Dorathe Schindelholz-Dolf

Igl crap targlischànt verd a dir e digl tutafatg unic. Las tgeavas en da catar ad Andeer, mo products da que granit spezial tgat’ign sen tut igls cuntinents. Cun Claudio Tocano â la Toscano SA egn capo an tearza generaziùn. Tut an tut en 20 luvraints raspunsavels par las diferaintas lavurs. La FMR â stgieu visitar la tgeava da crapa ad â gieu la furtuna d’easser pardetga d’egna sagliantda. Plànsieu manischel jou gl’auto tras las stretgas veias da la vischnànca d’Andeer. La mia dastinaziùn: la tgeava da crapa da granit davains Andeer. Atgnameing dat igl duas pussevladads da cuntànscher la tgeava. Oz ve jou sadezidieu par la ruta szenica. Quella magna tras la vischnànca da Balamburtg a tras la cavorgia da la Rofla. Trànteraint la vesta, da la vart dretga, segl lai da farmada da Balamburtg. Oz, la fegn d’avregl, e egn’ea egn beal gi – gest bien da visitar la tgeava. An la Parsagna, ascheia â’gl num noua ca la fatschenda Toscano AG â la sia sedia, parcesch jou mieus auto sper tut quels digls luvraints. Tres tgeavas da crapa Anzanoua od jou schon egn trax, ad anzatgi ca petga cugl marti – fri siir igls luvraints c’en schon dagî huslis veda elavurar la crapa. La mia amprema staziùn magna me agl biro digl capo da la fatschenda, igl Claudio Toscano. Igl tgieu da la Toscano SA, c’â surprieu l’interpresa an tearza generaziùn, e egn simpatic bab da famiglia anturn curànta ons. Cunvagnaint a la tematica sasagn nus ved egna mesa da granit d’Andeer. A là raquenta igl Claudio Toscano ampo da l’istorgia da la tgeava da crapa a tge c’els fan anzuma. La fatschenda lavura an tres tgeavas da crapa. Egna satgata an la Parsagna, noua c’igl biros en, egna a Balamburtg ad egna a San Bernardino. Els lavuran numnadameing betga me cun granit d’Andeer, mobagn ear cun argient da San Bernardino. Lez vean alura transpurto an la Parsagna ad elavuro là. Da la Parsagna a la staziùn da Cuira Pigl granit d’Andeer dat igl blearas aplicaziùns, que crap e egn schinumno multitalent. Duvrar san ign el par palantschieus agl bogn, par pares andavains, sco ear par pares ordafora. La Toscano SA e ear betga la sula fatschenda ca lavura cugl granit d’Andeer. Ear la Battaglia SA â egna tgeava da crapa ad Andeer ad elavura que granit. «Nus eassan fatschendas independentas, mo nus cumpletagn l’egna l’otra», gi Claudio Toscano. El explitgescha, ca la sia fatschenda lavuri pletost industrial a cun platas. La Battaglia SA fetschi blearas lavurs artisticas. Mintgatànt lavurian els ear anzemen, els fetschian las platas, ad igls detagls artistics vignian alura fatgs da la Battaglia SA. Ascheia en els betg an concurenza, na, els lavuran bagn l’egn sper l’oter. «Igl granit d’Andeer, maneg jou, e da catar sen tut igls cuntinents», raquenta Claudio Toscano. La veia da la staziùn a Cuira e par exaimpel da granit da la tgeava da la Parsagna. Mo ear an la Russia e igl granit d’Andeer verd vagnieu duvro par egna moschea a Moscau. Blear digl comerzi gartegia internaziunal – parquegl sa igl capo da la fatschenda betga noua c’igl granit e dapartut. «Dantànt statan anturn 90 % an Svizra, a quegl e ear bien, par promover la regiùn.» La «Galaxy B220GX» Suainter nossa cunversaziùn fagiainsa egna tura tras la tgeava da crapa. Igl Claudio Toscano explitgescha a mei, co tut igls craps vignan duvros sen egna near l’otra veia. Ear or digls ple pintgs craps san ign far gera ca sa alura vagnir duvrada. Gl’impurtànt e ca nign material va a pearder a ca tut vean duvro sen l’egna near l’otra veia. Nus visitagn igls luvraints c’en gest landervei da spustar platas da crapa, quellas vignan ear duvradas par tetgs da tgeas near clavos. Quegl segi egna da las lavurs pletost pigl unviern, cura c’igl e ampo ple greav da luvrar an la tgeava seza. Anavànt va’gl agls stabilimaints, noua ca las maschinas statan. Quellas fan blear autonomameing. «Galaxy B220GX» tùna ampo sco igl num d’egna nav spaziala, mo quegl e egna da las maschinas par glischantar igl crap. Alura dat igl ear ànc egna fetg grànda rudeala da tagliear – a gliez dovr’igl, parquegl c’igl granit d’Andeer e fetg dir. Là vont jou ple bugent betga megna datier. Ascheia ve jou egn’ea vieu gl’areal da la tgeava an la Parsagna. Mo quegl e gea betga tut, igl crap ca vean duvro igl ple savens e an la tgeava a Balamburtg. Là nagn nus ussa cugl auto. «Adatg, taner las ureglias» Nus rivagn an la tgeava da Balamburtg ad jou ve gest furtuna: igls luvraints prepareschan egna sagliantada. Egna sagliantada mùnta qua betga c’igl dat egn plùnt a ca tut la crapa sgola tras l’aria, igl e qua pletost egna taglieada. Igl Claudio Toscano raquenta a mei co quegl va: Scalem par scalem vean igl granit taglieu or digl «grep da mama», co c’igl grep prinzipal vean numno. Quegl vean fatg cun pulvra nera, egna corda da carpantada ad egna mata da protecziùn par ca ear pintgs tocs sgolian betg anturn. Cura c’igl toc e vagnieu saglianto davent digl grep da mama, vean el distatgieu cugl trax. Gl’antier prozess veza alura or ascheia: Igl granit vean furo, ascheia c’igl dat blocs c’ign po transportar . Alura vean igl crap taglieu an platas, la surfatscha vean elavurada ad alura vean fatg igl product final landeror. Anavos an la tgeava. Nus nagn ampo ple lientsch davent ad igl Claudio Toscano instruescha me: «Ussa vean igl signal da la sagliantada, gl’amprem tschentg signal lùngs, tres signal curts ad alura vean saglianto.» Sarar las ureglias e ear fetg impurtànt, igl dat schon egn detg plùnt. Ussa stund jou là a spetg segls signals – igl davos signal curt resùna, bien ussa gartegia quegl alura. Mo jou sund betga stada digl tut preparada par la vehemenza digl plùnt, igl fa «PENG», ad igl mieus cor sgliescha an las tgòltschas. Alura vez jou co c’igl trax prenda davent la mata ad ear la fessa agl grep. Quegl e schon fetg impressiunànt. Nus returnagn puspe an la Parsagna, là e ear igl biro digl capo da la fatschenda. Jou angraztg par la tura a las blearas infurmaziùns. Cun mieus auto bandùn jou la tgeava da crapa a dezid da puspe prender la ruta szenica tras la Rofla, anstagl la veia spearta sur l’A13. La tgeava da crapa a Balamburtg cugls blocs c’en vagnieus distatgieus digl grep. La rudeala par tagliear igl granit d’Andeer c’e fetg dir. Malgro la lavur â igl luvraint tains par egn surrir.

Simpatic – egn pled ca vean savens duvro par dascriver igl noss lungatg. Digl rest ve jou ear schon udieu, c’igl lungatg rumàntsch tùni legher: «Isch das Rätoromanisch? – Das tönt denn lustig!», veva egna duna getg a la mi sora a me egn gi agl vagùn d’ustreia trànter Turitg a Winterthur. Schagn da la vart c’ella eara sen quella curta distànza rivada da bever fri egn peer magiols vegn cotschen a veva forza pears ampo las sias inhibiziùns/retegnientschas. Tutegna mi para quegl betga egna maniera adatada da plidantar anzatgi davart sieus lungatg mama. Quegl nass par me pletost sut la categoreia «partratgs ca jou tign par mameza». Qua plen a mei igls atributs «simpatic» near «autentic» miglier. Ad anzaquàntas interpresas svizras pari dad ir tutegna. Igl rumàntsch vean numnadameing bugent duvro par numnar divers products near antieras firmas, ear schi dat schiglio evidaintameing nign conex cugl lungatg. Ascheia vut’ign forza sugerir: Vurdad, nus eassan simpatics, autentics, a mudests... gest sco igls noss vaschegns da las muntognas grischùnas – quegl e bagn cler. Apropos cler, quegl fuss ear gest igl amprem exaimpel, la Bànca Cler. Ella declara sen sia website c'ign vigli far las fatschendas da bànca aschi semplas sco pussevel, parquegl vegian els eligieu que num rumàntsch. Tgi ca visitescha lur website veza ca la Bànca Cler para dantànt d’aver amblido igl rumàntsch curt suainter aver tscharnieu igl num. La website sani numnadameing liger per tudestg, talian, near franzos, me betga per rumàntsch. Ad a Turitg dati la Kita Allegra ca porscha egna tgira bilinga. Tgi ca tratga ussa, quegl e bagn egn bùn num par egna tgira tudestga-rumàntscha, sto jou dischilusiunar: igl e tudestg ad angles. Tge c'igl num Allegra â peia da far cun quella tgira e betga propi cler. Igl dat dantànt ear oters exaimpels, noua c’igl num rumàntsch para propi dad easser part digl conzept. Muntagnard e egna interpresa da moda pardirevla cun rischs grischùnas. Tenor igl sieus slogan vut ella nut ple poc ca «spustar muntognas». Ign sto gir ca lur vastgadira veza propi or fetg cumadevla. Ad igls parfums da Odur Parfums, ear egn’interpresa grischùna, portan nums rumàntschs melodius sco Calma, Suvi near Ervas. «Ascheia savura igl Grischùn», ampurmeta l'interpresa sen la sia website. A las tschentg odurs ca vignan oferidas fan propi vagnir andamaint igl Grischùn, a quegl me cun liger las ingredienzas a descripziùns. Els tùnan aschi bagn, ca jou eara schon curt avànt pustar egn set da muster digls parfums. Jou ve adigna plascher d’antupar anzanoua egn pled rumàntsch nunspitgieu. An l’amprema lingia vala prest tut anzatge ca fa vasevel igl noss lungatg minoritar. Igl plascher e natiralmeing ànc ple grànd, sch’ign veza c’igl num tscharnieu fa ear propi sen, sco par exaimpel tier Odur. Igl e stupent, scha las interpresas, ca dovran nums rumàntschs, van ear ànc egn, dus zaps anavànt a safearman betga tier igl num. Cler, porscher l’atgna website ear per rumàntsch, fuss egn amprem zap. Dorathe Schindelholz-Dolf da Vargistagn/Arlesheim lavura en ina chasa editura a Basilea. Dorathe Schindelholz-Dolf

Tschuntgesmas e la feasta digl intgànt. An gliendasgis da que firo e’l vagnieu incanto igl grànd auditori an baselgia refurmada ad Andeer digl tgànt digl Cor da project a digl cor Incantanti, manos amadus da Christian Klucker. Ànc mena â’gl do egn cor da valada an Schons cun tàntas cantaduras a cantadurs. Igl e d’angraztgear surtut agl dirigent oriund d’Andeer, Christian Klucker, ca que Cor da project e vagnieu a strada. Parquegl â’l igl project survagnieu igl num «Rischs», anavos a las rischs. El â lantscho quel ansemel cugl premuro parsura da la Cuminànza Culturala Val Schons (CCVS), Andrea Cantieni. Egn’enorma surpresa L’ideia da realisar que project cun cantadurs voluntaris par cantar canzùns rumàntschas digls cumponists da Schons Tumasch Dolf, Benedetg Dolf, Curò Mani a Christoph Cajöri e naschida avànt egn on. Igl cor da giuvenils Incantanti veva alura concludieu igl sieus tgomp da Tschuntgesmas cun egn pintg conzert. «A la fegn da quel â’l igl dirigent anvido igl auditori da sameter an las retschas digls giuvens cantadurs a d’amprender cun els egna canzùn da Tumasch Dolf», saragorda Andrea Cantieni. Suainter quell’experienztga incantevla segi naschida l’ideia da stgafir egn cor da project. Quel e alura vagnieu publitgieu l’antscheata da quest on. «Jou ve getg, c’igl fussi bi d’aver aschi 10 -12 dels», eara la fegnamira da Christian Klucker. Mo rivadas en prest 100 anunztgas, ad passa 80 ân la finala sarimno a las tschentg provas par amprender las otg canzùns. Quegl eara egn’enorma surpresa tànt pigl dirigent sco ear pigl organisatur. «Par me e quegl egn grànd tschincetg», gi Christian Klucker, satisfatg a spusso, suainter igls dus conzerts da gliendasgis Tschuntgesmas. Mo cun que project singular â’l el surtut fatg egn grànd regal agls passa 360 auditurs c’ân fulano duas geadas la baselgia d’Andeer. Exerzezis virtuals Egna tala prestaziùn pretenda bùna preparaziùn a blear angaschamaint digl dirigent, da cantaduras a cantadurs. A quels â’l el tarmess las notas via internet, las registraziùns da mintga vusch ad igls texts an scartira fonetica par quels ca san betga rumàntsch, ascheia ca mintgegn/a â gieu l’ocasiùn da preparar las canzùns avànt las provas. «Quegl e ear vagnieu fatg, ad igl e sto egn’enorm agid, ca mintgegn/a pudeva tarlar la sia vusch a cantar quella an sia stiva», loda Andrea Cantieni la grànda lavur preparatorica digl dirigent. Ascheia segi’gl sto pussevel da samtgear igl conzert me an tschentg provas. «Mo quellas en stadas zund intensivas», aschunta el. Dantànt ear zund fritgevlas, savund la rancunaschientscha digls auditurs cun fervents aplaus. Que project â betga me animo cantadurs da la valada, mobagn ear anzaquànts ca statan dantànt utro a tals ca levan amprender da cantar canzùns rumàntschas. «Cur ca jou ve vieu la publicaziùn, ve jou dezidieu imediat da sapartizipar par cantar quellas bealas canzùns rumàntschas digls cumponists da Schons, parquegl ca quegl e musica digl cor a pigl cor», gi Regina Cantieni c’e rivada se da Basileia par far part da que tgànt. Que ampundimaint gli vegi dantànt do energeia a cuntantientscha. «Quegl dariva digl plascher ca tuts darasavan durànt las provas. Quel eara d’ancorscher davent digl amprem tact», aschunta ella tut cuntainta. Egn beal matg da canzùns da Schons Legro spezialmeing â’gl ear igl parsura da la CCVS, c’igl e sto pliras scularas a dirigents d’oters cors a tals c’ân sapartizipo digl project cantic c’â mess agl zenter las cumposiziùns da Tumasch a Bendetg Dolf a Curò Mani-Vital. Evidaint c’igl conzert â antschiet cugl himini da Schons «La Patria», cumponieu da Tumasch, savund egn text oriundameing surmiran. Gea cun quella canzùn â’l igl cor parschuadieu igl auditori, gli mussànd c’igl sieus tgànt segi «aschi fearm sco igl Pez Curvér», ad aschi fegn «sco egna stéla gest curdada», savund egn vears da la savunda canzùn «Libì», egna da las davosas canzùns ca Benedetg Dolf veva scret. Ella e vagnida cantada cun egn’atmosfera festiva an ragurdànza digl cumponist ca veva ànc igl davos giavisch da puder ir a visitar igl careztgieu Libì. A Christian Klucker e’gl gartagieu d’exprimer cugl tgànt igls zund diferaints caracters a las diferaintas atmosferas decantadas an las otg cumposiziùns digls quater cumponists da mintga me egn’otra generaziùn, sco an la canzùn digl emigro «Agl iester», cumponida da Curò Mani, ca lascha ancrescher par la patria a tarmeta salids cun l’irundeala. Quels santimaints divers en saculmino «Allas steilas», egna da las ple bealas canzùns rumàntschas da Tumasch Dolf ad interpretada cun fetg grànd santimaint digl dirigent ad atenziùn admirevla digl cor. Durànt dus intervals â Chasper Pult preschanto igl project ad igls tres cumponists manzunos, igls quals el â undro raquintànd da maniera divertevla anzaquànts fatgs ad anecdotas da lur veta. Igls Incantanti ân mido igl tient Cun «La Strada» da Christoph Cajöri âni procuro par egna midada digl tient, surtut cun sieus refrain influenzo da canzùns popularas talianas. La fegn da la producziùn digl cor da project cun duas canzùns da Tumasch â impressiuno igl public c’â rancunaschieu la sia grànda prestaziùn cun egn fervent aplaus. Igl tozel canzùns cantadadas digl ensemble musical Incantanti ân do egna beala vieulta agl conzert a procuro par egn giodimaint tut aparti, cantànd anzaquàntas agl stil da potpourri sainza interrupziùns. Cun quegl â Incantanti do l’antscheata da lur turnea da conzerts ca savunda agl curs da questa stad an tut las regiùns linguisticas svizras a schegna igl atun a Mesoc. Las cumposiziùns zund vivas da Curò Mani paran da plascher a las giuvnas cantaduras a cantadurs, surtut igl «Tgasper catschadur» â svaglieu daleztga. Ear igl cumponist â samusso zund impressiuno suainter igl conzert. «Ign bada la grànda lavur da scolaziùn c’â purto egn exzelent resultat. I ân canto aschi bagn, c’i maretan igls predicats «impressiunànt a comuantànd», peia la ple òlta distincziùn», giuditgescha Mani igls Incantanti c’ân fito igl conzert cun pretensiusas canzùns da Benedetg Dolf c’ân mademameing cato l’admiraziùn digl public c’â giudieu igls suplemaints. Ear igl parsura da la CCVS Andrea Cantieni â samusso satisfatg, igl segi gartagieu da realisar cun que cor da promover igl rumàntsch a la cuminànza an la valada, tuts entusiasmos ad incantos da las frestgas vuschs a lur passiùn pigl tgànt. Igl Cor da project sut la bitgeta da Christian Clucker, rinforzo digl cor Incantanti, â incanto igl numerus auditori an gliendasgis Tschuntgesmas an la baselgia d’Andeer.