Pervia dallas mesiras da protecziun en connex culla pandemia dil coronavirus vegn la fiasta da s. Placi en claustra a Mustér restrenschida era uonn. Sco quei che la claustra communichescha, eis ei deplorablamein necessari da desister era uonn dallas producziuns dil chor dil gimnasi e digl orchester sco era dalla processiun. Tonaton envida ella al survetsch divin da dumengia, ils 11 da fenadur 2021 allas 10.30. La participaziun a quel ei pusseivla sulettamein cun annunzia. La tradiziunala processiun da s. Placi a Mustér croda era uonn.

Sonda suenter miezdi vegn la davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia dada. Duas decisiuns han aunc da curdar: Tgi contonscha igl emprem rang ed aschia la promoziun ella 2. ligia regiunala e tgi accumpogna Cuera 97 ella relegaziun. Alla testa dalla tabella sesanfla Bogn Ragaz cun in punct avantatg sin Domat. Ragaz dat siu davos giug a Buchs – il quart dalla tabella – e Domat ei hosp da Cuera 97 – la latiarna cotschna. Il secund plaz dalla relegaziun vegn decidius denter Trun/Rabius e Gams. La squadra songagliesa ha dus puncts pli pauc sil conto che l’equipa dalla Cadi e sto pia gudignar il giug per mitschar dalla relegaziun. A Trun/Rabius tonscha gia in remis per restar vinavon ella 3. ligia. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Triesenberg so. 16.00 Landquart – Valposchiavo so. 16.00 Buchs – Bogn Ragaz so. 16.00 Cuera 97 – Domat so. 16.00 Sargans – Tusaun-Cazas so. 16.00 Gams – Trun/Rabius so. 16.00

La davosa gronda sanaziun e restauraziun – ton endadens sco ordadora – dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch a Trun ei succedida da 1989 entochen 1991. Ella custau rodund 1,5 milliuns francs. Ils davos rodund 30 onns han surtut parts externas pitiu. Aschia han ils mirs, mo era parts dil tetg da basegns d’ina renovaziun per impedir che quei object sut protecziun cantunala e naziunala piteschi aunc pli fetg. Per quei motiv ha la Pleiv catolica romana Trun schau elavurar in project da renovaziun igl architect indigen Patrick Rothmund. Alzau il credit «La suprastonza dalla pleiv ha dumandau la radunonza generala per in credit da 750'000 francs per la sanaziun externa dalla baselgia. Ord il ravugl da quella ei lu denton vegniu la mesjamna sera la proposta d’augmentar il credit sin in milliun francs», di il president dalla pleiv, Pieder Decurtins. Il motiv: Il plaz avon la baselgia ha medemamein ner basegns d’ina sanaziun. En connex cullas malauras e las bovas el contuorn digl atun 2002 ei il plaz sesbassaus. Medemamein ei igl access culla scala ella baselgia buca adattaus per in e scadin. «Nus sclarin ussa las pusseivladads per ina sanaziun da quei plaz e lu vesin nus tgei ch’ei pusseivel», di Pieder Decurtins. Ei vegn ad esser necessari d’alzar il plaz silmeins sco el era, sanar ils mirs ed eventualmein cumpletar quels cun in tschabergal. Era pertuccont quellas lavurs duei la tgira da monuments vegnir contactada. Egl intern dalla baselgia eis ei buca previu da far lavurs en connex cun quei project. Tenor Pieder Decurtins eis ei planisau d’exequir la renovaziun l’auter onn, ella duei entscheiver la primavera. Davart la pleiv ei Gabriela Vincenz destinada sco responsabla administrativa dil project. Il project da renovaziun digl extern dalla baselgia pertucca la sanaziun dils mirs. En plirs loghens ein sfendaglias en quels veseivlas. Leutier vegnan donns entras salpeter els fundaments. Il tetg vegl sto vegnir renovaus cumpleinamein ed il planschiu su dalla baselgia isolaus. Sco quei che Pieder Decurtins di, duei il contuorn dalla baselgia vegnir deliberaus empau da caglias e plontas per che la baselgia seigi igl avegnir meglier veseivla. Alla tscherca da mieds finanzials «Per la sanaziun ha la tgira da monuments dil cantun e dalla confederaziun, sco era il Corpus catolicum sincerau a nus in sustegn finanzial. Damai che la damonda era fatga sulet per la renovaziun externa dalla baselgia e buca pil plaz ed ils mirs da quel, vegnin nus a far leu danovamein ina damonda», di Pieder Decurtins. Quels mieds finanzials gia sincerai tonschan denton per dabia buca per finanziar il project: «En rodund dus meins vegnin nus a tarmetter in fegl sgulont en tuttas casadas dalla Surselva da Laax ensi. Nus sperein secapescha sil sustegn da biars privats.» Per sustegn finanzial vegn la pleiv era a dumandar la vischnaunca, instituziuns e fundaziuns. «La baselgia da Nossadunna dalla Glisch ad Acladira ei d’impurtonza regiunala e buca mo locala. Per quei motiv sedrizzein nus all’entira regiun», di Pieder Decurtins. Duessi ei tonaton buca reussir da recaltgar la summa da daners necessaria, stuessien ins eventualmein far concessiuns tier la sanaziun dil plaz. Puspei in liug da pelegrinadi «Acladira e sia baselgia da Nossadunna dalla Glisch era pli baul in enconuschent liug da pelegrinadi. Ils davos onns ei quell’activitad tschessada, nus lessen puspei reactivar il pelegrinadi en quei liug cun sia baselgia da gronda historia», puntuescha Pieder Decurtins che presidiescha la Pleiv catolica romana Trun dapi treis onns. Ins suppona ch’il liug, nua che la baselgia sesanfla oz, era pli baul in liug da cult ed unfrenda che vegneva visitaus da processiuns. L’emprema pintga baselgia ad Acladira era dedicada a s. Sebastian. Ils 27 d’avrel 1663 ei il crap da fundament per in sactuari niev vegnius tschentaus e la notg suenter ei igl entir crest d’Acladira vegnius sclarius d’ina clara glisch. Da quella glisch miraculusa deriva lu era il num Nossadunna dalla Glisch. Ils 4 da fenadur 1672 ei la baselgia vegnida consecrada d’uestg Ulrich VI. de Mont. Spert ei la baselgia da Nossadunna dalla Glisch daventada in liug da pelegrinadi visitaus da fetg bia glieud. Gia 1681 ha la caplutta, respectiv la baselgia, stuiu vegnir engrondida. 1684 ei il baghetg cun quater altars allura vegnius consecraus. La caplutta per luverdis encunter nord dalla baselgia ei vegnida erigida 1948. La baselgia da Nossadunna dalla Glisch a Trun. La davosa sanaziun e renovaziun dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch a Trun/Acladira ei succedida avon 30 onns. Sanaziun per in milliun francs Igl extern dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch a Trun/Acladira duei vegnir renovaus. La mesjamna sera ha la radunonza generala dalla Pleiv catolica romana Trun sbursau persuenter la summa dad in milliun francs. Il project preveda la sanaziun cumpleina dil tetg, l’isolaziun dil plantschiu su dalla baselgia sco era dalla fatschada. Plinavon duei il plaz avon l’entrada dalla baselgia vegnir sanaus. En connex cullas malauras digl atun 2002 era el sesbassaus. Sco quei ch’il president dalla pleiv Pieder Decurtins ha detg enviers la FMR, ei ina part dils mieds finanzials pil project segirada entras la tgira da monuments dil cantun e dalla confederaziun, sco era dil Corpus catolicum. Per cuvierer l’ulteriura part – biebein la mesadad dils mieds necessaris – vegn la pleiv a sevolver tier vischinas e vischins dall’entira Surselva. Aschilunsch che la finanziaziun reussescha duein las lavurs da sanaziun entscheiver primavera proxima e cuzzar entochen viaden egl atun 2022.

Il giavisch da veser las Alps ha menau Roland Just e sia famiglia igl onn 1987 sisum la Surselva. La fin finala eis ei buca restau tier in’excursiun, mobein tier in engaschament professiunal che ha cuzzau 34 onns. «Enconuschents ella bassa havevan fatg attents nus sin ina plazza da reverenda publicada dalla Pleiv evangelica Cadi. Arrivai a Mustér la primavera 1987 essa nus sedecidi spontanamein da stgalinar tier Paul Keller ch’era lu president. Il fenadur hai jeu teniu in survetsch divin a Mustér ed in meins pli tard ei vegniu communicau a mi ch’jeu seigi eligius sco plevon per in cuoz da tschun onns», seregorda Roland Just. Dus onns e miez avon haveva la famiglia da Roland Just bandunau Dresden ella DDR en direcziun dalla Germania dil vest nua ch’el era engaschaus el management da persunal tier Siemens. Roland Just haveva studiau teologia ella DDR ed era luvrau leu en ina pleiv: «Las circumstanzias da viver en quella tiara corrispundevan buca a nossas imagiaziuns e per quei motiv havein nus bandunau ella.» In reformau en tiara catolica La Pleiv evangelica Cadi era gest fundada igl onn 1986 cura che Roland Just ei vegnius engaschaus la primavera 1988. Avon haveva ella il status d’in’uniun. Quella cuminonza evangelica era vegnida fundada 1964 da 25 persunas. La midada dalla fuorma giuridica ei stada necessaria sin fundament dil dretg fiscal niev introducius 1985. Mo sco pleiv – ina corporaziun dil dretg public d’ina religiun renconuschida – era ei pusseivel d’incassar taglias. Havess ins buca fatg quei pass naven d’in’uniun, havessen ils daners pils survetschs muncau. «Ils reformai eran lu ina pintga minoritad ella Cadi. Ei era cunzun dunnas d’autras regiuns maridadas cheu», seregorda Roland Just. Beinspert ha el denton era fatg persenn ch’ei drova in’organisaziun independenta dalla Pleiv evangelica Cadi che sefatschenta da projects che pertuccan la publicitad, pia buca mo reformai. «Sin fundament da quellas ponderaziuns ei naschida la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon». Igl intent da quella era ei d’involver en ideas e projects tuttas persunas cun bunaveglia da far enzatgei e da s’engaschar en favur d’in bien svilup.» La fundaziun ei succedida 1991. Pigl engaschament ella fundaziun ha la pleiv concediu ina part da sia plazza da lavur. Parallelmein sper siu engaschai ella pleiv e la fundaziun ei Roland Just era staus occupaus 23 onns sco magister al gimnasi dalla claustra a Mustér. Buca adina stau sempel «Igl emprem ei eis buca adina stau sempel da perschuader la glieud d’in project ni l’auter. La sceptica enviers in reformau era buca da surveser», constatescha Roland Just. Ils exponents da pleivs e baselgias hagien lu tonaton constatau spert che la lavur da coc enteifer la pleiv – seigi catolica sco reformada – era buca pertuccada dallas ideas pils projects novs. Tonaton: «Zaco vesev’ins aunc adina ils projects dalla Baselgia sco motor d’animar la glieud da vegnir a messa. Per exempel tier la lavur da giuventetgna: Ei deva glieud che manegiava che nus fetschien quella lavur per ch’ils giuvenils vegnien suenter en baselgia. Quei temps ei semplamein vargaus. Baselgia e religiun ei oz enzatgei auter.» El constatescha che quei patertgar ei buca specifics per la Surselva: «Midadas pretendan lur temps e svilup. Jeu constateschel ch’ils cunfins dallas confessiuns ein sesligiai pulitamein en quels onns. Tiels giuvens ei quei auter ed era biaras persunas sils onns ein daventadas pli aviartas.» In impurtont pass ha la Pleiv evangelica Cadi fatg la fin dils onns 1990 culla construcziun ed inauguraziun dil center dalla pleiv a Mustér/Raveras. Da cheu naven ha ella saviu porscher localitads era per sentupadas ed en quei connex ei la musica daventada in element colligiont. In tschuppel impurtonts projects Sper igl engaschament els survetschs dalla Pleiv evangelica Cadi ch’ei secapescha staus el center dall’activitad professiunala da Roland Just, han ils projects da «Tür auf – mo vinavon» absorbau bia temps ed energia dil plevon: «Jeu saiel buca sch’jeu havess oz aunc quella pazienzia da perschuader e da s’engaschar.» Ferton ch’ei vegneva luvrau all’entschatta cun voluntaris, ein biars projects semadirai aschia ch’els vegnan menai oz da glieud en plazzas cumpleinas ni parzialas. Aschia per exempel la lavur da giuventetgna ni era la Canorta Lumpazi. Denteren ha ei dau in tschuppel projects sco il Trialog, la stizun cun products dil tierz mund Labirint, il kino ni era igl agid da far pensums per scolaras e scolars ed il bus da notg. «Ella retrospectiva constateschel jeu che quei ei tonaton stau in bellezia temps», di Roland Just. Pil grond engaschament ei la fundaziun dil reminent vegnida honorada avon dus onns cul premi Benevol Grischun. Dil cinema entochen en Nigeria Roland Just numna treis projects ch’ein propi stai e ch’ein aunc oz a cor ad el: «Quei ei segiramein Mbara Ozioma en Nigeria, mo lu era la Canorta d’affons pigns Lumpazi e la lavur da giuventetgna. La lavur da giuventetgna ella Cadi ei stada ditg e liung il model per autras regiuns el Grischun.» Tuttas incaricas ha Roland Just tgamunau en uniun persunala sco president e meinfatschenta. Ussa ein las duas incaricas spartidas: Ferton ch’il successur plevon da Roland Just, Christoph Zingg ei igl avegnir meinafatschenta dalla fundaziun, ei igl anteriur president communal da Mustér, Robert Cajacob niev president dil cussegl da fundaziun. Vinavon engaschaus sco president resta Roland Just ella fundaziun da Mbara Ozioma en Nigeria. Leu vegn luvrau ussa vid in grond project d’agricultura. Dapresent vegn la finanziaziun persuenter reglada, la partenza dil project duess succeder la fin da quest onn. Parallelmein spels projects da «Tür auf – mo vinavon» ha la Pleiv evangelica Cadi era organisau sezza entgins interessants arranschaments. Aschia per exempel la concurrenza d’entagliar ni la senda FontaunaViva. Cun lezza han ins vuliu far attents la glieud sill’impurtonza dallas fontaunas el vitg. Trumpaus ei Roland Just dil project da wellness per l’olma. Quel hagi buca cattau igl interess dallas organisaziuns turisticas. Biars auters loghens da turissem seigin i ils davos onns ella direcziun da tals projects. Ed ussa? Suenter il temps da substituziun – la fin da settember – ei Roland Just definitivamein pensiunaus. Siu refugi vegn lu ad esser a Platta/Baselgia en Val Medel nua ch’el ha cumprau ina mesa casa: «Probabel vegnin nus a nezegiar quella casa per vacanzas. Nua che nus vegnin a prender domicil ei aunc buca decidiu.» Liunguriala vegni el denton era buca ad haver igl avegnir. El hagi biaras ideas, denter auter vegli el sefatschentar pli stedi da lavurs da sculptura. Per quei intent seigi ei era previu d’endrizzar in luvratori a Baselgia. Probablamein vegnan sias lavurs ad esser da veser ad exposiziuns, ina ei previda a Cuera ellas localitads dall’adminstraziun dalla Baselgia reformada dil Grischun. «Jeu sundel denton era promts per substituziuns e survetschs divins sch’igl ei giavischau», di il plevon partent ch’ei era staus duront 12 onns ell’executiva dalla baselgia cantunala sco responsabel pil departament scolaziun. Il zercladur han la Pleiv evangelica Cadi e la fundaziun «Tür auf – mo vinavon» priu cumiau da lur plevon, president e meinafatschenta: «Quei ei stau acts fetg impressiunonts, pils quals jeu sundel vegn engrazieivels.» Roland Just ei buca mo staus plevon La fin da questa meins va Roland Just en pensiun. Dus meins resta el denton aunc substitut dalla Pleiv evangelica Cadi, silsuenter sa el sededicar cumpleinamein allas activitads dil temps liber. La historia dalla veta e digl engaschi dil plevon remformau ei liunga. Ella ha entschiet a Dresden ell’anteriura DDR, ha cuntinau ella Germania dil vest e ha menau ella Cadi. Entochen oz eis el staus igl emprem e sulet plevon dalla pleiv evangelica dallas vischnauncas sisum la Surselva. En sias ideas e ses projects ha el denton era involviu las vischnauncas e las pleivs catolicas. «Tür auf – mo vinavon» ei la fundaziun ch’el ha presidiau e menau en uniun persunala. Da quella ein naschi gronds ed impurtonts projects sco la lavur da giuventetgna, la canorta per affons pigns ni era Mbara Ozioma. Roland Just ensemen cun Tony Nwachukwu ch’ei staus sin turnea atras la Svizra cun siu cudisch «Die Frau meines Mannes» avon rodund dus onns. Las relaziuns da Roland Just cun la Nigeria ein fetg profundas.

«L’idea per quell’exposiziun ei naschida avon dus onns, pia avon che la situaziun seigi en Lumnezia aschi dispiteivla sco ussa. Nus essan cunscients ch’ei setracta d’ina tema ch’ei fetg maneivels allas Lumnezianas ed als Lumnezians, in problem virulent cun bia irritaziuns», di il president dil cussegl dalla Fundaziun da cultura Lumnezia, Martin Cabalzar. Il triep da Valgronda semova da Sursaissa ella Lumnezia e la Val S. Pieder, caschunond donns era vid animals da casa. Ils responabels dalla casa han tschercau il discuors culs pertuccai ed adattau l’exposiziun: «La cultura sa buca sligiar quei che la politica havess da far. La cultura ei buca enzatgei stabel, ella sesviluppescha e vegn midada dil carstgaun. La cuntrada naturala ei era cultura.» Ei seigi mai stau l’idea dalla Casa d’Angel da propagar il luf cun quella revista. «Nus lein tematisar la fascinaziun, mo era la smanatscha dil luf. Leutier il cumbat pil spazi da viver», puntuescha Martin Cabalzar. Ei seigi negin misteri ch’ils purs e las autoritads politicas seigien dall’entschatta enne buca stadas fetg incantadas dall’idea dall’exposiziun. Il luf egl art e la litteratura «Sco fundaziun da cultura tschentein nus buca il focus sil disput politic, mobein mettein la cultura ed igl art el center. Nus tematisein il luf ord vesta historica ed artistica. El decuors dalla historia dalla humanitad ha il carstgaun giu ina relaziun fetg ambivalenta tier quei animal selvadi. Dad ina vart la fascinaziun dil luf ella praula, da l’autra vart la concurrenza per vivonda e la smanatscha concreta per glieud ed animals che ha la fin finala menau a si’extirpaziun.» La relaziun dil carstgaun cul luf vegn denter auter era tematisada el roman Culan da Crestaulta dil scribent indigen Toni Halter ed illustraus d’Alois Carigiet. Il luf ha inspirau biaras artistas e biars artists, era da renum internaziunal. «En quei senn ei l’exposiziun actuala buca ina propaganda pil luf sco quei ch’ins ha temiu l’entschatta, mobein ina vesta dètg critica sil luf sco animal da rapina e sco smanatscha per glieud e tiers», puntuescha Martin Cabalzar. L’exposiziun ei vegnida concepida dalla curatura hospitonta Gabriele Lutz en cooperaziun culla menadra dalla casa Anne-Louise Joël. Interessanta e varionta exposiziun L’exposiziun sin duas alzadas ed en pliras stanzas ei partida en differents secturs. Sco agid da muossavia atras la revista ha la fundaziun scaffiu in guid biling – in cudischet cun bia informaziuns davart igl art exponiu ed il luf en general. Da veser ei in tschuppel sculpturas da lufs ord lenn e materia artificiala – lufs en ravgia, enten far termagls mo era morts e sittai. Fotos e maletgs vegls – per part bellezia gravuras – e films cumpleteschan ils exponats. A plaid en intervistas vegnan il cusseglier guvernativ Marcus Caduff, il president da Surselva Turissem Kevin Brunold ed il president dall’Uniun dils purs dalla Surselva, Silvan Caduff. Objects exponi, elements visuals e las posiziuns dils exponents procuran per in’unitad e per ina buna mischeida denter art, cultura e situaziun actuala en ina regiun cun in triep da lufs. «Nus lein buca provocar» Treis damondas alla menadra dalla Casa d’Angel a Lumbrein, Anne-Louise Joël. Ensemen cun la curatura hospitonta Gabriele Lutz ha ella formau l’exposiziun davart il luf. Hans Huonder/FMR L’exposiziun davart il luf vegn in mument che quel caschuna discussiuns senza fin. Vul la Casa d’Angel provocar cun quell’exposiziun? Na, quei lein nus buca. Nus lein porscher ina plattafuorma da debatta, da discussiun. Il mument eis ei segiramein buca il temps da provocar. Il tema ei fetg sensibels. Quei havein nus gia sentiu enten concepir l’exposiziun. Per evitar malemperneivladads e per communicar tgei che nus lein cun quell’exposiziun, havei nus involviu in tschuppel persunas. Aschia purs e catschadurs, mo era la survigilonza da catscha e politichers. Cunzun davart ils purs havein nus giu reacziun fetg criticas. Allura havein nus fatg adattaziuns dall’exposiziun. Ils discuors cun tuts involvi ein stai fetg constructivs. Tgi leis Vus plidentar cun quella revista? En sesez in e scadin. Ils indigens perquei ch’els ein pertuccai dalla situaziun culs lufs. Mo lu era ils hosps da vacanzas e turists. Nus lein empruar da declarar ad els tgei ch’ei vul dir viver cun lufs. Nus lein surtut era far quei sco retrospectiva sil na alla revisiun dalla lescha da catscha federala igl onn passau. La glieud ella bassa duei saver tgei che quella situaziun munta per las regiuns da muntogna, en special pils purs. Co va quei tema aprau culla cultura, la cumpetenza da coc dalla Casa d’Angel? La damonda dil luf ei enzanua al cunfin dalla cultura culla natira. Nus stuein viver cun els ed aschia ei quei la fin finala part da nossa cultura. En quei senn lein nus prender posiziun pils Lumnezians, mussar nossa solidaritad. Tonaton lein nus era che mintgin sappi far siu agen meini davart il luf. Quei lein nus far cun quei art exponiu ella casa, mo lu era cun extracts ord la litteratura, ils biars cudischs ch’ei dat davart il luf ed intervistas cun persunas pertuccadas dalla situaziun actuala. In triep da lufs entagliai ord lenn. Il president dalla Fundaziun da cultura Lumnezia, Martin Cabalzar e la menadra dalla Casa d’Angel, Anne-Louise Joël. Sculpturas da lufs morts ein medemamein ina part dall’exposiziun. Exposiziun d'art davart il luf ella Casa d'Angel a Lumbrein. Anne-Louise Joël ei menadra dalla Casa d’Angel a Lumbrein. La Casa d’Angel a Lumbrein porscha il mument in’exposiziun davart il luf. Commentari Dapli ch’ina exposiziun Hans Huonder/FMR Pils ins ei il luf ina bestia scarponta inutila – pils auters in animal che ha bien dretg da viver era cheu tier nus. Denteren dat ei aschidadir ina pintga fracziun dil miez che sestenta da giudicar realisticamein la problematica. Discussiuns publicas davart il luf fan pauc senn il mument. Il prighel ch’ils adversaris ed adherents dil luf dettien schlops in a l’auter ei pli gronds che la speronza ch’ins s’avischinai ad in cumpromiss raschuneivel. Il luf ei ina realitad ed aschi ditg che la maioritad dalla populaziun svizra ei dil meini che la via eligida seigi la dretga, vegn ei buca a dar midadas. L’ordinaziun relaschada dacuort dil Cussegl federal vegn buca a far miraclas. L’exposiziun ella Casa d’Angel a Lumbrein ei ina via raschuneivla da tematisar il luf ord vesta digl art e dalla cultura. Senza far polemica vegn dau spazi surtut alla fantasia d’artistas ed artists, mo lu era alla litteratura ed elements visuals. Strusch in animal vegn tematisaus pli stedi ella praula ed en historias sco il luf e strusch in animal vegneva protretaus pli baul spirontamein da sia vart smanatschonta. In bien exempel persuener ei il Culan da Crestaulta, il roman da Toni Halter che ha fascinau biars buobs lumnezians. L’idea da dar spazi ella Casa d’Angel a quei animal ch’ei il mument il tema omnipresent pretenda curascha dils reponsabels. Els fan denton quei en ina moda e maniera fetg precauta, beinsavend ch’igl ei in tema cun bia materia explosiva. L’exposiziun ei ina schanza da mussar surtut als hosps da vacanzas dalla val tgei che muenta la glieud e preoccupa surtut ils purs en muntogna – en Lumnezia. Buca tuttas Svizras e tuts Svizzers vegnan confruntai aschi stedi culs problems ch’ils lufs caschunan sco la glieud ella muntogna. Per quei motiv ha ei num avischinar e sensibilisar els pils problems sin fundament da fatgs.

Il zercladur digl onn vargau ha Marja Nieuwveld accumpignau l’aua dil Rein naven dalla tgina al Lag Tuma entochen la sbuccada ella mar a Rotterdam en Hollanda. La habitonta d’Adermatt ch’ei carschida si en Hollanda ha fatg quei viadi a pei, cun velo, senudar e barca. En quellas 30 etappas ha ella era empriu d’enconuscher fetg bia glieud e ton ils discuors cun quellas persunas sco il viadi sco tal ha ella registrau en in film. Quel ei da veser silla homepage www.quellwasser.ch . Leu ei era da cattar il diari da quei viadi. La FMR ha giu rapportau pliras ga da quei eveniment special. Il film ei dil reminent il product da biaras persunas engaschadas, senza glieud da camera professiunala. Semplamein il resultat fascinont da biaras registraziuns duront quei meins. La finamira da quei viadi descriva Marja Nieuwveld suandontamein: «Jeu hai vuliu far attenta la glieud sin l’impurtonza dalla regiun dil Gottard sco stiva d’aua dall’Europa. Leu neschan plirs impurtonts flums. Igl eveniment duei denton era sensibilisar la glieud per l’aua sco origin dalla veta.» Luna – in’anda da gumma – ha accumignau ella sin quei viadi. Il motiv persuenter: «Avon entgins onns han scienziai tudestgs mesirau con ditg ch’in daguot da plievgia ha da viandar naven dalla tgina dil Rein entochen la sbuccada ella mar. Quei han els fatg cun agid d’in’anda da gumma teleguidada. Per quei viadi ha ella giu exactamein 31 di.» Marja Nieuwveld ha vuliu contonscher l’arrivada in di avon e quei ei reussiu. Marja Nieuwveld ei presidenta da «Gotthard-Connects», in’uniun che s’engascha en favur dalla promoziun dall’aua. Marja Nieuwveld all’entschatta da siu viadi igl onn vargau sper la claustra a Mustér.

La gievgia sera ei vegniu siglientau al pass dil Lumcagn in grep che smanatschava da seruschnar en via. Duront plirs dis era quel vegnius survigilaus, in’emprema part era vegnida siglientada gia rodund in’jamna avon. Il material ch’ei seruschnaus en via la gievgia sera suenter haver siglientau il grep ha pretendiu dapli lavur da rumida che spitgau. Per quei motiv ei la via allura stada serrada entochen la sonda da miezdi. Dapi lu eis ella carrabla sin in vial. Sco quei ch’igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein rodund 500 meters cubic blocca dil grep vegni distaccai sur la via cun siglientar. Tier l’emprema intervenziun artificiala eran 400 meters cubic vegni siglientai. L’emprema blocca dil grep era seruschnada en via la dumengia suenter miezdi, ils 13 da zercladur 2021, paucas uras suenter ch’il Tour de Suisses haveva surmuntau il pass. La blocca ch’ei seruschnada en via la gievgia sera suenter ch’il grep ei vegnius siglientaus.

Biars arranschaments han stuiu vegnir annullai pervia dalla pandemia, era a Glion ed en sias fracziuns. In comite d’organisaziun ch’ei seformaus da niev demuossa ussa denton che la vischnaunca da Ilanz/Glion ei aunc adina vescla. Perquei hai num la sonda, ils 11 da settember 2021 duront igl entir di: «Viva Ilanz/Glion». Il comite d’organisaziun consista da representantas e representants dalla vischnaunca, da Surselva Turissem SA, l’uniun da commerci e mistregn da Glion e contuorn, l’uniun dalla fiera jamnila ed ina delegaziun dil comite d’organisaziun dalla fiasta dil marcau. Ensemen lessan els animar fatschentas, la gastronomia, organisaziuns e menaschis da cultura da formar in program. Sur igl entir di dat ei aschia in potpurri multifar da differents arranschaments ed attracziuns. Il comite ei responsabels per la reclama e l’infrastructura, il program ei denton caussa da mintga purschider. Sper las differentas attracziuns vegn era dau ballapei. Ei duei dar in turnier da divertiment cun differentas equipas da tuttas 13 fracziuns – aschidadir in «campiunadi Ilanz/Glion». L’idea d’in turnier da tuttas fracziuns dalla vischnaunca ei buca nova, uss ei denton in bien mument per realisar quella. Miez settember vegn fatg fiasta a Glion.

Meglier havess la stagiun da ballapei 2020/21 buca saviu ir a fin ord vesta dil ballapei sursilvan. Suenter che Schluein Glion ha segirau l’appartenenza alla 2. ligia regiunala, Lumnezia la promoziun ella 3. ligia e Laax la promoziun ella 4. ligia gia avon in’jamna, ei la victoria da Trun/Rabius la sonda passada il punct sigl i. Per la squadra dalla Cadi eis ei stau la secunda impurtonta victoria suenter quella encunter Sargans in’jamna avon. Aschia ha Trun/Rabius fatg il segl dil secund davos plaz sin rang 9, aunc avon Tusaun/Cazas che ha spiars il giug ordeifer encunter Sargans. Ina ga dapli ha Bogn Ragaz dau orda maun igl emprem rang ella tabella pér ella davosa runda. Ditg e liung ha ei viu ora aschia sco sch’ils Songaglies contonschessan la promoziun ella 2. ligia regiunala. La fin finala reussescha quei a Domat ch’ei aschia in concurrent direct da Schluein Glion la stagiun vegnenta. Avon treis onns ei l’equipa da Domat curdada dalla 2. ligia regiunala ella 3. ligia. «Stentusa stagiun» Il coach dall’emprema equipa da Trun/Rabius, Donat Albin, ei leds ch’igl ei reussiu da star en 3. ligia ed era che la stagiun ei finida: «Igl ei buca stau ina sempla stagiun. D’ina vart eis ella stada fetg liunga, da l’autra vart malguessa. Sin fundament dalla pandemia e las restricziuns eis ei stau grev da planisar.» El ei perschuadius che l’equipa fuss buca vegnida ella zona dalla relegaziun sche la stagiun fuss stada normala: «La partenza el campiunadi igl atun vargau havein nus stuiu far cun plirs giugadurs blessai. Tec a tec ein quels returnai e lu eis ei era reussiu da recaltgar ils puncts necessaris.» En quei senn seigi el optimists per la stagiun vegnenta, surtut era sin fundament dalla gruppaziun dil CB Trun/Rabius cull’US Danis-Tavanasa. Dil cader actual vegnan dus giugadurs a calar da dar ballapei. «Gion Andrea Nay e Fabian Cajacob vegnan buca a star a disposiziun pli igl avegnir. Nus vegnin ad empruar da remplazzar els cun giugadurs dalla secund’equipa», di Donat Albin ch’avisescha cun sia squadra igl onn vegnent in rang el miez dalla tabella: «Quei vegn a dar in interessant campiunadi, era perquei che Lumnezia e Surses ein da niev dalla partida.» Il team da trenaders cun el, Philippe Vincenz ed il trenader da golis Sandro Tomaschett resta fideivels al club. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Triesenberg 4:4 Landquart – Valposchiavo 2:3 Buchs – Bogn Ragaz 2:1 Cuera 97 – Domat 1:5 Sargans – Tusaun-Cazas 4:0 Gams – Trun/Rabius 1:2 1. Domat 11 8 2 1 31:14 26 2. Bogn Ragaz 11 7 3 1 36:10 24 3. Triesenberg 11 5 4 2 36:23 19 4. Buchs 11 6 1 4 21:13 19 5. Valposchiavo 11 5 3 3 18:17 18 6. Triesen 11 5 1 5 33:28 16 7. Sargans 11 4 3 4 28:25 15 8. Landquart 11 5 0 6 20:24 15 9. Trun/Rabius 11 3 3 5 15:20 12 10. Tusaun-Cazas 11 3 1 7 8:29 10 11. Gams 11 2 1 8 20:37 7 12. Cuera 97 11 2 0 9 12:38 6 Grazia alla victoria la sonda suenter miezdi encunter Gams resta Trun/Rabius ella 3. ligia dil campiunadi da ballapei regiunal.

La constellaziun tabellara avon il davos giug dalla sesiun empermetteva in duel captivont denter ils dus vischins alla cua dalla tabella: Per restar en 3. ligia tunscheva a Trun/Rabius in pari, ferton che Gams era dependents d’ina victoria per aunc stuschar ils Sursilvans sut il streh. L’equipa songagliesa para d’esser preparada optimal sin quei giug capital. Gams entscheiva meglier il giug, gudogna pli bia cumbats e vegn tras ses sperts giugadurs d’ala bein enqual ga tier prigulusas acziuns. Ord ina da quellas acziuns resulta lu era igl avantatg meritau. Suenter 26 minutas vegn il giugadur agil Michael Giger sill’ala seniastra vid il bal, survarga in defensur e stauscha il bal bass sper il goli Mauricio Cathomas direct ella reit. Il CBTR vegn en quella mesadad buca da dictar il giug e las cumbinaziuns ell’offensiva che vevan l’jamna vargada aunc incantau, mauncan per gronda part. Cuort avon pausa insinuescha il hosp dalla Cadi denton tgei che fuss pusseivel: Ella 37. minuta survegn Salvatore Staglianó in bal liung ella gassa e sa cuorer en direcziun dil gol. Il goli da Gams scursanescha il cantun e vegn da rebatter il siet, denton mo anavon nua che Patrizio Decurtins e Beat Cadruvi ein omsidus perschuadi d’egalisar il giug. Tuppamein, ord vesta dils Sursilvans, impedeschan els in l’auter ed aschia fila il siet da Patrizio Decurtins sper la petga dretga vi. Igl impurtont 1:1 Era suenter il te da pausa eis ei l’equipa da casa che vegn tier occasiuns da gol. Ella 51. minuta tucca Igor Manojlovic cun in ferm siet la petga. Ils trenaders Donat Albin e Philippe Vincenz reageschan, fan suenter in’ura gest treis midadas e vulan aschia dar niev slontsch all’equipa. E mira cheu: Mo tschun minutas pli tard vegnan ils hosps pilver d’egalisar. Igl 1:1 croda suenter in’acziun singula ed era in tec ord il nuot. Ord biebein 25 meters stauscha Livio Janka in culp liber cugl intern dil pei sper il mir da Gams vi el cantun dretg. Cun quei resultat ei uss puspei Gams sut squetsch. Ei cuoza denton tochen cuort avon la fin tochen che la squadra da casa vegn da far squetsch ella da sedisch da Trun. Mo lu sesviluppescha il giug propi tier in crimi: Duas gadas ston ils defensurs dils hosps, Mathias Flepp e Damian Schmed , sclarir cun comba stendida. Ed ella 90avla minuta ston ils fans da Trun/Rabius aunc inaga trer flad profundamein cu ina situaziun dispiteivla ella da sedisch vess bein saviu muntar penalti per Gams. Gl’arbiter valetescha in cumbat malsurveseivel denton buca sco foul ed aschia vegnan ils hosps cuort pli tard d’eleminar ils davos dubis. Suenter ina cunterattacca vegn Gianin Derungs ella 95. minuta da cuorer tut persuls naven dalla lingia da miez viers il gol bandunaus e ha buca miserias da stuschar il bal ella reit. Pura ecstasa tier giugadurs sco era fans dil CB Trun/Rabius. Il 2:1 ei medemamein la davosa acziun dil giug. Ils Sursilvans restan en 3. ligia. Giug mediocher Il giug sez ei staus plitost da qualitad mediocra ed in sulet cumbat. Mo quei ei la fin finala insumma buc impurtont pil CBTR. L’equipa ei mitschada péz a cup dalla relegaziun, ha mussau morala suenter ina fleivla emprema mesadad e ha cun engaschi cumplein da finadin giugadur aunc viult il resultat. Quei mereta respect ed ei era in success per la giuvna collaboraziun denter ils dus anteriurs rivals dalla Cadi Trun/Rabius e Danis-Tavanasa. 3. ligia, gruppa 1 Gams – Trun/Rabius 1:2 (1:0) Pilgerbrunnen Gams, 250 aspectaturs. Gols: 26. Michael Giger 1:0, 65. Livio Janka 1:1, 90+5. Gianin Derungs 1:2. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas, Sandro Orlik, Livio Janka, Gion Andrea Nay (61. Fabio Caduff), Damian Schmed, Clau Berther (61. Orlando Monn), Mathias Flepp, Beat Cadruvi, Daniel Pfister (85. Patrizio Decurtins), Salvatore Staglianó (61. Gianin Derungs), Patrizio Decurtins (46. Remo Alig). Gams: Mike Hilty, Sandro Gantenbein (51. Michele Beti), Nicolas Fäh, Rapahel Wyss, Kilian Büchel (87. Jorge Lopez Lopez), Michael Giger, Aydin Demirci (56. Nino Marinello), Igor Manojlovic, Patrik Bachmann, Gary Hoppeler (76. Yusuf Akyer), Amine El Hajjam. Remarcas: Cartas melnas: 47. Gion Andrea Nay, 70. Amine El Hajjam (omisduas per foul). Corners: 5:2. Trun/Rabius senza Denis Monn e Jonas Beer. Gianin Derungs ha marcau il gol dalla victoria per Trun/Rabius.

En memoria Sentupai essan nus el lontan 1949. Quei onn ha ina liunga enconuschientscha, amicezia e collaboraziun priu si’entschatta. Matura 1954, d’ina classa plitost dividida denter Tudestgs e numerus Romontschs che sedivertevan cul cant en quater vuschs – Giusep era in bass e cantava bugen – sut la bitgetta da Pius Camenisch. In ei buca mo in. La regurdientscha da Pius ed auters s’unescha a quella da Giusep Cathomas, tonpli che Pius – in um dinamic, particularmein interprendents, ha fundau zatgei grond el Peru en favur dils paupers. Na, tuts savein nus buca menziunar; denton aunc in, Paul Casanova, presbiter era el, morts avon imper onns a Sursaissa nua ch’el era carschius si. In auter temperament, in’autra vusch – in tenor – cun tgierp ed olma dedicaus alla pastoraziun. Ed auters – tuts che cumpletassen il maletg dil robust e car amitg Giusep Cathomas. Perquei che in ei mai mo in. Matura 1954. Mo tgei emporta quei onn? Pils biars in onn sco in auter. Mo cu ins plaida da giuvens teologs – quella classa veva ina entira retscha, entgins eran igl atun de quei onn el seminari da Cuera, ensemen cun Giusep – lu senvida enqual glisch: Papa Pius XII era gia vegls, aunc savev’ins buca imaginar in successur, schi gronds era e pareva el. La baselgia catolica era vegnida ord la Secunda Uiara mundiala empau ramponada, anoviars. Egl intern regeva aunc il clericalissem senza dubis e discussiuns cun siu latin. Tuttina deva ei enqual signal: la bibla negligida, sche buca scumandada als catolics, vegneva tuttenina recumandada dal papa sez en sia enciclica Divino afflante Spiritu (1943). La baselgia, steria el cuirass de leschas e tradiziuns deva segns da veta, d’in tgierp viv cun l’enciclica Mystici Corporis (1943). La liturgia, messa en gep, ritualisada ed immobilisada dal lungatg latin, sereghegliava cun l’enciclica Mediator Dei (1947). Ed ils emprems onns ’50 ina refuorma liturgica della jamna sontga vulida e fatga dal papa sez. Ina figura sco sur Cahomas e sia generaziun ei strusch capeivla senza tener silmeins en minima consideraziun quei background historic. Pertgei tut quei ha giu sia resonanza amplificada el seminari sez da spirituals a Cuera cun sia scola da teologia, considerada ina dallas pli impurtontas ed avantgardistas dil temps. Sur Giusep e ses cumpogns han giu lur formaziun teologica denter 1954 e 1959 culs professers Johannes Feiner, Josef Trütsch e Franz Böckle, nums da fama mundiala cun lur publicaziun «Fragen der Theologie heute» dil 1958. Tut quei che veva num e pum ella teologia dil temps ei representada en quell’ovra, p.ex. H. U. v. Balthasar ch’ha dau cun siu artechel «Eschatologie» la gesta posiziun allas «davosas caussas». 1958 miera papa Pius XII. Ils 28 d’october vegn Roncalli elegius sco papa Giovanni XXIII – papa da passadi, tochen ch’ «ins» havess anflau zatgei auter e meglier. Ils 25 da schaner sisu, digl onn 1959, annunzia quei papa per la gronda surpresa e maltschelada malaveglia dellas aultas sferas ecclesiasticas in concil ecumenic. Gnanc dus meins pli tard, ils 19 da mars 1959, vegn sur Giusep cun auters cumpogns romontschs ordinaus presbiter a Cuera. Igl atun entscheiva el siu ministeri a Tersnaus – ina coincidenza ch’ins sa buca valetar ault avunda. Tgei leva quei concil ed il papa ch’ha annunziau el? Arver las finiastras ella baselgia catolica, aria frestga, «aggiornamento». Denter tut quei s’udeva la refuorma della liturgia en emprema lingia – cun tut las consequenzas, era structuralas e doctrinalas. E denter tut quei il passadi al lungatg capeivel dil pievel. Gia ils 4 da december 1963 – denton era Paul VI succedius al defunct papa Roncalli – vegn la conistituziun pastorala Sacroscanctum Concilium pertenent la liturgia acceptada e decretada sco emprem document ufficial dil 2. Concil Vatican, sco el vegneva ussa numnaus. Entgins, denter quels era sur Cathomas, vevan gia entschiet avon a leger las lecziuns liturgicas viults viers il pievel e per romontsch. Ed ils texts, per romontsch? Nua fuvan quels? Cheu deva ei bia da luvrar e translatar. Cun siu inschign linguistic ei sur Giusep Cathomas semess alla lavur, seigi sco translatader, seigi sco autur, pli tard è da canzuns digl Alleluja che vegnan aunc oz cantadas bugen. In ei buca mo in: tut tgi che saveva e pudeva ha contribuiu a quei mument – era cun artechels ella pressa – s’udeva ei gie tiel pensum dellas innovaziuns era d’explicar, d’introducir e dilucidar quei enorm passadi ella veta della baselgia catolica, denter cartents ch’eran savens disai da semplamein recitar il rusari ferton ch’il prer fageva «sia» messa, mo che eran ussa clamai a sezs contribuir, a sezs celebrar l’eucaristia, della quala igl ordinau ei igl emprem minister en survetsch da tuts celebronts. Ina idea, quella dil pievel sco emprem celebront dell’eucaristia, ch’ha aunc tochen oz difficultads da penetrar ella schientscha dil cartent. Quel crei aunc oz d’assister ella messa, e buca da celebrar ella en emprema persuna. Las midadas mavan en sesez pli profund. Ella teologia ed ella morala dominava aunc in cert «supernaturalismus», vul dir ina schientscha religiusa che curclava – e stinschentava meinsvart – las valurs autenticamein humanas. Il tema schischeva ell’aria, dapi il «Surnaturel» (1946) da Henri de Lubac SJ (1896-1991); in’ovra della schinumnada Nouvelle Théologie (condemnada), denter auter drizzada encunter ina certa fuorma da «Stockwerktheologie»: che veseva alla basa la «natira» ed ellas alzadas sura la «grazia», il «surnatural», visiun che schendrava meinsvart priedis sco paterlems «religius» ni, sco enzatgi scheva, «übernatürliches Geschwätz». Quei deva ei buca tier sur Giusep. En particular buca tier el. La cardientscha ha d’exprimer e promover il human, valurs che stattan el survetsch dil carstgaun e che vegnan neu dil evangeli de Jesus da Nazareth ch’ha detg denter auter ch’il sabat seigi cheu pil carstgaun, e buc il carstgaun pil sabat: quei ei stau la perschuasiun da sur Giusep, sco biars han attestau a caschun da sia mort. Denton ein bia purginas idas sur la baselgia o, sur Cuera cun ses davos uestgs ch’han plitost viult il dies al 2. Concil Vatican. Leutier dat ei meins spirituals, e meins spirituals da lieunga romontscha. Segir, biars novs han empriu e san instruir il pievel, ordavon ils affons, per romontsch. Sur Giusep Cathomas ha luvrau vinavon, tut quei ch’el ha pudiu e saviu, en in clima ecclesial daventaus pli ruchs. El ruaussi ella glisch de Diu. Sincera condolientscha va a ses parents ed allas pleivs nua ch’el ha pastorau. Giusep Cathomas (1933 –2021)

Quei crap fa veramein endamen ina sutga liunga ni ina sutga pulstrada. Il plumatsch ni il pulstrau maunca denton. Il dessegn dalla sutga savess inspirar in u l’auter «designer» da far ordlunder in veritabel object da cult «of modern art» sin terrassa ni en curtgin. Quei crap hai jeu anflau en la val da Siat. Il crap ei buca vegnius elavuraus spezialmein ed era buca coluraus suren – igl ei il crap original sco anflau.

La revista dalla Claustra e scola da Mustér, „Disentis“, ei cumparida quels dis parallelmein ton en fuorma stampada (l’emprema d’uonn) ed egl internet quella dil fenadur. L’ediziun en print sepresenta plascheivlamein, ei dil cuntegn enneu fetg variada e graficamein fatga bein. Sur pliras paginas dalla ediziun stampada s’extendan regurdientschas – en tut mintgamai 16 rispostas da nov anteriurs ed anteriuras. Igl ei nundetg interessant e zun informativ d’intervegnir tgei e con che la veta ha purtau e rugadau tier mintgin e d’endriescher, co els seregordan aunc bein e bugen dils onns passentai alla Scola claustrala. Quels paran tuttina da ver marcau, influenzau e ligiau bein tras l’entira veta, nua che bein mo paucs ein vegni a plaid, probabel denton el senn e sentiment da pars pro toto. Mintgin ha pil pli centrau sin certs aspects persunals, mo en tut priu aviartamein, beinvulentamein e schizun engrazieivlamein per ton retschiert alla Scola claustrala, nua ch’ins ha mess ina buna e solida basa per dar damogn als studis cuntinuonts ed ella veta professiunala en survetsch dil singul e dalla cuminonza el vast senn dil plaid. Las vertits abbazialas La rubrica tradiziunala «Regula Benedicti», procurada cun profunda investa e cumpetenza dil decan, pader Bruno Rieder, tracta quella ga dalla elecziun e dil survetsch digl avat, ton el text oriund latin sco en tudestg. Igl avat duei agir cun discreziun, la mumma da tuttas vertids, per ch’ils ferms cattien il vuliu ed ils fleivels mondien buca naven. Las vertids cardinalas abbazialas seigien: giustia, ponderaziun, prudientscha e cun mied e mesira. Fetg simpaticamein e reussidamein vegn frater Thierry Bauer portretaus. El, che deriva da Winterthur, ei entraus 2005 en claustra. Oravontut schazegia el fetg il contact culs concarstgauns, ei zun luvrus e tgira cun carezia la partiziun da malsauns, segidond era schiglioc, nua ch’ei drova. El constatescha da sesez – e quei vesan ins era vi dad el: «Jeu sun en tuts graus ventireivels cun mia veta en claustra.» Pader Columban Züger descriva sut «L’oraziun meditada» davart la sequenza da Tschuncheismas: «Veni, Sancte Spiritus». Sin il s. Spért sappien ins adina sperar. Ils vers finals invocheschan il s. Spért per che la veta reusseschi e catti cumplenida ella beadadad eterna. Da Peter Binz a Vigeli Monn Peter Binz, anteriur president communal da Medel, che ha surpriu il december 2015 il presidi dalla direcziun dalla Claustra da Mustér, ei dacuort seretratgs da quella incarica. Igl ei stau il temps dalla restauraziun dalla baselgia claustrala e Peter Binz era commember dalla cumissiun da baghegiar. Era pil gimnasi ed igl internat eis el s’engaschaus, medemamein da slargar la purschida turistica. La Claustra ei fetg engrazieivla a Peter Binz per ses prezius survetschs. La direcziun ei aschidadir puspei returnada tier avat Vigeli Monn. Dacuort ei era la nova terrassa dil restaurant claustral vegnida aviarta e sepresenta grondius en vesta ad in marveglius mund alpin. La schinumnada «Jamna da focus» ha menau las classas en pliras direcziuns tier e davart temas per prender investa e s’informar. «Il di dalla carriera» ha confruntau scolaras e scolars cun pliras damondas en vesta all’elecziun dalla clamada suenter la matura. Quei ei succediu sut l’egida d’anteriurs ed anteriuras ch’ein oz en posiziun da clav. La gasetta integrada dils anteriurs «Tgi, tgei e nua?» rapporta da quei ch’ei sedau e semidau ils davos meins ella veta, famiglia e professiun tier anteriurs ed anteriuras. Seregurdau vegn dils defuncts, stai absolvents dalla Scola claustrala. Denter quels ein era: Leci Sialm, Segnas, Eugen Deflorin, Breil, Lucas Caplazi-Weyandt, Cham, Sur Giusep Cathomas, Trun, e Giusep Schmed-Durschei, Mustér.

Ils 2 da fenadur 2021 han 29 scolaras e scolars dalla Scola Vinavon dil Center da formaziun Surselva (CFS) retschiert lur diploms ed attestats finals, sco quei il CFS scriva en ina communicaziun als mieds da massa. Ils certificats han els retschiert da lur scolasts da classa Vitus Dermont, Petar Corusa e Flurina Sembeni. 12 scolaras e scolars han terminau lur scolaziun ella partiziun formaziun generala, diesch en informatica e lungatgs e siat el rom digl onn da schanzas. Sco la scola scriva ei igl onn da scola, la purschida da punt «Vinavon», adina marcaus d’entgins highlights. Quei ei per exempel il studi linguistic a Cambridge ni pliras excursiuns duront il program digl onn. Pervia dalla pandemia han ils scolars e las scolaras stuiu desister quest onn da quels puncts culminonts. Ils absolvents e las absolventas dalla purschida d’informatica e lungatgs ella Scola Vinavon - 2021

La suprastonza communala da Mustér ha concediu in credit da maximalmein 80'000 francs per sustener menaschis pertuccai fermamein dalla pandemia dil coronavirus. Sco quei ch’ella communichescha, han menaschis cun sedia da fatschenta en vischnaunca il dretg d’obtener in sustegn, aschilunsch ch’els retscheivan in’indemnisaziun per cass da direzia dil cantun Grischun. Las damondas persuenter ston vegnir inoltradas entochen la fin d’uost. Il settember vegnan ellas giudicadas dalla suprastonza communala. Perencunter ei la vischnaunca buca promta da conceder ina reducziun dallas taxas da turissem 2021 sco era dallas taxas da canalisaziun, serenera ed aua. Ina damonda corrispundenta haveva Gastro Mustér Val Medel tschentau alla suprastonza communala. Sco quei ch’ella scriva en sia risposta a quella damonda, ein las entradas dallas taxas da turissem necessarias per garantir era igl avegnir ina buna purschida attractiva pils hosps. Tier las taxas pil diever dalla canalisaziun, serenera ed aua setracti ei da taxas fundamentalas per infrastructura. Dil mument ch’ils menaschis hagien nezegiau pli pauc quella, seigien las taxas automaticamein era pli bassas. La vischnaunca da Mustér sustegn fatschentas en pitgiras pervia dallas mesiras en connex culla pandemia dil coronavirus.

Quater scolars externs dall'emprema classa dil gimnasi dalla claustra a Mustér ein vegni testai positiv sil coronavirus. Quei ha il rectur dil gimnasi, Tom Etter, confirmau sin damonda da RTR. Naven dad immediat vala per quei motiv puspei igl obligatori da mascrinas per l'entira scola. Per puder terminar igl onn da scola che cuoza aunc entochen venderdis proxim, eis ei vegniu fatg tests cun tuttas scolaras e tuts scolars, sco era cullas persunas d’instrucziun. La fiasta da s. Placi che fuorma mintgamai la fin digl onn da scola era vegnida annullada gia avon in temps. Quei di dat ei in survetsch divin normal da dumengias. Gia il matg haveva ei dau plirs cass da corona da scolaras e scolars al gimnasi a Mustér. L'entira scola era allura vegnida tarmessa el home-schooling. Ils examens da matura han denton saviu vegnir fatgs. Danovamein cass dil coronavirus al gimnasi a Mustér.

Ils megliers temps dil Club da ballapei Laax ein enzacons onns anavos. Onns ora ha l’emprema squadra s’udiu denter las meglieras dalla Surselva. Plirs onns ha ella dau il campiunadi dalla 3. ligia en buna cumpignia denter auter cun Schluein Glion, Trun/Rabius ni era Danis-Tavanasa e Lumnezia. Gia dus onns suenter la fusiun ha il club contonschiu la promoziun dalla 5. ella 4. ligia ed exactamein pil giubileum da diesch onns igl onn 1989 ei la promoziun ella 3. ligia reussida. Plirs onns ha il club saviu setener en 3. ligia avon che returnar ella 4. ligia e la fin finala curdar ella pli bassa ligia dil campiunadi da ballapei regiunal. Ils davos siat onns ha la squadra da Laax adina puspei contonschiu la promoziun ella 4. ligia, mo ei lu adina puspei vegnida relegada ella 5. ligia. La davosa ga ei quei stau il cass avon dus onns. Ussa eis ella puspei da retuorn ella 4. ligia. Il giug decisiv da promoziun encunter Sedrun/Mustér ha l’equipa gudignau la sonda avon otg dis. Optimists per la stagiun vegnenta Laax ha mussau la stagiun passada ina prestaziun solida. Dils nov giugs ha l’equipa spiars sulettamein in, numnadamein il giug da casa encunter Rueun. Persuenter ha Laax victorisau el giug decisiv encunter Bogn Ragaz, il concurrent alla testa dalla tabella che ha la fin finala terminau il campiunadi cun tuttina biars puncts sco Laax. Il diember da puncts da puniziun ha la fin finala plidau claramein en favur dalla squadra sursilvana. Ivan Brunold ch’ei teammanager dil CB Laax ei optimists per la stagiun vegnenta en 4. ligia: „Il proxim temps havein nus ils discuors persunals culs giugadurs. Jeu quentel buca ch’ei detti surpresas, aschia che nus vegnin a saver parter cun pli u meins il medem cader ella stagiun vegnenta.“ Auter ei quei stau tier la davosa promoziun en 4. ligia avon treis onns: „Lu havein nus stuiu concepir ina pli u meins nova equipa damai che plirs havevan bandunau nus. Per cletg ei quei buca il cass quella ga.“ Il plascher da haver contonschiu la promoziun seigi fetg gronds. Giuvens e rutinai Il fundament dalla squadra actuala sebasa sin giugadurs rutinai e giuvens: „Igl ei aschidadir ina buna mischeida. En quella constellaziun eis ei era pli sempel d’integrar giuvens giugadurs.“ Gia la stagiun vargada han entgins agens juniors saviu vegnir recepi el cader, aschia ch’els han saviu rimnar empremas experientschas tiels activs. „Il coc dall’equipa ei buns. Igl ei in cader cun bunas perspectivas“, di Ivan Brunold ed el lai sentir, ch’ei dat enzanua el zuppau aunc in‘autra fianimira: „La stagiun vegnenta lein nus empruar da seplazzar ell’emprema mesadad dalla tabella. Silsuenter vesin nus vinavon, mo la 3. ligia fuss secapescha schon ina finamira. Quei dependa secapescha tut dil svilup dalla squadra.“ Laax dispona bein d’in pulit diember da juniors mo tenor Ivan Brunold astgessi quel bein maneivel esser empau pli gronds: „Tiels pigns havein nus ussa in bien diember e nus sestentein da far buna lavur da promoziun. Pli baul era ei pli sempel, auter che ballapei e skis deva ei buca bia. Oz han ils affons e giuvenils biaras autras pusseivladads da sport e divertiment.“ Il cautrenader Daniel Caduff ed igl assistent Mario Arpagaus stattan vinavon a disposiziun, niev trenader da golis ei Reini Sac. 5. ligia, gruppa 2 1. Laax 9 8 0 1 34:10 24 2. Bogn Ragaz 9 8 0 1 32:8 24 3. Walenstadt 9 5 1 3 25:18 16 4. Sedrun/Mustér 9 5 0 4 14:19 15 5. Trun/Rabius 9 3 2 4 10:15 11 6. Union Trin 9 3 2 4 17:12 11 7. Rueun 9 2 3 4 14:21 9 8. Lumnezia 9 2 1 6 12:27 7 9. Sargans 9 1 3 5 13:17 6 10. Danis-Tavanasa 9 1 2 6 12:36 5 La squadra da Laax ha saviu festivar la promoziun dalla 5. ella 4. ligia questa primavera.

Pervia da lavurs da renovaziun vid il passadi dalla Viafier retica sto la via da Pardomat vegnir serrada sil tschancun dalla punt da Russein entochen Madernal. Quei ei il cass da mesjamna, ils 14 da fenadur 2021 allas 08.00 entochen gievgia, ils 15 da fenadur 2021 allas 16.00. Sco quei che la partiziun dalla tecnica da traffic dalla polizia cantunala dil Grischun communichescha, ei tut il traffic, era buca motorisau, pertuccaus da quella mesira. Per vehichels cun ina peisa maximala d’entochen 28 tonnas eis ei pusseivel da sviar sur Sumvitg-Cumpadials-Falens.

L’auter onn cumpara la 163avla ediziun dil Calender Romontsch. El ei il pli vegl annuari en Romontschia, sia tradiziun ei gronda e sia historia ei liunga. Culla cumpra dalla Stampa Romontscha Condrau SA avon rodund 30 onns entras la Somedia ein ils dretgs dil calender sursilvan vegni en lezs mauns. La redactura seretila Lisa Schmidt-Candinas da Mustér ha decidiu da remetter la redacziun dil Calender Romontscha. Quei ha ella communicau a scret alla Somedia silla fin da zercladur. L’ediziun 2022 vegn denton aunc procurada dad ella. Igl ei sia tschunavla ediziun: «Jeu sundel ella fasa finala dalla lavur. 80 pertschien da quella ei fatga.» Sin damonda dalla FMR ha ella argumentau sia decisiun da remetter la funcziun da redactura: «En sesez eis ei ina cumulaziun da plirs motivs che han menau a quella decisiun. Ei ha dau temps nua che la lavur ei stada fetg intensiva, forsa era damemia.» Quella decisiun sforza il menader dils survetschs da medias da Somedia, Ralf Selig, d’ir alla tscherca d’ina successura ni d’in successur per Lisa Schmidt-Candinas: «Las premissas per aschia ina funcziun ein claras: Ei drova ina persuna che sa romontsch sursilvan, ha interess vid la cultura, la politica ed ils fatgs dalla societad ella regiun. Ella duess haver ina buna reit persunala. D’avantatg eis ei secapescha sche quella persuna ha experientscha redacziunala.» Ralf Selig puntuescha denton era: «Per quell’incumbensa drova ei denton era fetg bia idealissem. Igl ei ina lavur en favur d’in organ cun gronda historia e tradiziun, aschidadir in bein cultural dalla Surselva.» La lavur da redactura ni da redactur ei indemnisada cun ina mudesta paga. Coordinaziun e redacziun Procurar in’ediziun dil Calender Romontsch ei ina lavur cumplexa. «Cura ch’ina ediziun ei finida ha ei gia num semetter vid la proxima. Quei vul dir tschercar temas e contactar persunas che fussen promtas da contribuir. Igl ei da fixar termins, pertgei il material sto esser ad uras en redacziun per ch’el sappi vegnir redigius, surluvraus, currigius ed eventualmein era translataus e semtgaus pil layout», di Lisa Schmidt-Candinas e constatescha: «Igl ei adina pli grev da cattar glieud ch’ei promta da contribuir per romontsch. Biars san buca bein il lungatg, auters pon buca pli. Lu dat ei da quels ch’empermettan da tarmetter ina contribuziun e la fin finala arriva nuot ni mo cun dumandar pliras ga e cun retard.» Ei ha denton era num procurar illustraziuns e surtut redeger las contribuzins: «Ei dat da quellas ch’ins sto fa pauc vidlunder, mo lu era da quellas che pretendan fetg bia lavur. La gronda part dil material sto vegnir empustaus, mo pauc vegn tarmess semplamein aschia alla redacziun.» Responsabladad cumpleina Mo buca mo quei: «Tier la redactura ni il redactur ei l’entira responsabladad pil calender, pia naven digl emprem patratg tgeinin che savessi esser il tema principal dil proxim Calender Romontsch entochen la furniziun da tut il material promt per finir per la stampa.» Ella fasa dil layout hagi ella era giu sustegn ils davos onns d’in graficher. Ella concepziun e las preparativas dil calender hagi el era adina mirau che tuts seigien risguardai ell’ediziun nova: Giuvens e vegls. Per Lisa Schmidt-Candinas schai igl engaschament en favur dil Calender Romontsch a cor: «Il contact culla glieud ei in bein fetg prezius che ha dau bia a mi. Quei ha motivau mei da luvrar pil Calender Romontsch, igl ei propi enzatgei enrihont. Il plascher da luvrar cun text e glieud ei aunc adina avon maun. Jeu savess s’imaginar da cuntinuar cun quella lavur en in team. Davart ina tala soluziun fuss jeu promta da discussiunar.» Ei fussi donn sch’il Calender Romontsch cumparessi buca pli in di. Biebein 200 uras da lavur Ils davos onns ha il Calender Romontsch giu mintgamai rodund 250 paginas. Auter che la part cun reclamas ha la redactura procurau igl entir material. «Acquirar reclamas, marketing e vendita ei els mauns da Somedia», di Ralf Selig. Lisa Schmidt-Candinas quantifichescha il volumen da lavur dalla coordinatura e redactura cun 200 entochen 230 uras per ediziun. Il Calender Romontsch ha ussa in’ediziun da 2000 exemplars. «L’ediziun ei sereducida ils davos onns. Quei ei in fenomen general tier products stampai. Surtut ils giuvens han pauc interess da gasettas ni era calenders, persuenter apprezieschan persunas dallas autras generaziuns – surtut ils pli vegls – fetg talas publicaziuns», constatescha Ralf Selig. Il Calender Romontsch ha ina liunga tradiziun. Tschercada vegn ina persuna cun biaras qualitads La Somedia ei alla tscherca d’ina redactura ni in redactur pil Calender Romontsch. Il motiv: La redactura actuala Lisa Schmidt-Candinas remetta sia funcziun. Dapresent eis ella aunc vid preparar l’ediziun pigl onn 2022. Hans Huonder/FMR Il Calender Romontsch ei il pli vegl annuari romontsch. El cumpara nuninterrutamein dapi 162 onns. Dapresent munta si’ediziun 2000 exemplars cun in volumen da mintgamai rodund 250 paginas. Tenor Ralf Selig, menader dalla casa editura tier Somedia, pretenda igl engaschament sco redactur dil Calender Romontsch in tschuppel premissas: «Ella ni el sto dominar il romontsch sursilvan, saver coordinar e redeger e disponer d’ina buna reit persunala.» Che Lisa Schmidt-Candinas remetta la funcziun da redactura ha plirs motivs: «Igl ei ina cumulaziun da differents facturs ed aschia ina cumbinaziun da bia lavur.» Pil Calender Romontsch impundi ella annualmein denter 200 e 230 uras da lavur. Sco quei ch’ella ha detg enviers la FMR, savessi ella era s’imaginar ch’il calender vegnessi procuraus d’in team da persunas igl avegnir: «En ina gruppa savess jeu s’imaginar da cuntinuar e segidar. Sur da quei savess ins discussiunar.» En mintga cass deplorassi ella sch’ei dessi in mument buca pli il Calender Romontsch: «El schai fetg a cor e ha dau bia a mi ils davos tschun onns.» Il mument prepara Lisa Schmidt-Candinas la 163avla ediziun dil Calender Romontsch. La Somedia ei alla tscherca da sia successura ni siu successur.

Gievgia e venderdis vargau ha il Center da formaziun Surselva organisau las fiastas da diplomaziun 2021 dallas differentas partiziuns. Alla Scola professiunala industriala ha il menader Marchet Notegen saviu surdar gievgia sera ils diploms a sis scrinaris e 12 miradurs. Sin quei termin han biars giuvenils spitgau vess: Suenter in temps da scolaziun da treis ni quater onns han els saviu festivar la fin digl emprendissadi. La fiasta dalla scola professiunala industriala ei stada ell’aula dalla claustra a Glion. Marchet Notegen ha surdau ils diploms a sis scrinaris e 12 miradurs che han dumignau cun success ils examens. Ulteriuras 30 emprendistas ed emprendists da differents mistregns frequentan a Glion ils roms generals, a Cuera ils roms dil fatg. Els han retschiert lur diploms alla Scola professiunala industriala a Cuera. Il plaid festiv per la diplomaziun a Glion ha Gion Giacun Spescha fatg. El ei meinagestiun dalla scrinaria Spescha a Rueun e commember dalla cumissiun da cuors dall’Associaziun grischuna dils meisterscrinaris. El ha gratulau als scrinaris e miradurs ed ha puntuau ch’els hagien elegiu dus dils pli vegls mistregns dil carstgaun. Numerus mussaments da lur inschign da construir hagien ins anflau en zonas archeologicas. Suenter in temps d’emprendissadi da quater onns hagien ils candidats finiu cun success lur scolaziun fundamentala. D’ussa naven seigi ei denton impurtont da restar el mistregn e da sviluppar vinavon gl’empriu, «nus duvrein vus», ha gl’oratur puntuau. Il meglier dils scrinaris sursilvans ei Christian Gruber da Flem. El ha terminau culla nota 5,4. Scola professiunala industriala Surselva Miradurs André Alves Gil, Flem, Erni AG Flem; Lucas Daniel Azevedo Freitas, Flem, Erni AG Flem; Gian-Andrea Beer, Trun, Beer SA Rabius; Alexander Caduff, Glion, Huonder GmbH, Mustér; Fabrizio Cavegn, Vella, Savoldelli Tanno SA, Vella; Tino Coccia, Rueun, Erni AG, Flem; Simon Adriano Cristani, Danis, Bianchi Bau AG, Sursaissa; Lian Flepp, Curaglia, Loretz SA, Sedrun; Francesco Fratto, Glion, L. Candrian AG, Glion; Paulo Goncalves Fgigueiredo, Mustér, Berther AG, Mustér; Andriu Lombriser, Rabius, Beer SA, Rabius; Kimi Michael, Flem, Erni AG, Flem. Scrinaris Christian Gruber, Flem (nota el rang 5.4), Scrinaria Camathias SA, Laax; Levin Noe Cajacob, Rabius, Cajacob, scrinaria, Sumvitg; Rino Casanova, Ruschein, Tarcisi Maissen SA, Trun; Filipe Medeiros Lima, Trin Digg, Casaulta GmbH, Sagogn; Pierin Monn, Sumvitg, Spescha AG, Rueun; Cedric Zanin, Mustér, Scrinaria Flepp SA, Mustér. Flancai dils scolasts Pieder Alig (sen.) ed Alois Derungs (dretg): La classa dils scrinaris che han terminau cun success gl'emprendissadi. La gruppa dils miradurs diplomai.

Miez schaner d’uonn ha la giuria communicau ch’ella hagi tscharniu il project-victur. E quel ei ussa finius ed installaus. La vischnaunca da Laax ha in niev segn d’identificaziun: la capetscha da slondas ella rondella Marcau. Atgnamein ha Laax il glischun el uoppen, in pèsch sin funs funs blau. Dapi zacons gis decorescha buca quei simbol ina nova installaziun, mobein ina capetscha gigantica curclada cun slondas. Ni eis ei il spitg uiersch d’in clutger-baselgia? La lavur resta interessanta sur biars onns, ella vegn a plidentar la glieud a moda positiva ed effectuar in discuors differenziau» ha la giuria communicau ils 15 da schaner 2021 ed annunziau ch’ella hagi fatg la tscharna. Buca meins che 94 projects ha ella giu da giudicar. La stad 2020 haveva la vischnaunca da Laax publicau ina concurrenza cugl intent da formar la rondella Marcau. Ella ha envidau glieud dalla grafica e digl art d’inoltrar propostas per embellir quei object per menar il traffic, en in liug neuralgic nua ch’il stradun digl Alpsu H19 secruscha cun duas vias communalas. Dil grond diember da projects ha la giuria fatg ina preselecziun ed ella runda finala eis ella sedecidida per quel da Livio Casanova. Capetscha da strias ni clutger cun spitg uiersch. Ina construcziun da lenn Las duas jamnas vargadas ei gl’artist da Siat staus a Laax, el ha giu da survigilar la construcziun dalla «capetscha». Gievgia ha il slondèr da Ladir, Andreas Biscuolm, finiu sia lavur da curclar la construcziun da lenn che la lennaria Camathias da Laax haveva fabricau tenor ils plans da Livio Casanova. «La giuria ei stada unanim dil meini d’installar en quei liug ina construcziun da lenn. Suenter la punt sur la H19 a Staderas ed il monolit da crap ella rondella Uletsch duei quell’installaziun beneventar ils automobilists alla porta dalla Surselva», declara Marita Buchli. La geraua da Laax ha fatg part dalla giuria ensemen cul president communal Franz Gschwend ed igl menader digl uffeci da baghegiar, Augustin Calivers. Plinavon ein la menadra dalla casa da cultura Cularta, Yvonne Gienal e l’artista e fotografa Ester Vonplon, stadas ella giuria. «Tgei ha quei object da slondas da far cun nossa vischnaunca e nossa regiun?» sedamonda beinenqual che frunta actualmein sin quel a Laax Marcau. Livio Casanova ha gudignau la concurrenza cull’idea d’ina «capetscha» gigantica da tschun meters altezia e diameter da treis meters. El ha numnau il project «Strietta – kleine Hexe». Ch’ei seigi lu ina capetscha da strias ni enzatgei auter ei caussa dalla vesta persunala e subjectiva, il tetel sveglia tuttacass associaziuns. Las duas jamnas vargadas ha gl’artist luvrau cun Andreas Biscuolm ella rondella. La construcziun da lenn, tschentada sin in sochel da betun, ha retschiert in manti da slondas. Capetscha ni clutger a Laax Marcau? La rundella ha retschiert ina installaziun artistica. Material indigen e persistent Ussa dat la capetscha cun siu péz uiersch en egl. Marita Buchli declara il pareri objectiv dalla giuria: «Alla porta dalla Surselva duei quell’installaziun render attent alla tradiziun d’artisanadi da nossa regiun. Ella communicaziun dil schaner 2021 haveva la giuria puntuau ch’ei emporti nuot sch’ils automobilists e passagiers d’autos e bus vesien la sculptura sco capetscha da stria, sco il clutger d’ina baselgia cun spitg uiersch ni sco la tschema rutta d’in pégn. Gl’object niev amiez Laax renda en scadin cass attent al lenn e ses mistregns, ed al lenn sco material indigen e persistent. «Era la Senda dil Dragun che nus arvin en paucs gis ei in’ovra da lenn fatga d’indigens», explichescha Marita Buchli. Suenter ina rondella da crap detti ei ussa ina da lenn, aschunta la geraua. Tenor giudicament dalla giuria ein la strietta, la capetscha magica che sa tschintschar sco era il mund magic da praulas e detgas associaziuns secundaras, mo plausiblas e beinvegnidas. L’installaziun animescha en scadin cass la discussiun, ella sveglia damondas e l’attenziun ei garantida. Gliez ei quei ch’igl artist Livio Casanova ed ils responsabels dalla vischnaunca da Laax giavischan.

Resgias dat ei buca pli biaras en Surselva. Ina da quellas ei a Luven. Marcus Dalbert sa buca selamentar digl interess per siu product. Il pign menaschi ha giu ina primavera muentada. Ella branscha da construcziun maunchi la lenna, las resgias svizras seigien als cunfins e sappien buca pli semtgar las quantitads, han ins udiu e legiu el decuors dalla primavera. La Svizra importa rodund 50 pertschien lenna da baghegiar, e quei product ei staus tschercaus sco aunc mai. Las interpresas da baghegiar e lennarias che lavuran cun lenna culada ha giu grondas breigias da tener ils termins fixai. Tgi ch’ei sespecialisau da luvrar cun quella lenna culada digl exteriur ha duvrau gnarva e pazienzia. Il resgiader da Luven Marcus Dalbert ha sentiu quei. El ha survegniu damondas da fatschentas che havevan entochen uonn aunc mai giu marveglias da lenna massiva. Sigl areal avon la resgia da Luven s'empluna la lenna rodunda, semtgada per far quaders, aissas, lattas, cutgnas e pals. L'industria dil vitg Tras las circumstanzias silla fiera globala ei la resgia pintga dalla regiun tuttenina stada d’engrau. Ins ha dumandau el d’offerir quaders, travs ed aissas. Marcus Dalbert resgia mintg’onn rodund 2000 cubics, oravontut pégn e larisch. El hagi giu plascher digl interess carschiu, denton hagi el era sedau tutta breigia da risguardar gl’emprem la clientella fideivla. Lenna rodund ei stada tschercada ils davos meins pli che mai. Ils prezis seigien perencunter strusch s’augmentai, «mo minimalmein», puntuescha il possessur dalla resgia da Luven. 1985 haveva il bab Andreas priu a tscheins il menaschi dalla vischnaunca da Luven. Resgia e mulin eran stai varga 100 onns l’industria dil vitg. Naven dil 19avel tochen viaden il 20avel tschentaner han ins construiu massa clavaus e la resgia ei stada part essenziala dall’infrastructura communala. Il plaz ella Val Pilac han bab e fegl Dalbert pli tard cumplettau e modernisau. Oz s’auda la parcella culla «industria da lenna» a Marcus Dalbert. Cuort avon la fusiun cun Ilanz/Glion hagi el saviu aquistar gl’areal «Mulin» dalla vischnaunca da Luven, raquenta el. Oz sa el deponer sin siu agen terren la lenna rodunda, il material da basa. Cheu empluna el aissas, quaders e lattas ch’el ha resgiau per la clientella. Treis generaziuns dalla resgia Luven, da sen. Andreas, Keissy, Marcus Dalbert. Buca dapli gudogn Il menaschi schai sut il vitg denter la via cantunala e la scarpa encunter gl’ual. Pli che la mesadad dalla parcella sa el buca trer a néz, igl ein caglias, uaul ed il letg digl ual dalla Val Pilac. «Mintgaton fuss ei bien sch’ins havess dapli plaz e forsa era ina halla», manegia Marcus Dalbert senza selamentar. Per la logistica fussi quei flott, mo pigl auter ei il liug adattaus alla grondezia dil menaschi. La pintga resgia da Luven ei enconuschenta lunsch suls cunfins dalla regiun pervia dils pals da far seiv. «Quella sparta ei daventada ina nischa engrazieivla», conceda Marcus Dalbert. Purs da Sogn Gagl e dalla Purtenza vegnan si Luven pils pals. El hagi giu ina massa lavur supplementara questa primavera, buca exnum pervia dils pals, gliez seigi ina occupaziun denteren. Pervia dils interessents che han scuvretg lenna massiva. La tiarza generaziun ei motivada Malgrad dapi lavur hagi el buca giu dapli gudogn, sincerescha il resgiader. El seigi generalmein cuntents co ei mondi, e gliez seigi bein il principal, aschunta el.. Gl’atun vargau ha la tiarza generaziun dalla famiglia Dalbert entschiet a luvrar en resgia. La feglia Keissy para d’esser predestinada per la branscha. Gia sco pintga haveva ella bugen la resgia a motor, ella havess bugen empriu da bostgera, ha denton buca retschiert ina plazza. Aschia ha ella empriu da cuschiniera. Suenter gl’emprendissadi ha la matta da 21 onns luvrau in onn sil mistregn, lu ha ella viu la schanza d’entscheiver a luvrar tiel bab sco resgiadra. A Keissy plai da manischar cun lenna e maschinas, da metter cun forza hidraulica blocca da 600 tochen 2000 kilos sil carr, da duvrar zappin e crutsch da volver. Bab Marcus e la feglia Keissy avon la resgia.

Il Forum cultural Breil ha realisau cun sustegn da Surselva Turissem ina unica exposiziun da fotografias veglias sut tschiel aviert. L’exposiziun ei aviarta mintga gi e da tutt’aura entochen ils 24 d’october. Exponer fotografias veglias ei ina lavur engrazieivla. L’egliada sin uclauns, cuntradas e viers carstgauns d’antruras anfla dabia renconuschientscha. In pass gagliard ha la gruppa fatg che priu neunavon ina part dil schatg fotografic digl industrial e fotograf Rudolf Zinggeler. Gierina Cathomas, Annadora Friberg, Curdin Friberg, Silvan Gabriel e Michael Friberg ein sedecidi dad exponer el liber 24 documents da Breil che Zinggeler ha fotografau alla sava dil 19 sin il 20avel tschentaner. Exposiziun en curtgin Enamiez il vitg en in curtgin agl ur dalla via ein las fotografias plazzadas en format da biabein in meter quadrat tratgas si sin plattas dad alumini. Per ch’ils exponats possien far frunt allas lunas dall’aura. «Atgnamein era previu da plazzar las tablas cun las fotografias el liug nua che Rudolf Zinggler ei seplazzaus avon 120 onns per fotografar. Aschia havessan ils contempladers gest saviu paregliar il temps entuorn il 1900 cun la vesta actuala sin cuntrada ed edifecis», ha Annadora Friberg explicau. «Nus essan lu tuttina sedecidi da presentar las fotografias en in liug.» Fotografias che dattan bia da discutar ed intimeschan da far ina tura tras il vitg per tschercar ils loghens e baghetgs che Rudolf Zinggeler ha memorisau sin plattas da veider. Treis fotografias ein tuttina aunc plazzadas el liug nua ch’il fotograf ha tschentau sia camera avon varga in tschentaner. Ina a Crest la Crusch, in liug che porscha ina egliada dalla Cadi siado. La fotografia da Zinggeler ei da fetg buna qualitad aschia che la Surselva d’avon tschien onns selai senz’auter paregliar cun la Surselva dad oz. Sut la bitgetta dil Forum cultural Realisau l’exposiziun ha il Forum cultural Breil cun sustegn da Surselva Turissem sco quei ch’il president dil forum, Michael Friberg ha explicau. «Singulas fotografias da Rudolf Zinggeler eran gia enconuschentas.» Dad acquistar il dretg dad exponer ulteriuras dalla Biblioteca naziunala seigi stau nuncumplicau, ha il president dil forum aschuntau. Sustegn tecnic han ils organisaturs dalla exposiziun retschiert da Reto Cavegn che habitescha a Breil e posseda ina interpresa specialisada per reali­sar scripturas sin metal, per exempel autos. «Grazia a sias enconuschientschas eis ei stau pusseivel da trer si las fotos sin alumini, per spargar ils cuosts ina fotografia da mintga vart dalla platta». Realisada ei l’exposiziun enteifer las festivitads che regordan al plevon e publicist Flurin Camathias. Ina broschura accumpignonta alla exposiziun lai vegnir a plaid ulteriuras persunas che han viviu ni visitau Breil el ravugl dil temps da Flurin Camathias a Breil, sco Giachen Hasper Muoth ed Alexander Baletta ni Georg Finsler, rectur dalla partiziun litterara dil gimnasi da Berna e hosp dalla Casa Fausta Capaul.

Luisa Maria Middea ei vegnida elegida avon entginas jamnas ella suprastonza communala da Breil. La dunna oriunda da Basilea viva dapi l’entschatta 2019 ad Andiast ed ei motivada da s’engaschar per la communitad da sia nova patria, malgrad ch’ella capescha (aunc) buc il lungatg ufficial dalla vischnaunca. Luisa Maria Middea ha getg dad esser ina persuna aviarta e fetg interessada viers novas sfidas. «Quei ei il motiv che jeu hai candidau per la suprastonza communala da Breil.» E Luisa Maria Middea ei era vegnida elegida l’entschatta zercladur el gremi executiv dalla vischnaunca da Breil. Biaras votantas e votants che han cruschau il num dalla candidata dad Andiast sin il cedel da vuschar enconuschan pli probabel buc la nova suprastonta communala. E medemamein ha la Luisa Maria Meddea concediu «da segiramein buc enconuscher la vischnaunca aschi bein sco ils indigens, quei sa denton aunc semidar.» Dapi dus onns ad Andiast Bia peda dad empremder d’enconuscher la vischnaunca da Breil ha la Luisa Maria Middea era buca giu. La dunna e mumma da 34 onns viva pér dapi l’entschatta matg 2019 ad Andiast e da medem temps ha ella surpriu ina incumbensa professiunala ell’administraziun dallas pendicularas Breil/Vuorz/Andiast e tier la Breil Ressort SA. Avon che midar domicil en Surselva ha la nova suprastonta dalla vischnaunca da Breil luvrau ell’administraziun da taglia dil marcau da Basilea. Ella ha oriundamein frequentà la scola media da diplom ella direcziun sociala ed ei sescolada ella sparta mercantila. «Politicamein activa sun jeu entochen ussa buca stada.» La carezia ha empalau en Surselva La carezia ha empalau la dunna giuvna da Basilea en Surselva. «Miu partenari vul che jeu sesenti bein en mia patria nova e perquei haiel astgau eleger il liug da habitar.» Suenter haver priu investa da pliras habitaziuns en divers loghens ei spert stau clar a Luisa Maria Middea da secasar ad Andiast. «La ruasseivladad ed il panorama ein in da plirs aspects che han plidau a favur dil niev domicil.» Tonpli ch’ella ei dapi il mars mumma dad in affon han quels aspect aunc survegniu dapli peisa, sco la nova suprastonta da Breil ha concediu. «Secapescha che jeu sun pertscharta dad esser dacasa e s’engaschar en in vischnaunca romontscha.» Luisa Maria Meddea ha getg dad esser s’informada sch’ei seigi pusseivel da candidar senza saver romontsch. «A mi ei vegniu getg che quei seigi negin problem, aschia che jeu sun sedecidida da candidar. E jeu vegnel secapescha a sespruar dad emprender romontsch.» Las premissas per emprender il lungatg ufficial dalla vischnaunca da Breil ein segir dadas. Luisa Maria Middea ei carschida si en ina famiglia bilingua tudestg/talian. E la nova suprastonta engrazia a votantas e votants che han demussau confidonza ed dau la vusch ad ella.

L’agricultura lavura ella natira e cun quella. La populaziun che fa buca il pur sa strusch co igl ei da producir pavel pils animals da casa en habitadis d’animals e plontas. La FMR ha accumpignau ina ecologa sin in prau ed ina paliu a Lumbrein. «Nus luvrein culla reit da biotops. Igl ei il habitadi d’ina massa specias d’animals e fluras», declara Regina Jöhl. La scienziada e biologa songagliesa ei dapi 2010 responsabla pil concept da reit dils purs dalla Lumnezia dadens. Per siu biro Oekoskop da Basilea eis ella dapi endisch onns adina puspei en Lumnezia nua ch’ella s’entaupa culs purs da Vignogn, Lumbrein e Vrin. Gl’Uffeci cantunal d’agricultura ha incumbensau ella d’accumpignar e da cussegliar quels. Per la Lumnezia dado ei in auter biro responsabels, quel da Martin Camenisch e Margot Zahner da Cuera. Quella repartiziun enteifer ina vallada ei necessaria, Regina Jöhl declara il motiv: «La Lumnezia ha ina nungetga rihezia da specias e biotops», gi ella ed aschunta ch’ei detti strusch el Grischun in’autra regiun cun tons praus maghers e pastiras. La pli gronda part da quellas surfatschas traian ils purs a néz sco terren productiv. Quellas surfatschas vegnan tgiradas, segadas e pasculadas, ils biros cusseglian mesiras per contonscher las finamiras. Daco ch'ins sega buca dapertut «schuber» Perquei ch’il pur tgira funs ch’ei taxaus sco ecologicamein sensibels, survegn el contribuziuns da surfatscha. Leutier drova el denton in accumpignament cumpetent. Pensum dils biros eis ei cussegliar mesiras per mantener la biodiversitad. Ils purs che collavuran culs biros da cussegliaziun ecologica san ch’igl ei buca fatg cun segar. «Nus vegnin enqual gadas taxai sco smarschuns, perquei che nus schein star certs rovens e seghein buca tenor la norma», gi Martin Sgier. Ier, duront l’uatga sin siu prau denter Lumbrein e Sogn Andriu, eis el vegnius per salidar e tschintschar cun Regina Jöhl ed il redactur dalla FMR. El ha rendiu attent ch’il pur seigi meinsvart exposts ad ina situaziun ambivalenta. D’ina vart vul el tgirar schuber e bein il funs, dall’autra stuess el schar star surfatschas. «Tgi che capescha ils connex ella natira, capescha era daco che nus schein star per insects ed utschleglia enquala scrotta da nies funs», declara Martin Sgier. Denter Lumbrein e S. Andriu ha ei praus maghers cun ina reha diversitad da specias da fauna e flora. Dalla surfatscha ch’il pur cultivescha en Lumnezia ei ina buna part buca schurmegiada, denton sensibla. E per quella retrai il pur contribuziuns. Regina Jöhl meina ina gruppa da purs ella Lumnezia dadens che separticipescha alla reit che colligia il cultivader cun spazis da fauna e flora. «Il pur cun sias maschinas ei buca persuls ella cuntrada, aunc autras creatiras partan siu spazi d’acziun»: quei messadi colligia ils participonts dalla reit. Duront l’uatga ella plaunca ha Martin Sgier confermau ch’el seghi quella surfatscha suenter ils 15 da fenadur. Massa tschittas ed insects sgulavan, en in prau ella vischinonza sgulava in utschi da prau, il puppen brin, da darvenna tier darvenna. Regina Jöhl e Martin Sgier miran il prau magher ch'il pur vegn a segar naven dils 15 da fenadur. «Mo» ina tschitta En in auter liug, a Schlareins sur il vitg da Lumbrein, ha Regina Jöhl vuliu eruir ier avonmiezgi sch’ella vesi forsa ina dallas tschittas pli raras dalla Svizra. Mo biologs specialisai ed entomologs enconuschan gl’egliet grond (Coenonympha tullia). Il num tudestg «Grosses Wiesenvögelchen» renda attent ad in utschi. Strusch datier dalla paliu, ha la biologa propi engartau dus exemplars che sgulatschavan sur la surfatscha cun massa fluras e pastgs. «Quella pintga creatira cheu, ed era il puppen brin, ein simbols dalla diversitad biologica en Lumenzia», ha Regina Jöhl getg ed aschuntau cun tschaffen e satisfacziun ch’ella havessi buca cartiu da veramein veser gl’egliet grond, quei cumpogn schi rar. Era sch’igl ei «mo» ina tschitta, eis ei in habitadi ch’ins po cuir ad ella. Ella paliu da Schlareins sur Lumbrein peglia Regina Jöhl gest ina tschitta per distinguer ella. Igl egliet grond, ina tschitta da paliu (Grosses Wiesenvögelchen) ei fetg rars en Svizra. Sur Lumbrein ha el aunc spazi da viver. Praus, pastiras e palius en Lumnezia La statistica naziunala dallas palius, praus maghers e pastiras muossa la responsabladad ch’il cantun Grischun ha per la biodiversitad: En Svizra dat ei en tut 28'775 hectaras praus maghers e pastiras da muntada naziunala. Da quellas ein 9941 ha (35 %!) el Grischun. Tier las palius da muntada naziunala eis ei en Svizra 22'502 ha, el Grischun ein 2455 ha (11%). Lu tier la Lumnezia: La vischnaunca ha ina surfatscha da 165 km2, quei ein 16'547 hectaras. La grondezia san ins s’immaginar empau sch’ins cumpareglia cul territori da Laax che ha 3167 ha, pia tschun gadas dameins. Da quellas 16'547 hectaras en Lumnezia ein 2600 surfatscha d’utilisaziun agricola (LN) e 4000 ha alps. Vinavon ein 234 ha registradas sco praus maghers e pastiras da muntada naziunala. Igl inventari da biotops (praus maghers e pastiras) da muntada naziunala, regiunala e locala en Lumnezia dumbra 371 ha, da quellas ein 232 ha sin surfatschas agricolas (9 %). Vitier dat ei en Lumnezia aunc 175 ha palius da muntada naziunala, regiunala e locala.

Il gimnasi dalla claustra a Mustér ei bein enconuschents per sia formaziun generala profunda da giuvenils, mo era pervia dalla musica ed il cant. Ina ga ni l’autra han gimnasiastas e gimnasiasts da Mustér era fatg furore el sport, mo davart igl art ell’instrucziun han ins udiu relativamein pauc. Quei savess semidar ils proxims onns. Il scolast dalla formaziun creativa, Gianin Conrad, ha involviu la tschunavla classa uonn en ina lavur d’art: «Las 19 scolaras e scolars han saviu eleger sezs il tema, nus havein luvrau communablamein vid il concept da lur ideas e la fin finala era giudicau ensemen ils products finals.» Ad el seigi ei stau clar naven dall’enschatta che buca tuts seigien fascinai ed interessai vid igl art: «Cun quella lavur hai jeu era vuliu che las scolaras ed ils scolars surprendien responsabladad per quei ch’els fan e lavurien sur sesez. Igl avegnir vegnan els a stuer far quei sin differents secturs dalla veta. Igl ei impurtont ch’ins sefatschenti d’in project naven dall’idea entochen la realisaziun.» Dall’idea al concept e la realisaziun Il motto da lur lavurs ha giu da star en in connex cugl areal dalla scola. La proposta dallas gimnasiastas e dils gimnasiasts ei la fin finala curdada sil tema «galaxia». En teams ni en in cass era persuls han els allura luvrau sur rodund treis meins – secapescha sulettamein duront l’instrucziun dalla formaziun creativa – vid lur projects. Avon che far quei ei scadin project vegnius discussiunaus cul magister, leutier ei vegniu scaffiu per mintgin in concept. Las lavurs finidas ein allura vegnidas exponidas en scola duront entgins dis. «Aschia han ils scolasts e tuts conscolars saviu admirar e giudicar ellas. Ils resuns ein stai per gronda part positivs e dalla quarta classa ei gia vegniu il giavisch da medemamein saver far in tal project igl onn da scola vegnent», di Gianin Conrad. Alla fin dil project ein las lavurs vegnidas giudicadas dalla classa sco dil scolast. Ordlunder ei lu sedada la valetaziun finala da quellas. «Ord mia vesta eis ei era stau impurtont che la classa sefatschenti la fin finala da tuttas lavurs. Ina tala discussiun ei fetg impurtonta», puntuescha Gianin Conrad. Las lavurs ein dil reminent vegnidas fatgas cun fetg pigns cuosts da material. La «galaxia» ord vesta dils scolars Las diesch lavurs savessen buca esser pli variontas e lubeschan dabia spazi d’interpretaziun. Aschia per exempel quella da Kim Deragisch, Sarai Verdú e Silvana Wieland. Las treis gimnasiastas han rimnau discs cumpacts, tagliau quels en tocca e taccau quella el cantun dalla scala ell’alzada sisum dalla scola. Essend ch’il cantun ei rodunds sedat aschia in effect tut special ed en cumbinaziun cull’illuminaziun montada sepresenta la lavur ord differenta glisch sequent la posiziun dil contemplader. «El center da nossa lavur stat la glisch. Las reflexiuns cun differentas colurs duein porscher variaziun als conscolars e scolasts el mintgadi da scola stregn e magari lungurus», commenteschan las treis scolaras lur lavur. Ella sa vegnir interpretada sco tschiel plein steilas ni in’explosiun cun nundumbreivla tocca. In’autra lavur che regorda concretamein vid la «galaxia» ei quella da Vica Jacomet ed Elli Garoes. Ella porta il tetel «la via ensiviars». En lur concept scrivan ellas: «La via ensiviars san ins interpretar differentamein: Il viadi all’arrivada, la matura, il senn dalla veta ni era Diu. Il viadi e l’arrivada ein denton buca per tuts il medem, aschia sco la rotaziun da mintga planet entuorn il sulegl ei.» Effects cun glisch fan quella lavur fetg attractiva. Lavurs fetg differentas Autras lavurs ein da tempra abstracta, ina ei denton era pil gust dil magun: Ils «Space Cookies» da Marco Broger e Vincent Felder. «Quels cookies cuntegnan normalmein cannabis», scrivan ils dus scolars en lur concept. Il cannabis ei vegnius remplazzaus dad els dus cun auters mieds, adattai persuenter sco per exempel tschugalata alva cun colurs da vivonda ni verduras e fretgs. Quels cookies ein allura vegni reparti dapertut en scola: «Ins sa gie buca co drogas gustan ni tgei effect ch’ellas han sin nus. U ch’ins survegn in cookie che gusta ni buca. In cun schliet gust savess lu per exempel esser per in «Bad Trip». Era ein ils loghens d’ina muntada speciala, la stanza dils scolasts per exempel per autoritad.» La galaxia el focus dils students Las scolaras ed ils scolars dalla tschunavla classa dil gimnasi dalla claustra a Mustér ein sefatschentai digl art. Lur lavurs ein stadas sut il motto “galaxia”. Il resultat dil project che ha cuzzau rodund treis meins ein diesch lavurs fetg differentas. Aschia in univers cun planets ellas pli differentas colurs, ina preit cun tocca da discs cumpacts cul tetel “Reflexiun digl esser” ni era lavurs abstractas. Ensemen cul magister Gianin Conrad ein las lavurs vegnidas discussiunadas e giudicadas per la valetaziun finala. La finamira dil scolast cun quei project: “Surprender responsabladad per in project naven dall’idea entochen la realisaziun.” «Melius Cranium» - ina lavur ch’ei vegnida exponida all’entrada dalla scola. Univers cun sulegl e planets. Kim Deragisch, Silvana Wieland e Sarai Verdú (da sen.) cul scolast Gianin Conrad el cantun cun lur lavur. La lavur porta il tetel «Reflexiun digl esser».

Val Lumnezia Il foss da rösti ei historia ed ei remplazzaus dad in foss politic denter la Bassa e la campagna, cunzun suenter las votaziuns federalas dil zercladur. La FMR ha vuliu saver da singulas persunas oriundas ni engaschadas en ed ordvart dalla Surselva, sche quei foss exista sulet ella imaginaziun ni sch’el ei reals. Avon pauc onns dominava il foss da rösti la debatta per definir ils sentiments politics denter la Svizra latina e tudestga. Novissimamein dat ei in foss denter ils marcaus e la muntogna respectivmein la campagna. Da foss vul igl anteriur president communal da Medel/Lucmagn Peter Binz buca discuorer. «Plitost dad ina munconza da discussiunar.» Peter Binz ei da casa e lavura ton en Surselva sco ella Bassa ed enconuscha aschia la veta avon e suenter la Punt da Tardis. El ha getg ch’il mund vegni ozilgi pli e pli fetg resentius per alv e ner. «Ei dat plipli in gie ni in na ed auter nuot.» Discussiunar ed anflar consens ei per Peter Binz indispensabel. Ina egliada sfurzadamein autra «Foss dat ei dapertut leu nua ch’ins vul veser els.» Quei gi Simon Osterwalder, giurist en ina advocatura a Turitg, denter auter president dil cussegl d’aministraziun dalla Surselva Turissem SA e magari dacasa a Morissen. «Secapescha che l’egliada da Morissen sil mund ei auters che l’egliada da Turitg anora, sfurzadamein.» Simon Osterwalder fa attent che Morissen possedi negina banca, buca en mintga cantun ina ustria e naven dalla sera seigi il traffic public inexistents. Peter Binz da sia vart ei dil meini che la populaziun indigena seigi senz’auter promta da renconuscher ideas e propostas che vegnian d’ordvart. «Ins sto prender peda per emprender d’enconuscher las structuras, la glieud e lur cultura.» Aposta per contribuir in’autra perspectiva ei Simon Osterwalder vegnius elegius al tgamun dil cussegl d’administraziun dalla organisaziun turistica ,sco el sez ha menziunau. Osterwalder ha getg da haver empriu baul ella veta ch’ei seigi impurtont da resentir igl ambient nua ch’ins vegli luvrar e viver. Il president dalla Surselva Turissem SA ha regurdau a sias activitads professiunalas a Genevra. «Sche jeu mon a Genevra per luvrar e sai buca franzos ei quei buc il problem dils Genevrins.» Munconza dad aviartadad Ina dunna sursilvana plidentada en caussa che vul buca leger igl agen num ella gasetta (per motivs professiunals) ha bandunau sco giuvenetta la Surselva. Ella ha viviu biars onns en in grond marcau svizzer per turnar cun la famiglia ella patria d’antruras. Ina patria ch’ella vesa cun egls pli critics che Peter Binz e Simon Osterwalder. La dunna resenta la controlla sociala per pli ferma en Surselva ch’èn in marcau cun biara glieud che porscha dapli anonimitad. «Sch’ins s’engascha cheu per ina ni l’autra caussa ein ins spert stigmatisaus.» Ed ei maunchi l’aviartadad e la curascha civila da gir il meini direct en fatscha ha la dunna dau d’entellir. «Tonpli denton vegn lu tschintschau davos escha serrada.» Ord l’optica dallas vacanzas Bandunau la patria ha sco biars auters en sia vegliadetgna Amanda Deplazes da Surrein per il studi. «Sche jeu tuornel in gi els cuolms ei pil mument aviert, mo igl ei en mintga cass ina opziun.» Amanda Deplazes ha getg che la populaziun dils marcaus enconuschi la muntogna ni la campagna per gronda part ord la vesta dallas vacanzas. In grond tema seigi quella populaziun muntagnarda buc els marcaus, mo en general senti ella ina beinvulientscha. «Sch’ina votaziun va dall’aua giu sco la davosa, tschontschan ins denton plitost dalla campagna.» Engaschada en Surselva ei la giuvna oriunda da Surrein magari tuttina, per exempel ella suprastonza dil Center d’agricultura a Mustér. «El marcau anflel jeu dapli glieud che parta mia vesta sil mund.» Ina vesta denter auter era ecologica francada neu dil studi. En quei connex ha Simon Osterwalder discurriun da spazis da resun els marcaus. «Bia glieud viva, sefatschenta e contactescha sulet persunas che partan igl agen meini e l’atgna filosofia da viver». Quella glieud vegni strusch pli en contact cun autras perspectivas e meinis, ha Simon Osterwalder manegiau. Peter Binz ei era gia vegnius confruntaus cun la renfatscha che la muntogna vegli ils daners dalla Bassa denton neginas prescripziuns. «In transfer da daners dalla Bassa ella muntogna ei bein avon maun, da l’autra vart ei bia glieud giuvna muntagnarda beinscolada ed engaschada en biaras incaricas impurtontas ella Bassa.»

«Adatg, cuora!» – «Bien, ussa essan nus en segirtad.» «Mumma, mumma, sas tgei ch’ei schabegiau?» La mumma ei tut spanegiada. «Ben ed jeu essan scappai d’in catschadur!» La mumma sa strusch tschintschar: «Ti sas exact tgei ch’ei schabegiau cun tiu bab. Jeu less buca ch’ei schabegi aunc cun tei!» «Gie, gie, jeu sun pli giuvens e pli sperts ch’il bab!» «Jeu mon a far gentar», di la mumma. «Astgel jeu aunc inagada sentupar cun Ben suenter gentar?» «Sai buca, stoi aunc studegiar.» Jeu sun trests, perquei ch’igl ei tier mia mumma aschia, sch’ella gi, stoi aunc studegiar, lu munta quei na! Diesch minutas pli tard cloma la mumma nus a gentar. Ei dat meila barsada cun nuschs e farbuns. Quei ei miu gentar preferiu. Suenter la tschavera damondel jeu aunc inagada la mumma sche jeu astgi seveser cun Ben. «Bien pia, lu neu denton dallas tschun e mesa!» Jeu hai in rir en fa­tscha e gitgel: «Engraziel fetg, mumma!» Spert cuorel jeu tier la casa da Ben e scalinel. La mumma da Ben arva igl esch ed jeu damondel: «Bien di, dunna cavriel, ei Ben a casa?» «Hallo Men, Ben leva ir tiel flum a beiber aua.» «Engrazia fetg, dunna cavriel, lu mondel jeu tiel flum ad encurir el, adia.» Cura che jeu sun buca pli lunsch naven dil flum vesel jeu saung giun plaun, jeu sun surstaus. Ils fastitgs van vinavon tochen tiel flum, leu calan els si. Mo tgei ei quei, vi da l’autra vart dalla riva, leu ei enza­tgei grond giun plaun. Jeu cuorel spertamein vi a mirar tgei che quei savess esser. Jeu pegliel tema. «Ben!», clomel jeu. Mo Ben semuenta buca. Jeu cuorel vi tier el e mon en schanuglias. Ben arva in egl e di: «Men, il ca­tschadur ei vegnius ed ha sittau sin mei, denton era ei per cletg mo in siet speras ora.» Jeu savevel buca tgei far e Ben ha detg: «Va per in per jarvas, quellas gidan.» Spert hai jeu mess las jarvas silla blessura. Ben ei levaus si ed ha detg: «Engraziel fetg, ti eis propi in bien amitg!» «Nus stuein far ina trapla per pigliar il catschadur.» Ben manegia che quei seigi ina super idea. Nus essan perquei puspei turnai egl uaul, havein priu ina corda ed in crap per metter entuorn in fetg gries rom. Nus essan stai ditg vidlunder, mo il davos eri ina buna trapla. Suenter duas uras vein Ben ed jeu puspei viu il catschadur. Nus havevan temuna. EI vegn adina pli e pli datier da nus. E lu, paf! Il lenn ei daus giu sin el. Ben ed jeu essan sigli neuadora e vein selegrau fetg che nossa trapla ha funcziunau. Gioanna Buchli da Sagogn ha guda­gnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria sursilvana da la 3.-4. classa. Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Gioanna Buchli da Sagogn ha guda­gnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria sursilvana da la 3.-4. classa.

Malgrad strentgas mesiras da protecziun pervia dil coronavirus ha igl emprem «Rheinquelle-Trail» saviu vegnir arranschaus igl onn vargau. Era uonn ei l’organisaziun engreviada e cumbinada cun directivas da surengiu pertuccont la pandemia. «Nossa cuorsa ei igl emprem arranschament che vegn organisaus cul certificat da Covid-19. Consequentamein ha ei lu era dau bia damondas en vesta alla cuorsa», di il meinaproject dalla cuorsa Stefan Schwenke che sto bugen ni nuidis sefatschentar danovamein d’in project da pilot suenter che quei ei gia stau il cass igl onn vargau. Access mo cun certificat Access al sectur dalla cuorsa han sulettamein persunas cul certificat da Covid-19. Cun quel crodan per las participontas, ils participonts ed ils aspectaturs ualti bein tuttas mesiras da protecziun. «La cundiziun per survegnir quei certificat ei in test negativ, la vaccinaziun cumpleina ni la convalescenza dil virus», declara Stefan Schwenke L’organisaziun sco tala dalla cuorsa vegn facilitada cheutras: «Aschia crodan digl event l’obligaziun da purtar mascrinas, tener distanzas ed ulteriuras reglas. Nus essan pia per cletg in pass vinavon alla normalitad.» Persuenter ei il certificat novs e quei pretenda da declarar la situaziun. Stefan Schwenke appellescha da studiar ils documents digl Uffeci da sanadad federal. Ils links persuenter ein da cattar silla homepage dil «Rheinquelle-Trail». En special hagi ei num procurar il certificat, quel vegni buca da sesez. Danovamein sin livestream L’emprema ediziun dalla concurrenza il fenadur digl onn vargau ha survegniu fetg bunas notas dallas participontas e dils participonts. Tonaton han ils organisaturs localisau pusseivladads d’optimar il menaschi. Quellas pertuccan en special il tschancun sco tal e la proviantaziun. «Da niev vegn curriu igl emprem in tschancun silla Via Alpsu atras il vitg da Sedrun. Silsuenter meina la cuorsa sur Surrein sil Tgom. Quei munta dapli trails e dapli vesta silla cuntrada e fa aschia la ruta pli attractiva l’entschatta», di il cau-cuorsa Ciril Deplazes. Tgi che vul buca ni sa buca esser presents sco aspectatur sa persequitar la cuorsa via livestream ni lu era sin ina gronda tenda el sectur dall’arrivada. Per persunas che vulan tonaton persequitar la cuorsa porscha la Viafier Matterhorn Gottard la sonda in bigliet «da retuorn per sempel» entochen sill’Alpsu, vul dir in bigliet per ir e returnar pil prezi d’in viadi sempel. Zoller e Wenk sco favorits Alla testa dalla gliesta dils favorits ein tiels umens Stephan Wenk e tier las dunnas Nina Zoller. Stefan Wenk ei commember dall’equipa naziunala da trailrunning e hosp permanent dalla regiun. El decida a cuorta vesta schebein el vegn ad esser alla partenza. La davosa fin d’jamna eis el separticipaus al maraton da Mont Blanc, spera denton d’esser serevegnius da lezs strapazs entochen damaun. Igl onn vargau ha el stuiu desister dalla cuorsa pervia d’ina blessura. Nina Zoller che ha gudignau la dumengia vargada il maraton da velo dall’Engiadina va culla numera 1 alla partenza. Silla distanza cuorta s’audan ils dus indigens Cla-Ursin e Jon-Fadri Nufer tiels favorits. Products regiunals sco proviant En plirs loghens dalla cuorsa ha ei aunc neiv, mo tenor il cau-cuorsa Ciril Deplazes ein quels bein passabels. La proviantaziun dallas curridras e dils curriders vegn optimada. «Per biaras participontas e biars participonts ei aschia ina cuorsa ina nova experientscha. Nus empruein da sustener ed alimentar els aschi bein sco nus savein. Quei lein nus far surtut cun products regiunals», di la coordinatura dalla proviantaziun Selina Huonder. La partenza dalla cuorsa principala da biebein 40 km ei la sonda endamaun allas 08.00, quellas e quels che separticipeschan alla cuorsa cuorta da 16 km partan allas 09.00. La partenza ei sigl areal dalla halla Dulezi a Sedrun. Cul diember da rodund 300 participontas e participonts s’annunziai entochen il mardis sera, ein ils organisaturs cuntents. «Igl onn vargau havein nus giu pli biars, mo lu ei nossa cuorsa stada ina dallas sulettas ch’ei vegnida arranschada. Plinavon havein nus era giu igl onn vargau il bonus dalla premiera», puntuescha Stefan Schwenke. Impressiun dalla partenza a Sedrun. La cuorsa culla distanza da 40,6 km che meina sur rodund 3000 meters differenza d’altezia ei ina gronda sfida. 40 km – 3000 meters differenza d’altezia Rodund 300 curridras e curriders separticipeschan damaun alla secund’ediziun dil «Rheinquelle-Trail» a Sedrun. Per las concurrentas ed ils concurrents ei la cuorsa ina gronda sfida, pils organisaturs igl entir menaschi. Sco igl onn vargau ei quel era cumbinaus uonn cun mesiras specialas pervia dalla pandemia dil coronavirus. Cun ina differenza: Uonn astgan ils participonts ed aspectaturs cul certificat da Covid-19 s’entupar el sectur dall’arrivada e dalla partenza senza stuer purtar mascrinas. Cun ina lunghezia da 40 km ed ina differenza d’altezia da rodund 3000 meters s’auda la cuorsa principala tier las pli strentgas el cantun Grischun. Ils organisaturs fan tut il pusseivel per porscher cundiziuns optimalas allas curridras ed als curriders.

Dado il vitg, sil funs planiv da Prada, han treis interprendiders plantau coniv. Sigl èr a Castrisch creschan buca mo tschun plontinas, mobein 5000. Igl ei ina cultura per producir il coniv industrial cun CBD. Dapi dus onns e miez lavurien els ensemen cul pur Thomas Castelberg da Siat. Il pur ch’ei carschius si a Castrisch ha in menaschi a Glix. Leu han ils frars Leon e Claus Mory, ensemen cul partenari da fatschenta Gian Garofalo, saviu realisar lur idea. Els cultiveschan e promovan la plonta da coniv. Denter las varga 100 sorts da coven ch’ei dat han els elegiu quellas che cuntegnan la substanza cannabidiol CBD. Plantar sorts culla substanza narcotisonta THC (mira scaffa) ei buca vegniu en damonda, pertgei ella ei illegala. Tschercau da drogarias ed apotecas «Gl’onn vargau havein nus saviu plantar e cultivar a Siat in èr cun 1500 plontas», raquenta Leon Mory sin damonda dalla FMR. L’entschatta zercladur han ils partenaris da fatschenta endrizzau dado Castrisch in èr da coniv. Il pur ha arau e semtgau la surfatscha d’ina mesa hectara, aschia ch’ils giuvens interprendiders e commerciants han saviu plantar leu 5000 plontinas. Vesta sigl èr, encunter vest. 5000 plontinas da cove Ils treis partenaris meinan a Cuera ina stizun cun products da coniv. Els han saviu constatar che coniv grischun ei tschercaus. Oravontut han els fatg l’experientscha a Siat che la qualitad dil coniv ei fetg aulta ed il product fetg tschercaus da drogarias ed apotecas. «Culla finamira da slargiar la producziun havein nus schau far analisas dil terren planiv a Castrisch, ed il zercladur havein nus mess ella tiara las plontinas», declara Leon Mory. Igl ei plontinas femininas che flureschan, e buca las masculinas che produceschan ils sems. Informaziuns transparentas Las prescripziuns han cumandau da metter en claus gl’èr. «Ei dat adina glieud che engola coniv per fimar quel», sa Mory. Malgrad ch’el cuntegn buca la substanza psicoactiva carmalan plontas da coven glieud dubiusa. Entuorn la seiv ch’els han fatg entuorn gl’er han els mess ina tenda cun informaziuns da lur project agricol. Cheu creschi coniv industrial grischun biologic. Quel sappien ins duvrar per vivonda, per products medicinals e textilias, per cosmetica ed era per animals. Aunc ussa ein las plontinas buca aultas e sesviluppadas. Quei vegn a semidar tochen viaden gl’october. Lu vegn la FMR a rapportar aunc ina gada da quella cultura speciala a Castrisch, dalla racolta e dils pass d’elaborar quella e d’extrahar las tincturas tschercadas. CBD gie, THC na Ella natira dat ei fetg biaras plontas e bulius cun substanzas toxicas ni effects medicinals. Buca ina ha svegliau schi bia attenziun e tonta publicitad sco il coven. Coven ni coniv ei ina plonta ch’ins enconuscheva tochen ils onns tschunconta en mintga vitg. Ins saveva ch’ella ei buca nuscheivla per la sanadad, anzi, ella ei adina stada nizzeivla. Il coven ha accumpignau il carstgaun tras la civilisaziun, igl ei ina dallas pli veglias plontas da cultura dil mund. Sco tala ha il coven (ni coniv) influenzau la nomenclatura era en tiara romontscha. Egl idiom sursilvan han massa plaids connex cun el: canval, barhar e la braha, teglia, tschariesch, puzzada, semcoven, stegliunza, fercaglia, canvetg, stuppa. Ella litteratura ed ella lirica eis ella stada omnipresenta. Malgrad che la plonta ei buca tussegada han ins mess ella ils onns sissonta en connex cun tissis, drogas e violaziun da leschas. Il num scientific ei cannabis. Avon quater onns ha l’organisaziun mundiala da sanadad WHO renconuschiu che la substanza cannabidiol (CBD) ha buca il potenzial per maldiever e ch’ella caschuna buca donn. Dapi lu san ins cumprar divers products da coven. Ei setracta adina da products cun CBD e senza THC (tetrahidrocannabinol). Tgei differenza ei denter quellas duas substanzas? THC ha in effect narcotisont e psicoactiv. Fimar coniv cun THC sa influenzar il spért dil carstgaun, ins sa vegnir dependents, igl ei pia ina droga. Persunas carschidas che consumeschan quei e vegnan trappladas, vegnan castigiadas cun silmeins 100 francs. Coven culla substanza CBD cunterfa perencunter buca alla lescha federala davart mieds narcotisonts e substanzas psicotropas. CBD ha buca effect psicoactiv, alla substanza attribuesch’ins effects quietonts. CBD sa prender dolurs ed ei anticonvulsiva, sa pia sligiar greuflis. Products cun cannabidiol CBD ein libers e legals. Ella producziun e la vendita valan tuttina numerusas prescripziuns e cundiziuns.

Dapi l’entschatta zercladur ein ils detagls enconuschents digl emprem «Ilanzer Sommer» 2021. Sco quei ch’il comite d’organisaziun communichescha, ei il simposi dils 12 tochen ils 14 d’uost ellas localitads dalla Casa Sentupada dalla claustra da Glion. Igl ei in’occurrenza naziunala che sededichescha alla cultura da pasch. Participontas e participonts s’approfundan duront quels treis gis ella cultura dalla pasch en treis secturs, numnadamein en vischnauncas, scolas e tier las medias. Tier tuts treis secturs dat ei ateliers e workshops cun persunas cumpetentas che refereschan e meinan discuors. Nua che carstgauns vivan e lavuran ensemen dat ei conflicts. Quei sa ei dar en vischnauncas e radunonzas, denter vischins, en in quatier, nua che glieud da differentas culturas duess tgirar ina buna convivenza. Buca adina sempel. Lea Suter presidiescha il Forum per la pasch che organisescha ils Dis da Glion. Il sectur «vischnauncas» dat impuls da tgirar la cultura dalla pasch. La part dalla scola pren sut la marella las scolas. Participontas e participonts san brattar experientschas e discutar da metodas co ins savess evitar polarisaziuns ed in clima freid. Il tierz sectur dalla «stad da Glion» sededichescha alla cultura da discussiun tier emissiuns da televisiun e tier las medias. Gest en ina emissiun sco la «Arena» digl emittur SRF escaleschan adina puspei conflicts denter las diversas partidas. In forum da pasch vul buca gid d’evitar conflicts, denton da tgirar quels el senn d’in dialog constructiv. La «stad da Glion» entscheiva gia ils 8 d’uost cun in’occurrenza introductiva. Duront gl’entir simposi dat ei in vast program accumpignont. Dapli informaziuns dat la pagina d’internet www.ilanzersommer.ch (fmr/abc)

La gievgia avon miezdi ha la fassada d’ina casa da vacanzas a Breil pigliau fiug. Igl incendi ha pretendiu in engaschament cumplein da 40 pumpiers. Ella casa sesanflava negin quei mument. Sco quei che la polizia cantunala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, han vischins dau alarm. Els havevan constatau che la fassada barschava. 40 pumpiers da Breil ein arrivai sil plaz e han giu beinspert sut controlla igl incendi. Ils pumpiers han stuiu allontanar parts dalla fassada da lenn e dall’isolaziun. Quei ei stau necessari per esser segirs ch’ei hagi buca burnida egl intern. Pusseivel ch’igl incendi ei staus la consequenza d’in cametg. Ils pumpiers han giu beinspert sut controlla igl incendi.

Naven da damaun, ils 10 da fenadur, ei l’attracziun aviarta. Oz presenta la vischnaunca da Laax la Senda dil Dragun. La gruppa Arena Alva sco gestiunaria e responsabla pil menaschi surpren il guvernagl digl implont singular en Svizra ed ell’Europa. Damaun ha la populaziun caschun dad ir per l’emprema gada sur la passarella che meina da Murschetg a Laax Vitg. Cun 1520 meters eis ei la pli liunga senda da tschemas dil mund. D’ina vart eis ei in product turistic attractiv per pign e grond. Da tschella eis ei ina senda instructiva nua ch’il turist ha caschun d’emprender d’enconuscher natira e cuntrada da Laax. Il musicist Linard Bardill ha concepiu las figuras che accumpognan ils affons silla passarella. La Senda dil Dragun ei in’investiziun dalla vischnaunca da Laax a favur dil turissem persistent. Ella ha custau entuorn 17 milliuns francs. (fmr/abc) Ils responsabels dil project surdattan quel alla gestiun, da sen. Reto Durisch (architect), Maurus Cavigelli (meinaproject) e Clemens Arpagaus (inschignier).

Avon in onn ha Judith Huonder surpriu dad Andreas Isler en claustra a Mustér la responsabladad pil sectur d’immobilias e projects da baghegiar. Ussa surpren ella da lez era il presidi dil cussegl d’administraziun dall’Electro Cadi SA. Sis onns ei Andreas Isler staus al tgamun da quell’interpresa. Sco quei che la claustra scriva en ina communicaziun als mieds da massa, garantescha Judith Huonder la cuntinuitad dall’interpresa che seigi aschia vinavon en buns mauns. Il menaschi seigi d’impurtonza per Mustér e la Surselva. Al cussegl d’administraziun appartegnan plinavon pader Pirmin Gnädinger sco era Marco Leutenegger e Vitus Nay ch’ei commember dil cussegl d’administraziun dapi la fundaziun igl onn 2009. La claustra da Mustér cun sia historia da varga 1400 onns ei in impurtont factur economic per la Surselva. In studi dalla Scol’aulta per economia S. Gagl schazegia la plivalur annuala dad ella per la regiun sin 6,5 milliuns francs. L’Electro Cadi SA porscha la planisaziun ed execuziun da tuttas lavurs d’installaziuns d’electro, sco era la vendita d’artechels d’electro. Ella occupa 12 collaboraturs, da quei treis emprendists. Sper quell’interpresa meina la cuminonza claustrala era igl internat e gimnasi, il hotel Claustra Mustér cun sectur da seminaris, restaurant, combras da hosps sco era la purschida «claustra sin temps», ina stizunetta cun agens products ed il museum. Marco Leutenegger, Judith Huonder und pader Pirmin Gnädinger (da sen.).

Tuttas emprendistas e tuts emprendists dalla Distec SA a Mustér han terminau cun success lur emprendissadis e quei per part cun fetg bunas notas. Alla fiasta da diplom han ils polimecanists saviu selegrar da prestaziuns alla testa dalla rangaziun dils emprendists. Dominic Huonder ha contonschiu la nota da rang da 5,3, Karthikan Albert da 5,2 ed Erkan Dzeljadini da 5,1. Laura Deplazes ha contonschiu 5,0 els examens finals mercantils e Julian Cajacob ha medemamein terminau cun success igl emprendissadi sco mencanist da producziun. Dominic Huonder e Laura Deplazes vegnan a restar fideivels al’interpresa dalla tecnica da metal Distec SA, quei che legra l’entira interpresa. La Distec SA gratulescha per quei grond success e giavischa allas absolventas ed als absolvents bia plascher e success ell’occupaziun professiunala futura. Bien success pils emprendists dalla Distec SA als examens professiunals finals.

La «Senda dil Dragun» - sco quei ch’ella vegn numnada ufficialmein - ha ina lunghezia 1,56 km. Ella ei denter dus e 28 meters aulta e porscha ina magnifica survesta sillas tschemas, sigl uaul. Naven dall’idea entochen la realisaziun ha ei cuzzau tschun onns. Ils cuosts totals pil project importan 7,5 milliuns francs. Contribuiu vid l’investiziun ha era il cantun Grischun cun in milliun francs a fond perdu, sco era in emprest da dus milliuns francs el rom dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun (NRP). Il venderdis e la sonda ein stai cumpleinamein ell’enzenna dall’avertura dalla senda. Igl emprem ein ils hosps stai en roda, silsuenter la populaziun. Alla fiasta ufficiala il venderdis han exponents dalla politica e l’economia suttastrihau l’impurtonza dil project. Atras il program ha Linard Bardill menau, il plevon da Laax e Falera, sur Bronislav Kraviec, ha benediu l’infrastructura nova. In grond potenzial Cun quei project investescha la vischnaunca da Laax el turissem digl entir onn. Il president communal Franz Gschwend quenta ch’il potenzial da plivalur tras quella senda importi rodund tschun milliuns francs. El spetga entochen 130'000 visitadras e vistaders per onn che vulan guder quell’attracziun. La senda da tschemas contonschan ins sur ina dallas duas tuors che sesanflan a Laax Vitg, respectivamein Laax Murschetg. Grazia a sia construcziun ei la senda accessibla ton per persunas cun impediments sco era per famiglias cun carrotschas. Silla senda obtegnan las visitadras ed ils visitaders informaziuns davart la cuntrada ch’ei vegnida formada en quei territori entras la bova da Flem. Leu intervegn ins denton era bia davart la fauna e flora egl uaul. Ulteriuras informaziuns dat ei davart il svilup dil turissem a Laax. Las informaziuns vegnan intermediadas cun agid da tecnologia moderna. Da quellas pusseivladads profiteschan ton ils affons sco ils carschi. La senda ei numnadamein cumpletada cun ina lingia da fibras da glas. Ils affons vegnan accumpignai dil raquintader Ami Sabi, las informaziuns pils carschi vegnan intermediadas digl actur Andrea Zogg. El senn digl ambient Il menaschi dalla senda ei surdaus alla Gruppa Arena Alva en in contract pils proxims 25 onns. Pil manteniment ei la gruppa forestala e tecnica da Sagogn-Laax responsabla. La senda ei lu era construida el senn dalla Gruppa Arena Alva, numnadamein en favur dalla schientscha per la natira. Il medem vala per la construcziun sco tala dalla senda, era quella ei ida pei a pei cugl ambient. Aschia ei praticamein tutta lenna persuenter indigena ed era la planisaziun entochen la realisaziun ei il product da persunas ed interpresas dalla regiun. El senn digl ambient duei la senda denton era esser sco colligiaziun denter il vitg e Murschetg che pretenda aschia buca in vehichel motorisau. Ina dallas tuors – quella a Murschetg. La senda ei in’attracziun ed in eveniment ella natira. Dapi tschun onns ein els treis involvi el project. Da sen. Maurus Cavigelli, Gusti Calivers e Clemens Arpagaus. La senda vegn surdada a siu intent. Da sen. Markus Wolf dalla Gruppa Arena Alva, cusseglier guvernativ Marcus Caduff, sur Bronislav Kraviec ed il president communal da Laax, Franz Gschwend. La nova Senda dil Dragun. Architectura, dimensiun e construcziun fascineschan Hans Huonder/FMR La senda da tschemas a Laax – la Senda dil Dragun – ei ina construcziun che fa impressiun per differents motivs. «Jeu sundel satisfatgs che la construcziun ei fatga ord lenn indigen. Mei fascineschan denton era l’architectura e la cumparsa dalla senda, ella disturba insumma buca il contuorn, il cuntrari: Ella va a prau cun quella», di cusseglier guvernativ Marcus Caduff. Siu departament – quel dall’economia publica e fatgs socials – ei staus pertuccaus dublamein da proceduras pertuccont la senda: «Nus havein giu da sefatschentar dalla planisaziun dil territori pertuccont la senda e lu era davart il sustegn finanzial per quella.» Il vicepresident dalla Regenza grischuna puntuescha: «Tals projects fan attractiva ina regiun. Enzatgei aschia anflan ins buca dapertut. La senda enrihescha e cumpletescha la purschida per indigens e turissem ed ella va cumpleinamein cul trend per activitads ella natira.» «Purschida per mintga di» Ord la medema perspectiva vesa era Markus Wolf, CEO dalla Gruppa Arena Alva, la Senda dil Dragun: «Igl ei ina cumpletaziun perfetga da nossa purschida surtut perquei ch’ella ei ina attracziun pigl entir onn.» Per l’Arena Alva ha quei project in’ulteriura grond’impurtonza: «La senda meina directamein el Rockresort. Ella colligia lez fisicamein cul vitg da Laax.» Era el ei fascinaus dall’architectura, mo era dalla dimensiun dil project.» «Quei ei buca il davos project da Laax» In di da fiasta ei il venderdis vargau staus pil president communal da Laax, Franz Gschwend: «Jeu sundel engrazieivels che la construcziun dalla senda ei succedida senza accidents. Ussa surpeisa denton era la legria da quei project reussiu. Igl ei in’ulteriura part da nossa finamira d’esser ina destinaziun da vacanzas digl entir onn, vul dir da tuttas quaters stagiuns.» Ei seigi impurtont da procurar cuntinuadamein per novaziuns: «Per talas sto era il maun public s’engaschar. Tuttas investiziuns san buca vegnir purtadas dall’economia publica. La fin finala profitescha era la vischnaunca dalla plivalur.» Franz Gschwend lai sentir ch’ulteriurs projects ein sin rucca a Laax: «Da tgei ch’ei setracta saiel jeu buca dir, mo nus essan vidlunder.» «In project singular» Ina gronda sfida ei la Senda dil Dragun stada pigl inschignier Clemens Arpagaus: «En quella fuorma sco nus havein realisau quei object havein nus giu negins exempels.» Suenter haver sviluppau il principi dalla construcziun sco era fatg plirs musters, ei succedida l’entira procedura dalla planisaziun en detagl. «Igl ei stau in’incumbensa fetg interessanta, surtut era perquei che biars facturs ni aschidadir disciplinas han stuiu vegnir risguardadas», di Clemens Arpagaus. Damondas da material entochen la statica e concepziun da fundaments hagien pretendiu da sefatschentar da rudien dil project. El lauda igl agir fetg speditiv dil cantun, mo lu era las proceduras pragmaticas cun recurrents ed organisaziuns digl ambient: «Sin fundament da quels havein nus fatg midadas ed ella retrospectiva pudein nus constatar che quellas ein la fin finala positivas.» «Ina procedura fetg speditiva» Il cau digl uffeci da baghegiar dalla vischnaunca da Laax, Gusti Calivers, lauda surtut il temps relativamein cuort dil decuors dallas proceduras: «Ina senda aschia ei enzatgei unic. Quei pretenda da sclarir biars detagls, buca mo quels pertuccont la planisaziun dil territori. Ei ha giu num sefatschentar d’in tschuppel criteris che han pertuccau plirs uffecis, possessurs da terren ni era organisaziuns dalla natira. Risguardond quella cumplexitad ei il project reussius en in fetg spert temps.» Staus involvius intensivamein el project sco menader da quel ei era il forester communal Maurus Cavigelli: «Nus havein empruau da menar la lingia dalla senda aschia ch’ella ei stada d’avantatg era pigl uaul, mo lu era ch’ella adempleschi la fin finala sia funcziun. Numnadamein quella da porscher l’egliada ord vesta dallas tschemas.» Igl uaul sco tal hagi buca pitiu en quei connex, l’intervenziun en quel seigi succedida cun tutta precauziun.

Alla Runal Péra SA eis ei reussiu da rimnar la gronda part dils 470'000 francs ch’ein necessaris per remplazzar la tecnica dil runal a Campliun. La campagna persuenter cul num «Lein salvar nies Runal Péra» era vegnida lantschada avon rodund in onn suenter ch’ins saveva tgei cuosts ch’ina sanaziun tecnica dil runal caschuni. « Schegie che nus havein buca contonschiu dil tut la finamira savein nus lantschar la gronda part dallas investiziuns», communichescha la societad cun sia presidenta Nora Zürcher alla testa dil cussegl d’administraziun. Sustegn da pliras varts Il success dalla campagna da donaziuns attribuescha la societad en emprema lingia al grond sustegn dallas vischnauncas da Trun e Sumvitg. Mo lur era allas donaziuns dils bunamein 250 acziunaris, a fatschentas, ulteriuras vischnauncas, corporaziuns publicas ed a persunas privatas. «Quei grond sustegn dalla populaziun en in temps buca sempel legra zun fetg il cussegl d’administraziun dil Runal Péra SA. Pils responsabels ei quei il mussament ch’il runal ei giavischaus era egl avegnir e che la sanaziun ed aschia il manteniment dil runal ei stau la dretga decisiun», puntueschan ils responsabels ch’ei engrazieivels per la voluntad da biaras e biars da s’engaschar finanzialmein pil runal. Era atgna prestaziun Il temps dalla campagna ha il cussegl d’administraziun buca mo persequitau cun engaschament la finanziaziun, mobein era la vart tecnica dil runal. Sin fundament dallas novas directivas tecnicas han ils responsabels stuiu percorscher ch’il schazetg da cuosts vegn buca a bastar per realisar il project: «La varianta cun ina nova staziun a val ed a cuolm, cun ina nova suga, novs giuvs e cun sanar las petgas ei semussada sco la megliera soluziun. Cun quella varianta san biars cuosts da manteniment sco era grondas investiziuns vid las staziuns vegnir evitadas. Il preventiv vegn aschia medemamein buca engreviaus memia fetg.» Empremas lavurs ein surdadas El decuors dil mars ha il cussegl d’administraziun surdau las empremas lavurs. Pliras lavurs da demontascha ha ina gruppa da voluntaris gia fatg. Parallel han las preparaziuns dalla procedura da lubientscha entschiet. Sche tut va tenor plan san las lavurs principalas vegnir exequidas igl atun vegnent. Sco quei che la societad scriva en ina communicaziun als mieds da massa quenta ella era prestar sezza ulteriura lavur. La societad spera da saver beneventar pign e grond naven da miez december cun in tschuat neiv e senza restricziuns a Campliun. Donaziuns ein vinavon pusseivlas sin IBAN CH93 8080 8004 5333 0264 5. Las empremas lavurs ein fatgas. Entochen silla stagiun d’unviern vegnenta vegn la montascha digl indrez da runal niev a succeder.

La plievgia intensiva dall’jamna vargada ha procurau per bein enqual fastedi tiels organisaturs dil trailrunning a Sedrun. Mo la fin finala ei il sulegl semussaus e ha procurau la sonda per fetg bunas relaziuns. Sulettamein en entginas passaschas han las curridras ed ils curriders giu da sbatter cun terren fetg bletsch. En plirs loghens ha neiv digl unviern passau aunc stuiu vegnir traversada. Dils rodund 260 participonts ei la mesadad partida alla cuorsa da 16 km, l’autra mesadad alla concurrenza da maraton sur rodund 40 km. Cuorsa fetg pretensiusa Il victur dalla cuorsa principala, Stephan Wenk, ha declassau la concurrenza. El ei arrivaus 22 minutas avon il secund Simon Schäppi e buca meins che treis quarts ura avon Manuel Sprenger. Pil victur che ha giu strusch tschun uras per la cuorsa ei quei stau la secunda concurrenza da quella lunghezia enteifer in’jamna. La fin dall’jamna passada eis el numnadamein separticipaus al maraton dil Mont Blanc ed ei daventaus 13avel leu. «Quella cuorsa cheu a Sedrun ei dall’intensitad fetg speciala. 3000 meters differenza d’altezia sin 40 km ei fetg pretensius», di Stephan Wenk ch’enconuscha fetg bein Sedrun, ses geniturs possedan leu ina habitaziun e gia sco famiglia passentavan els savens las vacanzas sisum la Surselva. Sedrun seigi aschidadir sia secunda patria. «Sulet il Cavradi enconuschevel jeu aunc buca», di Stefan Wenk che habitescha a Bertschikon el cantun Turitg. Tier las damas ha la campiunessa mundiala da duatlon, Nina Zoller da Cuera, dominau claramein la cuorsa sco Stephan Wenk tier ils umens. Ella eis stada rodund 14 minutas pli sperta che la secunda Marta Larsen da Salt Lake City els Stadis Uni dall’America. Nina Zoller ha gudignau la cuorsa gia igl onn vargau. Ils nordics alla testa La cuorsa culla distanza da 16 km ei stada cumpleinamein sut la controlla dils curriders nordics che han per ina ga era mussau lur excellentas qualitads en calzers da cuorer. Ils frars Isai e Noe Näff da Sent ein arrivai sco emprems e sut ils emprems otg ein era ils frars Jon-Fadri e Cla-Ursin Nufer da Sedrun seplazzai. Per tuts quater ei quei stau in bien trenament da stad. «Cu la stagiun da cuorsa liunga ei finida dat ei ina cuorta pausa e lu entscheiva il trenament danovamein», di Isai Näff ch’ei da niev commember dalla gruppa dils candidats da Swiss Ski. Il commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski, Cla-Ursin Nufer ch’absolva il mument la scola da recruta dils sportists a Magglingen, ha nezegiau la cuorsa per examinar la cundiziun, mo surtut era pervia d’in auter motiv: «Igl ei era in trenament pil magliar e beiber endretg. Quei ei numnadamein era fetg impurtont.» Cuntents cun sia prestaziun ei Jon-Fadri Nufer staus sco sisavel: «Igl ei stau stregn, mo nus savevan che quei seigi aschia.» Tier las damas ei l’anteriura giugadura da ballapei dall’equipa naziunala e triatleta, Daniela Schwarz da Neftenbach, stada la pli sperta sur 16 km. Secunda ei Sabina Bigger da Claustra daventada. Ina fetg buna prestaziun ha la Medelina Janna Venzin da Curaglia mussau, daventond tschunavla dallas dunnas sur la distanza da 16,4 km. Rangaziun Umens 40,6 km 1. Stephan Wenk, Bertschikon, 4.51.35,6; 2. Simon Schäppi, Turitg, 5.14.21,4; 3. Manuel Sprenger, Turitg, 5.36.51,6; 4. Alexander Hug, Sargans, 5.47.39,7; 5. Oleg Ponomarev, Thalwil, 5.57.14,7. Plinavon: 12. Davide Beer, Rabius, 6.38.36,8. 18. Ivo Casanova, Vignogn, 6.51.54,1; 19. Ciril Deplazes, Camischolas, 6.57.03,5; 22. Timo Berther, Domat, 7.04.37,2; 25. Christoffel Giger, Mustér, 7.14.04,4; 32. Gian-Andrea Beer, Trun, 7.20.45,9; 34. Tizian Monn, Sagogn, 7.25.20,7. Dunnas 40,6 km 1. Nina Zoller, Cuera, 5.57.29,6; 2. Marta Larsen, Salt Lake City/USA, 6.11.09,5; 3. Lea Tauern, Balzers, 6.32.26,5; 4. Mira Irion, Thalwil, 6.55.23,5; 5. Christine Cantieni, Donat, 7.08.02,3. Plinavon: 11. Monika Bearth, Sedrun, 7.51.54,5; 12. Marianne Balmer, Tavau, 7.53.21,7. Umens 16,4 km 1. Isai Näff, Sent, 1.44.43,6; 2. Noe Näff, Sent, 1.47.40,8; 3. Fabian Zehnder, Wädenswil, 1.51.30,8; 4. Sandro Herrmann, Cuera, 1.53.12,3; 5. Micha Florian Förderer, Turitg, 1.54.32,5. Plinavon: 6. Jon-Fadri Nufer, Rueras, 1.55.51,1; 8. Cla-Ursin Nufer, Rueras, 1.57.41,9; 10. Buolf Näff, Sent, 1.59.50,6; 11. Beat Jann, Claustra, 2.00.58,1; 12. Gian-Marco Maissen, Puntraschigna, 2.03.40,3; 15. Gregori Cavigelli, Siat, 2.12.52,1; 21. Dario Janki, Sedrun, 2.23.26,0; 25. Otmar Venzin, Curaglia, 2.26.01,1; 32. Roland Cajacob, Mustér, 2.36.52,3; 39. Primus Deragisch, Sedrun, 2.42.10,4; 40. Martin Alig, Vrin, 2.42.58,5. Damas 16,4 km 1. Daniela Schwarz, Neftenbach, 2.02.18,3; 2. Sabina Bigger, Claustra, 2.06.53,4; 3. Lilian Hollenstein, Mosnang, 2.14.05,1; 4. Gabriela Egli, S. Murezi, 2.19.37,1; 5. Janna Venzin, Curaglia, 2.26.00,8. Plinavon: 12. Charlotte Lannou, Tavau, 2.35.27,1; 30. Sonja Decurtins, Sedrun, 3.10.57,8. «La finamira ein entochen 1000 curriders» Rodund 260 curridras e curriders ein stai alla partenza dil «Rheinquelle-Trail» la sonda a Sedrun. Cun quella participaziun ei la presidenta dil comite d’organisaziun, Simona Barmettler, cuntenza: «Igl onn vargau havein nus giu rodund 600, mo lu ei nossa cuorsa stada ina dallas sulettas el cantun Grischun. Uonn ha ei puspei dau concurrenza.» La finamira seigi d’animar denter 800 e 1000 curridras e curriders da separticipar: «Persuenter drova ei denton temps, pazienzia e bia marketing. Nossa historia ei aunc giuvna. Il trailrunning ei il mument fetg el trend. Ina participaziun d’entochen 1000 dels ei segiramein realistica vesend ch’autras cuorsas contonschan quella dimensiun ni schizun aunc bia dapli.» Il comite d’organisaziun seigi en mintga cass motivaus e plein ideas. Ina da quellas tradescha Simona Barmettler alla FMR: «Nus fagein ponderaziuns d’organisar era ina cuorsa verticala. Quei vul dir meins liunga mo persuenter fetg teissa. En nos tgaus circuleschan denton era ideas davart in ultra-maraton, pia ina cuorsa cun 50 km e dapli.» Ils resuns sil «Rheinquelle-Trail» seigien fetg positivs ed ussa hagi ei num far propaganda per la cuorsa era sur ils cunfins dalla Svizra ora. In grond laud ha ella pil grond diember da voluntaris, mo era pil comite d’organisaziun: «La solidaritad cun nus ei fetg gronda, ei vegn luvrau mordio e fetg bein. Senza gidontras e gidonters mass ei buca.» La situaziun cul coronavirus ha era pretendiu uonn mesiras specialas. Aschia han sulettamein persunas cul certificat da Covid-19 ni cun in test negativ astgau esser ella zona dalla partenza ed arrivada. Aspectaturas ed aspectaturs han saviu persequitar la cuorsa all’arrivada via livestream. Ils frars Cla-Ursin (sen.) e Jon-Fadri Nufer ein cuntents cun lur prestaziun. Il victur Stephan Wenk (sen.) en discussiun cul meinaproject dil «Rheinquelle-Trail», Stefan Schwenke. Stephan Wenk, il victur dils umens sur la distanza liunga da 40,6 km. La presidenta dil comite d’organisaziun, Simona Barmettler, ei cuntenza culla participaziun ed il decuors dalla cuorsa.

L’Energia alpia sa mirar anavos sin in fetg bien onn da fatschenta passau. Il 2020 ha ella fatg ina sviulta da 9,7 milliuns francs. Dil gudogn da menaschi da 2,4 milliuns francs obtegn la vischnaunca da Tujetsch in milliun francs el rom d’ina conderschida e 292'000 francs sco concessiun. L’interpresa ha fatg amortisaziuns e reservas da biebein in milliun francs. Dalla sviulta total d’energia da bunamein 28 milliuns uras/kilowatt ha l’interpresa tuatschina produciu sezza 16,4 milliuns. Il volumen d’energia da concessiun importa 14,8 milliuns uras/kilowatt. Era l’Energia alpina ei stada pertuccada dil coronavirus. Sco quei che la direcziun scriva el rapport annual ha il menaschi da provediment stuiu vegnir garantius da tut temps e quei malgrad las restricziuns en connex culla pandemia. Sco segn da solidaritad enviers la clientella ha l’interpresa purschiu a ses clients in reducziun da diesch pertschien sil prezi d’energia. Cavegn per Röschlin El cussegl d’administraziun dall’Energia alpina ha ei dau igl onn vargau ina midada. Beat Röschlin ei vegnius remplazzaus dil president communal niev Martin Cavegn. Röschlin ha representau la vischnaunca ell’interpresa duront tschun onns. Igl onn da fatschenta passau ha ella occupau 23 persunas, da quei tschun emprendists. Sper il sectur principal da fatschenta – la producziun e commercialisaziun d’energia – dispona l’Energia alpina era d’ina partiziun d’installaziuns. S’augmentadas considerablamein igl onn vargau ein lavurs pli pintgas sco renovaziuns. Danovamein ha ella denton era saviu exequir lavurs per projects pli gronds. Dapli energia ecologica igl avegnir «La strategia dall’Energia alpina preveda in augment dalla producziun d’energia ecologica. Quei duei succeder entras agens indrezs ni participaziuns. Culla construcziun dalla reit d’anergia a Sedrun essan nus sedecidi d’investar era en energia termica ecologica», scrivan il president dil cussegl d’administraziun Giusep Decurtins ed il meinafatschenta Ciril Deplazes el rapport da gestiun. Il camp da fatschenta d’indrezs fotovoltaics vegni a crescher surtut entras la strategia d’energia dalla confederaziun e daniev era entras la revisiun parziala dalla lescha d’energia dil cantun: «Quella preveda ina contribuziun da promoziun per energia d’unviern. L’Energia alpina vegn a separticipar activamein vid quei camp da fatschenta carschent ed investar dapli en agens indrezs.» L’Energia alpina persequitescha era l’idea d’arcunar il surpli d’energia dalla stad cun ina pumpa da calira el camp da sondas dalla reit d’anergia a Sedrun ed aschia da saver augmentar la prestaziun da calira duront igl unviern. In bien svilup spetga l’interpresa dil sectur d’installaziun e planisaziun. Project sistiu Il project dall’ovra hidraulica Val Giuv/Mila ha stuiu vegnir sistius surtut per motivs economics, mo era per aspects ecologics carschents. «L’adattaziun dil sistem da promoziun effectuescha che ovras hidraulicas sco quella dalla Val Giuv/Mila vegnan mo pli sustenidas cun ina pintga contribuziun, aschia che l’ovra savess buca vegnir gestiunada a moda rentabla», scriva l’interpresa. Ins deploreschi fetg quella decisiun. Entras la sanaziun dall’ovra Val Giuv existenta fuss il quantum d’aua restont vegnius augmentaus. La producziun d’energia schubra e regenerabla dils indrezs novs Val Giuv/Mila fuss carschida per 4,2 milliuns uras/kilowatt, quei che corrispunda al diever d’electricitad da rodund 900 casadas. Dapli energia ecologica Ina ga dapli sa l’Energia alpina – in’interpresa dalla vischnaunca da Tujetsch – mirar anavos sin in fetg bien onn da fatschenta. Dil gudogn da menaschi ell’altezia da rodund 2,4 milliuns francs van 1,3 milliuns francs en cassa communala. Sco quei ch’ins sa leger el rapport annual dall’interpresa, eis era ella stada pertuccada dallas directivas en connex cul coronavirus. Sin fundament da quella situaziun extraordinaria ha ella fatg ina reducziun dil prezi d’energia per diesch pertschien per sia clientella. Igl avegnir vul l’interpresa tuatschina dar aunc dapli peisa alla producziun d’energia ecologica. (fmr/hh) Il capricorn lai plascher il baghetg dalla tschaffada dall’ovra electrica ella Val Strem dall’Energia alpina.

La dumengia vargada han 25 exposituras ed expositurs purschiu lur products sil pass dil Lucmagn. Las specialitads dils cantuns Uri, Tessin a Grischun ein vegnidas presentadas bein e han fatg gust als visitaders. Igl ei stau l’emprema da diesch fieras previdas questa stad sin pass dil Grischun, Tessin, Glaruna ed Uri. Leutier vegnan il settember treis fieras sper lags el Tessin. L’Alpinavera, la societad purtadra da quella purschida, ha certificau 2100 products regiunals. Ina gronda part da quels vegnan offeri allas fieras. La fiera dalla dumengia vargada sil hospezi da S. Maria ei stada visitada bein. Per part ha ei gnanc giu avunda parcadis. Biars han fatg il viadi per visitar la fiera ni semplamein per guder la bialaura. La purschida dalla dumengia vargada ei vegnida offerida sin 25 stans.

Dumengia ha la pleiv reformada Sagogn-Laax-Falera envidau ad in survetsch divin campester agl ur dalla Val Mulin. Biars han viu per l’emprema gada gl’intern dalla caplutta da sogn Giacun. El center da siu priedi ha ser Daniel Hanselmann priu la tradiziun cristiana dil pelegrinar. Gia el temps medieval tumpriv ha quella entschiet. Il 12avel tschentaner regeva ell’Europa ina veritabla euforia da far viadis liungs – naturalmein a pei – oravontut a Jerusalem. Ins parteva era per Ruma ni mava encunter la fossa digl apostel sogn Giachen a Santiago de Compostela en Galicia. A quella fuorma dil viandar ha ser Daniel dedicau il survetsch divin avon la caplutta da sogn Giachen a Laax. Oz ei quell’occupaziun dil temps liber avanzada ad ina prestaziun sportiva. Gest gliez han ins s’encurschiu dumengia endamaun avon la caplutta. Duront l’ura dalla devoziun sut tschiel aviert, da bellez’aura e culla raspada serimnada, ein ciclists e viandonts passai e carrai cuntinuadamein. Buca in fuss sefermaus, havess fatg ina pausetta, tedlau in amen ni priu part tgeuamein. Ei ha pariu che la glieud sportiva, equipada cun capellina e bike, festa e sacados, seigi en prescha. Duront il survetsch divin ein trasora viandonts passai - senza far feda ni dalla raspada, ni dalla caplutta aviarta. Ser Daniel Hanselmann ha daferton explicau el priedi che pelegrinar e viandar seigi ina fuorma da meditaziun. Ils viandonts e ciclists en prescha han buca udiu siu avis. La caplutta da sogn Giacun ei situada al ur dalla Val Mulin denter Laax e Sagogn. Igl ei ina via vegliandra che colligiava il vitg dado da Sagogn culla caplania da Laax. Ils emprems colonists che han populau la regiun han duvrau quella per urbanisar il territori d’uauls, lags, cuolms ed alps. La caplutta da s. Giacun s’auda buca tier ina reit d’ina ruta tradiziunala da pelegrinadi. Ella ei construida cuort avon la reformaziun, ins suppona entuorn 1503. 160 onns pli tard ha la famiglia nobla dils Cabalzar regalau gl’altar cul maletg da Nossadunna flancada da s. Giacun e s. Gion. Ina gada ad onn, entuorn ils 25 da fenadur, il gi dil s. patrun, celebrescha la pleiv catolica da Laax ina s. messa ella caplutta. Uonn ei quella stada aviarta per l’emprema gada per in cult divin reformau. Embelliu musicalmein la celebraziun ha in trio da sunatibas cun Giusep Tschuor, Annina Wolf e ser Daniel Hanselmann.

L’Uniun sportiva Schluein Glion sto tschercar in niev president. Vendelin Cabernard ha communicau sia demissiun alla suprastonza. El ei dapi quater onns president dall’uniun e siu facit davart quei temps ei positivs: «Igl ei stau quater buns onns. Nus havein giu success culs juniors ed era l’emprema squadra dils activs ha saviu setener ella 2. ligia regiunala. Quei ei reussiu per gronda part cun giugadurs dalla regiun e senza dar pagas ad els sco auters clubs en quella ligia fan.» Si’abdicaziun argumentescha el suandontamein: «Igl ei surtut motivs familiars. Nus havein treis affons e quels pretendan era engaschament.» L’uniun ei ussa alla tscherca d’ina presidenta ni in president. Vendelin Cabernard vesa era la pusseivladad d’in co-presidi: «Igl ei in’incumbensa che sa era vegnir partida sin duas persunas. Daco buca in giuven ed in pli vegl en in presidi communabel?» En mintga cass sappi el surdar in club en in bien stan ton sportiv sco finanzial. Dapi quater onns ei Vendelin Cabernard president dall’Uniun sportiva Schluein Glion. Alla proxima radunonza generala seretila el.

Cun 27 tetels da campiun svizzer ei il Grasshopper Club aunc adina quei club en Svizra che ha gudignau las pli biaras ga il campiunadi da ballapei. Mo malgrad ina liunga historia e bia tradiziun ei l’emprema equipa buca mitschada avon dus onns dalla relegaziun dalla Super League ella Challenge League. Questa primavera eis ella denton puspei returnada ella pli aulta ligia svizra. Leu vul ella restar. «Tgamun fetg professiunal» «Nossa finamira per la stagiun vegnenta ei en emprema lingia da seditanziar dalla zona dalla relegaziun. Cun quella lein nus haver da far nuot. Tut igl auter mirein nus dafertontier», di Giorgio Contini che ha surpriu il post da cautrenader da GC e vesta alla stagiun nova. El hagi giu plascher ch’el seigi vegnius contactaus per surprender quella funcziun. «GC ei secapescha in club cun gronda tradiziun ed ussa eis el era puspei ella ligia ch’el s’auda. Jeu hai denton era viu spert ch’igl entir tgamun dil club lavura fetg professiunal e plein entusiassem per las sfidas vegnentas», di il cautrenader che ha grond plascher che l’Italia ha acquistau il tetel da campiun d’Europa: «Jeu sundel bein carschius si en Svizra, mo bab e mumma ein oriunds dall’Italia.» Ensemen cun Jörg Stiel En cumparegliaziun culla stagiun vegnenta ei l’emprema equipa dils Grasshoppers per part nova. Entgins giugadurs novs ein gia cheu, ulteriurs vegnan aunc suandar, auters han badunau la squadra. «Entochen la fin d’uost eis ei pusseivel da far transfers», di Giorgio Contini che ha gia trenau plirs clubs dalla Super League, denter auter Losanna. Praticamein nova ei era l’equipa responsabla per la squadra. Sper el ei quei era Jörg Stiel che trenescha ils golis. Sco anteriur goli dall’equipa naziunala svizra e denter auter era digl enconuschent club dalla ligia naziunala tudestga, Mönchengladbach, sa el bein avunda nua ch’ils plugls han ils gnarunchels, vul dir tgei ch’in goli ha da saver. Contini e Stiel enconschan in l’auter da pli baul, denter auter dil temps communabel tiel Club da ballapei S. Gagl. Tgirar las relaziuns persunalas Il camp da treis dis a Schluein – cun dimora a Laax – ha Giorgio Contini nezegiau surtut per in impurtont intent: «Nus essan ina partida novs ell’equipa ni entuorn quella ed igl ei necessari che nus emprendien d’enconuscher in l’auter. Jeu less era nezegiar quei camp per menar discuors persunals. Leutier survescha il camp era per discussiunar davart reglas e co nus lein sepresentar sco team.» Per quei motiv ha il program da quels dis en Surselva lu buca mo giu la funcziun dil trenament, mobein era d’arranschaments da divertiment. Buna reclama «Per nus ein camps da trenaments d’equipas da clubs enconuschents ina buna reclama, era sche quels caschunan a nus empau lavur», di il president dall’Uniun sportiva Schluein Glion, Vendelin Cabernard. Empau speciala ei la situaziun tonaton stada quella ga. «Pér in’jamna avon igl emprem di dil camp havein nus saviu definitivamein che GC vegni a trenar cheu. Gia avon havein nus giu pliras damondas d’auters clubs, mo tuttas ein la fin finala lu buca stadas concretas», di Roman Holderegger, il cau dall’infrastructura dall’uniun. Essend che las pretensiuns da quellas equipas pertuccont infrastructura ein pulit grondas, ha ei giu num reagir fetg spert: «Sch’ins vul porscher in pastg segau sin 24 mm – sco quei che quellas equipas vulan – drova ei persuenter ina maschina speciala. Quella havein nus survegniu dalla plazza da golf a Sagogn», tradescha Roman Holderegger. Finanzialmein lai aschia in camp entgins raps en cassa. «Igl ei buca la massa, mo igl ei surtut ina buna reclama per nus», di Vendelin Cabernard. HSV e l’equipa naziunala dall’Austria han era trenau ils davos onns a Schluein, forsa che ulteriuras equipas suondan. Pils fans da quellas eis ei segiramein in’attracziun. Grasshoppers sin viseta Las equipas che separticipeschan al campiunadi da ballapei dalla Super League sesanflan ella fasa finala dallas preparativas. En diesch dis ha gia liug l’emprema runda. La squadra dils Grasshoppers ei stada en in camp da treis dis a Laax, respectiv Schluein. Quei camp ei buca mo vegnius dedicaus al trenament sco tal, mobein era alla tgira dallas relaziuns persunalas. «Bia glieud en ed entuorn l’equipa ei nova. Il camp survescha per emprender d’enconuscher in l’auter ed era da discussiunar davart reglas e co nus lein sepresentar sco team», di Giorgio Contini. El ei il niev cautrenader da GC e ha era ina clara finamira per la stagiun vegnenta: «En mintga cass lein nus da haver da far nuot culla relegaziun.» Suenter dus onns Challenge League ei GC puspei anavos ella Super League. Per l’Uniun sportiva Schluein Glion che metta a disposiziun la plazza da ballapei a Crap gries ei quei camp staus cumbinaus cun empau lavur supplementara. Aschia eis ei stau necessari da procurar per ina maschina speciala per tagliar il pastg silla lunghezia giavischada dil club. (fmr/hh)

Gitg han ins discurriu da quei project. Gl’emprem enteifer la populaziun da Laax ed ils vitgs vischinonts. Buca tuts ein stai incantai. Il december 2018 ha la radunonza communala approbau el, 171 ein stai persuenter, 106 encunter. Per biaras autras caussas eran votantas e votants stai unanim, per la senda da tschemas buc. Ella ha retschiert beinprest il surnum «senda da schemgias». Fuss gnanc schi dasperas, pertgei la senda meina ellas tschemas da pégns e tieua, buca digl uaul selvadi tropic, sulettamein quel da Ravanasc e Dimplaun. Ils carstgauns dueien sesentir sco stgirats, e buca sco schemgias. La nova attracziun surveschi al turissem da stad, el seigi ina plivalur per la destinaziun da vacanzas, la senda da tschemas seigi in product persistent per tuttas stagiuns, han ils oraturs repetiu. Dapi sonda ei il project da 7,5 milliuns realisaus e las autoritads han inaugurau el cun ina dretga fiasta. Turists ed indigens han astgau ir per l’emprema gada denter las tschemas. Sil tschancun da 1560 meters lunghezia eis ei lu era stau in pulit traffic pedester. Igl ei stau bial’aura, e quella ha carmalau ils marveglius ed ils adherents. La «senda da schemgias» ei effectivamein in product dalla bial’aura. Il stabiliment ha retschiert il num d’in animal dallas praulas e detgas. La macort’aura s’accorda cun el. Igl ei admirabel ch’ins ha elegiu in bi num romontsch, in che mintga American e German duess saver pronunziar. La pli liunga passarella dall’Europa tras gl’uaul ei la «Senda dil Dragun». Il tierz gi suenter l’avertura ha quei glimari nunveseivel lu era entschiet a spidar fiug – el ver senn dil plaid. Pervia dil dragun ei la senda restada serrada l’emprema gada. Negin catsch da glieud all'entrada dalla Senda dil Dragun a Laax Murschetg. La passarella ei serrada. Da macort’aura ei la passarella buca accessibla. Quell’informaziun ei scretta en scartira ultra pintga sils prospects ed ella reclama. Tier la rubrica «Highlights Senda dil Dragun» da LAAX Inside e la pagina internet ston ins far attenziun da leger quei ch’ei stampau pign e discret. Autruisa dat ei trumpadas. Ier ha beinenquala famiglia buca saviu ir a far bogn. La macort’aura ha buca carmalau d’ir al Lag Grond ni als auters. La Senda dil Dragun ei stada l’alternativa beinvegnida. Fuss stada. Strusch aviarta, ei quella restada serrada ier. Pervia dalla macort’aura, ha in responsabel dalla gruppa Arena Alva motivau. Mintga affon empren che las tschemas dallas plontas traian il cametg. Cu ei tuna e camegia ston ins untgir pégns e plontas exponidas. Aschia eis ei pli prudent da buca ir tras las tschemas da quell’aura. Vitier seigi era leischen silla passarella, han ins motivau la serrada. Aissas da lenn san esser leischnas da plievgia. Malgrad innovaziun ultramoderna camondan las leschas dalla natira silla pli liunga senda da tschemas dil mund. In paracametg han ins buca saviu montar. Fuss quei stau pusseivel, fuss ella buca mo la pli liunga, mobein era la pli moderna. Dall’autra vart duei il hosp e turist seconfruntar cul mund real e buca cun quel da praulas e detgas. Buca per nuot senumna la passarella «Senda dil Dragun». Cu ei tuna e camegia, spida il dragun fiug, e gliez ei plitost prigulus.

Gl’artist Fis Guldimann ha produciu entochen la mesadad digl onn 26 figuras, ulteriuras 26 suondan tochen la fin digl onn. Il creativ fa mintg’jamna in niev tgau. Il schaner ha gl’artist da Trun instradau in project ambizius: El ha decidiu da far en siu atelier ell’anteriura casa da scola da Zignau mintg’jamna ina figura en fuorma da tgau. El ha numna la seria «52 tgaus da Corona». Sia idea eis ei da presentar tochen la fin dil 2021 in product artistic cumplet. Miez fevrer ha el presentau las siat figuras dallas empremas jamnas. All’emprema ch’el ha fatg ha el dau il num «Corpus delicti». Igl ei ina rucla cun guotas, in tgau che duei representar la fuorma dil virus. Quella rucla culs pézs respectiv radis ei dapi in onn e miez omnipresenta ellas medias. Il tgau da Corona ed ils fildiroms da fier ha dau l’entschatta alla seria. Lu ein tgaus da crap d’alabaster e marmel, mesch, fier, lenn, pupi, plastic dir e fildirom. Mintga tgau ei ina sculptura miniatura da 15 centimeters altezia, mintgin ha el tschentau sin in sochel da fier dad 8 sin 8 centimeters. In tgau dalla seria ei ord crap-calger. Igl ei in crap dir mulau che deriva dalla Val Tujetsch. Mintga figura ei unica. Quei ch’ins s’immaginescha buca ein ils pass da lavur. In tgau ei da pupi ch’el ha formau, in da lenn dir ch’el ha strusch saviu resgiar, in da bronz ch’el ha culau en ina fuorma. Quel da pupi ha el taccau fegl per fegl in sin l’auter. Tochen la fin digl onn vegn la seria ad esser finida e l’ovra digl onn 2021 cumpletta. La FMR vegn a presentar l’entira retscha cun 52 tgaus. Las figuras ein mintgamai 15 centimeter aultas e sin in sochel da 8x8 centimeters.

Per ier, ils 13 da fenadur, havevan ils meteorologs prognosticau dabia plievgia. Els han avertiu ch’ei savessi dar inundaziuns. Sco gia las jamnas vargadas han las malauras cun dracca e garniala massiva schanegiau ier il Grischun. Per la gronda part dil cantun ha valiu l’admoniziun scalem 2 cun 20 tochen 50 mm plievgia. Ella regiun dil Gottard e val d’Ursera han ins constatau schizun scalem 4 cun quantitads d’aua da 80 tochen 120 millimeters. Ellas vals Tujetsch e Medel che cunfineschan cul Gottard ha ei dau «mo» 50 tochen 90 millimeters plievgia. Ier encunter sera ei la situaziun sequietada. Aunc avon han ins constatau giudem la Surselva ch’il Rein menava aua conform alla prognosa. Silla punt da Crap Gries a Schluein han ins saviu observar in flum lad e lartg cun aua tipic clarbrina dalla regiun dil Gottard. Il Glogn meina d’aua gronda a val il sediment da plattamorta. Quel ei da colur stgirgrischa ed ha muncau quella gada. Igl ei ina observaziun che ha rendiu attent ch’ei hagi buca pluiu quella gada schi intensiv sur la regiun Vrin e Val. (fmr/abc)

Dapi gievgia vargada ein ils megliers giugadurs da schah dalla Svizra a Flem, ella Waldhaus Arena separticipeschan els al campiunadi svizzer. Suenter 2012 e 2016 hospitescha Flem per la tiarza gada ils sportists dil tschurvi. Il campiunadi era planisaus gl’onn vargau e 300 giugaduras e giugadurs fussen stai annunziai. Per motivs enconuschents ha la Federaziun svizra da schah stuiu stuschar l’occurrenza. Ussa dattan duront nov gis ils megliers dallas categorias d’elita, umens, dunnas, juniors e seniors. Separticipar a Flem astgan buca pli 300 mobein mo 35 giugaduras e giugadurs. Numra 1 dil turnier a Flem ei il grond meister Yannick Pelletier. Quel ha denton piars la partida encunter la gronda meistra Ghazal Hakimifard. (fmr/abc) Il grondmeister Yannick Pelletier (sen.), a caschun dil campiunadi svizzer il 2016 a Flem.

Stizuns dil vitg e locals da vendita da menaschis purils en Surselva han augmentau la sviulta durtont corona igl onn vargau. Las fatschentas localas quentan da saver nezegiar ils impuls da fatschenta positivs a liunga vesta. Anna Acton meina la stizun dil vitg da Curaglia e ha discurriu dils «pli bials sentiments». Duront il temps da restricziuns da corona digl onn vargau eis ei reussiu alla stizun da Curaglia da nudar cefras neras. Dapli hosps da vacanzas ella Val Medel e duront il lockdown dapli persunas dalla Bassa che han disloccau la lavur da casa ella sedia secundara ella Val Medel. Persunas che han cumprau dabia rauba dil mintgagi ella stizun da Cura­glia. E buca sulet a Curaglia, biaras stizuns dil vitg e locals da vendita da menaschis purils han profitau. Ussa cu las restricziuns sesluccan e las portas viers igl exteriur sesarvan per turistas e turists sedamondan las gestiuns dallas stizuns dil vitg, con durablas las cefras neras digl onn vargau ein. Da buna speronza Anna Acton ei da buna speronza e quenta cun in effect durabel neu digl onn da corona per la stizun da Curaglia. «Biaras immobilias ella val han anflau novs possessurs.» Novs possessurs ch’ein solidarics viers la stizun dil vitg. «Sper la clientella da tschep dalla val ein quellas persunas cun sedia secundara ina impurtonta part da nossa clientella.» Anna Acton, oriunda dalla Tschechia, che ha anflau la via en Surselva avon 20 onns ha menziunau ils numerus hosps da vacanzas digl onn vargau che han empriu d’enconuscher per l’emprema ga la Val Medel. «Els han fatg stem ch’ins sa era far bialas vacanzas en Surselva.» Curdin e Sarah Capeder vendan en lur localitads a Valgronda/Cumbel ed a Cuera buca sulet products digl agen menaschi, mobein era dad auters menaschis purils. La Capeder Food ei era enconuschenta per sia tratga da peschs. Entochen 20% ei la sviulta carschida duront il temps da corona e Curdin Capeder ei medemamein perschuadius da puder tener ina buna part dalla nova clientella. «A Cumbel sentin nus ussa che meins persunas ein presentas ella val visavi al medem temps digl onn vargau. Persuenter furnin nus puspei dapli rauba allas ustrias.» Esser enconuschents Curdin Capeder ha menziunau ch’ei seigi stau dir da fitgar pei a Cuera cun in local da vendita. «Ei drova in cert temps entochen ch’ins ei enconuschents a consumentas e consuments dalla capitala grischuna.» Il pur lumnezian ha fatg stem che la clientella schazegia la qualitad dils products ed ei era promta da pagar in cert prezi. En in encarden dalla stizun a Curaglia porscha Anna Acton medemamein products regiunals. Products ch’ein era tschercai da persunas sin via cun auto sur il Lucmagn en direcziun dall’Italia. «Jeu hai grond plascher sch’ils passants sblundregian miu encarden da products regiunals.» E la frestgentera cun las buteglias da cola. Ils passants dil Lucmagn han denton muncau silmeins entochen ussa alla stizun da Curaglia. «Normalmein sesarva igl escha dalla stizun da Curaglia pli stedi enaquella ch’igl access al tunnel dil Gottard ei engrevegiaus ni insumma serraus.» Malgrad ils aspects positivs, menar ina stizun en in vitg resta pretensius e pretenda dabia engaschi da tut las persunas involvadas. Augmentau la sviulta Che corona ha influenzau positiv la sviulta da fatschenta da Vival Lumnezia po Daniel Blumenthal senz’auter confirmar. El presidiescha la societad che meina mintgamai ina stizun a Vella ed ina a Morissen inclus ina pasternaria. «Nus essan momentan 5% sur la sviulta digl onn vargau.» Cun quella explicaziun ha Daniel Blumenthal confirmau ch’il svilup positiv da Viaval Lumnezia cuntinuescha. «Denton buca sulet pervia da corona» ei il president da Vival Lumnezia perschuadius. «Nus havein bia clientella fetg fideivla e investiu ellas stizuns.» Cun ina sviulta da treis mil­liuns francs appartegn la stizun da Vella allas fermas stizuns dil vitg en Surselva.

Igl onn da scola 2019/2020 han 146 scolarets, affons e giuvenils frequenta la scola dil Consorzi da scola Sumvitg-Trun. Per 11 affons eis ei stau igl emprem onn da scoletta, per 16 giuvenils il davos dalla scola populara. Ord vesta dil consorzi ei igl onn da scola staus signaus surtut dallas restricziuns pertuccont il coronavirus, mo lu era midadas persunalas. Miez mars 2020 ha il cussegl federal proclamau la situaziun extraodinaria tenor la lescha d’epidemas. Instrucziun a distanza Sco biars auters menaschis han era la scolas stuiu serrar lur escha. Duas jamnas ha il menaschi d’instrucziun ruaussau. Quei temps han scolastas e scolasts giu temps da sepreparar pil sistem d’instrucziun dils meins vegnents. «Ils emprems dis ein stai signai d’anguoscha e malsegirtad. Tec a tec ei la curascha denton returnada e plein engaschi e motivaziun ei mintga team da scola allura semess alla lavur», scriva la presidenta dil cussegl da scola, Erica Cavegn-Pfister, el rapport annual. En quei connex hagi ei giu num sclarir biars detagls, rispunder damondas e s’adattar alla situaziun: «Igl ei buca stau sempel, denton han las persunas d’instrucziun e tuts pertuccai mussau in enorm engaschi, aschia che tut ei stau semtgau per l’entschatta dall’instrucziun a distanza.» Il temps da quell’instrucziun seigi sesplegaus bein. Midadas persunalas La situaziun dalla pandemia cun Covid-19 ha era fatschenta il cussegl da scola. Quel ei denton era vegnius confruntaus cun midadas persunalas. Aschia ha ei giu num anflar ina nova soluziun per la funcziun da meinscola suenter che Peter Kreiliger ha giu abdicau. La fin finala eis ei reussiu d’engaschar Caroline Demont-Albin e Salvatore Stagliano per quella plazza. Aschia ei la finamira da nezegiar la cumpetenza interna per quella funcziun severificada, constatescha Erica Cavegn-Pfister. Cull’entschatta digl onn da scola han treis novas persunas d’instrucziun entschiet cun lur lavur tiel consorzi da scola. Tut en tut ein 29 persunas d’instrucziun – cumpriu pedagogs curativs e catechets – stai engaschai el menaschi, seigi en pensum parzial ni cumplein. Quater persunas d’instrucziun han bandunau il menaschi alla fin digl onn da scola 2019/2020. La casa da scola a Rabius – in da dus loghens d’instrucziun dil Consorzi da scola Sumvitg-Trun.

Venderde decidan las votantas ed igls votans digl cumegn d’Albula/Alvra davart en credit d’obligaziun da 510000 francs.Chegl è la somma tg’igl cumegn ò da purtar per far part agl project Aventura viaduct dalla Landwasser. Farrera e Barvogn/Filisour on gio detg EA agl project e delibero lour part digls daners per igl project Aventura viaduct dalla Landwasser. Venderde seira decida igl cumegn d’Albula/Alvra. I vo per 510 000 francs tg’igl cumegn duess investar aint igl project turistic. Chel project less render pi attractiva l’antiera re giun anturn igl viaduct digl tren. Planisadas èn differentas attracziuns sen, sper e manevel dallas rodaias dalla veiadafier retica cun costs d’investiziun da total 11,6 milliuns francs. La gronda part digls daners niss dalla Veiadafier retica, digl cantun Grischun e d’investours privats. Igls cumegns vaschigns digl viaduct vessan da contribueir ansemen radond 1,7 mil liuns francs, partias tranter igls cumegns d’Albula/Alvra, Farrera, Barvogn/Filisour e Tavo. Nizigier pi bagn chegl tg’è avant mang Tenor igl manader digl project Roman Cathomas è la gronda part dallas attrac ziuns gio avant mang, pero: «Cugl project lagn nous metter novs accents ainten la regiun.» Tren e nateira, cun chella cumbinaziun ins less attrer daple turists tranter Alvagni, Barvogn e Tavo. Roman Cathomas accentuescha tg’igl project so neir realiso angal cun la collaboraziun da tot igls cumegns vaschigns digl viaduct e lour populaziun. «Nous lagn integrar la populaziun aint igl project». Uscheia fissigl er pussebel da porscher ulteriouras attracziuns da privats. La fegn finala ins viglia tgi tots possan profitar dad en svilup anturn igl viaduct. «Dantant schi ensatgi less porscher sez en’attracziun u nizigier igl nom digl project, alloura sto el far part alla cuminanza d’interess IG Landwasserwelt», dei Roman Cathomas. Chella cuminanza, noua tgi fon part er igls investours principals, duess coordinar e sviluppar igl project pigl futur. Attracziuns pergrond e pitschen Cun ageid da luvratoris ins ò analiso igls davos dus onns tge purscheidas tg’ins pudess realisar sper las rodaias dalla veiadafier. Uscheia porscha igl project sper en tren pendulari cun fermadas spezialas dasperas igl viaduct, er aventuras sen en bagn puril, en viadi ve da souas tras las tschemas dallas plantas u ena spassageda cun vistas segl tren cotschen. La populaziun digls cumegns vaschigns Farrera e Barvogn/Filisour on gio decidia da leir far part. Igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra, Daniel Albertin spera ossa, tgi er igl sies suveran accepta igl credit d’obligaziun ed an chel senn er igl project Aventura viaduct dalla Landwasser: «Nous ischan persvadias tgi gl’è en bung project». Costs e gudogn An cass tg’igl cumegn d’Albula/Alvra fò part agl project mantga anc igl cumegn da Tavo. Lò vign igl parlamaint a decider anfignen la fegn avost davart igl credit d’obligaziun da mademamaintg 510 000 francs. Igl cantun Grischun ò er gio signaliso la sia prontadad d’investar radond 3 milliuns francs à fonds perdu. Roman Cathomas accentuescha tg’igl project vigna er a stgaffeir novas plazzas da lavour. Chellas sa concentreschan dantant sen la staschung da stad e pertotgan surtot lavour agl kiosk, u manar egna dallas attracziuns privatas scu igl trenign tgi circulescha tranter Filisour ed Alvagni. Pigl mastral d’Alvra, Daniel Albertin è l’ampurmischung da novas plazzas da lavour betg centrala per susti gneir igl project: «Nous stuagn gio esser cuntaints schi perdagn nignas plazzas da lavour». Pi central è per Daniel Albertin da pudeir mantigneir l’infrastructura, scu las sendas da viandar, per chel project. Ena part dallas investiziuns vignan a correr ainten la renovaziun da sendas da viandar anturn igl viaduct. Mantigneir chellas agl futur vigna franc a custar daple agl cumegn admetta Albertin: «I niro a dar costs supplementars, dantant an en rom suppurtabel pigl cumegn d’Albula/Alvra». Cass Surava Uriund fiss sto planiso d’integrar er Surava aint igl project aventura viaduct dalla Landwasser. Gl’è pero sa musso tg’igl cumegn sto schliier anc divers problems, conferma Daniel Albertin: «A Surava vagn nous da manar anc differentas discussiuns davart zonas e traffic.» E per chellas discussiun seia igl taimp mengia curt. Perchegl tgi l’Aventura viaduct dalla Landwasser duess esser pronta gio igl onn 2023 pigls giasts da manevel e lontan. Davart igl proxim pass a chel termin decida la radunanza communala d’Alvra venderde seira. Ena gronda part dallas attracziuns, scu la fermada Farrera, existan gio an en furma provisorica. Sen las rodaias duess circular en tren pendulari. Sen veia circuless en trenign sen rodas. Uscheia duess igl project sa preschentar agls turists.

Ils 15 emprendists ch’ein quest’jamna el cuors sin differents plazzals dalla Val Tujetsch havessen probablamein giavischau empau autr’aura. Cun excepziun dil gliendisdis ein els vegni confruntai savens cun plievgia, per part dracca. Quei ei denton era ina part dalla professiun da bostger. Lur lavur ei ordaviert ed igl equipament corrispunda lu era allas cundiziuns che la natira porscha. Mo tuttina: D’aura schetga e biala va tut empau pli tgunsch. 52 dis da cuors en treis onns Duront lur emprendissadi da treis onns han ils emprendists da bostger d’absolver plirs cuors ordeifer il menaschi. «Tut en tut sectracta ei da 52 dis», di Flurin Guidon ch’ei responsabels per la scolaziun dils emprendists da bostger tiegl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun e ch’ei era menader da quei cuors. In da quels cuors pertucca il tema «fatgs da construcziun el forestalesser». El cantun Grischun ha quei cuors ina muntada speciala, damai ch’il manteniment e la reparatura dall’infrastructura forestala ei da grond’impurtonza per la tgira digl uaul da muntogna. Ina part essenziala da quell’infrastructura ein las vias. Tenor il reglament da scolaziun ha quei cuors da construcziun da cuntener differentas cumponentas: Far semplas mesiraziuns, construir sempels objects e mantener quels, far lavurs da manteniment vid vias d’uaul e dominar la tecnica dalla construcziun d’implonts da protecziun sco bucs ni lavineras. El cantun Grischun vegn dau peisa al diever era da material natural sco crappa e lenna dil liug dil plazzal. Secapescha ch’ei drova ina ga ni l’autra persuenter era betun. L’attenziun speciala ella scolaziun dils bostgers vegn naturalmein dada als fatgs da tagliar e transportar lenna, ecologia, tgira dalla regiuvinaziun ni era emprem agid en cass d’in accident e – sco quest’jamna – a lavurs da construcziun che stattan en connex cul forestalesser. Plirs plazzals ell’entira val «Cheu a Tujetsch havein nus ina bial’elecziun da plazzals cun differentas lavurs. Quei ei buca adina il cass», di Dominic Schilling digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun. E pilver: Bia pli gronda e varionta savess la purschida d’incaricas per las jamnas da cuors sisum la Surselva buca esser. Aschia san ils emprendists construir bucs a Scharinas denter las lavineras existentas, ereger canasters da lenna en loghens cun sbuaus a Cavorgia, sanar ina punt ella Val Gierms, renovar sistems da canalisaziun e drenascha a Liets e Cungieri ni era sanar il reservuar d’aua en cass d’in incendi ella Val Bugnei. «Per l’instrucziun stattan persunas dil fatg a disposiziun. Quei ei denter auter era scrinaris e miradurs», di Flurin Guidon. Mintgamai dus entochen treis dis lavura mintga emprendist sin in da quels plazzals. Aschia san els rimnar experientschas davart in tschuppel lavurs e tecnicas da construcziun. «Plirs plazzals ein sedai en connex culs donns dalla malaura digl atun vargau», di il forester communal Adrian Deragisch. Sper la pusseivladad da rimnar nova savida san ils emprendists era segidar aschia cun enqual lavur culla vischnaunca. Lezza vegn lu a far ils proxims onns cun sia gruppa forestala la controlla ed il manteniment regular dils implonts che vegnan fatgs quest meins dall’emprendista e dils emprendists. Dominic Schilling e Flurin Guidon digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil cantun Grischun ensemen cul forester communal da Tujetsch, Adrian Deragisch (da sen.). Ina canal construida ord lenn larisch remplazza la canal veglia ch’era vegnida plazzada cheu egl uaul a Liets en connex culla regiuvinaziun avon rodund 40 onns. Preparativas per la contrucziun d'in buc. Il bostger ei era miradur e scrinari 52 dis da cuors absolvan ils emprendists da bostger en lur treis onns d’emprendissadi ordeifer lur menaschis. Diesch da quels frequentan els quest meins el rom dil cuors da baghegiar en Val Tujetsch. Sin plirs plazzals emprendan els d’enconuscher differentas tecnicas da luvrar sco per exempel la construcziun da bucs, canasters da lenn ni sistems da canalisaziun e drenascha. Aschia fan els impurtontas experientschas cugl andament da lavurs necessarias en connex cull’infrastructura forestala. Il tgamun dil cuors ei els mauns digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun.

La vischnaunca da Medel/Lucmagn vul discutar cun il Project uaul da muntogna e la vischnaunca da Lumnezia ha anflau ina alternativa. Igl atun vargau ha il meinafatschenta dil project, Martin Kreiliger, caschunau malaveglia en las duas vischnauncas cun sia posiziun encunter la lescha da catscha. El ei vinavon promts da collaborar cun las vischnauncas. La posiziun dil meinafatschenta dil Project uaul da muntogna Martin Kreiliger encunter la lescha da catscha federala, ha leventau dabia malaveglia igl atun vargau, principalmein en Lumnezia ed ella Val Medel. Martin Kreiliger ha defendiu la preschientscha dil luf e puntuau siu effect positiv per igl uaul da muntogna. Buca per plascher dils adversaris dil luf e cumbattants per la lescha da catscha federala. La vischnaunca Lumnezia ha sinaquei sistiu la collaboraziun cun il Projet uaul da muntogna ed ella Val Medel han ils participonts ad in project stuiu pachetar la valischa tut surura. Ella Val Medel ha buca la suprastonza dau adia al Project uaul da muntogna, l’iniziativa da far calar da luvrar ils voluntaris ei vegnida da vart privata. Metter fil en guila Il Project uaul da muntogna tuorna era buca ella Val Lumnezia, sco quei ch’il president communal, Daniel Solèr ha getg. «Nus havein giu negin contact cun il meinafatschenta Martin Kreiliger.» Negin contact cun il meinafatschenta dil Project uaul da muntogna ha era il president communal da Medel/Lucmagn, Claudio Simonet giu, entochen ussa silmeins. «Il Project uaul da muntonga sesanfla sin mia gliesta da pendenzas.» Il president communal da Medel/Lucmagn ha discurriu dad in impurtont partenari. Ed el vul puspei metter fil en guila cun l’organisaziun che ha prestau ni intermediau nundumbreivlas uras lavur voluntaria ella val, per gronda part egl uaul da muntogna. «Per bien da domaduas varts»‚ ei il president communal perschuadius. Igl orcan Vivian che ha donnegiau massiv igl uaul da muntogna igl onn 1990 e terrau cumplet igl uaul da schurmetg sur Curaglia, vala sco segn da partenza per il Project uaul da muntogna. Vinavon lavur voluntaria Lavur voluntaria d’ordvart vegn vinavon prestada en Lumnezia. Sco quei ch’il president communal ha explicau, intermediescha l’organisaziun «Bergversetzer» voluntarias e voluntaris promts da s’engaschar per la populaziun muntagnarda. «Nus essan fetg cuntents cun quella organisaziun e vegnin a cuntinuar.» Daniel Solèr ha menziunau che las persunas intermediadas da «Bergversetzer» lavurien vid sendas da viandar, rumeschien uauls e pastiras ed auter. L’organisaziun ei tenor atgnas indicaziuns in project communabel digl Agid svizzer per la muntogna e la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna. Ella possibilitescha a gruppas, scolas, uniuns, interpresas ed era a persunas singulas da luvrar voluntarimein ella muntogna a favur dalla populaziun. Ina semeglionta filosofia sco il Project uaul da muntogna che drezza siu engaschi primarmein agl uaul. Il meinafatschenta dil Project uaul da muntogna, Martin Kreiliger, ha puntuau dad esser interessaus da collaborar e luvrar cun tut las vischnauncas ed instituziuns. La plipart dallas sendas ein aviartas Cun ina exepziun restan las sendas da viandar en Lumnezia aviartas duront la stad. Quei ha il president communal Daniel Solèr getg. Pervia dalla preschietscha dil luf datier alla biestga sin alps e pastiras e per buca periclitar viandonts haveva la vischnaunca serrau la stad vargada entginas sendas. «Ina senda havein nus disloccau ed en auter loghens eis ei pusseivel dad untgir il territori via ina autra senda.» Sulet la senda da viandar da Pardatsch via l’Alp Patnaul en­tochen alla Fuorcla da Patnaul resta serrada denter igl 1 da fenadur ed ils 15 da settember pervia dil luf, respectiv ils tgauns che protegian las nuorsas. (fmr/ac).

A Mustér ei Felix Venzin (62) vegnius eligius ella suprastonza igl onn 1991 ed a Mustér eis el seretratgs. La mesjamna ein ils mazlers grischuns seradunai en claustra e han salvau lur radunonza generala ella Sala Peter Kaiser. A quella ha Felix Venzin mirau anavos sin treis decennis d’engaschament intensiv. Els ei staus expert sin fieras d’animals ed exposiziuns da products, mo era responabel per la cumissiun da reclama. La FMR ha discurriu cul mazler che ha siu menaschi amiez il vitg da Mustér e che meina era ina filiala a Laax. L’Associaziun professiunala da carn dil Grischun dumbra 52 commembers. Felix Venzin, Vus essas stai 30 onns commember dalla suprastonza dils mazlers dil Grischun, da quei dudisch onns sco president. Tgei ha animau Vus da s’engaschar aschi ditg per quell’organisaziun? Jeu sundel mazler cun tgierp ed olma ed il contact cun glieud ei per mei impurtonts. Naturalmein che las sfidas da nossa branscha han interessau e motivau mei da s’engaschar. Jeu patratgel per exempel vid nossa cumissiun da reclama che ha lantschau en quei temps il Vitalone. Quei product ei aunc oz in grond success. Avon che vegnir eligius en suprastonza erel jeu gia expert sin fieras ed il contact cun bia glieud era gia daus. Leu hai jeu era survegniu profunda investa al giudicament dils animals. Jeu lavurel bugen cun glieud cun la medema idea e filosofia. Lu eis ei pusseivel da metter fetg bia en moviment e haver success. Quei ei per exempel era stau il cass duront miu temps sco expert da qualitad ad exposiziuns dils mazlers ell’entira Svizra. Tut quei ha enrihiu la veta professiunala, era sche nus mazlers essan en quei senn gie concurrents. La collaboraziun enteifer la suprastonza ei adina stada fetg collegiala. En quels onns ha ei dau biaras midadas, surtut sil sectur dalla higiena. Tgeininas ein quellas ch’ein restadas il meglier en memoria a Vus el senn positiv sco negativ? Sco president hai jeu giu tut auters contacts ch’avon ella cumissiun da reclama ni expert. En quella funcziun eis ei necessari da sefatschentar era cun leschas novas, incumbensas fundamentalas dils mazlers sco fatgs da controlla ni higiena. Aschia ei il contact cul veterinari cantunal fetg impurtonts. Duront diesch onns ei quei stau cun Rolf Hanimann, ils davos onns Giochen Bearth. En quei temps ha ei surtut era giu num defender ils mazlers, surtut ils pigns. Biaras directivas e midadas vegnan introducidas per mazlarias grondas e tut quellas ein buca adina ni mo parzialmein applicablas en mazlarias pintgas. Quei ei per exempel stau il cass tier las controllas da tuts menaschis che mazzavan. Entgins han stuiu serrar quella partiziun damai ch’els savevan ni levan buca ademplir las cundiziuns. En tuttas discussiuns – buca mo pertuccont menaschis da mazzar – havein nus denton adina anflau consens. Far endretg a tuts sa denton negin. La funcziun da president ei cumbinada cun bia lavur che negin vesa. In dils fatgs propi negativs ei il scandal da Carna grischa staus. Schegie che quei menaschi era buca commember da nus, ha quei giu in effect malemperneivel per l’entira branscha da carn el Grischun. Differentas malsognas d’animals han caschunau fastedis - era als mazlers – duront quels onns. Tgei effect han quellas giu per la branscha e sia clientella? La malsogna dalla stuornadad bovina ils onns 1990 ei a mi aunc en buna memoria, jeu erel gest en suprastonza. Quei ei stau ina frida nundetga per la branscha da carn. Cuort avon havevel jeu mazzau duas genetschas e hai praticamein saviu magliar sez la carn. Lu ha ei denton era dau cass da salmonellas. Da quels dat ei deplorablamein adina puspei, dapertut dat ei «nuorsas neras». Lu denton era cass nua ch’ei vegn buca mazzau correctamein. Da tut quels cass pitescha lu l’entira branscha. Per la suprastonza ni il president dat quei buca exnum dapli lavur, mo mintga mazler sto far ponderaziuns co el vul declarar quei alla clientella. Ils mazlers ein pertuccai da directivas fetg severas, mintga dus onns han tut quels che mazzan d’absolver in cuors obligatori. Il veterinari ei cheu avon ch’ins mazzi in animal e lu era per la controlla dalla carn. Mintga animal ei era registraus claramein. La carn da mintga ligiongia san ins exact da tgei animal ch’ella ei, cu quel ei vegnius mazzaus e nua. Bia glieud ei pli e pli sensibilisada per la carn sco mied da consum. Co seconfruntan ils mazlers cun quella realitad? Mintgin sto decider sez sch’el vul magliar carn ni buca. Igl ei denton buca correct sch’ins fa schliata cunscienzia a quels che maglian carn. Nus scumandein era buca ad enzatgi da magliar salata. Nus empruein era da porscher products a vegetaris e vegans en nossas stizuns. Era ils consuments da carn ein sensbilisai. Per quei motiv emprovan fetg biars mazlers pigns da luvrar cun products indigens. Nies menaschi per exempel lavura cun purs dalla regiun. Nus lein era mussar alla clientella danunder che la carn deriva – nus lein esser verdeivels. Quels che mazzan buca sezs animals cumpran la carn tier collegas. Pertuccont quels fatgs ha l’uniun dils mazlers denton negin’influenza. In problem pils mazlers dil vitg ei la concurrenza dils detaglists gronds. Tgei muntan quels pils mazlers pigns igl avegnir, surtut ella periferia? Dus novs suprastonts Alla 111avla radunonza generala dall’Associaziun professiunala da carn dil Grischun a Mustér ein il president Felix Venzin da Mustér e Hansjakob Möhr da Maiavilla seretratgs dalla suprastonza. Niev president ei Orlando Strub da Spligia. Sco suprastont eis el staus entochen ussa reponsables per fieras e medias. Da niev en suprastonza entran David Steier da Savognin e Jean-Claude Zimmermann senior da Glion. Vegni reeligi en suprastonza ein Reto Zanetti da Scuol e Florian Rudin da Serneus. Igl avegnir dils malzers pigns ei segiramein ina sfida – ell’entira Svizra. Jeu sundel denton perschuadius che tut quels che lavuran verdeivel cun products regiunals han in bien avegnir. El center dils products dils menaschis pigns ston specialitads star. Culla gronda massa savein nus numnadamein buca concurrenzar. La qualitad ei ozildi era buna tiels pli biars gronds. Sco mazlers pigns havein nus era la pusseivladad da reagir fetg spert sin tendenzas novas, sin giavischs individuals dalla clientella. Igl ei denton clar che la tendenza schai els mauns dil consument. Sch’ins giavischa da haver era igl avegnir in mazler cun products regiunals el vitg, sche vegn quei ad esser aschia. La perfecziun dils malzers va oz claramein ella direcziun d’esser innovativs pertuccont specialitads. Cheu en muntogna havein nus in grond potenzial per tals products. Felix Venzin (sen.) ensemen cun siu successur sco president dall’Associaziun professiunala da carn dil Grischun, Orlando Strub da Spligia. 12 onns al tgamun dils mazlers La mesjamna ei Felix Venzin da Mustér seretratgs sco president dall’Associaziun professiunala da carn dil Grischun. Exact 30 onns ha el apparteniu alla suprastonza da quella, da quei 12 onns sco president. Siu successur ei Orlando Strub da Spligia. «Jeu sundel mazler cun tgierp ed olma, quei ha animau mei da s’engaschar aschi ditg ell’uniun cantunala. La collaboraziun cun glieud dalla medema filsosofia ha fascinau mei duront quei temps», di Felix Venzin ch’era vegnius eligius 1991 a Mustér e ch’ei era seretratgs leu. En quels treis decennis ein ils mazlers vegni confruntai cun in tschuppel novitads, era negativas. Stuornadad bovina ni era scandals cul commerci da carn han dau da slignar alla branscha. Sin quellas novitads ha ella reagau cun arguments e surtut era cun products innovativs.

L’Associaziun da consum Falera-Laax ha giu in bien, schizun in excellent onn da fatschenta. Malgrad pandemia, ni era pervia da quella, ha ella registrau ina sviulta da record. Pervia dalla pandemia seigi gitg buca stau segir sch’ins sappi realisar il project, scriva Victor Blumenthal en siu rapport da gestiun. El fa allusiun alla renovaziun dalla stizun a Laax. Gl’avrel 2020 era tut preparau, il credit da 850'000 francs lubius ed il menader da construcziun fuss staus semtgaus d’entscheiver. Perquei ch’ins hagi temiu ch’ei detti ina concentraziun da mistergners sil plazzal da baghegiar ei la situaziun stada malsegira. Cun in concept da higiena seigi tuttina reussiu da far la midada architectonica tenor plan. Ella retrospectiva ei il president dall’Associaziun da consum Falera-Laax lu era satisfatgs dalla stizun renovada a Laax, ussa pari quella pli frestga ed attractiva. Buca mo da gliez ei Victor Blumenthal zun cuntents. «La suprastonza sa mirar anavos sin in onn da record», communichescha el digl onn da gestiun 2020. Negin motiv da refusar Ivo Speck, il menader dallas stizuns dall'Associaziun da consum Falera-Laax, sa esser satisfatgs L’entschatta fenadur ha la suprastonza dall’associaziun tarmess als commembers il rapport da gestiun cugl avis alla radunonza generala. Lezza ha d’approbar gl’onn da record. Usitadamein ei la radunonza cumbinada cun ina tscheina ed ina sera da cuminonza. Per la secunda gada ei quell’isonza unfrenda da Corona. Conform all’ordinaziun federala da Covid-19 dat ei puspei mo ina radunonza «tgeua» a scret. Ils 30 da fenadur s’entaupa la suprastonza, ella vegn lu ad evaluar ufficialmein la votaziun a scret e prender ils conclus statutarics. Ils 393 commembers han negin motiv da refusar il quen 2020. La sviulta dallas treis stizuns a Falera, Laax e Sagogn ei carschida per 1'143'971 sin 8'796'423 francs, il gudogn schuber ei 210'822 francs. «Quei ei per bia sur il spitgau», rapporta il president Victor Blumenthal. Il mars 2020 havevan ins temiu il mender. Pliras jamnas ha la stizun da Laax buca astgau arver la dumengia e las previstas eran malsegiras. La finala han ils numerus turists svizzers vitalisau il commerci. Il menader dallas stizuns Ivo Speck ha dumignau il catsch cun tuttina bia persunal. Il 73avel onn da gestiun ha purtau ina sviulta da bien 8,8 milliuns francs. Gl’onn precedent 2019 haveva la suprastonza presentau in gudogn schuber da 53'579 francs, igl onn da Corona eis ei bunamein quater gadas dapli. Grazia al bien andament da fatschenta ei il capital agen dall’associaziun s’augmentaus ed ei ussa sin 1'268'464 francs.

En collaboraziun cul sviluppader regiunal ei la vischnaunca da Glion vidlunder da realisar ina «Via Glion». Igl ei in product turistic-sociocultural. «Nus havein la pusseivladad da scuvierer noss’atgna vischnaunca», manegia Rudolf Büchi. Dapi il fevrer ei il sviluppader regiunal dalla Surselva involvaus en in project local che pussibilitescha quei. El habitescha a Glion e tschontscha dalla «Via Glion». Quella duei mussar alla populaziun sia vischnaunca, vul envidar ella da scuvierer loghens e rutas. Las Minas da Gulatsch a Rueun, il grep-casti a Siat e Plontabuora a Ruschein, las pastiras da Duin. In’attracziun nunenconuschenta ei la pendiculara da Signina. Esser loschs digl agen Igl ei buca las sulettas attracziuns che las 13 fracziuns han. Ruedi Büchi enconuscha per bia buca tuttas. El vul denton emprender d’enconuscher enqual scazi zuppau. Sia professiun eis ei da sviluppar l’economia ed il turissem ei apparentamein la part impurtonta da quella. La «Via Glion» ha potenzial en plirs reguards. La senda duei buca survir exclusivamein als hosps e turists. Tenor il sviluppader regiunal eis ei in instrument per colligiar la populaziun dallas fracziuns e promover l’identitad els 13 vitgs ed il marcau. Oravontut eis ei, tenor Rudolf Büchi, in project per crear valur. Valorisar las atgnas resursas, prender neunavon, mussar ed era dar vinavon quellas. Habitontas e habitonts dueien esser loschs da lur «agen», dil potenzial che la vischnaunca ha. Glion e la cuntrada dalla Foppa: tras quella regiun meina la Via Glion. Enteifer la destinaziun turistica Surselva vegn la Via Glion ad esser in niev product. La sviluppadra culturala e menadra dil biro d’informaziun a Glion, Céline Meury, meina il project «Via Glion». L’idea ha buca ina liunga historia. Purtau e promoviu quella ha la presidenta communala Carmelia Maissen. L’idea oriunda ei naschida enteifer il model directiv dil territori communal. La fin da settember 2020 ha la suprastonza communala presentau a Glion el baghetg digl anteriur center Mundaun il project cun ina vasta documentaziun. Sper ideas e survestas sin placats e cuorts texts, cun plans e graficas, han ils visitaders saviu mirar ina gronda carta dil territori communal. Cun in fil tgietschen han ins marcau ina ruta resp. ina via che meina viandonts e ciclists tras tuttas 13 fracziuns. Pigniu ha caracter, Pitasch e Schnaus era Las seras d’orientaziun digl atun vargau, cun discussiuns publicas e l’exposiziun, ein stadas in pulit success. Sin fundamein da quei ein la suprastonza communala sedumandada schebein ei valessi da far enzatgei culla carta geografica cul fil tgietschen. Duront il lockdown gl’avrel 2020 haveva il ciclist Andrin Beeli absolviu ina «Tour de Ilanz/Glion» cul velo da muntogna. La girada haveva menau el tras ils 12 vitgs ed il marcau. Da quella tura ei la «Via Glion» sesviluppada. Rudolf Büchi discuora d’in «maraton» pils proxims diesch onns. Gl’Uffeci cantunal per economia e turissem sustegn la realisaziun, el ha concediu ina contribuziun da project. La «Via Glion» duei daventar ina marca, ina noziun. Denton buca sco la «Via Spluga» ni rutas turisticas da transit ni pelegrinadi. Sin 57 kilometers, denter Pigniu e Duin cun colligiaziuns sur punts, piogns, trutgs e sendas, porscha la «Via Glion» ina reit cun nundumbreivlas pusseivladads. Ins sa absolver la ruta en etappas sur plirs gis, viandar d’in liug a l’auter, pernottar tscheu e leu. Agroturissem ei in element impurtont, purschidas pintgas, tscheu in stan cun products, leu cultura, natira ni sport. Pigniu ha siu caracter individual, tuttina sco Pitasch, Schnaus ni Ladir. El decuors digl uost eis ei previu da svegliar l’attenziun per la nova «Via Glion» cun ina staffetta che meina sil fil tgietschen tras Ilanz/Glion.

Ils 2 d’uost arva la canorta a Vella. Ella porscha plazs dil gi per affons pigns da treis meins tochen l’entschatta dalla scoletta. En Surselva dat ei canortas a Flem, Laax, Glion, Mustér e dapi in onn a Val S. Pieder. Naven digl uost dat ei era a Vella ina. «La casa dil docter duei daventar in center per juniors e seniors», ha la FMR rapportau ella LQ dils 3 da fevrer 2021. Cuort avon haveva ina gruppa d’iniziantas entuorn la geraua da scola e socialesser dalla vischnaunca Lumnezia, Elisabeth Lorez, fundau l’uniun-purtadra. Il project ha retschiert ina plattafuorma ufficiala cul num «Cumbiniala». Intent dall’uniun eis ei da fundar e menar ina canorta d’affons pigns e la meisa da miezgi pils scolars. Pli tard duei quella daventar il center da s’entupar per tuttas generaziuns. Persunal cumpetent Ch’igl emprem pass dalla finamira ei contonschius conferma la presidenta dall’uniun, Corinne Weishaupt. «Nus havein retschiert 13 annunzias, las localitads ein prest semtgadas ed era l’acziun da rimnar mobiliar s’avonza stupent», conferma ella sin damonda dalla FMR. La Cumbiniala Lumnezia vegn ad arver il menaschi gliendisgis, ils 2 d’uost 2021. Per las dunnas che s’engaschan per quei project eis ei in gi special ed ellas ein satisfatgas dils sforzs da lantschar l’instituziun nova. La "casa dil docter" a Vella: Ell'emprema alzada vegn la canorta d'affons Cumbiniala. Ils 19 da mars ha l’uniun scret ora las plazzas. Sco quei che Corinne Weishaupt conferma eis ei gartegiau senza stentas d’occupar quellas cun persunas qualificadas e cumpetentas. Sco menadra ei Irene Schmutz engaschada. La dunna da 57 onns habitescha a Val S. Pieder, ella ei psicologa ed organisatura diplomada. Ellas anteriuras localitads dalla pratica da docter Bundi meina ella la canorta. Cun Michèle Solèr e Selina Giger, duas specialistas da tgira diplomadas, sco era la gidontra Carin Cavegn, mira ella dils affons pigns ch’ils geniturs confidan. Naven dall’entschatta d’uost vegn la canorta d’affons a Vella ad esser aviarta il gliendisgis e il margis, la gievgia ed il venderdis, mintgamai dallas 6.30 tochen las 18.00. Cun sustegn dalla vischnaunca Sper la tgira ed l’assistenza dils affons pigns ei la meisa da miezgi ina ulteriura purschida dalla Cumbiniala. Ils affons che frequentan la scola primara ed il scalem superiur a Vella san ir ella canorta a gentar. Las tschaveras porta la cuschina dil menaschi vischin, la casa da vegls e da tgira dacasa Lumnezia. «Ei dat gis che pli che 20 scolars vegnan tier nus», declara Corinne Weishaupt duront ch’ella meina tras las localitads. La surfatscha da rodund 115 m2 ei repartida en quater stanzas, treis grondas e spaziusas e duas pli pintgas sco era ina cuschina. Quella cuschina drova la canorta per preparar ils solvers ed ils puschegns. Ils emprems affons portan ils geniturs gia la damaun allas sis e mesa avon che ir alla lavur. Els passentan il gi ella canorta nua ch’els survegnan solver e gentar, san termagliar, durmir e sesentir sco a casa. Retschiert bia, empau maunca aunc Actualmein ei l’uniun vidlunder da rimnar daners per saver endrizzar la structura dil gi. La vischnaunca sustegn generusamein l’instituziun cun a disposiziun las localitads e prestar ulteriurs survetschs, il Cantun contribuescha finanzialmein tenor ina clav da repartiziun. Per menaschi, administraziun e persunal ei l’uniun responsabla, ella sto era mirar pil material e las mobiglias. «Pigl indrez intern da basa, meisas, meisas da far schetg, letgs pigns, vischala, termagls, carrotschas ed auter», puntuescha Corinne Weishaupt. Bia hagien ellas retschiert, empau maunchi aunc, declara la presidenta dall’uniun. Corinne Weishaupt, la presidenta dall'uniun Cumbiniala Lumnezia La casa dil docter porscha era plaz per l’assistenza cumplementara alla scola, la canorta pils affons da scoletta e da scola culla meisa da miezgi. Il material che maunca drov’ins era per endrizzar pusseivladads da semover e serecrear suenter il gentar. En vesta all’avertura dalla Cumbiniala trai Corinne Weishaupt ina bilantscha intermediara positiva: «Nus essan fetg cuntentas dil svilup», gl’interess e las annunzias per la canorta muossi che la purschida corrispundi ad in basegns, l’uniun seigi fetg engrazieivla pil sustegn general, concluda la presidenta.

Actualmein eis ei mesa-stad, l’aura bletscha metta denton enqual hosp e indigen en tribulaziuns. Malgrad quei eis ei aura da crescher. All’agricultura eis ella d’engrau, pertgei ils purs ha gia astgau far il meins vargau buna racolta da fein. L’aura ei era d’engrau als bulius, quels creschan e prospereschan e lur amaturs astgan selegrar. En Lumnezia ei in comite vidlunder da preparar in’occurrenza ch’ei dedicada als «funghis». Sonda, ils 25 da settember, ei il gi europeic dils bulius, e perquei dat ei uonn per l’emprema gada el Grischun ina fiasta dils bulius. Gl’Uffeci da natira ed ambient dil Grischun, las uniuns Pro Cumbel ed Ir novas vias Lumnezia, la vischnaunca Lumnezia sco era la Banca cantunala envidan a Cumbel ad ina scuntrada dils micologs. Ell’anteriura casa communala da Cumbel ed a Plaun Rueun, la plazza idillica da grillar dado il vitg, san rimnaders ed amaturs da bulius s’emprender d’enconuscher, separticipar a luvratoris e referats, ei dat in’exposiziun ed in’excursiun. Tier ina fiasta da bulius s’auda secapescha la cuschina. Aschia dat ei il venderdis ina tscheina communabla ell’ustria Larisch e la sonda ina sera da divertiment e risot – cun bulius – ora el liber a Plaun Rueun. Dapli informaziuns tier la fiasta dils funghis mira www.fiasta-da-bulius.ch (fmr/abc)

La retscha «flimsfestival 2021» entscheiva. Sonda proxima, ils 17 da fenadur, allas 11.00, ei gl’emprem concert el Casti Aspermont a Sagogn. Heidi-Maria Makkonen (violina), Mathias Kleiböhmer (violoncello) e Rafael Rütti (clavazin) interpreteschan il trio per clavazin en a-moll, opus 50, da Piotr Iljitsch Tschaikowsky(1840-1993) ed il Grand Trio en e-dur, AV 52 da Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1822). Pervia dil grond interess ein ils organisaturs sedecidi da porscher il medem concert allas 12.30, medemamein el Casti Aspermont. Suenter quell’avertura dil flimsfestival a Sagogn cuntinuescha la retscha da concerts a Flem, Laax e Falera. Tochen ils 8 d’uost han ins caschun da tedlar musica en differents loghens, per part specials. Ils 6 d’uost, allas 21.00,ei per exempel ei ina serenada al Lag Grond da Laax. Il trumpetist Silvan Schmid ed il posaunist Sebastian Kohlmann vegnan lu ad interpretar canzuns e melodias romontschas che han connex culla sera e notg. Piazzola san ins tedlar ella baselgia da Fidaz, Martha von Castelbert ella Casa Melna, la Holberg Suite sill’Alp Nagens. Gl’entir program da flimsfestival 2021 anflan ins ella pagina d’internet flimsfestival.ch. Gl’interess pil festival para d’esser gronds. Differents dils 22 concerts ein exausts ni ch’ei dat reservaziuns cun gliestas da spetga. (fmr/abc) Mathias Kleiböhmer, indentant dil flimsfestival

Viva Glion envida ils 11 da settember ad ina occurrenza el marcau da Glion. Ina fiasta che vala sco alternativa allas biaras scuntradas ch’han buc saviu vegnir organisadas igl onn vargau. Viva Glion vul esser in segn da veta dalla vischnaunca, sia economia e cultura. «Enzatgi sto dar il stausch». Quei ha Manuel Montalta manegiau, il president dil comite d’organisaziun dall’exposiziun da commerci e mistregn da Glion (ILHGA) che ha fatg ina pausa pli liunga. La proxima ILHGA ei planisada pigl onn 2024. Ella ei ina da biaras occurrenzas stadas planisadas igl onn vargau e ch’ein vegnidas visadas dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Denter quellas era la fiera da vinars, il marcau d’advent ed auter. «Perquei essan nus sedecidi da metter en pei in auter event.» Ina acziun communabla Viva Glion senumna l’acziun preparada dalla Uniun da commerci e mistregn da Glion, da cuminonza cun la vischnaunca, Surselva Turissem, l’Uniun fiera jamnila e dil comite d’organisaziun dalla ILHGA. Viva Glion vul demonstrar che la veta publica ed economica seigi buca morta pervia da corona. E l’equipa che planisescha la renaschientscha da Glion ils 11 da settember 2021 vegn presidiada da Manuel Montalta. L’idea ha il comite d’organisaziun skizzau e presentau dacuort el Fegl Ufficial Surselva. «Il resun ei staus ordvart positivs.» Manuel Montalta ha getg che Viva Glion e sia gruppa organisatorica possi coordinar e far reclama per igl event. «Las fatschentas, uniuns ed instituziuns dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ston denton sezzas vegnir activas e sepresentar sin ina moda ni l’autra.» Il commerci ei dalla partida Che quei succedi ei Franca Strasser perschuadida. Ella che presidiescha ensemen cun Katarina Stauffer l’Uniun da mistregn e commerci da Glion e contuorn ha sincerau, ch’ei detti gia diversas ideas co las fatschentas e la gastronomia possien sepesentar e contribuir a Viva Glion. «Ei marscha enzatgei.» Manuel Montalta ha explicau entgins puncts gia defini per la sonda dils endisch da settember. «Sper la fiera jamnila regulara vulein nus porscher ad ulteriuras fatschentas, principalmein oriundas dalla vischnaunca da Glion, la pusseivladad da sepresentar sin plaz fiera.» Il tgamun dil comite d’organisaziun ha getg ch’ils stans da fiera stettien a disposiziun gratuit. «Ils expositurs ston pagar nuot.» Ed in turnier da ballapei cun equipas dallas fracziuns duein porscher il spitachel sportiv. «Igl invit per quei turnier ei beingleiti sin via.» Segn communabel Dalla partida a Viva Glion ei era Surselva Turissem. Per il meinafatschenta Kevin Brunold eis ei impurtont da dar in segn e quei communabel cun tut ils partenaris. «Viva Glion ei ina pintga alternativa tier la fiasta dil marcau.» Pervia dalla pandemia ein las fiastas 2020 e 2021 strihadas. Per Kevin Brunold ei l’occurrenza planisada il settember da responsar. «Neu dalla grondezia sco dil caracter decentral resta la fiasta surveseivla.» Viva Glion envida alla occurrenza buca gest duront la stagiun aulta da stad. Il meinafatschenta da Surselva Turissem ha menziunau ils habitonts da secundas habitaziuns che possien separticipar allas activitads da Viva Glion. «Nus vegnin segir a far attent ils hosps a Viva Glion.» Viers la stad turistica mira Kevin Brunold cun buna speronza. «Las reservaziuns ein fetg bunas, ussa drova ei bial’aura, lezza ei la groma sin la petta turistica.»

«Brrrrr!», igl ei puspei inaga ferdaglia en pistregn. Jeu sun aunc mai staus en in pistregn ch’era scaldaus. Daco dat ei atgnamein negins pistregns scaldai? Tuttina, jeu savess buca giavischar ina megliera veta a mi. Mo giu en pistregn da mes «patruns», quei ei ina famiglia cun en tut sis peis, eis ei mintgaton in tec lungurus. II bia sesel jeu el stgir e discuorel cun Fredi. Fredi ei miu meglier amitg, forsa era miu sulet. Ei viva si el cantun seniester, leu nua che la mumma po buca tier el cun il tschetschapuorla. Mo era lez ha buca bia da far. II bia schai el sin sia reit e stenda sias otg combas en tuttas direcziuns. Da temps en temps vegn in tec acziun en mia veta. Quei capeta cura che la mumma vegn dad esch en e suspira: «Nua ei la secunda socca?» Tier la mumma stoi jeu esser fetg attents ch’ella trapli buca mei. Ei fuss ina catastrofa sch’enzatgi vesess mei sco igl emprem exem­plar da mia sort! Mo tiel bab hai jeu fetg bia temps da seschluitar en in zup segir. El aud’ins gia da lunsch sch’el vegn dad esch en. El ha peiuns. Ei va a pei sc’in sac da truffels! E cu il bab ei arrivaus tier igl esch, cloma el: «Nua ein mias soccas da dumengia? Senza quellas mon jeu buca en baselgia! Quei fuss gie ina blamascha! Tgei tertgass il plevon da mei, matei ch’jeu seigi in...» Tgei ch’il bab smaledescha cheu vinavon raquentel jeu me­glier buca... Igl ei in grond luxus che la mumma porta mintga gliendisdis, mesjamna e la sonda la vestgadira tschuffa dils davos dis. La pli gronda delicatessa ein las soccas dil Herbert, il buob da 16 onns. Lez ha la mesjamna training da ballapei. Ei train­ing siua el adina specialmein fetg. Quei dat in nundetg bien gust suenter allas soccas. Mo las soccas da dumengia dil bab fan concurrenza a quellas dil Herbert. Quellas dil bab ein all’entschatta in tec aschas perquei ch’il bab ha ina ­ruosna en siu calzer dretg. Sch’el metta si grass da calzers, lu dat el si in tec grass sin la socca. Quei gust asch ei denton buc aschi nausch, quel fa vegnir al­lerts mei. Suenter ch’igl asch ei svanius ord mia bucca, vegn ei dultsch. Quellas soccas ein fatgas ord in material special ch’ins sa sli­gnar sco in slogn... Tuttina. Vus capis matei buca mias preferenzas e mes gusts. Mintgaton sun jeu trests e sesentel fetg persuls. Lu hai jeu avunda da slignar soccas. Il pli bugen mass jeu lu ord pistregn e scuvress igl entir mund. Mo en quei mument patra­tgel jeu vid miu urat. Miu urat ha da siu temps stuiu bandunar siu da casa per insumma vegnir tier soccas! El stueva suandar sia «patruna» tochen tier la fontauna dil vitg. Ei era in cunst da tschappar ina socca el dretg mument! lnsumma era ei grevs temps e biars da mes antenats han buca surviviu quei temps stentus. Mo quei saveva forsa era scher vida quei ch’ei deva pli baul paucas ni neginas soccas. Quei era pli baul. Ozildi ei tut pli sempel. Sch’ins ha gust sin soccas spetgan ins tochen che la mumma survescha e bien appetit! E lu hai jeu puspei buna luna. Ussa ei atgnamein tut sligiau. Negin ha anflau sia secunda socca ed jeu sun puspei ventireivels. Mo ina damonda ei aunc aviarta: Tgei animal sun jeu? Jeu di­tgel a Vus la risposta en in legn: Mei ha aunc negin viu. Mo mintgin che ha a casa ina maschina da lavar e soccas – sa tgi ch’jeu sun. Vus sedumandeis franc sche Vus haveis era asch’in exemplar da mia specia en Vies pistregn. Quei sentis Vus sil pli tard, sche Vus steis tuttenina en pistregn e sedumandeis: Nua ei la secunda socca? Luzia Sarina Tschuor da Sagogn ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria sursilvana da la 5.-6. classa. Quella categoria aveva sco tema «In animal raquinta da sia vita». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Luzia Sarina Tschuor, victura da la Plima d'aur 2021

Ina rumplanada va tras il construct da fier. lna stremblida nundetga. Tgulond sesarva in esch plein ruina e puorla e lai entrar ils emprems radis. lls sulets dapi tschentaners. Tras veiders tschufs e ners da fulin ves’ins igl univers plein steilas e colurs. Temps gioga negina rolla. Tut semuenta senza fin e destin. Quiet, quiet seschluetta ina siluetta d’in esch en e sezuppa davos ina mobilia plein nuvs ed in monitur sblihiu. En stanza tschuffa dapertut apparaturas cumplicadas plein puorla, fulin e ruina. Plaunet setschenta in det suenter l’auter entuorn ina cantunada ed ina fatscha liunga cun egls gronds, pli ners che ners, in nas plat ed ina buca fina cumpletamein dis­proporziunada cuchegia. Precautamein sesaulza l’umbriva satella ed interquera la stanza senza far mucs. Tut en quella stanza cumpara sco sche in’explosiun enorma vess scarpau dapart tut. L’umbriva scarpetscha sur restonzas nera­glias d’in roboteret, schelaus en siu davos moviment. Ella laghegia anavos e sepusa sin ina dallas apparaturas. In clicar ed ina glisch meta. lna dallas apparaturas ha entschiet a funcziunar. Digital Environmental Umbrella System. Cuort DEUS glischa sil monitur. Gest suenter svanescha ei ed ina nova finiastra sesarva. Enter the Password for manual control. Curteseivel tucca la figura sin la tastatura. Pli marvegliusa che tementada entscheiva ella a smaccar entuorn. Wrong Password. Ella emprova aunc ina gada. Wrong Password. Ella gnanc fa stem e smacca vinavon. Wrong Password. 3 tries left. Wrong Password 2 tries left. L’umbriva petga vinavon sin la tastatura. Welcome. Logfiles are loding – Connecting to Server-System – restart. La figura plein tensiun sin il monitor illuminau. In text carga. Davos la figura activescha ina meisa cun zatgei sc’in beamer. lna projecziun blaua dil mund vegn vesibla, datada cun 2028. II text vegn projectaus dasperas. Nov puncts glischan, numnai suenter ils otg arzaun­ghels ed en tschiel la staziun centrala, DEUS. Els ein reparti gestamein sil mund. Quater giudem quater sisum dalla rucla. Otg sta­ziuns sil mund ed ina egl univers, mo per tgei? lna maschina pil clima. Start Simulation. II datum semida. 2030, 2040, 2050 – datas da temperaturas, aua, C02 e bia autras cefras glischan en in tgietschen e creschan spertezia. Dils puncts cotschens sin tiara serepartan pigns punctets sco furmiclas sigl entir planet. II temps cuora e las cefras sesbassan. Cura ch’il datum passa 2090 settan las cefras en dimensiuns incrediblas. Bia dapli pigns punctets cotschens settan sul globus ed emprovan il meglier da sbassar il cuors ascendent. In per tschentaners passan e las cefras sesbassan buc. Tut glischa tgietschen. Error – due to NGS: Human. NGS? Necessary global Species. II temps cuora. Error – due to NGS: Human. Error – due to NGS: Human. Error – Overheating DEUS. L’emprema gada sgolan era pigns puncts ord DEUS sin il hologram. Tuts svaneschan d’ina secunda a l’autra cun il text: Error – Due to Damaged Hardware. Emergency shutdown DEUS. Restart DEUS. Error – not found ListNGS. Tut cumpara ruasseivel in mumenet. Exterminate Human Species. lna summa puncts cotschens sgolan ord las staziuns e serepartan sul mund. In onn pli tard seretraian ils biars puncts e retuornan tier lur mumma. Automatical Shutdown – if (global °C < 2.5). Restart. La figura realisescha spert. Ella sclauda il computer e svanescha ord la stanza. II mund ei nuot per els. Quei planet bandunau vegn per­tgiraus d’ina maschina. Vegn regius d’in monster senza scrupel. Els vegnan ad anflar in auter planet, per entscheiver ina nova veta. In meglier. In segir. Lia Johanna Hauser da Danis ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria sursilvana da 17-25 onns. Il tema en questa categoria era «Il clima sa mida – jau mid il clima». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Lia Johanna Hauser, victura Plima d'aur

La Regiun Surselva ha scret ora da niev la rimnada dil rumien-casa. Il contract cul transportader Marcel Capeder scada ils 30 da zercladur 2022. L’incarica pils proxims diesch onns ei publicada. Avon rodund in meins han fatschentas da transport retschiert gl’invit el Fegl ufficial cantunal. La Regiun Surselva ha publicau en quel, tenor la lescha da submissiun e las normas internaziunalas da WTO, il survetsch da rimnada e da transport dil rumien-casa ed industrial dalla Surselva. Da principi eis ei da rimnar ils rumians-casa ellas 15 vischnauncas. Dapi 14 onns ademplescha l’interpresa Capeder SA quell’incarica. Gl’onn vargau 2020 han ils treis camiuns rimnau da Murschetg tochen Rueras, Vrin, Val e la Stussavgia, 5192 tonnas sacs verds. Varga 6000 tonnas ad onn Tochen la fin da zercladur 2007 havevan duas autras firmas da transport partiu quell’incarica dalla Corporaziun da vischnauncas Surselva. El decuors dil 1978 haveva lezza surdau il survetsch al consorzi Buchli da Versomi e Levy da Mustér. Quellas duas firmas da transport havevan fatg 28 onns cun lur camiuns la rimnada. Sin fundament dalla lescha da submissiun ei la Regiun Surselva stada obligada da scriver ora la lavur. Marcel Capeder ha gudignau la concurrenza ed apsta pil survetsch da rimnada ha el sin quei cumprau treis vehichels novs. In dils vehichels sin viadi: Ils moloks han midau il sistem da rimnar il rumien. Dapi lu rimna el annualmein rodund 6000 tonnas rumien. Cu la vischnaunca da Flem ha viult il dies alla Surselva ed ei associada al Plaun ei il quantum sereducius per 1000 tonnas. Marcel Capeder ha denton tochen oz in contract cun Flem, ses camiuns rimnan e transportan duas gadas ad jamna il rumien da Flem e meina quel ella barschera a Vaz-sut. Per la Regiun Surselva meinan els ils sacs verds a Plaun Grond Rueun. Ils camiuns da rumien dattan en egl ed ein presents alla populaziun. Cu Marcel Capeder ha surpriu il survetsch, ha el schau taccar sillas preits dils camiuns fotografias grondas da treis sin quater meters cun cuntradas dalla Surselva, ins vesa Ruinaulta e Cavistrai, Greina, Zervreila, Lag la Tuma e Val Stussavgia. Cun quels segns d’identificaziun curseschan ils camiuns da vitg tier vitg, tenor ina ruta fixa da sisum tochen giudem la Surselva. Tuts ch'ein habels han schanzas Avon tschun onns ha la Regiun prolungiu il contract cun Capeder, sil 2022 finescha quel e sto vegnir mess en concurrenza. El decuors dils onns ha il transportader, conform al svilup, modernisau cuntinuadamein ils camiuns. Capeder ha era stuiu s’adattar a novs sistems da rimnar, el ha giu da reorganisar l’infrastructura. Per exempel ha el stuiu installar tschaghegnas vid ils vehichels. Il sistem da Molok culs conteniders sut tiara ha pretendiu investiziuns ella tecnica da cargar. Marcel Capeder han ins era involvau ell’evaluaziun dils loghens pils Moloks novs. Daferton ha el surdau gl’onn vargau la gestiun al fegl, quel meina in’equipa da 25 persunas. L’incarica dalla Regiun Surselva ha ina valeta da 700'000 tochen 800'000 francs e l’interpresa ha secapescha tut interess da salvar quella. Capeder ha l’experientscha da 14 onns, ils manischunzs enconuschan las rutas e la populaziun appreziescha in sistem che funcziuna senza problems. Sco gl’interprendider conferma sin damonda dalla FMR, eis el pertscharts ch’ei dat aunc auters interessents per quella lavur segira. Avon 15 onns ei Capeder semess en concurrenza cul consorzi Buchli/Levy. sia offerta haveva perschuadiu la Regiun. Quella gada savess ei esser che la concurrenza vegn era d’ordeifer la Surselva. Las formalitads dalla publicaziun ein definidas exactamein. La lescha da submissiun e las reglas dall’organisaziun internaziunala WTO dattan ina schanza a tuts ch’ein habels d’ademplir las cundiziuns. Viers la fin d’uost 2021 vegn la giunta dalla Conferenza dils presidents dalla Regiun Surselva a decider en caussa.

Egl uaul da Pifal a Chummenbühl/Sursaissa ha il Club da velo Surselva organisau sonda il campiunadi grischun da mountainbike. Andrin Beeli ei niev campiun grischun da mountainbike. Suenter la plievgia dils gis vargai ein las cundiziuns stadas idealas sonda vargada. Gl’onn vargau haveva Nino Schurter gudignau la cuorsa e daventaus campiun grischun. El era separticipaus l’emprema gada egl uaul da Pifal a Chummenbühl, ed el ha cumparegliau lu il percuors cun quel a Novo Mesto ella Slovenia. Quei liug ei enconuschents tras ils campiunadis mundials e cuorsas internaziunalas. Uonn ha il commember dil Cub da velo Surselva buca saviu esser presents a Sursaissa. Sia finamira ei gl’aur olimpic a Tokyo. Divers atlets giuvens han denton aspirau sonda vargada sil tetel da campiun grischun. Denter ils favorits alla partenza ein gl’experimentau Andrin Beeli dall’annada 1995 e Janis Baumann ch’ei siat onns pli giuvens. Tier l’elita dallas dunnas ei la campiunessa svizra U17 Anina Hutter stada la favorita. Buca mo el sport da mtb, era sin skis da cuorsa liunga s’auda ella tier las fermas sportistas giuvnas. Janis Spescha, in dils ferms ella categoria U23, Mauro Hassler en quella dils U17 e la Lumneziana Chiara Solèr tier las giuvnas U17 ein medemamein stai alla partenza. Impressiuns dil campiunadi grischun da mountainbike a Sursaissa. Inschign e tecnica En tut ein rodund 90 atletas ed atlets stai annunziai. Dus aspirants dall’elita, Vital Albin ed Ursin Spescha, han muncau pervia da blessuras. Il Club da velo Surselva cun siu president Guido Schweizer ha organisau per la tschunavla gada ina cuorsa egl uaul da Pifal. Per la secunda gada ha quella quintau sco cuorsa ufficiala dil campiunadi grischun. La damaun han ils affons dallas annadas 2015 tochen 2008 absolviu il percuors. Igl ei ina zona che la vischnaunca Sursaissa Mundaun ha zavrau e definiu ufficialmein per cuorsas da velo. Buca mo spertadad e cundiziun, mobein era inschign e tecnica, ei stada decisiva. Ils umens e las damas ch’ein parti il suentermiezgi ella categoria U17 ed open han giu d’absolver nov rundas. Sil tschancun da mintgamai rodund treis km ha ei strusch dau passaschas gradas. Il percuors ha menau si e giu, denter plontas e sur ragischs. Pil tetel dil campiun grischun 2021 ha ei dau naven dall’entschatta in duell denter Andrin Beeli e Janis Baumann. Beeli ha profitau da sia cundiziun ed era dalla tactica co el ha partiu en sias forzas. Era denter duas giuvnas dall’elita ha ei dau in duel stretg mo fair: Cun in avantatg da 40 secundas ei Anina Hutter arrivada sco emprema all’arrivada avon Chiara Solèr. Ellas duas han fatg las otg rundas en in’ura ed ina minuta. Campiunadi grischuna a Sursaissa/Chummenbühl Resultats dalla cuorsa grischuna e campiunadi grischun da MTB Soft U9 (buobs, 3 rundas, total 7 rangai) Nico Bässler, Trin; 15.40; 2. Levin Räss, Pitasch, 17.30; 3. Enea Michael, Casti, 18.47; 4. Nils Van Eeckhout, Favugn, 21.10. Soft U9 (mattatschas, 3 rundas) Lea Derungs, Donat, 20.05; 2. Laura Elin Solèr, Lumbrein, 22.43; 3. Melina Arpagaus, Sagogn, 23.10. Cross U11 (buobs, 3 rundas, total 12 rangai) Remo Nicca, Ziraun, 16.52; 2. Nico Camenisch, Flond, 16.55; 3. Nando Walther, Zezras, 18.22; 4. Noa Sutter, Donat, 18.40; 5. Armon Buchli, Andeer, 18.46; 6. Mauro Bässler, Trin, 18.57. Cross U11 (mattatschas, 3 rundas) Jara Lou Michael, Casti, 19.30; 2. Ladina Derungs, Donat, 20.22. Rock U13 (buobs, 3 rundas, total 11 rangai) Mic Willy, Scuol, 23.10; 2. Fadri Steiner, Cuera, 23.52; 3. Loris Di Stasio, Zezras, 25.33; 4. Janis Walther, Zezras, 26.11; 5. Franco Camenisch, Flond, 27.04; 6. Carlo Camenisch, Flond, 30.45; 7. Jann Sutter, Donat, 31.16; 8. Max Winter, Flond, 31.30. Rock U13 (mattatschas) Seraina Candita, Sevelen, 27.25; 2. Elena Candita, Sevelen, 28.19; 3. Luisa Camenisch, Flond, 28.50; 4. Melina Lou Annen, Flem, 33.27. Mega U15 (buobs, 5 rundas) Ruben Catschegn, Donat, 37.47; 2. Alessandro Solèr, Lumbrein, 39.11; 3. Mattia Dasoli, Casti, 40.22. MegaU15 (mattatschas, 5 rundas) Selina Schweizer, Sursaissa, 42.15; 2. Sasjha Rea Hiltbrunner, Domat, 46.03. Hard U17 (buobs, 9 rundas) Mauro Hassler, Cuera, 1.00.43; 2. Gian Schneider, Ziraun, 1.02.28; 3. Felix Sprenger, Triesen, 1.02.30; 4. Nico Dasoli, Casti, 1.08.00; 5. Noah Schweizer, Sursaissa, 1.27.00. Hard U17 (mattatschas, 8 rundas) Anina Hutter, Trimmis, 1.01.10; 2. Chiara Solèr, Lumbrein, 1.01.50. Open (umens, 9 rundas, total 24 rangai) Andrin Beeli, Sagogn, 56.08 (campiun grischun); 2. Janis Baumann, Igis, 58.20; 3. Janis Spescha, Cuera, 59.38; 4. Severin Disch, Tavau, 1.00.27; 5. Dario Thoma, Walenstadt, 1.01.40; 6. Flavio Cadalbert, Cuera, 57.00; 7. Sascha Deplazes, Sedrun, 57.25; 8. Urs Baumann, Igis, 58.15; 9. Andrin Züger, Favugn, 59.10; 10. Gian-Luca Lüthi, Puntraschigna, 59.32; 11. Linard Vincenz, Andiast, 1.00.37; 12. Marco Ardüser, Saas, 1.00.10. Open (damas, 7 rundas, 5 rangadas) Eliane Müggler, Thal, 57.00; 2. Ginia Caluori, Panaduz, 57.11; 3. Alia Pfiffner, Tavau, 59.33; 4. Carla Solèr, Lumbrein, 1.02.17; 5. Manuela Schweizer, Sursaissa, 56.10.

A sia emprema radunonza generala ha l’uniun «Schichtwechsel – La Surselva» discutau gl’andament dall’assemblea dalla crappa sursilvana. Ils 26 da fenadur entscheiva il transport dils blocs erratics dall’entira Surselva ed ils 9 d’uost vegnan ils sculpturs ad elaborar quels. «Il project ei decidius, e quel vegn era realisaus, cheu dat ei nuot da discutar», ha il president dall’uniun accentuau alla fin da siu rapport annual. Rino Caduff ha menau dacuort l’emprema radunonza generala dall’uniun fundada aposta per presentar quei scazi zuppau. Denter il Péz Badus el vest ed il péz Bargis egl ost dalla Surselva schaian rasadas cun da tuttas sorts crappa. Il sculptur ed artist Christian Aubry lavura dapi decennis cun quella, per el eis ei ina nungetga valur per la regiun. Varga 200 blocs Il num dall’uniun «Schichtwechsel – La Surselva» renda attent alla geologia fascinonta. Ils 20 da fevrer 2020 han in bien tozzel persunas fundau quella a Glion. Igl ei l’uniun-purtadra dil project ambizius. Christian Aubry ha tscharniu ell’entira Surselva varga 200 blocs. Finadin ei signaus e definius cullas coordinatas geograficas. Ils 26 da fenadur 2021 vegnan il emprems crapuns menai ella Grava dil Schmuèr a Rueun. Sil plaz che la vischnaunca Ilanz/Glion ha mess a disposiziun vegnan sis sculpturs ad elaborar e preparar quels per ina inscenaziun. Quella duei avischinar la populaziun als misteris ch’ein profund ella tiara dalla Surselva. L'auter jamna vegnan ils emprems crappuns transportai sin quei plaz ella Grava dil Schmuèr a Rueun. Ils 11 e 12 da zercladur 2022 entscheiva l’assemblea dalla crappa a Glion. Sin lu ei mintgin dils blocs semtgaus e posiziunaus tenor plan. La geologia vegn concretisada, l’inscenaziun duei avischinar als schabetgs d’avon milliuns onns. Las scolas dalla vischnaunca Ilanz/Glion han demussau grond interess per la tematica, ellas vegnan probabel a prender quella sco accent digl onn da scola 2021/22. Sco quei che Rino Caduff ha confirmau alla FMR, collaborescha l’uniun era cull’Arena tectonica Sardona, quell’organisaziun ei ina partenaria impurtonta per intermediar la savida dalla geologia. 13 da 15 vischnauncas sustegnan Il transport dils blocs erratics entscheiva l’jamna proxima. Silsuenter preveda il plan da termins d’entscheiver ils 9 d’uost a luvrar vid ils blocs. Christian Aubry conferma ch’el e tschun auters sculpturs vegnien a dar peisa a mintga bloc, scuvierer e dar veta a quel. Ils crapuns peisan mintgamai silmeins ina tonna. Els ein ils protagonists dall’inscenaziun artistica digl onn proxim a Glion. Il president dall’uniun, Rino Caduff, ei engrazieivels che las vischnauncas sursilvanas sustegnan il grond project. Inagada cun dar las lubientschas da transportar ils blocs ord ils loghens d’anflada. Era finanzialmein contribueschan 13 da 15. La vischnaunca territoriala Ilanz/Glion ha lubiu in credit dad 80'000 francs, vitier dat ella ina garanzia da deficit da 20'000 francs. Ils blocs erratics restan buca mo zacontas jamnas duront la stad 2022 a Glion. «L’exposiziun cuozza tochen gl’atun 2025», declara Rino Caduff. In program accumpignont vegn ad approfundir la savida dalla geologia ed avischinar hosps ed indigens alla tematica. Ei dat referats, discussiuns, workshops, excursiuns, teater, litteratura e musica. Cun carpuns blaus e verds, blocs alvs, mellens, cotschens e ners vegn «Schichtwechsel – La Surselva» ad arver gl’entir spectrum. Rasadas dil granit da Punteglias, serpentin, dolomit, quarzit e muscovit, scalegl e plattamorta vegnan el center. En in onn ei cheu, silla plazza s. Margreta a Glion, la resoluziun dalla crappa.

Contas gadas havein nus detg: «Quel che cava ad in auter in foss, croda sez lien», ni: «A quel hai jeu legiu las levitas»? Danunder derivan quels proverbis, quellas sabientschas ni quellas detgas che nus duvrein di per di en nies scazi da plaids? Quels vegls proverbis dattan veta a nies lungatg. Che biars da quels derivan dalla Sontga Scartira san ils pli paucs. El cudisch dils Proverbis savein nus leger «Quel che cava ad in auter in foss, croda sez lien». Sto esser che retg Salomon hagi du­vrau biaras gadas quei proverbi, perquei di el vinavon «e quel che aulza in crap, sin quel croda tal anavos» (26,27). Detg salop: Mintga schliata acziun finescha en in desaster, ni sco ins grescha egl uaul, vegn ei anavos. Ad affons sfarfatgs e maltschecs vegn ei legiu savens las levitas. Levits vegnan numnai ils derivonts dil progenitur Levi, che sudeva tier las 12 schlatteinas dad Israel. Il Tierz cudisch da Moses cuntegn voluminusas reglas da cumportament. Denter auter pertuccavan las reglas ils survetschs divins e las unfrendas che vegnevan menadas atras dils Levits. Contas gadas essan nus curri da Pontius tier Pilatus? Tgi che enconuscha empau la Sontga Scartira sa ch’ei setracta cheu dil process da Jesus. Jesus vegn menaus en quei process avon Pontius Pilatus – che ha anflau sco emprem negina cuolpa per sentenziar Jesus – e tarmess vinavon tier Herodes che era da lezs temps retg dils Gedius. Ils farisèrs havessan il pli bugen setenziau Jesus immediat alla mort. Mo Herodes ha tractau Jesus cun sprèz e sgomiau el e tarmess Jesus anavos tier Pilatus (Lucas 23). Sche nus essan gia tier Herodes, respectivamein tier ils farisès, schein nus savens «Ti tschontschas sco in farisè». Farisès eran ina gruppa devoziusa e fetg religiusa da sabis, che savevan tut meglier che tut ils auters. Da quels farisès dat ei oz en abundonza. Has schon udiu inagada da tohuwabohu? «Tohu wa bohu» munta per hebraic «desiert e vit». Aschia vegn la tiara numnada alla entschatta tenor la raquintaziun dalla scaffiziun da nies mund (1. Moses 1,2). Segir haveis era udiu il sequent: «Mes cavels ein stai tut agradsi.» Quei che vul dir che enzatgi ha pigliau tema (Job 4,10). E sche enzatgi stat cuort avon igl anniversari da 100 onns, audan ins savens: «Quel ei bunamein aschi vegls sco Metusalem.» Denton aschi vegls sco Metusalem, ni meglier detg «Metuschelach», vegn ozildi strusch enzatgi. El era vegnius 969 onns. Aschia stat ei scret egl emprem cudisch dalla bibla. E cun quella vegliade­tgna era el buca il sulet. Era auters carstgauns vegnevan da lezs onns tschuntschien, sistschien ni siattschien onns ni aunc pli vegls. Adam, igl emprem carstgaun, ei vegnius 930 onns e Noah schizun 950 onns. En la vegliadetgna da 500 onns eis el aunc vegnius losch bab da treis affons: Sem, Ham e Jafet (1. Moses 5,32). Ch’ei seigi sco ei vegli: Era, sche biars snegan il cuntegn dalla Sontga Scartira e vulan crer lidinuot, il scazi da plaids romontsch ei aschi vegls sco la bibla sezza. E sco davos aunc in cuort citat ord ils Fatgs dils apostels. El capetel 4 vers 32 savein nus leger: «La raspada dils cartents fuva in cor ed in’olma.» Bien pia. Essan nus cartents in cor ed in’olma? La risposta sas mo ti dar, ni buca? Bernhard Petschen è manader da la producziun grafica da la Somedia, scrivent e catechet. Bernhard Petsche n

… anflein nus en nossas regiuns ualti savens. Igl ei ina plontina da spezarias che vegn fetg appreziada en cuschina per cungir specialitads da carn ni era per dar gust e savur a sosas da carn. Nus savein mo admirar co la natira sedosta e crescha e prosperescha perfin ord la pli pintga fessa el grep – chapeau! Timian alpin/selvadi

Ils 21 e 22 d’uost 2021 ha la publicitad la pusseivladad da prender investa dalla casa. Pils ins vegn ei ad esser il retuorn en in baghetg ch’ins enconuscha da pli baul sco ustria, pils auters per mirar davos las fassadas d’ina casa ch’ins enconuscha mo da carrar sperasvi. Sut il tetel «imaginaziun» vegn purschiu dus dis cun cultura ed art. Artistas ed artists dalunsch e damaneivel porschan in program variont cun cant e musica, mo era lavurs d’art. «Cun quella purschida lein nus dar alla glieud la pusseivladad da vegnir a mirar la casa», di la possessura, l’architecta Flurina Cahannes. Avon entgin temps ha ella acquistau la casa d’Anna e Linus Lechmann. Ustria e sala da teater Alla tscherca da casas veglias cun basegns d’ina renovaziun ei Flurina Cahannes fruntada silla Casa Lechmann a Sumvitg: «Igl emprem sguard ella casa ei lu staus per mei ina surpresa suenter l’autra. Ella ei architectonicamein originala. Miu cor ha immediatamein battiu per quella casa. Igl ei in baghetg magic.» La casa ei vegnida construida en duas entochen treis etappas. Con veglia che la part veglia ei ha ella aunc buca saviu eruir. Ina part datescha denton d’entuorn 1920. «Oriundamein havevan ils possessurs previu da vender quella casa per ch’ella vegni spazzada e remplazzada d’ina nova. Igl ei lu denton semussau che la fassada encunter la via cantunala ei part digl inventari naziunal d’objects protegi», di Flurina Cahannes. Per ella seigi ei mai stau in tema da spazzar quella casa. Naven dall’entschatta hagi ella giu l’intenziun da cumprar igl object sper spindrar el. Plirs stanzas seigien unicas e fetg bialas: «Quei vala segiramein era per la sala da teater. Igl ei stau l’emprema sala da teater en Surselva. Sch’ins mira davon en silla casa para ella plitost pintga, mo ella ei fetg spaziusa e leutier secapescha interessanta.» La sala da teater persula ha ina surfatscha da rodund 80 meters quadrat. Tgei succeda culla casa La finamira da Flurina Cahannes che habitescha e lavura en siu biro d’architectura a Siat eis ei da salvar la casa el stil actual. Tgei funcziun ch’ella duei propi ademplir igl avegnir sa ella sezza aunc buca: «Ina da mias finamiras ei da render publica la sala da teater. Tgi che ha interess sa far leu cultura, exposiziuns ni per exempel era nozzas sa disponer dad ella.» Pertuccont l’ustria eis ella onz pli sceptica: «La cuschina sezza e tut il mobiliar ei naven. Far cheu era igl avegnir in’ustria para a mi plitost nunrealistic. En emprema lingia stuess ins investar bia e lu secapescha era anflar glieud che fuss promta da menar quella.» Clar ei denton: «Jeu less puspei dar veta alla casa. Quei less jeu denton far cun schar aschi bia sco pusseivel sco igl ei.» Igl eveniment da cultura ed art che ha liug en rodund in meins duei esser unics: «Igl ei buca la finamira da repeter in tal. Cun quei arranschament lein nus semplamein mussar la casa alla glieud. Dus dis ei l’escha aviarta.» Las parts da quell’occurrenza sespleigan en differentas parts dalla casa – el center duei la casa sezza star. Artistas ed artists era dalla regiun Ils 21 e 22 d’uost 2021 duei la Casa Lechmann a Sumvitg sepresentar en vestgiu da fiasta. Sco quei che Flurina Cahannes di, dat ei fetg bia da veser, era dalla casa: «Ils maletgs da tribuna dils onns 1900 che sesanflan ella sala da teater el plaunterren, ein aunc intacts. Il menaschi d'ustria d'antruras, las stanzas privatas dils Lechmanns ed era las stanzas dils saumadurs en las alzadas su, il luvratori e clavau dattan perdetga dil diever multifar e las relaziuns sgurdinadas dalla veta publica e privata.» Quell’atmosfera vegn cumpletada d’in program variont d’art e cultura. Lavurs d'art e producziuns musicalas tematiseschan la historia dalla Casa Lechmann en vesta alla particularitad dall'architectura. Agl arranschament separticipeschan Kyra Tabea Balderer, Michael Barthel, Bit-Tuner, Evelina Cajacob, Katrin Hotz, La Triada – Corin Curschellas, Ursina Giger ed Astrid Alexandre, Norbert Möslang, Julian Sartorius, Ines Marita Schärer, Martin Schick, Anna Schimkat, Katharina Anna Wieser, Dominik Zietlow, Archiv cultural Sumvitg, Associaziun Amarenda & Ustria Cruna, Vitus Bass e Peter Zumthor. La Casa Lechmann sesanfla el coc da Sumvitg. Cun si’ustria e la sala da teater era ella pli baul in liug da sentupada e cultura. «Casa magica plein surpresas» Igl uost survescha la Casa Lechmann a Sumvitg duront dus dis agl art e la cultura. «El center da quei arranschament public duei denton la casa sezza star», di la possessura Flurina Cahannes. Ella ha acquistau la casa culla finamira da dar ad ella nova veta. En tgei fuorma che quei duei succeder sa ella denton aunc buca. Igl arranschament d’art e cultura duei esser unics. (fmr/hh)

lgl ei in di da stad. Calira ei sederasada sur il vitg. Ella smacca e fa tremblar l'aria sur igl asfalt. Negin ei giuadora, tuts sezuppan en casas cun barcuns serrai. Mo in um vegl cun cavels alvs sesa sin baun en curtin. Sin ses egliers ha ei puorla dalla schitgira entuorn el. Sia dunna pitescha dalla calira, il miedi ha scumandau ad ella dad ir giuadora. lls biadis ein anson aunc stai leu en curtin cul tat, mo ussa ein els scappai dil cauld. II tat sedamonda, tgei uras ch'ei pudess esser. lgl ei las las duas e mesa. II vegliet sesa aunc adina sil baun tgietschen sut siu maler. Quei ei il sulet liug umbrivaun en curtin. Entuorn l'umbriva ei il pastg daventaus brins e mellens. Ei renda buca pli da dar aua, il pastg ei barschaus. EI radio han ei schizun detg ch'ins dueigi spargnar aua. L'aua seigi scarta. «Ei stuess plover», di il vegl. EI mira encunter tschiel, mo anfla gnanc in sulet nibel. Dalunsch auda el ils autos, töfs e camiuns che filan tras il vitg. Sin baun sper il tat schai la gasetta cun novitads digl uaul digl Amazonas che brischa e da glatschers che liuan. II tat seregorda da sia affonza, cu el veva da far fein. Caliras vevan els era, mo mai sco ozildi. Els vevan aunc dretgas stagiuns. II tat patratga tut dad ault: «Ussa datti mo aunc unviarns cun nevadas stermentusas, primaveras memia cauldas, stads da caliras, atuns cun dis da stad e lu puspei neiv e lavinas ch'ei fa tut tema.» lgl um mira sill'ura, mo sia vesida ei memia schliata. EI sa buca leger tgei uras ch'igl ei. EI dat si. lgl ei memia cauld. Pli bugen ir en casa el frestg. EI fa dus treis pass e stat eri. Avon ses peis vesa el ils termagls dils biadis. Cups, tagliors, sadialas, palas da sablun ed ina balla da suflar si. «Tut da plastic», di igl um. Vi sin meisa, ina cuppa da Coca-Cola, naturalmein ina cuppa d'alumini. Dasperas las folias da plastic dils glaces ch'ils biadis han gudiu anson. E lu aud'el tuttenina, co il pur vischin envida in motor che fa ina canera che va tras pial ed ossa. II pur ha da rischlar fein, mo per gliez drov'ins oz buca in risti sco il tat pli baul, mobein in suflafein. Cul motor si dies entscheiva il pur a «rischlar». E gia freda il tat il tuffien da benzin che quei sgarscheivel apparat drova. II vegliet va sper la seiv dil curtin vi. Sto esser ch'enzatgi ha ier sera puspei bess stumbels da cigarettas sur la seiv en. EI pren si ils stumbels. En quei mument va in giuven cun siu moped sper curtin vi. Puspei quei tuffien. Enzanua entscheiva in vischin a segar siu pastget mellen. «Sco sche quei gidass...», di il tat cun in surrir. Mo il rir varga spert. «Tgei duess nies planet far cun tut quei che nus fagein cun el?" sedamonda el. En quei mument auda el la vusch da sia dunna. «O nua eis staus en quella calira? Neu el frestg. lgl ei las treis, ussa eis ei bia memia cauld!» II vegliet di: «Na! lgl ei buca las treis. Ei ha daditg dau las dudisch.» Ei vegn ad esser la sera entuorn las nov, cu l'entira famiglia sesa cul tat en curtin. Tuts queschan e miran sil tat, teidlan quei ch'el di e dattan il tgau. lgl um vegl ha raquintau cun egls plein larmas da sia affonza. Co el viveva en in mund senza plastic, senza telefonins, senza cuppas d'alumini, senza suflafein e senza mellis da camiuns ed autos. EI raquenta ch'ei vevien aunc avunda aua ed aria frestga. Cu ei fa notg, ein ils termagls da plastic ed ils rumians dad alumini rimnai e svani. La famiglia ha realisau ei. Las larmas dil tat han aviert ils egls. L'auter di sesa il tat puspei sin baun ell'umbriva. lgl ei las duas e mesa. lls autos e camiuns carreschan tras il vitg. La famiglia digl um vegl ha fatg igl emprem pass. Mo il mund entuorn il curtin dil vegliet sto aunc realisar tgei uras ch'igl ei e ch'ei fuss neras uras. Sch'igl ei buca gia memia tard. Pierin Barenius da Trun/Darvella ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria sursilvana da la 7.-9, classa. Il tema en questa categoria era «Il clima sa mida – jau mid il clima». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Pierin Barenius, victur da la Plima d'aur 2021

Il territori dal Lucmagn al cunfin dal Grischun e dal Tessin è in paradis per tut quellas e quels che vulan viandar. Il territori porscha rutas da differenta lunghezza e grevezza e quai tant per la stad sco l’enviern cun gianellas u skis da turas. La vart dal nord dal Lucmagn è territori da la vischnanca da Medel. Ina da las bellas spassegiadas è quella dal mir dal lai da fermada da S. Maria enfin al Lai Blau. Gia la survista davent dal mir è in eveniment. Il mir cun in’autezza da maximalmain 117 meters e vegnì construì enfin 1968. El è 560 meters lung, sia curuna è otg meters lada, al pe è il mir 21 meters lad. Dal mir maina la senda al Lai Blau l’emprim parallel cun il lai da fermada envers l’Alp Rondadura. Prendend cumià dal lai da fermada maina la senda ensi vers nord-vest. L’alp vegn pasculada d’animals dal Tessin. Per arrivar senza pli gronds problems al Lai Blau èsi recumandà da prender chalzers da muntogna. Uschiglio è il tschancun pauc problematic. El maina sur pastgira, en singuls lieus èsi necessari da traversar il dutg che vegn dal lai. Da bels dis da stad è la senda frequentada stediamain, surtut persunas dal Tessin giaudan questa spassegiada. Da contemplar datti là bleras flurs ed ina giada u l’autra pon ins er udir il sgrign d’ina muntanella. Arrivà al Lai Blau sa preschenta in bellezza panorama. Dad ina vart la vista sin il lai, da l’autra vart quella sin la pizza circumdanta. Uschia quella envers sid sin il Péz Scopi cun ses 3190 meters sur mar, en il vest il Péz Rondadura cun 3016 meters sur mar. Ina bella runda è er quella enturn il Lai Blau. Per tgi che giauda gugent aua frestga alpina envida il lai er da far in bogn. Dal Lai Blau po la tura vegnir cuntinuada envers il Lai Verd che sa chatta sin 2703 meters sur mar. Da là po vegnir ascendì il Péz Gannaretsch u cuntinuà la tura en direcziun da la Val Nalps sin territori da la vischnanca da Tujetsch. En ina pitschna seria cun il titel «Lai – lai – lai» preschenta la redacziun da la FMR questa stad divers lais – tranter Tschlin e Dardin: lajets e lais pli gronds. Questa stad vali la paina da scuvrir in da quels e forza perfin da dar in sigl en l’aua frestga u fradaglia? Lai Blau en il territori dal Lucmagn. Cifras e fatgs Num: Lai Blau (Lucmagn) Autezza: 2412 meters sur mar. Ascensiun: Davent dal mir da fermada dal lai da S. Maria u davent da l’ospizi da S. Maria. Temp da viandar: Strusch duas uras davent dal mir da fermada. Trais uras davent da l’ospizi.

La fin da matg 2017 ha in luf giu scarpau pliras nuorsas a Plaun Miez a Rueras. Duas haveva el giu blessau e treis eran sparidas. Las nuorsas eran en possess dad Aluis Cavegn. L’jamna vargada ei in tal trest eveniment serepetius, quella ga cun biebein il dubel animals. 13 tschuts eran ventschi, dus eran blessai grevamein e dus ein probablamein i cull‘aua. Ils dus flums che cunfinavan la parcella pasculada menavan fetg bia aua. L’attacca dil luf ei succedida la notg dalla mesjamna silla gievgia. Tut en tut era ei ina muntanera cun 76 nuorsas, tut nuorsas engiadinesas. Aluis Cavegn ei il sulet pur ella Val Tujetsch che tegn nuorsas da quei raz. Essend ch’ei setracta tier quellas d’animals cun in caracter fetg ruasseivel, seigi ei lu era buca stau aschia ch’il rest dalla muntanera fussi staus en panica cura ch’el seigi arrivaus l’auter di sil plaz: „Quellas nuorsas ein vegnidas tier mei sco sch’ei fuss schabegiau nuot. Gia dalunsch havevel jeu denton viu che zatgei era buca en uorden, damai che singuls tschuts eran giun plaun e stevan buca si.“ Buca claus spel flum Damai ch’il flum dalla Val Mila ed il Rein menavan fetg bia aua l’jamna vargada ha Aluis Cavegn desistiu da clauder dalla vart encunter ils dus flums. Igl ulteriur territori ei vegnius claus cun ina seiv cun treis cordas cun electricitad: „Da niev eis ei aschia ch’ei drova quater cordas cun electricitad. Jeu erel adina ius da quei anora che treis seigien sufficientas.“ Schebein il luf ei vegnius atras l’aua ni siglius sur la seiv ei buca dil tut clar. „Jeu crei buca ch’in luf mondi atras ina tala massa d’aua sco l’jamna vargada“, di Aluis Cavegn. Seigi sco ei vegli: „Las nuorsas ein mazzadas e mudergiadas. Igl ei danovamein stau in mument fetg emoziunal.“ Ella vischinonza dil vitg Inquietaus ei il pur e passiunau tiradur dil liug nua che quei ei schabegiau: „Nus schein da quei Punt Rueras. Quei ei rodund 200 meters sper la plazza da campar e 200 meters spel vitg. Tenor miu manegiar ha in luf piars nuot aschi da tier dil territori habitau.“ Ella controlla dils tschuts mazzai ei lu semussau ch’ils pli biars havevan buca miersas el culiez, mobein el contuorn dallas costas. Quei era medemamein il cass tier quels dus tschuts che vivevan aunc cun grevas blessuras. Per tgei prezi che sias nuorsas mazzadas dil luf vegnan indemnisadas sa Aluis Cavegn buca: „La fin finala va ei buca pils daners. Ei va pils animals. Nus tenin buca nuorsas per schar mudergiar ellas il luf. Paradox ei tut quei schon: Nus stuein sestentar di per di da proteger nos animals ed ils lufs van semplamein libramein e prendan quei ch’els vulan.“ Las nuorsas engiadinesas ha el cumprau avon rodund diesch onns, tuttas cun scartiras. Schegie ch’el meina buca pli cudisch, ein tuttas aunc adina da razza pura. Protecziun cun in tgaun? Ina pusseivladad che para relativamein effectiva ei la protecziun dallas nuorsas cun tgauns. „Suenter quell’attacca sundel jeu staus a mirar in. Jeu stoss ussa giudicar, schebein jeu vi tener quel cullas nuorsas duront la stad. A cumprar vegn jeu buca in, pertgei en treis onns sun jeu pensiunaus e lu vegn jeu buca a cuntinuar cul puresser. Aschia ni aschia buca sut quellas cundiziuns cheu cul luf“, di Aluis Cavegn che fa il pur dapi rodund 30 onns e ch’ei perschuadius: „Sut quellas circumstanzias dat ei buca in avegnir pil puresser cheu tier nus. Da quei vegn lu fetg bia a pitir, denter auter las alps.“ Ch’el ei sceptics el diever d’in tgaun da protecziun ha denton aunc auters motivs: „Jeu tegnel mias nuorsas engiadinesas ella vischinonza dil vitg. D’auters menaschis sai jeu che quels tgauns uorlen per mintga fuera. Quei ei lu probabel buca fetg emperneivel per tgi che sto tedlar quei igl entir di inclusiv la notg.“ Quella historia cul luf hagi pia biaras varts: D’in vart il prighel pils animals da casa, da l’autra vart ils disavantatgs che sedettien per vischins e hosps da vacanzas per exempel en connex cun tgauns da protecziun. Aluis Cavegn tegn rodund 150 nuorsas, da quei la mesadad dil raz engiadines. En connex cun quels dus schabetgs cul luf ha el fatg in’interessanta enconuschientscha: „Tut quels tschuts ch’el ha mazzau quella ga e tschella ga havevan negin stgalin. Forsa disturba la curegia ni il tun dil stgalin. En quei connex eis ei denton interessant ch’el ha mazzau ils biars cun miersas el contuorn dallas costas.“ Era flums cun bia aua ein negin impediment pil luf L’jamna vargada ha in luf mazzau ni blessau 17 nuorsas a Rueras. Per contonscher sia preda ha el surmuntau u il Rein ni il flum dalla Val Mila. Pil guardiaselvaschina Martin Cavegn ei quei bein pusseivel. Il luf nezegi mintga pusseivladad per vegnir tier vivonda. Tier ina secunda viseta ha il luf allura saviu vegniur spuentaus cun ballins da gumma. Hans Huonder/FMR Per la secunda ga enteifer quater onns ha il pur Aluis Cavegn da Rueras da muganar in’attacca dil luf sin sias nuorsas. 2017 ein otg stadas pertuccadas, l’jamna vargada 17. Probablamein ha il luf surmuntau u il flum da Mila ni il Rein per arrivar tier sia preda. Al cunfin culs dus flums haveva Aluis Cavegn numnadamein buca claus. El era perschuadius ch’il luf mondi buca atras ina tala massa d’aua sco ils flums menavan tschell’jamna. Sco quei ch’il guardiaselvaschina Martin Cavegn ha detg sin damonda dalla FMR setract’ei tier quei luf probabel d’in animal persul: „Ils indezis che nus havein laian supponer ch’ei seigi buca in dil triep da Stagias.“ Sco quei ch’igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun communichescha, ha ei dau il zercladur dameins observaziuns da lufs. Perencunter ei il diember d’animals scarpai carschius cul temps dall’alpegiaziun. Il meins vargau ein silmeins 29 nuorsas vegnidas mazzadas da lufs. L’entschatta zercladur ha ei plinavon dau annunzias da dus lufs ventschi. En Surses ei in luf carpau vegnius tratgs ord la Gelgia. La mort da quel ei aunc buca sclarida. En Surselva ei vegniu anflau las restonzas d’in animal che savess esser in luf. Da quei animal ei vegniu priu ina DNA. „Mintga luf ha si‘atgna tecnica da mazzar“ Sco quei ch’il guardiaselvaschina Martin Cavegn ha detg sin damonda dalla FMR ha mintga luf si‘atgna tecnica da mazzar: „Quel a Rueras fa ei surtut cun miersas el contuorn dallas costas. Auters fan quei el culiez ni direct el tgau.“ La notg suenter l’attacca ei il luf buca returnaus el liug sut Rueras, ina notg suenter denton bein. „Lu eis ei reussiu a nus da spuentar el. Quei ei succediu cun ballins da gumma che nus havein saviu sittar sil luf ord ina distanza da 30 meters.“ Ina tal‘acziun da spuentar il luf sto succeder cun precauziun: „Nus stuein empruar da puder tier el quei mument ch’el ei vid in cadaver. Lu sto il siet tuccar el el tgil. Quei dat zipladas, mo blessaus vegn el buca. Gartegias ins el tgau savess ei secapescha blessar ils egls.“ Reussescha ina tal’acziun sco lezza notg sut Rueras, vegn il luf buca pli a returnar: „En quei liug segir buca. Forsa ch’el emprova enzanu’auter. Suenter ina semeglionta acziun da spuentar en in secund liug vegness el cun gronda probabilitad buca pli ad attaccar nuorsas“, di Martin Cavegn. El ei perschuadius ch’il luf ha traversau l’aua sut Rueras per arrivar tier las nuorsas: „Nus sutschazegiein las habilitads da quels animals era en loghens cun fetg bia aua. Probablamein eis el staus el liug gia notgs avon ed enzacu ha el anflau la via tier las nuorsas.“ Tenor Martin Cavegn era il claus dad Aluis Cavegn buca cumplets e las cordas dalla seiv havevien memia pauca forza electrica. En quei senn corrispundevi il claus buc allas prescripziuns. Aluis Cavegn e sias nuorsas engiadinesas sut Rueras. Enstagl da 76 ha el aunc 59. Ina part dallas nuorsas mazzadas dil luf.

Quest’jamna frequentan otg affons da Falera e Laax in atelier d’art cun Naomi Arpagaus. La studenta d’intermediaziun d’art e design muossa ad els differentas tecnicas, fuormas e colurs. El center ei la lavur culla paletta ed il cavalet. Sco mattatscha eis ella separticipada als cuors che Luis Coray ha purschiu mintga stad a Laax. Ussa, diesch onns pli tard, meina Naomi Arpagaus sezza in atelier d’art per affons e giuvenils. Quest’jamna passentan siat mattatschas ed in buob in’jamna creativa el casti Löwenberg a Schluein. Leu ha Luis Coray ina stanza d’atelier ella quarta alzada, e leu lavura la studenta d’intermediaziun d’art e design culs affons. Ier endamaun, duront ina viseta, ha il redactur dalla FMR entupau quella gruppa occupada cun cavalets e teilas, colurs d’acril, palettas, tubas e penels. Cul telefonin san ins documentar e registrar oz mintga mument, tut il pusseivel e nunpusseivel. Fotografar in sujet ei bia pli sempel che malegiar quel. Malegiar, cun agen maun, cun penel e colurs d’acril, ei buca schi sempel, pazienzia e perseveronza ein qualitads impurtontas dils pigns «Segantinis». Ils affons ch’ein s’annunziai pil cuors san quei. Els malegian bugen, singuls han gia frequentau cuors tier Naomi. Pil cuors egl atelier a Schluein han els astgau prender il sujet d’ina fotografia. Animals s’audan tiels favorits, in leopard, in liuret, schizun in cavagl dalla mar, in tucan. Ina mattatscha ha elegiu ina rendida dil sulegl en ina cuntrada da cactus, in’autra ha priu il cactus da casa sco sujet da malegiar. Duront il trafficar emprendan ils otg affons bunamein intuitiv. «Tgei ideas ch’els han e co els observan», surstat Naomi Arpagaus. Ils affons lavuran concentrai, mintgin vid sia teila. «Gl’emprem havein nus stuiu far ina skizza pintga», raquenta Lina. Ella muossa co ella ha partiu en las proporziuns. Ella ei vid la rendida dil sulegl, la colur ch’ella drova ei gl’oransch, quella ha ella mischedau silla paletta. «Jeu sai emprender da mischedar colurs», declara la scolara che frequenta il cuors cun sia sora pli pintga. La menadra dil cuors conceda ch’ella sappi da sia vart emprender bia dils affons. Per ella ei l’jamna ina caschun ideala da far experientschas praticas. Affons miran, vesan ed observan auter che carschi. Gl’affon drova buca critica, el vul perencunter ch’il carschiu capeschi sia moda da percepir. Mintga streh e mintga penellada ha sia raschun. Sch’in detagl plai buca alla persuna carschida, vul quei gir nuot. «Igl ei ina gruppa fetg ulivada. Els miran in da l’auter ed ein disciplinai», confida Naomi Arpagaus al redactur. Sco ei para han ils otg affons propi tschaffen da malegiar sco Giovanni Segantini. Els han empriu ch’in cactus sto buca esser exnum verds, ed in tschiel buca mo blaus. Schizun in cavagl dalla mar ei in sujet. Dretg ina cuntrada el desiert cun cactus. Cun gronda pazienzia e concentraziun alla lavur vid ils cavalets. Naomi Arpagaus muossa detagls d'in pass da lavur. Participont e participontas dil cuors egl atelier a Schluein, dretg la menadra Naomi Arpagaus. Malegiar cun acril ei pretensius

Gl’unviern vargau ha Flurin Caviezel, anteriur mistral e deputau dalla Foppa, realisau in project. El ha scret in cudisch da siu vitg natal Pitasch. Igl ei buca mo ina broschuretta. «Naturalmein dess ei aunc bia da scriver dil vargau», analisescha gl’autur el preavis. Sia ovra ei sin buna via e duess cumparer en cuort. Flurin Caviezel, pur pensiunau, anteriur president communal, mistral e deputau dalla Foppa, ha scret in cudisch cul tetel «Retrospectiva da nossa vischnaunca Pitasch». Igl ei ina cronica persunala e vasta, scretta cun quitau e bien dun. Gl’interess per temps vargai, la cultura dil vitg sco era la historia locala seigi adina staus da grond’impurtonza, tradescha gl’autur. Pitasch entuorn 1970 Sco Flurin Caviezel ha puntuau alla FMR a caschun d’ina sentupada, ei il cudisch aunc buca cumparius, denton semtgaus per la stampa. Tuttas correcturas seigien fatgas, era il lectorat, cumposiziun grafica e las fotografias plazzadas. Il cudisch da Pitasch consista da 76 texts reparti els pli divers capetels. Igl ei regurdientschas persunalas, informaziuns da retschercas egl archiv da Pitasch sco era dalla tradiziun orala. Romontsch e tudestg sebrattan, ins legia da schabetgs, da persunalitads, dalla scola, dallas alps e dallas uniuns. Numerusas fotografias illustreschan l’ovra da 350 paginas. En in artechel raquenta gl’autur dalla «Schützenmusik Pitasch», pli tard Societad da musica, fundada 1845. In artechel informescha dils trutgs e da vias d’access che van en emblidonza, in auter da tradiziuns, casas ed uniuns. Ils da Pitasch cantavan e sunavan generalmein bugen. Il cudisch regorda al Chor mischedau da Pitasch che ha existiu varga 150 onns. El era vegnius fundaus avon 1852 ed ei vegnius sligiaus il 2003. Igl ei il destin da biaras uniuns culturalas els vitgs. Ch’il vitg da Pitasch ha ina liunga historia, e quei ina ordvart interessanta, accentuescha il cudisch da Flurin Caviezel. El decuors digl atun vegn il cudisch a cumparer, ei vegn a dar ina presentaziun publica.

Diesch onns, da 1977 tochen 1987, ha el fatg part dall’equipa naziunala da skis. Il fevrer 1982 ei Conradin Cathomen vegnius secund al campiunadi mundial a Schladming. Gl’um da 62 onns ei actualmein ellas vacanzas da stad en sia patria a Laax. «Gie, la stagiun 1982/83 ei stada mia megliera», conferma gl’anteriur herox da skis. Gl’unviern proxim eis ei 40 onns ch’el ei vegnius secund ella disciplina roiala, la cuorsa rapida. Il davos da fevrer 1982, cu el ei returnaus dil campiunadi mundial da skis, han ins fatg ad el in grondius beinvegni. Flancaus da bab Rumetg e mumma Vica han ins menau Conradin Cathomen en carrotscha tras il vitg da Laax. A caschun dalla fiasta ha cusseglier guvernativ Donat Cadruvi surdau al vicecampiun mundial in schenghetg che la regenza surdat mo als megliers: la corna dil capricorn. Siu num ei presents a biars Quella trofea decorescha oz sia habitaziun en ina casa da pliras famiglias a Laax. Actualmein ei Conradin Cathomen leu en vacanzas da stad, cun sia partenaria Isabelle Schleiss gauda el il temps liber, omisdus dattan golf ed els gaudan la cuntrada cun far turas da velo. «Gl’unviern essan nus mintga fin d’jamna cheu e mein cun skis. Ussa, la stad restein nus mintgamai per treis jamnas», raquenta gl’anteriur star da skis. Las preits dalla habitaziun ein decoradas spartanicamein. Sper la trofea dil capricorn penda vid ina preit in grond maletg digl artist Peter Steinmann. Il sujet fa effect, ins enconuscha la Cadeina dil Signina . Conradin Cathomen culla trofea ch'el ha retschiert il fevrer 1982 dalla regenza grischuna. Siu num ei presents a biars en Svizra. Perinagada a tgi che mirava cuorsas da skis la fin dils onns siatonta ed otgonta. Tuttina sco quels da Walter Vesti, Philipp Roux, Paul Accola, ed aunc auters dil sport da skis da quei temps. El vegni plidentaus aunc savens ella publicitad, conferma Conradin Cathomen. Tgi che entaupa gl’um da 62 onns crei lu era ch’ei stoppi esser gl’anteriur commember dall’equipa naziunala da skis. Siu aspect ei buca semidaus, el para in um els megliers onns, sportivs ed en fuorma. Autograms stoppi el denton buca pli dar, relativescha el sia popularitad. Gl’unviern 1982/83 ha el gudignau duas cuorsas rapidas dalla cuppa mundiala, il december a Val Gardena, ed il schaner a Val d’Isère. «Nus havein fatg la punt» Duas jamnas pli tard eis el vegnius secund al campiunadi mundial a Schladming.El trenament era el sequalificaus quasi ella davosa minuta ed ha giu d’entscheiver la cuorsa dil campiunadi mundial. Gudignau quella haveva Harti Weirather ch’ei partius culla numra 11. Il bab da Tina Weirather ed um da Hanny Wenzel ha salvau lezza gada la honur als Austriacs, igl ei stau la suletta medaglia d’aur a quels campiunadis mundials. Per l’entira Svizra ei il secund plaz da Conradin Cathomen staus sco ina victoria. En sia patria Laax e la Surselva era la populaziun ord cadeina dil plascher. «Atgnamein erel jeu in tecnicher, specialist da slalom e slalom gigant. Jeu erel vegnius stuschaus viaden ella cuorsa rapida», conceda gl’anteriur skiunz d’elita. Il success a Schladming ha dau in stausch als camerats d’equipa, a Franz Heinzer, Toni Bürgler, Bruno Kernen. Ed a Pirmin Zurbriggen. «Nus eran ina generaziun che ha fatg la punt, denter quella da Bernhard Russi e quella da Pirmin Zurbriggen». Conradin Cathomen raquenta co el haveva declassau 1978, cun 19 onns, ils frars Berthod. «A Cortina d’Ampezzo ha René fatg la cofra ed ei turnaus immediat en Svizra», ei seigi stau ils onns dalla midada gronda, cuntinuescha el. Cul tetel da vicecampiun mundial ei sia carriera buca ida a fin. Las stagiuns suandontas 83/84 tochen 87/88 eis el vegnius pliras gadas denter ils emprems 15, tunschiu per plazs da podest ha ei buca pli. Il Sursilvan era tuttina en in fasa empermettonta. Diesch gadas eis el partius a Wengen al Lauberhorn e diesch gadas silla Streiff a Kitzbühl. Lu, il december 1987 a Val d’Isère, ha gl’accident mess en embrugl il sportist d’elita. Egl emprem trenament eis el ruclaus ed ha rut ils ligioms dalla canviala. L’Olimpiada a Calgary era en vesta ed il squetsch inagada dapli gronds. «La medema stagiun sundel jeu lu ius alla partenza cun ina manschetta entuorn il maun seniester. Mo ei ha buca pli tunschiu culs resultats.» Aschia ha el buca targlinau ed ha calau. El era vegnius il dretg mument el dretg liug, ed ei para ch’el hagi era calau il dretg mument. Enzatgei essenzial: la famiglia En quels onns siatonta ed otgonta ha Conradin Cathomen contribuiu al renum dalla Svizra sco naziun da skis. Suenter ei la pressa da sensaziuns stada savens sils calcogns ad el e sia veta privata. El ha maridau la cantadura da schlagers Marianne Pedrett e las illustradas han rapportau extendidamein dil pèr. Era cu els han dau liber. La famiglia haveva priu domicil e baghegiau casa a Laax. Leu han ils affons Nico e Carina passentau ina parta dall’affonza. Conradin ha ina biala e buna relaziun cun els. La feglia ha oz 25 onns e habitescha a Geroldswil ella vischinonza dil bab. «Cun Nico tschontschel jeu romontsch, el vul quei, Carina preferescha il tudestg», gi el. Nico ha 28 onns ed ei polizist cantunal a Sogn Murezi. Ed il bab, tgei fa lez, eis el pensiunaus cun 62 onns? «Na, aunc buca», rispunda el. All’entschatta da sia carriera sin skis haveva el absolviu cun success gl’emprendissadi da mecanist d’autos tier ina garascha a Glion. «Jeu sun aunc oz engrazieivels als patruns che han lezza gada dau a mi la pusseivladad da finir gl’emprendissadi». Dapi 18 onns lavura el sco cussegliader ed intermediatur da persunal. El ei in aschinumnau «headhunter» el selecziunescha glieud da cader per firmas. Gia avon il lockdown luvrava el a casa el «homeoffice». Era sch’el ei a Laax, sa el reglar termins e menar sentupadas cun video. Enzatgei essenzial ch’el fa cu el ei a Laax ei tgirar ils contacts cun ses fargliuns. In gi dallas vacanzas ei mintgamai reservaus per in’excursiun dalla famiglia Cathomen.

Quellas e quels che van enqualga a fieras el Grischun enconuschan probablamein Gabriela Lutz-Tuor e sia bischutaria d’argien. Dapi il 2004 ei la dunna - che habitescha cun sia famiglia a Domat – fascinada digl artisanadi da crear cadeinas, anials ed auter bi. Ella ei sescolada en Svizra ed egl exteriur e dat era vinavon sia savida a caschun da cuors. Igl argien fin (99 pertschien) che Gabriela Lutz-Tuor drova per realisar sias creaziuns d’anials, cadeinas e bratschalets dad «ArtClay» deriva dil Giapun. Cons kilos ch’ella ha gia elavurau e barschau en siu fuorn sin 700 entochen 750 grads sa la dunna da 42 onns buca dir. Cun ses mauns ha ella denton gia creau tschiens e forsa gia mellis ornaments da tuttas fuormas e grondezias. En mintga cass bia damemia per salvar tut e perquei venda ella sias creazius d’argien via internet ed ei quasi mintga sonda presenta ad ina fiera ni l’autra. Ina buccada ei denton buca venala e quei ei siu ani d’argien cun ina gronda flura ed ina tschitta sissu, in ani che croda senza dubi immediat en egl. «Igl ani ei quasi miu segn da marca, entras quel enconuschan biars mei e savens numnan ei perfin mei – la dunna cugl ani», tradescha Gabriela Lutz-Tuor riend. Dil hobi al mistregn Gabriela Lutz-Tuor ei carschida si a Sumvitg e ha fatg igl emprendissadi da vendidra tier la papetaria a Glion. Entschiet a crear bischutaria ha ella cun fimo – in material che selai formar e sto vegnir barschaus. Ensemen cun collegas ha ella scuvretg avon biars onns la pissiun pigl artisanadi e frequentau differents cuors da fimo en Svizra, mo era en Spagna ed en Belgia. Da quei temps ha ella era entschiet a vender enqual buccada a caschun da fieras localas e fieras da Nadal. «Crear bischutaria da fimo ei cul temps daventau monoton ed enzaco adina il medem, era la vendita era daventada magra», seregorda la mumma da duas giuvnas. Il 2004 ha ella scuvretg igl argien dad «ArtClay» ed ei immediat stada fascinada dallas pusseivladads che quei material porscha. «Argien ei in material classic che pussibilitescha quasi tuttas fuormas», declara Lutz-Tuor che ha fatg da siu hobi il mistregn. Entras tutorials ed a moda autodidacta ha ella era empriu la lavur d’aurera. Schmuc dad aur creescha ella denton mo enqualda. Sco Gabriela di, ei bischutaria d’aur numnadamein buc aschi tschercada sco quella d’argien. Bia fantasia La fantasia da Gabriela Lutz-Tuor per crear bischutaria cun argien para quasi d’esser infinita. Ella creescha bugen models «senza temps», va denton era empau culla moda ni creescha models sin giavisch. Per exempel veras ni anials e penderletgs per cadeinas che van a prau cun mistregns u hobis. Bia tecnicas ha ella empriu a moda autodidacta, pia cun far szza ed autras duront numerusas scolaziuns en Svizra ed egl exteriur. Cul temps ha ella anflau plascher da dar vinavon sia savida ed ei perquei sescolada vinavon alla instructura dad «ArtClay» e pli tard alla scolasta diplomada per instructuras. La dunna simpatica dat cuors en siu atelier a Domat ed era en auters vitgs per uniuns. Plinavon pon interessai frequentar ses cuors ella scola dalla Migros a Cuera, Buchs, S. Gagl ed Arbon e novissimamein organisescha era il Volg cuors dad «ArtClay» cun Gabriela. La marca – LG Dapi entgins onns posseda «la dunna cugl ani» in’atgna marca da responsabladad. Aschia portan tut sias creaziuns in bul cun «999» pil cuntegn d’argien e las inizialas «LG» per sia marca. «Senza ina tala marca astg’ins buca vender bischutaria d’argien en Svizra, mo quei san biars buc – ni vulan buca saver e vendan tuttina», declara ella. Sia bischutaria venda ella oravontut a caschun da fieras el Grischun ed en auters cantuns, via internet sin «gabrielas.ch» e sias creaziuns ein era d’anflar en pliras stizunettas localas. Il lockdown ha naturalmein era frenau Gabriela Lutz-Tuor en sia lavur. Las fieras han buca giu liug ed era ils cuors ein buca stai pusseivels. «Persuenter hai jeu giu temps d’empruar novas caussas ed ussa che tut ei senormalisau empau selegrel jeu puspei da saver presentar mia rauba a caschun dallas fieras e da guder il contact culla glieud.» Dapi 2004 lavura Gabriela Lutz-Tuor cun argien dad "ArtClay" e ha fatg da siu hobi il mistregn. Ina pintga elecziun d’anials creai da Gabriela Lutz-Tuo

En Val Tujetsch viva la cultura. Sper las uniuns e societads eis ei surtut il Forum cultural Tujetsch ed il Museum La Truaisch a Sedrun che promovan quella. Al tgamun dallas activitads ei dapi biars onns Tarcisi Hendry. Si'iniziativa ei cumbinada cun in bien maun e sentiment per arranschaments ch'interesseschan la glieud. Sper l'exposiziun annuala permanenta el museum ei quei denter auter la FotograVia. Quella vegn arranschada questa stad per la quarta ga. L’exposiziun da questa stad el museum local sefatschenta dil reminent dil tema “Co vesan ils auters nus Tuatschinas e Tuatschins?”. Ils arranschaments culturals dil museum e dil forum vegnan organisai sut il num «TujetschVivaCultura». Questa stad a Camischolas L'emprema FotograVia ei stada a Rueras, la secunda a Sedrun ed igl onn vargau ei la revista cun fotografias veglias vegnida mussada a Gonda. Gia ussa ha Tarcisi Hendry il tema pigl onn vegnent. „L’auter onn vegnin nus a cuntinuar cun quella seria. Nus lessen denton far quei tematicamein, per semeglia cun fotografias davart l'agricultura, l'alpicultura ni objects sacrals“, di il curatur e president dalla cumissiun da menaschi dil Museum La Truaisch a Sedrun. La vernissascha dalla FotograVia a Camischolas ha giu liug la sonda vargada. 28 persunas ein separticipadas a quella. «Quei diember d’interessents ei staus fetg plascheivels», di Tarcisi Hendry. La runda atras l’exposiziun che cumpeglia 15 fotografias dil vitg da pli baul ei vegnida lantschada egl ost dil vitg tier la tabla nr. 1 ed ei vegnida terminada tiel baghetg il pli el vest. Sper las indicaziuns ch’accumpognan mintga fotografia ei vegniu dau la sonda informaziuns supplementaras. L’exposiziun ei per liung dalla Via Alpsu. Las fotografias stattan en stretg connex culla cultura e la historia dil vitg. La FotograVia da quest onn ei da veser entochen ils 16 d’uost 2021. Silsuenter vegnan las tablas cullas fotos e las indicaziuns archivadas. «Enzacu lessen nus organisar ina grond’exposiziun cullas tablas da tuttas FotograVias», relata Tarcisi Hendry. Las fotografias exponidas uonn ein en possess dil Dicziunari Rumantsch Grischun, igl Archiv cultural Tujetsch ed il Forum cultural Tujetsch. Interessantas indicaziuns L’exposiziun da questa stad a Camischolas porscha buca mo interessantas e bialas fotografias d’antruras. Ella informescha era empauet davart la veta da pli baul el vitget da Camischolas cun Zarcuns ella vischinonza. Camischolas ei in tipic vitg baghegiaus per liung dalla via dalla val, la cantunala. La via ei vegnida eregida denter 1862-1864. Las pli veglias casas dateschan tuttas da suenter il barschament da 1822. Auter stat ei cun Zarcuns, leu porta ina casa l’annada 1656. 1862 eregia il vischinadi in’atgna casa da scola. Da 1892 entochen 1907 ei la casa da scola stada vita, da 1908 entochen 1962 vegn instruiu leu la scola secundara. Il Rein da Strem ei il cunfin denter ils dus vitgs dil vischinadi. Igl onn 1749 ha la lavina dalla Pulanera satrau a Zarcuns plirs clavaus, duas casas, duas truaischs e numerusa biestga. Sis persunas han anflau la mort, da quellas quater persunas che fuvan sin via per dar agid als disgrazai ella lavina a Rueras. 1822 – pil di da s. Placi ils 11 da fenadur – ei il vitg da Camischolas barschaus. „Il fiug seigi ruts ora entadem il vitg. Duas persunas han anflau la mort ellas flommas. In suffel ha susteniu il fiug e derasau el anetgamein. Ton sco gl’entir pievel fuvi a Mustér a s. Placi, cun excepziun dil plevon, malsauns e glieud sils onns”, san ins leger sin ina dallas tablas. Cugl onn 1955 entscheiva la gronda midada ella Val Tujetsch. A Camischolas crescha ina colonia da casas pils luvrers dall’Ovra electrica Reinanteriur. La via dalla staziun vegn baghegiada ed alla staziun paradeschan dus silos che cuntenevan il cement per construir ils mirs da fermada a Nalps e Curnera. In’ulteriura notg da films Sonda, ils 31 da fenadur 2021 porscha TujetschVivaCultura in’ulteriura notg da film. Ella sala Cristalla dalla halla da sport e cultura Dulezi a Sedrun vegn mussau contribuziuns da RTR davart la musica da Sedrun igl onn 1971, la posta da Camischolas ch’ei vegnida serrada 1988, in purtret dil botanicher autodidact e rimnader da flurs Gieri Schmid da 1986, ina documentaziun davart Vigeli Giusep Berther sco paster sco era in purtret digl artist Giusep Hendry. Ord igl Archiv cultural Tujetsch vegn mussau films da Silvio Schmid-Hendry da Rueras e Vigeli Hendry-Levy da Cavorgia davart la societad da musica, fiastas popularas, puresser, lavur egl uaul, mises, unviern, colonna d’agid, sentupada a Cavorgia e cuorsa liunga. Participontas e participonts dalla vernissascha dalla FotograVia la sonda vargada a Camischolas. Las fotografias veglias muossan co ei veseva ora pli baul. Leutier vegnan indicaziuns davart ils baghetgs, la cuntrada ni il vischinadi en general. Camischolas ier ed oz Per la quarta ga organiseschan il Forum cultural Tujetsch ed il Museum La Truaisch a Sedrun la FotograVia. Quella ga ei Camischolas en roda. Las 15 tablas cun fotos da pli baul ed informaziuns dil liug ein exponidas entochen miez uost. Ils visitaders cattan leu detagls dalla veta da pli baul, surtut era dil svilup dil vitg. Aschia era che Camischolas ei stau pertuccau d’in grond incendi 1822. Ni lu era dalla lavina dalla Pulanera 1749. Nossa foto muossa Zarcuns ord vesta da Camischolas. (fmr/hh)

Co fan ins da restar giuvens? Quei ei la «million-dollar question» da nies temps. Recepts datti tut che schula: sport e gigina, magra cuschina, cuschina vegana, dieta lungana, cuschina vegetara ed autra hara, spisa criua, tgilutta niua (FKK), meditaziun e joga, quei dat la boga, dieta cun gurca, far sport cun si burca, far sport en la sauna en lismers da launa ... Gidi? Caschtenca! Ei dat mo in recept che val’adina per star giuvens: rock’n’roll. En mintga cass, sch’ins damonda Vincent. Ed el sa, co quei va. Vincent ei els tschunconta, buca specialmein sportivs, activs ni attractivs, el ha ina fatscha tut cotschna dall’acna ed ina frisura sco antruras ils giugadurs da ballapei dalla DDR (schegie ch’el vegn dalla Svizra franzosa): sura cuort sc’in barschun ed erizun e davostier liung. E dapi onns ed annorums porta Vincent t-shirts ners da bands da hard rock e heavy metal sco Black Sabbath, Led Zeppelin, AC/DC ni Sepultura. E quei buca mo, cu el va a spass cun siu pudel, cul qual el fa belbel e ch’el numna «Hell Bell». Vincent porta quels t-shirts er, cu el va allas conferenzas da medias dil Cussegl federal e rapporta surlunder per l’Agentura da depeschas svizra. Amiez l’entira raspada da schurnalistas e schurnalists en vestgadira da dumengias dat el en egl – e para tuttina buca dad esser il vegl. Uss savess ins dir: In tec rock’n’roll quei fa bein ad in e scadin, per scurlar ord l’ossa il frust dil mintgadi e per vegnir libers d’agressiuns che van tochen giufuns. Aschia savess ins era veser ils t-shirts da Vincent sco messadis pil Cussegl federal da sluccar il nuv dalla cravatta suenter la conferenza da medias, nua ch’ins ha fatg flucs cun la cunvegna da basa cun l’UE e da grir ad aulta vusch «Hells Bells» dad AC/DC en la limusina dil Cussegl federal. Ignazio Cassis e Guy Parmelin che giblan e scrolan il tgau en chor ed en stereo e sesentan tuttenina schi giuvens sco pli baul cun cavels liungs e giacca da jeans tier l’emprema cigaretta clandestina cun la Tina dalla Fina en cuschina – ni davos la casa da scola. Ina party che dess in maletg tut aparti. Mo quei che impressiunescha mei pli fetg ei la tenuta da Vincent. En ina vegliadetgna ch’ils biars drovan lur t-shirts da bands da rock mo pli sco pigiama (sco jeu per exempel!) va el a spass cun sias trofeas dils concerts da pli baul, sco sche quei fuss il pli natural dil mund, Cussegl federal e monduras da dumengias hin ni her. La fin finala sas gie tuttina buca zuppentar ils onns che ti has. Il coc ni lamez dalla vegliadetgna ei il fatg ch’ins vegn halt pli vegls e pli grischs (mo speronza buc mischs), cheu san ins aunc discuorer ditg da recepts per restar giuvens en perpeten. Questa stad che jeu hai festivau in natalezi rodund, hai jeu patertgau savens vid Vincent. E perquei hai jeu fatg viva quei di cun in t-shirt sblihiu che jeu hai purtau ils davos 10 onns mo pli sco pigiama. Rock’n’roll! Claudio Spescha lavura a Turitg sco redactur tar SRF e moderescha l’emissiun Tagesschau – tgi sa, forsa in bel di moderescha’l perfin cun ses t-shirt sblatgì. Claudio Spescha , redactur e moderatur tar SRF

Quei che pareva avon entgins onns aunc nunpusseivel vegn ussa realisau. La pratica dil miedi da casa da Glion Hans-Ueli Fuchs che va en pensiun vegn transferida en ina nova pratica communabla en localitads dil Spital regiunal Surselva. La pratica communabla vegn realisada el baghetg sper il spital. Ils miedis en la pratica vegnan a tgirar independentamein lur pazientas e pazients. Els vegnien denton a saver trer a nez la collaboraziun cun ils specialists dil spital ed indrezs specials sco per exempel survetschs da radiologia. Il Spital regiunal Surselva vegn a renovar las localitads ed a surdar quellas alla cuminonza da miedis l’entschatta digl onn 2022. La directura dil Spital regiunal a Surselva, Claudia Käch ha detg a la FMR ch’il spital detti en locaziun las localitads e collaboreschi cun la nova pratica cun ils survetschs dils specialists. «Nossa finamira ei era da sustener miedias e miedis giuvens d’entscheiver lur professiun sco miedi da casa.» La pratica lavuri independentamein dil spital. «Pazientas e pazients decidan libramein en tgei spital ch’els vulan ir per ina eventuala cuntinua­ziun dil tractament.» Suenter pliras iniziativas ils davos onns ha il miedi Hans-Ueli Fuchs da Glion priu la caschun da far in pass: «Cu jeu hai decidiu dad ir en pensiun cun lantschar la pratica communabla, hai jeu dumandau tut ils miedis dalla regiun, sch’els lessien collaborar. Ils resuns ein stai maghers. Jeu sun tuttina sedecidius per quella via. D’ina vart per cattar ina buna soluziun per mias pazientas e per mes pazients. Ed en secunda lingia per intensivar la collavuraziun denter ils miedis en Surselva a media vesta.» Tenor Fuchs funcziunescha il model dalla pratica communabla cul spital regiunal culla separaziun dallas prestaziuns medicinalas e dallas prestaziuns tecnicas fetg bein en plirs loghens, el Grischun per exempel a Tusaun. La novitad dalla pratica communabla el Spital regiunal Surselva ei vegnida amiez il temps da vacanzas da stad. Biars miedis ein absents quels dis. Auters eran absents la mesjamna ni schiglioc buca accessibels per la FMR. Per dus miedis da casa dalla regiun para la pratica communabla a Glion denton d’esser ina buna sligiaziun pil futur. Il miedi da Breil, Patric Maissen, vesa la pratica communabla sco buna caussa per la Foppa. Per el sco miedi persul a Breil resti tut sco tochen dacheu. Ei detti gie mo in miedi en vischnaunca. Martin Tomaschett, miedi da casa a Trun, discuora d’ina necessitad beinvegnida a favur dalla schlatteina feminina ed a favur dalla lavur parziala. «Finalmein ei era la Surselva aschi lunsch! Quei che nescha cheu ei in concept da collaboraziun pil futur», di Tomaschett ch’ei era commember dil cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva. Cun quei pass a Glion vegni ins da segirar a media ed a liunga vesta il provediment medicinal da basa ed il survetsch d'urgenza tras miedis da casa ella regiun Surselva.

Ils davos onns ei l’Uniun sportiva Schluein Glion separticipada cun ina squadra al campiunadi da ballapei dallas dunnas. Ella ha dau en 4. ligia, pil pli ei resultau alla fin dil campiunadi ina rangaziun el miez dalla tabella. Gia ussa consisteva la squadra da giugaduras da differents loghens dalla Surselva, aschia ch’ina pli stretga cooperaziun dil clubs era en sesez pli che evidenta. «Gia la stagiun vargada havein nus cooperau culla squadra da Domat. Entginas giugaduras dalla Surselva ein segidadas ora cun lezza equipa igl atun vargau en giugs da cup», di Daniel Carigiet da Tavanasa. El ha priu aschidadir empau l’iniziativa e ha coordinau ils davos meins ils fatgs formals pertuccont la nova squadra da dunnas. Cooperaziun da plirs clubs La collaboraziun dils clubs da ballapei cun dunnas en Surselva ei en sesez buca nova. Gia ils davos onns ei vegniu luvrau ensemen ella regiun sin quei sectur en fuorma d’ina gruppaziun. Collaborau han ils clubs e las uniuns da ballapei da Laax, Schluein Glion, Danis-Tavanasa e Trun/Rabius. «Per che l’equipa sappi purtar igl avegnir il num Team Surselva havein nus denton stuiu dumandar il consentiment da tuts clubs da ballapei dalla Surselva», di Daniel Carigiet. En sesez ei quei stau ina formalitad, mo ella ei vegnida pretendida dall’Associaziun da ballapei dalla Svizra orientala. Interessanta per bunas giugaduras cun ambiziuns ei segiramein la collaboraziun cun Domat ch’ei era ina part da quella gruppaziun. Gliez club dispona numnadamein d’ina squadra da 2. ligia. «Domat ha denton negina secunda equipa. En quei senn fa ina collaboraziun cun nus senn, era da lezza vart», constatescha Daniel Carigiet. In grond cader La squadra da dunnas sursilvanas vegn trenada la stagiun vegnenta da Claudio Carigiet da Rueun e da ses dus assistents Pierin Monn e Fabian Collenberg da Sumvitg. Als emprems trenaments ein entochen 38 giugaduras separticipadas, biaras denton era mo pil trenament sco tal. Daniel Carigiet quenta per l’entschatta dalla stagiun cun in cader da 25. Da quei ei rodund la mesadad giugaduras che han aunc mai dau in campiunadi dallas activas. Pliras han denton dau pli baul culs juniors. «Cun quella soluziun cheu savein nus dar allas giugaduras activas la schanza da semesirar ed allas junioras savein nus porscher ina perspectiva», di Daniel Carigiet ch’ei era engaschaus al tgamun dalla gruppaziun cun equipas da juniors dalla Surselva. Equipas da junioras vegn ei – pil mument – denton buca a dar en Surselva: «Las giuvnas san dar culs juniors e han leu bunas perspectivas da sesviluppar.» In’entschatta empermettenta Quei grond diember da giugaduras ei ina buna entschatta pil Team Surselva da dunnas. Per Daniel Carigiet han grondas finamiras sportivas il mument secunda prioritad: «En emprema lingia ha ei num ussa d’integrar las giugaduras novas ell’equipa. Ellas ston anflar ina l’autra sil plaz. Suenter vesin nus vinavon.» Giugaduras novas vegnan surtut dil Club da ballapei Trun/Rabius. Per tener quen dils interess e per promover il ballapei da dunnas ella regiun eis ei previu da dar ils giugs da casa allternont els loghens danunder che las biaras giugaduras derivan. Il ballapei da dunnas ha survegniu pulit bia popularitad ils davos onns, era en Svizra. In dils motivs principals ei segiramein il success dall’equipa naziunala da dunnas che ha saviu separticipar ils davos onns a rundas finalas da campiunadis sin plaun internziunal. Mo lu segiramein era ch’entginas giugaduras svizras dattan dapi entgins onns era en ligias aultas dalla Germania, la Frontscha, Italia ni era Engheltiara. Campiunadi da ballapei da dunnas, stagiun 2021/22 2. ligia grupa 1: Domat 1, Widnau 1, Triesen 1, Au-Berneck 1, Uzwil 1, Tusaun-Cazas 1, Romanshorn 1, Linth-Schwanden 1, Bütschwil 1, Ebnat-Kappe 1, Rapperswil-Jona 2. 4. ligia, gruppa 1: Team Surselva 2, Gams 3b, Tusaun-Cazas 2, Buchs 1, Flums-Walenstadt 1, Schlarigna 1, Vaz-sut-Cuera 2, Mels 1, Schwanden-Linth 2. Scena ord il giug dallas dunnas da Schluein Glion igl october 2019 encunter Vaz-sut a Tavanasa/Mutteins. Surselva Gruppaziun era tier las dunnas Ils clubs da ballapei dalla Surselva e Domat van cun ina gruppaziun el campiunadi da ballapei regiunal dallas dunnas quest atun. Sco quei che Daniel Carigiet ha detg sin damonda dalla FMR, ein ils clubs secunvegni sin duas squadras communablas. Quei vul che giugaduras da Domat (2. ligia) e dil Team Surselva (4. ligia) san sustener ina l’autra tenor basegns. Semegliontas gruppaziuns dat ei savens tiels juniors ni dapi in onn era tier las equipas activas dil umens da Trun/Rabius e Danis-Tavanasa. Trenada vegn la squadra da dunnas da Claudio Carigiet. Ad el vegn in cader cun rodund 25 giugaduras a star a disposiziun. (fmr/hh) L’equipa da dunnas dall’US Schluein Glion la stagiun vargada. La stagiun vegnenta porta ella il num Team Surselva.

Avon in meins ha la Pro Laax aviert ina spassegiada auditiva entuorn il Lag Grond. Tgi che vul far quella, carga giu l’applicaziun sil telefonin. Lu mo pli metter si ils uregliers e seschar menar da vuschs e ramurs. Anselm Caminada ha concepiu la girada auditiva. Silmeins treis persunas cun quei num da famiglia enconuschan ins generalmein: inagada ein quei il renomau cuschinier Andreas ed il renomau architect Gion. E la generaziun pil attempada seregorda segir digl uestg Cristianus Caminada (1876-1962). Tuts treis han ragischs a Vrin. Anselm Caminada ei denton burgheis da Razén, leu eis el era carschius si. El ei buca schi renomaus sco ses numalins da Vrin. Gl’um da 57 onns habitescha dapi sis onns cun sia famiglia a Sagogn. El viva e lavura el quatier da Catschegn, ella casa vischinonta ha el endrizzau siu luvratori da tuns. «Zaco sundel jeu forsa in scrinari da tuns», conceda el riend. Gl'inscenader da tuns Per biara glieud ei in luvratori da tuns enzatgei abstract. Ins s’immaginescha ina stanza cun tastaturas, regladers e nuvs che fan cazzola. Igl ei cundrezs ch’ein indispensabels a concerts ed discussiuns al podi. Reglar e menar il tun ei decisiv per ch’igl auditori capeschi e gaudi in’occurrenza. Il local nua che Anselm Caminada registrescha, elaborescha e mischeida tuns, ei buca surcargaus cun electronica. «Mia lavur ei autra, jeu insceneschel tuns», metta il specialist el clar. El ha studegiau «sound design», ina nischa ch’ei aunc pauc enconuschenta. Tuttina sco ei dat inscenaziuns da teater ni da glisch, dat ei era in inscenader da tuns. A Londra all’Universitad da Middlesex ha el studegiau dus onns e terminau cul diplom «Master in Sonic Arts». La confrontaziun cun musica, tuns e ramurs ei il paun da mintgagi dad Anselm Caminada. Suenter in emprendissadi sco mecanist da maschinas a Winterthur eis el seperfecziunaus viaden ella branscha da grafica e formaziun visuala. Biars onns ha el luvrau en quella. Gia da giuvnot haveva el entschiet a far musica cun bands, culs onns ha el scuviert il synthesizer. Igl ein ina «scaffa», in instrument electronic da mischedar e producir tuns da musica. Caminada ha denton buca vuliu ir ella tecnica da tuns. L’atgna creativitad ha intimau el d’encurir ed ir in’autra via. Suenter ch’el ei returnaus dall’Engheltiara ha el luvrau vinavon en plazza parziala ella grafica, tschei temps sur sesez sco inscenader da tuns. In project a Kappel a. Albis Culs onns hai jeu survegniu schi bia lavur ch’jeu hai saviu midar diltut el sectur dil tun», raquenta el. El ha surpriu inscenaziuns per museums ed exposiziuns. Era per giugs auditivs influenzescha il tun la percepziun e l’immaginaziun, «il lungatg ei naturalmein era da gronda muntada», aschunta il formader da tuns. Quei che plai ad el, sco persuna creativa, eis ei da luvrar cun auters creativs, dil teater e sault, film ed era curaturs d’exposiziuns. Al tun dattan curaturs lu era pli e pli gronda peisa, quel ei d’impurtonza tuttina sco glisch e grafica. «En mias atgnas lavurs interessescha mei cunzun la damonda cu ramurs daventan musica, ni il cuntrari, cu la musica ei ramur. Tuns abstracts sco la ramur d’in helicopter ni d’in eroplan, vegnan tuttenina integrai ella musica. Tgei instruments drova el per elaborar ses projects? Auter che pli baul tonschan oz paucs apparats. Anselm Caminada lavura cun programs specials da computer. El sa reglar e mischedar atgnas registraziuns, aschuntar tuns, vuschs, ritmica. Il designer da tuns ei actualmein occupaus cun ina gronda lavur. En siu atelier da tuns a Sagogn eis ei ruasseivel, el sa seconcentrar sill’inscenaziun per ina spassegiada auditiva a Kappel a. Albis. L’inscenaziun auditiva «Umweg am Albis» sper l’anteriura claustra e cuozza rodund in’ura e mesa. Igl ei in project da pilot che l’uniun «Umweg Schweiz» realisescha ensemen culla vischnaunca da Kappel a. Albis. Suns, ramurs, musica e vuschs entuorn la tematica dalla cuntrada ha il specialist da Sagogn fatg. Cun sia dunna Theres Jörger ed ils treis affons Niculin, Madlaina ed Onna ei Anselm Caminada returnaus avon sis onns si dalla Bassa. Igl ei stau il temps ch’ils affons han giu d’entscheiver scola e scoletta. Returnai ein els per amur dil lungatg romontsch ed era empau per anflar auters tuns en in vitg dalla Surselva. Regularmein va Anselm denton engiu. Sper sia lavur sur sesez ed a casa dat el scola alla Scol’aulta d’art ZHdK a Turitg. Ella sparta «Art Education» intermediescha el a studentas e students sias cumpetenzas, sound, video e tun.

Igl onn vargau ha l’artista Heidi Jerger malegiau savens e bugen en siu curtin a Flond. Il resultat ein maletgs abstracts cun praus da fluras en tuttas colurs. Sonda, ils 31 da fenadur naven dallas 18.00 envida l’artista alla vernissascha en siu atelier ed en curtin. Era igl emprem d’uost dallas 10.00 tochen las 12.00 arva ella sias portas e porscha in apero en curtin. Sco la veta da tut ils auters ei era quella dall’artista Heidi Jerger da Flond vegnida influenzada igl onn vargau dalla pandemia. Per la seniora ha quei muntau evitar damemia contacts ed era siu caffé dil mardis, ch’ella organisescha en siu atelier, ei staus serraus ditg. Sco Jerger raquenta, ha ella denton buca giu lungurus e massa da far. Ella ei numnadamein ina persuna senza paus e ruaus. Sco Heidi Jerger - ch’ei naschida a Frankfurt en Tiaratudestga - conceda, ha la pandemia denton fatg empau fastedis ad ella, oravontut all’entschatta havevi ella perquei era buca pli aschi grond anim da malegiar. Il plascher ei turnaus Cu la natira ei levada ord la sien d’unviern ei sia pissiun pil ma­legiar denton turnada, mo ella ha malegiau empau auters sujets ch’ils onns vargai. Denter sias picturas sesanflan purtrets da persunas pensivas e biars muossan pradas da fluras en da tuttas colurs. «Cun aquarels da fluras hai jeu entschiet avon biars onns mia carriera d’artista, lu eran ils maletgs denton figurativs. Ussa sun jeu per dir aschia turnada anavos allas ragischs, denton cun maletgs empau pli abstracts ed en acryl», aschia Heidi Jerger che malegia adina puspei era ses enconuschents maletgs da plontas. L’exposiziun da Heidi Jerger cuoza digl emprem d’uost entochen ils 21 d’uost 2021 ed ei aviarta las sondas, ils mardis e venderdis, mintgamai dallas 14.00–19.00. In'ovra d'art da Heidi Jerger da Flond ch'envida sonda proxima alla vernissascha en siu atelier.

Venderdis e sonda, ils 30 e 31 da fenadur 2021, semida la sculptura transibla Ogna digl enconuschent artist grischun Matias Spescha a Trun en in spazi da tuns e performanza. Ensemen cun in ensemble musical e da sault presenta Estelle Costanzo alla harpa la performanza «Offen zum Himmel». Sco la Fundaziun Ogna scriva en in communicau als mieds da massa, ei quella vegnida sviluppada a posta per quei liug. «Adina cu jeu entrel en l’Ogna, vegnel jeu tschaffada d’in sentiment da snuezi e surprida dalla dimensiun dalla sculptura. Mia egliada resta buca pendida vid las preits cullas grondas picturas muralas, mobein viandescha ensiviars sur ils aults mirs viado tier la pezza, el firmament e tier las neblas», di la musicista da harpa Estelle Costanzo. Concerts influenzai digl ambient L’atmosfera che regia ell’Ogna lai ella flessegiar ella performanza «Offen zum Himmel » ensemen culla violinista Alicja Pilarczyk ed ils saltunzs Hillel Perlman e Wilma Puentes Linares. Ei scaffeschan «neblas sonoras» che resplendan quei ch’ei da veser al firmament e laian resunar ellas ella sculptura. Ei s’orienteschan a cumposiziuns ch’ein vegnidas inspiradas d’impressiuns da neblas: inspiraziuns ord la musica contemporana d’ambient ed era ord la musica tradiziunala e digl art figurativ. La performanza d’Emilie Cottam perscrutescha cun musica e sault l’unitad poetica dall’ovra d’art e dalla natira. (fmr/sr) La performanza «Offen zum Himmel», vegn presentada il venderdis e la sonda, ils 30 e 31 da fenadur 2021, mintgamai allas 20.00 e da tutt’aura. Avon las presentaziuns porscha Fis Guldimann – amitg ed enconuschider da Matias Spescha – mintgamai allas 18.00 ina guida tier la sculptura e l’ovra da Matias Spescha. Bigliets pon vegnir cumprai online via www.ogna.ch ni tier Trun Turissem a Trun ed ella Papetaria Andrea a Mustér. L’Ogna da Matias Spescha ei ina sculptura transibla adattada per occurrenzas e concerts. Venderdis e sonda presenta la harpista Estelle Costanzo ina performanza sviluppada aposta per quei liug.

Sedrun Mustér Turissem ei alla tscherca dil «Columbus dallas Alps» - quei fa la destinaziun cun ina campagna da reclama da stad. La fin da zercladur ei la «Bergsee-Challenge» vegnida presentada via medias socialas e rodund 20 000 persunas ein gia ve­gnidas attentas all’acziun. Entras la concurrenza dueian hosps existents e novs vegni motivai da visitar ina ni pliras ga la regiun dalla tgina dil Rein e visitar in ni plirs lags alpins. «Il Lai da Tuma ei gia in magnet turistic e stat perquei era el center dalla campagna. Nus havein denton aunc nummerus lags alpins zun attractivs e sin quels lein nus far attents nos hosps», aschia Simona Barmettler. Cons che visetan il Lai da Tuma duront ina sesiun sa la menadra da Sedrun Mustér Turissem buca dir, ei seigi denton enqualga entiras processiuns. Sch’ei fetschi bial’aura las fins da jamna sappi ei senz’auter esser che passa 400 persunas mondien il medem di si tier la tgina dil Rein. Ei dat buca mo il Lai da Tuma Il Lai da Tuma ei pia prest in «hotspot» e buc il davos ei era quei in motiv da render attent la glieud als ulteriurs lags ella regiun - ch’ein per part aunc buca bia dapli ch’in tip secret. L’incumbensa da realisar la campagna da stad per la regiun Mustér e Sedrun ha la «Andermatt Disentis Marketing AG» (ASDM) surdau a Grischun Vacanzas. L’idea per la «Bergsee-Challenge» ei naschida duront sedutas da re­flexiun dalla destinaziun Sedrun Mustér ensemen culla ASDM, Grischun Vacanzas e l’agentura «miux» che metta ella pratica la campa­gna. Finamiras dalla campagna Tenor Simona Barmettler duei la concurrenza dils lags alpins svegliar il desideri da far vacanzas gudend lags alpins ed aria fina. La finamira communabla dils organisaturs ei secapescha d’attrer dapli hosps ella regiun. Silla pagina d’internet www.disentis-sedrun.ch anflan ils visitaders tuttas informaziuns tier la concurrenza. Leu dat ei era propostas da turas adattadas tiels lags elegi. Empau pli semplas e cuortas per las famiglias, turas empau pli preten­siusas per tips sportivs e massa tips per persunas che fan bugen bogn els lags. Mintgina e mintgin che seregistrescha tier l’applicaziun «outdooractive» e viseta treis lags ni dapli en­tochen ils 29 d’uost 2021 ei dalla partida. Concurrenza Allura pon ei prender part dalla concurrenza e cun empau cletg gudignar in dils premis attractivs sco per exempel in segiurn ella regiun cun star sur notg inclus ina ni l’autra activitad. Pervia dalla pandemia ei il publicum che la destinaziun ha en mira oravontut la populaziun dalla Svizra. Igl interess ei gia ussa dètg gronds ed entochen la gievgia vargada haveva ei dau passa 80 annunzias per la challenge. «Quei ei bien per l’entschatta mo nus quintein cun bia daplirs e ch’ei fotografeschien era husliamein ils lags alpins e presentien quels via medias socialas», di Barmettler. Sper ils lags alpins sappien ils hosps serecrear, tancar forzas novas e serevegnir dil mintgadi e dil stress. Lai Selvadi, Urlaun ni dalla Stria En tut vegnan 16 finamiras proponidas als participonts dalla concurrenza; sper il Lai da Tuma ein quei ils lags da fermada da Nalps e Curnera, il Lag da Claus, il Lai dalla Stria, il Lai Selvadi, il Lai Urlaun, il Lai Brit ed auters. «Il Lai dalla Stria ei tochen ussa plitost in tip secret per insiders. Quella finamira lein nus promover empau. Sch’ins viandescha dalla val siado san ins numnadamein strusch s’imaginar tgei bellezia lag alpin ch’ei d’anflar leu amiez ils cuolms», declara Simona Barmettler. Per ch’il Lai dalla Stria possi vegnir anflaus pli tgunsch vegn la tura nudada uonn en collaboraziun culla vischnaunca Tujetsch. Il Lai dalla Stria a Sedrun duei daventar pli enconuschents. Il Lai da Tuma ei in "hotspot" ella regiun dalla Tgina dil Rein, mellis persunas visetan quel enteifer in onn.

Patric Albrecht ei pastur sin l’Alp Runca sur Pitasch. Era sia dunna Alexa presta massa buna lavur en tegia, sin pastira e culs animals e lur affons Anika e Maurus segidan nua ch’ei san. Per tuts quater eis ei clar – la veta d’Alp ei il pli bi dil mund. La plievgia da questa stad fatschenta buca pli ch’in ton la famiglia Albrecht. Ils geniturs e lur affons ein numnadamein endisai cun empau diltut e passentan quasi quei ch’ei seregordan las stads ad alp. L’Alp Runca schai sin 1450 meters sur mar – empau sco sin ina terrassa - e porscha ina survesta magnifica silla Lumnezia e da l’autra vart giu sin Glion ed entochen tier las Siat Dunschalas e pli lunsch. Purs da Pitasch, Glion, Morissen, Duvin e d’auters vitgs ella regiun han cargau leu lur vaccas mumma. Actualmein ei Patric Albrecht responsabels per 107 tgaus. Ina muntanera sesanfla il mument sut la stalla, l’autra sin l’Alp Veglia ch’ei situada pli ad ault. «Leu havein nus las vaccas ‹nunproblematicas› mo ussa ch’ei han puspei mess mal’aura fa quei schon empau quitaus, si leu eisi tessaglia», descriva il pastur la situaziun. Il luf ei dentuorn Empau quitaus fetschi denton era la preschientscha dil luf e quella caschuni oravontut era in bienton dapli lavur e munti dapli responsabladad pil persunal d’alp. Sin l’Alp Runca ha Patric Albrecht buca viu in luf, fastitgs da lufs denton bein. El ei catschadur ed il november passau ha el observau duront la catscha speciala dil november tschun lufs sin l’Alp da Laus. «Quei ei stau bi da mirar, igl ei denton clar che nus havein bia damemia lufs en nossa regiun», declara el e manegia ch’ei detti bia meinis e bia soluziuns, la finfinala stoppien tuts emprender da vegnir a frida enzaco culla situaziun. «Per purs e persunal d’alp ei il problem quasi staus cheu d’in mument sin l’auter», puntuescha el che ha l’incumbensa da serrar sur notg en in garter dubel avon porta stalla las vaccas cun lur vadials gest naschi. Quei entochen ch’ils vadials han duas jamnas. Mo tgei schabegia sch’il luf viseta la notg la muntanera sin pastira? «Jeu sun perschuadius che las vaccas fagessen flucs cun el e seriscudessen. In problem havessen nus denton sch’el attacass animals malsauns ni vadials ch’ein buc ella vischinonza dalla mumma», rispunda Albrecht ed ins vesa ch’el sa buc exclauder in tal scenari. Laian buca metter si cavester La damaun allas 6.00 entscheiva la lavur sin l’Alp Runca. Patric ed Alexa visetan la biestga e miran che tut seigi en uorden. «Maurus ed jeu gidein era da mirar ch’ei hagien buca mal ils peis ni igl iver», raquenta Anika ed aschunta ch’ei hagien negina tema dallas vaccas-mumma. Ei strehien era ils vadials mo sappien exact tgeinins ch’ei astgien e tgeinins buc. Ils Albrechts enconuschan bein la muaglia ed era ils nums dallas vaccas. «Ti astgas strihar il taur», manegia Maurus mirond tut da furbaz silla redactura dalla FMR. Lu fa il buob dad otg onns ina risada ed aschunta; «Na, na ti sas strihar il vadi Appollo – quel ha buca mumma e lu schabegi nuot.» La famiglia Albrecht sa ch’ei drova precauziun per ch’ei detti buca accidents sin lalp. «Nus havein era gia stuiu scappar sut la seiv ora», conceda il pastur, accidents pli gronds hagien ei denton aunc mai giu – en tut ils onns ad alp buc. Persuls savessi el buca tractar ina vacca-mumma, quei drovi adina dus, pertgei quellas laschien buca metter si cavester. In virus positiv Ton Patric sco Alexa ein vegni infectai dil virus d’alp gia en giuvens onns. Pigl um da 47 onns eis ei uonn la 22avla stad ad alp. El ha fatg la scola da purs al Plantahof e silsuenter cuors da signun. Ils davos dus onns eis el staus signun sin l’Alp Tschégn Dadens a Breil ed avon ei la famiglia stada quater stads sin l’Alp Stavonas Prada a Sursaissa. Sco il signun raquenta, ha el midau alp circa el ritmus da quater onns e quei seigi stau bien aschia. Alexa ei oriunda da Val s. Pieder e suenter haver luvrau enzacons onns sco emploiada mercantila ha era ella tschercau la veta d’alp ed ei stada fideivla a quella lavur. «Jeu muress sch’jeu stuess star ella val la stad e savess buca ir siado», di la dunna da 40 onns. Aschia fa ei buca smarvegliar, ch’il Sursilvan e la Gualsra han em­priu d’enconuscher in l’auter sin in’alp nua ch’ei luvravan ensemen. Patric, che ha luvrau biars unviarns el territori da skis dall’Arena Alva, entscheiva quest atun sco luvrer dalla vischnaunca Breil. «Jeu sun unfis dad esser naven digl october entochen il matg egl unviern. En mia vegliadetgna eis ei uras da far midadas sch’ins vul aunc survegnir ina lavur che cuntenta. Cun ir ad alp l’entira stad eis ei secapescha finiu» declara el. Era ils affons ein infectai Sia dunna sa buca s’imaginar da far enzatgei auter ch’ir ad alp e spera era d’anflar ina plazza adattada per l’autra stad. « Sche quei gartegia mon jeu culs affons ad alp e Patric sa vegnir a gidar nus cu el ha temps », manegia ella. Infectai dil virus dad ir ad alp ein era Maurus ed Anika e malgrad che las amitgas mauncan enqualga alla buobetta ed ella spetga vess sin l’entschatta dalla scola, vuless ella buca far enzatgei auter ch’ir ad alp. La buoba da diesch onns sa gia tgei ch’ella vul emprender e di cun fatscha cuntenta: «Forsa vegnel jeu pura da cavals. Sas, l’autra jamna astgel jeu ir a Breil en in camp da cavalcar.» Era siu frar ha claras fina­miras: «Jeu less ir ad alp ni ch’jeu fetschel il pur.» La stad sin l’Alp Runca a Pitasch gauda la famiglia Albrecht communablamein. Maurus ed Anika gidan il bab Patric Albrecht nua ch'ei san e pon. In di vul Maurus ir ad alp sco siu bab ni ch’el vul daventar pur Ir ad alp ei per els il bi dil mund. Anika e Maurus segidan sco pasturs pigns sin l'Alp Runca.

La fantasia da Judith Brennwald para strusch d’haver cunfins. La graficra ed artista da Flond malegia sin glin, lenn e pials. Siu sujet preferiu ein animals dalla muntogna, mintga maletg ei in unicat. Era las nuorsas ch’ella entaglia ord lenn-schiember ni las steilalvas ein unicats e tut ei certificau d’Alpinavera. Il bab da Judith Brennwald ha fatg la scola da purs e menava ina societad cooperativa purila. «Jeu sun carschida si silla tiara el Weinland dil cantun Turitg. Mia sora ed jeu gidavan savens il bab ni accumpignavan el alla lavur. Aschia sun jeu gia baul vegnida en contact cull’agricultura ed ils animals. Jeu seregordel bugen da quei temps nua ch’jeu hai astgau far massa bunas experientschas. Gia da buoba hai jeu empriu da stimar la natira, ils animals ed ils products regiunals», declara la dunna da 54 onns ed aschunta ch’ella malegi probablamein perquei il pli bugen animals. Autentic ed original Bugen picturescha l’artista animals che vivan sil bein puril, animals da casa mo era selvaschinas. Savens survegn ella l’incumbensa d’in possessur che vul schar portretar siu animal ni d’in catschadur che giavischa ina memoria da sia preda. «Ils possessurs enconuschan fetg bein lur animals, perquei portreteschel jeu aschi autentic sco pusseivel», puntuescha Judith Brennwald. Ses emprems maletgs ha ella malegiau cun colurs d’acril sin glin – ina tecnica ch’ella drova aunc oz. Cul temps ha ella era entschiet a malegiar sin lenn e sia noda-casa ein oravontut ils portrets ch’ella realisescha sin pials. Dètg savens portretescha ella ils animals sin lur agen peil ni ch’ella cumpra pials per far in portret. Aschia neschan unicats custeivels da capricorns, vaccas, tscharvas e biars auters animals. Mistregn creativ «Sch’ins ha adina puspei novas ideas ed astga e sa era realisar talas ei quei captivont. Igl ei mintga ga puspei ina sifda», aschia Judith Brennwald che fa dapi siu temps da scola sin ina moda ni l’autra lavur artistica. Il talent ha ella probablamein gia survegniu en tgina e duront il precuors dad in onn alla Scola d’artisanadi ei quel vegnius svegliaus per propi. Suenter il precuors ha la dunna cun interess varionts fatg igl emprendissadi da graficra. Sin quei mistretg ha ella luvrau tier in’agentura da reclama a Schaffusa e Bachenbülach e ha denter auter era realisau lavurs da grafica per in’enconuschenta marca da resti da sport. Pass per pass ha ella era entschiet a luvrar sur sesezza cun sia interpresa «jb-design». «Igl ei in mi­stregn zun creativ ed jeu lavurel aunc adina bugen sco graficra.» Legras nuorsas cun certificat d’Alpinavera A Judith Brennwald schaian la persistenza e regiunalitad zun fetg a cor. Aschia entaglia ella las nuorsas ed era steilalvas ord lenn-schiember dil Grischun e secapescha derivan era las pials da nuorsas elevadas ella regiun. Cun lur grondas tschaccas e tgaus carins mo enorms ein ellas zun enconuschentas e vesan ora legher. Affons fagessen segir bugen termagls cun ellas – mo tgisà sch’igl object artistic ei adattaus per quei intent? Sco decora­ziun fa la muntanera da Flond en min­tga cass buna pareta. Mintga nuorsa ei in unicat e porta in num romontsch. Sco tut las ovras d’art dall’artista da Flond possedan era ellas in certificat d’Alpinavera. Midada cun 40 «Cun 40 onns hai jeu fatg grondas midadas en mia veta, quellas hai jeu duvrau ton privat sco professiunalmein», tradescha Judith Brennwald. Perquei hagi ella gudiu in congedi ell’Engiadina e leu ha ella empriu d’enconuscher Gian Peter Niggli, igl allevatur da biestga dil raz Angus. Entras quei contact ha l’artista realisau portrets da biestga sin pials dad Angus e pliras exposiziuns ell’Engiadina ein daventadas in success. Perfin in allevatur dil Canada ei vegnius attents e ha envidau l’artista da passentar dus meins tier el per portretar enzacons da ses animals. «Quei ei stau in temps magnific ed ina buna experientscha», seregorda Brennwald dall’entschatta dils maletgs sin pials. Numerusas exposiziuns ein suandadas ed oz ein sias ovras ualti enconuschentas ad allevaturs e catschadurs. Avon 15 onns ha la dunna bardigliau dil Weinland el cantun Turitg a Flond per viver leu cun sia nov’amur. Leu ha il pèr renovau la casa veglia da pastiziers dils geniturs dil partenari da Judith Brennwald. Ch’ella ha massa talents ed ideas senza fin ves’ins era vid il baghetg renovau cun stil, ella e siu partenari han buca duvrau architects ni menaders da construcziun. Tut quei ha la dunna che sa tgei ch’ella vul, ed ei aviarta per tut, priu enta maun sezza e cun siu partenari. www.jb-design.ch La noda-casa dall’artista Judith Brennwald da Flond ein ses maletgs d’animals sin pials. Las nuorsa da Judith Brennwald han mintgina in num romontsch. Judith Brennwald malegia savens selvaschinas - beinenqualga sin incumbensa d'in catschadur.

La fin dall’jamna vargada han giu liug giugs dall’emprema runda principala dil Cup grischun. Treis equipas sursilvanas ein stadas engaschadas en quella. Rueun ha spiars il giug ordeifer encunter Lai Valbella, Laax ha stuiu suttacumber a Tavau. Il giug da Lumnezia encunter Panaduz ei vegnius interruts. Ils Lumnezians menavan cun 2:0. En in’ulteriura scuntrada ha Vaz-sut gudignau ordeifer encunter Domat. Cup grischun, emprema runda principala Lai Valbella – Rueun 3:1 Lumnezia – Panaduz 2:0 (interrut) Tavau – Laax 1:0 Domat – Vaz-sut 1:3

L’entschatta 2019 han las suprastonzas communalas da Sumvitg e Trun decidiu da schar elavurar in project da fusiun da lur vischnauncas. L’incarica ei vegnida dada al biro Zanetti & Partner Treuhand cun Tino Zanetti e Kevin Brunold. Il gliendisdis suenter miezdi ein ils presidents communals Armin Candinas e Dumeni Tomaschett s’entupai sils cunfins dallas duas vischnauncas a Caduff aschidadir per in act formal da partenza per quell’impurtonta etappa dil project. Il fundament pil questiunari alla populaziun fuorma il messadi d’informaziun. Quel cuntegn in tschuppel informaziuns che surveschan a vischinas e vischins per lur rispostas al catalog da damondas. Las rispostas han da vegnir returnadas allas administraziuns communalas entochen ils 27 d’uost 2021. Plirs involvi Ella damonda d’in eventuala fusiun da Trun e Sumvitg ei in tschuppel persunas staus involvius. Aschia representants dallas instanzas politicas e dall’administraziun dallas duas vischnauncas, il biro da cussegliaziun e digl Uffeci da vischnauncas dil Grischun. Leutier ein vegnidas gruppas da lavur pils pli differents secturs sco administraziun communala, scola e turissem ni era fatgs da baghegiar, forestalesser, menaschi tecnic, provediment d’aua, agricultura e pumpiers. La lavur dils involvi ei resumada el messadi d’informaziun. En quel dat ei propostas concretas per differentas soluziuns. Negina proposta dat ei pil num ed uoppen d’ina eventuala vischnaunca fusiunada. Vischinas e vischins duein decider schebein la vischnaunca nova duei haver num Sumvitg, Trun, Sumvitg-Trun, Trun-Sumvitg ni enzaco auter. Differentas cooperaziuns gia existentas sco il consorzi da scola, il cop da pumpiers, provediment d’aua, allianza da taglia ni la serenera Zavragia duein vegnir incorporadas cumpleinamein el menaschi dalla vischnaunca nova. Las pleivs e las organisaziuns da turissem ein buca pertuccadas d’ina eventuala fusiun. Cussegl enstagl radunonza communala Igl organ suprem dalla vischnaunca duei la cuminonza dils votants esser. La vischnaunca duei survegnir in cussegl da vischnaunca cun 16 dels, mintgamai otg per vischnaunca ell’emprema perioda d’uffeci. La suprastonza communala duei secumponer dil president da vischnaunca e quater geraus. Igl ei previu ina cumissiun da gestiun cun treis dels. Il messadi descriva las cumpetenzas dils differents organs. La suprastonza communala duei haver ina cumpetenza finanziala per expensas unicas d’entochen 300'000 francs, il cussegl da vischnaunca da 300'000 entochen in milliun francs. Ina radunonza communala ei buca previda. Per proceduras semplas eis ei previu da scaffir ina direcziun operativa. Ils detagls da quella duein vegnir fixai en in’ordinaziun. Tenor il messadi d’informaziun surpren la vischnaunca nova tuttas collaboraturas e tuts collaboraturs communalas dad oz. In grond avantatg dalla fusiun ves’ins ella cooperaziun sil sectur administrativ. Ils loghens da scola d’oz a Trun e Rabius duein restar, l’administraziun communala duei vegnir concentrada a Trun. Plinavon ei previu in niev baghetg pil luvratori communal, forestal e pumpiers. Era cheu less ins empruar da nezegiar las sinergias. Cun la fusiun van il terren agricol, las alps e pastiras ch’ei en possess dallas vischnauncas actualas sco era autra facultad da vischnaunca vi alla nova vischnaunca. La vischnaunca nova duei schar a tscheins tut la proprietad d’agricultura als purs dallas anteriuras vischnauncas. Tier las alps duei quei succeder sche pusseivel a consorzis ni corporaziuns tenor stan actual, pia a purs dallas anteriuras vischnauncas che meinan gia ussa ils consorzis e las corporaziuns. Cun il contract da fusiun duei vegnir reglau che las habitontas ed ils habitonts sin territori dallas anteriuras vischnauncas han la preferenza tiel diever da tegias d’alp e da catscha ch’ein en proprietad dallas vischnauncas actualas. Situaziun finanziala differenta Tenor informaziuns el messadi dispona Sumvitg il mument d’ina facultad finanziala net da rodund 750'000 francs, ferton che Trun ha in deivet net da rodund 2,2 milliuns francs. Omisduas vischnauncas han in pei da taglia da 105 pertschien, ina differenza exista denton tiel pei da taglia sin schischom: Sumvitg ha 1,3 e Trun 1,5 permelli. L’atgna finanziaziun dils davos treis onns dallas duas vischnauncas munta en media 2,4 milliuns francs. Duront il medem interval han las vischnauncas fatg investiziuns nettas da 3,26 milliuns francs. Cun 1,9 milliuns francs ein las entradas da taglia sin entrada e facultad levamein pli aultas a Trun. Per in bien ton megliers ei il surpli da recav staus ils davos onns a Sumvitg. Pertuccont il diember da habitontas e habitonts ein las duas vischnaunas pli u meins egualas: Sumvitg ha 1104, Trun 1173. In tozzel damondas als vischins da Trun e Sumvitg Ina eventuala fusiun da Sumvitg e Trun va ella fasa decisiva. El decuors dallas proximas jamnas han vischinas e vischins dallas duas vischnauncas da s’exprimer davart plirs detagls. Quei succeda cun agid d’in questiunari. Hans Huonder/FMR Il questiunari cuntegn dudisch damondas e gia las empremas ein las delicatas: Co duei la vischnaunca senumnar, tgei uoppen duei ella purtar? Allura vegnan damondas che sefatschentan dalla structura politica ni dil liug futur dall’administraziun. Il messadi d’informaziun ei vegnius elavuraus d’ina gruppa directiva, sco era da gruppas ch’ein sefatschentadas dils differents secturs. Ella ei vegnida cussegliada dil biro Zanetti & Partner Treuhand cun Tino Zanetti e Kevin Brunold a Landquart sco era da representants digl Uffeci da vischnauncas dil Grischun. Gia uss stretga collaboraziun Trun e Sumvitg coopereschan gia sin plirs secturs. Sco quei ch’ils exponents constateschan en lur messadi per mauns dil pievel, stattan omisduas vischnauncas sin combas solidas. «Ellas san ademplir lur pensums a moda autonoma respectivamein en collaboraziun cun autras vischnauncas. Tuttina setschenta la damonda strategica, sche Sumvitg e Trun duein restar il futur vischnauncas autonomas ni sch’ina fusiun porscha meglieras perspectivas», san ins leger el messadi. Orientaziuns duein suandar La partenza pil project da fusiun ei vegnida fatga il schaner 2019. Pervia dalla pandemia dil coronavirus han discussiuns e radunonzas d’informaziun buca saviu vegnir arranschadas sco previu. Per quei motiv ein ils organs responsabels allura sedecidi per in messadi d’informaziun sco partenza per la discussiun publica. Kevin Brunold, Armin Candinas, Dumeni Tomaschett e Tino Zanetti (da sen.) il gliendisdis suenter miezdi a Caduff sils cunfins dallas duas vischnauncas. «Tuccar il puls dalla populaziun» La damonda centrala dil questiunari ei l’emprema: «Tgei ei Vies meini pertuccont la fusiun dallas vischnauncas da Sumvitg e Trun?». Quella vegn a decider, schebein il project vegn cuntinuaus ni buca. «Nus lein sentir ussa il puls dallas votantas e dils votants. A Sumvitg ei quei 942, a Trun 904», di Tino Zanetti. Sin fundament dallas rispostas al questiunari vegn la gruppa directiva a stuer decider schebein il project duei vegnir concretisaus. Ei il resun positivs, vegn la procedura cuntinuada, denter auter culla damonda alla Regenza davart la contribuziun finanziala per la fusiun. «In termin da votaziun pusseivel davart la fusiun savess esser primavera proxima», di Tino Zanetti. Per ina damonda emoziunala taxescha Kevin Brunold quella davart il num: «Era pertuccont quella vesin nus co la glieud patratga. Eventualmein dat ei in cumpromiss.» Ils presidents communals Dumeni Tomaschett ed Armin Candinas ein spanegiai sils resultats dil questiunari: «Sche nus vesin ch’il project vegn beneventaus cuntinuein nus, cass cuntrari vegn el interruts.»

Nino Schurter, commember dil Club da velo Surselva, ei vegnius 4. als Giugs olimpics a Tokio. «Mo» quart, manegia beinenqual. Alla cuorsa cross country han otg secundas muncau per la medaglia da bronz. Avon 13 onns, cu el ha gudignau l’emprema medaglia olimpica, haveva el 22 onns. Quei ei stau il 2008 a Beijing en China. Quater onns pli tard, 2012 a Londra, ei Nino Schurter returnaus culla medaglia d’argient. Il squetsch mental ei buca staus pigns cu el ei ius 2016 als Giugs olimpics a Rio. Leu ha el triumfau ed ei daventaus campiun olimpic el cross country. Pass per pass era el avanzaus ed ha aschia saviu cumplettar sia collecziun da medaglias olimpicas. Ier el Giappun havess el vuliu far ina ulteriura medaglia. In atlet brit ed siu collega da team Mathias Flückiger han denton dau en naven dall’entschatta il tempo sil percuors a Tokio. Tom Pidcock, gl’atlet da 22 onns, ei staus il ferm ed ha gudignau la cuorsa dils 38 participonts da 29 tiaras. Per la Svizra ha Flückiger gudignau la secunda medaglia. Ils plazs da podest valan «Jeu hai mirau la cuorsa cheu a Sagogn tier mes geniturs», tradescha la dunna da Nino Schurter. Ella eri gia la dumengia sera pulit gnervusa, declara Nina Schurter-Candrian. «El ha sco adina dau tut, dapli ei buca stau pusseivel», analisescha ella. Gievgia proxima tuorni siu um da Tokio. Ei seigi aunc buca segir sch’ella mondi persunalmein a Kloten per beneventar el. Sco Nina Schurter gi vinavon, ei il percuors olimpic staus perfetgs. «Igl ei stau ideal per Nino, aschia in percuors tecnic plai ad el, era las cundiziuns dall’aura ei stadas idealas». El sport d’elita e cunzun all’Olimpiada, valan pilpli ils plazs da podest. Tgi ch’ei sin quel, s’auda tiels heroxs. Nino Schurter ha stuiu secuntentar cul quart plaz. Cun otg secunda distanza ha el munchentau il plaz sil podest. Il Spagnol David Valero Serrano era setenius vid ils calcogns dalla secunda gruppa alla testa. Sil tschancun final ei il ciclist da 32 onns avanzaus, ha vargau Schurter ed ei cunquei ius sil podest. Il davos campiun olimpic Nino Schurter ha stuiu secuntentar cul malengrazieivel quart plaz. La medaglia da curom haveva Nino Schurter aunc buca. «Tut che havess pudiu cuir ad ella ina medaglia. Mo ins sto gir ch’el ha mussau ina excellenta prestaziun, a quater Olimpiadas dapi Peking 2008 eis el mai staus pli anavos ch’il quart plaz», gi Rolf Beeli. Enteifer il Club da velo Surselva eis el in che ha promoviu Nino Schurter, ed in ch’enconuscha il herox svizzer da Tersnaus da pign ensi. Nino Schurter s’auda tiels sportists svizzers che han procurau ils davos 15 onns per bials muments pil sport da mountainbike internaziunal. Nino Schurter ei daventaus otg gadas campiun mundial, siat gadas ha el gudignau la cuppa mundiala, 32 victorias singulas alla cuppa mundiala e vitier siat gadas il tetel da campiun svizzer cumpleteschan gl’attestat da prestaziun dil Lumnezian. Aunc buca semtgaus da calar Dapi 2007 ei Nino Schurter profi. Parallelamein cun siu success ei il ciclissem da muntogna sesviluppaus enorm en Svizra. Nossa tiara vala, grazia als success cuntinuai, sco petga da quella disciplina sportiva. El ha influenzau il svilup dil sport da bike. «En mia affonza hai jeu passentau vacanzas e temps liber per gronda part sil bike. Gest da quei temps han ins era fundau la seria svizra dil Swisspower Cup. En quel sundel jeu carschius viaden ed hai giu ils emprems success», scriva Nino Schurter en sia pagina d’internet. Gl’onn 2003 ha el dumignau il pass ella squadra professiunala da Thomas Frischknecht. Aunc oz, 19 onns pli tard, fa el part da quella, il Scott MTB Racing Team. Tochen oz eis el era commember da siu club da casa, il Club da velo Surselva. Sco dunna Nina Schurter tradescha sin damonda dalla FMR, ei siu consort aunc buca semtgaus d’annunziar ch’el cali cul sport da prestaziun. Ella sappi buca gir sch’el seigi staus per la quarta e davosa gada a Giugs olimpics. En sia pagina d’internet puntuescha Nino Schurter: «Ir cul bike ei mia clamada. E mia finamira eis ei da far quei aunc biars onns». Quei ha el adina fatg, ed el ha aunc adina plascher giudlunder. Lisa, la feglia da Nino e Nina Schurter, cumplenescha gl’october sis onns ed ella ha scuviert il sport da bike. Ella gaudi dad ir cul bab els uauls sur Cuera, ed ella hagi tschaffen che lez mussi ad ella la tecnica d’ir cul velo da muntogna. Lisa ha mirau la cuorsa olimpica alla televisiun a Sagogn, ensemen culla mumma ed il tat e la tatta. Ella sappi exact tgei ch’ina cuorsa olimpica munti e sappi era differenziar quella d’ina cuppa mundiala. Tgisà sche la pintga Lisa ha artau il talent?

Il corp dils Pumpiers Sursassiala ha recepiu igl onn vargau sis commembers novs e dumbra ussa 93. Quei ei sis dapli ch’igl onn avon. Sco quei ch’il cumandant Gion Tenner constatescha el rapport annual 2020, dispona il corp il mument dil diember da pumpiers pretendiu, schegie che Tujetsch ha aunc adina memia paucs pumpiers. Pervia dalla pandemia han plirs cuors buca saviu vegnir purschi igl onn vargau. Tonaton han singuls moduls da perfecziun saviu vegnir organisai. Medemamein ein plirs exercezis vegni arranschai. Delegaziuns dils pumpiers han medemamein assistiu ad exercezis sco per exempel in cantunal dalla vart tessinesa dil Pass Lucmagn. En tut han giu liug 119 (129) exercezis culs pumpiers ni las gruppas specialas. Niev record d’intervenziuns 75 ga ein ils pumpiers dallas treis vischnauncas sisum la Surselva vegni clamai. Quei ei 31 ga dapli ch’igl onn 2019. «Ils motivs per tontas acziuns ein la schitgira dalla stad e silsuenter las malauras, fiugs ordeifer fueinas ufficialas, la biara glieud cunzun duront la stad en nossa regiun e la nova incarica pil Salvament Surselva 133 stai», scriva Gion Tenner. En entgins cass ein ils pumpiers era vegni clamai al seracass cun mortoris. Fastedis e problems ha l’interrupziun dalla via denter Curaglia e Mustér caschunau. La via cantunala ei numnadamein stada serrada plirs dis pervia da crappa curdada sil stradun, respectiv pervia da motivs da segirtad. Duront il lockdown han ils pumpiers repartiu gratuitamein rodund 100 pachets cun medicaments dall’Apoteca Desertina en Val Medel e Tujetsch. Tut en tut ha il corp da pumpiers prestau 901,63 uras (528,9). Ina tiarza ei stada en connex cun donns elementars e rodund ina quarta per incendis. Pil survetsch per 144 e tiarzas persunas han ils pumpiers prestau 131,7 uras. Investiziuns e Shuttle 144 Per saver intervegnir en seracass el Tunnel Scopi ch’ei vegnius sanaus cumpleinamein ils davos onns, ha il cantun furniu als Pumpiers Sursassiala in ventilatur cun gronda prestaziun. Sper la lavur els tunnels porscha quel novas pusseivladads da cumbatter fiug. Cun quel sa era vegnir produciu spema leva. Suenter ch’il Spital regiunal Surselva ha surpriu il salvament ella Cadi ein ils Pumpiers Sursassiala vegni dumandai da segidar. «Aschia surpren ina gruppa scolada aposta per quei survetsch dapi il zercladur 2020 il survetsch d’ambulanza mintgamai naven dalla sera allas 18.00 entochen la damaun allas 08.00. Igl ei in survetsch per cass grevs ed en cumbinaziun culla Rega ed ils mieds da casa», scriva Gion Tenner el rapport annual. Grazia a quei engaschi seigi ei pusseivel da garantir era duront la notg in agid professiunal entras ils miedis ed il survetsch da salvament. Ils pumpiers involvi vegnan scolai periodicamein dil Salvament Surselva. Lur pensum cumpeglia surtut il transport ed il sustegn dil miedi sil plaz. Ils siat pumpiers ein suttamess al secret da miedi ed ein engaschai dil Spital regiunal Surselva. Igl onn vargau han ils Pumpiers Sursassiala obteniu in ventilatur cun gronda prestaziun. Igl ei il sisavel da quella fermezia el cantun Grischun.

Domat seregorda dil drama ch’ei schabegiaus avon 40 onns cu la bova dalla Val da Treps ei sederschida a val. Ella ha satrau tschun mattatschas e la menadra da gruppa d’in camp da Blauring d’Altdorf. «Jeu sai aunc seregurdar bein da quei gi. Miu um ed jeu eran en vacanzas sils Culms Bels. La sera tard splunti ed ils pumpiers damondan sche nus sappien nuot da tschun mattatschas ed ina giuvna. Quellas seigien sparidas.» Quei raquenta Annette Seglias. La seniora da 93 onns era lu ustiera dil Schlosshügel a Domat, ella sa ch’igl ei stau in eveniment tragic ch’ei ius profund. Sia cumpogna Josefa Sigron, era ella ina dunna vescla da 90 onns, sa medemamein exact da quei gi dils 24 da fenadur 1981. «Miu um era ius cul velo silla via dils Polacs. Ei plueva fetg quei gi. Enta Bregl dado, encunter Plazzas ed il Rein posteriur, ha el viu quei camp da tendas. El ha tschintschau cullas menadras ed ha dumandau daco ch’ellas seigien en quei liug e da quell’aura, quei seigi schon empau prigulus». Anflau las bartas la medema notg Entuorn las 19.20 eis ella lu veramein vegnida, la bova dalla Val da Treps. Tras la biara plievgia dils davos gis era gl’ual carschius, la bova ei rutta ora e sederschida a val, cun vehemenza han crappa, buglia e material satrau la tenda che steva il pli sisum. Aunc avon havevan las stremblidas che vegnevan giu dalla val tementau las menadras e las mattatschas dil camp, aschia ch’ellas ein fugidas encunter ils vitgs vischinonts. Las mattatschas ella tenda sisum eran probablamein sesentidas segiras. Mo gest ellas ha la bova tschaffau e satrau. Entuorn las 19.50 ein ils pumpiers alarmai arrivai sil plaz ed han fatg appell. Ins ha constatau che tschun mattatschas ed ina giuvna muncavan. Ils umens ha entschiet ad encurir ellas el contuorn tochen sils cuolms da Domat. La medema notg denter las duas e las treis han ins lu anflau las baras. Ei ha spluntau 40 onns suenter Allas sis disgraziadas dil camp da Blauring d’Altdorf han ins dedicau avon onns in crap commemorativ cun ina tabla. Leu ein ils nums dallas mattatschas da 10 tochen 15 onns e la menadra da 18 onns indicai. Quei monument, situaus gest sper la via dils Polacs agl ur dalla Val da Treps, era surcarschius cun cagliom e pastg. En vesta als 40 onns dapi la disgrazia haveva il president communal da Domat gl’ensenn da far uorden entuorn il monument e da deponer in tschupi. «Jeu erel a casa vidlunder da far las preparativas per quella lavur. Tuttenina scalina ei», raquenta Erich Kohler. La reminiscenza ei schabegiada l’jamna vargada. Avon esch stevan tschun mattatschas, ellas seigien dils battasendas da Thalwil, raquenta Erich Kohler. Silla via tras il Grischun encunter la Val Puschlav encurevan ellas ina pusseivladad da pernottar. Il president ei staus surprius d’ina tala casualitad. El ha offeriu allas tschun mattatschas la pusseivladad da pernottar sil bein Gion Gioder da Guido Jörg. Per gudignar ils cuosts digl albiert ein ellas stadas promtas da gidar da segar e runcar las caglias e da schubergiar entuorn il monument commemorativ. Quater dallas tschun mattatschas dils battasendas da Thalwil che han spluntau tiel president communal da Domat. Quei han las tschun mattatschas da Thalwil lu era fatg. Ellas ein stada fetg commuentadas e consternidas da quei ch’era schabegiau, las mattatschas disgraziadas eran en lur vegliadetgna. Per las autoritads resta la bova in capetel tragic ella historia locala. Erich Kohler sincerescha el discuors culla FMR: «Aunc 40 onns suenter ei la vischnaunca consternida. Il schabetg ei ius ella memoria collectiva dils da Domat. Nus havein il basegns da commemorar dallas unfrendas e vulein deponer quellas fluras», ha il president communal declarau sonda entuorn miezgi. Vischnaunca politica, vischnaunca burgheisa e pleiv catolica han organisau ina cuorta commemoraziun el liug dil drama. Per la vischnaunca burgheisa ei il vicepresident Andri Jörger staus presents e per la politica Erich Kohler. Il diacon ed assistent pastoral Guido Tomaschett ha fatg ina cuorta meditaziun avon la tabla che regorda a lezza sera e notg dils 24 da fenadur 1981. Sper il liug dalla disgrazia, capitada ils 24 da fenadur 1981, han las autoritads da Domat deponiu in tschupi. Da sen. Andri Jörger (vischn. burgheisa), Erich Kohler (president communal) e diacon Guido Tomaschett (pleiv catolica Domat).

En Lumnezia dat ei treis quater hotels, buca dapli. In da quels ei il hotel Gravas a Vella.Quel ei sespecialisaus e seprofilescha sco in dils megliers hotels da tgauns en Svizra. In hotel da tgaun: cun quei num s’immaginesch’ins in albiert, in alloschi d’animals. Anflar ina habitaziun da vacanzas «cun», nungir in hotel nua ch’il commember dalla famiglia astga accumpignar ils patruns ei buca sempel. Perquei confida in ni l’auter siu tgaun duront l’absenza a parents, enconuschents ni alla casa d’animals. Il tgaun sesentess buca bein alla mar, era buca en in marcau cun glieud e traffic. Ils davos onns constatesch’ins ina midada da tendenza: pli e pli biars possessurs e famiglias sedecidan da passentar las vacanzas cul tgaun. La finala eis ei in cumpogn fidau ed in commember dalla famiglia. Ina communicaziun nunspitgada En Tiaratudestga e l’Austria dat ei dapi biars onns numerus hotels nua che tgauns ein beinvegni. Buca il davos perquei passentan numerus Svizzers vacanzas ellas regiuns denter Schwarzwald, Baviera e Salzburgerland. En Surselva dat ei in sulet hotel che semetta en concurrenza cun quels. Il hotel Gravas a Vella ei ina excepziun el Grischun. Questa primavera han ils possessurs Beatrice e Fabio Di Blasi-Brand survegniu ina communicaziun nunspitgada. Ins haveva nominau lur hotel sco candidat per in premi sco hotel da tgauns. Ils administraturs dalla pagina d’internet internaziunala «hundehotel.info» han communicau ch’il hotel Gravas seigi elegius sco in dils 50 megliers e pli amicabels hotels da tgauns dall’Europa. «Quei ei stau la detga surpresa», tradescha Beatrice Di Blasi. «Onn vargau havein nus registrau treis gadas schi bia frequenzas ch’igl onn precedent», cuntinuescha la hoteliera da Vella. Ensemen cun siu consort ed in dils fegls meina ella il hotel distinguiu. Gl’onn 1984 eran ses geniturs, Fritz ed Erika Brand vegni a Vella. El contuorn da Trutgs sul vitg han els baghegiau in pign menaschi gastronomic cun 16 combras ed ustria. Lur feglia ed il schiender ein sespecialisai en ina nischa. «Dapi 22 onns havein nus sezs tgauns, actualmein eis ei in Gordon Setter», gi dunna Beatrice e cuntinuescha ch’els hagien sezs bugen tgauns, «e quei sentan quels immediat cu els vegnan». Sviluppau vinavon la nischa In hotel nua che tgauns ein beinvegni sto franc era esser endrizzaus specialmein, cun contuorn, mesiras da higiena e segirtad, pusseivladads da termagliar e far ils basegns. «Inagada il schaner, dalla stagiun aulta, ha in um reservau tier nus ina combra, el vegni cun tschun Border Collies, ha el getg. Jeu hai giu grondas resalvas ed hai era temiu la situaziun. Cu el ei vegnius, havein nus s’encurschiu ch’el ha totalmein sut controlla ses animals», raquenta Beatrice Di Blasi. Il respect ch’ella ha giu era giustificaus, pertgei da gliez temps muncava l’experientscha. Quella ha lu era intimau il pèr Di Blasi-Brand da sviluppar vinavon la nischa. La hoteliera Beatrice Di Blasi-Brand muossa la distincziun ch'ella ha retschiert. «90 pertschien da nos hosps vegnan cun lur tgaun», gi la schefa dil hotel Gravas. L’anteriura cabina da telefon dil hotel ei oz ina scaffa cun utensils, termagls e pavel pils animals. In local ei endrizzaus specialmein sco duscha cun begl e meisa da schigientar, el plaun-sut ein ulteriurs detagls funcziunai entuorn pil diever canin. Schuber e tgirau ei la devisa generala. Sut il parcadi dil hotel han ils gastronoms cumplettau la purschida cun in plaz da trenamen. Il prau ch’ei ussa circumdaus d’ina seiv era definius sco parcella da baghegiar. Ils hoteliers han schau prender ord zona quella per saver porscher quei survetsch supplementar als possessurs da tgauns. Seminaris da scolas e clubs da razzas Co eis ei cun reclamaziuns, e cun sentupadas denter tgauns che s’enconuschan buca, dat ei bua meinsvart canialas e canera. «Cu els vegnan, san ils possessurs ch’els ston prender lur tgaun en corda. Nies persunal ei era instruius, els san co ir entuorn cullas situaziuns», explichescha l’amatura d’animals. Dapi entgins onns organiseschan diversas scolas da tgauns e clubs da razzas lur seminaris en Lumnezia. En quella val seigien las cundiziuns idealas per far vacanzas cun tgaun. «Nos hosps laudan las biaras sendas d’unviern preparadas», conferma la gastronoma. Ella ha denton era constatau in manco. «Ei savess dar dapli Robidogs per liung diversas senda da viandar».

Il mardis da miezdi ei in motociclist collidaus cun in auto silla Via Alpsu el contuorn da Tschamut al Pass Alpsu. Il motociclist ei vegnius blessaus. Sco quei che la polizia cantunala communichescha, carrava il motociclist da 38 onns entuorn las 13.30 dil hospezi silla via H19 en direcziun Mustér. A Surpalits sur Tschamut ha el piars la controlla da sia maschina en in caraun dretg. El ei cupitgaus e seruschnaus en in auto che carrava encunter mo che haveva gia saviu frenar. Il motociclist ei vegnius provedius medicinalmein sil plaz entras in team d’ambulanza dil spital da Glion. Cun blessuras miez grevas eis el allura vegnius sgulaus dalla Rega el Spital cantunal Lucerna. La polizia cantunala sclarescha ils detagls che han menau agl accident. Il liug digl accident sur Tschamut alla via dil pass dall’Alpsu.

Per biaras e biars ha la fiasta naziunala entschiet ils davos onns cun in brunch. Avon che la pandemia fetschi sias capriolas vegnevan entochen 350 organisai da puras e purs ell’entira Svizra. Leutier vegnevan numerus brunchs organisai ordeifer menaschis agricols. 2020 – igl emprem onn dil coronavirus – ha l’Uniun purila svizra dumbrau 150 brunchs, pia gnanc la mesadad dils onns avon. «Uonn separticipeschan 204 menaschis al brunch dalla fiasta naziunala. Cun quei diember essan nus fetg cuntents», di Laura Berchtold, menadra da project dil brunch digl emprem d’uost tier l’uniun purila. Abstrahau dils brunchs ch’ein daventai ina part integrala e divertenta da sentupada pil di dalla fiasta naziunala, regia buca gronda truscha da fiasta. Biaras vischnauncas desistan era uonn da fiastas pervia dalla pandemia. Memia ditg seigi ei buca stau clar tgei che seigi pusseivel el rom d’arranschaments pli gronds, eis ei stau d’udir d’ina vart ni l’autra d’autoritads communalas. Brunchs era en Surselva «La glieud tscherca puspei caschuns da s’entupar. Quei sentin nus claramein tier quels brunchs. Per quei motiv ein plirs lu era gia occupai cumpleinamein», di Laura Berchtold. En Surselva vegnan brunchs purschi sin menaschis purils a Thalkirch, Alp Stgegia en Val Medel e Valendau. Quel a Valendau sil menaschi Turisch ei gia reservaus cumpleinamein. Sin fundament dalla situaziun cul coronavirus ha l’uniun purila scaffiu in concept da protecziun. Quel ensiara buca mo las mesiras da sgirtad, mobein era il diember limitau da participontas e participonts. Mesiras specialas dat ei era pertuccont il buffet culla purschida. «Gest pervia da quella situaziun stattan ils brunchs pigns uonn el center da nossa purschida», di Berchtold. Fiasta si d’alp e spel Rein Brunchs vegnan denton buca mo purschi en Surselva da puras e purs. Era auters menaschis han tals ella gliesta da lur arranschaments da questa stad (www.surselva.info.ch), per exempel ustrias ni era organisaziuns d’event. Katja Klee da Surselva Turissem ei surstada dil grond diember da brunchs pigns quest onn: «Aschia biars havein nus aunc mai giu en nossa regiun. Perencunter mauncan uonn pliras fiastas pli grondas, capeivlamein per motivs da protecziun pervia dil coronavirus. Il motiv ei la malsegirtad stada entochen avon paucas jamnas. Negin saveva propi tgei che seigi insumma pusseivel da saver porscher il di dalla fiasta naziunala.» Ei dat denton era autras caschuns da sedivertir quei di. Aschia dat ei a Surcuolm ina fiera cun products indigens ed a Brün in fiug sils aults. Divertiment culs sunatibas dat ei a Breil, leu sepresentan la formaziun «Postabiala Sumvitg» en plirs loghens duront igl entir di. Per tut tgi che vul serender els aults pil di dalla fiasta naziunala seporscha in bi program sill’Alp Ramosa a Vrin. Suenter in survetsch divin suonda in gentar. Singuls plaids Ina fiasta d’emprem d’uost cumbinada cun producziuns e purschida per pign e gronda dat ei a Laax. In dils gronds programs da quest onn en Surselva porscha la vischnaunca d’Ilanz/Glion. El center da quella stat il plaid festiv da sora Madlen Büttler dalla claustra dominicana da Glion. Era leu dat ei denter auter producziuns dils sunatibas dalla gruppa indigena ni era dalla musica dil marcau. In plaid festiv ei era sil program dalla fiasta digl emprem d’uost a Surcuolm. Leu sedrezza Jörg Hertig, president dalla Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns Surselva, agl auditori. A Val S. Pieder stat la fiasta naziunala ell’enzenna dalla musica, respectivamein el rom dall’jamna da musica. Silla plazza festiva a Sedrun en Val Tujetsch tegn il president communal Martin Cavegn il plaid pigl anniversari dalla Svizra. Era leu ei previu in vast program da divertiment ed era leu denter auter cun sunatibas indigens. …. e tgei fa l’aura? Tenor las prognosas actualas – e co savess ei esser bia auter questa stad – vegn il di dalla fiasta naziunala probablamein ad esser signaus d’aura variabla. Duront il di eis ei era da quintar cun plievgia, per part era cun urezis. Medemamein vegnan las temperaturas buca ad esser tenor giavisch. Brunchs pigns ein il trend uonn alla fiasta naziunala, era en Surselva. Il diember da participontas e participonts ei denton limitaus. Sunatibas, paunins e lampiuns Las preparativas per la fiasta naziunala marschan. Ferton che bein enqual liug desista era uonn pervia dil coronavirus d’ina festivitad en honur dalla patria, dat ei tonaton caschuns da sedivertir. Per exempel als brunchs. Pervia dallas restricziuns en connex culla pandemia ei il diember da participonts a quels limitaus. Persuenter dat ei relativamein biars brunchs. “En nossa regiun havein nus aunc mai giu quei di tons”, di Katja Klee da Surselva Turissem. Cuntenza ei era l’Uniun da purs svizra cul diember da menaschis da purs che porschan uonn in brunch. Schegie ch’il diember d’avon ils onns da corona ei aunc buca contonschius, dat ei tonaton pli biars che 2020.

Pervia da lavurs da cuvrida sto il tschancun dalla via cantunala da Pardi entochen Schlans vegnir serraus gievgia, ils 12 d’uost e venderdis, ils 13 d’uost 2021 mintgamai dallas 07.00 entochen las 17.00. Sco quei che la partiziun dalla tecnica da traffic dalla polizia cantunala dil Grischun communichescha, han vehichels cun ina peisa d’entochen 18 tonnas la pusseivladad da sviar sur Tavanasa – Dardin – Schlans. Pedunzs e ciclists pon passar il plazzal. En cass che las lavurs san buca vegnir fatgas pervia da schliat’aura, vegnan ellas fatgas ils dis suandonts cun bialaura.

Alla vischnaunca da Tujetsch eis ei reussiu da cattar ina successiun per la pratica da miedi d’Andy Fischbacher che va en pensiun. Igl ei quei Kristina Schnabel, oriunda dalla Germania. Ella e siu consort Rudolf ein sedecidi da cumprar la casa culla pratica a Sedrun. Tenor informaziuns dalla suprastonza communala meina Kristina Schnabel ina pratica da miedi dapi nov onns ad Augsburg. La famiglia vegn a prender domicil a Tujetsch l’entschatta uost. Naven da lu lavura Kristina Schnabel ella pratica da miedi sco assistenta d’Andy Fischbacher. El decuors digl unviern vegn ella allura a surprender la pratica. Igl atun 2019 haveva Andy Fischbacher informau la suprastonza communala ch’el mondi en pensiun l’entschatta digl onn 2023 e ch’el seigi alla tscherca d’ina soluziun per sia pratica a Sedrun. Sin fundament da quell’informaziun ei la suprastonza communala allura vegnida activa. L’entschatta fevrer 2021 ha ella orientau il cussegl da vischnaunca davart soluziuns pusseivlas pigl avegnir. Silsuenter eis ella semessa alla tscherca d’ina successiun. Tenor informaziuns dalla suprastonza communala ei quella soluziun in grond cletg per la vischnaunca.

El center dalla seduta dil cussegl da vischnaunca dalla mesjamna sera ei la successiun dalla pratica da miedi a Sedrun stada. En vesta alla seduta haveva la suprastonza communala gia orientau il parlament el messadi davart ils resultats contonschi. Igl ei numnadamein reussiu da segirar la successiun dalla pratica da miedi culla miedia Kristina Schnabel. Naven digl uost vegn ella a luvrar ella pratica d’Andy Fischbacher a Sedrun ed el decuors digl unviern 2022 surpren ella quella. Ensemen cun sia famiglia vegn Kristina Schnabel a prender dimora en vischnaunca, sco era a cumprar la casa culla pratica da miedi. 320'000 francs per pratica da miedi Il cussegl da vischnaunca ha concediu unanimamein la mesjamna sera ina contribuziun unica maximala da 320'000 francs per la sanaziun dalla pratica da miedi, per mobiglias ed eventualas apparaturas fermas. Quei credit vegn concedius culla cundiziun che la vischnaunca obtegn in dretg da precumpra per l’entira immobiglia senza in’indemnisaziun. Plinavon ha il parlament concediu alla miedia futura Kristina Schnabel in emprest maximal da 40'000 francs Quel eis ella obligada da restituir enteifer treis onns. Quella summa duei survir alla miedia per la cumpra digl inventari medicinal per la pratica. Ils dus credits ein suttamess al referendum facultativ. Analisau la situaziun Suenter ch’il miedi da casa Andy Fischbacher haveva giu orientau la suprastonza communala ch’el mondi en pensiun l’entschatta 2023, eis ella semessa alla tscherca da scoluziuns futuras pigl avegnir. Ella ha fatg quei denter auter sin fundament dil maletg empalont dalla vischnaunca. Quel cuntegn la finamira da garantir il provediment medicinal da basa cun ina miedia ni in miedi da casa en vischnaunca. In’analisa dall’interpresa Grisomed SA a Cuera ha mussau che las cefras economicas d’ina pratica ella Val Tujetsch ein empermettentas e ch’il recav garantescha in’existenza per in miedi ni ina miedia. La Solida Fiduziaria SA ha allura elavurau in concept per in menaschi da miedi futur ella val. Quel ei vegnius presentaus l’entschatta fevrer 2021 al cussegl da vischnaunca. Lez ha susteniu il concept. La suprastonza communala ei allura ida ladinamein alla tscherca d’ina miedia ni in miedi e ha la fin finala anflau ina soluziun culla miedia Kristina Schnabel. Dapresent meina quella ina pratica da miedi ad Augsburg en Tiaratudestga. Punt e parcadis Il cussegl da vischnaunca da Tujetsch ha concediu in credit d’impegn da 357'000 francs per la construcziun d’ina punt a Salins e la realisaziun da parcadis ella vischinonza dall’anteriura staziun da val dalla sutgera Cungieri. Era quella fatschenta ei suttamessa al referendum facultativ. La punt duei migliurar igl access alla nova pendiculara Salins-Cuolm da Vi. Sco quei che la suprastonza communala ha constatau la mesjamna sera alla seduta dil parlament, ei quel buca optimals ed era buca reglaus. «L’idea da colligiar cun ina punt la staziun da val dalla pendiculara a Salins cun la senda che meina enviers Sedrun e la via da Cungieri ei gia dapi la planisaziun dil project dalla pendiculara sin meisa. Era la situaziun da parcar ei buca cuntenteivla en quei territori», constatescha l’executiva communala. Cun nezegiar ils parcadis existents sper l’anteriura staziun da val dalla sutgera da Cungieri e realisar novs parcadis en quei liug duess ei esser pusseivel da dar il damogn alla munconza da parcadis. Sper la colligiaziun dalla pendiculara cun las sendas da viandar e la via da Cungieri possibilitescha la punt a Salins era a tuttas gruppas da hosps in cumadeivel access tier quels parcadis. Seramentau la nova geraua Alla seduta dil cussegl da vischnaunca dalla mesjamna sera ei la nova geraua Nicole Giossi-Dermon vegnida seramentada. Ella ei vegnida eligida questa primavera ella suprastonza communala sco successura da Gian-Reto Nufer. Il survetsch medicinal da basa per la Val Tujetsch ei garantius era igl avegnir.

Quest’jamna ha giu liug igl emprem cuors da romontsch per hosps e possessurs da secundas habitaziuns a Sedrun. Oz va il cuors, ch’ei staus in grond success, a fin. Igl interess pil cuors da romontsch sursilvan a Sedrun ei staus fetg gronds. 30 persunas ein stadas a scola quest’jamna tier las scolastas Tatjana Curschellas, Irina Monn e Carla Flury-Nay. Ellas ein vegnidas instruidas en duas gruppas per entscheviders ed ina per avanzai. Igl impuls d’organisar in cuors da romontsch era vegnius ord las retschas dalla Cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch. Il gerau Daniel Schmid ha organisau il cuors a cuorta vesta e sco el di, duei ei era dar ina cuntinuaziun. Schmid ei fetg cuntents dil grond interess pil cuors e sa era s’imaginar da vender tals turistic. Cuors divertent La FMR ha astgau visitar ier avonmiezdi il cuors dils avanzai cun la scolasta Irina Monn. Ses scolars fagevan gia la pareta da capir in tschuat e levan adina puspei era saver la versiun tuatschina. Ei seigi nuota sempel d’emprender sursilvan e tuatschin enina. Ils participonts eran denton zun interessai e havevan tschaffen. Negin ha giu retenientschas da discuorer romontsch. Ella veta da mintgadi han denton aunc biars talas e lu midan spert puspei vi el tudestg. Participontas e participonts han denton cumprovau ch’ei san perfin cantar romontsch. Ensemen culla scolasta han ei cantau «unics» da Pascal Gamboni ed empriu tgei ch’ils plaids dalla canzun muntan. Irina Monn ha declarau ier: «Suenter nies cuors astgeis vus era dir che vus seigies (in tec) unics e Tuatschins.» Ella ha instruiu a moda lucca e ludica cun giugs da rollas e s’imaginond situaziuns realas. «Ier havein nus fatg sco sche nus fussen ell’ustria, quei ei stau interessant e risadas», ha il participont Jürg Fraefel raquintau. Emprender a moda lucca Per l’instrucziun nezegian las treis scolastas il mied «En lingia directa 1». Sco igl ei stau d’udir al cuors da pliras varts, para quei mied denton d’esser bravamein antiquaus ed ei pudessi tuttavia vertir enzatgei pli modern ed adattau al temps. Era sch’ei dat pensums da casa voluntaris ei l’entira intrucziun a Sedrun plitost lucca. Naturalmein ch’ei drova empau grammatica e reglas, mo il dialog dominescha e quei schazegian participontas e participonts. Tenor Tatjana Curschellas san ins mussar dabia enteifer ina jamna, con che stetti la finfinala en memoria seigi in’autra caussa. «In lungatg viv e cauld» Susanna Heckendorn da Bülach ei ina dallas participontas dil cuors da romontsch. Dapi gl’atun vargau han ella e sia famiglia affittau sur onn ina habitaziun da vacanzas a Rueras e passentan leu dabia temps. Il romontsch plai extrem bein ad ella: «Jeu sesentel fetg bein si cheu ed il romontsch ei ina part da Tujetsch. Il lungatg s’auda tier la cultura - igl ei in lugatg viv e cauld.» Siu giavisch ei da saver leger e capir quei che stat ella gasetta locala Tuatschina e da saver discuorer culs indigens romontsch, era sch’ella vegni per in temps aunc a rispunder per tudestg. «Saver discuorer quei lungatg ei per mei il pli impurtont, scriver ha pér secunda prioritad», declara Susanna Heckendorn che ha frequentau la jamna vargada il Cuors romontsch sursilvan intensiv a Glion. Dapi la primavera gauda ella era l’instrucziun da sursilvan duront in cuors dalla scola dalla Migros a Turitg. Pil cuors a Sedrun anfla ella massa lauds e di, ch’ei seigi era ina buna caschun per empustir contacts. Empriu bia dil coiffeur Hanspeter Kuster ha ina feglia ch’ei maridada cun in Tuatschin ed ei dapi 20 onns adina puspei ella val. Sco igl um da 75 onns di, mondi ei gia dètg bein da leger romontsch, cul tschintschar hagi el denton aunc empau problems. El discuors cun el ei semussau ch’el capescha quasi tut, ha denton retenientschas da paterlar romontsch. Era Jürg Fraefel da Stäfa - sper il lag da Turitg - ei dapi il 2005 adina puspei d’entupar a Tujetsch. El posseda ina casa a Surrein/Sedrun e discuora bugen romontsch. Fraefel sesenta bein e beinvegnius ella val, empau jasters vegni el denton adina a restar. Entschiet ad emprender romontsch ha el culs vischins, sch’ils discuors daventien pli profunds, midien ei denton vi tiel tudestg. Il pli bia hagi el saviu emprender duront schar tagliar cavels il coiffeur Arthur. Susanna Heckendorn sesenta fetg bein ella vischnaunca da Tujetsch e vul perquei era emprender romontsch. Irina Monn (sen.) ei ina dallas scolastas che ha instruiu al cuors da romontsch che ha giu liug questa jamna a Sedrun. Il gerau responsabel, Daniel Schmid en discuors culla scolasta Tatjana Curschellas.

Pervia da lavurs da cuvrida sto la via da Crusch Dadens entochen Sogn Valentin a Mumpé Medel vegnir serrada per tut traffic mesjamna, ils 11 d’uost 2021 dallas 07.00 entochen las 17.00. Sco quei che la partiziun da traffic dalla polizia cantunala dil Grischun communichescha, exista negina pusseivladad da sviament. Pedunzs e ciclists san passar il plazzal. Sco quei che la polizia scriva, ei la bloccada dalla via dependenta dall’aura. Sco di da reserva ei previus il proxim di cun bialaura. Informaziuns actualas ein da cattar sin www.strassen.gr.ch .