A sia radunanza da delegadas e delegads ha la Federaziun grischuna dal sport da tir onurà las tiraduras grischunas da l’onn. En la categoria d’elita è la tiradura Annina Tomaschett vegnida onurada per ses quatter nov records grischuns, per ses titel da campiunessa svizra sco er la medaglia da bronz al ISSF Grand Prix, quai scriva la federaziun en ina communicaziun. La tiradura professiunala da Trun ha gudagnà a Berna ses emprim titel da campiunessa svizra cun la buis d’aria sin 10 m. En la categoria da junioras è Alicia Beer daventada tiradura da l’onn. Ella saja in giuven talent ed è daventada il 2024 vice-campiunessa mundiala cun la buis d’aria. (rtr/fmr) Buis d’aria 10 meters – Annina Tomaschett è campiunessa svizra.

Ils sulets animals da chasa en nossa famiglia èn stads ina tartaruga ed in portget da mar. La tartaruga è scappada ed il portget da mar è daventà l’unfrenda d’in chaun da chatscha. En in mund, en il qual nus essan confruntads cuntinuadamain cun novas tecnologias, sa tschenta per mai la dumonda: Pertge duvrain nus atgnamain animals da chasa, chauns e giats? Quests cunabitants paran d’esser dapertut – e schizunt en las medias socialas na vegnin nus betg da mitschar dals bellos e minzis. Ma entant ch’els èn per bleras e blers in bun ami, datti ina chaussa che nus na pudain betg ignorar: dapertut laschan els enavos lur fastizs. Nus cumenzain cun ils chauns. Quests fidaivels cumpogns èn enconuschents per lur amur e loialitad infinita. Ma tge far cun quai ch’els laschan enavos? Ins pudess pensar che la carstgaunadad haja fatg avunda progress ils ultims decennis per chattar ina soluziun per quest problem. Enstagl essan nus confruntads di per di cun ils chauns e lur mantuns – sin la prada, sin il passape e mintgatant perfin en noss agens ierts. Igl è bunamain sco sch’els vulessan ans regurdar cun lur «regals» che nus n’essan betg las sulettas creatiras sin quest planet. E lura ils giats. Questas creatiras misteriusas che sa movan cun l’eleganza d’ina sautunza da ballet. Els èn ils maisters da la cumadaivladad e dal star patgific, ed els ans paran da dir d’in cuntin: «Miau, jau sun qua per enritgir tia vita!» Ma tge èsi cun il sternim da giats che regorda nus gugent u navidas a lur preschientscha? E tge cun il fatg ch’els fan gugent lur cupid en il chanaster cun il resti gist lavà? Igl è bunamain sco sch’els ans vulessan sfurzar da reponderar noss standards d’igiena. Natiralmain datti er avantatgs incontestabels. Chauns e giats èn grondius auditurs che na giuditgeschan e sentenzieschan mai ed ans fan cumpagnia en muments solitaris. Ma sche nus essan sincers, èsi savens l’imaginaziun d’in chaun ch’ans accumpogna durant la spassegiada, u d’in giat che giascha sin nossa schanuglia, ch’ans persvada da supportar questas pitschnas malempernaivladads. Nus essan pia pronts d’acceptar excrements da chauns e sternim da giats, perquai che nus crajain che l’amur ed il plaschair ch’els ans portan, valian la fadia. Mintgatant ma dumond jau dentant tuttina: Na fissi betg pli simpel, sche mintgina e mintgin avess dapli plantinas ch’animals da chasa en sia abitaziun? Ellas èn pli pauc cumplitgadas, na fan nagina canera, laschan en ruaus la mobiglia, produceschan oxigen e na laschan betg enavos mantuns. Erwin Ardüser abitescha a Laax. El ha lavurà blers onns sco redactur, mainaredacziun ed er en l’administraziun da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR.

A Dominique Caglia èsi reussì da pachetar en ses cudesch in’istorgia cun ina bella presa ironia cumbinà cun la politica da linguas. In cumpliment a l’autura ed ina ferventa recumandaziun: Legiai il cudesch da l’autura surmirana! I va per ina mattatscha cun num Misurana e ses amis che lessan gudagnar in campiunadi da ballape. Ed i va per in translatur cun num «Ruschun Grimantsch». El ha sintoms piscosomatics, perquai ch’el lavura da memia, na banduna mai ses biro ed ha bravamain fadia, sch’el sto discurrer cun autra glieud. Ses terapeut al cusseglia in segiurn en il Surses. Là emprenda el d’enconuscher Misurana che al engascha immediat sco goli per la squadra da ballape. E propi, Misurana vegn da carmalar il workaholic sin la plazza da ballape. Atgnamain avess «Ruschun Grimantsch» – el sto uschiglio trasora translatar leschas che nagin na legia – plaschair da dar ballape. Ma igl è cumplitgà. Ils patruns da Ruschun Grimantsch – il radio e la Lia – na’l laschan nagin paus. Fin ch’i dat propi in happy end, che «Ruschun Grimantsch» finescha sco star sin la plazza da ballape, dovri inqual storta. E gist questas stortas narrativas fictivas prenda l’autura cun tanta finessa cumbinatorica cun la politica da linguas ch’igl è in vair daletg da leger il cudesch cun il titel «Ruschun Grimantsch e Misurana». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Sonda èsi Chalandamarz e l’enviern vegn stgatschà cun sclingir, talaccar, brunsinar, ramplunar e stgadanar. Per gliez dovri ­stgellas da tuttas guisas. La FMR ha visità in vendider da stgellas Röbi Janka che raquinta che mintga singula stgella haja ses agen tun. Igl è in tschaler e lavuratori. Mo atgnamain èsi in parvis da stgellas. El sa chatta amez la citad da Cuira, en la Rätische Gerberei. Tschientinas da plumpas, brunsinas, talacs e zampugns stattan sin las curunas u pendan dal palantschieu sura. La gronda part è stgellas resch novas, tranteren datti raritads veglias. Il retg da quest parvis è Röbi Janka (guarda box). El venda stgellas da tuttas grondezzas e furmas. El prepara las tschintas. El fa gravuras en las fiblas. E sch’insatgi vegn cun stgellas veglias, pina el quellas u remplazza in battagl ch’è ì a perder. En tut questa truscha prenda el anc temp per las dumondas d’ina schurnalista. FMR: Tgi cumpra stgellas tar Vus? Röbi Janka: Nus avain sellers e sa chapescha ils purs che cumpran stgellas. Ils purs portan magari era stgellas veglias che na plaschan betg pli e las barattan cunter novas. In temp avain nus anc gì blers turists, uss dentant betg pli uschè savens. Ils sellers – pertge cumpran els stgellas? Els empostan tar nus il material da far tschintas da stgellas – il tgirom, las fiblas e sa chapescha era las stgellas. Nus furnin il material en l’entira Svizra. Avais Vus dapli clientella avant ­Chalandamarz? Na, jau hai quest onn gì duas persunas ch’han cumprà insatge per il Chalandamarz. Ma quai na fa betg ora la bler. L’Agrischa, l’exposiziun da biestga a Cuira, porta dentant blera clientella l’avrigl. Giais Vus era a quest’exposiziun per vender stgellas? Na. Nus avain uss il problem che la Rätische Gerberei è averta be pli fin il davos da settember, suenter stuain nus serrar. Il schef è mort ed i na dat nagina successiun. Ma fin lura faschain nus vinavant. Tgenina è la pli gronda stgella che Vus vendais? Gliez è la plumpa, quella ch’ins enconuscha dal cudesch «Uorsin». Per il film dal 2015 avain nus perfin dastgà furnir la tschinta da la plumpa. E tgenina è la pli pitschna stgella? Igl è in stgellin da circa dus centimeters – in Chamonix. Las stgellas Chamonix derivan da la Frantscha. I dat 21 differentas grondezzas. In temp pajavan collecturs 18 000 francs per l’entira seria. Oz na pajan ins betg pli tant. Tgenina è la pli custaivla stgella u brunsina che Vus avais? En il Grischun èn tschertgadas las brunsinas dals Aligs. Quellas vegnivan culadas pli baud a Tavanasa. Per lezzas han ins pajà in temp fin 4000 francs. Or da tge material han ins culà questas brunsinas? Igl era in liament secret. Ils cula-brunsinas n’han betg tradì lur maschaida. La famiglia Alig è sa disgraziada en l’aua gronda dal 1927. Il Rain è ì cun l’entir manaschi da cular brunsinas. Possedais Vus sez brunsinas custaivlas? Gea, a chasa hai jau ina collecziun da circa 170 stgellas veglias, sis da quellas derivan dals Aligs da Tavanasa. Las pli tschertgadas èn las brunsinas culadas il davos onn, il 1927. Questas brunsinas na dastgan ins strusch pli metter si ad ina vatga. In tempet vegnivan ellas adina puspè enguladas. Tunan questas brunsinas bain? Jau mez hai atgnamain pli gugent il tun da las uschenumnadas Kranzschellen – da las veglias sa chapescha. D’uffant sun jau stà otg onns ad alp. Jau saveva dir vi dal tun d’ina stgella, tgenin tier che vegn. Mintga stgella tuna in zichel auter. Po la Rätische Gerberei viver bain dal vender stgellas? Gea, ins fa bunas fatschentas. Nus furnin en l’entira Svizra. Da tschertas sorts stgellas vendain nus massa. Las stgellas «Varrone Premana» da l’Italia van il meglier. Vendis Vus era online? Na, nus essan enconuschents be entras la propaganda a bucca. La glieud ans enconuscha. Nus avain be ina glista da pretschs, gnanc in catalog. Ils ultims onns avain nus perfin survegnì anc nova clientella da la Svizra romanda senza che nus avessan fatg reclama. Era gravuras en las fiblas èn tuttenina stadas dumandadas. Jau gravesch circa in di l’emna. Nus faschain era reparaturas da stgellas e tschintas ch’ils purs ans portan. Faschais Vus gugent questa lavur? Jau fatsch gugent quai – era en mes temp liber. A chasa a Sursaissa hai jau drizzà en il lavuratori da seller. Datti era problems en la branscha da stgellas? Per part èsi grev da survegnir las fiblas. Ed en Svizra datti be pli trais gronds ferrers che battan stgellas e circa trenta pitschens che fan stgellas simplamain sper il puresser. Il problem è, sche jau dovr per ina exposiziun trenta tocs, na survegn jau quai betg a curta vista. I po ir fin in onn fin che las stgellas vegnan furnidas. Tenor Röbi Janka è la fibla cun l'ur radund (da vart sanestra sura) tipica per las stgellas e plumpas en il Grischun. L'autra vegn duvrada pli savens en la Bassa. Il battagl fa il tun – ina schelta da battagls per pinar stgellas e brunsinas veglias. Perfin en ses temp liber pina el anc stgellas e tschintas – Röbi Janka en la Rätische Gerberei a Cuira. Hobi daventa professiun Röbi Janka (63) è creschì si a Meierhof a Sursaissa. El ha emprendì chaschader, ha lavurà sco signun ed en chascharia. En pli ha el fatg in emprendissadi sin posta. Damai ch’el fascheva en ses temp liber adina tschintas da stgellas per ils purs, l’ha in collega dumandà da vegnir en la Rätische Gerberei a lavurar. Là tgira el uss dapi ventg onns la sparta da stgellas cun tut il material necessari – tschintas, fiblas e battagls.

Medis ed assicuranzas duessan atgnamain vegnir perina sezs pertutgant taxas e tariffas. Uschia èsi scrit en la lescha. E la pratica? Sis onns hai cuzzà fin che las assicuranzas èn s’accordadas sin ina tariffa cun las medias ed ils medis grischuns. Ni ils medis ni las assicuranzas han pendì la chaussa vi dal zain grond. I n’ha dà nagina communicaziun uffiziala che las contractivas per la tariffa chantunala sajan terminadas. Forsa ha gliez da far cun la durada. Sis onns hai duvrà fin ch’ils medis dal Grischun han pudì s’accordar la fin da l’onn passà cun las assicuranzas da malsauns. La nova tariffa chantunala, l’uschenumnà «Taxpunktwert», importa 86 raps (guarda box: «Co quinta il medi?»). Senza squitsch n’avessi dà nagina cunvegna. L’emprim aveva la Regenza stuì intervegnir e fixar las tariffas. Suenter è la dispita ida davant il Tribunal administrativ federal che ha publitgà avant duas emnas che la procedura saja sistida, damai che las partidas èn sa cunvegnidas. Cumenzà ha la dispita il 2018. Las medias ed ils medis grischuns – ensemen cun quels dad auters chantuns da la Svizra orientala – han cumenzà a negoziar cun las assicuranzas per pli autas tariffas, ma senza success. Alura ha la regenza grischuna auzà provisoricamain la tariffa. Pli tard ha la Regenza decidì ch’i valia fin il 2020 la tariffa dad 83 raps ed a partir dal 2021 la tariffa da 86 raps. Encunter gliez èn las assicuranzas idas davant Tribunal administrativ federal a Son Gagl. Las partidas dastgan però cuntinuar a negoziar, era sche las tariffas èn pendentas davant Tribunal federal. E gliez han ellas fatg. Las negoziaziuns èn s’intensivadas avant ch’i vegnia ad ina decisiun dal tribunal. Il november èn quaranta assicuranzas sa cunvegnidas cun ils medis grischuns. Il december ha ina ulteriura gronda assicuranza dà si la resistenza. La regenza grischuna ha approvà las cunvegnas. Lezzas prevesan: A partir dal schaner 2024 – retroactivamain – vala la tariffa dad 86 raps. Ils medis e las medias grischunas han uschia spetgà trais onns sin quest auzament. Per las contractivas eran sa colliadas pliras uniuns chantunalas da medis. Sper l’uniun grischuna èn stadas da la partida era quellas da Son Gagl, Turgovia, Appenzell, Schaffusa e Glaruna. Da vart da las assicuranzas hai num che las contractivas sajan stadas intensivas, ma era constructivas. «Omaduas partidas han stuì far cumpromiss», scriva Stefan Schneider da Tarifsuisse che ha represchentà quaranta assicuranzas en las tractativas. La cunvegna per la nova tariffa vala be per ils medis che pratitgeschan libramain, per exempel per ina media da chasa cun atgna pratica. Las lutgas per pli autas tariffas n’èn però anc betg terminadas. Pendenta davant il Tribunal administrativ federal è la tariffa che pertutga era ils ospitals. «Per prestaziuns ambulantas dals ospitals vala la tariffa veglia dad 83 raps», scriva Hans Peter Risch sin dumonda da la FMR. Il secretari general dal Departament da giustia, segirezza e sanadad Grischun explitgescha en pli: «Encunter la tariffa da 90 raps ch’era vegnida fixada da la Regenza èsi vegnì fatg recurs.» Decisiun dal Tribunal administrativ federal C-7098/2023 dals 30 da schaner 2025, publitgada ils 19 da favrer 2025 Co tschenta la media il quint per il tractament? Il quint ch’ina media u in medi tschenta per in tractament vegn da preschent anc calculà tenor il sistem da Tarmed. Per ils differents tractaments datti taxas. Lezzas vegnan multiplitgadas cun las tariffas che sa differenzieschan dad in chantun a l’auter. L’onn proxim duai vegnir introducì in nov sistem: Tardoc. Ma era per lez èn necessarias las tariffas chantunalas per calcular il quint per tractaments medicinals. (fmr/vi)

Sandra Luzio (a sanestra) ha surpiglià ad interim la direcziun dal Center da Sanadad ­Savognin, suenter che Claudia Husmann ha demissiunà l’entschatta da mars 2025. (Foto Gion Nutegn Stgier) Il Center da Sanadad Savognin procura puspè per lingias grassas. Quella giada dentant betg pervia da la situaziun finanziala, mabain pervia da la demissiun da la directura actuala Claudia Husmann. Mardi avantmezdi ha Daniel Wasescha, il president communal da Surses e commember dal cussegl d’administraziun dal Center da Sanadad Savognin (CeSa), confermà envers RTR la midada: Claudia Husmann ha demissiunà sco directura dal CeSa. Ella è stada en uffizi dapi il 1. da fanadur 2023. Sin la pagina d’internet èsi entant gia inditgà che Sandra Luzio saja directura ad interim. Ella è stada enfin uss vicedirectura dal CeSa. Co ch’i va vinavant, quai n’è anc betg cler, sco che Daniel Wasescha ha explitgà a la FMR. Ina situaziun intscherta «Igl è ina schliaziun ad interim», ha Daniel Wasescha accentuà areguard la midada en la direcziun. Dapli che confermar quella na po il president communal entant betg: «La midada è capitada sin l’entschatta da mars. Igl è stà ina decisiun communabla da la direcziun sco gremi ed il cussegl d’administraziun.» Claudia Husmann lavuria dentant vinavant al CeSa, quai anc enfin l’avust che vegn. Ella sco era autras persunas da la direcziun n’èn dentant betg stadas a disposiziun per las dumondas da la FMR. Actualmain na san ins perquai betg dapli. Il cussegl d’administraziun e la direcziun dal CeSa n’han anc betg decidì davart la successiun ed ils proxims pass. En vista a la situaziun finanziala precara dal CeSa n’è quai dentant betg la suletta decisiun da prender. Il cussegl d’administraziun e la direcziun ston numnadamain era preschentar plans per sminuir il deficit. E gia ils 6 d’avrigl 2025 decida la radunanza communala da la vischnanca da Surses davart ils 2 milliuns francs ch’ella aveva approvà en connex cun ses preventiv per l’onn 2025 (guarda box). Situaziun precara a Savognin Il Center da Sanadad Savognin (CeSa) è responsabel per il provediment da basa staziunar ed ambulant en la regiun Surses. El cumpiglia in spital acut, il servetsch d’urgenza da 24 uras, il servetsch da salvament, ina pratica da medi, fisioterapia, in center da fitness ed ina chasa da tgira cun abitaziuns per attempads. Cunquai ch’il dumber da pazientas e pazients è sa reducì ed ils custs da persunal èn s’augmentads ils ultims onns, ha il Center da Sanadad dentant problems finanzials. Cunzunt il spital procura per cifras cotschnas. Sustegn dal Cumegn Surses Il december dal 2024 ha la radunanza communala dal Cumegn Surses perquai approvà en connex cun il preventiv per l’onn 2025 in sustegn da 2 milliuns francs per il CeSa. Quai per cuvrir il deficit dad 1,68 milliuns francs che quel aveva scrit l’onn 2023, sco ch’ins po leger en il rapport annual. La vischnanca ha dentant gia sustegnì l’onn passà il CeSa cun pajaments anticipads, uschia il president communal Daniel Wasescha: «Per ch’il CeSa restia liquid, ha la vischnanca anticipà a quel ils imports dal 2024 e per part dal 2025.» Che la vischnanca, vul dir la suprastanza communala, sa senta insumma responsabla per il CeSa, ha da far cun il fatg ch’ella posseda 97 % da las aczias. La CeSa sco societad d’aczias è perquai quasi en maun da la vischnanca. Senza il sustegn finanzial dal Cumegn Surses avess il CeSa damai gia stuì serrar las portas. Ils 2 milliuns francs approvads en connex cun il preventiv duain damai garantir vinavant la liquiditad. Els èn dentant per il mument anc bloccads, sco ch’ins po leger en il protocol davart la radunanza communala dal december 2024. Sche quella summa vegn concedida, stoppia vegnir decidì ad ina proxima radunanza communala la primavaira 2025. Sustegn da la populaziun Che la radunanza communala na conceda betg la summa approvada, quai n’è entant strusch probabel. Las davosas sairas d’infurmaziun areguard la situaziun dal CeSa (ils 18 da settember ed ils 3 da december 2024) han numnadamain mussà ch’il sustegn da la populaziun è grond. Tant envers la FMR sco envers RTR è la tenuta generala stada a favur dal CeSa e da ses spital. Il CeSa saja simplamain memia impurtant per la regiun per al laschar crudar. Sco ch’ins po numnadamain leger en il rapport annual 2023, na porscha il CeSa betg be il provediment da basa, mabain era lavur a radund 120 persunas e plazzas d’emprendissadi. Perquai è dal reminent er il plan da reducir la purschida dal spital sin l’enviern fruntà sin resistenza ed ha fatg naufragi l’onn passà. La populaziun vul mantegnair il spital durant tut l’onn sco part dal CeSa. Actualmain è la balla perquai puspè tar il cussegl administrativ e la direcziun dal CeSa che sto proponer autras schliaziuns per la situaziun finanziala precara. Ch’i giaja en l’avegnir senza il sustegn da la vischnanca, quai n’è entant strusch imaginabel. Ina midada al timun Il Center da Sanadad Savognin (CeSa) na chatta actualmain nagin ruaus. Ultra da la situaziun finanziala precara hai uss er anc dà ina midada al timun. Sco ch’il president dal Cumegn Surses Daniel Wasescha ha explitgà, n’è Claudia Husmann numnadamain betg pli directura dal CeSa. Mardi avantmezdi ha Daniel Wasescha confermà envers RTR la midada al timun dal Center da Sanadad Savognin (CeSA): Claudia Husmann ha demissiunà sco directura. Sin dumonda da la FMR n’ha il president communal da Surses e commember d’administraziun dal CeSa entant betg pudì far bler dapli che confermar la novitad: «La midada è capitada a l’entschatta da mars. Igl è stà ina decisiun communabla da la direcziun sco gremi ed il cussegl d’administraziun.» Actualmain è damai be cler che la vicedirectura Sandra Luzio surpiglia la direcziun. Claudia Husmann lavura entant anc enfin l’avust 2025 en in’autra funcziun per il CeSa. Dapli davart ils proxims pass na san ins betg. Quai vegnia anc tractà dal cussegl d’administraziun e la direcziun – gist sco la situaziun finanziala precara. Dal CeSa spetgan ins numnadamain er anc questa primavaira plans per reducir il deficit e meglierar las finanzas

Las duas chombras sa stentan da chattar ina via co construir pli svelt ovras solaras, idraulicas u da vent en Svizra. Il mardi è il Cussegl naziunal puspè stà en roda da discutar l’uschenumnà «relasch d’acceleraziun» – che pudess manaivel cupitgar. «Uss smanatscha il naufragi – u en la votaziun finala u tar in referendum», ha avertì adumbatten Jon Pult il mardi en il Cussegl naziunal. Da stritgar cumplettamain il dretg da recurs da las associaziuns d’ambient tar 16 projects d’ovras idraulicas cuntrafetschia a la buna fai, ha avertì il socialdemocrat grischun. In «no-go» per sia partida saja era ch’ils construiders d’implants na stoppian betg pli procurar sezs per mesiras ecologicas equilibrantas, mabain possian quasi sa cumprar libers da questa obligaziun. Perina è il parlament ch’i sto ir pli svelt da construir implants per energia regenerabla. Perquai discutescha el dapi passa in onn il relasch d’acceleraziun. Craps da stgarpitsch Differenzas datti dentant tar dumondas sco: Duain ils construiders dad ovras simplamain pajar ina cumpensaziun, empè da sez realisar mesiras ecologicas equilibrantas? Survegnan las vischnancas in dretg da veto? Quant fitg vul’ins restrenscher il dretg da recurs da las associaziuns? Il mardi ha il Cussegl naziunal eliminà intginas differenzas tar il Cussegl dals chantuns. El ha decidì da restrenscher il dretg da recurs da las associaziuns tar 16 ovras idraulicas – quellas eran vegnidas lubidas en ina votaziun dal pievel – e tar implants solars, idraulics e da vent da muntada naziunala. Tar tals implants duain recurs esser pussaivels be, sche trais organisaziuns d’ambient recurran communablamain. Plinavant duain las vischnancas avair in pled en chapitel tar novas ovras, era qua èn omaduas chombras unidas. Cumpensar spazis protegids Cun 107 cunter 91 vuschs ha il Cussegl naziunal decidì da flexibilisar las mesiras da cumpensaziun per spazis protegids. Talas mesiras pon vegnir separadas da la construcziun d’ina ovra, sch’ils projectaders responsabels prestan in pajament als chantuns.

La promoziun indirecta da la pressa è decidida. Las duas chombras federalas han eliminà il mardi las davosas differenzas. Sin proposta da Martin Candinas dal Center ­vegnan sustegnidas vinavant las gasettas e revistas dad uniuns u fundaziuns. Gia il december passà eran omaduas chombras federalas s’accordadas da cuntinuar cun la promoziun indirecta da la pressa e da conceder dapli daners. L’instrument latiers èn contribuziuns per reparter las gasettas regiunalas e localas. Fin uss ha la Confederaziun pajà 30 milliuns ad onn per la distribuziun quotidiana. Il Cussegl naziunal aveva pledà il settember passà per 45 milliuns. Il Cussegl dals chantuns ha vulì sa cuntentar cun 40 milliuns. Il mardi èn las chombras federalas sa cunvegnidas sin 40 milliuns. Martin Candinas ha persvadì il cussegl Cun 97 cunter 93 vuschs ha gudagnà il mardi era ina minoritad enturn Martin Candinas. Il cusseglier naziunal dal Center è s’engaschà per la pressa d’uniuns u fundaziuns. Las contribuziuns per questas gasettas u revistas duain vegnir pajadas vinavant – 20 milliuns sco fin qua. Il december aveva il Cussegl naziunal anc refusà da mantegnair questa promoziun. Ma gist talas gasettas e revistas promovian la participaziun da la populaziun, ha ditg Martin Candinas. Las uniuns e fundaziuns che profiteschian s’engaschian voluntariamain e gratuitamain e contribueschian ad ina democrazia directa en l’entir pajais. I sa tractia da pitschnas ediziuns tar las gasettas u revistas dad uniuns. Perquai saja il sustegn finanzial da muntada speziala. En la Svizra romanda, en il Tessin u en la Rumantschia sajan las ediziuns anc pli pitschnas e la producziun d’in singul exemplar custia anc dapli. «La promoziun indirecta da pressa mitigescha in pau quests custs», ha ditg Martin Candinas. Spediziun a bun’ura – promover per set onns Nov è che la spediziun a bun’ura da gasettas quotidianas ed emnilas vegn subvenziunada. Gliez capita cun 25 milliuns francs l’onn per ils proxims set onns. Chasas edituras pitschnas e mesaunas sa chattian da preschent en ina transfurmaziun, è stà l’argument dal parlament. I saja da dar il temp ed ils daners per dumagnar la midada. La pressa regiunala e locala haja ina muntada democratica impurtanta.

Ils dus retoromanists Andrin Büchler e Matthias Grünert han in nov project scientific: Els rimnan datas dals dialects rumantschs per pudair realisar in atlas linguistic. Gia per il pled «Schnecke» datti ina massa variantas rumantschas: A Breil è quai la «glimaia», a Domat il «schnec», a Riom «la glimaia cun crosa» ed ad Ardez «la lindorna». Documentar questa ritga varietad da dialects rumantschs ed illustrar quai en chartas geograficas, quai è ina da las finamiras dal nov project dal collavuratur scientific da la professura per rumantsch a Scola auta da pedagogia dal Grischun a Cuira Andrin Büchler e dal professer da rumantsch a Friburg Matthias Grünert. Cun in questiunari che circulescha il mument via WhatsApp ed e-mail, pon Rumantschas e Rumantschs respunder a dumondas davart il diever da la lingua dal mintgadi. «Nus n’essan betg interessads che la glieud studegia tschintg uras suenter co ch’ins di insatge, mabain sa dumonda simplamain: ’Co schess jau quai el mintgadi?’.» Rimnadas vegnan cunzunt pronunzias, expressiuns e pleds da la lingua discurrida. Visualisar la variaziun Lavur scientifica – quai cumpiglia savens lavur minuziusa cun ina grond quantum da datas. Betg darar restan ils resultats dentant a la fin finala accessibels be ad in pitschen circul interessà. Tar l’actual project da Büchler e Grünert è quai auter: «Questa lavur è segir era interessanta per in vast public, cunquai che chartas linguisticas èn insatge fitg visual. Ins vesa immediatamain, nua ch’ins tschantscha co», declera Andrin Büchler. Sa participar al project pon tuttas e tuts che discurran rumantsch, era quels che na vivan betg pli en il territori rumantsch u persunas che han emprendì rumantsch. L’emprim atlas exclusivamain rumantsch In atlas – exclusiv be per il rumantsch – manca anc enfin oz. I dat bain perscrutaziuns cun enquistas linguisticas dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) e da l’AIS (Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz), ma quellas èn vegnidas fatgas avant circa in tschientaner. «E per part n’èn las datas era betg represchentativas, perquai che las enquistas èn vegnidas fatgas cun be paucs pledaders», cumplettescha Andrin Büchler. Il resultat da la nova retschertga è perquai dependent da bleras respostas da Rumantschas e Rumantschs. Quai ch’è segiramain ina sfida dal project, sco ch’il giuven scienzià conceda: «Enfin ussa han fitg blers Sursilvans e Sursilvanas respundì en il questiunari, autras regiuns sco Sutselva e Grischun Central, Engiadin’Ota mancan deplorablamain anc in pau.» L’enquista cuzza anc enfin l’atun Il questiunari è dentant pir l’emprim pass dal grond project – sin basa da quel vegn lura inoltrada ina dumonda al Fond naziunal da perscrutaziun per survegnir ulteriur sustegn. «Nus sperain dentant da pudair publitgar gia ils proxims mais intgins resultats», precisescha Andrin Büchler. En cas d’ina decisiun positiva dal Fond naziunal vegn il catalog da dumondas pli grond ed i vegnan er intervistads probandas e probands da differents lieus dal Grischun rumantsch. I saja numnadamain «nairas uras» da deditgar al rumantsch, uschè sco el vegn discurrì oz, in agen atlas, manegia era il professer da rumantsch involvì Matthias Grünert. Tschertgads èn pledaders e pledadras da tut ils idioms Co variescha la pronunzia en il territori d’ina lingua? Co sa differenzieschan pleds ed expressiuns tranter las regiuns? Per bleras linguas datti gia oz atlas linguistics fitg precis che respundan a quellas dumondas. Ditg simpel mussan quels atlas la repartiziun geografica da pleds, modas da dir, structuras grammaticalas da differents dialects e variantas dad ina lingua. Emplenir ora il questiunari per l’atlas rumantsch cuzza circa 20 minutas. Accessibel è il questiunari via il suandant Code QR: (fmr/sb) Ils dus retoromanists Andrin Büchler e Matthias Grünert (da san.) s’occuppan dad in nov project: Crear l’emprim atlas exclusivamain rumantsch. L’illustraziun mussa in exempel d’ina charta linguistica ch’ins chatta tipicamain en atlas linguistics. Cun quest Code QR pudais vus far part da la retschertga linguistica. Ils dus retoromanists Andrin Büchler e Matthias Grünert (da san.) s’occuppan dad in nov project: Crear l’emprim atlas exclusivamain rumantsch.

Pelvair, mia cuschina pudess’ins valitar sco tradiziunala e rudimentara. Il grondius cudesch da scola «Tiptopf» furma atgnamain la basa culinarica. Quella «bibla» hai jau duvrà gia tantas giadas ch’il cudesch dat bunamain dapart. Cler, en il fratemp datti er ina versiun online dal «Tiptopf». Tut ils recepts èn però be accessibels sur in code d’access ch’ins survegn, sch’ins cumpra ina nov’ediziun dal cudesch. Segir, quai fiss senza dubi ina bun’investiziun. Ma ils davos 3 – 4 onns vegn jau savens sin ina pagina online che ma porscha – sco ­cuschinunz laic – ina bun’alternativa: swissmilk.ch. Igl è ina pagina libra e gratuita gestiunada dals Producents Svizzers da Latg (PSL). Bain cler, i dat oz millis e millis da plattafurmas cun recepts, era en Svizra – da bettybossi.ch fin gutekueche.ch. Quellas paginas porschan ubain in access gratuit e fan per la paja reclama per padellas e mixers en mintga chantun – ubain ch’ellas fan pajar per l’access u l’abunament. Senza dubi sa zuppa era tar la plattafurma da Swissmilk davostiers in interess monetar, numnadamain da vender dapli latg! Ma sch’ins cuschina oramai menus tradiziunals svizzers sco jau, lura tutgan gromma, latg, chaschiel e paintg sobiso tar las ingredienzas da basa. Perquai, sche Vus vulais savair tgenina schuppa stagiunala che Vus pudessas cuschinar oz: Swissmilk porscha ina selecziun. Sche Vus avais cuschinà il di avant memia blera pulenta e vulessas far or dals rests in nov menu: Swissmilk porscha 2 – 3 ideas. E sche Vus avais en frestgera mo pli chaschiel, ovs e por: Swissmilk propona divers menus sin basa da quellas ingredienzas. – Bun appetit! Di per di la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. In magiel latg.

In ticket, dus candidats ed in sez liber en il Cussegl federal - co decidan ils 246 parlamentaris a tgi dar la vusch? Ed è il ticket insumma sacrosanct? La FMR ha dumandà ina cussegliera ed dus cussegliers naziunals dal Grischun. La proxima mesemna è la tscherna. En Chasa federala regia in’atmosfera temprada – e betg tantas alteraziuns sco uschiglio avant elecziuns dal Cussegl federal. Il Center propona dus umens ch’han enturn sessanta onns. In d’els è enconuschent sco lobist suprem da cuntadins e puras. L’auter è in cusseglier guvernativ da Zug fin ussa nunenconuschent sin champ naziunal. Lez po avair l’avantatg ch’el n’è anc mai passà politicamain giu per ils pes ad insatgi dal gremi electoral. Ma co sa decida ina cussegliera u in cusseglier tgi scriver la mesemna proxima sin il cedel? Trais Grischuns – Anna Giacometti, Jon Pult e Roman Hug – raquintan. Giacometti – discurrer cun Pfister «Gea, jau hai in favurit», di Anna Giacometti. Tgi ch’igl è na less la politicra da la PLD però betg tradir. Sia fracziun ha fatg il mardi passà hearings da mintgamai ina mes’ura. Quai saja memia curt per far in maletg, manegia ella. Per part vegnian gea era tschentadas dumondas che n’interesseschian betg mintgin. Markus Ritter enconuscha Anna Giacometti gia plirs onns sco collega en il Cussegl naziunal: «Jau enconusch ses avantatgs e dischavantatgs.» Ma Martin Pfister, sco candidat dad ordaifer, haja ella aposta anc inscuntrà persunalmain suenter il hearing. Ella haja pudì discurrer ina mes’ura cun el e tschentar las dumondas che l’interesseschian propi. Pult – situaziun mundiala actuala Jon Pult ha era fatg tschertas ponderaziun. Ma avant ch’el sa decidia, veglia el anc tadlar ils hearings che sia fracziun fetschia il proxim mardi, di il cusseglier naziunal da la PS. La dumonda fundamentala en la situaziun mundiala actuala saja: «Tge posiziun han ils candidats pertutgant l’integraziun europeica e davart ina politica da defensiun e da segirezza cuminaivla en l’Europa?» Plinavant saja l’Europa da preschent confruntada en l’ost cun l’imperialissem russ ed en il vest cun l’imperialissem american. Perquai vul Jon Pult savair da mintga candidat: «Co pon ins defender en questa situaziun ils interess e las valurs da l’Europa e da la Svizra?» Quai saja ina dumonda prest existenziala. Hug – naginas decisiuns a la svelta «Tschernas è insatge impurtant en la vita – cunzunt elecziuns dal Cussegl federal», di Roman Hug da la PPS. Perquai veglia el ponderar seriusamain omaduas candidaturas. «Jau n’hai betg anc exnum in favurit.» Sia fracziun ha gia tadlà il mardi passà ils candidats ed il proxim mardi fa ella forsa ina recumandaziun. «Jau na prend naginas decisiuns a la svelta. Tge che marscha questa emna è fitg impurtant – cunzunt per survegnir respostas dals candidats en discurs persunals.» Al candidat Martin Pfister, che vegnia dad ordaifer, stoppian ins dar la schanza d’emprender d’enconuscher. Respectar il ticket – u betg Per Jon Pult èsi clerischem: «L’assamblea federala ha mintga dretg da vuschar sco ch’ella vul. Nagin parlamentari n’ha l’obligaziun da vuschar tenor il ticket.» Sa tegnair a las propostas d’in ticket porschia però l’avantatg d’ina stabilitad politica e ch’i dettia ina collavuraziun da confidenza tranter las partidas en la regenza. «Jau persunalmain n’hai betg gust da quest ticket», conceda il socialdemocrat grischun. Ils dus candidats dal Center politiseschian memia fitg da maun dretg. In collega da sia partida haja manegià ch’i saja sco da tscherner in candidat da la PPS ubain in da la PLD. Perquai pondereschian singulas persunas en sia fracziun alternativas. El sez saja però da l’avis che la stabilitad politica en quest mument saja in’auta valur, «Perquai pens jau che jau ma tegn suenter il hearing al ticket», di Jon Pult. Nagins experiments cun selvadis Impurtant per Anna Giacometti èsi ch’il Center ha proponì dus candidats – e betg forsa be in. Omadus sajan persunas valablas. «Uschia èsi pli simpel da respectar il ticket», di la politicra da la Bregaglia. «Jau na crai betg ch’i vegn scrit la mesemna blers auters nums sin ils cedels.» Sch’il Center avess purtà be ina persuna, fiss la schanza ch’ina selvadia u in selvadi fiss entrà en concurrenza stà pli gronda. «Jau persunalmain chat bun dad eleger ils candidats dal ticket», di Roman Hug. «La raschun: Questas persunas han er il sustegn da l’atgna partida, lez facilitescha suenter la lavur sco cusseglier federal.»

Ina brava summa fluescha dapi trenta onns en las cassas da duas vischnancas sursilvanas. Anc diesch onns survegnan Sumvitg e la Lumnezia indemnisaziuns dal rap da la cuntrada. E lura? Las vischnancas vulan batter per ina cuntinuaziun. «Nus vulain natiralmain vinavant quests daners», di Daniel Solèr, president communal da la Lumnezia. Radund 730 000 francs l’onn survegn sia vischnanca per avair desistì d’ina ovra idraulica en la Greina. Ils daners – l’uschenumnà rap da la cuntrada (guarda box) – vegnan pajads anc fin il 2034. Lura scada l’indemnisaziun. Lez less il president communal impedir. «Nus avain schon temp», di il president da la Lumnezia en vista als bunamain diesch onns che restan. «Ma nus na dastgain betg perder temp.» Dal medem avis è Patrick Schaniel, il president da Sumvitg. Sia vischnanca survegn la medema summa per la protecziun da la Greina. Ils daners derivan da la Confederaziun e vegnan pajads ora via Chantun. Tut interess da prolungar La Lumnezia ha retgavs annuals d’enturn 17 milliuns francs l’onn ed i n’è betg mo ina cagna, sche las indemnisaziuns dal rap da cuntrada crodan davent. Anc pli fitg sentiss Sumvitg cun entradas d’enturn 10 milliuns la mancanza. «Per nus è quai ina gronda summa», di ­Patrick Schaniel. Sumvitg haja tut interess che l’indemnisaziun vegnia pajada vinavant. Sia vischnanca haja gia manà discurs cun la Lumnezia. I saja cler ch’ins coopereschia per cuntanscher ina prolungaziun. Ussa sajan ins londervi da rimnar infurmaziuns e da s’approfundar en las leschas federalas che pertutgan l’indemnisaziun, di Patrick Schaniel. Lura possian ins definir ina strategia communabla co agir. «Quai na fan ins betg tut entaifer mo in mais.» Il muliner per il dretg mument «Impurtant èsi da savair co ch’ils mulins molan», descriva Patrick Schaniel las preparativas per cuntanscher ina cuntinuaziun tar la Confederaziun. «Ed igl è impurtant che nus avain en il dretg mument il dretg muliner che mola.» «Nus vegnin segir ad esser avisads sin noss parlamentaris federals», di il president da Sumvitg e menziuna Martin Candinas. Lez possedia bunas relaziuns cun ils uffizis cumpetents. Il cusseglier naziunal sesa gist er en la cumissiun d’energia. Anc memia baud E tge di il «muliner» sez? «En mintga cas ston questas indemnisaziuns vegnir prolungadas suenter quaranta onns», scriva Martin Candinas sin dumonda da la FMR. «Sche nus avessan construì in lai da fermada en la Greina, avessan nus gea era entradas dals tschains d’aua.» La finala sa numnian questas indemnisaziuns gea «Abgeltung von Einbussen bei der Wasserkraftnutzung» (guarda box). I vegnia a duvrar in’intervenziun parlamentara, manegia il politicher dal Center. Ma gist ussa na saja betg il mument ideal. Il parlament s’occupia da preschent numnadamain cun fatschentas che vulan engrondir ils lais da fermada ed accelerar considerablamain la producziun da forza idraulica. In’intervenziun duai vegnir preparada sut l’egida dal chantun Grischun ensemen cun las duas vischnancas pertutgadas, agiunta Martin Candinas. In’acziun singula da commembers dal parlament federal fiss la via sbagliada. Ed el accentuescha: «Anc uss èsi tenor mai memia baud.» Dal reminent: Er il Chantun survegn annualmain la medema summa sco Sumvitg e la Lumnezia. Protecziun da la Greina vegn controllada Ils detagls sajan reglads en in contract tranter la Confederaziun, il Chantun e las duas vischnancas, declera il chanzlist da Sumvitg Fabian Collenberg. Avant trenta onns muntavan las indemnisaziuns a radund 900 000 francs per tut las trais partidas ensemen. La summa vegnia calculada tenor ils tschains d’aua che las ovras pajan per l’adiever da l’aua. Damai ch’ils tschains d’aua sajan s’augmentads en il fratemp, saja era creschida l’indemnisaziun. «L’indemnisaziun è cumbinada cun l’obligaziun da metter il territori da la Greina sut protecziun», explitgescha Fabian Collenberg. L’uffizi federal responsabel controlleschia periodicamain che las cundiziuns formuladas en il contract vegnian era resguardadas. In rap ch’è mai stà in entir rap L’uschenumnà rap da la cuntrada è stà decisiv per che las vischnancas da Vrin e Sumvitg desistian d’ina ovra idraulica en la Greina. Ma tge vul quai insumma dir, rap da la cuntrada? Enturn il 1960 han Vrin e Sumvitg dà la concessiun per construir in’ovra idraulica en la Greina. Las vischnancas han gì da basegn da daners. Ils onns otganta è creschida la resistenza cunter in lai da fermada en questa cuntrada. In dals prominents cumbattants è stà Gallus Cadonau. El ha mess a disposiziun a la FMR ina resumaziun davart l’istorgia dal rap da la cuntrada che exista entras il cumbat cunter in’ovra en la Greina. Daners versus protecziun Il problem ch’è sa tschentà a sias uras: Co pon ins pretender da Vrin e Sumvitg da proteger la Greina e da desister sin entradas da concessiun? Il rap da la cuntrada è stà la resposta d’ina gruppa da professurs da dretg. En la lescha èsi vegnì francà che vischnancas pon vegnir indemnisadas, sch’ellas desistan d’entradas da la forza d’aua per proteger ina cuntrada da muntada naziunala. E co finanziar las indemnisaziuns? Cun ina sort taxa – numnadamain 1 rap sin mintga ura kilowatt fiss stada l’idea oriunda. 1 rap daventa 0,2 raps En il Cussegl naziunal hai però dà ina dira lutga il 1989. La proposta per in rap da la cuntrada è stada sin il precint da cupitgar. Il cumpromiss che ha salvà l’idea è lura stà 0,2 raps per ura kilowatt. Tuttina han ins suenter adina discurrì dal rap da la cuntrada malgrà ch’i n’è mai stà in entir rap. La Greina è stada l’emprima cuntrada ch’è vegnida indemnisada sin questa moda. Suenter èn suandadas la Val Frisal en Surselva e set cuntradas en il Vallais. Las indemnisaziun vegnan pajadas quaranta onns. En la lingua administrativa sa numna il rap da la cuntrada oz «Abgeltung von Einbussen bei der Wasserkraftnutzung». L’expressiun uffiziala rumantscha è «indemnisaziun da las perditas subidas tar l’utilisaziun da la forza idraulica». I dovra ina nova dumonda L’onn 1995 han las vischnancas da Sumvitg e Vrin – che ha en il fratemp fusiunà cun las autras vischnancas da la Lumnezia – retschavì per l’emprima giada indemnisaziuns dal rap da la cuntrada, hai num tar l’Uffizi federal d’energia. Sin dumonda da la FMR, schebain ina prolungaziun saja insumma pussaivla suenter quaranta onns, respunda l’uffizi: «Ina prolungaziun n’è betg prevesida. I stuess vegnir tschentada ina nova dumonda.» Las premissas per las dumondas sajan regladas en l’ordinaziun davart il rap da la cuntrada.

Ensemen cun chatschadras e chatschaders ha la surveglianza da chatscha dal Grischun sajettà 48 lufs tranter settember 2024 e schaner 2025. Er il triep dal Pass dal Fuorn, che ha vivì per part en il Parc Naziunal Svizzer, è vegnì eliminà. Ils organs dal parc «deploreschan ferm» la prelevaziun da quel triep. Ina survista da la bilantscha chantunala e dals resuns – a maun da pliras dumondas. Quest glindesdi ha l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun tratg ina emprima bilantscha da sia acziun da regular il dumber da lufs en il Grischun durant il davos mez onn. Cun quella regulaziun vulevan las autoritads chantunalas cuntanscher «ina coexistenza durabla da l’uman e dal luf, senza periclitar la populaziun da lufs en il territori alpin». – Co ha funcziunà la regulaziun? Tge è l’emprima bilantscha? – Ina rimnada da respostas sin basa da bilantschas e resuns da quest glindesdi. Quants lufs èn vegnids sajettads u regulads durant ils davos mais? Durant la perioda da l’entschatta settember 2024 fin ils 31 da schaner 2025 ha la surveglianza da chatscha sajettà – cun il sustegn da las chatschadras e dals chatschaders – totalmain 48 lufs en il Grischun. Quels animals èn vegnids eliminads atgnamain en l’entir chantun (guarda grafica). Ma i dat intginas regulaziuns principalas. Uschia èn vegnids eliminads trais trieps – quel dal Vorab (8 lufs), Corn da Lantsch (7) e Fuorn (15). Quants trieps da lufs datti lura insumma anc? L’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun discurra en sia communicaziun dad 11,5 trieps durant il 2024 – e cun quai dad in dumber constant en cumparegliaziun cun l’onn avant. Però sin basa da las regulaziuns las pli actualas ha Arno Puorger, il manader da la partiziun Animals da rapina gronds tar l’Uffizi da chatscha e pestga, concedì: «Sin basa da las infurmaziuns che nus avain a disposiziun, partin nus dal fatg ch’ils dus trieps dal Vorab e dal Fuorn n’existan betg pli sco trieps.» Betg clera na saja la situaziun actualmain tar il triep dal Corn da Lantsch. Quests lufs na vivan betg pli – ils chagniels dal triep dal Fuorn. Tgi ha insumma sajettà quels 48 lufs? La gronda part dals lufs prelevads ha sajettà la surveglianza da chatscha, numnadamain 44 animals. Ma durant la chatscha 2024 han ils guardiaselvaschina era gì per l’emprima giada sustegn da chatschadras e chatschaders. Quels han sajettà dus lufs durant la chatscha auta e dus ulteriurs lufs durant la chatscha speziala. Quants lufs vivan insumma al mument en il Grischun? Las autoritads grischunas èn fitg precautas cun questa cifra. Anc il november 2023 – en in referat a Cuira – aveva Arno Puorger discurrì da var 130 lufs ed ina buna dunsaina trieps. En il fratemp è il Chantun pli precaut cun talas cifras. Er en la communicaziun da quest glindesdi na chatt’ins nagina cifra approximativa. Damai che la cifra da trieps è restada pli u main constanta ils davos 1 – 2 onns èsi da supponer che era la cifra totala da lufs menziunada dal 2023 saja circa restada constanta. L’Uffizi da chatscha e pestga grischun è en mintga cas da l’opiniun che «la populaziun da lufs resta garantida», malgrà la pli ferma regulaziun che l’onn avant. Tgenins èn ils puncts dispitaivels da la regulaziun actuala? Ina tenuta critica envers las prelevaziuns da lufs han adina gì las organisaziuns per la protecziun da la natira. Tranter auter avevan ellas inoltrà l’atun 2024 ina petiziun per impedir che surtut il triep dal Fuorn vegnia eliminà. Ussa che quel triep è effectivamain eliminà e che l’entira bilantscha da regulaziun è sin maisa, ha la Pro Natura respundì en scrit a l’agentura Keystone-SDA: «Nus fidain a las autoritads grischunas che la populaziun da lufs na vegnia betg periclitada.» Ma l’organisaziun ha intunà che la mesira la pli efficazia per la convivenza da luf ed uman restia la protecziun da muntaneras. La Pro Natura deplorescha perquai che la Confederaziun ha scursanì la finanziaziun da quellas mesiras e spetga ussa ch’il Chantun cumpenseschia quels custs e na mettia betg il focus «unicamain» sin las regulaziuns. E tge è il problem tar il triep dal Fuorn? Gia da bell’entschatta, cura ch’igl era vegnì enconuschent ch’il Chantun veglia eliminar l’entir triep dal Fuorn (15 lufs), avevi dà critica. La raschun: Quels animals eran en gir en ed enturn il Parc Naziunal Svizzer (PNS), il qual enconuscha ina protecziun totala da la natira. Las autoritads dal parc han adina mess en dumonda l’eliminaziun cumpletta e fatg amogna da collavurar. Sco ch’ins vesa ussa, n’han las resalvas betg purtà fritg. Il Chantun ha tratg tras consequentamain sia regulaziun ed il triep dal Fuorn na datti betg pli. E tge di il Parc Naziunal Svizzer ussa? Il PNS ha reagì immediat suenter la communicaziun chantunala – e quai cun in’atgna communicaziun en furma da «protesta»: «Il PNS deplorescha ferm ch’i n’è betg reussì da chattar ina soluziun constructiva, en il senn da las finamiras dal parc e tenor dretg federal da quel.» Ils davos mais hai adina puspè dà discussiuns quants lufs che vivan insumma en il triep dal Fuorn e sch’ils stgarps ils pli problematics (mintgamai in arment sin l’Alp Laschadura ed en la Val Mora) sa laschian propi attribuir als lufs da quest triep. Perquai hajan las autoritads chantunalas ussa cuntrafatg cun lur regulaziun als process natirals dal parc. Il PNS ha scrit en sia «protesta» ch’el na saja betg a priori cunter ina regulaziun da lufs problematics. Quella stoppia dentant sa basar sin fatgs scientifics. Ma surtut spetga il PNS dal Chantun en avegnir «dapli savair per fatgs da biologia da selvaschina, dapli mesiras per proteger las muntaneras e surtut era in agir pli moderà». Po la regulaziun insumma reducir ils stgarps dad animals da niz? Tenor la bilantscha da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun hai dà damain stgarpadas d’animals da niz confermadas durant il 2024. La cifra è sa reducida sin 213 animals stgarpads (2023 anc 267 animals). L’uffizi fa dentant valair er envers l’agentura Keystone-SDA che quest svilup saja d’attribuir er ad autras mesiras sper la regulaziun proactiva, tranter auter a la protecziun da las muntaneras. Ma Arno Puorger ha valità envers l’agentura: «Sch’ins considerescha il svilup da conflict, essan nus sin buna via.» Ussa saja dentant da spetgar ils svilups durant la proxima stagiun d’alpegiaziun. La survista da trieps e regulaziuns (guarda grafica/visualisaziun) unitad sociala - cifra da luffins - prelevaziuns lubidas - prelevaziuns 1. Stagias - 8 - 5 - 3 2. Valgronda - 1 - 0 - 0 3. Vorab - 8 - *11 - 8 4. Moesola - 7 - 4 - 4 5. Corn da Lantsch - 5 - *10 - 7 6. Älpelti - 7 - 4 - 2 7. Jatzhorn - 4 - 2 - 0 8. Muchetta - 3 - 2 - 2 9. Calderas - 9 - 6 - 3 10. Rügiul - 5 - 3 - 3 11. Fuorn - 7 - *15 - 15 12. Calanda - 5 - 2 - 0 13. Forcola - 1 - 0 - 0 14. Luf singul - – - 1 - 1 15. Luf singul - – - 1 - 0 Total - 70 - 66 - 48 *Stimaziun da la grondezza dal triep per la fin d’avust 2024. (Indicaziuns Uffizi da chatscha e pestga grischun) Ina survista dals trieps da lufs en il Grischun, situaziun dals 28 da favrer 2025. Verd: triep è cumplettamain entaifer il chantun. Mellen: triep surpassa il cunfin chantunal. Circuls punctads: triep n’exista betg pli (tar il Corn da Lantsch (5) n’è il stadi dal triep betg cler). Hexagonal: lufs singuls lubids da sajettar. Luffins giuvens fotografads cun ina trapla fotografica dal 2024 en il territori dal Pass dal Fuorn. 48 lufs damain – 15 or dal parc Il davos mez onn ha il chantun Grischun organisà ina gronda regulaziun da lufs. 48 animals èn vegnids sajettads. Entant che l’Uffizi da chatscha e pestga grischuna tira ina bilantscha positiva, datti critica da vart dal Parc Naziunal Svizzer. David Truttmann/FMR Igl è stada ina premiera en Svizra. Per l’emprima giada è vegnida organisada da settember 2024 fin schaner 2025 ina regulaziun a l’engronda da lufs, l’animal che procura dapi onns per lingias grassas en las Alps. Quest glindesdi ha l’Uffizi da chatscha e pestga grischuna (UCP) tratg sia bilantscha da la regulaziun ed ha tradì cifras en detagl. Tut en tut ha la surveglianza da chatscha sajettà – cun sustegn da chatschadras e chatschaders – precis 48 lufs. La finamira principala da questa regulaziun proactiva era en emprima lingia da reducir ils stgarps d’animals da niz durant la proxima perioda d’alpegiaziun. Resguardond che la cifra da stgarpadas è sa reducida il 2024 en cumparegliaziun cun l’onn avant, ha Arno Puorger, il manader da la partiziun Animals da rapina gronds tar l’UCP, ditg envers Keystone-SDA: «Sch’ins considerescha il svilup da conflict essan nus sin buna via.» I dat però critica envers la regulaziun ch’il Chantun ha organisà quests davos mais. Il Parc Naziunal Svizzer (PNS) è s’annunzià medemamain glindesdi cun ina communicaziun, en la quala el «deplorescha ferm» l’eliminaziun dal triep dal Fuorn che viveva en ed enturn il parc. Las autoritads dal PNS spetgan en avegnir da las autoritads chantunalas «dapli savair per fatgs da biologia da selvaschina, dapli mesiras per proteger las muntaneras e surtut era in agir pli moderà».

Duai jau vairamain cumprar questas chautschas pincas? En mia vegliadetgna? Jau hai ussa sessanta onns. Mes um survegn la crisa. Ma a mia biadia plaschan las chautschas gea forsa. Ed oravant tut plaschan ellas a mai. Jau ma chat en la cabina d’ina butia – ed en il dilemma. Onns ora hai jau fatg il propiest: Sche jau sun ina giada veglia, na ma vestgesch jau segir betg sco questas femnas sin ils onns che portan tuttenina vestgadira giaglia sco sch’ellas fissan tschorvas per colurs. Ed uss? Jau resent il fervent giavisch da cumprar questas chautschas pincas e barlaccas. Na lez, quellas poss jau gea sin il pli trair en a chasa, mai e mai pli per ir giuador, nundir per ir a lavurar, per exempel per ir a rapportar dal Cussegl grond! Là hai jau da cumparair en vestgadira decenta che signalisescha ina schurnalista seriusa – betg forsa en chautschas pincas. Ma jau guard en il spievel e ves questas chautschas che ma fan buna luna. In surrir schluita sur mia fatscha e tanscha fin orasum ils pizs da mes chavels. Quest pinc va coga bain a prà cun mes chavels che vegnan pli e pli alvs. E sche jau guard precis, n’èn ellas gnanc resch pincas, mabain han plitost in tun distinguì d’ampuaunas. E qua pia mes tip: Vegls propiests èn qua per als modifitgar levet u gist midar cumplettamain – cunzunt sch’i va per chautschas da colur d’ampuauna, da colur da citrona u da colur da kiwis. Tgi sa, forsa mid jau perfin in di mes propiest da betg ir cun chautschas pincas en il Cussegl grond? Speranza sun jau fin lura pensiunada. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Jau n’hai mai gì da far insatge cun anguillas – fin che jau hai legì il cudesch «Das Evangelium der Aale». E jau ma sun imaginada diversas giadas co che quai è dad esser in pesch che viva solitariamain passa 50 onns en l’aua turbla da flums e lais. E che senta lura in bel di l’impuls da midar sia vita e da far in ultim viadi. Co va quai? Il cudesch captivant da Patrik Svensson raquinta en moda litterara da la vita da l’anguilla … ed era da nossas vitas umanas. Las anguillas fan tras pliras fasas en lur vita. Las anguillas che vivan en ils flums e lais europeics (ed era las anguillas americanas) naschan tuttas en il medem lieu: en la Mar da las Sargassas en l’ost dal Florida. Lura viandeschan ellas durant var trais onns sco larvas tras la mar e sa midan avant la costa europeica en anguillas transparentas dad in pèr centimeters lunghezza. Sco animal creschì vivan las anguillas lura durant plirs onns en l’aua dultscha. Fin ch’ina sort program annunzia in di, suenter 6, 10, 20 onns u pli tard: Ussa, via! E lura sa mettan ellas sin via enavos vers la Mar da las Sargassas. Quai po cuzzar plirs onns, fin ch’ils peschs arrivan puspè en lur lieu nativ 5000 kilometers lunsch davent. Durant questa fasa succeda l’ultima metamorfosa: ils organs digestivs sa transfurman en organs sexuals. Ussa na maglian las anguillas nagut pli, sa reproduceschan e moran. N’è quai betg incredibel? Anc pli inimaginabel: Tge dianter fa quest pesch durant tants onns en ils flums? (En praschunia poni perfin surpassar 80 onns.) N’è quai betg lungurus? Co percepeschan e vivan las anguillas il temp? Na daventan ellas betg malpazientas da spetgar il mument, cura ch’i han da sa metter sin via vers la mar? San ellas insumma durant tut quels onns ch’i vegn a dar anc in’aventura en lur vita? Mettain betg. Ma co èsi cun nus: Savain nus dir cun persvasiun ch’i na dat betg in di ina midada radicala da noss program biologic? Forsa èsi simplamain uschia che nagin na po dir quai, damai che nagin n’è turnà da quel (ultim) viadi. Tgi sa? «Das Evangelium der Aale» tuna prest religius; in pau sdrima il cudesch era dumondas da cardientscha. Igl è er in cudesch filosofic che tracta dilemmas morals da nossa societad e las dumondas davart il cunfin tranter animal ed uman. Ma igl è er in’autobiografia, nua che l’autur svedais descriva la relaziun cun ses bab durant ch’els gievan a pestgar anguillas. Surtut èsi in cudesch tematic che descriva la biologia e l’istorgia da la perscrutaziun da l’anguilla. Sco che las anguillas èn glischas, n’è er il cudesch betg tschiffabel, ma enorm fascinant, illustrond quant pauc ch’ils umans san da la vita sin la terra ed en la mar. E quai malgrà ch’els han gia sviluppà maschinas per sgular sin il Mars. N’è quai betg paradox? La scienza sa che la Mar da las Sargassas sto esser il lieu d’origin da las anguillas, però tuttina: fin oz n’ha anc nagin ni vesì ni piglià là in’anguilla. Fin oz tschertg’ins er ina metoda da reproducir en il labor las anguillas per segirar la cuntinuitad da la spezia (e las delicatessas anguillicas sin noss plats). Pli clera è dentant ina cifra: cumpareglià cun il dumber da las anguillas pitschnas che arrivavan anc ils onns 1970 en l’Europa, èsi oz be anc 5% dal dumber da quella giada. Quai dat bain da pensar? L’esser misterius e nunperscrutà da l’anguilla è in pau era sia sventira. E l’autur Patrik Svensson scriva: «L’anguilla mora vinavant, entant che las decisiuns davart tge ch’i fiss da far per evitar quai, vegnan spustadas adina enavant. Fin che nus savain dapli. Ubain fin ch’i na dat nagut pli da savair.» Silvana Derungs viva a Cuira e lavura sco redactura dal DRG. Silvana Derungs da Cuira è redactura dal DRG e mamma.

La Crusch Cotschna Svizra (CCS) dal Grischun engrondescha sia purschida da furmaziun. A partir dad october 2025 porscha ella a Poschiavo la scolaziun da collavuraturas e collavuraturs sanitars CCS per l’emprima giada en talian. Quella furmaziun che vegn purschida en stretga collavuraziun cun il Centro sanitario Valposchiavo pussibilitescha, sco che la CCS scriva en sia communicaziun als meds d’infurmaziun, «dad obtegnair cumpetenzas preziusas en la tgira. Uschia pon las participantas e participants sustegnair da moda cumpetenta umans ch’èn dependents da tgira en lur mintgadi». Il certificat collavuratur/a sanitar/a CCS è renconuschì en tut la Svizra. (cdm/fmr)

Dals 17 fin ils 23 da mars ha lieu l’emprima emna d’acziun grischuna cunter rassissem. La finamira è da s’engaschar cuminaivlamain cunter discriminaziun e per ina societad averta. Las collavuraturas e collavuraturs dal post chantunal spezialisà Integraziun Grischun s’engaschan per ina societad toleranta ed averta. Quest onn organiseschan ellas ed els per l’emprima giada in’emna d’acziun cunter rassissem. Quella cumenza proxim glindesdi, ils 17 da mars 2025 a las 18.00 en la sala dal Restaurant Marsöl a Cuira. Il cusseglier guvernativ Peter Peyer, il schef dal Departement per giustia, segirezza e sanadad, vegn ad avrir l’emna che dura fin ils 23 da mars. Durant quest’emna vegnan purschidas 22 occurrenzas, da rundas da discussiun, lavuratoris, preschentaziuns da films, formats interactivs fin a projects cun scolas. «Questas occurrenzas duessan contribuir lur part per reflectar davart ils agens pregiudizis e far curaschi da s’engaschar cunter discriminaziun e rassissem», scrivan ils organisaturs/uras. (cdm/fmr) Il program cun tuot las 22 occurrenzas chattan ins sin la pagina d’internet www.rassismusberatung.gr.ch.

Els frainan tge ch’els pon, ils advocats da Pierin Vincenz e dals auters condemnads en il process Raiffeisen. Strusch ch’il Tribunal federal ha communitgà che la Dretgira superiura da Turitg stoppia decider l’appellaziun, retegna in nov rampign l’andament. Protestar davant dretgira pon ins cun recurrer ed appellar. Sche quai na gida nagut, pon ins anc pretender ina revisiun. Quellas han darar success. Ma gist ina tala han pretendì ils ad­vocats en il cas Raiffeisen. La revisiun sa drizza cunter la decisiun dal Tribunal federal ch’è vegnida communitgada avant duas emnas dis. Losanna na di nagut En lezza decisiun aveva Losanna refusà las protestas che l’act d’accusaziun saja stà bler memia lung e che las actas na sajan betg vegnidas translatadas tuttas per franzos per in dals accusads. En pli ha il Tribunal federal incumbensà la Dretgira superiura da Turitg da decider l’appellaziun – pia da sa fatschentar cun il coc – schebain ils condemnads èn vairamain culpants ed han propi dad ir en praschun. Uss è pia pendenta ina revisiun cunter questa decisiun da Losanna. La FMR ha vulì savair dal post da medias dal Tribunal federal, tgi che haja pretendì la revisiun e pertge. Il post da medias n’ha fatg naginas indicaziuns. Cler è be ch’i vegn mess pals en las rodas a las dretgiras che s’occupan cun il cas Raiffeisen. Gasetta da la dumengia è bain infurmada «Els na laschan ora nagina emprova da trair a la lunga il cas», scriva la Sonntags-Zeitung da la dumengia passada. Ils advocats veglian per tut pretsch preservar lur clients da la praschun. La gasetta posseda para buns contacts e sa dapli: Ils advocats renfatschian uss ad in dals procuraturs publics, che han examinà il cas, dad esser implitgà, vul dir: da betg esser nunpartischant. Pertge? Il procuratur public haja dumandà ses anteriur professer, tar il qual el haja doctorà, per in parairi en il cas Raiffeisen. Perquai stoppia quest procuratur prender recusaziun e na dastgia betg sa fatschentar cun il cas. Tar il professer da dretg sa tracti dal reminent dad Andreas Donatsch, oriundamain in Grischun. È la relaziun tranter in professer ed in doctorand uschè stretga ch’i regia suenter partischantadad? Il Tribunal federal è sfurzà pervi da la revisiun da prender sut la marella la chaussa. Betg perder la survista – ina cronologia Da tegnair la survista en la procedura Raiffeisen n’è betg simpel. Quai fiss la recapitulaziun cronologica: Avant set onns è l’anteriur schef da la banca Raiffeisen Pierin Vincenz vegnì mess en arrest d’inquisiziun per passa trais mais. Il 2022 è stà il process en emprim’instanza: La Dretgira districtuala da Turitg ha sentenzià Pierin Vincenz a bunamain quatter onns praschun perquai ch’el ha engianà e sfalsifitgà documents cun cumpras da firmas. Ses anteriur cumpogn Beat Stocker ed anc ulteriurs accusads èn medemamain vegnids condemnads. Els han appellà. La segund’instanza, la Dretgira superiura da Turitg, ha annullà il 2024 la condemnaziun pervi da sbagls pro­cedurals: translaziuns mancantas e la lunghezza da l’act d’accusaziun. Encunter gliez ha protestà la procuratura publica. Ella ha survegnì raschun dal Tribunal federal che ha dà enconuschent avant duas emnas che las condemnaziuns en emprim’instanza hajan puspè vigur e che la segunda instanza stoppia decider davart l’appellaziun. E la novissima vieuta en quest’odissea giuridica è: Ils advocats en il cas Raiffeisen pretendan dal Tribunal federal ina revisiun pervi d’ina eventuala partischantadad d’in procuratur public che ha dumandà ses professer per in parairi.

L’uniun Quarta Lingua less sa metter ensemen cun in’autra uniun. Ella ha en mira ina fusiun cun l’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa. Quai resorta da l’invit a la ­radunanza generala dals 26 da mars a Turitg. «Ina signifitganta perdita da commembers è succedida durant la pandemia da corona», scriva la presidenta Petra Camathias en ses invit a la radunanza generala da la Quarta Lingua. Suenter na saja betg reussì da volver il trend. Il dumber da commembers stuess però crescher per gulivar la situaziun demografica da l’uniun. Cun auters pleds: Ils commembers e las commembras èn vegls ed i suondan memia paucs giuvens. La suprastanza da la Quarta Lingua ha perquai prendì en mira ina fusiun cun ina autra uniun. Per metter fil en guila dovri dentant l’emprim ina midada da statuts che duai vegnir lubida da la radunanza generala la fin da mars a Turitg. Uniun per simpatisants e fauturas Cun la midada da statuts survegn la suprastanza la cumpetenza da planisar ed exequir ina fusiun cun l’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa (CRB). I saja da tegnair quint che l’intent da l’uniun vegnia mantegnì, èsi scrit en il nov artitgel proponì. La facultad da l’uniun – la fin dal 2024 radund 87 000 francs – duai vegnir impundida vinavant tenor l’intent actual. Avant radund 50 onns è la Quarta Lingua vegnida fundada suenter ch’in film davart la situaziun dal rumantsch aveva leventà quitads. Igl è stà ina uniun da simpatisants e da fauturas. L’intent da lezzas uras ed anc oz: promover la lingua rumantscha cun sustegnair sia cultura, publicaziuns e projects. Tar la Quarta Lingua na sa tracti betg d’ina uniun rumantscha, las commembras ed ils commembers èn adina stads per gronda part da lingua tudestga. Tuttina vala la Quarta Lingua sco uniun affiliada e trametta trais persunas a la radunanza da delegads da la Lia Rumantscha. In pau autras finamiras La CRB n’exista anc betg tants onns ed ha in pau autras finamiras. L’uniun organisescha sezza concerts, teaters ed occurrenzas en la diaspora cun la finamira da derasar la cultura rumantscha. In pli grond eveniment è il Festivalet che ha lieu ils 20 e 21 da zercladur a Turitg.

"Santa Tereza" da Flurin Jecker Flurin Jecker, creschì si en il chantun Berna cun ina mamma sursilvana. El è autur da professiun ed ha gist publitgà ses pli nov cudesch cul titel «Santa Tereza». Bavend in café ha el dà invista en ses mintgadi e declerà danunder che sias ideas vegnan. Flurin Jecker è naschì l’onn 1990 e creschì si a Münsingen, manaivel da Berna. El ha studegià biologia, ma lura badà ch’el na vul betg lavurar sco biolog. Durant ina fasa da reorientaziun ha Flurin Jecker cumenzà a scriver diari e badà ch’el scriva en sasez gugent. Durant dus onns ha el scrit mo per sai avant ch’el ha survegnì la schanza da frequentar l’Institut svizzer per litteratura a Bienna. Durant ses temp a l’institut per litteratura ha el lavurà sco schurnalist tar la gasetta bernaisa «Der Bund» e sco currier da velo. El è bab dad in uffant ed abita cun sia famiglia en la citad da Berna. Dal 2017 ha Flurin Jecker debutà cun ses emprim roman «Lanz». El è daventà enconuschent ed ha survegnì plirs premis. «Ultraviolett» sa numna ses segund cudesch, ch’è cumparì l’atun 2021. E gist dacurt, la fin favrer è il terz cudesch da Flurin Jecker, cun il titel «Santa Tereza» cumparì. Motiv avunda da dar ina baterlada cun l’autur bernais, che ha ina mamma cursilvana, e discurra perquai era sursilvan. FMR: Flurin Jecker, Voss cudeschs èn tuts magari cumpacts ed i dà en egl, che Vus scrivais frasas curtas. Vegnis Vus gugent svelt sin il punct? Flurin Jecker: Na, jau na vegn betg svelt sin il punct. Jau scriv gugent frasas curtas perquai che jau na vuless betg scriver insatge cumplitgà. Ma quai dovra era curaschi. Jau scriv frasas curtas ed agiunsch alura en ina segunda ni terza frasa anc la part che fiss la construcziun relativa. In zic sco che jau discur èn era il tun ed il stil sco che jau scriv. Ma fin ch’il text final vegn stampà, reelavuresch jau ferm mes texts. E fatsch or da tschintg paginas anc ina. Quai vul dir, che Vus duvrais bunamain dapli temp per surlavurar Voss texts che per il scriver sez? Gea, quella part nua che jau scriv propi per mes cudesch è ina pitschna. I zic sco il piz dad ina muntogna da glatsch. Ma jau dovr quella gronda e lunga part sco preparativas. Jau congual gugent mia lavur dad autur cun quella dad in pur. L’emprim ston ins arar in champ, alura semnar e dar aua. E quai cuzza enfin ch’i crescha. Pir lura pon ins far la racolta. Ma enfin ch’il product final è sin il plat, dovri anc ulteriurs pass da lavur: far cumissiuns sin martgà, sur il preparar en cuschina, il respirar tut las bunas savurs ed admirar las bellas colurs da la verdura e coier enfin ch’ins po metter ad ir bain la tratga sin il plat. Co guarda dimena Voss process da scriver ora – da l’emprima arada da la terra enfin tar la tratga sin il plat – da l’emprima idea fin tar il cudesch? Quai è grev da declerar. Uss per exempel tar mes pli nov cudesch «Santa Tereza» hai jau l’emprim gì l’idea da quest lieu. In lieu davent da la societad, in lieu fictiv, en la fantasia. Quai era mia idea da quest cudesch. Era il protagonist da «Santa Tereza», el sa numna Luchs, è sco in lieu, na fictiv, ma dalunsch davent da la societad sin il santeri. Ed il santeri è in lieu cun pauca vita. E quai è in zic sco lura cur che jau scriv. Quai è ina chaussa fitg solitaria. Ma per vegnir enavos a la dumonda: mes process po esser che jau lavur durant in onn e n’ha alura tuttina betg scrit anc in pled per il cudesch. In zic sco tar il Luchs, che fa sias rundas tras il santeri, per insatge èsi schon bun, ma ins n’ha tuttina nagut da preschentar. E co guarda in tipic di da lavur ora, sche Vus lavurais in onn entir senza propi producir in lingia concreta per il cudesch? Jau hai mes dis da lavur: La damaun vegn jau en mes atelier e stun là enfin la saira. Là sun jau concentrà. Ma quai na vul betg dir che jau scriv era propi per mes cudesch. Jau scriv adina, ma betg adina concretamain per mes cudesch. Jau congual quella lavur in zic cun la fasa da far exercizi dad in musicist. Era quel sto sunar bler, adina puspè era differentas chaussas avant ch’el è bun da dar in concert. Vulain discurrer da Voss pli nov cudesch. Co essas Vus vegnids sin l’idea per quest’istorgia cun il protagonist Luchs? Mes vegl atelier era gist dasper in santeri. E durant mes dis da lavur vegn jau era savens a spass, mintgatant era dus giadas al di. E da quel temp giev’jau magari bler a spass sin santeri. Quai ha dà in tschert impuls per l’idea. E l’autra part da l’inspiraziun hai jau survegnì, perquai che jau avevi gist lura era ina fasa betg propi productiva – jau ma sentiva in zic sco Luchs, mess a lieu en questa lavur, schon cuntents dad ina vart, ma era magari solitari ed en sasez betg satisfatg cun la situaziun. Ma betg che quest cudesch fiss autobiografic. Jau sun anc bler dapli che Luchs. Jau hai era anc autras rollas en mai, sco per exempel quella dal esser bab. Co èsi insumma vegnì a da quella che Vus essas daventà autur da professiun? Durant mes temp da scola na scriveva jau insumma betg gugent. Jau vuleva studegiar biologia, quai che jau hai era fatg enfin che jau hai badà che jau na vuless betg lavurar sco biolog. Pir lura hai jau cumenzà a scriver in diari per mai ed hai badà che jau scriv en sasez gugent, sch’il text na sto betg accumplir tschertas pretaisas. Ed uschia hai jau cumenzà a scriver in cudesch, be per mai. E quai fatsch jau anc adina, scriver, scriver, scriver, be per mai enfin che jau sai – sco in musicist ni in sportist che sto far exercizi – ch’i va lura senza stuair ma metter sut squitsch. Vus vivais dal scriver – na mettan pissers finanzials betg era sut squitsch? Cunquai che jau na sun betg bun da scriver sut squitsch, sun jau magari bain abel dad ignorar magari ditg, sche mia situaziun finanziala n’è betg pli uschè buna. Ma cur che la tema daventa alura memia gronda, stoss jau interrumper mia lavur da scriver e per exempel dar in pèr lavuratoris en scolas ni guardar per in stipendi. E pir cur che la situaziun finanziala è puspè sa schliada, scriv jau alura vinavant. E co vesì alura ora cun il squitsch ni las pretaisas da Voss chasa editura? Cler che la chasa editura ha il dretg da pretender tschertas chaussas. E cler ch’els vesan gugent che jau vegn a preleger a da tuttas sorts occurrenzas. Ma jau hai emprendì da studegiar bain tge che fa senn per mai e tge betg. Jau na sun la fin finala betg in cusseglier federal che sto star a disposiziun adina. En sasez vess il cudesch Santa Tereza stuì vegnir publitgà in mez onn pli baud. Ma jau hai alura signalisà che jau dovria in zic pli ditg. E quai è alura ì. E sch’i na fa betg senn per mai dad ir en Germania ad ina prelecziun, alura di jau na, ed els enclegian quai. Envezza preleger qua a Berna ni a Soloturn, ni da dar in’intervista a la pressa rumantscha, quai èn chaussas che fan senn per mai e che van si bain era cun mia famiglia, quai fatsch jau gugent. Jau chat impurtant ch’ins guarda bain da sasez. Vus essas vegnids ludads e premiads gia sco giuven autur, suenter avair publitgà Voss emprim cudesch – co ha quai influenzà Vus? Quai n’ha betg fatg bler cun mai persunalmain. Flot è che quai ha pussibilità che jau poss viver dal scriver. Da quel temp n’ha jau era betg pudì giudair l’attenziun publica. Jau vuleva simplamain be scriver senza tut quai enturn. Uss, otg onns pli tard, hai jau schon dapli engraziaivladad, perquai che jau sai, che nagut sa chapescha da sez. Vus essas creschì a Münsingen cun la mamma che discurra sursilvan – tge munta il rumantsch uss per Vus? Jau n’hai mai emprendì da scriver rumantsch. Quai es mia lingua mamma ed jau discur praticamain era be cun mia mamma e la famiglia da quella vart. Jau sent che mes stgazi da pleds vegn pli pitschen, pli vegl che jau vegn. Ma tuttina è il rumantsch per mai ina lingua natirala che jau chapesch fitg bain passivamain. Cun mes uffant na discur jau betg rumantsch – jau discur be Berndütsch per quai che jau chat fitg impurtant da ma pudair exprimer en tut las finezza linguisticas. E quai ma gartegia bain be per Berndüsch. Ma nagina tema, mes uffant è bler tar sia tatta e là vegn anc adina discurrì sursilvan. Ma per forza anc restar tar questa raffinezza linguistica: Quai m’è era impurtant en mes cudeschs. Jau na prov betg da scriver in tudestg da scrittira che dess far valair che jau sun da la Germania. Na, jau scriv conscientamain cun mes accent svizzer. Avais Vus forza tuttina il sentiment ch’il rumantsch u la part sursilvana en Vus influenzescha Voss texts? Sco secondo rumantsch n’enconuschi en sasez betg propi la «populaziun rumantscha da tschep». Ma, uss gist cun Luchs hai jau chattà era tar mai ina tscherta mancanza da pleds ed il betg adina savair co pudair dir per insumma vegnir sin il punct. Ed jau hai il sentiment che quai vegnia in zic da la vart da mia mamma e la glieud si Mustér che jau enconusch. Quai n’è betg manegià negativ, mabain quai ma dà en egl sco particularitad linguistica, ch’els din anc bler «uschia èsi eba». E quest med betg precis da dir ina chaussa, dal rest sco era en il Berndütsch, è quai che jau chat ina gronda differenza congualà cun ils Tudestgs che vegnan adina sec sin il punct. ​ Flurin Jecker studegia cun premura tgenins termins e tgeninas prelecziuns che fan senn per el. Olivia Portmann-Mosca Flurin Jecker ha gì temp per in café ed in discurs sur da ses nov cudesch, tranter manar ses uffant en la canorta ed ir a lavurar. Olivia Portmann-Mosca Il terz cudesch da Flurin Jecker, Santa Tereza https://www.gasetta.ch/2025/03/11/santa-tereza/

Marcus Caduff pren posiziun tar la missiva che la regenza ha communitgà mardi, ils 11 mars, pertutgond ina nova lescha per promover emprimas abitaziuns pajablas en il chantun Grischun. Bild Livia Mauerhofer La regenza propona ina nova lescha per promover emprimas abitaziuns pajablas en il chantun Grischun. La FMR ha discurrì sur da l’intent da questa missiva per ina nova lescha cun il president da la regenza Grischuna e schef dal Departament d’economia publica e fatgs socials. Las investiziuns vegnissan, cun questa nova lescha a sa midar da 1,3 milliuns francs sin tranter 2 fin 5 milliuns francs. Tuttina na vegniss quai betg a bastar per gulivar il deficit dad abitaziuns pajablas ch’il Chantun ha actualmain. Sco president da la regenza grischuna e schef dal Departament d’economia publica e fatgs socials piglia Marcus Caduff posiziun a la lescha nova che la Regenza ha proponi mardi al Cussegl Grond da tractar. FMR: La situaziun sin il martgà dad immobiglias è precar gia da daditg en tschertas vischnancas grischunas. Uss propona la Regenza ina nova lescha per promover abitaziuns. Na vegn quest sustegn betg in zic memia tard? Marcus Caduff: Uss è il dretg mument da promover abitaziuns pajablas. Nus stain dentant precisar che questa lescha cuntegna dus differents instruments: In da quels è il sustegn à fonds perdu ch’ins po dar a persunas che vivan en relaziuns finanzialas in zic pli modestas. Quai è in instrument che nus enconuschain gia dapli blers onns. Qua avain nus simplamain stuì augmentar la limita pervia da la chareschia ed ils pretschs da bajegiar ch’èn vegnids pli chars. Nov èn ils emprests à fonds perdu per las societads purtadras che construeschan abitaziuns ch’i dattan a fit per in tschains da locaziun sin basa dals custs (tud. Kostenmiete). En il Grischun vegni fin uss fabritgà, congualà cun auters lieus en Svizra, pli paucas da quellas abitaziuns. Fin uss eran quai radund 12 abitaziuns ad onn. Nus quintain dentant cun noss nov instrument da pudair augmentar il dumber da novas abitaziuns sin 30. Tenor in studi dal Forum economic grischun mancan dentant en noss chantun radund 2500 abitaziuns. Per gulivar quel deficit na basta il sustegn da la nova lescha era betg. Na, quai na basta betg. Quest sustegn è be ina part dal puzzle. Tschertas chaussas sto il Chantun far, tschertas chaussas ston las vischnancas pertutgadas far. E là avain nus vis bunas iniziativas e mesiras che vischnancas sco Tavau, Flem e Puntraschigna han instradà en lur planisaziuns localas. Jau crai che quai tutgia era uschia, perquai che la situaziun è fitg differenta entaifer il chantun. Nus avain tschertas vischnancas ch’èn veritabels hotspots, nua che la situaziun e fitg precara. Ma nus avain era vischnancas, nua che la problematica n’è betg acuta u perfin sco en la Mesolcina, nua ch’igl ha avunda spazi d’abitar. Uschia ch’i na fa betg senn da vulair vegnir cun ina soluziun chantunala che stuess valair per tut las vischnancas medemamain. E la fin finala na po il ­Chantun betg sa maschadar en, sch’il è ina chaussa da las vischnancas. Sche questas mesiras dal Chantun vegnan gia finanziadas sur las impostas, na pudess alura il Chantun era gist sez fabritgar chasas d’util public? Na, pertge che lura sa tschenta subit la dumonda: nua? Sche nus fabritgassan a Mustér, na fissan quels da Scuol betg cuntents e viceversa. Plinavant ston ins era dir che las bleras vischnancas han anc terren, dentant ch’il Chantun na posseda nagin terren da fabritgar. Perquai sustegna pia il Chantun projects individuals e la fabrica da chasas cun abitaziuns dad util public. Ma quai vul dir che per exempel en Engiadin’Ota, nua ch’il terren è pli char, na basti tuttina betg per persunas indigenas? La lescha che nus proponin duess sustegnair ch’ins metta a disposiziun dapli spazi dad abitar pajabel. E nus avain augmentà las limitas per sustegnair a quels che na gudognan betg uschè bler, ch’i pon alura tuttina era cumprar, renovar ni fabritgar ina chasa. Ma là èsi cler: Quai na basta betg per chasas da luxus. E cler, en Engiadin’Ota, nua che la dumonda è pli gronda che la purschida en la zona da terren da fabritgar, èn ils pretschs pli auts. Quai è la fin finala la consequenza da tut questas regulaziuns. Cun acceptar la lescha sa restrenschess la reserva da terren per ils proxims 15 onns en la zona da fabritgar. Ma tuttina essan nus persvas che noss instruments sajan in pass en la gista direcziun. I dat numnadamain gia buns exempels da chasas cooperativas a Turitg, nua ch’il terren è era fitg char, nua ch’igl ha funcziunà cul sustegn à fonds perdu e tschains favuraivels chantunals per ch’ils abitants da questas abitaziuns na stoppian betg pajar memia bler fit. «Quai è la fin finala la consequenza da tut questas regulaziuns.» Marcus Caduff, cusseglier guvernativ grischun

Pon era abitaziuns pajablas en l'Engiadin'Ota vegnir fabritgadas grazia al sustegn chantunal? La regenza grischuna ha deliberà mardi ina missiva per ina nova lescha per promover abitaziuns pajablas. Per l’onn 2026 duai vegnir integrà l'import da 2,5 milliuns francs en il preventiv meglierar las relaziuns d’abitar en il territori da muntogna. Ultra da quai duai la construcziun d’abitaziuns d’utilitad publica profitar da credits generals da plirs onns pli favuraivels. Mardi ha la regenza grischuna communitgà da vulair sustegnair il svilup e las discussiuns areguard la stgarsezza e l’augment dals pretschs d’abitaziuns cun ina nova lescha. La situaziun sin il martgà d’abitaziuns è gia vegnida tematisada pliras giadas en il Cussegl grond. Quel aveva surdà duas incumbensas a la Regenza per adattar la promoziun da la construcziun d’abitaziuns sco er per stgaffir la basa legala per promover emprimas abitaziuns pajablas. Cun la nova lescha pon dad ina vart dapli persunas e famiglias dumandar per meds da promoziun per cumprar, construir u renovar in’abitaziun u ina chasa dad atgna proprietad. Per quai dessan las limitas d’entrada e da facultad vegnir auzadas e per l’autra augmentads ils meds da promoziun. Enstagl dad actualmain 1,3 milliuns per onn dess quest import vegnir augmentà sin 2 fin maximalmain 5 milliuns francs, scriva la Regenza en sia missiva. Per l’onn 2026 duai vegnir integrà l’import da 2,5 milliuns francs en il preventiv. Tschains favuraivels La segunda part da questa nova lescha per promover emprimas abitaziuns pajablas prevesa in instrument da promoziun direct tar la construcziun da talas abitaziuns. Il Chantun vul sustegnair purtaders da chasas d’abitar d’utilitad publica, ch’èn organisads sco cooperativas, cun tschains favuraivels. Quests tschains pli bunmartgads vegnan cumplettads da la promoziun federala gia existenta. Sch’ils purtaders d’abitaziuns d’utilitad publica survegnan emprests a tschains moderads da la Confederaziun per construir, per cumprar e per renovar abitaziuns da locaziun favuraivlas, paja il Chantun ina promoziun cumplementara da la medema autezza a las medemas premissas e cundiziuns. Plinavant pon vegnir pajadas contribuziuns à fonds perdu als purtaders d’abitaziuns d’utilitad publica per segirar l’agen chapital necessari. Quests imports correspundan a 2 % dals custs d’investiziun. La finanziaziun concluda il Cussegl grond mintgamai sur credits d’impegn generals da plirs onns. Per ils emprests è previs – per ils emprims 10 onns – in credit da 15 milliuns francs en il senn d’in fond da rotaziun chantunal (vul dir ch’ils custs d’emprest en pli favuraivels ed ils emprests pon servir sco finanziaziun restanta u transitorica). Per las contribuziuns à fonds perdu duai star a disposiziun in credit da 4 milliuns francs. Il Cussegl grond fa quint da tractar questa nova lescha durant la sessiun dal zercladur. En il futur vuless la Regenza pudair sustegnair gia la construcziun dad abitaziuns d’utilitad publica cun tschains favuraivels, ma era megliurar las relaziuns d’abitar en il territori da muntogna per indigens. Foto Olivia Portmann-Mosca https://www.gasetta.ch/2025/03/11/i-na-basta-betg-per-luxus/

Il cusseglier guvernativ Martin Pfister dal Center è vegnì elegì questa mesemna damaun sco cusseglier federal. El daventa successur da Viola Amherd e vuless fortifitgar ils «fundaments da la Svizra». – L’elecziun en sis chavazzins. En il segund scrutini è il cusseglier guvernativ dal chantun da Zug, Martin Pfister (AdC), vegnì elegì questa mesemna sco cusseglier federal e successur da Viola Amherd. Martin Pfister (61) è vegnì elegì mesemna da l’Assamblea federala en il segund scrutini, e quai cun 134 vuschs. Ses collega da partida e concurrent Markus Ritter, ch’era oriundamain il favurit en l’elecziun, ha fatg 110 vuschs. Gia en l’emprim scrutini aveva il cusseglier guvernativ dal chantun da Zug manchentà la maioritad absoluta per mo ina vusch. Martin Pfister è il terz cusseglier federal che vegn dal chantun da Zug. Las singulas fracziuns n’avevan fatg naginas recumandaziuns uffizialas per in u l’auter candidat, cun excepziun da la PPS. Quella ha dà enconuschent il di avant da vulair sustegnair per gronda part il cusseglier naziunal songagliais Markus Ritter ch’è era president da l’Uniun purila svizra. Avant ses sarament ha Martin Pfister tratg en memoria ch’el aveva ditg en la campagna electorala ch’el saja pli dachasa en casernas che en la Chasa federala. Entant saja quai però auter: «Jau ma sent bain en tuts dus munds.» En ses pled ha el rendì attent ch’ils fundaments da la Svizra – confidenza, collavuraziun e stabilitad – hajan patì il davos temp. La Svizra haja perquai d’agir e da s’engaschar sin plirs livels en vista a las midadas geopoliticas. En ses pled inaugural ha Martin Pfister er engrazià a ses concurrent Markus Ritter: «Igl era in cumbat electoral intensiv, ma fair. Grazia fitg, Markus.» Quel ha da sia vart engrazià enavos. E Markus Ritter ha ditg envers l’agentura Key­stone-SDA: «Jau avess fatg gugent l’uffizi, a tut pudair.» Ussa saja da persequitar autras finamiras. «Jau sun anc adina cusseglier naziunal e president da l’Uniun purila svizra.» Il novelegì cusseglier federal Martin Pfister ha dà giu mesemna in confess al principi da colleghialitad dal gremi executiv: «Quai era per mai sco cusseglier guvernativ da Zug adina dapli gust che frust. E quai na sa mida era betg sco cusseglier federal.» El vegn previsiblamain a surpigliar il departament da sia antecessura Viola Amherd, il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport. Martin Pfister è istoricher e germanist. El è stà scolast, collavuratur scientific e cussegliader d’associaziuns ed organisaziuns da non-profit. En l’Armada svizra ha el fatg carriera fin al colonel. El è maridà e bab da quatter uffants creschids. Dapi l’onn 2016 è el cusseglier guvernativ en il chantun da Zug. Trais vuschs grischunas suenter l'elecziun «Nus da la PPS avessan sa chapescha preferì ­Markus Ritter. Impurtant è ussa ­simplamain ch’i vegnia svelt fatg urden en il departament da defensiun.» Magdalena Martullo-Blocher, cussegliera naziunala (PPS) «Jau sun cuntent cun l’elecziun. Martin ­Pfister ha experientscha executiva e cun il militar. Quella maschaida è segir buna. En il pli grond ­departament spetga uss ­inqual sfida. Silmain ­pudain nus ans legrar ch’igl è in cusseglier ­federal cun il prenum Martin.» Martin Candinas, cusseglier naziunal (AdC) «Quest resultat era ­bunamain da spetgar – era sch’igl era stretg. Jau pens che Martin ­Pfister haja bunas ­qualitads da manar e ch’el vegnia a s’integrar bain en il gremi. Jau n’hai betg elegì oz in schef dal ­departament da ­defensiun, mabain in cusseglier federal.» Anna Giacometti, cussegliera naziunala (PLD) En il segund scrutini è il cusseglier guvernativ dal chantun da Zug, Martin Pfister (AdC), vegnì elegì questa mesemna sco cusseglier federal e successur da Viola Amherd. En il segund scrutini è il cusseglier guvernativ dal chantun da Zug, Martin Pfister (AdC), vegnì elegì questa mesemna sco cusseglier federal e successur da Viola Amherd.

Suenter l’elecziun ha RTR tschentà questa mesemna en Chasa federala tschintg dumondas al novelegì cusseglier federal Martin Pfister (AdC). RTR: Cordiala gratulaziun per l’elecziun en il Cussegl federal. Avais Vus gia realisà tge ch’è gist capità, che Vus essas il nov cusseglier federal? Martin Pfister: «Grazia fitg!» – Quai èn ils sulets dus pleds che jau sai per rumantsch. Tut è nov ussa ed jau n’hai anc betg propi realisà mia elecziun. Tge cusseglier federal vulessas Vus esser? Jau vuless esser in bun cusseglier federal, vul dir en emprima lingia in commember da quest collegi, in gremi ch’emprova d’anticipar l’avegnir da la Svizra e da porscher bunas soluziuns. Sco cusseglier federal vuless jau communitgar bain e stgaffir confidenza. Il departament che vegn surdà a mai quest venderdi – probabel èsi lura il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (DDPS) – vuless jau manar bain e stgaffir fidanza e ruaus en quel. Tge prioritad vulessas Vus tschentar gist en il DDPS ch’è confruntà actualmain cun pliras sfidas? Impurtant è propi dad avair ruaus e da pudair stgaffir confidenza. Tut las dumondas ch’èn sin maisa stuain nus liquidar uschè svelt sco pussaivel e lavurar vi da las perspectivas da l’armada, da la defensiun e da la segirtad – per pudair fruntar las sfidas dal mument. Tge signifitga per Vus questa elecziun e co vegnis Vus a festivar quella? L’elecziun ma fa grond plaschair. Avant intginas emnas n’aveva jau gnanc fatg quint cun quest uffizi. Ed ussa hai jau sentì la fidanza, surtut en la Svizra Centrala hai jau pudì sentir bler plaschair. Igl è sa chapescha bel da pudair procurar per plaschair en mia atgna regiun. Avais Vus insumma ina colliaziun cun il Grischun e cun il rumantsch? Jau aveva ina tanta oriunda da l’Engiadina Bassa, da Sent. E cun ella aveva jau adina ina buna relaziun. Transcripziun tenor video RTR En il segund scrutini è il cusseglier guvernativ dal chantun da Zug, Martin Pfister (AdC), vegnì elegì questa mesemna sco cusseglier federal e successur da Viola Amherd.

Cun var 88 milliuns francs surpli d’entradas resta la situaziun finanziala dal chantun Grischun solida. In dals motivs per il bun resultat èn dapli entradas da taglia, ha il minister da finanzas Martin Bühler declerà ier gievgia a la conferenza da medias a Cuira. «La situaziun finanziala resta solida», cun quests pleds ha il minister da finanzas Martin Bühler introducì la conferenza da medias la gievgia avantmezdi en il bajetg dal Cussegl grond a Cuira. Sco ils ultims onns resulta in surpli d’entradas tar il quint annual, malgrà ch’igl è vegnì budgetà in deficit. Qua suondan otg constataziuns dal quint annual 2024. Uschia èsi vegnì tar il gudogn Il motiv principal per il surpli d’entradas dad 87,7 milliuns francs l’onn 2024 èn las entradas da taglia. Tant tar la taglia da persunas natiralas sco era tar la taglia da persunas giuridicas èn ils retgavs creschids: radund 47,3 milliuns francs dapli che l’onn passà. Era las pli autas dividendas da la Banca Chantunala Grischuna ed ils megliers retgavs da las ovras electricas sustegnian il bun resultat, uschia il Chantun. Ed a la fin finala n’èn las investiziuns betg stadas uschè autas sco planisadas (guarda intervista sut). Betg in gudogn da record Malgrà il surpli d’entradas da radund 88 milliuns francs ha il chantun Grischun era schon nudà pli auts gudogns en quints chantunals. Da menziunar spezialmain è il quint chantunal 2022, en il qual il Chantun ha pudì preschentar in gudogn operativ da 215 milliuns francs, in absolut record en l’istorgia dal Chantun. Per l’onn passà eran vegnids communitgads 120,5 milliuns francs gudogn operativ. Investiziuns da record Cun investiziuns da var 420 milliuns francs ha il Chantun il 2024 investì uschè bler sco anc mai e var 16 milliuns francs dapli che l’onn avant. Per projects da construcziun auta e bassa sco era per software èn vegnids impundids 167 milliuns francs. Prest ina milliarda chapital agen liber Cun il Grischun vai bain. L’agen chapital è in impurtant instrument per manischar ils quints dal Chantun – e quel crescha ad in crescher. Grazia al gudogn da quest onn da nov sin totalmain 3,32 milliardas francs. Da quai èn 927,4 milliuns francs agen chapital a libra disposiziun – prest ina milliarda. Bleras expensas per la sanadad Spezialmain las contribuziuns chantunalas a communitads ed a terzas persunas procuran per dapli expensas. La gronda part da questas contribuziuns vegn pajada al sectur dals fatgs socials ed al sectur da sanadad. E quests custs vegnan vinavant a crescher. Tenor la communicaziun da la Regenza èsi «impurtant da tegnair en egl» l’augment dals custs. 56,8 milliuns francs da la Banca naziunala Era per l’onn 2024 – sco gia per l’onn 2023 – manca la distribuziun dal gudogn da la Banca naziunala svizra (BNS) dal tuttafatg. Enconuschent è dentant, ch’ils chantuns profiteschan l’onn 2025 puspè dal gudogn da la BNS. Per il Grischun èn segiras las entradas da 56,8 milliuns francs. Pli paucas entradas da gulivaziun da finanzas La gulivaziun da finanzas naziunala prevesa che chantuns ferms sustegnan chantuns flaivels. «Perquai che nus essan creschids economicamain, survegnin nus era pli pauc or da la gulivaziun», è il commentari da Martin Bühler sin ils buns resultats dals quints dals ultims onns. La summa ch’il Chantun retira vegn damai pli pitschna, per quant n’è dentant anc betg calculà. Gronds deficits a partir dal 2026 La planisaziun da finanzas per ils onns 2026 fin 2028 mussa gronds deficits tranter 118 e 137 milliuns francs. Ils pajaments da la Confederaziun or da la gulivaziun vegnan a sa reducir vinavant. Il departament da finanzas ha pudì preschentar in aut gudogn per il 2024: Raphael Pfiffner, Martin Bühler, Urs Brasser e Bettina Simioni (da san.). Foto Sandro Buchli 6 dumondas a Martin Bühler «Nus essan vegnids pli ferms» Responsabel per il ressort da finanzas è dapi dus onns il cusseglier guvernativ Martin Bühler (PLD). Danovamain ha el dastgà preschentar in quint annual positiv. Era sch’i marscha bain il mument, pudessan ils proxims onns vegnir pli dirs. FMR: Il Chantun fa in gudogn da prest 88 milliuns francs. Essas Vus cuntent cun quest quint? Martin Bühler: Nus dastgain crai schon sa legrar da quest bun e solid resultat. Gist en vista al futur malsegir èsi in bun sentiment, sch’ins po preschentar bunas cifras per dumagnar las sfidas. Quant fitg profitescha la populaziun grischuna da quest gudogn? La dumonda è forsa plitost: «Quant fitg ha la populaziun profità dals buns ultims onns?» Cun ina solida situaziun finanziala avain nus gì la pussaivladad d’investir. A medem temp avain nus pudì sbassar il pe da taglia chantunal. Tge investiziuns manegiais Vus? Dad ina vart il nov bajetg da la Scola auta spezialisada dal Grischun, da l’autra vart avain nus investì bler en la construcziun da vias, ma nus avain er investì en la digitalisaziun, per exempel per simplifitgar il contact da la populaziun cun las autoritads. Budgetà era atgnamain in deficit per l’onn. Tgenins èn ils motivs principals ch’igl ha tuttina tanschì per in plus? Nus avain gì dapli entradas da la taglia. Quai munta era ch’il Chantun sa sviluppescha ferm, per part era pli ferm che budgetà. Tge che vegn vitiers: Nus avain totalmain investì 420 milliuns francs, ma budgetà eran atgnamain expensas da 487 milliuns francs. Quai munta che nus n’avain betg pudì investir tut quai ch’era prevesì. Raschuns per quai èn retards tar projects u contribuziuns che nus avain mess a disposiziun per vischnancas u per il sectur da sanadad, ma n’èn betg vegnidas duvradas. Il Grischun tutga gea tar ils chantuns che profiteschan mintgamai ferm dals daners or da la gulivaziun finanziala. Tge capita ussa? Nus essan gia ussa pertutgads dal ferm svilup positiv dal Chantun d’avant tschintg onns (2020 – 2022). Nus survegnin quest onn 36 milliuns francs pli pauc or da la gulivaziun naziunala. Qua sent’ins, che nus essan vegnids economicamain pli ferms, e da quai dastgain nus esser cuntents. Ultima dumonda: Tge fa a Vus sco minister da finanzas il pli grond rumpatesta? Igl è ina situaziun in pau privlusa: I va bain cun il Chantun, ma quai sveglia era desideris ed interess particulars. Sche nus guardain en il futur, vesi dentant era ora intschert: La Confederaziun planisescha da reducir las expensas, quai pudess tut tenor la realisaziun era pertutgar fermamain il Grischun. E nus avain investiziuns planisadas che nus vulain far. Quests dus facturs na fan betg quitads a mai, ma i dat anc blera lavur che quest quint va si a la fin. Pli bler ch’è anc malsegir, e pli pauc dastgain nus simplamain far acziuns malponderadas u auzar il budget qua e là. Il plan finanzial per ils onns 2025 – 2028 è fatg, e nus stuain resguardar quel. In plus dad 88 milliuns francs Il chantun Grischun ha lavurà bain l’ultim onn. Prest 88 milliuns francs surpli d’entradas noda il quint annual – malgrà ch’igl era budgetà in deficit da 49,6 milliuns francs. Era sche las cifras dal quint 2024 èn bunas, ha il schef da las finanzas Martin Bühler avertì da las sfidas finanzialas futuras. Sandro Buchli/FMR «En vista al futur malsegir èsi in bun sentiment, sch’ins po preschentar bunas cifras», ha il responsabel per las finanzas chantunalas Martin Bühler ditg ier gievgia suenter la conferenza da medias a Cuira. Malgrà ch’il Chantun ha budgetà in deficit da 49,6 milliuns francs, è a la fin resultà in plus da prest 88 milliuns francs per il quint annual 2024. Ina da las raschuns per il bun resultat èn dapli entradas da taglia che spetgà. Prest ina milliarda agen chapital liber Grazia al surpli crescha era l’agen chapital ussa sin radund 3,3 milliardas francs. Ed il chapital ch’è libramain disponibel s’avischina plaun plaunet a la summa dad ina milliarda. Cun varga 420 milliuns francs ha il Chantun ultra da quai cuntanschì il 2024 il pli aut livel dad investiziuns. «En il futur vesi però ora intschert», avertescha Martin Bühler. Per l’onn 2025 èsi anc budgetà in quint guliv, ma a partir da l’onn 2026 èn previs gronds deficits. «Pli bler ch’è anc malsegir, e pli pauc dastgain nus simplamain far acziuns malponderadas u auzar il budget qua e là.»

Mia objectivitad schurnalistica na permetta betg da dir sinceramain mi’opiniun davart il FC Bayern. Il club da Minca tutga gea dapi decennis tar ils clubs europeics cun il pli grond success: 33 giadas campiun tudestg, 22 giadas gudagnà il pocal en Germania e lura anc numerus titels internaziunals – da la Champions League fin tar il Pocal mundial. Ma envers il club dals Beckenbauers, Hoeness e Rumenigges datti atgnamain mo duas tenutas: per u cunter! Ubain ch’ins è fan da Bayern ubain ch’ins parta l’opiniun da la band «Die Toten Hosen»: «Es kann so viel passieren, es kann so viel geschehen, nur eins weiss ich hundertprozentig: Nie im Leben würde ich zu Bayern gehen!» Ma igl ha era dà in temp, cura ch’il glorius FC Bayern era plitost in cabaret – numnadamain durant ils onns 90. Cumbain ch’il club aveva da quel temp giugadurs famus: Lothar Matthäus, Jürgen Klinsmann, Mario Basler, Oliver Kahn, Thomas Helmer, Stefan Effenberg, Mehmet Scholl ... – Ma insaco n’è il FC Bayern betg stà pipa d’ademplir quels onns las atgnas finamiras. Il punct culminant è lura stà la legendara tirada dal trenader Giovanni Trappatoni: «Was erlaube Strunz?» – «Spieler waren schwach wie Flasche leer!» – «Ich habe fertig!» – Anc oz scalinan quellas passaschas dal 1998 en l’ureglia. E pertge recapitular ussa quellas istorgettas? – Perquai ch’il ZDF ha emess durant il schaner 2025 ina seria da tschintg parts che taglia ensemen l’entir circus dals onns ‘90 tar il FC Bayern – fin a la sconfitta da las sconfittas en il final 1999 da la Champions League cunter Manchester United. Perquai: eviva il «FC Hollywood»! La seria è da chattar exact cun quel surnum en la mediateca dal ZDF. – «Ich habe fertig!» Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Illustraziun per la seria documentara "FC Hollywood" davart ils schischuris tar il FC Bayern durant ils onns novanta. En il maletg l'anteriur trenader Giovanni Trappatoni durant sia tirada legendara il mars 1998.

La Confederaziun vul realisar ina rait d’internet svelt en l’entira Svizra. Cun ina nova lescha e cun 365 milliuns francs vul il Cussegl federal extender la rait er en regiuns ruralas. Venderdi passà ha cusseglier federal Albert Rösti preschentà la «Strategia da gigabit». Il Cussegl federal vul promover l’internet a bindel lad en regiuns ruralas cun vers 365 milliuns francs, sco ch’el communitgà quest venderdi passà. Cun quella mesira vuless la Confederaziun garantir l’access svelt a l’internet. Venderdi ha el avert la procedura da consultaziun per ina nova lescha federala en chaussa. 1 gigabit per secunda Il Cussegl federal vul impunder ils raps da quel program da promoziun surtut en regiuns nua ch’ils concerns da telecommunicaziun n’hajan – per raschuns finanzialas – anc betg investì en l’infrastructura necessaria. En emprima lingia vai per extender la rait da fibras da vaider, per cuntanscher a la fin sur la rait fixa ratas da transmissiun da silmain 1 gigabit per secunda. Il minister da communicaziun e cusseglier federal Albert Rösti ha infurmà venderdi a Berna davart la lescha – la uschenumnada ‹Strategia da gigabit›: «I dat mo raps da promoziun, sch’i n’è betg pussibel d’extender la rait en ina regiun en moda e maniera rentabla.» Parter custs tranter chantuns e Confederaziun Ina rait moderna da bindel lad saja d’eminenta impurtanza en il mund digitalisà, ha Albert Rösti intunà venderdi. Il basegn creschia per colliaziuns sveltas e fidadas da l’internet. «Quai vala era per las regiuns ruralas», ha el ditg. Per exempel fetschia er l’agricultura diever dad applicaziuns correspundentas. E perquai saja indispensabel d’extender la rait en l’entir pajais. Il sboz da lescha fa dependent ils pajaments da la Confederaziun da l’engaschament finanzial dals chantuns. Concretamain duain tar mintga project vegnir repartids mez-mez ils custs tranter la Confederaziun ed il chantun pertutgà. Sia cumpart vul la Confederaziun finanziar cun taxas da concessiun futuras per las interpresas da telecommunicaziun. La procedura da consultaziun per la nova lescha dura fin ils 23 da zercladur. La Confederaziun vuless promover la rait da fibras da vaider en l’entira Svizra e vuless prender enta maun var 365 milliuns francs.

A ses emprim di da lavur – entschatta november 2024 – ha la nova directura generala da la SRG SSR, Susanne Wille, annunzià in vast process da transfurmaziun cun il num rumantsch «Enavant». L’interpresa sto spargnar fin dal 2029 var 270 milliuns francs. – In discurs cun Susanne Wille davart las consequenzas che «Enavant» pudess avair per RTR, davart la panica sin la Titanica e davart sia emprima lectura la damaun. La nova directura generala Susanne Wille è en uffizi dapi november 2024. L’entschatta da l’onn 2025 è ella era stada preschenta a Turitg al tradiziunal inscunter da las medias, nua ch’ella era tranter auter en viv discurs cun Patrik Müller, schefredactur tar CH Media. Dapi passa quatter mais è Susanne Wille en uffizi sco directura generala da la SRG SSR. Ma l’emprima dunna en quest uffizi è gia confruntada da bell’entschatta cun inqual sfida – cun squitschs politics, ina reducziun da la taxa da medias, la transfurmaziun digitala ed in’iniziativa ch’è en la pipeline e che metta en dumonda fundamentalmain la chasa da medias – e cun quai era la purschida da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). In discurs digital cun Susanne Wille tranter Berna e Cuira. FMR: Avais Vus guardà la seria ficziunala rumantscha «L’ultim Rumantsch»? Susanne Wille: Natiralmain – cun l’entira famiglia. E co ha ella plaschì? Fitg bain. Dal rest, tar mes emprim inscunter cun Nicolas Pernet, sco directur dad RTR – jau era là anc manadra da la partiziun da cultura dad SRF – avain nus discurrì davart l’idea per ina seria ficziunala or dal mund rumantsch. E nus avain discurrì co che nus pudessan realisar quai. Perquai èsi stà bel da vesair pli tard il resultat. Per mai è «L’ultim Rumantsch» stà dubel interessant, damai che l’istorgia sa splega enturn dumondas rumantschas e medialas. En la seria proclamescha la scheffa da «La Posta» in slogan per sia squadra redacziunala: «Nagina panica sin la Titanica». – Co statti cun la panica tar la SRG SSR? La Titanica è gea ina bartga ch’ha fatg naufragi! Na, jau crai vi d’ina ferma SRG SSR che traglischa er en l’avegnir, era sche l’interpresa vegn ad esser in’autra. Perquai: ni Titanica ni panica, igl è da drizzar il sguard enavant, lavurar e construir novas chaussas. Però i dat ferms squitschs finanzials e politics. Vus essas quatter mais en uffizi sco directura generala da la SRG SSR. Essas gia s’enriclada in curt mument d’avair surpiglià il post? (ri) Gnanc in sulet di. Jau sai mintga damaun pertge che jau m’engasch e pertge che jau vom a la lavur. La Svizra dovra fermas medias. E nus essan la suletta chasa che rapporta en tuttas linguas ed or da tuttas regiuns. La SRG SSR ma stat a cor, perquai che la Svizra ma stat a cor. Ed en mes post vegn ensemen tut quai che jau hai gugent: ils svilups digitals, la transfurmaziun, las medias, il schurnalissem, la politica, la Svizra … – Da pudair crear e muventar insatge qua è simplamain bel, era sche las sfidas èn grondas. Gia a Voss emprim di da lavur avais Vus lantschà in program da spargn rigurus. Fin dal 2029 vuless l’interpresa spargnar 270 milliuns. È quai realistic? I mussa simplamain la dimensiun. Che jau hai insumma communitgà direct quel pass a mes emprim di sco directura generala, quai è stada ina decisiun bain ponderada. Jau vuleva esser transparenta e clera da bel principi, era sch’igl è stà difficil. I fiss segir stà pli simpel per mai da far il bainvegni a las collavuraturas ed als collavuraturs ed als dir: «L’emprim ans emprendain nus d’enconuscher.» – Ma gist en in temp da fermas midadas e da squitsch politic spetgan mes collegas simplamain era che jau saja sincera ed averta. I tutga tar mes stil da manar da communitgar quai che jau sai. Ils emprims resuns han mussà che quai vegn apprezià. Ils respargns ston gea capitar en emprima lingia pervi da la reducziun da la taxa da medias decidida dal Cussegl federal. Voss’annunzia dal november cun spargnar 270 milliuns e var 1000 plazzas ha mess il rom. Datti ussa, quatter mais pli tard, accents pli concrets, nua che Vus vulais spargnar? Lubi a mai, da precisar: En mi’annunzia dal november n’hai jau betg discurrì da 1000 plazzas, jau hai sulet numnà la dimensiun da spargn. Quella calculaziun da plazzas han silsuenter fatg las medias. Passa la mesadad da noss budget èn custs da persunal. Nus avain perquai adina ditg ch’i vegnia a pertutgar era nossas collavuraturas e noss collavuraturs, sche la SRG SSR sto spargnar. En quel mument na fissi però betg stà serius dad operar cun ina tala cifra. Nus essan vi da la lavur e faschain quai cun gronda responsabladad. Ma avais Vus entant gia ideas pli concretas en tge direcziun ch’i pudess ir? Nus n’essan anc betg uschè enavant. Nus lavurain fitg focusà. In process da strategia dovra dentant ses temp. L’emprim di en uffizi hai jau discurrì sur da l’import che nus stuain spargnar, però era mussà co che nus ans vulain midar. Ils 270 milliuns (var 17 % da l’entir budget da la SRG SSR, rem. red.) resultan da la reducziun da la taxa da medias, da la digren tar la reclama e pervi dal nivel da pretschs e custs che creschan en general. Quell’entira dimensiun na pudain nus betg adossar ussa tenor ina clav da repartiziun a mintga singula unitad d’interpresa, ad SRF, RTR, RSI etc. Nus stuain ir questa giada in’autra via. Perquai avain nus sin incumbensa dal cussegl administrativ instradà in process da transfurmaziun, sco che la SRG SSR n’ha anc mai realisà. Nus stuain chattar ensemen – e sur tut la SRG SSR – soluziuns, far dumondas fundamentalas davart organisaziun, process e structuras. E perquai dovri in’analisa approfundada. Vi da quella essan nus. A las collavuraturas ed als collavuraturs en tut la Svizra avain nus mess en vista d’infurmar d’in cuntin, cura che nus savain dapli. Uschia ch’i na dat nagut pli concret al mument – respargns tar emissiuns, chanals, sedias? Jau chapesch che Vus insistis, ma nus faschain quai cun premura, a lunga vista e nus lavurain pir vi da soluziuns. Segir è: I vegn a dar respostas concretas, ma era grevas decisiuns. Tar tut quellas decisiuns ans vulain nus tegnair vi dad intgins principis, sco per exempel: Tge è il service public da l’avegnir? Co resta la SRG SSR relevanta per noss public? Co mettain nus noss public era en avegnir consequentamain en il center da tut quai che nus faschain? Co pudain nus restar cun noss cuntegns manaivels a las regiuns ed als umans? Co pudain nus far diever anc meglier da nova tecnologia? Co vegn la SRG SSR anc pli movibla e digitala? – Cun las respostas a quellas dumondas vulain nus elavurar ina strategia ed organisaziun clera. E betg d’emblidar: Nus na vulain betg simplamain redimensiunar la SRG SSR per quels 270 milliuns, mabain nus vulain etablir in’interpresa ch’è abla e movibla da reagir sin proximas sfidas. Nus guardain sin tut l’interpresa e sur tut las regiuns linguisticas. Per las passa 7000 emploiadas ed emploiads po quel sguard general però esser dischagreabel. Il favrer è vegnida stritgada l’emissiun «Gesichter & Geschichten» dad SRF. Ed inqualin sa dumonda: A tgi tutgi sco proxim? Jau sun stada questas ultimas emnas en tut las sedias da la SRG SSR. Dapertut han collavuraturas e collavuraturs tschentà quella dumonda: a Lugano, Berna, Losanna, Turitg, Bienna, Genevra e Cuira. Quai mussa quant ferm che quella dumonda occupa. Dad ina vart avain nus ussa quest process da tranfurmaziun, las mesiras da spargn ed il squitsch politic – e da l’autra vart prestan las collavuraturas ed ils collavuraturs di per di il meglier job pussaivel. Quai è pretensius e nus appreziain quai. Tge che jau sco directura generala poss porscher è che nus communitgain avertamain e transparentamain, che nus train mintgina da nossas decisiuns strategicas cun premura, che nus stritgain sco ultim vi dal program e che nus drizzain il sguard vers il futur cun ina SRG SSR indispensabla. Vus numnais questas mesiras da spargn in «process da transfurmaziun». E Vus avais dà a quel process il num rumantsch «Enavant». N’èsi betg in pau cinic, da charsinar in’acziun da respargn cun dar il num «enavant»? Jau hai ditg ponderà co numnar quest process, perquai ch’il num duess gea er esser in messadi. La SRG SSR è gea en il coc in’interpresa plurilingua ed ella resplenda uschia era bain la voluntad svizra da tutgar ensemen. Da far diever d’in pled rumantsch è pia stà in messadi a favur da la diversitad linguistica e culturala. E lura correspunda il pled «enavant» effectivamain a nossa finamira: Gea, nus stuain bain spargnar, ma nus vulain er ans transfurmar. La SRG SSR n’ha gea betg decis sezza las circumstanzas da spargnar. Ils motivs èn il svilup medial e las circumstanzas politicas e finanzialas. Igl è simplamain ina realitad – las taxas da medias èn pli bassas, las entradas da reclama tschessan, ils custs s’augmentan e surtut è sa midà tar la glieud il consum da medias. Gist il svilup en il diever medial-digital è rasant. Gia ussa consumescha prest la mesadad da noss public ils cuntegns da la SRG SSR sin via digitala e betg exclusivamain sur chanals linears sco televisiun e radio. Per cuntanscher tut noss public, sto l’interpresa sa dumandar ussa co ch’ella vul – e sto – sa metter si per l’avegnir. Vus avais ditg en in’intervista: «La SRG SSR è l’interpresa da mia vita.» – Ma pertge avess quell’interpresa era dad esser part da «mia vita»? U formulà auter: tge porta ella a mai? Igl è fitg impurtant che Vus, sco persuna rumantscha, survegnias l’infurmaziun che pertutga Vossa lingua e Vossa regiun. La SRG SSR – e per Vus specificamain RTR – rinforza cun ses programs e cuntegns la diversitad culturala. Gist RTR è era in lieu da memoria culturala ed in’ancra dal mund rumantsch e da la lingua. Nus vulain vinavant dar tgira a questa minoritad preziusa. Ella fa che la Svizra è la Svizra. «Enavant» è in num rumantsch. L’entira transfurmaziun vegn pia er a pertutgar il mund rumantsch e la purschida da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR)? Dal rest, il directur dad RTR e vicedirectur da la SRG SSR, Nicolas Pernet, è gea perfin manader da quest process. Ma per revegnir a la dumonda: Gea, «Enavant» pertutga tut, tuttas e tuts – damai era RTR. Per esser forsa in zichel pli concreta, las ponderaziuns van qua en direcziun da dumondas da sinergia e da collavuraziun: Co collavurain nus oz tranter las regiuns linguisticas? Tanscha quai? Dessi novas pussaivladads? Gia ussa è RTR vi da spargnar. Quest onn vegn stritgada l'emissiun televisiva da stad «Sil punct», fin dal 2026 sto RTR spargnar 600 000 francs e stritgar var quatter plazzas. Ma quai n’è probablamain betg tut fin dal 2029? Qua essan nus exact ad in punct, nua che nus vesain: Uschia na vai betg vinavant, sche tut il pachet cun mesiras da spargn vegn repartì sin mintga unitad d’interpresa. RTR è gea schon oz efficazi cun sias resursas, cun ierarchias plattas e cun collavuraturas ch’han pliras funcziuns. Sche ti vuls pia spargnar qua, lura giessi svelt vi dal program, vi da la purschida. Ma atgnamain vulessan nus schanegiar tant sco pussaivel il program. Là spargnain nus pir, cura ch’i na va betg pli auter. Uschia che nus stuain ussa drizzar il sguard sur tut l’interpresa, betg mo sin RTR. Però ad esser onest e resguardond ils respargns gia fatgs fin oz, na vegni betg ad ir senza midaments e senza tagls. Nus discurrin ussa l’entir temp da respargns che stattan en connex cun la reducziun da la taxa da medias ed ils svilups economics. Ma previsiblamain l’onn 2026 va en votaziun l’iniziativa «200 francs bastan» (tud. Halbierungsinitiative). Prendain il cas ch’il suveran svizzer acceptass quell’iniziativa – tge lura? Gea, sche quell’iniziativa vegniss acceptada, lura avessan nus ina situaziun da partenza cumplettamain differenta. Tar «Enavant» lavurain nus cun las cifras che nus enconuschain oz, tranter auter cun la decisiun dal Cussegl federal concernent las taxas. Sin basa da quai pudain nus planisar e calcular – ed a medem mument transfurmar la SRG SSR en vista al futur. Sco interpresa cun incumbensa publica na pudain nus gea betg spargnar preventivamain. L’iniziativa per limitar las taxas da medias sin 200 francs vegnin nus sa chapescha a cumbatter. Nus giain cun curaschi en la debatta democratica, ans engaschain a tut pudair per ina ferma SRG SSR e vegnin a mussar pertge ch’i dovra quella. La SRG SSR è impurtanta per mussar tut la diversitad da noss pajais. Sche l’iniziativa vegniss acceptada, lura stuess noss’interpresa lavurar cun la mesadad dal budget ed ella na pudess betg pli ademplir l’incumbensa da la Confederaziun en il rom dad oz. Era la structura decentrala – vul dir nossas sedias regiunalas – na pudessan nus betg pli mantegnair. Ed i dess tagls massivs en noss program e tar noss engaschament en ils secturs da la cultura, dal sport e da la societad. Igl è nossa responsabladad da mussar e declerar en la debatta ils avantatgs ch’ins ha cun ina ferma SRG SSR. In argument ch’ins auda savens tuna uschia: «Jau na vuless betg abolir la SRG SSR, ma simplamain redimensiunar questa grond’interpresa.» – Quai tuna sco in bun cumpromiss svizzer. A quel argument empruvain nus da respunder cun fatgs e cifras. Per exempel ha RTR in budget da vers 24 milliuns. Sin basa da la taxa da medias che Rumantschas e Rumantschs pajan, avess RTR atgnamain dabun mo entradas da forsa var 5 milliuns francs. E qua vegn en acziun in mecanissem impurtant en la Svizra e tar la SRG SSR: Nus finanziain solidaricamain ina chasa da medias per mintga regiun linguistica. Vul dir che la gronda Svizra tudestga gida a finanziar la purschida mediala en las autras regiuns, era en il mund rumantsch. Sche nus avessan ina purschida mediala mo en ina lingua, p.ex. per tudestg, lura tanschessan 200 francs. Però nus procurain per ina purschida multiregiunala e plurilingua. Nus avain discutà en quest’intervista bunamain mo davart il spargnar. Per tge dess la directura generala lura gugent ora raps? (ri) Nus n’avain betg mo discurrì da spargnar, mabain da transfurmar l’interpresa. En quel connex datti blers svilups da program e projects da l’avegnir per tut las parts dal pajais, vi dals quals nus lavurain. RTR sviluppa per exempel in program digital per uffants. E l’entira SRG SSR lavura al mument vi da la nova plattafurma da streaming plurilingua cun il titel da lavur «PlayNext». Quella collia las plattafurmas actualas sco Play RTR ubain Play Suisse. Ella permetta l’access a l’intera purschida da video ed audio da la SRG SSR. I dat pia trasora investiziuns en l’avegnir da nossa purschida. E sper Vossa lavur: Nua na spargna Susanne Wille segir betg? (ri) Per il mument n’hai jau gnanc grond temp da pensar a quellas chaussas. Ma sche jau dun ora raps, lura gugent per cudeschs. Jau stun si fitg baud e legel consequentamain mintga damaun marvegl durant in quart d’ura or d’in cudesch che n’ha da far nagut cun mia lavur. Per far liber il chau e per lura esser averta per la vista globala e per inspiraziun. Tge cudesch eri questa damaun? Jau hai legì or dal roman «Daheim» da l’autura tudestga Judith Hermann. Igl è plitost in’excepziun che jau legel in roman. Normalmain legel jau cudeschs tematics. Da l’emissiun «10vor10» en la direcziun generala Susanne Wille (50) è l’emprima dunna ch’è directura generala da la SRG SSR. Il matg 2024 è ella vegnida elegida sco successura da Gilles Marchand e responsescha a partir da november 2024 il manaschi da la chasa da medias da dretg public en Svizra. La SRG SSR tgira 17 chanals da radio, set emetturs da televisiun e diversas plattafurmas online. Quella purschida vegn finanziada per passa 82 % da las taxas da medias ch’èn obligatoricas en Svizra per chasadas ed interpresas. Al mument importa la taxa da medias 335 francs l’onn, vegn dentant sbassada l’entschatta 2027 sin 312 francs ed il 2029 sin 300 francs, tenor ina decisiun dal Cussegl federal. Tar la SRG SSR lavuran passa 7000 persunas. Susanne Wille è stada enconuschenta surtut sco ina da las fatschas da l’emissiun «10vor10» ch’ella ha moderà a partir da l’onn 2001 durant passa ina dunsaina d’onns (2001-2011 e 2017-2020). Ella ha lavurà sco schurnalista politica per differents formats ed emissiuns d’elecziun dad SRF. Trais giadas è ella vegnida elegida da la revista «Schweizer Journalist:in» sco polit-schurnalista da l’onn (2016, 2017, 2018). Dal 2020 è Susanne Wille daventada scheffa da la partiziun da cultura tar SRF. Ensemen cun ses um Franz Fischlin, l’anteriur moderatur da l’emissiun «Tagesschau», ha ella trais uffants. (fmr/dat) Durant sias emprimas emnas en uffizi sco directura generala ha Susanne Wille fatg in «Tour de Suisse» ed ha era visità il schaner 2025 ses collegas da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) a Cuira. Durant sias emprimas emnas en uffizi sco directura generala ha Susanne Wille fatg in «Tour de Suisse» ed ha era visità il schaner 2025 ses collegas da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) a Cuira. La nova directura generala Susanne Wille è en uffizi dapi november 2024. L’entschatta da l’onn 2025 è ella era stada preschenta a Turitg al tradiziunal inscunter da las medias, nua ch’ella era tranter auter en viv discurs cun Patrik Müller, schefredactur tar CH Media.

La «Fundaziun ch» undrescha contribuziuns davart la diversitad en l’unitad cun il Premi da federalissem 2025. Undrads pon vegnir, sco che la fundaziun scriva en ina communicaziun, p.ex. ina contribuziun culturala a favur da la chapientscha, in engaschi civil, social u politic per dapli coesiun u er ina lavur scientifica per perscrutar il federalissem svizzer. Ins po inoltrar candidaturas e nominaziuns cun in formular online fin ils 30 d’avrigl 2025. L’organisaziun u la persuna che gudogna il premi survegn tenor la communicaziun 10 000 francs, la trofea dal premi ed ina gravura dal num en la Chasa dals chantuns. La «Fundaziun ch» è ina fundaziun per la collavuraziun federala e vegn sustegnida da tut ils 26 chantuns da la Svizra. Ella undrescha mintg’onn contribuziuns cun il Premi da federalissem. (cdm/fmr) Dapli infurmaziuns ed il formular online per participar al premi sin www.chstiftung.ch.

Ils fits-chasa creschan ad in crescher. I dovra urgentamain abitaziuns pajablas per indigens. In pussaivel remedi pudessan esser cooperativas d’abitar, sco che era la regenza grischuna ha fatg a savair dacurt. En il Grischun datti gia differentas cooperativas d’abitar, ma era projects e visiuns per talas. – Ma tge èn cooperativas e nua datti gia exempels? Planaterra 11 a Cuira è ina chasa per pliras generaziuns. Igl è ina cooperativa cun in manaschi participativ. L’idea da cooperativas d’abitar nascha or da la miseria: Cun l’industrialisaziun a la fin dal 19avel tschientaner vegn adina dapli glieud a viver en las citads. Lezzas n’èn betg preparadas per las fullas. Las abitaziuns èn stgarsas, ils chasaments en in schlet stadi. En quest’epoca vegn l’emprima cooperativa d’abitar fundada a Turitg il 1890. Gia nov onns pli tard vegn fundada l’emprima cooperativa d'abitar en il Grischun, la cooperativa Konsum Davos. Nagin gudogn, nagina speculaziun Miseria sin il martgà d’abitaziuns regia er ozendi – e quai er en ils vitgs, en emprima lingia en lieus turistics. Raschuns èn tranter auter la lescha d’abitaziuns secundaras che promova la speculaziun cun chasas (veglias) existentas e lura era il temp da corona ch’ha sveglià l’interess per las immobiglias en ils vitgs. Il resultat: Ils fits-chasa creschan, e per indigens èsi pli e pli grev u perfin nunpussaivel da chattar spazi d’abitar pajabel. Ina pussaivladad da far remedura a la mancanza d’abitaziuns pajablas èn cooperativas d’abitar. Quai vesa era la regenza grischuna uschia, ed ha preschentà l’emna passada ina nova lescha che prevesa tranter auter er instruments da promoziun per cooperativas – cun la finamira da cumbatter la stgarsezza d’abitaziuns pajablas (guarda boxa «Il Chantun ...»). En ina cooperativa d’abitar vala il tschains da locaziun sin basa dals custs (Kostenmiete). Quai vul dir: Il fit-chasa cuvra ils custs necessaris, inclusivamain il mantegniment. Nagin na fa gudogn, i na dat nagina speculaziun. L’immobiglia resta adina en ils mauns da la cooperativa. Èn ils credits ed ils daivets ina giada pajads, sa sminueschan ils fits-chasa cun il temp. Politica duai far reglas dal gieu Las persunas ch’èn a la tschertga d’ina abitaziun speran savens da chattar ina abitaziun pajabla. Spert discurran ins lura da cooperativas d’abitar. E gist ils ultims onns saja questa dumonda creschida. Quai manegia Jacques Michel Conrad. El è il mainagestiun da l’associaziun Cooperativas d’abitar Svizra orientala. Tenor Jacques Michel Conrad saja il pretsch d’abitaziuns en ina cooperativa stà l’ultim temp circa 10 % pli bass ch’il pretsch d’abitaziuns sin il martgà liber. Cun ir dals onns e decennis po quai era daventar 20, 30 u enfin 40 %. Per Jacques Michel Conrad è l’interess politic per abitaziuns pajablas indispensabel. Vischnancas e citads duain avair il curaschi da posseder territori, uschia ch’ils pretschs na creschian betg. Projects da cooperativas d’abitar durian ditg, portian dentant era in avantatg a lunga vista, manegia il mainagestiun da las Cooperativas d’abitar Svizra orientala. Tenor Jacques Michel Conrad stoi ir en emprima lingia per persunas – e betg per raps. RTR ha emess l’entschatta da mars in’emissiun da Cuntrasts davart cooperativas – da chattar sin rtr.ch. Sagogn – la visiun A Sagogn posseda la famiglia Bundi ina gronda chasa cun stalla ed in grond iert plain pumera. Per lur bain cun il num Encarden han Martin Bundi e ses figl Andri Bundi ina visiun: Realisar qua ina cooperativa d’abitar. «Pervia dal squitsch da la mancanza d’abitaziuns a Flem e Laax creschan ils pretschs. I na dat prest nagut per famiglias. Qua vulain nus dar in cuntrapais», manegia Martin Bundi. En collavuraziun cun la Scola auta spezialisada dal Grischun han bab e figl preschentà avant dus onns il project ad interessadas ed interessads. Dapli che 100 persunas èn stadas a questa occurrenza. «Quest grond interess ha mussà ch’igl è in tema urgent», declera Andri Bundi vers RTR. L’interess per las abitaziuns era avant maun, ma l’engaschi per l’idea mancava. La cooperativa d’abitar da Sagogn è pir ina visiun. I dovra glieud che concretisescha l’idea, quai munta era tschertgar la finanziaziun. «Nus n’avain anc betg l’experientscha da far cooperativas d’abitar, era la politica betg. Quai dovra segir in pau temp. Ma jau ves il potenzial», di l’architect Jan Berni che ha fatg ils models per la cooperativa Encarden. (rtr/fmr) Lantsch – in’istorgia da success Avant nov onns ha la Societad da construcziun Lantsch realisà l’emprima chasa da la cooperativa d’abitar, ina chasa dad otg abitaziuns per indigens. Da bell’entschatta èn las otg abitaziuns stadas occupadas. Era la famiglia Schmidt cun ses dus uffants ha chattà qua in dachasa pajabel. Avant avevan els tschertgà en lur regiun passa dus onns in’abitaziun che correspundess a lur entrada, ma senza success. Per lur abitaziun da 4,5 stanzas cun garascha en la cooperativa pajan els 1750 francs. Abitaziuns sumegliant grondas èn a Lantsch enfin 700 francs pli charas. «Jau sun fitg leda ch’i dat questa cooperativa d’abitar. Per nus è quai in cas da fortuna», di Marina Schmidt vers RTR. L’iniziativa per la cooperativa d’abitar a Lantsch è vegnida da persunas privatas indigenas, persunas che na dovran sezzas nagin’abitaziun – idealists che vesan il basegn da la communitad e che s’engaschan per quels. «Nus avain fatg quai per trair nà famiglias. Nus avain memia paucas abitaziuns dad affittar, perquai ston ins s’engaschar e far insatge», declera Renato Lenz, in dals cuniniziants da la cooperativa d’abitar a Lantsch. Cuira – piuniers participativs Avant dus onns ha la cooperativa d’abitar Bainviver pudì realisar ses siemi d’ina chasa da pliras generaziuns amez la citad da Cuira. En il chasament da la Planaterra 11, l’anteriura scola d’emprova per seminarists e seminaristas, abitan oz 28 persunas tranter 9 ed 80 onns. La cooperativa d’abitar da la Planaterra è ina cooperativa participativa. I vegn giavischà da sa participar a lavurs cuminas, sco per exempel en l’iert communabel u en ina da las differentas gruppas da lavur. Ed i dat spazis communabels, per exempel partan els ina stanza per giasts. Participativ vul era dir sa participar a las sesidas mensilas da la chasa. «La raschun principala per dar l’impuls per la cooperativa era da betg vulair esser solitaria. Da star persula n’è betg ina vita per mai», di Susanna Schüeli, cuninizianta da la cooperativa Bainviver. (rtr/fmr) Il Chantun vul sustegnair La regenza grischuna ha annunzià gist l’emna passada da vulair promover – a maun dad ina nova lescha – da realisar dapli spazi d’abitar pajabel en il Grischun. Sco ina da las mesiras propona ella tranter auter da dar sustegn a purtaders da chasas d’abitar d’utilitad publica, apunta era p.ex. cooperativas, en furma dad emprests a tschains favuraivels. Tals sustegns datti gia da vart da la Confederaziun. Ussa vuless il chantun Grischun anc cumplettar mintgamai quels sustegns cun in import en la medema autezza per ils singuls projects. Ultra da quai dess la nova lescha a las cooperativas era la pussaivladad da retrair contribuziuns à fonds perdu per segirar l’agen chapital necessari. La nova lescha per promover spazi d’abitar pajabel en il Grischun tracta il Cussegl grond previsiblamain durant la sessiun dal zercladur 2025. (cdm/fmr) Ina furma d’abitar che pudess per part schliar il problem Che il chantun Grischun ha in manco d’abitaziuns pajablas per indigens, na metta nagin pli propi en dumonda. Era tenor la regenza grischuna fai basegn d'agir. Perquai ha el preschentà l’emna passada in sboz per ina nova lescha che vul promover spazi d’abitar pajabel. Ina furma da promoziun prevesa sustegns era per uschenumnadas cooperativas. Ma co funcziunan quellas exact e nua datti gia talas cooperativas? In film da Cuntrasts dad RTR è ì dacurt a la tschertga dad intgins exempels, betg mo da cooperativas gia etablidas, mabain era da projects spezials e da visiuns per quella furma da condomini. Per regla sajan ils tschains per abitaziuns cooperativas enturn 10 % pli bunmartgads che tals objects sin il martgà liber, declera il mainagestiun da l’associaziun Cooperativas d’abitar Svizra orientala. (rtr/fmr) Ina visiun cooperativa a Sagogn: La famiglia Bundi vuless realisar or da ses bain Encarden ina cooperativa cun spazi d’abitar pajabel – ed ha perquai laschà elavurar emprims plans e models. Il bain Encarden a Sagogn. Or da questa chasa veglia vuless la famiglia Bundi realisar spazi d’abitar pajabel per indigens. Donat Simeon davant la parcella per ina nova cooperativa d’abitar. Gia avant nov onns aveva la Societad da construcziun Lantsch realisà in project cooperativ, la Tgesa Val Meltger. Avant nov onns aveva la Societad da construcziun Lantsch realisà in project cooperativ, la Tgesa Val Meltger. La famiglia Schmidt da Lantsch paja per sia abitaziun da 4,5 stanzas 1750 francs – 700 francs pli pauc che normal en la regiun. Planaterra 11 a Cuira è ina chasa per pliras generaziuns. Igl è ina cooperativa cun in manaschi participativ.

En in’enquista s’expriman 80 % dals indigens e segundindigens da Brinzauls da preferir ina translocaziun a Vazarouls. E la vischnanca prepara gia la basa per persunas che vulan ir voluntariamain. Infurmaziuns pli concretas suondan durant l’avrigl. Ina gronda part da la glieud da Brinzauls, inclusivamain las persunas cun abitaziuns da vacanzas, preferissan da translocar a Vazarouls, sch’ellas stuessan definitivamain bandunar il vitg. Quai resulta d’ina segunda enquista, fatga da la «Cumissiun abitadi» avant var dus mais, sco che la vischnanca Albula/Alvra ha communitgà venderdi passà. En questa zona en il vest da Vazarouls vegn mess en vista terren per ina dischlocaziun d’abitadis e glieud dal vitg evacuà da Brinzauls. Var 30 persunas giessan voluntariamain 80 % da las persunas dumandadas han fatg valair en la retschertga da preferir la varianta da translocaziun a Vazarouls. Be singulas persunas sa pudessan era imaginar dad ir a Casti u Alvagni. 15 chasadas – cun en tut var 30 persunas – han perfin inditgà en l’enquista d’avair interess da far ina translocaziun voluntara, vul dir da bandunar Brinzauls, era sche lur chasa na vegniss betg (anc) declerada sco totalmain demolida. Dapi mez november 2024 è il vitg da Brinzauls evacuà per ina segunda giada, perquai ch’il material sin la spunda instabila pudess periclitar il vitg. Gia curt suenter l’evacuaziun avevan ils responsabels preschentà plans da translocaziun, sch’il vitg avess effectivamain da vegnir dischlocà. En discussiun è stà da metter a disposiziun terren da bajegiar a Casti, Alvagni ed a Vazarouls Vest. Tractativas a Vazarouls Sco che la vischnanca Alvra/Albula ha scrit venderdi, saja ella bain en possess d’intginas parcellas da bajegiar a Vazarouls. Sin quellas hajan persunas privatas dentant anc dretgs d’antruras. Ultra da quai dettia en quella zona en il vest da Vazarouls anc autras parcellas che sajan però en possess privat. E tar quellas sajan las tractativas pli cumplitgadas. Las autoritads communalas mettan dentant en vista da pudair porscher al mument avunda terren da bajegiar per persunas interessadas e ch’in plan da zonas vegnia previsiblamain preschentà l’avrigl 2025, suenter Pasca. En ses bulletin da venderdi ha la vischnanca perfin fatg amogna a la populaziun d’annunziar l’interess per ina translocaziun voluntara. Ils voluntaris vegnissan tractads cun prioritad en in emprim pass. La spunda resta sensibla ed il vitg resta evacuà Ina prognosa quant ditg che l’evacuaziun da Brinzauls cuzzia anc, na saja anc adina betg pussaivla, ha scrit plinavant la vischnanca Albula/Alvra en ses bulletin. La raschun: La spunda da grava reageschia sensiblamain sin aura bletscha e sin crudada da crappa da surengiu. Il tempo da la ruschnada è dentant per gronda part ì enavos durant ils ultims dis e las davosas emnas, ma tuttina ruschna il material sin il culm «West» anc var 7,3 meters per onn. Il vitg sa mova actualmain cun radund 1,85 meters per onn. En ses bulletin da venderdi passà ha la vischnanca Albula/Alvra era annunzià la proxima occurrenza d’infurmaziun per la populaziun. Quella è gievgia, ils 24 d’avrigl 2025 en la chasa da scola Cumpogna a Casti e po era vegnir persequitada via livestream. 80 % da las persunas dumandadas preferissan la translocaziun a Vazarouls.

Pli baud era tut meglier! Pli u main. – Ma ina chaussa sai jau segir e franc: Igl era pli simpel a scriver artitgels da gasetta. Ed jau poss declerar quai a maun dad in exempel. Avant detg exact 25 onns, ils 26 da mars 2000, avevi dà in cas d’amoc a Cuira. Ina tragedia. Il giuven Ewald K. aveva schluppettà ina dumengia cun la buis d’assagl dal militar or da si’abitaziun al Rosenhügel. Cun sia sajettada narra aveva el mess en privel la vita dals giasts en l’ustaria dasperas. Durant l’acziun da polizia aveva Ewald K. blessà ferm in policist che vuleva assaglir l’abitaziun. E la fin è Ewald K. vegnì liquidà cun il «finaler Rettungsschuss» ordinà dal cumandant da la Polizia chantunala. Insumma, la tragedia da Cuira n’era betg stada da quel temp in cas singular. Quels onns avevi dà gist plirs suicidis e mazzaments – savens apunta cun armas militaras. A mai sco giuven schurnalist interessava la tematica. Co po il stadi svizzer dar en maun a passa 400 000 umens in’arma, als laschar prender a chasa quella e perfin anc surdar ina conserva cun muniziun da tastga (Taschenmunition) per il cas da guerra? Er Ewald K. aveva dal rest avrì la muniziun da tastga per chargiar sia buis. N’è pia il stadi svizzer betg co-responsabel per las tragedias? E fai militaricamain propi senn da trametter a chasa ils schuldads cun schluppet e muniziun? Intginas dumondas en quel connex hai jau tschentà quella giada a perits per scriver in artitgel da gasetta, exact in mais suenter il cas da Cuira. Las dumondas hai jau fatg a persunas responsablas en il Grischun ed a Berna. Per telefon. Sin in numer or dal cudesch da telefon. Mintgamai in discurs da 15-20 minutas. Jau hai tschentà mias dumondas, hai fatg a maun mias notizias ed a la fin anc resumà il discurs e menziunà tgeninas passaschas dal discurs che jau citass gugent en mes text. Mes perits han dà lur consentiment per che jau possia duvrar lur num, lur infurmaziuns e lur statements. Bainchapì, i na gieva en quel artitgel betg per descriver il return da las randulinas en il Grischun, mabain per ina dumonda spinusa e politicamain dispitaivla. Tgi che vuless leger il text, po gugent far quai – l’artitgel è cumparì ils 26 d’avrigl 2000 en La Quotidiana. Igl è in simpel artitgelet realisà cun retschertgar en las gasettas da quella giada e cun 4-5 telefonats. Uschia funcziunava schurnalissem avant 25 onns. Ed oz? – Nunpussaivel! La tematica fiss anc adina smaladet interessanta. La schuldada svizra prenda anc adina a chasa ils schluppets (la muniziun da tastga dentant betg pli). Però oz fissi nunpussaivel da far mias retschertgas e mes artitgel uschè facil sco quella giada. Per l’ina fissi grev dad insumma survegnir la persuna responsabla al telefon, jau vegniss collià cun in post da communicaziun. Quel post scleriss lura internamain tgi che pudess forsa (sche insumma) dar scleriment a las medias. Suenter 1-2 dis vegniss la resposta en cumbinaziun cun in’adressa dad e-mail, exprimind il giavisch che jau duess formular las dumondas en scrit. Suenter 3-4 dis vegniss finalmain la resposta sin mias dumondas. Sche las respostas na ma cuntantassan betg, avess jau la pussaivladad da far anc ina giada la runda cun 2-3 dumondas supplementaras. Il medem exercizi fissi era da far cun las autras trais persunas dal fatg. Adina via e-mail. Igl è gea in politicum delicat, l’arma militara! Cler, i dat er oz la via telefonica, ma suenter mintga telefonat da retschertga èsi tuttina da trametter ils citats zavrads or dal discurs per laschar autorisar. Adina via e-mail. Cun resposta suenter 1-2 dis. E per il solit vegnan smuttads ed amplifitgads ils citats talmain, ch’i tunan la fin sco in’instrucziun per in mixer. E tge è il pli trist? – Ina giuvna schurnalista desista oz pli gugent da tut la seccatura cun ina tematica politicamain delicata – e preferescha da scriver in artitgel davart las randulinas che turnan onn per onn dal sid. Ma èsi pia uschè nausch e stentus ozendi cun la lavur schurnalistica? – Na, scriver artitgels è anc adina in dals pli bels jobs dal mund. Ed er uschiglio è atgnamain bler vegnì meglier durant quests davos 25 onns. Pli u main. David Truttmann da Cuira è dapi october 2019 schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). David Truttmann, schefredactur FMR

La gronda bova da crappa en il vitg muntagnard grischun Bondo durant l’onn 2017 ha chaschunà ina massa da projects da sanaziun e da protecziun. A la fin da la stad vegnan ad esser concludidas las ultimas lavurs ed en la vischnanca bregagliotta vegn a turnar puspè la vita normala. La conclusiun da las lavurs da protecziun cunter auazuns vegn festivada en in mez onn, ils 12 da settember 2025 a Bondo. Il project che ha custà 53 milliuns francs ha cumenzà dal 2021 ed ha cumpiglià la construcziun da cuntschets da protecziun, novas punts e l’amplificaziun dal batschigl per retegnair material da bovas. Per la vischnanca Bregaglia e ses 1300 abitants è quai «il project dal tschientaner». Uschia descriva Ueli Weber, vicepresident communal da la vischnanca fusiunada Bregaglia, da la quala Bondo fa part, il project da reconstrucziun «+Bondo ll». Il sbuvaditsch giu dal Piz Cengalo e las bovas da l’avust 2017 han tratg cun ellas otg viandants/as en la mort. Ellas han sutterrà e destruì chasas, punts e vias. Uss è il mega-plazzal ch’ins ha cumenzà a construir durant il settember 2021 curt avant esser a fin. «Tut las lavurs en connex cun aua èn concludidas. Uschia è il cumplet project per proteger cunter auazuns terminà», ha ditg Ueli Weber, il qual maina il departement d’infrastructura communal, envers l’agentura da novitads Keystone-SDA. Auzà vias e construì punts Vias èn vegnidas auzadas per plirs meters, trais punts han ins construì ed en il batschigl per glera èsi uss dapli plazza per material che avant. Per ils abitants e las abitantas da Bondo e per ils vitgs vischins signifitga quai dapli segirezza cunter privels da la natira. Durant ils proxims mais vegnan ils ierts sin terrassas lung il cuntschet da la vart da Bondo realisads ed i vegn construida la nova fermada per l’auto da posta a l’entrada dal vitg. La punt pendenta per peduns sur Bondo vegn allontanada. «Ella vegn installada en la Val Bondasca e garantescha l’access a las aclas a Lera e tar l’infrastructura da las funtaunas», ha declerà il vicepresident communal. Ils custs totals per protecziun e segirezza importan 53 milliuns francs, 11 milliuns dapli che stimà a l’entschatta. Causa la pandemia e la guerra en l’Ucraina s’èn enchareschads ils pretschs, quai che ha manà a stretgas en la furniziun dal material. La vischnanca ha pajà 14 milliuns francs. Il rest vegn surpiglià mintgamai la mesadad da Chantun e Confederaziun. «Nus stuain progredir» Durant ils ultims onns èn Bondo ed ils vitgs vischins stads confruntads cun diversas malempernaivladads che quest grondischem project ha manà cun el. «A mai para impurtant da menziunar la pazienza enorma e l’encletga da la populaziun, la quala era exposta a canera e pulvra. Quai na sa chapescha betg da sez», ha punctuà Ueli Weber. Cun questa ultima fasa da la construcziun va a fin in decenni che ha tenor la constataziun dal vicepresident communal bloccà il svilup da la vischnanca e mess a la prova tut l’organisaziun. Bondo era stà gia da l’onn 2012 confruntà cun ina bova che ha gì per consequenza lavurs da construcziun. Dal 2017 èn lura vegnids giu passa trais milliuns meters cubics crappa e grippa dal Piz Cengalo – il volumen da circa 3000 chasas dad ina famiglia. Da bell’entschatta da la partida Ueli Weber, inschegner da construcziun e scienzià d’economia, ha accumpagnà il project da reconstrucziun da bell’entschatta. «Ensemen cun mia dunna essan nus vegnids avant set onns en Bregaglia. In’emna avant la bova avain nus suttascrit il contract per nossa chasa a Soglio.» Ina casualitad particulara per l’inschegner Weber, che para dad esser propi predestinà per accumpagnar las lavurs da reconstrucziun. Suenter tants onns da lavur èsi tenor el ussa dentant temp da cumenzar in nov chapitel. «Nus stuain guardar enavant e prender per mauns ulteriurs impurtants projects. Jau sun persvas che nossa vischnanca ha grond potenzial per in futur positiv per las proximas generaziuns. Quai dependa ussa da nus», ha el ditg. Far printgas sin la normalitad Igl è in nov cumenzament che ha merità da vegnir festivà. Ils 12 da settember 2025 planisescha la vischnanca ina festa per la fin da las lavurs, las qualas vegnan ad augmentar la segirezza per las abitantas ed abitants da Bondo e dals vitgs vischins. Da la partida vegn ad esser cun gronda probabilitad era la directura da l’Uffizi federal per ambient, Katrin Schneeberger. Cun magiels ad aut vegni fatg printgas sin il return da la normalitad en Bregaglia.

Il Tip Martin Gabriel/FMR La situaziun normala cun tadlar, guardar e leger novitads mundialas è ch’ins taidla u guarda – elavurescha, vegn a frida e metta d’ina vart. Gist en il temp actual datti dentant novitads mundialas che occupeschan pli ditg. I dat persunas che na taidlan perquai betg pli novitads, per betg avair da s’occupar. Ma i dat er bleras e blers che savessan gugent dapli. Per quellas e quels datti uss ina giada l’emna in nov format da podcast. En «NZZ Geopolitik» s’approfundeschan ils dus schurnalists Marlen Oehler e David Vogel en temas da la politica e da l’economia mundiala da noss temp. Ensemen cun lur giasts analiseschan, sclereschan, valiteschan e contextualiseschan ils dus redacturs tematicas sco per exempel: Procura Donald Trump per in nov urden mundial? Ubain: È la China pli enavant cun il svilup d’intelligenza artifiziala? Ubain: Po l’Europa proteger l’Ucraina? Las sequenzas dal nov podcast cuzzan adina ina mes’ura. Dapi paucs dis è «NZZ Geopolitik» online. En l’emprima sequenza vegn empruvà da respunder a las dumondas co ch’igl è insumma vegnì a la situaziun politica mundiala actuala. Il podcast «NZZ Geopolitik» che vegn adina producì la mesemna pon ins tadlar sin la pagina www.nzz.ch. Mes tip è da duvrar quest podcast per l’infurmaziun cumplementara da tematicas da la politica mundiala. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

En dus mais è il «Eurovision Song Contest» (ESC) a Basilea. Grazia a la victoria da Nemo da l’onn passà è il pli grond event da musica dal mund puspè en Svizra – e quai suenter 36 onns. Igl è mo donn che la Svizra na trametta questa giada betg ina chanzun rumantscha en la concurrenza, sco l’onn 1989 a Lausanne, tar la davosa ediziun en Svizra. Ussa che tut ils pajais participants han publitgà lur chanzuns, paran la Svezia e noss vischins da l’Austria dad avair las pli grondas schanzas da gudagnar il contest. Ma natiralmain po anc sa midar bler. La Svezia, che ha gia gudagnà l’onn 2023 ed organisà l’ESC l’onn passà a Malmö, pudess gudagnar per la 8avla giada la concurrenza e fiss uschia il pajais cun las pli bleras victorias. Anc partan ils Svedais quest record cun l’Irlanda, che ha medemamain gudagnà set giadas. Entant che la Svezia ha gudagnà tranter il 2012 ed il 2023 trais giadas il titel, è il temp da success dals Irlandais pli lunsch enavos. En ils onns 1990 ha l’Irlanda, sco unic pajais insumma, gudagnà trais giadas ina suenter l’autra, il 1992 fin il 1994. Il davos titel irlandais fin uss è stà l’onn 1996. Dal 1994 ha l’Irlanda gudagnà cun la chanzun «Rock ’n’ Roll Kids» da Paul Harrington e Charlie McGettigan il terz titel in suenter l’auter. Questa chanzun è ina da mias chanzuns favoritas da l’ESC. Perquai è mes tip oz: Tadlar questa ballada che ha gudagnà l’ESC avant passa 30 onns, durant in temp che la show e l’inscenaziun n’eran anc betg uschè ferm en il focus, mabain las chanzuns e la musica. Tadlar la chanzun «Rock ’n’ Roll Kids» pudais Vus sin Voss chanals da musica preferids u per exempel sur YouTube cun il code QR qua sut. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia a tuttas e tuts.

Swiss Ski maina ensemen organisatoricamain ils dus sports da passlung e biatlon – e lavura en l’avegnir cun in schef da disciplina ed in schef per la generaziun giuvna. Nov schef passlung e biatlon daventa l’Engiadinais Rafael Ratti e responsabel per ils giuvens vegn il Sursilvan Gion-Antieni Maissen. Nov schef passlung e biat­lon tar Swiss Ski daventa Rafael Ratti da Madulain. L’Engiadinais da 41 onns mida a partir dal matg da la Federaziun Swiss Snowsports, nua ch’el è stà manader per la scolaziun, tar Swiss Ski. Rafael Ratti è sez stà anteriur passlunghist ed ha fatg part al cader B. Suenter avair terminà la carriera ha el studegià scienza da moviment e sport, pli tard lura lavurà durant trais onns sco trenader per la Federaziun da skis dal Principadi dal Liechtenstein ed era per Swiss Ski. La nova posiziun sco schef dals passlunghists e biatlets giuvens surpiglia Gion-Antieni Maissen, oriund da Trun. El ha 40 onns ed è stà fin l’atun 2023 manader da la sparta scolaziun tar Swiss Ski. Suenter che l’actual schef biatlon Lukas Keel aveva gia communitgà ch’el bandunia Swiss Ski per la fin da la stagiun, vegn era Lars Brönnimann a bandunar la Federaziun da skis svizra. El è stà dapi l’atun 2022 il schef da passlung. Rafael Ratti da Madulain daventa schef da passlung e biatlon tar Swiss Ski.

Il Prix Montagne 2025 è lantschà. A partir dad immediat fin ils 30 d’avrigl pon projects che contribueschan a la valurisaziun dal territori da muntogna svizzer vegnir inoltrads fin la fin d’avrigl sin la pagina prixmontagne.ch. Quai ha l’Agid svizzer per la muntogna communitgà quest mardi. Il Prix Montagne è dotà cun 40 000 francs e vegn surdà dapi l’onn 2011 da la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) e da l’Agid svizzer per la muntogna. Sper il premi principal datti era quest onn in premi dal public dal Prix Montagne, il qual è dotà cun 20 000 francs e vegn offrì da l’assicuranza Mobiliar. Sco che l’Agid svizzer da muntogna ha communitgà mardi, vegn era quest onn l’anteriur campiun olimpic Dario Cologna a presidiar la giuria dal premi, il qual vegn lura surdà l’entschatta settember a Berna. (cdm/fmr) L’onn passà è il Prix Montagne ì en il Puschlav, tar l’interpresa innovativa da chalger New Rada da Le Prese. Foto Max Hugelshofer

Il tip Satg da merdas Cun uffants che fan differents sports capiti darar ch’ins ha ina fin d’emna senza program. Ed ina fin d’emna libra cun trasora trid’aura è gist dubel rara. Ma en cumbinaziun cun il basegn da far urden e pulir lur chombras – gea la nettegiada da primavaira cloma – è quai ina premissa ideala per prender per mauns la lavur. Ma subit sa tschenta la dumonda: co motivar ils teenies? Nus avain fatg l’experiment cun in tric da la «psicologica cuntraria». Damai scumandar quai ch’ins spetga. E sch’i fan alura tuttina, èsi ina situaziun win-win, perquai ch’ils uffants survegnan uschia in sentiment da libertad. Els han agì ora da libra voluntad e nus geniturs avain survegnì il resultat giavischà. Enstagl da cumandar ch’i saja da far urden durant la fin d’emna, avain nus geniturs ditg ch’i possian guardar uschè ditg sco ch’i veglian lur serias, giugar sin lur apparats, esser tuttadi sin las medias socialas – senza cunfin e tut la fin d’emna. Che questa fin d’emna na fetschian nus absolutamain naginas lavurs da chasa. Cun egls gronds han noss uffants prendì encunter la sonda damaun questa pussaivladad ed èn svanids suenter il ensolver en lur chombras davos ils apparats. I n’ha betg durà ditg – fin curt suenter gentar – ch’ils egls eran gia in zic quaders ed il basegn da tuttina mover e far insatge productiv era sveglià. E guarda qua, suenter ch’in dals uffants ha dumandà per in grond satg da rument per pudair sortir ora quai ch’ins na dovra betg pli en chombra, ha era il segund cumenzà a far urden, far giu la pulvra da tut ils legos – e quai èn blers – e perfin a pulir davos la mobiglia ed en ils chantuns. Fin dumengia saira era fatga ina gronda lavur. Natiralmain n’avain nus betg menziunà il tric. Mes tip perquai: da temp en temp, po questa «psicologia cuntraria» funcziunar fitg bain. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

L’onn passà hai dà en il Grischun en tut 2445 accidents da traffic. Il dumber è s’augmentà levet. Il dumber da persunas mortas sin vias grischunas è dentant sa reducì. Cun 2445 accidents da traffic durant l’onn 2024 s’augmenta puspè il dumber d’accidents en Grischun. Quai resulta ord la statistica d’accidents da traffic che la Polizia chantunala ha publitgà. Il dumber è s’augmentà, ma igl haja er en general dà dapli traffic sin las vias grischunas. Tar quests accidents èn mortas 10 persunas, 582 persunas èn vegnidas blessadas. Sco che la Polizia chantunala scriva, saja quai la pli bassa valur dad accidents cun persunas mortas dals ultims 10 onns. Il dumber da persunas cun blessuras gravantas è dentant creschì. Plinavant hai era dà pli paucs accidents cun peduns, velos ubain motos. Quai saja ina buna tendenza. Ins haja dentant era stuì constatar ch’i dettia dapli persunas blessadas grevamain tar accidents cun motos. Igl haja dà dapli accidents da traffic entaifer ils vitgs, percunter ina leva reducziun dal dumber d’accidents da traffic ordaifer ils vitgs. . Plinavant è il dumber d’accidents sut influenza d’alcohol s’augmentà – en tut eran quai 108 accidents (quai èn nov dapli che l’onn avant). In dals motivs: la sveltezza Anc adina sajan sveltezzas memia autas in grond problem en connex cun ils accidents. Ma betg tut ils accidents sajan capitads be pervia d’ina spertezza memia auta. Er il dumber d’accidents pervia da distracziun u d’inattenziun saja anc adina aut. Tenor la Polizia chantunala stoppian ins intensivar las controllas en quests secturs. Er accidents cun animals selvadis datti relativamain savens: l’onn passà eran quai 683 accidents, dentant be 6 cun donns da persunas. Ils pli blers accidents capitian enturn las 06.00 la damaun, enturn mezdi e lura puspè enturn las 17.00. Durant quel temp èn era bleras persunas da viadi cun auto, per exempel per ir a lavur. In accident sin las vias grischunas - publitgà en connex cun la statistica d'accidents da la Polizia chantunala dal Grischun da l'onn 2024.

Anc mai n’han ils autos da posta svizzers transportà uschè bleras persunas. L’onn passà èsi stà 183 milliuns passagieras e passagiers – in nov record. Quai èn stgars 5 % dapli che l’onn avant. Quai ha l’interpresa AutoDaPosta communitgà questa mesemna. S’augmentads èn surtut ils transports en il sectur dal temp liber. Ed era las cifras dals autos da posta en il Grischun cuntanschan in nov record. Tenor indicaziuns da l’interpresa AutoDaPosta han ils vehichels grischuns transportà durant il 2024 var 783 000 passagieras e passagiers dapli che l’onn avant. Totalmain han prest 20 milliuns persunas fatg viadi cun autos da posta tras il chantun. Ils radund 2300 autos da posta en Svizra hajan fatg en tut 140 milliuns kilometers viadi. 42 da quels vehichels èn en il fratemp cumplainamain electrics. Sco che l’interpresa AutoDaPosta ha communitgà, saja in terz dals autos da posta electrics da viadi en il Grischun (en il Signuradi ed en Surselva). Fin l’onn 2035 vuless AutoDaPosta be pli ir cun vehichels electrics. (rtr/sda/fmr) Dapli colliaziuns e frequenzas hai dà il davos onn er en il Grischun. Ina da las lingias turisticas è quella sur il Pass dal Fuorn, tranter Zernez e la Val Müstair.

Betg mo fin a Cuira, mabain gist fin a Turitg ston pazients e pazientas ir per tractaments medicinals autspezialisads. A lez vul Martin Schmid far frunt. Il mardi ha il cusseglier dals chantuns retratg ina moziun en chaussa, ma el planisescha gia la proxima. Ina transplantaziun u in’operaziun dal cor valevan pli baud sco medischina autspezialisada. «Ozendi vegnan però qualifitgads adina dapli tractaments sco autspezialisads che n’èn gnanc autspezialisads», ha crititgà Martin Schmid da la PLD la mesemna en il Cussegl dals chantuns. La consequenza saja che la populaziun n’haja betg pli uschè tgunsch access a medischina autspezialisada, ha admonì il cusseglier dals chantuns. Be paucs ospitals dastgian porscher tals tractaments, per exempel ospitals d’universitad a Turitg u a Losanna. Auters ospitals, sco l’Ospital chantunal a Cuira, vegnian a la curta e perdian la lubientscha per adina dapli tractaments. Cun ina moziun ha Martin Schmid pretendì da precisar la lescha en quel senn che la planisaziun da la medischina autspezialisada resguardia meglier tut las parts dal pajais. A Turitg custi dapli Tant il Cussegl federal sco era la cumissiun predeliberanta èn s’exprimids encunter. Perquai ha Martin Schmid retratg quest mardi anc durant la debatta sia moziun. El ha però annunzià da forsa gia vegnir cun ina nova intervenziun en la proxima sessiun. E sut tge cundiziuns inoltrescha el ina nova intervenziun? Proximamain tractian las directuras ed ils directurs chantunals da sanadad il tema, ha ditg Martin Schmid a la FMR. El vul l’emprim spetgar, sch’ins chatta ina soluziun. Martin Schmid è era president da l’Ospital chantunal a Cuira. El fa attent ch’in da plirs criteris per decider, schebain in ospital dastga porscher vinavant in tractament autspezialisà u betg, saja era la rentabilitad. Quest criteri duess tenor el vegnir resguardà pli ferm: «La centralisaziun en ospitals d’universitad n’è en blers cas gnanc rentabla, mabain maina a pli auts custs.» In’operaziun en l’ospital a Cuira custia savens damain che en in ospital d’universitad cun tantas apparaturas charas. Il problem dal «reentry» Durant la debatta ha Martin Schmid era menziunà l’uschenumnà problem dal «reentry». Manegià è: Ina giada ch’in ospital perda la permissiun da far tractaments en ina tscherta domena, na reusseschi mai pli da puspè entrar en questa domena. La raschun: L’ospital perdia il persunal che ha la savida, la capacitad e la rutina per operar u tractar pazients u pazientas en questa domena. Tge che vala sco medischina autspezialisada, decida in gremi ch’è vegnì furmà sin basa dad ina cunvegna interchantunala. Er il Grischun fa part da questa cunvegna sut il patrunadi da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad. Ponderaziun radicala – extrar Proximamain discuteschan ils directurs da sanadad apunta davart la medischina autspezialisada. Martin Schmid n’è dentant betg gist optimistic ch’ins chattia ina soluziun: «Ils chantuns cun universitads n’han gea nagin interess da midar insatge, els profiteschan da la politica da centralisar las spezialisaziuns.» Sch’il chantun Grischun vegnia vinavant sut squitsch e perdia tractaments, lura duai il Cussegl grond ponderar dad extrar da questa cunvegna interchantunala, di Martin Schmid a la FMR. In’autra pussaivladad fiss che la Confederaziun surpigliass la planisaziun da la medischina autspezialisada, lezza haja dapli chapientscha per in chantun a l’ur cun ina pli pitschna populaziun ch’ils chantuns universitars.

Ina dispita fiscala da passa diesch onns è terminada. Il fiscus grischun aveva oriundamain vulì cuntanscher che las ovras da partenadi pajan dapli taglia. En il cas da l’ovra da Zervreila ch’è stà davant dretgira, n’è lez betg reussì. Ma almain è uss avant maun in model per calcular en l’avegnir las taglias. Igl è stà ina lunga lutga – ed in cas da pilot. Dad ina vart ha battì l’Administraziun da taglia dal Grischun per dapli entradas da taglia dals gudogns cun la forza idraulica. Da l’autra vart èn sa dustadas las Ovras idraulicas da Zervreila cunter ina pli auta imposiziun. Las ovras han gì in sustegn prominent en la scena dals giurists e giuristas da taglia: René Matteotti, professer da l’Universitad da Turitg, ha defendì ils interess da Zervreila – e facticamain era da las autras ovras da partenadi ch’èn pertutgadas indirectamain. Il favrer 2025 è cumparida la decisiun finala (guarda box) d’ina procedura ch’è ida in pau vias pulainas tras las instanzas giudizialas. E tgi ha ussa propi gudagnà quest cas? «Gudagnà formalmain» – ma betg facticamain L’administraziun da taglia s’exprima a moda precauta e di d’avair «gudagnà formalmain». Han las ovras da Zerveila en lez cas pers? Ellas na veglian betg prender posiziun en las medias, di l’advocat René Matteotti sin dumonda da la FMR. In sguard en la decisiun finala mussa: Il davos ha l’administraziun da taglia cedì. Ella ha renconuschì la decleraziun da taglia da las ovras concernent las periodas fiscalas dispitaivlas (guarda box) ed ha era renconuschì da stuair pajar enavos las taglias memia autas gia incassadas. Damai che l’administraziun da taglia ha acceptà quests fatgs, è la procedura a la fin daventada obsoleta e la Dretgira administrativa dal chantun Grischun ha terminà la procedura. Tut quai tuna plitost dad ina terrada per ils uffiziants da taglia. Pertge di l’administraziun da taglia lura ch’ella haja gudagnà formalmain? Impurtant per chantuns da muntogna Las vias pulainas en questa procedura han era manà al Tribunal federal. Lez ha definì la stad passada a moda abstracta co che las taglias per ovras da partenadi èn da calcular (La Quotidiana dals 22 da favrer 2024). «Il Tribunal federal ha fixà cun ses model da calculaziun l’imposiziun da taglia da las ovras da partenadi», explitgescha Angelo Roberto, il schef da taglia tar il Chantun. Quest model da calculaziun na dastgass betg mo servir sco basa da calcular la taglia en il Grischun, mabain insumma en l’entira ­Svizra. El stgaffescha ina tschertezza da dretg che mancava fin uss, e ch’è impurtanta per tut ils chantuns da muntogna. E tge munta quai en francs e raps? Incassescha il Chantun en l’avegnir dapli u damain taglias da las ovras da partenadi? La resposta dad Angelo Roberto: «La sentenzia sto ussa vegnir applitgada individualmain per mintga ovra. Perquai è l’administraziun da taglia cuntenta ch’igl è avant maun cun la sentenzia dal Tribunal federal in model da calculaziun pratitgabel.» Il model stoppia ussa vegnir applitgà en la pratica ed i vegnia pir anc a sa mussar per tgeninas ovras ch’i resultia in quint da taglia pli aut e per tgeninas in quint da taglia pli bass. Sentenzia A 2024 19 dals 27 da settember 2024 da la ­Dretgira administrativa dal chantun Grischun, publitgada ils 25 da favrer 2025 . Sentenzia 9C_37/2023 dal Tribunal federal dals 11 da zercladur 2024.

L’algoritmus da quels che controlleschan mes telefonin è actualmain da l’avis che jau duai guardar via medias socialas surtut persunas che fan il bogn en aua da glatsch. Igl è gia prest sco a la splagia durant la stad: in post suenter l’auter cun schurmas da glieud che fa ina fora en il glatsch, va en l’aua ed emprova da rir sfurzadamain cun fatscha mez schelada. In trend? U duai jau almain crair che quai saja in trend? Sco era adina. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Ma pertge ha l’algoritmus l’idea che bogns en aua da glatsch sajan uss il gist per trametter sin mes telefonin e pertge duai quai interessar mai? Forsa perquai che mes telefonin ha s’accurschì che jau sun in amatur da far sauna? Ma jau na prend bain betg il telefonin cun mai durant far sauna! Ma forsa che quel apparat bada quai sin distanza, perfin nà da la stiva. La sauna che jau poss duvrar è numnadamain ora en iert. Igl è ina sauna per far sez in fieu. Ina cun ina gronda fanestra. Or da la sauna ves’ins las chasas veglias da Sta. Maria e davosvart il panorama da las muntognas da la Val Müstair. Ina bellezza. Gist visavi è l’anteriur albiert da giuventetgna, nua che persunas da l’Ucraina pon abitar actualmain. Jau fatsch sauna – els telefonan cun lur chars en l’Ucraina. Ed jau hai ina nauscha conscienza. Lura ma dumond jau mintgatant co che quai fiss, sche tuttenina arrivass ina racheta nà sur il Piz Turettas e bäm – tut giess en muschna. Il termometer mussa 75 grads. Jau hai l’impressiun ch’i saja 100 grads e bandun la sauna. In pèr pass tras il curtin e tras l’ultima naiv. E lura sfunsar en il bigl cun aua frestga da la muntogna che ha radund tschintg grads. Las stailas splenduran sco ch’i splenduran – tenor mai – be en Val Müstair. Las chommas paran dad esser en ina murditscha. Il corp sura percunter è tut patgific en l’aua fraida, silmain enfin che jau hai tratg diesch giadas il flad. Lura vegn il chaud da la sauna stgatschà da la fradur. Jau stun en iert, enzuglià en il mantè da bogn e guard puspè si vers las stailas. Pertge pon ins bumbardar autra glieud? – Pertge datti realitads virtualas, nua che jau ves senza vulair maletgs da persunas en aua da glatsch da tut il mund, simplamain uschia, senza che jau vi quai? – E pertge datti realitads da luxus che fruntan sin realitads desolatas – e nagut na sa mida? Durant la segunda sauna ves jau or da fanestra che mes vischins ucranais han finì da telefonar en patria. Els èn ussa plitost en lur stanzas e guardan televisiun, davos las tendas ves’ins ina splendur blauenta. Survart è anc adina il tschiel stailì, in tschiel senza fin. Las stailas fascineschan. Tge realitad è quai? Ina che n’è betg da chapir. Ma tuttina è ella pli reala che tut las medias socialas e pli chapibla che tut ils virivaris umans sin quest mund. Jau sun spanegià, sche x in algoritmus chapescha mi’amur per las stailas. Lura avess jau damaun reclamas e propostas en connex cun astrologia u astronomia sin mes telefonin. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

Tgi sa regorda anc da Dawamalt? – E tgi è creschì si cun raviolis or da la conserva da Hero? – E tgi sa regorda anc dad esser ì l’emprima giada si dad ina stgala rullanta en in grond negozi? – Quai èn tut regurdientschas da consum, u meglier ditg perditgas dals svilups en noss consum da mintgadi. Actualmain mussa il Museum naziunal svizzer a Turitg in’exposiziun speziala cun il titel «Konsumwelten – Alltägliches im Fokus». Igl è in sguard istoric casual (e forsa er arbitrar) en la cultura da consum dals davos 170 onns en Svizra. En in pitschen tschancun vegnan era tematisadas las ustarias, en emprima lingia las ustarias da tavulin («Stammbeiz»). Da vesair è tranter auter in extract dad in film documentar dad SRF da l’onn 1977 cun il titel «Wir … und die Stammbeiz». Quel film n’è nagut auter che in sguard enavos en differentas ustarias en la pampa svizra. Tgi che guarda l’entir film (a chasa), vegn catapultà enavos en temps dad aromat, tschendrers, «Speckrösti», gasettas, jukebox e jass. Igl è in mund da tavulins plain vita, fim e lectura da gasetta – e blera biera e café crème. Ed oz? Nua datti anc da quellas ustarias? E nua va la glieud che tschertga cumpagnia e discurs? – Il film «Wir … und die Stammbeiz» dals onns 70 na dat betg respostas, ma el mussa cun ritem fitg plaun la vita d’ustaria ch’i na dat (prest) betg pli, e quai fa el cronologicamain da la damaun marvegl fin tar l’ura da polizia. Bun divertiment e viva! Il film documentar «Wir … und die Stammbeiz» (1977, 47 minutas) è accessibel en l’archiv dad SRF. https://www.srf.ch/play/tv/archivperlen/video/wir-----und-die-stammbeiz-1977?urn=urn:srf:video:d5630fe5-74cd-4f4c-b654-c03daa92f364 Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts.

Gerhard Pfister e Gianna Luzio èn stads il motor per la fusiun tranter la PCD e la PBD. Quest onn sa retiran els da lur posts en la partida dal Center. Il president e la secretaria generala raquintan co ch’els han mess fil sin il spol per la fusiun. Ed els din era co ch’els han recepì las renfatschas anonimas colportadas en diversas medias envers Gianna Luzio ed il presidi dal Center. La redacziun da la FMR ha gì invista en plirs documents che mussan in auter maletg e che distgargian la secretaria generala ed il president da questas renfatschas. Oz sa chapeschia quai da sasez, quai ch’ins n’avess avant diesch onns betg pudì s’imaginar: La Partida cristiandemocratica (PCD) n’exista betg pli, ella ha maridà la Partida burgais-democratica (PBD). Il pèrin sa numna dapi il 2021 Center. Las persunas-clav per la fusiun bandunan quest onn lur posts en la partida. La FMR ha dumandà il president Gerhard Pfister e la secretaria generala Gianna Luzio (guarda era box) tge rollas ch’els han gì durant la fusiun e tge plans ch’els han per l’avegnir. Dus differents tips cun differents duns hai duvrà per fusiunar la PCD e la PBD – quest onn remettan Gerhard Pfister e Gianna Luzio lur uffizis en la partida dal Center. FMR: Èsi casualitad che Vus ­chalais gist omadus quest onn? Gerhard Pfister: Jau sun il pli ditg president da tuts presidents da las partidas naziunalas, e Gianna Luzio è il pli ditg en servetsch sco secretaria generala. L’october passà sun jau vegnì a la conclusiun che jau vi chalar quest onn ed hai ditg quai a la secretaria generala ed a ses suppleant. Gia suenter las davosas elecziuns avevan nus ditg che nus stoppian decider il pli tard il 2025, schebain nus vulain anc ina giada organisar elecziuns naziunalas u betg. Gianna Luzio: Tar mai èsi stà sumegliant. Nus lavurain ussa dapi set onns ensemen. La stad passada hai jau ditg a noss president: Jau hai uss organisà duas elecziuns naziunalas e nus avain inoltrà trais iniziativas popularas. La funcziun da secretaria generala dovra energia, curaschi ed è ina lavur nunplanisabla – era senza ina fusiun da duas partidas. Per mai èsi dentant stà cler che, sche Gerhard Pfister chala, na dun jau betg giu immediat la clav. En las medias hai gì num che Vus chalias questa stad sco secretaria generala? Gianna Luzio: Jau mezza na sai anc betg precis, tgenin ch’è mes ultim di da lavur. Jau sun cuntenta che jau poss surdar a la proxima presidenta u al proxim president ina buna collavuraziun cun il secretariat general. Cura che jau chal, dependa però era quant svelt ch’il nov president u la nova presidenta chatta in schliaziun per ina ubain in nov secretari general. Signur Pfister, tge plans avais Vus suenter il presidi? Vus essas ­passa 20 onns cusseglier naziunal. Vulais Vus ussa daventar ­cusseglier dals chantuns? Gerhard Pfister: Jau fatsch pass per pass. Concretamain na sai jau anc betg tge che vegn. Jau terminesch sa chapescha la legislatura sco cusseglier naziunal ed hai adina ditg che jau m’allegr sin ulteriuras occupaziuns politicas. Dunna Luzio, Vus essas dapi set onns secretaria generala. Tge èn Voss plans? Gianna Luzio: Las ultimas emnas hai jau constatà che jau sun la pli «veglia» secretaria generala, vul dir il pli ditg en servetsch. Las autras partidas han entaifer quels onns gì mintgamai trais u quatter differents secretaris generals. Quai mussa, quant volatila che la lavur en quest ambient politic po esser. Igl è stà in temp fantastic. Ma nus avain gist organisà in’elecziun d’in cusseglier federal ed ussa suonda l’elecziun d’in nov president. Forsa èsi suenter simplamain il mument da far ina pausa, da trair flad e lura restar averta per las novas opportunitads che vegnan. Dapi il 2021 exista la partida dal Center. Cura èsi stà cler ch’i dovra la fusiun? Gerhard Pfister: I ha dà dus muments. Avant las elecziuns dal 2019 han ins vis che la PBD na cuntanscha betg pli la fermezza da fracziun cun tschintg sezs en il Cussegl naziunal. Nus avain discutà cun il president da la PBD, Martin Landolt, d’ans unir. Il segund mument: En las elecziuns dal 2019 ha nossa partida mobilisà il meglier da tut las partidas ses agens electurs. E tuttina avain nus pers 0,2 %. Nus avain vis che nus stuain avrir la partida per novs electurs. Gianna Luzio: I dat anc in terz mument impurtant. Nus avain fatg scolaziuns cun noss candidats e candidatas. Nus avain mussà co pledentar electurs, per exempel la sonda avant il Volg. Noss candidats han ditg ch’els hajan savens fadia cun il «C». La glieud discurria be dal num da partida empè da posiziuns politicas. Nus avain ponderà co surventscher questa limitaziun e pensà ch’ina midada dal num fiss ina soluziun. Tge rollas avais Vus gì durant la fusiun? Gerhard Pfister: Jau hai fatg la discussiun cun la basa. A mai sco president – enconuschent sco politicher plitost conservativ – han ins cartì ch’i dovria la fusiun. Tge regurdanzas avais Vus, dunna Luzio? Gianna Luzio: Da Nadal 2019 ha Gerhard Pfister passentà las vacanzas a Segl-Maria. Jau sun era stada en il Grischun da Silvester e Bumaun 2019/2020. Nus ans essan inscuntrads en il Waldhaus a Segl-Maria in suentermezdi tar in café ed avain discutà co far la fusiun. Nus avain ditg, en in mez onn avain nus fatg quai (sto rir). Quai è stà illusoric. Ma forsa dovri er in pau naìvitad per gronds projects. Sch’ins savess da l’entschatta davent tge che vegn tut, na ristgass ins mai da cumenzar. Tge è lura vegnì tut e tge rolla avais Vus gì? Gianna Luzio: Jau e mes team avain tranter auter organisà l’uschenumnada «Urabstimmung». Igl è stà da trametter 90 000 bustas cun cedels da vuschar als commembers. Nus avain stuì tschertgar ina chanzlia che recepescha las respostas. E lura avain nus sviluppà ensemen cun ina firma spezialisada ina app per dumbrar ora las vuschs. Tut quai è succedì durant la pandemia. Tge influenza ha lezza gì? Gianna Luzio: La radunanza da delegadas e delegads ha stuì decider il november 2020 davart la fusiun. Lura èn vegnidas las restricziuns che maximalmain 50 persunas dastgian sa radunar. Entaifer trais emnas avain nus stuì organisar 13 differents lieus per che tuttas delegadas e tuts delegads possian participar ed avain stuì colliar tecnicamain via video quests differents lieus. Igl è stà stentas enormas, ma la finala èsi gartegià. Gerhard Pfister: Da l’autra vart ha la pandemia pussibilità che nus avain pudì concentrar noss’energia sin la fusiun. Nus avain gì temp da discutar cun la basa. Nus avain nizzegià la fusiun per stgaffir per l’entira partida dal Center in’organisaziun cun structuras modernas e professiunalas. Datti chaussas ch’èn stadas problematicas tar la fusiun? Gianna Luzio: 60 % dals commembers èn s’exprimids en l’uschenumnada «Urabstimmung» per la midada dal num, 40 % encunter. Sche jau guard enavos, constatesch jau ch’il «C» è stà per bleras e blers – gist era per commembers giuvens – in element dad identificaziun. Gerhard Pfister: In vegl politicher cumprovà da la Romandia ha ditg en quel reguard il di da la fusiun e midada da num: «Le cœur dit non, mais la raison dit oui.» È la fusiun forsa ida per blers memia svelt? Gerhard Pfister: Nus avain era gia ponderà, sch’igl avess dà in’autra via. Ma sch’ins è persvadì e stat al timun, ston ins agir. Ins na po betg dumandar Gion e Martin, uschiglio han ins il davos tschient opiniuns. Igl è intgins paucs che ston surpigliar la responsabladad. I po dar che quai ha laschà enavos tschertas blessuras. Il davos è la radunanza da delegads e da delegadas sa decidida cun 93 % da las vuschs per la fusiun. Oz è il Center ina nova partida. Essas Vus loschs da gliez? Gerhard Pfister: Jau stoss conceder che nus essan l’emprima giada dapi 1848 pli ferms che la Partida liberaldemocratica svizra (PLD) en il Cussegl naziunal, gliez è schon bel. Il schaner 2023, in onn dad elecziuns naziunalas, ha il presidi dal Center survegnì ina brev d’in advocat da Berna. El ha resumà discurs cun anteriurs collavuraturs e collavuraturas dal secretariat general che han fatg – en furma anonima – grevas renfatschas envers Vus, Gianna Luzio, sco scheffa, per exempel ch’i regia in clima da tema al plaz da lavur. Co avais Vus recepì questas renfatschas? Gianna Luzio: Igl è stà ina brev d’in advocat che n’ha betg declerà tgi che sias mandantas èn. La brev è ida al presidi dal Center – ed uschia a tut mes dudesch schefs che fan part da quest presidi. Dad ina vart èsi stà grevas renfatschas e da l’autra vart n’ha la brev cuntegnì nagins nums e nagins exempels concrets. I n’ha mai dà in plant giuridic. Sper il schoc persunal èsi era stà in schoc professiunal e politic. Pertge? Gianna Luzio: Jau hai savì che nus na pudain betg ans lubir in grond scandal durant quest onn electoral. Jau hai gea era vulì che la fusiun dal Center e la midada dal num sajan in success. Jau hai vis en privel quest project. Perquai hai jau ditg da l’entschatta davent che jau saja pronta da collavurar, saja averta per discussiuns e per dar scleriment. Però quai n’è betg simpel, sche las renfatschas n’en betg concretas e restan anonimas. Co ha il presidi reagì? Gerhard Pfister: Il presidi ha pliras giadas offrì a questas persunas anonimas via lur advocat u via post da mediaziun extern la pussaivladad per in discurs – schizunt respectond l’anonimitad. Nus avain plinavant decidì pliras mesiras internas ed externas che han tuttas mussà ch’i regia in bun clima da lavur sin il secretariat general e che Gianna Luzio mainia bain il team. Il presidi ha pronunzià sia confidenza a la secretaria generala. Han las persunas anonimas ch’avevan discurrì cun l’advocat reagì sin Vossa offerta? Gerhard Pfister: Fin ussa n’han questas persunas betg fatg diever da nossa purschida. Ellas n’han mai discurrì cun nus, mabain èn adina idas tar las medias, tge che jau deploresch fitg. Jau recepesch quai evidentamain uschia che dispitas politicas internas da la partida vegnan fatgas sin donn e cust da tuts collavuraturs dal secretariat general, ma cunzunt era da la secretaria generala. Vus avais dà invista a nossa redacziun en plirs documents, per exempel parairis dad advocats u dal post da mediaziun extern. Da quests documents resorta che Gianna Luzio saja ina buna scheffa che maina in team motivà. Tuttina èn las veglias renfatschas puspè cumparidas en las medias l’entschatta da l’onn. Pertge? Gerhard Pfister: L’entschatta da quest onn èn vegnids libers impurtants posts politics en nossa partida – in sez en il Cussegl federal ed il presidi da partida. Ins po supponer che quai haja dà andit a rivalitads internas. Jau na less betg specular, ma quai po avair giugà ina rolla ch’ins ha purtà la chaussa danovamain en las medias e cumbinà ellas cun pretensiuns e dumondas cleramain politicas. «Ma nus avain gist ­organisà in’elecziun d’in cusseglier federal ed ussa suonda l’elecziun d’in nov ­president. Forsa èsi suenter ­simplamain il mument da far ina pausa, da trair flad e lura restar averta per las novas ­opportunitads che vegnan.» Gianna Luzio, secretaria generala «Jau hai fatg la discussiun cun la basa. A mai sco president – enconuschent sco politicher ­plitost conservativ – han ins cartì ch’i dovria la fusiun.» Gerhard Pfister, president Politisescha cun gust e resta probabel vinavant sin il palc politic – Gerhard Pfister che chala il zercladur sco president da partida. Ella ha professiunalisà il secretariat general dal Center – Gianna Luzio timunescha in team d’enturn 15 fin 20 persunas. In da Zug ed ina Surmirana Gianna Luzio (44) è creschida si a Savognin. Gia durant ses studi da geografia ed economia publica è ella stada manadra da producziun tar il festival cultural Origen. Suenter ha ella lavurà per il parlament a Berna ed en l’administraziun federala – tranter auter sco cussegliadra dad Alain Berset, minister da l’intern. Il 2018 è ella daventada secretaria generala da la PCD. La Surmirana è dasperas co-presidenta da la Lia Rumantscha e presidenta dal Museum alpin svizzer. Gerhard Pfister (62) è creschì si ad Oberägeri en il chantun Zug. El ha fatg la matura en la scola claustrala a Mustér ed ha studegià filosofia. Sia dissertaziun ha el scrit davart l’autur Peter Handke. Sco magister ha el instruì plirs onns a l’internat da ses geniturs ch’el ha lura era surpiglià. Sia carriera politica ha cumenzà sco deputà en il parlament chantunal da Zug. Dapi il 2003 è el cusseglier naziunal e dapi il 2016 president da la PCD, oz il Center. Gerhard Pfister sesa en numerus cussegls d’administraziun u da fundaziuns. (fmr/vi)

Eva ha quaranta onns cur ch’ella survegn in telefon da quel um che aveva surprendì per in temp la rolla da ses bab, avant che svanir. Vito Anania. El è muribund e vul vesair anc ina giada ad Eva. Ella viagia cun il tren dal Tirol dal Sid a travers l’Italia fin giusum il pajais. Durant il viadi turna ella enavos en il temp da sia uffanza: Protegida da sia mamma Gerda è ella creschida si en ina regiun, ch’era durant decennis marcada da cumbats. La populaziun tirolaisa cun la lingua tudestga na vuleva betg esser part dal stadi talian. E l’Italia als vuleva italianisar pli spert pussaivel e betg dar a questa regiun daplirs dretgs che ad autras provinzas. Cun violenza ha ina part dals Tirolais empruvà da tuttina survegnir quests dretgs... Mes tip è oz da leger il roman che Francesca Melardi ha publitgà da l’onn 2010, suot il titel «Eva dorme». L’autura è naschida a Roma ed ha abità 15 onns en il Tirol dal Sid. En ses roman quinta ella da la vita da mamma e figlia durant il temp dal «Befreiungskampf des Südtirols». A mai plascha «Eva schläft» er perquai che jau sun creschì si en la regiun vischina Engiadina Bassa e m’interess uschia per l’istorgia dal Tirol dal Sid ch’è pir dapi la fin da l’Emprima Guerra mundiala talian. frontispizi dal cudesch Eva schläft da Francesca Melandri

La Swiss Systematics Society ha tschernì la mustga da crappa alpina sco nova spezia da l’onn 2025. Lur preschientscha è in indicatur per la qualitad da l’aua. En in studi ch’è vegnì publitgà dacurt ha in perscrutader svizzer descrit ses novas spezias da la gruppa da mustgas da crappa alpina. Ad ina spezia da mustgas da crappa ha il scienzià dà il num «dictyogenus nadigi» en onur a l’entomolog Adolf Nadig mort dal 2003. Quel ha prestà tar la perscrutaziun dal Parc Naziunal Svizzer lavur da pionier. En Svizra datti ina gronda diversitad da mustgas da crappa. 127 da las 516 spezias enconuschentas en Europa vivan en Svizra. Quai ha communitgà la Swiss Systematics Society (SSS) mesemna. La spezia «dictyogenus» èn da chattar surtut en gronds torrents e flums da las Alps fin sin 2700 m s.m. Ins stoppia dentant observar, malgrà la gronda derasaziun, en bleras regiuns in regress alarmant da las mustgas da crappa, ha constatà la SSS. «Uschia er en Svizra, nua che var 40% da las spezias èn sin la glista cotschna.» Indicaturas per la qualitad d’aua Mustgas da crappa (latin «plecoptera») tutgan tar la gruppa dad insects d’aua. Lur num han ellas survegnì causa ch’ellas platgan savens sin craps a la riva. Cunquai ch’ellas vivan mo en auals e flums intacts, servan las mustgas da crappa sco indicaturas per la qualitad da l’aua. Lur preschientscha mussa ch’in aual u flum n’è smerdà e che l’aua cuntegna avunda oxigen. Ch’insects da l’aua sajan creatiras fascinantas, scriva la SSS plinavant. Tar bleras sorts han las mustgas da crappa creschidas mo ina fitg curta vita. Ellas moran, suenter ch’ellas han mess ils ovs en l’aua. Là sa sviluppan las larvas ed il ciclus cumenza. Las mustgas da la crappa vivan mo sper ed en auas intactas.

Quest’emna ha Karoline Bråten Guidon barattà ils skis da passlung cun material da biro: sesidas, analisas da la stagiun passada e las selecziuns per questa stagiun che vegn. Quai èn las lavurs che occupan la trenadra da las dunnas da l’elita da passlung uss anc curt avant co finir la stagiun. La FMR ha vulì savair dad ella co questa emprima stagiun è stada, suenter in’entschatta magari difficila. Karoline Bråten Guidon è creschida si tranter e cun passlung. Ses bab, l’engiadinais Giachem Guidon, passlunghist en la cuppa mundiala, sco era sia mamma Anita Moen da la Norvegia, victura da trais medaglias olimpicas per la Norvegia, èn stads atlets da professiun cun ina massa resultats da renum sin nivel internaziunal. Era Karoline Bråten Guidon ha ramassà experientschas sco atleta sin nivel internaziunal. Ella è currida da l‘onn 2018 als campiunadis europeics per il team dad atletica ligera da la svizra il maraton. Il siemi dals gieus olimpics a Tokyo ha ella dentant gì da dar si pervia dad ina blessura. Parallelamain tar sia carriera sco atleta ha Karoline Bråten Guidon era studegià e fatg las scolaziuns necessarias, ch’i dovra per daventar trenadra sin in aut nivel. Dapli l’onn passà è ella la manadra dal team da las dunnas dad elita tar Swiss-Ski. Ses um Erik Bråten Guidon è daventà dal medem temp schef tar ils umens da passlung. Els stattan ensemen en vischinanza da Tavau, nua ch’i lavuran era ensemen. FMR: Vus essas gist da return da las cursas da la cuppa mundiala a Lathi en la Finlanda, Essas gia pronta per far in per dis vacanzas? Karoline Bråten Guidon: Na, anc betg dil tut. Uss avain nus anc in per sesidas. Nus stuain analisar la stagiun passada, quai è impurtant da far gist curt suenter la stagiun. Lura stattan las selecziuns sin il program e tut la lavur da biro. Quai vul dir circa trais dis sun jau en biro, e lura giain nus questa fin d’emna al campiunadi svizzer. E propi la finiziun da la stagiun è noss champ da primavaira, che nus passentain si la Norvegia. E quai ina casualitad che Vus manais Voss team si la Norvegia? Gea, dad ina vart vulevan nus far il champ en ina regiun, nua che nus eran magari segirs dad avair anc bunas cundiziuns era l’entschatta avrigl e da l’autra vart essan nus vegnì envidads dal organisatur da la cursa da passlung dal Peter Nordhug. Là han las atletas ed ils atlets la schanza da gudagnar anc in per raps – e nus pudain suenter la cursa passentar anc in per dis ensemen e giudair da far passlung. Co è quai insumma sco figlia da dus uschia enconuschents sportists, ha quai gì ina gronda influenza sin Vus? Quai è adina stà in tema cur che jau era pli giuvna ed era cur che jau era sezza activa. Quai n’era betg adina simpel per mai. Ma uss sa la glieud, qua en svizra natiralmain tgi che mes bab è e jau emprov da prender quai positiv. El era propi in grond atlet ed è anc adina fitg interessà al sport. El è noss pli grond fan. Ma uschia sco era en autras famiglias na chat jau betg adina simpel sche tuts han simplamain il sentiment ch’ils uffants surprendan simplamain la fatschenta da lur geniturs. Jau chat ch’il è impurtant che mintga uffant po decider sez tge via ch’el vul ir. E perquai accept jau che la glieud sa da tgi che jau sun, ma jau fatsch independentamain mia lavur. Alura analisain nus pli gugent Vossa emprima stagiun sco scheffa da las dunnas da l’elita. Vus avais gì ina entschatta magari difficila, ina da las curriduras, la Nadine Fähndrich e ses frar n’han betg vulì star tar Vus en il team ed èn restads cul anteriur trenader. Avais Vus tuttina pudì s’etablir en il team? Suenter restructuraziuns e nova glieud en in team èsi adina in zic difficil enfin che tuts han puspè chattà lur posiziuns. Or da mia vista ha quai en sasez funcziunà bain. In avantatg è segir stà che nus stain era a Tavau ed jau hai perquai savens vesì las atletas, che stattan era qua e quai ha gidà per emprender ad enconuscher, da chattar las rollas e da fabritgar si in team. E co vesì ora culla bilantscha sportiva? L’entschatta da la stagiun avain nus gì in zic bregia, la n’era jau betg propi cuntenta cun las prestaziuns. Nus avain gì in per cursas qua a Tavau, ma be sin nivel naziunal e quai n’è betg il medem per las curriduras. Ils emprims success èn alura vegnids cun la Tour de Ski e suenter è il team daventa vi pli ferms enfin tar il campiunadi mundial. Là avain nus gì fitg bels success. Jau ma giavisch simplamain per questa stagiun che vegn, che nus vegnian pli spert en in ritmus da bunas prestaziuns. Per che Voss team saja pront per ils gieus olimpics? Gea precis, uss suenter trais medaglias e plirs resultats en ils top 6 al campiunadi mundial èn las aspectativas natiralmain pli autas, che l’onn passà cur che nagin spetgava insatge da las svizras. Augmentan quellas aspectativas a las atletas era il squitsch sin Vus sco trenadra? Mia lavur èsi, ensemen cul team, da far tut quai che nus pudain per che las atletas possian mussar lur megliras prestaziuns. Ma per mai èsi era grev avant ina partenza, e per exempel uss a Trondheim n’ha jau insumma betg durmì bain, jau era fitg gnervusa ed hai era gì il sentiment che jau na possia betg pli gidar en quai mument a mias atletas. Sco skerz hai jau era ditg a las curriduras che jau sun gnervusa per tschintg ed ellas ston be guardar per sai sez. Il punct è quel che jau sai be precis quant dir che las preparativas èn stadas, sin tge che las atletas han tut desistì e nua ch’ellas han mess lur prioritads e perquai bad jau schon era, al di x in profund giavisch en mai ch’i funcziuna per mintga curridura da mussar sias meglras prestaziuns. Vus vivais propi per il sport, tuttina sche Vus essas l’atleta u sche vus essas la trenadra – vegn quai forza anc da Vossa uffanza – per quai che Vus essas creschì si cun geniturs fitg sportivs? Gea, jau sun creschida si en il mund da sport, jau na ma pudess betg metter avant da viver senza avair da tge far insatge cun sport. Quai è simplamain mia vita, che jau part uss era cun mes um, Erik. Nus stain en vischinanza da Tavau ed i va en sasez adina per il sport, per las atletas ed ils atlets, quai è fitg impurtant per nus. Sch’i na va betg bain ad ina da mias atletas, mentalmain u fisicamain, alura fa quai bunamain era mal a mai. Jau n’hai betg sez uffants, ma met avant che quai è in sumegliant sentiment dad avair questa premura. E co vesì alura ora cun Vossa vita privata? Pudais Vus insumma discurrer sur dad insatge auter che cursa lunga? Nus avain adina puspè discussiuns, cur che nus badain, che nus avain discurri puspè ina giada plirs dis be sur da cursa lunga, atlets ed atletas e Swiss-Ski. Alura prendain nus avant da discurrer sur dad auters temas e da tschentar giu in zic cur che nus essan a chasa. Ma al medem temp avain nus simplamain era gust da quest tema. E lura bad’ins era muments curt avant ina gronda occurrenza, per exempel curt avant il campiunadi mundial era quel tema fitg preschent. Ma uss suenter, stoss jau era admetter che mias battarias èn magari vidas. Era mia vusch e magari mediocra. Uss suenter il champ da finiziun, las analisas en biro e las selecziuns essan nus madirs per dus, trais emnas vacanzas. Nus sperain da pudair giudair in per bellas emnas en la Norvegia cun amis e famiglia, e sche pussaivel senza telefonin. Karoline Bråten Guidon è dapi ina stagiun schef trenadra da las dunnas d'elita da passlung. Karoline Bråten Guidon è dapi ina stagiun schef trenadra da las dunnas d'elita da passlung. Davos Nordic 15.12.2024 / 20 km Klassisch Herren Athlete: Davos Nordic 13.12.2024 / Team Sprint freie Technik Damen Athlete: Nadine Fähndrich, Karoline Bråten Guidon Coach, Anja Weber 1) Karoline Bråten Guidon è dapli in onn la scheffa da las dunnas d’elita da cursa lunga tar Swiss-Ski. 2) Karoline Bråten Guidon è trenadra cun corp ed olma, schebain ch’ella ha il sentiment da na betg pli pudair gidar a las atletas durant la cursa, s’engascha ella fitg ferm per sias atletas. Fotos Swiss-Ski

La battaglia è tscherta gia avant ch’il termin da votaziun è enconuschent. Il parlament ha decidì dad abolir la valur da l’atgna locaziun. Il suveran sto anc dir, sch’el va d’accord. Regiuns turisticas vegnan a cumbatter la midada. Gia dapi decennis braman ils proprietaris ch’el crodia, l’uschenumnà «Eigenmietwert» che sa numna per rumantsch la valur da l’atgna locaziun. Lezza enchareschescha la taglia d’in proprietari che abitescha en l’atgna abitaziun u d’ina proprietaria che abitescha en l’atgna chasa. Decennis ha durà il cumbat politic. Il december passà ha il parlament decidì dad abolir la valur da l’atgna locaziun. Ussa stat avant porta in cumbat da votaziun. Il Cussegl federal n’ha anc betg dà enconuschent il termin da votaziun. Cler è dentant gia uss: Ella daventa dira, la confruntaziun tranter ils chantuns da muntogna ed ils proprietaris. La FMR respunda qua las dumondas principalas. Tgi profitescha da l’aboliziun? Ella vala sco mulesta tar ils proprietaris – la valur da l’atgna locaziun. Pertge era sch’els abiteschan gea en lur abitaziuns, ston els declerar questa valur sco entrada tar la taglia. I resulta perquai in quint da taglia pli aut, malgrà ch’els n’han gudagnà nagut cun dar a fit. Sche la taxaziun sin la valur da l’atgna locaziun croda, pajan blers proprietaris u proprietarias damain taglia. Pertge discurran ins dad ina midada da sistem? Betg tuts pon quintar cun damain taglias. Proprietaris che ston sanar lur chasas na profiteschan strusch. Il parlament ha numnadamain era decidì da stritgar deducziuns: per tschains ipotecars u per custs da mantegniment. Tut en tut discurran ins perquai d’ina midada da sistem: Dad ina vart crodan davent las deducziuns – che reduceschan la taglia – e da l’autra vart croda la valur da l’atgna locaziun – ch’augmenta la taglia. Tgi perda? Chantuns e vischnancas perdan entradas. Oriundamain vuleva il Cussegl dals chantuns abolir be tar abitaziuns primaras la valur da l’atgna locaziun. Gliez avess schanegià las regiuns turisticas cun bleras abitaziuns da vacanzas. Il Cussegl naziunal ha dentant insistì che l’aboliziun valia era per abitaziuns secundaras. Il december èn las duas chombras vegnidas perina – l’aboliziun vala per tuttas abitaziuns e chasas abitadas da proprietaris. Ils chantuns da muntogna refusan la midada. Els perdan dapli taglias che auters chantuns, perquai ch’els han dapli chasas da vacanzas. Tge munta quai per il Grischun? Radund 90 milliuns francs l’onn perdessan il chantun e las vischnancas. Toni Hess da l’Administraziun chantunala da taglia inditgescha ils detagl: Il Chantun avess in minus da taglias da 10 milliuns francs tar emprimas abitaziuns ed in minus da 40 milliuns tar segundas abitaziuns. Las vischnancas avessan 10 milliuns francs damain taglias tar emprimas abitaziuns e 30 milliuns damain tar segundas abitaziuns. Pertge dovri insumma ina votaziun? I n’ha dà nagin referendum pervi da l’aboliziun da la valur da l’atgna locaziun. Tuttina vegnan consultads ils votants e las votantas. Il parlament ha numnadamain cumbinà l’aboliziun cun ina taglia sin objects che duai mitigiar in pau las perditas d’entradas dals chantuns da muntogna. Per questa taglia sin objects dovri ina midada da constituziun e pia in gea dubel a l’urna: Ina maioritad dals chantuns ed ina maioritad dals votants ston esser d’accord. Tge è manegià cun taglia sin objects? Questa taglia sin objects pertutga abitaziuns u chasas da vacanzas ch’ils proprietaris dovran sezs. Ils chantuns dastgassan introducir ina tala taglia per cumpensar las perditas entras l’aboliziun da la valur da l’atgna locaziun. Concretamain sa tracti d’ina taglia sin immobiglias ch’ils blers chantuns enconuschan gia – era las vischnancas grischunas. En la Constituziun federala duai vegnir francà che questa taglia dastga en l’avegnir esser pli auta per abitaziuns u chasas da vacanzas ch’ils proprietaris dovran sezs. Èsi cumplitgà dad introducir ina tala taglia? Toni Hess da l’Administraziun da taglia chantunala explitgescha: En il Grischun possia il Cussegl grond decider da midar la lescha da taglia, uschia ch’era il Chantun dastgia incassar taglias sin immobiglias. Las vischnancas pudessan augmentar lur taglia sin immobiglias en lur leschas da taglia. La Regenza stuess approvar talas midadas. Co sa posiziuneschan ils proprietaris grischuns? «Absurd e nunlogic», numna Urs Marti la valur da l’atgna locaziun. El è president da l’Associaziun grischuna dals proprietaris da chasas. «Nus avain radund 11 000 commembers ed els pajan taglia per daners ch’els n’han gnanc incassà.» I giaja la finala per glieud che abiteschia en l’atgna chasa e betg forsa per proprietaris che dettian a fit abitaziuns. Oz, che las rentas da cassas da pensiun sa sminueschian, saja la glieud veglia dependenta dad abitar a moda favuraivla. Ma la valur da l’atgna locaziun sforzia inqualin da vender l’abitaziun ed ir en la chasa da vegls, explitgescha Urs Marti. Quai stoppian ins curreger: L’associaziun vegnia ad empruvar da mobilisar ses commembers per il cumbat da votaziun. Tge din ils locataris grischuns? Ils proprietaris vegnian avantagiads visavi persunas che stettian a fit en ina abitaziun, uschia sa pronunzia l’Associaziun da locataris svizra. Ella vegn a cumbatter l’aboliziun da la valur da l’atgna locaziun. La secziun grischuna vegnia a sustegnair la campagna, di il president Joshua Wada: «En il Grischun avain nus il problem che nus fissan pertutgads recentamain da las perditas da taglia.» Per lieus sco Tavau, Flem, Laax u l’entira Engiadina saja quai in enorm problem. Plinavant ha il president da la secziun grischuna ferms dubis ch’ina taglia sin objects resp. ina pli auta taglia sin immobiglias pudess vairamain cumpensar las perditas. Tge ravugls cumbattan uschiglio anc la midada? Er ils impressaris n’èn betg intgantads. Els han tema da survegnir pli paucas incaricas per sanaziuns, perquai che las deducziuns per mantegnair chasas scrodan. Plinavant n’èn era las bancas betg gist stgaudadas, damai ch’ils tschains ipotecars na sa laschan betg pli trair giu da la taglia. Ils proprietaris pudessan uschia esser motivads da reducir pli svelt ils daivets e las bancas avessan damain entradas.

Las lingias grassas e finas dal mais mars 2025 Il schurnal grafic da l'illustratur Jon Bischoff per la rubrica da "In mais da pais" dal mais mars 2025: il connex dal project da rodas da vent sin il Term Bel/Dreibündenstein cun la fotografia da la regenza grischuna. Di per di datti novitads. Quest mais èsi stà tranter auter il nov cusseglier federal a Berna, las mesiras da spargn al Spital da Tusaun u la AXPO ch’ha lantschà l’idea per in parc da vent sin il Term Bel. Ma mintgatant èn las istorgias a l’ur, quellas ch’èn zuppadas davos las lingias grassas, bler pli interessantas. Quai vala era per quest mais. Ina selecziun. Il mais da mars ha cumenzà sco adina cun il Chalandamarz. E cler, tut las medias mussan fotografias, filmins e fatschas cuntentas en connex cun l’usit. Quest onn è il Chalandamarz dentant era crudà ensemen cun il tschaiver, per exempel cun quel da Cuira. Perquai ha la «Bündner Zeitung» gist fatg ina pagina dubla cun fotografias da mascras e stgellas – dad ina vart ils maletgs dal Chalandamarz e da l’autra vart ils costums dal tschaiver. Per unir questas duas paginas ha la grafica decorà la pagina dubla cun confettis, cun confettis sternids sur il tschaiver e sur il Chalandamarz. Ma co va quai ensemen, confettis e Chalandamarz? È quai uss in cas dad «appropriaziun culturala»? – Insumma, quest pitschen fauxpas grafic è anc acceptabel. Pli mal è stà il frontispizi da la gasetta emnila regiunala «Novitats». Quel ha mussà ina bella fotografia dal Chalandamarz da Lai, garnì cun il titel grond e grass: «Adia anvierm». – Quel titel ha propi en il verm. Er dal Maraton da skis engiadinais hai dà quest onn fotografias da bellezza. Cundiziuns da cursa optimalas, tschiel blau, passa 12 000 curriduras e curridurs cuntents. In reporter da la FMR ha però raquintà in’autra istorgia, apunta ina a l’ur. El ha rapportà dal scua-maraton («Besenwagen») ch’ha accumpagnà era quest onn ils davos curridurs fin a l’arrivada a S-chanf. Ina da las davosas atletas dal 2025 è stada Victoria Vassileva, oriunda da la Bulgaria, ma ussa sesenta a Genevra. Il di avant il maraton da quest onn è ella perfin stada l’emprima giada insumma sin skis da passlung ed ha lura duvrà per l’entir traject 6 uras e 17 minutas. Sin intermediaziun dal scua-maraton ha l’equipa a l’arrivada laschà strasunar per Victoria Vassileva ses giavisch musical final, al mument ch’ella è passada la lingia: «I will survive» da Gloria Gaynor. – As imaginai quai, dad esser anc en vita suenter passa sis uras tortura e d’udir lura «I will survive» ... – Atgnamain è quai in sentiment bler pli glorius che da survegnir sco victura ina corna da capricorn ch’ins na sa betg nua pender si. La mancanza da spazi d’abitar pajabel procura dapi onns per lingias grassas. Quest mais ha la regenza grischuna perquai preschentà ina lescha chantunala che vuless promover tal spazi, tranter auter cun sustegnair finanzialmain projects cooperativs. Ma er en quel connex datti in’interessanta remartga a l’ur. En in’intervista è il cusseglier guvernativ responsabel, Marcus Caduff, vegnì dumandà, sch’i na fiss betg pli prudent, sch’il Chantun construiss gist sez las abitaziuns d’utilitad publica, enstagl da simplamain scumparter ils raps. Sia resposta: «Na, perquai che lura sa tschenta subit la dumonda: nua? Sche nus fabritgassan a Mustér, na fissan quels da Scuol betg cuntents e viceversa.» – Ma atgnamain dessi ina simpla soluziun per evitar quel problem: construir rulottas! E lura ir cun quellas «abitaziunettas sin rodas» en quels lieus che dovran urgentamain il spazi d’abitar, pia pendular tranter Scuol e Mustér. Tuts fissan cuntents. Schegea ch’ina autra novitad (a l’ur) da quest mais ha atgnamain mussà che tut ils raps e sustegns per realisar novas abitaziuns vegnian a gidar pauc. Tant ils impressaris en l’Engiadina sco era quels en Surselva han fatg alarm: I na dat strusch pli giuvenils che fan l’emprendissadi da miradur. Per exempel en Engiadina, nua ch’i vegn gea schon anc bajegià ina u l’autra chasetta, datti per annada mo pli singuls emprendists u perfin nagins! Perquai anc ina giada la dumonda: Co fissi cun las rulottas? La novitad numer 1 a livel politic è sa chapescha stada l’elecziun dal nov cusseglier federal Martin Pfister (AdC). Enstagl dal Rumantsch Martin Candinas (che n’ha betg candidà) ha ussa pia in auter Martin fatg la cursa, schegea che quel sa mo dir dus pleds per rumantsch: «Grazia fitg.» Tuttina ha RTR tschentà al nov elegì cusseglier federal gist suenter l’elecziun la dumonda essenziala per il mund rumantsch: «Avais Vus insumma ina colliaziun cun il Grischun e cun il rumantsch?» – La resposta da Pfister: «Jau aveva in’onda oriunda da l’Engiadina Bassa, da Sent. E cun ella aveva jau adina ina buna relaziun.» Il mund rumantsch è ussa pia represchentà adequatamain en il Cussegl federal, grazia a la tanta da Sent. Ils 20 da matg 2025 vegn inaugurada la Tur Alva als Mulegns, il pli aut bajetg stampà dal mund. En ina conferenza da medias – en ina saletta festiva da la Banca Chantunala a Cuira – ha il festival cultural Origen da Giovanni Netzer preschentà quest mais intgins detagls da l’avertura da la tur. Per la festa dals 20 da matg datti mo in dumber limità da bigliets. E quels custan 1000 francs. Suenter il di da festa po lura però in e mintgina sa laschar guidar tras la tur. Ma er ina tala visita guidada ha ses pretsch: 100 francs custa in’entrada. Lain dir uschia: Igl è sco tar las gasettas, las bancnotas u ils cudeschs – tut quai che vegn stampà, custa halt. Mintgatant paran las novitads a prima vista pli interessantas che quai ch’ellas èn lura sin il segund sguard. «En Surselva è vegnida documentada l’emprima reproducziun da ludras. Quai è reussì a la surveglianza da chatscha cun agid da cameras d’animals selvadis.» Quella novitad è cumparida quest mais en il ticker dad RTR. E tgi ch’ha lura pensà che davos l’emprima «reproducziun da ludras» sa zuppan finalmain maletgs exclusivs da dus animals creschids che fan l’amur en Surselva, quel è vegnì trumpà bravamain. Igl era simplamain ina fotografia da dus giuvnas ludras, damai dal resultat final da la «reproducziun». Ma insumma, atgnamain è bain er quai ina bella novitad a l’ur. Dacurt ha Roger Nordmann, cusseglier naziunal da la PS dal chantun Vad annunzià ch’el sa retiria dal palc politic federal. Quai ha el fatg exact in di suenter esser stà en Surselva a tegnair in referat. Perquai ha in redactur da la FMR scrit quest mais: «Roger Nordmann ha fatg la gievgia vargada il viadi en Surselva per communicar in gi pli tard ch’el seretili suenter 20 onns sco cusseglier naziunal.» Ussa sa dumondan persunas interessadas segir e franc: Ha la demissiun da Nordmann forsa propi in connex cun ses viadi en Surselva? Pudess ins forsa pajar anc ad auters politichers in viadi tras la bella Surselva, cun la speranza ch’els annunzian il proxim di …? – Insumma, i valess la paina d’empruvar. Quest mais ha l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun tratg sia bilantscha da la regulaziun da lufs dal davos mez onn. 48 lufs èn vegnids sajettads. Il pli dispitaivel è stada l’eliminaziun dal triep dal Fuorn che viveva per part en il Parc Naziunal Svizzer (PNS). Il parc è sa dustà plirs mais cunter las intenziuns dal Chantun d’extirpar quel triep, ma senza success. L’Uffizi da chatscha e pestga è restà dir sin sia lingia ed ha eliminà l’entira famiglia da lufs dal Fuorn. E quai ha il Chantun era communitgà en sia bilantscha dals 10 da mars. Però be paucas minutas pli tard ha er il PNS tramess a las medias ina communicaziun da protesta detg «scharfa». Tranter auter ha scrit il PNS ch’el deploreschia l’agir dal chantun e ch’el sa giavischass da quel en avegnir «dapli savair per fatgs da biologia da selvaschina». Quai tuna tut bravin, ma en sasez manegia gea il PNS cun quels pleds ch’ils collegas dal Chantun n’hajan nagin’idea. Atgnamain è quai in’interessanta dispita, in pau sco tranter chaun e giat – ubain tranter luf e nursa. Vus as dumandais ussa, sch’igl avess anc dà autras interessantas novitads a l’ur durant quest mais. Geabain, i dess da menziunar anc bleras. Ma il meglier èsi forsa da simplamain tschertgar sez quellas, cun leger attentamain las gasettas. Di per di. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Ruman­tschia, en il Grischun ed insumma? – Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai magari cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat)

Pierre Bensusan – a bleras e blers na vegn quel num betg a dir la massa. Per mai n’è quai ditg era betg stà il cas, enfin che in possessur dad ina stizun da plattas m’ha dà quest tip. Jau hai detg ad el che jau taidl gugent musica cun ghitarra, il meglier sch’ella è per gronda part instrumentala. E schegea che la plattafurma da musica Spotify chapescha gea atgnamain, tge ch’ins taidla, e propona lura sin basa da quai nova musica, na m’ha ella mai proponì la musica da bellezza. Pierre Bensusan è naschì l’onn 1957 en l’Algeria ed ha cun gia 17 onns publitgà ses emprim album. Enfin il di dad oz è el activ cun sia ghitarra acustica ed è gia vegnì premià sco meglier ghitarrist dal gener «World Music». Co descriver sia musica? – Intima, melanconica, quietanta, forsa era in pau musica che na sa decida uschè svelt en tge direcziun ch’ella va. La pli gronda surpraisa è stà per mai, cura che jau hai vesì sin sia homepage, ch’el suna sper concerts a Shanghai, Londra e Santa Monica questa stad er en Svizra, e quai perfin a Cuira en la Werkstatt! Perquai mes tip dad oz: Tadlai la musica da Pierre Bensusan, in album da sia giuventetgna sco «Solilai» da l’onn 1982, u lura in da sias cumposiziuns pli novas. Bun divertiment! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.