Illa Grotta da cultura a Sent ha gnü lö sonda passada la vernissascha d’ün’exposiziun cun purtrets da Peter Brimelow da Londra. L’artist ha passantà l’on passà ün temp in Engiadina Bassa, s’ha laschà inspirar da la regiun ed ha realisà 25 purtrets da cuntrada da Sent e dals contuorns. Ils purtrets da Peter Brimelow, artist ed architect da Londra, muossan la bellezza d’üna cuntrada muntagnarda cun tuot sias particularitats. El ha realisà l’utuon ed inviern 2021/22 in tuot 25 purtrets inspirats da la cuntrada da l’Engiadina Bassa. Sco cha Peter Brimelow scriva svess in sia biografia per l’exposiziun as tratta d’ün nouv möd da lavurar chi stetta in cuntrast cul möd urban ch’el realisescha in seis atelier a Londra. Ils purtrets exposts a Sent sun ouvras realisadas suot tschêl avert chi muossan il müdamaint dad üna in tschella stagiun, da l’utuon sül inviern. Ellas dan ün’invista da mumaints e batterdögls cun regordanzas dal passà e mumaints d’aspet dal futur. Regularmaing in Engiadina Peter Brimelow ha passantà avant var 15 ons ün temp a Sent, insembel cun sia duonna chi’d es nada in Engiadina Bassa. E daspö quella jada tuornan els adüna darcheu illa regiun. L’exposiziun actuala illa Grotta da cultura muossa purtrets cun culuors d’acril fich vivas, pitturats cun generusità. El douvra las culuors però in möd spargnuoss, uschè chi’s vezza adüna la structura da la taila, schi’s cuntaimpla las ouvras daspera ed in detagl. Architect, scenograf ed artist Peter Brimelow es nat dal 1959 al nord da l’Ingalterra in üna pitschna cità in vicinanza da Manchester. El ha stübgià architectura a Liverpool ed ha glivrà seis stüdis d’architectura dal 1985. Davo ha el lavurà in diversas funcziuns, tanter oter sco scenograf pro l’emettur da televisiun BBC e sco creatur d’exposiziuns pro’l The British Museum. El ha eir lavurà sco architect per lavurs internas e plü tard ha el fundà il cuntschaint büro d’architectura «Brimelow McSweeney Architects» a Londra. El s’ha lura però retrat da l’architectura per as dedichar a la pittura. El collavura cun diversas gallarias a Londra chi expuonan e vendan sias ouvras. L’uman es passager Pro la vernissascha a Sent ha el quintà da sia vita e tanter oter ha’l dit: «A mai nu vaja per vender prunas da purtrets, ma per muossar a la glieud indigena co ch’eu vez la cuntrada muntagnarda. Las muntognas cha vo vezzaivat sün mias ouvras restaran amo millis dad ons. Ma no umans eschan be passagers». La Grotta da cultura Sent es üna società chi s’ingascha per la cultura a Sent. Daspö il 2006 vegnan organisats e rapreschantats teaters, concerts, prelecziuns, discussiuns ed exposi­ziuns d’art. Sper ils concerts illa baselgia a Sent spordscha la Grotta da cultura üna schelta d’arrandschamaints d’ot livel per indigens e giasts. Per bleras artistas ed artists spordscha la «grotta» pussibiltats bainvissas per preschantar lur ouvras. L’exposiziun illa Grotta da cultura a Sent es averta fin als 7 da schner 2023, adüna il mardi e la sonda da las 17.00 a las 19.00. Sün dumonda eir ourdvart ils uraris indichats. L'artist inglais Peter Brimelow expuona 25 purtrets illa Grotta da cultura a Sent. Ils purtrets da Peter Brimelow muossan la cuntrada muntagnarda da l’Engiadina Bassa. Ils purtrets da Peter Brimelow muossan la cuntrada muntagnarda da l’Engiadina Bassa. L'artist inglais Peter Brimelow expuona 25 purtrets illa Grotta da cultura a Sent.

Il pitschen muglin a Craps-Tarasp es stat lönch salda ed ha servi sco magazin. La Fundaziun Pro Terra Engiadina, insembel cul cumün da Scuol, ha miss ad ir darcheu il muglin. Sonda passada ha gnü lö la reavertüra. Davo il salüd dal rapreschantant da Tarasp illa suprastaza dal cumün da Scuol, Daniel Stecher, ha Fadri Blanke da Ftan fat in sonda passada ün cuort riassunt davart l’istorgia dal muglin. El ha dit: «Eu sun aint la suprastanza da la Fundaziun Muglin da Tarasp insembel cun amo quatter oters ed eu m’interess per muglins e chat fich bel, schi’s po mantgnair perdüttas dal passà.» La Società da Muglin Tarasp es gnüda fundada dürant la Prüma Guerra mundiala. Quella jada d’eiran las paurarias gnüdas obliadas da cultivar daplü gran – e perquai esa stat necessari davair muglins per elavurar il gran. «Ils prüms protocols dal muglin da Tarasp dateschan lura dal 1942 ed in ün da quels as poja leger cha’l muglin haja cuostü 13 353 francs. Quella jada es gnüda fixada üna taxa da commembranza da 30 francs. La fabrica es gnüda sustgnüda cun subsidis da la Confederaziun, dal chantun e dal cumün. Dal 1948 vaiva la società 45 commembers». Il muglin es gnü dovrà l’ultima jada dal 1984 e dal 2018 es quel i in possess dal cumün da Scuol. Cunvegna cumün e Pro Terra Engiadina Fadri Blanke ha eir infuormà davart la situa­ziun actuala dal muglin: «No vain fat üna cunvegna tanter il cumün da Scuol e la Pro Terra Engiadina. Pel stabilimaint es respunsabel il cumün e pel muglin e la gestiun la Pro Terra Engiadina cun Angelika Abderhalden.» La mainagestiun da la Pro Terra Engiadina ha lura eir declerà a la reavertüra dal muglin: «Schi’s cuntaimpla ils bains agriculs a Tarasp, schi’s vezza d’indrar ün chomp cun granezza. Kurt Fasnacht, il docter dals muglins haja animà da tuot­tüna tour per mans il muglin da Tarasp. Il muglin sta suot protecziun da monumaints e vess insè stuvü gnir sbodà per realisar in quel lö plazzas da parcar», ha declerà Angelika Abderhalden ed ha cuntinuà: «Ma quai ha la protecziun da monumaints pudü impedir. Davo cha’l muglin es uossa gnü salvà, as dà la pussibiltà da muossar quel a la publicità – cun gitas tenor il motto dal gran al pan.» Reavertüra da muglin a Craps Il muglin a Craps-Tarasp as rechatta dasper il lavuratori cumünal in vicinanza da la resgia. Davo il 1984, cur cha’l mulgin es gnü tut our’d funcziun, gniva l’edifizi dovrà sco magazin. Il muglin es però üna perdütta dal temp da l’industrialisaziun in Engiadina e perquai degn da gnir mantgnü. La Fundaziun Pro Terra Engiadina ha perquai insembel cul cumün da Scuol pisserà cha’l muglin gnia darcheu renovà. In sonda passada, in occasiun da la pitschna festa da reavertüra dal muglin, han Fadri Blanke ed Angelika Abderhalden dat sclerimaint davart la renovaziun. Üna furnaria movibla ha sport la pussibiltà da far e da degustar pan. Ed ils preschaints sun gnüts maldüsats cun üna marenda per tuots. La reavertüra dal Muglin da Tarasp d'eira bain visitada in sonda. Angelika Abderhalden da la Fundaziun Pro Terra Engiadina. Fadri Blanke ha orientà davart l’istorgia dal muglin. Eir l’intern dal muglin es gnü renovà. Il muglin da Tarasp es gnü renovà. Il muglin da Tarasp es gnü renovà.

«Lettere dalla Svizzera alla Valposchiavo», il festival dedichà a la producziun litterara svizra illas quatter linguas naziunalas tuorna als 7 als 9 october per sia seguonda ediziun a Poschiavo. Il fil cotschen dal festival d’ingon sun las chasas: Quai sun las chasas, ingio no abitain o ils lös ingio cha no ans identifichain sco commembras e commembers d’üna cumünanza. I sun però eir las chasas, ingio chi’ns serran aint minchatant, quellas chi’s sto bandunar per mütschar d’üna guerra, üna persecuziun o la mancanza da perspectivas. I dà eir chasas chi retschaivan, chi spordschan ün lö per üna nouva identificaziun e chi protegian. A tuot quistas chasas es il festival dedichà, perquai cha schi’s guarda bain, daja in mincha roman, in mincha poesia üna chasa. In sonda daja duos contribuziuns da protagonistas rumantschas: L’inscunter cun l’autura Rut Plouda es a las 14.00 ed a las 16.00 preschaintan Annina Sedlacek e Nikolas Stocker ün spectacul per uffants in plüssas linguas. (cdm/fmr) Il program dal festival as chatta sülla pagina: www.lettereallavalposchiavo.ch

Davo duos ons posa ha gnü lö dumengia passada darcheu la Festa da la racolta a Valchava in Val Müstair. Pro’l cortegi tras cumün han fat parada gruppas cun bes-chas da bleras sorts, bels chars ornats cun prodots indigens, musica, tübas. Uschè chi s’ha vis in dumengia bleras fatschas riantadas a Valchava. Tenor indicaziuns dals organisaturs s’han participadas radund 4000 persunas a la festa. I’l cumün d’eiran posiziunats raduond 50 stands chi han vendü in prüma lingia specialitats regiunalas. (rtr/fmr/bcs) Chars vegls ornats cun prodots da la regiun. Ün tröp da vachas dürant il cortegi tras Valchava. Eir las chavras d'eiran da la partida e dun idas in lingia tras Valchava a la Festa tradiziunala da racolta da la Val Müstair. Tanteraint adüna darcheu gruppas plü pitschnas. La gruppa da plumpas cun pitschnas preschantaziuns. Dafatta ils bügls d'eiran ornats.

Divers lös illa Bassa vendan lur chasas per gruppas chi vaivan s’acquistats i’ls ons 1960 in muntogna. Quai vala eir pel «Ferienheim Ftan» da la cità da Wettingen. Da l’on 1961 vaiva la cità da Wettingen in Argovia cumprà a Ftan üna chasa ch’ella ha fabrichà oura duos ons plü tard sco chasa da vacanzas. Bleras e blers da Wettingen, ma eir dad otras citads sco eir persunas e gruppas svizras e da l’ester han passantà qua chomps da skis e minchatant eir vacanzas da stà. Intant s’ha la situaziun però müdada. Al principi da l’on ha perquai il parlamaint, il «Gemeinderat», da Wettingen fat al cussagl d’abitants la proposta da vender la chasa a Ftan. «Gronds cuosts e pac bsögn» Sco chi disch Urs Blickensdorfer, l’actuar da la cità da Wettingen, as vaiva constatà dad üna vart cha’l bsögn da far chomps da skis nu saja plü uschè grond, «eir causa ils invierns cun paca naiv.» L’oter motiv cha’l parlamaint ha fat valair es cha las entradas d’in media 71 000 francs sun pac plü otas co ils cuosts da gestiun, nempe in media s-chars 69 000 francs. E lura vess la cità eir dad investir i’l mantegnimaint da la chasa per cuosts da passa ün mez milliun francs. Perquai propuona il parlamaint da Wettingen da vender la chasa a Ftan per 1,4 milliuns francs. Collià cun bellas regordanzas «Wettingen ha laschà scriver oura la chasa a la firma Lischana Fiduziari a Scuol e no vain survgni plüssas sportas dad interessats», declera l’actuar da cità, «l’affar es però amo pendent, la vendita sto amo gnir approvada dal cussagl d’abitants.» Quai capita tenor el probabelmaing als 17 da november. Sco ch’Urs Blickensdorfer constata es la vendita da quista chasa a Ftan üna chosa emoziunala: «Blera glieud ha passantà in tuot quists ons vacanzas a Ftan ed ha bellas regordanzas a quel temp in Engiadina Bassa», disch el, chi’s doda per quel motiv amo adüna vuschs cunter la vendita da la chasa. «Perquai poja eir dar chi detta ün referendum cunter la vendita, lura vaja amo plü lönch co be fin la mità da november fin cha la chosa vain decisa.» E che disch il turissem dal svilup cha lös sco Wettingen lessan vender lur chasas per gruppas in muntogna, in quist cas a Ftan? Ils turistikers as fan pissers «No observain il svilup cha lös da la Bassa vendan lur chasas da gruppas in regiuns da muntogna cun ün tschert pisser», disch Bernhard Aeschbacher, il co-directur ad interim da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM). L’oter co-directur es, fin chi s’ha chattà ün o üna successura per Martina Hollenstein Stadler chi ha bandunà la TESSVM, Claudio Daguati. Chi saja nempe uschea chi gnian organisats adüna damain chomps dad ir culs skis, infuorma Bernhard Aeschbacher ed intuna cha quai saja ün punct critic pellas destinaziuns cun territoris per sport sün naiv: «Ir culs skis es ün sport popular, ma schi vegnan damain giuvenils a far chomps, vacanzas da skis, lura perda quel sport ün pa sia popularità», declera el, «üna consequenza es lura cha’ls predschs per ir culs skis s’augmantaran e quai deplorain no dal turissem.» Ün’otra consequenza sarà, sco ch’el agiundscha, cha la generaziun giuvna da skiunzas e skiunzs manca lura, «eir quai alch deplorabel». El manzuna üna terza consequenza. «Ün avantag indirect pel turissem» Pel turissem significhan quistas chasas sco quella a Ftan, sco cha Bernhard Aeschbacher constata, ün avantag: «La glieud da quistas chasas, in nos cas ils abitants da Wettingen, ha üna relaziun cun Ftan e culla regiun, causa chi han passantà qua d’uffant bellas vacanzas.» Cha blers tuornan plü tard darcheu e dvaintan forsa giasts regulars, disch el, «quai va natüralmaing a perder scha l’immobiglia vain vendüda.» Quistas chasas pon gnir dovradas eir per chomps d’instà, «ma scha l’ütilisaziun be dürant quella stagiun basta per mantgnair las chasas nun es sgür.» La cità da Wettingen vess plüs cumpraders potenzials per lur chasa da vacanzas a Ftan. Vendita da chasa a Ftan amo pendenta Causa cuosts da mantegnimaint plü gronds co las entradas propuona il parlamaint da la cità da Wettingen da vender lur «Ferienheim Ftan». Sco cha l’actuar da la cità in Argovia, Urs Blickensdorfer, disch, ha svaglià quist’intenziun emoziuns a Wettingen: Siond cha bleras persunas da quista cità han passantà a Ftan vacanzas sajan ellas colliadas culla chasa. «Perquai sun amo adüna bleras e blers abitants da Wettingen cunter la vendita da la chasa.» Cha lös da la Bassa vöglian vender lur chasas da gruppas in muntogna nu s’observa be a Ftan. «Quai es ün svilup chi’ns fa pissers, perquai cha quistas chasas servan impustüt per chomps per ir culs skis», disch Bernhard Aeschbacher dal turissem regiunal. (fmr/fa)

L’elektrisch nomnan tschertadüns in Rumantschia quella forza magica chi vain our da la rait ed iglüminescha nossas dmuras, nossas vias e plazzas, chi ­s-choda las abitaziuns, furnischa l’energia per fabricas e fabricats e bler oter plü. Na da s’imaginar co stuvair viver sainza hoz­indi, e na da s’imaginar da stuvair redüer eir be ün zichet il consüm. Pouvra cusgliera federala Simonetta S. chi ha da s’occupar perfin i’l temp liber da quists pro­blems invezza da cultivar rösas e sunar il clavazin. Perche vairamaing na consultar l’emerità vegl cusglier Chrisoph BI. chi ha amo adüna savü tuot e tuot plü bain? Perche na rovar a Sir Norman F. da na plü s-chodar sias immobiglias a ­S-chanf tuot on sün 26° celsius per quels pêr dis da preschentscha – scha überhaupt. I sarà forsa eir be pervia dal flügel Steinway chi suosda da lungurella là i’l lö da la stalla da giallinas ill’anteriura chasa da paurs engiadinaisa. E perche na als Milanais cun lur «case in montagna» da tschinch etaschas abitadas pel solit be per las vacanzas da skis e per ün’eivna dürant il «ferragosto»? No ris-chain d’avair fraid ils peis l’inviern chi vain cun redüer la temperatura da nossas abita­ziuns per 3° celsius. E che fadia cha no varan cun stüder las glüms, cur cha no nu tillas stain avair per la naira. Chi sa, scha’ls chantauturs Alexi e Marcus nun han da salvar la Greina üna seguonda jada, uossa cha’ls constructurs da lais da serra savuran fingià la puolvra, culla s-chüsa da la catastrofa imnatschanta da l’electrisch. E chi sa, scha no nu vain da’ns retrar sün ün’acla sper la «caplutta sper via» da Theofil Klaiss e leger la gazetta culla glüm da petroli. Ma stat ­attents, il petroli pudess amo gnir our da la firma da «Putin-Gromma» (ün vegl trat engiadinais). Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustradur – e viva a Susch. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustradur – e viva a Susch.

La scriptura Leta Semadeni ha fat uorden in sia chasa a Lavin. Ella ha ordinà sur eivnas si’ouvra litterara ed impli passa 40 troclas d’archiv. Quellas sun intant rivadas a Berna in l’Archiv litterar svizzer. Infilà tuot quist ha ün’otra Engiadinaisa, la collavuratura scientifica da l’archiv, Annetta Ganzoni Ingon, mità marz. Entrond in chasa as sfadia Leta Semadeni al clavazin cun ün’ouvra da Chopin. «Eu n’ha clet oura ün toc bler massa greiv», disch’la pro’l bivgnaint ün zich agitada, «eu vegn bod in malura e riv inavant bod be nota per nota …». Chi va eir oter, fluid e liger, demonstresch’la plü tard cun ün toc ch’ella ha svessa scrit. Manuscrits ed üna charta da Kaspar Villiger «Eu less adüna far milli robas, n’ha prunas ideas, less pitturar, disegnar, scriver, far fotografias e filmar. Eu lavur bler, ma stoss listess renunzchar a bler ch’eu fess jent.» Ed uossa es ella eir amo landervia a preparar tuot quai ch’ella less dar a Berna in l’Archiv litterar svizzer. Illa stanza da lavur es il fuond rasà oura cun s-chaclas, palperi, mappinas, ordinaturs, extrats our da gazettas, disegns ed oter plü. «Intant n’haja fingià material per 28 s-chaclas cun tuot quella roba privata, ch’eu sun pronta da laschar guardar eir ad oters.» Ella piglia per mans ils fögls culs cuntgnüts da las troclas e legia avant: «texts, extrats e variantas lectoradas da ‹Tamangur› – sulet quai implischa trais s-chaclas – lura il listess eir fingià cun ‹Amur, grosser Fluss› e fingià eir cun prümas criticas. Lura correspundenza, ogets, atte¬stats, disegns, fotografias, recensiuns, sbözs ed artichels da quist e da tschai, poesias e texts litterars, manuscrits da roba mai edida, cudeschs da lavur e da notizchas – bainschi sainza quellas paginas las plü privatas – chartas, diploms e gratulaziuns, algordanzas a meis antenats ed oter plü, – e perfin eir duos poppas da stoffa zambriadas avant ons ed ons ed eir üna charta persunala da l’anteriur cusglier federal Kaspar Villiger chi d’eira a seis temp cun mai illa pensiun da students …» «Chi oter dess rumir mia roba?» E la motivaziun, d’insomma dar tant material, tantas ouvras e tant da sia vita a Berna? Leta Semadeni ponderescha cuort e disch: «Da gnir liber da tuot quist pais da la roba veglia e da tschüffer lö per nouv.» Ch’ella nun haja ingüns uffants chi pudessan üna jada rumir sia roba, disch’la, «chi oter pudess avair interess da far quai?» Ch’ella haja plü jent da savair, cha sia roba saja inglur, ingio cha eir oters tilla possan guardar. «Eu n’ha jent da pudair decider uossa, che büttar e che tgnair. E surtuot m’allegr eu, cha mia roba riva a Berna i’l listess archiv, ingio chi’s rechatta eir fingià il relasch da meis bap Jon.» A Berna i’l archiv Ingon, mità avrigl. A Berna, illa Biblioteca naziunala, as serra la porta da l’ascensur davo Annetta Ganzoni. Ella schmacha sül pom «–6». Cuort davo sta ella davant lungas lingias da s-chaffas moviblas cun monchs per girar. Ganzoni es oriunda da Schlarigna, ha absolt il gimnasi a Samedan ed es statta magistra secundara da lingua a Ftan, illa Val Müstair ed eir a Cuoira. Cun 30 ha ella fat il stüdi da romanistica, ha stübgià a Turich, Berna e Genua. In seguit scriva, descriva e ramassa ella poesias e prosa e procura per diversas ediziuns. Cur ch’ella va uossa, la fin d’october in pensiun, po’la guardar ina¬vo sün passa 23 ons lavur in l’Archiv litterar. Rain a rain cun seis bap Jon Annetta Ganzoni aintra illa profuondità da quist archiv immens in ün dals numerus corridors e gira vi d’ün dals monchs. Sülla frunt da tola grischa perforada sun montats duos tablinas cullas scurznidas «SLA ALS». Sün üna es scrit «Mascioni Grytzko» – ün scriptur e schurnalist svizzer nat dal 1936 a Villa di Tirano e mort in Frantscha – e suotvart «Semadeni Leta – reservà lö per ca. 40 s-chaclas», sün l’otra tablina sun scrits ils noms «Peer Andri», «Lansel Peider», «Semadeni Jon», «Spescha Flurin». Ganzoni aintra tanter las s-chaffas d’archiv, muossa ün o tschel cuntgnü da troclas d’archiv ed eir il lö, reservà per las 40 troclas spettadas da Lavin. Tanter la Biblioteca naziunala e Leta Semadeni daja ün contrat chi regla, che cha l’Archiv litterar svizzer po far cul material surdat, expuoner per exaimpel o dar ad impraist per stüdis o lavurs sur da Leta Semadeni e si’ouvra. Ella posseda eir fingià ils drets d’autur da l’ouvra da seis bap Jon Semadeni, uossa rain a rain cun si’aigna. Ün bel purtret chi cuntainta eir a Leta Semadeni. L’archiv litterar svizzer es gnü fundà dal 1991 sün intimaziun da Friedrich Dürrenmatt. L’archiv chüra numerus relaschs litterars, archivs e bibliotecas d’auturs dal 20- e 21avel tschientiner ed es part da la Biblioteca naziunala svizra. Quella ramassa texts, purtrets e tuns da la Svizra e sgüra uschè la memoria collectiva naziunala. Ella es suottamissa a l’Uffizi federal per cultura e dimena al Departamaint federal per affars interns suot Alain Berset. Ün suspür da surleivg Ingon, mità lügl. A Lavin sclingia il manischunz d’üna firma privata da transport pro Leta Semadeni. El vain finalmaing a chargiar las intant passa 40 troclas ch’ella ha fingià preparà güst davo porta, missas bain üna sün tschella. Leta Semadani dà ün profuond suspür e ria surleivgiada. Il cuntgnü da l’Archiv litterar es accessibel publicamaing per retscherchas o stüdis. La sala da lectüra illa Biblioteca naziunala a la Hallwylstrasse 15 a Berna es averta da lündeschdi fin venderdi adüna da las 10.00 fin las 17.00. Ulteriuras infuormaziuns: www.nb.admin.ch suot Schweizerisches Literaturarchiv. L’autura Leta Semadeni cun üna part dal material pront per gnir transportà a Berna in l’Archiv litterar svizzer. Ün sguard in sia stanza da lavur dürant sia lavur d’ordinar e preparar il material. Ün prossem archiv litterar es i a Berna D’incuort ha surtut l’Archiv svizzer da litteratura (ASL) l’archiv litterar da l’autura engiadinaisa Leta Semadeni. Quel sta uossa «in lingia» cun relaschs dad auturs sco Peider Lansel, Andri Peer o Jon Semadeni, il bap da l’autura. In tuot ha la collavuratura scientifica – e responsabla per la part rumantscha – Annetta Ganzoni (foto) pudü tour incunter var 40 troclas our da l’archiv da Leta Semadeni (77). L’autura ed anteriura magistra ha stuvü zavrar da manü dürant ils ultims mais las materialias da sia lavur litterar-artistica dals ultims ons: correspundenza, manuscrits, recensiuns, fotografias etc. Culs documaints da Leta Semadeni riva pür il seguond archiv litterar d’üna duonna rumantscha i’l ASL a Berna, il prüm es nempe stat quel da l’autura surmirana Margarita Uffer Gangale (1921–2010). (pl/fmr) A Berna ha Annetta Ganzoni pudü tour incunter var 40 troclas d’archiv da Leta Semadeni.

Il portal da novitats Watson.ch exista daspö l’on 2014 e rapporta da da tuotta sorts novitats. Watson observa però eir svilups sco in quist cas la quantità da bes-chas da nüz in cumüns in Svizra sco p.ex. in quels da la Regiun EBVM. In Svizra daja var 15 milliuns bes-chas da nüz. Il svilup da vachas, chavals, bescha, chavras, chucals e giaglinom s’ha sviluppà daspö l’on 1985 in möd fich different. Reto Fehr dal portal da novitats Watson ha ramassà las cifras dal svilup dal 1985 fin da l’on 2017. Allevar chavals para dad esser retscherchà Giaglinas daiva in Svizra dal 1985 6,2 milliuns tocs, dal 2017 s’haja dombrà 11,4 milliuns, quai significha ün augmaint da +82,9 %. Muvel as vaiva dombrà dal 1985 in tuot 1,8 milliuns tocs, 32 ons plü tard amo 1,5 milliuns, dimena -16,4 %. Chucals daiva avant 37 ons bundant 1,9 milliuns tocs, ed avant tschinch ons amo 1,4 milliuns, quai significha -26,6 %. Bescha invezza as dombraiva dal 1985 in Svizra 271 780 tocs e dal 2017 invezza 342 419 nuorsas, damaja +26 %. Eir pro las chavras daja ün plus: Avant 37 ons d’eira 53 386 tocs in nos pajais, ed avant 37 ons 78 146 tocs. Quai voul dir +46,4 % daplüssas chavras. Chavals daiva dal 1985 in tuot 37 354 tocs in Svizra e dal 2017 as dombraiva qua 76 209 tocs, dimena ün augmaint da 104 %. Quist es stat il sguard naziunal. Uossa vain il sguard regiunal: Quantas bes-chas da nüz vivan ils tschinch cumüns da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM), il Cumün da Val Müstair, Zernez, Scuol, Valsot e Samignun? Quants abitants pro bes-cha da nüz? Da l’on 2017 daiva in Val Müstair 1583 abitantas ed abitants e 2993 bes-chas da nüz, quai significha 0,51 abitant pro bes-cha da nüz. I’l cumün da Zernez d’eira avant tschinch ons 1540 abitants e 1784 bes-chas da nüz, dimena 0,86 abitants pro bes-chas da nüz. A Scuol as dombraiva quella jada 4638 abitants e 7890 bes-chas da nüz, quai voul dir 0,59 abitants pro bes-cha da nüz. A Valsot cun seis 876 abitants as vaiva dombrà da l’on 2017 in tuot 3839 bes-chas da nüz, damaja 0,23 abitants pro bes-cha da nüz. Ed in Samignun cun seis 758 abitants quella jada as vaiva dombrà 1531 bes-chas da nüz. Quai voul dir precis 0,50 abitants pro bes-cha da nüz. Ün pêr cifras particularas Tenor la retschercha da Watson.ch vaiva avant tschinch ons il cumün da Montagny i’l chantun Friburg cun seis 2404 abitants las plü bleras bes-chas da nüz, nempe 263 980 tocs. Quai significha 0,01 abitant pro bes-cha da nüz. I’s tratta qua in prüma lingia da giallinas. Sülla charta da Watson as vezza chi nun exista in Grischun ün cumün chi nun ha ingünas bes-chas da nüz. In l’ulteriura Svizra as vezza però chi daiva avant tschinch ons da quels cumüns sainza muvel e giallinom. Ün da quels es Rorschach, il lö culla plü pitschna surfatscha da San Galla, ingio chi nu daiva avant tschinch ons ingüna pauraria. Ün motiv pudess esser tenor ün informant da Watson cha la gronda part dal terrain da quel Rorschach saja surfabrichà. Ün oter exaimpel da lös sainza bes-chas da nüz d’eira da l’on 2017 Bedretto i’l Tessin: Las 109 abitantas ed abitants nu tegnaivan quel on ingünas bes-chas da nüz, ün pêr bes-chas chasanas però varan gnü eir els. Tuot la retschercha da watson as chatta via google «watson nutztiere schweiz». In Engiadina Bassa e Val Müstair vegnan tegnüdas bleras bes-chas da nüz, sco qua sün l’Alp Champatsch. Bes-chas bainvissas in Grischun «Quantas bes-chas da nüz vivan in teis cumün?» es il titel d’ün stüdi dal portal da novitats Watson.ch. Il redactur Reto Fehr dà in quel il prüm üna survista da quantas giallinas, chucals, chavras, bescha, vachas e chavals chi daiva dal 1985 in Svizra. Lura muossa’l co cha quellas cifras s’han sviluppadas fin da l’on 2017. In sia survista preschainta’l però eir quantas bes-chas da nüz chi vivan i’ls singuls cumüns. Qua as vezza ch’in Grischun nu daiva quel on gnanc’ün cumün sainza bes-chas da nüz. La FMR ha guardà in quista contribuziun da Watson.ch co chi’s preschantaivan las cifras da quistas bes-chas i’ls ses cumüns da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair Samignun, Valsot, Scuol, Zernez, Cumün da Val Müstair. (fmr/fa)

A Nairs ha gnü lö sur la fin d’eivna passada ün toc teater da taimpra speciala. La Società da teater da Ftan ha preschantà il toc «I d’eira üna jada ün hotel». Ün grondius ambiaint nöbel sco culissa, la sala dal Hotel Palace a Nairs sco palc. Da trar a nüz quai, sün quist’idea nu’s vegna be da sai. Id ha bain vuglü inchün d’utrò per müdar l’idea in realtà. Tour incunter il bigliet pro la recepziun da l’hotel, baiver ün süerv al bar e tour plazza lura vi d’üna maisa raduonda, sün üna sopcha polstrada – ed assister ad ün teater, quai as poja pro nus d’inrar. La scriptura e redschissura tudais-cha Adriana Altaras s’ha laschada inspirar dal cudesch «Keine Ostergrüsse mehr!» ed ha scrit ün toc teater cul titel «Es war einmal ein Hotel». La tarabla e l’istorgia reala as maisdan. Ün toc «nudritiv» Las teatristas ed ils teatrists da la Società da Ftan han surtut adüna duos rollas, üna jada suna impiegada ed impiegà e tschella jada giast. La scriptura ha savü tscherner situaziuns autenticas chi, cun ün cuort monolog, circumscrivan il caracter da la persuna o sia preoccupaziun. Suvent es cundida la seriusità dal tema cun ün umur süt, nüglia per til suogliar ma bain per til accentuar. Il directer, giovà d’ün actur da professiun, prelegia las notizchas cha’ls impiegats da la recepziun han scrit sur dals giasts. Ils chavazzins sun sechs, sincers, suvent noschs e, quai chi nu’s vess forsa pensà – remarchas antisemitas sun frequaintas. Per schligerir la tematica, in fuond pesanta dal razzissem, daja adüna darcheu scenas ligeras, chanzuns e sot. Las tipicas chanzuns dal temp tanter las duos guerras mundialas ha la chantadura da professiun interpretà da maniera fascinanta e persvasiva. Ils sots ligers dad acturas ed acturs han dat a l’ambiaint il buol da ligerezza, sco cuffort e cuntrast a la situaziun mundiala pesanta ed a la sandà precara dals giasts. Cur cha acturas ed acturs sun giasts dvainta tuot il toc plü serius ed i’s vain a savair da destins fich crudels, victimas da pregüdizis. Tschertas frasas fan travuonder vöd, il simpel pled «parti» p.ex. perda sia innocenza. El insinuescha cha la persuna sarà gnüda deportada e mordriada in ün chomp d’exterminaziun. Cun quai suoglia’l il fat terribel, monstrus. Inscenaziun creativa Ingüns pleds d’introducziun, da bivgnaint o da salüd. Apaina tschantà as vegna confruntà culs acturs chi van tanter las maisas oura, giond davo lur lavur. La variaziun tanter prelecziun, monolog e dialog, chant e sot, acziun singula e movimaint collectiv renda il teater vivais-ch. Il temp passa sainza chi’s bada, adüna gira alch mo sainza hectica. I’s survain üna buna invista illa vita da la signuria in noss hotels, al cumanzamaint dal tschientiner passà. La culissa, ils requisits e, surtuot, ils costüms dan üna autenticità vardaivla. Il möd dad integrar da maniera dezainta il spectatur, tschantà a maisa, güda a s-chaffir üna realtà palpabla. Qua s’haja badà trasoura il man da la redschissura da professiun. Prestaziun remarchabla – grondiusa Realisar ün tal toc teater cun success es be pussibel scha’ls teatrists sun flexibels e pronts da’s laschar aint in l’aventüra. La Società da teater da Ftan es cuntschainta per sia tenuta curaschusa per quai chi reguarda la tscherna dals tocs. Ella ha muossà üna jada daplü ch’ella sa bainschi far cumedgia mo cha’l teater popular nu consista be da quai. Las parts seriusas, pustüt vers la fin, sun gnüdas interpretadas güst uschè bain sco quellas divertentas. Il teater sto cuntgnair tuottas duos varts, pel simpel motiv ch’el es vita interpretada sül palc e na circus van. Il fat cha las acturas e’ls acturs da Ftan han discurrü tudais-ch da scrittüra es ün’ulteriura cumprouva da lur curaschi. Quant exercizi e quant sforz cha quai ha vuglü pudaina be suppuoner. Bel chi han sternü qua e là frasas, exclamaziuns, blastemmas, schi perfin üna poesia in rumantsch; per meis gust vessa pudü esser daplü. Messagi cler Stupend cha tanta glieud, i’s discuorra da bod milli spectaturs in tuot, es gnüda a teater. Eu less trar adimmaint il messagi profuond dal toc, nempe la tematica, plü co actuala. Tantüna eschna gnüts, nus Engiadinais, confruntats cun üna tenuta politic-sociala da noss baps e bazegners, da nossas mammas e nonas. La vardà es cha noss perdavants nun han gnü damain resentimaints invers ils güdeus co tuot ils oters Svizzers. Quai han manà a glüm las notizchas süllas cartas da la cartoteca dal Hotel Waldhaus. I dess dimena amo material da discuter in nossa val perquai cha eir amo hoz, pro nus, sun avant man resentimaints invers «otra glieud». Il messagi dal teater a Nairs pudess tunar: stain alerts, la pesta brüna sa bainschi as zoppar bain, mo ella es dapertuot. Mario Pult Acturas ed acturs observan insembel cul public l’acziun. Il teater ha gnü lö in quista sala d’hotel da bellezza.

La fin da settember haja dat üna premiera mundiala in Engiadina Bassa. Ils da Scuol – voul dir votantas e votants dal cumün tanter Guarda e Sent – han elet per la prüma jada üna duonna sco presidenta cumünala, ad Aita Zanetti da Sent. Las singulas fracziuns vaivan in lur passà bain fingià presidentas cumünalas, sco p.ex. Guarda, ma na il grond cumün fusiunà. Ma apunta, a Scuol nu vain quel uffizi nomnà «president/a cumünal/a», mabain «capo». E quist «capo» tuna ün zich sco ün «padrino» da la mafia, ma il nom exista in Engiadina Bassa fingià daspö ons ed onnorums. Fin sü Susch daiva «capos» (intant cha Zernez vaiva il «president» e Lavin seis «cuvi»). Il pled «capo» per l’uffizi suprem cumünal es documentà fingià i’l 18avel tschientiner – e na be a Scuol. Ils statüts da Ftan o da Sent nomnan il «capo» l’on 1735 respectiv dal 1752. Ed eir ils statüts da Surtasna dal 1867 manzunan il «capo communal». Quai documentescha l’Institut dal Dicziunari Rumantscha Grischun (DRG) chi ramassa daspö passa 100 ons tuot ils pledins e pleduns chi’d existan o chi existivan üna jada in lingua rumantscha. E fintant cha quels «capos» in Engiadina Bassa d’eiran adüna be homens es quai eir stat tuot in uorden, quist pled «capo». Ma lura es gnüd’eletta Aita Zanetti. E co as discha uossa? La capo? La capo-essa? O che? – Quai s’han dumandats eir schurnalistas e linguists quists ultims dis. P.ex. s’ha eir la romanista Anna-Alice Dazzi occupada ultimamaing ill’emischiun «Linguarias» dad RTR da la dumonda delicata. Ed ella ha declerà d’ingionder cha’l pled deriva e co chi’s pudess applichar ed incleger in avegnir il pled «capo». Interessant es ün sguard plü precis i’l DRG. Quel ha nempe documentà – perche eir adüna – per Scuol eir il pled «capa». Scha quai es simplamaing ün’otra fuorma masculina («il capa») o schi’d es manajà cun quai la duonna dal capo, quai nu resorta propi pro’l DRG. O d’eira la «capa» forsa perfin üna pussibla presidenta clandestina a Scuol Sot, voul dir üna sort Duonna Lupa chi cumandaiva las festas davent dal bügl da Plaz? Chi sa? – In mincha cas es documentà il pled «capa» per Scuol. Uschè chi resta la dumonda: la «capo» o la «capa»? Ans lain abinar sün Aita Zanetti sco «capo-cumün» e lain sperar cha seis cumün fetscha ils prossems ons ün’o tschella «capodovra» – scha pussibel manià i’l sen positiv da quel pled. E chi chi voul dar ün cuc in detagl davart derivanza, pronunzcha e significaziun dal pled «capo» po consultar: www.online.drg.ch. L’emischiun da «Linguarias» as poja tadlar sün www.rtr.ch. David Truttmann ...

«Allegra!» – «Schi chau! Tü est bain l’ami da Mengia?» – «Schi, be precis.» – «Flot da T’inscuntrar. Dingionder est tü? E che lavurast…?» Schi, la lavur es importanta per nus! Cur cha’l Svizzer fa cugnuschentscha cun seis prossem, schi disch la statistica cha la seguonda dumonda dal discuors s’interessa fingià pel manster, per la lavur. «Che fast?» es per blers bod identic culla dumonda «chi est?». Quai nu fa insè star stut: la lavur tocca pro l’uman daspö ch’el ha bandunà l’üert Eden: «Cun stainta dessast tü at nudrir da (la terra)…" (Gen 3,17s.) nu tuna zuond entusiastic cur cha Adam ed Eva fan il pass our’in nos muond. La Bibla fa però üna clera differenza tanter lavur ascha ed aspra, per exaimpel sco sclav i’l servezzan dal farao in Egipta (cg. Ex 1,14) e la lavur chi’s fa per seis agen bön ed in libertà. I’l seguond cas es la lavur il meglder mez cunter la fom e la povertà; avair lavurà per nöglia, quai es mal, ma avair krampferià pel agen bön, quai es il böt da la buna vita da l’uman crettaivel. «Tü vainst a giodair la lavur da teis mans; vantüraivel tü – tü avarast bun.» (Ps 128,2) – Quista furtüna imprometta il psalmist a quel uman chi maina üna buna vita davant il Segner. La lavur artschaiva in quella perspectiva la charta da nöblia. Giodair la lavur da seis mans, quai es concess a l’uman devot. «Flot da T’inscuntrar finalmaing! E che lavurast…?» – Eu giod mia lavur d’eletriker, da magistra, da ravarenda, da bos-cher o da fliunza. Giodair la lavur as poja, schi’s fa quella per l’agen bön, quai vaina uossa imprais, in libertà, e chi’s chatta üna perspectiva in quai chi’s fa. Schi la sfida, il svilup persunal e professiunal toccan pro. La cretta agiundscha l’aspet dal sen als criteris pel giodimaint da l’aigna lavur. Sen per exaimpel da contribuir alch pel bön d’oters o per ün bön plü grond: Cultivar il god da muntogna, fliar ad umans, inspirar ad oters, pisserar per confamigliars, schoglier problems tecnics tuot concret, pussibiltar üna bella vita a sias bes-chas ed amegldrar mincha di. Schi: «Tü vainst a giodair la lavur da teis mans; vantüraivel tü – tü avarast bun.» (Ps 128,2) – E quai giavüscha a nus tuots cullas plü differentas lavuors, culs plü differents mansters. Amen. Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva dapi bundant 8 onns en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Giodair la lavur da seis mans, quai es concess a l’uman devot.» Christoph Reutlinger

Quista gövgia, ils 6 d’october 2022 preschainta Magnus Schleich a Valchava i’l Museum Chasa Jaura seis roman «Goldene Zeiten». Quel tratta – tenor üna communicaziun a las medias – l’istorgia dad üna val perifera svizra chi vain confruntada cun la dumonda d’üna impraisa canadaisa da chavar or illa regiun. Magnus Schleich ha lavurà sco ravarenda tanter oter a Fuldera, Lü e Tschierv e sco magister a las scoulas medias dad Aschera e Zuoz. Daspö sia pensiun as dedichescha el al scriver. Fingià avant il roman «Goldene Zeiten» ha el scrit tanter oter ils romans «Saul» (2014), «Aus dem Leben des Julius F.» (2016) ed il cudesch cun raquints «Was bleibt» (2017). La prelecziun es gövgia, ils 6 d’october 2022 a las 20.30 in Chasa Jaura.

Dals 20 fin als 22 october vegna invidà a Scuol e contuorns al sesavel StradivariFEST. Musicistas e musicists dal StradivariQuartett sunan ingon a Guarda, Scuol e Tarasp. Ultra da Cremona, Berlin, Vienna ed eir Gersau, Segl e Lugano tocca eir Scuol pro’ls lös, ingio chi vain giodü minch’on il StradivariFEST. Il special pro’ls concerts da quist quartet es cha las audituras ed audituors han davo ils concerts la pussibiltà da discuorrer ün pêr pleds cullas musicistas e musicists. Ils concerts, adüna a las 17.00, sun in gövgia, ils 20 october 2022, illa baselgia da Guarda. In venderdi, ils 21 october es il concert illa baselgia da Scuol ed als 22 october 2022 i’l chastè da Tarasp. Causa cha quel concert es fingià vendü oura dà il StradivariQuartett ün ulteriur concert fingià a las 15.00. (cdm/fmr) Il StradivariQuartett 2021 l’on passà pro’l concert i’l Chastè da Tarasp.

Causa il coronavirus vaiva la Pensiun per bes-chas a Ramosch dürant ün temp dafatta stuvü serrar las portas: Causa cha’ls cliaints nu giaivan plü in vacanzas nu dovraivna neir na plü ün hotel per lur chans e giats. «Da l’on 2020 ha cumanzà pella Pensiun da bes-chas in Plan da Muglins a Ramosch ün temp fich difficil», disch Jennifer Filli chi’d es da manster chüradra da bes-chas e chi maina uossa quista sporta, «fin da prümavaira 2021 nu laiva quasi ingün metter in vacanzas lur chan o eir lur giat a Ramosch.» Cur ch’ella ha dudi da quistas difficultats es Jennifer Filli tuornada in Plan da Muglins. «Siond ch’eu n’ha cumanzà a lavurar qua fingià cun 14 ons dürant las vacanzas da stà n’haja üna stretta relaziun cun quista pensiun.» Ella laiva perquai contribuir sia part per megliorar ils temps difficils. Dürant las prümas eivnas han ella ed agüdonts fat tschertas lavuors, «modernisà ün pa l’hotel per chans». L’on passà dürant la stà Daspö avrigl 2021 maina Jennifer Filli la Pensiun per bes-chas. «La Clinica Alpina a Scuol cun Benjamin Biner ha tut a fit la pensiun, e Belinda Conradin maina la fundaziun ‘pro bes-chas orfnas’», declera ella. L’on passà d’instà han ella e seis team badà cha la situaziun cul coronavirus as megldraiva darcheu: «La glieud vaiva darcheu il curaschi dad ir a l’ester, uschè chi han darcheu dat lur chans ed eir giats a no pel temp da vacanzas.» D’utuon però esa, sco ch’ella constata, darcheu gnü plü quiet: «Ils patruns da chans e giats vaivan istess amo respet dal corona e sun perquai darcheu plütöst restats a chasa.» Quai es i uschea fin a Nadal 2021. «Daspö quella jada vaina occupà nossa pensiun bod permanentamaing.» Chans sun meglders passagers co giats Chi sun ils cliaints da la Pensiun per bes-chas a Ramosch? «La gronda part es glieud da la Bassa chi dà lur bes-chas pro no in vacanzas», respuonda la chürunza da bes-chas, «mincha venderdi e lündeschdi giaina cun nos ‘taxi da bes-chas’ giò Turich per manar inavo ils chans e giats e per tour cun no nouvs.» Cha’ls giats fetschan üna ter canera i’l taxi, «els miauan bler». Pro’ls chans esa tenor Jennifer Filli plü simpel: «Blers ans cugnuoschan fingià, quels sun quiets. Tschels sun tuot tenor ün pa agitats da viagiar cun quist auto nair pella Svizra intuorn.» Cur cha’l taxi riva lura a Ramosch in Plan da Muglins van ella o inchün oter dal team il prüm üna pezza a spass culs chans: «No tils laschain savurar ingio chi sun rivats, e lura as quietna ter svelt.» Pro’ls cliaints indigens esa, sco ch’ella infuorma, impustüt patrunas e patruns da giats o chans da l’Engiadin’Ota chi fan adöver da lur sporta. Clinica Alpina tratta eventuals paziaints «Ils trais prads da Belinda Conradin cun üna surfatscha da 4000 meters quadrats pudaina dovrar per ir üna jada al di a spass sainza tschinta culs chans», disch Jennifer Filli, «dürant ün’ura pona giovar ün cun tschel, ed uschigliö hana da las set la bunura fin la saira a las set chi pon ir our da las boxas a’s mouver dadaint la saiv.» Problems cullas bes-chas in pensiun hana d’inrar: «Scha no nu savain svessa che far pudaina manar la bes-cha a Scuol illa Clinica Alpina per laschar controllar al veterinari il ‘paziaint’», infuorma ella e disch cha quai d’eira fingià cul veterinari Men Bischoff uschea, «ed uossa eir cun seis collega Benjamin Biner». Jennifer Filli maina la Pensiun da bes-chas a Ramosch. Pensiun da bes-chas bain frequentada Ils ons 2020 e 2021 sun stats causa corona ons difficils pella Pensiun da bes-chas a Ramosch in Plan da Muglin. Sco chi disch Jennifer Filli chi maina la pensiun, vaivan ils proprietaris da chans ed eir da giats temma dad ir in vacanzas. «E perquai nu dovraivna ingüna pensiun sco nossa per laschar là lur bes-chas dürant il temp a l’ester.» Ma l’on passà s’ha la situaziun lura megldrada planet. «D’utuon nu vaivna amo uschè bleras frequenzas qua in pensiun, quist on pella paja vaina fich bler da far.» La Pensiun da bes-chas a Ramosch ha tut a fit la Clinica Alpina a Scuol cul veterinari Benjamin Biner. Belinda Conradin maina la fundaziun «Pro bes-chas orfnas». Ils blers cliaints da la pensiun sun da chasa giò la Bassa. (fmr/fa)

Madlaina Lys e Flurin Bischoff as partan l’atelier a Lavin. Per lur lavuors artisticas han els survgni da la Fundaziun Georg Aliesch-Davaz ün premi d’arcugnuschentscha dotà cun 20 000 francs. L’atelier dal pêr d’artists Madlaina Lys e Flurin Bischoff a Lavin d’eira plü bod ün tablà. Avant desch ons han els cumprà quel e fabrichà oura sco atelier. Id es ün local ot cun differentas fanestras chi laschan aint bler glüm. «La part quinan tocca a Flurin e meis atelier es da tschella vart», disch Madlaina Lys. Vi dal tschêl sura da sia part atelier pendan differentas glüms. Progets illa cuntrada ed in locals «Insembel lavurain Flurin ed eu in nossa giardinaria», infuorma l’artista chi’d es oriunda da Scuol, «insembel tilla cultivaina e realisain eir progets d’architectura da cuntrada, p.ex. ün üert sper chasa.» Pro la lavur in giardinaria es Flurin Bischoff quel chi implanta e cultiva las plantas e Madlaina Lys quella chi fa ils püschels. «Uschigliö suna keramista e m’occup impustüt da progets in locals, suvent cun glüms.» Üna da las prümas glüms ch’ella ha creà ha’la pudü far per l’Università da Turich, ün’otra per üna baselgia sper Winterthur e d’incuort per üna chasa a Lübeck in Germania. «Pro meis progets da glüm es invout eir Flurin, el am sustegna pro la vart tecnica, cun definir e decider las dimensiuns da quists ogets. Ed eu realisesch lura la glüm.» Bügls e punts sper pittüra e sculpturas Flurin Bischoff es creschü sü a Ramosch ed ha fat il giarsunadi da disegnadur geometer. «Davo n’haja fat da tuottas robas, e daspö ch’eu am regord n’haja pittürà.» Siond ch’el e sia duonna mainan la giardinaria a Lavin fa’l quai impustüt d’inviern. Sper la pittüra crea’l però eir sculpturas e disegna bügls e punts. «Differents cumüns in Engiadina, a Sagogn o eir a Schlieren m’han incumbenzà da disegnar bügls i’l spazi public», declera l’artist. Actualmaing es el landervia a s-chaffir üna proposta per ün bügl in vicinanza da Turich ed ün i’l Berner Oberland. Ün’otra lavur ch’el fa sun punts, üna punt ha’l realisà a Puntraschigna. «Uossa n’haja pudü disegnar e realisar insembel cun l’indschegner Jon Andrea Könz üna punt tanter Zernez e Susch.» Ch’el haja adüna gnü il buonder e’s laschà aint in progets ch’el nu d’eira adüna sgür schi gratajan, constata Flurin Bischoff, «ün temp nu dorma plü uschè bain, ma fin l’ultim daja lura istess alch.» «Üna lavur cloma a l’otra» Co survegnan l’artista e l’artist chi abitan a Lavin las incumbenzas? «Quai funcziuna bain, eir scha no nu savain precis co cha quai va», disch Madlaina Lys, ch’els nu fetschan nempe ingüna recloma e nun hajan neir na üna homepage. «Id es uschea ch’üna lavur cloma a l’otra», declera Flurin Bischoff, «quellas lavuors vegnan vissas e schi plaschan s’infuorman ils interessats chi chi tillas ha fat e’s mettan il colliaziun cun Madlaina o cun mai.» Lur unic möd da far recloma per lur lavuors es chi invidan üna jada l’on ad ün’istallaziun in lur giardinaria. «Ils üns vegnan pervi da las plantas e’ls oters pervi da l’art da Madlaina o da mai.» As pozzond sün plüssas chommas «Cunquai cha no eschan activs in differents chomps eschna sün plüssas chommas e vain perquai adüna darcheu incumbenzas», constata Flurin Bischoff. E Madlaina Lys manzuna ün exaimpel: «Avant ün pêr ons vaina pudü far ün üert per ün gallarist da S-chanf. E vezzond qua a Lavin ün pêr da nossas lavuors ans ha’l invidà dad expuoner pro el in sia gallaria.» Ch’uschea as gnia vis, conclüd’la, «da gallarists, cliaints e minchatant eir da rapreschantants da fundaziuns.» Madlaina Lys e Flurin Bischoff vi da la gronda maisa in l’atelier. In quista part da l’atelier lavura Madlaina Lys. Illa part da l’atelier vers il Stradun tras Lavin es Flurin Bischoff activ. Ün atelier multifari a Lavin D’immez Lavin as rechatta in ün anteriur tablà l’atelier cumünaivel da Madlaina Lys e Flurin Bischoff. L’artista e l’artist as partan il local ot e cler per realisar lur ouvras. Intant ch’el pittüra e disegna tanter oter eir bügls per differents cumüns e punts sco quella tanter Susch e Lavin as concentrescha ella impustüt sülla creaziun da glüms. Da quellas ha ella pudü far tanter oter eir per l’ustaria dal museum d’art a Bregenz o per üna chasa a Lübeck. Il pêr lavura però eir suvent insembel: Quai fana in lur giardinaria a Lavin, ingio ch’ün planta e cultiva e l’otra fa impustüt ils püschels da fluors. Flurin Bischoff es però eir invout pro la creaziun da las glüms da Madlaina Lys: «El am sustegna pro la vart tecnica da quellas.» (fmr/fa)

Il premi da la Fundaziun da la famiglia Georg-Aliesch-Davaz – chi’d es dotà cun 40 000 francs – va quist on in Engiadina. El vain surdat perfin in duos parts da 20 000 francs, üna part va a l’autura Romana Ganzoni da Schlarigna e la seguonda part al pêr artistic Flurin Bischoff e Madlaina Lys da Lavin. Sco cha la fundaziun scriva in üna communicaziun vain il premi surdat in gövgia saira a Lavin. Romana Ganzoni es ün’autura engiadinaisa chi scriva in rumantsch e tudais-ch e chi ha publichà daspö l’on 2017 plüs raquints e romans. P.ex. es cumparü quist on 2022 seis plü nouv roman cul titel «Magdalenas Sünde». Il pêr artisan-artistic Madlaina Lys e Flurin Bischoff lavura cun differentas tecnicas e materialias. Madlaina Lys lavura impustüt cun ardschiglia e porcellana – e creescha cun quai vaschella o candelabers. Flurin Bischoff vain nan da la pittüra, realisescha intant però installaziuns, bügls o glüms cun diversas materialias. La Fundaziun da la famiglia Georg-Aliesch-Davaz es gnüda constituida avant passa 17 ons, davo la mort dad Ursula Aliesch da Fanas/Turich. Sco cha la fundaziun scriva in sia communicaziun a las meidas nun ha Ursula Aliesch gnü uffants ed haja perquai giavüschà chi vegnia installà cun sia facultà üna fundaziun d’ütil public chi sustegna e promouva la cultura in Grischun – in fuorma da premis. La fundaziun vain presidiada dal giurist Peter Curdin Conrad. (cdm/fmr)

Sainza Gian Bundi füssan bleras parablas engiadinaisas idas in invlidanza. Però l’oriund Engiadinais es stat bler daplü co be ün collecziunader da parablas ed editur da las cuntschaintas «Parevlas Engiadinaisas». Ils 26 d’october vess Gian Bundi pudü festagiar seis 150avel. Gian Bundi. Quist nom es collià fermamaing cun las «Parevlas Engiadinaisas», quel famus cudesch d’istorgias illustrà da Giovanni Giacometti. – Ma chi es insè quist Gian Bundi? Da Stettin fin a Berna Gian Bundi es nat als 26 d’october 1972 a Berlin sco seguond uffant da Catharina Bundi nada Giovanoli e Christian Georg Bundi – oriunds da Bever. Set ons plü tard, dimena dal 1879, han ils Bundis fat müdada a Stettin, hoz Szczecin in Pologna, perche cha’l bap Bundi ha pudü surtour là il cafè e la pastizaria da la famiglia Jenny da Bever. Als Bundis esa reuschi da dar ün bun nom a lur affar, uschè ch’els s’han pudü acquistar üna tscherta bainstanza, sainza la quala ils lungs stüdis da lur figl Gian nu füssan stats imaginabels. Sia carriera universitara ha cumanzà a Göttingen ed ha manà a Gian Bundi da là sur Jena, Heidelberg e Turich fin a Berna. Il prüm ha’l stüdgià filologia ed istorgia, ma eir – a Jena – grammatica taliana, forsa, e quai es mia supposiziun, pervi dal professer rumantsch Wilhelm Cloetta. Davo ha’l alura müdà a la giurisprudenza. Seis stüdis ha Gian Bundi terminà a Berna l’on 1899. Dal 1899 al 1901 ha’l lura lavurà a Cuoira sco redactur pro’l «Freier Rätier». Vers la fin da l’on 1901 ha’l fat müdada a Berna per lavurar per il «Bund», impustüt per la sparta da cultura. In seguit han Gian Bundi, Georg Luck e Michael Bühler, quel triumvirat grischun, influenzà decisivmaing la scena da cultura da Berna dürant ils prüms trais decennis dal 20avel tschientiner. Dal 1919 ha Gian Bundi bandunà il «Bund», es dvantà secretari dal Berner Orchesterverein ed ha lavurà in quella funcziun fin a sia mort als 26 da december 1936. Ma listess ha’l scrit amo bleras recensiuns da concerts ed otras contribuziuns per il «Bund». Il prüm inscunter da Bundi e Giacometti A Berna ha Gian Bundi realisà cha la Svizra tudais-cha nun ha insè grond’idea dal rumantsch. Perquai ha’l tranter oter decis d’edir ün cudesch cullas parablas rumantschas da Nann’Engel (1803–1873) cha sia tanta, Anna Cavegn, e duos otras duonnas (Mengia Bivrun ed Anna Maria Coray) til vaivan raquintà. Discurrind da quist proget illa redacziun dal «Bund», til ha Michael Bühler manà insembel cun l’artist bregagliot Giovanni Giacometti, da quel temp ün dals grafikers ils plü renomnats da la Svizra. Il prüm inscunter da Gian Bundi e Giovanni Giacometti ha gnü lö ad Oschwand pro l’artist Cuno Amiet, ün bun ami da Giacometti. Sco chi para ha Gian Bundi preschantà seis proget cun ün entusiassem uschè grond, ch’eir Giacometti ha tschüf fö. Sias illustraziuns per las «Parevlas Engiadinaisas», insè per las «Engadiner Märchen», sun capodouvras graficas cun ün colorit fich engiadinais. Previs esa stat d’edir ils ons 1901/1902 duos toms da parablas in tudais-ch ed in rumantsch per ün predsch da 4.50 francs per tom. Quist predsch sarà forsa stat massa ot, perche ch’in rumantsch es gnü edi be ün tom. Forsa han eir las recensiuns pac favuraivlas da las «Engadiner Märchen» gnü ün effet negativ sülla vendita – impustüt sun gnüdas critichadas las illustraziuns da Giovanni Giacometti. Divers progets d’opera Gian Bundi vaiva vasts interess culturals: El ha ramassà e tradüt parablas da l’Engiadin’ota e dad otras regiuns rumantschas, el ha collavurà cun illustradurs ed artists sco Giovanni Giacometti, Alois Carigiet e Hans Eggimann ed el ha scrit amo otras publicaziuns culturalas ed istoricas. Ma seis cour ha insè battü per la musica. Il resultat da quist’amur sun stats progets d’operas cun cumponists svizzers sco Hans Huber («Die schöne Bellinda») e Karl Heinrich David («Tredeschin»). Il success da quels progets es però stat plüchöntsch modest. «Die schöne Bellinda» es bain gnüda rapreschantada ün pêr voutas a Turich, Basilea e Berna, nun ha però chattà il resun giavüschà pro’l public. «Tredeschin» ed otras operas (p.ex. «Der gläserne Berg») nu sun percunter mai gnüdas realisadas. E listess es Gian Bundi restà fidel a la musica. El ha tranter oter tradüt in tudais-ch ouvras d’opera da renom mundial sco «Die Sizilianische Vesper» (G. Verdi/E. Scribe e C. Duveyrier) ed «Iphigenie auf Tauris» (C.W.Gluck/N.F.Guillard), ma eir – ün pâet plü local – chanzuns rumantschas dad Emil Töndury, Hans Lavater e Fritz Gersbach. Pel «Bund» ha’l scrit differents tractats istoric-musicals sur da cumponists ed auturs sco Verdi, Wagner, Mozart, Schiller, Shakespeare ed oters. Pianist e parablas Gian Bundi d’eira eir ün excellent pianist. Insembel culla sopranista Erika Hellmüller ha’l visità plüssas voutas colonias svizras in diversas citats da l’Europa e ha dat là sairadas musicalas, baincler adüna garnidas da qualche chanzun rumantscha. Per el vaiva la musica populara üna valur precis uschè gronda sco la musica classica. Uschè esa bain inclegiantaivel ch’el ha tradüt chanzuns popularas rumantschas per tillas render accessiblas eir ad ün public na rumantsch. Il listess vala eir per las parablas. Quia ha Gian Bundi svess ramassà parablas da l’Engiadin’Ota. Quellas ha’l eir tradüt in tudais-ch e daspera ha’l eir tradüt amo diversas parablas cha Caspar Decurtins vaiva collecziunà in Surselva ed edi in sia «Crestomazia». Grazia a tuot quella lavur da collecziunader e traductur da Gian Bundi sun bleras parablas insomma restadas cuntschaintas i’l muond scientific. Seis ingaschamaint per la lingua e la musica es minchatant i uschè inavant ch’el ha dafatta sustgnü – na be cun bunas criticas, mabain eir finanzialmaing – ün o l’oter musicist giuven al cumanzamaint da sia carriera. Quai ha’l pudü far sainza sacrifizis plü gronds, perche ch’el d’eira bain maridà, uffants nun ha’l però gnü ingüns. Forsa ha’l eir fat quai, perche ch’el svess nun ha pudü dvantar musicist da professiun. Mort avant cha’l rumantsch dvainta «naziunal» Vers la fin da sia vita til han molestà fermamaing problems cul cour chi til han sforzà da redüer seis pensum da lavur. Dürant quel temp es sia cusdrina Augusta Hartmann-Cavegn gnüda our da l’Engiadina per güdar a sia duonna Bernhardine a til fliar fin a sia mort als 26 da december 1936. Displaschaivelmaing nun ha Gian Bundi plü vis cha’l rumantsch ha tschüf dal 1938 il status da la quarta lingua naziunala – el, chi ha vita düranta adüna darcheu rendü attent a la bellezza ed a la richezza da la lingua e cultura rumantscha. Grazcha a Gian Bundi pudaina quintar eir hoz a noss uffants ed abiadis las parablas da Nann’Engel, la Scheherazade da Bever – sco ch’ella vain titulada da Gian Bundi. E nus pudessan, scha nus lessan, inscenar üna da sias operas, sco p.ex. la «Schöne Bellinda» o il «Tredeschin». Güsta la parabla dal «Tredeschin» nu vess probabel mai gnü il success dad hoz – p.ex. cun üna versiun d’opera da Gion Antoni Derungs o cun il teater giubilar da la Lia Rumantscha – sainza la lavur da Gian Bundi. Peider Andri Parli da Cuoira es stat magister, redactur e traductur – e vaiva scrit dal 1988 a l’Università da Turich sia lavur da licenziat «Gian Bundi. Der Engadiner Märchensammler und -herausgeber im Spiegel seiner Werke.» Era la Marella dad RTR ha deditgà in’emissiun al collecziunadas da paraulas Gian Bundi. Detagls sin: https://www.rtr.ch/cultura/cultura/marella-gian-bundi-randulin-e-collectur-da-las-parevlas-engiadinaisas Il randulin e collecziunader da las «Parevlas» «Tredeschin» e sias aventüras in Türchia obain «L’homin sulvedi» cul chapè a piz han accumpagnà a blers uffants engiadinais e grischuns tras lur ’infanzia – e las tarablas fascineschan eir hoz adüna darcheu ad ün nouv public. Quistas ed otras istorgias sun ramassadas aint il cudesch «Parevlas Engiadinaisas» (o in versiun tudais-cha in «Engadiner Märchen». Id es ün cudesch da success, eir grazia a las illustraziuns dad ün famus artist – nempe da Giovanni Giacometti. Ramassà e tradüt a seis temp las illustraziuns vaiva Gian Bundi (1872-1936). Grazia a sia lavur as cugnuoscha eir hoz amo quistas istorgias chi sun gnüdas tradidas impustüt dal 19avel tschientiner. Ils 26 d’october pudess Gian Bundi festagiar seis anniversari da 150 ons. Ma chi d’eira insomma quist important e cuntschaint collecziunader da tarablas da l’Engiadina? – Il romanist Peider Andri Parli dà per la FMR ün sguard sün vita ed ouvra da Gian Bundi. (fmr/rtr) Il frontispizi d'ün cudesch fich cuntschaint - las "Parevlas engiadinaisas" cun illustraziuns da Giovanni Giacometti. Gian Bundi e sia duonna Bernhardine nada Rollier. La fotografia ha miss a disposiziun Vreni Weber, la figlia da la figlola da Gian Bundi. Gian Bundi, Giovanni Giacometti ed üna persuna incuntschainta (da schn.) da viadi in Engiadina – per ramassar impreschiuns per illustrar las «Parevlas Engiadinaisas». La fotografia ha miss a disposiziun Kristiana Hartmann, la figlia dal figlol da Gian Bundi. Üna charta da Gian Bundi a l’artist Giovanni Giacometti, ingio ch’el scriva tanter oter areguard las illustraziuns: «Wie mir scheint haben Sie den Märchenton vorzüglich getroffen und dann der echt bündnerische! Wenn da nicht jeder Bündner im Ausland, der das Buch in die Hand nimmt vor Heimweh anfängt zu heulen – dann, ja dann ist er nicht wert je wieder bei einem Viehmarkt im Engadin liangias frais-chas zu essen und Veltliner dazu zu trinken.» Üna charta da Gian Bundi a l’artist Giovanni Giacometti, ingio ch’el scriva tanter oter areguard las illustraziuns: «Wie mir scheint haben Sie den Märchenton vorzüglich getroffen und dann der echt bündnerische! Wenn da nicht jeder Bündner im Ausland, der das Buch in die Hand nimmt vor Heimweh anfängt zu heulen – dann, ja dann ist er nicht wert je wieder bei einem Viehmarkt im Engadin liangias frais-chas zu essen und Veltliner dazu zu trinken.» La pagina iniziala da l’opera Tredeschin dal cumponist austriac Karl Heinrich David, ün’opera chi’s basa sün ün libretto da Gian Bundi.

L’exposiziun cun illustraziuns da tschinch artistas ed artists engiadinais in Chasa Jaura a Valchava va vers la fin – ed ella finischa in sonda, ils 15 d’october 2022 cun üna discussiun al podium davart la tematica da l’illustraziun. Quai scriva il Museum Chasa Jaura in ün avis per mans da las medias. Daspö il mais gün han tschinch artistas ed artists engiadinais – Jon Bischoff, Lea Meyer, Madlaina Janett, Paulin Nuotclà e Pia Valär – expost lur ouvras illustrativas fich diversas illa Chasa Jaura. Tuot lur lavurs sun stattas unidas suot il titel d’exposiziun ­«Illustraziun sco fuorma artistica». Ils duos artists e las trais artistas saran eir da la partida a la finissascha da l’exposiziun. Quella es in sonda, ils 15 d’october 2022, a Valchava e vain terminada cun üna discussiun al podium. La dumonda da la saira sarà: «Es illustraziun ün’art?» – Las ar­tistas ed ils artists discutaran quista dumonda cul expert per illustraziuns da cudeschs Hans ten Doornkaat. El es stat docent a la «Hochschule Luzern Design & Kunst» e scriva tanter oter eir regularmaing illa «NZZ am Sonntag» davart litteratura per uffants. (cdm/fmr) La finissascha cun referat da Hans ten Doornkaat e discussiun da podium es in sonda, ils 15 d’october 2022, a las 17.00 i’l Museum Chasa Jaura a ­Valchava. Detagls sün: chasajaura.ch. Tschinch illustraturas ed illustraturs engiadinais expuonan amo quist’eivna in Chasa Jaura, suot il titel «Illustraziun sco fuorma artistica»: Jon Bischoff, Lea Meyer, Madlaina Janett, Paulin Nuotclà e Pia Valär. Tschinch illustraturas ed illustraturs engiadinais expuonan amo quist’eivna in Chasa Jaura, suot il titel «Illustraziun sco fuorma artistica»: Jon Bischoff, Lea Meyer, Madlaina Janett, Paulin Nuotclà e Pia Valär. Tschinch illustraturas ed illustraturs engiadinais expuonan amo quist’eivna in Chasa Jaura, suot il titel «Illustraziun sco fuorma artistica»: Jon Bischoff, Lea Meyer, Madlaina Janett, Paulin Nuotclà e Pia Valär. Tschinch illustraturas ed illustraturs engiadinais expuonan amo quist’eivna in Chasa Jaura, suot il titel «Illustraziun sco fuorma artistica»: Jon Bischoff, Lea Meyer, Madlaina Janett, Paulin Nuotclà e Pia Valär.

Il pader catolic Matthias Rey ed üna squadra da 23 persunas sun idas in sonda passada sül Munt Buffalora. Las ündesch es lura gnüda inaugurada la nouva crusch chi’s rechatta sün 2627 meters sur mar. Quai ha scrit Matthias Rey in üna communicaziun. La nouva crusch sül Munt Buffalora as rechatta eir al punct il plü occidental dal cumün da Val Müstair. Uschè ha Val Müstair sün tuot seis quatter cunfins üna crusch: I’l süd sül Piz Umbrail, i’l nord sül Piz Terza, sül Piz Chavalatsch – il punct il plü a l’ost da la Svizra – e daspö nouv eir i’l west, sül Munt Buffalora. Ils iniziants da quista crusch nouva sun Irma Aebli e’l pader catolic Matthias Rey. El ha fat urazchuns per la benedicziun da la nouva crusch e Chasper Stuppan, president da la raspada evangelica, ha sunà cun seis cornet. Ils preschaints han chantà chanzuns e co finischiun ün canon a trais vuschs. Davo ün apéro sun darcheu its ils prüms in direcziun val. (cdm/fmr) Il pader catolic Matthias Rey ed üna squadra da 23 persunas han inaugurà la nouva crusch sül Munt Buffalora.

In lündeschdi ha cumanzà il tradiziunal cuors intensiv da rumantsch in Val Müstair, organisà da la Lia Rumantscha. Üna buna quarantina da partecipantas e partecipants voul imprender la «quarta lingua» da la Svizra – schabain cha d’incleger tuot las particularitats rumantschas nun es adüna tant simpel. «Eu n’ha nom ...» – «Eu sun da ...» – Quai sun las prümas frasinas rumantschas cha la gruppa da principiantas e principiants ha da pronunzchar in lündeschdi bunura in chasa da scoula a Sta. Maria pro seis magister Andrea Vital. Quista prüma runda da preschantaziun muossa: id es ün tröp bravamaing sgiaglià chi s’ha reuni a l’eivna da cuors intensivs da quist on. Ils partecipants e las partecipantas vegnan da Oeschgen i’l chantun Argovia, da Montmirail in Neuchâtel, da Lugano o da La Chaux-de-Fonds. Uschè cha’l magister po e sto müdar dad üna lingua in tschella, dal rumantsch in tudais-ch, talian o frances. I s’ha quasi radunà in Val Müstair ün condensat linguistic svizzer. E la motivaziun d’imprender la «quarta lingua» es fich differenta. Chi ha ün’abitaziun da vacanzas in Val Müstair, chi lavura illa regiun, chi ha ün partenari rumantsch, chi es simplamaing ün grond fan da linguas. Illa media dals ultims ons L’eivna dal cuors intensiv da rumantsch daja a Sta. Maria fingià daspö ils ons ‘90, ella vain adüna organisada in october. Culla partecipaziun da quist on es Linard Martinelli, promotur regiunal da la Lia Rumantscha (LR), tuot cuntaint: «Nus vain var 45 persunas chi sun da la partida. E quai es illa media dals ultims ons. Nus eschan sül livel sco avant la pandemia, sainza cha nus fessan gronda reclama.» La radschun cha Linard Martinelli manzuna la pandemia es cha quella ha eir procurà per ün pitschen boom da cuors da rumantsch online, eir quels vegnan organisats da la LR. Linard Martinelli: «Nus vain propi tras l’inter on, p.ex. i’l idiom vallader, üna buna partecipaziun e fain perfin trais serias da cuors parallels cun adüna var 10 partecipantas e partecipants.» Ün mez d’instrucziun chi procura per schaschins A Sta. Maria sun las gruppas ün zich plü pitschnas e s’inclegia main digitalas. Illa classa dal seguond livel, pro l’anteriur magister dal s-chalin ot Plazin Tschenett, sezzan tschinch persunas. I legian versins cun sabgentschas dal minchadi: «Tempo, tempo our sün via. Tempo fa la ferrovia. Tempo chanta il motor. Tempo ans schaschin’il cour.» Plazin Tschenett ha dimena decis da far in sia prüma lecziun da l’eivna ün’avicinaziun plü litterara a la lingua rumantscha. Pür in ün seguond pass vuless el lura cuntinuar cun il mez d’instrucziun «ufficial» dals cuors, ün mez chi’s nomna «In lingia directa». Quel exista fingià daspö var 25 ons e cumpiglia tuot ils livels pussibels per imprender rumantsch. Ma i’s po pretender francamaing cha «In lingia directa» procura eir per ün o tschel schaschin pro magisters e partecipantas. Il mez es ün pa vegl e didacticamaing na propi enorm frais-ch. Quai es eir bain cuntschaint a la Lia Rumantscha ed a Linard Martinelli. Quel disch: «Schi, nus savain cha ‹In lingia directa› nu cuntainta trasoura e perquai eschan nus eir interessats chi detta forsa bainbod alch nouv.» La Lia Rumantscha es nempe al mumaint landervia da sclerir pussibiltats per sviluppar ün nouv mez d’imprender rumantsch, sperond d’avair sün maisa ün tal in var trais ons, in ün prüm pass i’ls duos idioms plü gronds vallader e sursilvan. Però infin chi sarà uschè inavant, resta «In lingia directa» il mez directiv, voul dir quel chi pissera per cuntinuità ill’instrucziun da lingua per persunas chi frequaintan pass per pass ün livel davo tschel. Recrutar persunas d’instrucziun La gruppa da tschinch persunas radunada in stanza da scoula pro Mario Pult nun ha plü dabsögn da mezs d’instrucziun «ufficials». Els san fingià fich bain rumantsch e frequaintan perquai ün’eivna da «lectüra litterara». Fingià illa prüma lecziun dal di d’avertüra dal cuors legian els «Il pitschen prinzi» in versiun valladra. Els discutan dumondas plü spinusas e bod filosoficas sco p.ex. che chi’d es la differenza tanter «il saninclet» e «la radschun». O ch’els as dumondan perche chi’s scriva vairamaing «ils dis», schabain cha tuots dischan in Engiadina e Val Müstair «ils dits». Mario Pult declera, quinta e po s’inservir da bler savair, sco anteriur magister, schurnalist e promotur regiunal da la LR. Insomma sun quatter da las set persunas chi instruischan als cuors intensivs a Sta. Maria magisters pensiunats. Linard Martinelli es cuntaint cha quels as mettan a disposiziun, perquai chi nun es adüna tant simpel da chattar persunas d’instrucziun per ils cuors intensivs ch’el organisescha d’instà a Scuol e d’utuon in Val Müstair: «Id es be güsta ün’eivna e lura amo immez las vacanzas, uschè chi nu s’inclegia da sai dad avair avuonda magistras e magisters. Quia a Sta. Maria dovraina 6-7 persunas e d’instà a Scuol perfin 12 fin 14 magistras e magisters.» Eir pro la tschercha da persunas d’instrucziun daja tenor il promotur regiunal da la LR üna differenza tanter ils cuors al lö e quels digitals: «Pro’ls cuors digitals esa plü facil a chattar glieud, perquai cha quell’instrucziun as poja far eir la saira ed impustüt davent da dapertuot. Quels cuors pon lura eir instruir p.ex. studentas e students chi sun dürant l’eivna a Turich o inglur oter.» «Che es rumantsch insomma?» Illa stanza dals novizs rumantschs, pro Andrea Vital, esa intant gnü ün zich plü serius, davo la prüma runda da preschantaziun. Üna partecipanta piglia perfin insembel tuot seis curaschi e dumonda al magister: «Che es rumantsch insomma? – E co es quai precis cun quists idoms? – E daja vairamaing üna lingua da scrittüra?» Andrea Vital sto as sgrattar davo l’uraglia e sto natüralmaing conceder cha quista dumonda sarà plü difficila a respuonder be a la svelta. In mincha cas varan las raduond 45 persunas diversas occasiuns per respuonder a talas dumondas dürant quist’eivna a Sta. Maria, saja ill’instrucziun linguistica obain dürant il program accumpagnant fich varià. Schabain chi darà eir davo quist’eivna intensiva qualche particularità rumantscha chi restarà ün misteri. Imprender rumantsch in val On per on organisescha la Lia Rumantscha a Sta.Maria in Val Müstair il cuors intensiv da rumantsch. Quel es adüna in october e minch’on as partecipeschan vers 50 persunas. Dürant il temp da la pandemia da corona es quai perfin stat l’unic cuors da rumantsch chi s’ha pudü d’organisar al lö, adonta da tuot las prescripziuns. In lündeschdi ha uossa cumanzà l’ediziun 2022 da quist cuors tradiziunal. Var 45 persunas imprendan dürant ün’eivna in chasa da scoula a Sta. Maria il vallader, reparti sün ses differents livels – dal livel dals principiants fin a la «lectüra litterara». In tuot ils differents cuors da rumantsch chi’d existan – da Glion, fin a Savognin e Scuol – serva il mez d’instrucziun «In lingia directa» sco muossavia. Quel mez es però bravamaing vegl e la Lia Rumantscha til less perquai rimplazzar i’l decuors dals prossems ons. (fmr/dat) L’anteriur magister e promotur regiunal Mario Pult tratta fingià al prüm di dal cuors cun sia gruppa da «lectüra litterara» ils raquints dad «Il pitschen prinzi». Üna gruppa da tschinch persunas es i’l seguond livel – pro Plazin Tschenett – dürant l’eivna dals cuors intensivs illa chasa da scoula a Sta.Maria. Üna gruppa da tschinch persunas es i’l seguond livel – pro Plazin Tschenett – dürant l’eivna dals cuors intensivs illa chasa da scoula a Sta.Maria. Il magister primar Andrea Vital instruischa a Sta.Maria üna gruppa dad 11 persunas chi cumainzan culs prüms pass d'imprender rumantsch. Il magister primar Andrea Vital instruischa a Sta.Maria üna gruppa dad 11 persunas chi cumainzan culs prüms pass d'imprender rumantsch. L’anteriur magister e promotur regiunal Mario Pult tratta fingià al prüm di dal cuors cun sia gruppa da «lectüra litterara» ils raquints dad «Il pitschen prinzi». S’avicinar a la lingua rumantscha cun versins e sabgentschas dal minchadi.

Dumengia passada s’han chattats ils amatuors da marchats a Sent. Il marchà d’utuon a Sent es amo ün da quels ingio chi’s chatta eir prodots paurils da la regiun. L’inviern sta avant porta ed ils marchats ­d’utuon spordschan dasper blers prodots da tuot gener eir la pussibiltà da s’inscuntrar e da dar üna ­baderlada. Glieud chi nu’s ha vis fingià lönch plü s’allegra da s’inscuntrar e brattar ils danövs. La plazza immez cumün a Sent para sco fatta bell’ed aposta per marchats ed oters evenimaints. Martina Vital da Sent es l’organisatura dals marchats a Sent: «Eu n’ha surtut avant trais ons l’organisaziun da Nadia Demonti chi ha fat quai bod 15 ons. Ingio ch’eu sun nata e creschüda sü n’ha eu eir fingià organisà marchats. Ils ultims duos ons a Sent nun esa statta l’organisaziun uschè simpla impustüt causa perscripziuns dal corona». In quel temp as stuvaiva inoltrar concepts da sgürezza per pudair organisar ün marchà quai chi d’eira cumbinà cun lavur implü. Problems culla malora «Hoz avantmezdi vaina gnü il problem culla malora ingio cha divers exposituors sun lura its a chasa, ma uossa davomezdi es tuot in bun uorden. La partecipaziun es libra ma no res­guardain in prüma lingia exposituors indigens». Important tenor Martina Vital es da promouver la creatività ed eir cha’l marchà nu dess gnir fat in tuot il cumün dimpersè be sülla bella plazza cumünala. «I fa eir plaschair da verer che chi vain tuot prodot a Sent e no nu vain fat gronda reclama causa cha quels chi han fingià expost a Sent tuornan ad expuoner.» Il marchà cun raduond 30 stands ha sport prodots da tuot gener impustüt eir regiunals. E cun mincha auto da posta chi gniva a Sent gnivan eir darcheu nouvs visitaduors. La scoula libra da Scuol vaiva organisà üna restoraziun cun mangiar e dabaiver chi’d es gnüda frequentada diligiaintamaing. Marchà d’utuon a Sent Dumengia passada ha gnü lö sülla plazza a Sent il marchà d’utuon tradiziunal. Martina Vital cun agüdontas ed agüdonts organisescha daspö trais ons il marchà cun exposituors da la regiun ma eir d’utro. Vi da raduond 30 stands cun prodots multifaris han ils exposituors preschantà lur schelta. Il bel a Sent es chi’s chatta pro’l marchà eir prodots agriculs cun frütta e verdüra da la regiun. La scoula libra da Scuol vaiva organisà üna restoraziun cun mangiar e dabaiver chi’d es gnüda frequentada diligaintamaing. Blers visituaduors sun rivats a Sent cul auto da posta. (fmr/bcs) Al marchà as chattaiva eir prodots paurils. Al marchà as chattaiva eir prodots paurils. La plazza immez cumün es predestinada per organisar ün marchà. La plazza immez cumün es predestinada per organisar ün marchà. Martina Vital da Sent ha organisà il marchà d’utuon a Sent.

L’exposiziun ed il marchà agricul dal Grischun dal Süd ha gnü lö sonda passada sülla plazza dal Chastè Planta-Wildenberg a Zernez. Bleras bes-chas da differents razs ed ün marchà tras Runatsch han pisserà per ün di paschaivel e divertent. L’exposiziun e’l marchà dal Grischun dal Süd a Zernez es gnü organisà quist on da las societats agriculas da l’Engiadina Bassa, la Val Müstair e da las valladas dal süd. Tenor las infuormaziuns dad Esther Christoffel dal cumün da Zernez es statta l’organisaziun da l’exposiziun agricula eir quist on in mans da Duosch Städler da Zernez. Il marchà tras Runatsch güst sur la plazza d’exposiziun da bes-chas vain organisà da Damian Schorta dal turissem Zernez. L’organisaziun dispuona d’agüdontas ed agüdonts tanter oter eir da la Società da pauras Engiadina Bassa chi’d es respunsabla per la restoraziun. Insè es l’organisaziun ­pitschna quai chi diminuischa ils cuosts da l’evenimaint. Implü pon ils organisatuors eir far quint cul sustegn dal cumün da Zernez cun diversas lavurs e cun materials bsögnaivels. Exposiziun cun diversas razzas da bes-chas A Zernez s’haja pudü müravgliar diversas razzas da bes-chas da buna qualità. Sper muvel gross eir bescha e chavals. Experts spezialisats taxeschan las bes-chas e dan als paurs buns inviamaints e tschögns per amegldrar la qualità da lur bes-chas. Ils experts chi ­vegnan d’utro decleran per autpledader eir perchè ch’els sun gnüts süls resultats in möd cha eir ils visitaduors vegnan infuormats ed integrats. Sper l’exposiziun da bes-chas vain organisà eir il marchà tras Runatsch dal turissem Zernez cun Damian Schorta: «No vain quist on s-chars 40 stands cun üna bella schelta da prodots da las regiuns Engiadina Bassa, Val Müstair e valladas dal süd. No provain da resguardar impustüt exposituors da las regiuns surnomnadas ma eir per part d’utro». L’evenimaint ha gnü lö pro bell’ora, d’eira bain visità ed ha lö fingià daspö blers ons. Sco visitadur s’haja gnü svelt il sentimaint dad esser üna part d’üna famiglia gronda chi pissera per ün’agricultura perdüraivla. L’exposiziun e marchà han cumprovà üna jada daplü cha l’agricultura illas regiuns es sana, activa ed averta per novums. Na be la festa a Zernez, ma eir ils cumüns da las regiuns muossan ün purtret uni e cultivà a favur dad indigens e giasts chi’d es be pussibla culla gronda lavur d’ün’agricultura sana. Zernez ha festagià Sonda passada ha gnü lö a Zernez l’exposiziun agricula cun marchà dal Grischun dal Süd pro’l Chastè Planta-Wildenberg. Da la partida d’eiran las societats agriculas da l’Engiadina Bassa, la Val Müstair e da las valladas dal süd. L’exposiziun ha preschantà diversas razzas da muvel gross, bescha e chavals da buna qualità. La restoraziun da la festa es gnüda organisada da la Società da pauras da l’Engiadina Bassa cun mangiar e dabaiver. Tras Runatsch, la giassa sur l’exposiziun ha gnü lö il marchà cun raduond 40 stands chi ha muossà üna gronda schelta da prodots da las differentas regiuns. (fmr/bcs) La plazza dal Chastè Planta-Wildenberg. Damian Schorta es respunsabel pel marchà. Las bes-chas spettan sün lur preschantaziun. Il puledrin vendschader cun sia mamma. Chi müravgliescha a chi ?

In marcurdi s’ha chattà il cumplet Cussagl federal a Müstair per sia tschantada emnila, però quista vouta «extra muros» illa Clostra San Jon. Davo quella s’ha il Cussagl federal inscuntrà cun la populaziun da Val Müstair sül Plaz Grond a Müstair per dar üna baderlada e per tocker il puls dals Jauers. I d’eira üna bunura sco üsità in marcurdi passà a Müstair, ma vers in quart avant las nouv es la quietezza quotidiana gnüda interruotta dal fracasch d’ün elicopter. In seguit s’han plachats duos ulteriurs elicopters e’ls cusgliers federals – cumprais delegaziun – s’han miss in viadi in direcziun da la Clostra San Jon per la tschantada «extra muros». Be Simonetta Sommaruga es fingià arrivada cul bus la saira avant ed ella ha spetà a seis collegas davant l’entrada da la clostra. Davo cha la presidenta cumünala da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti es ida a bivgniantar a la regenza svizra sülla prada davo la clostra, sun tuots its illa müraglia istorica da San Jon per l’inscunter ourdvart ils mürs da la Chasa federala. 17evla tschantada «extra muros» Mincha marcurdi as chatta il Cussagl federal per üna tschantada. Quella ha normalmaing lö illa Chasa federala, ma daspö il 2010 han quellas minchatant eir lö ourdvart da quella, dimena «extra muros». La tschantada a Müstair d’eira fingia la 17avla da quellas tschantadas ourdvart Berna. Avant la tschantada s’ha il president federal Ignazio Cassis però amo drizzà a las medias ed ha bivgniantà ils preschaints e las preschaintas per rumauntsch: «Stimadas damas e stimads signuors, eir sch’eau nu discuorr rumauntsch, as vuless eau salüdar da cour», ha dit Ignazio Cassis.La visita e la tschantada illa Val Müstair es fingià la quarta vouta cha’l Cussagl federal as chatta ingon in corpore illas quatter direcziuns da la Svizra scu eir i’ls quatter territoris linguistics. Uschè s’ha il Cussagl federal chattà per üna tala tschantada i’l vest a Genevra, davo i’l nord a Schafhausen e’l «viadi da scoula» ha gnü lö ingon i’l chantun Tessin. Differentas sun eir las localitads ingiò cha’l Cussagl federal ha gnü sias tschantadas «extra muros». Quellas han fin uossa gnü lö in scoulas, in museums ed in chasas da regenzas. «Ed hoz vaina per la prüma vouta nossa tschantada in üna clostra – eau sun fingià plain tensiun co cha l’atmosfera varà ün influenza sün nossas decisiuns», ha Ignazio Cassis dit cun ün rier. Innovaziun e diversità Las tschantadas «extra muros» – e’ls divers lös chi sun sparpagliats in tuot la Svizra – sun tenor Ignazio Cassis ün signal important per accentuar la diversità da la Svizra. Perquai haja el eir tschernü la Val Müstair sco regiun perifera – e’l chantun Grischun sco unic chantun triling – per la tschantada ourdvart ils mürs da la Chasa federala. Uschè es eir il motto da l’on presidial d’Ignazio Cassis «innovaziun e diversità». «Ma eir per l’importanza da la relaziun tanter Confederaziun e chantuns – e surtuot per esser plü dasper a la populaziun – sun quistas tschantadas essenzialas. Quist s-chambi fess bain a tuot las regiuns da noss mound», ha dit Ignazio Cassis. El s’ha lura amo piglià temp per respuonder qualche dumondas davart da las medias. Tanter oter es eir gnü dumandà, co cha’l president dal Cussagl federal vezza la situaziun cul traffic public suroura ils cunfins – üna tematica chi’d es eir d’interess per la Val Müstair in connex cul Triangul da viafier Terra Raetica. «La promoziun dal traffic public sur cunfin es fich importanta ed ha eir amo da gnir promovida inavant, ma quai es chosa dals chantuns», ha dit Ignazio Cassis. Eir a reguard l’adöver dal rumauntsch sül nouv profil dad Instagram dal Cussagl federal han Ignazio Cassis e’l respunsabel per medias socialas tal Cussagl federal piglià pusiziun. «Nus pruvain da resguardar pro la roba pü importanta eir adüna il rumantsch. Da l’otra vart nu fa la Rumantschia neir na adüna adöver da nossas sportas rumantschas, sco p.ex. ils videos da votaziun. Quels han displaschaivelmaing be pacs clams», ha dit il responsabel da communicaziun dal Cussagl federal. Ün inscunter sün plaz Davo la tschantada – chi ha gnü lö illa stanza da l’uvais-ch illa clostra – han scolaras e scolars bivgniantà al Cussagl federal illa cuort da la clostra cun üna bella s-chellada, cumprais blusas e chapütschas da Chalandamarz. Il punct culminat per la populaziun da Müstair d’eira lura las 11.30, cur cha’l Cussagl federal es arrivà per l’inscunter sül Plaz Grond a Müstair. Davo ün pled festiv da la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti, da Marcus Caduff, il president da la regenza grischuna, e dal president dal Cussagl federal, han ils Jauers gnü la pussibilità da baderlar culs cusgliers federals. Ueli Maurer, Simonetta Sommaruga e Guy Parmelin han però bandunà la Val Müstair güst cuort davo la tschantada e nun han fat part da l’inscunter cun la populaziun. In seguit s’ha il Cussagl federal chattà cun la regenza grischuna per ün giantar. Üna grond’onur Per Gabriella Binkert Becchetti, presidenta dal cumün da Val Müstair, es quista visita stada üna grond’onur. Eir sün sia iniziativa ha gnü lö quista tschantada. La presidenta cumünala da Val Müstair as vaiva nempe drizzada quista prümavaira ad Ignazio Cassis ed a la Chanzlia federala ed ha proponü la Val Müstair sco lö d’inscunter per üna tschantada. «La Val Müstair stu ir our da la val e chattar sias colliaziuns. Nus stuvain esser preschaints e mussar cha nus essans activs», ha dit Gabriella Binkert Becchetti. Eir ella ha pudü metter a cour al Cussagl federal qualche puncts e problematicas da la Val Müstair. «Nus essans cun tscherts progets al punct da cumanzamaint, ma nus nu rivainsa inavant. O cha mancan tscherts permiss u cha organisaziuns fan opposiziun cunter quists progets importants. Sün quai n’haja rendü attent», ha dit Gabriella Binkert Becchetti. Ma eir il cunfin a Müstair, chi vess da gnir serrà, üna collavuraziun cul Vnuost a reguard l’energia u eir la dumonda dal luf ha la presidenta cumünala da Val Müstair discus cul Cussagl federal. Gabriella Binkert Becchetti ha dit: «Ma eir l’economia n’haja tematisà – cha nus stuvain eir avair daplü sveltezza cun tscherts progets – uschè sco cul sviamaint da Sta. Maria. Là dovraina uossa üna soluziun svelta.» Ignazio Cassis ha drivi la tschantada “extra muros” illa stanza da l’ovais-ch da la Clostra San Jon a Müstair. Ils cusgliers federals sun arrivats cuort avant las nouv cun trais elicopters da Berna. Davo la tschantada s'ha il Cussagl federal inscuntrà cun la populaziun sül Plaz Grond a Müstair. Front: Il Cussagl federal «extra muros» a Müstair In marcurdi s’ha chattà il Cussagl federal per la 17avla vouta per üna tschantada «extra muros». Quistas tschantadas ourdvart la Chasa federala han lö daspö il 2010 e’l president dal Cussagl federeal, Ignazio Cassis, ha tschernü svess la Clostra San Jon sco lö d’inscunter. Las tschantadas «extra muros» – e’ls divers lös per quellas – sun tenor Ignazio Cassis ün signal important per accentuar la diversità da la Svizra. «Ma eir per l’importanza da la relaziun tanter Confederaziun e chantuns – e surtuot per esser plü dasper a la populaziun – sun quistas tschantadas essenzialas. Quist s-chambi fess bain a tuot las regiuns da nos muond», ha dit Ignazio Cassis. In seguit a la tschantada ha la populaziun da Val Müstair gnü occasiun per ün inscunter ed üna baderlada cul Cussagl federal sül Plaz Grond a Müstair. (fmr/cam)

Fin la fin da quist on han eir amo ils ultims cumüns i’l chantun Grischun d’adattar las adressas i’l rom d’üna ordinaziun federala. L’armonisaziun da las adressas, sco actualmaing in Val Müstair, dess in futur pisserar cha quellas gnian chattadas meglder cun dovrar il GPS. Il geometer chantunal Hans Andrea Veraguth ha infuormà davart las radschuns. Chasa Curtinet, chasa Fanzögna, chasa Alvetern – cun talas adressas esa fini a partir da l’on chi vain. Il Cussagl federal vaiva decis finigà dal 2017 l’ordinaziun dals noms geografics (GeoNV) chi prevezza d’armonisar las adressas in tuot la Svizra. Causa cha bleras adressas in Grischun nu correspuondaivan a quell’ordinaziun, sun in ün prüm pass gnüdas armonisadas las adressas da territoris da construcziun e quartiers plü nouvs. In ün seguond pass sun gnüdas o vegnan amo – sco pro l’exaimpel dal cumün da Val Müstair – adattadas las adressas sün tuot il territori cumünal. La populaziun da Val Müstair es gnüda infuormada in settember i’l Mas-chalch, la gazettina ufficiala dal cumün, davart il müdamaint da las adressas. Ma cha las adressas ston gnir müdadas güsta duos voutas infra quatter ons, sco cha que d’eira il cas per tschertas chasadas a Zuoz, nun han ils Jauers da tmair. Ambulanza, furnituors e giasts «Fin uossa nun han amo tuot las chasas i’l chantun Grischun ün’adressa. Implü as voul ün’adressaziun permanenta e cha mincha via survain ün agen nom. In quel rom dess eir ­mincha chasa survgnir ün numer, chi’d es part d’üna numeraziun logica», disch Hans Andrea Veraguth, geometer chantunal. Ün direct avantag da quista armonisaziun e numeraziun logica es cha las adressas vegnan chattadas plü svelt cul sistem da navigaziun GPS. Quai facilitescha cha organisaziuns d’urgenza (pumpiers, ambulanza, pulizia) sco eir furnituors chattan plü svelt las adressas. Eir pel turissem esa ün avantag sco eir per persunas privatas chi sun in tschercha d’üna adressa. Cun quai cha tuot las datas ed adressas sun gnüdas elavuradas minuziusamaing, pon quellas eir diminuir l’administraziun, uschè il geometer chantunal. Üna chosa disfurtünada Ün müdamaint d’adressa po esser alch emoziunal, impustüt scha famiglias vivan fingià sur generaziuns in üna chasa. Ün adressa po eir esser üna part da l’aigna identificaziun. Perquai nun es la müdada per tscherta glieud adüna uschè inclegiantaivla – impustüt na scha l’adressa vain müdada duos voutas infra quatter ons. Quai es stat il cas pro las chasadas i’l quartier Chaunt da Crusch a Zuoz. «Cun quai cha quist’armonisaziun da las adressas es capitada in duos uondas, haja dat cha tschertas chasadas han survgnü infra ün pêr ons duos voutas üna nouva adressa. In ün prüm pass sun gnüdas armonisadas las adressas da territoris da ­construcziun e quartiers plü nouvs», declera Hans Andrea Veraguth. El agiundscha cha las ledschas federalas sajan eir gnüdas adattadas in quista prüma fasa. Quai haja chaschunà – pro üna seguonda surlavuraziun in connex cun l’armonisaziun da las adressas da tuot il ­territori cumünal – cha tschertas chasadas ­hajan survgnü per la seguonda vouta üna nouva adressa. Tenor il geometer chantunal saja quai propcha stat üna disfurtüna, «causa cha’l müdamaint d’adressas po tuottafat esser alch emoziunal». Implü saja uossa eir gnü armonisà il ­register d’edifizis ed abitaziuns – cha’ls cumüns fan per incumbenza da l’Uffizi da statistica – cun las datas da masüraziun ufficiala chantunala, ha dit Hans Andreas Veraguth invers la FMR. Quai nu vess in futur neir pü da chaschunar müdamaints d’adressas. Box: Exaimpels per müdamaints d’adressas L’exposiziun publica da las nouvas adressas pel cumün da Val Müstair es stada dürant il mais settember. Tenor il chanzlist cumünal nun haja dat ingünas reclamaziuns. Ün grond müdamaint vi da las nouvas adressas es la nouva Via Val Müstair – il traget da la via chantunala da Buffalora fin al cunfin dal pajas. Tuot ils edifizis vi da quist traget survegnan da nouv l’adressa Via Val Müstair. Ün oter exaimpel es la via Chasatschas a Santa Maria, chi ha nom da nouv via Pradellas. La fasa da proget per las nouvas adressas düra fin la fin 2022. Vi da l’exaimpel da Zuoz e’l quartier Chaunt da Crusch esa gnü als seguaints müdamaints d’adressas. Illa prüma fasa avant quatter ons ha p.ex. la chesa Fanzögna survgnü l’adressa Chaunt da Crusch 343. Illa seguonda fasa – davo la surlavuraziun – ha la chasa survgnü ingon l’adressa Chaunt da Crusch 25. Da l’otra vart es svanüda la via D’imvih d’Aguel a Zuoz – ün traget tanter la garascha Bott e la chasa Pravenda catolica, a la sortida dal cumün in direcziun S-chanf. Quella fa uossa davo la seguonda surlavuraziun part da la Via Maistra, la quala as tira – cun üna numeraziun logica – tres tuot il cumün. Da nouv ha nom il traget da la via chantunala da Buffalora fin al cunfin dal pajais «Via Val Müstair».

In sonda ha festagià il film «SINDY» premiera i’l Cinema Staziun a Lavin. Flurina Badel e Jürg Gautschi han svessa sviluppà las figüras ed ün’istorgia, els d’eiran ils actuors dal film ed els han eir filmà tuot svess. In ün discuors cun la FMR han els quintà davart lur paschiun per giovar insembel teater, davart figüras scurrilas e l’inspiraziun per lur ouvra cumünaivla. Il film SINDY da Flurina Badel e Jürg Gautschi vaiva da spettar sur ün decenni in ün chaschuot fin ch’el ha gnü occasiun da gnir mussà in sonda passada ad ün public plü vast a Lavin. «Per quist film vaina sviluppà duos figüras, a Sindy ed a Toni. E quai es tuot quai cha nus vain fat. Quist film es propcha ‹super lowbudget›. Tuot il film es gnü filmà dürant ün’eivna dal 2009», disch Flurina Badel. Ella agiundscha ch’els hajan gnü üna pitschna contribuziun finanziala dad RTR, ma dal rest saja quai procha stat ün proget cun ün büdschet fich limità. Ün mar da kitsch davant il mar real Flurina Badel e Jürg Gautschi han fingià adüna gnü üna gronda paschiun per giovar teater insembel ed els partan eir l’interess per figüras e lös scurrils. Üna da las inspirazuns pel film SINDY saja tenor els stat ün viadi in Italia. «In quel hotel in Italia – situà fich idillic e direct al mar – haja gnü üna stanza in üna stanza. Ed in quella stanza lura duos pultrunas chi han guardà in direcziun mür – e vi da quel mür d’eira ün purtret dal mar, chi d’eira fich da kitsch», quinta Jürg Gautschi. Pels duos actuors saja quai stat alch fich scurril – siond cha’l dret mar as rechattaiva be güst daspera. A partir da là han els lura cumanzà a sviluppar figüras ed istorginas. Cha quai saja stat ün process fich ludic, manaia Flurina Badel, e davo quist’experienza hajan els gnü vöglia da far ün film. Tuot in aigna redschia Ün’ulteriura inspiraziun pel film saja stat l’ouvra da Roy Andersson – impustüt la posiziun da la camera tils ha inspirà: «Mincha scena es ün purtret e la camera es pelplü fixa. Quai es eir ün elemaint chi’ns ha inspirà pel film SINDY. Nus vain eir filmà tuot svess», declera Jürg Gaustchi. Per mincha scena han els lura be ponderà che cha la motivaziun da la figüra saja. Davo han els simplamaing cumanzà a giovar la scena our da l’inspiraziun – davant la camera chi d’eira fixa. «Our da quai haja lura dat divers «one-takes» e quels vaina lura miss ün davo tschel. Qua ha lura dat ün’istorgia, ün roadmovie», disch Flurina Badel. Da la Surselva in direcziun Londra ll film quinta l’istorgia da Sindy – üna giuvna muntagnarda – chi fa autostop. Ella voul nempe dvantar chantadura e voul perquai ir a Londra. Toni es ün garaschist, ad el plascha illas muntognas ed el vuless insè restar – ma el s’ha inamurà ün pa in Sindy. El tilla maina cun seis auto lura eir in direcziun Londra. «Sindy discuorra penetrantamaing be inglais, ma ün inglais miserabel. Perquai vaina eir decis da far suottitels tudais-chs», disch Flurina Badel cun ün surrier. Toni discuorra be sursilvan. Davo ch’els han filmà il film dal 2009 – cun agüd dal terz protagonist, l’auto ch’els nomnan Willy – es il film gnü taglià ün on plü tard da Beat Manetsch. Mathias Künzle ha fat la musica pel film e Manfred Zazzi ha fat il mix. «Nus vain be amo stuvü far ils suottitels, chi d’eiran eir fingià scrits, be plazzats nu d’eiran quels amo. Lura es però capitada la vita», disch Flurina Badel. In seguit ha ella nempe amo fat ün stüdi e Jürg Gautschi s’ha dedichà daplü al teater. Bunas robas our dal chaschuot «Ma i’l chaschuot restan pichadas per part amo bunas robas», disch Jürg Gautschi. In quists bundant 13 ons han els adüna darcheu dit ch’els hajan da finir il film, cha quai saja dafatta dvantà ün pitschen «running-gag» tanter els. La motivaziun da finalmaing finir il film SINDY han Flurina Badel e Jürg Gautschi gnü ingon, cur cha’l Cinema Staziun a Lavin ha avert sias portas: «Uossa vaina simplamaing gnü il chatsch da finir il film. Impustüt da pudair far üna pitschna premiera aint il kino a Lavin d’eira üna gronda motivaziun – davo vaina fixà la data ed uschè vaina lura fini il proget dal fil chi düra var 40 minuts. Il film SINDY da Flurina Badel e Jürg Gautschi ha gnü premiera sonda passada ed es gnü rapreschantà trais jadas i’l Cinema Staziun a Lavin. Flurina Badel e Jürg Gautschi Jürg Gautschi es nat dal 1963 ed es creschü sü a Trun. El es schurnalist, uossa pro RTR, autur (da films) e teatrist. El ha survgnü il Premi Term Bel als Dis da litteratura a Domat (2005) e scriva eir per l’emischiun «Impuls» dad RTR. Flurina Badel es nada dal 1983 ed es oriundamaing da Lavin. Ella es artista, autura e schurnalista. Sco artista lavura ella daspö il 2014 insembel cun Jérémie Sarbach. L’on 2019 ha ella publichà il tom da poesia «tinnitus tropic» (editionmevinapuorger, Turich), chi’d es gnü onurà cun il Premi da litteratura Svizzer 2020. Ultra da quai s’ingascha Flurina Badel per la litteratura rumantscha, quai tanter oter sco redactura da l’emissiun «Impuls» da RTR o sco co-curatura dal festival LitteraturA Nairs. Toni e Sindy rivan sün lur viadi in direcziun Londra eir a Paris. Foto mad Flurina Badel e Jürg Gautschi

In gövgia passada ha gnü lö illa sala polivalenta a Ramosch ün referat da l’istoriker Jon Mathieu davart l’istorgia da la ruina Tschanüff, il simbol da Ramosch. L’occurrenza es gnüda organisada da l’Archiv Cultural Engiadina Bassa (ACEB). Al vest dal cumün da Ramosch, a l’ur dal vallun da la Brancla stan ils rests dal Chastè da Tschanüff. Tocs da lain illa müraglia da la ruina dateschan da l’on 957, voul dir cha la ruina es bundant 1000 ons veglia. Jon Mathieu, nat a Berna, ha sco prüm ingrazià a diversas persunas chi til han güdà da ramassar las datas per preparar seis referat ed ha dit: «Dal 1728 es crodà ün toc dal Chastè da Tschanüff giò la chavuorgia da la Brancla. Quai es stat il mumaint cha l’edifizi vegl e prominent ha cumanzà a dvantar üna ruina. Meis referat quinta d’ün pêr fatschendas our da quist’istorgia pac cuntschainta dals chastlans e da lur successurs fin als dis dad hoz». Jon Mathieu ha referi in lingua rumantscha ed ha muossà dürant sia preschantaziun folias cun fotografias, purtrets ed orientaziuns. El ha muossà via sün ün model digital ingio chi’s vezza la ruina da tuot las varts. Cun ün bös-ch genealogic projectà vi da la tenda ha il referent muossà la successiun dals chas­tlans da Tschanüff. Il nom Planta dominescha Pel referat da gövgia passada es Jon Ma­thieu i plü chafuol illa materia e s’ha inservi da datas da duos archivs chi sun tenor el importants – nempe l’archiv da l’ovais-ch a Cuoira e l’archiv dal stadi cul deposit Planta. Illa survista dals ultims tschientiners ha Jon Mathieu repassà la cronologia dals chastlans: «Pro’l Chastè da Tschanüff as chatta impustüt il nom Planta da Zuoz ed i’l bös-ch genealogic as vezza quai fich bain. Quel cumainza dal 1644 culs Eustachius Rea a Porta, üna famiglia importanta da Scuol insembel cun seis duos frars, segui a partir dal 1658 dad üna sour dals a Portas cun nom incuntschaint. E da là davent as chatta pro’ls chastlans be amo il nom Planta da Zuoz fin dal 1846. Ils Plantas d’eiran üna da las famiglias dominantas in Grischun». L’istoriker ha lura manzunà impustüt trais generaziuns adüna cul nom Peter Conradin Planta e l’ultim lura il cusglier dals stadis cul istess nom chi ha vendü la ruina cul terrain. Documaints interessants Il referent ha lura muossà duos documaints, ün dal 1706 da l’ovais-ch da Cuoira cul oblig da mantgnair ed amegldrar il stadi da la ruina. E lura üna charta da Jon Martin, il chastlan dal 1708. In quella vaja per üna eventuala vendita da terrain intuorn la ruina ingio cha l’economia e la politica giovaiva üna gronda rolla. L’interess d’eira impustüt sül terrain e na sülla ruina devastada. L’ultim Planta vaiva jertà davo scumpigls cul ovais-ch il bain Tschanüff e vendü quel dal 1873 per 34 000 francs. Plü tard es stat Otto Menduri il possessur e quel ha vendü dal 1903 il terrain a Jon Vonmoos per 50 000 francs. Il possess es lura i inavant a Uorschla Müller-Vonmoos da Zollikon e quella ha lura discus la fatschenda cun Niculin Bischoff da Ramosch ed els duos han cunvgnü da realisar üna fundaziun. In üna charta dals 5 da favrer 2000 ha ella declerà da desister dal possess a favur d’üna fundaziun. Fundaziun Tschanüff Als 1. da favrer 2001 es gnüda fundada la Fundaziun Tschanüff. Ils commembers da quella sun Georg Luzzi, Nutal Peer, Albert Pritzi, Duri Könz, Jachen Kienz, Cla Nogler e Gianna Martina Peer (a partir dal 12-2018) cul böt da mantgnair e sgürar la ruina. L’ultim temp s’haja fat diversas lavuors da mantegnimaint e per stabilisar uschè cha la ruina as rechatta actualmaing in ün bun stadi. L’organisatur dal referat, l’Archiv Cultural Engiadina Bassa piglia incunter documainta veglia e digitalisescha quella per mans dad interessats chi tscherchan documainta per referats ed oter plü. Quel archiv cultural as rechatta illa chasa da scoula veglia tanter Strada e Martina. La ruina Tschanüff a Ramosch. L’istoriker Jon Mathieu ha referi davart la ruina Tschanüff a Ramosch.

La regenza ha approvà il proget da via per megliorar e per sanar cunter canera la via d’Engiadina tanter la punt San Valentin e Tschern. Il traget da via d’üna lunghezza da circa 3,5 kilometers sco eir ils mürs simpels ed ils mürs da sustegn sun per part in ün nosch stadi architectonic. Ultra da quai manca per gronda part ina chünetta da la vart da la val. L’ur da la via na po pervi da quai plü supportar la chargia dals veiculs greivs. I’l rom dal proget vegnan tanter auter fabrichats ün profil traversal da la via chi’d es confuorm a las normas. Ed i vain renovada la structura da la via, quai per pudair garantir la capacità da chargia da la via ed augmentar il confort da viagiar. Ultra da quai vegnan las construcziuns da sustegn existentas e manglusas renovadas respectivamaing cumplettadas. A medem temp sanescha il cumün da Scuol il suotpassagi dannagià La Fuorcha e l’access a Sur En. Ils cuosts totals dal proget importan circa 20,5 milliuns francs. (cdm/fmr) L’Uffizi chantunal da construcziun bassa sanarà eir l’access a Sur En da Sent.

Daspö la fusiun da Scuol da l’on 2015 maina Marianna Sempert il büro linguistic cumünal. A la fin da favrer 2023 va ella in pensiun. Chi chi dvainta sia successura o successur nun es amo cuntschaint. Il Büro linguistic/Sprachbüro da Marianna Sempert in chasa cumünala da Scuol es sül seguond plan. Ch’eu lessa be gnir aint, clom’la, cur ch’eu cloc. Ella es landervia a preparar publicaziuns pella pagina d’internet cumünala. «Eu dun ün sguard cha tuot saja linguisticamaing correct eir in quai chi reguarda il layout e met lura sülla website dal cumün», disch l’impiegada cumünala. Ella chi discuorra rumantsch sainza il minder accent lavura fingià daspö 22 ons pel cumün da Scuol, il prüm i’l secretariat da la chanzlia cumünala e parallelmaing eir in quel da la scoula. In üna lingua inclegiantaivla eir pels laics Marianna Sempert es respunsabla pel cuntgnü da la pagina d’internet cumünala creada d’üna firma specialisada: «Schi dà actualitats, p.ex. vias serradas o arrandschamaints cumünals, schi metta quai sün quista pagina», decler’la e disch cha la pagina saja bilingua. «Forsa es quai ün pa meis passà da magistra chi m’influenzescha, ma eu sun da l’idea cha schi’s metta a disposiziun tuottas duos versiuns, lura esa forsa ün o tschella da lingua tudais-cha chi survain cuaida da verer co chi’s disch quai in rumantsch», disch ella chi ha imprais magistra a Wettingen in Argovia. Cur chi’d es votaziuns scriva Marianna Sempert la missiva, quist’eivna ha’la cumpilà la missiva davart la «Scoula Scuol+». Per far quai survain ella ils protocols da la suprastanza. «Quai es tuot glieud chi sa da che chi’s tratta», ch’els possan laschar davent minchatant üna o tschella infuormaziun o eir formular alch ün pa plü cumplichà. E Marianna Sempert «tradüja» lura tuot in üna lingua inclegiaintaivla eir pels laics: «Quai es alch ch’eu n’ha adüna fat fich jent», disch ella ed agiundscha chi vöglia minchatant eir üna tscherta creatività. Consultà a l’autur Andri Peer Ill’età da vainch ons ha Marianna Sempert decis d’imprender rumantsch. «Eu vaiva scrit ad Andri Peer e quel am vaiva cusglià d’imprender vallader cun agüd dal Vierv ladin.» La saira a las ses tadlaiva ella suvent las novitats rumantschas i’l radio da la Svizra tudais-cha e provaiva d’incleger. «Cur ch’eu n’ha vis chi tscherchaivan in Engiadina Bassa urgiaintamaing üna magistra da musica n’haja decis da m’annunzchar.» Davo la scolaziun da magistra vaiva Marianna Sempert nempe absolt a Turich il conservatori culs instrumaints gïa e viola. Ella ha survgni üna mezza plazza pro la scoula da musica regiunala. «Tschella mità plazza da lavur n’haja chattà sco secretaria pro’l büro d’indschegners da Giovanni Mathis a Scuol», as regorda ella, «siond chi gniva discurrü là be rumantsch n’haja imprais bler eir in quel reguard.» Musicalità ün agüd per imprender la lingua Cur cha Marianna Sempert es gnüda avant 33 ons a Scuol d’eira güsta cuors intensivs da rumantsch. «Eu n’ha pudü frequentar il cuors Avanzats l pro Manuela Gross», sa ella amo, «daspö quella jada n’haja discurrü be plü rumantsch.» Scha la musicalità saja statta ün agüd, per discuorrer rumantsch sainza accent? «Schi, quai sarà plüprobabel il cas», am respuond’la, «eu n’ha adüna gnü il böt da surtour il cling d’üna lingua e la melodia da quella.» Cha quai tilla es gratià bain cul rumantsch ha ella badà numerusas jadas: «Chi nu’s doda gnanca ch’eu saja oriundamaing da lingua tudais-cha, am dischan indigens adüna darcheu», s’allegra ella. Sch’ella corregia ün pled o üna formulaziun rumantscha qua in chasa da cumün schi vain quai acceptà: «I nu dischan, mo tü da la Bassa, quai stoja dir, quai am para fich generus.» E che fa Marianna Sempert cur ch’ella es pensiunada? «Eu m’allegr per avair temp per tuot quai ch’eu fetsch», disch ella cun ün surrier, «eu cuntinuarà a tradüer minchatant alch per firmas e cuntschaints e lura güdaraja minchatant ad amis ed amias ad imprender rumantsch.» Ch’implü farà ella darcheu plü suvent musica e chantarà eir, cuntinuesch’la, «e lura, fintant ch’eu sun amo buna, lessa eir far cuorsas popularas e d’orientaziun, pel mumaint suna bod mincha fin d’eivna inclur ch’eu fetsch üna cuorsa.» Marianna Sempert nun ha temma ch’ella haja lungurus davo la pensiun. Chi chi surpiglia sia plazza nun es, sco ch’ella conclüda am dond il man, «amo cuntschaint». Marianna Sempert sföglia illa missiva ch’ella ha güsta terminà. Lingua eir adüna üna paschiun Marianna Sempert maina amo fin la fin da favrer da quist on chi vain il Büro linguistic dal cumün da Scuol. In l’Argovia ha ella imprais il manster da magistra ed a Turich ha ella lura absolt il conservatori culs instrumaints gïa e viola. Siond ch’ella ha adüna gnü gugent eir linguas ha Marianna Sempert decis cun vainch ons d’imprender rumantsch. Ella ha fat quai cun agüd dal Vierv Ladin. Cur ch’ella vaiva let in ün inserat chi tscherchan in Engiadina Bassa urgiaintamaing üna magistra o ün magister da musica ha ella cumanzà a stübgiar: Ir a lavurar in muntogna e lura eir amo in üna regiun rumantscha? Perche na, ha ella dit avant 33 ons e s’ha annunzchada. Schi s’ha chattà üna successura o ün successur per ella nun es amo cuntschaint. (fmr/fa)

Üna surfabricaziun cun plüssas abitaziuns dal Monolit a Scuol es gnüda spostada per ün on causa ün’explosiun dals cuosts. Oters progets da fabrica vegnan invezza realisats punctualmaing tenor il plan da termins. Illa sessiun dal Grond cussagl in avrigl da quist on, ha critichà il grondcusglier dal Partenz Martin Bettinaglio, la situaziun da spazi d’abitar in Grischun. Tenor sia dumonda a la regenza grischuna, saja la part d’abitaziuns vödas, tanter oter eir in Engiadina, tanter 0.41 ed 1,05 pertschient. Sco ch’el manzuna in seis documaint a man da la regenza, as discuorra pro cifras suot duos pertschient d’ün bsögn acut. Quai es ün fat eir i’l plü grond cumün da la Svizra, nempe a Scuol. Quia es però quist on gnü vent illa situaziun dramatica e differents progets da fabrica da nouvas abitaziuns sun in trais-cha. Per exaimpel ha cumanzà quista prümavaira la fabrica dal proget Residenza Lischana a Scuol cun 22 prümas abitaziuns. «Nus vain vendü fingià la mità da las abitaziuns e las lavuors cuntinueschan tenor plan», quinta Burtel Oprandi da Zernez. El es architect e possessur dal terrain. Seis proget realisescha’l insembel culla ditta d’immobiglias Eiffage Suisse AG. Per quist on chi vain d’utuon dess esser a fin il stabilimaint da l’anteriur Hotel Lischana, e lura per prümavaira 2024 eir il stabilimaint nouv. Cha la fundamainta saja bod pronta e cha quist’eivna gnia tachada la chanalisaziun. «Dürant l’inviern pudaina lura fabrichar oura il stabilimaint dal Lischana. Quai sun lavuors chi pon gnir fattas dadaint», quinta Oprandi. Monolit spostà per ün on Cha causa la pandemia e la guerra in Russia, saja da far quint cun cuosts ün pa plü ots, declera Burtel Oprandi. «Uschè es la marscha ün pa plü pitschna, però la lavur es pajada», disch l’architect chi fabricha la surfabricaziun cun abitaziuns d’ün standart ot. Da per part fin 40 pertschient cuosts plü ots in tschertas branschas, discuorra Hansueli Baier da l’Acla Immobiglias SA chi’d ha fabrichà ils ultims ons ils stabilimaints dal Monolit a Scuol. El vess vuglü realisar quist on duos ulteriuras chasas cun plüssas abitaziuns. «Interessents per las abitaziuns d’eiran avantman», quinta’l. Però finalmaing ha’l gnü da decider da spostar ils progets causa l’explosiun da cuosts per ün on. Cha uossa gnia il proget realisà ün on plü tard insembel cun ün ulteriur proget dal Monolit cun ses chasinas dublas cun prümas abitaziuns. «Nus vaivan eir ün plan magari sportiv ed uossa vaina daplü temp per preparar e per realisar ils duos progets insembel», declera Hansueli Baier. Sco ch’el quinta hajan ils mansterans actualmaing eir fich blera lavur, e cha quai haja finalmaing eir consequenzas sül predsch da fabrica. Fabricas a Buorcha e Prasas-cher Fingià cumanzà e bain avanzà es la fabrica dals progets dal büro fiduziari e d’immobiglias Lauber & Barbüda a Scuol. Fabrichadas vegnan a Prasas-cher üna chasa cun ot abitaziuns, da quellas duos prümas abitaziuns, ed a Buorcha üna surfabricaziun cun desch abitaziuns, da quellas set prümas abitaziuns. «Ils cuosts sun i’l rom da las calculaziuns», disch Martin Lauber e declera ch’els fan quint adüna cun reserva avuonda, impustüt eir causa las experienzas dürant ils ultims ons. Cha lur progets gnian realisats tenor ils plans da termins. Cha eir la situaziun cun mancanza da material e maschinas s’haja ün pa remissa. «Nus surgnin dafatta darcheu material chi nu d’eira gnanca plü furnibel, per exaimpel il lain da larsch special per las fanestras», quinta Martin Lauber dal büro Lauber & Barbüda. Uschè cha’ls blers progets, tenor ils exaimpels survart, cuntinueschan tenor il plan da termins. Il retard e spostamaint da singuls progets causa cuosts plü ots es in quist cas plütost l’excepziun. Il cumün da Scuol po in quist cas s’allegrar da nouv spazi d’abitar per indigens e giasts. Scha quel es finalmaing eir pajabel, es lura ün tema dapersai. Las lavuors da fabrica da la Residenza Lischana sun bain avanzadas e cuntinueschan tenor plan.

Vegnan Engiadinaisas ed Engiadinais amo da finanziar lur patria? Per tschertas gruppas d’indigens vegna difficil: adüna daplüs attempats retiran rentas cumplementaras per part eir indemnisaziuns per persunas dependentas d’agüd. Il marchà d’abitaziuns libras e vödas in Engiadina es fich pitschen. La problematica da la macanza d’abitaziuns per tour a fit per indigens es cuntschainta. Impustüt daspö la pandemia es la situaziun dvantada dramatica. Blera glieud da la Bassa chi gniva regularmaing in vacanzas, ha tut a fit abitaziuns per tuot on. Ils predschs sun creschüts. Da chattar ün’abitaziun adattada e pajabla es difficil. Quista problematica es gnüda tematisada fingià bleras jadas in gazetta. Dal rest ha gnü lö eir üna sairada da podium correspundenta al principi da gün a Scuol. La glieud e las instanzas politicas sun sensibilisadas. Ed a Scuol vain per exaimpel fabrichà a tuot pudair, per spordscher nouvas abitaziuns sül marchà (verer artichel separà). Però rivan insomma las Engiadinaisas ed ils Engiadinais da’s prestar amo lur patria? Spazi da viver in Engiadina In occasiun da l’eivna tematica a reguard il spazi da viver in Engiadina, ha provà la «Engadiner Post/Posta Ladina» da respuonder quista dumonda, almain per tschertas gruppas d’età. Sco cha Hermann Thom, collavuratur da la Pro Senecute, ha declerà, retiran blers attempats rentas cumplementaras e per part eir indemnisaziuns per persunas dependentas d’agüd. Cha’l quint saja bod fat: «Chi chi viva illa chüra o illa chasa d’attempats paja raduond 6000 francs al mais sainza prestaziuns supplementaras. Blers attempats survegnan tanter 2000 e 3000 francs renta. Pel rest vain dovrà il possess, scha quel manca daja rentas cumplementaras», declera il perit. Cha plü cumplichada gnia la situaziun pro persunas cun possess, impustüt cun chasas na amo partidas, respectivamaing surdattas pür cuort avant co far müdada illa chasa d’attempats. Perquai raccumanda’l da sclerir bod avuonda ils fats. Cha pro chasas chi nu sun amo partidas, stopchan ils iertavels surtour preventivamaing ils cuosts restants. Daplü rentas cumplementaras Cha adüna daplüs attempats douvran sustegn demuossa ün’otra cifra impreschiunanta. «Cur cha n’ha cumanzà a lavurar avant desch ons pro la Pro Senectute vaiva raduond 100 cliaints. Hoz sun quai fingià bod 300 cliaints», quinta Hermann Thom. E cha pro la gronda part dals cliaints vaja pel tema da rentas cumplementaras. Cha eir pro attempats chi rivan amo da star a chasa, nu saja tuot adüna uschè simpel. El ha exaimpels avuonda, da persunas attempadas chi vivan in üna part da lur aigna chasa e chi nu rivan plü da pajar ils cuosts da mantegnimaint e renovaziun chi vegnan provochats da cunproprietaris da la Bassa. «La pasch es passada, ils attempats vegnan suot squitsch e stuvaran vender lur dachasa causa chi vegnan turmantats dals vaschins plain pretaisas», declera Hermann Thom, sainza vulair tradir ils detagls. Cha da chattar qualchosa nouv saja lura fich difficil. Cha la renta cumplementara vain calculada cun tanter 1100 e 1250 francs fit, tuot tenor cumün. «Ma per quist import esa hozindi fich difficil da chattar ün’abitaziun adattada», quinta’l. Las plü bassas quotas in Engiadina La EP/PL ha vuglü savair eir dal servezzan social, scha’ls cas d’agüd hajan tut pro dürant ils ultims ons. Displaschaivelmaing stan be las cifras dal 2020 a disposiziun. Da quellas resulta cha la quota d’agüd social in Grischun es cun 1,3 % üna da las plü bassas in Svizra. In Engiadina importa quella quota 0,4 % in Engiadina Bassa e 0,2 % in Engiadin’Ota. Sco cha’l manader dal servezzan social chantunal, Mathias Kaufmann declera, saja be üna pitschna part dals cas socials in Engiadina dependents d’agüd finanzial. «In Engiadina Bassa han retrat be 37 persunas agüd social ed in Engiadin’Ota sun quai stattas 42 persunas», disch Kaufmann as referind sülla statistica dal 2020. Cha’l müdamaint dürant ils ultims desch ons saja stat minimal (tanter 0,4 e 0,7 %). Cha in tuot la Svizra retiran 3,2 % da las persunas agüd finanzial e social. Ün terz es suot 18 ons Schi’s resguarda be la quota da persunas estras chi retiran agüd social, schi variescha quella dürant ils ultims desch ons in Grischun tanter 2,1 e 3,3 %. «Ün’interpretaziun da quistas cifras bassas nun es statisticamaing pussibel», declera Mathias Kaufmann. El renda però attent ad ün fat pac allegraivel: Bod mincha terza persuna chi retira agüd social in Grischun es suot 18 ons. Cha implü sajan persunas chi edukeschan sulettas ils uffants e nun hajan grondas scolaziuns, sur la media dals cas socials. Cha scha quistas persunas tscherchan spazi d’abitar in Engiadina ed in tuot il Grischun, saja quai greiv da chattar qualchosa adattà e per finir eir pajabel. Quai ha constatà eir il grond cusglier Martin Bettinaglio (AdC, Klosters) in üna dumanda correspundenta in occasiun da la sessiun in avrigl 2022. Eir el ha critichà la mancanza da spazi d’abitar per la populaziun indigena. Üna buna part dals attempats sun dependents da rentas cumplementaras per finanziar la chüra.

Tanter Susch e Tschuggen blocca üna crodada da crappa il Pass dal Flüela. Tenor la Polizia chantunala nun es la via sur il Flüela plü transibla daspö mardi a bunura. La radschun es crappa chi’d es crodada giò sün via. Dons da persunas o vi dad autos nun haja dat ingüns. La Polizia chantunala nu po amo dir cur cha’l pass sarà darcheu avert. La prosm’infuormaziun es in marcurdi, ils 19 october, a las 11.00. In consequenza a la bouda sun daplüs veiculs gnüts transportats tras il tunnel dal Veraina. A Selfranga vaiva nom da spettar üna mezz’ura. (rtr/fmr) Quista crappa ha bloccà la via dal Flüela davent da mardi a bunura. In marcurdi a las 11.00 orientescha la Polizia chantunala cur cha la via po darcheu gnir drivida.

La temma d’üna s-charsdà d’energia dürant il prossem inviern ha consequenzas eir in Engiadina Bassa. Sco cha’l spazzachamin René Taisch disch ha’l 40 % daplü lavur in congual cun l’on passà. «Quist inviern pudessa dar causa la guerra in Ucraina üna s-charsdà d’energia eir qua pro no», constata il spazzachamin René Taisch. El es respunsabel pels cumüns da Scuol fin Samignun. «E no badain cha quai fa temma a blera glieud», cuntinuescha’l, «i sun adüna daplüs chi telefonan e dumondan che chi saja da far per pudair far darcheu fö in pigna e magara eir in platta.» Chi saja bainschi allegraivel dad avair bler da far, remarcha’l, «pel mumaint però esa bod massa bler.» Sco ch’el infuorma ha’l ingon var 40 % daplü lavur co l’on passà da quist temp. Controllas indispensablas eir dals chamins Las pignas fan d’instà la posa. «Dürant il temp ch’ellas nu vegnan dovradas poja dar ch’utschels o eir aviöls e vespras fetschan laint lur gnieus, perquai esa important da laschar controllar ils chamins e tour oura tuot avant co far fö», declera René Taisch. Pro’ls chamins daja, sco ch’el disch, tuot tenor amo alch oter chi possa dvantar privlus: «Scha glieud schmetta da far fö in platta o in pigna nu douvrna plü ils chamins. Schi fan lura aint üna nouva chadafö esa blers chi tiran aint il chamin chanals cun otras robas, sco p.ex. cabels d’electricità o dal tschütschavapur.» Chi stopchan perquai laschar allontanar quistas installaziuns e laschar controllar chi possan darcheu far fö in platta sainza privel, intuna il spazzachamin. Dad allontanar sun, sco ch’el agiundscha, eir ils indrizs electrics cha glieud attempada installescha in pignas per na stuvair plü far fö. «I voul pazienza cun metter fümpigna» Ils spazzachamins nu guardan be cha las pignas e chamins sajan in uorden: «Schi sun uossa blers chi nu sun adüsats da metter fümpigna schi es il privel chi s-chodan la pigna da massa, fin ch’ella ris-cha da schloppar», disch René Taisch, «perquai tils decleraina chi’d es dad avair pazienza e spettar cha la pi­gna gnia choda e na metter aint massa blera laina in pigna.» Implü infuorman el e seis collegas spazzachamins eir davart las qualitats da la laina per far fö. «No dschain da cumprar buna laina, o schi van svessa a far laina, da tilla stagiunar bain. Scha la laina es massa ümida poja nempe dar uschè blera fulia cha’l chamin tschüffa fö, schi nu vain controllà e puli», avertischa il perit. «Il chod va sü pel chamin» El manzuna ils cheminés chi dà in inqualche stüva: «Quels vaivan blers laschà metter aint pervi da la bell’atmosfera chi dà, schi’s vezza las flommas», disch René Taisch, «per s-chodar il local nu servan quels però, la gronda part dal chod va sü pel chamin.» Sco ch’el infuorma sun gnüts sviluppats i’ls ultims ons pels cheminés eir sistems cun ventila­ziun. Chi’s possa cun quels trar a nüz ün pa daplü dal chod, explichescha’l, «mo i nun es mai uschè effi­ciaint sco üna pigna mürada bain.» Furtüna es… il spazzachamin sül tet Spazzachaminas e spazzachamins mainan, sco cha blera glieud disch, furtüna. Cun lur lavur procuran els nempe cha’ls abitants in chasa gnian schaniats dad incendis. Plü bod pulivna in prüma lingia ils chamins, las plattas e las pignas per laina. «Hozindi cha blera glieud s-choda cun geotermia e sulai, nu douvrna suvent plü las pi¬gnas e plattas», declera il spazzachamin René Taisch, «pella paja nettiaina uossa las ventila¬ziuns illas chasas. Uschea as poja evitar cha las ventilaziuns prodüjan daplü bacterias i’l ajer ümid chi circulescha.» L’Uniun da spazzachamins grischuna chi’d es gnüda fundada da l’on 1902 ha actualmaing 22 commembras e commembers in tuot il chantun. (cdm/fmr) Il spazzachamin René Taisch cussaglia da dovrar laina bain stagiunada per metter fümpigna. Blers spazzachamins süls tets «I’ls ultims ons vaivna plütöst paca lavur», disch il spazzachamin René Taisch da Scuol, «ingon però s’ha quai müdà: Causa cha blers han temma d’üna s-charsdà d’energia dürant il prossem inviern vöglna darcheu s-chodar cun laina e’ns cloman per controllar lur pignas e pulir ils chamins.» Sco ch’el cuntinuescha ha’l ingon var 40 % daplü lavur co avant ün on da quist temp, «divers dals cliaints nu cugnuschaiva gnanca.» Per evitar cha quists nouvs cliaints fetschan sbagls cun metter fümpigna, «tuot tenor mettna uschè blera laina in pigna cha quella ris-cha da schloppar», decleran el e seis collegas spazzachamins co chi’s fa quai inandret. (fmr/fa)

Las alleas da Sent sun fingià fich veglias e pudessan probabelmaing quintar bleras istorgias. Ellas sun gnüdas implantadas per incumbenza da la società d’Ütil public da Sent avant passa 100 ons. In sonda, ils 22 october 2022 invidan la società d’Ütil public cumünala e la fundaziun Pro Terra Engiadina al Di da las alleas da Sent. Il tema principal dürant la spassegiada tras las alleas sarà lur importanza pella cuntrada, lur mantegnimaint ed eir lur promoziun. La spassegiada cumainza a las 13.00 sün Plaz a Sent e düra fin circa las 16.00. Tour cun sai: Equipamaint per gitas. (cdm/fmr) Alleas nu daja a Sent be lung la via sü da Scuol, dimpersè eir inavant sper la via vers Val Sinestra.

Per sia lavur da matura ha registrà Sarah Marmorosch ils tschübels, resp. ils sbrais d’alarm da muntanellas in Val Müstair ed i’l Bernais. Ella ha constatà cha quels as disferenzcheschan. «Siond cha la natüra alpina ed impustüt las muntanellas m’han adüna plaschü n’haja decis da far la lavur da matura davart quistas bes-chas», disch Sarah Marmorosch. In settember ha ella cumanzà a l’Università da Berna il stüdi da biologia. «Excellent» es il predicat cha la Scienza e giuventüna (tud. Schweizer Jugend forscht) ha dat per sia lavur. «Cun verer che ch’eu pudess perscrutar n’haja let dals differents dialects da bes-chas», cuntinuesch’la, «cunquai ch’ingün nu vaiva amo analisà schi detta differents dialects eir pro las muntanellas n’haja decis da far quai.» Registrà 86 sbrais d’alarm Sarah Marmorosch ha tschernü las duos re­giuns Berner Oberland e Val Müstair. La distanza tanter quellas importa var 200 kilometers. «Uschea sun las populaziuns da muntanellas isoladas üna da tschella, quai chi d’eira optimal per mia lavur.» Ella es ida in tuottas duos regiuns duos eivnas a l’inlunga a ramassar datas cul microfon: «In tuot n’haja regi­strà 86 tschübels, o meglder dit sbrais d’alarm da las muntanellas, 25 singuls e 61 serias da sbrais.» A chasa ad Uetendorf i’l Bernais ha ella lura pudü preschantar sün seis computer cun agüd d’ün program aposta ils sbrais in fuor­ma da diagrams. La studenta da biologia ha lura analisà e congualà quists diagrams. «Eu n’ha badà cha la frequenza dals sbrais d’alarm da las muntanellas in Val Müstair es cleramaing plü ota co da quellas i’l Bernais», infuorm’la, «e pro las serias da sbrais es il prüm sbrai in Val Müstair eir plü lung co quel i’l Berner Oberland.» Ipotesas chi stessan gnir verifichadas Ella ha stübgià che chi pudessan esser las radschuns per quistas differenzas, quists differents dialects. «Qua nu possa far ingünas declera­ziuns definitivas, dimpersè be trais ipotesas chi stessan amo gnir verifichadas.» La prüm’ipotesa pertocca il spazi vital: «I po dar cha muntanellas adattan la frequenza da lur sbrais a las relaziuns localas. Schi’d es p.ex. bler vent in üna regiun, sbrajan las muntanellas probabelmaing plü dad ot per chi gnian eir dudidas.» La prüm’ipotesa as pudessa, sco cha Sarah Marmorosch disch, verifichar cun metter muntanellas da la Val Müstair i’l Kiental e congualar lur sbrais d’alarm avant e davo la müdada da domicil. «Schi’s badess cha’ls sbrais da las munanellas jauras sumagliessan vieplü a quels da lur collegas bernaisas as pudessa dir cha la prüm’ipotesa saja correcta. La se­guond’ipotesa es cha’ls sbrais as disferenzcheschan causa ün adattamaint social: «Sch’üna muntanella sbraja per qualche motiv oter co tschellas, schi forsa ch’otras muntanellas s’adattan e cumainzan eir a sbrair uschea.» Cun metter singulas muntanellas da la Val Müstair il Bernais e tadlar scha’ls sbrais da quellas s’adattessan als sbrais da la majorità as pudessa, sco ch’ella explichescha, «verifichar la seguonda ipotesa». «Las verificaziuns sun eticamaing delicatas» E la terza ipotesa as basa sülla genetica: «Pro mamifers s‘haja constatà i’ls ultims ons chi dà ün tschert gen pels cloms d’alarm», disch Sarah Marmorosch. Scha quai es il cas eir pro las muntanellas nu sa’la. «Schai quai füss però il cas significhess quai cha’ls sbrais d’alarm nu gnissan influenzats da l’extern, dal spazi vital o da la populaziun, dimpersè da la genetica.» Schi’s constatess cun verifichar las prümas duos ipotesas cha’ls sbrais d’alarm nu vessan s’adattats as pudessa, sco ch’ella declera, «suppuoner cha quists sbrais nu vegnan influenzats externamaing, la conclu­siun füss lura chi’s disferenzeschan causa la genetica». La studenta da biologia vess però retgnentschas da far da quistas verificaziuns: «Las muntanellas han üna structura sociala fich ferma e quella gniss disturbada massa ferm cun müdar domicil.» L’unic ch’ella savess s’imaginar füss da müdar domicil da muntanellas in praschunia, da tour dad ün zoo e metter in ün oter e congualar lura ils sbrais avant e davo la müdada. Las muntanellas restan la fascinaziun da Sarah Marmorosch: «Perquai esa bain pussibel ch’eu cuntinuesch mias perscrutaziuns da quistas bes-chas», suppuona ella, «ma pür plü tard, il prüm vain uossa il stüdi.» Sarah Marmorosch ha congualà ils sbrais d’alarm da las muntanellas in Val Müstair ed i’l Bernais. Muntanellas nu sbrajan istess Sarah Marmorosch es adüna statta fascinada da las muntanellas. Perquai ha ella decis da far sia lavur da matura davart il dialect da quistas bes-chas. Quista lavur es gratiada uschè bain cha la fundaziun Scienza e giuventüna (tud. Schweizer Jugend forscht) ha onurà a la giuvna Bernaisa dond il predicat «excellent» a sia lavur. Per dudir scha’ls tschübels, o meglder dit, ils sbrais d’alarm da las muntanellas as disferenzcheschan ha Sarah Marmorosch tschernü duos regiuns. Ella ha registrà illa Val Müstair ed i’l Berner Oberland sbrais d’alarm da las muntanellas. A chasa ha ella congualà vi dal computer quists sbrais da las muntanellas in fuorma da diagrams. La giuvna chi ha güst cumanzà a l’Università da Berna il stüdi da biologa ha constatà cha las muntanellas bernaisas e jauras nu sbrajan istess. (fmr/fa)

Avant ün pêr eivnas n’haja tut il cumanzamaint dal bap nos sco basa da meis impissamaints, in rumantsch il seguond pled: nos, in tschertas linguas o versiuns il prüm pled da l’uraziun. Ed hoz less eu tour l’ultim pled sco basa, il pled amen. Quai nu voul dir cha’ls pleds tanteraint nun hajan lur valur, tuot al cuntrari. Quist rom es daspö bod 2000 ons l’istess e quai ans lia culs umans da tuot quists tschientiners ed ans lia eir cun tuot ils umans d’hozindi chi dischan quist’uraziun. Id es üna rait enorma chi gnanca nu’s sa d’imaginar e quai cun quists pacs pleds aint il rom. Schi’s vezza co cha ledschas o oters texts han tuots la tendenza da gnir plü voluminus, da lair fixar adüna daplü ed adüna daplü in detagls, lura as poja be star stut, cha quist text es restà simpel, modest, disch in pacs pleds ed in ün stil s-chet enorm bler. No til interpretain, ma il text resta il listess. Il text finischa cun amen, ün pled ebraic, surtut aint il grec, il latin ed in bod tuot las linguas dal muond. Amen, quai ha üna significaziun dubla: Id es uschè ed i vala. La prüma significaziun constata ün fat, la seguonda cha quist fat ha ün’importanza per mai. I vala. Dad üna pruna chosas savaina: Quai es uschè, ma quai ans es in fuond listess. Cha l’aua consista our da duos atoms idrogen ed ün oxygen, quai savaina, ma da l’aua ans interessan tuot otras chosas; sch’ella sbuorfla, sch’ella es netta, quai vala. Scha no rovain pel pan da minchadi e dschain l’ultim Amen, lura vala quai cun tuot las consequenzas, partir il pan cun oters, brich sguazzar, tgnair ot. Ed uschè cun tuot ils arövs. No rovain per quels chi ans han fat dal tort e per no cha no fain dal tort ad oters ed eir là dschaina a la fin: Amen, i vala. Amen, quai ha üna significaziun dubla: Id es uschè ed i vala. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun e president da la Lia Rumantscha. El viva en il Partenz. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA s’ingascha daspö blers ons pella dürabilità illa branscha turistica. Quista stà ha surgni l’organisaziun il label «TourCert» sco prüma destinaziun in Svizra. Però, es ün turissem persistent insomma pussibel? L’Engiadina Bassa e la Val Müstair giouvan fingià daspö blers ons üna rolla da pionier in dumondas da dürabilità. Daspö cha la destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) exista, s’ingascha quella per temas persistents. Sco regiun dal Parc Naziunal e da Biosfera es la destinaziun predestinada pella tematica. I’ls ultims ons ha l’organisaziun turistica regiunala dafatta realisà insembel culla Scoul’Ota per scienza applichada a Turich ün manual cun agüds da realisaziun e racumandaziuns per destinaziuns turisticas in Svizra. In seis pream ha scrit l’anteriura directura da la destinaziun Martina Hollenstein Stadler cun persvasiun, cha sainza dürabilità nu detta ingün turissem. Quist on ha la TESSVM surgni sco prüma destinaziun turistica in Svizra il label da dürabilità «TourCert». Quant persistenta es la branscha turistica però propchà? Es il turissem e far vacanzas insomma persistent? La Posta Ladina s’ha indreschida. Quant persistent es il turissem? Per la TESSVM ha tut posiziun il manader da proget in chosa dürabilità Sven Berchtold. El declera sün dumonda, cha las destinaziuns turisticas sajan obliadas da far impissamaints a reguard la dürabilità, ma cha quai saja ün process chi nu sarà mai a fin. «Adüna darcheu esa d’analisar la situaziun cul böt d’optimar permanentamaing la sporta e da gnir adüna meglder», quinta Berchtold. El vezza il tema in trais dimensiuns: la dimensiun sociala (cultura ed identità), economica (creaziun da valur) ed ecologica (ambiaint, natüra e cuntrada). Cha güst eir aint il sectur da l’ecologia saja important da ragiundscher ün bilantsch egualisà da CO2. «Quai es bainschi üna gronda sfida impustüt i’l sectur da turissem, ingio cha’l giast sto viagiar per ragiundscher seis lö da vacanzas», disch il turistiker. Ma cha scha’l giast fetscha fingià vacanzas, schi almain in üna regiun chi s’ingascha permanentamaing per la dürabilità e per l’ambiaint. Cumprar üna buna conscienza? Sco cha Sven Berchtold declera, ha la TESSVM chattà üna buna soliuziun, per exaimpel cun la carta da giasts e cun la collavuraziun cul trafic public. «Nus racumandain a noss giasts da viagiar cul trafic public e las sportas in quist reguard sun fich bunas», manaja’l. Ch’implü hajan ils giasts la pussibiltà da cumpensar las emissiuns cun ün import a favur dal proget «myclimate», chi sustegna finalmaing progets persistents da l’ambiaint illa regiun. Però es la soluziun da cumprar cun raps üna buna conscienza? «Natüralmaing na, o na be…», disch Berchtold. Cha cun la munaida our dals fondos correspundents gnian almain sustgnüdas masüras effectivas per amegldrar il bilantsch da CO2. Quant important cha quist bilantsch es, per Berchtold es il tema dürabilità amo bler plü vast: «Important es da resguardar eir ils temas socials ed economics, chi cumpiglian da realisar a lunga vista bunas plazzas da lavur, da generar creaziun da valur, da promouver la creaziun e producziun da prodots indigens e dad adattar permanentamaing las sportas turistica per exaimpel eir cun provar da manisar ils giasts a favur da la cuntrada e natüra. «E tuot las masüras ston gnir controlladas ed adattadas permantentamaing. La lavur per daplü dürabilità nun es mai a fin», disch il specialists cun persvasiun. Stessan tuots esser da la partida? Il tema persvader e motivar es insomma fich central in tuot la tematica. «Tuot ils collavuratuors e partenaris ston esser persvas e trar vi da la medemma sua», quinta’l. Cha daplü dürabilità nun saja la lavur dad ün singul. Ch’impustüt per ragiundscher il label da dürabilità «TourCert» s’haja lavurà insembel cun plüs partenaris our da tuot las branschas turisticas. Sco ch’el declera, sun fingià 26 partenaris turistics illa barcha, cha cun amo almain ses partenaris chi vöglian as partecipar, s’esa actualmaing in trattativas. Però nu stessan simplmaing tuots esser da la partida? Berchtold manzuna il lung viadi da quist process persistent: «Dürabilità nu capita dad hoz sün daman. Nus fain pass per pass e provain da sensibilisar adüna daplü affars e persunas per quista via.» Implü es gnü s-chaffi l’inviern passà ün cussagl da dürabilità cun üna vainchina da persunas d’clav da las differentas branschas illa regiun cul dovair da motivar e sensibilisar per la tematica correspundenta. Ch’intant saja la destinaziun da Samignun amo exclusa da la certificaziun da dürabilità, impustüt causa chi mancaivan ils partenaris. «Intant vaina però eir contact cun partenaris interessats in Samignun», conferma Berchtold. Quant persistents sun events? Per ragiundscher il label «TourCert» ha la TESSVM stuvü analisar eir l’aigna organisaziun e definir masüras chi ston gnir realisadas dürant ils prossems trais ons per amelgdrar la situaziun ed impustüt il bilantsch da CO2. Sven Berchtold discuorra per exaimpel da masüras per dovrar damain palperi e copchas fin pro’l viadi da lavur da mincha singul collavuratur. Cha mincha nouv collavuratur survegna üna scolaziun correspundenta ed ün manual per ün möd da lavurar persistent. El constatescha cha tuot ils collavuratuors sajan fich ingaschats e cha minchün maina ideas e propostas per amegldrar il bilantsch. Las masüras definidas pertoccan natüralmaing eir las sportas turisticas e la collavuraziun culs partenaris turistics. Eir quels han gnü da definir masüras correspundentas e la realisaziun da quellas vain eir controllada. Progets da success in tuot la regiun sun, sco cha Sven Berchtold manzuna, «sper la carta da giasts e il viagiar cul trafic public, eir tuot las sportas turisticas per persunas cun impedimaints.» Ma quant persistents sun vairamaing ils gronds arrandschamaints chi vegnan organisats illa regiun? Per Berchtold es quai bainschi eir ün tema plü difficil. El manzuna però duos buns exaimpels illa regiun: Tant il Bikemarathon intuorn la Regiun dal Parc Naziunal Svizzer (PNS), sco eir il Weltcup da Snowboard a Scuol vegnan organisats cun ün bilantsch neutral dal clima. «Quists arrandschamaints portan eir üna gronda creaziun da valur illa regiun.» Che vöglian ils giasts? Sven Berchtold es persvas cha’ls giasts chi vegnan in vacanzas illa regiun predschan tuot las staintas per la dürabilità illa regiun. «Ils giasts chi vegnan in Engiadina Bassa ed in Val Müstair sun afins per la natüra, els cugnuoschan il PNS e la Biosfera Val Müstair e quels pretendan dafatta cha nus ans ingaschan per nos ambiaint e per nossa cultura», disch il turistiker. Eir las cifras actualas e statisticas dals ultims ons til dan radschun. Tuot quai demuossa vairamaing, cha la destinaziun es sün buna via e chi’d es eir pussibel da spordscher ün turissem persistent. Anzi, ün turissem sainza dürabilità nu stess gnanca esser pussibel, sco cha l’anteriura directura da la destinaziun scriva in seis pream. Premi da dürabilità per las Pendicularas Scuol In marz da l’inviern passà ha surdat il «Blick» ün Award per regiuns da skis ecologicas. Quist premi ha surgni la Pendicularas Scuol SA per seis ingaschamaint persistent ed ecologic. La pendicularas Scuol SA es eir ün dals 26 partenaris chi collavuran culla destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) e chi sun gnüts onurats insembel cul certificat da dürabilità «TourCert». Il directer da la Pendicularas Scuol SA, Andri Poo, es eir commember dal cussagl regiunal da dürabilità. «Nus investin fich bler in quista tematica e nus provain cuntinuadamaing d’esser uschè persistents sco pussibel», disch Andri Poo. Ell manzuna la buna collavuraziun cul trafic public, las masüras ecologicas ed il management da l’aua, il sistem da masüraziun d’energia cun sensoris da temperatura e dafatta la manisaziun da las maschinas per GPS. «Tuot quistas masüras güdan ad amegldrar nos bilantsch da CO2», quinta’l cul savair, cha per territoris da skis nun es quist ingaschamaint uschè simpel. Perquai spordscha Andri Poo eir spassegiadas da clima i’l territori per muossar e spiegar tuot las masüras chi sun fingià gnüdas fattas e chi sun previsas per l’avegnir. Cha la Pendicularas Scuol SA investischa blera munaida illa tematica da dürabilità. Ma quai chi quinta es eir la persvasiun e l’ingaschamaint permanent.(nba) La destinaziun turistica d’Engiadina Bassa Val Müstair s’ingascha daspö blers ons per sportas turisticas persistentas. Pioniers suot la marella Quista stà ha surgni l’organisaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) il label «TourCert». Quist certificat es ün’arcugnuschentscha per l’ingaschamaint da la destinaziun turistica a favur da la dürabilità. Fingià daspö blers ons giouvan l’Engiadina Bassa e la Val Müstair üna rolla da pionier in dumondas da dürabilità e d’ün agir chi promouva ambiaint e natüra a lunga vista. Es ün turissem persistent però insomma pussibel? Il manader da proget in chosa dürabilità da la TESSVM, Sven Berchthold disch cha tuot las destinaziuns turisticas sajan obliadas da’s far impissamaints a reguard quista dumonda. Cha quai saja ün process chi nu sarà mai a fin, agiundscha’l, «id es permanentamaing da’s sfadiar d’optimar la sporta eir in connex cun la dürabilità.» (nba/fmr)

I’ls ons 1940 d’eiran las Palüds e l’Auasagna gnüdas spalüdadas. Cul sustegn da paurs, cumün e Myclimate vain quist cuntegn uossa darcheu revitalisà. Per pudair mantgnair seis logo «naturemade star» vaiva l’ouvra electrica da Guarda da gnir retschertifichada. «Quai ston far las ouvras chi fan energia regenerabla regularmaing», infuorma Angelika Abderhalden da la fundaziun Pro Terra Engiadina (PTE), «quist tschertificat survegnan ellas, schi realiseschan masüras ecologicas.» Avant quatter ons vaiva il comitè da proget dal cumün da Scuol decis da revitalisar las Palüds e l’Auasagna tanter Bos-cha e Guarda. Auasagna es ün puoz chi’d es intant creschü aint chi vain eir revitalisà. Da quist comitè fan part Aita Zanetti, Fadri Blanke, Fadri Häfner, il guardgiapes-cha Nicola Gaudenz ed Angelika Abderhalden da la PTE. Palüds süttas emettan CO2 «Pro las Palüds in vicinanza da Bos-cha as tratta d’üna palü bassa cun aint ter blera turba», declera la manadra da gestiun da la PTE, «scha la turba vain sütta p.ex. pervi da spalüdamaints, schi emetta quella bler CO2.» Scha’l terrain es però amo bletsch resta quel gas nuschaivel i’l terrain bletsch. La fundaziun Myclimate s’ingascha daspö l’on 2006 a favur da la protecziun dal clima. «Els han finanzià il stüdi cha l’Institut federal pella perscrutaziun da god, naiv e lavinas WSL ha fat illas Palüds», disch ella, «i s’ha vis cha las emissiuns da CO2 pudessan gnir diminuidas per bainquant.» La fundaziun Myclimate s’ha declerada pronta da surtour ils cuosts pella revitalisaziun. Pella paja ha ella survgni tschertificats pella cumpensaziun da CO2 e tils ha vendüts ad üna firma. Cun quels po quella firma cumpensar il CO2 ch’ella prodüa. «Paurs subit pronts da cooperar» Il comitè da proget s’ha miss in colliaziun culs paurs e’ls proprietaris da las parcellas illas Palüds. La deschina da paurs es statta d’accord cul proget: «Uschea s’ingaschan ils paurs activamaing pella promoziun da la biodiversità e la protecziun dal clima», s’allegra la manadra da gestiun da la PTE, «ils paurs pon sfrüar inavant las parcellas, ma na plü in möd intensiv.» Siond cha l’Aual da Bos-cha passa tras las Palüds s’haja guardà, sco ch’ella agiundscha, chi hajan in tscherts lös il passagi sur l’aual. Ingün privel per via o binari a Magnacun Chi daiva però eir glieud chi vaiva temma cha la revitalisaziun da las Palüds vess ün’influenza sül binari e la via chantunala i’l cuntegn Magnacun, cuntinuescha Angelika Abderhalden. Perquai hana incumbenzà al geolog Matthias Merz da Scuol da far üna perizia per verer scha quai significhess propcha ün privel per via e binari. «Il perit es gnü a la conclusiun cha quai nu saja il cas ne per via ne per binari», disch ella, «perquai vaina survgni ils permiss dals uffizis chantunals e federals per realisar la revitalisaziun.» Tuots duos perits sun gnüts a la conclusiun cha quai nu saja il cas. A fin al principi da november L’incumbenza da trattar culs partenaris ed uffizis ha survgni la PTE. Il proget da revitalisaziun ha preparà il büro Ecowert da Pio Pitsch da Müstair. «El accumpogna sco cusgliader per dumondas ecologicas la revitalisaziun a Bos-cha», infuorma Angelika Abderhalden, «e l’indschegner forestal Nicolo Pitsch da Ftan maina per incumbenza dal cumün da Scuol quistas lavuors.» Quellas düran quatter fin tschinch eivnas. I’s fa quint ch’ellas sajan a fin al principi da november. Las Palüds suot Bos-cha (i’s vezza ün pêr da las chasas) sun bainbod revitalisadas. La palü bassa chi d’eira gnüda spalüdada i’ls ons 1940 survain nouva vita. Nouva vita pellas Palüds suot Bos-cha L’ouvra electrica da Guarda ha il logo «naturemade star». Per til pudair mantgnair as sto ella laschar retschertifichar regularmaing. Quist tschertificat survegnan las ouvras, schi realiseschan masüras ecologicas. Perquai lascha il cumün da Scuol revitalisar las Palüds ed eir l’Auasagna suot la fracziun Bos-cha. Quellas palüds d’eiran gnüdas spalüdadas i’ls ons 1940. L’Auasagna es ün puoz chi’d es intant creschü aint. Eir el vain revitalisà. Dal comitè dal proget fan part rapreschantants dal cumün da Scuol, da la guardgiapes-cha e da la fundaziun Pro Terra Engiadina. Il proget ha preparà il büro Ecowert da Pio Pitsch. Las lavuors maina l’indschegner forestal Nicolo Pitsch. (fmr/fa)

La germanisaziun dal vegl territori retorumantsch, quai cha’ls Romans nomnaivan «Retia Prima» chi cumpigliaiva tanter oter tuot il Grischun dad hozindi, il Muntafun (Voralberg), la Valrain fin giò Konstanz e grondas parts dal Tirol dal Süd ed il Tirol dal Vest fin a Puntina/Innsbruck, as lascha constatar ligermaing cun verer ils noms da cham­pogna, muntognas e cumüns. A tour precis ha’la cumanzà fingià i’ls ons 700 davo Crist cur cha’l grond guerrier e conquistadur Carl il Grond ha installà nöblia allemanica i’l territori retic, dominà fin quia da l’ovais-ch da Cuoira. Ün stumpalet vers la germanisaziun varà dat eir l’immigraziun dals Gualsers chi vaivan runcà ed urbarisà regiuns crüjas e stantusas, ingio cha'ls Rumantschs vaivan paca vöglia d’abitar tuot on. Ma quella confruntaziun linguistica e culturala d’eira tantinavant paschaivla. Il plü da tuot daiva tschertas invilgias da vart dals Rumantschs invers ils Gualsers chi vaivan cun radschun daplü drets e libertats. Quels vaivan eir prastà la lavur stantusa illas regiuns malamiaivlas. Ma tuot ün oter aspet da la germanisaziun am dà minchatant da ­ruojer: co diavel esa gnü cha Susch vaiva da dvantar Süs (dutscha glieud, quists Suscheccals)? E nos Segl Sils i. E. E Seglias Sils i. D. E Brinzauls Brienz im Albulatal. Sco scha noss chars cumpatriots dal Grüeziland nu vessan gnü avuonda cun lur Brienz im Berner Oberland? Razén/Rhäzüns, Stierva/Stürvis, La Punt/Ponte, Tschlin/Schleins, Martina/Martinsbruck, Tinizun/Tinizong (tuna ün pa sco Hongkong), Val Roseg/Rosecktal (rösas, na propcha), Bormio/Worms, Savognin/Schweiningen (!), Ardez/Steinsberg (perfin la ruina sül muot ha stuvü tegner nan), Rueun/Ruis, Scuol/Schuls etc. Bain, cha’l dun per linguas dals Grüezis nun es propcha grond es tantinavant eir d'incleger in lur isolaziun da Chuchichäschtlis, ün nom sco «Cinuos-chel» es propcha fich special, oramai chi nun han in lur linguach alemannic ils tuns necessaris. Ma listess: la prepotenza vaiva pacs cunfins. Ün hom vegl dad Andeer am ha quintà cha’ls scolarets da scoula primara vaivan da pajar tschinch raps, sch’els gnivan traplats cun discuorrer rumantsch sün plazza da scoula. Amo alch oter: I nun es lönch cha perfin ils prenoms rumantschs d’eiran malvis aint ils registers chantunals: Nuot vaiva dad esser Otto, Gretta d’eira Margrith, Armon es Herrmann, Giatgen o Jachen es Jakob, Braida Brigitte, Jon Johannes, Duri Ulrich e Barbla natüralmaing Barbara. Eu dubit cha l’arcugnuschentscha dal rumantsch sco quarta lingua naziunala füss gratiada, schi nu füss stat qua la temma cha’ls Rumantschs (da parschendüda latina) tressan politicamaing cul dictatur talian Benito Mussolini (parallela in Italia: Glurns/Glorenza, Mals/Malles, Bozen/Bolzano, Latsch/Laces, Burgeis/Burgusio etc.). Sch’eu pudess spostar ­inavo il temp, vess eu eir gnü alch tips pels germanisaders: p.ex. invezza da Sent/Sins: Säntis im ­Engadin. Per Ftan/Fetan: Fetanikon. O lura invezza da Ramosch/Remüs: Ramsen i. E. O simplamaing: Ramsch. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustratur – e viva a Susch (e betg a Süs). Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustradur – e viva a Susch....

Finalmaing ün inviern sainza curraint electric: ün grond schligerimaint! Meis minchadi dvainta bler plü bel sainza curraint. Nu craiast? Mo schi: Tuot es plü simpel sainza curraint. Voust dudir ün pêr exaimpels? Fingià a bunura es la mancanza da la forza electrica ün regal enorm. Meis svagliarin electric chi m’ha turmantà fin uossa mincha lavurdi sainza pardun – quel tascha. Eu poss durmir tant sco ch’eu vögl. Cun star sü esa plü simpel da tscherner la büschmainta pel di. Brich l’unifuorma dal viagiatur chi svoula cun charters vers islas, rivas, cocktails, palmas e resorts: t-shirt, cho­tschas cuortas, flip-flops, chapè da strom. – Na, soccas da lana, chotschas suot lungas, üna chamischa infloudrada, meis pullover norvegiais cumprà dürant ün viadi al circul polar, mai dovrà. Üna chapütscha, ün fular, manetschas – e pront suna per hoz. La culazchun es eir svelt pronta. Cur chi d’eira amo curraint, her saira, dürant duos uras, n’haja s-chodà aua e tilla miss aint illa termos. Ün sachin da tè, mösa cun lat. Il lat nun ha plü da star aint la frais-chera. Quella, be per dir, es stüzza: üna frais-chera sainza curraint nun es üna frais-chera. Na, il lat sta pachific sün maisa. Il lat nu po gnir nosch, cun ündesch grads in chadafö! Sur nolla, baininclet. Grondius, nesa? Dürant ün di inter, ingüns mails. Ingün mail chi gniss aint, ingün mail ch’eu vess da scriver – pensa! Ün surleivg incredibel. Üna libertà cumpletta, però eir ün mical lungurusa, per esser sincer. Eu d’eira talmaing adüsà al ritem infernal da quists messagis chi vegnan e van precis sco ch’els vöglian, sainza dar pos. Tanteraint ün zich fom. Darcheu raviolis our da la trocla da conservas? Quels pudessa mangiar eir sainza tils s-chodar. Quantas troclas n’haja amo in reserva? E raviolis per la terza jada quist’eivna? Na, plüchöntsch ün pa salam cun Darvida. Ün ami da mai ha cumprà ün dals prüms autos electrics. Uossa stà quist auto in garascha, zoppà suot ün linzöl. Sco scha l’auto stess mal sco ün chan. Eu profit da las pacas uras dal cler dal di per leger. Na, ingünas gazettas, ingüna La Quotidiana: las gazettas nu vegnan plü stampadas. Eu leg cudeschs. Lirica! Romans! Per furtüna n’haja üna biblioteca bain munida. Ingüns cudeschs documentaris. Quels fan mal al stomi, sco la televisiun, chi resta però mütta tuottadi. Eu vegn a cuz bodezzas. Eu sun magara stanguel da la pultrunaria. Id es tard, fingià las set, i fa s-chür, coura. Ingüna iglüminaziun süllas vias. Ingüns autos, ingün trafic. Tuot chi’d es a chasa, per forza. Ed eu pudess lavurar listess be culla glüm. Cun ün zichin forza electrica. Eu stögl spargnar chandailas e raviolis. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ – tenor atgna descripziun – sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader....

Avant set ons ha publichà Denise Mützenberg sia antologia poetica «Aruè/Poesia valladra/Poésie romanche da Basse-Engadine et du Val Müstair». Als Dis da litteratura a Domat preschantarà ella üna seguond’ediziun amplifichada. «Meis hom barmör Gabriel Mützenberg chi d’eira istoriker e schurnalist pro la Tribune de Genève ha contribui bainquant a la cugnuschentscha da la litteratura rumantscha pro’l public interessà da lingua francesa», disch l’editura Denise Mützenberg a la FMR. Tanter oter vaiva seis marid publichà la survista Destin da la langue et da la littérature rhéto-romanche (1974/1992) e l’antologia Anthologie rhéto-romanche (1982). Bunas cugnuschentschas dal vallader «Davo sia mort vaiva eu il desideri da cuntinuar quista lavur per render cuntschaint il rumantsch illa Svizra francesa», cuntinuescha ella in rumantsch vallader. Da l’on 2015 ha Denise Mützenberg publichà l’antologia «Aruè/Poesia valladra». Aruè citescha il clom da revolta i’l toc teater «L’iral» da Jacques Guidon giovà da l’on 1992 a Scuol. L’antologia cuntegna üna tscherna da poesias plü nouvas dad auturas ed auturs d’Engiadina Bassa e Val Müstair. «Il motiv ch’eu n’ha tschernü poesias in vallader es ch’eu sa leger e scriver quist idiom. Eu n’ha blers cudeschs valladers ed eir ün bun dicziunari frances-vallader da Gilbert Taggart», declera l’editura. Sco ch’ella disch vaiv’la dovrà ün decenni per cumpilar quist’antologia. «Intant es quella però exausta e la chasa editura ‘éditions d’en bass’ ha dumandà sch’eu nu less reedir il cudesch.» Ulteriuras poesias rumantschas in frances Ch’intant vaiva ella i’ls ultims trais ons tradüt ulteriuras poesias, p.ex. da Flurin Badel, Gianna Olinda Cadonau e Rut Plouda, declera Denise Mützenberg, «perquai es la seguond’ediziun plü voluminusa – eu n’ha miss pro amo ulteriuras 100 paginas.» Uossa ha il cudesch 440 paginas. El cuntegna nouvas traducziuns sco eir nouvas preschantaziuns. «Quista seguond’ediziun da l’antologia Aruè pudaina preschantar als 5 november 2022 a las tschinch la saira als Dis da litteratura a Domat», s’allegra ella, «i prelegiaran Gianna Olinda Cadonau, Rut Plouda e Tina Planta e pella moderaziun procurarà Uorschla Natalia Caprez.» Sco cha l’editura e traductura Denise Mützenberg conclüda es l’idea per Domat «cha mincha poetessa prelegia üna o duos aignas poesias e lura duos poesias dad oters poets o poetessas chi’s chatta in l’antologia». La seguond’ediziun da l’antologia edida e tradütta dal rumantsch da Denise Mützenberg es ün pa plü voluminusa.

Dals 20 fin als 22 d’october han gnü lö trais concerts dal StradivariQuartett in Engiadina Bassa. Quels vegnan organisats da Maja Weber dal Stradivaribüro a Turich. Ils trais concerts da quist on han gnü lö in gövgia illa baselgia da Guarda cun Maja Weber al violoncello, in venderdi illa baselgia a Scuol cun Lech Antonio Uszynski, viola e Maja Weber, violoncello ed in sonda sül Chastè da Tarasp cul StradivariQuartett culs duos nomnats e cun Xiaoming Wang, violina e Stefan Tarara, violina, l’ultim nomnà es nouv i’l quartet. «No eschan fich jent in Engiadina e giodain la cuntrada e l’amiaivlezza dals audituors ed eir la part culinarica», ha dit Weber. Eir quist on han ils trais concerts preschantà la musica da chombra in sias differentas fuormas. Ils trais lös dals concerts sun predestinats per spordscher ün’atmosfera unica chi inrichan la musica. In lur cudeschin da program vegnan eir impustüt lodadas las bellezzas da la natüra illa regiun ed ils osps da la part culinarica dal festival. Simpatics sun eir ils aperos chi vegnan offerts davo ils concerts e spordschan la pussibiltà da gnir in discuors culs artists. Concert illa baselgia a Scuol Il concert illa baselgia da Scuol cun Maja Weber e Lech Antonio Uszynski ha cumanzà cun ün toc in trais parts da Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) cun gronda variaziun musicala e cun dumondas e respostas dals duos instrumaints. Il seguond toc da Rebecca Clarke (1886-1979) vaiva üna taimpra musicala tuottafat otra in duos parts. Clarke cun derivanza da l’Ingalterra-americana-tudais-cha vaglia sco üna da las plü cuntschaintas cumponistas inglaisas illa musica da chombra. La prüma part cun bels accords loms e natürals e la seguonda part cun dissonanzas vuglüdas chi han dat al program sport üna taimpra particulara. Il terz toc eir da Mozart ha dumandà dals duos musicists ün indschign da la dainta surprendent cun üna preschantaziun unica. Sco ultim ün toc da Ludwig van Beethoven chi ha satisfat ed ha pisserà per ün concert cun blera variaziun, schabain chi d’eiran preschaint be duos instrumaints e na quatter sco üsità. Il StradivariQuartett Il StradivariQuartett es ün ensemble cun instrumaints a corda chi ha dat seis debüt pro lur prüm concert da la stagiun al la Tonhalle da Turich dal 2007 ed ha ragiunt sün tuot il muond ün fich bun renom. Il quartet ha sunà fin dal 2017 cun quatter instrumaints dal cuntschaint constructur d’instrumaints a corda Antonio Stradivari da la collecziun da la Fundaziun Habisreutlinger. Il quartet es cuntschaint in Svizra, ma eir sün tuot il muond e dispuona da musicistas e musicists cun distincziuns e divers premis chi sunan eir in oters orchesters e fuormaziuns. Maja Weber e Lech Antonio Uszynski davo il concert a Scuol. Il duo dürant il concert illa baselgia da Scuol. Ils musicists giodan l’applaus. L’ultima fin d’eivna han gnü lö a Guarda, Scuol e sül Chastè da Tarasp concerts dal cuntschaint StradivariQuartett. Per la sesavla jada s’ha il quartet preschantà in Engiadina Bassa adüna cun trais fin quatter concerts cun instrumaints a corda. Maja Weber es l’organisatura e fa part als concerts al violoncello. I’s tratta d’üna musicista e trais musicists fich cuntschaints e virtuus chi dan concerts sün tuot il muond. Ils concerts vegnan inrichits cun ün apero, ingio cha audituras ed audituors han la pussibiltà da discuorrer culs artists. Ils concerts sun eir cumbinats cun üna sporta culinarica d’ota qualità. (fmr/bcs)

In sonda, ils 22 d’october 2022, ha gnü lö il tschinchavel festival da biera muntagnarda. Passa 500 persunas sun chaminadas da Tschlin a Ramosch. Dürant la gita hana pudü degustar 25 differentas sorts da biera da ses bierarias. La saira ha dat la band «Megawatt» ün concert. Ultra dals prodots da Bun Tschlin han ils preschaints giodü eir amo 300 purziuns da «bouv al spait». (fmr/fa) Üna gruppa da tuot quels chi han fat la spassegiada da Tschlin a Ramosch degustond la biera da ses bierarias.

Adonta cha tscherts tocs da reserva sun rivats cun retard, ha il Territori da skis Minschuns pudü terminar las lavuors da revisiun vi dal runal «Alp da Munt». L’eivna passada sun gnüdas realisadas las lavuors da montascha e da revisiun vi dal runal «Alp da Munt» – daspö gövgia passada è’l eir darcheu in funcziun e gira bain. Quai ha Daniel Pitsch, mainagestiun dal Territori da skis Minschuns, confermà invers la FMR. Ün don tecnic vi dal roudom dal runal «Alp da Munt» vaiva sforzà als mainagestiuns da til serrar la fin favrer – e quai per tuot la stagiun d’inviern. Causa cha’l transport da la staziun da val fin pro’l seguond runal «Vallatscha» nu d’eira uschè neir na plü garanti, vaiva eir quel da gnir serrà. Il runal «Alp da Munt» es uschè dit il cour da Minschuns. Revisiuns e rimplazzamaints «L’eivna passada es gnüda müdada oura la chaista da roudom e no vain eir installà ün motor nouv. Implü vaina eir miss ad ir ün nouv indriz da cumond», disch Daniel Pitsch. El agiundscha ch’els hajan eir rimplazzà la sua dal runal, ma cha quai saja fingià stat previs avant l’accidaint i’l favrer passà. Il material per la revisiun es rivà magari tard – impustüt per roba electronica e roba plü speciala s’haja da spettar magari lönch quist on. Il territori da skis Minschuns vaiva postà tuot il material tecnic fingià in avrigl, tenor il mainagestiun d’eira quai eir «l’ultim mumaint pussibel, per chi giaja eir sü cul temp e la reavertüra». La sua da l’Ucraina es gnüda plü chara Per ün motor per exaimpel s’haja da spettar tanter ün mez on fin ün on. «Nus vain gnü la furtüna da stuvair spettar be ses mais, causa cha nus nu vaivan dabsögn d’alch extraordinari», declera Daniel Pitsch. Causa cha tscherts tocs per runals e pendicularas vegnan prodüts in l’Ucraina, ha eir la guerra chaschunà ün pitschen retard da furniziun. In l’exaimpel da Minschuns deriva però be la sua da l’Ucraina. Tenor Daniel Pitsch es quella gnüda var 20% plü chara in congual cun avant la guerra. Il territori da skis saja uossa pront per la stagiun d’inviern, «uossa haja be amo da naiver al güst mumaint ed illa güsta quantità», uschè Daniel Pitsch. Fin amo avant duos eivnas nu d’eiran il roudom e la sua amo montats. Uossa es tuot pront per la stagiun d’inviern.

Cumanzà ha quai fingià avant decennis, cur chi m’han vis ad accumpagnar mias chanzuns da chantautur na be culla guitarra, ma a listess temp eir cun ün orgelin da bocca o co chi’s disch eir «culla gaita». E bel e fat e sainza vulair sun eu dvantà il «Bob Dylan da l’Engiadina». Üna stigmatisaziun per meis avis ün zich cumadaivla e perfin saimpletta. Ün cumplimaint? Na. Pervi ch’eu nu laiva mai copchar al songwriter american Robert Allen Zimmermann, il vair nom dal poet genial, el chi’d es eir fingià stat nomnà il «Shakespeare dal rock». Eu craj ch’el vess gnü tant pac dalet, tant sco eu vi da meis titel. Directamaing giò da tschêl nun es crodà amo ingün, e sco ch’eu n’ha imprais üna pruna da Dylan, dals chantauturs talians sco Fabrizio de André e Francesco Guccini, da las chanzuns popularas rumantschas e lombardas (Nanni Svampa) d’eira eir Dylan stat inspirà dad oters folksingers, dal blues dals Afroamericans ed oter plü, Chuck Berry, Elvis Presley e.u.i. Sco schi nu’s das-chess esser o crear alch sainz’esser l’epigon d’ün’otra persuna o d’ün’otra chosa. Ma train inavant l’istorgia per render plü cler l’absurdità: L’En – il Rain da l’Engiadina. Il plaininpigna – il rösti da Valsot. Livio Foffa – il Beni Thurnherr da Radiotelevi¬siun Svizra Rumantscha. ¬Elmar Deflorin – il Mick Jagger da la Surselva. Bruno Cathomas – il George Clooney da Laax. Las uzuas – la vigna dals povers. Il luf – il Gozilla dals Vallesans. Il Piz Bernina – il Monte Rosa dals Sankt Moritzers. Exaimpels as laschessan inventar a l’infinit, cun ün zich fantasia. Ün zich damassa noscha fantasia füss quai però da dir: Alain B. – l’Albert Schweitzer dals Schweizers. Obain: Magdalena M. BI. – la Iron Lady o perfin la BB dals Zürchers. Ecetera… Ma sco dit: il X dal Y. Fat bön e pigliai las robas per las talas chi sun. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustradur – e viva a Susch. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustradur – e viva a Susch....

A Scuol dessan gnir investits tanter 50 e 60 milliuns francs ill’infrastructura turistica dal Bogn Engiadina Scuol e dals areals Trü e Gurlaina. Per pudair cuntinuar cul proget «Avegnir Infra Scuol», decida il suveran in december in radunanza a reguard ün credit da planisaziun dad 1,2 milliuns francs. In lündeschdi, ils 12 december 2022, ha lö la radunanza da preventiv dal cumün da Scuol. Quella saira decidan las votantas ed ils votants da Scuol eir davart ün credit da planisaziun dad 1,2 milliuns francs per far il prossem pass a reguard l’avegnir da l’infrastructura turistica a Scuol. In marcurdi saira ha gnü lö ün’ulteriura orientaziun davart las analisas ed ils stüdis, ed insomma tuot la lavur chi’d es gnüda fatta fin uossa. Fingià dal 2006 fin 2007 es gnü fat ün prüm stüdi «Aua Forta» a reguard l’avegnir ed il svilup dal Bogn Engiadina Scuol (BES). Dal 2014 es lura seguida la decisiun cunter la revisiun da zonas da l’areal Trü. In seguit a quista decisiun ha lura gnü lö üna cuncurrenza d’ideas per l’areal Trü cun differentas trattativas dal 2016 fin 2018. Per resguardar tuot l’infrastructura turistica in maniera globala e per na discuorrer be da singuls areals es gnü realisà dal 2018 fin 2019 il stüdi «aua pro aua» dal büro d’indschegners Kannewischer. Dal 2019 ha lura cumanzà la retschercha Avegnir Trü chi s’ha finalmaing sviluppada, davo varsaquantas sezzüdas e lavuratoris da da differents gremis e gruppas da lavur, al proget Avegnir Infra Scuol. Orientaziun Avegnir Infra Scuol In marcurdi saira ha lura preschantà la gruppa da proget cun Niculin Meyer, promotur d’economia dal cumün da Scuol, Claudio Duschletta, directer dal BES, Martina Hänzi, impressaria e turisticra, ed Andrea Matossi, commember da la suprastanza cumünala, ils resultats da tuot las analisas e trattativas i’ls lavuratoris ed i’l comitè directiv, a reguard ils areals Trü, BES, Gurlaina e Quadras. Las conclusiuns correspundentas sun vairamaing fich simplas: «Scha sün tout quists areals vegnan fattas dürant ils prossems 20 ons be lavuors da mantegnimaint e sanaziuns necessarias sto il cumün investir var 30 milliuns francs», ha declerà Niculin Meyer impreschiunantamaing. Cha quai sajan propcha be las lavuors necessarias, cha perquai nu crescha ne l’attractività turistica ne il nomer da giasts nouvs e pernottaziuns in Engiadina Bassa. La gruppa da proget, chi vain accumpagnada dad Edgar Grämiger e Michael Hartmann da la ditta Grischconsulta, es però persvasa, cha’l bsögn d’investir spordscha eir üna schanza per l’avegnir turistic cun ün augmaint da la creaziun da valur per tuot la regiun. Inconstestabel es nempe il fat, cha l’infrastructura turistica a Scuol es il motor turistic in Engiadina Bassa. «E la promoziun dal turissem capita sur l’infrastructura publica», ha suottastrichà Niculin Meyer. Trais variantas da svilup turistic Our da tuot las discussiun dals ultims duos ons e resguardond ils resultats dals lavuratoris e forums da resonanza, s’han finalmaing cristallisadas trais variantas da svilup chi dessan gnir perseguitadas concretamaing. Sco cha Claudio Duschletta ha declerà dürant la sairada, dess il BES gnir ingrondi cun bogn da famiglia cun integraziun d’ün bogn da 25 meters (invezza dal bogn Quadras); l’areal da Trü dess gnir rinforzà sco lö d’inscunter cun ün bogn avert, eventualmaing sco lai da bognar e cun ün nouv stabilimaint per üna sporta turistica attractiva dadaint e finalmaing dess gnir realisà ün masterplan Gurlaina sco center da sport e temp liber modern. Tenor la gruppa da proget esa da far quint cun investiziuns da 50 fin 60 milliuns francs in etappas dürant ils prossems desch ons, tuot tenor che variantas chi vegnan realisadas. Martina Hänzi ha discurrü d’ün proget da generaziuns, quai chi voul dir cha las finanziaziuns dessan gnir scumpartidas sün üna perioda da 25 ons, sainza chargia supplementara pel preventiv cumünal. «Nus stuvain in ün prossem pass eir elavurar ün concept da finanziaziun cun evaluar ed analisar tuot las pussibiltats da finanziaziun pussiblas», ha ella declerà in radunanza d’orientaziun. Preprogets e finanziaziun Per pudair far uossa ils prossem pass, es la gruppa da lavur dependenta dal credit da planisaziun dad 1,2 milliuns francs. Cul credit dessan gnir elavuradas las trais variantas BES, Trü e Gurlaina fin sül livel da singuls preprogets. Previsas sun eir duos concurrenzas d’architectura pel BES e per l’areal da Trü. «Implü cumpiglia il credit da planisaziun la proposta pel proceder da realisaziun scumparti sur plüs ons sco eir l’elavuraziun d’ün concept da finanziaziun equilibrà», ha infuormà Martina Hänzi. Sco cha Niculin Meyer ha agiunt, es l’import gnü calculà sün basa da la summa da program, resguardond la grondezza dals singuls progets e lur cumplexità. «Per la fasa da preproget as faja quint cun 9% dals onuraris, quai chi sun raduond 800 000 francs. Ultra da quai vaina fat quint cun ün import da 250 000 francs per las duos concurrenzas d’architectura e per spaisas imprevissas», ha dit Niculin Meyer. Il credit manzunà vain per finir ragiunt cun ulteriurs 150 000 francs pel management da proget e pels sclerimaints in connex cul model da finanziaziun. Tant il commembers da la suprastanza cumünala Andrea Matossi, sco eir il capo cumünal Christian Fanzun, han rendü attent a l’importanza dal proget cumplessiv «Avegnir Infra Scuol» pel svilup dal cumün da Scuol. Scha quel das-cha finalmaing eir gnir perseguità inavant, dependa da la radunanza da preventiv als 12 december. www.avegnirinfrascuol.ch Al cumün da Scuol spetta il prossem proget da generaziuns per augmantar l’attractività turistica cun daplü pernottaziuns e creaziun da valur. 1,2 milliuns francs per cuntinuar a Scuol Raduond 30 milliuns francs sto investir il cumün da Scuol i’ls prossem 20 ons illa sanaziun ed i’l mategnimaint da l’infrastructura turistica dal Bogn Engiadina Scuol (BES), da Trü, Quadras e Gurlaina. E quai sainza cha quist’infrastructura gnia plü attractiva. Perquai esa previs da realisar ün prossem proget da generaziuns cun ingrondir il BES cun ün bogn da famiglia, cun realisar ün lö d’inscunter attractiv sün l’areal da Trü e cun ün masterplan Gurlaina. Dürant ils ultim duos ons sun gnüdas analisadas üna vainchina da variantas, trais da quellas dessan augmantar l’attractività turistica da Scuol e da tout la regiun. Per cuntinuar cul proget sto decider il suveran a reguard ün credit da planisaziun dad 1,2 milliuns francs in occasiun da la radunanza da preventiv in december. (nba) Commentar: Ün stumpel al motor economic La fabrica dal Bogn Engiadin Scuol (BES) ha gnü ün grond effet economic a Scuol. Grazcha a quist proget da generaziuns e dvantada tuot l’EngiadinaBassa üna regiun da vacanzas da tuot on, chi nu cugnuoscha bod ingüna stagiun morta. Il BES es ün’attracziun turistica pro bell’e trid’ora e pro mincha stagiun. Però las entradas van inavo e las pernottaziun stagneschan. Tant visiunari ed attractiv cha’l BES d’eira – las regiuns turistics vaschinas nun han neir dormi. Hoz es il bogn ün da blers e l’attracziun culla sporta roman-irlandaisa nun es plü dumandada. Bainschi sun adüna darcheu gnüdas fattas lavuors da mantegnimaint e da cosmetica. ne daplü, ne damain. Uossa füssa ura e temp pel prossem proget da generaziuns cun investiziuns ill’infrastructura turistica. Quista jada nu basta da far be il necessari. Il böt füss da surpassar la concurrenza e realisar darcheu ün argumaint attractiv ed innovativ per gnir in Engiadina Bassa in vacanzas. La gruppa da lavur dal proget «Avegnir Infra Scuol» ha fat fingià üna gronda lavur per realisar quist böt. Il BES dess surgnir ün nouv bogn da famiglia, l’areal da Trü dess dvantar ün lö d’inscunter attractiv cun sportas per dadaint e dadoura e Gurlaina dess dvantar ün center da sport e temp liber. Las variantas chi sun gnüdas preschantadas in marcurdi saira a la radunanza d’orientaziun sun stattas bain ponderadas e stan sün üna fundamainta largia. Quellas sun nempe gnüdas elavuradas in differents lavuratoris cun differentas branschas e gruppaziuns. Cun tanta glieud illa barcha, esa però important da nu perder l’aspet d’innovaziun. Cha tuot las dumondas nu sun amo scleridas es evidaint. Quai nun es gnanca pussibel in quista fasa da proget. Ils detagls da las singulas variantas ed eir las pussibiltats da finanziaziun ston gnir scleridas in ün prossem pass. Quel es però be pussibel, scha las votantas ed ils votants da Scuol acceptan als 12 december il credit da planisaziun dad 1,2 milliuns francs in occasiun da la radunanza da preventiv. Cun ün cler schi as poja dar ün brav stumpel a l’infrastructura turistica sco motor da l’economia regiunala. nicolo.bass@engadinerpost.ch

Nagina forza electrica pli, forsa puspè undas da Corona, guerras che vegnan adina pli datiers. Nossa vita da luxus e las perspectivas per l’avegnir dovran adina dapli curaschi. Ins pudess era dir: las sfidas vegnan pli grondas. Ma avain nus propi curaschi? Savain nus insumma tge che quai è: curaschi? Dapi almain duas generaziuns essan nus disads en Svizra che tut è pussaivel. Sche nus duvrain insatge u avain l’impressiun da duvrar insatge, lura cumprain nus quai. Sche insatge è en paglia, remplazzain nus. E la gronda part dals siemis realisain nus. Tut è sin in nivel uschè aut e perfect ch’i na va ensasez betg meglier. Tge imaginaziun, che la forza electrica na duess tuttenina betg pli chargiar tut. Fabricas e chasas stgiras durant quest enviern? Orientaziun senza GPS dal telefonin? I dovra gia ina spezia da curaschi da s’imaginar insumma tut quai. Ma è quai curaschi? Avain nus gia duvrà ina giada en nossa vita quel curaschi che ina sportista da l’Iran dovra quests dis per raiver senza faziel da chau – e da suenter purtar las consequenzas dad in regime senza scrupels? Avain nus duvrà il curaschi da restar a chasa – malgrà che l’agen pajais vegn bumbardà senza pardun? Na. Tar nus è curaschi forsa da tagliar giu a sasez ils chavels durant in discurs per dir grazia per in premi litterar. Natiralmain sco acziun da protest cun in bun intent. Ina spezia da curaschi da luxus. Il pievel svizzer n’è insumma betg in pievel da grond curaschi. Era sche ils mitos da Wilhelm Tell e da tut las battaglias istoricas laschan forsa supponer quai. La vart antipatica da nus Svizras e Svizzers è gist l’antitesa al curaschi. Nus essan perfecziunists e perfecziunistas da star giu davos las chaglias per spetgar fin che la battosta è a fin. Lura stain nus si e proclamain noss servetschs, che han il pli da far cun finanzas. Neutralitad è lura la definiziun per quest agir che ha savens purtà grond profit. Igl è cler: vegnir a frida cun la tema n’è betg simpel. Ins ha duas pussaivladads: avair curaschi ubain guntgir. Nus savain guntgir fitg bain. Quai è en nossa DNA. Ed jau conced che jau hai simpel dir quai. Jau n’hai enfin ussa anc mai duvrà curaschi en mia vita. Jau tutg tar la generaziun che n’enconuscha betg problems existenzials pervia da guerras, fomazs u catastrofas da l’ambient. Quai po tut anc vegnir, probablamain pli spert che quai che jau sai m’imaginar. Per manevrar tras il futur stuain nus Svizzers e Svizras damai tant pli spert emprender dad avair curaschi. Chaglias per ans zuppar davostiers na datti forsa bainbaud pli naginas. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

D’incuort ha la Canorta Dschemberin a Zernez invidà a seis di da las portas avertas. Las iniziantas Silvana Toutsch e Seraina Bezzola vaivan drivi quista canorta i’l anteriur edifizi dals meidis Nagy al principi da mai 2022. Dürant trais dis l’eivna gnivan chürats ils uffants dad ün team cordial in atmosfera familiara. La dumonda per quista sporta es creschüda uschè ferm, cha a partir da november es la canorta averta tschinch dis l’eivna. Il böt da quista canorta es da promouver la cumpatibiltà da manster e fami­glia. La Canorta Dschemberin culla manadra Silvana Toutsch ha pudü gnir realisada eir grazcha al sustegn da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA e da la Pro Junior Grischun. (cdm/fmr)

A la fin da quist on dà Christian Fanzun giò la carica sco capo cumünal da Scuol. El d’eira il prüm capo davo la fusiun – e cun quai d’eira el eir al timun dal plü grond cumün da la Svizra. In ün’intervista culla FMR dà el ün sguard inavo sün seis ons sco capo. Christian Fanzun ha fingià cun 22 ons cumanzà a far politica. A partir dal 1977 d’eira’l per desch ons illa suprastanza cumünala da Tarasp ed ha là ed in quel temp davo fat part da tuot las cumischuns pussiblas. Parallelamaing ha el eir fat üna carriera pro’ls pumpiers. A partir dal 2002 d’eira el capo cumünal da Tarasp. Christian Fanzun d’eira eir president da la gruppa da proget da fusiun (2011 fin 2014). Davo dudesch ons sco capo cumünal da Tarasp ha el surtut als 1. schner 2015 la carica sco capo dal cumün da Scuol fusiunà. Pel prüms schner 2023 – e davo duos periodas d’uffizi – dà el giò la bachetta ed Aita Zanetti da Sent surpiglia l’uffizi. FMR: Christian Fanzun, El es stat il prüm capo cumünal dal cumün da Scuol fusiunà. Seis temp d’uffizi va planet a fin. Co sun las emoziuns? Christian Fanzun : Id es uschè ch’eu nun ha amo stübgià ferm da la situaziun chi’s müdarà per mai. Ma sch’eu n’ha uossa sezzüdas lura vegn eu adüna plü suvent rendü attent chi saja l’ultima cun mai, quai es schon ün curius sentimaint e quai dà eir da pensar. D’üna vart vegn eu cun ün ögl trist in pensiun, ma da tschella vart m’allegra eir per avair temp per la famiglia ed in special per mia duonna. Che pendenzas voul El amo evader dürant quists ultims duos mais? Nus vain pel mumaint differents progets in fabrica e gronds progets pel futur a Scuol. Ün da quels es il proget «Scoula Scuol+», quai es üna gronda sfida pel cumün. Prosmamaing, als 27 november 2022 , vaina üna votumaziun consultativa per savair scha quel proget vain sustgnü. I’s tratta d’ün proget da var 35 milliuns francs. D’incuort vaina eir preschantà il proget Infra Scuol – ün proget davart il futur dal Bogn Engiadina, dals areals Trü e Gurlaina sco eir dal bogn cuernà Quadras. Per quel proget füssna fich cuntaints da survgnir il credit da planisaziun dad 1,2 milliuns. Davo pudaina elavurar plü detaglià e plü sgür tuot quel grond proget davart l’infrastructura a Scuol. Vi da quists progets lavuraina fingià passa ün on cun diversas gruppas da lavur, eir integrond la populaziun. Dimena, id es amo bler da far e quai amo fin la fin da l’on oura. El es stat capo da Tarasp ed uossa capo dal cumün fusiunà da Scuol. Che d'eiran las plü grondas differenzas? La plü gronda differenza es schon quella dal sistem. Avant a Tarasp vaiv’eu ün pensum da var 35% sco capo cumünal ed eu lavuraiva amo plainamaing sül manster. A Tarasp sco eir i’ls oters pitschens cumüns faivan ils suprastants la part strategica ed eir la coordinaziun operativa. Qua a Scuol i’l cumün grond es quai tuot ün oter sistem. La suprastanza es respunsabla per la strategia, voul dir per l’avegnir. E la gruppa da mainagestiun fa la lavur operativa. E là daja minchatant malinclettas, chi nu’s sa precis ingio chi’d es il tagl tanter strategia ed operativa. Dürant ils ultims duos, trais ons sun la direcziun, la suprastanza ed il capo gnüts critichats a reguard la comunicaziun e la transparenza. Co vezza El quai? Quai es uschè, e quai ha dat ün grond müdamaint. Avant la fusiun d’eira i’ls cumüns la comunicaziun directa, la glieud gniva insembel, discutaiva e decidaiva. Ed uossa cul cumün fusiunà s’ha quai müdà. I’l seguond bienni s’haja vis cha Scuol ha da realisar gronds ed interessants progets, ma cha la populaziun vain massa pac infuormada ed ha massa pac temp per as decider. Quai es gnü critichà. In marz avant trais ons eschna lura gnüt surprais da la populaziun. Nus nu savaivan neir na chi’s vaiva fuormada ün’opposiziun. Là es lura cler e net resorti cha la populaziun dumonda daplü transparenza. In seguit vaina adattà il sistem da comunicaziun in general ed in vista a las radunanzas. Uossa infuormaina fingià ouravant bler plü detaglià, per cha la populaziun as possa eir far ün purtret da las tematicas. Dürant la campagna d’elecziuns laivan blers müdamaints per Scuol. Voul quai dir chi s’ha fat tuot fos i’ls ultims ons? Piglia El insomma a cour quista critica? Schi dà üna concurrenza per elecziuns, lura vegna adüna giovà ün pa oter co schi nu dess üna concurrenza. Ma eu sto dir ch’eu sun stat ün pa dischillus da las externaziuns da Reto Rauch, impustüt perquai ch’el ha pür davent dad avuost 2022 cumanzà a ramassar experienzas in üna carica politica. Sch’el attacha a mai, lura es quai amo ün tema, mo sch’el attacha la suprastanza e las instanzas chi han fat las lavuors, sainza avair cugnuschentscha in chosa, lura nun es quai güst. Eu sper ferm, cha mia successura e la suprastanza, in nouva constellaziun survegnan la fiduzcha e rivan da persvader eir a tuot quella glieud chi d’eira da l’avis da Reto Rauch. Schi’s voul esser objectiv: quellas frasas e quell’agressività invers las instanzas cumünalas d’eiran cumplettamaing deplazzadas. Impustüt per tuot la glieud chi ha missa a disposiziun per üna carica, e chi fa üna buna lavur a favur da la generalità e da la populaziun da Scuol Co vaja al cumün da Scuol (organisatoric- e finanzialmaing)? I’ls ultims ons vaina gnü sco prüm la fasa d’introducziun da la fusiun. In quella fasa esa stat da registrar tuot quai cha’l cumün posseda. Nus vain digitalisà tuot ils stabilimaints, ils aquaducts, las sarineras ed oter pü. Quist process vaina fat per pudair agir liber e s-chaffir spazi da potenzial per l’avegnir. Quai es stat üna lavur importanta da basa, per cha’l cumün possa in avegnir as sviluppar. Ma per tuornar a la dumonda: Dal 2015 vaivna var 39 milliuns chapital ester a Scuol. Hozindi sun quai be amo 9 milliuns. Quai voul dir, i’l sectur da las finanzas vaina fat ün grond progress. Eir cun cuosts inaspettats sco; sustgnair dal 2015 il IOF a Ftan e pajar ils dons da las fermas strasoras da l’on 2015 e 2017. Ma eir las auazuns dal 2019 e corona dal 2020 e 2021 han cuostü al cumün. Adonta da quai vaina pudü redüer il chapital ester. Nus vain eir gronds progets pel futur. E quai es eir uossa üna fich importanta basa da partenza chi’s po dir: finanzialmaing staina bain. Scha nus vulain far ün pass inavant, lura stuvaina eir avair il curaschi da preparar gronds progets sco «Scuol Scoula +» e l’Infra Scuol. No stuvain definir la strategia pel futur, ma nus nu vain da far tuot in üna vouta, dimpersè etappar tenor las pussibilitats. Che cussagls dà El al nouv capo da Scuol? Che sun las plü grondas pendenzas ch’El surdà a la successura? Las sfidas sun sgürischem da cuntinuar culs progets cha nus vain in avegnir, na be ils duos progets gronds manzunats. Qua esa p.ex. da serrar giò ed ir inavant cun la planisaziun locala. Implü es il cumün da Scuol in possess da var 300 edifizis in tuot las ses fracziuns. Là esa da far uorden cun quels, là esa eir da guardar chenüns edifizis cha mincha fracziun douvra per cha la funcziunalità saja garantida. Lura esa eir da ponderar schi’s voul vender quellas immobiglias chi nu’s douvra plü. E davo vain amo tuot la situaziun cul spazi d’abitar. In special in l’ultim on es quella problematica gnüda adüna plü intensiva – avant trais ons vaivna amo 130 abitaziuns vödas ed uossa vaina ün manco d’abitaziuns. Eir las consequenzas energeticas, per part tras la guerra in l’Ucraina, es ün’ulteriura sfida intscherta, ma per furtüna es mia successura invouta ferm in quels duos sectuors – immobiglias ed energia – e quai fingià uossa. Ot ons al timun da Scuol, dudesch ons al timun da Tarasp: Christian Fanzun va la fin da quist on in pensiun davo 20 ans capo cumünal.

«Luca e Gian e la banda da detectivs» ha nom il toc da teater cha uffants da Scuol e Sent preschaintan in sonda, ils 12 da november, e dumengia, ils 13 da november, illa sala cumünala a Scuol. Il fil cotschen es l’istorgia dad Erich Kästner «Emil e’ls detectivs». Ils uffants giovan però libramaing! «Emil e’ls detectivs» es ün classiker da la litteratura per uffants. L’istorgia es eir ün grond divertimaint sül palc. I’l toc da teater «Luca e Gian e la banda da detectivs» daja bainschi parallelas cun l’original, ma eir adattaziuns ed interpretaziuns da l’istorgia. Emil nun es be sulet in quist toc teater, dimpersè quella rolla vain giovada dals duos frars Luca e Gian. Il viadi dal mat Emil aint il tren e l’invöl dals raps our da sia busacha resta. Eir Luca e Gian rivan a Berlin, ed eir els vegnan retschevüts da lur cusdrina chi ha nom Luna. La culissa principala es üna gronda cità. I dà però eir üna veglia fabrica ingio cha’ls uffants as inscuntran – lur zop. Ils 12 uffants ill’età da terza fin ottavla classa giouvan cun grond ingaschamaint e plaschair e sun pronts per da las tuottas, sainza grondas retgnentschas. Pac temp – bler plaschair «Il temp per quist proget es vairamaing massa cuort, uschè cha no redschissuras vezzain quist impustüt sco gronda schanza pels uffants dad avair üna jada contact cul muond da teater e ch’els pon üna jada as preschantar in ün’otra rolla. No sperain da svagliar il plaschair da far teater», disch Anna Mathis. Insembel cun Sidonia Janett es ella respunsabla pella redschia. Eir ils genituors sun partecipats cun da tuotta sorts incumbenzas, dal cuschinar spaghets al di da prouva fin al far bellet o la tecnica. Sustegn survegnan ils uffants eir da la Gruppa da teater Scuol. Gian Duri Crastan e Jachen Puorger han per exaimpel fat las culissas. (cdm/fmr) Las rapreschantaziuns sun adattadas per uffants e creschüts ed han lö in sonda, ils 12 november a las 19.00 e dumengia, ils 13 november, a las 14.00. Entrada libra cun collecta, ingünas reservaziuns. Per dumondas sta a disposiziun Anna Mathis: mathis-nesa@gmx.ch o 079 552 94 26. Il fil cotschen dal teater es l’istorgia dad Erich Kästner «Emil e’ls detectivs». Ils uffants giovan però libramaing!