Gliendisgis eis ella arrivada. Ella era buca enscretta. Ina sempla brev digl Uffeci per traffic sin via dil Grischun. «Wir wünschen Ihnen eine gute Fahrt!» scriva quel. Cun duas lingias e miez retuorna gl’uffeci cantunal la patenta da carrar. Cun calonda mars astgel jeu puspei ir sez cun auto. Ils 31 d’october havevel jeu stuiu tarmetter la patenta – cun brev enscretta – a Cuera. Ils 27 da matg 2022, a caschun d’ina controlla da spertadad, haveva la polizia cantunala teniu si gl’autist plein slontsch. Na, el carrava buca memia spert. El era sin viadi a Plaun Grond. Gl’auto plein cun rauba da dismetter, cartun, veider, plastic, gasettas. Il gi liber era adattaus per far quei transport. Dus sacs ufficials pleins cun plastic rimnau eran plazzai sil séz davon dil cunpassagier. La vesta encunter dretg era barricadada. Quei han ils polizists viu, fotografau ed instradau ina procedura penala. La sentenzia dall’entira inquisiziun ei arrivada la fin da settember, exact treis meins suenter il delict. Jeu stoppi deponer il bigliet – per quater meins. Il cass seigi schi gravonts, ed jeu stoppi statuir in exempel per auters, ha gl’uffeci scret ella disposiziun. Aunc avon havevel stuiu pagar melli francs castitg alla Procura publica. Caras lecturas e cars lecturs! Dei pia adatg, buca deponi sacs cun plastic rimnau sil sez dil cunpassagier. Sche vus vegnis a mauns alla polizia haveis il medem destin sco jeu. Lu stueis ir a pei, astgeis duvrar il velo, il moped ni ir cun tractor – sche vus haveis la lubientscha per vehichels agricols. E secapescha astgeis vus duvrar il traffic public (TP). 42 onns suenter ch’jeu havevel aquistau la patenta e duvrau gl’auto privat, hai jeu aquistau gl’abonnament da viagiar cun mesa taxa. Jeu hai astgau duvrar extendidamein il TP. Negin problem pli cugl automat da bigliets. Semplamein esser attents, rispunder las circa diesch damondas e smaccar il dretg nuv il dretg mument. Lu pagar cun muneida ni culla carta. E buca emblidar da prender ora il bigliet e la muneida da retuorn. Duvrar il TP ei empau sco in emprendissadi. Jeu hai absolviu el en quater meins. In diplom final dat ei buc. Mo jeu stoi constatar: Ins ei libers, sto buca encurir parcadi, buca mirar sil tachometer, buca tancar e buca sevilentar. Per exempel perquei ch’in malpazient varga en in tup liug. «Quel duess la polizia pigliar»! vai lu tras il tgau. Na, lezza peglia pli bugen automobilists che deponan dus sacs da plastic sil sez davon. Cul TP san ins buca ir memia spert e buca cargar damemia. Igl ei lu era stau negin problem da s’endisar vid las reglas. Ins sto haver peda e pazienzia, mirar sill’ura, sefurzar ella fuola, tschercar plaz (ni star sin peis), esser hoflis cun dumandar sch’il plaz seigi libers, seschar murdergiar da reclamas e novitads sil monitur egl auto da posta, tedlar conversaziuns perdertas ni tuppas da jasters e dumiastis. Ed esser attents cun communicar. Mintgin sto gie buca saver tgi ch’ins ei, nua ch’ins va e tgei ch’ins fa. Apropos tedlar, tschintschar ed observar: Cun duvrar il TP vegnan ins en contact cun glieud. Ins viagia cun giuven e vegl, sesa cun persunas ch’ins haveva dagitg buca pli viu. Aschia haiel scruvretg postas e trens sco veritablas fontaunas d’inspiraziun. In dils puncts culminonts da quels quater meins «senza», respectiv «cun TP», ei staus in discuors denter dus scolars dalla tschunavla classa sin viadi a scola da Sagogn a Schluein. Ella posta han ils passagiers udiu lur suandonta conversaziun: In d’els gi: «Jeu hai emblidau da prender cun mei ina butteglia da beiber. Hm, quei ei tup, a Schluein dat ei gie negina stizun el vitg!» Sin quei rispunda siu camerat da detschiert e cun perschuasiun: «In vitg senza Volg ei semplamein sco in pur senza vaccas»! Mia conclusiun digl emprendissadi sco passagier dil TP: Ins empren dad esser dependents. Ed ins auda, conversescha, observa. Mo sa era profitar da muments surprendents.

Andermatt Swiss Alps, Bregaglia Engiadina Turissem e la Scol’aulta professiunala Grischun coopereschan en in project da svilup. Quel sefatschenta d’ina communitad persistenta en destinaziuns da muntogna. Entochen la fin digl onn 2025 vegn elavurau in muossavia orientaus alla pratica. Sco quei che las duas destinaziuns da turissem e la scol’aulta scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, han biaras vischnauncas en muntogna il problem da procurar ch’ei ha veta duront igl entir onn ora en lur loghens. «Community Building» seigi ina pusseivladad da cumbatter quella problematica. «Communities» ein reits d’indigens, possessurs da secundas habitaziuns, hosps, luvrers e patruns: «Quellas reits san far in liug pli attractivs ed augmentar il spért da cuminonza dalla populaziun.» Sviluppar communitads «Dapresent ei la formaziun da communitads aunc pauc perscrutada», constateschan las duas destinaziuns e la scol’aulta. Cun sustegn finanzial d’Innotour, in program d’innovaziun sustenius dil Secretariat federal per economia (Seco), interquera quei project dalla pratica ad Andermatt ed en Bregaglia, co communitads san vegnir promovidas e sviluppadas en regiuns da muntogna. Innotour sustegn primarmein projects naziunals, mo era locals e regiunals aschilunsch ch’il caracter da model corrispunda a sias finamiras. Ils accents vegnan dai ad innovaziuns, collaboraziun e las stentas da recaltgar novas enconuschientschas. Las duas regiuns da pilot vegnan representadas dad Andermatt Swiss Alps e Bregaglia Engiadina Turissem. En accumpignament dalla Scol’aulta professiunala Grischun elavureschan quellas duas destinaziuns ils proxims treis onns ina strategia per la formaziun d’ina communitad. En quei connex vegn era realisau singuls projects da pilot. La finamira da quella lavur ei in muossavia pratic per las destinaziuns da muntogna. (cdm/fmr/hh) Andermatt separticipescha ad in project da pilot che sefatschenta dalla damonda co promover communitads.

20 onns suenter sia fundaziun daventa l’interpresa Nervenschoner ina filiala dalla fatschenta Föllmi SA. La purschida a Mustér resta la medema sco tochen dacheu. «La cumplexitad dall’informatica ei carschida, senza l’infrastructura dall’informatica segira san fatschentas buca luvrar», di Richard Gadola dall’interpresa Nervenschoner Informatik GmbH a Mustér e constatescha plinavon: «Il stadi cusseglia standards minimals sco per exempel la segirtad ni la problematica da cyber. Per ina fatschenta pintga eis ei fetg grev d’ademplir quels standards, denter auter era da disponer da tuttas scolaziuns necessarias. Quei ein grondas sfidas professiunalas futuras.» Mo buca mo quei. «La cumpra online sentin era nus ella stizun. Per quei motiv stuein nus era far ponderaziuns d’eventualmein limitar il temps d’avertura da quella», constatescha Richard Gadola sin damonda dalla FMR. Filosofia identica Naven digl emprem d’avrel ei Nervenschoner Informatik GmbH a Mustér ina filiala da Föllmi SA. Il team da lavur resta il medem sco entochen dacheu, Richard Gadola meina la filiala. El e Fabian Manetsch restan las persunas da contact pils projects d’informatica. Damondas da support surpren il team dalla Föllmi SA. Tenor Richard Gadola porta quella fusiun da fatschentas avantatgs: «Nus savein augmentar nossas prestaziuns. Igl avegnir sa nossa clientella profitar dallas resursas e la savida d’in team da totalmein 35 persunas.» Tenor il meinafiliala futur ei la Föllmi SA cun sedia principala a Wangs il partenari ideal: «Era els lavuran tenor la filosofia «in partenari per tuttas damondas dall’informatica». Nus collaborein culs medems furniturs e purschin ina semeglionta paletta da products.» Nezegiar las sinergias La collaboraziun cun Föllmi SA ei buca dil tut nova. «Nus cooperein gia dapi onns ed enconuschin bein in l’auter. Consequentamein ei lu era la damonda d’ina fusiun setschentada», di Richard Gadola. Uss seigi ei pusseivel da nezegiar las sinergias e da seperfecziunar optimalmein. Igl entir survetsch dalla filiala a Mustér resti sco entochen dacheu, la stizun resta leu nua ch’ella ei. Il support che vegn purschius directamenin da Föllmi SA duei vegnir optimaus. L’interpresa Föllmi che ha gia pliras filialas el Grischun, ei dapi igl onn 2017 els mauns da Claudio Zala. Il team dalla filiala futura dalla Föllmi SA a Mustér. Da sen. Judith Cathomen, Richard Gadola, Theres Burri Gadola, Claudio Zala e Fabian Manetsch.

Votantas e votants da Flem han da prender posiziun ils 12 da mars 2023 pertuccont midadas dalla planisaziun locala. A Vallorca vul Flims Electric construir ina centrala per producir calira a distanza. Ina dallas tractandas da votaziun ei la midada da zonas el quatier Il Stuz. Leu vul la vischnaunca lubir ina surbaghegiada cun habitaziuns per indigens (mira LQ dils 15-2-2023). L’autra pertucca gl’areal Vallorca. All’entrada da Flem, direcziun ost, gest sur la bucca dil tunnel, ei l’anteriura casetta da rumians. Dapi onns vegn quella duvrada mo pli sco preit da reclama. Ella vischinonza sesanflava pli baul la deponia da rumians da Flem. Energia pils quatiers vischinonts L’interpresa Flims Electric ha sviluppau in project per ina centrala d’energia. Ina tala ha ella gia priu en funcziun gl’atun 2011. La centrala trai a néz l’aua da carst ch’ins haveva tuccau cun baghegiar il tunnel da sviament. Quell’aua ei canalisada e cuora en ina centrala. Cull’aua che sortescha dil canal vul Flims Electric producir calira a distanza. Finamira eis ei da saver furnir quella als quatiers habitai ils pli vischinonts, quei ein ils quatiers Vallorca, Tull, Pleuncas, Caglims e Camaruts. La veglia casetta da rumians a Flem Vallorca. En connex cun quei project ei ina zavrada dallas zonas necessaria. Ils 12 da mars 2023 han votantas e votants da prender posiziun leutier. L’anteriura casetta da rumians ei attribuida actualmein ad ina zona da deponia e da parcar e buca alla zona da commerci e mistregn. La suprastonza communala ha tarmess in messadi en caussa. Per saver realisar la centrala che producescha energia ston ins fixar da niev las zonas ed adattar il plan general d’avertura el territori Vallorca. L’anteriura deponia da rumien duei vegnir descargada cumplettamein sco deponia veglia da rumien. Sco la vischnaunca scriva, lubeschan las mesiraziuns e controlla da relaschar ella. Igl ei la premissa che Flims Electric sa baghegiar a Vallorca la centrala. Avon che l’aua sutterrana da carst, tschaffada e canalisada, vegn menada vinavon el Flem, vulan ins nezegiar ella en quei liug ina secunda gada.

La survigilonza da catscha ha sittau il gliendisdis in luf masculin sin intschess dalla vischnaunca da Val S. Pieder. Sco igl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun scriva sin sia homepage, mavi el zops. In’analisa patologica agl Institut per sanadad da pèschs ed animals selvadis dall’Universitad da Berna duei sclarir ils motivs dalla blessura. Da tgei luf ch’ei setracta vegn analisau geneticamein dil labor per biologia dall’Universitad da Losanna. (cdm/rtr/fmr)

Ina damaun baul cun la levada dil sulegl semettel jeu sin via per viandar el desiert e sesfundrar el silenzi, ella tgeuadad e ruasseivladad, forsa era per fugir dad entgins patratgs che occupavan mei fermamein il davos temps. Ed jeu sedamondel: Pertgei fetgel jeu quei? Pertgei enquerel jeu el mitus digl Orient, sin la peninsla arabica el desiert da «Rub Al-Kahli» in vast territori en la cuntrada dils Emirats, il silenzi en retratgadad, schegie che quei territori ch’entscheiva suenter la gronda capitala dils Emirats, pia dad Abu Dhabi, ei plitost enconuschents als biars da nus per siu extrem luxus, baghetgs imposants, ina veta emperneivla che porscha a nus tut quei ch’ins sa e vul cumprar. Adina puspei hai jeu legiu ed udiu da pliras varts ch’il problem da nus carstgauns el vest seigi, che nus vivien bia memia pauc el present mobein plitost egl avegnir ni el vargau. Propi il cuntrari: sentir, patertgar ed esser presents ussa gest en quei mument, quei level experimentar cun quella excursiun. Ina vertid che vegneva era praticada el temps da Jesus. En harmonia eis ei pli sempel da seconcentrar ed anflar l’attentivitad, ferton ch’igl ei per mei en la solitariadad gest il cuntrari e la sutga per meditar ei insumma buca miu cass. Cun il ritmus dils pass viagonts reussesch’ei forsa a mi da seprofundar el silenzi. La cuntrada dil desiert circumdada da quietezza ei en quei mument in agid. Ils radis dil sulegl scauldan e brischan senza schanetg. E sche tscheu e leu magri in ni l’auter patratg sgola tier mes cars da casa ni la lavur, ni tier las extremas impressiuns dils davos dis, emprovel da metter el dalla vart, trer profundamein flad e restar el flow. Igl ei impurtond da temps en temps da seschar en sin tals experiments, pertgei havend distanza dallas occurrenzas dil mintgadi e seretrer en certs muments en tgeuadad e reflectar, quei dat curascha dad ir vinavon sin la via dalla veta che porscha bein enqual surpresa ed era empau craps en via, ils quals ei tucca da surmuntar. Mo in patratg quietescha mei zun fetg. Pertgei sche nus mirein anavos sil temps da Jesus, savein nus leger ella bibla secund Lucas che di a nus: Mintga gada cura che jeu hai tarmess vus a viagiar senza buorsa, senza fagot e senza calzers, ha ei muncau a vus enzatgei? Ed els han rispundiu: Na, mai hai enzatgei muncau a nus. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi 25 onns per l’organisaziun «Kirche in Not», ina ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitads sin l’entir mund. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Dacuort han tuttas casadas el cantun Grischun retschiert in flyer cun informaziuns davart las pusseivladads da s’informar en cass d’urgenza. Ils loghens da sentupada persuenter ein vegni fixai dallas vischnauncas. La FMR ei s’interessada tier las vischnauncas da Breil e Sumvitg. La pratica da quellas duas vischnauncas pertuccont diember da loghens d’inscunter ei differenta: Breil ha treis, Sumvitg ha in. Dapi entgins onns ei la problematica d’ina reit stabila d’electricitad actuala. Cull’uiara ella Ucraina ei quella vegnida discutada aunc pli intensiv igl atun vargau. En Svizra ed en pli u meins tuttas autras tiaras dall’Europa ei vegniu appellau da spargnar energia, seigi electricitad, gas ni ieli. In’interrupziun dil current electric savess haver grevas consequenzas. Entochen uss ha ei dau negin tal scenari, tgei ch’igl avegnir porta ei denton grev da dir. Duess l’electricitad muncar in mument, fuss quei problematic per biars, denter auter era pertuccont colligiaziuns ed igl alarm per exempel da survetschs da cazzola blaua. Breil, Vuorz e Danis «Igl Uffeci da militar e protecziun civila dil Grischun ha obligau las vischnauncas da procurar per loghens d’inscunter en cass d’urgenza, per exempel en connex cun in’interrupziun dalla reit d’electricitad. La vischnaunca da Breil ei sedecidida per treis loghens: Ell’administraziun communala a Breil, ell’anteriura canzlia communala a Vuorz ed en casa da scola a Danis», di il canzlist communal da Breil, Curdin Cadonau sin damonda dalla FMR. En cass d’urgenza han quels treis posts d’esser occupai duront igl entir temps. Persunal dall’administraziun communala ni collaboraturs dil stradalesser vegnan allura ad esser engaschai en quels centers. Damai ch’il territori habitau dalla vischnaunca da Breil – cun rodund 1800 habitontas e habitonts – ei vasts cun vischinadis naven d’Andiast e Vuorz entochen Breil, Dardin, Danis e Tavanasa, eis ei necessari da procurar per plirs loghens d’inscunter en seracass: «Ei dat glieud ch’ei buca aschi movibla, mo che less tonaton era esser informada e survegnir las communicaziuns necessarias.» Per che la communicaziun seigi garantida – per exempel en temps senza electricitad – ha il cantun mess a disposiziun funcs da Polycom per mintgin da quels loghens. «Quei ei funcs dalla cazzola blaua, els ein buca dependents d’electricitad», di Curdin Cadonau. In liug a Sumvitg La vischnaunca da Sumvitg ha decidiu da fixar in sulet liug per quei intent. El cass d’urgenza duei la casa da scola a Sumvitg esser il liug per quei survetsch. «Il cantun ha ina directiva sin tgei distanza ch’in tal ha dad esser, vul dir, en tgei temps ch’el sto esser contonschibels enteifer ina vischnaunca», di il canzlist communal Fabian Collenberg. Secapescha ch’ins havessi era saviu fixar in liug per fracziun, mo la fin finala stoppien quels era esser occupai cun duas persunas duront 24 uras: «Nus essan stai dil meini ch’ei seigi meglier da haver in liug cun bunas cundiziuns e l’infrastructura pretendida, che da fixar loghens en mintga fracziun.» Collaboraturas e collaboraturs dall’administraziun communala seigien vegni scolai corrispundentamein, denter auter pertuccont il diever dil func Polycom. «En in’emprema fasa vegnessen collaboratur(a)s dalla vischnaunca en funcziun en quei center. Per ina secunda fasa havein nus ina gliesta cun differentas persunas ed uniuns che nus prevedessen. Quella glieud lein nus denton buca plidentar uss per caschunar temas. Ella fuss lu era da scolar. Dependent da tut quei ei secapescha con ditg ch’in tal scenari da crisa cuzzass», constatescha Fabian Collenberg e di plinavon: «Nus havein in clar concept cun ina gliesta da check co tut quei havess dad ir, era tgei material ch’ei drova. Aschia savein nus metter en funcziun quei local fetg spert.» Loghens per la communicaziun Sco quei che la vischnaunca da Breil scriva sin sia homepage, ein ils treis loghens defini a Breil, Vuorz e Danis destinai exclusivamein per la communicaziun en situaziuns d’urgenza e duront catastrofas. «Loghens d’inscunter d’urgenza ein buca refugis da protecziun, els surveschan exclusivamein alla communicaziun», scrivan las autoritads. Els loghens d’inscunter d’urgenza informescha la vischnaunca davart la situaziun actuala. La populaziun po far leu cloms d’urgenza per alarmar las organisaziuns da cazzola blaua, sco per exempel l’ambulanza ni la polizia. «Ils loghens d’inscunter d’urgenza vegnan mess en funcziun sulettamein en in cass concret. Tals cass san esser l’interrupziun dalla reit d’electricitad, da telefon ed internet duront pliras uras ni schizun dis. Era tiaratriembels e grevas malauras cun gronda forza da destrucziun pon esser in motiv da metter en funcziun tals centers», communichescha la vischnaunca. Sco quei che Curdin Cadonau di, ha ei dau neginas reacziuns sil flyer repartiu dacuort. La casa da scola a Danis fuss in dils treis loghens d’inscunter d’urgenza dalla vischnaunca da Breil. Il flyer repartiu dacuort porscha las informaziuns fundamentalas davart ils loghens d’inscunter d’urgenza. Garantir la communicaziun en seracass Las vischnauncas han d’esser semtgadas en cass d’urgenza, per exempel sche la reit d’electricitad funcziuna buca. Per quei intent han ellas d’endrizzar centers per la communicaziun ed informaziun. La FMR ei s’interessada tier las vischnauncas da Sumvitg e Breil co ellas ein sepreparadas per quella funcziun. Ferton che Breil preveda en seracass centers a Breil, Vuorz e Danis, concentrescha Sumvitg sias forzas sin in sulet. Quel fuss en casa da scola a Sumvitg. Per che la communicaziun – per exempel cullas organisaziuns da cazzola blaua – funcziuni cumpleinamein da tut temps, ha il cantun mess a disposiziun funcs da Polycom allas vischnauncas. (fmr/hh)

Il handletg da detagl sa evitar sin differentas modas che vivonda stoppi vegnir dismessa. U spender quella ad instituziuns socialas ni porscher la rauba per in prezi reduciu. E la scienzia vesa potenzial per prolunghir il datum da scadenza da bia victualias. Memia bia victualias svaneschan el ­rumien. Perquei vul era la Svizra reducir las vanzadiras per la mesadad entochen igl onn 2030. Potenzial per salvar victualias datti naven dalla raccolta entochen al tenercasa. Circa 100 000 tonnas victualias ad onn vegnan dismessas dil commerci. Aunc dapli vivondas anflan la via el rumien el tenercasa ed il rest va a piarder gia duront raccoltar ed elavurar ils products. Dismetter ei negina fatschenta «Dismetter victualias ei per las stizuns negina fatschenta», gi il meinafatschenta da ViVal Lumnezia, Michael Flepp. «Nus lein scriver giu aschi pauc sco pusseivel.» Vul gir ch’ins vul vender tut la rauba empustada e cavigliada en stizun per il prezi cumplein. Quei ei magari nuot aschi sempel, sco quei che Michael Flepp di. Impedir vanzadiras entscheiva gia cun empustar rauba. «Ei drova dabia ex­perienza dallas vendidras da pustar gest quei che la clientella giavischa e cumpra la finala». ViVal Lumnezia meina min­tgamai ina stizun a Vella ed a Morissen e la pasternaria Lumnezia. Quei ch’engrevgiescha la pustaziun ei la stagiunalitad a la quala las stizuns en loghens turistics ein suttamessas. Impedir da scriver giu rauba ei strusch pusseivel e lu ha ei num anflar divers canals per che la maglia ­setschenti buc el rumien. «Per part san ins duvrar da quei ch’ei danvonz per pavlar animals.» Ed ei dat organisaziuns socialas sco per exempel «Tischlein deck dich» che pren encunter rauba per vender per prezis pli favoreivels a glieud basignusa – el cantun Grischun en 14 differents loghens. Far amogna via app Michel Flepp regorda aunc al survetsch «too good to go». Via la pagina da quella organisaziun san las fatschentas sere­gistrar ed offerir rauba per in prezi reduciu via ina applicaziun. Las tastgas cun la rauba sa la clientella retrer la sera cuort avon che la stizun siari. Tgei che la tas­tga cuntegn exact sa la clientella denton buc. «Nus havein offeriu rauba via ‹too good to go›», gi il meinafatschenta da ViVal Lumnezia. El ha denton fatg stem che la purschida ha buc anflau gronda ­accoglientscha en Lumnezia. «Ei sa secapescha esser che l’app ei memia pauc enconuschenta.» Interessents per la purschida reducida ston numnadamein cargar ina applicaziun sin lur telefonin per insumma veser tgi che fa amogna tgei ella vischinonza. En Surselva porschan ­diversas stizuns rauba via la app, per ­exempel la Migros da Glion, stizuns da Falera e dad Affeier ni la pasternaria ­Caduff da Glion, per numnar entginas. Fatg bunas experienzas cun porscher la ­sera rauba ch’ei danvonz ha Adelina Coray dalla pasternaria Caduff. «Ella stizun a Glion vein nus mintga sera clientella che vegn per in entochen dus pachets.» Ils ­pachets cuntegnan rauba per circa 15 francs «che nus surschein alla clientella per 4.90 francs.» Impurtont per Adelina ­Coray ei ch’igl entir proceder seigi buca cum­plicaus e ch’ella sappi manischar tut via il telefonin. Discutar ils termins da scadenza Potenzial per salvar victualias vesa era la scienzia, sco quei che la Scol’aulta per scienzias applicadas da Turitg scriva en ina lavur realisada per incumbensa dalla Confederaziun. La scienzia ei se­fatschentada cun dus tiarms enconuschents che decidan sche la rauba astga vegnir vendida ni sto svanir dils regals. Ei setracta dalla indicaziun davart il datum minimal da conservar in product. Era suenter che quei datum ei scadius san ins aunc vender il product, priu il cass ch’il consument ein informaus e la controlla ei garantida. Il studi vegn alla conclusiun che certs products ein aunc buns sis en­tochen 360 gis suenter ch’il datum ei curdaus. Meins flexibels ei il tierm ch’indichescha il datum final da vendita. Cheu vesa la scienzia strusch spazi da pro­lunghir auter che tier la carn. «Carn che vegn schelada sil pli tard il gi che l’etichetta indichescha sco davos gi da vendita selai tener aunc ulteriurs 90 gis.» Ed il studi ha constatau ch’ei dat divers products che vegnan signai cun in termin final da vendita ch’ins savess senz’auter vender cun in datum minimal da conservar. En scadin cass vesan ils auturs dil studi aunc dabia spazi da prolunghir la veta da vivondas per spindrar ellas dil rumien.

Ils 21 d’avrel 2023 vegn il hotel Posta a Curaglia ingantaus a Glion. Quei communichescha igl Uffeci da stumadira Surselva el Fegl ufficial cantunal. Il baghetg che secumpona da differentas parts sesanfla amiez il vitg ed ei vits dapi biars onns. El ei en possess d’ina persuna che viva ell’Italia. Differents crediturs fan valur lur dabien. Sco ins sa leger el cudisch «Val Medel», cumparius igl onn 1996, ei il hotel vegnius baghegiaus igl onn 1894 da Giusep Maria Lutz che ha viviu da 1855 entochen 1922. Entuorn 1920 ha siu fegl, il scolast Giusep Lutz-Pfister, surpriu il menaschi e menau quel sco pensiun. Il hotel ei allura restaus en possess dils vegnentsuenter, il davos che ha menau el sco hotel ei Daniel Lutz-Frei staus. (fmr/hh) Il hotel Posta gest sper la via cantunala a Curaglia.

Gonda agl ur dil vitg da Mustér era pli baul ina zona d’industria. Resgias, mulins, falluns e la scarsinaria nezegiavan la forza dall’aua dil Rein d’Acletta per ademplir lur funcziuns. Da tut quels menaschis ei in restaus: la scarsinaria. Roland Desax e Julia Fischer ein engaschai leu aunc oz vid maschinas ch’ein pli che 170 onns veglias. Enqual vischin da Mustér po aunc seregurdar dils menaschis da mistregn che sesanflavan a Gonda. In dils principals era bein quel dalla claustra. 1978 ei l’infrastructura cun resgia, mulin e fallun vegnida spazzada. Il baghetg ei vegnius translocaus en habitaziuns. Pauc pli engiu sesanfla la scarsinaria. Quella ei semantenida entochen sil di dad oz cun in’excepziun: Dapi 1947 succeda la tracziun dallas maschinas buca pli cun agid dalla forza dall’aua, mobein entras l’electricitad. Il capetel dalla forza hidraulica ei ius a fin culla correctura dil Rein d’Acletta e la construcziun dil vau per quel entuorn 1950. Tut ei aunc avon maun In’uatga el baghetg dalla scarsinaria en accumpignament dil possessur Roland Desax muossa ch’ils vegnentsuenter han salvau l’infrastructura d’antruras era per las proximas generaziuns. La gronda roda da lenn che metteva en funcziun las maschinas cun agid dall’aua ei aunc adina avon maun. Ella ei bein en in schliet stan, mo il local dat tonaton in’excellenta impressiun al visitader nua che l’aua vegneva menada silla roda e tgei dimensiun che quella ha. Tschiens uras eis ella seviulta, in’analisa dil lenn dess sclariment con veglia ch’ella ei per propi. «Per nus eis ei mai vegniu en damonda da dismetter ella, sco era ils ulteriurs indrezs da tracziun», di Roland Desax che meina la «Scarsinaria de Sax» cun sia consorta Julia Fischer. Rodas impressiunontas Empau zuppada, mo tonaton era bein mantenida, ei la roda dentada gronda che menava la forza dalla roda da lenn siadora sils indrezs dalla scarsinaria. El plaunterren sesanflan las duas maschinas da scarsinar, pli da baul – denter auter duront la secunda uiara mundiala – eran leu schizun quater maschinas. «Duront la secund’uiara mundiala eran tuttas en funcziun da di e da notg. La tatta raquintava che las finiastras stuevan esser cuvretgas la notg per impedir che glisch sortevi pervia d’eventuals bumbardaments.» El medem baghetg menava la famiglia Desax pli baul era ina resgia e scrinaria. Ferton che pauc auter che la formaziun dalla localitad lai supponer ch’ei vegneva resgiau leu, ei la scrinaria mantenida entochen sil di dad oz. L’electrificaziun dil menaschi ei succedida 1947. Surpriu dalla tatta «Jeu havevel gest finiu igl emprendissadi sco dessignader da construcziun aulta igl onn 1978 e level en sesez aunc far igl emprendissadi da miradur. Mo lu ei mia tatta, la scarsiniera Claudia – naschida Hossmann da Glion – s’annunziada tier miu bab Hans. Nus stevan a Gommiswald. Lez haveva negin interess dalla scarsinaria, haveva empriu da coiffeur e menava leu in salun. Mo jeu erel staus bia a Mustér e savevel s’imaginar da luvrar a Gonda.» El seigi vegnius a Mustér per seluvrar en el menaschi: «Ei ha plaschiu ed jeu hai era viu spert las perspectivas da quei menaschi.» Da gliez temps havevi la scarsinaria fetg bia lavur. Interessanta historia Oz funcziunan aunc duas maschinas da scarsinar launa a Mustér/Gonda. Ellas fan lur lavur sco antruras, semplamein cun in pli pign quantum da launa. «Nus havein aunc adina clientella ell’entira Svizra che furnescha launa nuorsa, da lamas ni era da tgauns», di Roland Desax e puntuescha: «Grazia a nies menaschi pign e surveseivel havein nus adina saviu garantir a nos clients ch’els survegnien anavos lur launa.» El e Julia Fischer han viviu plirs onns da quella fatschenta, cul quantum da launa ha entschiet a sereducir han els procurau per in’ulteriura petga existenziala. Sin fieras el Grischun e surtut el Tessin porschan els dapi treis decennis lur products da launa, per exempel colurada sez, mo lu era friads d’odur e fittem. Ella scarsinaria a Mustér vegn la launa da nuorsas tundidas furnida en sacs. Ella vegn scarsinada cun agid dallas duas maschinas ed il client retscheiva allura anavos la launa schubra per elavurar vinavon, per exempel per filar. Rodund in kilo launa per ura po vegnir scarsinada cun quellas maschinas ch’ein dil principi enneu aunc adina identicas cullas maschinas industrialas grondas d’ozildi. Maschinas dalla Germania Ina dallas duas maschinas ch’ein vegnidas demontadas pli baul sesanfla aunc adina en in clavau sper casa. «Quella ei venala sch’enzatgi vul», remarca Roland Desax cun bucca rienta. Las duas maschinas che vegnan messas en funcziun aunc regularmein, ein pli che 170 onns veglias. Ellas derivan dalla Germania ed eran vegnidas cumpradas leu sco occasiuns. «Ellas ein aunc adina el stan da lu, sulettamein pintga tocca, cadeinas ni tschentas havein nus stuiu remplazzar en tut quels onns, per exempel per motivs da segirtad», di Roland Desax ella stanza da scarsinar ch’ei fetg bassa. Cura che las maschinas ein vegnidas furnidas il 19avel tschentaner haveva ina part dalla preit dil baghetg encunter ost stuiu vegnir spazzada per puder cullas maschinas da casa en. «Quella ruosna ella preit ha lu giu pli tard per consequenza che la part sura dalla casa ei sesbassada. Igl ei lu stau necessari da francar il baghetg», raquenta Roland Desax. Placi Desax – igl industrial En ina contribuziun da Paul Tomaschett e Tobias Deflorin ellas Annalas da 1985 davart ils menaschis da pli baul a Mustér, san ins leger il sequent davat la scarsinaria a Gonda: «Gest sur la punt da Gonda, la punt dalla via vedra che mava viers S. Gada, in pass sut il stellischein dil fallun claustral, steva il menaschi da Placi Desax (morts 1954 cun 93 onns). Quei 'industrial' dil vitg possedeva leu scrinaria, scarsinaria e tenscharia sut il medem tetg. Pli da vegl ei la fatschenta stada els mauns da Gislers. Quella scarsinaria mecanica sto esser stada ina gronda novaziun entuorn ils 1850. II famus schumber cun guottas da fier per sluccar la launa avon che filar ha remplazzau ils scarsins generalmein en diever avon.» La tiarza generaziun dils Desax Nov onns avon sia mort, igl onn 1945, ha Placi Desax surdau la scarsinaria a siu fegl Battesta e sia consorta Claudia. Roland Desax sa ch’in incendi en casa ha periclitau gliez onn igl entir menaschi: «Ins ha saviu stizzar il fiug avon ch’el fetschi donn allas maschinas e l’ulteriura infrastructura.» Aunc sco vieua ed entochen ella vegliadetgna da 80 onns ha Claudia Desax luvrau el menaschi. 1978 ei Roland Desax entraus el menaschi da sia tatta, in onn suenter ha el surpriu quel. El seregorda bein da quei temps: «Jeu hai viu beinspert che quei menaschi haveva potenzial. Igl ei lu era stau aschia duront biars onns. Nus survegnevan launa nuorsa dall’entira Svizra.» Ina carta geografica cun puncts ners ella scarsinaria muossa da con lunsch naven che la launa vegneva, denter auter era dalla Svizra franzosa. Las maschinas han fatg il survetsch dalla launa per clientella ell’entira Svizra, buca mo dils purs dalla regiun: «Nus havein era sentiu bein la scena da hippi entuorn ils onns 1980. Quella scena alternativa deva peisa a products naturals sco la launa. Cura che quella ei stada a fin ei la damonda per launa per exempel per far pulis sereducida. Lu ha l’era da fleece entschiet. En casas scaldadas cun dapli che 20 grads naven da giudem entochen sisum sto era negin pli purtar in puli.» Era menaschi da demonstraziun Oz scarsinan Julia Fischer e Roland Desax aunc adina launa, mo ils quantums ein per dabia buca cumparegliabels cun quels da pli baul. Dapi biars onns ei la pli veglia scarsinaria dalla Svizra in liug da visetas. Regularmein meinan ils dus possessurs la glieud atras il menaschi e muossan co la launa vegn elavurada. Con ditg aunc? «Quei savein nus buca. En mintga cass aschi ditg che nus pudein», di Roland Desax. L’industria da pli baul a Gonda L’aua e sia forza era pli baul d’impurtonza per bein enqual mistregn. Resgias, mulins e falluns funcziunavan cun agid dall’aua. Mo era la scarsinaria a Mustér/Gonda era dependenta dalla forza dall’aua. Quei ei stau aschia entochen 1947 cura che l’electrificaziun ei succedida. Las maschinas dalla «Scarsinaria de Sax» ein denton restadas las medemas. Roland Desax che meina la scarsinaria cun sia consorta Julia Fischer relata da temps vargai e dil present. Las maschinas veglias fan aunc oz lur survetsch. (fmr/hh) Roland Desax alla maschina da scarsinar. La roda d’aua veglia ei aunc adina el baghetg. Julia Fischer e Roland Desax en lur menaschi a Mustér/Gonda. Ils onns entuorn 1950 ei il vau dil Rein d’Acletta vegnius erigius. En quei temps ei l’era dalla forza dall’aua per menaschis da mistregn a Gonda ida a fin. Seniester giudem la casa culla scarsinaria. Launa colurada ella stizun dalla scarsinaria.

Sonda, ils 11 da mars 2023 porscha la claustra da Mustér danovamein ina Via dalla Crusch tier las 14 capluttas e baselgias a Mustér. Sco quei ch’ella scriva en sia «newsletter», sedrezza quella purschida a persunas giuvnas ella vegliadetgna da 15 entochen 35 onns. Ella seigi ina buna preparaziun per las fiastas da Pastgas. Silla «Via Crucis» per carstgauns giuvens vegn la spassegiada cumbinada cun in eveniment spiritual adattaus al temps da cureisma. La partenza vegn fatga cun in survetsch divin allas 07.30 ella baselgia claustrala da s. Martin. Da leu meina l’emprema etappa ella caplutta da s. Catrina a Funs e silsuenter els ulteriurs sanctuaris da Mustér. Da veser ein las capluttas e baselgias era sin in set da meisa ch’ei vegnius formaus dil magister dalla scola populara Mustér, Christoph Berger. Sco quei che la claustra communichescha, ei l’idea da quell’excursiun naschida en connex cun quei set da meisa. Uonn ha ella liug per la quarta ga. En mintga sanctuari vegn teniu ina cuorta reflexiun. Per damondas ed annunzias pon ins s’annunziar all’adressa jung@kloster-disentis.ch. (fmr/hh)

Las localitads ellas casas da scola a Curaglia ed a Sumvitg ein vegnidas transferidas per gronda part en habitaziuns. Ellas ein tschercadas, tuttas ein occupadas. Aschia han las duas vischnauncas saviu mitigar silmeins in techet la munconza da spazi da habitar. La munoncza da habitaziuns che regia il mument pli u meins ell’entira Svizra ha plirs motivs. D’ina vart ei quei la populaziun che crescha, denter auter entras l’immigraziun dils davos onns, da l’autra vart ei la birocrazia per projects da baghegiar s’augmentada. Tenor in studi dall’UBS cuoza in process da lubientscha per habitaziuns ella media 230 dis, 20 dis dapli che 2019 e schizun 40 dis dapli che 2015. Cheutras sesminueschi la motivaziun. In ulteriur factur ei la lescha davart la planisaziun dil spazi. Quella pretenda ina reducziun dalla zona da baghegiar. Sch’il diember da parcellas ei pli pigns, creschan automaticamein era ils prezis pil terren. Pertuccaus da quella problematica ei era il cantun Grischun, respectiv las vischnauncas. Il mument vegn in ulteriur factur vidlunder: Ils tscheins hipotecars creschan e praticamein parallel ein era ils cuosts per material s’augmentai, per part considerablamein. Habitaziuns en casas da scola Aunc avon che la situaziun daventi aschi acuta sco ell’ei uss, han las vischnauncas da Sumvitg e Medel reagiu silla munconza da spazi da habitar. Las casas da scola a Sumvitg e Curaglia, daventas per gronda part vitas suenter restructuraziuns dalla scola populara sin fundament dalla situaziun demografica, ein vegnidas transferidas per part en habitaziuns. A Curaglia ha la vischnaunca nezegiau il spazi dallas anteriuras stanzas da scola per realisar sis habitaziuns: tschun da 2½ ed ina da 4½. Ellas ein vegnidas concepidas era pils basegns da glieud attempada. «Igl emprem havein nus era propagau quei en quei senn. Igl ei denton semussau spert, ch’attempai havevan buca interess da quellas. Aschia ein ellas vegnidas affittadas autramein, cuort suenter eran tuttas occupadas», di il president communal da Medel, Claudio Simonet. Ussa vegnan las habitaziuns occupadas da persunas da differenta vegliadetgna. L’anteriura casa da scola a Curaglia schai amiez il vitg gest sper la fermada digl Auto da posta. Tuttina para il problem da spazi da habitar denton aunc adina buca d’esser sligiaus en Val Medel. «Nus tscherchein il mument ina habitaziun per in emploiau da vischnaunca, mo adumbatten», di Claudio Simonet. (Mira era box.) Occupau cumplein era a Sumvitg La vischnaunca da Sumvitg ha nezegiau stanzas da scola a Sumvitg per realisar en tut tschun habitaziuns. Treis ein vegnidas construidas igl onn 2019 e sin fundament dalla gronda damonda ein duas ulteriuras vegnidas realisadas igl onn vargau. Quellas duas ein vegnidas surdadas a lur intent encunter la fin digl onn. Las habitaziuns han differenta grondezia ed ein stadas affittadas gest suenter la finiziun dallas lavurs. Sco quei ch’il canzlist communal Fabian Collenberg di, ein ellas occupadas per gronda part da persunas indigenas che tschercavan spazi da habitar, mo lu era d’ina famigia ch’ei vegnida neutier. Caussa dallas vischnauncas? «Schegie che las habitaziuns en casa da scola a Curaglia ein ina fetg buna caussa, ston ins bein sedumandar, schebein igl ei caussa d’ina vischnaunca da procurar per spazi da habitar», di Claudio Simonet. Gia midau intent avon entgins onns ha la vischnaunca da Medel culla localitad dall’anteriura scoletta a Curaglia. Era leu ei vegniu realisau ordlunder ina habitaziun. La munconza da spazi da habitar ei generalmein gronda e fatschenta las autoritads communalas. A Mustér ei vegniu inoltrau in’interpellaziun che pretenda dalla vischnaunca da tschercar soluziuns. Co quellas savessen veser ora ei denton fetg incert, pertgei il mument ein las vischnauncas – era Mustér – lundervi da sbatter cullas directivas da reducir las zonas da baghegiar. Dameins terren da baghegiar migliura denton buca la situaziun. Casa da scola a Platta gleiti per luvratoris per artists? Avon biebein in onn ha la suprastonza communala da Medel surdau a duas persunas d’ordeifer l’incumbensa da far ponderaziuns co nezegiar futuramein la casa da scola a Platta. Sco quei ch’il president communal da Medel, Claudio Simonet di, ei in project persuenter uss sin meisa: «Tenor quel savessen las localitads vegnir nezegiadas sco luvratoris per artists.» Il proxim temps duei vegnir sclariu la finanziaziun, denter auter tgei mieds finanzials ch’il cantun mettess a disposiziun persuenter. «Parallelmein tscherchein nus interessents per quellas localitads. El decuors dalla stad vegnin nus a veser, sch’igl interess persuenter ei avon maun ni buca. In’autra varianta fuss da vender quella casa da scola. Ina vendita stuess secapescha vegnir acceptada dalla radunonza communala», di Claudio Simonet. Da far ord quella casa habitaziuns seigi mai stau in tema. Tenor Claudio Simonet han ins persequitau cun quell’idea da luvratoris d’art igl exempel dils baghetgs dall’anteriura fabrica da tschugalata Cima Norma a Dangio-Torre ella Val Blenio. (fmr/hh) L’anteriura casa da scola a Curaglia – seniester dil center communal – ei vegnida transferida per gronda part en habitaziuns. Tuttas ein occupadas. Ei la casa da scola a Platta gleiti in liug da lavur per artistas ed artists? Antruras scola – oz habitaziuns Il basegns da habitaziuns ei gronds – era els vitgs agl ur. Plirs facturs contribueschan a quella problematica. Las habitaziuns realisadas ils davos onns ellas casas da scola a Sumvitg e Curaglia muossan che spazi da habitar ei tschercaus. Hans Huonder/FMR La populaziun svizra crescha entras l’immigaziun. Leutier vegnan directivas da reducir las zonas da baghegiar, mo era ils prezis carschents per material da construcziun. Ed uss s’augmentan era ils tscheins per hipotecas. Plirs facturs engrevieschan il mument la situaziun sil sectur dalla construcziun da habitaziuns. Biaras vischnauncas fan patratgs co sligiar il problem, surtut era leu nua ch’ei dat projects gronds da hotellaria e resorts sco per exempel a Mustér e Tujetsch. Vegnan quels projects realisai, drova ei spazi da habitar supplementar per las collaboraturas ed ils collaboraturs da quels menaschis. A Curaglia e Sumvitg ein las casas da scola vegnidas transferidas en habitaziuns. Las biaras da quellas ein stadas occupadas spert, il mument ein tuttas totalmein endisch habitaziuns affittadas. Tuttina sedamonda il president communal da Medel, Claudio Simonet: «Schegie che las habitaziuns en casa da scola a Curaglia ein ina fetg buna caussa, ston ins sedumandar, schebein igl ei caussa d’ina vischnaunca da procurar per spazi da habitar.» Pagina x «Jeu sedamondel, schebeinigl ei caussa dallavischnaunca da procurar per spazi da habitar.» Claudio Simonet, president communal da Medel

Avon 50 onns ei la musicista sursilvana Corin Curschellas sepresentada per l’emprema ga sin tribuna. Quei giubileum vegn festivaus cun ina restrospectiva en fuorma d’ina box cun quater discs cumpacts. Quels dattan in’investa ella fasa creativa dalla cantadura, multiinstrumentalista e cumponista surtut ils onns 1990 entochen 2010. D’udir sin quels ein canzuns en tudestg, engles, franzos e romontsch, registradas en studios el Grischun entochen New York cun musicist(a)s digl entir mund. Naven dil matg porscha Corin Curschellas ina retscha da concerts communablamein culs musicists Noël Akchoté, Benoit Delbecq, Steve Argüelles, Patricia Draeger e Lukas Traxel. (cdm/fmr)

El rom dalla retscha d’arranschaments «Litteratura al cuolm» a Vuorz prelegia Viola Cadruvi el hotel Ucliva. La prelecziun ei sonda, ils 11 da mars 2023 allas 20.15 e vegn organisada da Cultura Vuorz/Waltensburg en collaboraziun culla Lia Rumantscha. Viola Cadruvi prelegia ord il cudisch «Panuglias da fim», in roman divertent davart la fin dalla veta. Cun bia humor ed ina prisa sarcassem tracta l’autura la veta ed il mintgadi dil senior Benedetg Deplazes. Quel viva dapi enzacons meins egl asil Chasa S. Valentin – encunter veglia, beincapiu. (cdm/fmr) L’autura Viola Cadruvi prelegia ord siu roman «Panuglias da fim».

Allas concurrenzas da cuorsa liunga dil Cup dallas Alps – era numnaus Cup Continental – a Premanon en Frontscha, ha Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch contonschiu ina buna ed ina meins buna rangaziun. Ella cuorsa individuala dil stil liber da 10 km la sonda vagada eis el daventaus 16avel. El ha spiars biebein ina minuta sil victur, il Tudestg Florian Notz. En quella cuorsa ei siu far Jon-Fadri daventaus 17avel ella categoria dils juniors. Bia meglier eis ei allura iu per Cla-Ursin Nufer ella cuorsa dalla dumengia, quella el stil classic da 10 km cun partenza communabla. Il Tuatschin e commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski, ei daventaus sisavel cun sulettamein diesch secundas retard sil victur ch’ei danovamein staus Florian Notz. Cun quella prestaziun ei Cla-Ursin Nufer staus il meglier Svizzer en quella cuorsa. (fmr/hh)

Biebein 110 affons e giuvenils ein separticipai la dumengia vargada als dus slaloms dil SST Menzli Cup a Laax. Las concurrenzas ein vegnidas arranschadas dalla cuminona da cuorsas Laax Ski. Ton las relaziuns da neiv sco l’organisaziun ein semussadas da lur megliera vart. Las proximas cuorsas han liug la proxima fin d’jamna a Vuorz. Igl ei finals dil SST Menzli Cup Mini. (fmr/hh) Rangaziun emprem slalom Mattatschas sut 12 onns: 1. Nina Derungs, Laax Ski, 55.49; 2. Lotta Hufnagel, Hausen am Albis, 58.59; 3. Nina Cathomen, Flimserstein Race Team, 59.07. Mattatschas sut 12 onns: 1. Vivienne Oehy, Flimserstein Race Team, 50.94; 2. Caitlin Cameron, Laax Ski, 51.23; 3. Lea Veraguth, Sursaissa, 52.34. Junioras sut 16 onns: 1. Angela Polinelli, Pany, 50.69; 2. Norina Bruhin, Flimserstein Race Team, 51.78; 3. Silja Montalta, Lumnezia, 53.61. Mattatschs sut 12 onns: 1. Yven Vogt, Oberiberg, 56.27; 2. Fabio Cathomas, Breil, 56.37; 3. Séverin Huber, Flimserstein Race Team, 57.87. Mattatschs sut 14 onns: 1. Cla Feltscher, Flimserstein Race Team, 50.27; 2. Mauro Casanova, Sursaissa, 51.35; 3. Tobias Tschuor, Sursaissa, 51.78. Juniors sut 16 onns: 1. Gino Arpagaus, Sursaissa, 47.97; 2. Luregn Dietrich, Sursaissa, 49.19; 3. Lino Dörfler, Sursaissa, 49.85. Rangaziun secund slalom Mattatschas sut 12 onns: 1. Nina Derungs, Laax Ski, 56.03; 2. Lotta Hufnagel, Hausen am Albis, 56.33; 3. Nina Cathomen, Flimserstein Race Team, 59.24. Mattatschas sut 14 onns: 1. Vivienne Oehy, Flimsterstein Race Team, 51.24; 2. Caitlin Cameron, Laax Ski, 51.81; 3. Lea Veraguth, Sursaissa, 52.30. Junioras sut 16 onns: 1. Angela Polinelli, Pany, 50.22; 2. Norina Bruhin, Flimserstein Race Team, 52.21; 3. Simona Casanova, Lumnezia, 52.52. Mattatschs sut 12 onns: 1. Yven Vogt, Oberiberg, 54.54; 2. Fabio Cathomas, Breil, 57.16; 3. Sasha Schläpfer, Laax Ski, 58.35. Mattatschs sut 14 onns: 1. Cla Feltscher, Flimserstein Race Team, 50.64; 2. Mauro Casanova, Sursaissa, 52.27; 3. Keanu Plüss, Laax Ski, 52.65. Juniors sut 16 onns: 1. Gino Arpagaus, Sursaissa, 47.53; 2. Luregn Dietrich, Sursaissa, 49.90; 3. Lino Dörfler, Sursaissa, 49.92. Ils treis emprems dalla categoria dils mattatschs sut 14 onns. Da sen. Mauro Casanova, Cla Feltscher e Keanu Plüss.

1971 ei l’Uniun dils pelegrins da Lourdes Surselva vegnida fundada. Dapi l’entschatta ha ella era organisau ina Dumengia per malsauns e vegls, pia dapi varga 50 onns. Pli baul era ei in’autra dumengia che quella dils malsauns e quei tenor turnus en diversas pleivs. Pli tard fuva ei mo pli pusseivel ellas claustras da Glion e Mustér pervia dil plaz. Dau l’entschatta alla Dumengia dils malsauns ha l’entrada dil bandierel Giusep Monn, ministrantAs e dils celebrants. Sur Peter Aregger, preses dall’uniun e plevon a Vella, assistius da sur Thomasz Drwal, plevon a Trun, fa in cordial beinvegni. En siu priedi eis el sortius e lu sebasaus sil motto d’uonn dalla Dumengia dils malsauns che secloma: «Esser da cuminonza sin via». Manegiau cun quei ein ton ils malsauns sco oravontut lur gidonters, dils quals ins ei aschi dependents ed engrazieivels. Els duein animar ils malsauns e sespruar da capir adina meglier lur situaziun cun sustegn e capientscha. Grond levgiament, vera consolaziun sco biara speronza e benedicziun – cun rugar – dat lu era l’uncziun cun il s. Ieli che biars han retschiert duront la messa. Duront la messa ein las canzuns romontschas vegnidas accumpignadas all’orgla dad Albert Spescha. Era la Musica da Sagogn ha embelliu la celebraziun. Il president dall’Uniun da pelegrins da Lourdes Surselva, Anton Allenspach, ha giu plascher che tons e tontas ein separticipai. (fmr/gc)

Las 77 soras dalla claustra dominicana da Glion fan ponderaziuns davart lur avegnir. Il cussegl general ch’ei igl organ suprem dalla cuminonza claustrala ha decidiu d’elaborar ina strategia pil futur dalla communitad. La FMR ha tematisau igl avegnir dalla claustra cun la priura generala, sora Annemarie Müller. Duront 160 onns han las soras dominicanas giu quitau pils auters. Ils davos 15 onns ein biaras soras seretratgas muort vegliadetgna. Pliras soras ein mortas ils davos onns. Oz dumbra la communitad dallas soras dominicanas a Glion aunc 77 soras. La claustra si Quinclas, baghegiada avon biabein 50 onns, ei stada concepida per 200 soras. Entginas immobliglias che s’udevan tier la claustra, sco l’anteriura scola da tgirunzas, han las soras vendiu ils davos onns. Il bein puril Albertushof ei actualmein en vendita. Ils proxims onns banduna la Scola mercantila Surselva la claustra. Ella claustra da Glion datti denton era secturs sco la Casa da sentupada che creschan e prospereschan. Accumpignament, formaziun e reflexiun La tscherca dalla Casa da sentupada (per tudestg «Haus der Begegnung») crescha. «Nossa finamira ei da sviluppar vinavon la Casa da Sentupada» di la priura generala da la claustra da Glion, sora Annemarie Müller. «Perquei havein nus installau ina gruppa da lavur ch’ei vidlunder d’elaborar ina nova strategia dalla Casa da sentupada che duei remplazzar la strategia actuala.» Cunquei che la nova strategia vegni pér suttamessa al cussegl dalla Fundaziun dallas soras dominicanas da Glion, sappi ella aunc buca tradir detagls, manegia la priura generala. Entochen ussa hagi la Casa da sentupada luvrau tenor treis petgas tematicas: Accumpignament, formaziun e reflexiun. Sora Annemarie Müller: «Nus sco cuminonza claustrala essan ledas d’haver iniziau l’uniun «Forum per la cultura da pasch». Quella uniun organisescha dapi dus onns l'occurrenza da stad «Ilanzer Sommer». Quella occurrenza da stad ha tenor sora Annemarie Müller era liug uonn puspei igl uost. Ed insumma di la priura generala: «La Casa da sentupada duei esser in liug da scuntrada per la pasch ed in liug da sentupada denter las soras e la populaziun d’ordeifer la clau­stra.» Strategia cumplessiva necessaria La priura generala, sora Annemarie Müller manegia, ch’ei seigi inevitabel per la cuminonza claustrala d’elaborar ina strategia cumplessiva. «Tier quella conclusiun vegnin nus pli ditg e pli fetg era en connex cun la damonda digl avegnir da nossas localitads dalla Scola mercantila Surselva. Nus stuein planisar nies avegnir e codificar co nus vulein far tgei e cura.» Tier las localitads da scola seigi clar che quellas sesvidien ils proxims onns cura che la Scola mercantila midi domicil. Mintga pass strategic en in cantun dalla claustra hagi consequenzas per in auter cantun. Per la cuminonza claustrala seigi ei perquei grev da planisar igl avegnir dallas localitads da scola, perquei ch’ins sappi buca tgei che succedi cul rest dall’immobilia claustrala, di sora Annemarie Müller. «E nus savein buca discuorer cun eventuals interessents per las localitads da scola, avon che nus savein buca tgei che schabegia cun las ulteriuras localitads dalla claustra a cuorta vesta ni a vesta mesauna.» Encurir novas vias Cert ei che la cuminonza da las soras daventa pli pintga. Sora Annemarie Müller ei la giuvna sora dominicana en la cuminonza. Per ella seigi impurtont da rispunder era damondas sco per exempel, co, nua e per tgei scopos che nus sco soras vulein viver egl avegnir. «Quellas rispostas ston vegnir dadas ussa e buca pér en 10 ni 20 onns» confirma la priura generala. «Nossa media da vegliadetgna ei 84 onns, quei vul dir che nus essan mo paucas soras ch’ein sut 75 onns.» Per l’entira reorganisaziun gioghien secapescha era las finanzas ina rolla fetg impurtonta. Sora Annemarie Müller menziunescha era che la cuminonza claustrala hagi neginas novas entradas da soras en claustra. «Aschia ch’igl ei da quintar ch’il diember sereducescha sin 50 soras e pli paucas ils proxims onns. Viadi el Taiwan En paucs dis viagescha sora Annemarie Müller el Taiwan per far ina viseta da duas jamnas a las otg consoras che vivan leu. «Era las soras el Taiwan han 80 onns e dapli. Sora Annemarie Müller di che las soras dil Taiwan vegnien el decuors dil 2023 a midar domicil en ina habitaziun affiliada ad ina casa da tgira che vegni era gestiunada da soras dominicanas. «Mia incumbensa las proximas jamnas el Taiwan ei denter auter d’accumpignar las consoras per quella gronda midada da domicil e da sclarir tgei che nus vulein far cun l’anteriura sedia dil convent.» Tier la claustra da Glion datti midadas Oz dumbra la communitad dallas soras dominicanas da Glion 77 soras. La nova claustra da Glion baghegiada avon biabein 50 onns ei concepida per 200 soras. Uss ei la cuminonza dallas dominicanas vidlunder da ponderar co ellas vulan duvrar la claustra ils proxims decennis. Sora Annemarie Müller, la priura generala ei la giuvna sora dominicana en la cuminonza. Per ella seigi ei impurtont da rispunder ussa damondas sco per exempel, co e nua vulein nus habitar sco soras egl avegnir. «Quellas rispostas ston vegnir dadas ussa e buca pér en 10-20 onns» confirmescha la priura generala. «Nossa media da vegliadetgna ei 84 onns, quei vul dir che nus essan mo paucas soras ch’ein sut 75 onns.» (fmr/mg) Las 77 soras dominicanas dalla claustra da Glion stattan avon midadas

Dumengia, ils 19 da mars 2023 concertescha Dodo – il cantadur da reggae svizzer – sper la tuor da signals sil pass dall’Alpsu. Treis da sias canzuns conta il guardian dalla tuor ensemen cun 100 affons dalla scola primara a Sedrun. Gia dapi diesch onns croda la tuor da signals cotschna sil pass dall’Alpsu sin 2046 m s.m. en egl. Dapi entgin temps ei il num «Dodo» d’anflar sin quella ed el annunzia il concert dils 19 da mars 2023 allas 14.00. Ils 25 d’uost digl onn vargau ei Dodo – ch’ei enconuschents per hits sco «hippi-bus» - numnadamein vegnius installaus en siu uffeci da guardian d’honur dalla tuor da signals. La fundaziun «Leuchtturm Rheinquelle» elegia gia dapi il 2016 persunalitads extraordinarias ord igl intschess dil Rein sco guardians d’honur dalla tuor. Il 2019 era quei per exempel il moderatur Nik Hartmann ed il 2020 ha la cantadura Sina giu l’honur. La dumengia da s. Giusep vegn Dodo, il cantadur da reggae svizzer e producent da musica, a concertar sper e sin la tuor da signals. Tier treis da sias canzuns vegn el accumpignaus da scolaras e scolars dalla scola Sedrun. Viseta en scola Igl uost steva Dodo cuort avon partir cun siu container da musica per enzacons meins ell’Africa. Lezza ga haveva el empermess da turnar il mars sil pass dall’Alpsu per dar in ulteriur concert. Sco la fundaziun «Leuchtturm Rheinquelle» scriva en in communicau als mieds da massa, tegn el ussa sia empermischun. In’em­prema viseta ha el gia fatg avon las vacanzas da sport ella scola a Sedrun. In entir avonmiezdi ha Dodo cantau culs affons ella sala da scola veglia ed exercitau co sepresentar al concert. Ils affons exerciteschan denton gia dapi meins cun lur scolastas e scolasts da musica enzacontas canzuns da Dodo. Cun quella caschun ein ils shirts cotschens da Dodo vegni reparti. Sper la tuor da signals cotschna vegn la truppa a far ina biala pareta cun quels shirts. Gl’entir concert vegn a cuzzar rodund in’ura e po vegnir visitaus senza pagar entrada. In meins sil pass dall’Alpsu Dodo enconuscha bein il pass dall’Alpsu. Igl october 2020 ha el numnadamein passentau sil pass en siu container da musica. L’aura era schliatta, ei haveva perfin dau neiv e Dodo e siu team han giu da far frunt a quell’aura criua. Dodo ha denton era seschau inspirar dalla natira e ha cumponiu melodias, scret texts ed oravontut registrau canzuns per siu niev al-bum «Pass». La melodia dall’emprema canzun «Odyssee» entscheiva cun tuns mistics. «Quella melodia hai jeu udiu in di da tschaghera si cheu sill’Alpsu», ha Dodo declarau a caschun da sia installaziun sco guardian ed aschuntau che l’inspiraziun per la melodia seigi sco vegnida ord la nebla. Il temps sil pass Alpsu seigi staus impressiunonts ed inspironts. Ei hagien registrau ina gronda part dallas canzuns leu ed adina saviu mirar silla tuor da signal. El mavi entuorn quella e studegiavi co ins possi ir sil balcun. «Igl ei ina gronda honur per mei dad esser guardian da quella tuor da signal.» Ils 19 da mars 2023, allas 14.00 concertescha Dodo sil pass dall’Alpsu. Tier treis canzuns vegn el accumpignaus dil chor da 100 affons dalla scola Sedrun. Il fevrer ha Dodo visitau la Scola Sedrun e cantau in miez di culs affons. Mintga affon ha survegniu in shirt da Dodo pil concert sil pass dall’Alpsu. Naturalmein ha el era priu peda per dar autograms.

En tschun jamnas ei a Glion ina manifestaziun politica speciala. La cumissiun da giuventetgna ei vidlunder da far las davosas preparativas per la sessiun da giuventetgna Ilanz/Glion. La sonda dils 22 d’avrel 2023 debateschan giuvenils denter 13 e 25 onns dalla mobilitad, temps liber e loghens da sentupar. L’ordinaziun davart la cumissiun da giuventetgna Ilanz/Glion ei entrada en vigur igl 1 d’october 2022. Ella s’engascha pils giavischs ed interess dallas persunas giuvnas dalla vischnaunca. Finamira dalla cumissiun eis ei da promover ina politica activa, includer la giuventetgna ella participaziun politica. Vinavon duei ella realisar e sustener projects, prender posiziun tier temas relevants sco era s’engaschar per la collaboraziun denter las generaziuns. Quella cumissiun organisescha actualmein ils detagls dall’emprema sessiun da giuventetgna dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Quella dieta ei sonda, ils 22 d’avrel 2023. Lavur en treis gruppas Dacuort ha la cumissiun publicau il program detagliau dalla sessiun cugl invit da reservar il termin. «Participar astgan giuvenils denter 13 e 25 onns che han ragischs e ch’ein colligiai cun Ilanz/Glion», scriva la cumissiun culla presidenta Sarina Casanova. Dalla damaun allas 9.00 tochen il suentermiezgi allas 17.00 vegnan habitontas e habitonts da 13 tochen 25 onns a discutar e debattar dalla mobilitad, da loghens da s’entupar/veta da notg sco era dil temps liber/infrastructura. Quellas treis tematicas seresultan d’ina retscherca che la cumissiun da giuventetgna ha fatg a caschun dalla fiera da vinars la fin digl onn. Il program dils 22 d’avrel 2023 entscheiva cun in plaid festiv da cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. Ella ha promoviu essenzialmein quell’emprema sessiun da giuventetgna. Suenter ils plaids dalla presidenta Sarina Casanova e dalla presidenta dil parlament communal, Gierina Gabriel, entscheivan ils treis differents luvratoris. En quella dalla mobilitad ei Prasad Raja (www.subeez.ch) expert. Els ulteriurs ein Roberto Giovanoli e Marco Bracher, experts dalla sparta. Suenter in gentar communabel vegnan las treis gruppas a presentar il suentermiezgi lur conclusiuns e las propostas. La cumissiun da giuventetgna Dapi gl’atun vargau dat ei ella vischnaunca Ilanz/Glion ina cumissiun da giuventetgna. Quei gremi, elegius dalla suprastonza communala, cumpeglia denter siat ed endisch persunas. Silmeins duas ston esser dil scalem superiur dalla scola, duas denter 16 e 25 onns, in representant dalla suprastonza communala sco era ina persuna dil parlament communal. Vinavon fa la responsabla per la lavur da giuventetgna part dalla cumissiun. Actualmein ei quei Marianna Mögling . La cumissiun ei activa tenor il motto «dalla giuventetgna per la giuventetgna». Sarina Casanova , Glion/Strada, presidiescha la cumissiun cullas suandontas commembras e commembers: Luna Baruffol , Ruschein; Alice Bertogg , Sevgein; Leandro Bundi , Rueun; Selina Candinas , Sevgein; Ivo Capaul , Rueun; Ladina Mittner, Sevgein; Marianna Mögling, Cuera, e Hannah Pfister, Glion. La cumissiun da giuventetgna lavura tenor l’ordinaziun davart la cumissiun da giuventetgna. Quella basa legala ei entrada en vigur igl 1. d’october 2022. La cumissiun da giuventetgna Ilanz/Glion, a caschun da sia emprema sesida. Seniester Alice Bertogg, la representanta dalla suprastonza communala, tiarza da dretg Ybolia Mauch, menadra partenta dil post da giuventetgna.

Culla finamira da promover il spért da cuminonza, sco era da mantener la veglia tradiziun da far paun, ei l’Uniun dils pasterners indigens vegnida fundada 2014 a Vuorz. Pliras gadas ad onn vegn fatg paun el fuorn dil «Pistrin». Indigens e hosps da vacanzas apprezieschan quella cultura e purschida. Pistregns, localitads per la mezca e fuorns da paun eran pli baul savens loghens ed indrezs dils vischinadis. Els vegnevan construi e manteni communablamein. Biars ein svani ni ve­gnan nezegiai oz per auters intents. Plirs ba­ghetgs cun pistregn e fuorn da far paun deva ei pli baul era a Vuorz. In da quels – quel a Sumvitg – ei vegnius mantenius fetg bein entras la vischnaunca oriunda da Vuorz, aschia ch’el survescha aunc adina a siu intent. La cumbinaziun da fuorn e la pusseivladad da lavar resti ed auters artechels leu era en sesez logica: La tschendra dil fuorn surveva sco mied da lavar. Reactivau il fuorn «Avon biebein diesch onns ha ina gruppa d’indigens puspei entschiet a far paun el fuorn dil pistregn. 2014 havein nus lu allura decidiu da fundar in’uniun persuenter», di Thomas Hasler che presidiescha quell’uniun dapi l’entschatta. Ch’ins ha puspei entschiet a far paun el ba­ghetg sper la via cantunala a Sumvitg ha in motiv principal: «Il pasterner Ricardo Bertogg ha serrau sia pasternaria avon rodund 15 onns e cun auters menaschis el vitg eis ei iu semegliontamein.» Mo buca mo il paun sco tal ha giugau ina rolla enten fundar l’uniun: «Nus havevan semplamein l’impressiun che la glieud el vitg communicheschi buca pli in cun l’auter. Quei havein nus vuliu midar», puntuescha Thomas Halser. Cun fundar l’uniun han ils «pasterners indigens» da Vuorz denton era vuliu segirar sesez: «Ins sa gie mai tgei che sa schabegiar enten far paun. Forsa ha ei ina ga in carpel el paun e lu sto zatgi star botta. Aschia fuss quei l’uniun.» L’Uniun dils pasterners indigens dumbra 20 commembras e commembers, ina part era possessuras e possessurs da secundas habitaziuns. Pliras ga ad onn Tenor Thomas Hasler ei il «Pistrin» – sco la casetta cul fuorn da paun vegn numnada – ve­gnius mantenius bein entras la vischnaunca. Probablamein ils onns 1960 ei il tetg vegnius sanaus e silsuenter ei era vegniu fatg lavurs da manteniment vid il fuorn. L’infrastructura per far paun amiez il vitg ei pia dada. Pliras ga per onn vegn fatg paun a Sumvitg, mintga ga rodund 60 pauns da miez kilo. Quels san ils indigens empustar e retrer quei di allas 13.30, naven dallas 14.00 succeda ina cumpra per in e scadin. «Cu nus fagein paun reservein nus mintgamai era in pils affons che vegnan da miezdi a casa cugl Auto da posta. Cun plascher vegnan els per guder il paun frestg ch’ei cuort avon vegnius ord il fuorn», di Thomas Hasler. Quellas acziuns da far paun seigien denton era in’attracziun turistica: «Nus publichein quels termins ed aschia san ils hosps da vacanzas ve­gnir a mirar co nus fagein paun e silsuenter degustar quel. Nus mussein era per tgei che la vischala da lu vegneva duvrada e co il paun ve­gneva deponius pli baul, denter auter encunter miurs.» Igl onn vargau ha l’uniun era fatg paun per in arranschament da sentupada ella Resgia Gneida e survi cun paun vegnan era ils purs che mettan a disposiziun lenna da brisch. Ella vischinonza dil baghetg vegn deponiu lenna ni era la frina necessaria per far il paun. Cun salin indigen «Era pertuccont il paun sco tal ei nossa finamira clara: Nus lein far e porscher in product sanadeivel», di Thomas Hasler. La salin deriva d’in pur indigen e vegn mulada ordeifer sin incarica da Gran Alpin. Il di avon far paun prepara il president persunalmein la prepasta che ha aschia temps da levar e che vegn allura mischedada danovamein cun in grond quantum da frina, aua, levon e sal. Suenter ch’il fuorn ei scaldaus sco s’auda, vegnan ils pauns en pasta stuschai el fuorn: «Cun agid da Ricardo Bertogg havein nus fatg las experientschas necessarias cul fuorn. Aschia ina fuorn ei ina filosofia per sesez.» Per in prezi da treis francs il miez kilo vegnan ils pauns allura vendi. Damai ch’il paun vegn producius aschia sco ei era pli baul il cass, lai el era tener bein entgins dis. Ina ga ad onn – uonn ils 11 e 12 d’uost – organisescha l’uniun era ina fiasta da paun ed il recav da quella va en favur d’ina buna caussa damai che l’uniun ei in’organisaziun senza profit: «Igl onn vargau ei quei per exempel stau la Casa Depuoz a Trun cun ina summa da 1500 francs». Tenor Thomas Hasler less la suprastonza actuala dall’uniun che secumpona dad el e sia consorta Jolanda Willen sco era da Hansruedi Küng surdar tec a tec il menaschi da far paun: «Nus essan en contact cun ina gruppa dall’uniun da dunnas. Ei fuss secapescha bi, sch’ellas cuntinuassen.» Dil reminent: Igl onn vargau ha l’uniun fatg 664 pauns da miez kilo. Vanzaus ei gnanc in sulet. «Cu nus fagein paun, reservein nus mintgamai era in pils affons.» Thomas Hasler, president dall’Uniun dils pasterners indigens da Vuorz Far paunsco pli baul Il «Pistrin» – il baghetg cun fuorn da far paun a Vuorz – ei il mussament co cultura e spért da cuminonza san vegnir cumbinai. El baghetg a Sumvitg vegn fatg regularmein paun e quell’occupaziun procura che indigens e hosps da vacanzas s’entaupien. Thomas Hasler, president dall’Uniun dils pasterners indigens, relata dall’activitad ch’ei renaschida avon biebein diesch onns. Il baghetg cul fuorn da far paun ei vegnius mantenius fetg bein dalla vischnaunca: «Il pasterner indigen ha serrau sia fatschenta avon rodund 15 onns e cun auters menaschis el vitg eis ei iu semegliontamein. Quei cheu ei era ina buna caschun da s’entupar e dar ina paterlada.» Legreivlamein seigien ils dis ch’ei vegni fatg paun a Sumvitg era in’attracziun turistica. L’uniun emprovi da propagar quels dis per saver mussar als hosps da vacanzas co la glieud procuravi pli baul pil paun. Quel vegn dil reminent fatgs ord salin indigena. (fmr/hh) Pagina x Foto mad Il «Pistrin» ei vegnius mantenius bein e reactivaus avon rodund diesch onns. La pasta pil paun vegn semtgada cun gronda premura. Il fuorn ha la temperatura necessaria per far paun. Il baghetg dil «Pistrin» a Sumvitg a Vuorz. Thomas Hasler el «Pistrin» cul fuorn da far paun.

Igl ei la quart-veglia societad da musica dil Grischun. La musica dil marcau da Glion ei loscha da sias ragischs e sia liunga historia. Sonda proxima envida ella al concert annual. Ella suna sut la direcziun da Daniel Kollegger. «Nus selegrein fetg sin quei concert annual. Igl ei gl’emprem suenter quater onns», puntuescha il president Gieri Vinzens. Dacuort ha el retschiert ils fegls sgulonts ed ils programs leutier. La Societad da musica dil marcau da Glion ei preparada per la sentupada. Igl ei siu 179avel onn d’uniun. La formaziun ei enconuschenta culla noziun cuorta romontscha «Musica da Glion». Era il mars 2020 fuss ella stada semtgada. Lezzas preparativas ha la pandemia lavagau. Il decret haveva sfurzau da metter dalla vart ils instruments. Sco tuttas autras uniuns, chors e gruppaziuns ein ils onns 2020 e 2021, tochen la primavera 2022, stai malsegirs. «Onn vargau eran nus medemamein preparai, las restricziuns da Corona han puspei impediu da sepresentar. Cuort suenter ha la Musica da Glion denton saviu festivar in bi success. Ils 14 da matg eis ella separticipada al Grand Prix Vignogn. Las diversas participontas han giu il pensum da presentar avon experts in program da divertiment. La Musica da Glion ha sunau l’emprema gada sut la bitgetta dil giuven dirigent Daniel Kolleger – e gudignau il premi dil publicum cul marsch «Arnhem». «Quei success ha segir motivau nus», conferma Gieri Vinzens. La Musica da Glion, a caschun dil Grand Prix Vignogn, il matg 2022 a Vella. Actualmein dumbra la Musica da Glion 32 musicantas e musicants. Sper in triep commembras e commembers da tschep sunan era giuvnas e giuvens ella formaziun. Ils exercezis pil concert da primavera han entschiet il november. Daniel Kollegger ha preparau in program diltut niev. Quel cumpeglia tocs per brass, marschs, in toc concertant, musica da film ed ina ballada. Actualmein, ella fasa finala avon il concert, exercitescha la musica duas gadas ad jamna. Gl’auditori ha caschun da tedlar era ils tocs per la fiasta districtuala dils 3 da zercladur 2023 a Val S. Pieder. Igl ei il marsch «Ceîno» da Mario Bürki ed il toc da pag «The Journal of Phileas Fogg» da Peter Graham, ord il musical «En 80 gis entuorn il mund». Il concert annual dalla Musica da Glion ei sonda, ils 11 da mars 2023, allas 20.15, ella halla da gimnastica a Glion. Dapli informaziuns mira www.stadtmusik-ilanz.ch

Ils davos decennis ha il Cantun sanau cuntinuadamein la via da Glion a Val S. Pieder. Questa stad vegn in liug neuralgic vidlunder. Bunamein quater milliuns francs cuosta il project dalla punt nova ella Val da Tersnaus. Mintga gi carreschan ella media rodund 1300 vehichels silla via da Val S. Pieder. Tenor ina studia cantunala ein 10 % da quei camiuns, cars, bus e postas. Tut quei traffic carrescha gi per gi sur la punt sisum il vitg dad Uors. Ils manischunzs ein endisai da prender la storta anetga gest suenter il local da pumpiers. Da vegl enneu ei Uors in spartavias. Ina via meina giuaden ella val, sur il Rein da Val e da tschella vart siado a Surcasti. Dapi 1962 colligia la punt gronda ils dus vitgs. In’autra colligiaziun meina dad Uors en direcziun Tersnaus e Sogn Martin. Sur il vitg meina la via tras la stretga dalla Val da Tersnaus. Quella stretga curregia il cantun questa stad. Fasa da baghegiar da quater onns La punt sur la Val da Tersnaus ad Uors. Il project da correctura includa il toc naven dil luvratori e magazin sur Uors tochen sill’altezia dalla caplutta da Sontga Catrina. Igl ei ina distanza da rodund 880 meters. La fin d’october 2020 haveva la Regenza approbau il project dad 8,1 milliuns francs. En connex culla correctura vegn la via da Val slargiada silla norma usitada da sis meters. Object principal ei la punt nova sur la Val da Tersnaus. Per quella lavur ein rodund 3,85 milliuns francs dil credit reservai. «La punt nova s’integrescha bein, tras sia posiziun, el maletg dalla cuntrada», san ins leger el rapport tecnic digl uffeci da construcziun bassa. Dacuort ha quel surdau las lavurs. La punt nova projectescha il biro d’inschigniers Conzett Bronzini da Cuera. Sco quei che Marc Loretz, il responsabel dil district 6 digl uffeci cantunal da construcziun bassa, ha confirmau alla FMR, vegn la fasa da baghegiar ad entscheiver suenter Pastgas. Duront quater onns vegnan cazzolas da signal a direger il traffic sin quei tschancun. «Igl ei quintau ch’igl entir project seigi finius la fin dil 2026. Object elegant La punt nova vegn construida il 2023 e 2024», gi Loretz. Ella fasa d’ina cumparegliaziun cun diversas pusseivladads havevan ins examinau duas variantas d’ina punt nova: ina cun remplazzar la punt veglia el liug, l’autra cun ina punt stendida sur la val. Gl’uffeci ei sedecidius per la varianta d’in object architectonic niev ella cuntrada da Suraua. Las lavurs dalla punt nova ha gl’uffeci surdau, tenor las normas dalla submissiun, all’interpresa da baghegiar Erni da Trin. Quella ei sespecialisada ils davos onns sin construir punts. Denter auter ha ella baghegiau la punt sur la Tamina denter Faveras e Valens. Cun 260 meters lunghezia eis ei la pli grond punt cun artg dalla Svizra. Ina visualisaziun dil project punt Val da Tersnaus. La punt che colligia Uors cun Surcasti – in object dil renomau inschignier Christian Menn – ei 86 meters liunga. La punt nova sur la Val da Tersnaus ha buca talas dimensiuns. Gl’object elegant cun cunterforts d’omisduas varts sestenda «mo» 73 meters sur la val. En quei liug va ei denton silmeins 80 meters ella profunditad. E tgei schabegia culla punt veglia? Marc Loretz renda attent ch’ella vegn renovada e ch’ella survescha suenter al traffic plaun.Cu la nova vegn surdada al traffic va la veglia en possess dalla vischnaunca Lumnezia. Da lu naven survescha ella oravontut als viandonts e ciclists.

Igl ei la funcziun pli impurtonta da tuttas creatiras. Ellas ein dependentas dil flad, lur «motor» funcziuna naven dall’emprema tochen la davosa fladada. Quella funcziun dil «motor» sa esser disturbada, tras stress, malsogna, panica ni auter malesser. Lu sa ina terapeuta da fladar gidar. Ina sco Patricia Candinas da Glion. La medischina para da saver curar tut ils mals. Sch’ins ei malsauns, dat ei ozilgi massa remiedis. Medicaments, etgs, daguots, pérlas, sprays dueien medegar, curar ni silmeins mitigar. Per exempel la migrena, il tinnitus, mal il dies, artrosa ni asthma. Tgi anfla buca la sien, tgi ei savens staunchels, a tgi maunca l’energia pil mintgagi. Nundumbreivels products dat ei. Ina garanzia che malesser ni malsogna calien sa la medischina buca dar. «Il bia ha la glieud il sentiment ch’ei stoppi ir spert», declara Patricia Candinas. Ella ei ni miedia ni apotechera, ed era buca droghista. La dunna da 55 onns da Glion ei tonaton engaschada ella sparta dalla sanadad. Ella ei terapeuta da fladar diplomada. «Il trer flad ei colligiau cul sistem da gnarva vegetativ», explichescha Patricia Candinas all’entschatta dil discuors. Mo ina gada tonscha buc L’anteriura pedagoga sociala diplomada ei sescolada cuntinuadamein ils davos 30 onns. «Trer flad ei ina funcziun che ti sas influenzar», gi ella en connex cun sia professiun. Ei dat savens ch’ina persuna dalla medischina convenziunala anfla negina sligiaziun e negina diagnosa. Ins ha fatg examinaziuns, tests, maletgs. Specialists han empruau d’eruir il motiv. «Cul tgierp ei tut en uorden, medicinalmein essas vus sauns» sa ei tunar el spital ni tiel miedi. La persuna «sauna» duei viver cun sias attaccas da panica, cun stauncladad permanenta, cul sentiment d’esser surcargada. Da sia liunga experientscha sa Patricia Candinas ch’ei dat metodas da mitigar il malesser, ni schizun da sedeliberar da quel. Quei sa ir cun trer flad profund, e mintga fladada duei esser controllada e concentrada. «Emprender da trer flad ei buca caussa da mintgin», sa la terapeuta. Ella lavura culla metoda sviluppada dalla Tudestga Ilse Middendorf (1910-2008). Patricia Candinas avon sia meisa da tractament ella pratica a Glion. «Fladar ei bein negin striegn e hocuspocus», pudess’ins manegiar. In ni l’auter sedamonda tgei che fladar ha da far cun esser staunchels, cun migrena ni cun mal il dies. Cun asthma plitost. Glieud che pitescha da quella malsogna dil lom sa ch’igl ei buca legher. Mo tgei influenza duess il fladar haver sil mal il tgau, ni sin esser trests e staunchels? Patricia Candinas renda puspei attent al connex dalla respiraziun cul sistem da gnarva vegetativ. «Il flad ei sco in seismograf», declara ella e raquenta da biars cass che «setschentan» tier ella suenter che miedis, medicaments e fisioterapias han gidau nuot. «Lu entscheiva ina fasa pretensiusa per mintgina e mintgin», gi ella. Silmeins diesch gadas cuoza ina terapia. Quella ha success mo sch’ins suonda ils cussegls. «Sin mia meisa da tractament schabegia nuot auter che respirar – a moda concentrada. Per ch’il tgierp sappi restabilisar ston ins dar peda a quel», gi Patricia Candinas. «Mintga persuna duei far a casa ils exercezis ch’jeu dun», aschunta ella. Ins duei pia restar vidlunder, senza perseveronza semida la situaziun ualvess. Sco las undas che vegnan e van Ina radiografia cun radis da Röntgen ni maletgs dil tomograf da resonanza MR muossan buca sch’il pelletsch, il muscal principal dil fladar, ei bloccaus. En gliez cass sa quei influenzar il cor e la finala il sistem dalla gnarva. La medischina convenziunala savess gnanc quietar il pelletsch. Gl’emprem sto il carstgaun vegnir ruasseivels, e leutier s’audi da trer flad endretg. La terapeuta da Glion renda attent al maletg ch’ins savess far leutier:«Igl ei in ritmus, sco las undas dalla mar che vegnan e van». Ella cusseglia adina dad ir a spass, all’aria frestga, da trer flad sapientivamein e d’activar il sentiment per quella funcziun. Quei sa gidar dapli che quei ch’ins crei. Dil fladar – cuort e bien Il flad ei ina funcziun che secapescha da sesez pil carstgaun saun. Ella media trai ina persuna carschida 12 tochen 18 gadas flad en ina minuta. Tenor la Ligia svizra dil lom elaborescha il tgierp en 24 uras 12'000 liters aria. Da quella ein 20,93 % oxigen, 78,10 % nitrogen, e circa 0,04 % dioxid carbonic. Quei munta ch’in carstgaun consumeschi mintga gi 2500 liters oxigen. Cun durmir eis ei apparentamein pli pauc, numnadamein 280 liters l’ura. Cun star en pei eis ei 400 liters, cun ir a pei consumesch’ins 1000 liters, cun ir cun velo 1400, cun reiver ellas muntognas 3100 e cun remar 3600 liters aria. Il lom ei gl’organ central dalla respiraziun. Cun ses circa 26 centimeters semeglia el ina plonta cun duas tschemas engiu. La gargatta ei il best, da leu sesroman las bronchias, da roms gross tochen tiels fins, las bronchiolas. Vid quels roms fins ei la «feglia», las schinumnada bullas d’aria. Omisduas varts dil lom cuntegnan circa 300 milliuns talas bullas da circa 0,2 millimeters diameter. Las bullas ein circumdadas da finas capillaras da saun. Tras quellas pials finezia va l’aria respirada el saun. Ella cunterdirecziun va il dioxid carbonic anavos ellas bullas. Quei process numn’ins «trer flad».

Duront far patratgs davart questa columna a caschun dil di dalla dunna ils 8 da mars 2023 hai jeu tertgau – nus essan bein tuts humans. Pertgei drovi lu adina puspei quellas discussiuns da um ni dunna, medems dretgs per tuts ed aschia vinavon? E cheu entscheiv’ei gia, scrivend sin in pupi il plaid «humans» hai jeu con­statau ch’igl um fa part da quei ‹hUMan› – e nua pil gianter stat puspei la dunna? Ussa buca temi, jeu sesentel buca discriminada sco dunna ed hai negins problems cun esser ina dunna. Jeu sun bugen ina dunna, hai denton tuttina enzacons giavischs – mo tier quels vegnel jeu pli tard. En certas spartas pudessi vertir empau dapli egualitad. Nus – umens e dunnas – essan numnadamein tuttina, e tuttina buc. Sch’ei va per la veta da professiun, carrieras, engaschi politic essan nus dunnas bein savens en disavantatg. Ina sligiaziun hai jeu denton era buc a disposiziun. Ni forsa gidass ei sche nus dunnas e mummas vegnessen pagadas per nossa lavur el mintgadi, per exempel dil stadi – enstagl da scursanir a nus la cassa da pensiun pils onns che nus havein buc luvrau. Empau da buc luvrau! Ei fa pauc senn da numnar tut nos mistregns che tonschan naven da tgirunza, cusunza, animatura, scolasta e lavunza entochen tier cuschiniera. Silmeins ina paga minimala – quei gidass franc. Naturalmein levgiass quei las cassas dallas famiglias giuvnas e las dunnas savessen restar a casa, silmeins ils emprems onns cu ils affons ein pigns. Secapescha ein era ils babs cheu pils affons, mo enzatgi sto gie luvrar e gudignar, e quei ein oz per gronda part aunc adina ils umens. Clischés, jeu sai, mo jeu sun aunc alla moda veglia. Naturalmein savessen quellas che vulan far carriera desister dalla paga minimala e luvrar per lur daners. Sch’ei vulessen. Ni midar, ed el meglier cass parter las rollas. Sche las pagas fussen dapertut tuttina funcziunass era quei meglier. Il bab stess a casa e la mumma luvrass. L’egualitad ei enzatgei bien, mo praticar ella ei cumplicau. Almeins da natira – silmeins aunc ussa – essan nus dunnas denton quellas che portan ora ils affons, che parturin e tezzein els. Jeu hai giu endamen quei cun in’amitga. Ed ella ha manegiau: «Emblida l’egualitad en tuts graus, aschi ditg che nus dunnas vegnin culs affons ei quei nunpusseivel – quei ei dau dalla natira ed ei era endretg aschia.» Probabel ha ella raschun. Denton s’imaginei mo ina ga ch’ils umens vegnessen culs pops – ils biars mieran gie bunamein sch’ei han ina grippa d’umens – quei funcziunass mai. La natira sa schon daco ch’ella ha endrizzau tut aschia sco igl ei – forsa stuessen nus semplamein acceptar quei e s’adattar. Ins astga denton semiar. Uss siemiel jeu ch’jeu havess treis giavischs libers tier ina diala. Lu dess jeu in’empruvada e mirass sche mia tesa per ina veta eguala ed en pasch mass en vigur. Jeu entschevess cun in sempel giavisch, numnadamein da scriver entuorn las praulas veglias. Quellas ein pleinas da clischés dad um e dunna. Ils umens ein praticamein adina ils ferms e las dunnas enqueran schurmetg ed agid tiels prencis e heroxs. Quellas praulas novas ­gidassen d’eliminar ils clischés ord nos tgaus. Nuota da snegar, miu secund giavisch pertucca mias marveglias. Jeu hai marveglias co ei fuss dad esser in um. Pia fuss miu giavisch che tut las dunnas havessen per silmeins in onn il tgierp, la rolla ed ils pensums d’in um, ed ils umens sesluitassen per in onn ella rolla d’ina dunna. Mo forsa tunschess era in’jamna? Il patertgar ed ils sentiments restassen denton ils medems, autruisa dess quei in caos nunpusseivel. Na, ussa vegn ei cumplicau – forsa meglier midar mo il tgierp. Neginas mummas che fussen lu regentas e presidentas fussen per far uiara. Ellas riscassen mai la veta da lur fegls e feglias ed ei dess mo pli la pasch. In’amitga ha denton era priu a mi quell’illusiun: «Sas contas dunnas che dattan fridas a lur umens?» Mo cheu vegn puspei la midada da schlatteina en funcziun, e quei gidass en tuttacass da capir me­glier in l’auter. Alla fin, miu tierz giavisch: Gliez fuss quel da survegnir treis ulteriurs giavischs dalla diala. Aschia savess jeu repeter giavischs ad infinit. Entochen che tuts ‹hUMans› havessen capiu. L’egualitad duei vegnir realisada leu nua ch’ella fa senn, risguardond la natira – e per plascher empau pli spert ch’ils davos 100 onns. Egualitad en tuts graus vegn ei denton mai a dar. E cheu fuss ei bien da sefidar – la natira sa numnadamein schon tgei ch’ella fa. Susi Rothmund propona ella columna da s'imaginar co quei fuss sch'il umens vegnessen culs pops.

Adina puspei caschuna la tschoccadad da camutschs sperditas da camutschs e capricorns. Novas enconuschientschas fatgas ils davos onns dalla scienzia muossan ache la malsogna ei fetg cumplexa. Aschia dat ei cass el medem territori nua che capricorns piteschan dalla malsogna, mo ils camutschs buca, schegie ch’els portan la bacteria. Per quest unviern ha la vischnaunca da Tujetsch relaschau ina zona da protec-ziun temporara dalla vart dil sid dil Rein. Leu ei la tschoccadad da camutschs derasada e grazia a quella zona survegnan ils animals ruaus. Igl ei scumandau da penetrar en quella zona e sco quei ch’il president communal Martin Cavegn di, respecta la glieud quei scamond. Tenor el ei il ruaus per la selvaschina d’impurtonza: «Il squetsch ch’ils animals han entras disturbis dil cars-tgaun fleivlenta els ed aschia ein els pli sensibilisai per malsognas.» Dameins camutschs Sco quei che Martin Cavegn ch’ei era guardiaselvaschina ha detg sin damonda dalla FMR, ei la populaziun da camutschs sereducida ella val: «Ellas dumbraziuns succedidas dacuort havein nus constatau ina leva digren dalla popula­ziun da camutschs els loghens da dumbraziun.» Bein enqual camutsch ha buca surviviu la tschoccadad. En connex cullas dumbraziuns ha Martin Cavegn fatg in’interessanta observaziun: «Remarcablamein havein nus dumbrau pli paucs bucs. Daco che quei ei aschia savein nus buca, quei stuess ins intercurir.» Per Martin Cavegn procuran las zonas da ruaus digl unviern ed ils asils da selvaschina bein per refugis pils animals selvadis. Per dar ad els in ruaus sistematic e cumplein stuessen quels loghens da protecziun vegnir cumpletai: «Tenor miu manegiar stuessen nus era haver zonas cun in scamond da penetrar e da sgular suravi e quei pigl entir onn. Quei savess esser loghens pli pigns sco per exempel in valletta.» In tema fetg cumplex Ell’ediziun dil fevrer 2023 dil Catschadur grischun va Marie-Pierre Ryser-Degiorgis, menadra dalla partiziun per animals selvadis al Center per medischina da pèschs ed animals selvadis dall’Universtad Berna, sils fastitgs dalla cumplexitad dalla tschoccadad da camutschs. En connex cun studis dils davos onns sa ella presentar entginas interessantas enconuschientschas che gidan a capir meglier la cumplexitad dalla tschoccadad da camutschs. Tenor in studi fatgs en Spagna eis ei clar: «La tschoccadad da camutschs (bacteria Mycoplasma conjunctivae) circulescha ellas muntaneras dallas nuorsas. Leu circulescha la bacteria pli savens che tiels camutschs.» La preschientscha persula da nuorsas els territoris cun camutschs e capricorns ei denton buca il sulet factur per la derasaziun dalla malsogna. Differenzas ellas regiuns 2007 ei ina caura capricorn orfna ch’era vegnida recolonisada senza success, ve­gnida examinada silla bacteria avon ch’ella vegni dislocada en in parc d’animals. Per surpresa ei la bacteria vegnida anflada tier ella e malgrad il tractament cun in etg eis ella stada infectada plirs meins. Ellas Alps dil Vad ha in studi al-lura mussau che ulteriurs capricorns sauns purtavan la bacteria. In ulteriur studi cun capricorns pigliai, morts ni sittai da catscha sco era camutschs en differentas regiuns dalla Svizra ha allura mussau ch’entochen 40 pertschien dils animals examinai eran positivs. Da regiun tier regiun eran las differenzas fetg grondas, ella media purtavan sis per-tschien la bacteria. Quels studis ein ve-gni sutlingiai da studis egl exteriur. «Quei vul dir che la bacteria sa era setener tier animals sauns. En Svizra han ins constatau ch’il quantum da micoplasmas era pli pigns els egls d’animals sauns. Pli gronda che la deformaziun digl egl ei e pli gronds ch’il quantum da micoplasmas ei», scriva Marie-Pierre Ryser-Degiorgis. Aunc nunenconuschents seigien ils motivs per in pli pign, respectivamein in pli grond quantum dalla bacteria. Decuors fetg different Il decuors dalla malsogna ei da cass tier cass fetg differents. Aschia ei vegniu constatau en in territori capricorns grev malsauns, respectivamein camutschs cul medem tschep da bacteria ch’eran denton sauns. Da l’autra vart han ins constatau en in’autra regiun dalla Svizra il cuntrari, numnadamein camutschs grev malsauns, perencunter capricorns sauns. En collaboraziun cun scienziai en Fron-tscha che han fatg in studi sur nov onns ellas Pireneas ed ellas Alps, eis ei semussau ch’il medem tschep da bacterias ei vegnius da setener entochen sis onns en ina regiun. Ins ha constatau che differentas cundiziuns giogan ina rolla en connex cul decuors dalla malsogna ed il tschep da bacterias, sco era la midada dil genom. Quei ei per exempel la structura dalla cuntrada ni era cundiziuns da glisch ed altezia sur mar. Bacteria po setener ditg «Ils davos studis porschan indicaziuns che la bacteria sa setener duront pli liung temps el territori selvadi e che plirs facturs influenzeschan il svilup ed il grad da grevezia dalla malsogna.» Per Marie-Pierre Ryser-Degiorgis eis ei clar: «La bacteria ei da constatar pli savens tier la nuorsa. Che la malsogna sepeglia dalla nuorsa tiels animals selvadis ei cumprovau. La nuorsa vegn pia vinavon en damonda sco fontauna dalla bacteria pils animals selvadis, era sche epidemias tier animals selvadis ein pusseivlas senza la preschientscha da nuorsas.» Per quei motiv seigi ei impurtont d’impedir contacts denter nuorsas ed animals selvadis e d’alpegiar sulettamein nuorsas saunas. «La tschoccadad da camutschs circulescha ellas muntaneras dallas nuorsas. Leu circulescha la bacteria pli savens che tiels camutschs.» Marie-Pierre Ryser-Degiorgis Malsogna cumplexa La tschoccadad da camutschs ei derasada en biaras regiuns alpinas. Davart ella ei vegniu fatg biars studis ed ils davos portan novas enconuschientschas. Pliras damondas restan denton nunrispundidas. Hans Huonder/FMR Nuorsas, camutschs e capricorns ein pertuccai dalla malsogna cul num «Mycoplasma conjunctivae». Davart ella ei vegniu fatg bein enqual studi. Sco ins sa leger en in artechel el Catschadur grischun dil fevrer, ei vegniu constatau che capricorns d’ina regiun eran fetg malsauns, camutschs el medem territori buc. «Tenor ils studis sa la bacteria setener duront liung temps el territori selvadi. Plirs facturs influenzeschan il svilup ed il grad da grevezia dalla malsogna», di Marie-Pierre Ryser-Degiorgis, menadra dalla partiziun per animals selvadis al Center per medischina da pèschs ed animals selvadis dall’Universitad Berna. La tschoccadad da camutschs ei enconuschenta era en Surselva. Ils davos meins ha ella fatg quitaus alla survigilonza da catscha ella Val Tujetsch. Per impedir ch’ils animals pertuccai vegnien disturbai, ei vegniu decretau ina zona cun scamond total da penetrar. Sco quei ch’il guardiaselvaschina e president communal, Martin Cavegn di, ei quei scamond vegnius respectaus. Pagina x «Plirs facturs influenzeschan il svilup ed il grad da grevezia dalla malsogna.» Marie-Pierre Ryser-Degiorgis, Center per medischina da pèschs ed animals selvadis dall’Universitad Berna In camutsch pertuccaus dalla tschoccadad da camutschs.

Suenter treis onns dat il Chor dil gimnasi dalla claustra da Mustér puspei concert. Quel vegn presentaus a Mustér, Cuera e duas ga a Turitg. Plirs temas dallas producziuns han ina muntada universala zun actuala. L’ovra contemporana dil cumponist Karl Jenkins «The Armed man» ei in’oraziun per pasch. Cumponida sco messa igl onn 2000 cunterfa siu cuntegn als disvaris actuals d’uiara e pandemia ed ei stada dedicada allas victimas dall’uiara dil Kosovo. Il dirigent Clau Scherrer diregia el concert in ensemble da 180 cantaduras, cantadurs, musicistas e musicists. Il chor dils students survegn cumpignia dallas cantaduras digl ensemble PiCant e dils umens dil chor deCanto. La cantadura indigena Salome Cavegn sepresenta sco solista. Tschun scolaras e scolars dall’Africa dil Sid e da Namibia contan da cuminonza el chor. Quei succeda en lur project da brat denter il gimnasi claustral e las scolas en lur tiaras. Il cumponist Walisic Jenkins, ils scolars hospitonts dall’Africa e tuts protagonists indigens ensiaran el cant il desideri per la pasch mundiala. Ils concerts han liug sonda, ils 18 da mars 2023 ella claustra da Mustér allas 17.00; dumengia, ils 19 da mars 2023 ella baselgia dalla s. Crusch a Cuera allas 17.00. In jamna pli tard, ils 25 da mars 2023 allas 20.30 ed ils 26 da mars 2023 allas 17.00 a Turitg Wollishofen ella baselgia da s. Francestg. Der Chor Gymnasium & Internat Kloster Disentis beim Gruppenfoto im Rahmen der Proben für die grosse Chor-Tournee im Frühjahr 2023 in der Klosterkirche St. Martin des Klosters Disentis. Verpflichtend ist die Quellenangabe «Foto: Gymnasium & Internat Kloster Disentis/Stefan Schwenke». Wir bitten um Zusendung eines Beleges an stefan.schwenke@kloster-disentis.ch oder auf dem Postweg an Kloster Disentis Stefan Schwenke Via Claustra 1 CH-7180 Disentis/Mustér

Avon in grondius publicum han las damas dils Desertina Bulls astgau dar ils dus giugs dalla runda da casa. Sin quei di ha l’entira equipa spitgau vess. Igl emprem adversari era oriunds dad Egg. In’equipa che sesanfla alla cua dalla tabella. La qualitad dalla equipa ei denton buna, aschia ch’igl ei adina grev da giudicar co l’equipa da Pfannenstiel Egg sepresenta. Clara victoria …. Las 13.40 dat igl arbiter liber il giug, ils Bulls spiarden il bully e 20 secundas pli tard gartegia igl adversari cugl emprem siet gest la petga dil gol dils Bulls. Quei ha scurlau neunavon las Sursilvanas. Naven d’immediat han ellas schau buca tec plaz agl adversari. L’emprema buna cumbinaziun lai buca spitgar ditg. Ei tonscha denton aunc buc dad ir en avantatg. Ella 10. minuta sietta Estella Mazzetta sin pass da Jana Caduff ils Bulls finalmein en avantatg. Las giuvnas da Mustér mettan igl adversari enorm sut squetsch. Aschia sa Aline Cajacob profitar ella 13. minuta dad in sbagl dad Egg e sietta il 2:0 pils Bulls. Suenter pausa drova igl adversari puspei mo ina minuta per vegnir malsegirs avon il gol dils Desertina Bulls. Quella ga gartegian ei buc mo la petga mobein il gol. La reacziun dallas giuvnas da Mustér lai buca spitgar ditg. Suenter in bi pass da Selina Giger tschenta Jana Caduff en il turbo, lai veser ora mal la defensura dad Egg e sietta il 3:1 pils Bulls. La halla trembla e l’euforia va vi sin la giuvna equipa da Mustér. Mila Demont en gol pils Desertina Bulls lubescha negins gols agl adversari. Alla fin sietta Gada Cathomas dus ulterius gols per las Sursilvanas. Desertina Bulls - Pfannenstiel Egg 5:1. …. ed ina terrada Sin ils Bulls spitgava Sargans sco adversari el secund giug. Sargans sesanfla sil secund plaz dalla tabella cun tuttina bia puncts sco ils Desertina Bulls. Cun ina victoria havessen las Sursilvanas saviu segirar il secund plaz e distanziar l’equipa da S. Gagl. Culs fans el dies han era ils Bulls las empremas bunas caschuns. Cun bialas cumbinaziuns vegnan las giuvnas da Mustér adina puspei da crear fetg attractivas e bunas schanzas dad ir en avantatg. Igl ei mo pli ina damonda dil temps tochen che la balla croda l’emprema ga ella reit da Sargans. Avon pausa vul ei denton buca reussir. Suenter pausa gudogna Sargans il bully e cugl emprem siet sin gol van ellas en avantatg. Cun in siet solit egl anghel ei Marina Bearth senza schanza da parar il siet. Las damas da Sargans vegnan tec a tec meglier el giug e mettan ils Bulls sut pressiun. Il goli dallas Sursilvanas parescha entgins buns siets. Ils fans dallas Sursilvanas motiveschan aunc inaga l’equipa e promt vegnan ils Bulls puspei cun bialas cumbinaziuns tier ina ni l’autra buna acziun avon il gol. Cun ina solida defensiva tegnan las giuvnas da Mustér bein a mistregn igl adversari. Entras quei mauncan las ideas da Sargans. Adina puspei siettan ils Bulls ord distanza, emprovan da dar buns pass, mo il goli da Sargans parescha tut quellas bunas acziuns. Promt vegn Sargans da far ina cunterattacca ed ira tschun minutas avon la fin cun 2:0 en avantatg. Il trenader pren aunc inagada in time out. Duas minutas avon la fin prendan ils Bulls ora il goli per saver giugar cun ina giugadura dapli. Ellas fieran tut anavon, emprovan tut il pusseivel, mo sco ei va ora il bia, po Sargans tier la balla e sa sittar il 3:0 el gol vit. Uonn ha ei buca tunschiu da gudignar encunter ina fetg ferma equipa da Sargans. Mo il potenzial ha l’equipa da Mustér definitiv. Proxima caschun, proxima sesiun. Ina per tuttas – tuttas per ina. In grond engraziament a tut ils aspectaturs ch’ein stai la dumengia a mirar ils dus giugs dils Desertina Bulls. Avon aschia ina cullisa fa ei aunc bia pli grond plascher da dar unihoc. Silvan Giger Desertina Bulls cun Noemi Zanin, Selina Giger, Anna Quinter, Estella Mazzetta, Jana Caduff, Aline Cajacob, Mila Demont, Alexandra Flepp, Tamara Derungs, Milena Derungs, Corina Venzin, Gada Cathomas, Anica Seiler e Marina Bearth. Ina biala acziun vegn terminada cun in gol.

Uonn festivescha l’Arena tectonica Sardona il giubileum da 15 onns dapi ch’el ei vegnius egl inventari dils beins naturals mundials da l’Unesco. El medem mument vegn la cuminonza d’interess Arena tectonica Sardona transformada en ina uniun cun il medem intent e num. La ruttadira inversa glarunesa ei unica. La lingia marcanta ellas preits crap e la cuntrada da muntognas fantastica ein vegnidas recepidas avon 15 onns el patrimoni natural mundial dalla Unesco. Sco la FMR ha intervegniu dils documents dalla fundaziun, hagi ei duvrau ella fasa da project biara lavur da perschuasiun entochen ch’ei seigi stau aschi lunsch. Ils iniziants hagien stuiu perschuader las 12 vischnauncas enteifer il perimeter appartenent denter il Lag Rivaun, la regiun dalla Linth e la Surselva sco er il Cussegl federal e l’Unesco. Igl onn 2008 ei l’Arena tectonica Sardona daventada in da 200 loghens mundials che s’audan tier dil patrimoni mundial dalla Unesco. Cun la distincziun la pli aulta per in bein natural mundial gioga l’Arena tectonica Sardona en la medema ligia sco il Grand Canyon (USA), las Inslas Galapagos (Ecuador) u il Great Barrier Reef (Australia). Midada dalla furma giuridica Ils emprems 15 onns ha l’Arena tectonica Sardona funcziunau sco Cuminonza d’interess cun ina cunvegna da presta-ziun cun la Confederaziun. Sco quei ch’il vicepresident actual dalla cuminonza d’interess ed anteriur cusseglier naziunal Sep Cathomas ha detg a la FMR, pretendi la Confederaziun en la cunvegna da prestaziun pils onns 2020–2024 che la cuminonza d’interess midi enteifer quei temps sia fuorma giuridica. Aschia seigi ins sedecidius da fundar ina nova structura, numnadamein l’Uniun Arena tectonica Sardona. La fundaziun da quella uniun ha liug ils 23 da mars 2023, gest suenter la davosa radunonza da delegai dalla Cuminonza d’interess Arena tectonica Sardona. Representants els gremis dalla Arena tectonica Sardona ein denter auter era persunas dallas vischnauncas grischunas. Ina oasa per turists, sportists e perscrutaders Igl onn 2018 – cuort avon la pandemia – ha la la ZHAW, la Scol’aulta per scienzias applicadas da Turitg, vuliu saver contas persunas che frequentien insumma l’Arena tectonica Sardona. Perquei han ins installau dumbraders per liung da sis differentas sendas da viagiar. Il resultat ei suprendents: Apparentamein han varga 100 000 persunas visitau l’Arena tectonica Sardona naven dil zercladur entochen igl october 2018. E 90 % da tuttas visitadras e visitaders ch’ins ha registrau eran apparentamein sin viadi cun igl equipament da viagiar. L’evaluaziun ha denton era mussau che buca tut ils loghens ein vegni frequentai da las medemas gruppas d’interess. Aschia ei per exempel semussau che fetg biaras persunas cun il velo da munto-gna ein stadas sin viadi egl intschess dil Plaun da Segnes, pia da la vart grischuna dalla Arena tectonica Sardona. La pagina d’internet dall’Arena tectonica Sardona rapporta denton era d’ina autra gruppa d’interess ch’ei fetg presenta en l’arena tectonica. Quei ein studentas e students da geologia ed insumma perscrutadras e perscrutaders. Muntognas da bellezia unica L’arena tectonica Sardona dat ina envesta unica dalla historia dalla formaziun dallas muntognas e las vals alpinas. Per liung dalla lingia magica ella greppa ch’ei bein veseivla, ves’ins greppa fetg veglia da 250–300 milliuns onns che schai sin greppa bia pli giuvna che ha per part «mo» 35–50 milliuns onns. Dapi varga dus tschentaners perscruteschan scienziadas e scienziai digl entir mund il decuors da la formaziun dallas muntognas. Quellas persunas che han rapportau e scret da lur observaziuns han contribuiu essenzialmein che l’Arena tectonica Sardona ei daventada avon 15 onns part dil patrimoni dils beins mundials naturals dalla Unesco. Muntognas da bellezia unica Las muntognas caracteriseschan il maletg dalla cuntrada dalla Svizra. In exempel ei il patrimoni mundial da la UNESCO Arena tectonica Sardona che dat la caschun da prender envesta dall’historia dil svilup dallas muntognas e las vals alpinas. Per liung dalla lingia magica ella greppa ch’ei bein veseivla, ves’ins greppa fetg ve­glia da 250–300 milliuns onns che schai sin greppa bia pli giuvna che ha per part «mo» 35–50 milliuns onns. Dapi varga dus tschentaners perscruteschan scienziadas e scienziai digl entir mund il decuors dalla formaziun dallas muntognas. (fmr/mg) Pagina 5 Vesta magnifica sin ils treis pézs principals dil Mürtschenstock ch’ei part da l’Arena tectonica Sardona.

Luvrar 40 onns ella tgira da malsauns, sco specialistas en in spital, ei ina pulita prestaziun. Igl ei quella da Brida Muoth-Degonda da Breil ed Erna Albin-Cavigelli da Siat. Omisduas lavuran cun tschaffen ella professiun ch’ellas han empriu. Il settember 1982 han ellas fatg il diplom alla Scola da tgirunzas a Glion – ed ein restadas fideivlas tochen oz al spital sursilvan. La gliesta ch’ellas muossan al redactur cumpeglia ils nums dallas diplomandas, lur loghens da burgheis e da domicil. Entgins ein Kriessern SG, Rotkreuz ZG, Klosters GR, Stäfa ZH, Ruschein GR. Il settember 1982 han en tut 29 scolaras retschiert il certificat final sco tgirunza diplomada. Denter quellas Degonda Brida, burgheisa da Sumvitg, sesenta a Surrein, e Cavigelli Erna, burgheisa da Siat e domiciliada leu. Igl ei la gliesta dil cuors 43 «Shalom» dalla Scola da tgirunzas da Glion. Lur vocaziun eri da tgirar concarstgauns. «Gia cun sis onns vulevel jeu vegnir tgirunza», gi ina d’ellas. Ils carschi han pli tard scussegliau, ella dueigi far zatgei auter, pertgei ella damogni mai quei mistregn pretensius. L’autra raquenta ch’ella duevi ir, dalla scola anora, tier la cussegliadra da clamadas a Glion. «Mo jeu sun buca ida, ord spira tema che lezza lavaghi miu siemi». Tschun onns pli tard han las duas Sursilvanas contonschiu lur finamira: il diplom ha habilitau ellas definitivamein da tgirar concarstgauns malsauns, dad esser che per quels ed assister els duront la dimora el spital. Las diplomandas dil cuors 43 dalla Scola da tgirunzas Glion, 1982. Erna Cavigelli sisum dretg. Brida Degonda, secunda retscha (en schanuglias), quarta da sen. In dar ed in prender el team 40 onns e sis meins pli tard entaupan ins ellas aunc adina el medem liug: El tract vegl dil Spital regiunal Surselva. En quei baghetg han Erna Albin-Cavigelli e Brida Muoth-Degonda entschiet lur «carriera» professiunala. «Igl ei aunc oz la clamada da siemi», conferman omisduas. Malgrad ch’il svilup el sanitaresser ei staus enorms. La medischina, las metodas dalla tgira, la tecnica e maschinas han influenzau la branscha. Accidents da skis e ruttadiras d’ossa e ligioms, cun operaziuns pli cumplexas, influenzeschan la lavur cun e pil pazient. Las duas dunnas dall’annada 1960 han mai bandunau il spital dapi ch’ellas han fatg il diplom. Omisduas han maridau e fundau famiglia. Erna Albin ha treis affons, Brida Muoth quater. Il consort dad Erna ha empriu la medema clamada sco ella, quel da Brida ha fatg il pur. Omisdus ein pensiunai, lur dunnas vulan luvrar vinavon. Ellas han daferton biadias e biadis. Sco tattas sesentan ellas denton buc, silmeins buc ella clamada. «Nus havein plascher da collaborar cun e d’emprender dalla glieud giuvna. E lezza appreziescha nossa experientscha. Quei motivescha generalmein gl’entir team», declara Erna Albin. Ei fetschi plascher da luvrar cun buna glieud, aschunta Brida Muoth, naven dils miedis tochen tier las emprendistas. Pazients pli critics Erna Albin tradescha ch’ei detti nuot mender per ella che ir a casa suenter la lavur cul sentiment ch’ins hagi buca fatg avunda. «La differenza pli gronda tier pli baul ei ch’ils pazients restan mo cuort tier nus», aschunta Brida Muoth. Ella numna in exempel: «Suenter in’operaziun dil calun van els a casa suenter treis gis». Pensum dalla tgirunza eis ei da mussar il pli spert pusseivel al pazient ed alla pazienta da semover e da far scalas. Tut sto ir pli spert. Pli baul stuevan quellas persunas restar tochen treis jamnas en spital. Las duas tgirunzas constateschan era ch’ils pazients secumportan oz auter che avon 40 onns. «Els ein pli autonoms, pli informai, pli critics», sa Erna Albin, «els acceptan buca mintga medicament, ei vegn dumandau daco e dacum», aschunta ella. Ella ed era sia collega Brida ein lu era seperfecziunadas. Cuntinuadamein sur tut quels onns vargai han ellas empriu novas tecnicas, metodas e tractaments. Organisar famiglia e lavur Documentar e controllar, cun statisticas e tabellas, insumma fatgs administrativs sil monitor dil computer, ein oz d’impurtonza decisiva. «Quei s’auda tier», gi Erna Albin cuort e senza commentari. Ella ei sespecialisada ella cussegliaziun da stoma, vul gir per pazients cun begl artificial, Brida Muoth ella sparta dalla tgira palliativa, vul gir da pazients moribunds. Seigi lu la fin d’ina veta, lavurs delicatas ch’ins pudess associar cun disgust, ni era tractar plagas aviartas: quei s’auda tier lur mintgagi. Las duas tgirunzas ch'ein dapi varga 40 onns el Spital regiunal Surselva a Glion, Erna Albin-Cavigelli (sen.) e Brida Muoth-Degonda. «Per nossa famiglia ei il spital da Glion adina staus ina part dil mintgagi», conferma Brida Muoth. La mumma e consorta ha organisau naven dall’entschatta la lavur professiunala, tenercasa e menaschi. Quel ed il spital ein entochen oz sco ina simbiosa. «Quei ha adina funcziunau bein», gi ella sco sch’ei secapess da sesez. Per saver restar ella professiun ha era Erna Albin giu d’organisar. «Nus havein sentiu savens ch’ins ha disqualificau nus sco schliatas mummas, mo perquei che nus essan restadas ella clamada». Buca cumplein, denton en in pensum parzial. Omisduas gaudan oz ina veta da famiglia harmonica – senza ch’ils affons havessien pitiu. Las duas tgirunzas s’audan dapi varga 40 onns tier «gl’inventari» dil spital regiunal. Ellas, cun lur liunga experientscha, ein tschercadas. «Mintgaton havessen nus bugen empau dapli peda pil pazient», laian omisduas valer. Malgrad quei fascinescha la clamada da tgirunza aunc adina ellas. Ir en pensiun anticipada ei gnanc in tema.

La gruppa da turissem e viafier BVZ che cumpeglia era la Viafier Matterhorn Gottard, ha giu in bien onn 2022. Recav e gudogn ein carschi marcantamein en cumparegliaziun cugl onn avon. Sco quei che l’interpresa ha communicau la gievgia el rom da sia conferenza da medias annuala, ha igl onn da fatschenta 2022 surpassau tuttas spetgas. Il recav total ei carschius per 27,1 % ni 38,7 milliuns francs sin 181,8 milliuns francs. En cumparegliaziun cugl onn avon ei il gudogn carschius per 19,8 milliuns sin 23,5 milliuns francs. Il cussegl d’administraziun propona alla radunonza generala da conderscher ina dividenda da 15 francs per aczia. «Il program strategic d’investiziuns che nus havein cuntinuau, igl agir flexibel cullas capacitads, la cuntinuaziun dil program da spargn ed il retuorn dalla clientella han procurau che nus essan returnai silla via da success», puntuescha il cussegl d’administraziun en ina communicaziun als mieds da massa. Ils turists ein returnai Al Gornergrat ein las frequenzas dils visitaders carschidas aschi bein sco il recav. Sper ils numerus viagionts ord la Svizra seigien era puspei ils hosps dallas tiaras da coc sco la Germania, Frontscha, Gronda Britania, nord dall’America e dall’Asia returnai. Per rodund ina tiarza sin 64,1 milliuns francs, cun in gudogn da 5,1 milliuns francs, ei il recav dil sectur da fatschenta mobilitad carschius. Tier quel s’auda il traffic regiunal, il transport d’autos e rauba. En quei connex seigi la speronza ch’il traffic internaziunal da turissem creschi puspei severificada. Attribuiu a quei fetg bien resultat hagi era il Camp federal dils battasendas 2022 el Goms. A quel ein varga 30 000 giuvenils e menaders separticipai. Igl onn 2022 ein 272 992 vehichels vegni transportai atras il tunnel dil Furca. Quei ei bein in minus da 6,4 % en cumparegliaziun cugl onn precedent, mo tonaton il secund meglier onn dapi l’avertura dil tunnel igl onn 1982. In impurtont sectur enteifer l’interpresa ein las immobilias, surtut en temps plein sfidas. Cun quellas ei vegniu generau igl onn vargau entradas da 5,7 milliuns francs, quei che munta in plus da 3,8 % en cumparegliaziun cugl onn avon. Grazia a lavurs da sanaziun vid ils singuls objects ei il portfolio dallas immobilias carschius per sis pertschien sin bunamein 120 milliuns francs. Bunas perspectivas La gruppa BVZ vul nezegiar il slontsch digl onn 2022 era igl onn 2023. «Cun sia purschida singulara ed adattada alla natira, sco era la diversificaziun sur plirs secturs da fatschenta, ei l’interpresa semtgada pil carschament prognosticau sil sectur dil turissem global», di il president dil cussegl d’administraziun, Patrick Z’Brun. Qualitad, varietad e la qualificaziun dallas collaboraturas e dils collaboraturs seigien il garant per in menaschi persistent. Tonaton seigi il svilup global per exempel cul conflict ell’Ucraina da tener en egl. En cass da basegns seigi ei necessari da reagir sin effects volatils dalla branscha da turissem. Il president dil cussegl d’administraziun dalla gruppa BVZ, Patrick Z’Brun, ei optimists pigl avegnir dall’interpresa.

Il Provediment d’aua Medel/Lucmagn appellescha allas casadas da spargnar aua. Sco ins sa leger en ina notizia sin tabla nera, ei il quantum d’aua da beiber per quest unviern sufficients, mo tonaton seigi ei d’esser spargnus cull’aua. Sche mintga singul arvi la spina d’aua cu el drovi quella, vegni ei buca a dar problems pli gronds, malgrad la sitgira. En quei connex fan ils responsabels pil provediment menziun speciala da spinas d’aua aviartas en casas. Per impedir donns da scheltira en temps pli freids vegni ei schau cuorer l’aua. Il fevrer seigi il consum d’aua carschius massivamein cheutras. Semigliuri la situaziun buca, seigi ei necessari da far controllas. Per impedir donns da scheltira seigi ei necessari da scaldar pli fetg. Sco emprema mesira per spargnar aua ein ils begls publics vegni serrai giu. In scamond dil diever d’aua regia il mument era per lavar autos, vias e parcadis. Sco quei ch’il Provediment d’aua Medel/Lucmagn constatescha, han la stad ed igl atun vargau purtau pauca plievgia. Per da quei temps furneschien las fontaunas bia pli pauc’aua che normalmein. Medemamein hagi ei dau fetg pauca neiv quest unviern. Ensemen culla ferdaglia dallas davosas jamnas hagi quei in’influenza negativa sillas fontaunas. (fmr/hh) Pauca plievgia igl onn vargau e pauca neiv quest unviern caschunan problems al provediment d’aua en Val Medel.

Il pictur artist Gion Battesta Candinas (1921-2009), numnaus Hans, era bein enconuschents pigl inschign da mischedar colurs. Quei era la finala sia professiun sco pictur. En siu temps da pensiun ha el brattau la professiun cun il hobbi e scaffiu maletgs. Il relasch da Gion Candinas cuntegn in grond diember da pictura en colurs dad ieli, acril ed aquarels. Ina retrospectiva da sias ovras ei da veser ell’Aua Viva a Mustér. La mesjamna vargada ha giu liug leu la vernissascha. Nus seregurdein da sentupadas cun Gion Candinas che caminava culla paletta, pennels e colurs ora en la natira. El encureva plazs cun bialas survestas per francar la cuntrada sin maletgs. Gion haveva ina pissiun da picturar e retener la natira sin pupi ni teila. Las creaziuns enramava el e da temps en temps fageva el exposiziuns per vender siu art. «El era buca in Carigiet ni Segantini mobein in pictur da hobbi e ses maletgs eran unicats plein colurs e cun expressiun.» Aschia caracterisescha siu fegl la lavur da Gion Candinas. Il termagl dalla glisch Ussa ei ina retrospectiva da ses maletgs da contemplar a Mustér. La Fundaziun Tür auf-mo vinavon dat spazi all’exposiziun. Christoph Zingg, plevon dalla Pleiv evangelica Cadi, ha cumponiu ord il vast relasch da pictura in destadar da primavera. La pezza cun neiv, ils praus gia brin-verds sclari dil sulegl. Igl ei il maletg che la natira porscha il mument. En pictura naiva reala fuvan glisch e tschiel al pictur da Mompé Medel cuntegn impurtont. Cuolms cun neiv e sulegl, laghets e dutgs circumdai digl uaul envidan da semiar. A moda autodidactica ha el empriu igl art, mo el haveva buca retenientscha da dumandar ils picturs artists arrivai per cussegl. Aschia cuntegn siu relasch maletgs dallas Alps grischunas, dallas Dolomitas ed era dils cuolms dil vest tochen en Frontscha. Candinas era il viagiatur cun la paletta. Cun ses mieds d’expressiun arveva el a beinenqual carstgaun ils egls per la bellezia dalla natira. En favur caritativa Gion Candinas ei morts nunspitgadamein igl 1. da mars 2009. Grazia all’iniziativa da Doris e Marcel Manetsch che han reactivau il relasch dil pictur da Mumpé Medel savein nus contemplar sias ovras. Quellas ein da cumprar per in mudest prezi, il qual va en favur caritativa. «Quei intent fuss era el senn da nies bab Gion», di siu fegl Reto ed aschunta: «Gion havess grond plascher sche entgins da ses maletgs decorassen stivas ellas casas e fagessen reviver la vesta dil temps ch’el ei staus creativs.» Glisch e tschiel, igl alv dil glatscher en splendur dil sulegl. Biars loghens enconuschents ein da contemplar el relasch dils maletgs da Gion Candinas.

Oz venderdis arva la stizunetta dil Spar sias portas a Rueras. Quellas sesarvan denton mo sin damonda, respectivamein cun agid d’in QR-code ed il telefonin. A moda digitala succeda igl access el container da cumpra aschi bein sco il pagament dils artechels eligi. Il container ei vegnius furnius la mesjamna, ei vegnius plazzaus el liug destinau persuenter, ina parcella dalla vischnaunca, e silsuenter emplenius dil Spar da Mustér culs products. Quels vegnan offeri sin ina surfatscha da 15 m quadrat. Tenor il menader dil Spar a Mustér, Fredi Caminada ch’ei era responsabels pil container da vendita a Rueras, cumpeglia il sortiment 560 differents artechels. Els cuvieren ils basegns dil mintgadi. Igl access al container che sesanfla sin ina parcella visavi la Garascha Berther a Rueras, ei pusseivels da tut temps. Aschia survegn il vischinadi da Rueras puspei ina stizun. Rodund diesch onns ei quei buca pli stau il cass. «Il container dil Spar a Rueras ei in project da pilot. El vegn a survir alla clientella a Rueras silmeins duront in onn. Sin fundament dallas cefras vesin nus lu, sch’il basegns ei avon maun per cuntinuar», declara Fredi Caminada. Tenor il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, sustegn la vischnaunca quella purschida e spera che la glieud – indigens sco hosps da vacanzas – fetschien era diever da quella. Il container dil Spar a Rueras vegn emplenius, naven dad oz venderdis sa vegnir fatg las cumpras leu.

L’Uniun da dunnas Tujetsch ha organisau per tut las dunnas tuatschinas in festival da tratgas ella sala Cristalla a Sedrun. Per las tschaveras han diversas dunnas che vegnan dad ordvart e che vivan ella val procurau. In festival da solidaritad pil gi internaziunal dalla dunna. La sera ei stada reservada cumpleinamein allas dunnas tuatschinas. La sera dils 8 da mars 2023, il gi che vala uffi­cialmein per gi internaziunal dallas dunnas. E quei gi han las dunnas dalla Uniun da dunnas Tujetsch vuliu honorar en ina moda ni l’autra, sco quei che la presidenta dalla uniun da dunnas, ­Nicole Solèr ha dau dentellir. La suprastonza dalla uniun ei la finala secunvegnida d’organisar in «Indoor Street Food Fe­stival» ella sala Cristalla a Sedrun. Enconuschentamein sesanfla la vischnaunca Tujetsch sisum la Surselva, giud via eis ella perquei insumma buc. Da quei han ins pudiu seperschuader la mesjamna vargada. Ina tempra internaziunala ei stada presenta ella sala Cristalla. E per quella tempra han dunnas che derivan da divers encardens dil mund procurau. Dunnas setratgas neutier e ch’ein oz sesentas ella Val Tujetsch. «Nus havein envidau ellas da cuschinar tratgas specificas da lur patria» ha Nicole Solèr getg. Digl Uri entochen la Columbia Dunnas oriundas dalla Hollanda, dallaTailanda, da Sri Lanka e dall’Italia, dil Portugal, dalla Ucraina sco dalla Columbia e neu dil cantun Uri han procurau per il flair internaziunal e presentau las atgnadads culinaricas da lur tiaras. Sco per exempel Maribel Lopez che vegn oriundamein dalla Columbia. Ella ha purschiu tortillas spagnolas. «Magari eis ei buca sempel d’anflar las ingredienzias necessarias per las tratgas.» Da tschella vart dil Pass Alpsu vegnan Christine Casanova e Theres Marty che han tradiu da sesentir ordvart bein en tiara romontscha. Denter auter han ellas fatg gust allas dunnas tuatschinas dad empruar la pasteta uranesa. Probabel meins ord libra veglia ein Anna Golub cun sia famiglia dacasa a Camischolas. La dunna deriva dalla Ucraina ed ha bandunaun cugl um e treis affons la patria avon in onn silla fugia dalla uiara. «Miu fegl giuven haveva dus meins cun nus essan vegni en Svi­zra.» Anna Golub che ha empriu en­teifer in onn tudestg e che lavura en in hotel a Tschamut ha denter auter cuschinau ina suppa beinencunuschenta en sia patria che senumna «Borschtsch». Ed ella ha mussau sia broscha ch’ella ha creau sezza cun las insignias dalla Svizra e dalla Ucraina. Envidau las dunnas dalla val E per degustar las delicatessas ha l’Un­iun da dunnas envidau tut las dunnas dalla val per seser da cumpignia, dar ina paterlada e guder differentas specialitads, sco igl ei stau d’intervegnir neu dalla invitaziun. «Igl ei adina grev da schazegiar contas persunas che separticipeschana a nossas occurrenzas,» ha Nicole Solér explicau. Las organisaturas han quintau cun 30 entochen 40 dunnas che dettien suatientscha agl invit, varga 80 dunnas han seschau carmalar digl event. Per cuntentientscha dalla supra­stonza dalla Uniun da dunnas Tujetsch che secumpona sper la presidenta Nicole Solèr da Janette Derungs, Petra Schmid, Lea Werther e Maria Santos. Da munconza d’engaschi para l’uniun buca da pitir. L’Uniun da dunnas Tujetsch dumbra circa 150 commembras e da quellas ein biabein 40 ordvart activas. Ed innovativas, sco quei ch’ellas han tradiu a caschun dil gi internaziunal dallas dunnas.

La gievgia vargada ei la cuschina dil Center da sanadad Puntreis a Mustér daventada in plaz da concurrenza. Il schef-cuschinier Fatmir Spescha e sias emprendistas Telma Nunes e Riana Schmid han numnadamein priu part dalla Trofea svizra SVG. Fatmir Spescha e siu team ein stai dalla partida per l’emprema ga alla concurrenza Trofea svizra SVG ch’ei vegnida lantschada dall’interpresa Pistor SA. Tenor igl organisatur Erich Büchler sponsureschi Pistor quella concurrenza per dar ina plattafuorma a talas cuschinas che vegnien savens sutvaletadas e buc taxadas sco cuschinas da qualitad. Quei maletg veglien ei reveder ed era dar ina schanza da semussar anoviars. La Trofea svizra SVG ei pia per las cuschinas d’instituziuns enzatgei semeglion sco ils puncts da Gault Millau pils cuschiniers da steila. Uonn ha la Trofea svizra SVG liug per la siatavla ga. El final dils menaschis s’annunziai ein sis menaschis vegni. Enzacons participonts ein gia sequalificai pliras ga pil final, per la cuschina dil Center da sanadad Puntreis eis ei stau premiera la gievgia vargada. El final han Fatmir e sias emprendistas Telma Nunes e Riana Schmid giu da semesirar encunter cuschiniers da firmas sco Nestlé e Generali. Avantatg per emprendistas «Jeu sun atgnamein buc gnervus», ha Fatmir Spescha manegiau la gievgia endamaun e tuttina concediu ch’el hagi strusch durmiu la notg avon ed eri gia allas tschun en cuschina per mirar che tut seigi semtgau ed en siu plaz. La concurrenza ha numnadamein giu liug parallel al menaschi usitau da mintgadi. Allas cussadentas ed als cussadents ha il team da cuschina surviu la gievgia in «furtem-betler». «Ina spisa ch’ei han fetg bugen», aschia il cuschinier Thomas Glauser. El ha buca priu part dalla concurrenza damai che sulet treis persunas han astgau esser dalla partida. «Jeu hai vuliu che las emprendistas sappien far quell’experientscha. Ellas san mo profitar da luvrar aschia sut squetsch da temps e sut la marella dils experts» ei Fatmir Spescha perschuadius. Era pil meinacasa Gian Reto Nufer ei la participaziun alla concurrenza mo d’avantatg per la casa ed ina impurtonta experientscha, oravontut per las emprendistas. «Igl ei empau sco ina carta da viseta per nossa gastronomia», ha el declarau ed aschuntau ch’ei lessien arver quella igl atun 2023 era duront las seras per hosps d’ordeifer e per occurrenzas. Menu da gourmet per 10 francs Per sequalificar per la Trofea svizra SVG han las interpresas giu d’inoltrar in dossier cun maletgs dil menu ch’ei levan preparar per la concurrenza. Il pensum era da cuschinar in menu per 60 hosps cun in budget da 10 francs per persuna. La prespisa stueva haver tschun cumponentas ed esser vegetaria. Er pil past principal cun carn gaglina stgira e clara ed era pil dessert han ei giu da risguardar enzacons criteris. Ils dossiers anonimisai ein vegni giudicai dalla giuria e quel da Fatmir Spescha ha perschuadiu. Strusch da crer tgei menu ch’el ei vegnius da striunar cun quei budget. «Nus cuschinein sco adina e mussein buc in maletg falliu per seprofilar. Sulet la presentaziun dallas spisas ei empau speciala cun boxas da fem, craps da sal ed auter. Empau extraordinaris ei forsa era il risot da randas che nus fagein sur la fueina en curtgin», ha Spescha tradiu duront cavegliar cun Telma Nunes e Riana Schmid tut piccobello sils tagliors en retscha. Sfidas che promovan La SVG ei l’associaziun svizra per cuschinas grondas da spitals, casas da tgira e gastronomia collectiva e quella ha era tarmess ils quater experts a Mustér. Sco Sascha Heimann, il president dalla giuria ha declarau alla FMR, ei quella concurrenza in bien instrument da marketing pils menaschis. Gest en vesta alla munconza da persunal qualificau seigi quei ina buna pusseivladad da mussar anoviars ch’ei seigien buns patruns. Ils experts han strusch bandunau la cuschina ed han observau cun egliada scolada mintga menada e mintga detagl, fagend tscheu e leu notizias en lur mappas. «Nus essan cheu e tuttina buc, enqualga schess jeu bugen enzatgei ni dess era in tip, mo quei astgein nus buc», ha Heimann detg alla FMR. Ferton ch’il menu ei vegnius survius als hosps envidai ha la giuria magliau en ina stanza separada. Il gust e la presentaziun pon els valetar culla mesadad dils 100 puncts pusseivels. Cons da quels puncts ch’ei han la finfinala dau a Spescha e sias emprendistas han ils experts buca tradiu. L’undrientscha dils participonts e l’annunzia dils victurs ha numnadamein liug ils 24 da mars a Lucerna. «Per mei eis ei stau ina tensiun nundetga, jeu havess buc tertgau che la preschientscha dils experts possi influenzar mei, mo lur egliadas han irritau mei. Nossa finamira era e resta quella da gudignar. Il principal ei denton segir che nus havein astgau esser dalla partida» aschia Fatmir Spescha. Il schef-cuschinier Fatmir Spescha e sias emprendistas Telma Nunes e Riana Schmid (da san.) ein separticipai alla Trofea svizra SVG. Gian Reto Nufer, il menader da Puntreis ha segidau cun survir. Presentaziun e gust ein impurtonts facturs. La preschientscha dalla giuria ha fatg vegnir empau gnervus.

Avon 50 onns ei Corin Curschellas sepresentada per l’emprema ga live sin tribuna. Ladinamein ha ella mussau ses talents multifars sco cantautura, musicista, cumponista, actura e curatura. Ils emprems albums dalla cantautura cosmopolita ein daditg exausts. Ils 31 da mars cumpara perquei ina boxa cun quater discs cumpacts e dus cudischs – ina retrospectiva extraordinaria che dat investa en sia lavur. Corin Curschellas ha viu e viviu il svilup dalla musica cun registraziuns analogas e digitalas. Siu emprem solo-album ei dil 1992 e secloma «Music Loves Me». Avon ha ella oravontut cantau per e cun auters musicists sco Walter Lietha, Max Lässer, Buno Spoerri ni Andreas Vollenweider. Tochen ch’ella ei vegnida encuraschada da siu contuorn da presentar atgnas canzuns: «All’entschatta da mia carriera musicala ei bia succediu plitost casual – sco miu destin ha vuliu. Jeu hai adina giu gronda fidonza el destin e da puder dar damogn a tut quei ch’il destin ha previu per mei. Sco caracter particular e rebellic havess jeu buca saviu sesvilupar en structuras stretgas», declara Curschellas en discuors culla FMR. Sesend davos meisa ella sala biala dalla scola veglia a Rueun aschunta la cantautura ch’ella hagi adina giu plascher e gust d’empruvar il niev. Aschia seigi ella era vegnida avon 50 onns plitost casualmein tiel teater. Corin Curschellas ha viu il mund, ha fatg viadis entuorn il globus ed ei stada da casa en gronds marcaus sin differents continents. Ella sala veglia – che Curschellas ha affittau dalla vischnaunca Ilanz/Glion – ha ella endrizzau silla tribuna siu «studio» da musica. «Cheu sin quella tribuna exerciteschel jeu persula e cun auters musicists e cheu hai jeu era gia registrau enzacons tocs», declara ella e raquenta dil café mardis che tschun dunnas da Rueun han clamau en veta. Ils mardis tili ella mintgamai la tenda dalla tribuna e surlaschi la sala biala allas tschun dunnas. Allura semidi quei local mintgamai en in café che attiri dabia glieud. Ina veta plein experientschas «Il mund ei semidaus aschi fetg, ton a Paris sco a Cuera, igl ei semplamein buca pli il mund da mia giuventetgna. Paris ei semidau taluisa ch’jeu hai vuliu transferir miu mintgadi a Rueun – c’est la vie», di la dunna che vegn era numnada «la grande dame» dalla musica romon­tscha. Ell’ei denton tuttavia ida cul temps ed ei aunc adina aviarta e marvegliusa pigl excepziunal e special. Sco Curschellas sincerescha, arda il fiug per ulteriuras expediziuns musicalas: «Jeu sentel in cert schar encrescher pil temps ch’jeu hai viviu ora il selvadi e giu la curascha d’alzar la vusch; per temas brisants e critics enviers la societad, per giustia sociala, ecologia, diversitad e prendend posiziun per las dunnas.» Relasch musical d’ina artista viventa El futur vul la cantautura aunc ina ga inventar enzatgei tut niev: «Jeu gaudel il sentiment da buca propi aunc saver tgei che quei vegn ad esser..!» La boxa cun ils quater discs cumpacts ei ina retrospectiva da 1990 entochen 2010 cun in’elecziun dallas canzuns las pli impurtontas da quei temps. Sils discs ein denton era enzacons tocs novs da solo digl onn 2022. Il tetel ei «Collecziuns: Her Songs 1990-2010+2022». Sco Corin Curschellas raquenta en La Sala a Rueun ha sia amitga Annette dau gl’impuls da realisar quei project. «Ella leva tedlar mia musica ed jeu havess bugen regalau ad ella ils discs, mo ei deva negins pli da cumprar. Perquei hai jeu empristau ils mes culs plaids – quei ein ils davos ch’ei dat aunc, els ein exausts. Sinaquei ha ella animau mei da re­edir silmeins ina schelta», aschia la cantautura ch’ei leda d’haver adempliu quei giavisch. Ins pudess era numnar la boxa in relasch musical d’ina artista viventa. Ils cudischets leutier cuntegnan differents texts e citats da Corin Curschellas e d’autras musicistas e musicists. Cun tut ils texts dallas canzuns e fotos eis ei propi ina boxa preziusa e speciala. «Tener eri il temps» Sco la dunna da 66 onns che habitescha oz principalmein a Rueun di, duei la realisaziun dalla boxa er esser in omagi a tut ils ulteriurs musicists che han collaborau da 1990 – 2010 per las registraziuns. «Strusch da crer cun tgei musicistas e musicists da renum ch’jeu hai giu la schanza da luvrar» manegia ella. Sils discs ein massa nums enconuschents da musicists dalla Svizra, Europa, Africa ed America d’anflar. Biars da quels enconuschi la giuventetgna strusch pli e quei seigi donn. Denter las 60 canzuns sils quater discs ein plinavon enzacontas da sias atgnas cumposiziuns, mo era ovras dil Vienna Art Orchestra ch’ein vegnidas cumponidas ils onns 90 aposta per la soli­sta Corin Curschellas. D’anflar ein canzuns en dialect, romontsch, engles, franzos e tudestg ch’ein vegnidas registradas e producidas en differents studios dil Grischun, Turitg, Berlin, Vienna, Paris e Londra entochen a New York. «Jeu less mo cuort tener eri il temps», conceda Corin Curschellas ed ei perschuadida che quei gartegi il meglier cun in product ch’ins sa aunc tener enta maun. La boxa vesa ella sco manifest, buc il davos era per dar ina cunterpeisa haptica alla omnipresenza digitala. Aschi ditg sco… Era ils davos 13 onns ei Curschellas stada immens activa. Duront quei temps eis ella oravontut sededicada alla musica populara nova. Ella ha schau reviver canzuns quasi emblidadas ed ediu plirs discs e cudischs cullas canzuns. Quei en collaboraziun cun differentas formaziuns sco ils Fränzlis da Tschlin ni era cun Astrid Alexandre ed Ursina. La musica da quei temps ei denton buca d’anflar ella boxa damai ch’ils discs ein aunc sin fiera. Corin Curschellas ei vegnida lunsch pil mund entuorn ed ha viu bia. Malgrad ch’ella sesenta dapi onns da casa a Rueun ha la cantautura salvau sia habitaziun a Paris nua ch’ella passenta adina puspei empau temps. La gievgia vargada ha ella tradiu: «Gest quels dis mon jeu a Paris per trenar cun mia band da pli baul per ina turnea.» Ella cantautura arda pia aunc adina il fiug per ulteriuras expediziuns musicalas e silla damonda sch’ella fussi atgnamein buc pensiunada ­ussa, manegia ella: «Ei quei aschia? Jeu sun adina stada independenta e quei vegnel jeu era a restar el futur. Negin sa pensiunar mei. Aschi ditg sco ei fa plascher, aschi ditg sco la vusch, il tgierp, il destin ed il spért vulan – aschi ditg ch’ins vul tedlar mei, less jeu far musica… tut ei fetg aviert – era la fin. Jeu hai dedicau mia veta alla musica, agl art.» La fin da mars cumpara «Collecziuns: Her Songs 1990-2010+2022» tier il Label Tourbo Music. La boxa cun ils quater discs cumpacts po vegnir empustada directamein tier Corin Curschellas via www.corin.ch. Leu vegnan era las datas dils concerts publicadas. Naven dil matg vegn Corin Curschellas ad ir sin turnea culs musicists Noël Akchoté, Benoit Delbecq, Steve Argüelles, Patricia Draeger e Lukas Traxel. Corin Curschellas mira anavos sin ina carriera musicala varionta ed impressiunonta e senta il desideri d’inventar enzatgei niev. Corin Curschellas il 1995 a New York. Ussa fa ella ina retrospectiva cun quater discs.

Cun zun grond plascher astgel annunziar: Jeu sun puspei silla gliesta! Suenter varga dus onns d’abstinenza astgel danovamein: Far mias ponderaziuns, derasar miu meini, metter mustarda sin tut quei che plai a mi, verdads e manzegnas. En fuorma litterara ni meins, mess en rema ni sco rap – cuort, jeu astgel puspei esser columnista! Cun libertads totalas, interminablas, il schefredactur dat carte blanche. E tut quei vegn, sche buca legiu, en mintga cass stampau. Ner sin alv. Sche la FMR ha daferton buca spargnau naven la plazza dil correctur, profitescha mia mala ortografia perfin aunc d’in correctorat. Tgei privilegi, tgei honur. Persuenter dun jeu miu num e miu tgau. Schebein che la fotografia ei buca ual la pli actuala (quels varga dus onns d’abstinenza stoi zaco far bien), sedun jeu tuttina incontestablamein d’enconuscher. Sch’enzatgi mass pia buca d’accord cun mei ed il cuntegn da mia columna, sesentess magari mal sin ina u l’autra moda, havess resalvas ni schiglioc in vag malesser, astgass quella u quel dir quei grad agradora en fatscha a mi. Denton manierli ed a scret, senza tgagia da tgaun en sac per plascher. Igl avantatg da viver ella diaspora ei ch’ins entaupa buca trasora e dapertut lectur*as potenzial*as (jeu gendreschel sco ei para e plai a mi!) aschia che attaccas egl affect ein pauc probablas. Avon ch’entscheiver a scriver quella columna, hai jeu consultau ord spir marveglias miu vast archiv. Mia emprema columna scretta per La Quotidiana datescha daveras dil 2003! Cun quels 40 onns che jeu havevel allura, fagess jeu oz part dalla generaziun Y, fatschentada cul problem da sefar valer denter carriera professiunala, climacteri prematur, affons ella pubertad eav. Sco representanta dalla generaziun «babyboomer» denton, alva e veglia, saiel prender pacific. La finala hai jeu artau, profiteschel dil supplement per ils vegls e disponel perquei da nundetg bia capacitad da cumpra. Tipic per quella generaziun cultiveschel il hedonissem, cumprel carischia caschiel, magliel carn e possedel bia memia bia vestgadira. Bugen demussass jeu quei cun in cuort video. Deplorablamein ein las pusseivladads d’ina columnista da La Quotidiana (aunc) limitadas. Denton tgisà – forsa mein nus gleiti viral? Digital en mintga cass. Fabiola Carigiet, oriunda da Domat, è autura e scolasta a Berna. Ella è suprastanta en l’associaziun Auturas ed auturs da la Svizra.

Malgrad la munconza da neiv duront igl entir unviern han quater concurrenzas dil Cup Energia Alpina da cuorsa liunga saviu vegnir arranschadas en Surselva. A Castrisch ei la rangaziun finala succedida e leu han ils megliers retschiert las arbagias per lur prestaziuns. Tschun curridras ni curriders han contonschiu il maximum da 400 puncts, leutier vegnan dus curriders che han medemamein schau nudar il maximum, denton cun ina cuorsa pli pauc. (fmr/hh) Rangaziun finala Cup Energia Alpina Buobas sut 8 onns: 1. Aileen Berther, CS Sedrun, 380; 2. Valerie Götz, OG Trin, 260; 3. Anja Zürcher, Team Panda Trun, 210; 4. Eva Simeon, Team Panda Trun, 135; 5. Ela Caduff, CS Castrisch, 130. Buobs sut 8 onns: 1. Anean Caderas, Team Panda Trun, 340; 2. Laurin Elvedi, CS Castrisch, 310; 3. Ferderico Berni, CS Castrisch, 240; 4. Lucas Degiacomi, OG Trin, 215; 5. Mauro Spescha, CS Castrisch, 86. Buobas sut 10 onns: 1. Andrina Bisquolm, Team Panda Trun, 400; 2. Sina Flisch, OG Trin, 300; 3. Adina Maissen, Team Panda Trun, 215; 4. Annina Zinsli, CS Castrisch, 186; 5. Ilaria Elvedi, CS Castrisch, 182. Buobs sut 10 onns: 1. Nico Bässler, OG Trin, 400; 2. Urs Zürcher, Team Panda Trun, 250; 3. Fadri Schmid Fadri; CS Sedrun, 240; 4. Lars Zürcher, Team Panda Trun, 220; 5. Leo Caflisch, OG Trin; 162. Buobas sut 12 onns: 1. Chiara Bässler, OG Trin, 400; 2. Annina Succetti, OG Trin, 320; 3. Pia Pelican, Team Panda Trun, 220; 4. Laila Maissen, Team Panda Trun, 200. 5. Madlaina Monn, Team Panda Trun, 190. Buobs sut 12 onns: 1. Mauro Bässler, OG Trin, 400; 2. Amon Olbrecht, CS Castrisch, 260; 3. Johan Olbrecht, CS Castrisch, 240; 4. Leo Götz, OG Trin, 160; 5. Luis Degiacomi, OG Trin, 136. Mattatschas sut 14 onns: 1. Otavia Vonplon, CS Castrisch, 300; 2 Janina Dolf, Selvaclub Sagogn, 270; 3. Naila Simeon, Team Panda Trun, 200; 4. Celia Röthlisberger, OG Trin, 180; 5. Ladina Schmid, CS Sedrun, 110. Mattatschs sut 14 onns: 1. Maurin Schmed, Selvaclub Sagogn, 300; 2. Cherubim Ludescher, CS Castrisch, 250; 3. Nevin Schöpf, Selvaclub Sagogn, 240; 4. Elia Bisquolm, Team Panda Trun, 160; 5. Ruben Striegel, OG Trin, 60. Mattatschas sut 16 onns: 1. Anna Lena Dolf, Selvaclub Sagogn, 400; 2. Anna Tina Ernst, Selvaclub Sagogn, 260. Mattatschs sut 16 onns: 1. Luca Deplazes, Team Panda Trun, 180; 2. Heikki Piali, OG Trin, 140; 3. Tylan Michel, OG Trin, 100. Maurin Schmed dil Selvaclub Sagogn ha gudignau il cup dils mattatschs sut 14 onns, schegie ch’el ha muncau l’emprema cuorsa.

Ella ha pendiu si il telefon duront ch’jeu discurrevel aunc. Quella ga sun buca jeu stada la malhoflia, mobein ella. Quella dunna da quell’agentura che fa retschercas e drova perquei mo trenta secundas da miu temps per ch’jeu rispundi a sias damondas. «Tgei leis?» hai jeu dumandau suenter ch’ella veva schau giu la litania dil beinvegni e gest declarau quei dalla retscherca. «Sprechen Sie kein Deutsch?» ha ella dumandau cun in tudestg cun accent dil Balcan. «Na, jeu discuorel romontsch.» – Silenzi – Tuttenina erel jeu persula al telefon. E cun in surrir hai jeu constatau: «Per cletg san buca tuttas e tuts romontsch.» Sil grond parcadi avon in hotel da luxus ella Svizra Centrala vevan nus parcau nies auto cun numera grischuna. In auto 4x4 fatgs per las muntognas, senza schnicschnac e cun in sbuf scosauda. Entuorn quei auto culla puorla rurala eran parcai – cun distanzas d’entgins quadrels da parcadis – Teslas e Porsches ed autras maschinas spertas e modernas. Sulettamein in hosp da quei hotel ha ughegiau da parcar siu auto gest sper nies vehichel. Quei era in Vallesan cun in Subaru Impreza. Quel ha segir giu il dètg plascher d’entupar sin quei parcadi zatgi da siu pèr. Duront tscheina sesevan nus vid ina meisa amiez tut ils auters hosps. Sper, davos e visavi nus gudevan pèrins e famiglias las spisas gustusas. E senza vuler, udevan e capevan nus magari quei che vegneva discurriu entuorn la meisa dasperas. U ch’ei vegneva paterlau «schwizerdütsch» ni tudestg da scartira. Era nus vevan da discutar ina massa. Ed x-enzacu ha miu um manegiau: «Per cletg discurrin nus romontsch.» Negin saveva suandar nies discuors aschia che nus stuevan gnanc far da discus. Duront las davosas vacanzas egl exteriur veva ei dau in schischuri silla plazza aviatica. Nus levan prender a tscheins in auto, mo quei ei stau empau in’odissea tochen ch’igl ei lu stau aschi lunsch. Grec discurrin nus buc ed engles era mo malamein. Nus sedisperavan pia per romontsch. «Sai jeu gidar?» ha zatgi tuttenina dumandau en nies lungatg-mumma. Nus vein declarau nossa situaziun e la dunna cun cavels liungs ch’eran silmeins aschi brins sco ella sezza ha mussau a nus la via tier la halla nua che tut ils purschiders d’autos eran semtgai d’affittar lur vehichels. «Tgei fa ina Romontscha en Grecia?» – «Gidar ils auters Romontschs che vegnan buca a frida silla plazza aviatica», ha ella detg cun in surrir, gia sestendend viers in pèrin – probabel era Romontschs – ch’eran sesi cun nus el medem aviun. «Jeu stoi ir, mes geniturs ein gest arrivai» e furt e naven ei ella stada. Nus vessen bugen aunc paterlau empau cun ella ed enderschiu danunder ch’ella derivi. Tenor il dialect sminavan nus ch’ella seigi ina Lumneziana. Pli tard cu nus carravan en direcziun da nies domicil da vacanzas essan nus stai perina: «Per cletg discurreva quella romontsch.» Alice Bertogg è promotura regiunala da la Lia Rumantscha e viva cun sia famiglia a Sevgein.

111 saltunzs/as ed acrobats/as giuvens e pli vegls dall’entira Cadi sepresentan era uonn al publicum a Mustér. Las gruppas dils Movis han prest la grondezia d’avon la pandemia, il slontsch ei turnaus sill’entira lingia. Sco biaras autras organisaziuns han era ils Movis (Moviment e Sault) giu da sbatter duront la pandemia. Las restricziuns e lu era empau las temas dalla glieud da quella malsogna, mo era biars malsauns, han reduciu marcantamein il diember da participontas e participonts. Quei ei semidau igl onn vargau e la menadra Esther Hendry da Mustér constatescha: «Finalmein havein nus puspei saviu far ils trenaments senza restricziuns pervia da corona. Il diember dils commembers ei puspei carschius e nus savein presentar coreografias da sault ed acrobatica che selaian veser.» Dall’entira Cadi Suenter dus onns d’abstinenza sin tribuna ein ils Movis sepresentai igl onn vargau. Enstagl da rodund 130 affons, giuvenils e carschi sco avon la pandemia, havevan 60 mussau igl emprendiu. Cun 111 participontas e participonts ellas differentas gruppas ein ils Movis uonn lu bunamein puspei sil nivel d’avon la pandemia: «Il plascher ed igl interess ein carschi. Nus savein puspei exercitar senza restricziuns e temas ed aschia selegrar sin nossas presentaziuns.» Sco quei che Esther Hendry di, ei quei era reussiu grazia a pliras menadras novas, responsablas mintgamai per las singulas gruppas. Sco mintg’onn dapi la fundaziun dalla gruppa igl onn 2000, han las presentaziuns liug igl avrel. Ils Movis ein dapi igl onn vargau aschidadir ina secziun dall’Uniun da gimnastica Cadi. Uonn era cun acrobatica «La finamira principala da nossa purschida da sault, moviment e dall’acrobatica e gimnastica ei da promover la concentraziun sco era la coordinaziun e motorica dil tgierp. El temps actual dalla digitalisaziun eis ei fetg impurtont da muentar tgierp ed olma en buna cumpignia», puntuescha Esther Hendry e di: «Moviment ei pir che mai el trend ed il spectrum social ei pli che dumandaus dapi la pandemia da corona.» D’impurtonza ei quei surtut era pil svilup dils affons e giuvenils. Ei vegn semuentau tenor musica da different stil, aschia che pign e grond che deriva da Breil entochen Tujetsch, sa sedivertir. Las nov gruppas ch’ein da veser proximamein en halla Cons a Mustér han exercitau ils saults tenor coreografias individualas. Leutier vegn la gruppa da gimnastica d’acrobatica. En quella lavura Anja Klittich Berther da Segnas ensemen cun affons e carschi dall’Ucraina. «Quella famiglia enrihescha nus, seigi quei sin basa atletica, mo era empatica», di Esther Hendry. La gruppa ei dil reminent separticipada il december vargau ad ina concurrenza naziunala dalla gimnastica d’acrobatica a Wiesendangen. Era musica indigena Ina producziun tut speciala porscha la gruppa «Pro». Ella saulta tenor ina canzun cumponida d’Anna Tuor da Mustér. Lezza ei da veser ed udir live sin tribuna cun cant e musica al keyboard. Il toc «Strong» ha Anna Tuor cumponiu el rom da sia lavur da matura al gimnasi dalla claustra da Mustér. Quei toc ha ella era registrau en in studio ed alla presentaziun da sia lavur da matura ha ella era sunau e cantau avon in publicum pli grond. Anja Klittich Berther ch’ei responsabla per la gruppa «Pro» ei fascinada che quella collaboraziun ei reussida: «Cura ch’jeu ha udiu la canzun l’emprema ga, hai jeu survegniu pialgaglina e sun stada fetg fascinada.» Suenter las treis presentaziuns da quest onn seporscha danovamein la caschun da star da cumpignia. Las presentaziuns han liug venderdis, ils 31 da mars 2023 allas 20.00; sonda, igl 1. d’avrel 2023 allas 20.00 e dumengia, ils 2 d’avrel 2023 allas 14.00 en halla Cons a Mustér. 111 affons, giuvenils ni carschi ein da veser cun lur coreografias. Ina dallas nov gruppas che sepresenta proximamein a Mustér. La gruppa «Pro» cun Anja Klittich Berther selegra da saltar e semover tenor la canzun d’Anna Tuor.

La fin da fevrer ei la squadra svizra dils juniors el sport da reiver sin glatsch separticipada cun success als campiunadis mundials. Ina Lumneziana ei ida sisum il podest. Celina Bosshard da Degen ei campiunessa mundiala U21 ella disciplina «lead». Emprem rang: Celina Bosshard, SUI. Resultat: TOP. Secund rang: Caitlin Russel-Connor, 11.280. GBR. Tierz rang: Johanna Tuuri, FIN, 11.260. Quella tabella san ins leger sillas paginas dalla UIAA, la federaziun internaziunala dils reviders sin glatsch. Igl ei ils resultats dils campiunadis mundials dils juniors. Celina Bosshard ha gudignau ella disciplina «lead». Quella ei tecnicamein pretensiusa enviers la categoria «speed», pia sin spertadad. La Lumneziana da 19 onns fa part dalla squadra svizra e habitescha a Degen, carschida si eis ella a Morissen. Frar Benjamin ei gl'exempel Celina Bosshard en acziun, al campiunadi mundial ad Oulu. La fin d’jamna dils 24 tochen 26 da fevrer 2023 ei il team dad otg giuvenils che era sequalificaus pils campiunadis mundials staus ad Oulu en Finlandia. En quei marcau da rodund 250'000 habitonts ei stau la concurrenza internaziunala da reiver sin glatsch. Per Celina Bosshard eis ei stau ina oreifra fin d’jamna, ella ei turnada cun ina medaglia d’aur ed il tetel da campiunessa mundiala U21. Tetels ha ella gia entschiet a rimnar en Svizra. Al final dil Swiss Ice Climbing Cup 2022-23 ha ella contonschiu il maximum da 100 puncts. Cun sias prestaziuns alla cuppa svizra, il december a Winterthur ed il schaner a Malbun e Saas Fee, ha Celina Bosshard gudignau il classament general. En omisduas disciplinas, en lead ed en speed, ha ella dominau. La giuvna lumneziana ha fatg in total da 216 puncts, la secunda, Lorena Beck 178, e la tiarza, Cora Vogel, 177 puncts. Medemamein il campiunadi svizzer ha ella gudignau, avon sias duas cameratas da squadra. Celina Bosshard ei activa en in sport ch’ei buca schi enconuschents. Igl ei ina disciplina ch’il Club alpin svizzer sustegn e promova. Tiels umens ei Benjamin Bosshard actualmein in dils exponents. Igl ei il frar da Celina. Gl’um dall’annada 2002 s’auda tier l’elita mundiala dils reviders sin glatsch. Ella cuppa mundiala UIAA ed als campiunadis d’Europa batta el regularmein pils plazs da podest. Benjamin Bosshard ei quasi il «Marco Odermatt» dil reiver sin glatsch. Naschida ils 17 da fevrer 2004, ei Celina sin buna via da vegnir sil medem livel sco siu frar. Lez ei vegnius secund dil classament general dalla stagiun – senza esser separticipaus al final a Saas Fee. Ils resultats dalla stagiun han tunschiu pil secund plaz al campiunadi svizzer. Celina Bosshard, campiunessa mundiala dils U21 en reiver sil glatsch Bia a Saas Fee cul team A Celina ha la victoria al campiunadi mundial en Finlandia dau bia motivaziun. «Gie, quei constat. Miu siemi fuss da far part dall’elita e da vegnir in gi el final dalla cuppa mundiala», tradescha ella alla FMR. La Lumneziana ha grond tschaffen da siu sport. Ella trenescha quasi mintga minuta libra. Mo nua pomai ha ei preits da glatsch en Lumnezia? «En nies sport trenein nus sin preits verticalas da lenn, cun zappunet e carpialas», declara ella. Apparentamein dat ei negin stabiliment special lunsch entuorn. Enviers il sport da reiver convenziunal, cun curtgins da reiver, tschentas, sugas e carabiners, ei reiver sin glatsch enzatgei auter. Zappunet e carpialas s’audan tier gl’equipadi da standard. Demai ch’ei maunca savens la materia «glatsch» trenesch’ins sin ina preit ni tuor da lenn. «Per nus dil Grischun ei la pusseivladad il pli datier a Malbun», gi Celina. Culs trenaders Christian Ledergerber e Simon Fasnacht ei la squadra regularmein el Principadi da Liechtenstein. Mo aunc dapli temps passenta ella a Saas Fee. La casa da parcar da quei liug el Valleis ei enconuschenta pervia da sia arena da reiver. Gl’unviern eis ei il center naziunal da prestaziun dil team svizzer. Per far siu sport ein Celina Bosshard savens da viadi. Las biaras fins d’jamna passenta ella a Saas Fee, in viadi cuozza rodund tschun uras e miez. L'emprendista da bostgera Actualmein selubescha e gauda la giuvna sportista ina pausa da trenar, pertgei cul campiunadi mundial ei la stagiun ida a fin. Avon in onn ha la famiglia Bosshard bardigliau da Morissen a Degen. Leu han Benjamin e Celina endrizzau in local da trenar tecnica e condiziun. Gl’emprendissadi che la giuvna absolva sustegn pulitamein il trenament. Tiel revier forestal Sagogn-Laax absolva ella il secund onn d’emprendissadi da bostgera. «Igl ei exact il mistregn ch’jeu level far», conceda ella. Absolver la scolaziun e far sport sin livel d’elita ei pulitamein dir, ni buc? «Gie, quei constat. Ins sto esser disciplinaus e veser ina finamira», conceda ella. La giuvna ambiziusa ha tschaffen d’omisduas «disciplinas», sport e mistregn. Tuttina sco sias cameratas e ses camerats dil team sesprova ella da contonscher las finamiras. Celina Bosshard ha gest pinau in pégn. La sportista ei el secund onn d'emprendissadi.

Il Chor d’affons dalla vischnaunca Sumvitg seprepara actualmein sil concert da primavera. Igl ei in project special che ha entschiet gl’uost digl onn vargau. Era in chor mischedau da carschi ei seformaus. Denton buca el «format» ordinari cun mappas e statica. Sonda vargada ei la sala da cultura a Trun s’emplenida cun massa glieud. En tut ein rodund 110 carschi ed affons s’entupai l’emprema gada per in’emprova communabla. Ils affons ha giu grond tschaffen d’exercitar da cuminonza culs carschi. La dirigenta Flavia Walder e la vicedirigenta Marina Bearth dil Chor d’affons han menau l’emprova dil project «Dolce vita». Igl ei in grond project – ed in special. «Mintga affon che conta el chor ha astgau eleger ina persuna carschida che accumpogna e collaborescha cun nus. Igl ei propi ina coola causa, jeu hai tschaffenun», ha Flavia Walder manegiau sonda el discuors culla FMR. Il chor cun 60 affons e 48 carschi ei seformaus per l'emprova communabla dil project Dolce Vita. Pliras generaziuns semovan Naven dil tat, il padrin, tatta, madretscha, mumma ni bab, seigi in chor da carschi seformaus. Il pli vegl ha 72 onns, il pli giuven 20 onns. Cun quellas bunas premissas seigi ei stau pusseivel da realisar l’idea d’in concert, ha Flavia Walder explicau. Sonda allas nov ha l’emprova concentrada cun omisdus chors entschiet. Era ils musicists Martin Heisch al clavazin e Casper Montalta alla ghitarra ein stai presents. Il tetel dil project ei «Dolce vita», guder la veta ed emblidar empau ils quitaus. Naven digl uost tochen la fin digl onn han las dirigentas priu a mauns las empremas canzuns dil project. Cun tocs da Patent Ochsner, in «Tango turistico» sco era hits en divers lungatgs han ils affons neginas difficultads. Els emprendan spert ordadora. Cantar senza mappa e senza fegls, culs mauns libers per moviment, fa bia pli grond plascher ed ei in vér gudiment. Il november ha il chor interrut ils exercezis da quei project. Els han astgau render honur al nievelegiu president dil cussegl naziunal e cantau avon l’assemblea federala. Lu han els cantau puspei ils 3 da december a Rabius pil beinvegni a casa da Martin Candinas. Suenter Daniev ha Flavia Walder cuntinuau ils exercezis per «Dolce vita» ed entschiet las emprovas cul carschi e canzuns en quater vuschs. Finamira fussi ch’ils carschi cantassan era ordadora. Pertgei il concert cun bia temperament includa coreografia e moviments. Sonda e dumengia, igl 1. ed ils 2 d’avrel 2023, vegnan tuts ad esser semtgai per la producziun singulara ella halla plurivalenta a Trun.

Dapi igl uost 2022 ei Jakob Riedi plevon dalla pleiv reformada da Glion. Extraordinari en quei cass ei, che la pleiv da Glion ha survegniu in plevon giuven romontsch ch’ei carschius si a Castrisch. En discuors cun la FMR reflectescha Jakob Riedi a moda autocritica la rolla dalla baselgia. Cun 46 onns il secund onn sin pervenda munta nuot auter che Jakob Riedi ha elegiu il studi da teologia pér suenter in emprendissadi sco emploiau mercantil e suenter in studi d’informaziun e documentaziun alla HTW a Cuera. Suenter differentas activitads professiunalas ei Jakob Riedi sedecidius per in studi da teologia all’universitad da Turitg. Sco el di, all’entschatta insumma buca cun la finamira da daventar plevon. «Jeu sun buca ius alla universitad per anflar mia cardientscha, mobein per emprender da s’avischinar al carstgaun. La sort tragica che mias duas soras han giu sco affons pervia da maldiever sexual, ha rinforzau mia decisiun da studegiar teologia.» Suen­ter il master ed in vica­riat a Zezras ha la pleiv reformada da Glion elegiu Jakob Riedi igl onn vargau sco siu plevon. Bi da sentir l’acceptanza dapertut Che jeu sun daventaus plevon a Glion, el marcau che mia mumma ei carschida si, ei stau ina casualitad. «Jeu sundel ve­gnius retscharts da mia raspada cheu a ­Glion cun bratscha aviarta» di Jakob Riedi ed aschunta, ch’el entaupi las reformadas ed ils reformai da Glion el survetsch divin, denton era sin via, en scola, sin viesetas da casa ni er el spital ni ella casa d’attempai. «Jeu hai grond sustegn dalla supra­stonza dalla pleiv ed haiel biaras libertads d’esser creativs en mia lavur.» Studi da teologia ei mo teoria En quels sis onns ch’el hagi studegiau alla facultad teologica da Turitg hagi el maina giu temps da leger texts biblics, raquenta Jakob Riedi. En sis onns teologia hagi el viu fetg darar la colligiaziun denter il studi e la veta humana. «Duront ils sis onns da studi vegn ins teoretisaus da tgau tochen pei e la cardientscha sco tala vegn totalmein alla cuorta. Denton l’interpretaziun dils texts biblics ed ils lungatgs vegls han plaschiu fetg bein a mi. Quei dat la caschun da seconfruntar cun ils texts originals. Ils professers che lavuran era sco plevons ein pli sensibilisai en quei grau. Baselgias vitas in problem dalla baselgia Il plevon reformau da Glion conceda ch’ils parochians che vegnien en baselgia tier el seigien persunas pli veglias. Jakob Riedi: «Clar ch’jeu sedamondel era mintgaton, co che quei vegn a veser ora en 20 onns culla participaziun a nos survetschs divins. Quei ch’ei denton falliu ei da far entiert als giuvens. Mo in exempel: Jeu haiel gest currigiu concepts da scolars dil scalem ault da la scola populara. Els scrivan denter auter ch’els fe­tschien oraziun la sera. Mia experien­tscha ei che la giuventetgna ei cartenta e s’occupescha da damondas religiusas.» El speri era da contonscher ils giuvens da Glion cul temps. «Jeu emprovel da communicar sco part dalla pleiv, d’esser aivarts pil niev, mo era da cuntinuar cun quei ch’ei secumprovau.» El seigi buca il plevon che getgi quei che la glieud vegli udir. El prefereschi da dir la verdad agradora, era sche la verdad tarlischi buc adina. «Jeu sun buc in plevon popular ed en scadin cass buca in populist.» El vivi dapi 23 onns en ina relaziun ventireivla cun ina partenaria catolica e seigi fetg aviarts per l’ecumena. «La convivenza a Glion funcziunescha fetg bein e da quei vulein nus haver quitau.» Alla damonda dallas baselgias vitas la dumengia manegia il plevon Jakob Riedi, che quei seigi buca ton in problem dalla raspada, mobein tenor siu mane­giar plitost in pro­blem dalla baselgia e ses protagonists. Tonscha buca cun metter 10 Porsches en baselgia Jakob Riedi ha udiu ch’in pedagog ha detg che las plevonessas ed ils plevons stuessen prender cumiau dalla crusch. «Quei ei fetg nunprudent», di il plevon reformau da Glion, «perquei che gest ils temas teologics difficils e fundamentals sco la crusch ni la levada provocheschan las damondas interessantas che portan vinavon nus. Quei patertgar che trivialisescha ni che streha schizun cuntegns ha la consequenza ch’ins ha pli e pli pauc da dir davart ils cuntegns.» Aschia daventi la baselgia in liug d’events, di Jakob Riedi. «Cun metter 10 Porsches en baselgia savein nus buca remplazzar il cuntegn dalla bibla». Tenor Jakob Riedi ei quei buca persistent e funcziunescha mo sur in cuort temps. Cunquei vegli el buca dir ch’el seigi encunter ina baselgia aviarta e moderna. Mo quella sappi era funcziunar cun seconcentrar sigl essenzial. Il teolog Jakob Riedi ei perschuadius che la glieud da tuttas generaziuns enqueri pli ditg e pli fetg da sefatschentar e da veser la bellezia dils texts biblics. La baselgia sto daventar pli autocritica Dapi igl uost 2022 ei Jakob Riedi da Castrisch plevon reformau da Glion. Ch’el seigi ussa cheu egl emprem marcau spel Rein sco plevon reformau seigi ina casualitad, tradescha Jakob Riedi el discuors cun la FMR. «Jeu sun vegnius retscharts dalla pleiv da Glion cun bratscha aviarta.» Jakob Riedi di era ch’ils plevons reformai dalla Surselva stoppien luvrar pli intensivamein ensemen, cunzun cura ch’ei setracti d’accumpignar ils affons e la giuventetgna. «Ei porta nuot da deplorar ch’ils giuvens vegnan buca en baselgia. Nus stuein esser sincers e mirar tgei che nus fagein falliu», di il plevon che ha 46 onns. (fmr/mg) Jakob Riedi ei dapi igl uost 2022 plevon reformau da Glion.

El decuors dalla pandemia da corona ha il spazi alpin che vegn magari discreditaus sco «vadruscal ­alpin» (alpine Brache) survegniu nova calamita. Buca mo sco destinaziun da vacanzas, anzi era sco spazi per habitar e sco liug da lavur. La digitalisa­ziun possibilitescha d’externar e decentralisar posts da lavur ella periferia. Insumma survegnan models hibrids adina dapli muntada. Era per la giuventetgna arva quella viulta novas perspectivas, ella gida a cumbatter la depopulaziun e sminuir l’invetera­ziun dalla populaziun indigena. Priu che la flexibilitad dallas interpresas e la voluntad dalla politica seigien avon maun. Per la muntogna ei quei ina schanza unica ch’ei munta nezegiar a moda intelligenta e persistenta, era suenter corona. En connex cun quella midada sedattan denton era novas sfidas: munconza da persunal qualificau e da spazi d’habitar adattau e pagabel per famiglias indigenas e persunal jester en gastronomia e mistregn. Sco quei ch’il Forum d’economia prognostichescha vegn il Grischun ad haver en 20 onns rodund 30 000 forzas da lavur memia pauc. La munconza concerna buca mo la gastronomia, il persunal da tgira e luvrers da construcziun, anzi era autras branschas han difficultads da recrutar il persunal adattau. Antruras eran biars indigens sfurzai d’emigrar, oz dess ei plazzas avunda tier nus. Tonaton prefereschan biars da nos giuvenils posts apparentamein pli lucrativs e attractivs ella Bassa, fan leu ragischs e tuornan deplorablamein buca pli. Cun porscher bunas pusseivladads da scolaziun, structuras che lubeschan da cumbinar lavur e famiglia ed attractivas purschidas per il temps liber, po ei forsa reussir da carmalar anavos in ni l’auter. Tonpli che la qualitad da viver ei oz la finala nuota mendra tier nus ella muntogna. Per satisfar als basegns actuals e futurs basegna ei vinavon dapli fulasters, pendularis, cunfinaris e stagiunaris. Adina dapli rumpatesta caschuna era la munconza da spazi da habitar per cundiziuns raschuneivlas. Buca mo els centers urbans e turistics, anzi era en nos vitgs muntagnards alla periferia. Cunzun famiglias ­giuvnas, persunal jester e seniors han difficultads da cattar dimoras adattadas e pagablas. Adina dapli habita­ziuns primaras daventan habitaziuns secundaras e las vischnauncas vegnan sfurzadas da reducir lur zonas da baghegiar. Prescripziuns e restricziuns adina pli severas e proceduras da lubientscha adina pli cumplicadas smasan l’inizativa privata. Suloms da baghegiar vegnan scarts ed ils prezis s’augmentan cun ried. Quei arva eschs e portas per la speculaziun nuscheivla da terren ed ­immobiglias. En vesta al malesser existent astga la politica buca star lischenta e surschar la fiera all’economia privata. Tonpli che la colonisaziun decentrala e la procura da spazi da habitar adattau e per cundiziuns favoreivlas ein incumbensas constituziunalas ton dallas vischnauncas sco da cantun e Confederaziun. Per mi­tigar la situaziun ston las vischnauncas vegnir activas, seigi quei cun acquistar ed inzonar terren adattau ni cun crear societads cooperativas d’intent communizievel. Cantun e Confederaziun han las hottas enta maun per rinforzar lur engaschament en favur da habita­ziuns socialas, per reducir las restricziuns dalla planisa­ziun da spazi e per eliminar ils effects cuntraproductivs dalla lescha d’habitaziuns secundaras. Intervenziuns parlamentaras ein bein instradadas, ils mulins statals molan denton onz plaun. ­Ils problems ein virulents e pretendan soluziuns e decisiuns efficientas e spertas. Martin Cabalzar da Cumbel è stà passa 20 onns chauredactur da la gasetta interrumantscha La Quotidiana.

Igl atun vargau ha ina muschna procurau per empau agitaziun en Lumnezia. A Vella/Pleif ha in pur ed anteriur suprastont communal responsabel per ils fatg da baghegiar schau svanir ina muschna e quei senza lubientscha da baghegiar. Ussa ei la lubientscha inoltrada per quella muschna svanida. In proceder normal tenor igl Uffeci cantunal per la planisaziun dil territori. La muschna silla parcella 4461 a Pleif vischinadi da Vella, en possess dalla Fundaziun ecclesiastica Pervenda Pleif ei allontanada gia dapi igl atun vargau. Ella ha procurau per entgina malaveglia en Lumnezia essend che la muschna ei svanida senza ina lubientscha da baghegiar. Ed allontanau la muschna ha Renzo Blumenthal, antruras en funcziun sco suprastont communal e responsabels per ils fatgs da baghegiar. Il vendergis vargau ha la vischnaunca da Lumnezia publicau ina damonda da baghegiar per ina midada da terren silla parcella 4461 el Fegl ufficial Surselva. La damonda ei circumscreta cun «disfar muschna ed emplenir terren» ed ei setracta, sco quei ch’il president communal Daniel Solèr confirma, dalla muschna allontanada il settember vargau. Dumandar per ina lubientscha per in act gia succedius? Il president communal gi ch’ei seigi necessari d’instradar ina procedura per la midada da terren. «Ina midada da terren vala per ina construcziun ordvart dalla zona da baghegiar.» Aschia ch’il cantun sto decider posteriuramein, sche la muschna ei svanida legal- ni illegalmein. Procedere empau cumplex Quei confirma il schef digl Uffeci cantunal per la planisaziun dil territori, Richard Atzmüller. El attribuescha alla vischnaunca Lumnezia da haver agiu correct cun publicar ina lubientscha da baghegiar per la muschna allontanada e discuora dad in proceder giuridic empau cumplex. «La lubientscha da baghegiar porscha allas instanzas da concessiun la pusseivladad da giudicar il cass.» E da pretender che la muschna vegni puspei reconstruida sch’ei semuossa ch’ella ei vegnida allontanada illegalmein. Tenor Atzmüller conceda il proceder da lubientscha al pertuccau era l’udida giuridica. El sa, priu il cass ch’el ei buca cuntents cun la decisiun dallas autoritads da reconstruir la muschna, far recuors. Richard Atzmüller fa attent al muossavia cantunal ch’indichescha ils pass che vegnan instradai leu nua ch’igl ei vegniu construiu senza lubientscha da baghegiar ni buca tenor la lubientscha da baghegiar. All’entschatta dalla procedura stat la pusseivladad da curreger la caussa sin basa voluntaria. Ed alla fin da tuttas fins, suenter ina eventuala decisiun dalla dertgira federala, la reconstrucziun sin donn e cuost dil caschunader, priu il cass ch’el ei aunc adina buca promts da procurar sez per la remedura. La valeta ecologica Ch’igl ei pli sempel da valetar la legalitad dad ina construziun vid in mises che vid ina muschna svanida conceda era il schef digl Uffeci per la planisaziun dil territori. Richard Atzmüller puntuescha da buc enconuscher ils detagls dalla muschna da Pleif. «Ina muschna vegn ozilgi valetada tenor sia valur ecologica per divers micro-organissems.» Ed ina muschna selai senz’auter reconstruir tenor las explicaziuns da Richard Atzmüller, sche quei fa da basegns. Il president communal da Lumnezia, Daniel Solèr ei spannegiaus sin la decisiun ch’il cantun pren la finala en caussa muschna da Pleif. El ei buca sgarscheivel incantaus dil proceder che po caschunar in fauls maletg. «In ni l’auter po forsa tertgar ch’ei seigi pli sempel da schar svanir ina muschna e silsuenter inoltrar la lubientscha da baghegiar.» Dad in tal agir avertescha era Richard Atzmüller, principalmein per impedir malemperneivladads: «Igl ei segir pli prudent da s’informar ordavon tier la vischnaunca tgei ch’ei lubiu e tgei buc.» Cunzun sch’ins ei sez responsabels per ils fatgs da baghegiar.

Quei num associeschan ins cun tut enzatgei auter, mo buca cun ina vacca. La Quotidiana viva denton, e quei a Falera, el nuegl da Marcus Casutt. En 200 gis ha ella dau 5600 liters latg, ella s’auda tiel muvel da Baluns. «Cheu eis ella», muossa il pur. Il redactur stat davos ina vacca da latg sco quei ch’ins enconuscha oz: En egl dat gl’iver ch’ei pendius si bein ella butschida. Da statura lada, la lingia sura buca exagerada. Ina vacca senza corns sco biaras. «Il settember ha ella fatg l’emprema gada vadi. Dapi lu ha ella dau 5600 liters latg, quei ei ina biala prestaziun», declara Marcus Casutt. La Quotidiana ei feglia dalla Julia e da Phil, il bab. Geniturs da raz brin da num e prestaziun. Stalla da 30 onns La stalla da Baluns sut Falera ei la suletta ella spunda viers Schluein e la Foppa. Sisum las aclas da Permun ha Marcus Casutt baghegiau 1993 stalla e 1998 casa. La meglieraziun generala da funs ha «meglierau» la situaziun pil stan puril da Falera. Nov menaschis dat ei oz aunc en quella vischnaunca, menai bunamein tuts da purs giuvens. Lur geniturs ein carschi viaden ils onns sissonta e siatonta en ina agricultura che ha stuiu s’adattar allas structuras economicas. Tier quella generaziun s’auda Marcus Casutt. La vacca el nuegl da rentar, denter sias cumpognas. Sco siu menaschi ein tuttas stallas ordeifer il vitg. Ils purs ei s’etabli en tuttas direcziuns. Els cultiveschan il funs entuorn lur stallas e san carrar sin vias asfaltadas, ni ladas avunda per vehichels e maschinas. Cun ses 61 onns ei Marcus Casutt in pur ch’ei staus confruntaus culla gronda midada. «All’entschatta dils onns siatonta haveva miu bab priu inagada ina vacca da contract senza corns si dalla Bassa. Quei haveva dau da discuorer cheu a Falera», raquenta gl’allevatur. Vid la preit-clavau ha el fermau en retscha las plachettas dallas exposiziuns da biestga dapi 1986. La pli nova ei quella da Murschetg il 2021. Quella da 2022 seigi semtgada da pender si, gi il pur. «Dat schon dapli lavur» Siu muvel ha fatg ad el bia plascher en quels decennis. Tiel menaschi cullas 21 vaccas s’audan era 25 schetgs, stiarlas e mugias. Igl ei il futur dalla tratga da Baluns. All’exposiziun digl october 2013 era sia vacca Happy daventada Miss Arena Alva. Alla genetscha da treis onns haveva gl’expert era dau igl emprem premi pil pli bi iver. Marcus Casutt ei in dils allevaturs da Falera da vaccas da prestaziun aulta. Gl’atun vargau ha el puspei giu stupent success a Murschetg. La partiziun dallas vaccas giuvnas ha la Quora gudignau, secunda la Quarz, e sisavla ella…la Quotidiana. Quei num ei secapescha daus en egl, ina vacca cul medem num sco la gasetta dil gi dalla Romontschia. Margis ha il redactur visitau la Quotidiana. Las 21 vaccas ein rentadas e sin pantun, davontier gl’iral e da mintga vart ils purseppens da perver. Aschia s’immaginesch’ins in nuegl dils onns novonta. «Ei dat schon dapli lavur ch’ina stalla libra», conceda il pur. Aunc ussa ha el negins plans da midar il sistem. Ins ha fixau en famiglia da spitgar tochen ch’in dils dus affons sedecidi da surprender il menaschi. Marcus Casutt culla Quotidiana, la vacca da treis onns e miez. Julia, la seniora La Quotidiana e sias soras e collegas en stalla da Baluns interessescha la planisaziun dil futur buca. Ellas han lur plaz sin pantun, la libertad necessaria, quei che las prescripziuns camondan, aua e pavel avunda. E cunzun l’attaschonza dil possessur. En nuegl viva biestga dall’atgna tratga, Malayka, Malaysia, Nivea, Panda e Palma. Silmeins diesch vaccas han in num ch’entscheiva cul bustab Q. «Il 2019 ei quel staus en roda. Ei ha dau 12 vadialas e nus havein duvrau tons nums cun Q», raquenta Marcus Casutt. Per in dils nums ha gl’abonnent dalla gasetta romontscha buca stuiu encurir lunsch. Julia senumna dil reminent la mumma dalla Quotidiana, ella ei restada dalla generaziun cul «J». Julia ei la seniora en nuegl e s’auda tier las favoritas digl allevatur. «Ella ha fatg otg gadas vadi e dau 56'500 liters latg», declara quel. La Quotidiana hagi fatg gl’atun vargau in mascal ch’el hagi denton buca teniu. «Uonn il settember fa ella la secunda gada, lein mirar», reflectescha gl’allevatur.

Votantas e votants da Trin ein s’entupai gliendisgis ad ina radunonza communala. Els han giu da prender posiziun tier treis damondas da credit, leutier haveva la suprastonza preparau e tarmess in messadi. Ils 34 presents han lu era approbau cun gronda maioritad tuttas treis damondas. Pil project «manteniment via d’uaul Purcs ha ella lubiu ina summa da 150'000 francs. Igl ei la via che meina dils cuolms da Maliens Dadens tras gl’Uaul da Purcs. 79 pertschien dils cuosts vegn il cantun a subvenziunar. Vinavon la la radunonza lubiu in credit da 310'000 francs per reparar il donn d’ina aua gronda. Nua che Val Turnigla e Val Trimosa s’uneschan, sill’altezia dall’ovra electrica e la resgia, ha l’aua donnegiau il mir da sustegn. Per las lavurs sa la vischnaunca quintar cun contribuziuns cantunalas da 55 %. Il tierz credit ch’il suveran ha lubiu pertucca in project digl aquaduct. La summa da 46'000 francs sa vegnir reservada per projectar ina sanaziun dallas tschaffadas e dil reservuar Turnigla. L’investiziun da sanar il reservuar e tschaffadas ei inclusa el preventiv 2023 e quintaus cun 500'000 francs.(fmr/abc)

Igl ei puspei aschi lunsch: dumengia proxima semesiran ils amitgs dallas turas cun skis el territori dil Péz Ault a Mustér. Pervia dallas cundiziuns malguessas da neiv ha la concurrenza dil vertical la sonda sera buca liug. Suenter dus onns pausa pervia dalla pandemia ha la Trofea Péz Ault puspei giu liug igl onn vargau. 50 dunnas ed umens ein semesirai. Quei diember da participontas e participonts spera il cau-cuorsa Luca Brunold da contonscher era uonn: «Entochen ussa havein nus circa 20 annunzias. Bein enqualin sedecida pér il davos mument. Surtut ils indigens miran igl emprem tgei che l’aura fa.» Ch’ils organisaturs contonschan il mument buc il diember da concurrentas e concurrents d’avon la pandemia ha in motiv principal. «Lu havein nus giu concurrenzas dil Swiss Cup ed ina ga era il campiunadi mundial. Gia il Swiss Cup persuls porta rodund 80 skiunzas e skiunzs da turas», di Luca Brunold. Persunalmein ed ord vesta dalla lavur ha el buc in problem cul diember pli pign da participonts: «Jeu sun staus igl onn vargau l’emprema ga responabels sco cau-cuorsa. Uonn ei quei la secunda ga ed aschia s’endisel jeu vid ils pensums da quella funcziun, surtut era perquei ch’ei ha dau entginas midadas ell’organisaziun suenter 2019.» Ils proxims onns vegni il comite d’organisaziun probabel danovamein a far la damonda per surprender in Swiss Cup. Lu fussi il buor­di da lavur automaticamein pli gronds. Il vertical ei strihaus Pervia dalla situaziun malguessa da neiv han ils organisaturs decidiu da strihar la cuorsa cuorta – il vertical – dalla sonda sera. «Nus savevan buca sch’ei detti avunda neiv. Leutier havevan nus fetg paucas annunzias per quella concurrenza», di Luca Brunold ch’ei oriunds da Vella en Lumnezia. Ins hagi reponderau pliras alternativas, mo la fin finala decidiu da laschar star quella cuorsa. La concurrenza principala dalla dumengia vegn arranschada pli u meins sil tschancun original. Aunc buca dil tut clar eis ei, tgei lingia che vegn eligida el territori sut il Péz Ault, igl intschess dil runal sisum. Malgrad la neiv dils davos dis sepresenta ina situaziun che variescha da liug tier liug: «Ei ha buca mo neviu, mobein era suflau. Consequentamein havein nus cuflaus, mo era loghens cun pauca neiv.» Pertuccont las cundiziuns da concurrenza semida pauc, la Trofea Péz Ault vegn ad esser semegliontamein pretensiusa sco ils davos onns. Ina varianta meina sur la distanza da 14,3 km, l’autra sin 10,87 km. La differenza d’altezia dallas duas categorias svariescha denter 954 e 1640 meters. La partenza ei dumengia naven dallas 08.00 a Caischavedra alla la staziun da cuolm dallas Pendicularas Mustér SA. Als aspectaturs seporschan plirs loghens el territori da skis da persequitar las concurrentas ed ils concurrents. Luca Brunold - il cau-cuorsa dalla Trofea Péz Ault.

La sonda vargada ha la Gruppa da nostalgia da Tujetsch envidau al tradiziunal Di da nostalgia Tujetsch. Sur notg havev’ei dau in tschuat neiv nova e tuttina ein ver 25 umens e dunnas stai dalla partida e han conquistau las pistas cun skis da lenn, sliusas e cun plascher da temps vargai. «Nus essan stai surpri dall’aura e dalla massa neiv ch’ei haveva dau sur notg. Perquei savevan nus tochen il davos buca cons che vegnan», di Sandro Muscas ch’organiseschan il Di da nostalgia Tujetsch ensemen cun Marc Graf. Surpri ein els era stai che tuttina biebein 25 persunas ein serimnadas avon miezdi ell’Ustria dalla staziun a Sedrun. Malgrad la malaura ein quels vegni da Tujetsch, Mustér, Sumvitg, Tumliasca, Cuera ed in’entira roscha era d’auters cantuns dalla Svizra. Rassas liungas e caultschas carpun Sco Sandro Muscas declara, sponsurescha la Skiarena Andermatt-Sedrun mintgamai las cartas dil di alla Gruppa da nostalgia da Tujetsch. Quella ei lu era senza dubi mintgamai in’attracziun tut speciala sin pista ed in sujet per numerusas fotografas e fotografs da hobi. Vestgi cun caultschas da carpun, rassas liungas, monduras veglias dil militar ni cul vestgiu bi en muster da caro han skiunzas e skiunzs buca giu immens cauld e cumadeivel. En mintga cass ein ils nostalgichers denton dai en egl e han attratg l’attracziun cun lur aspect ed il stil dad ir cun skis sco antruras. Adina puspei ha enzatgi fatg in «sgol» per setschentar ella neiv nova e quei ha procurau per enqual risada. «Accidents ha ei dau negins e quei vala bia», puntuescha Muscas. Cun humor ed ambiziuns L’aura dalla sonda ha denton buca gest attratg massa glieud ed aschia han ils nostalgichers giu plaz dètgavunda sin e sper pista. L’aschinumnada tura dil Veltlin – ch’ei fan tradiziunalmein quei di – e che meina entochen sil pass dall’Alp­su, ei curdada ora uonn. «Pervia dalla neiv nova ei quei buca stau pusseivel. Ils biars ein stai tochen si Milez, quei ha tunschiu», manegia Sandro Muscas riend. Quels propi ambizius seigien tuttina aunc stai sil Cuolm Val Val per propi aunc haver il sentiment dad ir culs skis da lenn. Quei seigi stau propi sco pli baul cu ei mavien per gronda part tras la neiv entira. Gudiu la cumpignia Sper mantener la cultura e schar reviver temps daditg vargai ei guder la cumpignia in’impurtonta finamira dil Di da nostalgia Tujetsch. «La cumpignia havein nus gudiu sin pista ed en differentas ustrias el territori da skis. Ella Tegia Las Palas havein nus perfin saviu sescaldar cun cantar e saltar. Leu han Dario Hess e sia band concertau la sonda», relata Sandro Muscas e tradescha era, che la sentupada seigi ida a fin pér tard viaden ella notg suenter haver festivau – sco ils antenats havessien fatg pli baul – el vitg da Sedrun. Quei denton suenter haver scumiau la vestgadira d’antruras cun vestgadira moderna. Rassas e caultschas carpun eran numnadamein tut bletschas suenter beinenqual tgilada ella neiv nova. La neiv nova ha buca stermentau quella legra truppa da s’entupar al Di da nostalgia Tujetsch. Nora Honegger el «schuss». . Enzacons curaschus ein stai tochen sil Cuolm Val Val.

Dapi duas jamnas san ins visitar ella baselgia claustrala dallas soras dominicanas da Glion in’exposiziun dad iconas. Ils dus artists ucranes Sonia Atlantova ed Oleksandr Klymenko muossan quei ch’els fan cun chistas da muniziun dall’uiara. Entrond ella baselgia dalla claustra da Glion seferman ins avon l’emprema tabla. Quella ei tschentada sin in cavalet da malegiar, muossa in cavalier che semeglia sogn Gieri che mazza il drag. Sil scret sper la tabla san ins denton leger: S. Dimitri. Igl ei in dils sogn pli populars dallas baselgias ortodoxas cristianas. Dimitri ni Demetrios ei il patrun da Thessaloniki, Constantinopel e Venezia, el vala sco protegider dalla schuldada ell’uiara. Chistas per destruir veta Forsa perquei han ins plazzau quella icona all’entrada dalla baselgia. Il sogn che la schuldada venerescha ha Oleksandr Klymenko scret sigl uvierchel d’ina chista da muniziun. En connex cugl art da far iconas discuoran ins da «scriver» e buca da malegiar. En tut san ins admirar, el silenzi che la baselgia claustrala derasa, 16 talas ovras. Gl’artist ucranais e sia consorta Sonia Atlantova scrivan dapi il 2014, dapi las empremas attaccas russas egl ost dalla Ucraina, iconas sin chistas da muniziun. Els vivan a Kiew ed han rimnau massa tals conteniders da lenn stabils, cun isaglia, guotas e strubas da ruina. Sin viadi tras l'Europa Sin quei material scrivan els iconas dalla tradiziun ortodoxa. L’Ucraina ei ina naziun cristiana cun profundas ragischs tochen tiels apostels. Ina icona muossa sogn Pieder, autras Nossadunna dallas dolurs, ils arzaunghels Michael e Gabriel, sogn Gieri, lu sogn Antoni gl’eremit, era in sogn impurtont dalla Baselgia digl ost. «Las chistas da muniziun vegnan duvradas per destruir la veta. Nies siemi eis ei da contribuir alla pasch, alla veta. Ina icona sa buca frenar l’uiara, denton dar speronza», san ins leger alla meisa d’informaziun dall’exposiziun. Il project cul num engles «Icons on Ammunition Boxes» ha il pèr saviu presentar el parlament europeic a Brüssel, els parlaments dall’Ucraina e Lituana ed en Pologna. Sur Tiaratudestga, Italia ed autras tiaras ein ella vegnida en Svizra. Sora Ingrid Grave ha viu ella ils 10 da settember digl onn vargau a Cuera, a caschun dil giubileum da 50 onns «Glaube in der zweiten Welt G2W». Duront in discuors ha Oleksandr Klymenko dumandau sch’ei fussi pusseivel da presentar las iconas ella claustra da Glion. Dils 26 da fevrer tochen ils 26 da mars 2023 ei l’exposiziun impressiunonta leu. Sco quei che las soras han confermau, ei gl’interess gronds da veser las iconas sin chistas da muniziun. Il project d’art «Iconas sin chistas da muniziun» san ins visitar tochen ils 26-3-2023, ella baselgia claustrala da Glion. L’exposiziun ei aviarta mintgamai da gliendisgis tochen sonda, dallas 9.00 tochen las 17.00, la dumengia dallas 11.00 tochen las 17.00.

Dapi biars onns s’engascha l’anteriura calustra dalla baselgia catolica da Glion el cussegl pastoral. Cun metter a disposiziun siu post ha Marta Riedi instradau ina discussiun digl avegnir. Pliras damondas ein stadas el center dalla sesida. La presidenta haveva annunziau sigl invit: «Cussegl pastoral, co vinavon? Tgei e nua vulein nus ir?» Per ordinari tracta quei gremi occurrenzas digl onn ecclesiastic e l’organisaziun da quellas. Duas gadas ad onn s’entaupa el cul team pastoral dalla pleiv da Glion. Il parsura ei sur Alfred Cavelti. El e la teologa Flurina Cavegn meinan ina squadra motivada ellas quater pleivs Glion, Schluein, Sagogn e Sevgein. Tenor la mira dall’annunziaziun sesprova quei team da motivar e dar impuls alla veta dallas cuminonzas. Instrument efficient e nizzeivel Ina dallas finamiras operativas eis ei da coordinar las activitads cun termins ed manifestaziuns. Sch’ina dallas quater pleivs festivescha per exempel perdanonza, duei quella esser el center, ils parochians da tschellas ein envidai da separticipar. La fiasta dall’emprema s. Communiun duei esser da cuminonza en in liug, ed era la s. Creisma. Il diember d’affons e la mobilitad lubeschan da far quei. Sper las casualias dat ei vinavon en mintga liug singulas occurrenzas localas. Cussegl pastoral da Glion. Da Glion anora organisescha il team pastoral ils survetschs divins, devoziuns e seras d’impuls, acziuns e tradiziuns religiusas duront igl onn. Il fegl parochial ei daventaus in instrument efficient e nizzeivel per communicar mintga meins quei che schabegia ellas quater pleivs. A Glion ha il cussegl pastoral ina pli liunga tradiziun, era ils representants dallas treis pleivs affiliadas fan oz part da quei gremi. Dacuort ha la parsura dalla gruppa, Marta Riedi, envidau ad ina sera senza plans da termins, gliestas da pensums e detagls organisatorics. Auter access tier famiglias giuvnas Sco center regiunal ha Glion gronda accoglientscha d’indigens, hosps e famiglias da luvrers jasters. Il cussegl pastoral ha discutau co ins duei rinforzar ils ligioms cul pievel en general. Quel selai buca pli contonscher schi tgunsch sco antruras. Ils interess spirituals ein semidai e las activitads ecclesiasticas en concurrenza cun sport, temps liber e divertiments multifars. «Nua ha la Baselgia aunc plaz e co sa ella ‘sevender’ pli efficient?» ei ina damonda ch’il cussegl pastoral vul discutar. Las casualias, pia battens, sepulturas e nozzas, ein aunc adina impurtontas en quei reguard. La generaziun pli veglia, vul gir naven da 50 onns ensi, sesenta colligiada emoziunalmein aunc adina cun rituals, spiritualitad e fiastas religiusas. Per animar e motivar famiglias giuvnas drova ei denton in’auter access. Per exempel sur la preparaziun silla emprema s. Communiun. Cheu vegnan ils geniturs involvai. Activs ein quels denton mo a cuorta vesta. Cu la fiasta ei a fin, suonda la passivitad. Il cussegl pastoral vul cuntinuar la discussiun co e cun tgei mesiras ch’ins savess intimar la populaziun da separticipar allas activitads dallas quater pleivs. Il meins da zercladur vegn el puspei a s’entupar per encurir sligiaziuns enviers l’indifferenza carschenta. Buca il davos sto il cussegl pastoral reglar la successiun dalla premurada presidenta Marta Riedi che vul vegnir descargada da siu post.

Strusch che neiv e glatsch ston untgir alla forza dil sulegl, sededesta la natira. Naven dil mars creschan ils gis ed ei vegn pli cauld. Quei trai glieud cun apparats da fotografar ellas pitgognas. Denter il brin-grisch da feglia e terren che spetga sil verd, dattan las empremas fluras d’uaul en egl. Ina dallas empremas ei la ravanetta (Hepatica nobilis). Igl ei ina pintga che vegn sil pli bia 20 centimeters aulta. Ella crescha en uauls da feglia sin terren da caltschina. Cun sia colur tipica dat ella en egl. Ella ei blaua, e buca sco quella silla fotografia da colur alva. La ravanetta da colur alva s’auda tier las raritads, sco igl albino. A quella flura fotografada sin territori da Laax maunca la substanza chemica blaua cun num cyanidin. Dacuort ha il Curtgin botanic dall’universitad da Turitg dedicau sia circulara da primavera alla ravanetta. Ella creschi en uauls vegls che han saviu sesviluppar duront tschiens onns senza disturbis. Tgi che fa regularmein spassegiadas els medems loghens, entaupa mintga primavera la medema gruppa da ravanettas sut nitscholèrs ni denter crappuns e caglias. Sco en in iert liber delecteschan ellas ils viandonts e rendan attent ch’igl ei propi primavera. Ina specialitad dalla ravanetta ein sias capslas da sems. Igl ei gl’emprem nutriment dallas furmiclas d’uaul. La fluretta cul num tudestg «Leberblümchen» s’auda tier la famiglia dallas ranunclas. Auter che violas, margretas e primulas duess’ins buca prender in matg da ravanettas a casa. Ellas stattan meglier en lur iert egl uaul ed per la salata ein ellas buca adattadas. La ravanetta cuntegn numnadamein protanemonins e saponins toxics.(fmr/abc)

La vischnaunca politica e las pendicularas da Mustér ensemen cun la Scol’aulta specialisada dil Grischun (SAS) fan dapi in onn emprovas cun vehichels electrics. Il schinumnai Tuctucs han absolviu cun success duas fasas da test. Vinavon vai cun in project da pilot. Eifer ils proxims treis onns vul ins rimnar experientschas culla populaziun indigena ed ils turists. Igl impuls pils Tuctuc ei vegnius da la SAS dil Grischun ch’ei era presenta dapi 2022 cul num Surselva Lab a Glion. L’instituziun Surselva Lab collaborescha cun las vischnancas sursilvanas en favur da sligiaziuns per augmentar l’attractivitad dalla vallada sco liug da habitar, liug da lavur e sco destinaziun turistica. Per incumbensa dalla vischnanca da Mustér ei il luvratori Surselva Lab vidlunder da concepir in sistem da mobilitad ecologic ch’ei amplificabels. Quei vul dir, ch’il project culs Tuctucs electrics a Mustér savess lu pli tard vegnir extendius sill’entira Surselva. Project da pilot entochen 2026 Enteifer il davos onn seigi vegniu fatg emprovas tecnicas, di Tanja Bügler, collaboratura scientifica dalla SAS ed era involvada el project per in sistem da mobilitad a Mustér. «Igl emprem onn havein nus evaluau con adattaus ch’il Tuctuc ei igl unviern ellas muntognas, tgei pneus ch’el drova e per exempel era co il vehichel funcziuna sin vias teissas. Plinavon havein nus sclariu tuttas dumondas da segiradas e da lubientschas entras la polizia.» Il president communal da Mustér, René Epp ei satisfatgs che tut ils tests tecnics muossan resulats positivs, entochen ussa. «Quei che suonda ussa ei da sclarir las damondas da menaschi dils Tuctucs», di René Epp. «En quei project da pilot entochen 2026 vegnin nus a sclarir con gronds ch’igl interess d’indigens e hosps pils Tuctucs sco sistem da sharing ecologic ei. Lu eisi da sclarir cons Tuctucs ch’ei drova, co quels san vegnir reservai e duvrai. Nus stuein era sclarir con ch’il diever dils vehichels cuosta e co che quei vegn pagau da quella ni da quel che drova il Tuctuc.» Il president communal da Mustér, Renè Epp, ha iniziau il sistem da traffic cun ils Tuctucs sil level politic. Damonda da sustegn alla Confederaziun Tenor René Epp, il president communal da Mustér, vegnien ils partenaris da project proximamein a tschentar ina damonda da sustegn finanzial al Post da coordinaziun federal per mobilitad persistenta. Quei post dalla confederaziun sustegni projects innovativs cun entochen 40% dils cuosts totals. René Epp: «La gronda part dil project finanzieschan la vischnaunca da Mustér e las Pendicularas Mustér SA. Nus havein budgetau en tut circa 400 000 francs. Cul sustegn maximal dalla confederaziun fuss dapli ch’ina tiarza dil project finanziaus.» La gruppa da project. Da san: Tanja Bügler (SAS Grischun), Livia Somerville (menadra Surselva Lab), Celine Meury (sviluppadra regiunala Surselva), René Epp (president communal Mustér), Stefan Arnold (directur Pendicularas Mustér) e Prasad Raja (menader tecnic). Tgei ei in Tuctuc? Il Tuctuc ei in vehichel da renum mundial che vegn era numnaus Autorikscha. En Svizra ves’ins specialmein biars Tuctucs a Lucerna. Oriundamein vegnevan ils Tuctucs era duvrai sco taxis en tiaras sco per exempel l’Egipta, l’India ni ella Thailandia. Il Tuctuc ei in vehichel da treis rodas che ha ina forza dad otg cavals. Sia spertadad maximala ei 40 kilometers per ura. En in Tuctuc datti plazza per treis entochen maximalmein quater persunas. Per carrar cun in Tuctuc drovi la lubientscha da carrar A1 (motos). (fmr/mg) Tuctucs electrics a Mustér sin buna via Tuttina sco biaras autras regiuns da muntogna ei era la Surselva confruntada cun la sfida da contonscher tuttas vischnauncas e habitadis. En tut ils loghens ch’il traffic regiunal public circulescha darar ni insumma buca, vegni duvrau igl auto. Cul project da pilot «Tuctucs electrics a Mustér» vulan la vischnaunca e las Pendicularas Mustér SA crear ensemen cun il «Surselva Lab» dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun (SAS Grischun) ina purschida da mobilitad attractiva ed ecologica. El focus stat la concepziun d’in sistem da mobilitad amplificabel. Ils tests tecnics ein fatgs. Quei che suondi ussa seigi da sclarir las damondas da menaschi dils Tuctucs, di il president communal da Mustér, René Epp. «En in project da pilot entochen 2026 vegnin nus a sclarir con gronds ch’igl interess dils hosps ed indigens pils Tuctucs sco sistem da mobilitad ecologic ei. Lu eisi da sclarir cons Tuctucs ch’ei drova, co quels san vegnir reservai e duvrai ed era con ch’il diever cuosta.» Ulteriurs puncts ch’ein tenor il president communal era da sclarir ein ils parcadis ed il sistem da pagar pil diever dils Tuctucs. (fmr/mg) Pagina x

Ella veta datti damondas che vegnan adina pus­pei e che van lu era empau silla gnarva. Il davos temps sun jeu per exempel vegnida dumandada bia gadas, tgei ch’jeu studegi insumma. Studentas ni students che studegian enzatgei 08/15 sco medischina ni dretg ston tier quella damonda buca quintar cun reacziuns specialas, perquei ch’ils biars san tgei che quei ei. Sch’ins studegia denton etnologia, sco jeu, lu vegni pli cumplicau. Sch’jeu ditgel alla glieud ch’jeu studegi «etnologia», lu survegn jeu il bia egliadas surdumandadas, il discuors daventa empau pesonts e la ­situaziun magari malcumadeivla per omisdus. Perquei hai jeu, suenter entginas da quellas situaziuns, entschiet a sviluppar ina strategia. Jeu rispundel buca mo cun «etnologia», mobein jeu declarel silsuenter gest aunc tgei che quei ei exact, senza pausa e senza trer flad denteren. Quel che ha dumandau mei ha aschia gnanc peda da ­patertgar e da mirar crutsch sin mei. Mia risposta da standard tuna il bia lu circa aschia: «Jeu studegel etnologia, pli baul haveva quei aunc num ‹Völkerkunde›. Quei enconuschan ins aunc plitost, neve? Also detg fetg fetg sempel, sefa­tschentan etnologs cun differentas ‹culturas›, ‹autras› tiaras e divers ‹pievels›.» Sin quella explicaziun suonda lu mintgamai mia construcziun preferida: «Buca mo ils ‹auters› stattan el center, mobein era nus ‹sezs›. Ei va per veser il mund ord differents puncts da vesta, d’empruar differents egliers e d’acceptar che ‹nos› egliers fan semplamein part d’in grond sortiment, ston denton buc esser exnum me­gliers che tschels». – Suenter las declaraziuns precisas selubeschel jeu in respir fetg profund. Mintgaton, cura ch’jeu hai gust e sun en fuor­ma, cumpletteschel jeu mias declaraziuns schizun aunc cun exempels concrets da retschercas actualas: protecziun dalla natira a Madagascar e l’opposizun dalla populaziun indigena, schamanissem ella Mongolia ni il tractament da fugitivs en Svizra. Ei sa sedar in discuors fetg interessant – tut tenor tgi exact che ha tschentau quella damonda a mi. Pil pli survegn jeu denton in schetg «okay – interessant» sco risposta. Ni ch’ina nova damonda vegn tschentada, ina damonda, ch’ei era fetg temida el rudi da studentas e students da direcziuns da studi «buca 08/15»: «Nua lavuras lu ina­gada cun quei studi?». Dar risposta a quella ­secunda damonda era all’entschatta da mia carriera sco etnologa circa tuttina stentus sco all’emprema. El decuors dils onns haiel jeu era fabricau ina risposta da standard per quella damonda: «Sco etnologa san ins d’ina vart naturalmein luvrar en bibliotecas, en museums ed ella scienzia. Jeu sai, quei tuna empau lungurus. Da quei meini sundel jeu era. Per cletg dat ei denton aunc ina massa autras pusseivladas ch’ein en mes egls biaaaa pli interessantas: Plazzas els fatgs d’asil e da migraziun, tier organisaziuns internaziunalas, tier cooperaziuns da svilup (Entwicklungszusammenarbeit)». Jeu stoss conceder ch’ei caztga schon da rispunder provocativ cun «dapertut imfall» sin quella damonda. La fin finala drova ei dapertut etnologas, nua che differentas «culturas» s’entaupan. E nua dat ei buca quei? Duess la damonda pia buca plitost esser, nua che etnologas san atgnamein BUCA luvrar? Anja Furger è en il quart semester dal studi da master en etnologia a l’Universitad da Lucerna. Sper il studi dat ella ballape tar il FC Lucerna, lavura tar il Agid svizzer per la muntogna – ed ha gist scrit sia emprima columna per la FMR. Anja Furger studia etnologia e lavura tranteren per l'Agid da muntogna

Gl’atun vargau ha il parlament federal dismess barrieras che impedevan da baghegiar implonts solars. Quei dat impuls ad interessents, investurs, ovras d’energia e vischnauncas. Per exempel quella dad Ilanz/Glion. Dacuort ha la suprastonza communala communicau ch’ins hagi approbau ina declaronza d’intenziun per realisar in implont alpin solar. «Igl ei aunc memia baul da communicar loghens e precisar in project», declara Marcus Beer, il president communal dad Ilanz/Glion sin damonda dalla FMR. El pren posiziun silla communicaziun ufficiala dalla suprastonza communala en connex cun ina fatschentas currenta. Ina che pertucca la tematica «solar» ha ella communicau suandontamein ils 21 da fevrer 2023: «Approbau ina declaronza d’intenziun per realisar in implont alpin solar». El sappi sulettamein confirmar ch’ei detti interessents per in tal implont solar alpin, puntuescha Marcus Beer. Ina cunvegna da discreziun Per in implont alpin solar drova ei da principi ina surfatscha pli gronda, analog als exempels ella Cadi. Sper il lag da fermada da Nalps ha la CKW planisaus in, en Tujetsch ei il project Scharina dad EnergiaAlpina sin rucca, ed il project Alp Run sur Mustér han la societad d’alp e la Solalpine presentau. Igl ei treis projects per la producziun da silmeins 50 Gigawatt l’ura electricitad. Dapi gl’atun dat ei adina novs projects el Grischun per tals implonts alpins solars. Sin intschess dad Ialnz/Glion duess ei pia dar in ulteriur? Il president communal da Glion vul buca rispunder quella damonda e prender posiziun en caussa. El motivescha aschia: «Nus havein fixau ina cunvegna d’intenziun, ed en quella eis ei fixau da tener tschelau loghens e detagls tochen ch’ei dat ina studia davart la realisabladad.» Avon che informar la publicitad, vegli l’interessenza dil project encurir il discuors cullas organisaziun digl ambient e cuntrada. In implont sin intschess dad Ilanz/Glion s’immaginesch’ins sin ina dallas alps. Denter il cunfin cun Glaruna el nord ed il cunfin culla Stussavgia el sid eis ei enzacontas che fussen adattadas. La vischnaunca fusiunada posseda denton era – ord il possess dallas anteriuras 13 vischnauncas – alps ordeifer il territori communal. Aschia savess ei esser ch’ins ha elegiu surfatschas per implonts alpins solars sin territori da Sursaissa Mundaun ni dalla Lumnezia. Il president communal da Ilanz/Glion ei sfurzaus da quescher en quella caussa. In fatg ei che la suprastonza ha communicau sia intenziun en ina suletta construcziun alla populaziun. Repower ha cumpetenzas «solaras» Ei savess esser che la vischnaunca Ilanz/Glion ei en contractivas culla Repower. Negin vul denton confirmar quei. En Surselva ha il concern grischun manteniu in bratsch impurtont. Avon prest 20 onns han las vischnauncas vendiu ad el l’Ovra electrica sursilvana respectiv l’Aurax. Repower posseda gia oz en siu portfolio diesch implonts solars en Svizra e nov ell’Italia. Fotovoltaica e la producziun da forza electrica ei nuot niev per Repower, actualmein producescha el 33 gigawatt l’ura energia solara. Ei savess pia esser che quei concern ei il partenari dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Evidentamein ha negin vuliu dar sclariment en caussa «implont alpin solar Ilanz/Glion». Che la populaziun appreziescha las informaziuns regularas e cuntinuadas dalla suprastonza communala audan ins adina puspei. Ei pudess esser ch’ellas ein memia pauc concretas. Pertuccont quella digl implont alpin solar communicada ils 21 da fevrer ha il president communal giu ni reacziuns ni damondas. El renda aunc ina gada attent a cunvegnas da discreziun. «Nus informein schi prest sco pusseivel», empermetta Marcus Beer. 2000 gigawatt l'ura tochen il 2025 Suenter che la confederaziun ha sluccau las normas legalas per implonts solars, vulan ils concern gronds e las ovras regiunalas stuschar en direcziun dalla fotovoltaica. «Ei dat negina survesta ufficiala dils differents projects. Nus havessen bugen quella», gi daferton Ruedi Kriesi, il president dalla gruppa d’interess SolAlpine per current electric d’unviern dallas Alps. Cu igl ei tschaghera giu la Bassa ed ei dat sulegl ellas Alps, s’imponan tals «parcs solars». SolAlpine ha evaluau il project Alp Run sur Mustér. Quel includa ina surfatscha da bunamein 8 km2 e vul contonscher ina prestaziun denter 30 e 40 megawatt l’ura. Il project Scharinas per Tujetsch ei quintaus sin ina surfatscha da bunamein diesch hectaras e producess rodund 15,6 gigawatt l’ura. L’acta digl implont alpin solar ch’ei actualmein sin meisa dalla suprastonza communala da Glion vegn buca a restar gitg pendenta. La Confederaziun fa actualmein squetsch e sustegn tut ils sforzs che vegnan fatgs per augmentar la producziun d’energia regenerabla. Quei san ins far cun baghegiar implonts solars schi gronds sco pusseivel. Aschia savess ei esser ch’ina alp da Ilanz/Glion survegn, grazia a subvenziuns e proceduras pli levas per la lubientscha da baghegiar, ils proxims onns in parc cun panels solars. Tochen il 2025 dueien ins producir en Svizra cun fotovoltaica silmeins 2000 gigawatt l’ura. Visualisaziun digl implont solar a Nalps.

Sonda proxima envida il Chor viril da Breil a siu concert. In communabel cun ina formaziun d’ordeifer ei daventau ina biala tradiziun. Aschia ei il chor staus en contact cun formaziuns da lunsch e damaneivel. Inagada ein ils Paslers da Domat stai a Breil, lu il chor mischedau d’Andiast, in onn il chor viril da Valens, quel da Castrisch in’auter onn. Il matg 2022 han ils cantadurs da Breil cooperau cul chor da dunnas DesDes da Faido. Igl ei stau ina sentupada hilarica da buna memoria. Sonda proxima spetga gia la proxima. Uonn concertescha il Chor viril da Breil cun in chor viril dalla Turgovia cun in num special: «Sängerrunde am Nollen». Quei chor dat ei dapi 177 onns, actualmein dumbra el 36 commembers. El includa cantadurs dallas vischnauncas Wuppenau e Schönholzerswilen. Igl ei ina regiun rurala cun collinas, bia uaul e beins purils spatitschai el sid da Weinfelden. Il chor conta dapi sis onns sut la direcziun da Theres Schär. Il chor viril da Breil conta dapi exact diesch onns sut la direcziun dad Andrea Veraguth de Groot. La sentupada al concert da sonda proxima vegn ad esser siu concert giubilar culs actualmein 21 umens. Sco quei ch’il president Marcel Albin ha sincerau alla FMR, selegran tuts silla sera da cumpignia cun cant vocal da duas regiuns svizras.(fmr/abc) Il Chor viril da Breil conta il 10avel onn culla dirigenta Andrea Veraguth.

La Confederaziun promova la biodiversitad sin las alps. El decuors dils onns vargai ei la varietad ecologica alpina vegnida examinada dalla cussegliaziun purila e da biros privats. Cun novas enconuschientschas silmeins sil’Alp Nadéls da Trun. Ei dat clars criteri per definir la biodiversitad sin las alps. Gi il menader alla cussegliaziun purila al Plantahof, Batist Spinatsch. El menziuna ina gliesta cun 70 diversas fluras e pastgs che stattan a disposiziun per valetar la biodiversitad alpina. La gliesta cuntegn denter auter l’anemona alpina, l’arnica e tonscha da diversas orchideas entochen tiel canniu e tiel barschun. «En in radius da treis meters ston silmeins sis dallas 70 plontas esser avon maun.» Per ch’il menaschi d’alp astgi retscheiver daners dalla Confederaziun reservai per promover la biodiversitad. Biebein nov milliuns francs flessegian tenor Riet Pedotti, responsabels per ils pagaments directs tiegl Uffeci cantunal d’agricultura, alla alpegiaziun grischuna aposta per promover la varietad dallas specias. Differenzas regiunalas Ei dat differenzas denter las diversas regiuns grischunas, quei che pertucca la diversitad ecologica. Batist Spinatsch numna sco criteri il pli impurtont la geologia. «Sisum la Surselva ed ellas valladas dil sid cun terren che schai sin granit ei la diversitad buc aschi gronda sco per exempel el Grischun Central cun terren da cal­tschina.» Leu creschan entochen 20 dallas fluras ch’indicheschan la biodiversitad en in radius da treis meters. Collaboraturs dalla cusseglia­ziun purila e per part da biros specialisai per damondas ecologicas han examinau el decuors dils onns vargai la varietad ecologica sin las pastiras d’alp. «El ritmus dad otg onns vegnan las alps ussa controlladas», gi Batist Spinatsch. Dils pagaments a favur dalla biodiversitad profitescha era il menaschi dall’Alp Nadéls da Trun, sco quei ch’il cautegia, Martin Decurtins sincerescha. «Gia avon varga 20 onns han ins examinau la biodiversitad da noss’alp.» Il cautegia gi che la retscherca seigi vegnida fatga pervia dallas palius declaradas dad esser da valur naziunala. «Dapi lu havein nus stuiu clauder ora las palius per che las vaccas sappien buca traversar ellas.» Avon pauc onns ein las palius respectivamein la biodiversitad dall’Alp Nadéls vegnida examindada da niev. E dapi la nova examina­ziun han ils purs saviu calar da clauder las palius. Igl ei numnadamein semussau che la biodiversitad ei sesminuida ellas palius senza las vaccas che van ina ga ni l’autra surenvi. «Igl ei carschiu mescal sillas palius e las flurs raras ein svanidas pli e pli.» Il cautegia gi ch’ils experts dil biro ecologic seigien vegni alla conclusiun ch’ils pass dallas vaccas fetschien tscheu e leu ruosnas ella paliu che survegni aschia dapli aria ed il mescal stoppi ceder. «Ussa stuein nus sulet clauder in tschancun entuorn in laghet.» E segar las palius da temps en temps leu nua ch’igl ei pusseivel. Per Batist Spinatsch eis ei indispensabel che las alps vegnan cultivadas per mantener la gronda schelta da fauna e flora. «Leu nua che la pastira crescha en svanescha la varietad ecologica.» Martin Decurtins vesa ina semeglionta smana­tscha per las palius e la biodiversitad dalla Alp Nadéls. «Entras la midada climatica s’avonza il cunfin digl uaul e cun el il prighel che paliu e pastira svaneschan.»

La Prime Elements sto restabilir las duas parcellas nua ch’ella ha entschiet a baghegiar a Sedrun. Il Tribunal federal dat uss temps ­all’interpresa tochen ils 30 da zercladur 2023. Il plazzal exista dapi siat onns e disfigureschi il maletg dil vitg, aschia ils derschaders. Atgnamein veva la Prime Elements vuliu ba­ghegiar in hotel a Sedrun. Il 2012 dat la vischnaunca da Tujetsch la lubientscha persuenter. Il 2016 fa l’interpresa empremas lavurs sco il fundament per la garascha sutterrana. Mo lu vai muort munconza da daners buca vinavon. La vischnaunca refusa da prolunghir per ina tiarza gada la lubientscha da baghegiar. Il 2019 giavischa la vischnaunca da Prime Elements da far uorden sil plazzal e da restabilir tut. Mo l’interpresa supplichescha da saver inoltrar in niev project – in preproject. La vischnaunca entra sin la supplica, pretenda denton era che l’interpresa demuossi co finanziar il niev project. Plinavon sutlingescha la vischnaunca ch’ella decidi, suenter ver examinau il preproject, gest davart la restabililsaziun dallas duas parcellas. Il 2020 refusa la vischnaunca il preproject e pretenda la restabilisa­ziun. La Prime Elements recuora ensemen cun las duas proprietarias dallas parcellas tochen al Tribunal federal. Lez ha publicau la gievgia sia sentenzia – e dat raschun alla vischnaunca. Igl ei gia la secunda gada che Prime Elements tila la cuorta a Losanna. Gia cura ch’ella ha protestau che la vischnaunca hagi buca prolunghiu la lubientscha da baghegiar, ha l’interpresa piars avon Tribunal federal. Il motiv principal ch’il Tribunal federal refusa era quei secund recuors ei che Prime Elements ha buca mussau a moda perschuadenta la finanziaziun d’in niev project. La recurrenta re­cloma oravavontut ch’ei seigi buca commensurau e buca raschuneivel da restabilir tut ni scarpar ora fundaments, sch’ella savessi gie inte­grar quei en in niev project. Il Tribunal federal critichescha denton che l’interpresa hagi descret mo a moda rudimentara cun mo ina solia construcziun co ella ve­gli finanziar il niev project. En vesta als problems finanzials tier gl’emprem project seigi ina tala decleraziun nunligionta buca sufficienta per eliminar dubis. «Plinavon exista in interess public dad impedir plazzals che stattan eri per liung temps, resp. dad eliminar da quellas ruinas da baghegiar», scriva il Tribunal federal. «Quai interess ei ton pli pesonts ch’il plazzal resp. la ruina da baghegiar sesanfla en in liug bein vesibel e frequentau enteifer il vitg, aschia ch’era la protecziun dil maletg dil vitg ei pertuccada.» Sentenzia 1C 187/2022 dils 28 da fevrer 2023, publicada ils 16 da mars 2023.

A Perpignan – el sid dalla Frontscha, pia en ina tiara laicista cun totala separaziun da stadi e baselgia – ha liug quels dis per l’emprema gada suenter 150 onns ina processiun da rugar per plievgia. Alla agricultura fa la schitgira grevs quitaus, essend ella en grondas parts dalla Frontscha suenter biaras jamnas d’unviern senza plievgia enorma. L’iniziativa per ina tala processiun deriva dad in viticultur dalla regiun. La processiun va naven dalla catedrala entochen al flum Têt, sco quei ch’il vicari catedral, sur André Christophe Lefebvre ha schau saver. Purtadas en processiun vegnan era las reliquias da s. Galderic, in special sogn protectur dils purs el territori catalan. Cun quella processiun revivi ina tradiziun medievala dils Gots dil vest – secund SDA. Antruras era usitau tier nus Era tier nus en tiara romontscha catolica deva ei pli baul talas processiuns tenor basegns – pia ton per bialaura sco per plievgia. Ei fuva ina sper biaras autras da differents intents tier diversas fiastas ed usits. Numerusas processiuns ein denton svanidas pervia dalla carschen dil traffic sin la via cantunala ni ch’ellas ein daventadas l’unfrenda d’in auter patertgar pertuccont processiuns, scriva Tarcisi Hendry ella historia «Baselgias e capluttas da Tujetsch – ina cuntrada sacrala». Fetg ditg – e per part aunc oz – dat ei denton las processiuns da Rogaziuns ils treis dis avon Anceinza. Quellas mavan mintgamai en diversas direcziuns dalla pleiv. Enta Tujetsch fuva quei: 1. di avon la Tgèsa communala, 2. di a Camischolas silla staziun da viafier, 3. di a Rueras sil plaz da scola, sco quei che Tarcisi Hendry scriva. Cun quellas processiuns era mintgamai colligiada sco culminaziun la benedicziun dil funs (praus ed ers), enzatgei semegliont al cass da proces­siuns per plievgia u sulegl, per che la tiara verdegheschi, flureschi e porti fretg per surviver. Ei mava pia exact pil medem intent sco tier ils purs franzos ussa cun lur processiun per plievgia. Dil reminent ein las Rogaziuns vegnidas introducidas el tschunavel tschentaner era ella Frontscha meridiunala per implorar agid tier disgrazias e tribulaziuns e sederasadas spert ell’entira Baselgia. Giusep Capaul, Mustér

L’uniun Pro Sasolas/Plitschès ha salvau la sonda vargada la radunonza generala a Surcuolm e priu enconuschientscha dalla situaziun meins agreabla dil runal che piarda proximamein sia concessiun. Las schanzas che las pendicularas Mundaun/Sursaissa SA investeschien danovamein el runal ein mudestas. Tonpli ch’il runal ha transportau negins skiturs igl unviern pervia dalla munconza da neiv. «La decisiun davart igl avegnir dil runal da Sasolas schai tiel cussegl administrativ dallas pendicularas Sursaissa/Mundaun SA», gi il president dalla uniun Pro Sasolas/Plitschès, Christ Johann Collenberg. El ha informau ils commembers dalla uniun la sonda a caschun dalla radunonza generala a Surcuolm. Ed el ha gia ordavon tradiu alla FMR las perspectivas dil runal da Sasolas. «Nus havein giu bunas ed entelgeivlas discussiuns ton cun il cussegl administrativ dallas pendicularas e cun las vischnauncas da Sursaissa/Mundaun ed Ilanz/Glion». Discussiun che han denton buca mussau grondas schanzas ch’il runal da Sasolas survegni ina concessiun per cuntinuar cul menaschi igl onn proxim, sco quei che Christ Johann Collenberg tradescha. «Empau meglier sepresenta la situaziun pil runal da Plitschès ch’ei integraus pli fetg el menaschi dallas pendicularas.» Investir per survegnir ina nova concessiun Il president dalla uniun instradada avon beingleiti 20 onns per promover ils runals da Sasolas e Plitschès ha survegniu indicaziuns concretas dallas pendicularas pertuccont las finanzas necessarias per sanar il runal da Sasolas. «Las pendicularas stuessen investir 800 000 francs per retscheiver ina nova concessiun pigl onn proxim.» Che las pendicularas ein promtas da far quei dubeta Christ Johann Collenberg. El sa che las pendicularas ston investir en divers loghens ils proxims onns ed ellas vegnan pli probabel a stuer tschentar certas prioritads. Il president dalla uniun Pro Sasolas/Plitschès ha era retschiert indicaziuns davart ils cuosts da menaschi dil runal da Sasolas che ha piars ils davos onns la mesadad dallas frequenzas. «Il deficit dil menaschi selai ulivar sulet sche l’uniun impunda sia facultad e las vischnauncas dad Ilanz/Glion e Sursaissa/Mundaun ein promtas d’alzar lur contribuziuns finanzialas.» Entochen ussa contribueschan las vischnauncas mintgina ina summa da 30 000 francs per onn al menaschi dil runal. Il president dalla uniun da promoziun ha era contrahau cun las vischnauncas e stuiu far persenn ch’in augment dallas contribuziuns ei politicamein buca realistics. «La vischnaunca Sursaissa/Mundaun ei era buca promta da contribuir ina summa ord il fondo d’infrastructura dalla anteriura vischnauncaMundaun.» Christ Johann Collenberg ei perschuadius dalla valur turistica digl intschess dil runal da Sasolas ed el gi dad esser persunalmein colligiaus cun quei runal. «Ins sto denton esser realistics e mirar els egls als fatgs.» Spitgar la decisiun dallas pendicularas L’ustria da Sasolas ei en possess dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion aschia che l’uniun Pro Sasolas/Plitschès sto buca sefatschentar cul menaschi gastronomic alla staziun a val. Mo Christ Johann Collenberg gi che l’uniun vegni a sefatschentar cun siu avegnir enaquella che las pendicularas han decidiu igl avegnir dil runal da Sasolas. «Neu dalla facultad e dil diember da commembers havein nus potenzial per s’engaschar per ina ni l’autra caussa.» La radunonza generala ha elegiu da niev en suprastonza Martin Capeder sco representat dalla vischnaunca da Glion e reelegiu ton il president sco ils ulteriurs commembers dalla suprastonza dalla uniun Pro Sasolas/Plitschès.

La sonda vargada ha la fiera da pials carmalau dabia glieud sin la via principala a Tusaun. Ina fiera tradiziunala nua che catschaduras e catschadurs porschan pials dad uolps, tais e fiergnas als marcadonts. Malgrad ils fetg mudests prezis per las pials mantegnan ils catschadurs la tradiziun da serender la primavera alla fiera da Tusaun. Ell’ha gronda tradiziun, l’aschinumnada fiera da pials da Tusaun. E pervia dalla tradiziun ein era Gerasmus Tenner da Breil, Silvan Albrecht da Dardin e Damian Capaul che viva a Degen serendi la sonda a Tusaun. Priu cun els, beincavi­gliau sin in fest, han els la preda digl unviern vargau: Las pials dallas uolps sittadas duront la catscha da laghetg. «Denter tschun e sis francs per in peil dad ina uolp survegnin nus.» Avon onns surve­gnevan ils catschadurs aunc 20 e schizun 30 francs per la pial dad ina uolp. Ed aunc bia pli baul entochen 100 francs. Quei ed aunc bia auter han ils treis ca­tschadurs tradiu a Tusaun vid la meisa da caffè. La preda han els daferton deponiu giun plaun avon esch dalla cafetaria. Buca pervia dil daner Ins capescha che Gerasmus Tenner e ses dus giuvens collegas ein buca vegni pervia dils daners alla fiera da pials a Tusaun. «Sche nus quintein l’entira lavur sche lu ein quels tschun, sis francs nuot auter ch’ina bunamana.» Empau dapli survegnan ils catschadurs per ina pial dad in tais ni dad ina fiergna. La pial ei dada empau ord moda e vegn aunc duvrada per accessoris da tuttas uisas. Da quels assessoris san ins medemamein cumprar alla fiera da Tusaun. Ina fiera ch’ei dil reminent er ina fiera da rauba che vegn organisada dalla uniun da catschadurs locala e dalla fiera regiunala da Tusaun. La tradiziun dalla catscha grischuna ei bein palpabla sin quella fiera. Silla via principala da Tusaun buglia ei da glieud e denter quella glieud sefultschan ils catschadurs che portan buca mo las pials sin in fest sur la schuiala. Entgins han schizun embelliu in carr da maun cun pials. Ils catschadurs e las singulas catschaduras ein vestgi en mondura da catscha, equipai cun calzers che fan la pareta sco sch’els vegnessen direct cun la preda ord igl uaul. «Alla fiera da pials a Tusaun vegnan buca mo catschadurs grischuns, mobein era tals dall’entira Svizra.» Gerasmus Tenner gi ch’ei detti buc ual bia fieras da pials en Svizra, e la schelta da marcadonts da pials ei pli che surveseivla. «Hanlegiar pervia dil prezi ston ins buc, surdar la pial pil prezi purschiu ni star a casa.» Dabia fascinaziun per la catscha Star a casa ein negina opziun, sco quei ch’ils treis catschadurs tradeschan. Silvan Albrecht e Gerasmus Tenner van regularmein ensemen a catscha bassa. «Ina catscha ch’ei in bienton pli ruasseivla che la catsch’aulta.» Silvan Albrecht resda dalla fascinaziun da luvrar cul tgaun e Gerasmus Tenner ei satisfatgs che catschadurs giuvens han plascher dalla catscha bassa. Damian Capaul va alla catsch’aulta e dasperas laghegia el aunc l’uolp. Ed el ei incantaus da quella catscha e da passentar beinenqual notg enzanua en in laghetg e spitgar sin ina, ni sin pliras, ni forsa sin neginas uolps. «Adattai per laghegiar l’uolp ein loghens enzanua sper l’aua», tradescha Gerasmus Tenner. «Ils loghens da laghegiar ston ins annunziar al cantun.» Damian Capaul e ses collegas san nua ch’ins astga aunc deponer estga per carmalar las uolps. «Pervia dils lufs ei quei buca dapertut pusseivel.» E l’estga moderna ein ozilgi «brekkis», vul gir nutriment da gats. Per Damian Capaul e Silvan Albrecht eis ei impurtont da saver profitar dallas enconuschientschas dad in’uolp pli veglia dalla catscha bassa, da Gerasmus Tenner. Ed els tradeschan da tuttavia anflar satisfacziun cun ir a ca­tscha bassa e laghegiar l’uolp, era sch’els fan buc adina preda. Damian Capaul, Silvan Albrecht e Gerasmus Tenner han danovamein priu las pials si dies ed ein svani ella fuola dalla fiera da pials a Tusaun. Per surdar la preda al marcadont e silsuenter seser da cumpignia. Ei dat aunc bia da risdar dalla catscha vargada e da catschas futuras.

Vignogn ha festivau la sonda la reavertura dalla stizun dil vitg. Ina stizun che metta a disposiziun 24 uras a di e siat gis ad jamna ina vasta purschida regiunala. Igl esch dalla stizun sesarva cun agid dalla carta da credit ch’ins drova era per pagar la cumpra. A Vignogn ei la stizun aviarta dapi la sonda vargada duront 24 uras. Igl avonmiezgi dallas 8.00 entochen dallas 11.00 naven dil gliendisgis entochen la sonda ei igl esch dalla stizun aviarts sco entochen dacheu ed il persunal stat a disposiziun alla clientella. Duront tschei temps sesarva igl esch sch’il client tegn la carta da credit vid in sensur che sesanfla sper porta. Suenter ch’il sensur ha identificau la carta sesarva igl esch ed il client sa entrar ed eleger or da biabein 600 products. La gronda part ein products che derivan dalla Lumnezia, dalla regiun ni dil cantun Grischun e dabia en qualitad da bio. Specialitads dalla val denton era rauba da mintgagi han Gianfranco Soller e sias ­gidontras cavigliau sin crunas reschnovas. Il meinafatschenta ha, en incumbensa da ViVal Lumnezia, elavurau il concept per l’emprema, respectiv la secunda stizun digitalisada en Surselva, aviarta duront 24 uras a gi e siat gis ad jamna. Il Spar da Mustér ha dacuort plazzau ina stizunetta a Rueras che funcziunescha cumplet a moda digitala. Leu sesarva igl esch dalla stizun cun agid dil telefonin. La stizun che senumna «La stizun» La stizun dil vitg da Vignogn ha retschiert il num «La stizun» e Gianfranco Soller vul plidentar cun la nova purschida buca mo la populaziun da Vignogn. «Nus havein elavurau in concept che sedrezza alla populaziun da l’entira val ed a hosps da vacanzas che vulan cumprar duront siat gis ad jamna e duront 24 uras e che tscherca era sapientivamein specialitads regiunalas e sche pusseivel en qualitad da bio. «Igl ei stau ina gronda sfida d’anflar ils divers producents.» La stizun ch’ei ina societad affiliada dalla Corporaziun ViVal Lumnezia cun sias stizuns a Vella ed a Morissen inclus la pasternaria sa denton era crescher. «Nus essan promts dad emplantar sin giavisch nies sistem dad ina stizun digitalisada era en auters vitgs.» E Gianfranco Soller ei vidlunder da realisar sut il num «La stizun» ina plattafuorma che porscha products regiunals via internet. Il matg 2022 ha Gianfranco Soller surpriu en mesa plazza l’incarica da meinafa­tschenta da «La stizun». «Jeu sun biabein in onn e miez vidlunder da scaffir il concept e realisar la stizun.» Buca meins che 250 000 francs ha la societad investiu ella stizun digitala da Vignogn. La stizun ei stada serrada ils davos dus meins per adattar igl intern e realisar ils indrezs tecnics. Inspiraziun per la nova stizun ha Gianfranco Soller anflau el Toggenburg nua ch’in local da vendita cun access digital duront 24 uras ei gia realisaus. Fiasta d’avertura La sonda vargada ha «La stizun» envidau all’avertura dalla stizun da Vignogn. Ussa spera il meinafatschenta secapescha che hosps ed indigens nezegian la puschida. Ina purschida beincavigliada che meina la clientella tras il local. En in encarden entadem sesanfla ina scaffa cun bubrondas alcoholicas. «Quella selai arver sulet cun agid dalla carta d’identitad.» E quella carta sto indicar ina vegliadetgna sur 18 onns per che la scaffa sesarvi. Gianfranco Soller ei empau loschs da quella soluziun che garantescha ch’ei vegni buca fatg maldiever dalla purschida. Pagar cun daner blut san ins buc ella nova stizun da Vignogn. In scanner legia il product ed indichescha sil monitur il prezi e la summa totala dalla cumpra che sa vegnir scuntrada cun la carta da credit. «Igl ei impurtont che las vendidras ein avonmiezgi en stizun per informar e segidar leu nua ch’ei dat incaps.» Per la clientella che vul buca pagar cun la carta da credit porscha «La stizun» ina carta da prepaid che vegn cargada mintgamain cun 100 francs. Da sortir dalla stizun drova ei negina carta da credit, igl esch sesarva en mintga cass.

Malgrad la pauca neiv eis ei stau pusseivel d’arranschar la dumengia vargada la Trofea Péz Ault a Mustér. 55 concurrentas e concurrents – per part en gruppas – ein semesirai. Il pli spert ei il Bernes Marco Wildhaber staus. «Jeu sun cuntents cul decuors dalla concurrenza. Tuts ein arrivai saunamein all’arrivada. Quei ei il pli impurtont», di Luca Brunold. Per la secunda ga eis el staus il cau-cuorsa resonsabel. Cun 55 participontas e participonts ei la preschientscha alla Trofea Péz Ault stada megliera ch’igl onn vargau. Tonaton beneventassen ils organisaturs bugen pli ­biars a lur arranschament el territori da skis da Mustér entochen sil Péz Ault. «Secapescha pudess ei vertir pli biars», di il Lumnezian. Il temps dalla pandemia ha bia glieud scuvretg l’aventura da serender cun skis da turas els aults: «Ei fa surstar nus che nus sentin praticamein nuot da quei boom. Sto esser che l’activitad individuala ha pils pli biars pli gronda prioritad che da separticipar ad ina concurrenza. Probablamein stuein nus far me­gliera lavur pubica, far pli enconuschent nies event.» Che la participaziun ei stada megliera uonn ch’igl onn vargau ei tonaton in indezi ch’in concurrenza cun skis da turas ha sia calamita: «Quest unviern ein las cundiziuns da far turas buca stadas bunas. Da miu saver han las fatschentas era vendiu bia pli paucs artechels da turas. Tuttina havein nus giu pli biars concurrents.» Buns resuns Ils organisaturs cun Giochen Bearth sco president dil comite d’organisaziun e Luca Brunold sco cau-cuorsa alla testa, han fatg tut il pusseivel per porscher als concurrents bunas e segiras cundiziuns. «Muort la pauca neiv ei l’organisaziun buca stada sempla. Nus havein denton fatg il meglier pusseivel ord la situaziun. Cun menar pli savens las descensiuns sin pista havein nus procurau per dapli segirtad per las participontas ed ils participonts», constatescha Luca Brunold. El hagi obteniu bia laud e cumpliments e silla damonda, sch’enqualin seigi selamentaus dils sgreffels els skis, di el rient: «Na, jeu hai udiu nuot, mo ei fuss curios sche tut ils skis havessen viu ora suenter la concurrenza sco avon.» Lavur intensiva Ina concurrenza cun skis da turas da quellas relaziuns pretenda grond enga­schament e surtut era il sustegn da biars voluntaris. Era l’auter onn duei la Trofea Péz Ault puspei haver liug. Forsa sco concurrenza dil Swiss Cup sco igl ei era gia stau il cass. «Il comite d’organisaziun vegn a decider sche nus s’annunziein pil cup. In tal ei denton cumbinaus cun bia dapli lavur. Aschia stuein nus per exempel porscher pli gronds secturs plats per che las concurrentas ed ils concurrents hagien plaz da prender giu las pials dils skis», di Luca Brunold. Lu drovi ei denton era aunc dapli voluntaris, pertgei tut mondi lu bia pli spert: «Tut quei sto il comite giudicar en sias ponderaziuns.» Rangaziun Cuorsa Gendusas teams da duas persunas: 1. Aaron Lutz, Duri Pelican, Mustér, 2.04.51; 2. Lars Dolf, Nils Dolf, Almens, 2.27.49; 3. Edgar Durschei, Cédric Durschei, Segnas, 2.39.45. Cuorsa Gendusas individual damas: 1. Aline Bischofberger, Jenins, 2.19.35; 2. Tijana Gonja, Grächen, 2.41.12. Cuorsa Gendusas individual umens: 1. Laurin Lingenhag, Grüsch, 1.19.18; 2. Elias Egli, Grüsch, 1.39.50; 3. Rémy Bischofberger, Jenins, 1.55.55. Cuorsa Verclisa, teams da duas persunas: 1. Marco Schmed, Gabriel Degonda, Mustér/Sumvitg, 2.44.32; 2. Anja Klittich Berther, Armin Berther, Segnas, 2.48.02; 3. Giorgio Pezzoli, Luca Re Cecconi, Pfäffikon, 3.03.03. Cuorsa Verclisa, teams da treis persunas: 1. Pascal Arpagaus, Beda Berchtold, Stefan Schlegel, Heiligkreuz, 2.41.09. Cuorsa Verclia, individual damas: 1. Martina Senn, Weiler, 2.14.43; 2. Jeanette Dalcolmo, Claustra, 2.38.14. Cuors Verclisa, individual umens: 1. Marco Wildhaber, Aeschi sper Spiez, 1.46.16; 2. Nico Dalcolmo, Tavau, 1.49.32; 3. Gerhard Schneider, Mels, 1.49.38. Battiu per la trofea 55 dunnas ed umens ein separticipai la dumengia alla Trofea Péz Ault a Mustér. Duas variantas da turas pretensiusas ein stadas a disposiziun: Ina pils bein trenai, l’autra pils skiunzs meins ambiziunai. La pauca neiv ha pretendiu dils organisaturs d’eleger ina lingia da tura segira per las participontas ed ils participonts. «Per las descensiuns havein nus tscharniu per part las pistas existentas. Aschia havein nus saviu impedir che las skiunzas ed ils skiunzs vegnien en conflict cun crappa», di il cau-cuorsa Luca Brunold. El ei cuntents cul decuors dalla concurrenza: «Tuts ein arrivai saunamein. Quei ei bein il principal ed impurtont.» Uonn ha la Trofea Péz Ault buca quintau per ina rangaziun d’in cup naziunal ni internaziunal. Schebein quei vegn puspei ad esser il cass in auter onn vegn il comite d’organisaziun a decider el decuors d’uonn. Ina concurrenza per exempel dil Swiss Cup da cuorsas da turas pretendess in tschuat lavur dapli dils organisaturs ed ils voluntaris. Persuenter savessen els quintar cun pli biars participonts. (fmr/hh) 55 concurrentas e concurrents ein separticipai alla Trofea Péz Ault.

La fin d’jamna dils 24 entochen ils 26 da mars 2023 arvan las bibliotecas en Svizra lur escha alla publicitad. Quei fa era la Biblioteca populara Mustér e contuorn. Sco quei ch’ella scriva en ina communicaziun, ei il motto d’uonn «trer si la vela». Il venderdis allas 17.30 entochen allas 20.00 vegn dau la pusseivladad da faldar barcas da pupi. Sonda naven dallas 09.30 san affons ella vegliadetgna dad in entochen quater onns sedivertir ella biblioteca communablamein cun lur geniturs. Allas 16.00 raquenta Damian Berther, in giuven navigatur a vela, da siu sport. Il giuven da 15 onns navigescha a vela dapi ch’el ha otg onns. Dacuort eis el vegnius undraus per sias prestaziuns cul premi sco meglier junior dalla Svizra Centrala 2022. Il program detagliau ei da cattar sin www.biblioteca-disentis.ch. (cdm/fmr/hh)

En vesta agl atun ed unviern 2024 arva Andreas Caminada in restaurant ella part dil vitg Reuss ad Andermatt. Sco quei che l’Andermatt Swiss Alps SA (ASA) communichescha, augmenta igl enconuschent gastronom e cuschinier sursilvan aschia la famiglia digl Igniv da gastro ad Andermatt: «Cun quella purschida dat Andermatt in ulteriur accent sco center gastronomic dallas Alps. Il liug sesviluppescha pli e pli fetg ad ina destinaziun per aventuras singularas.» El quatier Reuss eregia l’ASA ina zona da retail e gastronomia entochen la fin 2024. Il CEO da quella, Raphael Krucker puntuescha: «Andreas Caminada va fetg bein aprau cun Andermatt. El cumbinescha la gastronomia innovativa d’emprema qualitad cun hospitalitad. Aventura e cuminonza han emprema prioritad per el sco per l’Andermatt Swiss Alps era.» Il niev Igniv – in num romontsch – duei esser il garant per sesentir bein cun famiglia ed amitgs sco era per in menu variont. Las tratgas duein esser signadas dalla filosofia culinara d’Andreas Caminada. In caracter special duei il dessegn da Patricia Urquiola dar al restaurant. Ella ei era responsabla pil dessegn intern da 17 habitaziuns da luxus. (cdm/fmr) Andreas Caminada (sen.) e Raphael Krucker dall'Andermatt Swiss Alps.

All’emprema impurtonta cuorsa da mountainbike dalla stagiun – il Swiss Bike Cup a Gränichen la fin d’jamna – ei Vital Albin daventaus tschunavel ella concurrenza dall’elita. Mathias Flückiger e Lars Forster, medemamein dil team Thömus, han contonschiu ils rangs 2 e 3. La victoria dallas damas ei ida ad Alessandra Flückiger che parta era per Thömus. Pil Sursilvan Vital Albin ei la partenza ella stagiun nova reussida aschi fetg bein. Gudignau la cuorsa dall’elita ha il Tudestg Luca Schwarzbauer. Sin lez ha Vital Albin spiars duas minutas e 16 secundas. (cdm/fmr) Vital Albin ei partius bein ella nova stagiun da mountainbike.

Experts han conjunctura aulta. Els ein dumandai pir che zacu. Lur meini procura per lingias grassas. Cun ni senza statisticas e retschercas s’expriman els sco rodas mulin. Co ha in enconuschent politicher detg ina ga: crei mo allas statisticas che ti has sfalsificau tez. El ha buca giu tut falliu. Jeu seregordel dil temps dalla pandemia. Ils ins vesevan la carstgaunadad cumpleinamein en fossa, ils auters rievan ora quels che currevan d’in center da vaccinaziun a l’auter. Lu tut quels experts ch’ein s’exprimi talmein diplomaticamein ch’els han giu raschun aschia ni aschia. Ils experts pro e contra virola han cruschau la spada. Oz discuora bunamein negin pli da corona, schegie che bein enqualin ha da sbatter culla malsogna, era cun long-covid. Il lockdown avon treis onns ei emblidaus aschi bein sco ils experts. Ed uss – dapi entginas jamnas – ein ils experts dallas bancas puspei dumandai. Mintga tschun entochen diesch onns han els la caschun da s’exprimer. Lur meini ei giavischaus cu ei va per «Too big to fail», els san tgei ch’ei impurtont e decisiv, tgei ch’ei vegniu fatg falliu. Ed era cheu: ils ins malegian il giavel vid la preit, ils auters relativeschan. Era el cass dalla CS Group ein ils pareris i in ord l’auter sco di e notg. Ina campagna sur medias socialas igl atun hagi procurau pil tsunami destruent d’ina dallas pli veglias e tradiziunalas bancas svizras. Pils auters han ils bonis (rodund 42 milliardas francs ils davos 20 onns) ed igl agir criminal dils responsabels dalla banca menau alla decadenza. La UBS hagi lagutiu la CS cun gaudi ed appetit e tut quei cun sustegn dalla politica. En cuort tschontscha negin pli da quei e tut ils experts han giu raschun. Gia da vegl enneu experts ein ils «Wetterschmöckers». Pli entadem la val ch’els habiteschan e pli originals ch’els ein. Pli liunga che la barba ei e pli profunda la savida, respectiv la perschuasiun da sesez. Mo buca mo els, mobein era lur prognosas ein unicas e magari macabras. Tgi lai ir las furmiclas dalla bratscha siadora entochen ellas ureglias, tgi mira tgei che la puma tgaura fa. Gest lezs – quels dalla puma tgaura – ein denton secuglienai igl atun sco darar. Ei ha dau puma tgaura sco bunamein aunc mai. Quei seigi in indezi per in stregn unviern. Nus savein co igl unviern ei staus: caulds sco aunc mai e strusch neiv. Mo tier tons meinis davart l’aura ha in ni l’auter adina raschun e lez survegn la fin finala la cruna. Lu astgein nus secapescha buca emblidar ils catschadurs. Paucs camps d’activitad han tons experts sco la catscha. Mintgin sa il meglier co ei havess dad esser. E sch’igl ei tuttina auter che quei ch’els han detg, dian els zacu senza vegnir cotschens: has viu tgei ch’jeu hai adina detg. Ei dess aunc biars auters camps cun experts, gnanc da tschintschar da quels che commenteschan mintga di las uiaras sin quest mund ni ils experts dallas religiuns. La fin finala tut quels che dian ch’ei detti in tiaratriembel desastrus: propi falliu han negins. Era quels dil tiaratriembel buca, pertgei zacu – forsa en dus ni pér en 2000 onns – dat ei segir puspei in grond tiaratriembel. E sche quels experts vivan aunc lu, astgan els segloriar: has viu tgei ch’jeu hai adina detg. Hans Huonder ei redactur e producent dalla FMR. Hans Huonder

Pliras possessuras e possessurs da tgauns a Sagogn ein stai cun lur tgauns sil Plaun da Sagogn. Cuort suenter han els stuiu ir tier il veterinari perquei che lur tgauns han survegniu la fuera e giu da render. La raschun ei nunenconuschenta. Il Plaun da Sagogn ei enconuschents sco territori da spassegiar. A spass sil Plaun da Sagogn van era biaras possessuras e possessurs da tgauns. Avon paucs dis ei l’idilla dalla biala cuntrada denton vegnida disturbada da pliras incidenzas misteriursas. Ils tgauns da pliras vischinas e vischins han survegniu la fuera e da better si suenter ch’els eran stai sil Plaun da Sagogn a spass. Ida Bonolini sezza possessura d’in tgaun ch’ei staus pertuccaus di enviers la FMR, ch’ella sappi da silmeins sis vischinas u vischins che seigien stai el medem liug a spass cun lur tgaun. Tuts hagien giu ils tgauns cun difficultads dil magun e dalla beglia. Ida Bonolini ha perquei dau alarm via medias socialas. «Cunquei ch’ei dat era persunas d’ordeifer che van a spass cun lur tgauns sil Plaun da Sagogn, hai jeu avertiu ils auters via Facebook.» Ils motivs ein buca clars Davart ils motivs che plirs tgauns ein s’infectai el medem liug vegn ei speculau a Sagogn. Ina pusseivaldad ei ch’enzatgi havess piars ina substanza da tissi, in’autra supposiziun ei, ch’ei savess esser vegniu mess tissi. «Mussar si sa negin nuot», di Ida Bonolini.«Per mei ei quei denton buca ina casualitad sche sis possessuras e possessurs da tgauns han stuiu ir tier il veterinari il medem mument pervia dils medems sintoms.» Situaziun difficila Ils veterinaris dalla regiun dalla Foppa capeschan l’irritaziun e las damondas dils possessurs da tgauns da Sagogn. Infecziuns dil magun e dalla beglia tier in tgaun sappien haver fetg biars motivs. Da cumprovar ina tussegaziun el magun ni ella beglia d’in tgaun seigi ina procedura cumplicada. Vitier vegni che biaras possessuras da tgauns ella regiun vegnien actualmein tier ils veterinaris pervia da grippas dalla beglia e dil magun. Igl Uffeci cantunal per la segirtad da victualias e per la sanadad dils animals ei buca vegnius contactaus en connex cun las infecziuns dils tgauns da Sagogn. Claudio Paganini, il substitut dil veterinari cantunal ha avisau alla cumpetenza dils veterinaris locals. Discussiuns sin basa privata Era tier la vischnaunca da Sagogn hai dau neginas reclamaziuns ufficialas pervia dils sis tgauns infectai. Il canzlist communal Claudio Cavelti ha getg, ch’el hagi udiu sin via privata dils schabetgs cun ils tgauns. Ufficialmein seigi vegniu inoltrau neginas reclamaziuns. «Jeu hai mo udiu dad in tgaun ch’ei staus fetg mal vidlunder. Quei hai jeu denton buca udiu en mia funcziun sco canzlist, mobein privat.» Avon entginas jamnas havev’ins viu plirs lufs sil Plaun da Sagogn, sin quei perimenter ch’ils tgauns ein apparentamein s’infectai. In connex direct denter las observaziuns dils lufs e las infecziuns han ils veterinaris buca saviu confirmar. Ils 6 tgauns tussegai a Sagogn Ils davos dis han possessurs da tgauns da Sagogn stuiu ir tier il veterinari cun lur tgauns pervia d’infecziuns dil magun e dalla beglia. Davart ils motivs che plirs tgauns ein s’infectai vegn ei speculau. Ina vischina da Sagogn che ha sezza in tgaun ha detg en discuors cun la FMR, ch’ella sappi silmeins da sis possessurs da tgauns che seigien stai el medem liug a spass e che hagien cuort suenter giu ils medems problems da sanadad cun lur tgauns. Perquei ch’ei detti era biars possessurs da tgauns d’ordeifer che mondien a spass a Sagogn, hagi ella avertiu ils auters via Facebook.

Dodo – il guardian da honur 2022/2023 dalla tuor da signals sil pass digl Alpsu – ha concertau la dumengia vargada ensemen cun 100 affons dalla scola Sedrun. Rodund 700 persunas han fatg il viadi cun skis ni cul tren sil pass per guder quei concert unic. «Es bitz wie Ferie – es fühlt sich ah wie Ferie – ich bin en Zürimaa in Bärn – es bitz wie Ferie – es fühlt sich ah wie Ferie», plein temprament ha Dodo cantau sias canzuns sco «Zürimaa» «hippie-bus» ed autras. Enzatgei sco vacanzas ha il cantadur e performer daveras gia passentau sil pass. Numnadamein igl october 2020 cu el ha viviu e luvrau sigl Alpsu en siu container da musica. Leu ha il cantadur da reggae svizzer seschau inspirar dalla natira e ha cumponiu melodias, scret texts ed oravontut regi­strau canzuns per siu niev album «Pass». Il chor d’affons sustegn DODO Sil pass digl Alpsu ha la musica uniu la dumengia in pievelun. Ina gronda part eran Tuatschins mo era dalla vart digl Uri era in grond publicum vegnius sil pass per tedlar il concert e tenor ils dialects e lungatgs ch’ein stai d’udir ei la glieud vegnida da tuttas parts dalla Svizra ed enzacons perfin digl exteriur. La Fundaziun «Leuchtturm Rheinquelle» ha, cun sustegn dalla vischnaunca Tujetsch clamau e la musica ha ina ga dapli uniu la glieud. Sco la menadra dalla scola Sedrun, Sabrina Suppiger-Hendry ha declarau sin damonda dalla FMR, ei quei concert staus in project unic pils scolars. Ei erien immens motivai e hagien propi giu tschaffen da trenar cullas scolastas da musica e naturalmein da sepresentar. Cun slontsch e plascher ha il grond chor d’affons susteniu Dodo tier las empremas treis canzuns ed era il publicum ha buca schau per pauc da cantar e saltar el tact. Ils affons havevan gia giu la quida da cantar cun Dodo avon enzacontas jamnas. Lu haveva quel visitau els aposta per quei intent en scola a Sedrun. La dumengia suentermiezdi han ils affons pigns e gronds fatg ina bellezia pareta. Cun lur shirts cotschens silla tribuna da neiv avon la culissa da cuolms ennevai han ei tarmess signals musicals viado el mund. Els ein vegni filmai e fotografai senza fin e malgrad ch’ei ha perfin sbischau in tec er’ei propi «in tec sco vacanzas». Pils 100 affons dalla scola Sedrun ei il concert cun Dodo staus in eveniment unic ch’ei emblidan buc aschi spert.

La tuor da signals cotschna sil pass digl Alpsu sin 2046 m s.m. croda en egl gia dapi diesch onns. Ella vala sco simbol da colligiaziun per la glieud che viva spel Rein – dalla Tgina dil Rein entochen tier la mar. La FMR ha vuliu saver da treis persunas tgei ch’ellas manegian dil concert da Dodo e tgei potenzial che la tuor da signals ha. Dapi il 2016 elegia la Fundaziun «Leuchtturm Rheinquelle» mintg’onn novas ambassaduras ni ambassadurs sco guardians d’honur dalla tuor. En quei uffeci portan els la tuor viado el mund e fan reclama per la regiun. La tuor da signals sigl Alpsu ei la suletta dallas Alps e l’idea dils iniziants prevedeva era da plazzar in ver bastiment sil pass. La tuor ei aunc adina persula sil pass e spe­tga gia daditg sil bastiment. «In di vegn in bastiment a vegnir e quei da Rotterdam», san ins leger silla pagina d’internet dalla fundaziun. La FMR ha dumandau enzacontas persunas tgei ch’ellas manegian dalla tuor da signals situada sil pass enstagl sper la mar, dil concert da Dodo e digl effect da marketing. Daniel e Roc Schmid, Sedrun Roc: «Quei ei stau cool da cantar cun Dodo e tons affons el chor. Dodo ei in simpatic. Jeu enconuschevel sia canzun «hippie-bus», mia canzun preferida che nus havein astgau cantar cun el ei denton ‘Annemarie’». Daniel: «Occurrenzas en loghens unics han adina in effect da plivalur per ina regiun. Il concert da Dodo culs affons ei ina super caussa. Quei dat maletgs che van viado el mund e fan aschia pli enconuschenta la tuor da signals e nossa regiun. La glieud ei fascinada ch’ei dat sil pass digl Alpsu ina tuor da signals. La Fundaziun «Leuchtturm Rheinquelle» ha contactau mei sco gerau da scola da Tujetsch e la vischnaunca ha purschiu maun cun realisar la tribuna da concert da neiv e cun ina contribuziun finanziala. Il potenzial dalla tuor da signals cun sia historia stuess vegnir nezegiaus aunc pli fetg igl avegnir.» Daniel e Roc Schmid Pascal Schär, Ursera «La tuor da signals va probablamein buc aprau culla cuntrada alpina. Da miu avis eis ei denton fetg bien ch’ella ei cheu sil pass digl Alpsu. La tuor da signals ei identificaziun e ha valur da reconuschientscha. Pil marketing (Pasal Schär ei meinafatschenta dil marketing dad Andermatt Sedrun Mustér) ei quei da muntada centrala. Entras il concert da Dodo marscha enzatgei sil pass e la glieud ei serimnada cheu, igl ei in’impurtonta caschun da sentupar. En general ein occurrenzas adattadas per rapportar d’ina regiun e far quella enconuschenta. Tiel concert da Dodo culs affons succeda quei en connex culla tuor da signals.» Pascal Schär Ursina Vinzens, Sedrun «Quei ei in bellezia event, nossas duas buobas han giu plascherun da cantar las canzuns da Dodo. Ellas han era cantau dabia a casa ed ein selegradas zun fetg sil concert. La tuor da signals ei daventada in element impurtont sil pass. Ella vegn fotografada savens e survescha aschia sco mied da reclama per l’entira re­giun. Il pass cun la tuor ha fetg grond potenzial. Da miu avis astgassen ins duvrar quei potenzial dapli per far reclama per nossa biala regiun. Vesend conta glieud ch’il concert ha attratg, pudess ei vertir dapli da quellas occurrenzas. Per quella da Dodo e dils affons da Tujetsch ei vegniu fatg bia reclama e quei stuess naturalmein era vegnir fatg per autras occurrenzas attractivas.» Ursina Vinzens

L’Uniun da commerci e professiun Mustér (UCP) ha in niev president: Roland Cajacob ei vegnius eligius la sonda sco successur d’Edgar Durschei. L’uniun ha mirau anavos sin in onn da grond engaschament ed era il program per quest onn ei dètg pulpius. Aschia edescha l’UCP danovamein in magazin per sensibilisar hosps da vacanzas ed indigens per la purschida dalla regiun. L’UCP ei aschi gronda sco aunc mai. Sco il president partent Edgar Durschei ha saviu communicar alla radunonza generala ella sala da dertgira dalla Casa cumin el center dil vitg da Mustér, dumbra ella ussa 106 commembras e commembers. Rodund ina tiarza da quels ein stai presents alla radunonza. El center da quella ein las elecziuns stadas. Suenter sis onns d’in grond engaschament ei Edgar Durschei seretratgs sco president. Abdicau han era Renata Goldmann e Fredy Caminada. Edgar Durschei ei staus iniziant da differentas grondas activitads. Aschia ha el iniziau denter auter il magazin dall’UCP ch’ei cumparius quater ga en quels sis onns. Mo era il di d’informaziun per giuvenils alla tscherca d’in emprendissadi ei staus in’impurtonta iniziativa. Roland Cajacob surpren Niev president dall’UCP daventa Roland Cajacob. Avon in onn eis el vegnius tscharnius sco cassier ed ussa surpren el il tgamun. Roland Cajacob ei possessur e meinfatschenta dall’interpresa Cajacob Projects GmbH. (Mira era box.) Nova cassiera daventa Theres Burri Gadola e sco assessurs ein Alexandra Flepp ed Adrian Bigliel vegni eligi. Il program da lavur che la suprastonza ha allura presentau per quest onn muossa che l’uniun cuntinuescha cul slontsch dils davos onns. Sper la tschunavla ediziun dil magazin ein era previdas uonn differentas acziuns da Nadal. Sper la sera da vendita da Nadal ed eventualmein era in calender d’Advent en 24 fatschentas, patratga l’uniun era vid ina sera da vendita la stad. La proxima scuntrada d’informaziun per giuvenils alla tscherca d’ina plazza d’emprendissadi ei previda igl onn 2024. «Nus lein era sefatschentar da damondas che pertuccan la preschientscha sin medias socialas», di Roland Cajacob. L’uniun vul esser presenta sin quellas ed era porscher support a fatschentas che vulan far quei. In success cumplein ein vinavon ils bons da regal che l’UCP venda. Igl onn 2022 ei vegniu vendiu tals per la summa da 26 700 francs. En circulaziun ein il mument bons ella valeta da 47 000 francs. Culs bons da regal dall’UCP sa vegnir cumprau ni nezegiau survetschs dallas fatschentas ch’ein commembras dall’uniun. 5000 francs per la punt pendenta Suenter che la radunonza dall’UCP ha refusau igl onn vargau ina contribuziun finanziala per la punt pendenta, ha la suprastonza dall’uniun fatg ina nova proposta. Quella – ina summa da 5000 francs – ei vegnida acceptada. Igl onn 2022 ei l’UCP sefatschentada d’in tschuppel damondas, ideas e projects. Finalmein ha il viadi a Berna ella Casa federala giu liug. Suenter che quel ha stuiu vegnir spustaus duas ga pervia da corona, eis el curdaus gest egl onn presidial da Martin Candinas alla testa dil Cussegl naziunal. Fatschentau la suprastonza ha igl onn vargau la problematica dalla munconza d’emprendists e forzas da lavur. «En quei grau havein nus era fatg ponderaziuns per ina collaboraziun cullas vischnauncas da Mustér e Tujetsch», di Edgar Durschei. Il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, ei s’exprimius alla radunonza generala davart la collaboraziun culla vischnaunca da Mustér: «Nus havein in fetg bien dialog, era cullas pendicularas e Sedrun Mustér Turissem. Deplorablamein absorbescha la fatschenta dil di dallas vischnauncas memia bia temps. Ils presidents communals stuessen haver dapli peda da sefatschentar da damondas strategicas.» Il potenzial persuenter seigi gronds. «Luvrar encunter il svilup ha aunc mai giu grond success» Roland Cajacob ei niev president dall’Uniun da commerci e professiun Mustér. El ha bein enqual finamira per siu temps al tgamun dall’uniun che dumbra 106 commembras e commembers. Hans Huonder/FMR La FMR ha discurriu cun Roland Cajacob davart las sfidas che fatschentan il mument il commerci e mistregn. Denter auter setracta ei dalla concurrenza dil marcau d’online, mo lu era las difficultads d’anflar emprendists e glieud qualificada. FMR: Commerci e mistregn ein en in temps tut special: D’ina vart la sfida dallas stizuns pertuccont commerci d’online, da l’autra vart la munconza d’emprendists e forzas da lavur. Tgei soluziuns haveis Vus per empruar da mitigar la situaziun? Roland Cajacob: Ina soluziun persuenter havein nus deplorablamein buca, denton forsa entgins instruments che han il potenzial da levgiar la situaziun dad in ni l’auter pertuccau. Il commerci online ei segir fetg presents e quei svilup savein e lein nus forsa era buca frenar. Emprovas da luvrar encunter il svilup han aunc mai giu grond success. Jeu crei che nus duessen plitost empruar da nezegiar il svilup, era sche l’atgna strategia ei sill’emprema egliada forsa buca drizzada en quella direcziun. Ina buna mischeida da commerci local e regiunal, ch’ei segir d’enorma impurtonza ed ina purschida online era dils commerciants locals, sa esser d’avantatg per tuts. L’UCP sa eventualmein coordinar la tecnica e surtut la logistica necessaria persuenter. La munconza da forzas da lavur ed emprendists ei in’autra sfida. Quella stat segiramein en connex cull’attractivitad da viver el liug e las pusseivladads da formaziun. Nus savein procurar che nos collaboraturs sesentien bein en fatschenta ed en nossa regiun. Mustér ha giu in bien svilup economic ils davos onns. Tuttina dat ei in potenzial da migliur. Nua vesis Vus quel? Gie, Mustér e la regiun sentan actualmein in bien svilup. Quei ei segiramein d’attribuir allas grondas investiziuns persistentas ils davos onns. Supplementarmein gioga denton era il «boom» turistic, naschius plitost il temps da corona e cumbinaus cun ina gronda activitad en connex cun habitaziuns secundaras, ina gronda rolla. Quei «boom» sa denton sesminuir tuttina spert. Per part ei quei gia da sentir. Perquei eis ei impurtont da nezegiar quei slontsch per optimar e per presentar bein products e purschidas. Biars commerciants e purschiders da survetschs han sentiu quei e fan gia lavur exemplarica. L’Uniun da commerci e professiun Mustér ei carschida ils davos onns. Tgei ei tenor Vies manegiar la pli impurtonta funcziun e finamira dad ella? La funcziun principala dall’uniun ei ord mia vesta la pusseivladad da saver coordinar denter ils differents acturs, seigi quei cun acziuns, campagnas ni occurrenzas. Era la funcziun da survetsch che s’empatscha da differentas purschidas per levgiar il mintgadi dils commembers ei fetg centrala. E buca il davos ha l’uniun igl impurtont pensum d’adina puspei sensibilisar nossa populaziun e nos hosps per la purschida locala e regiunala. Mo cun esser pertscharts dalla valeta da quella purschida da commerci e professiun regiunala savein nus era profitar il futur da quella, seigi quei sco furnitur ni secapescha era sco client. UCP – aschi gronda sco aunc mai L’Uniun da commerci e professiun Mustér ha ussa 106 commembras e commembers – tons sco aunc mai. E cun Roland Cajacob ha ella in niev president cun in tschuppel ideas pigl avegnir. Hans Huonder/FMR La sonda sera ha l’UCP – sco ella vegn numnada a Mustér – salvau sia radunonza generala. El center da quella ein las elecziuns stadas. Suenter sis onns ha Edgar Durschei demissiunau, las commembras ed ils commembers han tscharniu Roland Cajacob el post da president. Ils davos sis onns ha l’UCP mess dabia en moviment e cun quei slontsch vul il president niev cuntinuar. In dils gronds problems che fatscha il mument l’uniun ei la munconza d’emprendists sco era da forzas da lavur. En in’intervista culla FMR di Roland Cajacob: «Quei problem stat segiramein en connex cull’attractivitad da viver el liug e las pusseivladads da formaziun.» Alla cuntentientscha dils collaboraturs sappi la purschida en vischnaunca e las pusseivladads al plaz da lavur contribuir. Nezegiar il svilup Ina gronda sfida per biaras fatschentas ei era il commerci d’online che crescha ad in crescher. Per quella tendenza ha Roland Cajacob in recept pusseivel: «Ina buna mischeida da commerci local e regiunal, ch’ei segir d’enorma impurtonza ed ina purschida online era dils commerciants locals, sa esser d’avantatg per tuts.» Cun pliras activitads duront igl onn ora vul l’UCP promover il commerci e mistregn indigen. Leutier s’audan seras da vendita ed in’ulteriura ediziun da siu magazin. «Ina buna mischeida da commerci local ed online sa esser d’avantatg per tuts.» Roland Cajacob, president dall’Uniun da commerci e professiun Mustér Il niev ed il vegl president: Roland Cajacob (sen.) ed Edgar Durschei.

Silla stagiun d’unviern 1945/46 ha la societad priu en funcziun gl’implont innovativ. E bunamein 80 onns pli tard, silla stagiun 2023/24, inaugurescha ella ina generaziun innovativa. Dumengia proxima va la sutgera Foppa-Naraus a Flem la davosa gada, la pendiculara FlemXpress remplazza ella. Cul niev FlemXpress realiseschien ins puspei in project da piunier, quei munti che la historia innovativa dallas sutgeras cuntinueschi, scriva la gruppa Arena Alva en sia communicaziun ufficiala. Cun quella annunzia ella la fin dalla sutgera Flem-Foppa-Naraus. Dumengia proxima, ils 26 da mars 2023, culla fin dalla stagiun, han indigens e hosps la davosa gada caschun da seser ella sutgera e setransportar tochen a Naraus. Il davos viadi ei titulaus sco «Last Ride», e quei en cumbinaziun cun ina fiasta populara. Gl’ascensur, il «Ropetaxi» La sutgera s’audi tier Flem, empau sco il Lag la Cauma ed il Crap da Flem. Auter che quellas duas pèrlas dalla natira dalla destinaziun turistica ei la sutgera in implont ch’il carstgaun ha scaffiu. El ha baghegiau quella avon prest 80 onns, ed uonn fa ella plaz ad in niev sistem. Il FlemXpress, la nova teleferica, funcziunescha sco in ascensur horizontal. L’emprema secziun Flem-Foppa-Stargels cun quei «ascensur» innovativ sa la gruppa Arena Alva arver il december 2023. Igl ei ina pendiculara innovativa sco quella da 1945 (mira scaffa). Ina cabina dil FlemXpress, dalla firma Bartholet Flums. La sutgera Foppa-Naraus vegn demontada questa primavera, quella da Flem a Foppa resta en funcziun aunc la stad proxima. La pendiculara nova ei ina innovaziun mundiala tenor in sistem «Ropetaxi» dalla fabrica da maschinas Bartholet da Flums. Sco avon in ascensur sa il passagiers eleger giudem la staziun nua ch’el vul ir, smaccar il nuv ed entrar ella cabina, quella seferma el liug giavischau. Silla stagiun d’unviern 2024/25 ei gl’entir sistem baghegiaus ed ils passagiers san viagiar en direcziun Foppa, Stargels, Camona Segnes, Nagens Sura ed Ils Cugns. La gruppa Arena Alva vul festivar la fin dall’epoca da 1945 culla populaziun. Dumengia proxima, ils 26 da mars 2023, ei la sutgera Flem-Foppa-Naraus aviarta per in e scadin, tuts astgan ir gratuitamein cun quella, ei drova era negin bigliet. Allas 11.00 entscheiva la fiasta «The Last Ride Naraus 2.0» a Naraus, il directur dalla gastronomia, Christoph Schmidt, fa il beinvegni. Allas 13.15 suondan ils plaids ufficials cul cumiau dalla sutgera veglia. Il suentermiezgi allas 15.30 dat ei alla staziun a val a Flem in’aucziun da sutgas, tablas e maletgs da quei implont historic. Nostalgia silla sutgera Flem-Foppa-Naraus. Turissem da skis grazia all’innovaziun Ils onns 20 e 30, denter las Uiaras mundialas, ha Flem vuliu daventar ina destinaziun digl entir onn. El cudisch da Flem (casa editura Paul Haupt, 1. ediziun 1961) dat gl’autur Hermann Anliker ina survesta autentica leutier. Il turissem a Flem era seconcentraus silla stad. Ils hotels eran pleins cun hosps che vegnevan per far bogn el Lag la Cauma, ir a spass tras ils uauls, dar tennis, ir per la pezza. Il settember serravan ils menaschis per nov meins. Dus hoteliers, Max Baiter e Paul Buol, han sespruau da promover il turissem digl entir onn. Malgrad ch’ins haveva organisau a Flem gia 1908 gl’emprem cuors da skis eis ei iu gitg tochen che quei sport ei s’etablius. D’ina sutgera Flem-Foppa-Naraus negin che havess semiau lu. «Dueva Flem daventar in liug da cura d’unviern, stuevan ins saver transportar ils hosps spert e cumadeivel sils aults», scriva Anliker dils sforzs ch’ins ha fatg ils onns trenta. Gl’onn 1939 ha l’uniun da cura cumprau in tractor a tschenta cun motor da diesel. Quel ei buca secumprovaus, probabel pervia dalla tuffaria dil sbuf e canera dil motor. Cu l’uiara ei rutta ora ha l’armada lu era confiscau il vehichel. Duront l’uiara han ins cuntinuau culs sforzs pil sport da skis. Gstaad e Flem eran en concurrenza per in sistem innovativ da sutgera enstagl d’in runal. Ils turistichers havevan argumentau che quei niev implont survessi era al turissem da stad per transportar viandonts ed alpinists. Ils 8 da matg 1945, exact il gi historic digl armistezi dalla Secunda uiara mundiala, ha Flem gudignau la cuorsa encunter Gstaad per l’innovaziun mundiala cun sutgas dublas accuplablas. Ils 17 da december 1945, silla stagiun d’unviern, han ins priu en funcziun gl’implont. Il sistem niev lubeva da pender mintga singula sutga dubla vid la suga ed era allontanar mintga singula ellas staziuns. Quei sistem dall’interpresa bernesa Von Roll ei secumprovaus schi bein che la societad da Flem ha decidiu da cuntinuar la lingia naven da Foppa tochen a Naraus. Il december 1947 ha ella saviu arver la secunda secziun. Nov onns pli tard ha la Von Roll lu baghegiau la pendiculara dall’Alp Naraus sil Fil da Cassons sin 2700 m.s.m. Suenter esser stada en funcziun bunamein 60 onns han ins stuiu serrar quella pendiculara gl’october 2015 per motivs da segirtad. Diesch onns pli tard, sigl unviern 2024/25 vegn la gruppa Arena Alva ad arver la successura, il FlemXpress da Flem-Stargels-Segnes-Ils Cugns.

La serenera Foppa a Schluein ei ina dallas grondas dil Grischun. En quella s’unescha ina reit da canalisaziun da 12 kilometers. Dapi ch’ella ei inaugurada gl’onn 1978 ha ella schubergiau varga 100 milliuns cubics aua tschuffa. Guido Peng e Carlo Sax, omisdus caus-sereneras diplomai, ein occupai stedi cun controllar quella. Els survigileschan in implont cumplex. En 24 uras arrivan circa 4800 cubics aua tschuffa tras il bischel principal. Ella vegn neu da Glion e dils vitgs dil contuorn, giu dil Crap Sogn Gion, da Laax e Murschetg. Da loghens cun bia turissem. Quell’aua – ch’ei da principi il pli custeivel bein dil carstgaun – ei tschuffa. Demai ch’ei deva tochen l’entschatta dils onns siatonta neginas sereneras, era quell’aua piarsa, el vér senn dil plaid. L’aua dallas tualettas, da bogns, bogneras e dalla cuschina, menavan ins direct el Rein ni el Glogn. Beinspert han confederaziun e cantuns stuiu sligiar quei problem general. Ins ha fundau consorzis ed inschigniers han baghegiau las empremas sereneras. Prest 50 onns pli tard s’auda ina serenera tier l’infrastructura da basa d’ina regiun. Carlo Sax, in dils cau-serenera, muossa il canal principal dall'aua tschuffa che arriva. Tochen 25'000 persunas La serenera Foppa a Schluein han las vischnauncas da quei contuorn fundau 1978. Oz eis ei in menaschi cun tecnologia digitala. Guido Peng e Carlo Sax, ils dus caus-sereneras, survigileschan e controlleschan las auas tschuffas cun agid da nuvs e cazzolas. Pli savens che pli baul survegnan els era visetas. «Quater tochen tschun gadas ad onn vegnan gruppas, uniuns ni classas da scola tier nus», raquenta Guido Peng. En connex culla tematica dall’aua san ins buca pli ignorar il stabiliment. En Surselva dat ei circa 12 tals. Quella dalla Foppa a Schluein ei il grond e responsabels per schubergiar las auas d’in territori cun bia turissem. Denter Nadal e Daniev, mo era ellas vacanzas da sport, ein tochen 25'000 persunas ella regiun. La serenera vegn lu alla limita da sias capacitads. Guido Peng, cau-serenera, empleina in guoter cull'aua che va a Cuera. La serenera sa trer ora tuttas substanzas dall’aua tschuffa. Ins sappi mintgaton strusch crer tgei che la glieud tarmetti ella canalisaziun, confida Guido Peng. Tut il «material» grop vegn filtaus e tratgs ora cun ristials e crivels mecanics. Ella procedura finala vegn la «ghella» els fussaus lavada cun agid dad animalets. Ils microorganissems senutreschan da nitrogen, carbon organic, fosfor, nitrat, amonium ed autras substanzas. Enten serenar l’aua eis ei ina dallas lavurs principalas dils dus caus-serenera da prender provas e da tarmetter quellas al labor cantunal. «Nus tarmettein butteglias dalla dumengia, da margis e dalla gievgia a Cuera», declara Carlo Sax. La pandemia ha influenzau il plan da lavur dils caus-serenera. Ils 15 da zercladur 2021 han els stuiu entscheiver cullas controllas da SARS-Covid. En tut ston els elaborar 72 provas ad onn, quellas da Covid-19 s’audan tiel monitoring naziunal (mira box). Las mesiraziuns ella serenera tradeschan per exempel sch’igl ei stau ella regiun in openair ni in’autra occurrenza pli gronda. Ils resultats san mussar ina concentraziun da substanzas narcoticas. Aschia eis ei era culs virus da Covid. La statistica svizra drova quellas datas dalla serenera Foppa. Las vacanzas da sport han influenzau las mesiraziuns Duront la pandemia ei la populaziun svizra s’endisada da statisticas che han informau dil decuors dalla malsogna. Actualmein circulescha il virus Covid aunc adina. Gl’Uffeci federal da sanadad meina lu era vinavon la pagina www.covid19.admin.ch ed actualisescha las cefras mintga margis. Il monitoring naziunal svizzer e dil Principadi da Liechtenstein registrescha dapi il schaner 2022 regularmein la contaminaziun da virus SARS-⁠CoV-⁠2 ellas auas piarsas da sereneras che separticipeschan al monitoring naziunal. Ina dallas tabellas muossa la concentraziun da virus ch’ins ha mesirau. L’actuala dils 14 da mars 2023 muossa ils resultats dallas provas da 48 sereneras. Da quellas han 34 giu ina concentraziun relativa da virus da 0-40 % ed otg ina tala da 40-60 %. En quater sereneras han ins mesirau ina concentraziun da 60-80 %, e duas (Birs/BL e Bagnes-Le Châble/VS) ina tala dad 80-100 %. Per la serenera Foppa da Schluein indichescha la grafica dils 14-3-2023 ina concentraziun relativa da 49,4 %. L’jamna dallas vacanzas da sport, ils 27 e 28 da fevrer tochen 2 da mars 2023, haveva la medema grafica indicau per la serenera Foppa/Schluein mussau ina concentraziun relativa da virus da Covid-19 da 100 %. Treis gis pli tard era quella tschessada massivamein. Vesta dalla tuor da sechentar sils fussals dalla serenera Foppa a Schluein.

Gl’atun vargau ei l’uniun Protecziun d’utschals Surselva seconstituida ed il fevrer vargau ha la suprastonza da quella envidau all’emprema radunonza generala. Dils 60 commembers ein 40 separticipai. E sonda vargada han varga 20 persunas priu part all’emprema occurrenza pratica. La presidenta Helen Riedi ha saviu beneventar in triep carschi ed affons pil gi da lavur cumina a Sagogn. Finamira eis ei stau da far uorden sin ina gronda pastira ch’igl uaul haveva entschiet a prender en possess. Il meinaproject Fadri Beeli ha explicau alla gruppa il senn dalla lavur. Finamira eis ei da tener liber ina surfatscha custeivla per la biodiversitad. Il tgiet da matg, diversas specias da petgalenns, utschals pigns, tschuettas e biars auters utschals profiteschan dalla mesira. Grazia alla lavur cumina dad arver e far uorden cun nitscholers e promover singuls ruvers e plontas da feglia s’adattescha gl’areal da Sorts/Carnetg puspei per la pasculaziun cun nuorsas. L’uniun Protecziun d’utschals Surselva vegn ad organisar l’entschatta zercladur in ulteriur gi d’acziun.(fmr/abc) Pign e grond en acziun per la biodiversitad a Sagogn.

Mattiu Defuns ha giu – tuttina sco biars auters exponents dalla cultura – da sbatter duront la pandemia. Dapi il 2019 viva el numnadamein dalla musica e vala daferton era sco in dils ambassadurs dalla Surselva. Quei ha purtau ad el la stad vargada ina distincziun sigl emittur DRS3 sco «SRF3 Best Talent». En quater jamnas entscheiva il musicist ina turnea da concerts cull’entira band. «Mattiu, ina marca», savess’ins resumar siu svilup. Musicists associesch’ins savens cul prenum. Rihanna, Polo, Beyoncé, Sina, Roxanne ein exempels naziunals ed internaziunals. «Jeu manegiel ch’il miu s’adatteschi perfect», manegia Mattiu Defuns. Il musicist sepresenta da niev sco artist buca pli cun num e prenum, mobein mo pli cul prenum screts pign. La promoziun dils concerts, il logo, la presentaziun grafica dils portatuns, canals virtuals da communicaziun, placats e flyers: tut ei titulau cun «mattiu». Apropos placats: Gia il december vargau ha il giuven da 25 onns entschiet a pender si placats ella regiun. Era sche la pandemia ha interrut sia cadeina da contacts sin e davos tribuna, eis el staus activs e creativs. «Jeu hai sunau bia per occurrenzas e fiastas privatas», ins astgi buca esser memia bials da dar concerts en ravugl pign, declara Mattiu Defuns. Il musicist e sia band El havess motiv dad esser loschs e da selecziunar. La stad 2022 ha gl’emittur SRF3 distinguiu il Sursilvan sco «SRF3 Best Talent». Quei hagi gidau e dau dabia motivaziun, lai el valer. Gl’unviern vargau eis el sepreparaus per la turnea da primavera. Quei ha el fatg cun enzatgei nunusitau: «Quater meins avon ch’ella entscheivi, ha el fatg ina tura da pender si placats ell’entira Surselva. Il placat muossa ina fotografia dad el avon la culissa dil Plaun Frisal sur Breil ed il tetel «»Sur La Selva Tour». Igl ei gl’album ch’ei cumparius il matg 2022 cullas canzuns «forza», «siemi», «va lunsch» ed autras. Quei album ha purtau ad el il «SRF3 Best Talent». Mattiu al Lag Grond da Laax, leu concertescha el ils 22 d'avrel 2023. Ils meins vargau eis el sepreparaus per quella turnea 2023. Cun sias soras Nina e Tiziana Defuns, siu cusrin Andriu Defuns, e ses collegas, ils musicists Vito Cadonau, Marco Grischott e Jérôme Kehl, selegra el dad esser ils 21 d’avrel a Cuera ella Postremise. Ils dus concerts ein gia exausts. Lu vegn il musicist cun quella band ella patria. In concert ei a Laax, l’auter a Vella. El discuors tradescha Mattiu daco ch’el ei viandaus tochen sil Plaun Frisal per seschar fotografar. «Igl ei natira, e quella inspirescha mia musica», gi el. «Sur la Selva» associeschi apparentamein culla Surselva. Da quei album hagi «va lunsch» giu la pli gronda accoglientscha, sa il musicist. Alla turnea da primavera cull’entira band vegn el buca mo a presentar quella e las canzuns che ses fans enconuschan. Il mund dallas inspiraziuns El hagi scret canzuns e glimau quellas cun sia band, raquenta Mattiu da sias occupaziuns dils davos meins. Cheu duas lingias d’ina da sias novas canzuns: «Oz vegn scarpau ora plontas, damaun puspei plantau. Ti portas melli hontas, tochen che ti anflas aur. Tschentas tschien damondas, rispostas dat ei pauc. Mo ei dat experientschas, e quellas portan tei pli lunsch, profund en tei…» Co e cu neschan ils texts? «Cu jeu hai temps per mei, per exempel cun ir a pesca, ni duront la catscha. La natira porscha trasora muments d’inspiraziun», explichescha il cantautur. Quei ch’el senta e patratga memorisescha el cun notizias e cavazzins. In agid fidau leutier ei il telefonin. Cun quel sa el registrar ils impuls ed ils emprems tuns. En sia branscha ei Mattiu savens confruntaus cun dus munds: D’ina vart ein la musica, la tribuna cun tecnica da tuns, amplificaturs, cabels e microfons. Da l’autra ei il musicist e sia passiun per cuolms e natira, il mund ch’el tracta savens en sias canzuns. Igl ei la realitad digl artist che vul formular ed intermediar messadis musicals. Tschun tochen sis persunas Il schaner ha Mattiu passentau el studio a Berlin, ha organisau ils concerts e registrau nova musica. Il team da producziun e management consista da tschun sis persunas. Ina impurtonta ei Gianluca Giger da Cuera. Igl e-bassist e contrabassist suna cullas bands Breitbild e Dabu Fantastic. Cul team da «mattiu», cun sias soras ed ils collegas musicists, ha el aunc buca giu exercezis communabels per la turnea. «Cu nus s’entaupein l’emprema gada, sa mintgina e mintgin tgei ch’el ha da far», explichescha il leader. Mattiu ei avanzaus ad ina persuna publica. Sur ils cunfins dalla tiara romontscha ed il Grischun eis ei buca schi sempel d’avanzar. Tuttina sa el: «Ils pli biars auditurs che teidlan mia musica ein giu Turitg». La turnea «Sur La Selva» vegna ad esser decisiva pil musicist e sia band. Suenter ils concerts a Cuera, Laax e Vella vegnan ins ad udir Mattiu savens giu la Bassa. Sco autras clamadas, sto in musicist ir nua che la «clientella» cloma. Perquei vegn el ualvess a negligir sia passiun per la Surselva e sia natira.

La Societad da musica Vignogn ha giu quater onns detg turbulents. Usssa selegra ella sigl emprem concert annual suenter quel dil 2019. La fin da matg 2020 era il giubileum da 100 onns daventaus l’unfrenda dalla pandemia. La fiasta districtuala, la presentaziun dallas uniformas e dils instruments novs han ins stuiu annullar respectiv stuschar. La sculptura da lenn amiez il vitg dad Alfons Montalta regorda a quei temps. La fiasta dils 14 da matg 2022 ha dau nova motivaziun a musicantas e musicants. Per commemorar il giubileum da 102 onns e per festivar nova uniforma e novs instruments ha l’uniun organisau il GP Vignogn. Las societads da musica dalla Lumnezia, ensemen cun quellas da Trun, Sagogn e Glion ein separticipadas ad ina concurrenza innovativa per musica da divertiment. Ina giuria d’experts ed il publicum han elegiu las victuras. Il GP Vignogn ei semussaus sco bi e dign success. Sut la direcziun musicala da Remo Derungs seprepara la Societad da musica da Vignogn actualmein per la fiasta districtuala ils 3 da zercladur 2023 a Val S. Pieder. Aunc avon ha in’autra sentupada prioritad. Damaun vendergis e sonda proxima envidan ils da Vignogn al concert annual. «Igl ei gl’emprem suenter quater onns», declara il dirigent Remo Derungs. El renda attent ch’igl ei in concert communabel culla Gruppa da tamburs Lumnezia sut la bitgetta da Gian Peider Casanova. A caschun dil concert vegn la formaziun da brass a presentar il toc da pag per la fiasta districtuala a Val. Igl ei la cumposiziun «Legenda rumantscha» dad Oliver Wäspi. La Societad da musica Vignogn, a caschun dil GP Vignogn, il matg 2022 A siu concert vegn la Societad da musica da Vignogn a sunar «Hawaii Five-0», in tocs da divertiment tenor la seria da crimi. Il marsch «Black Dyke» da J. A. Greenwood dat ulteriur slontsch. Il concert entscheiva denton cun in’entrada «Brass on Fire!» da Dean Jones. Balladas sentimentalas mauncan buc. Tier gl’arranschament «Under the Boardwalk» da Philip Harper delectescha la musica cul solist Maurus Derungs alla trumba. Ulteriurs solists ein Marcel Caduff al cornet ed Ursin Derungs agl eufoni tiel tetel «All I ask of you» ord il musical «Phantom of the Opera». Plinavon vegn gl’auditori a guder Laura Pausini. La formaziun interpretescha sia canzun «La Solitudine» arranschada per brass. Variaziun porschan la polca dil cumponist Mario Bürki e dus toc dil renomau Goff Richards.(fmr/abc)

Wladi e Wlodi ein dus scolars dalla scola cumplessiva da Terranostra. Wladi va ella sisavla. Wlodi ella secunda. Clar che Wladi ei pli ferms. Wladi ei il meglier dalla classa. Ambizius. Tip Streber. Malcuntents. Egoistics. Enguords. Buca beinvesius. Forsa admiraus. Plitost temius. Wlodi ei era il meglier da sia classa. Intelligents. Tip Clown. Communicativs. Beinvesius. Quels ch’enconuschan el empau meglier san da sias mendas e train mintgaton il nas. Aber en general beinvesius. Wladi ha tut quei ch’el drova ed ina massa da quei ch’el drova buc. ­Pitescha fetg che negin ha propi bugen el. Cun unscher eisi denton reussiu da rimnar entuorn el enzacons che dattan adina il tgau. Wladi less che tut Terranostra admirass el. Va mintgaton a cavagl miez bluts per far impressiun. Wlodi admira denton plitost Joe, Emmanuel, Olaf e lezza banda. Vegness bugen commember da quella. Wladi ei ravgiaus. Wlodi ha il pli bi ed il meglier stilograf dall’entira scola. Wladi less quel. Wlodi dat buc. Wladi smanatscha cun fridas. Wlodi dat buc. Cheu misla Wladi Wlodi e numna quei in’operaziun d’educaziun speciala. Il rest da Terranostra gi che Wladi hagi dau fridas a Wlodi e vegli engular il stilograf. Wladi insista denton ch’ei setracti mo d’in’operaziun d’educaziun speciala e scamonda a ses adherents da numnar quei auter. Wladi pretenda che Wlodi e si’entira famiglia hagien buc il dretg d’exister. Wladi misla vinavon. Buca mo Wlodi, mobein tut ils adherents da lez. Vul sragischar quels. E tut quei pervia d’in stilograf che s’auda buc ad el. Wlodi ed ils ses sedostan tgei ch’ei pon. Cedan buc. Mo el ei il fleivel ed els ein pli paucs. Senza sustegn moral e material vessen ei schon dagitg pers. Wladi ha buc amitgs. Joe, Emmanuel, Olaf e lur banda han getg: «mai, mai» ed han calau da brattar paninis cun el – auter che sch’els survegnevan buca quels enzanu’auter. Alexander – in valanuot e tgagiacaultschas – sustegn Wladi, denton mo perquei ch’el tema lez. Kim e Xi sustegnan medemamein Wladi, denton er buc ord perschuasiun, mobein perquei ch’els speran da saver profitar da Wladi. La gronda part dil rest da Terranostra ei per Wlodi. Cunzun Joe, Emmanuel, Olaf e lur banda sustegnan Wlodi nua ch’els san e pon, senza denton gidar el direct. Recep ei denter sutgas e bauns. Veva tochen dacuort bien cun omisdus. Sa che Wlodi ha raschun. Tema denton Wladi. Ei dil tip enneu plitost sco lez. Fuss prompts d’intermediar. A casa in dictatur ravgiau che daventass bugen herox dalla pasch. Quei lessan era Sahra ed Alice. Il sulet ch’ellas han communabel ei il sentiment dad esser vegnidas alla cuorta e malcapidas. Vulan seprofilar. Semettan ensemen. Gin ch’ei seigi buca pli da sustener Wlodi. Schiglioc cali quella dispeta mai. Wlodi dueigi toch dar a Wladi quei stilograf e sche cali Wladi era da mislar Wlodi. Tenor il motto: «Il ferm ha adina raschun.» Cu Alice era giuvna s’engaschav’ella per las dunnas, perquei ch’ell’era – cun raschun – dall’idea che quellas vegnien alla cuorta perquei ch’ils umens ch’ein pli ferms suppriman ellas. Ins sa buca co la historia va ora. Parallelas cun persunas viventas ein absolutamein casualas e buca vulidas. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff

Sedrun Mustér Turissem (SMT) ha engaschau Hans Rey sco ambassadur e cussegliader da mountainbike dalla regiun da vacanzas Mustér e Sedrun. Sco quei che SMT scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei Hans Rey ina legenda dil sport da mountainbike. El ei commember da «Mountainbike Hall of Fame» – in’instituziun da mountainbike – a Fairfax en California. El cumpletescha la collaboraziun dallas Pendicularas Mustér SA cun Ralph Näf ed il team da mountainbike dil «RN World Cup Racing Team». Luvrau sigl entir mund Hans Rey ei staus in piunier da differentas disciplinas da mountainbike, aschia trial, freeride ni adventure. El viva a California e grazia a si’experientscha ha el inspirau generaziuns da bike. El ei viagiaus en varga 70 tiaras ed ei anteriur campiun mundial da trial. Sco quei che SMT scriva, gida el a sviluppar la regiun sco destinaziun da bike. El vegn a s’engaschar vid events, projects da film ed acziuns da PR. Medemamein vegn si’experientscha a nezegiar a projects per migliurar l’infrastructura da bike. La regiun sisum la Surselva culs pass dil Lucmagn, Alpsu e Gottard dispona gia d’ina buna reit da bike sco era d’elements da divertiment sco flow trails. «Jeu selegrel fetg da finalmein saver luvrar en ina destinaziun svizra, suenter ch’jeu hai astgau luvrar en biaras destinaziuns sigl entir mund», di Hans Rey. (cdm/fmr) Hans Rey selegra da collaborar culla destinaziun da bike Mustér e Sedrun.

Questa fin d’jamna partan las equipas dalla 3. ligia el campiunadi da ballapei regiunal. Las duas equipas sursilvanas – Schluein Glion e Trun/Rabius – ein engaschadas el Principadi dil Liechtenstein. La fin d’jamna dils 5 e 6 da november 2022 ei la davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal vegnida dada. En quella han ton Trun/Rabius sco Schluein Glion contonschiu in remis. La fin finala ha l’equipa dalla Foppa passentau igl unviern sil secund plaz cun treis puncts disavantatg sin Valposchiavo. L’equipa dil sid dil cantun Grischun ei stada la gronda surpresa digl atun. Dils endisch giugs ha ella contonschiu nov victorias e ha fatg dus remis. Trun/Rabius schai sil novavel plaz. Cun diesch puncts ha l’equipa dalla Cadi bein in avantatg dad otg puncts silla latiarna cotschna Buchs, mo tonaton ein las ambiziuns dad ella autras che da stuer sedefender dils davos rangs dalla tabella. Tuttas autras equipas activas, dallas damas e dils juniors en­tscheivan il campiunadi en in’jamna ni per part aunc pli tard. La finamira ei la promoziun La finamira dall’Uniun sportiva Schluein Glion pil campiunadi current ei clara. «Nus lein contonscher la promoziun ella 2. ligia regiunala», di Corsin Cavegn ch’ei dapi in onn e miez cautrenader dall’em­prema equipa. Tuts 22 giugadurs seigien fits, era ils blessai digl atun Rafael Deplazes, Marino Cavegn e Carlo Bearth. Da niev ell’equipa ei Gion-Andrea Kohler. El ha giugau pli baul en selecziuns da juniors dalla Svizra sid-orientala e silsuenter tiel Club da ballapei Balzers. Cullas preparativas quest unviern ei Corsin Cavegn fetg cuntents: «Nus havein trenau duas ga per jamna a Cuera naven dil fevrer. Ils resultats dils giugs da preparaziun ein positivs, aschia ch’jeu sun optimists per l’entschatta dil campiunadi.» Schluein Glion ha denter auter battiu l’emprema equipa da Cuera che dat ella 2. ligia interregiunala. La finamira pil giug da questa fin d’jamna encunter Triesen ch’ei tschunavel ella tabella, ei clara: «Quei ei in giug che nus lein e stuein secapescha gudignar. Igl atun havein nus battiu quei adversari cun 8:2, mo nus prendin serius scadin adversari.» L’equipa seigi fetg focusada sin siu pensum e motivada. Schluein Glion ei curdau la primavera vargada dalla 2. ligia regiunala ella 3. ligia. In plaz ell’emprema mesadad L’emprema equipa da Trun/Rabius ei buca stada favorisada dil cletg igl atun vargau. Plirs giugs ein vegni spiars mo per pauc. Cun risguard digl engaschament e dalla constellaziun dalla squadra cun plirs giugadurs fetg giuvens ei il president dil club, Patrick Rothmund, optimists per la primavera: «Nossa finamira ei da semigliurar ella tabella, sche pusseivel entochen ell’emprema mesadad. Quei duess esser pusseivel cun quei cader che ha segiramein era aunc potenzial da svilup.» Dils 19 giugadurs dil cader sbattan dus aunc cun pintgas blessuras. Questa primavera vegn l’equipa trenada da Roland Decurtins e sut el ha ella absolviu plirs giugs da preparaziun las davosas jamnas. «Ils resultats ein buca gest aschia sco nus havein spitgau, mo decisivs ein ils giugs da campiunadi che ve­gnan uss», puntuescha Patrick Rothmund. In dils problems da Trun/Rabius ei che l’equipa sa trenar cumpleinamein sulet ina ga per jamna, damai che biars giugadurs ein ordlunder duront l’jamna. Encunter igl adversari da questa sonda, Triesenberg, ha Trun/Rabius spiars a casa igl atun cun 1:2. Gest quei ei stau in giug che fuss era staus pusseivels da gudignar. Triesenberg schai ella tabella sil tierz plaz cun sulettamein quater puncts retard sil capogruppa Valposchiavo. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Schluein Glion so. 16.00 Triesenberg – Trun/Rabius so. 17.00 Buchs – Domat so. 18.15 Eschen/Mauren – Ruggell so. 19.00 Landquart – Tusaun/Cazas du. 14.00 Schaan – Valposchiavo du. 15.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Frauenfeld – Romanshorn so. 18.00 Triesen – Widnau so. 18.15 Rapperswil-Jona – Au-Berneck du. 11.00 Toggenburg – Ebnat-Kappel du. 11.30 Uzwil – Domat du. 13.00 Alla catscha d’impurtonts puncts Naven da questa sonda vegn puspei dau ballapei ella regiun. L’entschatta fan las squadras dalla 3. ligia, las autras partan pli tard el campiunadi regiunal. Las duas meglieras equipas sursilvanas – Schluein Glion e Trun/Rabius – serendan per lur emprems giugs da questa primavera el Principadi dil Liechtenstein. Schluein Glion semesira leu cun Triesen e Trun/Rabius ei hosp da Triesenberg. Schluein Glion avisescha la promoziun anavos ella 2. ligia regiunala, Trun/Rabius vul – suenter ina plitost magra raccolta da puncts igl atun – tuttina aunc contonscher l’emprema mesadad dalla tabella. (fmr/hh) Ils 2 d’avrel 2023 – la secunda runda da questa primavera – semesiran Trun/Rabius e Schluein Glion per la secunda ga questa stagiun. Il derbi sursilvan dallas duas meglieras equipas ei in dils puncts culminonts digl onn.

Il cusseglier naziunal Roger Nordmann (PS, Vad) meina la fracziun socialdemocrata el Cussegl naziunal. El ei commember dalla cumissiun per ambient, planisaziun dil territori e d’energia e ha scret in cudisch davart l’energia solara. Ils 31 da mars 2023 separticipescha Roger Nordmann ad ina discussiun al podi a Tenna che tematisescha las pusseivladads e sfidas che la forza solara porta al spazi alpin. FMR: La fin 2025 ston ils gronds implonts solars producir energia, sch’els vulan profitar dil sustegn finanzial dalla Confederaziun. Ei quei realistic, sch’igl implont drova ina lubien­tscha da baghegiar? Roger Nordmann: Naturalmein ei il temp scarts. Las meglieras schanzas han projects ch’ein buca memia gronds. Projects cun purtaders regiunals han meglieras opziuns, perquei che la populaziun indigena profitescha. Igl ei pli sempel da realisar in’ovra leu nua ch’ina colligiaziun d’electricitad ei avon maun, per exempel ella vischinonza dad ina pendiculara ni dad ina ovra hidraulica. Quei vala era per lo­ghens cun via d’access. Forsa vegn l’ovra solara che retscheiva il pli spert la lubientscha da baghe­giar a survegnir ils sustegn finanzial dalla Confederaziun e buca l’ovra che sesanfla el liug il pli adattau? Tgei liug ei il pli adattau? Buca quel che posseda gia ina via d’access ni ina colligiaziun per transportar il current e nua che l’electricitad sa forsa vegnir duvrada el liug, eventualmein per ina pendiculara? Forsa ei empau pressiun da temps d’avantatg. Ei sforza dad esser pragmatics. Quai vala medemamein per la protecziun dalla natira perquei ch’igl indrez drova ina examen da cumpatibilitad ecologica ed encunter la lubientscha da construcziun san ins far recuors. Ils implonts solars vegnan constriu ella muntogna. Co statti per exempel cun l’indemnisaziun per ils possessurs dil terren e per las vischnauncas pertuccadas? Ei previda ina fuorma da tscheins solar analog al tscheins d’aua? Senza il consentiment dils possessurs dil terren succeda nuot. Aschia ei l’indemnisaziun per il possessur dil terren garantida, il possessur dil terren ha la pusseivladad da dir na. Sche la vischnaunca ei possessura dil terren ei la situaziun la medema. Era sch’ei vegn construiu sin terren privat pretenda la lescha la lubien­tscha dalla vischnaunca. Ei dat negin dretg sin ina lubientscha da construc­ziun, la lubientscha sa vegnir snegada. La vischnaunca sa, per exempel, pretender che la societad che vul construir igl implont solar seigi domicilada el liug e pa­ghi leu taglia. Per mei eisi denton clar che nus stuein ponderar ulteriurs pass e far patratgs davart ina sort tscheins solar. La taglia sin il gudogn ord da la producziun d’electricitad ei dapi onns ­dispiteivla denter ils cantuns da muntogna ed ils concerns d’electricitad che pagan lur tribut ella Bassa. En quai cass datti era damondas en connex cun ils implonts solars gronds? Gie, en quei cass ein aunc damondas aviartas. Jeu recumondel allas vischnauncas ed alla populaziun che viva el liug d‘investir els implonts ni da purtar sche pusseivel sez la gronda part dallas investiziuns, per mantener la controlla sur la societad e gl’implont. Grazia alla posiziun da veto dalla vischnaunca san ellas far valer lur dretgs ed impedir ch’ils gudogns mondien en auters lo­ghens. Quei ei probabel la megliera soluziun ch’in tscheins solar. Schizun sco acziunari minoritar possedan ins entgins dretgs. Tgei schabegia cun l’electricitad producida duront la stad? Ils implonts s­olars produceschan current era la stad e quei pudess menar ad ina surproducziun. Ston ils implonts vegnir mess ord funcziun la stad? Quei succeda pér en entgins onns ni leu nua che la reit da transportar il current ei memia fleivla. En quei cass seporscha la pusseivladad dad arcunar electricitad cun battarias ed il transport dil current sa vegnir repartgius sin 24 uras. Ei dat treis pusseivladads da manischar la surproduziun en tschun ni diesch onns duront la stad sur miezgi. Ina ei igl aschinumnau peak-shaving, quei vul gir ch’ina part dil current vegn buca retratgs. Quei san ins paregliar cun in lag da fermada che lai ir l’aua buca duvrada sur il rempar enstagl tras la turbina. Lu san in pumpar cun il surpli dalla producziun solara aua siado el lag da fermada. Ni sco tiarza pusseivladad producir hidrogen per remplazzar gas. Ils indrezs solars han da serrar la largia d’electricitad che regia duront igl unviern. La producziun ch’ei ­necessaria per serrar quella largia san ins segir quintar sil pupi. Il sulegl glischa denton era buca mintga gi ella muntogna duront igl unviern. La consequenza ein grondas instabilitads ella reit. Co vulan ins ulivar quella instabilitad? Sche nus havein per temps buca sulegl igl unviern savein nus ulivar quei cun turbinar aua. Ins sto denton schanegiar l’aua els lags da fermada e leu nua ch’igl ei pusseivel da puspei pumpar ensi aua sch’ei ha current d’anvonz. Nus mein ella direcziun da cumpletar la forza dall’aua cun la forza solara. Saver arcunar electricitad ei indispensabel per dumignar la midada dalla producziun d’energia e da sbassar las immissiuns da carbun. La tecnica d’arcunar ei denton aunc buc aschi lunsch? Bein, la tecnica dallas ovras d’accumulaziun cun pumpar ei ina tecnologia secumprovada cun ina effectivitad da 75 %. La capacitad d’arcunar sto vegnir augmentada sco ins ha gia discutau alla meisa rodunda. Las battarias han fatg in grond svilup e quei svilup cuntinuescha. Producir hidrogen ni schizun metan sintetic ei ina part dalla soluziun. Pervia dallas sperditas d’energia plitost ina fuorma d’arcunar a liunga vesta sch’il potenzial dils l’ags d’accumula­ziun da pumpar tonschan buc. Ed ei drova investiziuns ella reit. Oz eis ei schia ch’ils consuments ella muntogna pagan dapli per duvrar la reit ch’ils consuments ella Bassa. Semplamein perquei che dameins clients pendan tier nus vid la reit. A liunga vesta pagan ils consuments ella muntogna ils cuosts dallas investiziuns ella reit. Na, quellas investiziuns ella reit a favur dalla fotovoltaica san ins reparter solidariamein. Da principi ei la fotovoltaica ina buna occasiun per la muntogna da crear plivalur. La finala sesanflein nus tuts ella medema barca. Mintga regiun duei contribuir tenor sias fermezias. Il marcau da Losanna, nua che jeu vivel, sa buca construir fotovoltaica che producescha current igl unviern. Il marcau planisescha denton in implont da vent sin siu agen territori. La planisaziun da quei implont ha la Dertgira federala lubiu. Communablamain dumignein nus la midada d’energia.

Duas gadas ad onn organisescha l’Uniun grischuna dils impressaris sentupadas regiunalas. Aschia ein quels dalla Surselva s’entupai mesjamna a Laax. Igl ei buca ina radunonza formala, mobein ina sesida cul president cantunal, cun referats ed informaziuns dalla branscha. Martin Casutt da Falera ei il vicepresident dall’Uniun cantunala dils impressaris. Daniel Blumenthal, impressari cun firma a Rueun e dapi biars onns commembers dalla suprastonza, presidiescha la secziun Surselva. Els dus han envidau ils collegas ad ina sentupada da cumpignia a Laax. Uonn han bunamein tuts impressaris sursilvans dau suatientscha. Era il president cantunal Maurizio Pirola ed il meinagestiun Andreas Felix separticipeschan mintgamai allas radunonzas regiunalas da primavera e digl atun. Il president cantunal Maurizio Pirola (enamiez), flancaus da Martin Casutt (sen.) e Daniel Blumenthal. Ils pensiunai, in potenzial Als impressaris sursilvans seradunai a Laax ha il president informau da quei che fatschenta actualmein l’uniun cantunala. Sco quei che Maurizio Pirola ha getg, sto l’economia da baghegiar s’occupar da models da lavur alternativs. En vesta als problems d’anflar persunal qualificau seigien ils emploiai che mondien cun 60 onns en pensiun in potenzial per las firmas. Vinavon seigien models favureivels per famiglias in’autra tematica en connex cul persunal. Andreas Felix ha plidau dil contract general naziunal. Per garantir la transparenza controllescha ina cumissiun paritetica ils menaschis en connex cul contabilitad da pagas. Als menaschis grischuns ha quella cumissiun dau la nota 5, avon onns eri quella aunc sin in 4.5. Jürg Gerber, commember dalla suprastonza dall’uniun cantunala e parsura dalla scolaziun, ha presentau als impressaris la nova purschida alla scola specialisada iBW a Cuera. Finamira fuss ei ch’ils interessai dallas firmas savessen absolver el cantun – enstagl da stuer ir a Sursee ella Svizra centrala – la scolaziun federala da cauluvrer, polier e meinabaghetg diplomau. En vesta alla demografia eis ei denton buca sempel da recrutar ils interessents per la nova purschida a Cuera. La finala ha Roger Stäubli, il substitut digl inschignier cantunal, communicau novitads da siu uffeci. Tenor il program da vias dispona il cantun uonn d’in preventiv da 338 milliuns francs. En tuttas regiuns ei quei ina certa garanzia da lavur per la branscha da construcziun. Vinavon ha Stäubli informau dallas novaziuns en connex culla revisiun dalla lescha da submissiun.

La branscha da baghegiar sa buca selamentar actualmein da lavur. Ei ha avunda ed ils impressaris savessan prender aunc dapli – sch’els havessen las capacitads. La branscha ei confruntada cun in problem semegliont a quel d’autras: la munconza da glieud dil fatg. Ella branscha da baghegiar mauncan miradurs, poliers, cauluvrers e meinabaghetgs. E sco quei che Daniel Blumenthal, il president dalla secziun Surselva dall’Uniun cantunala dils impressaris declara ell’intervesta, ei era il diember d’emprendists sereducius. Ils impressaris ein confruntai aunc cun in’autra tematica: la generaziun giuvna pretenda novs models da lavur. Per render pli attractivs ils mistregns dalla branscha da construcziun, ei l’jamna da quater gis en discussiun. FMR: Co sepresenta la situaziun da lavur l’entschatta dalla stagiun en Surselva? Daniel Blumenthal: Pil mument vesa ei ora fetg bein. Pli u meins tuttas fatschentas han ils cudischs ualti pleins. Nies grond problem ei ch’il persunal dil fatg maunca. Daniel Blumenthal ei president dalla secziun Surselva dall'uniun cantunala dils impressaris dil Grischun. Pia sco en autras branschas. Co sligia la Vossa quei problem? Pil mument ei quei nies problem central. Igl ei fetg grev d’anflar persunal dil fatg, miradurs e maschinists. Quels ch’ins survegn aunc plitost ein ils manuals. Nus empruein d’untgir il problem cun prender si persunal da biros d’intermediaziun. Quei ei ina sligiaziun relativamein cara, denton sch’ei va buc auter essan nus sfurzai da nezegiar denteren quei survetsch. La secunda mesira ei ch’ins surdat certas lavurs ad accordants, per exempel che mettan fier ni fan mirs. Quei che cumplichescha l’organisaziun dil plazzal e dil project. Gie, quei constat, quei dat dapli lavur d’administrar, coordinar ed organisar. Il persunal da Vossa branscha ha denton era giavischs pertuccont reducir pensums e plazzas parzialas. Quei ei bein ina sfida supplementara pils impressaris? Gie, era quei constat. Onn vargau ha l’Uniun grischuna dils impressaris organisau ina dieta leutier. Duront quella havein nus discutau detagliadamein da novs models da lavur. Ina dallas conclusiuns ei che nossa branscha sto empruar da parter si in tec meglier las incumbensas, far la clamada da baghegiar pli attractiva, surtut pil persunal da cader ch’ei pilpli pertuccaus da squetsch e sururas. In model fuss d’introducir l’jamna da quater gis. Quei muntass che la glieud stuess far en quater gis la lavur ch’ella presta schiglioc en tschun. Sempel eis ei tuttavia buca, mo pusseivel fuss ei. Cun quei model carschess il squetsch silla glieud aunc bia pli fetg. Tenor situaziun sa quei esser. Nus vulein denton alzar l’attractivitad da nossa branscha e dils mistregns da construcziun. La generaziun giuvna secumporta auter, ella ha auters basegns ed in auter patertgar che quei che nus havevan. Els mettan dapli peisa sin famiglia e temps liber. Perquei savess il model da quater gis esser d’engrau pigl avegnir. Strusch che la stagiun entscheiva vegnis Vus catschai da termins. Quei squetsch fa buca bein alla sanadad. Ni co veseis Vus la situaziun? Ord vesta objectiva resta quei catsch era egl avegnir. Ils architects ed inschigniers regleschan las lubientschas pils patruns. Quella procedura sa cuzzar gitg e setrer gitg alla liunga. Denton il medem gi ch’il project ei lubius stuessan nus gia esser sil plazzal ed ei vegn pretendiu che nus fineschien schi spert sco pusseivel. Quei squetsch vegn savens dils patruns. Els han pauca capientscha che nus stuein coordinar gl’emprem cun auters plazzals e disponer material, maschinas e persunal. Dat ei uonn dapli lavur ella construcziun bassa ni ella construcziun aulta? Claramein ella construcziun aulta. Quei ha da far culla revisiun dalla planisaziun locala. Fetg biars surbaghegian ussa parcellas ord tema che quella vegn prida ora dalla zona da baghegiar. Quei fatg ha caschunau ina gronda damonda ella construcziun aulta. Quella situaziun semultiplichescha sigl entir intschess grischun. Cheutras havein nus pil mument fetg bia plazzals. Constateis Vus differenzas enteifer la Surselva, ni han tut ils impressaris detgavunda da far? Ella Foppa, denter Glion e Flem, dat ei bia projects. Era en Lumnezia ei pil mument immens bia lavur, medemamein ella Cadi, da Tujetsch tochen Breil. Surtut ella construcziun aulta. Jeu manegiel che quei trend vegn a tener ils proxims dus treis onns. Ella construcziun bassa scriva il cantun ora mintg’onn ses projects da vias, quei che garantescha a nus lavur en quei sectur. Gl’onn vargau ha ei dau novas normas ella lescha da submissiun, pertuccont lavurs pil maun public. Essas cuntents culla revisiun? Ins ha definiu da niev ils criteris. Tut vegn buca pli influenzau mo dil prezi, buca pli l’offerta bassa gudogna. Ins ha priu vitier criteris novs. In da quels ei per exempel la persistenza sociala. Ins sto indicar contas plazzas d’emprendissadi ch’ins porscha. Quei dat puncts che vegnan risguardai per 10 %. La scolaziun d’emprendists ein in sectur impurtont da Vossa branscha. Dat ei insumma aunc giuvenils che vulan daventar miradur? Ils davos 30 onns havein nus adina giu biars giuvenils ch’ein vegni ella branscha da baghegiar. Pil mument dat ei segir dapli plazzas che damondas d’interessents. Il diember ei sereducius. Quei ha connex culla demografia. Adina pli paucs termineschan la scola e quels han nungetg biaras pusseivladads. Oz anfla buca mintga fatschenta ch’enquera d’occupar ina plazza d’emprendissadi in giuvenil. Cumparegliau cun autras regiuns dil Grischun ei la Surselva aunc en ina situaziun favoreivla. Avon diesch onns havevan nus denter 20 e 30 emprendists da miradur en Surselva, oz eis ei aunc tschun sis.

Questa stad festivescha la vischnaunca da Flem il giubileum da 20 onns casa da scola Surmir. En quei connex prepara in comite d’organisaziun ina fiasta populara. Ils 2 da november 2002 haveva la vischnaunca saviu inaugurar – suenter liungas discussiuns ed in temps da baghegiar da dus onns – il stabiliment a Surmir. El funs dalla val Stenna, denter Flem Vitg e Casa d’Uaul, ei dapi lu il center da scola. Oz frequentan leu 250 scolarets, scolars e giuvenils ils differents scalems dalla scola populara. Il baghetg dalla scoletta nova, inaugurada il 2015, han ins stuiu alzar pervia da munconza da plaz. A caschun dalla fiasta da scola da sonda, ils 3 da zercladur 2023, vegnan las autoritads ad inaugurar quei tract niev da cuminonza culs affons, cul persunal d’instrucziun e culla populaziun.(fmr/abc) La casa da scola Surmir a Flem ei vegnida inaugurada il november 2002.

Venderdis ei stau a Lucerna la rangaziun dils sis finalists ch’ein separticipai alla Swiss Trophy SVG. Il schefcuschinier dil center da sanadad Puntreis a Mustér, Fatmir Spescha, cun sias emprendistas Telma Nunes e Riana Schmid, ei daventaus secund. Il pensum dils sis finalists era staus da cuschinar in menu per 60 hosps cun in budget da diesch francs per persuna. La prespisa stueva haver tschun cumponentas ed esser vegetaria. Era pil past principal han las sis squadras nominadas e finalistas stuiu risguardar certs criteris. Ils dossiers anonimisai ha ina giuria giudicau ella cuschina duront preparar ed a caschun dalla tscheina finala ils 9 da mars cun hosps envidai (mira LQ dils 13-3-2023). Il schefcuschinier Fatmir Spescha dalla casa Puntreis a Mustér cun sias emprendistas Telma Nunes e Riana Schmid, accumpignai dil meinacasa Gian Reto Nufer, ein viagiai venderdis a Lucerna alla fiasta da rangaziun per la Swiss Trophy SVG 2023. Tgi dils sis che gudogni la finala quella ha la giuria communicau pér en in act festiv el Planetarium dalla Casa da traffic. La trofea 2023 gudogna la squadra dalla casa Senevita Obstgarten/Dorfmatt dalla gruppa Senevita Muri/Argovia. Sco secund-meglier dils sis finalists ha la giuria tscharniu il team dalla casa Puntreis da Mustér. Bronz gudogna ha la squadra dalla SV-Group da La Tour-de-Peilz/VD. Sco premi gudognan ils victurs ina dimora tiel cuschinier e gastronom Tobia Funke el «Gasthaus zur Fernsicht» a Heiden/AR. La squadra dil Puntreis da Mustér astga seschar pupergnar el hotel Weissbad a Weissbad/AI ed il team sil tierz plaz el Bürgenstock Resort ad Obbürgen/NW.(fmr/abc) Fatmir Spescha e sias duas collaboraturas Telma Nunes e Riana Schmid.

Ier ein ils amaturs dalla treppa s’entupai ella Cruna a Sumvitg. Yvonne Monn ha envidau ad in gentar da treppa. Per in’ustria bein pleina ha ella cuschinau la tratga da carn tradiziunala e speciala da pli baul. «En quei connex dat ei duas partidas: ils ins han fetg bugen e spetgan vess ch’ei dat puspei ella. Ils auters han da principi buca bugen ella». Quei declara Yvonne Monn. L’ustiera dalla Cruna da Sumvitg discuora dalla treppa. Ier dumengia, punct allas 12.00, ei l’ustria stada stignada pleina cun adherents, cun fans da quella spisa veglia tradiziunala. Igl ei buc ina spisa da frina, sco maluns e capuns, buca bizochels, era buca bulzanì. Treppa ei ina delicatessa da carn. In'egliada sur la schuiala Avon che la carn vegn ella cazzetta, vegnan las tschaguolas barsadas giu. Ella Cadi dat ei in mazler che prepara cun tut quitau la treppa per la gastronomia. «Ei fa negin senn da prender la carn en cuschina e da far tutta lavur cun manizzar e far cuer. Fritz Wyss fa e furnescha quei perfetg», declara l’ustiera. Il mazler da Trun furnescha alla cuschina dalla Cruna buca tocs carn sco quei ch’ella empusta schiglioc. Sch’ella emposta treppa tiel mazler, vul ella buca cuschinar in barsau, era buca cordonbleus, talgiettas, costas ni in’autra sort carn da bov, piertg ni vadi. Treppa ei carn manizzada fetg fin. En vesta al gentar special dad ier ha l’ustiera dau caschun da dar in’egliada sur la schuiala. Ella ha vuliu mussar co la carn ch’ella retrai dil mazler vesa ora e co ella cuschina la treppa. Il product da partenza semeglia empau maluns crius, pia truffels cotgs ch’ins ha scartau e mischedau cun frina per far maluns. 1979 ha Hendri Spescha ediu il cudisch da cuschinar «Cuschina Grischuna». Quel sereferescha al cudisch che Maria Derungs-Tomaschett haveva ediu 1928 en romontsch sursilvan. 20 onns avon haveva l’Uniun grischuna da dunnas ediu, per tudestg, l’emprema gada in cudisch da cuschinar cun recepts tipics grischuns. Enten preparar il cudisch «modern» da 1979 ha Hendri Spescha collaborau cun Mario Decurtins, il possessur e gastronom dil Casino a Berna. Quel ha cuschinau massa tratgas ch’ins ha lu era fotografau pil cudisch. Ell’introducziun dil cudisch scriva Mario Decurtins: «En cuschina vegn investau temps, breigia e daners. Ei vala perquei la peina da metter bein a meisa. Mintga tschavera duess esser ina pintga fiasta. Lu ei il plascher dubels, ton per la cuschiniera sco per quels che vegnan a meisa». Buca mo schambuns e caluns Per la fiasta dalla «treppa ella Cruna» ha Yvonne Monn lu era mess specialmein a meisa. Quellas eran decoradas cun lieurs da fletter da differentas colurs, igl ei lavurs manilas che la mumma dall’ustiera ha fatg aposta per la stiva d’ustria. Avon che revegnir alla tratga principala che Yvonne Monn ha surviu aunc in cussegl dil gastronom Mario Decurtins ord il cudisch: «Cuschinar drova buca mo buns products frestgs. Ins duei cuschinar schi natiral sco pusseivel per che las substanzias principalas piardien buca lur gust». La substanza principala dalla treppa ei carn tschut. «Savens vegn treppa scumbigliau cun hutlas», sa la cuschiniera dalla Cruna. Ei seigi denton zatgei auter. Per la treppa ha il mazler Wyss priu parts dil tgau digl animal, vestas, tschurvi, musclas, semplamein tut auter che dir e narunchel. Tut quellas parts pren el, manezza fin e fa cuer. Igl ei il principi dalla cuschina tradiziunala ch’ins drova tut digl animal, e buca mo ils schambuns ed ils caluns. Cu quella carn tschut manizzada ei sferdentada, semeglia ella quella ch’il Terc drova per far il kebab. Cu ella vegn en cuschina tier Yvonne Monn eis ei siu pensum da raffinar ella. «Sin in kilo treppa prendel jeu duas tschaguolas manizzadas fin», declara ella. Turschond ad in cuntin en bia pischada semischeida quell’ingredienza principala culla carn, la cuschiniera cungescha lu aunc cun sal e peiver. Cun truffels e meila Denteren emprova ella co igl ei culla cungida. «Ei drova dabia sal», tradescha ella. Pér cu che la treppa ei barsada levamein, aschunta ella il peterschin. Ella sto dar adatg che la carn sebrischa buc, pia duess’ins buca barsar cun memia bia calira. Avon che survir sto ella denton esser fetg caulda. E cun tgei ha ella surviu la treppa a ses hosps ell’ustria? «Sneclas da truffels en furnel, tagliai en otgavels, e compot da sneclas meila.» Avon che survir vegn il taglier aunc garnius cun ina tomata pintga e cun peterschin. Ils amaturs dalla treppa han dil reminent astgau seschar survir suenter ton sco ei han pudiu. «Igl ei buca exnum zatgei per la lingia», conceda l’ustiera dalla Cruna a Sumvitg. Cul «salid dalla cuschina» dall’entschatta e la «mousse da bibers appenzelles» alla fin ei la treppa ella Cruna en tuttacass in’aventura culinarica.

Vendergis e sonda ha la scola primara da Castrisch/Sevgein presentau in giug musical. Cun anim, canzuns e colur han ils varga 60 affons mussau il toc «Co la porta sesarva». Gl’auditori ha astgau accumpignar els sil viadi entuorn il mund tier aua, vent, fiug e tiara. La halla plurivalenta da Sevgein ei s’emplenida cun geniturs, fargliuns, tattas e tats, augs ed ondas. Tuts han giu marveglias tgei ch’ils 60 affons havevan preparau. Suenter Daniev ei la scola primara da Castrisch/Sevgein semessa alla lavur d’inscenar in teater musical. In project dalla musa «La porta fa ni stec ni balluc», ha la schefa dalla gruppa dils glis clamau. Ella e ses camerats havevan dersch el priel il cuntegn da quei ch’els havevan rimnau sin lur viadi: l’aua pli schubra, l’aria pli fina, il fiug pli calira ed il tratsch pli custeivel. Suenter in liung e stentus viadi eran omisduas gruppas turnadas a Tschentaneras, denter Sevgein e Castrisch. En in liug sin quellas aclas havevan els anflau la porta misteriusa. Cun derscher il quater elements el priel, turschond cuntinuadamein, era ella buca semuentada. Tgei era ei scret sil messadi anonim? «Mei spert cun pass sbargatau…. Las quater direcziuns dil vent haveis cattau. Leu ils quater elements rimnei, e cun tut quei neucheu turnei»! era gl’emprem. Curdin Christoffel ha dirigiu il chor dils affons. Scolasta Andrea Veraguth, l’autura e reschissura dil toc, ha priu a mauns il teater musical ensemen cun ses collegas Margrith Gantenbein, Marta Giger, Anna Jemmi, Curdin Christoffel, Bianca Spescha, Elsa Jemmi, Mathilda Derungs ed Esther Simonet. Onn vargau ha ella inscenau culla scola da Ruschein il toc «Il misteri da Ruschein». Uonn ei ina nova aventura stada el center. Pedagogs san ch’in grond project dalla musa ei ina sfida che cuosta bia temps ed energia sper gl’auter program digl onn da scola. Teater e cant sin tribuna promova denton il secuntener social ed il senn da responsabladad, sa encuraschar e dar segirtad a beinenqual affon. Tut ei cumbinaus cun organisaziun e planisaziun da biars detagls pigns e gronds. Cul memorisar hagien ils affons giu absolutamein negins problems, ella surstetti con spert ch’els emprendien ordadora texts e canzuns, ha ina scolasta manegiau suenter il teater el discuors culla FMR. Tut stau per nuot? La biara glieud che ha visitau ina dallas duas producziuns ei stada incantada dil resultat final dil project. Costums e requisits, tun e glischs cun differentas colurs, insumma l’aventura sin tribuna, ha schau semegliar cuort duront in’ura e mesa senza pausa. Denter las scenas han ils affons cantau, per exempel il rap dil rimnar, ni la canzun dallas schemgias dall’Africa. Tuttas en versiun romontscha. Ils 16 affons dalla scoletta ein sefultschi en costums da pinguins ed han beneventau las gruppas dils glis e dils hermelins ell’Antarctica. Sin via da contonscher il Himalaya ein quels vegni ella China. Era quella sentupada ei stada cumbinada cun ina canzun. Per rimnar las ingredienzas, necessarias per arver la porta misteriusa, han las duas gruppas rivalas stuiu viagiar d’in cantun dil mund a tschel. A Castrisch havevan laders engulau quater fiffas dall’orgla baselgia. Quella tunava ussa miserabel e fageva plascher pli a negin. Las duas bandas, quella dils glis, cun capetschas blauas, e quella dils hermelins, cullas verdas, ein sepurschidas d’encurir las fiffas. El contuorn dallas aclas da Tschentaneras denter Sevgein e Castrisch ein omisduas fruntadas, independentamein ina da l’autra, silla porta misteriusa. Sin quella han ellas viu il maletg dallas fiffas enguladas. Arver la porta ei semussau sco caussa nunpusseivla. Gnanc il telefonin, cun chats ed instagram, ha saviu gidar cun in plaid-clav decodau. El regl da concurrenza han las duas rivalas catschau ina l’autra tras ils continents. Gl'effect aha In messadi zuppau, annunziaus anonim e virtual, haveva dau il pensum allas concurrentas. Era suenter il retuorn gl’entir viadi staus la finala per nuot? Mintga gruppa ha empruau adumbatten dad arver la porta. Omisduas han legin aunc ina gada il secund messadi, nuotameins misterius: «Empau saun giudezi, diligenza e carezia, da cuminonza ed en amicezia. Mischedei tut quei che vus veis rimnau, ed il pensum gia haveis sligiau.» Aha! Da cuminonza…forsa sesarvess la porta sch’ins mischedass quei che mintga gruppa ha rimnau per sesezza. Gl’auditori ha astgau accumpignar las concurrentas sin lur viadi per rimnar ils quater elements, l’aua, il vent, il fiug e la tiara. L’inscenaziun ha tschaffau gl’auditori cun effects, canzuns, costums e colurs. Ils affons han saviu tener la tensiun tochen il davos. La prestaziun collectiva admirabla mereta in cumpliment.

567 skiunzas e skiunzs da tuttas vegliadetgnas ein separticipai sonda alla 34avla cuorsa da skis populara «Beni’s Super-G» sil Crap Sogn Gion. Il fundatur Beni Cathomas constatescha che quella ei uonn la pli gronda cuorsa populara dalla Svizra. La cuorsa Inferno a Mürren dat ei dapi gl’onn 1928. Cul Parsenn Derby da Tavau a Küblis han ins entschiet gl’onn 1924. Culla cuorsa Beni’s Super-G pér 60 onns pli tard, numnadamein 1988. «Igl era il temps ch’ins saveva aunc ir cun skis il zercladur sil glatscher. Ed jeu erel sedecidius d’organisar il matg 1988 in super-G sil Vorab», raquenta Beni Cathomas alla FMR. In onn avon haveva la FIS introduciu ina nova disciplina el ski alpin. Tochen lu deva ei slalom, slalom gigant e cuorsa rapida. El ha priu la caschun ed ha organisau in super gigant e battegiau quel «Beni’s Super-G». 640 eran s'annunziai Aschinavon la historia dil Benis Super-G. Daferton eis ei l’impurtonta cuorsa populara el Grischun ed ina dallas grondas en Svizra. Sonda ha Beni Cathomas envidau alla 34avla ediziun da sia cuorsa populara sil Crap Sogn Gion. S’annunziai eran 640 skiunzas e skiunzs da tuttas vegliadetgnas. Muncau han la finala 61 da quels. «Quei ei mintg’onn aschia ch’in cert diember vegn tuttina buc», declara il fundatur ed organisatur dalla cuorsa populara. In e scadin astga separticipar senza licenza en ina dallas 19 categorias. Per biars carschi ed affons da numerus clubs dall’entira Svizra ei il Beni’s Super-G l’occurrenza che s’auda tier la fin dalla stagiun. Sillas duas pistas paralellas Alp Dado han participontas e participonts d’absolver ina distanza d’altezia da 250 meters. Beni Cathomas e Gion Ambrosi Cahenzli havevan puspei mess in percuors cun 35 portas e 32 midadas da direcziun. Il fundatur ei fetg satisfatgs dalla 34 cuorsa: «Tut ei iu bein, ei ha dau negins accidents, e sillas uras da partenza era la nebla naven. Era las duas pistas han teniu, malgrad ch’ei haveva pluiu sur notg», ha Beni Cathomas declarau el discuors culla FMR. Avon la rangaziun spetga pign e grond plein tensiun. Beni Cathomas ha entschiet la surdada dils premis. Bia G+S e clubs fideivels Igl onn 1988, sil glatscher dil Vorab, eran 64 skiunzs separticipai. Ils clubs da skis dalla regiun e singuls dalla Bassa ein arrivai sil Crap Sogn Gion cun lur equipas da G+S per separticipar alla cuorsa Beni’s Super-G. All’entschatta dalla rangaziun ha Beni Cathomas undrau ils clubs cul pli ault diember da participonts. Igl ein biars dalla regiun, aschia las organisaziuns G+S Flem, Crap Sogn Gion, Lumnezia, Laax, Breil-Vuorz e Trin, ils clubs da skis Ruschein e Sursaissa. Era il club tessines da Lodrino e quel da Unterlunkhofen ell’Argovia s’audan tiels pli fideivels che vegnan dapi onns al Beni’s Super-G. Numerus sponsurs e fauturs sco era 100 voluntaris garanteschan mintg’onn la cuorsa populara. Il Club da skis Beverin ei puspei secumprovaus sco fidau responsabel per la mesiraziun dil temps. Ei suonda ils resultats dalla cuorsa cun mintgamai ils sis emprems rangai. Rangaziun: Mattatschas 1, annada 2014-2018 (total rangadas: 54 ) Buchli Ronja, Trin, 1:18.31; 2. Mandioni Arianna, Lodrino, 1:18.48; 3. Gilgen Sofie, Trin, 1:20.09; .4. Tanner Lena, 1:20.26; 5. Buholzer Emma, Flem, 1:20.85; 6. Camathias Gada, Flimserstein Race; 1:22.91. Buobs 1, annada 2014-2018 (total rangai: 61) Michael Enea Murezi, US Tumpriv, 1:20.21; 2. Odermatt Andri, 1:24.77; 3. Theiler Ari, Flem, 1:29.72; 4. Sigrist Tim, Flimsterstein Race, 1:30.55; 5. Mirer Jonas, 1:31.12; 6. Casty Nino, Trin, 1:31.42. Mattatschas 2, annada 2012-2013 (total rangadas: 44) Meier Sophie, RG Laax, 1:16.71; 2. Gujan Mina, RG Laax, 1:17.94; 3. Schaffner Gianna, RG Laax, 1:19.00; 4. Vincenz Laura, Breil; 1:20.13; 5.Maissen Nila, Breil, 1:23.11; 6. Cathomas Selina, Breil, 1:23.46. Buobs 2, annada 2012-2013 (total rangai: 58) Bundi Enea, Lumnezia, 1:17.51; 2. Hossli Marius, Flimserstein Race, 1:17.89; 3. Oehy Nicolas, Flimserstein Race, 1:18.58; 4. Cerletti Giacumin, Breil, 1:19.64; 5. Braschler Elias, 1:20.00; 6. Axenhorn Ian, RG Laax, 1:20.66. Damas 3, annada 1960-1972 (total rangadas: 10) Hilton Monika, 1:08.50; 2. Brunold Romana, 1:10.60; 3. Huber Pascale, 1:11.62; Frey Lilian, 1:13.20; 5. Wäger Sandra, 1:14.51; 6. Wanner Tanya, 1:16.42. Damas 2, annada 1975-1986 (total rangadas: 18) Briker-Stucki Sarah, 1:01.11; 2. Fliri Madlaina, 1:09.63; 3. Cahenzli Jacqueline, Ruschein, 1:15.83; 4. Schatz Katja, Schorndorf/D, 1:20.83; 5. Jungmann Pia, 1:26.28; 6. Schwitter Doris, 1:31.93. Damas 1, annada 1990-2000 (total rangadas: 18) Bläsi Caroline, 1:01.73; 2. Altherr Daniela, 1:02.94; 3. Kienzler Sabrina, Urach, 1:02.96; 4. Caduff Janine, 1:03.15; 5. Wäger Gina, 1:04.42; 6. Wellinger Viviane, Falera, 1:04.94. Damas, junioras, annadas 2004-2007 (total rangadas: (18) Casanova Gianna, 1:02.59; 2. Bruhin Norina, Flimserstein Race, 1:04.06; 3. Polinelli Angela, SC Pany, 1:04.44; 4. Brunold Sina, 1:05.59; 5. Brunold Rilana, 1:06.86; 6. Henricsson Clara, 1:07.08. Umens seniors, 1937-1952 (total rangai: 5) Violetti Werner, 1:12.44; 2. Nigsch Norbert, 1:15.25; 3. Caplazi Norbert, 1:18.09; 4. Cajochen René, Ruschein, 1:18.18; 5. Steger Josef, Unterlunkhofen, 1:37.59. Umens 5, annadas 1955-1962 (total rangai: 7) Good Norbert, SC CSG, 1:08.38; 2. Frick Thomas, 1:08.46; 3. Seeli Alexander, Vuorz; 1:08.97; 4. Luternauer Hans, Roggliswil, 1:09.64; 5. Nay Vitus, 1:13.59; 6. Wirth Ueli, 1:16.46. Umens 4, annadas 1963-1971 (total rangai: (23) Mirer Hubert, Sursaissa, 1:03.37; 2. Brem René, Flimserstein Race, 1:03.90; 3. Steger Diego, Unterlunkhofen, 1:04.56; 4. Wick Karl, 1:06.30; 5. Müntener Ruedi, 1:06.53; 6. Böckli Daniel, 1:07.33. Umens 3, annadas 1972-1982 (total rangai: 42) Netzer Conradign, 1:03.41; 2. Putzi Hans Andrea, Pany, 1:05.29; 3. Pfister Roman, 1:05.70; 4. Weisser Andreas, Urach/D, 1:06.28; 5. Pfister Bruno, 1:07.62; 6. Heiz Patrick, 1:08.43. Umens 2, annadas 1983-1992 (total rangai: (23) Emmenegger Stefan, Unterlunkhofen, 1:04.33; 2. Altherr Christof, 1:04.47; 3. Luternauer Fabio, Roggliswil, 1:05.27; 4. Luternauer André, Roggliswil, 1:05.83; 5. Bleuler Sandro, Ruschein, 1:06.35; 6. Dolf Gian, US Tumpriv, 1:07.56. Umens 1, annadas 1993-2002 (total rangai: (28) Herger Björn, Unterlunkhofen, 1:03.60; 2. Dobler Yannik, 1:04.16; 3. Cadonau Didier, SC Mundaun, 1:04.43; 4. Darms Tgasper, SC Mundaun, 1:04.72; 5. Weber Nico, 1:04.92; 6. Veraguth Andrin, SC Flem, 1:05.65. Umens, juniors, annadas 2003-2007 (total rangai: (32) Winkler Yves, Goldingen, 1:07.63; 2. Kliese Linus, 1:08.29; 3. Casanova Dario, Lumnezia, 1:08.46; 4. Arpagaus Kimi, Flimserstein Race, 1:08.67; 5. Schoch Jan, SC Sursaissa, 1:08.81; 5. Schaltegger Kay, 1:08.81. Mattatschas 3 annada 2010-2011 (total rangadas: (46) Hossli Hanna, Flimserstein Race, 1:09.85; 2. Bianchi Soé, Sursaissa, 1:10.19; 3. Mirer Fiona, Sursaissa, 1:13.88; 4. Borsetto Valentina, San Bernardino, 1:14,28; 5. Küntzel Annika, RG Laax, 1:15.08; 6. Michael Livia, US Tumpriv, 1:15.93. Buobs 3, annadas 2010-2011 (total rangai: (52) Bundi Léan, Lumnezia, 1:16.94; 2. Caduff Silas, Lumnezia, 1:17.56; 3. Sutter Noa, US Tumpriv, 1:17.99; 4. Schlaepfer Alexander, Schluein, 1:18.27; 5. Bernasconi Fabrizio, SC Mundaun, 1:18.66; 6. Candrian Luca, RG Laax, 1:18.75. Mattatschas 4, annada 2009 (total rangadas: (14) Kreil Renata, RG Laax, 1:15.03; 2. Cameron Caitlin, RG Laax, 1:15.97; 3. Massardi Luana, SC Beverin, 1:21.01; 4. Tschuor Romina, Sagogn, 1:26.32; .5. Browa Mia, SC Flem, 1:27.82; 6. Krauer Malin, Breil, 1:27.88. Buobs 4, annadas 2008 e 2009 (total rangai: 25) Bruhin Gianin, Flimserstein Race, 1:08.65; 2. Smith James, Flimserstein Race, 1:14.71; 3. Kalberer Leo, 1:14.80; 4. Dietrich Luregn, 1:15.39; 5. Gujan Lino, RG Laax, 1:16.54; 6. Risch Toni, Vuorz, 1:16.65.. Annunziai, denton buca parti: Total 62 Gliesta da rangaziun cumpletta mira www.beni-superg.ch

Dalla cascharia veglia dalla famiglia Flepp a Mustér/Clavaniev ch’ei en possess dalla vischnaunca dapi dus onns, sa mintgin prender investa naven dalla stad. Igl esch sesarva la damaun e sesiara la sera. Endadens ei l’entira infrastructura da caschar da pli baul da veser, tut davos preits da veider. Bein enqual object e buca paucs uaffens, vischala ed indrezs da pli baul ein vegni dismess ni han stuiu untgir a novaziuns. Entgins ein salvai grazia al senn d’obligaziun dils possessurs en favur dallas generaziuns vegnentas. Buca tut quei ch’ei vegniu resgiau si ni dismess per far plaz a parcadis ni baghetgs novs havess stuiu haver quei destin. Magari maunca la schientscha per la cultura e la historia, ina ga ni l’autra ein ils possessurs gnanc pertscharts dalla valeta da quels objects. Cascharia mantenida La cascharia sisum il vitg da Clavaniev a Mustér che sesanfla sper auters bials objects digns da vegnir manteni, ha surviu a siu intent entochen igl onn 1988. Ils davos biebein diesch onns ei vegniu caschau leu mintgamai la stad. «Jeu caschavel il latg caura da plirs purs, vitier vegneva il latg d’ina vacca. Spel caschiel fagevel jeu era tschagrun», seregorda Tresa Flepp-Venzin ed ella raquenta quei sco sch’ei fuss stau ier. Ella ei stada la davosa signuna en quei object che s’udeva gia a siu sir Battesta e ch’ei lu vegnius els mauns da siu consort Balzer e dad ella. Tresa Flepp che viva oz en casa da tgira e che cumplenescha il settember il 91avel, ei satisfatga e ventireivla che la cascharia ei vegnida mantenida. Avon rodund in meins ha ella saviu prender investa dil baghetg. «Quei ei vegniu bellezia – quei vesa ora grondius», ha ella detg sin damonda dalla FMR. Pli da baul mava la lavur da caschar en roda. Tgi che haveva dapli latg stueva caschar pli savens. Tut sco pli baul Dapi il fevrer 2021 ei la vischnaunca da Mustér possessura dalla cascharia. En sesez tschercava igl uffeci d’infrastructura in baghetg per far ordlunder tualettas publicas sper la senda che meina neu dil Muntatsch atras Clavaniev en direcziun Faltscharidas. «Nus havein lu viu ch’ei fuss veramein donn da nezegiar quei baghetg cun praticamein l’entira infrastructura da caschar da pli baul per aschia in intent», di Ervin Maissen, cau digl Uffeci d’infrastructura communal. Da quei meini ei era Victor Flepp staus che haveva surpriu il baghetg da ses geniturs: «Nus essan lu spert stai dall’opiniun ch’il baghetg e siu entir intern duei vegnir mantenius aschia.» Per ch’el resti denton buca serraus ed isolaus, ei la vischnaunca sedecidida d’endrizzar in sistem automatic pigl esch. «Grazia ad energia electrica da fotovoltaica sesarva quel la damaun e sesiara la sera. Aschia sa in e scadin prender investa digl intern», declara Victor Flepp. Tuts indrezs ed igl entir inventari ein davos preits da lenn cun veider. Aschia restan ils objects exponi protegi, mo ein tonaton tuts fetg bein vesibels. In pign museum La cascharia survescha ussa sco museum. Da veser en quella ein la fueina, tschaghegna cun priel, tutta vischala e tuts indrezs da caschar e nezegiar il latg da pli baul. Entadem il baghetg sesanfla il tschaler da caschiel e da latg ch’ei medemamein vesibels. Gest sur la fueina sesanfla era in vegl fuorn da far paun. «En quei baghetg vegneva ei buca mo caschau e fatg paun pli baul, mobein era mezca da casa», seregorda Victor Flepp che haveva manteniu fetg bein il baghetg e che ha era fatg las lavurs da lenn e veider per quei pign mo fetg bi museum. La cascharia sepresenta el stan original d’antruras, con veglia ch’ella ei, ei buca enconuschent. «La cascharia vegn ad esser aviarta mintgamai dallas 09.00 entochen las 18.00. Ufficialmein vegn ella aviarta silla stagiun da stad», di Ervin Maissen ch’ei – sco Victor Flepp – era carschius si a Clavaniev e che seregorda medemamein ch’ei vegneva caschau en quei baghetg. Vid il baghetg eis ei previu da montar ina tabla d’informaziun davart la cascharia. Nua che la vischnaunca vegn ad ereger tualettas publicas a Clavaniev ei aunc buca clar. Clar eis ei denton ch’ella ha oz in bi object cultur-historic. Igl auter ei sligiabel. Ina perdetga da temps passai Alla tscherca d’in baghetg per la tualetta publica a Clavaniev ei la vischnaunca da Mustér vegnida en possess d’in interessant object. Igl ei la cascharia veglia dalla famiglia da Balzer e Tresa Flepp-Venzin. Igl entir indrez da caschar, inclusiv vischala, ei aunc avon maun. Per ch’ils viandonts sappien prender investa da quella ei vegniu installau in indrez automatic ch’arva igl esch la damaun e siara la sera. Cun preits da veider ei igl intern concepius aschia che l’entira infrastructura da caschar ei vesibla, mo ch’ella ei tonaton protegida. Sco quei ch’il cau digl Uffeci d’infrastructura dalla vischnaunca da Mustér, Ervin Maissen ha detg sin damonda dalla FMR, succeda l’avertura ufficiala cull’entschatta dalla stagiun da stad. Victor Flepp e sia mumma Tresa ch’ein stai ils davos possessurs privats dalla cascharia, ein satisfatgs dalla soluziun cattada culla vischnaunca. Aschia resta la cascharia ina perdetga da temps passai. (fmr/hh) La cascharia a Clavaniev sco ella sepresenta oz. Davos preits da veider ein da veser ils indrezs. Balzer e Tresa Flepp-Venzin ella cascharia entuorn 1975. La cascharia ei vegnida mantenida exemplaricamein. La vischala originala dalla cascharia, denter auter brentas e curters. Avon rodund in meins ha la seniora Tresa Flepp-Venzin visitau sia cascharia. La davosa etichetta dil caschiel producius ella cascharia a Clavaniev.

Schluein Glion ei niev capogruppa dalla 3. ligia. Grazia alla victoria ordeifer encunter Triesen e muort la terrada da Valposchiavo a Schaan ein ils Sursilvans uss emprems ella tabella. Ell’emprema runda da primavera ha Schluein Glion giu neginas difficultads encunter Triesen. Pér ellas davosas minutas ha la squadra da Corsin Cavegn lubiu all’equipa dil Liechtenstein da marcar dus gols. Entochen lu menava Schluein Glion claramein cun 6:0. Valposchiavo ha spiars ordeifer encunter Schaan. Igl ei l’emprema terrada stagiunala dils Poschiavins, suenter ch’els han recaltgau igl atun 29 puncts en 11 giugs. Aschia surpren Schluein Glion igl emprem plaz ed ei sin cuors en direcziun dalla 2. ligia regiunala, leu nua che l’equipa dalla Foppa vul puspei dar campiunadi igl atun vegnent. Schluein Glion e Valposchiavo han tuttina biars puncts, la statistica da puncts da puniziun plaida denton en favur dils Sursilvans. In remis ha Trun/Rabius contonschiu ordeifer encunter Triesenberg. Suenter la terrada satella (1:2) encunter quei adversari igl atun vargau avon agen publicum, eis ei reussiu quella ga da recaltgar in punct. Cun 11 puncts schai l’equipa dalla Cadi vinavon sil 9avel plaz cun in polster dad otg puncts sil davos, Buchs. Dumengia proxima semesiran Trun/Rabius e Schluein Glion a Trun. Il derbi dallas duas meglieras equipas sursilvanas ei bein in dils puncts culminonts da questa stagiun da ballapei. (fmr/hh) 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Schluein Glion 2:6 Triesenberg – Trun/Rabius 1:1 Buchs – Domat 3:3 Eschen/Mauren – Ruggell 1:6 Landquart – Tusaun/Cazas 0:3 Schaan – Valposchiavo 7:4 1. Schluein Glion 12/29; 2. Valposchiavo 12/29; 3. Ruggell 12/27; 4. Triesenberg 12/26; 5. Schaan 12/20; 6. Triesen 12/19; 7. Eschen/Mauren 12/13; 8. Tusaun/Cazas 12/12; 9. Trun/Rabius 12/11; 10. Landquart 12/11; 11. Domat 12/6; 12. Buchs 12/3. Damas 2. ligia, gruppa 1 Frauenfeld – Romanshorn 3:5 Triesen – Widnau 2:4 Rapperswil-Jona – Au-Berneck 2:1 Toggenburg – Ebnat-Kappel 2:4 Uzwil – Domat 5:0 1. Toggenburg 11/27; 2. Widnau 11/24; 3. Rapperswil-Jona 11/18; 4. Uzwil 11/17; 5. Ebnat-Kappel 11/15; 6. Frauenfeld 11/15; 7. Romanshorn 11/15; 8. Triesen 11/12; 9. Domat 11/11; 10. Au-Berneck 11/10; 11. Weinfelden-Berg 10/6.

L’equipa da Schluein Glion parta cun ina clara victoria ella runda da primavera dil campiunadi dalla 3. ligia. A Triesen gudogna la squadra da Corsin Cavegn cun 6:2 e muossa ch’ella ei sepreparada en uorden per la secunda part dil campiunadi. La prestaziun ei denton buca stada briglianta naven dall’entschatta entochen la fin. Malcapientschas ella defensiun ellas davosas diesch minutas han era aunc lubiu all’equipa da casa da sittar dus gols ed aschia da megliurar empau il resultat. L’entschatta dil giug ei denton stada briglianta. Gia suenter 1 minuta e 17 secundas ha Lars Caduff sittau sin pass da Serafin Bundi igl emprem gol per Schluein Glion e mo bien ina minuta pli tard ha Bundi sittau il secund gol, sin pass da Caduff. Schluein Glion ha attaccau vinavon e schau als indigens negina caschun da vegnir el giug. L’equipa da casa ha stuiu esser leda da buca incassar dapli gols ell’emprema part dil giug. In tierz gol pils hosps ha Triesen denton buca saviu evitar. Sittau il gol ha Marino Cavegn, il qual ei vegnius lantschaus ella zona da puniziun cun in pass rufinau da Carlo Bearth. Suenter quell’entschatta furiusa ha l’equipa da Schluein Glion tschessau empau il tempo ed aschia dau als indigens la caschun d’era crear entginas attaccas, senza denton saver inquietar seriusamein la defensiun dils hosps. Era la secunda mesadad ha Schluein Glion iniziau cun sittar in gol. Nando Cabalzar ei vegnius lantschaus ella zona da puniziun da Rafael Deplazes – omisdus ein vegni el giug suenter pausa – e ha battiu il bien goli da Triesen cun in siet precis al 0:4. Il proxim gol ei curdaus ella 69avla minuta cun in siet naven dil punct d’endisch meters. Lars Caduff ei vegnius mess a tiara agl ur dalla zona da puniziun e ha gest sez procurau cun in siet ferm e plazzau el cantun bass dretg pil 0:5. Il giug ei aschia staus decidius definitivamein ed ils treis gols ch’ein curdai ellas davosas diesch minutas – in per Schluein Glion entras Marino Cavegn e dus per Triesen entras Melvin Ender und Constantin Marxer – ein mo pli stai cosmetica. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Schluein Glion 2:6 (0:3) Blumenau. 95 aspectatur(a)s. Arbiter: Munian. Gols: 2. Caduff 0:1, 3. Bundi 0:2, 18. Cavegn 0:3, 47. Cabalzar 0:4, 69. Caduff 0:5 (penalti), 82. Cavegn 0:6, 84. Ender 1:6, 88. Marxer 2:6. Triesen: Andreas Kindle, Mathis (46. Marxer), Tschütscher, Jonas Wolf, Preite (68. Ender), Ribeiro de Sousa (77. Neusüss), Dominik Wolf, Salzgeber, Kenny Kindle (73. Sokoli), Toplu (58. Büchel), Hasler. Schluein Glion: Capaul, Coray, Derungs (66. Casutt), Sgier, Büchler, Michel (46. Cabalzar), Cavegn, Bearth (71. Dermont), Bundi (64. Zala), Vinzens (46. Deplazes), Caduff (73. Afzali). Remarcas: Cartas melnas: 49. Preite (foul), 56. Salzgeber (foul), Jonas Wolf (foul), 56. Toplu e Bearth (malsportiv) e 62. Bundi (foul). 23. siet ella petga da Kenny Kindle. Corners: 1:6.

La fin d’jamna vargada havein nus midau l’ura sin temps da stad ed ei flurescha gia dapertut. Ils 20 da mars ha la primavera entschiet e biars sentan ella. Ils ins a moda positiva ferton ch’auters han plitost da sbatter culla stauncladad da primavera. La stauncladad da primavera ei tenor la naturopata Katrin Mirocha in clom dil tgierp che basegni gest la primavera dapli ruaus ed attenziun. «Igl ei buc ina malsogna, mobein sulet ina fleivlezia e stauncladad da primavera che varga puspei. Perquei cussegliel jeu da far dil bien al tgierp. Quei sa per exempel esser cun durmir avunda e cun buca magliar spisas memia grevas e grassas e secapescha cun beiber avunda», aschia la naturopata che viva a Sedrun. La stauncladad varga Era pil miedi da casa da Trun, Martin Tomaschett, ei la stauncladad da primavera in fatg ch’el constatescha adina puspei. Sco la naturopata discuora era el buca d’ina malsogna: «Jeu excludel en cass da stauncladad facturs sco munconza da saung ni da fier che pudessen era far sesentir staunchels. Cunquei che la stauncladad da primavera ei buc ina malsogna, prescrivel jeu era buca medicaments encunter. Tenor basegns cussegliel da prender multi-vitamins duront gl’unviern e la primavera. Per gl’auter varga la stauncladad pil solit cu il tgierp vegn puspei pli savens en moviment che duront gl’unviern e la glieud passenta puspei dapli temps ordaviert», declara el. Durmiu avunda e tuttina staunchels Tenor Katrin Mirocha cumpara la stauncladad da primavera en differenta intensitad da miez mars entochen miez avrel. En regiuns situadas sur 800 m s. m. manegia ella che quei seigi il cass empau pli tard, numnadamein naven dall’entschatta avrel entochen l’entschatta matg. «Malgrad ch’ins dorma avunda sesent’ins staunchels. Auters simtoms ein mal las giugadiras, mal il tgau, esser irritaus, fleivlezias dalla circulaziun, miserias da seconcentrar e munconza d’iniziativa», explica la naturopata cun diplom federal. L’influenza da plirs facturs «Medicinalmein ei il motiv exact per la stauncladad da primavera aunc buca sclarius diltut», declara Katrin Mirocha ed era Martin Tomaschett po sustener quella teoria: «Jeu sai buca declarar exact quei fenomen, mo encunter la primavera ei la glieud en general pli stauncla.» Sco Mirocha explica, semida igl equiliber hormonal cu ils dis vegnan pli liungs. Quella midada strapazzescha il tgierp e quel reagescha cun stauncladad. Plinavon fan las grondas midadas da temperatura sbassar la pressiun dil saung. «Igl unviern funcziuna nies tgierp sin flomma pintga. Quei vul dir ch’ils process da desintoxicaziun el tgierp funcziuneschan buc propi perquei che nus duvrein l’energia per formar calira. Leutier surcarghein nus nies tgierp, perquei che nus surfagein magari bugen cun beiber e magliar», puntuescha Mirocha. Ton il nutriment sco il stil da viver possien haver duas varts ed effects differents, sappien pia esser tissi ni dar forza vitala. «Nutriment sa buca mo nutrir nus mobein era tussegar», admonescha la naturopata. Per Martin Tomaschett eis ei impurtont da puntuar, che la medischina naturala e la medischina cumpleteschien ina l’autra. «Jeu cussegliel da magliar ulivau duront gl’entir onn ora, vesel denton buc il basegns da desintoxicar il tgierp. Fagess quei basegns vuless quei dir ch’ins seigi toxicaus ed jeu savess buca tgei tissis che quei fuss. Jeu discurress tier la stauncladad da primavera plitost d’ina munconza da certs vitamins, da moviment e da passentar temps ora el liber. En quei grau fa la naturopata in pass pli lunsch e discuora da desintoxicaziun», aschia il miedi Tomaschett. Tissis vegnan mobilisai Era Mirocha declara che biaras persunas semuentien pli pauc duront gl’unviern e quei hagi igl effect ch’il tgierp tschenti entuorn sin ina desintoxicaziun rallentada. Mo pertgei fa nies stil da viver vegnir staunchels nus gest la primavera? Katrin Mirocha declara: «Entras l’energia che seregheglia la primavera vegnan ils tissis serimnai en nies tgierp mobilisai. Aschia sto il tgierp buca mo baghegiar giu ils tissis che nus adossein ad el di per di, mobein era quels ch’ein serimnai duront gl’unviern. Quei munta dapli lavur per nos organs e perquei sesentin nus staunchels e senza forza. Las giugadiras fan mal, il tgau fa mal sco suenter ina notg senza sien e la concentraziun lai suenter, nus essan irritai. Vegn il tgierp mai propi desintoxicaus diltut, sa quei effectuar ella vegliadetgna malsognas sco reumatissem. Quei sto denton nuota esser il cass tier tut la glieud che surfa cul consum ni semuenta memia pauc. Savens gioga era la disposiziun in’impurtonta rolla.» Prevegnir e gidar Ei dat pusseivladads da prevegnir alla stauncladad da primavera. Tenor Katrin Mirocha e Martin Tomaschett ei in nutriment ulivau, sanadeivel e raschuneivel il pli impurtont. Sco els puntueschan, drova nies tgierp regularmein moviment e quei era duront il temps stgir digl unviern. «Suar ei nuot malemperneivel, igl ei ina moda da purificaziun», di Mirocha. Per dar damogn alla stauncladad da primavera cusseglia la naturopata da far ina desintoxicaziun. «Sche vus sesentis sauns e pitis da neginas malsognas, saveis trer en cosideraziun ina desintoxicaziun. Tgi ch’ei malsegirs, ha damondas ni pitescha gia d’ina malsogna, duei da principi discutar cun siu miedi ni terapeut avon che far ina desintoxicaziun», admonescha la naturopata. En tuttacass seigi ei bien da schar cussegliar persunas dil fatg pertuccond curas da primavera. Accumpignont ad ina cura da primavera cusseglia Mirocha era da considerar bogns da basas, tes ed in nutriment lev. Tier in terapeut fetschi ei senn da nezegiar terapias sco per exem­pel tractaments viscerals, massaschas dallas zonas da reflex dils peis, metodas da far ir ils tissis ni era specialas mesiras terapeuticas. Culla primavera vegn savens era la stauncladad da primavera.

La radunonza generala dalla Cuminonza romontscha da Trin ha reelegiu siu president Hanspeter Meiler. Il post dalla cassiera partenta Renata Jäger surpren Christian Parli e Natalia Fry entra en suprastonza. Flem ei, oriundamein e da sias ragischs anora, ina vischnaunca romontscha. Quei semanifestescha aunc els nums locals ed els nums dallas numerusas casas da vacanzas. La scola da Flem ei tudestga, ed era la politica ufficiala e l’administraziun ein monolingualas. Malgrad quei discuoran ins a Flem aunc bia romontsch ed il respect pil lungatg oriund ei gronds. Quei ha la geraua da scola, Sol Brit Bonderer Imper, attestau l’jamna vargada a caschun dalla radunonza generala dalla Cuminonza romontscha da Flem (CRF). Ella ha priu part ton sco commembra e sco responsabla dil departament da scola e representanta dalla suprastonza communala. La geraua ha rendiu attent alla fiasta da scola ch’ei planisada ils 3 da zercladur 2023. A caschun da quella vegn in «mir romontsch» inauguraus sigl areal dalla casa da scola Surmir. Survetschs divins han success La CRF dumbri dapresent 114 commembras e commembers, ha il president Hanspeter Meiler informau. Da quels han rodund 20 priu part alla radunonza generala, ulteriurs 20 eran seperstgisai. Il president ha rapportau da puncts culminonts digl onn. Finamira dalla CRF eis ei da rimnar romontschas e romontschs e da tgirar la cumpignia. Aschia han pli che 60 persunas gudiu la dumengia dils 28 d’uost a Punt Gronda sur Flem. Sco quella hagien certas occurrenzas grond success, per part seigi gl’interess maghers. Ina purschida che vegni appreziada generalmein paran ils survetschs divins romontschs cun ser Luzi Battaglia ella baselgia da Fidaz dad esser. Quels hagien gronda accoglientscha, suenter priedi gaudien tuts la cumpignia ell’ustria dil Fidazerhof gest sper baselgia, ha il responsabel Giosch Gartmann getg. Sis priedis romontschs ein previ il 2023. Ser Hansjakob Riedi, plevon a Glion, ei promts da menar in ni l’auter tenor basegns. Era il Café Rumantsch ed il Cant aviert, duas purschidas fixas, dueien cuntinuar gl’onn current. Rica Maria Cathomen ha beneventau ils presents cun ina sonata per clavazin da Mozart. El decuors dalla sera ha ella envidau da cantar canzuns ord il «cudisch blau». Tgi che ha vuliu ha astgau giavischar, finamira eis ei stau da dar in schatg dallas pacificas seras da cumpignia. Sco quei che Rica Maria Cathomen ha constatau, separticipeschan era persunas d’ordeifer al cant aviert a Flem, quellas vegnan da Cuera, Panaduz tochen Glion ed ord Lumnezia. La participaziun ei buca mintga gada tuttina gronda, la musicista vul denton cuntinuar cun quella sera. Dapi siat onns in team Il Café Rumantsch ha Claudia Margison-Casanova organisau e menau ils davos onns. Ella ha calau, ei denton promta da segidar cul niev responsabel Christian Parli. Ruth Gartmann ha rapportau dallas Guidadas tras Flem ch’ella organisescha en cooperaziun cun FLF Turissem. Era quella purschida duei cuntinuar. Da niev ein ellas la sonda, ils termins ein puspei coordinai cullas occurrenzas dalla destinaziun turistica. Buca mo hosps da vacanzas, era indigens, sappien far scuviertas silla girada tras il vitg vegl da Flem, ha Ruth Gartmann manegiau. Suenter la radunonza ha la suprastonza offeriu in apero. Aunc avon ha la radunonza reelegiu Hanspeter Meiler sco president e Giosch Gartmann sco actuar e vicepresident. Quei team cooperescha dapi siat onns e fa il pusseivel da tener alert il spért romontsch ella publicitad a Flem. La cassiera Renata Jäger haveva demissiunau. Siu post ha Christian Parli surpriu. Da niev en suprastonza entra Natalia Fry sco assessura. La suprastonza nova, da sen., Natalia Fry, Christian Parli, Hanspeter MEiler e Giosch Gartmann.

Sonda ha il Club da patinadi Flem-Surselva presentau ella halla dil center Prau la Selva ina show sil glatsch. Cun coreografias e musica han 47 mattatschas e mattas dalla regiun mussau quei ch’ellas han empriu gl’unviern vargau. Tradiziunalmein eis ei in sport che interessescha plitost las mattatschas. Ei corrispunda al maletg subjectiv ch’ils buobs dattan hockey e las mattatschas fan patinadi artistic. Igl ei perinagada in fatg ch’il Club da patinadi Flem-Surselva trenescha actualmein mo cun mattatschas. Per la fin dalla stagiun han 47 d’ellas, dallas pintgas entschevidras tochen las mattas rutinadas, presentau il program final dalla stagiun. Cun tschaffen sepreparan ils affons per la show sil glatsch, il punct culminont. Aposta per quell’occurrenza cusan mummas vestgius e requisits, las patinunzas avanzadas astgan eleger in toc da musica pil sault. La tribuna dalla halla da glatsch Prau la Selva ei s’emplenida cun confamigliars che han astgau admirar 12 diversas coreografias. Las saltunzas sil glatsch ein sepresentadas culla musica dil «Lion King» sco liunessas, ina gruppa d’avanzadas cun pli pintgas ha saltau sco «Nevana ed ils siat nanins». La gala d’uonn ha inclus in element special: Il sextett dalla Societad da musica da Falera (Duri Cathomen, Heidi Casutt, Sonja Pirovino, Oliver Darms ed Andrin Schöller) ha sunau live tier pliras coreografias. Buca naven dalla tribuna, mobein amiez il glatsch dalla halla. Sco quei che Ulrike Hörler, la presidenta dil Club da patinadi Flem-Surselva, ha confirmau alla FMR, ei la halla da glatsch garantida pils proxims onns. Quei ei d’engrau al carschen d’interess pil sport da patinadi e las activitads dallas gruppas da G+S dalla regiun. Alla fin ein las patinunzas sepresentadas per la foto finala.

Dapi miez onn ein ils artavels dil faschissem talian alla regenza dell’Italia. Quella ha ina constituziun declaradamein anti-faschista, naschida dals combats partigians encunter il nazi-faschissem de Mussolini dals 1943 tochen 1945. Mo la regenza de Giorgia Meloni vegn tochen oz buca da declarar aviartamein dad ­esser anti-faschista, memia fermas ein aunc las ragischs da siu origin; leutier ein ils anti-faschists per ella quels moviments da students e luvrers dils onns 1968 che s’opponevan alla giuven­tetgna faschista, dil tip da Meloni e compagnia. Concepir igl anti-faschissem en moda schi restrenschida, quei ei da vart della Giorgia Meloni ina visiun senza il respir historic, sco quei ch’ina regenza da format vess d’haver. Aschia sescarpetscha ella adina puspei els stretgs nuvs dell’atgna vi­siun della realitad. Tschei di, ils 24 da mars, er’ei 79 onns ­dapi il massacher dellas «Fosse Ardeatine», ina repressiun dictada da Hitler per in ­attentat della resistenza anti-faschista a Roma encunter schuldada dell’occupaziun tudestga. 335 ein vegni catschai ensemen en in di (cun efficienza nazistica) e massacrai e «satrai» en ina cava agl ur da Roma, fatga siglientar per cuvierer quei enorm malfatg. Il datum fa part della historia fundativa della repubblica taliana. La Meloni ei buca vegnida da s’unir a quella regurdientscha, mobein ha detg: quels ein vegni mazzai semplamein perquei ch’ei eran Talians (buca anti-faschists). Ina «idiozia», ha in ault magistrat sentenziau. Ha la regenza Giorgia Meloni fatg tochen ussa zatgei da valer? Oravontut ha ella adina puspei fatg in pass anavon per far silmeins in ni dus anavos: ei decretavan zatgei (p.ex. encunter las «rave partys») e stuevan revocar ei. Ei decretavan zatgei encunter ils tancs da benzin (ed il car benzin), e stuevan revocar ei pervia della cauma smanatschada da quei sectur. Ei san buca scriver ina lescha andanta, san buca guvernar. Ed aschia aulzan ei la vusch encunter l’opposiziun (tochen da cuort aunc fetg fleivla): ei fan opposiziun all’opposiziun parlamentara. Ei san buca concepir l’opposiziun parlamentara sco element inte­gral e constructiv ella veta della democrazia. Ed eba quei ha il téf faschistic che vul concentrar las pussonzas en in sulet «fasch». La regenza da Giorgia Meloni (cun Matteo Salvini della Lega, «specialisaus» ella lutga encunter ils migronts) seconcentrescha fetg sil problem della migraziun. Encunter ils migronts – quei ei popular. Mo tgi ch’ha egls sa sez mirar: luvrar nundistinguidamein encunter la migraziun ei sco da tener si culs mauns l’aua gronda. Mintga di sbarcheschan a Lampedusa tschiens mi­gronts – quels ch’ein vegni da mitschar sin miserablas barcas. Ils 25 da mars 2023 ein varga 2000 (duamelli!) mi­gronts vegni a riva a Lampedusa. Las ONG (organisa­ziuns nonguvernamentalas), bastiments che curseschan el mediterran per dar agid als migronts en pitgiras, vegnan «mulestai» dalla regenza: ei astgan salvar mo ina gruppa per gada e ston lu serender cun quels en ports lontans: ina decisiun dil minister digl intern Matteo Piantedosi per imperdir il salvament – cun la consequenza da truar auters alla segira mort ella mar. La notg dils 25 sils 26 da fevrer ha ina barca fatg nau­fragi ca. 150 meters avon la costa calabresa da Cutro (sper Crotone). Tochen oz 90 morts, biars affons, ed aunc adina restituescha la mar enqual miert: dil ­Pachistan, Afganistan, Iran, Turchia ed auters. La gasetta catolica (dils uestgs) «L’Avvenire» ha scret: «Si potevano salvare» (Ins vess saviu salvar els). Aunc tochen oz eis ei buca clar pertgei che la «Guardia costiera» (dependenta dal minister Matteo Salvini) ei buca ida o encunter alla barca ella mar en tempiasta. La regenza ei sepertgirada da sefar veser a Cutro sper la retscha da vischals da miert, biars alvs per affons, tschentai si el palast da sport dil liug. Tochen oz aunc – e lein sperar aunc ditg – salva Sergio Mattarella, president della Repubblica, l’honur dell’Italia. El ei ius a Cutro ed ha dau cunfiert als parents de tons morts negai. Sco quei ch’el ha fatg tschei di, ils 24 da mars, commemorond il massacher dellas «Fosse Ardeatine» (en absenza della regenza). Denton entscheiva l’opposiziun, oravontut il PD (Partito Democratico), a seregagliar. Ils 26 da mars ei ina nova secretaria vegnida elegida: Elly Schlein (naschida 1985, carschida a Lugano), intelligenta, cultivada, cun claras posiziuns da seniester, cun treis passaports (Svizra, Stadis Uni, Italia). Grondas roschas da seniester de quels che vevan insumma buca votau, ein idas quella gada all’urna ed han dau in clar segn politic. Co vegn quei a semussar ells proximas elcziuns, quellas europeas dils 2024? Ursicin G.G. Derungs è autur ¬rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e -politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Il temps para dad ir sco da sgular. Gia stein nus all’entschatta dall’jamna sontga, la dumengia da Palmas. Il di nua che nus seregurdein sco Jesus ei entraus cun pumpa e gloria el marcau da Jerusalem. Tut che era serimnau, ha beneventau el cun cloms da hosanna e rasau ora lur mantials per el. Schegie che quei fatg schai lunsch anavos ha el piars nuot da si’actualitad. Il davos temps havein nus viu ed udiu tontas gadas ch’ei han rasau ora in teppi tgietschen ni beige per da tut ils promis dapertut sil mund. Tscheu e leu ei vegniu partiu ora premis per films, musica, medaglias da sport ed aunc bia auter e festivau success e trends cun grondas shows e dabia prominenza. Nus vivin en in mund spert e cun adina novas midadas. Quei ch’ei oz «in» ei damaun gia vargau. Mintgadi cumparan ellas medias ni sgulatschan sco reclamas en casa novs trends, novas modas. Ins savess magari survegnir in tgau stuorn, sch’ins less empruar ora tut. E per restar «in» cuoran biars suenter a mintga trend ed enqueran il dretg – il dretg senn da viver – la dretga moda e maniera da restar sauns – il dretg stil – il cletg – la ventira – la cuntentientscha. Mo ei quel propi d’anflar? Sai jeu cun daners e pussonza cumprar tut quei che jeu enquerel? Gida quei mei a vegnir cuntents? Inaga dapli eis ei per nus nuot aschi sempel d’anflar la dretga via, il dretg equiliber. Forsa schizun anflar ina via che meina alla mudestadad, viver pass per pass e sefidar ch’ei vegni bien. Ina cuorta historia duei accumpignar nus oz atras l’jamna sontga ed envidar nus da far enqual patratg. Aschia raquenta ina historia dil pievel Chassid: Il Rabbi Naftali viva en in grond marcau cun bialas casas e curtgins. Cunquei che ils patruns casa levan viver en segirtad e ruaus fuva ei usit da schar pertgirar tut il possess dad in guardian. Quels umens stevan la sera avon la casa dil patrun e fagevan patruglia. Ina sera va Rabbi Naftali a spass tras in quartier. Cheu entaupa el in guardian che va, per muentar empau las combas d’in cantun dil curtgin a l’auter. Il Rabbi stat eri e damonda: «Per tgi s’engaschas ti cheu cun ir vi e neu?» – Il guardian declara liung e lad e finescha siu rapport cun la damonda: «E per tgi s’engaschas ti, cun ir cheu a spass?» Il Rabbi ei gl’emprem mument tut perplex e rispunda: «El mument per negin!» Tuttina fatschenta la damonda dil guardian el. El ponderescha tut ruasseivlamein e damonda la finfinala: «Eis ti forsa promts da vegnir cun mei e survir a mi?» – Il guardian mira sin el e di: «Gie bugen, mo tgei hai jeu lu da far?» Il Rabbi rispunda: «Oh principalmein far endamen, far endamen a mi per tgei ni per tgi che jeu s’engaschel!» Andrea Cathomas-Friberg da Dardin è scolasta da scolina e catecheta. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

«Il pievel steva e mirava.» – Jesus vegn sentenziaus alla mort, mess vid la crusch e miera. E la glieud stat leu e mira. Aschia descriva Lucas en siu evangeli la rolla dil pievel. Entgins fan beffas e greschan nauschs plaids, auters ein semplamein leu e miran, damaneivel ni dalunsch. Jeu stun era cheu e mirel. Mirel novitads, teidlel podcasts, scrolel mintgaton il tgau ni sevilel, sai buca capir, tgei che schabegia sil mund ni tier nus en Svizra. Daco mirel jeu insumma? Jeu sesentel silsuenter buca meglier. Quei mirar tier e tuttina saver far nuot para zaco falliu. E mi’atgna carga daventa era buca pli leva. Da Venderdis sogn ein biars serimnai e miran. Quei che schabegia cun Jesus ei terribel ed el medem mument era fascinont. Negin sa volver naven l’egliada. Suenter la mort da Jesus dat ei denton ina midada. Quels che vevan observau quels eveniments semettan sin via a casa e petgan adina puspei sin lur pèz. Cun pitgar sil cor muossan els ch’els stattan mal e sesentan culpeivels. Els han viu zatgei ch’ei iu a cor. Han els sentiu che Dieus ei staus leu denter els? Atgnamein mirassen nus pli bugen naven. Mo era nus essan pertuccai. Ei dat adina puspei malgiustia e crisas. Mintgaton curclein nus nos deficits cun far beffas. Ni ch’ils plaids mauncan. Tgei di Jesus? – Els evangelis savein nus leger siat plaids che Jesus hagi detg alla fin vid la crusch. Tenor Lucas fa Jesus in’oraziun. El ura: «Bab, perduna ad els, pertgei els san buca tgei ch’els fan.» Pli tard miera Jesus culs plaids: «Bab, en tes mauns surdun jeu miu spért.» El ha anflau pasch e libertad. Cun perdunar, schar liber la gretta e sefidar. Ed jeu stun cheu e vesel che jeu sun aunc lunsch naven da quella via. Mo ei dat aunc bia plaids che muossan ina buna direcziun. Plaids da persunas che consoleschan. Da persunas che protesteschan. Ei dat tons che miran buca naven, che tegnan la dira e crein el bien. Lur vuschs van a cor e dattan curascha. «El ha anflau pasch e libertad. Cun perdunar, schar liber la gretta e sefidar.» Anja Felix-Candrian ei plevonessa refurmada e viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

L’onn passà han uschè bleras persunas sco anc mai pernottà en las chamonas dal Club alpin svizzer. I saja in record en l’istorgia da 160 onns dal CAS, scriva il club en sia revista «Die Alpen» che è cumparida dacurt. Las 147 chamonas ch’èn stadas avertas han registrà 374'532 pernottaziuns. Quest resultat da l’onn 2022 surpassa l’onn da record 2009 per pli che 15'000 pernottaziuns. La svieuta dals giasta dal di e quels che han pernottà è 37,9 milliuns francs. Da quella summa pertutga ina cumpart da 9,8 milliuns francs las pernotaziuns e 28,1 milliuns francs la svieuta da consumaziuns en las chamonas. La chamona da Medel, ina da las 147 che han gì bleras frequenzas il 2022. Da la svieuta cuntanschida va ina summa da 2,16 milliuns francs en il fondo da chamonas dal CAS. En vista a las investiziuns che sajan da far per renovaziuns e sanaziuns dals objects saja quai fitg allegraivel, communitgescha il club. En l’entira Svizra datti 153 chamonas che èn en possess da 110 secziuns dal CAS. Quel dumbra dapreschent 175'000 commembers. L’onn current 2023 èn divers projects da renovaziun pli gronds planisads. Tranter auter la Chamanna Coaz en l’Engiadin’auta, La Glärnischhütte en Glaruna e la Blüemlisalphütte en la Part-sura bernaisa. Da las investiziuns totalas da passa 10 milliuns francs pon las secziuns profitar dal fondo che surpren ina terza dals custs. Vinavant pon ins leger en la medema communicaziun che quater chamonas n’èn betg stadas avertas il 2022, tranter auter la Capanna di Sciora en la Bregaglia.(fmr/abc)

Gl’onn 2001 ha la historia da quella band entschiet. Dapi lu ein 22 onns vargai. Stauncla eis ella buc. Il cuntrari: NoFuture s’annunzia cul tschunavel disc cumpact. Ils 15 d’avrel battegia la band quel a Glion. Las atgnas cumposiziuns el stil da brass-rock, funk e reggae han ils quater cumpogns registrau professiunalmein el studio Powerplay a Turitg. Quels quater ein Samuel Schmid, il fundatur da 2001. Lu Armin Candrian ch’ei vegnius ella formaziun paucs meins pli tard. Cul posaunist Fabian Sgier in onn pli tard ei la band ida en direcziun ska-punk reggae e crossover. Andri Arpagaus ei vegnius 2010 ella band. Cul musicist talentau ei No Future dapi 13 onns ella medema constellaziun. Aunc avon haveva la band ediu dus albums. Gl’emprem, «Wohri Fründschaft», ei cumparius 2008 ed il secund «Absolut Porno» in onn pli tard. Mintgamai denter 550 e 600 persunas han visitau lu il batten ell’aula dalla casa da scola. Ils 15 d'avrel batten da «XII» Era il tierz album «il mument», 2011 ei staus in success ed il quart «Chapters of Life» il 2016 medemamein. No Future ei la band profilada da Glion e contuorn. Igl ei buca mo ina band locala. En tut quels onns ha ella sunau agl Openair Lumnezia, agl Openair Scharans, agl Indoor Festival a Mustér, el Bierhübeli a Berna, a Sogn Gagl, Lucerna ed en numerus auters loghens. En tut ha ella sunau a varga 200 concerts. Las atgnas cumposiziuns suna e conta la band en dialect grischun, en engles ni era en romontsch. Tuts quater commembers dalla band tschontschan lu era romontsch. No Future, a chaschun d'in concert, la stad 2022, da sen. Fabian Sgier, Samuel Schmid, Armin Candrian, Remo Derungs ed Andri Arpagaus. Il batten dalla tschunavla schiba puspei ell'aula dalla casa da scola a Glion, communichescha No Future. Igl ei il punct culminont d’in project che ha cuzzau 12 meins. Mintga meins ha la formaziun ediu ina single che las medias socialas han derasau. Gl’emprem dils 12 tetels, «Nüm allai» ha la band publicau il matg 2022, il zercladur ei il secund cumparius «Numanumanand». Lez sereferescha sil militer ed il song «147» che ha giu attenziun naziunala. Il fenadur ei lu la single «Lago Maggiore» cumparida ed ils ulteriurs meins dil 2022 tochen il mars 2023 ils proxims. Ils stils predominonts da No Future ein oz rock, pop, funk e reggae. Ins savess cumparegliar No Future cun 77 Bombay Street. Ils songs ein buca mo ritmica e bumbum. No Future fa musica cun bia melodia, ils videos accumpignonts pleins cun humor e bunas ideas. Ed aunc zatgi essenzial: ins capescha il text, vul gir la historia ch’il cantadur Samuel Schmid conta. Apropos videos: «Nus havein giu la quida da saver luvrar ensemen cun Roman Schmid (camera ed editur dil filmet, cun referenzas tier SRF, RTR, RSI) ed igl actur e cabarettist romontsch David Flepp», scriva la band en sia communicaziun allas medias. Resultat da 12 meins creativs Gl’album niev battegia la band ils 15 d’avrel 2023, puspei cun ina fiasta ell’aula dalla casa da scola. «Sche pusseivel puspei cun 500 persunas», fuss il giavisch dils musicists. Sereferend all’acziun che ha entschiet avon in onn senumna il disc niev «XII». Ils 12 meins vargai ha No Future mussau creativitad cun 12 canzuns frestgas e pleinas d’energia. «Nus selegrein sils 15 d’avrel», excloman Samuel Schmid (lead vocals & guitar), Andri Arpagaus (backing vocals & bass), Armin Candrian (drums) e Fabian Sgier (trombone & keyboard) ed il musicist hospitant Remo Derungs. Il niev videoclip da No Future ed ulteriuras informaziun anflan ins en: www.no-future.ch

Gliendisdis ei il cussegl da vischnaunca da Trun s’entupaus l’emprema gada ad ina sessiun ella sala da dertgira dalla Cuort Ligia Grischa. Presidiaus da Flurina Bundi Steiner ha el giu da prender posiziun tier tschun fatschentas currentas. Il cussegl ha approbau unanimamein la nova lescha per la protecziun da la populaziun. La midada principala pertucca las responsabladads individualas dils singuls representants el stab da crisa. Da niev surpren la vischnaunca sco collectiv quella. Vinavon ha la legislativa communala concediu in dretg da baghegiar al club da ballapei Trun/Rabius. Ei setracta dalla concessiun necessaria per installar la nova illuminaziun dalla plazza da ballapei. Grazia a quella garanzia sa il club dumandar contribuziuns cantunalas. In'ovra da piunier en Svizra L’adattaziun digl artechel 4 dil reglament da schulda e castitgs dil corp da pumpiers ha il cussegl approbau senza discussiun. Unanimamein ha il cussegl decidiu silsuenter da sligiar la corporaziun schigientera solara da gliet Cadi. Quella han ins fundau avon quasi 20 onns sco purtadra d’in survetsch dallas sereneras dalla Cadi. Finamira era ei stau da spargnar ina massa viadis da camiuns cun gliet a Cuera. La schigentera solara da gliet han ins baghegiau sigl areal dalla serenera Zavragia. Ella ei stada in’ovra da piunier en Svizra ed ha surviu sco exempel per differents auters implonts da tal gener. Avon che transportar il material ella barschera a Vaz Sut era quel schigentaus per 90 % egl implont sut gl’uclaun Tiraun. Ils davos onns ha la tufferia mulestau la populaziun dil contuorn e la suprastonza communala da Trun ei stada confruntada adina puspei cun reclamaziuns. Ina evaluaziun ha cumprovau ch’igl ei ozildi pli favureivel da transportar il gliet dallas sereneras dalla Cadi directamein ella schigentera gronda a Cuera che d’installar in niev sistem da ventilaziun egl implont a Zignau. En vesta a quei fatg han ins priu ord funcziun la schigentera solara avon treis jamnas ed introduciu ils transports a Cuera. En vesta a quels fatgs han ils delegai dallas vischnauncas decidiu da sligiar la corporaziun. Il cussegl da vischnaunca da Trun ei ius d’accord cun quei agir.(fmr/rtr/abc)

Igl Appenzell Dado ha memia biars e la destinaziun turistica da Flem, Laax e Falera ha punctualmein memia biars: Hosps dil gi che «inundeschan» la cuntrada, suroccupeschan ils parcadis e lain anavos dabia rumien. La regenza digl Appenzell Dado vul dar damogn al turissem dil gi cun ina nova strategia e la destinaziun entuorn igl Uaul grond appellescha alla cunscienza. Els hagien stuiu midar strategia, gi il suprastont communal e responsabel per la fatschenta turistica dalla vischnaunca da Trin, Hans-Jakob Telli. «Duront ils onns da corona ei l’Alp Mora sur Trin stada inun­dada da hosps dil gi che han contonschiu l’alp cun autos e campers.» Carmalau ils hosp sin l’Alp Mora han ils aschinumnai mulins da glatscher dalla Val Maliens. Bugneras natiralas ch’envidan da far bogn. Carmalau ils hosps dil gi han atgnamein las bialas fotografias derasadas stedi da hosps dils mulins via las plattafuormas digitalas. Al cunfin Il cantun Appenzell Dado vul midar sia strategia turistica, sco quei che SRF ha rapportau il margis vargau. La regenza appenzellesa ha presentau al parlament ina nova strategia turistica. Ina che vul promover pli fetg il turissem durabel e sminuir las roschas che vegnan la damaun e van la sera. Buca meins che 1,8 milliuns turists han visitau igl onn vargau igl Appenzell Dado e biars da quels han visitau ils puncts ils pli tschercai: il Seealpsee e l’ustria Äscher. L’ustria che sesanfla en il liug spectacular sut ina preitcrap. Il maletg da quella ustria ha buca sulet embelliu ina revista mundiala, mobein ei vegnida derasada milliuns ga via divers forums digitals. E carmalau glieud che lai bein biars daners ellas ustrias. Che procura era per parcadis pli che pleins e dabia maluorden. Il parlamentari cantunal Christoph Keller ha getg viers SRF: «Jeu manegiel ch’ei tonschi.» Ed era il cusseglier guvernativ, il landamma Roland Dähler vesa cunfins: «Nus stuein anflar in equiliber sanadeivel denter turissem e natira.» Serrau la via Quei equiliber denter turissem, natira ed agricultura ei era impurtonts alla vischnaunca da Trin, sco quei che Hans-Jakob Telli gi: «Trin ei plitost ina destinaziun dil turissem migeivel.» Il suprastont communal declara che la vischnaunca hagi serrau igl access ella Alp Mora per il traffic individual. «Ei dat aunc lubientschas da carrar per ils possessurs da tegias da cuolm e per ils purs.» Duront la stad meina in bus duas ga per jamna ils turists ell’Alp Mora. La strategia communala ha sucess sco quei che Hans-Jakob Telli explichescha ed el fa attent al resun positiv che la vischnaunca hagi retschiert da hosps ed indigens. «Biars ein vegni pertscharts ch’igl ei era bi dad ir a pei ell’Alp Mora.» Dilemma dalla reclama Co il cantun Appenzell Dado vul contonscher sias novas finamiras turisticas ha la emissiun da SRF buca tradiu. Scumandar ni impedir che las bialas fotografias fan la currella ella reit san ins buc. Da quei ei era il directur turistic dalla Arena Alva, André Gisler pertscharts. Ed el ei era cunscients che la promoziuns turistica sesanfla empau en in dilemma pertuccont la reclama via instragram e consorts. «Secapescha che nus duvrein quels mieds per far reclama per nossa destinaziun.» La destinaziun lavura era cun aschinumnadas influenzadras ed influenzaders. Persunas che vendan sesez ed auter via diversas plattafuormas. «Nus luvrein denton buca cun da quels che drovan nossa destinaziun sulet per inscenar sesez.» ­André Gisler tschontscha dad ina strategia da far attent ils hosps da vacanzas allas bellezias dalla natira e da proteger ellas. «Nus mussein negins bikers ni viandonts per exempel el Plaun Segnas per buca carmalar ils hosps en quei plaun.» La destinaziun fa denton reclama cun ina fotografia generala dil Plaun Segnas. In auter hotspot per la destinaziun da Flem ei il Lag la Cauma. Cheu tschontscha André Gisler dalla pusseivladad da restrenscher las entradas per limitar il diember da hosps. Il directur turistic ei numnadamein pertscharts che memia bia sa beinprest esser damemia e quei ei buca d’engrau al turissem.

Il tschut ed igl ansiel da Pastgas ein ina tradiziun culinarica che vegn tgirada aunc oz. Sco ils mazlers Felix Venzin da Mustér e Venanzi Schmed da Breil declaran, ha quella tradiziun denton piars empau da sia impurtonza. Pli baul s’udeva in furtem ni in barsau tschut ni ansiel quasi adina tiel menu da Pastgas. «Quei era la tratga da fiastas dils paupers», declara ­Felix Venzin. Il mazler da Mustér – cun filialas a Mustér e Laax – sa era daco che quei era aschia: «Enzacontas nuorsas e cauras possedevan quasi tuts.» Oz eis ei in past prezius da fiastas e la carn zarta e fina ina specialitad tschercada oravontut ils dis da fiastas sco Pastgas, Nadal ni a caschun dalla fiasta d’unfrendas digl Islam. Quei pon ins leger silla pagina d’internet da «Schweizerfleisch.ch». Leu anflan cuschinieras e cuschiniers era recepts co cuschinar las bunas buccadas e maletgs co il menu ha la finfinala da veser ora. Tschuts dalla regiun Tenor Venanzi Schmed, il mazler da Breil, vegn carn tschut magliada tradiziunalmein a Breil da Pastgas, mo era da Nossadunna d’uost: «Ei dat cheu 15–20 famiglias ch’envidan hosps e cuschinan quels dis barsau ni furtem tschut.» Plir baul – pia avon 20–30 onns – vegnevi quella tradiziun aunc tgirada da bia pli biaras famiglias. Ils tschuts da circa sis meins cumpra el d’allevaturs da Breil ni Siat. «Enqualga damonda enzatgi era suenter tschuts da latg, quei ein pigns dad 8–12 jamnas. Aschi giuvens tschuts mazzel jeu denton da prinzipi buc, eticamein sai jeu buca star davos quei e quei sa mia clientella era», explica Venanzi Schmed ed era Felix Venzin ei dil medem meini. Sco il mazler Venzin di, cumpra era el tut ils tschuts ed anseuls dalla regiun, oravontut da Tujetsch ni Mustér. «Per nies diever survegnin nus tschuts ed anseuls dètgavunda el contuorn», di Felix Venzin. El ei digl avis ch’ei fussi puspei d’activar pli fetg la tradiziun dil past da Pastgas cun tschut ed ansiel. El Tessin magli praticamein mintga famiglia carn ansiel da Pastgas. Caluns e ligiongias Tenor Felix Venzin ein oravontut ils caluns ansiel ni tschut (gigot) tschercai da sia clientella. Che quei ein bunas buccadas confirma era ­Venanzi Schmed. Da gliendisdis Pastgas va el numnadamein cun sia famiglia ell’ustria a magliar queissas tschut e furtem, a casa cuschini la dunna caluns tschut. Era tier la famiglia Venzin a Mustér datti da Pas­tgas tradiziunalmein carn tschut ni ansiel. Sco Felix Venzin explica, drova el tut la carn dils tschuts ed anseuls. Quellas buccadas ch’ein meins dumandadas dalla clientella, elavura el a ligiongias da barsar ni ch’ei dat treppa ordlunder. Pèschs da Venderdis sogn Tratgas da pèschs han tradiziun da Venderdis sogn. Sco ils dus mazlers declaran, ei era quella tradiziun buca pli aschi presenta sco pli baul. «Nus vendin sulet pèschs schelai, pèschs frestgs giavischan mo paucs. Avon Pastgas ein ils pèschs carischia – denter 30 e 50 % pli cars che normalmein. La damonda fa il prezi», aschia Venanzi Schmed. Ella mazleria Venzin a Mustér anfla la clientella avon Pastgas ton pèschs frestgs sco schelai. «Nossa clientella giavischa pèschs quels dis. Quei ch’ei pusseivel cumprein nus en Svizra, pèschs d’aua da sal vegnan secapescha digl exteriur», declara Felix Venzin. Tradiziunalmein maglian biaras famiglias carn tschut ni ansiel da Pastgas.

«Vein nus pertgirau pors ensemen?» – Jau na sai betg dir a Vus cura ch’jau hai udì per l’emprima giada questa moda da dir, ma ella m’è restada. Ed era sche quai m’avess bainduras cutizzà, n’hai jau mai duvrà questa expressiun. La furma da curtaschia e respect «Vus» svanescha pli e pli. Per cupitgar è ella schizunt là, nua ch’il client/la clienta era fin oz retg/regina. Avant bun dus onns ha per exempel la banca Credit Suisse communitgà da vulair dar dal «Ti» a sia clientella. Era sch’il schef da la banca ha pli tard relativà questa decisiun, savain nus oz che ni il «Ti» ni il «Vus» n’han pudì salvar la banca da ses destin. Era l’organisaziun turistica da Lai promova il «Ti» dapi in onn, ed animescha era hotels, ustarias e butias da la regiun da far il medem. Ed era sche quest agir polarisescha tscha e là, accepta la plipart da las persunas quest agir. Uschia èsi stà d’udir l’entschatta da favrer en ina contribuziun da radio dal Schurnal regiunal Grischun. Cun collegas da lavur e persunas che fan part da las medemas organisa­ziuns ed uniuns sco jau, sun jau per «Ti». Sch’insatgi ch’jau n’enconusch betg dat dal «Ti» a mai, lura è quai sia chaussa. Sch’jau discur cun ina persuna nunenconuschenta, vala per mia part la furma da curtaschia «Vus». Per mai è quai ina tenuta ed in segn da respect e da sauna distanza. Punct! Na, avant che dar dal Ti ad ina persuna, na stoss jau betg avair «pertgirà portgs cun quella». E mo per dir: Betg mo persunas, mabain er animals, en quest cas ils portgs, meritan noss respect. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR.

Automobilists che carreschan gi per gi tras Schluein s’encorschan strusch ch’els traversan ina val. Avon tschun onns ha gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun sanau e rinforzau la punt. Sur quella spetga in grond project: La vischnaunca sto sanar il sistem dad 85 siaras construius avon 50 onns per tener a mistregn gl’ual. Gl’onn 1967 ha ina bova sco aunc mai menau giuado rodund 150'000 cubics material. 16 onns avon, ils 12 da fenadur 1951, haveva ina grond bova devastau la cultira sut la punt. L’entschatta uost 2005 ha ei puspei ramplunau ella Val da Schluein. Lezza bova sto haver donegiau pli ferm il rempar da Parlet. Quei grond implont han ins construiu denter 1974 e 1976 oradem ina lada grava en in liug nua che la val sesarva sin cuorta distanza. Igl ual dalla Val da Schluein ei incalculabels. Per ordinari eis el migeivels e negin s’immaginass sia forza en cass da malaura. Cunzun la stad san urezis vehements el contuorn da Crest da Tiarms e Crap Masegn derschentar a val material cun carpuns e plontas. La Val da Schluein cugl ual e seniester il mir schetg da Cleus. Garantir la segirtad dalla populaziun Las bovas ein eveniments ch’ein restai en viva memoria a biars da Schluein. Era a Gion Cavelty. «Jeu sai seregurdar dil fenadur 1951. Nus habitavan el vitg sura ed eran en segirtad. Quels che eran sper la val eran vegni si tier nus per durmir en clavau. Tut che temeva che la bova vegni». Sco el raquenta ei quella ida suro pér suenter la punt. Dapi 1970 habitescha el sez cun sia famiglia sper la val. Els hagien denton mai giu tema dalla bova. El sappi che quella val seigi stada adina ina hipoteca per la vischnaunca. Lezza hagi stuiu duvrar ils daners da taglia per quella val, per projects da manteniment e mesiras da prevenziun. Gion Cavelty ei pertscharts che la vischnaunca ha fatg quei cunscienziusamein a favur dalla segirtad dalla populaziun. Ina dallas 85 siaras ella Val da Schluein. Ch'ella ei en schliat stan vesan ins. Dapi ils onns siatonta observan las autoritads cuntinuadamein la situaziun ella Val da Schluein. Las 85 siaras ch’ins ha baghegiau ils onns siatonta ein objects artificials exposts allas forzas dalla natira. Il dossier dalla construcziun dallas auas ella Val da Schluein accumpogna il president communal dapi treis onns. Lu ha Ralf Schläpfer surpriu il post e projects che eran gia instradai. Sin damonda dalla FMR conferma el ch’in project seigi actualmein preparaus. «Nus presentein quel alla proxima radunonza communala dils 18 d’avrel», declara Schläpfer. A Schluein audan ins ch’ei seigi urgent da sanar las 85 siaras, pertgei si ella val spetgi ina bumba. Il president communal refusa tala vesta dramatica: «Igl ei buca enzatgei niev. Ils da Schluein enconuschan quei prighel dalla natira e vivan dapi tschentaner cun quel», relativescha el. Detagls alla proxima radunonza communala La situaziun da prighel semanifestescha era ella planisaziun locala. Ella zona cotschna ein negins baghetgs lubi, ella zona blaua ei quei pusseivel cun certas cundiziuns. Il project duei garantir la segirtad dil vitg, ei seigi tuttavia buca in sempel ed ins sappi discutar dallas mesiras. Da detagls vul Ralf Schläpfer buca discuorer avon che la radunonza communala ei buca informada. El gi cuortamein: «Nus stuein finalmein reparar ils implonts e rempars ch’ein defects». Igl ei ina reparatura che vegn a custar rodund 14 milliuns francs, quella summa vegn discutada el vitg. Previu ei ina gronda caldera da retener il material cun uors e mirs. Il president communal vul buca confirmar quei, ei seigi in project voluminus che fatschenti la vischnaunca ils proxims onns en collaboraziun cun divers uffecis cantunals ed organisaziuns. Era las vischnauncas da Falera ed Ilanz/Glion ein involvadas demai che lur territori sbucca ella Val da Schluein. Gl'ual dalla Val da Schluein ella part giudem dalla val. Cun dus dils scalems.

L’Uniun da teater da Cuschnaus ei la gruppa che s’engascha en Lumnezia pil teater popular. Gia numerusas inscenaziuns grondas e pintgas ha ella presentau ils davos decennis. Il 2024 vegn puspei fatg teater sin tribuna a Degen. A caschun dalla radunonza generala ch’ei stada dacuort a Morissen ha la suprastonza dall’Uniun da teater Cuschnaus astgau beneventar 33 commembras e commembers. Il president Ursin Riedi haveva mess a disposiziun siu post. Da niev tgamuna Flavia Riedi l’uniun, ella fageva gia part dalla suprastonza. Angela Collenberg meina reschia Niev entra Linus Riedi en suprastonza. Las ulteriuras persunas restan vinavon en lur posts, numnadamein Kim Carigiet, Martina Casaulta e Sabrin Derungs. La radunonza generala ha decidiu da porscher il fevrer/mars 2024 puspei ina inscenaziun silla tribuna a Degen. La davosa gada ha ella presentau leu il toc «Rir da schluppar» dad Erwin Caduff e culla reschissura Marina Blumenthal. Il maletg da tribuna haveva Mathias Derungs fatg. Tgei inscenaziun che l’uniun vul prender a mauns ei aunc buca decidiu. Angela Collenberg vegn perinagada a menar la reschia. «Demai che projects gronda han fatg naufragi, empruein nus cun in pign», ha il president partent Ursin Riedi manegiau. Ina scena dil toc "Rir da schluppar" il mars 2018. Dapi prest dus onns eis ei ruasseivel en Lumnezia pertuccont producziuns da teater. Gl’uost 2020 ha l’Uniun da teater Cuschnaus organisau ina turnea tras ils vitgs. La pandemia haveva intimau da mussar in teater ambulont. Igl ei stau quater scenas cul tetel «Co quei va silla gnarva…» digl «autur da casa» Erwin Caduff. A Lumbrein davon il Chisti, A Surcasti el clavau da Reto Casanova, a Davos Munts ed a Triel sur Vella ha ina gruppa dau quellas scenas els loghens interessants. La primavera 2020 haveva la gruppa preparatorica dil giug el liber «Las Valerusas» sistiu il project instradaus da Roman Weishaupt. Varga 80 persunas eran s’annunziadas per segidar eni collaborar. Il project ei la finala tuttina ius en truchet demai ch’igl era buca reussiu da formar in comite d’organisaziun.

La secziun da Winterthur dil Club alpin svizzer vul renovar ed engrondir la camona da Cavardiras per 3,5 milliuns francs. La secziun vul augmentar l’attractivitad dalla camona per carmalar dapli clientella. Igl onn 2026 preveda il club alpin dad arver igl esch dalla camona renovada, sch’el vegn da recaltgar la summa d’investiziun. La secziun ha informau la mesjamna vargada ella claustra da Mustér. La camonda da Cavadiras che sesanfla sisum la Val Cristallina buca lunsch naven dil cunfin dils cantuns Grischun ed Uri sin 2649 meters sur mar retscheiva ina remedura pli severa. Quei tenor las explicaziuns dil representant dalla secziun da Winterthur dil Club alpin svizzer, Thury Senn. El ha informau la mesjamna vargada a Mustér che sia secziun preveda d’investir en la camona da Cavardiras 3,5 milliuns francs. «La camona duei vegnir pli efficienta, pli durabla, pli migeivla ed ella duei corrispunder als basegns moderns dalla clientella d’ozilgi.» Sco quei che Thury Senn ha explicau vul la secziun desister egl ave­gnir ella camona da Cavardiras dad energias buca regenerablas e la secziun vul era meglierar ils plazs da lavur per l’equipa che meina la camona. «Nus stuein urgentamein investir el provediment d’aua.» Il responsabel dalla sec­ziun alpina da Winterthur per la camona da Cavardiras ha fatg attent ch’il diember da letgs vegni reducius da 60 sin 49. «Quella reducziun succeda a favur dil comfort e porscha dapli sfera privata els dormitoris.» Tenor las indicaziuns da Thury Senn vul la camona da Cavadiras esser el futur pli attractiva per famiglias. «E nus stuein investir els indrezs sanitars inclus ina serenera che protegia igl ambient.» Serrar la largia Duront la sanaziun ein la camona da Cavardiras serrada. «Igl ei buca pusseivel da baghegiar duront che la camona ei aviarta.» Dadretg entscheivan las lavurs da construcziun il zercladur 2025, sco quei ch’il schef dalla camona ha dau d’entellir. «Nus quintain da terminar las lavur da construcziun il settember 2025.» Thury Senn ha tschintschau dalla reavertura dalla camona da Cavardira en niev vestgiu la stad 2026. Entgins sforzs ein denton necessaris entochen lu e quei vala principalmein da recaltgar la summa da 3,5 milliuns francs. «La secziun da Winterthur impunda 600 000 francs ella renovaziun.» Thury Senn ha fatg attent als passa in milliun francs che vegnan dil fondo da camonas dil Club alpin svizzer. «Aschia che nus havein momentan aunc da serrar ina largia da 1,8 milliuns francs.» Il responsabel per la camona da Cavardira ha declarau co la secziun vul serrar quella largia. «Cun daners dil cantun ed in emprest dalla confederaziun via igl instrumentarium dalla nova politica regiunala e cun sustegn da fondos, fundaziuns e sponsurs.» Adattau sur onns Igl ei buca l’emprema ga che la secziun da Winterthur investescha ella camona da Cavardiras eregida igl onn 1928, principalmein sco camona per turas da skis. Igl onn 1974 ei la camona vegnida en­grondida e la proxima sanaziun ei succedida 1985 nua che la camona ha retschiert sia cumparsa actuala. La vart dalla camona drizzada viers nordost survegn ussa in baghetg annex. Per quei intent vegn ina part digl edifeci existent spazzada. Ils projectaders vulan ch’ils dus corps s’accordeschien sco construct cumpact cun differentas materialias. Planisau las midadas vid la camona da Cavardiras ha igl architect Thomaso Triulzi dad Altdorf. Sia proposta ch’el ha presentau mesjamna vargada a Mustér ei vegnida tschernida enteifer ina concurrenza da projectaders. Entochen ussa ei la guardiacamona presenta sulet duront dus meins e miez la stad. Thury Senn ha getg che la secziun sesprovi da prolunghir la sesiun da stad. «E nus vulein augmentar l’occupaziun dad actualmein 26 %.» Duront igl unviern ei la camona da Cavadiras aviarta sco camona da schurmetg.

La pli interessanta partida dil campiunadi da ballapei regiunal da questa fin d’jamna ei franc il derbi sursilvan da 3. ligia. Trun/Rabius retscheiva dumengia proxima Schluein Glion. Igl atun ha la squadra dalla Foppa gudignau cun 2:1 quella scuntrada. Derbis ein buca giugs da campiunadi ordinaris. Els ensiaran la finamira da recaltgar puncts encunter il rival dalla regiun. El cass da Trun/Rabius e Schluein Glion ei quei scuntradas cun liunga tradiziun. Pli baul era quei buca il sulet derbi sursilvan dalla 3. ligia, cu autras equipas sco Lumnezia, Danis-Tavanasa ni aunc pli baul Laax, Rabius ni era Rueun eran da cattar en quella ligia. Buna partenza el campiunadi Ton a Schluein Glion sco Trun/Rabius ei partenza el campiunadi dalla primavera reussius. Schluein Glion ha battiu Triesen ordeifer. Damai che Valposchiavo ha spiars siu giug a Schaan han ils Sursilvans surpriu la testa dalla tabella. Valposchiavo ha medemamein 29 puncts, Ruggel dus pli pauc e Triesenberg treis pli pauc. Il campiunadi resta pia plein tensiun. Cun in remis ordeifer encunter Triesenberg ha Trun/Rabius medemamein giu ina buna partenza. Omisduas equipas paran d’esser sepreparadas bein pil campiunadi, aschia ch’ils aspectaturs astgan spitgar in bien, intensiv ed interessant giug dumengia suenter miezdi a Trun/Pustget. Schluein Glion basegna puncts per defender la testa dalla tabella e Trun/Rabius less aunc contonscher igl emprem miez dalla tabella per la fin dalla stagiun. Per lezza finamira drova ei in tschuppel puncts. Il giug da dumengia proxima ei dil reminent era il duel da dus trenaders che han dau sezs biars onns cun success ella 3. ligia: Roland Decurtins da Trun/Rabius e Corsin Cavegn da Schluein Glion. Entschatta era en 4. e 5. ligia Suenter che las equipas dalla 3. ligia han entschiet il campiunadi avon in’jamna, vegnan uss era quellas da ligias pli bassas, junioras e juniors en acziun. Gia oz, venderdis, retscheiva Schluein Glion l’equipa da Cuera 97 el giug dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. L’equipa dalla capitala grischuna ei sil secund plaz dalla tabella cun tuttina biars puncts sco il capogruppa Vaz-sut. Schluein Glion ei el miez dalla tabella. Sonda sera semesira Lumnezia ordeifer cun Valposchiavo e Danis-Tavanasa retscheiva Vaz-sut. Lumnezia sco Danis-Tavanasa sesanflan ella secunda mesadad dalla tabella. El campiunadi dalla 5. ligia ha ei dau ina midada da modus. Las meglieras equipas semesiran la primavera cullas meglieras d’autras gruppas per aschia eruir tgi che vegn la fin finala promovius. Las equipas ch’eran mintgamai ella secunda mesadad da lur tabellas, semesiran en autras gruppas. Damas e junior(a)s cun ambiziuns Las giugaduras da ballapei activas dalla Surselva dattan danovamein ella gruppaziun, la colligiaziun dallas equipas da ballapei dalla 2. ligia cun Domat. L’equipa da 4. ligia dalla Surselva ei aschidadir la secunda formaziun da quella gruppaziun. Quei possibilitescha allas Sursilvanas d’era saver dar en ina ligia pli pretensiusa. Las junioras ed ils juniors dalla Surselva emprovan da confirmar las bunas prestaziuns digl atun. Suenter la plitost disgraziada relegaziun dils juniors A dalla pli aulta categoria regiunala (Brack Youth League) ella A1 vegnan els segiramein ad empruar da contonscher danovamein la promoziun. Medemamein vegnida relegada igl atun ei la megliera squadra dils juniors B dalla Surselva. Ella ei da veser questa primavera ella categoria promoziun ed emprova da setener leu. La categoria promoziun ei la secund’aulta regiunala. Defendiu fetg bein lur appartenenza alla categoria promoziun han igl atun vargau ils juniors C. Era els vegnan ad empruar da consolidar la situaziun, ferton ch’ils juniors D vegnan a far il pusseivel da returnar ella categoria elita. Ina surpresa ein las junioras dalla Surselva stadas igl atun vargau. En lur emprema stagiun da campiunadi ha il team FF-15 perschuadiu cumpleinamein. Quella prestaziun duei vegnir confirmada questa primavera en ina categoria pli aulta. 3. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Landquart so. 14.00 Ruggell – Buchs so. 16.00 Domat – Schaan so. 17.00 Eschen/Mauren – Triesen so. 18.30 Tusaun/Cazas – Triesenberg du. 15.00 Trun/Rabius – Schluein Glion du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Cuera 97 ve. 20.15 Panaduz – Surses so. 16.00 Valposchiavo – Lumnezia so. 17.00 Danis-Tavanasa – Vaz-sut so. 17.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Triesenberg – Domat ve. 20.00 Landquart – Union Trin du. 14.00 5. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Panaduz so. 15.30 Cuera 97- Vaz-sut so. 17.00 Trun/Rabius – Bregaglia so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Au-Berneck – Steinach du. 13.00 Mels – Montlingen du. 13.00 Appenzell – Altstätten du. 14.30 Juniors A2, gruppa 1 Glaruna – Landquart du. 13.00 Sargans – Tavau du. 14.00 Weesen – Vaduz du. 15.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Steinach – Arbon so. 12.00 Cuera 97 – Grischun Central so. 13.00 Wittenbach – Montlingen so. 14.00 Landquart – Rorschach-Goldach so. 14.00 Surselva – Appenzell so. 14.00 Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Flums so. 13.00 Domat – Tavau so. 13.00 Mels – Schlarigna so. 15.00 Walenstadt – Bogn Ragaz du. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Panaduz – Lusitanos de Samedan so. 14.00 Orion Cuera – Surselva so. 15.00 Valposchiavo – Lusitanos de Samedan du. 13.30 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Rheintal – Rorschach-Goldach so. 13.00 Arbon – Cuera 97 so. 13.00 Herisau – Steinach so. 13.00 Sargans – Romanshorn so. 14.00 Brühl – Surselva so. 16.00 Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central c so. 09.00 Panaduz – Surselva b so. 10.00 Vaz-sut – Grischun Central b so. 11.00 Domat – Surselva c du. 13.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Uzwil so. 19.15 Ebnat-Kappel – Weinfelden-Berg so. 19.15 Au-Berneck – Triesen du. 11.00 Widnau – Toggenburg du. 11.30 Domat – Rapperswil-Jona du. 15.00 Damas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden-Linth – Eschenbach du. 11.00 Vaz-sut-Cuera – Triesen du. 16.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Mels – Widnau ve. 19.00 Frauenfeld – Linth 04 so. 12.00 Rorschach-Goldach – Surselva so. 15.00 Derbi sursilvan a Pustget Questa fin d’jamna vegn dau l’emprema runda praticamein cumpleta dil campiunadi regiunal da ballapei da questa primavera. El center dil menaschi da giug stat la scuntrada da 3. ligia denter Trun/Rabius e Schluein Glion. Il derbi che vegn daus silla plazza da ballapei a Pustget ei emoziunalmein ina dallas impurtontas scuntradas da questa stagiun dad omisduas equipas. Schluein Glion ei partius cun ina victoria el campiunadi avon in’jamna, Trun/Rabius ha contonschiu in remis. Omisduas equipas han grondas ambiziuns: Schluein Glion vul gudignar il campiunadi e Trun/Rabius vul s’avanzar ell’emprema mesadad dalla tabella suenter in atun mediocher. (fmr/hh) L’equipa da junioras FF-15 dalla Surselva ei separticipada l’emprema ga al campiunadi igl atun vargau e ha gest contonschiu la promoziun en ina categoria pli aulta.

«Tac», tuna ei anetgamein vid la finiastra gronda dalla stiva. In’egliada ed ins vesa in utschi ventschiu silla terrassa. Tal cass schabegia tschiensmellis gadas en Svizra. Cunzun actualmein, ch’ils utschals cantinan ed ein fetg activs, dat ei trasora collisiuns. Ils utschals vesan buca veider, perquei duess il carstgaun prender mesiras. Il carstgaun ha bugen glisch en casa. Finiastras grondas dattan in sentiment da libertad ed aviartadad. Il factur dall’isolaziun e dil consum d’energia impedescha buca da baghegiar ina casa cun bia veider. Ils architects san ozilgi lu era porscher sligiaziuns cun veider d’isolaziun. Senza umbrivals e barcuns san ins sesentir colligiaus pli stretg cul curtgin e la natira. Quels che vivan ora ella natira vesan quei auter. Utschals per exempel vesan buca il veider buca sco impediment. «Els vesan buca finiastras e spundas vetrificadas», declara il biolog Livio Rey. Il collaboratur dalla Staziun ornitologica da Sempach conferma ch’ei detti mintg’onn tschiensmellis collisiuns d’utschals culs obstachels da veider. Ei dat bia informaziuns surlunder Quei ch’ei bi ed emperneivel pil habitont d’ina casa ei problematic pils habitonts dalla natira. «Specialmein prigulus ein fronts da finiastra che reflecteschan, spundas transparentas da balcuns, preits encunter canera da veider ed era verandas d’unviern», declara il biolog dalla staziun ornitologica. Pli e pli biars patruns da baghegiar laian construir casas cun grondas fronts da finiastras – senza patertgar vid il prighel che quei dat pils utschals. Talas terrassas cun spundas da veider ein adina traplas per utschals. Sper ils numerus gats ch’ein entuorn casa, ein fatschadas da veider veritablas traplas mortalas per masets, petgalenns, merlotschas, paslers e biaras autras specias. Livio Rey conferma che la staziun da Sempach retscheivi tugi telefons pervia da quei problem. «Perquei havein nus era publicau bia informaziuns surlunder sin tut nos canals d’informaziun», gi el. Utschals ein da casa els curtgins e fan per ordinari plascher als carstgauns cun lur cant e lur preschientscha. Els vesan semplamein buca veider, el sgol dat ei perquei trasoras collisiuns en in quartier habitau. Buca mo ussa, ch’ils utschals sentan la primavera ed ei activs cun cuar e far igniv, detti ei collisiuns. «Na, quei schabegia gl’entir onn», sa il biolog. Dapi onns gia informeschan las uniuns pil schurmetg dils utschals dil prighels en zonas da habitar e d’industria nua ch’ei ha baghetgs cun bia veider. Siluettas neras nezegian nuot El decuors dils davos onns han ins scuviert ch’ils utschals da curtgin selaian buca tementar ni spuentar da taccaders cun siluettas neras d’utschals da rapina. Vid finiastras e preits vetrificadas fan quels mieds da prevenziun negin effect, era las marcaziuns ultraviolettas buc. Il meglier ch’ei secumprovau dapi ch’ei dat casas cun finiastras, ein ils umbrivals fins. Ils carstgauns vulan denton habitar en casas claras cun bia glisch e – sche pusseivel – senza umbrivals. Per amur dils utschals duess’ins perquei taccar vid las finiastras grondas e las spundas da veider dallas terrassas folias cun sdremas ni musters quadratics ni rodunds. La Staziun ornitologica da Sempach dat aunc in auter cussegl: «Aunc avon ch’entscheiver a baghegiar ina casa duessen architect e patruns da baghegiar esser cunscients dil problem ch’ei sa dar cullas collisiuns d’utschals», scriva il post specialisau pils utschals. Carstgauns ch’ein sensibilisai, san buca mo salvar la veta ad ina massa utschals, mobein era spargnar cuosts per tuttas malemperneivladads che talas collisiuns cullas creatiras dalla natira san caschunar. Ina finiastra culla siluetta nera d'in utschi da rappina fa negina impressiun als utschals da curtgin. Tgei far cugl utschi? Sch’ins anfla in utschi che sgola buca naven ni semova malsanetsch, sa ei esser che quel ei curdaus en ina finiastra. Ei sa era esser ch’el ei vegnius a mauns ad in gat ed ha pudiu mitschar? Tgei far en in tal cass? Livio Rey, il biolog dalla Staziun ornitologica da Sempach, declara: «Ins metta gl’utschi precautamein il meglier en ina scatla da calzers cun zacontas ruosnas pintgas. Quella scatla mettan ins per 2-3 uras en in liug cauld, stgir e ruasseivel. Avon ch’ins aulza gl’utschi ella scatla, pulstresch’ins quella cun pupi da tenercasa. Adatg da buca pavlar gl’animal, era buca cun aua. Suenter 2-3 uras san ins ir culla scatla giuadora ed arver ella. Sch’igl utschi scola buca da sesez naven, lu telefonar alla staziun da tgirar utschals da vossa regiun». En Surselva porschan las suandontas persunas quei survetsch: Pirmina Caminada, Surcasti (079 259 09 46) e Thomas Bieler, Rabius (079 249 77 47).

Questa stad finescha Chiara Jacomet siu studi da musica a Lucerna. Sco lavur finala pil «Bachelor» ha ella arranschau tschun ­atgnas cumposiziuns per in orchester da jazz. Quellas ed autras canzuns ein d’anflar sil tierz album da Chiara Jacomet – «Tgei ei feminin?». Cun sia band ed igl orchester da jazz da constudentas e students presenta la cantautura quel damaun sonda, igl 1. d’avrel 2023, allas 20.15 ella Postremise a Cuera. Dapi ch’ella seregorda ha Chiara Jacomet da Rabius cantau bugen. Sco ella raquenta riend, detti ei perfin in video ch’ella havevi circa treis, quatter onns e cantavi cun tgierp ed olma la canzuns da Teletubbies. Ella eri sepustada en scola sin ina scala per dar siu emprem concert inufficial. Oz ein quels temps daditg vargai, mo la giuvna da 24 onns conta aunc adina e sco ella di – da cor bugen. Sia vusch ei caulda, va a prau cul soul e Chiara integrescha adina dapli las differentas colurs dall’altezia. Fassettas fascinontas da sia vusch frestga e giuvna. Da casa el jazz A casa a Rabius ha Chiara udiu bia musica classica. Pli tard ei la musica da pop stada el center: «Cun 16 onns sun jeu vegnida tiel jazz entras Ursina che deva a mi uras da cant.» Tier la musica da jazz eis ella oz da casa. Cant e cumposiziuns cun influenzas dil jazz ei era la direcziun che la giuvna culs cavegls cuorts studegia e la via ch’ella vul cuntinuar. «La colur da mia vusch ei in tec stgira. Jeu audel magari che mia vusch seigi unica e quei fa plascher. Jeu sun pertscharta da quei grond schenghetg e fetg engra­zieivla ch’jeu sai scriver agens texts, cumponer, arranschar e cantar. Igl ei bi da veser tgei colurs e fassettas ch’jeu sai viver ora cun mia vusch», declara Chiara ed aschunta ch’ella sappi viver sia musica il meglier per romontsch: «Quei ei il lungatg mumma ed il lungatg dil cor e per romontsch sai jeu exprimer il meglier tut mes sentiments, era sch’il scazi da plaids digl engles possibilitescha da s’exprimer a moda pli cuorta e sempla. Romontsch tuna semplamein pli autentic e persunal.» Naschida per la tribuna Da buoba accumpignava Chiara siu cant culla ghitarra, ils davos onns da scola ha ella midau sin clavazin. «Il pli bi ei il process da scriver e cumponer ina canzun», explica la cantautura ch’entscheiva pil solit cul text. Quel neschi pil pli ord in’idea ni in sentiment. «Jeu hai adina puspei muments d’inspiraziun ed il cletg ch’jeu stoss buca sesfurzar da scriver texts.» Sil niev album ein lu era canzuns cun tematicas ch’occupan actualmein la dunna giuvna. Sco ella di ein quels texts fetg persunals – ord la veta; canzuns d’amur e talas per anflar l’atgna identitad. «Cun mia musica less jeu tuccar la glieud, animar, leventar patratgs ed oravontut commuentar», puntuescha Chiara ch’ei en siu mund cu ella sepresenta sin tribuna e che descriva sesezza sco dunna extrovertada: «Sin tribuna sun jeu il pli fetg el mument e tier memezza. Per mei ein quei muments da gronda libertad.» Anflar la pasch interna Sco Chiara declara, anfla ­ella cun far musica pil mument la pasch interna: «Jeu sun adina sin via per anflar rispostas e la musica ei in bien agid e ventil.» Ella sefa­tschenta cun damondas sco – tgei ei amur insumma? Tgei sto ina dunna haver per esser biala? Ni era – tgei ei feminin? Sco il tetel dil niev album. Las rispostas tier la damonda anfla igl auditori denton buc exnum tedlond las canzuns sin quel. Per Chiara ein quellas damondas dalla veta lu era enzatgei che s’auda tiel svilup persunal: «Talas damondas vegnan adina a fatschentar la societad. Tgi ha pomai da dir tgei ch’ei feminin ni masculin? Quei ein paradigmas ch’ein vegni fixai enzacu ed jeu less cun mia musica e mes texts enivdar igl auditori da reflectar e metter en damonda quels. Jeu hai giu il cletg ch’jeu sun adina sesentida bein en miu tgierp. ­Biars han denton buca quei cletg e perquei less jeu ­animar la societad da far lur agens patratgs.» Tgei ei masculin? Chiara Jacomet ei ina dunna plein slontsch e culla batterista ed arranschadra Momo Kawazoe ha ella fundau la band «ladunna». Sco Chiara declara, presenta «ladunna» savens las medemas canzuns sco Chiara Jacomet, denton arranschadas auter: «Nossa musica el duo ei pli commerciala, pli ‘poppiga’ ed electronica - adattada per concertar en clubs.» Atgnamein havevien ella e Momo previu d’edir lur emprem album communabel ensemen cun «tgei ei feminin?» Ei hagien denton empauet retard cul project, aschia ch’igl album «Tgei ei masculin?» da «ladunna» cumpara enzacu igl atun 2023. Las damondas dalla veta vegnan denton era leu buc ad anflar rispostas definitivas. Aschia sa Chiara Jacomet aunc ditg scriver, cumponer ed arranschar e quei ei era sia finamira pil futur. El rom da JazzChur presenta il label da musica romontscha R-Tunes sonda, igl 1. d’avrel a partir dallas 20.15 in concert cun DUS e Chiara Jacomet, sia band e siu orche­ster da jazz. Avon la presentaziun dil niev album da Chiara «Tgei ei feminin?» concertescha il duo DUS cun Gino Carigiet e David Friedli. Ils concerts han liug en la Postremise a Cuera. Ulteriuras informaziuns e reservaziun da plazs: www.jazzchur.ch. Cugl orchester da jazz presenta Chiara Jacomet (tiarza da dretg) damaun, igl 1. d’avrel 2023 siu album «Tgei ei feminin?» en la Postremise a Cuera. Chiara Jacomet, ina cantautura romontscha ambiziusa che sepresenta en pliras ­formaziuns.