion ei curdada la primavera dalla 2. ligia regiunala ella 3. ligia. Quei malgrad che la squadra cul trenader Corsin Cavegn ha mussau in bien campiunadi da primavera, mo il pign diember da puncts digl atun ei staus ina memia gronda hipoteca. Il retuorn ella 3. ligia ha l’uniun cumbinau cun ina clara finamira: «Nus lein returnar en lingia directa ella 2. ligia regiunala.» Otg victorias en diesch giugs Ellas diesch scuntradas d’entochen ussa ha Schluein Glion recaltgau 25 puncts. Sulet il giug encunter Valposchiavo ei vegnius spiars, leutier ha la squadra dalla Foppa contonschiu la sonda vargada «sulettamein» in remis encunter Landquart. «Cun excepziun dil giug encunter Valposchiavo havein nus dominau tuts, era quel encunter Landquart. Nus havein denton munchentau las caschuns da marcar ulteriurs gols. Els giugs che nus havein gudignau havein nus mussau nossas bunas qualitads», di Corsin Cavegn. Tuttina di il Lumnezian era: «Bein enqual ga essan nus buca stai mals avunda, havein schau munchentar la ruasseivladad e mintgaton era l’exactadad els pass. Tuttina less jeu buca far ina reproscha all’equipa che ha mussau scuntradas engaschadas ed era ina fetg buna disciplina els trenaments.» Schluein Glion ha denton era giu discletg cullas blessuras da Rafael Deplazes e Marino Cavegn. Deplazes ha muncau naven dall’entschatta, Cavegn ils davos quater giugs. «Primavera duessen omisdus puspei esser en gamba», di il trenader ed el ei era pertscharts che la finamira da contonscher la promoziun directa en 2. ligia ha fatg squetsch sils giugadurs: «Quei ei secapescha auter che sch’ins ha negina finamira.» In cader pli lad En cumparegliaziun culla stagiun da ballapei vargada plaida Corsin Cavegn dapresent d’in cader pli lad: «Nus havein saviu cumpensar las absenzas. La primavera e surtut igl atun 2021 ei quei buca stau pusseivel. Sche quei reussescha buca, ha l’equipa semplamein buc il nivel ch’ella sto haver.» Surstaus eis el dalla fermezia da Valposchiavo. Cun quella buna constanza d’in giug a l’auter hagien ins buca quintau. Cun Triesenberg e Ruggell han duas ulteriuras equipas mussau in campiunadi fetg bien entochen ussa. Gest encunter in da quels adversaris – Triesenberg – terminescha Schluein Glion la runda d’atun sonda sera. «Sche nus lein mantener il contact culla testa dalla tabella duvrein nus ina victoria en quei giug», puntuescha Corsin Cavegn. Per la runda da primavera proxima eis el optimists: «Sch’ils giugadurs blessai retuornan ell’equipa, essan nus aunc pli ferms.» 3. ligia, gruppa 1 Buchs – Valposchiavo so. 14.00 Ruggell – Triesen so. 16.00 Schaan – Tusaun/Cazas so. 16.00 Triesenberg – Schluein Glion so. 17.00 Eschen/Mauren – Domat so. 17.00 Landquart – Trun/Rabius du. 14.00 Juniors B1, gruppa 1 Orion Cuera – Schlarigna so. 14.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Herisau – Bogn Ragaz so. 13.00 Juniors D, elita, gruppa 1 Glarnerland – Surselva so. 12.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Toggenburg – Weinfelden-Berg so. 18.15 Triesen – Ebnat-Kappel so. 18.15 Frauenfeld – Domat so. 18.15 Uzwil – Au-Berneck du. 13.00 Rapperswil-Jona – Widnau du. 13.30 Valposchiavo ei buca da frenar Nov victorias ed in remis: quei ei la bilanza da Valposchiavo Calcio els emprems diesch giugs dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia d’entochen uss. La squadra dalla vallada dil sid ha recaltgau 28 puncts els diesch giugs dil campiunadi, ha sittau 34 gols e retschiert sulettamein sis. En pliras scuntradas ha la squadra dil trenader talian Luigi Zugnoni perfin brigliau cun in ballapei spectacular. Motivs che Valposchiavo Calcio sesanfla actualmein sin in’unda da success dat ei tenor il giugadur Valerio Plozza (34) plirs: «Offensiv havein nus cul rutinau Nicolò Pola (31) e cul giuven Mattia Cathieni (19) dus attaccaders extraordinaris per la 3. ligia.» Mo era ella defensiun ei la squadra fetg ferma. Valerio Plozza numna ils frars Alessandro e Massimiliano Fiorina ch’ein il coc da quella. Igl impuls decisiv L’entschatta dalla stagiun ha Valposchiavo Calcio basignau entgins giugs per propi vegnir el «flow». Mo dapi il giug encunter Schluein Glion (6:1) miez settember eis ei grev da frenar l’equipa, quei malgrad che las premissas eran tut auter che bunas. Valerio Plozza: «Nies trenader leva dar forfait il giug encunter Schluein Glion. Il mardis avon il giug eran nus sulettamein siat giugadurs al trenament. Plirs giugadurs eran stai en vacanzas. Sin fundament da quella situaziun ha il trender proponiu da dar forfait quei giug, era per dar in signal als giugadurs che van en vacanzas duront la stagiun.» Dar forfait in giug? Ils giugadurs rutinai entuorn Valerio Plozza han denton buca acceptau quei. Cun sulettamein 12 giugadurs ein els allura serendi a Schluein culla finamira da buca spiarder memia ault. Vegniu eis ei lu denton tut auter. Valposchiavo Calcio ha demontau il favorit Schluein Glion. «Che nus vegnien en ina tala spirala positiva suenter quei giug havevan nus denton buca spitgau.» Finamira 2. ligia? Uss setschenta naturalmein la damonda davart la finamira da questa stagiun. «Ei tuna forsa tup, mo nus havein neginas finamiras. Ei dat negina finamira ufficiala dalla suprastonza, perquei motiv gauda l’equipa il mument la situaziun e fa insumma negin squetsch sin sesezza», di Valerio Plozza. Forsa che quei semidi sch’ei restien pli ditg alla testa dalla tabella. Avon la davosa runda d’atun da questa fin d’jamna ha Valposchiavo che dat ordeifer encunter Buchs, in avantatg da treis puncts sin Schluein Glion e quater puncts sin Triesenberg e Ruggell. (rtr/fmr) Corsin Cavegn ei optimists pil davos giug da quest atun encunter Triesenberg sonda sera. Valerio Plozza (sen.) e siu congiugadur Nicolò Pola suenter la victoria el Cup grischun la primavera 2022.

Oz, venderdis, allas 20.15 orientescha la suprastonza communala da Mustér vischinas e vischins davart dus gronds projects. D’ina vart ei quei l’avertura stradala dalla Val Segnas e digl Uaul Rueun, da l’autra vart presenta ella ils resultats dalla gruppa da lavur dil project co augmentar l’attractivitad dil vitg da Mustér. L’orientaziun ei publica e ha liug ella Sala Peter Kaiser dalla claustra. (fmr/hh)

A Laax fa la qualitad dall’aua dil Lag Grond, respectiv da siu entir sistem ecologic, quitaus. Alla davosa radunonza communala ha gl’inschignier digl ambient Jakob Grünenfelder presentau l’expertisa ch’il biro Ecowert ha fatg. L’aua ei da buna qualitad, il sistem ecologic pitescha denton da neofitas e neozonas. Onn per onn sto la vischnaunca da Laax segar silmeins dus gadas il lag. «Segar il lag?» sesmarveglian ins. Quella lavur mettan ins en connex per ordinari cun quella dil pur. Quel sega e fa fein sil prau, e buca sil lag. Pliras gadas duront la stagiun vegn a Laax in tractor aquatic d’ina firma turitgesa en acziun. Igl «amphimaster», ina vehichel sin tschentas, manevrescha suenter las rivas, traversa il Lag Grond, sega il pastg dall’aua ed allontanescha bia verdem ord il Lag Grond. Senza quella lavur perdess Laax sia pèrla turistica. Quei cumprova l’expertisa che la vischnaunca ha schau far onn vargau. Qualitad impecabla Il biro Ecowert da Cuera conferma la buna qualitad dall’aua dil Lag Grond. El cusseglia da cuntinuar cullas tactica da mantener e migliurar gl’equiliber dil lag. Sempel ei gliez tuttavia buca, conferma l’examinaziun scientifica. «Ord vesta ecologica ein las neofitas e las neozoas il problem. E nuot auter. Ins sto cumbatter quellas, senza ch’ei detti ina garanzia che las mesiras han success», ha Jakob Grünenfelder declarau alla fin. Dacuort ha el presentau alla radunonza communala da Laax ils resultats dall’expertisa ch’il biro ha fatg gl’onn vargau. Il pastg dall'aua (Myriophyllum htetrophyllum, davontier) ei ina neofita invasiva problematica. Grünenfelder habitescha a Flem ed enconuscha la problematica dil Lag Grond, il coc da Laax e l’etichetta turistica. La stad mudregian plugls d’andas ils senudaders, vitier vegn il pastg dall’aua e las algas. Ei para che la pèrla turistica tarlischonta hagi piars sia innocenza. Avon che presentar ils resultats ha gl’inschignier puntuau che la qualitad dall’aua seigi impeccabla. Il Lag Grond ei buca morts, anzi, «siu sistem ecologic ei en bien stan e funcziuna. L’excepziun ein las neofitas e las neozonas», ha Jakob Grünenfelder getg als presents. L’aua dil lag seigi schubra e clara. Ch’igl Ual Fraissen sbuchi buca direct el lag, mobein ella garda seigi la megliera premissa da filtrar material vegetativ che mass schiglioc direct el lag. Plugls pér naven da 22 grads Otgs specias da pèschs, denter quellas glischun, litgiva e pertga, ed il giomber grond, vivan el lag e profiteschan dil spazi da viver saun. Apparentamein vulan era ils utschals profitar da quel. Jakob Grünenfelder ha confirmau che la populaziun dad andas al Lag Grond seigi bia memia aulta. Ils parasits da quellas, ils plugls, semultiplicheschan e mulestan ils senudaders. «Denton mo sche la temperatura survarga 22 grads», ha il referent declarau. Cheu ei la midada dil clima la cuolpa. Ils problems ch’ein s’accumulai ils davos decennis derivan da cussegls che la vischnaunca da Laax ei suandada avon 50 onns. Ins haveva observau ch’il pastg dall’aua surcarscheva pli e pli la riva. Experts ha proponiu lezza gada da metter ora pèschs e duvrar quels pil cumbat encunter il pastg dall’aua. Cun lubientschas specialas dalla confederaziun han ins mess el lag carpiuns (Graskarpfen) che derivan dall’Asia dil sidost. Quels maglien quei pastg problematic ed ins ha spitgau ch’els fetschien lur obligaziun. Culs carpiuns da pastg ei denton la flora aquatica semidada. Algas ein s’ignivadas el lag. Ins ha stuiu cumbatter ina nova mulesta. Ils onns 1980 e 1982 han ins mess ora el lag in’autra specia. Il carpiun grisch (Silberkarpfen) dueva senutrir dallas algas. Caschunau cadeina da problems Ils carpiuns prefereschan denton schierms dalla garda e rosas dall’aua e buca il pastg. La temperatura dil lag sur gl’entir onn ei plinavon memia bassa per «far uorden» efficientamein culla neofita. 40 onns pli tard trai gl’inschignier la conclusiun: «Ord vesta dad oz eis ei fetg dispiteivel da cumbatter ina plonta invasiva cun specias exoticas», ha Jakob Grünenfelder getg. Il carstgaun ha vuliu reglar gl’equiliber natiral dil lag, ed ha caschunau ina cadeina da problems. Encunter la derasaziun excessiva dil pastg dall’aua han tut nezegiau nuot. La neofita ed ils neozons han fiers il lag ord ils stadals. Sco Jakob Grünenfelder ha puntuau, vegn la populaziun dils carpiuns a sereducir ils proxims onns. Ils biologs han examinau il lag cun metodas scientificas. Els han priu emprovas dall’aua e dil sediment, han pigliau giombers, pèschs e libellas e controllau lur stan. Era las pli pintgas creatiras, ils invertebrals sil funs dil lag, han ins integrau ellas retschercas. En sia bilanza ha Jakob Grünenfelder dau in attestat general fetg bien al Lag Grond. Il recept co sligiar il problem da plontas importadas, las neofitas, e d’animals jasters, las neozonas, ha el buca saviu dar. Auter che segar vinavon diligentamein il pastg e mirar da tgirar vinavon cun quitau il Lag Grond. Myriophyllum heterophyllum, il pastg problematic Miriofila heterofila senumna il pastg ch’ins sto adina puspei prender ora dil Lag Grond cun mieds mecanics. Igl ei ina specia da plonta dall’aua semperverda che deriva dall’America dil nord. La fin dil 19avel tschentaner han ins importau quella ell’Europa sco plonta decorativa per aquaris. Sia fermezia eis ei da semultiplicar a moda vegetativa. Cun svidar els lags quei pastg dall’aua han ins fatg – senza vuler – in grond survetsch a quel. Culla dretga temperatura dall’aua sa in pign toc catschar ed entscheiver a semultiplicar. Il pastg dall’aua exotic vegn pia ad accumpignar aunc biars onns ils da Laax. Miriofila heterofila, ina pastg dall'aua problematica, mulesta il Lag Grond. La qualitad dall'aua ei denton impecabla.

Il suveran da Trin ha eligiu il venderdis sera ses gremis politics per la perioda d’uffeci 2023 entochen 2025. 102 vischinas e vischins cun legitimaziun da vuschar ein stai presents. Maurus ­Caflisch ei vegnius reeligius cun maun pli sco president communal pil proxim trienni. Ella suprastonza communala ein vegni reeligi Simon Schwarzenbach-Schurter, Silvia Capatt ch’ei medemamein vegnida eligida sco vicepresidenta communala, sco era Hans Jakob Telli. Niev commember dall’executiva communala daventa Marco Capatt. El remplazza Luis Casty che ha stuiu seretrer pervia dalla limita dil temps d’uffeci. La cuminonza da votantas e votants ha reeligiu la cumissiun da gestiun cun Martin Bundi, Sascha Burkhalter ed Andreas Riesch. Dil cussegl da scola havevan Karin Koch e Michael Gilgen demissiunau. Vegni reeligi, respectivamein eligi per la nova ­perioda d’uffeci ein Silvia Capatt (representanta dalla supra­stonza communala), Curt Casty, Martina Frischknecht, Sabrina Bundi Maissen e Marc Adam. Alla cumissiun da baghegiar per la proxima perioda d’uffeci appartegnan Marco Capatt sco representant dalla suprastonza communala, Sandro Blöchlinger e Michael Jehli. La cumissiun d’impatriaziun secumpona dad ­Alfred Casty e Silvia Wick, omisdus entochen dacheu. In sez en quella cumissiun ei vacants. Vegni reeligi ella cumissiun da meglieraziun ein Hansjörg Hassler (president) sco era Hans Jakob Telli, Roman Casty, ­Alfred Casty, Hans Peter Capatt, Renè Spack e Christian Malär. La cumissiun da schazetg secumpona da Paul Fry (Cumpadials), Hansjörg Gredig (Sarn), Primus Cajochen (Ruschein, suppleant) e ­Thomas Mengelt (Spligia, suppleant). (cdm/fmr) Maurus Caflisch presidiescha la vischnaunca da Trin era la prioxima perioda d’uffeci da treis onns.

Mesjamna, ils 9 da november 2022 vegn purschiu a Glion dus interessants arranschaments d’informaziun e historia. Allas 18.30 ha liug el Museum regiunal Surselva ina guidada publica cun Bruno Meier atras l’exposiziun speciala «Adatg in crap! Steinreiche Surselva». Il curatur relata interessants detagls dall’exposiziun che presenta la geologia e la historia culturala dil crap, la relaziun sur millennis dil carstgaun cun sia basa naturala e tiel material crap. Annunzias san vegnir fatgas tier info@museumregiunal.ch ni 081 925 41 81. Entrada 10 francs per carschi e 5 francs per affons. Allas 20.15 referescha Adrian Pfiffner el Cinema sil Plaz davart la bova da Flem. La Surselva ei reha da crappa. Granit fetg dir sebratta cun crappa cun sediments. La pli veglia crappa ha 500 milliuns onns, la pli giuvna 30 milliuns. La sequenza dils differents tips da crap deriva dalla formaziun dallas Alps. Aunc pli giuvna ei la bova da Flem. Quei eveniment ei succedius avon strusch 10 000 onns. En ina moda fascinonta ei quella veseivla surtut ella Ruinaulta. (cdm/fmr) Annunzias san vegnir fatgas tier info@cinemasilplaz.ch. Entrada 15 francs.

«Spirit of Sardona» ei in project sur plirs onns che ha la finamira da coordinar las activitads dallas destinaziuns pertuccadas dall’Arena tectonica Sardona, il patrimoni mundial dall’Unesco. El center stat la purschida persistenta e che fa senn. En connex cun quei project ha giu liug dacuort a Flem igl emprem da treis workshops pil svilup dalla purschida. Purtaders da prestaziun dil liug sco era guids, rangers, menadras e menaders d’excursiuns ein separticipai a quel. Els han presentau e discutau ideas e pusseivladads dil svilup dalla purschida per la nova plattafuorma da reservaziun entuorn il «Spirit of Sardona». La finamira ei da selecziunar quellas ideas, concretisar ellas ed allura da saver porscher ellas als interessents. Ellas duein esser vesiblas silla plattafuorma d’internet nua ch’ellas san allura vegnir reservadas dallas visitadras e dils visitaders da Sardona. Ulteriurs workshops ein questa e l’autra jamna a Sargans ed Elm. (cdm/fmr). Impressiun dil workshop el The Hide Hotel a Flem.

Gievgia, ils 3 da november 2022, ha l’Allianza dil Center Cadi envidau commembras e commembers a sia radunonaza generala. Sper las tractandas statutaras ha il vicedirectur dalla canzlia cantunala referiu davart las exprientschas cul niev sistem electoral per eleger il Cussegl grond. René Epp, deputau, president communal e parsura dall’Allianza dil Center Cadi ha astgau beneventar ina bein frequentada radunonza generala, la quala ei vegnida tenida per l’emprema ga sut il num «Allianza dil Center Cadi». L’uniun AdC unescha il cerchel electoral Cadi e Breil. En siu rapport presidial fa Epp menziun digl oreifer resultat el cirquit Cadi che l’AdC ha contonschiu duront las davosas elecziuns pil parlament cantunal. La giuventetgna maunca Il rapport annual fa era paleis la constataziun che fatschas giuvnas ein raras ella famiglia dall’Allianza dil Center Cadi. Ei stoppi ussa era reussir alla nova partida da plidentar la giuventetgna per la politica. Cun esser presents ellas medias socialas vulan ins mussar ed informar che far politica ei nuot auter ch’in sefatschentar cul futur. Quei sappi absolut era far plascher, rapporta il parsura. Experientschas davart il proporz Buca meins che 75 % da votantas e vontants dalla Cadi han susteniu la gliesta dall’AdC ed aschia segirau treis sezs alla partida. Buc in cirquit electoral el cantun ha serrau las retschas aschi cumpact sco tal dalla Cadi e votau consequentamein per la gliesta dall’AdC. Tier las elecziuns hagi ei dau neginas surpesas ed il parlament cantunal sepresenti sco supponiu, ha Walter Frizzoni, vicedirectur dalla canzlia cantunala, saviu da dir. Undrau Gabriela Tomaschett-Berther La radunonza generala ei era ina ideala plattafuorma per undrar commembras e commembers per lur lavur extraordinaria en favur dall’uniun. Gabriela Tomaschett-Berther ei vegnida remunerada cun in bi cristal da Tujetsch per sia gronda lavur sco deputada pil cumin dalla Cadi duront ils davos 12 onns. Tomaschett ha buca pli vuliu candidar per in’ulteriura perioda d’uffeci el Cussegl grond. Martin Candinas alla testa Cusseglier naziunal Martin Candinas vegn probabel a caschun dalla proxima sessiun eligius sco president dil Cussegl naziunal ed aschia porta el la carica d’esser il pli ault Svizzer. Quei munta in engraziel pil prestau e honur pil commember dall’AdC Cadi. Quella schanza cun Candinas sco ambassadur dalla politica federala less la partida nezegiar cun s’avischinar alla giuventetgna ed aschia minimar la distanza denter la generaziun giuvna e politica. Maurus Tomaschett, commember La suprastonza dall'Allianza dil Center Cadi.

Il vitg da Mustér duei daventar pli attractivs. Cun zonas da sentupada vul la suprastonza communala attrer dapli glieud el vitg ed aschia era dar novs impuls al commerci e la gastronomia. Sin rucca ei a Mustér era la votaziun davart il project dall’avertura forestala dalla Val Segnas e digl Uaul Run. Ei setracta d’in project da 24,6 milliuns francs, la vischnaunca stuess purtar 5,7 milliuns francs. Il mument ei in tschuppel projects ed ideas pil futur en discussiun el ravugl dils gremis politics dalla vischnaunca da Mustér. In da quels ei il «concept per augmentar l’attractivitad dil vitg». Davart quel – sco era il project dall’avertura dils uauls dalla Val Segnas e dil Run – ha l’executiva communala orientau il venderdis sera ella Sala Peter Kaiser dalla claustra a ­Mustér. «La finamira principala che las autoritads han per far il vitg pli attractivs ei d’attrer dapli famiglias giuvnas en vischnaunca. Nus lein procurar ch’ellas sesentien bein cheu tier nus», puntuescha il president communal René Epp. Mesiras a cuorta e liunga vesta Sin incarica dalla suprastonza communala ei in biro specialisau sefatschentaus dallas pusseivladads da far pli attractivs il center dil vitg. Ensemen cun quel ha ina gruppa da lavur fatg ponderaziuns tgei pusseivladads ch’ei dess persuenter. «Nus havein analisau igl existent, mo era il potenzial avon maun. En quei connex havein nus constatau ch’il vitg viva», di Ervin Maissen ch’ei responsabels per l’infrastructura tier la vischnaunca da Mustér. Priu en mira han ins pliras parts dil vitg cun pusseivladads da svilup sco zonas da sentupada e sedivertir. Damai che las propostas per quels projects prevedan dapli spazi per la glieud, vegnan parcadis a svanir. Per sligiar quei problem duei vegnir sviluppau in concept da parcar. Ils loghens da sentupada duein vegnir cumpletai denter auter cun bauns, begls e plontas. En mira ein: Cons: El contuorn dalla casa da scola, halla Cons, Puntreis e baselgia duei vegnir formau ina zona da sentupada. La via da Cons duei vegnir sanada ed eventualmein duei vegnir introduciu tempo 20. Casa communala: Igl areal entuorn quella duei vegnir formaus da niev e duei ­survir igl avegnir era per arranschaments sco per exempel fieras dil vitg. Il problem dalla cruschada dalla via duei vegnir ­sligiaus. Coc dil vitg: Cheu sesanflan il mument ils parcadis pil center dil vitg. Cheu duei ei dar in liug da sentupada. Cun ina cuvrida speciala dalla via duein ils autists ve­gnir attents leu sils pedunzs. Baghetg «Nani Bazar»: Quel duei vegnir spazzaus per aschia porscher en quei liug in plaz da sentupada. La fontauna pader Placi a Spescha ch’ei visavi duei vegnir spustada sin quei plaz. Via Sursilvana: Ereger in passapei senza interrupziun atras il vitg. Prau cumin: Quel duei vegnir aviarts per la publicitad. Persuenter ei la suprastonza communala en contact culla claustra. En in proxim pass duei igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun vegnir contactaus. Quei ei necessari per planisar las zonas da sentupada che tangheschan per part era la via cantunala. Parallelmein duein ils cuosts per las mesiras a cuort’e mesa vesta vegnir calculai. Interess digl areal Hess La vischnaunca ha fatg in’offerta als possessurs per la cumpra digl areal dalla Casa Hess amiez il vitg. Sco quei che Ervin Maissen ha detg il venderdis sera, setracti ei d’ina offerta cumplessiva per l’entira proprietad, pia buca mo igl areal amiez dil vitg. Dapi onns vegn discutau da quei areal cun ina surfatscha totala da rodund 3000 meters quadrat. In liug cun in svilup empermettent pil vitg fuss surtut il grond curtgin. «Quei ei in grond potenzial buca accessibel il mument. Igl ei ina gronda finamira da saver acquistar quei areal», puntuescha René Epp. Untgida per Mustér Dapi 30 onns ei in sviament pil vitg da Mustér in tema. En connex cullas stentas da far il vitg pli attractivs vul la suprastonza communala tematisar danovamein in tal. «Nus vegnin ad intervegnir tiel cantun», puntuescha il president communal. Il traffic atras il vitg ei gia uss intensivs, culla realisaziun dil niev hotel Acla da Fontauna ed il resort a Dieni savess quei problem crescher aunc pli fetg. Nov’emprova per l’avertura Val Segnas ed Uaul Run Medemamein il venderdis sera ei vegniu orientau davart il niev project per l’avertura forestala Val Segnas e Run. Davart quel vegn votau ils 27 da november 2022. Suenter ch’il suveran ha refusau il project cun ina via denter auter atras la Val Clavaniev, ei vegniu elavurau ina nova varianta. Dall’emprema sedifferenziescha quella en special pertuccont l’avertura nova digl Uaul Run. Da niev duei igl access a quei uaul da protecziun pil vitg da Mustér succeder dalla Val S. Placi siadora. El contuorn dalla Fuortga duei quei bratsch da via niev sbuccar ella via existenta. Lezza duei allura vegnir slargada. Sco quei che gerau Clemens Berther ed il forester commual Simon Cathomen puntueschan, ei in’avertura digl Uaul Run d’eminenta impurtonza. En negins ­loghens en Surselva seigi in uaul d’aschi grond’impurtonza per in vitg. Ina buna tgira, cumbinada cun cuosts responsabels, seigi pusseivla sulettamein cun in access conform allas pretensiuns d’ozildi. El con­tuorn dalla Val Segnas sa l’avertura digl uaul vegnir cumbinada culla meglieraziun funsila che vegn realisada il mument. Il project ei calculaus cun cuosts da 24,6 milliuns francs. Vid quels separticipeschan cantun e Confederaziun cun ina summa da 17,76 milliuns francs ed Alpinfra cun 470 000 francs. Ord il fonto Vivian dalla vischnaunca vegn priu 690 000 francs, aschia che la vischnaunca sto purtar la summa da strusch 5,7 milliuns francs. Damai ch’il project vegn realisaus sur plirs onns engrevieschan ils cuosts la vischnaunca cun ina summa ella media da 190 000 francs per onn. (fmr/hh) In vitg pli attractiv per famiglias Permiez atras il center dil vitg da Mustér meina la via cantunala enviers Cuera, respectiv sur il Lucmagn e l’Alpsu. Malgrad il traffic da transit patratga la suprastonza communala vid crear zonas da sentupada el vitg. Plirs loghens ein vegni tscharni persuenter, il proxim temps duein ils detagls vegnir sclari. Parallelmein vul la politica communala s’engaschar tiel cantun per ina via d’untgida. En mira ha la suprastonza communala era igl areal Hess amiez il vitg. Quel hagi in fetg grond potenzial da svilup pil vitg. Ad in’orientaziun publica il venderdis sera ella Sala Peter Kaiser ein era ils detagls dil project per l’avertura dalla Val Segnas e digl Uaul Run vegni presentai. (fmr/hh) Sut la Casa sut dil gimnasi el liug nua ch’il «Nani Bazar» sesanfla oz duei ei dar ina zona da sentupada. Situaziun e visualisaziun dil center dil vitg – in dils projects per far il vitg da Mustér pli attractivs. Igl uaul sur Mustér ademplescha in’impurtonta funcziun, protegend il vitg da lavinas, bovas, crappa ed aua gronda.

In project da sanaziun e dus gronds arranschaments segnan il mument la lavur dils responsabels pil Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. D’ina vart ei quei la sanaziun dallas fatschadas igl onn vegnent, da l’autra vart in’exposiziun speciala cun ovras da Gieri Schmed ed in grond arranschament igl onn giubilar dalla Ligia Grischa. Las exposiziuns specialas davart Alois Carigiet ein stadas in grond success. Suenter treis onns cun exposiziuns specialas d’ovras d’Alois Carigiet han ils responsabels pil Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun fixau lur finamiras pils dus onns vegnents. Sco quei che la presidenta dil cussegl da fundaziun, Justina Simeon, ha detg sin damonda dalla FMR, eis ei previu d’arranschar igl onn vegnent ina grond’exposiziun cun ovras da Gieri Schmed: «L’auter onn havess el 80 onns. Per quei tierm ed en honur da sia gronda prestaziun artistica lessen nus dedicar l’exposiziun speciala da l’auter onn ad el.» Curaturs vegnan il fegl da Gieri Schmed, Marcus e sia consorta Ursina ad esser. Presentadas en pliras stanzas ed ils zulers dalla casa vegnan ovras en possess privat. Accumpignada vegn l’exposiziun da differentas occurrenzas specialas. Da s. Gieri 1698 Igl onn 2024 vegn il museum all’entrada dil vitg a Trun secapescha era a separticipar al giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa. Enconuschentamein ha la vischnaunca da Trun gie previu in grond arranschament cun differents elements da cultura e historia. «Nus lein mussar el museum co la veta dils mess en quella casa era pli baul. Els s’entupavan da s. Gieri a lur sedutas. Nus lessen mussar co quei era igl onn 1698, aschidadir schar reviver in di», declara Justina Simeon. Curatur da quell’exposiziun ei Beat Gugger. Sut si’egida eis ei previu da realisar in’exposiziun cun figuras, tun e visualisaziuns: «Nos visitaders duein intervegnir sin tgei vias e co ils delegai dalla Ligia Grischa arrivavan a Trun, tgei ch’els magliavan cheu e co lur sedutas vesevan ora.» L’exposiziun duei sestender sur l’entira casa entochen sil surcombras nua che las stanzas da durmir dils mess sesanflan aunc oz. Parallelmein sper quell’exposiziun speciala preveda il museum era in element artistic per quei onn da giubileum. «La colur «grisch» vegn a star el center da quella. In concept en datagl ei denton aunc buc avon maun», di Justina Simeon. Ils cuosts per las exposiziuns digl onn 2024 ein calculai cun 150 000 francs. 10 000 visitaders ils davos treis onns En treis etappas, respectivamein treis onns, ha il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun schau reviver la veta artistica d’Alois Carigiet. Quellas exposiziuns ein vegnidas cumbinadas cun differents arranschaments specials. «En quels treis onns havein nus nudau 10 000 entradas. Quei ei in fetg grond success», di Justina Simeon. 22 classas da scola han visitau l’exposiziun speciala, leutier han las responsablas pil museum menau 100 gruppas atras la casa en quei temps. Avon la pandemia dumbrava il museum ella media rodund 1600 visitadras e visitaders per onn. Che tontas scolas han visitau l’exposiziun davart Alois Carigiet attribuescha Justina Simeon era alla publicaziun d’in mied specific davart sias ovras, creaus d’Alexa Giger. Uonn ha il museum dil reminent era ediu ina broschura davart las picturas muralas d’Alois Carigiet en Surselva. Treis enstagl dus onns Oriundamein era ei buca previu d’organisar quellas exposiziuns specialas sur treis onns. «Il temps da pandemia havein nus giu fetg biars visitaders ed interessents digl art d’Alois Carigiet. Quei ha allura animau nus d’aschuntar in tierz element d’exposiziun quest onn, numnadamein quel cun sias ovras muralas ed ils placats», di Justina Simeon. Ils placats – stampats dils originals sin alumini – vegnan dil reminent vendi. Interessents persuenter san aunc s’annunziar tiel museum, els restan pendi ella cuort entochen la fin da november 2022. Sanaziun dallas fatschadas igl onn vegnent Igl onn 1990 ei igl imposant baghetg dalla Cuort Ligia Grischa a Trun vegnius sanaus la davosa ga. Ils barcuns e las finiastras ei denton buca vegni refrestgentai, respectivamein remplazzai. Ils barcuns han da basegns d’ina renovaziun, las finiastras duein vegnir remplazzadas per gronda part e parallelmein preveda la fundaziun da schubergiar las fatschadas igl onn vegnent. Sco quei che Justina Simeon di, eis ei era necessari da stuppar entginas sfendaglias sedadas ellas fatschadas ils davos biebein 30 onns. «Nossa finamira ei ina sanaziun migeivla.» Medemamein duei l’ura da sulegl vegnir restaurada. Per saver far las lavurs eis ei necessari da montar in palancau entuorn il baghetg. Igl ei previu da montar quel la primavera, las lavurs vegnan a cuzzar pliras jamnas. Ils cuosts persuenter ein calculai cun 390 000 francs. Da Confederaziun e cantun spetga la fundaziun in sustegn da 40 pertschien vid ils cuosts, dalla vischnaunca da Trun medemamein in sustegn substanzial. L’autra jamna decida il cussegl da vischnaunca da Trun davart quella summa da 120 000 francs. La summa restonta duei vegnir rimnada tier instituziuns, organisaziuns e privats. Cun ina contribuziun da 500 francs sa in e scadin acquistar simbolicamein in barcun dalla cuort e seschar perpetnisar sin quel tras ina plachetta cul num. La Cuort Ligia Grischa a Trun ei part digl Inventari federal dils loghens svizzers d’impurtonza naziunala. (fmr/hh) Cuort Ligia Grischa cun plirs projects Ils responsabels pil Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun lavuran il mument vid treis projects: D’ina vart la sanaziun externa dalla casa, da l’autra in’exposiziun speciala da Gieri Schmed ed in arranschament connex cun 600 onns Ligia Grischa. Hans Huonder/FMR Pressapauc 30 onns suenter la davosa renovaziun pli gronda dalla Cuort Ligia Grischa a Trun ei in’ulteriura sanaziun sin rucca. L’auter onn duein las fatschadas, ils barcuns e las finiastras dalla casa vegnir restaurai. Sco quei che la presidenta dil cussegl da fundaziun, Justina Simeon di, ein ils cuosts persuenter calculai cun 390’000 francs. Era l’auter onn porscha la casa in’exposiziun speciala, quella ga cun ovras da Gieri Schmed. L’auter onn havess igl artist indigen saviu festivar igl anniversari da 80 onns. La fin finala ei in ulteriur grond project sin rucca. 2024 festivescha Trun il giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa. «Nus lein mussar la lavur e la veta dils mess en quella casa pli baul», di Justina Simeon. Previda ei ina revista cun figuras, tun e visualisaziun davart la veta da quels delegai ella casa igl onn 1698. Medemamein ei previu in’exposiziun cul tetel «grisch». Ils davos treis onns ha il museum dedicau agl art d’Alois Carigiet. Las treis exposiziuns specialas ein vegnidas visitadas da 10’000 persunas. Quest onn ein sias picturas muralas e ses placats stai el center. «Nus lein mussr la lavur e la veta dils mess en quella casa pli baul.» Justina Simeon, presidenta dil cussegl da fundaziun dalla Cuort Ligia Grischa a Trun Justina Simeon presidiescha il cussegl da fundaziun dil Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. Sin ella spetga in tschuat lavur ils proxims meins. Fatschadas, barcuns e finiastras dalla Cuort Ligia Grischa a Trun han da basegns d’ina restauraziun.

Igl inschignier Leo Condrau ei staus engaschaus professiunalmein sin quater continents. Sco fotograf pissiunau ha el reteniu differentas impressiuns da sias diversas destinaziuns da lavur. Ella publicaziun «ir per turnar/weggehen um anzukommen» – cumparida tier l’editura Mevina Puorger – presenta Condrau ina schelta da sias fotografias d’art. Ella ediziun che cumpeglia 150 paginas presenta Leo Condrau 143 fotografias ner/alv, gruppadas els capetels Asia (Nepal, India), Africa (Nigeria), USA (Atlanta, New York) e Svizra (denter auter Cadi, Baden, Appenzell, Valleis e Giura). Aschuntadas al cudisch e cumpridas el prezi ein 12 cartas d’art. Il publicist Iso Camartin ha scret l’introducziun intitulada «Bilder lesen lernen» che s’occupa dalla fotografia sco reproducziun creativa dil mund. Sco quei che Camartin constatescha, ei la mania stravagada da retener tut quei ch’ei svanibel in hobbi preferiu dalla civilisaziun contemporana. Quei ch’ei denton tuttavia legitim sco regurdientscha pigl album da famiglia, ha denton aunc da far pauc culla fotografia d’art. Leo Condrau – il globetrotter professiunal En sia veta professiunala ei Leo Condrau viagiaus dabia pil mund entuorn ed ha aschia bia da raquintar. Las fotografias tradeschan il bien observader dalla natira, dils humans, da lur modas da viver, da luvrar e sedivertir, denton era da sentiments ed emoziuns. Sco fotograf secuntenta el buca mo cun «perpetnisar e reciclar» realitads semidontas, anzi, si’intenziun ei d’interpretar da niev realitads apparentamein claras. Quei distingua lur valur artistica da sias fotografias. Ellas ein dapli ch’ina reproducziun dalla realitad, anzi, ellas tradeschan la voluntad e pissiun dil fotograf d’explorar e dar expressiun a quei che sezuppa davos la realitad concreta. Ses onns d’emprender e viagiar ha Leo Candrau passentau ell’Asia, en l’Africa ed en l’America per la finala turnar en Svizra. E Condrau ei buca fascinaus mo da tiaras lontanas, anzi era digl alpinissem extrem, dil teater e dalla musica classica, principalmein da Wagner. Sortend dil proverbi «Paun jester ha siat crustas» constatescha Leo Condrau che «igl ir naven fa bein e fa mal ed ei necessaris pil svilup dall’olma alla tscherca». Sin la tscherca da vias carschidas en anfli ins jarvas da tutta sorts, zuppadas ellas streglias, sin sendas e trutgs, agl ur da vias e stradas. Leu detti flurs passas, zerclem e rosas ed ins possi selegrar dil sem e da sia nova fluriziun, di Condrau el text accumpignont, screts da Mevina Puorger e vertius en sursilvan da Felix Giger. Construider da punts pendentas el Nepal A Katmandu el Nepal construescha il giuven inschignier – per incarica da Helvetas – duront dus onns punts pendentas per pedunzs. Sco alpinist pissiunau fa el enconuschientscha cul alpinissem extrem enten contonscher il sumfil dil Himalaia. In’expediziun che drovi bia pazienzia e fidonza, denton era enconuschientscha e capientscha e che fetschi la finala era daventar ins humiliteivels, sincerescha Condrau. Malgrad che la paupradad seigi gronda el Nepal, vegni ella vivida cun dignitad. Las egliadas dalla glieud purtretada tradeschan lu era ina mischeida da marveglia e disfidonza, ellas ein da gronda intensitad e vitalitad. Situaziun desastrusa ell’Africa Sco inschignier da Motor Columbus ha Leo Condrau giu l’incarica d’electrificar differents marcaus pli pigns en Nigeria. La veta en Nigeria eri marcada dalla situaziun postcoloniala cun ina veta dictada da hostilitad, violenza e brutalitad. L’uiara civila en quella tiara oriundamein flurenta e d’aulta cultura veva schau anavos ina destrucziun nundescrivibla. Rodund dus milliuns humans ein morts dalla fom, senza quintar las ulteriuras unfrendas dall’uiara. Ils cumbats virulents denter cristianissem ed islam, colonialissem e rassissem, rihezia e paupradad han menau a decadenza civilisatorica, a catastrofas ecologicas ed a gronda criminalitad. Las disparitads socialas eran frappantas. E sco Condrau tradescha sez disponevi el sco inschignier jester d’ina atgna casa, d’in auto da fatschenta, d’in manischunz, d’in cuschinier e d’in guardian (!), ferton ch’auters vivevan en paupradad catastrofala. Condrau ha buca pudiu supportar quella malgiustia e disillusiunaus e trumpaus eis el suenter dus onns puspei turnaus anavos en Svizra. «In temps dad aur» ell’America Sia tiarza dimora egl exteriur ha Leo Condrau absolviu ell’America dil Nord, ad Atlanta e New York. Ed el numna quell’epoca «il temps dad aur en mia veta professiunala». Cheu s’occupa el cunzun da calculaziuns staticas dalla structura dils sgratatschiels e seperfecziunond vinavon sil sectur tecnic. Ella anonimitad dil marcau grond semarmenescha il basegns da crear ord la cronica visuala in’ovra d’art per propi. Ton las activitads professiunalas cun sias predilecziuns per geometrias e structuras sco igl ambient urban cun sia gronda purschida e varietad culturala, fascineschan ed inspireschan Condrau en sia lavur artistica sco fotograf. La fotografia daventa adina dapli ina collascha dall’architectura dil temps modern. Il retuorn en Svizra «Ir per turnar – weggehen um anzukommen» secloma il tetel dil cudisch da fotografias. Suenter ina giuventetgna da nomad terminescha Leo Condrau ses viadis da mistregn pil mund entuorn per turnar e s’etablir en Svizra. El lavura vinavon tier Motor Columbus per la finala fundar duas atgnas interpresas specialisadas sin magasinadi ed acustica. Cun grond’affecziun eis el denton era sededicaus alla musica da Wagner, Mahler e Bruckner ed el discuviera per sias fotografias da niev cuolms, edifecis, natira e cuntrada da sia patria nativa. Leo Condrau. Ir – per turnar/weggehen – um anzukommen. Editionmevinapuorger Turitg. 148 paginas. Prezi 39 francs. Leo Condrau Leo Condrau (*1949) ei carschius si a Mustér. El ha frequentau las scolas medias a Mustér, Stans e Sviz. Silsuenter ha el fatg in emprendissadi da construcziun bassa a Cuera ed absolviu il studi d’inschignier da construcziun a Lucerna. Sco giuven inschignier ei Leo Condrau staus engaschaus en l’Asia, Africa ed America dil Nord. Suenter esser turnaus 1981 definitivamein en Svizra, pren el domicil a Baden ed absolva in studi da postdiplom sco inschignier d’economia. En quella funcziun diregia el dapi igl onn 2000 pliras atgnas interpresas. Leo Condrau ei maridaus cun Chantal Corbat, ei dapi entgins onns pensiunaus e viva e lavura alternontamein ad Ennetbaden ed a Mustér. El ei in alpinist pissiunau e grond amatur dalla musica classica e dil teater.

Entochen la fin da mars 2023 sto la suprastonza communala da Sumvitg inoltrar al cantun ina proposta per la revisiun dalla planisaziun locala. Sco quei ch’ella scriva ella davosa ediziun dil Fegl ufficial dalla Surselva, pertucca quella en special las parcellas che duein restar en ina zona da baghegiar, respectivamein quellas che duein vegnir exzonadas. Da questa revisiun parziala ein convischinas e convischins sco era possessuras e possessurs da terren da baghegiar d’ordeifer pertuccai. El decuors dalla stad ein proprietaris da terren da baghegiar vegni envidai da separticipar dad ina retscherca culla quala la suprastonza communala ha vuliu intervegnir ils plans per las parcellas en zona da baghegiar. Cun occasiun d’ina sera d’orientaziun vul la suprastonza communala presentar ina survesta da quels resultats. Plinavon vul ella informar davart la procedura che spetga silla vischnaunca e tedlar ils meinis dallas convischinas e dils convischins sco era dils possessurs da terren da baghegiar. L’orientaziun ha liug sonda, ils 12 da november 2022 allas 16.00 ella sala dalla casa da scola a Surrein. (fmr/hh) Cumpadials, Clavadi e Sumvitg.

Duront il temps da november, quels dis plein brentina, havein nus magari da sbatter cun schliat’aura, cun ina nebla grischa che zuppenta vi sulegl, cuolms e cuntradas. Las raccoltas ein sut tetg e per il temps dad ir cun skis ei la stagiun aunc buca semtgada. Spassegiadas sin nos imposants e bials cuolms ein buca grad idealas en tals dis. Tgei savessen nus pomai far en nies temps liber? Gest in tal mument hai jeu per exempel plascher da focussar mess patratgs cun scuvrir caussas novas e buca star en stiva a mischun sin canapé ni forsa guder ina seria da Netflix. Ina pusseivladad fuss visitar ina ni l’autra exposiziun, sco per exempel ina d’art, ina sur d’in tema preferiu e fascinont ni pertgei buca visitar ina exposiziun empau speciala che muossa la situaziun dils cristians persequitai el mund. La persecuziun e la discriminaziun hodierna ein fetg differentas da quellas dil temps vargau: el temps dad oz schabegia quei pli e pli fetg el zuppau, ellas ein pli subtilas, en entgins cass denton violentas e sanguinusas. Paucs da nus san che mintga tschun minutas piarda in carstgaun zanua en ina part dil mund la veta ord motivs religius. Quei schabegia mintga di, di per di, onn per onn. Niessegner ha tarmess ses apostels entochen ils cunfins dil mund per annunziar igl evangeli e segidar cul concarstgaun, cun paupers e basignus, aschia san ins leger egl act dils apostels. El ha buca reteniu a ses giuvnals ch’els vegnan declinai ni anflan resistenza. Cristians vegnan supprimi e persequitai en ina mesira che nus havein darar viu en la historia dil cristianissem ils davos duamelli onns. Quei ha denton plirs e differents motivs. Cura che nus tematisein la persecuziun, stuein nus era menziunar che da 196 tiaras sil mund, vegn en biabein 62 tiaras la libertad religiusa violada. En 36 tiaras discurrin nus da persecuziun ed en 26 tiaras da discriminaziun. Quei significa che ina da treis naziuns respecta buca la libertad religiusa. Ord quals motivs vegn la religiun cristiana refusada tier aschi biaras naziuns? Danuder arriva quella malfidonza encunter cristians che procloman la carezia proximala? Gest per declarar quei en detagl drova ei biaras e fundadas informaziuns sco per exempel sur da pussonzas statalas, ideologias politicas, stadis naziunalists ni gruppas da stadis cun in islam fundamentalist per stabilisar califats transcontinentals. Talas informaziuns declara l’exposiziun «Cristians persequitai el mund» dall’organisaziun «Kirche in Not» sin ina moda fetg emperneivla ed interessanta. Ulteriuras informaziuns anfleis vus sin la pagina d’internet sut la rubrica «Wanderausstellung». Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi 24 onns tar l’organisaziun «Kirche in Not», ina ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitads sin l’entir mund. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

El davos giug dalla prerunda ha ei puspei buca funcziunau propi cun sittar gols. Suenter haver sittau els emprems nov giugs 35 gols eis ei reussiu ellas duas davosas partidas da tuccar mintgamai mo inagada la noda. Para ch’ils attaccaders da Schluein Glion han buca propi pudiu conservar lur efficienza avon il gol entochen alla fin dalla sesiun. Mo sil plaz cuort e stretg a Triesenberg eis ei buca stau sempel per els da vegnir tier bunas caschuns da marcar. Il giug ha entschiet cun dabia cumbats per mintga balla e per mintga meter pastg sil tetg dalla garascha sutterrana a Triesenberg. Suenter in quart’ura han ils indigens giu l’emprema caschun dad ir en avantatg. Diego Mazzini ha denton tuc cun in bi culp liber mo la petga. Suenter in‘ulteriura schanza da Triesenberg ella 33avla minuta – Pascal Koller ha sittau la balla sper il gol vi ord ina buna posiziun – ei l’equipa da Schluein Glion vegnida pli offensiva ed ida en avantatg. Igl emprem ha il goli aunc deviau in ferm siet da Gianluca Casutt en corner, ella 41avla minuta denton ha el buca saviu retener ina conclusiun da Serafin Bundi. Lez steva tut persuls ella zona da puniziun ed ha cun inschign deviau in pass liung, aschia che la balla ei curdada ella reit. Ella secunda mesadad ha l’equipa indigena per tut prezi vuliu dar ina viulta al giug. Bia auter fretg ch’in pèr siets da cantun han las attaccas denton buca purtau. Las meglieras caschuns d’alzar il resultat ha persuenter Schluein Glion giu. Ella 59avla minuta ha Sattar Afzali munchentau mo per pauc la noda suenter ina biala e sperta cunterattacca ed ella 68avla minuta ei ina balla da Laurin Zala vegnida retenida pér sin lingia d’in defensur. Cunquei che Schluein Glion ha buca pudiu sittar in secund gol e decider il giug, eis ei lu cuort avon la fin tuttina aunc reussiu all’equipa da casa d’egalisar. Mo ei ha duvrau empau igl agid digl arbiter. Suenter ch’in culp cul tgau da Mazzini ei numnadamein rebattius dalla traversa ei la balla vegnida spedida ord la zona da puniziun. Igl arbiter ha denton schulau surprendentamein e mussau sil punct da penalti. Daco e dacum ei buca stau d’eruir naven dalla tribuna. A Mazzini ei quei stau tuttina, el ha dirigiu la balla ferm e segir el cantun ault ed aschia procurau pil remis. La finala ston omisduas equipas esser cuntenzas cul punct recaltgau e cunquei che Valposchiavo ha era buca gudignau siu davos giug, restan ellas cun pintga distanza da puncts – Schluein Glion cun treis e Treisenberg cun quater – sil secund e tierz rang dalla tabella. Ei savess dar in interessant cumbat pigl emprem plaz e per la promoziun els giugs da primavera. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg - Schluein Glion 1:1 (0:1) Leitawies. 100 aspectatur(a)s. Arbiter: Erden. Gols: 41. Bundi 0:1, 80. Mazzini 1:1 (penalti). Triesenberg: Pupovac, Maia de Sousa, Nils Sprenger (46. Slijvar), Ilic, Redzepi, Chevalley, Sebastian Beck, Jonas Beck (Tscherfinger), Jonas Sprenger, Mazzini, Koller . Schluein Glion: Capaul, Gianluca Casutt, Sgier, Coray, Büchler, Zala (77. Dermont), Michel, Bearth, Bundi (66. Vinzens), Afzali (69. Derungs), Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 15. Bundi (maun), 20. Patric Casutt cotrenader (reclamar), 52. Sprenger (foul), 60. Bearth (foul), 62. Afzali (foul), 79. Caduff (buc tener distanza), 90. Redzepi (foul) e 90. + 4. Derungs. Schluein Glion senza Cavegn, D’Atria, Deplazes, Matthias Derungs e Stabile (blessai ni absents). 16. siet ella petga Triesenberg (Mazzini), 79. culp cul tgau ella traversa (Mazzini). Corners: 10:4.

Culla partida a Landquart spetga alla fin dalla stagiun in derbi cantunal silla squadra da Trun/Rabius. Partidas denter quellas duas equipas ein adina stretgas e quei ei era quella ga buc stau auter. L’equipa dalla Cadi entscheiva grondius la partida, gia suenter duas minutas reussescha a Robin Monn il 0:1 sin pass da Daniel Pfister. Il CB T/R muossa en general ellas empremas 25 minutas forsa la megliera partida dalla sesiun d’atun. Cun metter baul sut squetsch igl adversari gartegia ei da vegnir tier pliras bunas caschuns, mo il secund gol vul tuttina buc reussir. Suenter biebein mes’ura nezegia l’equipa da casa in sbagl ella construcziun da giug dil CB T/R e vegn d’egalisar entras Pirovino. Il gol ei encunter il decuors dil giug, dat denton curascha a Landquart che vegn naven d’ussa meglier ella partida. Suenter pausa ei il giug pli ulivs. Ella 54. minuta nezegia Landquart in spert conter ed aulza il resultat sin 2:1 entras Hermle. Ferm tubac per il CB T/R che ha entochen lu propi buc giugau ina schliata partida, denton, aschia sa ei ir. Silsuenter emprova Trun/Rabius cun tutta vehemenza da tuttina contonscher silmeins in remis. E pilver, cu il giug ei gia bunamein finius gartegia ei a Lucas Maissen da vegnir tiel 2:2 suenter ina corner da Livio Janka. Cuort suenter schula igl arbiter giu il giug. Viu sur l’entira partida havess Trun/Rabius stuiu recaltgar treis puncts, denton ei in punct meglier che nuot. E quei ei in tec simtomatic per la stagiun d’atun dil CB T/R. Sco gia menziunau el davos rapport ha Trun/Rabius spiars tschun partidas cun sulet in gol differenza. Tut priu fuss ei cheu segir stau pusseivel da far in punct ni l’auter dapli. Tuttina ston ins era menziunar che Trun/Rabius ha encunter mintga adversari teniu aviert la partida, e – cuntrari ad autras equipas – mai survegniu ina clara terrada. (cdm/fmr) 3. ligia gruppa 1 Landquart – Trun/Rabius 2:2 (1:1) Stadion Ried, Landquart. 80 aspectatur(a)s. Gols: 3. Robin Monn 0:1, 29. Marc Pirovino 1:1, 54. Men Hermle 2:1, 92. Lucas Maissen 2:2. Trun/Rabius: Damian Schmed, Mirco Pfister (83. Robin Monn), Ramon Orlik (71. Livio Janka), Lucas Maissen, Sandro Orlik, Daniel Pfister, Silvan Muoth (59. Denis Monn), Mathias Flepp (83. Beat Cadruvi), Robin Monn (59. Remo Alig), Patrizio Decurtins, Gianin Derungs (59. Salvatore Stagliano). Landquart: Jonas Mayer, Men Hermle, Nando Oertli, Pascal Martin, Nicola Möhr, Renato Oswald, Manuel Candrian, David Sutter, Mirco Fausch, Marc Pirovino, Joao Paulo Sousa Madureira. Remarcas: Trun/Rabius senza Orlando Monn.

La runda d’atun dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia ei ida a fin cun in remis ton per Trun/Rabius sco Schluein Glion. La squadra dalla Foppa resta aschia sils calcogns da Valposchiavo Calcio e Trun/Rabius po destanziar pli fetg dalla zona dalla relegaziun e salvar il contact cul miez dalla tabella. La mesadad dil campiunadi da ballapei regiunal ei absolvida, era ella 3. ligia. Senza terrada sesanfla Valposchiavo Calcio cun 29 da 33 puncts pusseivels alla testa dalla tabella, suandaus da Schluein Glion e Triesenberg che han treis, resp. quater puncts pli pauc sin lur contos. Ella cuorsa per la promoziun ella 2. ligia resta era Ruggell ch’ei quart cun 24 puncts. Trun/Rabius ha gudignau treis dils endisch giugs da quest atun, leutier ha ei dau in remis la dumengia ordeifer encunter Landquart. Siat giugs ein vegni spiars, tschun da quels suettamein cun in gol differenza. Falliu la finamira «La finamira dil club era da contonscher 15 puncts igl atun. Quella havein nus munchentau ed essan consequentamein buca cuntents culla raccolta da puncts», di il coach dall’emprema equipa da Trun/Rabius, Donat Albin. La squadra hagi mai dau giugs propi schliats ni survegniu giu pil tetg: «Nus havein teniu petg a tuttas equipas. Mirau sur tut ora ein las partidas buca stadas schliatas, mo brigliau havein nus era buca. Naturalmein ch’ei fa mal da stuer acceptar tschun terradas cun in gol differenza.» Ei seigi grev da dir vid tgei ch’ei hagi la fin finala muncau. «Nos dus caposettagols Patrizio Decurtins e Gianin Derungs han buca sittau tons gols sco igl onn avon. Sa esser ch’ils adversaris han dau ad els dameins spazi. Magari eis ei lu era aschia ch’ei vul e duei semplamein buca esser. Medemamein ei la raccolta da gols da giugadurs el miez buca stada sufficienta», constatescha Donat Albin. En sia bilanza digl atun involva el denton era la defensiun cun in tschuppel giugadurs giuvens: «Leu maunca segiramein aunc empau la rutina, mo mirau sur tut ora ha la defensiun agiu bein.» L’emprema equipa da Trun/Rabius ha ina media da vegliadetgna da rodund 24 onns ed ei aschia pia ina giuvna squadra. Co vinavon? Primavera vegn Trun/Rabius a saver sepresentar culla medem’equipa. Donat Albin vesa il potenzial da contonscher 25 puncts, pia 15 ulteriurs ella secunda runda: «En quella gruppa sa mintgin batter mintgin. Per quei motiv sun jeu perschuadius ch’il siatavel plaz ei ina finamira realistica.» Donat Albin e Philippe Vincenz havevan remess lur funcziun da trenaders la fin dalla stagiun vargada, ein lu denton stai promts da cuntinuar aunc quest atun. La dumengia han els priu cumiau dall’equipa. Els hagien giu trasatras ina buna relaziun culs giugadurs ed ei seigi adina stau il giavisch da saver calar il mument ch’ins hagi aunc plascher dalla caussa. «Tenor miu manegiar drova ei ussa nova glieud e novs impuls», di Donat Albin. Il duo Albin/Vincenz ha trenau l’equipa treis onns e miez. 3. ligia, gruppa 1 Buchs – Valposchiavo 1:1 Ruggell – Triesen 1:2 Schaan – Tusaun/Cazas 3:0 Triesenberg – Schluein Glion 1:1 Eschen/Mauren – Domat 0:0 Landquart – Trun/Rabius 2:2 1. Valposchiavo 11/29; 2. Schluein Glion 11/26; 3. Triesenberg 11/25; 4. Ruggell 11/24; 5. Triesen 11/19; 6. Schaan 11/17; 7. Eschen/Mauren 11/13; 8. Landquart 11/11; 9. Trun/Rabius 11/10; 10. Tusaun/Cazas 11/9; 11. Domat 11/5; 12. Buchs 11/2. Juniors B1, gruppa 1 Orion Cuera – Schlarigna 3:2 1. Landquart 10/28; 2. Grischun Central 10/25; 3. Tavau 10/13; 4. Domat 10/10; 5. Schlarigna 10/8; 6. Orion Cuera 10/3. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Herisau – Bogn Ragaz 5:2 1. Herisau 9/24; 2. Staad 9/20; 3. Rorschach-Goldach 9/17; 4. Arbon 9/16; 5. Cuera 97 9/15; 6. Surselva 9/13; 7. Brühl 9/10; 8. S. Gagl dunnas U17 9/6; 9. Bogn Ragaz 9/5; 10. Appenzell 9/4. Juniors D, elita, gruppa 1 Glarnerland – Surselva 14:2 1. Cuera 97 10/27; 2. Glarnerland 10/19; 3. Uznach 10/17; 4. Rapperswil-Jona 10/15; 5. Buchs 10/10; 6. Surselva 10/0. Damas 2. ligia, gruppa 1 Toggenburg – Weinfelden-Berg 7:0 Triesen – Ebnat-Kappel 4:3 Frauenfeld – Domat 2:0 Uzwil – Au-Berneck 1:0 Rapperswil-Jona – Widnau 0:1 1. Toggenburg 10/26; 2. Widnau 10/21; 3. Frauenfeld 10/15; 4. Rapperswil-Jona 10/15; 5. Uzwil 10/14; 6. Ebnat-Kappel 10/12; 7. Romanshorn 10/12; 8. Triesen 10/12; 9. Domat 10/11; 10. Au-Berneck 10/10; 11. Weinfelden-Berg 10/6. En discuors cun in candidat da trenader Sco quei ch’il president dil Club da ballapei Trun/Rabius, Otto Beer, ha detg sin damonda dalla FMR, ei la suprastonza en contact concret cun in eventual trenader futur: «Igl ei bein pusseivel che nus havein in trenader sigl atun 2023, per la primavera eventualmein aunc buca.» Decisiv per survegnir in trenader seigi era da saver cons giugadurs che stettien a disposiziun per la stagiun vegnenta. Duess ei reussir da survegnir in trenader per la stagiun 2023/24, stuess il problem dalla primavera aunc vegnir sligiaus. Otto Beer ha demissiunau sco president dil club en vesta alla radunonza generala l’entschatta fevrer: «Suenter diesch onns eis ei uras da calar. La motivaziun da luvrar pil club ei aunc adina avon maun, mo ei drova era midadas per survegnir novs impuls e novas ideas.» Sco quei ch’el ha detg alla FMR, han era il schef dil sport Paulin Candinas ed il cau dils juniors Patric Alig abdicau. Il mument ei il club pia buca mo alla tscherca d’in trenader, mobein era da plirs novs suprastonts. La fin d’uost ein Trun/Rabius e Schluein Glion semesirai el giug da 3. ligia. La runda d’atun han omisduas squadras terminau cun in remis la fin d’jamna.

Jeu concedel ch’jeu sun buca in fervent viagiont cul tren. Miu mied da semover el mintgadi ei igl auto sch’jeu sun buca vid spassegiar cul tgaun. Per quei hai jeu lu era mirau empau perplex sin quella tabla ch’annunziava miu tren il venderdis vargau alla staziun da viafier La Punt/Reichenau: Disentis/Mustür. Sche Disentis fuss buca stau avon Mustür fuss jeu vegnius gnervus, pertgei in proxim termin era sin rucca. Lu havess jeu probabel quintau che quei tren mondi enzanua en direcziun ost, forsa schizun entochen ella Terchia. Gliez fuss buca stau necessari en vesta alla fin d’jamna da survetsch. Ni ei la Viafier retica veramein aschi progressiva ch’ella seprepara gia per novas undas d’emigrants ni forsa sin temps che pretenda era tiels nums da loghens novas fuormas ch’ein ni masculinas ni femininas? Ni ei quei ina nova fuorma dil Rumantsch grischun? Tgisà, suenter ch’il record mundial cul pli liung tren ei contonschius emprova noss’interpresa da viafier forsa gia da contonscher in ulteriur niev record cun in tren direct naven da La Punt/Reichenau enzanua egl ost, en in liug che ha forsa num Mustür. En mintga cass hai jeu priu quei tren e sun arrivaus a Mustür. Sil pli tard all’entrada dil vitg cun vesta silla claustra eis ei stau clar a mi: Mustér vegn da monasterium, igl avegnir forsa monastürium. Disentis/Mustür – plitost in sbagl tecnic che novas tedenzas da scriver e finamiras.

Al signun Hubert Hafenmair ed a sia dunna Birgit Hafenmair ch’ei pastura, plai ei fetg bein sin l’Alp Nadels sur Trun. Lur caschiel d’alp ei gia vegnius premiaus differentas ga al Plantahof ed all’Olma. Cul caschiel dalla stad vargada han ei gudignau all’Olma a S. Gagl ella categoria dil caschiel miez dir. Hubert e Birgit Hafenmair han gia schau pladir dudisch gadas sin l’Alp Nadels Dadens. Dapi sis onns vegnan els accumpignai da lur tgaun Pippolina che gida da catschar la muaglia ensemen cul tgaun d’in pur ch’empresta mintgamai quel duront la stad. «Ei fa spass, nus enconuschin l’alp, ils purs, la ­muaglia, la maglia…», di il pèr che viva – dano la stad – egl Allgäu. Suenter la scargada han ei gudiu da far vacanzas el Valleis ed ussa lavura la dunna da 55 onns puspei en siu mistregn sco flurista. Il si­gnun lavura gl’unviern tier las pendicularas, in pign menaschi nua ch’el ha da far empau diltut. Quei seigi variont e plaigi stupent. Il mument ­spetga Hubert Hafenmair sin neiv ni sin temperaturas adattadas per producir neiv. Experientscha e savida Aschia ha el giu peda da discuorer culla redactura dalla FMR. Quella ha vuliu saver sch’el hagi in ­misteri e sch’il caschiel gartegi grazia a quel aschi bein. «Ils misteris tradesch’ins buc», ha Hubert Hafenmair rispundiu riend ed aschuntau ch’ei hagi la finfinala plitost da far cun experientscha ed ina buna savida. Cul signun dalla cascharia dil vitg nua ch’el hagi fatg gl’emprendissadi, hagi el giu in bien meister e da quei profiteschi el aunc oz. El ha denton era declarau che tals premis hagien buca prioritad, plascher fetschi ei denton secapescha tuttina: «Per mei eis ei bia pli impurtont sch’jeu sai telefonar entuorn Nadal ni il schaner culs purs e quels dian che lur tschaler da caschiel seigi vits.» 9,5 tonnas caschiel L’Alp Nadels Dadens vegn pil solit cargada en­tuorn miez zercladur e scargada entuorn ils 20 da settember. Rodund 90 dis ein persunal d’alp e muaglia sin l’alp. Duront quei temps dattan las rodund 120 – 130 vaccas entuorn 95 000 liters latg e cun quel cascha il signun circa 1 600 magnuccas ni 9,5 tonnas caschiel. La gronda sfida entscheiva tenor Hubert Hafenmair denton buc pér tiel caschar, mobein en stalla: «In signun sto saver tgei che succeda en stalla, el sto enconuscher ils animals e saver giudicar la qualitad dil latg. Jeu stoi saver cun tgei latg ch’jeu hai da caschar per saver far in bien caschiel.» Hubert ei signun e sia dunna em­prema pastura, mo la finfinala ein els in team e lavuran maun en maun. «Ei va mo communablamein», sincereschan ei. D’in onn a l’auter Ils Hafenmairs decidan d’in onn a l’auter sch’ei van puspei ad alp ni buc, ei stoppi ir bein a prau culla lavur e la veta privata duront il rest digl onn. Sch’ei laian era pladir il 2023 per l’Alp Nadels Dadens sappien ei dir pér entuorn Nadal. Ei pladeschan min­tgamai sez aunc in zezen ed in pastur per l’alp. All’entschatta dalla sesiun ein els plinavon leds da gidonters. La tscherca da persunal sespleighi il schaner e fevrer. Tenor Hubert ei quei bunamein il temps cul pli bia stress. Era sch’ei dat massa giuvens ed era pli vegls che vulan ir ad alp, seigi ei buca sempel d’anflar il dretg persunal. L’Alp Nadels ha numnadamein ina gronda surfatscha ed igl ei da mulscher duas ga il di en ina stalla nua che las vaccas vegnan rentadas. «Quei vul dir che nies di da lavur entscheiva enturon las 3.15, las 7.30 less jeu numnadamein entscheiver a caschar e da miezdi eis’ei impurtont d’haver duas uras ruaus», ha il signun declarau ed aschuntau che bia fumeglia corrispundi propi als clischés – ei siemien d’ina pacifica stad ad alp e sappien nuota propi sin tgei ch’ei selaschien en. Sin l’Alp Nadels Dadens sur Trun lavuran la pastura Birgit Hafenmair ed il signun Hubert Hafenmair maun en maun.

La 164avla ediziun dil Calender Romontsch ei sin meisa. In trio da redactur(a)s cul president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens alla testa, ha procurau ella. Il calender 2023 ei sco ses antecessurs, era cullas rubricas che dattan structura. Igl avegnir duei ei dar entginas midadas, la giuventetgna duei haver in plaid pli ferm el capetel. Culla fin digl onn vargau ha Lisa Schmidt-Candinas remess sia funcziun sco redactura e responsabla pil Calender Romontsch. L’editura – la Somedia – ha allura contactau in tschuppel persunas culla finamira da cattar ina successiun. La fin finala ei la Surselva Romontscha sedeclarada promta da surprender l’egida redacziunala dil Calender Romontsch. Il niev president da quella – Toni Vinzens – ei semess els stadals e communablamein cun Lisa Schmidt-Candinas e Martin Cabalzar – omisdus anteriurs redacturs dil pli vegl annuari romontsch – ei l’ediziun 2023 vegnida planisada, preparada ed uss publicada. Ton dil format, dallas scartiras sco dalla structura ei il calender restaus aschia sco ses antecessurs. Quei ei bien aschia, pertgei la cuntinuitad grafica e structurala ei d’impurtonza, midadas regularas irriteschan il lectur. Auter ei quei secapescha tiel cuntegn. Era pil 2023 ei quel varionts ed interessants. Igl avegnir dil calender ei garantius: «La Surselva Romontscha ha decidiu da cuntinuar culla responsabladad redacziunala dil Calender Romontsch», di Toni Vinzens. Dapli per la giuventetgna «Il temps per far pli grondas midadas ha muncau uonn», di Toni Vinzens che habitescha a Rueun. Cul tgau engiu vul el denton era buca metter il calender igl avegnir: «La structura sco tala ei segir secumprovada, era igl accent da mintga calender. Igl avegnir less jeu denton em­pruar d’involver pli fetg la giuventetgna el Calender Romontsch, seigi cun contribuziuns da quella ni temas ch’interes­seschan ella.» Ideas co far quei ha Toni Vinzens pliras, mo ina via para ad el aunc adina la pli empermettenta: «Quei ei segiramein il contact persunal.» Rubricas cumprovadas Aschia duei il calender viver igl avegnir da rubricas cumprovadas sco il calendari ni era la scolaziun ed il cumiau. Temas d’auturs pli giuvens duein buca mo regiuvinar il cerchel dils auturs, mobein era animar la giuventetgna da sfegliar e leger el calender igl avegnir: «Jeu less empruar da contonscher ina sauna mischeida denter auturs giuvens e vegls, mo era temas per giuven e vegl. Jeu patratgel per exempel era vid lavurs da matura, Bachelor ni Master che vegnan screttas e che mo pauca glieud ha la cuida da leger. Ei dess segiramein pusseivladads da presentar quellas en ina versiun cuorta per ­romontsch», puntuescha il cauredactur dil Calender Romontsch. Patratgs duein denton era vegnir fatgs davart in niev maletg per la cuviarta. Cuntinuar en in team «Lisa Schmidt-Candinas e Martin ­Cabalzar ein s’engaschai ella redacziun per l’ediziun dil Calender Romontsch 2023. Igl avegnir stattan els a disposi­ziun per segidar sch’ei fa da basegns, mo la Surselva Romontscha vegn a formar ina nova redacziun», di Toni Vinzens. Alla seduta dalla suprastonza la fin da november duei vegnir fatg patratgs concrets tgi ch’appartegn alla redacziun sper Toni Vinzens sco cauredactur. Quei sappi esser suprastont(a)s dalla Surselva Romontscha, en damonda vegni denton era ina persuna ni l’autra interessada d’ordeifer. La lavur redacziunala duei vegnir repartida vinavon sin pliras schuialas. 2024 sin «viadi» «Libertad» ei igl accent dil Calender Romontsch per l’auter onn e cun accents less Toni Vinzens era cuntinuar igl ave­gnir: «Pigl onn 2024 savess quei esser il tema viadi. Glieud che fa viadis liungs mo era cuorts. Glieud ch’emigrescha, la viafier ni era il viadi ord vesta historica. Igl onn 2024 duei denton era vegnir dau spazi al giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa.» In accent ella presentaziun Igl avegnir vul Toni Vinzens denton era procurar per ina megliera preschientscha publica dil Calender Romontsch: «En sesez entscheiva quei gia tier sia presenta­ziun mintg’onn igl atun. Tenor miu manegiar savess quei succeder igl avegnir empau pli prominent, per exempel cun ina presentaziun publica en preschientscha dallas auturas e dils auturs. Ei fuss segiramein era interessant sche quels havessen la caschun da sescuntrar.» Sco mied da ­publicaziun ha il Calender Romontsch era la pusseivladad da promover giuvnas e giuvens cun plascher da scriver ed aschia eis el ina caschun da s’introducir ella lavur publicistica ed il medem mument da sefatschentar dil plaid romontsch scret. Calender Romontsch 2023 ei sin meisa Quels dis ei la 164avla ediziun dil Calender Romontsch cumparida, quella pigl onn 2023. Per l’emprema ga eis ella stada sut l’egida redacziunala dalla Surselva Romontscha. In team da treis persunas ha procurau l’ediziun cun rodund 240 paginas. Sco quei ch’il president dalla Surselva Romontscha e cauredactur dil calender, Toni Vinzens, ha detg enviers la FMR, vul la Surselva Romontscha cuntinuar cun quella lavur: «Nus lein formar ina redacziun responsabla persuenter». Lisa Schmidt-Candinas e Martin Cabalzar han collaborau stretgamein vid l’ediziun 2023, igl avegnir vulan els star a disposiziun sulet en cass da basegns. Tenor Toni Vinzens duei la giuventetgna vegnir risguardada pli fetg igl avegnir en quei pli vegl annuari romontsch cun in’ediziun da rodund 1400 exemplars. (fmr/hh) Toni Vinzens presenta il Calender Romontsch 2023, l’emprema ga che la redacziun ei stada sut l’egida dalla Surselva Romontscha. Il Calender Romontsch 2023 cugl accent «libertad».

Vendergis ei stau a Glion in eveniment musical extraordinari. Quater chors, dus dil Grischun e dus dil Vorarlberg, ein s’entupai. La scuntrada culturala seresulta dils contacts amicabels denter las uniuns tetgalas dils chors d’omisduas regiuns. Malgrad diversas collisiuns da termins a Glion cun occurrenzas il medem mument: «Igl e stau bellezia e fetg commuentont», han ils visitaders dil concert confirmau. Vendergis sera ein quater chors sepresentai ella baselgia claustrala dallas soras dominicanas da Glion. Ils aspectaturs indigens ein buca cumpari schi numerusamein sco usitau d’in concert en quei liug. La sentupada han cantaduras e cantadurs dils quater chors culla dirigenta ed ils dirigents gudiu. Clau Scherrer (Cantus Firmus), Thomas Gropper (Kammerchor Cuera), Willemien Langenkamp (singing-friends) e Axel Girardelli (Singgemeinschaft Hard) han presentau in program variont cun ovras classicas e modernas, romanticas, contemporanas, nordicas e latinas. Duas premaudiziuns Ils dus chors grischuns ed ils dus chors dil Vorarlberg han cantau quater ni tschun tocs vocals. «Richte mich, Gott» da Felix Mendelssohn, «La Patria» da Giusep Maissen, «Kaikki maat, te riemuitkaatte» da Mia Makaroff, e «O sacrum convivium» da Gion Antoni Derungs ed il Kyrie ed il Gloria ord la messa en es da Joseph Rheinberger ein singuls exempels ord il program. Ils dus chors vischins dil Grischun han era presentau duas premaudiziuns. Ina da quella Kerzen wollen wir sein» da Thomas Thurnher, l’autra in «Agnus Die» ord la messa brevis tonalis dad Ivan Karpati. Ils quater chors, duront las producziuns communablas, ella baselgia claustrala a Glion. Era la presidenta dall’Uniun cantunala da cant dil Grischun, Lucretia Bärtsch, ha priu part alla scuntrada. Alla FMR ha ella commentau suandontamein la scuntrada a Glion: «Mei ha quei concert commuentau fetg. Ton la diversitad ed il cuntrast dils quater chors, il quitau e gl’engaschi persunal da tuts participonts d’interpretar las canzuns han contribuiu ad ina atmosfera amicabla e pacifica en quei liug sacral». Sco ella ha confirmau, ein ils contacts denter ils chors grischuns e dil Vorarlberg sesviluppai tras la schinumnada «Chorweihnacht» dalla Cuminonza da lavur dallas associaziuns da chors dallas Alps (AGACH). Actualmein fan 16 uniuns tetgalas da chors dallas regiuns alpinas part da quella. La cuminonza internaziunala han ins fundau 1979 a Bozen el Tirol dil sid. Ella organisescha regularmein simposis e scuntradas. «La proxima sentupada dalla musica vocala ei ils 2024 el Grischun. Lu ei la ‘Chorweihnacht’ a Cuera, culs concerts d’advent da mintgamai in chor digl Oberösterreich, Principadi da Liechtenstein, Steiermark, Vorarlberg e da nies cantun», la presidenta dall’Uniun cantunala da cant dil Grischun. Ina dallas canzuns ch’ils quater chors han cantau da cuminonza ei «La sera sper il lag» da Gion Balzer Casanova. Il cumponist da Laax ei staus egl auditori ed ha astgau guder l’interpretaziun fetg fina. Il medem concert sco il vendergis a Glion ei staus la sonda a Lauterach sper Bregenz. La gronda baselgia St. Georg ei stada stignada pleina, probabel perquei ch’igl ei ella regiun da derivonza dalla Singgemeinschaft Hard cun sias 60 cantaduras e cantadurs.

Dacuort ha il buob da 10 onns Alexander Müller da Duin pigliau a Laax in tarment p èsch. Igl ei buca ina litgiva, era buca in scarun. In’jamna pli tard ha sia mumma Biancha in secund glimari dil Lag Grond. «Jeu stoi schon gir che miu um ha gronds merets da nies success. Jeu sun fetg engrazieivla ch’el ha mussau a nus tut quei», declara Biancha Müller. Ella ei buca quella che selauda. En in discuors cul redactur dalla FMR raquenta ella la historia ch’ei schabegiada dacuort. La famiglia seigi stada duas dumengias a pescar al Lag Grond da Laax. L’emprema gada ils 23 d’october. Il gi avon haveva il fegl Alexander festivau il 10avel gi da naschientscha e giavischau dad ir alla pesca. La damaun baul, ina dumengia d’atun da bellezia, ha el fiers ora la lontscha e suandau ils cussegls ch’il bab Manuel ha dau. Alexander Müller cun siu glischun ch'el ha pescau ord il Lag Grond da Laax. «Igl era las nov ch’el ha miers», raquenta la mumma Biancha. Il cumbat dil giuven pescadur cul glimari ha cuzzau tschun minutas. Quei ch’el ha tratg a riva ha el strusch saviu crer: in glischun dad 84 centimeters. Igl ei gl’emblem da Laax. Il num romontsch sereferescha al latin «Esox lucius». Il glischun (tud. Hecht) senutrescha d’auters p èschs, el ei in rubadur agressiv els lags e buca da scumbigliar cul scarun (Rheinlake) dil Rein. Suenter che Alexander haveva survegniu in tal schenghetg special sin siu 10avel anniversari ei la famiglia sedecidida la dumengia suenter da puspei ir a Laax. Biancha Müller ha era fiers ora la lontscha. Ella ha repetiu l’experientscha da siu fegl. Ella ha pigliau puspei in dils «retgs» dil Lag Grond, siu glischun era 98 cm liungs. Biancha Müller ha pescau in glischun da 98 centimeters ord il Lag Grond da Laax.

Sonda ei stau sigl areal dil Prau la Selva a Flem in gi da fiasta per 100 affons. Els han astgau trenar ella Freestyle Academy cun idols da lur sport. «Nus s’encurschein adina puspei ch’igl ei buca mo pils affons, era per nos ambassadurs, ina bial’occurrenza», ha il directur dalla fundaziun Laureus Svizra, Martin Wittwer, getg alla fin. Sonda endamamaun ha el beneventau ils 100 affons, accumpignai da mintgamai in genitur, ad in workshop. Reparti en pintgas gruppas, han els astgau emprender trics dils ambassadurs da Laureus. Demai che la halla nova a Murschetg ei aunc en construcziun, ei il menaschi ella tenda dil circus Knie sigl areal dil Prau la Selva. «Quei ei stau total geil», ha in dils pigns sportists manegiau sonda entuorn miezgi. El ha astgau trenar segls sil trampolin cul campiun mundial Andri Ragettli. Quel ha Laureus nominau sco niev ambassadur internaziunal. Ina mattatscha da diesch onns, en vestgadira tipica da skateboard, ha raquintau tut ventireivla da sia instrucziun cun Tony Hawks. «El ha dau in stausch, ed il tric ha funcziunau tuttenina». Ella scena dils skateboarders vala gl’American sco «Roger Federer» da quella disciplina sportiva. Ivan Capaul (secund da sen.), culs idols da skate- e snowboard, Andri Ragettli, Tony Hawk e Gian Simmen. Era il moderatur da 10vor10, Arthur Honegger, han ins viu, el ha accumpignau sia feglia ella tenda da 1500 meters quadrats. Quei implont provisoric ei endrizzaus cun trampolins, in iral, rampas ed ina mesapipa. Pils affons eis ei ina cuntrada dalla cucagna da semover e sedivertir. Cun flyers ellas scolas dalla regiun e sur las medias socialas haveva la fundaziun Laureus envidau da s’annunziar pil gi gratuit culs idols. Gia suenter paucas uras ein ils 100 plazs stai occupai.(fmr/abc) Ils affons participonts ella Skate Bowl dalla tenda da circus, avon ch'els serepartan ellas gruppas.

Tgi che viagia cul tren tras la Ruinaulta sevilenta pervia dallas colligiaziuns d’internet e dalla telefonia mobila ch’ei munglusa. Trasora dat ei ruosnas ella reit da telecommunicaziun. Ella sessiun digl uost dil cussegl grond ha quei intimau deputau Fabian Collenberg d’inoltrar ina damonda alla regenza. Ier ha la regenza publicau sia risposta. Ina infrastructura da telecommunicaziun adattada e moderna per liung las vias dil traffic e las rutas dils pendularis, seigi da grond’impurtonza per l’attractivitad da habitar e luvrar conferma ella la damonda da Collenberg e 24 consutsignaders. La lingia tras la Ruinaulta seigi fetg frequentada gi per gi da turists e numerus pendularis e cull’introducziun dil tact d’ina mes’ura vegni la Surselva aunc pli attractiva sco regiun da habitar, conceda la regenza. Per che quels penularis sappien era luvrar optimalmein duront lur viadi el tren, seigi la colligiaziun cugl internet da grond’impurtonza, conferma ella vinavon. La Viafier retica hagi schau elaborar ina studia pertuccont las pusseivladads da migliurar la situaziun silla lingia dalla Surselva, scriva la regenza en sia risposta. L’expertisa muossi ch’ei detti denter 50 e 60 loghens nua che la qualitad dalla telecommunicaziun seigi munglusa ni nunpusseivla. Tenor la studia pretendi quei in volumen d’investiziun cun duas cefras da milliuns francs. Responsablas per las investiziuns seigien las firmas da telecommuncaziun cun concessiun dalla confederaziun. La regenza seigi pronta da pretender da quellas ina migliur. La Viafier retica contribueschi da sia vart silla lingia dalla Surselva cun material rudlont equipau cun WLAN, quei che migliuri direct la situaziun. Cul concept da promoziun «Indrez da transmissiun a spectrum ultralad Grischun» dil november 2018 hagi il cantun Grischun scaffiu gl’instrument che promovi investiziuns ell’infrastructura ultra-lada cun contribuziuns cantunalas. La lescha vertenta lubeschi denton buca da sustener las firmas da telecommunicaziun cun mieds cantunals lur projects da construir antennas.(cdm/fmr/abc)

Interessents dalla Surselva han fatg all’organisaziun naziunala in schenghetg pigl anniversari da 100 onns. Birdlife Grischun, ina secziun da Birdlife Svizra, ha dapi vendergis ina tschunavla uniun afiliada. A Castrisch han ins fundau vendergis l’uniun Vogelschutz Protecziun d’utschals Surselva. Gl’interess ei staus gronds. Las iniziantas Helen Riedi e Selina Gartmann, omisduas da Glion, havevan eruiu quel cun ina emprema sentupada. Ils 16 d’uost eran varga 40 persunas separticipadas a Castrisch ad ina sera d’orientaziun. La gronda part ei lu seregistrada per in commembradi d’ina futura uniun. Vendergis vargau han las duas iniziantas beneventau el medem liug puspei bia glieud. Ellas hagien tarmess 95 invits, ed ussa hagien ellas grond plascher che varga 40 persunas hagien priu peda da vegnir. Ulteriuras 24 persunas seigien perstgisadas persunalmein, quellas veglien explicitamein era daventar commembras dall’uniun, ha la presidenta dil gi Helen Riedi declarau. Ella sala dil luvratori communal han las duas iniziantas presentau alla radunonza da fundaziun il sboz dils statuts. Ei seigi bein in schenghetg special che la Surselva sappi far a Birdlife Svizra pil 100avel anniversari dall’organisaziun naziunala, ha Helen Riedi declarau. Dar ina vusch ad els La suprastonza dalla nova uniun, da sen. Selina Gartmann, Biancha Müller, Caroline Häusermann, Esther Perl, Claudia Bertogg e Helen Riedi. La preschientscha numerusa ed ils resuns ch’ella hagi retschiert ils davos meins cumprovi ch’ei segi uras da fundar in’uniun che metti el center la protecziun dils utschals. La lectura dils statuts ei stada ina formalitad necessaria. Gl’intent ei definius egl artechel 3: L’uniun hagi gl’intent da proteger, tgirar e migliurar il spazi da viver natiral dad animals e plontas, en special dils utschals. Vinavon s’engaschi ella da mantener la natira, promover la diversitad biologica e las structuras ecologias ella regiun dalla Surselva. Sco num dall’uniun ei la radunonza sedecidida – cun votaziun explicita – per la versiun bilingua «Vogelschutz Protecziun d’utschals Surselva» culla scursanziun «VPUS». Il representant da Birdlife Grischun, Benno Stanger, ha fatg – conform allas directivas dil Cudisch civil svizzer – l’elecziun dall’emprema suprastonza. Ensemen cullas duas iniziantas ein quater dunnas semessas a disposiziun. La radunonza ha elegiu Claudia Bertogg-Lys da Flem, Caroline Häusermann da Glion e Biancha Müller da Duin, sco era Esther Perl da Glion sco cassiera. Selina Gartmann da Val S. Pieder a Glion ei elegida sco actuara e Helen Riedi sco emprema presidenta dalla nova uniun. L’ornitologia, ils utschals e lur spazi da viver, emprender d’enconuscher els, dar ina vusch ad els ella societad humana, seigi ina caussa dil cor, han tuttas declarau en lur cuorta presentaziun. Pil post dil revisurat ha la radunonza elegiu Katharina Belser da Glion e Rita Genelin da Mustér. Alla fin dalla radunonza da fundaziun ha la presidenta annunziau ils emprems termins ch’ein fixai. Ils 24 da fevrer 2023 ei l’emprema radunonza generala planisada. A caschun da quella vegn la suprastonza a presentar il program da lavur ed ils projects dil proxim futur. Referat dad Erica Nicca Suenter la radunonza da fundaziun ha Erica Nicca presentau la lavur che la Staziun ornitologica da Sempach presta el Grischun. Tematicas centralas en nies cantun muntagnard ein ils utschals da prada, quels dallas gravas dils flums, ils paslers da neiv, il pif e l’urblauna. Igl ei ils ambassadurs d’ina natira multifara ed intacta. La staziun da Sempach festivescha il 2024 siu 100avel anniversari. Igl ei ina fundaziun cun 2000 voluntaris che prestan 100'000 uras da lavur gratuita pils utschals. In project gigantic ei la dumbraziun naziunala dils utschals che la staziun organisescha mintga 20 onns cun agid da 100 ornitologs da hobi.

Il campiunadi da ballapei regiunal ei a fin per quest atun, era pils juniors. La Surselva ei separticipada cun diesch squadras a quel, l’emprema ga cun ina da mattatschas. La bilanza ch’il cau dalla cuminonza d’interess dils clubs dalla Surselva, Daniel Carigiet fa, ei per gronda part positiva. In dils problems da pliras equipas ei la munconza da golis. Dapi entgins onns coopereschan ils clubs da ballapei dalla Surselva en ina cuminonza da juniors. Quella soluziun ei stada necessaria damai che bein enqual club haveva difficultads da recrutar avunda giugadurs per las squadras dallas differentas categorias da vegliadetgna. Quest atun ei la cuminonza ida cun diesch equipas el campiunadi: ina da juniors A, duas da juniors B, treis da juniors C e treis da junors D. Leutier ei vegnida per l’emprema ga insumma ina squadra da junioras ella categoria sut 15 onns. Grazia al grond diember d’equipas dils mattatschs eis ei stau pusseivel da porscher ils trenaments en plirs loghens ed aschia d’impedir memia liungs viadis a quels. Tut en tut ein rodund 180 junioras e juniors stai engaschai en ina squadra ni l’autra. Buna partenza dallas mattatschas Per la surpresa ord vesta dallas squadras da junioras e juniors dalla Surselva han las mattatschas procurau quest atun. Dils otg giugs da campiunadi han ellas gudignau tschun, contonschiu dus remis e spiars sulet ina scuntrada. Cun 17 puncts schai l’equipa trenada dad Esther Vonplon communablamein cun Vitus Gartmann e Laura Casanova per la fin dalla runda d’atun sigl excellent tierz plaz dalla tabella. «Nus essan fetg cuntents cun quella prestaziun, tonpli che nus savevan buca tgei che spetgi sin nus», di Daniel Carigiet, cau dalla cuminonza d’interess dallas equipas da juniors dils clubs da ballapei dalla Surselva. Igl ei numnadamein stau l’emprema ga ch’ina squadra dalla Surselva ei separticipada al campiunadi ufficial dallas junioras. Damai che l’equipa consista da biaras mattatschas dall’annada giuvna, san ellas aunc dar entgins onns communablamein en quella categoria. «Nus lein secapescha nezegiar uss quei slontsch ed animar ulteriuras mattatschas da dar ballapei», puntuescha Daniel Carigiet. Engaschi buca remunerau Cuort suenter las davosas scuntradas dils juniors quest atun ein ils responsabels e trenaders dallas equipas da juniors s’entupai, analisond il decuors dil campiunadi d’atun. Medemamein ein ils emprems pass per las preparativas per la primavera vegni discutai. «Mirau sur tut ora essan nus cuntents cul campiunadi d’atun. La gronda part dils giugadurs ha giu gronda disciplina era els trenaments», di Daniel Carigiet. In dils problems specifics ei la munconza da golis: «En quei grau stuein nus far pli gronds sforzs. Sche nus reaghein ussa buca tiels juniors, han las equipas activas enzacu medemamein quei problem.» Buca cumpleinamein cuntents eis el cugl interess d’ina part dils geniturs: «En sesez fuss ei l’obligaziun da lezs da serender cun lur affons als giugs e buca caussa dils trenaders. Quei unfisescha empau.» La cuminonza, respectivamein ils clubs hagien buca las resursas d’organisar e finanziar quels viadis. In ulteriur problem ein ils viadis dallas junioras e dils juniors culs mieds da traffic publics als trenaments: «Sin fundament dils uraris dil tren arriva enqualin memia tard ni sto bandunar il trenament pli baul. Quei ei denton buca sempel da sligiar.» Buca mitschai dalla relegaziun Las equipas dils juniors A e B ch’ein separticipadas igl atun al campiunadi dalla Youth League – la pli aulta ligia da juniors dalla Svizra Orientala – ein vegnidas relegadas. «Ils juniors A havein nus quintaua ch’els sappien tener petg allas autras equipas e nus havein spitgau dapli da quell’equipa», di Daniel Carigiet. Enqual giugadur – surtut dall’annada pli veglia da quella categoria – hagi buca mussau la prestaziun giavischada. Medemamein ei il cader staus relativamein pigns. Dils 11 giugs ha l’equipa gudignau treis e spiars otg. La fin finala han treis puncts muncau per restar en quella ligia. Empau autra ei la situaziun tiels juniors B stada, medemamein ella Youth League: «Nus savevan ch’ei vegni ad esser grev quest atun, damai che nus havein en quella squadra paucs giugadurs dall’annada veglia da quella categoria. Ils giuvens ein aunc buca aschi lunsch cun lur experientscha.» Dils 11 giugs ha il team dalla Surselva gudignau in e sto aschia bandunar quella ligia ensemen cun Uznach e Rorschach-Goldach. Ellas ulteriuras categorias han las equipas sursilvanas mussau prestaziuns fetg differentas. L’emprema equipa dils juniors C terminescha il campiunadi ella categoria promoziun el miez dalla tabella. L’emprema equipa dils juniors D ha spiars tuts diesch giugs ella categoria elita. Il plascher ei decisivs «Naturalmein ch’ils resultats ein impurtonts per la morala, mo decisiva ei la scolaziun che nus savein porscher e la bunaveglia ed il plascher da trenar dil singul giugadur. Pli bugen dar il campiunadi en ina ligia pli bassa che da star en ina pli aulta e semudergiar l’entira stagiun», di Daniel Carigiet. Las proximas jamnas san ils juniors aunc trenar per part voluntariamein en halla, lu suonda la pausa d’unviern. In dils problems che fatschenta ils clubs da ballapei dalla Surselva il mument ei la munconza d’arbiters. Tenor Daniel Carigiet eis ei previu da far ina campagna il proxim temps per animar in ni l’auter da sedecider per quell’incarica. Legreivels ei vinavon il sustegn da sponsurs. Las equipas da juniors dalla Surselva han survegniu igl atun treis monduras novas. Emprem gol da Fabrizio Cavegn per l’emprema equipa da S. Gagl El giug digl otgavel final dil Cup svizzer il mardis sera encunter Arbedo-Castione ha Fabrizio Cavegn sittau siu emprema gol per l’emprema equipa da S. Gagl en in giug da concurrenza. Ella 88avla minuta ei reussiu ad el il 5:0 per sia squadra. Quei ei lu era gest stau il davos gol en quella partida. Fabrizio Cavegn era vegnius el giug ella 65avla minuta per Chadrac Akolo. Il giuven Lumnezian ei engaschaus tiel Club da ballapei S. Gagl dapi biebein in onn. L’entschatta ha el sittau gols per la secund’equipa dil club, las davosas jamnas eis el staus el cader dall’emprema e ha saviu rimnar empremas experientschas ella Super League. (fmr/hh) Daniel Carigiet ei cuntents culla stagiun d’atun dallas squadras da junioras e juniors dalla Surselva. L’equipa dils juniors B dalla Youth League culs trenaders Giacun Vinzens (sin peis dretg) ed Ivan Derungs (sin peis seniester). Equipas da juniors cun different success Las equipas da ballapei che han frequentau il campiunadi regiunal han entschiet la pausa d’unviern. Quei ei era il cass tiels juniors. Per part vegn aunc trenau voluntariamein en halla las proximas jamnas. Ils clubs da ballapei dalla Surselva che fuorman ina cuminonza da junior(a)s, ein separticipai cun diesch equipas al campiunadi. Las duas squadras dils juniors A e B ein sesmesiradas ella pli aulta ligia regiunala, la Youth League. Il success ha denton buca vuliu esser, aschia che omisduas vegnan relegadas. «Ils juniors A havevan nus quintau ch’els possien setener en quella ligia, tiels B era ei da supponer ch’ei vegni ad esser fetg grev», di Daniel Carigiet, il cau dalla cuminonza dallas junioras e dils juniors. Bunas prestaziuns han ils juniors C e surtut la squadra dallas mattatschas mussau. (fmr/hh)

La famiglia Bundi vul realisar a Sagogn ina cooperativa da habitar per porscher ad indigens habitaziuns pagablas. Dapresent enqueran ils Bundis persunas promtas da separticipar alla cooperativa. Interessents ein envidai sonda proxima a Cuera ella Scola aulta specialisada dil Grischun ad in inscunter d’informaziun. «Nus essan carschi si en quella casa e nos geniturs vivan aunc oz cheu.» Flurin Bundi ei carschius si cun ses frars Andri, Curdin e Maurus en ina casa da treis habitaziuns a Sagogn. «Ina cuminonza da viver da pliras generaziuns.» Oz vivan ils frars Bundi buca pli a Sagogn. «Enaquella ch’ins ha famiglia daventa turnar el vitg nativ tuttenina ina opziun.» Ils Bundis ein sefatschentai da rudien culla damonda co nezegiar el futur casa e clavau a Sagogn. Era per porscher spazi da habitar ad indigens. Spazi ch’ei rars buca mo a Sagogn, mobein en pli u meins tuttas vischnauncas sursilvanas. Ina caussa ei gia da bial’entschatta buca vegnida en damonda era sch’ella fuss finanzialmein lucrativa. «Nus construin neginas habitaziuns secundaras.» La visiun dalla famiglia Bundi senumna cooperativa da habitar ch’els numnan «Encarden». Scaffir spazi da habitar pagabel «Nus vulein scaffir spazi da habitar pagabel.» E perquei enqueran ils Bundis persunas interessadas da habitar a Sagogn e promtas da s’engaschar en ina cooperativa da habitar. Flurin Bundi ei perschuadius ch’ei drova novas fuormas da scaffir spazi da habitar ellas vischnauncas. «Cumprar ina casa ei strusch pli pusseivel pervia dils prezis d’immobilias.» La generaziun dils babyboomers ha baghegiau el decuors dils decennis vargai dabia casas dad ina famiglia. E sche quellas casas dad ina famiglia vegnan sin fiera ein ils cumpraders dalla Bassa promts da tonscher lunsch ella buorsa. E lur buorsa ei in bienton pli voluminusa che la buorsa indigena. Christine Seidler, docenta per planisaziun dil territori e svilup dils habitadis alla Scola aulta specialisada dil Grischun a Cuera discuora dad ina situaziun alarmonta per il cantun Grischun quei che pertucca habitaziuns per indigens. «Il Grischun ha bia memia biaras habitaziuns secundaras ch’ein la plipart digl onn vitas.» Christine Seidler accumpogna la famiglia Bundi e lur project da realisar a Sagogn ina cooperativa da habitar. «Quella fuorma da crear spazi da habitar ei buca fetg derasada el Grischun.» Pregiudezis viers la cooperativa La docenta sto adina puspei curreger ils pregiudezis enviers cooperativas da habitar. «Quei ha da far insumma nuot cun habitaziuns socialas.» La cooperativa ni societad ei plitost enconuschenta el Grischun neu dallas associaziuns da consum, scaffidas pli baul per proveder la populaziun cun rauba da mintgagi e products per l’agricultura. Christine Seidler puntuescha che las cooperativas da habitar stoppien era gudignar daners per curclar ils cuosts da mantener las immobilias. «Ellas vulan denton buca recaltgar il gudogn maximal e san perquei metter a disposiziun lur habitadis per in tscheins in bien ton pli favoreivel.» Pli enconuschentas ein las cooperativas da habitar els marcaus. La docenta dalla Scola aulta specialisada dil Grischun menziuna principalmein ins marcaus da Turitg e Genevra mo era marcaus pli pigns ch’enconuschan las cooperativas gia dapi decennis. Cooperativas ch’ein s’etablidas duront ils onns cun ina gronda munconza da habitadis. «Ils onns 1910 entochen 1940 eran habitaziuns fetg scartas els biars marcaus dalla Svizra.» Buca semplamein copiar Christine Seidler puntuescha ch’ins sappi buca semplamein copiar las cooperativas dils marcaus ed implantar ellas ellas vischnauncas muntagnardas. Ella sezza ei s’engaschada da realisar la Cooperativa Kalkbreite a Turitg. In habitadi cun 82 diversas habitaziuns che porscha plaz a 250 persunas che ha aviert sias portas igl onn 2014. E che ha anflau in grond resun lunsch sur il cunfin dil marcau da Turitg. Christine Seidler spera via il project «Cooperativa Encarden» da Sagogn da render attent en Surselva allas pusseivladads che la cooperativa da habitar porscha per scaffir habitadis per indigens. Impurtont per realisar tals projects ei era il maun public. «Per quei intent sentupein nus proximamein cun representants dalla vischnaunca da Sagogn.» Flurin Bundi spera che la casa a Sagogn sappi via la cooperativa porscher vinavon suttetg a pliras generaziuns. «Empau sco pli baul, era sche las generaziuns ein forsa buca pli parentadas.» Informaziuns detagliadas en caussa «Cooperativa Encarden» porschan la famiglia Bundi e Christine Seidler sonda proxima, ils 12 da november allas 13.30 ella Scola aulta specialisada dil Grischuna alla Pulvermühlestrasse 57 a Cuera.

La sonda ei la fiasta e concurrenza da tiastas en péz (Spitzkabis) stada ell’Ustria Miraval sur Sumvitg. Lantschau quella ha il hortulan da hobi Vitus Bass ed el ha era gest gudignau cun ina tiasta enorma da varga 16 kilos. Alla FMR ha il tgirunz da psichiatria pensiunau tradiu enqual misteri da cultivar in iert maneivel alla natira. Suenter sia pensiun ein Vitus Bass e sia dunna Trudi turnai a S. Benedetg ella patria dil tgirunz da psichiatria. A Cuera ha el luvrau ­biars onns ella clinica Casa d’Uaul. «Ils davos dudisch onns hai jeu fatg terapias da hortulan culs pazients», seregorda igl um da 73 onns ed aschunta che talas terapias ella natira erien zun efficientas. Scuvretg la tiasta migeivla «Jeu s’occupeschel gia varga 50 onns culla biologia. La natira interessescha mei immens e perquei sun jeu adina sescolaus vinavon», ­declara Vitus Bass. El ha fatg la scola da purs al Plantahof e pli tard adina puspei cuors da hortulan. Sia savida dalla natira ei gronda e quella ha el era conquistau cun adina puspei observar ils process dalla natira. Pils orts dalla Casa d’Uaul semnava el mintga primavera duas, treis novas sorts da plontinas ed aschia ha el era scuvretg la valur dalla tiasta en péz. «Jeu hai encurschiu ch’ella ei fetg buna e migeivla ed ordvart adattada per far salatas.» Aschia ha Bass semnau e tratg plontinas, era per amitgs ed enconuschents ed il plascher per la tiasta en péz ei sederasaus. Da tiastunas e tiastettas Sco Bass sa, organiseschan entirs vitgs en l’Austria e la Tiaratudestga fiastas da tiastas. Ina tala fiasta ha el lantschau a S. Benedetg. Dapi treis onns reparta il hortulan da hobi la primavera plontinas da tiastas en péz ch’el ha tratg sez. Igl atun envida el alla fiasta da ­tiastas ell’ustria Miraval. Da diesch tiastas en concurrenza ei il diember carschius il 2022 sin 35 ­tiastas. Plontinas ha Vitus Bass denton repartiu ver 50 e quei naven da Sedrun entochen Trun. Sco el di colligian las tiastas gl’entir onn ils participonts ed ein in engrazieivel tema da discussiun. «Igl ei divertent e denter ils ­participonts ei in lungatg semeglionts al latin da catschadurs sesvilupaus, nus fagein bia ­legher.» Divertenta seigi era mintgamai la rangaziun ch’igl ustier Toni Orlik fetschi cun fin humor. La tiasta la pli greva d’uonn s’auda agl organisatur e peisa 16,820 kilos, la secund greva peisa 15,500 kilos e vegn ord igl iert d’Emil Schmid da S. Benedetg. Las pli pintgas paran d’esser carschidas egl iert dils ustiers dil Miraval e peisan rodund miez kilo. Perveser ils animals en iert «Jeu fetschel buca pli si iert tenor metodas da bio, quei ei tut daventau memia zun commercial», declara Vitus Bass. El tradescha bugen ses misteris da hortulan e sch’enzatgi giavischa eis el era promts da dar vinavon sia savida duront cuors. El cultivescha siu iert maneivel alla natira e quei munta en harmonia culla natira. Ei seigi impurtont da s’interessar pil basegns da mintga plontina. «Era la plontina ei in individi sco nus carstgauns e drova ina tgira individuala», puntuescha Vitus Bass. Ella tiara hagi ei da tutta vermaneglia ed insects e quels ­pervesi el cun fein ni feglia. Aschia fetschien quels animalets buna lavur e sereguleschien da sez sco la natira hagi previu. «Jeu zarclel buca tudi e bettel buca naven tut, quei prendess naven la veta digl iert, sch’jeu zarclel stat quei ch’jeu tilel ora per tiara. Igl organissem sto viver», aschia Bass. Da cuvierer igl iert cun stialas scusseglia il hortulan da hobi ed el lauda era ses buns luvrers: «Il meglier luvrer ei il vierm, el cava ruosnas profundas e slucca la tiara aschia ch’ella sa respirar e prender si aua.» Vitus Bass da S. Benedetg ei in hortulan da hobi pissiunau e grazia a sia attenziun per mintga plontina ha el ina raccolta che fa smarvegliar.

Il bus da notg Steila Surselva cursescha puspei igl unviern vegnent. A partir da sonda, ils 17 da december porscha la Regiun Surselva ina colligiaziun da Cuera entochen Glion e da leu vinavon entochen Sedrun, en Lumnezia ed a Sursaissa. «Suenter la pausa da dus onns pervia dalla pandemia, menein nus vinavon la Steila Surselva. Il survetsch ha stuiu vegnir interruts ualti abrupt, igl ei denton mai vegniu discurriu da strihar quel diltut. Ussa vegn quel puspei pur­schius, denton en in’autra fuorma ch’avon cu il bus mava quasi en mintga vitg. Ei era da pagar taxis per l’entira notg, malgrad ch’els ve­gnevan strusch duvrai. Perquei cursescha il bus ussa sulet sillas lingias directas dalla Cadi si, en Lumnezia e sur Sursaissa e va buca pli els vitgs ch’ein buc alla via principala», declara Duri Blumenthal, il meinafatschenta dalla Regiun Surselva sin damonda dalla FMR. Evaluar il basegns Quei hagi la cumissiun regiunala decidiu la gievgia vargada. La Steila Surselva seigi da gronda muntada per la giuventetgna che lessi ir en sortida la sonda e turnar saunamein a casa. Las frequenzas seigien denton sereducidas naven dil punct culminont cun ver 10 000 frequenzas giu sin strusch 2500 frequenzas. «Perquei ei il bus da notg in project da pilot che cuozza in, dus onns. Allura evaluein nus las frequenzas e decidin la finfinala schebein ei dat ina cuntinuaziun ni buc», di Duri Blumenthal ed aschunta che la Steila Surselva stetti secapescha a disposiziun ton alla giuventetgna sco a tut ils auters carschi. Las cartas per la sesiun d’unviern cuostan 50 francs per persuna, ils passaschiers pon denton era prender in bigliet «normal» per in viadi. Ei vegn a dar controllas sco usitau tiel traffic public. Munconza da chauffeurs Il bus da notg – in auto da posta grond – vegn pia mintgamai las sondas entuorn l’ina, las ­duas e las treis si da Cuera entochen Glion e tuorna era engiu. A Glion pon ils passagiers midar en in bus dalla posta che meina els dalla Cadi si, en Val Lumnezia ni a Sursaissa. Era da leu transportescha il bus da notg secapescha anavos a ­Glion e vinavon giu Cuera. «A caschun da fiastas pli grondas vegnan dapli bus a cursar», aschia Duri Blumenthal. Ils bus si da Cuera cursavien entochen dacheu per part sulet entochen Flem ni Laax, ussa hagi la Surselva colligiaziuns la sonda sera. Igl ei ina collaboraziun cugl Auto da ­Posta Grischun. Sco en auters secturs drova ei denton era cheu in sforz per saver metter a disposiziun ils manischunzs necessaris. Cheu drovi ei pli probabel ina collaboraziun cun Cuera. A Cuera en sortida Silla damonda, schebein quella purschida svidi buc aunc pli fetg las valladas sursilvanas e carmali la giuventetgna dad ir en sortida a Cuera, rispunda Blumenthal: «Nus havein fatg ina pintga retscherca tier la giuventetgna e quella muossa ch’ei van gia ussa giu Cuera en sortida. Nua vulan ei pomai er ir auter?» Tenor il meinafatschenta dalla Regiun Surselva sto la purschida dil bus da notg s’orientar al basegns dalla giuventetgna. Ei gida nuot da cursar sulettamein en Surselva, sche las purschidas mauncan. Il bus da notg – in auto da posta – vegn mintgamai las sondas da Cuera tochen Glion.

Il project per l’avertura forestala Val Segnas e Run a Mustér ei madirs, raschuneivels ed indispensabels per la segirtad dil vitg. Sch’igl uaul da muntogna duei prestar siu schurmetg constantamein, lu drova el tgira. La cultivaziun selviculturala e la tgira digl uaul giuven rinforzan ils process natirals e la resilienza suenter disturbis sco bau scorsa, donns da neiv e stempraus. Ina via d’uaul ei a liunga vesta la pli favoreivla infrastructura per far las necessarias intervenziuns. Igl uaul da protecziun sur Mustér schurmegia il vitg e las vias da prighels da natira. Quei schurmetg ei denton buca semplamein garantius. El stat en vesta dalla midada dil clima schizun avon in futur incert. La schetgira vegn a far problems al pégn, la plonta principala, e la regiuvinaziun ei impedida entras ils donns dalla selvaschina. L’avertura possibilitescha ina tgira regulara ed intervenziuns tier catastrofas dalla natira. La via d’uaul actuala ei memia veglia e malgrad in manteniment regular en in schliet stan. Las investiziuns ein vegnidas retardadas memia ditg. Perquei s’engaschel jeu per in clar GIE ils 27 da november 2022 en favur dil project avertura forestala Val Segnas e Run. Martin Kreiliger, deputau dalla Cadi, inschignier forestal ETH

A caschun dalla votaziun communala dils 27 da november 2022 han las votantas ed ils votants da Mustér da prender ina fetg impurtonta decisiun pertuccont l’avertura Val Segnas ed Uaul Run entras slargiar vias d’uaul gia existentas e construir novas vias d’uaul. Muort la gronda impurtonza per la protecziun digl Uaul Run cun sia funcziun da schurmetg pil vitg da Mustér e muort la necessitad per la via da colligiaziun Val Segnas, han 11 cusseglieras e cussegliers inoltrau suenter la votaziun dil november 2020 ina moziun per mauns dalla suprastonza per elavurar ina nova varianta per l’avertura. Il project actual, cun in’avertura da duas varts, possibilitescha era la tgira digl uaul cun mieds moderns e pauc destructivs, e quei senza periclitar las zonas da protecziun dallas fontaunas. Tgei plaida per metter in perschuadiu GIE ell’urna: ·Segirtad maximala per habitadis e colligiaziuns da traffic encunter prighels dalla natira ella vischinonza digl Uaul Run. · Tractament e regiuvinaziun digl uaul dil Run ein pli che neccessaris (era en vesta dalla midada da clima). · Igl access per intervenziuns en cass d’incendis (barschaments, bovas, auas grondas) cun vehichels moderns ei oz buca pusseivels. · Reducir ils cuosts da manteniment entras ina sminuaziun dils sgols da helicopter. · Reducir la canera e las emissiuns da helicopters. · Sviar il traffic da transports da lenna ord il vitg ed ord ils uclauns. · Las lavurs e cun quei la valur pil manteniment dils uauls stat ella regiun e va buca egl jester per sgols da helicopter. · Tier 80 % dallas vias pertuccadas setracta ei da vias existentas che ston sulettamein vegnir slargadas. · Sminuir las rescas duront ils transports da lenna ord igl uaul. Ils 26 d’uost 2022 ha il cussegl da vischnaunca approbau unanimamein da realisar il project «Avertura Val da Segnas ed Uaul Run» cun conceder in credit net da 5 660 220 francs. Ils cussegliers sutsignai ein perschuadi ch’il project presentaus ei pli che necessaris e supplicheschan las votantas ed ils votants da metter in GIE ell’urna. Theres Burri Gadola, Roland Cajacob, Mario Flepp, Armin Manetsch, Helga Probst, Ignaz Venzin

Ensemen culla Confederaziun sustegn la regenza l’engrondaziun dil bogn da wellness e da divertiment Bogn Sedrun. Per quest intent conceda ella alla vischnaunca da Tujetsch contribuziuns cantunalas ell’altezia da 800 000 francs. Quei succeda sut il tetel «infrastructuras relevantas pil sistem» e sco prestaziun equivalenta agl emprest federal (1,065 milliuns francs) el rom da la Nova politica regiunala (NPR). Il project dil Bogn Sedrun cuntegn ultra dalla renovaziun digl entir bogn cuvretg era in’engrondaziun dil spazi per affons ed ina nova ruschnera ora el liber. Cull’engrondaziun dil Bogn Sedrun, che augmenta il medem mument l’attractivitad dil bogn, duei vegnir rinforzada pil futur ina purschida turistica impurtonta che vegn era nezegiada dals hosps da Mustér, Andermatt e la Val Blenio. En connex cul resort a Dieni ch’ei planisaus – nua ch’igl ei previu mo in pign sectur da wellness e negin bogn cuvretg – survegn il Bogn Sedrun ina gronda impurtonza turistica. (cdm/fmr) Visualisaziun dil project dil Bogn Sedrun.

Ch’ina pluna da lenna ei buca semplamein ina pluna lenna muossa quei bellezia exempel cheu a Surrein. La formadra ni il formader da quellas plunas – surtut denton la casetta – ha mussau la carezia per la lenna da brisch ed aschia procurau per in’attracziun sper la via dil vitg. En mintga cass ei la lenna che procura per la stiva caulda semtgada pigl unviern vegnent. Ella po forsa era far frunt ad in ni l’auter mument che l’energia electrica da scaldar savess esser scarta. Mo seigien nus sincers: Fierer la lenna che fuorma quella casetta da pegna en, ei bunamein donn. (fmr/hh) In bellezia exempel sper la via a Surrein co ins sa emplunar lenna da brisch.

La stizun dil vitg a Surrein sepresenta en niev vestgiu. Il davos meins eis ella vegnida renovada e modernisada. L’associaziun da consum ha aschia fatg a sesezza in bi regal pil giubileum da 100 onns. Ils davos onns ein buca stai sempels per l’Associaziun da consum Surrein e Rabius. Ditg ha ella buca saviu sch’ei detti insumma ina cuntinuaziun per la stizun a Rabius. Il concept per quella ei allura vegnius surluvraus ed aschia ha ella saviu vegnir mantenida en ina fuorma reducida. Tut auter a Surrein. La stizun ella Casa Greina ei vegnida renovada las davosas quater jamnas. In mussament che la purschida el vischinadi dalla vart dretga dil Rein duei sepresentar era igl avegnir en in contuorn frestg ed amicabel. Differentas midadas Cun agid da vischinas e vischins ei la localitad da vendita dalla stizun vegnida rumida miez october. Dapi lu ha l’associaziun purschiu alla clientella la vendita dils products el magazin gest dasperas. La stizun ei vegnida frestgentada, ha survegniu in niev plantschiu e cumpletada cun plirs indrezs novs per tener frestg differents products sco per exempel verduras. La stizun vegn menada tenor il label da Prima, ina marca da Fenaco. «Quei label lubescha a nus da risguardar era products locals e regiunals en nies sortiment», di l’administratura dall’associaziun Christiana Spescha. Il cantun da cassa ed administraziun ei vegnius endrizzaus aschia che duas persunas san luvrar leu fetg bein ina sper l’autra. La stizun porscha – ensemen cugl engaschament a Rabius – in pensum da lavur da 270 % che vegn repartius sin sis conluvreras. Sustegn finanzial Sco quei che Christiana Spescha di, ha l’associaziun retschiert in sustegn finanzial digl Agid svizzer da muntogna e dalla vischnaunca da Sumvitg per saver far la renovaziun dalla stizun. Quella ha custau rodund 27 000 francs. All’associaziun resta ei da purtar aunc rodund diesch pertschien da quella summa. Ch’igl ei reussiu da finanziar la renovaziun cun ina summa relativamein mudesta ei segiramein era d’attribuir al grond engaschament dallas vendidras, gidontras e gidonters sco era dalla suprastonza dall’associaziun. Biars mauns han fatg bia lavur en favur d’ina impurtonta purschida pil vitg da Surrein e per bein enqual auter habitont dalla vischnaunca da Sumvitg e hosp da vacanzas. Oz, venderdis, ei la reavertura dalla stizun. Selegran dalla renovaziun bein reussida: da sen. Giuanna Albin (menadra dallas stizuns a Surrein e Rabius), Robert Candinas (president dall’associaziun), Sara Gadola (actuara dall’associaziun) e Christiana Spescha (administratura).

Entochen la fin da november 2022 ei la stizun el vitg da Curaglia aunc aviarta parzialmein. Silsuenter han vischinas e vischins dalla Val Medel negina pusseivladad da cumpra pli ell’atgna vischnaunca entochen ch’ei dat ina soluziun. Il mument ei Anna Acton lundervi da vender aunc tut quei ch’ei pusseivel. La dumengia avon otg dis ha la menadra dalla stizun, Anna Acton, envidau ad in apero da cumiau: «Rodund 30 persunas – surtut clientella fideivla – ha dau suatientscha agl invit.» Dapi lu ei la stizun aviarta parzialmein, la fin da november ston las localitads ella Tgasa Lucmagn – il center communal dalla vischnaunca da Medel – esser vitas. Co ei va vinavon ei il mument aunc incert. Gia avon in temps ei seformada la Pro Associaziun Stizun che sondescha las pusseivladads da porscher ina stizun era igl avegnir a Curaglia. Sonda, ils 12 da november 2022 avon miezdi salva ella in workshop a Curaglia. La gruppa cun Gabriel Venzin-Marty, Andrea Durschei, Albert Pally, Philippe Steiger e Niklaus Imfeld vul intervegnir dalla glieud tgei basegns ch’existan pil futur. «Ussa sai jeu dapli» Anna Acton ei sedrizzada alla populaziun dalla Val Medel cun in scriver. En quel constatescha ella denter auter: «Sin giavisch d’ina gruppa d’interess hai jeu ughegiau avon tschun onns da surprender la stizun a Curaglia e menar ella sin agen quen culla Bergwind GmbH, beinsavend che pliras emprovas han fatg naufragi. Malgrad miu cumplein engaschament persunal e finanzial eis ei semussau ch’ina stizun ella Val Medel po buca exister senza agid public.» Quei ha ella era detg sin damonda dalla FMR: «Oz sai jeu dapli ch’avon tschun onns. Empau sun jeu era trumpada dall’atgna curascha.» Silla damonda, sch’ella hagi spitgau damemia di Anna Acton: «Gie e na. Jeu hai giu clientella fetg fideivla, mo cun quella hai jeu buca fatg la sviulta sufficienta per surviver. Ils meins senza turissem ein semplamein stai ina memia gronda grevezia.» Era la purschida speciala sco il shop d’online hagi buca generau avunda mieds per augmentar sufficientamein la sviulta. «Ils davos meins ei la situaziun finanziala vegnida mendra e la grevezia persunala s’augmentada», scriva ella ella circulara publica. Cun grev cor hagi ella stuiu decider da serrar la stizun. Aschia maunca era in liug da sentupada bein situau gest sper la fermada digl auto da posta e secapescha l’administraziun communala. «Viu baul ch’igl ei grev» «Jeu hai sentiu gia igl emprem temps ch’igl ei fetg grev da menar finanzialmein la stizun a Curaglia. Ditg e liung hai jeu lu dau l’empudientscha a memezza cun agens sbagls», di Anna Acton. Igl emprem onn da corona hagi ella lu saviu augmentar la sviulta grazia alla cumpra entras persunas cun secundas habitaziuns ella val ni era glieud ch’untgeva stizuns grondas. Ella hagi sperau ch’ei detti lu megliers temps. Mo suenter quei temps seigi ei lu iu vinavon sco avon. Il destin che la stizun a Cura­glia ha, han biaras autras stizuns era. Anna Acton ch’ei oriunda dalla Tschechia e che viva dapi rodund 20 onns en Svizra, ei lu era perschuadida ch’ei drova dapli sustegn dil stadi sche las stizuns pintgas vulan haver in avegnir: «Quei problem pertucca buca mo la Val Medel, mobein biaras autras regiuns era. Tenor miu manegiar san ins era cumparegliar quei survetsch da cumpra empau cul survetsch en favur dalla sanadad.» Concret vesess ella ina garanzia da deficit dil maun public. Sustegn ha la stizun a Curaglia giu digl Agid svizzer da muntogna e dalla vischnaunca da Medel, sco era d’entginas persunas privatas. Uss spera Anna Acton – la mumma da dus affons – aunc da saver vender la davosa rauba ch’ei en stizun. Per ella seigi quei impurtontas entradas. Era products regiunals «Jeu hai adina mess gronda peisa sin ina reha purschida da buns products regiunals. Quels vegnan appreziai dils indigens, mo oravontut cumprai per in bien prezi dils turists. Deplorablamein ein lezs mo entgins meins ella val», di Anna Acton. La stizun a Curaglia purscheva occupaziun a treis persunas, per part en plazza parziala cun in volumen da lavur da totalmein 200 %. Schebein ei dat in futur per la stizun a Curaglia dependa era igl avegnir dalla sviulta, respectivamein digl interess da far las cumpras el vitg dils vischins, possessurs da secundas habitaziuns e turists. «Ditg e liung hai jeu dau l’empudientscha a memezza.» Anna Acton, menadra dalla stizun a Curaglia Anna Acton venda la davosa rauba. La fin da november surdat ella las localitads alla vischnaunca da Medel ch’ei proprietaria da quellas. La stizun dil vitg a Curaglia siara sias portas. Ina siara – l’autra vegn renovada Per bein enqual stizun dil vitg pintga ei la situaziun finanziala in act da ballontscha. Spiars il cumbat pil surviver cun stizun ha Anna Acton a Curaglia. Perencunter crei l’Associaziun da consum Surrein e Rabius vid igl avegnir da sia stizun a Surrein. Ella ei vegnida renovada. Hans Huonder/FMR Pei a pei culla depopulaziun svanescha era la forza da cumpra. Quella sentan en emprema lingia las stizuns e fatschentas en loghens pigns. Culla fin da november 2022 siara la stizun dil vitg a Curaglia. «Malgrad miu cumplein engaschament persunal e finanzial eis ei semussau ch’ina stizun ella Val Medel po buca exister senza agid public», di la menadra da quella, Anna Acton. Ditg hagi ella dau l’empudientscha a sesezza, manegiond ch’ella fetschi sbagls. La fin finala seigi ella vegnida alla conclusiun ch’ei tonschi buca per surviver. Uonn sa l’Associaziun da consum Surrein e Rabius festivar il giubileum da 100 onns. Per quei tierm da fiasta ha ella regalau a sesezza la renovaziun dalla stizun a Surrein. Per 29 000 francs ha ella frestgentau il local e procurau denter auter per novs indrezs da frestgera. Mo era ella ei stada dependenta da sustegn finanzial per finanziar quell’investiziun. Pagina 5 «Ina stizun ella Val Medel po buca exister senza agid public.» Anna Acton, menadra dalla stizun a Curaglia

Tgei differenza denter toleranza ed intoleranza! Ferton che l’ina ei in benefezi per ina emperneivla convivenza, ei l’autra ina grevezia per la vischinonza. Ei dat carstgauns verclus cun negina toleranza. Quei manco da gentilezia s’exprima en tut e dapertut. Ins sesenta grevamein disturbaus, sch’ils affons termaglian avon casa, sch’ins ha la garmaschia da traversar in pastget, sch’ils zenns annunzian l’aurora ni ch’il di mondi da rendiu; mo era sche la muaglia pasculescha cun stgellas e brensinas ella vischinonza da habitadis. Els explodeschan, sche la giuventegna ha in auter far e demanar ch’ils attempai ni sch’ella lai ramplunar lur musica en tuns empau aults. Tut quei che corrispunda buca exactamein allas normas usitadas ed isadas, munta in disturbi nunsupportabel e pretenda ina massiva ed immediata intervenziun! Jeu seregordel da schabetgs exemplarics da verclusadad ed intoleranza. In di da gronda nevada survegn jeu bein marvegl in telefon agitau d’in vegl hosp da vacanzas, enconuschents per sia verclusadad. El seigi vegnius disturbaus en siu ruaus nocturn pervia dalla canera d’in vehichel ch’hagi dismess la neiv avon casa. El vegni a sevolver ad ina gasetta naziunala cun ina critica massiva ch’ins vegni disturbaus a bunura en in liug turistic d’ina maschina. Quei seigi nunsupportabel! Gl’emprem mument sun jeu sedumandaus, sche quei seigi propi il pli urgent problem el mument da prighel da lavinas. Per cletg hai jeu giu ina megliera inspiraziun per il hops alterau. Jeu hai encuraschau el da gie mirar che quella lamentaschun cumpari ella pressa per ch’jeu hagi la caschun d’orientar la publicitad che nus haveien ina equipa talmein premurada che procuri gia beinmarvegl per vias aviartas, sinaquei che hosps ed indigens sappien era en cass da nevadas semover libramein. Quella argumentaziun ha apparentamein giu success, pertgei ei ha dau negina reacziun, ni dil mulestau ni dallas medias! In auter exempel d’intoleranza engartel jeu adina puspei sin mias spassegiadas en differentas cuntradas. Ei pertucca parcadis avon casa ch’ein bloccai cun ina cadeina per impedir ch’enzatgi havessi la garmaschia da parcar leu per in cuort mument siu auto. Pilver, quei fuss in ver malfatg e fagess donn al patrun ni alla patruna! ll pli stupid ei quella intoleranza, sch’ei setracta d’in parcadi avon in restaurant. Tals cass hai jeu adina puspei entupau. Per mei ei quei ina expressiun d’intoleranza, tonpli sch’ils parcadis ein dis en e dis ora libers. Co fuss ei, sch’il mulestau mettess silla finiastra digl auto incriminau in cedel cun in salid ed avis: «Bi che Vus haveis visitau nies vitg. Jeu havess plascher, sche Vus s’annunzieis l’autra gada per che nus saveien dar ina paterlada e beiber in sitg en buna cumpignia.» Tals «auguris» havessen senza dubi in effect bia pli positiv che la cadeina sco segn d’intoleranza. Il «puccont» havess ina buna regurdientscha dil vitg – e returnass probabel. En mintga cass vala ei buca la peina da segritentar pervia da reacziuns d’intoleranza. Il meglier remiedi ei in surir e da desi­ster d’ina replica. Il grond cancelier tudestg, Konrad Adenauer duess haver detg inaga. «Wer sich ärgert, büsst für die Sünden der andern». Quei verset hai jeu mai emblidau. Adina puspei eis el in bien agid en situaziuns plein irritaziuns. La devisa romontscha semeglionta secloma: «viver e schar viver». Cun quella tenuta san ins evitar irrita­ziuns e discussiuns malnizeivlas sco era schurmegiar l’atgna gnarva. Jeu sai mo recumandar ad in e scadin da viver tenor quella devisa. Dumeni Columberg (Mustér) va gugent a viandar, sco questa stad cun traversar la Greina (foto). El viva a Mustér ed è stà redactur, president communal e cusseglier naziunal. Dumeni Columberg (Mustér) va gugent a viandar, sco questa stad cun traversar la Greina (foto). El viva a Mustér ed è stà redactur, president communal e cusseglier naziunal.

Las elecziuns dils 25 de settember vargau han purtau la victoria della ­dretga (extrema) taliana. Igl ei impurtont da tener en egl il context de quellas elecziuns. Ca. 1/3 de quels che han il dretg da votar ein buc i a votar. Dils dus tiarzs restonts ha Giorgia Meloni, oz premminister, giu «mo» 26%. Ses alliai, la Lega de Matteo Salvini 8,7% (allas elecziuns europeas ha el giu 33%), pia ina terrada sco s’auda, mo ch’el ei, sez de dretg, s’alliaus cun Fratelli d’Italia. Forza Italia, partida dil vegl, scurdau e nuncalculabel Silvio Berlusconi ha giu mo 8%. Mo els ein alliai sco forza da dretg cun ils Fratelli d’Italia de Giorgia Meloni ed han il dretg da guvernar ensemen cun ella. Cun els stattan è «Noi moderati», ina gruppaziun ligiada a Comunione e Liberazione cun siu 0,9%. Il PD (Partito Democratico) cun ­Enrico Letta sco secretari ei vegnius castigiaus: el resta cun ses 19–20% anavos. Il PD ei vegnius castigiaus da quels da seniester perquei ch’el ei staus ils davos diesch onns memia loials, è viers Mario Draghi, enstagl da sviluppar e promover in program social alternativ. Da risguardar fussen aunc dus facturs: la cumplicada e nun-gesta lescha electorala (ina mischeida denter maiorz e proporz) e la reducziun dil diember da deputai e senaturs tenor la lescha dils 21 d’october 2020. Tgei ei – facticamein e historicamein – la dretga ell’Italia? Ella ei strusch da cumparegliar cun las partidas conservativas europeas. La partida «Fratelli d’Italia» ei vegnida fundada formalein 2012 e cumpren ils neo-­faschists che tegnan en lur bandiera la «Fiamma tricolore» che arda aunc adina avon la fossa da Mussolini. Ils «Fratelli d’Italia» vulessen far emblidar ils auters lur ragisch faschista e san el medem mument buca sedistaccar da quella. Denton ei la regenza s’installada, Giorgia Meloni ha presentau siu program avon las combras dil parlament e survegniu la fidonza. Ella sepresenta segira da sesezza – quei ch’ei secapescha bien – ei empau «romanesca», tscheu e leu in stel «cafona» (grev da translatar, forsa il meglier cun ­«parlera»). Meins quietontas ein las elecziuns dil president dil Senat ­(Ignazio La Russa, in vegl faschist) e dils Deputai (Lorenzo Fontana, in extrem integralist catolic). Igl emprem che ­Giorgia Meloni ha fatg ei da sincerar ils partenaris europès della «fideivladad atlantica, europea» della nova regenza, pia è da star dalla vart dell’Ucraina ell’uiara provocada da Putin. Tuttina ei sia posiziun buca diltut transparenta. Ella ei amitga da Victor Orban, plaida en favur da Vox, la formaziun dretga neo-franchista en Spagna e resca da polonisar l’Italia. Leutier ha ella difficultads cun ses partenaris. Silvio Berlusconi ha aunc suenter las elecziuns plidau dils regals che Putin ha tarmess e dellas brevs «dultschissimas» ch’ei han scu­miau. Matteo Salvini stat – zuppadamein – dalla vart da Putin. Il sulet interess che Berlusconi ha adina giu ei da salvar sias interpresas, per quei eis el ius anno 1994 ella politica. La politica de Salvini ei oravontut quella da lutgar encunter l’immigraziun. Minister digl interiur ha el buca saviu daventar, essend sco tal aunc sut process per haver violau ils dretgs humans cun sequestrar ina nav cun fugitivs. Mo sco adina stat el buca en sia pial; sco minister dellas infrastructuras vul el haver la controlla sur dils ports da mar per controllar las navs ONG (bu’ guvernativas, actualmein ein treis de quellas ella mar cun tschiens fugitivs salvai dal naufragi, allas qualas ils ports vegnan snegai è dal niev minister digl intern, Matteo Piantedosi). La regenza Meloni ha buca entschiet bein. Ella ha annunziau oravontut ina revisiun dil fiscus e dellas leschas da taglia, tut fetg obscur. D’ina vart lutga encunter ils sfrusaders che pagan nuot (maunca al fiscus onn per onn imper ga 10 miliardas Euros); dall’autra vart la «pasch fiscala» (schar en pasch ils sfrusaders). Leutier alzar sin 10 000 euros la quota da daner blut ch’ins astga duvrar per las fatschentas: pia flums da daners buca controllabels. In regal als sfrusaders ed alla mafia. Mo igl emprem decret-lescha (che sto lu vegnir convertius en lescha dal parlament) ei dils 2 de november, encunter las «rave party», manifesta­ziuns musicalas buca ufficialas. Quei che va sur 50 persunas vegn castigiau cun 6 onns perschun. Ins fetschi quen: 51 persunas el medem temps avon der­tgira per il soli motiv dad esser seradunadas per far e tedlar musica (schegie savens cun alcohol e drogas), ni per ­autras manifestaziuns, p.ex. radunonzas spontanas en ina scola ni fabrica… Il decret vegn criticaus dallas opposiziuns, da constituziunalists, dad advocats e giurists. La norma vegness extendida a tuttas manifestaziuns, è p.ex. d’opposiziun politica pacifica – cul resultat che l’Italia daventass in stadi da polizia! Quei che Giorgia Meloni ha denton munchentau il pli fetg ei ina clara posiziun encunter il faschissem. Ella vess saviu e stuiu far quei tschei di, ils 28 d’october, datum d’avon tschien onns cul marsch dils faschists encunter Roma. Enstagl ein ils faschists seradunai en roschas avon la fossa de Mussolini a Predappio. Ed ella ha cuschiu. Ella, la Meloni, ha detg ch’ella hagi buca particulara simpatia per Mussolini. Quei ei buc avunda per sedistaccar da quei vargau. Ella ha condemnau las leschas razzistas encunter ils gedius d’anno 1938, mo ha buca capiu che quellas ein inherentas al faschissem sez, ein part de quel. Ella para è buca da vuler prender ord sia bandiera la «Fiamma tricolore», simbol faschist. Mo quei che peisa forsa aunc pli fetg sco signal d’in faschissem buca dil tut bandunau: ­Giorgia Meloni ha fatg negina menziun dils 25 d’avrel ch’ei la memoria della liberaziun dell’Italia dal nazi-faschissem anno 1945, in di ch’ei oz fiasta naziunala. Negina menziun dils partisans ch’han lutgau per la libertad de tuts. Ferton ch’ils neofaschists mettan a pèr la lutga dils partisans cun quella dils faschists. La constituziun taliana sebasa sin la liberaziun dal faschissem dils 25 d’avrel 1945. Con ditg sa quella regenza tener, cu ina forza trai hist e tschellas host? Il mender ei mo che l’opposiziun fuss buca pronta da siglir ella largia. Era las forzas dell’opposiziun ein buca unidas. Buca bunas prognosas immediatas. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun.

Oz, ils 14 da november ei il di mundial da diabetes. Cun quella caschun ha la FMR discurriu cul miedi romontsch Giatgen Andreja Spinas da Tinizong. El ei s’engaschaus naziunal ed internaziunal per la perscrutaziun da diabetes. Per sias lavurs excellentas da perscrutaziun e per ses merets pil Center da diabetes tudestg (DDZ) ei il Romontsch Giatgen Andreja Spinas vegnius undraus dacuort culla medaglia d’aur Von Mering 2022. El ei staus directur dalla clinica per endocrinologia, diabetologia e nutriment clinic all’Universitad da Turitg. Suenter sia pensiun lavura el sco miedi consiliar el spital dall’Engiadin’Aulta. Entochen gl’onn vargau eis el staus commember dil cussegl scientific dil Center da diabetes tudestg. FMR: Dacuort ha il Center da diabetes tudestg (DDZ) honorau Vus culla medaglia d’aur Von Mering, tgei muntada ha quei per Vus? Giatgen Andreja Spinas: Quei ei ina satisfacziun persunala per miu engaschament ella perscrutaziun da diabetes, mo surtut era per haver accumpignau il svilup e la concepziun dil center da diabetes a Düsseldorf duront 20 onns. Vus haveis era gronds merets arisguard il svilup ch’ei vegnius fatgs ils davos decennis tiel tractament da diabetes. Il focus da mia lavur scientifica el spital universitar da Turitg ei stau d’eruir la raschun ch’ins ha diabetes tip 1 e la transplantaziun dils organs (inslas da Langerhans) che produceschan il hormon insulin. Ch’ei dat diabetes tip 1, diabetes tip 2 e diabetes duront la gravidonza sa la gronda part dalla glieud. Mo tgei munta quei propi pils pertuccai? Il diabetes tip 1 ei ina malsogna d’autoimmunitad, quei munta ch’ina inflammaziun destruescha las cellas che produceschan igl insulin. Igl insulin ei in hormon necessari per far entrar ils hidrats carbonics (Kohlenhydrate) – vul dir il zucher – ella musculatura, nua ch’el vegn duvraus per furnir energia al tgierp. Cun auters plaids ei igl insulin la clav che arva la musculatura pil zucher. Persunas che suffreschan da diabetes tip 2 produceschan aunc insulin. Lur cellas dalla musculatura han denton fadigia da prender si ils zuchers (hidrats carbonics). Quei vul dir che la clav – pia igl insulin – ei avon maun, mo la siara funcziuna buca bein. Il motiv persuenter ei oravontut surpeisa, munconza d’activitad corporala e naturalmein era la disposiziun (Vererbung). Sch’igl insulin (la clav) maunca ni la siara funcziuna buca, lura s’augmenta la concentraziun dil zucher el saung. Perquei vegn diabetes era numnau la «malsogna dil zucher». Ina concentraziun da zucher memia aulta donnegia ils organs, surtut ils egls, ils narunchels, il sistem dalla gnarva ed oravontut las veinas ed il cor. Sch’ins ha diabetes ei per exempel la resca da survegnir in infarct dil cor ni ina daguota duas entochen quater gadas pli gronda. Ord quei motiv sto ina concentraziun da zucher memia aulta vegnir sbassada. Tier diabetes tip 1 cun sprizzar insulin. Tier diabetes tip 2 cun medicaments (pérlas ni injecziuns). Ils pazients san mesirar sezs la concentraziun da zucher ed adattar la terapia. Contas persunas ein pertuccadas da diabetes en Svizra e tgei tip vegn avon il pli savens? En Svizra dat ei rodund 400 000 persunas ch’han diabetes, 90 % da quellas han diabetes tip 2. Bunamein in miez milliun persunas pertuccadas, quei para dabia. Vegn quella malsogna forsa savens sutvaletada? Gie, quei ei aschia. Cunquei ch’ina concentraziun da zucher augmentada fa buca mal, vegn la diagnosa da diabetes savens fatga memia tard, pia savens pér lu cu il zucher augmentau ha gia donnegiau auters organs. Ei quei propi ina malsogna da nossa civilisaziun ed ina consequenza da falliu nutriment sco ei vegn savens pretendiu, ni sa ei tuccar mintgina e mintgin? Il motiv ch’il diabetes tip 2 daventa adina pli prevalents sigl entir mund ei surtut la moda da viver moderna. La «coca-colonisaziun» cun memia biaras calorias, nutriment pauc sanadeivel (cun bia zucher, vul dir hidrats carbonics e grass) e munconza da moviment ed activitad corporala. Quels facturs muntan ina predisposiziun per surpeisa e lezza ei il motiv il pli grond per surve­gnir diabetes. Tgei sa mintgina e mintgin far per evitar da survegnir diabetes? La megliera moda d’agir per evitar diabetes ei da senutrir a moda sauna, equilibrada, cun fretgs e verduras e buc memia biaras calorias da zucher e grass. Tgei sintoms fan attents ad ina malsogna da diabetes e cu eis ei prudent dad ir tiel miedi? Sco gia menziunau ein ils simtoms fetg discrets. Forsa ein persunas pertuccadas empau staunclas, han gronda seit e spondan savens aua. Era disturbis dalla vesida san esser indezis. Sch’ins ha ina disposiziun famigliara da diabetes eis ei impurtont da schar controllar la concentraziun dil zucher. Sa la medischina gidar bein persunas cun diabetes ni ein ellas restrenschidas en lur veta entras quella malsogna? Culs medicaments dad ozildi san persunas cun diabetes menar ina veta normala, sch’ellas controlleschan regularmein il zucher (Blutzucker) e senutreschan a moda sanadeivla. Insulin dat ei dapi biebein 100 onns – muressen ils pazients da diabetes senza quella medischina? L’invenziun e suenter la fabricaziun digl insulin ei stau il «salvament da veta» per persunas cun diabetes tip 1. Senza quei hormon essenzial pil metabolissem sa il carstgaun buca viver. Vus habiteis a Meilen e luvreis era suenter la pensiun sco miedi consiliar el spital dall’Engiadin’Aulta – cu vegnis Vus sco specialist dalla diabetologia en acziun? Jeu fetschel mintga meins ina consultaziun el spital da Samedan. Leu cussegliel jeu pazients cun diabetes mo era cun autras malsognas endocrinologicas – vul dir auters hormons. Ils pazients vegnan tier mei entras ils miedis da casa. Haveis Vus insumma peda da guder la pensiun? Naturalmein, era sch’jeu hai aunc diversas obligaziuns all’universitad ed alla scola politecnica a Turitg ni en cussegls d’administra­ziun poss jeu pli u meins decider mez ed organisar miu temps ed aschia guder la fami­glia, cultura e la natira. Essas Vus savens en Vossa patria a Tinizong? Jeu sun mintga duas ni treis jamnas a Tinizong. Pil solit la fin d’jamna per viandar ni far turas en muntogna, ni sco menziunau ina ga il meins per far ina consultaziun el spital da Samedan. L’intervesta ei vegnida fatga a scret. Tenor Giatgen Andreja Spinas ein rodund 400 000 persunas en Svizra pertuccadas dalla malsogna da diabetes. Cussegliaziun al Spital regiunal El Spital regiunal Surselva a Glion datti in post da cussegliaziun per diabetes. Nadine Tuor-Capaul e Slavica Giorgio porschan als carstgauns cun diabetes sustegn ed accumpignament per pussibilitar ad els da saver ir entuorn segiramein cul diabetes. La cusse­gliaziun gida ils pertucai da saver menar vinavon ina veta autonoma ed independenta. La cussegliaziun da diabetes cusseglia, accumpogna, informescha ed instruescha persunas pertuccadas e lur confamigliars duront cussegliaziuns individualas. Il survetsch stat a disposiziun a carstgaus cun diabetes che vegnan ambulant ni ein gia en spital e vegnan surpridas dalla cassa da malsauns sin ordinaziun d’in miedi. Profitar dalla cussegliaziun san persunas ch’ein ve­gnidas diagnosticadas da niev cun diabetes, denton era persunas che vivan gia pli ditg culla malsogna. Nezegiar ina cussegliaziun pon era persunas predispostas da survegnir diabetes sin fundament da facturs da resca.

Per Sandra Blum da Cuera ein las praulas in grond scazi. Pli ditg e pli savens sepresenta ella sco fumitgasa Greta e raquenta praulas ad affons e carschi. Quei fa ella per tudestg svizzer e romontsch. «Il temps medieval fascinescha mei. Da quei temps han ei viviu tut auter che nus e tuttina ha aunc bia da quei che ha entschiet lu surviviu tochen oz. Per exempel la structura e veta da famiglia ni las rutas da traffic principalas, quellas ein aunc oz quasi el medem liug sco pli baul», di Sandra Blum. Ella ei carschida si a ­Glion e suenter il gimnasi a Mustér ha ella studegiau a Berna germanistica e historia cun accent sil temps medieval. Cun plascher ha la pedagoga dau enzacons onns scola alla Scola cantunala a Cuera, ha denton sentiu che quei era buca la via che cuntentava per pli ditg. Aschia ha ella fatg alla Scol’aulta specialisada dil Grischun il master en Information Science, quei ei ina scolaziun per persunas che vulan midar lavur e vesan lur futur el sectur da bibliotecas, archivs e documentaziuns. Il mund grond e bi Luvrond en loghens sco la biblioteca a Rapperswil ni egl archiv claustral a S. Gagl ei Sandra Blum sesluitada pass per pass el mund dallas praulas. Cun far guidas pedagogicas, giugs culs affons e la finfinala raquintond praulas. Avon prest tschun onns eis ella vegnida enga­schada dalla biblioteca a Cuera pil di da prelecziun. «Cun quella caschun ei la figura dalla fumitgasa Greta naschida. Jeu hai cusiu il vestgiu dil temps medieval ed en ina stizun da termagls hai jeu anflau la gaglina. Jeu sun immediat s’inamurada e hai cumprau ella, dapi lu essan nus in team inseparabel ed ils affons han plascherun da Berta ch’ei empau ina caota e piarda adina la clav dalla trucca da praulas», declara Sandra Blum. Tier la fundaziun da praulas Mutabor eis ella sescolada alla raquintadra professiunala da praulas: «Quei ha aviert a mi aunc meglier la porta el mund dallas praulas, in mund grond e bi.» In scazi enorm Tenor la raquintadra Greta, enconuschan biars mo las praulas da Grimm ni Anderson. Per gronda part seigien quella praulas denton buc adattadas per affons. «Tier praulas per affons ein affons ni animals ils protagonists ed els han da confruntar sfidas e sligiar problems. Quei sveglia la fantasia e pil solit va ei ora en bein alla fin e quei dat als affons curascha e speronza. Aschia san affons emprender per la veta cun tedlar praulas», eis ella perschuadida e raquenta gia ussa praulas a sia poppa Amelie, che ha in onn e miez. Quei hagi ella denton gia fatg duront la gravidonza e la pedagoga ei perschuadida ch’igl ei bien pil svilup dil lungatg. «Amelie tschontscha gia dètg bein. Sch’jeu raquentel interageschel jeu culs affons ed els teidlan activamein. Quei promova els bia meglier che da schar sefatschentar cun i-phones ni i-pads», ei la dunna da 38 onns perschuadida. Ei detti massa praulas en Svizra ed era el Grischun. In scazi enorm – numna Sandra Blum quellas ed ella preferescha las praulas popularas, oravontut quellas ord il temps medieval ni aunc pli veglias. Quellas vegnien raquintadas empau dapertut sil mund e hagien en mintga lungatg il medem cuntegn e messadi. Ella sezza raquenta per tudestg svizzer ni romontsch e procura sezza per las adattaziuns e translaziuns. La fumitgasa «Il temps medieval ei in temps cun massa misteris», sa Sandra Blum ed aschunta ch’ella seigi da casa en quei temps. «Jeu sesluetel buc en ina rolla, cu jeu hai en il vestgiu dil temps medieval sun jeu la fumitgasa Greta. Igl ei sco sch’jeu havess gia viviu ina ga en quei temps», manegia ella e tgi che ha gia viu ni udiu la Greta sa ch’ella ei zun autentica. Bugen conta ella era denteren ni suna uculela e quei fa tarlischar aunc pli fetg ils egls dils affons. Il plascher dil publicum ha animau Sandra Blum da far il pass en l’independenza sco raquintadra da praulas. Quei ei stau gest avon la pandemia, pia in schliet temps per far tals pass. «Jeu sun lu vegnida en speronza, aschia ch’igl ei stau tut en uorden», tradescha la mumma giuvna. Daners fan buc ventireivels Biars manegien ch’ei seigi forsa ina sperdita da prestige suenter in studi e dabia scolaziuns: «Jeu sun ventireivla aschia, raquintar praulas ei mia pissiun. Aschia ei quei ina vocaziun e buc ina professiun e mo ils daners fan buca ventireivels. Quei emprend’ins dil reminent era dallas praulas.» Dapi in onn ha ella adina dapli engaschis. Aschia ha la fumitgasa Greta saviu raquintar la stad el Museum svizzer el ­liber Ballenberg ni a caschun dils «Waltensburger Meistertage» a Vuorz. Savens raquenta Greta era sias praulas en museums, bibliotecas ed a caschun da fiastas publicas ni privatas ell’entira Svizra. All’entschatta stat adina il ritual culla gaglina Berta che ha piars la clav. Cun agid dils affons vegn quella puspei neunavon e la praula ch’era zuppada ella trucca po vegnir raquintada. Igl emprem vegn il verset da striegn denton recitaus e communablamein cun Greta e Berta cloman tuts: «Trucca, trucca, arva la bucca.» OLYMPUS DGreta e sia gaglina Berta – in team che fascinescha buc sulet affons. La fumitgasa Greta, alias Sandra Blum en acziun. Raquintar praulas ad affons e carschi ei sia pissiun.

Treis dis suenter il firau da s. Martin ha la tradiziunala fiera da s. Martin a Mustér giu liug il gliendisdis. Suenter ils dus onns dalla pandemia ha la glieud puspei vistau stedi la fiera amiez il vitg. Ella ei surtut ina caschun da sentupada, cumbinada cun enqual cumissiun. Pil pli da quei ch’ei dat schiglioc buca sisum la Surselva sco ils maruns caulds. In di desiderau eis ei denton era per la buobanaglia ch’anfla cheu secapescha bia dultschem e termagls. Sco mintg’onn han entginas organisaziuns ed instituziuns era nezegiau uonn quella caschun per vender rauba ni offerir in sitg en favur d’ina buna caussa. (fmr/hh) Fiera da s. Martin 2022 a Mustér. Fiera da s. Martin 2022 a Mustér

La fin d’jamna dils 19 e 20 da november 2022 envida il Cantus Firmus Surselva a dus concerts. Quels han liug a Cuera e Trun. Suenter ch’il chor ha stuiu desister dil project «Matthäus-Passion» pervia da corona, presenta el ussa «Libera me». Igl ei in program cun perlas musicalas d’enconuschents cumponists. Cun quel vul il Cantus Firmus Surselva fascinar il publicum cun sia enconuschenta moda e maniera qualitativa ed expressiva. Sut la direcziun da Clau Scherrer ein d’udir ovras da Gabriel Fauré, Felix Mendelssohn, Johann Sebastian Bach, Trond Kverno sco era dil cumponist indigen Gion Antoni Derungs. Sco solistas e solists sepresentan cantaduras e cantadurs dil chor, al clavazin ei il pianist Gieri Maissen da Trun d’udir. (cdm/fmr) Ils concerts han liug sonda, ils 19 da november 2022 allas 20.15 ella baselgia dalla s. Crusch (Heiligkreuzkirche) a Cuera e dumengia, ils 20 da november 2022 allas 17.00 ella baselgia da s. Martin a Trun. Ulteriuras informaziuns e prevendita: www.cantus-firmus.ch. Cantus Firmus Surselva concertescha a Cuera e Trun.

Miez november 2002 ha ei dau en Surselva 400 liters plievgia per meter quadrat enteifer treis dis. Quella gronda massa d’aua ha lumiau il terren aschia che quel ei sedistaccaus en biars loghens en fuorma da bovas. 20 onns pli tard ein las plagas guaridas per gronda part ton a Trun, Schlans sco Rueun. Per impedir novas catastrofas els medems loghens ei vegniu priu mesiras en favur dalla segirtad. «En in tal mument sco quella sonda dils 16 da november 2002 agesch’ins semplamein. Ins emprova da far il meglier pusseivel ord la situaziun caotica. Tut ei iu fetg spert, vonzeivi ha ina plaunca suenter l’autra entschiet a seruschnar», seregorda Mattias Cadruvi, il forester communal responsabel pil revier da Trun e Schlans. Bein enqual detagl ei restaus ad el en memoria: «La damaun ein ils pumpiers da Schlans aunc vegni a Trun per segidar, mo cuort suenter ch’els ein stai anavos en lur vitg, ein els stai interruts da tuttas colligiaziuns e han giu lavur senza fin egl agen vitg.» Eveniment da 100 onns Suenter la fasa dallas mesiras urgentas ei suandada la projectaziun da dustonzas per la segirtad futura. «A Schlans ei quei stau surtut la canalisaziun dall’aua atras il vitg, leu nua che la gronda part dalla bova ei vegnida giuadora. Ei ha giu num concepir quei vau aschia ch’el po menar naven igl avegnir massas da material sco quei di», declara Mattias Cadruvi ch’era lu medemamein commember dalla cumissiun da prighels. Quei vau seigi daventaus 20 ga pli gronds ch’avon, era sche l’aua che curreva avon e cuora oz ei buca da num. Per saver construir quel ha ei era giu num dislocar baghetgs. «Jeu sun perschuadius che quei vau ha igl effect ch’el sto haver en cass d’in tal eveniment che serepeta per ordinari sulettamein mintga 100 onns.» A Trun ha ei giu num prender mesiras ella Val Quadra, la val sut la baselgia da Nossadunna nua ch’ina bova haveva caschunau donns vid la via cantunala ed il trassé dalla viafier. Cheu eis ei vegniu priu semplas mesiras, damai che quella val menava normalmein pauc’aua: «Leu ei semplamein sedescargau fetg bia plievgia lezza ga. Zatgei semegliont havess saviu succeder era en in auter liug.» Ussa ei quei contuorn carschius en: «Leu ha la natira puspei surpriu sia funcziun. Quei vala era pil territori pertuccau dalla bova a Schlans. Oz vesan ins praticamein nuot pli dalla devastaziun.» Punct culminont da miezdi La catastrofa dils 16 da november 2002 ha contonschiu siu punct culminont da miezdi. Lu ei la bova sballunada sur il vitg da Schlans, ha donnegiau plirs baghetgs e periclitau habitontas e habitonts. Biaras persunas han stuiu vegnir evacuadas, per part cun helicopter e da relaziuns fetg diﬃcilas. La via ella Val Farbertg denter Trun e Schlans ei vegnida disfatga sin ina pli liunga distanza. Mo gia avon la bova havevan biaras plauncas – dil reminent en biars loghens dalla vart seniastra dil Rein – buca pudiu far frunt allas grondas massas e peisas dall’aua. Vias e surtut era il trassé dalla Viafier retica ein stai pertuccai. A Ton a Schlans sco a Trun han neginas persunas pitiu donn, biaras han denton stuiu vegnir evacuadas, denter auter en acziuns fetg difficilas cun helicopter entras il pilot Marcus Levy, igl «aunghel da Schlans». Evacuaziuns e persunas blessadas Da quei eveniment dil tschentenar ei era il vitg da Rueun staus pertuccaus considerablamein. Biars baghetgs el contuorn dalla staziun da viaﬁer ein vegni inundai. Treis persunas ein vegnidas blessadas per part grevamein. Duas dad ellas eran occupadas cun lur maschinas grevas vid lavurs da rumida. Sco a Schlans e Trun ein era leu pumpiers, fatschentas da construcziun e biars voluntaris s’engaschai per impedir aunc ina mendra devastaziun. Las treis vischnauncas da Sursassiala ein stadas contonschiblas duront quels dis mo per helicopter. Donns ha ei dil reminent era dau lezs dis a Surin, Tersnaus e Val S. Pieder, nua che pliras persunas han medemamein stuiu vegnir evacuadas. Rueun: Territori habitau ei protegius ussa fetg bein Paucs meins suenter la malaura ei vegniu eregiu a Rueun agl ur dalla Val Valdun in mir da protecziun pil vitg e silsuenter ei il vau dil ﬂum vegnius slargaus. Aschia han aua e material dapli plaz da sederasar, il vitg ei aschia daventaus pli segirs. Ella val ein dus repass en fuorma da punts vegni construi. En cass d’aua gronda san quels vegnir transformai en ina fuorma da siaras. La Val Valdun ha ina liunga historia d’eveniments dalla natira. Dapi 1610 ein documentai 13 eveniments pli gronds che han caschunau donns per part massivs a Rueun. Il territori vegn controllaus regularmein, surtut era pertuccont il moviment. Sco quei ch’il menader dils menaschis communals d’Ilanz Glion, Marco Casanova constatescha, sepresentan las dustonzas realisadas suenter l’aua gronda da 2002 per gronda part en in bien stan: «Entras quellas ei Rueun oz pli segir che zacu. Il mument ein ulteriuras mesiras urgentas buca necessarias.» El snega denton era buca, ch’igl ei ina damonda dil temps entochen che la Val Valdun sa menar a val in grond quantum material. Quei seigi in process natural, mo entras las mesiras pridas seigi il territori habitau protegius fetg bein. In deficit giudem la val «El sectur dalla zona d’industria e commerci – el liug nua ch’il Schmuér e la Val Valdun s’uneschan entochen el Rein anteriur, dat ei per part in deficit da protecziun. Cheu sa bia material serimnar el letg dil flum ed en cass veramein excepziunals savess ina part dalla zona da commerci esser pertuccada», constatescha Marco Casanova. Per quei motiv existien leu el plan da prighels era zonas cotschnas e blauas. Leu savessi la vischnaunca far ponderaziuns da prender mesiras. 400 liters plievgia en treis dis Miez november 2002 ha ei dau 400 liters plievgia per meter quadrat enteifer treis dis en Surselva. La consequenza: Plauncas e vals ein vegnidas en moviment, bovas han devastau parts dils vitgs da Schlans e Rueun. Glieud ha stuiu vegnir evacuada, baghetgs ed infrastructura publica han pitiu considerabel donn. A Rueun ein treis persunas vegnidas blessadas, duas grevamein. Oz ei da veser ton sco nuot pli da quels eveniments, novas dustonzas protegian ils vitgs. (fmr/hh) Schlans 2003, strusch in onn suenter la bova. Schlans diesch onns suenter la bova da 2002.

Unanim han las treis suprastonzas communalas da Laax, Sagogn e Schluein approbau il contract da fusiun suenter las radunonzas d’informaziun dalla fin d’october. A Schluein ha ina cumissiun aunc ina ga da sclarir entgins puncts dil contract e presentar las examinaziuns alla radunonza communala dils 22 da november. «Las treis suprastonzas communalas da Laax, Sagogn e Schluein han approbau dacuort unanim il contract da fusiun.» Quei gi il meinaproject dalla fusiun communala dalla treis vischnauncas Adrian Wolf. El ha presentau il sboz da quei contract en tuttas treis vischnauncas a caschun da radunonzas d‘informaziun. Per il meinaproject ei quella decisiun in clar confess dallas treis suprastonzas communalas alla fusiun dalla nova vischnaunca da Laax. «Momentan essan nus vidlunder da far il messadi per mauns dalla votaziun.» In messadi che survescha ina emprema ga per basa da decisiun ils siat da december a caschun dalla radunonza communala da Laax che pren ina emprema decisiun per mauns dalla votaziun all’urna. Ils 27 da schaner 2023 croda la decisiun definitiva davart la fusiun dallas treis vischnauncas. A Sagogn e Schluein mintgamai allas radunonzas communalas ed a Laax all’urna. Tenor Adrian Wolf cuntegn quei messadi era la proposta da mintga suprastonza da gir GIE la fusiun. «Quei ei il pass logic suenter che las suprastonzas han approbau il contract da fusiun.» Installau ina cumissiun Negins dubis lai il president communal da Schluein, Ralf Schläpfer viers la tenuta dalla suprastonza communala en connex cun il project da fusiun. «Gie, ei constat, era nus havein approbau unanimamein quei contract da fusiun.» Entgins dubis viers la tenuta dalla suprastonza communala da Schluein eran naschi suenter la radunonza d’informaziun dils 27 d’october. La radunonza ha numnadamein installau ina cumissiun che ha aunc da sclarir entgins puncts dil contract da fusiun. «Il giavisch per installar quella cumissiun ei vegnius ord il miez dalla radunonza.» Ralf Schläpfer gi ch’il contract da fusiun eri aunc buca publicaus il gi dalla radunonza d’informaziun. «Uss ei quel denton accessibels sillas paginas da tuttas treis vischnauncas.» Era Adrian Wolf ha negins problems cul giavisch dad aunc ina ga sclarir damondas per la vischnaunca da Schluein. El ei dil meini ch’il contract da fusiun tematiseschi quels aspects specifics e detti las rispostas necessarias. «Forsa eis ei buca stau ideal che nus havein buca saviu sclarir quellas damondas gia a caschun dalla radunonza d’informaziun.» Tematicas sco la zona d’industria Isla, la taxa turistica ni la situaziun finanziala da Schluein cun ni senza fusiun intresseschan il suveran da Schluein. «Ord vesta dil fatg dat ei strusch enzatgei che plaida encunter la fusiun dallas treis vischnauncas, gi Adrian Wolf. El sa denton ch’ei dat era emoziuns ch’influenzeschan la decisiun pro ni contra fusiun. Ralf Schläpfer manegia che las emoziuns seigien forsa pli derasadas a Laax e Schluein che a Sagogn. «Nus mein da quei anora ch’ils meinis en caussa fusiunar ein pli u meins fatgs.» Ed Adrian Wolf puntuescha: «Il davos eis ei ina decisiun democratica ch’ei d’acceptar.» Promts da midar meini Adrian Maissen ei numnaus el messadi per mauns dalla proxima radunonza communala da Schluein sco persuna da contact dalla cumissiun che ha da tractar ord vesta da Schluein il contract da fusiun. El ha concediu che la cumissiun sentaupi proximamein per analisar pli da rudien quei contract. «Nus vulein examinar quei contract ord la vesta da Schluein e schar empau dalla vart l’egliada sigl entir.» El conceda alla gruppa da project da haver fatg buna lavur. «Jeu manegiel ch’il contract porscha las rispostas sin nossas damondas.» Con lunsch che la cumissiun va cun sias examinaziuns sa Adrian Maissen aunc buc. Ed aschia sa el buca sch’ei dat neu dalla cumissiun ina proposta viers il suveran da Schluein da votar per ni encunter la fusiun. El sez conceda da haver fatg siu meini, lai denton aviert sche quei ei in gie ni in na. «La finala sun jeu mez staus duront biars onns president communal.» E gest ord quella optica ei Adrian Maissen era pertscharts ch’il temps ei semidaus. «Esser ozilgi president communal ei buc adina aschi emperneivel.» Ed Adrian Maissen conceda vinavon: «Jeu hai aunc peda dad eventualmein reveder mia decisiun persunala en caussa fusiun.» Acziun nocturna a Sagogn Avon rodund in’jamna ha ina gruppa da giuvenils decorau las fontaunas publicas da Sagogn cun in tgiern che fa la pareta dad ina spina da gervosa embellida cun il sigil dalla vischnaunca da Laax. Uolf Candrian ha tradiu dad esser part dalla gruppa che hagi vuliu promover la discussiun da fusiun en vischnaunca cun quella acziun. Igl effect para dad esser mudests sco quei che Candrian tradescha sez sin damonda. «Las spinas ein spert stadas allontanadas.» Uolf Candrian gi da buca esser da principi encunter la fusiun, la discussiun publica maunchi denton pli u meins. Gest il diever e la derivonza dall’aua ei, tenor siu meini, digns da vegnir discutaus pli da rudien. Daco che la gruppa ha buca purtau e lantschau quella discussiun a caschun dalla radunonza d’informaziun digl october vargau ha Uolf Candrian rispundiu cun sia situaziun persunala e quella dad auters commembers dalla gruppa nocturna. «Per part havein nus buca las scartiras a Sagogn e consequentamein buc il dretg da vuschar.»(fmr/ac)

A Glion ha l’uniun Schichtwechsel-La Surselva tratg ina bilanza dall’emprema stagiun. La crappa plazzada en gruppas ni singuls en plirs loghens dil marcau ha svegliau discussiuns. La gronda parta ei denton stada constructiva pil project. L’inscenaziun cun in vast program accumpignont cuntinuescha tochen gl’atun 2025. «La glieud ha entschiet a capir tgei che nus vulein contonscher cun quei grond project», gi Rino Caduff el discuors culla FMR. Gievgia sera ha el accumpignau la davosa gruppa tras l’exposiziun speciala el Museum regiunal Surselva. Suenter ha el beneventau ils visitaders ella sala stignada pleina dil Cinema Sil Plaz. Gl’interess pil referat dad Adrian Pfiffner ei puspei staus gronds. Igl ei la secunda gada ch’il professer emeritau dal’Universitad da Berna ha referiu dalla geologia dalla Surselva. Cun quell’occurrenza ha Rino Caduff saviu trer ina bilanza positiva dall’emprema stagiun dall’exposiziun Schichtwechsel-La Surselva. Avon prest treis onns ha el surpriu il presidi dall’uniun ch ha iniziau e che porta quella. Animau la discussiun «All’entschatta era la glieud ualti skeptica. La situaziun ei denton secalmada», resumescha Rino Caduff. Sco president dall’uniun eis el staus confruntaus cun remarcas e piztgadas pervia dalla biara crappa ch’ins ha plazzau a Glion. Suenter ch’ina gruppa da project haveva fatg vastas preparativas, ha Rino Caduff saviu beneventar ils 11 da zercladur 2022 bia glieud alla fiasta d’avertura. El decuors dalla primavera havevan il menader artistic Christian Aubry e la meinaproject Lucrezia Zanetti schau menar ina roscha crapuns els differents loghens da Glion. Rino Caduff, alla staziun da Glion, cul coloss, in granit dalla Val Cristallina. L’inscenaziun ha svegliau l’attenziun, tgi ha criticau, tgi admirau il «mantun crappa» silla plazza cumin, silla plazza s. Margreta ed el curtgin dalla casa pervenda catolica. Malgrad che l’uniun haveva organisau ordavon seras d’informaziun, han ins udiu la damonda centrala «daco tonta crappa?». L’accumulaziun ha provocau. Ils monolits e las gruppas, alla staziun, sper la Porta Sura, avon l’entrada dalla casa-cumin, ed en auters loghens, ha animau la discussiun. Quei vesa Rino Caduff sco enzatgei impurtont. «L’exposiziun vul presentar in scazi zuppau dalla Surselva e render attent alla particularitad geologica da quella regiun». Mintga crap hagi siu agen caracter, l’exposiziun envidi da mirar pli precis e da trer ils connex renda el vinavon attent e menziuna che l’emprema stagiun seigi ida a fin, ch’il project cuntinuescha denton. Monolits e gruppas da crappa resta el liug tochen la fin dil 2025. Crappa cumin cuntinuescha il 2023 L’jamna vargada ha Rino Caduff menau la radunonza generala dall’uniun-purtadra. La stad hagi el udiu meinsvart il giavisch ch’ins dueigi schar la crappa el liug, era suenter il 2025. En sia retrospectiva constatescha el che la glieud entscheivi a capir l’inscenaziun sils differents plazs. La bilanza generala dall’emprema stagiun da Schichtwechsel-La Surselva ei cumbinada plinavon cullas activitads dil program accumpignont. 500 persunas han visitau las endisch presentaziuns dil teater «Crappa cumin». Visitadras e visitaders ein stai fascinai era dall’exposiziun speciala el Museum Regiunal Surselva e dallas matinadas musicalas el curtgin dil museum. Las visetas commentadas tier las gruppas da crappa, ils referats sco era gl’accent tematic dallas scolas dalla vischnaunca Ilanz/Glion han cumplettau il program concentrau. «Nus essan perschuadi d’esser silla dretga via e prendein cun bia plascher, energia e creativitad il proxim temps dall’exposiziun tochen la fin dil 2025», ha Rino Caduff getg alla fin da siu rapport annual. Las finamiras idealas dall’emprema stagiun hagien ins contonschiu cumpleinamein, quei che fetschi aunc empau quitaus per las activitads planisadas seigi la liquiditad satella dallas finanzas. Era il teater «Crappa cumin» cuntinuescha la stagiun 2023 cun quater presentaziuns, las matinadas musicalas ein medemamein planisadas.

Dumengia ha la Cuminonza romontscha da Flem envidau ad ina commemoraziun pil poet e scribent Gian Fontana. Quel ei naschius ils 16 da november 1897 a Fidaz e daventaus in dils capo-scribents romontschs. Cun in survetsch divin, biala musica ed in referat han ins seregurdau dignamein dad el. La Lia Rumantscha ei stada representada cul secretari general Diego Deplazes. Era gl’anteriur president dalla LR, Chasper Pult, ha rendiu honur a Gian Fontana. E medemamein il minister da cultura dil cantun Grischun, Jon Domenic Parolini. El enconuscha ils merets ch’il poet ha per la Romontschia. Ella baselgietta da Fidaz eis el staus hosps d’honur dalla Cuminonza romontscha da Flem. Alla fin dalla commemoraziun ha il president da quella, Hanspeter Meiler, salidau denter quels era Martin Fontana, fegl dil poet, e Nicola Fantini, representant dalla vischnaunca politica. El ha menziunau il monument per Gian Fontana ch’ei gest ella vischinonza. Quel han ils da Flem inaugurau 1987 tenor in’idea dil pictur artist Alois Carigiet. Il president dalla Cuminonza romontscha Flem, Hanspeter Meiler, salida ils presents. Parallelas cul filosof La Cuminonza romontscha da Flem ei seregurdada dignamein da Gian Fontana. Quei um ha regalau in grond scazi al pievel romontsch e dau a quel in bienton dapli identitad e schientscha pigl gl’agen lungatg. La festivitad ha entschiet cun musica. Il dirigent, cumponist e violonist David Sontòn Caflisch, sia mumma, l’organista Barbla Caflisch e sia sora Riccarda Caflisch alla flauta han purschiu in program excellent. La raspada ha tedlau il largo, in siciliano en g-moll ed in vivace da Johann Sebastian Bach. Da Camille Saint-Saëns ha il trio schau resunar ina romanza en b-dur, in’atgna cumposiziun da David Sontòn Caflisch, ina White Pastorale da Harrison Birtwistle sco era in andante cantabile da W. A. Mozart. Riccarda Caflisch e David Sontòn Caflisch duront in dils tocs musicals. Il priedi ha ser Luzi Battaglia fatg. El ha puntuau che Gian Fontana hagi in plaz ell’emprema retscha dils ferms scribents romontsch. El ha menziunau il filosof austriac-israelit Martin Buber. Quel ha publicau 1923 siu cudisch «Ich und Du» che tracta dalla relaziun dil carstgaun tier Diu. En sias poesias ei Gian Fontana savens era s’occupaus cun quella tematica. «Jeu sai buca sch’el enconuscheva la filosofia da Buber, mo siu spectrum en connex culla religiun tonscha naven da dubis tochen tiel confess profund», ha Luzi Battaglia getg el priedi. Gian Fontana hagi mai exponiu sia cardientscha e religiun, per el erien oraziuns ina vusch dil sentiment e dil cor. Lungatg d'instrucziun era il tudestg Ella baselgietta da Fidaz ha il pievel da fiasta era cantau dus chorals cun texts da Gian Fontana. En quater vuschs ha «Gl’emprem pertratg sei grazi’e laud» e «Miu Deus ei in pastur fidau» sco ins ha udiu darar ils davos decennis en quei liug. Gian Fontana era in grond amatur da cant e musica, sias poesias han inspirau numerus cumponists e musicists. Duront sia veta oravontut Tumasch Dolf. Suenter il survetsch divin ha Manfred Veraguth presentau la veta e l’ovra da Gian Fontana en in’autra fuorma. El ha analisau quater carnets da concepts che Gian Fontana ha scret da 1910 tochen 1913, pia dil temps ch’el veva denter 13 e 16 onns. Lungatg d’instrucziun ella scola da Flem era il tudestg daventaus all’entschatta dil 20avel tschentaner. Quei malgrad ch’ils indigens discurrevan romontsch. Gl’ambient puril dalla famiglia Fontana era spirontamein romontsch, ils concepts stueva el scriver el lungatg d’instrucziun. El enconuscheva negin auter. Manfred Veraguth ha referiu davert il giuven Gian Fontana. Alice Bertogg ha prelegiu dils concepts. Gl'observader Ils concepts dil mattatsch e fegl da purs curdavan en egl a siu scolast primar Paul Kieni. Manfred Veraguth ha presentau in concept nua ch’el descriva la cargada dallas genetschas sill’Alp Tomül. Quella, situada en Val S. Pieder, ei aunc oz en possess dalla vischnaunca da Flem. Varga dus gis ha il viadi cuzzau e Gian Fontana hagi gudiu quel, per el eri ils bials gis duront las vacanzas da stad. Tgi che enconuscha in tec siu gener da litteratura sa ch’el ha ina preferientscha pil pign e sempel, el odiescha malgiustia e s’occupa savens da natira e cuntrada. «Il dun d’observar e descriver fenomens e situaziuns ei segiramein ina habilitad che Gian Fontanan ha giu en scola superiura, e lu el seminari scolastic», ha Manfred Veraguth getg. Siu referat ha el finiu culla conclusiun: «Malgrad quei cuort temps ch’el ha giu a disposiziun per scriver ha Gian Fontana scaffiu in’ovra nungetg buna, reha ed impurtonta». Treis jamnas suenter sia mort seigi cumpariu ella Gasetta Romontscha ina correspondenza che haveva constatau che Gian Fontana seigi morts, mo siu relasch seigi pil pievel romontsch sco in ferm monument da granit, che cuozzi aschigitg che cuolm e vals stettien.

Vendergis, ils 11, ha l’uniun Pro Lumerins envidau la populaziun alla sera da sogn Martin. Il romanist Michele Luigi Badilatti ha presentau l’ovra ch’el ha fatg per contonscher il doctorat. Il linguist engiadines ha elegiu ina tematica che ha connex cugl emigrant Gion Casper Collenberg da Lumbrein. «Quei text ei ina absoluta pèrla», ha Michele Luigi Badilatti getg duront il discuors ella Casa d’Angel a Lumbrein. Il scribent da quel, Gion Casper Collenberg, ei staus il protagonist dall’occurrenza. Alla sera da sogn Martin ha Anton Capaul dall’uniun Pro Lumerins buca saviu beneventar el persunalmein. Collenberg ei naschius ils 1733 a Lumbrein. Morts eis el 1792 en Frontscha, ella vegliadetgna da 59 onns. Quei temps furiava la Revoluziun franzosa. La mort dil Lumerin ha denton negin connex cun quella, auter che quei ch’ins supponeva entochen dacuort. Il secund protagonist dalla sera sogn Martin, Michele Luigi Badilatti, ha saviu cumprovar quei. En sia dissertaziun ha el eruiu che Gion Casper Collenberg ei morts d’ina malsogna e buca d’ina attacca. Gl’uost 1792 haveva il pievel da Paris attaccau las Tuillerias, il palast roial da Ludivic XVI. Gion Casper Collenberg seigi era morts en quels embrugls, havevan ins scret els registers. Na, il commerciant ei morts ils 30 da december 1792 d’ina malsogna, ella casa da siu quinau a Beaujeu el departament Rhône. Ils protagonists dalla sera, da sen. Isabella Collenberg, Anita Capaul, Michele Luigi Badilatti e Clau Solèr. Rapport autobiografic Michele Luigi Badilatti ei buca historicher, mobein romanist. Alla sera da sogn Martin ha el presentau sia lavur ch’ei cumparida sco cudisch cul tetel «Gion Casper Collenberg: Viadi en l’Isla de Fronscha 1765/66». Il Lumerin s’auda tiels emigrants che han relaschau allas proximas generaziuns rapports autentics. La pèrla ei quel cul tetel «Viadi en l’Isla de Fronscha». Igl ei in rapport da viadi autobiografic d’avon 257 onns. Culla nav «Compte d’Artois» ei Collenberg s’embarcaus ils 27 d’october 1765 cun siu patrun a Lorient ella Bretagne per accumpignar quel sill’insla Mauritius. El liug d’origin dil protagonist ha la moderatura dalla sera, Anita Capaul, discurriu cun Michele Luigi Badilatti. Il romanist e professer emeritau Clau Solèr – in vér lumerin – ha legiu passaschas ord il rapport da 1765/66. In’ulteriura lumerina, Isabella Collenberg, feglia da Maria Angela Collenberg sesenta a Rapperswil, ha embelliu la sera musicalmein cun cant e ghitarra. Ina dallas empremas paginas dil cudisch, cun ina reproducziun ch'ei publicada el cudisch da Michele Luigi Badilatti Michele Luigi Badilatti ha analisau linguisticamein il rapport da Gion Casper Collenberg. «Igl ei il pli vegl rapport da viadi enconuschents screts egl original en lungatg sursilvan», ha il perscruttader confirmau el discuors culla moderatura. Il linguist da 35 onns, carschius si a Zuoz ell’Engiadin’aulta, ei s’approfundius en in document sursilvan che ha connex cun Lumbrein. Buca in idiom ed era buca fatgs historics ein stai el center, mobein l’analisa dil text «lumerin». Balenas e sirenas Che Gion Casper Collenberg era in Lumerin s’encorsch’ins dil reminent cun leger. Expressiuns tipicas da Lumbrein tradeschan il liug d’origin digl autur. La dissertaziun ha la Societad Retorumantscha ediu sco 24avel tom dalla retscha Romanica Raetica. Michele Luigi Badilatti ha elaborau scientificamein in document ch’ei en possess dalla Claustra da Mustér. 1765 ha el fatg il liung viadi silla mar sco survient persunal da Jacques-Armand Dupin de Chenonceaux. Quei patrun era in special. Il bab da quel, Claude Dupin, in dils pli rehs umens dalla Frontscha, haveva spediu il fegl sill’insla «Île de France» amiez gl’Ocean indic. Jacques-Armand era in valanuot ed il bab haveva spediu el lunsch naven. Il survient Gion Casper ha duiu accumpignar el dil port da mar en Frontscha tochen a Port-Louis, la capitala dall’Île de France, oz insla Mauritius. Quei survient ha documentau il viadi aventurus e malsegir cun texts ed illustraziuns. Attaschaus a Lumbrein «Igl ei in rapport fascinont, ins surstat tgei talent che quei um haveva», ha Anita Capaul declarau. Datier alla realitad descriva Collenberg tut ils detagls da glieud, moda da viver e schabetgs sil bastiment e pli tard sill’insla Mauritius. Tschun meins silla mar, exponius all’aura, a stempraus e caliras, balenas e sirenas, malsognas e monotonia era nuota legher. «Il rapport ei pauc romantics e fa sgarschur», ha Anita Capaul manegiau. Gl’autur descriva la realitad. Frontispezi dil diari da Gion Casper Collenberg, cul dessegn ch'el ha fatg sez. Suenter ch’els eran arrivai e stai sesents in onn a Mauritius ei il patrun da Gion Casper Collenberg morts leu il matg 1767 dalla melania. Dil viadi da retuorn en Frontscha ha el buca fatg in rapport. A Beaujeu ha el maridau Philiberte Véré, il pèr ei denton restaus senza descendenza. Collenberg, in um fetg religius ed attaschaus a sias ragischs, ha dedicau il diari da viadi explicitamein a sia famiglia en Lumnezia. Pli tard ei il document propi returnaus a Lumbrein nua ch’ins ha conservau el. Co el ei la finala vegnius ella biblioteca dalla claustra da Mustér – per cletg pér suenter il grond barschament da 1798 – ha Michele Luigi Badilatti buca saviu eruir. Sia incumbensa pil doctorat eis ei stau d’analisar il lungatg romontsch, scret cullas fuormas dialectalas e cun influenza dil franzos. Il resultat ei in cudisch unic.

Il Calender per mintga gi ei il sulet annuari che cumpara en dus idioms. Dacuort han ils redacturs Manfred Veraguth e Johann Clopath presentau la 102avla annada. Forsa eis ei gest quella ambivalur che fa el schi interessants. Tschei gi ei il Calender per mintga gi (Cpmg) vegnius en casa. Tgisà tgei interessantas contribuziuns ch’el cuntegn uonn? sedamond’ins avon ch’ins sfeglia plein marveglias. Aunc avon ina constataziun generala tiel Cpmg 2023: Igl ei in stampat da 260 paginas cul format cumprovau, cun ina impaginaziun surveseivla sin pupi da qualitad. Il frontispezi ei dapi 1922 la noda-casa. Teniu pétg a tendenzas Il num ei da quei product tradiziunal ei da principi banals. Gest quei caracterisescha el. Il suttetel dil Per mintga gi ei «calender popular per las valladas renanas». La glieud sa oz strusch pli tgeininas che quellas valladas «renanas» ein, nungir nua ch’ellas sesanflan. El temps dallas medias socialas san biars buca pli ch’ei deva inagada instituziuns confessiunalmein separadas. Schizun in calender. Igl ei aunc detg impurtont ch’il «Per mintga gi» setegni vid siu vestgiu. Igl ei il segn d’identificaziun, semegliont ad ina marca. Daco han Mercedes, VW e.a.v. dapi 100 e dapli onns il medem emblem? Era la Fundaziun Calender per mintga gi setegn vid quella sabientscha psicologica. Quei gremi ha surpriu avon 17 onns la responsabladad pil Cpmg. Cu la Renania ha fusiunau culla Romania eis ei stau prudent da tener cul calender. Il vestgiu cun rubricas e capetels ei restaus, il cuntegn semida. Onn per onn datti novs raquens e poesias, reportaschas e purtrets, retschercas pintgas e grondas. La historia véra d'ina acziun dubiusa En tut cuntegn il Cpmg 35 contribuziuns da 27 auturas ed auturs. In dils artechels cuorts ei quel dalla cua-cotschna che ha saviu far igniv el nuegl pign, grazia al ballapei. In text scret el lungatg dil calender popular cun connex culla natira. Ina contribuziun pli liung ei quella da Hans Caprez da Castrisch. Gl’anteriur schurnalist raquenta d’in trest capetel dalla historia svizra. Ina societad stabla ha adina discriminau e disqualificau vagants, ils parlers, il pievel dils Jenics. A quels han ins fatg grond entiert. 1926 ha la Pro Juventute fundau l’acziun «Kinder der Landstrasse». Hans Caprez scriva da sias retschercas, investigaziuns e publicaziuns da quella tematica. La Pro Juventute ha calau 1973 ufficialmein cull’acziun da separar famiglias e prender naven sfurzadamein affons da quellas. Gl’autur raquenta co el ha entschiet a retschercar el cass «Theres Huser», co el ei fruntaus sin actas dubiusas e sil num Alfred Sigrist. Ils 15 d’avrel 1972 ha il Beobachter publicau gl’artechel cul tetel «Fahrende Mütter klagen an». L’emprema reacziun ei stada tut auter che spitgada: Mellis abonnents han refusau la revista Beobacher. Lecturas e lecturs eran sevilentai, pertgei la Pro Juventute haveva ina reputaziun impecabla, senza ina tolca. Ei ha duvrau ina pulita curascha civila e perseveronza da tener petg a tgisas e denunzias. Gl’editur dil Beobachter ha fatg curascha a Hans Caprez, aschia che ulteriurs artechels cun mussaments ein suandai. La contribuziun el Cpmg ei ina descripziun impressiunonta dalla caussa «Kinder der Landstrasse», cun nums e fatgs. Henrietta Caderas In’ulteriura historia ei quella dallas pendicularas Breil-Vuorz-Andiast. Pil giubileum da 50 onns ha Andreas Cadonau scret il svilup dalla fundaziun. El ei ina perdetga dil temps ch’ils runals e sutgeras ein carschi sco bulius ord la tiara sursilvana. Dil Cpmg 2023 dat l’autura Henrietta Caderas en egl. La dunna pensiunada ei carschida si e viva aunc oz a Luven. Ella ha buca publicau l’emprema gada el calender. Ell’ediziun 2023 ei ina rimnada da sias poesias. Adattadas al meins, ensemen cun fotografias da Johann Clopath, dattan ellas impressiuns da natira e cuntrada. Cun quitau ei mintga meins impaginaus, la dretga fotografia cul text adattau. Las poesias descrivan da veta, sentiments, observaziuns, la fotografia visualisescha l’impressiun. Cheu in schatg dil meins november: L’aua dalla Val Pilac Sun stada oz sin Punt Mulin, mirau giuado sc’in affon pin. Tgisà, tgei l’aua tut patratga Cu’la tschalatta tut bufatga? Sper ils elements cumprovai cuntegn il calendari era in niev: L’aura dil calender da 100 onns. Tenor quel eis ei da spitgar ils 5 e 6 da schaner 2023 cun bia plievgia. L’aura bletscha duei cuntinuar gl’entir schaner 2023. Lein mirar. Sillas 260 paginas dil Cpmg sebrattan pigl auter texts cuorts e liungs en sur- e sutsilvan. Casper Gabriel, carschius si a Vuorz, seregorda co la famiglia da purs mava pli baul a far fein. D’in frust a l’auter, dil funs dil Rein ella Pardella tochen sin Nischarinas sin 1745 m.s.m. Il calender cuntegn aunc in’uteriura «oral history» da Casper Gabriel. Calender cun sis rubricas Il Calender per mintga gi 2023 sereparta ellas suandontas rubricas: Ier ed oz; Art e cultura; Natira ed ambient; Quei e tschei; Nos morts cun tablas; Annexa. Inclus el pac dil Cpmg ei la tiarza annada dalla revista per affons «la tiba» sco era il cudischet «Igl mieus Pignia», dedicau a prosa e poesias da Mengia Mani 1922-2019). Il Cpmg san ins retrer sco ils onns vargai ellas stizuns dils vitgs, ella papetaria Maggi a Glion ni direct tier Giuanna Clopath, Via Parlatsch 51, 7016 Trin Mulin, tel. 081 635 15 59, mail: johann.clopath@bluewin.ch, ISBN 978-3-908 151-81-4 Il frontispezi ei il medem dapi 102 onns.

Il cussegl da vischnaunca da Trun ha concediu il gliendisdis sera in credit da 120 000 francs per la sanaziun dalla fatschada dalla Cuort Ligia Grischa. La decisiun ei curdada culla resalva dil referendum facultativ. Las lavurs externas previdas vid la casa ein calculadas cun 390 000 francs. Culla contribuziun dalla vischnaunca sa ina buna part da quell’investiziun gia vegnir cuvretga. Il baghetg Cuort Ligia Grischa ei integraus egl Inventari federal svizzer dils maletgs dil vitg ch’ein digns da vegnir protegi (ISOS), aschia che la Tgira da monuments dil Grischun sco eventualmein era la Confederaziun separticipeschan cun subvenziuns. Reducziun dil pei da taglia Unanimamein propona il parlament communal alla radunonza da vischnaunca da sbassar il pei da taglia per 10% sin 95% igl onn vegnent. Sco quei che la suprastonza communala ha constatau en siu argumentari, ei la fiera d’energia actualmein fetg favoreivla per la vischnaunca da Trun che posseda 2,625% dallas aczias dallas Ovras electricas Reinanteriur SA (ORA). Ferton che la vischnaunca profitescha da varga treis milliuns francs dapli entradas, pagan ils privats entuorn 30% dapli per l’energia. Cun quella reducziun duei il pagataglia profitar dalla situaziun. La cumissiun da gestiun sustegn quella reducziun. Preventiv quenta cun surpli d’entradas Il president communal Dumeni Tomaschett e la canzlista Sandra Gautschi han orientau il cussegl davart ils detagls dil preventiv dalla vischnaunca pigl onn vegnent. Il quen da gudogn e sperdita preveda in surpli d’entradas da 2,75 milliuns francs tier entradas totalas da 10,9 milliuns francs. Il gudogn avon amortisaziuns duei aschia contonscher 3,2 milliuns francs. Il quen d’investiziuns preveda investiziuns da netto 2,92 milliuns francs. Aschia duei resultar in surpli da finanziaziun da 297 000 francs. Il cussegl da vischnaunca ha approbau unanimamein il preventiv per mauns dalla decisiun dalla radunonza da vischnaunca. (fmr/hh) Il cussegl da vischnaunca da Trun ha sbursau 120'000 francs per la sanaziun dalla fatschada dalla Cuort Ligia Grischa.

Prest ei Advent ed aschia han era gia las empremas fieras da Nadal liug. Sonda, ils 19 da november 2022 envida l’Uniun da dunnas Mustér alla fiera da Nadal sin plaz scola a Cons. Alternont organiseschan uniuns da Sursassiala quella fiera da Nadal en ina dallas treis vischnauncas. Uonn ei Mustér en roda. Era uonn ei il porgram dètg varionts naven d’ina stalla da Nadal cun animals, pusseivladads da zambergiar pils affons ni da tedlar historias pils pli pigns. Leutier vegnan secapescha stans da vendita cun products regiunals, mo surtut era artechels per embellir il temps d’Advent e da Nadal. La fiera entscheiva allas 11.00 e cuoza entochen las 19.00. (fmr/hh) Tschupials da Nadal.

Sch’ei va tenor la veglia dallas rodund 50 persunas ch’ein stadas presentas la sonda vargada al workshop, duei ei dar era igl avegnir ina stizun ella Val Medel. Sco quei che Gabriel Venzin dalla Pro Associaziun Stizun ha detg sin damonda dalla FMR, ston tuttas premissas persuenter denton esser ademplidas. Leutier s’auda era il sustegn dalla vischnaunca. La fin da quest meins siara la stizun el center communal Tgasa Lucmagn a Curaglia sias portas. Da lu naven sto vischinas e vischins dalla Val Medel far lur cumpras ordeifer la val. Quei duei denton semidar gia primavera proxima. «Sche tut va tenor plan e nus vegnin da rimnar ils mieds finanzials necessaris, lein nus arver la stizun il matg. Per che quei daventi realitad sto denton tut constar. Damai che la stizun siara pli baul che quei che nus supponevan, sto tut ir pli spert ussa», di Gabriel Venzin-Marty. Ensemen cun Andrea Durschei, Albert Pally, Philippe Steiger e Niklaus Imfeld fuorma el la gruppa iniziativa Pro Associaziun Stizun. La sonda vargada ha ella envidau las habitontas ed ils habitonts dalla Val Medel ad in workshop. El center da quel ei stada la damonda schebein ina stizun ei insumma giavischada e sche gie, tgei basegns la glieud ha. Promtadad da tuts «Sche nus lein era igl avegnir ina stizun ella val, lu ston differentas premissas esser ademplidas. Quei vul dir che la populaziun sto en mintga cass haver interess da far las cumpras ella val ed esser promta da separticipar ad in’associaziun. Ina sfida eis ei da menar la stizun, mo lu era las finanzas. Ina tschunavla premissa – bein la pli impurtonta – ei la participaziun dalla vischnaunca», di Gabriel Venzin. A lezza s’audan las localitads: «Ils davos onns ein las localitads vegnidas messas a disposiziun gratuitamein per la stizun, nus sperein che quei seigi il cass era igl avegnir. Medemamein sperein nus che la vischnaunca separticipeschi cun capital vid l’associaziun ch’ei aunc da fundar.» Ils proxims meins preveda la vischnaunca da renovar las localitads. El workshop dalla sonda han las rodund 50 persunas participadas – dil reminent giuvenils entochen seniors, indigens entochen possessurs da secundas habitaziuns – discutau il basegns ed igl interess per ina stizun, per exempel pertuccont il sortiment. «Ei ha denton era dau critica», di Gabriel Venzin senza ir el detagl. Gia dapi in temps ei la Pro Associaziun Stizun lundervi da menar differents discuors pertuccont sortiment, furniturs ni era pusseivladads da recaltgar mieds finanzials. Plan da fatschenta Dallas discussiuns d’entochen uss ei resultau ch’igl ei giavischau ina stizun cun in cantun da cafè. In tal purscheva la stizun gia, ins savess s’imaginar d’augmentar lezza purschida, denton sco autosurvetsch. «La stizun duei era esser in liug da sentupada», di Gabriel Venzin. Las indicaziuns fatgas el workshop vegnan evaluadas uss e surveschan pil project dalla stizun. La fin da december ei previu in’orientaziun publica ed entochen lu vul la gruppa dallas iniziantas e dils iniziants concretisar la lavur: «Uss sefatschentein nus d’in plan da fatschenta ed in dossier per plidentar la vischnaunca, organisaziuns ed instituziuns che savessen porscher agid finanzial. Nus lein denton era publicar ton pli spert las plazzas da lavur necessarias per la stizun.» In(a) meinafatschenta futur savess vegnir integraus gia baul ellas lavurs da concepziun e structura dalla stizun. Concretisar vul la gruppa da lavur era la participaziun finanziala dils interessai vid l’associaziun e per quella ha ei lu era num anflar suprastontas e suprastonts. La gruppa d’iniziants vul orientar regularmein a scret davart sia lavur. Dependa da populaziun e vischnaunca Igl avegnir d’ina stizun cun products pil mintgadi en Val Medel ei pusseivels mo sin fundament da differentas premissas. Las principalas ein la promtadad dalla populaziun da far leu las cumpras ed il sustegn finanzial dalla vischnaunca. Hans Huonder/FMR Igl unviern vegnent dat ei negina stizun en Val Medel. Quei ei clar. Ils aspects ch’ei savess denton puspei dar ina naven da primavera ein empermettents. Quei muossan ils resultats d’in workshop che ha giu liug la sonda. En quel ha la Pro Associaziun Stizun vuliu saver dallas habitontas e dils habitonts il meini davart ina stizun era igl avegnir. «Senza che la populaziun fetschi sias cumpras ella stizun va ei segiramein buca. In’ulteriura impurtonta premissa ei il sustegn finanzial dalla vischnaunca», di Gabriel Venzin-Marty dalla gruppa d’iniziativa. Damai che la stizun siara gia la fin da quest meins, duein las sondaziuns e preparativas per ina nov’entschatta dalla stizun succeder pli spert che previu. El meglier cass savess ella vegnir aviarta gia il matg 2023. Entochen lu ha ei num fundar l’associaziun, haver furniturs e persunal. Las localitads che s’audan alla vischnaunca da Medel ei lezza promta da renovar il proxim temps. Tenor Gabriel Venzin-Marty ei l’idea da menar in cantun sco cafè ella stizun curdada sin in bien resun. Ei duess esser ina purschida d’autosurvetsch. Pagina 5 «Senza che la populaziun fetschi sias cumpras ella stizun va ei buca.» Gabriel Venzin-Marty, commember dalla Pro Associaziun Stizun La stizun el vitg a Curaglia. Prest siara ella las portas – quest unviern dat ei negina stizun ella Val Medel.

Il cussegl da vischnaunca da Breil ha concediu il mardis sera plirs credits. Medemamein ha el eligiu sia presidenta e siu vicepresident. Unanimamein ha il parlament acceptau il mardis sera la participaziun dalla vischnaunca vid igl alzament dil capital d’aczias dallas Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA. Sch’ei va tenor la veglia dalla suprastonza communala e dil cussegl da vischnaunca duei quei esser la summa dad in milliun francs. La decisiun finala pren il suveran alla radunonza communala dils 25 da november 2022. Igl onn 2023 ston las pendicularas far investiziuns da rodund 4,5 milliuns francs. Sustegn per l’associaziun da latgiras Cun grond pli ha il parlament che ha salvau sia seduta a Danis, era concediu in credit d’investiziun da 300 000 francs all’Associaziun da latgiras Breil. El rom dil project da svilup regiunal «PRE Cadi» intenda ella da renovar la cascharia. Ils cuosts persuenter ein calculai cun 4,5 milliuns francs. Medemamein ha il cussegl da vischnaunca concediu in credit supplementar da 1,84 milliuns francs per la meglieraziun funsila a Vuorz. La decisiun ei vegnida prida per mauns dalla radunonza communala dils 25 da november 2022. El vischinadi da Vuorz vegn sanau il mument las vias da meglieraziun. En quei connex ei stau publicau in’adattaziun dil project approbaus il november 2010 dall’anteriura vischnaunca da Vuorz. Preventiv quenta cun gudogn Medemamein per mauns dalla proxima radunonza da vischnaunca ha il cussegl approbau unanimamein il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2023. Il quen da gudogn e sperdita preveda entradas da 15,9 milliuns francs cun in gudogn da 1,8 milliuns francs. La vischnaunca preveda da far l’auter onn investiziuns da netto 4,7 millius francs. Il pei da taglia pigl onn 2023 duei restar tier 90%, quel per la taglia sin schischom tier 1,7%o. Nova presidenta dil cussegl Sco nova presidenta dil cussegl da vischnaunca per la proxima perioda d’uffeci ei Mengia Risch da Vuorz vegnida elegida. Niev vicepresident daventa Gérard Carigiet da Breil e sco actuar ei il canzlist communal Curdin Cadonau vegnius reeligius. (fmr/hh) La vischnaunca da Breil preveda da far igl onn vegnent in gudogn da 1,8 milliuns francs.

Igl atun 1799 ha il general russ Suworow traversau las Alps svizras cun si’armada, denter auter il Pass Pigniu. Quei pass ei daventaus in drama per el e sia schuldada. Tgei munta ei sch’in corp cun 15 000 umens arriva en in vitg pign sco Pigniu cun 70 habitontas e habitonts? Tgei relata la historia da quei eveniment e tgei dian las historias a nus che vegnan adina puspei raquintadas? Daco fatschenta ina vacca dad Elm ils Glarunes e las autoritads grischunas? Tgei ha il «Sechseläutenmarsch» a Turitg da far cun Suworow? Co ei quei eveniment vegnius transmess ella pictura, la litteratura e la musica? Il marsch da Suworow atras las Alps svizras sveglia biaras damondas – aunc oz. Entginas rispostas emprova igl autur dil cudisch «Weltgeschichte auf der Dorfbühne – Suworow, Geschichte und Geschichten» Arnold Spescha da dar venderdis, ils 25 da november 2022 naven dallas 19.30 el Center Aua Viva a Mustér/Raveras. Entrada libra, collecta. (cdm/fmr)

21 onns ei Dora Candinas da Rabius stada engaschada el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. Quels onns ha ella viviu cun tgierp ed olma per quella casa cun unica historia. Quest atun eis ella seretratga e surlai sia funcziun a forzas pli giuvnas. Ei restan biaras bialas reminiscenzas, mo era schabetgs che han caschunau per enqual notg senza sien. La fin october siara il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa mintg’onn si’escha. Da lu entochen la primavera ruaussa il menaschi. La fin dalla stagiun passada ei era stada la fin digl engaschament da Dora Candinas da Rabius e quei suenter 21 onns d’engaschament sco bun’olma dalla casa: «Igl ei stau in bi temps. Miu pli grond giavisch ei staus ch’ei detti ina buna successiun. Cun treis dunnas fetg engaschadas ei quei il cass.» Silla damonda tgei che vegni a muncar ad ella il pli fetg di Dora Candinas: «Segiramein il contact culla glieud. Mo jeu hai aunc la clav ed en cass ch’ei drovan mei, sun jeu cheu.» Ed ella aschunta aunc enzatgei interessant: «Il museum ei staus miu miedi. Cheu hai jeu giu ina bellezi’occupaziun, hai giu cuntentientscha e mai stuiu ir tiel miedi.» Quei malgrad ni forsa era perquei ch’il miedi Pius Tomaschett ei staus siu emprem president dil cussegl da fundaziun, suandaus da Giusep Decurtins ed uss da Justina Simeon. Alois Carigiet – la calamita Las ovras d’Alois Carigiet fuorman buca mo in’exposiziun permanenta el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. Dad el ha ei adina puspei era dau leu exposiziuns specialas. Ina da quellas ei stada da veser igl emprem onn che Dora Candinas ha luvrau leu sco menadra ed era ils treis davos onns han exposiziuns specialas d’Alois Carigiet signau il menaschi. «Jeu sun aschidadir vegnida ed ida cun Alois Carigiet. Igl onn ch’jeu hai entschiet a luvrar el museum – 2002 – era ei 100 onns dapi sia naschientscha», di Dora Candinas che ha passentau si’affonza e giuventetgna a Falera. E davart igl artist, sias ovras e la calamita dad el, sa ella raquintar fetg bia: «El ei semplamein il magnet dalla casa. Biaras e biars ein vegni e vegnan pervia dad el, aschia era ils davos treis onns.» Ils pli biars onns ha Dora Candinas luvrau persula el museum e quei per in’indemnisaziun minimala: «Jeu hai fatg quella lavur da cor.» Il temps dils Giapunes Fetg bein seregorda ella dil temps ch’ils Giapunes vegnevan en roschas el museum: «Alois Carigiet haveva gudignau in premi internaziunal per cudischs d’affons e quei premi ei era vegnius gudignaus silsuenter d’in artist giapunes. Lez ha lu giu contact cun Alois Carigiet ed aschia eis el daventaus fetg enconuschents el Giapun.» Els arrivavan cun carrs a Trun per miras sias ovras el museum, si Nossadunna ni era ella baselgia parochiala. Da leu ha ella in’anecdota tut speciala: «Ella caplutta da morts sesanfla in maletg da Nossadunna malegiaus d’Alois Carigiet. Quel levan ils Giapunes era adina veser, era in di ch’ina barra era leu. Igl emprem mument savevel jeu buca tgei far, co declarar quei als hosps. A mi ei restau nuot auter che da tschintschar culla parentella e quella ha allura dau il consentiment da vegnir en caplutta. Quei han ils hosps dil Giapun lu fatg cun gronda dignitad enviers il trapassau.» Suenter la catastrofa da Fukushima ei il diember da visitaders dil Giapun sereducius sin in minimum. Avon dertgira La casa vegn denton buca mo visitada dils amitgs digl art, mobein era per festivar nozzas, sentupadas da classa ni era dalla dertgira che salva aunc adina leu sias sedutas. Il diember dils arranschaments individuals ei s’augmentaus fetg ils davos onns. Attribuiu leutier ha era la formaziun nova dil curtgin dalla cuort. Da grond’impurtonza ein las exposiziuns specialas stadas, biars onns era quei entochen quater per onn. «Entras quellas havein nus secapescha era giu entradas supplementaras. Dalla vendita dallas ovras ha il museum profitau», di Dora Candinas che ha giu fatg oriundamein la scolaziun mercantila e che ha luvrau suenter sin banca, mo era fatg scolaziun a Londra. «Jeu vendevel bugen, forsa era quei era empau l’aveina da miu bab ch’era marcadont.» Dils passa dus decennis che Dora Candinas ha luvrau el museum dat ei biaras anecdotas, era schabetgs tut specials: «Ina ga sun jeu schizun stada sco perdetga avon dertgira. In artist haveva exponiu maletgs tier nus. Nus havein lu constatau che baus da mesch havevan taccau quels. La fin finala ha il representant digl artist pretendiu che quei seigi succediu el museum, quei che nus havein secapescha buca saviu acceptar.» Quei seigi stau in temps ch’ella hagi buca durmiu bein. Mo la fin finala seigi la caussa ida ora en bein. 21 onns en survetsch dalla Cuort a Trun La fin october ha Dora Candinas da Rabius terminau sia funcziun sco «bun’olma» dalla Cuort Ligia Grischa a Trun. 21 onns eis ella stada engaschada leu e per finir ei in da ses gronds giavischs ius en vigur: «Cun treis dunnas fetg engaschadas ei la successiun dil menaschi garantida.» Sco in fil tgietschen ein las ovras d’Alois Carigiet sestendidas atras quei temps: «Igl stau il temps ch’ils Giapunes vegnevan per contemplar sias ovras ni era pliras exposiziuns specialas.» Il menaschi dalla casa ei carschius il temps che Dora Candinas ei stada occupada leu. Oz attila ella buca mo interessents digl art, mobein ei era daventada pli e pli in liug per exempel da nozzas e sentupadas da classa. (fmr/hh) Dacuort han ils responsabels ed il team da lavur dil Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa priu cumiau da Dora Candinas. 21 onn ha ella luvrau leu cun tgierp ed olma.

En Surselva ei Pius Berni encounuschents sco trenader da skis che ha procurau en 40 onns per success tier biaras skiunzas e skiunzs che han trenau cun la squadra da skis d’affons e giuvenils «Wisalis» da Sursaissa. Era Carlo Janka ei staus in absolvent da la scola da Pius Berni. Dacuort ei il trenader che ha brattau igl onn 1995 la stiva da scola cun la pista da skis, ius en pensiun. Pius Berni ei carschius si a Glion sco fegl da purs. Il sport hagi fascinau el gia sco buob en scola primara, ha Pius Berni raquintau en discuors cun la FMR. «Duront ils giugs olimpics d’unviern igl onn 1972 a Sapporo en il Giapun, levavel jeu mintga notg e miravel tuttas concurrenzas e cuorsas.» Cun las cuorsas da skis seigi el vegnius en contact l’emprema gada entras il Club da skis da Glion che organisavi dis da skis e cuorsas per la commembranza. «Nus eran zacons giuvens a Glion che absolvevan cuorsas da skis da gliez temps.» En la scola superiura hagi el frequentau a Laax ils cuors da skis dad Giuventetgna e Sport (IO ) ed em­priu en quei temps biaras tecnicas d’ir cun skis. Las musteilas da Sursaissa Sco giuven scolast primar a Sursaissa s’udevi il sport d’ir cun skis tier l’instrucziun da gimnastica, ha Pius Berni getg. Nunspitgadamein seigi el vegnius dumandaus, sch’el vulessi buca surprender sper il sport da scola l’instrucziun da skis pils affons. «All’entschatta hai jeu stuiu rimnar experientschas. Nus mavan semplamein siado cun skis e jeu fitgavel entginas portas da cuorsa en la neiv e quellas percurevan nus. Ils affons e giuvenils havevan tschaffen ed igl interess ei carschius cun mintg’onn dapli.» Cun igl entusiassem seigien adina dapliras e daplirs vegni vitier, ed aschia hagi el cun ils onns stuiu encurir gidontras e gidonters sco menaders. Il num «Wisali» per romontsch musteilas seigi vegnius creaus per dar in num al trenament d’affons e giuvenils. Il num derivi dils onns ch’il trenament da las scolaras e scolars e giuvnas e giuvens seigi daventaus pli professiunals, ha Pius Berni getg. Entusiassem ei igl a ed igl o Cun 65 onns seregorda Pius Berni bugen da ses success che seigien stai per el persunalmein il pli impurtont en ses 40 onns sco trenader. «In tratg caracteristic dils ‘Wisalis’ da Sursaissa ei ch’els san s’entusiasmar ed infectar auters pil sport da skis. Ils da Sursaissa han en tut quels decennis che jeu haiel trenau ils affons e giuvenils teniu lur ardur pil far cuorsas da skis e per buns resultats.» Ils emprems success cun far cuorsas hagien ils «Wisalis» giu gia l’entschatta dils onns 1990, cura ch’el eri ils emprems onns scolast primar a Sursaissa. «Per mei eisi stau fetg interessant d’emprender d’enconuscher fetg biara glieud en tut quels onns. Jeu haiel era empriu d’enconuscher ils quitaus da curridras e curriders da skis, jeu haiel empriu d’accumpignar ellas ed els cun tut lur spetgas e speronzas ed jeu hai empriu d’ir entuorn cun blessuras e cun las consequenzas da quellas.» Quei vulessi el insumma deponer en quei liug: In trenader sepresenti buca mo en l’arrivada cun fatscha rienta cura che ina u in da ses skiunzs contonschi in bien resultat. Il trenader seigi era cheu per accumpignar terradas e nau­fragis, blessuras ed autras crisas. Era Carlo Janka ei staus in Wisali Pil trenader Pius Berni ei il grond success dil skiunz Carlo Janka (ch’ei era staus in «Wisali») staus il punct culminont da sia carriera da trenader. «Jeu sun nundetg engrazieivels per tut quei che Carlo Janka ha dau a mi en mia funcziun da trenader. Ils resuns che Janka ha purtau ad a mi orda la cuppa mundiala, ed era ils resuns ch’jeu haiel survegniu cun esser presents allas cuorsas, han muntau per mei ina gronda satisfacziun ed han confirmau ch’jeu era e e sun sin la dretga via sco trenader.» El selegri denton era da mintg’auter bien resultat, era dils success dils «Wisalis» fetg giuvens che gudognien era inagada ni l’autra ina cuorsa. La collavuraziun regiunala sto vegnir intensivada Ils «Wisalis» da Sursaissa derivan gia dapi en­tgins onns buca pli mo da Sursaissa. Sco quei che Pius Berni ha detg, hagi el era integrau affons e giuvenils da las vischnauncas vischinontas. «Jeu hai adina era giu grond gust da bunas prestaziuns da skiunzas e skiunzs dad auters clubs che trenavan cun nus. En quei senn sun jeu perschuadius che nus savessan anc far ulteriurs pass en la collaboraziun denter las regiuns sursilvanas. Las pendicularas ein fetg aviartas cun bigliets gratuits e cun metter a disposiziun pistas per cuorsas da skis.» Zacu hai adina puspei dau sulegl «Ei ha schon dau fasas ch’jeu era alla fin da miu latin. Tgunsch era quei il cass cura che nus iniziavan in nov pass en per optimar u professiunalisar il menaschi da cuorsas dils ‘Wisalis’. Gl’emprem devi adina biara critica. Mo cura che miu patrun veseva tuttenina ils emprems success tschessava la critica.» Dapi la stad 2022 ei Pius Berni in um pensiunau. El ha surdau il post da trenader a Florian Capaul, sportist da profes­siun ed enconuschents sco trenader da skis sin palancau naziunal. Pius Berni vegn a star a disposi­ziun als Wisalis er vinavon ensemen cun las 29 menadras e menaders voluntaris. Las musteilas da Sursaissa Dapi biars onns promova il club da skis Sursaissa ils affons naven dalla scola primara sil camp dil sport da skis alpin. La squadra dils «Wisalis» (per romontsch musteilas) appartegn a las pli enconuschentas squadras da cuorsas da skis d’affons dalla Svizra. Il club da skis da Sursaissa porscha duront igl entir onn in’occupaziun el temps liber als affons e giuvenils. El center stat il plascher da far sport. Trenadras e trenaders che tgiran ils Wisalis, muossan als affons e giuvenils d’optimar lur tecnica d’ir cun skis e da meglierar la fitness corporala. Els trenaments vegnan ils musters da moviment multifars e las cumpetenzas socialas dals uffants e giuvenils promovi. Actualmein fan circa 55 affons e giuvenils part dalla squadra dils Wisalis. Il trenader da Carlo Janka Dacuort ei Pius Berni, il trenader da skis dils affons e giuvenils (Wisalis) da Sursaissa ius en pensiun. El ha surdau siu uffeci sco scheftrenader al sportist e trenader da professiun Florian Capaul da Val Sogn Pieder, enconuschents sco trenader da skis sin palancau naziunal. En discuors cun la FMR ha Pius Berni tradiu, che la pensiun munti per el da buc esser responsabels pli. El stetti ussa a disposiziun per substituziuns e per sustegner il niev trenader. Pius Berni lai passar revista da ses 40 onns sco trenader, denter auter era da Carlo Janka, ed el raquenta co el ha brattau la stiva da scola cun la pista da skis. (fmr/mg) Pius Berni ha ussa surdau siu post sco trenader da skis. Observar, controllar, declarar e curreger sin pista. Quei ei stau la lavur da Pius Berni duront 40 onns.

Sonda, ils 19 da november 2022 referescha Hubert Giger davart il tema «Strias e striuns en Surselva». Igl autur da Platta en Val Medel ei sefatschentaus dalla liunga historia da persunas persequitadas e la fin finala condemnadas alla mort. El ha publicau 2001 il cudisch «Hexenwahn und Hexenprozesse in der Surselva» e 2011 «La stria da Dentervals». Sin fundament dil material dallas fontaunas constatescha Hubert Giger che varga 300 persunas ein vegnidas inculpadas da striegn ellas vischnauncas giudizialas dalla Surselva denter 1623 e 1723. Da quellas persunas ein silmeins 120 vegnidas exequidas alla mort. Rodund quater tschunavels da quellas fuvan dunnas. Entuorn 1650 ha la persecuziun sistematica da strias e striuns entschiet entras las autoritads. Igl onn 1700 han giu liug las davosas execuziuns. Il referat ha liug allas 19.00 ella sala dil Museum La Truaisch a Sedrun. (cdm/fmr) Hubert Giger referescha a Sedrun.

Negin cussegl communal, neginas cumissiuns permanentas e negina limita dil temps d’uffeci pli. La revisiun dalla constituziun communala che vegn en votaziun dil pievel a Tujetsch ensiara in tschuppel midadas essenzialas. Entras la revisiun – aschilunsch ch’ella vegn acceptada dil suveran – croda il diember da persunas ch’ein d’eleger en ina funcziun ni l’autra da 41 sin 19. Dumengia, ils 27 da november 2022 decida la cuminonza dallas votantas e dils votants da Tujetsch davart la revisiun dalla constituziun communala. Bunamein siat onns ei vegniu luvrau vid quella. Pliras ga han las autoritads communalas orientau la populaziun davart las pusseivladads da midada. In conclus decisiv en tgei direcziun che la revisiun ha dad ir ei lu curdaus avon ualti exact dus onns. Cun 350 encunter 215 vuschs ha la votaziun consultativa mussau ch’il pievel tuatschin preferescha in’organisaziun politica senza cussegl da vischnaunca. Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg alla FMR, ei quella decisiun stada impurtonta per saver seconcentrar sin ina varianta. Quella vegn ussa en votaziun. Las pli impurtontas midadas: Il cussegl da vischnaunca vegn abolius. Da niev secumpona l’organisaziun politica dalla suprastonza communala, la radunonza da vischnaunca e la votaziun all’urna. Las cumpetenzas finanzialas pils treis gremis da decisiun ein regladas da niev. Pliras cumissiuns sco per exempel quella dil Bogn Sedrun ni dil Museum La Truaisch vegnan abolidas. La funcziun politica dils vischinadis vegn abolida. Negina limita dil temps d’uffeci pli. Introducziun dil dretg da votar per persunas digl exteriur ch’ein domiciliadas e s’integradas en vischnaunca. Examinau ed orientau La revisiun dalla constituziun communala da Tujetsch ei vegnida instradada il mars 2016. «Ei dat in tschuppel motivs che quella lavur ha cuzzau aschi ditg», di il president communal Martin Cavegn ed aschunta: «Culla votaziun consultativa avon dus onns ha il pievel dau a nus la direcziun, vul dir detg cun clar pli ch’il cussegl da vischnaunca duei vegnir abolius. Da lu naven eis ei stau pusseivel da seconcentrar sin ina varianta e buca pliras.» Ferton che la damonda pertuccont il cussegl ei sclarida, ein ulteriuras midadas essenzialas vegnidas fatgas. Ina da quellas pertucca las cumissiuns permanentas: «Tiel Bogn Sedrun havein nus in meinafatschenta. Quel ha in carnet da duers. Consequentamein drova ei buca aunc ina cumissiun. Il medem vala pil museum che ha leu ina persuna responsabla.» Semegliontamein vesa Martin Cavegn la situaziun tiel menaschi da scola: «Leu havein nus in meinascola e consequentamein essan nus dil meini ch’ei tonschi cun in cussegl da scola da treis enstagl in da tschun commembras ni commembers.» Pils geraus responsabels per quels menaschis munti quei naturalmein dapli lavur. Via pli directa Essenziala enteifer la revisiun dalla constituziun communala ei la damonda pertuccont il cussegl da vischnaunca stada. «Per la suprastonza communala ei il cussegl communal aschidadir in bien partenari da discussiun. Magari vegnevan interessantas ponderaziuns sin tapet. En quei senn ei il parlament ina buna caschun per la suprastonza communala da tuccar il puls dils representants dil pievel», constatescha Martin Cavegn. La varianta senza cussegl meini l’executiva pli spert silla via tiel pievel: «Quei vul dir che nus udin il meini dil pievel pér quei mument che nus presentein las fatschentas.» Perschuadius ei Martin Cavegn dalla finamira da reducir il diember da persunas che vegnan eligidas en ina funcziun ni l’autra: «Schebein ei vegn ad esser pli sempel d’anflar glieud per quels posts vegn denton pér aunc a semussar, era sch’igl ei pli paucs.» Revisiun cumbinada cun bia lavur Vegn la revisiun dalla constituziun communala approbada, va quella en vigur igl emprem da fenadur 2023. Quella revisiun ha ina liunga cua, respectiv ei cumbinada cun fetg bia lavur. «En consequenza dallas midadas, surtut las cumpetenzas, ha ei num reveder leschas e regulativs. Da quei essan nus pertscharts. Ei vegn buc ad esser pusseivel da far quei en in miez onn.» Il necessari stoppi haver prioritad, di Martin Cavegn. Sin fundament dalla clara decisiun d’avon dus onns ella votaziun consultativa quenta il president communal che la revisiun duessi passar cun success las tortas dallas votantas e dils votants. Cussegl e cumissiuns duein curdar Pressapauc sis onns suenter che la revisiun dalla constituziun communala ei vegnida lantschada a Tujetsch, eis ella promta per la votaziun dil pievel. La midada principala pertucca la structura politica futura senza cussegl da vischnaunca. Hans Huonder/FMR Avon dus onns ha il suveran da Tujetsch decidiu en ina votaziun consultativa ch’il cussegl da vischnaunca dueigi vegnir abolius. Sin fundament da quei conclus ei la varianta definitiva per la votaziun dil pievel da dumengia en in’jamna vegnida elavurada. Quella ensiara era la repartiziun dallas cumpetenzas ch’il parlament haveva entochen uss, mo era in pliras midadas sin fundament dalla nova lescha da vischnauncas dil cantun. Medemamein duein las cumissiuns permanentas curdar, aschia quella dil Bogn Sedrun ni quella dil Museum La Truaisch. «Tiel Bogn Sedrun havein nus in meinafatschenta. Quel ha in carnet da duers. Consequentamein drova ei buca aunc ina cumissiun. Il medem vala pil museum che ha leu ina persuna responsabla», di il president communal Martin Cavegn. Il cussegl da scola duei vegnir reducius da tschun sin treis dels. Aschilunsch che la revisiun vegn acceptada va ella en vigur igl emprem da fenadur 2023. Suenter l’approbaziun ha ei num reveder leschas e regulativs, ina procedura cumbinada cun bia lavur. Pagina x «Nua che nus havein ina meinafatschenta drova ei buca aunc ina cumissiun.» Martin Cavegn, president communal da Tujetsch Agl ur Curaschus mo orientau viers il futur Hans Huonder/FMR Culla revisiun adattescha Tujetsch buca mo sia constituziun alla nova lescha da vischnauncas dil cantun. Era ils gremis politics ein pertuccai da quella refuorma curaschusa ch’avisescha structuras politicas onz pli satellas. Quei ei la dretga via per las sfidas digl avegnir. Entras la revisiun sereducescha il diember da persunas ch’ei basegna els gremis da 41 sin 19. La responsabladad e la lavur vegn pia purtada igl avegnir da strusch la mesadad dallas persunas che fan quei oz. Pils ins po quei esser ina barriera, respectiv in argument dapli da buca s’engaschar igl avegnir, pils auters il regl da semetter pér da dretg els stadals. Enzatgei vegn denton buca a semidar: igl interess dalla glieud per la politica pigiurescha pli e pli e la bunaveglia da s’engaschar pil maun public medemamein. La funcziun dils cussegls da vischnaunca – introduci avon rodund 50 onns ellas vischnauncas dalla Cadi – ei stada in tema da discussiun repetiu ils davos onns. Ferton che Medel e Sumvitg han aboliu lur parlaments, ei la discussiun davart la muntada da quels adina puspei stada in tema era ellas autras vischnauncas. Che Tujetsch ha la ferm’intenziun da suandar Medel e Sumvitg muossa la votaziun consultativa d’avon dus onns. In cussegl da vischnaunca ha avantatgs e disavantatgs. Ei la collaboraziun dad el culla suprastonza communala constructiva, eis el in gremi che sa contribuir essenzialmein a bunas discussiuns e soluziuns politicas. Consista el da persunas che han – seigi per in motiv ni l’auter – buca il fein sil medem ladretsch sco l’executiva, sa bein enqual fatschenta vegnir retardada senza ch’ei fetschi da basegns. Aunc ina ga empau auter ei quei naturalmein en parlaments da vischnauncas pli gronds nua che partidas, respectivamein fracziuns politiseschan. Leu giogan ideologias politicas ina pli impurtonta rolla. In cussegl sa – sequent sia constellaziun – semussar da sia vart constructiva sco destructiva, sco quei ch’ina radunonza da vischnaunca sa naturalmein era far. Ins ha pia sufficientamein arguments per metter la muntada d’in parlament silla pesentincla. Che la plipart dallas vischnauncas el Grischun funcziunan bein era senza cussegls, ei bein in bien mussament ch’ei va era senza. Martin Cavegn, president communal da Tujetsch.

Il giavisch dils dus chors da sepresentar ensemen ei ius en vigur a caschun dil patrocini ella baselgia da s. Martin a Weesen. Igl intent ei staus d’embellir la messa musicalmein cun la Missa Dona nobis pacem da Gion Balzer Casanova. Il chor da Quarten haveva gl’avantatg havend cantau l’ovra sut la bitgetta da lur dirigent Kilian Grütter pliras gadas e schizun el Vatican a Ruma avon treis onns. Il chor maschadà sut l’egida da Monica Arpagaus ha schau ora cups duront las emprovas per far bien il munchentau. La baselgia ei sepresentada cun ina biala decoraziun ed ha stimulau cantaduras e cantadurs da far tut il pusseivel cantond las melodias fetg variontas dalla Missio. In grond applaus ei staus la paga meritada. La canzun «Mia val» da Tumasch Dolf ei stada ina buna reclama pil lungatg romontsch, denton buca mo quella. Alla fin dalla messa ha la canzun «La sera sper il lag» retschiert in applaus special. Cantaduras e cantadurs savevan ch’il cumponist Gion Balzer Casanova era presents. Lur grond engaschi ei staus in grond engraziament per la viseta nunspitgada. Duront igl apero ha el giu plaids da laud per la prestaziun. Ils chors ein stai incantai dil concert communabel. Forsa dat ei puspei ina sentupada. Baseli Collenberg, Mollis Il cumponist Gion Balzer Casanova, emprem dalla vart dretga.

La reit principala pil provediment d’electricitad en Val Lumnezia consista per ina buna part da lingias el liber. Ellas ein pli exponidas ad eveniments dalla natira, leutier vegn la problematica ch’il territori denter Degen e Vrin ei buc en ina colligiaziun da ring.... La vischnaunca Lumnezia ha annunziau ina candidatura per l’elecziun cumplementara dalla suprastonza communala ­dils 27 da november 2022 el Fegl Ufficial Surselva – e dasperas gest la demissiun immediata dil suprastont Renzo Blumenthal ch’ei en uffeci dapi la stad 2021. Aschia ch’in sez ella suprastonza resta vinavon vacants. «La vischnaunca Lumnezia funcziuna ed ella funcziuna fetg bein.» Il president communal Daniel Solèr pren posiziun viers las midadas en­teifer la suprastonza communala ed era enteifer l’administraziun che fatschenta buca mo la publicitad lumneziana. Il vendergis vargau ha la vischnaunca annunziau la candidatura da Gian Caduff per la suprastonza ed il medem mument la demissiun immediata da Renzo Blumenthal. Tut las midadas fatschentan era la suprastonza e l’administraziun, sco quei ch’il president communal puntuescha. «Igl ei insumma buc aschia che nus havessen forsa dispeta enteifer la supra­stonza ni enteifer l’administraziun.» Daniel Solèr gi che las decisiuns dils singuls suprastonts da seretrer tut surura seigien decisiuns persunalas dils pertuccai e ch’els hagien priu ord atgna voluntad. «Igl ei lur caussa da communicar ils motivs da lur demissiun, sch’els vulan far quei.» Buca contonschibels Declarar las raschuns vulan els buca, silmeins buc il suprastont Martin Rupp che ha demissiunau il matg vargau e ch’ei vegnius contactaus dalla FMR a caschun da sia demissiun. Renzo Blumenthal ei buca staus contonschibels per dar plaid e fatg davart ses motivs da trer la faultsch communala anetgamein el canvau. El era vegnius elegius il zercladur 2021 sco successur da Georg Derungs che haveva demissiunau gia l’en­tschatta dalla perioda d’uffeci pervia da munconza da capientscha dil lungatg romontsch. Ussa ha la vischnaunca communicau che Gian Caduff da Morissen stat a disposiziun per occupar il plaz vacant da Martin Rupp. El medem mument ha la vischnaunca denton era stuiu communicar la demissiun da Renzo Blumenthal. Resta pia vinavon in minus ella bilanza dils commembers da suprastonza – era sche Gian Caduff vegness elegius ils 27 da november, e gliez ei ton sco segir. Demai che la suprastonza ei beindotada cun 9 suprastonts po ella senz’auter vertir ina vacanza el gremi. Dabia midadas da persunal Il president communal attribuescha a tut il persunal communal da far fetg buna lavur. «Els ein il garant che la vischnaunca funcziunescha era duront il temps da midadas da persunal.» Daniel Solèr conceda ch’ei hagi dau dabia midadas da persunal e che quei seigi buc exnum enzatgei extraordinari. «Pliras persunas ein idas en pensiun, per part en pensiun anticipada ed auters emploiai han calau perquei ch’els ha vuliu ir in’autra via professiunala. «Il temps d’emprova ei era cheu per saver mirar e giudicar, schebein la lavur e la plazza cuntenti. Aschia che la decisiun da buca restar vinavon ella plazza suenter cuort temps ei era buc enzatgei diltuttafatg nunusitau.» Daniel Solèr conceda che las midadas seigien s’accumuladas egl onn current ed el ei pertscharts che quei po dar spazi a speculaziuns. «Igl ei in bien ton meins dramatic che quei ch’in ni l’auter suppona.» Il president gi che la suprastonza hagi anflau sligiaziuns per occupar las plazzas. «Malgrad ch’igl ei buca sempel d’anflar persunal.» Aschia eis ei reussiu alla vischnaunca d’engaschar ina canzlista ed in selvicultur en plazza cumpleina. La plazza dil selvicultur ei dotada en Lumnezia cun 150 %. «Per ils 50 % restonts encurin nus aunc enzatgi.» Igl uffeci da baghegiar ha la suprastonza surdau ad ina biro extern. Sulet las lavurs administrativas digl uffeci da baghegiar vegnan exequidas dall’administraziun communala. «Er autras plazzas libras savein nus occupar proximamein e vegnin a communicar quei cu tut ei reglau.» Daniel Solèr ei cunscients che las midadas en suprastonza ed administraziun fa­tschentan la publicitad. «Jeu vegn segir a prender posiziun en caussa a caschun dalla proxima radunonza communala. Igl ein denton clar ch’ins sa ed astga buca rasar ora ella publicitad tut quei che pertucca fatgs da persunal.»

Senza cuntervusch ha la radunonza communala da Falera acceptau il vendergis dus credits necessaris per realisar all’entrada dil vitg in ressort da vacanzas. Da quella decisiun ha il president communal, Wendelin Casutt plascher – el che terminescha suenter 12 onns sia incarica al tgamum dalla vischnaunca. El ei pli che satisfatgs dalla radunonza communala. Il president communal da Falera, Wendelin Casutt menziuna la clara decisiun dil suveran per ils dus credits che pertuccan il project turistic all’entrada dil vitg da Falera. Ton il credit dad 1,71 milliuns per acquistar il terren sco la participaziun dalla vischnaunca alla societad La Mutta SA da 102 000 francs ha la radunonza communala approbau senza cuntervusch. «Ch’il project ha anflau in tal consentiment da votantas e votants, cuntenta mei fetg.» Habitaziuns administradas Per il president communal ein las duas deci­siuns dalla radunonza communala da gronda impurtonza per il futur da Falera. Agl ur dil vitg vul la societad La Mutta SA realisar 150 habitaziuns administradas cun ustria. «Las habitaziuns duein carmalar hosps era ella sesiun morta e quei da stad e d’unviern» gi Wendelin Casutt. Duront la sesiun bassa ein biaras habitaziuns secundaras da Falera numnadamein buc occupadas. «Las habitaziuns administradas ein paregliablas cun il Rock Ressort da Murschetg.» Quei il motiv che l’Arena Alva SA ei medemamein dalla partida e fuorma cun la vischnaunca e la Blauhut SA la societad acziunara che realisescha il project turistic. Gia dapi igl onn 2008 sesprova la vischnaunca da Falera da realisar all’entrada dil vitg in projet turistic. All’entschatta era l’idea da construir in hotel planisaus digl architect Gion A. Caminada. «Nus havein stuiu midar concept pervia dalla iniziativa da secundas habitaziuns.» Wendelin Casutt regorda ch’ei era planisau all’en­tschatta da finanziar ina part dil hotel cun vender habitaziuns secundaras. Da cumprar terren el liug ei gia avon onns semussau sco grond crap da scarpetsch per il project. Secunvegni culs possessurs Il president puntuescha ch’ina pulita part dil terren all’entrada da Falera s’audi gia alla vischnaunca. «Cun la vischnaunca burgheisa e cun la pleiv che possedan terren el liug essan nus secunvegni.» E Wendelin Casutt ei perschuadius d’anflar sligiaziuns cun ils possessurs privats che possedan aunc las parcellas restontas. «Il terren surlai la vischnaunca silsuenter alla societad en dretg da construcziun.» En tut quentan ils inve­sturs d’impunder varga 8 milliuns francs ell’infrastructura turistica. Tenor il rapport dalla radunonza communala vegn ina part dil recav dalla vendita da habitaziuns mess en dus fondos. Cun in vuless ins realisar in niev access da Falera, respectiv dalla Fermata anora, el territori da skis. Il secund duess ir a favur dalla infrastructura communala e colligiar «La Mutta» cun la staziun da val dallas pendicularas. Entochen igl onn 2026 sto la lubientscha da baghegiar esser sin meisa. Suenter croda la lubientscha concedida dil cantun per la zona da hotel en quei liug. «Quei spazi da temps ei bein sportivs, denton realistics», manegia Wendelin Casutt. Il temps d’uffeci va a fin il zercladur 2023 Wendelin Casutt ei aunc ord in auter motiv satisfatgs dalla decisiun dil suveran da Falera. Suenter 12 onns al tgamun dalla vischnaunca da Falera va siu temps d’uffeci a fin il zercladur 2023. «Il project all’entrada da Falera accumpogna mei beingleiti duront miu entir temps d’uffeci.» Avon che surprender il presidi communal ei Wendelin Casutt aunc staus otg onns en suprastonza. «Igl ei bien ch’ei dat uss ina midada.» La vischnaunca ha instradau ina cumissiun ch’ei alla tscherca dad ina successura ni in successur. «Culla lavur da quella cumissiun vai jeu denton da far nuot.» Wendelin Casutt spera ch’ei reusseschi alla cumissiun d’anflar ina persuna promta da surprender il stadal communal. «Ina vischnaunca sco Falera drova persunas ch’ein promtas da s’engaschar.»

Massa da vus vegnan buca ad esser catschadurs ni catschaduras e vus tartgeis: O gie, quels catschadurs. Aber esser in tal ei insumma buca legher pli, uss che la wärmebilcamra ei pli impurtonta che la buis. Vitier vegn che esser catschadur vul automaticamein dir esser rimnader. Rimnar dat baul ni tard problems. Patertgei vid las trofeas ch’in camerat catschadur ha. E pli vegls, e megliers ch’el vegn, e pli bia corns che serimnan. Per che quels vegnien buca in problem dat ei in tric: Jeu hai adina pendiu els en zuler. Leu dattan ils giuvens enqualgadas ballapei ed aschia han mes corns buca ina schi liunga veta. Aber buca mo ils catschadurs ein rimnaders. Mintgin rimna zatgei. Quei ei in tic che nus vein. Jeu hai massa cudischs. Ti has massa vaccas. El ha massa mobilias. In auter rimna problems. Ed aunc in auter caveglia ensemen sogns. Biars rimnan puglinas. Tschel ha massa ideas. La maioritad empluna raps. Di a mi tgei che ti rimnas ed jeu ditgel tgei che ti eis. E cu ti eis buca pli, miera era tiu plunder cun tei. Tia biblioteca vegn scarplida, ils cudischs vegnan tratgs cul pupi vegl, dano ils Tschespets, priu che ti hagies l’entira retscha, schiglioc valan quels era mo nuot. E ti che has rimnau mobilias? Quellas van ella mulda cu ti eis buca pli, las massivas e quella miarda dad ikea. Buca mo tiu climbim vegn liquidaus. Era tia fossa ei mortala. Buca fai illusiuns. Vegntgatschun onns silpli epi vegn ella cavada entuorn. Mo era ils morts mieran spert e negin sa pli dad els. Gnanc tes raps, tes tauis spargnai aschamein vegnan a restar. Quels vegnan zuar ad haver il grond interess, vegnan a vegnir parti e vegnir a svanir ditg avon che ti vegnas a vegnir cavaus si. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein) Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein)

Daco vegn la damonda ch’interessescha il pli pauc tschentada il pli savens? «Co vai?» – «Oh, mo empau bein» – «Oscha gliez ei igl impurtont.» Veis era schon giu da quels discuors ch’accentueschan il desinteress dil visavi? Per signalisar gia dall’en­tschatta enneu, con pau­c ch’ei interessescha, co ei va propi, vegni magari formulau auter: «Va schon?» ni «Has bien?» Veis vus schon getg inaga «na» sin ina da quellas damondas ch’ein plitost constataziuns? Sch’ins vul schon buca saver, co ei va cul visavi, pertgei tonscha ei lu buc cun in sempel «hallo» ni «tgau». Probabel per saver gir pli tard – sch’ins auda ch’ei va propi buca bein cun ina persuna: «Oscha jeu hai dumandau aunc dacuort, sch’ei mondi bein ed ella ha getg gie.» Buca che quellas flosclas fussen forsa in’atgnadad romontscha. Quei dat ei dapertut ed en tut ils lungatgs. Mo sco exempel: sin ina spassegiada da pliras etappas per l’Europa entuorn hai jeu entupau in um american e discurriu enzacons plaids cun quel. Jeu hai lu pers el ord ils egls ed in pèr gis pli tard danovamein entupau el. Sia reacziun: «So nice to see you again.» – «Aschi bi da puspei veser tei.» Ed jeu haiel tertgau per memez che quei seigi uss propi ina biala formulaziun e giu plascher ch’el selegra da puspei veser mei. En quei cass sun jeu impurtonts ad el ed el ha segir studegiau igl entir temps, nua che jeu seigi e co ei mondi cun mei. Mo immediat suenter haver getg quella floscla da beinvegni eis el seviults viers in’autra persuna. Cun mei ha el dis­curriu l’entira sera buc in soli sulet plaid. Ton tier la superficialitad americana. Bunamein aunc pli bugen hai jeu formula­ziuns sco «Sas co jeu manegel?» Suenter mintg’autra construcziun: «Weisch wien’i maina?» Quei ei stentus. Crei miu visavi ch’jeu seigi tups? Ni eis el malsegirs? Crei el ch’el hagi buca getg clar avunda quei ch’el vuleva gir? Daco sa’l buca grad gir direct quei ch’el manegia? Ed insumma: Daco tschenta el ina damonda e spetga gnanc ina risposta? «Sas co jeu manegel?» en mintga pusseivla e cunzun nunpusseivla situaziun. Mintgaton sedamondel, tgei che capeta en in tschurvi, sch’ei vegn mo enzacons paucs centimeters plinengiu d’ina ruosna viadora frasas sco: Damaun mida l’aura – sche ti sas sco jeu manegel. Quei leu ei ina rassiga femna, sche ti sas sco jeu manegel. Na, jeu sai buca, sco ti manegias. Manegias ch’ella seigi giuvna? Manegias ch’ella seigi sportiva? Manegias ch’ella hagi bia daners? Ni manegias che ti sedeliberassies bugen d’enzacons hormons ed ella duess gidar tei leutier – sche ti sas sco jeu manegel? Mintgaton eisi era nuota falliu da semplamein quescher – sche ti sas tgei ch’jeu manegel. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff, columnist da la FMR

Venderdis, ils 2 da december 2022 presenta Martin Tomaschett siu cudisch davart la medischina en muntogna. La vernissascha ha liug allas 19.00 el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. En quei cudisch sefatschenta el dils mieds dalla medischina d’antruras entochen la medischina moderna da 1850 entochen 2020 en ina regiun perifera dil Grischun. En quei temps ei la savida fundamentala dalla medischina semidada dalla scienzia da sucs entochen alla medischina moderna. Quei temps ei in dils interessants ella historia dalla medischina. El cudisch cun in cuntegn da 410 paginas tematisescha il miedi sapientivamein il svilup lunsch naven dallas prestaziuns dallas clinicas. Martin Tomaschett commentescha rapports medicinals ord la vesta dil miedi dils onns 1853 entochen 2020. Persuenter porscha il vitg da Trun excellentas fontaunas. El porscha in niev punct da vesta silla historia dalla medischina ella campagna. (cdm/fmr) Igl autur, il miedi Martin Tomaschett.

Per optimar lur menaschi ston las Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA investir 4,5 milliuns francs. Per saver finanziar quellas investiziuns eis ella denton dependenta da sustegn d’ordeifer, denter auter dalla vischnaunca da Breil. Venderdis proxim decida la radunonza communala da Breil davart in credit dad in milliun francs sco participaziun dalla vischnaunca vid igl augment dil capital d’aczias dallas pendicularas. Lezzas intendan d’augmentar il capital d’aczias per dus milliuns francs. In emprem augment da 1,78 milliuns francs ei vegnius decidius alla radunonza generala dallas pendicularas il venderdis vargau, igl alzament da rodund 220 000 francs duei succeder pli tard. Agens mieds ein limitai Sco quei che la suprastonza communala da Breil scriva el messadi per mauns dalla decisiun dil pievel, ei quei augment dil capital d’aczias necessaris pervia dallas investiziuns previdas. Quellas ein calculadas cun 4,5 milliuns francs e pertuccan infrastructura per las maschinas e tecnica sco era la migliur dall’ustria sill’Alp Dado. Las investiziuns duein vegnir finanziadas cun in augment dil capital d’aczias da dus milliuns francs, in credit da banca da rodund 1,615 milliuns francs ed agens mieds da 885 000 francs. «In credit dalla banca dat ei denton mo sch’era la vischnaunca investescha minimum in milliun francs», scriva la suprastonza communala el messadi. La situaziun finanziala dalla vischnaunca lubeschi quei engaschament finanzial en favur dallas pendicularas. «Sche quellas investiziuns necessarias san buc vegnir fatgas ei il menaschi dallas pendicularas periclitaus a liunga vesta», constatescha l’executiva en vesta alla radunonza da venderdis proxim. Tonaton scriva ella d’ina situaziun solida tier las pendicularas, mo constatescha il medem mument: «Ils mieds liquids ein memia fleivels.» Supportabel per la vischnaunca Tenor il president communal Clau Schlosser ei il milliun francs che la radunonza communala ha da decider venderdis supportabels per la vischnaunca: «Nus savein metter a disposiziun quella summa senza stuer far ulteriurs deivets.» En discussiun enteifer la suprastonza communala ei era stada la damonda, schebein la vischnaunca vegli dar in emprest ni ina garanzia: «En vesta allas investiziuns che las pendicularas ston far era pli tard, essan nus stai dil meini da contribuir cun capital d’aczias.» Aschilunsch che vischinas e vischins sustegnan la proposta ch’ei dil reminent vegnida acceptada l’jamna vargada dil cussegl da vischnaunca, survegn la vischnaunca in sez el cussegl d’administraziun dallas pendicularas. «Cun rodund 25 % dil capital d’aczias essan nus lu il pli grond acziunari singul», di Clau Schlosser. Las favurs che la populaziun che va cun skis gauda gia han vinavon vigur. Quei vul dir abonnaments gratuits per tuts ella vegliadetgna d’entochen 16 onns e miez prezi pils carschi. El messadi ch’ei vegnius repartius quels dis en tuttas casadas fa la suprastonza communala attent sill’impurtonza dallas pendicularas per la vischnaunca. Aschia era dalla summa da pagas da bunamein 2,2 milliuns francs dall’interpresa. D’eminenta impurtonza «Ils acziunaris dallas Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA han acceptau unanimamein il venderdis vargau igl alzament dil capital d’aczias», di il directur Beat Zenklusen e puntuescha il medem mument: «Senza il sustegn finanzial dalla vischnaunca savein nus buca far las investiziuns.» Aschilunsch ch’igl augment dil capital d’aczias reussescha duein las investiziuns previdas da 4,5 milliuns francs vegnir fatgas igl onn vegnent: «Nus essan ussa ella fasa finala dallas preparativas pil project aschia che nus savein lantschar las lavurs da construcziun primavera e terminar ellas en vesta alla stagiun d’unviern 2023/24.» Beat Zenklusen puntuescha en quei connex: «Il mument vegn il Pradas Resort engrondius per 200 letgs. Quell’engrondaziun e nossas investiziuns fuorman aschia dapli purschida.» Las pendicularas ed il resort ein dil reminent uni en ina holding, in model ch’ei tenor Beat Zenklusen secumprovaus. Niev record da frequenzas Igl unviern 2021/22 han las Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA registrau in niev record da frequenzas da 178 228. Il recav operativ contonscha aschia la summa da 6,2 milliuns francs, biebein 1,1 milliuns francs dapli ch’igl onn avon. Il menaschi da traffic ha generau 520 000 francs dapli, quel dalla gastronomia 675 000 francs. Las pendicularas han impundiu 2,75 milliuns francs per persunal. L’interpresa contonscha in gudogn da 1,07 milliuns francs avon deducziuns, success finanzial e taglias. La fin finala resulta in cashflow da bunamein in milliun francs. Sustegn finanzial indispensabel Las Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA vulan investir 4,5 milliuns francs igl onn vegnent. Per saver far quei aulzan ellas il capital d’aczias e speran en quei connex sin in milliun francs dalla vischnaunca da Breil. Hans Huonder/FMR Sco en biaras destinaziuns da turissem en muntogna ein las pendicularas era a Breil, Vuorz ed Andiast il motor dall’economia. E sco en biars auters loghens ei il sustegn finanzial dalla vischnaunca era leu indispensabels. Venderdis proxim decida la radunonza communala da Breil davart la participaziun cun in milliun francs vid igl alzament dil capital d’aczias dallas pendicularas. Il sustegn dil maun public ei necessaris, cass cuntrari obtegnan las pendicularas buc in credit da biebein 1,6 milliuns francs dalla banca. Quel ei medemamein necessaris per saver far las investiziuns. Igl onn vegnent vulan las pendicularas numnadamein investir 4,5 milliuns francs en infrastructura sill’Alp Dado. Di il suveran GIE a quei milliun, tegn la vischnaunca da Breil silsuenter rodund 25 % dil capital d’aczias dallas pendicularas. Tenor il president communal Clau Schlosser obtegn ella in sez el cussegl d’administraziun da quellas. «Senza il sustegn finanzial dalla vischnaunca savein nus buca far las investiziuns», di il directur dallas Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA, Beat Zenklusen. «Senza il sustegn finanzial dalla vischnaunca savein nus buca far las investiziuns.» Beat Zenklusen, directur dallas Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA Visualisaziun dil project cun l’infrastructura nova ch’ei previda da realisar sill’Alp Dado.

La notg dils 18 sils 19 da november 2022 ha la survigilonza da catscha cantunala sittau in luf mascal dil Wannaspitz sin intschess dalla vischnaunca da Lumnezia. Sco quei ch’igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun scriva sin sia homepage, eis el vegnius sittaus ella vischinonza da territori habitau. Igl ei il tierz luf da quei triep ch’ei vegnius sittaus en connex cullas mesiras da regulaziun quest onn. Igl Uffeci federal per ambient haveva dau la lubientscha persuenter ils 28 d’october 2022. Il luf vegn intercuretgs el Center per medischina da pèschs e selvaschina a Berna. L’examinaziun genetica vegn fatga all’Universitad Losanna. (cdm/fmr)

Per l’emprema dumengia d’advent vi jeu descriver a Vus in maletg che va per mei bein a prau cun quellas jamnas avon Nadal. Sin quei maletg ves’ins in grond muossavia cun scret si «cletg». Ina massa glieud cuora en la direcziun indicada. Tuts ein en prescha per contonscher il cletg. Certins fan plitost tschera brutta, probabel perquei che la via ei per part stentusa. Ina dunna emprova da vegnir vinavon cun tuschar auters ord via. Ed in um mira sill’ura, ord tema da munchentar enzatgei. Sper quella massa glieud sesanfla in mir, e sin quel schai in giuvenot. El fa buca stem da quels che cuoran sperasvi. El schai tut ruasseivel leu sin il mir, cun in surrir ed ina flura en bucca, e mira si viers tschiel. Tgisà tgei che quei giuven patratga ni siemia? Il temps d’advent, il temps da sepreparar per Nadal, colligia per mei omisduas parts da quei maletg. Nus enconuschein quels muments hectics, cu ei sto ir dabot. Dar damogn a tut ils termins, cuntentar ils interess dils affons, ademplir obligaziuns, e lu stuess ins aunc far sport, ir en iert ed auter. Cun s’enschignar e seduvrar han gia biars anflau lur cletg. Mo ei sa era schabegiar, che nus arrivein lu buc el liug che nus vevan giavischau. Quei sa esser frustront, cunzun sch’ins ha ditg e liung ina gronda finamira e sa tuttina buca contonscher quella. Jeu sesentel mintgaton frustrada, sche jeu mirel, tgei che succeda sin nies mund. Las uiaras peglian buca fin, projects per schurmegiar nies ambient s’avonzan pli plaun ch’in schnec e jeu sedamondel, tgei che nus savein insumma aunc spitgar. E tgei sai jeu persunalmein spitgar? Bien ch’ei dat aunc in’autra vesta. Quella dil giuvenot che schai sil mir. Igl advent cun ses bials rituals porscha era muments pli ruasseivels. Nus savein far pausas e mirar si viers tschiel. Quei ha da far nuot cun smarschanar. Tals muments, cu ins lai sgular ils patratgs, san esser fetg creativs. Da temps en temps fa ei bein da ponderar, co nossa via tier il cletg savess ir vinavon e tgei novas finamiras che sedattan. La via en direcziun da Nadal ei quella, nua ch’ins astga spitgar bia. Sch’igl ei lu bien da cuorer, ni meglier da prender pli pacific, quei sto mintgin mirar sez! Anja Felix-Candrian ei plevonessa refurmada e viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Da temps en temps fa ei bein da ponderar, co nossa via tier il cletg savess ir vinavon e tgei novas finamiras che sedattan.» Anja Felix-Candrian

A Sumvitg han las dunnas fundau il venderdis vargau l’Uniun da dunnas VINAVON. Igl ei in’uniun da dunnas moderna ch’ei aviarta per dunnas da lunsch e da maneivel. L’Uniun da dunnas Sumvitg/Cumpadials ei vegnida sligiada la fin d’avrel 2021. Ella dumbrava entuorn 90 commembras dils dus vischinadis, la gronda part eran denton commembras passivas. Las dunnas giuvnas muncavan quasi diltuttafatg ellas retschas da quella. Anflar glieud che havess tratg il carr era daventau grev ed igl interess per las activitads era plitost pigns. «Aschia ei l’uniun vegnida sligiada», di Lisetta Cathomas, ina dallas commembras. Alla dunna da 77 onns fa il svilup negativ culla muria d’uniuns, da stizuns, ­ustrias, posta e banca quitaus ed ella di: «In vitg miert vala nuot. Igl ei bien da regiuvinar tuttas caussas – era uniuns.» VINAVON «Jeu less buca schar ir en tut e quei patratg motivescha da s’engaschar per in’uniun da dunnas che porta bia cuntentientscha allas dunnas giuv­nas ed era allas generaziuns pli veglias.» Perquei eis ella semessa ensemen cun Barbara Candinas, Sonja Veckmans, Cornelia Tuor e Nicole Caderas. Las tschun dunnas – che fuorman la suprastonza dall’uniun nova – ein digl avis ch’ei drovi in’uniun da dunnas e han fatg guottas cun tgau. L’uniun nova duei denton esser pli moderna ed adattada als giavischs e basegns dallas dunnas e meins als giavischs dalla publicitad. Ver diesch ga ein ellas sentupadas ed il resultat selai veser – l’Uniun da dunnas VINAVON ha pudiu vegnir fundada il venderdis ed igl interess ei staus surprendents. «All’entschatta eran nus empau malsegiras, mo lu han adina dapliras detg ch’ei vegnien», di Cornelia Tuor. Aschia dumbra l’uniun gia ussa rodund 35 commembras ed agescha tenor il motto «Tscha, curascha, lein ir vinavon ensemen». E cun «ensemen» ein era las dunnas suls cunfins dalla vischnaunca da Sumvitg envidadas da far part. «Nus lein secapescha buca carmalar naven las dunnas d’autras uniuns, mo sch’ina ni l’autra sesenta plidentada da nossa strategia eis ella zun beinvegnida», declara Barbara Candinas ed aschunta ch’ei seigi secapescha era pusseivel da vegnir e fuffergnar senza s’obligar. Uniun neutrala per dunnas Ellas statutas dall’Uniun da dunnas VINAVON stat ei scret: «Quei che pertucca la reli­giun e la politica ei l’uniun neutrala. L’uniun da dunnas ha gl’intent da tgirar il contact denter convischinas.» L’uniun nova va pia era en quei grau vias novas e sedistacca dalla baselgia. «Igl ei impurtont da setener ensemen, buca mo per s’engaschar a moda caritativa», puntuescha Barbara Candinas. L’uniun nova hagi oravontut la finamira d’esser cheu per las dunnas e buca d’esser ina uniun che s’engascha plitost mo per la baselgia ni per caussas caritativas. El focus stettien las dunnas e las famiglias e lur basegns. Sco finamiras principalas numnan las iniziantas s’entupar, sedivertir, sebrattar, sescolar, seprofitar e segidar. «La dunna ei semidada, ella vul buca semussar mo cun s’engaschar per la publicitad», di Cornelia Tuor e precisescha ch’ei veglien vegnir naven dil caritativ per esser ina uniun ch’ei cheu pils basegns dallas dunnas, per ch’ellas possien s’entupar ed era sedivertir ensemen. Pia per rinforzar la cuminonza dallas dunnas. Tenor las suprastontas po ­l’uniun era vinavon segidar, sch’enzatgi damonda e las commembras ein promtas. Nezegiar resursas «Ei dat strusch pusseivladads da s’entupar pli en nos vitgs», di Cornelia Tuor. Perquei hagi l’Uniun da dunnas VINAVON el senn da promover ed iniziar occurrenzas nua che las dunnas pon semetter ensemen. Previu seigi er ina pagina d’internet per l’uniun nova e las dunnas duein vegnir tenidas sil current via ­e-mail. Per exempel per s’organisar ed ir spontanamein a kino ni teater ed autras occurrenzas. Ulteriuras finamiras ein cuors da cuschinar, saltar, zambergiar e bia auter. Quels ­duein vegnir organisai nezegiond las resursas en vischnaunca. Aschia po ina dunna oriunda dall’Asia per exempel dar in cuors da cuschinar e vegn aschia era gest integrada ella cuminonza. Per entscheiver envida l’uniun ad ina sera da sentupada tier la raquintadra da praulas Elisabeth Duff a Sumvitg. Allas occurrenzas ed als cuors ein era buca commembras e dunnas d’auters vitgs beinvegnidas. «Nus lein esser in’uniun che viva, mo ei buc aschi li­gionta», puntuescha Barbara Candinas. La radunonza generala dall’Uniun da dunnas VINAVON ha liug ils 11 da mars 2023 a Sumvitg. Tuttas interessadas ein envidadas. Tgi che ha interess d’entrar ell’uniun po contactar ina dallas iniziantas ni scriver a: dunnasvinavon@bluewin.ch. Barbara Candinas, Nicole Caderas, Lisetta Cathomas, Sonja Veckmans e Cornelia Tuor (da sen.) ein las iniziantas dalla nova Uniun da dunnas Vinavon.

Dretg sur il mir da fermada dall’Ovra electrica Reinanteriur SA en Val Nalps duei ei dar in grond implont da fotovoltaica dall’Axpo. NalpSolar vegn erigius sin ina surfatscha che corrispunda a 12 plazs da ballapei. La producziun d’energia duei allura cuvierer il consum d’electricitad da rodund 3000 casadas. Las empremas ponderaziuns davart igl implont previus dall’Axpo ella Val Nalps sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch ein vegnidas presentadas il mardis avonmiezdi als mieds da massa. Sco quei ch’il CEO dall’Axpo, Christoph Brand di, ein ins aunc all’entschatta dil project: «Igl ei aunc memia baul da far indicaziuns detagliadas davart il project. Igl ei denton nossa finamira da realisar el el decuors dils proxims dus onns.» Sche tut va tenor las empremas imagiaziuns duess el vegnir en funcziun igl atun 2025. Quei vul dir che las lavurs stuessen entscheiver la primavera 2024. Davart ils cuosts pil project ei vegniu fatg neginas indicaziuns concretas. Il liug pigl implont ei ideals: el sesanfla ella vischinonza d’infrastructura existenta dallas Ovras electricas Reinanteriur SA, ina feglia dall’Axpo. Lingias pil transport dall’energia ein gia ella vischinonza. Prestaziun da diesch megawatt L’Axpo lavura il mument vid plirs gronds projects per nezegiar la forza dil sulegl per producir energia. In da quels ei NalpSolar. Martin Schwab, CEO dallas Ovras electricas dalla Svizra centrala – medemamein ina feglia dall’Axpo – taxescha quel per in project d’exempel dall’Axpo: «Nus selegrein da realisar quei project.» La surfatscha che vegn nezegiada per la prestaziun installada da diesch megawatt corrispunda a 12 plazs da ballapei. L’energia electrica producida sin 2000 meters sur mar el volumen da 13 gigawatt/uras savess curclar il basegns d’electricitad da rodund 3000 casadas. Previ ein 30 000 moduls da fotovoltaica. Da vart da la vischnaunca da Tujetsch vegn il project beneventaus. «La suprastonza communala ha priu enconuschientscha dils plans. Ella sustegn unanimamein il project. El dat novs impuls economics alla vischnaunca», di il president communal Martin Cavegn. Tener en egl igl ambient Tenor il studi da realisabladad ei la surfatscha e topografia dalla vart dretg sur il mir da fermada da Nalps ideala. «Duess l’examinaziun dalla cumpatibilitad ecologica era esser positiva, vegn era la populaziun a star cumpleinamein davos quei project», puntuescha Martin Cavegn. Dapi decennis s’engascha la vischnaunca da Tujetsch ella producziun d’energia regenerabla che sustegn surtut il consum d’energia igl unviern. Aschia ei vegniu erigiu leu ils dus gronds lags da fermada da Curnera e Nalps. Leutier posseda la vischnaunca era sezza treis ovras hidraulicas pintgas, sco era in implont per anergia, in dils gronds da sia specia el Grischun. Tenor Martin Cavegn ei il project previus en Val Nalps en in liug nua ch’il maletg dalla cuntrada ei gia engreviaus entras il mir, mo lu era il plaz da tir d’Armasuisse entadem la Val Nalps. «Nus essan spanegiai sils resultats concernent il cumportament dil project cugl ambient. Il project sto denton era ir a prau cull’agricultura e culla fauna», di Martin Cavegn. La parcella nua ch’igl implont duess vegnir realisaus s’auda all’Ovra electrica Reinanteriur. Da reglar ein leu lu probabel damondas pertuccont la pasculaziun, vegn quella surfatscha gie era nezegiada per l’alpegiaziun. Grond potenzial da producziun Il potenzial per la producziun d’energia solara cun agid d’indrezs da fotovoltaica ellas Alps ei gronds. La schanza da procurar per ina buna mischeida da producziun cun aua, solar e vent vul l’Axpo nezegiar. Cun sias ovras hidraulicas procura ella gia oz per rodund 30% dall’electricitad en Svizra. Tenor Christoph Brand intenda l’Axpo d’augmentar ils proxims onns la producziun cun fotovoltaica: «Entochen 2030 lein nus disponer d’indrezs solars cun ina prestaziun da dapli che 1,2 gigawatt ellas Alps ed ella Bassa. Quei corrispunda al basegns d’electricitad da pressapauc 300 000 casadas.» L’Axpo ha gia saviu rimnar bunas experientschas cugl implont fotovoltaic realisau sil Muttsee. Il concern preveda d’investar ils proxims otg onns rodund 1,5 milliardas francs ella producziun da fotovoltaica ellas Alps ed ella Bassa. Quei duei succeder cun projects gronds sco NalpSolar ni era pli pigns per exempel sin tetgs da baghetgs. Tut en tut vul ella contonscher ina producziun solara da rodund 1,5 milliardas uras kilowatt entochen 2030. «Nus selegrein da realisar quei project.» Martin Schwab, CEO dall’Axpo Pli paucs nibels – dapli sulegl La perscrutaziun sefatschenta gia dapi onns d’ideas co nezegiar meglier la forza dil sulegl per producir energia electrica. «Nus havein menziunau quei potenzial gia avon biars onns. Indrezs da fotovoltaica ellas Alps han in grond avantatg en cumparegliaziun cun quels ella Bassa. Ellas muntognas sa vegnir produciu siat ga dapli energia cun fotovoltaica ils meins december e schaner che ella Bassa. Il motiv ei ch’ei ha pli paucs nibels ell’altezia», di Michael Lehning digl Institut federal per la perscrutaziun da neiv e lavinas a Tavau. Ils davos onns han ins constatau che la topografia, respectivamein l’irradiaziun dil sulegl ei in factur che s’effectuescha silla producziun. In auter ei l’influenza entras l’irradiaziun dalla neiv. Il territori previus pil project ella Val Nalps seigi buca cumpleinamein optimals, mo damai ch’ei detti gia leu in implont cul mir e lag da fermada, seigi il cumpromiss fetg buns, manegia Lehning. Visualisaziun dil project digl implont da fotovoltaica en Val Nalps – il NalpSolar.

La Viafier Matterhorn Gottard augmenta las pagas da tuttas collaboraturas e tuts collaboraturs sigl onn vegnent. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communcaziun als mieds da massa, preveda ella in alzament general denter 1,6% e 3,3%, gest tenor classa da paga. Per las collaboraturas ed ils collaboraturs dallas classas bassas munta igl alzament ina cumpleina ulivaziun dalla carischia. Sper igl alzament general metta l’interpresa a disposiziun 0,8% dall’entira summa da pagas per augments da paga individuals. Quels mieds vegnan dabien en emprema lingia a collaboraturas e collaboraturs che s’engaschan extraordinariamein. In’ulteriura part vegni nezegiada per ulivar las pagas per funcziuns pertuccadas dil svilup dalla fiera da lavur. Cun quels alzaments da paga vul la Viafier Matterhorn Gottard cuntinuar cun sias stentas d’esser in patrun attractiv. La soluziun cattada seigi era d’attribuir alla buna collaboraziun culs partenaris socials. En connex culla munconza da forzas da lavur qualificadas hagi la viafier vuliu dar in accent, per aschia procurar che las collaboraturas ed ils collaboraturs sesentien bein. Medemamein dueigi quei esser in signal anoviars per aschia saver recrutar nova glieud. (cdm/fmr) La Viafier Matterhorn Gottard augmenta las pagas da sias collaboraturas e ses collaboraturs.

Annalisa Cathomas ei fascinada digl emprender a moda autobiologica (ABL). En vesta al referat davart ABL – che ha liug oz, mesjamna, ils 23 da november 2022, allas 20.00 ella Sala d’art a Trun – declara ella, pertgei ch’ella ei aschi perschuadida da quella metoda cumplementara. Igl emprender a moda autobiologica (ABL) ei ina metoda cumplementara ch’ei vegnida sviluppada el Grischun avon varga 40 onns da Maria Schmid-Spirig da Cuera. Confruntada cun agens problems da sanadad ha la dunna da 75 onns entschiet a curar sesezza e sviluppau culs onns la metoda ABL. «Oz vegn quella metoda cumplementara nezegiada da mellis persunas ed ei era fetg appreziada ed enconuschenta en Surselva», declara Annalisa Cathomas da Glion. Ella sezza ha fatg avon biebein 20 onns la scolaziun sco cussegliadra dad ABL, lavura denton buca sin quei palancau, mobein alla Scol’aulta da pedagogia a Cuera sco docenta ed autura da mieds d’instrucziun. «Jeu applicheschel ABL en famiglia e magari per amitgs ni enconuschents. Mes affons ed jeu stuein grazia a quella metoda quasi mai ir pli tiel miedi. Cun ABL e cun agid da Maria Schmid-Spirig sun jeu vegnida da curar mezza tut ils mals pigns e hai era saviu evitar beinenquala catastrofa pli gronda el decuors dils davos onns», di la dunna da 47 onns. Metoda cun avegnir? «Jeu mezza sun - sco mumma da treis affons – stada fetg engrazieivla d'anflar cun ABL ina alternativa che gida, cu la medischina da scola sa buc pli vinavon», declara Annalisa Cathomas ch’ei vegnida tier ABL entras sia mumma. Ella sezza e ses affons mondien secapescha era tiel miedi, sch’ei fetschi da basegns, quei seigi denton fetg darar il cass. Ella hagi perfin gia survegniu inaga in matg flurs dalla cassa da malsauns, perquei ch’ella hagi sur onns strusch caschunau cuosts. «Ei fagess senn, sch’ils miedis e nus cussegliadras e cussegliaders dad ABL collavurassen pli stretg ensemen. Quellas resursas vegnan denton nezegiadas memia pauc», explica ella ed aschunta: «Mintgin duei eleger sez tgei via alla sanadad ch’el less prender, nus lein surmenar negin da far diever dalla metoda d’ABL. Tgi che selai denton en sin ABL vesa spert ch’igl effect ei surprendents.» Ei seigi ina moda fetg bufatga. Cul test da reflex indicheschi il tgierp sez tgei ch’el basegni e tgei che dueigi vegnir curau sco emprem. Il meglierament da mals corporals, mo era dalla psica sa succeder entras prender vitaminas e minerals, smaccar puncts neurovasculars ed adattar il nutriment als basegns persunals. Tgei ch’ei drova cu indichescha il tgierp sez entras ils tests da reflex. Per Annalisa Cathomas ei ABL «igl iev da Columbus». Ella ei perschuadida che quella metoda vegn a far furora egl avegnir e puntuescha: «Il tgierp muossa a ti la via alla sanadad, el sa dar plaid e fatg senza che nus stuein metter si hipotesas e verificar quellas. Tgei vulan ins dapli?» Uniun ABL Sco Annalisa Cathomas declara, ei l’Uniun tetgala digl emprender a moda autobiologica Svizra ABL vegnida fundada avon enzacons onns cul basegns da reunir la savida e las experientschas da Maria Schmid-Spirig e culla finamira da promover la metoda sco tala. Aschia ha l’uniun ediu dacuort il secund cudisch da Maria Schmid-Spirig. «Egl emprem vegnan sper la descripziun dalla metoda a plaid differents cass concrets. Il secund cudisch ei screts aschia ch’el vala era sco muossavia per tgi ch’applichescha sez la metoda», declara Annalisa Cathomas ch’ei actuara dall’uniun che vegn presidiada da Rino Darms e che dumbra pressapauc 150 commembras e commembers. Ella ei cunscienta ch’ei dat era critica enviers ABL e di: «Quei va empau sco cun tutta medischina cumplementara, las metodas vegnan spert degradadas sco teorias conspirativas (Verschwörungstheorien) – secapescha senza enconuscher la metoda sco tala.» Luvrar cun talas metodas seigi denton fetg efficient, cunzun a moda preventiva ni cu la medischina gidi buca pli vinavon ed ils pertuccai resigneschien. Sco ella aschunta ei la metoda ABL renconuschida sco metoda cumplementara entras «ASCA», la Fundaziun svizra per medischina cumplementara. Oz, ils 23 da november 2022, allas 20.00 envida l’Uniun tetgala digl emprender a moda autobiologica Svizra ABL ad in referat cun Maria Schmid-Spirig. Quel ha liug ella Sala d’art a Trun. Ulteriuras informaziuns ein d’anflar silla pagina d’internet: uniunabl.ch. Han contribuiu alla creaziun dil cudisch davart ABL: (da sen.) Annalisa Cathomas, Carla Guldimann, Larissa Bieler, Franziska Spirig, Silja Rast, Rino Darms, Rita Spirig e Maria Schmid-Spirig. ABL L’Uniun tetgala digl emprender a moda autobiologica Svizra ABL declara: «Igl ‘Emprender a moda autobiologica’, cuort ABL, ei ina metoda cumplementara ch’ei vegnida sviluppada el Grischun avon biebein 40 onns da Maria Schmid-Spirig. ABL cumbinescha savida tradiziunala e moderna cun experientschas fatgas sur decennis ora. Il patratg fundamental dad ABL ei sempels ed el medem mument revoluziunars: Il tgierp sa emprender.Per eruir tgei ch’il tgierp drova persuenter vegn communicau cul tgierp cun agid dil test da reflex (Armlängenreflextest). Lez indichescha, nua ch’il tgierp stat en siu process e tgei ch’el drova per influenzar il metabolissem. Alla fin dall’ura da terapia survegnan ins in plan cun recumandaziuns individualas en connex cul nutriment, cun mineralias e vitaminas sco era puncts dil tgierp che ston vegnir teni. El decuors dil meins medeghescha il tgierp idealmein entras l’influenza dad ABL pass per pass. El process dat il tgierp avon il ritmus, el decida cu tgei parts dil tgierp ni tgei simptoms san vegnir medegai.»

Avon varga 30 onns han singuls menaschis purils calau da mulscher e midau tier la tratga da vaccas mumma. Oz ei quella tratga da vaccas mumma s’etablida. Singuls menaschis tuornan denton a mulscher sco per exempel Arno e Priska Capaul d’Andiast. «Na, sempla ei la midada buc.» Arno Capaul e sia dunna Priska Capaul ein sedecidi per ina midada sil menaschi puril che mo singuls fan el cantun Grischun. A partir da l’auter onn entscheiva Arno Capaul a mulscher las vaccas enstagl da schar tittar ils vadials. «Nus havein gitg e liung ponderau quei pass.» Il stausch principal per il pur d’Andiast da calar da tener vaccas mumma ha il luf dau. «Igl instinct da mumma dallas vaccas ei vegnius pli ferms.» E quei instinct influenzescha il secuntener dallas vaccas. «Las vaccas ein pli attentas e reageschan pli spert sch’enzatgei irritescha ellas.» In secuntener ch’ei ina ga ni l’auter problematics per purs e pasturs. Schar far vadi si d’alp Arno Capaul regorda ch’el hagi sur onns schau far vadi sias vaccas mumma duront la stad si d’alp. «Quei ha funcziunau cheu tier nus senza problems.» La preschientscha dil luf ha denton procurau per midadas. Il Cantun ha relaschau prescripziuns per far vadi las vaccas mumma duront la stad ad alp. Las prescripziuns da separar la muntanera da vaccas che fan vadi da tschellas selain denton buca realisar dapertut. Aschia che Arno Capaul ei sfurzadamein sedecidius da schar far vadi las vaccas a casa. «Quei che caschuna auters problems, per exempel pertuccond la sanadad dils vadials.» Ed il pur sto impunder in bienton dapli lavur per manischar la muntanera. «Nus essan secapescha pertscharts ch’ei dat era problems tier las vaccas da mulscher.» Demai che vacca e vadi vegnan separai suenter la naschientscha ei igl instinct mumma dalla vacca da mulscher meins ferms. «Il prighel ch’ina vacca da mulscher attacca in pastur ni in turist ei pigns.» Buca biars midadan Biars menaschis da vaccas mumma ch’entscheivan puspei a mulscher dat ei buc el Grischun, sco quei che Batist Spinatsch dalla cussegliaziun purila dil Plantahof tradescha. «Forsa in entochen dus menaschis per onn.» Aunc adina ei la midada cuntraria, da mulscher tier la tratga da vaccas mumma, pli derasada. Tenor las explicaziuns dil menader dalla cussegliaziun purila sedecida in ni l’auter pur giuven d’entscheiver a mulscher enaquella ch’el surpren il menaschi da casa. «Per regla tals che han fatg igl emprendissadi sin in menaschi che mulscha.» Midar dallas vaccas mumma tier mulscher ei denton buc aschi sempel. «Principalmein pervia dallas investiziuns», gi Batist Spinatsch. E secapescha drova ei enzatgi ch’ei promts da cumprar il latg. Contingents da latg ei ozilgi negin tema pli, plitost il liug nua ch’il menaschi sesanfla. Per Priska ed Arno Capaul ha il liug dil menaschi gest sper via simplificau da sedecider per mulscher. «Igl auto da vitgira vegn pil latg sil menaschi.» Grondas midadas vid il baghetg sto Arno Capaul buca far per entscheiver a mulscher. «Il roboter che mulscha las vaccas ha gest plaz.» Per quei roboter sto il pur d’Andiast denton investar ina summa da 100 000 francs. «Sche nus stuessan aunc investar el nuegl, lu fuss la midada buca vegnida en damonda.» Autra razza da vaccas Ed il pur sto midar las vaccas. La plipart da sias 45 vaccas mumma ein buc adattadas per mulscher. Vaccas da mulscher da prestaziun aulta ein pervia dallas prescripziuns da bio e dall’alpegiaziun negin tema per la famiglia Capaul. «Nus entschevein cun ina part dil muvel dalla razza da Montbéliard, ina razza che dat pulit latg e che ha tuttina aunc carn vid igl ies.» Ina razza che deriva dalla Frontscha e che fetga pei pli e pli fetg en Svizra. «Vaccas original brinas fussan era adattadas, da quellas survegn ins strusch senza corna.» Priska ed Arno Capaul entscheivan a mulscher gest 30 onns suenter ch’il bab dad Arno Capaul ha calau da mulscher. El era lu in dils emprems en Surselva che ha entschiet cun la tratga da vaccas mumma. E siu fegl ei in dils paucs che tuorna puspei a mulscher.

Ils maletgs e las fotografias dallas malauras en Surselva d’avon 20 onns carmalan neunavon biaras regurdonzas dad in pèr gis dramatics. Principalmein allas persunas directamein pertuccadas ellas vischnauncas da Schlans, Rueun, Pigniu, Tersnaus, Trun e Val S. Pieder. Pervia dil prighel dad ulteriuras bovas han ils habitonts da Schlans, Pigniu, Tersnaus e per part da Rueun stuiu bandunar lur habitadis ils 17 e 18 da november 2002 tut surura e pli u meins cumplet. Sulet singulas persunas ein restadas a Pigniu, Tersnaus ed a Schlans – per regla ils purs, per mirar e ver quitau da lur muvel. Ils da Pigniu han astgau turnar a casa pér ils 24 da november 2002. Secapescha che las redacziuns medialas ein stadas dumandadas duront quels gis da malauras per rimnar informaziuns, fotografar e tschintschar cun ils pertuccai e tonscher vinavon ils documents e las impres­siuns a lecturas e lecturs. Situaziuns extraordinarias che pretendan engaschi supplementar che redacturas e redacturs ein senz’auter stai promts da prestar. Repartger incumbensas ei stau la devisa ella redacziun d’antruras dall’Agentura da novitads (anr) e da La Quotidiana en Surselva. E spert ei era la damonda s’accentuada: «Tgi va enta Pigniu?» – «Pigniu ei buca contonschibel, sche insumma, lu sulet cul helicopter», ha ei giu num. Dretg e seniester da Pigniu seigien bovas idas a val e la situaziun seigi vinavon precara, ei stau l’analisa ufficiala. Aber schar Pigniu schurnalisticamein dalla vart vegneva secapescha buc en damonda. Ed in sgol cul helicopter medemamein buc. Quei eran pusseivladads per redacziuns finanzialmein empau meglier dotadas. Restada ei lu sulet la varianta da camberlar a pei entochen Pigniu, vul gir cul töf via Andiast aschilunsch sco igl ei stau pusseivel e suenter a pei. Sur silmeins duas bovas e bia miarda e buglia. Empau signaus da miarda e cun la camera enta maun vai jeu entupau il president communal, Rest Luis Spescha en nuegl vid perver sia muaglia. Gest incantaus dalla viseta schurnalistica eis el buca staus. «Pigniu schai schon il pli giudem silla gliesta dallas prioritads da vossa redacziun, il pli bugen emblideis nus!» Buca che jeu havess forsa giu nuidis la tentua empau malidia dil president communal. En vesta dallas bovas dretg e seniester dil vitg han el e ses cunhabitonts passentau entginas grevas uras ils 17 e 18 da november 2002. Vesend ils scarps ellas plauncas sur il vitg ston ins bunamein tschintschar dad ina miracla che Pigniu e ses habitons ein buca sederschi dalla val giuado il november avon 20 onns. Cun la camera e biaras impressiuns ha ei giu num turnar tras la buglia dallas bovas per scriver miu artechel per la gasetta. Mo enzatgei level schon adina gir agl anteriur president communal da Pigniu – ed ussa suenter 20 onns eis ei uras: «Emblidar Pigniu ei mai stau, ed ei aunc oz negina opziun!»

Suenter ina pausa dad endisch onns ha giu liug a Mustér l’entschatta matg 2022 in’ulteriura ediziun digl Indoor Festival. La proxima vegn organisada primavera proxima e quella duei vegnir optimada, en emprema lingia per contonscher silmeins in quen ulivau. «Suenter igl Indoor Festival 2022 cun in deficit da rodund 10 000 francs havein nus stuiu far ponderaziuns co cuntinuar. Consequentamein havein nus analisau tgei ch’ei buca stau bien», di il president dil comite d’organisaziun Florian Zanin. Aschia ein ils organisaturs sedecidi da consultar il publicum dil davos indoor: «Il settember havein nus lantschau ina retscherca sin nos canals digitals. En tut ein 177 persunas separticipadas a quella. Quei ei stau bia dapli che quei che nus havevan spitgau.» Pils organisaturs seigi ei stau fetg interessant d’evaluar las rispostas ed aschia da recaltgar enconuschientschas tgei che savess vegnir fatg meglier la proxima ga. Quella proxima ga ei ils 12 e 13 da matg 2023, danovamein el Center Fontauna a Mustér. Las participontas ed ils participonts dalla retscherca han dil reminent saviu gudignar premis. Igl ei vegniu regalau quater entradas pil festival vegnent. Bands pli actualas Sin fundament dall’evaluaziun dallas rispostas survegnidas ha il comite d’organisaziun decidiu da s’engaschar en tschun differents puncts. Il festival duei denton en mintga cass esser ina liug da sentupada per giuven e vegl. La «After-Show-Party» cun DJ duei succeder naven dalla tribuna principala cun illuminaziun. La halla da concert duei esser pli pintga, per aschia haver dapli atmosfera. Ils prezis dallas entradas duein vegnir reponderai. Dar dapli peisa alla persistenza, per exempel ella gastronomia. Tenor Florian Zanin duein ulteriurs impuls vegnir discussiunai els differents resorts. Era en quels duei ei dar ina u l’autra adattaziun. La finamira dils organisaturs ei clara, era pil proxim festival: «Nus lein porscher in festival qualitativ. Nossas visitadras e nos vistaders duein esser cuntents ed ina fatscheta rienta cu ei bandunan la halla. Quei ei reussiu a nus uonn, mo nies viadi ei aunc buca a fin.» Plidentar la giuventetgna «Igl ei dau en egl a nus, che la giuventetgna ha muncau ils dus dis dil festival. Per saver daco lein nus contactar las uniuns da giuventetgna da Mustér, Tujetsch e Medel», di Florian Zanin. La finamira da quei contact seigi da presentar il festival alla giuventetgna. Ins vegli mussar tgei lavur che vegn prestada per organisar in tal eveniment. Co ins contacteschi ed engaschi bands e daco ch’ei seigi buca pusseivel da survegnir ina ni l’autra formaziun. «Sin fundament da quellas informaziuns savein nus declarar daco che nus stuein haver in prezi d’entrada persuenter», puntuescha Florian Zanin. Plirs termins per quellas sentupadas ein fixai, a Sedrun han in’emprema scuntrada giu liug. Eventualmein duein las uniuns da giuventetgna en autras vischnauncas medemamein vegnir contactadas. Medemamein ein ils organisaturs en contact culla scola a Mustér: «Avon igl Indoor Festival 2022 havein nus astgau visitar la classa dil davos onn da scola a Mustér. Ensemen culs scolasts havein nus organisau entgins dis da project davart igl Indoor Festival. Era leu havein nus tematisau la lavur ch’ei dat, il sponsoring, marketing ed engaschament da bands», di il cau dall’organisaziun. Ei seigi stau in’interessanta scuntrada, l’idea seigi d’arranschar ina tala era igl onn vegnent, forsa era en autras vischnauncas. Optimau ils cuosts Agl Indoor Festival 2022 han ils organisaturs dumbrau 400 entradas il venderdis e 500 la sonda. Quei diember ei denton buca staus sufficients per cuvierer ils cuosts. «Igl onn vegnent vegnan las expensas ad esser pli bassas. Aschia profitein nus d’investiziuns fatgas uonn, mo lu havein nus era reduciu ils cuosts per las bands», di Florian Zanin. La finamira seigi da haver silmeins 400 entradas pagadas per di. Impressiun digl Indoor Festival dalla primavera vargada el Center Fontauna a Mustér.

Dumengia proxima decidan votantas e votants da Mustér davart il project per l’avertura dalla Val Segnas e digl Uaul Run. Alla vischnaunca cuosta quel 5,7 milliuns francs. Il project ei vegnius adattaus suenter ch’il suveran ha refusau claramein avon dus onns la varianta cun ina via atras la Val Clavaniev. Dall’emprema varianta sedifferenziescha la nova en special pertuccont l’avertura digl Uaul Run. Da niev duei igl access a quei uaul da protecziun pil vitg da Mustér succeder dalla Val S. Placi siadora. El contuorn dalla Fuortga duei quei bratsch da via niev sbuccar ella via existenta. Lezza duei allura vegnir slargada. El contuorn dalla Val Segnas sa l’avertura digl uaul vegnir cumbinada culla meglieraziun funsila che vegn realisada il mument. Quella part dil project resta pli u meins sco tier l’emprema varianta. Total 24,6 milliuns francs Il project ei calculaus cun cuosts da 24,6 milliuns francs. Vid quels separticipeschan Cantun e Confederaziun cun ina summa da 17,76 milliuns francs ed Alpinfra cun 470 000 francs. Ord il fondo Vivian dalla vischnaunca vegn priu 690 000 francs, aschia che la vischnaunca sto purtar la summa da strusch 5,7 milliuns francs. Damai ch’il project vegn realisaus sur plirs onns engrevieschan ils cuosts la vischnaunca cun ina summa ella media da 190 000 francs per onn. Garantir in bien access Ord vesta dil gerau dil forestalesser Clemens Berther e dil selvicultur commual Simon Cathomen ei surtut l’avertura digl Uaul Run d’eminenta impurtonza ed era urgenta. Sco quei che omisdus puntueschan ei ina buna tgira cumbinada culla regiuvinaziun pusseivla mo cun agid digl access cun maschinas adattadas persuenter. «Fetg impurtonts ei igl access denton era en cass d’eveniments dalla natira ni incendis d’uaul», accentuescha Simon Cathomen. En quei connex patratga el per exempel d’auas che ston vegnir canalisadas per impedir donns el vitg. Igl ei numnadamein era gia capitau ch’ins ha stuiu deviar il «dutg» dalla Val Mala atras il vitg suenter plievgias intensivas. La via forestala existenta da Latis entochen la Fuortgna ei en in fetg schliet stan, leutier stretga. Culla via nova sur la Val S. Placi savess il traffic pil diever forestal vegnir spustaus ord il quatier. Ella Val Segnas stat l’avertura forestala era en connex culla meglieraziun. Ella pertucca en emprema lingia la via per liung dalla Val da Cuoz. La via existenta digl uaul dil Run ei per gronda part stretga ed en in fetg schliet stan.

Il countdown cumenza: 6:59, 6:58. 6:57… Jau stoss ma festinar. Mias superforzas èn limitadas, jau dispon sulettamain durant set minutas dad ellas. La diala dals dents è ma cumparida questa notg ed ella m’ha gratulà per mes bellezza dents alvs ed ha surdà a mai il barschun da dents magic. Quel dat a mai superforzas durant set minutas e questas poss jau schizunt eleger sezza. Il dumber 7 muntava en l’antica la perfecziun. Ed jau hai giavischà dad esser per set minutas la scriptura perfetga. Uschia pudess jau scriver uschè spiertus sco Donat Caduff, uschè popular sco Carin Caduff ed uschè virtuus sco Romana Ganzoni. E poesias scrivess jau era da nar gugent e quai gist uschè fin sco Flurina Badel u Gianna Olinda Cadonau. E mes texts duessan esser divertents e tuttina profunds, exact sco quels da Jürg Gautschi. Ed il pli gugent vuless jau il medem success cun mes texts sco Arno Camenisch cun ils ses. E mintg’onn in nov cudesch, exact sco Arno, quai fiss mia finamira – e tut sa chapescha en sulettamain set minutas. Mo per pudair scriver dovri in’inspiraziun. A mai mancan las magistras ed ils magisters che dattan ils impuls e ch’accumpognan il process da scriver gia al cumenzament. A mai mancan persunas cun la medema intenziun e cun ideas inspirantas. Suletta na fa quai nagin plaschair, gnanc cun superforzas. 3:23, 3:22, 3:21... passa la mesadad da mes temp magic è gia passadfa ed jau n’hai scrit anc nagut, nagina poesia e nagina columna, dad in roman gnanc raschieni. Co fan els quai? Jau sai che Romana Ganzoni e Gianna Olinda Cadonau van magari en in lieu solitari per scriver. Carin Caduff è gea era stada en ina chamona tut suletta per scriver – furt e naven! Quellas ston avair superforzas nunditgas! Arno Camenisch para insumma dad esser ina maschina da scriver umana. Quel producescha gea palpiri scrit pir ch’ina gasetta dal di. Superforzas halt! Jau prend in ordinatur da l’onn 2021 cun passa tschient texts. Ed jau tschitsch si las lingias scrittas per part cun stilograf, per part cun computer. Magari datti schizunt in maletg tar ils texts. Jau sfundrel en il mund litterar dad Elia, Kim, Luzia u Serafin. Ellas ed els han prendì part a l’ultima ediziun da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla. E betg mintgin ha gudagnà in premi. Ma tuttas e tuts han rimnà lur superforzas per scriver in text rumantsch. Probabel ha quella lavur durà pli ditg che set minutas. Dal reminent, er Arno Camenisch era sa participà antruras a questa concurrenza ed el aveva fatg il segund plaz. Ins na sto pia betg esser victur per pudair far pli tard ina carriera litterara. 0:03, 0:02, 0:01, 0:00... Mias set minutas magicas èn ussa dentant a fin. Mes barschun da dents dad aur na glischa betg pli. E la crème de la crème da la litteratura rumantscha na sto betg temair ina concurrenza transcendentala. Ma sajas attentas ed attents! En la Rumantschia spetga gia la proxima generaziun cun stilograf e tastatura. Ed ella ha anc meglras colliaziuns cun la diala da dents che jau! Alice Bertogg è promotura regiunala tar la Lia Rumantscha e maina là tranter auter il project da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla. Alice Berto gg

En Val Tujetsch vegn luvrau il mument vid dus gronds projects da fotovoltaica. In – quel da NalpSolar – ei vegnius publics il mardis, l’auter – quel da Scharinas sur Tschamut/Selva – vegn presentaus venderdis sera alla publicitad. La FMR ha discurriu cul president communal Martin Cavegn davart il boom fotovoltaic. Il problem che las tiaras europèas han igl avegnir cul provediment cun electricitad duei vegnir sligiaus sin differentas modas e manieras. En Svizra duei vegnir dau peisa vinavon alla forza hidraulica, leutier al vent ed al sulegl. «La Confederaziun sustegn investiziuns en implonts solars cun contribuziuns d’entochen 60%. Quei ei secapescha ina buna caschun d’examinar interessants projects», di il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn. FMR: Il mardis ha l’Axpo presentau siu grond project da fotovoltaica en Val Nalps. Tgei reacziuns haveis Vus giu sin quella novitad? Martin Cavegn: Fetg biars resuns. Il telefon ha stgalinau igl entir di. Igl ei stau reacziuns trasatras positivas. Ei ha era dau bia laud dalla glieud per noss’iniziativa. La suprastonza communala ei claramein dil meini ch’il liug en Val Nalps seigi ideals per in tal implont. Sche buca leu, nua lu? Da l’autra vart havein nus experientscha pertuccont producziun d’energia electrica ed era ina buna collaboraziun cull’Axpo. Las premissas ein fetg bunas. Tgei pusseivladads ha la vischnaunca da separticipar vid quell’ovra? Quei ei aunc buca definau. La parcella pertuccada dil project en Val Nalps s’auda allas Ovras electricas Reinanteriur SA (ORA), ina feglia dall’Axpo. Igl ei pusseivel ch’ei vegn fundau ina societad purtadra cun participaziun dalla vischnaunca da Tujetsch ni dall’Energia alpina. L’Axpo ha schau sentir quei. Ensemen cul Cantun sclarin nus las damondas pertuccont ina concessiun. Auter ei quei tiel project a Scharinas sur Tschamut/Selva che nus presentein quest venderdis alla populaziun. Per gliez implont fotovoltaic che fuss schizun pli gronds che quel da NalpSolar, vegnin nus a stuer tschercar in partenari. Il liug sco tal ei medemamein fetg ideals. El ha access ed ella vischinonza sesanfla ina lingia da tensiun aulta, pia la pusseivladad d’ina colligiaziun culla reit. Co sa la vischnaunca profitar digl implont NalpSolar dall’Axpo? Dall’ovra NalpSolar sa la vischnaunca seprofitar economicamein entras las investiziuns ed il manteniment che sto esser garantius silsuenter. Quei generescha lavur. Igl access agl implont previu ei buns cun via ed igl unviern culla pendiculara existenta dall’ORA. Schebein nus savein seprofitar d’ina concessiun vegn pér aunc a semussar. En tgei connex metta la vischnaunca quei project cul retuorn a tschep dallas ovras hidraulicas ils proxims onns? Quei ei il mument aunc negin tema. Las discussiuns concernent il retuorn a tschep dallas ovras ei in tema naven da 2033, 15 onns avon che la concessiun scada. Ella conferenza da medias il mardis haveis Vus puntuau l’impurtonza dall’agricultura, fauna e flora en connex cul project NalpSolar. Saveis Vus precisar las pretensiuns che vegnan fatgas dalla vischnaunca? Ei vegn a dar in’examinaziun dalla cumpurteivladad dil project cugl ambient. Ils panels ein sin in’altezia da 2,1 m ed aschia vegnan ils animals alpegiai leu a saver pascular sut igl implont. Tgei influenza ch’in tal indrez ha per fauna e flora savein nus buca. Las experientschas fatgas entochen oz cun talas ovras ein buca grondas. Jeu savess s’imaginar ch’in implont da quella dimensiun savess schizun esser in avantatg per entginas specias d’animals. Dil reminent: Il problem dil disturbi dils animals selvadis ein buca las ovras, mobein il carstgaun. Siu effect ei bia pli gronds. Dus gronds projects da fotovoltaica Sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch vegn fatg ponderaziuns concretas da realisar dus gronds implonts da fotovoltaica. NalpSolar ella Val Nalps ei vegnius presentaus alla publicitad il mardis. El duei vegnir realisaus el decuors dils proxims treis onns dall’Axpo. Sco quei ch’il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, ha detg en in’intervista culla FMR, examinescha la vischnaunca il mument ensemen cul Cantun las pusseivladads d’ina concessiun per quei implont: «La vischnaunca vegn denton en mintga cass a saver profitar economicamein da quell’ovra.» In ulteriur project sut la reschia dalla vischnaunca ei previus a Scharinas sur la regiuvinaziun digl uaul da protecziun denter Tschamut e Selva. Davart quei project vegn informau la publicitad venderdis vegnent. Tenor Martin Cavegn ei quei project pli gronds che quel ch’ei previus en Nalps. (fmr/hh) Il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, vul nezegiar il slontsch da projects novs da fotovoltaica era en favur dalla vischnaunca.

La radunonza communala da Schluein dil margis ei aunc inagada vegnida informada davart il contract da fusiun dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein. La cumissiun che ha examinau il contract vesa dapli disavantatgs per Schluein ella vischnaunca fusiunada. RTR/FMR Ch’igl anteriur president communal da ­Schluein Adrian Maissen ei negin amitg da fusiuns ei enconuschent. E che Adrian Maissen ha diversas resalvas viers la fusiun da Laax, Schluein e Sagogn san ins sil pli tard dapi il margis vargau. Enaquella che la cumissiun tgamunada dad el ha presentau sia vesta sil contract da fusiun dallas treis vischnauncas alla radunonza communala da Schluein. «Sagogn profitescha sin donn e cuost da Schluein.» Quei ei ina dallas conclusiuns dalla cumis­siun presidiada dad Adrian Maissen. El ha denter auter fatg valer avon la radunonza communala che la facultad communala per habitont sesminuescha entras la fusiun a Schluein per 9000 francs sin 13 000 francs. A Sagogn perencunter creschi quella facultad dad oz 5000 francs sin 13 000 francs. Denton con relevanta che la media dalla facultad per persuna ei insumma per indicar il beinstar dad ina vischnaunca ei dispiteivel. Il president communal da Schluein, Ralf Schläpfer ei perinaga empau sceptics, quei che pertucca quella media da facultad. «Probabel ei la facultad da Schluein pli gronda perquei che nus havein fusiunau la vischnaunca politica cun la vischnaunca burgheisa e Sagogn buc.» Mantener l’attractivitad Co spert che la facultad dad ina vischnaunca semida cun investar ni schar d’investar ei ­Adrian Maissen sco anteriur president communal pertscharts. El regorda sin damonda dalla FMR alla valur fiscala dalla vischnaunca da Schluein. «Entras la fusiun piarda Schluein siu avantatg dad in bass pei da taglia visavi a tschellas vischnauncas.» Cun tschellas vischnauncas manegia Adrian Maissen secapescha Sagogn e Laax e forsa aunc Flem e Trin. Pertgei ils ulteriurs vischins communals ein era suenter ina eventuala fusiun da Schluein cun Laax e Sagogn strusch el cass da concuorer puncto taglia communala cun la vischnaunca nova. Adrian Maissen puntuescha la habilitad da concuorer dalla vischnaunca da Schluein che resta intacta, sche la vischnaunca stat persula. «Nus paghein ina pli pintga taxa turistica ed essan era buca involvai en instituziuns che ston finanziar infrastructura d’ennevar sco la Infra.» Star dalla vart e sulet profitar d’investiziuns turisticas ch’autras vischnauncas vesa Adrian Maissen lu tuttina buca per strategia communala adattada per il futur da Schluein. Bien da discussiunar Il president communal Ralf Schläpfer ha priu per enconuschientscha las objecziuns dalla cumissiun, sco el ha getg sin damonda. «La decisiun da fusiunar ei impurtonta e perquei eis ei bien da discussiunar e quei havein nus fatg.» Ina pretensiun ch’ei vegnida fatga a caschun dalla radunonza communala renviescha il president communal. «La pretensiun che la vischnaunca fusiunada pudess favurisar in sviament da Laax avon in sviament da Schluein constat insumma buc.» Ralf Schläpfer regorda alla strategia cantunala che hagi definau in tschuppel sviaments per il cantun Grischun. «Il sviament da Schluein ei part da quella strategia cantunala e vida quei semida nuotzun.» El regorda a divers avantatgs che la fusiun porscha alla vischnaunca da Schluein gest pertuccond l’infra­structura turistica. «Ei dependa empau co ins mira sin ina caussa. Per ina persuna ei in migiel emplenius per la mesadad miez pleins e per tschella persuna ei il medem migiel miez vits.» Viu in avantatg In avantatg dalla fusiun ha Adrian Maissen lu tuttina aunc viu duront l’examinaziun dil contract da fusiun. «Ei savess esser pli sempel da recrutar persunas promtas da s’engaschar per la vischnaunca fusiunada.» Igl adversari dalla fusiun regorda denton al sistem niev dalla vischnaunca da Schluein cun ina direcziun che descarga la suprastonza e ch’indemnisescha in bienton meglier il president communal. «Jeu sai s’imaginar che nus stuein en quei grau caminar novas vias per intimar glieud giuvna da s’engaschar.» Adrian Maissen vesa per il futur in tgamun communal en dus che partgan l’incumbensa. «Quei pudess esser pli d’engrau a la nova generaziun ch’ei disada che dunna ed um lavuran.» Ina interessanta idea da forsa enzacu el futur eleger conjugals al tgamun dad ina vischnaunca. Adrian Wolf che tgamuna la gruppa da project ha getg da buca esser staus presents alla radunonza communala a Schluein. Ch’ils adversaris dalla fusiun han priu posiziun ha el enderschiu. «Jeu sun aunc adina ferm pereschuadius che tuttas treis vischnauncas profiteschan.» Gi ina vischnaunca denton NA alla fusiun ei il project da fusiun da Laax, Schluein e Sagogn en quella fuorma giud meisa.

Il cussegl da vischnaunca da Tujetsch ha approbau la mesjamna sera il preventiv dalla vischnaunca pigl onn vegnent. Il quen da gudogn e sperdita preveda ina sviulta da 15,25 milliuns francs cun in gudogn da 37 500 francs. La vischnaunca intenda da far igl onn vegnent investiziuns da netto 4,5 miliuns francs. Strihau ord il preventiv dallas investiziuns ha il cussegl da vischnaunca la halla da deposit calculada cun 590 000 francs. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communcaziun als mieds da massa, munta il cash flow pigl onn vegnent rodund 216 500 francs. Suenter haver risguardau las investiziuns nettas resulta in deficit da finanziaziun da strusch 4,3 milliuns francs. Il preventiv ei vegnius acceptaus dil cussegl da vischnaunca per mauns dalla decisiun dalla radunonza communala. Medemamein vegn la radunonza communala a decider definitivamein davart il pei da taglia. Il parlament propona da laschar quel dall’entrada e facultad sin 95% dalla taglia cantunala sempla. Il pei da taglia sin schischom duei restar sin 1,5‰. Medemamein suttamess alla radunonza communala vegn igl extract dil plan da finanzas 2023–27. Da quel ha il cussegl da vischnaunca priu enconuschientscha. Il parlament ha concediu ils credits d’impegn per la planisaziun dalla sanaziun dalla Via Curtin Niregl da 100 000 francs e la via da bike Cuolm da Vi da 310 000 francs. Quels dus credits ein suttamess al referendum facultativ. (cdm/fmr/hh) La vischnaunca da Tujetsch preveda igl onn 2023 in quen ulivau cun ina sviulta da pressapauc 15 milliuns francs.

La cantadura sursilvana Marie Louise Werth entscheiva ils 6 da december 2002 sia turnea cun concerts da Nadal da quest onn en Svizra. Suenter ils concerts a S. Gagl e Thun sepresenta ella ils 14 da december 2022 el Titthof a Cuera. Suenter il concert a Cuera suondan presentaziuns a Baden, Soloturn e per finir ils 22 da december 2022 a Lucerna. Ensemen cun sia band porscha la cantadura oriunda da Mustér seras da concert cumpleinamein ell’enzenna dil temps Nadal. Marie Louise Werth s’auda senza dubi denter las pli enconuschentas e pissiunadas cantaduras dalla Svizra. Dapi 30 onns sepresenta ella regularmein alla tribuna, biars onns ei quei era stau il cass sco cantadura dalla gruppa Furbaz. 1992 ha ella lantschau sia carriera da solo en in’emissiun da Benissimo dalla televisiun SRF. Ella ha publicau plirs albums, denter auter «Magia d’Amur» avon dus onns. Quei album cun canzuns da Nadal fuorma ina part da siu program dalla turnea da quest onn. (fmr/hh) Marie Louise Werth ei puspei sin turnea da Nadal las proximas jamnas.

Gliendisdis proxim vegn Martin Candinas eligius sco president dil Cussegl naziunal. Il retscheviment ufficial dil pli ault Svizzer el Grischun ha liug dus dis pli tard, la mesjamna a Mustér. Ei suonda lu medemamein ina fiasta cun Martin Candinas a Rabius. Ils dus vitgs sepreparan pils dis da fiasta. 1985 ei Martin Bundi vegnius eligius sco president dil Cussegl naziunal. El ei staus il davos Grischun ed il medem mument Sursilvan che ha giu quella honur. 1956 era Giusep Condrau vegnius tscharnius egl uffeci dil pli ault Svizzer. Gliendisdis proxim suonda in ulteriur: Martin Candinas (42) da Rabius. Dapi endisch onns sesa el per la PCD, respectiv l’Allianza dil Center el parlament federal ed occupa leu in dils tschun sezs grischuns. Gliendisdis proxim contonscha el il punct culminont da sia carriera politica. Il parlament federal vegn ad eleger el a siu tgamun pigl onn 2022/23. Honur survegn en quei connex era il Chor d’affons dalla vischnaunca da Sumvitg ch’astga purtar il salid musical dalla patria al niev president. Sco quei che la dirigenta Flavia Walder ha tradiu alla FMR, vegn il chor che consista da 45 affons e giuvenils a cantar canzuns romontschas: «Nus selegrein fetg da quella caschun. Ils affons che derivan dall’entira Cadi han survegniu liber da lur scolas per quella fiasta.» Pil chor cun Flavia Walder che diregia el dapi 16 onns, ei quei in ulteriur punct culminont sin plaun naziunal. Retscheviment a Mustér Il retscheviment dil pli ault Svizzer sin intschess grischun ha buca liug a Maiavilla ni Cuera, vegnend da Berna e Turitg, mobein a Mustér. Culla Viafier Matterhorn Gottard arrivan Martin Candinas ed ils hosps mesjamna suenter miezdi a Mustér. Naven dallas 14.00 vegn la populaziun envidada da festivar cul pli ault Svizzer. Il til cun participaziun dils hosps – denter quels era la cussegliera federala Viola Amherd ed il president dalla regenza grischuna Marcus Caduff – serenda dalla staziun atras il vitg en baselgia claustrala nua ch’igl act festiv ha liug. 70 musicantas e musicants dallas societads da musica dalla regiun accumpognan il til. La part festiva en claustra cun plaids vegn embellida da Mario Pacchioli e Bettina Marugg Herrmann cul chor dil gimnasi da Mustér. Silsuenter vegn offeriu in apero ad in e scadin avon che la raspada retuorna alla staziun e serenda lu cul tren a Cuera ad in’ulteriura fiasta. «Semussar dalla megliera vart» Sco quei ch’il canzlist communal da Mustér, Andri Hendry, ha detg sin damonda dalla FMR, ein las vischnauncas da Sumvitg e Mustér vegnidas contactadas avon biebein in onn dalla canzlia cantunala concernent la fiasta: «Quei ei denton adina succediu culla resalva che Martin Candinas vegni era eligius sco president. Il medem vala cul diember da hosps che nus spitgein mesjamna. Nus quintein cun 200 entochen 300 persunas.» El Fegl ufficial dalla Surselva ha la vischnaunca appellau alla populaziun d’embellir las casas, per exempel cun bandieras: «Secapescha che la populaziun ei era envidada al til, igl act festiv e silsuenter agl apero.» En baselgia claustrala han plaz maximum 700 persunas, igl apero ei avon la porta principala dalla claustra. «Quella fiasta ei in eveniment unic, ils pli biars da nus san assister mo ina ga ad ina tala ell’atgna regiun», puntuescha Andri Hendry. Allas 17.10 parta lu il tren culs hosps dalla staziun a Mustér enviers Cuera. Leu ei la raspada envidada alla tscheina ella Halla dil marcau. Sumvitg fa fiasta la sonda Suenter la fiasta ufficiala dalla mesjamna suonda la sonda, ils 3 da december 2022 la fiasta per la populaziun da Sumvitg. Quella vegn arranschada a Rabius. Communablamein cul niev president dil cussegl naziunal, Martin Candinas e sia famiglia serenda il til allas 13.00 dalla staziun dalla viafier entochen ella halla dalla casa da scola, in sparun naven dil liug nua ch’il pli ault Svizzer ei carschius si. Sco quei ch’il canzlist communal Fabian Collenberg ha detg alla FMR, ei previu leu in program cun cultura e plaids, per finiziun in apero. La fiasta cuoza entochen las 16.00. «Nus empruein da risguardar nos vischinadis cun arranschaments empau specials. En quei cass cheu eis ei stau clar che nus fetschien quella fiasta a Rabius, il vitg nativ da Martin Candinas», di Fabian Collenberg. Era per la vischnaunca da Sumvitg seigi ei ina gronda honur d’haver in da ses vischins al tgamun dil Cussegl naziunal. (fmr/hh) Il Chor d’affons dalla vischnaunca da Sumvitg conta gliendisdis proxim per Martin Candinas suenter l’elecziun ella Casa federala a Berna. «Semussar dalla megliera vart» Las vischnauncas da Mustér e Sumvitg sepreparan pil retscheviment festiv da Martin Candinas. Cun gronda probabilitad vegn il convischin da Rabius numnadamein eligius gliendisdis proxim sco president dil Cussegl naziunal. A Mustér ha allura liug dus dis pli tard – la mesjamna – il retscheviment ufficial cumbinaus cun in til, plaids ed in apero. Hosps prominents a quella fiasta vegnan ad esser denter auter la cussegliera federala Viola Amherd ed il president dalla regenza grischuna, cusseglier guvernativ Marcus Caduff. La vischnaunca appellescha alla populaziun da far honur a quei eveniment singular. «Nus lein semussar dalla megliera vart», di il canzlist communal Andri Hendry. Aunc ina ga treis dis pli tard – la sonda – honorescha la vischnaunca da Sumvitg siu convischin e pli ault Svizzer. Quella fiasta ha liug a Rabius ed ei medemamein cumbinada cun in til ed ina part ufficiala. (fmr/hh)

Gest biaras persunas han buca seschau carmalar dad ina scuntrada la mesjamna vargada a Glion per discutar pusseivels potenzials digitals per la Surselva. Malgrad che quels daventan pli e pli impurtonta per regiuns periferas. Igl impuls per la sentupada dalla mesjamna vargada a Glion ella residenza St. Joseph ei vegnida da Doris Neuhäusler, menadra da project d’immobiglias dalla cassa da pensiun Vita. Ina cassa che ha investau a Glion 43 milliuns francs ella residenza St. Joseph che porscha spazi da habitar a pliras generaziuns en 74 habitaziuns. Doris Neuhäusler ha puntuau la mesjamna sera ella residenza che la cassa da pensiun vegli buca sulet investar en immobiglias, mobein era porscher enzatgei alla regiun. Aschia ei la sentupada sespruada d’analisar ils potenzials ch’ein avon maun ella regiun ed eruir co nezegiar quels per la Surselva. Denter auter porscha la residenza localitads da sentupada che san era vegnir duvrai da persunas d’ordvart. Igl interess per eruir ils potenzials sursilvans ei staus detg mudests cun in bien tozzel visitadras e visitaders. La digitalisaziun vegn Intressants impuls ha la scuntrada tuttavia purschiu, denter auter dad Alexander Sollberger, president dalla’uniun «Myni Gmeind». Si’uniun sustegn las vischnauncas e regiuns da promover il survetsch digital. «Cun nossas activitads vulein nus fermir la qualitad da viver ellas regiuns e augmentar l’attractivitad dalla economia ed il liug da lavur.» Concret ha Alexander Sollberger presentau in project realisaus ad Adelboden cun il mistregn local. «Avon corona ei igl interess per survetschs digitals staus detg mudests.» E duront corona ein las damondas che han giavischau sustegn per crear ina plattafuorma digitala da vender, carschidas marcantamein. Tenor las explicaziuns dad Alexander Sollberger ei spert semussau ch’ei drova dapli che sulet ina vendita ella reit ad Adelboden. «Il mistregn sco saver seconcentrar sin quei ch’el sa, numnadamein producir.» Ed ils specilists dalla digitalisaziun ston communablamein cun il mistregn metter en pei strategias digitalas che fan senn, gi Sollberger. «Ad Adelboden havein nus realisau ina via dalla staziun digitala che sedrezza als turists dalla regiun.» Ils turists san pustar digitalmein e prender encunter la rauba en in liug central. Alexander Sollberger ha regurdau al grond svilup che la digitalisaziun ha fatg ils davos 20 onns. «La cascharia d’ozilgi ei denton pli u meins aunc la medema cascharia sco avon 20 onns.» Cantun vul promover la digitalisaziun Dar gas digital vul era il cantun Grischun, pil mument plitost aunc finanzialmein. Il Cussegl grond ha mess a disposiziun 40 milliunsfrancs per digitalisar il Grischun. GR digital, l’organisaziun che ha da promover il spért digital ei gest s’organisada, sco quei ch’il meinafatschenta Marcel Meyer ha tradiu ella residenza St. Joseph. GR digital pren encunter dumondas da sustegn, ordinescha ellas e surlai alla Regenza la decisiun sch’il projet ei digns da sustegn ni buc. In cussegl dil fatg da ha GR digital gia installau cun buca meins che 60 persunas. E gia ha GR digital susteniu entgins projects, denter auter ina applicaziun per il sport d’orientaziun.

Roger Tuor ei meinascola a Mustér. L’inte¬graziun d’affons ucrains el menaschi da scola ei ina sfida.... El selegra fetg da surprender il niev uffeci sco meinafatschenta dalla Regiun Surselva. Ina organisaziun ch’il meinascola ed anteriur commember dalla suprastonza communala da Mustér Roger Tuor enconuscha detg bein. «Jeu vai tratg ina bilanza enaquella che jeu hai surpassau il 50avel onn da naschientscha.» Quei gi il nievelegiu meinafatschenta dalla Regiun Surselva, Roger Tuor. «Aschia che jeu sun sedecidius da s’annunziar per la plazza dil meinafatschenta dalla regiun.» Buca perquei ch’el fuss forsa unfisaus dalla scola che ha accumpi­gnau Roger Tuor entochen ussa tras sia entira veta professiunala. «Jeu fetsch gest momentan persenn con vess ch’ei va da bandunar la scola.» Era pervia dallas reacziuns ch’il meinascola dalla scola da Mustér retscheiva quels gis neu da sia equipa da scolastas e scolasts, da geniturs e dad autras persunas. Persunas che gratuleschan per l’elecziun e che stattan denton mal ch’il meinascola banduna la scola. «Da tschella vart vai jeu grond plascher da mia elecziun e selegrel silla nova incumbensa.» Enconuscha la Regiun Surselva Il niev giestiunari dalla Regiun Surselva gi d’enconuscher detg bein l’organisaziun ch’el attestescha da haver ina gronda impurtonza en Surselva. Era sch’el conceda che la Regiun e ­sias fatschentas seigien buca pli ton presentas ella publicitad suenter la reorganisaziun dallas structuras regiunalas lantschada dil Cantun e decidida dil suveran. Dallas activitads dalla conferenza dils presidents e da lur decisiuns audan ins numnadamein buca la massa. «La Regiun ei forsa stada pil presenta ella discussiun publica avon la reorganisaziun. Quei vul denton buca gir ch’ella seigi meins activa.» Roger Tuor ha era fatg part agl anteriur parlament regiunal e schizun presidiau quei parlament. Il niev meinafatschenta dalla Regiun Surselva ei carschius si a Zignau e ha frequentau las scola a Trun. «Leu nua che jeu hai denter auter era dau ballapei.» Sia via professiunala ha, suenter la matura en scola claustrala ed il seminari, menau el ella scola da Mustér nua che Roger Tuor ha surpriu l’incarica da meinascola. Duront 11 onns eis el staus commember dalla suprastonza communala da Mustér suenter siu engaschi el cussegl communal. Aschia ch’il nievelegiu meinafatschenta dalla organisaziun regiunala sursilvana enconuscha la Surselva e sias protagonistas e ses protagonists. Ina Surselva che vegn adina pli veglia «Entras miu engaschi ella politica communala vai jeu segir retschiert ina certa investa els ­problems e las sfidas sursilvanas.» In dils gronds problems ei, tenor Roger Tuor, la populaziun sursilvana che vegn adina pli e pli veglia. «Ei sto reussir a nus dad esser pli attractivs per la giuventetgna.» Per che quella giuventetgna sappi star en Surselva ni schizun turnar, sco ­Tuor gi. Diltuttafatg vegn il bab da treis ­feglias beingleiti carschidas buc a schar dalla vart la scola. Sco gestiunari dalla Regiun Surselva eis el era ­responsabels per il Center da formaziun Surselva. E recrutar avunda scolastas e scolasts vegn era buca pli sempel ils onns proxims. Ni per il Center da formaziun ni per la scola populara. Silmeins pertuccond la scola da Mustér ei Roger Tuor optimistics. «Mustér ei in attractiv liug da luvrar.» Con attractivs che Glion ei sco liug da luvrar vegn Roger Tuor ad endriescher a partir digl 1. d’uost 2023, enaquella ch’el entra en siu niev uffeci.

Il hip-hoper romontsch, Ivo Orlik – che habitescha a Cuera – va novas vias. Buc culla musica, mobein professiunalmein. El studegia numnadamein pedagogia e selegra gia ussa da returnar pli tard en Surselva e dar scola primara. Igl uost ha Ivo Orlik entschiet cul studi da pedagogia. Igl um da 29 onns ha fatg la scolaziun mercantila ed allura fatg la scola media professiunala. Pli tard ha el luvrau tschun onns tier Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sco moderatur ed ils davos dus onns ha el planisau e filmau spots da reclama tier in’agentura da medias socialas: «Sco moderatur erel jeu empau unfis da star davontier e hai tschercau in job nua ch’jeu hai saviu luvrar plitost davos la tribuna.» Omisduas lavurs han plaschiu bein ad el e tuttina di il rappunz romontsch: «Jeu hai adina puspei giu il sentiment ch’ei stoppi aunc dar enzatgei dapli e perquei davent’jeu uss scolast.» Biaras scolastas e scolasts fan gest il cuntrari, calan da dar scola e van autras vias professiunalas, biars tier RTR? – «Gie, quei constat. Forsa pudess ins evitar in ton quella tendenza, sch’ei fuss pusseivel da studiar pedagogia pér naven da 25 onns ensi. Dar scola senza ina certa experientscha dalla veta para a mi ualti pretensius», declara Ivo Orlik. Ina tribuna nova «Jeu selegrel da daventar scolast. Culs scolars hai jeu mi’atgna pintga tribuna e sai luvrar davon e davos quella», di igl um che fa enqual unfrenda per realisar siu siemi. Cun unfrenda manegia el il standard da viver ch’el sto strubegiar anavos pulittamein sco student. Perquei lavura el aunc empauet sper il studi e di: «Igl ei buca la veta da students sco biars s’imaginan forsa, jeu vivel buca pli a casa tiels geniturs e laschel pagar tut lezs.» Sco scolast vul Ivo Orlik secasar enzanua en Surselva, leu sappi el instruir romontsch e per haver famiglia seigi ei da siu avis pli adattau ch’el marcau. «Jeu sun staus empau in lumpazi, mo hai adina pachetau bugen il saccados per ir a scola, almeins ils emprems sis onns. Perquei less jeu esser in scolast che ha in’ureglia aviarta e simpatia per tuts, era per scolars ch’ein buc 0815. Ils lumpazis ch’jeu enconuschel han tuts fatg lur via pli tard, ei ha buca dau valanuots ordlunder.» In album niev Per Ivo Orlik ei la musica il hobi il pli grond ed in ventil ch’el drova per esser equilibraus. Viver dalla musica seigi denton mai propi stau el focus. Bein hagi el empauet entradas cun vender musica e dar concerts mo quei tunschessi buca per viver. El ­resta denton fideivels alla musica. Miez november ei sia nova canzun «nebla nera» cumparida. L’emprema strofa va aschia: «Ti sentas tiu cor e tiu flad e tiu tgau e tiu lom e tiu spert Sentas tiu tgierp serrau en da cadeinas da fier sco in miez miert has schon ditg emblidau sco igl ei da trer flad intensiv tochen dem fetg profund sesentas plitost sco in alien d’in auter planet ch’in carstgaun da nies mund» Quei tuna empau stgir e melanconic. Igl album che cumpara l’auter onn ha num «L’alva nera» – ein tut ils tocs sin quel aschi pensivs? «Na, ei dat dus mini-albums cun mintgamai tschun tocs. Igl emprem secloma «La nera» ed ei pleins da beats pli electronics e trests. Il secund porta il tetel «L’alva», ils beats da hip-hop ein pli arius e positivs. Pia tut priu in mix dad alv e ner – empau sco la veta sezza.» Il hip-hoper romontsch, Ivo Orlik va novas vias professiunalas e lavura vid siu niev album «L’alva nera».

Avon cuort hai jeu legiu sil portal da HOCHDEUTSCH KULTUR ina intervesta cun ina persuna cun ina barba nera e spessa. Spontan discuress jeu dad in giuven. Aber quei ei buc correct, pertgei quei giuven ei buc in giuven, el vesa mo o sco in giuven e magari sesenta el è sco in, aber buc adina. Perquei giavischa el ch’ins damondi, tgei pronom ch’ins dueigi duvrar el discuors. – E quei fa immediat siglir la chicra. Ed jeu surstun. Daco atgnamein? Forsa perquei ch’enzatgi pretenda il dretg da prender miu dretg da duvrar spontanamein per in um cun barba il pronom «el». Ed en­stagl stuer duvrar xier, ni en, ni hen, ni hensen ni gretel. Ina meisa ei ina meisa. Ed in meil in meil. Ed en stizun damond’jeu è buc mintga meil, sch’el sesenti sco banana. Ed è in meil cun gust da banana fuss aunc adina in meil. Ed il badugn ei in badugn, e quel less jeu salidar tut ­agrado «bien di badugn», è sche quel sesenta sco margrita. Quei sai jeu gie buc saver. Aber forsa el discuors confida «el» a mi ch’el sesenti oz sc’ina margrita e lu damond’jeu «wow, tgei sentiment ei quei?» Ni tut tenor ditg’jeu è «hey, has ti priu drogas?» Dil reminent: mei damonda è negin, co jeu sesenti uss grad ed en diesch minutas. E per dir sincer, sun jeu è leds. Pertgei magari savess jeu gnanc rispunder. Magari sesent’jeu sc’ina miur. Magari sc’in utschi. Magari sc’ina pantofla. Magari sc’in kaugumi. E buc olma da carstgaun che prendess risguard sin quei, sin mei, sin mia olma da kaugumi, da pantofla, da miur, d’utschi. Aber jeu pretendel è buca quei. Quei ei insumma buc impurtont. Also schon. Aber mo per mei da saver. Buca per muossar. Jeu drovel buc ina capiala da plemas per saver, co jeu sesentel. Jeu sai esser um, dunna, miur, utschi, kaugumi, sai esser L, G, B, T, Q ed auter pli grad sco jeu vi e midar di per di, senza sfurzar si capriolas linguisticas ad enzatgi e senza far o da tut il rest dil mund hillbillies, cuschs davos la glina. Ina super metoda. Meins spectaculara zuar. Mo ton pli pacifica. Jürg Gautschi da Trun è autur da films e producent da l’emissiun Cuntrasts dad RTR.

La fiera d’advent a Glion ha attratg la sonda dabia glieud e las marcadontas ed ils marcadonts han pudiu far enqual fatschenta. Sco adina ei la fiera d’advent a Glion era stada uonn ina pusseivladad da s’entupar cun enconuschents ch’ein vegni da lunsch e da maneivel. Salidar e paterlar ha s’udiu tiel flanar tras il marcau sco la sentupada cul Sontgaclau ch’ei staus dalla partida sco mintg’onn. Marcadontas e marcadonts han decorau ils stans ed empau dapertut ei vegniu fatg amogna specialitads regiunalas mo era d’autras regiuns ni tiaras. Ei ferdava da ligiongias dil grill, da vin cauld, specialitads dalla Tailanda mo era d’omlettas cun nutella ed auter bien. Per ina buna part da ­visitaders e visitadras s’auda la fiera d’advent da Glion gia dapi 1997 tiel program dalla sonda avon l’emprema dumengia d’advent. Era uonn maunca il pigniel gigant silla Plazza Cumin buc e tarlischa en tut sia bellezia. Ei ha dau d’admirar e cumprar decoraziuns d’advent e Nadal, ­bischutaria, figuras da lenn, termagls, cremas, savuns e quasi senza fin capetschas ed auters bategls fatgs caltschiel. Tgi che ha vuliu ha anflau e cumprau e biars ein turnai a casa cun tastgas pleinas. Auters ein forsa vegni per «engular» ideas? Tgisà sch’in ni l’auter tuorna l’auter onn a Glion alla fiera d’advent cun in agen stan per vender siu art ni sias lavurs d’artisanadi? Las dunnas dalla gruppa da far caltschiel «Pfrundhaus» han vendiu massa bials bategls e mettan a disposiziun il recav per buns intents. Ina marcadonta cun rauba fletrada ha fatg buna pareta cun siu stan.

L’ovra solara alpina a Scharinas-Cuolm Val en Tujetsch ei planisada aschia ch’ella pudess furnir bia energia, oravontut igl unviern. Il venderdis sera ha l’energia alpina – l’ovra electrica tuatschina – presentau il project da Scharinas alla publicitad. Quell’ovra solara furness energia per 3250 casadas. L’jamna vargada ei NalpSolar, in grond implont da fotovoltaica dall’Axpo, vegnius presentaus als mieds da massa (la FMR ha rapportau ils 23 da november 2022). Il venderdis ei quell’ovra che cuviera il consum d’electricitad da rodund 3000 casadas vegnida presentada ella Sala Dulezi a Sedrun alla populaziun. Cun quella caschun ha l’energia alpina gest presentau il secund project cun moduls solars alpins che duei vegnir realisaus a Scharinas-Cuolm Val. Sco igl ei stau d’udir, ein regiuns alpinas ordvart adattadas per tals indrezs. Ellas ein pli suleglivas che la Bassa nua ch’ei ha dabia nebla e tschaghera. Sco Ciril Deplazes, il meinafa­tschenta dall’energia alpina ha declarau, fuss la producziun d’energia gronda oravontut igl unviern cu ei ha neiv. D’ina vart prendessen ils moduls solars si directamein la forza dil sulegl e da l’autra vart quella che resplenda dalla neiv. A caschun d’ina votaziun consultativa duront l’informaziun, han presentas e presents mussau acceptanza pils projects. Per quasi tuttas Tua­tschinas e Tuatschins ch’ein stai il venderdis alla presentaziun, eis ei plinavon clar che la Svizra duei daventar independenta quei che pertucca la furniziun d’energia. Energia per 3250 casadas L’ovra solara alpina Scharinas-Cuolm Val ve­gness construida sin terren en possess dalla vischnaunca da Tujetsch. Ella fuss aunc empau pli gronda che quella da Nalps e producess rodund 15,6 gigawatturas energia. Pia tunschess l’electricitad pil diever da rodund 3250 casadas. L’ovra solara gronda a Cuolm Val ei planisada sin ina surfatscha da 99 000 meters quadrat. Las pistas dalla Skiarena Andermatt-­Sedrun vegnessen buca tangadas, il territori da skis ei denton ella vischinonza. La stad pudess la pastira tuttina vegnir nezegiada, damai ch’ils rodund 22 000 panels solars vegnessen montai schi ad ault ch’era viandonts san passar il territori senza problems. Ei fa prescha Ei dat denton era plans per in’ovra empau pli pintga a Cuolm Val che cuvress il consum d’electricitad da 2270 casadas. Dasperas vegn era la pusseivladad d’installar moduls solars sin lavineras existentas a Scharinas examinada. Ei fuss pusseivel da montar denter 640 entochen 1500 tocs e quels furnessen electricitad per 84 entochen 208 casadas. Tenor ils inschigniers incumbensai dallas fatschentas REECH ed XSTATIK che han svilupau il project per l’energia alpina, ei la surfatscha a Scharinas ideala e la topografia duei vegnir integrada ella fuorma dall’ovra solara. Con ch’ils implonts a Nalps e Scharinas vegnan a custar, han ils responsabels aunc buca saviu dir. Els han denton dau d’entellir ch’ei setracti da summas da milliuns ell’altezia da duas cefras per in’ovra. Sco per NalpSolar drova era l’ovra a Scharinas in’examinaziun dalla cumpatibilitad ecologica e bia auter sto aunc vegnir sclariu; per exempel contracts da concessiun, ni il retuorn dil territori als proprietaris. Ei fa denton prescha, silla fin dil 2025 ston las ovras solaras (ni silmeins ina part da quellas) esser colligiadas culla reit, autruisa datti neginas subvenziuns dalla Confederaziun: «Tgi che po inoltrar gl’emprem la damonda da baghegiar, vegn pli probabel er a survegnir sco emprem las subvenziuns», ha Ciril Deplazes ­declarau. Ina planisaziun tecnica approximativa hagien els pudiu far enteifer sulet ina jamna. Pli cumplicau pudessi ei vegnir per survegnir las lubientschas da con­strucziun per l’ovra solara. Quellas vegnan dadas dil cantun che hagi aunc da francar las cundiziuns da basa. Visualisaziun dall’ovra solara Scharinas-Cuolm Val cun ina surfatscha da strusch 100 000 meters quadrat. Sil Cuolm Val (dretg sur las lavineras) duei igl implont fotovoltaic Scharinas-Cuolm Val vegnir con­struius.

Il suveran da Tujetsch ha decidiu ier, dumengia d’abolir il parlament communal. Votantas e votants da Tujetsch han detg GIE cun 74 % dallas vuschs alla revisiun totala dalla constituziun communala. Da niev duei la vischnaunca da Tujetsch haver ina suprastonza, ina radunonza e decisiuns all’urna. Tenor RTR haveva il suveran gia signalisau en ina votaziun consultativa da vuler ir en quella direcziun. La midada dalla constituziun prevesa aunc ulteriuras midadas: Ei dat per exempel negina limita pil temps d’uffeci pli ed era persunas digl exteriur duein survegnir il dretg da vuschar e da vegnir elegidas aschi lunsch ch’ellas han lur domicil ella vischnaunca da Tujetsch. Dapli lavur per suprastonza Tenor il president communal, Martin ­Cavegn, va la nova constituziun en vigur igl 1. da fenadur 2023. Sco el ha declarau sin damoda dalla FMR, munta l’aboliziun dil cussegl da vischnaunca ch’ei dat il futur bia dapli lavur per la suprastonza communala. Denter auter seigi ei d’organisar dapli seras d’informaziun per orientar la populaziun davart projects ed avon votaziuns communalas. Plinavon vegni la suprastonza a tschercar aunc dapli il dialog culla populaziun per endriescher il meini da quella e mirar sch’ei seigien silla dretga via. (fmr/rtr/sr) Naven dil fenadur 2023 ha la vischnaunca da Tujetsch negin parlament communal pli.

Ier, dumengia han votantas e votants da Mustér detg in clar GIE (59 %) al project per l’avertura dalla Val Segnas e digl Uaul Run. Ils proxims dus decennis vegn quei project a custar alla vischnaunca 5,7 milliuns francs. A caschun dalla votaziun all’urna dad ier, dumengia, ha il suveran da Mustér detg GIE al project d’avertura Val Segnas ed Uaul Run, quei cun 371 GIE e 256 NA. «Jeu sun fetg cuntents cun quei resultat, jeu hai tertgau ch’ei mondi pli filau», ha Clemens Berther, il gerau dil forestalesser da Mustér declarau sin damonda dalla FMR. Avon dus onns ha il suveran numnadamein refusau claramein l’emprema varianta cun ina via atras la Val Clavaniev. Aschia ha la vischnaunca giu da surluvrar il project che prevesa da niev igl access agl Uaul Run dalla Val S. Placi siadora. «Avon dus onns haveva oravontut la corporaziun d’aua Spina da vin fatg encunter perquei ch’ella era dil meini ch’ei pudessi donnegiar fontaunas», declara il gerau dil forestalesser. La vischnaunca da Mustér mondi uss immediat vid la planisaziun detagliada e la consultaziun dils uffecis responsabels. Tut quellas proceduras pudessien denton cuzzar empauet ed el supponi che la populaziun vesi sil pli baul igl atun proxim ni la primavera 2024 co ei vegni luvrau vid las vias. Avertura en etappas Igl entir project ei calculaus cun cuosts da 24,6 milliuns francs. Vid quels separticipeschan cantun e Confederaziun cun ina summa da 17,76 milliuns francs ed Alpinfra cun 470 000 francs. Ord il fondo Vivian dalla vischnaunca vegn priu 690 000 francs, aschia che la vischnaunca sto purtar la summa da strusch 5,7 milliuns francs. «Il project vegn realisaus sur 20 onns e nus quintein d’investir ella media ina summa da 190 000 francs per onn. Stess la vischnaunca finanzialmein meglier, pudess l’avertura era vegnir fatga pli spert», declara Clemens Berther. L’avertura dalla Val Segnas ed Uaul Run hagi in’enorma muntada ed impurtonza pigl uaul da schurmetg dil vitg ­Mustér. Cul GIE all’avertura possi la via fo­restala vegnir realisada ils proxims 20 onns e la tgira digl uaul vegni garantida ed intensivada. Sco Berther declara, setracta ei sur gl’entir project ora da 20 % vias novas e dad 80 % vias ­existentas che ston vegnir slargadas, mantenidas, rinforzadas e sanadas. La grafica muossa la situaziun dalla Val Segnas-Prau Su e digl Uaul Run ella vischnaunca da Mustér. Il suveran da Mustér ha detg GIE al project d’avertura Val Segnas ed Uaul Run.

Ier, gliendisdis ha la cuminonza claustrala da Mustér purtau frater Magnus Bosshard sin santeri avon la baselgia da s. Martin. Igl ei stau il davos viadi d’ina persunalitad – d’in carstgaun cun ina creativitad singulara. «Entweder bist du schwanger oder du bist es nicht. Genauso ist es mit dem Mönch sein.» Quei ei las empremas duas construcziuns dil portret davart frater Magnus el cudisch dils muntgs dalla claustra da Mustér, cumparius avon biebein diesch onns. En sesez dian quellas duas construcziuns ualti bein quei ch’ei da dir da frater Magnus: Quei ch’el leva e fageva era argumentau e perschuadent. «Diu ha humor» Ils 25 da november 2022 ei frater Magnus morts suenter liunga malsogna. Ils davos rodund treis onns da sia veta ha el stuiu emprender da haver pazienzia – pazienzia ch’era per el in plaid jester. Tier el stueva tut ir spert quei mument che l’idea per enzatgei special era sesviluppada aschia sco el leva: «Hans, Ti stoss vegnir immediat sin claustra. Ti stoss far ina foto cun mei ed Ignaz, el drova aunc in maletg per sias cartas da Nadal.» Avon la porta principala dalla claustra era tut semtgau quella sera per la foto cun els dus avon il pigniel da Nadal illuminau. Quei era il stil spontan che signava frater Magnus, che fageva el simpatics e tuttina haveva el allura la perseveronza da procurar che sias ideas vegnevan transmessas en perfecziun. Buca per nuot porta siu portret el cudisch dalla claustra il tetel: «Do it. Just do it! – Fai ei. Fai ei semplamein.» Extraordinari emperneivels era medemamein siu humor. Ella «Schweizer Familie» ha el detg ina ga: «Jeu sun il mussament, che Diu ha humor.» Graficher da renum internaziunal Frater Magnus – naschius ils 23 da zercladur 1941 sco Marcel Raymond Bosshard a S. Gagl e burgheis da Pfäffikon/Turitg – ei s’annunziaus il zercladur 1989 en claustra a Mustér. Tschun onns pli tard ha el festivau il profess ella vegliadetgna da 53 onns. La claustra enconuscheva el dils onns 1954 entochen 1956 sco scolar real. En claustra, respectivamein el gimnasi, ha el cuntinuau cun sia predilecziun professiunala: Sco graficher haveva el viu pli u meins igl entir mund e sco graficher haveva el giu success sco paucs auters Svizzers da sia branscha. Aschia ha el sviluppau l’enconuschenta marca dalla vacca violeta Milka, mo era vid autras marcas da renum ha el collaborau. Quella savida ei stada beinvegnida en claustra e ses menaschis. El ha dau ad ella ina fatscha moderna, mo tontaton respectau cun bia sentiment il caracter d’ina instituziun dalla Baselgia. El saveva tgei colur ch’ei drovi nua per ch’il sujet survegni igl effect necessari. Cumpetents e spontans Sia gronda experientscha haveva frater Magnus buca mo rimnau alla Scola per art S. Gagl, mobein era cun sia lavur en differents ateliers da grafica sco Frank a S. Gagl ni lu era Young & Rubicam a Berna. El ha survegniu il tetel da «Creative Director» ed ei staus engaschaus a Frankfurt, Madrid, New York e Tokio avon che returnar en Svizra. El ei staus maridaus cuort e ha in fegl. El gimnasi claustral ha frater Magnus instruiu tschiens studentas e students, ei staus responsabels pil rom formaziun e dessegn, mo lu era per informatica. Sia cumpetenza e spontanitad cattava buna accoglientscha tier las scolaras ed ils scolars, forsa era perquei ch’el era empau auters ch’ils auters. En buna regurdientscha resta segiramein era la lavur grafica e da cussegliaziun che frater Magnus ha prestau cun occasiun dil giubileum da 1400 onns dalla claustra. Denter auter ei vegniu arranschau el vitg in’acziun da reclama ellas fatschentas che ha fatg attents sin quei unic tierm. Leu, el vitg, entupav’ins meinsvart frater Magnus ed adina mava in bien plaid sur sias levzas. Leu sco en claustra maunca el uss. «Jeu sun il mussament, che Diu ha humor» L’jamna vargada ei bein in dils pli enconuschents conventuals dalla claustra da Mustér morts: frater Magnus Bosshard. Avon ch’entrar en claustra ha el luvrau sco graficher e «Creative Director» sigl entir mund. Entraus en claustra igl onn 1989 ha el cuntinuau leu cun sia lavur creativa e ha intermediau sia gronda savida allas studentas e als students. «Jeu sun il mussament, che Diu ha humor», ha el detg ina ga ella «Schweizer Familie». E pilver: frater Magnus era in carstgaun extraordinari cun ina immensa savida. El ei morts cun 81 onns. (fmr/hh) La grafica ei stada la veta professiunala da frater Magnus.

Yannick Flepp da Sedrun ha gudignau la medaglia da bronz als campiunadis mundials da professiun a Salzburg. Tut en tut ei la Svizra danovamein la megliera naziun europèa a quels campiunadis. Ils campiunadis mundials ein vegni arranschai uonn a moda decentrala. El decuors dils davos treis meins han els giu liug en 15 differentas tiaras. La fin d’jamna ein els vegni terminai a Salzburg. Leu ein giuvnas e giuvens semesirai en differentas professiuns. Ils 34 participonts svizzers han acquistau en tut 19 medaglias, ina da quellas – ina medaglia da bronz – entras Yannick Flepp da Sedrun. El ha concurrenzau culs megliers electroinstallaturs e ha stuiu suttacumber sulettamein a Mo Hao Jiang dalla China ed Edgar Monteiro dil Portugal. Ensemen cun Yannick Flepp han Yeongmin Kim dalla Corea dal Sid e Ting-An Chien dil Taiwan contonschiu il tierz rang. Ella categoria dils electroinstallaturs han ils participonts giu da d’installar, reparar e far lavurs da manteniment da sistems da producziun industrials. Exercitau 1000 uras Yannick Flepp ha saviu separticipar al campiunadi mundial suenter ch’el ei daventaus campiun svizzer da professiun igl onn 2020. Sco quei ch’el ha detg ad RTR, ha el reduciu siu pensum da lavur il mars 2022, per aschia saver sepreparar optimalmein sil campiunadi mundial. «Ils davos nov meins hai jeu trenau 1000 uras. Ei ha cunzun giu num emprender da luvrar fetg schuber, exact e spert.» La pli gronda sfida seigi il temps staus. Al campiunadi ha el stuiu far ina lavur en 14 uras, normalmein stat per quella 20 uras a disposiziun. Buca mo la lavur pratica ei impurtonta, mobein era quella cul computer. Per che mintga apparat funcziuni, sto l’installaziun vegnir programmada. Programmar ei stau ina pintga part digl emprendissadi e perquei ha Yannick Flepp stuiu emprender quei bunamein da funs ensi. «Spel cumbat cul temps ei il programar stau ina gronda sfida», di Yannick Flepp. (cdm/rtr/fmr) Yannick Flepp ha gudignau bronz als campiunadis da professiun.

Interpresas che vulan realisar ovras solaras grondas ston dar gas per survegnir sustegn finanzial e profitar dil proceder pli sempel da lubir ils implonts. Daferton appellescha igl anteriur president dallas vischnauncas concessiunaras grischunas, Not Carl dad urgentamein sclarir la damonda dalla indemnisaziun per ovras solaras grondas. Entochen igl onn 2025 ston ils emprems moduls solars esser montai sisum la Surselva, sche las subvenziuns federalas previdas per la producziun da current electric cun la forza dil sulegl duessan flessegiar dalla Surselva siado. In temps detg sportiv per realisar ils implonts fotovoltaics, da quei fatg ei era il meinagestiun dalla Energia Alpina, Ciril Deplazes cunscients. In avantatg ha il project da Scharinas-Cuolm Val presentaus il vendergis vargau a Sedrun. Il territori ei accessibels e la reit per transportar il current a val exista. «Nus stuein far in pèr pintgas adattaziuns.» Tenor las explicaziuns da Ciril Deplazes vala quei era per il project dalla Axpo al lag da Nalps. Damonda dall’indemnisaziun ei aviarta In’autra damonda ch’ei denton aunc insumma buca sclarida pertucca tut ils projects gronds da fotovoltica presentai dacuort egl entir Cantun. Not Carl, representant dallas vischnauncas el cussegl administrativ da las Ovras electricas dalla Engiadina Bassa ha fatg attent alla problematica en ina brev da lecturs ella LQ dils 23 da november 2022. «Las vischnauncas ston urgentamein semetter ensemen e sclarir cun il concerns l’indemnisaziun ch’els han da bien per quellas ovras solaras.» Not Carl regorda alla gronda valur ch’il current producius igl unviern ha per las ovras. Igl anteriur president dallas vischnauncas concessiunaras grischunas sa ord atgna experienza che las ovras grondas ein buc adina stadas gestas. «Dacuort havein nus stuiu cumbatter ferm per ils tscheins d’aua.» E la damonda nua che las ovras ston pagar taglia per il current producius ella muntogna ei in’ulteriura tematica aunc buca sclarida. «Gia duront miu temps da deputau el Cussegl grond avon 40 onns ei quella damonda vegnida discutada.» Ussa gi Not Carl da haver surpassau il 70avel e la damonda dalla taglia seigi aunc adina aviarta. «Las vischnauncas grischunas astgan ussa buca repeter ils sbagls ch’ellas han fatg avon 80 onns.» Temps detg sportiv Ch’ils temps daus dalla legislaziun federala per sustener e realisar las ovras fotovoltaicas grondas seigien detg stretgs, conceda era il schef digl Uffeci d’energia grischun, Thomas Schmid. Era el ha denter auter plidentau la damonda dall’indemnisaziun e regurdau al sistem dil tscheins d’aua. «Per ils lags d’accumulaziun sisum la valladas han era las vischnauncas per liung dil flum giuado il dretg sin ina part dil tscheins d’aua.» Aschia setschenta, tenor Thomas Schmid, la damonda sch’ina vischnaunca dad ina vart dalla val hagi il dretg sin indemnisaziun per in implont fotovoltaic grond che sesanfla da tschella vart dalla val. In implont ch’influenzescha il maletg dalla cuntrada e che disvaletescha evantualmein la valur turistica digl intschess. Che la politica federala ha sittau empau alla sperta cun la promoziun dad ovras fotovoltaicas grondas instradada il settember vargau vul Thomas Schmid buca conceder. «Quei stueis vus plitost dumandar la politica.» Lavur da piunier Il cusseglier dils stans Stefan Engler ha concediu viers la FMR che la politica hagi reagau il settember vargau sin la smanatscha che l’energia savessi esser scarta duront igl unviern. «Per implonts solars gronds tonscha momentanamein ina lubientscha da baghegiar ordeifer la zona da construcziun.» Sper il considerabel sustegn d’investiziun dil maun public seigi quei in grond levgiament per realisar ovras solaras grondas, gi Stefan Engler. «Quei ha era caschunau el Grischun in cert sentiment da cavar aur.» Contas da quellas ovras planisadas che vegnan la finfinala era baghegiadas ei per il cusseglier dils stans aunc aviert. «Quels che planiseschan e baghegian las empremas ovras ston far lavur da piunier.» Aschia ston quels piuniers la finala era sclarir las damondas dall’indemnisaziun. Per Stefan Engler fuss ei secapescha pli prudent sche las interpresas indigenas surprendessen la rolla da piunier e surlaschassen la fatschenta solara buca sulet als concerns dalla Bassa. Sisum la Cadi vul la vischnaunca tuatschina e sia Energia Alpina en scadin cass tener las hottas solaras els agens mauns.

Cla-Ursin Nufer ei promts per la stagiun da concurrenzas da cuorsa liunga vegnenta. Las preparativas ein stadas bunas, aschia ch’il Tuatschin mira cun optimissem sillas cuorsas dil Cup Continental da questa fin d’jamna a Santa Caterina ell’Italia. La stagiun da cuorsa liunga 2021/22 ei stada ina d’emblidar spert per Cla-Ursin Nufer (21) dil Club da skis Sedrun-Tujetsch: «Jeu hai giu ina liunga grippa e leutier angina. En quei temps hai jeu era piars nov kilos, jeu hai duvrau igl entir unviern da serevegnir.» Encunter la primavera hagi la situaziun entschiet a senormalisar: «Jeu hai saviu entscheiver a trenar endretg, mo entochen che l’entira musculatura ei puspei stada reconstruida ha ei duvrau bia e ditg.» La stad hagi el saviu trenar bein, igl atun aunc meglier e las davosas jamnas fetg bein, constatescha il commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski. En buna fuorma La fin d’jamna vargada han las empremas cuorsas dil Cup mundial giu liug en Finlanda e sonda e dumengia entscheiva la stagiun ell’Europa Centrala. A Santa Caterina ella vischinonza da Bormio ell’Italia ein las empremas cuorsas dil Cup Continental sil program. Il Cup Continental ei cumparegliabels cul Cup d’Europa alpin. Al Cup Continental separticipeschan surtut curridras e curriders dallas tiaras dall’Europa Centrala ferton che las tiaras dalla Scandinavia han sezzas in semegliont cup. A Santa Caterina semesiran ils – per gronda part giuvens – curriders en in sprint ed ina cuorsa da distanza. «Quei ei l’emprema caschun da veser co jeu sun en fuorma en cumparegliaziun culs curriders d’autras tiaras. Persunalmein hai jeu l’impressiun d’esser en buna fuorma. Cumparegliond mias prestaziuns cun quellas dils auters commembers dil cader sun jeu optimists per las empremas cuorsas», di Cla-Ursin Nufer che habitescha per part a Tavau e per part en Val Tujetsch. Fatg in pass anavon Las commembras ed ils commembers dil cader C da Swiss Ski han la pusseivladad da trenar per part era culs commembers dils auters caders e dall’equipa naziunala: «Quei ei adina era ina buna caschun da mirar co ils auters treneschan, per exempel els intervals. Igl ei adina era interessant da persequitar co mintgin seprepara pils trenaments e tgei tecnica ch’els han.» Ellas preparativas per la stagiun nova ha Cla-Ursin Nufer dau peisa a detagls tecnics sco per exempel stuschar meglier culla festa, seigi igl 1:1 el skating ni fest dubel el classic. Per negin disavantatg taxescha il Tuatschin las midadas el cader, surtut suenter che Dario Cologna ha terminau sia carriera: «Nus eran tuttina buca ella gruppa da trenament da lezs. Per quels che trenavan cun els eis ei segir semidau zatgei, igl ei secapescha adina impurtont da haver in fetg bien currider el team.» Uss seigien Jonas Baumann ni era Roman Furger las «locomotivas»: «Quels buns curriders han ina gronda experientscha ch’ei per nus d’impurtonza.» Claras finamiras Avon in onn ha Cla-Ursin Nufer saviu separticipar l’emprema ga a Tavau ad ina cuorsa dil Cup mundial. Il Cup mundial resta lu era ina dallas grondas finamiras: «Uonn han las cuorsas a Tavau liug ils medems dis sco cuorsas dil Cup Continental ell’Austria. Il Cup Continental ei decisivs per mei per la selecziun pils campiunadis mundials U23 che han liug igl unviern el Canada. Per quei motiv stoss jeu pesar giu bein, a tgei cuorsas separticipar.» Per saver sequalificar pil campiunadi mundial dils juniors drova Cla-Ursin Nufer el minimum in sisavel plaz ni dus plazs sut ils emprems 12 en cuorsas dil Cup Continental. Forsa che quei reussescha gia questa fin d’jamna a Santa Caterina. La qualificaziun pil campiunadi mundial U23 ei lu era la gronda finamira dalla stagiun vengnenta e da far leu in bien resultat: «D’impurtonza ei per nus leu el Canada segiramein era la staffetta. Nus lessen finalmein recaltgar ina medaglia.» Al campiunadi mundial U23 dat ei ina concurrenza da staffettas mischedadas cun duas junioras e dus juniors. Vul Cla-Ursin Nufer esser part da quella, drova ei secapescha era ina qualificaziun. Campiunadi mundial en mira La stagiun passada ha il currider nordic Cla-Ursin Nufer (21) giu da sbatter cun grippa ed angina. Suenter ina buna fasa da trenaments ils davos meins ei el denton promts per las empremas concurrenzas da cuorsa liunga. Quellas han liug la fin d’jamna el rom dil Cup Continental a Santa Caterina ella vischinonza da Bormio ell’Italia. «Jeu sun spanegiaus silla cumparegliaziun culs auters curriders. Miu sentiment ei denton fetg buns», di il giuven Tuatschin che viva per part a Tavau. La gronda finamira da questa stagiun ei la participaziun als campiunadis mundials U23 el Canada. Persuenter drova Cla-Ursin Nufer buns resultats el Cup Continental. Il currider dil Club da skis Sedrun-Tujetsch appartegn al cader C da Swiss Ski. En quel ha el era saviu profitar uonn dils trenaments cun curriders dall’equipa naziunala, il cader A ed il cader B: «Igl ei adina interessant da mirar co els sepreparan e treneschan.» (fmr/hh) Il Tuatschin Cla-Ursin Nufer ei commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski.

Il plaid spagnol «obligado» ni era «muy obligado» el senn da «Jeu sun zun engrazieivels per vies sustegn e vossa simpatia» ha sin sesez in buordi bia pli vegl. Il plaid latin «ob-ligare» haveva sco significaziun primara quella da dir: ins sto ligiar e fixar las caussas impurtontas en moda e maniera che ellas daventan «obligatorias». Quei manegia el senn stregn dil plaid: ligiadas entuorn ed entuorn, aschia che ins sa buca pli sefutrar e fugir dad ellas. Il filosof franzos Auguste Comte scriva inagada: «Nus vegnin sin quest mund cargai cun obligaziuns da tuttas sorts enviers la societad.» Ord il temps da mia affonza seregordel jeu che miu bab stueva mintgaton prender la buis ord scaffa cun il resti da militer ed ir giu Fontanivas a «sittar igl obligatori». Mia mumma scheva magari duront ina tschavera che ella sedamondi, schebein ei seigi meglier da metter daners spargnai sin il carnet da spargn ni da cumprar tier la banca «obligaziuns». El 17avel tschentaner para il plaid «obligau» da haver survegniu en plirs lungatgs neolatins il senn ulteriur dad «engrazieivel» ed «attaschau» enviers il concarstgaun. Ins sesenta cheutras en ina moda e maniera plitost morala che legala «ligiaus entuorn ed entuorn». Vul vegnir pli vegls buc era dir: emprender da seliberar dad obligaziuns, da duers e stuers reals ed imaginai? Jeu sun staus en¬tochen ella vegliadetgna da 75 onns en quasi nundumbreivels gremis, commissiuns, fundaziuns, giurias e gruppas d’experts. Hai giu leu tuttas funcziuns pusseivlas naven da president sur il commember dil directori, actuar, cassier tochen giu tier il cussegliader suppleant, assistent e commember affiliau. E quei per stendi 50 onns! Sco ins sa ein tals uffecis adina ina mischeida da honur, privilegis, obligaziuns e responsabladads. En la davosa fasa dalla veta activa ei ina dallas bialas acziuns quella da saver surdar e surschar tut a persunas che suondan e surprendan. Biars fan vess da surdar e surschar e turschassen e regetassen bugen vinavon ad infinit. Mo «enzacu ein las tschereschas madiras» (sco Gion Deplazes scheva), e sche ins pren quellas buca giud las frastgas, dattan ellas giu per tiara e smarscheschan. Suenter ina veta activa astgass la «contemplativa» spluntar e spetgar avon porta. Per quella ston ins buca necessariamein serender en in tempel. In tempel era en temps antics in territori designau d’in augur, vul dir d’in visiunari, che empruava da lignar tgei che il futur porti. Ozildi ni camonda ni scamonda enzatgi da sefar calenders sur dil futur. Mo en quella situaziun sa ei esser pli che mo liberont da vegnir pertscharts, da tut tgei obligaziuns che ins ha finalmein astgau sedistanziar e seliberar. Il filosof d’art Aby Warburg numnava quella fasa dalla veta: entrar en il «Denkraum der Besonnenheit». En romontsch forsa: entrar en il «territori mental dalla prudientscha». La prudientscha sa sco tenuta individuala mai arrivar memia baul en la veta. Sche ella arriva insumma enzacu avon nossa mort, astgan ins buca selamentar. Lein buca glorificar la vegliadetgna! Savens eis ella combinada cun grevadetgnas, malsognas e malessers che engolan ad ins l’independenza e l’atgna suveranitad. El senn modern dil plaid spagnol «obligado» restan ins denton bugen vinavon «obligaus» ad in destin che porta, culs onns che s’avonzan, buca dapli ligioms e ligiadiras, mobein dapli libertads, levezias e levgiaments. Iso Camartin è autur e publicist. El è stà tranter auter professer per litteratura e cultura rumantscha a Turitg. Iso Camartin ...

Mathias Zopfi, Staenderat GP-GL, portraitiert am 10. Dezember 2019 in Bern. (Foto Parlamentsdienste) Il deputau sursilvan Maurus Tomaschett ed il cusseglier dils stans dil cantun Glaruna Mathias Zopfi han tematisau en lur lavur parlamentara in tunnel tras il Tödi che colligia la Surselva cun la part dadens dil cantun Glaruna. Ina idea che para buca da curdar sin terren fritgeivel. Quei malgrad ch’in project pli madir dad in tunnel da viafier sut il Pass dil Grimsel porscha novas opziuns alla reit dil binari stretg ellas Alps. Surstaus eis el buca dalla risposta dalla regenza grischuna, Maurus Tomaschett che representa il cumin da Breil el Cussegl grond. Il deputau dall’Allianza dil Center ha tematisau in tunnel per la viafier tras il massiv dil Tödi per colligiar la Surselva cun Glaruna en ina damonda inoltrada a caschun dalla sessiun digl uost 2022 dil Cussegl grond. La risposta dalla regenza grischuna ha La Quotidiana gia tematisau en sia ediziun dils 10 da november 2022. La Regenza vesa dapli nez en auters projects d’infrastructura dalla viafier che portian dapli valur alla populaziun, il turissem e l’economia grischuna e seigien per quei motiv da favorisar. Dapli letgs en Surselva Favorisar sia idea dad in tunnel dalla Surselva en Glaruna vul Maurus Tomaschett principalmein pervia dils letgs turistics che s’augmentan en Surselva. «A Tujetsch dat ei in niev ressort cun 1800 letgs.» Il deputau fa valer ils ulterius letgs che vegnan gest baghegiai a Breil cun engrondir il Resort Pradas ed el menziunau il Resort Catrina a Mustér. «Pertuccond la colligiaziun da traffic sto la Surselva far in pass.» Il deputau sursilvan favorisescha in tunnel da Trun en direcziun nord, perquei che Trun schai ualti amiez la Surselva. «Aschia che l’entira val pudess profitar dad ina colligiaziun en direcziun Turitg.» Ei dat denton aunc in auter motiv che ha intimau Maurus Tomaschett d’inoltrar ina damonda parlamentara igl uost vargau. Il Cusseglier dils stans dil cantun Glaruna, Mathias Zopfi dils Verds ha medemamein tematisau in tunnel tras il Tödi via ina interpellaziun inoltrada il mars 2022 el Cussegl dils stans. Profitar economicamein Mathias Zopfi ei sper siu mandat per il cantun Glaruna el Cussegl dils stans aunc staus 12 onns vicepresident dalla vischnaunca Glaruna Sid ed ei commember dils parlament cantunal glarunes. El argumentescha en sia interpellaziun cun las regiuns economicamein fleivlas dalla Surselva e dalla part dadens dil cantun Glaruna che pudessien profitar economicamein e turisticamein dad ina nova collgiaziun da viafier dil binari stretg. El regorda allas stentas pli concretas da colligiar la Part sura bernesa cun il Valleis via il tunnel dil Grimsel denter Meiringen ed Oberwald. In project dad in tunnel da viafier da 22 kilometers ch’ei pli concrets perquei che la lingia d’aulta tensiun sur il Pass dil Grimsel sto vegnir remplazzada. La Swissgrid, responsabla en Svizra per la reit da tensiun aulta vul spustar quella reit sut il pass en in tunnel. E daco buca gest engrondir quei tunnel e duvrar el per la viafier ei la tenuta dils iniziants dil tunnel dil Grimsel. In tunnel buca menziunaus La risposta dil Cussegl federal silla interpellaziun da Mathias Zopfi ch’ei publicada dapi il matg silla pagina dil parlament ei buca fetg encuraschonta. Denter auter pon ins leger ch’ils cantuns stoppien far valer ils basegns per colligiaziuns supplementaras dalla viafier. El plan sectorial dil traffic che seigi ligionts per l’administraziun federala e che senumna «Mobilitad e spazi 2050» seigi il tunnel dil Tödi buca menziunaus, scriva il Cussegl federal. Mathias Zopfi gi ch’in politicher astgi senz’auter esser empau curaschus. «E tematisar en ina interpellaziun ina ni l’autra idea pli visiunara.» El regorda alla lingia da tensiun aulta che meina dalla Surselva en Glaruna en direcziun dalla Bassa. «Quella lingia da tensiun aulta sto enzacu era vegnir remplazzada.» L’interpellaziun da Mathias Zopfi ein aunc buca tractada el Cussegl dils stans. «Jeu sperel che silmeins ina part dalla representanza glarunesa e grischuna el Cussegl dils stans s’exprima enaquella che l’interpellaziun vegn tematisada.» Certa capientscha ha il Cusseglier dils stans dil cantun Glaruna per la risposta dalla regenza grischuna viers il deputau sursilvan Maurus Tomaschett. El manegia che la regenza glarunesa vesi momentanamein in tunnel dil Tödi ord ina semeglionta vesta. «Secapescha che jeu sustegn era ils ulteriurs projects d’infrastructura dalla viafier ch’ein da gronda impurtonza per la Svizra orientala.» Per il Cusseglier dils stans glarunes eis ei denton era impurtont da gia baul far valer novas opziuns. «E sch’ina tala opziun vegn in gi pli madira sun jeu era promts da s’engaschar.»

Gl’atun 1952 ein siat giuvens purs entrai el Chor viril da Falera. In da quels ha l’Uniun ceciliana Surselva honorau dacuort per ses merets. Il bassist Gion Casutt cumplenescha damaun 87 onns, el conta dapi 70 onns el chor viril baselgia da Falera. «Deplorablamein sai jeu buca mussar il schenghetg ch’jeu hai survegniu. Igl ei zatgei che vala per mei bia dapli ch’ina medaglia», tradescha Gion Casutt. Dacuort, a caschun dalla radunonza da delegai a Vignogn, ei el staus il nestor dils veterans che l’Uniun ceciliana Surselva ha honorau. Suenter ina roscha veterans che contan 20, 25, 30 e 40 onns ha il president Albert Spescha clamau anavon Gion Casutt sco davos. Igl ei stau la surpresa dalla radunonza. Il president ha drizzau al giubilar zaconts plaids da renconuschientscha ed engraziament per la fideivladad. Dapi 70 onns eis el cantadur activ dil chor viril baselgia da Falera. Per ses merets ha el retschiert – enstagl dalla medaglia papala – in grond e bi canaster, emplenius cun bunas caussas. «La ligiongia havein nus gudiu da tscheina a casa. Ina buontad ligiongia da truffels», puntuescha Gion Casutt. Il giubilar Gion Casutt en sia stiva. Il viadi a Salzburg El hagi adina cantau bia e bugen, raquenta il bab da quater affons ed endisch biadis. Sia consorta Ursula survescha caffè e supplichescha da schar gustar ils biscuits. Ella conferma ch’igl um eri engaschaus pulitamein ils onns sissonta tochen novonta. Tochen circa 1965 eran chor baselgia e chor viril duas formaziuns separadas ed exercitavan differents gis. «Il vendergis sera era adina reservaus pil chor baselgia», gi Gion Casutt. Lu sunava el aunc ella Societad da musica da Falera e fageva part dil chor viril Ligia Grischa. Cun famiglia, puresser ed enqual uffeci era la carga pulit gronda. Aschia eis el sedecidius da calar ella Ligia Grischa. Pli lev eis ei era iu cu ils chors han fusiunau. Suenter esser staus 30 onns ella societad da musica, ha el calau, al cant eis el denton restaus fideivels. «Cantar fa bein e slucca, quei sentel jeu tochen oz», gi il bassist. El hagi adina cantau bugen, seigi en nuegl, sin in viadi ni en cumpignia. Interessant ei ch’el seregorda aunc adina dils texts ch’el ha cantau. Per exempel la canzun «Las duas fossas», ina canzun che la Ligia Grischa ha cantau il zercladur 1963 a Salzburg. Il register dils bass havevan da cantar ina part purtonta cun tacts en otgavlas. Gion Casutt raquenta plein anim da quei viadi, dil dirigent Walther Aeschbacher e dalla canzun da Friedrich Hegar che Alfons Maissen haveva translatau aposta per quella fiasta da chors internaziunala. «Nus, ils giuvens, eran en quartier en in hotel modern, ed ils vegls el hotel vegl cun pauca spisa. El muossa ina fotografia d’ina gruppa da cantadurs duront quei viadi. Aposta per visitar la cava da sal havevan els stuiu trer en vestgius specials e capetschas. Cantar cun ir si cuolm Da quei temps erien els en treis da Falera ella Ligia Grischa, «perquei che Gion Cabrin haveva in jeep era ei pusseivel dad ir mintg’autra dumengia a Glion allas emprovas», seregorda il cantadur. Il Chor viril baselgia da Falera ei restada sia uniun da tschep. «Dils 37 cantadurs che nus eran alla fiasta ceciliana 1956 ad Andiast, eran 32 purs, sa Gion Casutt. Oz ein els aunc en tschun che contan sut la direcziun da sia brit Heidi Casutt-Cathomen. El ei in dils otg bassists che dattan il funs al tun sonor. Chor viril baselgia da Falera 1953 Tiel repertori dil chor s’auda denter auter ina messa latina ch’il chor baselgia haveva cantau 1920, a caschun dalla messa nuviala da sur Rest Giacun Winzap. Lu era Gion Gasutt aunc buca naschius. El seregorda denton aunc da detagls da fiastas ch’ein dagitg historia, federalas, cantunalas, cecilianas, districtualas. Cun 17 onns eis el entraus el chor. «Cun mei ein sis auters giuvens entrai, tuts fagevan il pur», raquenta el. Igl era il temps ch’ils purs eran si cuolm cul muvel. Suenter l’emprova eri da returnar. «Cantond las canzuns che nus havevan empriu mavan nus ensi, pilpli en quater vuschs». El seregorda da ses pli vegls contantadurs, scolast Rest Gieri Casutt, annada 1886, e mistral Gieri Casutt, in onn pli giuven. Dil cuzzèr tiel roboter En speciala regurdientscha ei per Gion Casutt l’inauguraziun festiva dalla tegia dall’Alp Dadens 1953 cun participaziun dil chor. Perfin cusseglier naziunal Christian Foppa hagi cantau lezza gada cun els. Il cantadur giubilar s’auda tiels purs che ein véras perdetgas dil svilup tecnic ell’agricultura. Dalla faultsch cul cuzzer digl empalar bos tochen tiel roboter da mulscher ella stalla moderna ha el fatg tut. Gl’equiliber ei adina stau il cant, «ed ils tiers», aschunta Gion Casutt.

Dumengia vargada ei Michael Stauffer, menader dall’acziun «pacs da Nadal» dalla Missiun cristiana digl ost, viagiaus da Berna en Surselva. El ha transportau ils 450 pacs dalla Surselva a Dietikon ella centrala da distribuziun. «Jeu sai mo confirmar a vus: il plascher da grond e pign ei enorms. Ed ei vegn duvrau veramein tut», ha Michael Stauffer getg dumengia vargada duront la lavur. El foyer dalla casa da scola da Rueun ei ina cadeina da persunas seformada, pign e grond ha gidau da cargar ils pacs dall’acziun «pacs da Nadal dalla Missiun cristiana digl ost. Suenter las 14.00 era Michael Stauffer arrivaus a Rueun cun ina camiunetta cun carr annex. Heidi Günthart, la coordinatura locala, siu um Andreas, en collaboraziun cun Jacqueline Pfister e Petra Cavelti, havevan organisau il deposit culla rimnada centrala. Famiglias e persunas singulas havevan saviu dar giu lur pac cul cuntegn definiu en endisch loghens. Da Sedrun tochen Laax ein quels vegni. In cuolm da pacs, véritabels pacs da Nadal, cun pupi festiv, pindels e maschas, ein s’emplunai el foyer. Andreas Günthart fa mintg’onn ina controlla exacta e peisa mintga pac. «Uonn havein nus retschiert 212 pacs per affons e 171 per carschi», declara el alla FMR. Ella media peisan ils pacs d’affons 3,7 kilos e quels da carschi 8,4 kilos. Ils pacs da tuttas colurs ein s'emplunai a Rueun. Il cuntegn da mintga pac ei definius e declaraus. Ils donaturs astgan buca metter en quels tgei ch’els vulan. Mintgin cuntegn rauba da qualitad, vivonda incontestabla, naven dil barschun da dents, il savun, candeilas, corda, soccas, vons, in kilo pasta, in kilo zucher. Pil pac per affons e per quel dils carschi ein mintgamai 15 posiziuns da products definidas. Ei seigi in pac custeivel che fetschi immens plaschers a quels che retscheivien el, conferma Michael Stauffer. Ils 450 pacs pacs dalla Surselva ha el transportau dumengia a Dietikon sper Turitg. Leu ei ina equipa da voluntaris occupada intensivamein cun cargar ils camiuns. En tut ein 40 camiuns cun 124'800 pacs da Nadal, rimnai en varga 500 posts, en siat tiaras dil vest, parti viers gl’ost. La cadeina da voluntarias el foyer dalla casa da scola a Rueun. Ils voluntaris, a caschun dalla cargada dils 450 pacs. Michael Stauffer 5avel da dretg.

L’Uniun da gimnastica da dunnas Mustér mira cun optimissem egl onn niev. Suenter 53 onns ei l’uniun vegnida restructurada e sepresenta cun niev num e niev logo. L’Uniun da gimnastica Mustér s’unescha culs Movis all’Uniun da gimnastica Cadi. Ella va en treis direcziuns: l’uniun sesavra per tuttas schlatteinas e per l’entira regiun Cadi e porscha spartas cun nova purschida. La tendenza el mund dallas uniuns da sport ei clara: biaras uniuns pintgas (p.ex. uniuns d’umens, da dunnas e da gimnastica da giuvenils) s’uneschan ad uniuns communablas independentas dallas schlatteinas. Ellas nezegian sinergias ed emprovan da francar lur avegnir communabel. La pedagoga da sport Anja Klittich Berther ha realisau quei ed ei uss ida quella via ensemen cun Helga Probst, la presidenta dall’Uniun da gimnastica da dunnas Mustér. Bia purschida sut in tetg Igl emprem pass ei fatgs: la gruppa Movis (moviment e sault) sut la direcziun principala dad Esther Hendry separticipescha cun rodund 100 affons e giuvenils alla «nova». Movis s’engascha dapi bunamein 25 onns cun success pils affons e giuvenils dall’entira Cadi sil sectur dil moviment e dil sault. Dapi quater onns appartegn era la disciplina da concurrenza als urdeins alla purschida. Omisduas spartas – sault e gimnastica als urdeins/acrobatica sportiva – vegnan purschidas igl avegnir dalla nova uniun. In’ulteriura sparta «fit e sanadad» unescha tuttas purschidas dil sport da sanadad e fitness. Quei ei denter auter yoga, pilates, aerobic, gimnastica da geniturs ed affons pigns, gimnastica d’umens e dunnas, gimnastica da seniors e fitness. Ina quarta sparta ei quella dils giugs sco per exempel ballareit. Ina damonda dall’existenza La tema dall’existenza dall’uniun da gimnastica ei il motiv principal da quei agir. Dapi onns ha ella da sbatter cul diember sminuent da commembras e menadras. La media da vegliadetgna dallas dunnas munta actualmein rodund 50 onns. «Uniuns da sport ein in bein cultural impurtont. La tgira ed il manteniment ein indispensabels», di Helga Probst. Las uniuns da sport han ina gronda impurtonza per la societad. Ellas procuran per ina purschida da sport vasta e favoreivla, seigi sco purtadras e purtaders dil sport da concurrenza e da massa duront il temps liber. Ellas ein denton era da muntada per la sanadad. Promover ils giuvenils Spel manteniment dall’uniun da gimnastica ei era la promoziun rinforzada dil sport per affons e giuvenils ina finamira. Els duein saver secumparegliar cun auters, batter per finamiras sportivas e collaborar per contonscher finamiras e mantener ina purschida d’aulta qualitad cun risguard dalla scolaziun da Giuventetgna e sport. Aschia eis ei era pusseivel da generar daners da promoziun impurtonts dil sport che garantescha ina purschida favoreivla per affons e per giuvenils. L’uniun vul denton era s’engaschar igl avegnir per persunas carschidas, senioras e seniors dall’entira regiun cun ina purschida attractiva sco cumpensaziun pil mintgadi da professiun. En vesta all’engrondaziun dil Center Fontauna a Mustér cullas localitads novas arriva la restructuraziun il dretg mument. El niev local da gimnastica cun ina grondezia da rodund 180 m2 po vegnir installau ina purschida a moda attractiva e cumplessiva, era en fuorma da cuors per indigens e hosps da vacanzas. Concurrenza a Winterthur Ils 10 da december 2022 separticipeschan sis affons dalla gruppa «gimnastica als urdeins ed acrobatica da sport» a lur emprema concurrenza a Winterthur. Quei ei buca mo l’emprema participaziun dall’Uniun da gimnastica Cadi ad ina concurrenza, mobein era l’emprema participaziun ad ina concurrenza da gimnastica ella historia dallas uniuns da gimnastica da Mustér insumma. (cdm/fmr) Davos da seniester a dretg Mikhail Semenov (trenader), Esther Hendry (Movis), Anja Klittich Berther (trenadra), Helga Probst (presidenta UGC), Iryna Semenova (trenadra). Gimnastas da seniester a dretg Maryna Semenova, Meret Berger, Alina Berther, Elina Loretz, Alina Gadola e Lidia Semenova.

In til atras il vitg cun bia glieud, musica d’emprema qualitad e plaids da renconuschientscha: Il president dil Cussegl naziunal ­Martin Candinas ei vegnius beneventaus la mesjamna a Mustér. Musicistas, musicists, mo era bia prominenza politica culla cussegliera federala Viola Amherd alla testa han fatg honur al pli ault Svizzer, purschend ad el in di da fiasta suenter notas. «Jeu sun commuentaus profundamein dalla preschientscha da tonta glieud e dallas stentas prestadas cun cor en favur da quella fiasta. Il til da fiasta atras il vitg da Mustér vegn a restar nunemblideivels.» Cun quels plaids ha Martin Candinas concludiu la mesjamna suentermiezdi la part ufficiala da siu retscheviment ella baselgia da s. Martin dalla claustra da Mustér. Leu ein hosps dalla politica, dallas dertgiras, dalla Baselgia e biars convischins dalla Cadi serimnai suenter il til pils plaids e las producziuns musicalas. Martin Candinas ha engraziau e surtut era puntuau: «Il pievel dalla Cadi ha tarmess mei silla via politica e ha adina susteniu mei. Per quei motiv ei quella fiasta buca ina mo per mei, mobein per nus tuts. Jeu sun loschs d’esser ina da vus.» Cun quella fiasta hagien las vischnauncas dalla Cadi mussau tgei potenzial ch’ellas hagien. Romontschs e Sursilvans Il til atras il vitg ei vegnius embel­lius musicalmein da 70 musicantas e musicants da societads da musica dalla Cadi. Mario Pacchioli ch’ei carschius si cun Martin Candinas a Rabius ha purtau il salid musical cul toc «L’affonza» e Bettina Marugg Hermann ed il chor dil gimnasi dalla claustra, dirigius da Clau Scherrer ed accumpignaus al clavazin da ­Gieri Maissen, han interpretau il toc «Laudate Dominum» da Wolfgang Amadeus Mozart. La fiasta ei vegnida moderada dall’Engiadinesa Oceana Galmarini. Insumma: Il romontsch ei staus omnipresents a quella fiasta ed omnipresents eis el quest onn els pli impurtonts uffecis. Cun Marcus Caduff ei il president dalla regenza grischuna in Romontsch e Sursilvan, e cun ­Tarzisius Caviezel ei medemamein il president dil Cussegl grond e pli ault Grischun in Romontsch cun ­ragischs sursilvanas. Ed uss ei cun Martin Candinas era il pli ault Svizzer in Romontsch e Sursilvan. «Jeu stoi pachetar mezza la cofra» La cussegliera federala Viola Amherd, schefa dil Departament federal per defensiun, protecziun dalla populaziun e sport, ch’ei selegrada fetg da festivar en claustra a Mustér cun Martin Candinas, enconuscha fetg bein il pli ault Svizzer. Omisdus appartegnan all’Allianza dil Center e han luvrau biars onns ensemen el Parlament federal. «Nus havein biars interess communabels, mo era la medema tenuta da respect e valurs. Tonaton differenzieschan duas caussas nus dus: la grondezia (dil tgierp) ed il fatg ch’jeu stoi pachetar mezza la cofra», di Viola Amherd che ha dil reminent teniu l’emprema part da siu plaid per romontsch. Ella seigi perschuadida che Martin Candinas vegni a menar cumpetentamein il Cussegl ­naziunal duront quei onn. «Il resultat resplenda respect e stema» «Il resultat che Martin Candinas ha contonschiu ell’elecziun sco president dil Cussegl naziunal muossa tgei stema e tgei respect ch’el gauda sin plaun politic naziunal», puntuescha il president dalla regenza, cusseglier guvernativ Marcus Caduff. Per in onn vegni il romontsch purtaus silla pli aulta tribuna politica ­naziunala: «Jeu sun perschuadius che bein enqual parlamentari sa empau romontsch suenter quei onn.» Marcus Caduff ha puntuau la varietad dil cantun Grischun, Martin Candinas vivi quella, ella seigi part da sia DNA. El ha accentuau il romontsch sco part culturala dil Grischun e dalla Svizra: «Romontsch ei dapli che capuns, maluns e subvenziuns – schegie che subvenziuns ein schon impurtontas.» La fin finala ha il president dalla regenza era tematisau en ina fuorma decenta mo tonaton clara ils basegns dil Grischun: «Il viadi dalla raspada festiva da Berna atras tunnels e pass entochen Mustér muossa claramein ch’ei drova dapli tunnels sch’ins vul esser pli sperts a Berna ni naven da leu.» «Ina honur» 66 onns suenter che Giusep Condrau – in convischin da Mustér – ei staus president dil Cussegl naziunal – suonda Martin Candinas ed il retscheviment pil pli ault Svizzer en sia patria ei medemamein a Mustér. «Per la vischnaunca ei quei ina gronda honur», puntuescha il president communal René Epp. Martin Candinas seigi ina gronda persunalitad e per las regiuns da muntogna in ver ambas­sadur: «La politica ei sia pissiun, mo sia patria ha el buca emblidau. El sa tgei basegns che la populaziun ha.» «Decider el senn dil schef» Ella medem crena sco René Epp ha il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel dau: «Ti eis car­schius si en ina famiglia che fa politica e gia sco giuven has ti mussau che ti has ina predilecziun per la politica, denter auter sco confundatur dalla PCD giuvna dalla Surselva. «Il sulet problem che Martin Candinas vegn ad haver igl onn vegnent ei ch’el sa buca far politica. L’auter onn eis ei numnadamein da decider davart la lescha da catscha e las secundas habitaziuns», di Patrick Schaniel. Ils parlamentaris che sappien buca co votar la finfinala en quellas duas fatschentas, sappien sevolver tiel president tenor il motto: votar el senn dil schef. Rendiu honur al pli ault Svizzer Dus dis suenter che Martin Candinas da Rabius ei vegnius eligius sco president dil Cussegl naziunal, eis el vegnius beneventaus en sia patria sisum la Surselva. Suenter il til atras il vitg a Mustér ha giu liug ella baselgia claustrala igl act festiv cun producziuns da musica e plaids. La cussegliera federala Viola Amherd ha puntuau: «Martin Candinas vegn a presidiar il Cussegl naziunal cun ­cumpetenza.» Il president dalla regenza grischuna, cusseglier guvernativ Marcus Caduff, ha accentuau las fermezias dil pli ault Svizzer: «Il resultat che Martin Candinas ha contonschiu ­ell’elecziun sco president dil Cussegl naziunal muossa tgei stema e tgei respect ch’el gauda sin plaun politic ­naziunal.» Martin Candinas ei staus commuentaus profundamein dalla gronda honur ch’ei vegnida fatga ad el culla fiasta el ­vitg claustral. (fmr/hh) Martin Candinas e cussegliera federala Viola Amherd duront il til. Til cul president dil Cussegl naziunal, Martin Candinas, atras il vitg da Mustér.

Il menader dil Center da sanadad Puntreis a Mustér – Gian Reto Nufer – ha mirau davos las culissas e fatg en mintga sparta in ­cuort fuffergnadi. El ei pertscharts ed impressiunaus da quei ch’ils 88 collaboraturs prestan di per di pils actualmein 55 cussadents. Avon prest diesch onns ei la famiglia Nufer secasada ella Val Tujetsch. Il fevrer 2021 ha Gian Reto Nufer – ch’era avon scolast, meinascola ed ei era staus commember dalla suprastonza ella vischnaunca Tujetsch – entschiet a seluvrar en siu pensum sco menader dil Center da sanadad Puntreis a Mustér. Dapi il zercladur digl onn vargau meina el quei menaschi cun ver 90 collaboraturas e collaboraturs. Cun 55 cussadentas e cussadents ei la casa Puntreis actualmein pleina. Sco igl um, ch’ei carschius si el cantun Turitg di, eis el sevivius en bein: «Jeu sesentel da casa el sectur da sanadad. Mintga di emprendel jeu vitier enzatgei niev, caussas da dretg ni dil sectur da sanadad, igl ei fetg interessant e variont.» Fuffergnau dapertut Empriu fetg bia ha il menader dalla casa d’attempai e da tgira era la stad vargada cu el ha fatg in tschuat fuffergnadis. Rodund miez di ni era ­dapli eis el staus en mintga partiziun da lavur e ha gidau sco el ha saviu e pudiu. En linscharia ha Gian Reto Nufer sortiu resti, mess ella maschina e fatg ora cul fier. El seregorda: «Il fried era per part in tec specials en linscharia, pil team era quei denton tut normal e da mintgadi.» Siu em­prem mistregn ei electricist, aschia ch’el ha gest saviu gidar el sectur dalla tecnica da far enqual midada e reparatura. «Corporalmein il pli stregn ei stau da schubergiar», conceda igl um ch’ei fetg sportivs ed aschunta che «far combras» drovi tut autras musclas ch’ir cun velo ni far cuorsaliunga. El ha era fatg ruclas da carn e fatg giu truffels en cuschina. Pil plascher dils cussadents ha Nufer perfin surviu ell’ustria ed en sala da magliar. «Jeu hai sur­vegniu bia cumpliments dils collaboraturs. L’experientscha ch’il schef lavura cun els per capir meglier lur pensum, han ei appreziau fetg», di igl um da 52 onns. Immensa empatia El sectur dalla tgira eis el segidaus sin mintga staziun, secapescha culla distanza duida. Nufer ei era buca senuspius d’accumpignar il survetsch da notg e ha constatau: «Quei ei propi stregn. Ei dat notgs ch’ils attempai scalinan senza fin. Insumma eis ei stau impressiunont da veser co la glieud en nossa casa va entuorn culs attempai, ei fan tut aschi cordial e cun nundetga pazienzia. Per nossas collaboraturas e collaboraturs ei tut normal ed ei han immensa empatia. Ei dattan in bien sentiment alla glieud ed aschia sesentan ei da casa tier nus. Biars attempai flureschan si cheu ella cumpignia sco fluras, sco sch’ei havessen ina quarta primavera.» Sfidas Per Gian Reto Nufer eis ei stau ina midada dalla veta plein acziun cun affons e scolaresser alla veta rallentada ella casa d’attempai. El appreziescha quell’experientscha, conceda denton: «Il rir dils affons maunca a mi.» El medem mument declara el ch’el gaudi secapescha era las sentupadas culs attempai e ch’ei detti era bia da rir cun els. Ch’el sappi romontsch seigi in grond avantatg. El Center da sanadad Puntreis sespleighi la veta bia pli plaun. La lavur pil team seigi fetg pretensiusa. Il schef ei era cunscients ch’ei prendessen savens bugen dapli peda per enzatgi e che quella maunchi magari semplamein. Il mument seigien ei cuntents d’haver avunda persunal. Igl avegnir vegni la recrutaziun da persunal denton ad esser in’immensa sfida. Ins quenti ch’ei vegni a muncar el sectur da sanadad en Svizra 70 000 persunas. Perquei fetschien ei tut il pusseivel ella Casa ­Puntreis per porscher bunas cundiziuns da lavur e salarisaziun, e cun ­l’entschatta dil 2023 detti ei ina migliur dallas prestaziuns dalla cassa da pensiun per tuttas collaboraturas e tuts collaboraturs. Plinavon dettien ei era la pusseivladad da sescolar vinavon. In’ulteriura sfida pil meinacasa ein las finanzas. La casa ei numnadamein buc adina pleina sco ussa. Gest la stad vargada hagien ei giu empau difficultads d’emplenir la casa. La glieud vegni aschi tard sco pusseivel en casa d’attempai e resti leu en media rodund nov meins. Sentir il puls Da sesez di Gian Reto Nufer ch’el seigi in schef che lessi udir il meini da tuttas e tuts. Siu stil da menar seigi participativs era sch’el stoppi la finfinala secapescha prender sez las decisiuns. Per sentir il puls da siu team fa el sche pus­seivel mintga di ina viseta en tuttas partiziuns. Enqualga entscheiva il bab da treis affons ella ­vegliadetgna da 18 entochen 21 onns a luvrar aschi baul la damaun ch’el sa aunc discuorer enzacons plaids cun quels che han luvrau la notg. «Igl ei impurtont da restar en discuors, aschia sperel jeu da vegnir sissu nua ch’ei funcziuna bein e nua ch’ei smacca.» Il meinacasa sa ch’ei drova ina certa autoritad e lingia per direger in aschi grond team. El ei denton buc in amitg da grondas hierachias ed ei cun tut ses collaboraturs per ti. Gian Reto Nufer dat dabia libertad al team dalla cuschina ella Casa Puntreis e ha perfin fatg in fuffergnadi leu. Corporalmein stregn ei tenor il meinacasa il schubergiar e «far las combras». Las sfidas dil futur ein tenor Gian Reto Nufer las finanzas ed anflar avunda persunal. Il meinacasa ei buca staus memia «bials» per luvrar en linscharia. A Gian Reto Nufer ha ei plaschiu sco «tgirunz» – e la «tatta» ha gudiu sia cumpignia.