Suainter las lavurs da sanaziùn, c’ân cuzo radund dus ons a miez, earva igl Museum Valragn restructuro las sias portas igl 17 da matg 2025: El preschainta savund egn conzept actualiso egn vieadi tras l’istorgia a la cultura da quella valada. Igl museum regiunal e vagnieu restructuro da radient da l’Uniùn museum regiunal Valragn an cunlavur cugl Parc natiral Bavregn ad igl Studio Capisci da Cuira. El porscha egn aczess viv ad interactiv a l’istorgia da la valada. Egn vieadi tras spazi a tains A partir digls 28 da matg sapreschainta igl Museum Valragn cun egn’exposiziùn interactiva, la quala porscha egn evenimaint cumplessiv a visitadras a visitaders: Igl e tànt objects istorics, sco ear films captivànts, staziùns activàntas a raquintaziùns fan c’igl passo ad igl preschaint da la Valragn vignan mussos da maniera vivainta. Las tres stànzas digl museum en urdanos tanor temas a savund las diversas epocas ad igls divers aspects tematics da la Valragn, sco par sameglia: «Danunder, noua ad an tge direcziùn»: Qua andrieschan igls visitaders blearas tgossas interessàntas davart l’imigraziùn digls Gualsers sco ear davart igl transport da vitgira sur igls pass. Igl e igl San Bernardegn c’â fatg ca la Valragn e davantada egna da las rutas ple impurtàntas digl transport da vitgira trànter igl sid ad igl nord. An que conex vean musso igl mintgagi digl barniers near sumadurs, digls tgavals a mels ca purtavan la marcanzeia sur igls pass. «Sei a giou»: L’exposiziùn an quella stànza e deditgeada agl tains da l’invasiùn digls Franzos ad a las midadas ca la Veia Comerziala ad igl turissem carschaint ân radetg a la valada. Igl vean ear tematiso l’emigraziùn, dantànt c’igls visitaders andrieschan, noua c’igls emigrànts en satratgs a tge fastezs c’i â relascho. «Vigl a nov»: An quella partiziùn s’antopa la tradiziùn cugl tains modern. L’exposiziùn mussa la midada da l’agricultura a preschainta igl usit da tschever «Pschuuri». Egn ulteriur tema captivànt vean mademameing ilustro: Tge fuss capito, sch’igls plans par biagear egn lai da farmada fussan vagnieus realisos an Valragn? Ear pigls visitaders giuvens dat igl da scuvierer bagn anqual tgossa: An la stànza sut la schlieusa da la posta pon igls unfànts tarlar istorgias near far egn gioi c’anvida a scuvierer la veta digls sumadurs.Egn’atracziùn particulara e igl guid digl museum par unfànts c’acumpogna igls visitaders giuvens tras igl museum ad anvida a schliear angivegns durànt igl tur. La broschura agls tres lungatgs tudestg, talian ad angles e d’obtaner a l’antrada. Igl conzept interactiv digl museum Igl conzept nov digl museum saqualifitgescha antras las sias metodas d’intermediear inovativas. Sper objects tradiziunals vean ear fatg diever da medias modernas: films a staziùns interactivas. L’exposiziùn e descreta agls tres lungatgs tudestg, talian ad angles. Ella de plidantar ascheia egn vast pievel d’interessents: tànt igls interessos da la cultura sco ear famiglias cun unfànts. Graztga a las atgnadads da la Valragn, mussadas detaglieadameing, porscha quell’exposiziùn evenimaints tut aparti agls visitaders. «Igl spezial e, ca nus raquintagn betga me l’istorgia da la Valragn, mobagn nus exponagn objects, mussagn films a registraziùns auditivas da protagonists indigens ca datan veta a l’istorgia», declara la squadra digl Studio Capisci c’â conzepieu igl museum nov. An l’exposiziùn speziala pon ign dar egn sguard davo las culissas a vagnir a saver igls prozess da la restructuraziùn digl museum. Igl vean musso tut igls pass da la sanaziùn davent da la planisaziùn antoca la realisaziùn a co i â do la taimpra speziala agl museum. Infurmaziùns practicas Igl Museum Valragn satgata an la tgea istorica digl Johann Paul von Schorsch, egn bietg cun egn’istorgia da passa 300 ons, c’e vagnieu biagieu suainter igl barschamaint digl vitg digls 1716. Igl vaschinadi da Valragn â fatg sanar da radient las stànzas da l’exposiziùn, ad igl e vagnieu andrizo egn sacret public. Igls tains d’avertura digl Muesum Valragn varieschan tut tanor stagiùn: Igl unviern (digl november antoc’igl favrer) mintga gi da las 9 antoca las 19 ad igl rest digl on (digl marz antoc’igl october) mintga gi da las 9 antoca las 21. L’antrada amporta 5 fràncs par parsùna a 10 fràncs par famiglias. Igls unfànts ratschevan gratuitameing igl guid digl museum. Mascheda faszinànta Igl Museum Valragn porscha egna mascheda faszinànta dad istorgia a cultural, preschantada cun metodas d’intermediear modernas. Igl dat par tutas a tuts da scuvierer anzatge, segi quegl unfànts, giuvenils near carschieus. L’exposiziùn refatga e racumandada surtut a quellas a quels c’en a la tscheartga d’egna destinaziùn instructiva agl curs da lur excursiùn. (cdm/fmr/bt) Ulteriuras infurmaziùns en da catar sen la pagina www.museum-rheinwald.ch. Igl Museum Valragn restructuro earva las sias portas igl 17 da matg 2025.Fotos Studio Capisci Seraina Hügli (san.) ed Irena Papacella durant la lavur. Igl museum raquinta l’istorgia da la val ad expona era objects. Igl museum raquinta l’istorgia da la val ad expona era objects.

A caschùn digl davos Café rumantsch da Masagn â Arnold Spescha incanto egna veintgegna d’amaturas ad amaturs digl café a digl rumàntsch cun la sia zund viva investa davart igl sieus vitg nativ Pigniu a da la si’istorgia. Arnold Spescha, oriund da Pigniu, â divertieu las preschaintas ad igls preschaints digl Café rumantsch da Masagn cun las sias raquintaziùns curturevlas da Pigniu. «Nus spindragn igl rumàntsch cun dascurer rumàntsch. Quegl fagez vus cun vossas santupadas par tgirar igl lungatg a la cuminànza», ascheia â’l salido la numerusa raspada an l’ustreia da Masagn, igl Arnold Spescha, par alura raschunar digl sieus vitg natal Pigniu, digl Veptga a digl general Suworow, manzunànd blears detagls zund interessànts a novas pigl auditori sutsilvan. Igl num da Pigniu e paraint cun Pignia – ca vagneva ear scret Pignieu antoc’igls 1952 – muntànd «gòld da pegns». Igl e egn num lategn, peia betg aschi vigl sco quel digl pass ca magna ve Dialma (Elm) a vean numno Veptga, egn pled preroman, peia ple vigl ca 2000 ons, muntànd «pastira dad alp». Mo igls vopens digls dus vitgs en diferaints: Dantànt ca quel da Pigniu rapreschainta igl sontg Valentegn, mussa quel da Pignia igls dus ditschùns da l’Aua Nera, la si’aua minerala ca cura uss ved Andeer. Pigniu eara cartevlameing egn’alp Pigniu eara egn vitg da purs poc bagnstànt ànc igls ons cur c’Arnold Spescha â passanto la sia giuventegna a là. Igl sieus bab eara scolast, pur a president vischnànca durànt passa 30 ons. Sco tal â’l gieu da sadustar davaglia par radember las finànzas pigl vaschinadi ca veva da basegns d’egna tgea da scola nova. Anturn igls 1920 dumbrava la scola da Pigniu ànc var 30 scularas a sculars. Igl on 1941 ear’igl me ple sis. «Da quels eran tschun mes fargliuns plus il frar vegl da mia dunna. Mia mumma, ch’era scolasta da scola da lavur, ha giu gliez onn treis scolaras – las treis feglias», raquenta Spescha. Dantànt cun quellas nava ella adigna an tgea da scola par instruir. Parquegl ca la tgea da scola viglia eara an egn fetg schleat stadi, en igls scolars ieus quater ons a scola an la stiva privata digl scolast. Igl diember da scolars e alura puspe carschieu. Igl on 1953 e la tgea da scola nova vagnida inaugurada. Mo igl svilup general â betga pudieu impedir, ca la scola e vagnida sarada igls 1971. Pigniu eara cartevlameing egn’alp Igl vitg veva var 70 abitànts igls 1950. Oz e’gl ànc 22 ca statan agl vitg agl pe digl Piz Fluaz. Tut igls bietgs digl vitg vigl, cartevlameing coloniso nà dad Andiast, earan biagieus par lùng da la veia. Avànt la colonisaziùn eara Pigniu cartevlameing egn’alp. Quegl mussan igls nums «Stavel», «Pastg da vadials» ad oters oradem igl vitg. Là vev’ign parfegn cato restànzas d’egna tigia igls 1929, cur c’i ân biagieu la resgia. La veia nova magna sur igl vitg, ascheia ca quel vean betga mulasto digl trafi, caschuno da la construcziùn digl lai da farmada sen l’alp ca la NOK â mess sut aua igls 1992 a procuro par bagnstànza, schigitg ca l’ovra electrica veva da pajear taglias a Pigniu. Mo suainter e’l igl vaschinadi puspe capito a las stretgas, ad igls 2014 e’l davanto arisguard la surfatscha la ple grànda da las 13 fracziùns da la vischnànca da Gliànt. Schagea ca 82 % digl antschies da Pigniu s’odan agls burghes da Domat, surtut las duas alps da Ranasca a digl Mer. Lezas earan vagnidas cumpradas da 50 purs da Domat igls 1469 per cargear radund 180 vatgas, gianetschas a vadeals. Cun quella muaglia marschavani durànt blears ons var 13 uras par rivar sen l’alp a Pigniu. L’invasiùn russa â caschuno povradad Digls 1950 ear’igl 14 purs a Pigniu (uss e’gl ànc egn) ca fagevan tratga da biestga, cultivavan garneztga ad hardefels a vevan purmaint tut on. Me mela a péra creschi para betg a Pigniu. Tutegna â egn autur scret an la Gasetta Romontscha digls 1901: «Jeu numnel Pigniu ina pèdra el diadem da nossa Rezia.» Quegl vean igl ple renumo passànt da Pigniu, igl general russ Suworow, betg ad aver partartgieu igls 6 agls 7 d’october 1799, cur c’el â traverso igl Veptga cun 15 000 suldos, da tuta nevaglia a fardaglia. Blears en safiros cugls 300 tgavals a blears canùns. Par Arnold Spescha a par tuts da Pigniu â’l igl general, mort igls 1800, relascho fastezs profunds. «Mintga sera, cu jeu mavel a letg, mirava el sin mei e mintga damaun, cu jeu levavel era», saragorda Arnold Spescha digl portret digl general ca pandeva ved la pare. El e numnadameing carschieu sei an la tgea, noua ca Suworow veva passanto la notg, dafartànt c’igls seas suldos sblundargeavan quegl c’i pudevan: 63 biestgs, 70 nursas, 44 porcs, 5 tgoras. Igl general vegi fatg far egn quent igls da Pigniu, mo quel e ànc adigna betga pajieu. Rest Giusep Spescha, mort igls 1936, â getg, c’igls seas pardavànts vegian gieu da pajear igls davos dabets ànc 100 ons suainter l’invasiùn russa. Mo igl Chrest Antoni Spescha ca veva do cutier agli general â getg: «Suworow ei in um undreivel ed honest.» Mo l’aua digl Schmuér, igl ual da la Val Pigniu, segi betg ida sur la riva da las larmas, cur c’igls Russ segian ieus, vegi igl cuvitg Alig getg. Ascheia concluda Arnold Spescha c’â incanto fetg la grànda raspada da Rumàntschas a Rumàntschs cun la sia moda a maniera zund divertevla da raquintar igls fatgs istorics da Pigniu. La scola primara digls ons 1948/49. Arnold Spescha e dretg da la matatscha ca tegna la tavla. Igl vitg da Pigniu avànt 1929.

La cumissiùn Cuntrada culturala tumleastgegna tgira tutas furmas da cuntrada da la valada. Sieus project da tgira da questa parmavera â gieu par fegnamira da sclarir pros cualm a Sched par sirar lur biodiversitad. Vesta sin la runcada par schurmagear la biodiversitad sigl pro schetg da Cugns, egn’acla sur Sched an Tumleastga. La biologa Franziska Andres digl biro Trifolium acumpogna las activitads da la cumissiùn Cuntrada culturala tumleastgegna (CCT) da blears ons annà. Dantànt ancanuscha ella mintga antgearna da la Tumleastga. Graztga a sias profundas ancunaschientschas sa ella parquegl ear, noua c’igl e dabasegns d’intervagnir. Vasànd, ca la biodiversitad segi an prighel sin anqual pro cualm da Sched, â ella iniztgieu, an cunlavur cugl selvicultur Karl Ziegler, igl project da sclarir a mundar igls pros agl antschies da Curtginels a Cugns, aclas anviers igl Plaun digls Mats. Las lavurs da runcar en vagnidas realisadas dad Enrico Kunfermann a digl pur Silvio Raguth Tschaner cun sustegn da «Naturnetz» digl Grischùn ca realisescha projects da tgira da la natira. Egn tearz digl antschies e surcarschieu Savund igl inventari naziunal digls liacs schetgs e igl Grischùn igl pli impurtànt cantùn svizer an que gro. El dispona da 1090 liacs schetgs registros. Quegl coraspunda a 35 % da tut igls liacs schetgs an Svizra cun la surfatscha da 29 000 hectaras. Suletameing Sched â var 100 hectaras surfatscha schetga, quegl coraspunda ad 1 % digls liacs schetgs agl cantùn. Quels mussan egna grànda varietad da flora. Mo egn tearz digl teritori da Sched, c’eara ànc liber igls ons 1970, e oz surcaschieu. Quegl c’eara alura ànc pignola, e ussa plàntas òltas. La midada digl clima promova ear la carschientscha da pignola. Quella darasaziùn â egn’influenza sigls pros cualm. Par l’egna vegnani pli umbrivànts, par l’otra e’gl tscheartas sorts da plàntas da ple a bass ca creschan ussa pli ad òlt a scatschan las furmas alpinas. Igl gòld ca sadarasa sin pros cualm a pastgiras produtgescha runadas da lena da poca valeta. A da runcar quels antschies caschùna pulits custs. «La fegnamira digl rùnc da qua eara peia da dar dapli glisch a la prada schetga a da tschessantar igl ur digl gòld par augmantar a mantaner la varietad da la flora», gi Franziska Andres a caschùn da la preschantaziùn digl project an sonda passada. Mo tutas plàntas en betga vagnidas pinadas: Qua a tscha vegiani ear scho anqual laresch ca searvi agls utscheals. Mantaner egna cuntrada variusa Parquegl c’igls liacs schetgs en periclitos da surcrescher a da svanir, sustegna la Cunfederaziùn igls schurmetg da tals. An la Bassa e’gl 95 % digls liacs schetgs c’en svanieus. Igl Grischùn e quasi ànc egn reservat da tals liacs. Parquegl s’angascha ear igl selvicultur Karl Ziegler par rataner la carschientscha digl gòld cun masiras da runcar sco la manzunada. Par el e’gl impurtànt, c’igl e gartagieu da mantaner urs digl gòld stabils a da prender risguard digl gòld schurmetg c’igl dat ear agl antschies. Mo i vegian cato egna bùna masira a la structura da la cuntrada segi mantanida variusa ad atractiva, giuditgescha el. «Cumbagn ca nus vagn pino passa 1000 m² lena par far stealas ca vegnan manadas a Domat a duvradas da l’Axpo par far energeia.» Sco basa da lur lavur sarvevi egna fotografeia digls 1958 ca mussa, quànta prada libra c’igl deva ànc alura. Digls bundànt 120 000 fràncs c’igl project â custo, portan cantùn a la Cunfederaziùn 80 % ad igl Fonds Cuntrada svizra 20 % da quels, savund Heidi Schuler, la rapreschantànta digl Ufezi par natira ad ambiaint (ANU). Ad an vesta agls custs sutastrescha Franziska Andres, c’igls cultivaturs vegian sutascret cuntracts c’igls pros runcos vignan cultivos pigls proxims veintg ons, sinaquegl ca la biodiversitad possi prosperar là, dantànt c’igls pivets da plàntas ad igls turschs giagls càntan lur canzùns anzanoua sinsum las tschemas manevlas. La runcada da gòld si Cugns, egn’acla sur Sched, e vagnida fatga an cunlavur cugl selvicultur da la Tumleastga, Karl Ziegler. Vesta sin la runcada par schurmagear la biodiversitad sigl pro schetg da Cugns, egn’acla sur Sched an Tumleastga. Franziska Andres digl biro Trifolium declara l’intenziùn da la runcada. Vesta sin la runcada par schurmagear la biodiversitad sigl pro schetg da Cugns, egn’acla sur Sched an Tumleastga.