S’inscuntrar a maisa per mangiar da cumpagnia e discuorrer es per mai da gronda valur. In meis minchadi da famiglia chüraina quai plü suvent pussibel. I nu voul bler: s’inscuntrar e temp. Cur ch’eu d'’eira üna matta gnivan raquintadas bleras istorgias a maisa. Impustüt la dumengia restaivna amo plü lönch davo maisa. Suvent raquintaiva meis bap las istorgias. Da quellas divertentas da sia infanzia e raquints da la famiglia da mia mamma, istorgias plü dramaticas. Mia mamma tillas cumplettaiva cun ün o tschel detagl intant ch’ella lavuraiva d’incuntin. No d’eiran intuorn maisa e tadlaivan cun bocc’averta. Mia mamma e mia nona d’eiran dal Tirol dal süd. Geograficamaing dastrusch al muond ingio ch’eu sun creschüda sü e listess talmaing ün oter muond. Sco giuvna schurnalista suna statta ad üna scolaziun pertoccond l’art da raquintar istorgias. La docenta ha declerà la structura classica dal raquint ed a mai es gnüda adimmaint mia nona, chi mai nu vaiva gnü üna scolaziun in quella direcziun, ma chi savaiva raquintar e come. Quella saira n’haja dit al telefon a mia mamma, ch’eu stopcha sainza fal visitar a nona e registrar las istorgias ch’ella solaiva raquintar. Dit e fat. Ün pêr eivnas plü tard d’eira giò’n Italia pro mia basel, ingio cha mia nona d’eira in visita. (A Tarasp as doda qua e là il pled «basel» per tanta e «vetter» per barba – quai sarà per uschedir ün tirolerissem). Trais dis suna statta pro ella, n’ha dumandà sur da sia vita ed apunta da quellas istorgias plü specialas dal Tirol dal süd. Istorgias ch’ella vaiva passantà e da quellas chi gnivan raquintadas da plü bod. Ella ha cumanzà a raquintar da sia infanzia, ha caracterisà seis genituors, seis frars, persunas da seis cumün natal. La chasa paterna a St. Valentin, ingio ch’ella d’eira creschüda sü, ha ella circumscrit cun talmaing blers detagls atmosferics ch’eu am n’ha savü imaginar quella sco in ün film. E lura quels pleds, che s-chazi da pleds strans e toccants chi dà i’l tudais-ch dal Tirol. Mia nona vaiva 87 ons. Ella vaiva imprais cuschinunza e’s vaiva maridada cun 19 ons. Seis hom d'eira farrer a Tuor in Val Müstair, be dadour il cunfin svizzer. El d’eira ün grondun, ün Fliri, ella üna pitschna agila, üna Punter. Ses ons davo chi’s vaivan maridats, d’eira ella in spranza da mia mamma, lur quart uffant. Cur ch’ella d'eira i’l settavel mais es mort seis hom dad ün cancer. Mia mamma nun ha mai vis a seis bap. Ün’increschantüm per vita düranta. Da quel temp nu daiva amo sgüranzas per guaivdas o oters sustegns socials. Mia nona as ha stuvü randschar, ha lavurà bler, e‘ls uffants han stuvü partir fingià adura per ir a lavurar o in guerra. Ils fradgliuns han tgnü insembel sco la rascha. Las duos sours as scrivaivan regularmaing chartas. La sour ha maridà ün Sard e staiva in Italia, mia mamma ün rassig paur engiadinais e’l frar vegl ha maridà üna duonna tudais-cha. Üna famiglia internaziunala. Il seguond frar d'eira mort cun 14 ons, crodà giò dal clucher da baselgia. Omama, uschè clomaivan no a nossa nona dal Tirol, nun ha plü maridà. Sch’eu dumandaiva a mia mamma perche na, maniaivl'a be: «Chi vess tut üna duonna sainza raps e cun quatter pitschens uffants?» Hoz vessa amo bleras otras dumondas a mia nona, a mia mamma. Eu sun cuntainta ch’eu sun viagiada quella jada frais-chamaing pro ella e ch’eu n’ha fat quels discuors. Cur ch’eu n’ha schmachà il pom per metter in funcziun il bindel da registraziun vaiva Omama cumanzà cun üna remarcha skeptica. Ad ella paraiva ün pa exagerà ch’eu vöglia registrar istorgias da sia vita, l’istorgia dad üna duonna chi nu saja statta nüglia da special. Lura ha ella cumanzà a raquintar. E come ch’ella ha raquintà. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents Rumantschs» (cineasts.ch). Actualmain lavura ella vi dad in film davart la famiglia d’artists Giacometti. Susanna Fanzun, cineasta libra

D’incuort m’esa darcheu capità, eu sun restada pichada al telefon. Eu vess dovrà üna simpla infuormaziun. Ma üna amiaivla vusch m’ha rendüda attent cha tuot las collavuraturas e collavuraturs sajan güsta occupats. Ün sguard sün l’ura e tuot es stat cler: Chi telefona eir a bunura cur chi’d es temp da far l’obligata posa da cafè? Dimena prouva mia furtüna ün oter mumaint. La vusch amiaivla am bivgnainta e disch ch’eu gnia güsta colliada. I sclingia ün mumaint e, guarda qua, üna combox s’annunzcha. La chanzun «Spuren im Sand» am va tras il cheu… I’m vegnan adimmaint ils pleds da meis prüm patrun da lavur. Davo absolt la scoula da commerzi nu vaiva grondas experienzas i’l manster e vaiva amo bler d’imprender. Uschè eir co chi’s telefona inandret. «La vusch chi s’annunzcha da nus sco prüma es la carta da visita da noss’impraisa e la prüma impreschiun cha’l cliaint survain da nus, quella til resta in memoria.» Quai d’eira bainschi avant passa trenta ons. Quai d’eira eir il temp dal duo da cabaret Marcocello… Ün dals divers sketchs da quel cabaret d’eira “Hier spricht”. In quel nomer faivan els schnöss da las eternas “schlaufas” e dal spettöz cun respondaders automatics. Marco Rima e Marcello Weber d’eiran activs i’ls ons 1983 fin 1993. Lur nomer cuntschaint es sgüra quel da “Wilhelm Tell”. Da quel temp d’eira eir tuot ün pa plü simpel: O ch’inchün s’annunzchaiva da l’otra vart o bricha. I nu’s vezzaiva neir na sch’inchün vaiva telefonà intant chi’s d’eira absaint. E la noscha conscienzia nu vaiva ingün motiv da procurar per stress. I’s vaiva pel solit eir be ün nomer da telefon. Gestiuns plü modernas vaivan üna centrala da telefon. Quella da meis prüm lö da lavur d’eira ün apparat da metal verd e vaiva divers poms nairs. Da quels d’eiran duos occupats culs nomers da l’affar ed ün pom d’eira da schmachar per colliar inavant il discuors. Ün guaffen simpel, sainza gronds disturbis e sainza üna combox cun «Hier spricht der automatische Anrufbeantworter …». Intant n’haja darcheu provà mia furtüna. Invan, i s’annunzcha amo adüna quista banadida combox. S’inclegia, eu pudess exprimer meis giavüsch al respondader ed indichar meis nom e nomer da telefon. Be, eu vess gnü jent uossa e subit ün’infuormaziun. Chi sa, sch’inchün taidla quai chi vain dit sülla combox? E la quantavla sarà mia comunicaziun? E darcheu n’haja la melodia da «Spuren im Sand» illas uraglias. Ün dals divers sketchs da «Hier spricht» dal duo da cabaret Marcocello. Adonta cha las situaziuns sun relativmaing veglias es l’ün o l’oter inscunter cul respondader automatic dal telefon fich actual. Il di davo e davo insaquants telefonats n’haja surgni mi’infuormaziun e quai d’üna persuna cumpetenta e cun üna vusch bler plü simpatica co quella artificiala e monotona d’üna combox.

In tschercha d’ün tema per sia dissertaziun es Angelika Abderhalden rivada a Ramosch. Daspö cha la Fundaziun Pro Terra Engiadina exista es ella la mainagestiun. Ella es experta per l’ecologia dals spazis da viver i’ls mürs sechs o i’ls vegls cuntschets d’aua e s’ha occupada intensivmaing culla cuntrada terrassada da Ramosch. Angelika Abderhalden nu s’ingascha be per progets in Engiadina Bassa. In seis repetori toccan eir progets sur cunfin, pustüt in connex cun l’Interreg Alpine Space. Mantgnair la cuntrada cultivada Angelika Abderhalden maina daspö la constituziun da l’on 2009 la Fundaziun Pro Terra Engiadina (PTE). L’intent da la fundaziun es da promouver e da mantgnair la diversità da la cuntrada cultivada in Engiadina Bassa. Las ragischs per quist’organisaziun sun da chattar a Ramosch, üna fracziun dal cumün da Valsot. «Eu d’eira in tschercha d’ün tema per mia dissertaziun», s’algorda Angelika Abderhalden. La studenta d’ecologia da cuntrada a l’Università da Freiburg im Breisgau es, grazcha al professer Klaus Ewald , rivada in Engiadina Bassa. «El vaiva cugnuschentschas dal giavüsch da Niculin Bischoff d’examinar la cuntrada terrassada da Ramosch, tanter oter eir da che temp cha quellas derivan.» A chaschun d’üna visita occulara es ella rivada sülla Motta sur Ramosch. «Eu vaiva subit il sentimaint d’esser qua da chasa», disch’la. E quai nu d’eira be il cumanzamaint d’üna lavur da perscruttaziun, dimpersè eir d’ün ingaschamaint a favur da l’ambiaint da l’Engiadina Bassa. Cun l’agüd dal Vierv Ladin Sco preparaziun per seis sogiuorn in Svizra ha Angelika Abderhalden imprais rumantsch. «Eu vaiva cumprà il Vierv Ladin e n’ha let blera litteratura rumantscha», manzun’la, ed: «A Ramosch discurrivan tuots adüna rumantsch cun mai.» Qua ha’la eir inscuntrà a seis futur marid Walter Abderhalden . Il giuven pêrin s’ha lura decis dad ir ad abitar a Zernez ed han fundà ün büro da management da l’ambiaint. Insembel sun els genituors da duos figlias creschüdas. Dals ons 2000 fin dal 2008 as vaiva realisà a Ramosch ün proget chi ha promovü la cultivaziun natürala da las terrassas. Per coordinar e cuntinuar in avegnir culla lavur vi da tals progets han institui il cumün da Ramosch e la Fundaziun Protecziun da la cuntrada Svizra (SL) la Fundaziun PTE. A quist’organisaziun fan part tuot ils cumüns da l’Engiadina Bassa, l’organisaziun turistica da la regiun, il Parc Naziunal Svizzer e diversas instituziuns per la protecziun da la natüra ed uffizis chantunals. Progets regiunals e surregiunals Daspö l’on 2009 ha accumpagnà e realisà la PTE divers progets. «Fich interessant d’eira per exaimpel il proget pilot EN Engiadina - Flüms alpins sco avainas da vita da la società, ün proget da l’Interreg», uschè la perita. Plünavant manzun’la il proget LUIGI. «Eir quist proget vain sustgnü da l’Interreg e dal chantun Grischun e dess promouver la bos-cha da frütta.» La PTE s’ingascha eir per progets regiunals sco il retuorn da la negla engiadinaisa o la revitalisaziun da l’ogna da Panas-ch a Ramosch. Angelika Abderhalden es persvasa cha minchün possa promouver la diversità e contribuir alch per proteger da las consequenzas dal müdamaint dal clima. Perquai sustegna ella eir ils böts da la Convenziun da las Alps, chi vain presidiada quist e prossem on da la Svizra. In quist connex manzun’la l’acziun chi’d es previssa per in lügl: «Giuvenils dals pajais da l’En van in diversas etappas ed in lur pajais cul velo lung l’En.» In Engiadina Bassa fan quai las differentas secziuns da l’OJ passlung da l’Engiadina Bassa. «A Strada daja lura ün inscunter cun giuvenils da l’Austria.» II Di mundial da l'ambiaint Pel Di mundial da l’ambiaint als 5 da gün 2021 lantscha la Convenziun da las Alps la prüma «ura dal clima». Per quist’occurrenza organiseschan partenaris our da tuot ils pajais da las Alps arrandschamaints locals cul tema protecziun dal clima illas Alps. Illa cuort dal Chastè Planta Wildenberg ed aint il auditori dal Parc Naziunal Svizzer ha lö quel di a partir da las 10.00 ün barat da sems ed implants da üert, excursiuns e referats. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sülla pagina d’internet www.proterrae.ch. L’ingaschamaint pel spazi da viver La revitalisaziun da l’ogna da Panas-ch, situada suot Ramosch, es ün dals blers cha Angelika Abderhalden ha accumpagnà i’ls ultims ons. Angelika Abderhalden s’ingascha per l’ecologia dal spazi da viver. L’ingaschamaint pel spazi da viver (fmr/afi) Angelika Abderhalden ha stübgià ecologia da la cuntrada. In sia dissertaziun vaiva ella s’occupada culla cuntrada terrassada da Ramosch. Avant co rivar in Engiadina Bassa ha’la imprais autoditactimaing e cun l’agüd dal Vierv Ladin rumantsch. Hoz abita ella insembel cun seis hom a Zernez ed es mamma da duos figlias creschüdas. Daspö l’on 2009 maina Angelika Abderhalden la gestiun da la Fundaziun Pro Terra Engiadina. A quist’organisaziun fan part tuot ils cumüns da l’Engiadina Bassa, l’organisaziun turistica da la regiun, il Parc Naziunal Svizzer e diversas instituziuns per la protecziun da la natüra ed uffizis chantunals.

L’Alp Sprella illa Val Mora dess dvantar üna chamonna dal Club Alpin Svizzer. Cunter quell’intenziun illa Val Müstair haja dat fingià avant bundant ün decenni opposiziun. Uschè han recurrü diversas organisaziuns per l’ambiaint e la Fundaziun pella protecziun da la cuntrada cunter quist proget. Quellas examineschan uossa il permiss da fabrica. La secziun dal Club Alpin Svizzer (CAS) Engiadina Bassa Val Müstair voul fabrichar e transmüdar ils edifizis da l’Alp Sprella in üna chamonna dal CAS. Daspö passa 12 ons exista quist proget illa Val Mora. Quista val es üna cuntrada da valur unica illa Val Müstair e cunfina cun l’Italia. La Val Mora es bundant desch kilometers lunga e populara pro viandants e velocipedists da muntogna. Cunquai cha l’Alp Sprella nu vain plü nüzziada agriculmaing dess’la servir in avegnir sco allogi pels viandants. L’eivna passada han las instanzas chantunalas e’l Cumün da Val Müstair dat il permiss da fabrica per quist proget. Critics invers il proget «Nus d’eiran da prüma davent critics invers quist proget», disch Armando Lenz , il mainagestiun da la Pro Natura Grischun. I’ls prossems dis examineschan el e seis collavuraturs la decisiun e’l permiss da fabrica. Ün punct important sarà lapro co chi vain tut resguard a la natüra. «Nus nu vain amo decis nüglia in chosa», declera’l, ed: «Il permiss nun es amo legalmaing valabel.» I’ls ons passats ha il CAS Engiadina Bassa Val Müstair reelavurà, redimensiunà ed optimà il proget. «Uossa es avantman ün proget chi resguarda cun premura la cuntrada e la natüra sensibla da la Val Mora», manzuna Heinz Gross , il president da lal CAS Engiadina Bassa Val Müstair, illa comunicaziun als mezs da massa. 360 chamonnas in Svizra Tenor ils statüts dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair es ün seis böts la promoziun da progets chi han da chefar culla natüra e la protecziun da l'ambiaint. Eir la construcziun, il mantegnimaint e la gestiun da chamonnas dal club toccan pro lur incumbenzas. In tuot la Svizra daja bundant 360 chamonnas da CAS, trais d’ellas sun situadas in Engiadina Bassa. Tenor il CAS Engiadina Bassa Val Müstair as cunfà il proget da l’Alp Sprella bain eir culs böts da l’UNESCO Biosfera Val Müstair. Il mainagestiun da quist’organisaziun, David Spinnler , nu d’eira in marcurdi ragiundschibel per tour posiziun in chosa. L’Alp Sprella illa Val Mora dess dvantar üna chamonna dal CAS.

La situaziun d’immobiglias in Engiadina occupa la glieud. I mancan abitaziuns per indigens. La «cuolpa» nu sun però ils «unterländers» o corona – manaja l’architecta Marisa Feuerstein. Tenor ella esa impustüt üna ledscha chi impedischa chi possa gnir fabrichà. Avant cuort ha la FMR purtretà ün giuven pêrin chi’d es sforzà d’abitar in ün busin. Il motiv es la macanza d’abitaziuns a Scuol. La situaziun immobigliara in Engiadina vain daspö ons adüna darcheu tematisada. Ella nun es insomma nüglia da nouv. Suvent vegna dat la cuolpa per la situaziun a quels d’utrò – in Engiadin’Ota d’eiran quai ils Talians chi pajaivan predschs straminabels e cumpraivan sü tuot, in Engiadina Bassa sun quai pel mumaint ils «unterländers» chi sun, eir causa corona e grazcha il homeoffice, fügits illas muntognas. Ma esa propcha uschè simpel? E che füssan soluziuns dal problem? La FMR ha discurri cun ün’architecta da Scuol. Tenor Marisa Feuerstein dessa soluziuns. Però impustüt la Ledscha davart la planisaziun dal territori pel chantun Grischun, cuort LPTGR, impedischa tenor ella cha progets da fabrica possan gnir realisats – e forsa eir l’individualissem engiadinais. Üna statistica problematica Che es insomma quista ledscha cul nom uschè cumplichà, la LPTGR? «Ver- dichte-tes Bauen» es il pled magic pro’l chantun e la Confederaziun. «Il chantun guarda a man da statisticas e prognosas, scha la populaziun d’ün cumün s’augmainta o as diminuischa», declera Marisa Feuerstein. Cha a basa da quellas prognosas decida il chantun lura sch’ün cumün ha massa bler terrain da fabrica e sto impitschnir la zona – voul dir cha terrains da fabrica surgnissan ün otra zona, nu pudessan plü gnir surfabrichats e perdessan valur. Üna tematica brisanta ed üna problematica. «Las statisticas as basan però sün cifras dals ons 2010 fin 2016. In quels ons s’ha per exaimpel la populaziun dal cumün da Scuol bainschi diminuida, però a partir dal 2016 darcheu cumanzà a crescher.» Cha quai saja il grond problem, agiundscha Marisa Feuerstein: «Adonta chi’s pudess cumprovar quel fat, nu’s dostan ils cumüns cunter il chantun. Quai sun però decisiuns chi han ün’influenza pels prossems vainch ons.» Daplü curaschi dals cumüns La tenuta plütschönch retgnüda dals cumüns pissera lura eir per difficultats, impustüt per persunas chi vulessan fabrichar. «Nus tscherchain per plüs indigens terrain da fabrica, ma id es bod impussibel da chattar alch», disch Marisa Feuerstein, «la politica nu blocca bainschi na ils progets, ma ella nu tils promouva però neir na.» Bod tuot ils cumüns in Engiadina ston tour terrain da fabrica our da la zona da fabrichar, ma las decisiuns as tiran a la lunga e’ls termins vegnan adüna darcheu prolungats. Eir Marisa Feuerstein vess progets sün maisa: «Nus vessan ün terrain chi füss pront per gnir surfabrichà cun abitaziuns per indigens. Daspö duos o trais ons vulessan nus realisar quel. Il cumün nu’ns po però garantir cha quel terrain resta illa zona da fabrica». Ch’ella as giavüschess minchatant daplü curaschi da la politica e da las instanzas da’s metter cunter il chantun e da trar tschertas decisiuns illa regiun, disch Marisa Feuerstein ed agiundscha: «I nu füss adüna dad ir a dumandar tuot a Cuoria.» Forsa eir massa individualists Ils «cuolpabels» füssan dimena chattats – la Confederaziun, il chantun, ils cumüns e natüralmaing amo corona. Ma neir in quist cas nun esa uschè simpel. «Corona ha chaschunà pür l’ultim on per ün trend chi maina però istess eir ün müdamaint», uschè Marisa Feuerstein. Ün müdamaint ch’ella salüda, scha glieud da la Bassa gnia in Engiadina a star ed s’integrescha: «Quai promouva il cresch e dà daplü forza invers il Chantun. Nus stuvain be star attents da na far ils istess sbagls cha l’Engiadin’Ota ha fat.» Ün oter factur es però eir l’individualissem dals Engiadinais: «I dess bainschi parcellas per surfabrichar, ma quellas sun uschè grondas cha plüs as stuvessan metter insembel.» Üna soluziun füssan cooperativas, chi han giò la Bassa fingià daspö ons success. Quel möd da fabrichar nu d’eira in Engiadina fin uossa però finanzialmaing attractiv. Tenor Marisa Feuerstein eir causa d’ün oter motiv: «Quai nu cugnuschain nus amo. La dumonda es, scha la glieud es pronta e madüra per as laschar aint sün uschè progets. Il purtret ideal es amo adüna quel da l’aigna chasina cun l’üertin ed intuorn la saiv. Causa cha minchün sto guardar per sia aigna infrastructura es quai però eir üna dumonda dals cuosts. Eu crai ch’in avegnir nu’ns rivarana plü da prestar quel möd da fabrichar.» Individualissem ed üna ledscha (fmr/an) La situaziun d’immobiglias in Engiadina pissera adüna darcheu per discussiuns. Ella nun es però alch da nouv. Cumanzà haja in Engiadin’Ota culs Talians chi cumpraivan sü tuot e pajaivan predschs straminabels. In Engiadina Bassa sun pel mumaint quels da la Bassa chi piglian davent il spazi da viver als indigens. Ma sun propcha els ils cuolpabels per la situaziun? Na, e dad incuolpar ad inchün nun es la güsta via e nu müda insomma nüglia vi da la situaziun. La problematica es plü cumplexa. Dad üna vart impedischa impustüt üna ledscha federala chi possa gnir fabrichà. Da l’otra vart sun ils Engiadinais forsa eir massa individualists per as drivir per oters möds da fabrichar e d’abitar. Marisa Feuerstein maina ün büro d’architectura a Scuol. Ella es commembra da la suprastanza da la Società Svizra dals indschegners ed architects (SIA) e da la Cumischiun Federala da stima. Ella fa eir part da la gruppa chi elavurescha il model directiv dal spazi dal cumün da Scuol.

Avant 30 ons, als 5 da gün 1991, sun gnüts miss in libertà ils prüms giruns barbet i’l Parc Naziunal Svizzer (PNS). Settschient, Moische e Margunet sun rivats da las staziuns d’allevamaint da Vienna e da Berlin a Zernez. Accumpagnats da guardians dal PNS ed otras persunas interressadas sun els gnüts miss in libertà a Stabelchod. Tanter ils ons 1991 e 2007 sun gnüts miss in libertà 26 giruns barbet illa Val Stabelchod i’l PNS. Da l’on 2007 ha cuà il prüm pêrin i’l PNS e quai illa Val Tantermozza. Hoz vivan e svoulan bundant 300 giruns barbet illas Alps. La recolonisaziun dal girun barbet ha gnü success.

In lündeschdi, als 7 da gün 2021 a las 19.00 ha lö i’l Hotel Belvedere a Scuol üna discussiun al podium publica. Rapreschentants internaziunals as radunan per discutar davart il proget da la colliaziun da tren sur cunfin tanter l’Engiadina e’l Vnuost. Da la partida es il president da la regenza Grischuna Mario Cavigelli, il deputà dal Parlamaint talian Albrecht Plangger, chi deriva dal Vnuost, il grondcusglier Rico Lamprecht sco rapreschentant da la Val Müstair, il president da la cità da Damal Josef Thurner, il capo cumünal da Scuol Christian Fanzun ed Annemarie Meyer, la scheffa executiva operativa dal Glacier Express. Tras la discussiun maina David Spinnler, directur da la Biosfera Val Müstair.

A Lavin vain darcheu giovà teater. In sonda, ils 5 da gün ed in dumengia, ils 6 da gün han lö rapreschentaziuns illa sala polivalenta in chasa da scoula a Lavin. Quai scriva LA VOUTA in üna communicaziun als mezs da massa. In sonda a las 20.30 preschainta l’actura tudais-cha Judith Bach seis prüm program da solista. Il program cul nom «Claire Alleene – Aus lauter Lebenslust» es ün cabaret filosofic da chansons. Il toc cribla e sbuorfla da chanzuns scrittas svessa, dad intermezzis catastrofals, da sot e da bunas dumondas davart il sen e l’absurdità da la vita. In dumengia a las 11.30 pon ils uffants lura giodair. Il teater da figüras «Hand im Glück» interpretescha üna tarabla classica dals fradgliuns Grimm – però in seis agen möd cun bler chant e raffinessa. Il toc per famiglias «Siebe Geisse und zwei Wölf» es adattà per uffants a partir da quatter ons. Causa corona es l’access limità. Per tuots duos tocs es racumandada üna reservaziun suot info@lavouta.ch L’actura Judith Bach as preschainta a Lavin cun seis prüm program da solista.

La nouva «Cratschla» es dedichada a la vuolp. Cul retuorn dal luf e da l’uors ha’la surgni concurrenza. E l’effet da quist müdamaint vain perscrutà i’l Parc Naziunal Svizzer. In seis pled da salüd s’occupa Aita Zanetti , grondcusgliera e rapreschantanta dals cumüns dal parc illa cumischiun federala dal Parc Naziunal Svizzer (PNS), culs foss e cun quai chi’ns separa. Il tema prinicipal da la nouva revista dal PNS es la vuolp. Quista bes-cha d’eira dürant passa ün tschientiner la plü gronda bes-cha rapazza i’l parc da natüra. Cul retuorn da l’uors, dal luf e dal luf tscharver s’ha müdada per la vuolp la situaziun. Ils scienziats dal PNS perscruteschan las consequenzas da quist müdamaint. Cun differentas metodas da monitoring Per l’uman e’l muvel nun es la vuolp ingün privel. Ella viva illas differentas zonas climaticas e da vegetaziun al nord da l’emisfera ed as nudrischa da charn fin pro frütta e pomma. «Invers la populaziun da la vuolp nun haja dat campagnas da sdrütta», manzuna Pia Anderwald illa contribuziun «La vuolp i’l PNS». In ün’ulteriur artichel preschainta ella las differentas metodas da perscrutaziun. D’inviern, davo chi ha naivü, vegnan analisats ils stizis lung differentas rutas. «Lapro as vezza chenünas bes-chas e quantas jadas cha quellas sun passadas», scriva la perita. Ün’otra metoda vain pratichada dürant il temp sainza naiv. Dürant la stà vegnan ramassadas lung las sendas prouvas d’excremaints. «Quista lavur nun es uschè agreabla, ma percunter plü informativa.» Ulteriurs mezs per l’observaziun da las vuolps sun ils emetturs da GPS e las traplas fotograficas. Grond spazi da viver Ils prüms resultats dal monitoring muossan cha la vuolp es preschainta in tuot ils spazis da viver dal PNS. «In seis cumportimaint ha la vuolp üna gronda individualità», uschè Pia Anderwald. Ils scienziats han chattà sün passa 2800 meters sur mar stizis da vuolps. Daspö l’on 2016 s’haja ramassà per on tanter 190 fin 250 prouvas d’excremaints. Diversas da quellas s’haja analisà a reguard la nudritüra. Plünavant s’haja observà cha la vuolp as schmouva in ün territori cun üna surfatscha da trais fin a 300 kilometers quadrats. Daniel Hegglin e Sandra Gloor s’occupan in lur contribuziun cullas vuolps chi vivan illas citads. Dals ons 1990 as vaiva observà a Genevra ed a Turich las prümas vuolps. In l’ultima contribuziun da la nouva «Cratschla» as poja leger ün’intervista cun Christian Schlüchter . Hans Lozza , il portavusch dal PNS, ha accumpagnà al geolog bernais i’l PNS. Schlüchter perscrutescha daspö 30 ons i’l PNS. La vuolp es il tema principal da la nouva revista «Cratschla» dal PNS. Cun traplas fotograficas ed emetturs da GPS vain fat il monitoring da las vuolps i’l PNS

A chaschun da la radunanza generala da la Gurlaina SA Scuol ha Leta à Porta-Ritz, la presidenta dal cussagl administrativ, pudü preachantar ün rendaquint cun ün resultat positiv. Quel serra pro ün schmertsch da 302 000 francs cun ün guadogn dad 8 000 francs. Dürant la prümavaira e la stà han tuot ils chomps da trenamaint planisats gnü lö. L’applicaziun dals concepts da protecziun e sgürezza da pandemia ha pretais blera disciplina e lavur implü. Dürant l’on da rapport s’haja pudü far amortisaziuns da bundant 59 000 francs. Per cumpensar las perditas chaschunadas dal coronavirus s’haja fat be las expensas las plü necessarias.

Dürant ils ultims ons han la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM), regiun da vacanzas Val Müstair, e la Biosfera Val Müstair intensivà lur collavuraziun. Uossa as preschaintan las duos organisaziuns cumünaivelmaing cun üna pagina d’internet: www.val-müstair.ch. In quist connexs’haja actualisà eir las duos paginas da las regiuns da vacanzas Engiadina Scuol Zernez e quella da Samignun. Pro quist proget s’han partecipats tanter oter Grischun Vacanzas, las Pendicularas Scuol SA o lura il Bogn Engiadina Scuol SA. Els tuots han adattà lur paginas d’internet a las nouvas structuras. La nouva pagina d’internet da la Biosfera Val Müstair e da la regiun da vacanzas Müstair.

Quists dis commemorescha Sent il fö dals 8 da gün 1921. 45 chasas sun dvantadas victimas da las flommas. Cun sunar ils sains da stuorn, cun referats e cun ün broschüra vegna algordà a quel di devastus. «Üna gronda part dals homens e giuvens d’eiran partits allegers e cuntaints la daman a bunura o pür a mezdi per ir davo lur fats, chi a far laina, chi in alp e chi in champogna», uschè staja scrit i’l Fögl d’Engiadina dals 10 gün 1921. Sent d’eira quel di spopulà. «Üna tragica cumbinaziun! Intuorn las trais observet nos referent, chi giaiva a spass a Scuol, ün füm, sco chi paraiva immez il cumün. Ma immediat creschit quist füm e dvantet üna coluonna, büttada vi e nan dad ün ferm vent cun direcziun orientala.» Da chasa a chasa han las flommas tut lur via, da Tantersaivs a Sala fin a La Motta. Fin cha’ls homens e’ls pumpiers da Scuol, Ftan e da Ramosch sun rivats al lö d’eira la devastaziun fingià gronda. 45 chasas sun dvantadas victimas da las flommas. Agüd da tuot las varts Il don finanzial d’eira per tschertas famiglias uschè grond chi han bandunà Sent. Na tuot ils proprietaris vaivan da quel temp üna sgüranza. «29 da las 45 chasas arsas sun darcheu gnüdas refabrichadas», declera Cla Sarott , l’autur da la broschüra «100 ons Fö da Sent 1921». Il cussagl cumünal ha fuormà relativmaing svelta ün comitè d’agüd, chi ha surgni dal cussagl bleras cumpetenzas e 5 000 francs pel prüm agüd. Ün clom d’agüd illas gazettas principalas svizras ha gnü ün grond effet. «Il resultat es stat surprendent. Da tuot las varts sun rivadas in cumün sportas», scriva Claudio Vital in sia contribuziun «Ün sguard inavo a l’incendi da Sent da l’on 1921». Da büschmainta a victualias fin a mobiglia o munaida d’eiran las donaziuns. Cun üna ledscha da fabrica A Sent s’haja miss grond pais sülla reconstrucziun da las chasas arsas. Insembel culs architects Nikolaus Hartmann ed Enrico Bisaz s’haja sviluppà üna ledscha da fabrica adattada al temp. Important d’eira da mantgnair l’identità dal cumün. «Las chasas nouvas stuvaivan as cunfar cun las chasas engiadinaisas ed eir culs palazis dals randulins», uschè Claudio Vital. In quist möd s’haja pudü integrar bain ils quartiers da Sala e La Motta i’l cumün na dannagià. Eir il scriptur Peder Lansel s’ha ingaschà persunalmaing per la reconstrucziun. Sia biblioteca i’l Muglin d’eira dvantada üna victima da las flommas. Cun l’import da 5 000 francs, cha la sgüranza til vaiva pajà, ha Lansel sustgnü la concurrenza d’architects per la refabricaziun dals quartiers dannagiats. A Nadal da l’on 1922 han ils abitants pudü tuornar in lur chasas refatas. In memoria al fö dal 1921 organisescha l’Ütil public da Sent trais arrandschamaints cun aperitiv, exposiziun e referats in chasa da scoula a Sent. Las datas sun als 8 da gün, 8 da lügl ed als 8 d’avuost. Als 8 da gün suna il sain grond a las 19.45 per trar adimmaint a l’incendi dad avant 100 ons. Sent davo il grond fö dals 8 gün 1921. Mantgnü l’identità dal cumün (fmr/afi) 45 chasas sun dvantadas avant 100 ons a Sent victimas d’ün incendi. Las flommas han tut lur via, da Tantersaivs a Sala fin a La Motta. Relativmaing svelta as vaiva fuormà ün comitè d’agüd ed il clom d’agüd illas gazettas principalas svizras ha gnü ün grond effet. A Sent s’haja miss grond pais sülla reconstrucziun da las chasas arsas. Important d’eira da mantgnair l’identità dal cumün. Eir il scriptur Peder Lansel s’ha ingaschà persunalmaing per la reconstrucziun. Cun sunar il sain grond, ün aperitiv, ün’exposiziun e referats commemorescha Sent al fö dals 8 da gün 1921.

Dal 1. fin als 3 da lügl 2022 ha lö a Zuoz il seguond Festival da la chanzun rumantscha. Il comitè d’organisaziun ha infuormà in venderdi davart la planisaziun e preschantà ün program varià. Il prüm Festival da la chanzun rumantscha ha gnü lö da l’on 2019 a Trun. Principi da lügl da l’on chi vain cumainza lura la seguond’ediziun cun chant e musica a Zuoz. Il comitè d’organisaziun chi consista da Curdin Lansel, president, Jachen Prevost, schef da la comunicaziun ed Arno Felix, schef da finanzas, ha infuormà in venderdi davomezdi per la prüma jada davart la planisaziun e’l program a Zuoz. Da la partida d’eiran eir Andrea Gilli, president cumünal da Zuoz, e Giusep Giuanin Decurtins da l’Uniun da la chanzun rumantscha. A las visitaduras ed als visitadurs spettarà in differents lös dal cumün üna vasta schelta da coros ed interprets. Il festival dess gnir inrichi da differentas occurenzas, da marchats da musicalias e sportas culinaricas i’l minz da Zuoz. Dar ün stumpel a la scena da chant e da musica «Davo quist on fich quiet pels coros ed interprets da musica, dschessa in mincha cas da schi», manaja Curdin Lansel a reguard la dumonda da l’Uniun da la chanzun rumantscha, sch’els vulessan organisar il seguond festival a Zuoz. «Impustüt in Engiadina faja darcheu dabsögn da dar ün stumpel als coros ed a tuot la scena dal chant e da la musica per ch’ella gnia darcheu activa. Perquai vaina gugent tut quell’occasiun», cuntinua il president dal comitè d’organisaziun. Davo ch’els hajan contactà ad Andrea Gilli ed a seis collavuraturs, sajan els fich cuntaints da pudair realisar quel festival a Zuoz. Eir il cussagl cumünal s’allegra chi varà darcheu lö uschè ün evenimaint important per la chanzun rumantscha i’l minz dal cumün. Andrea Gilli ha dit in occasiun da l’infuormaziun in venderdi: «Zuoz ha fingià daspö l’on 1505 üna gronda tradiziun da coros. Nos cumün spordscha eir üna bun’infrastructura ed ün buna squadra.» Grond sustegn da differentas instituziuns «Il festival ha divers scopos. El dess render attent a la chanzun rumantscha e preschantar sia richezza. El dess però eir fabrichar üna punt sur ils pass e colliar las regiuns rumantschas», disch Curdin Lansel. Il festival es üna pussibilità per s’inscuntrar, baderlar ed as barattar. Sper il cumün da Zuoz survegn il comitè d’organisaziun eir sustegn da differentas instituziuns. Da la partida sun l’Uniun da chant districtuala chi surpiglia differentas lavurs dürant il festival. L’organisaziun da las pravendas refuormadas in Engiadin’Ota, Refumo, metta a disposiziun la baselgia per occurrenzas. Ouravant tuot però sustegna l’Uniun da la chanzun rumantscha chi exista daspö il 2006. Ella surdà eir l’organisaziun dal festival da la chanzun rumantscha. Giusep Giuanin Decurtins, co-fundatur da l’uniun, declera als preschaints: «L’uniun unischa tuot il chant rumantsch suot ün tet – la chanzun da solo, quella d’art, da coros, la chanzun populara e quella da rock. Il plü important per nossa lingua es ch’ella gnia derasada. La chanzun es ün important mez per cha quai capita eir sur ils cunfins.» Ün program varià «Nus eschan vi dal planisar e metter insembel ün program fich varià. Sper il chant popular, religius, chant da cor e chant professiunal, daraja eir chant avert e per famiglias. Sül program stan eir concerts da chantauturas e chantauturs e da bands», disch Curdin Lansel. I’l rom dal festival ha eir lö üna concurrenza per nouvas chanzuns rumantschas. Cumponists pon inoltrar fin a la fin da quist mais da gün üna cumposiziun. Üna giuria tscherna lura ils meglders tocs chi vegnan lura preschantats dals coros. Ch’uschè ün festival chaschuna eir cuosts es evidaint. «Nus vain ün büdschet da var 100 000 francs», disch Arno Felix, il schef da finanzas e cuntinua: «Duos terzs vaina fingià ramassà.» El manzuna però eir cha blera glieud lavurarà voluntariamaing al festival: «Las uras voluntarias s’amuntaran ad 800 fin 1000 uras. Quai correspuonda a lavur gratuita per var 50 000 francs. Quai es fich nöbel da tuot quella glieud.» Ultimamaing han differentas occurrenzas, eir da quellas per l’on chi vain, desdit lur arrandschamaints causa il coronavirus. Il comitè d’organisaziun dal festival da la chanzun rumantscha es però persvas da pudair realisar l’on chi vain la festa suot cundiziuns normalas. Eir pel cas da trid’ora exista ün plan B. «Schi vess amo adüna da dar restricziuns in connex culla pandemia, stuvessan nus resguardar quellas. Pel cas da trid’ora pudessan nus far adöver da plüs locals i’l Lyceum a Zuoz o da diversas salas dal cumün», manaja Curdin Lansel. Il prossem on vain chantà a Zuoz (fmr/an) Dals 1. fin als 3 da lügl 2022 ha lö la seguond’ediziun dal Festival da la chanzun rumantscha. In venderdi passà ha il comitè d’organisaziun infuormà a Zuoz per la prüma jada davart la planisaziun ed il program. Coros, chantauturas e chantauturs e bands preschantaran a Zuoz la richezza da la chanzun rumantscha. Il festival dess esser ün lö per s’inscuntar. Tscherchadas vegnan eir nouvas chanzuns rumantschas. I’l rom d’üna concurrenza pon cumponists amo inoltrar fin la fin da quist mais da gün lur cumposiziuns. Üna giuria tscherna ils melgders tocs chi vegnan lura preschantats dürant il festival dals coros. Il comitè d’organisaziun dal seguond Festival da la chanzun rumantscha a Zuoz. Arno Felix (da schn.), schef da finanzas, Curdin Lansel, president, e Jachen Prevost, schef da la comunicaziun. La prüm’ediziun dal Festival da la chanzun rumantscha ha gnü lö da l’on 2019 a Trun.

Leger nun es leger. Co chi’s legia, dependa da che chi’s legia. La maniera da leger dependa dal tip da text. Prosa da nüz as legia oter co prosa artistica, poesia lirica oter co prosa narrativa. Poesias nu’s poja leger sco texts infuormativs chi han la funcziun dad esser clers ed inclegiantaivels. Poesias nun esa da incleger, ma da percepir cun daplü co cul intellect. Leger poesias nun es ün act passiv da recepziun o dafatta da consüm dad infuormaziuns. Quai nun es ne adequat ne sufficiaint. Ün bel exaimpel d’üna tala lectüra preschainta Daniel Kehlmann in seis roman «Die Vermessung der Welt». Il protagonist, Alexander von Humboldt (1769-1859) (in seguit: H.), scienzià ed exploratur da terras incuntschaintas es in expediziun in terra incognita. Ils gods sun spess ed impenetrabels e’ls flüms las unicas vias. Cun seis assistent e duos agüdonts navigescha el sün ün flüm immens e na amo masürà. Per far ün pa curtuella, as quintna istorgias. Cur chi tocca ad el, disch H. ch’el pudess spordscher, invezza d’ün’istorgia, la plü bella poesia chi dà, in üna libra traducziun ad hoc in spagnöl, nempe «Wanderers Nachtlied» da Goethe. Qua sia versiun: «Oberhalb aller Bergspitzen sei es still, in den Bäumen kein Wind zu fühlen, auch die Vögel seien ruhig, und bald werde man tot sein.» Fini! «Ma s-chüsa, quai nu po bain na esser tuot?», til dumondna. «Epür», respuonda’l ün pa sparmalà, dà man il sextant e masüra inavant il muond. Quista parafrasa da la poesia da Goethe nu redüa la poesia a l’essenzial, ma a l’accessori, als fats quintants, al cuntgnü crü, il majer «che». Uschè priva H. la poesia da quai chi fa dad ella üna poesia: la cumposiziun, l’adöver reflettà e calculà dals mezs expressivs e retorics, da sia art – e da seis inchant. L’hom da la scienza rapreschainta üna vista dal muond raziunalistica e materialistica chi tschercha in tuot e per tuot üna funcziun ed ün scopo. E güst quai nun ha’la, la poesia. Ella nu transmetta e serva pac per trategner homens cun lur arsaja d’istorgias. In seis tractat «Lirica ladina moderna» constata Reto R. Bezzola cha’ls Engiadinais sajan d’inchantar bod be per chosas chi han valur pratica. «L’Engiadinais modern ho in generel ün caracter fich realist, anzi materialist». Quai d’eira dal 1930. In quist sen sun blers Engiadinais restats bundant moderns. Amo adüna han bleras e blers pac sen per poesia. Plü d’ün es dischillus cha auturas ed auturs scrivan chi nu s’inclegia. Davant poesias as saintan els forsa transportats in scoula, ingio cha be la magistra da tudais-ch savaivan che cha Goethe laiva propcha dir e cun che intenziun. E’ls scolars taschaivan davant il misteri, per nu fallar e per parair inavant scorts. Cha bleras e blers nun inclegian poesias nu voul però dir chi nun hajan – en ignorance de cause – ün’opiniun clera davart la poesia moderna rumantscha in general e davart ils/las creatur/as da talas ouvras e lur cumplizas, las edituras. Tuottüna, da perder il curaschi nun esa pel mumaint: il temp preschaint para ün bun temp per poesias. I’s pudess discuorrer da fluraschun, cun tuot las ediziuns da poesias fattas cun chüra e sapchüda. I füss bain da sperar cha la disposiziun per leger poesia creschiss in proporziun culla disponibiltà da poesias nouvas. Bê füssa. Poesia es ün resultat da lavur consciainta culla fuorma, ma eir gust dal gö ed inspiraziun ed intuiziun. La poesia moderna pretenda üna lectüra activa o dafatta creativa chi’s fida eir ella ill’intuiziun. Lectur nu’s nascha. Uschè pac sco chi’s nascha poet. Invezza da dir: eu nu sa che far cun poesia, füssa da’s dumandar: «Che fa la poesia cun mai?» Poesia nu s’haja dad incleger, sco chi nu s’ha neir dad incleger musica, per tilla pertschaiver e giodair, perquai chi’d es bê. Eu sömg da Humboldts e Humboldtas chi legian poesias cun quel buonder e quel gust da la scuverta e d’aventüra, culla fascinaziun per terras incuntschaintas, umans profuonds e plantas e bes-chas mâ visas… *Dumenic Andry è autur (er da poesias!) e translatur e viva a Zuoz. Dumenic Andry

Thomas Lampert ha fabrichà a Giarsun suot Guarda üna fuschina nouva cun local d’exposiziun da seis prodots ed üna cantina publica. La fin d'eivna ha gnü lö la preavertüra – cun üna prouva da record chi’d es gratiada. «Avant 19 ons sun eu gnü in Engiadina a Guarda e n’ha drivi üna fuschina cun lavurs da farrer, concepziuns da metal, reparaturas, renovaziuns e cun curtels fats a man. Eu n’ha svelt badà chi’d es ün desideri dals turists da pudair verer als farrers sur las spadlas pro lur lavur», ha dit Thomas Lampert. Cha la glieud vöglia avair üna relaziun cul prodot chi cumpran, quai chi saja i ils ultims ons ün pa a perder. Thomas Lampert s’ha perquai laschà inspirar da firmas chi vivan lur manster e laschan tour part a la glieud vi da la lavur. Üna «preavertüra» avant l’avertüra Dumandà davart la radschun ch'el ha organisà quista «preavertüra cun prouva da record» ha dit Thomas Lampert: «Insè es quai üna consequenza da corona. Nus vain insè vuglü far üna festa d’avertüra e fin uossa nun es quai stat pussibel. Perquai faina quista preavertüra cun prouva da record. Hoz sun qua impustüt mansterans ed otras persunas invidadas ad üna pitschna festa». In discuors culs uffants saja el lura gnü süll’idea da far üna prouva da record. L’avertüra uffiziala dess lura avair lö pür als prüms da lügl. Fuschina cun plüs impiegats La preavertüra da sonda es gnüda inromada cun producziuns musicalas dal trio d’arprets «Anderscht» dal Chantun Appenzell. La chasa a Giarsun implü il terrain per fabrichar la fuschina nouva ha Lampert pudü cumprar per ün predsch radschunaivel. «In mia fuschina lavuran trais lavuraints in plazza plaina, ün giarsun e duos chi lavuran parzialmaing pro mai. Üna prouva da record spectaculara Il böt dal record a Giarsun es stat in sonda da far dürant ün’ura daplü curtels da salsiz (in relaziun culla grondezza da la firma) co ün grond concern da curtels da la Germania. Il nomer da curtels cha quel concern prodüa es gnü valütà e redot a man da la glieud chi prodüa illa fuschina da Lampert. Il farrer ha dit: «Il concern elavura cun 40 lavuraints raduond 203 curtels, quai voul dir cha per realisar il record, stuvain nus batter e glimar cun nossa squadra 35 curtels. Per cha la concurrenza saja correcta po mincha farrer da nus lavurar ün’ura vi da sia part da la lavur.» La prouva da record es lura reuschida ed es gnüda registrada ed elavurada ad ün film, il qual vain emiss in ün pêr dis online. Ils 39 curtels chi sun gnüts elavurats pro’l record survegnan ün buol spezial chi cumprouva cha quels sun gnüts fats dürant la prouva da record. «L’idea es da muossar a nossa glieud ed eir ad esters nos manster, e perquai vaina fabrichà l’ufficina cun locals per expuoner e cun üna cantina», ha conclus Thomas Lampert. 36 curtels in ün’ura (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö a Giarsun suot Guarda la preavertüra da l’ufficina da farrer da Thomas Lampert. Per muossar lur lavur al public ha el cumbinà la festa cun üna prouva da record. Ils set farrers inclus il giarsun han fat dürant il temp permiss 39 curtels da salsiz. Mincha farrer vaiva sia lezcha per realisar il record ed ün’ura temp per sia lavur, voul dir cha tuot las lavuors vi dals curtels han dürà var 5 uras. Il record es gratià ed ils visitaduors han pudü s’atschertar che lavur chi voul per far ün curtè. L’avertüra uffiziala per ün vast public varà lö als prüms da lügl. Thomas Lampert ha realisà ün’ufficina nouva cun locals per preschantar ils prodots, cun üna cantina. Ils curtels survegnan lur fuorma dürant la prouva da record a Giarsun. La prüma lavur d’eira il batter il fier amo cotschenfö. Per cha’ls curtels taglian bain es il güzzar important. Thomas Lampert es segnà da la lavur stantusa.

In lündeschdi saira han rapreschentants dal chantun, da las regiuns, dals cumüns e dal Glacier Express discus a Scuol davart la colliaziun da tren tanter Scuol e Mals. Daspö ün mez on ha quella colliaziun surgni nouv vent. Illa sessiun dal december 2020 ha il Grond cussagl acceptà unanimamaing üna dumonda da la deputada Valérie Favre Accola. Quella dumonda pretenda cha la regenza grischuna inoltrescha fin la fin dal 2022 ün concept per la colliaziun da tren Scuol-Mals. Fingià l’utuon da l’on passà es gnüda suottascritta a Graun (I) üna decleraziun d’intent da rapreschentants da las regenzas dal Tirol dal Nord, Tirol dal Süd, da la Lombardia e dal chantun Grischun. L’intent es da vulair promouver il trafic public in fuorma d’üna colliaziun da tren. In lündeschdi saira ha gnü lö üna discussiun al podium per discutar davart la colliaziun da tren sur cunfin tanter l’Engiadina e’l Vnuost. Da la partida d’eiran il president da la regenza Grischuna Mario Cavigelli, il deputà dal Parlamaint talian Albrecht Plangger, chi deriva dal Vnuost, il grondcusglier Rico Lamprecht sco rapreschentant da la Val Müstair, il president da la cità da Mals Josef Thurner, il capo cumünal da Scuol Christian Fanzun ed Annemarie Meyer, la scheffa executiva operativa dal Glacier Express. Fingià avant ons tscherchà il contact culs pajais «Nus füssan pronts», disch Mario Cavigelli, president da la regenza Grischuna. El deplorescha però chi haja adüna nom cha la regenza nu saja interessada da realisar ils progets. Ch’els hajan fingià tscherchà avant ons il contact culs pajais cunfinants per discuter las differentas pussibiltats, saja quai üna colliaziun da tren tanter Scuol e Landeck o eir tanter Scuol e Mals. «Tuots duos pajais han refüsà o nun han gnanca reagi a nossas dumondas», cuntinua Mario Cavigelli. Sco rapreschentant dal parlamaint talian manaja Albrecht Plangger: «Dürant il cumbat electoral 2018 per la regenza dal Tirol dal Süd d’eira la colliaziun Scuol-Mals süsom nossa glista. Nos president da la regenza, Arno Kompatscher, s’ha eir inscuntrà cul commissari respunsabel per la mobilità da l’Uniun Europeica. Il resultat da quel inscunter es stat ch’üna colliaziun da tren saja in princip per 40 fin 50% finanziabla tras l’Uniun Europeica.» El agiundscha: «La prontezza es avantman. Nus stuvain uossa far squitsch a la regenza e perseguitar il proget. Nus vulain cha Mals dvainta ün triangul da la viafier.» Colliaziun turistica ed economica Che füssan insomma ils avantags d’uschè üna colliaziun? Tenor Josef Thurner, president da la cità da Mals, profitess impustüt il turissem: «Giasts pudessan viagiar da l’Italia dal Nord in Engiadina Bassa. Ma eir in tschella direcziun vers la Lombardia.» Annemarie Meyer, la scheffa executiva operativa dal Glacier Express, es da l’avis: «Schi’s voul ils giasts viandants as douvra access – access a giasts potenzials, ma eir ün’infrastructura.» Eir per la regenza grischuna es l’access ün punct important. Mario Cavigelli: «Nus vulain profitar da colliaziuns plü sveltas e sgüras. Ma eir d’üna colliaziun per pendularias e pendularis e per giasts.» El intuna però cha’l chantun Grischun nu vöglia be esser pajais da transit. Pro’l cumün da Scuol es il proget pür al cumanzamaint e las autoritats cumünalas nu sun amo infuormadas in detagl. Christian Fanzun disch però: «Per Scuol füss la colliaziun üna gronda schanza per dvantar ün important lö da cruschada. Il cumün sustegna il proget, perquai chi’d es ün’importanta pussibiltà da fabrichar sü üna colliaziun turistica ma eir economica.» Co inavant? Mario Cavigelli disch: «Avant chi’s investischa milliardas per l’infrastructura o imports da plüs milliuns per la planisaziun, ston ils pajais esser daperüna.» Ch’els douvran però eir il sustegn da la front, declera il president da la regenza «Nus eschan perquai cuntaints cha’l cumün da Scuol voul, ma sto eir, tour posiziun in chosa.» Christian Fanzun da sia vart disch: «Prosmamaing ans vulain nus laschar declerar il proget in detagl. Id es important cha quel gnia perseguità e cha Scuol survegn la colliaziun.» Tenor Josef Thurner sto uossa davart dal Vnuost e da Mals gnir fat politicamaing squitsch per cha la colliaziun gnia realisada uschè svelt sco pussibel: «Eir in vista a la protecziun dal clima nu pudaina spettar amo 20 o 25 ons. Daspö la fin d’eivna passada vezzaina cha la lavina d’autos roudla darcheu. Cun üna buna colliaziun da tren regiunala e surregiunala as pudessa diminuir quel problem.» Daperüna sun tuot ils preschaints cha d’üna tala colliaziun da tren sur cunfin stopchan pudair profitar il chantun Grischun, l’Engiadina, la Val Müstair ed eir il Vnuost e na be üna singula regiun. Il chantun Grischun füss pront (fmr/an) In lündeschdi saira ha gnü lö a Scuol üna discus-siun al podium. Ils rapreschantants da las regenzas dal chantun Grischun e da l’Italia, da las regiuns e dals cumüns in Engiadina e’l Vnuost e dal Glacier Express han discus davart il proget d’üna colliaziun da tren tanter Scuol e Mals. Quel proget exista fingià daspö plüs ons. Daspö ün mez on ha’l darcheu surgni vent. Sper la finanziaziun d’eira la dumonda centrala che chi füssan ils avantags d’uschè üna colliaziun. Daperüna d’eiran tuots cha d’uschè üna colliaziun dessan profitar tuot las regiuns involtas e na be singulas. Ils pajais ston il prüm però gnir daper-üna co realisar il proget. Preschaint a la discussiun al podium d’eiran (da schn.) grondcusglier Rico Lamprecht da la Val Müstair, Josef Thurner, president da la cità da Mals, Annemarie Meyer, scheffa executiva operativa dal Glacier Express, Mario Cavigelli, president da la regenza Grischuna, Albrecht Plangger, deputà dal parlamaint talian e Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol.

Üna gruppa d’iniziants ha inoltrà d’incuort ün’iniziativa per l’introdcziun dal princip da transparenza. Tenor els nu cuntainta la situaziun actuala davart la pratcha dal cumün da Scuol a reguard l’infuormaziun e la transparenza. D’incuort ha il cumün da Scuol publichà l’inoltraziun d’üna iniziativa. Ils iniziants giavüschan cha’l cumün introdüa il princip da transparenza. L’artichel trais da la constituziun cumünala dess gnir cumplettà seguaintamaing: «I vaglia il princip da transparenza seguond la ledscha chantunala davart il princip da transparenza. Documaints ufficials pon pür gnir rendüts accessibels, cur cha la decisiun politica o administrativa, a la quala els servan, es tratta.» Ün on per ramassar suottascripziuns Ils prüms tschinch suotsegnats da l’iniziativa cumünala «Per l'introducziun dal princip da transparenza» sun Dumeng Bischoff da Scuol, Duri Bezzola da Scuol, Romedi Castellani da Scuol, Duri Denoth da Sent ed Albert Mayer da Sent. Las tschinch persunas chi han suottascrit l’iniziativa sco prümas sun autorisadas da tilla retrar fin cha’l termin da la votaziun es fixà. Il temp per ramassar las 150 suottascripziuns bsögnaivlas scada als 5 da gün 2022. L’iniziativa po gnir suottascritta sulettamaing da persunas chi han il dret da vuschar cumünal da Scuol. Reagi als imbüttamaints I’l chantun Grischun han ündesch cumüns introdüt üna ledscha davart il princip da transparenza. Illa radunanza cumünala da Scuol dal principi dal mais marz d’eira la suprastanza gnüda confruntada cun imbüttamaints davart üna transparenza ed infuormaziun manglusa. «In seguit vain nus discus quist tema in suprastanza», disch Christian Fanzun , il capo cumünal da Scuol. In üna dieta a la fin dal mais mai s’haja tanter oter elavurà propostas per amegldrar la transparenza cumünala. «E lapro vaina decis da preschantar quellas a chaschun da la radunanza cumünala da rendaquint dals 28 gün», declera’l. L’idea es d’introdüer üna ledscha correspundenta. Plünavant manzuna’l chi s’haja gnü contact culs iniziants. «Els sun infuormats davart nos proceder in chosas da daplü transparenza», uschè il capo cumünal. Sainza üna ledscha separada Il giavüsch per daplü transparenza es gnü exprimi in plüssas radunanzas cumünalas. «Andit per inoltrar quist’iniziativa nu d’eira be l’ultima radunanza, dimpersè eir la decisiun da la suprastanza cumünala publichada i’l protocol da settember da l’on passà», declera Dumeng Bischoff. In quel esa scrit cha la suprastanza haja decis da laschar la pratcha d’infuormar «da fin uossa». L’intent dals iniziants es cha las votantas e’ls votants da Scuol survegnan la pussibiltà da decider davart il princip da transparenza. «Implü eschna da l'avis cha'l princip dess gnir introdüt in möd simpel cun duos unicas frasas illa constituziun cumünala e na forsa cun üna ledscha separada, quai chi füss plü char e finalmaing eir plü cumplichà», uschè Dumeng Bischoff. Plünavant manzuna’l chi saja stat üna «gronda lavur» da sclerir e davalütar las soluziuns pussiblas, da congualar co cha oters cumüns grischuns fetschan quai e da formular lura lur proposta. El spera cha’l suveran da Scuol possa prosmamaing decider a l’urna davart il princip da transparenza. «Cun quella decisiun fundamentala vess la suprastanza dafatta üna buna basa per continuar cun sia lavur a bön da megldrar la comunicaziun», conclüda’l. In quista radunanza cumünala da Scuol dal principi dal mais marz d’eira la suprastanza gnüda confruntada cun imbüttamaints davart üna transparenza ed infuormaziun manglusa.

Cun ses ons ha Simon Gabriel da S-chanf cumanzà ad imprender a sunar la trumbetta. Cun seis talent unic ha’l guadagnà fingià diversas concurrenzas per solists. El es ün fenomen e chi chi til doda es fascinà: Simon Gabriel da S-chanf vala sco talent unic. Il giuven da 12 ons suna la trumbetta. Actualmaing es el sün turnea cul «Neues Zürcher Orchester» (NZO). I’ls ultims ons ha Simon Gabriel guadagnà diversas concurrenzas naziunalas per solists. Il plü giuven Per regla es Simon Gabriel da S-chanf il plü giuven partecipant, saja quai a concurrenzas o sco commember d’ün orchester. Cun ses ons ha’l as partecipà a la concurrenza grischuna per solist ed ensembles. O lura l’on passà, cun 12 ons, ha’l fat cun success l’examen per la Brass Band Naziunala per giuvenils. Ed eir pro’l NZO es Simon Gabiel il plü giuven solist cha l’orchester ha invidà fin uossa. «A la Concurrenza grischuna per solists ed ensembles suna gnü quart. Trais mais avant vaiv’eu gnü mia prüma lecziun da trumbetta», manzuna’l. In quist connex s’algorda’l eir al prüm inscunter cun seis ventur magister da musica. «Be il pitschen chi prouva» Anton Ludwig Wilhalm , magister da musica a la Scoula da musica Engiadin’Ota, d’eira in chasa dals Gabriels per l’ura da musica dal frar da Simon. «Eu d’eira in mia stanza e n’ha sunà ün pêr tuns e’l magister ha vuglü savair chi chi suna qua.» E sia mamma ha manià cha quai saja be il pitschen chi prouva da sunar la trumbetta. E daspö quel mumaint lavuran els duos insembel. Simon Gabriel sacrificha la gronda part da seis temp liber a l’exercitar la trumbetta. «Scha pussibel suna mincha di duos fin trais uras», disch Simon Gabriel. Lapro nu das-cha la scoula gnir a l’incuorta. Quai significha cha tuot sto gnir organisà bain. Uschè exista üna cunvegna culla scoula chi permetta al giuven trumbettist da’s partecipar a concurrenzas o da tour part a las prouvas dals differents ensembles o orchesters. «A partir dal prossem on da scoula frequainta Simon la scoula da talents a Champfèr», uschè Arno Gabriel , il bap da Simon. Da success a success Intant haja nom d’exercitar pels divers concerts cul NZO. Sco solist preschainta’l il «Russischer Tanz für Trompete und Orchester op. 32» dad Oskar Böhme. Insembel cun seis magister da musica tschernan els ils tocs. «Nus tadlain ils tocs e stübgiain las notas. E quai chi’m plascha pigliaina lura», declera Simon Gabriel la procedura. E seis repertori da tocs crescha ad ün crescher. Quista prümavaira s’ha el partecipà cun success al final da la Concurrenza svizra da musica per la giuventüna a Lucerna. In sia categoria ha Simon ragiunt il prüm premi cun distincziun. E plünavant ha’l guadagnà il prüm premi illa categoria U13 da la Concurrenza svizra per solists e quartets da brass. Il giavüsch da professiun da Simon es da stübgiar musica. «Il bel vi da la trumbetta es chi’s po giovar e variar cun mincha tun e quai cun be trais poms», disch Simon cun ögls glüschaints. Il NZO cul dirigent Martin Studer es dals 17 fin als 20 gün in Engiadin’Ota. Ils concerts han lö a Bever, Puntraschigna, S-chanf ed San Murezzan. Il program detaglià as chatta sülla pagina d’internet www.nzo.ch. Quista prümavaira ha Simon Gabriel da S-chanf guadagnà diversas concurrenzas per solists. D'ün success a l'oter (fmr/afi) Simon Gabriel da S-chanf es actualmaing sün turnea cul «Neues Zürcher Orchester». Davo ils concerts giò la Bassa riva l’ochester cun seis solists in Engiadin’Ota. A chaschun da quists concerts preschainta il solist Simon Gabriel (12 ons) il toc «Russischer Tanz für Trompete und Orchester op. 32» dad Oskar Böhme. Cun ses ons ha’l cumanzà a sunar la trumbetta. Intant ha'l guadagnà diversas concurrenzas da musica per solists. Simon Gabriel sacrificha la gronda part da seis temp liber a l’exercitar la trumbetta, scha pussibel duos fin trais uras per di. L’on passà ha’l fat cun success l’examen per la Brass Band Naziunala per giuvenils.

Als 19 da gün 2021 driva la nouva exposiziun illa Chasa Jaura a Valchava in Val Müstair. L’exposiziun muossa art contemporana da Linard Nicolay e Gaspare O. Melcher. Quai scriva la Chasa Jaura in üna comunicaziun a las medias. Linard Nicolay es nat dal 1966 e creschü sü a Bravuogn. Sia paschiun per linguas til ha manà al principi dals ons 90 a Paris ingio ch’el ha scuvert la paschiun per l’art. Davo stüdis universitaris s’ha el dedichà a l’elavuraziun da sculpturas da marmel a Carrara. Avant ses ons ha Linard Nicolay cumanzà a lavurar cun il material fier. A Valchava muossa el la seria expressiva cul nom «fragmente» ch’el ha realisà in seis atelier a Rabius. Linard Nicolay viva a Rueun. Gaspare O. Melcher es nat dal 1945 a Cuoira ingio ch’el es creschü sü. Dal 1970 ha’l bandunà il Grischun in direcziun dad Amsterdam. Daspö il 1975 viva e lavura’l in Toscana. Ouvras da l’artist as rechattan i’l Museum d’art dal Grischun sco eir in otras chasas d’art in Svizra. A Valchava muossa Gaspare O. Melcher nouvas collaschas sco eir purtrets our da la seria «Hommagen». L’exposiziun düra dals 19 da gün fin als 16 d’october 2021 illa Chasa Jaura a Valchava in Val Müstair. La vernissascha ha lö ils 19 da gün a las 17.00 cun accumpagnamaint musical da Corin Curschellas.

A partir dals 11 da gün 2021 mainan Sophie Badel e Felix Hüfner l’ustaria renomnada immez cumün. Quai scrivan ils nouvs usters in üna comunicaziun a las medias. Sophie Badel (31) tuorna davo bundant 15 ons i’l cumün da sia infanzia. Implü eir in quella ustaria ingio ch’ella vaiva fat da giuvenila seis prüms pass illa gastronomia. Davo il giarsunadi da cuschinunza ha ella ramassà experienzas professiunalas in diversas chadafös da gourmet e fat üna scolaziun d’actura. Seis partenari Felix Hüfner (32) ha scuvert sia paschiun pel cuschinar illa chadafö da sia nona. El ha fat il giarsunadi da cuschinunz ad Ulm, lavurà in differentas chadafös da gourmet e fat la scolaziun da schef da chadafö. Fin quista prümavaira es el eir stat «sous-chef» aint il Teufelhof a Basilea. La Crusch Alba dess in avegnir esser ün’ustaria cun maisa raduonda per las abitantas e’ls abitants ed ün local per boccas finas da dapertuot. La reavertüra es ils 11 da gün 2021. Sophie Badel e Felix Hüfner mainan a partir dals 11 da gün 2021 la Crusch Alba a Guarda.

Daspö quist on es Flurina Urech-Bazzell da Schlarigna co-manadra da la scoula da Puntraschigna. Per ella ün on cun bleras sfidas, ma eir cun blers bels mumaints. Mainascoulas han ün’importanta funcziun. Els sun pedagogs e managers in üna – organiseschan il minchadi scolastic, gestischan las finanzas, s’occupan dal persunal e sun intermediaturs. Il purtret chi s’ha d’ün mainascoula es plüchöntsch stereotip. Ün hom in ün’età avanzada, sever, tschop grisch o brün. Flurina Urech-Bazzell (41) es güsta l’incuntrari. Ella es moderna, maridada, mamma da duos uffants e daspö vainch ons magistra cun paschiun. Daspö quist’on da scoula es ella eir co-manadra da la scoula da Puntraschigna. Cha per ella saja stat la nouva carica ün sigl i’l aua fraida, quinta la giuvna co-manadra. Ch’ella haja però üna buna squadra da magistras e magisters chi tilla sustegna. La paschiun per l’instruir sco motivaziun «Per mai d’eira magister ün manster da sömmi», disch Flurina Urech-Bazell, ma agiundscha riond: «Eu nu sa però sch’eu m’insömgess amo üna jada il listess.» Cha’l manster s’haja müdà ferm e saja adüna amo collià cun blers pregüdizis. «Pür dürant il lockdown han blers realisà quant cha nus fain insomma. Suvent s’haja l’impreschiun cha nus vain adüna be vacanzas e mincha di a las trais e mez saira soncha. La paschiun da fuormar ils uffants e da tils muossar robas importantas, sco’l scriver o linguas, vessan però dad esser la motivaziun per quel manster», manaja Flurina Urech-Bazzell. Precis quella paschiun tilla ha persvasa da s’annunzchar sco manadra da la scoula da Puntraschigna. «Tscherchà d’eira insè be üna manadra o ün manader sco successur da l’anteriur mainascoula chi’d es i in pensiun», quinta Flurina Urech-Bazzell. Causa ch’ella pudaiva surtour be ün pensum parzial nu savaiv’la schi grataja insomma. Id ha funcziunà. Insembel cun seis collega Fadri Feuerstein maina ella daspö avuost da l’on passà la scoula da Puntraschigna. Na be esser ün «Bürogummi» Ella es respunsabla per la scoulina, la prüma e la sguonda classa primara, las structuras dal di e la biblioteca. Per na esser be ün «Bürogummi» e restar i’l contact culs scolars instruischa ella sperapro adüna amo. Dal tuot sainza lavur administrativa nu vaja però. In üna scolaziun imprendan ils e las mainascoulas futuras da manar persunal, gestir finanzas, drets e reglas chi valan a scoula e management da conflicts. Davo duos ons serran els giò quella scolaziun cun üna lavur da certificat. «Genituors e lur aspettativas invers la scoula», quai es tenor Flurina Urech-Bazzell üna da las plü grondas sfidas in sia lavur: «Forsa cha lura aignas experienzas rendan minchatant difficil lur realaziun culs magisters e la scoula.» In cas da quels conflicts es ella intermediatura. «Per furtüna nu d’eira quai quist on il cas. Eu n’ha gnü da chefar impustüt cun dubis o resalvas in connex cul cumanzamaint da la scoulina o da la prüma classa. Per part vegna eir invouta sco persuna da contact sch’ün uffant ha premissas specialas, saja quai a reguard il svilup corporal o social, chi pretendan ün sustegn implü.» Müdar la perspectiva «I’s po gnir preparà bain illa teoria, ma ils problems sun uschè individuals sco mincha uffant eir», manaja Flurina Urech-Bazzell. Cha per blera roba tilla manca davo il prüm on simplamaing amo la rutina: «Lura esa da tscherchar la soluziun ed as sgürar cha quella saja propcha la dretta.» Sco manadra sto ella da temp in temp eir visitar otras lecziuns, insomma müdar la perspectiva dal svess instruir al controllar chi gnia instrui tenor plan. «La fuormaziun professiunala da la magistraglia s’ha müdada sco eir la valütaziun da l’instrucziun. Eir ils mezs per instruir sun per part nouvs. Dürant quellas visitas guarda tanter oter chi gnian resguardadas las nouvas directivas dal plan d’instrucziun 21», declera Flurina Urech-Bazzell. Cha pro quellas visitas giaja però eir da motivar a tuot las magistras e magisters da müdar tschertas rutinas d’instrucziun: «Pels giuvens nun es quai ingün problem, els han fingià gnü lur scolaziun a basa dal plan d’instrucziun nouv. Per mia generaziun e quels plü vegls douvra quai temp e pazienza. Eir eu stögl adüna amo imprender.» Ün bel on cun sfidas (fmr/an) Mainascoulas han ün’importanta funcziun i’l minchadi scolastic. Els sun respunsabels per l’organisaziun a las scoulas, ston far büdschets, s’occupar dal persunal e fan d’intermediaturs pro conflicts. Daspö quist on da scoula es Flurina Urech-Bazzell da Schlarigna co-manadra a la scoula da Puntraschigna. Ella es daspö vainch ons magistra paschiunada. Seis prüm on sco co-manadra d’eira per ella ün bel, ma eir ün on cun bleras sfidas. Ils problems ch’ella ha da s’occupar sun uschè differents sco’ls uffants eir. Suvent tilla manca amo la rutina. Ma ella ha üna buna squadra da magistraglia chi tilla sustegna. Flurina Urech-Bazzell viva cun seis hom e seis duos uffants a Schlarigna. Daspö quist on da scoula es ella co-manadra da la scoula Puntraschigna.

Dals 5 fin als 12 da gün 2021 ha gnü lö per la 27avla jada il simposi da sculpturas a Sur En da Sent. Saidesch artistas ed artists naziunals ed internaziunals han in sonda preschantà lur ouvras. A Sur En da Sent d’eira per ün’eivna travasch. I siglivan s-chalizzas, resgias a motor sbragivan, martelladas da metal sün metal d’eiran d’udir e maschinas da glimar derasaivan puolvra da marmel e lain i’l ajer. Dals 5 fin als 12 da gün 2021 han las saidesch artistas ed artists, chi derivaivan da differents lös dal muond, lavurà, sulets o in gruppas, vi da lur ouvras. Cul tema «futur» han els s-chaffi figüras ed ogets realistics o abstracts, fins e rusticals. In sonda passada han els preschantà lur lavurs i’l rom d’üna vernissascha. Ils preschaints han tschernü la megldr’ouvra. Guadagnà ha Helmut Tschiderer chi’d es oriund da Fuond (A) ed abita a Samignun. Sia sculptura «radler/in» simbolisescha l’equiliber tanter il vegl ed il nouv. Eir ils organisatuors da l’evenimaint, la società Art Engiadina, d’eiran cuntaints cun l’evenimaint. La 28avla ediziun es fingià in planisaziun. Minch’on bleras annunzchas «Fich bain», respuonda Wolfgang Bosshardt, vice-president da l’Art Engiadina, a la dumonda co cha’l simposi da quist on haja funcziunà. Ch’adonta da la pandemia haja l’evenimaint pudü gnir realisà sainza gronds problems. Unicamaing dürant ils pasts e las sairas cumünaivlas hajan las restricziuns stuvü gnir resguardadas. Preschaints sülla plazza da camping Sur En d’eiran artistas ed artists da differentas naziunalitats. Da la Svizra, da l’Italia, da l’Austria, da la Germania, da la Türchia e perfin ün’artista da l’Argentinia. «Nus vain minch’on var 60 annunzchas dad artistas ed artists chi vulessan gnir al simposi a Sur En», disch Robert Schreyer chi’d es illa suprastanza da l’Art Engiadina: «Els ans pon inoltrar lur lavurs ed ün gremi da quatter persunas tscherna lura ils partecipants.» Ch’els invidan minch’on tanter 15 e 17 artistas ed artists da tuot il muond per gnir a Sur En e realisar dürant ün’eivna lur proget, uschè Robert Schreyer inavant. Differentas interpretaziuns In sonda davomezdi s’haja pudü admirar las lavurs finidas. Mincha artista o artist ha interpretà il tema «futur» in seis agen möd. Figüras abstractas, uffants, crouslas da nuschs, sculpturas da plüs meters otezza e perfin ogets chi’s mouvan tuot tenor l’ümidità da l’ajer d’eiran expostas sün o dasper la plazza da camping. Las visitaduras e’ls visitaduors da la vernissascha han pudü tscherner our da las differentas sculpturas lur favorit. Guadagnà il premi dal public, chi’d es dotà cun 500 francs, ha l’artist Helmut Tschiderer da Fuond in Austria. Daspö plüs ons viva e lavura el però a Compatsch in Samignun, ingio ch’el ha eir seis atelier. Per el d’eira ingon sia seguonda partecipaziun al simposi. El spera da pudair as partecipar eir l’on chi vain: «Quist evenimaint es üna bella chosa. Normalmaing s’esa adüna sulet i’l atelier, quia as poja esser insembel cun glieud cun istessas ideas ed as barattar.» Impissamaint, skizza, model «Cumanzà n’haja in dumengia passada culla lavur. Hoz a bunura n’haja pudü montar la sculptura sülla rouda», disch l’artist indigen. Sia sculptura da plüs meters otezza as nomna «radler/in». Sco cha l’artist declera simbolisescha ella l’equiliber tanter il preschaint ed il futur. Seis mezs da lavur d’eiran la resgia a motor e la maschina da glimar. «Al cumanzamaint es l’impissamaint, lura fetscha üna skizza e lura ün model», declera Helmut Tschiderer seis process da lavur da la planisaziun fin a la realisaziun finala. Ch’el lavura gugent cun bleras differentas materials sco lain, crap, betun o bruonz. «Vi dal material lain am fascinescha impustüt la savur e cha las vettas armoneschan cun mias fuormas. Implü es quai ün material chi’d es avantman pro nus», disch l’artist. Inspiraziun per sias ouvras ramassa Helmut Tschiderer impustüt our illa natüra. Artistas ed artists s’han inscuntrats a Sur En (fmr/an) Dals 5 fin als 12 da gün ha gnü lö a Sur En da Sent il 27avel Simposi internaziunal da sculpturas e sculptuors. Artistas ed artists da tuot il muond s’han inscuntrats per lavurar vi da lur ouvras cul tema «futur». Els han resgià, martellà e glimà. In sonda davomezdi ha gnü lö la vernissascha sülla plazza da camping. In quell’occasiun han ils preschaints pudü tscherner la megldra lavur. Guadagnà il premi dal public ha Helmut Tschiderer da Samignun per sia sculptura «radler/in». Eir la società Art Engiadina, chi organisescha l’evenimaint, d’eira cuntainta culla realisaziun dal simposi. Els planiseschan fingià la 28avla ediziun. Helmut Tschiderer da Samignun ha guadagnà il premi dal public. L’ouvra «radler/in» da Helmut Tschiderer simbolisescha l’equiliber tanter il preschaint ed il futur. Üna lavur fich detagliada. Las figüras «Nüsse – nuschs» da l’artist svizzer Peter Horber. La figüra «Futurchild» dad Andreas Hofer. «Blume» da Dominik Schmid. Las flurs da metal as drivan scha l’ajer es süt ed as serran schi plouva. L’artista tudais-cha Barbara Haas Di Giorgi ha creà duos sculpturas cul titel «Wir – Futura – Forte insieme».

Al principi dal mais gün avant 30 ons sun gnüts miss in libertà ils prüms trais giruns barbet i’l Parc Naziunal Svizzer (PNS). Adonta cha seis ingaschamaint sco guardian dal PNS ha cumanzà plü tard, d’eira eir Reto Strimer d’Ardez quel di da la partida. Nouv voutas ha’l portà sü a Stabelchod giruns barbet per tils laschar svolar in libertà. FMR: Che As vain adimmaint scha pensais al di chi s’ha miss ils prüms giruns barbet in libertà? Reto Strimer: Ufficialmaing nu d’eira eu amo guardian dal PNS. A mai ha fascinà l’interess e l’acceptanza da la populaziun per quist proget. Ün di cun blera prominenza ed otra glieud. Schi, quel di d’eira preschainta blera prominenza, tanter oter Klaus Robin, il directer dal PNS da quel temp, Chasper Buchli, manader da gestiun da la Fundaziun Pro girun barbet, e l’anteriur regent Luzi Bärtsch. Il prüm haja dat ils discuors davant la veglia chasa dal PNS a Zernez. Cun autos da posta es il viadi i inavant fin pro’l parkegi nomer nouv, quel chi nun exista hoz plü. Co sun ils giruns barbet rivats sü Stabelchod? Arrivats sül parkegi s’haja blichi üna part da las alas dals giruns barbet cun aua oxigenada, uschè chi’s vezzaiva da suot insü la marcaziun. Cun üna sort da dschierls da lain sun ils utschels gnüts portats dals guardians in üna prüma etappa fin sü pro l’Alp Stabelchod per far fotografias e per pudair verer l’utschè plü daspera. Il viadi es in seguit i inavant fin pro la plazza da repos da Stabelchod Dadaint. Da qua davent fin sü pro’l gnieu han lura be amo ils guardians e’l directer dal PNS pudü ir. Il prüm temp cha’ls utschels d’eiran i’l gnieu han ils guardians gnü ün’incumbenza tuot particulara? I nu’s savaiva che chi capita, schi restan i’l gnieu o brich. Oravant s’haja installà da las varts dal gnieu üna barriera optica. E pro mincha movimaint surgnivna ün signal illa chamonnina gnüda fabrichdà dals guardians in vicinanza dal gnieu. Il prüm temp faivan nus in duos guardgia dürant di e not. E nus d’eiran dafatta equipats cun ün’arma. I’s vaiva temma cha laders gnissan pels giruns barbet, quels vaivan natüralmaing ün bun predsch. Ma Vus guardians vais eir surtut la lezcha da genituors? Nus mantgnaivan il gnieu e pavlaivan ils pitschens giruns. In vicinanza da la nischa cul gnieu d’eira üna foura implida cun naiv cha nus vain lura dovrà sco depot pel pavel. Il pavel da cadavers d’eira d’accidaints cun sulvaschina sün via. Quai portaivna sü e pavlaivan davoman tenor bsögn. Interessant d’eira d’observar co chi imprendan tschertas abiltats eir sainza genituors: I funcziuna da svolar, dad ir per pavel e plü tard la copulaziun. Tuot quist svilup e tuot quai chi capitaiva i’l gnieu vaivna da protocollar. In mincha cas d’eira quai ün bel servezzan ch’eu n’ha eir fat jent. Che fascinescha vi da quist utschè? Pront per gnir portà sü Stabelchod. Reto Strimer es daspö 30 ons guardian dal PNS. Nouv voutas ha Reto Strimer portà sü Stabelchod ün girun barbet. Il girun barbet es bondrius e perquai til varanà eir sdrüt. El nun es fabrichà per coppar otras bes-chas. Eu n’ha gnü la pussibiltà d’observar co ch’ün es svolà sü e sü cun ün öss e merà e merà sur üna platta glischa. L’öss ha’l laschà crodar uschè precisischem ch’el es i in tanta tocs. Quels d’eiran güsta illa grondezza per travuonder.

«Gold», uschè as nomna la plü nouva chanzun da Snook . Per quella ha el as laschà inspirar da Nevin Galmarini , champiun olimpic da snowboard da l’on 2018. Il frar da Nevin Galmarini til vaiva impromiss da drivir üna preziusa butiglia da whisky incas ch’el guadagness la cuorsa als Gös olimpics dal 2014 a Sotschi. Els han stuvü spettar quatter ulteriurs ons: Da Pyeongchang dal 2018 tuornet a chasa il snowboarder culla medaglia d’or. Nevin Galmarini e Snook han frequentà insembel il gimnasi a Ftan. Il text per quista chanzun ha scrit Snook, alias Gino Clavuot da Tarasp, insembel cun seis colleg da rap Clerence. La producziun ha’l realisà nouv cun Sonal Schönefeld , il qual ha gnü cun Kay One success in Germania. Illa nouva chanzun tematisescha Snook la sconfitta e’l cumbat. Uschè dvainta «Kai Silber – Numma Gold» ün’analogia per ambiziun e paschiun, ma eir co chi’s va intuorn cun sconfittas. Il song «Gold» es cumparü sün tuot las cuntschaintas plattafuormas sco eir sün MPN.

Ils miniers da S-charl s’han chattats illa baselgina da S-charl a lur radunanza generala. Davo la radunanza ha referi Cristian Conradin davart las minieras i’ls cuntuorns dal Pass da Fuorn. La Società Miniers da S-charl es gnüda fundada als 3 d’october 1998 ed ha sco böt da promouver l’interess pellas minieras in S-charl e cuntuorns. Els vöglian perscrutar, documentar, mantgnair e dar perdütta dals temps passats. Pro las retscherchas toccan eir actas da las minieras our d’archivs e da privats e da tillas archivar i’l Museum da la Schmelzra. Implü organiseschan ils miniers da S-charl eir excursiuns illas gallarias sül Mot Madlain e gitas il museum a l’entrada da S-charl in collavuraziun cul turissem. Per orientar ad interessats davart las activitats da la società ha lö minch’on la radunanza generala da la Società miniers da S-charl. L’actuala es statta in venderdi passà. La società vain sustgnüda da la Fundaziun Schmelzra S-charl. Orientaziuns davart la società e fundaziun In seis rapport annual ha il president, Peder Rauch manzunà las activitats chi han pati causa il coronavirus. «Il Museum Schmelzra S-charl ha, adonte dal corona pudü salüdar l’on passà fich blers visitaduors. Il president e l’actuar han sport a la Pro Juventute als 2 e’ls 9 da lügl ün’excursiun gratuita illas minieras ingio chi d’eiran da la partida 24 scolaras e scolars.» Üna squadra dals miniers ha reparà la fin da mai l’entrada da la gallaria Soncha Barbara in lavur cumüna. Sco cha Rauch ha orientà han ils miniers da S-charl intenziun da fabrichar ün annex ed ingrondimaint vi dal museum per augmentar la sporta e per avair daplüssa plazza. «Il problem sarà sco adüna da gnir pro culla munaida necessaria. Il proget es gnü inoltrà al cumün da Scuol causa chi’s tratta d’ün fabricat dadour la zona da fabrica.» D’incuort han las instanzas superiuras decis da contribuir plüs milliuns per cultura e tuots quels chi han vistas da survgnir üna part da la tuorta han pudü far üna dumonda da sustegn. «No vain fat üna dumonda insembel cun Angelika Abderhalden cun üna cunvegna da prestaziun per ün import da 100'000 francs l’on pro’l Chantun. Cun üna tala contribuziun as pudessa far ün bel pass inavant», es Rauch persvas. Il quint annual 2020 da la società serra cun ün vanz da bundant 3000 francs e cun ün total d’activas da 15'260 francs. Il chapital da la fundaziun importa intuorn 62'000 francs. Las minieras dal Pass dal Fuorn Davo la radunanza ha Cristian Conradin da las minieras i’ls contuorns dal Pass dal Fuorn orientà davart lur activitats. L’istorgia da l’explotaziun da fier sül Pass dal Fuorn es cuntschainta daspö il 14avel tschientiner. Suot il titel «Ils homens dal fier» descriva ün cudesch güst cumparü da Daniel Schläpfer davart las cugnutschentschas las plü nouvas da la geografia, l’istorgia e l’explotaziun. «No vain pudü chattar parallelas tanter las minieras dal Pass dal Fuorn e da S-charl. Implü vaina chattà ün fuorn vegl ed ün oter desdrüt e vain eir davo lönch tscherchar chattà gallerias.» Davo chi’s ha cumanzà a chavar intuorn dal 2002 es uossa ün’entrada libra chi maina in üna gallaria da var 160 meters. Pac davent es üna ün pa plü cuorta. «No vain lura sgürà l’entrada cun üna porta per evitar chi detta inconveniaints.» Conradin es ün minier fervent e chatta adüna eir oters chi’s laschan infizar da sia paschiun. Cristian Conradin ha orientà davart las Minieras dal Pass dal Fuorn. Il president dals miniers da S-charl, Peder Rauch ha manà la radunanza. Üna perdütta istorica da las Minieras dal Pass dal Fuorn.

Bibi Vaplan preschainta sia nouva chanzun «Captain Flamingo», ün ulteriur baccun da la «Popcorn-Opera» chi ha cumanzà in november e dürarà plüs ons. L’artista, chi ha l’intenziun da conquistar la glüna, tira cuort il flà e fa ün prüm bilantsch. Als 6 november es gnü dat il tun da partenza per la «Popcorn-Opera» da Bibi Vaplan e l’artista oriunda da Scuol es partida cun sia raketa in tuot las direcziuns artisticas cul böt da conquistar insacura la glüna. Il program dal prolog es gnü lantschà culla prüma chanzun «Crazy Popcorn 1» e cun l’acziun «Extra Life». Cun quist’acziun ramassa Bibi Vaplan extra-vitas in fuorma da dis pels duos vadels Roccobello e Leon. Uschè po tuot l’univers decider quant lönch cha’ls duos vadels pon viver ed esser actuors in quista «Popcorn-opera» chi schloppa sco popcorn in tuot las direcziuns artisticas. Il program es multifari e prevezza ün videogame, filmins, litteratura, invenziuns, mini-festivals e bler oter chi vain publichà sün differents chanals da socialmedia, sülla homepage e chi han lö eir fisicamaing. Chi chi voul accumpagnar la chantautura engiadinaisa sün seis viadi po acquistar üna plazza illa raketa respectivamaing ün tiket per ün act da la «Popcorn-Opera». Ed a quels manarà il postin adüna darcheu üna surpraisa. In venderdi es cumparüda la seguonda chanzun cun nom «Captain Flamingo». Ün bun mumaint per fermar ün mumaint l’astronava e trar bilantsch da la prüma mità dal prolog. L’interess crescha plan planin «Nus vain ramassà 249 dis da vita per Roccobello e Leon e nus vain desch commembers», quinta Bibi Vaplan cun grond plaschair. Cha la reacziun sülla partenza da l’opera saja statta al cumanzamaint plütost modesta. «Eu n’ha stuvü constatar ch’ingün nu spettaiva sün meis progets e cha l’interess crescha be plan planin», decler’la. Cha daplü chi capita intuorn la «Popcorn-Opera» e daplü cha la glieud piglia cogniziun. Ella voul eir muossar cun seis proget, cha l’art haja üna valur. E minchün chi’s partecipescha finanzialmaing survain eir ün zücherin implü, in quist cas natüralmaing ün «plopcorn» ed otras surpraisas. Cha’l prolog da l’opera saja sco üna fasa da test chi düra ün on e chi finischa in november. «L’uvertüra ha lura lö da prümavaira a Madagascar», quint’la. Cha da quel lö s’haja ün’otra perspectiva sülla glüna, decler’la cun ün surrier e cun ün bun sentimaint artistic per rumper ils muosters tradiziunls. Ün nouv chapitani cun survista Fin cha quai es uschè inavant vala amo da ramassar experienzas e da chattar oura che chi’d es insomma pussibel. Als 1. lügl segua la seguonda puolvra litterara ed als 22 settember ün’explosiun generala. Tanteraint daja supraisas impustüt pels commembers e passagers. Scha Bibi Vaplan cumainza a quintar, schi’s rechatt’la bainsvelt in seis muond plain visiuns. Per realisar tuot sias ideas es eir ella dependenta d’üna buna squadra chi definischa che chi’d es insomma pussibel. In sia raketa sun quai üna deschina da persunas, dal co-pilot, a l’indschegner ed oters astronauts chi güdan a schloppar il popcorn. Uossa es la squadra creschüda per ün chapitani important: Captain Flamingo. Ch’el haja sco unic la survista, scriva Bibi Vaplan illa comunicaziun per la preschantaziun da la nouva chanzun. La survista e l’ögliada per schmascrar ils patüflunz. «Ingün nun es plü cool co Captain Flamingo», chanta la chantadura, «el balla cha-cha-cha, tra-la-a e nu’s fa pissers». La nouva chanzun nu tematisescha be in möd alleger l’agen ingion, dimpersè invida eir cun ritems e chafuollezza da mouver il chül e da giodair be schmuors la bella stà. www.popcornopera.ch Bibi Vaplan e sia squadra preschaintan il «Captain Flamingo» e motiveschan da mouver il chül e da giodair la stà. Cun l’app «EngadinOnline» as poja activar il video zoppà davo quista fotografia.

L’es il plü vegl in Grischun ed ha üna surfatscha da bundant 200 kilometers quadrats: Il Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Quist parc regiunal d’importanza naziunala exista daspö desch ons ed es intant acceptà in tuot la val. Pel giubileum da desch ons sun previssas l’üna o l’otra surpraisa. Cha la populaziun da la Val Müstair es perincletta da viver in ün parc da natüra han els demuossà cun accepter la prolungaziun da la «Charta» pels prossems desch ons. «Avant ün on e mez tilla ha approvà la radunanza cumünala cun gronda majorità», manzuna David Spinnler , il mainagestiun da la Biosfera Val Müstair. Avant trais ons ha’l surtut quista funcziun, quai davo chi vaiva dat divers müdamaints da mainagestiuns. «Eu craj chi haja simplamaing fat dabsögn da quista fasa. Uschè s’haja chattà la dretta via per l’avegnir», es seis avis. Per avair success esa, tenor el, important da viver la biosfera, tuot tenor il motto «Jau sun Biosfera». Prodots cul label L’incumbenza da parcs da natüra regiunals es da mantegner la natüra e las cuntradas cultivadas da maniera persistenta. Lapro procuran els per ün svilup da l’economia e promouvan il turissem in lur regiun. Als giasts, ma eir a la populaziun spordschan els tanter oter activitats illa natüra. Uschè daja intant blers prodots indigens sco chaschöl ed otras mangiativas chi portan il label da la Biosfera Val Müstair. «Ün da noss intents es da sustgnair progets e prodots perdüraivels da la regiun, saja quai i’l sectur da l’economia, dal turissem o da l’agricultura», declera David Spinnler. Uschè collavuran fingià diversas gestiuns da l’hotellaria insembel cul parc da natüra. Glin indigen Ün proget chi ha cumanzà in l’on da giubileum es la promoziun da glin da la Val Müstair. Lapro vegnan sco prüm scleridas dumondas davart la cultivaziun e l’adöver dal glin. Pro quist proget vaja per ramassar experienzas davart la cultivaziun e d’animar a producents da barattar lur savair ün cun l’oter. Il proget es gnü inizià insembel culla Manufactura Tessanda. Daspö ün pêr dis es eir la cumparsa in l’internet nouva. «Nouv es cha nus collavurain cun l’Info da giasts Val Müstair», disch David Spinnler, ed: «Uschè exista uossa be plü ün post da contact per surgnir las infuormaziuns.» La gronda festa da giubileum es previssa per la prüma dumengia d’october. «Scha quella ha lö i’l rom da la Festa da la racolta o schi dà quel di üna festa plü pitschna dependa da la situaziun actuala dal coronavirus. In mincha cas festagiaina quel di nos giubileum da desch ons», declera’l. Il Parc da natüra Biosfera Val Müstair exista daspö desch ons.

In connex culla mancanza d’abitaziuns a Scuol es eir la politica illa critica. La realisaziun dal plan directiv chantunal as tira a l’inlunga ed impedischa chi possa gnir fabrichà a la periferia dal cumün. Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol, piglia posiziun. Tenor l’architecta da Scuol, Marisa Feuerstein, nu blocca la politica progets da fabrica, ma tenor ella nu tils nu promouva la politica neir. Ch’ella haja plüs interessents chi vulessan farbichar ma chi nu chattan terrain da fabrica. La realisaziun dal plan directiv chantunal impedischa nempe ils progets. Quel plan directiv stà in connex culla Ledscha davart la planisaziun dal territori pel chantun Grischun (LPTGR) chi pretenda cha’l cumün da Scuol diminuischa la quantità dal terrain da fabrica. Per definir, sch’ün cumün ha avuonda, massa bler o massa pac terrain da fabrica as basa il chantun sün üna statistica ed üna prognosa a reguard il svilup da la populaziun d’ün cumün. Quella statistica es però dispitaivla. Ella prevezza nempe cha la populaziun da Scuol as diminiuischa. In realtà piglia ella però pro. La FMR ha dumandà al capo cumünal da Scuol, Christian Fanzun, da tour posiziun in chosa. FMR: Che disch El a reguard la critica da l’architecta Marisa Feuerstein? Christian Fanzun: Il punct da vista d’ün büro d’architectura o d’ün mansteran es ün oter co quel dal cumün. Seis interess es ün svilup da fabrica e quel es pel mumaint fich greiv, quai stuvaina admetter. Id existan però eir argumaints perche chi’d es uschè. Chenüns? Cumanzà ha tuot da l’on 2015 culla fusiun. Nus vain d’unifichar ses differentas ledschas da fabrica e ses differents plans da zonas. In connex cun la Ledscha davart la planisaziun dal territori pel chantun Grischun (LPTGR) sto il plan directiv chantunal gnir realisà. Nus badain uossa eir las consequenzas da la votaziun a reguard las seguondas abitaziuns. Quels facturs han tuots ün’influenza a la situaziun. El ha manzunà la LPTGR. Che renda uschè difficil da realisar la planisaziun locala? Avant la fusiun vaivan ils cumüns zonas da reserva. Da quellas nu das-chan els però plü avair. Quai voul dir, cha tuot il terrain da fabrica chi nun es aint il minz dal cumün sto forsa primar gnir tut our da la zona da fabrica. Per quai daja pel mumaint üna zona da planisaziun. In quista fasa nu das-chaina dar permiss da fabrica per parcellas illa periferia, perquai chi nun es sgür, scha quellas pon in avegnir insomma amo gnir surfabrichadas. Il difficil es da definir che terrain chi vegnan tut our da la zona da fabrica. Il permiss per mantgnair la zona da planisaziun es avant cuort gnü prolungà fin in favrer 2023. A che punct s’esa insomma culla realisaziun dal plan directiv dal spazi cumünal? Insembel culla cumischun e duos lavuratoris es gnü elavurà il plan directiv dal spazi cumünal. Id es previs da trametter la planisaziun locala in lügl 2021 al chantun per l’examinaziun preliminara. Il plan directiv chantunal as basa sülla prognosa cha la populaziun da Scuol as diminuischa. La populaziun da Scuol ha però tut pro i’ls ultims ons. Quai es uschè. Pel territori da Scuol haja dat ün augmaint dals abitants. Quai nun es per nus però il criteri il plü impegnativ. Il chantun sto tour üna basa per tuot ils cumüns e quai sun las cifras tanter il 2010 fin al 2016. Nus vain reclomà pro’l chantun perquai cha nus vaivan eir constatà cha quella cifra nun es la güsta. Id es però eir uschè cha’l chantun nu po cuorrer pro mincha cumün e dumandar davo cura chi va insü e cura ingiò. La mancanza d’abitaziuns es acuta. Nu stuvess il cumün far daplü squitsch pro’l chantun ed insister cha la statistica ed il plan directiv gnian müdats per cha progets da fabrica pudessan gnir realisats? Nus vain üna situaziun acuta ed unica. La statistica nu schoglia però il problem. Chi’d es gnü a quella situaziun ha plüchöntsch dachefar culla ledscha da las seguondas abitaziuns. Las seguondas abitaziuns chi valan sco «altrechtlich», voul dir chi existivan fingià avant la votaziun dals 11 da marz 2012 o chi vaivan là fingià il permiss da fabrica, sun libras illa vendita. Pro immobiglias chalchadas d’üna quota da prüm’abitaziun, po quella gnir cumprada oura o scrouda perfin davo deschdot ons. Il problem es simplamaing chi vegn lura vendü a quel chi paja il plü bler. E quai nun sun per regla ils indigens. Dimena as repeta uossa quai chi’d es capità avant ons in Engiadin’Ota? Schi’s guarda il svilup dal marchà da las abitaziuns dals ultims ons, impustüt da l’ultim on e mez, schi va quel in üna fosa direcziun. Ils predschs vegnan uossa scuflats perquai chi’d es üna gronda dumonda davo abitaziuns. Ma quel svilup nun es san e perdüraivel. Vess il cumün pudü reagir cunter quel svilup? Nus eschan uossa in ün tschert vacum. Avant vaivna massa bleras, uossa vaina massa pacas abitaziuns. Eu vess gugent schi füss oter, ma il cumün nun ha gnü la pussibilità da reagir. Il marchà s’ha simplamaing müdà infra cuort temp massa ferm. Ha il cumün insomma pussibilitats per far alch a cuorta vista cunter la mancanza d’abitaziuns? Nus eschan vi dal examinar, scha nus dovrain amo tscherts stabilimaints dal cumün. Scha quai nun es il cas, tils pudessan nus vender o metter a disposiziun per chi gnissan ütilisats per abitar. A che punct s’esa cun quellas examinaziuns? Là eschna plü o main immez aint. Quellas examinaziuns dan ün pa lavur. Marisa Feuerstein ha manzunà ill’intervista culla FMR ch’üna soluziun füssan cooperativas ma eir dit, cha per l’Engiadinais saja il purtret ideal adüna amo la chasina cul üert. Es El eir da quel avis? Eu craj cha quai es adüna stat uschè. Plü bod as pudaiva praticamaing fabrichar sün seis agen terrain che chi’s laiva. Hozindi vegn prescrit fich ferm da la generalità che chi’s po surfabrichar e che nüglia. L‘Engiadinais douvra temp per s’adüsar al model d’abitar in üna cooperativa. Nus vain però fingià differents exaimpels ingio cha la convivenza funcziuna fingià daspö ons fich bain. Paress la cooperativa d’esser l’ideala soluziun pel problem da la mancanza? Divers stabilimaints dad otras cooperativas d’eiran i’ls ultims ons per part mal occupats. Uossa sun quellas chasas plainas e vessan sainz’oter dabsögn da stabilimaints o d’abitaziuns implü. Fin cha quels füssan però fabrichats düressa eir var trais ons. Ningün nu sa però co cha la situaziun as müda fin là. Che po il cumün uschigliö amo far? L’economia privata reagischa automaticamaing svess. Nus vain in nos cumün differents progets chi sun in discussiun o cha la planisaziun es dafatta tras. Per mai han quels progets gronda priorità per chattar üna via, saja quai a basa privata o insembel cul man public, per schoglier la situaziun da las abitaziuns. Che influenza ha gnü la pandemia a la situaziun? La pandemia ha promovü cha la glieud ha vuglü ir in lös cun daplü spazi. Quai pudess in avegnir, impustüt a reguard ils models da lavur, gnir üna gronda schanza per nus. Firmas stübgiaran in avegnir, schi fabrichan o piglian amo a fit büros. Cha persunas cun seguondas abitaziuns abitan e lavuran plü suvent da quia davent, nun es cunter l’interess dal cumün. «Il problem es simplamaing chi vegn lura vendü a quel chi paja il plü bler. E quai nun sun per regla ils indigens.» Christian Fanzun «Quel svilup nun es san e perdüraivel.» Christian Fanzun «Il marchà s’ha simplamaing müdà infra cuort temp massa ferm.» Christian Fanzun «Quai pudess in avegnir, impustüt a reguard ils models da lavur, gnir üna gronda schanza per nus.» Christian Fanzun Differents motivs per la problematica (fmr/an) Pervi da la mancanza d’abitaziuns es eir la politica illa critica. Ün dals rimprovers es ch’ella nu promouva progets da fabrica. Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol, admetta ch’ün svilup da fabrica saja pel mumaint greiv. El nomna però eir argumaints. Ün da quels es cha’l cumün da Scuol haja dad unifichar las ledschas da fabrica e’ls plans da zonas dals cumüns fusiunats. Implü nu das-chan els dar permiss da fabrica per terrains a la periferia fin cha’l plan directiv chantunal nu saja realisà. Quella realisaziun as tira però a l’inlunga. Tenor il capo da Scuol s’haja eir il marchà d’immobiglias infra cuort temp müdà massa ferm. Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol, prouva da declerar perche chi'd es greiv - our d'optica politica - da realisar abitaziuns per indigens.

Linard Nicolay expuona da sias ouvras in Chasa Jaura a Valchava. El chi abita Surselva lavura i’ls ultims ons impustüt cul material fier. «In meis atelier a Rabius in ün’anteriura stalla da bescha esa pel mumaint ün grond dischuorden», disch Linard Nicolay cun ün surrier. Ch’el haja neglet l’ultim temp ün pa il tegner uorden cun preperar l’exposiziun chi cumainza in sonda in Val Müstair, agiundscha l’artist. El abita a Rueun. «L’important es però ch’eu n’ha in quist atelier our illa champogna quietezza, ingüns disturbis, quai es alch prezius.» Cumanzà sia lavur creativa ha’l cun disegnar e modellar. Cun marmel da Carrara e crap grischun «Fingià d’uffant a Bravuogn disegnaiva gugent e modellaiva eir suvent cun ardschiglia», as regorda l’artist (annada 1966). Davo avair imprais e fat da magister ha’l decis avant üna trentina d’ons da müdar sia vita. I’ls ons 1990 es el i ad abitar a Paris. Qua ha’l scuvert sia paschiun per l’art. «In quels ons disegnaiva suvent e modellaiva eir cun gess», disch Linard Nicolay. Per s’approfundir amo plü ferm in l’art ha’l lura frequentà a Bologna l’Accademia di Belle Arti ed ha lavurà eir a Carrara. «Dürant quels ons n’haja lavurà impustüt cun marmel.» Fin da l’on 2009 ha l’artist muossà in differentas exposiziuns in prüma lingia ouvras in marmel. Plü tard sun lura gnüts pro relievs e stelas creats our da crap grischun. «E lura n’haja cumanzà a lavurar cun fier.» «Sculputuras chi sun sco disegns i’l spazi» Sco cha Linard Nicolay declera han sias lavuors in fier eir darcheu da chefar alch cul disegn: «Quai ch’eu nu riv da disegnar am grataja magara da metter i’l spazi.» Cha las sculpturas hajan eir parallelas culla musica, impustüt cul ritem, cuntinuescha’l. L’artist oriund da Bravuogn as sfadia da redüer l’ouvra a l’essenzial. El ama fich las linguas chi pussibilteschan eir da s’approsmar ad oters möds da pensar. «Eir l’art es üna lingua», explichescha’l, «per mai significha quai elavurar ün mateiral fin chi dà ün agen code, eu prouv da sviluppar quel code in mia lavur. I dess esser alch chi tocca pro mai svessa, üna part da mai.» Viver da l’art «Tü vivast in mincha cas da l’art», respuonda Linard Nicolay quella dumonda, «chi chi fa art ha il bsögn da far quai, i’s ris-cha da far quel pass e viver da l’art, perquai chi’s sainta mincha di quel bsögn, quai es existenzial.» Per guadagnar seis daviver venda el da sias ouvras. I’ls ultims ons ha’l realisà eir ouvras i’l spazi public ed in dialog cun edifizis nouvs. In sonda expuona l’artist üna schelta da sias ouvras, la seria expressiva «fragmaints, orbits ed fractals» illa Chasa Jaura a Valchava. Insembel cun l’artist Gaspare O. Melcher «In Val Müstair suna stat da giuven suvent, fingià cur ch’eu faiva la scoula media a Samedan. Uschea cugnuoscha ün païn la lingua, la cultura e la glieud in Val», disch Linard Nicolay. Cur chi til han dumandà sch’el fetscha ün’exposiziun in Chasa Jaura ha’l perquai gnü plaschair. «Eu nu laiva però far be sulet e n’ha dumandà a Gaspare O. Melcher sch’el nu less far cun mai ün’exposiziun dubla.» E quel chi’d es da l’annada 1945 es stat pront, el muossa nouvas collaschas ed eir purtrets our da la seria «Hommagen». Chi fetscha enorm plaschair da collavurar cun Gaspare O. Melcher, accentuescha Linard Nicolay, «quella sort dialog daja pür cur chi’s lavura insembel.» La vernissascha es in sonda, ils 19 gün, a las 17.00, cun discuors dal scriptur Reto Hänny e l’istoricra d’art Martina Kral. Per l’accumpagnamaint musical procura Corin Curschellas. Linard Nicolay in acziun in seis atelier. La sculptura «fragmaint 33» es üna da las ouvras cha Linard Nicolay expuona illa Chasa Jaura a Valchava.

A la vernissascha da la broschüra «A la riva dal Rom» han gnü lö eir trais referats. Quel da Pio Pitsch ha tematisà las revitalisaziuns in Grischun. Pio Pitsch , cuniniziant e manader ecologic dal proget revitalisaziun dal Rom ha orientà a chaschun da la vernissascha da la broschüra «A la riva dal Rom» a Sta. Maria davart diversas revitalisaziuns. I’s tratta da quellas fingià realisadas e da quellas chi sun in planisaziun. «No provain da schlargiar nos objectiv e da tematisar las revitalisaziuns i’l chantun Grischun. Eu sun nat e creschü sü var 50 meters dasper il Rom e meis fradgliuns ed eu eschan tuots crodats bod o tard aint il Rom cun giovar.» Tuots sun darcheu rivats a la riva grazcha al fat cha’l Rom nu d’eira quella jada amo chanalisà. La stretta relaziun cul Rom es eir stat il motiv cha Pitsch s’ha cunfondü dürant tuot sia vita cun quel flüm. Plü tard s’ha sia lavur orientada als flüms dal Grischun ed a las revitalisaziuns. Revitalisar invezza da correger «Noss temas dessan hoz esser las duos noziuns obain la differenza tanter correger e revitalisar. L’uman ha gnü lönch l’impreschiun da stuvair correger ils lets dals flüms.» In Svizra s’haja constatà cha 15'000 kilometers dals flüms sun in ün nosch stadi e perquai s’haja decis e miss sco böt da revitalisar dürant ils prossems 80 ons var 4'000 kilometers. I’s ha lura badà cha da metter flüms in ün let cun argins a dretta ed a schnestra nun es üna soluziun perdüraivla. Flüms chanalisats fluischan bler plü svelt e chaschunan problems intant cha flüms cun bler spazi ed ün aspet natüral han avantags sco per exaimpel l’interacziun cun l’aua da fuond. Chanals strets provocheschan implü erosiuns da la soula dal let. Per evitar quai s’haja in blers lös fat serras a traviers da la soula chi han per conseguenza cha’ls peschs nu tillas pon surmuntar. Eir il chantun es pertoc «Il chantun ha eir reagi e fat üna planisaziun da revitalisaziun in trais s-chalins d’urgenza per flüms chi sun in ün nosch stadi ecomofologic. Quella planisaziun es gnüda preschantada als cumüns dal 2011 e quels han lura tut posiziun.» A man da las reacziuns dals cumüns ha lura il chantun Grischun lantschà ün plan da revitalisaziun pels prossems 20 ons. «Cun quai cha auas e flüms sun in nos chantun per regla proprietà dals cumüns, ston quels esser portaders dal proget e surtour la rolla da patrun da fabrica.» A Strada in Engiadina Bassa s’haja fat avant bundant 20 ons üna da las prümas revitalisaziuns plü grondas in Grischun. Quella ha gnü ün fich bun effet pel flüm e pella cuntrada. Ils cumüns han reagi per part plütost precaut eir causa temma dals cuosts. Eir in Engiadin’Ota s’haja fat revitalisaziuns da l’En e dal Flaz a San Murezzan, Samedan, Bever ed a Zuoz. Quellas han gnü per conseguenza chi s’es pel mumaint landervia a planisar eir üna revitalisaziun da l’En e da la Chamuera a La Punt Chamues-ch. La temma dals cuosts a charg dals cumüns nun es sco cha Pitsch disch güstifichada: «Per tals progets surpiglian chantun e Confederaziun fin 80 pertschient dals cuosts e pel rest daja amo ulteriuras pussibiltats da finanziaziun, in möd cha pels cumüns resta pac fin nüglia.» Pro vain tenor el chi detta adüna eir incumbenzas remarchablas per l’economia da fabrica. Ils cuosts da mantegnimaint sun pro flüms revitalisats bainquant plü bass sco pro flüms chanalisats pervia chi croudan davent ils dons tras l’erosiun vi dals argins. «Voul dir cha da revitalisaziuns profitan tuot ils pertocs», ha accentuà Pio Pitsch. En ed imboccadüra dal Beverin, trais ons davo la revitalisaziun da la prüm’etappa. Rom a Fuldera avant la revitalisaziun. Rom a Fuldera ot ons davo la revitalisaziun. L’En a Strada l’on 1991, avant la revitalisaziun. L’En a Strada l’on 2014, 14 ons davo la revitalisaziun. Pio Pisch ha referi a Sta. Maria. Referat da Pio Pitsch (fmr/bcs) A chaschun da la vernissascha da la broschüra «A la riva dal Rom» chi ha gnü lö d’incuort a Sta. Maria in Val Müstair han ils preschaints pudü seguir a trais referats da persunas dal fat. Ün da quels ha tgnü Pio Pitsch , cuniniziant e manader ecologic dal proget da la revitalisaziun dal Rom e partenari dal büro ecowert gmbh. In quel referat s’esa gnü a savair fich bler davart revitalisaziuns chi sun d’avantag per tuots ils pertocs. In Svizra s’haja constatà cha 15'000 kilometers dals flüms sun in ün nosch stadi e perquai decis da revitalisar ils prossems 80 ons 4'000 kilometers. Intant sun gnüts correts divers flüms e pro oters s’esa illa fasa da planisaziun.

Il rendaquint 2020 dal cumün da Zernez as preschainta cun ün guadogn. Quist resultat es d’attribuir a las duos ouvras electricas da Susch e da Lavin. Il cumün da Zernez invida a sias votantas ed a seis votants ad üna radunanza cumünala. In l’Auditori dal Parc Naziunal Svizzer ha il suveran da decider als 22 da gün davart dumondas da credit dad 1,8 milliuns francs ed ha da far bun il rendaquint. In quel es resguardada üna prefinanziaziun da 3,6 milliuns francs pel proget da la chasa da scoula. Fat amortisaziuns e reservas La suprastanza cumünala da Zernez po preschantar a la radunanza cumünala ün rendaquint cun ün guadogn da 91 000 francs. Quai pro entradas da bundant 21,5 milliuns francs e sortidas da var 21,4 milliuns francs. Lapro s’haja pudü far amortisaziuns da 440 000 francs e reservas per finanziaziuns specialas da bundant 435 000 francs. Plünavant ha fat il cumün fat investiziuns nettas per 5 milliuns francs. Il guadogn deriva, tenor il prolog al quint cumünal 2020, pustüt da las duos ouvras electricas a Susch e Lavin sco eir d’ün augmaint da las entradas d’impostas. Diminuir ils cuosts per l’avegnir La sanaziun e l’ingrondimaint da la chasa da scoula da Zernez procura per cuosts da 9,6 milliuns francs. Per l’avegnir significhess quai pel cumün da Zernez minch’on amortisaziuns da var 300 000 francs. Per diminuir quists cuosts propuona la suprastanza cumünala da s-chaffir üna prefinanziaziun da 3,6 milliuns francs pel proget da la chasa da scoula. Illa Val Sarsura prevezzan las Ouvras electricas Susasca Susch SA da realisar ün’ouvra electrica. La sablunera actuala in quista val, chi tocca eir pro’l provedimaint d’aua da baiver da la fracziun da Zernez, es in ün nosch stadi e sto gnir rimplazzada. La suprastanza cumünala propuona d’approvar il credit correspundent dad 1,5 milliuns francs. Ün’ulteriura dumonda da credit in l’otezza da 300 000 francs pertocca il proget d’infrastructura tanter la Via Maistra e la Via Suot a Zernez. Il cumün da Zernez preschainta ün rendaquint egualisà.

La STWEG Chasa Ers Curtins ha surgni il Premi d’energia 2020 dal cumün da Zernez. Da l’on 2014 vaiva il cumün surgni pel proget Zernez Energia 2020 il premi da clima «Zürich Klimapreis Schweiz & Lichtenstein», dotà cun 10 000 francs. La cumischiun dal proget vaiva decis da premiar minch’on ün intent da fabrica chi’d es gnü realisà in sen dal proget premià, quai cun 1 000 francs e cun üna placketta. La vendschadra da l’on 2020 ha rimplazzà il s-chodamaint sco per part eir las fanestras. Cun quai saja gnü prestà üna contribuziun per la protecziun dal clima e da l’avegnir da Zernez.

Las auas da la part suot da l’Engiadina pon crescher svelt ed uschea gnir privlusas tras temporals, ma eir pervi d’ardschantadas dad inchaschamaints d’aua da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE). Quistas ardschantadas vegnan chaschunadas automaticamaing e nu sun perquai previsiblas. Ellas succedan inaspettadamaing e da tuottas uras, eir pro bell’ora. Pertocs da quistas ardschantadas da vart las OEE sun l’En da S-chanf aval sco eir seis flüms laterals suot ils inchaschamaints d’aua correspundents. Pro’l Spöl davent dad Ova Spin fin pro sia sboccadüra aint in l’En a Zernez vegnan fattas eir auazuns artificialas. Ardschantadas succedan dürant tuot l’on, impustüt però da prümavaira fin d’utuon. In blers lös lung las auas manzunadas stan tablas d’alarm chi rendan attent a quist privel. Persunas chi’s trategnan aint o direct sper l’aua fan quai sün agen ris-ch. (cdm/fmr)

L’ustaria Crusch Alba a Guarda es in nouvs mans. Daspö ils 11 da gün mainan Sophie Badel e Felix Hüfner il restorant cun lunga tradiziun. La Crusch Alba dess esser ün lö d’inscunter per indigens e giasts. Da la via s’aintra in ün local cun lain s-chür. Sco flachas da culur pendan vi da las paraids ils tipics purtrets blaus da l’artist indigen Otmar Derungs. Üna duonna giuvna salüda cun ün cordial «grüezi». Adonta da la mascrina as vezza il rier sur tuot la fatscha. Il rier es da Sophie Badel (31). Ella es creschüda sü a Guarda ed ha fat ün giarsunadi da cuschinunza a San Murezzan. Davo il giarsunadi è’la ida a star e lavurar a Turich ed a Basilea. Dürant quel temp vaiv’la müdà da la cuschina a la bar e d’eira perfin gnüda undrada sco megldra barista da la Svizra. Insembel cun seis hom Felix Hüfner (32) è’la tuornada d’incuort in Engiadina. Avant pacs dis han els drivi l’ustaria Crusch Alba a Guarda. Üna casualità agreabla «Woah, quist esa e quist vulaina uossa far», quai d’eira per Felix Hüfner e Sophie Badel il criteri il plü important per realisar lur giavüsch da l’independenza. Ma ch’els nun hajan tscherchà cull’intenziun chi stopcha esser Guarda, disch il cuschinunz chi ha ramassà si’experienza in differentas cuschinas da gourmet. Ch’els han però istess pudü realisar lur sömmi a Guarda, ingio cha Sophie Badel es id’a scoula, d’eira pel pêrin üna casualità agreabla. «Temma da tuornar i’l cumün chi s’es creschü sü, müdar sco giuvna famiglia ill’ independenza e far tuot svessa, ma eir bler, bler plaschair», disch Sophie Badel davart seis sentimaints da tuornar darcheu in sia patria. Cha Guarda saja in ün svilup ed intant abitan uschè bleras famiglias giuvnas in cumün. Eir ils genituors e las sours da Sophie Badel stan adüna amo i’l cumün e tils sustegnan pro la chüra da lur uffantin. «Avant desch ons nu’m vessa pudü imaginar da tuornar, ma uossa d’eira propcha il mumaint ch’eu n’ha dit «hai» e d’eira pronta da far quel pass», agiundscha l’ustera giuvna. Prodots fats svess ed indigens La reavertüra da la Crusch Alba es gratajada. «La prüma fin d’eivna d’eira fich buna ma da nossa vart esa amo ün pa caotic. Eu speresch cha’l giast nu bada quai», disch Felix Hüfner cun ün surrier. Ma nu s’esa eir ün pa nar da far güsta dürant üna pandemia il pass ill‘ independenza, impustüt illa gastronomia? Felix Hüfner ria e disch: «Schi, ma la gastronomia spordscha eir bleras pussibilitats. Nus vulain quia offrir al giast prodots fats svess ed indigens. Eu nu craj cha quai saja be ün trend, dimpersè cha la glieud predscha quai.» Eir Sophie Badel es da quel avis ed agiundscha: «Sch’ün indigen driva alch, schi lura craja eir cha’ls indigens e’ls esters vegnan. In üna cità nu vessan nus tuots duos na vuglü drivir svess alch, perquai cha la concurrenza es uschè gronda.» Causa renovaziuns illa chasa hajan els insomma pür pudü drivir in gün, disch il pêrin ed agiundscha: «Nus d’eiran perquai plüchöntsch locs e sperain eir cha la situaziun as megldra uossa bainbod.» Esser ün lö per as inscuntrar Davo la pandemia dess la Crusch Alba darcheu esser ün lö, ingio cha la glieud as po inscuntar, baiver alch e discuorrer insembel. Il pêrin vuless perquai eir adüna tgnair liber üna maisa pels indigens. Els vulessan però eir far reviver tradiziuns: «A Chalandamarz giaivan plü bod per exaimpel ils scolars illa Crusch Alba a mangiar la mousse da tschiculatta. Quai vulessan nus darcheu introdüer. Nus vulain però eir spordscher la pussibilità da gnir in ustaria per giovar la «tschinquina» o eir oters gös.» In üna differenta fuorma planiseschan ils usters giuvens eir da far ün sort da cafè rumantsch. Sophie Badel: «Nus nomnessan quai cafè cumün cun referats da temas differents. Persunas chi nu discuorran uschè bain rumantsch pudessan quia imprender la lingua ed uschè eir güsta gnir a cugnuoscher il cumün e la glieud indigena.» Sophie Badel e seis hom Felix Hüfner sun ils nouvs usters da la Crusch Alba a Guarda. Els han ramassà lur experienza in differentas chadafös da gourmet e bars giò la Bassa. Esser ün lö per as inscuntrar – la Crusch Alba a Guarda.

MiaEngiadina ha augmentà l’on passà la prestaziun da las colliaziuns da fibra da vaider. Eir in avegnir as voula promouver la transfuormaziun digitala, quai d’eiran ils temas da la radunanza generala da sonda passada. L’on 2020 d’eira per miaEngiadina üna sfida: Arrandschamaints e lavuratoris han pervi da la pandemia stuvü gnir desdits. La realisaziun da la rait da fibra nun ha pudü gnir cuntinuada sco preavis. Allegraivel d’eira l’introducziun da l’instrucziun a lunga distanza da las scoulas cun „miaScoula“. La radunanza generala da miaEngiadina ha gnü lö in sonda passada illa sala polivalenta da La Punt ed in möd virtual. Ün pass inavant pro l’InnHub «L'on 2020 vain nus cuntinuà da lavurar intensivamaing vi da la realisaziun da nos center d'innovaziun a La Punt», ha dit Jon Erni , iniziant, president e mainagestiun da la cumünanza da miaEngiadina, e: «L'InnHub PopUp be güsta drivi dà ün'impreschiun da quai chi sarà pussibel in l’InnHub real.» L’eivna passada s’haja inoltrà la dumonda da fabrica e cun quai fat ün pass inavant illa realisaziun da quist proget. «Nus sperain da surgnir il permiss correspundent amo quist utuon, uschè cha nus pudessan cumanzar da prümavaira cullas lavurs da fabrica», ha’l infuormà. L’InnHub a La Punt dess dvantar ün lö s’inspiraziun e da retratta per tuots. Tenor üna retschercha fatta da miaEngiadina fan per gronda part giasts e proprietaris da seguondas abitaziuns adöver dals Hubs, tant a Scuol sco eir a La Punt. Introdüt «miaScoula» Avant tschinch ons ha preschantà miaEngiadina ün concept per crear üna regiun da fuormaziun sül chomp da medias ed informatica. In seguit s’han partecipadas 22 scoulas da desch cumüns da la regiun. Cun l’on da scoula 2018/19 han introdüt bleras d’ellas il concept da «miaScoula». Intant lavuran var 360 persunas d'instrucziun e sur 1000 scolaras e scolars culla nouva plattafuorma. «Il grond avantag da quista lavur preparatorica es dvantà visibel dürant il lockdown da la prümavaira 2020. D'ün di a tschel han las scoulas pudü müdar l'instrucziun directa a l'uschedit homeschooling»,uschè Jon Erni. Ingon dessan darcheu gnir realisats ils «i-camps», chomps d’informatica per uffants e giuvenils. Nouv spordscha miaEngiadina eir lavuratoris per interpraisas pitschnas e mezdanas. Augmentà la prestaziun Ün intent da miaEngiadina es da cuntinuar culla promoziun da la transfuormaziun digitala. Dürant l’on passà s’ha augmentada l’importanza dal homeoffice. E cun quai eir il giavüsch d’avair ün internet da gronda prestaziun e d’üna infrastructura digitala chi funcziuna bain, saja quai per la lavur o pel temp liber. Uschè ha miaEngiadina augmentà l’on 2020 la prestaziun da las colliaziuns da fibra da vaider ed ha cumplettà ils servezzans i’l sectur da la digitalisaziun. MiaEngiadina s’ingascha eir i’l sectur dal sport. Bundant 500 curriduras e curridurs s’han partecipats al di da la Festa Naziunala a la quarta cuorsa d’orientaziun a Samedan. La prosma ediziun varà lö in bundant ün mais a Sent. 34 persunas d’eiran preschaintas a la radunanza generala da miaEngiadina e 12 persunas s’han partecipadas virtualmaing. Bun on da gestiun per miaEngiadina (fmr/afi) 34 persunas d’eiran in sonda passada preschaintas a la radunanza generala da miaEngiadina illa sala polivalenta da La Punt. L’eivna passada s’haja inoltrà la dumonda da fabrica per l’InnHub, chi dess gnir realisà a La Punt. Jon Erni, iniziant, president e mainagestiun da la cumünanza da miaEngiadina, spera da pudair cumanzar prosma prümavaira cullas lavurs da fabrica. MiaEngiadina ha augmentà l’on 2020 la prestaziun da las colliaziuns da fibra da vaider ed ha cumplettà ils servezzans i’l sectur da la digitalisaziun. Tenor üna retschercha fatta da miaEngiadina fan per gronda part giasts e proprietaris da seguondas abitaziuns adöver dals duos Hubs.

La posta per l’Engiadina riva da nouv cun ün camiun electric al lö. Insembel culla Repower s’ha acquistà la Hunger Transport ün camiun chi funcziuna cun üna batteria. La posta per l’Engiadina gniva fin uossa transportada dürant la not cun duos camiuns sur il Pass dal Güglia a Samedan o tras il tunnel dal Vereina fin a Zernez o Scuol. Pro not fa il camiun ün viadi da bundant 500 kilometers. Cun quist nouv veicul esa pussibel da spargnar fin a 40 000 liters diesel e cun quai 120 tonnas CO2. Quist proget pilot da la Repower vain accumpagnà scientificamaing. (cdm/fmr) Ün camiun electric maina la posta in Engiadina.

A chaschun dal proget da la rait electrica Pradella – La Punt da la Swissgrid vegnan montadas actualmaing las püttas tanter Zernez e la Punt. Dürant ils ons 2021 e 2022 vegnan las püttas da la lingia d’otà tensiun sül trassè existent tanter Pradella e La Punt rinforzadas e, schi fa dabsögn, rimplazzadas. Sco cha la Swissgrid scriva in üna comunicaziun als mezs da massa, s’haja fingiä cumanzà cullas lavurs da la prüma etappa da construcziun tanter Zernez e La Punt. Tanter la mità d’avrigl e la mità da mai sun gnüdas transportadas 1800 tonnas atschal. Quel serva sco material per montar las püttas fin la fin dal mais lügl. D’avuost fin in october vegnan lura trattas las nouvas suas per la lingia d’ota tensiun. Prossem on as repetan quistas lavurs tanter Pradella e Zernez. Conduct important 50 kilometers lunga es la lingia d’ota tensiun chi maina da Pradella a La Punt. Tenor la descripziun da la Swissgrid pel proget in Engiadina es quista lingia importanta pel transit da la forza electrica e pel provedimaint dal chantun Grischun. Per chi possa gnir manà davent tuot l’energia prodotta faja dabsögn da nouvas lingias cun daplü capacità. 127 püttas d’atschal portan la lingia d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt. Da quellas ston 93 püttas gnir rimplazzadas, 32 rinforzadas e duos vegnan fabrichadas nouv. Tuot in tuot sun quai 5005 tonnas d’atschal. 120 camiuns a sella furnischan l’atschal fin pro’ls trais lös da deposit a Zernez ed a S-chanf. In avegnir cun duos lingias L’ingrondimaint dal conduct Pradella – La Punt es üna part da la rait strategica 2025. Cun l’augmaint da la capacità sün duos lingias da 380 kilovolts vain ingrondi l’import da forza electrica nan dal nord. Plünavant vain la rait cun l’Austria e l’Italia plü sgüra e’l transport da l’energia davent dal Grischun amegldrà. Proget da recumpensaziun Sco masüra da recumpensaziun ha sustgnü la Swissgrid il proget da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) da metter suot terra la lingia da 110 kilovolts tanter Pradella e Bever. Intant sun ils cabels sco eir quels per la rait da fibra da vaider suot terra. Cumanzà s’haja eir culla demontascha da las 1100 püttas da lain da la veglia lingia da 60 kilovolts. Quista part da la recumpensaziun dess esser a fin la mità dal 2022. Il proget pussibilitescha da colliar ils cumüns cun l'internet a bindel ultralarg. Swissgrid ha cumanzà culla montascha da las püttas pel conduct tanter Pradella e La Punt. 93 da 127 püttas ston gnir rimplazzadas.

In dumengia passada ha gnü lö a Scuol la seguond’ediziun da la cuorsa da beneficenza «Tras Scuol». Duonnas, homens ed uffants sun cuorrüts per ün bun scopo. Da realisar la cuorsa es però stat per l’organisatura Svenja Ammann ün sfida. Id es tamfitsch in dumengia a Scuol. Sper il chod pesant nu’s sa l’ora neir propcha decider, schi dess restar süt o prosmamaing cumanzar a plouver. Na propcha ün’ora chi fess vöglia da cuorrer. A la partenza da la cuorsa da beneficenza «Tras Scuol» pro la chasa cumünala s’han però istess radunats diversas curriduras e curridurs da tuottas etats. Il böt da la cuorsa es nempe da ramassar raps per ün bun scopo. Las entradas van a favur da la Fundaziun da cour svizra. Davo la prüm’ediziun dal 2019 ha la seguond’ediziun, chi vess gnü lö l’on passà, stuvü gnir sditta giò pervi da corona. Quist on ha’la uossa pudü gnir realisada. «L’organisaziun d’eira üna gronda sfida» «Eu vess gnü plaschair schi füssan stats ün pêr curriduras e curridurs daplü, ma id ha tuot funcziunà. Quai es l’important», disch Svenja Ammann da Tarasp. La giuvna duonna es l’organisatura da la cuorsa da beneficenza. Cun grond entusiassem pel proget organisesch’la plü o main tuot svess. Sia famiglia tilla sustegna be pro las lavurs administrativas. Quist on ha l’organisaziun però dovrà bler’energia, ma Svenja Ammann disch: «Mia motivaziun es da ramassar uschè blers raps sco pussibel per la Fundaziun da cour svizra.» Causa corona nu d’eira lönch na sgür, scha la cuorsa po insomma avair lö: «Per avair sgürezza da planisaziun n’haja decis a la fin d’avrigl da müdar il concept e til n’ha adattà a las prescripziuns chi valaivan da quella jada. I d’eira però üna sfida, perquai ch’eu stuvaiva far tuot a cuorta vista.» Impè d’üna partenza collectiva ha perquai quist on gnü lö üna partenza in blocs. Mincha 30 minuts partenza per 15 persunas. Eir ad üna festa davo la cuorsa ha Svenja Ammann stuvü desister pervi da corona. Guardar co chi’s pudess cuntinuar cul proget La pandemia sarà lura eir statta ün dals motivs principals cha damain curriduras e curridurs s’han partecipats. Svenja Ammann: «Quist on d’eiran 57 duonnas, homens ed uffants a la partenza. Pro la prüm’ediziun d’eiran quai amo 99.» L’organisatura manzuna cha blers hajan pel mumaint lur termins da vaccinar e nu pudaivan forsa partecipar pervi da quai. Quants raps ch’ella ha a la fin pudü ramassar per la Fundaziun da cour Svizra, nu sa Svenja Amman amo: «Il guadogn net savaraja pür in ün pêr eivnas cur cha tuot ils quints sun rivats.» Eir schi dà üna terz’ediziun da «Tras Scuol» nun ha la giuvna da Tarasp amo pudü dir. Ella banduna quist’on l’Engiadina per ir a stübgiar a Friburg. «Nus guardain uossa co ed in che fuorma chi’s pudess cuntinuar cul proget. Intant daja be ün pêr ideas, ma amo nüglia da sgür. Pel mumanint am focussescha sün quista ediziun da la cuorsa.» Svenja Ammann da Tarasp as vess giavüschà daplü curriduras e curridurs, ma es cuntainta cha tuot ha funcziunà. A las 10.30 ha gnü lö il cuolp da partenza da la seguond’ediziun da la cuorsa da beneficenza «Tras Scuol». Eir ils plü giuvens sun da la partida e cuorran per ün bun scopo.

La radunanza generala da l’UdG, salvada d’incuort a Zernez, less mantegner il nom «Uniun dals Grischs». La decisiun in chosa nom trarà la radunanza generala da l’on 2022. Ils Grischs, nun es quai ün nom antiquà chi nun attira güst a persunas giuvnas da dvantar commembras? Quai vaiva dumandà ün preschaint a la radunanza generala da l’Uniun dals Grischs (UdG) da l’on passà a Zernez. La radunanza ha incumbenzà quella jada a la suprastanza da tscherchar alternativas al nom actual UdG. Quellas dess la suprastanza presidiada da Hermann Thom lura preschantar a la radunanza generala 2021. Uschea d’eira la tractanda «nom» i’l center da l’interess in sonda a Zernez. Cun üna perizia dad experts Ch’el fetscha part daspö trais decennis a l’UdG, ha dit il president, «e quist es uossa la tschinchavla jada chi’s discuta davart ün nouv nom.» El ha preschantà las propostas chi sun entradas per quist nom: «ladins.ch, Uniun Ladina, Uniun Rumantsch Ladin, Pro Rumantsch Ladin, Ladinas e Ladins dal Grischun, Uniun Grischuna da Ladinas e Ladins, pozza da lingua materna, Uniun dals Grischs, Ladina, Rumantschs Ladins». La suprastanza vaiva l’intenziun da laschar analisar ad experts quistas propostas e far üna perizia lasupra. «Quella firma chi fa eir las reclomas culs capricorns grischuns vess fat quai per var 10’000 francs», ha dit il president. Quai ha procurà per discussiuns. «Dovrain quel import per alch plü important» Divers dals preschaints han miss in dumonda quist intent:«10'000 francs per alch cha nus pudain decider svessa, na, ütilisain quel import per alch plü important», hana dit. Els d’eiran da l’avis chi saja da mantegner il nom UdG. Il president ha fat üna votaziun consultativa: Tuot las preschaintas e preschaints d’eiran per lavurar inavant cul nom Uniun dals Grischs. La suprastanza ha perquai fat ün’otra proposta: «Nus incumbenzain ad experts our da nossas lingias da tour suot ögl las propostas per nouvs noms tenor differents criteris e da’ns preschantar quellas a la prosma radunanza generala.» Ils preschaints han acceptà quai. Per intant bundant 150 commembers La radunanza generala da l’UdG in sonda es statta la prüma culs nouvs tschantamaints. Ün dals müdamaints cha quels han chaschunà pertocca la commembranza a l’UdG: Fin l’on passà d’eiran tuot quellas persunas chi cumpraivan il Chalender Ladin automaticamaing eir commembras. Uossa sto quella o quel chi less far part da l’uniun s’annunzchar svessa. Sco cha’l president Hermann Thom ha dit as vaivan annunzchadas fin in sonda bundant 150 persunas. «La suprastanza es persvasa chi gnian pro amo daplüssas commembras e commembers.» Elecziuns pels prossems quatter ons Las tractandas statuaricas ha la radunanza generala evas da maniera speditiva e unanimamaing. Per las commembras in suprastanza Angela Jann e Chatrina Urech chi’s retiran sun gnüdas elettas Victoria Mosca e Martina Shuler . Il president Hermann Thom e’ls suprastants Romedi Conradin e Duri Denoth sun gnüts reelets pella prosma perioda d’uffizi. La radunanza ha approvà il quint annual 2020 chi serra cun ün guadogn da 12'800 francs. Preschaints in sonda a Zernez d’eiran da la Lia Rumantscha il president Johannes Flury e’l secretari Diego Deplazes . Implü vaiva chattà la via a Zernez eir Lorenz Alig chi presidiescha la Gruppa rumantscha dal Grond cussagl. Il secretari general da la LR Diego Deplazes e’l president da l’UdG Hermann Thom davant il stabel cun l’auditorium dal Parc Naziunal Svizzer. Johannes Flury, il president da la LR, ha dit ch’el surdarà quist presidi ingon i’l cumün ingio ch’el ha imprais rumantsch. Grischs o na Grischs? (fmr/fa) A la radunanza generala da l’Uniun dals Grischs es gnüda trattada darcheu la dumonda da müdar nom o mantgnair quel da fin qua «UdG». L’on passà vaiva la radunanza generala incumbenzà a la suprastanza da propuoner ün o plüs noms nouvs. In sonda ha il president Hermann Thom orientà a la radunanza generala da l’UdG a Zernez che propostas per ün nouv nom chi sajan entradas. Üna da quellas d’eira «Uniun dals Grischs». Eir la radunanza generala s’ha expressa per quella proposta, per mantegner quist nom. Hermann Thom e’ls suprastants Romedi Conradin e Duri Denoth sun gnüts reelets e sco nouvas commembras in suprastanza ha la radunanza generala tschernü a Victoria Mosca e Martina Shuler .

Not Neuhäusler da Scuol maina seis affar da pittur e da carossaria in terza generaziun. Da festagiar il giubileum da 70 ons nun es stat pussibel. El quinta dal müdamaint e da las sfidas da seis manster. Las abitaziuns da vacanzas sun plainas e las vistas per quista stà sun bunas. Abitaziuns fittablas per indigens sun s-charsas. Il bsögn es fich grond. A la fin dal mais segua il prossem termin da far müdada e differentas abitaziuns survegnan fittadins nouvs. Quai es eir quel mumaint cha’ls possessurs da las abitaziuns laschan gnir als pitturs a pitturar alb ils mürs. Uschè cha’ls pitturs varan lavur a tamfun, as craja almain. «Hozindi pitturan blers svess», quinta Not Neuhäusler da Scuol. El maina l’affar da pittur e da carossaria a Scuol in terza generaziun e vess pudü festagiar l’on passà il giubileum da 70 ons. «Vess», perquai cha la pandemia dal coronavirus nun ha permiss da far üna gronda festa da giubileum. Seis bazegner Otto Neuhäusler d’eira vairamaing artist e pitturaiva sperapro chadafös per surviver eir finanzialmaing. Quai es stat la naschentscha da l’affar. Dal 1958/59 ha lura surtut Bruno Neuhäusler in seguonda generaziun. Evitar surpraisas dürant la lavur Vairamaing vess Not Neuhäusler fat il plü jent da manaschunz da locomotiva. Però seis bap ha vuglü ch’el fetscha da pittur. Dit e fat. Dal 1999 ha Not Neuhäusler surtut l’affar da pittur da seis bap a Scuol. Trais ons plü tard ha el surtut in fittanza ün indriz da squittar a Manaröl a Scuol ed el ha pudü as concentrar plü ferm eir sülla lavur da carosseria. Fingià seis bap squittaiva e reparaiva eir carossarias, però cul müdamaint dal lö ha Not Neuhäusler pudü intensivar quella lavur in ün ambiaint plü professiunal. Uschè ha el gnü duos pozzas economicas, d’üna vart l’affar da pittur tradiziunal e da tschella vart l’ufficina da carossaria. Sco ch’el quinta, s’ha la lavur e la tecnica pro l’ufficina da carossaria müdada fermamaing. «Tuot es gnü plü modern, da la culur fin pro’ls autos», quinta’l. Cha subit chi’s cumainza a lavurar vi d’üna carossaria, as stoja il prüm sclerir la tecnica per cha tuot funcziuna finalmaing sco chi tocca e per chi nu detta ingünas surpraisas dürant la lavur. Seis lavuraint Franz Josef Frank ha accumpagnà tuot quist svilup da prüma davent. Als 1. lügl lavura el nempe fingià daspö 30 ons pro la firma Neushäusler. Cumanzà a lavurar vaiva’l fingià pro Bruno Neuhäusler, il bap dal patrun actual. Müdà s’ha il temp ed ils termins La lavur da pittur es invezza restada magari tradiziunala. Quai chi s’ha müdà es il temp ed ils termins. «Tuot sto gnir fat subit e plü svelt co pussibel», quinta il pittur. Cha’l temp manca dapertuot. Ed apunta, cha hozindi pitturan eir blers svess lur abitaziuns. «I vegnan per la culur, ma pitturar pitturna svess», declera’l, però sainza far imbüttamaints. Cha temps daja fich blera lavur, e temps damain. Sco ch’el declera, haja’l gnü eir dürant la pandemia blera lavur. Lavur cuorta nun es stat per seis affar ingün tema. E schi d’eira propcha üna jada damain lavur, schi ha’l pudü far cun seis lavuraints lavuors vi dal agen stabilimaint. Uschè posseda Not Neuhäusler üna deschina d’abitaziuns in ün stabilimaint a Scuol, «e schi fa dabsögn chattaina in ed intuorn chasa adüna ün lavurin d’evader». Not Neuhäusler dà lavur a quatter lavuraints. Cha da chattar lavuraints respectivmaing pitturs saja üna gronda sfida. «Ingün nun imprenda plü il manster da pittur», quinta’l e deplorescha quist svilup. Cha quai fetscha eir gnir difficil da chattar üna jada üna successiun per l’affar. Eir scha quai va amo passa desch ons fin cha Not Neuhäusler vain pensiunà, voul el chattar bod avuonda üna buna soluziun. Not Neuhäusler (a schnestra) e seis lavuraint Franz Josef Frank preparan üna carossaria d’ün auto. ​

Adüna daplü butias pitschnas svanischan our dals cumünets. Per salvar lur butia in cumün as vaiva l’on passà fuormà a Ramosch üna società. La nouva butiera, Wanda Hopman, ha suvent stuvü as güdar svess durant seis prüm on. Plü bod vaiva mincha cumün sia butietta – chi d’eira eir adüna ün lö d’inscunter e cumünanza. I’ls ultims ons sun svanidas però adüna daplü da quellas butias. O cha’ls possessurs sun rivats ill’età da pensiun o simplamaing perquai cha la concurrenza dals gronds affars cun üna plü vasta schelta da prodots per predschs plü favuraivels, es gnüda massa gronda. Eir ils butiers da Ramosch vaivan dal 2019, davo 35 ons, decis da serrar la butia in cumün. Per evitar chi nu detta plü üna butia in cumün as vaiva fuormada üna gruppa da lavur chi’d ha tscherchà soluziuns. Per sustgnair la gestiun d’üna butia in cumün cun contribuziuns, han els fundà in schner 2020 la Società butia Ramosch – chi ha dal rest gnü in sonda passada sia prüma radunanza generala. Cun Wanda Hopman d’eira eir svelt chattada ün butiera ingaschada. Davo seis prüm on tira ella ün bilantsch positiv. «Lura prouv eu simplamaing» L’idea da surtour la butia a Ramosch es gnüda a Wanda Hopman plüchöntsch spontana. Forsa eir our d’ün tschert idealissem. Cha pro l’impissamaint cha l’ultima butia, l’ultim lö d’inscunter in cumün, dess svanir, haja ella pensà: «Na, lura prouva simplamaing.» Ella disch inavant: «Perquai ch’eu vaiva in schner da l’on passà dudi chi nu vaivan chattà amo ad ingün, am n’haja lura svessa annunzchada.» Intant ha’la insembel ün pitschen team d’impiegadas chi, sco cha Wanda Hopman disch, «s’ingaschan cun corp ed orma per la butia.» Integrà illas localitats a Ramosch es eir la pussibilità per dar sü posta ed ün cafè chi vegn visità suvent e gugent dals indigens e dals giasts. «Learning by doing» «Turbulent, ma bel», descriva Wanda Hopman seis prüm on sco butiera. Cha per ella saja tuot stat «learning by doing», disch la duonna chi ha manà blers ons ün hotel, però mai lavurà in üna butia, maindir gesti üna tala. «Turbulent impustüt perquai ch’eu n’ha cumanzà immez la pandemia. Per mai d’eira eir tuot nouv e suvent am n’haja stuvü güdar svessa», agiundscha la butiera. Cha il bel saja però stat da badair il sustegn dals indigens chi gnivan e vegnan adüna amo regularmaing a cumprar aint in butia. Eir ils blers turists chi d’eiran l’on passà a Ramosch hajan gugent fat adöver da la sporta. Wanda Hopman es però eir da l’avis cha sainza sustegn da la Società butia Ramosch nu füss tuot quai stat pussibel. In tschercha da soluziuns Scha la butia exista però eir in avegnir nun es amo dal tuot sgür. Il contrat da fittanza cul possessur da las localitats düra fin als 31 da marz 2023. Sco cha Gianna Martina Peer, presidenta da la Società butia Ramosch, disch, sajan els però fingià in tschercha da soluziuns: «La butia dess restar i’l minz dal cumün. I nu voul però be las localitats, i voul eir lö per la roba, plazzas da parcar e tuot l’infrastructura. Id es fich dificil da chattar alch adattà». Il cumün da Valsot ha eir fingià sport agüd. Gianna Martina Peer: «Üna pussibilità füss da far üna butia sül areal da la scoula. Il cumün es vi d’elavurar ün preproget per sclerir ingio e quants cuosts cha quai chaschuness.» Però Gianna Martina Peer sco eir Wanda Hopman sun tuottas duos da buna spranza e dischan: «Nus fain tuot il pussibel. La glieud ha muossà chi vöglian üna butia in cumün.» Salvà lur butia Las butiettas i’ls cumünets svanischan pass a pass. Ils motivs sun possessurs chi van in pensiun o la concurrenza dals affars gronds chi tils sforza da serrar. Davo cha’ls butiers da Ramosch vaivan decis da serrar davo 35 ons, s’ha in schner 2020 fuormada la Società butia Ramosch. Il böt es stat da mantgnair in cumün üna pussibilità per cumprar aint ed ün lö d’inscunter. Natüralmaing haja eir dovrà ün nouv butier o üna nouva butiera . Quella ha la società chattà in Wanda Hopman. Per l’anteriura hoteliera d’eira seis prüm on, ün on d’imprender, simplamaing far e suvent eir as güdar svessa. Scha la butia exista però eir a lunga vista nun es amo dal tuot sgür. (fmr/an) Wanda Hopman es la butiera nouva da Ramosch. Seis prüm on d’eira turbulent ma bel. La butia da Ramosch. Ün lö d’inscunter per indigens e giasts.

Las activitats i’l marchà d’immmobiglias procuran per daplü entradas i’l rendaquint 2020 dal cumün da Scuol. Causa la pandemia han stuvü gnir spostadas diversas investiziuns. Il capo cumünal da Scuol, Christian Fanzun , das-cha preschantar al suveran ün rendaquint cun ün resultat allegraivel. La radunanza cumünala ha lö in lündeschdi, ils 28 da gün in sala cumünala da Scuol. Sper il rendaquint han las votantas e’ls votants da decider tanter oter davart ün credit posteriur per la Tuor Vonzun ad Ardez e davart üna cunvegna da prestaziun culs organisaturs Bike-Maraton dal Parc Naziunal Svizzer. Augmaint da las impostas Il rendaquint 2020 dal cumün da Scuol serra cun ün guadogn da 6,9 milliuns francs, quai pro entradas da 55 milliuns francs e sortidas da 48,1 milliuns francs. Sper l’influenza dal model da contabiltà armonisà, chi prevezza ün nouv trattamaint da las amortisaziuns, haja eir dat ün augmaint remarchabel pro las impostas generalas. «La plü gronda differenza es, cha’l cumün ha scrit giò tuot ils imports pussibels o vegls e nu po far, tenor il model da contabilità armonisà, plü ingünas amortisaziuns supplementaras», manzuna Christian Fanzun in l’introducziun dal capo al rendaquint 2020. Plünavant s’han augmentadas las entradas d’impostas ed eir ils fits d’aua d’eiran buns. Per ün cresch da las entradas sül guadogn fundiari o pro l’imposta da müdaman procura il marchà d’immobiglias. «L’actività sül marchà d’immobiglias es actualmaing enorma», constata’l. Causa la pandemia nun ha il cumün da Scuol pudü elavurar o realisar differents progets chi d’eiran previs. 9 milliuns investiziuns l’on Il cumün da Scuol ha fat l’on passà investiziuns nettas da passa 6,3 milliuns francs. Diversas investiziuns sun gnüdas spostadas, uschè tanter oter las lavurs vi da la punt da Gurlaina. Tenor il capo cumünal faja dabsögn da far i’ls prossems ons grondas investiziuns: «Nus stuvain e’ns pudain ans prestar da far investiziuns nettas tanter 8 e 9 milliuns francs l’on, quai dürant ils prossems quatter fin tschinch ons.» Üna cifra da referenza es quella da l’aigna finanziaziun. Quella vain calculada in basa al quint annual e pussibiltescha ün congual culs ons da gestiun. Per l’on 2020 importa l’aigna finanziaziun passa 10 milliuns francs ed es cun quai il meglder resultat daspö la fusiun da l’on 2015. Il cumün da Scuol ha gnü ün bun on da gestiun. Bun on da gestiun pel cumün da Scuol (fmr/afi) L’on da gestiun 2020 dal cumün da Scuol d’eira influenzà da la pandemia. L’on passà es gnüda schaniada la gestiun da cuosts in connex cun catastrofas da la natüra. Pro entradas da 55 milliuns francs e sortidas da 48,1 milliuns francs resulta i’l rendaquint ün guadogn da 6,9 milliuns francs. Il cumün da Scuol ha fat l’on passà investiziuns nettas da passa 6,3 milliuns francs. Causa la pandemia nun ha il cumün da Scuol pudü elavurar o realisar differents progets chi d’eiran previs. L’on 2020 importa l’aigna finanziaziun passa 10 milliuns francs ed es cun quai il meglder resultat daspö la fusiun da l’on 2015.

Daspö il principi d’avrigl es in funcziun a Müstair üna nouva bacharia. Davo la chascharia es quella il seguond da trais progets PRE cha’ls paurs in Val realiseschan. Avant precis ün on han cumanzà las lavuors da fabrica per eriger illa zona d’industria a Müstair la Bacharia Val Müstair. Quella vain manada dal bacher Lorenz Tschenett . «El ha tut a fit da no la bacharia e tilla maina ad agen quint», declera Rico Lamprecht chi presidiescha l’Associaziun Bacharia Val Müstair, «daspö il cumanzamaint d’avrigl chi s’ha pudü drivir il stabel ha’l gnü bler da far, i sun gnüts bainquant daplüs paurs cun muvel da maz pro el co cha no vessan spettà.» La bacharia chi’d es gnüda fabrichada per 2,2 milliuns francs es ün dals trais progets cha’ls paurs in Val Müstair han realisà o sun landervia a realisar. Progets chi servan al svilup regiunal Avant trais ons es gnüda drivida a Müstair la Chascharia Val Müstair. Sco la bacharia güst tutta in funcziun d’eira eir la chascharia ün proget arcugnuschü sco proget PRE (Projekt für regionale Entwicklung). Quai significha cha Chantun e Confederaziun surpiglian 45 fin 47% dals cuosts. «Daspö l’on 2012 eschan no paurs landervia culs progets PRE chi sun o chi vegnan fabrichats tuots a Müstair illa zona d’industria», declera Rico Lamprecht, «davo la chascharia ed uossa la bacharia realisarana sco terz ün center per metter suot tet ed elavurar il gran.» Sco organisaziun da tet da quists trais progets es gnüda fundada la società a respunsabiltà limitada (ScRL) «Agricultura Val Müstair» chi vain eir presidiada da Rico Lamprecht. Da la ScRL fan part 34 paurs, chatschaders e la Biosfera Val Müstair. Lamprecht explicha co chi’d es gnü a la collavuraziun cul bacher Lorenz Tschenett. D’avantag eir pels chatschaders «Lorenz Tschenett vaiva plü bod üna pitschna firma ed elavuraiva charn per privats», disch Lamprecht, «causa ch’el vaiva ün permiss chi d’eira limità d’eira el adüna previs sco manader da la bacharia.» Ils paurs e chatschaders commembers da l’Associaziun Bacharia Val Müstair til han dat a fit la bacharia cun tuot l’infrastructura. «Ils chatschaders han uossa la pussibiltà da laschar elavurar lur butin in ün local da bacher tschertifichà», cuntinuescha Rico Lamprecht, «sco chi’d es prescrit tenor la ledscha da chatscha in vigur daspö duos ons.» «Ün’interpraisa da servezzans» «Ils vendaders da la charn sun quels chi fan il marchà direct», cuntinuescha il president da l’Associaziun Bacharia Val Müstair e da la ScRL, «la bacharia es vairamaing ün’interpraisa da servezzans per terzs.» Als chatschaders vain tenor el sporta la pussibiltà da laschar elavurar qua la charn. Eir il bacher Lorenz Tschenett però po commercialisar charn ch’el elavura: «El cumpra ün di magara üna vacha, ün oter di ün tschiervi, e fa salsizs o puolpa e venda quels prodots lura a seis cliaints», declera Rico Lamprecht, «quai sun privats, usters in val e süls ots ed oters.» Per finir manzuna Lamprecht eir il terz dals progets PRE, il proget Gran Val Müstair: «Actualmaing eschna landervia a trar aint las offertas e vi dals ultims pass in quai chi reguarda la finanziaziun, ed i guarda oura fich bain», infuorma Rico Lamprecht, «perquai pudarana cumanzar a realisar quel proget d’utuon tard o da prümavaira 2022.» Legenda: La nouva bacharia a Müstair es daspö prümavaira in funcziun. Fotografia Ivan Zangerle Nouva bacharia in Val Müstair Daspö d’incuort es in funcziun a Müstair la Bacharia Val Müstair. I’s tratta dal seguond proget PRE cha’ls paurs illa regiun han tut per mans. Il bacher Lorenz Tschenett ha tut a fit quista bacharia. In quella elavura’l eir la charn cha chatschaders mainan in settember. Progets PRE (Projekt für regionale Entwicklung) sun progets chi servan al svilup regiunal. Sch’els vegnan arcugnuschüts surpiglian Chantun e Confederaziun var 45% dals cuosts. Il prüm proget PRE chi’d es gnü realisà illa regiun es la Chascharia Val Müstair. Il terz proget as nomna Gran Val Müstair, id es previs da s-chaffir localitats per metter suot tet ed elavurar il gran. Quel proget gnarà realisà d’utuon tard o da prümavaira 2022. (fmr/fa)

La Chesa Planta Samedan preschainta per quista stà ün program cultural chi cuntegna teater, musica, litteratura ed art. I’l center dal program stan impustüt las duonnas ed ün nouv cumanzamaint. Suot la nouva manadra, Martina Shuler-Fluor, dess gnir la Chesa Planta ün center da cumpetenza per la lingua e la cultura rumantscha. La Chesa Planta sta suot l’insaina d’ün cumanzamaint nouv, disch Chasper Pult , il president dal cussagl da fundaziun, in marcurdi dürant la preschantaziun dal program da stà a las medias. Il prüm cumanzamaint nouv es la concepziun suot la nouva manadra da la Chesa Planta, Martina Shuler-Fluor . Cha per la chasa cun üna lunga tradiziun nu saja la dumonda co far, dimpersè che far. «Tscherchar nouvs publics, regiuvnir il public e tour davent la temma dad entrar», manzuna Chasper Pult ils puncts principals. Il seguond cumanzamaint nouv es il cussagl da fundaziun. «Dürant decennis consistiva quel be dad homens. Dasper Martina Shuler-Fluor vaina finalmaing chattà cun Valeria M. Badilatti da Zuoz e Emilia Zangger da Samedan duos duonnas chi cumpletteschan il cussagl da fundaziun», disch Chasper Pult. Il terz cumanzamaint es, cha la Chesa Planta dess gnir il center da cumpetenza per la lingua e la cultura rumantscha in Engiadin’Ota. Ma chi d’eiran quistas duonnas? «Per mai d’eira da prüma davent cler cha las duonnas han ün’importanta plazza in quista chasa. I d’eiran eir quatter fundaturas chi han miss a disposiziun la Chesa Planta al public», disch Martina Shuler-Fluor e cuntinua ch’ella saja perquai fich cuntainta d’avair chattà cun Sara Francesca Hermann ad üna duonna da Samedan chi driva il program da stà. L’actura dà in venderdi ils 25 da gün 2021 a las 20.30 il cuolp da partenza cun seis teater d’improvisaziun «La Samedrina». «Eu prouv da m’avicinar al caracter e’l destin da quistas duonnas in fuorma teatrala», disch Sara Francesca Hermann. Ma chi d’eiran quistas duonnas insomma? Cha da chattar oura quai saja stat fich greiv, declera l’actura: «Tuot quistas duonnas varan lur renaschentscha i’l teater, ma las istorgias sun inventadas da mai, as basan però sün tscherts fats istorics da quella jada.» Cha’l böt dal teater saja da dar üna vusch e valur a las duonnas da quista chasa, disch Sara Francesca Hermann Far tremblar las paraids In sonda, als 26 da gün 2021 da las 10.00 fin a las 16.00, ha lura lö ün di da las portas avertas – e quai sarà propcha ün di da las portas avertas. In ün seguond proget artistic ha Sara Francesca Hermann collavurà culla musicista e percussiunista Valeria Zangger da Samedan. Cun ün’installaziun da tun, cul nom «Chamberlettas», vegnan purtrettadas las set duonnas cun tuns e suns. «Valeria Zangger ha registrà tuns da set stanzas vödas e tils transfuorma in ritems e cullissas da suns. Eu n’ha agiunt a la fin amo ün text a quels tuns», disch Sara Francesca Hermann. Quellas cumposiziuns, chi düran minchüna be var trais minuts, as poja ir a tadlar in mincha singula stanza. L’actura disch cun ün surrier: «Valeria Zangger ha provà da far tremblar las paraids.» Biblioteca da grond’importanza Da render plü accessibla la Chesa Planta es il böt principal dal cussagl da fundaziun e da la nouva manadra. Ragiundscher vulessan els quai cun differentas occurenzas, impustüt eir per giuvens. Per promouver la lingua e la cultura rumantscha dess però eir la biblioteca da la Chesa Planta gnir plü accessibla al public. Sco cha la nouva bibliotecara, Selina Bisaz, disch, cuntegna quella exemplars prezius e da gronda importanza per la lingua rumantscha, sco biblas veglias, documaints e correspondenza «Differentas famiglias nöblas han eir surlaschà lur bibliotecas o parts da lur collecziuns da cudeschs, per exaimpal la biblioteca Salis-Planta. Illa Chesa Planta as rechatta eir la biblioteca rumantscha da Peder Lansel.» Cha sia lavur saja uossa da surgnir üna survista, archivar e da catalogisar. Per cha la glieud possa guardar che cha la biblioteca ha tuot, dess il catalog eir esser accessibel online. Infuormaziuns davart la Chesa Planta ed il program da stà as chatta suot: www.chesaplanta.ch Las duonnas i’l center La Chesa Planta a Samedan ha preschantà in marcurdi seis program da stà. I’l center stan las duonnas da la famiglia von Planta. Il program cumainza in venderdi saira cun ün teater da l’actura Sara Francesca Hermann da Samedan. In sonda as poja tadlar dürant il di da las portas avertas in set stanzas vödas installaziuns da tun da la percussiunista Valeria Zangger , eir ella da Samedan. Però las duonnas nu stan be i’l center dal program cultural. Davo decennis d’ün cussagl da fundaziun be masculin, fan uossa eir trais duonnas part da quel gremi, e cun Martina Shuler-Fluor es pür la seguonda duonna al timun da la Chesa Planta. Suot ella dess gnir la Chesa Planta ün center da cumpetenza per la lingua e la cultura rumantscha. (fmr/an) Il nouv cussagl da fundaziun. Da schnestra: Andreas von Planta, Jost Falett, Valeria M. Badilatti, Martina Shuler-Fluor (manadra), Emilia Zangger, Andrea Parolini, Chasper Pult ed Andràs Bodoky. I’l center dal program da stà stan las duonnas da la famiglia von Planta. Ellas han surdat avant passa 80 ons la Chesa Planta al public.

Cun var 1200 kilometers quadrats es la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA la destinaziun culla plü gronda surfatscha in Svizra. In Samignun ha ella salvà sia 10avla radunanza generala. Eir quist on pür d’instà e na fingià da prümavaira: Causa la pandemia dal corona ha la Turissem Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) eir ingon pudü salvar sia radunanza generala pür in gün. Quella ha gnü lö in mardi saira illa chasa da scoula Samignun-Compatsch. «Id es il deschavel on cha no collavurain in Engiadina Bassa e Val Müstair», ha dit Ludwig Jenal chi presidiescha il cussagl administrativ da la destinaziun, «e no eschan amo adüna insembel ed i funcziuna bain.» Sco ch’el ha infuormà d’eiran rapreschantats quella saira 98 pertschient dal chapital d’aczias. 41% da las aczias ha Samnaun Tourismus, 35% Scuol, 12% Zernez, 10% Val Müstair e 2% il cumün da Valsot. «Uniun da la forza» Chi saja stat ün 10avel on fich pretensius, ha constatà Martina Stadler , la directura da la TESSVM, «chi vess cret a Büman 2020 chi detta causa la pandemia ün on totalmaing different dals nouv ons avant, ün on cun müdamaints na be regiunals, dimpersè globals.» Cha’ls partenaris da las trais subregiuns Samignun, Engiadina Bassa e Val Müstair, hajan badà dürant quist on chi sajan insembel plü ferms: «I’ns grataja bain da nüzziar las sinergias», ha ella declerà, «las trais regiuns as preschaintan da möd autonom. Samignun ha oters giasts in mera co Scuol e Zernez e la Val Müstair attira amo üna jada ün’otra gruppa da giasts.» La directura es persvasa chi s’haja chattà illa destinaziun cumünaivla üna buna balantscha «tanter preschentscha locala, autonomia da las regiuns i’l marketing e las sinergias». «La flexibiltà ün grond avantag» In venderdi, ils 13 marz 2020, ha il Cussagl federal proclamà il prüm Lockdown causa il coronavirus: Territoris da skis, butias ed affars cun servezzans na in mincha cas necessaris han stuvü serrar. «Fin in gün es stat l’affar da nossa destinaziun fich debel, pella paja d’eirna confruntats cun ün grond bsögn d’infuormaziuns», ha dit Martina Stadler, «e quai da giasts sco eir dad interpraisas.» La fich buna stà cun impustüt giasts svizzers ha quietà ün pa las temmas dals turistikers. D’utuon esa lura darcheu gnü plü mal causa la seguonda uonda dal corona. «Pella TESSVM esa stat ün grond avantag cha no vain pudü reagir da möd flexibel ed adattar ’online’ las campagnas, datas d’events ed oter davoman a la situaziun actuala.» Da november 2019 fin october 2020 ha registrà la destinaziun totalmaing s-chars 1,03 milliuns pernottaziuns. In congual cun l’on avant significha quai ün plus da 4,02%. Davaz e Binkert per Zegg e Lamprecht La radunanza generala ha approvà il rapport annual e’l quint annual 2020. Quel serra cun ün guadogn da 31 400 francs. Quel import vain transferi sül quint da quist on. Ils preschaints vaivan d’eleger a duos persunas i’l cussagl administrativ da la TESSVM, per rimplazzar a Walter Zegg ed a Rico Lamprecht chi sortan dal cussagl. La radunanza es seguida a la proposta dal cussagl administrativ ed ha elet a Cla Davaz ed a Gabriella Binkert Becchetti . «No nu savain schi vegnan eir quista stà uschè blers giasts», han conclüs Martina Stadler e Ludwig Jenal la radunanza generala, «ma no eschan pronts.» La directura Martina Stadler e’l president dal cussagl administrativ Ludwig Jenal han manà la radunanza generala da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA. Vistas intschertas pella stà In mardi ha salvà la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA in Samignun sia deschavla radunanza generala. Rapreschantadas d’eiran 98% dal chapital d’aczias da la destinaziun. La radunanza han manà il president dal cussagl administrativ Ludwig Jenal e la directura Martina Stadler . Els han orientà als preschaints in sala in chasa da scoula da Samignun-Compatsch davart l’on da gestiun passà. Grazcha a la buna stà culs blers giasts svizzers chi sun restats in pajais ha registrà la destinaziun da november 2019 fin october 2020 s-chars 1,03 milliuns pernottaziuns. In congual cun l’on avant es quai ün plus da 4,02%. Co cha la stà sarà quist on es tenor ils turistikers però intschert. (fmr/fa)

La radunanza cumünala da Zernez ha approvà in mardi il rendaquint 2020 ed eir üna prefinanziaziun da 3,6 milliuns francs pella sanaziun da la chasa da scoula. Implü sun gnüts fats bun 1,5 milliuns francs pel rimplazzamaint da la sablunera d’aua illa Val Sarsura. Pel cumanzamaint dal nouv on da scoula in avuost dess esser pronta la chasa da scoula da Zernez, ingrondida, modernisada e sanada energeticamaing dürant ils ultims duos ons. L’investiziun cumplessiva s’amunta a var 9,6 milliuns francs. Cunquai cha Zernez ha actualmaing ün ourdvart ot volüm d’investiziuns i’l chomp d’infrastructura, es gnüda instradada per l’investiziun da la chasa da scoula la via sur prefinanziaziuns in l’otezza da totalmaing s-chars ses milliuns francs. Cun l’approvaziun unanima da la prefinanziaziun da 3,6 milliuns francs our dal guadogn annual, han las be 29 votantas e votants preschaints a la radunanza cumünala dit schi al plü grond baccun da quista prefinanziaziun ed eir sustgnü cleramaing la strategia finanziala da la suprastanza cumünala. Cun la prefinanziaziun po gnir redütta in avegnir l’amortisaziun annuala da l’investiziun per raduond 60%, sco cha’l president cumünal, Emil Müller, ha dit dürant la radunanza. Prefinanziaziun diminuescha guadogn Unanimamaing ha approvà la radunanza eir il rendaquint annual 2020 cun bilantsch, quint da success e quint d’investiziuns. Quel serra pro entradas da s-chars 21,5 milliuns francs e sortidas da s-chars 21,4 milliuns francs cun ün guadogn net da 91 922 francs. Quai pro amortisaziuns da passa 440 000 francs e reservas per finanziaziuns specialas da bundant 434 000 francs. Investiziuns nettas da 5,1 milliuns francs, guadogn annual, reservas e las amortisaziuns inclus ils 3,6 milliuns prefinanziaziun pella chasa da scoula a charg dal quint da success portan ad ün manco da finaziaziun da s-chars ün mez milliun francs. Credits da bod duos milliuns francs In connex culla realisaziun dal proget d’ün’ouvra electrica illa Val Sarsura d’eira gnü concess fingià dal 2014 ün credit da 800 000 francs pella sanaziun da la sablunera veglia e falombra dal provedimaint existent d’aua. Illa planisaziun da l’ouvra electrica es intant gnü constatà, cha l’aua da baiver porta actualmaing fich blers sedimaints fins ed eir bler ajer i’l reservuar d’aua Vallatscha a Zernez. Per evitar quai esa indispensabel da sanar eir, ed in prüma lingia, l’inchaschamaint d’aua da baiver illa Val Sarsura ed eir l’uschè nomnada stüva d’aua. Per pudair far quai sün üna basa netta da finanziaziun ha la suprastanza cumünala decis, da desister dal credit d’investiziun fingià approvà e da dumandar a la radunanza cumünala ün credit nouv e cumplessiv i’l import da 1,5 milliuns francs. Quel ha approvà il suveran in mardi saira unanimamaing. Implü ha il suveran approvà unanimamaing ün credit d’investiziun da 300 000 francs per refar l’infrastructura illa vietta chi collia la Via Maistra culla Via Suot. Quai a reguard ils provedimaints d’aua da baiver ed aua suos-cha, las lingias da forza e fibr’optica, l’inglüminaziun e nouv eir il provedimaint da la lingia da s-chodamaint a distanza. Cussagl da scoula: Carica pendenta Causa da la demischiun da Linard Godly sco commember dal cussagl da scoula es quista carica pendenta. Tenor Emil Müller dess avair lö l’elecziun da cumplettaziun la fin settember a l’urna. Müller ha appellà da propuoner activmaing pussiblas candidatas e candidats e da’s metter a disposiziun per quista carica. Per quista pon candidar persunas da tuot las quatter fracziuns dal Cumün da Zernez. Sco president da la cumischiun «Zernez Energia 2020» ha surdat Emil Müller a la fin da la radunanza cumünala il premi d’energia 2020 a Cornelia Gantenbein-Grass sco rapreschantanta da la STWEG Chasa Ers Curtins a Zernez. Il premi es dotà cun 1000 francs ed es gnü surdat pel rimplazzamaint dal s-chodamaint sco per part eir las fanestras. «Cun quai es gnüda prestada üna contribuziun per la protecziun dal clima e da l’avegnir da Zernez», ha dit Müller. Da l’on 2014 vaiva il cumün surgni pel proget «Zernez Energia 2020» il premi da clima «Zürich Klimapreis Schweiz & Lichtenstein», dotà cun 10 000 francs. President cumünal Emil Müller surdà il premi d’energia 2020 a Cornelia Gantenbein-Grass da la STWEG Chasa Ers Curtins.

L’Archiv Cultural Engiadina Bassa ha salvà a Strada sia radunanza generala. Ingon as mettarà l’Aceb in colliaziun culla Fundaziun Fotografia Feuerstein. Actualmaing ha l’Archiv Cultural Engiadina Bassa (Aceb) var 150 commembers e commembras. La radunanza generala ha gnü lö in sonda illa sala da gimnastica a Strada, ingio cha’ls preschaints vaivan la distanza necessaria ün da l’oter. «Pervi da la pandemia dal coronavirus vaina l’on passà evas ils affars statuarics in scrit», ha orientà il president Jon Duri Tratschin. 71 persunas as vaivan partecipadas e dat dis-charg als organs respunsabels. Da l’on 2020 ha l’Aceb realisà in favrer insembel culla Biblioteca Chantunala in sala polivalenta a Tschlin üna sairada da films. Ils commembers han eir visità a Ftan l’exposiziun in memoria al 50avel on da la mort dal pittur Edgar Vital. Ils archivars Beat Hofmann, Cristian Juon, Cla Rauch, Peder Rauch e Jon Duri Tratschin han prestà l’on passà 607 uras da lavur. Sustegn per proposta da la suprastanza Beat Hofmann ha preschantà il quint d’entradas e sortidas 2020 da l’Aceb. Quel serra cun ün guadogn da s-chars 8000 francs. «Blers dals cuosts spendaina per s-chodar il stabilimaint chi’d es isolà pac bain», ha’l dit. L’Aceb ha il böt da cumprar la chasa, il cumün da Valsot tilla vendess per 150 000 francs. L’architect e commember da l’Aceb Jonpeider Strimer ha calculà ils cuosts per renovar l’anteriura chasa da scoula a S-chadatsch chi’d es gnüda fabrichada i’ls ons 1900. I’s tratta da var 800 000 francs. Avant duos ons es gnüda constituida la Fundaziun Aceb presidiada da Jon Carl Rauch. Quella tschercha pussibiltats per chattar las finanzas. «La suprastanza propuona da metter minch’on ün tschert import in reserva per cumprar e renovar la chasa», ha infuormà Jon Duri Tratschin, «e da cumanzar culs 8000 francs guadogn dal quint 2020.» Ils preschaints han approvà quella proposta. «Il prüm esa da cumprar la chasa», ha dit Jonpeider Strimer, «avant co investir in ella.» Progets per l’on curraint La radunanza generala ha acceptà unanimaing tant il rapport annual sco eir il quint annual. Il president Jon Duri Tratschin ha infuormà chi hajan previs da preschantar ingon il cudesch «Keine Ostergrüsse mehr!» dals edituors Lois Herchenblaikner, Andrea Kühlbacher e Rolf Zollinger. Quel es eir commember da l’Aceb. «Implü füssa bel scha no pudessan far ün’exposiziun cun fotografias veglias da la famiglia da fotografs Feuerstein», ha dit il president. L’Aceb as mettarà in colliaziun culla Fundaziun Fotografia Feuerstein per verer scha quai füss pussibel. Davart ün piunier e multitalent Paul Eugen Grimm ha referi davart Johann Coaz (1822-1918). «Niculin Bischoff barmör am vaiva dit chi existissan pro’l bisabiadi a Schaffusa diaris da Coaz.» L’istoriker ha pudü copchar tuot quels diaris. E da l’on 2016 ha il bisabiadi regalà tuot il relasch da Johann Coaz a l’Archiv statal a Cuoira. Johann Coaz oriund da S-chanf nun es stat be ün indschegner forestal cun gronds merits, el ha lavurà in Grischun sco topograf vi da las chartas da geografia Dufour: «Sper quella lavur ha l’alpinist Coaz eir ascendü sco prüm, dal 1846 e’ls prossems ons, p.ex. il Piz Lischana, il Piz Mundin e’l Piz Bernina.» Johann Coaz es stat botaniker, s’ha ingaschà pella fundaziun dal Parc Naziunal Svizzer ed ha realisà eir numerus repars da lavinas. «Ils repars in Motta d’Alp sur Martina sun stats ils prüms repars in tuot l’Europa.» El as vaiva ingaschà eir pella recolonisaziun da capricorns in Grischun, «il retuorn da quellas bes-chas da l’on 1920 nun ha’l però plü pudü verer.» Jon Duri Tratschin e Paul E. Grimm cun üna publicaziun davart il silvicultur Johann Coaz davant la chasa da scoula a Strada. Fotografia Flurin Andry

Las 16 eivnas cha’l BES ha stuvü restar serrà pervi dal corona ha diminui il schmertsch per 17%. La radunanza generala s’ha laschada infuormar davart l’on da gestiun suot l’insaina da la pandemia. «Il novavel on da gestiun cun l’acziunariat schlargià sarà stat causa la pandemia dal corona il plü difficil daspö cha l’interpraisa exista», ha dit Gion J. Fravi, il president dal cussagl administrativ dal Bogn Engiadina Scuol (BES) SA in venderdi i’l local da cultura dal BES. A la 19avla radunanza generala ordinaria da quel d’eiran preschaints 13 acziunaris chi rapreschantaivan 14 530 vuschs. Il directer Claudio Duschletta ha infuormà che consequenzas cha quai ha gnü pel success dal bogn d’immez Scuol. «Na be grazcha al sustegn chantunal» Cha’l BES haja stuvü introdüer diversas restricziuns pervi da la pandemia e serrar dürant 16 eivnas serrar dal tuot sia gestiun, ha dit il directer, «il rechav da l’on 2020 importa bundant 3,14 milliuns francs, 17% damain co l’on avant.» Claudio Duschletta ha accentuà ch’ün congual cun l’on 2019 nu saja per motivs da la pandemia extraordinaria pussibel. «L’on 2020 es stat ün on fich difficil eir pella sesantina da collavuraturas e collavuratuors dal BES chi han stuvü star a chasa d’ün di sün tschel», ha’l manzunà e dit ch’el haja provà da restar in contact cun els per orientar permanentamaing davart il svilup da la situaziun. «Il BES ha fat ün deficit dad 1,98 milliuns francs.» Quai sun «be» 145 000 francs co büdschetà. Quist resultat es stat pussibel, sco cha’l directer ha cuntinuà, dad üna vart grazcha a las indemnisaziuns chantunalas per lavur cuorta e’l sustegn cumünal e da tschella grazcha a la fich buna stagiun da stà e d’utuon 2020: «Na be il bogn, tuot la destinaziun ha gnü frequenzas sco bod mai», ha constatà Claudio Duschletta, «quellas duos radschuns han manà a quista finischun chi’s po dir chi’s saja gnü davent cun ün ögl blau cler.» La radunanza ha approvà rapport e quint annual unanimamaing. Quart president dal cussagl administrativ Cun acclamaziun han reelet ils preschaints pella perioda d’uffizi il cussagl administrativ. Quel consista dad Aita Zanetti, Adrian Barbüda, Christian Fanzun, Philipp Gunzinger, Andrea Matossi, Armon Kirchen e Joachim Koppenberg. Gion J.Fravi ha orientà ch’el haja demischiunà sco president dal cussagl administrativ ch’el ha manà daspö l’on 2013. Ils prüms duos presidents sun stats Duri Bezzola e Jon Domenic Parolini. Sco successur da Fravi es gnü elet unanimamaing Adrian Barbüda chi’d es daspö ses ons cusglier administrativ da la BES SA. Il directer Claudio Duschletta ha infuormà cha la pagina d’internet dal bogn cuntegna üna nouva sporta pels giasts: «Sün quella pon els s’infuormar quant ferm cha’l bogn es occupà, quista infuormaziun vain actualisada mincha desch secundas.» Ün’ulteriura sporta dal BES chi ha, sco ch’el ha conclüs, grond success es il Functional Fitness Center Origym manà dad Arno Galmarini e sia squadra: «L’Origym cuntegna diversas innovaziuns, sco p.ex. l’areal da fitness our il liber, e cumplettescha las sportas dal BES.» «Blau bain, ma be blau cler» L’on 2020 culla pandemia dal coronavirus ha influenzà eir il resultat da la Bogn Engiadina Scuol (BES) SA: Il deficit da s-chars duos milliuns francs es però «be» 145 000 francs plü ot co büdschetà. FLURIN ANDRY/FMR La radunanza generala ha la BES SA salvà in venderdi i’l local da cultura dal bogn. Sco cha’l directer Claudio Duschletta ha declerà es il resultat «main mal co spettà» stat pussibel grazcha a las indemnisaziuns chantunalas per lavur cuorta e la contribuziun cumünala d’ün milliun francs à fonds perdu. «Ma eir causa la bunischma stà 2020 per bogn e destinaziun ha güdà.» Ch’uschea saja il BES mütschà cun ün ögl blau cler, ha dit il directer. La radunanza generala ha reelet il cussagl administrativ. Pel president Gion J. Fravi esa stat l’ultima radunanza. Sco successur han elet ils preschaints ad Adrian Barbüda. (fmr/fa)

La Chesa Planta a Samedan as dedichescha quista stà a las duonnas. In venderdi saira ha cumanzà il program cultural culla rapreschantaziun dal teater «La Samedrina». L’actura Sara Francesca Hermann ha provà da dar üna fatscha a set duonnas da la famiglia Planta. «Quista saira nu vuless eu nomnar ingüns homens», disch Sara Francesca Hermann al cumanzamaint dal teater «La Samedrina». Quel teater ha gnü sia premiera in venderdi saira illa Chesa Planta a Samedan e d’eira il cumanzamaint dal program da stà suot la nouva manadra Martina Shuler-Fluor. I’l center da quel program cultural stan las duonnas da la Chesa Planta. «Ueh, na, na, na, ingüns homens», dess il public perquai clomar, schi capita ch’ella manzuna dürant il teater istess ün dals commembers masculins da la famiglia Planta, giavüscha l’actura dals preschaints. Da nu nomnar ingüns homens nu tilla es però dal tuot gratià dürant ils bundant ottanta minuts da «La Samedrina». Ma tant daplü tilla es gratià da dar in fuorma divertenta üna vusch ed üna fatscha a set duonnas da la famiglia Planta – adonta chi nun existan bod ingünas infuormaziuns davart quistas duonnas. Vetta per vetta L’actura stà suletta sül palc, vestida in üna mantel nair. Ella gira intuorn sai svess sco la figüra d’üna s-chacla da musica chi’s tira sü cun üna manvella. Our dals otpledaders tuna la tipica melodia cun clings da sainins. In quel möd as transfuorma Sara Francesca Hermann davant mincha nouva scena in üna da las set duonnas. Cun simplas requisitas sco üna boa da pennas cotschna, ün buchin da cigarettas o simplamaing cun ün pa bellet cotschen süllas massellas, dà l’actura vita a las singuals duonnas. E cun mincha singula rolla crouda eir üna vetta da sia büschmainta – a la fin dal toc stà ella be amo in biancaria davant il public. Tanteraint surpiglia ella eir la rolla d’üna cronista. Cun ögliers sezza ella vi d’ün pult e quinta our da l’istorgia da la famiglia Planta. Quai fa eir dabsögn – massa cumplichadas sun lur colliaziuns famigliaras. Il public ha plaschair dal toc – ria, splatta e chanta perfin insembel cun l’actura. Subit dit da «schi» Nina, Maria Ulrica, Berta, Elisabeth, Marie, Nina e Lily de Planta. Quai sun las set duonnas chi han güdà da fuormar l’istorgia da la Chesa Planta a Samedan. «I dà forsa singulas episodas our da lur vita, i dà istorgias da persunas chi cugnuoschaivan ad üna dad ellas, i dà pleds da lur funerals chi tillas descrivan, ma daplü nu daja. A man da quellas pacas infuormaziuns ch’eu n’ha chattà,n’haja provà da m’imaginar co cha quistas set duonnas d’eiran», disch Sara Francesca Hermann. Cha la dumonda da Martina Shuler-Fluor per inscenar ün teater musical chi tratta da quellas duonnas da la Chesa Planta, saja per ella statta üna grond’onur e ch’ella haja eir subit dit da «schi», uschè l’actura. Insembel culla musicista Valeria Zangger da Samedan, chi ha fat las cumposiziuns, ha Sara Francesca Hermann elavurà il toc. Davo ün on e mez darcheu sül palc «Eu vess gnü gugent daplü temp per provar oura tuot», disch Sara Francesca Hermann davo cha’l toc es fini. Causa cha Valeria Zangger nu pudaiva esser preschainta in venderdi saira, stuvaiva ella dürant las scenas eir adüna far ir svess la musica. Dad elavurar uschè ün toc es ün process chi düra plüs mais. Ch’impustüt causa las pacas infuormaziuns davart las duonnas da la famiglia Planta, saja pro «La Samedrina» stat il temp da retschercha fich lung. Davo la lavur da retschercha segua lura il scriver e l’inscenar. Che fuorma cha’l toc haja a la fin, gnia pür cun til elavurar, disch l’actura ed agiundscha ch’ün concept nun exista da prüma davent. Per Sara Francesca Hermann d’eira la premiera da «La Samedrina» eir persunalmaing fich special. Davo ün on e mez da corona d’eira l’actura per la prüma jada darcheu sün ün palc. L’actura samedrina Sara Francesca Hermann es nada dal 1985 a Samedan. Davo la scoula obligatorica ha ella visità dal 2000 fin al 2005 il seminari da magisters a Cuoira. Dal 2007 fin al 2010 ha ella absolt la scoula per teater da movimaint Comart a Turich. Daspö il 2010 lavura Sara Francesca Hermann sco actura libra ed es manadra da cuors pro’l Teater giuven Grischun. Daspö il mai 2015 es ella eir commembra dalla cuntschainta gruppa da teater «Mummenschanz». Per sia lavur ha surgni Sara Francesca Hermann fingià plüs premis. L’actura es tanter oter gnüda undrada dal 2018 cun ün premi da promoziun dal chantun Grischun. Las duonnas han surgni üna fatscha La Chesa Planta a Samedan as dedichescha quista stà tuottafat a las duonnas. In venderdi saira ha cumanzà il program da stà suot la bachetta da la nouva manadra Martina Shuler-Fluor culla rapreschantaziun dal teater «La Samedrina». Quel teater musical tratta da set duonnas chi han fuormà l’istorgia da la Chesa Planta. Da quellas duonnas nun existan però bleras infuormaziuns. Per l’actura Sara Francesca Hermann da Samedan nu d’eira perquai uschè simpel da chattar oura chi cha quellas duonnas d’eiran insomma. In cuortas scenas ha l’actura provà da dar in ün möd divertent üna fatscha ed üna vusch a quellas duonnas. (fmr/an) Sara Francesca Hermann ha dat in venderdi saira üna vusch ed üna fatscha a set duonnas da la famiglia Planta.

Daspö plüs ons d’eira üna rampa da skate pro l’areal da Palüzot a Sent. In avrigl es quella gnüda demontada e transferida a Scuol. Üna gruppa d’uffants ha perquai surtut l’iniziativa ed organisà cun agüd da genituors e dal cumün üna nouva rampa. Els s’inscuntran mincha marcurdi davomezdi, lur revier es la plazza da skate a Palüzot – la «scooter gang» da Sent. Quai es üna gruppa da 20 fin 25 uffants ill’età da scoulina fin a la quarta classa primara. Pro la plazza da skate a Palüzot van els cun lur scooters e trenan da tuotta sorts trics sün üna rampa chi’d es fatta our da metal ed our da lain. Quella rampa tocca però a la Element ScRL da Scuol e d’eira gnüda installada be provisoricamaing sü Sent. Il cumün da Scuol ha perquai comunichà in avrigl cha quella gnia demontada ed integrada illa plazza da skate a Scuol, chi’s rechatta davo la halla da glatsch a Gurlaina. Da perder lur rampa d’eira pels uffants üna novità trista. Els nun han però laschà pender las alas. Cun agüd da genituors e dal cumün da Scuol han els organisà üna nouva rampa . Surtut l’iniziativa «Quel di cha la rampa es gnüda demontada d’eiran ils uffants oura Palüzot. Els d’eiran frustrats e nu pudaivan incleger perche cha’l cumün tils piglia davent lur rampa. Els han lura tscherchà ideas che chi’s pudess far cunter», disch Christine Benes, la mamma dad ün dals uffants da la «scooter gang» da Sent. Ch’els hajan lura decis da vulair ramassar raps our d’aigna iniziativa per cumprar nouvs elemaints. Cun placats fats svessa sun els its da porta a porta tras Sent ed han perfin pledantà glieud sün via per rablar insembel avuonda raps per realisar lur intent. «Infra duos uras vaivan els ramassà 450 francs. Quai d’eira natüralmaing massa pac per cumprar uschè üna rampa da skate. Perquai han ün pêr genituors decis da tils güdar», uschè Christine Benes inavant. Sustegn dad oters genituors Ün da quels genituors d’eira eir Reto Rauch da Sent. El disch: «Nus laivan cha noss uffants possan eir in avegnir passantar lur temp liber oura Palüzot. Eu n’ha lura contactà il cumün per sclerir, sch’el ans pudessan güdar da finanziar uschè üna rampa.» Eir otras mammas e baps han sport man. Reto Rauch: «Ün oter genituor s’ha infuormà pro differentas firmas chi fabrichan da quels elemaints da skate. Uschè vaina provà da chattar elemaints per ün predsch favuraivel.» Üna da quellas firmas d’eira pronta da tils güdar. Ils iniziants han surgni la pussibiltà da cumprar per var 30 000 francs ün set da rampas cumplet cun ot elemaints. «Davo es quai lura stat üna cuorta roba. Infra pacas eivnas d’eiran ils nouvs obstaculs sülla plazza a Palüzot», disch Reto Rauch. Sustegn eir dal cumün Eir il cumün da Scuol d’eira pront da güdar als uffants ed a lur genituors. «Els d’eiran cuntaints cha nus vain tscherchà il discuors e nu vain simplamaing be reclomà», disch Christine Benes. Insembel culla organisaziun turistica, Sent Turissem, ha il cumün da Scuol finanzià ils nouvs elemaints. Il capo da Scuol, Christian Fanzun, disch: «Tenor la constituziun cumünala vaina a disposiziun ün mez milliun francs per progets chi nu sun büdschetats e chi vegnan inoltrats dürant l’on. Nus vain perquai dat ün import da 30 000 francs.» Our da motivs da mantegnimaint e da sgüranza sun quellas rampas in possess dal cumün politic. Per tillas installar, ha eir stuvü gnir fatta üna dumonda da fabrica. Quels detagls nun intressan però a la «scooter gang» Sent. Els sun simplamaing cuntaints d’avair üna nouva rampa e da’s pudair eir in avegnir inscuntrar a Palüzot per trenar lur trics. Salvà la plazza da skate Daspö plüs ons d’eira üna rampa da skate pro l’areal da Palüzot a Sent. Quella rampa tocca però a la Element ScrL da Scuol e d’eira installada be provisoricamaing. In avrigl vaiva il cumün da Scuol perquai comunichà da demontar e d’integrar la rampa darcheu illa plazza da skate a Scuol. Per la «scooter gang» Sent, üna gruppa d’uffants chi’s chatta mincha marcurdi a Palüzot per ir cul scooter e trenar trics, üna novità trista. Els nun han però laschà pender las alas. Els han provà da ramassar raps. Perquai chi vaivan però rablà insembel massa pac per cumprar üna nouva rampa, han els surgni agüd da genituors e dal cumün da Scuol. (fmr/an) La «scooter gang» da Sent s’allegra cha lur plazza da skate es gnüda salvada. La nouva rampa cun ot elemaints. Quels sun plü bass co la rampa veglia e cun quai es eir l’ütilisaziun main difficila e privlusa.

Il 39evel Open Air Chapella vegn realiso dals 6 als 8 avuost 2021. A saron da la partida darcho diversas furmaziuns svizras scu We are Ava, Head Smashed e Sebass. L’an passo vaivan ils organisatuors dal pü vegl festival our il liber in Grischun stuvieu desdir l’open air causa la pandemia. Quist an però po il comitè d’organisaziun invider darcho a tuot ils amatuors da musica al principi d’avuost a Chapella. Il venderdi saira sto suot l’insaina da la musica engiadinaisa: L’Open Air Chapella cumainza culla gruppa engiadinaisa REAT. Scu seguonda band as faro lura udir Why Oscar?. La prüma saira glivraro cul concert da la band Prefix. (fmr/cdm)

L’ultim temp haja dat diversas decisiuns davart parcs natürals in Grischun. In favrer han las votantas ed ils votants da Surses dit GEA ad üna prolungaziun dal Parc Ela fin 2031. Quai sun bunas nouvas per la regiun Alvra/Surses, ingio chi’s spetta cha’l parc pissera per ün’uonda da turists. Da tschella vart esa bun per la biodiversità e la protecziun da la natüra. Mo tranter las debattas per e cunter il parc para ch’ün oter grond aspet saja gnü invlidà totalmaing, nempe chi dà ün vair ocean d’immez il Parc Ela – sainza l’aua, s’inclegia – mobain il fuond d’ün anteriur ocean. I’s tratta da la crappa verd-s-chüra, chi’d ha nom «serpentinit», e da quel consistan las grondas plattas da la cruosta oceanica. Üna chadaina da muntognas, sco las Alps, as fuorma, scha duos continents collideschan ed as stumplan ün sur tschel. Inclutrà aint es la platta da l’anteriur ocean. Uschè esa pussibel da persequitar la zona dal anteriur Ocean Penninic, chi existiva avant 200 fin 30 milliuns ons, tras il Grischun dal Nord al Süd, da Claustra sur Tavo, Arosa, Parpan ed aint il Surses. Quista zona marca il cunfin tranter ils anteriurs continents Europa al nordvest ed Africa al südost. Il plü vast serpentinit as chatta intuorn il lai da serra da Marmorera e l’alp Flix. Il serpentinit es cuvernà da crappa vulcanica submarina e sedimaints dal mar profuond, chi’s chattan eir lung la senda tematica illa Val Natons. La teoria moderna davart la fuormaziun dals oceans es acceptada daspö ils ons sesanta. E quai brich pervi dals geologs alpins chi perscrutaivan ils craps dal ocean aint illas Alps. Na, blers da quels han perfin cumbattü la nouva teoria da la tectonica da plattas. Sco il geolog Rudolf Trümpy ha scrit 2001 in seis artichel aint il International Journal of Earth Sciences «Why plate tectonics was not invented in the alps», han ils geologs pür acceptà la nouva teoria, davo ch’ella d’eira gnüda cumprovada sainza dubi l’on 1969, cun agüd d’üna foraziun dal bastimaint Glomar Challenger d’immez l’Atlantic, là ingiò cha nouva cruosta oceanica as fuorma. Mo l’acceptanza da la tectonica da plattas as basa sün ün concept amo plü fundamental: cha sfessas impè da fodas accomodan la gronda part dals movimaints tectonics. Ed eir quista teoria d’eira cumbattüda veementamaing da tscherts geologs alpins fin il vainchavel tschientiner. Hoz vala la «Glarner Hauptüberschiebung» sco structura exemplara chi muossa cha cuvertas interas vegnan stumplads üna sur tschell’aint. Quista lingia impressiunanta as poja observar aint ün oter parc dal Grischun, l’arena tectonica Sardona, e d’incuort ha la populaziun da Flem dat glüsch verda per render accessibla quella tras üna pendiculara. Uschè as chattan alchünas da las plü importantas perdüttas da l’istorgia da la terra güst aint ils parcs grischuns. E quellas invidan amo hoz per debattas paschiunadas. Nouvas teorias vegnan amo adüna sviluppadas, intant cha’ls geologs han imprais our dals sbagls dal passà, uschè cha la perscrutaziun illas Alps e culs bastimaints al fuond dal mar van man in man. Ils parcs spordschan üna plattafuorma per giasts sco eir per indigens da far svess observaziuns e da partir la fascinaziun in reguard dals müdamaints dal muond dürant milliuns dad ons. Forsa cha quistas grondas dumondas laschan invlidar las dispittas politicas per ün mumaint. Serpentinit – la crappa our da la quala consistan las grondas plattas dal ocean.

Quatter artistas speculeschan cun lur ouvras a Nairs co chi pudess ir inavant cul muond. Ellas piglian posiziun e perscruteschan alternativas pel futur. In sonda ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun cumünaivla cul titel : «It is not the End of the World». Expost lur ouvras han Pauline Julier, Emilija Skarnulyte, Superflex, Riikka Tauriainen e Marie Velardi. Las ouvras sun expostas illas localitats dal Center cultural NAIRS sün trais plans. Las artistas as dumondan cun lur ouvras: «Inchaminaina la fin dal muond?» Il titel da l’exposiziun es be per part calmant ed es gnü imprastà dal collectiv d’artists da la Danemarca Superflex. Lur lavurs sun speculativas e las artistas as dumondan co cha’l muond as svilupparà in futur. La fin da l’umanità nu sto per sè esser eir la fin dal muond, dimpersè üna cuntinuaziun da l’evoluziun sainza la spezia uman. Ün muond ingio cha l’uman ha manipulà la geologia, l’atmosfera, ils ozeans e tuot l’ambiaint. Displaschaivelmaing nu d’eiran diversas artistas preschaintas e perquai n’eir gnüdas preschantadas uffizialmaing. Situaziun actuala Suot quist motto muossa l’exposiziun da gruppa posiziuns artisticas, chi perscruteschan la situaziun actuala cun visiuns futuras ed alternativas. Intant cha duas da las artistas s’occupan da l’innovaziun tecnica da l’umanità e da las conseguenzas socialas ed eccologicas, s’occupan las duos otras da cunterscenarias e da pussibiltats da guarischun. Adonte dal tema somber da l’exposiziun dominescha istess l’optimissem. In lur discuors han tant Christof Rösch, co-directur e Cornelia Schwab, co-directura, lodà tanter oter la buna lavur da la curatura Sabine Rusterholz chi ha prestà tenor els per quist’exposiziun üna fich buna lavur. E Rösch ha lodà sia co-directura : «Cornelia, il lavurar cun tai fa grond plaschair ed eu sun persvas cha no pudain manar NAIRS insembel sün üna buna via perdüraivla». «Il titel da l’exposiziun as poja interpretar in differentas variaziuns, i nu va per lös chi sun a la fin dal muond dimpersè per la tenuta invers il muond ed il müdamaint dal clima», ha dit Schwab in seis discuors. Eir Rusterholz ha manzunà la buna collavuraziun culla prontezza da preschantar las lavuors da las artistas in ün bun ambiaint. Davo ils discuors uffizials ha gnü lö üna sequenza musicala cun AMBRA e plü tard üna surpraisa culinarica da Rösch. L’exposiziun ha lö dals 27 da gün fin als 24 d’october. Las artistas Pauline Julier (1981) viva a Genevra ed es artista e cineasta. Culla camera registrescha ella diversas fascettas dal muond actual. Emilija Skarnulyte (1987) da la Norvegia perscrutescha la colliaziun tanter art e scienza e tschercha culla camera in divers lös sistems tecnologics cun imaginaziuns umanas e cun brama. La gruppa Superflex cun üna istallaziun da glüm LED s’occupa da l’umanità chi ha in seis cuort temp sül muond procurà per ün müdamaint dal öccosistem chi pudess pero supperar l’umanità. Marie Velardi (1977) viva a Genevra e muossa a NAIRS il proget «terra e mar» ch’ella ha realisà dal 2014-2019. I’s tratta d’üna lavur in aquarell e texts chi’s laschan leger sco ün charta topografica. In quellas muossa ella ils cunfins movibels tanter terra e mar. Riikka Tauriainen (1979) viva a Turich e s’occupa in sias lavuors cul concept dal hidrofeminismus. Cun quai cha’l corp uman exista per gronda part dad aua ha ella expost a Nairs ün object da PET chi penda vi dal tschêl sura. Il center cultural e chasa d’artists a Nairs/Scuol. La curatura Sabine Rusterholz ha organisà l’exposiziun. Sül plan terrain üna lavur da Rikka Tauriainen. Quatter tablas in aquarel da Marie Velardi. Exposiziun cumünaivla a NAIRS D’incuort ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun cumünaivla da trais artistas insembel culla gruppa Superflex chi ha lö dals 27 da gün fin als 24 d’october organisada da la curatura Sabine Rusterholz. L’art expost a NAIRS ha sco titel «It is not the End of the World» e s’occupa culla dumonda co chi pudess ir inavant cun nos muond. Adonte da la devastaziun dal muond tras l’umanità as sun las artistas cunsciaintas cha quel surviva eir sainza umans. La vernissascha da l’exposiziun es gnüda accumpagnada da discuors uffizials, üna sequenza musicala dad AMBRA ed üna surpraisa culinarica dal co-directur Christof Rösch. (fmr/bcs)

La Conferenza da presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) ha acceptà il concept da spazi cun duos müdamaints. La problematica da la publicità da la Conferenza dals presidents es gnüda sclerida cun l’Uffizi da cumüns chantunal. La differenza tanter part publica e part na publica es fich stretta e po s-chaffir conflicts cun l’oblig da secretezza. La Conferenza dals presidents ha decis unanimamaing da restar pro’l sistem da fin qua. La Regiun EBVM sustegna il svilup da la viafier i’l Triangul Retic. Plünavant ha Jon Peer , il president dal cussagl administrativ da l’Institut Otalpin Ftan, preschantà la nouva direcziun da la scoula. Dürant il mais avuost gnarà infuormada eir la populaziun davart dals intents da la Dulwich College International.

In dumengia, ils 4 da lügl ha lö il Maraton Engiadinais da velos cun partenza e böt a Zernez. Pervi da quista occurrenza sportiva poja dar impedimaints e temps da spettar pel trafic. Cun disturbis esa da far quint tanter las 6.30 fin las 17.00. Pertocs sun ils seguaints tragets: Zernez - Susch - Flüela - Tavo - Schmitten - Alvagni - Bravuogn – Alvra Ospiz - La Punt - Sviamaint Madulain – Zernez. Tanter las 7.00 e las 9.00 poja dar temps da spettar plü lungs tanter Susch e Tavo. La Polizia chantunala giavüscha da’s respettar ils avis dals respunsabels dal trafic. Fotografia da simbol.

In sonda ha gnü lö la radunanza generala da la Cooperativa Butia Tarasp. Grazcha a la stretta collavuraziun da butia, posta ed infuormaziun turistica han ils respunsabels pudü preschantar ün resultat positiv. Davo cha la butia da Tarasp d’eira in privel da stuvair succomber e serrar sias portas, es gnüda fundada als 18 da november 2005 la Cooperativa Butia Tarasp. Plü tard es gnüda integrada la posta ed eir l’infuormaziun turistica illa butia. Cun quellas trais pozzas sta la butia actualmaing sün ün bun fundamaint. In sonda passada ha ella pudü preschantar a la radunanza generala ün quint positiv. Intant ch’amo dal 2016 muossaiva il quint annual ün deficit da s-chars 34 000 francs, han ils respunsabels pudü preschantar uossa ün guodogn da s-chars 11 000 francs. La devisa da redüer il s-chart, da serrar il mardi la butia e da lavurar be cun üna vendadra al di, ha gnü ün bun esit ed ha manà al resultat allegraivel. Il quint 2020 es gnü approvà da la radunanza e quella ha dat dischcharg als organs respunsabels. La radunanza generala ha tut cumgià dad Irene Hochstrasser chi ha impondü blera lavur illa butia da cumün. La suprastanza es gnüda confirmada in globo e Béatrice Miller es gnüda tschernüda nouv illa suprastanza. Sco presidenta da la suprastanza han ils preschaints elet a Cornelia Koch. Cafè-butia Daspö ün pêr ons sun ils respunsabels da la butia landervia a provar da realisar ün proget cafè-butia. Davo chi s’ha elavurà la planisaziun sun ils preschaints gnüts infuormats davart la finanziaziun. Sco cha’l suprastant Romedius Alber ha dit es quella greiv realisabla. L’object culla butia es in possess dal cumün e la banca nun es pronta da metter a disposiziun daplü co s-chars 30% dals cuosts previs da var 1,1 milliuns francs. Ils respunsabels prouvan uossa da gnir pro culla munaida mancanta per realisar il proget. La butia cun posta ed infuormaziun as rechatta il center dal cumün. Foto Benedict Stecher

Daspö ch’el lavura a Sent ha organisà Andri Gritti indombrabels arrandschamaints, sportivs e culturals. Prosmamaing invida’l al festival cun «artists cun sal e paiver». «Organisar es vairamaing meis hobby», disch il magister Andri Gritti. Fingià cuort davo ch’el d’eira rivà a Sent vaiva’l lantschà ed organisà la Staffetta tras Sent cun schurmas da partecipants. Quist on ha quella gnü lö pella 38avla jada, però na plü cun el sco organisatur, quai fa uossa il Club da skis da Sent. «In tuot quists ons ch’eu organisesch adüna darcheu differents arrandschamaints n’haja tschüf üna ter rutina e sa a che chi’d es tuot da pensar», manzuna’l. Kino our il liber o a l’opera giò Puntina «L’ultim grond arrandschamaint ch’eu n’ha organisà insembel cun Andri Lansel e nossas duonnas es stat il Kino openair a Sent», as regorda Andri Gritti, «quella jada ch’eu n’ha schmiss d’eira dvantada la digitalisaziun ün problem: i d’eira gnü ün toc plü char da muossar ils films.» Dürant 26 ons ha Andri Gritti organisà eir viadis cul bus a l’opera a Puntina, cun tschainas cumünaivlas e tuot. «Quai vaina stuvü interrumper l’on passà pervi dal corona, subit chi’d es darcheu pussibel organisaina darcheu da quists viadis.» Quista jada ün festival cun differenta musica Dürant bundant 15 ons han impustüt sia duonna Gianna Bettina ed el organisà ils progets per coros da scolars e glieud da cumün. Jachen Janett gniva adüna a diriger singulas prouvas e’ls concerts. Al concert d’eiran da la partida eir differents musicists. «Cur cha no vain schmiss avant duos ons n’haja gnü l’idea dad organisar ün festival, alch festiv chi düra plüs dis.» I til sun gnüts adimmaint ils musicists Janett: «L’on passà d’instà cha tuot la cumpagnia dals Janetts d’eiran a Tschlin a far prouvas tils n’haja preschantà mia idea per ün ‘festival cun sal e paiver’ ed els d’eiran inchantats.» Quist festival ha lö als 9 e 10 lügl a Sent. Tschinch concerts cun program incuntschaint Andri Gritti ha dit ch’el vess jent tschinch concerts sunats dad üna buna dunazaina da musicists e chantaduras, tschinch differents stils da musica e cumbinaziuns da quels: «Scha’ls Fränzlis sunan dessan gnir pro giasts specials, o scha Sara Bigna Janett dà ün concert in direcziun dad opera schi pudess gnir pro p.ex. seis cusdrin Niculin Janett chi suna jazz.» Ch’els hajan uossa sül program tschinch differents concerts cun programs fich differents, declera l’amatur da blers stils da musica, «no nu tradin però al public chi chi suna cura.» Cun ün surrier agiundscha’l: «Damaja, sch’inchün voul dudir ils Fränzlis sto’l cumprar l’abunamaint per tuots duos dis.» Ch’el haja improvà da far predschs moderats, «per singuls concerts 20 francs, per l’abunamaint 85 francs.» Ils concerts sun in baselgia da Sent. Quist on chi vain cumplischa Andri Gritti 65 ons. «Eu cuntinuesch sgüra eir sco pensiunà ad organisar, la paschiun nu passarà.» www.salepaiver.ch Artistas ed artists chi sun da la partida I sunan e chantan illa baselgia da Sent Madlaina Janett (viola), Anna Staschia Janett (violina), Cristina Janett (cello), Niculin Janett (saxofon), Balthasar Streit (trumbetta), Elizaveta Parfentyeva (clavazin), Sara Bigna Janett (sopran), Jachen Janett (dirigent), Domenic Janett (clarinetta), Barbara Gisler (gïun), Mats Janett (corn), Curdin Janett (gïun ed orgel da man), Braida Janett (chant) e Duri Janett (dirigent). Ils prüms duos concerts sun in venderdi, ils 9 da lügl, a las 19.00 ed a las 21.00, il terz es in sonda, ils 10 lügl, a las 17.00, il quart a las 19.00 e’l tschinchavel a las 21.00. Ils concerts düran 50 minuts, tanteraint es averta la bar in Chasa Misoch, be sper baselgia. Adüna eir cun surpraisas ed umor Andri Gritti chi’d es magister a Sent organisescha cun paschiun adüna darcheu da tuotta sorts arrandschamaints. Quai fa’l in cumün o eir utrò, scha la situaziun da la pandemia permetta. Cun organisar prouva’l, sco ch’el disch, adüna eir da resguardar elemaints chi suprendan. Quai es il cas eir pro seis arrandschamaint actual, il festival «cun sal e paiver» in baselgia da Sent: Als 9 e 10 lügl dan commembers da la famiglia dals musicists e musicistas Janett da Tschlin e lur partenaris ed amis tschinch differents concerts. Chi chi suna cura cun chi e che nu vain però dat cuntschaint, «quai as vegna a savair pür cuort avant ils concerts», disch Andri Gritti cun ün surrier. Tanter ils singuls concerts es averta la bar in Chasa Misoch. (fmr/fa) Andri Gritti davant placat da l’arrandschamaint actual ch’el ha organisà. Foto Gianna Bettina Gritti

La radunanza cumünala da Valsot ha trattà in lündeschdi saira il rendaquint 2020. Quel serra pro entradas dad 11 milliuns francs e sortidas da 9,9 milliuns francs cun ün guadogn da 1,1 milliuns francs. La radunanza ha approvà il rendaquint. Quai vala eir pella prolungaziun antecipada d’ün dret da fabrica illa zona da mansteranza a Sclamischot: Per cha la ditta chi surpiglia quel dret da fabrica possa planisar l’intent da fabrica ha ella dumandà al cumün da prolungar il dret per ulteriurs 30 ons. La radunanza s’ha eir occupada dal Plan d’areal Chaflur: Il cumün vaiva s-chaffi cun ün plan da quartier quatter parcellas da fabrica i’l territori da Chaflur. Uossa es gnüda inoltrada la prüma dumonda concreta per cumprar üna da quellas surfatschas. La radunanza cumünala ha approvà il contrat preschantà e decis da vender la parcella. (cdm/fmr)

In lündeschdi d’eiran commembras dal club da töfs «kultur & kilometer» dal chantun Turich a Müstair in visita illa clostra Son Jon. La radschun per quista tura d’eiran ils 50 ons dret da vuschar e tscherner pellas duonnas in Svizra. Davo la visita guidada tras la clostra chi fa part da l’ierta culturala mundiala UNESCO han las töffistas invidà a las muongias da far cun ellas ün gir cul töf. La priura Aloisia Steiner s’ha pudü accumplir cul viadi i’l char supplementar dal töf ün sömmi ch’ella vaiva gnü in sia giuventüna. (cdm/fmr) La priura Aloisia Steiner s'ha pudü accumplir cun quist viadi ün sömmi.

L’ultim temp haja dat diversas decisiuns davart parcs natürals in Grischun. In favrer han las votantas ed ils votants da Surses dit GEA ad üna prolungaziun dal Parc Ela fin 2031. Quai sun bunas nouvas per la regiun Alvra/Surses, ingio chi’s spetta cha’l parc pissera per ün’uonda da turists. Da tschella vart esa bun per la biodiversità e la protecziun da la natüra. Mo tranter las debattas per e cunter il parc para ch’ün oter grond aspet saja gnü invlidà totalmaing, nempe chi dà ün vair ocean d’immez il Parc Ela – sainza l’aua, s’inclegia – mobain il fuond d’ün ante­riur ocean. I’s tratta da la crappa verd-s-chüra, chi’d ha nom «serpentinit», e da quel consistan las grondas plattas da la cruosta oceanica. Üna chadaina da muntognas, sco las Alps, as fuorma, scha duos continents collideschan ed as stumplan ün sur tschel. Inclutrà aint es la platta da l’anteriur ocean. Uschè esa pussibel da persequitar la zona dal anteriur Ocean Penninic, chi existiva avant 200 fin 30 milliuns ons, tras il Grischun dal Nord al Süd, da Claustra sur Tavo, Arosa, Parpan ed aint il Surses. Quista zona marca il cunfin tranter ils anteriurs continents Europa al nordvest ed Africa al südost. Il plü vast serpentinit as chatta intuorn il lai da serra da Marmorera e l’alp Flix. Il serpentinit es cuvernà da crappa vulcanica submarina e sedimaints dal mar profuond, chi’s chattan eir lung la senda tematica illa Val Natons. La teoria moderna davart la fuormaziun dals oceans es acceptada daspö ils ons sesanta. E quai brich pervi dals geologs alpins chi perscrutaivan ils craps dal ocean aint illas Alps. Na, blers da quels han perfin cumbattü la nouva teoria da la tectonica da plattas. Sco il geolog Rudolf Trümpy ha scrit 2001 in seis artichel aint il International Journal of Earth Sciences «Why plate tectonics was not invented in the alps», han ils geologs pür acceptà la nouva teoria, davo ch’ella d’eira gnüda cumprovada sainza dubi l’on 1969, cun agüd d’üna foraziun dal bastimaint Glomar Challenger d’immez l’Atlantic, là ingiò cha nouva cruosta oceanica as fuorma. Mo l’acceptanza da la tectonica da plattas as basa sün ün concept amo plü fundamental: cha sfessas impè da fodas accomodan la gronda part dals movimaints tectonics. Ed eir quista teoria d’eira cumbattüda veementamaing da tscherts geologs alpins fin il vainchavel tschientiner. Hoz vala la «Glarner Hauptüberschiebung» sco structura exemplara chi muossa cha cuvertas interas vegnan stumplads üna sur tschell’aint. Quista lingia impressiunanta as poja observar aint ün oter parc dal Grischun, l’arena tectonica Sardona, e d’incuort ha la populaziun da Flem dat glüsch verda per render accessibla quella tras üna pendiculara. Uschè as chattan alchünas da las plü importantas perdüttas da l’istorgia da la terra güst aint ils parcs grischuns. E quellas invidan amo hoz per debattas paschiunadas. Nouvas teorias vegnan amo adüna sviluppadas, intant cha’ls geologs han imprais our dals sbagls dal passà, uschè cha la perscrutaziun illas Alps e culs bastimaints al fuond dal mar van man in man. Ils parcs spordschan üna plattafuorma per giasts sco eir per indigens da far svess observaziuns e da partir la fascinaziun in reguard dals müdamaints dal muond dürant milliuns dad ons. Forsa cha quistas grondas dumondas laschan invlidar las dispittas politicas per ün mumaint. Il crap da serpentinit

Sporta cun uras d’insaj gratuitas dal Club da golf Vulpera: A chaschun dal spass da vacanzas Engiadina Bassa as pudaiva insajar il sport da golf. Il Club da golf Vulpera es gnü fundà dal 1923 ed es ün dals plü vegls clubs da la Svizra. Sper lur sporta per giovar a golf organiseschan ils respunsabels eir turniers da golf sponsorats da firmas e da privats. Per animar ad indigens da giovar a golf e per augmentar il nomer da commembers pel club, vegnan sportas las uras d’insaj. Mincha sonda tanter las 11.00 e las 11.45 instruischa il Golf-Pro Edward Hoenjet ad interessats per tils manar i’l muond dal golf. «No lain dar impustüt ad indigens la pussibiltà da far ils prüms pass i’l sport da golf e da spordscher a golfists e golfistas la pussibiltà da muossar co chi’s po amegldrar lur handicap. Las uras d’insaj nu dessan esser lecziuns da golf», ha’l intunà. Las lecziuns sun gratuitas ed ils bastuns e ballinas vegnan miss a disposiziun dal club. In mardi d’eiran preschaints a Vulpera var 15 scolaras e scolars chi’s vaivan annunzchats a chaschun dal Spass da vacanzas Engiadina Bassa per «insajar il sport da golf» pro’l Club da golf Vulpera. Sco cha Hoenjet ha dit d’eiran ils partecipants motivats: «Adonte da l’ora na güsta predestinada han muossà ils partecipants fich grond interess e’s dat tuotta fadia dad imprender ils prüms pass i’l sport da golf.» Il Club dombra var 380 commembers Sco cha Anita Mischol, la manadra administrativa dal Club da golf Vulpera disch, dombra il club actualmaing var 380 commembers activs e passivs. Da quels sun blers indigens, ma eir giasts chi han per part a Vulpera e contuorns abitaziuns da vacanzas: «La plazza da golf a Vulpera cun nouv fouras appartegna a la Golfplatz Vulpera AG ed il Club da golf Vulpera es fittadin e manader da gestiun. Il club vain presidià da Jachen A. Mayer ed il chapitani es Marco De Gennaro.» A las uras d’insaj as stoja s’annunzchar ed il magister da golf, Edward Hoenjet es lura preschaint e dà buns tschögns per savurar vi dal sport da golf. La plazza da golf a Vulpera es averta da mai fin october. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sülla pagina d’internet: www.vulperagolf.ch. Giovar a golf nun es uschè simpel sco cha blers crajan. Davo ün pêr prouvas vaja fingià dret bain. Il Golf-Pro Edward Hoenjet declera ouravant ün per reglas importantas. Fotos Benedict Stecher Imprender a cugnuoscher il sport da golf Ils respunsabels dal Club da golf Vulpera insembel cun lur Golf-Pro Edward Hoenjet spordschan las sondas tanter las 11.00 e las 11.45 uras d’insaj per principiants. Là vegnan eir golfists a savair co chi’s po amegldrar il handicap. Las uras d’insaj nu sun lecziuns da golf, ma dessan animar ad interessats da savurar vi dal sport da golf. In mardi passà d’eiran preschaintas var 15 scolaras e scolars chi’s vaivan annunzchats pella sporta Spass da vacanzas Engiadina Bassa per «insajar il sport da golf». Il Club da golf Vulpera exista daspö l’on 1923 ed es ün dals plü vegls clubs da la Svizra. Illa chasa da golf a Vulpera as rechatta eir ün restorant eir per na golfists. (fmr/bcs)

La prüma opera da Rossini «La cambiale di matrimonio» ha premiera in lingua rumantscha, tradütta da Bettina Vital oriunda d’Ardez. L’opera cun solistas e solists rumantschs vain rapreschantada al principi d’avuost ad Ardez. Davo trais ons dvainta la Plazzetta d’immez il cumün d’Ardez als 6, 7 ed 8 avuost darcheu il palc per ün’opera, quista jada «La spusa chapriziusa» da Gioacchino Rossini. Ella vain chantada da Sara-Bigna Janett (sopan), Gianna Lunardi (mezzosopran), Daniel Bentz (tenor), Flurin Caduff (bass), Chasper-Curò Mani (bariton) e Martin Roth (bass-bariton). Accumpagnadas vegnan las chantaduras e chantaduors dal Kammerphilharmonie Grischun suot la bachetta da Claudio Danuser in collavuraziun cun l’Opera Engiadina. La redschia maina Ivo Bärtsch. La turnea tras il Grischun cumainza als 22 lügl a Zuoz i’l Lyceum Alpinum. (cdm/fmr)

Las organisaziuns per l'ambiaint WWF Grischun, la Fundaziun Svizra per la protecziun da la cuntrada e la Pro Natura han inoltrà ün recuors cunter l’intent dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair. Quel prevezza da transmüdar l’Alp Sprella illa Val Mora in üna chamonna dal club. La Val Mora es üna cuntrada da valur unica illa Val Müstair e cunfina cun l’Italia. Cun üna lunghezza da bundant desch kilometers es la val populara pro viandants e velocipedists da muntogna. La secziun dal Club Alpin Svizzer (CAS) Engiadina Bassa Val Müstair voul transmüdar ils edifizis da l’Alp Sprella in üna chamonna dal CAS. Daspö passa 12 ons exista quist proget. Cunquai cha l’Alp Sprella nu vain plü nüzziada agriculmaing dess’la servir in avegnir sco allogi pels viandants. Avant ün mais vaivan las instanzas chantunalas e’l Cumün da Val Müstair dat il permiss da fabrica per quist proget. Augmentà il trafic illa val Las organisaziuns per l'ambiaint WWF Grischun, la Fundaziun Svizra per la protecziun da la cuntrada e la Pro Natura sun da l’avis chi saja degn da mantgnair l’ambiaint unic e divers da la Val Mora. «Quista val es üna da las ultimas perlas preziusas da quista sort illas Alps», declera Anita Mazzetta , la mainagestiun dal WWF Grischun. I’ls ultims 15 ons s’ha augmentà il trafic in quista val, pustüt quel dals velocipedists da muntogna. «Quels restan per regla sül traget», disch’la. Percunter bandunan ils viandants plü suvent las sendas e disturban l’ambiaint sensibel da la Val Mora. «E cun üna chamonna dal CAS as müdessan eir ils temps da disturbi per la sulvaschina.» Evitar disturbis per la natüra «Eir las masüras directivas proponüdas pels viandants nu güdan ad evitar ils disturbis per la natüra», manzuna la mainagestiun, ed: «Id es cuntschaint cha 10% da la glieud nu resguarda las reglas.» Previs d’eira d’introdüer tanter oter ün scumond da bandunar las sendas. Tenor Anita Mazzetta ha la Val Mora üna gronda biodiversità cun ün ambiaint fich sensibel ed intact. «Dimena üna val fich speciala e chi’s po visitar sainza difficultats infra ün di e sainza stuvair avair ün allogi per pernottar illa Val Mora.» Plünavant manzun’la cha la Val Müstair spordscha üna vasta paletta d’allogis. Las chamonnas dal club La secziun dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair es gnüda fundada da l’on 1892. Daspö bundant 130 ons spordscha il club ad alpinistas ed alpinists pussibiltats da far gitas illas muntognas. Da l’on 1902 s’haja fabrichà la prüma chamonna dal club: La chamonna Linard ha pisserà per cuosts da 5 700 francs. La chamonna dal Lischana es gnüda fabrichada da l’on 1923 e desch ons plü tard s’haja pudü surtour da la secziun “Pilatus” la chamonna da Tuoi cun seis üschöls blaus ed albs. L’Alp Sprella füss cun quai la quarta chamonna da la secziun e la prüma situada illa Val Müstair. Il president da la secziun dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair, Heinz Gross , nu d’eira in marcurdi ragiundschibel per tour posiziun in chosa. Na periclitar l’ambiaint sensibel da la Val Mora (fmr/afi) Daspö divers ons d’eiran ils respunsabels da la secziun dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair in trattativas culs uffizis per renovar l’Alp Sprella illa Val Mora. Ella dess gnir transmüdada in üna chamonna dal club. Avant ün mais vaivan las instanzas chantunalas e'l Cumün da Val Müstair dat il permiss da fabrica pel proget. Cunter quist intent han inoltrà las organisaziuns per l'ambiaint WWF Grischun, la Fundaziun Svizra per la protecziun da la cuntrada e la Pro Natura recuors. Quellas temman cha la Val Mora gnia strapatschada turisticamaing e chaschuna problems a bleras bes-chas e plantas periclitadas. Illa Val Mora, üna val laterala da la Val Müstair, nu dessa dar ingüna chamonna dal CAS.

Cun tadlar radio capita minchatant cha l’üna o l’otra emischiun attirra plü ferm l’interess da l’auditur. Uschè m’es quai capità ultimamaing, üna dumengia a bunura, cur cha la redactura Anna Serarda Campell ha quintà in l’emischiun «La Marella» dad RTR l’istorgia dals morts da Martina. 50 ons plü tard e grazcha al tschegn d’ün auditur s’ha missa Anna Serarda Campell in tschercha dals fastizis da la mort da duos persunas incuntschaintas a Martina. Il lündeschdi da Pasqua da l’on 1974 as vaiva chattà duos baras be pac toc davent dal cumün i’l god tanter Martina e Strada in Engiadina Bassa. Chi d’eira quista mamma cun seis figl? Amo hoz daja persunas chi pensan mincha di vi da quist cas. Il viadi da retscherchas ha manà ad Anna Serarda Campell a Tschlin, pro la Procura publica grischuna ed illa Dmura d’attempats a Scuol. Ün dals resultats es la cumprouva chi ha propcha dat quist cas a Martina. E rapport per rapport dal pitschen dossier «Strafuntersuchung gegen Tschlin – Aussergewöhnlicher Todesfall zum Nachteil von Eszter und Peter» ha let la redactura. Plünavant ha üna duonna attempada da Martina quintà sias algordanzas a l’inviern 1974. Eu persunalmaing nun ha mai dudi quist’istorgia, capitada pac toc davent. La redactura quinta co cha la polizia sco eir las guardgias da cunfin nun han tut serius a quellas persunas chi vaivan dudi ils cloms d’agüd. Per part as cuntradischan lur rapports e raquints. L’istorgia misteriusa maina a l’auditur i’l muond da la mamma e seis figl ed i’l muond dals abitants da Martina. Üna vouta duos persunas chi rivan sur il cunfin verd tanter Danuder e Martina in Svizra. Il motiv da lur fügia es intschert e bleras dumondas restan avertas. E lura es qua la noscha conscienza da quels da Martina e’ls differents raquints davart quist’istorgia. Es quai forsa ün dals motivs perche cha la mort da quista duos persunas estras nun es uschè cuntschainta? E perche ha unicamaing il «Sonntagsblick» rapportà da quist cas? Eir davo avair tadlà l’emischiun dad Anna Serarda Campell resta la mort dad Eszter e Peter inavant alch misterius. Mamma e figl derivan da l’Ungaria e sun mütschits our d’ün chomp da fügitivs a Vienna. Peter es impedi ed ha ün pè crotsch. Perche ch’els sun sülla fügia nun es cuntschaint. Eir otras dumondas restan avertas sco quella chi chi mettaiva regularmaing fluors frais-chas sülla fosa a Martina. Ma sco auditur as survegna ün’invista in l’interessanta lavur da far retscherchas. E sco cha la redactura manzuna in l’emischiun sun algordanzas algordanzas. In quist cas han ellas commoventà, quella jada ed uossa darcheu, tuot il cumün da Martina. Il lö ingio chi’s vaiva chattà las barras dad Eszter e Peter. Il pè da Peter d’eira lià in faschas e cuvernà cun ün sach da plastic. L’emischiun «Ils morts da Martina», dad Anna Serarda Campell, as chatta sülla pagina d’internet www.rtr.ch suot la rubrica «La Marella».