La fin da quest’jamna vegn dau la secunda davosa runda cumpleina dil campiunadi da ballapei regiunal. Schluein Glion e Trun/Rabius absolvan lur scuntradas da 3. ligia ordeifer. Ils juniors A dalla Surselva che sesanflan alla testa dalla tabella, semesiran cul tierz dalla tabella Steinach. Ellas duas davosas rundas crodan las decisiuns pertuccont promoziun e relegaziun. Ella gruppa 1 dalla 3. ligia sa Schluein Glion aunc contonscher teoreticamein igl emprem rang. Persuenter drova ei denton ina victoria ordeifer encunter Landquart. Landquart schai sil secund davos plaz dalla tabella cun sulettamein dus puncts avantatg sil davos Buchs. Schluein Glion ha tschun puncts dameins sigl emprem Valposchiavo. Igl emprem rang contonscha l’equipa dalla Foppa, trenada da Corsin Cavegn, sulettamein sche Valposchiavo disdescha cumpleinamein els davos dus giugs. Quei ei strusch da spitgar, damai che l’equipa dil sid ha perschuadiu duront igl entir campiunadi e ha spiars sulettamein ina partida da 20 giugs. Trun/Rabius ei hosp da Schaan che schai sil tschunavel plaz dalla tabella. L’equipa dil Liechtenstein ha mussau ina grondiusa prestaziun questa primavera e ha spiars sulet il giug da casa encunter Schluein Glion. L’equipa da Trun/Rabius ha mussau morala els davos dus giugs e gudignau ton encunter Eschen/Mauren sco er encunter Buchs. A Schaan ha la squadra da Roland Decurtins e Clau Berther da spiarder nuot, il medem vala denton era per Schaan. Decisiun curdada en 4. ligia Ella gruppa 1 dalla 4. ligia ha Cuera 97 segirau igl emprem rang ed aschia la promoziun ella 3. ligia. Aunc buca decidiu ei tgei equipa che vegn relegada ella 5. ligia. Quella decisiun croda denter Schlarigna e Valposchiavo. Valposchiavo ha treis puncts pli pauc sin siu conto ch’ils Engiadines. Las equipas sursilvanas sesanflan el miez dalla tabella. Ella secunda davosa runda retscheiva Lumnezia la squadra da Tavau e Danis-Tavanasa semesira cul secund Panaduz. Schluein Glion ha bunas schanzas da recaltgar puncts ordeifer encunter Schlarigna. Mladost ha il mument las meglieras cartas da far il sparun dalla 5. ligia ella 4. ligia. Per las equipas dalla Surselva ei il tren en direcziun promoziun vargaus. Il capogruppa Mladost retscheiva sonda Uniun Trin che schai sigl otgavel rang e Rueun – il quart – sto serender ordeifer tier Val Tamina. Laax retscheiva Domat. Juniors A a Steinach Ils juniors A dalla Surselva semesiran ordeifer encunter Steinach. Cun ina victoria encunter il tierz dalla tabella savessen ils Sursilvans far in bien pass en direcziun dalla promoziun ella pli aulta ligia regiunala dils juniors, la «Youth League». 3. ligia, gruppa 1 Buchs – Tusaun/Cazas du. 16.00 Eschen/Mauren – Valposchiavo du. 16.00 Schaan – Trun/Rabius du. 16.00 Landquart – Schluein Glion du. 16.00 Ruggell – Domat du. 16.00 Triesenberg – Triesen du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Surses – Valposchiavo so. 17.00 Vaz-sut – Cuera 97 so. 17.00 Schlarigna – Schluein Glion so. 18.00 Danis-Tavanasa – Panaduz so. 19.00 Lumnezia – Tavau du. 14.00 5. ligia promoziun, gruppa 1 Laax – Domat ve. 20.00 Triesenberg – Lusitanos de Samedan so. 17.00 Val Tamina – Rueun so. 18.00 Mladost – Union Trin so. 18.00 Landquart – Lai Valbella du. 14.00 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Cuera 97 so. 17.00 Sedrun/Mustér – Trun/Rabius so. 17.00 Panaduz – Lumnezia so. 18.00 Vaz-sut – Bogn Ragaz du. 14.00 Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Mels du. 11.00 Steinach – Surselva du. 12.30 Buchs – Au-Berneck du. 13.30 Montlingen – Bogn Ragaz du. 14.00 Juniors A2, gruppa 1 Landquart – Schlarigna du. 12.00 Tavau – Weesen du. 12.00 Balzers – Sargans du. 13.00 Domat – Glaruna du. 17.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Montlingen – Landquart so. 13.30 Grischun Central – Arbon so. 14.00 Cuera 97 – Wittenbach so. 15.00 Rorschach-Goldach – Surselva du. 11.00 Appenzell – Steinach du. 13.30 Juniors B2, gruppa 1 Valposchiavo – Panaduz so. 14.00 Surselva – Grischun Central Trun so. 14.00 Lusitanos de Samedan – Orion Cuera so. 15.00 Lusitanos de Samedan – Grischun Central du. 15.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Brühl so. 12.00 Rorschach-Goldach – Steinach so. 13.00 Rheintal – Sargans so. 13.00 Romanshorn – Arbon du. 12.00 Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Walenstadt so. 14.00 Bogn Ragaz – Schlarigna so. 14.30 Grischun Central – Mels Tusaun so. 18.00 Domat – Landquart du. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Domat so. 13.00 Panaduz – Surselva a so. 14.00 Surselva b – Cuera 97 Sedrun so. 14.00 Valposchiavo – Grischun Central du. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central so. 10.00 Schlarigna – Surselva so. 12.00 Cuera 97 – Valposchiavo so. 12.00 Domat – Orion Cuera du. 11.00 Juniors D2, gruppa 1 Surselva c – Cuera 97 Laax so. 11.00 Grischun Central – Domat Lai so. 13.00 Landquart – Panaduz so. 15.00 Surselva b – Vaz-sut Trun du. 15.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Uzwil – Widnau du. 14.00 Triesen – Weinfelden-Berg du. 14.00 Romanshorn – Domat du. 14.00 Rapperswil-Jona – Ebnat-Kappel du. 14.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Buchs – Schwanden-Linth du. 11.00 Eschenbach – Vaz-sut-Cuera du. 13.30 Triesen – Schlarigna du. 14.00 Surselva – Mels Tavanasa du. 16.00 Junioras FF 15, gruppa 1 Widnau – Uzwil so. 11.00 Oberthurgau – Frauenfeld so. 12.00 Werdenberg – Rorschach-Goldach du. 12.00

Sonda concertescha la Scola da cant Surselva en Lumnezia. Ils 67 affons e giuvenils presentan in program ch’els han exercitau cun Rilana Cadruvi e Judit Scherrer. Il concert ha il tetel «Dai a nus alas». Il Chor d’affons Surselva ei affilliaus dapi zacons onns alla Scola da musica Surselva. Igl ei la part administrativa. LUuniun chors d’affons e giuvenils Surselva culla part sociala funcziuna perquei tuttina. Il president Reto Pfister ha rendiu attent la FMR al concert dad ussa sonda, ils 3 da zercladur 2023. «La Scola da cant Surselva ha exercitau in program cun Rilana Cadruvi e Judit Scherrer. Clau Scherrer cooperescha al clavazin», declara el. Rilana Cadruvi meina cun tgierp ed olma la Scola da cant Surselva. «En tut eis ei 67 affons e giuvenils che serepartan en quater gruppas», declara la pedagoga da musica. Sco ella gi, eis ei gl’emprem concert «normal» suenter la pandemia. Ella tradescha duas cooperaturas specialas: «Vivienne Bandli accumpogna al clavazin divers tocs e Janina Dolf vegn a moderar». Omisduas giuvnas ein carschidas cul chor d’affons, quel ei per ellas sco ina gronda famiglia. «Nies program descriva ils differents aspects dad esser libers, semuentar, esser levs, semiar da saver sgular. Mo era il vegnir pli gronds ed il sgular ora digl igniv da casa tematisein nus», declara Rilana Cadruvi. Il concert includa 23 canzuns ch’ein repartidas en treis blocs. Gl’auditori astga selegrar sin musica vocala, cun instrumentalists, cun moviments, saults e coreografia. La fin d’jamna dils 13 e 14 da matg ein ils affons stai a Pitasch nua ch’els han exercitau il program ed ei sepreparai silla producziun. Il concert «Dai a nus alas» dalla Scola da cant Surselva culs 67 affons ei sonda, ils 3 da zercladur 2023, allas 19.00, a Vella en casa da scola. Ils affons pli gronds dalla Scola da cant Surselva, el camp a Pitasch.

Avon in onn ha ina gruppa d’iniziants inoltrau alla vischnaunca dad Ilanz/Glion ina iniziativa cun 419 suttascripziuns. Quella ha il parlament tractandau igl 1 da fevrer 2023 e gest formulau ina cunterproposta. La PLD Surselva ha envidau mesjamna ad in podi da discussiun en caussa. Ils 18 da zercladur 2023 han votantas e votants da decider. Dus anteriurs politichers e funcziunaris han priu il plaid cu il moderatur Ivo Frei ha aviert la discussiun. Theo Maissen e Leo Cathomas han rut lontschas per las duas opiniuns ch’ein dapresent en discussiun ella vischnaunca Ilanz/Glion. Maissen ei il «bab» dil project Glion+ culla fusiun dil marcau e las 12 vischnauncas dil contuorn. «Ina radunonza communala che vegn visitada da sulettamein treis pertschient da votantas e votants corrispunda buca ad ina democrazia», ha el getg e numnau gl’exempel dalla Lumnezia fusiunada che ha manteniu la radunonza communala. D’ina vart giavischi l’iniziativa dapli dretgs pil pievel da condecider, dall’autra veglien ins smesar il diember da representants dil pievel da 25 sin 15 commembers. Quei ei ina cuntradiziun», ha Maissen getg en siu votum. L'iniziativa duei dar impuls Il podi da discussiun dalla PLD Surselva, a Glion, da sen. Lorenz Alig, Ursin Fetz, Gierina Gabriel, Roman Cantieni, Gian Marco Bianchi ed Ivo Frei. Gest avon haveva Ivo Frei dau il plaid a Leo Cathomas. El ei staus engaschaus biars onns en posts publics, denter auter president dil cussegl da scola e president dalla cumissiun da quen e gestiun. El s’auda tiel comite che ha inoltrau il mars 2022 ina iniziativa cun 419 suttascripziuns. Quella giavischa ina revisiun totala dalla constituziun e ch’ins reintroduceschi la radunonza communala. Vitier dueigi il parlament vegnir scursanius, medemamein las cumpetenzas dil directori communal. «Jeu vi saver plidar e far paleis miu meini alla radunonza communala. Ils davos diesch onns ei bia iu a piarder, era la communicaziun», ha Leo Cathomas argumentau siu engaschi per l’iniziativa. El ha rendiu attent che quella dueigi dar impuls, diesch onns suenter che la fusiun dallas vischnauncas seigi realisada stoppien ins exnum curreger il sistem, ha el getg. Ell’aula dalla casa da scola han 65 persunas dau suatientscha agl invit dalla PLD Surselva. Igl ei strusch 2 % dil pievel cun dretg da votar ad Ilanz/Glion. La glieud ch’ei stada presenta ha perinagada saviu s’informar e tedlar arguments dils iniziants e da quels che han lantschau la cunterproposta. L’iniziativa dil pievel giavischa era ina votaziun da variantas per in model politic cun ina radunonza communala ni cun mantener in parlament redimensiunau. Vinavon dueigien ins introducir departements ed installar ina cumissiun da baghegiar. Buca fierer naven tut Il moderatur ha menau ina sera faira, disciplinada ed informativa. Ursin Fetz, expert per svilup ed organisaziun da vischnauncas alla Scol’aulta specialisada dil Grischun, ei staus in dils participonts al podi. El ha accumpignau dapi il 2010 il project da fusiun Glion+. Al podi ha Ursin Fetz schau valer ch’ei seigi bien d’adattar las structuras leu nua che quei seigi da basegns. El ha cussegliau: «Introduci la votaziun all’urna per fatschentas impurtontas. Quei duei esser in mied d’agid per la lavur politica», ha el manegiau. Il parlamentari Gian Marco Bianchi ei responsabels per la cunterproposta. Ei constetti ch’ils parlamentanris duessien esser, sco representants dil pievel, pli proactivs ellas fracziuns. «Cheu savein nus segir semigliurar», ha el manegiau e tratg la conclusiun: «Nies sistem politic duess esser schi nuncumplicaus e satels sco pusseivel.» Sch’ina part funcziuni buc, stoppien ins buca fierer naven tut. Ei tonschi da far la remedura el dretg liug. «Ei va ussa buca per veta e mort, mobein sulettamein pil sesentir bein en ina vischnaunca ch’ins ha bugen». Curreger il sistem En quei reguard ein Lorenz Alig e Roman Cantieni perina cun el. Els ein commembers dil comite d’iniziativa. Lorenz Alig giavischa in sistem pli efficient e pli datier al pievel. Roman Cantieni manegia ch’ei seigi temps da curreger il sistem executiv, cun introducir departaments, smesar las cumpetenzas dil directori e reintroducir la radunonza communala. E tgei manegia la presidenta actuala dil parlament? Gierina Gabriel ei quasi la pli «aulta» convischina dad Ilanz/Glion. Ella sustegn apparentamein la cunterproposta e vuless mantener il parlament. «Ina votaziun da variantas duess ei buca dar. Prender sut la marella ils puncts fleivels ei bien, igl ei denton buca necessari da metter sutsura tut», aschia Gierina Gabriel. Ursin Fetz ha relativau ton il malruaus sco l’indifferenza ch’ins observa en biaras vischnauncas: «Savens vegn selamentau. Sch’ins teidla e mira entuorn ston ins constatar dapertut ch’il migiel ei miez-pleins, e buca miez-vits». La votaziun cullas treis damondas Votantas e votants dad Ilanz/Glion han retschiert il material dalla votaziun all’urna dils 18 da zercladur 2023. Sper las fatschentas federalas ein las communalas d’interess special. Leutier ha la canzlia tarmess dus cedels. Cun in han las rodund 3500 persunas cun dretg da votar da tscharner il post vacant ella suprastonza communala. Per quel candidescha Michal Hohl. Da dunna da 38 onns ei commembra dalla partida socialdemocrata, ella ei carschida si e habitescha cun sia famiglia a Castrisch. Michal Hohl fa part dil parlament communal e vul succeder ad Alice Bertogg-Darms che haveva demissiunau l’entschatta digl onn. Il secund cedel pertucca l’iniziativa che pretenda ina revisiun totala dalla constituziun communala. Demai ch’il parlament ha fatg ina cunterproposta, ei la moda da votar pli cumplexa. Il cedel cuntegn treis damondas. L’emprema (1.1) ei: Vuleis Vus acceptar l’iniziativa? La secunda (1.2): Vuleis Vus acceptar la cunterproposta dil parlament communal. Ad omisduas damondas san ins rispunder cun GIE ni NA. Omisduas san vegnir acceptadas ni refusadas. La tiarza damonda (1.3) ei la decisiva da tagl e secloma: «Sche ton l’iniziativa sco era la cunterproposta dil parlament vegnan acceptadas: Duei l’iniziativa (1.1) ni la cunterproposta (1.2) entrar en vigur? Cun ina crusch san votantas e votants dar giu lur pareri e decider.

Questa stad, entuorn miez uost, cumpara in niev cudisch da bulius cul tetel «Pilze Mitteleuropas» dils auturs svizzers Rudolf Winkler e Gaby Keller. Il cudischun da 1056 paginas edescha la casa Haupt da Berna. Ei vegn ad esser la nova ovra da standard dils micologs e rimnaders passiunai da bulius. Margrith Montalta da Morissen ha fatg las illustraziuns. «Per far quellas illustraziuns hai jeu luvrau sis onns, per gronda part cun objects frestgs ch’jeu hai rimnau ed anflau cheu en Surselva», gi la dunna ch’ei vidlunder da finir in grond project. Atgnamein ha ella tarmess gia questa primavera tut il material ch’ella ha produciu. Igl ei 220 illustraziuns originalas ch’ella ha tarmess alla casa editura a Berna. Leu han ins scannau cun in apparat special e preparau ellas per plazzar el cudisch. En tut ha Margrith Montalta-Graf furniu 220 illustraziuns pil cudisch «Pilze Mitteleuropas». Quell’ovra nova da standard cumpara gl’uost 2023, ella presenta 3800 specias da bulius. Il cudisch remplazza quel cul tetel «2000 Pilze einfach bestimmen» ch’ei cumparius 1996 ella casa editura AT dad Aarau. Gl’autur turitges Rudolf Winkler haveva publicau in cudisch tenor in sistem diltut niev. Per gliez cudisch haveva Margrith Montalta fatg las illustraziuns. Ei deva negins dessegns Margrith Montalt-Graf en siu iert a Morissen. Igl ei stau ina da sias empremas lavurs sco illustratura scientifica. «Quei cudisch ei exausts gia dagitg», gi Margrith Montalta e remarca ch’ins anfli el forsa aunc en in antiquariat. Cul project «2000 Pilze einfach bestimmen» haveva ella entschiet avon 29 onns cun Rudolf Winkler sia occupaziun tut apartia. Ina illustratura scientifica drova buca gl’apparat da fotografar, mobein dessegna cugl agen maun, cun rispli e tuscha. Tier ina illustraziun scientifica quenta mintga cavegl, mintga pelegn, mintga smiula e mintga fil. Reproducir quels detagls pretenda dun, pazienzia e perseveronza. «Gia da mattatscha malegiavel jeu immens bugen. Miu mistregn da siemi fuss stau quel da pictura da porcellana» raquenta ella. Ella havevi era fetg bugen ils bulius, insumma la natira, raquenta Margrith Montalta. Siu num da ledia ei Graf, ella ei carschida si a Küttigen el cantun Argovia. Cun maridar siu consort Peter Montalta, fegl d’in burgheis da Glion che era emigraus giu la Bassa, eis ella daventada Grischuna. El Grischun ha lu era sia «carriera» sco illustratura scientifica entschiet. 1994 era ella separticipada al Plantahof a Landquart alla scolaziun sco experta da bulius. Leu instrueva Rudolf Winkler, quel haveva observau co la dunna dall’Argovia dessignava precisamein ils exemplars e co ella s’interessava pils detagls. «El ha dumandau mei sch’jeu savessi s’immaginar d’illustrar siu cudisch niev, el druvassi aunc dessegns scientifics per quel», seregorda Margrith Montalta. Entochen lu deva ei els cudischs dil fatg mo descrizpiuns scientificas senza dessegns, nungir fotografias. Perquei haveva ella entschiet a far per sesezza las illustraziuns dils exemplars. Quei seigi stau per ella in agid d’identificar meglier las specias, gi l’experta. Ina tremella, in buliu che secca e renescha. Illustraziun da Margrith Montalta. Per spitals ed inspectorat da victualias La viseta dil cuors da basa a Landquart ei stau il culp inizial che ha aviert novas portas. Ella ha cooperau cun Rudolf Winkler e furniu ils dessegns a maun. Grazia al bien examen final ha ella era astgau far las correcturas scientificas da quell’ovra. Suenter che ses dus affons eran pli gronds haveva ella vuliu realisar in siemi ch’ella haveva gia dagitg: la scolaziun d’experta da bulius. Siu dun da dessignar schi precis sco ina fotografia ei stau d’engrau. Giudicar sch’in buliu ch’il laic presenta alla controlla da bulius ei gudibels ni sch’igl ei in tussegau sa depender da detagls. Margrith Montalta sa dessegnar tals detagls. Suenter il project dil cudisch cun 150 illustraziuns ha ella luvrau vinavon vid ina clav innovativa per identificar specias e sorts. Che Rudolf Winkler haveva dumandau sch’ella savessi far illustraziuns pil niev cudisch da bulius ha motivau ella per ulteriuras visiuns. La dessignadra scientifica – senza diplom en quella sparta – ei seperfecziunada sco experta da bulius per spitals e fatschentas d’import da vivonda. Ella ha giu ina pulita responsabladad cun giudicar, distinguer, zavrar e confiscar bulius toxics. Per incumbensa digl inspectorat cantunal da victualias dall’Argovia ha ella fatg controllas dil commerci da bulius. Pils spitals ha ella fatg il medem ella diagnostica e cun agid dil microscop. Adina ha Margrith giu da decider sch’il buliu ei la cuolpa d’ina tussegaziun ni sch’igl ei in «bien», denton nunenconuschent. Biaras gadas ha ella stuiu far en siu labor a casa expertisas da restonzas da vivonda ch’ella survegneva dils spitals. Il buliu «disgustus» Avon zacons onns ei il pèr Montalta sedecidius da dislocar el Grischun. Igl ei ina casualitad ch’els han anflau ina parcella da baghegiar a Morissen. Avon che ir en pensiun lavura Peter Montalta aunc uonn sco scolast per polydesign 3D alla scola specialisada «Schule für Gestaltung» a Turitg. En Lumnezia sesentan els fetg bein e da casa. «Nus havein anflau buns contacts si cheu», gi Margrith e raquenta da turas e cuortas excursiuns cun enconuschentas per distinguer bulius e jarvas. Denter ils 3500 bulius aults ch’ei dat en Svizra – pia tals che sviluppeschan best e tgierp ell’aria – han ins inagada mussau all’experta ella Val Sumvitg in «curios». Ella ha menau ina tura en quella regiun. Leu hagien ins anflau il buliu che muncavi aunc ad ella sco «model» da dessignar. In dils participonts ha mussau ad ella «enzatgei curios» che era sin in rom. Igl era ina tremella, il model che muncava per dessignar. Il plaid tudestg ei «Zitterling». Quei buliu-saprofit crescha sin lenn e semeglia enzatgei ch’ins pudess valetar sco «disgustus». Sch’ins tucca en trembla la massa da gallert mellen-oranscha. «Quei ei stau in’interessanta experientscha ella Val Sumvitg», manegia l’experta e dessignadra scientifica cun in surrir. Margrith Montalta lavura cun tuscha e rispli. Ed il gummi da curreger astga buca muncar.

La fin da zercladur fineschan en biaras vischnauncas la legislatura d’uffeci dallas autoritads. En pliras ein elecziuns silla gliesta dallas tractandas. A Laax candideschan treis persunas per in post en suprastonza communala. A Breil ei ils 18 da zercladur ina elecziun substitutiva. A Laax era ei buca reussiu, a caschun dalla radunonza da calonda mars, d’occupar in post vacant en suprastonza. La geraua Marita Buchli finescha la fin zercladur siu uffeci pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci da 12 onns. Ussa dat ei treis candidaturas pil post liber. La radunonza communala dils 13 da zercladur sa eleger denter ina candidata e dus candidats. Treis a Laax... Irina Beer, carschida si a Laax ed ils davos 20 onns domiciliada a Domat, ei returnada en sia vischnaunca nativa. Ella ha annunziau sia candidatura e vul daventar nova geraua. El bulletin d’informaziun «Novas da Laax» sepresenta la dunna da 50 onns cul motto «giuven, plein slontsch, romontsch» e remarca ch’ella adempleschi senza problems dus dils criteris. Ella ei colligiada cun siu vitg, ha denter auter presidiau pli baul ina dinamica Uniun da giuventetgna. Ligioms buca schi profunds cun Laax han ils dus candidats che s’interesseschan pil post en suprastonza communala. Rudy J. Wieser, ei naschius 1962 a Zug ed era carschius si leu. Giu la Bassa eis el engaschaus en differentas uniuns, en singulas era sco president. Il habitont da Laax ei commember e delegau dalla PLD Ils Liberals Surselva. El seigi aviarts per cultura e sport, sco era per bunas sligiaziuns e mintgaton era nunconvenziunalas, sepresenta el sesez ellas «Novas da Laax». Rudy J. Wieser ei possessur d’ina agentura da communicaziun e marketing ch’el meina era. La tiarza persuna che ha annunziau sia candidatura ei Christian Birchmeier. El ei naschius 1961 e carschius si el cantun Argovia. Varga 30 onns ha el luvrau tier la Credit Suisse, plirs onns egl exteriur, en Brasilia, Luxemburg, Austria, Tiaratudestga e Singapur. Gl’econom d’informatica ei era staus offizier ell’armada svizra. Oz lavura el sco um da casa. El selegrassi d’astgar s’engaschar per la vischnaunca che hagi purschiu ad el in grondius dacasa, scriva Birchmeier. ...ed in a Breil Auter che a Laax dat ei ella vischnaunca da Breil ina candidatura per in post. La cuminonza all’urna elegia ils 18 da zercladur 2023 la persuna che duei succeder a Maria-Luisa Middea en suprastonza. La geraua dil ressort sanadad e scola ha demissiunau enteifer l’emprema legislatura. Per l’elecziun substitutiva semetta Ramon Schmed a disposiziun. Gl’um da 26 onns ei carschius si a Breil e colligiaus cun vischnaunca e regiun, cun turissem e cultura. El lavura a Cuera sco inschignier da construcziun.

Il comite d’organisaziun dalla 21avla fiasta districtuala da musica a Val S. Pieder ei satisfatgs e trai ina buna bilanza. Il patrun dalla vischnaunca ha partiu la buna luna ed ei staus buntadeivels cullas musicantas ed ils musicants da 14 societads. Duas dalla Foppa han gudignau las concurrenzas. In dad els ei dall’annada 1939. El suna culla Musica Trin-Favugn. Lezza ei buca stada alla fiasta. Perquei ha Gion Gieri Frischknecht buca giu motiv da trer en l’uniforma. Tuttina ha el buca vuliu muncar la sentupada a Val S. Pieder. Uonn eis ei 68 onns ch’el suna in instrument da stuors. Gl’atun 1955 ei gl’anteriur pur entraus ella Societad da musica da Trin. Dapi lu ei curriu e passau bia, el ver senn dil plaid. Mattauns e dunnauns deva ei antruras buca ellas musicas. Igl eran tipicas uniuns dils mats ed umens giuvens. «Atgnamein level jeu calar» Ils onns ein vargai, e sco Gion Gieri Frischknecht ha confirmau el discuors culla FMR, ha la musica fatg siu effect. «Far musica mantegn giuvens», manegia gl’um dad 84 onns. El ha retschiert diversas medaglias, la davosa avon siat onns alla fiasta districtuala a Sursaissa. Lu ha l’uniun cantunala surdau ad el la medaglia internaziunala CISM. Sonda ha el accumpignau a Val S. Pieder dus da ses camerats-musicants. Era Carl Caflisch e Hansjörg Caprez han contonschiu quei giubileum. Omisdus ein entrai 1963 ella Societad da musica da Trin. Cun in bi act festiv duront l’undraziun dils veterans ha Andy Kolleger, il president dall’Uniun cantunala da musica dil Grischun, undrau Carl Caflisch e Hansjörg Caprez. Aunc in tierz suna dapi 60 onns en ina societad sursilvana ed ei ussa veteran cun medaglia CISM. Paulin Deragisch da Rueras ei staus musicant, respectiv schumbrader cun tgierp ed olma. Sco giuvnot da 18 onns eis el separticipaus 1961 ad in cuors da dar sil schumber dall’uniun da tamburs. Dus onns pli tard eis el entraus ella Societad da musica da Sedrun. Dapi lu ei il schumber pign staus siu instrument. Gl’anteriur ustier dalla Sudada a Dieni ha bugen dau en il tact. «Quei ei stau miu pli bi hobi», di gl’um che cumplenescha quest meins igl 80avel. Sco ils dus veterans da Trin ei era el vegnius a Val S. Pieder ell’uniforma. Smaccar ils ventils e muentar las levzas Ella tenda gronda dalla fiasta han ils quater seniors astgau constatar che la musica viva aunc adina – ed aunc co. «Veser tonta giuventetgna, quei fa veramein plascher», ha Paulin Deragisch manegiau. Ella tenda era ei ina pulita canera, ins ha stuiu gezzar las ureglias per communicar in cun l’auter. Carl Caflisch ei staus commuentaus digl act festiv per l’undraziun dils veterans. «Atgnamein eis ei maina stau mia finamira da sunar schi gitg. Avon zacons onns level jeu calar, mo la finala sundel tuttina sedecidius da sunar vinavon. Ed ussa fa ei aunc adina grond plascher», ha el tradiu alla FMR. Leger notas, smaccar ils ventils, tener dinamica e restar el tact, exercitar il flad e muentar las levzas tier otgavlas e schizun sedischavlas notas mantegn giuven. Era Martin Candinas, il president dil cussegl naziunal, ha rendiu honur alla 21avla fiasta districtuala da musica dalla Surselva. En siu cuort plaid ha el rendiu attent: «Far musica ei ina fontauna d’inspiraziun. La muntada dalla musica vegn savens sutschazegiada». Plinavon ha el rendiu attent alla lavur voluntaria ch’ei cumbinada cullas activitads dallas societads da musica. El ha admess a tuts che s’engaschan sco voluntaris siu respect e sia renconuschientscha. Sogn Pieder ei in musicant Gerold Casaulta, il president dil comite d’organisaziun ha engraziau allas uniuns che han dau suatientscha a lur invit da vegnir a Val S. Pieder e da passentar in bi gi da cumpignia. «Ei ha dau muments ch’jeu hai giu las larmas els egls», ha el getg, manegiond quellas dil plascher e dalla commoziun. «Sogn Pieder ei definitivamein in musicant», ha el cuntinuau fagend allusiun all’aura che era malsegira. Urezis ed uradis ein vargai senza influenzar negativamein la fiasta. Biaras e biars ein seregurdai d’avon 28 onns che Val S. Pieder era ennevau ed igl era stau nunpusseivel da far la concurrenza da marschar. Sur miezgi ha ina plievgiada fatg cuorer ed irritau cuortamein, generalmein eis ei denton stau in gi da fiasta cun aura ideala. Il president dil District da musica Surselva, Ivan Vinzens, ei staus satisfatgs ch’igl ei reussiu da separar las producziuns ella zona da silenzi e la concurrenza da marschar. «Tgi che ha vuliu ha saviu guder finadina. Allas 13.30 ha l’Uniun da musica Sagogn sunau sco davosa ella zona da silenzi. Cuort suenter ha la concurrenza da marschar entschiet. Ils da Sagogn ein dil reminent turnai a casa ina gada dapli cun arbagias. Lur producziun, ella secunda categoria cul toc «The Son of Light» da Bertrand Moren, ha la giuria taxau sco megliera dil gi cun 94 da 100 puncts pusseivels. La concurrenza da marschar ha la Societad da musica da Falera gudignau cun 93,67 puncts, ella ei marschada cul toc «Rumisberger Marsch» da Walter Joseph. En egl ei dau ch’ils da Falera ha en lur retschas bia glieud giuvna. Sco tiels veterans che sunan dapi decennis eis ei pils biars il hobi preferiu. In hobi che inspirescha, colligia e… mantegn giuvens. Rangaziun 21. Fiasta da musica districtuala Surselva Ils experts, toc da pag e categoria libra: Pascal Eicher, Lignières, Pirmin Hodel, Entlebuch e Thomas Ludescher, Bürs (A). Resultats tocs da pag classa 4 Societad da musica Mustér, 92 puncts; 2. Societad da musica Lumbrein, 89; 3. Musica Greina Vrin, 88,33; 4. Societad da musica Suraua, 88; 5. Societd da musica Sumvitg/Cumpadials, 85. classa 3 Societad da musica Trun, 87,67; 2. Musica da Glion, 86. classa 2 Uniun da musica Sagogn, 94; 2. Societad da musica Vignogn, 91. MG Obervaz/Lenzerheide (uniun hospitonta), 90; 3. Societad da musica Falera, 88.67. Categoria libra (senza rangaziun) Societad da musica Danis/Tavanasa, dirigent Toni Schuoler; Musikgesellschaft Alpenrösli Safien, dirigenta Deborah Margni Blumer; Societad da musica Sedrun, dirigent Lucas Decurtins. Resultats musica da marschar Ils experts, parada/marschar: disciplina: Philipp Rütsche, St. Urban/LU; musicalitad: Ivo Mühleis, Goldach e Sebastian Rosenberg, Turitg. Societad da musica Falera, 93.67; 2. Societad da musica Vignogn, 93; 3. Musica da Glion, 92; 4. Societad da musica Trun, 90; 5. Uniun da musica Sagogn, 87.33; 6. Societad da musica Sumvitg/Cumpadials, 86.67; MG Obervaz/Lenzerheide, 84.67 (uniun hospitonta); 7. Societad da musica Suraua, 83,67; 8. Musica Greina Vrin, 83,33; 9. Societad da musica Danis/Tavanasa, 83; 9. Societad da musica Mustér, 83; 11. Societad da musica Lumbrein, 82,67; 12. MG Alpenrösli Safien, 79. Musica da marschar tradiziunala (cun giudicament a scret): Societad da musica Sedrun. Ils quater veterans, davon Gion Gieri Frischknecht, davos da sen. Paulin Deragisch, Hansjörg Caprez e Carl Caflisch. L'Uniun da musica Sagogn sin tribuna, alla 21avla fiasta districtuala da musica a Val S. Pieder. Ella ha gudignau la concurrenza ella zona da silenzi. 500 musicantas e musicants han sunau ils tocs generals sil plaz-cadruvi a Val S. Pieder. Falera alla 21avla fiasta districtuala da musica a Val S. Pieder. Ella ha gudignau la concurrenza da marschar. Las veteranas ed ils veterans da musica, cun damas d'honur e las bandieras dallas societads.

Las vischnauncas dalla Surselva e las 12 instituziuns dil sanitaresser da quella regiun ein vidlunder da planisar ina nova societad acziunara. Quest atun eis ei previu da fundar la Reit da sanadad Surselva SA. «Sin via ad in provediment da sanadad ch’ei orientaus viers igl avegnir» titulescha la SanaSurselva en sia communicaziun ch’ella ha tarmess vendergis allas medias. SanaSurselva vegn purtada dallas vischnauncas sursilvanas, ella ei responsabla per la strategia dil sanitaresser da quella regiun, deputada Martina Beeli-Schlosser presidiescha la corporaziun dil dretg public. Fuorma giuridica: SA Dapi bunamein treis onns lavurien ins vid las componentas da fundar la Reit da sanadad Surselva, scriva SanaSurselva. Las vischnauncas, il Spital regiunal Surselva, otg casas da tgira e treis organisaziuns da spitex preparan ina allianza per ina reit da provediment d’aulta qualitad, tenor SanaSurselva eis ei «in provediment che sedrezza als basegns dalla populaziun». Il termin exact dalla fundaziun ei aunc buca fixaus. Ils partenaris da contract, vul gir ils presidents communals e las presidentas e presidents dallas singulas instituziuns, vulan suttascriver quest atun la cunvegna. L’organisaziun nova vegn a survegnir la fuorma giuridica d’ina societad acziunaria. En in emprem pass fusiuneschan las 12 instituziuns aunc buca. Ad ina meisa rodunda han ellas e las vischnauncas giu la pusseivladad da far objecziuns e purtar giavischs per midadas dil concept. Optimar e rinforzar En differentas gruppas da lavur han participontas e participonts elaborau in concept obligont per las acziunarias. Era ils statuts e las cundiziuns da basa ein sin meisa sco proposta solida. Gl’emprem seconcentrescha la Reit da sanadad Surselva SA silla collaboraziun concreta denter las casas da tgira, las organisaziuns da spitex ed il spital regiunal. Ils documents ch’ins hagi preparau vegnien las vischnauncas e las instituziuns a deliberar la fin da zercladur a caschun d’ina meisa rodunda. Il sectur da sanadad en Svizra ei vidlunder da semidar. Ellas regiuns periferas vegni ei pli e pli grev da mantener in provediment efficient pigl entir intschess, scriva SanaSurselva, era la Surselva seigi buca schanegiada da novs svilups e sfidas. «Nus prendein ussa decisiuns che dueien optimar e rinforzar il sectur da sanadad», aschia SanaSurselva. Formar il cussegl da fundaziun En vesta eis ei da formar tochen 2026 in sulet menaschi strategic ed operativ cullas instituziuns existentas. Quei vul gir che tuts 12 menaschis fussen lu uni sut in tetg. Decidiu ei denton aunc ussa nuot en en gliez reguard. Parallellamein cullas preparativas strategicas han las partenarias fundau ina cumissiun da persunal. Quella vegn a recrutar las persunas pil cussegl da fundaziun dalla Reit da sanadad Surselva SA. La cumissiun vegn a presentar als acziunaris persunalitads adattadas. Gronda peisa dattan ins sillas cumpetenzas e qualificaziuns da quellas, sco strategia, finanzas, dretg, fatgs da sanadad eav. Las persunas dueien esser colligiadas stretgamein cun e connectadas enteifer la Surselva. In criteri impurtont ei plinavon che las vischnauncas ed instituziuns dueigien esser representadas commensuradamein el cussegl da fundaziun. Suenter la meisa rodunda dalla fin da zercladur vegnan las singulas instituziuns – tenor in process intern – a decider lur participaziun alla Reit da sanadad Surselva SA. «Nus constattein en Surselva ina atmosfera da partenza fetg positiva e mein ussa viers il final per ina collaboraziun decisiva», scriva SanaSurselva.(fmr/abc)

Cura che schizun la gruppa da fans che ha accumpignau l’equipa da Schluein Glion cun pauca e megafon haveva gia dau si la speronza ch’ei gartegi aunc da sittar in secund gol e gudignar il giug a Landquart, ei quel tuttina aunc curdaus. E buca mo in, mobein schizun dus; ellas davosas secundas ha la balla numnadamein aunc inagada anflau la via el gol. Ella runda d’atun ha Schluein Glion piars dus puncts cun giugar mo 1:1 encunter l’equipa da Landquart trenada d’Alessandro Giacomelli ch’ei staus igl antecessur da Corsin Cavegn, il trenader actual da Schluein Glion. Ed il giug ei staus quasi il medem sco igl atun. Lu haveva Schluein Glion astgau sittar 12 siets da cantun, dumengia vargada schizun 14, senza ch’in sulet procuri per fetg gronda malsegirtad. Ed era quella ga ha Landquart sittau praticamein mo ina gada sin gol e marcau cun quei siet siu sulet gol e puspei ei quei stau in culp liber. Mo quella ga ha la tactica da Landquart da giugar aschi defensiv sco pusseivel e mirar da recaltgar enzaco in punct per buca curdar sil davos plaz ella tabella, buca giu success. Mo lein entscheiver davon. L’equipa da Schluein Glion ei ida cun in gol en avantatg suenter 16 minutas entras Lars Caduff. El ei vegnius survius da Marino Cavegn ch’ei mitschaus dalla vart dretga da siu defensur e ha surviu la balla perfetg ad el. Ella 31avla minuta ei il 1:1 curdaus, ord il nuot e suenter che la defensiun da Schluein Glion ha regalau in culp liber als da casa. Quel ha Renato Oswald plazzau sur il mir el cantun bass seniester. Quei resultat ha valiu entochen ella 93avla minuta. En quella davosa minuta ha Schluein Glion aunc inaga empruau da sittar il gol alla victoria e quella ga eis ei reussiu. Suenter pliras emprovas da sittar ei la balla curdada a Rafael Deplazes avon ils peis. Siu siet entras plirs giugadurs ha anflau la via el cantun ault seniester. Mo quei ei aunc buca stau la finiziun. Igl arbiter ha aunc schau giugar in mument e Lars Caduff ha conquistau la balla dil davos defensur da Landquart ed aschia saviu cuorer persuls encunter gol e marcar siu 29avel gol dalla stagiun. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Schluein Glion 1:3 (1:1) Ried. 65 aspectatur(a)s. Arbiter: Hasler. Gols: 16. Caduff 0:1, 31. Oswald 1:1, 90. + 3. Deplazes 1:2, 90. + 4. Caduff 1:3. Landquart: Mayer (22. Minni), Sandro Hertner, Oertli, Martin, Hermle, Pirovino, Candrian, Oswald, Niggli (73. Flavio Hertner), Fausch, Leblebici (90. Bonguglielmi). Schluein Glion: Capaul, Zala, Coray (46. Bearth), Sgier, Büchler (46. Dermont), Michel (75. Coray), Derungs, Deplazes, Cavegn, Bundi (46. Vinzens), Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 20. Bundi (foul), 30. Coray (foul), 34. Leblebici (foul) e 61. Oertli (foul). Schluein Glion senza D’Atria, Matthias Derungs (reconvalescents), Afzali, Kohler (blessai) e Gianluca Casutt (absents). Corners: 2:14.

La secunda davosa runda da campiunadi ha l’equipa dil CB Trun/Rabius giugau ordeifer encunter l’emprema equipa da Schaan. Damai che l’equipa dalla Cadi ha saviu gudignar ils davos dus giugs sesanflan els uss sin in segir plaz ella tabella e san cunquei agir senza squetsch. Trun/Rabius entscheiva bein la partida e sa marcar gia ella 6avla minuta gl’emprem gol entras Ramon Orlik suenter in culp liber dad Orlando Monn. L’equipa da casa ha denton buca spitgau ditg e mussau ina reacziun ed aschia vegn ella d’egalisar quater minutas pli tard. Silsuenter ha l’equipa da Trun/Rabius anflau anavos meglier el giug e vegn tier enqual caschun da marcar. El davos quart d’ura avon pausa ei il surpli da schanzas tier l’equipa dil Principadi dil Liechtenstein. Paucas minutas suenter pausa ha l’equipa da Schaan priu enta maun la partida e marcau il gol per ir en avantatg e vinavon teniu ault la cadenza. Igl adversari scheva circular bein il bal en sias retschas ed aschia ein ils giugadurs da Trun/Rabius vegni sut squetsch. Il resultat da quei ei stau dus ulteriurs gols pigl adversari enteifer otg minutas, quei ch’ei stau il resultat final. Damai ch’igl adversari ei staus fetg ferms, ha Trun/Rabius buca saviu tener petg sur 90 minutas ed aschia buca vegnius da recaltgar puncts. Mirco Pfister 3. ligia, gruppa 1 Schaan – CB Trun/Rabius 4:1 (1:1) Gols: 6. Ramon Orlik, 10. Matias Antunovic, 47. Daniel Sobkova, 71. Riccardo Licci, 79. Lucas Alves Gomes. Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Lucas Maissen, Ramon Orlik, Damian Schmed, Elia Schmed (70. Patrizio Decurtins), Silvan Muoth (54. Salvatore Stagliano), Mathias Flepp, Daniel Pfister (54. Denis Monn), Robin Monn, Gianin Derungs. Schaan: Jonas Strunk, Justin De Almeida Pires, Leo Loos, Fabio Quaderer, Andrej Petrovic, Liam Kranz, Fabian Biedermann, Riccardo Licci, Matias Antunovic, Marco Oehri, Matthias Quaderer. Remarcas: Trun/Rabius senza Livio Janka, Fabio Caduff, Remo Alig, Mirco Pfister e Sandro Orlik.

Da bun’aura e temperaturas da stad ha la Ludoteca Disentis/Mustér e contuorn saviu arranschar il di naziunal da giugs la sonda vargada sigl areal dalla halla Cons a Mustér. Pign e grond ei staus envidaus a quell’occurrenza. L’attracziun pils affons ei segiramein il casti da siglir staus. Denton era ils vehichels d’affons e giugs sco kappla, loowi, cups, stelzas, micado ni il giug da cuminonza da baghegiar ina tuor cun quadrels da lenn ein vegni nezegiai stediamein. Sut il pavigliun cun in’emperneivla umbriva han affons e carschi dau il giug Uno ch’ei vegnius sponsuraus dalla firma Uno specialmein per quei di naziunal da giugs. Pli ditg ch’il suentermiezdi ha cuzzau e pli creativs ch’ils affons ein daventai cullas ridas da via che la Schweizer Familie ha regalau. En cuort ein maletgs artistics cun da tuttas fuormas, grondezias e colurs stai derasai sigl entir plaz. Entgins visitaders han nezegiau la caschun e visitau la ludoteca ch’ei stada aviarta quei di. Ils visitaders han saviu empruar ora giugs e termagls. Per igl emprest ha ei dau quei suentermiezdi in abo gratuit dad in meins. Naturalmein che la stiva da caffè ha buca astgau muncar. Igl ei stau in fetg bi ed emperneivel suentermiezdi cun bia fatschas rientas. Ina buoba ha manegiau: «Donn ch’il proxim di naziunal da giugs ei pér puspei en treis onns.» (cdm/fmr) Igl areal a Cons ha surviu al di naziunal da giugs la sonda vargada a Mustér.

La radunonza communala da Tujetsch ha acceptau il venderdis sera ella Sala Cristalla a Sedrun la dissoluziun dalla Corporaziun schigentera solara da gliet Cadi. Ils 31 votants presents han priu quei conclus sin fundament dalla proposta dalla radunonza da delegai dalla Corporaziun schigentera solara da gliet Cadi. Il menaschi da schigentera solara a Zignau vegn serraus. Vischinas e vischins da Tujetsch han approbau la revisiun totala dalla lescha communala davart ils dretgs politics. Igl artechel 22 ei vegnius adattaus. Tenor quel san gruppas da silmeins tschun votants far nominaziuns da candidats per scadin post che stat en elecziun. La cumissiun, la quala sa vegnir convocada per la tscherca da candidats, ei era legitimada da far nominaziuns. La radunonza da vischnaunca ha approbau unanimamein la revisiun totala dalla lescha davart l’indemnisaziun dallas autoritads communalas e cumissiuns dalla vischnaunca Tujetsch. Eligiu las cumissiuns da baghegiar e da verificaziun La radunonza ha eligiu la cumissiun da baghegiar pil trienni 2023 – 2026. A quella appartegnan Bruno Caduff, (Sedrun, veder), Franz Decurtins, (Bugnei, veder), Ursin Schmid, (Bugnei, veder) e Hubert Solèr (Zarcuns, veder). Sco suppleants ein Marcus Munsch (Sedrun, veder) e Maurin Cavegn (Rueras, veder) vegni tscharni. Alla cumissiun da verificaziun ch’ei medemamein vegnida eligida il venderdis appartegnan Flurina Deragisch (Bugnei, veder), Rezia Giger (Selva, veder) e Guido Flepp (Rueras, veder). (cdm/fmr)

Cun in’ulteriura victoria encunter Eschen/Mauren – la 17avla el 21avel giug da questa stagiun – ha Valposchiavo segirau definitivamein igl emprem rang el campiunadi da ballapei 2022/23 dalla 3. ligia. Schluein Glion sto secuntentar cul secund rang e quei malgrad ina buna stagiun. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ei ina da duas decisiuns curdadas gia ella secunda davosa runda. Valposchiavo daventa campiun avon Schluein Glion. Ils Poschiavins che han gudignau la dumengia suentermiezdi ordeifer encunter Eschen/Mauren san aschia dar il campiunadi dalla 2. ligia regiunala la stagiun vegnenta. La squadra dalla Foppa fallescha aschia sia gronda finamira da returnar ella 2. ligia in onn suenter la relegaziun. Tuttina: La bilanza da Schluein Glion per quest campiunadi selai veser. Dils 21 giugs ha l’equipa da Corsin Cavegn gudignau 15 e dumengia proxima sa in’ulteriura victoria suandar el davos giug da primavera encunter Triesenberg. El giug dalla dumengia vargada ha Schluein Glion battiu ordeifer Landquart. La squadra da Landquart ei seruschnada sil davos plaz damai che Buchs ha gudignau sia partida encunter Tusaun/Cazas. La damonda dalla relegaziun ei aunc buca curdada. Teoreticamein san aunc quater equipas curdar ella 4. ligia. Decisivs ei en quei connex era il resultat dalla partida da dumengia denter Trun/Rabius e Landquart. Trun/Rabius sa dar quei giug senza squetsch. Cun 19 puncts ha la squadra da Roland Decurtins e Clau Berther tschun puncts avantatg sil davos Landquart e quei malgrad che Trun/Rabius ha spiars la dumengia la partida encunter Schaan. Victoria per Lumnezia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Lumnezia battiu Tavau. Ferton che Tavau ha terminau il campiunadi cun quella partida, ha Lumnezia aunc da dar in giug. Aschia savess Lumnezia aunc vargar Tavau ella tabella. Il mument sparta sulet in punct las duas equipas plazzadas sils rangs tschun e sis. Schluein Glion ha stuiu suttacumber a Schlarigna, il secund davos dalla tabella. Ina terrada ha era Danis/Tavanasa incassau encunter il secund rangau ella tabella, Panaduz. Schluein Glion e Danis/Tavanasa vegnan a terminar il campiunadi ella secunda mesadad dalla tabella. Per semigliurar ella tabella ella davosa runda ei la distanza tier las equipas rangadas meglier gia bia memia gronda. Negins puncts ha ei dau la fin dall’jamna per las equipas sursilvanas ella gruppa da promoziun dalla 5. ligia. Laax ha spiars a casa encunter la tiarz’equipa da Domat e Rueun ha stuiu suttacumber a Val Tamina. Mladost che ha giu negin giug la fin d’jamna resta capogruppa. Ella gruppa regulara dalla 5. ligia ha Sedrun/Mustér battiu la secunda formaziun da Trun/Rabius, ferton che Lumnezia ha spiars ordeifer encunter Panaduz. Juniors A sil secund plaz Ils juniors A dalla Surselva han stuiu secuntentar cun in remis ordeifer encunter Steinach. Damai che Altstätten ha gudignau siu giug, ei l’equipa sursilvana seruschnada digl emprem sil secund plaz. Ella davosa runda retscheiva la Surselva l’equipa da Buchs ch’ei sil tierz plaz. Quei astgass danovamein dar ina scuntrada sin in bien nivel da juniors. 3. ligia, gruppa 1 Buchs – Tusaun/Cazas 1:0 Eschen/Mauren – Valposchiavo 1:3 Schaan – Trun/Rabius 4:1 Landquart – Schluein Glion 1:3 Ruggell – Domat 5:2 Triesenberg – Triesen 4:5 1. Valposchiavo 21/54; 2. Schluein Glion 21/49; 3. Ruggell 21/45; 4. Schaan 21/42; 5. Triesenberg 21/40; 6. Triesen 21/32; 7. Trun/Rabius 21/19; 8. Eschen/Mauren 21/18; 9. Tusaun/Cazas 21/17; 10. Domat 21/15; 11. Buchs 21/15; 12. Landquart 21/14. 4. ligia, gruppa 1 Surses – Valposchiavo 6:3 Vaz-sut – Cuera 97 2:1 Schlarigna – Schluein Glion 1:0 Danis-Tavanasa – Panaduz 1:2 Lumnezia – Tavau 5:1 1. Cuera 97 17/40; 2. Panaduz 17/36; 3. Vaz-sut 17/35; 4. Surses 18/30; 5. Tavau 18/26; 6. Lumnezia 17/25; 7. Schluein Glion 17/15; 8. Danis-Tavanasa 17/15; 9. Schlarigna 17/13; 10. Valposchiavo 17/7. 5. ligia promoziun, gruppa 1 Laax – Domat 2:3 Triesenberg – Lusitanos de Samedan 4:1 Val Tamina – Rueun 3:2 Landquart – Lai Valbella 0:4 1. Mladost 7/21; 2. Domat 8/17; 3. Lai Valbella 7/16; 4. Val Tamina 8/12; 5. Rueun 8/10; 6. Landquart 8/10; 7. Lusitanos de Samedan 7/8; 8. Union Trin 7/6; 9. Triesenberg 8/4; 10. Laax 8/4. 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Cuera 97 2:2 Sedrun/Mustér – Trun/Rabius 2:0 Panaduz – Lumnezia 1:0 Vaz-sut – Bogn Ragaz 1:2 1. Panaduz 7/18; 2. Bregaglia 7/17; 3. Vaz-sut 7/13; 4. Cuera 97 7/13; 5. Lumnezia 7/9; 6. Sedrun/Mustér 7/6; 7. Danis-Tavanasa 7/6; 8. Bogn Ragaz 7/6; 9. Trun/Rabius 8/6. Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Mels 4:1 Steinach – Surselva 2:2 Buchs – Au-Berneck 2:1 Montlingen – Bogn Ragaz 3:1 1. Altstätten 8/17; 2. Surselva 8/15; 3. Buchs 8/14; 4. Appenzell 8/10; 5. Steinach 9/10; 6. Montlingen 8/9; 7. Au-Berneck 8/6; 8. Bogn Ragaz 8/4; 9. Mels 8/3. Widnau ha retratg si’equipa. Juniors A2, gruppa 1 Landquart – Schlarigna 2:1 Tavau – Weesen 1:0 Domat – Glaruna 3:3 1. Glaruna 8/20; 2. Landquart 7/18; 3. Sargans 6/14; 4. Domat 7/13; 5. Tavau 7/7; 6. Schlarigna 6/5; 7. Weesen 7/4; 8. Vaduz 7/4, 9. Balzers 5/0. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Montlingen – Landquart 0:4 Grischun Central – Arbon 6:4 Cuera 97 – Wittenbach 3:1 Rorschach-Goldach – Surselva 1:3 Appenzell – Steinach 5:1 1. Landquart 8/22; 2. Cuera 97 8/19; 3. Steinach 8/13; 4. Grischun Central 8/10; 5. Montlingen 8/10; 6. Appenzell 7/9; 7. Wittenbach 8/9; 8. Arbon 8/8; 9. Surselva 7/6; 10. Rorschach-Goldach 8/5. Juniors B2, gruppa 1 Valposchiavo – Panaduz 2:3 Surselva – Grischun Central 3:1 Lusitanos de Samedan – Orion Cuera 0:3 Lusitanos de Samedan – Grischun Central 2:0 1. Valposchiavo 9/22; 2. Panaduz 8/21; 3. Orion Cuera 9/18; 4. Surselva 8/7; 5. Lusitanos de Samedan 7/4; 6. Grischun Central 9/1. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Brühl 2:3 Rorschach-Goldach – Steinach 1:2 Rheintal – Sargans 2:5 Romanshorn – Arbon 2:3 1. Herisau 7/19; 2. Sargans 8/17; 3. Surselva 7/14; 4. Arbon 8/12; 5. Cuera 97 8/11; 6. Rorschach-Goldach 7/11; 7. Brühl 8/9; 8. Steinach 7/7; 9. Romanshorn 7/7; 10. Rheintal 8/1. Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Walenstadt 3:4 Bogn Ragaz – Schlarigna 6:0 Grischun Central – Mels 2:4 Domat – Landquart 4:3 1. Mels 6/16; 2. Domat 5/12; 3. Schlarigna 5/9; 4. Bogn Ragaz 5/7; 5. Walenstadt 5/6; 6. Tavau 5/4; 7. Landquart 6/4; 8. Grischun Central 5/3. Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Domat 1:6 Panaduz – Surselva a 5:1 Surselva b – Cuera 97 0:4 1. Valposchiavo 5/13; 2. Cuera 97 5/12; 3. Domat 5/12; 4. Panaduz 5/9; 5. Surselva b 6/7; 6. Vaz-sut 5/6; 7. Surselva a 6/3; 8. Grischun Central 5/0. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central 6:3 Schlarigna – Surselva 5:8 Cuera 97 – Valposchiavo 6:5 Domat – Orion Cuera 9:1 1. Panaduz 6/15; 2. Domat 6/15; 3. Cuera 97 6/15; 4. Grischun Central 6/9; 5. Surselva 6/9; 6. Valposchiavo 6/6; 7. Orion Cuera 5/0; 8. Schlarigna 5/0. Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Panaduz 3:5 1. Vaz-sut 6/13; 2. Surselva b 6/12; 3. Surselva c 6/12; 4. Panaduz 7/10; 5. Domat 5/9; 6. Cuera 97 6/8; 7. Grischun Central b 5/6; 8. Grischun Central c 7/6; 9. Landquart 6/3. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Uzwil – Widnau 1:0 Triesen – Weinfelden-Berg 4:1 Romanshorn – Domat 2:1 Rapperswil-Jona – Ebnat-Kappel 3:2 1. Widnau 19/45; 2. Toggenburg 19/42; 3. Uzwil 19/29; 4. Triesen 19/29; 5. Romanshorn 20/29; 6. Frauenfeld 19/26; 7. Rapperswil-Jona 19/26; 8. Ebnat-Kappel 19/22; 9. Au-Berneck 19/21; 10. Domat 19/15; 11. Weinfelden-Berg 19/11. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Buchs – Schwanden-Linth 6:1 Eschenbach – Vaz-sut-Cuera 0:2 Triesen – Schlarigna 1:1 Surselva – Mels 0:4 1. Mels 15/40; 2. Vaz-sut-Cuera 15/39; 3. Eschenbach 15/33; 4. Buchs 15/32; 5. Surselva 14/16; 6. Schwanden-Linth 16/12; 7. Schlarigna 14/9; 8. Triesen 15/7; 9. Tusaun/Cazas 15/5. Junioras FF 15, gruppa 1 Widnau – Uzwil 3:3 Oberthurgau – Frauenfeld 2:2 Werdenberg – Rorschach-Goldach 5:5 1. Oberthurgau 7/16; 2. Mels 6/12; 3. Frauenfeld 7/12; 4. Widnau 7/11; 5. Rorschach-Goldach 8/11; 6. Uzwil 7/8; 7. Linth 04 7/5; 8. Surselva 6/4; 9. Werdenberg 7/4 Lars Caduff ha sittau 29 gols per Schluein Glion entochen ussa en questa stagiun ed ei aschia il meglier settagols dalla 3. ligia dalla Svizra orientala.

Vendergis sera dallas 18.00 tochen mesanotg han numerusas pleivs envidau la populaziun d’entrar en baselgia. Buca per in survetsch divin, mobein per s’entupar e guder producziuns da tut gener. El Grischun ein rodund 5000 persunas separticipadas, da quei rodund 200 a Sagogn. «Las impressiuns ed ils numerus resuns ein surprendents e grondius», scriva Cornelia Mainetti en ina bilanza ufficiala dalla Baselgia cantunala evangelica. Dapertut el Grischun han rodund 5000 persunas visitau manifestaziuns e programs en ed entuorn las baselgias. Cornelia Mainetti ha visitau diversas ch’ein stadas aviartas il vendergis sera tochen mesanotg. Aschia era ella Foppa. A Glion han ils affons astgau malegiar cun Sandro Duque ina gronda bandiera cul motto «a casa». Lur ovra finida han els presentau el decuors dalla sera en baselgia nua ch’els han astgau pender ella vid la lautga. «Igl ei stau grondius d’observar cun tgei tschaffen e plascher ch’ils affons han luvrau per quell’acziun», ha Marianne Fischbacher, commembra da suprastonza dalla pleiv evangelica da Glion declarau alla FMR. Mattiu e chors reuni Las Baselgias cantunalas han iniziau l’acziun naziunala ed envidau las pleivs grischunas d’organisar ina Notg liunga dallas baselgias. Avon dus onns haveva Luven fatg quei, ed era a Trin ha la pleiv purschiu in program special. Uonn ei mintgina puspei stada libra da sviluppar in program local individual. «Igl ei stau ina pulita lavur, e persuenter mereta la suprastonza in grond engraziament», gi ser Daniel Hanselmann alla FMR. Il plevon da Sagogn-Laax-Falera ei staus en acziun vendergis sera sco moderatur dallas diversas occurrenzas. Gia avon la pandemia era la pleiv evangelica da Sagogn s’annunziada ed ha vuliu separticipar al gi d’acziun naziunal. Avon zacons meins ha la suprastonza priu ord truchet il concept ch’ella haveva elaborau e cumplettau culs detagls. Igl era reussiu da «reservar» ad uras Mattiu Defuns. Il cantautur romontsch ha lu era giu a Sagogn ina baselgia pleina ed in publicum incantau. Pign e grond ha gudiu ses dus «acts» ch’el ha presentau «unplugged», senza amplificaturs e tecnica, mo culla ghitarra e sia vusch. Biaras canzuns che Mattiu ha cantau, han ses fans cantau ordadora. Praulas ed orglas Sco ei para ha la populaziun appreziau il program dalla pleiv reformada da Sagogn-Laax-Falera. «En tut han rodund 200 persunas visitau las diversas parts», conferma ser Daniel Hanselmann. En baselgia ha ei era dau dublettas. Aschia han dus chors cantau e duas orglas resunau. Ils chors baselgia reuni ein sepresentai sco chor communabel culs dirigents Fina Blumenthal e Georg Candrian. Ina baselgia pleina ha schau plascher las endisch canzuns romontschas. Egl iral dil clavau-pervenda haveva Georg Candrian raquintau cuort avon historias ad ina roscha affons, ed era carschi han tedlau plein tensiun. Duas orglas dat ei ella baselgia reformada da Sagogn. La veglia da 1772 ha Rica Maria Cathomen sunau, il medem mument Markus Meier la nova da 1957. Sils dus instruments han els interpretau ovras screttas aposta per duas orglas. Gl’auditori ha gudiu denter auter cumposiziuns d’Antonio Vivaldi e raritads ord la claustra St. Katharinental ella Turgovia. Tocs per schalmia e flauta han cumplettau quei concert. Sur il mir-baselgia ora Il program dalla Notg liunga haveva entschiet a moda fulminanta allas 18.00 cul tuchiez e l’Uniun da musica Sagogn ch’ei marschada ella cuort dalla pervenda. Leu ha la formaziun sunau plirs tocs sut direcziun dil vicedirigent Michael Cadruvi. Cun sia participaziun ha l’uniun dil vitg affirmau siu intent d’embellir fiastas profanas ed ecclesiasticas. La Notg liunga dallas baselgias a Sagogn ei stada exempel per la finamira dall’acziun naziunala ed internaziunala. Erika Cahenzli-Philipp, la presidenta dall Baselgia evangelica cantunala, haveva formulau ordavon alla conferenza da medias: «L’acziun vul intimar da reflectar sur ils mirs-baselgia ora, mussar la multifariadad dalla veta ecclesiastica e che las pleivs ein tuttavia aviartas ed innovativas». Ella cuort dalla pervenda reformada ha l'Uniun da musica Sagogn concertau ed aviert la Notg liunga dallas baselgias. Markus Meier e Rica Maria Cathomen han sunau orgla, schalmia e flauta, alla notg liunga dallas baselgias a Sagogn. Alla notg liunga dallas baselgias ha Georg Candrian raquintau historias als affons. Ils chors baselgia reuni da Sagogn, duront lur producziuns, ella baselgia reformada.

La vischnaunca Lumnezia ponderescha d’introducir ina plazza cadruvi digitala da Crossiety. Cheutras suonda la vischnaunca ad in giavisch ord in project da participaziun da rinforzar la communicaziun. Cun la plazza cadruvi digitala vuless la vischnaunca porscher dapli sil sectur dalla digitalisaziun, e quei duei era succeder en romontsch. Daniel Solèr, il president communal dalla vischnaunca Lumnezia di en discuors cun la FMR, che la suprastonza communala vegli – cun l’iniziativa per la plazza cadruvi da Crossiety – tener quen dil svilup dalla digitalisa­ziun e dil basegns dalla populaziun da commnunicar sin via digitala. Quei basegns seigi carschius ils davos onns. Da l’autra vart seigi la suprastonza communala pertscharta, ch’ei detti vischinas e vischins che drovien buca, ni aunc buca, las pli novas pusseivladads digitalas. Perquei basegni ei era vinavon il Fegl Uffizial, la pagina d’internet dalla vischnaunca sco era il discuors persunal. Daniel Solèr: «Nus havein decidiu da presentar Crossiety sco pusseivladad digitala da tuts/tas per tuts/tas. A caschun dall’informaziun publica sperein nus da survegnir impuls ed ideas per cuntegns e tematicas.» La communicaziun locala maunca Ferton che las novitads mundialas e naziunalas ein presentas dapertut ein las novitads localas pli plaunas. Ei va savens pli ditg entochen ch’ins endriescha quei che schabegia avon igl agen esch-casa. La vischnaunca da Surses e la vischnaunca da Zernez che disponan gia dapi plirs onns dalla plazza cadruvi digitala Crossiety. Omisduas vischnauncas han fatg bunas experientschas cun quei sistem che seigi sempels e nunbirocratics. Daniel Solèr di, ch’en sia vischnaunca Lumnezia seigi il project ella fasa da preparaziun e sclariment. Per suenter quella fasa seigi tut semtgau e madir. «Igl ei aunc tut aviert. Forsa che zatgi ha aunc ina megliera idea. Nus spitgein ussa la discussiun e las propostas dallas participontas e dils participonts alla sera d’informaziun. Suenter determinein nus ils proxims pass.» Romontsch e tudestg Lumnezia ei ina vischnaunca romontscha. Pil president communal Daniel Solèr ei e resta il romontsch era impurtonts per la vischnaunca Lumnezia. Quei era en connex cun ina eventuala plazza cadruvi digitala. «Nus Lumnezianas e Lumnezians vulein mantener nies romontsch. Malgrad quei vegnan las informa­ziuns era ad esser en lungatg tudestg sin Crossiety.» Quei ha era Riet Felix dalla vischnaunca da Zernez che lavura dapi quater onns cun la plazza cadruvi Crossiety confirmau a la FMR.Tut quei che seigi pusseivel vegni publicau en romontsch. Dasperas detti ei communicaziuns che sedrezzian a las turistas ed als turists e quellas vegnien screttas en tudestg, ha Riet Felix era detg. Dialog, brat ed informaziun Crossiety porscha bia enina: Per exempel occurrenzas e novitads da habitontas e habitonts, d’uniuns e da fatschentas, ina plazza da fiera ni era spazi sco liug d’informaziun per actualitads da vischnaunca. «Sco vischnaunca savein nus per exempel tener sil current la populaziun davart in project», di Daniel Solèr. «Ni per esser sperts, savein nus era communicar sche nus stuein serrar ina via d’in mument sin l’auter. Ni sche nus encurin persunal. Las uniuns san per exempel far in appel per novas commembras e commembers. Insumma: Nus havein fetg biaras pusseivladas e quellas duein era vegnir tra­tgas a nez.» Impurtont fussi ei semplamein d’haver ina plazza cadruvi digitala cun in grond potenzial da vischinas e vischins che consulteschien e possien reagir, aschia il president communal Daniel Solèr. In pass gagliard Daniel Solèr ei perschuadius ch’ina vischnaunca stoppi ir ordavon cul bien exempel aris­guard las metodas da communicaziun. Cun la plattaforma Crossiety havessi la vischnaunca Lumnezia ina pusseivladad da far in pass gagliard e che corrispundi al temps actual. Daniel Soler: «Jeu less denton era aschuntar, ch’il pli impurtont ei era el futur il contact persunal, il discuors direct denter vischinas e vischins da nossa vischnaunca. Quella via dil dialog astga buc ir a piarder, ed era buca daventar l’unfrenda dalla digitalisaziun.» 130 plazzas communalas da Crossiety en Svizra Plattafuormas digitalas sco Crossiety ein el trend dapi entgins onns. En l’entira Svizra datti actualmein 130 plazs Cadruvi da Crossiety. 600 000 habitontas e habitonts ein colligiai cun Crossiety che possibilitescha la conversaziun digitala directa denter vischinas e vischins d’ina vischnaunca. El Grischun devi oriundamein treis vischnauncas ch’eran colligiadas cun Crossiety. Haldenstein, Zernez e Surses. La plazza communala digitala da Haldenstein ei daventada l’unfrenda dalla fusiun da Haldenstein cun Cuera. A Zernez ed a Surses funcziunescha la plattafuorma bein, sco quei ch’ils responsabels han detg. En Surselva fuss la vischnaunca Lumnezia cun var 2000 habitontas e habitonts l’emprema vischnaunca che realisass in plaz Cadruvi da Crossiety. (fmr/mg) Lumnezia ponderescha d’introducir Crossiety La suprastonza communala dalla vischnaunca Lumnezia vuless meglierar la communicaziun digitala e ponderescha d’introducir ina plazza cadruvi digitala Crossiety. Cun sia intenziun suonda la suprastonza in giavisch ord il miez dalla populaziun. Da quei project resorta ch’ils giuvens ed ils pli vegls giavischan mesiras per rinforzar la communicaziun el futur. Cun la plazza cadruvi digitala Crossiety vuless la vischnaunca era porscher dapli sil sectur dalla digitalisaziun. Proximamein ha liug en Lumnezia ina informaziun publica. (fmr/mg) La plazza cadruvi digitala Crossiety san ins installar sco app sil telefonin. La Lumnezia vuless promover la digitalisaziun ella val.

Il di suenter ei adina in di piars. Mintga ga sevilentel jeu cun mei, cu jeu ve­gnel neunavon cun ina bucca schetga ed in tgau sc’ina honta, la dumengia vargada per exempel, sundel staus tschabracca gl’entir di, schischius entuorn sc’ina mus­tga passa. Ina dumengia sfarlatada. Jeu erel leu gia vida las quater, sco in dils emprems sin terrassa, sun sebess sin in dils sessels cumadeivels sut in parisol da sulegl ed haiel realisau beinspert che quei ei in bien plaz. La butteglia da champagner vegneva regularmein sperasvi, olivas, tarallis e tec a tec adina dapli glieud, ils auters envidai al natalezi e lu baul in baul tschella che seseva sin in dils sessels libers entuorn mei, la Lisa per exempel, ch’jeu vevel daditg buca viu. Jeu prendel giu miu spieghel da sulegl e stun sin peis per dar ina strocla e sentel ch’jeu hai gia empau miserias da tener l’egliada agrado ed il tgierp agradsi. Jeu tuornel a metter si il spieghel, sesel giu ed aschia vinavon. Jeu vevel bien e vevel gust da paterlar e dumandar e survegnir investa en vetas e vias, sco episodas dad in grond film e zacu vegni cantau happy birthday epi dat ei tscheina e vin alv e vin tgietschen e vinavon inscunters e paterladas e lu dessert, las uras sgolan, igl ei las endisch epi vargau las dudisch, nus buin rum e vieille prune e whisky laphroaig cun gust da fém e turba. E zacu vas lu a letg e dormas, sche ti sas. E zacu vegnas neunavon, cun ni senza mal il tgau, cun barbagat ualti segir. E quei ei il mument da scuntrar quen. Mia amitga di: beiber e fimar ei sco da prender si credit ed il di suenter s’ei da pagar anavos. Il gaudi ei vargaus. E quel cun mal il tgau para è mo miez aschi splenduronts sco il di avon. Pli tup che tup, schu­lori che ti eis, sevilel jeu cun memez e fetschel in propiest per ver e per adina: da quei cheu, mai pli. E zacu vegni lu gliendisdis, pia il di suenter il di suenter, e lu tuttenina, quetel jeu mah, zaco ei quei tuttina aunc stau ina flotta fiasta. Jürg Gautschi da Trun è autur da films e producent da l’emissiun Cuntrasts dad RTR jürg gautschi

Rodund 100 commembras e commembers dalla Cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch ein separticipai la sonda vargada alla radunonza generala. Quella ha giu liug ella halla plurivalenta a Sedrun. Era uonn ha la cuminonza previu in tschuppel activitads. Il premi «cardun d’argien» duei denton ruassar il mument. Sper las tractandas statutarias plitost formalas, ha la cuminonza reeligiu sia suprastonza. Al tgamun da quella resta l’anteriura cussegiera naziunala Vreni Müller-Hemmi. Igl onn 2025 contonscha ella la limita dil temps d’uffeci da diesch onns. Lu vegn la cuminonza a stuer remplazzar la presidenta. Il post da Margrit Weber-Scherrer ch’ei seretratga dalla suprastonza resta vacants. La finamira dalla cuminonza ei d’occupar quel ton pli spert. Tenor ils statuts secumpona la suprastonza da maximalmein siat commembras ni commembers, il mument eis ei sis. «Ils proxims onns lessen nus em­pruar da regiuvinar la suprastonza», di Vreni Müller-Hemmi. La suprastonza ha orientau detagliadamein la radunonza generala davart las activitads arranschadas igl onn vargau. Puntuau ha la presidenta en special la sentupada dallas cuminonzas d’interess dallas possessuras ed ils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch, Mustér ed Ursera. Talas sentupadas duein vegnir organisadas era igl avegnir. A quella digl onn vargau ha Mike Goar da Vail Resorts e niev CEO dalla Andermatt Sedrun Sport SA informau davart ils projects dallas pendicularas. Negin «cardun d’argien» La cuminonza ha acceptau in credit da maximalmein 5000 francs per la renovaziun dalla plazza da giugs sut il Bogn Sedrun. «Quei ei ina summa simbolica, mo cun quella lein nus dar in accent en favur da nossa destinaziun cun purschida per famiglias», accentuescha la presidenta. Pil concert da Stephan Eicher e Swiss Orchestra l’entschatta fenadur ad Andermatt ein 60 commembras e commembers – per part era dalla cuminonza da Mustér – s’annunziai. «Cun tals arranschaments sur il cuolm lein nus mussar tgei pusseivladads che Andermatt porscha», di Vreni Müller-Hemmi. Ils rodund 100 presents alla radunonza generala ein medemamein vegni informai davart la fiasta dil vitg igl uost a Rueras. A quella eis ei danovamein previu da separticipar cun in stan d’informaziun. Per la tiarza ga vegn il cuors da romontsch arranschaus quest onn en Val Tujetsch. Tenor la presidenta ein rodund 30 persunas s’annunziadas, era uonn per part da Mustér. Pil mument surdat la cuminonza negin «cardun d’argien», il premi da renconuschientscha per projects innovativs e specials ella Val Tujetsch. Quel ei vegnius surdaus entochen ussa duas ga. «Nus havein il mument ina grond’activitad ed il temps da sefatschentar era da quel premi maunca semplamein», di Vreni Müller-Hemmi. Informaziun davart l’energia Las possessuras ed ils possessurs da secundas habitaziuns ein vegni orientai la sonda da Ciril Deplazes dall’Energia alpina davart las pusseivladads da spargnar e producir energia. «Quei ei in tema actual ch’occupa nus tuts. Nus havein surve­gniu biaras bunas informaziuns tgei ch’ei prudent, respectivamein meins prudent. Igl ei impurtont da schar cussegliar e giudicar danovamein en mintga cass», di Vreni Müller-Hemmi. Con impurtonts ch’il tema seigi hagi la gronda discussiun suandonta allas explicaziuns da Ciril Deplazes mussau. Lez ha medemamein orientau davart il project da fotovoltaica che la vischnaunca persequitescha el territori Cuolm Val – Scharinas. Sepresentada per l’emprema ga alla cuminonza ei era la nova menadra da team da Sedrun Mustér Turissem, Flavia Berther. La suprastonza dalla Cuminonza dallas possessuras e dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch. Da sen. Markus Müller, Christina Menzel, Werner Strebel, Vreni Müller-Hemmi, Roman Schmid e Christoph Marugg.

La Societad sempla Alp Run ha eligiu l’interpresa IWB da Basilea sco partenari per siu project fotovoltaic sur Mustér. Sco quei ch’il delegau dalla suprastonza communala el project, Clemens Berther di, vegn la IWB ad esser conpossessura da Solar Alpin Mustér. Fixai provisoriamein ein era ils termins per la decisiun dalla vischnaunca davart il project. L’entschatta da quest onn ha la Societad sempla Alp Run communicau ch’ella seigi lundervi da sclarir la damonda per realisar in implont fotovoltaic sin ina part da siu intschess sur Mustér. En collaboraziun culla vischnaunca e cun sustegn finanzial da quella ein ils iniziants sedecidi da far spert guotas cun tgau. Quei ei era necessari, pertgei il sustegn finanzial dalla Confederaziun ei da retrer sulettamein sch’il project vegn realisaus spert. Ussa ha la societad fatg in ulteriur impurtont pass. Sco quei ch’il vicepresident communal e delegau dalla suprastonza communala el project, Clemens Berther di, ei l’interpresa d’energia IWB da Basilea vegnida eligida sco partenaria: «Da 13 interpresas envidadas d’offerir han duas inoltrau in’offerta. Da quellas duas ei l’IWB allura vegnida tscharnida sco partenaria.» Participaziun era da vischins Las contractivas definitivas denter la Societad sempla Alp Run e la IWB (Industrielle Werke Basel) duessen vegnir terminadas entochen la fin da quest meins. El center da quellas contractivas stat la damonda dil dretg da baghegiar. Sco quei che Pascal Semlitsch, menader dil sectur dil svilup e l’investiziun en projects d’energia regenerabla dall’IWB ha detg sin damonda dalla FMR, sto tut ir ussa relativamein spert: «La damonda da baghegiar igl implont vegn fatga aunc uonn. Entochen lu lein nus empruar da sclarir tut ils detagls per impedir recuors.» Cun detagls manegia el era damondas che pertuccan igl ambient ed il maletg dalla cuntrada. L’IWB fuss in acziunaria principala dalla societad Solar Alpin Mustér: «La IWB ha gl'interess da tener ina part essenziala vid la societad da project. La vischnaunca, ils habitonts, la Societad sempla Alp Run e ses associai vegnan ad haver la pusseivladad da separticipar alla societad da project. Proximamein han liug ils discuors cun ulteriurs acziunaris pusseivels.» Ina dallas finamiras dall’IWB ei era d’involver in’interpresa da provediment d’energia regiunala el project. Contractivas en quella direcziun seigien aunc buca menadas, ellas suondien lu fetg spert suenter che quellas culla Societad sempla Alp Run seigien terminadas. Con capital d’aczias che la societad havess ei aunc buca clar. Concretisar spert il project La planisaziuns da detagl che suonda uss pertucca denter auter damondas dil liug, co construir igl implont, igl access al plazzal ni era la colligiaziun alla reit d’electricitad. Pascal Semlitsch spera silla lubientscha da baghegiar el decuors digl onn vegnent, aschia che las empremas lavurs da construcziun savessen entscheiver lu. Diesch pertschien dall’energia digl implont sto star a disposiziun alla reit entochen la fin 2025: «Quei ei in’impurtonta premissa e la sfida la pli gronda, perquei ch’il project po vegnir realisaus mo lu tenor la legislaziun d’express solar concludida dalla Confederaziun.» Pascal Semlitsch ei perschuadius che quei program ei realistics. (Mira era box.) La finamira ei da terminar igl implont igl onn 2027. Tgei ch’el vegn a custar ei aunc buca clar dil tut. Clar eis ei denton ch’el vegness realisaus sin ina surfatscha da rodund 36 hectaras terren en possess dalla Societad sempla Alp Run. Igl implont duess producir energia electrica per rodund 10 000 casadas, surtut duront igl unviern, cura che la Svizra sto importar bia energia electrica. La prestaziun digl implont vegn calculada cun 27 megawatt peak. Annualmein duei vegnir produciu 45 gigawatturas. Tgi ei la IWB? L’IWB cun sedia a Baselia-marcau ei in’interpresa da provediment d’electricitad, aua, mobilitad e telecommuncaziun. Ella s’engascha en Svizra en favur d’energia producida conform als criteris per la protecziun dil clima. La gronda part da sia clientella ei a Basilea, mo ella ha era clientella en autras parts dalla Svizra. L’IWB occupa il mument bunamein 1000 persunas. Entochen igl onn 2030 vul l’IWB augmentar considerablamein l’atgna producziun d’electricitad solara. Per quei motiv lavura ella il mument vid in tschuppel projects pli gronds e pli pigns. Sco Pascal Semlitsch di, ei quei projects gronds ellas Alps sco il nez d’infrastructura existenta ella bassa per installar indrezs da producir energia solara. Clemens Berther ei perschuadius ch’igl ei reussiu da cattar cull’IWB ina partenaria cumpetenta per la realisaziun da quei implont sill’Alp Run. Emprems termins ein fixai Tenor Clemens Berther ein ils emprems termins provisoris da decisiun en vischnaunca fixai: «En sesez fuss la decisiun da principi, d’acceptar in tal implont, en cumpetenza dil cussegl da vischnaunca. Nus lein denton schar decider la populaziun davart quella damonda. El cussegl da vischnaunca vegn la damonda tractada probablamein ils 15 da settember 2023, ella votaziun all’urna ils 22 d’october 2023.» Quella decisiun seigi impurtonta pils iniziants avon che far la damonda da baghegiar definitiva. (fmr/hh) IWB sco partenaria dall’Alp Run IWB – Industrielle Werke Basel – ei la partenaria pigl implont fotovoltaic previus dalla Societad sempla Alp Run a Mustér. Entochen la fin da zercladur duein las contractivas da collaboraziun e dil dretg da baghegiar esser sut tetg. Hans Huonder/FMR Sill’Alp Run sur Mustér duei vegnir baghegiau in’ovra da fotovoltaica sin ina surfatscha da 35 ha. Quei corrispunda a 50 plazs da ballapei. Il terren s’auda alla Societad sempla Alp Run. Uss ha ella eligiu la partenaria per la construcziun ed il menaschi digl implont. Igl ei quei l’IWB. Per realisar il project eis ei previu da fundar ina nova societad acziunara cul num Solar Alpin Mustér e vid quella vul l’IWB tener ina buna part dallas aczias. Sco quei che Pascal Semlitsch dall’IWB ha detg alla FMR, intenda ella d’inoltrar la damonda da baghegiar igl atun. Avon che quei succeda, duei la vischnaunca da Mustér denton aunc decider da principi, sch’ella accepta in tal project gigantic. «Miez settember sefatschenta il cussegl da vischnaunca dalla damonda ed igl october il pievel», di gerau Clemens Berther ch’ei delegau dalla suprastonza communala ella gruppa da project. La finamira dall’IWB ei da haver baghegiau igl implont entochen la fin 2027. Davart ils cuosts ed il volumen dil capital d’aczias ha Pascal Semlitsch dau negin sclariment. «Il settember sefatschentail cussegl da vischnauncadil project ed igl octoberil pievel.» Clemens Berther, delegau dalla suprastonza communala da Mustér ella gruppa dil project da fotovoltaica sill’Alp Run Visualisaziun dil territori dall’Alp Run sur Mustér culla surfatscha da fotovoltaic previda.

La Dertgira federala ha renviau en ina decisiun dil mars 2023 il recuors che la Fundaziun Greina ha inoltrau pertuccont l’aua restonta digl ual dil Flem. La dertgira sustegn la decisiun dalla regenza grischuna digl onn 2018 che ha giu acceptau l’aua restonta definida dad ina gruppa da lavur. Il Flem cuora neu dalla Val Frisal via Breil e ­Vuorz e s’unescha sut il vitg da Vuorz cugl Ual da Ladral, sbucca pli engiu el Schmuér che contonscha ella vischinonza da Rueun il Rein. Las ovras Frisal SA nezegian l’aua dil Flem cul lag da fermada dado Breil. Ils 21 d’uost 2018 ha la regenza grischuna acceptau la proposta per sanar l’aua restonta naven dil Lag da Breil. Quei tenor proposta dad ina gruppa da lavur che ha definiu l’aua restonta minimala per il Flem. Ella decisiun dalla Dertgira federala ei numnaus in quantum da 25 liters per secunda naven dils 16 da november entochen ils 31 da matg e 45 liters per secunda denter igl 1. da zercladur ed ils 15 da november. Pretendiu dad abolir la decisiun Encunter quella decisiun ha la Fundaziun Greina fatg recuors tier la Dertgira admini­strativa dil cantun Grischun. Demai che la dertgira administrativa ha renviau il recuors ei la Fundaziun Greina sedrizzada alla Der­tgira federala cun la pretensiun dad abolir la decisiun dalla dertgira administrativa e d’incumbensar las instanzas da definir da niev l’aua restonta per il Flem. La fundaziun ha en sia instanza alla Dertgira federala fatg attent alla lescha federala per la protecziun dallas auas e proponiu da definir l’aua restonta per il Flem sin 50 liters per secunda duront ils meins d’unviern – e 130 liters per secunda duront la stad. La Dertgira federala renviescha denton en sia decisiun dils 21 da mars 2023 il recuors. «Aschilunsch ch’ins sa insumma entrar el recuors», sco quei che la dertgira scriva en sia decisiun. Deta­gliadamein explichescha la Dertgira federala las resalvas stipuladas dalla Fundaziun Greina viers la decisiun dalla emprema instanza, la Dertgira administrativa dil cantun Grischun. La Dertgira federala sustegn buca las resalvas dalla Fundaziun Greina – ni davart la metoda da definir il quantum dalla aua restonta ed era buca quei che pertucca il maletg dil vitg da Vuorz ch’ei da muntada naziunala. In maletg dil vitg che seigi tangaus, tenor il meini dalla Fundaziun Greina, dad in ual che meina memia pauc aua restonta.

La suprastonza communala da Sumvitg vul saver co la populaziun vul sviluppar il futur dalla vischnaunca. Ella envida ad in luvratori ils 26 d’uost 2023 che ha definiu siat temas digns da vegnir discutai. La suprastonza sezza vul buca separticipar alla discussiun. Treis puncts principals ha il president communal da Suvitg, Patrick Schaniel, numnau che han intimau la suprastonza d’envidar la populaziun ad in luvratori. «Nus essan ina nova suprastonza communala e la planisaziun locala ed il lag da Salischinas fatschentan nus e la populaziun.» Il president communal ei dil meini ch’ei seigi ozilgi buc pli opportun ch’in gremi politic discuteschi davos escha serrada davart igl avegnir dad ina vischnaunca. «Nus giavischein ina discussiun aviarta.» E per possibilitar quella discussiun aviarta vegn la suprastonza communala buc a separticipar activ alla luvratori. «Jeu vegn bein a far ina cuorta introducziun ils 26 d’uost 2023 a caschun dalla partenza.» Patrick Schaniel e ses cunsuprastonts vegnan ad esser dalla partida enaquella ch’ils participonts dil luvratori presentan lur enconuschientschas che pertuccan il futur dalla vischnaunca. Definiu siat tematicas La fin da matg ha la suprastonza communala envidau via circulara la populaziun da Sumvitg al luvratori numnaus: «Avegnir vischnaunca Sumvitg». Igl invit cuntegn il giavisch da s’annunziar per il luvratori e quei entochen ils 26 da zercladur 2023. Siat tematicas ha la suprastonza definiu, respectiv ils accumpignaders dil luvratori, Livio Zanetti ed Arno Felix dil biro Curia SA. Els quentan da formar gruppas da lavur che tematiseschan la convivenza en vischnaunca, il turissem, la digitalisaziun communala, il temps liber entochen tier la collaboraziun regiunala ed il futur economic e dalla agricultura. La populaziun ei envidada da s’exprimer tgei gruppa da lavur ch’els favuriseschan en emprema e secunda prioritad. Il president communal ei cunscients ch’igl ei buca fatg cun terminar il luvratori cun in pèr citads e giavischs mess en bialas colurs vid la preit. «Nus vulein luvrar ella direcziun ch’il luvratori definescha.» E Patrick Schaniel ei spannegiaus sin ils resultads da quei luvratori. Ils emprems resuns sin igl invit seigien en scadin cass positivs, ha il president communal getg.

La societad aviatica Edelweiss ha plazzau in baun da lenn sil Pass Alpsu. El regorda ad in sez treidubel da siu Aribus che porta il num «Oberalp». Il mardis ha la societad surdau quel ufficialmein a siu intent. Igl uost 2022 ha Edelweiss battegiau in da ses aviuns, in Airbus A320 HB-JLS, cul num «Oberalp». Sco segn per quei act ha la societad aviatica allura decidiu da plazzar in baun da lenn che semeglia in sez treidubel digl aviun, gest spel lag sil pass. Pliras tablas da muossavia spel baun muossan destinaziuns che san vegnir contonschidas cugl «Airbus A320 Oberalp». «Nus selegrein ch’il num Oberalp vegn derasaus sigl entir mund e ch’el fa aschia reclama per quell’impurtonta via da pass da nossa destinaziun», di Jost Meyer, vicepresident communal d’Andermatt. David Birrer, responsabel operativ dalla societad Edelweiss, ha cumpletau las explicaziuns da Jost Meyer il mardis alla presentaziun dil baun: «Carrar sin quella via da pass ei per mei sco töffist in’inspiraziun silmeins aschi gronda sco da viagiar cun Edelweiss en biaras destinaziuns da vacanzas.» Il Pass Alpsu colligia la regiun da Mustér e Sedrun cun Andermatt, respectiv il Grischun cul cantun Uri. Il baun d’Edelweiss sesanfla sil pli ault punct – 2100 meters sur mar – da quei pass e ha ina vesta directa sil lag. Sco Edelweiss scriva en ina communicaziun als mieds da massa, numna ella ses aviuns dapi 2016 tenor regiuns svizras. (cdm/fmr) Il baun d’Edelweiss ei plazzaus. Da sen. il directur da turissem d’Andermatt Thomas Christen, il vicepresident communal d’Andermatt Jost Meyer e David Birrer dalla societad aviatica Edelweiss. Seniester e dretg collaboraturs d’Edelweiss.

Trun Cultura ha saviu realisar in’emprema part da si’iniziativa da cultura ambiziunada a Trun. Sonda, ils 17 da zercladur 2023 arva ella numnadamein il Spazi Spescha ell’anteriura fabrica da ponn. Sco quei che l’organisaziun scriva en ina communicaziun allas medias, ei la halla d’exposiziun per las ovras da Matias Spescha promta per vegnir aviarta. Sin ina surfatscha da 1000 meters quadrats vegn aviert leu l’exposiziun cul num «Matias Spescha. Retuorn a Trun – retuorn a casa». Ina gronda part dallas ovras digl artist che ha viviu da 1925 entochen 2008 ei aunc mai stada da veser en Svizra. Il program dil di d’avertura cuoza dallas 11.00 entochen las 18.00 cun ina part ufficiala allas 14.00. A quella part vegn era la feglia da Matias Spescha, Venice Spescha, a plidar. Entochen la fin d’october da quest onn vegn allura organisau plirs arranschaments davart igl artist e sias ovras el Spazi Spescha, per part era en collaboraziun culla Fundaziun Ogna ed il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. (fmr/hh) Il pictur-artist Matias Spescha ei morts igl onn 2008.

Igl emprem da fenadur 2023 vegn la stizun a Curaglia puspei aviarta. Sper la purschida da detagl pil mintgadi porscha ella era in caffé per far in sitg e sco liug da sentupada. Pusseivel ei quei tut grazia alla Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel fundada per quei intent e la vischnaunca da Medel. Ina digitalisaziun dalla stizun ei il mument aunc negin tema concret. Tard igl atun vargau ha la stizun el plaunterren dalla Tgasa communala a Curaglia serrau sias portas. Beinspert ei lu seformada ina gruppa d’iniziants che ha examinau las pusseivladads da cuntinuar culla stizun. Sco purtadra dil menaschi ei vegniu fundau la Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel e quella ha beinspert era contactau la vischnaunca. Lezza da sia vart ha signalisau la promtadad da segidar per che la val hagi era igl avegnir ina stizun. La societad cooperativa dumbra ussa rodund 200 commembras e commembers. Quei ei indigens sco possessurs da secundas habitaziuns e mises, ni era Medelins d’ordeifer ch’ein attaschai alla val. Avertura il fenadur Sonda, igl emprem da fenadur 2023 eis ei aschi lunsch: lu arva la «Stizun e caffé Val Medel» sias portas. Sco quei ch’il president dalla societad cooperativa, Gabriel Venzin-Marty da Curaglia ha detg alla FMR, vegn il survetsch dalla Posta ella medema localitad reprius ils 3 da fenadur 2023. Aschia va lu era il survetsch da casa dalla Posta a Curaglia alla fin, pils ulteriurs vischinadis resta el sco entochen dacheu. La stizun cul cantun da caffé vegn menada da Laurenz Rohrbach e Melanie Marmy. Els partan in pensum da lavur da 150 pertschien. «Il mument essan nus aunc lundervi da tschercar persunal da substituziun per exempel duront las vacanzas dad els dus, mo lu era persunas ch’ein promtas da segidar ina ga ni l’autra», di Gabriel Venzin-Marty. Sper la pusseivladad da sescuntrar e far in sitg dat la stizun era peisa alla vendita da products regiunals. Il scriver che la societad ha derasau ha giu in bien resun aschia che quella finamira po medemamein vegnir contonschida. Cun sustegn finanzial La basa per la cuntinuaziun dalla stizun a Curaglia fuorma il capital che la Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel ha contonschiu. Aschia ha ella survegniu 60 000 francs digl Agid da muntogna svizzer. La vischnaunca da Medel separticipescha alla societad cun 250 screts da participaziun che muntan totalmein 50 000 francs. Leutier vegnan 70 000 francs da 350 screts da privats. Plinavon ha la vischnaunca renovau ils locals dalla stizun per rodund 60 000 francs e susteniu las lavurs da project cun 20 000 francs. Igl emprem onn sa la societad far diever gratuit dallas localitads en possess dalla vischnaunca, naven dil secund onn ha ei lu denton num pagar in tscheins. «Cul capital recaltgau savein nus far ina buna partenza. Ina part da quel ei era reserva», di Gabriel Venzin-Marty. Ponderau ina fuorma digitala Bein ha la societad era fatg ponderaziuns d’installar in sistem digital pigl access alla stizun, mo quella soluziun duei suandar pér en ina secund’etappa. «A nus han las resursas da seprofundar en in tal sistem muncau. Nus havein priu investa dalla stizun ad Andiast che vegn menada aschia, mo essan sedecidi dar preferir il sistem convenziunal ell’emprema fasa. Nus essan denton vid emprender», di Gabriel Venzin-Marty. Igl emprem vegli la societad e siu persunal puspei baghegiar si clientella e tgirar quella. «Ils giuvens ein fetg sensibilisai pil tema digitalisaziun; quei havein nus sentiu fetg bein», puntuescha Gabriel Venzin-Marty e constatescha: «Primo/Volg ha sez aunc buca ina clara filosofia co quei savess veser ora, mo els ein vid far las ponderaziuns en tgei direcziun ir.» Temps pli u meins regulars Naven dall’entschatta fenadur duei la stizun cul caffé a Curaglia esser aviarta da gliendisdis entochen venderdis dallas 07.30 entochen 12.15 e dallas 15.30 entochen las 18.30. La sonda dallas 07.30 entochen las 16.00. Quels temps d’avertura ein previ duront la stagiun’aulta, ferton ch’ils temps duein vegnir adattai il temps pli ruasseivel. Cun quels temps vegli la societad procurar per regularitad, quei che seigi necessari per in bien survetsch alla clientella. Medel survegn puspei ina stizun Tard igl atun vargau ei la stizun dil vitg a Curaglia vegnida serrada. Ussa ei la reavertura sin rucca. Igl emprem da fenadur 2023 sesarvan las portas dalla stizun ella Tgasa communala puspei. L’iniziativa persuenter ei vegnida dalla Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel. Sco quei ch’il president da quella, Gabriel Venzin-Marty ha detg alla FMR, dumbra ella rodund 200 commembras e commembers. La societad che ha era pladiu il persunal per la stizun, ei sedecidida da menar la stizun a moda convenziunala. «Per far patratgs concrets per ina soluziun digitala havein nus buca giu las resuras persunalas», di Gabriel Venzin-Marty. Pigl avegnir seigi quei denton in’opziun. (fmr/hh) Fotografia dalla stizun dil vitg a Curaglia cuort avon ch’ella ha serrau las portas igl atun vargau. Biebein in miez onn pli tard vegn ella puspei aviarta sut l’egida dalla Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel.

Dapresent ei la retrospectiva digl artist permiert Gieri Schmed el museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Dumengia han treis da ses biadis, Laura, Alessio e Pablo Schmed, rendiu honur al tat cun lur atgnas fuormas d’expressiun artistica. Ella venerabla casa dils avats han els presentau musica, art da tetovar e musica psicodelica. «Aschia in suentermiezdi havein nus aunc mai giu en cheu», ha Justina Simeon manegiau. Dapi ch’ella presidiescha la Fundaziun Cuort Ligia Grischa e meina il museum, ha Justina Simeon annunziau diversas occurrenzas e vernissaschas. Las exposiziuns d’art entscheivan pilpli cun musica e cant, savens eis ei balladas, classica ni auter accumpignament musical. Dumengia suentermiezdi ha ina gruppa da rock dau in concert ella sala da dertgira. Quei che «petta pagada» ha presentau ei rock romontsch, empau sco ils «novs» Hades ni Galiots. Laura Schmed ei commembra dalla gruppa petta pagada e biadia da Gieri Schmed (1943-2019). La band petta pagada culs commembers Dario Camenisch, Severin Bonolini, Mauro Arpagaus, Laura Schmed e Julia Hansen (da sen.) Animar ils contemporans Bia glieud ei vegnida ella Cuort Ligia Grischa per tedlar e separticipar all’occurrenza exclusiva. Ella sala cun preits e plantschiu decorau cun uoppens da num e da pum ha Laura Schmed cantau e sunau la ghitarra. Buca persula, mobein cun ses cumpogns dalla band, Dario Camenisch (ghitarra), Mauro Arpagaus (battaria), Severin Bonolini (bass) e Julia Hansen (gegia). Laura Schmed ha in’autra expressiun artistica ch’il tat. Ina nuotameins impressiunonta. Ils commembers dalla band han fatg vibrar ils uoppen ella sala da dertgira. Laura e Dario cumponan las canzuns. La band conta cunzun en romontsch, singuls covers era per engles. Gl’auditori ha udiu tocs sco «prioritads», «DIN666», M&M cul surcarstgaun», «vargau» e «buc miu problem». Las canzuns vulan animar ils contemporans da reflectar dils problems. Miez avrel ha petta pagada sunau a Glion sco pre-band da No Future. Ella ha entschiet ina via artistic-musicala empermettonta. Sia premiera sco band ha petta pagada dau il settember 2021 el hotel Ucliva. Ella Cuort Ligia Grischa ha Laura Schmed rendiu honur al tat Gieri. Leu ei s’aviarta ils 8 d’avrel ina retrospectiva. Visitadras e visitaders san admirar pli che 100 ovras dil pictur-artist. Gieri Schmed fuorma, ensemen cun Alois Carigiet e Matias Spescha, il triumvirat che ha derasau il renum da Trun sco liug digl art. El decuors da sia lavur artistica eis el sereducius sigl essenzial, la colur, la fuorma e la geometria. Semegliont a Matias Spescha. Las ovras ch’ins sa admirar ellas differentas stanzas e zulèrs dalla Cuort Ligia Grischa han negins tetels, ins vegn animaus da contemplar. Ins sa suandar il svilup dil figurativ tier gl’abstract. Abstract e figuras La meisa da lavur dil graficher ed artist da tatoo, Alessio Schmed. «Cumparegliei inagada las modas d’exprimer art, quella dad Alessio e quella da siu tat», ha Justina Simeon animau all’entschatta. Ella cuschina veglia dalla Cuort Ligia Grischa han ins giu caschun d’entupar Alessio Schmed. Leu era medemamein il tierz biadi, Pablo Schmed, alla lavur. Alessio ei artist dil stil psicodelic. Siu stil san ins cumparegliar cun quel dil renomau H. R. Giger (1940-2014). Alessio tetovescha ses sujets, el posseda in talent unic. Quei che siu tat fageva abstract, fa il biadi era abstract – e tuttina vesan ins figuras concretas. Alessio realisescha visiuns psicodelicas, cun pupi, tuscha e rispli. E cun colur e guila, silla pial da concarstgauns che vulan posseder ina tala ovra d’art. «Enzatgei aschia havess jeu mai sminau. Las figuras che Alessio malegia san esser spirtusas, legras, stgiras tochen snueivlas. El drova negins models, mobein malegia ord la fantasia. Alessio para da far sia fuorma expressiva cun ina precisiun, cun pazienzia e perseveronza indescrivibla. Alessio Schmed alla lavur da tetovar, Pablo (davos) vidlunder da mischedar musica. Quei stueis mirar», ha la menadra dil museum intimau tiel beinvegni e fatg gust da seconfruntar cugl art dad Alessio Schmed. Pablo cumplettescha ils treis fargliuns. El mischeida buca colurs, malegia era buc, fa buca musica. Cul num Lucid Core mischeida el musica da tecno. Igl ei ina direcziun creativa, buca leva da capir, cunzun per la «clientella convenziunala» sco quella che viseta la Cuort Ligia Grischa. La sentupada da dumengia suentermiezdi ha avischinau alla variaziun digl art e dalla musica, da siemis e creativitad, rave e decoraziuns sil tgierp. Ils treis biadis da Gieri Schmed e lur tat permiert ein s’anflai ella venerabla casa dils avats.

Duront in onn, ils 7 da matg 2023 tochen ils 4 da matg 2024, ein raquintadras dad endisch cantuns da viadi tras la Svizra. Dumengia vargada ha la brocca ambulonta purtau historias e praulas en tiara romontscha. El Museum Regiunal Surselva a Glion han tschun raquintadras divertiu affons e carschi. La Societad svizra da praulas (SSP) festivescha uonn il giubileum da 30 onns. Quei ha animau las dunnas d’organisar ina staffetta tras la tiara. Finamira eis ei che raquintadras e raquintaders scolai sepresentan ellas quater regiuns linguisticas. Aposta per la staffetta ha Anna Cathomas, commembra da suprastonza dalla SSP, mess a disposiziun ina brocca. Igl ei ina specia da scadiola da lenn cun uvierchel e manetscha. Quella brocca ei vegnida da Turitg, igl ei gl’utensil che accumpogna la staffetta tras la Svizra – enstagl d’ina bitgetta. Sis cuntents tras il mund En connex cun quell’occurrenza giubilara ein tschun dunnas sepresentadas dumengia el Museum Regiunal Surselva. Igl ei raquintadras da lungatg-mumma romontsch. L’etappa culla brocca ch’ei vegnida da Turitg ha vuliu e duiu representar tuttas parts dalla Romontschia. Il Grischun, cun sias valladas oriundamein serradas e homogenas, ei rehs da praulas e detgas. «Quei ei stau genial», ha ina visitadra manegiau la sera suenter che las raquintadras han giu finiu lur presentaziun pils carschi. Dujascha Schweizer, la raquintadra dalla Val Müstair, ha inscenau la praula digl umet selvadi egl idiom dils Jauers. Ines Denoth da Scuol ha raquintau libramein en vallader cun moviment e gestica. Quater dallas tschun raquintadras alla staffetta da praulas dalla Societad svizra da praulas, da sen. Editha Trepp, Dunjascha Schweizer, Anna Cathomas e Letizia Sonder (da sen.) Il tard suentermiezgi havevan la Surmirana Letizia Sonder e la Sursilvana Anna Cathomas entschiet l’occurrenza cun praulas e detgas en lur idiom. Pils pigns ein Dujascha Schweizer e la Sutsilvana Editha Trepp sefultschi ellas rollas dallas strias Gundel e Viamala. Ellas han duvrau tut lur duns per tener la tensiun, la midada dils idioms ha pretendiu la concentraziun dils affons. Els han seschau fascinar dil quac Gusti che ha accumpignau las «striettas» e che ha animau da tedlar la praula dils sis che van cuntents tras il mund. Igl ei ina praula «internaziunala» che vegn raquintada en differentas culturas. Duront tedlar sa pign e grond far sez maletgs, seschar inspirar, e mirar kino pil tschurvi. Il caracter individual da mintga raquintadra influenzescha co il «film» gartegia. Tenor las organisaturas dall’etappa grischuna ha la staffetta saviu sensibilisar. «Praulas ei in scazi da nossa cultura. Culla brocca che va ussa vinavon tras la Svizra savein nus animar da mantener quel», ha Anna Cathomas getg alla FMR.

Ils treis onns vargai ha quei object caschunau beinenqual fastedi al patrun. Dapi ch’igl architect Gian Peder Coray ha instradau la renovaziun dalla casa da siu tat, ha il project accumpignau specialmein el. Dacuort han las autoritads da baghegiar collaudau la casa Coray. «Jeu less gir che la casa era il davos propi ina baracca», manegia il possessur da quella. Gian Peder Coray raquenta lu era egl imperfect. La casa Coray-Candrian el Vitg dado ei da principi ina sco ei deva a Sagogn aunc biaras: tschalèrs e sochel da mir, sisu la construcziun da stric. L’emprema alzada cun stiva e combra tras stiva, ella secunda las combras, e sur quellas il surcombras. Leu mavan ins per sechentar fretgs e pender si ischettas. Biaras casas semegliavan ina l’autra. Dapi la construcziun dallas casas, pia naven dil 16avel tschentaner tochen suenter la Secunda uiara mundiala, ei quei buca semidau. Las casas da 400 onns s’udevan tiel maletg d’in vitg da purs nua che mintga singula famiglia teneva animals da casa. In bienton pli veglia Tier la casa da purs da quei tip s’udeva la cuort, e denter casa e clavau era la bargia. Quei ensemble existeva en tut ils vitgs. Gl’onn 2005 ha Gian Peder Coray cumprau da sia cusrina la cumpart dalla casa-paterna da lur babs. Gl’object oriundamein losch e marcant el stil descret era isada da sum tochen dem. «Dapi ch’jeu hai surpriu ella, havess jeu saviu vender ella bia gadas», conferma gl’architect diplomau. Sia visiun era ei da renovar e da habitar sez en quella. Avon zacons meins han el e sia dunna priu domicil egl object. Ch’el ha renovau quel cun professiunalitad e sentiment pils detagls muossa ina viseta en casa Coray. Gl’orsal entagliau sut la grunda indichescha l’annada 1791. Ch’igl ei exact 500 onns suenter la fundaziun dalla Confederaziun svizra ei ina casualitad. Balcas e travs purtontas cumprovan che la casa Coray ei silmeins 200 onns pli veglia, gliez sappi el confirmar, declara Gian Peder Coray. 1791 ha in Joannes Florin Caveltj – aschia gl’orsal – renovau ella. In fatg remarcabel ei la midada da maun ch’ei ha dau denter 1791 e la secunda mesadad dil 19avel tschentaner. Descendents da Gion Flurin Cavelti – ina famiglia catolica – han vendiu la casa alla famiglia Coray – ina famiglia reformada. Talas midadas da maun eran buca usitadas. Casa era buca pli habitabla La famiglia Coray era domiciliada egl uclaun da Tuora egl Uaul Grond. Culla cumpra dalla casa eis ella setransferida el vitg dado da Sagogn. Peder Coray (1885-1963), il tat da Gian Peder Coray, era restaus affon persul da Christian Coray e el ha artau la casa. Pli tard ei quella ida en possess dil fegl vegl Christian, naschius 1908, e dil giuven Silvio naschius 1922. Tochen gl’onn 2002 ei la casa stada habitada, il quitau per ella era denton ius a piarder. «La casa era buca pli habitabla», conferma il possessur actual. Gl’architect ha surpriu casa e clavau culla finamira da renovar l’immobiglia. Quei ei stau cumbinau cun ina birocrazia speciala. Situada amiez il vitg, denter ils quatiers Fraissen e Casut, ei la casa originala dada en egl gia adina als hosps e jasters. Enten planisar siu project ei Gian Peder Coray staus sfurzaus da collaborar cun ina retscha uffecis: «Polizia da fiug, Tgira da monuments, Uffeci d’energia, cumissiun da baghegiar e cussegliaziun da baghegiar han fatg lur cundiziuns», enumerescha el. Ussa, ch’il baghetg ei finius, ei il possessur satisfatgs ch’igl ei reussiu da transformar l’anteriura casa purila d’ina baracca ad ina pèrla. Dapi zacons meins eis ei il dacasa da Gian Peder Coray e da sia dunna. Il clavau culla lenna rodunda dat buca pli suttetg a fein e risdiv, mobein survescha sco biro digl architect. Casa e clavau Coray, aschia co gl'ensemble sepresentava avon 1950. Oz in plaz avon garascha, pli baul ina cuort cun ladimer. Gl'ensemble ha midau funcziun. L'entrada principala dalla casa tarlischa puspei. La vart viers sid dalla Casa Coray. Igl ei ina casa dil tip Gotthard. Il clavau, depot da fein e risdiv, ei transformaus en in biro d'architectura. Mirs vegls ed elements novs dattan glisch ed atmosfera ella casa historica.

Ils ins han admirau el, auters han odiau el: il dictatur digl imperi roman Gaius Iulius Caesar (100 – 44 a.C.). Ses inimitgs, denter quels senaturs da Ruma, han assassinau el cun stilets ils 15 da mars 44 a.C. Caesar ei era enconuschents entras Asterix ed Obelix. Ils dus amitgs cumbattan encunter ils ­Romans che ein penetrai en Gallia (Frontscha). Quella ha Caesar conquistau duront in’uiara brutala ils onns da 58 – 50 a.C. Varga 1 milliun persunas han ­piars la veta en quella uiara, era dunnas ed affons. Jeu sai buca co ils Franzos valeteschan oz quei trest capetel, respectiv co quel vegn tractaus en scola. Forsa vegnan ils «Commentarii de Bello Gallico» da Caesar legi ellas scolas medias. La veta da Caesar – quei ei la veta d’ina persuna che vul contonscher honur e gloria e vegnir alla pussonza, cuosti tgei ch’ei vegli. Quei resulta era d’in artechel ch’il redatur Urs Guggenbühl ha scret 1992 ella revista Museion. En sia cuorta biografia sur da Caesar tracta Guggenbühl ils fatgs principals: Co il dictatur ei vegnius alla pussonza («Mit Bestechung und Volksaufhetzung auf dem Weg nach oben»); co el ha fatg in patg culs umens pussents da quei temps, Crassus e Pompeius; co el ha sfurzau il senat a Ruma d’acceptar sias leschas cun schar bastunar ils critichers; co el ha eliminau Crassus e Pompeius en in’uiara civila e co el ha instradau la fin dalla Republica romana. Il tierm marcant sin quella via sanguinusa ei l’uiara en Gallia, nua ch’il dictatur ha ragischau ora il pievel celtic e sia cultura («Cäsars Völkermord in Gallien»). Il filolog Markus Schauer discuora medemamein da genocid en siu cudisch «Der Gallische Krieg». In interessant detagl: Il scribent roman Cicero ha pretendiu anno 55 el senat ch’ins stoppi surdar Caesar als Germans. Mo aschia possien ins calmar la gretta dils Dieus en vesta al terribel crim commess en Gallia. En egl dat, co persunas prominentas han giudicau Caesar a moda positiva. Urs Guggenbühl numna in pèr citats, denter auter da treis historichers: Theodor Mommsen, ina corifea quei che pertucca la historia dils Romans, numni Caesar: «Retter des Römertums». Per il historicher Jacob Burckhardt seigi el staus: «… vielleicht grössten Sterblichen». Christian Meier tschontschi da «begnadeten Führer». Il filosof Friedrich Nietzsche laudi il dictatur sco «herrlichsten Menschen». Pli critics ei p.ex. William Shakespeare. En siu drama Julius Caesar di Marcus Antonius: «I come to bury Caesar, not to praise him», vul dir: Jeu vegn per satrar Caesar, buca per glorificar el. Legend quels meinis eis ei vegniu endamen a mi il suandont: Il schefredactur d’ina revista jamnila demuossi simpatias per Putin. Jeu sai buca, co ins sa simpatisar cun ina tala persuna suenter quei ch’ei schabegiau en Ucraina, nua che biars han stuiu e ston murir e nua che affons vegnan deportai. E quei tut mo, perquei ch’il dictatur russ vul conquistar l’Ucraina (e pli tard matei autras tiaras) per restabilir igl anteriur imperi russ. Jeu manegel ch’ei detti parallelas denter Putin e Caesar, e senz’auter era parallelas cun auters dictaturs. Tgisà sche Putin vegn era giudicaus in di sco in dils gronds mortals, salvader dalla Russia ni um glorius? Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, tranter auter ha el scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger referescha a Sedrun.

Il renomau sociolog tudestg, Hartmut Rosa, ponderescha en siu cudisch, schebein la democrazia drovi la religiun. Ina damonda fetg populara che vegn el futur ad influenzar il svilup da nies temps modern. El reflectescha tgei che nossa societad piardi, cura che la religiun gioga buca pli ina rolla per ella. El sedamonda, sch’ei seigi veramein aschi prudent da desister dil grond e reh scazi che la religiun ha da porscher alla carstgaunadad. Cun ses patratgs e plaids tucca el nossa capientscha, sco sch’in cunti gizzau tagliass in det. Mo alla fin resumescha el e vegn alla conclusiun, che la democrazia drovi la religiun. Sia conclusiun irritescha forsa enqualin da nus. En nies temps modern s’allontanein nus pli e pli fetg dalla religiun e biars ein plitost sin la tscherca da religiuns cumpensativas. Hartmut Rosa argumentescha che la democrazia funcziuneschi mo sche burgheis e burgheisas entaupien in l’auter aviartamein e seigien era promts da tedlar tgei che l’auter haigi da dir a nus. Plinavon seigi ei necessari da saver udir cul cor, pia da sviluppar empatia. In cor che gida nus da seschar commuentar da quei che schabegia en nies contuorn. Seschar en sin novas relaziuns cun sesez, cul mund, cul concarstgaun ed era cun tals ch’ein buca dal medem meini sco nus. Per contonscher tut quellas finamiras gidia la religiun da veser il mund cun ina pli gronda perspectiva. Tgi che va en ina baselgia ha in auter sentiment ch’in che va en ina stizun. Pertgei sch’ina societad piarda quei senn da seschar commuentar, sesviluppar e transformar, lu seigi ella piarsa. La societad drovi la religiun perquei ch’entras ella sappien nus anflar in’autra relaziun, in’autra cultura politica ch’ei era per nus nizzeivla, aschia il sociolog Hartmut Rosa. Jeu per mia part schazegel adina puspei las profundas ragischs ed ils ligioms che jeu haiel astgau sentir e viver entras la religiun en mia veta persunala. Dacuort sundel s’entupada cun ina autoritad religiusa dall’Ucraina. Duront nies discuors ha el confidau a mi che tut ils schuldai, giuven e vegl, alla front dall’uiara en l’Ucraina, seigien religius, buca in dad els desisti u d’in maletg d’in sogn, da Niessegner, da Nossadunna ni d’in auter simbol religius sco schurmetg persunal el cumbat dall’uiara. In’uiara che cuozza gia 16 meins. Lucia Wicki-Rensch è creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi 25 onns tar l’organisaziun «Kirche in Not», in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils Cristians persequitads sin l’entir mund. Dapi il 2019 è ella responsabla per la Svizra taliana. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Jeu schazegel adina puspei las profundas ragischs ed ils ligioms che jeu haiel astgau sentir e viver entras la religiun.» Lucia Wicki-Rensch

La fin d’jamna vegn dau la davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal 2022/23. Ord vesta sursilvana va quella ella historia sco stagiun senza victurs e sperdiders. Las equipas activas dils clubs sursilvans restan leu nua ch’ellas ein en 3., 4. sco 5. ligia. Ella davosa runda dil campiunadi dalla 3. ligia san Schluein Glion e Trun/Rabius sepresentar avon agen publicum. L’equipa dalla Foppa che terminescha il campiunadi aschia ni aschia sil secund rang, retscheiva Triesenberg, il tschunavel dalla tabella. Ella davosa runda digl atun havevan las duas equipas partiu ils puncts (1:1). Cun in remis (2:2) havevan era Landquart e Trun/Rabius terminau il giug dalla davosa runda digl atun vargau. Ella tabella era la situaziun lu aunc buca aschi dramatica, surtut buca per Landquart che sesanfla uss sil davos plaz. Ferton che Trun/Rabius ha saviu sespindrar dalla relegaziun cun duas bunas scuntradas els treis davos giugs, sto Landquart gudignar dumengia e sperar ch’ils ulteriurs adversaris alla cua dalla tabella – Tusaun/Cazas, Domat e Buchs – laschien plemas. En 4. ligia el miez dalla tabella Las treis equipas sursilvanas da 4. ligia – Lumnezia, Schluein Glion e Danis-Tavanasa – termineschan il campiunadi el miez dalla tabella. Cun ina victoria el davos giug ordeifer encunter Schluein Glion sa Lumnezia aunc contonscher il tschunavel rang. Danis-Tavanasa absolva sia davosa scuntrada ordeifer encunter Valposchiavo. Ils Puschlavins vegnan relegai ella 5. ligia. Recaltga Danis-Tavanasa puncts en quei giug e Schluein Glion spiarda encunter Lumnezia, sa Danis-Tavanasa remplazzar Schluein Glion sil siatavel plaz dalla tabella. Danis-Tavanasa ei uss otgavel. El campiunadi dalla 5. ligia giogan las equipas sursilvanas negina rolla el cumbat per la promoziun ella 4. ligia. Mladost ha gia segirau igl emprem rang e pil secund battan Domat e Lai Valbella. Igl emprem ed il secund vegnan promovi. 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Triesenberg du. 16.00 Tusaun/Cazas – Schaan du. 16.00 Trun/Rabius – Landquart du. 16.00 Triesen – Ruggell du. 16.00 Domat – Eschen/Mauren du. 16.00 Valposchiavo – Buchs du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Vaz-sut so. 16.00 Cuera 97 – Schlarigna so. 17.00 Valposchiavo – Danis-Tavanasa so. 17.00 Schluein Glion – Lumnezia so. 18.00 5. ligia promoziun, gruppa 1 Mladost – Uniun Trin 10:3 Union Trin – Triesenberg ve. 19.30 Rueun – Laax ve. 20.00 Lai Valbella – Val Tamina so. 16.00 Lusitanos de Samedan – Landquart du. 15.00 5. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Sedrun/Mustér so. 13.00 Danis-Tavanasa – Panaduz so. 19.00 Lumnezia – Vaz-sut du. 15.00 Bogn Ragaz – Bregaglia du. 16.00 Juniors A1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Altstätten so. 16.00 Au-Berneck – Montlingen du. 11.00 Surselva – Buchs Glion du. 13.00 Appenzell – Mels du. 15.30 Juniors A2, gruppa 1 Vaduz – Tavau so. 16.00 Sargans – Landquart du. 13.15 Weesen – Balzers du. 15.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Landquart – Cuera 97 so. 12.00 Surselva – Montlingen Vella so. 14.00 Wittenbach – Grischun Central so. 14.00 Steinach – Rorschach-Goldach so. 15.00 Arbon – Appenzell du. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Domat so. 13.00 Mels – Flums so. 14.00 Bogn Ragaz – Tavau so. 14.00 Schlarigna – Sargans so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Lusitanos de Samedan Cazas so. 13.00 Orion Cuera – Valposchiavo so. 15.00 Panaduz – Surselva du. 14.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Romanshorn so. 09.30 Herisau – Cuera 97 so. 13.00 Steinach – Surselva so. 13.00 Arbon – Rheintal so. 13.00 Sargans – Rorschach-Goldach so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Landquart – Grischun Central so. 14.00 Schlarigna – Domat so. 14.00 Bogn Ragaz – Tavau du. 12.00 Mels – Walenstadt du. 13.30 Bogn Ragaz – Grischun Central mes. 19.30 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Valposchiavo so. 13.30 Domat – Grischun Central du. 10.00 Surselva a – Surselva b Degen du. 10.00 Cuera 97 – Vaz-sut du. 13.00 Panaduz – Vaz-sut mes. 18.30 Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Panaduz Schluein so. 10.00 Grischun Central – Orion Cuera Lai so. 12.00 Valposchiavo – Schlarigna so. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central b so. 10.00 Vaz-sut – Landquart so. 11.00 Grischun Central c – Surselva c Tinizong so. 13.00 Domat – Surselva b du. 10.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Domat – Frauenfeld du. 14.00 Au-Berneck – Uzwil du. 14.00 Weinfelden-Berg – Toggenburg du. 14.00 Ebnat-Kappel – Triesen du. 14.00 Widnau – Rapperswil-Jona du. 14.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Eschenbach du. 11.30 Tusaun/Cazas – Surselva du. 14.00 Mels – Triesen du. 16.00 Vaz-sut-Cuera – Buchs du. 16.00 Junioras FF 15, gruppa 1 Uzwil – Surselva so. 11.00 Linth 04 – Oberthurgau so. 12.30 Mels – Werdenberg du. 16.00 Frauenfeld – Widnau mes. 18.00 Schluein Glion terminescha il campiunadi dalla 3. ligia 2022/23 sil secund plaz dalla tabella.

Suenter che Sumvitg Turissem ha mess en funcziun igl onn vargau il parc da bike ad Igniu sut Rabius, suonda proximamein era la preit da reiver. Dapresent vegnan las davosas lavurs fatgas. Cun stans d’informaziun e stampats emprova l’uniun da propagar sia purschida. Sumvitg s’auda buca tiels loghens da turissem pli gronds en Surselva. Tonaton sviluppescha la pintg’organisaziun da turissem ina remarcabla activitad. Davart quella ha la suprastonza dau plaid e fatg la fin da matg a sia radunonza generala ell’ustria en Val Sumvitg. Sumvitg Turissem dumbra 104 commembras e commembers, quater novs ein vegni vidlunder igl onn passau. Dapi diesch onns vegn l’uniun presidiada d’Andy Monn. Alla radunonza generala ei Cornelia Tuor vegnida eligida ella suprastonza, remplazzond Therese Frey. Igl onn 2022 ha Sumvitg Turissem nudau 7764 pernottaziuns, la gronda part en habitaziuns da vacanzas e camps. En cumparegliaziun cugl onn avon ei quei rodund ina tiarza dapli. Per pign e grond Igl onn vargau ha Sumvitg Turissem surdau gest dus projects fini al diever public. La senda da viandar da Rabius – Runs – Sumvitg ei vegnida cumpletada cun detgas da Paul Luziet. Nov petgas cun historias per romontsch e tudestg da Paul Luziet procuran per divertiment e variaziun sin quella senda cun ina lunghezia totala da rodund 3,8 km. Paul Luziet ein in’ovra da Gugliem Gadola ch’ei naschius 1902 a Mustér e morts 1961 a Cuera. Igl autur ei staus confundatur e redactur dil «Glogn» e redactur digl «Ischi» ed ha scret bia raquens, novellas, biografias e davart la historia. El ei il bab dalla figura populara e humoristica «Paul Luziet». Vegnius aviarts igl onn vargau ei era il parc da bike ad Igniu, in liug che sesanfla sper la via da Rabius en direcziun Surrein. Cun ina fiasta populara ei quel vegnius surdaus a siu intent la fin d’uost 2022. Quei parc ha Sumvitg Turissem schau custar rodund 80 000 francs. Sco agid alla finanziaziun han las commembras ed ils commembers era prestau bia lavur cumina. Preit da reiver el grep Bunamein 60 000 francs cuosta la nova preit da reiver che sesanfla buca lunsch naven dil parc da bike ad Igniu e che vegn danovamein finanziada cun sustegn da pliras varts. La preit ei integrada en in grep e cumpeglia diesch differentas rutas da reiver da different nivel. «Quei ei per pign e grond, entscheviders ed avanzai. Igl ei lunsch entuorn la suletta caschun da reiver che seporscha ordaviert aschi datier dils vitgs», constatescha Andy Monn. La preit ei accessibla per in e scadin. Il mument vegnan las davosas lavurs fatgas, la finamira ei da saver arver quella preit da reiver el grep el decuors dall’entschatta da fenadur 2023. Differents survetschs Sco quei che la suprastonza da Sumvitg Turissem ha informau sias commembras e ses commembers, ha il Bus alpin transportau igl onn vargau 292 persuns en ed ord la Val Sumvitg. Quei ei succediu duront 12 fins d’jamna. Igl onn avon era ei stau 233 persunas. En vesta agl unviern era la senda da scursalar da Puzzastg – Surrein vegnida semtgada. «Pervia dalla pauca neiv havein nus denton buca saviu metter en funcziun ella», di Andy Monn. Il survetsch tecnic dalla vischnaunca da Sumvitg ha erigiu seivs per liung dalla via, per aschia garantir la segirtad. Per propagar sia purschida ha Sumvitg Turissem actualisau e cumpletau ses mieds, denter auter ei vegniu realisau ina tabla d’informaziun a Surrein. Proximamein cumpara era in niev flyer cun descripziun da pliras attracziuns da sport, cultura e temps liber a Sumvitg. Sco commember da Surselva Turissem profitescha Sumvitg Turissem era dallas stentas da reclama da lezz’organisaziun. El rom d’ina cunvegnientscha culla vischnaunca da Sumvitg ein ils duers e la responsabladad per la preit da reiver, il parc da bike e la senda da scursalar vegni reglai. Otti Flepp ed Ervin Jacomet preparan las rutas per la nova preit da reiver el grep ad Igniu denter Rabius e Surrein.

Segir eis ei era curdau si a vus che nus vegnin regularmein inundai, magari schizun mulestai, dad experts e da catastrofas ellas medias. Gie, tier mintga catastrofa ed eveniment dat ei in commentari ni ina runda dad experts cun lur meinis. Ei tonscha da persequitar mintgamai la sera las novitads ed jeu sun puspei à jour quei che pertucca catastrofas d’uiara, d’ecologia, dalla natira, dil clima, dalla sanadad, da finanzas, dall’economia, dalla societad e dalla nova scripziun da gender. Schizun l’intronisaziun da Carli III. dall’Engheltiara ha carmalau experts ed expertas avon la camera. Impressiunonta ei la constataziun d’ina experta che ha manegiau che la cruna da 6 kg possi esser fetg stufia da purtar pil niev regent. Bravo! Tgi vess detg da quei? Era igl alarm, ch’il Lag da Garda ed il Po schigien plaunsiu ora, ei daus cuort sissu per propi ell’aua. Specialmein ils davos treis onns vegnin nus confruntai cun ina catastrofa suenter l’autra. Pandemia(s), uiara(s), inflaziun e l’idea dil «Great Reset». Tut temas che mantegnan la glieud en in constant nivel da tema e malsegirtad. Tgei consequenzas che quei ha, da quellas catastrofas persunalas san experts raquintar cudischs. Sch’ei tonscha buca cun ils avis d’experts, lu vegn la scienzia en agid. Quella ei schi sontga sco la Sontga Scartira e muossa en emprema lingia si quei ch’ei egl interess da quels che finanzieschan ils studis scientifics. Segir eis ei cheu cunvegnent da suandar il current dil daner. Il renomau fisicher Max Planck (1858 – 1947) ha avon biars onns constatau: «Sch’ins mida la moda e maniera dad observar las caussas, lu semidan las caussas ch’ins observa.» Mo tgi che resca da midar la moda e maniera dad observar las caussas, quel setschenta oz pir che zacu en truchets cun etichettas discreditontas che fan star ils cavels agradsi. Facit: Cavigliar ils carstgauns en differents truchets ingrondescha bein la commoda, denton sin donn e cuost dalla valur dil singul carstgaun. Dapi che jeu hai anflau il nuv da tschentar giu tenor mia percepziun ils maletgs televisivs, hai jeu puspei dapli spazi pil plascher digl esser, dil mintgadi, dalla famiglia, dalla natira e da sentupadas cul concarstgaun. Quei fa bein a mi’olma e mia sanadad e per quella drovel jeu era buca ina Organisaziun mundiala dalla sanadad (WHO). Gest tenor il motto dil ni dalla «pur/a suveran/a» che lubescha buca concessiun. Lisa Schmidt-Candinas da Mustér è stada enfin dacurt redactura responsabla dal Calender Romontsch. Il mument prepara Lisa Schmidt-Candinas la 163avla ediziun dil Calender Romontsch. La Somedia ei alla tscherca da sia successura ni siu successur.

Ier ei stau Sontgilcrest, e ch’igl ei stau Sontgilcrest a Laax, quei han ins udiu gia la damaun entuorn las 09.00, cura ch’ils emprems murters ein vegni sittai. Telechargiar Tradiziunalmein accumpogna l’Uniun da giuventetgna Laax en in’uniforma militara dall’emprema uiara mundiala e buis la processiun che meina tras ina part dil vitg e spel Lag Grond vi. Uonn ha era RTR accumpignau cun cameras il til festiv dils da Laax. «Sche la televisiun fuss buca stada oz, lura fussan nus era buca stai tons ‘schuldai’ oz», ha ina commembra dall’Uniun da giuventetgna Laax tradiu alla FMR – cun smaccar giu in egl. Parochianas e parochians, ils purtaders dils cafanuns, il Chor viril Laax, igl augsegner cun la monstranza han «processau» in firau da bial’aura en cuminonza. (fmr/sb)

La secziun da catschadurs Ringel da Trin ha envidau margis da visitar in’acziun da salvament d’anseuls. Strusch sil plaz e strusch che la drona ei sgulada sur il prau, ha ella engartau anseuls-schumellins. Igl ei buca ils sulets che la secziun ha saviu salvar uonn cun agid da quei apparat aviatic. «La collaboraziun culs 13 purs da Trin ei veramein exemplarica», conferma Jean-Marc Rietmann. Enteifer la secziun da catschadurs Ringel Trin eis el responsabels per l’acziun da salvament d’anseuls-cavriel. Avon tschun onns ha el instradau il project da far quei cun agid d’ina drona. «Ils emprems onns survegnevan nus ina dil cantun. Ussa havein nus cumprau sezs dus apparats», declara il catschadur. La secziun lavura cun treis pilots licenziai. «Tuts treis ein voluntaris – e buca catschadurs», puntuescha Jean-Marc Rietmann. La camera «vesa» la temperatura En tuttas regiuns fan catschadurs attent ils purs da cooperar cun els. Ozilgi entscheiva la racolta gia il matg, e quei cun maschinas grondas. Avis sco suonda rendan attent al problem: «Preziai purs. Ussa ei il temps che las cauras cavriel fan ansiel. Stedi ein ellas cun lur anseuls en praus che vegnan segai. Cun pign engaschi san ins evitar ch’els vegnan per la veta entras maschinas da segar». Tgi che fetschi fein en loghens nua che cavreuls han lur reviers, dueigien s’annunziar, han ins saviu leger il davos temps els organs ufficials. Il matg e zercladur, circa duas treis jamnas, ein ils praus madirs da segar. En quels han las cauras-cavriel mess lur nievnaschi ed ei dat mintg’onn unfrendas. Fabio Oberholzer ei in dils pilots d’ina dallas dronas dils catschadurs da Trin. Da professiun eis el cineast cun atgna firma. Per la secziun Ringel navighescha el ina drona dil tip DJI Mavic 2 Entreprise. Igl ei ina cun camera termica, vul gir quella sa localisar sil terren creatiras cun «temperatura». «Grazia a quei sistem eis ei reussiu da salvar uonn 14 pigns», declara Jean-Marc Rietmann. El explichescha la coordinaziun culs purs. «Sch’in pur less segar in prau, contacteschan els nus la sera avon. Sin quei organisein nus l’acziun». La communicaziun vicendeivla funcziuna da tuttas uras sur ina gruppa da whatsup. Fabio Oberholzer muossa gl’ordinatur ch’el ha fatg cullas surfatschas ch’ein da controllar uonn. «Nus havein registrau e fixau ensemen culs purs totalmein 98 surfatschas. Quellas ein indicadas sin in fegl, culla numra dalla parcella cun potenzial da «tgina da pops» da cavreuls. Schumellins el prau Ella vischinonza dil plaz da grillar a Scrausch, davos il Bot Fiena a Trin Digg, ha il pilot installau margis-sera entuorn las 18.30 il plaz da partenza dalla drona. «Cheu savess ei haver ina caura», manegia Jean-Marc Rietmann. Gl’apparat sesaulza, sil monitur dubel montaus sil stativ san ins suandar la camera. «Mirei leu dus dus puncts cotschens. Quei savess esser schumellins d’ina caura», avisescha il pilot. El navighescha ella direcziun, la drona sesbassa. E promt: il pilot mida sin maletg real ed dus bials anseuls cumparan sil monitur. «Igl ei il 13 e 14avel che nus salvein» gi Jean-Marc Rietmann, el sa buca zuppar siu plascher. «Gl’engraziament per quella lavur vegn dils animals», gi el. Commuentai ein era tschels quater umens ch’ein sil plaz da quei ch’els vesan. «Quels dus ein probablamein schon memia gronds e drovan buca pli la chista. La caura vegn ussa a clamar els», declara in d’els. Jean-Marc Rietmann e Marco Engi, in dils gidonters e catschadurs, prendan immediatamein il harass, la bandiera ed il fier per fermar la chista. Sche la drona ha localisau ed anflau in ansiel el prau, eis ei il pensum dils gidonters dad ir e schurmegiar quel. «Nus mettein la chista sur gl’ansiel, fermein quella cul fier e mettein surora ina bandiera», declara Marco Engi. Il pur che arriva – sco annunziau – per segar siu prau, vesa la bandiera e sa untgir l’obstachel cun tractor e maschina da segar. Suenter ch’il pur ha segau allontanescha el la chista. La caura alterada ed irritada observa tut ord distanza e sa sin quei vegnir e menar naven siu pign. Vacanzas aposta per salvar anseuls Davon Trin Digg, encunter il Rein, ein ils praus da Scrausch. Pliras vias d’uaul e da funs colligian in territori spatitschau cun muschnas, pastiras, uaul, praus e caglias. Gl’ideal territori per cavreuls. Martin Marguth ei il secund pilot ch’ei en acziun il matg e zercladur a Trin. Sco Fabio Oberholzer posseda era el ina licenza ufficiala. Il schaner ha el fatg gl’examen ch’igl Uffeci federal d’aviatica civila pretenda. El ei salvader cun tgierp ed olma, el sa era gir daco che la collaboraziun culs purs funcziuna schi bein: «Perquei che la secziun Ringel ha in sistem ch’ei organisaus super». Sco pilot unfrescha el ina part da sias vacanzas per saver gidar. «Nus luvrein en dus teams, cun duas dronas, treis pilots e quater gidonters», declara Jean-Marc Rietmann. El aschunta: «Uonn havein nus entschiet ils 20 da matg e la bilanza ei veramein legreivla», declara el duront che Fabio Oberholzer navighescha la drona sur ils praus da Scrausch. La drona termica localisescha aunc la caura, e schizun il buc-cavriel che schai ellas caglias ella vischinonza. Sut il harass en segirtad. Il gidonter Marco Engi ed il tgamun dall'acziun, Jean-Marc Rietmann (da sen.) el fein ault cul harass e bandiera per schurmegiar igl igniv cul pign. Il monitor dalla camera muossa tgei che la drona ha scuvretg. Il harass culla bandiera indichescha al pur ch'el duei untgir gl'obstachel e salvar gl'ansiel ch'ei suten.

Dapi la fundaziun gl’onn 2003 ha la Casa Immanuel a Castrisch scaffiu ina ovra sociala cun 20 letgs per hosps e pliras cuminonzas d’habitaziuns. Ils 3 da zercladur 2023 ha la fundaziun d’utilitad publica festivau cun rodund 200 persunas il giubileum da 20 onns cul motto «viver ina relaziun cuntenteivla». La visiun dalla fundaziun senumna: «Il carstgaun viva si’identitad dada da Diu cun passiun entras la reconciliaziun. Cheutras sa el era viver ina relaziun cumpleina cul visavi e formar la societad cun dignitad.» En discuors, cuors da treis dis tochen otg jamnas e congedis (timeouts) vegnan las persunas ch’enqueran cussegl accumpignadas sin lur via per sviluppar ina sauna cunscienzia dall’atgna valur, solidas relaziuns e perspectivas da veta motivontas. Il siemi dalla fundatura Verena Wurster era da scaffir in liug nua ch’il carstgaun contonscha ina veta cumpleina tras la reconciliaziun. Era la meinafatschenta Monika Graf ha tradiu als auditurs e las audituras in da ses siemis: La Casa Immanuel astga esser in liug da schurmetg, segirtad ed encuraschament. «Tier nus astga la persuna esser sco ella sesenta il mument. Nus sustenin il carstgaun sin basa dalla resilienza da cultivar ina veta da speronza ventireivla e vesta segira per l’avegnir per saver viver en nies mund strubegiau. Quei dat anim alla sanadad persunala e la fin finala era alla resilienza dall’entira societad.» In cumpliment dils accumpignaders ord la regiun Sin tribuna han entgins accumpignaders ch’enconuschan la fundaziun dapi biars onns formulau lur gratulaziuns agl auditori. «Nossa regiun drova quella buna instituziun che porscha agid als auters carstgauns», accentuescha Gabriel Casutt, responsabel dalla Banca Raiffeisen Surselva. «El giavischa che la Casa Immanuel, che s’engascha dapi 2003 per la reconciliaziun interna, possi survegnir dapli interess e confidonza dalla vart dils indigens.» Richard Caduff, meinafatschenta dil biro fiduziari Confidar SA, muossa grond respect per 20 onns entusiassem ed optimissem cumbinau cun buna lavur: «Idealissem isolau ei malsegir. Vus denton haveis cumbinau quel cun grond engaschament per la realisaziun.» Sora Madlen Büttler dalla claustra dallas dominicanas a Glion puntuescha il meret communabel dallas duas instituziuns: «Tier nus vegnan carstgauns cun in sincer desideri el cor senza esser pertscharts da quei. Nus acceptein e prendein si ils carstgauns cun lur supplicas e gidein els d’anflar lur destin.» Marcel Mettler, confundatur dalla Quellenhofstiftung a Winterthur e meinafatschenta dalla fundaziun soziala CISA (Christliche Institutionen der Sozialen Arbeit) ei incantaus che la Casa Immanuel construescha punts: «Vus emplenis la ruosna denter las clinicas psichiatricas cun lur indrezs medicinals cun vossa purschida bein structurada. Adina dapli carstgauns drovan la pusseivladad d’emprender, co relaziuns socialas funcziunan ella pratica. Vus essas in bien exempel en nossa societad.» El giavischa alla Casa Immanuel ed a sesez, che l’ovra cumpleteschi sia purschida ell’assistenza posteriura suenter la dimora, sinaquei ch’il progress ella veta resti ferms. Christian Schreiber, translatau per romontsch da Paul Durschei Impressiun dalla fiasta da giubileum. Impressiun dalla fiasta da giubileum.

La sonda vargada ha giu liug ell’aula dalla casa da scola ed en localitads dalla Scola da musica Surselva a Glion il 17avel Premi Lions per talents da musica. Affons e giuvenils ein semesirai en differentas categorias da solo, ensembles entochen bands. La concurrenza ei vegnida arranschada il Club da Lions Surselva en collaboraziun culla Scola da musica dil Center da formaziun Surselva. (fmr) Ils «champions» da quest onn ein (da seniester) Tatiana Casanova (euphonium), Ladina Cabernard e Manda Lala (ensemble: cant, cello e clavazin) e Laura Federspiel (ghitara).

L’Ovra electrica Lumbrein ha fatg ina sviulta da bunamein in milliun francs igl onn 2022. Suenter expensas da rodund 968 000 francs ei resultau in deficit da 13 322 francs. Sco quei che la societad che ha salvau dacuort sia radunonza generala sill’Alp Staviala Vedra a Lumbrein scriva en siu rapport annual, ei vegniu consumau igl onn vargau in volumen d’electricitad da 3,366 gwu sin intschess dalla societad. En cumparegliaziun cugl onn avon ei quei ina reducziun da 12,5 %. Cun 1,22 gwu ei l’atgna producziun stada per 11,6 % sin in pli bass livel ch’igl onn 2021. Quei fatg seigi d’attribuir ad in onn fetg schetg. Perencunter ha l’Ovra electrica Lumbrein produciu dapli energia electrica cugl implont fotovoltaic. Cun in total da 47 242 kwu ei quei ina quarta dapli che 2021. Quei ei in niev record da producziun. Ina part da si’energia retila l’ovra d’interpresas da provediment d’electricitad d’ordeifer. Vischins da Vrin san daventar commembers Sper la tractaziun dallas fatschentas statutarias ha la radunonza generala dils 26 da matg 2023 era dau suatientscha ad ina midada dils statuts, respectivamein la pusseivladad da commembradi pil vischinadi da Vrin. Da niev san era ils vischins da Vrin daventar commembers dall’Ovra electrica Lumbrein. Gian Derungs ei vegnius reeligius sco president dalla societad. Medemamein vegni reeligi ella suprastonza ein Martin Capaul, Flurin Capaul e Martin Sgier sco representant dalla vischnaunca da Lumnezia. Nathan Solèr entra da niev ella suprastonza. Anton Gartmann ei vegnius reeligius e Gabriel Derungs eligius da niev ella cumissiun da quen e gestiun dalla societad. (fmr/hh) Il president dall’Ovra electrica Lumbrein Gian Derungs (dretg) en discussiun cun Martin Candinas cun occasiun dil giubileum da 100 onns dall’ovra avon quater onns.

Per la secunda ga han las treis vischnauncas da Sursassiala – Mustér, Medel e Tujetsch – purschiu da Sontgilcrest ina sentupada ell’Academia Vivian a Stagias. Cun teater, referat e musica han ils protagonists dil suentermiezdi delectau ils rodund 120 presents. La benedicziun per quella sentupada ei vegnida da surengiu en fuorma d’uradis. «Nua dess ei in pli bi plaz per ina tala sentupada che ell’Academia Vivian?» Quei ha la geraua da cultura da Mustér, Jris Lombris, detg en siu beinvegni alla raspada interessada dallas vischnauncas da Tujetsch, Medel e Mustér. Cumpletau quei plaid da beinvegni ha il president communal da Mustér, René Epp: «Quei arranschament duei esser ina caschun da sentupada, da sedivertir e guder. Talas sentupadas ein daventadas raras ils davos onns.» Ei seigi daventau moda che per exempel radunonzas generalas sespleighien a moda virtuala. Las pusseivladads da tgirar ils contacts persunals piteschien. «Quella sentupada porscha la caschun da mussar las atgnadads dallas treis vischnauncas, lur cultura differenta e historia», di René Epp. L’organisaziun da quei arranschament ei stada uonn els mauns dalla vischnaunca da Mustér suenter che Tujetsch e siu forum cultural havevan iniziau ed organisau ella per l’emprema ga avon in onn. Daco buca brattar ils geniturs? L’emprema part dil suentermiezdi ha s’udiu alla generaziun giuvna. La Gruppa da teater d’affons e giuvenils Mustér ha dau in schatg da siu toc da teater «Buorsa – brat da geniturs». Il toc da Carina Riethmüller ei vegnius adattaus e translataus per romontsch da Tina Bundi ch’ei era gest la reschissura dalla presentaziun. Tgei affon ha mai semiau ni s’imaginau co ei savess esser tier auters geniturs? Las duas scenas presentadas dalla gruppa ha mussau quei a moda divertenta. Cuort e bien: «Felix ord la classa da Sascha ha gia menau ses geniturs tier la buorsa da geniturs. Sascha e sia sora Lisa vulan ussa era far l’emprova, naturalmein mo sco test per in’jamna. Cuort pli tard entscheiva l’aventura.» Tgi che ha gust da mirar igl entir toc sa far quei ils 16 da zercladur 2023 allas 20.15 en halla Cons a Mustér. Vivian – igl eveniment tschentenar Ils 27 e 28 da fevrer 1990 vegnan a restar en profunda memoria historica dallas treis vischnauncas da Medel, Mustér e Tujetsch. Lu ha igl orcan Vivian numnadamein procurau per devastaziun sisum la Surselva. Plirs uauls ein vegni derschi dil vent cun ina spertadad d’entochen 200 km/ura sco da derscher zulprins. Il forester communal da Medel da lu ed oz gerau, Corsin Flepp da Curaglia, ha dau in’investa en quei eveniment ord vesta dalla vischnaunca da Medel. Leu ha il Vivian derschiu en paucas uras tonta lenna sco quei che la vischnaunca peina en 25 onns. Fetg problematics ei surtut il donn sul vitg da Curaglia staus. La lenna da quei uaul che haveva surviu igl onn 1777 per reconstruir parts dil vitg da Curaglia suenter il grond incendi e ch’era vegnius replantaus silsuenter, ei vegnius disfatgs cumpleinamein. Ei ha giu num prender spert mesiras per garantir la segirtad dil vitg. In considerabel donn «Ils cuosts da rumida digl entir donn caschunau sin intschess dalla vischnaunca da Medel ha contonschiu la summa da siat milliuns francs», di Corsin Flepp. Quater milliuns francs ha la vischnaunca recaltgau culla vendita dalla lenna e da cantun e Confederaziun ein flessegiai tschun milliuns francs en cassa communala. Quellas contribuziuns han denton era surviu ils onns e decennis suandonts per la tgira digl uaul destruiu e replantau. Sulet sur Curaglia eis ei stau necessari da construir 2000 meters lavineras temporaras e rodund 200 meters lavineras da fiera. 70 000 plontinas ein vegnidas messas per garantir in uaul futur. «In grond problem ei l’erosiun en quels loghens stada ils emprems onns suenter igl orcan. Quei muossa con impurtonts ch’igl uaul ei en muntogna», puntuescha Corsin Flepp. La vischnauna ha giu agid da pliras varts, denter auter dall’armada e dil Project uaul da muntogna. 33 onns pli tard ei igl uaul sesviluppaus aschia ch’el ademplescha puspei per gronda part sia funcziun da protecziun. Dil reminent: L’Academia Vivian nua che la sentupada da cultura ha giu liug da Sontgilcrest, ei vegnida battegiada tenor igl orcan. Leu vegn era purschiu pusseivladads da scolaziun e perfecziun pertuccont igl uaul. Cun musica e tscheina Sco gia igl onn vargau all’emprema sentupada da cultura a Stagias ha musica indigena era procurau uonn per variaziun. Per la finiziun dalla scuntrada han il musicist tuatschin Dario Hess e Martin Gugger da Zug procurau per in accent musical. Tgi che ha vuliu guder l’atmosfera a Stagias pli ditg ha giu la caschun da tschenar e guder la carn dil grill dalla Mazlaria Venzin. Igl onn vegnent duei la tiarza sentupada a Stagias vegnir arranschada, lezza vegn allura ad esser els mauns organisatoris dalla vischnaunca da Medel. Sentupada cun teater, referat e musica Per la secunda ga suenter 2022 ein las vischnauncas da Medel, Tujetsch e Mustér sentupadas da Sontgilcrest ad in arranschament communabel da cultura a Stagias. L’organisaziun da quel ei stada quella ga els mauns dalla vischnaunca da Mustér. Ils rodund 120 presents ein vegni delectai da scenas dalla Gruppa da teater d’affons e giuvenils Mustér e da musica da Dario Hess e Martin Gugger. Igl anteriur forester communal da Medel, Corsin Flepp, ha referiu davart igl orcan Vivian dil fevrer 1990. Sulet ella vischnaunca da Medel ha quei eveniment natural caschunau cuosts da rumida egl uaul da siat milliuns francs. La sentupada da quest onn culla pusseivladad da star da cumpignia e sedivertir, cumbinada cun ina tscheina, ei vegnida accumpignada d’entgins uradis. (fmr/hh) La Gruppa da teater d’affons e giuvenils Mustér ha dau in schatg dil toc «Buorsa – brat da geniturs». En in interessant referat ei Corsin Flepp seregurdaus digl orcan Vivian. Dario Hess e Martin Gugger han divertiu musicalmein ils presents ell’Academia Vivian.

390 000 francs sco contribuziun dalla vischnaunca da Mustér alla punt pendenta da S. Gada a Mumpé Tujetsch – gie ni na? Quella damonda ha il suveran da rispunder dumengia proxima suenter che 129 persunas han suttascret il referendum encunter la decisiun dil cussegl da vischnaunca. Ils meinis divergeschan. Ils cuosts totals per la realisaziun dalla punt pendenta ein calculai cun 1,9 milliuns francs. Purtadra dil project ei l’Uniun punt pendenta che ha planisau igl object e che vegn a realisar ella. La basa legala per la colligiaziun naven da S. Gada a Mumpé Medel ei dada entras la revisiun parziala dalla planisaziun locala. La punt fuss 300 m liunga ed el pli ault punct rodund 100 m sur il Rein anteriur. Sco quei ch’ins sa leger el messadi dalla vischnaunca per mauns dalla votaziun dil pievel da dumengia, ils 18 da zercladur 2023, ha il cantun sincerau 570 000 francs vid il project. 90 000 francs ha l’uniun gia retschiert dalla vischnaunca per la projectaziun e 390 000 francs spetga ella uss en fuorma d’in credit. Da sponsurs ei vegniu recaltgau entochen uss rodund 400 000 francs e 199 meters a mintgamai 1000 francs ein medemamein gia vendi. Leutier vegnan summas – en relaziun dils cuosts totals plitost marginalas – da vischnauncas, commembers e fundaziuns. Daners per motivar auters Duess la vischnaunca contribuir la summa da 390 000 francs, muncassen all’uniun aunc rodund 200 000 francs. Pil president dall’Uniun punt pendenta, Christian Loretz, fuss quella summa pli sempla da recaltgar culs daners dalla vischnaunca el dies: «Aschilunsch che la vischnaunca conceda il credit vegnin nus da motivar in ni l’auter sco vischnauncas vischinontas ni era la vischnaunca partenaria da sustener nus finanzialmein. Cunzun fundaziuns vulan saver con che la vischnaunca contribuescha avon che decider davart in’atgna summa. Ensemen culs daners dalla vischnaunca duessen nus lu saver cuvierer ils cuosts. Cun recaltgar daners tier sponsurs e persunas singulas essan nus uss pli u meins al limit.» Oriundamein quintavan ils iniziants cun ina summa da projectaziun e realisaziun dalla punt considerablamein pli bassa. «L’entschatta essan nus stai a mirar ina punt pendenta el Valleis. Lezza ha custau 1,2 milliuns francs. Igl ei lu denton semussau spert che la punt pendenta da S. Gada a Mumpé Medel vegn in bien ton pli cara. Lu ei l’aulta carischia vegnida vitier», di Christian Loretz. La vischnaunca duess surprender Igl avrel ha il cussegl da vischnaunca da Mustér buca mo acceptau il credit da 390 000 francs che vegn uss en votaziun sin fundament dil referendum, mobein era che la vischnaunca duei surprender la punt suenter la construcziun. Sco la vischnaunca scriva ein ils cuosts annuals da menaschi calculai cun rodund 10 000 francs. Tenor il messadi da votaziun stuess l’Uniun punt pendenta tschercar in’autra soluziun en cass che la vischnaunca snegass il credit. «Senza la cumpart dalla vischnaunca ei il project buca realisabels sco access gratuit. Medemamein fuss la cumpart finanziala dil cantun periclitada», san ins leger el messadi. Ins stuessi tschercar in’autra via communablamein culs investurs e reglar igl access sur la punt cun in pagament da mintga viandont. Daco duess il pievel dir na al credit da 390 000 francs per la punt pendenta? Ignaz Furger, iniziant dil referendum: «Igl agir ei ina tactica da salami. Igl emprem han ils iniziants dumandau la vischnaunca in credit da 90 000 francs per la projectaziun. Lu ei suandau la damonda per 390 000 francs che vegn uss en votaziun dil pievel sin fundament dil referendum. La fin finala duess la vischnaunca era surprender suenter il manteniment dalla punt. Quei ei 10 000 francs ad onn. Sch’ins quenta ensemen tut, sedat ina summa da varga 500 000 francs. Quella summa ei lu buca pli en cumpetenza dil cussegl da vischnaunca da decider. Schebein il manteniment cuosta mo 10 000 francs ad onn ei in’autra damonda. En ina contribuziun da RTR ha in dils iniziants detg, ch’ei fussi necessari da tschercar la summa restonta da 500 000 francs en cass che la vischnaunca sneghi il credit. Quei fussi il plan B. Lu stussien ils viandonts pagar per ir sur la punt e grazia a quellas entradas fussi la punt in object da rendita. Perquei sun jeu dil meini che la vischnaunca duei investar quels daners en projects pli impurtonts ils proxims onns.» Daco duess il pievel dir gie al credit da 390 000 francs per la punt pendenta? René Epp, president communal: «Il pievel duess dir gie al credit perquei che quella punt ei ina nova purschida e plivalur per la vischnaunca. Ella fa pli attractiva la destinaziun turistica e cun ella havein nus ina nova colligiaziun pil traffic plaun. Sper quella punt lein nus far il territori da S. Gada e Cuflons pli attractivs cun ulteriura purschida. Aschia lein nus nezegiar il Rein sco attracziun. Cun plattafuormas en fuorma da punts sur quel lein nus mussar las bellezias scaffidas leu dall’aua duront mellis onns. La vischnaunca sto investar en quella punt pendenta sulettamein ina quarta dils cuosts totals. Sche nus stuessen construir ella persuls, lu fuss la situaziun segiramein in’autra. Ei fuss donn sche nus munchentassen quella caschun. Per mintgin che vegn en nossa vischnaunca eis ella in’ulteriur element attractiv pervia da sia lunghezia ed altezia. Cun quella savein nus mo gudignar. Ord vesta finanziala dalla vischnaunca periclitein nus cun quella expensa buca auters projects.» Credit pendent Conceda la vischnaunca da Mustér il credit da 390 000 francs per la punt pendenta? Quella damonda vegn rispundida dumengia proxima. Ils meinis pertuccont quei credit ch’ei pendents ein divergents. Hans Huonder/FMR L’Uniun punt pendenta damonda la vischnaunca da Mustér in credit da 390 000 francs per la construcziun dalla punt pendenta da S. Gada a Mumpé Medel. Il project ei calculaus cun cuosts da 1,9 milliuns francs. Igl avrel ha il cussegl da vischnaunca acceptau quei credit, mo encunter quella decisiun ei vegniu priu il referendum. 129 persunas han suttascret el. Dumengia proxima decida il suveran davart quei credit. «Quels daners gidassen nus d’animar era autras vischnauncas e fundaziuns da sustener il project», di il president dall’Uniun punt pendenta, Christian Loretz. Aschilunsch che la vischnaunca conceda il credit, muncassen lu aunc rodund 200 000 francs per saver baghegiar la punt cun ina lunghezia da 300 m ed in’altezia da 100 m sur il Rein. Pro e contra credit Igl iniziant dil referendum, Ignaz Furger, ei dall’opiniun che la vischnaunca drovi quels daners per auters projects ils onns vegnents. D’in auter meini ei il president communal René Epp che beneventa il project. «Quels daners gidassennus d’animar era autrasvischnauncas e fundaziunsda sustener il project.» Christian Loretz, president dall’Uniun punt pendenta Agl ur Dretg democratic senza daco e dacum Hans Huonder/FMR Dumengia proxima ha il suveran da Mustér da decider davart il credit da 390 000 francs sco contribuziun dalla vischnaunca alla punt pendenta sur il Rein anteriur da S. Gada a Mumpé Medel. Igl ei buca ina damonda spirontamein dils daners. La punt cun ina lunghezia da 300 m ed in’altezia da 100 m ei in project fascinont. Ella fuss per franc in’attracziun per la destinaziun da vacanzas sisum la Surselva, silmeins per quels che han buca tema dall’altezia. Mintg’iniziativa che procura per ina plivalur e che stat en rama dallas pusseivladads finanzialas ei da beneventar. Igl engaschament dils iniziants mereta renconuschientscha. Che 129 votantas e votants han suttascret il referendum encunter la decisiun dil cussegl da vischnaunca da conceder quei credit, ei d’attribuir pli pauc al project che culla moda e maniera digl agir. L’Uniun punt pendenta ha buca communicau bein e transparent ses basegns ed ils organs politics ein buca stai sensibilisai sufficientamein per quella damonda. Podà ch’ils gremis politics eran orientai daco ch’igl ei tuttina necessari da sevolver per ina damonda da credit alla vischnaunca, mo il suveran buca. In’offensiva da communicaziun dall’uniun fuss stada pli che necessaria, enstagl da manegiar ch’il conclus dil cussegl da vischnaunca seigi sancrosanct. La mischeida d’iniziativa privata e mandats politics ha la fin finala menau ad in politicum emoziunal. Igl ei la tiarza ga ils davos diesch onns ch’ei vegn priu il referendum a Mustér encunter ina decisiun dil cussegl da vischnaunca. Era tschellas ga ei quei stau il cass pervia da credits denter 300 000 e 400 000 francs. Ina ga pervia dalla sanaziun dil Parcadi Centrum igl onn 2013, l’autra ga pervia dil credit per la realisaziun dall’embellaziun, signalisaziun ed informaziun dil vitg 2014. Il credit pil parcadi ei la fin finala vegnius refusaus, l’auter buca. Quels referendums ein in exempel per ina democrazia vivida. Il referendum – igl artechel 21 dalla constituziun communala – ei buca in instrumentari da skeptica ni disfidonza, mobein il dretg dil pievel sch’el vul condecider. Quei ei mo da beneventar en in temps ch’igl interess per la politica svanescha pli e pli. Aschi bein sco quei dretg astga era mintgin haver siu agen meini. La fin finala decida buca il daco e dacum in referendum – mobein ils arguments che perschuadan. Visualisaziun dalla punt pendenta sur il Rein anteriur denter Sontga Gada e Mompé Medel a Mustér. Ignaz Furger, iniziant dil referendum. René Epp, president communal da Mustér.

Culla finamira da dar novs impuls alla regiun muntagnarda ei vegnida fundada l’Uniun Medelina. Ella ei affiliada al Hotel Medelina a Curaglia. Sco quei ch’ils treis suprastonts dall’Uniun Medelina – Stefan Forster, Rico Tuor e Martin Hoch – scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, vul l’uniun promover la cultura ella Val Medel e sur ils cunfins da quella ora. Igl engaschament duei esser el senn dil svilup regiunal. Sviluppada vegn quell’iniziativa dil Hotel Medelina a Curaglia anora. «A casa denter pezza, al pei d’in pass e circumdau da varietad linguistica. En ina val plein pusseivladads vegn l’uniun nova – l’Uniun Medelina – a promover la cultura el Hotel Medelina ed ella regiun», scrivan ils iniziants en ina communicaziun als mieds da massa. In forum mintgamai igl atun Leu nua che midadas sefetschien plaunsiu seigien ragischs sesviluppadas ils davos tschentaners – ella convivenza, ella cultura, il mistregn ed il respect dalla natira. Cun arranschaments da cultura reparti sur igl entir onn ora el Hotel Medelina ed en auters loghens vegli l’uniun tematisar la veta e la lavur dils carstgauns ella muntogna. Plinavon duei vegnir scaffiu ina plattafuorma en fuorma d’in forum arranschaus mintgamai igl atun. En quel duei vegnir discutau davart temas actuals, brattau ideas e promoviu la reit da contact da carstgauns. Lur engaschament vesan ils treis suprastonts sco contribuziun al svilup dalla regiun, enten dar a quella novs impuls per la veta en muntogna. Stefan Forster ei professer e menader dil sectur da perscrutaziun dil turissem e svilup persistent agl Institut per ambient e resursas naturalas alla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg (ZHAW). Rico Tuor ei president dil cussegl d’administraziun e meinafatschenta dil Hotel Medelina e Martin Hoch schurnalist liber. In forum mintgamai igl atun, organisaus dall’Uniun Medelina, duei seprofundar en temas actuals che fatschenan las regiuns da muntogna.

Gievgia vargada ha Marcel Friberg da Breil priu cumiau suenter 33 onns sco president dil cussegl d’administraziun dalla cassa da malsauns ÖKK. Eifer quei liung temps ha Marcel Friberg ­renovau, sviluppau e restructurau la ÖKK. La FMR ha discurriu cun Marcel Friberg davart siu cumiau e davart las sfidas actualas sil sectur dalla politica da sanadad. Marcel Friberg di ch’el seigi gia baul staus activs sil sectur da sanadad. Gl’emprem tier la Cassa da malsauns publica Cadi e suenter tier la ÖKK Grischuna ch’ei pli tard daventada la societad d’assicuranzas svizra cul num ÖKK. «Politica da sanadad ha adina interessau mei.» Entras il presidi dil cussegl d’administraziun dalla ÖKK ha Marcel Friberg saviu construir ina vasta reit da contacts che han era gidau da posiziunar la ÖKK e da dar ad ella il status ch’ella ha oz cun bunamein 200 000 persunas segiradas. Peder Plaz ch’ei daventaus successur da Marcel ­Friberg ha detg tschei di en sia laudatio da cumiau, che Marcel Friberg hagi contribuiu essenzialmein al success ed alla reputaziun che la ÖKK hagi oz. FMR: Cun tgei sentiments prendeis Vus cumiau suenter varga 3 decennis? Marcel Friberg: Igl ei plitost in’excep­ziun ch’ins ei tons onns president d’in cussegl d’administraziun. Perquei eisi era stau per mei in cumiau fetg extraordinari. Igl ei stau in mument commuentont, gie forsa schizun empau trest per mei. La ÖKK ei ina instituziun che stat a cor a mi. Jeu haiel astgau sviluppar fetg bia ensemen cun fetg biaras persunas en tut quels 33 onns. Igl ei ussa denton stau uras da calar per mei. Jeu sun ventireivels ch’jeu haiel astgau surdar il presidi a Peder Plaz. Cunquei ei la garanzia dada ch’il presidi ei en fetg buns e cumpetents mauns per la ÖKK digl avegnir. Tgeinins ein stai muments impurtonts per Vus en Vies temps d’uffeci? Jeu seregordel ch’igl stau da reorganisar l’entschatta las 39 cassas da malsauns publicas ch’ei deva igl onn 1990 el Grischun (remartga redacziunala: mira box). Cun excepziun da treis havein nus fusiunau las biaras da quellas cassas ad ina unitad per haver in’existenza a ­liunga vesta. Pli tard havein nus integrau cassas publicas dall’ulteriura ed era autras cassas dall’entira Svizra ed en in proxim pass havein nus reorganisau l’entira interpresa fusiunada. Quei ei stau entgins gronds pass. In’auter mument impurtont ei stau igl onn 1994 ch’il suveran svizzer ha approbau la nova lescha federala davart l’assicuranza da malsauns. Cunquei ein las spartas dalla segirada obligatoria e dallas segiradas supplementaras vegnidas divididas. La supplementara ei vegnida suttamessa a la FINMA (Survigilonza federala dils marcaus da finanzas). Consequentamein ha l’ÖKK perquei fundau ina nova societad per la part supplementara. La survigilonza entras la FINMA ha ­absorbau duront ils onns dapli resursas era a nossa societad. Tut quei ei stau ina pulita sfida. Enteifer quels 33 onns ein era biars process da menaschi vegni pli cumplicai. Avon paucs dis hai giu num che las premias dallas cassas da malsauns s’augmentien puspei igl onn 2024. Quei para da stuffientar tut ils acturs participai? Quei ei naturalmein schon stuffi era ord il pugn da vesta dallas segiradas da malsauns. Gia avon 30 onns han ins prognosticau in collaps dil sistem da sanadad sche quei mondi vinavon aschia cun ils cuosts da sanadad carschents. Consequentamein ha quei era savens muntau in augment dallas premias. Quei collaps hai aunc buca dau. Las novitads negativas serepetan denton mintg’onn ed ils davos onns eisi vegniu decretau dalla politica allas cassas da malsauns ch’ei seigi da duvrar las reservas per buca d’alzar las premias. Las reservas ein oz pli u meins sesminuidas sil minimum ed ils cuosts creschan vinavon. Nua meina quei? Igl ei grev da predir co quei va vinavon. Per frenar quella carschen da cuosts ei la politica dumandada d’agir ussa. Mo cura ch’ei va per decisiuns cardinalas mauncan quellas ed ei dat neginas ­decisiuns davart dalla politica. Aschi ditg sco ei vegn buca coordinau meglier denter tut ils acturs dil sectur da ­sanadad, surtut tier ils spitals, vegnin nus era buca da frenar ils cuosts. De facto vegn la glieud adina pli veglia e la medischina porscha adina meglieras terapias ch’ein denton era adina pli caras. El mument ei il sectur da sanadad cun vesta sur igl entir en ina situaziun senza claras perspectivas puncto ­finanziaziun. Avon entgins onns hai dau ina iniziativa per ina cassa da malsauns unitara. Fuss quei buca d’avantatg per involver la politica en la controlla dils cuosts? L’idea da quella iniziativa ei stada quella da far orda tuttas cassas da malsauns svizras ina suletta cassa da malsauns. Quei fuss stau in siet che fuss ius lunsch sper la finamira ora da survegnir sut controlla ils cuosts da sanadad. Las cassas da malsauns ein buca ils pazients e las pazientas, mobein las cassas pagan ils quens dils pazients e lezs pagan las ­premias. Ei gida pia nuot da vuler unificar las cassas da malsauns. Il cuntrari: Ins stuess dar dapli instruments enta maun allas cassas per saver agir e per ­exempel saver far contracts mo cun miedis e spitals che lavuran tenor principis economics, enstagl da stuer far quei cun tuts. Ei la politica da sanadad ussa tempi passati per Vus? Jeu saiel strusch s’imiginar che la politica da sanadad vegn buc ad interessar mei pli. Ils davos decennis hai jeu giu l’incumbensa da s’engaschar pils basegns dalla ÖKK. Quei fa miu successur naven dad ussa ed jeu sun libers da prender posiziun era tier autras damondas. Jeu savess s’imiginar che per exempel la rolla dalla FINMA savess esser in tema ch’interessescha mei el futur. Plinavon hai jeu grond interess, co ei va vinavon cun la purschida sil sectur dils spitals Orda 39 cassas da malsauns hai dau ina La Fundaziun ÖKK datti dapi igl onn 1994, pia quater onns suenter che Marcel Friberg ha supriu il tgamun dalla ÖKK dil Grischun da lezzas uras. Oz ei il num uffizial ÖKK. Avon quei temps devi egl entir cantun Grischun numerusas cassas da malsaus publicas regiunalas. Empremas avischinaziuns denter quellas hai dau gia duront la Secunda uiara mundiala. Oz dumbra la ÖKK varga 190 000 persunas privatas ch’ein segiradas e varga 13 000 interpresas. Biabein la mesadad dallas persunas segiradas derivan d’ordeifer il cantun Grischun. (fmr/mg) Peder Plaz suonda a Marcel Fribergel presidi dalla ÖKK Suenter 33 onns en uffeci ha Marcel Friberg remess gievgia vargada siu uffezi sco president dil cussegl d’administraziun dalla ÖKK. En raschieni cun la FMR di Marcel Friberg ch’il mument dalla surdada digl uffeci a siu successur Peder Plaz, (oriunds da Savognin), seigi stau in mument legreivel perquei ch’el hagi cattau siu successur giavischau. «Da l’autra vart eisi stau in mument commuentont da saver ch’igl ei suenter aschi liung temps la davosa radunonza sco president.» Entras il presidi dil cussegl d’administraziun dalla ÖKK ha Marcel Friberg realisau biars projects. La ÖKK ha oz datier da 200 000 commembras e commembers dall’entira Svizra. (fmr/mg) Marcel Fribert ha tgamunau la ÖKK duront 33 onns

Strusch da crer che Schluein Glion ha aunc saviu spiarder il giug encunter Triesenberg ellas davosas minutas. L’equipa da casa ha dominau claramein il giug naven dalla 15avla minuta e havess stuiu decider la partida gia baul el decuors dalla secunda mesadad. All’entschatta dil giug pareva l’equipa indigena dad esser empau dormulenta. Aschia ha Triesenberg giu dapli dil giug ed ei ius meritadamein en avantatg. In siet da Matjia Duric ei rebattius dalla petga ell’otgavla minuta exact avon ils peis da Reto Tscherfinger che ha sittau la balla da bien endisch meters ella reit. Schluein Glion ei vegnius ella quendischavla minuta l’emprema ga malsegirs avon gol. Lars Caduff ha denton buca saviu surmuntar il goli dils hosps, era sch’el steva tuttenina tut persuls avon el. Meglier ha el fatg quei ella 25avla minuta. Alla fin d’ina biala e sperta attacca sur la vart seniastra ha Luzi Dermont – che ha giugau siu davos giug per l’emprema equipa da Schluein Glion, cunquei ch’el ei sedecidius da terminar sia carriera – surviu la balla precis sil pei al caposettagols, aschia che lez ha realisau siu trentavel gol en quest campiunadi. La secunda mesadad ha Schluein Glion dominau claramein. In’attacca suenter l’autra ei vegnida lantschada, mo pliras bunas caschuns ein vegnidas munchentadas, aschia ch‘ei ha duvrau in siet da cantun per ir en avantatg. Carlo Bearth ha sittau quel ferm sin la lingia da tschun, nua che Marino Cavegn ei siglius il pli ad ault e ha menau la balla cul tgau en gol. Era suenter quei gol ha Schluein Glion dominau e tuttina ha la finala Triesenberg gudignau. Cun dus conters ella 87avla ed ella 90avla minuta ha l’equipa dil Principadi surpriu ils da casa ed aschia gudignau il giug entras gols da Raffael Loosli e Borislav Pavicic. Aschia ha era Corsin Cavegn ch’ei staus per la davosa ga sco cau-trenader sper la lingia, stuiu terminar siu engaschament tier Schluein Glion cun ina terrada. Donn, mo engrazia fetg Corsin per tut quei che ti has fatg per l’USSI. Beat Dermont 3. ligia, gruppa Schluein Glion – Triesenberg 2:3 (1:1) Crap Gries. 205 aspectatur(a)s. Arbiter: Mihaljevic. Gols: 8. Tscherfinger 0:1, 25. Caduff 1:1, 74. Cavegn 2:1, 87. Loosli 2:2, 90. Pavicic 2:3. Schluein Glion: Casutt, Cavegn, Sgier, Livio Derungs, Dermont, Michel, Bearth, Vinzens (52. Zala), Bundi (82. Coray), Deplazes, Caduff. Triesenberg: Pupovac, Maia de Sousa, Sljivar, Gasner (78. Banzer), Foser (90. + 1. Duric); Redzepi (78. Meier), Mitrovic (78. Loosli), Mazzini (78. Niklas Beck), Tscherfinger (53. Pavicic), Jonas Beck, Duric (85. Mazzini). Remarcas: Cartas melnas: 32. Gasner (foul), 46. Deplazes (foul) e 69. Jonas Beck (foul). Schluein Glion senza Afzali, Büchler, D’Atria, Deplazes, Matthias Derungs e Kohler (blessai ni reconvalescents). 8. siet ella petga Triesenberg (Duric), 33. siet cul tgau ella traversa Schluein Glion (Bundi). Corners: 11:4.

La dumengia vargada ha il CB Trun/Rabius giugau la davosa runda da campiunadi encunter Landquart. Landquart sesanflava avon quella partida sil davos plaz e stueva aschia gudignar quei giug. Damai che Trun/Rabius sesanfla sin in plaz segir ella tabella e stueva buca haver tema dalla relegaziun, han els saviu giugar senza grond squetsch. Il giug ei vegnius lantschaus baul – ella 7avla minuta – cun in gol pigl adversari suenter in corner. Ils indigens han denton saviu reagar spert ed ein vegni d’egalisar ella 10avla minuta entras il gol da Patrizio Decurtins suenter ina cumbinaziun dils frars Monn. Tochen pausa ei Trun/Rabius vegnius tier enqual buna schanza ed era tier in gol che ha denton buca quintau. Cuort suenter pausa, ella 49avla minuta, vegn l’equipa dalla Cadi dad ir en avantatg suenter in gol da Daniel Pfister. Trun/Rabius ha denton buca saviu tener ditg quei resultat e survegn in gol duas minutas pli tard. Gia tschun minutas pli tard, ella 57avla minuta, vegn Landquart da sittar in ulteriur gol entras in penalti. Silsuenter daventa l’equipa da Trun/Rabius pli malsegira e survegn aunc dus ulterius gols suenter sbagls ella defensiun. Encunter la fin vegn l’equipa indigena meglier el giug. Ella 79avla minuta survegn ella in penalti che vegn denton buca nezegiaus. Damai che la tensiun ella tabella ei buca stada gronda, ei la frustraziun dil resultat medemamein buca aschi gronda. Mirco Pfister 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Landquart 2:5 (1:1) Gols: 7. Alessandro Giacomelli, 10. Patrizio Decurtins, 49. Daniel Pfister, 51. Janik Niggli, 57. Alessandro Giacomelli, 62. Marc Pirovino, 73. Marc Pirovino. Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Ramon Orlik, Damian Schmed (76. Livio Janka), Elia Schmed, Denis Monn (70. Toni Cathomas), Salvatore Stagliano (54. Gianin Derungs), Mathias Flepp, Daniel Pfister (70. Andri Carigiet), Robin Monn (81. Tizian Duff), Patrizio Decurtins. Landquart: Leon Minni, Sandro Hertner, Nando Oertli, Pascal Martin, Men Hermle, Renato Oswald, Manuel Candrian, Janik Niggli, Marc Pirovino, Alessandro Giacomelli, Antonio Meliti. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Remo Alig, Mirco Pfister, Fabio Caduff, Clau Berther, Lucas Maissen e Silvan Muoth.

L’equipa da tennis dallas damas 30+ da Trun ha gudignau cun 6:0 la sonda il giug da promoziun per la ligia naziunala B encunter Renens. Sco quei che la capitania dall’equipa, Carmen Bearth-Albin ha detg alla FMR, ei l’equipa da Renens sepresentada cun sulettamein treis enstagl quater giugaduras. In giug singul ed in dubel ein aschia i gia all’entschatta en favur da Trun muort la munconza d’ina giugadura da Renens. La fin finala ha Renens era desistiu da dar il secund dubel. Ils treis giugs singuls han las damas da Trun gudignau. La proxima fin d’jamna dat Trun la davosa runda da promoziun. Persuenter sto l’equipa serender a Herrliberg. «Quei ei ina fetg ferma equipa. Dalla classificaziun enneu ein ellas per part meglieras che nus», di Carmen Bearth-Albin. Gudogna l’equipa da Trun quei giug, sa ella separticipar igl onn vegnent al campiunadi dalla ligia naziunala B. (fmr/hh) Resultats Carmen Bearth-Albin (R4) – Mireille Cardinaux (R4) 5:7, 6:1, 6:0. Paula Nay (R4) – Anouchka Carrara (R5) 6:3, 6:0. Sereina Decurtins (R6) – Nicole Zuercher (R6) 6:0, 4:6, 6.4. L’equipa da Trun che ha battiu Renens la sonda vargada. Davos Carla Flury-Nay e Sereina Decurtins e davon Carin Schmed-Friberg, Carmen Bearth-Albin e Paula Nay (mintgamai da seniester). All’equipa appartegnan era Sabrina Suppiger-Hendry, Silvana Guldimann-Giger e Martina Nay.

La stagiun da ballapei 2022/23 ha tuttina aunc priu ina fin legreivla ord vesta sursilvana. L’equipa dils juniors A ha gudignau il giug encunter Buchs e vegn aschia promovida ella «Youth League». Schluein Glion e Trun/Rabius han spiars lur davos giugs dil campiunadi dalla 3. ligia. Il campiunadi da ballapei regiunal 2022/23 ei ton sco terminaus. Mo aunc singuls giugs ston vegnir dai ils proxims dis. Pil punct culminont dalla stagiun ord vesta sursilvana han ils juniors A procurau. Ella categoria A1 han els recaltgau 18 puncts en nov giugs e vegnan aschia promovi ella «Youth League», la pli aulta ligia regiunala dils juniors dalla Svizra Orientala. L’equipa trenada da Mario Arpagaus retuorna aschia leu nua ch’ella era gia igl atun vargau, numnadamein sin in ault nivel. Terradas en 3. ligia Ella davosa runda dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia han Schluein Glion e Trun/Rabius spiars lur giugs da casa. L’equipa dalla Foppa (mira era box) ha stuiu suttacumber a Triesenberg e quella dalla Cadi a Landquart. Landquart ha aschia pudiu mitschar il davos mument dalla relegaziun. Lezza tucca Tusaun/Cazas. Sco suletta dallas quater equipas plazzadas alla cua ha Tusaun/Cazas spiars siu giug la fin d’jamna. Ina surpresa ei franc la victoria da Buchs ordeifer encunter il campiun Valposchiavo. El campiunadi dalla 4. ligia han Schluein Glion e Lumnezia partiu ils puncts, ferton che Danis-Tavanasa ha spiars ordeifer encunter Valposchiavo, il davos dalla tabella. Cul punct recaltgau ha Lumnezia aunc gudignau in rang ella tabella. Mladost gudogna il campiunadi dalla 5. ligia ed ei d’atun d’anflar ella 4. ligia. Lai Valbella e Domat battan pil secund rang ella tabella, medemamein in plaz da promoziun. Dumengia croda la decisiun definitiva el giug denter Lusitanos de Samedan encunter Lai Valbella. Spiarda ni contonscha Domat mo in remis ella scuntrada gia la mesjamna encunter Mladost, ei Lai Valbella promoviu aschia ni aschia. 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Triesenberg 2:3 Tusaun/Cazas – Schaan 1:3 Trun/Rabius – Landquart 2:5 Triesen – Ruggell 4:7 Domat – Eschen/Mauren 5:1 Valposchiavo – Buchs 0:1 1. Valposchiavo 22/54; 2. Schluein Glion 22/49; 3. Ruggell 22/48; 4. Schaan 22/45; 5. Triesenberg 22/43; 6. Triesen 22/32; 7. Trun/Rabius 22/19; 8. Eschen/Mauren 22/18; 9. Domat 22/18; 10. Buchs 22/18; 11. Landquart 22/17; 12. Tusaun/Cazas 22/17. 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Vaz-sut 2:1 Cuera 97 – Schlarigna 2:1 Valposchiavo – Danis-Tavanasa 3:1 Schluein Glion – Lumnezia 1:1 1. Cuera 97 18/43; 2. Panaduz 18/39; 3. Vaz-sut 18/35; 4. Surses 18/30; 5. Lumnezia 18/26; 6. Tavau 18/26; 7. Schluein Glion 18/16; 8. Danis-Tavanasa 18/15; 9. Schlarigna 18/13; 10. Valposchiavo 18/10. 5. ligia promoziun, gruppa 1 Union Trin – Triesenberg 6:1 Rueun – Laax 4:0 Lai Valbella – Val Tamina 3:0 Lusitanos de Samedan – Landquart 4:0 1. Mladost 8/24; 2. Lai Valbella 8/19; 3. Domat 8/17; 4. Rueun 9/13; 5. Val Tamina 9/12; 6. Lusitanos de Samedan 8/11; 7. Landquart 9/10; 8. Union Trin 9/9; 9. Triesenberg 9/6; 10. Laax 9/4. 5. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Sedrun/Mustér 9:0 Danis-Tavanasa – Panaduz 2:2 Lumnezia – Vaz-sut 2:2 Bogn Ragaz – Bregaglia 1:4 1. Bregaglia 8/20; 2. Panaduz 8/19; 3. Cuera 97 8/16; 4. Vaz-sut 8/14; 5. Lumnezia 8/10; 6. Danis-Tavanasa 8/7; 7. Sedrun/Mustér 8/6; 8. Trun/Rabius 8/6; 9. Bogn Ragaz 8/6. Juniors A1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Altstätten 5:1 Au-Berneck – Montlingen 4:2 Surselva – Buchs 7:2 Appenzell – Mels 3:4 1. Surselva 9/18; 2. Altstätten 9/17; 3. Buchs 9/14; 4. Appenzell 9/10; 5. Steinach 9/10; 6. Au-Berneck 9/9; 7. Montlingen 9/9; 8. Bogn Ragaz 9/7; 9. Mels 9/6. Widnau ha retratg si’equipa. Juniors A2, gruppa 1 Vaduz – Tavau 1:2 Sargans – Landquart 1:2 Weesen – Balzers 5:0 1. Landquart 8/21; 2. Glaruna 8/20; 3. Sargans 8/17; 4. Domat 7/13; 5. Tavau 8/10; 6. Weesen 8/7; 7. Schlarigna 6/5; 8. Vaduz 8/4; 9. Balzers 7/0. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Landquart – Cuera 97 2:2 Surselva – Montlingen 2:2 Wittenbach – Grischun Central 0:7 Steinach – Rorschach-Goldach 3:1 1. Landquart 9/23; 2. Cuera 97 9/20; 3. Steinach 9/16; 4. Grischun Central 9/13; 5. Montlingen 9/11; 6. Appenzell 7/9; 7. Wittenbach 9/9; 8. Arbon 8/8; 9. Surselva 8/7; 10. Rorschach-Goldach 9/5. Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Domat 7:1 Mels – Flums 5:0 Bogn Ragaz – Tavau 12:0 Schlarigna – Sargans 0:5 1. Mels 8/21; 2. Sargans 8/19; 3. Flums 8/15; 4. Walenstadt 8/13; 5. Bogn Ragaz 7/12; 6. Vaz-sut 8/10; 7. Domat 8/9; 8. Tavau 8/3; 9. Schlarigna 7/0. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Lusitanos de Samedan 0:4 Orion Cuera – Valposchiavo 0:1 Panaduz – Surselva 2:1 1. Valposchiavo 10/25; 2. Panaduz 9/24; 3. Orion Cuera 10/18; 4. Lusitanos de Samedan 8/7; 5. Surselva 9/7; 6. Grischun Central 10/1. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Romanshorn 4:3 Herisau – Cuera 97 5:3 Steinach – Surselva 3:2 Arbon – Rheintal 6:0 Sargans – Rorschach-Goldach 4:1 1. Herisau 8/22; 2. Sargans 9/20; 3. Arbon 9/15; 4. Surselva 8/14; 5. Steinach 9/13; 6. Brühl 9/12; 7. Cuera 97 9/11; 8. Rorschach-Goldach 9/11; 9. Romanshorn 9/7; 10. Rheintal 9/1. Juniors C1, gruppa 1 Landquart – Grischun Central 2:0 Schlarigna – Domat 6:2 Bogn Ragaz – Tavau 6:0 Mels – Walenstadt 1:0 1. Mels 7/19; 2. Schlarigna 6/12; 3. Domat 6/12; 4. Bogn Ragaz 6/10; 5. Tavau 6/7; 6. Landquart 7/7; 7. Walenstadt 6/3; 8. Grischun Central 6/3. Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Valposchiavo 6:0 Domat – Grischun Central 4:5 Surselva a – Surselva b 0:5 Cuera 97 – Vaz-sut 6:1 1. Valposchiavo 7/16; 2. Cuera 97 7/16; 3. Domat 7/13; 4. Panaduz 6/12; 5. Surselva b 7/10; 6. Vaz-sut 6/6; 7. Surselva a 7/3; 8. Grischun Central 7/3. Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Panaduz 0:2 Grischun Central – Orion Cuera 4:3 Valposchiavo – Schlarigna 5:5 1. Panaduz 7/18; 2. Domat 7/18; 3. Cuera 97 7/15; 4. Grischun Central 7/12; 5. Surselva 7/9; 6. Valposchiavo 7/7; 7. Schlarigna 6/1; 8. Orion Cuera 6/0. Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central b 1:0 Vaz-sut – Landquart 11:1 Grischun Central c – Surselva c 3:4 Domat – Surselva b 4:1 1. Vaz-sut 8/19; 2. Surselva c 8/18; 3. Domat 7/15; 4. Surselva b 8/12; 5. Cuera 97 8/11; 6. Panaduz 8/10; 7. Grischun Central b 8/9; 8. Grischun Central c 8/6; 9. Landquart 7/3. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Domat – Frauenfeld 2:2 Au-Berneck – Uzwil 2:2 Weinfelden-Berg – Toggenburg 2:7 Ebnat-Kappel – Triesen 3:3 Widnau – Rapperswil-Jona 2:2 1. Widnau 20/46; 2. Toggenburg 20/45; 3. Uzwil 20/30; 4. Triesen 20/30; 5. Romanshorn 20/29; 6. Frauenfeld 20/27; 7. Rapperswil-Jona 20/27; 8. Ebnat-Kappel 20/23; 9. Au-Berneck 20/22; 10. Domat 20/16; 11. Weinfelden-Berg 20/11. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Eschenbach 1:8 Tusaun/Cazas – Surselva 2:2 Mels – Triesen 7:1 Vaz-sut-Cuera – Buchs 2:3 1. Mels 16/43; 2. Vaz-sut-Cuera 16/39; 3. Eschenbach 16/36; 4. Buchs 16/35; 5. Surselva 15/17; 6. Schwanden-Linth 17/12; 7. Schlarigna 15/9; 8. Triesen 16/7; 9. Tusaun/Cazas 16/6. Junioras FF 15, gruppa 1 Uzwil – Surselva 3:2 Linth 04 – Oberthurgau 1:7 1. Oberthurgau 8/19; 2. Mels 6/12; 3. Frauenfeld 7/12; 4. Widnau 7/11; 5. Rorschach-Goldach 8/11; 6. Uzwil 8/11; 7. Linth 04 8/5; 8. Werdenberg 7/4; 9. Surselva 7/4. US Schluein Glion: Corsin Cavegn cala – Patric Casutt entscheiva Il giug da 3. ligia da casa la dumengia suentermiezdi encunter Triesenberg ei staus il davos pil trenader Corsin Cavegn. Sco quei ch’el ha detg alla FMR, seigi il temps per calar arrivaus: «Jeu hai fatg empau e less era persequitar pli fetg la carriera da ballapei da Fabrizio.» Siu fegl Fabrizio mida silla stagiun vegnenta dil CB S. Gagl ella Challenge League tiel CB Vaduz. Corsin Cavegn ha trenau l’emprema equipa da Schluein Glion il davos onn e miez, mo gia avon era el staus cau-trenader dall’equipa dalla Foppa duront pliras stagiuns. Tut en tut ei quei stau in engaschament da rodund tschun onns. Culla finamira munchentada da contonscher questa stagiun la promoziun ella 2. ligia regiunala, hagi la decisiun da far nuot: «Jeu hai communicau mia decisiun gia il fevrer.» A Corsin Cavegn eis ei reussiu da dar stabilitad all’equipa: «Igl ei in bien cader cun disciplina e bien uorden. Jeu sun perschuadius che la squadra ei silla dretga via.» El seigi era leds ch’ei seigi reussiu d’anflar ina persuna indigena sco successur dad el ella persuna da Patric Casutt. Lez ei staus il davos assistent da Corsin Cavegn. Ei seigi impurtont da haver persunas alla testa dall’equipa ch’enconuschien la cultura dall’uniun. Schluein Glion terminescha il campiunadi dalla 3. ligia sil secund rang: «Igl ei stau ina buna stagiun mo buca ina perfetga. Che Valposchiavo muossi ina stagiun aschi constanta haveva negin spitgau. A nus han surtut ils remis custau memia biars puncts.» (fmr/hh) Grazia alla clara victoria encunter Buchs han ils juniors A dil Team Surselva contonschiu igl emprem rang ella categoria A1 e vegnan aschia promovi ella «Youth League», la pli aulta ligia regiunala dils juniors dalla Svizra Orientala.

Vendergis vargau ha il Survetsch archeologic dil Grischun fatg las davosas lavurs da segirar e documentar a Sagogn in santeri historic nunenconuschent. La FMR ha rapportau surlunder. Duront sis jamnas ha in team cavau ed examinau in foss aviert amiez in quatier habitau. Vendergis sera han ils tecnichers bandunau il plazzal. «Entochen alla fin havein nus scuvretg 44 fossas. Ei vegnessen probablamein aunc ulteriuras neunavon. Mo ussa stuein nus calar definitivamein», ha Christoph Walser declarau vendergis alla FMR. Il collaboratur dil Survetsch archeologic dil Grischun meina en quei uffeci la partiziun dalla perscruttaziun dil terren. El conferma che la lavur a Sagogn seigi ida a fin vendergis. «Naven da gliendisgis, ils 12 da zercladur, vegnan dus da nos tecnichers ad esser sil plaz. Nus vulein accumpignar l’interpresa da baghegiar, per fotografar e documentar la fasa da baghegiar che suonda». Il dretg sin informaziuns Ei sappi bein esser ch’igl excavatur frunti sin ina ulteriura concentraziun da fossas, en gliez cass detti ei ina ulteriura interrupziun. L’entschatta da matg havevan ins clamau sil plaz il Survetsch archeologic dil Grischun perquei ch’igl excavatur era fruntaus sin ossa humana. Spert han ils archeologs eruiu ch’igl ei in santeri medieval cun skelets e fossas miradas. La bilanza suenter sis jamnas ei impressiunonta: 44 fossas han ils tecnichers saviu documentar el sutterren dalla via Casut. Co eis ei stau da luvrar amiez in quatier habitau? Els hagien adina puspei giu discuors cun persunas interessadas dil contuorn. «Mo beinvulents e curteseivels», conferma Thomas Praprotnik, il menader dalla squadra a Sagogn. Negin che havessi reclamau pervia dil foss aviert amiez il quatier. Teniu si els hagi era negin, puntuescha gl’archeolog e gi: «Nus luvrein per ina instituziun publica e la populaziun ha il dretg da saver tgei che nus fagein». Il schef da baghegiar dalla vischnaunca da Sagogn sez habitescha ella proxima vischinonza dil plazzal ed ei staus pertuccaus persunalmein digl impediment. Influenza silla historia dalla regiun Amiez la via Casut a Sagogn ei ina zona d'excavaziuns archeologicas stada duront sis jamnas. Il pli grond impediment pils archeologs seigi stau che las lingias culs cabels sutterrans dil telefon erien adina «enta peis». Telefonia ed auters conducts han ins tschentau avon onns exact sillas fossas, negliu era ei documentau ch’ei detti leu in santeri. La damonda principala, da tgei epoca che quel ei, san ils tecnichers buca rispunder, dapli informaziuns detti l’analisa culla metoda C14 (mira LQ 16-5-23). «Gliez cuozza denton aunc pli gitg», puntuescha Christoph Walser. Igl ei buca l’emprema gada ch’ils archeologs han perscruttau ina surfatscha sutterrana a Sagogn. Da 1964 tochen 1968 han els aviert gl’areal dil casti da Schiedberg e scuvretg a Bregl da Heida la baselgia da s. Columban. Lezzas scavaziuns han giu influenza silla historia scretta da vitg, regiun e cantun. «Nus havein secapescha marveglias» Dado il vitg havevan lezs plazzals d’archeologia buca disturbau ils habitonts e lur travasch. Prest 60 onns pli tard ed amiez in quatier habitau ei quei auter. «Igl ei stau in disturbi. Tonpli ch’igl ei stau grev d’anflar in impressari che ha surpriu las lavurs da sanar las vias el vitg dado», declara il president communal Thomas Candrian. La scuvretga dil santeri historic han ins fatg all’entschatta da talas lavurs. «Per cletg ha l’interpresa saviu cuntinuar en in auter liug vid in’autra via», puntuescha el. Suenter l’interrupziun da sis jamnas eis el leds ch’il project sa ussa cuntinuar tenor plan. Tuttina remarca Thomas Candrian: «Nus havein secapescha marveglias d’intervegnir dapli da quei santeri e cunzun da tgei epoca ch’el ei». La historia ha aunc buca revelau il misteri dil santeri. Il Survetsch archeologic dil Grischun Tochen els onns tschunconta s’interessavan amaturs ed archeologs da hobi per scavaziuns. En tuttas regiuns dil Grischun deva ei glieud cun grond sensori e responsabladad per historia e vargau. Pilpli era ei commembers dalla Societad historica dil Grischun, glieud intellectuala da gronda influenza. Toc per toc han ins aschia saviu cumplettar il mosaic da varga 7000 onns historia dil cantun multifar. Areguard l’archeologia en Surselva dat ei dus nums impurtonts: Ina gada ei quei il selvicultur cantunal Walo Burkart (1887-1952) che ha scuviert – sper autras el Grischun – las culegnas da Falera e Surin/Crestaulta. In secund ei gl’uestg Cristianus Caminada (1876-1962). Il Lumnezian era in fervent amatur dalla historia ed ha promoviu retschercas archeologicas. Suenter la Secunda uiara mundiala haveva il svilup economic dau in catsch enorm all’economia. Ins ha entschiet a construir vias e casas grondas sco era arver cavas per explotar material. Adina puspei fruntavan ils luvrers sin mirs e restonzas. Il Museum retic era responsabels per tut il material e l’organisaziun dils plazzals, el era denton surcargaus cumplettamein. Aschia ei la regenza sedecidida da fundar 1967 il Survetsch archeologic cantunal. Christian Zindel (1931-1996) ei staus gl’emprem archeolog cantunal. Dapi lu ha quella partiziun fatg nundumbreivlas scuvretgas, perscruttaziuns ed era accumpignau e documentau scavaziuns en tuttas parts dil Grischun. Dapli dil Survetsch archeologic dil Grischun mira www.archaeologie.gr.ch

La geraua da Laax Marita Buchli finescha la fin zercladur siu uffeci pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci da 12 onns. Alla radunonza communala da calonda mars era ei buca reussiu da reglar la successiun. Daferton ei gl’interess pil post carschius. La radunonza communala dils 13 da zercladur sa eleger denter ina candidata e dus candidats. Irina Beer, carschida si a Laax, ha annunziau sia candidatura e vul daventar nova geraua. Ligioms buca schi profunds cun Laax ha Rudy J. Wieser. Il commember dalla PLD Ils Liberals Surselva ei aviarts per cultura e sport ei possessur d’ina agentura da communicaziun e marketing. Vinavon s’interessescha Christian Birchmeier, oriuns dall’Argovia, pil post vacant. Varga 30 onns ha el luvrau tier la Credit Suisse, actualmein eis el um da casa. Electricitad per 2200 casadas Quella tractanda ei sisum la gliesta, tenor constituziun elegian ils da Laax a scret lur suprastonza. Silsuenter suonda ina damonda da cumprar ina parcella d’in possessur privat. A Siel, sur il vitg, cunfinescha quella cul reservuar dalla vischnaunca. Culla cumpra vul la vischnaunca segirar gl’areal ch’ei situaus directamein sur il reservuar. Per las tractandas che suondan ha la suprastonza communala fatg mintgamai in messadi. Inagada eis ei la damonda da construir in’ovra solara aultalpina el contuorn dalla lieunga dil glatscher dil Vorab. Sin bien 2600 m.s.m. vulan la Repower, la Flims Electric e la gruppa Arena Alva (WAG) baghegiar in implont che producess sin ina surfatscha da rodund 150'000 m2 7,5 MW electricitad per pli che 2200 casadas. Finamira eis ei, aschia la suprastonza communala da Laax el messadi, da producir il custeivel current electric pigl unviern. Quel gidass da curclar gl’agen diever dallas pendicularas. «L’ovra solara Vorab contribuess essenzialmein all’independenza energetica dalla vischnaunca da Laax e dalla regiun», argumentescha la suprastonza. Tenor las normas e la legislaziun subvenziunescha la Confederaziun tochen 60 % dils cuosts da quell’investiziun. Alla radunonza communala vegn la suprastonza a presentar il contract pil dretg da baghegiar. Sche tut va sco planisau e preparau, vulan las partenarias montar quest atun in implont da testar. La primavera 2025 fuss ei previu da baghegiar gl’entir implont solar sil Vorab. Project cun gastronom Vinavon dueien ils da Laax discutar alla radunonza communala d’in project per la scoletta veglia. Il baghetg denter Center communal ed anteriur hotel Riva ha surviu 40 onns sco scoletta. Avon che entscheiva la scola primara enta Grava entadem il Lag Grond, han tschiens affons visitau l’instrucziun prescolara. Avon zacons onns ha il carschen dalla populaziun sfurzau la vischnaunca d’engrondir l’infrastructura aschia ch’il menaschi da scoletta ha bardigliau entadem il lag. Dapi lu ei la scoletta veglia vita. La scoletta veglia a Laax duei daventar in'ustria. La suprastonza communala haveva retschiert numerusas offertas da fatschentas e privats che havessen vuliu trer a néz la scoletta veglia. Las autoritads han denton resalvau l’opziun da nezegiar sez l’immobiglia pil cass che las treis vischnauncas havessen fusiunau. Daferton seigi era clar ch’il possessur dalla casa Riva vegli buca pli arver l’anteriura ustria Riva. «Laax piarda cunquei in ulteriur menaschi da gastronomia – el cor dil vitg e cun vesta sil lag», scriva la suprastonza. Aschia hagi la suprastonza communala priu ord truchet in dils dossiers. «Il concept da Dominik Huber, giuven gastronom dall’ustria Conn e Las Caglias a Flem, ha perschuadiu lunsch ora il pli fetg. Las persunas responsablas dalla vischnaunca ein perschuadidas da haver anflau cun el in interprendider giuven, dinamic e fidau. Indispensabel per scola Tenor il messadi duei la scoletta veglia – sco ustria nova – cumplettar la purschida ch’ins ha creau ils davos onns entuorn il Lag Grond. La restructuraziun vegn a custar 1,845 milliuns francs. Vitier quella damonda da credit cuosta la sanaziun e restructuraziun dallas tualettas publicas ina summa da 365'000 francs. Sche la radunonza communala conceda las duas damondas da credit eis ei previu d’arver l’ustria nova la primavera 2024. Pil project «scoletta veglia» collavura la vischnaunca da Laax cugl architect Andreas Schneller da Trin cun biro a Turitg. La finala dueien ils da Laax dar in credit da 400'000 francs per la nova plazza da sport da pausa Grava. Gl’implont ei planisaus gest sur l’ustria Lags e duei survir ton alla scola sco alla publicitad. «Duront ils gis da scola survescha la plazza era sco plaz da pausa, ella ei accessibla duront gl’entir onn per tuts», scriva la suprastonza el messadi tier quella tractanda. Ella citescha la direcziun dalla scola: «Als affons da scola stattan a disposiziun actualmein neginas plazzas externas per far sport da scola. Ina tala ei absolutamein necessaria e sto vegnir realisada aschi spert sco pusseivel per l’instrucziun polisportiva». Aschinavon la direcziun dalla scola. Per saver baghegiar la plazza cun seivs vul la vischnaunca stabilir culsproprietaris privats dalla parcella in contract pil dretg da baghegiar.

Sonda han las interpresas ella zona da commerci e mistregn da Laax envidau la populaziun. Al gi dallas portas aviartas han 38 menaschis a Pardanal e Lieptgas presentau lur multifariadad. Sonda ein las duas vias Lieptgas e Pardanal a Laax stadas serradas per tut il traffic. Igl ei la zona da commerci e mistregn dalla vischnaunca da Laax. Leu nua ch’igl ei per ordinari in pulit traffic d’autos, camiuns, camiunettas e bus ha ins astgau circular libramein. Il tschancun da rodund 550 meters ei staus reservaus pils pedunzs. La zona che s’extenda sut la caplutta da s. Clau tochen tier la rundella Marcau ei il liug da lavur da rodund 180 persunas. Diversitad nunspitgada «En tut essan nus en cheu 38 menaschis», conferma Beat Camathias. El ei possessur e meinafatschenta dalla scrinaria cun quei num. En in auter liug a Pardanal ei la lennaria cul medem. Ei ha aunc ina tiarza firma Camathias, lezza ei cumpetenta per tecnica da climatisar. Dasperas dat ei firmas cun num Coray, ina carrossaria ed ina firma da cuvridas e contuorn, ei dat tetgers cun auters nums, firmas da transport, pictur, installaturs, hortulans, in ulteriur scrinari. E pliras agenturas che porschan reclama e marketing. Buca d’emblidar ils differents survetschs communals, la distribuziun da posta ed il dentist. Il comite d'organisaziun dalla fiasta da commerci e mistregn Laax, da sen. Beat Camathias, Petra Camathias, Roman Coray, Arno Niederberger, Max Welter e Peter Conrad. Mistergners e commerciants, luvratoris, hallas da distribuziun, biros ed agenturas han lur domicil a Lieptgas e Pardanal. Adina puspei han ins udiu il medem pareri en discuors culs visitaders: «Jeu savevel gnanc ch’ei hagi schi biaras fatschentas cheu». Aposta per presentar quella diversitad professiunal-industriala ha in comite d’organisaziun entuorn Beat e Petra Camathias giu l’idea da sepresentar communablamein alla populaziun. «Igl ei ina pusseivladad unica ch’ins sa serrar giu las duas vias da Lieptgas e Pardanal e schar circular la glieud», gi Peter Conrad. Il possessur d’ina agentura da grafica e design ha giu bia visetas ed ha giu tschaffen da mussar sia purschida. La passiun privata da Peter Conrad ein plitost ils autos. Per Max Welter, il garaschist ella vischinonza, eis ei il paun da mintgagi. Era el conferma che la zona da Pardanal hagi in potenzial che la publicitad sutvaleteschi savens. Duront la girada il gi dallas portas aviartas, d’ina halla tier tschella e d’in stan a tschel, ein biars visitaders vegni en discuors cun interprendiders dallas pli diversas branschas. Ils organisaturs havevan scret sigl invit: «Ei vala da visitar nies quatier da commerci e mistregn». Pilver, la diversitad da Pardanal cun sias 180 persunas ha fatg surstar.

Il mars 2022 ha Mathilda Derungs da Glion organisau ord atgna iniziativa ensemen in’acziun da solidaritad per l’Ucraina. L’uiara che era rutta ora diesch gis avon ha intimau ella leutier. Manuel e Claudio Montalta ed ina retscha da voluntaris han susteniu ella. In grond camiun ha la finala menau tut a Cuera. L’organisatura ha saviu confidar all’uniun Ukrainehilfe Graubünden 60 m3 rauba dalla Surselva. La solidaritad seigi stada enorma, buca mo da Glion, mobein dall’entira Surselva, ha Mathilda Derungs getg lezza gada alla FMR. «Dapi lu han ins adina puspei dumandau mei cu ei detti puspei ina nova acziun», raquenta la premurada dunna pensiunada da Glion. Material da tal gener rimna Mathilda Derungs da Glion quest'jamna per l'organisaziun Humanosh. Destinaus ei il material per l'Ucraina In gi hagi Ignaz Derungs, oriunds da Tavanasa e sesents el cantun Turitg, telefonau ad ella en quei connex. Quel ha rendiu attent als basegns ed ad ina pusseivladad d’organisar ina rimnada culla fundaziun polaca Humanosh. «Ussa ei l’Ucraina confruntada cun ina nova catastrofa. Enzatgi ha siglientau il mir da fermada da Kachowka e las auas han devastau immensas surfatschas, cun vitgs e marcaus e culturas productivas», gi Judith Sacchi. L’anteriura redactura dalla gasetta locala Ruinaulta s’engascha per la fundaziun Humanosh e collavura cun Ignaz Derungs. «En cunvegnientscha cun mia famiglia sundel jeu sedecidida d’organisar puspei ina rimnada. La Viafier retica ha mess a disposiziun per quei intent siu magazin alla staziun. «Ignaz Derungs vegn a Glion ed aunc da quei da diesch voluntaris gidan puspei», raquenta Mathilda Derungs. La dunna oriunda da Camuns ei buca parentada cun siu numalin da Tavanasa. Els garanteschan perinagada che la rauba vegn el dretg liug alla populaziun dall’Ucraina.(fmr/abc)

Las vacanzas da stad stattan avon porta. Proximamein siaran las scolas e las famiglias selegran da passentar entginas jamnas senza la truscha quotidiana. Sche quei temps per serecuvrar duei daventar in ­deletg, eisi prudent da preparar ordavon tgei ch’ins vul far. Sfarlatar il temps cun smarschanar ei negina soluziun, pertgei smarschanem («Müssiggang») promova la ruina. Quei fuss donn e puccau! Ei cunvegn da nezegiar quella libertad per ­ruassar, guder ed anflar novas forzas. Perquei drova ei activitads d’in gener ni l’auter. Las pusseivladads ein zun variontas. Ils ins prefereschan da serender alla mar e guder il sulegl en cumpleina splendur. Auters van pli bugen ellas muntognas. Ei dat numerusas purschidas culturalas e sportivas. Ins sa viagiar cun gl’agen vehichel ni profitar dil traffic public. Duront la stad ei l’offerta cun gl’auto da posta fetg gronda. Cun quei sustegn san ins serender senza fastedis suls pass alpins ni ellas vals las pli allontanadas. Ina nova fascinaziun ein ils bikes ed ils velos d’electro. Cun quels schanis san ins girar levamein dallas pli teissas spundas si. Pliras destinaziuns turisticas seprofileschan cun stabiliments specials e cun purschidas attractivas e gagliardas. Per ils amaturs da quei sport ei quei in gaudi, «action pur». Quei ei bien ed endretg e mintgin duei haver siu deletg. Ei sa denton dar conflicts leu, nua che quels vehichels traversan sendas destinadas sulettamein per ils pedunzs. ­Dacuort sun jeu seconfruntaus ella Ruinaulta cun ina gruppa che carrava senza retenientschas sin trutgs solitaris reservai als viandonts. Cheu astgass ins spetgar empau dapli risguard. In deletg aparti ei il viandar. Las purschidas en nossas scheinas ein zun variontas e captivontas, quei per pign e grond, per versai e falombers. Donn che quei potenzial da vera recreaziun vegn nezegiaus memia paunc. Sch’ins cumpareglia las armadas da glieud ch’inundescha gl’unviern las ­pistas da skis cun la frequenza sin las bellezia sendas, eis il contrast enorms. Pertgei pomai fan ins buca pli stedi ina emperneivla spassegiada en nossas magnificas cuntradas? Pertgei seprofitesch’ins buca dapli da quei deletg per tgierp ed olma? Viagiond per «prau e prada» vegn ins confruntaus sin ina moda speciala cun las bellezias dalla natira, gest ussa, cu tut ei en pleina fluriziun. Jeu hai experimentau quella aventura dacuort sin ina spassegiada suenter il Rein sin la via da Polacs e sin las sendas ella Ruinaulta – tuttas tgiradas cun gronda premura. ­«Bunas olmas» han schizun segau las risteinas, aschia ch’ei fa ina cumparsa eleganta sco ina promenada. Traversond caglioms e pignola san ins semiar e filosofar, emblidar ils quitaus quotidians e reactivar las forzas corporalas. En quei reginavel vegn ins accumpignaus permanentamein da magnifics concerts dall’utschleglia. Ins vesa la cuntrada ord ina autra ­perspectiva e sin ina moda bia pli intensiva. Ins engarta enclavas nunenconuschentas, era sch’ins ha viviu ina veta entira ella regiun. Ins constatescha ch’il Rein vegn adina pli pussents, pli ­damaneivel ch’ins vegn dalla capitala. Ei dat adina ­puspei surpresas ed ei sa capitar ch’ins entaupa persunas cun las qualas ins sa far ina biala paterlada. Gest all’entschatta dallas vacanzas, mo era tut gl’onn ora, sai jeu mo recumandar d’ughegiar la scoperta d’ina biala spassegiada. Pign e grond, giuven e vegl, mo oravontut las famiglias vegnan ad anflar plascher e satisfacziun, per­tgei viandar activescha tgierp ed olma, sveglia la capientscha per ils scazis da nossa cuntrada. Pilver, ils strapazs vegnan remunerai dublamein. Dumeni Columberg (Mustér) va gugent a viandar. El viva a Mustér ed è stà redactur, president communal e cusseglier naziunal. Dumeni Columberg (Mustér) va gugent a viandar, sco questa stad cun traversar la Greina (foto). El viva a Mustér ed è stà redactur, president communal e cusseglier naziunal.

Contas gadas havein nus detg: «Naven da Pontius tier Pilatus», ni «Dieus gidi» e «Dieus paghi», ni: «Jeu lavel mess mauns en innoncenza»? – Danunder deriva quella tschontscha, quels plaids, ni quellas frasas idiomaticas che nus duvrein di per di en nies scazi da plaids? Quellas frasas da pli baul dattan veta a nies lungatg. Che biars da quels plaids han lur origin en la sontga Scartira essan nus pauc pertscharts. Exempel 1: Bien pia, tgi che fa cumissiuns, ni sche nus stuein ir naven dad in termin a l’auter e quei mintgaton tut per il giat, schein nus spert «jeu sun currius naven da Pontius tier Pilatus». Quella moda da dir schai en in connex fetg tragic. Quei ha da far nuot cun il cuolm Pilatus en la Svizra Centrala, mobein quei va anavos sin in cass da dertgira el temps da Jesus da Nazareth. Jesus vegn menaus en quei process avon Pontius Pilatus – che ha anflau sco emprem negina cuolpa per senten­ziar Jesus – e suenter tarmess vinavon tier Herodes che era da gliez temps retg dils Gedius. Ils farisès havessen il pli bugen senten­ziau Jesus immediat alla mort. Mo Herodes ha tractau Jesus cun sprèz e sgomiau el – e tarmess Jesus anavos tier Pilatus. Pontius Pilatus era in administratur, respectiv in prefect roman a Judea, che ha suenter liung targlinar truau Jesus alla mort (Lucas, 23). Exempel 2: «Jeu lavel mes mauns en innoncenza.» Saveis Vus che gia il retg David ha duvrau quels plaids? Quella frasa idiomatica deriva ord il Veder ­Testament. Ils plaids derivan ord in confess nunculpont ed in giavisch da David en il psalm 26. Pli enconuschent ein quels plaids ord il Niev Testament. En igl evangeli da Mattiu vegn ei rapportau che Pilatus eri pertscharts che Jesus seigi senza cuolpa. Denton ha el sut squetsch dils premsacerdots e mussaders dalla lescha e dil pievel truau Jesus alla mort. Per documentar ch’el hagi da far nuot cun quella sentenzia, ha el ­giavischau ina cuppa cun aua, ha lavau ses mauns e detg: «Jeu lavel mes mauns en innocenza.» Exempel 3: Da pli baul era ei normal, cura ch’enzatgi sturnidava, ch’ins scheva «Dieus gidi». La ­risposta schai sil maun, ­respectiv sin nossas levzas. Nus affons rispundevan unisono «Dieus paghi». Ozildi ei quei tut semidau ed ins sa esser cuntents, sche enzatgi di aunc in «Gsundheit». Exempel 4: Vinavon sai jeu aunc seregurdar che mia mumma scheva a nus, cura che nus vegnevan la damaun ord letg: «Ludaus sei Jesus Christus.» Nus affons rispundevan e quei unisono: «Semper sei ludaus.» Tenor la liturgia catolica era quei ina fuorma da salidar denter cristians, cura ch’ins s’entupava sin via ni cura ch’ins entrava en in casa ni tier visetas. Quei giavisch savein nus leger en plirs connexs en il Niev ­Testament. Denter auter giavischa igl apiestel Pieder en l’emprema brev als concartents: «Benedius seigi Dieus, il Bab da Niessegner Jesus Christus.» (1. Pieder, 1,3) Per che quei giavisch da salid vegni derasaus vinavon a mintga cartent, ha papa Sixtus V. concediu a mintgin ina remischun da perdun da 50 dis. Denton da quei stat ei scret lidinuot el Niev Testament. Ch’ei seigi sco ei vegli: Era sche biars vulan saver nuot dalla buna nova e vulan crer lidinuot, quellas frasas, tschontschas ni quellas modas da dir ein aschi veglias sco la bibla sezza e vegnan a star aschi ditg sco il romontsch exista. Bernhard Petschen è manader da la producziun grafica da la Somedia, scrivent e catechet. Bernhard Petschen, columnist FMR

L’entschatta zercladur ei Gina Berther daventada campiunessa mundiala ella concurrenza d’alzar peisas da treis disciplinas – powerlifting – a Sardinia. En quella – la concurrenza d’alzar sur la crusch – ha ella lu era gest contonschiu cun 195 kg in niev record mundial. Per la Tuatschina che viva dapi 12 onns el cantun Valleis e che lavura leu sco vendidra ein minimum 200 kg la finamira. «Avon rodund tschun onns hai jeu entschiet a far crossfit. Quei ei aschidadir in program intensiv da forza e cundiziun en cumbinaziun da differents sports. Jeu hai lu sentiu spert ch’jeu hai en sesez fetg bia forza», di Gina Berther (29) ch’ei carschida si a Rueras en Val Tujetsch. Avon 12 onns ha ella bandunau la patria per far igl emprendissadi da vendidra a Brig, leu nua ch’ella viva aunc oz. Ensemen cun collegas seigi ella lu stada empau marvigliusa: «Nus essan s’interessai plitost per plascher sch’ei dat insumma records svizzers en quei connex ed essan lu fruntai sil powerlifting.» Powerlifting ei in sport che secumpona da treis elements d’alzar peisa: Ord la schnuglia, schischent sin in baun e sur la crusch dil dies. Treis meins pli tard seigi ella separticipada per l’emprema ga al campiunadi svizzer. Semeglionts al powerlifting ei la concurrenza d’alzar peisas. Lezza secumpona da duas categorias ed ei disciplina olimpica (mira era box). In success suenter l’auter Ils davos onns ei Gina Berther daventada treis ga campiunessa svizra en powerlifting. Igl emprem ed il secund rang legitimeschan mintgamai da separticipar al campiunadi mundial ed uonn eis ella stada leu per l’emprema ga dalla partida: «Jeu havess gia saviu ir al campiunadi mundial igl onn vargau, mo jeu hai vuliu rimnar experientschas igl emprem en Svizra.» En Sardinia ell’Italia eis ella lu semesirada dils 2 entochen ils 4 da zercladur 2023 cullas pli fermas dil mund e prenmira: Ella categoria 63 entochen 70 kg open ha ella contonschiu il tetel da campiunessa mundiala en alzar peisa sur la crusch. Mo buca mo quei: «Ella categoria d’alzar sur la crusch hai jeu migliurau il record mundial da quella categoria per 2,5 sin 195 kg. La peisa da 200 kg havess jeu era dumignau, mo enten alzar quella hai jeu fatg in sbagl tecnic.» Ella concurrenza da stuschar giu dil baun eis ella daventada secunda cun 77,5 kg ed en quella d’alzar ord la schanuglia quarta cun 125 kg. Sin fundament da sias prestaziuns – era els trenaments – seigi ella perschuadida d’alzar in mument ina peisa d’entochen 210 ni schizun 215 kg. Als campiunadis mundials separticipeschan mintgamai rodund 275 atletas ed atlets digl entir mund. Dalla Svizra ein treis umens e Gina Berther stai en concurrenza. «Ina buna genetica» Daco ch’ella ei aschi ferma, sa Gina Berther gnanc sezza: «Quei sto esser ella genetica. Jeu hai adina fatg fetg bia sport, gia da pintga. Quei ei segir stau d’avantatg. Quei sport pretenda denton biara e dira lavur.» Sper la professiun sco vendidra en ina plazza cumpleina trenescha Gina Berther tschun ga per jamna mintgamai duas uras. Dasperas ha ella era aunc luvrau ils davos onns sco coach da trenament. Igl engaschament sco coach unfrescha ella ussa per saver dedicar aunc dapli temps a ses trenaments. La fin finala vul ella separticipar vinavon a campiunadis svizzers e mundials, il proxim campiunadi svizzer ei gia la fin da settember. «Il campiunadi mundial ei segiramein puspei mia finamira, jeu sun buca stada cumpleinamein cuntenza culs resutats d’uonn», di la sportista ambiziunada. La giuvna Tuatschina trenescha ell’organisaziun SDFPF (Swiss Drug-Free Powerlifting Federation). Quei ei ina da duas organisaziuns da powerlifting en Svizra. «Nossa federaziun ei fetg restrictiva pertuccont doping, ei dat controllas regularas. Cheu vegn tolerau nuot e quei ei per mei fetg impurtont. La sanadad ha emprema prioritad», di Gina Berther che sesenta fetg bein a Brig, mo che retuorna da temps en temps tier la famiglia a Rueras. Il sport da powerlifting fan en Svizra denter 200 e 300 persunas. Tgei ei powerlifting? Powerlifting ei ina concurrenza d’alzar peisas che secumpona da treis disciplinas: Ir ella schanuglia: Il pugnal (la peisa) schai sin in indrez purtader. L’atleta ni igl atelt che stat sin peis va suten e tschappa el cun omisdus mauns aschia che la peisa schai silla schuiala. El aulza ella, fa in pass anavos e va ella schnauglia tochen che la butschida ei sut la schanuglia. Alzar giu dil baun: L’atleta ni igl atlet schai cul dies sin ina baun. El aulza ora la peisa e lai vegnir giu quella entochen sil pèz e lu puspei anavos. Alzar sur la crusch: La peisa schai giu plaun, l’atleta ni igl atlet va ella schanuglia ed aulza la peisa entochen sill’altezia dil calun. Buca da scumbigliar ei powerlifting cun weightlifting ch’ei empau pli enconuschent. Weightlifting secumpona da duas disciplinas d’alzar peisas ed ei olimpic. Quellas duas disciplinas numnan ins trer e stuschar. (fmr/hh) Gina Berther e la peisa da 195 kg Al campiunadi mundial da powerlifting – ina concurrenza d’alzar peisas a Sardinia ell’Italia – ei Gina Berther (29) daventada dacuort campiunessa ella disciplina alzar sur la crusch. En quella ha ella lu era gest contonschiu in niev record mundial ella categoria 63–70 kg open: 195 kg ni 2,5 kg dapli ch’il record vertent. Quei ei reussiu ad ella gest tier l’emprema participaziun al campiunadi mundial. Per la dunna oriunda da Rueras ei il zenit aunc buca contonschius. Ella vul alzar sur 200 kg. (fmr/hh) Al campiunadi mundial da powerlifting – ina concurrenza d’alzar peisas – a Sardinia ell’Italia, ei Gina Berther (29) daventada dacuort campiunessa ella disciplina alzar sur la crusch. Plein concentraziun: La Tuatschina Gina Berther che viva el Valleis ei ina dallas pli fermas dunnas dil mund. En quella categoria – alzar sur la crusch – ha Gina Berther contonschiu il tetel da campiunessa mundiala e cun 195 kg ha ella era realisau in niev record mundial.

Las festivitads digl onn proxim che regordan alla fundaziun dalla Ligia Grischa avon 600 onns senumnan: «Sut igl Ischi 2024». Part da quellas festivitads ei era in giug el liber. La sonda e dumengia vargada ein las persunas interessadas per ina rolla sepresentadas al reschissur René Schnoz. «La rolla dalla polizista less jeu buc exnum surprender», ha Adriana Albin getg al reschissur René Schnoz ella scola veglia da Trun. Ella ei s’annunziada cun 26 ulteriuras persunas da Trun per surprender ina rolla el giug che vegn inscenaus la proxima stad el rom dallas festivitads 600 onns Ligia Grischa. Sepresentai ein buca sulet commembras e commembers dall’Uniun da teater da Trun, mobein era convischinas e convischins da Trun che vulan esser en ina fuorma ni l’autra dalla partida al giug el liber. Ils amaturs dil teater han tradiu al reschissur René Schnoz ed alla producenta Esther Berther detagls dalla veta, co e nua ch’els ein, sche insumma, gia sepresentai sin tribuna ed en tgei rolla ch’els vesan sesez la stad proxima. Integrar tuts A 15 entochen 16 persunas ha igl autur dil giug el liber Michel Decurtins dau vusch e spazi da sepresentar sin tribuna. El sez ei era staus presents la dumengia per seperschuader tgi ch’ei promts da dar veta a sia fantasia. «Nus vulein denton integrar tut quellas persunas che han interess da separticipar al giug el liber», gi la producenta Esther Berther. «Quei ei senz’auter pusseivel, per exempel cun surdar la rolla dil raquintader a pliras giugaduras ni giugadurs.» Ina rolla che cuntegn dabia text e ch’ei para predestinada da vegnir partgida. Il reschissur ei sespruaus da prender als presents la tema dil plan da provas. «Buca tuts ston esser presents da bial’entschatta a tuttas provas.» Ina pulita sfida per René Schnoz da cavigliar ils singuls giavischs da giugaduras e giugadurs el plan da provas. In plan ch’el vul presentar il schaner 2024 cuort avon che las provas entscheivan. Il temps ei in grond tema «Il temps che mintga singul ha a disposiziun ei in grond tema», ha René Schnoz tradiu al casting. In tema per exempel per il pot da Trun David Tiri. El ha medemamein demussau siu interess per il giug el liber. «Jeu hai mai fatg teater, igl ei denton cool dad esser dalla partida.» David Tiri suna ella musica da Trun ed el conta el chor Ligia Grischa ch’ei medemamein involvaus ellas festivitads «Sut igl Ischi 2024». Ch’il teater ha ina liunga tradiziun a Trun ha Silvio Albin tradiu. «Anno 1924 ei miu bab staus dalla partida el giug el liber dallas festivitads 500 onns Ligia Grischa sco buob da 12 onns.» Malgrad tutta tradiziun vesa Silvio Albin siu engaschi persunal igl onn proxim plitost davos la tribuna. «Ei ha avunda umens che s’interesseschan per ina rolla.» Sepresentada a René Schnoz ei era Crista Pelican, oriunda da Lumbrein che ha empriu avon onns da coiffeusa e che lavura ella Casa Sogn Martin. «Ella veta professiunala ston ins era sesluitar en differentas rollas.» Crista Pelican sa senz’auter s’imaginar da far teater. «En ina rolla pli pintga», sco ella ha getg. Silla damonda da René Schnoz sch’ella femi, ha Crista Pelican getg na. «E per il teater entscheivel jeu era buc a fimar.» Para ha Michel Decurtins scaffiu ina figura che fema en siu giug sin tribuna. Retschiert dabia informaziuns Las futuras giugaduras ed ils giugadurs ein buca sulet sepresentai, els han era retschiert diversas informaziuns, per exempel da Patrick Rothmund che ha explicau sia visiun per il maletg da tribuna e Mario Pacchioli che contribuescha la part musicala. Dalla partida ei era Bettina Bundi stada che costumescha pli probabel giugaduras e giugadurs. Che Adriana Albin vul buc exnum giugar polizista ha da far cun sia professiun da polizista ch’ella ha exequiu duront entgins onns. E schebain ella femi ni seigi promta da fimar sin tribuna, gliez ha René Schnoz tralaschau da dumandar ella la sonda vargada.

Dumengia proxima ei a Flem per l’otgavla gada la fiasta da lutga Grischun-Glaruna. Reto Attenhofer, anteriur lutgader federal, presidiescha il comite d’organisaziun dil Club da lutgaders da Flem. Ils rudials da reisgiadira ein sil prau da balluns a Casa d’Uaul Sut. Era il president communal Martin Hug fa part dil comite. En siu beinvegni el guid da fiasta descriva el la muntada d’ina tala occurrenza e dil sport da lutgar en general. Gest el temps dad oz cun numerus giugs da computer artificials porschi quella disciplina originala e tradiziunala endretga «hardware», numnadamein ch’ils adversaris tschappien in l’auter per las caultschas. Il spitachel tschaffont seigi era buca da sutvaletar pertuccont las cumponentas socialpoliticas che colligian ils dus cantuns da muntogna Grischun e Glaruna. Stefan Fausch, cauderschader Flem cunfinescha culs vischins dil nord ed ei involvada directamein culs Glarunes el project dall’Arena tectonica Sardona. Ils buns contacts existan gia dapi decennis. La historia dil scarvon Gion Paul da Flem e dallas vaccas che mavan sur Segnes vi, perquei ch’ils Glarunes ein dai sul fil, ei dagitg emblidada. La fiasta sil prau da balluns entscheiva la dumengia baul. Allas 6.30 ei gl’areal aviarts. Allas 7.30 ei ina emprema sentupada cullas medias ed ils derschaders arrivan sil plaz. Stefan Fausch presidiescha in team da 16 derschader sin quater rudials da resgiadira. Fausch ha gudignau la fiasta Grischun-Glaruna il 2008. Allas 07.45 suonda gl’appell dils 145 lutgaders che semettan ella resgiadira e punct allas 8.00 ei la prereunda. Il final ei allas 17.00. Gl’onn 2016 ei stau a Flem la davosa gada la fiasta Grischun-Glaruna. Quella haveva Armon Orlik gudignau, medemamein las suandontas 2017 a S-chanf, 2018 ad Arosa e 2019 a Cazis. Sco quei ch’ils organisaturs da Flem scrivan en lur communicaziun da medias, laschi la gliesta da partenza aviert interessantas sentupadas plein tensiun. Sper Armon Orlik, annada 1995 separticipescha era siu frar Curdin Orlik, annada 1993. Il retg dils lutgaders Kilian Wenger ei presents, e numerus auters «confederai». Ulteriurs victurs prominents dalla fiasta Grischun-Glaruna a Flem ein stai Ernst Schläpfer (1984), Jörg Abderhalden (2003) ed Arnold Forrer (2009). La fiasta a Flem ei ina sentupada impurtonta dalla stagiun ella Svizra orientala. Il victur dil final sa prender a casa il taur Forbesch, naschius 11 da december 2020 ord in nuegl da Andreas Iten da Masein. La vischnaunca da Flem ha sponsorau quei premi. Ulteriurs premis en fuorma d’animals ein la genetscha Lena ord il nuegl da Gian Veraguth e la mugia Anastacia, da Hanspeter e Daniela Buchli, omisdus da Flem. Christian Schuler (sen) encunter Curdin Orlik al Stoos Schwinget, dumengia, ils 11-6-2023.

Dumengia proxima ha il pievel svizzer da votar. En biaras vischnaunca ein era projects communals pendents. Aschia ad Ilanz/Glion. Il dieschavel onn suenter la fusiun ha il pievel da prender posiziun tier l’iniziativa pertuccont ina revisiun totala dalla constituziun e la cunterproposta leutier. «Cun 25 commembers ei il parlament dad Ilanz/Glion surdotaus. Schizun el parlament da Cuera sesan mo 21 deputai. Sch’el duess vegnir mantenius fuss ei indicau da reducir il diember da mandats», scrivan ils iniziants el fegl d’informaziun ch’els han distribuiu las davosas jamnas. Ella vischnaunca da Glion va dapresent ina campagna da votaziun tenor exempel dalla democrazia. Persunas ed organisaziuns argumenteschan vi e neu e fa valer lur opiniun. Il comite d’iniziativa emprova da gudignar adherents per sia proposta. Il parlament cun sia cunterproposta para buca aschi activs. El ha approbau quella cunterproposta igl 1 da fevrer 2023 cun 20 GIE, treis abstenziuns ed in NA. Ina part ei malcuntenta En ina brev da lecturs ch’ei cumparida margis ella LQ renconuscha Hans Caprez ch’il parlament ha viu ch’igl ei uras da far ina correctura. Denton scriva il habitont da Castrisch: «Per mei ei quei plitost in manever tactic per trer alla liunga la caussa e cumplicar la decisiun all’urna. La cunterproposta cuntegn numnadamein neginas directivas da cuntegn ni propostas concretas da midadas necessarias». Ils 3 da mars 2022 ha in comite da convischins inoltrau alla vischnaunca dad Ilanz/Glion l’iniziativa dil pievel. Hans Caprez fa part da quei comite. Iniziant principal ei Roman Cantieni staus. Ensemen cun Ester Vonplon, Leo Cathomas, Maria Pia Candinas Chappatte, Lorenz Alig e Hans Caprez ha el surdau allas autoritads ina mappa cul text ed arguments dall’iniziativa e las gliestas cullas 419 suttascripziuns. Ina part dalla populaziun dad Ilanz/Glion para dad esser malcuntenta. Dapi la fusiun, entrada en vigur igl 1 da schaner 2014, seigi gl’interess per fatgs politics sesminuius marcantamein, argumentescha il comite. Quei fetschi buca surstar, demai ch’ei detti buca pli radunonzas communalas, cun discussiuns e decisiuns democraticas directas, motiveschan ils iniziants vinavon. Sin fundament dils discuors culla glieud che ha suttascret l’iniziativa preferessen rodund duas tiarzas la radunonza communala ed ina tiarza in parlament redimensiunau, haveva Roman Cantieni declarau ils 3 da mars 2022, a caschun dalla surdada dall’iniziativa en casa cumin. La vischnaunca Ilanz/Glion (cheu survesta sur il marcau da Glion) discutescha d'ina iniziativa che pretenda ina revisiun totala dalla constituziun. Tener liber las pusseivladads Varga in onn pli tard, ils 31 da matg 2023, ha el repetiu quei pareri a caschun dalla discussiun al podi a Glion (mira LQ dils 2-6-2023). Ei seigi temps da curreger il sistem executiv, cun introducir departaments, sminuir las cumpetenzas dil directori e reintroducir la radunonza communala, ha el declarau en siu votum per l’iniziativa dil pievel. Gian Marco Bianchi ei commember dil parlament ed ha iniziau en quel la cunterproposta. El ei era staus sil podi ils 31 da matg ed ha motivau la cunterproposta. En ina replica silla brev da lecturs da Hans Caprez pren el denter auter posiziun (mira LQ dad oz) sco suonda: «L’iniziativa metta en in corset il process d’ina revisiun totala. La cunterproposta vul denton tener liber la pusseivladad d’includer era experts cumpetents ella procedura dalla revisiun.» Tenor Gian Marco Bianchi eis ei buca necessari da trer in streh. «Nus stuein buca far in pass anavos alla partenza – suenter diesch onns», scriva il parlamentari. Ton il comite d’iniziativa per ina revisiun totala dalla constituziun sco era ils adherents dalla cunterproposta ein d’accord en in punct: «Jeu vesel che l’iniziativa muossa il basegns dalla populaziun da separticipar pli vast allas activitads politicas», aschia il parlamentari vinavon. El renda attent al problem general: Mo paucs ein promts da cargar sesez cun lavur supplementara el temps liber. Ei mauncan savens ils voluntaris ella politica. Text dall’iniziativa dil pievel 491 votantas e votants dalla vischnaunca Ilanz/Glion han suttascret la suandonta iniziativa: Votantas e votants giavischan ina revisiun totala dalla constituziun communala. Oravontut dueigi dar ina votaziun da variantas dil model politic, cun ina radunonza communala ni cun mantener in parlament redimensiunau. Vinavon seigi d’examinar cunzun d’introducir departaments, fundar cumissiuns (en special cumissiun da baghegiar). Plinavon examinar la posiziun e l’elecziun dalla cumissiun da quen e gestiun e dil cussegl da scola sco era las cumpetenzas dil directori communal. Igl ei da fundar ina cumissiun da constituziun, quella duei elaborer il messadi per la votaziun davart la revisiun totala. Text dalla cunterproposta Cun 20 GIE, treis abstenziuns ed in NA ha il parlament approbau il suandont proceder: Ei seigi d’examinar la constituziun communala ed in sboz da revisiun. Leutier seigi da fundar ina cumissiun da constituziun che secumpona da tuttina biars commembers dil parlament e dil comite dall’iniziativa dil pievel. Il parlament respectiv la cumissiun sezza dueigi eleger ils commembers dalla cumissiun. Quella duei examinar la constituziun communala ed elaborar il sboz da revisiun per mauns dil parlament communal e dalla cuminonza all’urna. En funcziun consultativa dueigien era il president communal ed ina persuna specialisada sin dretg giuridic far part dalla cumissiun. Vinavon duei la populaziun esser representada commensuradamein.

En Val Medel vegn arranschau sonda, ils 17 da zercladur 2023 in’acziun da far uorden – in «clean up». In e scadin sa separticipar all’acziun. Suenter ina cuort’introducziun ed instrucziun la damaun entscheiva la lavur. Sco Val Medel Turissem scriva en in flyer, vegn il material ed il transport organisaus. Liug da sentupada ei allas 09.00 sper la casa communala a Curaglia. Ei vegn luvrau vid sendas e vias da bike entochen las 15.00. Silsuenter porscha Val Medel Turissem in divertiment cun grill ad Urlatsch. Allas participontas ed als participonts vegn cussegliau da purtar buns calzers, vestgadira adattada allas relaziuns dall’aura e vons. Annunzias per la participaziun a quei di da «clean up» san vegnir fatgas per e-mail kontakt@valmedel.info ni per telefon alla canzlia communala 081 920 33 66. (fmr/hh) Sonda ei il di da «clean up» en Val Medel.

Cun dus arranschaments vegn festivau questa fin d’jamna en Val Tujetsch il giubileum da 50 onns dil contract dalla vischnaunca culla Scola politecnica federala Turitg. Quella dispona leu d’in uaul d’instrucziun e perscrutaziun. Dapi igl onn 1973 survescha ina surfatscha da 176 hectaras en Val Tujetsch sco uaul d’instrucziun e perscrutaziun alla Scola politecnica federala Turitg. Igl ei uaul el territori dil Tgom, Surrein, Bugnei ed Udatsch. Dapi l’entschatta regla in contract dalla scola culla vischnaunca da Tujetsch il diever da quei uaul per intents d’instrucziun e perscrutaziun. Da l’autra vart stat la Scola politecnica federala Turitg a disposiziun agl Uffeci forestal Turitg en damondas che pertuccan la cultivaziun. In’emprema part digl arranschament da giubileum «In uaul da muntogna dat rispostas a damondas ord la scienzia e la pratica» ha liug venderdis, ils 16 da zercladur 2023 allas 19.30 ella Sala Cristalla dalla halla da sport e cultura a Dulezi a Sedrun. Harald Bugmann presenta finamiras, historia e projects actuals egl uaul d’instrucziun a Sedrun. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun, seporscha alla fin la pusseivladad da tschentar damondas e discutar. Il referat ei publics, per conclusiun vegn envidau ad in apero. Viseta egl uaul La sonda, ils 17 da zercladur 2023 dallas 09.30 entochen las 11.30 vegn purschiu la caschun da visitar igl uaul d’instrucziun a Sedrun/Bugnei e da veser projects realisai ed actuals el liug. Ina gronda part digl uaul Bugnei ei vegnius destruius digl orcan Vivian igl onn 1990. Entras ina cultivaziun e plontaziun intensiva ei igl Uaul Bugnei puspei in uaul cun effect da protecziun. Ils visitaders da quei arranschament intervegnan co igl uaul giuven vegn tractaus cun ina metoda da tgira moderna, per ch’el sesviluppeschi ad in uaul stabil e bein structurau. Liug da sentupada per quei arranschament ei la Tgèsa communala e Sedrun.Il transport el liug ed anavos vegn organisaus digl Uffeci forestal Tujetsch. In’annunzia ei buca necessaria. Ils dus arranschaments vegnan organisai dalla Scola politecnica federala Turitg, igl Uffeci forestal Tujetsch, Forum cultural Tujetsch, Museum La Truaisch Sedrun e la Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns Tujetsch. (cdm/fmr/hh) Igl uaul da Bugnei (dretg) ei vegnius destruius per gronda part digl orcan Vivian igl onn 1990.

Flavia Berther ei la nova menadra da team da Sedrun Mustér Turissem. Avon 18 onns eis ella vegnida l’emprema ga sisum la Surselva per luvrar, ei lu puspei ida e la fin finala returnada. Schegie ch’ella ei carschida si el contuorn dil marcau da Berna, enconuscha ella la regiun da Mustér e Sedrun bunamein sco siu sac da caultschas. Igl atun vargau ha la meinafatschenta ­Simona Barmettler bandunau Sedrun Mustér Turissem. Il temps suandont ha Pascal Schär, meinafatschenta d’Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA, surpriu ad interim la funcziun da menar operativamein Sedrun Mustér Turissem. Culla fin da matg 2023 ha el terminau quella funcziun. Flavia Berther (42) da Rueras ha surpriu igl emprem da zercladur 2023 l’incumbensa da menadra dil team. En quella funcziun eis ella vegnida eligida dil cussegl d’administraziun da Sedrun Mustér Turissem. Ella ei gia stada engaschada pli baul tier Sedrun ­Mustér Turissem. Ella posiziun ch’ella ha ussa tgamuna ella il team, fa management da projects ed events sco era management da products. Sco quei che ­Sedrun Mustér Turissem ha scret dacuort en ina communicaziun als mieds da ­massa, vegn ella a menar ed ademplir la strategia da turissem ensemen cun Pascal Schär ed il president Silvio Schmid. Dacasa ella regiun La regiun sisum la Surselva ei tut auter che nova per Flavia Berther ch’ei carschida si el contuorn da Berna: «Gia d’affons vegnevan nus ella regiun Mustér Sedrun per far vacanzas ni che nus carravan sur ils pass dil contuorn.» Avon 18 onns eis ella allura vegnida a luvrar tier Sedrun Mustér Turissem, mo ha lu puspei bandunau la Surselva, denton mo cuort. Dapi 15 onns eis ella dacasa a Rueras, leu nua ch’ella viva cun sia famiglia cun treis affons ella vegliadetgna da scoletta e scola. Flavia Berther ha in sacados da scolaziun e perfecziun empleniu: «Suenter la scola da traffic sun jeu seperfecziunada sco disponenta da menaschi tier la Viafier federala. Allura ei suandada la Scola da turissem a Sierre e la fin finala era il studi d’economia da menaschi alla Scol’aulta professiunala a Fribourg. Ella regiun ha ella era luvrau tier las Pendicularas Mustér SA e suenter che siu consort Marc Berther ha surpriu il menaschi dils geniturs a Rueras, eis ella era siglida leu els stadals professiunals. Dapi igl em­prem da mars 2023 eis ella engaschada tier Sedrun Mustér Turissem ed ussa – dapi rodund duas jamnas – eis ella ­menadra dil team che cumpeglia sis dunnas ed in um. Flavia Berther che tschon­tscha dil reminent fetg bein romontsch, lavura en in pensum da 60 %. Dumignar tut sut in tetg Per Flavia Berther ei il retuorn tier ­Sedrun Mustér Turissem era in retuorn en in contuorn buca dil tut nunenconuschent: «Cu jeu hai luvrau avon 18 onns tier ­Sedrun Mustér Turissem era Silvio Schmid president dall’uniun, ussa eis el president dil cussegl d’administraziun. Pascal Schär era lu medemamein enga­schaus el menaschi, oz eis el meina­fatschenta d’Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA ed aschia danovamein ina persuna involvida el turissem dalla re­giun. La damonda, tgei sfidas che spe­tgien sin ella en sia nova funcziun sco menadra da team, sa Flavia Berther buca ­rispunder spontanamein: «Quei ei grev da dir. Nus essan in bien team ed ei vegn pér aunc a semussar tgei che spetga concretamein sin mei.» Ina sfida dat ei tonaton gia per ella: «Persunalmein eis ei in brav pensum da dumignar famiglia ed engaschament professiunal sut in tetg.» Ella seigi denton perschuadida che quei funcziuni bein. Enteifer il menaschi nua che surtut la cussegliaziun dils hosps da vacanzas ei ina dallas incumbensas principalas, ha ei dau midadas ils davos onns: «Oz seneze­gian pli e pli bars dallas pusseivladads digitalas. Il diember da persunas che vul ina cussegliaziun al spurtegl sereducescha.» Flavia Berther lavura alternont els biros d’informaziun a Sedrun e Mustér e con­statescha cun bucca rienta: «Entgins formulars ein cheu tier Sedrun Mustér Turissem aunc adina ils medems sco avon 18 onns.» Semidada seigi surtut era la collaboraziun cun Andermatt che seigi oz intensiva, per exempel cun ina purschida communabla. Ei Flavia Berther buca en biro dall’organisaziun dil turissem ni vid far il tenercasa, eis ella bugen culla fa­miglia a viandar ellas muntognas ni igl unviern silla pista da skis. «Persunalmein eis ei in brav pensum da dumignar famiglia ed engaschament professiunal sut in tetg.» Flavia Berther, menadra da team da Sedrun Mustér Turissem Flavia Berther ei menadra dil team da Sedrun Mustér Turissem dapi l’entschatta zercladur 2023.

L’Associaziun da consum Falera-Laax ha festivau onn vargau siu 75avel anniversari. Ella ha commemorau il giubileum plitost egl intern e cul persunal. Gl’onn 1947 ha glieud iniziativa da Falera e Laax decidiu da fundar in consum puril. Intent eri stau da pussibilitar allas grondas famiglias da cumprar en ell’atgna stizun. Actualmein ei l’Associaziun da consum Falera-Laax en siu 76avel onn da fatschenta. Dacuort ha la suprastonza tarmess gl’invit per la radunonza generala dil onn vargau. Igl ei stau il 75avel. Sco quei ch’il president Victor Blumenthal scriva, eis ei stau in legreivel. Era sch’il 2022 ei buca staus schi ferms sco il 2021, ein ils responsabels satisfatgs dalla sviulta da 8’310’157 francs ed in gudogn da 278’391 francs. La stizun dil vitg a Falera - possess dall'Associaziun da consum Falera-Laax. Las duas stizuns a Falera e Laax, sco era la filiala a Sagogn ein cumpetitivas cullas grondas ed ils grossists. «La sviulta 2022 ei sestabilisada sil livel dils onns avon la pandemia», scriva il president en siu rapport. Siu 75avel anniversari ha l’associaziun buca festivau specialmein culla clientella ni cun in’acziun giubilara. Persuenter cul persunal. Senza tut il persunal havessi la societad buca contonschiu ils buns resultats dils onns vargau, aschia la suprastonza. «Cun engaschi nunstunclanteivel sco era cun anim e tschaffen ei il persunal responsabels che nossa clientella sesenta bein e da casa en nos consums dil vitg e ch’ella fa leu gi per gi lur cumpras», rapporta il president Victor Blumenthal. Buca explicit pil giubileum da 75 onns, denton per puntuar la renconuschientscha, han las collaboraturas ed ils collaboraturs profitau il 2022 d’in sistem da bonus. Sin fundament dil bien bien onn da fatschenta ha l’associaziun augmentau posteriuramein las pagas dil persunal.

Varga 200 persunas han visitau margis la radunonza communala a Laax. La gliesta dallas tractandas ei stada multifara, diversas da quellas han era dau da discutar. Perinagada sefan ils da Laax da piuniers. La radunonza ha approbau in contract pil dretg da baghegiar per in implont solar aultalpin. Cunquei vegnan ils partenaris dil project ad installar quest atun gl’implont da pilot. «Alla Svizra mauncan circa 37 Terrawatt ils proxims onns. Per saver dar damogn al basegns stuein nus saver baghegiar vitier denter 40 e 50 Terrawatt», ha Roland Leuenberger declarau en sia cuorta presentaziun. Margis ha il CEO dalla Repower priu part alla radunonza communala da Laax. El ha rendiu attent alla sfida dil «Solarexpress», la strategia naziunala dalla politica d’energia. La stad produceschien las ovras electricas en surabundonza, gl’unviern maunchi il current denton. Daferton sappien ins ch’ei seigi grev tochen nunpusseivel d’importar duront ils meins freids current electric dallas tiaras vischinas. «Quellas drovan sezzas lur energia. Perquei stuein nus era saver producir sezs», ha Roland Leuenberger declarau en sia introducziun dalla tractanda. Il president communal Franz Gschwend ha beneventau il CEO dalla Repower en connex cun in project che duei gidar da producir e proveder sez cun electricitad. Garanzia da Solarexpress La radunonza communala da Laax ha viu la necessitad e la schanza. Cun 174 GIE encunter siat NA e pliras abstenziuns ha ella approbau il contract pil dretg da baghegiar in’ovra solara aultalpina ella regiun dil Vorab (mira LQ 13-6-23). Il president communal ha presentau la cunvegna corrispundenta. Tenor quella survegn la vischnaunca ina indemnisaziun da 0,2 raps il kilowatt l’ura ch’ei ius ella reit. Ins discuora d’ina summa annuala da rodund 20'000 francs ad onn. Pervia da quella tariffa ha ei dau ina discussiun e damondas. In votant ha insistiu ch’ins metti el contract ina summa da 1,2 raps il kilowatt. «Nus havein priu la cefra minimala cull’opziun dad augmentar ella. Pertgei igl ei aunc buca clar co gl’implont da pilot vegn a funcziunar e tgei prestaziun effectiva che l’ovra vegn a far», ha il president communal argumentau. Il credit da Solarexpress dalla Confederaziun garantescha a quella contribuziuns da 60 % per l’investiziun. Ovra solara aultalpina Vorab Laax - ina visualisaziun. Laax seposiziunescha cunquei sco emprema vischnaunca che dat glisch verda per in’ovra solara aultalpina tenor la strategia dil Solarexpress. Sin ina surfatscha da 150'000 m2 eis ei previu d’installar 18'000 tochen 20'000 panels che dueien producir 12 gigawatt l’ura electricitad. Ina gronda part dall’energia drova la gruppa Arena Alva per siu menaschi d’unviern. L’ovra sin 2600 m.s.m. gida la gruppa da realisar sia visiun digl emprem territori da skis autoproveditur ellas Alps. Irina Beer-Killias nova geraua Aunc avon quella tractanda ha la radunonza communala elegiu cun gronda maioritad Irina Beer-Killias sco nova geraua. L’indigena ha fatg antruras gl’emprendissadi sin canzlia da Laax. Pli tard ha ella luvrau sco canzlista da Pitasch ed actuara dil parlament dalla vischnaunca Ilanz/Glion. A Panaduz eis ella stada engaschada silsuenter sco substituta dil scarvon. Ina liunga discussiun cun numerus votums ha ei dau perencunter pertuccont il project d’ina plazza da sport e da pausa per la scola. La plazza che ha surviu alla scola primara per quei scopo han ins stuiu unfrir pils baghetgs novs. Cun 118 GIE e 47 NA ha il suveran da Laax la finala – suenter ina discussiun intensiva – acceptau il project che la suprastonza ha presentau. La vischnaunca vegn ussa ad unfrir in toc dalla surfatscha verda denter scoletta nova ed ustria Lags pils basegns dalla scola. In punct critic ei stau ch’il niev implont hagi consequenzas pil maletg dalla cuntrada entadem il Lag Grond. La scoletta veglia a Laax vegn buca transformada en in'ustria. Era gitg ed extendiu – mo la finala cun decisiun clara – ha la radunonza communala da Laax discutau dil project da transformar l’anteriura scoletta en in’ustria. «Nus vulein porscher a nos hosps da vacanzas in’attracziun gastronomica nova», ha il president communal argumentau. L’ustria Lags seigi surcargada ed il baghetg dalla scoletta veglia savessi cumplettar lezza purschia en in liug central. «Aunc in’ustria? Na» , ha ina persuna manegiau ella radunonza. Ina pluralitad dallas votantas e dils votants ei staus dil meini che la vischnaunca dueigi tener en salv quei baghetg public e buca investar memia spert en in niev project gastronomic. Ils cuosts da 1,865 milliuns francs per l’ustria e 300'000 francs pils indrezs sanitars publics ein stai irrelevants ella discussiun. Il project che la suprastonza communala ha schau elaborar gl’architect Andreas Schneller da Trin ei perinagada ius en truchet.

La radunonza communala da Laax ei enconuschenta per sia glieud che tegn si det e conceda credits da milliuns. Il davos decenni ha ella acceptau biars, pils pli differents projects. Adina cun tedlar, s’informar…e tener si vigurusamein det e dar il credit giavischau. Mintga singul ha la suprastonza lu era presentau cun in plan da finanzas plausibel che ha buca schau dubitar ch’ins sappi prestar l’investiziun. Tut ei stau da responsar culs gronds gudogns ella cassa communala. Aschia ha la suprastonza buca giu breigias da dumignar tras credits per casas da scola, albiert da giuventetgna, implont da calira a distanza, ustria Lags, halla da parcar, casa da cultura, sanaziun dallas immobiglias. Unanim ei quei credit ius tras, unanim l’auter. Mintga investiziun ei stada cumbinada cun prosperitad, cun lavur pils mistergners, culla creaziun da valur, e cun in carschen enorm dalla populaziun. Curascha han ils da Laax buca duvrau per acceptar las investiziuns da rodund 60 milliuns dapi il 2014. «Nus savein gie prestar ei», era la devisa. La suprastonza communala ha plitost duvrau curascha. Il president ha lantschau in project suenter l’auter e tratg cun el ses consuprastonts. Cu el ha presentau il december 2018 il project dalla senda da tschemas ha la glieud da Laax tuttenina buca mo tedlau e teniu si det. Dapi lu discutesch’ins en radunonza communala, e buca sco avon che mo in votant critic ughegia da metter en damonda quei ni tschei. Quella midada han ins constatau exemplaricamein margis vargau. Ei fa buca surstar che la radunonza ha cuzzau treis uras e mesa. Cul messadi enta maun han singuls entschiet a dumandar ed ina viva discussiun ei suandada. Tier singuls votums ha ei denton pariu che la persuna insisti mo pil caprezi e per stinadadad. Quella che ha vuliu dumignar tras ch’ins stipuleschi el contract culla Repower in prezi da 1,2 raps l’ura kilowatt – malgrad che las experientschas mauncan aunc diltut. Quella radunonza communala ha mussau ch’ella ei habla da discutar tenor reglas democraticas. Formal, senza polemica e maltscheccadads. En gliez reguard ei il president communal passaus el buatsch cun sedustar a moda nunfaira enviers in votum. El ha denton sentiu immediat il «vent» dil pievel da Laax. Lez aulza buca pli semplamein il det.

La scienzia e la tecnica agrara enqueran soluziuns per segar praus a moda efficienta e tuttina schanegiar la fauna. Enteifer il project per ina agricultura neutrala al clima sefatschentan dus menaschis purils specificamein cun quella tematica. In tun tgulond selai udir sche Jeremias Risch sega cun siu indrez da rudialas cun cuntials che giran cun aulta spertadad sur il terren. In indrez che sega spert ed efficient il fein dalla acla da Planezzas sin 1200 m s.m. a Vuorz. «Ei ha fetg bia fein uonn», tradescha il pur da Vuorz. Ils indrezs da segar cun rudialas ein fetg derasai ella muntogna ed aunc pli fetg ella Bassa. Ed era grazia a quels indrezs han ins pudiu persequitar con spert che puras e purs han mess la raccolta sut tetg el decuors dallas jamnas vargadas. Las rudialas che giran cun aulta spertadad han denton nauschas consequenzas per insects e falians che vivan el fein. Buca mo pervia dalla aulta spertadad dallas rudialas, mobein era pervia digl effect da tschitschar che la rotaziun dalla maschina caschuna. Denter economia ed ecologia Quei fatg confirma Richard Bickel che sefatschenta al Plantahof cun la tecnica agrara. «Il pur sesanfla adina denter luvrar efficient ed economic e da l’autra vart risguardar ils basegns ecologics.» Demai ch’ils menaschis purils ein carschi ils decennis vargai e creschan vinavon, tscherca la tecnica adina novas metodas per che l’agricultura possi remplazzar las forzas da lavur humanas aschi bein sco pusseivel. La scienzia agrara enconuscha igl effect nuscheivel che las maschinas da segar cun rudialas caschuna alla biodiversitad. La gasetta «Schweizerbauer» ha presentau miez matg 2023 soluziuns dalla scienzia e dalla tecnica agrara per schanegiar la fauna. La gasetta agrara ha denter auter citau igl Instiut federal per la perscrutaziun agrara, Agroscope. Lez fa attent ad atgnas perscrutaziuns che muossien che buca sulet il segar cun rotaziun hagi consequenzas nuscheivlas per insects e falians. Motor cun tagliel ordinari Tiel segar anflan ins para las pli semplas modificaziuns tecnicas per schanegiar la fauna. Ed il motor da segar cul tagliel ordinari enconuschents a puras e purs sco «motor cun balca da segar» para dad esser igl indrez che caschuna las pli paucas unfrendas tier quei che viva sin prau e fein. Richard Bickel gi che l’agricultura grischuna sefatschenti cun la problematica. El sez tgira enteifer il project «agricultura neutrala al clima» dus menaschis che desistan sapientiv dils indrezs da segar cun rotaziun. Denter auter per endriescher l’influenza silla fauna ed evaluar co la populaziun da saleps sesviluppescha einteifer ils proxims tschun onns. Duront quels tschun onns nua ch’ils dus purs Menduri Williy da Madulain e Thomas Zellweger ella Val Flex remplazzan igl indrez da segar cun rotaziun cun in indrez da segar cun dus cuntials. In sistem che semeglia empau alla «balca» ordinaria enconuschenta da vegl enneu e che lubescha da segar pli spert. Anavos tiel sistem vegl Thomas Zellweger e sia dunna Katija fan il pur ella Val Flex ell’Engiadin’Aulta sin in menaschi che sesanfla sin 1800 meters sur mar. «Nus entschevin a far fein en biabein 10 gis», gi Thomas Zellweger che quenta buca cun aschi ina gronda raccolta. «Il matg ei staus memia freids.» Il pur dalla Val Flex tradescha da haver gia pli baul luvrau cul sistem da segar cun dus cuntials. Midau tier la rotaziun ha el lu cu siu menaschi ei carschius oz sin biabein 40 hectaras. «Circa 70 pertschien dalla surfatscha haiel jeu segau cul sistem da rotaziun.» E dapi igl onn 2022 sega el puspei cul sistem da duas nezzas. «Clar ch’ei drova dapli temps per gizzar quellas nezzas visavi al sistem da rotaziun.» Schiglioc crei Thomas Zellweger buca dad impunder dapli temps da fenar cun segar cul sistem vegl. «Ins sto risguardar igl entir process da lavur ed il davos datti buca tonta differenza.» En scadin cass eis el perschuadius che la fauna profitescha. «Jeu vesel gie tgei che sgola e seruschna el fein.» Daferton ha era Jeremias Risch a Planezzas mess dalla vart la maschina cun il sistem da rotaziun e priu enta maun il motor da segar cun «balca». Ella spunda pli teissa sto el numnadamein desister dalla rotaziun.

La fin da quest’jamna vegnan aunc dadas singulas partidas dil campiunadi da ballapei regiunal 2022/23. Pil pli setracta ei da giugs che han stuiu vegnir refiers per in motiv ni l’auter. El campiunadi da promoziun dalla 5. ligia dat Lai Valbella siu davos giug ordeifer encunter Lusitanos de Samedan. Gudogna l’equipa Lai Valbella quella scuntrada sche vegn ella promovida ensemen cun Mladost ella 4. ligia. (fmr/hh) 5. ligia promoziun, gruppa 1 Domat – Mladost 5:0 Lusitanos de Samedan – Lai Valbella du. 15.00 Juniors A2, gruppa 1 Schlarigna – Balzers du. 12.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Surselva – Appenzell Vella so. 13.00 Juniors B1, gruppa 1 Schlarigna – Bogn Ragaz so. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Surselva so. 15.00 Lusitanos de Samedan – Panaduz du. 11.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Surselva – Herisau Vella so. 16.00 Juniors C1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Grischun Central 5:0 Domat – Tavau du. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Vaz-sut 5:0 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Orion Cuera du. 16.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Surselva du. 14.00 Junioras FF 15, gruppa 1 Frauenfeld – Widnau 6:1 Surselva – Mels Tavanasa so. 11.00

Il Team Surselva dils juniors A ha gudignau il campiunadi da ballapei dalla categoria A1. Aschia vegn el promovius ella «Youth League», la pli aulta ligia regiunala dils juniors dalla Svizra orientala. Il trenader Mario Arpagaus ei perschuadius che l’equipa sa setener leu. Alla squadra appartegnan numnadamein in tschuppel buns giugadurs dallas annnadas giuvnas da quella categoria. Dils nov giugs da questa primavera ella categoria A1 ha il Team Surselva gudignau tschun, leutier ein quater remis vegni. Gnanc in soli giug ei vegnius spiars. Aschia gudogna la squadra da Mario Arpagaus il campiunadi cun in punct avantatg avon Altstätten. «Damai che Altstätten haveva spiars gia la sonda encunter Bogn Ragaz savevan nus che nus stoppien gudignar encunter Buchs. Pertscharts dall’impurtonza da quei giug han ils giugadurs schizun desistiu dad ir en sortida la sonda sera, per exempel a Laax nua ch’ei era parti. Quei han els fatg per esser fit la dumengia», di Mario Arpagaus. Quella tenuta muossi il caracter da quell’equipa. La pagaglia persuenter ei la promoziun ed il retuorn ella «Youth League». Communablamein al success Ils davos onns ha ei dau adina pli paucas equipas da ballapei da juniors en Surselva. Il motiv ei il svilup demografic negativ. Biars clubs han gia dapi entgins onns buca pli il diember sufficient per squadras da juniors, silpli aunc quellas dalla categoria D. Per quei motiv ei la collaboraziun dils clubs vegnida intensivada. Ils giugadurs dall’entira Surselva vegnan integrai en singulas equipas e quellas han success pli u meins sill’entira lingia. Suenter ch’ils juniors B han gia dau pliras stagiuns ella pli aulta ligia da juniors dalla Svizra orientala – la «Youth League» - han era ils juniors A contonschiu quella. Igl atun han els dau leu cun bien success, mo la fin finala han dus puncts muncau per saver cuntinuar en quella categoria. Per quei motiv ei la squadra trenadra da Mario Arpagaus da Glion vegnida relegada e ha dau il campiunadi dalla categoria A1 questa primavera. L’equipa ha giu la finamira da returnar ella «Youth League» e la fin dall’jamna vargada ei quei reussiu cun ina clara victoria da 7:2 encunter Buchs. Aschia ha il Team Surselva gudignau il campiunadi. Ella categoria dalla «Youth League» dat igl atun vegnent cun Cuera 97 in’ulteriura equipa grischuna. In per l’auter Mario Arpagaus catta mo plaids ludonds per la squadra ch’el tgamunau sco cautrenader dapi la stad vargada: «Sco tut ils giugs da questa primavera ha era quel dalla dumengia encunter Buchs mussau claramein ch’in e scadi s’engascha per l’auter. Igl ei in’equipa cun in spért da cooperaziun e quei ei la fin finala il garant pil success. Leutier emprovan ils giugadurs era adina d’anflar soluziuns el giug senza semplamein sittar naven la balla.» El plaida d’ina buna qualitad dall’equipa ed ei perschuadius ch’ella sa setener pliras stagiuns ella «Youth League»: «Quater giugadurs dall’annada 2003 ston calar ussa pervia dalla limita da vegliadetgna. Sper entgins giugadurs dall’annada 2004 secumpona ella surtut da giugadurs dall’annada 2005 e quei ei fetg empermettent.» Aschia ni aschia, ella pli aulta ligia da juniors dalla Svizra orientala san ils giugadurs sursilvans semesirar cun in buna part dils megliers dalla regiun. «Els san rimnar experientschas sin ault nivel. Quei ei bien pigl avegnir ellas equipas activas», constatescha Mario Arpagaus che vegn assistius da Venerio Vitali da Cuera. L’equipa dils juniors A dalla Surselva secumpona da giugadurs pli u meins dall’entira regiun cun ina surpeisa dall’Uniun sportiva Schluein Glion. Avon che las preparativas pil campiunadi digl atun entscheivan, han ils giugadurs dil Team Surselva la caschun d’ir las proximas jamnas ina ga ni l’autra en sortida – a far parti – e quei cun buna cunscienzia. Team Surselva dils juniors A Giugadurs: Leandro Bastos, Mattia Büchler, Josa Capeder, Diogo Lopes Almeida, Elia Malin, Remy Manetsch, Fortunat Mayer, Elias Rieder, Andri Noa Sgier, Samuel Zinsli, Aurelio Carigiet, Paul Gartmann, Fabio Holderegger, Livio Illien, Noa Lee Paulin, Ruben Rechenbach, Laurin Cadosch, Elia Schmed, Afewerki Habton, Kai Strimer, Andri Carigiet, Geo Cauzza, Niclas Capaul, Clau Camenisch. Trenader: Mario Arpagaus. Assistent dil trenader: Venerio Vitali. Il Team Surselva dils juniors A gest suenter la victoria encunter Buchs e la promoziun ella «Youth League» la dumengia vargada. La stad vargada ha Mario Arpagaus surpriu la funcziun da cautrenader dil Team Surselva dils juniors A.

Alla radunonza generala cumbinada dalla societad Golf Sagogn-Schluein SA e dil Club Bunavista Sagogn han ils responsabels tratg bilanza. Il 2022, il 17avel onn da gestiun, seigi staus in bien e solid, ton ord vesta sportiva sco finanziala. «Igl ei gartegiau da tener a mistregn las finanzas», resumescha Christian Capaul. El ei parsura dil cussegl d’administraziun dalla Golf Sagogn-Schluein SA e presidiescha il medem mument era il club Buna Vista Sagogn. Il 2022 seigi stau in onn fetg intensiv ord vesta dalla tgira dalla plazza mo era dallas frequenzas ed activitads. «Pervia dil buliu che era s’ignivaus sils green havein nus saviu arver pér tard la primavera la plazza. El decuors dalla stagiun han lu il quacs ed ils tais fatg fastedis», raquenta il president. Enteifer il cussegl d’administraziun eis ei il ressort da Wolfgang Gruber, il president dalla cumissiun dalla plazza. En stretga collaboraziun cul head greenkeeper Kurt Deflorin, il menader dalla squadra dils tgiraders dalla plazza, eis ei gartegiau da dumignar quella sfida. «Nossa finamira eis ei vinavon da sviluppar nossa plazza da golf e da porscher als commembers e hosps in stabiliment tgirau, sportiv ed ecologic», scriva Wolfgang Gruber el rapport annual. 20'000 frequenzas Malgrad tut eis ei stau in bien onn 2022. La bilanza ha Christian Capaul presentau vendergis alla radunonza cumbinada dalla societad-purtadra cun quella dil club da golf Buna Vista. Il quen annual ei dapli l’avertura il 2007 mintg’onn transparents e publics. Suenter in emprem decenni detg stentus constatescha il president oz ina situaziun solida. Il recav avon amortisaziuns ei staus 337’972 francs. «Ton ord vesta sportiva sco finanziala eis ei stau in bien onn», remarca Christian Capaul el discuors culla FMR. Il recav contonschi buca las cefras dils dus onns precedents. Denton stoppien ins risguardar ch’ei maunchien l’emprema gada tuttas contribuziuns dallas vischnauncas Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein, sco era dall’organisaziun turistica FLFM. Ils davos sis onns han quellas pagau ina summa totala da 402’000 francs per la purschida che vegn dabien e che promova il turissem da stad. Daco pagan las vischnauncas e l’organisaziun turistica buca vinavon ina certa contribuziun fixa pil golf, ch’ei tuttavia ina purschida indispensabla per la regiun? Christian Capaul sa buca rispunder quella damonda. Il president Christian Capaul, la vicepresidenta Sandra Chistell Omlin ed il captain dil club, Eddy ter Braak. Il president ha, quei ha el declarau alla radunonza, en scadin cass plascher da biaras activitads sportivas e dalla cumpignia sin ed entuorn la plazza Sagogn-Schluein. Fetg legreivel seigi il svilup dallas cefras dils commembers. «Gl’onn vargau ei il diember carschius sin pli che 550», declara Christian Capaul. La statistica dil 2022 muossa ina ulteriura cefra interessanta: Rodund 20’000 partenzas naven dalla ruosna 1. Quellas frequenzas serepartan sin duas tiarzas commembers dil club ed ina tiarza hosps.

Damaun sonda, ils 17 da zercladur 2023, allas 14.00, arva el Museum da Laax ina nova exposiziun speciala. Quella ha il tetel «Fastitgs – historias digl object dil calger». Il tetel tudestg ch’il curatur Andrin Schütz ha priu ei «Spuren – Geschichten auf Schusters Rappen». Il calzer seigi pilver ina tematica vasta, scriva quel el fegliet dall’exposiziun nova. Pli che 170’000 kilomters mondi in carstgaun ella media duront sia veta a pei ed ils calzers seigien in accessori essenzial. Gl’emprem enzugliavien ils carstgauns lur peis cun strom e scrottas per schurmegiar la plonta-pei sensibla sin lur viadis. Cun sneakers, high-heels e boots ei quei oz auter. L’exposiziun tematisescha quei svilup. Andrin Schütz e la menadra dil museum, Romana Brunold, han rimnau calzers e lur historias. Differents carstgauns laian prender parta a moda autentica da muments impurtonts da lur veta. Aschia ils sportists Fabrizio Cavegn, Carlo Janka ed Andri Ragettli, la ballerina Jamie Karnik da Schluein, Roman Weishaupt ch’ei ius silla via s. Giachen, gl’alpinist Julian Cavigelli ed auters. Sper quei muossa l’exposiziun 12 placats el format grond cun reclama da calzers. Igl ei placats dalla collecziun da Dieter Tschudi.(fmr/abc)

Dils 9 tochen ils 13 d’uost 2023 ei a Glion puspei in’jamna culla tematica dalla pasch. L’uniun Forum per la cultura da pasch ha tarmess quels gis il vast program leutier cugl invit da s’annunziar. Ella organisescha quell’jamna ensemen culla claustra dallas soras dominicanas, la vischnaunca Ilanz/Glion e la Societad svizra d’utilitad publica. La Casa Sentupada dalla claustra, il Museum Regiunal Surselva sco era il Cinema Sil Plaz ein ils loghens nua ch’ei dat referats, films, concerts, prelecziuns e discussiuns. La «stad da Glion» porscha duront tschun gis simposis cul motto «Zukunftswut.Zukunftsmut» el center. Il program cultural includa denter auter ina retscha da films tematics el Cinema Sil Plaz. Igl «Ilanzer Sommer finescha ils 13 d’uost 2023 cun in concert da Mattiu e sia band. Mesjamna, ils 9 d’uost 2023, includa l’jamna da dialog e sentupada la 6avla conferenza da pasch en connex culla commemoraziun «175 onns pasch en Svizra». Dapli informaziuns tiel vast program mira www.ilanzersommer.ch

Culla reavertura dalla stizun da Prima ed il caffè dil vitg a Curaglia ils 3 da fenadur 2023 cuntinuescha la Posta cun siu survetsch en quella. Sco quei ch’ella scriva en ina circulara allas casadas dalla Val Medel ei il survetsch identics cullas uras d’avertura dalla stizun numnadamein da gliendisdis entochen venderdis dallas 07.30 entochen las 12.15, respectiv dallas 15.30 entochen las 18.30; la sonda dallas 07.30 entochen las 16.00. Denter la stagiun vegnan ils temps d’avertura eventualmein adattai. Il survetsch da casa vegn buca pli purschius a Curaglia. Quel va a fin venderdis, ils 30 da zercladur 2023. (cdm/fmr)

Il successur da Wendelin Casutt sco president communal da Falera senumna Norbert Good. El ei vegnius eligius il venderdis sera alla radunonza communala egl emprem scrutini cun 85 vuschs tier in pli absolut da 67 vuschs. Wendelin Casutt ha stuiu seretrer pervia dalla limita dil temps d’uffeci. El ei staus 12 onns president communal ed avon ha el apparteniu otg onns sco gerau alla suprastonza communala. Helena Cathomen Huonder ei vegnida reeligida ella cumissiun da gestiun, nova commembra da quella daventa Silvia Casutt-Derungs. Ella remplazza Gian Arpagaus ch’ei seretratgs suenter otg onns. Vegni reeligi ella cumissiun da baghegiar ein Manfred Darms, Maurus Heini e Renaldo Capeder. 138 vischinas e vischins ni strusch 30 pertschien da tuttas votantas e tuts votants ein separticipai alla radunonza communala. Senza cuntervuschs ei il quen 2022 dalla vischnaunca vegnius approbaus. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun sin sia homepage, siara quel cun in’atgna finanziaziun da pressapauc 2,8 milliuns francs. La vischnaunca ha fatg amortisaziuns da 226 000 francs e reservas da biebein 230 000 francs. Igl agen capital ei vegnius augmentaus per rodund 2,4 milliuns francs. Sco il quen ei era il rapport annual vegnius approbaus. Vischinas e vischins han approbau la revisiun dalla lescha da salarisaziun dalla vischnaunca. Il credit brut da rodund 190 000 francs pil tumbin existent da furnir aua a Clasgieri ei vegnius acceptaus senza cuntervuschs. (cdm/fmr)

La radunonza communala da Sursaissa Mundaun ha approbau la gievgia sera il quen dalla vischnaunca pigl onn 2022. Il quen current siara cun ina sviulta da 13,5 milliuns francs ed in surpli d’entradas da 233 000 francs. En cumparegliaziun cul preventiv ei il resultat aschia per rodund 190 000 francs megliers. La vischnaunca ha fatg igl onn vargau investiziuns da netto 1,26 milliuns francs. Il grad d’atgna finanziaziun munta 1,87 %. Sco ins sa leger el rapport annual dalla vischnaunca, ei quei ault grad d’atgna finanziaziun staus pusseivels damai ch’entgins projects ein seretardai igl onn vargau. Quei surpli possi denton gidar a cuvierer investiziuns previdas quest onn. In grond project forestal La radunonza communala ei suandada la proposta dalla suprastonza communala da conceder in credit d’object da 7,2 milliuns francs per l’avertura forestala «Horawald». Quella decisiun ei suttamessa al referendum facultativ. L’avertura digl uaul «Horawald» che datescha dils onns 1930, 1960 e 1980 satisfa buca pli allas pretensiuns d’ozildi ed ei mo per part adattada per ina cultivaziun efficienta da quei uaul cun funcziun da protecziun. Il transport da lenna ei pusseivels mo cun helicopter ni cun transports sur la via d’uaul Bäraboda – St. Martin. Cul project d’avertura forestala «Horawald» vegn persequitau pliras finamiras en special da garantir ina cultivaziun efficienta e persistenta digl uaul da protecziun. Il project preveda da construir e migliurar l’avertura da basa minimala per l’utilisaziun cun sistems moderns ed efficients per la raccolta da lenna. (cdm/fmr/hh)

La vischnaunca da Sumvitg ha fatg in gudogn da rodund 530 000 francs igl onn vargau. Las expensas totalas importan strusch nov milliuns francs. Ella ha fatg amortisaziuns da 585 000 francs. Las investiziuns nettas pigl onn 2022 ha contonschiu la summa da 1,65 milliuns francs. Il cash flow munta 2,13 milliuns francs, il grad d’atgna finanziaziun 129 %. Il quen dalla vischnaunca ei vegnius approbaus la gievgia sera dalla radunonza communala. Plinavon ha ella approbau il project da lavineras pigl uaul da Puzzastg e concediu persuenter in credit brut da 650 000 francs. (cdm/fmr)

La radunonza communala da Lumnezia che ha giu liug il venderdis sera ella halla plurivalenta dalla casa da scola a Sutvitg a Vella ha approbau la lescha da persunal dalla vischnaunca. Ella sto aunc passar las tortas dalla votaziun all’urna. Medemamein ei il rendaquen final per l’avertura dil quatier Bual el vischinadi da Morissen vegnius acceptaus. Per la sanaziun cun ina cuvrida da catram dil plaz da scola a Cuschnaus ha la radunonza concediu in credit da 250 000 francs. La radunonza communala ha decidiu cun gronda maioritad d’observar vinavon il project pil pump parc e l’adattaziun digl areal da scola a Cuschnaus cun in plaz da seser, urdeins da reiver e da giug, sco era la migliur dalla tualetta. Persuenter ha ella concediu in credit da 320 000 francs. En ina damonda consultativa ha la radunonza communala mussau interess e sustegn pil project cun casas da pliras habitaziuns per indigens, che duei vegnir persequitaus a Nurtatsch el vischinadi da Vella. Medemamein ei vegniu informau davart igl interess da cumprar terren sper la zona da recreaziun sigl areal da Davos Munts sper il lag da far bogn. (cdm/fmr)

Cun occasiun dalla radunonza generala dall’Ovra electrica Lumbrein che ha giu liug dacuort ei Gian Derungs vegnius reeligius sco president da quella. Martin Capaul, Flurin Capaul e Nathan Solèr ein medemamein vegni reelegi ella suprastonza. Martin Sgier ei representant dalla vischnaunca da Lumnezia en quella. Gabriel Derungs ei vegnius reelegius ella cumissiun da quen e gestiun dalla societad. Luca Arquisch daventa niev commember da quella. (cdm/fmr)

A Schluein ei in clavau cun ina garascha construida vidlunder vegnius disfatgs cumpleinamein il venderdis sera d’in incendi. Persunas sco animals ein buca vegni blessai. Il venderdis sera entuorn las 19.50 ha la centrala da survetsch dalla Polizia cantunala survegniu l’annunzia ch’ei brischi en in clavau a Schluein. Cura ch’ils pumpiers d’Ilanz/Glion e Laax ein vegni el liug barschava igl entir baghetg gia. Per agid ei vegniu clamau in impressari privat cun ina tschaghegna da camiun per allontanar la construcziun da lenn dil baghetg e per saver dislocar il fein ord il clavau. Grazia a quellas mesiras han ils pumpiers giu spert sut controlla il fiug. Aschia han els saviu impedir ch’il barschament sederasi era silla casa dasperas. Persunas ed animals han buca pitiu donn. Il mument vegn sclariu il donn ch’igl incendi ha caschunau vid il baghetg e las maschinas. Tut en tut ein rodund 50 pumpiers d’Ilanz/Glion e Laax stai en acziun, leutier igl impressari privat. Per l’assistenza dils pertuccai ei il Care Team Grischun staus en survetsch. Per survigilar il liug digl incendi ei vegniu fatg guardia. La Polizia cantunala interquera ils motivs digl incendi. (cdm/fmr) Baghetg e maschinas pertuccai digl incendi il venderdis sera a Schluein.

Il venderdis suentermiezdi ei in luvrer vegnius tschaffaus d’ina maschina a Ruschein. El ei vegnius blessaus talamein ch’el ei morts aunc el liug digl accident. Communablamein cun collegas da lavur era igl um ella vegliadetgna da 26 onns occupaus entuorn las 13.30 cun lavurs vid ina via sut l’Alp Ruschein. Cun in excavatur mobil vegneva cavau material dalla vart su dalla via e silsuenter transportau rodund diesch meters pli engiu per descargar. Il disgraziau – in um dil Portugal – era lundervi d’ulivar il material ella via cun agid d’ina plattetscha. Per motivs nunconuschents eis el vegnius tschaffaus digl excavatur mobil che carrava sperasvi. Collegas da lavur han salvau el e prestau immeditamein igl emprem agid, sco era alarmau il survetsch da salvament. In’equipa dalla Rega ha prestau las empremas mesiras medicinalas d’urgenza el liug. Pervia dallas grevas blessuras ei igl um morts aunc el liug digl accident. Sin fundament dall’annunzia ei era il survetsch da salvament da vias dils pumpiers d’Ilanz/Glion vegnius clamaus. Per assister als collegas da lavur ei il Care Team Grischun vegnius engaschaus. Communablamein culla procura publica sclarescha la Polizia cantunala ils motivs digl accident. (cdm/fmr) Il liug digl accident mortal.

Ell’anteriura fabrica da ponn a Trun, leu nua che Matias Spescha ha fatg igl emprendissadi da cusunz, ei siu relasch persunal da veser ussa el «Spazi Spescha». En ina sala cun ina surfatscha da rodund 1000 meters quadrats sepresenta ina part da sias ovras, mintg’onn duein autras vegnir mussadas en in context tematic. Il «Spazi Spescha» ei in emprem project da Trun Cultura ch’ei vegnius realisaus. Ulteriurs – per exempel la Casa Carigiet e la Casa Desax – duein suandar. Cul «Spazi Spescha» va il giavisch da Matias Spescha, exprimius dus onns avon sia mort igl onn 2008, en vigur. Suenter la realisaziun dall’Ogna, la sculptura el liber a Trun, anfla era siu relasch d’art in dacasa en siu vitg nativ. (Mira era box.) La localitad persuenter sesanfla leu nua ch’el ha era fatg igl emprendissadi sco cusunz, leu nua ch’el ei vegnius en contact cun teila che ha silsuenter era surviu sco fundament per sias picturas: La fabrica da ponn da Trun che ha serrau igl onn 2001. 150 onns ei vegniu produciu sin quei areal surtut vestgadira. Ina part da quella historia ei er Matias Spescha staus ed oz viva el vinavon leu cun siu art. «Matias Spescha sesenteva sco vischin da Trun ed ussa ein las ovras leu nua ch’el ha vuliu. Buca mo quei: igl ei in regal a Trun, in’exposiziun accessibla publicamein», di il menader da project da Trun Cultura, Peter Fischer. 1000 lavurs Ils artavels da Matias Spescha han dedicau il relasch persunal digl artist alla Fundaziun Ogna. La fundaziun ei responsabla per la tgira, l’inventarisaziun ed il manteniment dallas ovras. Ella metta a disposiziun quellas all’Uniun Trun Cultura per exposiziuns el «Spazi Spescha» ella fabrica da ponn. La finamira ei da presentar alternont las ovras da Matias Spescha en differentas exposiziuns. Tut en tut setracta ei da rodund 1000 lavurs: Maletgs, sculpturas, models sco era lavurs sin pupi sco gouaches, collaschas, dessegns e graficas stampadas. Sper la sala d’exposiziun «Spazi Spescha» vegnan las ovras buca exponidas deponidas e conservadas cumpetentamein en in’ulteriura localitad. «Las ovras stattan a disposiziun per l’intermediaziun ni era la perscrutaziun. Il relasch persunal da Matias Spescha duei era survir sco fontauna d’inspiraziun e motivaziun per generaziuns d’artistas ed arists vegnents», di Peter Fischer. Cheutras duei il «Spazi Spescha» era profitar sco forum. Il «Paravent» el center El center dall’emprema exposiziun el «Spazi Spescha» stat l’ovra che porta il tetel «Paravent». Ei setracta d’ina installaziun spectaculara cun siat parts ed ina lunghezia totala da 16 meters. Matias Spescha ha scaffiu ella igl onn 2008. Sper quella ed ulteriuras lavurs monumentalas ha igl artist ch’ei secasaus 1958 a Bages el sid dalla Frontscha, era scaffiu igl onn 2007 ina seria da maletgs da cartun. Da veser ein denton era sculpturas. Il president dalla Fundaziun Ogna, Markus Hilfiker – sia mumma era ina cusrina da Mathias Spescha – seregorda: «1973 hai jeu empriu da malegiar da Matias Spescha a Bages. El sez gnanc malegiava da gliez temps. Igl ei stau il temps ch’el ha entschiet a luvrar cul spazi e las sculpturas enteifer quel.» Ina sfida ei la formaziun dalla sala ella fabrica da ponn stada, per che las ovras hagien plaz ed effect. «En quella gronda sala dat ei surtut fatschadas cun grondas finiastras e paucas preits. Cun sparter si la sala cun ulteriuas preits eis ei reussiu da procurar pil spazi giavischau», di Carmen Gasser Derungs che ha luvrau architectonicamein vid la sala ensemen cun siu consort Remo. Medemamein eis ei stau necessari da risguardar extradas en seracass. Il «Spazi Spescha» ei aviarts entochen ils 29 d’october 2023 da mesjamna entochen dumengia mintgamai dallas 14.00 entochen las 17.00. www.spazispescha.ch. Venice Spescha: «Quei ei il non plus ultra» «Per mei ei l’avertura dil «Spazi Spescha» in mument fetg emoziunal», ha Venice Spescha, la feglia digl artist Matias Spescha, detg il venderdis alla presentaziun dalla sala d’exposiziun ella fabrica da ponn a Trun. Ils davos diesch onns seigi ei stau nunclar, tgei che succeda cul relasch da siu bab: «Vonzeivi ei tut iu fetg spert ed ussa sundel jeu fetg satisfatga dil resultat. Igl ei tut bia meglier che quei ch’jeu haiel saviu spitgar ed imaginar. Per mei eisi ina constellaziun magica, pertgei cheu ha il bab fatg igl emprendissadi e cheu sesanfla ussa siu relasch. Igl ei ina situaziun veramein nunspitgada.» A Trun ein exponidas ni deponidas ovras che Matias Spescha ha scaffiu da 1990 entochen 2008. Ina dallas grondas – il Paravent – ei stada sia davosa lavur. «Ina part dallas ovras era deponida en siu atelier a Bages, l’autra a Turitg en in bi depot», di Venice Spescha che viva a Bages e Turitg e che tschontscha dil reminent perfetg romontsch. Entochen la vegliadetgna dad endisch onns ha ella numnadamein viviu a Trun. Matias Spescha ha appreziau il spazi e la gronda sala ella fabrica da ponn che dat a sias ovras per part fetg grondas igl effect ch’ellas meretan. «Quella sala ed il depot cheu ella fabrica, mo era co l’exposiziun ei formada, dattan a mi fetg gronda satisfacziun», di Venice Spescha ch’ei sezza era artista e ch’appreziescha era il spazi. (fmr/hh) La sala spaziusa cun ina surfatscha da rodund 1000 meters quadrats porscha cundiziuns optimalas per exponer las ovras – per part fetg grondas – da Matias Spescha. Las responsablas ed ils responsabels pil relasch e l’exposiziun dallas ovras dattan plaid e fatg. Venice Spescha ei satisfatga ch’il relasch da siu bab ha anflau la via a Trun e che las ovras ein gia exponidas per part. Dretg ina dallas grondas ovras da Matias Spescha ella sala dall’anteriura fabrica da ponn a Trun. Matias Spescha – da retuorn a Trun «Matias Spescha – retuorn a Trun – retuorn a casa.» Aschia senumna l’exposiziun dedicada allas ovras digl artist oriund da Trun che ha viviu da 1925 entochen 2008. La sala dil «Spazi Spescha» sesanfla en anteriuras localitads dalla fabrica da ponn, leu nua che Matias Spescha ha empriu da cusunz da giuvenot. 1000 meters quadrats surveschan sco spazi allas ovras digl artist che luvrava cul spazi. Sia feglia Venice Spescha ch’ei stada il venderdis vargau alla presentaziun dall’exposiziun a Trun, ei fascinada: «Quei ei il non plus ultra.» Ils davos diesch onns seigi ei stau nunclar, tgei che succedi cul relasch da siu bab: «Vonzeivi ei tut iu spert ed ussa sundel jeu fetg satisfatga dil resultat. Igl ei tut bia meglier che quei ch’jeu haiel saviu spitgar ed imaginar.» L’exposiziun ei accessibla publicamein. Ella ei aviarta duront entgins dis ad jamna entochen la fin d’october 2023. (fmr/hh)

Dapi in temps porscha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun ina carta virtuala davart la preschientscha dils animals da rapina gronds el Grischun. Quella ei da cattar sin sia homepage. Puncts cotschens muossan nua ch’il luf ei vegnius constataus ni observaus, puncts blaus igl uors, ils verds il luf-tscherver ed ils mellens il schacal mellen. Sch’ins va culla miur sils singuls puncts vesan ins, sch’igl animal da rapina ei vegnius registraus d’ina camera automatica, sch’el ha scarpau animals da casa ni selvadis, sch’ei dat fastitgs dad el, sch’ins ha viu el ad egl ni sche la survigilonza da catscha ha anflau ses excrements. Per exempel: «13.06.2023 Kot (Sicher)». Quei stat scret sin in dils biars puncts cotschens, quel cheu silla carta el territori da Laax/Falera. Sch’ins sa ch’in luf sa viandar entochen 60 km en in di san ins circa s’imaginar nua ch’el sa esser il di suenter ch’el ha fatg sias fatschentas – respectiv ses da basegns – per exempel ella Val Nalps. El sa esser giu ella Svizra Centrala, el Valleis, el Tessin, ell’Italia ni giudem la Foppa. In exempel ei il luf ch’ei viandaus dalla Val Medel atras il Grischun e l’Austria entochen ell’Ungaria. Igl emettur ch’ei vegnius pendius vid siu culiez sisum la Surselva ei vegnius anflaus el territori da sia probablamein davosa etappa. El ei s’empitschaus nuot dils puncts cotschens digl uffeci da catscha. Il cantun Grischun ha ina buna reputaziun per siu sistem da catscha e per sia savida davart la populaziun dils animals selvadis. Quei pertucca la lieur alva sco il tgiet selvadi ed uss era ils animals da rapina. La carta virtuala davart ils animals da rapina gronds muossa denton ch’il monitoring da lufs, lufs-tscherver ed uors gauda il mument ina fetg aulta prioritad. Ils puncts cotschens documenteschan quei. Quei engaschament unic evochescha secapescha era damondas. Per exempel pertuccont in semegliont monitoring intensiv d’auters animals selvadis. Dapi onns sereducescha la populaziun da camutschs en ina moda e maniera dramatica. Sa co quella populaziun vesess ora oz, sch’igl uffeci havess impundiu ils davos onns tontas uras pils camutschs sco pil luf? Naturalmein ch’igl uffeci ha buca tralaschau da tener en egl era lezza populaziun, seigi cun dumbraziuns ed observaziuns. Mo enstagl ch’il diember da camutschs fuss carschius analog a quel dils lufs, eis el sereducius marcantamein. Ils motivs che vegnan numnai persuenter ein adina ils medems: tschoccadad, animals ed utschals da rapina ni era squetsch dil turissem. Cuntinuescha quella tedenza drova igl uffeci beingleiti ina carta virtuala per mussar cun puncts – forsa grischs – nua ch’ei ha insumma aunc camutschs. Als puncts cotschens vegness lu forsa dau dameins prioritad. La survigilonza dils lufs ha priu ina gronda dimensiun el Grischun. Plaunsiu sa il pli davos vischin da nies cantun ch’ei sa haver lufs pli u meins dapertut. Silla homepage digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun san ins schizun leger: «Egl entir intschess dil cantun eis ei da quintar mintga mument culla preschientscha dil luf.» Sin fundament da quella constataziun digl uffeci sin siu agen mied da publicaziun tonscha ei numnadamein cun in sulet, grond punct tgietschen sur igl entir intschess dil cantun Grischun ella carta virtuala. Ch’ei ha lufs ei enconuschent – ed enconuschent eis ei era ch’els san esser oz cheu e damaun leu, sil pli tard suenter l’emigraziun dil luf da Stagias egl ost dall’Europa. Puncts cotschens vi ni neu. Hans Huonder

Cun 537 NA encunter 448 GIE ha la vischnaunca da Mustér refusau la dumengia il credit da 390 000 francs per la Punt pendenta. Tenor il president dall’Uniun Punt pendenta, Christian Loretz, vegn l’uniun buca a schar curdar il project pil mument. Il credit da 390 000 francs per la Punt pendenta da Mustér/S. Gada a Mumpé Medel ha signau la discussiun publica las davosas jamnas a Mustér. Quei muossa era la gronda participaziun da 67,6 % alla votaziun communala la dumengia. Cun ina differenza da 89 vuschs ei la decisiun tuttina in bien ton pli clara che spitgau. 537 vischinas e vischins han refusau il credit, 448 han acceptau el. Pil president communal René Epp eis ei clar: «La veglia dil suveran ei d’acceptar. Las autoritads politicas havessen bugen dau quei credit.» Il project dalla Punt pendenta ei calculaus cun 1,9 milliuns francs. «La democrazia viva» René Epp spera ch’ils iniziants cuntinueschien tonaton cun lur project: «Jeu sperel ch’els anflien autras vias per garantir la finanziaziun restonta dalla punt. La fin finala ein els s’engaschai plirs onns per quell’idea e concretisau ella aschia ch’ei fuss donn da trer ussa tut dil tempel en.» René Epp quenta ch’il cantun contribueschi tonaton ils rodund 30 % empermess all’uniun. Il president communal ha in’ulteriura speronza: «Ussa ei la votaziun fatga ed jeu sperel che quella damonda divideschi buca vinavon la vischnaunca. Il cuntrari: Las persunas che han susteniu il referendum han puntuau ch’ellas seigien buca encunter la punt. Ussa savessen ellas segidar d’anflar sin basa privata ils daners che mauncan.» L’aulta participaziun alla votaziun muossi che la democrazia vivi en vischnaunca e che la glieud fetschi diever dil dretg da votar. «Negina legria» «Jeu sun satisfatgs ch’igl ei reussiu da prender il referendum. Il resultat muossa che quei ei stau necessari, surtut era cun quella differenza da NA e GIE», di igl iniziant dil referendum, Ignaz Furger. Tonaton puntuescha el era: «Per mei persunalmein ei quei buca in di da legria. Jeu capeschel era ils arguments dils iniziants dalla punt. Las persunas che han priu il referendum ein buca encunter la punt, mobein encunter il credit dalla vischnaunca per quella. Igl agir pertuccont quei credit ha buca cuntentau.» La proposta dil president communal René Epp, che las persunas che han suttascret il referendum savessien segidar ussa da rimnar ils mieds finanzials restonts, catta negina simpatia tier Ignaz Furger: «Per mei ei quei negin’opziun, jeu hai survegniu memia biaras renfatschas pervia dil referendum.» «Buca spitgau quei resultat» «Jeu hai buca spitgau quei resultat», di Christian Loretz, president dall’Uniun Punt pendenta. Deplorablamein seigi ei buca reussiu als iniziants dalla punt da mussar igl effect positiv ch’in tal project hagi: «Mintgin en vischnaunca havess profitau en ina fuorma ni l’autra da quella punt. Per quei motiv constateschel jeu ch’ils arguments encunter ein stai senza peis e mauns, semplamein sin basa emoziunala.» La punt havessi ina grond’irradiaziun lunsch sur ils cunfins dalla vischnaunca ora. Christian Loretz sa buca co ei va vinavon ussa cul project: «Jeu sun buca il sulet che decidel. Per biebein la mesadad dallas votantas e dils votants ei il project buca interessants avunda e buca giavischaus. Quella decisiun retarda en mintga cass il project. Tenor miu manegiar vegnin nus denton buca a schar curdar il project.» Ils adversaris hagien puntuau repetidamein ch’els seigien buca encunter la punt, mobein encunter il credit: «Lu savessen els s’engaschar ussa da realisar il project sin basa privata.» Detschartamein refusescha Christian Loretz la renfatscha ch’ei seigi stau tactica da salami: «Quei ei insumma buca aschia. Nus havein sespruau da rimnar aschi biars daners sco pusseivel per aschia buca engreviar la cassa communala memia fetg.» Negin credit per la Punt pendenta En ina votaziun all’urna han vischinas e vischins da Mustér refusau la dumengia in credit da 390 000 francs per la Punt pendenta da S. Gada a Mumpé Medel. Cun 537 NA encunter 448 GIE ei il resultat relativamein clars. Il president communal René Epp deplorescha la decisiun, di denton: «La veglia dil pievel ei da respectar.» Christian Loretz, president dall’Uniun Punt pendenta ha buca spitgau quei resultat. Ils arguments encunter quei credit seigien stai senza peis e mauns. Ignaz Furger che ha iniziau il referendum encunter la decisiun dil cussegl da vischnaunca accentuescha: «Il resultat muossa ch’il referendum ei staus necessaris.» (fmr/hh) Commentari Ei barschava sut las unglas Hans Huonder/FMR 537:448 – cun quei resultat han las votantas ed ils votants da Mustér refusau la dumengia vargada il credit da 390 000 francs dalla vischnaunca per la Punt pendenta da S. Gada e Mumpé Medel. 67,6 % dallas votantas e dils votants ein serendi all’urna. Quell’aulta participaziun muossa ch’ei barschava sut las unglas e che biaras vischinas e biars vischins havevan il desideri da condecider. La differenza da 89 vuschs ei relativamein clara e muossa in tut auter resultat che la decisiun dil cussegl da vischnaunca (12 GIE enviers 2 NA) per quei credit avon rodund dus meins. Ils iniziants dalla Punt pendenta han lantschau cun bia entusiassem ed optimissem lur project. Spert han els giu sin meisa in model per ina colligiaziun cun ina lunghezia da 300 m ed in’altezia maximala da 100 m sul Rein anteriur. Aschi gronda sco la fascinaziun ei era l’euforia pil project stada naven dall’entschatta. Quell’euforia ha probabel tschorventau ils basegns finanzials. Rimnar 1,9 milliuns francs per in tal project sin basa surtut privata ei numnadamein buca ina cagna ed ussa – suenter il NA dalla vischnaunca – resta quei pensum ina gronda sfida. Il project Punt pendenta ha procurau per ina discussiun lunsch sur ils cunfins dalla vischnaunca ora. El ha recaltgau bia admiraziun. Tonaton ei il suveran staus dil meini ch’il project mereti buca il sustegn finanzial dalla vischnaunca. In ei cert: la summa sco tala da 390 000 francs sa strusch esser stada il motiv per dir NA al credit. La decisiun dil pievel ei sedada ord ina cumulaziun da resalvas. Ils ins han schau disturbar dalla communicaziun munglusa, ils auters dils cuosts stravagants per ina punt pendenta. Mo lu ha surtut igl agir disturbau. Igl emprem conceda la vischnaunca 90 000 francs per la projectaziun, lu vegn la damonda per in credit da 390 000 francs e la fin finala era quella da surdar il manteniment dalla punt suenter la realisaziun alla vischnaunca. Era sche las decisiuns dalla suprastonza e dil cussegl ein stadas correctas e conform allas cumpetenzas, ei igl agir tonaton staus politicamein pauc elegants. Credits en quella dimensiun ha la vischnaunca dau bein enqual, probabel era per projects meins interessants. In project fascinont e l’euforia d’in tschuppel persunas persuenter ei aunc ditg buca il garant cumplein pil success. Ussa ei la decisiun prida a moda democratica. Meglier aschia che sch’ils iniziants dalla Punt pendenta fussen stai confruntai aunc ditg cun glieud che fageva pugn en sac. Cun pugns en sac dat ei aschia ni aschia neginas punts. Visualisaziun dalla punt pendenta da Mumpé Medel a Mustér.

Il suveran da Flem ha acceptau la dumengia la revisiun parziala dil plan da zonas ed il plan general d’avertura pil territori da Plaun Pulté. Cun 657 GIE encuter 164 NA ei la decisiun stada fetg clara. 45,4 % dallas votantas e dils votants ein serendi all’urna. La midada dil plan da zonas ei necessaria per che la vischnaunca sappi ereger a Plaun Pulté in’ovra per producir energia electrica e calira. En ina reit termica duei il territori da Flem Casa d’uaul e Laax Murschetg vegnir provedius aschia cun energia regenerabla. Alla vischnaunca da Laax, respectivamein alla reit termica da Laax, duei l’energia necessaria vegnir surdada a Staderas. En quella nov’ovra vegn l’energia da stialas midada en in process termo-chemic en ina materia da barschar da gas. Il gas produciu vegn allura menaus en in motor che producescha energia electrica e calira. (cdm/fmr)

Per in sulet set ha la squadra da tennis dallas dunnas 30+ da Trun munchentau la sonda la promoziun ella ligia ­naziunala B. Ellas han gudignau tuttina biars giugs sco igl adversari Herrliberg. Suenter haver gudignau la partida encunter Renens avon in’jamna ein las dunnas dil Club da tennis Trun fruntadas la sonda sin Herrliberg. Quei ei stau il davos giug per la promoziun dalla ligia naziunala C ella ligia naziunala B dallas dunnas 30+. La fin finala ha in sulet set muncau per la gronda finamira suenter che ton Trun sco Herrliberg han gudignau mintgamai treis partidas. Suenter ils quater giugs singuls steva ei ella scuntrada 2:2 cun in avantatg da tschun sets per Herrliberg enviers quater sets per Trun. Mintga equipa ha allura gudignau in dils dus giugs dubels. Munchentar la promoziun ella liga naziunala B per aschi pauc e senza haver spiars, ei peter. La frustraziun e la trumpada ch’ei ha buca tunschiu ei denton stada da cuort cuoz tier las giugaduras da Trun. Ellas han numnadamein contonschiu ils giugs da promoziun gest en lur emprema stagiun ella ligia naziunala C. Ellas han terminau il campiunadi sigl emprem rang en lur gruppa, quei ch’ei in grond success. (rtr/fmr)

La vischnaunca Ilanz/Glion (cheu survesta sur il marcau da Glion) discutescha d'ina iniziativa che pretenda ina revisiun totala dalla constituziun. Via la damonda da tagl ha il suveran dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion preferiu la dumengia l’iniziativa enstagl la cunterproposta dil parlament communal. Egl avegnir sto il suveran decider davart l’introducziun dalla radunonza communala ni per in parlament communal redimensiunau. ll suveran dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ha bein acceptau la dumengia vargada ton l’iniziativa sco la cunterproposta dil parlament communal. L’iniziativa ein vegnida acceptada cun 724 GIE viers 451 NA. La cunterproposta elavurada dil parlament communal ha medemamein anflau ina maioritad da votantas e votants. Ella ei vegnida approbada cun 553 GIE encunter 546 NA. La decisiun a favur dall’iniziativa ha la finala la damonda da tagl dau. Tier quella damonda han votantas e votants stuiu exprimer tgei varianta ch’els prefereschan priu il cass che l’iniziativa sco la cunterproposta vegnan acceptadas. E quella damonda da tagl han 532 vuschs decidiu a favur dalla iniziativa ferton che la cunterproposta ha sulet retschiert 404 vuschs. Bunamein 36 % da votantas e vontants dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ein separticipai alla votaziun communala. Parlament ni radunonza communala Sin fundament da quella decisiun sto la vischnaunca respectiv ina cumissiun ussa sefatschentar cun ina revisiun totala dalla constituziun communala sco quei ch’il text dall’iniziativa pretenda. E l’iniziativa pretenda, a prau cun reponderar la structura dil tgamun e dalla administraziun communala, sapientivamein ina decisiun denter introducir la radunonza communala ni mantener in parlament communal redimensiunau. Roman Cantieni dil comite d’iniziativa ei satisfatgs dalla decisiun dil suveran dad Ilanz/Glion. «Nus essan ussa promts da collavurar per presentar al pievel ina proposta aschia ch’el sa decidar davart ina radunonza communala ni in parlament communal reduciu.» Roman Cantieni tradescha da persunalmein favurisar la radunonza communala. «En nies comite d’iniziativa havein nus denton era persunas che vulan mantener in parlament, denton cun dameins commembers.» Las ulteriuras pretensiuns dall’iniziativa che pertuccan la structura dil tgamun communal ein ord vesta da Roman Cantieni buca meins impurtontas che la decisiun denter parlament e radunonza communala. La presidenta actuala dil parlament communal dad Ilanz/Glion, Gierina Gabriel, deplorescha ch’il suveran ha dau la preferenza alla iniziativa e buc alla cunterproposta dil parlament. «Jeu hai il sentiment che quei gremi che jeu hai astgau presidiar duront in onn ha fatg buna lavur.» Gierina Gabriel sedamonda con gronds che quei parlament duess lu esser egl avegnir, priu il cass ch’el vegn la finala mantenius. Dad ina eventuala varianta cun parlament e radunonza communala tegn Gierina Gabriel denton pauc. «Igl ei segir pli prudent da decider denter parlament e radunonza communala.» Elegiu Michal Hohl Elegida en suprastonza communala dad Ilanz/Glion ei Michal Hohl da Castrisch. La dunna da 38 onns ch’ei commembra dalla partida socialdemocrata ha retschiert la dumengia vargada 529 vuschs tier in absolut pli da 348 vuschs. Michal Hohl succeda ad Alice Bertogg-Darms che ha demissiunau l’entschatta digl onn.

Andreas Cadonau/FMR Iniziativa vi ni neu – era senza ina decisiun da tagl era gia avon la dumengia da votaziun clar che la constituziun communala dalla vischnaunca Ilanz/Glion vegni prida sut la marella suenter ch’ella ei seconstituida avon biabein 10 onns. Ton l’iniziativa sco la cunterproposta han da principi fatg la medema pretensiun cun differenzas da detagl. Secapescha ch’il suveran dad Ilanz/Glion havess era saviu renviar ton l’iniziativa sco la cunterproposta. Che quei succedi, era strusch da quintar. Aschia che votantas e votants dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ston pér da dretg sefatschentar cun la damonda, sch’els vulan egl avegnir in parlament communal ni pli bugen ina radunonza communala che decida las fatschentas politicas. En general ein ils parlaments communals vegni empau ord moda, ad els vegn renfatschau da buc esser representativs ed efficients puncto lavur politica. Che quella renfatscha sedrezza gest al parlament dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion fa surstar. En strusch in auter parlament communal en Surselva ei vegniu discutau aschi fervent sco el parlament dad Ilanz/Glion. E negliu ein las decisiuns dallas suprastonzas communalas vegnidas dubitadas e discutadas pli da rudien ch’ella Casa cumin a Glion. Gia el ravugl dalla votaziun dalla dumengia vargada han ils iniziants derasau la pareta che la radunonza communala seigi pli democratica e pli representativa ch’il parlament. Secapescha che mintgina e mintgin ha la pusseivladad da separticipar alla radunonza communala e far valer siu meini. Deplorablamein muossa la realitad ch’adina dameins votantas e votants fan diever da quei dretg. Las radunonzas communalas ein sesviluppadas per part ad ina scuntrada dad in pèr umens pli passai ni dils indignai dad ina fatschenta che smacca sil puppen persunal. Autruisa stat ins pli bugen a casa. Puncto representar dunnas e giuventetgna fa il parlament dad Ilanz/Glion pil mument segir buca la mendra pareta.

(fmr/hh) Pertuccont relegaziun e promoziun ein las davosas decisiuns curdadas la fin dall’jamna el campiunadi da ballapei regiunal. Cun ina satella victoria ordeifer encunter Lusitanos de Samedan ha Lai Valbella segirau il secund rang ella tabella dalla gruppa da promoziun dalla 5. ligia. Aschia accumpogna Lai Valbella il capogruppa Mladost ella 4. ligia. In’impurtonta victoria han ils juniors B dalla Surselva festivau encunter Appenzell. Grazia a quels treis puncts resta la squadra sursilvana ella gruppa da promoziun. (fmr/hh) 5. ligia promoziun, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Lai Valbella 1:2 1. Mladost 9/24; 2. Lai Valbella 9/22; 3. Domat 9/20; 4. Rueun 9/13; 5. Val Tamina 9/12; 6. Lusitanos de Samedan 9/11; 7. Landquart 9/10; 8. Union Trin 9/9; 9. Triesenberg 9/6; 10. Laax 9/4. Juniors A2, gruppa 1 Schlarigna – Balzers f. 3:0 1. Landquart 8/21; 2. Glaruna 8/20; 3. Sargans 8/17; 4. Domat 7/13; 5. Tavau 8/10; 6. Schlarigna 7/8; 7. Weesen 8/7; 8. Vaduz 8/4; 9. Balzers 8/0. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Surselva – Appenzell 4:1 1. Landquart 9/23; 2. Cuera 97 9/20; 3. Steinach 9/16; 4. Grischun Central 9/13; 5. Arbon 9/11; 6. Montlingen 9/11, 7. Surselva 9/10; 8. Appenzell 9/9; 9. Wittenbach 9/9; 10. Rorschach-Goldach 9/5. Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Panaduz 0:5 1. Panaduz 10/27; 2. Valposchiavo 10/25; 3. Orion Cuera 10/18; 4. Surselva 9/7; 5. Lusitanos de Samedan 9/7; 6. Grischun Central 10/1. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Surselva – Herisau 3:5 1. Herisau 9/25; 2. Sargans 9/20; 3. Arbon 9/15; 4. Surselva 9/14; 5. Steinach 9/13; 6. Brühl 9/12; 7. Cuera 97 9/11; 8. Rorschach-Goldach 9/11; 9. Romanshorn 9/7; 10. Rheintal 9/1. Juniors C1, gruppa 1 Domat – Tavau 5:1 1. Mels 7/19; 2. Domat 7/15; 3. Bogn Ragaz 7/13; 4. Schlarigna 6/12; 5. Tavau 7/7; 6. Landquart 7/7; 7. Walenstadt 6/3; 8. Grischun Central 7/3. Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Orion Cuera 6:6 1. Panaduz 7/18; 2. Domat 7/18; 3. Cuera 97 7/15; 4. Grischun Central 7/12; 5. Surselva 7/9; 6. Valposchiavo 7/7; 7. Schlarigna 7/2; 8. Orion Cuera 7/1. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Surselva 1:7 1. Mels 16/43; 2. Vaz-sut-Cuera 16/39; 3. Eschenbach 16/36; 4. Buchs 16/35; 5. Surselva 16/20; 6. Schwanden-Linth 16/12; 7. Schlarigna 16/9; 8. Triesen 16/7; 9. Tusaun/Cazas 16/6. Junioras FF 15, gruppa 1 Surselva – Mels Tavanasa 2:2 1. Oberthurgau 8/19; 2. Frauenfeld 8/15; 3. Mels 8/13; 4. Rorschach-Goldach 8/11; 5. Widnau 8/11; 6. Uzwil 8/11; 7. Werdenberg 8/7; 8. Surselva 8/5; 9. Linth 04 8/5.

Dapi 50 onns perscrutescha ed instruescha la Scola politecnica federala Turitg egl uaul dalla Val Tujetsch. En quels onns ei igl uaul sisum la Surselva staus pertuccaus da grondas sfidas: Orcan Vivian, bau-scorsa, clima ni era ils donns da ruir dalla selvaschina. «In’enzenna da damonda setschenta tier la midada dil clima. Tgei effect che quella vegn la fin finala ad haver pigl uaul en muntogna ei grev da dir», ha Harald Bugmann dalla Scola politecnica Turitg detg il venderdis en in referat a Sedrun. Dapi 1973 perscrutescha ed instruescha la Scola politecnica Turitg egl uaul da muntogna. Quei ei il cass sin ina surfatscha da 176 hectaras els uauls dil Tgom, Surrein, Bugnei ed Udatsch. «Suenter che nus savevan bia digl uaul ella Bassa, surtut da quel digl Uetliberg sco uaul da perscrutaziun ed instrucziun, havein nus vuliu seprofundar en quel dallas Alps», di Harald Bugmann, professer per ecologia forestala ella gruppa da perscrutaziun dalla selvicultura dalla scola politecnica. El sid dallas Alps ei sedau la caschun d’instradar ina perscrutaziun egl uaul da Novaggio el Tessin e dalla vart dil nord dallas Alps en surfatschas digl uaul en Val Tujetsch. Collaboraziun positiva La fin dall’jamna vargada ei quei miez tschentaner da collaboraziun dalla vischnaunca da Tujetsch culla Scola politecnica federala Turitg vegnius commemoraus cun in referat il venderdis sera ed in’uatga egl uaul la sonda. «Igl ei 50 onns cun ina collaboraziun positiva e beinvulenta», ha il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn puntuau il venderdis sera ed il menader dalla regiun dalla Surselva digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun, Renaldo Lutz, ha suttastrihau l’impurtonza dalla perscrutaziun per la lavur pratica. El speri che quella collaboraziun cuntinueschi aunc ditg. «Dapi 2008 seprolunghescha il contract da collaboraziun mintgamai senza discussiun», constatescha Martin Cavegn. Uauls cun differentas exposiziuns En Val Tujetsch seporscha la caschun da perscrutar ed instruir en uauls cun differentas exposiziuns. Mo buca mo quei. «En quels 50 onns essan nus vegni confruntai cullas pli differentas situaziuns. Jeu patratgel per exempel vid igl orcan Vivian digl onn 1990 che ha era sdernau bia uaul ella Val Tujetsch, surtut quel da protecziun sur Bugnei», di Harald Bugmann. Suenter igl orcan ha il bau-scorsa fatg leu fastedis ed ussa, ch’igl uaul sesviluppescha fetg bein, ha ei num preparar quel per la funcziun da protecziun vegnenta. «In uaul sur in vitg ni colligiaziuns da traffic sto esser persistents. El sto vegnir tgiraus aschia ch’el ademplescha permanent la funcziun da protecziun», di Harald Bugmann. Regiuvinar in uaul en muntogna ei cumbinau cun grondas sfidas. D’ina vart ei quei il cuort temps dalla vegetaziun, da l’autra vart il squetsch che vegn dalla neiv ni magari era dalla crappa: «Per capir il svilup d’in uaul ei la savida dils antecessurs d’eminenta impurtonza. In forester ei occupaus rodund 40 onns en in uaul, igl uaul sez sa survegnir ina vegliadetgna d’entochen 300 onns.» Gest per quei motiv seigien uauls da perscrutaziun ed instrucziun ina plattafuorma pil brat da savida da tuts pertuccai egl engaschi forestal. Donns da ruir e clima fan fastedis Dapi ils onns 1980 creschan las temperaturas dil clima successivamein. Entochen la fin da quest tschentaner savessen ellas esser ellas muntognas per siat entochen otg grads pli aultas ch’avon l’industrialisaziun. Cun emprovas, tgei plontas che savessen ademplir igl avegnir la funcziun da protecziun digl uaul da muntogna, vegn eruiu models pusseivels pigl uaul futur. Il svilup da plontinas da differenta specia en Val Tujetsch ha mussau denter auter ch’il castagner sesviluppescha bein, era il tscherscher e lu secapescha aunc adina il pégn. Meins buns resultats han ins entochen ussa dalla glienda ni il ruver. Il fau sesviluppescha mediocramein. «La natira vegn segiramenin a vegnir a frida culla midada dil clima. Sche quei svilup ei lu denton era en favur dalla protecziun ei in’autra damonda», di Harald Bugmann. Pertuccont il svilup digl uaul ha el era tematisau il venderdis sera la problematica dils donns da ruir dalla selvaschina: «La pli favoreivla regiuvinaziun ei aunc adina la naturala e quella cun plontinas. Pervia dalla selvaschina ei quei buca pusseivel dapertut.» Pli che 60 % digl uaul el cantun Grischun seigi pertuccaus da quella problematica. Mo buca mo la selvaschina fa quitaus, era il bau-scorsa. Adina puspei caschuna quel gronds donns. Quei ei era semussau egl uaul sur Bugnei suenter igl orcan Vivian. Sper il donn caschunaus digl orcan ha il bau-scorsa allura procurau per ulteriurs donns ella part digl uaul che haveva resistiu al Vivian. Uaul – savida da pliras generaziuns 176 ha uaul en Val Tujetsch surveschan dapi 50 onns all’instrucziun e perscrutaziun dalla Scola politecnica federala Turitg. La fin d’jamna ei quei giubileum vegnius festivaus, denter auter cun in referat da Harald Bugmann davart las sfidas digl uaul. Hans Huonder/FMR «Cura che la Scola politecnica federala Turitg ha eligiu parts digl uaul en Val Tujetsch avon 50 onns per l’instrucziun e perfecziun, deva ei bia informaziuns davart igl uaul ella bassa, mo buca en muntogna», di Harald Bugmann, professer per ecologia forestala. Dapi che la scola ei engaschada sisum la Surselva, eis ella vegnida confruntada cun pliras sfidas. Aschia ils gronds donns digl orcan Vivian 1990, il bau-scorsa ni era ils donns da ruir dalla selvaschina. Mo igl avegnir para buca da daventar pli sempels. La midada dil clima vegn a procurar per midadas era egl uaul. «In uaul sur in vitg ni colligiaziuns da traffic ston esser persistents. Mo lu sa el ademplir la funcziun da protecziun», di Harald Bugmann. La savida davart igl uaul seigi la savida da pliras generaziuns: «In forester ei occupaus rodund 40 onns en in uaul, igl uaul sez sa survegnir ina vegliadetgna d’entochen 300 onns.» Ina risposta silla damonda tgei effect che la midada dil clima, respectivamein temperaturas pli aultas, vegn ad haver sigl uaul da muntogna, ha Harald Bugmann buca saviu dar il venderdis sera a Sedrun. Harald Bugmann ha referiu il venderdis sera a Sedrun davart igl uaul da muntogna, respectivamein las enconuschientschas recaltgadas en quel dalla Val Tujetsch. Pliras surfatschas digl uaul en Val Tujetsch surveschan dapi 50 onns sco uaul d’instrucziun e perscrutaziun dalla Scola politecnica federala Turitg.

L’jamna vargada ei la rampa dalla remisa dalla Viafier retica a Glion stada in liug beinfrequentau. «La populaziun ha dau suatientscha a nies appell. Nus havein retschiert massa material», ei il commentari da Mathilda Derungs. L’jamna vargada ha Mathilda Derungs organisau ensemen cun Ignaz Derungs oriunds da Tavanasa, ina rimnada a favur dils pertuccai dall’uiara ell’Ucraina. Partenaria directa dils Sursilvans ei la Fundaziun polaca Humanosh da Slawa ed Izek Wolosianski. Sustegn dils Lions Tomasz Schmidt ei representant dalla fundaziun. El ei domiciliaus dapi 30 onns ad Abtwil el cantun Argovia. Sonda eis el vegnius a Glion per mirar il decuors dall’acziun sursilvana. «Per nossa fundaziun han ins rimnau 15 tonnas a Regensdorf/Turitg, otg tonnas a Flums ed ussa cheu a Glion rodund 20 tonnas. Quei ei in grond schenghetg ed jeu sai garantir ch’il material vegn dabien directamein allas unfrendas ed als pertuccai ell’Ucraina.» Duront ina viseta ella remisa raquenta el co il transport vegn ad ir. Igl ei in viadi da rodund 1800 kilometers.«Dalla Svizra van ils camiuns en Pologna. Sur Zdynia, in liug ellas Carpatas el sid dalla Pologna, va il convoi sur il cunfin e 70 kilometers vinavon tochen el marcau da Lwiw, per tudestg Lemberg. Ignaz Derungs cumpletescha: «La firma Montalta da Glion, cun siu schef Manuel Montalta, surpren il transport tochen al cunfin cull’Ucraina. Quei ei pusseivel cul sustegn finanzial dalla fundaziun dil club Lions.» La fin da quest meins vegn previsiblamein gl’autist Claudio Montalta a semetter sin viadi cul material rimnau a Glion. Quei ch’ils organisaturs dall’acziun constateschan specialmein ei: «Igl ei vegniu dau giu buca mo fetg bia, mobein era bien material da qualitad». Da margis tochen e cun sonda vargada ei ina squadra da mintgamai quater tochen tschun voluntaris stada en acziun per zavrar e pachetar il material en scatlas. «Nossas experientschas han mussau ch’igl ei meglier da pachetar tut en scatlas normadas e robustas avunda pil transport vinavon», declara Mathilda Derungs. Ella conferma ch’ei dat proximamein aunc in singul gi da rimnar e numna il motiv: «Nus vulein nezegiar la schanza d’emplenir optimalmein il camiun, perquei duvrassen nus aunc empau material.» Encuretg ei cunzun vestgadira d’affons e carschi, calzers, resti da letg, termagls e pavel d’animals da casa. Vendergis proxim, ils 23 da zercladur 2023, ei in ulteriur gi da rimnar per la fundaziun Humanosh e pil transport ell’Ucraina. Urari d’avertura dalla remisa a Glion: 9.00-12.00 / 13.30-17.00. Voluntarias ed organisaturs dalla rimnada da material pils pertuccai dall'uiara.

Vendergis ha l’uniun Ruinaulta envidau las delegadas ed ils delegai dallas nov vischnauncas-commembras alla 15avla radunonza generala. Era sch’ei detti ussa in post da gestiun cun secretariat ed il survetsch da rangers funcziuni, cali la lavur tuttavia buca. Gl’onn 2009 han las vischnauncas che cunfineschan culla cavorgia dalla Ruinaulta decidiu da fundar ina uniun d’interess. Finamira eis ei stau da promover quella cuntrada pil turissem plaun, d’organisar gl’access e direger ils hosps. 15 onns pli tard constatescha il president actual Martin Hug il suandont: «Noss’incumbensa centrala resta, numnadamein quella da schurmegiar e da nezegiar la cavorgia en concordia culla natira». El ha surpriu avon in onn il post da president da siu antecessur Christian Theus da Panaduz. Lez ei s’engaschaus cun tgierp ed olma per las finamiras. Enqual plazzal ei aunc pendent. Versomi, liug dalla radunonza generala dall'Uniun Ruinaulta. Cundrezs sanitars mauncan Bia projects impurtonts ha l’uniun saviu menar ad ina buna fin dapi il 2009. Per exempel quel dil survetsch da rangers. Introducius sco project da pilot eis el semussau sco instituziun indispensabla. Ella traversala denter Glion e Castrisch tochen a La Punt Rehanau, e denter Versomi Valendau e Flem Laax semovan oz numerus turists. «Naven d’Anceinza tochen gliendisgis Tschuncheismas ei puspei marschau enorm bia ella cavorgia», ha il meinagestiun Jean-Marc Rietmann getg a caschun dalla radunonza generala a Versomi. L’entschatta uost 2022 ha el surpriu la plazza nova che l’uniun ha scaffiu. Grazia ad ina cunvegna da prestaziun cul Cantun cun in plan da management eis ei gartegiau da fundar quei post cun biro ella casa da scola a Flem. Jean-Marc Rietmann descarga la suprastonza dall’uniun, oravontut il president che era responsabels per tutta lavur operativa. Martin Hug e la suprastonza san ussa sededicar alla lavur strategica. Tala ha ei detgavunda, pertgei entgins projects ein pendents. Aschia maunca in center d’entrada cun post d’informaziun a Glion e La Punt Rehanau. Sco quei ch’ils responsabels han declarau agl ur dalla radunonza generala, ei la gronda munconza actualmein a La Punt Rehanau. Ils viandonts e ciclists che arrivan cul traffic public e vulan entscheiver ina tura ni viandada alla staziun, san far quei. Ei mauncan denton ils cundrezs sanitars ed in center d’informaziun. Collaboraziun buca optimala «Per presentar il model futur da finanziar il menaschi ella Ruinaulta vegnin nus a visitar mintgina dallas nov vischnauncas. Nus vulein discutar il proceder cullas suprastonzas», ha Martin Hug declarau. La suprastonza dall’uniun Ruinaulta constatescha dapresent ch’il survetsch da rangers funcziuna fetg bein e ch’ina gronda part dall’infrastructura ei realisada. A Farsch, sin territori da Panaduz, realisass l’uniun bugen in center da visitaders cun kiosk, cundrezs sanitars e spurtegl. Il territori ei denton buca en ina zona conforma ed ils uffecis cantunals refusan da porscher maun. Che la collaboraziun culla Viafier retica ei aunc buca optimala mussa il fatg ch’ina persuna responsabla maunca regularmein alla radunonza generala dall’uniun Ruinaulta. La signaletica cun muossavias e tablas d’informaziun ei in ulteriur «plazzal da baghegiar». «Aunc ussa ein quater acturs he cusseglian quater diversas variantas da tablas e signalisaziun», ha Jean-Marc Rietmann getg. La radunonza generala a Versomi ha cumprovau che la lavur finescha buca ils proxims onns, ton pil meinagestiun sco pil gremi strategic dall’uniun Ruinaulta. La tabla d'informaziun ch'ins ha montau dacuort a Glion remplazza ina veglia che era sblihida.

Bandunar gl’agen dacasa sch’ins vegn vegls e dependents ei in tierm ella veta da mintga persuna pertuccada. La casa da vegls e da tgira sesprova da levgiar e dumignar quella midada schi bein sco pusseivel. Ella casa La Pumera a Glion han 86 habitontas e habitonts l’attenziun d’in menaschi cun 90 emploiadas ed emploiai. «La Pumera – esser dacasa ella vegliadetgna», ei il motto, gl’onn 2022 eis ei stau il dacasa da 126 persunas. El decuors dils 12 meins ein 38 persunas arrivadas e 40 partidas inclus ils mortoris, ils 31 da december 2022 era la casa occupada cun 86 persunas. Quellas vivan en ina specia da hotel. La statistica indichescha 16 umens e 70 dunnas. Dallas 86 persunas ein 40 ella vegliadetgna denter 90 tochen 102 onns. El «hotel La Pumera» passentan els lur sera dalla veta. Claudia Tomaschett, la «directura», sedat tutta breigia per els, ensemen cun sia squadra da 90 persunas. Tontas lavuran ella casa da vegls e da tgira La Pumera a Glion e s’engaschan pil beinesser dils hosps. La casa da vegls e da tgira La Pumera a Glion. Quater vischnauncas rehas profiteschan Avon in onn, ils 18 da zercladur 2022, ha il president dil cussegl da fundaziun, Gerold Hafner, saviu inaugurar la «nova» casa da vegls e da tgira Glion. La restructuraziun cun num ed identitad nova sco «Casa La Pumera» ha anflau buna accoglientscha. Sco Claudia Tomaschett conferma, secumprova il num e la structura nova era ella lavur interna ed externa. Ina sfida ha denton accumpignau stediamein la meinacasa. El rapport annual scriva ella: «Biaras collaboraturas ein vegnidas pensiunadas ed ei ha dau numerusas midadas da persunal. Occupar las plazzas vacantas ei buca stau adina schi sempel. La tscherca da persunal qualificau cuntinuescha». Ferton che la part operativa ei confruntada cun quella sfida, rapporta il president dil cussegl da fundaziun d’ina autra sin scalem stractegic: «Tras las diversas fusiuns da vischnauncas e dapi che la Regenza ha introduciu las regiuns da sanadad ei il diember da nossas vischnauncas-purtadras sereducius sin treis, numnadamein Ilanz/Glion, Val Stussavgia e Breil. «Las vischnauncas Schluein, Sagogn, Laax e Falera sesentan da negina moda e maniera obligadas da surprender lur responsabladad per in provediment da vegliadetgna solidaric e da secumprar en sco vischnauncas-purtadras. Quellas vischnauncas rehas profiteschan dallas structuras existentas dallas instituziuns, senza ch’ellas ein s’engaschadas entochen oz cun buca in soli franc,» menziuna Gerold Hafner en siu rapport annual e fa gest la damonda: «Ei quei solidaritad?» Malgrad quella circumstanza dalla politica regiunala ha la casa La Pumera saviu luvrar efficientamein grazia ad ina politica d’expensas rigurusa, cun sustegn d’in emprest senza tscheins dalla vischnaunca Ilanz/Glion sco era cun optimar las hipotecas. Survetschs da hotel Enteifer il menaschi lavura la meinacasa cun in cader directiv. La menadra dalla tgira Andrea Kyburz s’auda tier quei ed era Karin Candrian che ha substituiu onn vargau la menadra dil survetsch da casa. En connex cun quei sectur ha ei dau ina reorganisaziun. En connex culla problematica dil persunal qualificau che maunca rapporta Claudia Tomaschett: «Per buca surcargar il persunal e per buca piarder letgs da tgira havein nus stuiu encurir sligiaziuns creativas. La primavera 2022 havein nus fundau treis teams da hotellaria. Quels porschan prestaziuns da hotel sco service d’ensolver e da gentar sco era da combra. Aschia san las gidontras da tgira seconcentrar sin lur lavur effectiva entuorn ils habitonts». La meinacasa plaida dil project hotellaria. Sper las prestaziuns da hotel cun far si letgs e schubergiar la combra, survir las tschaveras, s’audan era pintgas decoraziuns cun fluras ord gl’agen curtgin dalla Pumera tiel survetsch.

Cun quater onns ei Beat Gisler staus per l’emprema gada en Surselva en vacanzas. Entras las vacanzas d’affonza e pliras stagiuns da lavur tier purs a Riein ha Beat Gisler survegniu in’affecziun per Riein e siu contuorn. Igl onn 2010 eis el sedecidius da prender dimora stabla a Riein. Ils davos 10 onns ei Beat Gisler vegnius tuccaus da duas fridas dil destin. Si’affecziun per Riein, la Foppa e la Surselva seigi stau in’amur dall’emprema egliada, di Beat Gisler en discuors cun la FMR. Quella gronda simpatia hagi teniu tochen oz. El tur­nassi maina pli ella Bassa. «Ferton che mes geniturs ein adina stai hosps da vacanzas cheu, sun jeu daventaus in da Riein gia cun 12 onns, suenter igl emprem survetsch campester tier la famiglia da purs Luisa ed Aldo Christoffel. Beat Gisler ha frequentau in emprendissadi da horticultur en l’interpresa da siu bab a Thalwil. Silsuenter ha el fatg ina scolaziun supplementara sco disponent. Igl onn 2010 – suenter la mort da siu bab – ha Beat Gisler vendiu sia atg­na interpresa a Thalwil e supriu la casa da vacanzas a Riein. El ha dau adia a Turitg per daventar in Grischun, sco el di sez. Nov’entschatta en Surselva «Jeu sun s’integraus fetg spert cheu ella Foppa. Jeu creigel che quei seigi stau pusseivel perquei ch’jeu vegn adina fetg spert en contact cun la glieud e perquei ch’jeu haiel da bial’entschatta empruau da capir romontsch.» En mintga cass hagi el maina empruau da volver las discus­siuns dil romontsch en tudestg, di Beat Gisler. «A mi plai la cultura romontscha e bilingua. Ed ed a mi plai era il stil da luvrar ponderau e senza hectica che regia cheu.» A Riein e contuorn ha Beat Gisler fatg entgins onns empau dil tut. El ha luvrau sco manischunz cun auto da vi­tgira, el ha drizzau ina maschina per allontanar cuschas ed el ha fatg igl ustier a Riein en il stan da sittar. Grev da dir co ins sesenta Beat Gisler seregorda: «Igl emprem d’uost 2014 vegn jeu maina ad emblidar. Quella notg ei il stan da sittar da Riein cun l’ustria ch’jeu haiel fatg igl ustier la sera avon barschaus giu diltut. Quei ei stau la pli gronda frida en mia veta. Ina frida che jeu hai aunc oz buca digeriu.» Malgrad ch’ins hagi cumprovau silsuenter ch’igl incendi seigi vegnius caschunaus d’in sclausanetg dil current electric occupeschi quei schabetg aunc adina el, di Beat Gisler. «Emoziunalmein sun jeu staus fetg attaschaus a quei liug cun sia ustrietta pintga, sempla, mo bein frequentada. L’ustria da nies stan da sittar era buca mo impurtonta pils tiradurs, mobein per l’entira populaziun e pils turists che passavan.» Beat Gisler ha cuort suenter igl incendi vendiu sia casa a Riein ed ei secasaus a Trun. Oz viva el a Ruschein. «La casa si Riein vess jeu stuiu renovar da fundament siado. Perquei havevel jeu buca ils daners neccessaris, aschia ch’jeu sun sedecidius da bandunar Riein.» Diabetes acut e perdita dalla buna vesida Malgrad la schlepra digl incendi da Riein ha Beat Gisler encuretg e cattau ina nova existenza sco manischunz da vitgira tier l’interpresa Caminada-Cavegn a Vrin. Varga dus onns ei Beat Gisler carraus cun igl auto da vitgira da treis ischels. Ina attacca explosiva da diabetes ed ina vena d’in egl ch’ei seserrada ha giu per consequenza che Beat Gisler ha stuiu calar per immediat d’ir cun auto da vitgira igl onn 2020. «Quei ei stau ina detga schlepra per mei. E tier tut il malesser hai jeu giu cletg», di Beat Gisler: «Il pli grond cletg ei stau, che mes patruns da Vrin han detg, ch’els tegnien mei sco emploiau era senza bigliet d’auto da vitgira. Quei secapescha buca da sesez. Ed il secund cletg ei stau ch’il rapport medicinal lubescha a mi d’ir vinavon silmeins cun auto da persunas. Tut en tut stos jeu dir ch’il plascher e la veglia da luvrar han gidau mei.» La speronza miera mai Beat Gisler lavura oz temporarmein en la fa­tschenta da bubrondas dall’interpresa Caminada-Cavegn a Vrin. Dasperas ha el giu l’idea avon dus onns da lantschar in taxi da raubas express che senumna «Direkt-Express». Tenor Beat Gisler setracti d’in fuorma da transportar raubas a cuorta vesta, sc’in taxi da persunas mo per rauba, semplamein tenor giavisch dalla clienta ni il client. Quei sappi era esser il cass duront la notg ni sur la fin d’jamna, di Beat Gisler. «Ei dat rauba – per exempel sil sectur dall’informatica, sil sectur dallas victualias, ni era d’utensils pli gronds che drovan in transport spert e special pervia dalla consistenza ni pervia d’in termin. Tals transports fetsch jeu el Grischun, en Svizra, ed jeu sun era gia staus egl exteriur cun il taxi direct.» Beat Gisler ei oz manischunz da taxi cun rauba.

Na, ina replica duei quei buca esser, car Benedetto Vigne. Plitost in’aschunta, dil tuttafatg subjectiva. Cun tia columna «Cuira ed jau», cumparida ils 22 da matg, has ti numnadamein dau da patertgar a mi. Tgei ch’ina columna duess pil solit ed el meglier cass era caschunar... Dau da patertgar denton ha ella plitost en quei senn, ch’ella ha svegliau regurdientschas e schau senudar mei empau ella nostalgia dil vargau. Probablamein buca mo mei. Pertgei: Tgi ha buca siu «Cuera»? Per massa Romontschas e Romontschs ei Cuera stau staziun intermediara, cunzun duront lur adolescenza. Aschia era per mei. Auter che quei poet sursilvan anonim, che ha scret zacu entschatta dils onns 80 cun rida silla via alla sortida dalla staziun «Cuera fa la tgagia», ha il marcau adina giu ina stoda calamita per mei. Franc nutrida dil fatg che Cuera, schegie damaneivel da nies vitg, muntava per mes geniturs Sodom e Gomorra. Mes frars, cun lur vezs per stuorna musica e substanzas da tut gener, schava quei marcau ir alla malura. Da quei eran mes geniturs fermamein perschuadi ed untgevan el sche pusseivel. Perquei enconuschevel da Cuera – sco giuvna e solia feglia – ditg mo il Vilan e la Higa. Miu emprem tur autonom haiel interpriu discusamein cun mi’amitga. Nossa pli gronda tema fuva, ch’il caustaziun savess refusar a nus il bigliet ed avertir nos geniturs. Arrivadas a Cuera eran nus allura taluisa surdumandadas ch’ei ha mo tunschiu per in’egliada el Vögele visavi la staziun. Empau alla ga havein nus allura elargiu nies radius. Zacu ei la Felsenbar daventada actuala. Aunc adina el zuppau secapescha. Pér l’entrada ella scola da mungias ha finalmein legitimau mes viadis el marcau – uss erel ufficialmein pendularia. Quei status da ni miur ni utschi ha denton buca ditg cuntentau mei. Cuntrari a mintga logica raziunala ed economa haiel a dispet vuliu ir a star a Cuera. Tgei che mes conscolars dalla Surselva fagevan bugen ni nuidis gia daditg. Ferton er’il Treis Retgs daventau miu center conspirativ. Leu sesevan nus seras ora vid la meisa rodunda, tedlond cun admiraziun las tschontschas dils umens carschi che declaravan a nus il mund, fimond Parisienne el collectiv. Teater, concerts, exposiziuns – tut quei che fa part dalla veta culturala ha Cuera purschiu a mi. Ed aunc beinenqual autra ini­ziaziun. Duront ina cuorta episoda haiel perfin habitau el mir dil marcau, damaneivel digl uestg. Sch’enzatgi damonda mei danunder che jeu vegni, ditgel pil solit: atg­namein da Cuera. (Grazia a mia naschientscha el Spital da dunnas Fontana ei quei gnanc aschi falliu). Fabiola Carigiet, oriunda da Domat, è autura e scolasta a Berna. Ella è suprastanta en l’associaziun Auturas ed auturs da la Svizra.

Gievgia e vendergis proxim retscheivan puras e purs che han frequentau la scolaziun purila al Plantahof e sin menaschis d’emprendissadi lur diploms. Denter quels sesanflan Damian Caminada da Vrin e Marco Manetsch da Mumpé Medel che han fatg la scolaziun da pur sco secunda clamada. Empriu ha Marco Manetsch da Mumpé Medel bostger ed il vendergis proxim retscheiva el al Plantahof siu attest federal professiunal sco pur. «Ils examens finals vai jeu absolviu cun success, las notas vai jeu aunc buca survegniu.» Marco Manetsch ei in dils 16 absolvents che terminescha la gievgia proxima la scolaziun da pur al Plantahof sco secunda clamada. Ina che cuoza dus onns, sco quei ch’il responsabel per la scolaziun al Plantahof, Thomas Vetter gi. «La scolaziun ordinaria cuoza treis onns, allas persunas che han gia frequentau ina scolaziun professiunala vegn la formaziun generala relaschada.» Tenor las explicaziuns dil menader dalla scolaziun al Plantahof variescha il diember da scolaras e scolars che emprendan da pur suenter haver absolviu in’autra scolaziun professiunala dad in onn a l’auter. «Igl onn proxim vegnin nus pli probabel a menar duas classas.» Surprender in agen menaschi Carschius si a Mumpé Medel ei Marco Manetsch en in ravugl puril ed ei segidaus stedi el menaschi puril da siu aug. «Il menaschi da miu aug surpren jeu l’entschatta schaner 2024.» Actualmein terminescha el aunc sia lavur sil menaschi d’emprendissadi a Cumpadials. Era sco pur cun agen menaschi vegn Marco Manetsch aunc a surprender ina incarica sco luvrer communal dalla vischnaunca da Mustér. «Igl aug vegn vinavon a luvrar sil menaschi e mia amitga ei era pura.» Malgrad che Marco Manetsch ha gia frequentau ina scolaziun professiunala gi el da haver profitau fetg dils dus onns da scolaziun ch’el ha passentau sin menaschis purils a Parsonz ed a Cumpadials. «Ins vesa novas caussas ed empren adina enzatgei.» Per il giuven da Mumpé Medel ei gia baul stau clar da vuler far il pur. «Jeu hai denton aunc vuliu far in auter emprendissadi avon che far la scolaziun da pur.» Empriu da mecanist Damian Caminada da Vrin ei collega da classa da Marco Manetsch ed el ha empriu mecanist agricol suenter la scola populara. «Jeu hai denton adina giu igl intent dad emprender da pur.» Il siemi digl agen menaschi a Vrin va era per Damian Caminada en vigur l’entschatta digl onn 2024. «Jeu sai surprender in menaschi da vaccas-mumma che ha negina successiun.» Esser agen schef, luvrar cun animals e maschinas numna Damian Caminada per motiv da sededicar all’agricultura. E ha absolviu ses onns d’emprendissadi sin menaschis a Castrisch ed a Morissen. El ei secapescha leds e cuntents da retscheiver vendergis proxim il diplom da pur. Dil tuttafatg renunzia era Damian Caminada buca da sia emprema clamada. «Duront igl unviern lavurel jeu vinavon sco mecanist da maschinas agricolas.» Ord in ambient puril Sco quei che Thomas Vetter explichescha vegn la plipart da scolaras e scolars che frequentan la scolaziun purila sco secunda formaziun ord in ambient puril ed ils biars surprendan pli tard in menaschi. Els retscheivan la gievgia ed il vendergis proxim il diplom cun 40 scolaras e scolars che han fatg la scolaziun primara da pur da treis onns sper ils otg absolvents che fineschan lur scolaziun purila cun in attest. «Igl attest ei vegnius scaffius per scolaras e scolars che han fadigia cun la part teoretica dalla scolaziun da pur. Ina tiarza dad quels che frequenta la scolaziun cun attest cumpleteschan pli tard lur formaziun da pur cun la part teoretica», gi Thomas Vetter. E dasperas dat ei aunc la pusseivladad dad absolver ils 35 gis da cuors agrars che valan tenor ordinaziun federala per basa minimala per retscheiver pagaments directs dalla Confederaziun. Thomas Vetter conceda che quels cuors seigien politicamein adina puspei dispiteivels. «Els vegnan regularmein tematisai da mintga refuorma dalla politica agrara.» Disvaletar quels cuors che vegnan era purschi al Plantahof vul Thomas Vetter tuttavia buc. «Per regla setracta ei da persunas che san neu da lur constellaziun privata e professiunala per il mument buca frequentar la scolaziun ordinaria.» Il menader dalla scolaziun al Plantahof fa valer che quels cuors astgien buca vegnir sutvaletai neu dallas pretensiuns. «Era cheu dat ei in examen final ed ils biabein 15 entochen 20 absolvents per onn ston era scriver ina lavur.» En scadin cass drova ei tut ils absolvents dalla scolaziun purila per segirar la descendenza e la midada dallas generaziuns sils menaschis purils grischuns. «Il diember da scolaras e scolars ei pil mument plitost memia pigns per segirar a tut ils menaschis ina successura ni in successur», gi Thomas Vetter.

Gliendisgis ha la suprastonza communala clamau votantas e votants da Sagogn a radunonza. El center dallas tractandas ei il quen e rapport communal staus. Il quen 2022 ei ius a fin cun in gudogn da 662’808 francs, quei tier entradas da 5’334’437 ed expensas da 4’671’628 francs. Il recav seresulta suenter amortisaziuns da 219’174 francs e transferiments els deposits specials da 130’904 francs. Il capital agen dalla vischnaunca ei carschius per rodund in milliun francs, la fin dils 31-12-2022 eis el sin ina summa da 9’122’213 francs. Il bien onn seresulta dallas entradas da taglias sin gudogn, quellas ein stadas cun 3’101’002 francs per rodund 300’000 francs pli aultas ch’igl onn precedent. Sco quei ch’il president communal Thomas Candrian ha resumau, corrispundan las cefras generalmein quasi a quellas dil quen 2021. In factur grond dallas expensas ein – sco en tuttas vischnauncas cun biars affons – il sectur dalla scola. La radunonza ha era approbau il quen dil consorzi da scola dil scalem superiur. Quel muossa expensas da 1’509’904 francs. Cun 19 da totalmein 50 scolars dil scalem superiur ha Sagogn tarmess gl’onn da scola 2021/22 il grond diember el consorzi cun Laax, Falera e Schluein. Ils cuosts netto per scolar ein 28’157 francs. Il rapport annual 2022 informescha plinavon che la cefra dalla populaziun ei restada stabila gl’onn vargau. Ils 31 da december 2022 ha la statistica dils habitonts dumbrau 743 habitontas e habitonts, dus dameins ch’igl onn precedent.(fmr/abc) Sagogn Vitg dadens

Ils 21 da zercladur ed ils suandonts gis, tochen sogn Gion, ils 24 da zercladur, ein ils pli liungs digl onn. Analog a quel digl unviern ei il solistezi da stad cumbinaus cun usits, tradiziuns e reglas da purs. Ils pli biars ein sespiars. «Il luft de sogn Gion, regia sur tut onn», «Cont’il cucu suenter sogn Gion, dat ei in car onn» ni «Bi sogn Gion, bia fretg» ein treis dallas reglas da purs che han connex culla stagiun presenta. Igl treis da plirs ch’ins anfla el tom II/III dalla Crestomazia. Sogn Gion Battesta ei il patrun da divers loghens e baselgias: la parochiala sogn Gions a Mustér, la claustra da Müstair, sogn Gion da Domat, san Gian a Schlarigna. Gions en tuttas culturas Era la baselgia da Tavau era dedicada a sogn Gion. Ei dat aunc autras en Surselva ed el Grischun, insumma dat ei fetg biaras ell’entira Europa. Il num masculin e feminin en tut ils lungatgs dallas culturas cristianas s’auda tiels pli derasai. Las variantas tonschan da Giovanni, Juan, Joao, Hans, John tochen Ivan. Ils feminins ein Jeanne e Jeannette, Johanna, Joana e biaras autras variantas, Ils 24 da zercladur ei il gi da tut quellas persunas, il gi da sogn Gion. Tenor la bibla eis ei il num digl um che ha battegiau Jesus e che retg Herodes ha schau scavazzar. Igl ei buca ina casualitad che siu gi ei exact in miez onn suenter Nadal. Solistezi d’unviern e solistezi da stad ein tierms specials. Solistezi da stad a Falera, levada dil sulegl ils 21 da zercladur 2022. La muntada da quels gis liungs dall’entschatta dalla stad deriva dallas culturas prescristianas. Il cristianissem ha dedicau ils 24 da zercladur a sogn Gion e surpriu – semegliont sco tiel solistezi d’unviern – usits ed isonzas ch’ei deva gia treimelli onns avon. La fin dil 19avel tschentaner ha Caspar Decurtins entschiet a rimnar canzuns, detgas, reglas da purs, cardientschas blauas, versets e proverbis populars dalla Surselva. Tut ha el publicau ella Crestomazia ch’ei cumparida 1901. El ha anflau massa tradiziuns oralas entuorn il solistezi da stad. Cheu dus exempels: «Sch’ins scavogna ils baguos la vigelgia s. Gion avon tuccar de miezgi, sche vegn ei buca si giattas e dat grossas tiastas» e «Tgi che cava s Gion stad cristaglias, anfl’in scazi». Sogn Gion dueva proteger En sia Crestomazia ha Caspar Decurtins era nudau usit da s. Gion. Ina praticavan ins ellas vischnauncas romontschas dil cumin da Rueun. La vigelgia da sogn Gion stad prendevien ins giu fluras s. Gion (mira box/scaffa) exact duront il tuccar da miezgi. Quellas pendevan ins ora da barcun vid in crutsch. «Ei vegn getg che quellas flurs seigien benedidas e fetschien ch’il tun detti buca giu». A Breil rumpevan ins giu frastgas ischi ed a Sagogn frastgas da flurs suitga. Quellas pendevan ins ord da barcun per esser preservaus dil tun e malas auras. Ozilgi s’immaginein nus strusch pli co ils carstgauns d’antruras temevan tun e cametg. Sogn Gion dueva preservar dalla disgrazia ed ins carteva ch’el gidi. Gest entuorn sogn Gion deva ei – e dat ei aunc adina – urezis burasclus ch’ein cumbinai cun camegiadas e tunadas. Oz dat ei paracametgs, pli baul sefidavan ins dallas flurs s. Gion. Ella Crestomazia anfl’ins aunc ina tradiziun corrispundenta ch’ins praticava a Degen: «La damaun da sogn Gion stad, avon ch’il sulegl leva, van las femnas a Degien e rumpen giu frastgas fraissen, las qualas ellas pendan ord da fenestra per schurmetg encunter malas auras ed il tun». Ins temeva il fracass dil tun, e buca il cametg. Il DRG descriva Il tom 7 dil Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG), cul bustab G, han ils redacturs Alexi Decurtins, Hans Stricker e Felix Giger, elaborau ils onns 1979 tochen 1985. Els han dau la duida peisa e honur al Gion. 13 paginas dattan ina vasta survesta dils prenums e nums da famiglia, nums da loghens, in artechel pertucca ils patrocinis e patruns-baselgia. In liung artechel dil DRG descriva e raquenta dalla cultura populara entuorn il num da s. Gion. Ins intervegn ch’ei vegnevi elegiu l’administraziun d’alp entuorn quei gi, ei vegnevi cargau las alps ed ei vegnevi entschiet a far fein. Da sogn Gion vulevi mintga pur segar, e sch’ei eri mo in canvau. Sch’ins fetschi quei, creschi il risdiv ed ei detti tersiel. Gl’artechel menziuna era ch’ins reparteva al persunal d’alp in paun s. Gion, ina buccada ni ina marenda s. Gion. Buca emblidar astg’ins en connex cullas tradiziuns da s. Gion quella ch’ils da Vrin praticheschan aunc oz. Ils 26 da zercladur ei il patrocini da s. Gion e s. Paul da Vanescha. Quei gi parta la damaun allas 06.00 la processiun da duas uras tochen egl uclaun. Leu vegn festivau messa, silsuenter surveschan ils possessurs dallas casas als participonts caffè cun gromma. In dils nums pli populars «Gion Gialet, va sulet, or el mund cun siu festet…» secloma ina canzun d’affons ella versiun romontscha. Igl ei ina da numerusas che ha connex cul num dil Gion. Numerusas praulas, detgas e historias dat ei leutier en tuts lungatgs ed idioms. Il num masculin Gion e la versiun feminina Giuanna ni Johanna era fetg derasaus. Perquei stuevan ins era differenziar las persunas cun quei num. Il meglier mava quei sch’il pop survegneva in secund num, quel era ligiaus savens vid il num dil tat. Aschia dat ei las pli differentas cumbinaziuns, da Gion Giusep, Gion Gieri, Gion Balzer, Gion Tumasch, Gion Mathias e.a.v. Ferton che las Giuannas e Johannas eran schanegiadas da surnums, deva ei diltut tiels umens, naven da Gion pup tier Gion tambur, Gion canastra, Gion schnec, Gion grond, Gion pign tochen Gion planori. La flura dalla jarva s. Gion, latin Hypericum perforatum. La jarva s. Gion, quella cugl ieli Pli baul enconuscheva mintga affon la jarva sogn Gion. Ella medischina populara ha ella ina posiziun speciala. Cu ei deva buca pérlas e medicaments, deva ei en mintga tenercasa ina butteglia cun ieli sogn Gion. La jarva cul num latin «Hypericum perforatum» flurescha naven dalla secunda mesadad zercladur tochen viaden il fenadur. Las flurs e la feglia ha glondas che cuntegnan il custeivel ieli tgietschen. Per destillar quel mettan ins in pugn plein flurs en in grond migiel da veider, derscha surengiu in bien ieli d’olivas e lai star quei a sulegl duront treis jamnas. Gl’ieli s. Gion gida sch’ins ha unflau la schanuglia, ha barschau si dil sulegl ni survegniu ina deglia el dies.

La nova staziun da Glion ei dapi onns in tema egl emprem marcau sper il Rein. Entochen ussa han protestas da vischins reteniu ed interrut pliras gadas il project. Tenor il president communal d’Ilanz/Glion, Marcus Beer, ein las protestas ussa liquidadas. Il project sa vegnir realisaus definitivamein. Ins discuora adina dil niev edifeci dalla sta­ziun. En realitad vegn quei niev edifeci dalla staziun denton beghegiaus pér suenter che auters projects sigl areal dalla staziun ein realisai. Tenor Marcus Beer, president communal da Ilanz/Glion, vegn la nova staziun dils autos da posta cun la nova via d’access sur il quartier Mulin realisaus sco emprem. El liug dalla nova sta­ziun d’autos da posta ston ins denton dislocar il pli emprem ils parcadis d’autos da persunas ed ina remisa. Protestas liquidadas Sin via, en stiziun, en ustrias e cafés e perfin en stanza da spetga dil miedi ei la nova sta­ziun da Glion in tema. Denter auter aud’ins ch’ils da Glion spetgien dapi onns adumbatten ch’ei mondi vinavon cun il project ch’ins hagi concediu il credit gia igl onn 2018. Per biara ­glieud eisi nuncapeivel ch’ei dat vischins el quatier dalla staziun che blocheschan aschi ditg il svilup d’in entir quatier. Las protestas da persunas privatas han duvrau bia temps. Tenor il president da vischnaunca Marcus Beer han ins era stuiu discutar las protestas cun tut ils vischins digl areal da la staziun. Gl’atun 2023 vegni entschiet Tenor Marcus Beer eis ei previu d’esser alla fin cun tuttas lavurs da construcziun sigl areal dalla staziun igl onn 2028. Ins quenti da ve­gnir bein vinavon, ussa che tut seigi suttetg, ha Marcus Beer detg alla FMR. «Il pli urgent ei la nova plazza per ils autos da posta che vegn construida naven dil settember 2023 egl ost dalla staziun, leu nua che la remisa dalla Viafier Retica stat aunc adina. Quella remisa vegn spazzada aunc uonn.» Parallelmein culla plazza dils autos da posta vegn la plazza da parcadi e transport a Pendas baghegiada. Il president communal Marcus Beer di, ch’el quenti che la Viafier Retica vegni a saver entscheiver igl onn 2025 cun sias lavurs vid il niev ba­ghetg dalla staziun. Anno 2028 ei tut finiu Entochen ch’il vast edifeci dalla Viafier retica ei promts ed entochen ch’il tetg dils perruns d’autos da posta e tuttas lavurs dil contuorn ein finidas vegn ei ad esser igl onn 2028. Il grond project seigi il baghetg dalla nova staziun, in edifeci maiestus che vegn era a dar suttetg alla Scola mercantila Surselva. Sequent il president communal seigi igl onn 2028 sco onn d’avertura staus definius gia avon ch’ins hagi stuiu s’occupar da protestas. Sigl argument che auters edifecis semeglionts seigien vegni realisai pli spert (per semeglia la nova staziun da Domat) vul Marcus Beer buc entrar. «Glion ei buca Domat. Per nus da ­Glion eis ei impurtont d’haver ina situaziun da partenza schubra per saver luvrar bein vinavon cura ch’ils traxs ein inagada sil plaz.» Il credit da 7,6 milliuns francs pil niev areal dalla staziun han las votantas ed ils votants concediu ils 25 da november 2018. Il project «Binari 1» En collavuraziun cun la vischnaunca dad Ilanz/Glion ha la Viafier retica realisau igl onn 2020 ina concurrenza da project per furmar l’areal futur da la staziun a Glion. Da las sis contribuziuns da concurrenza ha la giuria elegiu da lezzas uras il project «Binari 1»dils architects Giubbini da Cuera sco victur. Ils architects evidai han giu l’incumbensa da projectar ina surbajegiada dalla staziun che sefa bein cul maletg dil liug e che ha in effect perschuadent e persistent arisguard l’utilisaziun, la tecnica dal traffic e la funcziunalitad. Ultra da quai han ils concurrents survegniu l’incumbensa da crear ina nova plazza da lavur publica e che pren risguard sin las pedunzas ed ils pedunzs. (fmr/mg) Protestas ein liquidadas La nova staziun da Glion cul niev edifeci ed il niev parcadi dils autos da posta ei sin buna via. Sco quei che la vischnaunca Ilanz/Glion ha confirmau alla FMR, ein las protestas liquidadas ed ins sa cuntinuar cul project. Martin Gabriel/FMR Il president communal d’Ilanz Glion, Marcus Beer di ch’igl areal dalla staziun a Glion seigi in dils pli delicats loghens dalla vischnaunca cura ch’ei setracti da lantschar novs projects da construcziun. «En in quatier cun biars cunfinonts e pliras interpresas ei tut pli cumplicau cura ch’igl ei da planisar.» Mo ussa che tuttas protestas seigien liquidadas, sappi ins cuntinuar definitivamein cul niev areal dalla staziun. Tenor il president communal Marcus Beer ei la lavur la pli urgenta la nova plazza da parcar dils autos da posta. Quella vegni baghegiada naven dil settember 2023 egl ost dalla sta­ziun, leu nua che la remisa dalla Viafier Retica stetti aunc ussa. Quella remisa vegni spazzada igl atun 2023. Parallelmein cun la plazza dils autos da posta vegn la plazza da parcadi e transport a Pendas baghegiada. Marcus Beer di ch’el quenti che la Viafier Retica vegni a saver en­tscheiver igl onn 2025 cun sias lavurs pil niev baghetg dalla staziun. Las lavurs pil niev edifeci vegnian denton a cuzzar in temps. Tenor plan duei l’avertura dalla nova plazza dalla staziun haver liug igl onn 2028. Da vart dretga nua che la remisa ei oz vegn la nova plazza dils autos da posta baghegiada. Visualisaiun dalla nova plazza dalla staziun a Glion

La baselgia da s. Placi a Surrein ei enconuschenta per sia colonia da miezmiur e miezutschi. El plantiu dil sanctuari vivan duas differentas specias: igl uregliamiur grond ed igl uregliamiur pign. Venderdis proxim seporscha la caschun da persequitar quels animalets. Cun in public viewing sa in e scadin mirar co els sepreparan pil sgol da catscha duront la notg e bandunan lu il plantiu. «El plantiu dalla baselgia da s. Placi a Surrein ella vischnaunca da Sumvitg serimnan mintga onn varga 800 femellas digl uregliamir grond (Myotis myotis) e digl uregliamiur pign (Myotis blythii). En quei quatier neschan ils pigns el decuors dil zercladur. Mintga femella parturescha e tila si mo in pign e quei buca mintg’onn.» Quei scriva Miriam Lutz Mühlethaler, l’incumbensadra per la protecziun dils miezmiur e miezutschi dil cantun Grischun, en ina communicaziun als mieds da massa. Ils uregliamiur sesanflan silla gliesta cotschna dils anmials periclitai en Svizra. Sco tipics habitonts da plantius ein quellas specias da miezmiur e miezutschi periclitadas dalla destrucziun da quatiers. Era il diember sminuent d’insects periclitescha quei animalet. Investa en lur veta «Miezmiur e miezutschi ein las reginas dalla notg. Las seras da stad san ins observar co els sgolan suenter seivs vivas, sur lags e flums, praus e pastiras, en curtgins da pumera ni en uauls a catscha d’insects. Varga 2000 insects po in miez miur e miez utschi magliar el decuors d’ina notg», scriva Miriam Lutz Mühlethaler. Auter ei quei il di ora. Lu ruaussan els en fessas stretgas da baghetgs ni pendan en surcombras cun il tgau engiu. Co quei ei e co ils miezmiur e miezutschi sepreparan per far catscha la notga muossa il public viewing a Surrein. Cameras hipersensiblas d’infratgietschen produceschan maletgs fascinonts ord la colonia dils miezmiur e miezutschi e dattan aschia in’investa en lur veta. «In e scadin sa assister ad in spictachel dalla natira ed observar co ils miezmiur e miezutschi sepreparan per lur sgol da catscha viadora ella notg, co els prendan cumiau da lur pigns che restan anavos, co els interageschan in cun l’auter e co els sgolan finalmein ord il quartier», scriva Miriam Lutz Mühlethaler. Il publicum sa persequitar il sgol dils uregliamiur gronds e dils uregliamiur pigns ord lur quatier e tedlar ils cloms d’orientaziun che vegnan transmess cun detecturs en frequenzas ch’ein udiblas pil carstgaun. Ils maletgs vegnan commentai da Miriam Lutz Mühlethaler e dil menader dil project transmissiuns directas dalla Fundaziun per la protecziun dils miezmiur e miezutschi, Marcel Fierz. Ils maletgs fascinonts ord la colonia digl uregliamiur vegnan transmess sin ina tenda gronda a Surrein. 800 uregliasmiur a Surrein Ella colonia da Surrein vivan duas differentas specias da miezmiur e miezutschi: igl uregliamiur grond ed igl uregliamiur pign. «En tuttas colonias digl uregliamiur el Grischun vivan omisduas specias ina sper l’autra. Tenor las enconuschientschas ei la populaziun digl uregliamiur pign denton pli pintga che quella digl uregliamiur grond», constatescha l’experta. En lur habitadis pendan las duas specias ensemen. Lur revier da catscha ei denton differents. Igl uregliamiur pign preferescha sco preda ils saleps da feglia, ferton ch’igl uregliamiur grond fa catscha sin baus curriders. Buccarias perencunter maglian omisduas specias fetg bugen. «Igl uregliamiur grond ed igl uregliamiur pign s’audan tier las pli grondas specias indigenas da miezmiur e miezutschi», di Miriam Lutz Mühlethaler. Els han ina ladezia dallas alas da 40 cm. Quellas specias pon contonscher ina vegliadetgna da varga 30 onns. Mintga onn, respectiv mintga primavera, tuornan las femellas anavos el medem quatier. Quei succeda sur biaras generaziuns. El plantiu dalla baseglia da Surrein vivan varga 800 uregliasmiur. (cdm/fmr/hh) Il public viewing ei venderdis, ils 23 da zercladur 2023 allas 20.00 sper la baselgia da s. Placi a Surrein/Sumvitg. Vendita da bubrondas e stan d’informaziun. Allas 21.00 transmissiun directa cun commentari ord la colonia dils miezmiur e miezutschi. Circa allas 22.30 fin dall’occurrenza che vegn organisada dalla Fundaziun per la protecziun dils miezmiur e miezutschi ensemen culla protecziun da miezmiur e miezutschi dil Grischun e cull’uniun locala «Nies Surrein». L’occurrenza ha liug da tutt’aura. Parcadis sper cadruvi. Uregliasmiur che pendan el plantiu. Ina colonia d’uregliasmiur. Uregliamiur grond. Dil sgol viado ella notg El plantiu dalla baselgia da s. Placi a Surrein/Sumvitg viva ina colonnia da miezmiur e miezutschi. Igl ei quella digl uregliamiur grond e digl uregliamiur pign. Cu la notg arriva, bandunan ils animals carschi quei plantiu per ir alla catscha. Venderdis sera seporscha la caschun da mirar co els prendan cumiau dils pigns e sgolan viado. Ella vischinonza dalla baselgia vegn purschiu in public viewing sin ina tenda gronda e quella muossa quell’activitad strusch enconuschenta. (fmr/hh)

Glieud pensiunada ha tut tenor percepziun persunala vacanzas permanentas ni insumma neginas. Quei ei s’entelli in privilegi ed in problem da luxus. Jeu per mia part renunziel per uonn bugen a sgols en tiaras lontanas ed untgeschel grondas fuolas. Jeu hai insumma era pauca inclina­ziun dad ir alla mar per star a garnugl sco sardinas per schar braslentar il tgierp e per saver splenghegiar sil­suenter ella publicitad cun ina pelladira brinida. Probabel hai jeu era buca gest la postura ideala per talas aspiraziuns. Dil reminent hai jeu era negin gust e cunzun buca la pazienzia da star uras ed uras en colonna cugl auto. Aschia stun jeu plitost a casa, fetsch bialaveta sin balconia ni prefereschel da turitgar spontanamein empau per il lan entuorn. Quella restricziun voluntaria facilitescha da guder ton pli intensiv natira e cuntrada, cultira e cultura indigena. Podà che cunzun clima ed ambient, denton era mia atgna pial e mia gnarva san grau persuenter. Il Grischun ei gie enconuschents per sias bellezias naturalas. Ina navigada casuala tras las paginas d’internet da Cantun e Grischun vacanzas confirman quei: El cantun dallas 150 valladas dat ei apparentamein buca meins che 932 pézs, 615 lags e laghets, ­roschas da flums ed uals sgurghiglionts, vastas reits da sendas da viandar e trutgs da velo ed ina flora e fauna multifara en ina cuntrada giavinonta. Il Grischun ha era ina gastronomia diversificada cun cuschiniers da renum, dispona da bunas colligiaziuns da traffic e d’ina andanta infrastructura turistica. Meins relevanta – anzi pauc cuntenteivla ord optica dil hosp – ei encuntercomi la divi­siun dil Grischun en 101 vischnauncas e passa dus tozzels destinaziuns turisticas cun cundiziuns, taglias e taxas differentas. Per esser e restar cumpetitivs silla fiera turistica eis ei cumpatg necessari da coordinar las purschidas ed il marekting efficient, intensivar las cooperaziuns e sviluppar novs projects e products turistics. El decuors dils davos decennis han ins era scu­vretg il potenzial turistic dalla cultura. El Grischun dat ei buca mo 670 basel­gias e capluttas cun in reh patrimoni d’art sacral, anzi era 75 museums e ver 30 casas da cultura cun purschidas specificas. Numerus ein castials e ruinas, denton era ils artifecis d’architectura moderna han calamita. El calender d’arraschaments cattan ins in tozzel festivals d’in gener ni l’auter ed in tschuppel open airs da differenta grondezia denter Lumnezia e Chapella. Tuors d’ivur dalla cultura ein plinavon il Festival Origen en Surmeir, il Teater da Cuera, il Festival da jazz a S. Murezzan, l’Opera Viva a Sursaissa, il Festival da humor ad Arosa, l’Opera el Casti da Haldenstein etc etc. Formaziuns d’elita sco Cantus Firmus Surselva, Incantanti e Chor grischun da giuvenils ein, per numnar mo en­tgins, excellents ambassadurs da nossa cultura lunsch sur nossas scheinas ora. El Grischun dat ei summa summarum era 124 chors, 96 societads da musica e 66 gruppas da teater cun in’activitad surprendenta da concerts ed ­inscenaziuns. La trilinguitad grischuna cun in tschuppel idioms ed in tschuat dialects ei in tratg caracteristic da nossa diversitad ed identitad culturala. Las vastas purschidas culturalas ein denton buca mo ina offerta attractiva pils hosps, anzi era in enrihament pils indigens. Quei tonpli che la demografia degressiva, la ­letargia progressonta ed igl individualissem stravagau debleschan la cuminonza e basegnan ina cunterpeisa. Activitads culturalas promovan ils contacts denter las generaziuns, rinforzan la cohesiun sociala e fan frunt a tendenzas polarisontas enteifer nossa societad. La natira porscha a nus in veritabel paradis alpin. E buca d’emblidar: Nus vein la finala il privilegi da viver e luvrar leu nua che auters passentan lur vacanzas. Martin Cabalzar è stà chauredactur da la Gasetta Romontscha e da La Quotidiana – e giauda ussa la pensiun sco vacanzas activas.

Gl’onn 1983 han la Pleiv catolica, la vischnaunca politica e la Pro Laax inaugurau la Sentupada. Duront quater decennis ha quella casa surviu sco suttetg per las uniuns e lur activitads. Ussa eis ei previu da spazzar e reconstruir la Sentupada. Ella vegn a restar in center per las uniuns dil vitg. Gl’onn 1980 dumbrava Laax 850 habitonts. La casa da scola a Demvitg, reconstruida 1950 en in niev liug suenter in barschament, era bia memia pintga ed igl ei stau necessari da baghegiar ina nova en in niev liug. Quei onn 1980 han ils da Laax inaugurau la casa da scola Grava entadem il Lag Grond. Lu ei il center setransferius definitivamein da Demvitg si encunter il lag. Resta center per uniuns 40 onns pli tard ei il svilup da Laax aunc adina buca terminaus. Oz vivan bunamein 2300 persunas ella vischnaunca, lur basegns e lur secuntener ein denton semidai. Ils davos decennis ei l’anonimitad carschida. Negin ei pli «obligaus» da s’integrar e separticipar allas activitads dallas uniuns secapescha buca pli da sesez. Malgrad quella tendenza sesprovan las uniuns da restar activas e da porscher lur contribuziun per la veta sociala dil vitg. Basa dalla pleiv e dallas uniuns ei dapi 1984 la Sentupada, il baghetg denter casa pervenda e baselgia parochiala. Chor mischedau, Chor viril, Uniun samaritana, Uniun da giuventetgna, Uniun da dunnas e la Pleiv catolica drovan el per exercezis, cuors, occurrenzas da tut gener e per magazinar material. La fundaziun pervenda da Laax ei possessura dall’immobiglia. Ensemen culla fundaziun Pro Laax ha ella envidau dacuort la populaziun ad ina sera d’orientaziun. Avon varga in onn era ina gruppa da lavur seformada per sclarir la damonda tgei che dueigi schabegiar il proxim futur culla Sentupada. «Ins stuess adattar quella als basegns actuals», ha la gruppa da lavur scret en siu invit. La Sentupada Laax, dretg la fatschada dalla baselgia parochiala. Ascensur sur quater alzadas Il niev president dalla pleiv catolica Christoph Kälin, ed il president dalla Pro Laax, Erwin Ardüser, ensemen cun Simona Camathias, representanta digl uffeci da baghegiar dalla vischnaunca, han informau da quei ch’ei vegniu fatg dapi l’installaziun dalla gruppa da lavur. La parcella 1025 sut la baselgia da s. Gagl e s. Otmar ha ina dimensiun da rodund 1200 m2. Avon exact 40 onns han ins scarpau giu il clavau-pervenda e construiu la Sentupada el medem liug, e gl’onn 2011 ha la pleiv renovau da rudien la casa-pervenda. Quei center duei survir era egl avegnir cun prioritad allas uniuns. La Sentupada drova denton ina remedura. L’efficienza energetica, ils basegns da persunas cun impediments, la munconza da plaz dalla cuschina, parcadis sco era magazins ed archivs ein zaconts dils arguments che pretendan ina restructuraziun. «A nus mava ei en quella emprema fasa propi per rimnar ils giavischs», declara Erwin Ardüser. Per saver risguardar quels e cumplettar els culs basegns ei la gruppa vegnida alla conclusiun da scarpar giu la Sentupada e formar da niev il program da diever, quei culla pusseivladad d’engrondir la surfatscha per ca. ina tiarza. «Sin fundament dils resuns vegnan ils architects a skizzar variantas e far empremas calculaziuns», resumescha Erwin Ardüser quei ch’ei fatg tochen ussa. Cuosts aunc buca fixai Tenor ils giavischs e las ideas ch’ein sin meisa, fuss ei previu da cumplettar sala, cuschina, tualettas e magazin el plaunterren cun in ascensur e cun ina terrassa, ed el plaun sura duas salas multifuncziunalas, magazins da material e tualettas. Egl emprem plaun sut dess ei garaschas e parcadis, gl’archiv da vischnaunca e magazins per uniuns, deposit da material, vestgadira dils usits, bandieras e mobigliar da reserva. El secund plaun sut savess ei dar plazs da parcar, in generus local da giuventetgna e la tecnica da casa. Gl’ascensur colligia tuttas quater alzadas dil baghetg niev. Sco il president dalla Pro Laax conferma ein cuosts aunc buca fixai. «Proximamein vegn ins ad installar ina cumissiun da baghegiar», declara Erwin Ardüser. Sche tut va sco planisau san ins entscheiver a baghegiar 2025 ed inaugurar el decuors dil 2026 la Sentupada «nova».

La vischnaunca festivescha uonn siu anniversari da diesch onns. Il rapport e quen annual 2022 dad Ilanz/Glion dat envesta ella lavur d’in vast menaschi. Il quen siara cun in gudogn schuber da rodund 61'000 francs. Las entradas fiscalas muossien in resultat legreivel, ton tier la taglia sillas entradas sco era tier quellas sin facultad e sil gudogn da persunas giuridicas: Quella constattaziun fa la suprastonza communala dad Ilanz/Glion el rapport annual tier la rubrica «finanzas». Cun 15,5 milliuns francs entradas fiscalas hagien ins contonschiu il meglier resultat dapi la fusiun, scriva ella. La vischnaunca ha saviu finanziar sias investiziuns per rodund 80 % cun agens mieds. Il capital agen ha contonschiu ils 31 da december 2022 la summa da 48,5 milliuns francs. Las investiziuns nettas ein stadas 4,2 milliuns francs. Las grondas summas han ins duvrau pil sectur dallas vias e traffic. 5189 habitontas e habitonts Il recav dil quen da menaschi avon amortisaziuns e remessas ei staus 3,4 milliuns. Il quen e rapport annual digl onn 2022 tracta il parlament communal mesjamna sera. La legislativa sa prender notizia ch’il novavel onn dalla vischnaunca Ilanz/Glion ei buca staus in schliet. Era sch’el ha suttascret il rapport dalla suprastonza communala, ei Marcus Beer vegnius involvaus ella lavur pér l’entschatta november 2022. «Strusch era la surpresa ed il plascher dall’elecziun tschessaus empau, sun jeu staus avon in grond mantun incumbensas, projects e termins», scriva il successur da Carmelia Maissen. Quella ha il pievel elegiu ella Regenza, tochen la fin d’october eis ella stada responsabla per la lavur operativa e strategica dalla sisavla gronda vischnaunca grischuna. Tenor la controlla da habitonts eran 5189 persunas annunziadas ad Ilanz/Glion ils 31 da december 2022, da quellas 4985 cun domicil permanent. La quota da persunas da naziunalitad jastra ei strusch 19 pertschien. Il vast rapport annual dat era ina survesta da quei ch’ei planisau per la legislatura 2025-2029. Prioritad ha il project d’in niev luvratori cumbinau per menaschi communal e pumpiers. Quel vulan ins realisar el liug digl existent, entadem la Via Santeri ella vischinonza dalla Via dils Polacs. Vinavon ha la sanaziun cumpletta dalla casa da scola a Castrisch prioritad sco era la renovaziun dallas ovras da meglieraziun a Riein. Quels ed auters projects vul la suprastonza communala instradar e realisar ils proxims onns. Cooperaziun dallas scolas Rueun e Ruschein «La scola ei il spieghel da nossa societad ed aschia era da nossa vischnaunca», san ins leger el rapport annual tier quei sectur. La munconza da persunas d’instrucziun hagi sfurzau da prender mesiras tiels loghens da scola romontschs. Ei seigi stau nunpusseivel d’occupar las plazzas vacantas a Ruschein e Rueun. «La decisiun strategica d’intensivar la collaboraziun da quels dus loghens da scola ei stada la consequenza stringenta dalla munconza da persunal», motivescha las copresidentas dil cussegl da scola, Annalisa Cathomas e Michal Hohl en lur rapport. Gl’onn da scola 2021/22 han 487 affons frequentau la scola dad Ilanz/Glion, gl’actual 2022/23 eis ei 511. La tabella cul svilup dil diember da scolars differenziescha en tut buca meins che 15 partiziuns, naven dalla scoletta Rueun, sur la scola Duvin, scola primara tudestga Glion tochen scola da talents. Glion ei il center dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Cefras interessantas el rapport annual dat il sectur dalla construcziun aulta. Gl’onn 2022 ha l’administraziun communala giu d’elaborar 309 damondas da baghegiar, da quellas 177 ella procedura ordinaria, 33 ella procedura EOZ/BAB e 72 ella procedura d’annunzia. Il volumen total da construcziun sin intschess dallas 13 fracziuns ei staus 40,6 milliuns francs. La tendenza muossa ensi. Denter auter han las autoritads da baghegiar lubiu 13 casas d’ina famiglia ed ina halla da luvratori cun biros. Marcantamein s’augmentadas seigien las damondas en connex cun remplazzaments da scaldaments ed indrezs fotovoltaics. En connex cul turissem ha la vischnaunca incassau onn vargau 486’000 francs taxas da hosps. Da quella summa ha ella dau vinavon 268’500 francs alla Surselva Turissem SA. Per mantener stabiliments turistics incl. sendas da viandar ha Ilanz/Glion impundiu 128’000 francs. In svilup legreivel muossa il Bogn Fontanivas, quel ha registrau il 2022 entradas, inclus l’ustria dil bogn, da 533’400 francs.

La societad anonima Anna Catrina da Glion ha salvau quels dis sia radunonza generala e fixau il niev program da lavur. Igl onn proxim festivescha Anna Catrina siu 10avel onn d’existenza. Enteifer in decenni ha ei dau entgins puncts culminonts. Ils responsabels dalla societad Anna Catrina ein perschuadi, ch’ei seigi da cuntinuar cun las activitads e da sviluppar novas attracziuns culturalas el marcau da Glion. Avon strusch diesch onns era bia en moviment a Glion e contuorn. Ei era igl onn avon la fusiun politica dallas 13 vischnauncas entuorn Glion. En connex cun eventuals disavantatgs pervia dalla fusiun sedumandavan biaras e biars co ils singuls vitgs vegnien da mantener egl avegnir lur tradiziuns ed isonzas culturalas. Quei ei era stau il cass a Glion. Leu han zacons promoturs dalla cultura fundau all’entschatta digl onn 2014 la societad Anna Catrina. Quei cun la finamira da far enconuschent e da far reviver il marcau ed oravontut il marcau vegl da Glion. Ils iniziants han surpriu per lur marca il num dalla protagonista dil roman «Anna Catrina – Tochter von Ilanz» dalla scribenta Sabina Altermatt. Ils davos nov onns ha la societad Anna Catrina realisau numerusas occurrenzas el marcau da Glion. In exempel ein las guidas inscenadas atras marcau vegl da Glion. 9000 persunas en 9 onns «La historia dalla societad Anna Catrina ei ina historia da success», di il delegau dil cussegl d’administraziun e gestiunari Rino Caduff en discuors cun la FMR. «Dapi 2014 ein circa 9000 persunas separticipadas dallas activitads d’Anna Catrina el Städtli da Glion. Plinavon havein nus giu in grond success cun nossas fieras medievalas e cun l’inscenaziun dil toc Commander el marcau vegl igl onn 2017 che tuttas producziuns ein stadas occupadas tochen sil pli davos plaz. Abstrahau da quei havein nus vendiu dapli che 5000 exemplars dil roman ‹Tochter von Ilanz› en l’entira Svizra ed egl exteriur. Exausts ein era ils cudischs d’affons Anna Catrina.» Tut quellas activitads hagien purtau ina pulita publicitad al marcau da Glion, aschia Rino Caduff. Gudogns vegnan reinvestai Sco quei che Rino Caduff declara, vegnan tut ils gudogns che la Anna Catrina SA fa reinvestai en projects da cultura a Glion. La fuorma dalla societad anonima hagi ins elegiu, perquei ch’ins havevi gronds projects all’entschatta e perquei che la societad duvravi ei ualti spert ils daners per saver entscheiver a luvrar. Rino Caduff: «Naturalmein che nus vulein far gudogns. Cun quels gudogns lantschein nus denton novs projects. Negin da nus survegn paga per sia lavur, abstrahau dallas spesas che nus havein.» Anna Catrina funcziuni de facto sc’ina uniun culturala. In product da nossa glieud Il marcau da Glion hagi adina plaschiu ad el persunalmein, di Rino Caduff. «Glion ha denter auter in grond potenzial historic ch’ei aunc buca scuvretgs.» Quei hagien ils responsabels dalla societad Anna Catrina sentiu cun incumbensar a sias uras plirs historichers grischuns da scriver in cudisch cull’historia da Glion. «Glion cun siu marcau vegl e culla part nova dil marcau ei il center d’ina entira regiun cun in sfrac plazzas da lavur. E la regiun ei era Glion. La purschida ei cheu fetg varionta e d’aulta qualitad.» Glion seigi bein in liug da far cumissiuns e da transit per ir en autras deistinaziuns, manegia Rino Caduff. Mo il marcau stoppi era porscher sez enza­tgei. «Cun Anna Catrina vulein era nus da Glion contribuir nossa part ad in purschida culturala.» Anna Catrina mira anavos ed anavon «Cun mirar anavos mirein nus era anavon», di Rino Caduff. «Nus targein a nez nossa basa historica, mo nus lein era esser aviarts per l’historia futura da Glion.» Buca tuttas occurrenzas seigien retrospectivas. Cullas occurrenzas historicas vegli ins semplamein informar e divertir la glieud, denton era avisar alla muntada historica che Glion ha giu el temps dallas Treis Ligias. La societad Anna Catrina vegni proximamein ad organisar arranschaments cun autras tematicas ch’il marcau vegl, di il meingestiun dalla societad Anna Catrina: «Il november proxim envida Anna Catrina ad in ‹Krimidinner›, pia ad ina tscheina cun crimi. Per Glion ei quei ina nova occurrenza ch’ei ussa gest en prepraraziun tier nus. Plinavon vegnin nus ad envidar ad ina prelecziun davart il schamanissem. Cun Marian Nielsen havein nus ina dunna dil fatg che vegn ad esser presenta duront in referat sur dil cudisch ’Die Schamanin’.» Impuls economics via cultura Tenor ils statuts d’Anna Catrina ha la societad anonima era il pensum da dar impuls economics, di il gestiunari Rino Caduff. «Cun trer neutier las turistas ed ils turists dein nus automaticamein impuls economics per nossa gastronomia e per nies commerci. Nus utilisein la cultura era pil beinstar economic.» Igl onn 2024 festivescha la societad Anna Catrina siu 10avel onn d’existenza. Senza numnar in project concret ha il gestiunari dalla societad Anna Catrina detg, ch’ei vegni segiramein a dar in event special pigl anniversari da 10 onns. Anna Catrina alla sava dil decenni Avon nov onns han entginas persunas iniziativas da Glion lan­tschau il project da cultura Anna Catrina. Entschiet han ins cun l’ediziun dalla historia dil marcau da Glion e cun incumbensar ina scribenta svizra da scriver il roman historic «Anna Catrina – Tochter von Ilanz.» El decuors dils onns ein las guidas inscenadas atras il marcau vegl da Glion vegnidas vitier. La societad anonima Anna Catrina ha organisau duas fieras medievalas en il Städtli e produciu da A entochen Z il toc teater «Commander» per il 500avel anniversari dalla reformaziun. Sco quei che Rino Caduff ch’ei delegau dil cussegl d’administraziun e gestiunari dalla societad Anna Catrina di en discuors cun la FMR, vegni ins alla sava dil 10avel onn d’existenza a seproducir cun in «Krimidinner». Igl onn 2024 vegn ei a dar in’occurrenza da giubileum. (fmr/mg) Scena ord ina guida inscenada. Davon sen: Romana Cadonau, dretg: David Flepp, davostier: Samuel Zinsli. Rino Caduff ei delegau e gestiunari dalla societad Anna Catrina.

La mesjamna sera ha il cussegl da vischnaunca da Mustér acceptau in credit per in indrez fotovoltaic alla serenera a Raveras. Plinavon ha el priu enconuschientscha dil plan da finanzas pils proxims diesch onns. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha il parlament communal concediu unanimamein in credit da 136 000 francs per in indrez fotovoltaic alla serenera a Raveras. Culla construcziun digl indrez vegn l’atgna producziun d’energia electrica augmentada dad oz 20,7 % sin 66,5 %. Il project preveda ina prestaziun da 94.5 kwp ed ina producziun annuala da rodund 93 000 kwh. Igl implont duei vegnir realisaus aunc uonn. Investiziuns da 20 milliuns francs Il cussegl da vischnaunca ha priu enconuschientscha dil plan da finanzas dalla vischnaunca pils proxims diesch onns. En quels onns eis ei previu d’investir rodund 20 milliuns francs. Ils pli gronds projects ein la finiziun dall’engrondaziun e sanaziun dil Center Fontauna, la renovaziun ed engrondaziun dalla serenera a Raveras, la sanaziun dalla Via Cons e la realisaziun dallas mesiras per augmentar l’attractivitad dil center dil vitg. Plinavon ha la suprastonza communala presentau ina nova strategia da taglia. Quella preveda da reducir il pei da taglia sin 98 % entochen igl onn 2029. Per contonscher quella finamira duei vegnir sbassau il pei da taglia ils proxims sis onns annualmein per 2 %. «Grazia alla planisaziun da finanzas fetg minuziusa, detagliada e seriusa ei in svilup progressiv dalla vischnaunca cun far las investiziuns necessarias e cun la nova strategia da taglia pusseivla e responsabla», scriva la vischnaunca. A sia seduta la mesjamna sera ha il cussegl da vischnaunca acceptau la proposta da dissolver la Corporaziun schigientera solara da gliet Cadi. (cdm/fmr) La vischnaunca da Mustér preveda d’investir 20 milliuns francs ils proxims diesch onns.

Il cussegl da vischnaunca da Tujetsch ha returnau alla suprastonza communala la damonda dall’Andermatt-Sedrun Sport SA per ina contribuziun ord il fondo per la promoziun dil svilup economic dalla vischnaunca. La decisiun ei curdada cun 7:4 vuschs. Tenor il parlament communal sto la damonda dall’Andermatt-Sedrun Sport SA pil sustegn ord il fondo per la promoziun dil svilup economic vegnir argumentada meglier. Quei stoppi succeder tenor las pretensiuns dalla lescha communala. In’autra pusseivladad fussi che la suprastonza communala decidi schebein ella vegli suttametter la fatschenta per in susteniment unic alla radunonza da vischnaunca. Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg sin damonda dalla FMR, haveva l’Andermatt-Sedrun Sport SA dumandau ina summa da 200 000 francs. La suprastonza communala ha proponiu al cussegl ina contribuziun da 100 000 francs. Lescha da parcar e campar meins restrictiva En sia seduta dalla mesjamna sera ella Sala Cristalla a Sedrun ei il cussegl da vischnaunca era sefatschentaus dalla nova lescha davart il parcar e campar sin intschess communal. Era quella fatschenta ei vegnida returnada alla suprastonza communala. Tenor il parlament duei la lescha esser meins restrictiva pertuccont il parcar ordeifer la zona dil vitg. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa, vegn la suprastonza communala era incaricada da far pliras midadas formalas. Decisiuns vegnan aunc avon radunonza da vischnaunca Unanimamein ha il cussegl da vischnaunca acceptau la revisiun dil reglament pil diever dallas vias d’uaul e da funs cun vehichels a motor. En quei connex ha el decidiu da midar il reglament en ina lescha. Medemamein ha il cussegl da vischnaunca approbau unanimamein la revisiun dalla lescha e dil regulativ davart l’economisaziun dils rumiens. El ha fatg entginas midadas pertuccont ils prezis da dismessa. Las fatschentas vegnan aunc suttamessas alla decisiun dalla radunonza da vischnaunca. (cdm/fmr/hh) La mesjamna sera ha il cussegl da vischnaunca da Tujetsch salvau sia secunda davosa seduta, mesjamna proxima vegn el a seradunar per la davosa ga. Sin fundament dalla revisiun dalla constituziun communala ha Tujetsch negin cussegl da vischnaunca pli igl avegnir.

Lars Caduff dall’Uniun sportiva Schluein Glion ei il meglier settagols da questa stagiun dalla 3. ligia dall’entira Svizra orientala. 30 gols ha el sittau en 22 partidas. Capeivel ch’auters clubs ein vegni attents sin el. El resta denton tier Schluein Glion. Ina ga ei Lars Caduff (22) staus il meglier settagols dalla gruppa 1. dalla 3. ligia, mo questa stagiun ha el ascendiu in scalem aunc pli ault. Cun 30 gols eis el il meglier settagols da tuttas quater gruppas dalla 3. ligia dalla Svizra orientala, vul dir d’entut 48 equipas. «Quei ei secapescha ina gronda honur. Quella prestaziun ei denton era stada pusseivla mo grazia all’entira equipa. Sch’ins survegn sco attaccader negins pass san ins era buca sittar gols. Ils 30 gols muossan ch’igl ei stau ina buna stagiun», di igl attaccader che habitescha a Falera, prest denton a Laax. Il secund meglier da quella rangaziun regiunala dalla 3. ligia, Patrick Brülisauer dil Club da ballapei Wittenbach, ha sittau 27 gols. Finamiras cun Schluein Glion L’entschatta digl onn 2020 ha Lars Caduff (22) bandunau l’Uniun sportiva Schluein Glion. Igl emprem eis el staus engaschaus tier Cuera 97 ella 2. ligia interregiunala, lu tier Eschen/Mauren ella 1. ligia. En quellas ligias ha il giuven giugadur che ha empriu da tschentaplantschius a Glion rimnau novas experientschas ed avon in onn ha el allura decidiu da returnar tier Schluein Glion. El ha fatg quei cun success, la gronda raccolta da gols da questa stagiun muossa ch’el sesenta bein ell’equipa ch’ei vegnida trenada da Corsin Cavegn e che vegn trenada igl avegnir da Patric Casutt. Quei success ha secapescha era svegliau igl interess d’auters clubs per Lars Caduff: «Jeu hai giu damondas d’engaschament da pliras equipas dalla 1. e dalla 2. ligia. Jeu sun sedumandaus, schebein jeu vegli far ussa quei pass. Jeu hai denton decidiu da star tier Schluein Glion.» Quella decisiu attribuescha el a plirs facturs: «Nus essan ina bun’equipa ed ils pli biars giugadurs restan cheu. Suenter ch’igl ei buca reussiu quest onn da contonscher la promoziun ella 2. ligia regiunala, lessan nus empruar da realisar quella finamira la stagiun vegnenta.» Tonaton exclauda Lars Caduff buc ina midada igl avegnir: «Mias ponderaziuns en quei grau van buca memia fetg egl avegnir. Jeu pren ina stagiun suenter l’autra.» Exclauder sappien ins en quei connex era buc ina blessura che midassi diltuttafatg la situaziun. Pli consequents L’emprema equipa da Schluein Glion ha buca contonschiu la stagiun gest vargada sia finamira, la promoziun dalla 3. ella 2. ligia regiunala. «Che Valposchiavo seigi aschi ferms haveva negin quintau, mo cun lur prestaziuns han els fadigiau igl emprem rang e la promoziun ella 2. ligia regiunala», commentescha Lars Caduff la stagiun passada. Ils duels directs cun Valposchiavo – ina terrada ed in remis – sco era plirs remis, han custau a Schluein Glion igl emprem rang: «Ei vegn era buca sempel l’auter onn, mo la finamira ei d’attaccar consequentamein per aschia contonscher la finamira dalla promoziun. Nus stuein empruar da dar in bien ballapei constant sur l’entira stagiun.» Per che quei reusseschi tenor giavisch parta l’emprema equipa da Schluein Glion ils 11 da fenadur 2023 els trenaments e las preparativas per la stagiun 2023/24. Lars Caduff ei caposettagols dalla 3. ligia Els 22 giugs dil campiunadi dalla 3. ligia che Schluein Glion ha dau la stagiun passada ha igl attaccader Lars Caduff sittau 30 gols. En media ei quei in bien ton dapli ch’in gol per giug. Cun quella raccolta eis el staus per la fin dalla stagiun sigl emprem rang dalla gliesta dils settagols dalla 3. ligia dall’entira Svizra orientala. Igl ei l’emprema ga ch’il giugadur da ballapei da Falera gudogna quella concurrenza. Naturalmein ch’auters clubs cun equipas en ligias pli aultas ein vegni attents sin Lars Caduff: «Il davos temps hai jeu giu damondas d’engaschament d’equipas dalla 1. e la 2. ligia. Jeu sun denton sedecidius da restar tier Schluein Glion.» La finamira dalla stagiun vegnenta da Schluein Glion ei il retuorn ella 2. ligia regiunala. (fmr/hh) Lars Caduff ha igl instinct da sittar gols. 30 ga ha el tuccau per Schluein Glion la stagiun 2022/23 el campiunadi da ballapei dalla 3. ligia.

Berlusconi ei morts ed ha giu el dom de Milaun in funeral statal, bandieras a mes’asta (dano ina!) e malencurada ufficiala-naziunala (che gnanc De Gasperi ha giu a sias uras). El, Silvio Berlusconi, ha scaffiu «Milano 2», in pign marcau satellit da Milaun; el ha baghegiau si las tele­visiuns privatas finanziadas cun la reclama ed en concurrenza cun la Rai, televisiun ufficiala publica, cumprau il AC Milan e gudi­gnau cun quella squadra da ballapei tut quei ch’ins sa gudignar. Anno 1993/94 va el ella politica. «Forza Italia» vegn fundada sco partida persunala che gudogna las elecziuns. Sco premminister «associescha» el a sia partida la Lega e l’Alleanza naziunala (neo-faschista), scaffend il «duopolio» politic, dretg sper seniester. Quei ses merets. Mo co ha el fatg quei? El ei sefutraus da scadina limita ni lescha; el ha giu il sustegn dalla ­mafia siciliana, el ha corrumpiu la politica, cumprond Bettino Craxi, e cul consentiment silenzius dil CAF (Craxi-Andreotti-Forlani), la constellaziun democristiana cun socialists. El ha secapescha sfrusau las taglias (cun varga 360 ­miliuns buca pagai), ve­gnius condemnaus mo per ina pintga part. Berlusconi ha baghegiau si tut quei construend in inimitg, ils communists, dond da crer ch’el seigi la suletta alternativa al communissem ell’Italia (ch’era internaziunalmein gia morts in pèr onns avon, anno 1989). El ha declarau uiara a scadina instanza publica de controlla, oravontut la ma­gistratura (sistem giudiziar, ils derschaders). El ha ­declarau che la magistratura seigi il cancer della democrazia; ils derschaders antropologicamein sviai. El ha cumprau tut las femnas ch’el vuleva, giuvnas era minorennas, ed ha sfurzau il parlament (ch’ei seschaus a quei giug bizar e anti-democratic) da votar che Karima (minorenna di Marocco) seigi la beadia de Mubarak. El ha pagau las mattas dil «bunga-bunga» per dar faulsa perdetga avon dertgira. La politica, siu esser prem-minister, veva da survir sulettamein a ses interess. Da leu ano cartev’el da saver controllar tut e cumprar tut (sia Villa San Martino ad Arcore ha el cuglienau giu per paucs daners, cun agid de siu advocat Previti, alla suletta artavla dils Stampa). Sco prem-minister ha el fatg 60 (sissonta!) leschas ad personam, che vevan per part da depenalisar ses malfatgs ni da far ir en prescripziun las peinas. Cun agid d’advocats super-pagai saveva el trer alla liunga process tochen alla prescripziun dil delict. La politica era per el ina gronda fatschenta. ­Tochen ch’el ha purtau l’Italia igl atun 2011 agl ur dil bancrut public ed ha stuiu demissiunar. Mo siu ego che sprezzava da simpatia ei restaus la suletta mesira de tut. Saver cumprar tut ed ­ignorar scadina lescha – quei ei il berlusconissem. In commentader ha detg fetg bein che quei che resti e seigi da temer: il «berlusconissem» en nus. La gronda participaziun alla mort ed al funeral, l’admiraziun per quei «grond» um e sia ovra – quei ei igl effect dil berlusconissem ignivaus ella publicitad, è dad aulta extracziun sociala! Tenor il principi: il success nobilisescha, curclond scadina macla pi­gliada silla via al success. E la baselgia catolica? Al funeral el dom de Milaun ha igl arzuestg Mario Delpini fatg in priedi – per dir pauc – desastrus (meini buca persunal, mobein condividius da vasta publicitad ecclesiala). Delpini ha buc annunziau igl evangeli, el ha annunziau in generus perdun cumplein ludond la queida da viver e guder – tochen ch’ins vegn lu avon il tribunal de Diu. Quei priedi ha plaschiu alla ­publicitad berlusconiana. Sin quella lingia stat è il vegl cardinal Ruini, amitg de Berlusconi ed antruras cau della conferenza episcopala taliana. Tecnicamein in «vendiu», sch’ins considerescha ils benefecis (persister dell’exemziun da taglias) che la baselgia ha obteniu dal Cavaliere. Mo ei dat è in’autra Italia ed in’autra baselgia. Il medem di dil funeral a Milaun, ha Romano Prodi piars sia dunna Flavia Franzoni. Ei eran silla via franciscana da Gubbio ad Assisi. Prodi ha battiu Berlusconi duas gadas tier las elecziun politicas. Inaga eis el curdaus, sittaus el dies dals ses (il communist Fausto Bertinotti); ina secunda ga, perquei ch’in da ses senaturs ei seschaus cumprar da Ber­lusconi. L’autra baselgia ei representada dal cardinal Matteo Zuppi, amitg dils Prodi, president della conferenza episcopala. Quei ei la baselgia che s’empatscha dils paupers, dils pigns, digl evangeli. Schar anavos negin. «I mondi di Zuppi e Delpini» ei il grond tetel d’in commentari en La Repubblica della dumengia dils 18 de zercladur. Dus munds, duas baselgias e ­duas moralas publicas. Ursicin G.G. Derungs è autur ­rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e ­politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Paucas votantas e votants da Trin ein separticipai mesjamna alla radunonza da rendaquen dil 2022. Mesjamna ha la suprastonza communala da Trin envidau votantas e votants a radunonza. Dallas 1083 persunas cun dretg da votar han 21 dau suatientscha. La bassa cefra da participaziun ha probablamein connex cul messadi che la suprastonza haveva tarmess ad uras ellas casadas. Aschia han in e scadin saviu prender notizia dil quen e rapport 2022, l’abstinenza alla democrazia directa po documentar ch’ins ei cuntents cugl andament dallas fatschentas e co la suprastonza communala meina las fatschentas. La vischnaunca da Trin ha contonschiu ils 31 da december 2022 in capital agen da 11'682'526 francs, quei ein 501'265 francs dapli ch’igl onn precedent. Tier expensas da 8'176'883 francs ed entradas da 8'228'647 resulta in gudogn schuber da 51'763 francs. Il cashflow ei staus 309'749 francs. Trin crescha ad incuntin. Ussa ha ella vargau la marca da 1500 habitonts. Il rapport annual muossa che la vischnaunca ei carschida vinavon. Ils 31 da december 2022 muossa la statistica in diember total da 1494 habitontas e habitonts, da quei ein 266 burgheis da Trin, 1043 Svizzers e 185 digl exteriur. A Trin Vitg vivan 719, a Digg 177 ed a Mulin 598 persunas. La medema statistica informescha ch’ei ha dau 16 naschientschas e 15 mortoris, 160 persunas han priu domicil niev en vischnaunca e 136 ein partidas. La demografia semanifestescha ellas entradas da taglia. Il svilup dils davos tschun onns muossa in carschen da 4’811’000 sin 5’388’000 francs. La vischnaunca ei dependenta per gronda part dallas entradas dalla taglia sin gudogn. Las autoritads da Trin han giu da tractar il 2022 exact 60 damondas da baghegiar, quei ein rodund 20 dameins ch’igl onn precedent.(fmr/abc)

La Spitex Foppa ei responsabla per 10'500 habitontas e habitonts da sis vischnauncas sursilvanas. Dacuort han commembras e commembers dall’uniun priu notizia digl onn da gestiun 2022. Igl ei stau in onn da midadas, el qual las vischnauncas ston purtar cuosts restonts da rodund in milliun francs. «Momentan essan nus en ina situaziun comfortabla, pertgei nus disponin d’avunda persunal dil fatg»: Quei constatescha la meinagestiun dalla Spitex Foppa, Corina Schnoz el rapport annual dil 2022. Ella renda denton attent ch’ins stoppi adina haver grond quitau dil persunal. Perquei investeschi l’interpresa era bia el perfecziunament professiunal ed el svilup dallas collaboraturas. Finanzialmein seigi ei ina gronda «buccada» per l’interpresa, remarca Corina Schnoz. L’organisaziun per la tgira ed assistenza a casa occupescha rodund 40 persunas en plazzas cumpleinas ni parzialas sco specialistas da tgira diplomadas, gidontras da tgira, gidontras el tenercasa sco era ell’administraziun. Responsabla per la residenza s. Giusep Franco Hübner, il president dalla Spitex Foppa, accentuescha la constataziun dalla meinagestiun. «Las investiziuns a favur da nossas collaboraturas ein persistentas ed fan effect. Ils davos onns havein nus adina giu bia cletg d’anflar collaboraturas avunda ed era fetg bunas», scriva el en sia introducziun dil rapport annual. L’jamna vargada ha el beneventau commembras e commembers, sco era singuls hosps, alla radunonza generala. Ella «Stiva da sentupada» dalla residenza s. Giusep ha el engraziau al team engaschau. Cullas cundiziun generalas buca adina schi semplas seigi ei buca adina lev per quel da prestar las incumbensas ed ils survetschs. Gl’onn 2022 ei staus in special per la Spitex Foppa. Quei ha il contabilist Othmar Berni confirmau. El ha stuiu trer tut ils registers per tener la liquiditad, pertgei las entradas ein buca vegnidas tenor preventiv. Cunzun il quart quartal dil 2022 ei staus nunprevisiblamein schliats. Sur gl’entir onn ha l’instituziun denton buca giu dameins lavur. Il svilup dils davos tschun onns muossa cefras detg constantas, ella media da 2018 tochen 2022 eis ei stau 24'570 uras prestadas, da quei 18'680 ella tgira e 5890 el tenercasa. Il maun public porta il survetsch dalla spitex, aschia han il Cantun e las sis vischnauncas Val S. Pieder, Val Stussavgia, Sursaissa Mundaun, Lumnezia, Ilanz/Glion e Breil (per Vuorz ed Andiast) stuiu parter cuosts da 988'474 francs. Igl onn precedent eri stau 785'857 francs. Schanza da seposiziunar Il domicil dalla Spitex Foppe ei ell'anteriura scola da tgirunzas (dretg). Ils cuosts da persunal ein s’augmentai gl’onn 2022 per rodund 120'700 francs sin 2'404'804 francs. Il ei il sectur che cuosta, quel che garantescha denton era la qualitad d’in survetsch essenzial alla populaziun. L’entschatta digl onn ha la Spitex Foppa bardigliau ellas localitads novas dalla residenza s. Giusep. Ella ei responsabla pli menaschi e emprem provediment da sanadad dils habitonts ellas rodund 60 habitaziuns. Quella cumpetenza e sparta da lavur sesviluppeschi bein, ins sappi discuorer d’ina sligiaziun pil futur, cheutras sappi la Spitex Foppa seposiziunar e vegni rinforzada. Ina dallas collaboraturas ha la meinagestiun menziunau specialmein en siu rapport. Sina Demont ha finiu gl’atun vargau cun success siu studi sco tgirunza diplomada HF. Ella seigi l’emprema studenta che hagi terminau siu studi tier la Spitex Foppa e lavuri ussa sco specialista da tgira diplomada enteifer il team.

Treis gis suenter ch’il pievel dad Ilanz/Glion ha acceptau l’iniziativa d’ina revisiun totala dalla constituziun e redimensiun dil parlament, ei quei gremi s’entupaus a sia 72avla sesida. Mesjamna ha el priu notizia gl’emprem dil quen e rapport communal 2022. Suenter las amortisaziuns ordinarias siara quel cun in gudogn da 61’000 francs. Il preventiv quintava cun in avanzament da 24’400 francs. Contribuiu al resultat legreivel hagi la disciplina d’expensas consequenta sco era las entradas fiscalas, scriva il parlament en sia communicaziun allas medias. El ha lubiu ina summa dad in milliun francs sco remessa per prefinanziar in luvratori niev cumbinau per la gruppa da luvrers communals ed ils pumpiers. Plinavon ha il parlament tractau ina damonda urgenta dil parlamentari Gian Marco Bianchi. «La discussiun generala ei vegnida nezegiada. A caschun da sia proxima sesida vegn la suprastonza communala a sefatschentar cul resultat dalla votaziun e discutar ils proxims pass», scriva il parlament. La cumissiun per la constituziun dueigi il parlament eleger gl’atun 2023, quella astga secumponer da maximalmein 20 % da parlamentarias e parlamentaris.(fmr/abc)

La fumeglia dall’Alp Nova en Lumnezia ei ida culla brocca in corpore. Strusch ch’ils sis purs dall’alp da dretgs han giu cargau han els survegniu la novitad che la signuna, il zezen ed il pastur bandunien l’alp immediat. La novitad ei vegnida pér cura ch’ils pa­sturs eran sur munts e vals. Ils purs dall’Alp Nova ein ussa alla tscherca da niev persunal. La davosa dumengia sera tard ha il pur Paul Caduff da Morissen ch’ei era suprastont dils purs che cargan sill’Alp Nova, mirau casualmein sil telefonin e viu ina novitad dils pasturs. «Els han scret ch’els hagien bandunau l’Alp Nova e seigien sin viadi viers casa.» Da mesanotg hagi in dils purs stuiu ir si d’alp per esser cul muvel. E pil mument mulschien ils purs sezs las 92 vaccas da latg, di Paul Caduff. «Che gest l’entira squadra, pia la si­gnuna, il zezen ed il pastur han dau adia tut surura, e lu aunc sin quella moda, ei ina gronda supresa per nus tuts. Nus essan enormamein trumpai.» Ins hagi empruau da contonscher ils malfideivels, mo entochen ussa adumbatten. Savessan bugen ils motivs Il pur e cargont sil’Alp Nova Paul Caduff di ch’ils purs savessan silmeins bugen ils motivs che hagien menau la fumeglia alla decisiun d’ir culla brocca sin quella moda. «Ils pasturs ein vegni ad uras e nus havein susteniu e giu ina buna communicaziun cun els.» Aunc il di avon ch’els ein svani, hagi ins discurriu ensemen e tut parevi d’esser en uorden, di Paul Caduff. «Nus stuein mirar da survegnir nova fumeglia ton pli spert, malgrad che nus savein che la fiera da fumeglia d’alp ei schetga. Nus havein plazzau inserats ed appels sin differentas plattafuormas digitalas e sperein da haver cletg», aschia il pur e cargont dall’Alp Nova, Paul Caduff da Morissen. Persunal d’alp rutinau Stefan Bless ei responsabels per l’economia da latg al Plantahof. Dasperas s’occupescha el era dil persunal d’alp. Stefan Bless ha empriu d’enconuscher questa primavera ils treis pasturs da l’Alp Nova en in cuors per persunal d’alp al Plantahof. «Nuncapeivel – jeu havess maina tertgau che quels mondien culla brocca», di Stefan Bless. «La signuna ed ils dus pasturs ein gia stai nov onns ad alp ell’Austria ed havevan ussa fatg il cuors tier nus. Tuts treis fagevan ina buna impressiun e selegravan fetg d’ir ad alp el Grischun.» Tenor Stefan Bless ei quei buc ils sulets pa­sturs en Surselva che han fiers la faulsch en canvau ils davos dis. Silla Grossalp en Stussavgia seigi in pastur ius e silla Vorderalp a Sursaissa seigi era ina persuna ida culla brocca ils davos dis. Stefan Bless dil Plantahof di ch’il cass dall’Alp Nova occupeschi fetg el. «Jeu vegn a far tut il pusseivel da discuorer culs pasturs dall’Alp Nova.» Biaras e biars ein surdumandai Ei schabegi darar che gest tut la fumeglia cali enina, di il president dall’Uniun purila sursilvana Silvan Caduff da Morissen alla FMR. La situaziun sill’Alp Nova seigi propi unica e nunusitada. «Singulas persunas che van culla brocca d’in mument a l’auter dat ei naturalmein adina puspei sin biaras alps. Biaras pasturas e pasturs, e cunzun era signunas e signuns, che calan d’in mument sin l’auter, ein surdumandai, vul dir, els vesan pér cura ch’els ein leu ch’els damognan buc il pensum.» In auter motiv stedi per ir culla brocca seigien conflicts denter il persunal ni conflicts da hierarchia, aschia Silvan Caduff, il president dall’Uniun purila sursilvana. Per la tscherca da niev persunal recamonda il Plantahof d’inserar sin plattasfuormas digitalas sco «Alpofon» ni era silla pagina d’internet Zalp.ch Pasturs han dau adia senza dar adia La signuna, il zezen ed il pastur che havevan supriu igl 1. da zercladur lur plazzas sco pasturs sin l’Alp Nova, ina alp da dretgs sur Lumbrein e Vignogn, ein svani d’in mument sin l’auter senza prender cumiau dils responsabels dall’alp. Ils purs cargonts ein consterni, perquei ch’els han tochen il davos di ­susteniu ils pasturs sill’alp. Ils sis purs che cargan sill’Alp Nova sestentan ussa cun inserats en las medias digitalas da survegnir nova fumeglia. Quei beinsavend che la fiera da persunal d’alp ei fetg schetga e ch’ei dat pliras alps ch’ein aunc alla tscherca da persunal. (fmr/mg) La signuna ed ils pasturs da l’Alp Nova han schau anavos 92 vaccas ed ein scappai sur munts e vals

Ils 8 da fenadur 2023 succeda la partenza alla quarta ediziun dil «Rheinquellentrail», ina cuorsa da muntogna sur cuolms e vals egl intschess dalla tgina dil Rein. L’organisaziun tgamunada da Simona Barmettler sesprova actualmein da carmalar curridras e curriders alla partenza. Andreas Cadonau/FMR Dapresent ein els fetg activs sin las plattafuormas digitalas, ils organisaturs dil ­proxim «Rheinquellen Trail». Els fan gust per la cuorsa da muntogna sur cuolms e vals sisum la Surselva. La partenza succeda ils 8 da fenadur 2023 ed ils filmins ­animai che fan la curella duein far gust da s’annunziar per ina «aventura fascinonta» sco quei che l’anteriura directura dalla organisaziun turistica sisum la Cadi, ­Simona Barmettler gi. Siu engaschi professiunal per l’organisaziun turistica da Sedrun/Mustér turissem ha ella bein terminau, l’equipa ch’organisescha il trail el con­tuorn dalla tgina dil Rein presidiescha ella er actualmein. «Secapescha che nus fagein pil mument reclama per quei event da cuorer, pertgei curridras e curriders s’annunzian per regla a cuorta vesta.» Quei ei era uonn il cass, sco quei che Simona Barmettler sincerescha. Ella e ses cunorganisaturs ein da buna speronza da contoscher la finala ina buna participaziun. Sils medems tschancuns «Vid la purschida da cuorsa havein nus midau nuot», conceda la presidenta dil comité d’organisaziun. Il classicher da 42,2 kilometers e 3009 meters differenza ­d’altezia meina via la tgina d’il Rein ed il Pez Nurschallas, pli enconuschents sco Pazolastock, engiuviars sil Pass Alpsu ed anavos a Sedrun. Che quella cuorsa ei detg pretensiusa conceda era Simona Bar­mettler. «Cun quella cuorsa sedrizzein nus era a sportistas e sportists ambizius.» Ella ei dil meini ch’ei fetschi pauc senn da porscher ina cuorsa ch’ei semeglionta ad ­autras purschidas da medem gener. E novas cuorsas da liunga distanza sur cuolms e vals ein s’etablidas dabiaras el decuors dils onns vargai. «Da l’autra vart purschin nus la pusseivladad da semiserar sin in tschancun pli cuort ch’ei buca meins attractivs.» Quella cuorsa da 18 kilometers cun 1226 meter altezia via Tgom ed anavos a Sedrun pretenda da curridras e curriders ina pulita cundiziun. E dasperas dat ei aunc ina ­cuorsa per ils pli pigns. «La cuorsa d’affons ei per nus ina impurtonta purschida che procura per bia plascher.» Plascher ha l’engaschada sportista e cunorganisatura dil Trail alla tgina dil Rein che dabiaras curridras e curriders indigens ein dalla partida. Il bigliet ei integraus In novum ha ils organisaturs dil proxim «Rheinquellentrail» tuttina instradau per la proxima cuorsa, sco quei che Stefan Schwenke dil comité d’organisaziun explichescha. «Ils cuosts dil bigliet per vegnir cun il tren a Sedrun ei integraus el daner da partenza.» Vul gir che mintgin che va la sonda proxima a Sedrun alla partenza sa viagiar gratuit cul tren da siu liug da domicil en Sviza a Sedrun e puspei a casa. «Dad ina vart vulein nus carmalar cur­ridras e curriders e da tschella vart animar els da duvrar il traffic public.» Stefan Schwenke puntuescha ch’ils organisaturs dalla cuorsa el contuorn dalla tgina dil Reins sesprovien era da motivar curridras e curriders da passentar in pèr gis sisum la Surselva ed aschia emprender d’encunuscher ina cuntrada adattada per far vacanzas e per trenar. Nina Zoller ei en fuorma La dominatura dil «Rheinquellentrail» digl onn vargau, Nina Zoller da Mustér ei en fuorma. La sportista che ha nudau igl onn vargau il meglier temps da tut ils participonts sin il tschancun liug dil trail dalla tgina dil Rein a Sedrun ei daventada ils 16 da zercladur 2023 vicecampiunessa mundiala cun l’equipa svizra a caschun dil campiunadi mun­dial da trail ad Puntina/Innsbruck e Stubai. La curridra da 36 onns che viva a Mustér ha sco tiarza curridra suenter sias collegas d’equipa Judith Wyder e Theres Leboeuf terminau la cuorsa da 45,2 kilometers cun 3132 meters differenza d’altezia en in temps da 5 uras, 39 minutas e 32 secundas e quei malgrad ch’ella ei curdada sin in tschancun da cuorer a val. (cdm/fmr)

La trumpada pervia dil NA dil suveran da Mustér dils 18 da zercladur 2023 al credit communal per ina punt pendenta denter Mustér e Mumpé Medel ei gronda tier l’uniun dils promoturs. Ils commembers da La pendenta ve­gnan a discutar e decider el decuors digl atun sch’els vulan insumma cuntinuar cun las stentas per realisar il project. Ei drova empau temps per schar tschessar las emoziuns e per quei ein las vacanzas da stad gest adattadas. Il president dall’uniun La pendenta, Christian Loretz ei gest staus contonschibels la sonda vargada sin viadi en vacanzas. «Natiralmein che nus essan trumpai.» Trumpai dalla decisiun dil suveran da Mustér da buca conceder il credit communal da 390 000 francs per realisar la punt pendenta denter Sontga Gada e Mumpé Medel. Radunonza extraordinaira Christian Loretz ei era trumpaus ch’igl ei buca reussiu da perschuader ina maioritad dil suveran dils avantatgs dalla punt per il turissem e la reputaziun dalla vischnaunca da Mustér. Grondas ­discussiun co proceder vinavon per tuttina contonscher la finamira e realisar la punt ha la suprastonza dall’uniun La pendenta buca fatg, sco quei che ­Christian Loretz concenda. «Quella damonda stuein nus discutar cun nos commembers.» Bunamein 200 commembers dumbra l’uniun, sco quei ch’il president ha dau d’entellir. «En dus meins ni treis meins vegnin nus ad envidar ad ina radunonza extraordinaria per discutar la situaziun.» Entochen lu ruausa il project. Bein la mesadad dil commembradi da La pendenta ein burgheis dalla vischnaunca da Mustér e l’ulteriura part ein persunas cun dimora secundara en vischnaunca. «Dalla vart da nos commembers hai jeu giu dabia reacziuns suenter la decisiun all’urna.» E dabiars han exprimiu il giavisch da tuttina cuntinuar cullas stentas da realisar projet. La citrona ei ualti pressiada Christian Loretz ei denton era realist avunda per veser ch’ei vegn buc ad esser sempel da recaltgar da vart privata la cumpart finanziala al project che la vischnaunca fuss stada promta d’impunder. «La citrona ei ualti pressiada quei che pertucca il sponsuradi cheu ella regiun.» Aschia che l’uniun ei dependenta da recaltgar daners d’ordvart ed anflar in ni l’auter padrin che selai perschuader dil project. Mo era quei vegn buc ad esser aschi sempel, aschia ch’il NA dil suveran da Mustér savess senz’auter satrar igl entir project. Christian Loretz menziuna ch’ils adversaris dil credit hagien adina puntuau da haver nuot encunter la punt pendenta, mobein da sulet renviar la contribuziun communala. «Igl ei denton buc aschia che nus vulein ereger ina punt denter Mustér e Mumpé Medel per ils commembers dalla uniun, mobein per l’entira regiun.» E co stat ei cun la motivaziun persunala dil president da cuntinuar suenter il NA dil suveran? «Secapescha ch’ins reponderescha quei engaschi da plirs onns per in project suenter quei clar verdict.» Ussa denton gauda il president dalla ­uniun La pendenta cun sia famiglia las vacanzas da stad e suenter sepresenta il mund communal da Mustér forsa puspei empau auter.

Duront la stad arva il Café Tegia a Sagogn sias portas mintga dumengia per porscher puschegn a pign e grond. Il liug da sentupar iniziaus dalla cumissiun turistica vegn sustenius da diversas uniuns localas. La dumengia vargada ha il Café Tegia Sagogn envidau per l’emprema ga a star da cumpignia. La dumengia vargada ha il Café Tegia Sagogn aviert per l’emprema ga sias portas. «Nus vulein endriescher, sche la purschida ei insumma dumandada», gi la presidenta dalla cumissiun turistica dalla vischnaunca da Sagogn, Katrin Blumberger. Mintgamai las dumengias dallas 14.00 entochen allas 17.00 vegn purschiu puschegn el niev liug da sentupada per la populaziun da lunsch e da maneivel. «Ei setracta dad in project da pilot», tradescha la presidenta dalla cumissiun sagognturissem. «E tenor basegns e giavischs vegnin nus a cuntinuar ed adattar la purschida per exempel pertuccond il temps d’avertura.» Inspiraziun da Trin Sco quei che Katrin Blumberger tradescha seigi la cumissiun turistica vegnida inspirada dalla zona da sentupada da Trin che porschi in liug da scuntrar per indigens e jasters. «Nus essan sedecidi da far l’emprova ed instradar enzatgei seme­gliont a Sagogn.» Ch’il Café Tegia Sagogn concurrenzeschi auters menaschis gastronomics ei para buca da temer. «La dumengia ei sulet l’ustria dalla plazza da golf aviarta e lezza plidenta in’autra clientella», ei la presidenta da sagognturissem perschuadida. Empau pli enconuschents ei probabel il Café Tegia Nordic a Sagogn e contuorn. El medem liug agl ur dalla loipa ha quei café purschiu puschegn duront igl unviern e quei buca sulet als amaturs dalla cuorsa liunga. Pervia dalla munconza da neiv ha ei dau negina loipa igl unviern vargau ed il Café Tegia Nordic ha era buc aviert sia porta. «Biaras persunas han deplorau il fatg ch’il Cafè Nordic ei staus serraus.» Quellas reac­ziuns han medemamein intimau la cumissiun turistica da far ina emprova cun ina semeglionta purschida duront la stad el medem liug ed ella medema localitad. Uniuns s’engaschan Quater uniuns dil vitg fan ils ustiers e sebrattan mintgamai cun organisar il menaschi d’ustria el decuors dalla stad. Tenor las informaziuns da Katrin Blumberger setracta ei dalla Pro Sagogn, dall’Uniun da giuventetgna, dall’Uniun da gimnastica da dunnas e dil Circus Rhinoceros. «Las uniuns san sezzas organisar ed embellir il menaschi tenor agen gust», sincerescha Katrin Blumberg. E gest quei ha l’uniun Circus Rhinoceros fatg la dumengia vargada el Café Tegia Sagogn. L’uniun ch’exista gia dapi tschun onns avischinescha principalmein ad affons al mund dil circus e titulescha seseza per emprem circus sper il Rein. La dumengia vargada el Café Tegia Sagogn han las commembras ed ils commembers dall’uniun buca vuliu procurar sezs per divertiment. Els han mess a disposiziun utensilias da circus e han intimau las visitadras ed ils visitaders dil liung da sentupada da schar reger la creativitad. Secapescha a prau cun seser da cumpignia e guder la dumengia da stad ell’umbriva.

Igl engaschi professiunal sur la sava dalla pensiun ei dumandaus. Quei vala era per la scola che tscherca per part adumbatten persunal d’instrucziun. Calar da luvrar suenter la pensiun ei mai stau in tema tiel pedagog curativ Arnold Lobeck, engaschaus dil Consorzi da scola Trun/Sumvitg. «Jeu sun ius en pensiun cun 63 onns», resda Arnold Lobeck vid meisa el Café Tschut a Trun. «Quei ei stau igl onn 2008 suenter che jeu hai menau bunamein diesch onns il Center per pedagogia curativa dil Principadi da Liechtenstein.» El Principadi da Liechtenstein vegnan las persunas d’instrucziun para pensiunadas ella vegliadetgna da 63 onns. Per il scolast e psicolog dil fatg ei la pensiun denton buca stau in motiv da calar. Arnold Lobeck lavura aunc adina e quella lavur ei tschercada buca mo ella formaziun. «Calar suenter la pensiun ei mai stau per mei ina perspectiva.» Contact cul consorzi Trun/Sumvitg En divers loghens els cantuns Glaruna e Sogn Gagl ha el luvrau sco pedagog curativ suenter sia pensiun. Ils davos onns ha Arnold Lobeck surpriu ina incarica per la Casa Depuoz a Trun. Entras sia lavur per la Casa Depuoz ei Arnold Lobeck vegnius en contact cul consorzi da scola dallas vischnauncas da Trun e Sumvitg. «Jeu hai surpriu da niev ina incumbensa da 30 % sco pedagog curativ tiel consorzi Trun/Sumvitg.» Per plascher dalla presidenta dil cussegl scola Erica Cavegn-Pfister. Encurrir persunal ei actualmein la gronda sfida per ella sco per tut ils tgamuns dalla scolas grischunas. «La pedagogia curativa ei mia domena, quei ei quei che jeu sai», gi igl um che ha antruras frequentau il seminari scolastic a Cuera. Arnold Lobeck ch’ei oriunds da Cuera ha silsuenter stude­giau psicologia e germanistica. E ha denter auter menau ina scola speziala da pedagogia curativa a Turitg. El posseda muort sia liunga lavur professiunala dabia experienza. «Gie, mia experienza ei tscheu e leu dumandada.» Il sistem ei semidaus Bia ei semidau enteifer ils onns che Arnold Lobeck lavura sin sia clamada. Buca ton quei che pertucca ils basegns dil singul scolar che drova sustegn. Tonpli ei il sistem da scola semidaus sco quei che Arnold Lobeck segna sin ina notizia silla meisa d’ustria. «Pli baul vegneva zavrau, ils scolars cun problems d’em­prender gudevan ina scolaziun separada.» Il culi da Arnold Lobeck segna in miez rudi sil pupi ed el aschunta: «Oz ei tut integrau ella medema classa, tals ch’emprendan spert, quels che han fadigia e lu aunc quels che han breigia da s’integrar en ina gruppa.» Per il pedagog curativ dat ei negin dubi che l’integra­ziun caschuna problems. «Principalmein las scolastas ed ils scolasts vegnan als cunfins cun quei sistem integrativ.» Arnold Lobeck ei buca surstaus ch’ina ni l’autra persuna d’instrucziun enquera in’autra occupaziun. «Senza avunda persunas d’instrucziun s’accumuleschan ins problems en scola.» El fa attent ch’ils cantuns Turitg e Sogn Gagl discuteschien da bandunar il sistem integrativ. «Quei ei daveras in grond tema.» Mudests problems Ils problems da scola che Arnold Lobeck ha fatg persenn el consorzi da scola da Trun/Sumvitg ein denton mudests visavi a sias experienzas fatgas en auters ­loghens en scolas pli grondas. «Dad ina vart ein las classas fetg surveseivlas e per l’autra ein scolastas e scolasts fetg enga­schai.» Che sia lavur el consorzi ei ina nova sfida ei Arnold Lobeck pertscharts. «Clar, quei ei ina scola romontscha cun instrucziun romontscha.» Entochen 50 % valetescha el sia capientscha dil lungatg romontsch. «Jeu vegn a luvrar stretg cun las scolastas ed ils scolasts da classa.» Arnold Lobeck schazegia sfidas era egl engaschi professiunal lunsch suenter la pensiun. Biars da sia annada lavuran gia dagitg buca pli, quei fatg disturba il pedagog curativ denton meins. El ei dall’idea da haver avunda temps liber a disposiziun ed il viadi da Bogn Ragaz nua ch’el ei da casa a Trun fa el cun auto. Igl engaschi da 30 % ei ord sia vesta ideals ed Arnold Lobeck ei dil meini da puder dumignar ina incarica da 50 %. «Dapli less jeu buca luvrar, ins ei la finfinala buca pli 20 onns vegls.» Il humor ha il pedagog curativ da 78 onns en scadin cass buca ­piars. Ed el banduna il Café Tschut a Trun per turnar a Bogn Ragaz ellas vacanzas da stad. Sin l’entschatta digl onn da scola 2023/24 ei Arnold Lobeck puspei cheu.

Mintga treis onns astgan ils ministrants dalla pleiv da Mustér guder in viadi pli grond en in auter cantun. Mesjamna, ils 21 da zercladur 2023 ha igl auto da posta dalla firma Armin Bundi menau nus sur il Pass Lucmagn viers il Tessin. 34 ministrantas e ministrants, igl augsegner sur Mathew Kurian, la secretaria ed aunc tschun gidontras han astgau guder il viadi. Cun las cabinettas essan nus pendulai naven da Rivera tochen sil Monte Tamaro che ha ina bellezia e nundetg vasta survesta. Il viadi ha fatg fom ed ei ha dau punctual sin miezdi gentar ord il saccados sin la plazza da giug. Silsuenter han tuts gudiu il suentermiezdi da bun'aura, amicabladad ed acziun. Ils affons han astgau ir cun scarsolas da stad (Rodel), quei ch’els han fatg cun grond tschaffen e schizun in pèr gidontras han ughegiau in viadi cun scliusa. Ina viseta ella bellezia baselgia Santa Maria degli Angeli, creada da Mario Botta, ha buc astgau muncar, nua che sur Mathew ha fatg ina biala, cuorta devoziun cun tuts participonts. Cun cant e supplicas han els fatg honur a Nossadunna ed engraziau pil bi viadi. Alla secretaria dalla pleiv ed organisatura dil viadi, Jris Lombris sco era als responsabels dalla Pleiv s. Gions Mustér engraziein nus cordialmein ch’els han possibilitau a nus quei bi di el Tessin. Era in grond engraziel al Marcel Steger che ha menau nus segir e franc el liug e la sera puspei anavos. (cdm) Participontas e participonts di viadi el Tessin.

Las duas organisaziuns da turissem da Trun e Sumvitg han schau producir ina tura virtuala. La lavur da Marc Cathomen e si’interpresa Panotour.ch consista da 12 survestas fotograficas da 360 grads concepidas cun 5000 fotos. Informaziuns davart loghens ed objects cumpleteschan quella tura. Il mund digital crescha ad in crescher. Tgi che munchenta quel, munchenta era ina buna part da sia preschientscha. Quei vala buca mo per la branscha turistica, mobein era per biars auters secturs. Las pusseivladads dall’informaziun che seporschan ella digitalisaziun ein praticamein infinitas. Perschuadius da quei svilup ha Marc Cathomen (53) da Danis fundau avon 12 onns l’interpresa Panotour.ch. El ei staus in dils emprems purschiders da turas virtualas en Svizra. Oz ei quella fiera bia pli gronda, mo era oz consista ella da paucas interpresas professiunalas. «Ei dat biaras persunas che porschan talas plattafuormas en in’occupaziun auxiliara. Paucas fatschentas ein denton specialisadas sin products cumplexs sco nus purschin, per exempel cun maletgs cun dronas», di Marc Cathomen che lavura dapi 1996 sil sectur dalla virtualisaziun da cuntradas. Oriundamein ha el frequentau il seminari da scolasts a Cuera ed en quella professiun retuorna el dil reminent igl uost vegnent: «La munconza da scolastas e scolasts han intimau mei da puspei dar scola suenter 30 onns.» El ei engaschaus dus dis e miez ella scola a Rabius. Da Punteglias silla Greina Turas virtualas ha Marc Cathomen realisau per pliras regiuns turisticas, aschia era per grondas parts da Surselva Turissem. Trun e Sumvitg che coopereschan cun Surselva Turissem ein tuttina stai dus loghens empau specials per sia lavur: «Sumvitg Turissem e Trun Turissem ein sedecidi da cooperar. Quei ei special e quei stuess succeder aunc pli fetg en Surselva.» Grazia a quella cooperaziun seigi sia lavur stada finanziabla per las duas organisaziuns. En quella dimensiun fussi quei schiglioc probablamein buca stau pusseivel. Con cumplexs che quei project ei muossa in sguard sin quella tura virtuals. Ella ei il resultat da rodund 5000 fotografias. Quellas ein vegnidas fatgas cun dronas ord l’aria ni era cun cameras dil plaun anora. «Cun quellas fotografias havein nus lu scaffiu las 12 survestas fotograficas da 360 grads. Igl ein aschidadir reits da fotos», di Marc Cathomen che collaborescha cun fotografs, specialists per l’elavuraziun da maletgs, moderaturs da turas virtualas e dessignaders. Cun simbols els loghens Las survestas cun fotografias vegnan cumpletadas cun simbols, numnai icons. Enten tastar cul det sin quels – ni sil computer culla miur – survegn igl utilisader novs maletgs ed informaziuns digl object ni liug eligiu. Mintg’attracziun dalla camona da Punteglias entochen silla Greina, inclusiv objects da muntada e relevanza per exempel culturala, ei d’anflar silla tura. Il concept per quella tura virtuala ha Marc Cathomen scaffiu ensemen culs responsabels da Sumvitg Turissem e Trun Turissem: «Per contonscher in product aschi cumplet eis ei stau necessari da rimnar biaras informaziuns dallas duas vischnauncas.» Il visitader dalla plattafuorma catta buca mo bellezia maletgs, mobein era fetg biaras informaziuns dallas duas vischnauncas. Grazia allas fotografias da survesta ein las relaziuns – per exempel era cun colligiaziuns – bein veseivlas. Quella purschida virtuala ei online dapi entgins dis. La proposta ha perschuadiu Che las organisaziuns da turissem da Sumvitg e Trun ein sedecididas pil product da Panotour.ch ha dus motivs principals. «Per ina ha l’offerta da Marc Cathomen perschuadiu nus. Secundo ein loghens vischinonts sco Breil e Sursaissa sedecidi pil medem, Glion ei lundervi da scaffir ina tala soluziun virtuala. Aschia havein nus turas virtualas sur pliras vischnauncas», di Daniel Tuor, president da Trun Turissem. Quella tura virtuala seigi ina buna cumpletaziun culla carta existenta: «Lezza ensiara secapescha buc igl entir spectrum sco quella cheu.» Trun Turissem e Sumvitg Turissem coopereschan adina puspei. Sco organisaziuns pintgas da turissem fetschi ei senn da coordinar in u l’auter project, di Daniel Tuor. Il temps da lavur per quei project quantifichescha Marc Cathomen sin dus entochen treis meins da lavur per ina persuna. Ils links per las duas turas virtualas a Trun e Sumvitg: https://trun-sumvitg.panotour.ch, respectiv https://sumvitg-trun.panotour.ch. Trun e Sumvitg el mund virtual Ussa han era Sumvitg e Trun lur turas virtualas. Dacuort ein ellas idas online. Realisau quei project ha Marc Cathomen da Panotour.ch. 5000 fotografias ein vegnidas colligiadas a 12 survestas fotograficas. Il visitader da quellas duas presentaziuns sa guder fotografias ord l’aria, cumbinadas cun simbols che meinan igl utilisader sillas attracziuns dallas duas vischnauncas. Leu anfla el era ulteriuras informaziuns. Marc Cathomen che habitescha a Danis ei aschidadir in piunier sil sectur da presentaziuns e turas virtualas. 2011 ha el fundau l’interpresa Panotour.ch che porscha talas soluziuns. Sias lavurs realisescha el ensemen cun fotografs, specialists per l’elavuraziun da maletgs, moderaturs da turas virtualas e dessignaders. Sia novissima tura virtuala ha el realisau sin incarica da Sumvitg Turissem e Trun Turissem. Las duas pintgas organisaziuns da turissem coopereschan ina ga ni l’autra a basa da projects (fmr/hh) In’egliada sin Trun. Da quella foto anora sa il visitader dalla pagina eleger tgei ch’interessescha el. Laus ord la perspectiva digl utschi, respectivamein dalla drona. Seniester Sumvitg e la direcziun enviers Mustér, dretg Rabius. In detagl dalla carta virtuala, la Cuort Ligia Grischa a Trun.

L’jamna vargada ha la squadra da pasturs dall’Alp Nova baundunau l’alp tut alla bahuta e senza far ni hau ni mau. Ils medems dis ein in pastur sin la Vorderalp a Sursaissa ed in fumegl d’alp sin la Grossalp en Stussavgia i culla brocca. En discuors cun Töni Gujan dil post specialisau per economia d’alp al Plantahof emprova la FMR d’eruir ils motivs daco ch’il persunal d’alp vul tuttenina buca star pli. Allas corporaziuns d’alp ed als cautegias maunca la fumeglia d’alp. Persunal che fui ed annunzia pér sin viadi ch’els seigien i culla brocca sco sill’Alp Nova en Lumnezia ei nunusitau. (La FMR ha rapportau en La Quotidiana dals 23-07-2023). Surprendent ei era ch’ins contonscha buca ils pasturs malfideivels per dumandar ils motivs. Surstaus da quei ch’ei succediu sil Alp Nova ei era Töni Gujan, il menader dil post spezialisau per economia d’alp al Plantahof. «La situaziun dall’jamna vargada sin l’Alp Nova ei extrema», di Töni ­Gujan. «La fiera da persunal ei pli che schetga ed ussa havein nus era aunc ­pasturs che train la faulsch en canvau.» El mument detti ei i nuot auter che dumandar anteriurs signuns e pasturs d’emplenir las ruosnas, di Töni Gujan: «E sche nus ve­gnin propi buca da dar damogn alla situaziun da persunal ston ils purs da caschar sin las alps e purtar il latg en cascharia.» FMR: Ei la lavur si d’alp buca pli ­attractiva, che pasturas e pasturs train schi spert la faulsch el canvau? Töni Gujan: Il cass dall’Alp Nova ei segiramein in cass singular. En auters ­loghens hai dau singuls pasturs ch’ein i culla brocca. Quei che fa denton empau quitaus a mi ei, ch’ils cass da fumeglia che cala las empremas jamnas ad alp creschan. Ei dat era adina dapli cass da fumeglia che fa in contract da lavur cun ils purs e che dat part il davos mument avon la cargada ch’els ­vegnien buc. Quei ei fatal pils purs. Ei la lavur si d’alp vegnida pli pretensiusa che antruras ni daco havein nus quella situaziun oz? La lavur ei heftia per tgierp e psicha. Naven da quei di ch’il muvel ei cargaus sto il persunal d’alp augmentar sia prestaziun considerablamein. Luvrar sco pastur vul dir, luvrar naven dalla damaun allas quater cun ina pausa da miezdi tochen las sera las siat. Biaras pasturas e pasturs ch’ein aunc maina stai sin in’alp sutschazegian quei job che cuozza cerca treis meins ­siat dis per jamna. Ora dalla stauncladad corporala sedat savens ina stauncladad psichica. Quei ei savens il crap da scarpetsch. Jeu sun staus involvaus en quei cass sin la Grossalp en Stussavgia. Cheu havein nus viu suenter entgins dis ad alp, che quei pastur che haveva fatg ina fetg buna e ferma impressiun era surdumandaus psichicamein. Nus havein lu stuiu schar ir el ed essan ussa era alla tscherca d’ina successiun. Ei la generaziun ­giuvna buca carschida a quella lavur ? Po esser ch’ils giuvens dad oz capituleschan pli dabot. Pli baul eran biars sfurzai da tegner la dira ed oz astg’ins dir sch’ei va buca pli. Quei ei era bien aschia. Buca tut quei ch’era pli baul sin las alps era bien. Il problem oz ei denton aunc in auter. La fumeglia d’alp ha actualmein ina megliera posiziun ch’ils patruns d’alp. Ils patruns ein dependents dil persunal d’alp e buca pli il cuntrari. Quei munta ch’il persunal d’alp sa eleger nua ch’el vul ir ad alp ed ha ina tscharna. Quei dat – puncto persunal – ina situaziun da concurrenza denter las alps. Co vuleis Vus migliurar la situaziun? Nus stuein sco proxim far ina discus­siun en la cumissiun per economia d’alp dall’Uniun purila grischuna. Leu ein ton il Plantahof sco era ils purs ed ils cautegias, mo era l’uniun da pasturas e pasturs representai. La finamira sto esser da porscher plazzas d’alp cun pensums ch’ins damogna, cun pagas commensuradas e cun infrastructuras modernas. Impurtont ei era ch’ins metti las cartas sin meisa duront ils discuors da presentaziun cun il persunal d’alp. Las sfidas e las atgnadads dall’alp ston esser claras als pasturs avon ch’els suttascrivan il contract da lavur. Per gl’auter hai adina dau e vegn era adina a dar persunal che va culla brocca. Datti era caussas ch’ils cautegias ed ils purs san aunc migliurar? Tenor mei eisi impurtont ch’ils purs pretendien buca memia bia dil persunal las empremas jamnas ad alp. Plitost duein els star a disposiziun cun cussegl ed agid per damondas da vart dil persunal. Igl ei da considerar che biaras pasturas e pasturs ch’entscheivan, ein novizs e ve­gnan buc orda l’agricultura. Cun niev persunal eisi perquei d’adattar las pretensiuns. Niev persunal ha era ina paga pli bassa. E sch’jeu vesel cons products che certas alps produceschan naven caschiel d’alp tochen tier jogurts e ­«mutschlis» ei quei tenor mei fetg bien, denton era pretensius. Igl ei da far il pass pli fetg suenter la comba. Era da menar ina ustria per turists si d’alp cundiziunescha en sesez ch’ins sto haver ina persuna dapli per quella lavur. Adina dapli fumeglia d’alp cala Tschun pasturas e pasturs d’alp en Lumnezia, a Sursaissa ed en Stussavgia han fatg il fagott gia paucs dis suenter la cargada d’alp. La cumissiun d’alpicultura dall’Uniun purila grischuna vegn proximamein a discutar la munconza da persunal sillas alps grischunas. Martin Gabriel/ FMR La fiera da pasturas e pasturs ei schetga e biaras candidatas e candidats per plazzas da pastura e pastur si d’alp ein surdumandai gia suenter paucs dis ad alp. Surstaus da quei ch’ei succediu sil Alp Nova cun la fumeglia ch’ei fugida dall’alp senza far ni hau ni mau, ei era Töni ­Gujan, dil post spezialisà per economia d’alp al Plantahof. «Sche nus vegnin buc a frida cun quella situaziun e survegnin era egl avegnir negin persunal, quei vul dir el mender cass ­vegnan ils purs a stuer calar da caschar si d’alp e menar il latg en cascharia.» Pastur d’alp ei ina lavur fetg heftia La lavur sco signuna, zezen ni pastura seigi ina lavur heftia per il tgierp e per la psicha, di ­Töni Gujan dil Plantahof en l’intervesta cun la FMR. «Naven da quei di ch’il muvel ei cargaus sto il persunal d’alp augmentar sia prestaziun considerablamein. Luvrar sco pastur vul dir luvrar naven dalla damaun baul allas quater cun ina pausa da miezdi tochen las sera las ­siat.» Töni Gujan discuora cun l’experientscha da blers onns sco cussegliader d’alp. «Biaras e biars sentan pér cura ch’els ein si d’alp ch’els damognan buca.»

La Viafier Matterhorn Gottard investescha varga 400 milliuns francs en novas cumposiziuns da tren. L’jamna vargada ein las sis empremas cul num Orion vegnidas messas en funcziun el traffic regular. Quellas cumposiziuns cun treis parts curseschan igl avegnir da Zermatt entochen Mustér. Sco quei che la Viafier Matterhorn Gottard scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein ils emprems sis trens dil tip Orion la mesadad dall’em­prema etappa che vegn furnida entochen la fin da quest onn. Entochen 2029 duein allura 25 ulteriuras cumposiziuns dil medem tip vegnir en funcziun. El menaschi regular ein ils emprems trens vegni mess suenter ch’in model ei vegnius examinaus minuziusamein digl atun vargau entochen uonn. In product da Stadler Il num Orion stat per «Optimaler Regionalzug Im Oeffentlichen Nahverkehr». Quell’investiziun cuosta alla Viafier Matterhorn Gottard pli che 400 mil­liuns francs. Furnitur dallas totalmein 37 cumposi­ziuns ei Stadler, ils trens vegnan construi a Bussnang el cantun Turgovia. Sco quei che André Kaufmann, menader da vendita tier Stadler di, colligia ina stre­tga collaboraziun la Viafier Matterhorn Gottard e Stadler. Grazia a quella cooperaziun signada da confidonza seigi ei stau pusseivel da surmuntar tuttas sfidas per arrivar ad in product optimal. Plirs avantatgs «Per nus e surtut per nossa clientella fuorman quellas cumposiziuns ina nova era. Ellas levgieschan igl access e la sortida, porschan dapli confort, dapli spazi e leutier WLAN. Grazia a quellas cumposiziuns pil traffic regiunal savein nus optimar nossa purschida. Ella planisaziun porschan quels trens dapli flexibladad», di il CEO dalla Viafier Matterhorn Gottard, Fernando Lehner. Las cumposiziuns san vegnir en funcziun sill’entira reit denter Mustér e Zermatt. Ils elements lubeschan da formar cumposiziuns tenor basegns e diever. Ellas porschan entochen 438 plazs, da quei 72 ell’emprema classa. Ils indrezs da tracziun dils trens ein concepi tenor la pli nova tecnologia. Cheutras spargnan las cumposiziuns energia. Orion remplazza locomotivas e vaguns vegls. Sis da totalmein 37 cumposiziuns da tren dil tip Orion ein vegnidas messas en funcziun quels dis tier la Viafier Matterhorn Gottard.

Pervia da lavurs da baghegiar fan ils pli biars trens dalla Surselva negina fermada a Domat dils 3 entochen ils 28 da fenadur 2023. Sco quei che la Viafier retica scriva en ina communicaziun als mieds da massa, vegn ei luvrau dils 3 entochen ils 28 da fenadur 2023 sil binari 1 dalla staziun da viafier a Domat. Aschia stattan sulettamein 85 m dil perrun a disposiziun duront quei temps. Pervia da motivs da segirtad astgan trens pli liungs buca frenar. Consequentamein carreschan ils trens dalla Surselva che curseschan mintgamai sil perrun 1 duront quei temps senza fermada atras la staziun da Domat. Pertuccai ein ils trens cun partenza a Mustér naven dallas 06.44 entochen las 18.44. Ils trens pli cuorts cun partenza a Mustér avon e suenter quei temps ein buca pertuccai da quella mesira. Sin fundament da quella situaziun seprolunghescha il temps da viadi cul tren a Domat. Ils viagiaturs dalla Surselva ston numnadamein bandunar il tren a La Punt-Tumein e prender naven da leu la Viafier-S entochen Domat. Ils passaschiers da Domat en direcziun Cuera san nezegiar la Viafier-S per contonscher las colligiaziuns a Cuera. Muort las lavurs vegn ei era a dar midadas da perrun alla staziun da Domat. Quellas vegnan publicadas alla staziun. Ils viagiaturs vegnan supplicai da risguardar las communicaziuns els trens e da consultar ils uraris online. (cdm/fmr)

L’Energia alpina ha fatg igl onn vargau in gudogn da menaschi da biebein 1,4 milliuns francs. Quel ei 47 % dameins ch’igl onn avon e consequentamein sereducescha era la conderschida alla vischnaunca da Tujetsch. Igl onn 2022 ei staus signaus da turbulenzas sil sectur dalla producziun ed il diever d’energia. «Las capriolas dils prezis d’energia ed il mender onn hidraulic dils davos 40 onns influenzeschan fermamein il resultat annual dall’Energia alpina», scriva l’interpresa tuatschina en siu rapport annual 2022 ch’ei gest cumparius. Ina rolla centrala pils prezis d’energia hagi l’uiara ell’Ucraina giugau: «Ils prezis d’energia electrica ein explodi en special viers igl atun 2022. Per reducir la resca tier la cumpra d’energia ei la strategia da procurar energia vegnida adattada. L’Energia alpina ha igl avantatg ch’ella sa cuvierer ina part digl agen diever culs agens indrezs da producziun e sto cumprar mo ina cumpart silla fiera libra.» Novas vias Las turbulenzas sil sectur dall’energia sedadas entras plirs facturs, nezegia l’Energia alpina per sepreparar pigl avegnir: «Nus havein luvrau igl onn vargau cuntinuadamein vid las preparativas per ina pusseivla munconza dil current electric e per metter a diposiziun a nossa clientella in fidau e segir provediment d’energia.» En quella direcziun van las finamiras e la strategia dall’interpresa, sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun Claudio ­Deplazes ed il meinafatschenta Ciril Deplazes scrivan el rapport annual: «Tier la reit pil provediment d’energia schai il focus sin slargiar la reit ed augmentar la digitalisaziun. Quei per manischar er il futur la furniziun decentrala, sco er il ferm augment dallas pumpas da calira ed infrastructura da cargar. Tier las investiziuns en novs indrezs da producziun seconcentrein nus en special sin indrezs fotovoltaics e d’engrondir la reit d’energia. Entras il project SedrunSolar per in indrez fotovoltaic niev el territori da Scharinas e Cuolm Val, ha l’extensiun d’indrezs fotovoltaics survegniu nunspitgadamein ina grond’impurtonza. Quella lein nus nezegiar.» Dameins gudogn Igl onn 2022 ha l’Energia alpina fatg ina sviulta da 9,7 milliuns francs. Il gudogn da menaschi importa biebein 1,4 milliuns francs. La sviulta cun energia da concessiun e da participaziun ei sereducida per biebein 44 % en cumparegliaziun cugl onn avon, ella ei per 39,5 % pli bassa che la media dils davos diesch onns. «Ella media dils davos diesch onns ein las en­tradas da quellas per 600 000 francs pli bassas», scriva l’interpresa. Consequentamein ei era la summa conderschida alla vischnaunca da Tujetsch bia pli bassa. Cun 270 000 francs eis ella rodund ina quarta dalla summa da biebein in milliun francs digl onn 2021. Persuenter ei la concessiun alla vischnaunca per 23,7 % pli aulta ch’igl onn precedent e munta pressapauc 338 000 francs. Midada al tgamun Suenter 17 onns sco commember dil cussegl d’administraziun – da quei 12 onns sco president – ha Giusep Decurtins remess igl onn vargau sia funcziun da responsabladad en favur dall’Energia alpina. «Duront quei temps ei l’Energia alpina sesviluppada cuntinuadamein e ha saviu realisar interessants ed impurtonts projects», scriva la direcziun. Cun l’entschatta fenadur 2022 ha il niev cussegl d’administraziun surpriu il tgamun dall’interpresa. El consista dil president Claudio Deplazes, Martin Cavegn, Lucien Stern e Guido Friberg. Energia alpina cun clara strategia Il 2022 ei staus in onn difficil pil sectur dil provediment d’energia. Plirs facturs han engreviau la branscha, en special l’uiara ell’Ucraina. Sentiu las turbulenzas ha era l’Energia alpina, in’interpresa dalla vischnaunca da Tujetsch. La sviulta ei bein s’augmentada levamein sin rodund 9,7 milliuns francs, mo il gudogn da menaschi ei sereducius per rodund 47 % sin 1,4 milliuns francs. Cun ina clara strategia vul l’Energia alpina esser semtgada per las sfidas futuras. Aschia lavura ella vid projects – sco per exempel SedrunSolar – che garanteschan il provediment cun electricitad dalla clientella era igl avegnir. (fmr/hh) Statistica dall’energia da participaziun e da concessiun dall’Ovra electrica Reinanteriur SA all’Energia alpina ils davos diesch onns.

Cull’entschatta fenadur arva il Museum La Truaisch a Sedrun puspei sias portas per la publicitad. L’exposiziun permanenta da cristallas ei vegnida augmentada cun in’ulteriura collecziun e da veser en in’exposiziun speciala ein sculpturas ed entagls. Duront la stad ei il Museum La Truaisch a Sedrun aviarts mintgamai dil fenadur entochen la fin d’october. En ina bellezia casa situada gest spel Bogn Sedrun muossa el la veta dils onns dalla fin dil 19avel e l’emprema mesadad dil 20avel tschentaner. Sil visitader spetga denton era ina bellezia exposiziun da minerals e cristallas. Collecziun d’Ignazi Albin Sill’entschatta dalla nova stagiun da stad 2023 ei la partiziun da mineralias vegnida enrihida cun ina bellezia collecziun. «Il museum ha giu l’unica caschun da cumprar si dalla Bassa la collecziun dad Ignazi Albin. Entginas cristallas ein singularas, aschia in mulau clar, in péz brin cun alas fier ed in Milarit», di Tarcisi Hendry, president dalla cumissiun da menaschi e curatur dil museum. Ignazi Albin che ha viviu da 1933 entochen 1987 ei naschius a Tschamut. Suenter las scolas dil vitg ha el fatg igl emprendissadi da miradur a S. Gagl. El ei staus maridaus, mo ha giu negins vegnensuenter. Sia patria da cavacristallas era il Cavradi. «Sia grondiusa collecziun ei ida en mauns jasters ils onns 1990. La stad 2022 s’annunzia il possessur cul giavisch da vender favoreivlamein la collecziun al Museum La Truaisch. Siu giavisch ei staus quel che quellas bellezia mineralias tuornien anavos al liug d’origin», di Tarcisi Hendry. Ussa ei la collecziun che cumpareglia ver 50 tocs da veser el museum. Sculpturas da Tumaisch Monn Dumengia, ils 2 da fenadur 2023 allas 19.00 ha liug el Museum La Truaisch la vernissascha dall’exposiziun da lavurs da Tumaisch Monn-Soliva da Sedrun. El ha viviu da 1923 entochen 2005 ed ei staus in um fetg engaschau sin differents secturs dalla veta dil mintgadi en Val Tujetsch. El ei staus gerau duront sis onns, ha sunau 28 onns ella societad da musica e cantau buca meins che 54 onns el Chor baselgia Sedrun. El ha denton era fatg teater e menau reaschia. Leutier haveva el in dun artistic. El rimnava ragischs e nezegiava quellas per formar figuras, denter auter era fatschas. Figuras da muntada religiusa s’udevan leutier aschi bein sco la formaziun per exempel era da crucifixs. L’exposiziun speciala da questa stad el Museum La Truaisch a Sedrun muossa in tschuppel da quellas bialas ed interessantas ovras da Tumaisch Monn-Soliva. In bellezia exemplar ord la collecziun da cristallas e minerals dad Ignazi Albin. Ina sculptura da Tumaisch Monn-Soliva.

Mustér ha ina nov’attracziun per pign e grond, jester e dumiesti. La mesjamna ei ina nova senda da legn ed aventura atras il vitg vegnida aviarta. La «Missiun Cristalla» - la tscherca d’ina cristalla magica – ei era in fil tgietschen atras la veta e las aventuras da pader Placidus a Spescha, il «curios pader». Il Center Fontauna a Mustér resplenda prest en nova tarlischur e cun infrastructura supplementara. Parallelmein sa el era arver ina purschida d’aventura per famiglias, gruppas, uniuns e fatschentas. La «Missiun Cristalla» ei aschidadir ina senda cun legns e pensums che meina atras Mustér. Cun rispunder allas damondas e sligiar ils pensums arrivan las gruppas pass per pass alla finamira. Quella purschida nova ei ina senda interactiva. Sper la «Missiun Alp Fontauna» – ina purschida classica digl «Escape Room», ei quei gia la secunda purschida dil temps liber dalla «Missiun Disentis». Ina catscha da scazis La «Missiun Cristalla» ei ina catscha da scazis ora el liber. Cun quella augmenta il Center Fontauna sia purschida per hosps ed indigens. «La Missiun Cristalla ei in grondius program dil temps liber per pign e grond e quei praticamein avon esch casa», accentuescha Gion Hosang, il meinafatschenta dil Center Fontauna. Quella purschida nova ei vegnida realisada cun sustegn dalla vischnaunca da Mustér ed in sponsoring dalla Banca Raiffeisen Cadi. Quella festivescha il giubileum da 100 onns uonn. «Entras nies engaschament havein nus saviu gidar a scaffir in project persistent en favur dalla populaziun ed il turissem dalla regiun. En nies onn giubilar purschin nus in tschuppel activitads sco era projects da valeta cuzzonta», di Alfons Quinter, cau dalla direcziun dalla Banca Raiffeisen Cadi. Pil president communal da Mustér, René Epp, eis ei evident: «Nus lein cumpletar successivamein nossa purschida. Quella cheu ei ina denter tensiun ed interacziun.» Atras il vitg da Mustér La catscha dils scazis atras il vitg da Mu­stér cuoza rodund treis uras e mesa e cumpeglia 19 posts. Alla partenza el Center Fontauna obtegn mintga gruppa ina tastga cun igl equipament necessari pils pensums. Bein enqual utensil po esser ina surpresa, mo mintgin ha pli tard sia funcziun, ei ha num saver nua e co. Cartas da scazi barschadas, legns, maletgs vegls e bia inschignusadad ei necessaria per anflar la via dalla «Missiun Cristalla». Quei reussescha sulettamein en lavur da team. Biaras varts nunenconuschentas da Mustér san aschia vegnir scuvretgas. Ils amitgs dall’aventura fan novas enconuschientschas davart la historia e las tradiziuns dalla regiun. La cristalla magica Las participontas ed ils participonts dalla senda da legns e pensums segidan cun pader Giusep. Lez pertgira la cristalla magica che pader Placidus a Spescha ha anflau avon pli che 200 onns. La veta da pader Placidus – il «curios pader» – se­stenda dil reminent sco in fil tgietschen atras la historia dalla senda. Alla glisch vegnan legras anecdotas da sia veta. Las gruppas han il pensum d’anflar la ­cristalla preziusa e da confirmar, che quella sesanfla aunc adina el liug secret. Via chat ei pader Giusep en contact culs participonts, dat ad els instrucziuns e segida tenor basegns. Silla senda cun ina lunghezia totala da 4,5 km arrivan las gruppas era tier differentas attracziuns da Mustér. Aschia mauncan la claustra ed ina veglia cascharia medemamein buca. Nua che la senda meina vegn secapescha buca tradiu. Treis entochen quater uras Sco quei ch’ils iniziants dalla purschida nova han orientau la mesjamna suenter miezdi a Mustér, eis ei pusseivel da s’annunziar naven dad immediat per la «Missiun Cristalla». Quei sa vegnir fatg online (missiun-disentis.ch) ni directamein el Center Fontauna. Treis entochen quater uras duessen vegnir reservadas per quella senda tematica. Cun pausas individualas sa quell’aventura era esser in’activitad d’in entir di. La catscha da scazis meina sin sendas da viandar levas e vias atras Mustér. Sin fundament dil cuoz e dils pensums ei la «Missiun Cristalla» adattada per carschi ed affons naven dad otg onns. La mesjamna ein las empremas gruppas serendidas silla tura. Schebein ellas ein turnadas el Center Fontauna, la davosa etappa dalla senda da scazis, era buc enconuschent tier la fin da redacziun. La «Missiun Cristalla» ei aviarta Sendas d’aventura ein daventadas parts integralas dalla purschida turistica da biaras destinaziuns. In’ulteriura dat ei ussa a Mustér. La «Missiun Cristalla» ei ina senda da scazzis che meina a 19 posts atras il vitg. Suenter la partenza el Center Fontauna han las participontas ed ils participonts pensums che gidan els a scuvierer il misteri d’ina cristalla anflada avon 200 onns da pader Placidus a Spescha. Quella purschida nova ch’ei vegnida inaugurada la mesjamna suenter miezdi, ei vegnida realisada dalla vischnaunca da Mustér cun sustegn dalla Banca Raiffeisen Cadi che festivescha uonn il giubileum da 100 onns. (fmr/hh) Gion Hosang, Alfons Quinter, René Epp sco era Clemens Berther dalla cumisiun dil Center Fontauna (da sen.) tier l’avertura ufficiala dalla «Missiun Cristalla» la mesjamna suenter miezdi.

Buca meins che 150 milliuns franc preveda la Viafier retica d’investir ils proxims onns per sanar las staziuns sursilvanas e per rinforzar il transport da rauba sil binari. A Rueun sigl areal digl anteriur arsenal dall’armada realisescha la Viafier retica in ulteriur plaz per transcargar rauba. La pledara da medias dalla Viafier retica (VR) Yvonne Dünser ha procurau per detagliadas rispostas pertuccond las investiziuns che l’interpresa grischuna preveda d’impunder per sanar las staziuns sursilvanas. La lescha federala davart l’egualitad da persunas cun impediment pretenda numnadamein che las staziuns seigien accessiblas a persunas cun impediment. «La lescha ei denton buc il sulet criteri per nossas decisiuns d’investir», scriva la VR en sia risposta. «Sper la lescha federala decida la VR era tenor la necessitad da mantener l’infrastructura ed ademplir ils basegns da nossa clientella.» Glion e Mustér corrispundan Ferton che la staziun da Glion, sco pli impurtont punct da traffic per la VR en Surselva, ha gia retschiert sia remedura per 30 milliuns francs, ademplescha la staziun da Mustér allas prentensiuns dalla lescha federala. Pil mument investescha la VR ella staziun da Trun. Tenor las explicaziuns dalla VR ein quellas investiziuns succedidas primarmein pervia dalla Casa Depuoz. «La staziun da Trun ei frequentada stediamein da persunas ch’ein buca talmein mobilas.» Ferton che las lavurs alla staziun da Trun stuessan esser a fin en in onn vegnan las maschinas da construcziun en acziun alla staziun da Versomi igl onn 2025. «Principalmein per possibilitar il tact da mes’ura denter Cuera e Glion.» Mo la VR investescha vinavon el tact dad onn tier onn el tschancun dil binari sursilvan. L’interpresa lai saver ch’ella prevedi da sanar entochen igl onn 2030 las staziuns da Sumvitg-Cumpadials, Tavanasa/Breil, Castrisch e Valendau. «Neu dallas pretensiuns dalla lescha davart l’egulitad da persunas cun impediment stuessan nus sanar sulet la staziun da Tavanasa/Breil.» La VR communichescha ch’ella investeschi per mantener l’infrastructura era en tschellas staziuns. «Tenor nossa strategia vegnan era quellas staziuns ad esser silsuenter accessiblas per persunas cun impediment.» Niev plaz per transcargar rauba Era ell’infrastructura per il traffic da rauba investescha la VR sco ella communichescha. «A Rueun sigl areral digl anteriur arsenal dall’armada svizra datti in niev plaz da transcargar rauba.» Lenna e containers da rauba duein midar sin quei niev plaz dalla via sil binari e cuntrari. La lubientscha da baghegiar ei stada publicada igl atun 2022. La VR vul tenor atgnas indicaziuns dislocar il liug da cargar lenna dalla staziun da Rueun tiegl arsenal. «Per munconza da plaz, sche la staziun a Rueun vegn sandada», sco quei ch’il schef dil transport da rauba dalla VR, Peter ­Kanus tradescha. «Nus previn denton era d’investir el plaz da transcargar existent a Schnaus.» La gronda part dalla aua da Val che la VR transportescha vegn cargada egl avegnir a Schnaus sil binari. «Il liug da transcargar aua da Val a Glion vegn denton buca sligiaus, mobein descargaus fetg», declara Peter Knaus. El ei perschuadius ch’il transport sil binari hagi, gest pervia dallas discussiuns dil clima, in avegnir prospereivel. «Finanzialmein sa il transport sil binari denton buca concuorer cul transport sin via.» Il cantun Grischun sco cantun turistic ei denton buc intressaus che memia biars camiuns carreschen sur ils pass grischuns. «Per quei motiv sustegn il cantun il transport sil binari», gi Peter Knaus ed aschunta: «Nossa finamira ei da curclar ils cuosts dil transport sil binari per 70 %.» Negins plans da serrar La VR investescha en staziuns e plazs da transcargar rauba en Surselva datier da 150 milliuns francs ils proxims onns. «Sche nus quintein aunc las investiziuns per mantener l’infrastructura existenta vegnin nus sin ina summa da circa 200 milliuns francs.» Plans da serrar ina ni l’autra staziun meins frequentada sco per exempel la staziun da Vuorz existan para negins. «Talas mesiras stuessan vegnir discutadas cun il cantun Grischun», scriva la VR.

Il pictur-artist Charles Flach e l’ustria Fausta Capaul a Breil han in fetg stretg connex. Charles Flach ha passentau duront varga quater decennis sias vacanzas a Breil en la casa d’albiert ­Fausta Capaul. El ha schau anavos ina gronda collecziun da maletgs alla piuniera dil turissem a Breil. Ina schelta da quels maletgs vegnan exponi naven dils 16 da fenadur 2023 ellas localitads dall’ustria Fausta Capaul. Ils organisaturs dall’exposiziun a Breil rapportan da lur idea per l’exposiziun: «Cun organisar il giubileum ’Fausta piuniera’ havein nus era scuviert els cudischs da hosps dall’ustria Fausta Capaul, ch’il pictur-artist Charles Flach ha fatg silmeins 23 visetas a Breil.» Charles Flach (1863–1933) passentavi gest pliras jamnas, ni schizun meins sco hosp en la Casa Fausta Capaul. Charles Flach ha luvrau sco inschignier. Al mund dalla pictura eis el sededicaus per naven da 25 onns (mira box). In artist plitost per siu fatg L’artista Annadora Friberg, che ha redegiu il carnet d’exposiziun scriva, ch’ei detti plitost paucas informaziuns davart Charles Flach sco artist e davart la dimensiun da si’ovra. Descriver sia lavur artistica e sia ovra sappi ins mo sin fundament da singuls documents e dils maletgs che seigien avon maun. Annadora Friberg ha retschercau els archivs e scuvretg entginas interessantas informaziuns davart Charles Flach. «Apparentamein eis el separticipaus pliras gadas ensemen cun auters artists a caschun dalla ‹Turnus-Ausstellung des schweizerischen Kunstvereins› el museum d’art a Turitg.» Quellas exposiziuns annualas havevan la finamira da mussar differents artists e differentas disciplinas d’art figurativ als visitaders ed allas visitadras. Alla «Turnus – Austellung» a Turitg ha il pictur da Breil exponiu 12 ovras en pastèl e gouach. «Entginas ovras portan tetels che laian sminar ina colligiaziun cun Breil.» Schebein Charles Flach hagi saviu vender ses maletgs ellas exposiziuns ei pari buc ­enconuschent. Era a Berna ha Charles Flach tenor il carnet d’exposiziun exponiu ovras che stettien en connex cun Breil. Plinavon existi ina cuorta notizia che muossi che Charles Flach hagi era exponiu a Paris ed a Basilea. Persunas e cuntradas L’exposiziun a Breil en la Fausta Capaul ei la secunda exposiziun digl artist Charles Flach en Surselva. L’emprema, organisada ed iniziada digl anteriur miedi da Trun, dr. Pius Tomaschett ha giu ­liug la stad 1980 en la Cuort Ligia Grischa a Trun. En in artechel da quei temps en la Gasetta Romontscha scriva Pieder Antoni Livers che tier igl art da Charles Flach setracti ei da maletgs che mintgin capeschi senza pli biaras explicaziuns. «Ina part dall’ovra da Charles Flach lai bein enconuscher las tendenzas dil realissem che muossa in’egliada cumina sin situaziuns dil mintgadi, sin la lavur e cuntrada. Ils maletgs ein fetg naturalistics e corrispundien alla ’verdad’.» L’autura dil cudisch d’exposiziun ed artista Annadora Friberg, che ha era cattau il pareri da Pieder Antoni Livers, scriva, ch’igl artist Charles Flach hagi picturau las fuormas, las colurs ed il spazi tenor la cumparsa naturala. «Quei ves’ins per exempel bein sin enqual purtret che muossa fetg precis ils tratgs da singulas persunas – buc idealisau, mobein cun fauldas e maclas – aschia sco mintgin era. Ins sa schon concluder che Charles Flach era plitost in ­representant tardiv dil realissem.» Ovras che s’audan tier la Fausta Capaul Charles Flach ha creau ses maletgs da Breil denter ils onns 1881 e 1928. Dils organisaturs dall’exposiziun ha la FMR intervegniu ch’ins entupavi el el vitg ­malegiond avon siu cavallut. Las casas dil vitg, il contuorn, la pezza, praus e pastiras e la glieud dil vitg eran ils motivs preferi dil pictur da Breil. Ses maletgs portan tetels sco «Alte Weberin in Brigels», «Brigels in Winterkleide», «Alte Brigelserin in Sonntagstracht» ni «Erntezeit (Brigels)». Il possessur dalla Casa Fausta Capaul, Maurus Cathomas, di ch’el selegri ordvart da saver arver si’ustria proximamein cun l’exposiziun da Charles Flach. Ils maletgs s’audien tier la Fausta Capaul, di Maurus Cathomas: «Ils davos onns che Charles Flach ei staus a Breil ha la Fausta cumprau in grond diember da ­sias ovras. Aschia ei la Casa Fausta Capaul daventada possessura da biars maletgs da Charles Flach. Naschius en Brasilia, morts a Paris e fatg vacanzas a Breil Charles Flach ei naschius 1863 ella colonia Leopoldine en Brasilia. Sco giuven ei el vegnius a Berna. El ha studegiau d’inschignier a Hannover e Dresden. Suenter siu studi ha el luvrau en Valisa en ina miniera da cotgla. Cun 25 onns ha il fiug per la pictura tschaffau el ed el ei sescolaus sin viadis da studi a Firenze, Madrid e Paris. Pervia da sia sanadad ha el encuretg ruaus e recreaziun a Breil. Charles Flach ei restaus fideivels a Breil per veta duronta. El leva schizun vegnir satraus a Breil. Per motivs confessiunals ei quei stau nunpusseivel. 1933 miera Charles Flach a Paris. Denter 1881 ed 1928 ei Charles Flach staus silmeins 23 gadas ella Casa Fausta Capaul. (fmr/mg) Il «pictur da Breil» muossa siu Breil El rom dallas festivitads «Fausta piuniera» ch’ei in omagi alla promotura dil turissem a Breil, Fausta Capaul, ha liug denter ils 16 da fenadur ed ils 13 d’uost 2023 ina exposiziun da maletgs da Charles Flach (1963-1933) che vegneva era numnaus «il pictur da Breil.» Charles Flach ei staus duront bunamein 50 onns hosp da vacanzas ella Fausta Capaul a Breil. El ha schau anavos ina gronda collecziun da maletgs alla piuniera dil turissem a Breil. Ils organisaturs dall’exposiziun scrivan ch’ins entupavi igl artist el vitg malegiond avon siu cavallut. Charles Flach ha creau ses maletgs da Breil denter ils onns 1881 e 1928. (fmr/mg) In autoportret da Charles Flach In maletg da Charles Flach cun ina cuntrada d’unviern a Breil.

La mesjamna sera ei il cussegl da vischnaunca da Tujetsch seradunaus per la davosa ga. 50 onns suenter l’introducziun da quei gremi legislativ eis el historia. Theofil Schmid ei staus igl emprem president dil parlament da Tujetsch, Sabrina Flepp la davosa. Ella relata da ses sentiments sco davosa presidenta e da siu pugn da vesta dalla la politica locala. Hans Huonder/FMR Mesjamna, ils 28 da zercladur 2023. 19.10 ell’aula dalla casa da scola a Sedrun. Sabrina Flepp arva la 30avla seduta dil cussegl da vischnaunca dil trienni 2020-23. Ella fa quei cun diesch minutas retard, damai ch’il cussegl ed ina part dalla suprastonza communala han laschau fotografar avon la davosa seduta per aschia schar documentar quella sera tuttina empau speciala. Igl ei numnadamein buca mo stau la davosa seduta dil cussegl da vischnaunca dalla perioda d’uffeci, mobein la davosa insumma pil cussegl da vischnaunca da Tujetsch. Sin fundament dalla nova constituziun communala exista quei gremi buca pli naven digl emprem da fenadur 2023. La decisiun d’abolir il cussegl era vegnida prida dil pievel en ina votaziun consultativa igl onn vargau. Las cumpetenzas enteifer ils organs politics dalla vischnaunca da Tujetsch ein vegni reparti da niev sin suprastonza communala, radunonza da vischnaunca e votaziun all’urna. Exact 60 onns L’entschatta fenadur 1973 ha la vischnaunca da Tujetsch eligiu per l’emprema ga il cussegl da vischnaunca ella structura politica dils davos decennis. En vesta a quell’elecziun haveva la vischnaunca revidiu la constituziun communala ed introduciu in parlament cun 17 dels. Theofil Schmid ei staus igl emprem president dil cussegl, Sep Fidel Berther igl emprem vicepresident ed igl actuariat era gliez onn els mauns da Stanislaus Gamboni. President communal da gliez temps era dil reminent Vigeli Berther. Quei san ins leger el rapport annual 1973/74 dalla vischnaunca da Tujetsch. La revisiun dalla constituziun communala cull’introducziun dil cussegl da vischnaunca vegn argumentada suandontamein el rapport annual: «L’introducziun dils dretgs politics dallas femnas, il svilup accelerau cun in tschuppel novas incumbensas per las instituziuns publicas han garegiau ina reorganisaziun dils fatgs communals. Quella ei vegnida realisada cun ina revisiun totala da nossa constituziun. La nova constituziun ei in cumpromiss. Ella porta ina nova structura organisatoria, in’autra repartiziun dallas cumpetenzas dils organs communals ed introducescha la votaziun all’urna. Niev ei il cussegl da vischnaunca cun sias dètg vastas cumpetenzas. Per prevegnir ad in surdiember da votaziuns all’urna e segirar ina certa movibladad ha il suveran era aunc manteniu la radunonza da vischnaunca. Igl ei pia empau democrazia directa, empau indirecta. Tut quei che vul cuzzar ditg, sto haver temps da tschaffar ragisch e semadirar.» Igl onn 1973/74 ha il cussegl da vischnaunca salvau siat sedutas e ha tractau 48 fatschentas. Dil reminent: Gia egl emprem cussegl da vischnaunca seseva cun Matilda Schmid era ina dunna. Sabrina Flepp la davosa presidenta Quei che ha entschiet cun Theofil Schmid sco president ha calau cun Sabrina Flepp (34) sco presidenta. La mesjamna sera ei il cussegl da vischnaunca da Tujetsch seradunaus a sia davosa seduta dil trienni 2020-23 e la davos insumma. La mumma da duas mattatschas ha presidiau il cussegl il davos onn, igl onn 2017 era ella vegnida tscharnida en quel. Culla seduta dalla mesjamna sera ha ella giu da menar nov gadas il cussegl atras la gliesta da tractandas. «Igl ei schon stau empau curios, mo jeu hai fatg mia lavur sco en tschellas sedutas era», di Sabrina Flepp suenter la davosa seduta. El discuors culla FMR fa ella lu gest la punt sil temps che vegn ussa: «Jeu mettel buc en damonda igl interess dil pievel per la politica. Mo jeu sperel che las radunonzas communalas seigien frequentadas bein e che las vischinas ed ils vischins sefatschentien er igl avegnir profundamein dils fatgs politics.» Sabrina Flepp ha menau era la davosa seduta en ina fuorma structurada e speditiva. Ins senta che la politica ei el saung: «Miu tat dalla vart da mia mumma fageva politica. Podà ch’jeu hai artau quei dad el.» S’engaschada voluntariamein Avon sis onns ei Sabrina Flepp vegnida dumandada da candidar pil cussegl da scola: «Gliez hai jeu buca vuliu, mo plitost suppleanta dil cussegl. La fin finala hai jeu lu candidau sco cussegliera. Quei ei buca succedi el senn d’ina obligaziun, mobein voluntariamein. Quels sis onns hai jeu empruau da s’engaschar, la motivaziun ha buca muncau.» Cun appartener al cussegl da vischnaunca seigi igl interess per la politica communala carschius: «A mi ei tut ussa bia pli present, avon stevan plitost las votaziuns cantunalas e federalas el center digl interess. Jeu mavel bein er avon allas radunonza communalas, mo cullas tractandas sefatschentavel jeu buc aschi en detagl.» Ella vegni segiramein a schar encrescher pil cussegl e probabel seigi ella era buca la suletta. Igl engaschament el cussegl – era sco presidenta – hagi saviu vegnir cumbinaus bein culla lavur e la veta da famiglia. «A muncar vegn il cussegl da vischnaunca segir als giuvens che lessen far il pass ella politica. Per els ei quei in bien access alla politica avon ch’allura far in ulteriur pass per exempel ella suprastonza communala», concluda Sabrina Flepp. En quella davosa seduta ha il cussegl da vischnaunca approbau la revisiun dil regulativ da fatschentas. Il conclus ei vegnius prius per mauns dalla radunonza da vischnaunca. Il capetel parlament ei serraus Naven digl emprem da fenadur 2023 ha Tujetsch negin cussegl da vischnaunca pli. La mesjamna sera eis el seradunaus per la davosa ga. 50 onns ha la vischnaunca il pli sisum la Surselva giu in parlament. Il davos tgamun da quel ei Sabrina Flepp stada. Hans Huonder/FMR La vischnaunca da Tujetsch ha revidiu sia constituziun. Sin fundament da quella ha ella negin cussegl da vischnaunca pli igl avegnir. La mesjamna sera ei il gremi d’endisch dels seradunaus per la davosa ga. Quei ei stau il cass ualti exact 50 onns suenter ch’igl emprem cussegl ei vegnius eligius dil pievel tuatschin. Presidiau il parlament il davos onn da si’existenza ha Sabrina Flepp. La mumma da duas mattatschas di silla damonda co ella seigi sesentida en quella davosa seduta: «Igl ei schon stau empau curios, mo jeu hai fatg mia lavur sco en tschellas sedutas era.» Cura che Tujetsch ha introduciu il cussegl da vischnaunca igl onn 1973 ei quei stau ina midada essenziala ella structura politica communala. Las cumpetenzas ein vegnidas repartidas da niev, per part surdadas al cussegl da vischnaunca. El rapport annual 1973/74 dalla vischnaunca san ins leger: «Igl ei pia empau democrazia directa, empau indirecta.» Igl avegnir sebasa la democrazia ella vischnaunca da Tujetsch puspei sin treis petgas: votaziun all’urna, radunonza da vischnaunca e suprastonza communala. «Igl ei pia empau democrazia directa, empau indirecta.» Rapport annual 1973/74 dalla vischnaunca da Tujetsch Commentari Decisivs ei igl interess per la politica Hans Huonder/FMR Sumvitg e Medel han aboliu lur cussegls da vischnaunca gia avon plirs onns ed ussa suonda era la vischnaunca da Tujetsch quei exempel. Da sis cussegls communals da pli baul ella Cadi vonza aschia aunc la mesadad: Breil, Trun e Mustér. A Mustér ha ei dau ina liunga discussiun davart il cussegl da vischnaunca avon rodund 15 onns tier la davosa revisiun dalla constituziun communala. Il pievel ei staus dil meini da mantener el, schegie ch’ei ha era dau vuschs criticas che han tschentau en damonda la funcziun e la necessitad dil parlament. Dallas 2136 vischnauncas en Svizra han 458 in parlament. Il cass ei quei surtut ella Svizra franzosa. Cussegls da vischnaunca ein tuttavia buc in relict da structuras antiquadas, surtut buc en vischnauncas grondas ni marcaus. Sch’igl interess da schar eleger en quels ei avon maun, san els esser in gremi representativ dalla populaziun – in spieghel dil meini public. Giuven e vegl, dunna ed um, mistergner ed academicher san dar a quel la peisa duida, discussiuns constructivas san menar a bunas soluziuns e cumpromiss. Cun schar eleger per ina perioda legislativa seigi da dus, treis ni quater onns, garanteschan ils representants in cuntinuitad politica. La cundiziun che quei seigi aschia ei denton che la glieud hagi igl interess politic. Stuer tschercar repetidamein glieud per rodund in tozzel sezs en in cussegl da vischnaunca sa buc esser la regla. Igl interess pils fatgs politics sto esser la premissa, mo lu ademplescha il cussegl sia vera funcziun. Propi politics ein ils parlaments leu nua ch’ei dat pliras partidas, nua che la debatta ei program. Deplorablamein ei quei mai stau il cass ellas vischnauncas digl anteriur cumin dalla Cadi. Ei dat ni ha silpli dau gruppaziuns da differenta opiniun e cerchels d’interess, magari era persunals. Dess ei partidas engaschadas, fuss ei probabel pli sempel d’occupar ils sezs. Il pass che Tujetsch ha fatg ei senz’auter plausibels. Ussa survegn la radunonza da vischnaunca dapli peisa. Sche quei dretg da decider e discussiunar davart temas e projects politics vegn nezegiaus, lu ei la vischnaunca da Tujetsch ida la dretga via. Sche buca, va ella en quei grau en retscha cun biaras autras vischnauncas che han radunonzas communalas magramein frequentadas. Forsa semigliura quei in di. Numnadamein lu, cura ch’ei va mender ch’ussa e che las cassas communalas s’empleinan buca sco ils davos onns e decennis. Lu va ei vid la buorsa dil singul ed ils daners ein aunc adina quels che han effect – era ella politica. Cusseglieras e cussegliers ensemen cun ina part dalla suprastonza communala avon la davosa seduta dil cussegl da vischnaunca. Davon da sen. Riccardo Monn (suppleant da cusseglier), Sabrina Flepp (presidenta), Toni Cathomen (vicepresident) e Guido Friberg. Retscha amiez da seniester Simon Beer, Gebharda Berther, Ignazi Monn, Patric Deragisch ed Otto Curschellas. Retscha davos da sen. Cyril Steiger, Renato Decurtins (gerau), Martin Cavegn (president communal), Guido Monn (gerau) ed Arno Berther. Sin la foto mauncan il cusseglier Reto Schmid ed il suppleant Andri Giossi sco era la geraua Nicole Giossi ed il gerau Daniel Schmid. Sabrina Flepp ha presidiau la mesjamna sera la davosa seduta dil cussegl da vischnaunca da Tujetsch. Cussegliera e cussegliers teidlan attentamein il plaid per l’avertura dalla davosa seduta dil cussegl da vischnaunca da Tujetsch.

L’interpresa che transportescha l’aua da Val da Val sogn Pieder a Glion ha retschiert ina lubientscha dil cantun da carrar sin quei tschancun cun camiuns cun carr annex. La lubientscha vala denton sulet per camiuns cun tracziun electronica ed ei limitada sin diesch onns. La Gartmann SA ei promta da cumprar ils camiuns. «La lubientscha dil cantun ei arrivada», gi Norbert Gartmann che meina l’interpresa da transport Gartmann a Val sogn Pieder cun siu frar Mario Gartmann. Ina lubientscha da carrar cun camiuns cun car annex sin la via da Val sogn Pieder a Glion ed anavos. «La lubientscha vala denton sulet per il tschancun da Val a Glion e per camiuns cun tracziun electronica.» E gest quels camiuns vul l’interpresa da transport Gartmann cumprar proximamein per transportar l’aua da Val a Glion per cargar ella leu sil binari. L’interpresa svizra da Coca Cola ch’ei en possess dalla «Aua da Val SA» ha la finamira da reducir las emissiuns da CO2 per 30 % visavi allas emissiuns digl onn 2016, sco quei che la gasetta da persunal dalla Viafier retica ha scret dacuort e sco quei che la pledadra da l’interpresa svizra da Coca Cola, Anita Kälin ha confirmau. E part da quella strategia ei il transport da l’aua minerala cun forza electrica naven da Val sogn Pieder entochen Glion e cargar ella leu sils cars dil dalla Viafier retica. Emprovas empermettentas Norbert Gartmann ha gia retschiert el decuors digl onn vargau dil cantun Grischun ina lubientscha da far emprovas cun in auto da vitgira cun carr annex sin la via da Val sogn Pieder. Normalmein ei la peisa dils vehichels limitada sin 32 tonnas sin quei tschancuun e cars annexs vid camiuns ein scumandai. Testau ha Norbert Gartmann il viadi cun carr annex cun in camiun cun tracziun electronica, sco el puntuescha. «Quei ha funcziunau senza incaps e meglier che quei che nus havein supponiu», explichescha igl interprendider da transport da Val sogn Pieder. Ils tests cun il camiun cun tracziun electronica e carr annex han para era perschuadiu la regenza grischuna, aschia che l’interpresa Gartmann ha restschiert ina lubientscha da carrar cun carr annex per diesch onns. «Il carr annex ei numnadamein impurtonts per ch’ils viadis seigien insumma rentabels», aschunta Norbert Gartmann. Ils camiuns cun motor electric ein numnadamein in bienton pli cars ch’ils camiuns da diesel e grazia al carr annex sa l’interpresa Gartmann cargar e transportar dapli aua cun in viadi. Cumprau in camiun cun tracziun electronica ha Norbert Gartmann aunc buc. «Gl’emprem stuein nus adattar in pèr caussas vid noss infrastructura cheu a Val sogn Pieder.» Per exempel installar ina staziun da cargar las batterias digl auto. Rasant svilup tecnic Norbert Gartmann ha negis dubis viers la tecnica dalla tracziun electronica dils camiuns. «Quella tecnica sesviluppescha actualmein da gi tier gi.» Oz cumprass igl interprendider da Val sogn Pieder in camiun da marca Volvo ch’ei tecnicamein sil meglier stan. «Quei sa denton semidar spert e tuttenina porscha Mercedes ni in autra marca la megliera varianta.» En miez onn, sil pli tard en in onn quenta Norbert Gartmann da saver transportar l’aua da Val cun forza electrica da Val sogn Pieder a Glion e las buteglias vitas anavos. El gi dad esser fetg intressaus vid novaziuns e hagi gia avon onns baghegiau in indrez solar. «Jeu possedel era sez in auto privat cun tracziun electronica.» Sia vesta davart la mobilitad futura va a prau cun la strategia da durabladad dall’interpresa svizra da Coca Cola. La pledadra da quella interpresa Anita Kälin ha puntuau la buna collaboraziun cun l’interpresa da transport da Val sogn Pieder. Ella ha denton puntuau ch’ils camiuns cun tracziun electronica seigien aunc buca sin via denter Val sogn Pieder e Glion. Sin in auter tschancun dalla reit da vias svizra vegnien bubrondas da Coca Cola denton gia carradas cun electricitad e buca cun diesel, gi Anita Kälin. «Nossa interpresa ei continuadamein lundervi d’examinar co e nua reducir las emissiuns da CO2.»

Oz hai jeu inaga temps da stiarner. – Jeu sesel el pastg, amiez la natira. Dalunsch audel il scalinem dallas stgellas da vaccas si d’alp. Sper mei il susurem d’enzacons aviuls che sgolan da flur tier flur. Mes patratgs tuornan anavos tiel venderdis avon in’jamna. Tut leghers e cuntents han nos scolars dau adia alla scola. – Finalmein temps da vacanzas. Ils davos dis han ei raquintau a mi da lur plaschers duront las vacanzas: buca stuer levar aschi baul, saver far empauet termagls sco els vulan, ir tard a letg e forsa schizun viagiar el lontan. Semplamein guder in tec auter il mintgadi. Detg sincer – cun mei vai era buc auter. Jeu selegrel sin enzacontas jamnas senza pli bia termins. Haver ­puspei peda da far quei ch’ins fa bugen ni forsa era quei che sto vegnir fatg. Luvrar egl iert, viagiar, leger, sentupadas spontanas ni era semplamein schar dar l’aura pils larischs. Il temps ei enzatgei custeivel. Il temps san ins buca cumprar ed era buca metter en salv. Il temps tuorna mai pli. Nus essan denton magari buc adina schi pertscharts da quei. ­Nossa veta semeglia stedi alla veta d’in raspun ella roda. Nus currin e currin da termin a termin, adina suenter al temps. Nus essan magari schi tschaffai dil luvrar e prestar che nus ughegein strusch inaga da dir: na, ei tonscha. Ei marscha ad in marschar … Er il temps. Spontan vegn il proverbi el ­cudisch da Cohelet endamen a mi: Tut ha siu temps. Ei dat in temps per luvrar e barhar ed in temps per ruassar. Lein pia prender in bien exempel dils scolars e far peda, dar spazi al temps. Temps e peda per quellas caussas che nus fagein bugen. Quellas caussas che fan bein a tgierp ed olma. La lavur scappa buca, dian ins magari da quei salop. Il temps denton, lez va sco da sgular. Jeu giavischel a vus tuts in bi temps da stad. Andrea Cathomas-Friberg da Dardin è mussadra e catecheta. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Il temps san ins buca cumprar ed era buca metter en salv. Il temps tuorna mai pli.» Andrea Cathomas-Friberg

La situaziun entscheiva buca grad en bein. Nies buob principal ha negin bugen. El ha num Francis Jones. Siu inimitg ei Tom Jeffersen. El vevan tuts bugen. Mo perquei ch’el ha saviu scappar d’in panter ch’era mo in roboter per in film. Gest en quei mument vegn el ord la scola. El ha lungurus, perquei teidla el musica. In pass ­suenter l’auter va el en direcziun casa. Sia via meina sper in flum ora. Tuttenina vesa el in ­buob da circa treis onns che nega bunamein. Senza targlinar seglia Francis ell’aua. Duront siu segl ­capeta enzatgei curios, el daventa in puma! Nies bien buob Francis Jones peglia tema sco il buob da treis onns. El sa buca pli capir il mund. Buca dumandei mei co, mo el vegn da trer en las greflas e da spindrar igl affon. Pli tard anfla el ora che mintga gada ch’el ha contact cun aua, daventa el per tschun uras in puma. Il bien ei ch’ei funcziuna mo en aua fetg schubra. Quei vul denton aunc ditg buca dir ch’ei detti mai silla gnarva ad el. Silmeins han els ussa pli bugen el en scola. Forsa tgisà, ha el gleiti entgins amitgs da puma. Quei ei gie grad in bien punct per finir la historia. Timo Manetsch da Mompé-Medel ha gudagnà cun quest text la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha «Plima d’aur/Pledpierla 2023» en la categoria «Surselva» da la 3./4. classa. Quella categoria aveva sco tema «superforzas». Durant la stad publitgescha la FMR ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Timo Manetsch