Suenter la pandemia han orchesters, chors e formaziuns envidau puspei a muments festivs pil temps d’advent e Nadal. In da quels ei staus gievgia sera ella baselgia da Vuorz. Sut il tetel «pasch» ei l’Uniun da cant sepresentada cun sia dirigenta Ursula Kobler ed il giuven organist da Stussavgia, Hans-Andrea Buchli. L’entrada ha gl’organist fatg cugl enconuschent «Schanfigger Hochzeitsmarsch», la cumposiziun da Hannes Meyer. Hans-Andrea Buchli, annada 1995, ei um da cultura polivalent. El suna l’orgla en diversas baselgias, fa musica da brass en ina formaziun cantunala, cumpona, meina reschia da teater ed accumpogna projects. Dasperas lavura el mintga gi sco mistergner ella sparta da metal. All’orgla dalla baselgia da Vuorz ha el sunau, denter auter, in arranschament ch’el ha fatg tiel toc festiv «Joy to the World» da G. F. Händel. Gl’auditori ha tedlau parts festivas, expressivas e cun dinamica. Gl’organist ha tratg, el vér senn dil plaid, tut ils registers. Nuotameins la dirigenta. Ursula Kobler diregia dapi biars onns l’Uniun da cant da Vuorz. Igl ei buca gl’emprem concert ch’ella porscha denter Nadal e Daniev cun siu chor. Avon sis onns haveva el cantau dil cunfiert, quella gada ei la pasch stada el center. Il chor da Vuorz duront il concert. Intimau da reflectar Ils bauns ella baselgia cun ses maletgs dil temps medieval tardiv ein stai pleins. Hosps ed indigens han vuliu guder in’ura meditativa. Quei ha il concert purschiu cun canzuns, orgla e flauta. Ella canzun «Siemis da Nadal» dad Alexi Nay e Marcus Hobi han ins udiu il text dalla secunda strofa: «Mintgin ha da magliar, negin ei en perschun. Ei dat buc pli uiara, pasch regi’uss il mund». Pasch ei pilver in siemi. La canzun ha intimau da reflectar. Memia savens emblidein nus d’engraziar, che nus astgein viver en ina tiara segira e beinstonta. Malgrad ch’ei dat glieud che sefetga e ch’ei fixada sin ina opiniun nunballucconta, savein nus tschintschar in cun l’auter. Pilpli stuein nus sligiar problems da luxus. Chor e dirigenta han buca fatg experiments cun interpretar il program. Il chor ha cantau il canon «Da pacem Domine» e schau resunar «Zenns da Vuorz», ina cuorta canzun dad Andrea de Groot-Veraguth. «Zenns da Nadal» ha tunau solemn ella versiun romontscha da Gion Dietrich. «Possi quella pasch divina reger uss e per adina, sur la mar e sur la tiara», han ins udiu. Regents dil mund che han contonschiu ina certa pussonza sefixeschan sin in’idea, in vul unir pievels, l’auter salvar il siu dil «nausch nuncartent». Igl ei nuot auter che malgiustia, odi e queidas da pussonza, quei che finescha savens culla canzun da buis e canuns. L'Uniun da cant Vuorz, alla fin dil concert. Tedlond ils tocs dall’Uniun da cant da Vuorz ha in ni l’auter fatg talas ponderaziuns. Per la pasch ei mintga singul carstgaun responsabels, ins sto buca dar la cuolpa mo a dictaturs. Pasch entscheiva teil pign, en famiglia, en vitg e quatier. En vesta alla scumiada digl onn ha il concert forsa saviu contribuir d’esser empau pli humiliteivels. La dirigenta Ursula Kobler ha envidau ils presents da separticipar al cant. La baselgia pleina ha cantau vigurusamein il canon «Dona nobis pacem». Ei hagi tunau veramein excellent, ha ella commentau alla fin. Gl’auditori ha gudiu la lecziun da pasch. Accentuau ha il chor quei cun intonar gl’offertori da Nadal «A quels da buna voluntad», ina cumposiziun da Gion Balzer Casanova e text da Mariano Tschuor. Ils aunghels han annunziau la nova dil Nievnaschiu, «pasch, legria e beinvuglientscha al mund el stgir», ha il chor cantau festivamein.

Denter Nadal e Daniev s’entaupa la populaziun sursilvana mintg’onn en divers loghens ad ina specia da cumin. Giuven e vegl, famiglias, uniuns e gruppaziuns gaudan las fieras. La FMR ha visitau il marcau Silvester a Breil. A Breil ha l’Uniun da commerci e professiun envidau vendergis, ils 30 da december a fiera. Sil «Tabor» dalla Surselva han entuorn 40 marcadonts, gruppas ed uniuns aviert suenter las 14.00 lur stans. Finamira eis ei da s’entupar, esser ensemen, guder ed era consumar. Model da quella fiera pudess quella da vinars da Glion esser. A Breil eis ei mintgamai stretg naven dalla casa-pervenda tochen ed entuorn il Cadruvi. Quei ei denton strusch in disavantatg. Ins sevesa, salida, resta pendius, bratta zacons plaids e gauda semplamein l’atmosfera. Ins ha gie peda. Empriu d'enconuscher Fausta piuniera La fiera d’uonn a Breil ei stada l’emprema suenter ina interrupziun da dus onns. Relaziuns idealas eis ei stau. Demai che la neiv muncava han biars hosps da vacanzas anflau l’alternativa. L’aura bletscha ha strusch pudiu lavagar il menaschi il gi avon s. Silvester. Tut ha constau, cunzun pils stans da vivonda e bubronda. Terscholas, pettas cun pera, tuargias, ligiongias e carn secca, naturalmein destilats cun dapli ni dameins procents, mo era biars auters products regiunals, han envidau da gustar. Ina gruppa sin via, denter hotel Alpina e casa pervenda. In vin-cauld, in punsch ni ina suppa da giutta han ins duvrau, pertgei enten far brin ha ei entschiet a plover pli ferm. Nuotameins quellas cundiziuns ei glieud sco mustgas circulada denter casa pervenda e hotel Alpina. Ins ha entupau pign e grond, jester e dumiesti. In dils stans ha tratg specialmein l’attenziun. In comite d’organisaziun ei vidlunder d’organisar l’occurrenza «Fausta piuniera – 150 onns turissem a Breil». Il Forum cultural Breil, Surselva Turissem e l’Uniun dramatia da Breil preparan il program giubilar, il comite d’organisaziun presidiescha Otmar Seiler. El center ei Fausta Capaul (1847-1927). Igl onn 1873, cun mo 26 onns, ha quella dunna progressiva aviert ina pensiun ella casa ch’ella haveva artau da ses geniturs. Ella ha instradau il turissem da stad a Breil. Al marcau Silvester ein ils commembers dil comite, Annadora Friberg, David Flepp e Werner Vincenz, stai al stan. Els han dau sclariment a numerus interessents. Ils representants dil comite "Fausta piuniera", culla fotografia da Fausta Capaul (1857-1927). Il 18avel marcau Silvester Amiez il stan ha ina fotografia da Fausta Capaul rendiu attent agl onn commemorativ. La dunna, fatschentada cun leger la Gasetta Romontscha, mira buca ella camera, mobein engiu. «La Fausta piuniera era ina dunna diligenta, emanzipada e remarcabla. Ella haveva maridau, e manteniu – da lezzas uras enzatgei extraordinari – siu num da famiglia,» ha Annadora Friberg raquintau. La commemoraziun «Faustra piuniera» en tschun parts entscheiva da gliendisdis-Tschuncheismas, ils 29 da matg 2023. In’exposiziun da maletgs ed ina inscenaziun teatral-musicala vegnan ad esser el center. Ina suppa da giutta ha scaldau els dus, sin Cadruvi a Breil. Il marcau Silvester a Breil ei staus uonn per la 18avla gada. L’Uniun da commerci e professiun (UCP) ha organisau quel cun niev slontsch e motivaziun. E la populaziun ha visitau el sco avon la pandemia. Il local, il genuin, gl’original dalla vischnaunca da Breil, dominescha mintgamai. Il marcau cuoza dil suentermiezgi tochen la sera allas otg. Il scharm special semuossa cu ei vegn stgir. Era alla fiera da Breil eis ei vegniu brattau novitads, fatg viva sin quei che varga e sin quei che spetga.

Da Silvester sin Daniev ha valiu en diversas vischnauncas in scamond dad arder fiugs artificials e schar ir rachetas. Aschia a Breil, Glion, Falera e Laax. Malgrad ch’el era communicaus ed annunziaus ad uras e sin divers canals, ha biars ignorau il scamond. «Igl ei strusch stau pusseivel da dar castitgs. El vitg eis ei stau pli ruasseivel che schiglioc, persuenter han ils pumpiers e la firma da segirtad e controlla constatau a Murschetg enorm bia rachetas», declara il schef digl uffeci da baghegiar da Laax, Augustin Calivers. El ei pertscharts ch’il persunal che la vischnaunca haveva incaricau, ha buca giu in sempel pensum la notg da s. Silvester. «Els han empruau da tschintschar culla glieud, ell’entira euforia ei quei stau nunpusseivel», rapporta el. Las autoritads da Laax havevan annunziau ad uras il scamond general dad arder fiugs artificials, ils turists han denton ignorau quel. Il placat dil scamond a Laax. Vischnaunca ha fatg tut il pusseivel Ins supplicheschi da respectar il scamond, «bien engraziament per risguardar quellas stipulaziuns tenor lescha da polizia», ha era la vischnaunca da Glion communicau ad uras. Il scamond da fiugs artificials vali pigl entir territori da vischnaunca, ils pumpiers vegnien a far controllas, ha era la suprastonza communala da Falera avisau els divers canals d’informaziun. A Laax haveva la suprastonza communala tarmess gl’october a finadina possessura e possessur da habitaziuns secundaras ina brev pertuccont il scamond. Ella ha communicar il decret dil pievel allas possessuras e possessurs da habitaziuns da vacanzas. Sco ei semuossa, han quellas buca dau vinavon andantamein la communicaziun als locaturs dallas habitaziuns. Miez settember ha la radunonza communala da Laax acceptau l’iniziativa dil pievel d’in scamond general da fiugs artificials. «La vischnaunca ha quess fatg tut il pusseivel. Forsa ha ei dau in tec pli pauc rachetas e caneras, mo atgnamein ha ei buca funcziunau», constatescha Arthur Cantieni. Il habitont da Staderas, in quatier ella vischinonza da Murschetg, manegia ch’ei drovi forsa aunc in onn, entochen ch’il scamond seigi clars a tuts. El haveva inoltrau l’iniziativa dil pievel ed ha era defendiu quella cun success alla radunonza communala. La suprastonza communala haveva fatg ina cunterproposta enviers l’iniziativa, e vuliu mantener, sco excepziun, il grond fiug artificial da s. Silvester sper il Lag Grond. Il pievel ha giavischau in scamond total. E lez ha, sco quei ch’ils organs da controlla han constatau, negin saviu catschar tras. Castigiau dus surpassaments Las restonzas da rachetas, bumbardem e ramplunem da s. Silvester. Culla medema situaziun sco a Laax ein ils organs da controlla stai confruntai a Glion. Leu ha il scamond da fiugs artificials valiu il tierz onn. Il menader dalla canzlia communala, Michael Spescha, raquenta da situaziuns sils plazs e dallas controllas la notg da s. Silvester. «Suenter che nus havevan ils davos onns admoniu la glieud che surpassaments vegnien el futur castigiai, ei quei stau uonn realitad», gi el. En dus cass da surpassaments, amiez il marcau da Glion, hagien ils organs dau il castitg da 100 francs. Il castitg ei staus negin impediment. «Ferton ch’ils controlladers eran vidlunder da scriver il formular da multa, mavan las rachetas ell’aria entuorn els», raquenta Michael Spescha. Ch’ei seigi scumandau da schar ir rachetas ed arder fiugs artificials savevan ils biars, mo quei han tuts ignorau. Il castitg da 100 francs ha fatg absolutamein negina impressiun, quella mesira ha era buca fatg mal als amaturs da rachetas e fiugs artificials.» Il castitg ha valiu quasi sco taxa da participaziun. Il castitg da 100 francs fa tenor ils organs da controlla buca mal a glieud che sto pagar el. Ell’entira Foppa han ins viu ed udiu, malgrad scamonds generals, bia canera, fiugs e glieud ord cadeina. «Ellas fracziuns eis ei uonn stau in bienton pli ruasseivel», remarca Michael Spescha. Persuenter buca a Glion, tut ei seconcentrau, semegliont sco a Laax-Murschetg, sil center cun bia glieud e rambazamba. «Ils organs da controlla han rapportau da situaziuns extremas e nunpusseivlas», gi Michael Spescha. La polizia cantunala ha buca susteniu ils organs da controlla civils. Mo per registrar ufficialmein las persunalias dallas persunas castigiadas vegnien ellas buca sil plaz, ha ella schau drizzar ora. Il pli paradox ei che las stizuns ella regiun han astgau vender rachetas e rauba da fiugs artificials. «Per far via e reglar claramein quei scamond da s. Silvester, druvass ei ina coordinaziun sur l’entira regiun, gie ei duvrass ina clara reglaziun cantunala», resumescha Michael Spescha.

La BVZ Holding SA culla Viafier Gornergrat e la Viafier Matterhorn Gottard sa mirar anavos sin in fetg bien secund miez onn 2022. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei la prevista optimistica pil secund miez onn 2022 severificada. Il diember da passagiers naven da Zermatt ei staus cun rodund 665 000 ni per 58,9 % pli aults che duront la medema perioda da temps digl onn avon. La Viafier Matterhorn Gottard ha registrau il november 2022 schizun dapli passagiers ch’igl onn da record 2019. Ils emprems endisch meins dil 2022 ha la Viafier Matterhorn Gottard registrau 7,29 milliuns passagiers el traffic da persunas regiunal. Quei ei 31,4 % dapli ch’il medem temps digl onn avon. Ei seigi schizun dapli ch’igl onn da record 2019. La gronda cumpart da 80 entochen 90 % dils passagiers resplendi il basegns da quels da far in’excursiun ella natira ed els cuolms. In svilup fetg positiv vegn era constataus tiel Glacier Express. Vid quei tren d’aventura ein la Viafier retica e la Viafier Matterhorn Gottard participai mintgamai cun 50 %. L’occupaziun dil tren la secunda mesadad digl onn vargau ha gia bunamein contonschiu il stan d’avon la pandemia. Per saver dar il damogn alla gronda damonda seigi ei schizun stau necessari da schar circular trens supplementars dil Glacier Express denter Nadal e Daniev. Fetg tschercada seigi vinavon la «Excellence Class» introducida 2019. (cdm/fmr) Il Glacier Express ha success.

El rom dalla retscha d’arranschaments da «TujetschVivaCultura» ha liug mesjamna, ils 4 da schaner 2023 in referat cun Martin Cavegn. Il guardiaselvaschina ed ornitolog campester rapporta da sia lavur ella val e sias sentupadas cugl animal selvadi. A quella sera da referat e discussiun ein indigens e hosps da vacanzas envidai. Ella entscheiva allas 19.00 ella Sala Cristalla dalla halla da sport e cultura a Sedrun/Dulezi. (fmr/hh) Martin Cavegn referescha ella Sala Cristalla a Sedrun.

Cuort avon Nadal ha la direcziun dil gimnasi dalla claustra a Mustér relaschau la prefecta Barbara Kipfer. La visada da plazza ei vegnida publica entras ina contribuziun da RTR. En quella ha la pertuccada era priu posiziun. Sin damonda dalla FMR ha il rectur Tom Etter buca relatau detagls dils motivs dalla visada da plazza, mo tonaton detg: «La basa da confidonza muncava.» «Ella visada stat scret, che la direcziun hagi negina confidonza en mia prestaziun da lavur. Cun quei sai jeu entscheiver en nuot. A mi eis ei vegniu detg ch’jeu seigi buca la mumma dils affons e che quei (il gimnasti ed internat, la red.) seigi negina casa d’affons e giuvenils.» Quei ha Barbara Kipfer detg a Radio e Televisiun Rumantscha (RTR). Sco quei che RTR rapporta, hagi la visada da plazza procurau per irritaziun, ils geniturs seigien preoccupai. «Ils 22 da december 2022 ha Barbara Kipfer obteniu in telefon dil rectur dil gimnasi, Tom Etter. Ella stoppi cumparer per in discuos persunal en biro. En quei discuors seigi vegniu communicau alla dunna che fageva entochen lu la survigilonza dils affons e giuvenils egl internat, in’aschinumnada prefecta, che sia plazza vegni visada. La collaboraziun seigi terminada ed ella hagi in scamond d’access agl internet ed allas localitads dalla scola. Vitier vegni in scamond da discuorer culs affons digl internat e culs geniturs da quels», rapporta RTR. In mument extraordinari Che la visada da plazza ei succedida gest avon Nadal ha ses motivs, di il rectur dil gimnasi dalla claustra da Mustér, Tom Etter, sin damonda dalla FMR: «La basa da confidonza per ina cuntinuaziun dalla collaboraziun las proximas jamnas era semplamein buca pli dada. Nus havein buca saviu spitgar cun quella decisiun.» Ils motivs che han la fin finala menau a quella visada numna el buca: «Quei ei buca caussa dalla publicitad. Per motivs da dretg s’exprimin nus buca davart ils detagls da quella visada da plazza.» La direcziun dil gimnasi e digl internat hagi fatg tuttas examinaziuns giuridicas avon che prender la decisiun: «Naturalmein ch’il dretg da lavur e digl engaschament vegn respectaus.» Ina tala visada da plazza fetschien ins buca semplamein mo aschia, gliez fussi buca fetg professiunal. Ei seigi ina visada ordinaria. Tenor Tom Etter meini la direcziun dil gimnasi ed internat discussiuns culs geniturs ed affons pertuccai, aschilunsch che quels giavischien quei. Tenor Tom Etter ei la lavur el gimnasi ed internat garantida era suenter quella visada da plazza. Las incumbensas vegnien repartidas sillas collaboraturas ed ils collaboraturs, l’entschatta fevrer retuorni ina prefecta el team da lavur suenter in congedi per in viadi. Reglas vegnan applicadas Enviers RTR ha Barbara Kipfer puntuau ch’ei hagi dau difficultads denter la menadara digl internat ed entginas persunas dil team dalla survigilonza il davos temps. «Las propostas da far diever d’ina supervisiun, pia da procurar per sustegn d’ordeifer, hagien ton la menadra digl internat sco il rectur dil gimnasi renviau. En general pertuccan las differenzas la moda e maniera co tractar ils affons e giuvenils che vivan duront l’jamna egl internat. Entochen uss hagien ins giu ina tenuta da promover ina relaziun cus affons e giuvenils e da dar a quels sustegn e capientscha per lur problems. Uss emprovi la menadra d’introducir in sistem repressiv e da controlla», aschia Barbara Kipfer enviers RTR. La menadra digl internat ei Jenny Fry, la consorta dil rectur Tom Etter. Ella ademplescha quella funcziun dapi rodund in miez onn. «Las reglas digl internat ein buca vegnidas midadas ni novas, ellas vegnan ussa semplamein applicadas», puntuescha Tom Etter. Il gimnasi ed internat dalla claustra a Mustér. Leu frequentan il mument rodund 170 scolaras e scolars la scola media. Relaschada caschuna discussiuns La direcziun dil gimnasi ed internat dalla claustra da Mustér ha relaschau la prefecta Barbara Kipfer. Ella ei s’exprimida en RTR pertuccont la visada succedida cuort avon Nadal. La FMR ha confruntau il rectur Tom Etter cun las constataziuns dad ella. Hans Huonder/FMR «La basa da confidonza per ina cuntinuaziun dalla collaboraziun las proximas jamnas era semplamein buca pli dada», di Tom Etter. Pli detagliadamein ha el buca vuliu s’exprimer: «Ils detagls dalla relaschada lein nus buca ofniar alla publicitad.» Sco quei che RTR ha rapportau denter Nadal e Daniev, ei la collaboraziun vegnida terminada e Barbara Kipfer hagi survegniu in scamond d’access agl internet ed allas localitads dalla scola. Vitier vegni in scamond da discuorer culs affons digl internat e culs geniturs. Barbara Kipfer da sia vart ha detg enviers RTR: «Ella visada stat scret, che la direcziun hagi negina confidonza en mia prestaziun da lavur. Cun quei sai jeu entscheiver en nuot.» En in scriver als affons e geniturs puntuescha Tom Etter: «Jeu deploreschel quei pass e sun pertscharts che las scolaras ed ils scolars cun ina stretga relaziun da confidonza tier dunna Kiepfer han grev da capir ed acceptar quella decisiun.» La decisiun seigi curdada suenter madira ponderaziun ed en cussegliaziun intensiva enteifer la direcziun dalla scola. «La basa da confidonza era semplamein buca pli dada.» Tom Etter, rectur dil gimnasi dalla claustra da Mustér

Denter Nadal e Daniev han enzacontas dunnas da Rueras fatg paun e terscholas el fuorn amiez il vitget e vendiu las buontads enteifer cuort temps.A caschun d’ina fiastetta han ellas purschiu suppa da giutta ed envidau da far in viva cun vin cauld. La gievgia vargada encunter sera er’ei vanzau gnanc ina miula pli. Las meisas da vendita ella «hetta» a Rueras eran ­vitas. «Nus sezzas havein aunc mai saviu prender a casa ina terschola. Oz havein nus vendiu 170 pauns e 60 terscholas e havessen saviu vender aunc dapli», ha Rita Cavegn detg. Semegliontas acziuns ha il vischinadi da Rueras gia organisau pliras ga. Sco l’actuara dil vischinadi di denton aunc mai denter Nadal e Daniev. Ensemen cun Marlis Decurtins (cassiera) e Bruno Berther (cauvitg), fuorma ella la suprastonza dil vischinadi da Rueras. Vischinadi activ Il vischinadi ei in’organisaziun activa ed organisescha adina puspei occurrenzas per rinforzar la cuminonza dallas habitontas e dils habitonts da Rueras mo era il contact culs hosps da vacanzas, possessurs da secundas habitaziuns e vischins d’auters vitgs. Mintga tschun onns envida il vischinadi da Rueras alla fiasta dil vitg cun program da divertiment ed ustria. Uonn eis ei puspei aschi lunsch e la siatavla fiasta dil vitg ha liug ils 26 d’uost 2023. Ulteriuras acziuns semegliontas ni era ina ga ir a magliar pulenta cun groma, dar troccas ed auter vegn organisau tenor pusseivladads. Buna cumpignia La davosa gievgia digl onn 2022 ein enzacontas dunnas da Rueras serimnadas la damaun allas 8.00 ella «hetta» amiez il vitg. Tenor Rita Cavegn ei far paun e terscholas da cuminonza divertent e flot. Las pastas havevan las dunnas gia preparau la mesjamna sera a casa. La damaun baul ha Bruno Berther scaldau en il fuorn, quei cuozza mintgamai circa duas uras entochen ch’il fuorn ha la temperatura giavischada. Aschia era il fuorn semtgaus sin ch’il paun era «levaus si» flot e bein. «Duront ch’il paun ei en fuorn gudin nus la cumpignia, ins astga denton buca secumblidar pertgei en aschia in fuorn brischa il paun spert», ha Rita Cavegn manegiau riend. Denteren seigi ei da mirar en fuorn e tenor basegns muentar il paun, pia per exempel prender da davos anavon e mirar che tuts vegnien cotgs e bials. La «hetta» Pli baul surveva la hetta al vischinadi per sbuglientar ils pors ils dis da mezca. Mo certs vischins possedevan il dretg da far diever da quella: «Quella casetta ei era stada biars onns il «pistregn» e las dunnas serimnavan leu enzacontas gadas ad onn per far lischiva», aschia Rita Cavegn. Avon strusch 30 onns han ils possessurs dils dretgs surdau la «hetta» al vischinadi. La casetta fuva pia gia antruras in liug che uneva e quella tradiziun han ils da Rueras schau reviver avon ina pulita roscha onns ed ei funcziuna aunc adina. La «hetta» po era vegnir affittada per far paun ni era per organisar fiastas da famiglia ed auter. A caschun dalla sentupada denter Nadal e Daniev ei la glieud vegnida da tuttas varts e ha gudiu da dar ina paterlada e star empau da cumpignia. Glieud da tuttas generaziuns ha schau gustar ina suppa da giutta e ha fatg in viva cun vin cauld. Il paun e las terscholas han ei saviu guder a casa, schau tener ditg han quellas buontads franc buc. Per schar vegnir secs ei il paun frestg ord fuorn numnadamein bia memia buns. Mhhhhm...in fuorn plein terscholas. Biars hosps ed indigens han gudiu la sentupada amiez Rueras. Il paun e las terscholas dallas dunnas dil vischinadi da Rueras han anflau spert cumpraders.

Sch’ins va sin viseta, ei quei cumbinau cun persunas ch’ins entaupa ni empren d’enconuscher. Sch’ins viseta ina caussa sa quei esser cumbinau cun concerts, exposiziuns ni sesidas. Ina viseta agl Archiv da stadi dil Grischun, per veser la purgameina da fundaziun dalla Ligia Grischa, ei enzatgei tut aparti. «Nus essan fetg leds ch’ei dat ils archivs culturals ellas regiuns, igl ei instituziuns impurtontas», declara Sandro Decurtins duront il discuors. El sesa en siu biro, ella tiarza alzada dil Karlihof a Cuera. Quei baghetg ha il cantun Grischun schau baghegiar gl’onn 1903 el stil dil temps, aposta sco sedia dalla biblioteca cantunala e digl archiv da stadi. Igl era pia buca la residenza d’ina famiglia aristocrata ch’ins ha midau en in edifeci administrativ. Da pliras talas dinastias conserva gl’archiv da stadi denton biaras actas e relaschs. Tscharner, de Mont, Castelberg, Capaul, Capol e Marchion ein mo entgins dils nums. Il pli grond relasch privat ei quel dalla famiglia de Salis. «Igl ei in exempel da parada. Ins di ch’ei seigi in dils pli bials archivs privats dalla Svizra», declara Sandro Decurtins. El ei vicearchivar e substitut digl archivari cantunal. Reto Weiss meina dapi gl’avrel 2012 quella partiziun digl Uffeci da cultura. Sandro Decurtins, ella cruna nr. 1 dil grond cumplex sutterran. Il plaz ei limitaus Dapi ch’el exista ha gl’Archiv da stadi rimnau numerus relaschs privats. El ha cunquei salvau ina enorma savida, enconuschientschas ed informaziuns che pertuccan nies cantun, sia cultura e sia populaziun. Duront decennis deva ei negins archivs culturals ellas regiuns, e las vischnauncas rimnavan buca activamein relaschs da famiglias. Tut era dependent dad archivaris da vischnaunca premurai e cun sensori per la historia. Ei dat singuls, sco per exempel Tarcisi Hendry a Tujetsch. Gl’archiv da stadi ei stau sur decennis l’adressa per deponer collecziuns d’actas e fotografias. Oz ein ils responsabels leds che archivs culturals ellas regiuns sustegnan quels sforzs. «Sch’ei dat in relasch, vegn quel tenius ensemen e buca zavraus», declara Sandro Decurtins. In dils plans dalla correcziun dil Rein, fatgs da Richard Lanicca. Aunc adina retscheiva gl’archiv da stadi damondas da deponder actas. Quei ch’ei d’impurtonza surregiunala accepta el bugen, era sch’il plaz ei daventaus scarts. Sco quei ch’il vicearchivari conferma, ein ins arrivaus als cunfins. «Nus essan vidlunder da planisar in engrondiment», declara el. Dil fotograf Ildefons Decurtins Las archivalias el tschalèr schurmegiau dil Karlihof ein cunzun actas ufficialas dil cantun, igl ein treis quarts da tut quei ch’ei deponiu. Ina quarta ein relaschs privats, igl ei ina partiziun vasta e zun reha. La collecziun includa actas, brevs, purgameinas, plans, fotografias, ed auter. «Nossa rimnada da fotografias ha entschiet bia pli baul che quella dalla ‘Fotostiftung Graubünden’», declara Sandro Decurtins. Ina dallas collecziuns ei quella dil fotograf Ildefons Decurtins da Mustér. Auters gronds relaschs derivan dils fotografs Salzborn, Meisser e Feuerstein. Buca fotografias, mobein actas e documents, anfl’ins era da diversas persunalitads sursilvanas. Per exempel dil miedi Aluis Teofil Tuor (1873-1939), da mistral Giusep Demont da Sevgein (1884-1975), ni dil promotur dil romontsch Gian Caduff (1899-1994), oriund da Flond. Sch’igl archiv da stadi fuss buca staus aviarts per quels e numerus auters, fussen gronds scazis i a piarder. Biars rimnaders privats rimnavan buca per posseder, mobein per salvar historia e savida. Aschia ha gl’urer Gieri Casura (1877-1939) da Glion preservau gl’archiv dalla famiglia Castelli à San Nazzaro. Il 17 e 18avel tschentaner fuva ella ina dinastia d’influenza e pussonza ella Foppa. Quei archiv ha anflau – per cletg – la via el archiv da stadi a Cuera, grazia al donatur Gieri Casura. Testament da Tello maunca Duront la girada el vast tschalèr cun sias 7000 crunas ha Sandro Decurtins mussau era in document stabilius avon 600 onns. Tut impressiunaus stattan ins avon il contract dalla Ligia Grischa. Il vicearchivari ha aviert la scatla e priu ora cun vons alvs percautamein la purgameina. Ed ussa s’immaginesch’ins la sentupada dils 16 da mars 1424. Gl’igl avat da Mustér Pieder da Pultengia, ils signurs da Razén Hans, Heinrich ed Ulrich, il cont Hans de Sax-Mesauc ed il cont Hugo da Werdenberg-Heiligenberg, ensemen culs representants dallas dertgiras, mistrals e vischinadis dalla Surselva, da Valrein e Schons. Els han fixau quei gi solemnamein il contract d’allianza. La purgameina dils 16 da mars 1424, culs sigils da Pieder da Pultengia ed ils auters participonts. Il testament digl uestg Tello digl onn 765 ein buca egl archiv da stadi. «Igl ei ina archivalia digl uestgiu, e buca dil stadi», motivescha Sandro Decurtins. Gl’original existi dil reminent gnanc pli, ei detti mo pli copias da quei renomau document, declara el. Persuenter ei in auter testament conservaus a Cuera. Igl ei il pli vegl digl entir inventari da tschiensmellis documents. «Quella purgameina digl onn 1209 han ins anflau els mirs d’ina casa a Chapella ell’Engiadin’aulta», declara il vicearchivari. Igl ei ina purgameina screta en latin en ina bellezia scartira. «Nossa rimnada cumpeglia denton era documents novs», renda el attent e pren ord in’autra cruna la scatla d’ina documentaziun fatga 783 onns pli tard cul computer. Igl ei las actas digl emprem «Bündner Solo- und Quartettwettbewerb für Blechblasinstrumente», la concurrenza ch’ei stada ils 24 d’october 1992 a Sagogn. Il pli vegl document, in testament digl onn 1209, da Chapella sper S-chanf. Co gl’Archiv da stadi ei organisaus Gl’Archiv da stadi al Karlihof a Cuera ei gl’archiv dil cantun Grischun. Cheu ein las actas dallas Treis Ligias conservadas tochen tier il davos protocol dil 2022 dalla regenza. Gl’archiv da stadi dil Grischun sebasa silla lescha cantunala davart la gestiun da documents e l’archivaziun ed ei ina partiziun digl Uffeci da cultura. Quel fa part dil Departament d’educaziun, cultura e protecziun digl ambient da cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Gl’archiv da stadi lavura buca el zuppau e davos portas serradas. Igl ei in survetsch accessibel ad in e scadin. Ils documents ein per part cataloghisai a moda fetg detagliada, per part era mo en fuorma da survestas. Ils registers ein publicai sco pdf silla pagina d’internet digl archiv. In mied d’encurir impurtont ei la banca da datas ch’ei medemamein accessibla egl internet. Dapli informaziuns mira www.sag.gr.ch

Dapresent battan las meglieras curridras ed ils megliers curriders al Tour de ski da cuorsa liunga. Allas duas empremas concurrenzas da quellas cuorsas dil Cup mundial ha era Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch saviu separticipar. Per el ei il temps culs megliers Svizzers staus zun prezius. Il Tour de ski ei partius en Val Müstair. Leu ha Swiss Ski giu in contingent special da curridras e curriders. Quei ei normal ella tiara nua che las cuorsas han liug. Cla-­Ursin Nufer (21) ha profitau da quella clausula. El ha saviu separticipar allas duas empremas concurrenzas: il sprint per l’entschatta dil tour e silsuenter la cuorsa da 10 km. El prolog dil sprint eis el daventaus 68avel, ella ­cuorsa da 10 km schizun 63avel da rodund 100 participonts. Sia bilanza ei fetg positiva: «Jeu sun fetg cuntents cun quellas ­rangaziuns.» Laud ha el era survegniu persuenter dils trenaders e da siu team da servis. Ella cuorsa da 10 km eis el staus il quart meglier Svizzer. Buns discuors «Normalmein ein ils megliers atlets svizzers per sesezs en in hotel, ils ulteriurs en in auter. En Val Müstair ei quei stau auter, nus havein giu dimora el medem hotel», di Cla-Ursin Nufer che ha giu sia premiera el Cup mundial il december 2021 a Tavau. Aschia seigi sepurschiu uonn la caschun da discuorer culs megliers: «Jeu hai nezegiau stediamein quels discuors e vuliu saver dad els co els sepreparan per las cuorsas e tgei tactica ch’els han en quellas. Per mei sco giuven currider ein quels discuors stai fetg impurtonts ed enrihonts.» Ils cussegls tactics obteni ha Cla-Ursin Nufer saviu nezegiar per la cuorsa da 10 km ed il quen ei ius si bein: «Jeu havevel respect da quella cuorsa. Hai empruau da tener petg las duas empremas rundas e la fin finala attaccau tenor meglier saver e puder ella davosa runda.» Aschia ha el saviu distanziar plirs collegas svizzers, denter auter Beda Klee e Roman Furger, omisdus commembers dil cader A da Swiss Ski. Cla-Ursin Nufer ha spiars 2 minutas e 35 secundas sil victur Johannes Hoesflot Klaebo, il meglier currider dil mund. Quella buna rangaziun hagi dau ad el segirtad, di il commember dil cader C da Swiss Ski: «Igl ei segiramein ina buna basa pil futur.» Aunc potenzial da migliur Cla-Ursin Nufer che ha munchentau igl unviern passau pli u meins tuttas concurrenzas pervia d’ina grippa, ei perschuadius da haver fatg uss in pass anavon. Tonaton vesa el aunc potenzial da migliur: «La cundiziun san ins adina migliurar. Jeu vesel denton aunc pusseivladads ella tactica, pia co parter en las forzas duront la cuorsa, cu spargnar energia e cu attaccar.» La fin da quest’jamna suondan las proximas impurtontas cuorsas pil Tuatschin. Ad Oberstdorf en Germania han liug concurrenzas dil Cup Continental e quellas ein decisivas per la qualificaziun pil campiunadi mundial dallas curridras e dils curriders sut 23 onns la fin da schaner ed entschatta fevrer 2023 a Whistler en Canada. Cla-Ursin Nufer ha gia contonschiu in resultat che segirescha ad el la qualificaziun: «Uss drov’jeu aunc in ulteriur bien resultat e lu duess jeu vegnir selecziunaus definitivamein.» Igl onn vargau ha Cla-Ursin Nufer munchentau ils campiunadis mundials dils juniors pervia da maldispostadad, avon dus onns eis el separticipaus a quels dils curriders sut 20 onns. Ad Oberstdorf spetgan in sprint ed ina cuorsa da distanza el stil classic sils curriders. Suenter ils campiunadis mundials U23 spera Cla-Ursin Nufer da saver separticipar questa stagiun aunc ina ga ad ina ni l’autra cuorsa dil Cup mundial. Ils campiunadis mundials dils juniors hagien ussa denton absoluta prioritad: «Jeu sun empau staunchels suenter las cuorsas en Val ­Müstair, mo schiglioc fits ed optimists, damai che la cundiziun constat.» Il Tuatschin Cla-Ursin Nufer ei commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski.

Ils 27 da schaner 2023 decidan treis vischnauncas dalla Foppa sch’ellas vulan maridar. Las preparativas leutier han entschiet avon dus onns. Ier han las casadas da Laax, Sagogn e Schluein retschiert il messadi per la votaziun da fusiun. «Ina fusiun da vischnauncas mitighescha la situaziun en general difficila d’occupar ils posts els gremis communals che ston ultra da quei ademplir pretensiuns adina pli aultas», scrivan ils presidents communals da Laax, Sagogn e Schluein. Franz Gschwend, Thomas Candrian e Ralf Schlaepfer han suttascret la prefaziun dil messadi che votantas e votants han retschiert ier en casa. «Nus essan perschuadi ch’ina fusiun creescha ina ferma vischnaunca pil futur», fineschan els il text introductiv. Ina fusiun rinforzi la posiziun, las vischnauncas sappien far valer meglier ils interess communals enviers il cantun e las corporaziuns regiunalas. Meglieras cundiziuns da basa Il carnet cul messadi dalla votaziun ei distribuius a Laax, Sagogn e Schluein. Sin 16 paginas, mintgamai en lungatg romontsch e tudestg, presenta la broschura il project. La fusiun augmenti las sinergias e porschi numerusas novas schanzas per las vischnauncas e bia avantatgs per las habitontas ed ils habitonts. La populaziun sappi profitar dalla purschida multifara da tuttas vischnauncas, da novs projects e da meglieras cundiziuns da basa per mistregn, agricultura, turissem, infrastructura, sco era da survetschs professiunals dall’administraziun communala. L’idea d’ina fusiun deriva oriundamein dils presidents communals da Laax e Sagogn. Sin fundament da reacziuns dallas vischnauncas vischinas han ins involvau era Falera e Schluein e sviluppau vinavon in preproject. Ils 18 da zercladur 2020 ha la radunonza communala da Falera refusau ina participaziun, las autras treis suprastonzas han decidiu da cuntinuar. Ina gruppa da project ed ina da lavur cun varga 30 persunas han elaborau ideas, finamiras e cundiziuns da basa per ina fusiun. Ils 25 da zercladur 2022 han ellas presentau ils resultats alla populaziun. Dil rapport final culs detagls han las suprastonzas ed il meinaproject Adrian Wolf informau gl’october vargau. Opposiziun ei seformada El messadi che votantas e votants han retschiert ier motiveschan las autoritads las finamiras concretas. Ei valien el futur per exempel tariffas d’indigens per bus local, sport da skis e da stad. Buca il davos profiteschien las uniuns d’in ferm sustegn dalla Fundaziun Pro Laax. Las treis vischnauncas profiteschien plinavon ina da l’autra ton els secturs mistregn, agricultura e turissem, sco era en damondas dalla planisaziun dil terren e dallas colligiaziuns dil traffic. «Projects d’infrastructura san vegnir realisai ensemen el liug ch’ei adattaus il meglier», san ins eleger tiels sis puncts dallas finamiras. Il messadi dat ina survesta cuorta, denter auter dalla cunvegna da fusiun, dall’organisaziun politica nova cugl uoppen e la definiziun dil romontsch sco lungatg ufficial e da scola. La preit da placats a Laax dat risposta sil messadi d'ina fusiun. En general resumescha il messadi per la votaziun dils 27 da schaner 2023 tuttas informaziuns che las autoritads han presentau gl’october alla populaziun. Suenter quellas ha l’opposiziun entschiet a sereghegliar. Actualmein constatesch’ins undas detg furibundas en connex cul project. Brevs da lecturs indicheschan che parts dalla populaziun, oravontut da Laax, ha resalvas. Leu ei in comite seformaus, ins damonda sch’ei seigi prudent ch’in construct communal creschi e daventi adina pli nunsurveseivel. «Adina pli grond ed anomim», san ins leger sin in placat che penda. Era las medias socialas distribueschan diversas informaziuns encunter la fusiun. El messadi hagi el buca anflau motivs perschuadents che savessien purtar avantatgs alla vischnaunca da Laax, scriva gl’autur d’ina brev da lecturs, ina vischnaunca che tonschi dil Rein tochen sil Vorab seigi negin argument plausibel per fusiunar, manegia el. Entochen ils 27 da schaner vegnan las auas a tschallatar pulitamein a Laax, Sagogn e Schluein pervia da quell’impurtonta decisiun.

Avon prest sis onns ha ina famiglia da Turitg cumprau ina mesa casa cun clavau a Vignogn. Duront la renovaziun ha ei dau bialas surpresas. Els seigien fetg cuntents co ei seigi gartegiau da renovar la casa, ed els sesentien era fetg bein en lur igniv a Vignogn, han ils proprietaris declarau sin esch-casa cun salidar la viseta. Isabelle Frey-Wagner e Carsten Wagner han passentau cun lur treis affons la scumiada digl onn a Vignogn. La famiglia ha gudiu l’emprema gada endretg lur domicil da vacanzas ch’ei ussa renovaus. Gl'orsal datescha 1830 Igl ei per els in refugi amiez la Lumnezia. Carsten Wagner lavura a Turitg sco professer da fisiologia all’universitad. «Dapi l’affonza enconuschel jeu la regiun, nus passentavan cun nos geniturs gi lu las vacanzas cheu», gi il patrun-casa. Pli tard ha el fatg a Glion in praticum el spital regiunal ed ils ligioms ein vegni aunc pli ferms. Per sia atgna famiglia ha el finalmein anflau in agen domicil a Vignogn. Gl’emprem hagien els priu la casa a tscheins, lu, avon prest sis onns, han els giu la caschun da cumprar quella. Igl ei buca ina casa luxeriusa, mobein ina mesa-casa cun clavau e nuegl. Gl’orsal sut il tetgal datescha 1830 sco onn da construcziun. Isabelle Frey Wagner e siu consort ein spir laud pertuccont la collaboraziun culs mistergners indigens. «Quei ein mund en cumparegliaziun culla Bassa», han omisdus remarcau. Naven dil scrinari, il pictur, il tschentapegnas e gl’installatur sanitar hagien tuts tratg vid il medem sughet, adina hagien els giu contact cullas medemas persunas, ins hagi era saviu discutar da quei e tschei giavisch. Il bab da Carsten Wagner, in architect dalla Tiaratudestga, ha planisau e menau precautamein la renovaziun. Sco antruras usitau, eran las localitads d’ina casa dubla buca separadas claramein naven dil tetgal tochen tiel tschaler. Ina combra, parts dalla stiva e dil surcombras tunschevan ella mesa-casa dils vischins, il cuntrari medemamein. La stiva a Vignogn cullas intarsias che eran zuppadas davos la colur. Intarsias el tablegiau Per saver renovar han las duas partidas stuiu secunvegnir e separar claramein il schischom. Il settember vargau ha la famiglia Wagner organisau ina fiasta da ventschida per vischins, anteriurs proprietaris e mistergners participai. Ils possessurs han vuliu mussar co la renovaziun ei gartegiada. Tgi che renovescha ina casa veglia ella construcziun da stric sto quintar cun surpresas. Talas han buca muncau tier quei project. Oravontut positivas, ha la famiglia constatau. «En stiva havein nus schau allontanar la colur dallas preits e dil plantschiu. Leu ha ei dau la surpresa pli legreivla», raquenta Isabella Frey Wagner. Il pictur hagi telefonau e communicau che intarsias seigien vegnidas neunavon. Ils anteriurs possessurs ch’ein carschi si en quella casa han smarvegliau. Mai havessen els sminau talas decoraziuns el lenn dalla stiva. La casa purila Sut Baselgia a Vignogn, culla part dretga ch'ei renovada. Ina casa nova mettevan possessurs e construiders pli baul adina sut la protecziun divina. Vid las biaras casas-lenn construidas il 16avel tochen 19avel tschentaner vesan ins ils medems simbols. Jesus, Maria e Joseph entagliavan ins denton per ordinari vid las travs exteriuras, e buca en stiva. Las intarsias tschentadas el lenn decoreschan ussa la stiva clara. La gronda meisa sut las finiastras, il puffen vid la preit seniester dall’entrada e la pegna-scalegl davos gl’esch ein mobiglias che cumpleteschan puspei l’anteriura stiva da purs. Igl ei las mobiglias tipicas dallas stivas da purs. Il puffen e la meisa han ils possessurs anflau en ina brocca d’antiquitads giu la Bassa. «Ins ha getg a nus che quei derivi dalla Surselva», raquenta Isabelle Frey Wagner. «Ussa ein quellas mobiglias returnadas», commentescha siu um.

Biars giuvens e giuvnas, sco era vegls e veglias han il sentiment, che quei regal dalla sanadad resti per adina. Las fins d’jamna festivar tochen la damaun, durmir 2–3 uras, la damaun avon luvrar in energy drink e Marlboro cotschnas. La giuventetgna ha il sentiment d’esser nunrumpeivla e ch’il mund giri mo entuorn ella. Club enstagl baselgia, smarties enstagl la hostia e viver young wild and free enstagl da viver prudent. La glieud drova schon daditg buc pli igl agid da surengiu. Ei dat gie Instagram che benedescha l’olma, ei dat Tiktok che nutrescha nos patratgs ed ei dat Youtube che muossa la dretga via. «Tgi drova schon dad x zatgi auter agid», tertgein nus, «jeu sun gie aunc giuvens e cun mei schabegia nuot.» Gie, quei vai era schon fatg atras. Probabel sundel buc il sulet. Quei enconuscha forsa in ni l’auter. Onns en ed onns ora funcziuna tut semplamein da sez: scola, job, collegas, carriera, party, relaziuns, amur, temps liber. E tuttenina. Gie tuttenina vegn ins malsauns. Ina greva grippa, ina ruttadira, forsa survegns in’attacca dil tschurvi, forsa long covid, forsa diabetes ni schiglioc x zatgei. Ei dat aschi biaras pusseivladas da daventar dad ina persuna sauna ad ina malsauna. E quei ei buc mo tier ils vegls, mobein era tier la giuventetgna. Ed ord il nuot. Tuttenina. Gie tuttenina daventan caussas sco Tiktok, sortida, fashion, la veta selvadia e nunreligiusa secunda prioritad. Tut il bi e bien vegn mess dalla vart. Ei va mo pli per vegnir sauns. Cun scher lu sil canapè, far giu nas cun grippa, ni duront ch’ins schai en letg cun ina malsogna, ni el spital cun zatgei gravond … en quei mument patratgan biars vida Diu. Tuttenina eis el en nos patratgs, ni magari perfin en nos plaids, e lu schein nus: «O Dieus pertgiri, car Diu, fai mei puspei sauns. Jeu fagess tut persuenter. Fai schi bien, Diu, lai daventar mei sauns.» Nus rugein tier ina pussonza pli gronda per spert puspei saver turnar el mintgadi. E duront ch’ins enquera igl agid tier Diu, sedamond’ins el medem mument, sche quei ei atgnamein ok, da rugar per vegnir sauns. Ins sedamonda, schebein Diu gidi tuttina, schebein el sappi, ch’ins roga normalmein buc. Ins spera ch’el smacchi giu in egl, e fetschi ins sauns. Pliras gadas schein nus lu: «Sch’jeu vegnel puspei sauns, lu vegn jeu era vinavon ad engraziar e rugar tier Diu. Jeu semigliurel.» Il temps passa la finfinala, ed ins vegn el meglier cass puspei fits, frestgs e sauns. Ord la construcziun: «Sch’jeu vegn lu puspei fits, fetschel vinavon mias oraziuns», eisi vegniu nuot. Ins viva puspei ella veta electrisada e considerescha tut quei che vegn sco normal. Far oraziun tuschein nus sin damaun. Mirar netflix, gliez fagein nus oz. Ed aschia vivin nus vinavon, entochen che la proxima grippa ni la proxima malsogna vegn. E lu vegn zacu la surproxima e la sursurproxima malsogna. E nus schein lu adina puspei il medem: «Oh, vess jeu mo schon rugau avon. Lu vess Diu segir pertgirau mei da quei mal. Vess jeu mo buc calau da far oraziuns tschella gada cura ch’jeu erel malsauns. Diu, fai mei sauns. Fai schi bien.» Ivo Orlik (29) frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuira. Ils davos dus onns ha el lavurà sco creative director en in’agentura da social media. Durant tschintg onns ha il Sursilvan lavurà tar RTR sco moderatur da radio e da l’emissiun Minisguard. Sper la lavur è Ivo activ en la musica rumantscha sco «Giganto». En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La fin dall’jamna vargada ha giu liug a Maloja ina concurrenza da cuorsa liunga el rom dil Cup nordic Raiffeisen dil Grischun. En concurrenza ein era entgin(a)s Sursilvanas e Sursilvans stai. Las meglieras prestaziuns ein reussidas a Laurin Elvedi dil Club da skis Castrisch (4. rang ella categoria buobs sut 8 onns), Andrina Bisquolm dil Club da skis Trun (4. rang ella categoria buobas sut 10 onns), Elia Bisquolm dil Club da skis Trun (7. rang ella categoria buobs sut 14 onns) ed Otavia Vonplon dil Club da skis Castrisch (7. rang ella categoria buobas sut 14 onns). Ella categoria dils mattatschs sut 16 onns ei Tylan Michel dil Club da skis Trin daventaus excellent tierz. Luca Deplazes dil Club da skis Trun ei daventaus siatavel en quella categoria e Heikki Piali dil Club da skis Trin dieschavel. Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch ei daventaus bien sisavel ella categoria dils juniors sut 20 onns. Las proximas concurrenzas dil Cup nordic Raiffeisen han liug miez schaner a Lai. Leu vegnan ils dis da «Giuventetgna e Sport» arranschai cun ina cuorsa singula ed ina concurrenza da staffetta sco era il Planoirino. Sil program ei leu era la cuorsa dil Planoiras aschilunsch che las cundiziuns da neiv lubeschan ei. (fmr/hh)

Il project dalla punt pendenta a Mustér ei calculaus cun cuosts da construcziun da 1,8 milliuns francs. Rodund ina quarta dalla summa ei rimnada definitivamein. Suenter ch’il cantun ha approbau la revisiun dalla planisaziun locala che pertucca quei project, suonda ussa la damonda da baghegiar. Ella vegn inoltrada mardis proxim. Il davos temps eis ei stau rausseivel entuorn il project dalla punt pendenta a Mustér, silmeins ella publicitad. Davos las culissas eis ei denton vegniu luvrau mordio e cun tutta speronza da saver realisar la punt da Sontga Gada sur il Rein anteriur entochen sut Mompé Medel. Engaschi han ils iniziants e gidonters mussau ils davos meins surtut enten rimnar daners. «Entochen uss havein nus garanzias per 400 000 francs. Quei ei tut daners da privats ni fatschentas dalla regiun», di Christian Loretz che presidiescha l’Uniun la pendenta che dumbra il mument 189 commembras e commembers. Ils daners ein aunc buca sin in conto dall’uniun, mobein garanti sin fundament da cunvegnientschas: «Quei mument che nus havein garantiu la finanziaziun savein nus retrer els.» Aunc 1,4 milliuns francs La finamira dall’uniun era d’animar 100 singuls ni fatschentas da finanziar in meter per 1000 francs vid la punt nova entochen la fin 2022. «Cun 101 havein nus contonschiu quella finamira ed ussa essan nus tier 106. La finamira ei pia contonschida, mo quella summa tonscha deplorablamein aunc buca», di Christian Loretz plein optimissem che la finanziaziun reusseschi. La finamira finala ei da vender 270 meters à mintgamai 1000 francs. Ina gronda part dalla finanziaziun vul e sto l’uniun denton cuvierer cun contribuziuns d’autras varts: «Nus patertgein en emprema lingia vid il maun public. Cul cantun essan nus gia en discussiun. Mo lu sperein nus era sin sustegn dalla vischnaunca da Mustér, las vischnauncas vischinontas e fundaziuns. Pliras fundaziuns vulan veser igl emprem ina lubientscha da baghegiar.» Il giavisch dall’uniun fuss ei era da saver recaltgar in sponsur grond: «Nus patertgein vid in da 100 000 francs. Mo quei ei fetg grev.» En dretg da baghegiar Suenter che la vischnaunca ha scaffiu la basa legala per la construcziun dalla punt el rom dalla revisiun dalla planisaziun locala, ei quella era vegnida approbada dil cantun. Las davosas jamnas ei il dretg da baghegiar e da passadi vegnius reglaus culs proprietaris da terren. Sco quei che Christian Loretz di, ein quels dretgs tuts sut tetg. Suenter ch’il project sco tal dalla punt ei vegnius preexaminaus da cantun e vischnaunca, ei la damonda da baghegiar vegnida preparada. «Mardis proxim vegnin nus ad inoltrar ella alla vischnaunca da Mustér», di Christian Loretz. Grazia allas preexaminaziuns quenta el buca cun resistenza pli gronda. Realisaziun igl onn 2024 La finamira dall’Uniun la pendenta ei da construir la punt igl onn 2024. Per che quei seigi pusseivel, sto la finanziaziun esser garantida entochen la fin dalla stad. «Tut sto ir relativamein spert. Sche nus lein baghegiar l’auter onn stuein nus empustar las sugas d’itschal per la punt il settember da quest onn. Cass cuntrari eis ei buca garantiu ch’il material stetti a disposiziun ad uras», constatescha Christian Loretz. Il consorzi che construescha il tgierp dalla punt ei definius. Ei setracta dalla cuminonza da lavur Jakob – Pfeifer – Von Rotz & Wiedemar AG ch’ei vegnida eligida persuenter igl atun entras l’uniun. Sco quei che Christian Loretz di, ha mintga singula da quellas treis interpresas dalla cuminonza ina cumpetenza speciala enten realisar punts pendentas. En tut eran quater projects vegni inoltrai all’uniun. Las lavurs da fundament dalla punt ein aunc buca stadas publicadas. Ellas ein planisadas e duein – sche zaco pusseivel – vegnir surdadas ad interpresas localas. Igl ei previu da schar offerir quellas lavurs igl atun ni unviern vegnent, quei mument che la realisaziun dil project ei garantida. 100 meters sur il Rein anteriur Cun ina lunghezia da rodund 300 m ed in’altezia maximala da 100 m duei la punt pendenta da Sontga Gada entochen Mompé Medel daventar ina dallas pli spectacularas en Svizra. La construcziun succeda cun sugas d’itschal. Il plantschiu dalla punt ei ord garter. Dalla vart segireschan garters e sugas ils viandonts. Ferton ch’il liug pigl access silla punt ei restaus sco previu antruras sper la baselgia da s. Gada, ha ei dau ina midada dalla vart da Mompé Medel. «Leu essan nus uss en in punct pli a bass che previu, damai che la pendenza dalla punt fuss schiglioc stada memia gronda. Ussa vegnin nus direct el liug culla senda da viandar», di Christian Loretz che lauda il grond engaschament dalla suprastonza dall’uniun che dumbra 12 commembers. Visualisaziun dalla punt pendenta sur il Rein anteriur denter Sontga Gada e Mompé Medel a Mustér. Project punt pendenta s’avonza L’autra jamna vegn la damonda da baghegiar per la punt pendenta da Sontga Gada a Mompé Medel a Mustér inoltrada alla vischnaunca. La finanziaziun dil project cun cuosts da 1,8 milliuns francs ei denton aunc buca garantida. Hans Huonder/FMR Sco quei ch’il president dall’Uniun la pendenta, Christian Loretz ha detg sin damonda dalla FMR, eis ei reussiu da rimnar entochen ussa ­400 000 francs. 1,4 milliuns mauncan pia aunc e quels vul l’uniun recaltgar d’ulteriuras persunas e fatschentas, mo surtut era dil cantun, vischnauncas e fundaziuns. Christian Loretz spera che la lubientscha da baghegiar vegni concedida entochen la stad: «La finamira ei da haver reglau la finanziaziun entochen la fin dalla stad. Per che nus sappien entscheiver cullas lavurs da construcziun l’auter onn, stuein nus empustar las sugas d’itschal il settember.» Cun ina lunghezia da rodund 300 m ed in’altezia maximala da 100 m sur il Rein anteriur duei la punt pendenta a Mustér esser ina dallas spectacularas en Svizra. La construcziun succeda cun sugas d’itschal. Il plantschiu dalla punt duei consister da garter, aschi bein sco las varts che vegnan sustenidas da sugas. La punt duei far la colligiaziun da Sontga Gada cugl uclaun da Mompé Medel e la senda da viandar. «La finamira ei da haver reglau la finanziaziun entochen la fin dalla stad.» Christian Loretz, president dall’Uniun la pendenta

Igl unviern migeivel periclitescha ils aviuls e las raccoltas. Las temperaturas fan cambrolas, ein memia aultas per da quei temps e midan spert, quei fa gronds fastedis als aviuls che drovan uss il dubel dil nutriment usitau. «Jeu sun staus il gliendisdis tier mes aviuls, ei sgolan ora ed ein activs e quei ei bia ­memia baul. Ei portan gia en pollas, enzatgei aschia hai jeu aunc mai viu el de­cuors dils 22 onns ch’jeu sun apicultur», di Raymond Schnoz. Igl apicultur da Mustér ei controllader digl Uffeci per la segirtad da victualias e per la sanadad d’animals dil cantun Grischun. El sensibilisescha en sia funcziun er ils auters apiculturs dad esser attents e controllar ils pievels. Ils apiculturs dalla regiun s’entaupien ina ga il meins per discutar e brattar meinis. Las controllas dueigien denton buca vegnir fatgas da temperaturas memia bassas. Lu duessi ins buca disturbar ils aviuls, autruisa vegnien ei ord la trocla. Insects sensibels Raymond Schnoz ha controllau ses pievels quei gliendisdis e constatau ch’ei dat aviuls che sgolan gia ora. Quei fetschien ei tier temperaturas d’entuorn 9 – 10 grads. «In ulteriur problem ei che las temperaturas varieschan magari dad ura tier ura e sch’ei vegn tuttenina freid drovan ils aviuls ina massa energia, ei pon buca pli anavos tier gl’ualer e crappan.» Tenor ­Raymond Schnoz ein aviuls insects fetg sensibels che reageschan sin da tuttas influenzas. Las temperaturas ch’ein aultas per da quei temps cudezzan da sgular ora ed entras quell’activitad dil pievel vegn era la regina activa ed entscheiva a metter ovs. Perquei ston ils aviuls che fuorman la trocla entuorn ella tener temperaturas da rodund 30 grads e quei drova dapli energia. Stat la temperatura allura enzacons dis sut nulla, vegnan ils aviuls buca da tener cauld avunda: «Quei sa effectuar malsognas sco per exempel il cuvi asch. Ils apiculturs ston perquei controllar ils pievels e mirar ch’ei hagien avunda da magliar. Nus sensibilisein els e rendin attents a quella problematica», declara Raymond Schnoz. Sch’in apicultur ha in pievel infectau, sto quel vegnir fatgs giu. Sch’igl ei 51 % ni dapli infectai sto el far naven tut ses pievels per che la malsogna vegni buca derasada. Ils aviuls reageschien denton era sin tissis che ­vegnien sprizzai e sin frequenzas d’antennas ed aschia vinavon. «Sch’jeu sun tiels aviuls e miu telefonin scalina, lu seglian ei tut agraden, quei fa vegnir els gnervus», explica igl apicultur e declara che certas frequenzas possien era disturbar ils aviuls taluisa ch’ei piardan l’orientaziun ed anflan buca pli anavos egl ualer. Da memia activitads «Jeu hai mess in kilo pasta sils uviarchels digl ualer. Aschia han ei avunda da ma­gliar el liug e quei impedescha speronza ch’ei sgolien ora», di Raymond Schnoz. Igl unviern migeivel seigi aunc buc exnum in problem pils aviuls. Quei denton mo sch’ils apiculturs gidien da surmontar quei temps e fetschien buca sbagls. «Ils apiculturs duein controllar senza ­disturbar memia e gie buca vegnir sin l’idea da spargnar cul pavel», puntuescha el. In ulteriur problem hagi el constatau ier, mesjamna contemplond las plontas e caglias. Tier entginas vesi ins gia brumbels e quei seigi bia memia baul. «Sch’ei flurescha memia fetg da quei temps e vegn allura ferdaglia, schelan las flurs avon ch’ils aviuls vegnan da fructificar. Quei dat lura per exempel puma nauscha questa stad», declara il controllader. ­Ussa seigi ei aunc memia baul da sgular ora pils aviuls. Ideal fussi enzacu la fin schaner ni fever per ch’ei sappien sesvidar. Ier, mesjamna ha Raymond Schnoz controllau ses pievels d’aviuls e sco el di veseva tut ora normal. Raymond Schnoz ha semtgau la pasta per pavlar ses aviuls. Quei ei l’emprema ga en 22 onns ch’el pavlescha quels aschi baul.

Dabia muns talpas ein actualmein da veser sin praus e pradas. Per il biolog Jürg Paul Müller, igl anteriur directur dil Museum grischun dalla natira,ei il secuntener dil mamifer pign empau in misteri. Per declarar las activitads actualas dalla talpa sto el secuntentar cun supposiziuns. Ei fa la pareta che las talpas seigien momentan fetg activas. Biars praus ein bunamein surtratgs da muns talpa. In sper l’auter, per part mununs che tradeschan dabia activitad sut il terren. La damonda, sch’ei hagi propi dapli muns talpa ch’auters onns, sedrezza al biolog Jürg Paul Müller. Igl anteriur directur dil Museum grischun dalla natira ei in renconuschiu expert dils mamifers pigns. «Gie, igl ei propi aschia ch’ei ha uonn dapli muns talpa.» Silmeins egl intschess da Panaduz nua ch’il biolog viva e nua ch’el persequitescha las activitads dallas talpas gia dapi biars onns. Negin sien d’unviern Mo era il renconuschiu expert da talpas sto secuntentar cun supposiziuns sch’el vul declarar las activitads actualas dallas talpas. «Clar ei sulet che nus vesin ils fretgs dalla lavur dalla talpa perquei che praus e pradas ein buca curclai cun neiv. Las talpas ein activas igl entir unviern era sch’il terren ei schelaus ni curclaus cun neiv.» Jürg Paul Müller ha aunc in’autra teoria per las activitads actualas dallas talpas. «Pervia dallas temperaturas migeivlas ei la preda dallas talpas pli activa e la talpa sto era buca reducir la temperatura dil tgierp e restrenscher sias activitads per surviver igl unviern.» Il biolog puntuescha che quei seigi denton sulet ina teoria che pudessi haver in connex cun la midada climatica. La talpa cava ses vaus 10 entochen 40 centimeters sut il terren. Duront igl unviern era empau pli profund. Ils vaus drova la talpa per far catscha silla vivonda principala, ils viarms. La talpa maglia era coss. «Biars muns talpas vesan ins perquei sin praus cun terren pli profund nua ch’ils viarms ein era dacasa.» Denton conceda il biolog che biars muns talpa indicheschien buc exnum in grond diember da talpas. «Las talpas semultiplicheschan en regla ina ga per onn aschia che la populaziun ei plitost stabila.» Entochen 30 muns talpa san senz’auter esser cavigliai da sulet ina talpa, gi Jürg Paul Müller ed accentuescha che la talpa vivi persula e seigi ordvart agressiva viers concurrents. «Sulet duront la reproducziun vivan la talpa masculina e la feminina ensemen.» Buc adattau per prognosas Porscha la lavur momentana dalla talpa indecis per l’aura dallas proximas jamnas? «Na, la talpa san ins insumma buca duvrar per prognosas dall’aura.» Gi Martin Horat, in dils enconuschents profets dall’aura dil Muotatal. «Jeu enconuschel in talper ch’ei ius 70 onns a pigliar talpas e che ha confirmau mia tesa.» Numnadamein ch’il secuntener da miurs e talpas hagi insumma negin connex cull’aura, di il profet dall’aura. El persequitescha il secuntener dallas furmiclas per far sias prognosas meteorologicas. Per la televisiun svizra ei Martin Horat inaga sesius en in furmicler e ha perquei retschiert dabia reclamaziuns dad organisaziuns dalla protecziun dalla natira. Tradir ils misteris dallas furmiclas vul Horat lu tuttina buc. «Lu vai jeu negina lavur pli.» Il profet dall’aura tradescha denton da survegnir in ni l’auter telefon da turistichers che giavischien siu pareri pertoccond l’aura dallas proximas jamnas. «Els san sequietar, ei dat aunc avunda neiv.» Informaziuns detagliadas porschan ils profets dall’aura dalla Svizra Centrala via lur pagina dad internet. E per tgi che s’interessescha per la veta dalla talpa san ins cussegliar la revista da «Wildtier Schweiz» dil zercladur 2023. Leu vegn Jürg Paul Müller a publicar in artechel pli detagliau davart la veta dalla talpa.

Il biatlet sursilvan Serafin Wiestner (32) ei buca mo returnaus ellas cuorsas dil Cup mundial, el ha era gest contonschiu puncts leu. Il venderdis e la sonda vargada eis el daventaus a Pokljuka en Slovenia 23avel el sprint e 29avel ella cuorsa da persecuziun. Quei ein ils megliers resultats da Serafin Wiestner dapi quater onns el Cup mundial. El appartegn al cader B da Swiss Ski ed ei squalificaus uonn pil Cup mundial grazia a bunas prestaziuns ellas concurrenzas dalla Cuppa IBU. Johannes Thingnes Bö dalla Norvegia ha dominau omisduas cuorsas. Dil team svizzer ha Niklas Hartweg perschuadiu cul 17avel rang el sprint ed il 10avel rang ella cuorsa da persecuziun. Igl ei la tiarza ga che Nikls Hartweg contonscha in rang denter ils megliers diesch en ina cuorsa dil Cup mundial quest unviern. (fmr/hh)

La sonda endamaun ha ei dau in accident cun in auto da persunas a Glion. Negin ei vegniu blessau en quei connex. Entuorn las 08.50 ei in autist ella vegliadetgna da 18 onns carraus silla Via Alpsu, vegnend da Strada, en direcziun Glion. Suenter haver vargau in ciclist eis el carraus memia a dretg e collidiaus culla seiv. Denter il vehichel ed il ciclist ha ei dau negina collisiun. Il vehichel donnegiau ha stuiu vegnir transportaus naven dil survetsch da pichet d’ina garascha. Ils detagls digl accident ve­gnan sclari dalla Polizia cantunala dil Grischun. (cdm/fmr) Entras la collisiun culla seiv ei igl auto vegnius donnegiaus.

Alla radunonza generala dil Giuven Center Surselva che ha giu liug la gievgia vargada a Sedrun – en preschien­tscha dil pli ault Svizzer Martin Candinas sco era dil co-president dall’Allianza dil Center Grischun Kevin Brunold – ha il Giuven Center Surselva elegiu Chiara Weishaupt sco successura dalla presidenta Sarina Caduff. La suprastonza vegn cumplettada da Flavia Schaniel. La partida giuvna activa sa mirar anavos sin in onn intensiv cun biaras experientschas, sco il rapport annual lai constatar. Tiels projects il pli gronds s’audan Culinarica Surselva sco era la petiziun davart l’introducziun dad ina cumissiun da giuventetgna Surselva. Culinarica Surselva ei stau ina campagna da sensibilisaziun che la partida giuvna ha arranschau cun success. L’intenziun era da promover la branscha da gastronomia ch’ei stada pertuccada fetg dallas mesiras en connex culla pandemia, entras motivar la populaziun da visitar dapli las ustrias ella regiun duront la denterstagiun. Gronda activitad La petiziun concernent la cumissiun da giuventetgna regiunala ei vegnida approbada dalla Regiun Surselva. Las lavurs preparativas s’avonzan momentan entras ina gruppa da lavur consistenta da differentas persunalitads giuvnas dalla regiun. La finamira eis ei da lantschar la cumissiun da giuventetgna tochen la fin digl onn 2023. Sper quels dus projects pli gronds ei il center s’engaschaus fermamein per la reintroducziun dil bus da notg en Surselva. Quei ei sepagau definitivamein, la «Steila Surselva» carrescha uonn puspei. La Steila Surselva ei dil reminent vegnida iniziada dils antecessurs, respectivamein dalla PCD Giuvna Surselva, avon entgins onns. Plinavon ha il center era astgau selegrar dallas elecziuns dil Cussegl grond. Il consuprastont Fabian Collenberg ei vegnius elegius el parlament cantunal. Nova presidenta e suprastonta Il Giuven Center Surselva sa mirar cun plascher egl avegnir. Muort l’elecziun da Sarina Caduff el co-presidi dalla partida giuvna cantunala eis ella sedecidida da surdar il presidi dalla partida giuvna regiunala a novas forzas giuvnas e da s’engaschar vinavon en suprastonza. Sarina Caduff era dapi igl october 2020 presidenta. Sut sia egida ha Il Giuven Center Surselva saviu gudignar entgins commembers novs engaschai sco era realisar numerus projects. Alla radunonza generala ei sia successura vegnida elegida: Chiara Weishaupt da Degen vegn a presidiar la partida il futur. La giuvna da 18 onns viseta la scola media specialisada cul focus sin sanadad a Glion e terminescha quella scolaziun quest onn. En siu temps liber eis ella savens d’entupar tier siu hobi, il sittar da sport. Plein motivaziun Chiara Weishaupt ei motivada d’avanzar il svilup dalla Surselva ensemen culla suprastonza engaschada: «Jeu vi formar activamein igl avegnir dalla regiun e motivar auters giuvens carschi da s’engaschar. Far nuot porta buc vinavon nus, ensemen savein nus denton contonscher ina massa e sviluppar vinavon la Surselva». Supplementarmein tier ils suprastonts en uffeci sa la partida giuvna selegrar d’ina nova commembra: Cun Flavia Schaniel da Sumvitg survegn la suprastonza in rinforzament ed ei aschia bein preparada per las sfidas dil futur. Sco revisur da quen ei Dominic Giger da Trun vegnius elegius. In brat sin pista Suenter la radunonza generala ha Il Giuven Center Surselva envidau la giuventetgna sursilvana ad in brat davart fatgs regiunals en in’atmosfera lucca el territori da skis da Sedrun. Biebein 25 persunas interessadas dall’entira Surselva ein suandadas l’invitaziun. Quei ha legrau la suprastonza e ha naturalmein promoviu in brat intensiv e fetg interessant. (cdm/fmr) Il pli ault Svizzer, il president dil Cussegl naziunal Martin Candinas culla presidenta nova Chiara Weishaupt e la presidenta partenta Sarina Caduff (da sen.).

La Banca Raiffeisen Cadi ei ina da 220 bancas dallas Raiffeisen en Svizra. Entras fusiuns ei il diember sereducius ils davos decennis. Uonn sa la Raiffeisen Cadi festivar il giubileum da 100 onns ed ella sa far quei cun in bien fundament finanzial. Pil president dil cussegl d’administraziun, Vigeli Jacomet da Sedrun, dat l’associaziun identitad a rodund 4700 commembras e commembers e promova aschia il sesentir da casa. La Banca Raiffeisen Cadi ei naschida entras la fusiun da pliras bancas pintgas dil cumin il pli sisum la Surselva. Sper las pusseivladads digitalas ch’ella porscha, eis ella presenta oz aunc cun posts da fatschenta a Trun, Mustér e Sedrun. Sper ses survetschs alla clientella eis ella era in’interpresa cun 22 plazs da lavur che pretendan ina buna qualificaziun. La FMR ha discurriu cul president dil cussegl d’administraziun, Vigeli Jacomet. FMR : Avon 100 onns mav’ins per daners sin banca. Oz domineschan Twint e cartas da credit. Haveis Vus aunc muneida e bancnotas ella buorsa? Vigeli Jacomet: Dapi entgins onns ha mia buorsa la grondezia d’ina carta da credit ed jeu nezegiel era praticamein adina las pusseivladads da pagar en fuorma digitala. En cass d’urgenza hai jeu aunc ina bancnota en mia buorsa. Savens resta quella denton leu per plirs meins entochen che jeu stoss snizzar ella. 100 onns Banca Raiffeisen Cadi: tgei di quei a Vus? 100 onns ei in liung temps che cumpeglia circa treis entochen quater generaziuns da carstgauns. Sche nossa banca astga festivar uonn il giubileum da 100 onns, vul quei dir ch’ella ei ina historia da success. Per dar il damogn allas difficultads che sedevan avon 100 onns da survegnir credits pagabels per ils habitonts da nos vitgs, ein las bancas Raiffeisen vegnidas fundadas sco pintgas societads cooperativas. Ei sto esser che quellas bancas han adempliu ils giavischs e basegns dalla clientella aschi bein che praticamein tuts ein restai fideivels ad ellas e han possibilitau in svilup cuzzont e persistent tochen tier la Banca Raiffeisen Cadi dad oz. La Banca Raiffeisen Cadi ei oz la reuniun da pliras bancas Raiffeisen pintgas. Co ei il construct, sco el sepresenta oz, secumprovaus? El decuors dils davos decennis han biaras bancas pintgas da Raiffeisen fusiunau tier constructs pli gronds. Oz dumbra l’entira gruppa Raiffeisen aunc 220 bancas en Svizra. Nossa banca ei la suletta banca Raiffeisen cugl entir cussegl d’administraziun e tut il persunal da lieunga romontscha. Cun nossas 22 collaboraturas e collaboraturs vegnin nus da satisfar bein als basegns ed allas pretensiuns da cussegliaziun e sclariment da nossa clientella. Nus vegnin era d’ademplir las pretensiuns carschentas dalla survigilonza dil marcau da finanzas (Finma) e da Raiffeisen Svizra. Nossas collaboraturas e nos collaboraturs habiteschan cheu ed ein fermamein enragischai ellas vischnauncas dalla Cadi. Els enconuschan entras lur grond engaschi en differents camps da lur veta ils basegns e la mentalitad da nossa glieud. Quei gida era a prestar ils survetschs da banca en concordanza culs basegns da nossa clientella. Savens vegnan las Raiffeisen era numnadas las bancas dil pievel, damai ch’ellas ein associaziuns cun mellis da commembers. Tgei fa la Raiffeisen per salvar quella reputaziun? Entras il construct dallas societads cooperativas ei mintga commember da nossa banca il medem mument possessur d’ina pintga part da quella. Quei dat identitad e promova il sesentir da casa. La banca Raffeisen Cadi vul star vinavon independenta per esser vinavon in bien partenari per las fatschentas e las persunas privatas en nossa regiun. En quei connex less jeu era menziunar l’impurtonza che nossa banca ha sco patrun da lavur attractiv ed entras il vast sustegn ch’ella presta per las pli differentas instituziuns ed uniuns ella Cadi. Co la reputaziun sa pitir vesin nus egl exempel dalla CS Group che ha da sbatter cun si’existenza. Ei in tal scenari era pusseivels tier ina banca pintga sco la Raiffeisen Cadi? La banca Raiffeisen restrenscha sias fatschentas per la pli gronda part sin engaschaments en Svizra. Cheutras enconuscha ella fetg bein sia fiera sco era la basa legala ed ils regulatoris vertents. Ultra da quei ein fetg biaras fatschentas suttamessas cun segirtads en fuorma da brevs hipotecaras e cheutras a moda indirecta cun beins materials. Els statuts da Raiffeisen ei fixau che bunamein igl entir gudogn annual vegn mess en salv sco reserva per temps pli grevs. Entras quella pratica dispona nossa banca da rodund 57 milliuns francs ch’ein s’accumulai el decuors dils davos 100 onns. Sche Raiffeisen fuss ina societad d’aczias, fuss ina part da quels daners segiramein vegnida distribuida en fuorma da dividendas als acziunaris. Era grondas organisaziuns vegnan tgamunadas da carstgauns. Mintga carstgaun ha sias atgnas valurs e siu agen caracter e sto la sera saver mirar el spieghel e star buns per quei ch’el ha fatg ni tralaschau. Il tgamun dalla Banca Raiffeisen Cadi tegn bein en egl sias activitads e procura che quellas corrispundien allas valurs postuladas els statuts da Raiffeisen. Co vesa la Banca Raiffeisen Cadi digl onn 2123 ora – pia en 100 onns? Eis ella ina part d’ina banca pli gronda ni aunc adina quella dalla part su dalla Surselva? 100 onns ei in fetg liung temps. Sch’ins mira, tgei midadas nunspitgadas che mo igl onn 2022 ha purtau entras l’uiara ell’Ucraina ni entras la munconza d’energia, eis ei evident ch’ins sa buca far ina prognosa sin aschi liunga vesta. Sco menziunau ein biaras bancas fetg pintgas s’unidas ad instituts pli gronds ils davos onns. La strategia da structura da Raiffeisen vegn ussa denton consolidada. Decisiv ei da saver ademplir ils basegns da nossa clientella e las pretensiuns regulatorias. Ina sfida che sepresenta pli e pli ei d’anflar avunda persunal qualificau. Tut tenor svilup savess ei esser necessari a mesa-liunga vesta da considerar in pass ad ina pli gronda unitad, forsa era perquei ch’igl ei indicau da saver nezegiar sinergias ed optimar ils cuosts da menaschi. En quei senn sperel jeu e lavurel persuenter che nossa banca ei era en 100 onns la banca dallas habitontas e dils habitonts dallas vischnauncas dalla Cadi. L’intervista ei vegnida fatga a scret. «Entras il construct dallas societads cooperativas ei mintga commember da nossa banca il medem mument possessur d’ina pintga part da quella.» Vigeli Jacomet, president dil cussegl d’administraziun Il president dil cussegl d’administraziun dalla Banca Raiffeisen Cadi, Vigeli Jacomet.

La Banca Raiffeisen Cadi sa festivar uonn il giubileum da 100 onns. Quei tierm nezegia ella per porscher surtut a sia clientella entginas acziuns e purschidas specialas. Il punct culminont duei la fiasta da giubileum la fin d’october esser. «2022 duvrein nus per la davosa ga mo duas cefras per indicar nossa vegliadetgna. Igl onn proxim – 2023 – eis ei numnadamein aschi lunsch, la Banca Raiffeisen Cadi astga festivar il giubileum da 100 onns. Nus selegrein da far in viva sil davos tschentaner e silla cuntinuaziun da nossa via communabla cun nossas commembras e nos commembers, clientas e clients, persunal ed interpresas.» Quei ha la Banca Raiffeisen Cadi annunziau la fin digl onn en in flyer repartius a sia clientella. Il medem mument ha ella era publicau emprems detagls da siu program pigl onn da giubileum. La Banca Raiffeisen Cadi ei vegnida fundada ils 21 d’october 1923. Oz dumbra ella rodund 4700 commembras e commembers ed occupa 22 persunas a Mustér, Trun e Sedrun. Mintga meins in’acziun Ensemen cun sustegn extern han Donat Albin, Natalia Manetsch ed Adrian Deflorin elavurau il program pil giubileum dalla banca che secloma «Da cuminonza anavon». «L’idea da quei program ei da risguardar pign e grond cun nossas acziuns. Per quei motiv havein nus decidiu sapientivamein da desister d’ina suletta fiasta pli gronda», di il directur dalla banca Alfons Quinter. Las acziuns ein repartidas sur igl entir onn ora, il punct culminont dil giubileum da 100 onns dalla Banca Raiffeisen Cadi ei allura ils 28 d’october 2023 culla fiasta ufficiala el Center Fontauna. «Lu eis ei era previu da presentar la cronica dalla banca da quei tschentaner», relata Alfons Quinter. Mintga meins digl onn da giubileum porscha la banca in’acziun speciala. Ils detagls da quellas ein d’anflar silla homepage dalla Banca Raiffeisen Cadi. L’emprema ei il schaner: commembras e commembers san retrer capetschas da launa. Duront il schaner san persunas che vulan daventar commembras e commembers dalla banca far quei per cundiziuns specialas. Enstagl da 200 francs per 100 francs. Entochen la fin da mars marscha era ina concurrenza culla pusseivladad da gudignar tschun ga 1000 francs per il plan da spargnar cun fonds. Specialmein menziun fan Alfons Quinter e Donat Albin era dalla fiasta da famiglia previda il fenadur a Cumpadials ni era ils 100 bigliets offeri pigl Indoor Festival a Mustér il matg. Arranschaments era cul persunal Duront igl entir onn ora sustegn la Banca Raiffeisen Cadi denton era projects d’uniuns annunziai silla plattafuorma lokalhelden.ch. «Persuenter stattan en tut 10 000 francs a disposiziun», di Donat Albin. Il maximum da sustegn per in singul project importa 2000 francs. Duront igl onn ora ein era previ entgins arranschaments pil persunal. Aschia vegn fatg liber in venderdis il matg per serender en Val Medel e prestar leu lavur cumina egl uaul. Igl uost ei previu ina sentupada dil persunal. «Ei sa esser che nus purschin aunc spontanamein in arranschament ni l’auter duront quei onn ora. Cun tut quellas acziuns lessen nus era rimnar empau experientschas per occasiuns ils onns vegnents», di Alfons Quinter. Era uonn dat ei negina radunonza generala dils associai per tractar las fatschentas statutarias. Grazia alla midada dils statuts igl onn vargau succeda quei igl avegnir a scret, sco igl stau il cass il temps dalla pandemia cun scamonds da sentupada. La banca dil pievel festivescha 100 onns La Banca Raiffeisen Cadi sa festivar il giubileum da 100 onns quest onn. Quei fa ella cun in tschuppel acziuns per las commembras, ils commembers e la clientella. Sco quei ch’il directur Alfons Quinter di, vul la banca rimnar aschia era experientschas per cuntinuar cun in ni l’auter da quels arranschaments ils onns vegnents. Sco il president dil cussegl d’administraziun dalla Raiffeisen Cadi, Vigeli Jacomet constatescha en in’intervista culla FMR, dispona la banca oz d’ina reserva da 57 milliuns francs, recaltgada el decuors da quei tschentaner. Quella reserva seigi pusseivla grazia alla structura dalla banca. (fmr/hh) Il persunal dalla Banca Raiffeisen Cadi selegra sin quest onn, igl onn dil giubileum da 100 onns.

Ils dis entuorn Buania han ils Treis Retgs visitau las casas e purtau simbolicamein la nova dalla naschientscha da Jesus. Quei usit religius ei fetg vegls. Pli baul vegneva el tgiraus da gruppas da carschi, oz per gronda part da scolaras e scolars. A Mustér ein treis gruppas da scolaras e scolars dalla 5avla e 6avla classa primara stadas uonn sin via per ir a cantar ellas stivas ni – dallas temperaturas migeivlas sco uonn – era ellas streglias. Semtgai bein per lur cant entras Olinda Hosang e Gion Tenner ein las buobas ed ils buobs ella vegliadetgna dad 11 e 12 onns vegni menai ils dis da lur presentaziuns per la vischnaunca entuorn dalla scolasta Ladina Venzin e dil scolast Kai Hinrichsen. Las gruppas han visitau ils quatiers ed uclauns. Biebein la mesadad dils Treis Retgs da Mustér era uonn Reginas. Ina gronda part dil recav vegn mess a disposiziun uonn alla Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» per si’acziun «Tischlein deck Dich». Cun quella vegn garantiu che glieud en pitgiras finanzialas sa retrer vivonda. In usit fetg vegl La tradiziun dil cantar dils Treis Retgs ei fetg veglia. Co ella ei sesviluppada en tiara romontscha ei denton buca dil tut clar. «Sco ei vegn raschunau dils vegls, existeva entuorn 1890 ina gruppa da carschi che fageva ils Retgs e quei buca mo per in vitg, mobein per l’entira Foppa e Cadi. Els mavan da vitg tier vitg, da casa tier casa. Per lur stentas e lur cantar obtenevan els paun, carn secca e nuschs. Els duvravan igl entir schaner per visitar tuttas casadas. Carschi che fan da retgs, fuss enzenna da gronda vegliadetgna digl usit. Igl emprem han ils carschi e pér pli tard mattasch(a)s e scolar(a)s dallas davosas classas primaras surpriu quella rolla», constatescha Alfons Maissen en ina contribuziun el Radioscola nr. 13 digl onn 1962. Frestgamein culla steila Il historicher Alfons Maissen ei sefatschentaus da rudien digl usit dils Treis Retgs. Dapi cu che quel exista ei buca dil tut clar. «Sche nus contemplein las cartas dils Treis Retgs digl Atlas svizzer folcloristic havein nus caschun da persequitar ch’il Grischun, sper il Giura bernes ed il Tessin, va frestgamein culla steila. Autras cuntradas ein vitas, la Svizra franzosa ed auters tschancuns ein surtratgs cun tut differents svilups dil medem patratg dils Retgs digl Orient. Sche nus mein empau pli lunsch observein nus nies usit dapi forsa 600 onns enneu en Tiaratudestga, ell’Ungaria, en Croazia e Slovenia ed en tuttas tiaras da schierm e da cultura cristiana cun preferenza las tiaras da tradiziun catolica», scriva il redactur dil Radioscola. Da casa tier casa Ellas pli biaras vischnauncas en Surselva vegn igl usit dil cantar dils Treis Retgs organisaus oz entras la scola populara ni las pleivs. Affons – mattatschs e pli e pli era mattatschas – serendan da casa tier casa per purtar la nova dalla naschientscha da Jesus. En vischnauncas pli grondas ein gest pliras gruppas sin viadi ils dis entuorn Buania per aschia contonscher era ils vischinadis ed uclauns allontanai. Cun pliras canzuns delecteschan els ils habitonts, en plirs loghens contan ils Treis Retgs era duront survetschs divins. Quei ei medemamein daventau ina tradiziun. Las gruppas sedifferenzieschan en lur grondezia, quei ch’era il cass era gia pli baul. En differents loghens eis ei aunc adina ils Treis Retgs, en auters ils Treis Retgs cun steiler ni era ulteriurs accumpignaders sco officiers, capitanis ni schuldada. Els rimnan daners per ina buna caussa. Cantond en streglias e stivas Ils dis da ed entuorn Buania ein ils Treis Retgs stai sin tura en vitgs ed uclauns. Els han purtau simbolicamein la nova dalla naschientscha da Jesus, sco per exempel a Mompé Tujetsch. Ferton che quei usit vegneva tgiraus pli baul da carschi, eis el dapi entgins decennis ina tradiziun religiusa mantenida fetg bein surtut d’affons dalla scola primara. La historia da quei usit ha il historicher Alfons Maissen descret igl onn 1962 el Radioscola. (fmr/hh) Ils Treis Retgs da Buania a Mompé Tujetsch. Ils Treis Retgs da Rueras cun sur Cristian Berther, oriunds da Segnas, caplon leu da 1935–1944.

Igl anteriur ministerpresident da Baviera, Franz Josef Strauss ch’ei morts 1988, ha formulau ina ga empau zinic suandontamein il process politic suenter ina catastrofa ni disgrazia. El ha numnau quater pass. 1. Consternaziun totala davart il succediu. 2. (entgins dis pli tard) Igl ei da prender immediat mesiras. 3. (entginas jamnas pli tard) Nus stuein agir precaut e cun prudientscha, gie buca surfar la caussa. 4. (entgins meins pli tard) Il schabetg ei emblidaus per gronda part ed ei giud meisa senza far sforzs per prevegnir a semeglionts eveniments nungiavischai igl avegnir. Quella constataziun va era bein aprau culla situaziun actuala da neiv, respectiv las capriolas che l’aura fa. La neiv naturala ha dau canaster als territoris da skis, en loghens cun loipas ein ils praus verds. Ed uss seregordel jeu da Franz Josef Strauss e fetsch la sequenta constataziun. 1. Consternaziun totala ch’ei ha buca neiv. 2. Igl ei da prender immediat mesiras, cass cuntrari ein biars territoris periclitai en lur existenza. 3. (primavera) Nus astgein buca surfar la caussa e stuein agir cun risguard dalla situaziun dil clima. 4. (november/december vegnent) Ei dat bia neiv ed igl unviern vargau cun pauca neiv ei gia emblidaus. La truscha va vinavon tochen che la munconza da neiv fa puspei quitaus allas pendicularas e las organisaziuns turisticas che pretendan daners per exempel per lavur cuorta. In’entschatta digl unviern cun pauca ni insumma negina neiv ei negina raritad. Ins po denton constatar ch’unviarns cun pauca neiv ein daventai pli numerus. Che quei ei la consequenza dalla midada dil clima negin che dubeta. Schebein il carstgaun porta l’entira empudientscha persuenter ei in’autra damonda. Clar ei denton ch’ei drova in niev patertgar era pertuccont il turissem d’unviern. Entgins territoris han fatg ils pensums da casa ils davos onns ed investau en infastructura ch’ei era adattada per la stad. La damonda dalla producziun da neiv artificiala daventa probablamein ils proxims decennis buca mo ina damonda dils cuosts, mobein era dallas temperaturas e dil diever d’aua. L’alternativa ei en sesez clara: far sport d’unviern cu ei ha neiv, seigi quei l’entschatta december, il schaner ni il mars. Bia glieud vul oz denton saver ir il november sin pista e naven da miez fevrer cun bike. Cu ei ha buca neiv vulan ins pistas, cu ei ha neiv vulan ins sendas da trail-running e bike. Igl ei denton era il commerci che sforza quella tendenza. Aschiditg ch’ils daners stattan a disposiziun san quels giavischs vegnir adempli per part. Cu las finanzas mauncan, buca pli. Sil pli tard lu sto il patertgar semidar en favur da quei ch’ei prudent e pusseivel cun risguard dalla natira. Senza lezza va ei buc. Lu vegn ei a dar ils sequents quater pass. 1. Tgei drama, nus havein insumma negina neiv pli. 2. Ei drova immediat novs sistems ed ina nova strategia per la fatschenta turistica d’unviern. 3. Lein buca dramatisar la situaziun, zacu semida il clima puspei en favur d’unviarns cun neiv. 4. Cuort avon il proxim unviern: zacu ha ei adina puspei dau neiv, tut tenor la devisa «la speronza miera il davos». Schebein la speronza ei il dretg recept dubet’jeu. Franz Josef Strauss fuss probabel dil medem meini.

Jeu sun per la fusiun da Laax, Schluein e Sagogn, perquei che nus profitein da tariffas d’indigens sin biaras purschidas dil temps liber il bus regiunal va naven da Fidaz entochen Glion ins sa tener a bass a liunga vesta il pei da taglia ins sa migliurar las cundiziuns generalas per mistregn ed agricultura ins sa rinforzar e promover aunc pli fetg il lungatg romontsch ins sa rinforzar las ragischs communalas nus essan oz buca mo vischins, mobein savein tgirar numerus aspects communabels ei dat dapli mieds per sustener las uniuns ei nescha ina grondiusa vischnaunca che tonscha naven dil Rein tochen sil Vorab. Vegni cun nus el futur e votei ils 27 da schaner 2023 in clar GIE per la fusiun da vischnauncas. Roland Camathias, Laax

Il Program San Gottardo surdat premis per ideas innovativas ella branscha dil turissem. Diesch projects vegnan en damonda persuenter, treis obtegnan in premi dotaus mintgamai cun 5000 francs. La surdada ei gievgia proxima a Sedrun. Il territori dil San Gottardo culla Surselva, Goms, Blinzuna/Valli ed il cantun Uri dispona d’ina purschida da turissem varionta ed il potenzial per novaziuns ei gronds. Cul project «incubatur da turissem San Gottardo» vul il Program San Gottardo promover ideas innovativas che sviluppeschan vinavon la purschida turistica. Tenor il concept «vegnir cun ideas – sviluppar, examinar e realisar ellas a moda nuncumplicada» ha el iniziau la primavera vargada in program special. La partenza sco tala digl «incubatur da turissem San Gottardo» ei allura succedida il settember 2022 cun in’introducziun per anflar ideas. Ils meins suandonts han las interessentas ed ils interessents da plirs projects allura giu in coaching persunal gratuit per lur lavur. Las gruppas da projects ein vegnidas accumpignadas e cussegliadas da specialistas e specialists dallas interpresas Seecon e Planval. Diesch projects Gievgia proxima, ils 12 da schaner 2023 vegnan ils diesch projects ch’ein il mument en elavuraziun presentai ella Sala Cristalla dalla halla plurivalenta a Sedrun. Igl arranschament entscheiva allas 16.30 cul beinvegni e la presentaziun da mintga singul project. Allas 18.15 ei la surdada dils premis. Sco quei che Sabine Neuwirth dil Program San Gottardo ha detg sin damonda dalla FMR, vegnan treis ideas, respectivamein projects, premiai cun ina contribuziun da mintgamai 5000 francs. Ella constatescha: «Igl incubatur da turissem porta uss ils emprems fretgs.» Ils projects en elavuraziun ein dalla Surselva, Ursera, Goms e dallas valladas dil nord dil Tessin. «Els candideschan pils treis premis, per aschia saver schar examinar silsuenter schebein lur products seigien era conforms alla fiera», di Sabine Neuwirth. Igl arranschament ei publics. Ils diesch projects: Sauna Lag da Claus, Sedrun: Sauna en fuorma d’ina buot da lenn spel lag natural. Exposiziun en ina stalla e historias, Stussavgia: Svilup da viandadas, aventuras da divertiment e cultura el contuorn dallas stallas da Stussavgia. Sendas da divertiment San Gottardo, plirs loghens, Goms sco regiun da pilot: Realisar pliras sendas culinaras regiunalas e surregiunalas sco purschida da gruppas. Menaschi da bio Tschamut: Aventura e purschida varionta sin in bein puril. Aventura lags da fermada, plirs lags da fermada dil contuorn dil San Gottardo: Nez turistic dils lags da fermada. Casatonda Faido: Renovaziun e commercialisaziun dalla Casa Piumogna (Belle Epoque) sco hotel. «Go!»tthard point, differents loghens en tuttas quater regiuns dil Gottard: Pernottaziun singulara pils amitgs dil ciclissem. BICI.ch Andermatt: Purschida cumpleta da bike el territori dil Gottard. Center da cumpetenza da bike, differents loghens dallas quater regiuns dil Gottard: Decentral e communabel per in’aventura da bike integrada. Stoneman Road, tschancun colli­giau atras il territori dil Gottard: Il recept da success da niev era surregiunal sin via. Project intercantunal Il Program San Gottardo ei in project communabel dils cantuns Uri, Tessin, Valleis e Grischun. Dapi 2008 survescha el sco instrument dil svilup regiunal dil territori dil Gottard. Il mument marscha il program dils onns 2020–2023, approbaus dil Secretariat statal per economia (Seco). Sustenius vegn il program dalla Confederaziun cun considerabels mieds finanzials. Cun quei program en favur dil svilup dil spazi da viver e d’economia suttastrehan ils quater cantuns lur stentas en favur d’ina strategia communabla dallas regiuns Ursera, Blinzuna e Valli, Surselva e Goms. Sco quei ch’ins sa leger silla homepage dil Program San Gottardo, ei quell’intenziun in exempel per la Nova politica regiunala dalla Confederaziun (NRP). Culla nova NRP ch’ei ida en vigur igl emprem da schaner 2008, sustegnan Confederaziun e cantuns las regiuns da muntogna, il spazi rural e las regiuns da cunfin en lur stentas dil svilup regiunal-economic. Premis per ideas innovativas Il Program San Gottardo honorescha ideas innovativas. El fa quei cun premis per projects ch’ein vegni lantschai igl onn vargau el rom dall’acziun da promoziun digl «incubatur da turissem San Gottardo». Hans Huonder/FMR Il Program San Gottardo promova ideas innovativas che sviluppeschan vinavon la purschida turistica dalla regiun. Persuenter han ils responsabels scaffiu il concept «vegnir cun ideas – sviluppar, examinar e realisar ellas a moda nuncumplicada». La primavera vargada ei quel vegnius presentaus ed igl atun ei la partenza succedida cun luvratoris. Diesch ideas ein vegnidas messas sin via. Gievgia proxima, ils 12 da schaner 2023 vegnan ellas presentadas a Sedrun. Per conclusiun da quei arranschament vegnan treis premiadas. «Quels projects obtegnan ina contribuziun e leutier in support da specialists ils proxims meins», di Sabine Neuwirth dil Program San Gottardo. Igl incubatur da turissem porta pia ils emprems fretgs. Il Program San Gottardo ei in project communabel dils cantuns Uri, Tessin, Valleis e Grischun. El vegn sustenius dalla Confederaziun el rom dalla Nova politica regiunala. Pagina x «Quels projects obtegnan ina contribuziun e leutier in support da specialists ils proxims meins.» Sabine Neuwirth, Program San Gottardo Plirs projects che vegnan presentai gievgia a Sedrun sefatschentan d’ina purschida da bike.

Il cumbat electoral per la fusiun da Laax, Sagogn e Schluein ei intensivs e cuntravers. Ei vegn produciu brevs da lecturs, flyers e placats. Ils votums pro e contra ein fetg emoziunals. La FMR presenta oz ils arguments dils adherents dalla fusiun. Damaun suondan ils arguments dils adversaris. Igl onn 2020 ein las suprastonzas da Laax, Falera, Sagogn e Schluein secunvegnidas d’examinar ina fusiun. Igl ei vegniu fundau ina gruppa da project cun representants dallas vischnauncas e digl Uffezi da vischnauncas. Quella gruppa da project ha elaborau in dossier cun l’idea, las finamiras per ina fusiun. Quei dossier ei vegnius suttamess al suveran dallas quater vischnauncas igl onn 2021. Da lezzas uras han Laax, Sagogn e Schluein consentiu al project, mo Falera ha renviau el ed ha bandunau la gruppa da lavur. Schluein, Laax e Sa­gogn han sinaquei decidiu da cuntinuar cun il project da fusiun senza Falera. Ussa ei la lavur terminada ed il project da da fusiun cun il messadi da votaziun ei sin meisa. La votaziun dil pievel ha liug ils 27 da schaner 2023. «Meglier en treis che persuls» Il menader dil project da fusiun, Adrian Wolf ei perschuadius che Laax, Sagogn e Schluein profitassen d’ina fusiun. Quei gia ord il pugn da vesta dallas biaras sfidas futuras. «Ton ei cert», di Adrian Wolf, «Laax, Sagogn e Schluein ein treis vischnauncas che stattan bein. Mo era quellas treis vischnauncas vegnan confruntadas egl avegnir cun cundiziuns pli difficilas.» Quellas sfidas dumignassi ins meglier en treis che persuls. «Ina sfida gronda ei per exempel quella dil provediment d’energia. In’autra pertucca il provediment d’aua dallas treis vischnauncas», di Adrian Wolf. Las treis suprastonzas han publicau l’jamna vargada il messadi da votaziun. E cheu stat ei scret denter auter che la fusiun augmenti considerablamein las sinergias e porschi numerusas novas schanzas per las vischnauncas. La populaziun sappi profitar dalla purschida da tuttas vischnauncas, da novs projects e da meglieras cundiziuns da basa per mistregn, agricultura, turissem, infrastructura, sco era da buns survetschs professiunals dall’administra­ziun. Per Adrian Wolf ei la dumonda dallas sinergias en las administraziuns e tier ils uffecis politics in dils pli impurtonts arguments. Adrian Wolf: «Las pretensiuns enviers las administraziuns creschan ad in crescher. Cheu drova ei dapli ressursas communablas che lubeschan era da scaffir plazzas per persunas cun qualificaziuns specialas.» «Trer vid il medem sughet» Il messadi da votaziun presenta las finamiras dalla fusiun ed concluda cun in facit dallas suprastonzas. «El center da tut las acziuns stattan ils interess dalla populaziun da Laax, Sagogn e Schluein che hagi ragischs communablas ed in lungatg communabel», aschia Adrian Wolf. Ils votants decidien era suenter la fusiun, tgei che dueigi vegnir realisau. Cun la fusiun survegni la nova vischnaunca era dapli peisa enviers il cantun, las corporaziuns regiunalas ed autras gruppas d’interess. Adrian Wolf: «Sut il streh eisi in pass logic da fusiunar denter vischins. Igl ei gie buca ina fusiun cun ina vischnaunca da Sogn Gagl ni da Turitg Ei vegn semplamein decidiu denter vischins da trer vid il medem sughet.» Bunas contractivas Adrian Wolf seregorda da bunas ed interessantas discussiuns che la gruppa da project hagi giu ils davos dus onns. «Nus havein adina discutau criticamein, aviartamein e sin il medem level.» En quei senn stuessi la discussiun ussa cuntinuar. «Jeu saiel mo dir che la tema da piarder enzatgei ei normala ed adina avon maun en tals projects da fusiun. Quei ha era da far cun la tema da midadas.» Sagogn, Laax e Schluein seigien treis vischnauncas che stoppien buca fusiunar per motivs existenzials. Tonpli sappi ins discussiunar senza pressiun. Igl ei da tschercar il discuors Sch’il suveran dallas treis vischnauncas schess NA alla fusiun ils 27 da schaner 2023, muntass quei buca che las treis vischnauncas interrupessan lur collaboraziuns d’entochen dacheu. Per Adrian Wolf sco menader dil project da fusiun eisi denton en mintga cass impurtont da tschercar il discuors denter adherents ed adversaris. Quei tier in GIE e tier in NA alla fusiun. «Sin fundament da nossas contractivas, sun jeu persunalmein surstaus cun contas emoziuns che la fusiun vegn discutada ussa. Ils cunfins dalla discussiun politica ein tenor mei surpassai. Ei vegn smanatschau.» Quei clomi ad ina discussiun sperta suenter la votaziun per puspei cattar la via communabla. Ell’emprema part da questa seria davart la fu­siun dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein ha la FMR presentau ils arguments che plaidan per la fusiun. Damaun suonda la part cun ils arguments encunter la fusiun. Ina fusiun che dat da discutar Ils 27 da schaner 2023 eisi aschi lunsch.Quei di han las votantas ed ils votants dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein da decider davart in’eventuala fusiun da lur vischnauncas. E precis quella fusiun procura ellas vischnauncas per dabia discussiuns emoziunalas e novissimamein era per smanatschas. Las davosas jamnas eisi vegniu scret biaras brevs da lecturs, igl ei vegniu distribuiu flyers e taccau placats vi da las preits. La FMR mira oz tgei ch’ils adherents dalla fusiun manegian. E damaun mesjamna schein nus vegnir a plaid ils adversaris (fmr/mg) La fusiun da Laax, Sagogn e Schluein procura actualmein per discussiuns emoziunalas.

Dacuort ha la cumissiun da menaschi dalla fermata a Falera aviert la nova exposiziun d’art. Varga 100 persunas ein separticipadas alla vernissascha. Sculpturas e maletgs da sis artistas ed artists grischuns envidan da contemplar, admirar, surstar e discutar, dall’expressiun, dil dun ed inschign. Il carstgaun ei sefixaus sil concret. El enquera e vul saver definir exact ina caussa, el vul enconuscher, classar e valetar. In tetel – e gia duess tut esser clar. «Gie, exact aschia eis ei, e buca auter», ei pilpli l’opiniun. Gl’abstract e malsegir ha el nuidis, gliez irritescha e pretenda ina confruntaziun. Sefatschentar cun art ei in spagat, e gliez ei buca mintgin promts da far. Cun tals patratgs restan ins avon ils maletg da Tarcisi Cadalbert. Dapi ils 27 da december pendan siat da ses maletgs el foyer dalla Fermata a Falera. Gl’artist, naschius 1943 a Sevgein, cumpleness uonn siu 80avel. Gl’onn 2003 eis el morts a Turitg nua ch’el ha viviu e luvrau sco pictur artist liber. Perpetnisada en bronz Tarcisi documentava sias emoziuns els maletgs. Il contemplader vegn tratgs viaden en scenarias stgiras, raquintadas cun colurs, nér/alv ed abstract. Il maletg sper la finiastra gronda dalla Fermata ei in tal. Culla sculptura da lenna dasperas da Karin Brenn eis ei ina gruppa divertenta. Ella representa il cuntrast da quell’exposiziun. Ora el liber beneventa in object da bronz il visitader. Da principi eis ei dus objects. El carnet accumpignont dall’exposiziun ei la gruppa da Karin Brenn titulada «Kuh mit Bäuerin». Divers onns salidava sigl èr sut il vitg da Trin la dunna culla vacca ils automobilists. Da tutt‘aura, cun neiv e glatsch, eran las duas figuras leu, nunballucontas. La sculptura da lenn ei ussa perpetnisada. Il catalog dall’exposiziun indichescha in prezi adeguat per quell’ovra ch’ins sa admirar avon la Fermata, numnadamein 150’000 francs. Gl’onn 2006 ei La Fermata sepresentada l’emprema gada sco «casa d’art». L’exposiziun «Sguard silla Surselva» ha dau l’entschatta ad ina certa tradiziun. Verena e Paul Casutt han sviluppau ed organisau leu numerusas exposiziuns. En siu beinvegni per la vernissascha dall’exposiziun d’unviern 2022/23 ha il gerau da cultura dalla vischnaunca da Falera, Luca Casutt, engraziau ad els per lur gronda premura, engaschi e cumpetenza. Da niev organisescha la cumissiun da cultura las exposiziuns d’art ensemen cun Armin Spescha. Lezzas ein integradas mintgamai egl entir program da cultura dalla Fermata. Ins sto mirar bein Gl’um dalla grafica e dalla communicaziun ha in sensori per art e cultura. El ha moderau la sera e presentau las quater artistas ed ils dus artists. Il sculptur Linard Nicolay, oriunds da Bravuogn e sesents a Rueun, ha gia exponiu ina gada ella Fermata. El muossa treis figuras da fier, cumposiziuns abstractas ch’el ha bugliu en siu atelier a Rabius. Dad Annatina Dermont, da Laax a Cuera, san ins veser fotografias da surfatschas ella natira. Igl ei cuntradas da glatsch ni al cunfin cun lez. La docenta per formaziun d’art alla Scol’aulta da pedagogia presenta sia expressiun artistica. «Cun irritaziuns e ruttadiras vul ella plidentar,», ha Armin Spescha explicau en siu plaid. Ins sto mirar bein e resta pendius – ed entscheiva a discutar digl art. Las duas autras artistas exponan medemamein maletgs. Inagada ei quei Gisela Kaschner Gurtner da Flem. Avon zacons onns ha ella scuviert ina tecnica abstracta. «Hardedge-Painting» munta ch’ins s’exprima cun surfatschas, fuormas geometricas e colurs. Certs maletgs paran tridimensiunals, igl ei il cuntrast tier l’ovra da Tarcisi Cadalbert. Las ovras da Chris van Weidmann sedifferenzieschan puspei dils auters. El zulèr sura dalla Fermata pendan 17 maletgs dad ella. L’artista ei carschida si a Lörrach el sid dil Schwarzwald, datier dil cunfin svizzer, dapi otg onns viva ella a Cuera. Ella ha in dun special. Christ van Weidmann ei calligrafa. Cun tusch e plema «scriva» ella maletgs. Sia fuorma da s'exprimer savess’ins veser sco grafica ni sco artisanadi. Igl ei lavurs che pretendan in maun ed inschign tut aparti. Dapli davart l’exposiziun a Falera mira www.lafermata.ch, ed informaziuns, tel. 081 936 65 00. Ina plastica da fier, digl artist Linard Nicolay, exponida ella Fermata a Falera. Maletgs dad Annatina Dermont, Laax/Cuera. La calligrafista ed artista da Cuera, Chris van Weidmann, "scriva" ses maletgs. La saltunza, malegiada cun calligrafia La sculptura dalla tatta ed il maletg da Tarcisi Cadalbert, exponi ella Fermata Gisela Kaschner Gurtner ha scuvretg avon zacons onns la tecnica da malegiar Hardedge.

La pratica d’in usit ei buca marclada en crap, ei sa ei esser ch’ei dat midadas el decuors dils onns. Aschia cugl usit dils Treis s. Retgs. A Falera, Laax, Sagogn e Schluein han ils scolars dalla tschun- e sisavla classa cantau en divers quatiers dils vitgs. Suenter la buna experientscha digl onn vargau, culla nova fuorma digl usit dils Treis s. Retgs, vegien els era uonn puspei a cantar els quatier dil vitg, ha scolast Renato Alig annunziau alla populaziun da Schluein. El e siu collega Curdin Caduff ein s’engaschai da menar vinavon la liunga tradiziun – ella fuorma nova. Ils affons dalla tschun- e sisavla classa da Sagogn e Schluein frequentan gl’emprem onn communablamein la scola. Ils dus scolasts instrueschan ella casa da scola a Schluein. Els han buca vuliu rumper culla tradiziun dils Retgs e perquei organisau la viseta en divers quatiers dil vitg. Ils Retgs duront la producziun sil cadruvi da Sagogn. A Schluein han ils Retgs entschiet la viseta sonda sera en baselgia. Els han cantau duront il survetsch divin, suenter ein els i en quater quatiers dil vitg. In e scadin ha retschiert gl’invit da ir en in da quels loghens, da tedlar il salid musical, guder la cumpignia e beiber in punsch. A tgi che ha vuliu, han ils Treis s. Retgs repartiu il taccader simbolic «20 C+M+B 23. Quel remplazza dapi zacons onns la rida culla quala els nudavan sigl esch-casa lur viseta. Era en Lumnezia e Glion Mintga esch-casa ei buca pli da lenn ed adattaus per scriver cun rida. Era a Sagogn ei ina gruppa da Caspars, Meltgers e Baltisars vegnida. Els han cantau sil cadruvi a Sutprei, lu a Patialas, ein suenter serendi oradem il vitg a Vilada e returnai avon la casa da scola. L’uniun da dunnas ha susteniu ils scolars cun offerir la bubronda caulda als visitaders. Aschia era a Laax ed a Falera. Leu han ulteriuras gruppas da retgs e reginas dalla tschun- e sisavla classa fatg la tura en differents quatiers. Il niev consorzi da scola dallas quater vischnauncas ha susteniu l’organisaziun, medemamein las uniuns da dunnas e las pleivs. A Rueun han las gruppas da retgs e reginas visitau las casas ella fuorma usitada. A Ruschein han ils Treis s. Retgs cantau dumengia sera avon la casa da scola. Els han era prelegiu ina historia, suenter han ils visitaders gudiu la cumpignia cun punsch e petta. Era en Lumnezia ha gl’usit buca astgau muncar. Las scolaras ed ils scolars han cantau la sonda sera duront messa a Vrin ed a Morissen, suenter ha ei dau in pign apero. A Glion eis ei usitau ch’ils Treis s. Retgs entscheivan lur tura en baselgia. Els ein presents al survetsch divin ed entscheivan suenter lur tura ellas casas dils quatiers.

Las vacanzas ein vargadas. Jeu sesel puspei el tren per ir en biro. E sevilentel. E seregordel. «Savesses Vus far aschi bien e drizzar o alla direcziun dalla Viafier federala che quei tren cheu mereti bu il num ‹intercity›. Quei ei el me­glier cass in interregio, aber è sco interregio ei quei buca bia dapli ch’in veritabel scrola-butatsch, per tudestg numn’jeu quei tren ‹Schüttelexpress›. Buca schanza da vuler luvrar en quella bena senza survegnir schliet, snavurs da febra, magari attaccas da trembletga. Sil pli tard a Ziegelbrugg calel jeu il bia da luvrar, sch’jeu vi buc riscar da stuer ir on tualetta e rietscher, aber tgi vul ir en quellas tualettas pischentadas, in tuffien.» La davosa construcziun strehel jeu per bu riscar ch’il cautren segli grad si e da tetg o, cu jeu entscheivel cun mia supplica e sevili sur da quei tugnem perpeten da tut quels passagiers malcuntents mintga di: «Sche mei toch a pei ni cun auto ni cun velo!» – Na, quella reacziun less jeu evitar. Miu intent ei che miu messadi arrivi schi spert sco pusseivel giu Berna sin in pult relevant dalla Viafier federala. Jeu legel aunc atras inaga mias formulaziuns ch’jeu audel gia «Billette vorweisen» e vesel gia dalunsch che quei cautren ei forsa buc igl ideal tip per far l’entschatta da mia campa­gna per dapli comfort per pendularis. Igl ei in tip cun moviments gits, energics, cun s’avischinar fredel il ­fimader, vesel la pial melna, ils cavels liungs grischs, satels, strihai davos giu en ina cua-cavagl che fa endamen in pensel vegl isau. Jeu laschi ir el sperasvi. Ed è ils proxims cautrens. Schizun ina cautren che pareva tut simpatica. Basta zacu hai jeu lu ­ughiau da formular miu giavisch – e quei cautren ha lu rispundiu gie, quei problem seigi enconuschents, mo il meglier seigi, sch’jeu scrivi sez alla direc­ziun. Sin els negin che teidli. Epi ha’l dau a mi l’adressa. Ed jeu hai lu è scret «Sehr geehrte SBB». Aber dapi lu hai udiu nuot. Quei ei uss segir gleiti in miez onn! Tgei far? – Vegnir si Cuera a star? – Ni. Forsa tuttina scriver aunc inaga. Jürg Gautschi è autur da films e producent da l’emissiun Cuntrasts dad RTR. jürg gautschi

Scaffas pleinas da resti – quei enconuscha bein enqualin da nus. Il Center sursilvan d’agricultura ha purschiu la caschun da sedistaccar d’in toc ni l’auter. Surtut dunnas han purtau vestgadira a Mustér/Salaplauna, brattau han paucas. La vestgadira ch’ei stada anavos vegn messa a disposiziun ussa a persunas basignusas ni organisaziuns caritativas. Hans Huonder/FMR Il Center sursilvan d’agricultura promova il dialog denter l’agricultura da muntogna, il turissem persistent ed il commerci local. Quei fan las duas responsablas persuenter, Alma Defuns e sia feglia Nina, cun differents arranschaments da sentupada ed informaziun. (Mira era box.) Dapi biebein treis onns ein ellas responsablas persuenter ed il medem mument era per la purschida ell’Academia Vivian a Stagias sin intschess dalla vischnaunca da Medel. La sonda vargada han ellas purschiu in’acziun tut speciala alla glieud. Ellas han numnadamein organisau ina buorsa da brattar vestgadira. L’inspiraziun per quell’idea ei vegnida ad Alma Defuns enten mirar ella scaffa da resti da sia feglia Tiziana: «Ella ha bugen fetg bia vestgadira, sco jeu havevel era pli baul. Ei va denton era cun bia pli pauc.» Oz prefereschi ella dameins vestgadira, persuenter empau da meglier qualitad: «Enzacons paucs tocs che selaian cumbinar bastan era.» Bia bien resti Rodund duas uras suenter che la buorsa ha aviert sias portas ella sala dil Center sursilvan d’agricultura eran las meisas semtgadas persuenter cuvretgas cumpleinamein cun vestgadira, calzers ed era tastgas. «Nus havein buca quintau cun tonta rauba, per part ei la glieud vegnida cun tastgas pleinas. Igl ei tut rauba da buna qualitad, schubra e tgirada bein», di Nina Defuns. Ella seigi surstada dil bi diember da persunas – oravontut dunnas – che hagien purtau la vestgadira. Ton indigens sco jasters hagien nezegiau la caschun. «Nus havein sentiu ch’ina ni l’autra ei vegnida cun rauba per saver sedistaccar da quella», constatescha la conorganisatura. Nuotatonmeins hagien ellas sentiu il plascher dalla glieud da surdar la vestgadira ed era da mirar quella dils auters per forsa tuttina brattar in toc ni l’auter. In nez era igl avegnir La rauba ch’ei buca vegnida brattada surdat il Center sursilvan d’agricultura ad organisaziuns caritativas ni alla rimnada ufficiala da vestgadira: «Nus patertgein denton era vid in sustegn per fugitivs dall’Ucraina ni da saver surdar empau resti directamein pil transport ell’Ucraina.» Cull’acziun da brattar vestgadira han Alma e Nina Defuns vuliu sensibilisar la glieud per in diever persistent dalla rauba: «Per biars ha in puli ni ina camischa ina historia speciala ed aschia sa quella vestgadira survir vinavon ad enzatgi che ha plascher ni da basegns dad ella.» Cul film «The true cost – Der Preis der Mode» ch’ei vegnius mussaus la sonda suenter miezdi ha il Center sursilvan d’agricultura vuliu sensibilisar la glieud per quella tematica. Sco quei che Alma Defuns di, duei quell’acziun haver ina cuntinuaziun: «Quei ei nossa finamira. Las empremas experientschas che nus havein fatg ein en mintga cass fetg positivas.» Alma Defuns e sias feglias Nina (amiez) e Tiziana han purschiu ina buorsa da brattar vestgadira el Center sursilvan d’agricultura a Mustér/Salaplauna. Surtut dunnas han nezegiau la caschun da surdar e brattar vestgadira. La vestgadira exponida ei stada da buna qualitad. Arranschaments vegnents Las proximas jamnas organisescha il Center sursilvan d’agricultura differents arranschaments en sia sala a Mustér/Salaplauna. - Ils 19 da schaner 2023 ei il president dil Cussegl naziunal, Martin Candinas, hosp. Naven dallas 20.00 relata el da sia lavur e siu engaschament politic. - Ils 21 da schaner 2023 vegn mussau il film «Schellenursli». La presentaziun entscheiva allas 17.30. Bursa da vestgadira bain visitada a Mustér Il Center sursilvan d’agricultura ha dà la pussaivladad da barattar vestgadira la sonda a Salaplauna.

L’entschatta fenadur 2022 ha il niev spazzatgamin e controllader da pegnas dalla Lumnezia, Stussavgia, Glion e Sursaissa entschiet sia lavur. Gilbert Motsch damogna buca persuls quei grond territori. Finalmein ha el retschiert dus collaboraturs. «Sin fundament dalla situaziun extraordinaria cun munconza da persunal qualificau ed ina gronda carga da lavur eis ei buca stau pusseivel da risguardar ils intervals usitai da schubergiar»: Quei ha la Segirada da baghetgs dil Grischun (SBGR) scret ils 23 da december 2022 en ina communicaziun el Fegl ufficial dalla Surselva. Gl’uffezi responsabel ha stuiu reagir pervia da reclamaziuns en connex cun in da ses spazzatgamins. Buca che quel lavuri a moda nunqualificada e nunsuffizienta. La clientella ei cuntenta cullas prestaziuns da Gilbert Motsch. El ei capavels e diligents, fa las lavurs e las controllas, e dat era ils cussegls giavischai. Persuls e surcargaus Il problem ei ch’el po buca dar damogn alla lavur, el ei persuls ed ha da survir in grond territori. Auter che els marcaus, sto il spazzatgamin far gronds viadis per contonscher ils objects. Sia regiun da concessiun tonscha el sid naven dalla Greina e numerusas camonas e tegias da cuolm tochen el nord l’Alp Sura d’Andiast e l’Alp Ranasca sur Domat. Denteren ein vitgs ed uclauns e parts dil center regiunal Glion. Silmeins ina gada ad onn vegn il spazzatgamin en casa – sch’ins vul ni sch’ins vul buc. Il possessur ei obligaus da schar controllar e schubergiar pegnas, tgamins, scaldaments centrals cun ieli. Era nua ch’ei ha ina pegna-scalegl ed autras pegnas da lenna contribuescha el alla prevenziun da fiug. El schubregia buca mo quels implonts, il spazzatgamin cusseglia era co ins sa reducir fulin, fem ed emissiuns. Ferton ch’il spazzatgamin d’ina aglomeraziun sa denton visitar quater casas en in miez gi, drova Gilbert Motsch in entir gi per contonscher ina. Sia regiun includa baghetgs ellas vischnauncas Lumnezia, Val S. Pieder, Sursaissa Mundaun e parts dalla vischnaunca Ilanz/Glion e Breil. Ils spazzatgamins controlleschan numerus objects ordeifer ils habitadis. Anflar persunal, tut auter che sempel Il Tudestg oriund dalla Saxonia ha priu domicil la stad vargada a Lumbrein, siu luvratori ei egl anteriur luvratori communal sisum il vitg. Tgi spetga vess ch’el vegni, e tgi ei digl avis ch’el vegni memia savens. En quei connex ha ei era dau malsegirtads il davos miez onn. Tgi che ha vuliu fixar in termin per ina viseta ha duvrau pazienzia. Gilbert Motsch ha surpriu in grev pensum. Marco Sgier, il menader dalla partiziun prevenziun d’incendis dalla Segirada da baghetgs dil Grischun, ha lu era confirmau alla FMR ch’ei seigi stau tut auter che sempel d’anflar in spazzatgamin per la Lumnezia e gl’ulteriur territori. La Segirada da baghetgs ei responsabla per quei survetsch ed attribuescha al menaschi ina regiun ufficiala. En quella lavura mintgin sin agen quen e facturescha sias prestaziuns al singul proprietari. Dus emploiai han entschiet Gilbert Motsch fa part dall’Associaziun grischuna dils spazzatgamins. El e 21 collegas meister-spazzatgamins controlleschan tut ils implonts dil cantun Grischun. Ils proprietaris da casas ein obligai da schar vegnir il spazzatgamin, tgeinin astgan ins eleger sez. Biars han fatg quei suenter che Motsch ha surpriu igl 1 da fenadur 2022 la regiun da concessiun. Ei ha pariu naven dall’entschatta ch’el hagi da far ils mauns pleins. Tgi che ha encuretg il contact cun el, ha giu pauc success. Il spazzatgamin ei staus surcargaus cun ir sin viadi, schubergiar pegnas e prender giu telefons. Savens ha il temps muncau per reglar la lavur administrativa, planisar turas e fixar termins. El decuors digl atun vargau ei Gilbert Motsch staus sfurzaus da prender mesiras. Igl ei reussiu al meister-spazzatgamin da recrutar dus collaboraturs. Per dar sclariment surlunder ei Motsch buca staus contonschibels. La Segirada da baghetgs ha denton confirmau alla FMR ch’ils dus emploiai hagien entschiet gliendisgis la plazza. «Igl ei da quintar ch’il menaschi vegn da liquidar il proxim futur las incumbensas aunc aviartas», communichescha gl’uffeci. E ch’il schef sappi sededicar il futur empau dapli al contact culla clientella.

Il cumbat electoral per la fusiun dallas treis vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein ei intensivs e cuntravers. Ei vegn produciu biaras brevs da lecturs, flyers e placats. Ils votums pro e contra ein fetg emoziunals. Ier ha la FMR presentau ils arguments per la fusiun. Oz presentein nus ils arguments dils adversaris. Las vuschs criticas viers la fusiun dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein s’augmentan. En tuttas treis vischnauncas datti persunas ch’ein encunter la fu­siun. A Schluein hai dau dacuort votums critics ad ina radunonza communala ed a Laax ha liug el mument ina campagna cun flyers e placats. Quella campagna vegn organisada da 118 adversarias ed adversaris. Ina part da quels han manifestau lur opposiziun cun seradunar publicamein la sonda vargada a Laax sin la plazza avon la Casa Fravi. Era a Sagogn datti opposiziun encunter la fusiun. Igl ei denton grev da cattar enzatgi da Sa­gogn che prendess posiziun publicamein sco adversaria u adversari. Entginas vuschs encunter ein da cattar el ravugl dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn. «Tier nus funcziunescha tut» Ellas brevs da lecturs da quels dis vegni communicau, ch’ei drovi negina fusiun. Daco fusiunar cura che tut funcziunescha bein?, ei la pli frequenta damonda. En quei senn ei era igl anteriur president communal da Laax, Toni Camathias s’exprimius encunter la fusiun a caschun dalla davosa radunonza communala da Laax il december vargau. El capeschi buca daco che Laax vegli fusiunar, ha Toni Camathias detg era alla FMR. Laax hagi adina saviu exequir e vegni era el futur ad ademplir sias incumbensas senza pro­blems. «Nus havein in’ administraziun che funcziunescha, nus havein ina fetg buna infrastructura, ed ina buna purschida pil temps liber. E Laax ha negin squetsch finanzial. Quella fusiun ei semplamein buca madira.» Schluein sco zona d’industria? En la medema crena sco Toni Camathias dat Adrian Maissen, ch’ei staus biars onns president communal da Schluein. «Orda miu pugn da vesta fa quella fusiun negin senn per Schluein. Nossa vischnaunca ei en ina buna situaziun finanziala e sto buca fusiunar per quei motiv. Plinavon haiel jeu misergias, da stuer desister dalla libertad da saver decider sco vischnaunca da Schluein.» Il tierz argument encunter la fusiun che Adrian Maissen ha menziunau viers la FMR, pertucca l’industria da Schluein che ha oz in agen quartier. «Nus essan cuntents d’haver nossa zona d’industria. Mo cun la fusiun vegness probablamein tut la nova industria dalla vischnaunca fusiunada domiciliada a Schluein. Jeu sun dall’opiniun che Schluein duei buca daventar la fracziun d’industria dalla nova vischnaunca.» Fusiuns ein adina emoziunalas Il cumbat da votaziun ei endinaus e cargaus cun biaras emoziuns. Pils adversaris dalla fusiun da Laax ein las discus­siuns e brevs emoziunalas negina surpresa. Ina fusiun caschuni adina emo­ziuns, di Toni Camathias. Alla damonda dalla FMR daco che Laax hagi buca detg NA al project da fusiun gia igl onn 2021 ensemen cun Falera rispunda Toni Camathias: «Da sclarir ina collaboraziun pli profunda ei da principi ina buna caussa. Il resultat ed ils puncts ch’ein screts el messadi han denton mussau, che quei ei buca la dretga via per ils habitonts da Laax.» Ultra da quei hagi ins fatg ina votaziun cun maun aviert davart il preproject l’onn 2021. Sch’ins havessi fatg in scrutini da lezzas uras, havessi probablamein dau in auter resultat. Quei pil motiv che biars sappien orda motivs privats buca mussar ella publicitad lur meini persunal. Pauca discussiun publica a Sagogn «Ils biars da Sagogn han schon in meini e vegnan era a votar davart la fusiun», di Gian Soliva, commember dalla suprastonza burgheisa da Sagogn. «Jeu sai mo dir che las collaboraziuns denter Sagogn e las ulteriuras vischnauncas da fusiun funcziunescha oz fetg bein. E miu meini ei che la fusiun havess ina pli gronda schanza, sch’ins havess aunc da fusiunar las scolas.» Cunquei fa Gian Soliva era allusiun all’attractivadad dalla damonda da fusiun insumma. Toni Camathias da Laax sustegn l’idea da Gian Soliva ch’ins duei intensivar ed approfundir la collaboraziun denter las vischnauncas da Laax, Sagogn, Schluein ed era Falera, il vitg che maunchi ella dis­cussiun dalla fusiun. «La collaboraziun ch’ei oz avon maun, duei vegnir stabilisada e sviluppada vinavon. Gest quellas sinergias dad oz san e duein era el futur ve­gnir cultivadas vinavon. Exact quei funcziunescha gia fetg bein era senz’ina fusiun.» La votaziun davart la fusiun da las vischnauncas da Laax, Sagogn, Schluein ha liug ils 27 da schaner 2023. Duas cassas per la fundaziun Pro Laax La fundaziun Pro Laax ei vegnida fundada avon 49 onns cun la finamira da sustener projects ella vischnaunca da Laax. Sco quei ch’il president actual dalla Pro Laax, Erwin Ardüser ha detg sin damonda dalla FMR, vegnessi ei cun la fusiun dallas treis vischnauncas Laax, Sagogn e Schluein a dar duas cassas per la Pro Laax. Il capital avon maun il mument che la fusiun entrass en vigur stess a disposiziun sulettamein per sustener projects ella «ve­glia» vischnaunca da Laax. Per che la Pro Laax sappi denton esser immediat activa e sustener projects ed uniuns ella «nova» vischnaunca survegness la fundaziun in capital da partenza da 500 000 frs. Presumau che la fusiun gartegia stuess ins lu definir el de­cuors dil 2023 damondas da detagl che pertuccan per exempel structura ed organisaziun da quella instituziun. Votaziun da fusiun cun biaras emoziuns Datti in GIE ni in NA ils 27 da schaner alla fusiun dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein? Las vuschs criticas s’augmentan. A Laax ei ina gruppa da 118 persunas seformada. Quella gruppa d’adversarias ed adversaris cumbatta la fusiun cun brevs da laecturs, placats e flyers. Laax stoppi sesviluppar, mo en in tempo raschuneivel, hai num er en in fegl sgulant ch’è arrivà en las chasadas da Laax. Ier ha la FMR presentau ils arguments dils adherents dalla fusiun da Laax, Sagogn e Schluein. Oz presentein nus ils arguments dils adversaris. (fmr/mg La preit da placats a Laax dat risposta sil messadi d'ina fusiun.

Marina Cavelti-Mathiuet surpren il post da meinascola dalla scola populara da Mustér naven digl onn da scola 2023/24. Quei communichescha la vischnaunca. Il cussegl da scola ha eligiu ella sco successura da Roger Tuor. Lez daventa niev meinafatschenta dalla Regiun Surselva. Dapresent ei Marina Cavelti-Mathiuet meinascola a Panaduz-Razén. Da 2016–18 ei la dunna da Sa­gogn stada meinascola a Sedrun. (rtr/fmr)

Entginas paucas jamnas duront igl unviern ein las scolas dil sport sin neiv occupadas aschi bein ch’ellas savessen aunc engaschar ulteriuras scolastas e scolasts. Auter ei quei la secunda e tiarza jamna dil schaner. Lu sentan ellas effectivamein la ruosna dil schaner. Denter Nadal e Daniev e lu il fevrer entochen viaden el mars han las scolas dil sport sin neiv lur jamnas da fatschenta principalas. Duront las vacanzas d’unviern e sport ein ellas occupadas cumpleinamein. «Lu savessen nus duvrar aunc ulteriuras persunas d’instrucziun», dian Gion Carigiet dalla Scola dil sport sin neiv Breil sco era Giusep Flepp dalla Scola dil sport sin neiv Mustér. Omisdus enconuschan denton era la ruosna dil schaner ed aschia il si e giu duront igl unviern. Quella constellaziun ei denton buca nova, mo oz reussescha ei tonaton aunc d’occupar persunas d’instrucziun era duront quellas jamnas da pauca truscha turistica. Uonn ha la munconza da neiv aunc engreviau empauet la situaziun, mo sco ei vesa ora, han las duas scolas dil sport sin neiv era surmuntau quella bein. A Mustér sco a Breil ha la neiv artificiala spindrau quella part principala dalla stagiun d’unviern. Quei ei era stau il cass els territoris d’exercezi a Davos Tuor a Breil sco a Sax a Mustér. A Sax ha il territori stuiu vegnir serraus il venderdis, la neiv nova po uss denton possibilitar ina reavertura. «La neiv tecnica ei da grond’impurtonza per nossa regiun», puntuescha Gion Carigiet. Menaschi reduciu «En cumparegliaziun cullas jamnas principalas digl unviern ei quella ruosna dil schaner cumpleinamein presenta», di Gion Carigiet. La Scola dil sport sin neiv Breil occupa rodund 130 scolastas e scolasts da skis duront igl entir unviern. Da quels lavuran rodund 20 dalla filiala da Vuorz anora. Il temps principal d’instrucziun ei quei entochen 90 il medem mument. «Per la gronda part da nossas collaboraturas e nos collaboraturs ei quei in engaschament sper in’autra professiun ni era studi. Ils students nezegian quella caschun per fadigiar enzacons raps», constatescha Gion Carigiet ch’ei menader dalla scola dapi diesch onns. Per in tschep cun 35 entochen 40 scolastas e scolasts ei quei denton la professiun principala igl unviern. Ils biars da quels han paga dall’ura, entgins ina paga dil meins. Scolarets e scolars ell’instrucziun La ruosna dil schaner emprova la scola da stuppar cull’instrucziun d’affons indigens: «Tschell’jamna havess jeu aunc saviu duvrar rodund diesch scolasts dapli. Ussa – il temps ruasseivel dil schaner – instruin nus affons da Mupi, scolarets e scolars dallas empremas classas primaras per exempel da Glion ni Trun/Rabius. Uss ch’il runal La Péra ei serraus, succeda l’instrucziun a Breil.» Aschia san las scolastas ed ils scolasts da skis vegnir occupai per part duront quei temps. Quest jamna frequentan era 50 affons da famiglias che fan vacanzas a Breil la scola: «Quei ei affons che van aunc buc a scola. Biars geniturs nezegian quell’jamna per far vacanzas d’unviern ed aschia da mitschar empau dalla gronda fuola.» Mirau sur igl entir unviern ora, ein surtut affons e giuvenils ils clients dalla scola: «Ils carschi prendan magari uras privatas, en classas van lezs plitost buca. Las uras privatas vegnan dadas ad entscheviders ni a quels che vulan migliurar la tecnica.» La «ruosna» ei fetg presenta Silla damonda, schebein la Scola dil sport sin neiv Mustér senti era la ruosna dil schaner di il menader Giusep Flepp spontan: «Quella ei fetg presenta. Tschell’jamna havein nus aunc giu 280 affons en scola, quest’jamna aunc 12. Ferton che rodund in tozzel carschi han priu l’jamna vargada uras privatas, eis ei stau negin quest’jamna.» Entochen ils 24 da schaner 2023 quenta Giusep Flepp buca cun bia dapli clients, lu denton entochen ils 10 da mars 2023 ei la secunda part principala da fatschenta dalla scola. Quest’jamna occupa la scola affons da Mupi, l’autra jamna la scoletta cun rodund 40 dels e lu l’emprema e la secunda classa primara da Mustér. Las jamnas intensivas occupa la scola rodund 60 scolastas e scolasts: «En tut havein nus rodund 90 ch’instrueschan alpin, mo bein enqualin cala gia miez fevrer.» Propi conjunctura aulta ha la Scola dil sport sin neiv Mustér giu ils decennis ch’ils Beltgs fagevan vacanzas a Mustér. «Lu eran nus entgins dapli, mo ils davos onns ei la lavur puspei carschida grazia al Catrina Resort», constatescha Giusep Flepp ch’ei menader dalla scola igl otgavel unviern. Cun paga dil meins seigien neginas scolastas e negins scolasts engaschai, tuts lavurien sin basa dad uras: «Rodund 20 han in contract da lavur pigl entir temps, mo era els a basa dad uras.» Negina lavur sin loipa Sco a Mustér han ils scolasts da cuorsa liunga era giu a Breil ton sco negina lavur entochen uss. Quei ei denton buca d’attribuir ad ina «ruosna», mobein alla munconza da neiv. «Nus havein dus scolasts da cuorsa liunga. Els han viult polischs entochen uss», di Gion Carigiet riend. In dad els hagi era instruiu alpin. La Scola dil sport sin neiv Mustér dispona da siat scolastas e scolasts da cuorsa liunga. Era els han buca giu la massa da far entochen ussa pervia dalla munconza da neiv. «Nus havein giu entginas paucas damondas, mo era quellas ein la fin finala vegnidas stornadas dils hosps», di Giusep Flepp. La Scola dil sport sin neiv Breil dumbra en tut rodund 130 scolastas e scolasts da skis. Giusep Flepp meina igl otgavel unviern la Scola dil sport sin neiv Mustér.

Il december vargau ha l’organisaziun Spitex Selva dallas vischnauncas Trin tochen Schluein scret ora la plazza dalla meinagestiun. Igl ei la secunda gada. Culla fin digl onn havess Anni Adam-Cahenzli vuliu ir ella pensiun beinmeritada. Siu post ei aunc adina, respectiv puspei, vacants. Tgei ei schabegiau? El sectur dil sanitaresser ei bia en moviment. Respectiv era pauc, pertgei las instituziuns han breigia d’anflar glieud e d’occupar las plazzas. Sco ei para maunca il persunal era tier las plazzas da cader. Spitex Selva, l’organisaziun per la tgira a casa dallas vischnauncas da Flem, Laax, Falera, Trin, Sagogn e Schluein, sto remplazzar la meinagestiun Anni Adam-Cahenzli. Quella vegn pensiunada ed igl era sia finamira da finir la fin digl onn 2022 la lavur professiunala. L’uniun-purtadra ha scret ora la primavera vargada il post ed avon in meins danovamein. La FMR ha discurriu cun Anni Adam e dumandau tgei che seigi schabegiau. Pertgei ha la Spitex Selva stuiu scriver ora da niev il post dalla meinagestiun? Eis ei veramein aschi grev d’occupar in post da cader el sectur sanitar? Na, in auter sempel motiv ei la raschun. L’uniun-purtadra haveva elegiu gia la primavera vargada ina nova meinagestiun. Quella havess duiu entscheiver sia plazza igl 1 da november 2022. Deplorablamein ei quei buca stau pusseivel ad ella per motivs da sanadad. Aschia ch’ei ha dau nuot auter che da scriver ora aunc inagada la plazza. La meinagestiun dalla Spitex Selva, Anni Adam, da Trin Mulin. Ed ussa essas vus matei ella fasa d’evaluaziun dallas annunzias? Gie, exact. Il termin ei scadius ils 4 da schaner 2023 ed ussa essan nus vidlunder d’evaluar ils dossiers. Ei la lavur quotidiana dalla Spitex Selva pertuccada da quella vacanza? Na, il menaschi ei pertuccaus da negina maniera, e quei grazia ad in cader diversificau e fetg cumpetent, sco era grazia ad ina squadra dotada bein. Pil mument havein nus dapli damondas per plazzas che quei che nus savein occupar, era da persunas specialisadas dalla tgira. Cun Petra Camathias, Brigitte Illien ed Angelica Arpagaus ei la direcziun d’acziun ed intervenziun fetg motivada. E Daniela Beeli meina cumpetentamein l’administraziun da persunal e la contabilitad. Vus fusses pensiunada, essas denton promta da menar vinavon la gestiun. Con gitg? Entochen che nus havein anflau ina sligiaziun. Ei quella en vesta tochen miez dil 2023? Nus essan actualmein ella procedura d’evaluaziun. Perquei sai jeu buca dar ina risposta surlunder. La Spitex Selva ei en ina situaziun geopolitica speciala. Flem e Trin ein attribuidas alla regiun da sanadad dil Plaun/Imboden, las autras quater alla Surselva. Engreviescha quella situaziun buca Vossa lavur? Secapescha che quella situaziun cun duas regiuns da sanadad ei ina sfida ch’ins sto risguardar en tuttas decisiuns. La lescha pussibilitass las pli differentas sligiaziuns, e quellas stuein nus giudicar minuziusamein cun tut quitau. En quei connex spitgein nus il proxim futur conclus impurtonts e decisivs. Fa il cantun squetsch silla Spitex Selva, ei forsa ina fusiun culla Spitex Foppa en discussiun? Na, buca en connex culla spitex persula. Finamira dalla planisaziun directiva dalla vegliadetgna e dalla lescha eis ei da crear in tetg sur tuttas instituziuns. Cheu van projects ed ins astga spitgar en cuort decisiuns surlunder. Tgei reacziuns survegnis Vus dallas vischnauncas-purtadras dalla Spitex Selva? Vegnan quellas mo ina gada ad onn, cu ellas ston pagar lur contribuziuns? Na. Las sis vischnauncas-purtadras sustegnan nus adina fetg. Nus essan cun quellas en in brat cuntinuau, la finamira eis ei da prender las meglieras decisiuns per nossa organisaziun da spitex.

La suprastonza communala dad Ilanz/Glion ha engaschau ina persuna pil post dil svilup communal. La plazza era screta ora il settember vargau. El Fegl ufficial dils 23 da december 2022 ha la suprastonza communicau ch’ella hagi elegiu Doris Neuhäusler da Glion sco nova sviluppadra communala. Ella vegni engaschada en in mandat naven dall’entschatta schaner 2023. La nievelegida habitescha dapi gl’onn vargau a Glion. Ella ei menadra da projects strategics d’immobiglias dalla Fundaziun Vita. Igl ei l’instituziun che ha investau ella residenza s. Giusep el quatier dil spital. Pensum dalla sviluppadra communala eis ei d’iniziar projects, igl ei in post da stab che duei promover e sviluppar la vischnaunca Ilanz/Glion. Il post ei era responsabels per la communicaziun, buca mo l’externa era l’interna.(fmr/abc) La sviluppadra communala da Glion, Doris Neuhäusler, avon la residenza s. Giusep.

Ella vischnaunca da Sagogn discutesch’ins actualmein in project da fusiun. Dasperas ei in pensum central dil maun public sin meisa: La vischnaunca sto reveder la planisaziun locala. Dapi vendergis vargau ein ils mieds dalla planisaziun exponi ella canzlia communala. Tochen ils 6 da fevrer 2023 ha la populaziun peda d’examinar e discutar gl’entir project cul plan da zonas, plan general d’avertura e da formaziun e d’avertura cul rapport corrispundent. La revisiun dalla planisaziun locala ha connex culla planisaziun dil territori e l’adattaziun dalla zona da baghegiar. Gliendisgis proxim, ils 16 da schaner 2023, envida la suprastonza communala ad ina sera d’informaziun. A caschun da quella vegn ella, ensemen culla cumissiun da planisaziun, ad explicar ils mieds e star a disposiziun per damondas. Sco las biaras vischnauncas sursilvanas, sto era Sagogn reducir sia zona da baghegiar allas normas che la regenza grischuna ha stabiliu.(fmr/abc)

La notg sin mesjamna ei vegniu engulau in auto a Laax. La persuna che ha manischau quel ha caschunau in accident ed ei s’absentada dil liug. La Polizia cantunala dil Grischun tscherca perdetgas. Cuort avon las 02.00 ha la polizia obteniu l’annunzia pertuccont igl auto disgraziau silla Via principala sper la rundella a Cons. Sin fundament da sias enconuschientschas era igl auto vegnius engulaus la medema notg silla plazza avon in luvratori ella vischinonza. Suenter che la persuna ei carrada cugl auto in tschancun nunenconuschent eis ella collidada cun quel cun ina petga cun signal. Silsuenter ha ella ni las persunas nunenconuschentas bandunau il liug d’accident. La persuna che ha manischau igl auto ni autras persunas che han fatg observaziuns en quei connex vegnan supplicadas da s’annunziar tiel post da polizia a Glion (telefon 081 257 64 80). (cdm/fmr) Igl auto collidaus culla petga da signal.

Per il pur Silvan Caduff da Morissen e per il pomicultur Gion Rudolf Caduff da Sagogn datti negina ruosna da schaner. Il sulet seigi ch’ei hagi uonn pauca neiv e temperaturas pli aultas. Els dus fan il schaner lavurs ch’els han buca peda da far duront igl onn. Ina ruosna dil schaner datti buca tier els. Silvan Caduff ha in muvel da 100 tgaus biestga e cultivescha 50 hectaras funs a Morissen. Gion Rudolf Caduff ei interprendider da pomicultura cun otg collaboraturas e collaboraturs da stagiun. Omisdus interprendiders fan il schaner lavurs che vegnan messas d’ina vart duront igl onn da menaschi. Gion Rudolf Caduff ha detg alla FMR ch’el seigi perfin leds ch’ei detti ina ruosna da schaner. «Nus havein ussa gest da far ina massa lavurs da biro che nus vegnin buca da far duront il temps che nus essan giuado.» Precis tuttina vai era cun il pur Silvan Caduff da Morissen: «Ina ruosna da schaner enconuschel jeu buc. Jeu hai da far lenna, controllar material da seivs ch’jeu haiel mess d’ina vart igl atun tut alla bahuta e lu eisi da far lavurs vid ils indrezs tecnics. Secapescha ch’jeu haiel ussa quels dis era da far ina massa lavurs da biro. Tut da que ch’ins ha buca peda da far duront igl onn.» La gronda part ei lavur intensiva Silvan Caduff ei il possessur dil bein puril Curoms a Morissen. El ha surpriu il menaschi da pur en la tiarza generaziun. En discuors cun la FMR ha el detg ch’il mistregn da pur seigi in bellezia mi­stregn. Mo ch’ils purs ch’el enconuschi stettien oz insumma buca sin baun-pe­gna il schaner. «Sche jeu haiel liber, lu mon jeu normalmein cun skis ni emprovel da serecrear cun mes hobis.» Per il pomicultur Gion Rudolf Caduff eisi normal ch’el ha negins gronds contacts cun clientella ussa il schaner. «Igl unviern ei il curtgin negin tema per la glieud e cunquei drov’ins era buca mei. Quei ei normal ed ha da far nuot cun la ruosna dil schaner», di il pomicultur. Uonn seigi quei empau auter. «Muort munconza da neiv havein nus gia survegniu ussa damondas da clientella.» Il pur Caduff ed il pomicultur Caduff ein pia omisdus leds dils dis da schaner empau pli quiets per saver preparar la proxima stagiun d’activitads. Denter nov e diesch meins digl onn seigien per els meins fetg intensivs, han els detg alla FMR. Il schaner ei igl unviern aunc giuvens «Unviarns cun pauca neiv hai adina dau», di Silvan Caduff. «Clar, la munconza da neiv savess caschunar ina situaziun da schitgira la stad proxima. Igl unviern stuessan ils praus esser sut la neiv. Ed il schaner e fevrer stuessan nus exnum haver temperaturas d’unviern.» Il punct critic cun pauca neiv seigi la munconza d’aua sin las alps la stad. Mo era il terren entuorn casa seigi memia schetgs, sch’ei detti buca neiv, ha Silvan Caduff detg. «Las poras dil terren ein serradas ussa. Quei munta che la tiara sa gnanca absorbar l’aua per exempel da plievgia. Perquei ei la natira drizzada en aschia, che la neiv liua encunter primavera, cura che la tiara arva puspei sias poras.» Plontas han negina ruosna dil schaner Il pomicultur Gion Rudolf Caduff di, che las plontas secattien actualmein amiez il modus d’unviern. Las plontas che flureschien fetg baul, seigien uonn gia empau pli ad uras, per exempel ils collers, l’ogna ni era ils salischs hagien gia entschiet a far gattas ni brumbels. Quei seigi denton normal cun las temperaturas dallas davosas jamnas egl onn vegl, aschia Gion Rudolf Caduff. «Avon 25 onns, cura ch’jeu haiel fatg igl emprendissadi, flurevan ils emprems plumatschs ils schaner a Cuera. Da quei temps discurrevi ins perfin dad onns ch’ins hagi giu tscherschers che flurevien il schaner.» Il temps da ruaus e la fluriziun dallas plontas ei tenor il pomicultur aunc negin tema dominont en la damonda da la midada dil clima. Quellas damondas vegnien denton era actualas zacu en la pomicultura. Ils antenats miravan e tedlavan Il pur dil bein Curoms a Morissen, Silvan Caduff, ha supriu il menaschi puril da siu bab e lez haveva surpriu el dil tat. «La lavur sco tala ei buca semidada», di Silvan Caduff, «oz havein nus dapli tecnica e dapli lavurs da biro e cun il computer.» Ils antenats e purs da pli baul havevien pauca tecnica per sustener la lavur, denton ina relaziun bia pli intensiva cun la natira. «Els miravan e tedlavan ils signals dalla natira. E quei buca mo la stad, mobein era igl unviern. E sin fundament da lur observaziuns savevan els dar prognosas fetg exactas en connex cun cultiras e muvel.»

Mesjamna, ils 18 da schaner 2023 allas 19.30 porscha la Biblioteca populara Mustér e contuorn ina sera cun fotos e films vegls da Mustér e contuorn. Quels vegnan presentai da Flavio Huonder, redactur ed archivar tier Radio e Televisiun Rumantscha. Ils documents ein registrai silla plattafuorma «nossaistorgia.ch». Suenter la presentaziun porscha il team dalla biblioteca in apero. Las localitads dalla Biblioteca populara Mustér e contuorn sesanflan el plaunterren dalla casa da scola a Cons. (fmr/hh)

«Solar Alpin Disentis» - aschia duei igl implont fotovoltaic sill’Alp Run a Mustér senumnar. 36 hectaras dall’alp duein survir a quei intent. Proximamein decida la societad sempla Alp Run davart l’idea che duei lu vegnir concretisada ladinamein. Igl implont fuss – stan actual – in dils pli gronds en Svizra. Sco quei che la societad sempla Alp Run Mustér scriva en ina communicaziun als mieds da massa, eis ella e la vischnaunca da Mustér intenziunadas da sclarir la realisaziun da quei implont fotovoltaic. Quei duei succeder en collaboraziun cun Solalpine. Il project sill’Alp Run duei purtar il num «Solar Alpin Disentis». Alla societad sempla Alp Run Mustér appartegnan 18 possessurs. Ella ei possessura dall’alp che cumpeglia ina surfatscha da 7,8 km quadrats. L’alp schai el nord dalla vischnaunca, aschidadir gest sur il vitg da Mustér. In liug d’examinar «Sin incarica dalla Solalpine – la cuminonza d’interess svizra per electricitad solara ellas Alps – ha l’interpresa Fanzun SA evaluau loghens pusseivels per indrezs da fotovoltaica gronds el cantun Grischun. En quei connex vegn l’Alp Run numnada sco liug che duess vegnir examinaus», scriva la societad dall’alp en ina communicaziun als mieds da massa. En vesta a quei giudicament e la tendenza dalla munconza d’energia pigl unviern ha la societad sempla Alp Run schau offerir la lavur da giudicar la situaziun. Quei ei succediu ensemen cun Solalpine. Tenor la communicaziun als mieds da massa surpren la Fanzun SA da Cuera la lavur dalla prospecziun (fasa 1) ed allura il svilup dil project (fasa 2) pertuccont il liug sco tal. Cun sustegn dalla vischnaunca La societad sempla Alp Run ha dumandau la vischnaunca da Mustér per sustegn. L’jamna vargada ha la suprastonza communala allura decidiu da surprender ils cuosts per l’emprema fasa che cumpeglia il giudicament dil liug. Igl indrez da fotovoltaica duei vegnir realisaus ella part su dall’Alp Run. Persuenter duei ina surfatscha da 36 hectaras star a disposiziun. Quella munta rodund quater pertschien dall’entira surfatscha dall’Alp Run. Tenor igl administratur dalla societad sempla Alp Run, Guido Huonder, vegn il menaschi d’alp d’entochen uss buca restrenschius igl avegnir pervia da quei project. Leu vegn alpegiau 80 tocs biestga. Pertuccont la producziun che fuss pusseivla silla surfatscha da 36 hectaras pon ins far ina cumparegliaziun cugl implont previus a Scuol: Sin 35 hectaras duei vegnir produciu leu energia electrica per 30 000 casadas. Buca veseivel naven dil vitg Igl entir territori dall’Alp Run ei suttamess a negina zona per la protecziun dalla cuntrada. Entochen igl onn 2017 haveva l’alp in contract sur plirs decennis cull’Armasuisse. Lezza haveva il dretg da sittar silla part su dall’alp. Quei succedeva naven d’Andermatt cun in caliber grond da Bison. Cura ch’il territori da skis da Mustér ei staus en discussiun ils onns 1960, ei era in’engrondaziun da quel entochen el territori dall’Alp Run vegnida tematisada. Tenor la societad sempla Alp Run ha il territori dall’alp fetg pauc’aua e leu nua ch’igl implont fotovoltaic duess vegnir realisaus, exista era negin spazi da viver per specias raras d’animals. «Naven dil vitg da Mustér vesess ins buc igl indrez da fotovoltaica planisau», scriva la societad. El vest digl implont da fotovoltaica sesanfla directamein ina gronda surfatscha da lavineras massivas construidas ord fier. La via dall’alp existenta meina entochen giudem la surfatscha previda pil project. Decisiun formala Ils 3 da fevrer 2023 decida la radunonza generala extraordinaria dalla societad sempla Alp Run davart la proposta dalla suprastonza d’iniziar las lavurs da planisaziun pigl implont da fotovoltaica grond. Duront il temps da projectaziun vegn la suprastonza dalla societad a collaborar stretgamein cul president dalla cuminonza d’interess Solalpin, Ruedi Kriesi. Quella cuminonza d’interess ei vegnida fundada igl atun 2021 da quater experts en vesta al problem dalla munconza d’energia electrica igl unviern. Sia finamira ein implonts da fotovoltaica gronds el territori alpin svizzer. Quels implonts lai ella realisar ina dallas 13 ovras d’electricitad ch’ella ha contracts da partenari. Tenor la communicaziun allas medias vesa la Solalpin sesezza sco intermediadra denter l’economia d’electricitad, las vischnauncas dils loghens pertuccai d’implonts, possessurs da terren, autoritads ed organisaziuns per la protecziun digl ambient. Ella s’engascha en favur da cundiziuns da rama adattadas ton politicamein sco ord vesta dalla planisaziun. Cheutras duein implonts da fotovoltaica el territori alpin esser in element segir el provediment cun electricitad en Svizra. «Lescha urgenta» Sin fundament d’ina lescha urgenta approbada en cuort temps el parlament ella sessiun digl atun, vul la Confederaziun promover ton pli spert l’energia solara. La finamira ein 2000 gigawatturas entochen la fin 2025. La Confederaziun ei promta da contribuir considerabels mieds finanzials allas investiziuns d’implonts da fotovoltaica gronds. La cundiziun – silmeins tenor il stan actual – ei che quels seigien en funcziun entochen la fin 2025. Cun auters plaids vul quei dir: era il project sill’Alp Run sto vegnir projectaus e realisaus en in fetg cuort temps. Davart ils detagls dils cuosts han ils iniziants buca vuliu prender posiziun. Sur igl uaul sul vitg da Mustér sesanfla l’Alp Run. Leu duei vegnir realisau in implont da fotovoltaica sin ina surfatscha da 36 hectaras. Fotovoltaica en gronda dimensiun Sigl intschess dall’Alp Run sur Mustér vegn examinau il proxim temps la pusseivladad da realisar in grond implont da fotovoltaica. El ei previus sin ina surfatscha da 36 hectaras. Cun quei fuss el in dils pli gronds en Svizra. Hans Huonder/FMR En ina communicaziun als mieds da massa orientescha la societad sempla Alp Run davart l’idea dil project fotovoltaic senza far indicaziuns pli detagliadas davart il project. Suenter che la suprastonza dalla societad ha giu decidiu da laschar examinar il liug pigl implont, ha la suprastonza communala da Mustér decidiu l’jamna vargada da sustener finanzialmein quell’emprema fasa. L’entschatta fevrer 2023 han ils possessurs dall’alp aunc da decider definitivamein davart quell’idea. Sco ei para, ei quei sulettamein ina damonda formala. Cun ina surfatscha da 36 hectaras fuss quei implont in dils gronds ch’ein il mument en discussiun ni planisaziun en Svizra. El po vegnir cumparegliaus cun quel a Scuol cun ina surfatscha da 35 hectaras ed ina producziun d’energia per 30 000 casadas. La surfatscha da 36 hectaras – quei ch’ei circa 70 plazzas da ballapei – previda pigl implont da fotovoltaica corrispunda a quater pertschien dalla surfatscha dall’Alp Run. Sco quei che la societad sempla Alp Run scriva en sia communicaziun, ei il territori buca pertuccaus d’ina zona da protecziun dalla cuntrada. (fmr/hh)

Ellas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein fatschenta dapresent ina tematica la populaziun. Ferton che las undas ein a Laax pulit furibundas ed emoziunalas, eis ei a Sagogn e Schluein plitost ruasseivel puncto fusiun. Ils dus experts Ursin Fetz e Tino Zanetti han accumpignau numerusas, els concedan ch’ina fusiun ha adina motivs raziunals e ch’ella sveglia per regla las emoziuns. El ei probabel gl’expert pli profilau dil Grischun ed era in dils impurtonts dalla Svizra: Ursin Fetz, giurist e professer alla Scol’aulta specialisada dil Grischun, ha accumpignau numerus projects da fusiun. El ha promoviu all’universitad da Turitg culla tematica «Fusiuns da vischnauncas – cun accent special sil Grischun». Dapi gl’onn 2008 ha el accumpignau numerusas instituziuns publicas silla via alla fusiun. Ilanz/Glion e Wildhaus/Alt St. Johann el Toggenburg ein duas da quellas. Sia cussegliaziun ed assistenza ad autoritads e cumissiuns ei stada adina ord gl’aspect raziunal. Ursin Fetz conferma ch’ina fusiun ei ina caussa raziunala. Unitads pintgas e surveseivlas, microculturas carschidas sur tschentaners, dueien s’adattar ad in construct politic niev. Pervia da quei factur dat ei dapresent gronda canera a Laax. Ina opposiziun defenda l’identitad locala e vul buca parter quella cullas «pintgas» da Sagogn e Schluein. «Igl ei bien ch’ei dat emoziuns» Co vesa Ursin Fetz la situaziun che semanifestescha actualmein en brevs da lecturs, placats e parolas ellas medias socialas e scuntradas da protesta. «Quei fa buca surstar mei. Ei va per «patria», ils schinumnai facturs loms. Els ein da constatar en tut ils projects da fusiuns. Savens eis ei grev pils pertuccai da concretisar lur arguments.», gi gl’expert. Tschels facturs, quels economics – sco per exempel finanzas e l’attractivitad da viver, ni era quels da democrazia – sco per exempel la partizipaziun, seigien pli sempel da declarar, sa Ursin Fetz. «Nus havein fatg semegliontas constataziuns era en auter loghens. Forsa san ins schizun gir ch’igl ei bien ch’ei dat emoziuns,» quei seigi in indezi per il grond interess che la populaziun da Laax hagi per sia vischnaunca, manegia el. «Ei demuossa era che la cuminonza ei viva – e lai spitgar ina aulta partizipaziun alla votaziun all’urna. Quei ch’ei la finala in bien segn da qualitad da democrazia e caschuna ina aulta legitimaziun dil resultat – tuttina en tgei direcziun che quel mondi.» Il messadi ei repartius, a Laax caschuna quei ina campagna avon la votaziun all'urna. Perquei fan ins canera «mo» a Laax Ursin Fetz conceda ch’ei fetschi surstar, mo normalmein fetschi cunzun il pign «canera» ed hagi starment da vegnir alla cuorta. El cass Laax-Sagogn-Schluein suppona gl’expert ch’ei vegni a dar emoziuns era en tschellas duas vischnauncas. In auter expert, Tino Zanetti, ei dil medem meini. Il fiduziari e revisur da Landquart ha accumpignau en Surselva las fusiuns Lumnezia e Sursaissa Mundaun, ell’Engiadina quellas da Scuol, Zernez, Val Müstair, el Grischun central Surses e Bravuogn Filisur. El conferma medemamein ch’ina fusiun ei adina colligiada cullas emoziuns. Daco ch’ils da Laax ein actualmein pli activs ella campagna da votaziun ei clar per el: «Tier ina votaziun all’urna semuossan las emoziuns bia pli baul, perquei che adherents ed adversaris han negina autra pusseivladad da s’exprimer. Els voteschan gie all’urna. Sco ch’il messadi ei ellas casadas ston els vegnir cun lur arguments», declara Tino Zanetti. Igl ei il motiv ch’ils da Laax fan actualmein schi bia «canera» sco aunc mai pertuccont ina fatschenta politica. Els san gie votar «mo» all’urna, e sto buca s’exprimer ella radunonza communala. A Sagogn e Schluein vegn votau en sala e – problablamein – a scret. Tino Zanetti declara: «Leu vegnan adherents ed adversaris dalla fusiun a presentar lur arguments. La sera dils 27 da schaner 2023, vegnan las emoziuns libras era leu. Tochen lu spargnan els lur opiniuns», manegia Zanetti. La radunonza communala sedifferenziescha da quella da Laax, igl ei il sistem original dalla democrazia directa. A Laax ha ina pluralitad giavischau la votaziun all’urna ed omisduas varts dattan actualmein tut per gudignar. Situaziun win/win Mintga project da fusiun ha ina finamira nunemoziunala. Sche vischnauncas anflan buca pli funcziunaris, ni sch’ellas pon buca pli purtar ils cuosts dall’infrastructura, da scola, canalisaziun, vias s’impona ina fusiun. Pilpli s’impona ina sligiaziun cun semetter ensemen e purtar communablamein incumbensas, cuosts, survetschs. Ord vesta raziunala san vischnauncas pintgas e vischnauncas grondas optimar communablamein lur situaziun. El center habitescha bia glieud, quella drova adina dapli infrastructura, bia aua ed ei forsa dependenta da terren che la vischnaunca pintga posseda. Ei duess esser in dar ed in prender, ina situaziun win/win. Che las biaras fusiuns ein gartegiadas cun quei aspect conferman omisdus experts. En Surselva ei il diember da vischnauncas sereducius ils davos 15 onns da 48 sin oz 15. En treis da quellas ei la damonda cardinala sin meisa. Denton: Fa ei senn da pitgar tras in construct politic niev sch’ei ha schi biaras emoziuns, sco actualmein a Laax, mo forsa il davos era a Sagogn e Schluein? «Quei ei ina damonda politica che autras persunas ston rispunder», renda Ursin Fetz attent. In dils placats all'entrada dil vitg da Laax

La suprastonza communala da Ilanz/Glion ha publicau cuort avon Nadal ina informaziun ufficiala pertuccont la zona da planisaziun. Quella ha irritau empau demai ch’ella ei formulada en in lungatg fetg tecnic-giuridic. En romontsch e tudestg ha la suprastonza communala da Ilanz/Glion publicau in text ufficial fetg liung. Il cuntegn pertucca la zona da planisaziun ch’ei en vigur dapi ils 20 da mars 2018. Quei munta che possessurs da parcellas ein sfurzai da risguardar las resalvas e las cundiziuns surordinadas. Oriundamein setractava ei d’ina zona da planisaziun che pertuccava mo singulas parcellas. Da niev eis ei ina zona generala sur igl entir inschess dalla vischnaunca. «La basa per quella zona da planisaziun ein ils plans dallas singulas fracziuns, nua che mintga parcella pertuccada ei indicada. Quella publicaziun vul denton buca gir ch'ins astgi baghegiar insumma nuot pli ella vischnaunca da Ilanz/Glion » declara Andreas Pfister, il menader dalla partiziun planisaziun e construcziun dalla vischnaunca, sin damonda dalla FMR. Possessurs san s'annunziar « Mintgin che vul saver, schebein sia parcella ei pertuccada ni buc sa s’annunziar tier igl uffeci da baghegiar communal, leu survegnan quellas possessuras e possessurs aschia l'informaziun giavischada.», explichescha Andreas Pfister.Tuttas vischnauncas el Grischun ed en Svizra han stuiu examinar lur zonas da baghegiar. En Surselva ha ina maioritad memia grondas zonas da baghegiar, aschia ch’ellas ein sfurzadas da redimensiunar quellas. Culla publicaziun renda la vischnaunca Ilanz/Glion attent ch’ella vegni a proponer, per mauns dalla regenza sco instanza surordinada, ina cunfinaziun exacta da mintga parcella. Il cantun pretenda ina vasta redimensiun dallas zonas da baghegiar da Ilanz/Glion. La fracziun Rueun ein involvada ella redimensiun dallas zonas da baghegiar. Entginas fracziuns han reservas commensuradas da terren da baghegiar, aschia che paucas parcellas ein pertuccadas. Autras fracziuns han reservas fetg grondas. « Leu ston naturalmein dapli parcellas vegnir exzonadas », declara il funcziunari communal Andreas Pfister Exzonaziuns ein ein indispensablas e cumandadas dallalescha surordinada. La vischnaunca Ilanz/Glion vegni denton ad applicar la redimensiun aschi raschuneivel sco pusseivel, declara Andreas Pfister. Quei munta che la suprastonza communala propona da reducir il diember da parcellas da baghegiar, emprova denton da tener ina reserva grond avunda per mintga singula fracziun, per che quellas sappien tuttina sesvillupar el futur.

Pertgè betga scriver ina columna ein dialect da Medel? Ne forsa stuess jeu dir: Empruar da scriver ein dialect medelin. Quei è secapescha betga simpel, perquei tg’i dat betg ina grammatica respectiv reglas co scriver. Ein Val Medel organisescha l’uniun La Vitrina in’exposiziun sur dalla historia, economia, cultura e veta sociala dalla vischnaunca. In tema dall’exposiziun èn ils schabetgs da 1367, cu igl avat Jakob Buchhorn era vegnius assassinaus ein Val Medel. La raschaun principala tge quei era schabegiau: Ils miniers jasters (dalla Svizra centrala) tg’eran vegni ella val per explotar argien. Quei veva caschunau bia malaveglia. La finala ha gl’avat empruau da quietar empau ils tgaus calirai, mo quei ha custau ad el la veta. Negin sa denton propi, co el è morts. Mo ein scadin cass s’è quei stau in dils crims ils ple brutals ed excepziunals ella historia grischauna. Fiei quin: Assassinar ina tala persauna tge stat alla testa d’ina cuminonza cristiana! Ein seia novella «Monas e minas» (Tschespet 21) lai il pader benedictin Maurus Carnot murir igl avat entras in tragic schabetg. Tgisà? Forsa sei stau usché. Mo tochen al de dad oz vegni detg e cunzun colportau a moda persistenta, tg’enzatgi da Medel veigi sturniu gl’avat. Mo jeu hai mes dubis, tg’i sei stau usché. Pertgè? – 1. I dat, sco detg, negins mussaments ne fontaunas, tg’igl assassin sei staus in Medelin. – 2. Iso Müller, il historicher e pader dalla claustra da Musteir scriva, tg’ils nobels dalla Cadi – l’aristocrazia pintga – veigien betga giu bugen tg’ils luvrers jasters seien vegni sesum la Surselva – clamai digl avat per explotar las minas. Il benedictin sa denton betga dir, tgi tge veva commess il malfatg. Forsa in guerrier dils nobels? Ne vevan quels engaschau enzatgi? Damondas tg’ins ha betg aunc saviu respunder. – 3. Po esser tg’igl avat, oriunds dalla Tiaratudestga, veva forsa tedlau memia pauc sels indigens e capeva betg adina els. Mo perveia da quei ha – crei jeu – negin ughegiau d’assassinar il cau dalla claustra da Musteir. Gnanc tgisà, la gronda part dalla populaziun veva grond respect da talas persaunas. El temps medieval drizzava il carstgaun seia veta e la lavur da mintgade viers la perpetnadad, viers Diu. La finamira: vegnir einta parvis. Podà tg’in ne l’auter da Medel veva criticau igl avat Buchhorn, perquei tg’il terren cullas minas s’udeva als da Medel. Mo dalla critica tochen al mazzament s’ei in grond pass. Pertgè vegn quei lu colportau respectiv pretendiu tochen al de dad oz? Grev da dir. Probabel perquei tg’igl avat fuva morts sen territori medelin. E perquei tg’ins ha betga giu anflau il culpont, s’è la fama sederasada. Il mender è denton igl effect tge la fama sa veir. Cul temps sa la fama daventar realitad. Quei tg’era igna speculaziun e supposiziun vegn acceptau tuttenina sco verdad.Ein gliez cass schess il da Medel: Quei tscho ben quei tscho! Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, tranter auter ha el scrit il roman «La stria da Dentervals». Hubert Giger guada la beinmeritada pensiun.

Il campiunadi da troccas ei turnaus suenter la pausa da corona. La sonda vargada ein 44 equipas semiseradas a Danis per eruir las meglieras ed ils megliers trochists grischuns. Renata Cathomas e Helena Diethelm han dumignau el giug final il duo Vitus Dermont e Sebastian Camathias ed ein daventadas novas campiunessas grischunas da troccas. «Piarder in vegl fa mal», ha Rafael Pally getg ed Anja Pally ha aschuntau ch’ei porti in bienton dapli satisfecziun: «Dad ir cun in vegl.» Il vegl ei il retg dil giug da troccas, ina carta che porta biars buns, respectiv puncts. Per vegls e buns han ils consorts Anja e Rafael Pally giugau la sonda vargada a Danis a caschun dil 16avel campiunadi grischun da troccas per l’emprema ga ensemmen. «Nus essan denton buca l’emprema ga al campiunadi.» Sco biars auters han Anja e Rafael Pally anflau il plascher per il giug da troccas el ravugl famigliar. Ed en quei ravugl famigliar giogan els era mintgaton. «Ussa che nus havein in affon dad in onn e miez ei il temps per dar troccas empau pli scarts», ha Anja Pally constatau. Clar ch’ils conjugals han stuiu s’accordar in tec la sonda vargada quei che pertucca tschintschar. Empau eis ei sco ella veta. Ins sto saver tgei ch’il partenari da troccas manegia cu el tschontscha las troccas, ni sco in gi era tscheu e leu, cu el conta. Schiglioc dat ei ina ni ­l’autra malcapientscha. «Jeu vai dus tunnels», ha Pius Desax manegiau viers sia cungiugadura ­Annalisa Cathomas che ha sinaquei buca teniu il giug. Per displascher da Pius Desax ch’ei disaus da dar troccas ella Cadi. Per el annun­zian dus tunnels dabia troccas. Per Annalisa ­Cathomas, disada da dar troccas ella Foppa, ein dus tunnels sco da gir dad haver in giug nausch enta pugn. En in giug da troccas san ins era spert «piarder la fema» aunc pli tgunsch va «il cavagl ali giavel» ed «il buob ston ins per regla trer suenter». Paran quellas expressiuns empau misteriusas eisi uras da consultar la pagina www.troccas.ch. Dar troccas cul tat ni la tatta Elena Candinas e Sara Norina Bearth ein stadas las pli giuvnas giugaduras al campiunadi grischun dalla sonda vargada. Era ellas han anflau la via tier las troccas enteifer la famiglia. Giugar troccas cun bab e mumma ni cun la tatta ni cul tat. Elena Candinas ha retschiert empau investa el giug da troccas duront duas lecziuns da romontsch alla scola claustrala. «Quei tonscha denton buca per svegliar il plascher per las troccas.» Era Sara Norina Bearth enconuscha buca bia giuventetgna che dat troccas. Ellas han dau per l’emprema ga ensemmen troccas, sepreparadas per il campiunadi ein ellas buc. «Nus savein co tschin­tschar.» Las duas giuvna ein stadas fetg concentradas, ellas han giugau spert e buca meins spert dumbrau. Ed ils adversaris vid meisa han manegiau che las giuvnas giogien era bein. Entuorn miezgi eran las giuvnas aunc miez cuntentas culla raccolta. «Gudignau quater ­giugs e spiars quater.» Il campiunadi grischun da troccas han ellas terminau sil 17avel rang. Ed ils conjugals Pally da Sedrun ein setschentai la finala sil rang 39. «Inaga vai ei bein ed in’autra ga buc, ina part dalla fascinaziun dallas troccas», ha Ania Pally manegiau. Per ils organisaturs eis ei stau impurtont da puspei porscher il campiunadi suenter la pausa sfurzada da dus onns. Sch’els cuntinueschan cul campiunadi dad in gi ni sch’els ­tuornan tiel sistem da giugar duront dus dis ei aunc buca decidiu. Rangaziun 1. Renata Cathomas-Beer/Helena Diethelm-Beer. 2. Vitus Dermont/Sebastian Camathias. 3. Andreas Casanova/Remo Demont. 4. Astrid Cahannes/Paul Cahannes. 5. Tresa Livers/Meinrad Cathomen. 6. Flavio Huonder/Vendelin Giossi. 7. Marlis Caduff/Clau Maissen. 8. David Tuor/Marcus Manetsch. 9. ­Christoph Fausch/Hans-Luzi Fausch. 10. Plazi Giusep Cadruvi/Meinrad Cadruvi. 11. Margrith Cavegn/Christian Schnoz. 12. Gieri Venzin/Toni Schmid. 13. Pius Desax/Annalisa Cathomas. 14. Julian Cathomas/Carli ­Cathomas. 15. Peter Montalta/Norbert Carigiet. 16. Andrea Cathomas/Flurina Cathomas. 17. Elena Candinas/Sara Norina Bearth. 18. Felix Pally/Gabriela Pally. 19. Andreas Muoth/Corsin Derungs. 20. Stefania Bearth/Linus Beer. 21. Claudio Camathias/­Anian Camathias. 22. Marcus Brunner/Sabina Spescha. 23. Matilda Cabernard/Franzestg Tenner. 24. Sep Cadruvi/Ivo Deflorin. 25. Astrid Duff/Zita Bass. 26. Lucas Tuor/Gion Michel Flepp. 27. Georg Bearth/Tina Hitz. 28. Ivan Muoth/Toni Cathomas. 29. Rest Giacun Dermont/Laura Jemmi. 30. Paul Marty/Andrea Marty. 31. Tumaisch Valier/Norbert Vinzens. 32. ­Giachen Bass/Ciril Bass. 33. Ciril Monn/Giusep Monn. 34. Fritz Schwörer/Pia Casanova. 35. Lothar Cavigelli /Vic Albin. 36. Simeon Cavegn/Emil Soliva. 37. Anita Cavegn/Reto Caduff. 38. Maurus Cavigelli/Rumetg Cathomen. 39. Anja Pally/Rafael Pally. 40. Roman Tschuor/Marcus Tschuor. 41. René Epp/Otmar Lutz. 42. Stanis Monn/Pius Monn. 43. Lucrezia Berther/Pia Blumenthal. 44. Cornelia Schmid Valentin Schmid.

L’organisaziun installada per promover il svilup regiunal entuorn il Pass dil Gotthard ha undrau la gievgia sera a Sedrun treis projects digns da dar novs impuls al turissem. L’idea da nezegiar ils lags da fermada, turas da bike cun star surnotg sut tschiel aviert e cumbinar viandar cun deletgs culinarics han cattau il sustegn dalla giuria. Els possedan gia dabia experienza cun lur sendas da viandar cumbinadas cun deletgs culinarics. L’equipa da «chuchikästli» da Niklaus Niederberger ch’ei staus presenta la gievgia vargada a Sedrun. En divers ­loghens en Svizra ein talas sendas da viandar en funcziun e Niklaus Niederberger vul era instradar quellas sendas egl intschess dils quater cantuns Grischun, Tessin, Uri e Valleis situai entuorn il Pass dil Gottard. Presentau ha Niklaus Niederberger sia idea a Sedrun avon ina giuria. Ina giuria ch’ei secumponida da ­Sabine Neuwirth dalla organisaziun San Gottardo, dalla promotura regiunala sursilvana, Céline Meury, da Christine Widmer Baumann dalla Corporaziun dallas vischnauncas uranesas, da Valesko Wild dil cantun Tessin e da Kevin Fux dil Center da cumpetenza pil svilup regiunal dil Valleis sura. Adattau per l’entira regiun dil Gottard Saver implantar ton pli spert la purschida en tuttas quater regiuns participadas a San Gottardo ei stada ina dallas pretensiuns principalas per survegnir dalla giuria la promoziun da 5000 francs. E quels 5000 francs ha era l’organisaziun turistica da Bellinzona e Valli retschiert per sia idea da nezegiar ils numerus lags da fermada ella regiun dil Gotthard per activitads turisticas. E medemamein il project «Glamping Gotthard» ha che astgau retscheiver la donaziun per sia idea da star surnotg en bials loghens egl intschess natiral dil Gotthard. «Glamping Gotthard» senumna il project inventaus e presentaus la gievgia vargada da Stefano Beramaschi e Marco Steiger. Glamping vul gir star surnotg cun stil e eleganza en ina natira intacta. Dieter Bogner, il gestiunari da San Gottardo ha puntuau la gievgia sera a Sedrun ch’ei detti buca victuras e victurs. La giuria hagi sulettamein undrau ils treis project ch’ella attesteschi bunas schanzas per vegnir realisai. Tuttina vul l’organisaziun San Gottardo accumpignar vinavon tut ils projects per evaluar lur schanzas silla fiera turistica. San Gottardo ei ina cooperaziun dils quater cantuns, Grischun, Valleis, Uri e Tessin installada per promover il svilup economic entuorn il Pass dil Gotthard e quei cun sustegn finanzial dalla Confedera­ziun. La sedia da San Gottardo sensanfla a Glion.

Tenor las indicaziuns dad in dils impurtonts purschiders dad immobilias en Svizra ein ils tscheins casa carschi marcantamein el cantun Grischun egl onn vargau. In’egliada ella fiera d’immobilias dil marcau da Glion conferma quei trend. Dabia novas ­habitaziuns ein vegnidas construidas ils davos onns egl emprem marcau sper il Rein e bunamein tuttas han anflau locataris e quei per aults tscheins casa. Bia habitaziun ein actualmein buca venalas egl emprem marcau sper il Rein, silmeins buca via il distribuider dad immobilias Homegate che ha dacuort communicau ch’ils tscheins casa seigien carschi per varga 6 % igl onn vargau el cantun Grischun. A Glion ei vegniu baghegiau dabia habitaziuns novas el decuors dils onns vargai, habitaziuns che han era anflau locataris. «Per tscheins casa aults entochen fetg aults«, gi René Cavegn dalla Confidar SA da Glion che tgira era immo­bilias. Per habitaziuns da 4,5 stanzas purschidas via Homegate ston ils locataris pagar ­dapli che 2000 francs per meins. «Ei dat denton era habitaziuns in bienton pli favoreivlas a ­Glion», gi René Cavegn. Ed el quenta era buca ch’ils tscheins casa per quellas habitaziuns creschan proximamein. «Silmeins buca aschiditg ch’il tscheins da referenza s’augmenta buc.» Carschi ein denton ils cuosts auxiliars per scaldar e per l’electricitad, manegia igl administratur d’immobilias. La plipart ei occupada Il president dalla Uniun sursilvana dils possessurs da casas, Claudio Quinter crei buca ch’ils tscheins per las habitaziuns creschien proximamein en Surselva. «Silmeins buc ordeifer ils centers turistics sco Flem/Laax ni cheu a Glion.» Claudio Quinter administrescha sco fiduziari la nova surbaghegiada «La Residenza» a Glion. «La plipart dallas 60 ­habitaziuns ein occupadas.» En media cuosta ina dallas habitaziuns denter 1700 ed 1800 francs per meins. Buca sulet senioras e seniors occupeschan las novas habitaziuns dalla residenza construida sper il Spital regiunal. ­«Ellas habitaziuns dalla ‹Residenza› vivan persunas da tuttas vegliadetgnas.» Tenor las explica­ziuns da Claudio Quinter ein ils cuosts per ­senioras e seniors en ina habitaziun cun ­assistenza aunc adina pli favoreivlels ch’ina eventuala dimora en ina casa da vegls. «Las habitaziuns ein era occupadas da pèrs cun ­duas pagas.» Il president dalla Uniun sursilvana dils possessurs da casas menziuna denton aunc in auter motiv che plaida tenor sia opiniun buca per in augment dils tscheins d’affitaziun. «Biars possessurs da casas che lain vi lur habitadis ein intressai da tener buns locataris a liunga vesta e desistan perquei d’alzar il tscheins casa.» Crescher san denton ils cuosts da scaldar e d’electricitad, manegia Claudio Quinter. Il siemi dalla casa dad ina famiglia «Ils cuosts per prender a tscheins ina habita­ziun ein carschi mo mudest ella Cadi», manegia il fiduziari tuatschin André Schmid. Sia interpresa da fiduziari Conversa SA cun sedia a Mustér e Tujetsch ei era activa ella fiera d’immobilias. Tenor las experienzas dil fiduziari ­tuatschin ei la damonda dad indigens per immobilias buca ton gronda. E quei malgrad ch’ins audi tscheu e leu in cuntrari. «Nus havein offeriu dus objects per indigens, igl interess per quels objects ei denton buca staus fetg gronds.» André Schmid numna era ils motivs per quei interess mudest. «Las habitaziuns che stattan a disposiziun ein habitaziuns construidas per intent turistic e strusch adattadas per duvrar sur onn.» E pigl gl’auter ei la gronda finamira dalla famiglia giuvna sursilvana aunc adina da survegnir enzanua in sulom da baghegiar per ereger igl agen dacasa. E l’atgna casa dad ina famiglia ei silmeins entochen dacuort stada in bienton pli favoreivla che prender a tscheins ina casa ni ina habitaziun. Quei conferma il meinafatschenta dalla Banca Raiffeisen Cadi, Alfons Quinter: «Entochen dacuort eran ils tscheins hipotecars aunc fetg bass.» Quels tscheins ein denton s’avanzai ed Alfons Quinter manegia ch’ils cuosts dalla atgna casa ed ils tscheins casa seigien s’avischinai. Realisar il siemi digl agen dacasa ei denton buca vegniu pli sempel. Dad ina vart ein ils ­cuosts da construir carschi e pigl gl’auter creschan ils tscheins hipotecars. «Vid nossa calculaziun da finanziar ina agen dacasa ei semidau nuot», gi il meinafatschenta dalla Banca ­Raiffeisen. «Per regla stuess ins buca stuer impunder dapli ch’ina tiarza dalla paga per finanziar igl agen dacasa.» Quei ei secapescha pli sempel sche duas pagas alimenteschan las en­tradas dad ina famiglia, era per prender dimora sco locatari en ina habitaziun nova a Glion.

Ella Roland Arena a Lantsch ha giu liug la sonda in’ulteriura cuorsa dil Raiffeisen Cup Nordic dil Grischun. Per il team dalla Surselva ha ei dau in plaz da podest. Quel ha Valerie Götz dall’OG Trin contonschiu ella categoria dallas buobas sut otg onns. Sur la distanza da 1,6 km ha ella stuiu suttacumber sulettamein a Fabiana Krüger da Maloja. Sur la medema distanza ha Laurin Elvedi dil Club da skis Castrisch contonschiu il tschunavel plaz tiels mattatschs. Megliera Sursilvana ella categoria dallas buobas sut 10 onns ei Andrina Bisquolm dil Club da skis Trun stada sco tschunavla. Ella categoria dils mattatschs sut 10 onns ei Niculin Tomaschett dil Club da skis Trun staus il meglier Sursilvan ed ella categoria dallas buobas sut 12 onns ei Chiara Bässler dall’OG Trin daventada buna otgavla. Ella cuorsa dils buobs sut 12 onns ha Leo Götz dall’OG Trin schau nudar il 22avel meglier temps da 40 curriders. Otavia Vonplon dil Club da skis Castrisch ei daventada 9avla ella categoria dallas mattatschas sut 14 onns ed Elia Bisquolm dil Club da skis Trun ei daventaus 15avel en quella categoria dils buobs. Bunas rangaziuns ein reussidas a Luca Deplazes dil Club da skis Trun e Tylan Michel dall’OG Trin sco sisavel e siatavel ella categoria dils juniors sut 16 onns. Entginas staffettas sursilvanas denter las meglieras Ella concurrenza da staffettas ha il Club da skis Castrisch (Federico Berni, Noa Caduff e Laurin Elvedi) contonschiu il secund plaz ella categoria dils mattatschs sut otg onns. Ella categoria dils buobs sut 10 onns ei il Club da skis Trun (Niculin Tomaschett, Niculan Cathomen ed Andrina Bisquolm) daventaus sisavel. Il 10avel plaz ei reussius al Club da skis Castrisch (Johan Olbrecht, Lucien Ludescher ed Amon Olbrecht) ella categoria dils mattatschs sut 12 onns ed ella categoria dallas mattatschas sut 12 onns ei l’OG Trin (Annina Succetti, Malin Capatt e Chiara Bässler) daventada secunda. Tiels juniors sut 16 onns ha l’OG Trin (Celia Röthlisberger, Tylan Michel e Heikki PIali) contonschiu il quart rang cun ina staffetta mischedada. (fmr/hh)

Alla cuorsa da persecuziun el stil classic dil campiunadi svizzer da cuorsa liunga la dumengia vargada ad Ulrichen el Valleis, ei Cla-Ursin Nufer daventaus emprem. Igl ei igl emprem tetel da campiun svizzer dall’elita pil currider nordic dil Club da skis Sedrun-Tujetsch. El ha gudignau la cuorsa sur 15 km cun in avantatg da bunamein 23 secundas sin Antonin Savary. Suenter la cuorsa singula haveva Cla-Ursin Nufer in disavantatg da 1,12 secundas sin Savary. Grazia ad ina fetg buna prestaziun ha il Tuatschin saviu vargar spert il Romand e la fin finala cuorer cun in bi avantatg ell’arrivada. Entgins dils megliers curriders svizzers ein buca stai presents als campiunadis svizzers pervia d’engaschaments en cuorsas dil Cup mundial. Ella categoria dils umens sut 20 onns ha Jon-Fadri Nufer, medemamein dil Club da skis Sedrun-Tujetsch, contonschiu il 13avel rang. Ella cuorsa singula dalla sonda sur la distanza da 15 km ei Cla-Ursin Nufer daventaus tierz dal’elita. La victoria ha el stuiu surschar ad Antonin Savary. Ella concurrenza dils umens sut 20 onns sur la distanza da 10 km ei Jon-Fadri Nufer daventaus 17avel. Las concurrenzas dalla fin d’jamna ad Ulrichen ein stadas l’emprema part dils campiunadis svizzers da cuorsa liunga da quest unviern. La secunda part ha liug la fin da mars e l’entschatta avrel a Silvaplana. (fmr/hh) Il Tuatschin Cla-Ursin Nufer ei commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski.

Il Club da ballapei Trun/Rabius ha anflau ina soluziun pil post da trenader per sia squadra da 3. ligia. Per questa primavera surprendan Roland Decurtins e Clau Berther la responsabladad. Igl atun duei in niev trenader surprender l’equipa. «Nus essan leds da haver anflau quella soluziun», di Otto Beer, il president dil club. Ton Roland Decurtins sco Clau Berther ein stai engaschai activamein duront biars onns sco giugadurs da Trun/Rabius. Tenor Otto Beer eis ei medemamein reussiu d’anflar ina successiun pil post da trenader naven dalla stad. Per differents motivs sappien ins aunc buca communicar il num dil trenader niev. «Ussa eis ei denton impurtont da haver ina buna soluziun per la primavera. Roland Decurtins e Clau Berther han gia entschiet culs trenaments e vegnan a preparar l’equipa aschia ch’ella ei semtgada per las sfidas dalla primavera e lu era gia per la stagiun vegnenta», di Otto Beer. In plaz el miez dalla tabella Sco quei che Roland Decurtins ha detg sin damonda dalla FMR, seigi el vegnius animaus da plirs giugadurs da surprender il post: «En sesez havevel jeu giu empermess da preparar l’equipa sil campiunadi. Mo damai ch’igl ei lu buca reussiu d’anflar in trenader, sun jeu sedeclaraus promts da surprender la responsabladad per la primavera.» Roland Decurtins ha trenau pli baul l’equipa sco trenader-giugadur e pli tard era sco trenader gidonter. El ei era staus engaschaus sco trenader da juniors el club ed en teams dalla Surselva. Dall’equipa ha el ina bun’impressiun: «Igl engaschament els emprems trenaments ei staus fetg buns.» La finamira seigi da contonscher in plaz amiez la tabella la primavera. Ils 19 giugadurs ein tuts fits il mument. La squadra duei denton era vegnir preparada bein per la surdada al trenader niev la stad. Denter la fin dil campiunadi e l’entschatta dil niev ein mo paucas jamnas, biars han lu aunc vacanzas. Sil novavel plaz Ils dus trenaders d’entochen ussa, Donat Albin e Philippe Vincenz, havevan giu communicau la primavera digl onn vargau da seretrer. Suenter ch’igl ei buca reussiu d’anflar ina soluziun pil post vacant, ein els sedecidi da cuntinuar igl atun. La runda digl atun el campiunadi dalla 3. ligia ha la squadra terminau sil novavel plaz da 12 equipas. Sil davos dalla tabella – Buchs – ha Trun/Rabius in avantatg dad otg puncts. Il campiunadi cuntinuescha sonda, ils 25 da mars 2023 cul giug ordeifer encunter Triesenberg. Medemamein gia igl onn vargau ha Otto Beer communicau sia demissiun sco president dil Club da ballapei Trun/Rabius. Era per quei post para il club d’esser sin buna via d’anflar ina soluziun. La radunonza generala dil CB Trun/Rabius ha liug ils 17 da fevrer 2023. Otto Beer ei dapi rodund diesch onns al tgamun dil club. Roland Decurtins surpren il post da cautrenader dalla squadra da 3. ligia da Trun/Rabius per questa primavera.

En dus onns vegn ei entschiet cun la construcziun dalla nova caserna per la Garda svizra el Vatican. L’inauguraziun duei ver liug ils 6 da matg 2027 – exact 500 onns suenter la sblundergiada da Roma (Sacco di Roma) – cu 147 gardists svizzers han stuiu schar lur veta, defendend Papa Clemens VII. Quei ha il president dalla Fundaziun per la caserna, Jean-Pierre Roth, anteriur parsura dalla Banca naziunala svizra, communicau. Ils cuosts per la nova caserna muntan a 50 milliuns francs. En quels ein era tschun milliuns cumpri per il quartier che serva duront la construcziun sco suttetg per la Garda. La Fundaziun per la caserna dalla Garda el Vatican ha scret a sias uras era als 26 cantuns, supplicond per ina contribuziun. Ella ha fatg valer che la Garda svizra cun ses 135 commembers representi excellentamein nossa tiara dapi varga tschun tschentaners e derasi in maletg fetg positiv dalla Svizra sigl entir mund. La Garda presti cun siu survetsch in engaschi prezius en favur dalla segirtad dalla sontga Sedia. Mo ei ha era dau opposiziun encunter in tal sustegn. Ei seigi inacceptabel d’impunder daners publics per ina infrastructura che sesanfli egl exteriur. Il Vatican disponi numnadamein da grondas reservas finanzialas ed hagi aschia sufficientamein mieds per sanar la caserna dalla Garda. Ils biars cantuns ein segidai La Confederaziun ha concediu tschun milliuns francs. Tochen ussa han 17 dils 26 cantuns concediu contribuziuns da differents imports. Aschia ha il miez cantun da Sursilvania dau 5000 francs, la pli pintga summa, il Valleis perencunter in milliun cun distanza la pli aulta. La regenza vallesana ha manegiau che 77 % dalla populaziun catolica dil cantun hagi nuot encunter che la regenza hagi priu quei import ord il Fondo dalla lottaria. Il cantun Turitg ha concediu 800 000 francs ed il cantun Argovia 694 000 francs. Il Grischun ha dau 200 000 francs. Igl import vegn finanziaus cun daners dalla Lottaria naziunala. Mo ils davos diesch onns ein plirs Grischuns stai gardists, prestond ensemen 86 onns survetsch al Papa. Il NA da Lucern ha fatg surstar buca pauc El cantun Lucern ha il pievel votau – a basa d’in referendum pertuccont il conclus positiv dil Cussegl grond da dar 400 000 francs – encunter quei importo, e quei cun buca meins che 71,5 %. Buc ina solia dallas 80 vischnauncas ha acceptau. Quei NA ha fatg surstar buca pauc, essend che quei cantun catolic ha giu buca meins che 22 da 35 cumandants dalla Garda papala. Era igl actual, Christoph Graf, ei Lucernes. Plinavon ei Lucerna staus il sulet cantun catolic che ha presidiau duront tschentaners la Dieta dalla Confederaziun – sper Turitg e Berna – e che figurescha aunc oz sco nr. 3 ella successiun ufficiala dils cantuns. Da 1586 tochen 1873 residiava il nunzi papal tier la Confederaziun a Lucerna. Ins ha giu interpretau quei resultat negativ da Lucerna sco expressiun da disfidonza viers il Vatican. Era il Cussegl grond da Basilea-Tiara ha decidiu cun 47:34 vuschs da buca dar 50 000 francs per la caserna dil Vatican. Tuttina: Tenor il plidader dalla fundaziun per la caserna, Thomas Röthlin, vegnan ins ensemen cun la summa necessaria – per part gia dada u empermessa. Il Papa engrazia Tenor il plidader dalla Fundaziun caserna dalla Garda el Vatican ein entuorn 90 donaturs e donaturas per la nova caserna envidai ils 19 da quest meins a Roma ad ina audienza privata tier papa Francestg. Ils participonts serendan secapescha sin agen quen leugiu. Cun quella audienza a Roma lessen la fundaziun ed il papa engraziar a donaturs e donaturas per il grond sustegn finanzial en favur dalla construcziun dalla nova caserna per la Garda. Accumpignai vegnan benefacturs e benefacturas da prominentas persunalitads: a. cuss. fed. Doris Leuthard, presidenta dil Cussegl da patrunat per la Fundaziun, Jean-Pierre Roth che presidiescha il cussegl da fundaziun e dad a. cuss. fed. Ruth Metzler, parsura dalla Fundaziun per la Garda svizra.

La dumengia vargada ha giu liug l’emprema cuorsa dil SST Menzli Cup dall’OG da questa stagiun. El territori da skis da Breil-Vuorz-Andiast ein rodund 120 giuvnas e giuvens skiunzs semesirai en mintgamai treis categorias da mattatschas, respectivamein da mattatschs. La participaziun ei stada pli u meins en rama dallas cuorsas dils davos onns. Las cundiziuns da cuorsa ein stadas bunas. Per l’organisaziun da quei slalom gigant ch’ei vegnius organisaus en dus cuors, ei l’Uniun sportiva Lumnezia stada responsabla. Las proximas cuorsas: Ils 29 da schaner 2023 semesiran ils «minis» a Flem ed ils 5 da fevrer 2023 ha liug la secunda cuorsa dall’OG el territori da skis da Mustér. (fmr/hh) Rangaziun Buobas sut 12 onns: 1. Emma Gründer, Laax Ski, 1.17.60; 2. Alea Sophie Maissen, Breil, 1.19.65; 3. Zoe Blattner, Laax Ski, 1.20.12; 4. Olivia Borta, Lumnezia, 1.20.44; 5. Nina Derungs, Laax Ski, 1.22.27. Buobas sut 14 onns: 1. Lea Veraguth, Sursaissa, 1.15.53; 2. Soé Bianchi, Sursaissa, 1.15.71; 3. Fiona Mirer, Sursaissa, 1.16.63; 4. Flavia Solèr, Sedrun-Tujetsch, 1.17.61; 5. Malin Krauer, Breil, 1.17.88. Buobas sut 16 onns: 1. Linnea Boije, Flem, 1.11.96; 2. Norina Bruhin, Flem, 1.14.86; 3. Larissa Blumenthal, Lumnezia, 1.17.57; 4. Silja Montalta, Lumnezia, 1.17.81; 5. Caroline Oehy, Flem, 1.18.56. Buobs sut 12 onns: 1. Fabio Cathomas, Breil, 1.17.57; 2. Séverin Huber, Flem, 1.19.31; 3. Luca Candrian, Laax Ski, 1.19.54; 4. Roni Risch, CS Vuorz, 1.21.52; 5. Armon Solèr, Sedrun-Tujetsch, 1.24.75. Buobs sut 14 onns: 1. Josselin Moubayed, Laax Ski, 1.09.57; 2. Gianin Bruhin, Flem, 1.12.63; 3. Julien Landolt, Flem, 1.13.18; 4. Léan Bundi, Lumnezia, 1.13.27; 5. Siro Thode, Flem, 1.14.56. Buobs sut 16 onns: 1. Sebastian Tuma, Sursaissa, 1.11.94; 2. Gino Arpagaus, Sursaissa, 1.12.32; 3. Guy Dörfler, Sursaissa, 1.12.36; 4. Jan Noel Schoch, Sursaissa, 1.12.58; 5. Philipp Brennwald, Flem, 1.13.11. Las treis spertas dalla categoria dallas buobas sut 14 onns. Ils treis emprems dalla categoria dils mattatschs sut 16 onns.

Egl onn niev spitgava ina runda decisiva sillas damas dils UHC Desertina Bulls. Ellas sesanflan sil tierz plaz ella tabella cun tuttina bia puncts sco las secundas e cun in punct dapli che las quartas UHC Wängi, ina dallas adversarias la dumengia vargada. Per saver tener il tierz plaz e schizun baghegiar ora igl avantatg da puncts drovi pia duas victorias. Las giuvnas da Mustér ein serendidas enviers Heiden, nua ch’ellas han giu da dar igl emprem campiunadi egl onn niev. Victoria encunter Schaffusa Sco emprem adversari spitgava l’equipa da Schaffusa. Ils trenaders han cussegliau all’equipa da dar in fetg spert ed offensiv unihoc naven dall’entschatta. Quei han ellas fatg grondius. Gia ell’emprema minuta gartegian las damas da Mustér igl alumini dil gol. Ils Bulls sgolan mo entuorn las ureglias agl adversari. Ella 5avla minuta tarmetta Noemi Zanin cun in bi pass Gada Cathomas ell’offensiva. Suenter il siet da Gada Cathomas lai il goli da Schaffusa rebatter il siet ed Anica Seiler reaghescha il pli spert e sa sittar en avantatg las Sursilvanas. Las damas da Mustér laian buca luc e mettan igl adversari vinavon sut pressiun. Cun in fermezia siet volley ha Milena Derungs il 2:0 pils Bulls gia segir, atgnamein, sch’il goli da Schaffusa reagass buc aschi miraculus. Il goli dallas adversarias lai desparar cun sias paradas ils Bulls. Las Sursilvanas cumbineschan vinavon exemplaricamein cun bellezia acziuns e han pliras caschuns dad ir en avantatg. Ella 15avla minuta dat Jana Caduff in pass a Selina Giger che marchescha cun in siet ord distanza il meritau 2:0 pils Bulls. Suenter pausa survegn Fabiana Bearth la caschun da mussar tgei chella sa. E quei nezegia ella. Suenter in bi pass da Jana Caduff sietta ella cun igl emprem contact da balla al 3:0 pils Desertina Bulls. Cun ina fetg ferma defensiun dattan las defensuras dils Bulls mo paucas caschuns da marcar agl adversari. E sch’ei vegn inagada in siet sper las defensuras ora han las giuvnas dalla Romontschia ina ferma petga en gol cun Mila Demont che ha saviu festivar igl emprem shut out dalla sesiun. UHC Desertina Bulls - Kadetten Schaffusa 3:0. Gudignau encunter Wängi El secund giug mava ei per bia dapli che mo dus puncts. Cun ina victoria encunter Wängi savessan ils Bulls distanziar per plirs puncts la concurrenza. Era en quei giug han ils trenaders pretendiu dallas Sursilvanas in fetg spert ed attractiv unihoc. Sco ellas han calau igl emprem giug han ellas entschiet il secund. Igl adversari era surprius dil tempo dallas giuvnas da Mustér. Ella 7avla minuta entscheiva la show da Jana Caduff ed Aline Cajacob. Cun ina cumbinaziun sco ord il cudisch dattan ellas duas ina staffetta da pass ed alla fin sietta Aline Cajacob cun in siet egl anghel igl emprem gol pils Bulls. In grond crap croda giu da dies dallas giuvnas ed ei va aun inagada in grond slontsch atras l’equipa. Aunc avon pausa gartegian ils Bulls duas gadas mo igl alumini dil gol dallas adversarias. Suenter pausa entscheivan las Sursilvanas il giug sc’in cametg. Suenter 25 secundas sietta Estella Mazzetta il 2:0 sin pass d’Aline Cajacob. Il giug va suenter il gust dils Desertina Bulls aschia chil trenader da Wängi pren in time out. Wängi vegn tec a tec meglier el giug. Cun ina grondiusa prestaziun ella defensiun san las giuvnas da Mustér denton tener petg al squetsch dallas adversarias. Ella 31avla minuta peglia Alexandra Flepp giu in pass da Wängi e sa cuorer persula encunter il goli. Ella maniera d’in attaccadra lai ella negina schanza al goli e porta il bein meritau 3:0 all’equipa da Mustér. Suenter in sbagl ella defensiun vegn Wängi aunc da sittar treis minutas avon la fin igl emprem gol. Alla fin vegn ei aunc inaga interessant. Il gol ha dau motivaziun allas adversarias. Cun ina tactica rufinada han las giuvnas da Mustér denton schau aschia negina caschun agl adversari d’aunc inagada vegnir el giug. Cun Marina Bearth en gol han ils Bulls era giu il secund giug ina ferma petga en las atgnas retschas. Grazia al grond spért d’equipa ed igl enorm svilup che l’equipa ha fatg questa sesiun san ellas aunc contonscher bia el futur. UHC Desertina Bulls – UHC Wängi 3:1. Silvan Giger UHC Desertina Bulls cun Anica Seiler, Noemi Zanin, Alexandra Flepp, Aline Cajacob, Selina Giger, Corina Venzin, Tamara Derungs, Milena Derungs, Fabiana Bearth, Gada Cathomas, Jana Caduff, Estella Mazzetta, Marina Bearth, Mila Demont. Duas victorias en in di – las giugaduras dils Desertina Bulls selegran dil success.

La notg da gievgia sin vendergis ha in automobilist cun passagiera e tgaun giu grond cletg. Duront ch’igl auto carrava en direcziun Trun ei in crap sesligiaus ella greppa sut il casti da Grotta. Leu sto il cantun far vinavon cul project. Il december 2020 ha la regenza grischuna approbau in project da survigilar quei territori. Sin in tschancun dil stradun digl Alpsu croda adina puspei crappa encunter la via. Igl ei l’aveina centrala dil traffic stradal denter la Cadi e Glion. Grep, plattas e plattius ella Fueina da Spral sut Vuorz, tochen quella dil Crap Leller sut Breil, ein en moviment. Il sistem electronic d’observar il moviment dalla greppa ha buca saviu impedir ch’in quader dad 80 sin 60 cm ei curdaus la notg da gievgia sin vendergis silla via. En treis loghens, mintgamain sin ina altezia dad 80 tochen 160 meters sur il stradun digl Alpsu han ins constatau che la greppa ei instabila. Sco quei ch’ina expertisa d’avon dus onns ha mussau, quentan ils geologs cun plis tschien tochen plis mellis meters cubic material. Sche la curdada dil crapun dall’jamna vargada ei in signal da pli gronds moviments en quei territori ha gl’Uffeci da construcziun bassa aunc buca saviu confermar. El evaluescha dapresent la situaziun ensemen cugl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira. Retener il grep ni prender mesiras preventivas encunter la curdada ei nunpusseivel. Sche la preitcrap vegness veramein en moviment, vegness il stradun digl Alpsu interruts per plirs gis. Pil project cantunal da mesirar e survigiliar il territori ha la regenza lubiu avon dus onns in credit da 120'000 francs. Eugen Duff, menader dil District 6 digl Gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun, ei buca staus contonschibels per ina posiziun. En ina proxima ediziun vegn la FMR a revegnir alla tematica e presentar la situaziun.

Il stradun digl Alpsu H19 ei la traversala impurtonta dil traffic stradal sursilvan. Malgrad tuttas mesiras e signalisaziuns schabegian en certs loghens trasora accidents. Aschia denter Laax e Schluein. Ina reducziun da tempo sil tschancun cun bia stortas fuss indicada. La Polizia cantunala e gl’Uffeci da construcziun bassa prendan posiziun. In cass spectacular ei schabegiaus il 2020. Lu era in auto da posta cupitgaus sur la seiv directiva e setschentaus ella scarpa. L’acziun d’alzar siado il vehichel da pliras tonnas ha interrut il traffic digl Alpsu. In ulteriur accident cun ina camiunetta, sil medem tschancun, ein staus ils 31 d’october 2020. In ulteriur, ils 29 d’avrel 2021, lu puspei in auter ils 8 da november 2021. Naven dalla sortida da Laax en direcziun Glion dat ei cuntinuadamein accidents. La davosa gada vendergis vargau. Puspei sil medem toc dalla via H19 denter Laax e Schluein. Gl’auto d’ina automobilista cun ina passagiera ei setschentaus ella scarpa. Las duas dunnas ein mitschadas cun levas blessuras. Igl ei silmeins il 15avel accident ils davos diesch onns sin quei tschancun stretg e cun stortas nunsurveseivlas. Buca planisau reducziun da tempo Dapi onns schabegian cuntinuadamein accidents da tut gener sin quei tschantun da 1,3 kilometers. Era mortals. Ordeifer ils habitadis Laax e Schluein ei la limita da spertadad indicada cun 80. Quei ch’ei en biars cass memia ault. Las mesiras che la polizia cantunala ha priu per prevegnir ad accidents ein buca sufficientas e fan buca effect. Aschia para ei perinagada. Quei muossa il cass ch’ei schabegiaus vendergis. La signalisaziun lubescha da carrar cun 80 km l’ura e nuot auter ch’ina tabla da prighel «Adatg: via cun stortas» renda attent da carrar cun attenziun. Da quella fan ils paucs automobilists stem, era buca dalla tabla «Adatg: selvaschina». Els carreschan nunattents, ein en patratgs ni en discuors, teidlan forsa musica. Ils biars ein leds dad esser vargai ils habitadis cun zonas da tempo 50 ni 60. Cu la limita vegn sligiada, dattan ins gas e varga, emprova da vargar ni pren las stortas memia gagliard. Ils viers cantunals ein sin viadi per ir a reparar ina seiv directiva. Adina puspei schabegian cheu accidents. Andreas Castelberg, capoluvrer dils viers cantunals, agl ur dil stradun digl Alpsu. Ils viers cantunals ston adina puspei reparar la seiv directiva sil tschancun denter Laax e Schluein. Las duas tablas da prighel a Fletg sut Laax fan pauc effect. Las diversas tablas d’admoniziun, seivs directivas rinforzadas e la lingia da segirtad che scamonda da vargar fan buca effect. Quei ei enconschent a tuts uffecis e responsabels. La polizia cantunala conferma alla FMR ch’ins hagi planisau sin quei tschancun dalla H19 neginas ulteriuras mesiras che dueien impedir accidents. Ils motivs dils accidents seigien diltut varionts, accidents schabegien leu buca mo pervia da surpassament dil tempo. Fuss ei tuttina buca indicau da preveder ina reducziun da tempo naven dalla Casa Caltgera sut Laax tochen all’entrada dil vitg a Schluein? Na, rispunda la polizia cantunala alla FMR. Sin 539 kilometers vias principalas cantunalas ed 823 kilometers vias da colligiaziun tiels vitgs ed uclauns hagi il tschancun prigulus buca prioritad. L’intensivitad d’accidents ch’ei detti sin quei toc dalla H19 seigi aunc memia bass per ch’ins traigi en consideraziun ina reducziun nuninterrutta da tempo 60 denter Laax e Schluein.

Dils 27 da schaner entochen ils 5 da fevrer 2023 han liug a Whistler en Canada ils campiunadis mundials da cuorsa liunga, dalla cumbinaziun nordica e da siglir dils juniors e sut 23 onns. Persuenter ha Swiss Ski selecziunau siat curridras e diesch curriders. Denter quels sesanfla era il Tuatschin Cla-Ursin Nufer (21). El separticipescha allas concurrenzas da cuorsa liunga dils umens sut 23 onns. Cla-Ursin Nufer ei commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski. La fin dall’jamna vargada ha el brigliau als campiunadis svizzers da cuorsa liunga ad Ulrichen. El ha gudignau aur e bronz ellas duas cuorsas dall’elita dall’emprema part dils campiunadis svizzers. (fmr/hh)

L’Uniun da pelegrinas e pelegrins da Lourdes Surselva, fundada 1971 e che ha aunc 280 commembers, ha tarmess a quels il program per uonn. Il president, Anton Allenspach da Schluein, giavischa in bien niev onn, sperond che cletg reusseschi cun la benedicziun da Diu. La Dumengia dils malsauns ha liug era uonn gest il di da quels: ils 5 da mars 2023. La s. messa ei allas 13.45 ella baselgia catolica a Glion. Duront quella vegn dau il s. Ieli. Suenter il survetsch divin ei sentupada ella casa-pervenda dasperas. Il pelegrinadi interdiocesan per ils uestgius dalla Svizra tudestga e romontscha – Basilea, Cuera e S. Gagl – a Lourdes sespleiga dils 28 d’avrel entochen ils 5 da matg 2023. Igl uestg da Cuera, msgr. Giusep Maria Bonnemain, accumpogna uonn pelegrins e pelegrinas. Las messas specialas dall’Uniun da Lourdes Surselva han liug ella baselgia dil s. Cor da Jesus a Falera, ils 10 da matg 2023 ed ils 24 da matg 2023 ella baselgia da s. Clau a Curaglia, mintgamai allas 19.00. Il settember meina il pelegrinadi intern dall’Uniun da Lourdes Surselva ad Ingenbohl. (fmr/gc)

Dapi il matg vargau vegn buca mo fatg sport el Center Fontauna a Mustér, mobein era luvrau mordio. 10,6 milliuns francs ve­gnan investai entochen la stad 2024. Il fenadur da quest onn eis ei previu d’arver il niev sectur d’entrada culla cafetaria, sco era la nova part polisportiva ed il local da fitness. Mia viseta il gliendisdis suentermiezdi el Center Fontauna a Mustér vegn buca mo accumpignada dil cordial beinvegni dil menader Gion Hosang e dil president dalla cumissiun da menaschi e da baghegiar Clemens Berther, mobein era dalla ramur mudergionta d’in trader. Quei tun sereparta e dominescha. L’entrada egl intern dil center succeda il mument silla via da vart sut dil center. Mo buca mo quei: las preits provisorias e las midadas gia succedidas regordan pauc vid il center d’avon in onn; surtut suten vegn il visitader avon igl emprem mument sco en in labirint. L’emprema egliada confirma denton era che la decisiun ch’il pievel ha priu la fin da settember 2021 cun grond pli d’engrondir e sanar il Center Fontauna ei stada ina buna. Suenter las lavurs vegn il center a sepresentar tut auter ch’entochen dacheu. Sulet la halla plurivalenta e per part aunc la halla da tennis vegnan a regurdar vid il baghetg vegl. Engrondaziun pren conturas Suenter l’approbaziun dil credit ed il project entras il suveran il settember 2020 ei suandau in temps intensiv da planisaziun en detagl. Il matg 2022 han las lavurs da baghegiar saviu vegnir lantschadas e cun ella ei arrivau in temps intensiv era pil persunal dil center. «Nus havein stuiu tschercar soluziuns per tut la rauba ed il material dil center», di Gion Hosang, il meinafatschenta dil Center Fontauna che selegra veseivlamein sil futur dil center cun infrastructura nova. El constatescha: «Igl ei veramein buca adina emperneivel e sempel da luvrar cun canera e puorla, era da stuer declarar la situaziun alla clientella. Zaco giavel va ei denton adina.» Sper las localitads ed ils cantuns avon maun el center, ein ins era sesurvius da tendas e containers per deponer material e rauba. Bia da quei ha stuiu esser disponibel: «Nus selegrein sil temps che nus savein puspei magasinar tut sistematicamein.» Entochen lu cuoza ei denton aunc in temps. Il mument ei il project avanzaus sco previu. Pil persunal dil Center Fontauna – en tut nov persunas che repartan in pensum da lavur da 630 % – ei quell’en­grondaziun e sanaziun ina gronda sfida. Ina sfida pil persunal «Igl ei previu d’arver l’entrada principala culla cafetaria nova – che duei survegnir in niev num – l’entschatta fenadur da quest onn. Lu duein era las localitads polisportivas e pil fitness el plaunterren vegnir aviartas», di Clemens Berther. Quellas localitads sesanflan leu nua ch’il luvratori communal era pli baul. Entochen la fin da quest onn duessen tuttas lavurs principalas egl intern dil center esser terminadas, pia era las hallas da reiver e bouldrar sco era la halla da tennis. La finiziun dil project fan lavurs dil contuorn la primavera 2024 avon che la reavertura ed inauguraziun sappi succeder ufficialmein ils 24 d’uost 2024. Fotovoltaica sin fatschada e tetgs El decuors dad uonn vegnan las empremas surfatschas dil baghetg cuvretgas cun fotovoltaica. «Uonn succeda quei sil tetg dalla halla da tennis, l’auter onn era sil tetg dalla halla plurivalenta. Medemamein vegnin nus a cuvierer cun fotovoltaica la fatschada encunter sid dalla halla da tennis», di Clemens Berther. Aschia sa il Center Fontauna producir aunc dapli energia. Persuenter vegnan las finiastras ella halla da tennis encunter sid a svanir. Igl indrez da fotovoltaica vegn construius dalla Repower SA. Il Center Fontauna retila da lezza energia per cundiziuns specialas e suenter 20 onns vegn igl entir indrez en possess dalla vischnaunca. «Pump parc» – ulteriura novaziun In’ulteriura nova purschida dil Center Fontauna – sper tut quei ch’ei niev egl intern – vegn in «pump parc» ad esser. La decisiun davart quel vegn prida proximamein, ils cuosts netto persuenter per la vischnaunca importan 165 000 francs. El vegn construius el sectur sur ils plazs da tennis buca lunsch naven dalla plazza da giugs ed ei adattaus per bike ni era skateboard. Tenor Clemens Berther ein lavurs per 3,7 milliuns francs gia fatgas el Center Fontauna, tut en tut ei vegniu surdau entochen uss lavurs per rodund siat milliuns francs. In laud han ton Gion Hosang sco Clemens Berther per la collaboraziun cullas interpresas ed ils architects ed inschigniers responsabels: «Ei vegn luvrau cun grond engaschament e risguard dalla situaziun.» Dil reminent: All’entrada nova el Center Fontauna vegn plazzau ina nova fontauna. «Persuenter ei la Corporaziun d’aua Spina da vin Mustér responsabla. Ella vegn realisada d’in artist indigen», di Clemens Berther. Aschia duei vegnir fatg tutt’honur al num «Fontauna». Baghegiaus 1980 Il Center da sport e cultura Acla da Fontauna che vegn numnaus Center Fontauna dapi entgins onns, ei vegnius construius ils onns 1980/81. Lu ei la part principala culla halla plurivalenta e la halla da tennis vegnida realisada, sco era las localitads per la protecziun civila. 1994/95 eis el vegnius engrondius, denter auter culla plazza da ballapei, la plazza da glatsch e la Sala Fontauna. Pliras sanaziuns e lavurs da manteniment ein succedidas ils davos 20 onns, surtut els stabiliments externs. Il coc dil center ei la treidubla halla plurivalenta. Il Center Fontauna ei buca mo in liug per sport, mobein ha era adina surviu cun sia infrastructura a gronds arranschaments da divertiment e cultura ni in tschuppel ga all’exposiziun da commerci e professiun regiunala. Las localitads per la protecziun civila vegnan nezegiadas per camps da giuvenils. Annualmein generescha il center entochen 15 000 pernottaziuns. Il center ei vegnius realisaus ed ei en possess dalla vischnaunca da Mustér. L’entrada el Center Fontauna ei engrondida e formada da niev. Il president dalla cumissiun da menaschi e da baghegiar Clemens Berther (dretg) ed il meinafatschenta dil Center Fontauna, Gion Hosang, ella nova localitad dalla cafetaria all’entrada nova. La nova localitad pil center da fitness. Canera e sport sut in tetg Las lavurs d’engrondaziun e sanaziun dil Center Fontauna a Mustér progredeschan bein. Entochen la fin da quest onn duessen quellas egl intern esser ton sco terminadas. Allura san las lavurs ordaviert succeder igl onn vegnent. «Entochen uss havein nus surdau lavurs per rodund siat milliuns francs», di Clemens Berther, president dalla cumissiun da menaschi e da baghegiar. Tut en tut cuosta l’investiziun 10,6 milliuns francs. Buca sempla ei la fasa dallas lavurs egl intern pil persunal dil Center Fontauna. Igl ei da s’adattar a provisoris ed acceptar canera e puorla. «Zaco giavel va ei adina», di il menader dil center Gion Hosang. Entochen l’entschatta fenadur da quest onn duessen las lavurs vid l’entrada e la cafetaria nova esser terminadas. Medemamein quentan ins saver surdar lu la sala nova per polisport e quella pil center da fitness a lur intent. Entochen la fin digl onn duess il menaschi funcziunar cumpleinamein e la canera e la puorla duessen lu buca pli s’udir tiel mintgadi. (fmr/hh)

Cuort avon Nadal ha la suprastonza communala da Ilanz/Glion annunziau ch’ella hagi elegiu Doris Neuhäusler sco sviluppadra communala. Ell’ediziun dils 13-1-2023 ha la FMR rapportau da quella elecziun. La sviluppadra ei in post da stab enteifer l’administraziun communala, sia incumbensa eis ei da promover e sviluppar la vischnaunca viers anora. Doris Neuhäusler duei denter auter trer investurs, sclarir pusseivladads e cundiziuns per l’economia e rinforzar Ilanz/Glion sco liug da lavur, da habitar e dil temps liber. Sco quei ch’il president communal Marcus Beer ha puntuau en in discuors culla FMR, ha la sviluppadra neginas ulteriuras incumbensas. Il post da communicaziun interna ed externa hagien ins buca saviu occupar entochen ussa. Per quei pensum ein rodund 30% d’ina plazza cumpleina reservai. La vischnaunca vegni a scriver ora aunc inagada quei post, ha Marcus Beer, schau saver.(fmr/abc)

Sco tuttas autras vischnauncas dil Grischun, ei era quella da Sagogn sfurzada d’adattar sia planisaziun locala. Ils 6 da schaner 2023 ha la suprastonza communala publicau ed exponiu ils plans ed il rapport. Gliendisgis ha ella orientau la populaziun. «Nossa zona da baghegiar ei buca memia gronda», ha il president communal Thomas Candrian manegiau en sia introducziun. Gliendisgis ha el beneventau ina roscha habitontas e habitonts sco era proprietaris da parcellas domiciliai ordeifer, ad ina sera d’informaziun. La suprastonza communala e la cumissiun da planisaziun han vuliu presentar la revisiun parziala dalla planisaziun locala. Dapi ils 6 da schaner 2023 ei quella exponida. Sch’il possess privat ei pertuccaus, ei gl’interess pilpli pli gronds che sche las autoritads presentan il quen ed il rapport annual dalla vischnaunca. «Jeu havess plascher sche tonta glieud vegness era cun lezza caschun a radunonza», ha il president communal lu era remarcau. Il Fri, parcella da 1,4 hectaras Era a Sagogn ha il plan directiv cantunal (mira scaffa) viu la necessitad d’agir. Sco quei ch’ins ha viu el decuors dalla revisiun, ston las autoritads buca reducir la zona da baghegiar. Pertgei la prognosa ch’il svilup economic e la demografia stagneschi respectiv sereduceschi, ei buca secumplenida. Il cuntrari, il vitg prosperescha e la populaziun ei carschida. In motiv principal ch’ils uffecis cantunals han viu per Sagogn ina zona da baghegiar memia gronda ei ina singula parcella da 14'000 m2 amiez il vitg. Dapi varga 30 onns tegn ina societad privata en reserva quella generusa surfatscha dil Fri. Treis investurs d’immobiglias havevan cumprau il grond curtgin ch’ei cunfinaus cun in liung mir denter il Vitg dadens ed il Vitg dad. Finamira oriunda eri stau da realisar leu ina surbaghegiada lucrativa cun habitaziuns da vacanzas. Entochen oz han ils possessurs teniu aviert tuttas opziuns e la surfatscha da baghegiar ei restada libra. Ussa camonda la revisiun dalla planisaziun locala d’agir, la societad ei sfurzada da mobilisar quella parcella numra 226 cun ina dimensiun da 1,4 hectaras. Vesta sil Vitg dado da Sagogn, cul plaun e parcella Fri (dretg dil clavau). Ils clavaus e l'identitad locala Reservar a liunga vesta e rimnar terren da baghegiar ei buca pli pusseivel. «Ei vala in’obligaziun da surbaghegiar enteifer otg onns», ha la planisadra Tanja Bischofberger declarau als presents. Aunc 21 autras parcellas, ella dimensiun denter 450 tochen 2350 m2, ein pertuccadas dalla mobilisaziun. U ch’ils proprietaris realiseschan ils proxims otg onns in project, ni che lur schischom vegn dezonaus. Il maun public havess era la pusseivladad da cumprar il terren, per la valur da traffic tenor schazetg ufficial. Treis dils varga 60 clavaus ch'ei dat aunc a Sagogn. Gliendisgis sera han la suprastonza communala e la cumissiun da planisaziun presentau aunc ina particularitad da quella revisiun. Quella pertucca ils clavaus. «Cheu a Sagogn dat ei aunc schi biars clavaus, e la gronda part da quels ein caracteristics pil maletg dil vitg», ha Robert Albertin, declarau. Gl’architect da Haldenstein ei cussegliader da baghegiar dalla vischnaunca ed ha accumpignau la cumissiun da planisaziun. «Sche nus discurrin dils clavaus, sche discurrin nus dall’identitad locala da vies vitg», ha el manegiau. Rodund 50 tals clavaus vegls tipics ha la cumissiun classau e determinau sco objects degns da vegnir manteni. «Quels astgan ils possessurs secapescha duvrar vinavon. Igl ei era pusseivel da transformar els en spazi da habitar per indigens. Denton sto la substanza exteriura restar, aschia ch’il maletg dil vitg vegn buca disturbaus», ha Robert Albertin declarau vinavon. Essenzial ei ch’ei vegn buca pli ad esser pusseivel da vender a Sagogn tals objects per schar transformar els en casas da vacanzas exclusivas. Il 2014 ha il pievel svizzer decidiu Buca mo Sagogn, tuttas vischnauncas grischunas, ston reveder lur planisaziun locala. Ellas ston ademplir ina incumbensa che Confederaziun e Cantun han decretau culla lescha e l’ordinaziun davart la planisaziun dil territori. Gl’onn 2014 ha la populaziun svizra approbau la votaziun federala corrispundenta. L’iniziativa ha vuliu ch’ins fetschi uorden cullas zonas da baghegiar, ins dueigi schanegiar la cuntrada entuorn ils vitgs e promover che quels creschien encunter anen. Pia mobilisar curtgins e spazis libers els habitadis. Quei decret ha tuc numerus possessurs da parcellas da baghegiar. Avon siat onns, il medem onn dalla votaziun federala, haveva la vischnaunca da Sagogn gest approbau ina revisiun dalla planisaziun locala. Il medem mument han las discussiuns da redimensiunar las zonas entschiet. Gl’Uffeci cantunal da planisaziun dil territori haveva analisau la situaziun da mintga singula vischnaunca. En Surselva han tuttas retschiert in resultat negativ che ha fatg pauc plascher: auter che Laax e Schluein ha il plan directiv cantunal mussau, sefundond sin statisticas, ch’ellas memia bia parcellas ella zona da baghegiar.

Cun flosclas vegn empruau da render attractiva la fusiun planisada dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein (gie exact – SENZA Falera). Las fusiuns da vischnauncas en Surselva dils davos onns han denton aviert a nus ils egls. Las structuras smanatschan da crescher, enstagl da sereducir e vegnir pli semplas. L’organisaziun vegn pli cumplexa ed aschia era nunsurveseivla. Ins plaida da trer a nez meglier sinergias. Mo gest quellas sinergias vegnan gia uss nezegiadas. Quellas sinergias san e duein era el futur vegnir cultivadas vinavon en differents secturs. Igl avantatg dad uss ei che las differentas vischnauncas san decider libramein nua ch’ei dat sinergias e tier tgei projects ch’ina collaboraziun pli stretga ei d’avantatg per tuts. Daco ha la populaziun buc astgau separticipar all’elaboraziun dil project ni silmeins far propostas per midadas dalla cunvegna da fusiun? Ina decisiun che sto propi vegnir ponderada bein. Perquei che las rescas ein grondas ed ei dat negina via anavos suenter ina fusiun. Ina petra experientscha che autras vischnauncas han gia stuiu far. Aunc havein nus la letga. Lein pia sedecider per ina buna collaboraziun e buca per experiments riscants. Perquei ditgel «NA» alla fusiun. Toni Camathias, Laax

Il Laax Open 2023 ha entschiet sil Crap Sogn Gion: Il termin collidescha mintgamai culla cuorsa da skis dalla cuppa mundiala da Kitzbühl. Questa fin d’jamna ein ils megliers aissists dil mund puspei allas concurrenzas dil Laax Open 2023. Sper ils snowboarders ella mesapipa giganta astgan uonn era ils freeskiers separticipar per l’emprema gada. Amiez la stagiun d’unviern ei mintg’onn ina seria dalla cuppa mundiala da snowboard a Laax. Il Laax Open ei avanzaus ad ina concurrenza famusa che emetturs da televisiun derasan sigl entir mund. Semegliont sco las cuorsas da skis «tradiziunalas» al Lauberhorn e la Streiff a Kitzbühl vala Laax definitivamein sco icona per quels che seglian e fan trics silla sigliera ed ella mesapipa. Cun ses 200 meters lunghezia, 22 meters ladezia e bunamein siat meters altezia ei la mesapipa sil Crap Sogn Gion la pli gronda dil mund. Uonn ein bunamein 220 atletas ed atlets sequalificai, els battan per ina cumpart dalla summa totala da premi da 165 000 francs. Astrid Nehls ei dapi l’entschatta dil Laax Open responsabla per las medias. Sco ella conferma, mauncan ils heroxs internaziunals era uonn buca. «Campiunessas e campiuns ein alla partenza: Il Norveges Marcus Kleveland, il Canades Marc McMorris, l’austriaca Anna Gasser, il Chines Cai Xuetong, il Spagnol Queralt Castellet e gl’Australian Scotty James. Igl ei mo zacons dils pli renomai. Andri Ragettli l'emprema gada La concurrenza sportiva sil Crap Sogn Gion ei dagitg ina «classica» ella sparta da snowboard. Entochen ussa han «mo» atletas ed atlets en quella disciplina saviu separticipar ella mesapipa e silla sigliera gronda. «Uonn ein l’emprema gada era ils freeskiers dalla partida», declara Astrid Nehls. La cuppa mundiala dalla FIS seigi per l’emprema gada cun omisduas disciplinas, freeski e snowboard. Aschia astga era il campiun mundial Andri Ragettli da Flem separticipar l’emprema gada alla concurrenza da casa. El, Mathilde Gremaud e Fabian Bösch representan, cun singuls auters, la Svizra allas qualificaziuns – e speronza era al final. La grischuna Giulia Tanno ei l’emprema gada dalla partida. Dalla mesjamna tochen e cun vendergis separticipeschan en tut 300 atletas ed atlets allas rundas da qualificaziun. Auter che a Wengen ed a Kitzbühl ein al Laax Open buca mo ils umens el center. Omisduas schlatteinas ein representadas ulivamein ed han l’attenziun duida silla sigliera ed ella superpipa. Giulia Tanno culla numra 5 «Punct culminont dalla concurrenza ella mesapipa ei il final da notg dils snowboarders», declara la plidadra da medias. Sonda e dumengia proxima, ils 21 e 22 da schaner, restan aunc bunamein 220 finalistas e finalists ellas treis disciplinas da freestyle. Ils megliers dils megliers vegnan ad entusiasmar mellis aspectaturs alla televisiun e live, agl ur dalla mesapipa e dalla sigliera sil Crap Sogn Gion. En tuttas disciplinas vegnan els a sgular e mussar trics e tgaubrochels. Giulia Tanno parta culla numra 5 ella medema categoria sco Mathilde Gremaud. Lezza ei actualmein, cun 710.10 puncts, sil secund plaz dalla rangaziun intermediara dalla FIS. Cun 490.5 puncts ei Giulia Tanno sil 9avel rang dalla cuppa mundiala. Sco igl ei usitau ella scena da snowboard e freeski ha il program accumpignont musical ina gronda muntada. Leu san ni atlets ni visitaders gudignar premis e tetels, el center ei il divertiment e la cumpignia. Aschia dat ei concerts live dallas bands «Delinquent Habits», «Churchhill», «Cari Cari» e «MoTrip».

Ella vischnaunca da Flem midan mintg’onn 22 objects per indigens en habitaziuns secundaras. Quei cumprova in’expertisa che la Scol’aulta specialisada dil Grischun (SASGR) ha presentau mesjamna. Quei fatg contribuescha alla gronda munconza da habitaziuns per indigens. Spazi da habitar che existeva avon la votaziun federala dils 12 da mars 2012 ei buca suttamess alla lescha davart la construcziun da habitaziuns secundaras. Quei munta ch’ils possessurs astgan vender objects «vegls», e tals astgan vegnir transformai. En vischnauncas turisticas vegn lu era fatg diever abundontamein da quella pratica. En vischnauncas cun dapli che 20% habitaziuns secundaras fuss ei, tenor la lescha federala, scumandau da construir ulteriuras habitaziuns secundaras. Apparentamein ei Flem, cun 70% talas, pertuccada. Tuttina vegn construiu talas – en tutta tgeuadad. Ina studia che la Scol’aulta specialisada dil Grischun (SASGR) ha presentau ier cumprova quei. En tut ha gl’Institut per turissem e temps liber examinau bunamein 1000 midadas da maun ch’ei ha dau ils onns 2017 tochen 2021 a Flem. La gronda part pertucca schischom ch’ins ha duvrau avon e suenter la midada da maun sco habitaziun secundara. L’expertisa cumprova denton ch’ins ha midau, en 112 cass ni pli che 10%, habitaziuns «veglias» en habitaziuns secundaras. Ella media ein quei 22 conversiuns tgeuas ad onn. La lescha impedescha buca talas transformaziuns. En destinaziuns turisticas svizras han ins renovau 32'000 habitaziuns primaras e vendiu ellas cun grond gudogn sco habitaziuns secundaras. Sco quei che la SASGR scriva, ei quei schabegiau a moda tgeua e senza canera. «Las posiziuns criticas enviers quella conversiun tgeua mauncan», scriva gl’Institut per turissem e temps liber. Il professer responsabel, Norbert Hörburger, declara ch’el hagi fatg l’expertisa per incumbensa digl Uffeci cantunal d’economia e turissem. Las consequenzas dallas «conversiuns tgeuas» ein evidentas: La cumpart carschenta da habitaziuns secundaras contribuescha numnadamein essenzialmein alla munconza da habitaziuns per indigens. Sil diember da 5200 habitaziuns a Flem eran gl’onn 2022 sulettamein siat vittas. La vischnaunca ei confruntada cun ina massiva munconza da habitaziuns per indigens. (fmr/abc)

L’Organisaziun mundiala da la meteorologia (WMO) ha designà l’Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas (SLF) sco center da cumpetenza mundial per l’observaziun da la naiv. Questa decisiun vegn argumentada da la WMO cul motiv ch’il SLF disponia dad in’infrastructura da mesiraziun d’auta qualitad e ch’el disponia dad ina savida recaltgada durant passa 80 onns. Dapi lu sa fatschentan ils perscrutaders da datas da naiv nizzaivlas per la pratica dal mintgadi. Tras questas datas rimnadas e l’infrastructura meglierada cuntinuadamain disponia il SLF d’experientschas unicas. «La decisiun da la WMO da designar il SLF sco center da cumpetenza mundial per l’observaziun da la naiv è ina bella renconuschientscha. Tras questa decisiun stima la WMO la gronda experientscha rimnada durant decennis», di Charles Fierz, manader da la gruppa da perscrutaziun dal sport da neiv e dal clima dal SLF. L’istorgia dal SLF sin il Weissfluhjoch (2526 m s.m.) sur Tavau ha cumenzà avant passa 80 onns cun in simpel champ experimental. Oz vegnan instruments e metodas da mesiraziun modernas en funcziun per sia lavur quotidiana. (cdm/fmr) Impressiun dad in profil da naiv sil champ experimental dal SLF sin il Weissfluhjoch.

Il mument dominescha pauc la discussiun quotidiana sco il tema energia. Memia bia ei dependent da quella – era igl avegnir. Mo il provediment ei periclitaus: D’ina vart dall’uiara ell’Ucraina, da l’autra vart pervia dil consum carschent d’energia e la midada dil clima. Ils «Discuors davart la perscrutaziun dall’energia 2023» a Mustér muossan buca mo ils problems, mobein presentan era soluziuns persuenter ord vesta dalla scienzia. Ils «Discuors davart la perscrutaziun dall’energia» vegnan organisai dalla Fundaziun AlpEnForCe. Quella ei vegnida fundada avon siat onns a Mustér. La finamira da quell’instituziun da nonprofit ei la perscrutaziun interdisciplinara dall’energia en favur dils cantuns da muntogna ed ulteriuras regiuns alpinas. En quei connex sefatschenta ella denton era da damondas tecnicas ed economicas, dil dretg e dalla politica. Ina part dalla fundaziun ei il Center da perscrutaziun d’energia alpin. Quel tematisescha e promova projects che promovan la producziun d’energia ellas regiuns da muntogna. Uiara e rescas da cyber Ils «Discuors davart la perscrutaziun dall’energia» ei igl arranschament principal dalla Fundaziun AlpEnForCe. Per l’otgavla ga han els liug dils 25 entochen ils 27 da schaner 2023 en claustra a Mustér. Il program ch’ils responsabels cul meinafatschenta dalla Fundaziun AlpEnForCe, Ivo Schillig alla testa ha preparau, savess buc esser pli actuals. En referats, discussiuns al podi e luvratoris vegn discussiunau davart sistems, models e strategias che pertuccan il provediment energetic futur. La munconza ed ils prezis dall’energia, ils problems dil provediment duront igl unviern, in eventual blackout, segirtad dil provediment, midada dil clima ni era la problematica da CO2, las carplinas geopoliticas e las malsegirtads cullas rescas da cyber ein sil program dils treis dis. Era uonn ei in bloc reservaus per la publicitad. La gievgia allas 16.45 discussiuneschan exponents denter auter dalla politica e dall’economia dall’energia davart temas actuals che pertuccan l’energia. Buca mo per scienziai Rodund 80 persunas ein s’annunziadas entochen ussa per la participaziun al forum a Mustér, leutier vegn in tschuppel interessents che fan quei via online. «Nus quintein aunc ina ga cun tonta glieud che separticipescha a singulas parts da nossa purschida», di Ivo Schillig, meinafatschenta dalla Fundaziun AlpEnForCe. Quella participaziun stat pli u meins en rama dils onns avon la pandemia, duront quella ei igl entir program vegnius purschius sulettamein sin via d’online. Cun quei program concentrau sur treis dis ei il forum a Mustér unics en Svizra: «Nus dein fetg bia peisa alla discussiun da tuts involvi el sectur dall’energia. Nies arranschament ei pia buca mo ina sentupada da scienziai, mobein da biars auters acturs ed interessents sco era la publicitad. Per quei motiv ei nossa purschida singulara en Svizra, enzatgei en semeglionta rama dat ei sulettamein aunc a Graz ell’Austria.» La fotovoltaica e sia cumparsa A Mustér vegn tematisau igl entir spectrum dallas pusseivladads futuras dalla producziun d’energia. Mo buca mo quellas, mobein era las consequenzas che quellas han. Per exempel il maletg dalla cuntrada leu nua ch’implonts da fotovoltaica vegnan realisai. «La gievgia ei reservada per tut quei ch’ei involviu en tecnologias novas. Ei vegn plidau davart soluziuns futuristicas entochen igl effect da quellas per exempel per la biodiversitad, l’agricultura ni era il maletg dalla cuntrada», declara Ivo Schillig. Alla discusisun da podi suandonta havessen ils organisaturs era giu bugen in ni l’auter parlamentari federal: «Deplorablamein ei quei buca pusseivel damai che biaras cumissiuns parlamentaras han sedutas lezs dis.» Persuenter ei cusseglier guvernativ Marcus Caduff dalla partida communablamein cun plirs experts. El center dil tierz di dil forum – il venderdis – stat il tema CO2 e lu era las pusseivladads co spargnar energia: «Quei ei ina fetg gronda sfida sche nus lein frenar la temperatura carschenta dil clima. Igl ei aunc adina buca clar co nus lein contoscher quella finamira.» Ina dallas finamiras da quei forum ei da discussiunar pusseivladads futuras persuenter. Tut en tut cumpeglian quels treis dis bunamein 40 elements da referat, luvratori ni discussiun. «Nies arranschament ei pia buca mo ina sentupada da scienziai, mobein da biars auters acturs ed interessents sco era la publicitad.» Ivo Schilling, meinafatschenta dalla Fundaziun AlpEnForCe Referats e discussiuns davart l’energia Da mesjamna entochen venderdis dall’jamna vegnenta vegn discussiunau a Mustér davart il sectur dalla producziun ed il provediment d’energia. Representant(a)s dalla scienzia, dall’economia e dalla politica sefatschentan da fuormas da producziun d’energia futuras. Quellas stattan en connex cun differentas circumstanzias, seigi quei la midada dil clima, eventuals blackouts dil provediment dall’electricitad, attaccas da cyber ni era svaris geopolitics. Ils «Discuors davart la perscrutaziun dall’energia» – sco quei ch’igl arranschament vegn numnaus – vegn organisaus dalla Fundaziun AlpEnForCe en localitads dalla claustra. La fundaziun s’engascha en emprema lingia en favur dallas pusseivladads da producziun d’energia els cantuns da muntogna. Il mument ei quei era la fotovoltaica che stat denton era en cuntradicziun cul maletg dalla cuntrada. (fmr/hh) Ivo Schillig, meinafatschenta dalla Fundaziun AlpEnForCe.

Cun in center da cumpetenzas ed innovaziun per l’alpegiaziun ed agricultura da muntogna vul l’Uniun Tenna plus porscher perspectivas e sustegn all’agricultura da muntogna. La perscrutaziun agrara actuala seconcentrescha plitost sin l’agricultura dalla Bassa, manegian ils exponents dil niev center da cumpetenzas. In’egliada el lontan dalla veta ed economia alpina vul l’Uniun Tenna plus porscher e ha perquei lantschau l’idea dad in Center da cumpetenza per l’alpegiaziun e l’agricultura da muntogna. In’emprema zavrada dall’idea ei succedida igl avrel 2022 al Plantahof. Divers exponents dall’agricultura, scienzia ed ulteriura interessenza han discutau l’idea. «Il resun ei staus ordvart positivs», gi il president dalla uniun Tenna plus, Alexander Messmer. Aschia che l’uniun ed ulteriurs purtaders dil center da cumpetenza vegnan ad organisar in secund event public el decuors dil mars 2023, per silsuenter fundar ina uniun aposta per promover il center da cumpetenzas. Basegns avon maun Aschidangir la cunscienzia scientifica dall’idea per in center da cumpetenzas ei Rebecca Göpfert dalla Scola aulta turitgesa per scienzias applicadas (ZHAW) e sia gruppa da prescrutaziun per turissem e svilup persistent, dacasa a Vargistagn ella Val Schons. Rebecca Göpfert manegia ch’ils basegns per in center da cumpetenzas per l’agricultura da muntogna seigi avon maun. «La scienzia e perscrutaziun agrara en Svizra sefatschenta per gronda part cun l’agricultura dalla Bassa.» Rebecca Göpfert plidenta las instituziuns da perscrutaziuns agraras dad Agroscope ni era il FiBL, il posta da perscrutaziun per l’agricultura ecologica. «Nus vulein colligiar la savida existenta ed adattar tala per ils basegns specifics dall’agricultura da muntogna.» Actualmein ei Rebecca Göpfert vidlunder da preparar il project dil center da cumpetenzas per inoltrar el alla Confederaziun e sia promoziun da projects regiunals. Ils projects regiunals dalla Confederaziun (PRE) vulan augmentar la plivalur enteifer l’agricultura da muntogna cun promover la collaboraziun regiunala. Ed in tal project exista era per la Stussavgia. Interess da puras e purs Con gronds ch’igl interess per in tal center da cumpetenza ei ordvart dalla Stussavgia sa Rebecca Göpfert buc. «A Tenna el contuorn dalla uniun Tenna plus vai jeu sentiu dabia interess da puras e purs viers il project da promover specificamein l’agricultura da muntogna.» La collaboratura dalla Scola aulta da Turitg vesa gest el cantun Grischun dabia puras e purs fetg innovativs ch’ageschan ni che ston agir empau sco cumbattants singuls. Alexander Messmer dalla uniun Tenna plus sa senz’auter semaginar ch’il center da cumpetenza anfla sustegn ed interess ordvart dalla Stussavgia. «Sco emprem stuein nus denton installar il center.» In center da cumpetenza che vul buca sulet sefatschentar cun novaziuns enteifer l’agricultra actuala che viva primarmein dalla tratga da biestga. «Ei dat secapescha interessantas nischas dalla producziun agrara sco per exempel la cultivaziun dad ers ella muntogna, da jarvas ed auter.» Ch’in center da cumpetenza concurrenzeschi ni fetschi la medema lavur sco il Center da scolaziun e cussegliaziun dil Plantahof crei Alexander Messmer buc. «La lavur principala dil Plantahof ei la cussegliaziun e scolaziun e meins la prescrutaziun.» Collavurar vegli Tenna plus respectivamein il center da cumpetenzas futur segir era cun il Plantahof, puntuescha Alexander Messmer. Critic vesa il president da Tenna plus la politica agrara svizra che promova ils singuls menaschis agricols primarmein via la grondezia. «Quella politica stat en cuntradicziun allas stentas da mantener la populaziun decentrala en Svizra.» Ils singulas menaschis creschan e quei ha per consequenza che meins persunas vivan e lavuran ell’agricultura da muntogna, manegia Alexander Messmer. Il center egl «Alpenblick» L’uniun Tenna plus vul denton buca sulet sefatschentar cun l’alpegiaziun e l’agricultura da muntogna. «Da cuminonza cun la Scola aulta da Turitg vulein nus era sefatschentar cun la producziun da mangiativas.» Alexander Messmer numna metodas da conservar products dalla agricultura da muntogna ni era elavurar novs products. Suttetg duess il center da cumpetenzas survegnir ell’ustria «Alpenblick» a Tenna. Ina ustria en possess dalla uniun che duei survegnir ina remedura da funs ensi. In project presentaus avon treis onns che cuosta buca meins che 10 milliuns francs. «Nus vegnin proximamein a metter en pei ina fundaziun che surpren l’ustria e pensiun.» E silsuenter vegni quella fundaziun a sclarir cun la vischnaunca las circumstanzas dalla planisaziun locala avon che rimnar daners, gi Alexander Messmer.

En rodund dus meins – sonda e dumengia, ils 18 e 19 da mars 2023 – ha la proxima concurrenza da turas dalla Trofea Péz Ault a Mustér liug. Il portal online per s’annunziar per ina ni l’autra concurrenza ei aviarts. La sonda sera porschan ils organisaturs cun Giochen Bearth sco president alla testa, ina concurrenza verticala. La partenza dalla cuorsa ei allas 17.45 spel Catrina Resort, l’arrivada ei a Caischavedra. Ella mesira 4,65 km e ha ina differenza d’altezia da 676 meters. Alla cuorsa san dunnas, umens e junior(a)s separticipar. La dumengia ein las duas cuorsas el territori da Caischavedra – Péz Ault sil program. Dad ina vart ei quei la cuorsa Verclisa cun ina distanza da 14,3 km ed ina differenza d’altezia da 1640 meters, da l’autra vart la cuorsa Gendusas ch’ei cun 10,87 km empau pli cuorta. Ella meina sur ina differenza d’altezia da 952 meters. In’interessant arranschament ei la Trofea Péz Ault era per aspectaturas ed aspectaturs. Els san persequitar las concurrenzas dil territori da skis anora. Grazia als indrezs da transport dallas Pendicularas Mustér SA ei igl access al territori confortabels. (fmr/hh) Ulteriuras informaziuns www.trofea.ch. La Trofea Péz Ault a Mustér attila mintg’onn biars amitgs dallas turas da skis.

Las concurrenzas da cuorsa liunga da quest unviern daventan pli e pli unfrendas dalla munconza da neiv. Aschia vesa quei era ora pil Maraton dalla Surselva a Sedrun che havess liug ils 29 da schaner 2023. Grazia alla loipa e pista da skating giu spel Rein eis ei pusseivel d’arranschar la sonda silmeins las concurrenzas pils affons e giuvenils. «Nus decidin definitivamein la gievgia sera davart il maraton e communichein lu la decisiun. Sco ei vesa denton ora il mument sin fundament dallas prognosas dall’aura, vegnin nus buca a saver far el.» Quei ha il president dil comite d’organisaziun dil Maraton dalla Surselva, Guido Friberg, detg la mesjamna sin damonda dalla FMR. La decisiun definitiva duess pia vegnir communicada oz venderdis. Sco ellas pli biaras regiuns dil cantun Grischun ha ei era fetg pauca neiv ella val a Tujetsch, cun ina excepziun: «Giu spel Rein denter la serenera ed il campadi ein las relaziuns bunas grazia alla neiv artificiala.» Leu eis ei duront ina buna part dil di era umbrivaun e las temperaturas ein cheutras bassas. Ina loipa e pista da skating cun ina lunghezia da rodund treis kilometers stat a disposiziun als amitgs dalla cuorsa liunga e quei dapi l’entschatta december. Adina saviu far il maraton «Jeu sai buca seregurdar che nus havein buca saviu far in onn il maraton a Sedrun», di Guido Friberg. Bein hagi ei giu pliras gadas pauca neiv, mo enzaco seigi ei adina iu ni che la neiv seigi vegnida il davos mument. Per saver far las preparativas optimalas per quella concurrenza dil Swiss Loppet drovi rodund in’jamna. Las prognosas dall’aura pils proxims dis entochen miez da l’autra jamna empermettan denton negina neiv, il cuntrari. Da bassas temperaturas vegn ei ad esser per gronda part bi. Sin fundament dalla situaziun ein las preparativas tecnicas ed administrativas pil Maraton dalla Surselva vegnidas frenadas, aschia che l’organisaziun sto era buca quintar cun pli gronds cuosts. Tenor Guido Friberg setracta ei denter auter dalla tecnica da mesirar temps. Organisar il maraton ni era ina cuorsa scursanida giu ella val ei negin’opziun: «Jeu crei buca ch’ei interessass biars curriders da stuer far rundas da treis kilometers.» Medemamein vegni ei buca en damonda da refierer il maraton sin pli tard: «Entginas cuorsas ein gia refretgas – sco per exempel il Planoiras ni il Rothenturmer – aschia ch’ei dess era strusch termins persuenter.» Cuorsas d’affons la sonda Las cuorsas dils affons e giuvenils dalla sonda duein tonaton haver liug. Ei setracta da concurrenzas dil Cup Energia Alpina e dil Raiffeisen Nordic Cup. Las cundiziuns giu ella val ein bunas. «Enstagl d’in sprint purschin nus ina cuorsa singula», di Guido Friberg. Sin quei areal ei era gia vegniu arranschau autras cuorsas sco per exempel ils campiunadis svizzers. Medemamein quenta Guido Friberg fermamein da saver organisar las concurrenzas dil Swiss Cup ils 25 e 26 da fevrer 2023. A quellas separticipeschan curridras e curriders dall’entira Svizra: «Entochen lu sperein nus veramein ch’ei detti aunc neiv.» Ei vesa ora mal pil maraton Ils davos onns ein ils amitgs dalla cuorsa liunga stai puppergnai d’unviarns cun bia neiv e bunas cundiziuns per lur sport. Uonn ei quei tut auter, cun excepziun d’ina purschida limitada en entgins paucs loghens cun neiv tecnica. Pertuccadas da quella situaziun ein era las concurrenzas da cuorsa liunga. Aschia ha il Planoiras a Lai buca saviu vegnir arranschaus la dumengia vargada e sco ei vesa ora, daventa era il Maraton dalla Surselva a Sedrun l’unfrenda dalla munconza da neiv. Quel ha havess liug ils 29 da schaner 2023. Sco quei ch’il president dil comite d’organisaziun, Guido Friberg ha detg sin damonda dalla FMR, pretendien las preparativas pil maraton rodund in’jamna lavur. Damai ch’ei ha fetg pauca neiv el territori principal dil maraton e las prognosas empermettan buca migliur, vegn quel buca ad haver liug. «La decisiun definitiva vegn communicada oz venderdis», di Guido Friberg. Da siu saver eis ei l’emprema ga ch’il Maraton dalla Surselva sa buca vegnir arranschaus a Sedrun pervia dalla munconza da neiv. Normalmein ha ei dabia neiv ella Val Tujetsch da quei temps. Uonn ei quei auter. Nossa foto muossa curridras e curriders dil Maraton dalla Surselva igl onn 2011 cuort suenter la partenza sut Sedrun.

Il matg 2019 ha la pleiv da Trin approbau il project da sanaziun dalla baselgia. Dapi sis onns fatschenta quel ussa la suprastonza da pleiv. Cuort avon Nadal ha lezza finalmein retschiert la lubientscha da baghegiar. Gl’entir tetg vegn curclaus cun in implont fotovoltaic. Sco quei che la Tgira da monuments declara, eis ei negin cass da pregiudezi. «Jeu hai veramein grond plascher, pertgei las preparativas da quei project ha custau bia stentas e fadigias», ha Jürg Scheidegger manegiau mesjamna el discuors culla FMR. El ha confirmau che la pleiv da Trin hagi retschiert cuort avon Nadal a scret la lubientscha da baghegiar dalla vischnaunca. Per els fetschi quei project veramein grond senn, haveva Scheidegger, lu aunc president dalla pleiv, declarau il matg 2020 en in discuors culla FMR. Buca mo discuorer, era far El e ses collegas dalla suprastonza da pleiv havevan presentau in onn avon alla radunonza generala il project da sanaziun dalla baselgia da Trin. Quella ha approbau cun gronda maioritad ils plans e concediu il credit da 320 000 francs per l’investiziun cumpletta. Ina summa da 180'000 francs ei reservada pigl implont da fotovoltaica sil tetg dil baghetg sacral. Alla suprastonza da pleiv eri gartegiau da declarar plausiblamein ch’ins vegli buca mo discuorer dil schurmetg digl ambient, dil spargnar energia, dil prender risguard e digl esser solidarics cun animals e plontas. Ins vegli era far zatgei. Immediat suenter la decisiun positiva ha la pleiv inoltrau la damonda da baghegiar alla vischnaunca. Per in auter baghetg dil vitg fuss la damonda stada ina formalitad. Sch’ei va pil tetg dalla baselgia sa quei denton caschunar fricziuns. Avon che presentar il project alla radunonza da pleiv haveva la suprastonza presentau l’idea allas autoritads communalas. Sco en biars auters loghens el Grischun posseda la vischnaunca politica il clutger ed il cumin da pleiv la nav, igl ei pia ina interdependenza immobigliara. Cun tutta attaschonza pil maletg dil vitg seigi la midada dil tetg-baselgia responsabla, han las autoritads communalas manegiau. In tetg da colur antracit duei semplamein remplazzar las tievlas cotschna. Quellas ha la baselgia da Trin retschiert pér l’entschatta dil 20avel tschentaner. Avon era il tetg dalla nav curclaus cun slondas – che eran medemamein stgiras. Sco ussa il tetg planisau per fotovoltaica. Lezs ei daventaus in politicum. Ussa ei il tetg curclaus cun neiv, el futur vegn la surfatscha viers sid ad esser stgira. Da muntada regiunala Sco quei che Jürg Scheidegger ha confermau alla FMR, eri previu oriundamein che las lavurs entscheivien la primavera 2020. Treis onns ha la pleiv stuiu batter per la lubientscha. «Ussa entschevein nus definitivamein questa primavera,» declara el. La suprastonza communala s’empo buca ch’ei ha cuzzau schi gitg tochen che la lubientscha ei arrivada. Maurus Caflisch, il president communal da Trin, puntuescha quei e gi: «La baselgia da Trin ei definida cul status da schurmetg ‘da muntada regiunala’ ed en quel ei il meini dalla Tgira da monuments mo consultativs.» Ina visualisaziun dil tetg, drizzaus encunter sid, dalla baselgia da Trin. Ei detti zaconts arguments impurtonts daco che la suprastonza communala hagi lubiu l’installaziun d’in implont solar sil tetg dalla baselgia. Per l’ina hagi la radunonza da pleiv confirmau pliras gadas ch’els veglien realisar quei project. «Encunter la damonda ha ei era dau neginas protestas. Vinavon prendan ils responsabels dalla pleiv fetg serius la muntada culturhistorica dil baghetg ed investeschan fetg bia ell’estetica», constatescha Maurus Caflisch. Gl’ambient politic e social actual damondi tals projects innovativs, la suprastonza communala vesi quei cass dil tetg dalla baselgia sco contribuziun alla decarbonisaziun. Il president communal da Trin finescha sia posiziun cun in fatg interessant: En ina gruppa da project hagi la vischnaunca empruau pliras gadas d’involvar ella problematica, en in senn constructiv, la Tgira da monuments. «Nus havein vuliu sviluppar, cun els ensemen ed en lur senn, in standard per baghetgs historics. Deplorablamein ein els seretratgs da quella idea», gi Maurus Caflisch. «Trin ei buca in cass da pregiudezi» Che la pleiv da Trin sa finalmein realisar siu project cul tetg curclaus entirs ed entratgs cun tablas solaras beneventan ils da Trin. E tgei manegia la Tgira da monuments? Simon Berger, il menader digl uffeci cantunal, pren posiziun. Els prendien notizia che la vischnaunca politica da Trin hagi lubiu quei project. Tenor la lescha da baghegiar communal seigi la baselgia in object cun status da schurmetg locala e regiunal. «Sin scalem cantunal eis el buca schurmegiaus», conceda Simon Berger. El conferma che la vischnaunca ha confruntau siu uffeci cul project. «Sin fundament dalla posiziun exponida dalla baselgia ha in implont da fotovoltaica, che cuarcla l’entira surfatscha dil tetg, segir in’influenza sil maletg dil vitg.» Era constateschien ins, tras la midada cumpletta dil tetg, ina certa intervenziun ella substanza architectonica ed era ell’estetica digl edifeci historic, declara il menader dalla Tgira cantunala da monuments. Simon Berger dat en quei connex envesta ell’actualitad davos las culissas. El snega ch’il cass da Trin seigi in pregiudezi e menziunescha la fotovoltaica silla baselgia catolica da Landquart. «Nus havein aunc ulterius projects pendents sin meisa pertuccont damondas d’installar implonts solars sin baselgias». Mintga cass vegni examinaus individualmein e tenor ils fatgs legals, els biars seigien denton adina, sco a Trin, las autoritads communalas cumpetentas da decider, d’approbar ni refusar ils projects.

La tematica ei en discussiun gia dapi onns, il 2022 eis ella vegnida sin meisa cun gronda canera. La crisa d’energia che smanatscha ha perschuadiu ils pli davos palandruns. Tuts vulan profitar da daners da promoziun per implonts solars. Igl ei bien ch’ei ha dau in brav stausch a favur dall’energia solara. Buca in gi varga ch’ins auda da quei ni da tschei project grond. Inagada ha l’agricultura pretendiu ch’ins dueigi buca duvrar praus e pastiras per construir implonts da fotovoltaica. Ussa dat ei tuttenina tozzels projects sin surfatschas libras. Quei ei buca falliu. Nus Svizzers consumein bia energia, ed essan dependents da novas fontaunas. Ei ha avunda surfatschas libras. Quellas ston ins denton eleger cun quitau. Nuot encunter ils projects gronds ch’ein planisai. Era nuot encunter ch’ins tapezescha tetgs, mirs, plauncas e scarpas cun implonts per energia solara. En connex cun tals sin monuments historics duess’ins denton agir cun precauziun. Igl ei bien ch’ei dat gl’uffeci dalla Tgira da monuments. Ei drova ina instanza che renda attent als objects culturals carschi organicamein. In cert stil duess ina cuntrada tuttina mantener. Dapertut dat ei objects historics che fussen adattai per installar fotovoltaica. Aschia vegn la baselgia da Trin segir buca disfigurada perquei ch’ins remplazza las tievlas cotschnas cun tablas solaras. Era la baselgia da Flem, cun sia nav ost-vest e surfatscha generusa, fuss adattada. A Falera savess’ins duvrar la baselgia parochiala, baghegiada 1904, per fotovoltaica. La baselgia da s. Rumetg stuess’ins schanegiar, ella ei memia veglia per quei sistem. Era la claustra da Glion ha retschiert in parc solar sin siu tetg. E schizun la claustra da Mustér havess surfatschas drizzadas optimalmein per in tetg stgir enstagl d’in tgietschen. Il status «sut schurmetg naziunal» vegness ad impedir in project. La discussiun che ha entschiet sa negin impedir. Agir cun precauziun duess esser vinavon la devisa. Visualisaziun dil tetg "niev" dalla baselgia da Trin.

Il venderdis sera vargau ei Martin Candinas, il president dil Cussegl naziunal, staus hosp el Center sursilvan d’agricultura a Mustér. El ha relatau a moda eloquenta, viva, frestga e divertenta da sia lavur e siu engaschament politic – e rispundiu da tuttas damondas dil publicum. «Jeu sun dapi l’entschatta commember da voss’uniun», ha Martin Candinas, il president dil Cussegl naziunal declarau suenter il cordial beinvegni da Giusi Flepp, il president dall’uniun dil Center sursilvan d’agricultura (CSA). Sco Candinas ha schau sentir, tonscha la peda buca per esser in commember activ, mo avon la radunonza generala seperstgisi el mintg’onn. Martin Candinas ha nezegiau la caschun per engraziar aunc ina ga per la beingartegiada fiasta e la gronda honur ch’ei vegnida demussada enviers el a caschun da sias fiastas el vitg claustral ed ella vischnaunca da Sumvitg. «Il pli bi eis ei stau en claustra a Mustér», ha il president dil Cussegl naziunal declarau ed igl ei aunc adina stau da sentir con fetg che quella fiasta uffiziala ella baselgia claustrala ha fatg plascher e commuentau el. Heicli d’integrar il romontsch Il punct culminont dalla sessiun vargada ei l’elecziun dil Cussegl federal che ha giu liug l'entschatta da december stada per el. «Il pli heicli ei stau d’integrar il romontsch, fetg bia ei numnadamein protocollau e dau avon», ha Martin Candinas explicau ed aschuntau che las elecziuns dil Cussegl federal erien aunc mai avon vegnidas menadas consequentamein en treis lungatgs. Ei seigi stau ina brava sfida ed el hagi decidiu da commentar sez per tudestg e romontsch. Il resultat en lungatg franzos vegneva daus enconuschent separadamein. «Nus havein trenau da dar enconuschent ils resultats en treis lungatgs aunc la damaun cun cedels ufficials. Mo jeu tradeschel buc sch’ils nums sin quels eran ils medems sco quels dils elegi.» Ch’el hagi fatg quei aschia e consequentamein era per romontsch hagi procurau per biaras reacziuns positivas ed el smarvegli aunc adina ch’ei hagi buca dau dapli critica. A Delémont el cantun Giura hagi el allura teniu in plaid per la Cussegliera federala Elisabeth Baume-Schneider: «Quei hai jeu fatg per franzos. Senza trenar enzacontas gadas fuss quei buc iu.» Ils plaids stoppi el buca scriver sez, per quei hagi el persunas dil fatg. «Jeu sun ualti critics ed adatteschel secapescha ils plaids, cul temps san ei plaunet tgei ch’jeu vi ed ils davos hai jeu bunamein saviu surprender in tier in.» Plitost arbiter che schef Tier ses pensums s’audi ei da menar las sessiuns e per exempel mirar ch’il temps da plidar vegni tenius en. «Jeu sun plitost in arbiter ch’in schef», ha el manegiau riend silla damonda tgei influenzas ch’el hagi sillas tractandas. Las structuras seigien dadas avon e la fuorma da tener sessiuns a Berna seigi unica sil mund. In sistem ch’el beneventi. Ella Casa federala retscheiva Martin Candinas era bia visetas da gruppas, sco per exempel dall’Uniun da commerci e professiun da Mustér. Fetg savens seigi el era envidaus ad occurrenzas e sentupadas, retscheivi ambassaduras ed ambassadurs en Casa federala ni fetschi visetas egl exteriur. Aschia meinan ses viadis per exempel el Chile ed en Brasilia, el Vietnam ed a Singapur. El hagi era visitau in giug da hockey sin glatsch cun ambassadurs. Previda seigi plinavon ina viseta tier la guardia papala a Roma. «Tgirar tut quels contacts ei zun impurtont per omisduas varts. Jeu sai denton decider nua ch’jeu vi ir e nua buc», aschia Martin Candinas. Avon duas jamnas eis el staus presents ad ina conferenza da «Crypto-Finance» a S. Murezi e l’jamna vargada ha el entupau politicras e ministers da tut il mund al WEF a Tavau ed ei staus envidaus alla tscheina cun Klaus Schwab. «Jeu vesel biars munds totalmein differents.» Questa stad ha Martin Candinas previu da far ina spassegiada alla Tgina dil Rein ensemen culs ambassadurs dallas tiaras spel Rein. La stad vegni el plinavon a far ina tura cun velo naven dil pass Alpsu entochen a Basilea e visitar enteifer otg dis otg cantuns. Ils 24 da mars 2023 vegni ei per l’emprema ga a dar sut sia egida ina sessiun dad impedi. 44 persunas cun impediment vegnan a prender part. «Jeu astgel dir nuot» Sco igl ei stau d’intervegnir a Salaplauna, ei il fatg ch’il president dil Cussegl naziunal astga buca politisar ina nusch dètg dira per Martin Candinas. Bugen havess el rispundiu allas damondas dalla FMR davart la tenuta dalla Svizra en connex cun l’uiara en l’Ucraina e sch’ei seigi ina bun’idea da vuler contonscher la pasch cun furnir armas. «Ti stos capir, jeu astgel dir nuot», ha el puntuau e stuiu morder sils dents. Era la damonda tgei ch’el manegi dalla situaziun actuala cun Alain Berset ha el astgau commentar sulet cun «il president dil Cussegl naziunal fa in onn buca politica». Cu la sentupada a Salaplauna ei stada a fin, ha il davos en sala saviu che Martin Candinas fetschi lu puspei paleis siu meini tier ils differents temas naven dils 4 da december 2023. Sco president voteschi el era buc davart las fatschentas che vegnan tractadas duront las sessiuns, hagi denton la vusch da tagl sch’ei fetschi basegns – e quei seigi stau ella sessiun d’unviern duas gadas il cass. «Quei dat naturalmein adina discussiuns, perquei che la mesadad ei d’in auter meini – en tals muments ston ins star lucs», ha Martin Candinas explicau ed aschuntau riend che tut quels che hagien manegiau ch’ei hagien gronda pussonza a Berna hagien mai giu grond success. Era il pensum dil president dil Cussegl naziunal vesa el realistic: «Sco president ston ins buca manegiar ch’ins sappi far striegn.» Tuttina tgiri el per exempel ton sco pusseivel ils contacts enteifer la tiara e culs presidents dils parlaments ed ils ambassadurs dallas autras tiaras. El hagi constatau: «Nus cuschinein mo cun aua e quei fan era tschels.» Il president dil Cussegl naziunal Martin Candinas ei staus a Salaplauna el Center d’agricultura Surselva e ha discurriu a moda viva da siu mintgadi. Martin Candinas, il president dil Cussegl naziunal ha referiu a Salaplauna/Mustér.

Dapi la fin digl onn vargau dat ei novas hartas da troccas en sursilvan. La graficra Ramona Deplazes ha realisau in redesign ed il resultat ein hartas empau pli noblas, meins coluradas e cun maletgs pli fins e figuras cun proporziuns pli bufatgas che las enconuschentas. Las hartas da troccas ha Ramona Deplazes astgau realisar sin incumbensa da ses geniturs che possedan ina garascha a Surrein. Pil 15avel giubileum ha «Leci da motors» regalau alla clientella las troccas sin Nadal. Ellas ein pachetadas en ina scatla da cartun che cuntegn in teppi ed in cudischet cun la descripziun dil giug, reglas ed in pign vocabulari dil tschintschar duront dar troccas. Damai che buca tuts san dar troccas ha Ramona Deplazes era aschuntau las reglas dil giug «Il mund sutsu», quei seigi in giug ch’ei era adattaus per affons e per emprender d'enconuscher las hartas da troccas. En mintga cass Sco gag datti era l’opziun da dar il giug «En mintga cass». Quei ei in giug semeglionts al péschaletg e per quei intent datti l’otgavla harta che muossa in maun d’in mecanist cun ina clav. «Nus havein adattau empauet las reglas. La finamira ei d’haver sco davos la harta cul maun, quel che ha lezza gudogna», declara Ramona Deplazes. «Troccas ei in giug cun tradiziun che vegneva daus savens e bugen dil tat. Jeu hai denton mai propi dau, suenter haver creau las troccas e scret il carnet aschuntau manegel jeu denton da saver co ei va», aschia la dunna. Savens maunchien denton las ulteriuras treis persunas per dar in giug. Cullas hartas novas hagien els fatg in’emprova en famiglia: «Propi lunsch essan nus buca vegni, igl ei gia ina sfida da tener tut quellas hartas enta maun. Jeu sun vegnida sil gust ed emprovel segir puspei inaga.» Product da nischa Lingia per lingia ha Ramona Deplazes malegiau cun in program da malegiar las hartas. Biaras uras e dis eis ella stada fatschentada culla lavur. Silla scatla e silla vart davos dallas hartas datti in design ch’ei inspiraus ord elements dallas hartas originalas. Quel semeglia empau in tattoo ed el center figurescha il logo da «Leci da motors». Ord quei motiv ein las troccas buca venalas. «Troccas paran propi d’esser el trend. Nus havein gia survegniu massa resuns positivs. Sche la damonda vegn aunc pli gronda ponderein nus da far ina varianta cun nies logo da fatschenta e quellas hartas savessen nus lu vender. Ei fuss era pusseivel da far ina versiun tudestga. Forsa realiseschel jeu era enzacu novas hartas da jass. Pusseivel ch’ils giugs en niev vestgiu ein in product da nischa per noss’interpresa giuvna, tgisà?», manegia Ramona Deplazes ed ei para che la creativitad e las ideas maunchien aunc ditg buca ad ella. Las hartas da troccas el stil dalla graficra Ramona Deplazas fan buna pareta. Cun «mera Grafikdesign» en l’independenza Igl onn vargau han las giuvnas graficras Ramona Deplazes da Surrein e Simara Bernardo da Maiavilla ughegiau da far il pass en l’independenza. Ellas han fundau la «mera Grafikdesign» cun sedia a Cuera e sco Ramona Deplazes di, ei quei stau ina buna decisiun ch’ei han aunc deplorau buc in di. «Nus luvravan ensemen tier in’interpresa e havein percurschiu che nus formein in ferm team, collavurein fetg bein ensemen e secumpletein. Suenter in onn luvrar sur sesezzas havein nus gia dabia incumbensas ed astgein realisar bials ed interessants projects per nossa clientella.» Creativitad «En nies contuorn da lavur han dabia persunas giuvnas fundau fatschenta. Sper biars auters motivs ha era quei dau empau curascha da far il pass en l’independenza», di Ramona Deplazes ch’ei oriunda da Surrein. La dunna da 27 onns ha oriundamein empriu da dessignadra da planisaziun dil territori. Duront quei emprendissadi da quater onns ha siu meister d’emprendissadi svegliau ella giuvna il plascher per la fotografia e la grafica. «Jeu erel gia adina creativa e hai giu il desideri da luvrar a moda creativa. Suenter ch’jeu hai scuvretg la fotografia hai jeu fatg in praticum sco graficra avon ch’entscheiver il secund em­prendissadi. Suenter gl’emprendissadi da graficra hai jeu luvrau in onn e lu beinspert fundau cun Simara nossa fa­tschenta. En duas va quei meglier che persula, aschia han ins adina enzatgi che cusseglia, sustegn e critichescha.» Ramona Deplazes cul set da troccas.

El rom d’ina concurrenza d’architectura e formaziun da cuntrada pil Lag Salischinas ella vischnaunca da Sumvitg ha ina giuria d’experts examinau tschun projects. Gudignau la concurrenza han ils architects Capaul e Blumenthal da Glion. «L’elecziun dil project victur ella concurrenza d’architectura e formaziun da cuntrada munta in pass decisiv pil project Salischinas e pil svilup dall’entira vischnaunca da Sumvitg», declara Patrick Schaniel, il president communal dalla vischnaunca da Sumvitg. Sco el ha declarau alla FMR, seigi quei in project impurtont che porti alla vischnaunca in turissem da stad. «Cul lag Salischinas sperein nus da carmalar dapli glieud en l’entira regiun, buca sulet ella vischnauca da Sumvitg. Culla realisaziun dil project savein nus scaffir plazzas interessantas ed aschia sperein nus era da puder frenar empau il svilup demografic negativ», di Patrick Schaniel che ha plascher dil svilup contonschiu. Tschun projects Sco la vischnaunca ha scret il venderdis vargau en in communicau als mieds da massa, han plinavon ils biros d’architectura Atelier Schmidt, sumcrap, Berni architects & inschigniers e Bearth & Deplazes priu part alla concurrenza d’architectura. Ils biros han presentau ils sbozs detagliai e creativs ad ina giuria d’experts. La valetaziun dils projects ei succedida tenor differents criteris - denter auter la qualitad architectonica, il grad d’innovaziun, l’idea davart il spazi ed aspects funcziunals. «Tras Selvas e Pardialas» «Tras Selvas e Pardialas» secloma il project victur dils architects Capaul e Blumenthal da Glion. Quel ei vegnius tschernius cuort avon Nadal dalla giuria. Il project victur risguardi cun l’architectura e la formaziun dalla cuntrada la historia dalla regiun e colligi quella a moda impressiunonta el project general. Ils edifecis novs s’orientschien alla moda da baghegiar dalla regiun. Tut ils cubus vegnan ad esser da lenn, respectivamein vegnan ad esser construcziuns d’arschella. Lur volumen seigi mudests ed aschia dueigien ils baghetgs far ina pareta moderada e bein proporziunada s’integrond ella cuntrada. «Ulteriurs elements da planisaziun sco la formaziun dils lags sin fundament dil cuors dil Rein da pli baul procuran per ina colligiaziun exemplarica denter la historia ed il temps dad oz. Cun la concepziun dalla cuntrada e l’architectura decenta, denton tuttina unica, perschuada il project e sia essenza pil futur Lag Salischinas», scriva la vischnaunca da Sumvitg el communicau. Andreas Bärtsch dil biro accumpignont Quant SA explica el communicau co ei va vinavon: «La concurrenza d’architectura e formazin dalla cuntrada ei stada decisiva pigl entir project Lag Salischinas. Ils resultats fuorman la basa per las proximas lavurs che pertuccan la planisaziun dil territori, svilup dil model da fatschenta e la finanziaziun.» La FMR ha dumandau la managera da project dalla Quant SA, Sandra Kirtz, sin cu ch’il project duei esser realisaus. Sco ella ha declarau, eis ei aunc memia baul d’indicar termins e forsa svegliar aschia speronzas fallidas. Con spert ch’ins vegni vinavon cul project dependi da massa facturs. Presentaziun dil project «Tras Selvas e Pardialas»: Ils 8 da fevrer 2023 vegn il project victur presentaus dallas 19.00 entochen las 20.30 en l’anteriura casa da scola a Surrein. Ils responsabels vegnan er ad informar davart il proxim agir. L’informaziun ei publica. Il concept dalla cuntrada dil project Salischinas che duei vegnir realisaus ella vischnaunca da Sumvitg. Pils cubus che s’audan tiel project prevesan ils architects Capaul e Blumenthal construcziuns d’arschella e da lenn.

Dapi igl onn 2021 piteschan biars camutschs ella regiun Val Nalps – Val Curnera – Val Maighels dalla tschoccadad da camutschs. Perquei ha igl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun e la vischnaunca da Tujetsch fixau quella zona naven d’immediat entochen ils 31 da matg 2023 sco zona da ruaus temporara. «Sin fundament dalla situaziun sedada ils davos dus onns ha la suprastonza communala decretau ina zona da ruaus per las selvaschinas ella regiun Val Nalps – Val Curnera – Val Maighels», declara il guardiaselvaschina e president communal da Tujetsch Martin Cavegn. El territori ch’el survigilescha regia il mument la tschoccadad da camutschs che spossa e diminuescha la populaziun. Quei fetschi quitaus. Circa la mesadad dils camutschs ein malsauns El Grischun datti rodund 23 000 camutschs. Sil territori da Tujetsch dalla vart dil sid datti tenor Cavegn rodund 200 – 300 camutschs. Sco el declara ei circa la mesadad dalla populaziun da camutschs egl intschess dil sid da Tujetsch infectada culla bacteria che caschuna la tschoccadad da camutschs. «Igl unviern sco tal ei in temps fetg stregn pils camutschs e sch’els ein malsauns san els buca serevegnir sch’ei han buca ruaus. Sch’ei ston fugir drovan ei immens bia energia supplementara. Per schurmegiar els en quei stadi ei igl access en quei territori scumandaus a tuts, ch’ei mondien a pei, cun skis ni gianellas» puntuescha il guardiaselvaschina ed aschunta: «Ils camutschs che survivan gl’unviern ein serevegni.» Il guardiaselvaschina e ses gidonters han pendiu ora placats empau dapertut e fan era controllas ella zona da ruaus, e persunas che cunterfan al scamond vegnan punidas cun in castitg da 150 francs. En concordanza culs guids da muntogna La zona pertuccada denter la Val Nalps e la Val Maighels ei in territori tschercau per far turas, skiunzs da freestyle e gianelladers. Perquei hagi la vischnaunca era discutau cun representants dils guids da muntogna. Tenor Martin Cavegn han quels capientscha per l’interven-ziun ed el spera sin ina buna collaboraziun. Pil mument hagi il scamond d’access buca giu gronda influenza perquei ch’ei hagi strusch neiv avunda per far turas els aults. Il fatg dall’alpegiaziun e las nuorsas che portien da temps en temps adina puspei anavos la malsogna ella regiun disturbi ils guids da muntogna. «Cheu sa la vischnaunca denton buca far bia auter che appellar als allevaturs da far tut il pusseivel per cargar mo nuorsas saunas» aschia Martin Cavegn. Che la populaziun da camutschs pudess murir ora a Tujetsch pervia dalla tschoccadad da camutschs tema el buc: «Quei ei ina malsogna contagiusa – empau sco ina grippa che vegn dada vinavon d’in liug a l’auter. Ussa va quella tendenzialmein encunter vest, pia vi Ursera ed el Valleis. Sch’ei cargan denton nuorsas malsaunas da quellas regiuns tier nus va ei puspei liber.» Corridors e rutas principalas lubidas Leu nua che la glieud fa il pli savens sport d’unviern, ha ei tenor Martin Cavegn strusch selvaschinas. Era ils camutschs enconuschien quels loghens ed untgeschien. Perquei hagien ei buca mess sut schurmetg enzacontas da quellas regiuns, sco per exempel ils corridors per ir en ed ord las vals. Igl access alla Camona da Maighels ei garantius. «Impurtont ei ch’ei mondien buca dallas spundas si nua ch’ils camutschs ein», aschia il guardiaselvaschina da Tujetsch. Ina ruta principala per far turas d’unviern seigi quella dil fil dil Tgom en-tochen sil Maler. Leu san ils skiunzs ir vinavon dalla spunda giu Tschamut e Selva damai ch’ei ha buca selvaschinas en quei liug zun frequentau duront gl’unviern. Ella Val d’Alpetta ha ei dabia camutschs e perquei ei quella val ussa zona da ruaus. Dil Maler giu encunter il Lag da Curnera eis ei era scumandau da far turas. «Leu vesin nus scenas da sgarschur avunda, camutschs tschocs che roclan dalla plaunca giu ni perfin tals che dattan el lag e negan», descriva Martin Cavegn la situaziun. Igl egl d’in camutsch che ha buca surviviu la tschoccadad da camutschs.

Ella vischnaunca dad Ilanz/Glion dat ei in’elecziun cumplementara per la suprastonza communala. Quei ha la suprastonza communala Ilanz/Glion fatg da saver el Fegl ufficial Surselva dil venderdis vargau. Cunquei che la commembra da suprastonza ­Alice Bertogg da Sevgein ha demissiunau, ei in’elecziun cumplementara necessaria. Sin damonda dalla FMR ha Alice Bertogg declarau d’haver demissiunau ord motivs famigliars. Quei pass hagi ella fatg suenter liunga ponderaziun. L’elecziun dil niev commember ni dalla nova commembra da suprastonza succeda tenor art. 31 al. 1 lit. a dalla constituziun communala entras la cuminoza dallas votantas e dils votants all’urna. Quell’elecziun cumplementara ha liug dumengia, ils 18 da zercladur 2023. ­Entrada en uffeci ei igl emprem da fenadur 2023. Sco la supra­stonza communala scriva el Fegl ufficial Surselva, datti negin termin d’annunzia per candidaturas, quellas ein pusseivlas en­tochen il davos di. L’administraziun communala publicheschi candidaturas che vegnien annunziadas ad ella tochen ils 20 da fevrer 2023 el Fegl ufficial Surselva. (fmr/sr)

1,27 da 1,63 milliuns francs ch’ein necessaris per la realisaziun dil niev baghetg pigl Archiv cultural Tujetsch a Sedrun ein rimnai. Tenor la suprastonza dil Forum cultural Tujetsch sto la finanziaziun esser garantida avon che las lavurs da baghegiar sappien entscheiver. Pigl onn 2023 ha quel puspei in vast program da projects ed activitads. Il Forum cultural Tujetsch ha saviu festivar il giubileum da 25 onns il december passau ed il venderdis sera ha el salvau sia radunonza generala. El center da quella ein las activitads pigl onn 2023 stadas. Quei che fatschenta il pli fetg il forum il mument ei il project dil baghetg pil niev Archiv cultural Tujetsch a Sedrun. Il mument ei il forum ella fasa finala dalla finanziaziun. «La suprastonza ha sentiu ch’ei va buca ton tgunsch da recaltgar las finanzas necessarias. Biars, memia biars, han refusau in sustegn», constatescha il president André Schmid. 350 000 francs mauncan Las stentas da rimnar daners cuntinueschan. Il project ei calculaus cun cuosts totals da 1,63 milliuns francs, dapresent stattan 1,272 millliuns francs a disposiziun. Ei mauncan aunc rodund 350 000 francs. «Tgunschamein vegn l’entschatta dalla construcziun digl edifeci cultural a sestuschar sigl onn 2024», constatescha la suprastonza che haveva oriundamein l’intenziun da saver entscheiver uonn cullas lavurs da baghegiar. La finanziaziun stoppi esser garantida cumpleinamein, quei seigi ina pretensiun dalla vischnaunca da Tujetsch ed autras instituziuns che sustegnan finanzialmein il project. Alla radunonza generala ella sala dil Museum La Truaisch a Sedrun ei Simona Giossi da Rueras vegnida eligida ella suprastonza. Ella cumpletescha aschia il gremi ch’ei staus occupaus ils davos dus onns sulettamein cun duas persunas, numnadamein il president André Schmid ed igl actuar Tarcisi Hendry. Tenor statuts drova ei silmeins treis persunas. Tschentau accents En quei quart tschentaner da si’existenza ha il Forum cultural Tujetsch sviluppau ina grond’activitad. El ha buca mo organisau in tschuppel arranschaments, mobein ei era sefatschentaus da plirs gronds projects, denter auter il manteniment dalla ruina dil casti da Putnengia a Dieni. Il project dil baghetg pigl archiv cultural s’auda aschi bein leutier sco per exempel la truaisch a Rueras ch’ei vegnida salvada e spustada. Ils 16 da settember 2023 duei ella vegnir inaugurada el rom d’ina fiastetta cun in program cultural. Da Tujetsch anora ei denton era vegnida igl onn vargau l’iniziativa per ina sentupada culturala dallas vischnauncas da Sursassiala a Stagias. Uonn duei quella vegnir organisada per la secunda ga, quella ga sut l’egida dalla vischnaunca da Mustér. Vast’activitad Il program «TujetschVivaCultura» 2023 dumbra quest onn 21 arranschaments e vegn purschius en cooperaziun dil Museum La Truaisch, la Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns Tujetsch e dil Forum cultural Tujetsch. Referats, excursiuns, seras da film ed exposiziuns se­gnan quei program appreziau ch’ei vegnius visitaus igl onn vargau da rodund 700 persunas. Quest onn vegn purschiu denter auter arranschaments davart la geologia dalla val, pader Placi a Spescha, la FotograVia a Sedrun ed il di dil museum. La gliesta cun tuts arraschaments, ils loghens e las uras da quels ein d’anflar silla homepage www.forumcultural.ch sut program da lavur. Pigl archiv mauncan aunc 350 000 francs La finanziaziun dil baghetg niev pigl Archiv cultural Tujetsch a Sedrun ei aunc buca garantida cumpleinamein. Sco quei che la suprastonza dil Forum cultural Tujetsch ha orientau sia radunonza generala il venderdis sera el Museum La Truaisch, mauncan aunc 350 000 francs dils 1,63 milliuns francs ch’ein necessaris. Per quei motiv vegnan las lavurs da construcziun spustadas per in onn sil 2024. Il forum che ha saviu festivar il giubileum da 25 onns il december passau, lavura il mument vid entgins interessants projects. Denter auter collaborescha el era vid il program d’arranschaments «TujetschVivaCultura». Quest onn offerescha quel 21 arranschament als indigens e hosps da vacanzas. Igl ei occurrenzas da different gener naven d’excursiuns entochen seras da referat e film. (fmr/hh) Visualisaziun dil baghetg che duei vegnir plazzaus sur ils dus faners dil Museum La Truaisch.

Dapi tschun onns exista la plattafuorma «nossaistorgia.ch». Uss cuntegn ella gia varga 12 000 fotografias ni films. Per tgi che s’interessescha per temps vargai, mo era per documents visuals d’ozildi, eis ei ina purschida attractiva e divertenta. Pil reponsabel persuenter, Flavio Huonder, duei quella purschida resplender la historia dil Grischun. La mesjamna vargada ha Flavio Huonder ch’ei archivar, documentalist e redactur tier Radio e Televisiun Rumantscha presentau a Mustér la plattafuorma «nossaistorgia.ch». El ha fatg quei sin invitaziun dalla Biblioteca populara Mustér e contuorn ed igl interess per sia presentaziun ei staus gronds. «Uss che la pandemia ei vargada, mein nus puspei pil Grischun entuorn e presentein quella purschida», di Flavio Huonder ch’ei carschius si a Mustér e ch’ei engaschaus dapi exact 30 onns tier RTR. Cun quellas presentaziuns publicas veglien ins informar la glieud davart la plattafuorma ed intimar ella da separticipar activamein a quella. Separticipar cun in account Il responsabel per «nossaistorgia.ch» seregorda dall’entschatta da quei project: «El deriva dalla Fundaziun Fonsart da Genevra. Lezza ha realisau ina plattafuorma per fotos e films per la part franzosa dalla Svizra ed avon tschun onns ei ina tala era vegnida scaffida per la part taliana e romontscha. Quella per la Svizra tudestga ei en elavuraziun.» La plattafuorma ei publica silla homepage da RTR e naven da leu era accessibla. Sin quella sa in e scadin – privat ed instituziun – metter a disposiziun online sias fotos e ses films. La persuna ni instituziun ha semplamein d’arver leu in account cun indicar l’adressa d’e-mail. La finamira da quella purschida da RTR ei da segirar communablamein la memoria collectiva dil cantun Grischun. «En sesez duess quei esser in album public da fotos e films digitals», puntuescha Flavio Huonder. Il mument dumbra la plattafuorma rodund 650 commembras e commembers. Gia varga 12 200 documents «nossaistorgia.ch» crescha di per di. Quei ei buca mo il cass tier la communitad – pia las commembras ed ils commembers da quella plattafuorma – mobein era la purschida. Varga 12 200 documents ein gia d’anflar leu. «Nus empruein da structurar la purschida. Aschia havein nus creau collecziuns per exempel per hotels, baghetgs specials ni era persunalitads, agricultura e scola. Quei levgiescha la tscherca specifica d’ina object ni d’ina persuna», di Flavio Huonder che lavura en media dus dis ad jamna vid la plattafuorma. Sia finamira e secapescha era quella da Fonsart ed RTR ei clara: «Nus lein che aschi bia glieud sco pusseivel separticipeschi cun documents visuals alla plattafuorma. Pli biars documents che quella cuntegn e pli cumpleta ed attractiva ch’ella ei.» Purschida interessanta e vasta Da veser silla plattafuorma ein fotos e films da fiastas da famiglia e dalla Baselgia entochen biaras fotos dalla cuntrada naven da sum entochen dem il cantun Grischun. Da tradiziuns e fieras ei da veser fetg bia entochen impressiuns dallas stagiuns, extracts da quens e quittanzas e la veta d’uniuns e societads cun lur arranschaments. Fotos d’excellenta qualitad sebrattan magari era cun documents meins buns ch’ein denton vegni fatgs da temps che la tecnica era buca dalla qualitad dad oz. «Las fotos ston vegnir cargadas si tuttas digitalmein. Quei sto mintgin far sez», puntuescha Flavio Huonder. La plattafuorma ei dil reminent bilingua romontsch/tudestg: «Damai che nus essan in cantun triling, fuss ei era bien d’integrar il lungatg talian», manegia Flavio Huonder. Quei fagess segir senn, ei la trilinguitad gie era ina part dalla historia e tradiziun dil cantun Grischun. Scadin maletg duess cuntener ina legenda cullas indicaziuns davart il document, respectivamein il cuntegn da quel. Ed ils dretgs? «Quels che mettan ils documents silla plattafuorma ein responsabels persuenter. Quei vul dir era pertuccont ils dretgs», puntuescha Flavio Huonder. Tier cartas postalas scrodi il dretg suenter 70 onns. Entochen oz hagi ei denton buca dau reclamaziuns en quei connex. Interessents che veglien far diever d’ina foto ni in film cargaus sin «nossaistorgia.ch» stoppien medemamein sedrizzar tier la persuna ni l’instituziun indicada sut il document: «Per in diever privat d’in document ei quei probablamein buca necessari, mo en cass d’ina publicaziun ei quei da cussegliar.» Dil reminent: La plattafuorma «nossaistorgia.ch» ei buca igl archiv da fotos e films da RTR. Lezza purschida ei d’anflar directamein silla homepage da RTR. Flavio Huonder (dretg) ei vegnius envidaus en l’jamna vargada dalla Biblioteca populara Mustér e contuorn da presentar la plattafuorma «nossaistorgia.ch».

Alla concurrenza internaziunala da tir sur la distanza da 10 m ad Osijek en Croazia la fin dall’jamna vargada, han las equipas svizras mussau bunas prestaziuns. Ellas concurrenzas cun pistola e buis dils teams ein plirs rangs da podest resultai. Aschia ha era l’equipa da dunnas culla Sursilvana Annina Tomaschett sco era Muriel Züger e Barbara Schäpfer terminau sia concurrenza cun in plaz da podest. Il duel encunter Israel ha il team svizzer gudignau cun 16:10 ed aschia recaltgau la medaglia da bronz. Medemamein bronz ha l’Ucraina gudignau, ferton ch’aur ei iu alla Suezia ed argien alla Pologna. (fmr/hh) Bronz pils tiradurs cun pistola e per las tiraduras cun buis dalla Svizra. Davon secunda da dretg: Annina Tomaschett da Trun.

Las scolas dil sport sin neiv da Mustér e Sedrun han fundau communablamein ina scola da bike. Suenter che las duas vischnauncas han migliurau ed engrondiu successivamein la reit da bike, duei quella scola esser in’ulteriura purschida en quei mosaic. La meinafatschenta Fränzi Berther prepara il mument il program per la stad e tscherca scolastas e scolasts da bike. Il boom da bike continuescha. Quei svilup vegn attribuius denter auter als e-bikes. Cun risguard da quella tendenza han las vischnauncas da Tujetsch e Mustér investiu considerabels mieds finanzials ella reit da bike ils davos onns. Quei ei succediu en entelgientscha in cun l’auter, mo era cun in’egliada sur ils cunfins dalla regiun e dil cantun ora. Era il Program San Gottardo promova il mument ina reit da bike intercantunala. Igl avegnir duei ei esser pusseivel da serender cul bike naven dil Valleis sur igl Uri el Tessin e Grischun. Parallelmein sefatschentan differents projects singuls ella regiun San Gottardo dalla promoziun dallas pusseivladads e purschidas da bike. Il basegns ei gronds Ir cun bike sin vias e sendas, magari era sur pastiras, para igl emprem mument sempel. Eis ei denton buca adina. «Ei drova persuenter era ina buna tecnica», di Fränzi Berther ch’ei l’emprema meinafatschenta dalla Scola da bike Mustér Sedrun. Igl onn 2000 ha ella fatg la patenta da scolasta da sport sin neiv. Ella patratga denton buca mo vid la tecnica d’ir cun bike, mobein era vid la prevenziun d’accidents: «Gest cun e-bikes san ins carrar fetg spert, mo ins sto lu era saver frenar. Quei ei buca adina aschi sempel.» Adina puspei dat ei accidents cun e-bikes, probabel era perquei che bein enqualin sutschazegia la forza e dinamica da quels velos cun tracziun entras electricitad. Semegliontamein sco en autras regiuns – per exempel a Lai – ein las scolas da skis semessas els stadals per sefatschentar la stad dil bike. «D’ina vart ei quei per promover la purschida, da l’autra vart per saver porscher igl avegnir ad entginas scolastas e scolasts da skis era in’occupaziun d’instrucziun duront la stad», di Giusep Flepp, menader dalla Scola dil sport sin neiv Mustér. Per quei motiv vegn lu era sondau uss enteifer las duas scolas tgi che havess interess da dar scola da bike. «Biars da nus han ina scolaziun fundamentala, quei che levgiescha secapescha il pensum da dar scola da bike», constatescha Giusep Flepp. Entschatta la stad Sper la tscherca da persunas che vegnan en damonda per l’instrucziun ei Fränzi Berther era lundervi da preparar il program dalla scola da bike: «Nus fagein l’entschatta las vacanzas da questa stad. En in’emprema fasa ei previu treis ga in’ura e mesa per jamna d’instrucziun per affons.» Ils exercezis vegnan arranschai silla plazza da ballapei dil Center Fontauna a Mustér. Leu ein las cundiziuns per ina scola da bike idealas: «Nus savein era far quei leu fetg bein cun obstachels.» Tenor Fränzi Berther duei lu denton era vegnir fatg ponderaziuns concretas per cuors per carschi. Per quels e pils affons – seigi indigens sco hosps da vacanzas – vegn era planisau turas da bike: «Nus havein ina fetg buna infrastructura, la reit da vias e sendas per bike ei fetg gronda ed attractiva.» Ferton ch’ils cuors per affons sebasan sin ina purschida per entscheviders, vul ins era porscher cuors da tecnica pils carschi avanzai: «La forza digl e-bike vegn sutschazegiada meinsvart, quei che sa menar ad accidents. Per impedir tals han criteris tecnics da vegnir risguardai, pertgei in pign sbagl sa haver grevas consequenzas.» Scolasts en occupaziun parziala Fränzi Berther lavura igl unviern tier la Scola dil sport sin neiv Sedrun e la stad sefatschenta ella dalla purschida da bike. Sco scolastas e scolasts da skis vesa ella denter auter studentas e students che vulan in’occupaziun duront il temps liber ni lu era persunas che han la pusseivladad da far quei sper in’autra professiun. «Il mument eis ei fetg grev da giudicar contas scolastas e cons scolasts da bike che nus duvrein. Nus entschevin e mirein co ei sesviluppescha», di Fränzi Berther. Sequent la savida ch’els han sil bike, basegnan els lu era aunc in’introducziun els fatgs principals dall’instrucziun. Fränzi Berther selegra silla nov’incarica sco meinafatschenta dalla Scola da bike Mustér Sedrun.

La fin dall’jamna vargada han duas concurrenzas da cuorsa liunga giu liug. D’ina vart ina cuorsa dil Cup Energia Alpina organisada dil Selvaclub Sagogn a Flond, da l’autra vart la Helvetia Nordic Trophy a Zweisimmen-Sparenmoos. Alla cuorsa el stil classic a Flond ein rodund 60 curridras e curriders dils clubs da skis dalla Surselva separticipai. A Zweisimmen-Sparenmoos han ils megliers dalla Svizra concurrenzau. Ina grondiusa prestaziun ha Andrina Bisquolm da Mustér mussau. La curridra dil Team Panda Trun ha gudignau la sonda en sia categoria a Flond e la dumengia ha ella repetiu la victoria ella Helvetia Trophy. Omisduas ga ha ella gudignau a moda suverana. Tylan Michel dall’OG Trin ha contonschiu a Sparenmoos il 10avel rang ella categoria dils mattatschs sut 16 onns. El ei staus il tierz meglier dall’annada 2008. En quella categoria ha Luca Deplazes da Trun contonschiu il bien 12avel plaz. (fmr/hh) Cup Energia Alpina a Flond Buobas sut 8 onns: 1. Aileen Berther, CS Sedrun, 4.55; 2. Ela Caduff, CS Castrisch, 5.41; 3. Anja Zürcher, Team Panda Trun, 5.51. Buobs sut 8 onns: 1. Laurin Elvedi, CS Castrisch, 5.02; 2. Federico Berni, CS Castrisch, 5.19; 3. Anean Caderas, Team Panda Trun, 5.30. Buobas sut 10 onns: 1. Andrina Bisquolm, Team Panda Trun, 9.27; 2. Sina Flisch, OG Trin, 9.53; 3. Ilaria Elvedi, CS Castrisch, 10.47. Buobs sut 10 onns: 1. Nico Bässler, OG Trin, 7.28; 2. Fadri Schmid, CS Sedrun, 9.44; 3. Urs Zürcher, Team Panda Trun, 9.46. Buobas sut 12 onns: 1. Chiara Bässler, OG Trin, 9.12; 2. Annina Succetti, OG Trin, 9.56; 3. Pia Pelican, Team Panda Trun, 11.02. Buobs sut 12 onns: 1. Mauro Bässler, OG Trin, 8.14; 2. Johan Olbrecht, CS Castrisch, 9.56; 3. Amon Olbrecht, OG Trin, 10.01. Giuvnas sut 14 onns: 1. Otavia Vonplon, CS Castrisch, 11.53; 2. Celia Röthlisberger, OG Trin, 13.47; 3. Laila Simeon, Team Panda Trun, 15.30. Giuvens sut 14 onns: 1. Maurin Schmed, Selvaclub Sagogn, 13.00; 2. Nevin Schöpf, Selvaclub Sagogn, 14.02; 3. Cherubim Ludescher, CS Castrisch, 16.32. Giuvnas sut 16 onns: 1. Anna Lena Dolf, Selvaclub Sagogn, 18.38; 2. Anna Tina Ernst, Selvaclub Sagogn, 19.16. Helvetia Nordic Trophy a Zweisimmen-Sparenmoss Buobas sut 10 onns: 1. Andrina Bisquolm, Team Panda Trun. Buobs sut 12 onns: 27. Luca Schmed, Selva Sagogn. Giuvnas sut 14 onns: 27. Otavia Vonplon, CS Castrisch. Giuvens sut 14 onns: 26. Maurin Schmed, Selvaclub Sagogn; 35. Elia Bisquolm, Team Panda Trun. Giuvens sut 16 onns: 10. Tylan Michel, OG Trin. 12. Luca Deplazes, Team Panda Trun. 42. Heikki Piali, OG Trin. Andrina Bisquolm culla medaglia gudignada la dumengia a Zweisimmen-Sparenmoos.

Cun encurir in document ei ina brev digl onn 1999 vegnida en mes mauns. Da quei temps lu­vravel jeu en ina biala residenza a Turitg. La brev cuntegn in appel a tut il persunal da tgira. «Tgi sa alzar il pensum da lavur per ils proxims meins?», era ei vegniu dumandau. Ei duvrava immediat sligiaziuns per dumignar quella stretga. Munconza da persunal, in tema infinit el sectur da sanadad. Quei text digl onn 1999 savess aunc adina esser actuals. La situaziun el sectur da tgira ei oz, per dir aschia, la medema. Ni aunc mendra. Per saver garantir ina ­buna qualitad da tgira, drova ei dapli persunas spezialisadas da tgira. Ed exact leu schai il grond problem. Massa tgirunzas e tgirunzs calan da luvrar ella tgira avon la pensiun. Entras l’iniziativa da tgira (28 da november 2021, votau cun in clar «GIE») dueigien las cundiziuns da lavur semeglierar. Megliers plans da lavur, structuras pli favoreivlas per famiglias ed era pusseivladads da sesviluppar professiunalmein. La professiun en il sectur da tgira dueigi vegnir pli attractiva. In onn suenter il GIE all’iniziativa spetgan las tgirunzas ed ils tgirunzs cun malpazienza sin midadas. Midadas che dueigien rinforzar il mintgadi. Cheu ni leu dat ei magras informa­ziuns sur dalla situaziun actuala. «Bia memia pauc», audel jeu da tuttas varts. «Nus lein sentir in svilup ella pratica», di miu bien collega che lavura en in grond spital el marcau da Turitg. El ei malcuntents cunquei ch’el sa buc luvrar cun ina professiunalitad sco quei ch’el vuless. Il stress da mintgadi lai buc tier quei. Memia biaras pazientas e pazients e munconza da persunal. Adina il medem desa­ster. Ed era jeu sai confirmar ils plaids da miu collega. Jeu lavurel en ina spi­tex privata el marcau da Turitg. Ils davos meins hai jeu accumpignau biebein otg tgirunzas e tgirunzs diplomai che han giu interess da luvrar tier nus. In di d’emprova ei adina in avantatg. Ti vesas il mintgadi e sas lu ponderar, sche quei ei la dretga via per tei. Deplorablamein han 7 dad 8 bess la faultsch el canvau gia all’entschatta. Il motiv: memia bia stress, memia gronda responsabladad ed ina schliata paga. Il problem ei gia daditg enconuschents. Gia avon corona. En il temps da Covid-19 era il persunal da tgira stedi el focus. Forsa ei quei in motiv che l’iniziativa da tgira ei vegnida acceptada dil pievel. Mo tgei exact fa il parlament uss? En pliras etappas va ei vinavon fetg plaun. Discussiuns cun ils cantuns prolungheschan il temps. Ins sa che tut va per ordinari plaun ella politica. Mo duront quei temps ­pigiura la situaziun ella tgira – di per di. Dapi corona savein nus denton con spert che la Casa federala sa midar enzatgei. Perquei stimada politicra e stimau politicher, fagei vinavon! Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

Tschei di, ils 16 de schaner, han ils Carabinieri de Palermo pigliau in capo-mafia, il davos della seria dils mafius sanguinaris, Matteo Messina Denaro, suenter 30 onns ch’el viveva sco clandestin, «el zuppau». Il di avon, ils 15 da schaner, era ei trenta onns dapi ch’il capo absolut della mafia sanguinaria, Salvatore (Toto) Riina, era vegnius pigliaus. Bernardo Provenzano, medemamein in capo-mafia sanguinari, ha viviu 43 onns sco clandestin, cun sontgets e rusaris, evidentamein era sut il schurmetg d’enqual representant della baselgia. Viver tons onns da clandestin el marcau nua ch’ei vegnevan encuri ei buca pusseivel senza protecziun da fetg ault. Toto Riina ha en quei temps schendrau dus ni treis affons, cun la dunna en pigliola en ina clinica privata a Palermo. Mo eba, «negin saveva quei». Ils gronds mafius clandestins vivan e vivevan protegi sco pèschs ell’aua. Schebein Messino Denaro pachetescha o quei ch’el sa – quei ei tut auter che segir. Dependa tgei prezi ch’el vul e ch’il stadi sa ni vul conceder. A quei capo-mafia, Matteo Messina Denaro, che sesanflava aunc tschei di en la clinica per la cura d’in cancer, attribueschan ins enconuschientschas partenent igl archiv da Toto Riina, e «l’agenda cotschna» dil derschader Paolo Borsellino mazzaus cun dinamit avon sia casa anno 1993, agenda svanida en quei medem mument. Ulteriurmein: saver nua che 200 kg dinamit sesanflan (a Palermo) che vessen giu da siglientar ell’aria igl actual derschader anti-mafia Nino di Matteo. La protecziun da fetg ault vegneva e vegn dal «sustegn della burghesia mafiusa» (sco il capo-procuratur da Palermo, Maurizio De Lucia ha formulau). Ei setracta da divers subjects dell’economia, della politica, della finanza, d’instituziuns ed administra­ziuns, alliai denter els e cun la mafia per controllar fatschentas e concessiuns publicas. La legitimaziun dagl ault e buca dal bass ha consentiu alla mafia da far sias fatschentas, scriva La Repubblica dils 18 da schaner. Il consens popular vegn en secunda lingia. Ins seregordi che la partida «Forza Italia» de Silvio Berlusconi che fa oz part della regenza actuala da dretg cun ils (ex-) faschists da Giorgia Meloni ei vegnida fundada dad in um ligiaus cun la mafia. Tgei ch’igl arrest da Matteo Messina Denaro vala en funcziun dil cumbat dell’entira mafia, dependa schebein las relaziuns economicas e finanzialas cun la burghesia e cun parts dellas instituziuns vegnan alla glisch ni buc. Per­tgei cun la fin della mafia assassina ei la mafia tut auter che terrada. La mafia moderna investeschan ses immens gudogns che vegnan neu dalla droga ed auter, cun cumprar fatschentas, pizzerias, ni cun separticipar a quellas ed auter. Tut quellas fuormas d’infiltraziun infecteschan l’economia – secapescha buca mo ella Sicilia, mobein el nord, la Lombardia e sur quella o egl exteriur. Il cumbat encunter la mafia vess consequentamein da semover oravontut sil plaun finanzial. «Follow the money», quei pretenda (cun pauc success) il pli grond derschader anti-mafia della Calabria, Nicola Gratteri. Moviments da daners stuessen schar anavos fastitgs, esser «rintracciabili». Quei ei buca pusseivel leu, nua ch’ins conceda la pusseivladad da pagar pli grondas summas cun daner blut (che lai buc anavos fastitgs). La nova regenza taliana ha alzau quella quota a tochen 5000 € (Matteo Salvini vuleva schizun 10 000 €): In regal ton als sfrusaders da taglia sco alla pintga ni meins pintga delinquenza mafiusa. Cu ei va per daners, paucs ni biars, ein tuts cittadins cumpigliai, tgi pli fetg e tgi pli pauc. Negativamein pli fetg quels ch’han pauc, e pli pauc tgi ch’ha detgavunda – nun ch’el vegli aunc dapli, ni stoppi haver dapli per corrispunder alla dinamica burgheisa della societad. Il daner ei la «translaziun» della societad en sias diversas cumponentas. Sch’il foss denter pauc e bia ei memia gronds, plaid’ins dad inegualitad, e quella metta en damonda la valur della democrazia. Oz vegn aunc l’inflaziun globala, daventada in problem central era ella discus­siun digl actual Forum mundial d’economia a Tavau. L’inflaziun ei ina taglia zuppada che tucca «tuts tuttina» e «buca tuttina», sch’igl ei ver, sco don Lorenzo Milani (1923–1967, bandischaus dal cardinal da Florenz siado els cuolms toscans) di, ch’ei dat buc pli gronda malgiustia che quella da far «parts tuttina» denter quels ch’ein «buca tuttina». («Non c’è ingiustizia più grande che fare parti uguali tra disuguali», Lettera a una professoressa). La mafia ei in dils facturs, che presupponan e fomentan la inegualitad e ch’ei perquei era in prighel per la democrazia. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun.

Dacuort ha in automobilist che carrava duront la notg da Rueun encunter Trun giu cletg el discletg. In crap ch’ei curdaus ord las preitscraps sut Vuorz ha tuc gl’uvierchel dil motor dil vehichel. Senza blessuras han il manischunz, la passagiera ed il tgaun saviu bandunar gl’auto donnegiau. Ei seigi buca il sulet liug da prighel pervia da curdada da crappa en sia regiun, declara il menader dil district 6 digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun, Eugen Duff. Els documenteschien mintga crap che vegni giu, e quei en mintga detagl, declara Eugen Duff. Il menader dil district 6 digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun sereferescha sin quel ch’ei curdaus dacuort sil stradun digl Alpsu H19 denter Rueun e Tavanasa. Duff ei responsabels per ina dallas grondas regiuns da vias da nies cantun. Sia equipa cumpeglia 52 persunas ch’ein staziunadas a Mustér, Trun, Sursaissa, Vattiz, Val S. Pieder, Glion e Trin. Ils viers controlleschan e mantegnan buca mo la via H19 denter Trin tochen sils cunfins uranes. Pensum principal eis ei da mantener las vias cantunalas principalas e quellas da colligiaziun. Quei includa tuttas mesiras da mantener la segirtad dil traffic, sco era la durabladad e la funcziunalitad dils implonts. Tier quels s’audan era punts, gallarias e mirs. Ils viers fan ora neiv, schubergian, tgirar scarpas e garanteschan la segirtad generala dallas vias sco ina part impurtonta per la mobilitad. Adina puspei ei gl’uffeci da construcziun bassa confruntaus cun prighels dalla natira. Ferton che las mesiras da construcziun han fatg effect ils davos decennis ed impediu donns da lavinas, dat ei dapli curdadas da crappa. El district 6 dad Eugen Duff ei quei silla via da Rueun e Tavanasa, la via da Riein e la via da Val S. Pieder. Davart quei ha la FMR tschentau zacontas damondas ad Eugen Duff. Ha gl’Uffeci da construcziun bassa registrau contas gadas ch’ei ha dau accidents denter Rueun e Tavanasa pervia da curdada da crappa? Il stradun digl Alpsu H19, sill'altezia dalla punt sul Rein sper la staziun da Vuorz. Nies uffeci e quel digl uaul e prighels dalla natira documentein, giudichein ed examinein sigl entir territori mintga singul crap che croda. Ina examinaziun includa ch’ins interquera e valetescha il prighel directamein el liug nua ch’il crap ei ruts ora. Els biars cass clamein nus sil plaz, tenor cass e gener, in da nos geologs. Sch’igl ei necessari da prender mesiras da schurmetg, pren gl’uffeci d’uaul e prighels dalla natira silsuenter, en nossa incumbensa, ulteriuras mesiras e rapporta a nus surlunder. Tut quels eveniments cun curdada da crappa vegnan dil reminent registrai geograficamein e documentai el sistem virtual GIS («GeographischesInformationsSystem»). Separadamein da quei registrescha la polizia cantunala separadamein ils accidents cun autos. Survigilescha gl’uffeci d’uaul e prighels dalla natira ussa las preitscrap dil Crap Leller e la Fueina da Spral, pervia da quei accident sin vossa reit da vias? Nies uffeci ei responsabels per la survigilonza operativa dallas vias cantunalas. Nus controllein biars tschancuns per liung la reit dil traffic stradal. Denter auters era quel dalla H19 denter Rueun e Mutteins. Perquei enconuschein nus era ils biars loghens prigulus. Entgins virulents havein nus schurmegiau ils davos onns cun gronds cuosts. Dus da quels vegnan survigilai permanentamein electronicamein, ils auters inspectein nus ina gada ad onn opticamein. Denter Rueun e Mutteins crodan adina puspei crappa. Ha gl’uffeci da construcziun bassa planisau ulteriuras mesiras per schurmegiar la via ed ils implonts dallas ovras electricas? Gl’entir tschancun denter Rueun e Mutteins ei fetg liuga e la surfatscha da prighel fetg gronda. Suenter mintga schabetg examinein nus il diember d’eveniments da pli baul, il diember d’accidents e cunzun la dimensiun dils eveniments. Impurtont ei mintgamai era il rapport dils geologs ed integradas en quel las prognosas, sch’igl ei da quintar cun ulteriuras curdadas ni bovas. Cun tut quels parameters decida gl’uffeci da construcziun bassa lu, en collaboraziun cugl uffeci d’uaul e prighels dalla natira, dallas ulteriuras mesiras da schurmetg. Quei proceder fagein nus ussa era en connex cul davos cass schabegiaus sil tschancun Rueun-Mutteins. Il stradun digl Alpsu, denter Rueun e Tavanasa. Alla sortida da Rueun, denter la H19 e la greppa dil casti da Munt s. Gieri han ins montau reits da segirtad. Ein talas era planisadas pli anen suenter la via da Vuorz? Sco mesiras immediata vegnin nus a schar far il pli spert pusseivel ina rumida dalla crappa lucca. Quei duei gidar a cuorta vesta da garantir la segirtad dil traffic. Sche ulteriuras mesiras da schurmetg semussassen duront quellas lavurs da construcziun, vegnin nus ad examinar da niev la situaziun. En in cantun muntagnard sco il nies san ins mai excluder diltut la resca.

Il november 1847 ei la Svizra stada confruntada per la davosa gada directamein cun in’uiara. Il conflict militar dil Sonderbund ha cuzzau dils 3 tochen ils 29 da november. Suenter quella ein biars emigrai. Denter quels Luzi Antoni Collemberg da Cumbel. Gl’archivari dalla Lumnezia, Rudolf Caduff, ha mussau l’emprema brev che quei giuven ha scret avon 173 onns a casa. La brev ei adressada al cusrin Luzi. Il cuntegn legian ins e surstat: igl ei sco sch’in fugitiv dad oz scrivess a sia famiglia. Luzi Antoni Collemberg ha fatg il fagot ed ei ius ell’America. Igl era la tiara empermessa, nua ch’ins ha plaz, e nua che carstgauns giuvens ed ambiziuns anflan nova speronza. Uonn eis ei 175 onns che la Svizra ei seconstituida sco confederaziun. E 173 onns dapi che quei giuven da Cumbel ei partius ell’America. El scriva consequentamein ch’el seigi ella Merica. Collemberg ha anflau da tschella vart digl Ocean atlantic quei ch’el encureva. La davosa uiara burgheisa La stad vargada ha gl’archivari dalla Lumnezia, Rudolf Caduff, ordinau ils otg archivs communals e reuniu els en in sulet. Mintgamai tenor vischinadi ein ils documents deponi ussa ella casa communala a Vella. Enten zavrar ed ordinar il material da Cumbel eis el fruntaus silla copia d’ina brev digl onn 1850. Igl ei in rapport autentic d’in giuven emigrant. Egl archiv ei ina copia dalla brev e vitier la transcripziun cun maschina da scriver. Tgi che ha transcret gl’interessant document ha gl’archivari buca saviu gir. Sch’ins legia quel, vegnan ils fugitivs economics da nies temps endament. Cons bandunan lur patria, sco fugitivs politics mo era economics, culla speronza d’ina megliera veta ella tiara dalla cucagna. Ell’uiara dil Sonderbund il november 1847 eran ils cantuns dalla Svizra centrala, Valleis e Friburg marschai militaricamein encunter tschels cantuns. Ei mava per ideologias e pussonza. Forzas conservativas han battiu encunter la finamira dallas liberalas da fundar in stadi federativ svizzer. Dils 3 tochen ils 29 da november 1847 ha quell’uiara caschunau 150 morts e 400 blessai. Ils conservativs han spiars l’uiara. Quei ha giu consequenzas, pertgei ellas regiuns dils sperdiders ein numerus emigrai. Cumprau funs cull'emprema paga Era dalla Lumnezia, dalla Cadi e dils vitgs catolics dalla Foppa, Sursaissa e Rueun ha ei dau in exodus. Igl ei buca enconuschent sche l’uiara dil Sonderbund ha propi dau il stausch a Luzi Antoni Collemberg d’emigrar. Ella brev scriva el perinagada: «Jeu sun leds che jeu sun en la buna Merica. Jeu laschel buca encrescher per quella miserabla tiara da cuolms e miserias; mobein mi legra d’haver bandunau quella loscha cumpagnia da pezzas». Gl’emigrant da Cumbel era partius ils 13 da matg 1850 naven da Cuera, ils 15 era el arrivaus a Turitg ed ils 16 da matg a Sisseln, spel Rein, sisum l’Argovia. Leu ha el entupau gl’agent che haveva organisau l’emigraziun e pagau a quel ordavon ina taxa da 170 francs per l’embarcaziun a Le Havre. Ils 2 da fenadur ei il bastiment arrivaus a New York. «En 36 gis ei il viadi staus a fin. A Vus para quei matei gitg, mo a mi tuttavia buc», rapporta Luzi Antoni als da Cumbel. Lu entscheiva el a raquintar dalla lavur e dalla veta ella «Merica». Suenter dus meins haveva el gia gudignau 40 talers e cumprau 50 tschaveras funs. El haveva luvrau dus meins sco casserolier sin in «Dampfschiff» a Galena, «30 uras pli ella Bassa da Sapreri»…Sche vus leis vegnir or dallas misergias, sche cussegliel jeu da vegnir, schiglioc buc.» Luzi Antoni ha envidau sia famiglia da vegnir suenter ad el per guder il funs ch’el haveva cumprau. Vinavon scriva el ch’el quintass da tarmetter en in onn cerca 300 flurins, ei seigi in grond gudogn, surtut leu ora (a Cumbel). «La spisa en la Merica ei tabla da signurs. Ins vesa mai paun ner, mobein alv.» Ed allas femnas rendien ins grond respect. Nuot auter ch'il fagot Il docter (Arpagaus ni Vieli) haveva discussegliau al giuvnot dad ir ell’America, el dueigi encurir paun e gudogn a Milaun. «Jeu sun leds ch’jeu sun en la buna Merica», ei seigi da cussegliar grondamein, era a famiglias che vulan cumprar funs, «pertgei ei survegnan bien funs cheu per 4 flurins, ina tschavera e mesa, e sin bia da quel san ei ir gia l’emprema ura cul criec». Ins dueigi buca prender uaffens, «tscheu en dat ei 10 ga megliers che leuora en la patria. Ed in che vegn en la Merica persuls duei prender nuot auter che siu fagot cun sia vestgadira sco in che va a Svobaland». A siu cusrin scriva Luzi Antoni ch’el dueigi drizzar ora al Sepli ch’el dueigi era emigrar. «Sch’ei plai ad el da vegnir en la Merica sche sa el luvrar cun mei sco casserolier sin il ‘dampfschiff’ ed el survegn 20 talers il meins e leutier la spisa.

Sin plaun federal, cantunal ed era communal ein novas leschas, ordinaziuns, sco era revisiuns da leschas, entradas en vigur l’entschatta schaner 2023. Ella vischnaunca Ilanz/Glion ha la cultura dapli peisa. Ina cumissiun da cultura accumpogna e promova uniuns e projects privats. Tut ei iu ualti spert: Dils 18 da zercladur tochen ils 18 da fenadur 2022 ha la vischnaunca Ilanz/Glion publicau il concept ed envidau la populaziun d’inoltrar lur opiniun. Il davos miez onns ha la suprastonza communala elegiu la cumissiun ed il parlament ha discutau ed approbau lescha ed ordinaziun. L’entschatta dil 2023 ein quels mieds legals en vigur. Dapi lu ha la vischnaunca cun sias 13 differentas fracziuns in instrument per promover la cultura. La «fueina da cultura» ha fatg effect «La cumissiun da cultura ei responsabla pil svilup dalla politica culturala dad Ilanz/Glion, ella promova, mantegn ed intermediescha la varietad culturala», san ins leger ella rubrica corrispundenta ella pagina d’internet dalla vischnaunca. Marianne Fischbacher, etnologa ed anteriura conservatura dil Museum Regiunal Surselva, presidiescha quella cumissiun. Ella, gl’architect Jan Berni, l’organisatura dil Cinema Sil Plaz Martina Cadonau, la fotografa Ester Vonplon e la pedagoga da musica Flavia Walder han sviluppau in concept per la lescha da cultura communala. Quella gruppa ei seformada ord ina cumissiun accumpignonta ch’era seformada la primavera 2021. Gl’october 2021 haveva quella gruppa da 17 persunas da tuttas fracziuns e gruppas, organisau a Glion ina «fueina da cultura», in luvratori per e cun uniuns e glieud interessada. En sia emprema sesida haveva la cumissiun «gronda» decidiu da retschercar il meini dalla populaziun. Al luvratori digl atun ein rodund 50 persunas separticipadas. Leu ha la presidenta informau ch’ins hagi tarmess en tut 126 questiunaris en romontsch e tudestg ad uniuns ed instituiziuns. Ella vischnaunca Ilanz/Glion dat ei actualmein biebein 100 uniuns activas. Dallas adressadas han 78% dau risposta al questiunari ed informau da lur giavischs e perspectivas. «Biaras han era dau impuls ed han tschentau damondas», ha la presidenta Marianne Fischbacher declarau. Instrument da contact Ina dallas gruppas dalla Fueina da cultura, duront la discussiun. Suenter l’emprema «fueina da cultura» cun fetg buns resuns ed impuls ha la cumissiun accumpignonta cuntinuau sias preparativas. Ord quella gruppa ei la cumissiun ufficiala cun tschun persunas seformada. Finamira eis ei stau da scaffir ina basa per ina lescha ed ina ordinaziun che sustegn uniuns, instituziuns e projects culturals. «Quella ‘fueina da cultura’ ha tuttavia saviu envidar ina sbrenza e dar avunda fiug», ha la presidenta confirmau el fegliet d’informaziun Porta Cotschna. El decuors dalla primavera 2022 ha Marianne Fischbacher saviu surdar alla suprastonza communala in rapport detagliau per ina lescha ed ordinaziun da cultura. Sils 18 da zercladur 2022 era il concept finius. Lu ha ina secunda «fragia da cultura» – ina dieta publica – tarmess quel per 30 gis ella consultaziun publica. Dapi l’entschatta digl onn 2023 ei la nova lescha communala en vigur. La cumissiun ed il post da coordinaziun ein ils instruments da contact denter vischnaunca ed uniuns, instituziuns e projects culturals privats. Tgi che ha il dretg, enquera e drova sustegn per sia lavur culturala ella vischnaunca sa sebasar silla lescha. Da niev san «producentas e producents» da cultura, instituziuns, uniuns ed auters purtaders dumandar contribuziuns. La vischnaunca Ilanz/Glion vul cunquei motivar da s’engaschar culturalmein, ella gida da sviluppar e realisar ideas. Inn preventiv da 90'000 francs Tuts secturs che produceschan cultura e che giavischan in sustegn finanzial ston observar las formalitads necessarias. La cumissiun da cultura examinescha las damondas tenor principis generals e criteris qualitativs, plinavon valan ils criteris formals. Impurtonts ein ils termins. Quater gadas ad onn, mintgamai tochen ils 31 da schaner, ils 30 d’avrel, ils 31 da fenadur ed ils 31 d’october san «producentas e producents» inoltrar lur damondas a scret cullas indicaziuns necessarias. Per sia lavur ha la cumissiun da cultura a disposiziun in preventiv da 90'000 francs, ina summa che sereparta sin 60'000 francs contribuziuns a projects e 30'000 contribuziuns da basa. Las contribuziuns annualas al Cinema Sil plaz ed als museums ei buca inclusa en quei preventiv. Per lezzas instituziuns valan cunvegnas da prestaziun separadas. Daco drova ei ina lescha? La cultura ei ina part essenziala dalla veta activa, creativa e sociala, in impurtont aspect dalla qualitad da viver. Activitads ed occurrenzas culturalas rimnan ils carstgauns, cultura ei il «kitt» ch’ei drova en ina cuminonza. La lescha cantunala includa lu era tuts secturs dalla cultura, pia musica e cant, literatura, teater, sault, art figurativ, architectura, formaziun e design sco era fotografia e film. Gl’onn 2017 ei la lescha cantunala per la promoziun dalla cultura entrada en vigur. Quella reglescha il dretg da contribuziuns, per sustegn e renconuschientscha finanziala per la lavur culturala. La promoziun includa ton la lavur professiunala sco era quella dils amaturs e la populara ellas uniuns. La lescha cantunala oblighescha era las vischnauncas da far lur «pensums da casa». Quella da Ilanz/Glion ha fatg quels cun scaffir ina lescha communala. Ils 14 da settember 2022 ha il parlament approbau la lescha ed ils 25 d’october 2022 la suprastonza l’ordinaziun per la promoziun dalla cultura ella vischnaunca Ilanz/Glion. Omisdus regulativs ein entrai en vigur igl 1 da schaner 2023. Sin plaun administrativ ei la promoziun da cultura organisada cun ina cumissiun sco executiva ed in post da coordinaziun. Marianne Fischbacher presidiescha la cumissiun ed Angela Gulli ei la responsabla dil post da coordinaziun en casa cumin.

La Spitex Selva ha saviu reglau la successiun da sia part operativa en vesta a midadas essenzialas che SanaSurselva prepara actualmein. Dacuort ha la corporaziun da vischnauncas responsabla pil sanitaresser dalla regiun informau da sias activitads. En connex culla reorganisaziun dil provediment sanitar ed il project «Reit da sanadad Surselva» ha ella orientau il december las instituziuns e las vischnauncas. En tut separticipeschan endisch instituziuns dil provediment sanitar a quei project. SanaSurselva ha publicau sin sia pagina d’internet l’informaziun dalla gronda fusiun ch’ei en vesta. Actualmein hagien ins preparau il concept d’ina nova organisaziun «Reit da sanadad Surselva»cun ses puncts fixs. Ina dallas empremas acziuns communablas han ins saviu leger vendergis vargau el Fegl ufficial dalla Surselva. Cun in inserat communabel porschan las endisch instituziuns ina nova scolaziun per specialistas e specialists dalla tgira. Sco quei che SanaSurselva scriva includa il concept ils puncts fixs d’ina nova organisaziun cun fuorma giuridica sco era dretgs ed obligaziuns da possess. Las endisch instituziuns sanitaras dalla Surselva dueien s’unir en in sulet menaschi. Igl ei previu da fundar gia igl 1 da fenadur 2023 ina societad cun ina fasa transitorica dad in onn e miez. L’integraziun dils menaschis actuals ella Reit da sanadad Surselva, sco era l’entschatta dalla societad nova «Reit da sanadad Surselva» seigi previda sigl 1 da schaner 2025, scriva la corporaziun-purtadra SanaSurselva. Ils suandonts menaschis san separticipar e vegnir integrai ella societad nova cun in sulet menaschi giuridic-administrativ: Steinhauser Zentrum Cuort/Meierhof; Casa s. Giusep Cumpadials; La Pumera Glion; Spital regiunal Surselva; Casa s. Martin Trun, Claustra da Glion; Spitex Foppa, Spitex Selva, Spitex Cadi; Puntreis Mustér e da casa val lumnezia a Vella. Ils loghens actuals dils menaschis vegnan manteni duront silmeins diesch onns suenter ch’il niev menaschi operativ ha entschiet igl 1 da schaner 2025. Actualmein ei il concept ambizius da SanaSurselva tochen ils 31 da schaner 2023 en consultaziun tier las vischnauncas e las instituziuns.(fmr/abc)

Sco successuras dalla meinagestiun partenta Anni Adam surprendan Daniela Beeli e Petra Camathias il tgamun dall’organisaziun. La Spitex Selva ei responsabla per la tgira ed assistenza a casa dalla populaziun da Trin tochen Schluein. L’entschatta december 2022 ha l’organisaziun Spitex Selva stuiu publicar da niev la plazza dalla meinagestiun. Suenter che la suprastonza haveva elegiu ina successura per Anni Adam-Cahenzli, ha quella stuiu renunziar, per motivs da sanadad, da surprender la plazza. Suenter ina evaluaziun dallas annunzias ed ina midada dalla situaziun da partenza dalla Reit da sanadad Surselva ha la Spitex Selva saviu reglar la successiun dalla direcziun operativa. Ils davos gis ha l’organisaziun informau surlunder las partenarias ed ils partenaris, vul gir las sis vischnauncas, il Cantun, la clientella ed il persunal. Cullas novas cundiziuns da partenza dalla Reit da sanadad Surselva ein las duas collaboraturas Daniela Beeli e Petra Camathias stadas promtas da surprender communablamein la direcziun naven digl 1 da fevrer 2023. Daniela Beeli (sen.) e Petra Camathias, las duas novas meinagestiun dalla Spitex Selva. Las duas novas meinagestiun fan part dapi biars onns dalla giunta operativa dalla Spitex Selva. Daniela Beeli meina dapi gl’onn 2000, pia dapi 22 onns, l’administraziun, ella ha gidau naven dall’entschatta da sviluppar l’organisaziun. Petra Camathias ei dapi diesch onns menadra d’acziun. Era ella ei participada essenzialmein enten sviluppar vinavon ils survetschs da spitex dallas vischnauncas Trin, Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein. Sco quei che la meinagestiun partenta Anni Adam sincerescha, gaudan sias duas successuras la fidonza cumpleina dalla suprastonza, dil persunal, dallas clientas e dils clients.

Igl unviern ei cheu, mo propi bia neiv ha ei negliu. Perquei pudess ins tertgar ch’il turissem piteschi ed ils hosps maunchien. Mo ina pintga retscherca tier persunas ella branscha turistica dalla Surselva muossa che tut ei en uorden. Ei dat bein hosps ch’annulleschan lur reservaziun, mo quellas combras ni habitaziuns ein beinspert puspei occupadas. «Tier nus datt’ei negina ruosna da schaner e nus havein giu uonn in dils schaners ils pli ferms dapi il december 2015, pia dapi ch’ei dat il Resort Pradas. Nos hosps em­postan fetg baul, per part gia varga in onn avon. La situaziun da neiv e las prognosas dall’aura ein aschia meins impurtontas», declara Gérard Carigiet, il menader dil Resort Pradas a Breil cun 83 habitaziuns e passa 430 letgs. Sco el di sesanfli Breil en ina situaziun favoreivla: «Cuntari a biars auters territoris havein nus pistas aviartas da sum tochen dem, er il territori d’exercezi da skis ha neiv. Naturalmein fussen nus sco tut ils auters era leds per ina cozza alva sur tut ora. Empau neiv nova fuss secapescha d’engrau – gia pil maletg e per porscher dapli variaziun cun loipas da cuorsa liunga, scursalar ed aschia vinavon.» Gliestas da spetga Mo co ves’ei ora il fevrer, vegnan las reservaziuns annulladas ni ei il resort occupaus bein? Actualmein – aschia Carigiet – hagien ei neginas annullaziuns ed ei vegni aunc adina viaden empustaziuns pil fevrer. «Nus havein gliestas da spetga, sch’enzatgi sa a cuorta vesta buca vegnir, selegran auters hosps», declara Gérard Carigiet. Empau meins letgs, denton tuttina 16 combras ha il Hotel Mischun a Breil. Ed era Gianluca Vincenz, il menader dil Hotel Mischun ei cuntents culla sesiun d’unviern d’entochen ussa. Sco el declara, ein ils hosps cuntents. Quels che mondien sin pista tuornien adina e raquentien ch’ei seigi fetg bi, negin che re­clomi. Biars reserveschien d’in onn a l’auter ed auters il november/december pil fevrer. Avon circa treis jamnas hagien dabiars dau giu, quei fetschi secapescha buca plascher. El eri denton optimistics ch’el vegni aunc da schar vi las combras: «Jeu sai buc sch’ei han dau giu perquei ch’ei ha pauca neiv ni pervia dalla carischia generala», sedamonda Gianluca Vincenz. In problem paran las annulla­ziuns denton buca d’esser pil Hotel Mischun. «Igl ei bein vegniu annullau empau, mo biars han reservau, ed aschia ei nies hotel gia ualti pleins quest unviern», di il giuven hotelier. Bein occupau Il Hotel Mira a Sedrun ha 15 combras e sco il hotelier Marc Wyss ha declarau sin damonda dalla FMR, hagi el ina buna sesiun d’unviern: «Jeu sun cuntents en­tochen ussa, il schaner havein nus hospitau massa gruppas. Il december eis ei stau bi, era cun pauca neiv. Annullaziuns havein nus aunc giu neginas uonn.» Ils hosps da tschèp tuornien adina puspei e mirien buca ton silla situaziun dall’aura e da neiv. Empustar pér la davosa minuta seigi denton daventau empau en moda. «Las fins d’jamna da fevrer ei tut occupau, duront l’jamna havein aunc enqual combra libra. Jeu hai negin sterment ch’jeu vegni buca d’occupar il hotel», di Marc Wyss ed aschunta: «Sch’ei dat neiv e fa bial’aura sa tut esser fullanau enteifer in’jamna.» Ei stuess dar neiv «Sch’ei dat neiv eis ei bien, sche buc, datti in problem», puntuescha Kevin Brunold. El ei meinafatschenta da Surselva Turissem e spera fermamein ch’ei neivi proximamein. Ferton che las relaziuns el territori da skis dalla vart da Breil-Vuorz-Andiast paran dètg bunas, ei quei empau mender dalla vart da Sursaissa/Lumnezia ed il runal La Péra a Trun ei serraus. Las ustrias sils cuolms han tenor Kevin Brunold fatg empau meins sviulta ch’auters onns. Las frequenzas dil december numna el top, quellas possien vegnir cumparegliadas cun quellas dil 2020/2021. Oravontut las (secundas) habitaziuns seigien stadas fetg bein occupadas. Il schaner seigi la munconza da neiv plaunet da sentir e singuls annulleschien era las vacanzas empustadas. Ella regiun hagi ei denton era biars camps da vacanzas e quellas gruppas hagien buca dau giu. Las reservaziuns pil fevrer seigien bunas, ­biars empostien denton era a cuorta ve­sta. La sesiun d’unviern ei aunc ditg buca vargada e Kevin Brunold sa buca dir bia auter che: «Sche la neiv vegness, fuss tut spindrau.» Quels che vegnan il fevrer en vacanzas en Surselva, vegnien numnadamein ils biars per far sport, ei veglien ir cun skis e far cuorsa liunga. A Breil ein las relaziuns dètg bunas, era el territori dils entscheviders ha ei empauet neiv ed ils hosps ein cuntents. Annullaziuns Ei dat pliras praticas da tractar annullaziuns. Sco Kevin Brunold, il meina­fatschenta da Surselva Turissem di, ein las cundiziuns vegnidas adattadas duront la pandemia en concordanza cun Grischun Vacanzas. Tier Surselva Turissem san ils hosps annullar lur reserva­ziun entochen 31 dis avon las vacanzas senza stuer surprender cuosts. Sch’ei annulleschan entochen 16 dis avon pagan ei 50 % dalla summa ed entochen 3 dis avon l’entira summa. Quella pratica stoppi denton vegnir reponderada. Tenor Brunold datti glieud che nezegia ora quei, mira in meins avon co las relaziuns ein e sch’ei plai buc reserveschan ei enzanua auter ed annulleschan. Dabiars hagien era la stgisa d’esser malsauns ed annulleschien. Leu nua ch’ei stoppien pagar ordavon vegni quei praticau empau pli pauc. Il Hotel Mischun lavura cun duas pusseivladads. Tier ina varianta – aschia Gianluca Vincenz – pon ils hosps buca stornar e drovan ina segirada da viadi per curclar ils cuosts. Tier l’autra varianta – ch’ei empau pli cara – pagan ei pil solit ordavon e san annullar senza cuosts entochen duas jamnas avon. Sch’ei annulleschan denton entochen treis dis avon pagan ei l’entira summa. Tiel Resort Pradas ei quei semegliont. Ils hosps san stornar tochen 31 dis avon il check-in senza cuosts. Ei drova negin’argumentaziun. «Nus savein porscher quella flexibilitad, damai che nus havein per las biaras jamnas ina gliesta da spe­tga. Sch’enzatgi dat giu pli tard, a cuorta vesta, ei quei cumbinau cun cuosts da storno denter 50–100 %», di Gérard Carigiet. Ils cuosts da storno quentien ei denton mo sch’ei vegnien buca da schar vi da niev la habitaziun. (fmr/sr)

Igl ei ina detga ovra. Il cudisch cumpeglia 360 paginas, localisescha sin 110 fotografias rodund 2000 nums locals. El ei enrihius cun 210 ulteriuras illustraziuns e lai revier 280 detgas lumnezianas. Quei ei la publicaziun ch’ei cumparida cuort avon Nadal e che fa furore dapresent sur ils cunfins. Sonda proxima vegn il cudisch «Lumnezia – ses nums e sias detgas, sia historia e sia cultura» presentaus ufficialmein. La vernissascha cugl autur Martin Cabalzar ei cumbinada culla presentaziun dalla panotura digitala Lumnezia. Igl ei ina purschida parallela cul cudisch. Marc Cathomen, possessur dall’interpresa PanoTour.ch presenta co ins sa guder la cuntrada lumneziana virtualmein sil computer naven da casa. Seser e navigar, guder vestas da tuttas varts, sgular sco in utschi giuaden els vitgs ed uclauns. La Fundaziun da cultura Lumnezia ha semtgau in vast program dil suentermiezgi. Ei coopereschan il chor Canorus Lumnezia, Alexi e Marcus, ils acturs Angela Collenberg ed Ursin Derungs, lu san ins mirar il film da RTR «La detga dil Puoz da Grun» che Mic Feuerstein e Nicolaus Caduff han realisau 1998 culs scolars lumnezians. A plaid vegn era Marius Hublard ch’ei staus responsabels per la grafica dil cudisch. Il schurnalist Erwin Caduff moderescha l’occurrenza, quella finescha cul plaid final dil president communal Daniel Solèr.(fmr/abc) La scuntrada lumneziana culla vernissascha dil cudisch e dalla panotura digitala ei sonda, ils 28 da schaner 2023, allas 14.00, ella halla plurivalenta a Vella. In e scadin ei envidaus a quell’occurrenza. Il frontispezi dil cudisch niev.

Vendergis han las treis vischnauncas Laax, Sagogn e Schluein da prender ina decisiun ch’ein ton raziunala sco emoziunala. In tierm ella historia da mintgina eis ei en scadin cass. Damaun vendergis scrivan votantas e votants sez in capetel da quella. A Laax ha la radunonza communala giavischau, en vesta a quell’impurtonta decisiun, da midar la constituziun. En quella eran votaziuns all’urna buca previdas. Aposta per quella tractanda, denton era per saver decider el futur pli libramein da projects pli gronds, ha il pievel approbau la revisiun dalla constituziun. In conclus da fusiunar ni buca han ils da Laax buca vuliu prender ad ina «sempla» radunonza communala. Perquei voteschan els all’urna. E gliez pretenda ch’ins declara al convischin la posiziun, ch’ins seposiziunescha cun recumandar pro ni contra. Ils meinis paran fatgs La discussiun publica a Laax ei lu era stada vehementa sco aunc mai. Ussa suonda finalmein la decisiun. L’ura en canzlia ei tschentada si mesjamna, gievgia e vendergis, mintgamai dallas 15.00 tochen las 17.00. A Sagogn e Schluein eis ei ruasseivel. En vesta als 27 da schaner 2023 ha ei dau discussiuns «internas» e bilateralas, plitost sin via, ellas uniuns, ell’ustria. Tgi ei pro e tgi contra, ils meinis paran dad esser fatgs. Ils da Sagogn ein seresenti pervia dallas brevs da lecturs dils vischins prepotents. A Sagogn ed a Schluein vegnan las suprastonzas communalas a proponer ina votaziun a scret en sala. Igl ei ina tractanda schi impurtonta ch’igl ei necessari da far scrutini e da buca schar decider il maunpli. Biars sedamondan co il resultat vegn communicaus. Sche l’urna siara a Laax vendergis sera allas 17.00, savess quei forsa influenzar la decisiun a Sagogn e Schluein. Il telefonins e la communicaziun cun lez surmunta mirs e cunfins. Quella impurtonta formalitad ei reglada suandontamein: Cu l’urna siara a Laax, erueschan quater dumbravuschs il resultat a Laax. Ils dumbravuschs ston deponer lur telefonins. «Pér cu ins ha dumbrau en tuttas treis vischnauncas ed il resultat ei enconuschents, vegn quel annunziaus communablamein il medem mument», ei il regulativ pertuccont quella votaziun epocala. In argument ch’ins deplorescha en tuttas treis vischnauncas ei, sin via e dapertut, che la maridaglia vegness fatga senza Falera. Quei puntueschan ton adversaris sco adherents dil project. Quella vischnaunca affiliada a tschellas treis era sedecidida en ina radunonza communala emoziunala da buca separticipar ad in preproject. «La situaziun fuss bia pli clara sche Falera fuss ussa dalla partida», ei il meini general. En tgei direcziun ch’il project da fusiun va ussa – dil Rein giu, ni ensi viers il Vorab – ei buca clar, cun ni senza Falera. Vendergis pudess ei dar ina decisiun péz a cup. Arguments pro e contra Ina fusiun ei ina decisiun centrala. Per la veta gin ins en connex cun maridar. Ina maridaglia ei irrevocabla, perquei drova ei temps da ponderaziun. Sper ils motivs romantics, cullas tschittas el venter, dat ei era arguments pli raziunals. Era tier ina fusiun da vischnauncas ei la situaziun semeglionta. Era el cass da maridar da Laax, Sagogn e Schluein dat ei arguments pro e contra. Nus numnein mintgamai treis: Pro - Ina gronda vischnaunca romontscha - Dapli peisa ella regiun ed enviers il Cantun - Administraziun cumpacta e pli sempel d’occupar ils uffecis Contra - Sperdita d’identitad locala - Sperdita d’influenza sin beins immobigliars e valurs - Vischnaunca gronda ei pli anonima

Ils 24 da mars 2023 envida il president dil cussegl naziunal, Martin Candinas all’emprema sessiun dallas persunas cun impediment. Dalla partida e sco representant dalla Rumantschia fa Silvio Derungs part al plenum da 44 persunas. Ellas ein vegnidas nominadas a caschun dad ina elecziun online. «Atgnamein vulein nus animar persunas cun impediment da star a disposiziun per l’elecziun dil Parlament federal igl atun proxim.» Annalea Imbach dalla Pro Infirmis ei involvada ell’organisaziun dall’emprema sessiun da persunas cun impediment dils 24 da mars 2023 a Berna en Casa federala. Ina sessiun instradada per far attent als basegns dad ina part dalla populaziun che ha da batter cun diversas sfidas, sch’ella vul star a disposiziun per in mandat politic. Dalla partida a quella sessiun ei Silvio Derungs che representa la Romontschia el plenum da 44 persunas. Ellas ein vegnidas elegidas el gremi en ina tscharna online nua che 20 000 persunas ein separticipadas. Sutrepresentai ella politica Sco quei che la Pro Infirmis, l’organisaziun che porscha sustegn a persunas cun impediment en Svizra, scriva sin sia pagina dad internet, vivan 1,8 milliuns persunas cun impediment en Svizra. «Politicamein ein quellas persunas sut­representadas.» Annalea Imbach gi che las 44 persunas elegidas veglien sezzas prender il plaid per formular ils agens basegns. «Ord nossa vesta eis ei impurtont che las 44 deputadas e deputai representien tuttas fuormas d’impediments.» L’elecziun sco tala ha gia purschiu la representanza giavischada, gi Annalea Imbach che regorda alla tscharna che hagi bunamein era contonschiu ina uliva representanza dallas schlatteinas. La Pro Infirmis vul risguardar tuttas parts linguisticas dalla Svizra e ha aschia possibilitau a Silvio Derungs che viva a Dardin dad ir ils 24 da mars per la Rumantschia a Berna. L’idea da lan­tschar ina sessiun cun persunas cun impediment ei vegnida dil president dil cussegl naziunal, Martin Candinas. Sco quei ch’el ha tradiu avon paucs gis alla «Südostschweiz» vul el denton buca presidiar sez la sessiun, mobein surschar quei presidi al cusseglier naziunal Chri­stian Lohr, ina dallas paucas persunas cun impediment en uffeci. Annalea Imbach gi ch’ina cumissiun hagi gia preparau ina resoluziun per basa da discus­siun per la sessiun. «Quella resoluziun sa denton vegnir adattada e cumpletada tenor basegns e veglia dils elegi.» Daco che la Pro Infirmis sco organisatura ei gest vegnida sin in diember da 44 deputadas e deputai, ha Annalea Imbach tradiu: «Buca meins che 22 % dalla populaziun svizra sto dumignar il mintgagi cun in impediment e 44 persunas ein la cumpart da 22 % dil cussegl naziunal.» Cun quei vul la Pro Infirmis far attent contas persunas cun impediment che stuessen far part al Cussegl naziunal per representar egual la populaziun che viva cun in handicap. «Quella caschun stuein nus nezegiar» FMR: Daco essas Vus insumma s’annunziai per la sessiun? Silvio Derungs: Quei ei succediu fetg spontan. Era perquei che jeu hai viu che Martin Candinas ha iniziau la sessiun. Jeu sun staus pertscharts da haver bunas schanzas sco Romontsch da saver ir alla sessiun, perquei ch’ella vul risguardar tuttas parts linguisticas dalla Svizra. Seser ina ga ella sala dil Cussegl naziunal ei segir enzatgei special? Segir ei quei enzatgei special, cunzun sch’ins ei mai staus en Casa federala. Igl ein denton buca stau la motivaziun principala per mei da separticipar. Dar ina vusch allas persunas cun impedimet, ina buna idea? En scadin cass, quella tribuna havein nus survegniu e quella stuein nus nezegiar, independent dil handicap. Sche nus sco pertuccai nezegein buca quella caschun da sepresentar alla publicitad, essan nus sez la cuolpa. Nua lessas Vus persunalmein dar in stausch politic? Igl fetg impurtont che la publicitad accepta las persunas cun impediment. Jeu giavischel curascha dalla populaziun, buca mo d’acceptar, mobein era da contactar nus che vivin cun in impediment. Sche quei schabegia ein gia biaras barrieras surmuntadas. Per mei persunalmein che vesel buc, ei la digitalisaziun enorm impurtonta. Jeu sai per exempel buca emplenir independentamain il cedel da vuschar a scret. E-voting fuss per mei in grond agid ed in pass impurtont. Surprender sez ina incarica politica, fuss quei per Vus in’opziun? Ils obstachels vegnan ad esser gronds per exequir in tal uffeci, forsa buca tier tuttas vischnauncas. Probabel ei buca tut digitalisau aschi bein che jeu savess exequir miu uffeci senza problems. Jeu stoss denton conceder da mai esser s’intressaus per in tal uffeci. Pil mument ei enzatgei aschia era buc in tema, quei sa denton semidar. Avon 15 onns vess jeu era mai candidau per ir alla sessiun da persunas cun impediment.

Jeu erel in buob. Leu en las empremas classas dalla scola primara. Lu vevel jeu il sentiment ch’il fier seigi il pli ferm metal ch’existi sin quest mund. Jeu miravel cun fascinaziun, co ils vitturins cun lur bratscha da fier serravan la blocca sil curtaun cun cadeinas ed ina clav da fier. E lu quei cadenatsch da fier fermezia che pareva da saver frenar e ­retener tut. E giu Rueun, ­sisum il vitg, miravel jeu cun gronda concentraziun, co nies cavagl vegneva enferraus culs fiars cavagl. Il fier veva calamita, pareva d’haver ina pussonza maisudida. Tgei vess saviu esser pli ferm ch’il fier? Il fravi era per mei il ­patrun dil fier. Jeu vevel l’impressiun ch’el eri in umun, gronds e ferms, propi quel che dumignava il fier. El metteva in toc fier el fiug tochen che quel era cotschens sco’l fiug e lu marclava e deva el fuorma al fier, tempra a quel, sco quei ch’ils carschi schevan. Gl’emprem mument fageva quei mal a mi. Ei era sco sch’il fier fuss vegnius maltractaus. Mo tuttenina era enzatgei niev naschiu, in crutsch da fier, in tscherchel d’ina buot, in fier per metter sin ina platta da crap, in rin da fier per las cazzettas, in fier d’entagliar e bia auter. Ina certa fascinaziun veva er il fier da far or cul fier che vegneva mess directamein el fiug. Nus vevan ­giun tschaler aunc in da quels. Quel ha mia sora denton buca vuliu metter en funcziun, mo jeu sun vegnius da perschuader ella ina gada da duvrar il fier da cotgla, quel che vegneva emplenius cun cotgla che glischava tgietschen sco gl’uffiern. Ed il fier teneva a mistregn il tgietschen e sia calira, il fier, il ferm. Il cunti da fein, cul qual nus tagliavan pel el ladretsch, fageva tema a mi. Quei ­tagliafein ni tagliapel da fier veva enzatgei prigulus, smanatschont. Bunamen sco ina guillotina! Snuezi e tema fagevan er ils fiars che nus vesevan el Museum retic a Cuera cun caschun dil viadi da scola. Jeu vesevel en mia fantasia quels paupers murtirai cun fiars entuorn culiez, entuorn mauns e peis. Ed jeu udevel els che pitevan e grevan ch’ei mava snavurs dil dies giu. E las biaras armas da fier ch’ins veseva, spadas e lontschas. Quei era il fier che fageva anguoscha. Il fier dil mazzament. Mo nus vesevan er ils fiars dils buns survetschs. Cons uaffens da fier ch’ei deva e dat! Nos antenats eran genials enten inventar utensils ed uaffens da fier. Buca da smarvigliar ch’il fier ha schau schendrar differentas locuzius che ­accentueschan sia forza e s­ias varts negativas. In cavagl sa ir culs fiars ensi sco il carstgaun culs peis ensi. Igl ei bien, sch’ins ha ina voluntad da fier, mo aunc bia meglier ed impurtont eis ei, ch’ins hagi ina sanadad da fier. Grond cletg ha era quel che ha dents sco fier. Uonn eis ei, tochen ussa silmeins, buca gest stau savens schelau sc’in fier ni sc’in pichel. Sto esser ch’il giavel dispona buca da fiars dalla megliera qualitad. Schiglioc fuss la locuziun «buca valer ils fiars dil giavel (dil nausch, dil naucli)» strusch naschida, in expressiun che munta ch’enzatgei vali nuot e pli che nuot. In um da fier ei ferms e sauns, in tgau da fier ei in tgaubotsch. Sch’in tgau da crap ed in maun da fier fan frina ensemen, eis ei buca legher. In bien amitg che ha fatg onns ed annorums bia per in’uniun, ha survegniu tuttenina in pei el tgil. El seigi vegls e dueigi schar sura, ha ei giu num. El ha pilver fatg in sbagl e munchentau il mument da surdar las hottas a pli giuvens. El era vegnius els fiars cun quel che leva vegnir sez president. Ed jeu audel aunc oz, co el ha detg cun larmas els egls: «Tuttenina vegnan ins fiers tier il fier veder.» Arnold Spescha da Pigniu/Cuira è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala. Arnold Spescha, columnist da la FMR

La secziun Surselva dalla PPS dil Grischun ei s’entupada a Glion a sia radunonza generala. A caschun da quella ha ella elegiu sia suprastonza. Serafin Caminada da Lumbrein e Silvio Schmid da Sedrun meinan da niev communablamein la partida. Suenter il success digl onn vargau vul la secziun Surselva dalla partida populara svizra (PPS) rinforzar sia posiziun ella regiun. Mesjamna sera, a caschun dalla radunonza generala, ha la PPS Surselva elegiu da niev sia suprastonza. Gl’onn 2022 hagi ella astgau selegrar d’in grond success allas elecziuns dil Cussegl grond, la partida seigi ida cun nulla sézs ed hagi gudignau gest dus el parlament cantunal. Quella situaziun da partenza ha la radunonza generala priu sco basa per renovar e rinforzar las structuras organisatoricas. «Sco victura dallas elecziuns cantunalas vul la PPS surprender responsabladad e prender ina rolla activa pil beinesser e prosperar dalla Surselva», scriva la PPS Surselva en sia communcaziun da medias. Da niev meina in copresidi la secziun, cun dus presidents, da duas regiuns e da duas generaziuns. Cul president d’entochen ussa, Serafin Caminada, da Lumbrein, tgamuna da niev Silvio Schmid da Sedrun la PPS Surselva. Ulterius commembers da suprastonza ein Jessica Zimmermann da Surcuolm, ella ei responsabla per las finanzas, Gieri Flurin Darms da Glion fa il secretariat, Annamarie Spescha da Mustér s’occupa dil protocol e da translaziuns e Sascha Tischhauser da Glion ei responsabels pils commembers. Ils dus deputai el Cussegl grond, Martin Sgier e Renatus Casutt, cumpletteschan la suprastonza. La suprastonza dalla PPS Surselva A caschun dalla radunonza generala dalla secziun Surselva ha la deputada e vicepresidenta dalla fracziun parlamentara, Valérie Favre Accola dilucidau ils problems dallas regiuns da muntogna ed analisau las schanzas dalla PPS en regiuns periferas.(fmr/abc)

Cuort avon Nadal ei in emprendist sedisgraziaus mortalmein a Laax duront la lavur. El ei curdaus 40 meters giu d’ina petga dalla pendiculara. Ils motivs digl accident ein aunc buca sclari. Sco quei che la procura publica conferma, cuozan las investigaziuns aunc in temps. «Las investigaziuns savessen aunc cuzzar plirs meins»: Aschia ha Franco Passini, il responsabel per las medias dalla Procura publica dil Grischun resumau la situaziun da partenza. El ha rispundiu ad ina damonda dalla FMR pertuccont gl’accident tragic da lavur dils 20 da december 2022 a Laax. In emprendist mecatronicher da pendicularas era cun in collega silla plattafuorma dalla petga 2, la pli aulta dalla pendiculara Murschetg-Crap S. Gion. Ils dus umens giuvens eran fatschentai cun lavurs da manteniment. Cu la cabina che mava ensi ei s’avischinada ei gl’emprendist oriund dil cantun Glaruna vegnius tschaffaus dil rodam. El ei curdaus dalla plattafuorma sil tetg dalla cabina, da leu 40 meters ella profunditad. Il Post svizzer d’examinaziun da segirtad, la Procura publica e la Polizia cantunala han entschiet immediatamein cullas investigaziuns co gl’accident ha saviu schabegiar. La petga nr. 2 dalla pendiculara Murschetg-Crap S. Gion Ina damonda ch’ei circulada ella populaziun suenter gl’accident tragic ei schebein il disgraziau eri buca segiraus cun suga e cundrez per lavurs en loghens schi exponi. «Quella damonda fa part dallas examinaziuns. Dapli savein nus pil mument buca gir», ha il responsabel dalla Procura publica rispundiu alla FMR. Sefundond sils fatgs ha la Procura publica era aviert ina inquisiziun ed ina procedura penala. Franco Passini ha confirmau alla FMR ch’ina procedura penala seigi pendenta encunter duas persunas, indicaziuns pli detagliadas fetschien ins buca. Il rapport dalla Polizia cantunala seigi aunc buca arrivaus ed il cass seigi pendents. Tenor la Procura publica savess l’examinaziun aunc cuzzar plirs meins, en tals cass seigi adina grev da far prognosas ed indicar termins.

Ella vischnaunca Ilanz/Glion ei ina iniziativa dil pievel pendenta. Quella, inoltrada ils 31 da matg 2022 allas autoritads cun 419 suttascripziuns valeivlas, giavischa ina revisiun totala dalla constituziun. Denter auter vul l’iniziativa ch’ins introduceschi in model politic cun radunonza communala. In’autra varianta ei da mantener il parlament, denton cun reducir quei gremi. Mesjamna proxima tracta il parlament communal l’iniziativa dil pievel. En siu messadi propona la suprastonza communala d’acceptar ella cun siu entir cuntegn e da suttametter ella ad ina votaziun all’urna. Tenor constituziun communala sto il parlament tractar ina iniziativa dil pievel enteifer 12 meins suenter ch’ella ei inoltrada. La suprastonza recamonda denton al parlament da dumandar gl’emprem il pievel all’urna, sch’els giavischien insumma ina revisiun totala dalla constituziun.(fmr/abc)

Grondas ovras fotovoltaicas projectadas egl intschess alpin dat ei tuttenina tut a dubel. Buca da far curvien ch’il «Discuors dalla perscrutaziun d’energia» a Mustér ei sefatschentaus cun quella tematica. L’occurrenza publica dalla gievgia vargada ha presentau pliras vestas sin ina tecnologia che fatschenta politica e publicitad. «Nus stuein anflar la via la pli raschuneivla», ha Boris Previsic getg la gievgia vargada al «Discuors dalla prescrutaziun d’energia» ch’ei seradunaus questa jamna a Mustér. Il menader digl Institut uranes dallas culturas dallas Alps dalla universitat da Lucerna ha getg ch’ins stoppi evitar: «Da caminar sin ­vias puleinas.» Boris Previsic ha annunziau ella Sala Peter Kaiser dalla scola claustrala vestas che tematiseschan la producziun d’electricitad via indrezs fotovoltaics gronds plazzai sin spundas alpinas suleglivas. Projects per ovras fotovoltaicas egl intschess alpin svizzer dat ei en abundonza, sco quei che Marius Schwarz ha tradiu. Planisau ei dabia Marius Schwarz e sia equipa dalla Scola politecnica federala sefatschentan intensivamein cun ovras fotovoltaicas grondas che duein producir ina part dil current che maunca alla Svizra principalmein duront igl unviern. «La survesta contas ovras grondas ch’ein momentanamein planisadas havein nus buc.» Ella «Neue Zürcher Zeitung» ei vegniu scret da varga 40 projects, gi Marius Schwarz. «Nus dalla Scola politecnica federala essan sefatschentai pli intensivamein cun otg projects.»Tenor las explicaziuns da Marius Schwarz pon quellas otg ­ovras contribuir essenzialmein alla munconza d’energia duront igl unviern. «Per construir quellas otg ovras drova ei ina surfatscha da 12 km quadrat.» Integrar ella cuntrada Co integrar quellas otg ni la finfinala 40 ovras solaras grondas ella cuntrada alpina ei silmeins entochen ussa stau negin tema. Da quei meini ei Sarem Sunderland che sefatschenta alla Scola politecnica federala cun la damonda co ins ha integrau ils lags da fermada ella cuntrada. La cuntrada ei numnadamein: «Ina resursa publica.» Avon varga 60 onns eran ins forsa buca ton pertscharts da quella resursa publica. Sarem Sunderland ha getg ch’ins hagi gia antruras argumentau ch’ils lags da fermada enriheschien il maletg dalla cuntrada. Ed el ha presentau entgins lags artificials nua che quella integraziun ella cuntrada ei era reussida. Plidentau ha il scienziau dalla Scola politecnica federala era la viafier transalpina. «Cun construir la NEAT han ins investau bia lavur e bia daners per mantener il maletg dalla cuntrada.» Sarem Sunderland ha presentau exempels co ils inschigniers han deponiu il material cavaus ord il tunnel. «Ei dat senz’auter exempels ch’igl ei reussiu d’integrar infrastructura ella cuntrada.» Sarem Sunderland constatescha e deplorescha «ch’ins ha en quei grau tralaschau da tematisar las ovras grondas dalla fotovoltaica.» La cuntrada turistica «Ei dat biaras retschercas turisticas e tuttas dattan la medema risposta.» La risposta sin la damonda daco che turistas e turists fan vacanzas en Svizra ha Aurelia Kogler purschiu la gievgia vargada ella Sala Peter Kaiser. «La natira ed il maletg dalla cuntrada ein il motiv principal per carmalar turists.» Per Aurelia Kogler che sefatschenta alla Scola aulta specialisada grischuna cun damondas dalla economia turistica eis ei clar: «Che la cuntrada ei era ina cuntrada turistica.» Secapescha che la reclama dallas organisaziuns turisticas ei fermamein colligiada cun maletgs dad ina cuntrada intacta. La scienziada ei pertscharta che l’egliada turistica e l’egliada indigena sin la cuntrada sedifferenzieschan. «En loghens cun dabia infrastructura turistica ei la populaziun pli aviarta viers indrezs fotovoltaics.» En­tochen ch’ils indrezs fotovoltaics gronds spisgentan la reit cun electricitad pudess ei denton aunc cuzzar in amen. Da quei meini ei en scadin cass Marius Schwarz. «Entochen igl onn 2025, sco quei che la lescha d’energia federala prevesa, vegn ei strusch ad esser reali­stic.» Ella discussiun ha il specialist per damondas d’energia aunc plidentau ina ni l’autra nusch ch’ils amaturs dallas ovras fotovoltaicas grondas ston smaccar. «Arcunar l’energia ei in impurtont tema per ulivar la producziun malregulara.» Il sulegl glischa numnadamein era ellas Alps buca duront 365 gis ad onn. La via raschuneivla para aunc dad esser empau ella nebla. Il «Discuors dalla prescrutaziun d’energia» a Mustér ha denton alzau empau igl umbrival da nebla.

Il roman «Hotel Destin» ha Laura Schütz scret sco lavur da matura. La historia fa ina punt denter dus lungatgs e raquenta dallas perspectivas dallas duas protagonistas. Dumengia, ils 5 da fevrer 2023, allas 17.00 prelegia Laura Schütz el rom dallas prelecziuns dalla dumengia en La Fermata a Falera – per romontsch e per tudestg. L’entrada alla prelecziun cun apero ei gratuita. Laura Schütz habitescha a Falera. Ella ei carschida si a moda bilingua cun romontsch e tudestg. Leger e scriver ein gia da pign ensi duas pissiuns dad ella. Il roman «Hotel Destin» ha la giuvna da 20 onns scret sco lavur da matura. Cunquei ch’ella ha buca saviu sedecider denter il romontsch ed il tudestg, ha ella cumbinau quels dus lungatgs. Sia historia raquenta dallas entschattas dalla hotellaria el Grischun ord la perspectiva da duas giuvnas che derivan da munds differents e discuoran lungatgs differents. (cdm/fmr) Laura Schütz prelegia en La Fermata a Falera.

El program da cabaret «S’isch kompliziert» ch’el presenta dapi in onn en casas pleinas ha Bänz Friedli la curascha dil plascher da viver en temps grevs. Mo er la curascha da conceder malsegirtads en in mund stuorn, nua che nuot ei pli segir. Rasant va el atras ils «slangs» e las tonalitads dalla tiara e damai ch’el adattescha mintga gi siu program all’actualitad, semida quel dafertontier. Ina sera da cabaret senza cumparegl. Inaga pensiv, lu aschi comic ch’ins schloppa dil rir. Cun siu cabaret narrativ ha Friedli scaffiu ina tut atgna fuorma cun elements da Stand-up, satira e lectura. Radical politic e radical persunal. Sco adina vegn Friedli – che passenta dapi onns sias vacanzas en Surselva – er a tractar atgnadads localas a Falera. La presentaziun ha liug sonda, ils 4 da fe­vrer 2023 allas 20.00 en La Fermata a Falera. (cmd/fmr)

Ernst Wyrsch ha menau la radunonza a moda eloquenta. Trent’onns eis el staus directur dil Grandhotel Belvédère a Tavau. Dapi gl’onn 2013 meina el la secziun grischuna da HotellerieSuisse. Suenter esser staus decennis ell’operativa ha el midau ella strategia. El ei oz president dil cussegl d’administraziun digl Arosa Kulm Hotel. Ernst «Aschi» Wyrsch vala sco ina dallas persunas pli distinguidas dalla branscha turistica. Gl’um da 61 onns, carschius si el cantun Argovia, ei denter auter era president d’honur dil HCD. Suenter la radunonza el halla dil hangar sil Crap Sogn Gion ha la FMR discurriu cun el. Ernst Wyrsch, la hotellaria ei confruntada cun differentas sfidas en connex cun persunal, investiziuns, carischia, energia eav. Tgei spitgeis Vus ussa dalla politica? Jeu sun pragmatics. Jeu spetgel dalla politica ch’els vesien veramein nossas sfidas, cunzun quella dil persunal ch’ei il pli acuta. Jeu sperel che la politica seigi flexibla d’adattar la lescha da lavur. Ch’ei detti models flexibels da lavur e ch’els suondien ils giavischs dils emploiai. Igl ei buca ils patruns che vulan temps da lavur flexibels, mobein ils emploiai. Quei ei oz buca pusseivel. Teoretica- e praticamein sto ei esser pusseivel d’adattar quellas cundiziuns generalas. Jeu vesel ch’igl ei in pensum da Hercules, mo tenor mei essan nus actualmein sin buna via da contonscher la finamira. Vus haveis plidau el podi dil svilup ch’ei presupponibels en 20 onns. Co veseis Vus la situaziun dalla hotellaria gl’onn 2043? Da principi sundel jeu ina persuna optimistica en tuts reguards. Tier quella damonda stos jeu differenziar. Sco optimist sundel jeu dil meini che nus vegnien buca a saver mantener nies beinstar general en Svizra. Jeu vesel denton quei buca sco fatg critic e pessimistic. Jeu manegiel che nus hagien viviu ils davos 50 onns sur nossas relaziuns. Cun dameins rihezia el futur savein nus viver undreivlamein gest tuttina sco ussa. Perquei eis ei era gidau al clima che nus tuts renunziein empau da nossa beinstonza. Quei sto buca gest esser la mesadad, sch’ei fuss mo 10% fuss quei gidau. Malgrad quei havess negin motiv da selamentar d’ina veta miserabla. La hotellaria ei colligiada e cumbinada cull’etichetta dalla beinstonza. Quei havess ina pulita influenza sin vossa branscha? Jeu vesel ch’ils carstgauns vegnan ils proxims onns a midar lur tenuta da viagiar. Gl’effect ei che las destinaziuns datier vegnan a profitar. La tematica dil seturpegiar sch’ins va sin viadi cugl eroplan crescha e vegn ad influenzar pli e pli il secuntener dils carstgauns. Ei vegn pia buca pli a far senn dad ir spert ina fin d’jamna a New York ni a Chicago. Quei ei buca pli modern, e quei ei era endretg aschia. Ei quei la schanza gronda per la hotellaria grischuna? Gie, absolut. Jeu sun dil meini che dameins beinstonza munta buca ch’ins seigi limitaus e sappi strusch pli seprestar vacanzas. El futur vegnin nus forsa a viver pli cunscients e pertscharts dallas valurs. La hotellaria sezza sto daferton dumignar las grondas sfidas: il persunal che maunca, ils cuosts d’energia che creschan, ils prezis che s’augmentan, e lu aunc las investiziuns ellas immobiglias. Tgei sfida ei tenor Vus l’impurtonta? Oz ei quei segir la munconza da personal. Nus havein avunda hosps, cul sectur dall’energia vegnin nus a s’accordar, era sch’ei vegn buca pli schi bienmarcau sco avon l’uiara dall’Ucraina. Era tier las energias regenerablas vegnan ils prezis a sesbassar. La munconza da personal, gliez ei effectivamein la nusch pli dira da nossa branscha. Ils hotels, seigi lu pigns ni gronds, ston adina esser sil niev stan, els ston tener lur substanza, installaziuns e tecnica. Ei gliez lu buca era in problem virulent? Quei constat. Nus astgein denton buca mo investir ils proxims onns pils hosps, per combras ed infrastructura. Ils collaboraturs han era lur giavischs, cun alloschis, tschaveras, temps liber, perfecziunament. Nus stuein investar el futur bia dapli per l’infrastructura dil personal. Per tuttas investiziuns drovan ils hoteliers pilpli gl’agid dallas bancas. Co valeteschan quellas actualmein Vossa branscha. Dattan ellas raps? Il rating ei semigliuraus, ton sai jeu gir. Pertgei ils davos treis onns havein nus hotels grischuns saviu profitar dalla pandemia. Ei dat excepziuns, aschia Cuera, Tavau e per part hotels da tschun steilas a Sogn Murezi. Lezs han buca giu schi bien sur il temps da Corona, ussa ei quei semigliurau. Quei rating ei aschia da gir in baun d’emprova che mintga hotelier sto acceptar, las bancas qualificheschan il menaschi sur ina performance. Cun quei stuein nus viver, ed igl ei era endretg aschia.

Fusiuns ein adina cumbinadas cun emoziuns. Quell’experientscha han tuts projects fatg. Era tier quel da Laax-Sagogn-Schluein han quellas buca muncau. Vendergis han votantas e votants dallas treis vischnauncas priu il conclus ch’ins ha spitgau cun tensiun. Facit: Ils da Sagogn e Schluein havessen riscau la maridaglia. «La slaffada ei massiva», «Ei vulan buca nus», «Quei ei ina clara decisiun, e gliez ei meglier ch’ina péz a cup», «Il sistem da votar different ha giu ina influenza»: Quels ed aunc biars auters commentaris han ins udiu vendergis sera a Schluein e Sagogn. Entuorn las 21.00 era il resultat dalla votaziun enconuschents. La prognosa ch’ei mondi péz a cup ei buca severificada. Ils detagls ein ella box cheu dasperas. Colonna all'entrada A Schluein han exact 100 getg GIE e 44 NA. «Nus savein viver cun quei resultat gest tuttina bein sco tochen dacheu», ha ina votanta commentau. Ella seigi stada per la fusiun e surstada che tons hagien giu il medem meini sco ella. Che la tensiun era gronda han ins s’encurschiu era avon la halla plurivalenta a Sagogn. Entuorn las 19.45 ei ina liunga colonna seformada all’entrada pervia dalla controlla dalla legitimaziun da votar. Ina colonna sco aunc mai. Il fevrer 2010, en connex culla votaziun dil rumantsch grischun en scola, eran 215 persunas cumparidas. Vendergis ha il president communal Thomas Candrian beneventau 264 votantas e votants. Cun 46% da tuttas votantas e votants eis ei stau ina participaziun extraordinaria. Ils davos gis havevan ins presupponiu che bia glieud separticipeschi a quella radunonza impurtonta. Ins ha denton survegniu l’impressiun ch’il basegn da discutar seigi buca gronds, il singul hagi fatg siu meini ed ei mondi mo pli per votar. Quei ei lu era semussau. Avon la tractanda principala dalla sera ha la suprastonza communala aunc presentau ina pintga, l’introducziun da taxas da parcar pil parcadi Punteglias. Cun gronda maioritad han ils presents approbau quella «caussetta». Decisiun indubitabla Lu eis ei iu pigl essenzial. Il president communal ha aviert la discussiun pertuccont la cunvegna da fusiun denter Laax, Sagogn e Schluein. Negin, buca in’olma, ei s’exprimida, ils meinis eran fatgs e la pluralitad ha giavischau scrutini. La procedura e ida spert. Era ils dumbravuschs ein stai speditivs aschia ch’il president ha saviu communicar il resultat: 211 GIE e 51 NA. Il clar pareri per ina fusiun ha fatg surstar. Cuort suenter ei la communicaziun positiva da Schluein arrivada en sala. Medemamein ina decisiun indubitabla. Strusch ch’il president haveva serrau la radunonza, ha el communicau il resultat da Laax: 290 GIE e… 709 NA. A Sagogn e Schluein han las discussiuns entschiet, sin plaz-scola, sin via, ell’ustria ed ellas famiglias. «Jeu sun consternius» Era a Laax eran ils meinis fatgs. Ils «Libers» restan libers. Igl onn 2028 vegnan els a commemorar ils 600 onns dapi ch’els ein secumprai libers dils Conts da Werdenberg Sargans. In dils arguments emoziunals encunter la fusiun ei stada ch’ins vegli mantener quella libertad historica. Ils convischins han astgau metter lur cedel da votar ell’urna. La cuminonza all’urna ha decidiu, e buca la radunonza communala. «Tenor mei ha Laax munchentau ina schanza. Jeu sun consternius oravontut dalla cultura politica talmein emoziunala a Laax», ha il president da Schluein, Ralf Schläpfer, commentau la votaziun sin damonda dalla FMR. La radunonza communala da vendergis sera a Sagogn. E siu collega da Sagogn, Thomas Candrian, ha manegiau: «Jeu sun leds che la populaziun da Sagogn e da Schluein han tedlau ils facts, e ch’ella ha buca seschau irritar dad emoziuns ed arguments nuntransparents. Thomas Candrian numna in exempel: «Che la vischnaunca nova fuss stada memia anonima e gronda ei ina stgisa». «Il president communal da Laax, Franz Gschwend, ha buca vuliu prender posiziun pertuccont la decisiun clara da ses convischins. Gliendisdis vegnan el e ses collegas da Sagogn e Schluein a prender posiziun ensemen avon las medias. Era il meinaproject Adrian Wolf vegn lu a dilucidar ed analisar il resultat. Ils resultats cuort e bien Gl’atun 2020 han ils presidents communals da Falera, Laax, Sagogn e Schluein lantschau ufficialmein las preparativas per ina fusiun. Las votaziuns dil preproject ein stadas ils 6 e 14 da matg ed ils 18 da zercladur 2021. Falera ha buca vuliu separticipar aschia che las treis han cuntinuau. In onn pli tard, ils 25 da zercladur 2022, ha la gruppa da project informau la populaziun dalla cunvegna da fusiun, la fin d’october 2022 dils detagls da quella. Ils 7 da december ha la radunonza communala da Laax approbau cun scart surpli la cunvegna per mauns dalla votaziun all’urna. Vendergis ha Laax decidiu all’urna cun 290 GIE e 709 NA encunter la fusiun. La radunonza communala da Sagogn ha decidiu per la fusiun cun 211 GIE e 51 NA, Schluein medemamein, cun 100 GIE e 44 NA.

Ils hoteliers grischuns ein s’entupai vendergis a lur 104vla radunonza da delegai. Quella ei stada uonn sin Crap Sogn Gion a Laax. Dus onns en roda haveva la pandemia impediu la reuniun en quei liug. Uonn ha il president Ernst Wyrsch beneventau 160 delegadas e delegai. Il patrun-casa Reto Gurtner ha beneventau la radunonza el hangar, l’anteriura halla dallas maschinas da pista. Quella survescha oz savens per congress e radunonzas pli grondas. HotellerieSuisse Grischun vuleva s’entupar en quei liug il 2021 ed il 2022, omisduas gadas ha la pandemia impediu ei. Vendergis vargau eis ei finalmein gartegiau. Ins ha sentiu nuot pli da quella crisa che ha mess sil tgau gl’entir mund. Che la hotellaria grischuna ha schizun profitau dalla pandemia ha Ernst Wyrsch, il president, buca stuiu puntuar specialmein. Igl ei ina tendenza ch’ei semussada la stad 2020 l’emprema gada. Gl’onn 2022 ei lu il record semussaus: la branscha ha fatg ina sviulta da varga 130 milliuns francs. Ils hoteliers grischuns han registrau in diember da 5,6 milliuns pernottaziuns. La stad 2022 ei stada bunamein 12% megliera che quella dil 2021. «Las cefras d’avon Corona ein claramein pli aultas», ha il meinagestiun Jürg Domenig declarau alla radunonza. «Ina immensa sfida» Al podi, da sen. Ernst Wyrsch, Marcus Caduff, Brigitte Küng, Reto Gurtner ed Andreas Züllig. La radunonza ei stada speditiva e varionta. Denter auter ha il president communicau che la suprastonza hagi nominau Kurt Künzli, dil hotel ABC da Cuera, sco commember d’honur. Quel ei s’engaschaus 20 onns per la hotellaria grischuna. Il president Ernst Wyrsch ha deplorau ch’ils hoteliers semettan buca a disposiziun schi diligentamein per posts politics. Tonaton tracta lezza cuntinuadamein tematicas dils hoteliers. Il problem pli grond ch’els han actualmein, ei la munconza da persunal. Duront il temps da Corona seigien hagien extrem biaras persunas bandunau la branscha. Buca ils hosps maunchien, mobein il personal, ha Wyrsch remarcau. La hotellaria grischuna seigi ida ella stagiun d’unviern cun silmeins 10% memia pauc persunal. «Ina munconza schi gronda ha ei aunc mai dau. Quei ei ina immensa sfida per nossa branscha». Il president eloquent ha denton buca tugnau e selamentau. Ins ha lu era sentiu ch’ils hoteliers ein da buna fei e ch’els ein motivai da dumignar quei problem. Il minister dall’economia dil Grischun, Marcus Caduff, ei era staus presents alla radunonza. El ei cunscients dil problem. La regenza grischuna sa denton, cun tutta bunaveglia, buca sligiar persula quel. «Il futur ei malsegirs, mo il hotelier grischuns duei restar optimists», ha Ernst Wyrsch getg. Ch’els ein quei, en vesta al legreivel svilup dils hosps, han ins s’encurschiu duront l’entira dieta sil Crap Sogn Gion. Suenter las fatschentas statutaricas ha il president moderau ina discussiun al podi cun Marcus Caduff, Brigitte Küng, co-menadra dil Forum d’economia dil Grischun, Reto Gurtner ed Andreas Züllig, il president dall’organisaziun naziunala HotellerieSuisse. El decuors da quella eis ei semussau ch’ils «Babyboomers», il grond diember da persunas che vegnan actualmein pensiunadas, savessen esser in potenzial che savess gidar da mitigar il problem dalla munconza da persunal. «Ei fuss da mobilisar gl’emprem quella glieud. Ins duess scaffir models da stimulaziun, per che quella luvrass vinavon en ina fuorma ni l’autra», ha Andreas Züllig manegiau. El ha reagau silla damonda dil moderatur sch’ins dueigi recrutar personal d’auters continents. L’entira Europa hagi dil reminent il problem dalla digren demografica, e buca mo la Svizra. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff, Jürg Domenig ed Ernst Wyrsch, a caschun dalla radunonza da delegai. Quei ei HotellerieSuisse Grischun La secziun grischuna da HotellerieSuisse dumbra en tut 461 commembers. Igl ein hotels, ustrias, commembers persunals, partenaris e d’honur. Ils 363 menaschis da hotel ed ustria porschan 15'676 combras da hotel. Il grond diember, numnadamein 183 cun 5775 combras ein classai cun treis steilas, lu suondan 75 (5251 combras) da quater e 18 hotels (2095) da tschun steilas. Dalla suprastonza fan part 17 persunas dallas 13 secziuns ellas regiuns. Cul president Ernst Wyrsch ein denter auter era Reto Gurtner dalla gruppa Arena Alva a Laax, Gérard Carigiet, meinagestiun dil Pradas Resort a Breil e Christoph Schmidt dil hotel Schweizerhof a Flem ella suprastonza cantunala. Jürg Degiacomi dalla Chesa Salis a Bever ei vicepresident. Dapi 34 onns meina il giurist Jürg Domenig da Cuera il post da gestiun da HotellerieSuisse Grischun. Quell’associaziun dils hoteliers grischuns exista dapi gl’onn 1918. Gl’unviern 2017/2018 ha ella festivau il 100avel anniversari. Per l’economia grischuna ein hotellaria e gastronomia in factur impurtont. Dallas totalmein 14'600 plazzas da lavur ein 10'300 ella hotellaria e 4300 ellas ustrias. La muntada dalla hotellaria semuossa ella creaziun brutta da valur da 560 milliuns francs ad onn. La gastronomia generescha 285 milliuns e las pendicularas 150 milliuns francs.

Ella Foppa dat ei quater vischnauncas che serepartan en Sur Gonda e Sut Gonda. Gl’emprem ha ina da Sur Gonda mussau sias emoziuns. Ina radunonza emoziunala da Falera ha decidiu ils 18 da zercladur 2021 da buca separticipar al preproject da fusiun. Tschella, Laax, e las duas da Sut Gonda, Sagogn e Schluein, havevan approbau l’idea. Aschia ha il quaterfegl piars gl’equiliber gia all’entschatta. La situaziun da partenza dils 27 da schaner 2023 ei stada en quei senn. Suenter la decisiun da Falera han ina cumissiun da project decidiu da cuntinuar la visiun – senza Falera. «Prendei e magliei», ei stau la devisa dallas autoritads. Quei ch’ei forsa stau in sbagl. Enstagl d’eruir il meini dalla populaziun e cuntinuar precautamein pass per pass, ein las autoritads idas vinavon cun passuns. Els havessen spargnau ina massada lavur e cuosts sch’ei havess dau pusseivladads da discutar. Ils adversaris han viu il project sco sforz, cun pintgas pusseivladads da discutar. Sagogn e Schluein han approbau vendergis claramein il contract da fusiun. Ed ils da Laax han refusau quel claramein. L’analisa ei buca cumplexa sch’ins enconuscha il svilup rasant che Laax ha fatg. Daco ch’els han buca reagiu gia immediat suenter ils 18 da zercladur 2021 ei buca plausibel. Han els buca ughegiau da trer il frein lu? Ei constat ch’il quaterfegl Falera-Laax-Sagogn-Schluein ei ina unitad. Falera ha puntuau – en sias discussiuns emoziunalas – ch’ins vegli buca dar a Laax las hottas enta maun. Ed ussa ha Laax – era en sias discussiuns emoziunalas – puntuau ch’ins vegli buca fusiunar senza Falera. Igl ei in dils facits paradoxs. Ils da Sur Gonda vulan buca fusiunar culs da Sut Gonda, cugl argument ch’ei detti in construct memia grond e nunsurveseivel, cultura genuina, identitad locala mondi a piarder. Ils vischins spel Rein fussen stai aviarts. Era cun cultura ed identitad genuina. En quella campagna da votaziun ha Laax buca mussau quei ch’ins spitgass d’ina vischnaunca progressiva. Cun slogans han ins fatg tema. Da tgei e da tgi ch’els teman ei buca plausivel. Dils da Sagogn e dils da Schluein? Votantas e votants dallas duas vischnauncas da Sut Gonda han mussau h’els han il horizont vast e liberal. Quels dallas vischnauncas turisticas, enconuschentas sco innovativas, sefan da conservativs tenor il motto «cun nus va ei gie bein, e nus duvrein buca zatgei niev». Tgisà sch’ils da Sur Gonda ein vegni pupergnai damemia ils davos decennis? Clar che la situaziun da partenza fuss stada meglier sco quaterfegl. Quels da Sut Gonda ein stai da buna fei ch’ei sesviluppeschi en lezza direcziun. Quei ha il resultat da vendergis sera mussau. Sagogn e Schluein ston buca fusiunar, oravontut buca per motivs economics. Tuttas expertisas han cumprovau quei. Era il pei da taglia bass da Laax ha buca influenzau quella decisiun. Ils da Sut Gonda han in horizont pli vast. Ch’il project da fusiun ei gartegiaus amiez la pandemia s’empo negin. Corona ha supprimiu seras d’informaziun e discussiun. Talas havess ei duvrau dapli. Las autoritads eran forsa fixadas damemia sin lur plans da termin ambiziuns. «Ina fusiun astgan ins buca trer ella liunga e discutar memia gitg porta pauc» ei stau lur motto. Il progress e la rihezia pretenda unfrendas. Deplorablamein ei la glieud malcuntenta da Laax sedestadada ualti tard. Temas, resalvas e reproschas han gudignau il cumbat. «Sche fusiunar, lu cun Sur Gonda», ei ina stgisa per la situaziun actuala a Laax. Ei sto esser che las autoritads han buca sentiu la tensiun en vischnaunca. Il NA ei ina quittanza. Ella ha presentau – ina gada dapli – il taglier suppa avon il nas, e cumandau da magliar. Ch’ils da Laax han refusau il project da fusiun ei forsa gnanc drizzau enviers ils vischins da Sut Gonda. Laax sto numnadamein sligiar in problem structural intern. Tuttenina piarda il suveran il gust, la survesta e la curascha. Cul NA han els tratg il frein. «Aschia van ins buca entuorn cun nus», han els dau da sentir vehementamein a lur autoritads. Ils da Laax vulan restar denter els. Ussa ston els gl’emprem scuar las scalgias e far uorden. Malgrad tut ston els saver grau da quels da Sut Gonda. Sch’ei va per stizzar fiug drovan els pumpiers, pil provediment drovan els las auas, els drovan scolars da Sut Gonda, ed aunc bia auter. Lezs ein liberals e generus, dueien denton era tschentar lur cundiziuns. Îna petga cun muossavias indichescha en tgei direcziuns che la votaziun sa ir.

La Freestyle Academy a Laax ei dapi 20 onns in’attracziun per sesez a Laax Murschetg. Dapi vendergis dat ei era a Flem ina tala zona da divertiment e moviment. La nova purschida ei el center Stenna e sedrezza ad affons pigns da 0 tochen 8 onns. «Nus havevan memia pauc plaz ella halla existenta», ha Reto Poltera motivau la construcziun dil niev pign paradis da moviment per affons a Flem. Sonda han ils representants dalla gruppa Arena Alva presentau ed inaugurau quella. 1000 m2 spazi Ilana Ahornoi, Reto Poltera e MAel, ella halla nova Kids Freestyle Academy a Flem. Actualmein vegn la halla dalla Freestyle Academy a Murschetg construida da niev. Dapi la stad vargada ei la halla provisorica endrizzada ella tenda dil circus Knie el center da sport Prau la Selva a Flem. Sin rodund 1200 m2 dat ei leu in paradis per affons e giuvenils che vulan siglir, sgular e sedivertir cun aissas e cundrezs cun rodas pintgas. Cun tempo e moviment, siglir, far tgaubrochels e tgaumalèrs, sur undas e sin trampolins ei ina gronda attracziun per indigens e hosps da vacanzas. Adattaus ei gl’implont per affons naven dad otg onns ensi. Ils pli pigns ein pilpli enta peis. Per motivs da segirtad ein els exclus dil divertiment. Dapi sonda dat ei en in auter liug a Flem ina purschida nova per els. El center da cumpra Stenna ei la «Kids Freestyle Academy» s’aviarta. Igl ei ina zona da divertiment e recreaziun da 1000 m2, ina surfatscha exclusiva per affons da 0 tochen otg onns e lur geniturs ni accumpignaders. «Nus havein in grond tschaffen da quell’attracziun nova», ha Reto Poltera, getg alla FMR. El ei commember dalla direcziun dalla gruppa Arena Alva e responsabels pils secturs freestyle e sport. La Arena Alva gestiunescha la Kids Freestyle Academy. Ei seigi ina zona unica ch’ei detti schiglioc negliu en Svizra, ha Ivan Capaul, il menader dalla Freestyle Academy e menader dalla scola da snowboard, getg a caschun dall’inauguraziun dil niev center da moviment e divertiment per affons da prescoletta e tals tochen otg onns. «Ella cumplettescha nossa halla ch’ei adattada per affons da nov onns ensi. La grafichera Ilana Aharon ha fatg il concept dalla halla per affons pigns e gl’architect Werner Rüegg ha transformau ina surfatscha che era entochen ussa vitta en in paradis da moviment per affons pigns.

A Flond sa vegnir fatg cuorsa liunga e quellas cundiziuns – il mument empau autras ch’els centers da cuorsa liunga dalla Surselva – nezegia Surselva Turissem ensemen cun plirs partenaris per dus arranschaments nordics. Venderdis, ils 3 da fevrer 2023 vegn organisau leu ina sera da divertiment sin loipa cun in sprint. Ei vegn purschiu categorias da skating per dunnas, umens ed affons. La qualificaziun pils finals – respectivamein il prolog – entscheiva allas 17.00. Il sprint vegn arranschaus sin ina distanza da 700 m, mintgamai quater curridras ni curriders battan in encunter l’auter. Annunzias ein pusseivlas entochen mardis, ils 31 da schaner 2023 ni era a cuorta vesta per 079 742 74 80. Informaziun dils profis In’jamna pli tard, ils 10 da fevrer 2023 vegn purschiu ina sera d’informaziun culs profis ella halla plurivalenta a Flond. Sper tips e trics da preparar ed unscher ils skis, dat Toni Livers investa en sia carriera sco profi da cuorsa liunga. El relata era dallas preparativas per las concurrenzas. Il campiun mundial e campiun olimpic el slalom gigant, Carlo Janka, orientescha davart ils criteris dalla vivonda e dalla sanadad. Igl arranschament entscheiva allas 18.30 cul cuors da preparar ed unscher skis da Menzli Sport ed experts da Toko. (cdm/fmr/hh)

Per munconza da neiv dat ei negin Nordic Culinaric quest onn, l’occurrenza culinarica da cuorsa liunga da Trun, Sumvitg e Mustér. Quella decisiun han ils organisaturs priu l’jamna vargada. Igl arranschament havess giu liug sonda, ils 4 da fevrer 2023. Sco quei ch’il president dil comite d’organisaziun, Alois Tambornino di, eis ei da supponer ch’ei detti buc avunda neiv ils proxims dis per saver preparar la loipa. Aschia sto il dieschavel Nordic Culinaric vegnir spustaus sigl onn 2024. Ils dus davos onns ha l’occurrenza medemamein buca saviu vegnir arranschada. Il motiv persuenter ei denton buca la munconza da neiv staus, mobein la pandemia. Lezs dus unviarns eran las relaziuns da neiv e loipas fetg bunas. Questa stagiun ha il tschancun dalla loipa denter Trun e Mustér aunc buca saviu vegnir aviarts. Sulettamein a Mustér/Fontanivas eis ei pusseivel da far cuorsa liunga sin in tschancun da rodund dus kilometers. Quei ei pusseivel grazia alla neiv artificiala ch’ei vegnida producida leu. Aschia han ils amitgs dalla cuorsa liunga silmeins quella pusseivladad da serender sin loipa. Sisum la Surselva ei quei medemamein pusseivel a Sedrun/Rueras, era leu grazia alla neiv tecnica. (rtr/fmr/hh) A Mustér/Fontanivas stat ina loipa da rodund dus kilometers a disposiziun pils curriders nordics. Las relaziuns ein bunas, mo strusch aschi d’unviern sco sin questa foto digl onn 2020.

Rodund 150 curridras e curriders giuvens digl entir cantun Grischun ein semesirai allas concurrenzas dil Raiffeisen Nordic Cup e dil Cup Energia Alpina da cuorsa liunga a Sedrun. Ils organisaturs dil comite d’organisaziun Surselva Maraton han purschiu bunas cundiziuns da cuorsa per liung dil giuven Rein. Per saver porscher quest unviern entginas concurrenzas da cuorsa liunga ston ils organisaturs improvisar. Leu nua che l’infrastructura per producir neiv tecnica ei stada a disposiziun, sa vegnir purschiu entgins kilometers loipa. Aschia era a Sedrun/Rueras giu spel Rein. Leu han ils organisaturs saviu porscher la sonda vargada cundiziuns idealas per las cuorsas dils affons e la giuventetgna. Aschia eis ei silmeins staus pusseivel da porscher quellas cuorsas, pertgei il maraton che fuss staus previus la dumengia ha buca saviu vegnir arranschaus pervia dalla munconza da neiv. Sin distanzas dad in entochen siat kilometers ein las victuras ed ils victurs dallas differentas categorias vegni erui. Per las concurrentas ed ils concurrents dalla Surselva ha ei dau entgins plazs da podest. Raiffeisen Nordic Cup Buobas sut 8 onns: 1. Valerie Götz, Trin, 4.29.2; 2. Aileen Berther, Sedrun, 4.51.2; 3. Giulia Livers, Trun, 5.01.4; 4. Zoe Seiler, Turitg, 6.19.5; 5. Eva Simeon, Trun, 6.35.8. Buobs sut 8 onns: 1. Henry Campbell Rüedi, Claustra, 4.54.7; 2. Anean Caderas, Trun, 5.06.8; 3. Federico Berni, Castrisch, 5.15.0; 4. Lucas Degiacomi, Trin, 5.27.3; 5. Laurin Elvedi, Castrisch, 5.42.5. Buobas sut 10 onns: 1. Elin Huber, Tavau, 6.40.2; 2. Mailin Bundi, Tavau, 6.46.3; 3. Andrina Bisquolm, Trun, 7.06.5; 4. Valentina Elisa Redaelli, Claustra, 7.09.7; 5. Andrina Niederer, Claustra, 7.11.6. Buobs sut 10 onns: 1. Jon Andri Fröhlich, Bual Lantsch, 5.42.4; 2. Marco Spadin, Bual Lantsch, 5.43.7; 3. Nico Bässler, Trin, 5.51.9; 4. Rafael Silvestre, Tavau, 6.38.4; 5. Benjamin Uehli, Bual Lantsch, 7.00.7. Mattas sut 12 onns: 1. Gianna Lucia Fröhlich, Bual Lantsch, 10.41.7; 2. Chiara Bässler, Trin, 11.13.9; 3. Fiona Huber, Tavau, 11.27.2; 4. Janina Schlatter, Tavau, 11.32.3; 5. Lilja Juon, Rätia Cuera, 11.43.8. Mats sut 12 onns: 1. Dario Spadin, Bual Lantsch, 9.39.7; 2. Samuel Bärfuss, Samedan, 10.06.9; 3. Maurin Joris Flury, Tavau, 10.29.3; 4. Burtel Defila, Zuoz, 10.37.6; 5. Valerio Marti, Samedan, 10.37.8. Mattas sut 14 onns: 1. Sara Staub, S. Murezi, 15.41.7; 2. Elin Segessenmann, Tavau, 16.15.1; 3. Alice Cortesi, Schlarigna, 16.21.4; 4. Mia Segessenmann, Tavau, 16.26.7; 5. Helena Richter, Bual Lantsch, 16.28.5. Mats sut 14 onns: 1. Matti Baselgia, Bual Lantsch, 14.39.7; 2. Maurin Schmed, Selva Sagogn, 14.43.7; 3. Flurin Heimo, Tavau, 14.57.4; 4. Andrin Marti, Samedan, 15.08.5; 5. Flurin Andri Quack, Rätia Cuera, 15.37.6. Mattas sut 16 onns: 1. Nina Cantieni, Samedan, 18.12.4; 2. Lina Bundi, Tavau, 18.42.8; 3. Ciara Fröhlich, Bual Lantsch, 18.43.3; 4. Louisa Stüdi, Obergoms, 23.37.9; 5. Anna Lena Dolf, Selva Sagogn, 27.48.9. Mats sut 16 onns: 1. Jonas Bärfuss, Samedan, 16.37.5; 2. Tylan Michel, Trin, 17.02.4; 3. Rhys Richards, Tavau, 17.05.8; 4. Jon Arvid Flury, Tavau, 17.08.2; 5. Luca Deplazes, Trun, 17.37.3. Dunnas sut 18/20/23 onns: 1. Selina Faller, Samedan, 19.06.6. Umens sut 18/20/23 onns: 1. Andrin Heldstab, Tavau, 23.11.7. Cup Energia alpina Buobas sut 8 onns: 1. Valerie Götz, Trin, 4.29.2; 2. Aileen Berther, Sedrun, 4.51.2; 3. Giulia Livers, Trun, 5.01.4. Buobs sut 8 onns: 1. Anean Caderas, Trun, 5.06.8; 2. Federico Berni, Castrisch, 5.15.0; 3. Lucas Degiacomi, Trin, 5.27.3. Buobas sut 10 onns: 1. Andrina Bisquolm, Trun, 7.06.5; 2. Adina Maissen, Trun, 8.30.1; 3. Sina Flisch, Trin, 8.58.3. Buobs sut 10 onns: 1. Nico Bässler, Trin, 5.51.9; 2. Fadri Schmid, Sedrun, 7.33.4; 3. Lars Zürcher, Trun, 7.37.0. Mattas sut 12 onns: 1. Chiara Bässler, Trin, 11.13.9; 2. Annina Succetti, Trin, 12.33.9; 3. Pia Pelican, Trun, 13.10.4. Mats sut 12 onns: 1. Mauro Bässler, Trin, 10.40.3; 2. Leo Götz, Trin, 12.28.9; 3. Amon Olbrecht, Castrisch, 12.47.6. Mattas sut 14 onns: 1. Otavia Vonplon, Castrisch, 16.50.8; 2. Naila Simeon, Trun, 21.24.7; 3. Janina Dolf, Selva Sagogn, 21.25.1. Mats sut 14 onns: 1. Maurin Schmed, Selva Sagogn, 14.43.7; 2. Elia Bisquolm, Trun, 15.43.1; 3. Cherubim Ludescher, Castrisch, 19.11.4. Mattas sut 16 onns: 1. Anna Lena Dolf, Selva Sagogn, 27.48.9. Mats sut 16 onns: 1. Tylan Michel, Trin, 17.02.4; 2. Luca Daplazes, Trun, 17.37.3; 3. Heikki Piali, Trin, 18.54.8. Ils organisaturs da Sedrun han purschiu optimalas cundiziuns da concurrenza. Andrina Bisquolm da Mustér che cuora pil Team Panda Trun, ei il mument ina dallas meglieras da sia vegliadetgna (sut 10 onns) el Grischun. Il plascher d’astgar concurrenzar ei nunsurveseivels.

Ils artavels digl artist Matias Spescha han surdau siu relasch sco donaziun alla fundaziun Ogna. Gia il zercladur 2023 vul la fundaziun presentar ina schelta dallas 1000 ovras dil relasch alla publicitad – e quei ella anteriura fabrica da ponn a Trun. La feglia da Matias Spescha, Venice Spescha discuora dad ina «sligiaziun ideala». Ella ed il fegl da Matias Spescha, Dominik Möhl, han surdau il relasch dil bab ed artist oriund da Trun sco donaziun alla fundaziun Ogna. Tenor ina communicaziun derasada dalla fundaziun Ogna setracta ei da buca meins che 1000 ovras da Spescha che tuornan aschia el liug nativ digl artist da Trun. Installaziuns, sculpturas, picturas, lavurs sin pupi, graficas sco era skizzas e models appartegnan al relasch – perdetgas da tuttas fasas creativas da Matias Spescha. Sco quei che Venice Spescha tradescha ein ils artavels da Matias Spescha satisfatgs ch’il relasch tuorna ella patria digl artist. La sculptura colligia Venice Spescha regorda alla gronda sculputra «Ogna» ch’ei vegnida realisada a Trun tenor ils plans da Matias Spescha avon prest 10 onns. «La colligiaziun da Trun cun il relasch artistic da miu bab ei gia entras quella sculptura daus.» Fetg cuntenta ei Venice Spescha che las ovras san vegnir presentadas a Trun alla publicitad. Gia il zercladur 2023 quenta la fundaziun, respectiv l’Uniun cultura Trun ch’ei responsabla per l’exposiziun, da presentar ina emprema schelta dallas ovras. Sco gia enconuschent survescha ina part dalla anteriura fabrica da pon da Trun per liug d’exposiziun, il «Spazi Spescha». Ils plans per il «Spazi Spescha» ha l’uniun Cultura Trun gia presentau la primavera 2022. Venice Spescha valetescha las localitads ella anteriura fabrica per in liug ideal per exponer ovras da siu bab. Secapescha ch’il relasch da Matias Spescha sto era vegnir tgiraus e conservaus. «Nus essan era vinavon dependents da donaziuns» Senza dubi quenta la fundaziun sco l’uniun Cultura Trun che l’exposiziun carmali visitadras e visitaders da lunsch e da maneivel che gidan a mantener e presentar l’ovra da Spescha era el futur. Venice Spescha manegia ch’il relasch artistic da siu bab vegni era dabien alla vischnaunca da Trun. Quei manegia era Daniel Tuor sco commember dalla Uniun Cultura Trun e president dalla organisaziun turistica da Trun. Turissem e cultura «Jeu hai grond plascher ch’igl ei reussiu alla fundaziun Ogna da segirar il relasch da Matias Spescha», di Daniel Tuor e conceda ch’ei detti aunc divers projects culturals a Trun e ch’il relasch da Matias Spescha ei part da quellas stentas culturalas. El plidenta per exempel la Casa Carigiet e spera ch’ei seigi proximamein pusseivel da dar nova tempra alla unfrenda digl incendi il fevrer 2019. «Ils projects drovan dabia daners per vegnir realisai, aschia che tut cuoza in amen pli gitg.» Daniel Tuor fa attent che la cultura giogi ina rolla impurtonta el turissem e ch’ei detti dabia hosps che schezegian ina purschida culturala. «Quei ei il motiv che jeu sun era promts da s’engaschar persunalmein.» El quenta che l’entira destinaziun da Surselva Turissem possi profitar dallas stentas culturalas da Trun. L’anteriura fabrica da Trun sauda alla Distec SA da Mustér che lai a tscheins las localitads. Il relasch tuorna el liug d’emprendissadi Matias Spescha ei naschius ils 17 da fenadur 1925 a Trun nua ch’el ha passentau sia affonza. El ha fatg in emprendissadi da cusunz ella fabrica da ponn a Trun ed ha luvrau en fabrica entgins onns. Gia duront il temps da giuventetgna ha Matias Spescha dessignau e malegiau. El ei suandaus al cussegl dad Alois Carigiet ed ei ius a Turitg, nua che Matias Spescha ha creau placats pil kino Corso. Grazia ad in stipendi ha igl artist saviu ir a Paris e seperfecziunar leu en ina scolaziun. Dapi quei temps a Paris ei Matias Spescha sededicaus agl art abstract. Igl onn 1958 ei el secasaus a Bagnes el sid dalla Frontscha. Quei liug ei daventaus in impurtont center da viver e luvrar. Sia ovra ei multifara e Spescha ei sefatschentaus buca sulet cun malegiar. El ha scaffiu plasticas, grafica ed auter. Entras diversas exposiziuns en l’entira Svizra ein Matias Spescha e sia ovra vegni enconuschents. Igl artist ei morts ils 28 da zercladur 2008 a Turitg. Ussa tuorna ina part da sia ovra a Trun el stabiliment nua che Matias Spescha ha antruras fatg igl emprendissadi e luvrau.

La fusiun ch’ei ida dil Rein fatschenta vinavon las medias. Gliendisgis suentermiezgi han ils presidents communals da Laax, Sagogn e Schluein priu posiziun. El casti da Löwenberg a Schluein han els dau plaid e fatg ensemen cul meinaproject Adrian Wolf. Els hagien fatg giu da s’entupar gliendisgis suentermiezgi, lu stettien els a disposiziun per damondas dallas medias. Tochen lu setegni el vid quella cunvegnientscha. Quei ha il meinaproject Adrian Wolf declarau aunc avon la decisiun da vendergis sera. Laax, Sagogn e Schluein han giu da votar lu pertuccont la fusiun. Il resultat da tuttas treis vischnauncas ha il meinaproject saviu entuorn las 21.00. Lu havevan las radunonzas communalas da Sagogn e Schluein decidiu cun grond surpli d’approbar il contract da fusiun. Laax ha refusau quel, medemamein cun grond surpli. «Jeu havess mai spitgau quei clar contrast. Che foss schi gronds sesarvien, ei per mei la gronda surpresa», ha Adrian Wolf declarau gliendisgis, a caschun dalla conferenza da medias a Schluein. Giu grondas breigias da capir Auter che las duas vischnauncas da Sut Gonda han ils da Laax astgau votar a scret. Aposta per quella tractanda han ins revediu la constituziun communala. Era el futur san ils da Laax decider a scret da credits gronds e projects pli impurtonts. La votaziun dalla fusiun cun Sagogn e Schluein ei stau il culp inizial per quei niev sistem da votar. Quel po haver influenzau il resultat dil project da fusiun. Gia avon treis jamnas han votantas e votants retschiert a Laax il material da votar. Ils biars han empleniu immediatamein il cedel e tarmess anavos quel culla legitimaziun da votar. Ils schurnalists ch’ein stai presents alla sentupada cullas medias han evidentamein vuliu eruir il sesentir ed il meini dil president communal da Laax. El hagi veramein strusch saviu capir, e giu grondas breigias cul resultat schi clar encunter la fusiun. «Ussa sundel serevegnius empau, igl ei stau per mei in endretg schoc», ha el manegiau. Gl’emprem hagi el il basegns da gratular als da Sagogn e Schluein per lur curascha ed aviartadad. «En quella campagna da votaziun han els stuiu supportar differentas difamaziuns.» Project buca ius dil Rein giu Franz Gschwend ei buca pertscharts che la suprastonza e la gruppa da project han fatg sbagls en quella campagna. «Nus havein adina dau la caschun da discutar. Silla damonda sch’ils presidents communals da Sagogn e Schluein hagien instradau la stad 2019 l’idea d’ina fusiun pervia dils dretgs d’aua conferma el buca. «Na, quei dils dretgs d’aua ha da far nuot cul project da fusiun», ha Gschwend declarau. Il project da fusiun ch’ei ussa ius dil Rein giu ha custau bia lavur e temps. Ei quei tut stau invan? «Na, gliez buca. Nus havein empriu bia in da l’auter, s’empriu d’enconuscher meglier ed era dallas structuras da tuttas treis vischnauncas», ha Ralf Schläpfer manegiau. Adrian Wolf curregia ch’il project seigi probablamein buca ius dil Rein giu, mobein els truchets dallas canzlias. «Forsa en tschun sis onns pren zatgi puspei neunavon quei dossier.» Adrian Wolf, il meinaproject, culs presidents Thomas Candrian (Sagogn), Franz Gschwend (Laax) e Ralf Schläpfer (Schluein). Da sen. Thomas Candrian declara che la suprastonza hagi, sco gremi politic cumpetent, retschiert l’incumbensa d’informar la populaziun adina a moda transparenta. Quei seigi schabegiau, il matg 2020 hagien las radunonzas communalas da Laax, Sagogn e Schluein incumbensau claramein las suprastonzas da far quei. Cun quella decisiun democratica hagi il process cuntinuau. Sche las suprastonzas havessien buca duiu rumper giu quel, suenter che Falera haveva decidiu in meins pli tard da buca separticipar al preproject. «Na. Allas radunonzas havevan nus declarau ch’il project cuntinuesch era sch’in dils partenaris vegli buca separticipar. Gliez mument, e buca pér sis jamnas avon la votaziun finala, havessien ses convischins da Laax duiu reagir e vegnir activs, ha Franz Gschwend fatg valer. «Era ils adversaris vulan la pasch el vitg» La vesta da Schluein descriva Ralf Schläpfer vinavon: «Il november 2012 havein nus refusau da fusiunar cun Glion exact perquei che nus essan colligiai cun quellas vischnauncas. El manegia ils differents contracts da cooperaziun e cunvegnas sco pumpiers, taglias, spitex, forestalesser. «Ils davos diesch onns havein nus saviu intensivar ed optimar quella collaboraziun. Nus essan fetg leds ch’il scolaresser ei reglaus ussa cul consorzi da scola cun Falera, Laax e Sagogn. Quei ei in exempel d’ina collaboraziun», ha il president communal da Schluein puntuau. Sagogn e Schluein savessen, senza Laax, collaborar en auters sectur. Vesess Thomas Candrian pusseivladads? «Ins savess ponderar da nezegiar sinergias el sectur dall’administraziun e dils uffecis da baghegiar.» El puntuescha che las premissas ein dadas per ulteriuras collaboraziuns. Daco lu buca gest fusiunar Sagogn e Schluein? «Ina fusiun pintga fa veramein negin senn», manegia Ralf Schläpfer e siu collega Thomas Candrian aschunta: «Ei dat aunc autras pusseivladads da nezegiar las sinergias». Tgeininas sa el pil mument buca tradir. Franz Gschwend renda attent che sia vischnaunca savess porscher maun nua ch’igl ei en quei reguard. El sez, respectiv las autoritads da Laax, sto denton pinar la vischala ch’ei ida en scalgias tras quella. Co fa el gliez? Franz Gschwend sa buca prender ord truchet in manual. El manegia: «Buca mo nus, era ils adversaris dalla fusiun vulan nuot auter che la pasch el vitg. Ord quella posiziun stuein nus parter e vegnir perina».

Sonda suentermiezgi ha la Fundaziun da cultura Lumnezia envidau la populaziun ad ina scuntrada culturala. Varga 200 persunas han dau suatientscha. Quellas ein vegnidas ella halla plurivalenta a Vella per festivar la vernissascha dil cudisch niev dalla Lumnezia. In program variont ha schau semegliar cuort. Sil program era la presentaziun dalla panotura digitala Lumnezia. Tgei che quei seigi savevan buca tuts. Beinprest ha Marc Cathomen presentau ei. Gl’informaticher ha rendiu attent ch’ins sappi duvrar il niev cudisch dalla Lumnezia cul telefonin. Silla pagina da survesta da mintga vischinadi ei era in code QR. Cun quel san ins entrar e navigar cul sistem da PanoTour. Il project digital ed il cudisch ein ina unitad. Il sistem envida da smaccar entuorn e seschar menar, sgulond en tuttas direcziuns sur la Lumnezia. Survestas spectacularas san ins admirar naven da Péz Fess e Péz Mundaun tochen entadem la Greina. Per realisar quella purschida nova e cumbinar ella cul cudisch, han gl’informaticher e sia squadra elaborau 22'000 fotografias. Quellas ein colligiadas cun tschiens puncts da partenza. Dil bau da Vrin che fageva bluzchers Aunc avon quella presentaziun ha Anne-Louise Joël, meinagestiun dalla Fundaziun da cultura Lumnezia e dalla Casa d’Angel, beneventau varga 200 persunas ella halla plurivalenta a Vella. Ella hagi grond plascher d’in tal interess per l’occurrenza, ha ella getg. Erwin Caduff da Morissen ha moderau la scuntrada. Il redactur versau ha fatg mintgamai la punt tier las diversas producziuns. Sin tribuna ein adina puspei Angela Collenberg ed Ursin Derungs vegni. En quater differents blocs han ils dus acturs giugau scenas da detgas. Els ha presentau quella dil bau da Vrin che fageva bluzchers, raquentau dils tschagruns dil pader da Cumbel e mussau la scena dalla dunschala dil casti da Gatgs. Surrir han ins stuiu tier la presentaziun dils caracters da mintga vitg lumnezian. Pilver, mintga vitg ha siu caracter. En ina part pli liunga d’ina mes’ura ha gl’auditori astgau mirar in film. Scolaras e scolars dalla scola primara da Vella ein sepresentai el film «La detga dil puoz da Grun» da RTR. Avon 35 onns ha scolast Nicolaus Caduff inscenau quella detga cul cineast Mic Feuerstein. Igl ei la historia tresta dalla Brida Dorta ch’ins haveva inculpau d’esser responsabla per la sparida d’Antieni e sia buoba Tina. La dunna innocenta, supponida stria, han ins barschau sil Crest da tgauns sut Vella. Ils 20 da mars 1988 ha la Televisiun romontscha emess il film dils da Vella. 35 onns pli tard eis ei stau interessant da mirar quel, cun protagonistas e protagonists ch’ein daditg carschi. Singuls eran presents en sala. «Quei ei in grond seller» Cul num «Alexi e Marcus» ei medemamein ina detga lumneziana cumbinada. Alexi Nay e Marcus Hobi han lu era cantau quella dils buobs da Salischina che termagliavan culla siarp, e da lur bab ch’il prer da Vrin haveva clamau. El era cumparius e veva pendiu siu capunè sil radi dil sulegl. Aunc autras detgas han inspirau ils dus cantauturs, per exempel quella dil cavestera dalla stria. Igl ei ina detga ch’ei derasada era en auters vitgs. Gl’ensemble viril Canorus ha medemamein procurau per cuort’uriala a quella scuntrada culturala. Ils dudisch umens han cantau siat canzuns da cumponists lumnezians, da Gion Giusep Derungs 05, Gion Giusep Derungs 32, da Gion Antoni Derungs e da Gion Luregn Arpagaus. Duront la scuntrada, ella halla plurivalenta a Vella. Martin Cabalzar ei gl’autur dil cudisch «Lumnezia – ses nums e sias detgas, sia historia e sia cultura». En in’intervesta ha il moderatur dumandau el dils motivs che hagien intimau da far quella gronda lavur cun in cudisch gries e pulpiu. Gl’idealissem e l’attaschonza alla Lumnezia han intimau el da sededicar al project, varga 2000 uras ha Martin Cabalzar impundiu persuenter. Sco el ha saviu gir ein gia varga duas tiarzas dils 1000 exemplars distribui e vendi. Suenter in meins e miez ei quei in stupent success per in cudisch romontsch. «Quei ei in grond seller, buca in bestseller», ha gl’autur manegiau modestamein. Kilos e kilometers material Martin Cabalzar ha collaborau stretgamein cul graficher e concepider Marius Hublard da Glion. Lez ha tradiu detagls dils differents pass e dalla producziun. Siat ordinaturs pleins cun texts e material ha el stuiu metter el cuntegn dil cudisch. Massa colur da stampa, biars kilos pupi e cartun, kilometers fil per ligiar, massada plaz per arcunar digitalmein tuttas fotografias e material. Ida Sgier da Surin ha dil reminent fatg varga 1000 fotografias pil cudisch. Il president communal Daniel Solèr ha fatg il plaid final dalla scuntrada a Vella. El ha engraziau per tuttas breigias e tut engaschi da producir in tal cudisch che includa l’entira vallada. El sez ei cantadur e cumpigliaus activamein ella cultura. Ed el mez, ch’ei oriunds da Lumbrein e sesents a Morissen, ei buca il sulet ch’ei engrazieivels pil niev cumpendi dalla cultira e cultura dalla Lumnezia. Cudisch da Lumbrein, il model Rest Gieri Caminada ei staus presents sonda a Vella. Gl’um da 91 onns oriunds da Surin. Medemamein Camilius Collenberg da Lumbrein. Els dus han dau gl’impuls agl autur Martin Cabalzar. Sco quei che lez ha getg sin tribuna han els fullau via pil cudisch ch’ei cumparius cuort avon Nadal. Gl’onn 2011 haveva la Pro Lumerins ediu l’ovra «Lumbrein – cultira e cultura». Igl ei in cudisch da 110 paginas el format liug, cun massa fotografias, illustraziuns, usits e historias da quella vischnaunca. Peisa principala han ils nums da funs. Dapi 2013 ei Lumbrein in dils otg vischinadis dalla vischnaunca Lumnezia. Il cudisch dils nums da funs da Lumbrein ei staus model per l’ovra che la Fundaziun da cultura Lumnezia ha gest ediu. Martin Cabalzar da Cumbel ei staus la persuna cumpetenta da redeger in’ovra che includa l’entira Lumnezia. Il cudisch ei producius el medem format liung sco quel da Lumbrein. El cuntegn purtrets da Cumbel, Morissen, Suraua, Vrin, Lumbrein, Vignogn, Degen e Vella. Cun biaras fotografias panoramicas, per part sin paginas dublas, e fotografias veglias, san ins emprender d’enconuscher mintga vischinadi. Gl’autur ha rimnau e selecziunau circa 300 detgas ch’ein publicadas ed ordinadas el cudisch.

La fusiun politica ei buca gartegiada. La fusiun dallas scolas denton bein. Gl’onn da scola 2022/23 ha il Consorzi da scola Falera-Laax-Sagogn-Schluein entschiet. Igl ei in construct niev che includa il scalem superiur ed il scalem primar. Il meinascola Gion Caviezel ha surpriu la direcziun, all’entschatta eis el staus confruntaus cun pulitas turbulenzas. Buca politicas, mobein organisatoricas. Gl’atun 2021 han las suprastonzas communalas da Falera, Laax, Sagogn e Schluein instradau ina reorganisaziun dallas scolas. Finamira eis ei stau da fundar in Consorzi da scola communabel che includa era il scalem primar. Cunzun per las scolas autonomas da Sagogn e Schluein ha quei muntau ina pulita sfida. Il november 2021 han las radunonzas communalas da tuttas quater vischnauncas approbau ils statuts dil consorzi niev. La fundaziun ha dau catsch als pass operativs ed ad in plan da termins ualti ambizius. Igl 1 da fenadur 2022 ha Gion Caviezel entschiet sia sfida sco menader da scola cun sedia a Laax. Ussa, suenter ch’il menaschi ha finiu gl’emprem semester digl onn da scola, dat Gion Caviezel sclariment. Il menaschi dil Consorzi niev ha entschiet igl uost vargau, cugl onn da scola 2022/23. Co ei quei iu all’entschatta? Finamira eis ei stau dad esser promts all’entschatta da quei onn da scola. Igl ei stau enorm stentus, quei stoi jeu conceder. All’entschatta erel jeu lu era propi fetg nervus. Ch’ei seigi ina sfida havein nus tuts saviu. Nus havein bein giu temps da sepreparar, tuts eran denton engaschai aunc ellas plazzas precedentas. Bia temps ha ei duvrau d’organisar il transport dils scolars denter Sagogn e Schluein. Nus havein stuiu sligiar in problem pervia dils uraris. Jeu sun staus en mintgin dils quater vitgs per mirar co e che tut funcziuni. Grazia allas scolastas ed als scolasts eis ei lu veramein iu bein d’entscheiver. Vus haveis forsa constatau ch’ei dat differentas «culturas da scola» els vitgs? Gie, quei ei aschia. A Falera ed a Laax ha ei buca dau midadas, leu ei il scalem primar gia ensemen dapi zacons onns. A Sagogn e Schluein hai jeu s’encurschiu ch’ei dat differentas «culturas». Nus havein stuiu quasi inventar sligiaziuns che constattan pigl entir consorzi, e buca mo per ina singula scola. Gion Caviezel, meinascola al Consorzi da scola Falera-Laax-Sagogn-Schluein, el zulèr dalla scola nova a Laax. Essas ussa sin buna via d’anflar gl’equiliber? Gie, ussa, suenter che gl’emprem semester ei ius a fin, constatesch’jeu che nus essan veramein sin fetg buna via. Gl’uost e settember vargau ha ei dau per mei entginas notgs senza sien ch’jeu sun sedumandaus sch’jeu damogni quella sfida. Jeu sai era gir daco ch’jeu hai ussa in fetg bien sentiment: Jeu astgel collaborar cun buns menaders dallas partiziuns, Otmar Graf e Carla Berther sustegnan fetg mei. Il bien spért da cuminonza fa bein e promova che nus anflein meglier e meglier vias e sligiaziuns. Nus collaborein cun in grondius e fidau team d’instrucziun. Jeu sai mo far a quels tuts in grond cumpliment. Vus haveis ina liunga e vasta experientscha el sectur dalla scola. Co giudicheis Vus generalmein il consorzi niev da Falera-Laax-Sagogn-Schluein? La gronda differenza tier autras scolas ch’jeu hai menau ei ch’ins ha sviluppau cheu in consorzi diltut niev e cun nova structura. Quei ei adina ina gronda sfida. Vitier ei vegniu il cuort temps che tuttas instanzas han giu. Il november e december han las vischnauncas decidiu, ed in miez onn pli tard ha il menaschi niev stuiu esser semtgaus. En autras scolas ch’jeu hai menau existevan las structuras gia, cheu a Laax ei quei stau tut auter. Sco Vus haveis sincerau anson, ei la «lavur da piunier» gartegiada e las undas secalmadas? Gl’onn da scola current 2022/23 ei in transitoric. Gie, jeu vesel radis al horizont e sperel il medem pils geniturs ed il persunal d’instrucziun. Il pli impurtont eis ei che las scolaras ed ils scolars s’encorschien nuot da midadas e turbulenzas. La cuntinuitad ei fetg impurtonta en in menaschi da scola. Nus duvrein aunc empau temps per far enquala midada interna, mo jeu sun ussa perschuadius che nus savein ir viaden egl onn da scola 2023/24 cun optimissem, reglas e structuras definidas. Tgei influenza ha la politica sil menaschi, duront quei onn transitoric? La cumissiun da scola ei il gremi politic, en quella ein treis presidents da vischnaunca ed in gerau da scola. Gl’avantatg che nus havein ei ch’il president dalla cumissiun ei ina persuna externa. Giuseppe Puopolo che fa quei a moda excellenta. Pertuccont ils representants ella cumissiun vesess jeu potenzial d’optimar. Quella cumissiun stuess secumponer da persunas dil fatg che representan la sparta dalla scola e formaziun da quels vitgs e buca la politica. Ina damonda discreta pertuccont l’operativa: Ei Vossa scola era pertuccada dalla munconza da persunal? Gie, naturalmein. Quei entscheiva tier menadras e menaders da scolas romontschas. Igl ei persunas fetg tschercadas ch’ei dat strusch. Cheu stuein nus far grondas breigias e haver quitau che las persunas ein cuntentas e ch’ellas restan en lur posts schi gitg sco pusseivel. Nies Consorzi ha in grond cletg ch’el dispona d’in team da persunal d’instrucziun fetg engaschau, motivau e fidau. Ei fa grond tschaffen da collaborar cun ellas ed els. Nus savein era garantir ina cuntinuitad cun scolastas e scolasts che lavuran e habiteschan dapi biars onns cheu. Lu dat ei negins posts vacants? Nus havein scret ora fetg baul las plazzas pigl onn da scola niev 2023/24 ed havein saviu occupar mintga post. Quei secapescha buca da sesez, nus havein denton sedau gronda breigia ch’ei gartegi. Sche nus scrivessen ora ussa, manegiel jeu, survegnessen nus neginas annunzias. Scolas ch’enqueran persunal da lungatg romontsch, han strusch schanzas. Nus constatein quei en connex cun ina plazza da substituziun ch’ei vacanta pervia d’ina absenza da maternitad. Sch’ina persuna da nies team croda ora a cuorta vesta, stuein nus menaders substituir ella. Igl ei extrem scart cun persunas d’instrucziun romontschas. Mantener il menaschi da scola ordinari, pervia d’absenzas nunprevidas, ei gronda lavur davos las culissas. Dess ei buca la pusseivladad da formar in «team da pumpiers» cun persunas d’instrucziun ch’ein pensiunadas? Nus telefonein e dumandein cuntinuadamein persunas ch’ein pensiunadas. Il bia eis ei aschia ch’ellas han lur program, vulan buca seligiar, ni ch’ellas han avunda dalla professiun. Sche nus havein zatgi che ha interess essan nus adina fetg leds e cuntents. Quei secapescha buca da sesez, pertgei talas substituziuns ein buca adattadas per mintgina e mintgin. Oz sto il persunal d’instrucziun seperfecziunar trasora. Ei ha midau e mida vinavon schi bia en scola, culla sfida digitala e gl’ir entuorn cun ina classa. Dar scola ei buca pli il medem mistregn sco avon 30 onns. Co eis ei cull’infrastructura da Vies Consorzi, ils baghetgs da scola, ein quels optimai, ni dat ei basegns da renovaziuns? L’infrastructura dalla scola ei veramein super en tuttas quater vischnauncas. En tut ils vitgs havein nus a disposiziun baghetgs e stanzas fetg modernas. Quei fatg, e quel dil persunal fidau ed engaschau, ei il fundament che dat a mi in bien sentiment pil futur da quei Consorzi. Il menader e «sia» scola Gion Caviezel ei naschius 1964 e carschius si a Cuera. Siu bab Flurin, oriund da Luven, e sia mumma Emma, naschida Padrutt, eran scolasts. Tras sia colligiaziun cun Luven discuora Gion Caviezel da pign ensi romontsch. Suenter ch’el ha fatg la patenta da scolast ha el dau scola treis onns a Trin. Lu eis el ius a Singapur nua ch’el ha instruiu duront diesch onns alla Scola svizra. El ei turnaus ed ha surpriu ina plazza d’inspectur da scola a Schaffusa. Lu eis el turnaus el Grischun e staus sis onns directur dallas scolas da Cuera. Avon che midar a Laax ha el menau sis onns las scolas a Claustra en Purtenza. «Igl ei stau sco da vegnir a casa», ha el manegiau en connex culla midada en Surselva. Il menaschi che ha entschiet gl’onn da scola 2022/23 includa 300 affons, varga 40 persunas d’instrucziun en quater loghens da scola.

Ils «Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia» a Mustér ein stai in success. Rodund 200 persunas ein separticipadas. Il termin pils proxims dis ei gia fixaus. Treis dis ei Mustér staus l’jamna vargada il mekka da discussiun davart igl avegnir dil sectur dall’energia. Quei forum ha giu liug per l’otgavla ga en localitads dalla claustra. Sco quei che Ivo Schillig, meinafatschenta dil Center AlpEnForCe constatescha, han rodund 200 persunas formau activamein ni assistiu als referats, ils luvratoris e las discussiuns. Tut en tut ei vegniu purschiu varga 30 moduls d’orientaziun, la mesadad da quels ein stai sut l’egida da scienziai digl exteriur. Fotovoltaica sco punct culminont Il punct culminont da quels «Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia» ei staus la gievgia culla discussiun extendida davart la realisaziun d’implonts gronds da fotovoltaica el territori alpin. Perscrutadras e perscrutaders han informau davart igl effect da quels pil maletg dalla cuntrada ord vesta dalla historia, la construcziun per exempel da mirs da fermada pli baul ni era dil turissem. Specialists da differents secturs han cumpletau la discussiun cun pretensiuns davart la biodiversitad, la fauna e flora, agricultura e surtut l’alpegiaziun. Vegnidas tematisadas ein denton era damondas pertuccont la tecnica, la construcziun, l’installaziun e la direcziun da tals projects. En quei connex ha il center era arranschau ina discussiun publica al podi. L’auter onn per la novavla ga «La claustra da Mustér porscha las cundiziuns idealas d’infrastructura per in tal arranschament da plirs dis», constatescha Ivo Schillig. Biaras e biars dils scienziai ein separticipai gia pliras ga a quei forum. Il termin pils novavels «Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia» ei lu era gia fixaus. Els duein haver liug dils 24 entochen ils 26 da schaner 2024. Las discussiuns davart l’energia han giu liug en localitads dalla claustra a Mustér.

Suenter struschamein diesch onns survegn Rueras puspei ina stizun. L’entschatta mars plazzescha il Spar in container sin ina parcella visavi la Garascha Berther. Las cumpras en quel succedan a moda digitala. D’anflar ein leu artechels e vivonda pil basegns dil mintgadi. Las stizuns pintgas els vitgs han da sbatter. Quei ei il cass pervia dalla gronda concurrenza dils centers, da l’autra vart era pervia dils cuosts che pon strusch pli vegnir cuvretgs cul recav. Per quei motiv ein novs models necessaris, vulan ins salvar ina purschida silmeins limitada. Las pusseivladads digitalas vegnan aschi gest il dretg mument. Stizuns cun access e cumpra cumpleinamein digital entscheivan a fitgar pei. Quei sistem gida a spargnar cuosts, surtut da persunal. Il vitg da Rueras ha giu ina stizun entochen avon struschamein diesch onns. Dapi che quella ei serrada ston ils vischins, possessurs da secundas habitaziuns e hosps da vacanzas serender a Sedrun ni Mustér per far lur cumpras. In project da pilot Il container che fuorma igl avegnir la stizun a Rueras en Val Tujetsch ei prefabricaus. «Sch’ei va tut tenor plan vegn el plazzaus ils 8 da mars 2023 sin ina parcella dalla vischnaunca da Tujetsch visavi la Garascher Berther», di Fredi Caminada dil Spar a Mustér. Il container vegn mess a disposiziun dalla Spar Handels AG, pil menaschi ei la stizun dil Spar a Mustér responsabla. «Quei container ei in project da pilot. El vegn a survir alla clientella a Rueras silmeins duront in onn. Sin fundament dallas cefras vesin nus lu, sch’il basegns ei avon maun», declara Fredi Caminada. Il plaz che survescha al container ei vegnius ulivaus ed era per l’electricitad sil plaz ha la vischnaunca procurau. «En sesez sa il container vegnir plazzaus e sto mo aunc vegnir mess en funcziun», di il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn. El beneventa l’iniziativa dil Spar: «Quei ei secapescha fetg positiv. Nus sustenin quell’iniziativa e sperein che la purschida vegni era nezegiada. Forsa ei la damonda talmein gronda e giavischada, ch’igl ei lu tuttina puspei madir d’arver ina stizun endretg a Rueras.» Ei drova in’instrucziun Damai che la stizunetta cun ina surfatscha da rodund 15 m quadrats ei accessibla sulettamein via telefonin en fuorma digitala, vegn ei ad esser necessari da dar in’instrucziun all’entschatta. «Glieud sils onns che paga buca regularmein ni insumma mai cun telefonin vegnin nus ad instruir. Ella media ei enzatgi da nus mintga di rodund treis uras leu e lu seporscha la caschun da mussar co il sistem funcziuna», di Fredi Caminada. La stizun ei aviarta da di e da notg, cun auters plaids: adina. Igl access succeda cun telefonin entras in QR-code, la cumpra da scadin product medemamein. Avon che badunar il container paga il client digitalmein la rauba registrada sin tiu telefonin. Il container ei survigilaus cun cameras. D’anflar el container ein tuts products ed artechels ils pli necessaris pil mintgadi. Per part vegn era offeriu products frestgs sco per exempel verduras ni paun: «Pertuccont il paun essan nus en discuors cul pasterner indigen che fagess lu la furniziun mintga damaun.» Sco quei che Fredi Caminada di, vegn il contuorn dil container aunc endrizzaus cun in plaz da seser ed ina staziun per cargar e-bikes. La parcella destinada pil container dil Spar a Rueras. Visualisaziun dil container dil Spar. Aschia in vegn plazzaus l’entschatta mars 2023 el vitg a Rueras. Ina stizun digitala per Rueras Sch’ei va tut tenor plan, survegn Rueras puspei ina stizun. L’entschatta mars duei numnadamein vegnir plazzau in container dil Spar el vitg. Leu vegn ei lu ad esser pusseivel da cumprar il pli necessari pil mintgadi. Il Spar a Mustér vegn ad esser responsabels pil menaschi, respectivamein per la purschida che stat a disposiziun alla clientella duront 24 uras al di. Accessibels ei quei container via QR-code e telefonin, medemamein a moda digitala succeda la cumpra. Il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, beneventa quella purschida e spera che la glieud nezegi ella. Sco quei che Fredi Caminada dil Spar a Mustér di, ei quella purschida in project da pilot. (fmr/hh)

Calcular prezis ei nuota aschi sempel per puras e purs che vendan products en stizuns sil menaschi. Tonpli che la clientella mira pli fetg sil prezi, demai che biars products per il mintgagi ein vegni pli cars. Ei dat recumandaziuns da prezis dallas organisaziun purilas ed aunc l’egliada silla concurrenza. «Quei funcziuna exact tuttina sco en tuttas autras branschas.» Sabine Bosshard fa part alla cussegliaziun dil Plantahof e sefatschenta denter auter cun la vendita directa. Tgi che venda in product sto quintar tut ils cuosts che la producziun caschuna inclus ina paga per l’atgna lavur. Lu ston ils vendiders definir il prezi per far amogna il product alla clientella. Secapescha ch’il prezi da vendita sto esser pli aults ch’ils cuosts da producir. La differenza denter cuosts e prezi da vendita senumna ‘marscha’ ed ei per las persunas che vendan ils products il gudogn. «Senza gudogn eis ei meglier da schar la detta dalla vendita directa», gi Cornelia Berther che posseda ina stizunetta a Dieni ella Val Tujetsch. Alzar proximamein Sco florista e pura venda ella arranscha-ments da fluras e divers products sco tuargia ni era fondue. «Jeu mirel secapescha per tgei prezis ch’auters porschan semeglionts products.» Tuttina tradescha Cornelia Berther da far atgnas calculaziuns e da buca sedrizzar alla concurrenza. La florista e pura ei pertscharta da stuer alzar ils prezis proximamein. «La rauba che jeu cumprel per elavurar mes products ei vegnida pli cara.» In’egliada dat Cornelia Berther magari era sils prezis dils grossists. «Jeu vai fatg stem ch’il prezi per la tuargia ei carschius marcantamein.» Per regla ein ils prezis ella vendita directa pli aults ch’ils prezis ellas stizuns. Quei conferma era Sabine Bosshard: «Ils products che vegnan vendi ellas stizuns sils menaschis purils ein unics ed ils prezis pli aults legitims.» Ei drova denton clientella promta da pagar, da quei ei era Cornelia Berther pertscharta. «L’euforia da corona ei vargada e mia sviulta sesanfla acutalmein sil nivel d’avon corona.» Euforia vargada Che l’euforia da corona ei passada han ins era encurschiu tiel menaschi Solanum e Degen. Sereina Schwab e Nathanael Bucher han affitau il menaschi puril dalla claustra da Mustér. Ed els produceschan sin lur menaschi da bio bia verdura e legums ch’els vendan per gronda part alla fiera jamnila a Cuera naven dil matg entochen viaden egl october. «Nus havein buca contonschiu il nivel dalla vendita d’avon corona duront la stad vargada», gi Nathanael Bucher. El ha fatg stem ch’ei dat pulitas differenzas denter ils singuls products ch’il menaschi Solanum ha vendiu igl onn vargau. Daco che quei ei aschia sa Nathanael Bucher sulet specular. El e Sereina Schwab s’orienteschan pertuccond prezis allas propostas da Bio-Suisse. «Nus dein era in’egliada sin ils prezis dils grossists.» Augmentar ils prezis ei negin tema tiel menaschi Solanum, sco quei che Nathanael Bucher gi. «In grond factur da cuosts ein las pagas tier nus ed aschiditg che nus stuein buc augmentar las pagas stuein nus buc alzar ils prezis.» Bein ein ils prezis per plontinas e cultem carschi. «Quei augment ei per nus buca ton relevants.» «Interessai che tuts profiteschan» Il survigilader da prezis, Stefan Meierhans ha presentau ils 27 da schaner 2023 in rapport che renfatscha als grossists d’incassar ina memia gronda marscha per divers products da bio visavi als medems products convenziunals. Ina renfascha ch’ils dus detaglists Coop e Migros renvieschan. Els argumenteschan la pli aulta marscha tiels products da bio viers ils convenziunals cun dapli cuosts da controllas, elavuraziun ed auter el sectur da bio. Il pledader da Bio Suisse, David Herrmann declara che l’organisaziun dils producents da bio hagi negina influenza sin las marschas dil commerci da detagl. «La marscha schai cumpleinamein en lur mauns.» David Herrmann puntuescha che Bio Suisse seigi intressaus che tuts profiteschien da bio. «Naven dalla producziun entochen tiel cumprader.» Cussegliaziuns puncto prezis dat Bio Suisse tuttavia. L’organisaziun publichescha propostas da prezis per mauns dalla vendita directa. «Secapescha che mintga producent ei era cheu libers da far sia atgna calculaziun», gi David Herrmann. Buca pli profitau dils products da bio e lur marschas han diversas stizuns da negozi natiral sco «Reformhaus Müller» ch’ei ius concuors la fin digl onn 2022. Dad ina crisa da bio vul il president da Bio Grischun, Claudio Gregori buca tschintschar. «Bio crescha vinavon, denton pli plaun ch’avon dus, treis onns.» Che diversas stizuns specialisadas sin products natirals ston ceder ei per Gregori negina surpersa. «Bio san ins oz cumprar dapertut e consequentamein ei la concurrenza carschida.»(fmr/ac)

Bligg – in dils pli enconuschents musicists svizzers – sepresenta quest onn agl Indoor Festival el Center Fontauna a Mustér. Quel ha liug ils 12 e 13 da mars 2023. Enconuschents ei Bligg cun differents hits sco «Rosalie», «Mannhattan», «Chef», «Legända & Heldä», «Us Mänsch» ni «B.L.O. doppel G». Medemamein dalla partida ein Kamrad, Pronto e Giganto. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, eis ei previu da porscher cun DJ Gianz partis suenter ils concerts. La prevendita ha entschiet tier Ticketmaster. Suenter ina pausa da plirs onns ei igl Indoor Festival a Mustér puspei vegnius organisaus igl onn 2002. (cdm/fmr) Bligg sepresenta il mars a Mustér.