Dacurt hai jau legì da la musicista Carole King che cumplenescha quest onn ses otgantavel anniversari. Igl era scrit ch’ella haja cumponì tut sia vita songs per ella sezza, ma er per auters. «Carole King pon ins senz’auter numnar ensemen cun ils songwriters enconuschents sco Lennon-McCartney, Jagger-Richards u er Bob Dylan.» Mes bunder era sveglià. Tgi è questa dunna uschè talentada? E surtut, co tunan ella e ses tocs ch’ella ha scrit? Jau hai tadlà sin sonos il disc «Tapestry» che Carole King ha fatg da l’onn 1971 (!) e sun stà inchantà. Igl è ina musica patgifica, quieta e melodiusa. Spert hai badà che jau enconuscheva almain in zic diversas da las melodias, sco p.ex. dals songs «Will You Love Me Tomorrow?» u er «You’ve Got a Friend». E cun tadlar l’ultim, numnadamain «(You Make Me Feel Like) A Natural Woman» hai jau pensà, quest song enconusch jau, ma chantà dad Aretha Franklin. Quella aveva pudì surprender il toc da Carole King ed ha gì grond success cun quest song. Perquai mes tip oz: Tadlai era vus il disc «Tapestry». I n’è betg mo musica per insatgi che ha in zic nostalgia, para a mai. Sche la musicista americana è propi uschè buna sco ils stars menziunads na sai jau betg, ma bella è sia musica en mintga cas. Jau la giavisch in bun otgantavel onn da sia vita. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. La musicista Carole King cumplenescha quest onn ses 80avel anniversari.

La societad cooperativa cun bunamain 20 purs investescha 2.6 milliuns francs per la construcziun d’ina nova chascharia. Quella remplazza la chascharia existenta che ha fatg ils davos decennis ses servetsch. Cun in act simbolic ha gì lieu a Sufers l’emprima badigliada da la nova chascharia che vegn construida tar l’entrada da la vischnanca. Markus Meuli, il pur, president e mainagestiun da la societad cooperativa ha ditg: «Oz è in di per l’istorgia da la chascharia, per ils purs ed er per la regiun». La raschun è che per realisar la nova chascharia hai duvrà pliras emprovas er pervia da la finanziaziun dal project. Quel è er ina part dal svilup regiunal «PRE Beverin» e vegn uschè taxà sco in da quels projects da gronda impurtanza e da gronda valur per la regiun da la Valragn. La Confederaziun ed il chantun sustegnan la realisaziun da la nova chascharia cun ina summa dad 1.12 milliuns francs. Ultra da quai vegn l’edifizi nov er sustegnì finanzialmain da l’agid da muntogna svizzer e natiralmain er entras credits d’investiziun e da la banca. Ultra da quai sustegna la vischnanca da Sufers sco vischnanca da staziunament il project cun ina summa da 300 000 francs. Agens meds finanzials derivan er dals vers 20 purs che furman la societad cooperativa, lura da fundaziuns ed er da sponsurs. Dapi il 2016 cura che la societad cooperativa da la chascharia Sufers è vegnida fundada pagan ils purs per liter latg dus raps en in fondo per la realisaziun dal nov bajetg. Ils purs han ultra da quaai er paga ina summa fin 9000 francs sco taxa d’entrada per la societad cooperativa. Radund 400 000 liters latg La chascharia existenta quella è bunamain 140 onns veglia e da preschent correspunda ella gia pli ditg na pli a las perscripziuns ed a las ordinaziuns da producziun e da l’igiena. Er manca l’infrastructura moderna ed actuala per lavurar effizient e manischabel. Dapi 30 onns vegn producì en la chascharia da Sufers chaschiel da bio e quai cun success. Sa fatg in num sin champ naziunal ha il travagl cunzunt er grazia al chaschiel da chaura e da nursa fatg da Dionis e Vreni Zinsli che han manà dal 2001 fin il 2021 fitg bain la chascharia da Sufers cun in contract da fittanza. Oz vegnan elavurads a Sufers 400 000 liters latg tar chaschiel la mesadad da quel è latg da vatgas 150 000 liters èn latg da chauras e 50 000 liters èn latg da nursa. La producziun annuala da chaschiel quella schea tar passa 330 tonnas. Sco che Markus Meuli ha ditg saja la societad cooperativa a la tscherca d’in fittadin per la nova chascharia, quai che saja fin ussa betg stà pussaivel cun esser intschert sche quella vegna insumma realisada. L’avertura da quella duai esser en in onn, lura speranza cun in fittadin e cun in augment da la producziun. Ils clients da la chascharia sajan bain ils retgs, dentant ils furniturs dal latg, ils purs quels sajan schizunt da fitg gronda muntada, ha punctuà il pur da Nufenen e president da la societad cooperativa. Menziunà saja er che 80% da la lavur per la construcziun da la nova chascharia da Sufers vegn fatga d’interpraisas dalla regiun. Ils purs che fan part a la suprastanza da la societad cooperativa dalla chascharia Sufers a chscun da l’emprima badigliada. (da san.) Christjohannes Gilli, Markus Meuli, president, Urs Heinz, Andreas Buchli e Martin Menn.

Enconuschais era vus quai? In dals voss chantadurs u ina da las vossas bands preferidas concerteschan finalmain puspè ina giada en Svizra e vus avais simplamain manchentà il cumenzament dalla vendita da bigliets. E natiralmain essas vus betg il u la suletta che admira questa chantadura ed uschia è il concert gia vendì ora cura che vus vulessas pustar in bigliet sin Ticketcorner. A mai è quai capità adina puspè ed uschia hai jau manchentà (senza dubi) super e nunemblidaivels concerts da Metallica, Die Ärzte u Florence & The Machine. Da curt sun jau stada al concert da Die Toten Hosen en il Letzigrund a Turitg. Questa prevendita n’hai jau betg manchentà. Daco? Perquai che Ticketcorner porscha ina superischma funcziun che sa numna «Ticketalarm». E quai funcziuna uschia: Sin la pagina www.ticketcorner.ch (ina da las vendidras principalas da bigliets per concerts) datti la pussaivladad da tschertgar tut ils pussaivels artists, sco per exempel Patent Ochsner. Sch’ins clicca lura sin l’artist datti ina fanestra cun il titel «Ticketalarm». Là pudais vus inoltrar vossa adressa da mail. E tar il proxim concert da Patent Ochsner survegnis vus automaticamain in e-mail cura che la vendita da bigliets cumenza. Schenial, u betg? Durant mias retschertgas per quest tip hai jau casualmain legì d’ina app che sa numna «Songkick» e porscha ina funcziun sumeglianta. Per tuts cun ina affinitad per smartphones ed apps è quai il tip dal tip: «Songkick» pudais vus connectar cun Apple Music u Spotify. L’app «Songkick» registrescha lura automaticamain vossas artistas e bands favurisadas e s’annunzia, pli spert che quels concerteschan en Svizra. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Viandar è in sport popular dentant betg senza in tschert ristg, sco quai ch’ils accidents da las emnas passadas en l’Alpstein conferman. Turas cun guidas e guids da viandar n’èn tuttina betg fitg enconuschentas. Malgrà ch’els intermedieschan bler dapli che sulet segirtad sin la senda da viandar. Tschintg accidents mortals da viandants crudads entaifer tschintg emnas en l’intschess da l’Alpstein en il chantun Appenzell Dadens fa per­tschert che viandar n’è dal tuttafatg senza ristg. Fin 1600 persunas èn en media vegnidas spendradas dals servetschs d’agid ils dus onns passads sin vias e sendas da viandar svizras tenor indicaziuns da SRF, quai n’èn betg main che 40% da tut las acziuns da salvament en las muntognas. La gronda part da viandantas e viandants èn sa blessads entras crudadas. Roman Cathomas, il president da l’uniun Sendas da viandar grischunas relativescha il dumber d’accidents e regorda al grond dumber da viandantas e viandants. Gist durant ils dus onns da corona è quai dumber creschì marcant e cun el ils accidents. Turas accumpagnadas L’uniun Sendas da viandar n’è sulet responsabla per signalisar las sendas da viandar grischunas. Ella s’engascha era per la segirtad dals spassegiaders. Per exempel intermediescha l’uniun ina retscha da manadras e manaders da turas che n’enconuscha betg sulet las turas e sias pretensiuns. Ils guids da viandar èn scolads en chaussa segirtad e dastgan manar turistas e turists sin sendas signalisadas cotschen/alv. Albert Greuter lavura dapi 19 onns sco giud da viandar ed el fa quai in pau per plaschair e passatemp. «Quant ditg che jau fatsch quai na sai jau betg, jau hai cuntanschì mes 80avel.» Albert Greuter ha constatà ch’avant 20 onns era viandar anc in passatemp per persunas sur 50 onns. «Oz entaupan ins dapli glieud giuvna e famiglias.» Betg tuts che van a viandar èn dentant era viandants. Tscherts deficits vesa Albert Greuter magari en l’equipament cun sandalas e chalzers da gimnastica. «Da bell’aura po quai anc tanscher, sche l’aura mida andetgamain datti svelt problems.» Sa preparar sin ina tura che correspunda a l’atgna cundiziun è indispensabel. «Lura mantegn il viandar corp e spiert fin en l’auta vegliadetgna.» Scolar guids da viandar L’uniun Sendas da viandar grischuna n’ intermediescha betg sulet guidas e guids da viandar, ella scolescha era ils manaders. Sco quai che Roman Cathomas di, fa ella quai per l’entira Svizra. «Nus organisain quests curs da cuminanza cun l’uniun Sendas da viandar svizra.» L’uniun grischuna ha surpiglià la scolaziun pervia da sia gronda experientscha cun scolar guids da viandar, punctuescha Cathomas. Ed ils curs èn bain frequentads. «Ils 22 plazs che nus purschain èn adina occupads da persunas che derivan da l’en­tira Svizra.» Cun il curs da basa che cuzza 51 dis cun 12 differents moduls n’è la scolaziun dentant betg finida. «Guidas e guids ston frequentar regularmain curs da repetiziun.» Albert Greuter regorda ad ulteriuras incumbensas ch’el ademplescha vers ses giasts. «Els vulan savair bler davart la cuntrada, l’istorgia e la cultura da l’intschess ch’els prendan sut a pe.» Ina professiun giuvna «Guida e guid da viandar è anc ina professiun giuvna», di il president da l’Uniun grischuna, Sep Antona Bergamin da Cunter. El è sez giud da viandar ed ha dacurt timunà la 17avla radunanza da l’uniun da guidas e guids. Sep Antona Bergamin è conscient che la purschida da guidas e guids da viandar n’è tant enconuschenta sco per exempel las guidas ed ils guids da muntogna. L’uniun dumbra passa 70 commembers e singuls dad els vivan pli u main da la professiun da guidar turas da viandar e turas cun chalzers da naiv. «Guidas e guids pon ins cuntanscher via la pagina d’internet da l’uniun Sendas da viandar grischuna.» Singulas uniuns turisticas porschan medemamain turas da viandar guidadas e singulas guidas e guids lavuran per scolas da sport da muntogna ensemen cun guids da muntogna. «Senza ina organisaziun davostiers èsi grev da chattar clientella», punctuescha Albert Greuter.

Emprim e segund post per Castrisch en la concurrenza da gruppas tar ils tiradurs giuvens. La gruppa da Sedrun-Tujetsch vegn vicecampiunessa grischuna en la categoria giuvenils. En il tir singul han Ronja Levy e Lucas Caviezel fatg ina medaglia. A Versomi ha gì lieu il di grischun dals tiradurs giuvens. Da la partida èn stats 100 mats e mattas da diesch fin 20 onns. Organisada è l’occurrenza vegnida da la Societad da tir Signina cun ses president Hans Stucki. La garda giuvna da tir dal Grischun ha profità da las bunas relaziuns e da la vista excellenta cun sajettar resultats stupents. Persvas han er ils mats e las mattas da la Surselva e quai cunzunt en la concurrenza da las gruppas. Quella è era gist il campiunadi chantunal da gruppas tar ils giuvens e tar ils giuvenils. Be trais puncts differenza En la concurrenza da gruppas tar ils tiradurs giuvens U21 è la tensiun stada gronda fin tar il davos culp. Sa qualifitgadas per quel campiun chantunal avevan 16 gruppas. Partida en la concurrenza sco gronda favurita è lura la gruppa Castrisch I, ella che aveva gia gudagnà la runda da qualificaziun. A Versomi èsi lura vegnì tar in vair cumbat intern tranter las dus gruppas Castrisch I e Castrisch II. La surpraisa è lura bain stada che Castrisch II ha gudagnà il campiunadi grischun cun in resultat da 685 puncts. Castrisch I ha tratg in punct damain ed uschia chaschunà ina victoria dubla per la Surselva. Cumplettà il podest ha la gruppa da Tavau che ha fatg in resultat da 683 puncts. Tranter la gruppa victura e la gruppa cun il terz plaz è la differenza da puncts be stada trais puncts, uschia che en quella concurrenza da gruppas n’ha segir betg mancà la tensiun. Tar ils giuvenils ha la gruppa cun duas mattas ed in mat d’Andeer gudagnà cler cun 491 puncts. Segunda è vegnida en quella categoria da gruppa U15 la gruppa da Sedrun-Tujetsch che ha sajettà 484 puncts. Cumplettà il podest ha la gruppa Engiadina Bassa. Fabio Giger e Livio Tscharner èn ils victurs 75 mats e mattas han sajettà la concurrenza singula en la categoria giuvens U21. Cun Fabio Giger (Pasqual) ha in dals gronds favurits gudagnà il tir. Giger è gia stà trais giadas il pli sisum il podest (2016/2018/2019) tar ils giuvenils ed ussa per l’emprima giada er en la categoria dals giuvens. A Versomi ha il tiradur da 17 onns fatg 93 da 100 puncts pussaivels. Segund è vegnì Ray Perfler (Favugn) e cumplettà il podest ha Ronya Levy (Sedurn-Tujetsch). Tar ils giuvenils cun ina participaziun da 25 mats e mattas sa numna il victur Livio Tscharner (Schiers/Aschera). Il mat da 12 onns ha sajettà fitg bain cun far in resultat da 91 puncts. Lucas Caviezel (Vrin) ha tera tratg cun 90 puncts in resultat excellent ed è vegnì grazia a quel sin il segund post tar ils giuvenils. Terza è vegnida Rajmonda Omura (Andeer) cun er avair fatg 90 puncts. Las rangaziuns cumplettas èn publitgadas sin la pagina d’internet: www.kbsv.ch. Il podest singul categoria U21. (da san.) Ray Perfler, Fabio Giger e Ronja Levy. Castrisch II, la gruppa victura categoria U21: (da san.) Franco Casutt, Lina Decurtins, Jan Capaul ed Eric Derungs. Ils megliers da la categoria U15, (da san.) Rajmonda Omura, Livio Tscharner e Lucas Caviezel.

Enfin ussa han ils ferms temporals anc pudì gulivar pli u main la mancanza da naiv ed uschia da l’aua da baiver per il muvel. Sch’i na plova betg proximamain, alura han diversas alps problems da bavrar la muntanera. «Alps che han ussa memia pauc aua survegnan problems.» Quai di il president da l’Uniun purila grischuna, Thomas Roffler. El enconuscha diversas alps en il Grischun ch’èn en las stretgas cun l’aua da baiver per ils animals. «Uschè schleta sco l’onn 2018 n’è la situaziun dentant betg.» La stad d’alp dura dentant anc in pèr emnas e: «Plievgia pli intensiva durant in pèr dis n’è betg en vista.» Gist perquai è il president da l’Uniun purila grischuna da l’avis che la mancanza d’aua sin las alps grischunas creschia ils proxims dis ed emnas. «La sitgira ha cumenzà tar nus pli tard che per exempel en il vest da la Svizra.» Il zercladur ha anc purtà precipitaziuns pli u main regularas. Per cletg, accentuescha Thomas Roffler e fa valair che las alps ed ils purs da la Svizra franzosa pateschian pli fitg da la setgira. En divers lieus sgolan helicopters da l’armada aua sin las alps. Ella fa quai sin la dumonda d’agid dals chantuns pertutgads. Investì en il provediment d’aua Laschà sgular aua sin l’alp han era ils purs che chargian biestga en l’Alp Negias ch’è part da l’Alp Vanescha entadim la Lumnezia. Quai è succedì la stad 2018 sco quai ch’il pur da Vrin, Thomas Alig di. El sez chargia biestga ell’Alp Negias e quinta da pudair mitschar quest onn dal transport d’aua cun il helicopter. «Nus avain sutterrà in tanc da 10 000 liters en ina val per rimnar aua che lieua ed avair reservas». Normalmain hai gronds cuflads da naiv en quai intschess che furneschan ditg aua durant la stad.» Las cuflas han dentant mancà la primavaira e la pauca naiv ch’i aveva dà è luada svelt la primavaira. «Ils ferms temporals durant la stad han tuttina pudì emplenir il tanc dad aua.» Las funtaunas ch’avevan antruras aua per la biestga èn dentant gia daditg sitgas. Ils responsabel per l’alpegiaziun tar il Plantahof, Töni Gujan quinta medemamain che la situaziun possia pegiurar las proximas emnas sin las alps sch’i na possia betg plover. El ha regurdà a diversas alps che hajan investì ils davos onns en il provediment d’aua era pervia da las experientschas dals onns passads cun stads adina pli sitgas. Pli pauc latg En la Val Müstair per exempel na para la situaziun mumentan betg mala quai che pertutga l’aua da baiver per il muvel ad alp. Reto Lamprecht, pur e cussegliader puril menziuna ils regulars temporals che hajan purtà il liquid necessari. «Nus avain chargià baud las alps e tenor situaziun stuain nus forsa turnar in pau pli baud a chasa.» Da planscher datti tar las alps cun vatgas da mulscher. Dentant betg tant pervia mancanza dad aua. «Las vatgas dattan quest onn main latg perquai ch’il pavel è creschì svelt ed è svelt vegnì vegl», di Reto Lamprecht. Tenor Töni Gujan vala quai pli u main per l’entir chantun Grischun ed el quinta plitost cun in onn cun ina producziun da chaschiel sut la media. Bunas novitads da la represchentanza agrara datti percunter quai che pertutga la racolta da fain e rasdiv. «Bler meglier che spetgà», di per exempel Reto Lamprecht.

Gest entuorn quei temps viers miez d’uost haiel jeu per biars onns astgau accumpignar ina persuna fetg impurtonta dal Sudan duront sias visetas en Svizra. Per l’emprema gada ei quei stau ils 15 d’uost el Grischun nua ch’el, il portavusch da siu pievel sudanes smanatschau metteva avon la situaziun zun dramatica, aunc oz – 8 onns suenter l’independenza dal Sudan dil Sid – e defendeva ils dretgs umans. Il cuors da sia veta ha fatg gronda impressiun a mi. Surtut cura ch’el raquintava che en sia tiara sesanfla sia catedrala ora en la natira sut las plontas da Mangrovia. Quei era il cass cura ch’el festivava la solemna fiasta da Nossaduna d’uost «ascensiun» sin ils cuolms dal monti Nuba, ina zona dispiteivla, in territori contestaus, cumbattius denter il regime da Khartoum e l’armada da liberaziun dil pievel sudanes (SPLM). Leu viva in pievel en gronda paupradad. En siu uestgiu d’origin en la capitala da Karthoum haveva el ina biala e gronda catedrala, da leu ha el stuiu fugir en exil per 17 onns e buca astgau turnar anavos pli, ed aschia era stuiu desister dalla sepultura da ses geniturs per prighel da vegnir assassinaus. Siu engaschi per siu pievel ha purtau el en contact cun numerus guvernaturs europeans ed americans nua ch’el cun gronda curascha fageva attends sin la situaziun dramatica da quella etnia fetg discriminada: il pievel del Monti Nuba el Sudan. Quei pievel che consista ord Nuer, Dinka ed ils Nubas. Buca da scumbigliar cun ils Nubiers ch’ins anfla oz el sid dall’Egipta ed era el Sudan. Mo nua sesanfla quella regiun che vegn numnada il Monti Nuba. E co savein nus metter avon il territori dil Monti Nuba? Quel ei cirdumdaus da cuolms sin ina altezia da biabein 1000 meters sur mar, 140 km lunghezia e 70 km largezzia. Ch’el astgava esser mintgamai entuorn ils 15 d’uost, pia alla fiasta da l’ascensiun da Maria, cun nus en Svizra era per el ina fetg gronda honur e consolaziun en sia situaziun fetg difficila. Cuquei ch’el haveva defendiu ses fideivels avon biaras instituziuns internaziunals che s’occupeschan dils dretgs humans. Quei plascheva buca al regime ed aschia era sia veta en prighel. Siu pievel muncava ad el zun fetg. La cultura dil pievel Nuba va per svanir. Igl ei in pievel zun mudest che semussava el costum dad Adam ed Eva era en las ceremonias religiusas. In pievel che parta tut in cun l’auter: il paun da mintgadi, il plascher cura ch’ei deva ina naschientscha ed era la tristezia muort bumbardaments, munconza dalla maglia sco era da medischinas. Lur ceremonias religiusas, lur messas solemnas vegnevan festivadas sut tschiel aviert. Il sulet schurmetg dil ferm sulegl african eran las plontas da Mangrovia. Igl uestg raquintava loschamein adina puspei, mia catedrala sesanfla ussa sut las plontas da Mangrovia. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi 24 onns tar l’organisaziun Kirche in Not, ina ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitai sigl entir mund. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Dumengia, ils 21 d’avust 2022 han lieu en la baselgia da s. Gada a Mustér (11.00) ed en la Chiesa di S. Giovanni Battista a Leontica (17.00) en Val Blenio concerts cun musica classica. Els vegnan organisads sut il titel «Cultura sul Lucmagn». D’udir èn ovras da plirs cumponists, tranter auter da ­Gion ­Giusep ­Derungs. Quest onn ha el pudì festivar l’anniversari da 90 onns. Ils dus concerts duain er esser in omagi al cumponist rumantsch. Per il natalizi da Gion Giusep ­Derungs ha la Südostschweiz dals 14 d’avrigl 2022 scrit: «In pragmaticher cun sentiment musical.» Gion Giusep Derungs è naschì a Surcasti, ha chantà gia da giuven en plirs chors, tranter auter en la Ligia Grischa. El ha studià a Basilea tar Rudof Moser. Students da Moser èn era stads tranter auter Paul Sacher e Yehudi Menuhin. Derungs è stà scolast secundar, 1964 ha el surprendì la func­ziun da scolast da musica a la Scola chantunala a Cuira. Sper il chor da la scola chantunala ha el era dirigì il Chor viril Surses (da lez è el era dirigent d’onur), il Chor masdo Surmeir e la Ligia Grischa. Sco expert è el stà ­engaschà a bleras festas da chant. Sia lavur cumpeglia tschients cumposiziuns, surtut per chor, ma lu era musica da chombra. Als concerts a Mustér e Leontica vegn interpretà in quintet da Derungs che n’è anc mai vegnì preschentà enfin uss en Svizra. Als concerts che stattan sut il patrunadi da la Pro Lucmagn e che vegnan organisads d’uniuns da cultura da Mustér e da la Val Blenio, sa preschentan musicistas e musicists surtut dal Grischun. D’udir èn Oana Milena ­Camartin, Scarlette Stocker sco er l’ensemble cun Josias Just, ­Katharina Brunner, Roberto ­Cuervo, Gion Andrea Casanova e Maja Rehm. Sper ovras da Derungs èn d’udir er ovras da Benedetg Dolf, Bela Bartók e Franz Danzi. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza senza garanzia che quel «tip» plaschia alura. Cultura sul Lucmagn.

Quest onn festivescha il Museum retic a Cuira il giubileum da 150 onns. La FMR ha gì mirveglias co che quest giubileum vegn «festivà» ed ha perquai visità la nov’exposiziun, «La chombra mirvegliusa». Tant saja tradì: Igl è in’exposiziun plain surpraisas. Part I. Ina spada d'amulet chinaisa, la mumia egipziana Ta-di-Isis ed in dent d’ivur dad in elefant african – En la terza auzada dal Museum retic a Cuira èn actualmain exponids 150 objects da l’istorgia grischuna. Magari era da quels objects ch’ins na spetgass betg e che fan in pau surstar. Tge ha atgnamain in object sco ina mumia egipziana u in dent d’ivur dad in elefant pers en ina exposiziun dad istorgia grischuna? «Quai è ina buna dumonda», di la directura dal Museum retic Andrea Kauer. «Nus vulevan exponer objects or da noss deposit, ch’èn vegnids rimnads durant quests 150 onns, per uschia era mussar ch’ils criteris per rimnar insatge da l’istorgia grischuna èn sa midads en quest temp.» A tgi tutga atgnamain la mumia? Cun scriver brevs a Grischuns da l’entir mund aveva il fundatur dal museum empruvà da ramassar objects e daners da l’entir mund. Uschia n’èn betg be arrivads daners en il Grischun, mabain er objects. Il giurist e fundatur dal museum, Peter Conradin von Planta da Zuoz (1815-1920) aveva dumandà Grischunas e Grischuns da tut il mund: commerziants e pastiziers da trametter objects per mussar quests en la Chasa Buol a Cuira. Uschia èn er arrivads objects che n’avevan insumma nagina relaziun tar il Grischun, sco il vaschè dad ina mumia da Theben (guarda fotografia). «Ozendi na sa tschentass ina mumia egipziana betg pli en noss museum, perquai ch’ils criteris da rimnar objects istorics grischuns èn sa midads en il decurs dals onns – ed era la dumonda da la derivanza è vegnida pli urgenta ozendi.» La dumonda, «a tgi tutga» atgnamain in’object istoric sco per exempel ina mumia u ina spada d’amulet chinaisa, fatschenta actualmain prest tut ils museums svizzers, perquai che tscherts objects èn sa tschentads sin moda dubiusa en in museum, per exempel ovras d’art che Nazis avevan engulà, u lura objects istorics dal temp dal colonialissem. «Nus vulain chattar ora activamain cun la perscrutaziun danunder ch’in object deriva», di Andrea Kauer. Ozendi vala numnadamain la devisa che l’origin dad in object sto esser sclerì, uschiglio èsi da dar enavos u da chattar in’autra schliaziun per l’object. Er il Museum retic è vi da chattar ina soluziun per tals objects. «Nus essan il mument vi dad eruir, era cun agid dad in etnolog, l’origin dad objects da nossa collecziun, ma quai è tut auter che simpel, perquai che circa in terz dals objects èn d’origin nunenconuschent», di Andrea Kauer. «A nus èsi dentant impurtant da metter las chartas sin maisa e da far las perscrutaziuns necessarias da la derivanza tar quels objects. D’atun suonda lura er in’exposiziun en il Museum retic davart questa tematica.» 150 objects – 150 onns Ma uss enavos tar l’exposiziun actuala. En l’exposiziun «La chombra mirvegliusa» èn actualmain exponids 150 objects. Da mintg’onn d’existenza dal museum han ils curaturs in object particular – tranter auter er objects da la Rumantschia. La FMR preschenta oz in object «sursilvan», in object «surmiran», ed in object egipzian. Object 1: La trucca da capricorn dal Surses da l’onn 1576 «Da questas truccas sumegliantas avain nus 250 en noss deposit a Haldenstein», di la directura dal museum, Andrea Kauer. Avant ch'igl ha dà las stgaffas, mettev'ins en salv la vestgadira u autra rauba da chasa en truccas. Ils capricorns entagliads ed ils ornaments da la gotica tardiva sin las varts rendan l’object spezialmain attractiv. Quest tip da las truccas goticas, cun las aissas lateralas prolungadas sco pes, vegniva fabritgà a partir dal 16avel tschientaner en l'Engiadina ed en il Surses da mastergnants indigens. Questa trucca vala era sco precursura da la trucca da capricorn classica dal Surses. Ina collecziun, sco quella vasta collecziun da truccas, reflectescha adina er ils interess specifics dals directurs en uffizi. Sut la direcziun da Hans Erb è la collecziun da truccas s'engrondida tranter ils onns 1960 e 1976 sin passa 250 exemplars. (mr/fmr) Object 2: Il chavaschnecs da Lumbrein, senza data Lindornas u schnecs eran ina tipica tratga da glieud povra en il Grischun. Per la Baselgia n’eran molluscs betg charn e perquai dastgav’ins mangiar quels durant il temp da curaisma. Er en il Grischun giev'ins a rimnar quests animals. Per gronda part era quai lavur a maun, ma per pudair tiers ils exemplars tranter ils craps ed en il terratsch utilisav'ins in «chavaschnecs». Ils animals rimnads vegnivan u brassads immediat sin il fieu u engraschads e conservads en chaschas da lindornas fin ch'els avevan serrà il viertgel da lur chasetta per il paus d'enviern. Pachetadas en butschins eran las lindornas lura prontas per l'export, cunzunt en l'Italia. (mr/fmr) Object 3: Il vaschè da la mumia Ta-di-Isis, Theben, circa 650/600 a. Cr. In exempel da la collecziun che para exotic è la mumia da Ta-di-Isis. La mumia han ils cusrins da Peter Conradin von Planta tramess da l’Egipta a Cuira. Els aveva là in grond commerzi da mangola. A Cuira è quella mumia stada exponida durant decennis. E dal rest: l’artist da Cuira H.R. Giger, il creader dad Alien, ha sa laschà inspirar da la mumia. (mr/fmr) Part I e Part II En in’emprima part preschenta la FMR 2 objects «rumantschs»: in object da la Surselva, in dal Surmeir. E sco dessert anc in object or da l’exposiziun actuala che vesa simplamain ora bain, exact, la mumia! Plinavant fatschenta nus la dumonda, schebain la quella mumia egipziana u auters objects ston vegnir dads enavos a l’Egipta in bel di? En la segunda part preschenta la FMR 3 ulteriurs objects da l’exposiziun actuala e nus avain dumandà la directura Andrea Kauer sch’i haja insumma anc plaz en ils deposits dal Museum retic. (fmr) L’exposiziun «La chombra mirvegliusa» è da vesair en il Museum retic. Sche Vus n’avais betg la pussaivladad dad ir a Cuira, datti er ina pagina d’internet (era per rumantsch) – per guardar ils exponats e leger lur istorgia. Cun il suandant QR-Code As tschentais Vus sin quel. Plinavant metta il Museum retic a disposiziun in mediaguid per las exposiziuns actualas, era quel per rumantsch. A maun da 18 objects da differentas epocas fan ils giasts in viadi tras l'istorgia dal Grischun dal temp da crap fin al preschent.

Il Museum retic ha avert sias portas oz avant 150 onns. Per quest giubileum ha la FMR visità l’exposiziun actuala «La chombra mirvegliusa». E la directura Andrea Kauer ha declerà, pertge ch’il Museum retic survegn plaunet in problem da plaz. Part II. Dapi che Peter Conradin von Plantà Zuoz ha cumenzà a rimnar objects da l’istorgia grischuna èn passads ussa 150 onns. Perquai festivescha il Museum retic quest onn ses 150avel anniversari. E per l’exposiziun d’anniversari èn vegnids tschernids 150 objects – da mintga onn in. Il deposit d’objects dal Museum retic sa chatta a Haldenstein e cumpiglia ussa gia var 100 000 objects. Hai insumma anc plaz ils proxims 150 onns da rimnar vinavant en quest stil? «Gea, en il cas ideal vai era vinavant uschia. Nus rimnain uschia ils objects ch’els pon er anc vegnids exponids en 150 onns» di la directura dal Museum Andrea Kauer. «Ma i vegnan a sa dar novs access e novas perspectivas a quels objects.» «Il problem da plaz na vegn betg pli pitschen» «Nos pensum èsi da conservar tut quai ch’ha insacur ina giada survegnì in numer da register. Ed era sche nus avain per exempel var 250 truccas grischunas, conservain nus tuttas tuttina e na vendain betg simplamain quellas.» Tuttina, il problem da plaz per tut quels objects na vegn betg pli pitschen ils proxims onns. «I dat be duas schliaziuns en quest cas: U che la collecziun vegn pli pitschna u il plaz pli grond», declera Andrea Kauer. «Il focus da rimnar vegn forsa ad esser pli concentrà e main en la largezza. La dumonda, tge èsi insumma da rimnar fatschenta nus.» Pia, er ils proxims onns vegn il Museum retic a rimnar vinavant chaussas d’interess documentar ed istoric. Ma co vegn in object atgnamain en in museum? «Savens vegn la glieud sperasvi cun in chartun e dumonda, sche quai fiss d’interess per il museum, quai è la via la pli frequenta. Tranteren, fitg darar, vegnin nus era sezs activs e giain a la tschertga.» 150 onns – 150 objects La rimnada da l’exposiziun actuala è tenor il carnet da l’exposiziun ina «maschaida giaglia e fascinanta». Tut ils 150 objects na vegn la FMR betg da preschentar qua, la gasetta schluppass. Perquai mussain nus qua ina selecziun. Object 1: Il schluppet cun marca da Gian Marchet Colani (1772‒1837), Puntraschigna, ca. 1835 Sin la channa dal schluppet è engravà «Giann Colany». La marca renviescha al ferrer d'armas che ha producì il schluppet. Gia cun 19 onns era Colani il meglier tiradur da l'Engiadina. Sia reputaziun sco chatschadur era legendara: el duai avair sajettà plirs urs e var 2700 chamutschs. Ma el n'è betg stà mo chatschadur, mabain er ustier, pur e guid da muntogna. L'onn 1835 duai el esser stà sin il Piz Palü. Ses contemporans al admiravan e temevan. Ins scheva perfin ch'el haja assassinà in concurrent da chatscha. Pervia da questa disfamaziun è Colani daventà il model per la figura principala dal roman «Der König der Bernina» (1900) da Jakob Christoph Heer. Object 2: In apparat per pertgirar il muvel, Domat, enturn il 1960 Pli baud pertgiravan uffants per il solit il muvel. En il mintgadi criv dal puresser clamav'ins ils mattatschs savens mo «buobs». Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins remplazzà ils «buobs» cun apparats per pertgirar il muvel sco noss exponat. El cuntegna ina battaria che fa circular cun agid d'in cabel e d'ina morsetta current electric tras in cirquit serrà da fildarom u tras ina corda. Cura ch'in animal tutga en la saiv, survegn el in culp. La mecanisaziun ed electrificaziun èn svilups impurtants en l'agricultura dal 20avel tschientaner. L'apparat illustrescha questa midada sco uschenumnà «object da sava» en la collecziun dal museum. El sa numna «Boy». Object 3: La nixa da Valendau, figura da bigl, Valendau, 1760 Amez il vitg da Valendau stat in dals pli gronds bigls da lain da l'Europa. El mesira 4,8 giadas 12 meters. Sin sia pitga sesa ina nimfa cun in chapè florentin. Ella è ina copia – il 1953 han ins dischlocà l'original per motivs conservatorics en la collecziun dal museum. La nimfa aveva patì adina pli fitg da las influenzas da l'aura. Davart la figura e ses origin datti da tuttas sorts mitus. Tenor las actas d'entrada dal museum è ella in regal dal colonel Johann Peter Marchion (1695‒1766). L'artisan indigen Hans Bonadurer (1717‒1788) duai avair entaglià ella. I n'è oz però betg pli pussaivel da verifitgar questas indicaziuns. Part I e Part II En l’emprima part – publitgada ier en La Quotidiana – ha la FMR preschentà 3 objects da l’exposiziun actuala dal Museum retic: in object da la Surselva, in da l’Engiadina’Ota ed in dal Surmeir. E nus avain dumandà la directura Andrea Kauer, sche tscherts objects sco la mumia ston vegnir restituids a quels ch’i tutgan. En la segunda part dad oz preschenta la FMR 3 ulteriurs objects da l’exposiziun actuala e nus avain tschentà la dumonda sch’i ha insumma anc plaz per objects en ils deposits dal Museum retic. L’exposiziun «La chombra mirvegliusa» è da vesair en il Museum retic. Sche Vus n’avais betg la pussaivladad dad ir a Cuira, datti er in guid digital (er per rumantsch) – per vesair ils exponats e lur istorgia. Cun il suandant QR-Code sa tschentais Vus sin quel.

Ils 4 da settember 2022 è il dieschavel di da la mort da l’organist, pianist, pedagog da musica e cumponist grischun Gion Antoni Derungs. L’onn 2012 è el mort a Cuira – dus dis avant ses 77avel anniversari. Per quest motiv resuna tranter il 1. ed ils 4 da settember en il rom da set concerts ina selecziun d’ovras dal musicist grischun. Cun Gion Antoni Derungs vegn undrà in artist, al qual il chantun Grischun e surtut la Rumantschia han d’engraziar fitg bler. Tgi n’ha betg gia chantà ina da sias chanzuns en in chor u tgi n’ha betg gia tadlà in concert cun titels da l’ovra cumplessiva da Derungs? Il 2015 ha Clau Scherrer constatà en in’intervista che Gion Antoni Derungs saja «in amitg da tut ils cantadurs». Ed Erwin Ardüser, da quel temp referent da la direcziun da RTR, ha caracterisà el a moda anc pli concisa: «In dils nos». Els han tuts dus tutta raschun. Modest e gentil Quel onn, pia il 2015, eran conservadas en l’archiv da musica da RTR betg main che 1633 registraziuns realisadas dapi il 1957; oz dastgass la cifra esser anc pli auta. Ed en il rom dal festival en onur da Gion Antoni Derungs l’entschatta da settember a Cuira vegnan registradas ulteriuras ovras, tranter auter era diversas primaudiziuns. Quest fatg fa forsa surstar, ma el correspunda exact al caracter dal cumponist Derungs. Il citat dal romanist grischun Arnold Spescha fa resortir sia modestadad, sia gentilezza, sia cordialitad ed amicabladad: «Char Gion Antoni. Anc oz aud jau tia vusch miaivla ch’era l’expressiun da tes caracter curtaschaivel. Ed jau ves tes egls viscals che derasan bainvulientscha … La profunditad da tes patratgs e da tes sentiments, tia seriusadad e tes umor. Tia entira persunalitad s’exprima en tia ovra che viva vinavant e procura che ti restias a nus en buna regurdientscha.» Ovra fitg vasta Il mument da sia mort l’onn 2012 ha Gion Antoni Derungs laschà enavos in’ovra cumpositorica immens vasta e multifara. Il catalog d’ovras cumpiglia 191 cumposiziuns cun in numer d’opus e 700 titels senza in tal. Sia forza creativa sin il champ da la cumposiziun è ordvart remartgabla en vista da sias numerusas obligaziuns – dal pensum da scola al seminari da scolasts sur l’uffizi d’organist en la catedrala da Cuira fin a la direcziun da chors e d’ensembles vocals. Per bunamain tut ils geners musicals usitads ha Derungs furnì contribuziuns impurtantas. Igl è damai evident ch’ins na po betg represchentar tut ils geners en il rom da set concerts. Ma tuttina: musica da chombra, in concert d’orgla, il concert cun il chor d’uffants da la Scola da cant Surselva e cun il Chor da giuvenils grischun, duas represchentaziuns cun orchester sinfonic ed il concert sacral cun l’ensemble vocal Origen sut la direcziun da Clau Scherrer demonstreschan ina gronda diversitad en tut ils reguards. Ultra da quai aveva Derungs adina en egl las interpretas ed ils interprets: la partitura d’ina sinfonia per in orchester professiunal sa differenziescha cleramain d’ina tala per in chor d’amaturas e d’amaturs. Tuts dus valevan dentant tuttina bler per Derungs, eran tuttina impurtants per el. Cudesch davart il cumponist Per finir resti anc da menziunar la preschentaziun d’in cudesch cun la biografia dal cumponist che ha lieu ils 29 d’avust a las 18.00 en la Biblioteca chantunala dal Grischun a Cuira. In’exposiziun installada là davart Gion Antoni Derungs è accessibla a partir da quella data durant ils temps d’avertura regulars. Infurmaziuns detagliadas: www.derungsfestival.ch Gion Antoni Derungs.

Enconuschais era Vus quai? In emprim sgrattar en la gula, il chau in zic pli chaud che normalmain ed in morder en il nas. Gea, senza dubi, ils emprims sintoms dal proxim dafraid dattan sentur. Èsi gia memia tard? Poi jau anc far insatge cunter quai? Quant nausch vegni propi ad esser? Dumondas senza fin che ma van tras testa en quels muments. Jau hai propi gia empruvà ed experimentà cun tut ils tips e trics – da tatta, da mamma, d’amias e dals gurus sin Instagram: sgargugliar cun té da salvgia, mangiar pli saun (fritga e da quai), baiver dapli aua, gea perfin medicaments sco Pretuval C, che duessan cuntegnair ina extra purziun vitamin c. Savens èsi tuttina stà memia tard e jau hai passentà intgins dis en letg. Tochen…ch’ina amia m’ha raquintà da questa bumba. Na, betg ina bumba en quel senn, mabain ina vaira bumba cunter tut ils virus, bacterias e quels smaladets scherms infectus. La bumba è simpla e tutga atgnamain en mintga chasada: schentsch (bio), mel, paiver, citrona e curcuma. Davart ils effects positivs da quests singuls meds tradiziunalas avais senza dubi era Vus gia udì. La bumba unescha quasi tut questas ingredienzas medicinalas ed ha forsa gist perquai in effect talmain positiv. Il recept è simpel: Coier aua cun intginas flettas schentsch (dapli e meglier èsi), lura agiuntar citrona, paiver e curcuma. Cura ch’il té è sa sfradentà in tant, agiuntar il mel (uschiglio perda el quests encims impurtants). E lura: baiver, baiver ed anc ina giada baiver. La bumba n’evitescha segiramain betg mintga dafraid, ma per mai è quai il recept cun il meglier effect. E tgi sa, forsa pudais era Vus prevegnir uschia al proxim dafraid che spetga gia davant porta. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il privel che l’energia, principalmain electricitad, è stgarsa durant ils proxims mais d’enviern è reala. Da quel avis è il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli. El ed ils schefs dals uffizis d’energia e da la protecziun civila, Thomas Schmid e Martin Bühler, han preschentà la mesemna passada ils scenaris chantunals per dumagnar eventualas mancanzas d’energia. Las decisiun, sche la populaziun grischuna e sia economia hajan avunda energia a disposiziun durant ils mais d’enviern na croda betg en il chantun Grischun. A chaschun da la conferenza da pressa da la mesemna passada a Cuira ha il cusseglier guvernativ, Mario Cavigelli, pledentà ils motivs pertge che l’energia pudess esser stgarsa en Svizra. In temp nua che la populaziun svizra dovra dapli current che sto per part vegnì importà. Pervia da la guerra en l’Ucraina furnescha la Russia damain gas en Germania. Gas che la Germania dovra per producir electricitad che curra era en Svizra. «Da las 56 ovras atomaras franzosas èn actualmain pliras ord funcziun.» Era da las ovras atomaras franzosas retira la Svizra bler current. «E nus duvrain plievgia, plievgia ch’emplenescha noss lais da fermada ch’èn pervia da la sitgira betg emplenids sco giavischà.» Ils lais da fermada èn da gronda impurtanza per il provediment d’energia en Svizra. Appel naziunal da spargnar «Proximamain vegn la populaziun confruntada cun ina campagna naziunala che cusseglia ed admonescha da spargnar energia.» Quai ha il schef da l’Uffizi chantunal d’energia e traffic Thomas Schmid ditg a chaschun da la conferenza da pressa. La Confederazun ha definì quatter stgalims d’intervenziun per dumagnar la stgarsezza d’energia. Ils responsabels da la politica, dals uffizis federals e dals represchentants da l’economia e da las branschas d’energia speran da pudair impedir la fasa quatter dal grad da prontezza. In grad nua ch’il provediment d’energia vegniss pli u main naziunalisà en Svizra, «per manischar situaziuns acutas da mancanza d’energia.» Thomas Schmid ha sapientivamain discurrì da stgarsezza d’energia e betg dad in blackout. «Tar in blackout dat il provediment andetgamain ensemen è quai è tut in’autra situaziun ch’ina stgarsezza.» Co che la Confederaziun vul manischar en detagl la mancanza na san las instanzas chantunalas per il mument betg. «Quel scenari è anc secret.» Ina chaussa dentant è enconuschenta, sch’il current manca. «Lura vegnan tscherts territoris distatgads per quatter uras dal provediment electric.» Thomas Schmid quinta dentant che la Svizra possia e sappia impedir quel scenari. «La prontadad da spargnar è avant maun.» El ha regurdà a las pendicularas svizras che hajan annunzià da spargnar energia e medemamain era la branscha da fabrica da quadrels. Profità da las experientschas da corona Martin Bühler, enfin la fin da l’onn anc schef da l’Uffizi da militar e da protecziun civila, ha ditg ch’il stab directiv chantunal possia profitar da las experientschas da corona. Principalmain pertutgant l’infurmaziun da la populaziun. Ed era per collavurar sur ils divers departaments ed uffizis chantunals. «Nossa incumbensa principala e da segirar il provediment per l’infrastructura principala.» Tar quella infrastructura principala appartegnan ils spitals, la polizia, l’organisaziun da salvament ed auter. «Nus cumenzain dentant betg tar nulla. Bleras chaussas èn gia instradadas avant in pèr onns.» Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli è conscient ch’il Chantun sto suandar a la strategia da la Confederaziun. «Nus vulain dentant che la Confederaziun installeschia sper l’organisaziun politica ina gruppa dal fatg per dumagnar la stgarsezza d’energia.» Quai duai esser tenor el ina gruppa da contact per las persunas dal fatg dal chantun.

Andreas Cadonau/FMR «Nus duvrain plievgia.» Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha tutgà la noda la mesemna passada a chaschun da la conferenza da pressa a Cuira che ha tematisà la pussaivla mancanza d’energia. Sper la guerra en l’Ucraina procura la mancanza da plievgia che la situaziun energetica svizra ed europeica è tut auter che buna. Quella plievgia dovri per emplenir ils lais d’accumulaziun e garantir che las ovras atomaras possian sa sfradentar, almain quellas ch’èn insumma anc en funcziun. Sco anc mai mussa la situaziun actuala che la Svizra è tut auter ch’ina insla da beadientscha «energetica», mabain part dal mund. Sche la lampa europeica daventa falombra, lura nun èsi da quintar che nossa glisch possia splendurar senza fin. Igl è in mix delicat e disgrazià al mument: guerra e midada climatica. Surtut èsi in mix privlus che pudess procurar anc per autras crisas. Ils pretschs d’energia creschan numnadamain e pon metter tut l’economia sut pressiun. Ils responsabels èn perquai sfurzads da dumagnar las sfidas cun instruments ch’els vulevan atgnamain far svanir per adina, per insumma pudair reducir las emissiuns da CO₂. En Germania vegnan per exempel reactivads implants da cotgla per gulivar la mancanza da gas. Il possessurs da pignas dad ieli na ston betg temair che lur indrizs na stgaudian betg per intginas uras durant il proxim enviern. Igl ieli da stgaudaäbain char, ma problems da furnir ieli na datti para nagins. La politica è actualmain damai sfurzada dad stgatschar il diavel cun in demuni. Las malsegirezzas actualas èn dentant era ina schanza. Numnadamain sche la cuminanza vegn intimada e sensiblisada da duvrar energia cun sauna raschun e da betg resguardar quella per ina funtauna infinita. E da producir energia e duvrar ella senza che las temperaturas creschan ad in crescher. Uschiglio è la proxima crisa anc pli severa. La producziun d’energia na vegn betg ad esser la medema suenter questa crisa ... sche nus vegnin insumma insacura or dal modus da crisa! Tar l’administraziun chantunala è la crisa gea bainprest normalitad. Da corona tar l’Urcania ed ussa tar la stgarsezza d’energia. Mario Cavigelli ha pli che raschun sch’el di: «Nus duvrain ina buna e lunga plievgia.» – Silmain per oz e venderdi è la prognosa buna: i duess plover.

Tut il mund discurra d’energia e da la dumonda co evitar surtut il proxim enviern in blackout energetic e forsa perfin stivas sibiricas. Enstagl da ponderar, nua ch’ins pudess vegnir natiers cun gas, ieli u forza electrica, vali segir la paina da sa dumandar – gist en temps d’ina evidenta midada dal clima: Co pudess jau spargnar energia en mes mintgadi? Co consumar damain energia en mia chasada? I dat nundumbraivlas paginas da cussegliaziun cun tips e trics co spargnar energia. Jau vuless preschentar mo ina pitschna selecziun da trais tips, ils quals ma paran detg banals: Emprim tip: Metter la pizza direct en il furn! – I stat adina scrit: «Ofen vorheizen». Gia varsaquantas giadas hai jau ponderà, sche quai porta insumma insa­tge? Tenor l’interprendidra d’energia EWZ èsi cler: «Vorheizen ist überflüssig.» La EWZ (che vuless gea vender energia!) cusseglia da metter la pizza direct en il furn e da tschentar giu quel pli baud, perquai ch’il furn resta gea chaud anc in brav mument. Respargn d’energia: ca. 20%. Segund tip: Far sco a Napoli e pender la laschiva or da fanestra! – In apparat che dovra bler’energia en ina chasada è il tumbler. Ins di che quella maschina maglia il dubel energia da la maschina da lavar, schegea ch’i dat en il fratemp tumblers energeticamain detg effizients. Il pli simpel èsi da simplamain pender si la laschiva en abitaziun, ubain apunta da la metter a sientar or da lautga vi dad ina corda. In pau flair mediterran fa bain al Grischun. Terz tip: Coier ovs cun la metoda dad Ogi! – L’onn 1988 aveva l’entira Svizra fatg beffas da l’anteriur cusseglier federal Adolf Ogi. Quel aveva demonstrà en televisiun co ch’i fiss da coier ils ovs tenor sia metoda: Mo emplenir la chazzetta cun var 1 cm aua, metter lien ils ovs e si cun il vier­tgel. Lura stgaudar la platta enfin che l’aua buglia. Silsuenter tschentar giu la platta e laschar ils ovs en la padella curclada enfin ch’els èn cotgs. Tut l’acziun dovra trais giadas damain energia en cumpare­gliaziun cun ina padella emplenida plain cun aua. Quai di Ogi, ma quai din era studis scientifics. Di per di dat la FMR in tip, senza ­garanzia che quel tip plaschia. Vestgadira vi da sientar sin il "Stewi".

I dat in account u profil sin las raits socialas che ma fa rir di per di. I sa tracta dal profil dals «curius schanis dal temp medieval». En versiun englaisa hai num: «weird medieval guys». E sin quel account vegni mussà di per di in maletg ch’era vegnì dissegnà durant il temp medieval. Ma cumenzain a l’entschatta: Enconuschentamain è vegnida inventada vers la fin dal temp medieval la stampa da Gutenberg. Quell’invenziun ha fatg ina fin a la veglia metoda da scriver cudeschs, numnadamain da scriver giu e scriver giu e scriver giu. Surtut las claustras avevan veritablas fabricas da cudeschs, nua ch’ils muntgs scrivevan giu pled per pled il pled da Dieu. E tgi sa, forsa per spira lungurella, faschevan quels muntgs era ornaments sin las singulas paginas, ini­zialias da bellezza u dissegns per accumpagnar il text. Exact tar quests elements illustrativs medievals entschaivi a vegnir divertent! Savens ve­gnivan dissegnadas creatiras biblicas, senza avair grondas enconuschientschas zoologicas. U che l’illustratur laschava plaina libertad a sia fantasia. Il resultat eran lura apunta da quels «curius schanis». Precis da quels bels dissegns rimna ussa – passa 500 onns pli tard – l’account «weird medieval guys» sin ses chanals da Twitter u dad Instagram. Da vesair èn illu­straziuns da diavels, rustgs che sunan clavazin, giats che legian cudeschs u chavaliers che mazzan in l’auter cun la spada. Insumma, maletgs scurrils e grotescs! Tgi che tgira e pavla propi quest account, n’è betg cler. Ma en mintga cas furnescha quella persuna di per di ina buna grascha, ina per rir da schluppar – cumbinà cun ina prisa instrucziun istorica. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. Maletg da l'account "weird medieval guys" sin las medias socialas

L’Alp da Schlans hai jau visità gia da poppa bler. Da quest temp na sai jau ma regurdar, ma da quel sco buobetta bain, cur che nus gievan sin l’alp a viandar u traversavan quella per ir a la tschertga d’izuns u bulieus. Quai faschevan nus savens, nossas vacanzas da stad passentavan nus numnadamain adina sin la pastgira da Schlans. Il di da la messa alpestra era quai bel, lura devi adina massa uffants per far gieus. Sco mattetta fiss jau bler pli gugent ida sper la mar u en il Tessin, sco mias amias. Mintgatant astgavan nus almain ir a Glion a far bogn, ma quai era in pulit viadi a pe fin Schlans, da là cun l’auto da posta a Trun e lura cun il tren a Glion. Da quel temp era l’alp betg propi in da mes lieus preferids, unicamain sche nus gievan sut la pizza per cristallas – lura bain. Oz vom jau dentant puspe fitg gugent sin L’Alp da Schlans, che tanscha davent da Surseivs sin 1600 meters sur mar enfin si sut ils Cavistrai sin 2350 meters sur mar. Ella ha ina surfatscha da rodund 300 hectaras. La tegia d’alp è situada sin 1700 meters sur mar ed è vegnida construida ils onns tschuncanta. Da quest temp vegniva il material transportà davent da Flutginas enfin giudem il muletg da Schlans cun ina suga. Da là sin l’alp cun char e chavals. La via n’era betg buna da quest temp. Uss è ella bella e vegn frequentada savens d’alpinists, viandants u tschertga-bulieus. Dapi la fusiun da las vischnancas da Schlans e Trun tutga l’Alp da Schlans a la vischnanca da Trun e vegn presidiada dal gerau Lucas Arpagaus. Sco ch’el declera hajan ins reagì sin la stad da sitgira dal 2018 e realisà ina lingia d’aua davent da Plauns sura enfin giu a Stablatsch e trais bigls per bavrar la muaglia. Quai saja stà in grond avantatg questa stad. Uss stoppian las vatgas betg far uschè gronds viadis per baiver e turnar al lieu da pascular e l’alp possia perquai vegnir nizzegiada meglier. L’alp da Schlans cun la stalla e la tegia dals pasturs.

A Domat ha gì lieu il campiunadi grischun cun l’arma da 50 meters. Ad Igis-Landquart è stà il di da giuvens e da giuvenils. Sajettà precis han cunzunt Annina Tomaschett e Chiara Weishaupt. Al campiunadi grischun a Domat èn tiradurs e tiraduras sa mussads da lur megl­ra vart. Tar l’elita en la categoria en venter ha Lars Färber (Favugn) tratg cun 626,8 puncts in nov record grischun e gudagnà la concurrenza. L’anteriur commember dal team svizzer ha meglierà ses agen record chantunal per 1,3 puncts. Annina Tomaschett (Trun), la campiunessa grischuna 2021 e commembra dal cader naziunal, ha terminà il tir cun en tut 60 culps sin plaz dus. Cumplettà il podest ha lura Cornelia Valentin (Cuira). En la concurrenza en venter dals juniors sa numna la victura Martina Herrli (Tavau). Sco Färber ha er la matta e commembra dal cader svizzer tratg cun 612,2 puncts in nov record grischun. Victur da la categoria veterans en venter è vegnì Corsin Derungs (Camuns) cun in resultat da 614,9 puncts. Marie-Louise Degonda (Cumpadials), ch’è stada gia pliras giadas campiunessa grischuna, è vegnida segunda. E cumplettà il podest ed il success sursilvan ha Placi Caviezel (Camuns). Plaz duas per Chiara Weishaupt Tar il di da giuvens e giuvenils arma da 50 meters ad Igis-Landquart ha Chiara Weishaupt (Degen) tratg precis. Ella è vegnida segunda en la disciplina roiala da trais posiziuns. Gudagnà la concurrenza ha Enrica Caluori (Razén) cun in ferm resultat da 561 puncts. Mirco Caduff (Igis-Landquart) è vegnì sin plaz in en la categoria U17-U21 e quai cun in resultat da 395,5 puncts. Linus Maissen (Alvagni) ha gudagnà la medaglia d’argient en la categoria U13-U15. La concurrenza da gruppas han dominà las gruppas da Domat, Landquart, la Surselva, Poschiavo e Tusaun. Annina Tomaschett en plaina concentraziun. Sajettà exact ha ad Igis-Landquart Chiara Weishaupt.

Questa stad ha l’autur sursilvan Arno Camenisch edì ses nov cudesch cun il num «Die Welt». En quel sa regorda il narratur da sia giuventetgna empermettenta ed anc averta. Il cudesch «Die Welt» sa perda mintgatant en in u l’auter cliché, ha però sia fermezza en il raquint persunal e concret. «Die Welt hatte sich verändert, es war Ja­nuar und ich stand auf der Terrasse meiner Wohnung und schaute über den See.» – Cun questas duas frasas cumenza el, il nov cudesch dad Arno Camenisch, ed en la furma dal jau vegn raquintà da la vita che capita u ch’è capitada en ils emprims onns da la midada dal millenni – cura ch’il raquintader era en ses anni venti. Lunsch davent da la Surselva, da tschella vart dal mund en grondas citads pulsantas: a Hong Kong, en l’Australia, ma era en l’America dal sid e pli tard era en la Spagna. Il lectur vegn a savair da las aventuras amurusas e dal mal d’amur, da siemis e da trumpadas, da l’ir e dal turnar, dal rumper ora da las structuras stretgas e da la gronda brama da libertad. Cumenzar e chalar «Es war Ende Januar, und ich stand auf der Terrasse und schaute über den See. Die Tage wurden inzwischen wieder länger. Die Lage in der Welt entspannte sich allmählich, so machte es den Anschein. Eine neue Zeit brach an.» – E cun questas frasinas prest a la fin dal nov cudesch, finesch’il raquintader puspè sias regurdientschas vi da ses passà, cura che tut era anc avert, cura che ses collegas avevan gia in cler plan per la vita, ma el n’aveva anc betg propi chattà sia via – auter che l’idea che quella vita stuess esser libra da tut quai che restrenscha e limitescha. Las chalurs extremas dal 2003, il Roger Federer che guadagna l’emprima giada il turnier da Wimbledon, il sound da Moby e dals Rolling Stones, simpels Nokias grischs sco telefonins. – Tut questas regurdientschas collectivas dal temp, adina puspè sternidas tranteren en il roman, sa maschaidan cun la vita privata ed il raquint subjectiv dal jau che va tras auts e bass – cura ch’il conto da banca è vid, ma la vita plaina ed il sex e l’amur cun Amélie. U lura, cura ch’il raquintader filosofescha a la tschertga da sasez: «Vielleicht kommst du nur so dem auf die Spur, wer du wirklich bist, indem du die Strukturen aufbrichst und dich von allem löst.» Gea – magari sa perda l’autur en in u l’auter cliché enconuschent. Per exempel quel dal manischunz da taxi che sa tut tge che marscha en ina gronda citad. U lura l’observaziun che las unifurmas ed ils cumonds dals militarists restrenschan la libertad dal singul ed er quella dal raquintader. U lura era il laud al ballapedist Maradona: «Maradona war ein Gott.» – Quai è bravamain enconuschent u ch’ins ha almain già udì en ina u l’autra furma. Ma auters maletgs u purtrets da persunas, forsa quels in pau pli persunals, han dapli forza ed èn pli detagliads e novs, sco per exempel il «vegl Pfister». Il vegl Pfister è in um pli vegl cun chapè, in um ch’el veseva adina puspè en il café e che fascheva plat el cun in spruch ed il qual saveva ch’il raquintader stoppia ir davent. Era las excursiuns da mamma e figl en il cabriolet èn persunalas ed emoziunalas: quellas sentupadas chaschunavan mintgamai in rir sin las levzas da la mamma reconvalescenta en la clinica. Il mund da regurdientschas e da viadis Il nov «Camenisch» – questa giada edì da la gronda chasa editura Diogenes – è quel da la regurdientscha dal giuven «jau». E quest nov «Camenisch» plascha en quels muments, cura ch’el raquinta ord vista persunala e concreta, cura ch’el cumenz’adina puspè en furma dad ina raquint ina nova episoda dal roman, sur dal viagiar senza plan, sur dal mal d’amur u sur da las escapadas en bars. Suenter ses ultim cudesch «Der Schatten über dem Dorf» è il nov cudesch «Die Welt» puspè in auter Arno Camenisch: in che prenda la libertad dad ir era vias ora en il mund ed en ses scriver. L’autur banduna il microcosmos tavanesc dal vitg pitschen – e va ora. En quella furma va Arno Camenisch ina via ch’el n’è forsa betg ì savens enfin ussa, uschia pari almain, cura ch’el sa regorda da ses viadis da la giuventetgna – u cun ils pleds da l’autur: «Die Welt hatte sich verändert, so machte es den Anschein.» Arno Camenisch: «Die Welt», Diogenes, 138 paginas, 30 francs. In autur productiv è Arno Camenisch – ed in autur ch’è bler da viadi per preleger. Ussa è el puspè da viadi cun in nov roman. Foto Janosch Abel Tar ina nova chasa editura e perquai en nova cumparsa – il nov roman «Die Welt» da l’autur grischun Arno Camenisch. El vegn a preleger or da quel tranter auter ils 27 d’avust 2022 a Cuira en la Postremise (20.00) ed ils 1. da settember 2022 (20.15) en il Cinema sil Plaz a Glion, mintgamai cun accumpagnament musical da Wolfgang Zwiauer. Foto mad Il proxim Camenisch El è puspè sin turnea cun in nov cudesch. Quests dis cumpara il nov roman dad Arno Camenisch cun il titel «Die Welt». Questa publicaziun na cumpara però betg pli en la pitschna chasa editura Engeler, nua che l’autur ha publitgà ils davos onns ina buna dunsaina dad ovras tudestgas e rumantschas. Questa giada sorta il cudesch tar la fitg enconuschenta chasa editura svizra Diogenes. L’autur rumantsch che scriva per gronda part en lingua tudestga è enorm productiv. Avant gnanc in onn, l’avrigl 2021 era el anc en la Postremise a Cuira (fotografia) per preleger or da ses davos cudesch «Der Schatten über dem Dorf». Quests dis vegn el a preleger «Die Welt» a Glion e puspè en la Postremise. La FMR ha gia prendì per mauns e legì il nov roman dad Arno Camenisch. E sco ch’il titel tradescha: il narratur va per il mund questa giada. (fmr/sb/dat)

Il chantun Grischun ha avert glindesdi a Cuira en il Meiersboden ses emprim center per requirentas e requirents d’asil che arrivan per l’emprima giada en il Grischun, suenter ch’els vegnan attribuids da la Confederaziun. Ils cussegliers guvernativs Mario Cavigelli e Peter Peyer han taglià il bindel e surdà il nov center cun 180 plazs d’alloschament e da registraziun a l’Uffizi chantunal da migraziun e da dretg civil. «Quest edifizi è in term impurtant per nossa independenza en la politica da migraziun», ha il schef dal Departament d’infrastructura, energia e mobilitad, Mario Cavigelli, ditg en occasiun da l’act d’avertura sin la plazza sper l’enconuschent center per protecziun civila en il Meiersboden. «L’independenza è impurtanta per il Grischun cunzunt en temps da grondas fluctuaziuns da migraziun.» L’onn 2015 aveva il Cussegl grond concedì in credit d’impegn da 7,7 milliuns francs per l’edifizi. Cun resguard sin ils basegns ha la Regenza stuì dumandar il parlament per in credit supplementar da stgars 1 milliun francs. Tenor Mario Cavigelli ha quai dentant valì la paina: «Ussa avain nus in stabiliment che resguarda blers basegns e che po er vegnir utilisà per auters scopos.» Enfin qua vegnan las requirentas ed ils requirents d’asil recepids en il center da registra­ziun Foral en il vest da la citad da Cuira. Enfin mez settember vegnan las actualmain 93 persunas a dischlocar en il Meiersboden. La midada succeda tenor cusseglier Peter Peyer, schef dal Departament da giustia, segirezza e sanadad, en il proxim temp. «Per satisfar ad eventualas fluctuaziuns da migraziun vegnin nus a te­gnair il center Foral sco lieu da reserva.» Cun resguard sin las incumbensas da la Confederaziun stoppia il Chantun pudair reagir a moda flexibla. «Actuala en il mument è l’unda da fugitivs da l’Ucraina. In’autra gronda gruppa da requirents èn actualmain dentant las dunnas ed ils umens da l’Afganistan.» Las atgnas infrastructuras dal Chantun portian dapli segirezza da planisaziun ed ina pli pitschna dependenza dal martgà da locaziun privat, ha Peyer ditg. Malgrà il nov center saja il Chantun anc adina dependent da localitads privatas. Uschia disponia il chantun Grischun anc dals dus centers per requirentas e requirents d’asil novizs a Cazas e Valzeina. L’odur da lain empernaivla a l’entrada dal nov edifizi vegn da la tavladira or dad elements da lain finids. L’intern da l’edifizi è ina construcziun da betun. L’entir bajetg è vegni realisà en il standard da minergia-eco. Quel garantescha in pitschen consum d’energia ed in’auta cumpatibilitad ecologica. Stgaudà vegn l’edifizi cun il stgaudament da pellets da lain existent en l’edifizi vischin da protecziun civila. Il nov center d’asil en il Meiersboden è er vegnì con­struì tenor ils basegns per persunas cun impediments. En il plaunterren sa chattan sper las localitads d’administraziun er ina cuschina cun bler lieu per emprender da cuschinar e differentas localitads per l’integraziun lingui­-s­tica. Uschespert ch’il mintgadi en il Center per l’emprima registraziun funcziuna bain, vegn la populaziun interessada envidada ad in di da las portas avertas. «Tuts profiteschan dal nov center d’asil» Il nov Center chantunal per l’emprima registraziun da requirentas e requirents d’asil è vegnì surdà ier a l’Uffizi chantunal per migraziun e dretg civil. Schef da quest uffizi è Marcel Suter. En il proxim temp vegn el a realisar il manaschi operativ en il Meiersboden ensemen cun ses persunal. La FMR ha fatg trais dumondas a Marcel Suter. La quota da requirents d’asil da la Confederaziun al chantun Grischun munta actualmain a 3%. Tut tenor il dumber da requirents po quai esser fitg bler per il chantun Grischun. FMR: Tge porta il nov center d’asil per la lavur d’emprima regi­straziun? Marcel Suter: Ina gronda distgargia è senza dubi ch’il center d’enfin qua en il quartier Foral a Cuira resta suenter la dischlocada sco center da reserva. Il center Foral vegnin nus a duvrar en il mument per dar suttetg a fugitivs da l’Ucraina. Il nov center en il Meiersboden porta ina nova qualitad da lavurar a mias collavuraturas e mes collavuraturs, ma er ina buna qualitad da viver a las requirentas ed als requirents d’asil. L’edifizi è modern ed è endrizzà tenor ils basegns dal temp. Quai che ma legra fitg è, che nus avain uss er in access senza barrieras per persunas cun impediments. Damai: Da quest nov center profiteschan tuttas e tuts. En connex cun ils alloschaments per ils fugitivs da l’Ucraina hai dà stretgas cun albierts u cun far midadas d’in lieu a l’auter sco per exempel a Mustér. Munta l’augment dal spazi cun il nov center er, ch’ì na vegn betg pli a dar talas stretgas? Na, quai na pon ins betg dir uschia. La stre­tga a Mustér hai dà perquai ch’ina gronda gruppa da fugitivs ch’eran en albierts privats tschertgavan pussaivladads da laschar ir a scola lur uffants. Nus avain lura tschertgà lieus da scola per ils uffants e novs albierts per las famiglias da Mustér. Ma, il nov center en il Meiersboden n’è atgnamain betg destinà per fugitivs da l’Ucraina cun in auter status, mabain per requirentas e requirents d’asil che vegnan attribuids da la Confederaziun.Quellas persunas che vegnan admessas provisoricamain vegnan preparadas qua per la dimora en noss chantun. Vus avais ditg che requirentas e requirents vegnian preparads per exempel per lavurar en cuschina, ubain era per pudair conversar en il Grischun. Quant grondas investiziuns fa il Chantun per l’integraziun? Per nus èsi impurtant che nus possian scolar la glieud cura ch’ella arriva qua. Impurtanta è l’integraziun linguistica, ma era cun il project da gastronomia vulain nus contribuir cun scolaziun a la gastronomia grischuna. En il Meiersboden avain nus localitads novas e fitg generusas. Nus essan da l’avis ch’i saja fitg impurtant da metter sin buna via las persunas che vegnan admessas provisoricamain. Center d’asil a Cuira mida chasa Suenter in temp da construcziun dad in onn e mez vegn il nov Center chantunal per novs requirents e novas requirentas d’asil a l’ur da Cuira avert uffizialmain. «Quest edifizi è in term impurtant per nossa independenza sin il sectur da la politica da mi­graziun», ha il schef dal Departament d’infra­structura, energia e mobilitad, Mario Cavigelli, ditg en occasiun da l’act d’avertura glindesdi avantmezdi a Cuira. Enfin il settember èsi uschè lunsch che las 93 requirentas e requirents d’asil pon midar lur domicil dal center Foral a Cuira vest en il nov center en vestgì da lain en il Meiersboden. Il bajetg nov sper Cuira sin il territori da la vischnanca da Churwalden dat alloschament a 180 persunas. A las requirentas ed als requirents d’asil stattan a disposiziun chombras da dus, da quatter e da sis letgs sco er locals communabels da segiurn, d’alimentaziun, da sanitad e da lavar. Plinavant porscha il center per l’emprima regi­straziun localitads da scolaziun per il program da scola da linguas, ina cuschina da scolaziun sco er in local da project. Ils custs totals per il nov edifizi muntan ad 8,6 milliuns francs. Pagina 2 «Quest edifizi è in term impurtant per nossa independenza sin il sectur da la politica da migraziun.» Mario Cavigelli cusseglier guvernativ.

L’artist Donat Caduff publitgescha e preschenta quests dis in cudesch tudestg cun il nom detg singular «Das Gelbe des Eis». I sa tracta dad ina collascha d’extracts da protocols e missivas communalas, er da vischnancas rumantschas. Il resultat è in’ovra ordvart divertenta e spiertusa cun buccadas dal mintgadi politic dal sistem da milissa grischun. Mintgatant tiran singulas lavurs da l’artist Donat Caduff endament las lavurs detg enconuschentas dad Ursus Wehrli. Quel artist e cabarettist svizzer -– popular surtut dal duo da cabaret «Ursus & Nadeschkin» – ha edì ils davos onns sut il motto «Kunst aufräumen» diversas publicaziuns ch’èn daventadas bestsellers. Ursus Wehrli prenda sut la marella ovras d’art famusas, el fa urden cun lavurs da Picasso, Kandinsky e van Gogh ed arranscha da nov lur maletgs. El reordinescha colurs e furmas tenor ­sias atgnas reglas. Quai è ordvart divertent ed instructiv – l’egliada vegn stimulada e l’interess per l’art vegn sveglià. Beirut – Svizra – Grischun E l’artist rumantsch Donat Caduff? – Cun singulas da sias lavurs fa l’artist e graficher insatge detg sumegliant sco Ursus Wehrli. El prenda in corpus u fundus existent, el chava en las profunditads e banalitads dal mintgadi, e fa lura ordlunder in nov arranschament da tut las brustgas. Gia il 2018 aveva el cumpilà «Igl emprem cumbat romontsch-arab ever». Quai era stà ina sort diari caotic e tuttina bain ordinà dad «aperçus» durant in segiurn artistic a Beirut. Igl era in cudeschin sco ina lunga poesia da slam. L’onn passà ha Donat Caduff lura arranschà ina gronda carta geografica svizra, nua ch’el ha rumantschisà en moda ludica tut ils nums da las vischnancas en Svizra. Ed ussa suonda «Das Gelbe des Eis». Quest’ovra pon ins metter en quella retscha, ella resta però focusada sin il Grischun. Ina «bibla» communala La publicaziun «Das Gelbe des Eis» sa preschenta in pau sco ina bibla u in cudesch da psalms, il hardcover è gross e nair, il format è pli pitschen, tut è stampà cun scrittira gronda. Ed immediat vai liber, cun texts curts ed ultracurts, mintga extract sin ina pagina. Adina sa tracti da texts originals or da protocols da vischnanca u missivas da projects da votaziun (guarda boxa). I va damai per buccadas da discussiuns pervi da la rumida da naiv, per la sanaziun dad ina ruina u per pigniels da Nadal. Per part èsi entirs dialogs da radunanza, min­tgatant cumparan er be singulas frasas ch’èn dad ina comica atgnamain betg intenziunada. Mo trais exempels: «Der Volg-Laden ist eine tickende Zeit­bombe.» «Salz ist, wie auch Split, im Grundsatz eine Schweinerei.» «Für unser Dorf passt der Aebi sehr gut, er zeigt Topleistungen, z.B. in der Schneeräumung.» Donat Caduff evitescha da numnar nums e ­lieus – uschia ch’i na sa lascha betg eruir da tge Aebi e da tge stiziun dal Volg ch’i sa tracta. Ed atgnamain èsi era tuttina. I va per il maletg grond, per il tun che sorta da quests texts protocollarics. Il luf vegn adina puspè Sin var 250 paginas vegn baccun per baccun, in suenter l’auter, ordinà tenor tematicas. Ma mintgatant è l’arranschament er casual e procura gist perquai per in surrir, p.ex. sch’i va sin ina pagina per mitgas-chaval e sin l’autra per urnas da votar. Ed adina puspè – sco in running-gag tras l’entir cudesch – cumpara il luf. P.ex. en questa furma protocollada: «Die Wölfe sind immer für eine Überraschung gut.» Donat Caduff fa damai ina nova collascha selvadia da protocols communals, el prenda material autentic or da la maschina democratica, selectescha, fa urden e republitgescha. Ils texts ha el laschà en versiun originala – cun in’excpeziun: Ils extracts rumantschs translatescha el per tudestg, quai ch’è atgnamain in pau in tradiment da l’agen concept da vulair restar fidaivel al «protocol» (guarda argumentaziun en l’intervista). Spievel dad ina viva cultura da debatta Il cudesch «Das Gelbe des Eis» chava en las profunditads e banalitads da la politica da milissa. Cler, el dat mo in «amuse-bouche», el lascha però surrir savens ed ins sto qua e là scurlar il chau. Ma l’autur na fa atgnamain betg beffas, perquai ch’el dat cun sia «bibla» era spievel dad in grond engaschament politic a livel communal, dad ina viva cultura da debatta durant radunanzas ed er da la premura che la ­glieud ha per l’agen conturn e la cuminanza. I savura d’umans e da vita – era sche bleras vischnancas han da cumbatter cun disch­interess politic u cun la depopulaziun. E perquai funcziuna «Das Gelbe des Eis» in pau sco las ovras dad Ursus Wehrli: l’egliada vegn stimulada e l’interess per la politica communala po vegnir sve­glià. L’artist e graficher Donat Caduff ha realisà ed edì sez «Das Gelbe des Eis» en ina pitschna ediziun da 300 exemplars. Da retrair tar l’autur. Ils proxims dis datti prelecziuns musicalas da «Das Gelbe des Eis», ils 25 d'avust 2022 en la Postremise a Cuira, ils 26 d’avust en il Cinema sil Plaz a Glion ed ils 1. da settember en il Debattierhaus Karl der Grosse a Turitg. Detagls sin www.donatcaduff.ch. Prest 40 vischnancas Donat Caduff ha excerpà protocols communals, invitaziuns e missivas dals onns 2005–2021 da prest 40 vischnancas grischunas. Quellas èn: Albula/Alvra, Andeer, Bever, Bonaduz, Cazis, Schlarigna, Churwalden, Tumleastga, Favugn, Fläsch, Flerden, Flem, Furna, Jenaz, Laax, Landquart, Lantsch, Lumnezia, Maiavilla, Masein, Maton, Sursaissa Mundaun, Razèn, Valragn, Samedan, Schiers, Seewis en Partenza, Segl, Silvaplauna, Tumein, Trin, Tschappina, Tschiertschen-Praden, Urmein, Valsot, Zizers. L’artist e graficher Donat Caduff ha realisà ed edì sez «Das Gelbe des Eis» en ina pitschna ediziun da 300 exemplars. Da retrair tar l’autur.... L’artist e graficher Donat Caduff ha realisà ed edì sez «Das Gelbe des Eis» en ina pitschna ediziun da 300 exemplars. Da retrair tar l’autur.... Donat Caduff , artist

In discurs cun l’artist Donat Caduff davart ivettas schregas en protocols, davart svidar il puppen e pertge ch’el ha translatà ils texts da vischnancas rumantschas. FMR: Leger protocols communals n’è betg in divertiment litterar! Tuttina avais Vus legì ils protocols dals davos onns da var 40 vischnancas rumantschas e tudestgas en il Grischun. Pertge atgnamain? Donat Caduff: Durant mes temp sco redactur tar RTR hai jau fatg ina giada in’emissiun davart fusiuns da vischnancas. En quel connex hai jau stuì verifitgar in punct en in protocol. Legend quel text sun jau stgarpitschà sin ina passascha che ma pareva detg schrega. Jau hai lura chattà anc pliras da quellas descripziuns schregas ed hai ma dumandà: Pertge fatschenta quai la glieud? Igl era simplamain divertent ed interessant. Ils protocols èn sa chapescha ina materia sitga, ma tranteren datti da scuvrir diversas ivettas. Jau hai sa chapescha legì tut quels protocols en furma da «scanning», vul dir che jau hai legì plitost a traviers. Vus avais anonimisà tant sco pussaivel lieus e nums, schegea ch’ils protocols èn atgnamain publics. Avais Vus fatg quai per raschuns giuridicas ubain per raschuns artisticas? Omadus. Jau vuleva sa chapescha evitar disgusts giuridics. Igl è er da dir che gia las vischnancas han anonimisà per part ils protocols ch’ellas rendan public. Da l’autra vart èsi però er ina ponderaziun redacziunala u artistica: Jau na vuless betg mussar cun il det sin ina persuna u sin ina vischnanca. A mai vai per il maletg general, per mussar la mentalitad, la furma ed il funcziunament da la politica communala. En in text accumpagnant al cudesch scrivais Vus ch’ils protocols sajan vegnids republitgads en versiun originala, senza curreger stils u sbagls. Però ils protocols da las vischnancas rumantschas avais Vus translatà per tudestg. Pertge? Dals extracts protocollarics che jau hai tschernì var 90% en lingua tudestga e 10% rumantschs. Da publitgar quels paucs texts en la versiun rumantscha, quai avess dà al cudesch ina curiusa ballantscha. Lura hai jau perfin ponderà da far insumma tut biling. Ma da quai hai jau lura desistì. A la fin èsi stà ina decisiun redacziunala. «Das Gelbe des Eis» è da rir. I na sa lascha betg snegar che la politica communala ha er sias deblezzas. È Vossa publicaziun plitost in pledoyer per mantegnair la furma pitschna e laica – u èsi in pledoyer per professiunalisar tut? Il cudesch na vul betg dar in statement explicit sin questa dumonda. Cler, i dat extracts che fan propi mal, per tudestg din ins «fremdschämen». En quels muments sa tschenta la dumonda da la professiunalisaziun da la politica en vischnanca. Da l’autra vart mussa «Das Gelbe des Eis» crai er che gist radunanzas communalas pon esser impurtants ventils che servan per deponer malcuntentientschas e per svidar il puppen. Jau crai che la cuminanza dovria en general da quels ventils per evitar che la glieud daventia fatalistica u indifferenta. Forsa ch’i dovra schizun anc dapli da quels ventils – era en il Grischun. Il cudesch cumpara en in format bunamain «biblic». Pertge atgnamain? La cumparegliaziun cun la bibla ma para interessanta. Insatgi ha ditg ch’il cudesch sumeglia in coran! Bibla u coran èn cudeschs durabels che tractan las grondas dumondas da la vita ed han valita generala. Mes cudesch ha percunter in cuntegn plitost trivial – i va per l’organisaziun dal rument, per la scola da musica u l’access a l’internet. Mia intenziun è stada da dar a quel cuntegn in’autra valur e da tractar cun respect ils texts che protocolladers e protocolladras han stuì scriver forsa a la svelta. Or dad insatge fitg profan datti uschia insatge bunamain sacral. Quella discrepanza è stada intenziunada – era per dar a tut ina buna purziun ironia. Donat Caduff

«Las flurs da la primavaira proxima» è il titel dal program da la stagiun 2022/23. Cun quel festivescha l’Ensemble ö! ses giubileum da 20 onns. Ier ha il manader artistic David Sontòn Caflisch preschentà il program. L’emprem concert è a Cuira ed en cumbinaziun cun il festival «Gion Antoni Derungs». A l’entschatta eran ils concerts sulettamain a Cuira. Entant tutga la formaziun tar las pli etablidas da la sparta da musica contemporana en Svizra e l’Ensemble ö! sa preschenta regularmain er a Turitg e Basilea. Per la stagiun giubilara 2022/23 dat la formaziun in sguard enavos. Ella fa quai cun duas producziuns dal passà che han plaschì spezialmain a l’auditori. I sa tracta dal terz program cun ovras da l’Englais Gwyn Pritchard ed il quart che collia ovras dals artists Claude Vivier e Paul Celan. Durant sia stagiun giubilara guarda l’Ensemble ö! oravant tut enavant. Per quest motiv sa numna il titel dal program, cun ina preschentaziun grafica nova, er «Die Blumen des nächsten Frühlings». Quest deriva d’in poesia da Paul Celan e duai render attent che la formaziun musicala sa legra sin ils proxims 20 onns intensivs cun projects interessants e captivants. Gion Antoni Derungs, il precursur Al liricher Paul Celan ha Ensemble ö! deditga plirs programs en il decuors dals 20 onns passads. La stagiun 2022/23 sa numnan ils titels dals concert «Citads e lur musica», «Sulegls da fils», «Il blau da las aquilegias», «Enserrà en il jasmin» e «Rosas selvadias, vin dultsch». L’emprim program è deditgà a las trais citads Cuira, Basilea e Turitg. En quellas sa preschenta Ensemble ö! mintg’onn cun ses programs da la stagiun. En tut èsi mintgamai sis agens concerts. Per mintga citad ha il manader musical David Sontòn Caflisch sviluppà in agen program che duai portretar in u pliras cumponistas u cumponists da la citad corrispundenta. A Cuira è Gion Antoni Derungs en il center. El è in dals precursurs pli impurtants da la musica nova. Duas ovras ch’el ha stgaffì ils onns 1970 e 1971 han ins mai udì, gl’auditori ha chaschun d’udir ed assister a las primaudiziuns. Han preschentà il program da l'Ensemble ö!, David Sontòn Caflisch e Martina Müller. A Turitg è Burkhard Kinzler en il center, ina lunga amicizia collia l’ensemble cun quest cumponist. Ensemble ö! preschenta trais primaudiziuns dad el. Latiers suna la formaziun er in’ovra da la Turitgaisa Regina Irman, medemamain sco primaudiziun. E la finala a Basel sa concentrescha Ensemble ö! sin cumposiziuns da Thomas Nidecker. Er cun il confundatur da la «Sinfonietta Basel» è la formaziun colliada dapi blers onns. Sias ovras s’uneschan en in program cun il pli impurtant cumponist basilais, Rudolf Kelterborn. Cumposiziun da Asia Ahmetjanova Uschia purtretescha ö! a l’entschatta da questa stagiun giubilara tut las trais chapitalas a moda extraordinaria. L’anniversari da 20 onns commemorescha l’ensemble cun ina atgna gronda primaudiziun. L’incarica da far la cumposiziun han ins surdà ad Asia Ahmetjanova. Blers onns è ella gia commembra da l’Ensemble ö!. Actualmain è ella lundervi da cumponer in’ovra da 20 enfin 30 minutas per ina gronda formaziun cun solo per viola. L’ovra sa referischa a l’exposiziun «Venedgsche Sterne» dal Museum d’art dal Grischun. Là vegn er la primaudiziun ad esser, suenter preschenta Ensemble ö! quella er a Turitg e Basilea. Il concert da purtret deditgà a Gwyn Pritchard onurescha quel sco cumponist che ha stgaffì ovras fitg pretensiusas che muntan bler a l’ensemble. Suenter ils concerts vegn questa part registrada en il studio ed edida sco disc cumpact. Gia la terza giada sa participescha Ensemble ö! a la biennala «tuns contemporans», quest onn cun la tematica centrala «avant e suenter György Ligeti». La buna collavuraziun cun la Kammerphilharmonie dal Grischun è s’etablida, motivescha e stimulescha domaduas formaziuns. Il sisavel program da questa stagiun è alura gist la festa da 20 onns. Il program cumenza cun trais pêdras dals davos 50 onns da l’istorgia da la musica e culminescha cun ina retscha da supplements impurtants e damain serius. Cun questa chaschun cumpara er ina broschura festiva che documentescha la lavur dals 20 onns passads e dals 10 onns da Musicuria. Dasper questa stagiun fitg ritga e varionta è l’Ensemble ö! envidà al festival per musica nova a Sopron en l’Ungaria. El è medemamain preschent a la Scol’auta da musica a Saarbrücken per il curs da maister per giuvens cumponists e dirigents. Plinavant è Ensemble ö! envidà la stagiun giubilara al «Musikpodium Zürich».

Ina giada travers il Grischun – Ils trais umens Livio Foffa, Curdin Fliri e Roman Schmid han pachetà l’entschatta d’avust il satgados e fatg il viadi da Mustér a Müstair. Questa fin d’emna è la premiera da l’emprima part dal film da Cuntrasts nua che lur impressiuns da viadi vegnan mussads. La FMR ha dumandà Livio Foffa schebain Mustér u Müstair plascha meglier ad el. 15 000 meters d’autezza, 250 kilometers – ina giada travers il Grischun. Quai è stada la tura pretensiusa ch’il moderatur Livio Fofffa ed ils dus umens da camera Curdin Fliri, Roman Schmid ed il chaun Loui avevan da surmuntar. Per gronda part èn els ids a pe, ina u l'autra giada cun l'auto da posta e cun il tren, en la bartga u perfin sin il chaval. Cumenzà lur viadi han els sin claustra da Mustér e la finamira èsi stà da cuntanscher en otg dis ed otg etappas – tras tuttas regiuns rumantschas – la claustra Son Jon a Müstair. Sin lur viadi d'in chantun a l'auter èn els vegnids accumpagnads da las pli differentas persunas, tranter auter era da la moderatura dad SRF Oceana Galmarini e dal moderatur Nik Harmann. Ed els han cuschinà savens risotto e perfin fatg café sisum il Piz Beverin. FMR: Livio Foffa, Mustér u Müstair? Tgenin è il pli bel lieu dal Grischun? Livio Foffa: Müstair natiralmain – jau sun da Müstair! (ri) Na, quai è natiralmain fitg subjectiv. Tenor Werner Degonda che vegn era avant en il film da Cuntrasts è la Val Sumvitg la pli bella val. Jau crai che mintga Rumantsch e mintga Rumantscha ha sia val u ses lieu preferì – ed jau na crai betg che quella saja lunsch davent da sia patria. En otg dis ed otg etappas essas vus i crusch a travers tras il Grischun. Tgenins èn ils trais highlights dal viadi? Primo, evident: Las cuntradas da bellezza, ma era las perlas zuppadas, lieus che n’èn betg uschè enconuschent a tuttas e tuts. E lura, sco segund punct culminant: Garantì ils extrem blers e bels inscunters cun persunas che eran fitg bainvulentas e che mussan che Rumantschs e Rumantschas han il cor en il dretg lieu – e ch’els han er in bun umor. E sco terz: Davos las culissas essan nus simplamain stads in super team – era cu las cameras na gievan ina giada betg, avevan nus fitg buns discurs. Ed ils frusts? Ils dis eran fitg lungs ed intensivs e nus avevan uschia be pauc temp da reflectar e da giudair quai che nus avain vis e passentà. Nus avain gì fitg bleras experientschas ed essan era stads en contact bler cun il public. Nus essan betg propi stads buns dad elavurar tut quai che nus avain vis. Vus essas stads sin viadi passa in’emna. Vegnan quests dus films da Cuntrasts insumma da tschiffar quai che vus avais vis ed udì? Quai è natiralmain impussibel. Nus avain var 30-35 uras material da film e stuain ussa reducir quel material sin duas giadas 25 minutas. Il cor m’è rut perquai che nus stuain era trair davent inqual bella sequenza. Quai fa mal – ideal fissi probabel stà da far trais films. L’emprima part dal film da Cuntrasts è da vesair dumengia, ils 28-08-2022, a las 17.25 sin SRF1. La segunda part vegn mussada dumengia, ils 04-09-2022, a las 17.25 sin SRF. Las emissiuns èn era da vesair via rtr.ch u Play RTR. Arrivada a Müstair: Roman Schmid, Livio Foffa, Curdin Fliri ed il chaun Loui. Livio Foffa a chaval cun Men Juon. Fotos RTR

Davent da quest settember porscha il chantun Grischun ina cussegliaziun per babs. Cun in project da pilot da dus onns vul l’Uffizi chantunal da sanadad dar uschia la pussaivladad als babs cun uffants en la vegliadetgna prescolara da rinforzar lur enga­schament sco babs da famiglia. La FMR ha discurrì cun il cussegliader e coach Nicolas Zogg ch’è vegnì elegì sco mainaproject. L’engaschament dal bab en la famiglia haja effects positivs sin il svilup cognitiv, emoziunal e social dals uffants, scriva l’Uffizi da sanadad dal chantun Grischun en ina communicaziun a las medias. La rolla sco bab, la relaziun cun l’uffant, midadas en la relaziun da partenadi sco er la cumpatibilitad da la professiun cun la fami­glia sajan temas che possian occupar ferm ils babs. Nicolas Zogg è sez bab da famiglia. El vegn a porscher las cussegliaziuns da babs. FMR: Tge è auter tranter la cussegliaziun da babs e quella da las mammas? Nicolas Zogg: ler è tuttina. Esser geniturs è ina sfida per mamma e bab. Cura ch’ins funda ina famiglia datti bleras dumondas. Quai èn per exempel dumondas davart il svilup da l’uffant, davart la tgira, en connex cun l’educaziun ni er midadas en la relaziun. Blers babs han pauca experientscha en la lavur cun ils uffants. Quels ch’èn gia oz engaschads activamain en l’accumpagnament dals uffants pi­tschens en in pensum da 40% u dapli èn en la minoritad. La responsabladad activa per il tegnairchasa e per la tgira dals uffants è in pau estra per blers babs. Quai chaschuna intschertezzas e dumondas. En la cussegliaziun pudain nus sclerir talas malsegirezzas. Lura pon ils babs discurrer cun in um ch’è er sez bab da famiglia. Quel barat è positiv e promova la qualitad dad esser bab. I dovra damai in um che discurra cun ils babs e perquai datti ina cussegliaziun da babs? I dat dus motivs. L’emprim motiv è in signal che esser genitur ed esser ina famiglia è chaussa da la mamma e dal bab. La cumpart dals babs che surpiglia la medema responsabladad per il quità dals uffants sco las mammas è actualmain detg pitschna.Il Chantun vul dar d’entellir cun quest project che la lavur dals geniturs per la famiglia pertutga er ils babs. La spierta da cusseglia­ziun dals babs è il partenari da discurs per ils babs per bleras dumondas practicas. Per ­exempel: Tge munta quai, sche jau sco bab sun il sulet um en la gimnastica per geniturs ed uffants? Sch’in um discurra cun in um sco cussegliader – tge è propi auter che da discurrer cun ina dunna? Nus carstgauns essan influenzads fitg da nossa schlattaina. In um è socialisà auter ch’ina dunna. Quai ha effects sin la lingua, sin la tonalitad e sin la moda e maniera da conversar insumma. Plinavant èsi era la dumonda dal contact da persuna tar persuna. Ch’i saja um u dunna – il cussegliader professiunal sto esser en il cas d’enconuscher ils basegns d’in bab u d’ina mamma. En il cas da mia cusse­gliaziun stoss jau sentir svelt co ch’il bab vul vegnir cusseglià. Vul il chantun era render attent ils babs a lur responsabladad per la famiglia cun questa cussegliaziun per babs? Ina famiglia cun uffants che vegn tgirada d’omadus geniturs ha avantatgs essenzials per ils uffants. I dat cifras che cumprovan che uffants da famiglias, nua ch’il bab è engaschà demussan in meglier svilup e meglras prestaziuns en scola. Ultra da quai èn quels uffants pli sauns. La repartiziun dal burdi da la famiglia, per uschè da dir la lavur da team, ha consequenzas positivas per l’entira famiglia. Emprima statistica naziunala La cussegliaziun per babs è ina part da la cussegliaziun da babs e mammas en Svizra. En la statistica na datti nagina differenza tranter cussegliaziuns da babs e mammas. L’onn 2020 hai dà en l’entira Svizra 344 440 cussegliaziuns per 52 975 babs e mammas cun 95 484 uffants. 57% da las famiglias han fatg diever d’almain ina cussegliaziun en l’emprim onn da vita da l’uffant. L’Associaziun svizra per la cussegliaziun da babs e mammas ha publitgà ils 2020 l’emprima statistica da las cussegliaziuns da tut las regiuns linguisticas da la Svizra. En tut èn 60 organisaziuns commembras sa participadas. Grischun Dapli sustegn per ils babs Il chantun Grischun giavischa dapli engaschament dals babs en la famiglia. Sco mesira da sustegn ha l’Uffizi chantunal da sanadad perquai stgaffì in post da cussegliaziun per babs. La finamira dal project da pilot è da chattar ora aifer dus onns, sche cussegliaziuns per babs vegnan insumma giavischadas explicitamain en il Grischun. Las experientschas dals davos onns mussian che bler dapli mammas che babs han nizzegià la purschida da cussegliaziun per geniturs. Intgins chantuns porschan gia ina cussegliaziun specifica per babs – ussa vegn quai era empruvà en il Grischun. Il project sa drizza a babs dad uffants en la vegliadetg­na prescolara, sco il nov cussegliader Nicolas Zogg declera en l’intervista cun la FMR. Pagina 3

Viandar è dapi decennis in’occupaziun preferida da famiglias e persunas singulas. I dat alura era nundumbraivlas pussaivladads da giudair l’aria frestga. I dat schizunt glieud che viandescha en las citads, nua che ch’igl n’è betg adina usche frestg. Auters cumbineschan il viandar cun ascender in piz accessibel levamain, per exempel il Piz Fanella en Val S. Pieder. Viandar n’è dentant betg ir a spass. Igl è in’autra furma da chaminar. En scadin cas è il viandar sa sviluppà ad in sport popular fitg multifar. Chaminar sin la via da son Giachen è, cun la finamira da cuntanscher Santiago de Compostela en Spagna, betg mo ina furma da viandar. Igl è ina sfida pretensiusa. Oriundamain eri in pelegrinadi. In tal fascheva glieud da tut l’Europa per engraziar per il guariment d’ina malsogna, per tschertgar cunfort u per ademplir ina empermischun damai ch’el u ella eran mitschads d’ina disgrazia. La via da son Giachen è ina transversala internaziunala cun ina rait fitg spessa da rutas. Er il Grischun è collià cun questa ruta da son Giachen. La Biblioteca da Laax mussa actualmain ina collecziun da cudeschs che preschentan quellas. Ins po sa laschar infurmar ed inspirar da pli che 30 diversas publicaziuns grossas u satiglias. La via da son Giachen preschenta la Biblioteca da Laax cun la tematica enturn il viandar, pelegrinar, la spiritualitad, natira, cultura e istorgia. L’urari d’avertura per sa laschair inspirar chattan ins sin la pagina d’internet www.biblioteca-laax.ch Maletg da l'altar da la caplutta son Giachen a Laax.

La Pro Raetia sco uniun da tetg da las uniuns grischunas en la Bassa duai vegnir schliada. La Pro Raetia ha dà blers impuls e gidà a fundar organisaziuns sco per exempel la ARGO, la Pro Vrin, la Pro Segl u er il Forum economic grischun. Il motiv per la schliaziun: mancanza d’interess da la commembranza. La Pro Raetia dumbra varga milli amias ed amis dal Grischun. Vitiers vegnan differentas uniuns e vischnancas sco commembers collectivs. Cun ina retschertga tar tut ils commembers vul la Pro Raetia eruir actualmain, sche l’uniun duess ve­gnir schliada u betg. In dals commembers collectivs è p.ex. la vischnanca da Scuol. La suprastanza communala da Scuol ha tractà dacurt la dumonda da la Pro Raetia ed ha decidì da suste­gnair l’intenziun da schliar l’uniun. Dapi l’onn 2014 è Johannes Flury da Schiers president da la Pro Raetia. Sia bilantscha è clera: «Insatge sto succeder. La Pro Raetia na vegn betg pli da realisar sias finamiras e la glieud na vegn pli a noss inscunters. Plinavant èsi prest nunpussaivel da recrutar glieud per ils gremis da l’uniun.» La radunanza dals commembers ha perquai giavischà da far ina retschertga d’opiniuns areguard la dumonda da schliar la Pro Raetia. Tenor il president Johannes Flury, èn passa 50 respostas returnadas fin uss. «Jau poss dir che bundant duas terzas èn da l’avis da schliar l’uniun. Tranter las respostas èn er quatter vischnancas commembras – trais da quellas èn per schliar l’organisaziun.» Il temp da respunder a la retschertga scroda la fin d’avust. Suenter vegn la suprastanza ad envidar ad ina radunanza extrordinaria per prender ina decisiun definitiva. «Malgrà ch’ina eventuala schliaziun fiss da deplorar, ston ins dir che bler da quai che la Pro Raetia ha vulì realisar è fatg», ha constatà Johannes Flury en discurs cun la FMR. La Pro Raetia saja vegnida fundada l’onn 1949 cun ina emprima finamira d’unir las uniuns grischunas da la Bassa. Las bleras da quellas ­uniuns n’existian betg pli ad interim, ha il president da la Pro Raetia ditg. «Nossa secunda finamira oriunda era quella da sustgnair il chantun Grischun ch’era economicamain flaivel suen­ter la Segunda Guerra mundiala. Ma quella situaziun è natiralmain er sa midada fermamain ad interim.» La motivaziun da sa participar da las activitads d’uniuns s’ha diminuida generalmain dapi plirs decennis. La suprastanza odierna da la Pro Raetia è sa drizzada gia avant onns a la generaziun giuvna ed ha empruvà da cuntanscher quella er sin via digitala. Per exempel cun publicaziuns en l’internet. Las communicaziuns sajan bain vegnidas legidas d’in public vast, ma cura ch’ins haja lura dumandà da collavurar na vuleva nagin, ha Johannes Flury ditg. «Cun quella bilantscha èsi pli sincer, da trair las consequenzas e schliar in’uniun che da cuntinuar a tgirar ina muribunda.» Ils commembers da suprastanza da la Pro Raetia actuala vulan chalar perquai ch’els apparte­gnan gia dapi blers onns a quest gremi ubain per motivs da la vegliadetgna. Sch’il plenum da l’uniun decidess da cuntinuar, lura muntass quai tenor il president actual, ch’ina nova suprastanza stuess empruvar da revitalisar ­l’uniun cun in format d’uniun che vegniss frequentà. La facultad per realisar projects è tenor il parsura avant maun. «Sche la Pro Raetia avess da vegnir schliada, lura datti er opziuns areguard la facultad», ha infurmà Johannes Flury, «ina da quellas pudess esser, che la facultad vegniss repartida sin las instituziuns che la Pro Raetia ha gidà da fundar.» Pro Raetia La plipart vul chalar La Pro Raetia è per cupitgar. L’uniun tetgala da las uniuns grischunas da la Bassa ch’è vegnida fundada 1949 per unir quellas uniuns vegn probablamain schliada. La suprastanza vegnida incumbensada da far ina retschertga e da dumandar las commembras ed ils commembers sche l’uniun duaja vegnir schliada. Entochen ussa èn var duas terzas da la commembranza che ha respundì da l’idea da chalar e da schliar la Pro Raetia. Pagina 3

Martin Gabriel/FMR La Pro Raetia sco uniun tetgala da las uniuns grischunas en la Bassa duai tenor il resultat d’ina retschertga tar las commembras e tar ils commembers vegnir schliada. (La FMR ha rapportà surlonder l’emna passada). Ils davos decennis ha la Pro Raetia dà divers impuls al Grischun. Quai per exem­pel cun agid tar la fundaziun da l’ARGO, dal Forum economic grischun, da la Pro Vrin u er da la Pro Segl. Ordavant a questa retschertga cun la dumonda «existenziala» èn idas duas conclusiuns che l’uniun ha fatg: 1. La Pro Raetia, in’uniun cun 1000 amias ed amias en l’entira Svizra ed ina flotta facultad, na vegn betg pli d’ademplir sias finamiras tenor statuts. ­2. I mancan commembras e commembers ch’èn pronts da surpi­gliar ils uffizis da suprastanza e dals ulte­riurs gremis. Tuttas stentas dals davos onns da la suprastanza da recrutar persunas giuvnas n’han purtà nagut. Sco quai ch’il president actual, Johannes Flury, ha ditg envers la FMR, saja l’interess da consumar las infurmaziuns dalla Pro Raetia bain avant maun – ma cura ch’i sa tractia da s’engaschar dettian tuttas e tuts in chanaster. Il problem actual da la Pro Raetia ha sia istorgia. Gia dal temp che jau aveva anc chavels brins sin chau, era la Pro Raetia ina uniun da chaus grischs. Gia la Pro Raetia da lezzas uras – dad avant in quart tschientaner – aveva tralaschà d’integrar la generaziun giuvna en ils gremis da si’uniun. Quai n’è betg mo ina pretensiun, mabain ina observaziun – perquai che jau era stà sco giuven schurnalist da radio ina giada a rapportar sur d’ina dieta da la Pro Raetia si Breil. La Pro Raetia è però mo in da divers exempels per in pro­blem che fatschenta bleras ­uniuns. L’interess da s’engaschar en uniuns tschessa ad in tschessar. Blera ­glieud s’empipa da las ­uniuns da vischnanca. Fitg bleras e blers apprezieschan da passentar lur temp liber individualmain e tenor agen gust. Las uniuns cun statuts, suprastanzas e rendaquints èn in model isà. Bleras han gia chalà d’exister. L’avegnir tutga cleramain als «projects». Per in project temporar d’insaquants mais datti prest adina glieud ch’è pronta da s’engaschar. Jau hai observà che er giuv­nas e giuvens s’engaschan cun premura per in pèr mais u pli ditg – sch’igl è finì suenter. Tge far damai? – Ina proposta pudess esser da reponderar la furma. E quai vala era per uniuns culturalas sco la Pro Raetia. Cun structuras d’organisaziun modernas (e da projects) pudessan era talas uniuns che han prestà durant blers decennis grondiusa lavur sin il champ da l’agid economic en il Grischun viver vinavant ed exequir projects per exempel a favur da la diaspora grischuna en la Bassa. A la fin vai gea anc adina per la chaussa – e betg per forza per la furma organisatorica. Ed i va per recrutar er in u l’auter chau brin, blond u nair.

Suenter 37 onns è l’Uniun chantunala da veterans istorgia. Da nov appartegnan ils passa 1000 commembers e commembras a l’uniun superiura che reunescha ils chantadurs e las chantaduras da chant dal Grischun. Anc resta Gion Darms in onn president dals veterans e veteranas da chant. La davosa dieta da l’uniun ha lieu a la fin d’avust 2023 a Trun. Pervi da las mesiras cunter la pandemia ha l’Uniun chantunala da veterans da chant gì da renunziar dus onns a la dieta annuala. Ussa ha quella gì lieu a Cuira ed ella è stada la penultima dieta. Preschents èn stads 160 veterans e veteranas da chant ed in bel dumber a giasts. Tranter quels era cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini e Lucretia Bärtsch, la presidenta da l’Uniun chantunala da chant dal Grischun. En moda cumpetenta ha Gion Darms, il president da veterans e veteranas da chant dal Grischun manà la dieta. Quella è sco adina stada plitost in inscunter empernaivel, uschè che las tractandas statutaricas èn stadas era questa giada secundaras. Decisiun unanima Ils davos dus onns è la suprastanza da l’Uniun chantunala da veterans da chant adina puspè s’occupada cun la successiun da suprastants e suprastantas e cunzunt cun l’avegnir da l’uniun che reunescha ils passa 1000 commembers e commembras che derivan da 78 chors. Uschia è er vegnida tematisada l’integraziun da l’Uniun da veterans e veteranas da chant en l’Uniun chantunala da chant dal Grischun. Quella ha actualmain 4050 commembers e commembras che derivan da 125 chors. Presidenta è Lucretia Bärtsch. L’uniun tetgala chantunala onuritgescha er adina ils veterans e veteranas d’onur, quai che l’Uniun chantunala da veterans da chant fa er mintg’onn da la dieta a la fin d’avust. Quai vul dir che quella onorificaziun è vegnida fatga dapi il 1985 adina dublamain. Cun integrar veterans e veteranas da chant èn l’uniun superiura èn da nov veterans e veteranas da chant «sut in tetg». Ultra da quai vegnan las annuzias dals novs veterans e veteranas d’onur registradas en in lieu. Er ils veterans e las veteranas da chant dals chors ch’èn betg pli existents restan vinavant commembers e commembras da l’uniun. Senza in sulet votum ed unanimamain han ils preschents e las preschentas decidì da far quella maridaglia. Vinavant vegnan veterans e veteranas a s’entupar per ina dieta, dentant senza tractandums statutarics. Persuenter duai la cumpagnia star cumplettamain en il center. Omadus suprastanzas èn dal reminent stadas d’accord da far quella integraziun. La davosa dieta per veterans e veteranas da chant vegn ad avair lieu a la fin d’avust 2023 a Trun. L’organisaziun ha surprendì il Chor cecilian Trun. Organisà la dieta 2022 aveva il Chor viril Cuira cun Hanspeter Trepp a la testa. Ils salids da la citad da Cuira èn vegnids da Norbert Waser, il vicepresident dal parlament da la citad. Veterans e veteranas tgiran la tradiziun «Da pudair puspè chantar è da gronda valur per la vita sociala», ha ditg il minister da cultura grischun Jon Domenic Parolini, «per mintga chor èn veterans e veteranas da gronda impurtanza.» Els ed ellas cultiveschian dapi onns la tradiziun dal chant e dettian er vinavant quella a la generaziun giuvna da chant. «Veterans e veteranas da chant san er raquintar istorgias interessantas ed anecdotas singularas», ha ditg il cusseglier guvernativ. Ella haja grond repect da la lavur che vegnia da nov vitiers cun avair fatg quella fusiun, ha ditg Lucretia Bärtsch. «Da dar a la vita daplis dis nun è betg pussaivel, persunter da dar als dis dapli vita bain», ha menziunà Gion Darms. En quel senn saja er la fusiun da veterans e veteranas en l’uniun tetgala in fatg positiv. Undrads èn vegnids sco veterans d’onur 27 chantadurs e 9 chantaduras. Sa regurdads èn ils preschents er a lur 94 amis ed amias che han ils davos trais onns bandunà il mund da chant per ir en l’eternitad. Senza in’unica cuntervusch han ils veterans e veteranas decidì da far quella maridaglia. Sa legran da la fusiun, Gion Darms, Jon Domenic Parolini e Lucretia Bärtsch.

Tut discurra da l’energia – ubain da l’energia che pudess mancar forsa, insaco, insacura. Insumma, quest mais d’avust era atgnamain anc detg chargià cun energias. Bler’energia dovra p.ex. en avegnir segir e franc il resort gigantic ch’è planisà a Dieni/Tujetsch. Las dimen­siuns da la surfabricaziun turistica che la Andermatt Swiss Alps ha preschentà quest mais a la populaziun èn propi impressiunantas: 1800 letgs, 410 chombras d’hotel, 119 abitaziuns, 13 edifizis, custs totals da 170 milliuns, 80 plazzas da lavur etc. Insumma, insatge n’è deplorablamain betg vegnì respundì a l’infurmaziun publica da quest mais: Vegn ussa finalmain terminà quest pi­tschen ascensur dad 800 m giu en la rusna – gea u na? Dad esser president communal dovra energia. Tuttina è Simon Willi da Lantsch gia 11 onns en quel uffizi per sia vischnanca. El è restà, era sch’igl ha dà ils davos onns intginas tensiuns en suprastanza ed en vischnanca. Singuls suprastants èn perfin sortids dal gremi. Ma tgi era propi la culpa? Simon Willi ha respundì a quella dumonda en in’intervista cun la FMR en questa furma: «Sch’igl problem è sto angal tar me ni tar chels tg’èn sa retratgs lascha avert. An mintga cass funcziuneschigl ossa ﬁtg bagn.» Tut cler? Quai è ussa ina grondiusa resposta d’in politicher per dir cun tutta buna maniera: Ils auters èn stads la culpa. Bler’energia ha segir era investì il capo partent da Scuol, Christian Fanzun. Quest mais ha el perfin fatg ina tura tras las fracziuns da sia vischnanca fusiunada – per infurmar davart projects actuals communals. En quel connex ha el era dà in sguard enavos sin ses otg onns sco capo, surtut sin las tematicas delicatas: la pandemia, las diversas auazuns, l’avegnir da l’Institut Otalpin, la crisa da l’Ucraina etc. Perquai ha Christian Fanzun menziunà riend tar in’infurmaziun a Guarda: «Dürant ot ons suna stat capo da Scuol – be catastrofas!» Il chantun Uri aveva gea cun Franz Steinegger ses famus «Katastrophen-Franz». La vischnanca da Scuol ha damai ses «Chri­stian da las catastrofas». Cun energia e schlantsch ha cumenzà quest mais la scola. Tranter auter er a Breil. Là frequentan quest onn 26 uffants l’emprima classa. Ina redactura da la FMR ha pudì accumpagnar quels scolarets durant lur emprims pass scolastics. Il pitschen Dea – quel sa però gia l’emprim di fitg exact tge ch’è propi impurtant durant in di da scola: «Da pausa sai jeu dar bal cun mes amitgs, quei ei bi.» Che l’energia pudess mancar singuls muments il proxim enviern, quai dat era rumpatesta a la regenza grischuna. E perquai ha ella installà in stab da crisa. Per la terza giada aifer mo dus onns datti damai in tal stab da crisa, adina manà da Martin Bühler ch’è bainprest cusseglier guvernativ: corona, fugitivs da l’Ucraina ed ussa la stgarsezza d’energia. In stab da crisa suenter l’auter. Forsa vegnan bainprest liquidads ils departaments chantunals ed i dat mo pli stabs da crisa – per ils lufs, per tschertgar persunal qualifitgà u per ­crear abitaziuns per indigens. E per realisar quella idea anc pli consequentamain, pudess ins gist transfurmar l’en­tira administraziun chantunala en in stab da crisa – e dar al chantun in nov num: il chantun «Crisun». Ina buna energia è stà da sentir er a Donat quest mais, a la festa per la nova vischnanca fusiunada Muntogna da Schons. Tar quella festa ha er il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb gratulà per l’emprim onn d’existenza dal «vaschinadi». En ses pled festiv ha el lura perfin clomà l’entira suprastanza da la Muntogna da Schons da vegnir sin il palc ed ha laschà applaudar las abitantas ed ils abitants per ils tschintg suprastants stataivels. Suenter l’act uffizial ha ina abitanta lura remartgà laconicamain envers la FMR: «Forza faschess igl ànc bagn 1-2 dunas an la suprastànza!» Tgi sa, forsa che gist quella dunna va bainbaud era sin il palc. A l’uniun Pro Raetia manca l’energia. Ella è l’organisaziun tetgala dad uniuns grischunas en la Bassa. Presidiada vegn ella da Johannes Flury, l’anteriur president da la Lia Ruman­tscha. Ella ha per finamira dapi passa 70 onns da dar impuls per il svilup dal Grischun. Però ussa mancan a l’uniun persunas che s’engaschan, sco la FMR ha rapportà quest mais. E perquai ha la Pro Raetia fatg ina dumonda a ses commembers, sche l’organisaziun duai vegnir schliada. E guarda qua! I paress ch’ils commembers n’hajan betg grond schlantsch per mantegnair la Pro Raetia. Uschia ch’ella vegn a cupitgar. – Per fortuna n’è Johannes Flury mai vegnì sin l’idea da far ina retschertga, sch’i fiss da schliar ina u l’autra organisaziun rumantscha. Energia vegn vendida dad ovras electricas, en ina papeteria datti da cumprar palpiri e sin ina banca datti raps. Bain logic. Però uschè simpel n’èsi betg, sco ina communicaziun da la poliza, suenter in cas da quest mais a San Murezzan, cumprova: In lader, oriund da la Tschechia, va en ina banca, gesticulescha cun in cuntè e vul raps da l’emploià. Quel al declera che sia banca n’haja nagins raps al fanestrigl. Gnanc ina bancnota! Uschia sto il lader bandunar cun ses cuntè puspè la banca – senza avair engulà in tschintger. Ma atgnamain avess il pauper schani gea stuì savair: Co pudeva el be vegnir sin la curiusa idea ch’ina banca haja raps? Sa chapescha han anc autras lingias grassas electrisà durant quest mais: ils fugitivs da l’Ucraina, la sitgira, la mancanza d’aua, ils glatschers che svaneschan, ils pretschs d’energia che creschan, ils baus-scorsa ed ils lufs che dattan fastidi. Senza dubi, ils schabetgs e svilups actuals fan in pau quità. Ina frasa da Sep Lorenz Berther – che la FMR ha cità quest mais en ina enquista en connex cun la crisa d’energia – tutga propi bain la noda: «Nus savessen haver aschi bi sin quei mund...» In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic».(fmr/dat) Mais da pais dal mais avust 2022

Hans Huonder/FMR Il corp dal carstgaun consista per 70% dad aua. En la media correspunda quai ad ina cumpart da radund 43 liters. Per di sortan dus enfin trais liters il corp. Quai volumen sto lura er puspè vegnir consumà e quai è la quantitad ch’il carstgaun duess baiver. Il meglier è d’entschaiver la damaun curt suenter ch’ins è levà cun in emprim sitg aua, il meglier in mez liter. Durant la notg perda il corp numnadamain radund in mez liter aua tras respirar e suar e tras quai è il corp probablamain deidrà la damaun. Cun in mez liter aua avant l’ensolver pon ins perquai returnar ad el quai ch’el ha perdì durant il sien. Baiver aua la damaun ha dentant er in effect sin il metabolissem. Il motiv persuenter è ch’il corp sto stgaudar l’aua consumada sin la temperatura dal corp e qua tras producescha el chalira. Tras quai brischa el calorias. Per quest motiv è aua la damaun er in avantatg en cas dad ina dieta. Medemamain sa schubregia il corp durant il sien. Quests tissis duessan bandunar svelt ed effectiv il corp. Entras ina purziun supplementara d’aua è quai bain pussaivel. Ma i dat anc auters avantatgs. Ina persuna che baiva pauc e patescha qua tras da mancanza d’aua, accelerescha il process da svilup da sias faudas. Chavels perdan traglischur e paran rumpaivels. En quest senn è l’aua la tgira da la pel da dadens anora. D’impurtanza è l’aua en il corp dentant er per la scufla. Quai san ins il pli tard cura ch’ins patescha dad in’inflammaziun da quella. L’aua gida a prevegnir ad ina tala. Dapli aua gida a derschentar meglier la scufla ed uschia d’allontanar bacterias che sa rimnan là. Ma l’aua la damaun gida er a schlunganar l’acid dal magun. Savens è quel il problem per difficultads dal magun e la digestiun. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In magiel aua.