Schi’s guarda films da la Televisiun Rumantscha, as vaina suvent confruntà cun intervistas chi muossan ün cumportamaint linguistic irritant. Persunas intervistadas rivan als cunfins da lur s-chazi da pleds ed ingün nu güdess. I’s güdan svess cun ün vegl tric: i dischan sainza gnir cotschens ün pled tudais-ch, e s’impipan schi dess ün pled rumantsch e cha quel figüress aint ils dicziunaris. Ma eir la persuna chi fa l’intervista para da s’impipar, amplamaing. Eu m’imagin chi nu füss üna gronda chosa da dir a la persuna intervistada: Ella/El ha dovrà quel e quel pled tudais-ch. I dess ün pled rumantsch tal e tal, e’s registress la chosa amo üna jada. Eu nu discuor da pleds chi nu dà (amo) in rumantsch. Ma da pleds chi dess e chi sun incuntschaints be a la persuna intervistada, ma chi sun sainz’oter cuntschaints al public e chi fan part dal vocabulari da basa. Id es bain irrespunsabel da laschar ad üna persuna intervistada suletta in seis imbarraz lexical. Ma imbarraz nu sarà il dret pled. I s’ha nempe l’impreschiun chi gnia cokettà cull’ignoranza lexicala rumantscha. Sco per dir: Che dependa, no vain inclet, a la fin eschna bilinguals e discurrin d’inrar rumantsch! Scha la persuna chi fa l’intervista less, schi dessa strategias per büttar aint il discuors il pled rumantsch o repeter in ün möd subtil ed elegant. I dà ün grà da masdüra da linguas, ingio chi cumainza la molesta estetica. Magari vaina intunà cha quels chi fetschan las intervistas sajan schurnalists e na magisters da lingua. Uschè vain refüsada tuotta respunsabiltà d’ün mez da massa invers l’adöver da la lingua. Lingua nun es be cuntgnü, ma eir fuorma e la tscherna dals pleds nu das-cha esser be casuala. Implü ha l’adöver da la lingua eir valur simbolica, el transporta ün messagi. Che messagi riva pro’ls scolars chi nu vezzan plü il sen dad imprender pleds rumantschs e cultivar la lingua? E che messagi vain dat a magistras e magisters chi instruischan rumantsch? Co vessna da motivar a lur scolaras e scolars da schlargiar lur pledari e da chürar ün pa lur lingua? E co han dad incleger lexicografs e traducturas lur rolla e co da sentir la valur da lur activitats? Redacturas e redacturs dad RTR paran dad invlidar cha buna lingua po dschendrar da la vart dal public ün plaschair estetic, sco cha noscha lingua dschendra l’incuntrari. Irritanta es la passività indifferenta e’l laissez-faire, il silenzi pesant da la glieud davo il microfon chi sta là e spetta chi gnian meglders temps. Il bel gö da società cha Chasper Pult sen. vaiva proponü in «Meis testamaint» (1941) es, sco chi’s vezza, gnü our d’moda e nu vain giovà plü. El vaiva scrit: «I nun ais dimena güst da dumandar: ‹Co as discha per rumantsch ?› La dumonda ha da tunar: ‹Co as pudessa dir?›» Ma co chi’s pudess dir oter co cul pled tudais-ch, nu paran plü blers da’s dumandar, ne dapersai, ne da cumpagnia. I valess la paina da tscherchar insembel pleds chi mancan aint il discuors, ma chi sun da chattar aint il dicziunari, dafatta online, ma avant las intervistas. Id es aint daplü co chi’s craja. Ma tschertas persunas intervistadas paran sainz’oter da far quint chi nu detta ingün pled in quista lingua pitschna e stretta cun sia notorica miseria da pleds. Ma i s’ingianan cun attribuir quella s-charsdà da pleds al rumantsch sco tal, e na a lur versiun persunala dal rumantsch. Esa fat cun be taschair e restar aint il vacum da pleds? E lura: bilinguissem nu voul dir chi’s cultiva be quella lingua chi’s sto, e’s lascha ir tschella in muschna, dschond: rien ne va plus. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. L'autur e translatur ladin Dumenic Andry.

I‘ls cumüns da l’Engiadina e sur munt vain festagiada als 1. da marz l’üsanza Chalandamarz. Mincha cumün ha seis agen möd da festagiar il di bramà. A Tarasp es quai üna festa prüvada e survisibla cun üna vainchina d’uffants. Tarasp es ün cumün ferm sparpaglià cun 10 fracziuns chi sun ferm ourdglioter. Dad Avrona i’l ost, fin ad Aschera i’l vest dal cumün sun quai var ses kilometers da distanza, quai chi’d es per cumüns illa regiun, chi sun fabrichats in möd cumpact, üna rarità. Il motiv da la fuorma dal cumün es d’attribuir al fat cha Tarasp es stat fin dal 1803 austriac, intant cha’ls oters cumüns as vaivan cumprats liber dals patruns austriacs. In Austria es la fuorma sparpagliada üsitada. Quist fat ha consequenzas eir per Chalandamarz. Fin saira mal ils peis Plü bod giaivan ils uffants a pé o culla jousla da fracziun a fracziun e quai infin giò Vulpera, hoz vegnan els manats cun bus sün lur viadi. In venderdi passà s’han chattats ils uffants a bunura a las ot pro la chasa da scoula a Fontana. Cun lur blusas da paur blauas e chapütschas cotschnas, ornadas cun fluors da Chalandamarz e cun s-chellas e plumpas da tuot las grondezzas d’eirna pronts per lur viadi tras cumün. Avantmezdi ha manà il viadi da Fontana vi’n Avrona ed inavo culs scolars da la scoula cumplessiva. Rivats darcheu a Sparsels es lura gnüda pro eir la scoulina e là han ils uffants giodü üna marenda offrida dal Hotel Chastè. Il rest da l’avantmezdi es stat reservà per la fracziun da Fontana. Davomezdi es i il viadi inavant Davo giantar es i il viadi in Valatscha, inavo a Chaposch, Florins, Sgnè, Villa Maria, Vulpera e da là fin Bracha. Pro las chasas illas fracziuns es gnü s-chellà pro’ls avantportas e chantà chanzuns da Chalandamarz na d’invlidar il hit «Chalandamarz, chaland'avrigl, laschai las vachas our d’ui, la naiv smarschescha, l’erba crescha, scha dais qualchosa schi Dieu s’benedescha, scha nu dais inguotta sch’il luf as sbluotta». La sairas intuorn las tschinch , davo ün lung viadi es rivada la brajada inavo pro la chasa da scoula. Il bel da tuot quista festa es ch’eir uffants da la Scoula Rudolf Steiner dad Avrona sun da la partida e giodan ün bel di insembel culs scolars da Tarasp. Ils uffants sun lura its a chasa per as preparar per la festa cun bal e trategnimaint illa sala Uorgia. Festa e bal illa Chasa Uorgia Illa sala in Chasa Uorgia sun ils uffants gnüts beneventats cun ün stupend buffet da desserts ed otras buntats. Là ha gnü lö la festa per uffants, creschüts e giasts cun trategnimaint musical e bal. Ils uffants han pudür far gös, per els tradiziunals, per exaimpel üna polonesa. Ma eir ils gös da lotto hana fat cun grond ingaschamaint. Sün lur viadi tras cumün ed eir la saira ramassan ils uffants minch’on raps chi vegnan dovrats per viadis da scoula ed oters evenimaints. Sün l’invid chi d’eira gnü scumparti in tuot las chasadas d’eira scrit a la fin «Tuots sun bainvgnüts da giodair il cortegi e da passantar üna bella saira da cumpagnia». A bunura s’han chattats ils uffants pro la chasa da scoula. Il cortegi tras la fracziun da Chaposch. Pro’ls avantportas han ils uffants chantà chanzuns da Chalandamarz. Da la partida uffants chi’s vaivan decorats cun fluors da Chalandamarz. La saira ha gnü lö la festa illa sala Uorgia. Il Chalandamarz da Tarasp Eir il cumün da Tarasp festagia l’üsanza bramada dals uffants, Chalandamarz. A las ot a bunura s’ha chattada la brajada ingon pro la chasa da scoula cun lur blusas da paur blauas, cun chapütschas cotschnas ornadas cun fluors da Chalandamarz, cun s-chellas, talocs e plumpas per far lur viadi tras las desch fracziuns da Tarasp. Cun quai cha’l cumün es ferm sparpaglià sun gnüts manats ils uffants cun bus d’ün lö a l’oter. Pro’ls avantportas da las chasas han ils uffants adüna dat üna s-chellada e chantà chanzuns da Chalandamarz. La saira ha lura gnü lö la festa illa sala Uorgia. (fmr/bcs)

A partir da l’on chi vain varà la suprastanza dal Cumün da Val Müstair be plü tschinch impè da set commembers. Il suveran ha decis in dumengia passada cleramaing da reveder in quel sen la constituziun cumünala. Il Cumün da Val Müstair varà a partir dal 2025 be plü tschinch suprastantas e suprastants impè da set sco fin hoz. In dumengia ha il suveran nempe decis cleramaing a favur dad üna revisiun parziala da la constituziun cumünala – e quai cun 454 vuschs SCHI. Intant han 126 votantas e votants refüsà la revisiun constituziunala, la quala d’eira fingià gnüda approvada principi da favrer in radunanza cumünala. Ma talas müdadas da la constituziun bsögnan adüna eir üna votaziun a l’urna. Fadia da chattar glieud Sper la suprastanza cumünala vegnan eir impitschnits duos oters gremis, nempe la cumischiun da fabrica ed il cussagl da scoula. In quels duos gremis sezzan in avegnir be amo trais impè da tschinch persunas. L’intenziun per quellas reducziuns es statta dad üna vart da render plü efficazi la lavur da cumischiuns e cussagls. Da l’otra vart vaiva la Val Müstair dürant ils ultims ons adüna darcheu fadia da chattar persunas chi s’ingaschan pels differents uffizis cumünals. Davo la fusiun (2009) ad ün cumün in Val Müstair vaiva insè mincha fracziun üna rapreschantanta o ün rapreschantant illa suprastanza. Hoz as cumpuona il gremi suprem cumünal da duos persunas da Lü, trais da Tschierv ed adüna üna da Sta.Maria e Müstair. Davo il SCHI da quista dumengia, sto la regenza grischuna amo dar seis consentimaint per la revisiun constituziunala. Scha quai es il cas, giarà la constituziun surlavurada in vigur al principi da l’on 2025. (cdm/fmr) Il Cumün da Val Müstair varà in avegnir be amo tschinch impè da set suprastantas e suprastants.

Cun ün grond avantag da passa trais minuts sülla concurrenza ha Therese Johaug da la Norvegia guadagnà quista dumengia la cuorsa da duonnas i’l rom dal Maraton da skis engiadinais. Seguonda es gnüda Justyna Kowalczyk da la Pologna e terza la Grischuna Seraina Boner. La favurita norvegiaisa Therese Johaug es statta quista dumengia la plü svelta sur ils 17 kilometers tanter Samedan e S-chanf. La favurita norvegiaisa Therese Johaug es statta quista dumengia la plü svelta sur ils 17 kilometers tanter Samedan e S-chanf. swiss-image.ch/Photo Andy Mettler SAMEDAN, 3MAR24 - The winner: Therese Johaug (NOR) wins the 23rd Engadin Women's Race in S-chanf, Switzerland, March 3, 2024. swiss-image.ch/Photo Andy Mettler Il podest cun trais anteriuras atletas da professiun (da schn.): la seguonda Justyna Kowalczyk, la victura Therese Johaug e la Grischuna Seraina Boner sün rang 3. swiss-image.ch/Photo Andy Mettler SAMEDAN, 3MAR24 - The winners: Therese Johaug (NOR, first, M), Justyna Kowalczyk (PL, second, left) and Seraina Boner (SUI, third, right) form the podium of the 23rd Engadin Women's Race in S-chanf, Switzerland, March 3, 2024. swiss-image.ch/Photo Andy Mettler La favurita norvegiaisa Therese Johaug es statta quista dumengia la plü svelta sur ils 17 kilometers tanter Samedan e S-chanf. swiss-image.ch/Photo Andy Mettler SAMEDAN, 3MAR24 - The winner: Therese Johaug (NOR) wins the 23rd Engadin Women's Race in S-chanf, Switzerland, March 3, 2024. swiss-image.ch/Photo Andy Mettler Var 1000 curriduras s’han partecipadas quista dumengia a la cuorsa da duonnas – ed han uschè dat il cuolp da partenza per l’eivna dal Maraton da skis engiadinais. La passlunghista norvegiaisa Therese Johaug – chi vaiva terminà sia carriera sportiva davo ils gös olimpics da Beijing da l’on 2022 – es tuornada davo seis congedi da maternità cun ün veritabel segn d’exclamaziun i’l circus da passlung. Cun ün grond avantag da passa trais minuts sülla concurrenza ha la passlunghista da 35 ons guadagnà per la prüma jada la cuorsa da duonnas da Samedan a S-chanf. Seguonda es gnüda Justyna Kowalczyk, eir ella ün'anteriura atleta da professiun. Sün plazza trais s’ha rangada la Grischuna Seraina Boner, la specialista svizra per distanzas lungas. Tania Arquint e trais ulteriuras atletas sun gnüdas disqualifichadas perquai chi vaivan tschairà lur skis culla substanza fluor. Tania Arquint füss gnüda terza, la Federaziun Internaziunala da skis (FIS) ha però controllà las prümas ses curriduras ed ha fat 16 ulteriuras prouvas casualas – ed ha chattà pro Tania Arquint la tschaira scumandada. Saskia Barbüda – megldra Engiadinaisa Sper ils gronds noms da la scena da passlung internaziunala s’ha rangada üna giuvna passlunghista indigena güst sper il podest, sülla quarta plazza. Saskia Barbüda dad Ardez ha guadagnà la cuorsa illa categoria suot saidesch ons, ed es uschè gnüda quarta da la rangaziun cumpletta. Quai es ün dals gronds success illa giuvna carriera da Saskia Barbüda e natüralmaing la megldra motivaziun in vista al Maraton da skis engiadinais da prosma dumengia. Lura voul ella far il mez maraton. Üna buna prestaziun ha eIr muossà Selina Gasparin. L’anteriura biatleta ha fini la cuorsa da las duonnas sün plazza set. Passa 1000 dunnas Fingià pella 23avla jada es statta quista dumengia la cuorsa da duonnas dal Maraton da skis engiadinais – üna cuorsa chi’d es per regla adüna ün'eivna avant la cuorsa gronda. Passa 1000 duonnas sun stattas da la partida eir quist on a la cuorsa da Samedan a S-chanf sur 17 kilometers sülla loipa originala dal Maraton da skis engiadinais. Las desch megldras curriduras a la 23avla cuorsa da duonnas dal Maraton da skis engiadinais, 17 km 1. Johaug Therese (NOR), 44.07,7 2. Kowalczyk Justyna (POL), +3.37,2 3. Boner Seraina, Davos Platz, +4.25,2 4. Barbüda Saskia, Ardez, +4.35,1 5. Ehrenzeller-Jäger Christa Valens (SG), +4.41,7 6. Gasparin Selina, Lantsch (GR), +5.12,1 7. Kudre-Schnyder Daisy, Siat (GR), +5.28,8 8. Koepfli Naomi, Hünenberg See (ZG), +6.09,3 9. Iseppi Annina, San Murezzan, +6.14,0 10. Paalberg Epp, San Murezzan, +6.43,9

Il suveran dal cumün da Zernez ha approvà quista dumengia be fich stret la revisiun parziala da la ledscha cumünala d’impostas. Intant cha 295 votantas e votants han approvà la revisiun, haja dat 260 vuschs cunter quella. Il resultat ha il cumün da Zernez dat cuntschaint sün sia pagina d’internet. La müdada da la ledscha d’impostas pussibiltescha uossa al cumün d’augmentar l’imposta fundiaria (valur dal terrain) dad 1,5 ‰ sün 2 ‰. Quist augmaint pudess dozar las entradas cumünalas per far 250 000 francs. Ün ulteriur punct da la revisiun vess da pussibiltar d’inchaschar in avegnir üna taxa d’allogi e da promoziun turistica, la quala pudess rimplazzar – sün basa d’üna nouva ledscha da turissem – la taxa da pernottaziun actuala. In december da l’on passà, a la radunanza cumünala, vaiva il suveran da Zernez amo approvà cleramaing, cun 51 cunter 1 vusch, la revisiun da la ledscha d’impostas. Uossa aintra la revisiun parziala in vigur retroactivamaing ils 1. da schner 2024. (cdm/fmr) Il suveran da Zernez ha approvà a l'urna üna revisiun da la ledscha d'impostas.

Cul titel «Strings and Plates» ha gnü lö in sonda illa baselgia a Sent ün concert cun Fadrina Conrad, ghitarra e Mischa Weiss, marimba. Id es stat ün concert cun gronda variaziun e preschantà in möd cordial. Illa baselgia San Lurench a Sent han lö dürant tuot on concerts da tuot gener chi chattan gronda simpatia pro indigens e giasts. Organisà vegnan quels da la Società d’Ütil public da Sent cun Regula Ursprung ed agüdontas. In sonda passada s’han preschantats Fadrina Conrad da Fideris, ghitarra e Mischa Weiss da Sent, marimba. Ghitarra e marimba, üna cumbinaziun plütost insolita chi ha portà illa baselgia clings magics. Ils duos giuvens talents s’han ris-chats in ün sectur musical cun üna simbiosa cun forza ed eleganza ed han cumbinà musica classica, musica da pop ed agens arrandschamaints in möd surprendent. Illa baselgia ha regnà dürant il concert ün’atmosfera ordvart particulara. La musica ha derasà ligerezza ed energia giuvenila ed ha cvumprovà cha la giuventüna es musicalmaing sün buna via. Concert varià Il concert ha cumanzà cul toc «Pink Panther», ingio cha la ghitarra ha gnü la part principala ed es gnüda accumpagnada da’l marimba. Il toc daja in indombrablas variaziuns, ma culs duos instrumaints nomnats plütost d’inrar. I sun seguits tocs chantats dad üna o eir duos vuschs. Ün toc special per l’auditori es stat il «Hallelujah» da la legenda musicala dal Canada, Leonard Cohen, qua eir in üna versiun particulara. Tanteraint ha Mischa Weiss adüna darcheu commentà ils tocs in tudais-ch e rumantsch. Davo trais tocs sunà e chantà in lingua inglaisa ha’l dit: «Scha no concertain qua a Sent in Engiadina schi nu das-cha mancar in nos program la chanzun rumantscha dal chantautur Paulin Nuotclà, ‹Engiadina›.» L’auditori ha giodü amo divers tocs, tanteraint sper inglais eir ün toc in lingua tudais-cha «Der Weg». Ün’otra surpraisa es sgüra stat ün toc da la gruppa Patent Ochsner, «W. Nuss vo Bümpliz», ün toc chi ha gnü grond success. Sco supplemaint han Fadrina Conrad e Mischa Weiss sunà e chantà amo il toc «Angels». Id es stat ün concert chi ha sveglià gronda simpatia da l’auditori, cun tanteraint pitschens discaps chi sun però eir gnüts applaudits. Imprais a cugnuoscher ad Aschera Fadrina Conrad abita a Fideris e Mischa Weiss a Sent: «No ans eschan gnüts a cugnuoscher a la Scoula media dad Aschera ingio cha no sunaivan illa band da la scoula ed uschea ans vaina chattats musicalmaing. No vain lura decis da provar da sunar e chantar in duos e vain uossa gnü la pussibiltà da’ns preschantar cun ün concert qua a Sent», han orientà la musicista ed il musicist. A la scoula d’Aschera fan els il gimnasi da musica. Illa baselgia a Sent vain l’auditori maldüsà cun concerts da tuot gener in differentas spartas da musica ed in sonda passada cun ün concert particular. Mischa Weiss e Fadrina Conrad in acziun. Mischa Weiss e Fadrina Conrad in acziun. Mischa Weiss e Fadrina Conrad in acziun. Musicist e musicista han giodü l’applaus merità. Concert a Sent da conscolara e conscolar Illa baselgia San Lurench a Sent ha gnü lö sonda passada ün concert cul titel «Strings and Plates» cun Fadrina Conrad da Fideris (ghitarra) e cun Mischa Weiss da Sent (marimba), cumbinà cun chant. Els s’han imprais a cugnuoscher illa Scoula media ad Aschera, cun sunar tuots duos illa band da la scoula media. Uschè hana gnü l’idea chi pudessan provar da sunar e chantar in duos. Ed uossa hana gnü la pussibiltà da’s das-chair preschantar e dar ün concert a Sent. Il program d’eira varià, el cuntgniva musica da pop, arrandschamaints scrits svessa ed oter plü. (fmr/bcs)

Dals 10 fin als 12 da mai 2024 han lö ils 46avels Dis da litteratura da Soloturn. A quels saran preschaints 74 auturs/as e traducturs/as. Trais dals giasts sun Engiadinais. In gnanca desch eivnas es Soloturn per trais dis darcheu suot l’insaina da la litteratura. Dals 10 fin als 12 da mai preschaintan 74 auturas ed auturs e traducturas e traductuors lur nouvas publicaziuns e lur lavur. Da l’Engiadina saran preschaints l’autura Gianna Olinda Cadonau e’ls frars Dumenic e Jachen Andry. Sper las prelecziuns daraja quist on eir ün program accumpagnant multifar: Da scriver e tradüer pluriling sur dumondas politicas actualas fin pro l’intelligenza artificiala. Sco cha’ls organisatuors scrivan celebreschan ils Dis da litteratura a Soloturn la multifarietà da la litteratura. Implü vegnan darcheu surdats in trais lös ils Premis svizzers da litteratura, il Premi svizzer per cudeschs d’uffants e giuvenils sco eir il Solothurner Literaturpreis. Il program detaglià dals 46avels Dis da litteratura da Soloturn vain publichà in mardi, ils 9 d’avrigl 2024. (cdm/fmr)

Davo cha’l chantun Grischun vaiva approvà la cunvegna da sanaziun chi d’eira gnüda inoltrada l’on passà dal Parc Naziunal Svizzer, da las Ouvras electricas d’Engiadina SA (OEE) e da trais federaziuns pella protecziun da l’ambiaint, po la sanaziun dal flüm Spöl uossa gnir instradada. Quai comunicheschan cumünaivelmaing las tschinch organisaziuns in marcurdi. Quistas tschinch vaivan fat recuors cunter la disposiziun da sanaziun cha’l chantun Grischun vaiva relaschà dal 2021 e pretais üna moda e maniera da proceder plü disferenzchada. Il böt da tuot las persunas partecipadas d’eira dad evitar üna dispitta giuridica da blers ons e da nu spettar plü lönch culla sanaziun dal Spöl. Las OEE cuntinuaran uossa cul proget da construcziun e culla procedura pel permiss da construcziun per cha’l Spöl possa gnir sanà a partir dal 2026. Dürant las lavurs da sanaziun gnarà fatta üna controlla permanenta ed ün monitoring davo tschinch fin set ons dess muossar in che stadi cha’l Spöl es davo la sanaziun. (rtr/fmr) Il Spöl gnarà sanà a partir da l’on 2026.

Avant quatter ons ha la Banca Chantunala Grischuna tschernü a Cilgia Rest sco prüma duonna i’l post da manadra regiunala, respunsabla pellas agenturas da la regiun Engiadina Bassa, Samignun e Val Müstair. A la FMR ha ella raquintà davart sia via e las sfidas dad esser manadra in quella regiun. «Eu nu less ir pro la banca» vaiva Cilgia Rest dit sco giuvenila cun seis bap chi vaiva üna pitschna filiala da la Banca Chantunala Grischuna (BCG) in chasa ingio ch’els staivan a Susch. Ed uossa è’la svessa pro la BCG e quai fingià passa 24 ons. Daspö il principi dal 2020 è’la la manadra da las agenturas da la banca chantunala da la regiun Scuol. Ella d’eira insomma la prüma duonna pro la BCG chi maina ün tal post. Üna carriera fatta illa chasa da la banca chantunala Davo la scoula secundara ha Cilgia Rest (49) fat ün giarsunadi da commerzi sül cumün ed es lura sco ch’ella disch restada pichada i’l commerzi. Subit davo il giarsunadi è’la rivada pro la Banca Chantunala Grischuna ingio ch’ella es amo adüna: «Eu sun statta a Samignun sco cusgliadra ed al fanestrigl. Lura n’haja pudü müdar oura Scuol e n’ha fat mia via quia in chasa», decler’la sia carriera. Dürant tschinch ons ha’la fat üna posa da la banca, nempe dal 2005 fin al 2010 provond oura ün pêr otras robas. Ella raquinta ch’ella saja ida ün pa in viadi, haja manà duos ons ün hotel e l’uffizi d’impostas. «Davo suna lura tuornada fich fich jent pro la banca chantunala dal 2010», disch’la explichond ch’ella haja realisà dürant il temp ch’ella d’eira davent da la banca cha l’equiliber tanter avair portas avertas per as sviluppar e pudair esser aint illa regiun saja fich bun pro la BCG. Ella nu lavura be a Scuol, ma es eir bler a Cuoira in sia posiziun sco commembra da la direcziun. Implü è’la respunsabla per tuot las agenturas da la regiun, voul dir a Samignun, in Engiadina Bassa ed in Val Müstair. Uschea daja minchatant dis ch’ella es in viadi e na in büro. «I po esser ch’eu n’ha ün di concentrà sün discuors cun collavuraturas e collavuraturs o lura ün di plain planisaziun e strategia o lura daja ün di ch’eu sun plainamaing pro’ls cliaints», declera la manadra e disch cha quai saja bel chi’d es fich varià. Curaschi, sustegn e fiduzcha da la banca Cilgia Rest raquinta cha blera glieud saja statta stutta dal 2020 chi vaiva dat il müdamaint d’ün hom ad üna duonna sco manadra da las agenturas da la banca chantunala da la regiun Scuol. «A mai esa gnü fat curaschi da far quel pass e da m’annunzchar pella plazza», disch’la cuntainta dad avair surgni il curaschi, il sustegn e la fiduzcha dals patruns da la banca invers ella per surtour uschè üna sfida. Ch’ella as sainta fich bain in seis post. Il lö, la cultura ed il clima da lavur tilla plaschan ed eir la lavur sco tala: «Nus eschan quia per far ün servezzan e pudain mincha di far alch bun ad inchün e quai dà simplamaing ün bunischem sentimaint.» Cur ch’ella haja da dar inavant noschas novitats, lura as giavüschess’la ün mumaintin da far alch oter. «Quai tocca però pro e schi’d es a favur dal resultat, lura as faja quai», resümesch’la la lavur ch’ella nu fa tant gugent. «Nus eschan ‹quels› da la banca» Scha Cilgia Rest nun es güsta in banca, daja ün lö, ingio ch’ella as sainta fich bain: «Quai chi’m tira our da banca la stà es ir in üert, aint illa merda e chavar intuorn. Quai am fa fich bain, causa cha là decida per mai e be per mai. Mias decisiuns nun han in üert gronda influenza sün otra glieud e quai predscha in quel mumaint», decler’la seis equiliber dal muond finanzial. Eir uschigliö saja ella fich jent illa natüra per as schmuantar giond in muntogna o culs skis. Ella giaja eir gugent a viagiar. Sia chasa e seis üert sajan per ella ün pa il lö per as retrar, sco ün’isla per esser sai svess: «Sch’eu vegn quia our d’porta, suna adüna ‹quella› da la banca.» Ella agiundscha cha la glieud nu cugnuoscha be ad ella, dimpersè eir a sias collavuraturas e seis collavuraturs: «Nus eschan ‹quels› da la banca.» Cha quai saja però eir alch bellischem ed ün grond avantag schi va per fabrichar sü fiduzcha cun cliaints. Spordscher tuot ils servezzans illa regiun Üna sfida permanenta pella Banca Chantunala Grischuna illas agenturas da la regiun Scuol saja da chattar la dretta glieud pellas lavurs chi fan: «Nus dovressan collavuraturs cun üna buna scolaziun e subit chi han quella, vain il marchà da lavur in tuot la Svizra uschè attractiv chi nu vöglian restar. Il purtret dal giuven chi va davent e fa sia scolaziun e tuorna ün di, quai es ün mitus chi nu dà plü», decler’la la situaziun illa regiun. Per evitar quai prouva la BCG sco ch’ella agiundscha da scolar la glieud da fuond sü e da tilla guadagnar uschea pella BCG illa regiun. «Sco lezcha centrala vezza da mantegner plü blers servezzans pussibels illa regiun e la BCG perseguitescha eir quella strategia e nu voul as retrar da las regiuns», disch’la sperond chi nu saja amo lönch na uschè inavant chi nu’s chatta plü la glieud chi po spordscher ils servezzans in tuot la regiun. La banca chantunala e las duonnas «Eu nu bad cuntravent causa ch’eu sun üna duonna», disch Cilgia Rest e declera cha dad esser sco duonna in ün post da manar maina otras sfidas ad ella co a seis collegas masculins: «Minchatant stöglia forsa muossar daplü success per gnir recugnuschüda. Ma da tschella vart n’haja eir minchatant ün pa plü simpel.» Ella quinta cha la banca chantunala haja programs aposta per duonnas, i‘ls quals ella es eir adüna involvada. Implü decler’la cha la BCG haja üna fich buna quota da duonnas. Eir Daniel Daester dal post da medias da la BCG, conferma sün dumonda da la FMR cha la gronda part dals collavuraturs da la banca saja duonnas: La fin dal 2023 d’eiran quai 55 %. Ma cha subit chi giaja sül s-chalin da manar, lura crouda sün 21 %. Sül listess s-chalin sco Cilgia Rest daja amo üna duonna chi’d es manadra da sectur, quai sun be plü 6,6 %. La Banca Chantunala Grischuna saja motivada da fuormar diversità sün tuot il s-chalins da l’ierarchia. Tenor Cilgia Rest stessa gnir plü normal cha eir homens lavuran parzialmaing per dar ajer a las duonnas da lavurar in pensums ün pa plü ots. Ella conclüda: «Nus stessan avair bler daplü buns exaimpels ingio cha duonnas fan lur via e nu’s fan dependentas aint in üna relaziun dal partenari o nöglia.» Ella svess es sainza dubi ün da quists buns exaimpels. Cilgia Rest concentrada vi da la lavur. Las paraids da la halla da la Banca Chantunala Grischuna a Scuol s’affan culla vita privata da Cilgia Rest: Ella va bler e gugent in muntogna. Daspö quatter ons es Cilgia Rest la manadra da la regiun Scuol da la Banca Chantunala Grischuna. Ella es insomma la prüma duonna chi ha surtut ün tal post pro la banca.

La prüma jada ill’istorgia dal Maraton da skis engiadinais es gnüda controllada la tschaira dals skis. Voul dir chi s’ha erui, scha curriduras e curridurs han fat il traget culla tschaira scumandada da fluor. Da var 60 skis controllats es üna dunzaina statta positiva. Perfin il ski da la victura es gnü testà positiv sün fluor. – Üna visita illa tenda da controlla da la FIS. «Il plü jent vessa cha gnanca ün ski nu füss positiv!» – Quel giavüsch ha exprimi in dumengia bunura Pietro Rossi, chi ha insè ün oter nom. Ma Rossi ha declerà cha seis patrun, la Federaziun internaziunala da skis (FIS), giavüscha da nu scriver ils noms dals controlladers in gazetta. La tematica cullas controllas da tschaira da fluor es dimena amo vaira delicata. Quant delicat chi’d es, quai ha muossà la cuorsa dal Maraton da skis engiadinais exemplaricamaing – perquai cha perfin la victura illa cuorsa da las duonnas, Maëlle Veyre da la Frantscha, es gnüda disqualifichada perquai cha seis ski es gnü testà positiv. Duos apparats chi decidan Duos apparats da controlla, uschedits «spectrometers», sun gnüts installats in dumengia in üna pitschna tenda a S-chanf, be pacs meters dasper la lingia dal böt. Per sustgnair la controlla da la FIS es eir stat da la partida ün rapreschantant da Swiss-Ski. E quel nu d’eira ingün oter sco Lukas Keel, il schef dal biatlon pro l’associaziun svizra. La stà passada ha la FIS decretà ün scumond da tschairas da fluor ed ha eir güsta decis da testar a tuot sias cuorsas da la coppa mundiala – dad alpin e passlung fin al snowboard (guarda boxa). La federaziun internaziunala ha l’autorità per disqualifichar e sanziunar, quist on dimena eir i’l rom da tuot las cuorsas dal Maraton da skis engiadinais. Be ün’eivna avant il maraton, pro la cuorsa da duonnas, sun ün tschinchavel dals raduond 60 tests stats positivs. Lukas Keel (dretta) es stat in dumengia ün dals duos controlladers chi han testà al maraton, scha’ls skis sun gnüts tschairats cun fluor o brich. Dals resultats es el per part stat vaira stut. «Il ski es cotschen!» Al maraton da quista dumengia sun rivats pac davo las 10.00 ils prüms curridurs i’l böt a S-chanf e la «tenda da fluor» s’ha transmüdada in pac mumaint in ün furmier, cun immez aint Lukas Keel e Pietro Rossi vi da lur spectrometers, quai chi sun duos valischs da masüraziun cun tachà landervia ün laptop. Divers agüdants dal maraton tils portaivan ils singuls skis, per cumanzar quels dals prüms desch curridurs e da las prümas desch curriduras. Davopro sun lura gnüts testats amo circa 40 ulteriurs skis dal tröp grond. Id es adüna gnü testà be ün singul ski dal curridur o da la curridura. E fingià pacs minuts davo las 10.00 es ün dals controlladers stat stupefat: «Cotschen! Il ski da la victura es cotschen!» Quella culur indichescha, sch’ün ski surpassa las valurs permissas. La culur cotschna indichescha dimena, scha’l ski ha sü fluor. Scha eir üna seguonda prouva sülla surtratta dal ski conferma il resultat, lura vala quel. I’l cas dal ski da la victura es eir il seguond test stat positiv, uschè cha la disqualificaziun es gnüda ufficialisada dalunga. Quai es stat üna surpraisa – tant pels controlladers sco eir pella cuorsa insomma. Dubis invers las controllas Pietro Rossi gira dürant la stagiun sün tuot il muond per far controllas da fluor per la FIS. Tenor sias experienzas daja in general be fich pacs cas «positivs» a livel professiunal. «Pro quellas cuorsas ch’eu control nun ha quasi gnanc ün ski plü sü fluor, gnanca quel da Marco Odermatt», disch il Talian cun ün surrier. Amo al cumanzamaint da la stagiun daiva dubis, scha las apparaturas da la FIS possan propi attestar cun garanzia, sch’ün ski es tschairà cun fluor o brich. Ed eir dürant il maraton da quista dumengia haja dat dubis, eir da quels veements! Ün tschairader es per exaimpel gnü pro la tenda da test e nun ha acceptà la controlla. Cha seis skis sajan garanti «nets». Ed impustüt la victura ha dit davo la cuorsa a la FMR ch’ella nu saja propi na buna d’incleger il restultat. Maëlle Veyre ha be squassà il cheu: «Meis ski es gnü preparà precis istess sco il ski d’ün oter partecipant chi nun es gnü disqualifichà. Per nus nun es il resultat inclegiantaivel e nus farain üna reclamaziun pro l’organisaziun dal maraton o pro la federaziun.» Tals dubis nu lascha il controllader Pietro Rossi valair. Cha sias experienzas cun testar millis da skis illa coppa mundiala muossan cha las apparaturas funcziunan. «Ellas muossan fich bain, sch’ün ski es tschairà cun fluor o brich», disch il testader da la FIS. Ils skis cun fluor as vezza ad ögl Evidaintamaing vaivan curriduras e curridurs cun skis da fluor ün avantag cullas cundiziuns bletschas al 54avel Maraton da skis engiadinais. Per dar sustegn als controlladers vaiva l’organisaziun postà quista dumengia eir amo trais observaturs sül traget per annunzchar, sch’ün atlet/a dess in ögl cun ün ski svelt. E baincomal, las observaziuns han güdà, sco cha’l controllader Lukas Keel ha confermà: «Ils blers dals ‹beschs nairs› sun da quels chi sun gnüts annunzchats dals posts da controlla.» Dürant testar ün dals ultims skis, vers las 12.00, ha Lukas Keel lura be plü pudü squassar il cheu: «L’atlet da quist ski ha para dit a meis collega cha nus nu dessan gnanca controllar seis ski, cha quel saja gnü tschairà cun fluor! – La controlla ha s’inclegia confermà quai. Il schani es svess la cuolpa!» Curridurs disqualifichats vegnan nempe, sco cha l’organisaziun dal maraton vaiva annunzchà fingià ouravant, exclus per duos ons da partecipar a la cuorsa tradiziunala. In tuot han Lukas Keel e Pietro Rossi controllà vers 60 skis. Dudesch dals tests sun stats positivs. Tanter ils top-ten es restà pendü be il ski da Maëlle Veyre. Uschè cha dürant rumir las apparaturas esa stat cler in dumengia: Il giavüsch da la bunura da Pietro Rossi nu s’ha accumpli. Forsa l’on chi vain? Üna substanza svelta e privlusa Daspö divers ons es cuntschaint cha tschairas cun fluor pon far gronds dons a l’ambiaint. E daspö trais – quatter ons daja scumonds o quasi scumonds per prodüer o dovrar tala tschaira. Ma fin l’on passà mancaivan sistems da controlla chi’s pudaiva fidar. Intant s’ha quai müdà. Daspö lügl 2023 ha la Federaziun internaziunala da skis (FIS) propi miss in vigur il scumond e fa controllas rigurusas. Fluor es ün elemaint idrofob (per tudais-ch: wasserabweisend) chi gniva dovrà i’ls ultims ons fich suvent per tschairar skis. Scha’l ski sglischa sur la naiv, lura daja üna fina vettina d’aua tanter il ski e la naiv. Causa ch’el es ferm idrofob redüa il fluor la «sfruschada» tanter il ski e la naiv. Cun oters pleds: il ski sglischa meglder, impustüt pro relaziuns da naiv bletscha e cun otas temperaturas. Pervi da sia qualità da tgnair davent bain l’aua, vain fluor eir dovrà in textilias o ill’electronica. I dà bain differents tips da fluor (ils uschè nomnats PFAS), ma tuots quels sun fich persistents. Voul dir chi nu’s decumpuonan bain e restan i’l ambiaint e pon perfin chaschunar cancar. Impustüt pon bes-chas, sco p.ex. ils peschs, tour sü culla nudritüra il fluor. E quel chaschuna lura dons per la früttaivlezza o per differents organs. Al cumanzamaint da l’on 2021 vaivan analisas dal magazin «K-Tipp» svelà cha blers peschs aint ils lais da l’Engiadin’ota sun contaminats cun fluor. P.ex. vaivan las retscherchas muossà cha mincha seguond pesch controllà aint il Lej da Segl vaiva in sai la substanza nuschaivla. Intant daja bain substanzas alternativas al fluor per tschairar ils skis. Ma in congual culla tschaira da fluor nu sun quellas uschè effectivas. (fmr/dat) Lukas Keel es stat in dumengia ün dals duos controlladers chi han testà al maraton, scha’ls skis sun gnüts tschairats cun fluor o brich. Dals resultats es el per part stat vaira stut. Il controllader da la FIS dürant ün test d'ün ski al 54avel Maraton da skis engiadinais. El gira tuotta stagiun per controllar la tschaira dals skis illa coppa mundiala. Ils skis chi sun pronts dadaint la tenda per gnir testats (a schnestra). Dadour la tenda (a schnestra) sun ils singuls skis chi sun effectivamaing gnüts testats positiv sün restanzas da fluor. Ün singul ski d’ün curridur popular vain portà a S-chanf illa tenda da test. Lukas Keel (dretta) es stat in dumengia ün dals duos controlladers chi han testà al maraton, scha’ls skis sun gnüts tschairats cun fluor o brich. Dals resultats es el per part stat vaira stut.

Avant 16 ons es gnü scuvert ad Avant Muglins a Scuol üna «bacharia» dal temp da bruonz. Las conclusiuns da las retscherchas archeologicas vegnan decleradas uossa i’l plü nouv tom dad «Archäologie Graubünden». E quist tom e la «bacharia» d’avant 3500 ons vegnan preschantats in sonda a Scuol. «Il prüm chi’d es gnü, sarà stat ün chatschader», chanta Paulin Nuotclà in seis famus semperverd rumantsch «Engiadina». Ma bain svelt davo il prüm chatschader saran gnüts amo oters antenats a viver e lavurar in Engiadina Bassa. Id han urbarisà e colonisà tanter oter la Mottata a Ramosch o il Munt Baselgia a Scuol. Tuottas duos collinas e colonias preistoricas sun daspö decennis «hotspots» archeologics. Las retscherchas güsta in quels duos lös han portà bleras cugnuschentschas davart la vita e lavur da temps passats in Engiadina Bassa. Da diversas da quellas scuvertas rapporta il plü nouv tom dad «Archäologie Graubünden» chi gnarà preschantà in sonda illa Libraria Poesia Clozza (guarda annotaziun). In quella publicaziun archeologica vain eir rapportà dals s-chavamaints fats avant 16 ons ad Avant Muglins a Scuol, s-chavamaints chi han svelà indizis davart la producziun da charn in Engiadina dürant il temp da bruonz. Ün foss dals s-chavamaints cun aint terra cotschna chi dà perdütta chi’d es gnü ars. Il stop da fabrica In mai dal 2008 vaiva ün trax chavà oura ad Avant Muglins (üna part a Scuol Sot, sper la Clozza) ün foss per fabrichar sülla parcella tschinch chasas in lingia. Cun far il s-chav s’esa però rivà sün üna vetta da terra plü s-chüra. Il patrun da fabrica, chi d’eira svess eir l’architect dal proget e possessur dal terrain, ha clomà sün plazza il Servezzan archeologic dal Grischun. Il plazzal es lura gnü serrà ed ils archeologs han pudü far dürant tschinch eivnas – cun sustegn dals lavuraints da fabrica – ils s-chavamaints necessaris sül plazzal. In ün artichel scientific illa publicaziun «Archäologie Graubünden» descriva uossa – 16 ons plü tard – l’archeolog chantunal substitut Mathias Seifert las conclusiuns da quellas retscherchas a Scuol. Quai chi s’ha nempe chattà ad Avant Muglins, in vicinanza da la Clozza, es ün plazzal, ingio chi gniva elavurà in quantitats plü grondas charn, impustüt charn da püerchs e d’armaints bovins. Fümantar a Scuol? Sül areal d’üna surfatscha da vers 30 m² s’haja chavà oura ses differents foss o fouras chi d’eiran implidas cun tschendra e charbun e cun vettas da crappa. In tuot quellas vettas s’haja chattà üna blerüra da rests d’ossa arsa. Uschè chi s’ha vaira svelt gnü la supposiziun chi’s tratta pro quists differents foss d’ün plazzal per elavurar charn, p.ex. per fümantar quella. Pro l’ossa chattada as trattaiva impustüt d’öss da püerchs e d’armaints bovins. Illa part nord da l’areal ha il Servezzan archeologic dal Grischun eir amo pudü chavar oura rests da fundamainta d’ün pitschen edifizi. Cun l’uschè nomnada metoda-C han ils archeologs eir pudü datar ils charbuns da laina. Cun agüd da quell’analisa vain la «bacharia» datada inavo i’l temp da bruonz. Per tour plü precis calculeschan las analisas cha’ls lains derivan circa dal 14avel tschientiner avant Christus – dimena suna var 3500 ons vegls. Export vers il Tirol? Ils chats ad Avant Muglins documenteschan tenor il Servezzan archeologic dal Grischun per la prüma jada ün areal dal temp da bruonz chi serviva quasi exclusivamaing per elavurar charn. Il plazzal as rechatta dadour las colonias, sco p.ex. quella sül Munt Baselgia da Scuol. Ed il lö es situà ideal sper l’aua, sper la Clozza. Mathias Seifert suppuona in seis artichel – eir scha quai nu’s lascha propi verifichar a man dals chats – cha la «bacharia» ad Avant Muglins pudess avair servi per preparar charn per l’export. O per formular plü placativ: Forsa gnivan elavurats a Scuol dschambuns e puolpas per tils «vender» lura in minieras da sal o da metal in vals vaschinas, p.ex. i’l Tirol dal Nord e dal Süd. Ma quista supposiziun dal barat da charn cun sal (o arom) nu’s lascha respuonder cullas analisas dal s-chavamaint fat avant 16 ons a Scuol. Ma tant es sgür: I füss bain üna bell’istorgia da pudair pretender cha dschambuns engiadinais vegnan fümantats a l’ingronda a Scuol «daspö 3500 ons»! – A tuottavia, sül areal ad Avant Muglins sta uossa üna lingiada d’abitaziuns da vacanzas. Il tom 4 dad «Archäologie Graubünden» as poja retrar in librarias grischunas. In sonda, ils 16 da marz 2024, a las 17.00, preschainta il Servezzan archeologic dal Grischun illa Libraria Poesia Clozza seis s-chavamaints dals ultims ons e las analisas scientificas correspundentas. I vain giavüschà ün’annunzcha (kontakt@poesia-clozza.ch). Il trax sto far posa. – Il plazzal ad Avant Muglins da l’on 2008 al mumaint chi’d ha dat ün stop da fabrica. La parcella ad Avant Muglins a Scuol – avant ch’ella es gnüda surfabrichada l’on 2008 cun abitaziuns da vacanzas. Ün foss dals s-chavamaints cun aint terra cotschna chi dà perdütta chi’d es gnü ars. Il plazzal ad Avant Muglins cur cha’ls s-chavamaints archeologics sun gnüts terminats.

Id es sainza dubi ün privilegi da savair comunichar bilinguamaing. Bilinguità es d’üna valur straordinaria. Talmaing suvent as doda quai, impustüt our da la bocca da pedagogs e scienzadas da scolaziun ed educaziun. La radschun per quist güdizi es cler’ed evidainta: causa cha’l tscharvè d’ün uman biling imprenda d’esser flexibel e da’s mouver in duos differents muonds linguistics. Ed ün tscharvè in movimaint crescha insembel cun sias lezchas. Permanentamaing: illa famiglia, illa scoula, illa professiun. Quai es ambizius. Perche cha mincha lingua ha agens orizonts e taimpras collectivas ed as disferen­zchescha uschè dad ün’otra. In üna tscherta perspectiva es la cretta eir üna ­chaminada tanter duos ­muonds. L’uman crettaivel vezza il muond real uschè sco inchün chi refüsa mincha persvasiun cristiana. Las ledschas da natüra sco p.ex. la gravitaziun valan per quels chi crajan listessamaing sco pels ateists, las fadias da viver e surviver determineschan l’existenza da tuots umans, ed il gir da las stagiuns cuntinuescha daspö temps preistorics fin a la fin da la terra. Però medemmamaing bada la cretta amo ün oter muond in, suot e davo il muond cuntschaint, vegl e superficial: nempe las bellezzas multifarias da la creaziun, ils stizis da Gesu ed il soflar dal Spiert Sonch. Dit cun oters pleds: la cretta ha ün pêr dubel d’ögls, ella taidla ils pleds dal Segner e guarda davo las culissas. Lura vegnan dubis e tenta­ziuns, e’ls ögls as serran, ­­­­­e’ls ögls dal realissem as fix­­an darcheu vi dals fenomens visibels. Fin cha’ls ögls da la fidanza as drivan danöv. Ün territori biling – sco impustüt la Ruman­tschia – es insè predestinà per trenar la cretta in ün möd fich natüral. Il pensar flexibel, movibel e viscal es quia da chasa. Las müdadas quotidianas tanter ils ­muonds linguistics e culturals correspuondan a la via da la cretta permanenta tanter il muond «real» e sensual chi’s muossa a prüma vista, ed il muond plü profuond e minchantant zoppà chi ha da chefar cun cretta, amur e spranza. Quels duos movimaints nu’s ferman mai. Ils Rumantschs e las Ruman­tschas nun han ingün motiv ed ingüna chaschun da plandscher davart la bilinguità, els pudessan blerant s’allegrar da lur destin: esser viandantas e viandants tanter ils muonds. Güst uschè vain eir cultivà il chomp ingio cha la cretta crescha. I’s pudess dir mettond sü üna tesa curaschusa: chi chi sa discuorrer bilinguamaing, quel as rechatta plü dastrusch a la richezza da la vita umana. David Last è ravarenda refurmà a Landquart David Last, reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

Il rumantsch es ün ferm toc Svizra. Quai stuvessan savair eir meis students e mias studentas ch’eu spet ill’aula. In tschinch minuts cumanzarà lur prüma lecziun davart la cultura rumantscha. Id es mardi, ils 20 da favrer 2024: precisamaing avant 86 ons es il rumantsch daventà lingua naziunala in Svizra. Id es las 15.00 e lura cumainzaina cun punctualità svizra: Eu dun il pled al prof. Robert Małecki, il directer dal Center da Studis Svizzers da l’Università da Varsovia. Daspö alchüns ons esa pussibel da stübgiar a Varsovia l’elvetologia in trais secziuns linguisticas: tudais-ch, frances e talian. Hoz, in occasiun da la «Emna rumantscha a Varsovia» ed in collavuraziun cun l’Ambaschada svizra in Pologna, offrina als students ün inscunter fich special dedichà interamaing a la lingua ed a la cultura rumantscha. La prüma ediziun da la «Emna rumantscha» in Pologna vain inaugurà ufficialmaing da l’ambaschadur svizzer in Polonia, signur Fabrice Filliez, chi tegna ün cuort pled davart l’iniziativa, fermamaing sustgnüda da cusglier federal Ignazio Cassis a partir dal 2021 e proponüda darcheu minch’on al di da l’anniversari dal referendum dal 1938 tras las rapreschantanzas diplomaticas svizras in tuot il muond. Lura riva la part plü substanziala da l’inscunter, quai voul dir la prelecziun via Zoom da Mevina Puorger, chi maina ün’aigna chasa editura (editionmevinapouorger) cun merits per la cultura rumantscha difficils da survalütar. La prelecziun – ch’eu n’ha l’onur ed il plaschair da tradüer dal rumantsch vallader in polac – ha las seguaintas trais parts: la preschanta­ziun da duos vuschs litteraras contemporanas, Gianna Olinda Cadonau e Jachen Andry, lura ün sguard cumplessiv a la situaziun dal rumantsch sco lingua minoritara ed alchüns aspets linguistics a man da la poesia Tamangur da Peider Lansel. No cumanzain cun la poesia «Ils rembels dorman / Les avirons dorment», tutta our dal cudesch «pajais in uondas» (2016). Las duos versiuns dal text, francesa e ruman­tscha (tuot duos scrittas da l’autura Gianna Olinda Cadonau), offran ün’occasiun per skizzar ün congual tanter il rumantsch ed il frances. Siond cha las poesias da Jachen Andry, tuttas our da «be cun rispli» (Premi Svizzer da litteratura 2023), sun gnüdas republichadas in traducziun in tuot las linguas da la Svizra il cudesch «fil/filo/fil/faden» (2023), giaina inavant cun ulteriurs conguals. Passond tras chartas da la Svizra e da las linguas minoritaras in Europa maina il fil dal discuors a la lectüra da «Tamangur» da Peider Lansel. I segua üna discussiun, dürant la quala nus masdain polac, rumantsch, frances, inglais, tudais-ch e talian. La prelecziun es güsta finida. Üna studenta s’avischina a mai per am dir grazcha fich e per laschar quist commentar: «Eu nun ha amo mai partecipà ad üna prelecziun uschè intensiva.» Eu agiundschess jent «intensiva – ma incumpletta». Incumpletta perche chi manca ün ferm toc Engiadina: la tuorta da nusch! Ma l’on prossem provarana da tilla far gustar als partecipants ed a las participantas da la seguonda ediziun da la «Emna rumantscha a Varsovia». Ma eu nu di nöglia, eu surri. Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra.

In venderdi es statta a Zernez la 69avla radunanza da las Ouvras Electricas d’Engiadina. Quella ha fat elecziuns cumplessivas dal cussagl d’administraziun e dat ün sguard sül on da gestiun. Quel serra adonta dad ots cuosts da producziun cun ün guadogn da quatter milliuns. Martin Schmid, il president dal cussagl admini­strativ da las OEE ha pudü preschantar a la radunanza d’acziunaris a Zernez bunas cifras da ge­stiun, schabain cha’ls ­cuosts da prodüer energia s’han augmantats ferm dürant l’ultim on. A la 69avla radunanza da las Ovras electricas d’Engiadina SA (OEE), ha l’impraisa preschantà sias cifras da l’on da gestiun. Las OEE han prodot 1,124 milliards uras kilowatt dürant l’on 2022/23, quai sun però 14,8 % damain co la media dals ultims ons. Perquai ha dit Martin Schmid, il president dal cussagl d’administraziun, in occasiun da la radunanza a Zernez: «Quist on va illas annalas da las OEE sco fich nosch on da producziun.» La paca naiv, ils ots cuosts per procurar energia, las reservas per sanar il Spöl da restanzas da PCB e lura amo strasoras al fos mumaint – tuot quels facturs han contribui tenor Martin Schmid al «nosch on». Il predsch per prodüer la forza electrica es creschü sün 9,82 raps/kilowatt (on precedaint 5,83 raps). Adonta da quista constellaziun han las OEE SA fat l’on da gestiun 2022/23 investiziuns da raduond 22 milliuns francs ill’ai­gna infrastructura ed il quint da l’on da gestiun muossa tuottüna ün guadogn da 4,1 milliuns francs. Cunvegna per sanar il Spöl Il president da las OEE e cusglier dals chantuns Martin Schmid ha infuormà in venderdi als acziunaris ed a las acziunarias chi s’haja chattà finalmaing üna soluziun tanter il Parc Naziunal Svizzer, las organisaziuns per l’ambiaint ed il chantun a reguard la sanaziun dal Spöl da la substanza nuschaivla PCB. Cullas lavurs da sanaziun as lessa cumanzar l’on 2026. Las OEE han fat per quist proget reservas da raduond 20 milliuns francs. In quel connex s’ha eir il president cumünal da Zernez, Domenic Toutsch, muossà satisfat a la radunanza. Amo l’on passà vaiva el proponü a las OEE da far reservas per evitar cha la sanaziun giaja a cuost dal cumün da Zernez. Vistas plü sombras Eir il president da las OEE ha dit in venderdi d’esser da buna spranza in connex culla sanaziun dal Spöl. «Tuots tiran uossa vi da la listessa sua.» Ma adonta da quellas «bunas vistas» ha Martin Schmid eir rendü attent a las vistas plü sombras in connex cullas crisas mundialas e la situaziun geopolitica tendüda. Cha quai haja tuot eir ün’influenza sül marchà d’energia. In connex culla strategia d’energia federala – decisa avant set ons dal pövel – ha Martin Schmid fat eir remarchas criticas invers l’agen pajais: «Scha nus guardain precis che cha nus vain ragiunt in quists ultims ons cun promouver energias regenerablas, lura nu vain fat ingüns progress.» Ed el ha remarchà cha la società vöglia bain promouver energias regenerablas, ma nu saja pronta da far concessiuns in connex culla protecziun da la natüra. Reelecziun in globo Las decisiuns da la radunanza da las OEE da venderdi a Zernez sun svelt recapituladas. Las cifras da l’on da gestiun 2022/23 sun gnüdas deliberadas dals 13 acziunaris sainza cuntervusch. Il guadogn da bilantscha da 4,055 milliuns francs es gnü reparti per gronda part sur las dividendas. Ultra da quai sun gnüts reelets in globo tuot ils commembers dal cussagl d’adminstraziun: Martin Schmid (president), Victor Peer (rapreschantant dal cumün da Valsot e da la conferenza da presidents da la Regiun Engiadina/Val Müstair), Raphael Brütsch, Markus Dietrich, Thomas Fürst, Manuela Lipp, Roger Lüönd, Hanspeter Maeder e Hans-Peter Zehnder. Per il vicepresident chi sorta, Amédée Murisier, e pel cusglier Daniel Loosli, sun gnüts elets da nouv i’l cussagl d’administraziun Viktor Lir da la Axpo Power AG e Michaël Plaschy da la Alpiq Suisse SA . Las OEE sun üna da las grondas impraisas d’energia i’l chantun Grischun. L’on passà han ellas pajà a chantun e cumüns in tuot 16,8 milliuns francs per las concessiuns. Dürant l’ultim on es tanter oter gnüda tutta in funcziun l’ouvra sur cunfin GKI (Gemeinschaftskraftwerk Inn), ingio cha las OEE sun partecipadas cun 14 %. Implü ha l’impraisa fundà insembel cul cumün da Scuol e l’Energia Engiadina la società da proget per ScuolSolar e terminà la sanaziun in quatter etappas dal tunnel Munt la Schera. Pro las OEE sun actualmaing ingaschadas 55 collavuraturas e collavuraturs. Ün guadogn – adonta dad ots cuosts In venderdi han las Ouvras Electricas d’Engiadina (OEE) salvà a Zernez lur 69avla radunanza generala. L’ultim on da gestiun va ill’istorgia da las ouvras sco on particular pervi dals ots cuosts da producziun. Eir la producziun sco tala es statta dal 2022/23, cun 1,124 milliards uras kilowatt, suot la media dals ultims ons. A quel minus han contribui divers facturs – tanter oter la paca naiv e las strasoras al fos mumaint. Adonta da quellas cundiziuns han las OEE fat dürant l’on da gestiun 2022/23 ün guadogn da 4,1 milliuns francs. Quel es resultà, schabain cha las OEE han fat reservas chi dessan ir a favur da la sanaziun dal Spöl. L'eivna passada vaiva l’impraisa comunichà – insembel cul Parc Naziunal ed organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint – dad avair chattà üna cunvegna per tour per mans la sanaziun. (fmr) Ün dals progets realisats dürant l'on 2022/23 da las OEE - la sanaziun dal tunnel dal Livigno.

L’Engiadin’Ota e l’Engiadina Bassa han fingià ün, uossa dess la Val Müstair eir surgnir ün. Meglder dit güsta trais, nempe archiv culturels. Davo cha trais bibliotecas jauras s’han fingià unidas l’on passà ad ün’organisaziun, dess quella dvantar da nouv ils Archivs Culturals da la Val Müstair. «Da müdar il nom es in prüma lingia üna decisiun causa motivs finanzials. Il Chantun nu sustegna bibliotecas, dimpersè be archivs. E siond cha nus eschan insè fingià lös da documentaziun – o apunta archivs – vulaina eir müdar il nom. E cul nom nouv nu daja ingünas confusiuns cun bibliotecas d’impraist», disch Jürg Goll, president da la società Bibliotecas da la Val Müstair. Quella società unischa daspö l’on passà trais bibliotecas illa val, nempe la Biblioteca Jaura a Valchava, l’archiv da la Bauhütte Clostra San Jon a Müstair e la biblioteca dals Chapütschins a Müstair. Ma in gövgia, ils 14 da marz 2024, voul ella apunta müdar seis nom sün Archivs culturals da la Val Müstair (ACVM) in occasiun da la radunanza generala. Prüma manadra e praticanta Il böt da la società resta però a la fin il medem, nempe da chürar quists trais archivs e da tils render accessibels. Daspö la fundaziun da la società la fin da marz 2023 tras ils portaders instituziunals – il cumün da Val Müstair, la Chasa Jaura e la fundaziun Pro Clostra San Jon – ha in settember 2023 cumanzà la manadra Christiane Stremmer da Müstair sia lavur. «Ella ha fingià avant ons miss ad ir l’archiv da la Bauhütte da la Clostra San Jon. Ella es dimena predestinada per quista lavur», disch Jürg Goll. El agiundscha cha pel mumaint hajan els eir üna praticanta, nempe a Selina Vital da Sta. Maria, chi fa il praticum sco part dal stüdi da bachelor per la scienza d’infuormaziun a la Scoula ota professiunala dal Grischun. Nouva pagina da web e scanner In occasiun da la radunanza generala quista gövgia vain eir preschantada la nouva pagina da web dals Archivs culturals da la Val Müstair sco eir il nouv scanner da cudeschs. Quel ha la società cumprà ingon per cumanzar a digitalisar lur vasta collecziun da documainta.«Important pel futur dals ACVM es eir la collavuraziun culla Biblioteca chantunala grischuna – cha nus pudaina metter noss s-chazis i’l catalog da web dal Chantun uschè cha minchün possa far retscherchas e chattar nossas archivalias», disch Jürg Goll. A reguard las finanzas pon ils responsabels garantir la gestiun per ingon, quai grazcha üna contribuziun da partenza (tud. Anschubfinanzierung) da vart dal Parc da Natüra Biosfera Val Müstair. Ingün sustegn da la Regiun «Eir a la Regiun EBVM vaina fat üna dumonda da sustegn, quella es perô gnüda refüsada, cul argumaint cha’l Cumün da Val Müstair stuvess inviar quella», disch Jürg Goll. El agiundscha cha la dumonda al Cumün Val Müstair dad inviar e sustgnair quella cun üna cunvegna da prestaziun da la regiun EBVM pel ACVM saja eir gnüda refüsada. Sün dumonda da la FMR ha Rico Kienz, president da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) declerà ils motivs ch’els nu sustegnan il nouv archiv cultural illa Val Müstair, eir sch’els sustegnan l’Archiv cultural Engiadina Bassa (ACEB) cun ün import annual da 20 000 francs. El disch: «Quists 20 000 francs pel ACEB vegnan be inchargiats a Zernez, Scuol e Valsot. I nu’s tratta d’üna contribuziun da la Regiun, ils cuosts vegnan spartits sü tanter Zernez fin Martina.» Perquai haja la Regiun refüsà la dumonda e rendü attent a la società da far quella al Cumün da Val Müstair. Finanzas na amo scleridas Fingià a partir da l’on passà survain l’ACVM ün import annual da 3000 francs da minchüna da las trais instituziuns permanentas, il Cumün Val Müstair, da la Chasa Jaura e da la Clostra San Jon. ​​​​​​​Sco chi guarda oura resta eir in futur pro quist import pels ACVM. Il Cumün da Val Müstair metta però tenor la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti - sper ils 3000 francs - eir amo disposiziun las localitats e peja tuot ils cuosts supplementars. Perquai dessa restar tar quist sustegn finanzial. Che cha’ls ACVM survegnan cul nouv nom dal Chantun, quai nun es tenor Jürg Goll neir na amo cler: «Eau speresch chi detta qualchosa, decis nu es amo inguotta. A reguard las finanzas dependerà il futur dals ACVM a partir da l’on chi vain da l’incumbenza da prestaziun dal Chantun.» A lungia vista nu sun las finanzas però tenor il president insomma na amo scleridas. Perquai voul la società eir amo üna vouta tour sü il dialog cul Cumün da Val Müstair per elavurar üna nouva cunvegna da sustegn pels ACVM. Ill’anteriura sala cumünala da Valchava as rechattan la Biblioteca Jaura, chi’d es da nouv ün dals trais Archivs culturals da la Val Müstair. Ill’anteriura sala cumünala da Valchava as rechattan la Biblioteca Jaura, chi’d es da nouv ün dals trais Archivs culturals da la Val Müstair.

Chara auditura, char auditur Il psicolog social Erich Fromm ha scrit l’on 1976 seis cudesch cuntschaint cul titel «Avair o esser». In quist cudesch descriva el ils duos princips da viver. Dad üna vart il princip dal avair. Viver tenor quist princip manaja dad esser in tschercha da raps, possess privat, profit finanzial e pussanza. Per umans chi seguan l’otra via nun es il possess, il avair, l’important, dimpersè il princip dal esser. Per els esa important da chattar e sviluppar talents ed abiltats. Els vöglian regalar inavant quists duns e tils giodair eir per sai svessa. A mai para cha quistas duos categorias «avair o esser» valan eir per la religiun. Eir quia inscuntraina a quists duos princips. Dad üna vart daja la religiun dal avair. Ils umans chi sun dachasa in quist princip han jent clerezza ed uorden. Els douvran respostas cleras e nettas a lur dumondas. Perche sun eu sün quist muond? Che es il sen da la vita? Co es Dieu? Che es scumandà e che nüglia? Che das-ch eu far e che na? Perche es nossa religiun la megldra ed unica güsta? Las respostas cleras e nettas chattan quists umans in catechissems, texts teologics, decleranzas dad autoritats religiusas ed instrucziuns dogmaticas giò da las chanzlas. Per els esa important da savair perquai cha quist savair tils dà sgürezza e tils deliberescha da la temma. L’organ il plü important es per quists umans il tscharvè. Da tschella vart sun quels umans chi sun dachasa in il princip dal esser. Il savair nun es uschè important per els perquai ch’els san cha in vardà nu san els nüglia. Els nu douvran a tuot lur dumondas üna resposta – els vivan cun lur dumondas. Els nu san dir adüna uschè precis scha alch es dret o fos. Els nu san chi chi ha uossa radschun e chi na. Minchatant nu sun els neir sgürs che ch’els vessan da far – perquai cha per els nu daja reglas universalas chi valan adüna ed in mincha situaziun. Per els esa important dad avair fiduzcha in üna vita chi suvent fa fich temma. Dad avair fiduzcha eir scha tuot il muond intuorn els disch chi nu detta ingüna radschun dad avair fiduzcha. Els han fiduzcha eir schi croudan e nu saintan plü il fuond suot ils peis. Els han fiduzcha eir scha la not es sul sulischem s-chüra. Lur organ es il cour in il qual els saintan cha tuot es collià ün cun tschel e cha nüglia nu sarà pers per adüna dimpersè restarà in etern. Chara auditura, char auditur, avair o esser, che es Lur dachasa religius? Arno Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il zen-buddhissem e la mistica cristiana. El lavura dapi il 2001 sco psicoterapeut e cussegliader da lètg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il Poetry Slam da l’Uniun dals Grischs (UdG) va illa seguonda stagiun. La prüma battosta poetica dal 2024 ha lö quista sonda, ils 16 marz, a Sta. Maria in Val Müstair. Id es la prüma sairada poetica chi’d ha lö dadour l‘Engiadina cun ün nouv nom: Poetry Slam Ladin impè da Poetry Slam Engiadinais. Nouvas slammadras e nouvs slammaders cumbattan pella butiglia licör dad iva. Sco cha l’UdG annunzcha sün sia pagina d’internet as poja allegrar dad udir texts interessants, emoziunals, critics e divertaivels. (cdm/fmr) Il prossem Poetry Slam Ladin ha lö in sonda, ils 16 marz 2024, a las 19.30 in Chasa Capol a Sta. Maria. Las portas drivan a las 19.00. Ulteriuras infuormaziuns e las prosmas datas da las sairadas poeticas as chatta sün www.udg.ch

Ün da meis lös predilets a Trinidad es meis üert. Eu passaint bleras uras cun spassegiar tras meis üert, ­accumpagnà da meis chans. Eu am saint sco aint in ün üert botanic, simplamaing al mar. Id es ün spectacul per tuot ils sens: ils utschels chantan, las föglias dals bös-chs schuschuran aint il vent e las uondas creeschan üna melodia chi calma. I savura da fluors da giasmin, chanella e dal mar. Sper quist’atmosfera magnifica am regala meis üert eir üna blerüra da frütta. Impè dad ir sül marchà, cleg eu la frütta directamaing dals bös-chs. Pel mumaint racoglia papajas, orandschas, sapodillas, guavas e tschireschas. O cha la frütta vain mangiada subit o ch’ella vain dovrada per far süis e smoothies. La frütta nu resta lönch sün maisa. Minch’on m’allegra enorm sülla stagiun da mangos e cashews. Tschinch sorts da mango flurischan ed in ün pêr eivnas as transfuorma mia chadafö in üna pitschna fabrica da frütta. Ils mangos e cashews madürs croudan in tschients e tschients dals bös-chs. Culs mangos madürs fetscha sü e marmelada, üna part conserva cun sechantar per tils mangiar sco marenda. Ils mangos mez-madürs vegnan dovrats per far chow e curry mango. Pel chow as taglia ils mangos in schaibgias ed as agiundscha sal, limun, erbas da chadon beni ed üna sosa da chili. Davo üna mezz’ura da laschar marinar quista mixtura s’haja üna marenda rinfras-chanta chi ha ün gust dutsch e picant, perfet per dis chods. Per il curry mango vegnan ils mangos cots cun aua, agl, zücher, spezchas da curry ed erbas da chadon beni fin chi dà üna sort ratatuglia. Per chi chi nu sa che cha chadon beni es, quai es ün’erba sumgliainta a coriander. Quista garnitura delizchusa vain cundida pro trats indics. Il cashew chi’d es in Svizra cun­tschaint sco nusch es vairamaing ün früt, la nusch es püramaing il minz dal cashew. Il früt ha la grondezza d’ün mail, es gelg, orandsch o cotschen ed ha ün gust dutsch-asch. A mai gusta il cashew il plü bain sco sü o sco chow, cullas listessas ingredienzas sco il mango chow. Ils minzs vegnan separats dal früt e laschats sechar per ün pêr dis aint il sulai. Davo as brastulescha ils minzs sün ün fö avert, e lura as sfracha la pletscha düra e la nusch da cashew vain a glüm. Uossa es la nusch pronta per mangiar. Bun appetit our da mes üert da Trinidad! Manuela Giger viva a Trinidad & Tobago, nua ch’ella maina in’organisaziun da nonprofit. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a ­l’exteriur da ses mintgadi. Manuela Giger viva a Trinidad & Tobago, nua ch’ella maina in’organisaziun da nonprofit.

Id es ün happy-end pella passlunghista Maëlle Veyre. Ella guadogna listess il 54avel Maraton da skis engiadinais, davo ch’ella d’eira gnüda disqualifichada in ün prüm pass, perquai cha seis skis d’eiran apparaintamaing tschairats cun fluor. In venderdi ha la FIS annullà trais disqualificaziuns da dumengia passada, eir quella da Maëlle Veyre. Pel directur da cuorsa, Adriano Iseppi, es quista situaziun «malingraziaivla» ed el spetta respostas da la FIS. La cumischiun da recuors da la FIS ha annullà trais disqualificaziuns pro’l Maraton da skis engiadinais. I pertocca a trais atletas ed atlets: Maëlle Veyre da la Frantscha ed ils duos curridurs svizzers Silvan Durrer e Daniel Grätzer. Els trais d’eiran gnüts disqualifichats in dumengia, ils 10 da marz, sün basa da stizis da tschaira da fluor vi da lur skis, üna tschaira scumandada a la 54avla ediziun dal Maraton da skis engiadinais. Sco cha la Federaziun internaziunala da skis (FIS) ha però comunichà in venderdi, haja dat sbagls pro quels tests da fluor. Concret scriva la FIS cha’l «protocol da test nu saja gnü resguardà correctamaing» in trais cas. Nouv disqualificaziuns valan La Franzesa Maëlle Veyre es uschè la «nouva» victura dal maraton. Illa cuorsa d’eira ella rivada var ün minut avant l’Engiadinais Giuliana Werro i’l böt a S-chanf. Ils duos curridurs d’elita Silvan Durrer e Daniel Grätzer vegnan rangats uossa süls rangs 98 e 228. Tuot las otras nouv disqualificaziuns pervi da la tschaira da fluor restan però valaivlas. Sco cha’ls organisaturs dal maraton scrivan in lur comunicaziun, d’eiran ils tests illa respunsabiltà da la FIS. E be listess deploreschan els il sbagl da controlla. Adonta da las nouvas rangaziuns as muossa l’organisaziun generusa e paja tuottüna las summas interas da premi, eir scha atletas ed atlets croudan uossa inavo illa rangaziun. Il directur da cuorsa dal Maraton da skis engiadinais, Adriano Iseppi, ha sustgnü l’organisaziun dals tests tras la FIS, tanter oter cun metter a disposiziun üna tenda per far las controllas e cun divers voluntaris chi'd han collavurà. Cha’ls tests nun han uossa funcziunà in singuls cas, nu til fa propi na grond plaschair. FMR: Per formular ün pa salop – quists tests da fluor al 54avel Maraton da skis engiadinais sun stats ün fiasco per l’organisaziun. Adriano Iseppi: Natüralmaing, davopro po quai guardar oura uschè. Id es simplamaing fich malingrazchaivel. Nus da l’organisaziun vain fat tuot il pussibel per sustgnair quists tests, nus laivan avair üna cuorsa faira e correcta ed ün arrandschamaint chi nu fa don a l’ambiaint. E schi capita lura alch uschè, lura nu fa quai propi grond plaschair. Id es simplamaing dischagreabel per tuottas e tuots. Ed i’ns displascha per las persunas pertoccas. Ingio e cura es tenor vus capità il sbagl? Apunta, quai lessan eir nus savair plü precis. Ils tests sun gnüts fats illa respunsabiltà da la FIS. Noss voluntaris han simplamaing portà ils skis illa tenda da test e güdà a tils numerar. Ma ils tests sco tals ha fat la FIS, suot la guida d’ün controllader cun experienza. Per nus nun esa dimena pussibel da respuonder a quista dumonda ed eir nus spettain qua las respostas da la FIS, ingio precis e cura in tuot il proceder chi’d es capità il sbagl. Impustüt lessan nus avair quellas respostas per nos avegnir, per savair co proceder in futur – eir a bön dal sport da passlung. Co esa insomma gnü a la revalütaziun dals tests. Es quella capitada sün basa dad ün recuors d’ün curridur o d’üna curridura? Na, insè ha la FIS fat svess ün uschedit «appeal». Voul dir cha’l FIS Office ha fat recuors cunter l’aigna controlla a S-chanf. La cumischiun da recuors da la FIS ha lura analisà amo üna jada las datas da las masüraziuns ed es gnüda a la conclusiun cha’l protocol da tals tests da fluor nun es gnü resguardà correctamaing. Co ed ingio precis, quai lessan nus apunta savair da la FIS. E co staja culs tests pro la cuorsa da duonnas ün’eivna avant. Eir là vaiva dat disqualificaziuns. Quels resultats restan valaivels e cun quai eir las disqualificaziuns? Schi, quai es statta ün’otra cuorsa, cun otras controllas e cun otras persunas intretschadas. Il medem vala per La Diagonela. Fingià pro quella cuorsa in schner sun gnüts fats tests. E quels tests sun tenor nossas infuormaziuns stats corrects. Uschè cha’ls resultats valan. Ils sbagls sun capitats specificamaing pro las controllas al maraton da quist on. Che imprenda uossa l’organisaziun da la cuorsa da quist incap? Quai stuvaina s’inclegia amo analisar da manü, eir sün basa da las respostas cha la FIS vess amo da furnir. E pür lura pudaina dir daplü. E l’on chi vain, al 55avel Maraton da skis engiadinais, daja darcheu tests da tschaira da fluor? Eir quai pudaina respuonder pür cur cha las analisas sun terminadas. Però id es evidaint chi sarà d’amegldrar la procedura da controlla. Ed eir la FIS stuvarà far davo quista stagiun sias lezchas per pudair garantir a lunga vista controllas fidadas. Ün singul ski d’ün curridur popular vain portà a S-chanf illa tenda da test. Lukas Keel (dretta) da Swiss-Ski es stat in dumengia ün dals duos controlladers chi han testà al maraton, scha’ls skis sun gnüts tschairats cun fluor o brich. El ha sustgnü las controllas da la FIS. Adriano Iseppi es directur da cuorsa al Maraton da skis engiadinais - e na tant cuntaint cul proceder da controlla da la tschaira da fluor. La Francesa Maelle Veyre es listess la victura dal 54avel Maraton da skis engiadinais. Güsta davo la cuorsa d'eira seis ski restà pendü illa controlla da tschaira da fluor. Davopro ha la FIS però annulà quel test ed eir sia disqualificaziun. L'Engiadinaisa Giuliana Werro (a dretta) resta dimena seguonda. L'atleta taliana Federica Sanfilippo vain rangada sco terza.

La prüma battosta poetica dal 2024 ha gnü lö in sonda passada a Sta. Maria in Val Müstair. Il victur da la buti­glia iva dal «Poetry Slam Ladin» es il Jauer Plinio Meyer. In sonda passada esa darcheu stat uschè inavant e la battosta poetica ha cumanzà sia seguonda stagiun. Quai cun ün nouv nom ed in üna nouva vallada. Il prüm «Poetry Slam Ladin» ha gnü lö in Val Müstair in Chasa Capol a Sta. Maria. El es il successur dal «Poetry Slam Engiadinais» chi d’eira gnü organisà l’on passà quatter jadas da l’Uniun dals Grischs (UdG) in Engiadina. Il nom ed otras valladas sco lö da la sairada nu sun ils unics müdamaints: «Quist on es tuot dvantà ün pa plü uffizial. L’on passà d’eira ün test per provar oura. Uossa savaina chi ha funcziunà bain e pudain ans prestar daplü», disch Gianna Duschletta, suprastanta da l’UdG chi organisescha las sairadas. Uschea haja eir dat nouvs flyers plü professiunals. Il plü grond applaus pel matador local jauer L’organisatura da la sairada ha quista jada eir svessa tut part a la battosta poetica, quai sper Nadja Hort, Romedi Arquint e Plinio Meyer. Il poetry slam es gnü moderà da David Spinnler. Las re­glas pella battosta sun restadas las listessas sco l’on passà: Mincha slammer performa seis text da maximalmaing ses minuts, il public dà il güdicat cun seis applaus, da guadagnar daja a la fin üna butiglia da licör dad iva. Quista jada ha il Jauer Plinio ­Meyer fat la cuorsa ed ha pudü ir a chasa cull’iva. «L’atmosfera d’eira bellischma, ils Jauers han impli las plazzas e dat tuot cun lur applaus e la località d’eira eir coola», ha resümà Gianna Duschletta la sairada. Ella intuna cha tuot las persunas chi’s ris-chan, as possan partecipar a las prosmas battostas, quai independent da lur idiom. lls prossems poetry slams da l’UdG han lö als 25 mai a Scuol, als 21 settember a Bravuogn ed als 22 november a Zuoz. Detagls davart lös ed uraris as chatta sün www.udg.ch. As partecipar sco slammer as poja cun trametter ün e-mail ad info@udg.ch. Las partecipantas ed ils partecipants dal Poetry Slam Ladin a Sta. Maria (da schnestra): Plinio Meyer, Gianna Duschletta, Romedi Arquint, Nadja Hort insembel cul moderatur David Spinnler. Il moderatur David Spinnler (a schnestra) surdà la butiglia dad iva al victur, Plinio Meyer. Daspera ils ulteriurs slammers (da schnestra): Romedi Arquint, Nadja Hort e Gianna Duschletta.

Il Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB) ha guadagnà il premi «Award Viktor 2023» – il premi da la sanità publica svizra. Tenor üna comunicaziun a las medias dal CSEB da dumengia passada es il CSEB gnü nomnà ed a la fin eir premià illa categoria «La plü innovativa cooperaziun tanter ils mansters da sandà». Üna giuria da rapreschantants svizzers da politica, economia e sanità publica ed il public ha elet il proget dal CSEB sco victur. Il president da la direcziun dal CSEB, Joachim Koppenberg s’allegra dal premi: «Pel CSEB es la victoria da l’Award Viktor üna recugnuschentscha d’üna prestaziun da team extraordinaria ed üna gronda onur». El ha pudü tour in consegna il premi dürant üna gala a Berna in gövgia passada. (cdm/fmr) Joachim Koppenberg ha pudü tour in consegna il premi «Award Viktor 2023» rimplazzant per tuot ils collavuraturs dal CSEB.

La Società La Paluotta organisescha tschinch jadas l’on ün inscunter cun ün giantar cumünaivel per tuottas e tuots. Il giantar da cumpagnia ha lö illa chasa da la Pravenda a Scuol Sura, adüna tanter las 12.00 e las 14.00. Ma eir il giantar da venderdi passà ha muossà: i vess amo plazza vi da las maisas per daplü glieud. Diveras persunas s’han chattadas a l’ultim giantar cumünaivel. L’idea da la maisa da mezdi, da spordscher la pussibiltà da s’inscuntrar e giantar insembel, es nada a chaschun dal Di da la schoppa, ha declerà la presidenta da la società La Paluotta, Ursula Grimbichler: «Al principi s’han chattats ün pêr agüdantas ed agüdants ed han organisà ils inscunters e plü tard s’ha constituida la Società La Paluotta cun var vainch persunas chi d’eiran eir ils commembers da la società. Avant la pandemia vaivan nus tanter 30 fin 40 persunas chi pigliaivan part a la maisa da mezdi», uschea la presidenta. Cha hoz sajan quai amo set fin ot organisaturas ed organisaturs ed eir il nomer dals partecipants s’haja diminui a 10 fin 20 persunas. «Nus eschan üna società chi’d es areguard la cretta independenta. Nus nu vain da chefar nüglia culla baselgia e pudain dovrar la sala da la Chasa Pravenda a Vi sainza indemnisaziun. Ils commembers e las commembras nu pajan ingüna contribuziun annuala e nus vivain da las entradas dals giantars e survgnin our dal conto da cultura dal cumün da Scuol ün’indemnisaziun annuala», ha dit la presidenta. Difficil da chattar glieud chi s’ingascha Ursula Grimbichler füss fich cuntainta, schi’s chattess voluntaris per sustegner quists inscunters charitaivels. «Eir nus eschan dependents da la generaziun giuvna e sperain ch’ün o tschel chi legia quist artichel s’annunzcha per güdar ad organisar las maisas da mezdi», ha’la agiunt. Els nu douvran glieud chi sa cuschinar sco profis – e chi’s chatta per minchün ün’incumbenza adattada. Chi hajan uossa a Randolf Listmann chi ha drizzà aint üna pagina d’internet, ha ella cuntinuà, «sch’inchün vess interess da collavurar, schi’s po’l annunzchar per e-mail o per telefon.» Important füss tenor la presidenta eir cha persunas da tuot las etats pigliessan part als inscunters chi han lö var tschinch jadas l’on e quai in schner, marz, mai, settember e november. Na bain frequentà In venderdi ha gnü lö l’inscunter dal marz chi nun es stat uschè bain frequentà. Ils respunsabels füssan cuntaints da pudair salüdar darcheu a plü blers partecipants a la maisa da mezdi, uschè sco avant la pandemia. Ursula Grimbichler agiundscha: «La lavur per cuschinar ed organisar es la listessa scha nus vain 10 o 40 partecipants e perquai füss ün augmaint da la partecipaziun fich salüdaivel.» Chi füss don, scha la bun’idea stuvess far naufragi pervi d’üna partecipaziun mangluossa. Il giantar cun cafè cuosta 13 francs per creschüts e 10 francs per uffants. Annunzchar as stoja fin al marcurdi avant per tel. 078 842 61 79 o per e-mail info@paluotta.ch. Maisa da mezdi a Scuol Illa sala da la Chasa Pravenda a Vi Scuol han lö tschinch jadas l’on maisas da mezdi per giuven e vegl. Ils inscunters vegnan organisats da la società La Paluotta cun sia presidenta Ursula Grimbichler ed agüdantas ed agüdants. Sco pro bleras societats manca pel solit la generaziun giuvna ed id es inamöd difficil da chattar glieud chi’d es pronta da s’ingaschar per ün bun scopo. E quai es eir ün problem pro La Paluotta. Ils inscunters dessan attrar a glieud da tuot la generaziuns chi han vöglia da s’inscuntrar, da’s trategner e da giodair ün giantar favuraivel. (fmr/bcs) Il logo da la Società La Paluotta. Diveras persunas s’han chattadas a l’ultim giantar cumünaivel. Diveras persunas s’han chattadas a l’ultim giantar cumünaivel. La chasa Pravenda, a schnestra las fanestras da la sala Pravenda.

Minch’on, il Maraton da skis engiadinais attira a millis e millis da curriduras e curridurs. Fluor nun attira l’aua, al cuntrari. El es ün elemaint idrofob. Voul dir cha fluor ha, per uschè dir, temma da l’aua. Consequenza: tschaira cun aint fluor fa guadagnar a las passlunghistas e passlunghists secundas preziusas. Impustüt cur cha la naiv es bletscha, sco quist on. Però fluor es ün elemaint da tössi. Massa bler fluor po manar ad ün intös-chamaint. E il fluor nun es decumpuonibel. El resta aint illa terra ed ill’aua, tös-chainta terra, aua e bes-chas, per exaimpel ils peschs dal Lai da Segl. Perquai esa scumandà daspö ün tempet da dovrar tschaira cun fluor. L’attracziun dal fluor es listess gronda: pudair guadagnar ün pêr secundas, guadagnar ün pêr rangs al famus maraton engiadinais grazcha alla tschaira cun fluor! Quist on haja dat controllas dals skis da las passlunghistas e dals passlunghists per verer, sch’id es da quel fluor scumandà aint illa tschaira. Duos controllörs han fat sesanta controllas, cun dudesch resultats positivs. Dimena, dudesch resultats in fuond negativs per l’ambiaint pervi dal fluor aint illa tschaira. Cur ch’eu n’ha let tuot quai aint in La Quotidiana n’haja subit pensà a mi’infanzia. Na na, eu nu d’eira passlunghist, t’impaissa! Ma fluor d’eira, ed es adün’amo, ün grond tema in mia vita. Fingià daspö la scoula primara. La magistra vaiva in üna s-chaffa üna trocla cun milli e milli tablettas da fluor. Mincha di pigliaiv’la la trocla our da la s-chaffa. Quai d’eira ün grond mumaint per tuots. Üna matta, o ün mat, güdaiva a la magistra a distribuir las pitschnas tablettas albas a las mattas ed als mats. Quell’incumbenza d’eira propi ün’onur! Tablettas da fluor d’eiran bunas cunter il caries dals daints. Da pudair güdar a la magistra laiva dir: contribuir a la sandà da la daintadüra da l’intera classa. Il fluor nun es svani our da mia vita da creschü. Mia pasta da daints cuntegna fluorid da natrium. Fluor as chatta minchatant eir aint l’aua da baiver. Id exista sal cun aint fluor. Suna uossa disqualifichà per tuotta vita perche ch’eu n’ha travus dürant trais ons da lündeschdi fin in sonda duos o trais da quistas tablettas (ma na dürant las vacanzas)? Suna disqualifichà perche ch’eu barschun mincha di trais jadas meis daints cun pasta da daints cun aint fluor ? Na. Per furtüna haja dat ün’annullaziun da la disqualificaziun da la vendschadra dal maraton. E cun quai sun eir eu reabilità. Eu poss darcheu barschunar meis daints sainza avair noscha conscienza. Ma per sgürezza nu duna plü sü tschaira sün meis skis fatta culla pasta da daints. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent per vallader. Gerold Ehrsam

Fabrichar ün parc da suas per uffants dad indigens e da fügitivs, quai d’eira il proget da Mario Riatsch da Sent. Insembel cun trais collegas e cul sustegn da Toni «El Suizo» ed agüdonts ha’l realisà quist proget. Daspö ün temp es Mario Riatsch da Sent in contact cun Toni «El Suizo» (Beat Anton Rüttimann), oriund da Puntraschigna. Intant cha quel fabricha punts chi pendan ill’America latina ed i’l Ost da l’Asia, s’ha specialisà il silvicultur Mario Riatsch sün lavuors cul fil e sülla realisaziun da parcs da suas. Seis sömmi füss da realisar üna punt chi penda da 777 meters lunghezza da Vnà sur la Val Sinestra vers Sent. Per concretisar quist proget voul el eir profitar da las cugnuschentschas ed experienzas da Toni Rüttimann chi ha fabrichà fingià 919 punts ed ha pussibiltà uschè a 2,5 milliuns persunas ün meglder access. Dürant las ultimas trais eivnas ha Mario Riatsch visità cun trais collegas, nempe Salome e Lukas Brunner da Lavin ed Alan Boiani da Cadenazzo, a Toni «El Suizo» a Mae Sot i’l nord da la Tailanda, ingio cha Rüttimann es dvantà stabel. Quista cità cun var 120 000 abitantas ed abitants as rechatta directamaing al cunfin cun Myanmar. Be ün flümin sco l’En separa ils duos pajais. Causa la guerra civila a Myanmar, es Mae Sot confruntà cun blers fügitivs, bod 60 % da la populaziun sun fügitivs burmans. Il böt da quista visita nu d’eira da far vacanzas, dimpersè da fabrichar ün parc da suas pels uffants indigens e da fügitivs a Mae Sot. «Nus vain realisà ün parc da suas cun ündesch plattafuormas», quinta Mario Riatsch impreschiunà da si’aventüra in Tailanda. Cha quist proget saja gnü realisà cun donaziuns e blera lavur voluntaria, disch el. Ch’el haja per exaimpel ramassà in Svizra 22 sezzins cun rollas chi sun lura gnüts transportats fin a Mae Sot. Per Mario Riatsch es quist ingaschamaint stat ün’experienza impreschiunanta ed el spera da pudair intensivar la collavuraziun. (pl/nba) Trais indigens chi han güdà a realisar il proget da Mario Riatsch. Mario Riatsch ha realisà insembel cun Toni «El Suizo» ün parc da suas a Mae Sot in Tailanda per uffants e fügitivs burmans.

Her saira am n’haja s-charplinà miga male cun ün bun ami sur da tuot ed inguotta. Cha’l muond dad hoz saja meglder co quel da plü bod – e, co bel chi d’eira plü bod, pretendaiva l’ami da Lü. Il magöl vin ha fat la sia, fin cha la duonna es ida in let ans cusgliand da balchar la vusch, tipic homens, ha’la marmuognà sül glim da la porta. Nus dozzaivan la vusch e gnivan nanpro cun argumaints adüna plü impussibels. Minchün laiva avair radschun, e qua sun eu da natüra ün profi. Na per inguotta ch’eu n’ha tschernü la politica, là as poja pretender set e la cupicha ed insister dad avair radschun. Pro ün politiker vain il minim dubi be subit registrà sco deblezza. Cuort avant co ir a durmir vaina cumanzà a filosofar. Cler, i dà chosas ingio chi nu dà dubis: Cha’l muond saja raduond per exaimpel, nu pudaina metter in dubi, fintant ch’ün nouv Galileo Galilei cun seis «eppure si muove» nu pretenda il cuntrari. Da tschella vart, il muond es üna fuorcha da trais pizs, dschaiva mia nona. Dimena daja millieras da dumondas, ingio cha minchün pretenda dad avair la güsta resposta e cha tuot tschellas sajan fosas. Uschè as poja dispittar ad infinitum, co chi dschaivan fingià ils vegls Romans. Avair radschun es üna da las qualitats per dar a l’uman l’impreschiun dad esser qualchün, e meglder co tschel. I’s pudess eir dir, per muossar chi s’es il gial illa stalla da giallinas. Uschè pretenda Putin eir d’avair radschun e nus til pudain cuntradir, ma el s’impipa. Aint in nos muond plü pitschen dovraina suvent eir nus la listessa metoda. Imprender a dispittar, e que ans vaina dit a la fin mez imbambits: Eu n’ha radschun, ma il plü gugent am dispitta cun tai, cun ün chi eir el ha radschun, uschè sco cha Fried scriva sur da la democrazia – nus nun eschan daperüna, ma nus giain ourdglioter sco amis. Cun da quels chi dischan adüna be scha, e ma, chi sa, nu vala la paina da’s dispittar. Ed uschè eschan lura its in tuotta pasch in let. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). El viva en Engiadina ed en il Danemarc. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE).

In gövgia, ils 21 da marz 2024, a las 19.00 es i’l center dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) a Zernez la vernissascha da l’exposiziun «Respekt, Insekt!» Jasmin Winkler dal Naturama Argovia declera las ideas ed il concept da l’exposiziun. La vernissascha moderescha Hans Lozza chi maina la comunicaziun e la lavur publica dal PNS. L’exposiziun vain muossada dals 21 da marz 2024 fin als 8 da marz 2025. Sco cha’l PNS scriva in sia comunicaziun als mezs d’infuormaziun vivan ils insects fingià var 450 milliuns ons plü lönch sün terra co ils umants. Els ruslignan fögliom, schloccan la terra ed impollineschan frütta e verdüra. La valur da quist’impollinaziun importa per la Svizra tenor stima var 350 milliuns francs. Ils insects sun nudritüra per ruos-chs, peschs, utschels ed adüna daplü eir per umans. Daspera procurna eir cha’l terrain resta früttaivel. Las creatüras cun ses chommas sun multifarias e suvent da gronda bellezza. In bod tuot ils sistems ecologics giouvna i’l gir da la vita üna rolla essenziala. «RESPEKT, INSEKT!» promouva l’incletta per lur möd da viver e muossa che cha l’uman po far per mantgnair quista diversità biologica indigena. (cdm/fmr) L'exposiziun speciala davart ils insects vain muossada a Zernez fin quist on chi vain eir in marz.

Fin dal 2040 voul l’Auto da Posta rimplazzar l’intera flotta cun bus electrifichats. Perquai ha la ditta al principi da quist mais testà dürant desch dis ün e-bus da la plü nouva generaziun tanter Müstair e’l territori da skis Minschuns – ün dals plü pretensius tragets illa rait grischuna. L’e-bus ha funcziunà, schabain ch’el ha gnü fadia süls ultims meters. Cha’ls e-bus funcziunan sainza problems illa regiun Cuoira, quai conferman las experienzas culs bus electrifichats chi sun fingià plü lönch in servezzan tanter la chapitala grischuna e Bogn Ragaz. L’Auto da Posta Grischun ha perquai vuglü examinar co cha’ls e-bus funcziunan suot circunstanzas plü extremas, saja a reguard il clima sco eir il traget. «Scha nus fain fingià ün test da pilot, lura güsta inandret. Perquai vaina tschernü il traget da Müstair sü i’l territori da skis Minschuns, causa chi’s tratta d’ün dals plü pretensius tragets in Grischun», disch Christian Kindschi, Key Account Manager pro l’Auto da Posta Grischun. Ils motivs principals cha’l traget illa Val Müstair es gnü priorisà sun la topografia stipa e la via champestra chi maina da la via dal Pass dal Fuorn in direcziun dal territori da skis Minschuns. Resuns positivs Tenor Christian Kindschi es il Cumün da Val Müstair – sco regiun dal Parc da natüra Biosfera – stat fich interessà vi da quist test. Ed uschè ha lura rimplazzà il e-bus dürant desch dis in marz il bus da diesel, chi gira normalmaing sün quist traget. Dals 2 fin als 12 da marz 2024 es stat in funcziun ün e-bus da la plü nouva generaziun, ün da la marca «Mercedes E-Citaro». «Quist e-bus es ün tipic model da cità, cun trais portas ed ün access bass. Cun 12 meters lunghezza è’l eir 1,5 meter plü lung co’l model da diesel», disch el. Cha siond cha l’Auto da Posta vöglia rimplazzar l’intera flotta fin l’on 2040 cun veiculs electrifichats, sajan quists tests da pilot sün tragets plü difficils fich importants per ragiundscher il böt, agiundscha Christian Kindschi. Il resun da vart dal persunal da guida sco eir dals cliaints es stat fich positiv, perquai es stat il test da pilot per l’Auto da Posta Grischun ün success. «Il sentimaint in ün e-bus es tant pel manisunz sco eir pels passagers fich quiet. Ma l’ora ha a la fin pisserà chi ha dat ün test suot circunstanzas extremas», declera Christian Kindschi. Optimar cul fabricant Uschè haja naivü dürant divers dis al principi marz plüssas voutas e ferm illa Val Müstair. Las vias cuvernadas han pisserà per ulteriuras sfidas, impustüt sün l’ultim traget. Sülla via d’access dal Pass dal Fuorn al territori da skis ha il e-bus diversas jadas stuvü montar chadainas, siond ch’el nu rivaiva plü inavant süls ultims 50 meters. «Da quists resultats vaina però eir vuglü verer cul test da pilot ed uossa pudaina eruir insembel cul constructur ils motivs ed optimar ils veiculs», disch Christian Kindschi. El agiundscha chi’s suppuona cha quai haja da chefar cul pais da la gronda battaria chi’s rechatta sül tet dal e-bus. Rimplazzar pass per pass fin dal 2040 Cur cha la Val Müstair survain però definitivmaing ün bus electric, quai nun ha Christian Kindschi amo pudü dir. Cha’ls veiculs cun diesel gnian uossa pass per pass rimplazzats sün divers tragets in Grischun fin dal 2040, ma ch’üna regiun sco la Val Müstair cun circunstanzas plü difficilas nu toccarà pro’ls prüms tragets chi profitarà dal müdamaint. Scuol percunter vess da survgnir fingià per l’inviern 2024 duos bus electrics, chi sun in gir sco bus locals. «Il test illa Val Müstair es stat fich prezius e nus eschan fich cuntaints cha nus til vain fat. Uossa savaina vi da che cha nus vain da lavurar», disch Christian Kindschi ed agiundscha: «Implü vulaina eir muossar a la cliantella cun quists tests cha nus eschan in ün müdamaint e chi gnarà alch nouv culs e-bus.» In occasiun d’ün test da pilot da l’Auto da Posta Grischun, es quist e-bus stat in servezzan principi da marz tanter Müstair e’l territori da skis Minschuns.

Vairamaing laiva Joos Risch dvantar ravarenda – sün üna seguonda via ha’l lura giovà plüssas jadas la rolla dal ravarenda in divers tocs da teater. Causa üna maligna malatia vaiva’l cun 50 stuvü schmetter da lavurar ed avant ün pêr ons eir da giovar a teater. Uossa ha Hans-Jörg Riedi fat ün purtret filmic dal teatrist amatur chi sta a Cuoira ed es oriund da Sta. Maria. «Nus vain stuvü muossar il film duos jadas», disch Joos Risch declerond cha bler daplü persunas co pensà sajan gnüdas a la premiera dal film «Joos Risch – pensiunà ed actur amatur». Quella ha gnü lö il principi da marz illa Klibühni a Cuoira. Davo la premiera dal film es el tuornà a chasa fich cuntaint: «Alch uschè pitschen m’ha fat uschè ün grond plaschair.» Il rest da sia vita nu passainta l’hom da 73 ons plü sül palc, dimpersè plütost a chasa e suvent a l’ospidal: Seis ranuogls nu lavuran plü ed el sto ir trais jadas l’eivna per quatter uras a la dialisa. «Quai es dür ed am fa gnir stanguelischem», discha’l ed agiundscha cha la concentraziun nu saja plü quia. Üna transplantaziun nu saja pussibla perquai ch’el ha gnü ün’operaziun dal cour: «Eu stögl uossa viver cun quai. Eu n’ha imprais chi’s sto avair chüra da la sandà.» Ch’el haja üna buna rait da contacts ed ün bun sustegn, impustüt da sias figlias. Ed üna jada l’eivna s’inscuntra’l cun üna gruppina dad homens rumantschs chi til laschan invlidar ün pa la situaziun: «Blers chatschaders e pes-chaders chi quintan sü ün pa manzögnas, quai es bel.» Ün oter proget chi ha laschà invlidar sia situaziun es statta la realisaziun dal film. Dürant trais ons ha seis collega Hans-Jörg Riedi filmà diversas situaziuns da sia vita actuala e fat intervistas cun el ed eir cun anteriurs redschissurs da teater: «Adüna cur chi’m giaiva ün pa bain, vaina fat il film.» Insembel guardan els eir inavo aint il film sün sia vita da plü bod sco actur amatur da teater. Hans-Jörg Riedi vaiva eir filmà diversas rollas cha Joos Risch vaiva giovà dürant ils ultims ons. Eir culla FMR ha Joos Risch guardà inavo sün sia vita chi ha surgni ün grond tagl pervi da sia malatia cur ch’el vaiva 50 ons. Fingià adura pensiunà Joos Risch es trat sü a Sta. Maria. La Val Müstair ha’l stuvü bandunar fingià cun 15 ons per far la Scoula chantunala a Cuoira. «Eu vulaiva dvantar ravarenda e lura n’haja fat il gimnasi e la stà giaiva in l’asil da vegls a fliar e n’ha badà ch’eu pudess sco fliunz güdar daplü als umans co sco ravarenda», uschea il pensiunà. El ha fat fliunz a Cuoira, ha lavurà ün pêr ons sco fliunz, es dvantà assistent illa scoula da fliamaint ed ha fat il stüdi da magister. El vulaiva star be duos ons ed ir lura pro la missiun, es però restà ed ha surtut la scoula sco manader per desch ons. Lura è’l displaschaivelmaing dvantà amalà, ha gnü cancar aint illa vaschia ed in ün ranuogl. El ha operà ed es tuornà i’l manster, ma cun 50 ons ha’l stuvü ir in pensiun. «Quai es stat greiv da laschar ir tuot, quai ha fat mal», admetta’l. El vess gugent fat darcheu da magister in ün pensum plü bass, ma la sgüranza d’invalidità til ha racumandà dad ir in pensiun per cha la renta resta ota. «Il prüm d’eira schon offais ed i d’eira lungurus», s’algorda’l. Vainch ons sül palc Üna collega chi d’eira pro’l teater da seniors da Cuoira ha salvà a Joos Risch dumandond sch’el nu pudess güdar oura cun surtour üna rolla. Ed el es restà i’l muond da teater: Dürant passa vainch ons ha’l giovà in var 90 tocs. «Eu n’ha gnü adüna daplü success e quai ha fat bain», declera’l ed agiundscha cha in mumaints chi nu til giaiva uschè bain, staiva’l far üna posa dal teater. Quai ha funcziunà bain fin avant circa quatter ons, lura esa gnü plü mal culla sandà perquai cha’ls ranuogls nu lavuran plü. Causa la dialisa nun es la concentraziun plü quia ed el es massa stanguel per giovar teater. Joos Risch ha giovà teater i’ls contuorns da Cuoira, tanter oter al teater Valendau, rapreschantaziuns suot tschêl avert a Cuoira ed a Haldenstein e trais jadas i’l Teater da cità da Cuoira, tant cun amaturs sco eir cun professiunals. «Il plü bel d’eira da giovar culs professiunals», tradischa’l e declera cha culs professiunals gniva natüralmaing eir pretais bler: «Per mai d’eira ün’onur da das-chair giovar cun quels.» Sper il teater ha’l eir fat guidas da cità scenicas a Cuoira illa rolla da Joannes Comander: «Vairamaing d’eira l’idea da far quai be pella festa da refuormaziun a Cuoira. Ma quai es stat uschè ün success, ch’eu n’ha fat quai ons a la lunga», uschea Joos Risch. Il plü gugent rollas ün pa «stroligas» Joos Risch nomna duos rollas sco rollas predilettas: La rolla dal ravarenda e la rolla da las duonnas. Tuottas duos rollas ha’l pudü giovar plüssas jadas. «Eu d’eira adüna ün da quels ravarendas dubius», intuna’l cun ün rierin e declera cha il plü gugent giovaiva’l da quellas rollas ün pa «stroligas». «Id es bel da pudair giovar üna rolla ch’illa vita nu s’esa», declera’l ed agiundscha ch’el haja eir badà che cha quai fetscha oura ad avair aint ün costüm: «I’s sto trar aint quel büschmaint per gnir in quella rolla. Cur cha la büschmainta d’eira tratta oura, d’eira darcheu normal.» A la fin tira Joos Risch ün resümè da sias differentas vitas: fliunz, magister, manader, paziaint, teatrist: «Eu d’eira cun corp ed orma fliunz. Mia lavur d’eira mia seguonda lai, eu n’ha investi bler illa lavur», explicha’l sia vita fin al tagl cun 50 ons e disch cha la differenza culla vita sül palc da teater saja statta cha là haja’l pudü laschar liber e far be quai ch’el laiva: «Eu vaiva respunsabiltà be per mia rolla.» Seis facit es cha’l teater til haja spargnà il psichiater o psicolog: «Eu n’ha gnü blers bass in mia vita. Ed impè dad ir pro’l psichiater o psicolog n’haja fat teater. Quai es stat per mai üna buna terapia. Quai es quai chi manca propa uossa.» Joos Risch: Fliunz, magister, manader, paziaint e teatrist La vita da Joos Risch po gnir repartida in differentas parts: Fliunz, magister, manader, paziaint e teatrist. Cun 50 ons ha l‘hom chi sta a Cuoira ed es oriund da Sta. Maria stuvü müdar tuot, üna malatia maligna til vaiva nempe fat ün tagl illa vita. El es gnü pensiunà ed ha cumanzà a giovar teater sco amatur. Dürant passa vainch ons ha‘l giovà in var 90 tocs i’ls contuorns da Cuoira. Avant ün pêr ons es segui il seguond tagl in sia vita: causa sia malatia è‘l massa stanguel e na plü concentrà avuonda per giovar teater. Uossa ha seis collega, Hans-Jörg Riedi, fat ün purtret filmic dal teatrist amatur. Ed eir culla FMR ha Joos Risch discurrü davart sias differentas parts da vita. (fmr/aj) Joos Risch (a dretta) in acziun pel toc «Der Rehbock» dürant il «FRECH», il gö al liber dal 2014, a Cuoira. Joos Risch insembel cun Marina Adjavon-Blumenthal i’l toc «Der Rehbock» dürant il «FRECH», il gö al liber dal 2014, a Cuoira. Joos Risch (a schnestra) insembel cun Hans-Jörg Riedi in occasiun da la premiera da lur film illa Klibühni. Il pensiunà Joos Risch ha giovà dürant passa 20 ons in var 90 tocs da teater. Il pensiunà Joos Risch ha giovà dürant passa 20 ons in var 90 tocs da teater.

Il Vereina tschüffa daplü raps sü da Berna. Al principi da quist mais es gnü dozà il credit unic da vart da la Confederaziun chi va a favur dal transport d’autos cul tren – da 60 milliuns francs sün 106 milliuns. Cun üna part da tuot quels raps ha la Viafier retica fingià fat investiziuns. Uossa seguiran amo müdadas pro las cassas e pro'ls vaguns d’autos. Il tunnel dal Vereina es gnü inaugurà avant 25 ons ed il transport d’autos cul tren es da principi davent stat ün success. Planisà e fabrichà es quel per üna prestaziun da 400 000 autos per on. Quista cifra ha il Vereina fingià ragiunt dal 2006 e daspö là – cun excepziun dals duos ons da corona o singuls invierns cun paca naiv – sun minch’on circulats daplü autos tras la muntogna culla viafier co la cifra «planisada». Uschè ha il Vereina l’on passà eir gnü ün record cun 535 000 autos chi han fat adöver dal transport süllas aschinas. Perquai vala il Vereina – sper il Furca, il Lötschberg e’l Simplon – sco traget «d’importanza naziunala» per il transport d’autos cul tren. Per quists quatter «transports» vaiva il Parlamaint federal decis l’on 2019 ün credit unic da 60 milliuns francs pella finanziaziun da l’infrastructura per chargiar ils autos. Ils raps derivan da mezs à-fond perdu da la Confederaziun. Als 6 da marz 2024 es quel credit gnü augmantà per ulteriurs 46 milliuns francs sün 106 milliuns per ils prossems ans. Infrastructura a Selfranga e Sagliains Tenor Silvio Briccola, respunsabel pellas finanzas pro la Viafier Retica (VR), survain il Vereina dals 46 milliuns francs «naziunals» ün import implü var 8 fin 10 milliuns. El disch: «Quist credit es be per l’infrastructura da chargiar e l’access pro’ls portals dal Vereina. Cun quists raps laina amegldrar e renovar las vias d’access a Selfranga sco eir a Sagliains.» Uossa cumainza la VR culla planisaziun in detagl da tuot las lavuors, chi vessan da gnir realisadas i’ls prossems duos fin quatter ons. Be fingià la sanaziun da la surtratta da las vias vess da cuostar var 1,5 milliuns francs. Üna gronda part da l’import dal nouv credit gnarà tenor Silvio Briccola però investi in ün nouv sistem per pajar mez-automaticamaing. Uschè esa previs da metter ad ir ün vial d’autoservezzan per passar la barriera. «Co cha quel sistem pudess però funcziunar,, quai stuvaina uossa amo sclerir in detagl. La VR infuormarà, scha’l concept es sün maisa», disch Silvio Briccola. Rimplazzar ils chars Dal credit da 60 milliuns francs dal 2019 ha la VR surgni var 20 milliuns francs pel Vereina. Cun quels raps s’haja cumprà üna nouva locomotiva specialmaing pel transport d’autos, chi pussibiltescha üna uschè nomnada «gestiun da sandwich». «Cun quella gestiun s’haja da tuottas duos vart üna locomotiva ed uschè as poja augmantar la sgürezza ed agir meglder in cas da disturbis. Implü s’haja eir amo cumprà ses vaguns per chargiar veiculs pesants, sco p.ex. camiuns», declera Silvio Briccola. Na be las cifras da transport dan perdütta dal success dal Vereina, dimpersè eir ils chars chi sun – davo 25 ons e diversas reparaturas – a la fin da lur vita ed han da gnir rimplazzats. Quai sarà in avegnir la plü gronda investiziun per la VR in connex cul Vereina – e la Retica fa quint cun ün import tanter 30 e 40 milliuns francs be per rimplazzar quella flotta da chars. Finanziaziun cumplichada Sco cha Silvio Bricola disch, saja la finanziaziun da tuot il Vereina – visa da dadoura – ün pa cumplichada. La gronda investiziun in chars nouvs nu fa nempe part dal credit da la Confederaziun. «Tuot la flotta da chars pels autos ha da gnir finanziada cun credits al marchà da chapital. Ma nus sperain da surgnir bunas cundiziuns da vart da la Confederaziun, dimena üna garanzia solidarica (tud. Solidarbürgschaft)», disch Silvio Briccola. El agiundscha cha tuot l’infrastructura chi pertocca il tunnel sco tal – sco il mantegnimaint, la sgürezza e la ventilaziun – gnia finanziada tras üna cunvegna da prestaziun speciala be per quista infrastructura dal tunnel. Ils mezs finanzials per quella derivan per 100 % da la Confederaziun. Dimena as tratta pro'l credit «naziunal» augmentà avant pacs dis d’üna terza pussibiltà da la VR da gnir a raps pel Vereina. «Perquai eschna fich cuntaints cha nus vain surgni ün ulteriur sustegn finanzial dad 8 fin 10 milliuns francas da vart da la Confederaziun, be pella la sanaziun da l’infrastructura dal transport d’autos», uschè Silvio Briccola. Il transport d’autos tras il Vereina ha surgni ün ulteriur sustegn dad 8 fin 10 milliuns da la Confederaziun. Quel import vain investi in l’infrastructura da chargiar pro ils portals a Selfranga ed a Sagliains. Foto mad Il transport d’autos tras il Vereina ha surgni ün ulteriur sustegn dad 8 fin 10 milliuns da la Confederaziun. Quel import vain investi in l’infrastructura da chargiar pro ils portals a Selfranga ed a Sagliains. Foto mad Il transport d’autos tras il Vereina ha surgni ün ulteriur sustegn dad 8 fin 10 milliuns da la Confederaziun. Quel import vain investi in l’infrastructura da chargiar pro ils portals a Selfranga ed a Sagliains.

L’exposiziun davart insects dal Naturama Aargau cul titel «Respekt, Insekt!» es gnüda drivida in gövgia passada i’l center dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez cun üna vernissascha. Quist’exposiziun speciala chi vain muossada dürant ün on dess promouver l’incletta pellas bes-chinas e sensibilisar pel möd da viver dals insects. L’exposiziun speciala «Respekt, Insekt!» ha il böt da promouver l’incletta per üna spezcha suotvalütada chi’d es respunsabla per la regulaziun natürala indispensabla. Üna spezcha chi pissera dimena per üna diversità biologica. E perquai ha Hans Lozza, manader da la comunicaziun e da la lavur publica dal Parc Naziunal Svizzer (PNS), eir salüdà als preschaints a la vernissascha culs pleds: «Per no sco PNS as tratta d’ün tema fich important.» Ed el ha bivgnantà uschè a l’avertüra da l’exposiziun cul titel «Respekt, Insekt!» cha’l Naturama Aargau ha realisà a chaschun da ses 20avel giubileum. Hans Lozza ha eir salüdà a Jasmin Winkler chi’d es la manadra dal museum da la natüra Naturama. Ella es eir üna da las respunsablas da quist’exposiziun speciala dals insects. Jasmin Winkler ha dat a Zernez spiegaziuns davart l’exposiziun chi’d es averta i’l center dal PNS fin als 8 da marz 2025, adüna dürant las uras d’avertüra normalas: «Schi’s crea üna tala exposiziun, schi’s bada svelt chi’s tratta pro’ls insects da bes-chinas chi fan üna lavur enorm importanta pel sistem ecologic. Ellas pisseran cha’l sistem da nudritüra haja quella qualità cha no pudain giodair. Eir per l’igiena in gods e champogna sun ellas indispensablas. Noss’exposiziun muossa ün grond nomer d’insects chi vivan sün quista terra fingià lönch avant l’umanità.» Ils insects pon eir seccar Schi s’es i cun ögls averts tras l’exposizun e tadlà als pleds da Jasmin Winkler s’haja imprais bler. Insects pon esser seccants e vegnan perquai per part lovats via, tös-chantats ed extirpats. Schabain chi sun periclitats, sun ils insects indispensabels. I sun la plü gronda spezcha da bes-chas – trais quarts da tuot las bes-chas sül muond sun insects. Bundant ün milliun da spezchas d’insects sun in tant perscrutadas. E quellas vivan fingià var 450 milliuns ons plü lönch sün terra co ils umans. Il corp d’ün insect consista da trais parts: cheu, bruost e part davovart. El ha ses chommas, duos tentaculs ed alas. Las bes-chinas «seccantas» praistan üna lavur impajabla pella natüra, la quala vess fadia da surviver sainza insects. In Svizra vain p.ex. calculada la valur reala per impollinar cha’ls insects praistan sün 350 milliuns francs l’on. Prodots da s-chart sco fögliom, laina morta, cadavers ed excremaints vegnan impitschnits e reciclats ad umus chi dà nouva vita. Blers insects sun dependents da plantas sco pavel, e scha quellas mancan, schi svanischa eir l’insect. Suvent finischa la vita dals insects causa chi suhn eir nudritüra per utschels, ruos-chs, peschs ed amfibis – ed adüna daplü eir per umans. Üna spezcha periclitada «I’ls ultims decennis s’observa üna gronda diminuziun dals insects. Perquai es l’inter sistem in privel da ‹murir›, quai chi vess consequenzas incalculablas per l’umanità», ha declerà Jasmin Winkler a la vernissascha. Per la diminuziun dals insects daja plüssas radschuns: l’adöver dad insecticids ill’agricultura, aldüm ed erbicids chi influenzeschan la flora e chi elimineschan la basa nudritiva da las bes-chinas. Ün ulteriur motiv pel chal d’insects es cha lur spazi da viver vain desdrüt. Resultats da diversas perscrutaziuns dal PNS cumprouvan quai manüdamaing. Las prestaziuns fenomenalas dals insects svaglian pro’ls umans üna gronda fascinaziun ed eir respet. Perquai po l’exposiziun dal Naturama Aargau actuala fascinar eir i’l center dal PNS a Zernez. Ella dà eir tschögns pratics e muossa co cha l’umanità pudess güdar a mantgnair quistas bes-chinas importantas. L’exposiziun «Respekt, Insekt!» aint il center dal PNS a Zernez es averta fin als 8 da marz 2025 dürant las uras d’avertüra. Jasmin Winkler e Hans Lozza han salüdà in gövgia a la vernissascha e declerà l’exposiziun «Respekt, Insekt!» chi vain muossada dürant ün onn i’l center dal Parc Naziunal Svizzer. Insects da bellezza, sco p.ex. il scarafag dal diavel, vegnan muossats ill'exposiziun. La vernissascha i’l center dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez es statta bain visitada in gövgia. Il placat da l’exposiziun «Respekt, Insekt!».

Il Center cultural Nairs a Scuol ha drivi las portas e pussibiltà ad interessats da visitar divers ateliers illa chasa dals artists. Insembel cul manader Clifford E. Bruckmann han ils visitaduors observar in sonda passada co cha artistas ed artists vivan e lavuran a Nairs. Clifford E. Bruckmann , il manader da la chasa d’artists ha declerà als preschaints co chi vain lavurà e vivü a Nairs : «No mettain a disposiziun ad artistas ed artists ateliers chi vegnan dovrats sco lö da lavurar e da viver ed oters ingio chi vain be lavurà obain be vivü. Il prüm laina visitar l’atelier chi vain intant dovrà da Stephanie Jeannet chi abita e lavura in quel. Ella declera svess vi da che ch’ella lavura.» L’artista deriva da Neuchâtel e lavura a Nairs vi d’üna illustraziun cun blers disegns in rispli sün palperi : «Mi’istorgia as nomna Petrol e muossa bleras illustraziuns chi van in direcziun psicologia e chi dessan a la fin implir ün cudesch ch’eu n’ha intenziun da realisar. Mia lavur qua a Nairs dess esser a la fin ün’istorgia illustrada d’üna eroïna cun nom Petrol.» Ün atelier per lavurar Intant cha Stephanie Jeannet abita e lavura in ün local, lavura in ün oter atelier actualmaing Delia Hess chi deriva da Lucerna: «Avant co ch’eu sun gnüda qua a Nairs n’haja lavurà per film e televisun in möd narrativ cun singuls disegns ed illustraziuns, üna lavur chi ha dürà fich lönch ed üna lavur fich precisa, per part penibla ed adüna istessa e perquai sun eu gnü a Nairs per provar da far tuottafat alch oter. Qua a Nairs n’haja la pussibiltà da chaminar tras üna cuntrada multifaria e da’m laschar influenzar da tuot quai ch’eu vez e n’ha udi e dad integrar quai in art.» Ella ha fat bleras fotografias e discurrü culla glieud e tuot quai tilla dà lura inviamaints per sia lavur. Ils disegns ha ella lura fat sainza bler stübgiar per chattar nouvas visiuns. «Per mai es quai uossa la prüma jada ch’eu n’ha temp per mai e poss realisar eir disegns abstracts davent da mia lavur ch’eu n’ha fat avant e sainza gnir influenzada. » Ils preschaints han lura pudü visitar eir amo oters ateliers e sun gnüts a cugnuoscher eir ad oters artists. Pel mumaint lavuran e vivan a Nairs set artistas ed artists. Per pudair lavurar e viver a Nairs as ston interessats s’annunzchar cun documainta e visiuns ed üna giuria decida chi chi po esser da la partida e chi na. Ils üns sun lura a Nairs ün pêr eivnas o eir mais ed in quel temp libers per realisar lur sömmis creativs in ün ambiant surprendent sainza stress e sainza cundiziuns e premissas. Ün lö cultural tuottafat special La Fundaziun Nairs cun chasa d’artists, halla da cultura e labor da cultura es üna sintesa culturala chi collia l’Engiadina cun otras culturas dal muond. In ün rom internaziunal as chattan var 30 artistas ed artists l’on chi sun tschernüts d’üna giuria per pudair lavurar e viver insembel. La fundaziun promouva il dialog tanter differentas spartas artisticas. La halla d’art muossa art dal temp preschaint, contemporan in locals istorics e prouva da declerar dumondas dal temp. Il labor cultural es pensà per cumplettar la cultura locala, rumantscha e muossa progets specials. La chasa d’artists immez las Dolomitas engiadinaisas es unica ed as rechatta illa chasa dals bogns dal Grand Hotel Kurhaus Tarasp a la riva da l’En. Ün lö per as retrar dal minchadi cun barat da diversas disciplinas d’art in ün’atmosfera familiara. La Fundaziun Nairs promouva l’immaint cultural da la regiun. (fmr/bcs) La fotografia muossa ün dals ateliers a Nairs. Stephanie Jeannet cun ün dals disegns in rispli. Delia Hess davant divers disegns. Il manader da la chasa d’artists Clifford E. Bruckmann. Invista i’l Center cultural Nairs (fmr/bcs) Illa chasa d’artists illa Fundaziun Nairs s’han drividas las portas dals ateliers per minchün chi laiva gnir a savair co cha quai funcziuna. In sonda passada ha il respunsabel per la chasa dals artists, Clifford E. Bruckmann manà il visitaduors tras divers ateliers ingio cha artists/as han quintà davart lur viver e lavurar a Nairs. Els ed ellas as ston annunzchar cun documainta e visiuns ed üna giuria decida chi chi po esser da la partida. Als artists/as vegnan lura miss a disposiziun ateliers per viver e lavurar. Ellas ed els vivan sco üna famiglia illa chasa d’artists ed han la pussibiltà da barattar ideas chi influenzeschan lur lavuors.

Scuol e Müstair cumbattan als 4 da gün 2024 per pudair esser lö d’occurrenza da l’emischiun dad SRF «Donnschtig-Jass»chi sarà lura als 11 lügl. In gövgia saira han 32 persunas giovà l’uschedit «Differenzler» da qualificaziun. 32 persunas da tschinch fracziuns da Scuol han tut part a la qualificaziun pel «Donnschtig-Jass» in sala cumünala – ed han passantà üna flotta saira. In gövgia saira cuort davo las set. Intuorn üna maisa s’han radunadas quellas persunas chi s’han missas a disposiziun per far la «contabiltà» dals gös. Per part esa glieud chi nun ha mai giovà a jass. Per furtüna es il president dal Eidgenössischer Differenzler-Jass-Verband, Peter Truttmann, qua per declerar las reglas. Pro’ls gös da qualificaziun pel «Donnschtig-Jass» ve­gna nempe giovà tenor reglamaint da l’uniun. Peter Truttmann es respunsabel pels gös da qualificaziun da l’emischiun da stà da la Televisiun Svizra chi ha il böt da cultivar la cultura da jass e da tratgnair al public culs gös e cun ün program da show. «I dà eir da quels ambizius» «Eu viag tras tuot la Svizra», quinta Peter Truttmann. Davo la saira a Scuol è’l la saira seguainta a Müstair. Pellas emischiuns da quist on sun da la partida ulteriurs cumüns vaschins illa Svizra Centrala ed i’ls chantuns Glaruna, Friburg, Berna ed Argovia. «La gronda part da la glieud as partecipescha causa il plaschair vi dal gö, ma i dà adüna eir da quels fich ambizius chi lessan propcha guadagnar», disch l’expert. Tenor el es il «Differenzler» perquai la versiun da jass la plü adattada per l’emischiun. «Eir cun noschas chartas as poja amo guadagnar, schi’s sa stimar bain quants puncts chi’s pudess far.» A la fin vaja per avair uschè paca differenza tanter la stima ed il resultat. E che es l’essenzial pel dombrar insembel? «Dombrar precis, natüralmaing.» A la fin da mincha gö stoja dar la cifra totala da 157 puncts. Plaschair e paschiun Intant as sparpaglian las giovadras ed ils giovaders vi da las maisas. Els giovan cunter persunas chi per part gnanca nu’s cugnuoschan o lura be dal verer. «Eu sun gnüda perquai ch’eu ­giov jent gös ed eu laiva eir gnir a cugnuoscher ad otras persunas a Scuol chi giovan a jass», disch Katrin Tissi. Quatter jadas quatter gös cun quatter giovadras e giovaders stan sül program. I vain decis la megldra duonna, il megl­der giuvenil, la persuna chi giova ill’emischiun, la persuna chi’d es l’uschedit «Telefonjasser» ed üna persuna chi fa da suppleant. Las ven­dschadras e’ls vendschadras giovan lura als 4 da lügl 2024 a Seengen in Argovia cunter quels da Müstair. A Scuol as partecipeschan duonnas, homens ed eir trais giuvenils da bod tuot las fracziuns als gös da qualificaziun. «Eu giov jent a jass, ma ‹Differenzler› es per mai alch nouv – eu prouv simplamaing üna jada», disch Urs Lechthaler cuort avant cha la prüma partida cumainza. Illa famiglia da Fabian Portmann ha giovar a jass tradiziun. «Eu pens cha quist saja eir üna bun’occasiun per dvantar amo ün pa meglder», disch el intant cha las chartas vegnan masdadas. Lura cumainza il gö. Giovar a jass fa buna glüna I regna ün’atmosfera tanter tensiun, concentraziun e plaschair. Dapertuot as vezza tscheras riantadas. Alch dvainta svelt cler: Giovar a jass fa buna glüna. Üna chi’d es quista saira eir cuntainta es Chantal Mayor da l’organisaziun da turissem TESSVM. Ella ha annunzchà Scuol pella qualificaziun dal «Donnschtig-Jass» ed organisescha cun seis team eir la saira da qualificaziun. «Per nus es il ‹Donnschtig-Jass› ün format interessant», disch ella. Cha’l Cumün da Val Müstair s’haja annunzchà independentamaing da l’organisaziun turistica. Eir Zernez as vaiva annunzchà, s’ha lura però retrat uschè cha Scuol – chi cunfina eir culla Val Müstair – rivalisescha uossa cun Müstair. «Sco regiun turistica pudaina be profitar da quist’emischiun», disch Chantal Mayor, cha la regiun survegna üna plattafuorma da recloma attractiva cun ün evenimaint interessant. Il «Donnschtig-Jass» ragiundscha mincha stà cifras dad aspettaturas ed aspettatuors fich otas. Mincha cumün as po preschantar in ün filmin da trais minuts e mez. «E nus vain la pussibiltà da spordscher üna gronda show a giasts ed indigens», disch la tursticra. Il moderatur gnarà cul velo Pür als 4 da lügl decida lura, scha Scuol o Mü­stair dvaintan cumün da jass. Perquai daja eir duos differents comités d’organisaziun. «Nus guardain dad organisar tschertas robas cumünaivelmaing», declera Chantal Mayor da la destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair. Scha Scuol guadogna a Seengen, rivan il lündeschdi bunura chi vain a las ot ils prüms camiuns dad SRF a Scuol. E la gövgia rivarà il moderatur Rainer Maria Salzgeber cul velo, tenor il format da l’emischiun. «Scha Scuol guadogna ha’l da far ün pass damain», manaja Chantal Mayor riond. Ils gös da qualificaziun in sala cumünala da Scuol finischan pür la saira tard. Urs Lechthaler («Telefonjasser»), Vreni Conradin (megldra duonna), Fabian Protmann (melgder giuvenil) e Gian Reto Fedi (seguond hom) cumbattan inavant pel «Donnschtig-Jass». Dumeng Bischoff es il suppleant. Eir a Sta.Maria ha gnü lö in venderdi la qualificaziun pel «Donnschtig-Jass». La delegaziun chi giovarà als 4 da gün cunter Scuol fuorman Chasper Stuppan («Telefonjasser»), Lina Lechthaler (megldra duonna), Maurin Sachser (melgder giuvenil) ed Aldo Puorger (meglder hom). Gildo Hohenegger es il suppleant. 32 persunas da tschinch fracziuns da Scuol han tut part a la qualificaziun pel «Donnschtig-Jass» in sala cumünala – ed han passantà üna flotta saira. 32 persunas da tschinch fracziuns da Scuol han tut part a la qualificaziun pel «Donnschtig-Jass» in sala cumünala – ed han passantà üna flotta saira. 32 persunas da tschinch fracziuns da Scuol han tut part a la qualificaziun pel «Donnschtig-Jass» in sala cumünala – ed han passantà üna flotta saira.

In occasiun da la votaziun federala dals 9 da gün 2024, es eir l’elecziun substitutiva pella suprastanza cumünala dal cumün da Scuol. Las votantas ed ils votants han d’eleger üna rapreschantanta o ün rapreschantant da la fracziun da Sent ed üna o ün da la fracziun da Tarasp in suprastanza cumünala. Il commember actual da Sent, Chasper Alexander Felix, es gnü elet sco impiegà dal cumün da Scuol. A partir dals 1. gün nu das-cha el dimena plü esser commember da la suprastanza. Il rapreschantant da Tarasp, Daniel Stecher, ha demischiunà per motivs persunals sia carica sco commember da la suprastanza pels 31 da mai. Cun quai cha la perioda d’uffizi düra amo fin dal 2026, ha decis il cumün da Scuol tenor sia constituziun da far ün’elecziun substitutiva pellas fracziuns da Sent e Tarasp. Sco cha’l cumün da Scuol scriva sün sia pagina d’internet, dessan persunas chi abi­tan illa fracziun da Sent ed illa fracziun da Tarasp e chi sun interessadas e prontas da s’ingaschar pel cumün sco suprastanta o suprastant, inoltrar lur candidatura in scrit. Mincha candidatura inoltrada vain lura publichada il prossem di da lavur sülla pagina d’internet ed i’l sistem d’infuormaziun digital dal cumün da Scuol. (pl/nba)

In sonda, ils 20 d’avrigl 2023 a las 17.00 salva l’Uniun dals Grischs (UdG) culla president Victoria Mosca a Cinuos-chel i’l hotel Veduta sia radunanza generala ordinaria. Quai scriva l’UdG in üna comunicaziun als mezs d’infuormaziun. Il protocol da la radunanza generala dals 1. d’avrigl 2023, il rendaquint 2023, il rapport da la cumischiun sindicatoria ed il preventiv 2025 stan a disposiziun per tour invista sülla pagina d’internet da l’UdG (suot il register Uniun dals Grischs, per telechargiar). Üna tractanda importanta saran las tschernas da cumplettaziun pella perioda d’uffizi fin in avrigl 2025: Ils preschaints varan d’eleger üna o ün chaschier, ün commember/bra in suprastanza, ün copresidi, ün commember/bra in suprastanza LR sco rapreschantant/a da l’UdG e la delegaziun pella radunanza da delegats/as da la LR als 22 da gün 2024 a Savognin. (cdm/fmr)

Illa Posta veglia a Lavin s’haja la pussibiltà da barattar büschmainta chi nu’s douvra plü. In sonda passada s’han chattadas diversas persunas per gnir a cugnuoscher la nouva sporta chi vain manada dad Evi Kusstatscher chi viva a Tarasp. Las localitats per barattar büschmainta illa Posta veglia a Lavin sun avertas be trais sondas l’on. In sonda passada han interessats pudü s’atschertar da la gronda sporta da büschmainta dovrada – ed els han eir fat adöver da la pussibiltà da barattar. La manadra Evi Kusstatscher, oriunda dal Vnuost chi viva a Tarasp, e si’amia Lea Iff han declerà l’idea: «Nos böt es da spordscher la pussibiltà da barattar büschmainta da tuot gener chi’d es amo da fich buna qualità. Büschmainta cun fouras obain inschnà ruotta chi nu’s po plü dovrar, vain sortida e riva aint illa büschmainta veglia o i’l rument. No pigliain eir incunter be büschmainta chi’s po portar e chi fa plaschair. Eu chat uschè bel, schi’s po portar büschmainta fingià dovrada ed avair plaschair landervia.» Büschmainta dovrada es «in» Sco chi s’ha dudi in sonda a Lavin sun ils temps, ingio chi’s giaiva be a la zoppada a cumprar o barattar büschmainta dovrada, passats. I daiva nempe temps, ingio cha blera glieud as svarguognaiva. Ma perche as stuvessa büttar davent büschmainta be causa cha quella es massa pitschna o perquai chi s’ha tut pro da pais. Uffants creschan svelt e blera roba placha sül mantun da sdratscha ed sto gnir allontanada. «Sün nos muond, ingio cha büschmainta vain postada sur internet e milliuns da paquets giran pel muond intuorn, «e cha daplü da la mità da quels paquets tuornan inavo, fa üna soluziun sco qua a Lavin sen», dischan las duos organisaturas dal barat. Trais jadas l’on La pussibiltà da barattar büschmainta a Lavin illa Posta veglia daja quist on amo als 29 da gün ed als 19 d’october 2024, adüna la davomezdi. Sper la sporta a Lavin daja la pussibiltà da cumprar büschmainta dovrada eir illa butia Lindorna a Vulpera. Eir là as chatta üna gronda schelta da büschmainta dad uffants e creschüts per predschs favuraivels. Evi Kusstatscher e si’amia Lea Iff (da schn.) spettan a la cliantella. Locals cun blera büschmainta dovrada. Locals cun blera büschmainta dovrada.

«Bun divertimaint!» laiva insè giavüschar a mia vaschina cuort avant il cumanzamaint dal concert, ma l’ultim mumaint am n’haja inaccort: na, quai nu s’affà. «Bun … patimaint!» n’haja invezza dit, cun cuorta esitaziun ed üna praisa umur. Il leiv rier da mia vaschina m’ha fat incleger ch’ella vaiva be subit chapi tant quai ch’eu laiva dir il prüm sco eir perche ch’eu n’ha müdà meis giavüsch l’ultim mumaint. Nus nu sezzaivan nempe in ün concert, ma d’eiran pronts chi cumanzess üna rapreschantaziun da la Paschiun suainter Joannes dal cumponist Johann Sebastian Bach. «Bun divertimaint!» nu füss stat il giavüsch adattà, ma che as giavüscha a quel chi’s lasch’aint sül patir e la mort da Gesu Crist? I’l cas da la Paschiun da Bach as pudessa sainz’oter dir: «Bun giodimaint!» Tants saran gnüts be precis per giodair quista bellischma musica. Güst pervi da quai nun esa però restà per ingün dals preschaints be pro’l giodimaint, pensa. La musica da Bach es simplamaing cumpuonüda massa bain: Chi po restar indifferent, sch’el doda quista musica plaina d’emoziuns? Chi chi segua implü eir al text, nu po oter co’s chattar svess pro Gesu cur ch’el vain tradi d’ün da seis amis, ch’el cur vain fat praschuner, cur ch’el vain schnejà, cur ch’el vain interrogà, sentenzià, crucifichà ed uschè miss a mort e sepuli. Il giodimaint tschüffa lura cumpagnia da l’empatia. I s’ha cumpaschiun cun Gesu da Nazaret. Fingià eschna rivats pro’l patimaint: eu sun svess pertoc da l’ingüstia dals fats chi vegnan rapportats cun pleds e musica. Eu m’identifichesch cun Gesu, vez in sia istorgia ün’istorgia chi’s repeta tras l’intera istorgia umana, sia paschiun vain uschè l’exaimpel, cul qual i’s ponderescha la violenza ingüsta sün quist muond, chi’s ponderescha la passagerità da l’esser uman, la fraschlezza sco cundiziun da vita da nus tuots, eir da mai. «Bun patimaint!» nun es però listess ingün giavüsch chi’s stess drizzar oura a sia vaschina ant co chi cumainza la musica, quella farà svess seis effet dal giodimaint a l’empatia e fin pro l’identificaziun cun la figüra principala. Quai chi po lura eir amo capitar e chi’d es i’l sen dal cumponist: Nus nun eschan be pertocs in nossa existenza umana e conumana, ma in nossa existenza crettaivla. Giodimaint, cumpaschiun, patimaint vegnan cumplettats da la recugnuschentscha per l’ouvra dal Crist, per la grazcha da Dieu chi in tuotta tristezza e confruntaziun cun la mort stabilischa la lia da la vita. Christoph Reutlinger è creschi si en la vischinanza da Winterthur e viva dapi il 2013 en Engiadina Bassa. El è il reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Quest «Pled sin via» vegn dentant gia emess Venderdi Sontg.

Scha tuot va bain, lura cumainzan a partir da l’on 2026 las lavuors da sanaziun vi dal Spöl. Perquai dessan ils prüms 2,9 km dal let dal flüm contaminà gnir nettiats cumplettamaing. Eir il seguond traget da var 2,9 km vain ardschantà. Sch’eir quel vain sanà, dependa da la concentraziun da PCB restanta. Al principi d’avrigl 2024 dess gnir inoltrà il proget da sanaziun e la dumonda da fabrica pro’l Chantun. «La sanaziun dal Spöl varà per consequenza, chi darà üna gronda intervenziun illa natüra. Per nus sco Parc Naziunal Svizzer (PNS) nu fa quai gnir simpel la chosa. Ma nus eschan persvas cha la sanaziun es la güsta via, perche cha’ls dons mecanics as remettaran in pacs ons», disch Ruedi Haller, directer dal PNS. El agiundscha cha’l don chemic chaschunà dal PCB (guarda boxa) percunter nu svaniss sainza til allontanar e ch’uschea saja la sanaziun cun grondas maschinas ed intervenziuns l’unica varianta chi gnia in dumonda pel PNS. Cha’l flüm tanter il Lai da Livign e Zernez sto gnir sanà, cun quai d’eiran perinclets tuot ils actuors invouts. Ma sün che tragets cha quai dess capitar, davart quai nu d’eiran els da principi daperüna. Intant es gnüda chattada üna soluziun ed il chantun Grischun ha approvà al principi da quist mais üna cunvegna da sanaziun, chi’d es gnüda elavurada ed inoltrada l’on passà dal PNS, da las Ouvras Electricas d‘Engiadina SA (OEE) e da trais differentas organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint. Üna maisa raduonda Fin cha quella cunvegna es statta sün maisa, es però passada blera aua giò dal Spöl. Il batschigl da calmar güsta suot il mür da serra (tud. Tosbecken) es fingià gnü sanà üna prüma jada dal 2017 cun success. Pel seguaint traget contaminà da var 6 km ha però stuvü gnir chattada üna soluziun. Impustüt ils prüms 2,9 km sun contaminats il plü ferm culla chemicalia. Bundant tschinch ons davo la catastrofa da l’ambiaint ha l’Uffizi da natüra ed ambiaint grischun oblià in favrer 2021 las OEE da sanar la part sura dal Spöl – apunta quist traget il plü ferm contaminà. «Cun quista varianta nun eschna stats daperüna, causa cha’l seguond traget dals ulteriurs 2,9 km nun es gnü resguardà. Implü haja dat ün plafonamaint da cuosts (tud. Kostendach). Dimena, scha’ls raps büdschetats füssan stats a fin, as vessa simplamaing schmiss cullas lavuors», disch Ruedi Haller. Perquai han il PNS, las OEE – sco eir las organisaziuns Aqua Viva, Pro Natura e WWF – fat recuors per divers motivs pro’l Departamaint d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint dal Grischun (DECA).In seguit es la squadra da recuors dürant l’on 2022 sezzada vi d’üna maisa raduonda per chattar ün nouv concept da sanaziun adattà. Implü es eir gnü sisti il recuors cunter l’oblig da sanaziun dal Chantun. «Nus vain a la fin chattà üna soluziun cul Chantun ed uossa vain tuot instradà», uschè Ruedi Haller. Nouva cunvegna e cumpensaziun pel PNS La cunvegna definitiva prevezza da sanar dürant duos stads cumplettamaing ils prüms 2,9 km dal Spöl sco eir üna seguonda jada il batschigl da calmar (Tosbecken). Perquai vain chavà oura tuot il let dal flüm e’l material vain sorti. Ils sedimaints contaminats cun PCB vegnan lura allontanats ed ars. Ruedi Haller disch: «Che cha nus vain pudü ragiundscher implü culla nouva cunvegna es cha’ls ulteriurs 2,9 km dal Spöl vegnan ardschantats cun auas grondas artificialas. Davo as piglia prouvas e scha quist traget vess eir d’esser contaminà, lura vain eir quel sanà.» Schi vess dimena amo d’avair rests da PCB in quist seguond traget nu gnissan las restanzas dal PCB però allontanadas cumplettamaing. Quellas gnissan be sparpagliadas sün ün volumen plü grond. «Ma a la fin dals quints as trattessa da fich pitschnas concentraziuns, ferm suot las valuors marginalas», declera Ruedi Haller. Uschè cha dal tuot nu svanirà il PCB plü our dal let dal Spöl. Perquai ha il PNS dumandà üna cumpensaziun per l’incidaint: Üna nouva cunvegna tanter il PNS e las OEE prevezza cha las OEE mettan ad ir üna fond da cumpensaziun pel PCB chi resta. Cun quels raps dessan gnir finanziats progets a favur da l’ambiaint illa regiun. Ma quant ota cha quista contribuziun sarà, nun es tenor il directer dal PNS amo cler. Cha tuot dependa tanter oter eir scha’l seguond traget haja da gnir sanà u brich. Chi paja tuot? A reguard la dumonda da cuolpa per l’incidaint cul PCB sun amo pendents divers cas giuridics, chi pudessan tenor las OEE amo dürar ün temp. «Independent da quels cas, s’han las OEE decisas da prefinanziar la sanaziun, uschè cha las lavuors pon gnir realisadas uschè svelt sco pussibel, impustüt eir in l’interess da la natüra», declera Giacum Krüger, directer da las OEE. Sco ch’el agiundscha, esa stat important a las OEE da chattar üna soluziun cumünaivla, realisabla e fundada cun tuot ils partenaris, uschè Giacum Krüger. Siond chi’s tratta pro la sanaziun da lavuors na tant quotidianas in ün terrain difficil, esa per las OEE greiv da calcular ils cuosts. «Ma scha tuot va bain e schi nu vess da dar grondas surpraisas, faina quint cun cuosts da var 21 milliuns francs», declera Giacum Krüger. E co vaja uossa inavant concret cul proget da sanaziun? Quel vain pel mumaint amo finalisà dals commembers dal proget – ed impustüt d’ün büro d’indschegners incumbenzà da las OEE. Quels fan quint d’inoltrar il proget e la dumonda da fabrica al principi d’avrigl 2024 pro’l Chantun. Schi nu vess da dar recuors, pudessan la stà 2026 lura rivar las prümas maschinas i’l let dal flüm dal Spöl. Davo cha’ls peschs gnaran fingià tuts oura l’utuon precedaint, nu manarà il Spöl dürant la sanaziun dürant duos stads ingün’aua, quella vain «serrada giò» pro il Lai da Livign. Uschè cha’l flüm gnarà sanà punctualmaing pel deschavel «anniversari» davo l’incidaint cul PCB. Üna catastrofa per l’ambiaint PBC es la scurznida per bifenil policlorà ed i’s tratta d’üna substanza fich toxica e cancerogena. Plü bod gniva quella substanza tanter oter dovrada sco protecziun da ruina ed uschè es eir il mür da serra Punt dal Gall gnü fabrichà fond adöver da quista substanza. Pro lavuors da sanaziun vi dal mür da serra dal 2016, chi sun gnüdas realisadas d’üna firma externa specialisada, sun particlas da quist tössi rivadas i’l Spöl, ün flüm chi’s rechatta per gronda part i’l Parc Naziunal Svizzer. Collavuratuors da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA – chi’d es in possess dal mür da Serra Punt dal Gall – han badà quai ed annunzchà la scuverta tremenda a l’Uffizi da la natüra e l’ambiaint chantunal. Quel ha in seguit fat diversas masüraziuns lung il Spöl e’ls resultats han muossà cha’ls sedimaints dal Spöl sun contaminats sün divers kilometers cun PCB. Impustüt il batschigl da calmar, ma eir ils prüms 2,9 km sun contaminats plü ferm. (cam/rtr) A partir dal 2026 dess gnir sanà il Spöl dal tössi PCB. Ils cuosts vegnan prefinanziats da las Ouvras electricas d’Engiadina (OEE). Foto mad A partir dal 2026 dess gnir sanà il Spöl dal tössi PCB. Ils cuosts vegnan prefinanziats da las Ouvras electricas d’Engiadina (OEE).

La musica as tira sco ün fil cotschen tras la vita da Cinzia Regensburger. L’artista, pianista e cumponista nu publichescha be ai­gnas ouvras, si’amur pella musica tilla ha adüna darcheu drivi portas per nouvs progets. Da l’agen format da musical a Scuol ed albums, fin a la reavertüra dal Scuol Palace cun ün nouv concept cultural – la «power-duonna» da Scuol ha dürant ils ultims ons pudü realisar bler sömmis. «Cumanzà vaiva insè tuot cun ün keyboard ün pa ruot cha meis genituors vaivan a chasa. Eu n’ha cun var tschinch ons sunà melodias cun­tschaintas sün quel ed uschè suna rivada pro la musica, sainza savair leger notas», s’algorda Cinzia Regensburger (24). Quist prüm contact cullas tastas albas e nairas avant var 20 ons es stat il punct da partenza d’ün grond viadi per l’artista da Scuol. Sainza stortas e sviadas s’ha Cinzia Regensburger accumplida il sömmi da pudair viver hoz da la musica. Rivada a quist punct è’la eir grazcha a diversas occasiuns specialas e nouvas cugnuschentschas. Ma na be quel sömmi viva ella intant. Uschè s’ha la pitschna Cinzia da tschinch ons cun seis keyboard falomber sviluppada dürant ils ultims duos decennis ad üna interpreta, pianista e cumponista cun blers ingaschamaints e progets sperapro. «Sch’eu fetsch gugent qualchosa e schi fa plaschair, lura vaja insè da sai ed eu nun ha d’investir enorm blera’energia», declera ella sia funtana per la motivaziun e seis status da «battaria» in general. «Sainza stübgiar n’haja dit da SCHI» Intant cha la stagiun d’inviern piglia planet üna fin in Engiadina, vaja per Cinzia Regensburger sainza grondas posas e vacanzas directamaing inavant. Per ella esa stat ün temp intensiv, causa ch’ün proget plü grond – o meglder dit ün sömmi – tilla accumpognà daspö quist inviern, nempe il Scuol Palace Cura e Cultura. Insembel cun üna squadra indigena ha ella dat nouva vita a l’anteriur Kurhaus da Tarasp, chi d’eira serrà per divers ons. Eir scha l’artista es principalmaing respunsabla per la sparta cultura, ha Cinzia Regensburger a la fin gnü da güdar oura ün pa dapertuot.: «Siond cha nus eschan üna pitschna squadra da co-direcziun, s’haja da dar üna man da qua e da là. Ma nus vain gnü üna buna prüma stagiun d’inviern e’ns vain pudü accumplir ün grondischem giavüsch cun surtour la chasa.» La porta pro quist sömmi tilla ha drivi seis format «Musical a Scuol» chi’d ha gnü la premiera l’on 2020. L’on passà ha Cinzia Regensburger gnü l’occasiun da rapreschantar la terza ediziun dal proget da musical i’l Scuol Palace. «La persuna da contact dals possessuors, chi abita eir a Nairs, es statta talmaing persvasa da noss roba, ch’el m’ha dumandà, sch’eu less gü­sta surtour la gestiun dal Scuol Palace. Sainza grond stübgiar, n’haja dit directamaing da SCHI», s’algorda l’artista. Tschinch müdadas cul clavazin a cua Creschüda sü ils prüms ons da sia vita es Cinzia Regensburger percunter a Tschierv illa Val Müstair. Davo las experienzas da sunar clavazin sül keyboard, tilla ha üna duonna dudi a sunar e tilla regalà seis clavazin a cua – ün instrumaint cha Cinzia Regensburger posseda amo adüna. Cur ch’ella vaiva desch ons ha sia famiglia – cumprais il grond clavazin – fat müdada sur il Pass dal Fuorn ed es rivada a Scuol. «Fin uossa n’haja fingià fat tschinch voutas müdada cun meis clavazin a cua», disch l’artista cun ün surrier ed agiundscha: «Ed eu n’ha eir adüna d’adattar mias abitaziuns a la grondezza da l’instrumaint.» Fingià dürant il temp dal gimnasi ha ella gnü diversas incumbenzas musicalas, tanter oter eir sco pianista da bar. Quai fa ella amo hoz üna jada l’eivna i’l Hotel Belvedere a ­Scuol, e quellas uras da sunar al piano sun per ella adüna «ün mumaint ingio ch’eu riv da serrar giò ün pa e’m recrear». Davo il gimnasi da musica a Schiers ha cinzia Regensburger stübgià musica a Feldkirch – in ün’università partenaria dal Mozarteum Salzburg. Ch’ella ha la musica i’l sang, quai demuossa eir il fat ch’ella ha pür a l’università imprais a leger notas. Cul diplom in tas-cha es l’artista lura tuornada avant var ün on e mez a Scuol. Ch’ella haja schon gnü magara increschantüm da seis dachasa, impustüt al principi da seis stüdi in Austria. Perquai d’eira cler per l’artista da vulair tuornar ün di darcheu in Engiadina Bassa. Üna plazza da giovar Inavo illa patria nun ha Cinzia Regensburger be dat nouva vita al Scuol Palace e cuntinuà cul «Musical a Scuol», ella fa eir part dal comitè d’organisaziun da Scuol Classics, chi preschainta ingon in gün pella prüma jada la 9avla sinfonia da Beethoven in Engiadina Bassa. In quist connex es ella eir la co-respunsabla pel cor. «Da manar suot ün tet tuots quists progets es eir be pussibel, causa ch’els van bain ün aint in l’oter. E’l Scuol Palace es intant ün lö central, ingio cha blers progets vegnan insembel. Eu vez il Scuol Palace eir ün pa sco üna plazza da giovar, ingio ch’eu poss realisar bleras ideas», uschè l’artista. Nouv album e musica per film Ün’ulteriura plazza da giovar creativa es per ella il studio da registrar. Davo cha Cinizia Regensburger ha fingià publichà üna EP ed ün album, segua ingon in october la terza ouvra da l’artista engiadinaisa. Suot il titel «20s in the 20s» ha ella scrit desch nouvas chanzuns per rumantsch ed inglais, inspiradas dals ons 1920. Ella disch: «In avrigl vain publichà ün film da Cuntrasts davart fotografias da San Murezzan dals ons 1907 – 1928, per il qual eu n’ha scrit la musica. Quist proget m’ha a la fin eir dat la motivaziun d’interpretar quist stil in meis nouv album», disch la cumponista. Ella agiundscha cha’ls ons 1920 tilla fascineschan in general, e cha quai s’haja fingià vis pro seis musicals, chi han tematisà il cabaret e’l sot burlesc. E’l rinch as serra a la fin eir in l’atmosfera dal Scuol Pa­lace, chi refletta amo hozindi bler da quists temps glorius. Uschè cha Cinzia Regensburger ha chattà ün tet degn per tuot sias ideas e progets il grandhotel a Nairs. Ella disch: «Cun tuot meis progets ch’eu n’ha intant nun haja da dar ulteriurs concert quista stà, uschè chi bastarà lura i’ls mais plü chods per ün pêr dis da vacanzas.» Trais dumondas our da la vita FMR: Che es stat ün mumaint-clav in Sia vita? Cinzia Regensburger: Quai sarà il mumaint cur ch’eu n’ha tschüf meis clavazin a cua, chi m’accumpogna daspö bod tuot mia vita e chi vain dovrà minchadi. Cun quel n’haja passantà numerusas bunas uras e sün quel cumpuona eir il plü gugent ed il plü suvent. Che es Seis plü grond pisser? Ch’üna temma am tegna inavo cun alch ch’eu less far. Schi s’ha üna temma in sai – e’s decida da far listess alch – lura nu’s daja 100 % e la roba nu funcziuna a la fin. Perquai d’eira ün grond pass per mai da metter tuot sülla musica. Da che s’allegra Ella prosmamaing? Per ir a San Francisco in mai per üna ­rapreschantaziun cul Golden Gate ­Simphony Orchestra, chi riva lura eir a Scuol in gün pels Scuol Classics. Id es üna cità plain culuors e cun bleras culturas. In üna giassa s’esa in China ed illa prosma in ün cumplet oter pajais. Quai am fascinescha. (fmr/cam) Cinzia Regensburger es fascinada dals ons 1920, che chi's fa eir valair in sia ouvra musicala ed in seis progets. L’artista, cumponista e pianista Cinzia Regensburger da Scuol s’ha pudü accumplir il sömmi da viver da la musica, e quai fingià cun gnanca 25 ons.