Dapi igl onn 2004 vala la lescha davart l’egualitad da persunas cun impediments (BehiG). Quella lescha pretenda denter auter in traffic public senza barrieras. Vegn onns pli tard ein las pretensiuns buca vegnidas realisadas enteifer il temps previu. Silvio Derungs da Dardin ei separticipaus ad in’acziun dalla Pro Infirmis per far attent sin la discriminaziun da persunas cun impediments el traffic public. Ils 1. da schaner 2024 havess il traffic public ell’entira Svizra stuiu esser senza barrieras. Quei pretenda la lescha davart l’egualitad da persunas cun impediments (BehiG) dalla Confederaziun ch’ei vegnida inoltrada igl onn 2004. Tochen oz ein las finamiras da quella lescha denton buca vegnidas ademplidas. Quei munta che interpresas dil traffic public ageschan actualmein encunter la lescha. Sin quella situaziun han activists ed activistas cun handicap fatg attent ils 25 da schaner 2024 cun ina demonstraziun avon la sedia principala dallas Viafiers federalas svizras (VFF) a Berna. Da medem temps han els lantschau la petiziun «ÖV für alle!» (mira box). Era la Pro Infirmis ha fatg attent cun diversas acziuns sin la situaziun. Per exempel han persunas pertuccadas menziunau en filmins las differentas mendas el traffic public ch’impedeschan aunc oz igl access senza barrieras. Ina da quellas persunas ei Silvio Derungs da Dardin che ha in impediment dalla vesida. Traffic public per tuts e tuttas «Jeu sundel pertuccaus in tier in», di Silvio Derungs duront in discuors cun la FMR a Glion. Perquei ha el decidiu da suandar igl invit dalla Pro Infirmis e da separticipar alla campagna en connex cun la petiziun «ÖV für alle!». E per Silvio Derungs ei clar: «En tut ils puncts datti potenzial da meglierar – ils uraris, l’inscripziun ni las rampas. Quei ha buca fin.» La digitalisaziun reducescha zuar entgins obstachels, denton las indicaziuns ein buc adina correctas. Per exempel las indicaziuns davart la constellaziun dils trens sill’applicaziun dallas VFF: «Nus savein buca sefidar 100 %», schia Silvio Derungs. Ils novs trens dalla Viafier retica han mintgamai differentas constellaziuns. L’emprema e la secunda classa ein buc adina al medem liug ed amiez hai ina spartgida, cunquei ch’ils novs trens consistan adina da duas cumposiziuns: «In grond levgiament fuss sch’il tren fermass adina el medem liug», exemplifichescha Silvio Derungs. Ensemen cun las indicaziuns correctas savess el aschia s’orientar meglier. Situaziuns prigulusas a Glion El Grischun ha la Viafier retica investiu 750 milliuns ellas adattaziuns dallas 48 staziuns da tren tenor la lescha dil BehiG. En tut datti 104 staziuns el cantun. Tschelluisa porschan els sligiaziuns da cumpensaziun. En Surselva ei la staziun da Glion la suletta che ademplescha las pretensiuns. Duront ina spassegiada avon liug fa Silvio Derungs denton attent sin plirs sbagls. In exempel ei la rampa che meina dil binari tier il kiosc. Per persunas cun sutga da rodas ina necessitad, per persunas cun in impediment dalla vesida in prighel. Quella rampa ei buca marcada cun lingias da sustegn. Las lingias da sustegn ein alla staziun da Glion ina gronda menda: «Per part hai lingias, denton calan quellas magari semplamein.» A Glion per exempel amiez la plazza avon la posta che va en direcziun Falera. La Viafier retica scriva sin damonda dalla FMR che las lingias da tact alla staziun da Glion ein ina colligiaziun denter tren e posta. Perquei calan quellas tier la porta dall’emprem posta. Naven da leu vegnan las persunas pertuccadas sustenidas dil persunal avon liug. Tuttina fa Silvio Derungs stedi diever dils mieds dil transport public. Quei funcziunescha el territori enconuschent senza problems. Denton sch’el va pli lunsch drova el sustegn. Per exempel porscha la VFF sustegn da midar tren ellas staziuns grondas. La staziun da Cuera s’auda buc tier las grondas e porscha perquei mo in survetsch restrenschiu, scriva la Viafier retica. Cura che Silvio Derungs ha dumandau per sustegn in mardis, ha el survegniu sco risposta che quei survetsch existi mo da gievgia entochen dumengia. Silvio Derungs vegn era en futur a s’engaschar per in traffic public senza barrieras: «Sche nus persunas pertuccadas fagein buc, sche schabegia nuot.» Pil futur giavischa el, che persunas pertuccadas vegnan integradas meglier en la planisaziun dallas adattaziuns. «ÖV für alle!» Dapi ils 1. da schaner 2024 havess igl entir traffic public stuiu esser senza barrieras. Quei han las interpresas da traffic buca contonschiu. Quei ha il Cussegl Federal communicau en in rapport ils 29 da mars 2023. Tier 60 % dallas staziuns da tren ei l’infrastructura vegnida adattada als basegns da persunas cun handicap. Radund 500 staziuns vegnan pér adattadas ils proxims onns. Tier las fermadas dad autobus e trams ein mo radund 1/3 vegnidas adattadas. Sin quella tralaschada han persunas cun impediments fatg attent cun la petiziun «öV für alle!». Lantschau han els la petiziun cun ina demonstraziun ils 25 da schaner 2024 a Berna avon la sedia dallas Viafiers federalas svizras. Gia suenter cuort temps han els giu rimnau las 15 000 suttascripziuns necessarias e saviu inoltrar uffizialmein la petiziun ils 11 da mars 2024. Las organisaziuns e las persunas cun impediments pretendan dallas interpresas dil transport public il suandont: Ina realisaziun immediata d’in traffic public svizzer senza barrieras, che persunas cun impediments san duvrar spontan- ed autonomamein. Ina presentaziun publica dalla planisaziun, co e tochen cura che quella finamira duei vegnir contonschida. La renconuschientscha ch’il sistem da shuttle ei buc ina cumpensaziun equivalenta. In’obligaziun uffiziala da realisar il plan e medemamein ina regulaziun davart l’indemnisaziun dil donn, en cass che la realisaziun vegn puspei buca fatga duront il temps planisau. Ina perstgisa ed indemnisaziun dallas interpresas dil traffic public e dalla politica per il termin tralaschau. Lingias alvas che meinan el nuot Il traffic public en Svizra stuess tenor lescha esser dapi igl 1. da schaner 2024 senza barrieras. Quei ei denton buc il cass. Il Cussegl federal ha scret en in rapport che actualmein 60 % dallas staziuns da tren e sulet in tierz dallas fermadas da tram e d’autobus adempleschien las pretensiuns dalla lescha. Perquei han persunas cun handicap inoltrau ina petiziun che pretenda ina nova planisaziun ed indemnisaziuns pervia dalla realisaziun tralaschada. Silvio ­Derungs da Dardin ha fatg attent en in filmin sin ils obstachels dil mintgadi, cun ils quals el ei confruntaus sco persuna cun in impediment da vesida. Buca sefidar 100 % Duront ina spassegiada alla staziun da Glion ha Silvio Derungs raquintau alla FMR davart ils obstachels en connex culs meds publics e fatg attent sin plirs sbagls. In exempel: las lingias da sustegn. «Per part hai lingias, denton calan quellas magari semplamein.» Tuttina fa Silvio Derungs stedi diever dils mieds da transport publics. Ed era la digitalisaziun reducescha entgins obstachels. Denton: «Nus savein buca sefidar 100 %», di el e renda attent ad in dils problems, la constellaziun dils trens sill’applicaziun dallas Viasfier federalas svizras (VFF). In auter punct che fuss in grond levgiament: «Sch’il tren fermass adina el medem liug.»

Igl ei sco sch’ei fuss stau ier: Strusch ch’jeu hai giu cumpleniu il 16avel onn da naschientscha il zercladur 1980, ha l’emprema patenta da pesca stuiu hera. Sigisbert Desax a Mumpé Medel era l’adressa per retrer quella. D’examens e tests da pesca negin che tschintschava. La suleta cundiziun era da haver cumpleniu il 16avel onn da naschientscha. Lu astgeva mintgin ir a pesca ch’el havevi teniu enta maun avon ina lontscha ni buca, ch’el sappi co’l vierm vegni fermaus vid il crutsch ni buc. Gnanc da tschintschar da saver pescar. Oz – biebein quater decennis pli tard – ei quei tut auter. Affons astgan pescar en accumpignament d’in carschiu e naven da 14 onns astgan els ir persuls alla pesca. La cundiziun ei ch’els hagien absolviu in cuors teoretic e pratic. Quei ei bien aschia. Igl ei impurtont ch’il pescadur seigi scolaus, sappi co el ha da sedepurtar sch’el peglia in pèsch. Igl aspect dalla protecziun dils animals ei in progress essenzial dils davos decennis. Mintga creatira ha il dretg sin in tractament correct. Il cudischet da pesca cullas indicaziuns persunalas e la patenta eran pli baul ils dus sulets documents ufficials dil pescadur. Mo era quei ei semidau, per exempel cull’introducziun dalla statistica da pesca. Quella ei dil reminent stada in giavisch dils pescadurs sezs. Cura che lezs ein vegni cun quell’idea ha il cantun buca giu plascher: ina tala statistica caschuni fetg bia lavur administrativa. Mo per finir e beinsavend ch’ei stetti buca dil meglier culla populaziun da pèschs, ha el lu tuttina introduciu quella. Ed ussa, dapi entgins onns, ei bia da quei ch’era sin pupi digital. La patenta sa vegnir empustada electronicamein e la statistica ei sil telefonin culla speronza che quel detti buca si il spért. Ed aunc ina differenza: Mia emprema patenta ha custau 60 francs, oz cuosta ella 215 francs. Mo quei ei sulettamein la part administrativa, sch’ins vul dir aschia. Sco di e notg ei il success da pesca da lu e dad oz. Il fenadur 1987 ha l’aua gronda procurau per sgarschur en Surselva e cun ella ei la populaziun da pèschs vegnida destruida. Dapi lu – quei pretendel jeu sin fundament dil svilup pauc plascheivel dalla populaziun dils pèschs – ein ils effectivs da pèschs mai serevegni. In tschuppel ulteriurs facturs han engreviau la pesca ils davos decennis. Las differenzas dil quantum d’aua caschunadas entras las ovras electricas, ulteriuras malauras cumbinadas cun bovas ni era la preschientscha d’utschals da rapina sco igl irun grisch. Forsa giogan aunc auters criteris, che nus enconuschin buc, ina rolla. Tut facturs ch’engrevieschan las auas e cun ellas la veta en quellas. Ferton che la pesca gidava pli baul d’emplenir bein enqual bucca fomentada, eis ella daventada in sport – in’occupaziun dil temps liber. Tgi che vesa la pesca el Grischun aunc adina sco furnitura da vivonda e per emplenir la schelentera, lez ha probabel la fallida pissiun. Il plascher da tener mintgaton ina biala litgiva enta maun e saver ch’igl ei reussiu da cudizzar e pigliar ella, ei bia pli fascinont che d’empruar da pigliar mintga di il diember da pèschs lubiu. La pesca ei buca pli sco ell’era – ella ei autra – mo aunc adina in privilegi che pretenda respect. Aschia era ei 1980 ed aschia eis ei era oz. Mia emprema patenta da pesca avon 44 onns.

Suenter ch’il CB Trun Rabius ha gudignau duas partidas en seria, spiarden els la scuntrada encunter la emprema equipa da Sargans. Il giug dalla mesjamna sera entscheiva cun engaschi davart ils hosps. Els muossan gia naven dall’entschatta ch’els vulan gudignar. Gia ella 3. minuta van els en avantatg entras Sandro Willi, quei suenter che l’equipa da Trun/Rabius dorma. Sargans pren buc il pei giu dil gas ed atacca vinavon. Suenter che Trun/Rabius vegn buc da sclarir endretg ina situaziun va ei spert, il giugadur da miez tarmetta ella profundidad Kevin Bigger che vegn da mitschar el dies dil defensur e vegn avon Mauricio Cathomas vid il bal e sa marcar il 2:0 per Sargans ella 17avla minuta. Silsuenter vegn Trun/Rabius meglier el giug e la partida ei fetg uliva, denton caschuns da marcar ha ni il caucasa, sco era il hosp da Sargans buc. La secunda mesadad cuntinuescha sco quei che l’emprema ei ida a fin. Trun emprova da scursanir, vegn denton buca tier caschuns. La partida ei fetg uliva ed ils cumbats han pil pli liug el miez dil plaz, denton tier caschuns da marcar vegnan ni ils da Trun sco era ils da Sargans buca pli. Aschia che quella partida va a fin cun il resultat da 2:0 per Sargans. Per Trun/Rabius fuss segir dapli stau pusseivel, denton ha Sargans nezegiau cun saung freid ils sbagls individuals dil caucasa ed aschia buc engulau ils treis puncts a Pustget. L’emprema equipa da Trun/Rabius ha gia la sonda la caschun da far bien quella terrada encunter Bad Ragaz, leu vala ei da elavurar dapli caschuns da marcar gols e da sminuir ils sbagls individuals. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – FC Sargans 0:2 (0:2) Gols: 3. Sandro Willi, 17. Kevin Bigger. Sargans: Stipan Demo, Sven Mathis, Chris Tanner, David Becker, Fabian Schai, Marco Walser, Kevin Willi, Rahulan Sivalingam, Kevin Bigger, Marco Giordano, Sandro Willi, Lukas Hoffmann, Robin Wachter, Corsin Wachter, Xose Lois Rodriguez Alonso, Liun Roner, Christoph Mullis, Manuel Mullis. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas, Geo Cauzza, Lucas Maissen, Livio Janka, Mirco Pfister, Denis Monn, Mathias Flepp, Orlando Monn, Remo Alig, Gianin Derungs, Patrizio Decurtins. Reservas: Elia Schmed, Damian Schmed, Silvan Cajacob, Silvan Muoth, Robin Monn, Clau Berther, Andri Carigiet. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Tizian Duff, Lucas Seiler, Beat Cadruvi, Rovin Schmed (tuts blessai), Aurelio Carigiet, Mattia Friberg e Livio Lozza (absents).

Dil matg entochen igl october viagiescha in museum mobil alla tscherca da scazis atras il Grischun. El tematisescha en ina moda varionta la historia e cultura grischuna e stat en connex cullas Treis Ligias. Ella presenta denton buca mo, ella rimna era, numnadamein ils scazis persunals da Grischunas e Grischuns. Il cantautur Mattiu Defuns accumpogna ella cun corns camutsch. D’Anceinza, ils 9 da matg 2024 allas 14.00 ei la vernissascha dall’exposiziun «Scazis grischuns sin viadi» sigl areal da Cons a Mustér. Sco introducziun dalla revista prelegia il slammader Jachen Wehrli e sco punct culminont dalla vernissascha suonda in concert da Mattiu Defuns. El conta tocs da siu niev album «Da Casa». Mustér ei l’emprema destinaziun dall’exposiziun ambulonta che viagiescha silsuenter atras il cantun Grischun. Dus dis suenter la vernissascha, ils 11 da matg 2024, ei il di da rimnada da scazis a Mustér. Lu sa in e scadin purtar siu scazi persunal ell’exposiziun dallas 10.00 entochen las 16.00. Alla fin dalla turnea dall’exposiziun atras il cantun Grischun vegnan quels scazis persunals, che vegnan mess a disposiziun per quei temps, mussai en in’exposiziun speciala el Museum retic a Cuera. Medemamein ils 11 da matg 2024 ei previu ina tura da cultura cun «Sendas grischunas» tiel Museum La Truaisch a Sedrun. L’exposiziun a Mustér/Cons cuoza entochen ils 19 da matg 2024 ed ei aviarta mintga di dallas 09.00 entochen las 17.00. Museum mobil Il mini-museum mobil muossa dapli che mo scazis persunals. Sin ina pintga surfatscha colligia el la historia cul present, intermediescha savida ed interacziun, divertiment e brat d’informaziuns davart la historia e la cultura dil stadi liber dallas Treis Ligias. Da veser ei era in fascimile dalla brev dalla ligia dils 23 da settember 1524. En quella han las vischnauncas giudizialas ed ils signurs dallas Treis Ligias sigilau lur cooperaziun. Ina cronologia fa veseivla la historia dil stadi dallas Treis Ligias. Persunalitads da tuttas regiuns L’exposiziun ambulonta «Scazis grischuns sin viadi» che sepresenta en in modern container, va atras igl entir cantun Grischun ils proxims meins. Sco quei ch’il team d’organisaziun cun Christoph Luzi communichescha, eis ei aschidadir ina combra da scazi rullonta. Historia e cultura dil Grischun stattan el center da quella. Mo buca mo quei: Ellas endisch regiuns nua che l’exposiziun ei da veser, presenta mintgamai ina persunalitad da leu in da ses scazis persunals. A Mustér fa il cantautur Mattiu Defuns (26), oriunds da Trun, quei. El ei sedecidius da metter a disposiziun – secapescha sulettamein per quei temps – ina trofea da corns camutsch. Suenter la Scola da talents a Glion ha el absolviu la Scola d’art dil Liechtenstein. Silsuenter eis el sedecidius d’encaminar la via dalla musica. Mattiu scriva e conta ussa sulettamein per romontsch. Dacuort ha el publicau il niev album «Da Casa» e da quel conta el era entginas canzuns alla vernissascha a Mustér. Denter auter setracta ei era d’ina canzun davart ina scuntrada cun in buc-camutsch ella Val Frisal. Culs corns camutsch ch’el metta a disposiziun ell’exposiziun vul el visualisar quella canzun. La vernissascha dall’exposiziun ha liug d’Anceinza, gievgia, ils 9 da matg 2024 allas 14.00 sigl areal da Cons a Mustér. Ei vegn purschiu in apero. Visualisaziun dil mini-museum davart la historia e la cultura grischuna ch’ei da veser naven dils 9 da matg 2024 a Mustér.

Jeu sun el quart semester alla scol’auta da pedagogia a Cuera. Quei bachelor fetgel per romontsch e tudestg. Ei setracta d’in studi fetg social che promova il contact da carstgaun tier carstgaun. Ei vegn detg a nus – ch’ins possi sligiar bunamein mintga problem cun discutar. E gest quei ei empau quei ch’jeu sedamondel il mument. Jeu sedamondel, sche nus perdin buc da onn tier onn, da semester tier semester, dapli nies contact cun nos concarstgauns. Che nos handys sempon, gliez savein nus gia dapi daditg. A mi crodi denton en egl, che nus s’isolein momentan aunc pli fetg, muort quella KI – ni per romontsch la IA, l’intelligenza artificala. Per romontsch datti aunc uss negina IA che po tener petg alla tudestga ni l’englesa. Quei ch’jeu scrivel cheu, vegn pia era vinavon ord mia atgna plema. Per tudestg ei quei auter. Ei dat il chatgpt. Quei ei probabel la pli renomada pagina sin quei sectur da IA. Il sistem ei sempels: ti scrivas certs plaids, certas damondas ni texts miez fini e camondas al chatgpt per exempel: «Curregia il text sin sbagls», «fai ord quels cavazins in text pli liung» ni «dai a mi la dretga risposta en 500 plaids». E zac – cuort suenter survegnas il text giavischau. Bien ed endretg. Duront il studi vaiel da far massa preparaziuns, lavurs e presentaziuns. Sch’jeu prendel plaz ellas prelecziuns, sche sesel per gronda part davos tier diltut. Avon mei ein lu biebein 100 students e studentas cun lur 100 laptops. Tudi vesas, che zatgi ei vi da duvrar il chatgpt. Il medem maletg serepeta ella biblioteca. Zatgi ei adina grad vi da duvrar il chatgpt. En mintga lecziun e tier mintga lavur communabla – x-zanua ha adina zatgi agid da chatgpt. Students, studentas, docents, docentas, emploiai, emploiadas, scribents, scribentas, schurnalists e schurnalistas. Il mument drovan tuts quei chatgpt sco agid per scriver. Igl ei fetg cumadeivel – gie – ins sefida denton, tenor mei, memia fetg a quei program. Ins accepta las informaziuns ch’ins survegn senza grond far patratgs. Danunder ch’il program va per las datas ed infos interessescha ils pli paucs. Ins sto simplamein sefidar allas funtaunas. Il lungatg sco tal che vegn scret da chatgpt resent’jeu sco nunpersunal. Quell’intelligenza artificiala ei buc el stan, da scriver medemamein emoziunal ed empatic sco in carstgaun. Tgei ch’ei denton pli alarmont ei, ch’ins lai buc pli curreger ils concarstgauns ils texts. Il text vegn buc surluvraus dil visavi. Aschia perdin nus il contact in tier l’auter. Ins damonda buc il collega che sesa sper tei per agid, mobein il chatgpt. Ins lai buc s’inspirar dil vischin visavi tei, mobein mo pli dallas ideas da chatgpt. Che quei instrument da scriver texts ei aunc uss mo aunc els calzers d’affons, fa a mi gronda tema. Vegnin nus pia a piarder nies talent da scriver unic e daventein aschia pli e pli fetg tier in duplicat? La tendenza di gie. Jeu sundel pia cuntents ch’jeu sun Romontsch e che la technologia drova empau pli ditg per arrivar en nies lungatg. Ei viva il scriver. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Ivo Orlik frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuera. Sper il studi è Ivo activs en la musica rumantscha sco «Giganto» e procura cun ses texts per discussiuns.

Las lavurs da rumir la bova da crappa sill’altezia dalla Val da Crappa denter Sevgein e Riein ein sin buna via. Sche tut va tenor plan vul l’Uffeci cantunal da construcziun bassa arver la via ussa venderdis. In grond levgiament fuss quei per las 12 scolaras e scolars da Riein e per lur geniturs. Per contonscher la scola a Glion stuessan ils affons da Riein numnadamein far il liung viadi sur Dutg/Valendau. «Da cumparegliar la sbuada da 2015 cun quella da 2024 ei falliu», di Eugen Duff, ch’ei menader digl Uffeci cantunal da construcziun bassa a Glion. «2015 hai dau ina bova da crappa fetg gronda ella Val Schlusaus. Quei denton en in auter liug dalla via denter Sevgein e Riein. Avon duas jamnas ei vegniu oragiu ina bova cun gronda crappa pli ensi ella Val da Crappa.» Eugen Duff di che la rumida dalla via seigi ina gronda sfida per ses collaboraturs. «Nossa glieud fa tut il pusseivel cun in grond engaschi.» Malgrad che las lavurs da rumir progredeschien bein, basegni ei ils proxims dis differentas controllas e pareris geologics e pér lu sappi ins dar liber definitivamein la via. «Serrau ina via han ins spert, mo arver ella cuozza magari empau pli ditg.» Avertura beingleiti Il schef digl Uffeci cantunal da construcziun bassa quenta che las lavurs da rumida vegnan buc a cuzzar aschi biars dis pli. Eugen Duff: «Tenor l’informaziun che nus havein oz savein nus finir las lavurs da rumida entochen venderdis proxim.» La finamira seigi da saver arver la via sin venderdis sera sut la cundiziun ch’ei detti buca plievgias ch’impedeschien la lavur. La bova d’avon duas jamnas ha menau oragiu ella val cerca 300 entochen 400 meters cubics material In levgiament In grond levgiament munta l’avertura dalla via annunziada oravontut pils 12 affons da scola da Riein ch’entscheivan il proxim gliendisdis la scola suenter las vacanzas da primavera. Entras l’avertura dalla via da Riein ston las scolaras ed ils scolars buca far il liung viadi sur Dutg/Valendau a Glion. «Per nus sco geniturs ei quei ina buna novitad. L’avertura dalla via spargna biara lavur organisatorica a nus», di ina dallas mummas che ha affons che van en scola primara a Glion/Sevgein. L’aura ei quei che munta Per rumir la crappa ed il sballunem insumma han ils uffecis cantunals stuiu spitgar la fin da plievgias e neivs avon duas jamnas. Eugen Duff digl Uffeci cantunal da construcziun bassa: «Emprema prioritad ha la segirtad da nos collaboraturs che lavuran el liug dalla bova.» Pervia dalla schliat’aura hagi ins saviu entscheiver pér l’jamna vargada culla lavur da schubergiar giuado crappa libra ella preit-crap. «Per quella lavur havein nus giu il sustegn d’in cavatiara movibel ch’ei staus pendius vid ina suga», di Eugen Duff. «Quest’jamna essan nus vidlunder da rumir il material la via. Epi eisi da montar las palissadas da segirtad, ina nova gardetscha e da pinar la cuvrida dalla via.» L’emprema fasa da reparatura dalla via da Riein ei tenor Eugen Duff terminada quei mument ch’ella sa puspei vegnir dada libra pil traffic. Mesiras drovan siu temps La preit-crap che setila per liung dalla via cantunala naven sur Sevgein entochen si viers Riein vegni gia dapi plirs onns controllada regularmein da geologs, declara Eugen Duff en discuors cun la FMR: «Suenter che la via ei puspei carrabla vegn ei ad esser caussa dallas instanzas superiuras da decider davart las mesiras futuras per la via da Riein. Ina gallaria fuss ord il pugn da vesta tecnic ina varianta pusseivla. Ina tala gallaria construesch’ins denton buc enteifer entgins meins.» Aschia vegni ei a dar ina secunda fasa da renovaziun nua ch’ins vegni ad augmentar la segirtad cun las reits da fier ni cun auters mieds tecnics ch’ei detti. Neginas alternativas Per la via da colligiaziun cantunala denter Sevgein e Riein datti neginas alternativas. Ei deva ina via veglia che meina el sid dil vitg da Sevgein siado viers Riein. Quella via seigi denton era vegnida tschaffada dalla sbuada d’avon duas jamnas, di il schef digl igl Uffeci cantunal da construcziun bassa. La suletta alternativa pils var 70 habitontas e habitonts da Riein seigi el mument la via sur Dutg a Valendau. Quella via ei pli liunga e parzialmein pli stretga pil traffic motorisau. Enstagl da diesch minutas drov’ins silmeins 20 minutas per carrar naven da Riein a Glion. La via ella Val da Crappa ei rumida Damaun venderdis duei la via denter Sevgein e Riein puspei vegnir aviarta sch’ei dat neginas supresas nunspitgadas. Quei ha igl Uffeci cantunal da construcziun bassa a Glion communicau sin damonda dalla FMR. Martin Gabriel/FMR Avon duas jamnas ha ina gronda bova da crappa tschaffau la via da Riein sin in tschancun pli liung ella Val da Crappa e devastau la via da colligiaziun denter Sevgein e Riein. Malgrad ch’ins ha stuiu spitgar entochen l’jamna vargada cun las lavurs da rumida ­pervia dall’aura da plievgia e neiv, ein las ­lavurs da rumida ussa prest terminadas. Il menader digl Uffeci cantunal da construcziun bassa en Surselva, Eugen Duff, di che la via da Riein sappi puspei vegnir aviarta damaun venderdis sut la cundiziun ch’ei detti neginas malauras nunspitgadas. La bova d’avon duas jamnas ha menau oragiu ella val denter 300 e 400 meters cubics material. Quella gada ella Val da Crappa «Da cumparegliar la bova da 2015 cun quella da 2024 ei falliu», di Eugen Duff. «Igl onn 2015 hai dau ina bova da crappa cun fetg bia material sill’altezia dalla Val Schlusaus. Uonn avon duas jamnas eisi vegniu giuado ina bova cun gronda crappa pli ensi sil tschancun denter Sevgein e Riein ella Val da Crappa.» Suenter che la via ei rumida eisi da montar las palissadas da segirtad, ina nova gardetscha e da pinar la cuvrida dalla via. Co la via duei vegnir segirada a liunga vesta ve­gnan las instanzas politicas a decider. Vesta ord l’aria giu sin la via denter Sevgein e Riein ch’ei vegnida devastada d’ina bova da crapppa ils 17 d’avrel 2024. La via da Riein ei vegnida devastada duas gadas da bovas da crappa dapi 2015. Suenter l’emprema ei la spunda vegnida segirada cun seivs da fier.

Sco consument fervent da pèschs ha Martin Gieriet da Panaduz giu l’idea avon tschuns onns d’arver ina stiziun da peschs ambulonta cul num Wumba. Dapi lu eis el mintga di en in auter liug denter Mustér e Claustra. La FMR ha visitau il stan a Glion. La reclama e la stora da sulegl dil car da vendita da Martin e Claudia Gieriet ein da colur blaua sco la mar. Ins ha l’impressiun ch’in vendider dalla Scandinavia ni dall’Europa dil sid seigi sefermaus a Glion. La colur blaua marina digl auto da pèschs Wumba duei render attents ils passants e las passantas als products ch’ils Gieriets offereschan. Lur purschida cumpeglia denter auter filets da pertga, sander, ferra, salmelin e litgivas. Ella vendita ein denton era solas, kabeljau e pèsch da ton. La gronda part dallas var 20 specias da pèschs ein filetai e derivan dalla Svizra. Auters products derivan dall’Europa dil nord. Martin e Claudia Gieriet san ord experientscha che lur clientella preferescha il pèsch ch’ei gia filetaus. «En general cumpra nossa glieud bugen pintgas porziuns da differents pèschs», di Martin Gieriet, «pèschs entirs vendin nus era. Quels ein denton buc aschi tschercai.» Wumba ei negin delfin Martin Gieriet ha fundau la fatschenta Wumba avon tschun onns perquei ch’el ei sez in amatur da pèschs. Dapi 1919 carrescha el jamna per jamna cun sia purschida da peschs ord il car da vendita naven da Mustér, Glion e Flem ed en autras regiuns dil Grischun dil nord. Il num Wumba stat buca per in delfin ni per in auter pèsch preferiu dil vendider da pèschs Martin Gieriet. «Jeu sun staus biars onns manischunz d’auto da posta en Val Stussavgia. Leu han ils scolars e las scolaras entschiet da numnar mei Wumba. Cun ponderar in num da fatschenta ei quei num vegnius endamen a mi e dapi lu accumpogna Wumba mei el mintgagi professiunal.» Wumba seigi in num empau masculin e perquei porti siu car l’inscripziun «Wumba cun scharm». Il scharm hagien sia consorta e sia feglia che seigien savens cun el sil stan da vendita, raquenta Martin Gieriet. Umens cumpran dapli pèschs «Specialmein buns clients da peschs ein umens da sissum la Surselva ed en Purtenza», raquenta Martin Gieriet. Mo era ellas autras loghens da vendita vegni ei cumprau pèschs. Tenor Martin Gieriet datti era clientas e clients ch’empostan ils pèschs per telefon ni culla posta electronica. Quei che fetschi surstar el seigi che sia clientella tscherci practicamein mo pèschs indigens dils flums e lags svizzers. Martin Gieriet: «Mia clientella ei critica e vul saver exact danunder ch’ils pèschs vegnan.» Igl ei era dau en egl als vendiders da Wumba, ch’ils umens cumpran dapli pèschs che las dunnas. «Las dunnas san precis con e tgei pèsch ch’ellas vulan. Ils umens prendan savens aunc empau da quei ed empau da tschei», di Martin Gieriet. La qualitad ei impurtonta Il possessur dalla vendita da pèschs Wumba di ch’el retraigi ils pèschs da vendiders che garanteschien la qualitad tenor lescha e la cadeina da frestgera. Per quei motiv astgi el era buca cumprar pèschs da pescadurs indigens e vender quels. «Ei constat che nus essan forsa pli cars, mo persuenter savein nus garantir che la qualitad da nos products ei excellenta.» Sviulta differenta «La bilanza dils emprems tschun onns Wumba ei cuntenteivla», di Martin Gieriet. «Ei dat buns e dis che la vendita da pèschs ei buc aschi tschercada. Ils meins da stad fagein nus dameins sviulta ch’igl unviern. Bunas e schliatas sviultas s’audan tier la veta da negoziant», di Martin Gieriet. Tenor il noegoziant Martin Gieriet detti ei egl entir Grischun mo duas fatschentas ambulontas da vendita da pèschs. Ina seigi el Grischun dil sid e Wumba vendi el Grischun dil nord. Vendita da pèschs ambulonta Dapi tschun onns ei Martin Gieriet da Panaduz sin tura en Surselva, el Plaun ed en Purtenza cun sia stiziun da pèschs mobila. Wumba senumna la fatschenta che venda var 20 specias da pèschs dalla Svizra e digl exteriur. A Mustér ed a Glion retscheivan Martin Gieriet e sia consorta Claudia lur clientella mintgamai il mardis suentermiezdi. La motivaziun d’entscheiver culla vendita da pèschs seigi stau sia amur per il pèsch sco nutriment. «Jeu mez haiel gia adina giu fetg bugen pèschs e tuttenina haiel jeu giu l’idea da realisar in stan da vendita mobil.» Il num Wumba stat buca per in delfin ni per in auter pèsch preferiu dil vendider da pèschs Martin Gieriet. Wumba ei semplamein il surnum da Martin Gieriet. (fmr/mg) Dapi tschun onns vendan Claudia e Martin Gieriet da Panaduz pèschs en plirs loghens. Cheu a Glion il davos mardis sera.

Jeu hai l’impressiun ch’ei prendien surmaun, ils rugadurs. Ei sederasan buca mo amiez il marcau sut las arcadas ed agl ur da plazs beinfrequentai. Pli e pli ein ei era d’entupar els vitgs vischinonts. Forsa pervia dallas controllas entras la polizia? Ni perquei ch’ei renda meglier leu nua che passants han buca tonta prescha e van buca semplamein sperasvi senza far stem? Ei dat roschas da rugadurs che vegnan da pli lunsch. Ch’ein starschli e savens impedi en ina moda ni l’autra che leventa malpuccau. Cun lur «pliiis» (please) ni cun in cartun che fa da saver ch’els drovien daners per quei ni tschei, rogan ei per in’almosna. Ils biars sesan zanua giun plaun, appellond alla cumpassiun da passants. Denton – profiteschan quels paupers schanis insumma dallas almosnas ch’els survegnan? Ni surveschan els mo sco estga a cugliuns che rimnan e tarmettan gi per gi paupra glieud sin lur tur? Auters rugadurs, jasters e dumiastis, fan la runda tras las gassas. Enqualins san esser dètg insistents e vegnir garmadis. Ein maneivel el cass da clamar suenter schemmel e bless a tgi che snega in’almosna ad els. Sco sch’ins fuss obligaus da parter e da sustener els. Da tut autra tempra ils rugadurs che train a nez lur scharm. Metschafadigias che fan pli bugen nuot che pauc. Che san denton co tender la trapla. Cun ina remarca casuala vegn ins cavistraus en ina historia da discletg e disgrazia, ed avon ch’ins vegni da trer en dubi lur explicaziuns, ein ins el latsch e surdat zacons francs per in caffè, per enzatgei da ruir, per in bigliet urgent ni – da raschun – per zatgei tut auter. La creativitad da quella secziun ha nuota cunfins, aschia ch’ins vegn tgunschamein el clauder. Sco gia menziunau, han ils rugadurs extendiu lur intschess da lavur. Mond tras vischnaunca tschei giatsch, han gest dus pèrs giuvens reteniu mei el valzen d’in quart d’ura. Igl emprem ha teniu siu telefonin davon il nas a mi. Supponend ch’il pèr basegni in’informaziun, hai jeu dau in’egliada. In text franzos ha informau mei ch’il pèr vegni dalla Bulgaria e drovi daners. Jeu hai scurlau il tgau, la giuvnetta ha insistiu cun in «please» ed igl um dasperas ha rinforzau quella supplica cun silmeins in treidubel «please». Nuotatonmeins sun jeu ida per miu fatg, malidia e cun in stel schliata cunscienzia. Il secund pèr ha presentau quasi il medem text, sin in cedel denton e per tudestg. Omisdus pèrs eran vestgi tiptop ed han buca fatg la pareta dad esser en pupira. Mo, tgi sa? La pareta cugliuna beinduras. Tonaton, jeu quetel ch’ei tonschi plaunsiu. Mia generusadad ha cunfins! Ton sco mintgina e scadin da nus sustegn sco pagataglia asilants e fugitivs ed auters basignus. E suren sustegnan biars da bunaveglia in’entira retscha d’instituziuns che porschan agid a paupers e mendus. Empau ei empau! Daners creschan buca sin las caglias. Negliu. Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

Las equipas da ballapei sursilvanas da 3. ligia cuntinueschan il campiunadi regiunal la fin d’jamna cun giugs ordeifer. Schluein Glion ei hosp dalla latiarna cotschna Flums, Trun/Rabius serenda a Bogn Ragaz. El campiunadi dalla 4. ligia semesiran Lumnezia e Surses, duas anteriuras equipas da 3. ligia. Il davos tierz dil campiunadi da ballapei regiunal 2023/24 ha entschiet. Plaun e plaun arriva la fasa decisiva pertuccont promoziun e relegaziun. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ei la decisiun pertuccont la promoziun ton sco curdada. Schaan ha memia bia avantatg per dar ord maun igl emprem plaz entochen la fin dalla stagiun. Pertuccont il secund plaz ei denton aunc tut pusseivel. Sargans ha gudignau la mesjamna sera ordeifer encunter Trun/Rabius e ha ussa tuttina biars puncts sco Schluein Glion. Per salvar il secund plaz ei ina victoria dumengia suentermiezdi ordeifer encunter la latiarna cotschna Flums in’obligaziun per Schluein Glion. El cumbat encunter la relegaziun ha Trun/Rabius siat puncts avantatg sin Domat e schizun nov sin Flums. Sonda sera ei il giug ordeifer encunter Bogn Ragaz. Per l’equipa dalla Cadi ina sfida, pertgei ils Songaglies han aunc adina la pusseivladad da contonscher il secund plaz en quella gruppa. Lumnezia retscheiva Surses In’interessanta scuntrada ei franc quella denter Lumnezia e Surses dumengia da miezdi a Crap Gries a Schluein. En quei giug dalla gruppa 1 dalla 4. ligia semesiran las duas anteriuras squadras da 3. ligia. Lumnezia ei il mument sil secund plaz dalla tabella e ha treis puncts avantatg sin Surses ch’ei quart. La dumengia suentermiezdi semesiran las equipas sursilvanas da Schluein Glion e Danis-Tavanasa. Omisduas sesanflan ella secunda mesadad dalla tabella. El campiunadi dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia han las equipas sursilvanas buca giu fortuna entochen ussa. Da mintgamai treis giugs d’entochen ussa ha sulettamein Union Trin gudignau in. Ils pensums d’Union Trin, Rueun e Lumnezia la fin d’jamna ein denton buca aschi difficils ch’ei fuss buca pusseivel da recaltgar puncts. Rueun retscheiva Lusitanos de Samedan che ha medemamein aunc buca perschuadiu questa primavera e Lumnezia retscheiva Sevelen che ha gudignau in da quater giugs entochen ussa. Union Trin ha negin giug la fin d’jamna. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Mels so. 16.00 Bogn Ragaz – Trun/Rabius so. 17.00 Cuera 97 – Schaan so. 17.00 Landquart – Triesenberg du. 14.00 Triesen – Domat du. 16.00 Flums – Schluein Glion du. 16.00 Schluein Glion – Triesen mes. 20.00 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Tusaun/Cazas so. 17.00 Lumnezia – Surses Schluein du. 12.00 Schlarigna – Domat du. 16.00 Schluein Glion – Danis-Tavanasa du. 16.00 Lai Valbella – Surses mes. 20.15 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Rueun – Lusitanos de Samedan so. 16.00 Cuera 97 – Bregaglia so. 16.00 Lumnezia – Sevelen so. 17.00 Walenstadt – Val Tamina so. 18.00 Union Trin – Rueun mes. 19.30 Val Tamina – Lumnezia mes. 20.00 5. ligia, gruppa da primavera 1 Laax – Danis-Tavanasa 3:1 Panaduz – Trun/Rabius 5:0 Sedrun/Mustér – Vaz-sut so. 17.00 Schlarigna – Landquart so. 17.00 Trun/Rabius – Laax mes. 20.30 Juniors A2, gruppa 1 Glaruna – Walenstadt du. 13.00 Bogn Ragaz – Domat du. 13.00 Mels – Schwanden du. 13.00 Cuera 97 – Linth 04 du. 14.00 Panaduz – Grischun Central du. 14.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Buchs – Surselva so. 10.30 Rheintal – Grischun Central so. 15.00 Mels – Heiden so. 15.30 Cuera 97 – Sargans du. 13.00 Juniors B1, gruppa 1 Landquart – Bogn Ragaz du. 11.00 Valposchiavo – Orion Cuera du. 13.00 Vaz-sut – Domat du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 Trun so. 14.00 Triesen – Grischun Central so. 16.00 Panaduz – Surselva mes. 18.30 Juniors C promoziun, gruppa 1 Brühl – Cuera 97 a so. 09.30 Rorschacherberg – Mels so. 11.00 Surselva – Glarnerland Tavanasa so. 13.30 Cuera 97 b – Montlingen so. 14.00 Sargans – Balzers so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Sevelen – Landquart so. 14.00 Schlarigna – Valposchiavo so. 15.00 Grischun Central – Buchs so. 17.00 Domat – Sargans du. 13.00 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Panaduz so. 10.30 Landquart – Domat so. 13.30 Tavau – Grischun Central so. 14.00 Cuera 97 – Bogn Ragaz so. 14.00 Panaduz – Bogn Ragaz mes. 19.00 Juniors D1, gruppa 1 Surselva a – Domat Degen so. 12.30 Schlarigna – Balzers so. 13.00 Grischun Central – Valposchiavo Tinizong so. 14.00 Cuera 97 – Vaz-sut du. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Surselva b so. 10.00 Surselva c – Vaz-sut Laax so. 11.00 Grischun Central – Landquart so. 15.00 Domat – Cuera 97 so. 17.00 Juniors D2, gruppa 2 Landquart – Panaduz so. 09.00 Cuera 97 – Tavau so. 12.00 Orion Cuera – Domat so. 15.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Uzwil so. 18.00 Bühler – Tusaun/Cazas so. 18.15 Au-Berneck – Rapperswil-Jona du. 11.00 Cuera 97 – Romanshorn du. 14.00 Domat – Toggenburg du. 17.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Werdenberg so. 18.30 Surselva – Schlarigna du. 14.00 Tusaun/Cazas – Triesen du. 15.00 Vaz-sut-Cuera – Ruggell du. 16.00 Junioras FF15 1, gruppa 1 Werdenberg – Uznach so. 10.00 Ruggell – Surselva so. 10.00

«Leu nua ch’ei vegn luvrau, vegn ei fatg sbagls. En quei cass concret fuss ei denton stau da giavischar ch’ins anfli enzacu la promtadad da discuorer, tedlar e s’avischinar.» Cun quella constataziun ha il president dalla cumissiun da gestiun da Mustér, Flavio Murer, terminau la mesjamna sera il pareri davart las examinaziuns dils motivs dall’abdicaziun dalla cumissiun da baghegiar. La cumissiun da gestiun constatescha denton era, ch’in gremi denter cumissiun da baghegiar e suprastonza communala, scaffius en quella perioda d’uffeci, ei buca staus ina soluziun constructiva. Ils 28 da november 2023 ha la cumissiun da baghegiar dalla vischnaunca da Mustér abdicau en globo, cun excepziun dil representant dalla suprastonza communala en quella en sia funcziun ex-officio. Quella demissiun ha caschunau discussiuns, era enteifer la seduta dil cussegl da vischnaunca dils 7 da december 2023. Il parlament ha pretendiu ch’ils motivs vegnien sclari e quei ei succediu silsuenter entras la cumissiun da gestiun. La mesjamna sera ha ella presentau siu pareri alla seduta dil parlament el Center Fontauna. La quintessenza: «Cun discussiunar e tedlar in l’auter havessen ils problems saviu vegnir sligiai. Las emprovas leutier ha ei adina dau», di Flavio Murer, president dalla cumissiun da gestiun. In gremi damemia La cumissiun da gestiun constatescha ch’ei ha dau neginas irregularitads ellas cumpetenzas da decider. Instanza da baghegiar ei la suprastonza communala. La cumissiun da baghegiar sa far propostas pertuccont las damondas da baghegiar. Tonaton di la cumissiun da gestiun era: «La cumissiun da baghegiar decideva davart las fatschentas enstagl da proponer quellas per schar decider.» Tenor la cumissiun da gestiun sa quei cumplicar il process da decisiun. En quei cass igl agir d’in niev gremi scaffius igl onn 2022 cul president communal, il cau dil departament da baghegiar, il menader digl uffeci d’infrastructura e baghegiar sco era il cau da baghegiar. «Pia ei vegniu creau in’instanza supplementara che saveva en quei mument e gest tenor situaziun anticipar la decisiun avon che la cumissiun da baghegiar saveva insumma semetter alla lavur», constatescha la cumissiun da gestiun. Enstagl da simplificar las proceduras ei vegniu scaffiu in ulteriur gremi (mira box). La rolla dil directori La decisiun finala pertuccont damondas da baghegiar cumpeta alla suprastonza communala ch’ei l’instanza da baghegiar. Ella deleghescha denton decisiuns al directori communal, aschia era damondas da baghegiar. Quella via corrispunda buc alla lescha da baghegiar. La cumissiun da gestiun constatescha: «Tenor la lescha da baghegiar sa la suprastonza communala delegar incumbensas e cumpetenzas sulettamein ad ina cumissiun da baghegiar, in uffeci da baghegiar communal ni regiunal ni a persunas dil fatg externas.» Remarcablamein consista il directori communal per ina buna part da persunas ch’appartegnan era al gremi predeliberont dallas fatschentas per mauns dalla cumissiun da baghegiar. Quei gremi era vegnius scaffius igl onn 2022. Sin damonda dalla FMR, suenter la seduta dil cussegl communal, ha il president communal René Epp detg: «Quei gremi denter cumissiun da baghegiar e directori communal exista buca pli. Cun scaffir quel havevan nus sulettamein manegiau bein.» In tef resta «La suprastonza communala ha buca saviu ni vuliu nezegiar la cumpetenza professiunala dils commembers dalla cumissiun da baghegiar cun surdar gest a quella cumissiun da baghegiar las incaricas e cumpetenzas giavischadas», puntuescha la cumissiun da gestiun. Tuttina constatescha ella era che la legislaziun seigi clara e capeivla. La plipart dallas fatschentas pertuccont fatgs da baghegiar ei vegnida approbada senza midadas. «Da 127 fatschentas tractandadas ella cumissiun da baghegiar igl onn 2023 ha il directori communal decidiu, amplificau lev ni dau vinavon alla suprastonza communala pli pauc che diesch.» Allusiun ha la cumissiun da gestiun era fatg al suspect ch’ei seigi vegniu midau protocols: «Nus havein constatau che mintga gremi ha protocolau sias sedutas senza midar giu protocols.» In sistem da controlla intern Sco quei che René Epp ha detg al cussegl da vischnaunca, han ils fatgs da baghegiar buca pitiu il temps vacant dalla cumissiun da baghegiar. La cumissiun da baghegiar nova ei vegnida eligida ils 16 da fevrer 2024. Per prevegnir a disvaris igl avegnir cusseglia la cumissiun da gestiun allas instanzas communalas: «Da setener vid la disposiziun legislatoria dalla lescha da finanzas dil cantun Grischun cun crear in sistem da controlla intern per la vischnaunca.» Ensemen cun in’interpresa externa lavura la suprastonza communala vid novas structuras organisatorias dall’administraziun communala. Tenor René Epp vegnan empremas soluziuns presentadas al cussegl da vischnaunca il zercladur. Silsuenter duein ellas vegnir realisadas ton pli spert. Ina cumponenta necessaria ein carnets da duers. Posiziun dalla cumissiun da baghegiar Sin damonda dalla FMR ha la cumissiun da baghegiar priu posiziun la gievgia sil pareri dalla cumissiun da gestiun. Ella constatescha: «Il pareri muossa ch’ei drova simplificaziuns ed adattaziuns dil sistem actual. Quellas havein nus proponiu. Denter auter fuss ei senz’auter pusseivel che la suprastonza communala delegass la cumpetenza da decider davart las damondas da baghegiar alla cumissiun da baghegiar. Enstagl da simplificar ha ella denton aunc scaffiu in gremi en quei temps. Per nus sco cumissiun da baghegiar ha quei sistem fatg negin senn.» (fmr/hh) Commentari Il gat ei vegnius senza greflas gizzadas ord il sac Hans Huonder/FMR Tgi che ha spitgau ch’il gat vegni cun greflas gizzadas ord il sac, ei vegnius trumpaus la mesjamna sera ella seduta dil cussegl da vischnaunca da Mustér. La cumissiun da gestiun ha constatau en siu pareri ch’ei fuss stau indicau da tschintschar in cun l’auter. Forsa havess la demissiun dalla cumissiun da baghegiar saviu vegnir impedida. La cumissiun da gestiun ha denton era mess il det ella plaga. Schegie ch’ei dat nuot da contestar pertuccont la via dallas cumpetenzas, havess ei buca fatg da basegns da scaffir in ulteriur gremi denter suprastonza communala/directori communal e cumissiun da baghegiar. Capeivel che la cumissiun da baghegiar ei ­sesentida empau sco ina marionetta. Il pareri dalla cumissiun da gestiun ei formulaus aschia che tuts gremis pertuccai ­salvan la fatscha. Ella ha buca scudihau dretg ni seniester. In gust empau peter ha la constellaziun da quei gremi denter l’executiva e la cumissiun da baghegiar. El ei per part identics cul directori communal che decida fatschentas – denter auter davart fatgs da baghegiar – en cumpetenza dalla suprastonza communala. Preparar fatschentas per decider, respectivamein decider, ein dua pèra calzers. Quei ha la suprastonza communala realisau, sligiond si quei gremi. Il cussegl da vischnaunca da Mustér ei secuntentaus la mesjamna sera cul pareri dalla cumisisun da gestiun senza far discussiun. Ils 7 da december 2023 tunava ei aunc tut auter. Lu tschintschav’ins d’ina «PUK», leva saver tgi che seigi il culpont en quei drama communal. Culponts dat ei denton buc. Persuenter sperdiders. Igl ei vegniu manizzau porcellana enstagl da discuorer in cun l’auter. Igl ei vegniu fatg supposiziuns e suspects enstagl da plidar in clar lungatg anoviars. Ussa ei il pareri dalla cumissiun da gestiun sin meisa ed el relativescha il stemprau digl atun vargau. Dils quater commembers dalla cumissiun da baghegiar ch’ein seretratgs igl atun vargau ei negin stau present la mesjamna sera per tedlar tgei che la cumissiun da gestiun hagi da dir. Quell’absenza san ins interpretar differentamein. Enzatgei bien ha tut quei tonaton: Las structuras ell’administraziun communala vegnan examinadas. Forsa ha la demissiun dalla cumissiun da baghegiar schizun dau in impurtont signal en quella direcziun. En mintga cass resta ei era da sperar, ch’ei vegni fatg ponderaziuns concernent las cumpetenzas futuras, per exempel dalla cumissiun da baghegiar. Mustér fuss buca l’emprema vischnaunca che dess alla cumissiun da baghegiar il status d’instanza da baghegiar. Enstagl da concentrar las cumpetenzas, san ellas ruasseivlamein era vegnir repartidas. Mo lu daventan ils gremis era interessants e fan mustgas da s’engaschar. In ulteriur gremi ha engreviau il process Igl atun vargau ei la cumissiun da baghegiar da Mustér seretratga pervia da differenzas da meini culla suprastonza communala. Quellas differenzas ha la cumissiun da gestiun examinau. Alla seduta dil cussegl da vischnaunca dalla mesjamna ha ella presentau siu pareri. Tenor quel ha ei dau neginas irregularitads el process da cumpetenzas. La suprastonza communala ei l’instanza da baghegiar e la cumissiun da baghegiar fa propostas a lezza. Denter quellas duas autoritads era ei denton aunc vegniu installau in ulteriur gremi che haveva aschidadir l’incumbensa da preparar las damondas da baghegiar per mauns dalla cumissiun. Quei gremi hagi buca simplificau ils process. (fmr/hh) Cun discussiunar in cun l’auter havessen cumissiun da baghegiar e suprastonza communala da Mustér saviu schar la baselgia el vitg igl atun vargau.

Verena Kriegeris (annada 1930) e siu fegl Klaas Kriegeris (annada 1965) exponen per l’emprema ga communablamein ella gallaria West a Cuera. Ferton che la mumma lavura cun pennel e bategl, fa il fegl ses maletgs cun il computer. Tut entscheiva en in taxi a Cuera. In di va il taxist Klaas Kriegeris cun la clienta Juliette Zombori ella gallaria West. Leu curatescha ella exposiziuns d’art. Duront il viadi raquenta Klaas Kriegeris ch’el seigi medemamein artist e muossa sin siu telefonin fotografias da ses maletgs alla dunna dil fatg. Lezza ei incantada e dapi lu exponescha Klaas Kriegeris adina puspei singuls maletgs ella gallaria West. In di fa Juliette Zombori amogna ina exposiziun persunala. Klaas Kriegeris ha spert decidiu ch’el less exponer ensemen cun sia mumma Verena Kriegeris. La dunna da 94 onns che viva a Sagogn ei medemamein arti­sta. Aschia ei l’idea per l’exposiziun «Zwei Generationen Kunstschaffen – Mutter & Sohn stellen aus» naschida. Ina veta da biars crimis Verena Kriegeris ei naschida igl onn 1930 a Turitg. Gia cun 14 onns ha ella entschiet a malegiar: «Art schai tier nus en famiglia. Gia mia mumma ha studegiau alla scola d’artisanadi», raquenta la dunna duront ina viseta dalla FMR tier ella a casa a Sagogn. Antruras ha ella denton decidiu da suandar il cussegl dil scolast da clavazin da studegiar musica. Sper il studi da clavazin era il sgular aviuns a tenda ina gronda passiun: «Da quei temps hai jeu buc giu bia temps da malegiar», seregorda Verena Kriegeris. Il studi da musica ha ella stuiu dar si muort trembletga. Suenter in onn sco aupair ella ­Engheltiara ei ella turnada en Svizra nua ch’ella ha empriu d’enconuscher siu um. Ensemen cun lez ei ella ida a Kuwait: «Il temps a Kuwait era in detg crimi. Nus havein stuiu bandunar la tiara sur notg pervia da fatschentas malgartegiadas», seregorda ella da quei temps. La famiglia Kriegeris ei turnada a Hamburg, il liug patern dil mariu. Leu han Verena Kriegeris ed ils treis affons giu grev: «Nus havein buca giu in bi dacasa, nus havein giu bia tema.» Per vegnir a frida cun la violenza e las escapadas digl um ha Verena Kriegeris puspei entschiet a malegiar: «Quei era per mei ina fuorma da sublimir las experientschas.» Retuorn a Sagogn Suenter la spartgida eis ella turnada cun ils affons igl onn 1978 a Sagogn. Leu han ils geniturs da Verena Kriegeris giu ina casa. Per saver nutrir la famiglia ha ella luvrau 35 onns sco organista. «Jeu enconuschel mintga orgla cheu ella regiun.» Speras ha ella luvrau denter auter sco scolasta da clavazin tier la scola da musica Surselva ni sco redactura per la gasetta «Arena Alva». Maletgs ha ella mo vendiu paucs: «Miu emprem maletg hai jeu vendiu a Glion en ina gallaria al docter Dinkelacker. E dacuort hai jeu vendiu in alla tgirunza dalla Spitex.» Verena Kriegeris ha grond tschaffen dall’exposiziun communabla cun il fegl Klaas Kriegeris: «Quei ei fetg bi che nus savein far quei ensemen. Miu fegl fa veramein fetg bi art.» Art digital da Klaas Kriegeris Klaas Kriegeris ha annada 1965 e viva dapi en­tgins onns a Schluein. Era el fa sco sia mumma da pign ensi art, all’entschatta oravontut cun igl apparat da fotografar: «Jeu hai igl emprem giu ina Kodak Instamatic», seregorda el da sia emprema camera. Zacu ha Klaas Kriegeris cumprau ina camera digitala – e spert sentiu ch'ei va buc pli senza computer. «Jeu level mai in computer. Cu jeu hai lu giu in, hai jeu buc giu idea co che quei funcziuna. Jeu hai empriu successiv tut mez», descriva Klaas Kriegeris l’entschatta dalla confruntaziun cul mund digital. «Igl experimentar ei aunc oz igl aspect central da miu art», manegia igl artist. «Schegie ch’jeu fetsch art digital, ei miu art aunc adina concrets e surreals.» Art sco meditaziun Suenter haver luvrau sil baghetg ha Klaas Kriegeris fatg ina scolaziun sco specialist d’assistenza. El era denton malcuntents en fa­tschenta: «Igl art ha gidau mei da secumblidar. Igl ei per mei sco ina meditaziun. Jeu drovel igl art per mitschar en in’autra realitad.» Oz lavura Klaas Kriegeris sco taxist el marcau da Cuera. Duront las preparativas per l’exposiziun communabla ha el fatg ina observaziun che fa surstar: «Cura ch’jeu hai viu tgei che mia mumma ha fatg ils davos onns, hai jeu sentiu che nies art semeglia ella simbolica, ellas colurs ed ella formaziun dil maletg.» Da saver exponer siu art digital ensemen cun sia mumma ei per Klaas Kriegeris emoziunal: «Nus havein ditg giu negin contact e quella exposiziun communabla ei ina biala experientscha.» L’exposiziun «Zwei Generationen Kunstschaffen – Mutter & Sohn stellen aus» ei aunc aviarta tochen ils 29 da zercladur 2024 mintgamai la sonda. «Art schai tier nus en famiglia» Verena Kriegeris ha 94 onns e viva dapi igl onn 1978 a Sagogn. Ella Surselva ha ella luvrau sco organista, scolasta da clavazin ni sco redactura tier la gasetta «Arena Alva». Dasperas ha ella malegiau si’entira veta ed ha oz ina gronda collecziun d’agens maletgs. «Art schai tier nus en famiglia», raquenta la dunna duront ina viseta en stiva a Sagogn ch’ei era siu atelier. Il fegl Klaas Kriegeris fa medemamein art, denton auter che sia mumma. El lavura cul computer. Ussa han els l’emprema exposiziun communabla a Cuera ella gallaria West. (lu/fmr)

Muort plirs donns sto la baselgia d’Andiast vegnir sanada. Quei cuosta bia ed ei nuot’aschi sempel da finanziar. La radunonza generala dalla pleiv Breil dils 11 da matg 2024 sefatschenta culla sanaziun inevitabla. La baselgia d’Andiast vegn menziunada per l’emprema ga igl onn 1491 en in document historic. Igl onn 1707 ei quella baselgia vegnida remplazzada digl edifeci actual. Quellas informaziuns tradescha Hans Batz el cudisch «Die Kirchen und Kapellen des Kantons Graubünden». La davosa sanaziun dalla baselgia dedicada alla sontga Julitta ed al sogn Quiricus ei stada igl onn 1939. Igl onn 1977 seigi vegniu dau colur al tetg ed alla fatschada, di il president dalla pleiv da Breil Sep Cathomas en in discuors cun la FMR. Oz hagi la baselgia plirs donns che pretendan ina sanaziun. «Igl extern dalla baselgia ei buc en in schliet stan. Egl intern eisi mender.» Il problem: scaldament e baus da lenn Tenor Sep Cathomas ei la sanaziun dil scaldament e dalla ventilaziun necessaria: «Il scaldament ei mo irregularmein en funcziun, buca constantamein e magari tschentaus en fetg ault. Quei caschuna gronds cuosts d’electricitad. Ed ei dat negina ventilaziun en baselgia. Entras quei vegnan ils mirs per part humids e ligian silla surfatscha puorlas. Perquei vesa igl intern buca pli ora aschi bein.» In ulteriur problem ei il bau da lenn ch'ei dapi entgins onns activs en baselgia. «La tgira da monuments ha schon fatg attent ils anno 1990 sin la preschientscha dil bau da lenn. Tenor las actas che nus havein anflau ei denton mai vegniu fatg enzatgei», declara il president dalla pleiv. Era igl altar e l’orgla stuessen vegnir renovai. Duront il discuors numna Sep Cathomas tuttina aunc entgins donns externs. «Il tetg sto vegnir renovaus per ch’ei plovi buc en ed ei drova in conduct d’aua per che las preits vegnan buca humidas.» Il problem: la finanziaziun La sanaziun era planisada per igl onn 2024. Suenter la davosa sesida cun l’architecta ha ei dau ina frenada. «Igl ei buc aschi sempel perquei che la sanaziun vegn ad esser in bien ton pli cara che planisau. L’architecta ha manegiau che la sanaziun cuosti denter 1 ed 1.5 milliuns francs», declara Sep Cathomas. Quei ei ina summa memia gronda per la pleiv da Breil. Perquei ein els sedecidi per in auter proceder. Alla radunonza generala dils 11 da matg 2024 vegn eligiu ina cumissiun da baghegiar. Ensemen cun l’architecta duei la cumissiun decider, tgei lavurs ch’ein las pli urgentas. E silsuenter eruir ils cuosts e lu sefatschentar cun la finanziaziun. «Per la finanziaziun vegn la tgira da monuments en damonda e la baselgia cantunala. E suenter stuein nus mirar co nus finanziein la summa restonta», descriva Sep Cathomas il proceder. Far nuot ei negin’opziun La baselgia d’Andiast ei buc igl unic baghetg dalla pleiv da Breil che pretenda lavurs da sanaziun. «Nus havein adina da far zatgei. Ins sa buca mo haver biaras baselgias e capluttas, ins sto era mantener quellas», aschia il president dalla pleiv Breil. La renovaziun dalla caplutta da sogn Sievi a Breil per 300 000 francs ei prest finida. Alla radunonza generala dils 11 da matg 2024 han ils commembers e las commembras dalla pleiv era da decider davart in credit da 30 000 francs per sanar il caplut da sogn Pieder e sogn Paul a Breil. «Igl ei caussas che nus stuein far, quei stat buc en discussiun», manegia Sep Cathomas. Era la sanaziun dalla baselgia d’Andiast ei inevitabla. Oz eis el perschuadius: «Jeu quentel da saver far la sanaziun igl onn 2025.» Sanaziun dalla baselgia d’Andiast La preschientscha dil bau da lenn ei denter auter in dils motivs daco che la baselgia d’Andiast sto vegnir sanada. Alla radunonza generala dils 11 da matg 2024 ston ils commembers e las commembras dalla pleiv da Breil eleger en in emprem pass ina cumissiun da baghegiar. Ensemen cun l’architecta responsabla duess quella cumissiun decider tgei lavurs da sanaziun che han prioritad. Far tut las lavurs necessarias en ina ei muort ils gronds cuosts buc pusseivel. Sper il bau da lenn drova la baselgia d’Andiast numnadamein in niev scaldament ed ina ventilaziun. Ed er il tetg sto vegnir adattaus. «Igl ei buc aschi sempel perquei che la sanaziun vegn ad esser in bien ton pli cara che planisada», manegia il president dalla pleiv da Breil Sep Cathomas en in discuors cun la FMR. (lu/fmr)

Duront igl Indoor Festival a Mustér ha l’Uniun dalla musica grischuna envidau ils 4 da matg 2024 ad ina discussiun da podi.Treis organisaturs d’occurenzas ed ina musicista han plidentau a Mustér las sfidas e las pusseivladas dalla scena da musica grischuna. Ils 4 da matg 2024, duront igl Indoor Festival a Mustér, ei ina pintga gruppa d’interessents ed interessentas seradunada en ina stanza dil Center Fontana. Avon ch’il festival ha continuau cun in concert dil musicist Dario Hess da Sedrun ha l’Uniun dalla musica grischuna envidau ad in discussiun da podi. Els han discurriu co musicistas e musicists grischuns san sunar pli stedi sin las grondas tribunas dil cantun. Ivo Orlik ha dumandau, Norbert Cavegn (Openair Lumnezia), Florian Zanin (Indoor Festival), Elia D’Antuono (Laax art+culture) e Julia Fox (musicista) han rispundiu. Il meinafatschenta dall’Uniun dalla musica grischuna Stefan Parpan ei medemamein staus presents. La perspectiva dils organisaturs «Nus essan in grond festival en format pign», descriva il schef digl Openair Lumnezia Norbert Cavegn il festival. Denton era pil pli grond festival dil cantun eisi buca sempel da far program: «Ti stoss mirar tgi ch’ei disponibels e conta gascha ch’els pretendan.» Per bands, musicistas e musicists localas porscha igl Openair Lumnezia sis concerts duront treis dis. Ils quater concerts dalla gievgia sera vegnan organisai ensemen cun BandXOst, ina plattafuorma per la scena da musica giuvna dalla Svizra Orientala. Tschellas duas gruppas engaschan ils responsabels digl Openair Lumnezia sezs. Igl Indoor Festival a Mustér reservescha mintgamai dus concerts per gruppas ni musicists/as localas. Ella ediziun d’uonn ein quei Clique 713 e Dario Hess. Per l’organisaziun dad acts locals ei il president Florian Zanin persunalmein responsabels: «Mias atgnas preferenzas influenzeschan buca la decisiun.» Elia D’Antuono ei responsabels per differentas occurrenzas sur igl entir onn, denter auter era per il program dil Riders Club a Laax: «Nus survegnin 10 entochen 15 damondas da sepresentar da musicists e musicistas per jamna.» Mo ina part da quellas artistas ed artists vegnan engaschai, la gronda part dil program curateschan ils responsabels sezs. La perspectiva dalla musicista Julie Fox ei oriunda dil Tessin, viva denton gia dapi entgins onn el Grischun. Sia musica circumscriva ella cun il stil «Folk/Americana». Ella ei sezza responsabla per l’organisaziun da concerts: «Jeu mirel adina sin tgei tribuna che mia musica savess funcziunar e lu fetsch jeu persunalmein ina damonda.» Duront la discussiun da podi raquenta ella dallas breigias da contrahar gaschas: «Quei ei adina grev per mei. Jeu mirel lu tgei che auters fan ed emprovel aschia da far ina proposta.» Sch’ella ei suletta sin tribuna pretenda ella per in concert 300 francs. Julie Fox fa musica semiprofessiunala e lavura aunc dasperas. Per in concert cun musicists e musicistas professiunalas che ston viver dalla musica pretenda ella ina gascha denter 300 e 500 francs. Il moderatur dalla discussiun Ivo Orlik ei sco rappunz Giganto sez activs ella scena da musica. El organisescha oz buca pli sez ses agens concerts, quella incumbensa ha in amitg surpriu: «Quei ei bia meglier sche ti stoss buc far quei cun tiu agen num.» La perspectiva dall’uniun «Igl ei impurtont per nus che nossas commembras ed nos commembers san sunar sillas grondas tribunas», numna il meinafatschenta Stefan Parpan sco motivaziun dall’Uniun dalla musica grischuna da s’engaschar. Per contonscher quella finamira fa l’uniun attent ils organisaturs e las organisaturas sin la scena da musica grischuna. «Nus essan era promts da pagar ina part dalla gascha», gi il meinafatschenta. Stefan Parpan menziuna ina ulteriura problematica: «Nus havein actualmein negina agentura cheu el Grischun. Senz’agentura has strusch schanza dad haver success sur il cunfin dil cantun ora.» Perquei surpren l’uniun certas incumbensas organisatoricas per diversas musicistas e musicists. Biars artists e biaras artistas s’annunzian tier l’uniun era perquei ch’els san buca propi tgi dumandar per sepresentar sin tribuna. Cheu han ils treis organisaturs in cussegl: «Las annunzias ston esser cuortas e pregnantas. Vitier ston ellas cumpigliar filmins e maletgs.» Aschia han musicistas e musicists las pli grondas schanzas che lur annunzias vegnan risguardadas. Ina buna tribuna pils indigens Sonda ils 4 da matg 2024 ha giu liug duront igl Indoor Festival a Mustér ina discussiun al podi davart las caschuns per musicistas e musicists grischuns da sunar sin las grondas tribunas dil cantun. Organisau il podi ha l’Uniun dalla musica grischuna. «Igl ei impurtont per nus che nossas commembras ed nos commembers san sunar sillas grondas tribunas», di Stefan Parpan, meinafatschenta dall’Uniun dalla musica grischuna. El ha organisau ina discussiun da podi duront igl Indoor Festival che ha giu liug ils 4 e 5 da matg 2024 a Mustér. Florian Zanin (Indoor Festival), Norbert Cavegn (Openair Lumnezia) ed Elia D’Antuono (Laax art+culture) han mintgamai declarau lur proceder da metter ensemen il program e declarau co els prendan decisiuns. «Nus vegnin sco uniun savens dumandai co ins sappi contactar organisaturs/as. Perquei havein nus decidiu da planisar ina tala sentupada», aschia Stefan Parpan. Julie Fox ha sco musicista representau tschella gruppa d’interess. Per ella eisi mintgamai impurtont da saver, co plidentar ils organisaturs e las organisaturas da festivals ni da concerts. Cuorta e pregnanta sto l’annunzia esser, quei ei il tip dils organisaturs. Indoor Festival 2024 «Jeu sun frustraus», gi il president ed organisatur digl Indoor Festival Florian Zanin duront la discussiun da podi dils 4 da matg 2024 el Center Fontauna a Mustér. Buc pervia dils concerts, mobein pervia dil diember d’aspectaturas e d’aspectaturs ch’ein stai venderdis sera al festival, sulet 230 persunas. Musicalmein ha il venderdis perschuadiu: «Miu highlight dalla sera ei definitivamein stau KT Gorique», schia Florian Zanin. Cun la sonda ei igl’organisatur pli cuntents: «600 persunas ein stadas al concert», scriva Florian Zanin sin damonda dalla FMR. «Ussa serrein nus giu il quen e lu decidin davart il futur digl Indoor Festival».

Ils 4 da matg ha giu liug l’exposiziun di­strictuala dalla razza brina a Pustget, Trun. Duront igl entir di han ils purs e las puras da Rueun entochen Rueras presentau lur biestga al pareri digl expert Andrea Valler. Il punct culminont ei stau l’elecziun dalla Miss Ischi 2024. Sonda ils 4 da matg 2024 ein elevaturas ed elevaturs dalla razza brina seradunai a caschun dalla exposiziun da biestga districtuala a Pustget dado Trun. Buca meins che 39 purs e puras han presentau en diversas categorias 161 animals. La vacca «Sina» da Carli Tuor da Rabius ha gudignau il tetel Miss Ischi 2024. Ella ha plaschiu il meglier agl expert Andreas Valär ch’ei staus responsabels per la rangaziun. Dabia success alla exposiziun da biestga ha igl elevatur Franz Brand-Giesler e sia famiglia d’Andiast giu. El ha buca mo recaltgau cun sia treis vaccas il tetel dil cup da menaschi, mobein era ils tetels dalla victura dil gi dalla razza brina originala, dalla campiunessa giuvna, dalla vacca cun il pli bi iver tier la partiziun dallas vaccas originalas giuvnas ed dalla miss genetic brown suisse. L’exposiziun da biestga districtuala 2024 ei ida alla fin cun ina gronda fiasta cun musica e grillada a Pustget.

Dapi biebein 20 onns ei il hotel Acla da Fontauna a Mu­stér serraus, mo ussa duei il menaschi reviver. El fa quei en in film da RTR che vegn mussaus l’emprema ga mesjamna a Mustér. Petra Rothmund da RTR ha realisau in film che regorda vid ils treis decennis ch’ils Beltgs han fatg vacanzas en quei hotel. La prepremiera da quei film ei mesjamna, ils 8 da matg 2024 allas 20.00 ella Sala Cuflons dil Center Fontauna a Mustér. Lu vegn el mussaus l’emprema ga alla publicitad avon ch’el vegni emess da RTR. Quei ei il cass dumengia, ils 12 da matg 2024 allas 17.25 ell’emissiun Cuntrasts e sonda, ils 18 da matg 2024 allas 17.10 sin SRF 1. Igl ei denton era pusseivel da mirar il film sin rtr.ch ni via l’app PlayRTR. Il film cuntegn suttetels tudestgs. Igl onn 1969 ha l’interpresa Mathis da Cuera construiu ad Acla da Fontauna a Mustér in hotel cun 600 letgs. Naven dall’entschatta ei quel staus occupaus dall’Intersoc. Igl edifeci immens amiez la cuntrada ei vegnius criticaus naven dall’en­tschatta. El seigi sco ina siara amiez la val, in bloc da betun, il hotel dils Beltgs – quei ein stai ses surnums dalla glieud indigena pil hotel Acla da Fontauna. Per mellis e mellis Beltgas e Beltgs era el igl «Onze Acla – Nies Acla»: Igl edifeci nua ch’els passentan lur vacanzas sur generaziuns. Il film dat veta al hotel Acla da Fontauna ch’ei serraus e bandunaus dapi varga 20 onns e ch’ei staus lezza ga – ensemen cullas pendicularas – il fundament pil svilup turistic a Mustér. Il film lai reviver il temps dils Beltgs a Mustér – in capetel ord la liunga historia d’amur denter ils hosps dalla Belgia e la Svizra. (rtr/fmr)

Sco enconuschent en Surselva e suls cunfins ora, festivein nus uonn cun gronda pumpa, cun concerts, teaters, tils e differents eveniments, organisai cun bia engaschi, in impurtont giubileum. Quel ha custau e duvrau bia temps e discussiuns da pliras persunas. Entochen che tut ei stau ed ei promt drova ei aunc gidonters e ­glieud voluntaria che segida en diversas funcziuns. Alfons Vincenz ed Eduard Lombriser Dil reminent vegn quest onn – sco ins ha ligiu el Calender Romontsch – era honorau pliras persunas cun francar lur nums el curtgin d’honur a Trun. Jeu e plirs burgheis da Trun e Zignau-­Tiraun essan surstai e trumpai che nos convischins burgheis mauncan en quella retscha. In da quels ei Alfons Vincenz permiert, anteriur scolast, dramaturg, autur, poet sco era organist varga 30 onns ella baselgia da s. Giachen a Zignau. El ha promoviu nossa cultura romontscha biars onns cun plaid e cussegl e mereta ina inscripziun ella tabla da crap el curtgin spels auters nominai. Buca d’emblidar nies convischin Eduard Lombriser da Tiraun, scolast secundar duront ­biars onns a Trun. Dasperas ha el dirigiu biars onns plirs chors e la musica da Trun. Jeu sun era staus scolar tier el ella secundara e hai empriu dad el e sentiu sias habilitads musicalas ch’ein stadas enconuschentas lunsch suls cunfins dalla Surselva ora. Cun varga 300 canzuns e biaras cantatas per plirs chors ed uniuns ha el delectau mellis persunas. Pli tard eis el seretratgs culla famiglia ella Bassa e ha cuntinuau cun sia lavur preferida. Mintgaton ha el visitau nus en sia cara Surselva. Era el ruaussi en pasch sper ses convischins sut igl ischi e nus sperein e giavischein che quei «gremi» che ha gia nominau las persunas, fetschi quei pass. Entochen tier la festivitad dil settember tonscha ei maneivel da metter quellas per lingias cul num da nos meriteivels sin in crap sper la venerabla caplutta el curtgin d‘honur. Bien engraziament a tuts funcziunaris davos e davon las culissas, cumissiuns, suprastonzas ed uniuns che segidan. Gratulein e giavischein bialaura e bien success cun bia glieud. Martin Lombriser, burgheis da Trun

L’jamna vargada ha MS Sports purschiu in camp polisportiv a mattatschas e mattatschs a Glion. 60 han nezegiau quella caschun da guder il divertiment cul moviment en lur vacanzas da primavera. Als affons e giuvenils ella vegliadetgna denter tschun e 15 onns dil contuorn da Glion ei vegniu purschiu l’jamna vargada min­tgamai duas unitads da trenament per di. Per quels trenaments en quei camp polisportiv d’Aldi, ha l’interpresa MS Sports mess a disposiziun trenadras e trenaders qualificai. En cooperaziun culla vischnaunca d’Ilanz/Glion ein las cundiziuns da rama per las activitads vegnidas scaffidas. Ellas hallas da gimnastica e sillas plazzas ordaviert han las participontas ed ils participonts gudiu las pli differentas activitads da sport e giugs. Sco MS Sports scriva en ina communicaziun als mieds da massa, han ils affons e giuvenils saviu nezegiar lur habilitads e sesviluppar vinavon: «Il divertiment ei staus el center dil camp.» Affons e giuvenils cuntents Pliras e plirs dils affons e giuvenils ein separticipai per in’ulteriura ga a quei camp che ha liug dapi entgins onns a Glion. Aschia era Ladina Cabernard (12) da Gion ed ella di: «A mi ha il camp adina plaschiu fetg bein.» Per Flavio Camenisch (9) da Schluein eis ei stau igl emprem camp da sport: «Nus essan sigli sil trampolin, havein dau ballapei ed unihoc, fatg parcours da Ninja, dau badminton e fatg auters giugs. A mi ha ei plaschiu fetg bein, jeu retuornel l’auter onn.» Fascinaus ei era Samuel Winter (8) da Flond: «Ninja Warrior ha plaschiu il meglier a mi. Ils impediments han fatg plascher.» Ed el di vinavon: «Tut ils affons ein stai pulits in cun l’auter.» In pachet cumplet Era sper las hallas e las plazzas da sport ei vegniu purschiu bia als affons e giuvenils, sco in gentar el hotel Rätia a Glion. Duront miezdi – tier las activitads da miezdi d’Aldi – ei vegniu mussau en fuorma da giug co la glieud sa salvar vivonda. Il menader dil camp, Mauro Ruef, fa in grond cumpliment: «Ils affons ein stai fetg hoflis e motivai. Grazia alla vischnaunca d’Ilanz/Glion havein nus saviu nezegiar ina grondius’infrastructura. Muort l’aura fetg variabla eis ei stau impurtont che nus havein era saviu nezegiar hallas.» Il camp ei danovamein vegnius sustenius d’in tschuppel sponsurs. (cdm/fmr) Ils affons han saviu mussar lur habilitads. 60 affons e giuvenils dil contuorn da Glion ein separticipai al camp. Il plascher ed il divertiment ein stai el center dil camp polisportiv l’jamna vargada a Glion.

Suenter che Trun Rabius ha spiars duront l’jamna encunter l’equipa da Sargans, fruntan els ordlunder sin Bogn Ragaz. Cun Ragaz spetga in ferm adversari sil hosp dalla Cadi. L’equipa da Trun/Rabius ha deplorablamein bia giugadurs blessai, serrai ni absents. Plinavon tschessa la miseria da golis buc ed il giugadur routinau Philippe Vincenz ha stuiu ir en gol. Damai che Claudio Bundi ei staus serraus, ha Sandro Orlik surpriu l’equipa sper lingia. Il giug entscheiva da vart dils hosps fetg disciplinada. Bogn Ragaz ha il surpli da giug, vegn denton buc da surmuntar la defensiun da Trun/Rabius che stat fetg bein. Suenter che Trun/Rabius piarda il bal el moviment anavon va ei spert. L’acziun atras il miez vegn Orlando Caluori da terminar cun in siet plazzau el cantun dretg bass, aschia ch’ei stat 1:0 suenter 25 minutas. Trun/Rabius lai buc stermentar da quei gol e setegn vinavon vid il plan da giug, vegn denton buca tier bunas caschuns offensivas. Entochen pausa ha Bogn Ragaz aunc duas bunas caschuns da marcar, denton tuccan els mo la petga ni siettan sper il gol ora. La secunda mesadad entscheiva cun la megliera fasa da Trun. Ella 60. minuta vegn Trun/Rabius tier l’emprempa caschun da marcar che vegn buca nezegiada. Mo cuort suenter eis ei aschi luntsch. Ella 63. minuta sa Gianin Derungs egalisar la partida suenter in corner da Robin Monn. Cuort suenter vegn Clau Berther da surmuntar dus giugadurs ella zona da puniziun e sa marschar encunter il gol. Il davos mument sa in defensur denton sclarir la situaziun en favur da Bogn Ragaz. Suenter 75 minutas vegn Bogn Ragaz puspei meglier el giug e va ella 78avla minuta entras Noel Sprecher puspei en avantag. Trun/Rabius vegn aunc tier entgins buns siets da distanza, denton vegn il goli da Bogn Ragaz da sclarir ni ch’els van per pauc sper il gol ora. Bogn Ragaz munchenta da procurar definitivamein per la victoria, cun in siet tucca l’equipa da casa mo la traversa. Aschia va la partida a fin cul resultat da 2:1 per Bogn Ragaz. Trun/Rabius ha mussau ina fetg engaschada e disciplinada partida, denton ha Bogn Ragaz giu il surpli dil giug e las meglieras caschuns da marcar, aschia ch’els han buc engulau la victoria. Per Trun/Rabius va ei vinavon gievgia d’Anceinza cul final dil Cup grischun a Cuera. L’emprema equipa da Trun/Rabius spera sin ferm sustegn dils fideivels aspectaturs e vul suenter igl onn 1979 puspei purtar a casa il buccal dil cup. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Trun/Rabius 2:1 (1:0) Gols: 25. Orlando Caluori, 63. Gianin Derungs, 78. Noel Sprecher. Bogn Ragaz: Athanasios Pagonas, Felix Horni, Jan Kohler, Manuel Horni, Sandro Kressig, Vitor Antonio Monteiro Da Silva, Marco Mühlebach, Corvin Kühne, Noel Sprecher, Nando Thöny, Orlando Caluori, Flurin Ambühl, Alen Mustafi, Anian Roffler, Nicola Radosevic, Nando Bersorger, Sandro da Costa Rodrigues, Lenard Hoxha. Trun Rabius: Philippe Vincenz, Rovin Schmed, Lucas Maissen, Livio Janka, Mirco Pfister, Nico Caduff, Denis Monn, Mathias Flepp Robin Monn, Gianin Derungs, Patrizio Decurtins. Reservas: Silvan Muoth, Clau Berther, Tizian Duff, Mattia Friberg, Sandro Orlik. Remarcas: Trun/Rabius senza Damian Schmed, Remo Alig, Ramon Orlik, Orlando Monn, Beat Cadruvi, Mauricio Cathomas (tuts blessai), Lucas Seiler, Aurelio Carigiet, Livio Lozza, Geo Cauzza, Andri Carigiet e Claudio Bundi (absents ni serrai).

En in giug plitost lungurus cun fetg bia fouls ed ina equipa da casa che ha naven dalla biala entschatta giu nuot auter en mira che d’incassar aschi paucs gols sco pusseivel, ha Schluein Glion recaltgau treis ulteriurs puncts. Quei denton senza brigliar e cun schar crer in adversari plitost mediocher entochen bunamein ella 70avla minuta da forsa aunc tuttina recaltgar in punct. Sco adina a Flums ei il giug staus fetg cumbattius ed ils indigens ein seriscudi naven dall’entschatta cun peis e mauns per buca vegnir sut la rodas. Quei ei era reussiu ad els nuot’aschi mal. Auter ch’in gol da Lars Caduff cun in siet cun il pei seniester el cantun bass naven dalla lingia da sedisch meters ha l’equipa da casa buca stuiu incassar. Quei denton plitost muort neglegientschas dils attaccaders da Schluein Glion che pervia lur habilitads. Lars Caduff, Tiziano Vinzens e Rafael Deplazes han numnadamein munchentau fetg bunas caschuns ed aschia buca decidiu il giug gia ell’emprema part. Ed igl ei schizun vegniu aunc meglier per l’equipa da casa. Ella 22avla minuta ha la defensiun da Schluein Glion mirau tier co Valon Aliji ei vegnius survius en ina dallas raras acziuns offensivas silla lingia da sedisch ed ella ha era aunc schau sittar il sulet capavel attaccader senza disturbar el. Siu siet plazzau ha anflau la via ella reit. La secunda mesadad ei aunc stada pli unilaterala. Schluein Glion ha attaccau senza vegnir tier grondas caschuns da marcar, persuenter tier buca meins che 13 corners. Flums ha defendiu cun tgierp ed olma ed aschia teniu ulivs il giug entochen ella 69avla minuta. Lu ha Livio Derungs sittau in culp liber naven dalla vart seniastra sil tgau da Gian Sgier. Il culp cul tgau da tal ha il goli aunc saviu rebatter, encunter il secund siet da Serafin Bundi ha el denton saviu far nuot. L’equipa indigena ei buca stada capavla da reagir, anzi ella davosa minuta ha Ruben Rechenbach aunc deviau in culp liber da Rafael Deplazes ella reit ed aschia procurau pil resultat final. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Flums – Schluein Glion 1:3 (1:1) Banau, Flums. 175 aspectaturs ed aspectaturs. Arbiter: Spasojevic. Gols: 10. Caduff 1:0, 22. Aliji 1:1, 69. Bundi 1:2, 90. Rechenbach 1:3. Flums: Kurath, Novoa, Bartholet, Bless, Divkovic (80. Bilijali), Rinderer (54. Abdiu), Dort (85. Haliti), Obradovic (16. Ipek), Rushiti (54. Jasari), Walser (56. Bösch), Aliji. Schluein Glion: Capaul, Laurin Zala (59. Holderegger), Casutt (78. Coray), Sgier, Pool, Paulin (46. Bundi), Derungs, Vinzens (46. Rechenbach), Lars Zala, Caduff, Deplazes. Remarcas: Cartas melnas: 27. Ipek (reclamar), 38. Divkovic (foul), 52. Aliji (reclamar), 68. Abdiu (foul). Schluein Glion senza Afzali, Aron e Mattia Büchler (blessai), D‘Atria (serraus) e Bearth (absents). 21. siet ella traversa Schluein Glion (Caduff). Corners: 3:11.

Suenter l’avertura dil Spazi Spescha en anteriuras localitads dalla fabrica da ponn a Trun cun ovras tardivas da Matias Spescha avon in onn, suonda ussa in’exposiziun d’ovras d’Esther Mathis en cumbinaziun cun ovras da Matias Spescha. La vernissascha ei questa sonda. Sco quei che Trun Cultura scriva en ina communicaziun als mieds da massa, plaidan las ovras da Matias Spescha e d’Esther Mathis (39) in lungatg semegliont. «Medialmein s’expriman els a moda differenta: Spescha primarmein entras pictura, sculptura e grafica, Mathis cun installaziuns, ovras en moviment e video. Ell’exposiziun Espaces Imaginaires s’entaupan construcziuns dil spazi da Matias Spescha dils onns 1980 cun installaziuns el liug dad alumini d’Esther Mathis. Quellas ovras ha ella concepiu specialmein pil Spazi.» Esther Mathis ei carschida si a Winterthur. Ella ha studiau 2007 alla School of Visual Arts a New York e ha terminau il bachelor en fotografia igl onn 2008 agl Instituto Europeo di Design a Milaun. Il Master of Fine Arts ha ella absolviu 2015 alla Scola aulta d’art a Turitg nua ch’ella lavura era dapresent. Leu eis ella engaschada vid il tema «Direger glisch», ina cooperaziun cull’Universitad d’art a Linz. Ella viva e lavura a Turitg. (cdm/fmr) La vernissascha dall’exposiziun ei sonda, ils 11 da matg 2024 dallas 14.00 entochen las 17.00.

Il cussegl d’administraziun da Sedrun Mustér Turissem ha eligiu Nicole Weber sco nova meinafatschenta. Ella surpren sia nov’incumbensa l’entschatta fenadur 2024. Sco quei ch’il cussegl d’administraziun da Sedrun Mustér Turissem (SMT) scriva en ina communicaziun als mieds da massa, surpren la nova meinafatschenta Nicole Weber l’incumbensa ch’ei vegnida exequida il davos temps interimisticamein da treis persunas. La menadra dil team Flavia Berther, ed il responsabel pil marketing Pascal Schär han garantiu quella en collaboraziun cul president dil cussegl d’administraziun Silvio Schmid. Nicole Weber disponsa d’ina vasta experientscha en sia funcziun d’entochen ussa tier la Casa da traffic svizra a Lucerna. Tenor Sedrun Mustér Turissem eis ella stada engaschada leu ils davos otg onns en differentas funcziuns. Il davos eis ella stada menadra dil survetsch pils visitaders. En sia funcziun tier SMT eis ella engaschada ella strategia da svilup d’Adermatt Sedrun Mustér. El focus stat il survetsch da prestaziuns e la purschida. Aschia vegn ella ad optimar il survetsch ed il program pils hosps, sco era planisar e realisar events. En quei connex duei la nova strategia communabla cun ils partenaris ella destinaziun vegnir persequitada. Sco SMT scriva medemamein ella communicaziun allas medias, siara il quen da fatschenta 2023 dall’organisaziun cun in gudogn da biebein 25 500 francs. Annette Meyer ei vegnida reeligida da niev el cussegl d’administraziun. Ella remplazza Dany Gygli. (cdm/fmr) Nicole Weber ei nova meinafatschenta da Sedrun Mustér Turissem.

Suenter ch’empremas parts dil hotel Acla da Fontauna a Mustér ein vegnidas spazzadas ils davos meins, han la lavurs da spazzar la part principala dil hotel entschiet. Il gliendisdis endamaun han las zaungas vid la bratscha dallas maschinas grondas scarpau naven empremas parts dil baghetg principal. Sco quei ch’il meinaproject Fredy Ganz ha detg sin damonda dalla FMR, cuozan las lavurs da spazzar la part principala dil hotel rodund tschun jamnas. Silsuenter duein las lavurs vid il baghetg niev che cumpeglia hotel e habitaziuns, entscheiver. Il hotel duei cuntener 197 combras, leutier 61 habitaziuns da vacanzas administradas. Plinavon eregia e venda l’Immo Invest Partner SA 30 habitaziuns secundaras. L’Immo Invest Partner SA ch’ei possessura digl areal cul hotel Acla da Fontauna surlai silsuenter il menaschi dalla hotellaria a Mövenpick, ina da biaras cadeinas da hotel dalla gruppa Accor. La finamira ei d’arver il hotel la fin digl onn 2026. (fmr/hh) Las lavurs da spazzar la part principala dil hotel Acla da Fontauna a Mustér han entschiet il gliendisdis.

Tgei scazis culturals vegnan conservai els museums vaticans? Co ston ins s’imaginar il mintgadi dils Romans en lur marcau principal avon 2000 onns? Daco sesanfla in baghetg alv d’enorma grondezia che semeglia ina maschina da scriver amiez Roma? Quei ein mo entginas damondas che la tiarza classa dil gimnasi claustral da Mustér ha empruau da rispunder duront si’jamna da project interdisciplinara a Roma. Duront ils tschun dis a Roma essan nus navigai tras la historia e sefermai tier differentas staziuns. Alla savida ed allas prestaziuns dils Romans ell’antica han denter auter il Colosseum, il Forum Romanum ed il Pantheon dau ina investa. Ella cripta da San Pietro, la zona sutterrana dalla baselgia monumentala, havein nus astgau celebrar ina messa e silsuenter rimnar impressiuns el baghetg central dalla baselgia catolica. Plinavon ha la classa contemplau las ovras da renum mundial els museums vaticans, aschia per exempel ils frescos da Michelangelo ella Capella Sixtina ni las picturas enconuschentas da Raffael. Sil territori dil pli pign stadi dil mund schai era la caserna dalla guardia papala. Ils anteriurs gimnasiasts a Mustér, Carlo Frey e Marco Broger, han mussau a nus las localitads e raquintau da lur mintgadi sco gardists. Plinavon ei era ina sentupada cul cardinal svizzer a Roma, Kurt Koch, stada sil program. Tier quella occasiun ein las scolaras ed ils scolars denter 14 e 16 onns semussai da lur vart marvigliusa ed han tschentau ina massa damondas concernent sia veta quotidiana e sias lavurs sco responsabel per l’ecumena. Ultra da quei havein nus era visitau las attracziuns turisticas Fontana di Trevi, Piazza Navona, Vittoriano ed aschia vinavon. Spisas deliziusas e bun’atmosfera La rihezia taliana ei plinavon semussada a moda culinara. Schibein pizza, pasta sco era gelati fageva part dils dis a Roma. Ed era il caffè talian intensiv ha enqual scolar e scolara gudiu. Malgrad la dracca dils davos dus dis che ha buca lubiu l’excursiun planisada ad Ostia sper la mar ei l’atmosfera stada buna. La gruppa heterogena ha gudiu siu emprem viadi sco classa egl exteriur: Program divers per l’entira scola Duront l’jamna da focus da primavera han era las ulteriuras classas dil gimnasi giu in program special. Ferton che la 1. classa ha fatg empremas enconuschientschas da programar, stevan ils temas sport e sanadad el center tier la 2. classa. La 4. classa ei vegnida confruntada cullas sfidas da menar ina fatschenta duront l’jamna d’economia. Ed era ils scolars e las scolaras dalla 5. classa han tgunsch giu ina ni l’autra sfida linguistica da surmuntar duront lur dimora da treis jamnas ell’Engheltiara. In tec meins divertents ei il temps staus per la classa da matura ch’ei sepreparada per las clausuras finalas che stattan beingleiti avon porta. Pietro Jacomet, scolast da historia e menader dall’jamna da focus a Roma «La baselgia da sogn Pieder cun siu interiur pompus e cullas differentas statuas da marmel ha specialmein plaschiu a mi.» Luca Maissen, scolar 3G «Igl ei adina interessant d’emprender d’enconuscher in niev marcau e ton pli bi, da parter quels muments culla classa.» Luzia Tschuor, scolara 3G L’jamna da focus ei la tiarza classa dil gimnasi claustral da Mustér stada a Ruma. Silla Piazza San Pietro a Ruma. Scolaras e scolars el Colosseum.

Per l’emprema ga ha il capogruppa dalla 3. ligia, Schaan, spiars questa stagiun in giug. Schluein Glion che ha battiu la latiarna cotschna Flums sa aschia s’avischinar per treis puncts. Trun/Rabius ha spiars ordeifer encunter Bogn Ragaz. El campiunadi dalla 4. ligia han Lumnezia e Surses partiu ils puncts. Els dus davos giugs dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ha Schaan recaltgau sulettamein in punct. Suenter 14 victorias en seria, semuossa pia ina fleivlezia tier la squadra dil Liechtenstein. Las equipas che suondan sils rangs suandonts han saviu reducir lur disavantatg da puncts sil capogruppa. Aschia era Schluein Glion che ha gudignau ordeifer encunter Flums (mira rapport). Mo lu era Sargans e Bogn Ragaz che han tuttina biars, respectiv sulettamein in punct dameins che Schluein Glion. Il cumbat pil secund plaz ha pia entschiet. Suenter haver spiars il giug da casa encunter Sargans ha Trun/Rabius stuiu suttacumber la sonda a Bogn Ragaz. Entochen ella 78avla minuta han ils Sursilvans saviu tener a mistregn ils Songaglies, mo lu han lezs marcau il gol decisiv (mira rapport). Tusaun/Cazas sil secund plaz Grazia alla victoria ordeifer encunter Lai Valbella ha Tusaun/Cazas surpriu il secund plaz ella tabella dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. Igl avantatg sin Lumnezia ch’ei tierz munta dus puncts. Lumnezia ha denton dau in giug pli pauc. Ils Lumnezians han contonschiu in remis la dumengia vargada encunter Surses. Surses ei vinavon quart. Il giug dallas equipas sursilvanas da Schluein Glion encunter Danis-Tavanasa ei vegnius gudignaus dalla squadra dalla Foppa. Els treis giugs dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia cun participaziun sursilvana ha ei dau en tut sulettamein in punct per la Surselva. Rueun ha numnadamein contonschiu in remis encunter Lusitanos de Samedan. Lumnezia ha spiars il giug a casa encunter Sevelen ed Union Trin ha dau forfait encunter Valposchiavo. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Mels 5:1 Bogn Ragaz – Trun/Rabius 2:1 Cuera 97 – Schaan 3:2 Landquart – Triesenberg 5:3 Triesen – Domat 2:0 Flums – Schluein Glion 1:3 1. Schaan 16/43; 2. Schluein Glion 15/31; 3. Sargans 16/31; 4. Bogn Ragaz 16/30; 5. Cuera 97 16/27; 6. Triesenberg 16/23; 7. Landquart 16/23; 8. Triesen 15/20; 9. Mels 16/17; 10. Trun/Rabius 16/16; 11. Domat 16/9; 12. Flums 16/7. 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Tusaun/Cazas 2:4 Lumnezia – Surses Schluein 2:2 Schlarigna – Domat 2:0 Schluein Glion – Danis-Tavanasa 4:1 1. Panaduz 14/32; 2. Tusaun/Cazas 15/25; 3. Lumnezia 14/23; 4. Surses 14/20; 5. Schlarigna 14/16; 6. Schluein Glion 13/14; 7. Domat 15/9; 8. Lai Valbella 13/8; 9. Danis-Tavanasa 14/6. Mladost ha retratg si’equipa. 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Rueun – Lusitanos de Samedan 1:1 Cuera 97 – Bregaglia 1:3 Lumnezia – Sevelen 2:3 Walenstadt – Val Tamina 2:2 Valposchiavo – Union Trin f. 3:0 1. Valposchiavo 5/13; 2. Bregaglia 5/12; 3. Cuera 97 5/10; 4. Val Tamina 4/7; 5. Walenstadt 5/7; 6. Sevelen 5/6; 7. Lusitanos de Samedan 5/6; 8. Union Trin 4/3; 9. Rueun 4/1; 10. Lumnezia 4/0. 5. ligia, gruppa da primavera 1 Sedrun/Mustér – Vaz-sut 3:2 Schlarigna – Landquart 1:2 1. Landquart 4/12; 2. Vaz-sut 4/7; 3. Laax 2/6; 4. Panaduz 4/5; 5. Sedrun/Mustér 3/4; 6. Schlarigna 3/1; 7. Trun/Rabius 3/1; 8. Danis-Tavanasa 3/0. Juniors A2, gruppa 1 Glaruna – Walenstadt 5:0 Bogn Ragaz – Domat 3:3 Cuera 97 – Linth 04 1:3 Panaduz – Grischun Central 3:3 1. Linth 04 5/15; 2. Bogn Ragaz 5/10; 3. Glaruna 4/9; 4. Domat 5/9; 5. Mels 4/7; 6. Grischun Central 5/5; 7. Panaduz 5/5; 8. Cuera 97 5/3; 9. Walenstadt 5/1; 10. Schwanden 3/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Buchs – Surselva 1:3 Rheintal – Grischun Central 4:2 Mels – Heiden 2:4 Cuera 97 – Sargans 6:3 1. Rheintal 5/12; 2. Heiden 4/9; 3. Surselva 4/9; 4. Montlingen 5/9; 5. Cuera 97 3/7; 6. Staad 5/6; 7. Mels 5/6; 8. Sargans 5/6, 9. Buchs 5/1; 10. Grischun Central 3/0. Juniors B1, gruppa 1 Landquart – Bogn Ragaz 6:0 Valposchiavo – Orion Cuera 3:0 Vaz-sut – Domat 2:1 1. Vaz-sut 3/9; 2. Landquart 4/9; 3. Orion Cuera 4/6; 4. Valposchiavo 4/6; 5. Domat 5/6; 6. Schlarigna 3/3; 7. Bogn Ragaz 3/3; 8. Surselva 2/0. Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 0:2 Triesen – Grischun Central 4:1 1. Balzers 3/9; 2. Triesen 4/9; 3. Cuera 97 4/9; 4. Lusitanos de Samedan 3/4; 5. Tavau 1/1; 6. Surselva 2/0; 7. Panaduz 2/0; 8. Grischun Central 3/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Brühl – Cuera 97 a 2:3 Rorschacherberg – Mels 1:1 Surselva – Glarnerland 4:0 Cuera 97 b – Montlingen 4:1 Sargans – Balzers 3:3 1. Cuera 97 a 5/15; 2. Cuera 97 b 5/11; 3. Mels 5/10; 4. Rorschacherberg 5/8; 5. Sargans 5/8; 6. Balzers 5/7; 7. Montlingen 5/6; 8. Surselva 5/3; 9. Glarnerland 5/3; 10. Brühl 5/0. Juniors C1, gruppa 1 Sevelen – Landquart 3:6 Schlarigna – Valposchiavo 5:0 Domat – Sargans 1:1 1. Cuera 97 5/13; 2. Schlarigna 5/9; 3. Grischun Central 4/8; 4. Buchs 3/6; 5. Tavau 4/5; 6. Domat 3/4; 7. Landquart 4/3 8. Valposchiavo 3/2; 9. Sargans 4/2; 10. Sevelen 3/0. Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Panaduz 2:3 Landquart – Domat 1:9 Tavau – Grischun Central 7:1 Cuera 97 – Bogn Ragaz 1:3 1. Domat 4/10; 2. Vaz-sut 4/9; 3. Panaduz 3/6; 4. Bogn Ragaz 3/4; 5. Landquart 4/4; 6. Grischun Central 4/3; 7. Tavau e Cuera 97 4/3. Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Domat 0:4 Schlarigna – Balzers 1:1 Grischun Central – Valposchiavo 5:3 Cuera 97 – Vaz-sut 3:3 1. Balzers 4/10; 2. Grischun Central 3/9; 3. Schlarigna 4/7; 4. Domat 4/6; 5. Cuera 97 2/4; 6. Vaz-sut 3/4; 7. Valposchiavo 3/0; 8. Landquart 3/0; 9. Surselva 4/0. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Surselva b 4:5 Surselva c – Vaz-sut 3:5 Grischun Central – Landquart 1:5 Domat – Cuera 97 2:12 1. Vaz-sut 4/12; 2. Landquart 3/9; 3. Surselva b 3/6; 4. Cuera 97 4/6; 5. Domat 3/4; 6. Surselva c 3/1; 7. Panaduz 2/0; 8. Grischun Central 4/0. Juniors D2, gruppa 2 Landquart – Panaduz 7:1 Cuera 97 – Tavau 3:5 Orion Cuera – Domat 2:5 1. Landquart 6/15; 2. Domat 4/12; 3. Bogn Ragaz 4/6; 4. Grischun Central c 4/6; 5. Cuera 97 5/6; 6. Orion Cuera 3/3; 7. Tavau 3/3; 8. Grischun Central b 2/0; 9. Panaduz 3/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Uzwil 2:2 Bühler – Tusaun/Cazas 4:1 Au-Berneck – Rapperswil-Jona 0:6 Cuera 97 – Romanshorn 0:0 Domat – Toggenburg 0:3 1. Romanshorn 15/33; 2. Toggenburg 13/32; 3. Bühler 14/30; 4. Tusaun/Cazas 14/23; 5. Frauenfeld 14/21; 6. Triesen 15/20; 7. Uzwil 14/17; 8. Cuera 97 15/13; 9. Domat 13/12; 10. Rapperswil-Jona 15/12; 11. Au-Berneck 14/6. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Werdenberg 1:2 Surselva – Schlarigna 6:1 Tusaun/Cazas – Triesen 3:1 Vaz-sut-Cuera – Ruggell 7:0 1. Vaz-sut-Cuera 11/30; 2. Werdenberg 11/29; 3. Surselva 11/25; 4. Mels 11/16; 5. Tusaun/Cazas 11/13; 6. Ruggell 11/7; 7. Triesen 11/6; 8. Schlarigna 11/3. Junioras FF15 1, gruppa 1 Werdenberg – Uznach 3:0 Ruggell – Surselva 1:1 1. Surselva 4/10; 2. Werdenberg 4/7; 3. Uznach 4/6; 4. Ruggell 4/5; 5. Cuera 97 4/0.

Ils emprems meins digl onn 2024 van ell’historia sco fetg migeivels. Il fevrer seigi aunc maina staus aschi migeivels sco uonn, dian ils meteorologs da SRF. Ils aviuls han apparentamein negins problems cun primaveras tumprivas Els adatteschan lur lavur per far pil mèl alla situaziun meteorologica. Dapli difficultads da surviver han ils aviuls cun malauras anetgas e cun pesticids. Il matg ed il zercladur train las apiculturas ed ils apiculturs per ordinari empremas conclusiuns dalla stagiun da mèl d’aviuls actuala. Igl apicultur ed elevatur d’aviuls Andreas Pfister da Glion discuora d’ina primavera fetg tumpriva uonn. Tenor sias observaziuns d’entochen dacheu vegni il clima migeivel da questa primavera ad haver neginas consequenzas negativas per la raccolta da mèl d’aviuls. «Ils pievels d’aviuls en Surselva s’adatteschan generalmein alla vegeta­ziun. Sche la natira sededesta ed en­tscheiva a sesvilupar fetg baul, lu sededestan era ils aviuls fetg baul.» Sco An­dreas Pfister di, seregheglien ils pievels d’aviuls tenor la lunghezia dil di e la glisch e tenor las temperaturas. Aschi gleiti ch’ei vegni pli cauld entscheivi la regina a metter ovs e lu detti ei cuvi. Igl apicultur ei il manager dils pievels Sch’ei detti primaveras sco quella d’uonn lu stoppi igl apicultur esser fetg presents egl ualer. El stoppi observar e tut tenor reagar cul nutriment, di Andreas Pfister. «En mia carriera d’apicultur da 20 onns hai aunc strusch dau ina primavera aschi tumpriva sco quella da 2024. Uonn eisi stau indispensabel da controllar ch’ils pievels hagien avunda nutriment. Sch’ils aviuls piteschan fom l’entschatta digl onn, lu piteschan els igl entir onn.» Ella situaziun normala nutreschi igl apicultur ses pievels igl atun, di Andreas Pfister. E quei duessi tonscher tochen la primavera. «Mo sch’ei vegn fetg baul primavera e pli migeivel lu entscheiva la regina automaticamein a metter ovs.» E gest quei mument seigi igl apicultur sco manager dils pievels dumandaus d’observar ed agir. «Quei ch’ins sto dir ei che primaveras tumprivas cun aultas temperaturas promovan malsognas d’aviuls contagiusas. Ina da quellas ei la Varroa.» Ils aviuls scauldan sin 35 grads D’ina dinamica extraordinaria tier ils pievels d’aviuls discuora era l’apicultura Sarah Grossenbacher che dat cuors d’apicultura en Svizra e che lavura actualmein era sco redactura dalla revista d’aviuls svizra «Schweizerische Bienen Zeitung». Ils pievels d’aviuls regleschien sezs la temperatura egl ualer, di Sarah Grossenbacher. La temperatura normala en ina maseina munti a 20 grads. «Aschi gleiti ch’ei dat denton cuvi en ina maseina, scauldan ils aviuls la temperatura en­tochen sin 35 grads.» Malgrad ch’ils aviuls seigien animals perseveronts vegnessien els maina da tener quella temperatura duront in’entira perioda da ferda­glias. «Perquei interrumpa la regina da metter ovs cura ch’igl ei freid. E sco ch’ei vegn puspei pli migeivel cuntinuescha ella cul process da far cuvi.» La qualitad dil mèl d’aviuls resta buna «Jeu quentel cun ina buna stagiun da mèl d’aviuls», di igl apicultur sursilvan Andreas Pfister en discuors cun la FMR. «La primavera tumpriva gioga negina rolla per la qualitad dil mèl d’aviuls.» Il problem seigi plitost quel dalla fluriziun anetga ch’ils aviuls seigien aunc buca pinai per ir a raccoltar. Ed in grond problem seigien las capriolas anetgas dall’aura cun draccas e garniala che fetschien empaglia la fluriziun. Uonn hagi ins denton ina situaziun normala en Surselva, constatescha Andreas Pfister. «Quei ch’jeu sai confirmar ei ch’ils aviuls han gia ussa purtau en bia mèl. Ils buns pievels han gia empleniu lur spazi cun mèl. Decisiva ei denton l’aura dallas proximas jamnas entochen la fin da zercladur.» Munconza da flurs ed il diever da pesticids Sarah Grossenbacher ch’ei sespecialisada sin la veta dils aviuls prognostichescha che las populaziuns d’aviuls che produceschan mèl en Svizra vegnien buc a tschessar en consequenza dalla midada dil clima. Ella ha confirmau ils plaids digl apicultur Andreas Pfister: Il problem dalla midada dil clima seigien las extremitads dall’aura che sappien far empaglia entiras populaziuns d’aviuls. «Sper la midada dil clima havein nus denton auters prighels che pertuccan nos aviuls. Quei ei la munconza d’ignivs per aviuls selvadis e la munconza da flurs. Ed in ulteriur problem ein ils pe­sticids applicai ell’agricultura», aschia Sarah Grossenbacher. 120 000 kilometers per 500 grams mèl d’aviuls En Svizra datti 17 500 apiculturas ed apiculturs che disponan da 165 000 pievels d’aviuls. In pievel d’aviuls dumbra denter 10 000 e 40 000 ­aviuls. Ord ina maseina sa vegnir raccoltau denter 20 e 30 kilos mèl d’aviuls. In aviul da stad viva circa 35 dis e la veta d’in aviul d’unviern cuoza entochen nov meins. In sulet aviul producescha ella media la quantitad da mèl d’aviuls dad in tschadun da café. Per ina cuppa mèl da 500 grams sgolan ils aviuls 120 000 kilometers. (fmr/mg) Ils aviuls s’adatteschan al clima Ils aviuls dil Grischun han surviviu bein la primavera tumpriva 2024. Per la specialista d’apicultura Sarah Grossenbacher e pigl apicultur sursilvan Andreas Pfister ha la midada dil clima neginas consequenzas directas pils aviuls e lur lavur da raccoltar mèl d’aviuls. Ils avius s’adatteschien al clima, di Sarah Grossenbacher. E tuttina detti ei adversaris dils aviuls, sche la primavera vegni pli baul che usitau. In seigi la malsogna da tgariels d’aviuls Varroa che sappi eliminar entirs pievels d’aviuls ed in ulteriur prighel ein tenor ils dus apiculturs las capriolas dall’aura cun draccas e garniala. Sco quei che Andreas Pfister ha detg en discuors cun la FMR, quenti el denton ch’ils apiculturs sursilvans hagien ina buna raccolta da mèl d’aviuls uonn. (fmr/mg) Er ina primavera tumpriva cun temperaturas aultas sa purtar ina buna raccolta da mèl d’aviuls.

Las branschas da construcziun ein confruntadas actualmein cun ina munconza da persunal. Quei conferma Claudio Cadruvi da Glion. Sco il president nievelegiu dils interprendiders d’electro dil Grischun declara ell’intervesta culla FMR, s’audan ils montaders ed installaturs denton tiels impurtonts mistregners dil futur. Claudio Cadruvi (63), carschius si a Ruschein e sesents a Glion, ha entschiet sia carriera professiunala sco emprendist d’electro. Naven da 1985 ha el menau l’atgna fatschenta ch’il bab haveva fundau. Per l’associaziun dils interprendiders d’electro dil Grischun eis el staus 25 onns expert dils examens dils emprendists. Suenter ch’el era staus 12 onns en suprastonza ha giu da surprender avon in onn, sco vicepresident, il tgamun dall’associaziun EIT.graubünden. Alla dieta annuala ch’ei stada dacuort a Valbella, ha la radunonza generala elegiu el dacuort sco president. Claudio Cadruvi meina EIT.graubünden ensemen culs suprastonts Rino Caminada da Razén e Diego Kocher da Trimmis. Las fatschentas d’electro ein, sco autras branschas da construcziun, surcargadas cun lavur. La munconza da persunal ei actualmein il problem principal. Sia passiun ei la scolaziun, a quella ha el dau peis dapi ch’el ei interprendider. La radunonza generala dils electricists grischuns ha elegiu Vus dacuort sco niev parsura. Tgeina ei la sfida pli gronda per Vossa branscha? La munconza da persunal ei segir ina dallas grondas sfidas. Quei ei il cass en tuts secturs dalla branscha da construcziun. Dapertut tiels mistergners maunca la glieud. Cun in’acziun nova empruein nus da contonscher la giuventetgna, per quei intent lantschein nus ina vasta campagna. Nus stuein mussar con attractivs che nos mistregns d’electro ein, quel digl installatur, dil montader, dil dessignader, planisader ed informaticher da baghetgs. En quels lavuran secapescha buca mo umens, era dunnas. Co quinteis Vus da contonscher la glieud, da svegliar gl’interess e da motivar la giuventetgna per quels mistregns? Inagada empruein nus d’informar schi plausibel sco pusseivel ch’igl ei il mistregn che ha in immens avegnir. Quel vegn mai a murir ora, pertgei senza electricitad va nuot pli. Igl ei era in immens interessant. Nossa branscha porscha enorm biaras pusseivladads, naven dallas lavurs manualas ch’il montader fa, tier gl’installatur che pretenda scola secundara, tochen tier gl’informaticher cun pretensius fetg aultas. Dapertut dat ei pusseivladads da sesviluppar e d’avanzar. Nus purschein mistregns cun in grond avegnir. La nova scola d’informatica ch’ins ha fundau a Glion e Cuera pren denton naven a Vossa branscha glieud che s’udess en quels mistregns. Co veseis Vus quei? Il president dils electricists grischuns, Claudio Cadruvi, habitescha a Glion. Ei constat che l’informatica ei momentan fetg tschercada tiels giuvenils. Jeu fetsch part d’ina gruppa da lavur che ha la finamira da perschuader ch’ins savess contonscher la finamira cun ir la via pratica. Dacuort ha in exponent dalla scolaziun d’informatica confirmau a mi ch’ei detti paucas clamadas schi segiras ed attractivas sco quellas da nossa branscha. El ei sez informaticher ed ha manegiau ch’ei drovi en zacons onns buca pli siu mistregn. Demai che l’intelligenza artificiala vegni a far la lavur ch’el fetschi. Dess ei insumma avunda plazzas da scolaziun en Vossa branscha, priu il cass ch’ei dess tuttenina in boom da glieud interessada? Fatschentas ha ei avunda, gliez ei negin problem. Dapi 38 onns constateschel jeu sco interprendider ch’ei va si e giu cugl interess per nos mistregns. Momentan essan nus puspei giudem. Ei vegn a cuzzar zacons onns entochen ch’igl interess crescha puspei. In fatg ei che mintga singula fatschenta savess duvrar luvrers. Eis ei forsa ina damonda dalla paga, gudogn’ins memia pauc sch’ins lavura ella branscha d’electro? Na, tuttavia buca. La paga minimala suenter gl’emprendissadi ei attractiva, nus purschein 5000 francs suenter in onn ella pratica. Ina persuna che sescolescha e seperfecziunescha, per exempel sco menader da team, expert da segirtad ni menader da projects, gudogna buca dameins cun 25 ni 26 onns ch’ina persuna che ha studegiau. Las pusseivladads da sesviluppar ed avanzar ein lu aunc adina buca finidas. Nossa branscha ha fatg fetg bia da migliurar ed optimar las cundiziuns e las pagas. 80 tochen 90 emprendists fineschan uonn la scolaziun en Vossa branscha. Quels survegnan il cussegl da sescolar vinavon. Bandunan aschia buca memia biars la pratica e van en direcziun teoria? Ei constat ch’els dueien seperfecziunar, quei ei essenzial. Ils davos onns havein nus denton era sentiu ina cuntertendenza: biars vulan era luvrar. Forsa ha era il temps da corona dau in stausch aschia ch’ils giuvens ein vegni pertscharts che la scolaziun teoretica sa era serrar en e limitar. Nossa branscha ha fatg bia ils davos onns da porscher scolaziuns e cuors sper la lavur. Vossa branscha lavura per la digitalisaziun e l’automatisaziun. Tgei influenza pudess l’intelligenza artificiala (IA) haver a media ni liunga vesta per las persunas che lavuran en quella? Perinagada buca ina influenza negativa, gliez sai jeu gir. La planisaziun drova ei, ed era il mistergner cumpetent sil baghetg, quel che installescha ni programescha sistems da glisch, da segirtad, ni collavura cugl installatur sanitar, per ventilaziuns ni scaldaments. Sch’ei dat in disturbi san ins buca clamar l’IA ni il roboter. Ei drova vinavon glieud cumpetenta che peina e repara ils sistems. Il mument ch’ei ha buca electricitad, funcziuna gnanc l’IA pli. La cundiziun principala ch’in giuvenil, seigi lu feminin ni masculin, drova en Vossa branscha, ei bein la matematica, ni buc? D’ina vart ei quei aschia. Pil mistregn da basa, il montader d’electro, sto el veser la lavur e la veglia da tschappar en. Quei ei la premissa principala. D’avantatg eis ei sch’il montader ha era il patertgar matematic. Igl ei clar che las funcziuns ein dependentas d’in patertgar logic e buca d’in creativ. In montader sa avanzar sch’el ei habels e capavels. Center da scolaziun BBZE Sco vicepresident dall’associaziun EIT.graubünden ha Claudio Cadruvi menau duront nov onns il center da scolaziun dalla branscha d’electro. Dapi 2007 eis ei center da scolaziun general BBZE (Berufsbildungs-Zentrum Elektro). Denter 300 e 350 emprendists ed emprendistas absolvan mintg’onn a Cuera ils cuors intensivs da treis jamnas ordeifer il menaschi, enconuschents dapi 2004 sco üK (überbetriebliche Kurse). Dapi 1979 meinan ils interprendiders d’electro dil Grischun quei center da scolaziun al Seilerbahnweg, denter Welschdörfli e staziun dalla pendiculara Cuera-Brambrüesch. Ils cuors annuals dueien introducir ils emprendists el mistregn. Ils cuors üK ein obligatorics e fan part digl emprendissadi specific. Gest actualmein absolvan rodund 85 giuvnas e giuvens gl’examen final. Vitier ils cuors ordeifer il menaschi d’emprendissadi porscha quel era perfecziunaments e moduls els secturs tecnica, calculaziun, finanzas, economia e dretg. L’associaziun EIT.swiss L’associaziun EIT.graubünden ei ina dallas 19 secziuns regiunalas dalla EIT.swiss. Igl ei la naziunala dils patruns dalla branscha d’electro ed includa actualmein circa 1850 firmas commembras cun ina summa da paga da 2,3 milliardas francs e rodund 40'000 emploiadas ed emploiai. EIT.swiss e sias secziuns representa ils interess dalla branscha enviers politica, partenaris socials, economia e societad. Conform als statuts ei l’associaziun responsabla d’organisar, concepir e sviluppar la scolaziun dil persunal. Ad EIT.graubünden ein varga 95 % da tuttas 100 interpresas d’electro, telematica ed installaziuns associadas. Ellas s’engaschan pils interess da lur branscha, da mantener e promover l’independenza, scolaziun e perfecziunament, sco era il standard da qualitad.

Dacuort ha l’interpresa ecco jäger da Bogn Ragaz aviert datier dalla staziun Valendau-Sagogn in menaschi d’agroturissem. Per contonscher l’acla da Bargaus, cun puoz da pescar, legums ed ustria, ston ins ir a pei sur il Rein e la Val Mulin. Las aclas da Bargaus, sin territori da Sagogn, ein idillicas e zuppadas giudem la Val Mulin. Nua ch’igl ual sbucca el Rein, datier dalla staziun da Valendau-Sagogn, dat ei dapi cuort in menaschi agroturistic. Igl ei il project dalla famiglia Gschwend da Laax. Igl onn 2016 ha il fegl Philipp Gschwend surpriu la gestiun operativa dall’interpresa ecco-jäger Früchte und Gemüse AG. La sedia da quella ei a Bogn Ragaz. In’oasa da 17'560 m2 Gl'anteriur clavau dall'acla Bargaus ha survegniu ina nova funcziun. La famiglia Gschwend ei da casa a Laax. Il bab Franz ei president communal leu, en cuort entscheiva el sia quarta perioda d’uffeci. Cun Sagogn eis el colligiaus dapi varga 40 onns, e quei cunzun pervia da Bargaus. L’entschatta dils onns otgonta haveva Gieri Darms permiert engaschau per ses menaschi in horticultur per las culturas da farbuns e sparglas. Ina aulta seiv schurmegia dapi lu quellas dalla selvaschina. Gl’onn 2007 ha la famiglia Gschwend-Casutt cumprau la fatschenta, oz ei Franz Gschwend president dil cussegl d’administraziun dalla ecco-jäger. Cun rodund 30 camiunettas furnescha quella gi per gi a varga ad ina vasta clientella in sortiment da products frestgs. Sper fretgs e legums era latgiras e vivonda schelada, denter auter era pèschs. Igl onn 2016 ha Franz Gschwend instradau il project da Bargaus. Sia visiun era ei stau da trer a néz la parcella da rodund 17'560 m2 per in menaschi agroturistic cun clavau e tegia, las culturas el claus ed in laghet da pescar spel Rein. Otg onns pli tard ei quella visiun realisada. Cul tren, velo ni a pei Il menaschi agroturistic cugl areal circumdont. Sco quei che Franz Gschwend haveva puntuau il 2017 alla FMR, duei la purschida esser ina plivalur per la cuntrada e sedrizzar ad indigens e hosps. Ils 19 d’avrel 2024 ei il menaschi niev s’aviarts. Pervia dalla macort’aura e la ferdaglia ein las frequenzas dall’entschatta apparentamein buca stadas grondas. Ussa denton scuviera pli e pli bia glieud l’oasa ella Ruinaulta. In laghet da pescar sez litgivas e da consumar quellas ell’ustria envidan da star pacific. Tgi che vul visitar gl’agroturissem da Bargaus fa il meglier da prender il tren tochen la staziun Valendau-Sagogn. Da leu contonsch’ins gl’areal sur la punt dil Rein ed il piogn sur la Val Mulin. La senda meina sper la centrala Bargaus da Flims Electric ora e siado sil plaun da Bargaus. Il velo sco mied da transport ei l’alternativa tiel tren.

Il dialog intercultural ei necessaris ed impurtonts. El porscha in grond survetsch als carstgauns per saver viver en pasch. Malgrad discuors e discussiuns sai dar tensiuns e conflicts. En quei connex lessel menziunar la situaziun el Niger ell’Africa. Leu vulan indigens buca surprender posiziuns da responsabladad ell’economia. Entras quei vegnan posts impurtonts occupai dad immigrants. Quei fatg caschuna tensiuns denter indigens ed immigrants. Biaras tiaras vegnan confruntadas cun pliras culturas che pon caschunar grondas dispetas e tensiuns. Cura ch’ei va en quels conflicts buca mo per differenzas culturalas, mobein era per conflicts religius, fineschan quellas dispetas savens en uiaras. Discussiuns denter persunas dalla medema cultura e dalla medema religiun ein segir pli semplas che discussiuns cun persunas dad in’autra religiun. Mo quei che pertucca la religiun dat ei per part fatgs plitost culturals che religius che caschunan tensiuns. In exempel ei l’interpretaziun da cudischs religius che san schizun esser in motiv per uiaras politicas. Bugen seregordel jeu vid mias experientschas duront miu temps da lavur. Tier las sesidas internaziunalas, che havevan liug mintg’onn, serimnavan magari delegadas e delegai da 26 differentas tiaras entourn la meisa rodunda. Per mei era ei dètg interessant da vegnir en contact cun pliras naziuns, differents lungatgs ed enconuscher lur ponderaziuns. Quei ch’ei dau a mi ualti spert en egl era il fatg, co entginas collegas e collegs mavan entuorn cul temps. Pia, co els interpretavan la punctualitad. Quels dall’America dil Sid schevan bugen spitgar nus. Ferton che nus Svizzers sco era nos vischins, ils Tudestgs ed ils Austriacs, eran adina fetg punctuals. Quei curdava veramein si. Segir eis ei stau in avantatg che negins representants dall’Africa prendevan part da nossas reuniuns, schiglioc fuss ei forsa iu aunc pli ditg avon che nus havessen saviu entscheiver. In proverbi di «Nus Svizzers havein inventau las uras – mo ils Africans il temps». Ussa giavischel jeu per la fiasta dil di dalla mumma bia temps allas mummas per festivar, discussiunar e parter lur temps ensemen cun lur cars el ravugl dalla famiglia. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi blers onns tar l’organisaziun Kirche in Not, in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitads sin l’entir mund. Dapi il 2019 è ella responsabla per la Svizra taliana. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta»

Sur Anceinza e la proxima fin d’jamna vegn dau ballapei, era sillas plazzas sursilvanas. Il hit dalla runda ei la scuntrada da 3. ligia da Schluein Glion encunter il capogruppa Schaan. La 17avla runda dil campiunadi da ballapei regiunal savess purtar la decisiun finala el cumbat pigl emprem plaz dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Schaan che ha 43 puncts sin siu conto ei hosp da Schluein Glion, il secund dalla tabella cun 31 punct. L’equipa dalla Foppa ha denton dau in giug pli pauc, aschia che la differenza da puncts effectiva munta nov puncts. Gudogna Schaan quei giug, lu ei l’equipa dil Liechtenstein ton sco segir ella 2. ligia regiunala igl onn vegnent. Igl atun vargau ha Schluein Glion spiars il giug ordeifer encunter Schaan cun 0:3. Els davos dus giugs ha Schaan denton recaltgau sulettamein in punct. Trun/Rabius encunter Landquart Trun/Rabius retscheiva dumengia suentermiezdi a Pustget l’equipa da Landquart. Landquart ha mussau bunas prestaziuns els davos giugs, battend Schluein Glion e Triesenberg. Suenter duas terradas en seria spetgan ils aspectaturs a Trun probablamein ina reacziun da lur equipa. Suenter l’aulta terrada a casa encunter Schluein Glion ha Trun/Rabius mussau bunas prestaziuns, aschia ch’in success encunter Landquart ei bein pusseivels. Landquart ha siat puncts dapli sil conto che Trun/Rabius. Final dil Cup grischun dallas dunnas a Cuera Domat – Tusaun/Cazas giev. 13.30 Final dil Cup grischun dils umens a Cuera Cuera 97 – Trun/Rabius giev. 16.00 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Triesen mes. 20.00 Domat – Flums so. 17.00 Triesenberg – Triesen so. 17.00 Mels – Bogn Ragaz so. 17.00 Schluein Glion – Schaan so. 18.00 Trun/Rabius – Landquart du. 15.00 Sargans – Cuera 97 du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Surses mes. 20.15 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Union Trin – Rueun mes. 19.30 Val Tamina – Lumnezia mes. 20.00 5. ligia, gruppa da primavera 1 Trun/Rabius – Laax mes. 20.30 Danis-Tavanasa – Schlarigna so. 19.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central so. 13.00 Juniors B1, gruppa 1 Panaduz – Surselva mes. 18.30 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart mes. 15.00 Surselva – Grischun Central Schluein so. 13.30 Domat – Cuera 97 so. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Surselva b – Domat Trun so. 16.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Bühler – Toggenburg giev. 17.00 Frauenfeld – Rapperswil-Jona so. 18.00 Tusaun/Cazas – Cuera 97 so. 19.15 Romanshorn – Domat so. 19.15 Toggenburg – Triesen du. 11.30

Questa stad ei da veser el restaurant da muntogna a Caischavedra a Mustér l’exposiziun «Da l’autra vart dalla barriera». Quella muossa fotografias dalla fotografa Sara Testoni davart il survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. Treis unviarns ha Sara Testoni che habitescha ella Val Blenio persequitau las lavurs dil survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. Ella ha fatg quei cun sia camera. Il resultat da quei engaschament el temps liber ei ina revista da fotografias. Ina part da quellas fotografias ha ella nezegiau per formar in’exposiziun ch’ei stada da veser dapi la primavera 2023 en plirs loghens sisum la Surselva e la Val Blenio. Las rodund 20 fotografias en format grond vegnan accumpignadas da tablas cun legendas. Quellas declaran per romontsch, talian e tudestg quell’interessanta historia davart il survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. Entochen la fin d’october ei quella revista cun fotografias exponida el restaurant da muntogna a Caischavedra a Mustér. Il restaurant ei contonschibels cun pendiculara ni a pei. Igl unviern 2000/01 ei il Pass Lucmagn staus aviarts l’emprema ga duront igl unviern. Dapi lu ha ei dau unviarns cun bia, mo era pauca neiv, cun glatsch, lavinas, vent e cuflaus. Ils responsabels pil survetsch d’unviern – engaschai dalla Pro Lucmagn, l’organisaziun responsabla persuenter mintgamai digl emprem da november entochen la fin d’avrel – han rimnau experientschas en quei quart tschentaner. La revista da fotografias da Sara Testoni retegn quella lavur. Ella ha accumpignau ils dus responsabels pil survetsch d’unviern Otti Flepp da Mustér e Filippo Genucchi da Castro e ha astgau mirar ad els sur lur schuiala. Il resultat dalla lavur ein fotografias fascinontas ed impressiuns. (fmr/hh) Ina dallas fotos dalla revista «Da l’autra vart dalla barriera» ch’ei da veser entochen la fin d’october 2024 el restaurant da muntogna da Caischavedra a Mustér.

La Fundaziun Puntreis sa festivar uonn il giubileum da 10 onns. Quei fa ella sonda, ils 25 da matg 2024. Per la FMR tila il president dalla fundaziun, Christoph Berger, bilanza da quei emprem decenni d’existenza d’ina impurtonta instituziun per las treis vischnauncas da Mustér, Tujetsch e Medel. El constatescha: «La fuorma d’ina fundaziun sco purtadra d’ina societad acziunara ei secumprovada.» Ton finanzialmein sco persunalmein stat Puntreis bein. Per quei motiv ei ina participaziun alla Reit da sanadad Surselva lu era negin tema il mument. La historia dallas casas da paupers, vegls e tgira dallas treis vischnauncas ei liunga ed interessanta enina. Mustér, Tujetsch e Medel possedevan tuttas ina tala instituziun pli baul. A Mustér entscheiva la historia dalla casa da vegls ed attempai igl onn 1852 culla fundaziun dalla «Casa pauperila». Quella era vegnida scaffida per esser il da casa per affons illegitims ed orfans, glieud veglia ed attempada, paupers ed impedi, persunas malsaunas e cun basegns da tgira ni era pensiunaris. Engrondiu e modernisau Sin fundament dallas directivas dil cantun ein las casas da vegls – sco ellas vegnevan numnadas pli baul – sesviluppadas ils davos decennis spirontamein a casas da tgira. La fin finala ha ei lu era dau ina reuniun da quellas da Sursassiala en fuorma d’ina suletta casa a Mustér. Igl atun 2009 han las vischnauncas da Mustér, Tujetsch e Medel acceptau ina cunvegnientscha da cooperaziun per ina tgira staziunara e parzial-stagiunara, sco era per la tgira da pazients a liunga vesta e persunas attempadas. La fin october 2009 ha la Fundaziun Casa da tgira Sursassiala allura decidiu d’engrondir la casa existenta a Mustér e da porscher leu igl avegnir 55 letgs da tgira. 1951 era la Casa sogn Gions vegnida erigida e 1994/95 engrondida sco Casa da tgira Sursassiala. Suenter che la casa nova Puntreis ei vegnida en funcziun, ein las casas da vegls e da tgira Tgasa Sontgaclau a Curaglia e Tgesa s. Vigeli a Sedrun vegnidas serradas. Nova structura Parallelmein culla construcziun dalla casa da tgira ein las vischnauncas sefatschentadas intensivamein dalla fuorma futura dil purtader. «Las vischnauncas han lu scaffiu ina fundaziun sco purtadra e lezza ha fundau ina societad acziunara pil menaschi operativ. Oz constatein nus che las vischnauncas han eligiu persuenter ina fetg buna fuorma. Ella ei secumprovada cumpleinamein», di Christoph Berger che presidiescha la Fundaziun Puntreis. La fundaziun e la Puntreis Center da sanadad SA coopereschan stretgamein, las incumbensas dad omisdus gremis ein regladas claramein. «L’infrastructura s’auda alla fundaziun ed ella procura las investiziuns. La societad acziunara ei responsabla pil menaschi operativ e paga in tscheins pil baghetg alla fundaziun. Leutier profitescha la fundaziun d’in eventual gudogn dil menaschi. En mintga cass caschunein nus negins deficits allas vischnauncas», constatescha Christoph Berger. Meinfatschenta dalla fundaziun e dalla societad acziunara ei Gian-Reto Nufer, president dil cussegl d’administraziun dalla societad acziunara ei André Schmid. Tenor Christoph Berger ha la fundaziun il mument in deivet da rodund nov milliuns francs. Quei deivet ha saviu vegnir reducius successivamein ils davos onns. Las vischnauncas ein representadas ton el cussegl da fundaziun sco el cussegl d’administraziun dalla societad acziunara cun tuttinas biaras commembras ni commembers. Menaschi funcziuna fetg bein «Nus havein in’occupaziun cumpleina da tuts 55 letgs ed era pertuccont il persunal essan nus en ina fetg buna situaziun», di Christoph Berger. Puntreis occupa 90 persunas che partan in pensum total da 65,2 plazzas da lavur cumpleinas. Tuttas plazzas da lavur seigien occupadas, insclusiv substituziuns da tuttas funcziuns: «La gronda part dil persunal plaida era romontsch, quei ch’ei era fetg impurtont tenor nies manegiar.» Che la casa dispona il mument d’avunda persunal ha tenor Christop Berger plirs motivs: «Las persunas cun funcziuns da direger han in bien maun da menar persunal. Nus havein denton era adattau las pagas e purschin pusseivladads da formaziun. Tut quellas cumponentas fan attractiva la lavur tier nus.» Tonaton constatescha Christoph Berger era, ch’igl ei grev surtut d’animar la giuventetgna da luvrar en funcziuns da tgira. Collaboraziun cul Da Casa Ensemen cul Da Casa Val Lumnezia a Vella vul Puntreis collaborar igl avegnir pli stretg, denter auter pertuccont collaboraturas e collaboraturs. «Puntreis e Da Casa separticipeschan buca alla Reit da sanadad Surselva. Nus da Puntreis vesin neginas raschuns d’esser leu dalla partida seigi pertuccont fatgs finanzials sco persunals», di Christoph Berger e puntuescha: «Nies menaschi funcziuna, era grazia a vias cuortas da decider. Cun restar independents savein nus mantener tuttas plazzas cheu tier nus, era quellas dall’administraziun. Aschia havein nus era igl avegnir ina structura surveseivla e savein decider sezs cu e co investir.» Il president dalla fundaziun ei optimists pigl avegnir, di denton era: «Il svilup demografic ei difficils cheu tier nus. La populaziun sereducescha, mo il diember da persunas veglias crescha. Tuttina dat ei a liunga vesta numericamein dameins persunas cun basegns da tgira.» Il giubileum da 10 onns da Puntreis vegn festivaus sonda, ils 25 da matg 2024 dallas 10.30 entochen las 16.00. Sper in program da divertiment e la pusseivladad da prender investa dalla casa, vegn era purschiu in act festiv cun plaid allas 13.35. «La gronda part dil persunal plaida era romontsch.» Christoph Berger, president Puntreis «L’infrastructura s’auda alla fundaziun ed ella procura las investiziuns.» Christoph Berger, president Puntreis Puntreis vul salvar l’independenza La casa da tgira Puntreis Center da sanadad SA dallas vischnauncas da Mustér, Tujetsch e Medel separticipescha buca alla Reit da sanadad Surselva. Pil president dalla fundaziun, Christoph Berger, dat ei neginas raschuns persuenter: «La fuorma eligida avon diesch onns ei secumprovada». Ils 25 da matg 2024 festivescha l’instituziun il giubileum da diesch onns. Hans Huonder/FMR Avon diesch onns ein las vischnauncas da Mustér, Tujetsch e Medel sedecididas da dar a lur casa da tgira Puntreis ina fuorma cun ina fundaziun sco purtadra ed ina societad acziunara sco menadra operativa. «Oz constatein nus che las vischnauncas han eligiu persuenter ina fetg buna fuorma. Ella ei secumprovada cumpleinamein», di Christoph Berger che presidiescha la Fundaziun Puntreis. Ils 55 letgs ein occupai e las 65 plazzas cumpleinas repartan 90 collaboraturas e collaboraturs. Che Puntreis sa occupar il mument tuttas plazzas da lavur ha pliras raschuns. Bein sin combas stat l’instituziun era pertuccont la situaziun finanziala. Per quei motiv di Christoph Berger lu era: «Nus da Puntreis vesin neginas raschuns da separticipar alla Reit da sanadad Surselva.» L’independenza garanteschi alla casa da prender decisiuns a moda sperta, leutier sappien tuttas plazzas da lavur – era quellas dall’administraziun – vegnir mantenidas ella regiun. Pagina 5 «Nus da Puntreis vesin neginas raschuns da separticipar alla Reit da sanadad Surselva.» Christoph Berger, president dalla Fundaziun Puntreis Christoph Berger presidiescha il cussegl da fundaziun da Puntreis. El ei fetg cuntents co il menaschi funcziuna il mument.

Dapi 2005 dat ei ina gada ad onn a Disla ina «perdanonza» profana. Sonda proxima separticipescha l’Uniun culturala Disla puspei al di svizzer dils mulins. Tschiens persunas vegnan a visitar il vitg industrial cun ses baghetgs historics. Ella truaisch ha l’Uniun culturala Disla sia sedia. En ina vitrina vid la preit vesan ins la trofea e la purgameina dil Premi Desertina 2024. Il schaner ha la vischnaunca da Mustér undrau l’uniun vitala ed activa cun quei premi da promoziun. Ora el liber, da tschella vart dalla via dil vitg, cuora l’aua silla canal viers la roda-mulin dalla resgia. Il december 1990 ha ina gruppa d’iniziants cun Meinrad Giger, Martin e Giusep Lutz e Giusep Bigliel clamau ils possessurs da dretgs vid il fallun e dalla cascharia ad ina radunonza extraordinaria. Igl ei stau il signal da partenza dall’uniun fallun e cascharia Disla/Mustér. 16 possessurs han fundau l’uniun e 34 onns pli tard dumbra quella 120 commembers. Il Premi Desertina ha il president communal da Mustér René Epp surdau al president dall’Uniun culturala Disla. Gl’onn vargau ha l’uniun midau sin quei num niev, «demai che nus s’engaschein buca mo pil fallun e la cascharia, mobein era pil mulin e la resgia» puntuescha il president Valentin Bisquolm. Las crestgas, il «rumien» Valentin Bisquolm, il president dall'Uniun culturala Disla. Quei mulin e la resgia, mo era il fallun e tschels menaschis e baghetgs historics, ein aviarts sonda proxima pil di dils mulins. En mintga vitg deva ei pli baul tals menaschis artisanal-industrials, in mulin, ina resgia, forsa era aunc ina pella. Ins targeva a néz la forza dall’aua per rumper il garnezi e producir frina. Ni ieli, cun smaccar ella pella il sem-glin. Per baghegiar casas, clavaus e mobilias han ins resgiau aissas – era culla forza digl ual ni dutg. Aschia ha la mecanisaziun entschiet. Quels process da lavur presenta l’Uniun culturala Disla puspei alla populaziun. «Mulin, truaisch e tschels locals ei aviarts sonda proxima», renda Valentin Bisquolm attent el discuors culla FMR. Ils 11 da matg 2024 ei il di naziunal dils mulins. Disla ei in da 109 loghens en Svizra che arvan las portas. Sco ils onns vargai vegnan tschiens persunas a visitar il vitget e ses baghetgs industrials. Pign e grond san mirar co ins producescha crestgas, ch’ei atgnamein il «rumien» dalla frina. Valentin Bisquolm e sia squadra muossan, informeschan, surveschan e segidan. Il dutg da s. Leci, il protagonist Pign e grond san mirar e s’informar co ins fa la materia prima per nies paun da mintga di, co las molas-crap molan il garnezi da dumiec, segal ni triedi. Ins vegn a veser co il product raffinau, la frina alva, croda en in truchet, las crestgas en in auter. «Crestgas ein era tschercadas oz», puntuescha il «muliner» da Disla. Quei product ei appreziaus pil nutriment saun. Sonda proxima vegnan rodund 20 persunas dall’uniun ad esser en acziun sco gidonters e guids. Ina rolla principala ha enzatgei auter al di dils mulins a Disla: «Nies dutg da sogn Lezi», di Valentin Bisquolm. Ella truaisch, ina specia da hetta, magazin ni arcun, muossa el ina fotografia dil vitg cul dutg che nescha sur la caplutta. Quell’aua survescha all’industria da Disla ch’ins sa admirar sonda proxima. Il di dallas portas aviartas els baghetgs historics a Disla ei sonda, ils 11-5-2024, dallas 10.00 tochen las 17.00. Era la famiglia Giger a Schnaus, possessura dil mulin e luvratori mecanic, separticipescha al di svizzer dils mulins. Leu ein ils implonts en funcziun e la famiglia envida medemamein dallas 10.00 tochen las 17.00 alla viseta. La resgia da Disla, cul canal che meina neutier l'aua dil dutg da s. Leci.

Il gliendisdis sera ei vegniu anflau in luvrer cul tgau engiu en in tumbin a Sursaissa. Il salvament ha stuiu constatar ch’igl um era morts. Gliendisdis avon las 21.00 han collegas da lavur obteniu d’ina tiarza persuna l’informaziun ch’in auto da furniziun sesanfli a Zarzana a Sursaissa. Leu han els anflau lur collega da lavur, in Portughès da 45 onns, cul tgau engiu en in tumbin. Suenter haver salvau el han els entschiet immediatamein cullas mesiras d’emprem agid e han alarmau il salvament. In team dil Survetsch da salvament Surselva ha entschiet immediat culla reanimaziun. Quella ha denton stuiu vegnir interrutta. Aunc el liug han els stuiu constatar la mort digl um. Communablamein culla procura publica sclarescha la Polizia cantunala dil Grischun ils motivs davart la mort digl um. (cdm/fmr) Il tumbin a Zarzana a Sursaissa. En quel era igl um cul tgau engiu.

Avon dus onns ei la residenza s. Giusep a Glion s’aviarta a Glion. Igl ei la casa aulta cun 13 alzadas. Sil tetg da quella ei il plaz da setschentar dalla guardia aviatica da salvament Rega. Gl’unviern vargau ei il helicopter setschentaus specialmein savens. La colligiaziun dalla casa aulta da 13 alzadas tiel spital era planisada naven dall’entschatta. Tgi che habitescha ella residenza s. Giusep a Glion profitescha dalla vischinonza cul spital regiunal. Tgi che ha priu a tscheins ina dallas 60 habitaziuns sto denton era acceptar la canera dil helicopter. Tut ils cass d’urgenza arrivan e partan naven dalla plattafuorma sil tetg dalla residenza. «Tochen tier mei ein neginas reclamaziuns vegnidas entochen oz», sincerescha il directur dil spital da Glion, Fadri Bisatz. La FMR ha plidentau el pertuccont la bilanza dalla stagiun d’unviern. Ch’il traffic aviatic ei staus pulit aults gl’unviern 2023/24 ha la populaziun da Glion e contuorn s’encurschiu claramein. Buca in gi ei vargaus senza ch’il helicopter arrivi ni parti. Fadri Bisatz ha denton retschiert neginas reclamaziun da canera ni disturbis, ni dils habitonts dalla residenza ni d'autras varts. Buca augment da cass urgents Il directur dil spital sa era presentar cefras dallas frequenzas. Ina cumparegliaziun dils onns 2023 e 2024 conferma ch’igl ei stau biaras. «Il schaner 2023 havevan nus registrau 26 setschentadas ed il schaner 2024 eis ei stau 40.» Il meins suandont dalla stagiun aulta da skis ein las cefras corrispundentas: 53 setschentadas il fevrer 2024, enviers 47 il fevrer 2023. Sco quei che Fadri Bisatz puntuescha ha il spital giu in augment enorm da cass ambulants. Tut ils pazients che la Rega ha sgulau ein accidents sin pista. Il pli savens han ils miedis ed il persunal da tgira stuiu tractar cass chirurgics ed ortopedics, vul gir traumas da cavazza e tschurvi, blessuras da schanuglia e schuiala. Il helicopter dalla Rega sil tetg dalla residenza s. Giusep a Glion. Il directur dil spital puntuescha che per bia buca tut ils pazients ein arrivai cul helicopter. Era il carr da malsauns ei partius fetg savens naven dil spital e returnaus cun ina persuna blessada. «Ei constat che nus essan dependents dil turissem. Sche bia skiunzs ein els territoris, munta quei che nus hagien bia lavur. In augment da cass staziunaris ha ei perquei buca dau gl’unviern vargau», aschia Fadri Bisatz. Dils cass urgents ed tractaments ambulatorics hagi il menaschi buca saviu profitar, conceda el. Tuttina gi el: «Treis gadas il fevrer essan nus stai alla limita, lu era mintga letg occupaus e nus havein stuiu tarmetter pazients en auters spitals», aschia Fadri Bisatz. Il schefmiedi tracta Per pazientas e pazients che san bandunar il spital il medem gi ch’els ein arrivai, retscheva il spital regiunal buca ina indemnisaziun speciala. En quei senn hagi gl’unviern vargau buca giu influenza areguard las finanzas – malgrad enorm augment da traffic da salvament. Ch’in spital pign sco quel da Glion sa porscher certs avantatgs alla pazienta ed al pazient ei Fadri Bisatz denton perschuadius. «En in menaschi pign sco il nies vegn la persuna tractada direct dil caumiedi. Igl ei in tractament pli persunal e professiunal, malgrad che la qualitad medicinala e la tgira ein suttamess a standards da qualitad che valan en Svizra e che sedifferenzieschan buca d’in spital a l’auter.» Fadri Bisatz conceda che la dependenza dalla stagiunalitad ei la gronda sfida per siu menaschi. «Nus stuein viver culla fluctuaziun ed empruein da s’adattar a quella situaziun, denter auter ch’il persunal sa cumpensar la stad las sururas digl unviern».

Suenter ina cuorta primavera ei igl unviern anavos, mo las pendicularas restan serradas. Per ir cun skis tonscha ei buc, «forastagiun» ha quei temps denter las stagiuns cun aura d’avrel num. Uras da ruassar pils indigens, schubergiar e lavar, il temps dad arver novs plazzals, cunzun sin via. E quei malgrad la neiv, aschia ch’igl ei da star mal per tuts e tuttas che han da luvrar ordaviert. Mintgaton tonscha in’jamna per saver tschentar giu. Bi eisi, sch’ins ha il sentiment ch’ins seigi en in liug gia dagitg, malgrad ch’ins ei pér gest arrivaus. Aschia eisi iu cun mei en Val Gardeina ellas Dolomitas, nua ch’jeu sundel staus mo in’jamna en vacanzas. Tschintschau dil romontsch vai jeu denton bunamein dapli che a casa – e quei vul gir enzatgei tier mei. Ils cunfins linguistics ein auters, la situaziun bilinguala cun in lungatg minoritar denton fetg semeglionta. Il ladin semeglia fetg, tuna denton tuttina auter ed ei grevs da capir, sch’ins sa buca tgei ch’il visavi vul gir ed ha aunc buca la clav tier il scazi da plaids jester. Mo igl access vegn spert e tuts ch’ins entaupa ein silmeins bilings, aschia ch’ins sa adina aunc untgir sin tudestg ni talian, sch’ins capescha buca tut. Il persunal els paucs locals che han aunc aviert sedamonda tgei lungatg che nus tschintschein, jasters, cheu ordeifer la stagiun aulta. Ed ins sedamonda, en tgei lungatg duein ins plidentar nus, tudestg ni talian? La vendidra ella mazlaria ei incantada dalla risposta per romontsch e gi ch’ella teidli adina il Radio Rumantsch ed in auter client en stizun vegn era aunc vi e salida «Allegra, grazia fitg!» e cumpra vinavon quei ch’el drova el mintgagi. La dependenza dil turi­ssem ei aunc in scalem pli ferma ellas Dolomitas che tier nus, e turists capeschan buca ladin. Sche ti has mo in senn ella veta, setschentas baul ni tard sil canapé. Il medem vala per ina regiun che ha mo il senn economic el tgau ed emblida ch’ei drova glieud che viva mintga gi ella val. Glieud che tegn sidretg il menaschi e salida cun plascher la clientella. Hosps talians e tudestgs sesentan bein, ton ellas Dolomitas sco tier nus el Grischun. Quella valur culturala astgein nus buca schar mitschar. Ils pastiziers e hoteliers grischuns han era grazia a lur habilitads linguisticas giu tal success en tiaras jastras. Mintgaton fa ei bein da mirar sur ils cunfins ora, sco ins viva e surviva cun ni grazia al turissem en autras regiuns alpinas. Ed ei fa bein dad udir cons ch’enconuschan e schazegian nies lungatg e teidlan perfin nies radio. Ins schazegia tuttenina bia pli fetg, tgei qualitad e vasta purschida ch’ei grazia al sustegn dall’entira Svizra pusseivla, era per la pli pintga cuminonza dils quater lungatgs ufficials. Bein savend che la fermezia dil pievel semesira vid il beinstar dil fleivel. Uolf Candrian da Sagogn ha studegià cultura e lavura sco promotur regiunal tar la Lia Rumantscha en il biro a Glion. Uolf Candrian da Sagogn ha studegià cultura e lavura sco promotur regiunal tar la Lia Rumantscha en il biro a Glion.

Igl emprem Städtlilauf a Glion avon in onn ei staus in success. 400 curridras e curriders ein separticipai. La secunda concurrenza ei sonda proxima. Era per quella han ils organisaturs gia var 430 annunzias. Sco curridra prominenta ei la campiunessa svizra Doris Nagel alla partenza. Ed il secund currider prominent ei cusseglier naziunal Martin Candinas. «Nus selegrein dalla fetg buna prognosa dall’aura per sonda e quintein cun ulteriuras annunzias», di Marita Leis, la presidenta dil comité d’organisaziun dil Städtlilauf. Sco quei ch’il flyer dil Städtlilauf tradescha, semidi il marcau vegl da Glion en in perimeter da sport e da fiasta cun stans ed ustrias. Sco ella accentuescha en discuors cun la FMR, duei il Städtlilauf esser in event per sportistas e sportists e per aspectaturs che vulan sedivertir. «Igl onn vargau ei la glieud vegnida bugen perquei ch’il Städtlilauf ei era in liug da sentupada. Ils stans e las ustrias da fiasta ein ina part da nies concept.» E la mischeida da cuorer ed ir a pei e da star da cumpignia e sedivertir cun l’entira famiglia seigi quei che la glieud tscherchi. «Las grondas cuorsas da cuorer en Svizra han dapi la pandemia diembers da record da participontas e participonts.» Campiunessa svizra alla partenza Dalla partida al Städtlilauf ei uonn era Doris Nagel. Quei ha il comité d’organisaziun communicau ier mardis. Doris Nagel vegn ad absolver la cuorsa da quater miglias (6.4 km) ed ella parta plinavon la sonda sera ella cuorsa d’eliminaziun. La curridra svizra ha gudignau entochen dacheu diesch medaglias sco campiunessa svizra ella cuorsa da 10 kilometers sin via, el miezmaraton ed el maraton. A caschun dil Maraton da Turitg avon duas jamnas ha Doris Nagel gudignau in entir set da medaglias. Sco ulteriur atlet prominent beneventa il comité d’organisaziun il cusseglier naziunal Martin Candinas. El vegn ad esser alla partenza dalla concurrenza da walking ed el vegn a salvar il plaid d’avertura dil secund Städtlilauf. Ei dat 12 differentas cuorsas la sonda proxima. Naven dil walking entochen allas concurrenzas da cuorer quater ni otg miglias per dunnas ed umens. Ultra da quei datti era cuorsas per affons. Per la secunda gada dalla partida ein era persunas cun impediments che partan en ina atgna categoria. Igl emprem siet da partenza ei quel per la cuorsa da walking sonda allas 11.30. La partenza dalla davosa cuorsa d’eliminaziun dils umens ei la sonda sera allas 19.10. Miglias enstagl kilometers Cun leger la broschura dil secund Städtlilauf datti en egl che tuttas cuorsas ein publicadas cun distanzas en miglias enstagl da kilometers. Tenor la presidenta dil comité d’organisaziun Marita Leis ei quei stau ina idea spontana per porscher ina alternativa tier ils kilometers convenziunals. «Igl ei sedau ch’ina runda entuorn Glion ei precis duas miglias, pia 3,2 kilometers. Aschia havein nus saviu publicar las distanzas da quater ed otg miglias e quella da tschun miglias per la cuorsa da walking.» La categoria da walking ei nova uonn. Annunzias pil Städtlilauf ein pusseivlas per e-mail info@laufaglion.ch ni era sonda directamein alla partenza. Il comite d’organisaziun dils Städtlilauf. Da san: Manuel Montalta, Flavio Elvedi, Marco Bracher, Marita Leis, Lisa Wildhaber, Gion Reto Hassler, Andrea Waldvogel e Debora Flepp (maunca).

Samuel Zinsli presidiescha l’uniun NextGen Surselva. Ina uniun seconstituida l’entschatta digl onn 2024 che vul, sco organisaziun regiunala da giuventetgna, dar ina vusch alla giuventetgna e far valer ses basegns viers la politica regiunala e communala. Proximamein vul la nova uniun intimar giuvnas e giuvens da tuttas 15 vischnauncas sursilvanas da far part alla organisaziun. Andreas Cadonau/FMR NextGen Surselva vul far ina punt denter la generaziun giuvna e la politica sursilvana per risguardar ils basegns ed ils giavischs dils giuvenils e giuvens carschi. Quei scriva NextGen en ina communicaziun da pressa. L’uniun vul buca sulet tschercar il dialog, mobein era iniziar agens projects per contonscher ina participaziun activa dalla giuventetgna els process socials, ella politica regiunala e communala. Tenor atgnas indicaziuns ei NextGen Surselva seconstituida cun la finamira da meglierar las perspectivas per l'avegnir dalla Surselva. In’occurrenza da partenza ei planisada igl onn 2025 per presentar las finamiras e las activitads dalla uniun ad ina publicitad pli vasta. NextGen Surselva vegn sustenida finanzialmein dalla Regiun Surselva ed aschia indirectamein dallas vischnancas sursilvanas, scriva l’organisaziun en ina communicaziun. La suprastonza secumpona dil president Samuel Zinsli da Valendau, da Sarina Caduff da Cumbel e da Chiara Weishaupt da Degen. Il trio ha sco gruppa da lavur mess en pei l’uniun NextGen Surselva cun sustegn dalla Regiun Surselva e dalla organisaziun tetgala grischuna dalla promoziun da giuvenils ed affons. La FMR ei sescuntrada cun il president da NextGen Surselva, Samuel Zinsli. FMR: Nua anfla in giuven da Valendau la motivaziun per s’engaschar per la Surselva? Samuel Zinsli: Jeu hai fatg mias empremas experienzas cun la vischnaunca Stussavgia enaquella che nus giuvnas e giuvens havein vuliu realisar in spazi da sentupar per la giuventetgna en vischnaunca. Sfurzadamein essan nus scuntrai cun la suprastonza communala. Quella experienza ha intimau mei da cuntinuar essend che nus havein, sper la sentupada, era mess en pei ina cumissiun da giuventetgna en Stussavgia. La politica sursilvana tonscha l’ureglia alla giuventetgna? En scadin cass, jeu hai sentiu che la politica regiunala s’interessescha per il meini dalla giuventetgna. E quei para a mi impurtont. Las decisiuns che crodan ussa pertuccan la giuventetgna en in pèr onns e nus stuein lu viver cun quellas decisiuns. Cun l’uniun NextGen Surselva vulein nus promover ella regiun quei ch’ei gia vegniu realisau per la giuventetgna en singulas vischnauncas. Gest ussa sentan ins enteifer la Regiun Surselva certas divergenzas che pertuccan per exempel il survetsch da sanadad. Ei quei per vus da NextGen in tema? Jeu persunalmein sefatschentel ussa buc gest cun quella tematica. Nus vulein plitost sefatschentar cun problems che pertuccan direct la giuventetgna. Quei ein per exempel il traffic public, habitar e las plazzas da lavur e nus vulein era promover la convivenza sursilvana. Natiralmein ch’il survetsch da sanadad ei la finala era per nus impurtonts. Vus vuleis entretschar en vossa uniun silmeins ina giuvna ni in giuven da mintga vischnauca sursilvana, eis ei grev da motivar la giuventetgna? Pil mument exista nossa uniun da Sarina Caduff, Chiara Weishaupt e da mei. Nus havein giu l’idea e nus havein contactau la Regiun Surselva per survegnir siu sustegn ed nus havein era fundau l’uniun. Aschia vesa la giuventetgna dallas singulas vischnauncas cun tgei structuras ch’ella ei confruntada, sch’ella sedecida da separticipar a nossa uniun. Il proxim pass da motivar la giuventetgna dallas vischnauncas da far part ei segir pretensius. Nus havein denton empau experienza en quei grau. La finamira ei la finala da motivar las vischnauncas da collaborar cun lur giuventetgna e secapescha cun nus sco uniun per trer vid il medem sughet per bien dalla Surselva. En singuals vischnauncas sursilvanas funcziunescha la collavuraziun cun la giuventetgna, en autras meins. E nossa uniun duei funcziunar empau sco ligiom ch’intermediescha e che dat alla giuventetgna ina vusch ella regiun. Vus haveis gia plidentau in problem ch’ei ualti acuts, numnadamein il habitar. Anflar bunas soluziuns en quei grau ei buca sempel? Bia giuvens en mia vegliadetgna van ella Bassa per sescolar. Quei ei bien aschia ed ei gie positiv. Sch’els ein promts da turnar e sch’els han ina plazza da lavur en vesta sche lu ston els era haver il sentiment ch’els ein benvegni cheu e ch’els san contribuir activ alla veta en Surselva e far persenn che la vusch dalla giuventetgna vegn udida. Giuvnas e giuvens han beinduras in’autra vesta sin ils problems. Secapescha che nus savein buca porscher gest la soluziun da meglierar la situaziun da habitar. Nus savein forsa contribuir che las vischnauncas collaboreschan pli fetg per metter a disposiziun habitadis per la giuventetgna promta da turnar e fundar famiglia. La fin finala ein tuttas vischnauncas confruntadas cun ils medems problems. Co motiveis vus persunalmein ina giuvna ni in giuven che ha fatg la scolaziun ella Bassa da turnar en Surselva? Segir cun la qualitad da viver e che nus vivin cheu datier alla natira cun ina buna purschida da recreaziun. Ed ins viva datier als habitonts, ins enconuscha in l’auter. Turnar ni restar ella Bassa, ei quei actualmein in tema denter la giuventetgna? Turnar ei segir in tema e ch’ei reussescha buca da turnar ha bia gadas da far culla munconza da habitar e per part era cun la purschida dil traffic public. Quei ein caussas che las singulas vischnauncas san buca sligiar persulas. Natiralmein che la politica ei cunscienta dalla situaziun ed ei marscha bia en quei grau. Quei che maunca empau ei l’egliada dalla giuventetgna sin quels problems e quella vesta dalla giuventetgna vulein nus purtar e far valer ellas discussiuns e decisiuns.

La sonda vargada ha il Spazi Spescha a Trun envidau alla vernissascha dalla nova exposiziun ella anteriura fabrica da ponn. Ovras da Matias Spescha sebrattan cun art contemporan dad Esther Mathis ed promovan cheutras il dialog denter duas ovras differentas. La curatura Seraina Peer ha inscenau l’exposiziun titulada cun spazis imaginativs. Vallader han ins pli probabel buc udiu stedi a caschun dad ina vernissascha ad ina exposiziun a Trun. La sonda vargada ha la curatura engiadinesa Seraina Peer beneventau il publicum per romontsch ed engraziau ton a Venice Spescha sco a Markus Hilfiker, il president dalla fundaziun Ogna, per il sustegn da realisar l’exposiziun contemporana dil Spazi Spescha. Igl ei la secunda exposiziun cun ovras ord il relasch da Matias Spescha che ha anflau siu niev dacasa ell’anteriura fabrica da ponn a Trun. La curatura Seraina Peer ha giu la cuida dad eleger ina artista ni in artist contemporan per metter sia ovra el dialog cun ovras da Matias Spescha. «La gliesta dallas artistas e dils artists ch’ein vegni en damonda per exponer el Spazi Spescha cun ovras da Matias Spescha ei all’entschatta stada liunga», ha Seraina Peer tradiu viers la FMR. La finala ei la curatura sedecidida per l’artista Esther Mathis, oriunda da Winterthur che viva e lavura a Turitg. «Era perquei che sias ovras ed il material da quellas ovras possedan ina certa relaziun cul stabiliment industrial dall’anteriura fabrica da ponn». Esther Mathis ha scaffiu aposta per l’exposiziun constructs d’alumini filigrans en fuorma da patgna. Unic liug d’exposiziun Plascher ha la curatura ch’ei carschida si a Cuera era dil liug d’exposiziun a Trun. «Gest la glisch natirala ch’entra dad ordvart ella sala dat all’exposiziun ina tempra speciala», di Seraina Peer. La glisch semida el decuors dil gi e cun ella era la precepziun dad ovras ed exposiziun. Matias Spescha seigi staus in dils emprems artists ell’Europa che ha realisau spazis ed imaginaziuns da spazis en stanzas existentas, tradescha il fegl d’informaziun creaus per l’exposiziun. Neu dalla concepziun s’expriman Matias Spescha ed Esther Mathis semegliont. Tuttina discuoran els in agen lungatg: Matias Spescha s’exprima via dessegns, sculpturas e grafica, ferton che Esther Mathis lavura cun installaziuns en moviment e videos. Lur presentaziun communabla animescha da veser lur ovras ord in’autra perspectiva. L’exposiziun el Spazi Spescha cuoza entochen ils 27 d’october 2024. Ella ei enramada dad in program accumpignont. Denter auter declara Esther Mathis en in discuors cun la curatura Seraina Peer il svilup da sias ovras ils 23 da zercladur 2024 el Spazi Spescha naven dallas 14.30. Il temps d’avertura dil Spazi Spescha ei mintgamai dalla mesjamna entochen la dumengia dallas 14.00 entochen las 17.00.

La vischnaunca dad Ilanz/Glion ha inaugurau cun in survetsch divin ecumenic la mesjamna vargada ina fossa steila sil santeri dalla baselgia da Sogn Martin a Glion. La fossa lubescha a geniturs da prender cumiau dad affons semess sin via che han denton buca contonschiu la glisch dil mintgagi. «Per biars geniturs eis ei impurtont da haver in liug da prender cumiau», gi la spindrera Nina Marchion. In liug che porscha la pusseivladad da seregurdar digl affon aunc buca naschiu che anfla buc la via el mintgagi. Affons che han buca contonschiu la glisch dalla veta vegnan numnai affons da steila. Nina Marchion ei gia s’engaschada da realisar in liug el marcau da Cuera che porscha a geniturs la pusseivladad da prender cumiau e da seregurdar dad affons naschi morts ni spiars. La mesjamna vargada ils 8 da matg 2024 ha era la vischnaunca dad Ilanz/Glion inaugurau la fossa steila sil santeri dalla baselgia da Sogn Martin a Glion. L’iniziativa per quella fossa steila ei vegnida da Nina Marchion da cuminonza cun la spindrera Domenica Diethelm e Barbara De Giorgi, dunna dil fatg per accumpignament da cordoli. «Ella fossa steila san ils geniturs deponer in carpel che regorda agl affon piars, ni els san era deponer ella vischinonza la tschendra da quei affon», di menziuna la hebamma, Nina Marchion. Spiarsa ni naschientscha dad ina affon miert La spindrera regorda alla situaziun giuridica che differenziescha denter spiarsa ni naschientscha dad ina affon miert. «Vegn la gravidonza interruta avon la 22avla jamna dalla vegliadetgna digl embrio, e peisa quel meins che 500 grams tschontschan ins dad ina spiarsa ni abort», declara la spindrea. «Miera igl embrio pli tard ni cun dapli che 500 grams setracta ei dad ina naschientscha dad in affon miert.» Tenor las explicaziuns dalla hebamma han ils geniturs pertuccai dad ina naschientscha dad ina affon miert il dretg da schar satrar lur affon, la mumma ed il bab dad ina spiarsa han en quei grau negin dretg. La hebamma fa denton persenn che adina dapli geniturs pertuccai dad ina spiarsa sentan il desideri da prender cumiau e da seregurdar dalla steila buca naschida. «Ozilgi ein la gravidonza e la naschientscha dad in affon in project planisau dils geniturs e ton pli grondas ein la disillusiun e tristezia sch’ei gartegia buc», gi Nina Marchion. Ed ella regorda a biars geniturs e dunnas ch’impundan dabia energia e stentas per insumma vegnir en speronza. «Gartegia ei la fin finala ed tuttina piarda la dunna igl affon duront la gravidonza, ei quei buca sempel per ella ed era buca per il bab.» Spiarsas ein dètg derasadas principalmein el decuors dallas empremas 12 jamnas dalla gravidonza, sco quei che la spindrera declara. Naschientschas mortas ein denton fetg raras, persunas dil fatg numnan ina naschientscha tgeua sin melli gravidonzas per la Svizra. Geniturs che vulan nezegiar la fossa steila sil santeri dalla baselgia da Sogn Martin a Glion san s’annunziar via la pagina dad internet dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Leu san ils geniturs era indicar sch’els giavischan in cumiau accumpignaus dalla baselgia.

Sesel a Nossadunnaun en in caffé. Atgnamein habiteschel a Wädenswil. Leu eisi schon bien ed endretg – mo ei ha halt negina muntogna. Segir ch’ei ha in ni l’auter biet tschéc ed ina ni l’autra collina carina. Mo magari semeglia la cumparsa plitost in minipic visual a mi. E cu che mes egls, miu nas, mias ureglias – insumma mes senns – ston vegnir pavlai cun autras impressiuns, lu mondel a Nossadunnaun. Gl’emprem mondel pil pli ina runda a pei per luftiar il tgau e stender las stgeinas. Sin quella spassegiada sai jeu gir halliho a vaccas, nuorsas, cauras e gaglinas. Il tgiet salid’jeu darar. El para a mi in patriarc memia crass, sch’jeu observel co el va entuorn cullas gaglinas. Schegie ... sch’jeu studegel entuorn la cantunada, stoi jeu atgnamein era conceder: Tgei sai jeu schon dalla veta d’ina gaglina e tgi pil tenti sun jeu d’astgar giudicar quei? E per l’autra, forsa ha ina ni l’autra pula gnanc nuidis ch’il tgiet ha las hottas enta pugn e gi en tgei direcziun ch’ei ha dad ir. Probabel eisi tier gaglinas e tier cots sco tier nus carstgauns: ei dat glieud dominanta ed ei dat glieud devota, voilà. Mo tgi ch’jeu salidel adina dubel e treidubel ei Fiodor, il bernardin. Sch’jeu contemplel el da rudien, eis el atgnamein aunc bia dapli ch’in bernardin. El ei quasi treis animals enina. Tgaun, vadi e tschéss aunc vitier. Il tgaun sedeclara da sesez. Il vadi pervia da sia grondezia, postura e ses segls sanguinics. Ed il tschéss pervia dalla libertad. Fiodor ei numnadamein mai rentaus vid la corda ni cadeina e sa ir a tschachergnond sco el ha gust. El salida è adina mei. Pil pli dat el treis giaps. Dus cuorts ed il davos datti aunc ina giappada da vaglia. Suenter la salidada acustica fa el ir la cua ed enqualga accumpogn’el mei aunc in tochet sin mia spassegiada. Sper ils animals entaup’jeu era in ni l’auter nas human che va a spass. Ils biars paran simpatics e miran ad ins els egls, sch’els van sperasvi. Suenter la spassegiada mondel il bia en in caffé per observar glieud e scriver. Il bia sesel sil plaz cull’egliada da finiastra ora. Ins vesa quasi negins auters hosps dil caffé, cunquei ch’ins sesa cul dies encunter els. Praticamein sco ina bar per spiuns cun egliada da finiastra ora. Da principi sundel bugen da cumpignia e dun ina paterlada, mo magari hai jeu era bugen quei contact visual indirect tras ina finiastra. E lu vegn el da via si ... El ves’jeu bia, sch’jeu sesel sin quei plaz. El va cun crutschas e fa pass dalla lunghezia d’in miez calcogn. Sias combas paran fleivlas e falombras ed ins vesa sill’emprema egliada con pretensius che quei sto esser. Sia bratscha porta tenor mi’observaziun ina grond part da siu tgierp dalla via si. Adina cu jeu vesel el, sun jeu commuentada ed impressiunada enina. El dat buca si, el dat mai si, el va segir schon treis ni quater onns aschia dalla via si cun combas falombras e bratscha fragila e fermezia enina. La destinaziun da sia spassegiada ei pil pli era il caffé nua che jeu sesel. Per vegnir en quei caffé datti aunc treis scalems suren – ed era quels pren el en mira. Cu el ha dumignau quei sforz, entra el adina cun in surrir cordial, cun suadetsch sil frunt ed ina preschientscha sco in dils pli ferms da tut ils ferms che jeu hai viu zacu ... Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg e lavura sco pedagoga sociala. Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg e lavura sco pedagoga sociala.

La sonda sera ei il deposit dil Museum Regiunal Surselva a Glion el Paradiesgärtli barschaus giu. Ils pumpiers da Glion han fatg tut lur pusseivel da salvar il baghetg. Malgrad ch’il baghetg ei ars giu diltut, datti objects che san probablamein vegnir salvai. La FMR ei stada ier gliendisdis sil plaz digl incendi cun Ursina Jecklin, la curatura dil Museum Regiunal Surselva. «Igl ei sco sch’ins havess piars ils agens beins prezius», di Ursina Jecklin, la curatura dil Museum Regiunal Surselva duront in’uatga el liug digl incendi a Glion. «In luvratori da temps vargai ei vegnius magliaus dallas flommas. A mi fa quei mal. Nus dil museum essan vilai, trests e consterni.» In radi da sulegl datti tuttina: Ursina Jecklin ha viu utensils da differents metals ch’ins sa probablamein salvar ord la tschendra. Per exempel in vegl mulin da graun, vischala d’irom ni ina tracziun a roda d’ina veglia resgia da lenna. «Jeu hai mo in giavisch. E quei ei che nus vegnien – per motivs dalla segirtad – da rumir ton pli spert il liug d’incendi.» Deposit per utensils da metal Igl onn 2008 ha il Museum Regiunal Surselva cumprau il deposit el Paradiesgärtli gest dadens la plazza da giugs per affons dil muliner e vendider da frinas Lietha SA a Grüsch. La curatura raquenta, ch’igl onn 2013 hagi il Museum Regiunal Surselva saviu retrer il niev magasin da cultura viers Strada. Da lezs temps hagi ins saviu rumir il deposit el Paradiesgärtli e duvrar quei plaz mo aunc per utensils da metal e per objects d’exposiziun ch’ins duvravi adina puspei. «Il magasin ch’ei ussa barschaus giu haveva negina forz’electria. In incap dil current electric sai pia buca haver dau la davosa sonda sera.» Davart ils motivs che savessen haver caschunau igl incendi ha negin vuliu dar plaid e fatg il gliendisdis. La Polizia cantunala avisescha alla procedura d’investigaziun currenta. «Nus e secapescha la Polizia cantunala a Glion essan engrazieivels per indicaziuns da perdetgas», di era Ursina Jecklin. In vegl mulin da graun «Jeu less dir ch’il deposit el Paradiesgärtli ei staus in bein cultural dil marcau da Glion. Cheu havevan nus deponiu inventaris da Glion. Denter quels in entir luvratori d’in fravi d’irom da Glion ni era objects d’ina serraria.» Sil plaz da barschament ves’ins denter auter era in vegl mulin da graun. Ursina Jecklin declara che quei seigi in dils treis mulins da garnezi ch’il museum hagi supriu igl onn 1987 dalla «Neumühle» da Glion. «Il mulin ch’era oriundamein da colur cotschna ed ussa alvs, era da metal cun in dratguir da lenn. Ins veseva l’inscripziun dalla fabrica «Mühlebau Zürich». Il mulin ei tenor la menadra dil Museum Regiunal Surselva vegnius duvraus a Glion e suenter mess el deposit. Donn incalculabel La menadra dil Museum Regiunal Surselva di, ch’il pli urgent seigi ussa da far in inventari da tut ils objects el deposit barschau. «Ina pintga part dils utensils ha il museum cumprau, mo la gronda part ein objects regalai da privats. Ina gronda part dils beins culturals barschai han ina valeta immateriala.» Quei che fetschi mal ad ella seigien las collecziuns cumpactas, sco per exempel era quella d’ina entira serraria da Glion. Triascha el liug Aschi gleiti ch’il Museum Regiunal Surselva survegn la lubientscha dallas instanzas vul ins procurar che las restonzas digl incendi vegnien rumidas. Igl investigatur da fiug ei gia staus sil plaz e l’assicuranza d’edifecis cumpara oz gliendisdis. Ursina Jecklin: «Cura ch’il lenn ei allontanaus vegnin nus gest a far la triascha el liug e zavrar ils rumians da quei ch’ins sa salvar.» Tenor la polizia cantunala ei la procedura d’investigaziun aunc buca finida. Ils resultats vegnien a decider davart la cuntinuaziun dallla procedura. La polizia cantunala ei leda d’avis ord la populaziun al numer da telefon 081 257 64 80. Il fiug ha fatg flucs culla historia In incendi stermentus ha alarmau la davosa sonda sera allas 23.00 ils pumpiers da Glion. El Paradiesgärtli gest sper la plazza da giugs per affons ei il deposit da cultura dil Museum Regiunal Surselva barschaus giu dil tuttafatg. El deposit secattavan surtut utensils da metal. Destrui dil fiug ein era luvratoris vegls d’in fravi d’irom e d’in serrer. Mo era auters objects sco silla fotografia survart ina tracziun d’ina veglia resgia da lenna. (fmr/mg) Las restonzas dil deposit da cultura a Glion ei ina muschna da tschendra e tocca da metal. Il deposit dil Museum Regiunal Surselva en flommas Ina restonza d'ina resgia veglia da resgiar lenna La curatura dil Museum Regiunal Surselva, Ursina Jecklin, sil plaz d'incendi avon las restonzas d’in vegl mulin da garnezi

Actualmein spazza ina firma specialisada il hotel Acla da Fontauna a Mustér. Mintga di secavan e semordan ils bratschs dils traxs viaden ella miraglia. Ils otg maschinists sil plaz zavran betun, crap, metal, lenn e plastic. Gl’edifeci, inauguraus avon 53 onns, fa plaz ad ina nova generaziun architectonica. «Per ils proxims 15 onns pren la societad belgica la casa a tscheins. Ella procurescha igl entir menaschi cun ina ferma equipa dalla Belgia», san ins leger alla fin dil rapport. Il frontispezi dalla Gasetta Romontscha dils 19 d’october 1971 ei staus dedicaus all’inauguraziun dil hotel Acla da Fontauna. Silla stagiun ha la societad belgesa «Intersoc», ina filiala dalla cassa da malsauns «Mutualités Chrétiennes», giu a disposiziun in cumplex da vacanzas reschniev. La stad dil medem onn haveva la GR publicau in rapport detagliau digl Acla da Fontauna. «El concurrenzescha bunamein la claustra!» haveva il redactur scret all’entschatta digl artechel e puntuau ch’ei seigi veramein in imposant edifeci. Il baghetg da siat alzadas seigi 120 meters liungs ed hagi in volumen da circa 52'000 m3. En tut disponien el da 620 letgs per hosps e 100 pil persunal. Patrun-casa dil hotel niev ei gl’impressari general ed architect Arnold Mathis da Cuera staus. Areal sto esser plats e planivs Il contract da 15 onns che Mathis haveva fixau cun Intersoc ha influenzau il svilup turistic da Mustér. Ils emprems 200 Belges ein arrivai l’entschatta fenadur 1971. Cuntinuadamein han lu, sur onns, mintgamai 600 hosps dalla Belgia populau il hotel Acla da Fontauna. Commembras e commembers dalla cassa da malsauns, e clients dalla Intersoc, restavan pilpli diesch dis a Mustér, els passentavan vacanzas favureivlas ellas muntognas svizras. Entuorn la midada dil millenni ei l’epoca dils Belges ida a fin. Il 2002 ha il gigant sper il stradun digl Alpsu serrau sias portas. Dapi lu ha l’immobiglia spitgau sin in niev néz ed intent. La primavera 2022, suenter pli liungas stortas e projects, ha l’investura Immo Invest cumprau ella. Acla da Fontauna survegn ussa definitivamein in niev scopo (mira scaffa). Perquei sto gl’areal denton esser plats e planivs. L’jamna vargada ha l’interpresa specialisada sin spazzadas entschiet la lavur. Ella ei vegnida a Mustér cun persunal e maschinas cun bratschs hidraulics. Avon ch’entscheiver il grop, han ils luvrers stuiu allontanar tuttas parts «finas» dil baghetg. Spundas da lenn dils balcuns, mobiglias, finiastras, teppis han ins bess en containers separai. Ils bischels d’eternit digl entir baghetg ha in’autra firma speciala stuiu dismetter. Tschappar e smaccar cun 120 tonnas Spazzar in tal cumplex ei cumbinau cun normas rigurusas. Naven dalla segirada d’accidents Suva tochen tiels inspecturs che controlleschan la dismessa correcta ei ina tala incarica exposta a leschas. «En autras tiaras europeicas havess’ins semplamein bess tut en ina cavorgia ni ina ruosna», ha ina persuna manegiau che observava la sbuada naven dil passapei dil stradun digl Alpsu. Las normas dil schurmetg digl ambient ha l’interpresa naturalmein era stuiu risguardar. Leu nua che la zaunga dalla maschina semorda viaden el material sto in luvrer squitrar cuntinuadamein aua – per evitar aschia neblas da puorla. «Quei drag ha ina fomaz», ha in’autra persuna che observava da giuadora il manischem detg. La spazzada dil hotel Acla da Fontauna audan ins cuntinuadamein, era il sectur «canera» ei controllaus. Ellas cabinas dils traxs sesan maschinists cun experientscha. Lur vehichels han bratschs e tgaus che tschappan, smaccan, taglian ni foran. Cun ina forza da 120 tonnas. Las maschinas scarpan tut ord la ruina: crap, metal, lenn, plastic vegn sin mantuns separai. Aschia s’emplunan actualmein mellis cubics. Auter che pli baul san ins duvrar quei material, la ruina dil hotel Acla da Fontauna dat ina massa material reutilisabel e nizzeivel. Per l’emissiun Cuntrasts da RTR ha Petra Rothmund realisau il film da 26 minutas «Onze Acla – il hotel dils Belges». Ins sa veser quel sut www.rtr.ch/Cuntrasts. El sto actualmein a tiara, il hotel Acla da Fontauna. Vesta da surengiu sigl Acla da Fontauna (dretg) ed il stradun digl Alpsu. Seniester il Center Fontauna. In tgau sco in drag: Il bratsch sa smaccar e tschappar 120 tonnas. Ils bratschs dils traxs semordan viaden ella substanza dil baghetg. Il hotel niev e 70 habitaziuns Il marcant Acla da Fontauna ei vits dapi 22 onns, ussa vegn el spazzaus definitivamein. Cu la surfatscha da rodund 13'000 m2 ei planiva e svidada, entscheiva la possessura dil schischom, l’investura turitgesa Immo Invest, a construir in cumplex architectonic dalla generaziun nova. Tochen il 2026 dat ei silla parcella in hotel e resort Mövenpick, vitier aunc sis casas cun totalmein 70 habitaziuns da 2 ½ tochen 4 ½ stanzas, 23 da proprietad e 47 administradas. Atgnamein fuss ei stau previu d’inaugurar la surbaghegiada nova gl’onn current 2024. Divers motivs han retardau la planisaziun e la spazzada digl Acla da Fontauna. Silla stagiun d’unviern 2026/27 duei gl’entir cumplex esser finius.

Jürg Gautschi da Trun è autur da films e producent da l’emissiun Cuntrasts dad RTR. Menaders e menadras ein tschercadas. RTR enquera, la Chasa editura, l’America era (resp. fuss bien, sch’ei encuressen aunc in tec), moviments politics, muntaneras da tuttas sorts drovan in tgamun. Para ch’ei mondi buc auter. – Bäh. – Nua duei ir? – Nua vas ti? – Bäh!? Menaders e menadras drovi schon pigl uorden e pell’efficienza. E perquei survegnan els pussonza u da surengiu, da lur menadras, ni da sutsi, dalla muntanera che vegn schiglioc buca giu dil fletg. Quei silmeins hai udiu en in film sin ARTE sur digl Iran. In moviment drovi ina persuna alla testa. En ina scena ves’ins diesch milliuns o sillas vias da Teheran che demonstreschan encunter la dictatura dil schah. Zacu ceda lez e va (metscha egl exteriur) e lu vegn igl Ayatollah. Ils milliuns giubileschan, uss vegn ei bien. E lu vegn la proxima dictatura. La pussonza dil menader ei quella da cumandar tgei via prender. La finamira vegn il bia da surengiu, num ch’ins seigi sez sisum, en scadin cass sa la menadra dir: Aschia eis ei da far e buca auter e schiglioc tschüss. In menader sa è tagliar giu il tgau a ti, ni in’ureglia. Ni serrar en tei en in camp ella Sibiria cun suppa da pastg e paun sec e torturar tenor gust, malgrad, gliez fa il schef buca sez, per gliez ha el sutschefs ni -scheffas e lezs fan è buca sezs quella lavur, forsa miran ei tier, gie gliez forsa. Mirar ch’ei vegni teniu en las reglas dalla casa e per haver la controlla che negin sefuigi. Magari la gheisla, magari in sugus, arbitrariamein, gliez ha in bien effect. Stil directiv, autoritar, in sistem derasau e cumprovau, bein modificabel è per sistems «democratics», economics e religius. Il maletg dil carstgaun en quei sistem ei schliats. Il carstgaun ei schliats gia culla naschientscha. Puccau original senumna quei. Ed in affon ch’ei schliats drova enzatgi che pren el/ella pil maun ni per in’ureglia ni per schiglioc zatgei. In maletg positiv dil carstgaun fuss riscaus. Ti sas vegnir menaus davos la cazzola sco menadra e lu rian ei o tei davosvi ni ch’ei dian aviartamein: «Vus stueis esser pli stregns cun nus!» Sco quels giuvenils disoccupai, culs quals jeu hai giu fatg inaga in project da teater. Jeu hai refusau lur giavisch. Ei fetschi la tgagia dad esser il nausch, per ch’els hagien in motiv da quitar mei in idiot. Nov onns ein els i a scola ed han buca anflau lur fermezias, lur plascher, lur via. Scolasts ein è menaders. Aber lezs han è menaders. E lezs è. Igl ei da vegnir stuorns, tgi decida propi las finamiras? La giuventetgna pil clima ha elegiu Greta Thunberg sco menadra. En in film sur dad ella cantava ina gruppa serimnada: «Greta, Greta, save the world» ed jeu hai tertgau: tuppira! Co san ins metter ad ina buoba, ni matta, in schi grond buordi silla schuiala? Salvar il mund. Fetg cumadeivel. Hej Greta, save the world. Jeu fetsch il chillen denton. Il pop da Nazaret che vess è giu da salvar il mund ei setschentaus vid la crusch. Il Martin Luther King ed auters ein vegni sittai giu. Il pli segir vivan menaders che han sezs buis e panzers. Co lur muntanera sesenta, vi jeu bia dir. Ed uss eis ei da temer che la muntanera dall’America elegi igl atun in sociopat e criminal sco siu menader pil futur e tgei futur che gliez dess è per nus, tgisà. Jeu sun è menader, mo circa 10 %, quei ei pauc, mo ei tonscha grad per prender encunter la posta da surengiu e da cheuo e lu reparter, «Führen auf Augenhöhe», ha quei num. Ton sco jeu hai capiu va ei per far «ensemen», e miu e tiu e siu e nies ed era vies tschurvi seigi dumandaus. E schizun il cor. Jürg Gautschi da Trun è autur da films e producent da l’emissiun Cuntrasts dad RTR.

Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Star sin ina comba e sunar la flauta traversa: quei ei la noda da casa da Ian Anderson, cantadur, musicist e cumponist dalla gruppa da rock Jethro Tull. El ha 76 onns. Dacuort sun jeu staus ad in concert da Jethro Tull, ed jeu sun staus impressiunaus, co quei um po star sin tribuna a cantond e sunond duront bunamein duas uras. E lu durmir in pèr uras en in hotel per silsuenter cuntinuar il viadi e dar il proxim concert. Ina prestaziun extraordinaria, gnanc tgisà! Ian Anderson ei buc il sulet en quella ligia. Biaras musicistas e musicists dils onns da 1960 e 1970 – onns cun musica ch’jeu tedlavel sco giuvenot e ch’jeu teidlel adina bugen – vivan aunc e van da temps en temps sin turnea. Ed ina gronda part ei vescla e bein en pei. Per exempel ils Rolling Stones. Dacuort han els publicau in niev album. Ils dus protagonists da quella gruppa, il cantadur Mick Jagger ed il ghitarist Keith Richards, han astgau festivar igl onn vargau 80 onns. Jeu sai buc sch’igl ei ver (se non è vero, è ben trovato), mo ei vegn detg e scret che Richards hagi buca giu grond quitau dalla sanadad en sia veta. Ed el ha era giu beinenqual discletg. Jeu seregordel da dus eveniments: Duront las vacanzas era el revius sin ina palma. Tgei ch’el ha vuliu far si leu ei buca clar, ir per ina nusch da cocos ni schiglioc in fretg exotic? En scadin cass eis el daus giu. Plinavon era Richards daus inaga giud ina scala en ina biblioteca, cu el ha vuliu ir per in cudisch. Sco ei para han quellas tumplentgas buca giu consequenzas pli grondas. Sto esser ch’el ha ina constituziun da fier, pertgei el ei sauns e taffers. In zai sco curom ni sco ils camutschs en Val Cristallina. Keith Richards sepresenta aunc adina (era sin tribuna), e meinsvart vesan ins igl um d’otgonta onns – p. ex. en videos sin Youtube – a sunond ghitara, ils cavels alvs sburritschi, in surrir ella fatscha plein rubaglias. E magari ina cigaretta denter las levzas. Surtut quei surrir plai a mi, ed jeu stoi conceder ch’jeu hai ina certa simpatia per il ghitarist dils Rolling Stones. Secapescha era perquei ch’el ha incantau nus cun entginas da quellas canzuns unicas, nunconfundiblas. Sch’ins vul contonscher la vegliadetgna dad 80 onns e varga, stuess ins viver sanadeivlamein, vul dir: magliar saun, esser fits, durmir avunda e schar star alcohol e cigarettas. Quei san ins leger egl internet, en broschuras etc. Richards s’auda strusch en quella categoria, schess jeu. Da l’autra vart stuein nus matei schar valer che quei ch’ei bien per in, sto buc esser bien per in auter. Mo forsa van ins pli tgunsch atras la veta cun in surrir sillas levzas, e forsa ei quei era in remiedi per contonscher in’aulta vegliadetgna. E per puder far vinavon rock’n roll. Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals».

Venderdis, ils 17 da matg 2024, allas 19.30, dat ei ina proxima caschun da s’approfundir ella historia dalla Ligia Grischa. Martin Cabalzar, anteriur scolast secundar, mistral e schefredactur, dat ina survesta dils connex e dalla muntada dalla Lumnezia all’entschatta e pil svilup dalla «Ligia Sura». Il tetel da siu referat ei «La Lumnezia enteifer la Ligia Grischa – in excuors culturhistoic». Famiglias lumnezianas han pilver giu muntada decisiva. Da quellas famiglias ein cunzuns ils signurs de Lumerins e de Mont sedistingui cun pliras generaziuns da glieud d’influenza e pussonza. Denton era autras dinastias han adina giu rollas decisivas el decuors dils tschentaners. Il referat da Martin Cabalzar ei venderdis, ils 17-5-2024, allas 19.30, ella sala dalla Cuort Ligia Grischa a Trun.

Ils 9 da zercladur 2024 presenta la suprastonza communala da Flem al suveran ina damonda da credit pertuccont la «colligiaziun da latg». Suenter pli che 50 onns sto la vischnaunca remplazzar la pendiculara dall’Alp Sura. Gliendisgis ha la suprastonza communala da Flem approbau il quen da gestiun digl onn vargau. Quel siara cun in cashflow da 11’841’136 francs, suenter amortisaziuns e remessas resta in gudogn net da 150’888 francs. Sco quei ch’il president communal Martin Hug ha puntuau stoppi la vischnaunca restar prudenta, scadina investiziun stoppien ins examinar sche necessaria ni buc. La pendiculara da latg seigi indispensabla ed ei detti negina alternativa leutier, ha il president denton era dau d’entellir. La vischnaunca ei sfurzada d’investir 8,8 milliuns francs per quei scopo. Surlunder ha la suprastonza orientau la radunonza communala. Gl’onn 1645 han ins cavau e furau ina via cun scalas naven da Bargis silla vasta surfatscha cun excellent arvadi. Dapi 1914 meina ina sempla pendiculara da transport naven da Fidaz sill’Alp Sura. La generaziun nova han ins baghegiau 1974. Pil transport dil latg giu dil Crap da Flem detti ei neginas alternativas, scriva la suprastonza communala el messadi dalla tractanda. La pendiculara planisada duei survir buca mo all’agricultura, mobein dil matg tochen gl’october era al turissem. Ils 9 da zercladur 2024 han ils da Flem da prender posiziun pertuccont la damonda da credit.

Per cantaduras e cantadurs dil Chor mischedau Suraua ei gl’onn da cant 2023/24 in special e pulpiu: Igl ei numnadamein il 50avel. Cun dus concerts festivescha la formaziun lumneziana siu giubileum. Igl ei in chor detg giuven. In triep glieud da Surcasti, Uors, Camuns e Tersnaus han fundau el 1974. Dapi lu ein 50 onns vargai. Quels tschun decennis vargai ha il Chor mischedau Suraua embelliu fiastas e delectau cun concerts e producziuns. Divers discs cumpacts e registraziuns dattan perdetga dallas activitads e dil svilup. 40 onns onns ha il confundatur Ruedi Collenberg dirigiu il chor. El ha sviluppau la formaziun e garantiu la cuntinuitad. Gliez han fideivlas cantaduras e fideivels cantadurs fatg. Ina dunna e quater umens contan aunc oz: Per Anita Derungs, Robert Derungs, Maurus Arpagaus, Giachen Derungs e Guido Derungs vegnan las festivitads dalla proxima fin d’jamna ad esser muments che sveglian e commuentan. Il concert da giubileum da sonda proxima ha il tetel «retrospectiva» e dat ina survesta dallas activitads. Buca mo per las 43 commembras e commembers actualas, mobein era pil dirigent ei gl’onn current in special: Flavio Bundi ha surpriu avon diesch onns la bitgetta. Cun el ha il Chor mischedau Suraua retschiert era in cumponist e pianist. Numerusas da sias cumposiziuns ha il chor presentau sco premaudiziun a concerts e fiastas.(fmr/abc) Il chor, a caschun d'ina emprova el zulèr dalla casa da scola ad Uors. Il giubileum festivescha il Chor mischedau Suraua cun in concert retrospectiv ed in da gala cull’entira Lumnezia. Il concert «retrospectiva» ei sonda, ils 18-5-2024, allas 20.00 en casa da scola ad Uors/Lumnezia. Il concert da gala «Lumnezia conta», cun tut ils chors lumnezians, ei dumengia da Tschuncheismas, ils 19-5-2024, allas 20.00, ella baselgia claustrala a Glion.

Schluein fa part dil consorzi da pumpiers Falera-Laax-Sagogn-Schluein cun circa 70 umens e dunnas. Per ils quater deposits locals els vitgs dat ei vehichels e pumpiers sin pichet per l’emprema intervenziun. Mintga vischnaunca ei responsabla pil vehichel ch’ei staziunaus el liug. Aschia vegn la squadra sperta en acziun cun quei vehichel aunc avon ch’il corp grond arrivi sil plaz d’intervenziun. Schluein ha stuiu remplazzar dacuort siu vehichel local che adempleva buca pli las cundiziuns. Gl’auto niev cun punt annexa ed equipadi ha il garaschist Aldo Beeli da Glion surdau dacuort al scharschau dils pumpiers da Schluein. Da pliras offertas era quella dil garaschist da Glion resortida sco pli favureivla. Il scharschau Andreas Hasegan e sia equipa ha ussa a disposiziun in Toyota Hilux cun punt ch’ei equipada tenor las normas per l’emprema intervenziun. Gl’auto niev corrispunda allas experientschas praticas. La cumissiun da pumpiers haveva preparau la cumpra cun evaluar ils criteris e definir cundiziuns e prestaziuns. Tier gl’equipadi s’auda ina scala dad otg meters, in uder da 60 meters ed in butschin da sufflar si per transportar aua cul helicopter. Il vehichel per l’intervenziun sperta ch’ei staziunaus a Schluein dispona plinavon d’in tanc d’aua che tschaffa 200 liters.(fmr/abc)

Il hotel Gravas da Vella ha survegniu per la quarta gada ina distincziun, quella gada sco meglier hotel svizzer da tgauns. Quei premi ei vegnius surdaus uonn per la tschunavla gada dil portal da vacanzas «Hundehotel.info». Dapi 25 onns ei il hotel sespecialisaus per far vacanzas cun tgauns. 700 hotels dall’entira Europa ein vegni en damonda pil premi sco megliera pensiun per hosps cun tgauns. Dils 50 albierts ch’ein vegni distingui secattan dus en Svizra. Igl emprem rang ha il hotel Gravas a Vella contonschiu avon ina pensiun a Wilderswil el cantun Berna. Ils hoteliers dil Gravas Beatrice e Fabio Di Blasi-Brand promovan dapi 25 onns activamein la pusseivladad da pernottar ni da far vacanzas cun tgaun. Sco igl ei semussau tgiran els cun success dureivel lur nischa sco hotel da tgauns. Buc a casa e tuttina dacasa La hoteliera Beatrice Di Blasi-Brand ha frequentau avon varga 20 onns la scolaziun per luvrar cun tgauns da terapia. «Jeu hai adina giu in tgaun e sun era sescolada cuntinuadamein sil sectur dalla hotellaria per tgauns. Oz savein nus porscher vacanzas cun tgauns e perfin cuors per possessurs da tgauns en nies hotel.» Ils menaders dil hotel Gravas a Vella dattan gronda prioritad al contact persunal cun tut ils hosps. «Che hosps ed animals sesentien bein ha prioritad per nus», di la hoteliera. «Il hosp e siu tgaun ston buca sesentir sco a casa, mo tuttina dacasa tier nus.» Crimi per tgauns En discuors cun la FMR raquenta la schefa dil hotel da tgauns denter auter era dil crimi per tgauns ch’els offereschan. «Il crimi per tgauns ei in’occurrenza dalla fin d’jamna ch’ei fetg populara e tschercada. Ils possessurs investigheschan cun lur tgauns ed encueran mintgamai la bara ultimativa che vegn zuppada bein.» Tenor Beatrice Di Blasi-Brand dat ei era fetg biars resuns dils hosps da vacanzas cun tgauns, e quei magari pér cura ch’els ein turnai a casa. «Biabein 90 % da nos hosps vegnan tier nus cun in ni plirs tgauns. Considerond che la Svizra ha in miez milliun possessuras e possessurs da tgauns, ei il basegns per loschaments da tgauns cumprovaus», manegia Beatrice Di Blasi-Brand. Vesta sin il hotel da tgauns Gravas a Vella ch’ei vegnius premiaus sco capo hotel da tgauns en Svizra.

La societad Optima solar Surselva vul promover l’energia solara en Surselva. La societad fundada l’entschatta avrel 2024 dalla uniun lumneziana «Ir novas vias» intermediescha denter persunas interessadas da realisar in indrez solar e talas ch’ein promtas dad investir ella forza dil sulegl. «Il potenzial ei gronds en Surselva», gi Silvio Capeder che presidiescha l’uniun lumneziana «Ir novas vias». L’organisaziun successura dalla Pro Val Lumnezia che promova l’economia e veta culturala en Lumnezia. Silvio Capeder ei era dalla partida pil niev project che vegn ord la cuschina dad «Ir novas vias». La societad Optima solar Surselva che vul promover indrezs solars en Lumnezia ed il potenzial pigl interess era sur igl intschess lumnezian ora. Cun potenzial manegia Silvio Capeder buca sulet la forza dil sulegl sursilvan. «Jeu manegel ch’ei dat dabia tetgs ch’ein adattai per purtar in indrez solar». Ed el quenta che biars possessurs da tals baghetgs fussen senz’auter promts d’installar igl indrez. «Dad ina vart mauncan forsa ils daners e da l’autra vart existan pregiudezis da semetter vid la planisaziun» explichescha Silvio Capeder. E gest cheu vul la Optima solar Surselva porscher maun. Societad vul intermediar Optima solar Surselva vesa sia incarica sco post d’intermediar denter ils possessurs da tetgs promts da realisar in indrez solar e tals ch’ein promts d’investir ella forza solara. «Nus purschin via in partenari indigen era la planisaziun digl indrez e sefatschentein cun la lubientscha da baghegiar e cun damondas da sustegn neu da cantun e Confederaziun.» Il possessur dad in edifeci che metta a disposiziun siu tetg retscheiva ina indemnisaziun dad Optima solar Surselva. «Ed el sa retrer per in prezi favoreivel current electric per igl agen diever.» Silvio Capeder vesa denton era avantatgs per ils investurs che mettan a disposiziun ils daners. Daners che vegnan tscheinsai ed amortisai el decuors dils onns. «Suenter tschun ni diesch onns sa il possessur dil tetg era cumprar e surprender igl indrez solar.» Sco quei che Silvio Capeder tradescha, ha la societad recaltgau entochen ussa ina summa da 120’000 francs. «Quels daners vegnan ton dad indigens sco da persunas cun sedia da vacanzas en Lumnezia.» In indrez solar da biabein 300 meters quadrats cuosta denter 120’000 e 150’000 francs ed ins po quintar cun sustegn da cantun e Confederaziun da biabein 20 % entochen 25 % dalla summa d’investiziun. Commembers da Optima solar Surselva san persunas singulas sco giuridicas daventar sco er instituziuns da dretg public. La commembranza cuosta 1000 francs per commembers singuls e 2000 per commembers collectivs. Emprest che vegnan tscheinsai ein pusseivels naven da 5000 francs ensi, tradescha l’informaziun purschida da Optima solar Surselva. Silvio Capeder conceda ch’ei seigi buca la finamira dalla societad da far gronds gudogns. «Nus stuein sulet curclar nos cuosts, ils daners vulein nus impunder per promover l’energia regenerabla.» Part dalla societad svizra Optima solar Surselva ei ina organisaziun partenaria dalla societad Optima solar Svizra ch’ei s’installada en diversas regiuns e cantuns dalla Svizra. «Grazia a quella organisaziun havein nus buca stuiu scaffir nossa idea da promoziun da funs ensi», gi Silvio Capeder. El fa attent alla radunonza generala dalla uniun «Ir novas vias» dil vendergis proxim ils 17 da matg 2024 a Morissen. La radunonza envida ad ina occurrenza publica cugl econom e planisader da territori Ruedi Meier dalla Scola politecnica federala. El referescha davart la midada d’energia en Svizra e las schanzas che quella midada porta ton alla societad sco all’economia. E secapescha ei era Optima solar Surselva in tema a quella radunonza, ils representants da quella nova societad dattan bugen plaid e fatg davart las pusseivladads da realisar ed investir ella forza dil sulegl.

La via lumneziana ei ina da numerusas ch’ei dat el Grischun. Tut tgi ch’ei da viadi denter Luven e Lumbrein s’encorscha che quella via semuenta. Da principi buca la via, mobein il sutterran. Gl’Uffeci da construcziun bassa sa far nuot auter che controllar e mantener cuntinuadamein la substanza. «A Hermerins fagein nus mintga treis quater onns ina lavur pli gronda», declara Eugen Duff. Il menader dil district Surselva digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun discuora d’in toc dalla via lumneziana. Cuort suenter che la cruschada culla via da Luven fa ina tabla da prighel attent ad in obstachel: Ils vehichels che carreschan empau spert seglian quasi d’ina schanza giuaden en ina ruosna. Da leu va il traffic sin ina via asfaltada plein undas e sfendaglias. «Nus savein far nuot auter che pinar ed emplenir adina danovamein», declara Eugen Duff. In process da milliuns onns Lumnezianas e Lumnezians ein disai dalla situaziun e san ch’ei dat zacu puspei ina remedura. Lu vegn la firma da construcziun sil plaz. Gl’asfalt vegn allontanaus e la via stendida e currigida. «Ei dat negina alternativa», puntuescha il funcziunari digl uffeci da construcziun bassa. Eugen Duff remarca el discuors culla FMR: «Tochen Vrin semova la via lumneziana aunc en plirs loghens.» El menziuna il liug Uresa dado Lumbrein. Leu ha il Cantun buca investau pauc avon treis onns, ins ha slargiau la via e construiu mirs. Quels han daferton gia scarps e fessas. Buca perquei che la lavur ei stada munglusa, mobein perquei che la tiara lavura. In process tectonic che ha entschiet avon milliuns onns cuntinuescha aunc adina. La via d'access alla Lumnezia sfundra cuntinuadamein. Gest en connex culla via lumneziana sforza quei process il carstgaun da s’adattar. «Investiziuns e mesiras specialas ein buca previdas», conferma Eugen Duff. Silla reit da vias da 1360 kilometers dil Grischun dat ei actualmein 151 plazzals nua ch’ei vegn baghegiau. Igl ein investiziuns da milliuns francs tenor il program da vias da Cussegl grond e Regenza. Oradem la via lumneziana dat ei buca investiziuns pli grondas, perquei ch’il moviment sutterran camonda tgei ch’ei da far. «Dislocar la via gida nuot, cavar in tunnel ni construir in mir era buc Ei dat nuot auter che da far trasora las reparaturas», concluda Eugen Duff. Asfaltar per motivs da segirtad Tochen avon paucs onns eran ils tschancuns pli critics buca asfaltai. Fuss ei buca pli prudent d’allontanar la cuvrida da catram, e da menar il traffic en quels loghens sin pigiament? Eugen Duff scrola il tgau e motivescha: «Per motivs da segirtad stuein nus asfaltar», gi el, differents vehichels e normas dalla tecnica stradala pretendien quei. Aschia ston ils automobilists e ciclists carrar sill’altezia da Luven giuaden en ina ruosna e carrar sin ina distanza da circa 400 meters sin via maluliva cun undas e sfendaglias. Il pur pensiunau Balzer Arpagaus da Luven enconuscha fetg bein quei areal. El ei carschius si a Cumbel e gi: «Cu jeu sun vegnius ora Luven menava la via cantunala aunc in toc pli engiu. Adina puspei han ins currigiu e priu ensi ella», gi el alla FMR. El sa ch’ei dat massa expertisas dalla particularitad geologica. El sa denton era zatgei auter: «Ils davos onns ei quei terren seruschnaus extrem», conferma gl’anteriur cultivader dil funs. El raquenta ch’ils geologs hagien declarau ch’il territori schaigi sin ina platta sutterrana da rodund 80 meters grossezia che semovi. Stauscha e smacca in lag sutterran? Sligiar il problem para nunpusseivel, negin vegn a saver frenar in process che cuozza milliuns onns. Balzer Arpagaus renda attent ad ina supposiziun ch’ins auda tscheu e leu a Luven: Ils geologs han aunc buca perscrutau il sutterran dalla costa sut il hotel Bündner Rigi. Quella ei bletscha e dapertut neschan fontaunas. Cun sondaziuns savess’ins eruir sch’ei dat en quella zona in grond lag sutterran che smacca, tauscha ed influenzescha il moviment dil terren. Atlas geologic dalla Svizra – 1214 Ilanz La cumplex- e multifariadad dalla Svizra semanifestescha en sia geografia. En scola emprend’ins che nossa tiara secumpona dalla Alps, dil Mittelland e dil Giura. La geologia ei cumplicada specialmein entuorn Glion. Quei cumprova igl Atlas geologic dalla Svizra, in’ovra digl Institut federal da topografia Swisstopo. Il fegl culla numra 132/1214 Ilanz ei in da 12 ch’ei dat dil Grischun, el descriva la geologia entuorn Glion. La mappa cun cudischet da 100 paginas, explicaziuns detagliadas, 21 illustraziuns e tabellas includa era duas cartas cun profils e survestas. Bein e capeivel descriva la pagina 49 dil cudischet quei che schabegia dapi milliuns onns entuorn Glion: Silla carta vesan ins duas zonas fetg grondas che ruschnan e sfundran. Ina da quellas ei la Lumnezia, l’autra la Val Stussavgia. Omisduas ein sco plattas giganticas che semovan. Cun radar e satelit han ils geologs fatg mesiraziuns e registrau moviments da dus tochen 10 centimeters ad onn. Da Luven tochen Lumbrein schaian ils vitgs sin tiara ferma, els ein denton circumdai da terren che sfundra e ruschna. La mappa cul fegl 1214 Ilanz digl Atlas geologic dalla Svizra san ins empustar direct tier la Swisstopo. Mira www.swisstopo.admin.ch La Brancla, ün flüm lateral da l’En sün territori cumünal da Valsot e Scuol, es gnüda undrada per sia natüralezza. Il scarp amiez la cuntrada vesan ins bein actualmein. Vesta viers ano, al horizont Falera. Vesta viers anen: La via meina tras ina zona che ruschna cuntinuadamein. Vesta naven dalla via da Riein silla costa ch'ei en moviment dadens Luven. Il clavau sut ur dalla via lumneziana ei ussa definitivamein a tiara.

Dacuort ha la Scola da circus Surselva retschiert in premi dil Program San Gottardo. Quei premi dotaus cun 5000 francs han ils iniziants survegniu per lur idea da realisar ina scola da circus per Sursilvanas e Sursilvans da 3 entochen 99 onns. Paucs dis suenter la surdada dil premi han ils iniziants dil circus fatg ina retscherca da meinis per endriescher igl interess dalla populaziun da separticipar d’in circus da pliras generaziuns. «La Surselva sco regiun ei predestinada per realisar ina scola da circus cun ina purschida vasta che plidenta persunas da pliras generaziuns», dian ils iniziants dalla Scola da circus Surselva suenter ch’els han retschiert igl avrel vargau il premi dil Program San Gottardo. Ina dallas fundaturas dil project ei la pedagoga da circus Maria Dunst ch’ei clownessa e ch’instruescha a Sagogn ed a Glion e che dat cuors per clowns e clownessas a Schluein el casti Löwenberg. Ellas activitads dalla Scola da circus Surselva vegn ella accumpignada da Bea König, ina managera da cultura cumprovada che ha denter auter tgamunau duront sis onns la Scola da circus per affons Robinson a Turitg. Duas tiarzas persuenter La sonda dils 4 da matg 2024 ha la Scola da circus Surselva fatg ina retscherca da meinis a Glion el Center Marcau (igl anteriur plaz ch’il circus sefermava) e vuliu saver da 92 passantas e passants sch’els sustenessien l’idea d’in circus da pliras generaziuns en Surselva. La finamira seigi stada da contonscher ina cumpart da 30 % dallas vuschs che sustegnien l’idea, di l’inizianta Bea König. «Circa 65 % dallas persunas dumandadas sustenessen la finala nies project per in luvratori da circus da pliras generaziuns.» Ins hagi discurriu cun persunas da tuttas vegliadetgnas. «Biaras han detg ch’ellas fussien promtas da segidar cun nus tenor lur qualificaziuns e forzas.» Sin basa da quei resultat planiseschan Maria Dunst ed ella ussa activitads futuras dalla scola da circus e dil circus da pliras generaziuns, tradescha Bea König. «Cun quei ferm sustegn da nossa retscherca da meinis vulein e stuein nus far vinavon.» La sfida ei gronda «El decuors digl onn 2024 lein nus ir en ina val laterala dalla Surselva e realisar leu in workshop da circus da pliras generaziuns», di Bea König dalla Scola da circus Surselva. Ins vegli sapientivamein ir ella periferia. «Nus sedecidin en cuort per ina vischnaunca e vegnin lu a contactar quella per mirar sch’igl interess per realisar in circus da pliras generaziuns fuss avon maun.» Lu vegni ins a publicar l’occurrenza ed envidar persunas da tuttas generaziuns da quella vischnaunca da s’annunziar pil project. Ils responsabels dalla scola da circus accentueschan ch’ins sappi duvrar igl agid da giuven e vegl. Bea König: «Ils seniors ston buca tertgar ch’els vegnien buca duvrai. Els san sustener nus cun lavurs agl ur dallas producziuns da circus» Las menadras Maria Dunst, Bea König e cun ellas Ernst Jäggli, il tierz iniziant, ein cunscients ch’ils proxims pass muntan biara lavur. Bea König di: «Nus tuts s’engaschein el mument voluntariamein ed essan avisai al sustegn. Quei vulessan nus denton saver midar egl avegnir. Realisar ina scola circus da pliras generaziuns ei ina sfida e pretenda lavur professiunala dils menaders.» Negina fravgia da talents La Scola da circus Surselva seigi negina fravgia da talents, constatescha la cuninizianta e managera da cultura Bea König. «Na, precis quei vulein nus buca esser. L’idea ei da far novas experientschas, da scuvierer novas forzas, da smarvigliar da sesez, da selegrar da sesez e far segls d’entusiassem.» Ils iniziants hagien sco finamira che la scola cun siu circus da pliras generaziuns contribueschi da restar en fuorma per la veta e promovi la cumpetenza sociala. En lur presentaziun a caschun dalla surdada dil premi dil Program San Gottardo han ils iniziants era discurriu dalla confidonza en sesez che dueigi vegnir rinforzada entras il circus. «Secapescha che nus s’interessein sch’in affon muossa talent ella Scola da circus Surselva, di l’organisatura dalla Scola da circus che ha dapi si’affonza la secunda dimora en Surselva e che viva dapi dus onns cun siu um a Vignogn. «Per promover talents disponin Maria Dunst ed jeu da buns contacts el mund dil circus.» In circus per tuttas generaziuns Dacuort ha la Scola da circus Surselva ch’ei vegnida iniziada dalla pedagoga da circus Maria Dunst (Sagogn) e dalla managera da cultura Bea König (Vignogn), survegniu in premi da 5000 francs dil Program San Gottardo. Per las iniziantas ei il premi colligiaus culla sfida da porscher activitads da circus per tuttas generaziuns en Surselva. Ils 4 da matg 2024 han artistas ed artists cun lur gidonters fatg ina retscherca da meinis davart la Scola da circus ed in circus per pliras generaziuns en Surselva. Dallas 92 persunas ch’ein separticipadas enteifer treis uras han 68 % detg ch’ellas sustegnien in tal project ambulont en las vischnauncas sursilvanas. Ils responsabels dalla Scola da circus Surelva ein ussa vid il planisar. (fmr/mg) Ils iniziants dalla Scola da circus Surselva: Da san: Bea König, Maria Dunst ed Ernst Jäggli. Davostier dretg ina scolara La Scola da circus Surselva vul contonscher pliras generaziuns

En mia veta hai jeu tochen uss empleniu ora per mei rodund dudisch damondas per visums per la China. Plinavon hai jeu empleniu ora segir 24 gadas il document da damonda per auters duront mia lavur. Dapi l’emprema gada ch’jeu hai dumandau in visum igl onn 2010 ha ei dau enqual midada. Tradiziunalmein era quei ina lavur «analoga»: stampar ils documents, emplenir ora els, ir tier igl automat e far ina fotografia, aschuntar tala, purtar ils documents u a Turitg al consulat ni a Berna all’embassada, turnar in pèr uras suenter per il process d’express ni treis gis suenter pil survetsch regular, e sco davos aunc pagar. Avon in pèr onns ha Xi Jinping lu denton vendiu ils dretgs per centers da visum ad in clever um da fatschenta che haveva denter auter luvrau per Kuoni. Sia firma «Visa center for China» ha uss exclusivamein il dretg d’elaborar tut ils visums per la China – sigl entir mund! Ils visums ein pia vegni pli cars, perquei ch’igl ei uss era aunc da pagar il center da visum per ses survetschs. Duront il temps da covid ei lu era vegniu introduciu la pusseivladad d’emplenir ora il document da damonda online e da suenter stampar el e taccar si ina fotografia (lezza drova ei aunc adina, era sche ti stos aschuntar ina fotografia online). Jeu hai fatg mias calculaziuns dad uras e lavur: rundau si e giu, aschuntau tut il temps da viadi, tut il rumpatgau, il temps per las copias supplementaras ch’jeu hai adina duvrau, perquei ch’jeu hai fatg in sbagl ell’emprema versiun dil document etc. Tut en tut hai jeu pia passentau rodund 185 uras da mia veta cun tut las activitads en connex cun dumandar in visum per la China. Il temps da covid e la serrada dils cunfins, il temps da buca lubir a dunnas ed umens da fatschenta d’entrar en China, d’impedir tut il turissem che vegness cun bials daners, tut quei ha tuttina giu in’influenza silla economia chinesa. Aschia che Xi Jinping ha priu ina decisiun nunspitgada per puspei facilitar l’arrivada da dapli jastras e jasters en China. Uss, gie, dapi ils 7 da mars 2024 san burgheisas e burgheis da 14 tiaras entrar en China senza visum, per 15 gis en roda. Era Svizras e Svizzers san profitar da quella midada. Igl ei pia pusseivel d’obtener in visum agl eroport en China tier l’arrivada. Grondius! Caras Romontschas e cars Romontschs, ussa fuss pia il mument per vegnir a visitar la China, da prender la caschun e vegnir ad explorar quella tiara multifara. Sche vus veis l’intenziun da vegnir – dei part! Jeu selegrass. Per Hongkong duvreis era buc in visum. Lisa Peers Dermont è sinologa ed interprendidra che viva a Hongkong. Ella è il pli gugent en u sin l’aua, savens navigond ina bartga a vela e raquintond paraulas e fablas. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi. Lisa Peers Dermont è sinologa ed interprendidra che viva a Hongkong. Ella è il pli gugent en u sin l’aua, savens navigond ina bartga a vela e raquintond paraulas e fablas.

Sonda han ils pumpiers dalla Lumnezia envidau la populaziun ella basa a Vattiz al gi dallas portas aviartas. Giuven e vegl ha mussau interess da mirar il stabiliment niev cun localitads, vehichels e cundrezs. Sil plaz han ins entupau tuttas generaziuns: geniturs cun affons pigns, tattas e tats, giuvenils, insumma glieud da tut ils otg vischinadis. Il cumandant dils pumpiers Rino Caviezel ed il president communal Daniel Solèr han giu plascher digl interess. «Nus essan surstai positivamein conta glieud ch’ei vegnida», han els manegiau el discuors culla FMR. Sil plaz avon il stabiliments ha Rino Caviezel giu da dar sclariment da quei e da tschei entuorn il menaschi. Avon las garaschas havevan ils pumpiers parcau ils vehichels. En tut dispona il corp da 12 differents, il bus dil schurmetg da flad, in auto da stizzar pign, ina camiunetta culs moduls ed auters. Il grond e principal ei gl’auto-cisterna che la vischnaunca Lumnezia ha cumprau avon tschun onns. Quei vehichel culla scursaniziun TLF ha ina fermezia da 450 PS, el peisa 18 tonnas ed ha in tanc che tschaffa 3000 liters aua. Igl ei la «pumpa» che mintga organisaziun da pumpiers drova. Standards e normas Il zercladur 2019 ei stau l’emprema badelada da quei edifeci per e dils pumpiers lumnezians. Da quei temps era Conradin Caduff cumandant. Sonda ha el visitau l’occurrenza a Vattiz. Daferton eis el inspectur cantunal e menader dalla partiziun pumpiers dalla Segirada da baghetgs dil Grischun. Siu successur Rino Caviezel ed il vicecumandant Franco Caminada han giu special plascher dalla viseta dil convischin da Morissen. Dau suatientscha agl invit ha era Gion Tenner, gl’inspectur da pumpiers dil district 6 Surselva. El ei vegnius en Lumnezia ensemen cun siu successur Pierino Bisquolm. Gion Tenner surpren el futur responsabladad enteifer l’organisaziun naziunala dils pumpiers. Quella fixescha e survigilescha denter auter ils standards da prestaziun dallas singulas organisaziuns. Survesta digl areal cul local dils pumpiers a Vattiz. Vesta dalla val ora viers Vella. Gl’edifeci a Vattiz ei la basa per l’intervenziun en Lumnezia sura e sut, in territori spatitschau da rodund 16'500 hectaras. Enteifer diesch minutas ston ils pumpiers saver contonscher scadin liug d’incendi. A quei scopo survescha la centrala a Vattiz ed ils dus deposits supplementars, in a Suraua, l’auter a Lumbrein per la Lumnezia dadens. El local da scolaziun dils pumpiers Lumnezia miran ils affons attentamein il video d'in barschament. Buca mo fiugs Il gi dallas portas aviartas ha la populaziun saviu seser cumadeivel ella halla digl auto-cistiarna e gl’auto dil schurmetg da flad. Quella ei 390 m2 gronda e colligiada culs locals e magazins. Ella stanza da scolaziun han ils visitaders saviu mirar ina presentaziun audiovisuala dils pumpiers Lumnezia. Ils pumpiers cumbattan dil reminent buca mo fiugs. Igl ei ina equipa per la prevenziun da donns, ella salva, protegia e ston entrar en acziun sche persunas ed animals ein en prighel. La basa lumneziana seigi en liug fetg ideal. «Quei liug ei secumprovaus fetg per noss’organisaziun», ha Rino Caviezel confermau. Gl’edifeci ha custau rodund 1,95 milliuns francs. Enten planisar haveva la vischnaunca examinau siat differents loghens. La parcella sper via cantunala a Vattiz, cul local dalla rimnada da latg, ei sepurschida sco pli ideala. Tier l’infrastructura tenor normas e standard s’auda dil reminent era la vestgadira. Pervia dils partichels da fulin drova ei ina higiena rigurusa, las normas pretendan duschas ed installaziuns specialas da schubergiar e retablir gl’uorden.

Venderdis ha Surselva Turissem publicau il niev «himni» grischun. L’organisaziun haveva surdau al Chor mischedau Sumvitg d’interpretar la canzun «Graubünda» en tuts lungatgs cantunals. Quella conta quei chor conta sin in video gest cumpariu – quasi sco introducziun dil «Puntstag» digl 1. e 2. da zercladur a Glion. Uonn ein biaras festivitads ed occurrenzas dedicadas al giubileum da 500 onns Treis Ligias 1524-2024. L’organisaziun Surselva Turissem ha vuliu contribuir cun in’attracziun speciala. Ella ha surdau al Chor mischedau Sumvitg l’incarica d’interpretar la canzun en quater lungatgs. El video da 2 ½ minutas conta il chor ina strofa en romontsch «Ti eis il miu cantun dil cor» ed ina mesa en talian «Sei il paradiso per noi». La producziun para da daventar in hit. Suenter ils emprems dus dis havevan gia varga 13'000 applicaders scargau e cliccau il video culla canzun. Canzun da cult La melodia da «Graubünda» ei da Marco Baier da Panaduz alias DJ Mico. Per incumbensa da Surselva Turissem ha Rest Giusep Tuor, il dirigent dil Chor mischedau Sumvitg arranschau ella, Alice Bertogg ha procurau la versiun romontscha. Sco quei che Surselva Turissem scriva en sia communicaziun, eis ei ina contribuziun buca mo pil giubileum da 500 onns Republica dallas Treis Ligias mobein era per quel da 600 onns Ligia Grischa. «Pils dus giubileum havein nus vuliu lantschar enzatgei unic ed elaborar ina nova canzun da cult per nies cantun Grischun», aschia Surselva Turissem. Il Chor mischedau Sumvitg conta il hit "Graubünda" ella versiun sursilvana e taliana. El video san ins tedlar, mirar ed accumpignar co il Chor mischedau Sumvitg ei da viadi tras la cuntrada sursilvana. Naven dalla caplutta da s. Onna a Trun va la gruppa da 41 cantaduras e cantadurs a pei, cul tren e silla punt dil Rapid a Breil, tochen a Sevgein e Ladir. «L’interpretaziun en treis lungatgs ei ina mischeda da beat da Manfred Zazzi e cant da chors. Ella fa punts denter genre, generaziuns, culturas e lungatgs, quei ch’ei corrispunda alla historia grischuna», descriva Surselva Turissem la producziun. Per mirar il video cliccar: www.youtube.com (encurir cul cavazzin «Graubünda Hymna»). Dapli informaziuns: «www.ischi2024.ch» ni www.surselva.info/500JahreDreiBuende

Avon Tschuncheismas ha il Spital regiunal Surselva publicau il resultat digl onn 2023. En siu rapport annual declara il president dil cussegl d’administraziun, Thomas Buchli, ch’il spital sursilvan seigi tuttavia buca il sulet dil Grischun che stoppi prender mesiras per dumignar la sfida finanziala. Ina societad d’aczias pretenda rentabilitad, ina instituziun dil dretg public buc: A quei principi ei era il Spital regiunal Surselva (SRS) exposts. «Sin fundament dalla situaziun precara havein nus per l’emprema gada ella historia dalla societad stuiu dumandar las vischnauncas per contribuziuns considerablas pil menaschi da spital», scriva il president dil cussegl d’administraziun, Thomas Buchli en siu rapport digl onn 2023. Sminuir va buc A moda extendida ha la populaziun saviu prender notizia dil deficit da rodund 2,4 milliuns dil SRS. Quei resultat ha caschunau ils davos meins controversas politicas. Ei seigi capeivel che certas vischnauncas hagien difficultads culla situaziun, il proxim avegnir vegni quella denton strusch a semidar. «Ord nossa vesta sto il sectur da sanadad en Surselva s’avischinar per saver concentrar las forzas e nezegiar sinergias», aschia Thomas Buchli, el puntuescha che gest quei seigi la finamira dall’organisaziun Reit da sanadad Surselva. El rapport annual dat Thomas Buchli ina survesta generala dalla situaziun dil SRS: «Igl ei evident ch’in spital responsabel pil provediment medicinal da basa sa buca sminuir d’in mument a l’auter sias prestaziuns da basa fixas. Sche nus vulein saver ademplir nies mandat stuein nus era porscher ils survetschs». La rentabilitad dil spital regiunal ei cumbinada cul turissem. Sch’ei dat in unviern magher, semuossa quei ellas cefras da malsauns e d’accidents – e da tractaments el spital. Tariffas memia bassas Fadri Bisatz ha surpriu igl 1 da settember 2023 il tgamun operativ dil Spital regiunal Surselva sco successur da Claudia Käch ch’ei ida en pensiun. Grazia alla decisiun positiva dallas delegadas e dils delegai dalla corporaziun da vischnauncas SanaSurselva hagi il spital saviu minimar il problem da liquiditad, rapporta il directur niev. Il gudogn dil spital ei dependents oz da cunvegnas e tariffas per indemnisar las prestaziuns. «Il cantun Grischun ha bein alzau retroactivamein la valeta dils puncts da taxa per la tgira ambulonta. Sin fundament d’in recuors dallas cassas da malsauns sto ussa denton aunc il Tribunal administrativ federal decider definitivamein en caussa». Survesta dil Spital regiunal Surselva. Ella spart dils cass ambulants sa il spital buca cuvierer actualmein ses cuosts per 20 tochen 30 %. Leu creschan las prestaziuns pli e pli. Igl ei denton il sectur nua ch’il spital sto luvrar cun tariffas memia bassas. Reducir ils cuosts ei era buca pusseivel, sco quei che Matthias Müller, il menader dallas finanzas e commember dil director dil SRS, resumescha el rapport annual. El circumscriva aschia la situaziun economica dil menaschi: «Mo la collaboraziun da tuts acturs el sanitaresser ed ella politica vegn a garantir il provediment medicinal persistent, per in prezi raschuneivel, alla populaziun ed als hosps dalla Surselva». Dil maun public ha il SRS survegniu il 2023, sigl entir recav da rodund 40,3 milliuns francs, contribuziuns totalas da rodund sis milliuns. Suttamess allas reglas dall’economia Il Spital regiunal Surselva (SRS) deriva d’ina iniziativa da sur Gion Fidel Depuoz (1817-1875). Cun agid dalla Congregaziun dallas soras da Glion ha il convischin da Siat promoviu il provediment medicinal dalla populaziun sursilvana. Quei che ha entschiet 1865 ha contribuiu al beinstar general dalla populaziun. Lezza ei oz mobila ed ha pusseivladads illimitadas. Il spital sursilvan ei buca pli instituziun dil dretg public, mobein ina societad d’aczias (SA). Quella fuorma giuridica lubescha proceduras da decider pli efficientas che las radunonzas da delegai cun influenza da mintga vischnaunca. Quei munta denton era ch’il spital ei suttamess allas reglas dall’economia privata nua che profit, gudogn e rentabilitad valan. Malgrad fuorma giuridica pli libra ei la SA dependenta da contribuziuns dil maun public. Ord la statistica dil spital Culla fin dil 2023 occupava il SRS 323 persunas repartidas sin 219 plazzas cumpleinas. 25 persunas absolvan ina scolaziun el spital regiunal. Il SRS ha tgirau gl’onn 2023 15'409 pazientas e pazients ambulants, il precedent eri aunc 16'649. Cass staziunars ha ei dau 2453. Ella media han las persunas occupau ella media 3,83 gis in letg ellas staziuns medischina (901), chirurgia (521), ortopedia (561), ginecologia (60), parturir (136), medischina pediatrica (45), chirurgia ed ortopedia pediatrica (102) e pops nievnaschi (127). Ina tabella interessanta ei quella dalla derivonza dalla pazientas e dils pazients staziunars. Dils 2453 cass staziunars derivan 1758 ord las 15 vischnauncas dalla Surselva, 148 digl ulteriur cantun, 411 dall’ulteriura Svizra e 136 digl exteriur. Il grond diember da pazientas e pazients, numnadamein 447, ein da casa ella vischnaunca Ilanz/Glion. Lu suonda Mustér cun 191 e Lumnezia cun 179 cass. Ils ulteriurs derivan da Breil (148), Sursaissa Mundaun (114), Trun (109), Tujetsch (103), Sumvitg (95), Laax (90), Val S. Pieder (71), Falera e Sagogn (mintgamai 50), Val Stussavgia (47), Schluein (45) e Medel/Lucmagn (19).

Venderdis han Gianin Conrad e Quirina Lechmann envidau alla vernissascha dall’exposiziun nova ella Scala. Tochen ils 27 da matg san ins seconfruntar ellas localitads dall’anteriura fabrica da ponn culla tematica entuorn il material. La carstgaunadad ei circumdada da tuttas uisas material. Lenn, betun, pupi, plastic, metal e bia auter. Biars sependan vid quei. L’exposiziun nova ella Scala a Trun envida da seconfruntar culla tematica. Gianin Conrad e sia partenaria, la cantadura Quirina Lechmann, han envidau sonda alla vernissascha. Il pèr d’artists Pat Treyer e Stefan Wittmer da Lucerna ein vegni cun duas contribuziuns: La pictura-artista ha fatg ina performance cun in bloc d’arschella brina. D’in cantun dalla sala ha ella bess naven il bloc, priu si e smaccau el encunter il tgierp. Cun quels moviments eis ella returnada el liug nua ch’ella ha pendiu il t-shirt sil lenn da vestgadira che era semtgaus. Il toc alv da sevestgir haveva piars sia tarlischur. Tuns che gustan Quater artists avon ina ovra da Sybille Feucht, da sen. Stefan Wittmer, Quirina Lechmann (cantadura), Gianin Conrad e Pat Treyer. Per l’exposiziun «Materialities» ella Scala a Trun ha Stefan Wittmer purtau da Lucerna ina lavur ch’el ha fatg aposta. Igl ei 12 collaschas cun artechels da gasettas e revistas. Mintga lavur han connex cun rauba dil consum, marcas e reclamas, cun associaziuns e metafras. Als visitaders dalla vernissascha ha gl’artist e docent declarau il messadi ed il connex cul material. Grev accessibla ei era la lavur cul tetel «The magic tarpet» da Luis Coray. Siu pli niev tripticon abstract muossa undas, cuclas, strehs, lingias, spiralas da diversas colurs. Mintga colur ei in tun. Il teppi magic ei da s’immaginar sco cumposiziun auditiva cun suns e tuns dil «Obertonchor da Timber A. Hemprich e skizzas dad Elisabeth Sulser. «Sche tuns gustan dultsch, sche bustabs e retschas da cefras caschunan colurs avon gl’egl intern e tuns buca mo resunan mobein era gustan» descriva gl’artist da Laax sia creaziun nova. Ina lavur da Stefan Wittmer en connex culla tematica "materialities" ella sala Scala a Trun. Gianin Conrad sez muossa in’ovra ch’ei da principi nuot auter ch’in material. «Ovras d’art ei materialitads scaffidas che plidentan nos senns da maniera differenta: visualmein, tactil ni olofactoric. Els pretendan che nus seconfrunteien cun ellas», ha Gianin Conrad declarau avon l’installaziun geometrica ch’el ha creau cun fil da pertgirar animals ed isolaturs.

Per las elecziuns communalas da vendergis ha la radunonza communala da Val S. Pieder giu ina véra elecziun. Sco president communal niev ha ella elegiu il fiduziari Othmar Berni. Sco quei che la vischnaunca da Val S. Pieder communichescha, ha la radunonza communala elegiu vendergis sera Othmar Berni sco successur da Stefan Schmid. La constituziun communala oblighescha quel da calar sils 30 da matg 2024 suenter ch’el ha cumpleniu la quarta perioda d’uffeci. Igl 1. da zercladur surpren il nievelegiu siu post. Per quel havevan era Rita Schmid Göldi e Pius Walker candidau. Egl emprem scrutini ha Othmar Berni fatg 165 vuschs, ina dapli ch’il pli absolut. a Rita Schmid Göldi han 131 votantas e votants dau la vusch e Pius Walker 23. Fiduziari ed allevatur da cauras Il president niev Othmar Berni ha 60 onns, el ei fiduziari e revisur e dapi 1990 conpossessur d’in biro a Val S. Pieder. Sco allevatur da cauras eis el era president dalla societad dall’alp da cauras Sust-Peil. Ella suprastonza communala han ils da Val S. Pieder reelegiu ils commembers d’entochen dacheu, Brigitte Berni-Frei e Jürg Tönz. Da niev fan Erika Furger-Mittner e Sabina Furger part dall’executiva. Daniel Berni, il gerau e vicepresident communal, sto era calar pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci. Ella cumissiun da quen e gestiun ha la radunonza reelegiu il president Patrick Lorenz ed il commember Marco Kühne. Niev entra Emanuel Furger en quella, el remplazza Socrates Truffer che ha demissiunau. Sco president dil cussegl da scola ha il suveran da Val tscharniu Ursin Derungs ch’ei gia oz commember da quei gremi. El remplazza Roman Schmid che haveva demissiunau. Claudia Jörger e Theo Vieli ein vegni reelegi, da niev fan Marc Illien e Regula Berni part dil cussegl da scola. Rafaela Illien haveva demissiunau.(fmr/abc)

Da Tschuncheismas ha il Chor mischedau Suraua commemorau ses 50 onns. El ha fatg quei buca cun ina fiastuna, til e plaids, mobein cun musica. La sonda ei in concert retrospectiv staus, e la dumengia in da gala cun tut ils chors lumnezians. L’emprema canzun dil concert dalla sonda-sera ad Uors, e la davosa, da quel da gala la dumengia-sera a Glion, ein stai sco ina rama dil giubileum. Da Tschuncheismas ha il Chor mischedau Suraua festivau gl’anniversari da 50 onns. Il finale ella baselgia claustrala dallas soras dominicanas ei staus fulminants. Al concert da gala han 178 cantaduras e cantadurs interpretau «Alla Lumnezia», ina cumposiziun da Flavio Bundi. Igl ei ina cantata ch’ins vegn ad udir el futur meinsvart cu chors lumnezians s’entaupan. Varietad ella baselgia claustrala Al concert da gala ei era Ruedi Collenberg, il meriteivel confundatur e dirigent dil Chor mischedau Suraua, staus presents. Ad el ha sora Madlen Büttler, la representanta dallas soras dominicanas da Glion, fatg in special beinvegni. Las sgugialadras ed ils sgugialaders da Val S. Pieder han buca senuspiu da cantar romontsch, anzi, els ein stai commuentai d’interpretar il niev himni alla Lumnezia. 180 choristas e chorists dalla Lumnezia ella baselgia claustrala a Glion. Avon che l’entira cuminonza da cantaduras e cantadurs ei seposiziunada ella baselgia claustrala per cantar quella han ils sis chors presentau in program. La varietad ha tunschiu da cant viril, sgugialar, mischedau, sacral tochen pop e popular engles. Igl ensemble viril Canorus, il Chor mischedau Vrin/Surin, il Jodelchor Zervreila Vals, il Chor viril Lumnezia, il Chor mischedau Vignogn ed il giubilar, il Chor mischedau Suraua, han delectau gl’auditori. Effect cun video e program La sera avon ei stau il concert retrospectiv ad Uors. Quel ha entschiet cun ina sequenza da film nua ch’il president actual Guido Derungs ha raquintau cuortamein co ei ha entschiet gl’onn 1974. Ins ha viu silla tenda fotografias dils emprems onns. El film haveva il chor intonau la canzun da Gion Giusep Derungs 05 «Tgisà…» cul text «Tgisà sche la cara gia dorma, ell’ha gia serrau siu barcun. Ni fa’la forsa la stuorna, e lai mei curser’a bandun». Suenter ch’il chor el film ha giu cantau las empremas duas strofas ha il hodiern ella halla ad Uors surpriu e cantau la tiarza. Il Chor mischedau Suraua sin tribuna ella halla ad Uors. Entrond era il chor giubilar seposiziunaus entuorn gl’auditori. Gl’effect da surpresa ei gartegiaus cun quella scena d’entschatta. Suenter ha il chor cun ses actualmein 43 cantaduras e cantadurs cuntinuau. Il dieschavel onn conta el sut la direcziun da Flavio Bundi. Gl’auditori ha astgau tedlar in program cun ovras da Gion Balzer Casanova, Carli Scherrer, Robert Cantieni e da Flavio Bundi, il dirigent ch’ei era cumponist e pianist. Alla fin ha il chor circumdau danovamein gl’auditori e cantau «Plovi», ina canzun populara dalla Dalmazia. Quella acccumpogna dapi decennis il chor – sco quellas da Gion Giusep Derungs 05 e tschels cumponists lumnezians. Moderau il concert retrospectiv ha dil reminent negina moderatura ed era negin moderatur. Cun videos en quater parts han commembras e commembers priu posiziun tiels cavazzins «retrospectiva, «identitad», «regurdientscha» e «giuventetgna». Sco ei s’auda dapi 50 onns ha chor da Suraua envidau gl’auditori suenter il concert da seser e guder la cumpignia. Daco cont’jeu aunc adina, suenter 50 onns, el Chor mischedau Suraua? Anita Derungs Na, jeu sun buca schi spert unfisa. 40 onns havein nus cantau cun Ruedi Collenberg ed ussa diesch cun Flavio Bundi. Sch’ei fuss buca schi bi e bien, havess’ins matei calau. Duront las emprovas fagein nus buca adina ed immediat quei ch’el vul, mo sedein breigia. E quei sa Giachen Derungs Quei ei in bi hobi, ed enzatgei ch’jeu fetsch bugen. Perquei cont’jeu era vinavon, aschi lunsch che la vusch lubescha. Sche gliez havess da schabegiar, stuess’ins bugen ni nuidis dar adia dad esser cantadur activ. Cantar ed esser en buna cumpignia fa bein ed ein gl’essenzial per tuttas e tuts. Guido Derungs La clicca ei memia buna per calar. Jeu drovel quella. Nus havein ina super cumpignia ed aschia fa ei buca quitaus dad esser president da quei chor. Nies dirigent ha gronda premura da motivar nus adina puspei. Aschia vesan quei ils pli biars da nus. Maurus Arpagaus …Perquei ch’il cant plai a mi. Aschia sco nus cultivein el vegnan ins mai unfis. Ins pren adina bugen part allas emprovas. Ins va a concerts ensemen, dat concerts e stat bugen da cumpignia. Igl ei semplamein zatgei ch’ins vegn mai unfis. Robert Derungs …Perquei ch’ei fa propi plascher. In temps erel jeu sin calar, mo ussa buca pli. Ins ha tschaffen da s’entupar e da tgirar la cumpignia. Sch’ins savess buca pli ir en ina uniun, separticipar activamein e star ensemen, vegness’ins in eremit e fuss gleiti bunamein jasters egl agen vitg. Robert Derungs, Uors Maurus Arpagaus, Camuns/Uors Guido Derungs, president Chor mischedau Suraua, Uors Giachen Derungs, Glion/Surcasti Anita Derungs, Uors

L’entschatta mars ei stada a Fribourg la radunonza da delegai da Swiss Orienteering. La Federaziun svizra da cuorsa d’orientaziun ha surdau leu ina plontina al comite che organisau la stad vargada ella regiun Flem Laax Falera la Swiss-O-Week, in’jamna populara da sport cun 4000 participontas e participonts. L’occurrenza ei stada in grond success. Il president dil comite d’organisaziun, Marcel Schiess, ha giu l’idea ch’il giuven larisch duei buca vegnir plantaus zanua en in iert privat mobein en in liug public zanua ella regiun nua che l’occurrenza ei stada. Aschia eis ei la maioritad dil comite dalla SOW 2023 viagiaus margis a Laax. Maurus Cavigelli, il selvicultur dil revier Sagogn-Laax, haveva elegiu per l’enfiarla in plaz a Salums Sura. En preschientscha da Marcel Schiess e sia squadra ha l’emprendista-bostgera Célina Bosshard cavau la ruosna ed plantau il larischet. Per quel haveva Thomas Bührer, in anteriur currider ed atlet d’elita ella cuorsa d’orientaziun sponsurau ina tabla d’informaziun. Marcel Schiess ch’ei carschius si a Glion vegn a visitar el futur ina gada ni l’autra il larisch per mirar co el crescha.(fmr/abc) Il comite d'organisaziun dalla SOW 2023 a Flem Laax, egl uaul a Salums Sura da Laax.

La Via Glion ei ina senda da viandar che duei colligiar tuttas 13 fracziuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion. L’idea ei sortida dil model directiv dil territori communal igl onn 2020. Suenter la pausa dil coronavirus e suenter ch’igl ei vegniu luvrau ils davos dus onns davos las culissas vuless ins ussa realisar l’emprema etappa dalla Via Glion. «La via Glion ei in project fetg adattau per nossa vischnaunca», declara Michael Spescha, il scarvon communal dad Ilanz/Glion. L’idea da colligiar las 13 fracziuns sin sendas da viagiar hagi perschuadiu la suprastonza communala naven da bial’entschatta. «Ussa ha la suprastonza viu il concept da basa ed incumbensau Surselva Tourismus cun la realisaziun dalla Via Glion.» La planisaziun ha cuzzau Il project ei vegnius lantschaus igl onn 2020 a basa dil model directiv dil territori communal. L’idea oriunda ei stada da scaffir ina purschida turistica els secturs cultura, natira, sport, culinarica ed agriturissem. Il matg 2022 ha la suprastonza communala da Glion envidau la populaziun ad ina sera d’informaziun e discussiun cun la finamira da survegnir impuls per crear attracziuns sils tschancuns dalla Via Glion. Silsuenter han ins elaborau in concept da basa ed inoltrau quel sco project dalla nova politica regiunala (NPR). 2023 han las instanzas cantunalas decidiu da separticipar finanzialmein al concept da basa. L’emprema etappa Tenor Surselva Turissem duei l’etappa da Pitasch a Riein vegnir realisada sco emprema. Il punct central da quella etappa dalla Via Glion seigi la pendiculara da Riein vi Signina, di il scarvon Michael Spescha. Quella pendiculara stoppi denton vegnir sanada avon che dar liber ella per in ulteriur scopo. «La vischnaunca ei vidlunder da sclarir pliras variantas, co sanar e suenter manischar la pendiculara Riein-Signina. Per la sanaziun dalla pendiculara duvrein nus in credit che sto vegnir decidius dil suveran dalla vischnaunca Ilanz/Glion.» Alla vischnaunca fussi perquei d’engrau sche Surselva Turissem savessi entscheiver cun in’autra etappa pli sempla da realisar. Quei stoppi ins decider sco proxim. Figuras ein il numnader central Ei sa esser in pur, ina selvicultura, in mistergner, ina guida ni era in’autra figura: Sin mintgina dallas siat etappas dalla Via Glion duei ei dar ina figura che accumpogna las viandontas ed ils viandonts. Tenor Michael Spescha seigi ei ina gronda sfida da realisar la funcziun dallas figuras. «Quellas figuras ein presentas sin las tablas d’informaziun via code a travs. Sch’ins arva il code cul telefonin survegn ins informaziuns via video, audio ni era sco document.» Sin ses 57 kilometers duess la Via Glion porscher biaras pusseivladads. Ins sa absolver la ruta en etappas sur plirs gis, viandar d’in liug a l’auter, pernottar tscheu e leu. Las etappas dalla Via Glion duein plidentar ton famiglias, pèrs, gruppas sco era persunas singulas. Agroturissem ei in impurtont element, purschidas pintgas mo finas, tscheu in stan cun products, leu cultura, natira ni sport. Percuors ei avon maun «Nus dalla vischnaunca e Surselva Tourismus essan cunscients, che la realisaziun dalla Via Glion drova empau temps», di Michael Spescha dalla vischnaunca Ilanz/Glion. «Ei setracta d’in grond project ch’ensiara 13 fracziuns e buca mo ina fracziun ni ina vischnaunca pintga. Quei cundiziunescha ch’ins sto haver en egl igl entir era cura ch’ins fa lavur da detagl en ina fracziun.» Cumpigliai ella realisaziun seigien sper la vischnaunca e Surselva Tourismus era ils habitonts dallas fracziuns cun lur attracziuns sco per exempel las minas da Gulatscha a Rueun ni il casti da Frunsberg a Ruschein. Michael Spescha magegia: «Il perimeter dalla Via Glion ei semtgaus. Il project Via Glion ei sin buna via.» Per trutgs e sendas d’ina fracziun a l’autra Dapi igl onn 2020 che la suprastonza communala da Ilanz/­Glion ha publicau siu model directiv dil territori da vischnaunca exista il project per ina senda da viagiar per hosps ed indigens che colligia las 13 fracziuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Ils davos dus onns ha ina gruppa da lavur cun differentas exponentas ed exponents elaborau in concept da basa. Quei concept ei vegnius inoltraus al cantun che ha giudicau la Via Glion sco project dalla Nova politica regiunala (NPR). Dacuort ha la suprastonza communala priu enconuschientscha dil concept da basa. Ussa suonda la realisaziun sut l’egida dalla organisaziun Surselva Tourismus. (fmr/mg) La Via Glion duei possibilitar a hosps ed indigens da far scopertas, sco per exempel la ruina da Frunsberg a Ruschein.

Il Club da skis Sursaissa vul francar en ses statuts las valurs eticas definidas da Swiss Olimpic per far pli visibel valurs ch’ein impurtontas al club gia da vegl enneu, quei tenor las explicaziuns dalla presidenta Sabine Neuwirth. La radunonza generala dil club decida ils 24 da matg 2024 en caussa. Il Club da skis Sursaissa ha tractandau a sia proxima radunonza generala dils 24 da matg 2024 ina midada dils statuts. La suprastonza propona als commembers dad aschuntar ils statuts dil club cun in artechel che puntuescha las valurs eticas dil club. «Nus essan buc obligai da far quei», gi la presidenta dil club Sabine Neuwirth. «Nus vulein sulet far visibel las valurs che valan per il club, per ses funcziunaris e commembers da vegl enneu.» La presidenta puntuescha ch’il Club da skis Sursaissa seigi, sco tut ils auter clubs da skis ch’ein commembers da Swiss Ski, suttamess allas reglas eticas che Swiss Olimpic ha iniziau igl onn 2021 ensemen cun igl Uffeci federal da sport (mira box). Pretensiun dalla Confederaziun Sabine Neuwirth gi che la pretensiun viers las organisaziuns tetgalas dil sport svizzer da s’engaschar per l’etica seigi vegnida dalla cussegliera federala Viola Amherd. Quei suenter che las medias han scuviert igl atun 2020 considerablas mendas el secuntener da trenaders e trenadras viers giuvnas sportistas da gimnastica. «Ins sto veser che la Confederaziun sustegn cun bia daners il sport svizzer e sa secapescha buc acceptar abus viers glieud giuvna che sededichescha al sport», fa Sabine Neuwirth attent. Sin la pagina dad internet da Swiss Olimpic san ins leger ch’il project «Etica el sport svizzer» vul francar pli ferm e pli ligiont ils princips etics en il sport svizzer. «La dignitad humana, la prestaziun sportiva gesta, igl ambient e las reglas dad ina buna gestiun dallas organisaziuns da sport stattan el center e vegnan respectadas.» Quei scrivan Swiss Olympic sco federaziun da tetg dil sport en Svizra ed igl Uffeci federal. Els portan, tenor atgnas indicaziuns, la responsabladad per realisar quei project. Il Club da skis Sursaissa definescha nov valurs dalla etica da sport che tonschan da tractar tuts tuttina, d’accordar igl ambient sportiv e social, da buc acceptar violenza ed abus sexual. Denter auter vul il club intimar ed educar giuvnas e giuvens sportists a fairness e responsabladad viers igl ambient. «Nus pussibilitein era a giuvnas e giuvens sportists cun impediment da separticipar a nos trenaments», fa la presidenta dil club da skis a saver. Sport da prestaziun ed ambient Sabine Neuwirth presidiescha ina uniun che dumbra 347 commembers carschi ed in cader da giuventetgna e sport da 106 giuvnas e giuvens sportists. Il sport da skis da prestaziun gioga ina impurtonta rolla el Club da skis da Sursaissa. La presidenta dil club ei cunscienta ch’igl ei buca sempel da metter sut in tetg quei sport da prestaziun cun responsabladad viers igl ambient. Cunzun buc sch’ins risguarda per exempel ils camps da trenament duront la stad en hallas dad ir cun skis en Hollanda. «Nus essan cunscients da quella cuntradicziun.» La presidenta gi ch’ins sesprovi da far il viadi cun il tren e transportar sulet il material cugl auto. «Mo quei ei magari buca sempel.» Sabine Neuwirth puntuescha ch’il club stoppi viver cun quella cuntradicziun, essend ch’ins vegli pil mument buca desister dil sport da prestaziun. Statut d’etica dil sport svizzer Cun il statut d’etica publicaus ella reit renconuscha Swiss Olympic la professiunalitad, integritad ed in sport saun cun respect, fair e prospereivel. Il statut d’etica sebasa sin las valurs olimpicas – prestaziun maximala, amicezia, respect sco era sin la charta d’etica en il sport svizzer. ­Intermediar quellas valurs vul Swiss Olimpic cun informar, scolar e promover – e controllar cun la pusseivladad d’intervegnir per cass che las valurs vegnan violadas. Il statut d’etica, scriva Swiss Olimpic, seigi la basa giuridica per annunziar, ­retschercar e per sancziunar maldiever el sport svizzer. Il statut cumpeglia tut las commembras e tut ils commembers da Swiss Olympic, las federaziuns commembras e las organisaziuns partenarias – cun lur ­commembers directs ed indirects – sco era ulteriuras persunas natiralas el sport svizzer organisadas tenor il dretg privat. Tgi che vul annunziar in cass da suspect da violaziun dil statut d’etica, po sedrizzar al post ­independent d’annunzia e d’examinaziun da Swiss Sport Integrity. (fmr/ac)

700 uras lavur cumina han ils commembers dall’Uniun da tir Lumnezia prestau gl’atun vargau. Finamira eis ei stau da renovar l’ustria el plaunterren dil stan da sittar Rofna. La stagiun 2024 ha l’uniun saviu entscheiver cun ina infrastructura ideala. «Vus astgeis esser loschs sin quei che vus haveis», ha il president communal dau d’entellir als presents. Daniel Solèr ha visitau sonda vargada l’Uniun da tir Lumnezia en siu stan a Degen. Quella haveva envidau el da prender envesta dil local ch’ils tiradurs han sanau e renovau en lavur cumina. «Ussa disponein nus d’ina infrastructura adattada», ha il president dall’uniun, Reto Collenberg, confirmau. Suenter il tir tradiziunal da Porclas han tuts participonts gentau el plaunterren dil stan da sittar. Leu ei l’ustria renovada, in local plascheivel che survescha al scopo, il star ensemen e tgirar la cumpignia. Restructuraziun terminada Il stan da Degen, sil plaun denter la caplutta da s. Bistgaun ed il territori Rofna, survescha oz als tiradurs dall’entira vallada. Reto Collenberg ha dau ina survesta dil svilup. Oriundamein deva ei en mintga singula vischnaunca in stan da tir. Avon exact 25 onns, gl’onn 1999, ha ina fasa da restructuraziun entschiet. Lu ei l’Uniun da tir Rofna seformada ord las uniuns da Vella, Degen e Vignogn. Il 2008 ei l’uniun da tir Mundaun, culs tiradurs da Morissen e Cumbel, s’associada, il 2015 l’uniun Glogn culs tiradurs da Suraua. Il davos ein quels da Lumbrein e la finala ils da Vrin s’alliai. Oz ei tuts vischinadis inclus ell’Uniun da tir Lumnezia e la restructuraziun terminada. A caschun dil tir da Porclas ha l’uniun vuliu render attent agl engaschi ed engraziar ufficialmein alla vischnaunca. Gl’onn 2017 ha ella investau el stan cun schibas e sistem electronic. L’ustria ei stada la davosa etappa dalla sanaziun. Per renovar l’ustria han ils commembers investau 700 uras lavur cumina. Mistergners e manuals han remplazzau finiastras, la cuschina ed ils plantschius dil local spazius. Per finanziar l’investiziun ha l’uniun retschiert sustegn dalla vischnaunca Lumnezia ed era da Herrliberg, la vischnaunca da padrinadi. Il Sté, in impurtont'occurrenza Il stan da Rofna ei oz la basa dils tiradurs lumnezians. Actualmein dumbra l’Uniun da tir Lumnezia 27 activs e 13 passivs. Otg giuvenils frequentan il cuors da tiradurs giuvens, sis buobs ed ina mattatscha. Cun lur activitads annualas, il campiunadi annual, il tir da gruppas, il campester ed il tir final cul Sté Surselva dat ei l’entira stagiun caschun da s’entupar e tgirar il hobi communabel. Il Sté Surselva ei mintg’atun ina concurrenza pli gronda, l’uniun organisescha quella pil District da tir Surselva. Il tir da Porclas ei medemamein ina concurrenza tradiziunala ch’ei dat dapi 1955. Sonda ein 50 tiradurs separticipai a quel. Gliestas da rangaziun Tir da Porclas 2024 – total 50 participonts Toni Caduff, Degen, arma: stand, resultat: 48; 2. Roni Montalta, Morissen, assagl 90, 47; 3. Werner Buchli, Riein, stand, 47; 4. Diego Casanova, Vignogn, assagl 90, 46; 5. Clau Bundi, Cumbel, assagl 90, 46; 6. Reto Casutt, Val S. Pieder, assagl 57, 46; 7. Gion Paul Camenisch, Duin, assagl 90, 45; 8. Remo Capeder, Duin, assagl 90, 45; 9. Beat Buchli, Riein, assagl 90, 45; 10. Silvio Riedi, Morissen, assagl 57, 45; 11. Ludwig Illien, Val S. Pieder, assagl 57, 45; 12. Erwin Derungs, Vignogn, assagl 90, 44; 13. Elena Bundi, Morissen, assagl 90, 44; 14. Simon Halter, Vella, assagl 90, 44; 15. Gion Cajochen, Ruschein, assagl 90, 44; 16. Maurus Gartmann, Vignogn, assagl 90, 44; 17. Gian Casanova, Degen, stand, 44; 18. Hubert Caduff, Cumbel, assagl 90, 43; 19. Christian Christoffel, Riein, assagl 90, 43; 20. Patric Montalta, Morissen, assagl 90, 43; 21. Emil Blumenthal, Degen, assagl 57, 43; 22. Patrick Illien, Val S. Pieder, carab, 43; 23. Gian Marco Casanova, Vignogn, stand, 43; 24. Janic Alig, Vrin, assagl 90, 42; 25. Mario Maissen, assagl 90, 42; 26. Alfons Casanova, Vignogn, assagl 90, 42; 27. Ignaz Caduff, Morissen, assagl 90, 42; 28. Remigi Brunold, Vella, assagl 90, 42; 29. Flavia Capeder, Duin, assagl 90, 42; 30. Geli Casanova, Degen, assagl 57, 42. Lutga da vischinadis 2024 – total 50 participonts Morissen, 179 puncts, 7 participonts; 2. Vignogn, 177, 6; 3. Degen, 177, 4; 4. Riein, 177, 4; 5. Val S. Pieder, 175, 6; 6. Duvin, 173, 7; 7. Vella, 162, 4; 8. Vrin, 160, 5; auters: 7. Il stan cullas schibas ha la secziun renovau e modernisau il 2017.

Igl emprem landrechter, suenter la fundaziun dalla Ligia Grischa il settember 1424, ei staus in Lumnezian. Ed il davos, gl’onn 1850, avon ch’il cantun Grischun seconstitueschi, medemamein. Ad ina sala pleina ella Cuort Ligia Grischa ha Martin Cabalzar explicau co e daco che la Lumnezia ha giu gronda muntada enteifer il patg. «Jeu sesentel schizun empau da casa sch’jeu vesel miu uoppen da famiglia en quella sala», ha il referent getg cun in surrir. Dacuort ei gl’anteriur schefredactur e scolast secundar Martin Cabalzar staus ella Cuort Ligia Grischa a Trun. El ei buca staus persuls. Ella havessi mai sminau che tonta glieud vegni al referat, ha Justina Simeon, la presidenta dil cussegl da fundaziun, manegiau. En sia introducziun dalla serada ha ella rendiu attent als 146 uoppens dils politichers, ils causligia da 1424 tochen 1850, e suenter dils cussegliers guvernativs, naziunals e dils stans ord il territori dalla Ligia Grischa. Famiglias vegnidas si da pei Il cauligia era il magistrat suprem dalla Ligia Grischa. Igl emprem che ha giu quella honur ei staus Johann de Lumerins. Cun siu uoppen entscheiva la retscha da politichers representai cugl uoppen sil plafon dalla sala dalla Cuort Ligia Grischa. Sco Martin Cabalzar ha explicau, han autras famiglias d’ugaus, ministerials e signurs giu la cuida, e quei repetidamein: Ils de Lumerins quater gadas, ils de Mont 40, de Capol 26 e de Castelberg 34 gadas. Igl ei famiglias ch’ein vegnida si da pei en Lumnezia, descendents ein denton setransferi per part en auters loghens. Ils de Cabalzar da Degen ein setransferi a Sevgein e Laax ed ils de Capol s’etabli a Flem. La sala da dertgira cul plafon ed ils mirs culs 146 uoppens. Formalmein han ins sligiau la Ligia Grischa pér 1850, lu fuva Ludivic Vieli, da Cumbel, alla testa dalla giudiziala. Gl’excuors culturhistoric ed ils connex dalla Lumnezia culla Ligia Grischa ein stai el center dil referat. Martin Cabalzar ha priu quater aspects: Origin ed emprema colonisaziun dalla Lumnezia; dil feudalissem alla democrazia; la tgina dalla litteratura religiusa e quarto: la migraziun, emigraziun ed immigraziun. Il cont ch'ei ius ora Castrisch All’entschatta haveva gl’oratur declarau ch’in rom dalla famiglia de Lumerins seigi setransferida ella Cadi, numnadamein a Zignau. Ella ei pia emigrada. Da quei rom ei la famiglia Lombriser resortida. Ils conts de Sax sco artavels dalla Lumnezia ein pli tard i a Castrisch nua ch’els habitavan el casti dado il vitg – oz stan da sittar. Johann Peter de Sax-Mesauc haveva vendiu 1483 la Lumnezia per 4000 flurins agl uestg da Cuera. Empau pli tard, 1499, han menaders sco Lombris e Capol tgamunau las truppas grischunas ella battaglia dalla Tgalavaina. Per revegnir alla dinastia dils de Cabalzar: El 16avel tschentaner ei la famiglia de Mont seprofilada – contribuiu ha Martin de Cabalzar, gl’ugau digl uestg ed emprem mistral dalla Lumnezia libra. Quel ha giugau ina rolla secundara, mo decisiva, ella Ligia Grischa. Ina da sias numerusas feglias haveva maridau Gallus de Mont e procurau ulteriuras sromaziuns, influenza e dinastias novas.

Dapi il fevrer 2024 vegn il marcau da Glion confruntaus cun donns materials, lumparias ed enguladetschs. Allas entradas dil marcau da Glion han vandals demontau ils signals da via da tempo 30 la davosa fin d’jamna. La polizia cantunala supplichescha la populaziun da segidar cun informaziuns. En 17 loghens dil marcau da Glion eisi vegniu tschuffergnau mirs cun sprays. Unfrenda d’in sprayer ei era daventada ina casa gest renovada cun ina nova fassada alva. Per liung d’ina senda da viandar eis ei vegniu scarpau ord la tiara dus muossavias cun sochels. Quels ein lu vegni fiers el Glogn. Plirs bauns da seser ein svani. E la davosa dumengia sin gliendisdis ein tuttas signalisaziuns da tempo 30 allas entradas dil marcau da Glion vegnidas demontadas. Ina part da quellas tablas han ins puspei anflau. Vandalissem ni acziun politica Ina gronda part dallas persunas che la FMR ha dumandau sin via ier han buca vuliu commentar ni las demontaschas dallas tablas da tempo 30 a Glion ni las ulteriuras acziuns da vandalissem. Ei ha denton era dau passantas e passants che han discurriu d’ina acziun vargugnusa. «Demontar tablas ei segiramein la fallida metoda per far encunter la limita da tempo 30 el marcau», ha ina persuna detg. Ina part dallas tablas da signalisaziun da tempo 30 ch’ein vegnidas demontadas allas entradas dil marcau han ins cattau. Quella vegn ins puspei a saver montar. Malgrad quei scriva la polizia cantunala en sia communicaziun ch’il donn munti a ver 10 000 francs. Ils responsabels politics dalla vischnaunca Ilanz/Glion han detg sin damonda dalla FMR ch’ins seigi pertuccaus en moda e ­maniera massiva d’acziuns da vandalissem actualmein. «Ei setracta denton d’ina ­procedura da sclariment currenta e perquei eisi memia baul da dar plaid e fatg en caussa», ha la vicepresidenta communala Caroline Gasser Curschellas detg sin damonda dalla FMR. E tier igl Uffeci cantunal da construcziun bassa a Glion ei negin staus contonschibels per ina posiziun pertuccont las tablas da tempo 30. Agid dalla populaziun La polizia cantunala supplichescha persunas che han observau ni che san dar informaziuns en connex cun ils schabetgs da vandalissem a Glion da semetter en contact cun il post da polizia a Glion (081 257 64 80). Constataziuns suspectusas seigien d’annunziar immediat al numer da telefon 117. En 17 loghens dil marcau da Glion han sprayers fatg donns vid fassadas e mirs (seniester) e la notg da dumengia sin gliendisdis ei la signalisaziun da tempo 30 allas entradas da Glion vegnida demontada (dretg) Foto mad Las tablas ein furt e naven Dapi il davos gliendisdis endamaun mauncan las tablas da traffic che fan attents al tempo 30 enteifer il marcau da Glion. Las tablas allas entradas dil marcau da Glion ein vegnidas demontadas. Ina part dallas signalisaziuns ha la polizia cantunala cattau ella vischinonza, autras ein svanidas. La vischnaunca Ilanz/Glion confirmescha che la fracziun dil marcau da Glion seigi pertuccada fetg d’acziuns da vandalissem actualmein. (fmr/mg) En 17 loghens dil marcau da Glion han sprayers fatg donns vid fassadas e mirs (seniester) e la notg da dumengia sin gliendisdis ei la signalisaziun da tempo 30 allas entradas da Glion vegnida demontada (dretg) Rom da tabla senza signalisaziun En 17 loghens dil marcau da Glion han sprayers fatg donns vid fassadas e mirs (seniester) e la notg da dumengia sin gliendisdis ei la signalisaziun da tempo 30 allas entradas da Glion vegnida demontada (dretg)

Varga in onn e miez ha Not Soliva, student da romanistica e germanistica, luvrau vid la translaziun sursilvana dil cudisch renomau il Hobbit da J.R.R. Tolkien. La FMR ha discurriu cul translatur sur dallas sfidas linguisticas ed il process da lavur. Denter pachetar, suenter in semester en Finlanda a Helsinki, ha Not Soliva cattau in mument temps per dar in’intervesta. Online vein nus discurriu sur da sia lavur plitost nunusitada: da translatar in’ovra schi gronda sco il Hobbit da J.R.R. Tolkien digl engles en il sursilvan. FMR: Not Soliva, tgei ei stau igl emprem patratg cura che Vus veis survegniu la damonda da translatar il Hobbit? Not Soliva: Sun jeu insumma habels da far quei? Ei setracta numnadamein da 300 paginas dil grond Tolkien. Ina tala ovra fa respect. Cheu drovi in fin maun. Sch’ei fuss stau enzatgei pli nunenconuschent, vess jeu forsa giu pli pauc tema. Mo tuttina vulev’jeu empruar ina gada. E cun translatar in emprem schatg hai jau realisau, era sche quei ha fatg surstar, ch’ei pudess funcziunar. Contas gadas veis Vus legiu il cudisch? Ina gada entir ed entratg. Ina secunda gada cun leger cursiv circa la mesadad. E cun translatar mintga construcziun 4 tochen 5 gadas. E lura suenter ver legiu l’emprema gada e miez veis immediat entschiet culla translaziun? Na, cun questa lavur hai jeu giu in tal vit che jeu hai stuiu entscheiver dall’entschatta naven a ponderar, co ins vegli translatar mintga singul plaid. Per cletg hai jeu realisau quei magari baul ed hai priu conscienziusamain temps da nudar detagliadamein tut quei che pudess far problems. Sco per exempel construcziuns cumplexas che pudessen tunar malcapeivel per romontsch ni problems grammaticals, nums e loghens. Beinspert hai jeu viu che jeu drovel in cudischet da notizias, perquei che las paginas dil cudisch eran gia spert emplenidas cun mias remarcas. E co veis Vus lura schligiau ils problems? In temps hai jeu mirau si per in mir tochen che jeu hai giu la soluziun ni discutau e dumandau quels che han susteniu mei. Jeu hai giu sustegn dalla casa editura Ediziun Apart cun Leander Etter e Gion Fry. Els han gidau mei cunzun en damondas da dretg, sch’ei era buca clar, con liunsch dil text original che jeu astgi ir ni tgei che sto exnum esser el text. Ferton ch’igl original vegn raquintaus el vargau, veis Vus translatau el present. Daco? Gie, quei era per mei ina dallas grondas surpresas. Mo cun far retschercas hai jeu viu ch’il romontsch litterar drova buca propi il passau. Cumparegliau cun litteratura che semeglia in tec il Hobbit sco per exempel il roman historic Culan da Crestaulta ni era las praulas, hai jau viu che la historia sto vegnir scretta el present. Jeu hai preferiu da circumscriver passaschas el present, nua ch’il present era buc adattaus, enstagl da scriver gl’entir cudisch en in romontsch malgengli. Pertgei veis Vus decidiu da translatar en sursilvan e buc en rumantsch grischun? Gest tier il Hobbit ston ins sefocussar sin la folclora, sin maletgs enconuschents or da raquents populars, sin in lungatg discurriu e fetg oral. E gliez vess jeu persunalmein buca saviu crear per rumantsch grischun. Persuenter hai jeu giu grond tschaffen da puspei scuvierer da niev il sursilvan e cattar scazis da plaids che han fatg ir si fetg bein quella historia. Co ha Vies process da lavur viu ora? Jeu sai buca scriver sin commando. Jeu hai sentiu, cura ch’ei era il dretg mument, cura che jeu hai il sensori per ils plaids correspundents ed il sensori per la historia. Tuttina, sche jeu erel grad en biblioteca e vess en sesez giu d’emprender, ni sche quei era grad quei mument che jeu vess stuiu prender il tren, ni sch’ei era mesanotg. Jeu vevel adina aviert sin miu computer dalla vart seniastra il PDF cul text original en engles e da vart dretga il text romontsch. E sche pusseivel hai jeu luvrau successivamein e translatau cronologicamein. Mo mintgaton hai jeu stuiu schar largias e semplamein scriver en in pèr ideas, perquei che jeu duvravel aunc in mument da schar madirar quella passascha el tgau. E gest sche quellas passaschas ein buca madiradas – hai lura era dau crisas? Gie, jeu seregordel fetg bein che jeu erel ius sin nossa tegia a Sedrun, aposta in pèr dis persuls per far vinavon vid il capitel otg. Quel gioga cumplettamain egl uaul. La cumpignia da viadi sepiarda e vegn tschaffada da falians e vegn quasi buca pli ord quest uaul spess. En miu tgau mava quei tema entuorn ed entuorn ed jeu sesentevel in tec sco mes protagonists sepiars en quei uaul. Lu hai jeu tertgau: «U che jeu bettel la faultsch el canvau ni che jeu entscheivel a batter.» E mintgaton hai jau tertgau: «Mo tgei pulenta che quest autur scriva.» Mo suenter, cun leger aunc ina gada, eri lu tuttina bien. Con leds eras Vus dad esser a fin culla translaziun? Jeu sun cuntents ch’igl ei a fin uss. Perquei ch’era suenter che la translaziun ei stada a fin, hai jeu aunc giu biara lavur cun surluvrar aunc ina gada il text. La lavur ei stada fetg solitaria – en in emprem pass hai jeu cumbattiu sulet cun il text ed en il secund pass hai jeu meglierau tenor il resun dils auters. E sch’ei vess buca dau in termin da stampa, sche fuss jeu aunc adina vidlunder. La vernissascha dil cudisch il Hobbit ei venderdis, ils 24 da matg allas 18.00 el museum Greisinger a Jenins. Il cudesch: Il Hobbit per translatà en sursilvan da Not Soliva Not Soliva duront in da ses buns muments da translatar il Hobbit. Il Hobbit per romontsch La historia da Hobbit, scretta da J.R.R. Tolkien, oriundamein sco historia da buna notg per ses affons, ei cumparida gl’onn 1937. Tochen oz ei gl’emprem cudisch da Tolkien vegnius vendius varga ina milliun gadas e translataus en 60 lungatgs. Ed ussa niev era en sursilvan. La historia da Hobbit ei la prehistoria dalla trilogia aunc pli enconuschenta da Tolkien – Der Herr der Ringe. Hobbit tracta las aventuras da Bilbo Bundli che vegn scarpaus dil striun Gandalf or da sia veta idillica per ir ensemen cun 13 nanins sin in viadi plein aventuras magnificas ed inscunters cun da tuttas sorts creaturas sco trolls ed elfas. La fin finala cumbatta questa cumpignia encunter in dragun e salva il scazi dils nanins. (fmr/opm) Not Soliva El ei quei student cun in job magari special: Not Soliva (22) ei sefatschentaus duront ils ils davos 20 meins, sper ses studis da romanistica e germanistica, cun la translaziun dil roman da fantasia The Hobbit da J. R. R. Tolkien. Not Soliva ei carschius si ella Val Tujetsch, discuora varga nov lungatgs ed ei actualmein gest turnaus dalla Finlanda, nua ch’el ha absolviu in semester egl jester. Avont che finir ses studis e far il master astga il Tujetschin aunc visitar ina ni l’autra occurrenza per promover il cudisch e forsa aunc dar ina ni l’autra intervesta allas medias. Suenter sto el aunc far il survetsch civil. Da luvrar sco translatur sa el buca propi s’imaginar. Mo lavurs cul lungatg romontsch vegnan ad esser er en futur part da siu mintgadi. (fmr/opm)

Mesjamna ha la radunonza communala da Tujetsch tractau denter auter il project «Casti da Putnengia». Cun 19 GIE encunter 16 NA ed ina abstenziun ha la radunonza dau suatientscha a quel. Il december vargau, a caschun dil tractament dil preventiv 2024, ha il suveran da Tujetsch buca susteniu la procedura da finanziar ina tuor da 14 meters el casti da Putnengia a Dieni/Rueras. Ei duei esser ina tuor d’ascender per guder la survesta sur l’entira val. Ils profils restan ella ruina dil casti da Putnengia. Perdetga dalla Ligia Grischa La suprastonza communala haveva proponiu da sbursar 585'000 francs pil project da tschentar quella tuor da lenn ella ruina digl anteriur casti da Putnengia. Il project innovativ ha il Forum cultural Tujetsch instradau sco contribuziun da Tujetsch al giubileum 600 onns Ligia Grischa. Il Forum s’engascha dapi 25 onns per la ruina da Putnengia sco object d’impurtonza regiunala e perdetga dalla fundaziun dalla Ligia Grischa. Putnengia datescha dil 13avel tschentaner, ins ha construiu il casti sco sedia ministeriala dalla claustra da Mustér. Avat Pieder da Putnengia deriva da quella cuntrada, el ei il herox che ha sigilau il settember 1424 la purgameina dalla Ligia Grischa. Il Forum cultural Tujetsch ha buca retratg il project. Demai ch’el ei denton occupaus intensivamein cul niev archiv cultural, ha la vischnaunca surpriu il tgamun. La suprastonza communala ha sincerau ch’ins fetschi tut per rimnar aschi biars daners sco pusseivel per finanziar il project, aschia che la vischnaunca sappi reducir sia contribuziun sil minimum. El decuors digl unviern e dalla primavera ha ei dau opposiziun encunter la tuor da lenn e gl’engaschi dalla vischnaunca en caussa. La votaziun consultativa en quei connex dat ussa glisch verda alla suprastonza. La decisiun ei denton stada detg stretga cun 19 GIE encunter 16 NA ed ina abstenziun. Gudogn da 1,7 milliuns Plinavon ha la radunonza da vischnaunca approbau il quen annual 2023. Cun expensas da 15'606'222 ed entradas da 17'310'588 francs seresulta in gudogn da 1'704'365 francs. Il cashflow avon amortisaziuns e remessas ei 2'148'541 francs. Il quen dallas investiziun il 2023 muossa expensas da 5'668'457 ed entradas da 3'799'516 francs, aschia ch’ei seresultan investiziuns nettas da 1'868'941 francs. Las grondas ein stadas il project da sanar il Bogn Sedrun e la sanaziun dallas vias communalas. Alla radunonza communala da mesjamna han 37 votantas e votants priu part. Il suveran ha approbau plinavon ina revisiun parziala dalla lescha davart l’energia alpina. Ella ha suatientscha, cun 18 GIE encunter 13 na e 2 abstenziuns, ad ina proposta che la suprastonza dueigi reponderar la fatschenta pertuccont la fuorma futura digl invit allas radunonzas da vischnaunca.

Ils vegls denter nus pon forsa aunc ver ell’ureglia las damondas e rispostas dil catechissem. Quei era lur via e destin da s’avischinar en scola alla religiun. Pia, damondas sco: «Pertgei essan nus cheu sin tiara?» ni «Tgeininas ein las pli davosas caussas?» Jeu hai giu in’autra instrucziun. Numerus raquents biblics ein aunc oz fetg presents tier mei grazia als maletgs che nies augsegner dessignava. Cun agid da quels illustrava el a nus la muntada dils raquents. El veva en quei grau in dun tut special. Co l’instrucziun semuossa oz el detagl, sai jeu buc. Franc eis ei ina pulita sfida, ed jeu sun perschuadius che biaras e biars fan gronda e preziusa lavur en caussa. Mo tgei eis ei, sche persunas d’instrucziun e schizun talas cun scolaziun teologica fan l’instrucziun alla veglia? Forsa buc gest cun far emprender ordadora il catechissem, denton cun damondas e rispostas fixas ch’enconuschan strusch in auter patertgar. Gest tgi che ha studegiau cunscienziusamein teologia, duess saver che buca tut ei aschi clar e sempel. Nossa cardientscha cristiana ei bia pli viva, bia pli gaglia, bia pli aviarta. Jeu less dar per semeglia in schabetg denter dus teologs e professers. Ins sminass che quels stuessen esser dil medem meini, silmeins els puncts centrals dalla cardientscha. Professer Heinrich Vogel che veva ina feglia en sutga da rodas cun in grev impediment era perschuadius che quella vegni lu in gi a saver saltar e cuorer entuorn en tschiel. El veva pleina speronza ch’igl impediment corporal stuessi lu esser vargaus. Quei ha Karl Barth mess fermamein en damonda. El ei sedumandaus sch’ei seigi buc enzatgei terrester da taxar igl impediment dalla feglia sco spira munconza e defect. Tgeinin dils dus teologs po ver raschun? Jeu sun buc segirs. Denton vi jeu buc calar da dumandar e tschercar. Jeu crei ch’igl ei bien da zanistrar mintgaton il stil dil catechissem e da tschentar damondas, cu ins crei da ver ina risposta. Pia, encurir damondas che rispundan. Ni buc?

L’Uniun da pescadurs Sumvitg ha retschiert dacuort sustegn dalla proveditura Repower. Quella ha buca furniu energia electrica, mobein humana. Emploiai dall’interpresa han prestau in di lavur cumina a Bostg, datier dil Lag da Laus. «Quei ei nossa contribuziun pil giubileum. Nus fagein cheu en Surselva lavur cumina per treis projects», ha Tarcisi Cavigelli declarau dacuort sil plaz. Davos la tegia dils pescadurs al Lag da Laus era el fatschentaus, ensemen cun ina gruppa d’umens, cun cavar fundaments per la seiv nova. «Finamira dall’acziun eis ei da remplazzar la seiv defecta», aschia Renato Monn, in dils voluntaris en acziun per la lavur. A Bostg, datier dil lag Petschen da Laus, posseda l’Uniun da pescadurs Sumvitg la tegia dil Bostg. Igl ei in baghetg per la tratga da pèschs e per tgirar la veta d’uniun. Il lag idillic sin 1610 m.s.m. ei la basa dallas activitads. Muaglia pasculonta rumpeva adina puspei tras la seiv e donnegiava l’infrastructura dalla tegia. La tegia Bostg dall'Uniun da pescadurs Sumvitg, culs pescadurs e l'equipa da voluntaris dalla Repower. 1904 e 2004 Tarcisi Cavigelli ei vegnius sil plaz cun tschun collegas. L’equipa ha transportau siado il material e susteniu l’uniun da pescadurs cun pic, pala e forza humana. Tarcisi Cavigelli ei responsabels per aunc duas auters projects da lavur cumina en Surselva. En tut porscha Repower uonn 10-15 talas occurrenzas per commemorar il giubileum da 120 onns. Al Lag da Laus astgan exclusivamein ils commembers dall’uniun ir alla pesca. Quella dumbra 72 commembers e l’acziun da giubileum dalla Repower ei d’engrau a tuts. La lavur da remplazzar la seiv survescha ad ina cuminonza che s’engascha ella vischnaunca da Sumvitg per natira ed ecologia. La Repower sustegn uonn talas gruppaziuns. La proveditura han ins fundau 1904 a Brusio sco «Forze Motrici Brusio». Igl era da quei temps la pli gronda ovra hidraulica da pressiun aulta dall’Europa. Treis onns pli tard, 1907, han ins fundau en Surselva L’Ovra Electrica Sursilvana, enconuschenta culla scursaniziun EWBO. Quella han ins incorporau avon 20 onns ella gruppa Repower, lezza gada Rätia Energia. Pia era in pign giubileum. Davos la tegia dil Bostg, datier dil Lag da Laus.

Margis ei il Decanat dalla Surselva s’entupaus a sia radunonza annuala. Igl ei la cuminonza dils augsegners e gidonters pastorals che pastoreschan en Surselva. La radunonza ha elegiu sur Peter Aregger sco niev parsura. Igl 1 d’uost 2024 vegn el a surprender il post da sur Matthias Hauser, il plevon da Val S. Pieder che banduna questa stad la regiun. Onn vargau haveva uestg Joseph Maria Bonnemain confirmau quel sco decan pil temps d’uffeci 2023-2026. Cull’entschatta d’uost vegn sur Peter Aregger a cuntinuar quella perioda. Sur Peter ei dapi 2013 plevon dalla pleiv Lumnezia miez e responsabels pils vischinadis Degen, Morissen, Vella e Vignogn. El ei naschius 1968 1968 a Lucerna e carschius si a Littau. Gl’onn 2001 ha el giu messa nuviala ed ha surviu silsuenter sco augsegner dallas pleivs da Laax e Falera. Gl’uestg da Cuera sto aunc confirmar l’elecziun dil parsura niev dil Decanat Surselva. Da quel fan part biebein 20 persunas engaschadas ellas pleivs da quella regiun. Il decan ha pensums ton administrativs sco pastorals, organisatorics ed accumpignonts pil persunal ella regiun, quei tenor statuts e disposiziuns dalla diocesa. (fmr/abc) sur Peter Aregger pastorescha la pleiv Lumnezia miez cun Degen, Vignogn e Vella.

Muort dus pensiunaments e la visada da plazza dil canzlist Andri Hendry ha la vischnaunca da Mustér stuiu occupar da niev diversas plazzas. Sco quei che la suprastonza scriva en sia communicaziun da gievgia, eis ei reussiu d’occupar tuttas. Sco niev meinafatschenta ha ella elegiu Roland Cajacob. Quel haveva entschiet il mars 2024 ina plazza nova sco menader digl uffeci infrastructura e baghegiar. Naven dall’entschatta october surpren el ussa differentas funcziuns dil canzlist partent e l’entschatta 2025 la responsabladad cumpleina sco menader dall’administraziun communala. Siu substitut daventa Romano Schmed. Roland Cajacob, il niev meinagestiun dall'administraziun communala da Mustér. Sco nova menadra da finanzas ha la suprastonza nominau Rita Genelin. La collaboratura dall’administraziun surpren la partiziun nova scaffida en connex culla restructuraziun. Plinavon ha la suprastonza communala stuiu remplazzar il post che Roland Cajacob haveva surpriu. Ella ha elegiu gl’architect e menader da construcziun Urban Maissen sco niev schef digl uffeci infrastructura e baghegiar. Gl’um da 43 onns entra miez settember 2024 en survetsch dalla vischnaunca cun in pensum da 60 % ed augmenta quel l’entschatta 2025 sin 100 %. Urban Maissen surpren la cumpleina responsabladad pigl uffeci sco successur dad Ervin Maissen che va en pensiun. La suprastonza communala annunzia plinavon ch’ella hagi elegiu Sandro Muscas sco niev collaboratur digl uffeci infrastructura e baghegiar e Pierino Bisquolm sco niev survigilader dallas sereneras e pumpadis dalla vischnaunca da Mustér. Pierino Bisquolm vegn engaschaus naven digl 1 da settember 2024 en plazza cumpleina, el surpren la primavera 2025 il post dad Aluis Cabernard che va medemamein en pensiun.(cdm/fmr)

Propiamein havevel jeu previu da scriver era quella gada ina columna sur dil tema inclusiun en tun divertent e senza mussar cul det. Mo damai che jeu less scriver davart quei ch’ina autra mumma cun in affon impediu ha scret en nies chat dalla gruppa da Whats­app, daventa questa columna empau pli pensiva. Ins pudess tertgar ch’ella raquenti dad ina scena dils onns ’70, cu ch’ei era aunc normal ch’affons cun impediments astgavan buc ir senz’auter a scoletta culs auters dalla medema vegliadetgna. Mo quei ch’ella raquenta ei schabegiau enzacu la fin d’avrel 2023 en in dils cirquits pli elevai da Vienna. Ella e sia feglia seigien stadas envidadas ad ina grillada tier vischins. Sco ch’ellas seigien vegnidas el liug, hagi la mumma udiu ord la gruppa d’affons ch’era seradunada per far termagls gia ils emprems: «Iiiih, quella puspei! Quella astga buca far termagls cun nus. Quella sa gie aunc gnanc discuorer endretg!» – Dils geniturs dils affons hagi ella buca survegniu grond sustegn. Quels hagien u ignorau il schabetg ni fatg sco sche quei massi buca tier ad els enzatgei. La dunna pertuccada para tuttavia buca dad esser memia schenada, sch’ins enconuscha ella in tec. Mo sil pli tard cu ella ha raquintau ch’ella havevi ils larmins orasum, cu ella hagi saviu percorscher che sia feglietta hagi gnanc fatg stem dils plaids offendents ed insistiu cun sia perschuasiun affonila: «Sophie spielt mit!», hai era jeu vuliu rispunder el chat ed hai empruau da consolar la mumma. Jeu sai buca co jeu mezza reagess. Forsa bargess jeu era discusamein sco ella. Forsa vulvess jeu entuorn il gril per dar luft a miu frust. Jeu sai buc, sche las cotlettas dadas ella tschendra ed ils Würstls sgulonts pudessen calmar mia vietiadad. Mo ton sai jeu dir: far pial dira per tener ora tut e per buca sedepurtar sco in elefant ella stizun da porcellana, sco in’autra dallas mummas dil chat ha cussegliau, gliez fuss per mei negina sligiaziun. Era miu fegl ei naschius cul sindrom da Down ed ei circa tuttina vegls sco quella mattatscha. Mo nus havein entochen uss, tgei cletg, aunc mai fatg experientschas semegliontas. Forsa era perquei che miu fegliet vul dad el anora pli bugen seser sil post d’observaziun e tedlar musica enstagl da far termagls culs auters. Tuttina sun jeu mintgaton preoccupada ed hai respect dad era vegnir en ina tala situaziun sco quella mumma cun siu affon. Podà che mes plaids menziunai sura, screts per Vus, caras lecturas e cars lecturs, sedrezzan alla fallida adressa. Mo sch’els gidan da sluccar il gnoc che jeu hai dapi lu en miu venter, lu han els silmeins quei effect positiv. La pial digl elefant ei forsa grossa e ruha, mo quels animals han il pli grond tschurvi da tut ils animals lactonts. Ins attesta ad els in secuntener social sco ins vesa silpli tier ils delfins, mo cunzun tier carstgauns. La medema sensibilitad sco quella dils elefants giavischass jeu era da mia specia ch’ei intelligenta avunda per haver inventau enzatgei sco «Google». Leu san ins dil reminent leger suenter aunc dapli sur dil tema, sch’ins enquera sut «Elefant» e «Porzellanladen»! E tgi che ha interess ed arva p.ex. il portal www.down-syndrom.at sa leger suenter empau sur dil tema «tri­somia 21». Mia passascha preferida ei: «Sie können zuversichtlich sein. Das Leben mit Ihrem Kind mit Down-­Syndrom ist nicht immer leicht, der Weg geht manchmal über Steine. Aber Sie können sicher sein, dass Ihr Baby zu einem glücklichen, selbstständigen Menschen heranwachsen kann, der seinen Platz in der Welt haben wird und als Erwachsene/r ein volles, glückliches Leben in der Gesellschaft führen kann.» Quei giavischel jeu a miu fegliet e secapescha era alla mattatscha curaschusa, alla quala jeu vuless dedicar questa columna. (La mattatscha ha in auter prenum, en questa columna numnel jeu ella Sophie.) Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi prest 25 onns a Vienna. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi prest 25 onns a Vienna.

Cun occasiun dallas festivitads da 600 onns Ligia Grischa gioga el puspei ina rolla principala, igl Ischi da Trun. Ad el ei numnadamein l’ovra «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta» dedicada che raquenta ord la historia digl Ischi naven dall’entschatta tochen oz cun musica, cant e film. La premiera ha liug ils 8 da zercladur 2024 a Trun. Ferton fan chors, orchester e producents involvai las davosas preparativas e glieman vid ils detagls da quell’ovra multimediala. La FMR ha dau in sguard sillas lavurs musicalas. Strusch in meins ha Clau Scherrer aunc temps per preparar varga 120 cantaduras e cantadurs silla premiera dall’ovra «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta» che cumbinescha cant, musica e films cuorts per raquintar la historia digl Ischi da Trun – denton buca mo. Sco il responsabel e dirigent Clau Scherrer explichescha, raquenta quella era la historia dil cant romontsch. Quel seigi numnadamein colligiaus fermamein cullas fiastas centenaras dalla Ligia Grischa da 1824 e 1924. Perquei ein musica e cant era uonn in element central per raquintar digl Ischi da Trun e quei cun participaziun adequata. Involvai ein il Chor cecilian Trun, Cantus firmus Surselva, la Scola da cant Surselva e la Filharmonia da combra dil Grischun. In viadi musical tras il temps Per Clau Scherrer eis ei dil reminent clar, daco che musica e cant ein stai aschi impurtonts per igl Ischi: «Canzuns ein bia pli emoziunalas che texts en cudischs e san transportar meglier ideas e crear legendas.» Aschia hagien cunzun canzuns dau nova veta agl Ischi duront la fiasta centenara da 1824 – silmeins quei che pertucca las legendas. E quei fetschi la musica era uonn puspei, aschia Clau Scherrer: «La musica dat puspei ina vusch agl Ischi e fa reviver siu vargau.» L’occurrenza «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta» raquenta numnadamein digl Ischi enten far in viadi musical tras il temps e cumbinescha canzuns contemporanas cun ovras musicalas ch’ein resultadas en occasiun dallas differentas manifestaziuns sut igl Ischi. Perquei eis ei stau necessari d’eleger las ovras adattadas e d’arranschar ellas da niev. La schelta musicala ha Clau Scherrer fatg ensemen cun Gieri Venzin, arranschau ed orchestrau quella schelta ha denton il cumponist da Berlin Lorenz Dangel. Cunquei ch’el ha gia cumponiu per auters projects da Clau Scherrer ed era per il Festival Origen, ei la musica grischuna e romontscha bein famigliara ad el. Mo tuttina ei «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta» stau in project tut special, sco il cumponist declara: «Cumbinar differents chors cun orchester ed ils differents stils, mo era midar denter parts sin tribuna e film ei propi stau zatgei nunusitau e special per nus.» La lavur seigi perquei stada zun varionta. Cumponist e restauratur Sia lavur per «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta» descriva Lorenz Dangel per part era sco quella d’in restauratur: «Jeu vai era stuiu remplazzar melodias piarsas da canzuns veglias. Quei ei stau interessant, mo en sesez buc aschi in problem.» Ina pli gronda sfida seigi ei stau d’orchestrar las veglias partituras dil giug festiv da Duri Sialm (1891 – 1961). Quei hagi dau il pli bia lavur, perquei che quei ei stau in arranschament el liber ed ha stuiu vegnir adattau per la producziun en halla. Mo era l’orchestraziun dallas canzuns popularas da Tumasch Dolf (1889 – 1963) ei stada pretensiusa, aschia il cumponist. Sco menziunau cumpeglia la cumposiziun denton era orchestraziuns d’ovras contemporanas, per exempel canzuns dad Alexi e Marcus ni da Corin Curschellas. Dallas novas canzuns seigi denton «In Siemi» da Pascal Gamboni stau zatgei tut special, sco Lorenz Dangel declara: «Quella canzun cun texts d’affons ei fetg persunala e funcziuna mo en in tal context festiv. Quella s’integrescha denton fetg bein en quei project e fuorma in bi finale.» Il text da quella canzun consista numnadamein da giavischs ch’ils affons dalla Scola da cant Surselva han formulau pigl avegnir, aschia ch’il viadi musical da «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta» finescha cun in sguard el futur. Las davosas emprovas Il grond finale sto denton aunc spitgar. Actualmein glieman Clau Scherrer, sia dunna Rilana Cadruvi ed ils chors vid ils detagls. Ina gada la jamna fa mintga chor emprova, denton aunc senza igl orchester. Las emprovas cun quel fan els pér cuort avon la premiera, mo quei seigi adina aschia, sco Clau Scherrer declara: «Actualmein luvrein nus cun ils chors e mirein ch’ils detagls constettien. Cugl orchester va quei lu tut pli spert. Quel ei era disaus da far quei aschia.» Tgei che gliemar vid ils detagls munta, quei san ins ferton veser ed udir allas emprovas dil Chor cecilian Trun e Cantus firmus Surselva. All’emprova avon duas jamnas ei per exempel la pronunzia dil plaid «mund» stada in da quels detagls che Clau Scherrer ha observau cun gronda attenziun. Era quei sto constar, gest sco la cumbinaziun denter musica e films cuorts. Sco Clau Scherrer di, ein era quels sin buna via: «Gieri Venzin ei gest vidlunder da tagliar quels. Nus selegrein gia da metter ensemen ils differents munds da film, musica e costums – gest sco ina cumbiniala.» Quitaus fa Clau Scherrer pia buc in meins avon la premiera. Els segien numnadamein sin buna via da puspei dar ina vusch ed in maletg agl Ischi. Clau Scherrer sto aunc gliemar vid in ni l’auter detagl duront l’emprova cul Chor cecilian Trun ed il Cantus firmus Surselva. Clau Scherrer e Lorenz Dangel (maletg) ein responsabels per la musica da «Detgas e fatg(a)s». Clau Scherrer (maletg) e Lorenz Dangel ein responsabels per la musica da «Detgas e fatg(a)s».

Duront 370 onns ein ils delegai dalla Ligia Grischa seradunai entuorn il di da s. Gieri ella Cuort Ligia Grischa. Oz sesanfla leu il Museum Sursilvan che ha dedicau in’exposiziun speciala ad ina da talas dietas, numnadamein a quella da 1698. Dumengia vargada ha il curatur Beat Gugger menau atras quella e mussau tgei che capitava allura davon e davos las culissas. Quell’exposiziun ei in da plirs arranschaments a Trun pil giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Ei runcan, beiban vin e sepetgan puspei si surcombras ella Cuort Ligia Grischa. Ils delegai dallas 21 vischnauncas giudizialas ein numnadamein puspei turnai a Trun per discutar lur fatschentas e cass da dertgira pendents. Quei han ei secapescha buca fatg per propi. Las novas figuras ella Cuort Ligia Grischa ein ina part dall’exposiziun speciala dil Museum Sursilvan «Sogn Gieri 1698 – ils delegai dalla Ligia Grischa s’entaupan a Trun». Dumengia vargada ha il curatur Beat Gugger menau interessentas ed interessents atras quell’exposiziun che dat in’investa directa en ina dieta dalla Ligia Grischa. In giug auditiv historic Per far turnar ils delegai ella Cuort Ligia Grischa han ils responsabels dil Museum Sursilvan realisau in’exposiziun che fa buca mo veser, mobein era udir las figuras da 1698. Els han numnadamein creau in giug auditiv cun differentas scenas ell’entira casa. Visitadras e visitaders san denton buca mo tedlar discuors da delegai duront las fatschentas ufficialas. Els san era dar in’egliada davos las culissas, per exempel sil dafar en cuschina ni si surcombras. Sco Beat Gugger declara duront la guida publica, sebasan tuttas scenas sin fontaunas historicas: «L’exposiziun pren sco punct da partenza ils protocols dalla dieta dils 27-30 d’avrel 1698 che sesanflan egl Archiv dil stadi a Cuera. A basa da quel vein nus lura elavurau singulas scenas e dialogs.» Ei seigi denton stau necessari d’enconuscher bein il context historic e cunzun da capir ils protocols. Quels ein screts en in lungatg ch’ei buca sempel da capir. Il Museum Sursilvan ha denton survegniu agid dil historicher ed expert per fontaunas da dretg Adrian Collenberg che ha era contribuiu bunas ideas all’exposiziun, aschia Beat Gugger: «Ei tonscha buca da haver protocols. Ins sto capir quels ed anflar las bunas ed interessantas historias che sezuppan lien. Per quei ei Adrian Collenberg staus in enorm agid per nus.» La finamira da crear in’exposiziun interessanta ed autentica semuossa plinavon era el lungatg. Malgrad ch’ils protocols ein screts per tudestg, tschontschan las biaras figuras dil giug auditiv romontsch – gest aschia sco ei vegn era ad esser stau 1698. Ins auda denton era ina ni l’autra passascha tudestga e taliana, aschia per exempel sch’il delegau dil Mesauc Giovanni Maurizio Camun discuora. Capir san visitaders e visitadras tuttina igl entir giug auditiv. Els anflan numnadamein tier mintga scena ina translaziun a scret. Neginas dunnas els protocols Schegie che l’exposiziun pren sco fontauna principala ils protocols da 1698, sebasa ella buca diltut sin quels. Singulas scenas ed elements han ins adattau ni aschuntau a maun d’autras fontaunas historicas. Il Museum Sursilvan havess per exempel buca saviu integrar dunnas ell’exposiziun sch’ella sebasass sulet sin ils protocols, sco Beat Gugger declara: «Dunnas anflan ins neginas els protocols da 1698.» Ina pusseivladad per dar in plaz allas dunnas ha il curatur dall’exposiziun denton anflau el museum sez. Las stanzas corrispundan numnadamein per part aunc a quellas dil temps dalla Ligia Grischia. Quei vala per exempel per la cuschina ch’ei stada igl impuls per ina scena dil giug, aschia Beat Gugger: «La cuschina veglia ei restada fetg autentica, cunzun quei che pertucca il fried. Ella ei ideala per mussar las lavurs che las dunnas fagevan allura.» Il Musuem Sursilvan Cuort Ligia Grischa ei pia staus sez ina fontauna per l’exposiziun. Quei vala plinavon era per il surcombras, nua che visitadras e visitaders anflan las combras da durmir dils delegai e scenas ch’ein magari buca vegnidas protocolladas. Latiarnas magicas Ultra dil giug auditiv ha il Museum Sursilvan denton era schau vegnir endamen zatgei special per las illustraziuns dalla dieta da 1698. L’exposiziun fa numnadamein diever d’ina invenziun che datescha sezza dil temps entuorn 1670 – la latiarna magica. Talas projecteschan ussa el musuem tier mintga scena in ni plirs maletgs e han savens integrau in mecanissem interactiv. Aschia san ins far semuentar parts dallas illustraziuns e dallas figuras historicas, sco per exmpel igl avat da Mustér Adalbert Defuns. Per che la part visuala reusseschi, ha il Museum Sursilvan engaschau in illustratur experimentau, numnadamein Basil Vogt che ha gia realisau semegliontas installaziuns. Quei seigi stau impurtont, aschia Beat Gugger: «Crear latiarnas magicas ei nuot’aschi sempel. Igl ei propi stau ina caussa cumplicada, mo era ideala per quell’exposiziun speciala.» Ina viseta da biebein in’ura – ni era dapli Sco la collaboratura dil Museum Sursilvan Olivia Pfister-Tgetgel di, stoppi ins quintar cun biebein in’ura per sededicar all’exposiziun e da quei seigien circa 20 minutas audio. En connex cullas dietas dalla Ligia Grischa ha il Museum Sursilvan denton era realisau auters objects che pon prolungir la viseta, per exempel ina meisa che visualisescha ed explichescha la structura cumplexa dalla Ligia Grischa. Plinavon presenta il Musuem Sursilvan ovras contemporanas da 16 artistas ed artists digl anteriur territori dalla Ligia Grischa ell’exposiziun GRISCH. Ina viseta savess pia era cuzzar pli ditg che «mo» in’ura. Las exposiziuns «Sogn Gieri 1698» e «Grisch» cuozzan aunc tochen la finiziun digl onn festiv «Sut igl ischi 2024» ils 3 da november 2024. Ils delegai ein turnai a Trun ella Cuort Ligia Grischa. Tgei che capitava 1698 davon e davos las culissas dalla dieta han Beat Gugger e las latiarnas magicas mussau duront la guida publica Ella cuschina veglia dil Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa arda puspei il fiug – aschia para ei silmeins. Dumengia vargada ha il curatur Beat Gugger (dretg) menau interessentas ed interessents atras l’exposiziun speciala «Sogn Gieri 1698 – Ils delegai dalla Ligia Grischa s’entaupan a Trun» dil Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa. Ina dallas latiarnas magicas muossa il viadi stentus dil delegau Giovanni Maurizio Camun da Roveredo a Trun. Ils delegai ein turnai Duront 370 onns ein ils delegai dalla Ligia Grischa seradunai entuorn il di da s. Gieri, ils 23 d’avrel, ella Cuort Ligia Grischa a Trun. Uonn ein els finalmein turnai, numnadamein per l’exposiziun speciala dil Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa «Sogn Gieri 1698». En fuorma d’in giug auditiv e cun latiarnas magicas dat quell’exposiziun in’investa directa ella dieta da 1698. Dumengia vargada ha il curatur Beat Gugger menau visitadras e visitaders atras quell’exposiziun che muossa era tgei ch’ei capitau davos las culissas dalla dieta, per exempel si surcombras (mira foto). Tgisà tgei che quels dus delegai dalla Ligia Grischa discuoran cheu duront in migiel vin? (fmr/vit)

Sonda vargada ha la populaziun da Mustér, Tujetsch e Medel festivau il dieschavel anniversari dil Center da sanadad Puntreis a Mustér. Igl ei vegniu gratulau cun musica e plaids festivs seregurdond digl emprem decenni e dall’entschatta dall’instituziun Puntreis. Quella ei naschida igl onn 2014 cun la fusiun dallas treis casas d’attempai da Mustér, Tujetsch e da Medel/Lucmagn. Ils sunatibas da Tujetsch, la gruppa da corns da catscha Badus, e saltunzas e saltunzs da MOVIS han gratulau al Center da sanadad Puntreis cun producziuns che han procurau per ina biala atmosfera da fiasta. Las var 150 persunas presentas han gudiu igl aperitiv ed il gentar dil gril ch’ei vegnius purschius dall’instituziun giubilara. Dils meinis che la FMR ha registrau tier il publicum da fiasta resorta ch’ins ei oz fetg cuntents d’haver fatg la fusiun dallas treis casas d’attempai da Medel/Lucmagn, Tujetsch e Mustér avon diesch onns. Tgirar bein il product «Nus astgein ussa, suenter in decenni, concluder che la decisiun dallas treis vischnauncas Medel/Lucmagn, Tujetsch e Mustér ei stada la solia dretga decisiun», di Christoph Berger, il president dalla fundaziun Puntreis en siu beinvegni silla plazza avon la residenza Puntreis. Cul Center da sanadad Puntreis mondi ei bein oz. Quei secapeschi buca da sesez en temps che tuttas instituziuns da sanadad reclomien pervia dalla munconza da forzas da lavur qualificadas. Christoph Berger di denton era en siu plaid ch’ins stoppi tgirar bein quei ch’ins hagi contonschiu. « Nus astgein buca unfrir Puntreis per motivs politics en favur d’ina reit da sanadad ni da fusiuns che caschunan products nunsurveseivels.» Il president dalla fundaziun ha aschuntau ch’il dretg recept per haver success seigi quel da collaborar sco quei las treis vischnauncas da Medel/Lucmagn, Tujetsch e Mustér fetschien dapi diesch onns. IlCenter da sanadad Puntreis ina dallas instituziuns sursilvanas che ha decidiu da buca prender part dalla Reit da sanadad Surselva. Relaziuns stabilas Gian Reto Nufer ei dapi treis onns gestiunari dil Center da sanadad Puntreis. «Jeu sai deplorablamein buca schar passar revista diesch onns», di el. «Mo jeu sai dir ch’jeu hai avon treis onns saviu surprender in menaschi en in excellent stan da miu antecessur Diego Deplazes che ha giu l’incumbensa da realisar la fusiun dallas treis casas d’attempai da Tujetsch, Medel/Lucmagn e Mustér a sias uras.» Il meinacasa da Puntreis ha detg ch’il dialog denter las instituziuns ella regiun seigi fetg buns, malgrad che Puntreis hagi decidiu da buca separticipar dalla Reit da sanadad Surselva. «Nus havein il cletg d’haver relaziuns stabilas pertuccont il persunal qualificau. Perquei che nus havein avunda persunal qualificau savein nus era occupar tuttas combras da nossa casa.» Fundaziun buc aschi sempla «Igl ei buca stau aschi sempel a sias uras da realisar in center da sanadad a Mustér», di Christoph Berger, il president dil Center da sanadad Puntreis en discuors cun la FMR. «Mustér, Tujetsch e Medel/Lucmagn havevan treis instituziuns d’attempai cun treis differentas culturas. Tuttas treis vischnauncas eran loschas da saver plazzar lur habitonts en lur atgna casa da vegls.» La fusiun avon diesch onns seigi stada ina visiun, mo era il resultat da discussiuns intensivas, di Christoph Berger. «Oz ein las treis vischnauncas participadas cun mintgamai 180 000 francs. Cun quellas summas bassas per in project da var 27 milliuns francs ein ins vegnius d’impedir igl obstachel dallas votaziuns dil pievel ellas vischnauncas. Il credit da baghegiar ha Puntreis survegniu dallas bancas e naturalmein ina cumpart dil cantun. Da buna fei Il meinacasa Gian Reto Nufer ei perschuadius ch’ina squadra da persunal che funcziunescha bein seigi la basa pil success d’ina instituziun d’attempai sco il center da sanadad Puntreis. «En biaras regiuns dalla Svizra, gie dall’entira Europa, aud’ins dalla munconza da persunal qualificau. Tier nus ei il cuntrari il cass. Quei dat speronza a mi e perquei sun jeu engrazieivels sco gestiunari da Puntreis.» Puntreis ha festivau cun 150 gratulants Cun suns e tuns dallas tibas da Sedrun e dils corns da catscha Badus e cun producziuns dalla gruppa da sault e gimnastica MOVIS ha il Center da sanadad Puntreis festivau la sonda vargada siu dieschavel onn d’existenza. «Nus astgein ussa, suenter in decenni, concluder che la decisiun dallas treis vischnauncas Medel/Lucmagn, Tujetsch e Mustér da fusiunar ad in Center da sanadad a Mustér, ei stada la solia dretga decisiun», ha Christoph Berger, il president dil cussegl da fundaziun Puntreis detg en siu beinvegni silla plazza avon la residenza Puntreis. La fusiun avon diesch onns seigi stada ina visiun, mo era il resultat da discussiuns intensivas. (fmr/mg) Strategia ed operativa : Da san: Christoph Berger, president dalla Fundaziun Puntreis, Gian Reto Nufer, meinacasa ed André Schmid, president dil cussegl aministrativ 1. Ils sunatibas da Tujetsch han purtau lur auguris pil giubileum da Puntreis en fuorma musicala. 2. Var 150 persunas han priu part dalla fiasta da giubileum dil Center da sanadad Puntreis a Mustér.

Il TCS Grischun vul sper sias activitads tradiziunalas en favur dil traffic motorisau era sesarver per autras spartas sco per exempel pil traffic da velos. Plinavon eisi previu d’arver in post da fatschenta a Cuera. La FMR ha discurriu cun Livio Zanetti, il president actual dil TCS Grischun la sonda vargada a caschun dalla radunonza da delegadas e delegai dil TCS Grischun a Mustér. Las circa 30 delegadas e delegai dallas nov gruppas regiunalas dil TCS Grischun han liquidau senza discussiuns la sonda vargada lur tractandas statutaricas ell’aula claustrala Peter Kaiser a Mustér. Cun ina decisiun da budget ha la radunonza dau glisch verda alla suprastonza da marcar dapli preschientscha el marcau da Cuera cun in agen biro dil TCS. Sco quei ch’il president dil TCS Grischun Livio Zanetti ha informau, vegli la secziun grischuna dil Club da Touring svizzer cun ses 30 000 commembras e commembers slargar la purschida da survetschs sco segirada e servetsch da pannas era pil traffic da velos. In’autra incumbensa dils proxims onns seigi da gudignar las automibilistas ed ils automobilists novs dil Grischun sco commembras e commembers dil TCS. Suenter la radunonza ha la FMR discurriu cul president Livio Zanetti. FMR: La tecnica dalla mobilitad sin via vegn adina pli perfetga. Ei dat dameins pannas ed accidents sin via. Drovi insumma aunc in Club da Touring cun sias prestaziuns da survetsch? Livio Zanetti: Quella damonda astgeis Vus bugen tschentar a persunas che han giu ina gada ina panna sin via. Ei dat veramein dameins pannas ed accidents sin via. Quei ei fetg legreivel. Nus havein dapli traffic sin via che aunc avon diesch onns e malgrad quei datti pli paucs accidents. La statistica ei denton mo ina caussa. Fatg ei che sch’ins ha ina panna sin via ein ins leds sch’enzatgi vegn e gida. Igl onn 2023 ei il TCS staus en acziun 359 000 gadas pervia da pannas ed accidents en l’entira Svizra. Datti aunc avunda glieud che s’interessescha per ina radunonza annuala dil TCS? Bien, da principi essan nus ina uniun cantunala che dumbra var 30 000 commembras e commembers. Il TCS Grischun ha nov gruppas regiunalas naven dil Puschlav entochen sin Surselva nua che nus essan oz hosps. Quellas gruppas regiunalas tschentan las delegadas ed ils delegai per nossa radunonza annuala. Lu havein nus adina hosps sco per exempel uonn la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. Ni che nus havein era numerus commembers d’honur. Tgei problems occupeschan el mument il TCS dil Grischun? Actualmein sefatschentein nus fetg cun las midadas dalla mobilitad. La biara glieud enconuscha il TCS sco agid en cass da pannas. Il TCS ei denton in club da mobilitad che sefatschenta cun tuttas fuormas dalla mobilitad. Aschia ei il TCS svizzer vegnius fundaus ils 1896 d’entgins velocipedists. Nus havein fatg stem ch’ei dat fetg biars giuvenils che fan buca pli igl examen d’ir cun auto e che drovan enstagl il traffic public ed il velo. Quei occupescha nus e perquei vulessan nus porscher egl avegnir nos survetschs d’agid en situaziuns da pannas ed accidents er a quellas ed a quels che van cun velo. La commembranza beneventa quei slargiament dallas prestaziuns. Tgei ei semidau enteifer l’organisaziun TCS Grischun el decuors dils davos onns e decennis? La secziun grischuna dil TCS ei vegnida fundada igl onn 1926. Sche nus cumparegliein oz cun avon 20 onns eisi difficil per mei da dar plaid e fatg perquei ch’jeu sun aunc buca aschi ditg dalla partida sco delegau e suprastont dil TCS Grischun. Denton havein nus oz segiramein fatg il pass dalla digitalisaziun. Nus essan oz ina organisaziun moderna e vulein cuntinuar cun il svilup. Tier la radunonza da delegai dil club cantunal s’auda la cultivaziun dils contacts ed era in gentar. Cuntinuar cul svilup – datti plans concrets? Gie, ei dat in plan e cun quel vulessen nus puspei vegnir pli presents en nossa capitala grischuna a Cuera. Pli baul vesev’ins il TCS Grischun alla Grabenstrasse a Cuera. Leu havevan nus in biro da viadi. Cura che quei biro ei vegnius serraus ha il TCS disloccau a Cazas. El decuors dils onns eisi denton semussau che nus stuessen urgentamein esser pli presents a Cuera. Dapi igl emprem da schaner 2024 havein nus duront in di ad jamna in biro a Cuera. Nus resentin quella preschientscha sco fetg positiva e vulessen stabilir, ni slargar la preschientscha a Cuera naven digl onn proxim ni naven da 2026. La finamira ei da vegnir pli datier alla glieud. 46 onns activs el TCS A caschun dalla radunonza generala han var 30 delegadas e delegai dil TCS Grischun priu cumiau la davosa sonda d’Armin Candinas da Rabius ch’ei staus activs sco suprastont e president dil TCS Grischun e dil TCS Surselva duront 46 onns. En sia laudatio per Armin Candinas ha Livio Zanetti, il president dil TCS Grischun detg ch’el eri aunc gnanc naschius cura che Armin Candinas seigi vegnius elegius igl onn 1978 ella suprastonza dil Club da Touring. L’activitad da 46 onns seigi in engaschi unic enteifer il TCS Grischun e dall’entira Svizra. Sco successur d’Armin Candinas ha la radunonza elegiu Roger Padrun da Panaduz el presidi dil TCS Grischun. (fmr/mg) La radunonza da delegai ha consentiu senza discussiuns a tuttas fatschentas. Il president dil TCS Grischun Livio Zanetti pren cumiau dil consuprastont Armin Candinas da Rabius ch'ei staus 46 onns activs tier il TCS

L’Uniun da dunnas Vinavon da Sumvitg ha presentau la sonda vargada 113 sutgas e bauns decorai. Ils bauns e las sutgas han carmalau sonda vargada persunas dall’entira Surselva a Sumvitg per la vernissascha dall’exposiziun. Las sutgas ed ils bauns decorai han animau a bunas discussiuns era duront igl aperitiv che l’Uniun da dunnas Vinavon da Sumvitg ha offeriu. Bauns e sutgas envidien da star e dar ina paterlada, ha la suprastonta e cuninizianta dall’exposiziun Barbara Candinas detg enviers RTR. «Jeu seregordel aunc bein ch’ei deva cuminonzas che fagevan vitg sin ils bauns a Luven. Quei maunca oz e perquei havein nus decidiu da far ina exposiziun cun sutgas e bauns a Sumvitg. La finamira ei che la glieud sesi empau e detti ina paterlada», di Barbara Candinas. Las sutgas ed ils bauns vegnan dalla vischnaunca, mo era dils vitgs vischinonts. (fmr/mg) «Steis in tec?» La cuninizianta dall’exposiziun da sutgas e bauns a Sumvitg, Barbara Candinas, seregorda dils temps da pli baul a Luven ch’ins plidentavi la glieud che sesevi sils bauns ni avon casa culs plaids «Steis in tec?». Da quels muments seigi ella seregurdada cun preparar ensemen cun sias collegas dall’uniun l’exposiziun da 113 sutgas e bauns ch’ei vegnida aviarta sonda vargada. (fmr/mg) 113 sutgas ein vegnidas exponidas a Sumvitg. Ina sutga per dumandar «steis in tec?»… …ed in autra che declara tgei ch’ins duei far.

La biblioteca Lumnezia ha envidau il davos venderdis alla presentaziun d’in cudisch auditiv. Realisau quel cun duas historias ord igl enconuschent cudisch «La strietta» han las scolaras ed ils scolars dalla quarta classa dalla Scola Lumnezia. Accumpignau la producziun han igl inschignier da sound Anselm Caminada da Sagogn e la scola da radio Klipp + Klang. Per la vernissascha dil cudisch auditiv ei la biblioteca Lumnezia vegnida endrizzada sc’ina pintga sala da teater. Priu plaz sillas sutgas han geniturs, tats e tattas, enconuschents e las persunas d’instrucziun dalla Scola Lumnezia. Davontier: Las acturas ed ils acturs ensemen cun la menadra dalla biblioteca Petronella Cavegn. Ella ha salidau il publicum: «Nus dalla Biblioteca Lumnezia havein grond plascher d’astgar beneventar vus tuts cheu en nossas localitads. E nus selegrein d’astgar parter nies plascher oz cun las scolaras ed ils scolars dalla quarta classa e cun lur scolasta Seraina Calörtscher. Ella ha accumpignau la realisaziun dil cudisch auditiv ’La strietta’.» Petronella Cavegn ha presentau l’idea dil team da realisar in audiocudisch romontsch. «Cun sclarir las pusseivladads essan nus vegni en contact cul tecnicher da sound Anselm Caminada da Sagogn. El ha – ensemen cun ils scolars e la scolasta – realisau las historias dalla strietta sco giug auditiv e fatg las mischeidas dallas vuschs e dils tuns. «Nus dalla biblioteca essan loschs d’haver realisau nossa idea d’in cudisch auditiv», ha Petronella Cavegn manegiau. Ina historia engrazieivla Tgi enconuscha buca las historias dalla strietta. Dapi decennis s’auda il cudisch dil scribent tudestg Ottfried Preussler e translataus en sursilvan d’Ignazi Beer tier ils «musts» dalla lectura en las scolas primaras. Sco quei che la scolasta Seraina Calörtscher ha detg en discuors cun la FMR eri ella gest vidlunder da leger cun la classa «La strietta» che la damonda dalla biblioteca Lumnezia da realisar in cudisch auditiv seigi vegnida. «Jeu sun stada immediat fiug e flomma per quei project. Nus essan sedecidi da surprender duas historias orda ’La strietta’: Quella dalla strietta che vul ir sil barlot e quella dalla fiasta da tir striunada. Igl ei tut in’autra fuorma da luvrar vid ina tematica, sch’ins sa sper leger era rimnar ideas co realisar quei ch’ins legia per in giug auditiv.» Era ils affons seigien immediat entusiassmai pil project, ha la scolasta detg. «All’entschatta sun jeu setenida anavos empau e schau far ils scolars. Els han repartiu las rollas ed jeu hai saviu menar e sun intervegnida leu nua ch’ils affons vegnevan buca vinavon.» Da luvrar vid il cudisch auditiv seigi stau ina enrihida per l’entira instrucziun da scola ed ina fetg buna experientscha pils affons. Integrar ils impuls dils protagonists Per realisar in cudisch auditiv drov’ins secapescha in tecnicher, in specialist dil tun che dispona era dalla cumpetenza dramaturgica per producziuns auditivas. Entras la scola da radio Klipp + Klang ei Petronella Cavegn, la menadra dalla biblioteca Lumnezia, vegnida en contact cun Anselm Caminada da Sagogn che lavura sur sesez sco tecnicher da sound. El ha detg ch’el hagi giu grond plascher da luvrar cullas scolaras ed ils scolars lumnezians. «Igl ei stau bi per mei da puspei far inagada enzatgei per romontsch.» Biaras ideas seigien vegnidas dils affons sezs, ha Anselm Caminada raquintau. «Per mei eisi stau impurtont d’integrar aschi bein sco mo pusseivel ils impuls e las ideas dallas scolaras e dils scolars.» Era per la scolasta Seraina Calörtscher eisi stau indispensabel ch’ils protagonists hagien saviu dar lur noda persunala al text. «Els han fatg propostas per plaids e construcziuns en lur lungatg, pia aschia sco quei ch’els discuoran oz. E quei havein nus integrau.» Ord la presentaziun dallas scolaras e dils scolars il davos venderdis a Vella han ins sentiu il plascher dall’ovra finida. Ins sa supponer ch’els fussen ils emprems che schessen gie ad in proxim cudisch auditiv. Historias ord «La strietta» sco giug auditiv Ils davos meins han las scolaras ed ils scolars dalla quarta classa primara dalla Scola Lumnezia realisau in cudisch auditiv cun duas parts ord igl enconuschent cudisch «La strietta» che scolast Ignazi Beer ha translatau en sursilvan. Las scolaras ed ils scolars, lur magistra Seraina Calörtscher ed il tecnicher da sound Anselm Caminada da Sagogn han realisau in giug auditiv cun las duas parts: «La strietta vul ir sil barlot» e «La fiasta da tir striunada». Il venderdis vargau ha la Biblioteca Lumnezia envidau alla presentaziun dil cudisch auditiv. (fmr/mg) Ils scolars dalla quarta classa primara dalla Scola Lumnezia han moderau l’occurrenza da presentaziun. Fotos Martin Gabriel Il team che ha realisau il cudisch auditiv cun historias ord «La strietta». (Silla foto maunca Petronella Cavegn).

Ei ha buca duiu esser. Igl ei buca reussiu all’equipa da Schluein Glion da gudignar il final dil Cup svizzer dallas equipas dalla 3. – 5. ligia, il qual ha giu liug la dumengia vargada a Wittenbach. Encunter l’equipa dil CB Besa da S. Gagl ha ei dau ina terrada da 1:4. Dus gols sin culps libers egl emprem quart d’ura suenter la pausa han purtau la decisiun per l’equipa che ha nezegiau sias caschuns e ha giugau igl entir giug pli perdert e decisiv. Per l’emprema ga ella historia dall’Uniun sportiva Schluein Glion ei l’emprema equipa sequalificada pil final dil Cup svizzer dallas equipas dalla 3. – 5. ligia e l’equipa ei ida cun grondas speronzas a Wittenbach per dar quei giug. Ina victoria havess muntau la qualificaziun per l’emprema runda principala dil Cup svizzer, nua ch’era in adversari da pli aultas ligias savess esser staus il proxim adversari. L’equipa da Besa, che dat ella gruppa 2 dalla 3. ligia dalla Svizra orientala, ei vegnida empau meglier el giug che Schluein Glion. Ellas empremas bien 20 minutas ei denton buca curiu bia ellas zonas offensivas. Ina bial’attacca sur l’ala dretga ha suenter 27 minutas tuttina purtau igl avantatg per Besa. Luiz Infante ei mitschaus dalla defensiun ed ha surviu la balla cun in pass travers a Kendry Tejada che ha stuschau ella ord cuorta distanza sur lingia. Cuort mument pli tard ha Schluein Glion giu sia gronda caschun d’egalisar. Ruben Rechenbach ha sittau naven da rodund 20 m en direcziun dil gol, siu siet ei vegnius bloccaus, mo el ha saviu sittar ina secunda gada e quella gada ha il goli deviau la balla dalla vart. Rafael Deplazes ha pudiu tier quella balla cuort avon la lingia e ha sittau ella sin gol ord quei anghel git. Enstagl d’ir da gol en ei la balla ruclada ella petga e lu dalla lingia vi avon ch’in defensur ha saviu sittar naven ella. Egl emprem quart ura suenter la pausa ei la decisiun en favur dall’equipa da Besa curdada suenter dus culps libers. Duas gadas ei il secuntener defensiv da Schluein Glion buca staus gest ideals. Besa ha profitau da quei e silsuenter buca dau il giug pli ord da maun. Era perquei che l’equipa ha cuort suenter che Leandro Bastos haveva sittau igl 1:3, marcau entras Arbnor Morina siu quart gol. Che Schluein Glion ha en quei giug buca gest giu il cletg da sia vart ha era la davosa acziun mussau. Suenter in foul da maun ha Lars Caduff astgau sittar in penalti per migliurar empau il resultat. Mo siu siet ei buca setschentaus ella reit, mobein puspei ella petga. La decisiun era denton curdada gia avon quella scena finala. Beat Dermont Cup svizzer Schluein Glion - Besa 1:4 (0:1) Grüntal, Wittenbach. 250 aspectaturas ed aspectaturs. Arbiter: Passeri. Gols: 27. Tejada 0:1, 55. Latifi 0:2, 60. Infante 0:3, 72. Bastos 1:3, 76. Morina 1:4. Schluein Glion: Capaul, Laurin Zala (74. Manetsch), Holderegger (41. Coray), Sgier, Pool, Derungs, Paulin (46. Lars Zala), Rechenbach, Vinzens (58. Bastos), Caduff, Deplazes. Besa: Lazraj (94. Polat), Infante (71. Soares), Adzijai, Latifi, Sevkin, Tuncbel, Sadiku, Lekaj (84. Buja), Pellegata (78. Grbic), Tejada (66. Ljatifi), Morina. Remarcas: Cartas melnas: 36. Sgier (foul), 84. Soares (foul) e 90. + 4. Grbic (foul). Schluein Glion senza Afzali, Aron e Mattia Büchler, D‘Atria (blessai), Bundi (serraus), Bearth, Gianluca Casutt (absents). – 30. siet ella petga Schluein Glion (Deplazes). 90. + 3. Schluein Glion (Caduff) sietta in penalti ella petga. Corners: 5:5.

Ella 19avla runda dil campiunadi da ballapei frunta il Trun/Rabius a Pustget silla latiarna cotschna da Flums. Per l’equipa da casa fuss tut auter ch’ina victoria ina trumpada. Il giug entscheiva meglier per l’equipa da Trun, denton vegnan els buca tier bunas caschuns da marcar. Ella 25avla minuta vegn Robin Monn mess a tiara ella zona da puniziun, il penalti sa Livio Janka marcar a moda suverana agl 1:0 per l’equipa da casa. Trun emprova vinavon da far pressiun silla defensiun da Flums, denton vegnan las acziuns buca giugadas bein. Suenter ina corner da Trun ed ina malcapientscha el miez dil plaz vegn Flums tier ina cunterattacca, quella san els nezegiar e cheutras egualisar la partida ella 35avla minuta. Entochen pausa emprova Trun da puspei ir en avantatg, denton gartegia ei buca da marcar il secund gol. Il te da pausa para da haver fatg bein als giugadurs da Trun. Els entscheivan furiusamein la secunda mesadad e san gest giubilar dubel: Ella 46avla minuta marca Gianin Derungs il 2:1 suenter ina biala cumbinaziun ed ella 48avla minuta sietta Elia Schmed il 3:1 sin pass da Gianin Derungs. Ella 68avla minuta marca Patrizio Decurtins il 4:1 per Trun/Rabius, quei suenter che l’offensiva da Trun ha mussau ina buna cumbinaziun. La partida para d’esser decidida, denton ha Trun/Rabius anflau plascher da sittar gols e vegn ella 83avla minuta entras in culp liber da Livio Janka tiel 5:1. Il 6:1 marca Tizian Duff ella 88avla minuta, quei suenter ina sperta cunterattacca ed in bi siet da distanza. Ils da Trun/Rabius ei stai la megliera equipa la dumengia e han nezegiau las caschuns avon gol cun saung freid, aschia che quella victoria ei meritada. Proxima sonda frunta Trun/Rabius ordlunder sil capogruppa da Schaan. Leu spetga in auter caliber sill’equipa dalla Cadi. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Flums 6:1 (1:1) Gols: 25. Livio Janka 1:0, 35. 1:1, 46. Gianin Derungs 2:1, 48. Elia Schmed 3:1, 68. Patrizio Decurtins 4:1, 83. Livio Janka 5:1, 88. Tizian Duff 6:1 Trun Rabius: Livio Lozza, Damian Schmed, Lucas Maissen, Livio Janka, Mirco Pfister, Rovin Schmed, Mathias Flepp, Robin Monn, Orlando Monn, Elia Schmed, Gianin Derungs. Reservas Sandro Orlik, Denis Monn, Silvan Muoth, Tizian Duff, Nico Caduff, Clau Berther e Patrizio Decurtins. Flums: Gianluca Kurath, Pascal Kurath, Raphael Zindel, Roger Bless, Abger Haddad, Filip Obradovic, Dominik Dort, Valon Aliji, Kristian Divkovic, Sandro Danner, Abdül Samed Ipek, Fatlind Aliji, Rimon Biljali, Shuajb Abdiu, Matteo Salvetti, Erhan Rushiti. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik, Beat Cadruvi, Remo Alig (tuts blessai), Lucas Seiler, Geo Cauzza ed Andri Carigiet (absents).

El giug dalla 3. ligia dalla dumengia vargada ha Trun/Rabius battiu claramein la latiarna cotschna Flums. Cun quella victoria ha l’equipa dalla Cadi fatg in impurtont pass per restar vinavon ella 3. ligia. Schluein Glion ha spiars il giug dil final dil Cup svizzer dallas squadras da 5. entochen 3. ligia dalla Svizra orientala encunter Besa/S. Gagl. 6:1 ha Trun/Rabius battiu la dumengia suentermiezdi Flums ella 19avla runda dil campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Per Flums munta quella terrada la relegaziun definitiva ella 4. ligia. Trun/Rabius perencunter fa in grond ed impurtont pass saver dar era l’auter onn il campiunadi dalla 3. ligia. Treis rundas avon la fin dil campiunadi ha l’equipa dil trenader Claudio Bundi aunc bunas schanzas da s’avanzar ella tabella per in ni forsa schizun dus plazs. (Mira rapport.) Schluein Glion ha absolviu la dumengia il final dil Cup svizzer dallas squadras dalla 5. entochen 3. ligia dalla Svizra orientala a Wittenbach. La scuntrada encunter Besa/S. Gagl ei vegnida spiarsa. Aschia munchenta l’equipa dil trenader Patric Casutt la caschun da saver dar in giug dil Cup svizzer encunter ina squadra d’ina ligia pli aulta. (Mira rapport.) Victoria per Lumnezia Lumnezia ha saviu festivar la sonda l’otgavla victoria en questa stagiun dil campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. La squadra lumneziana ha gudignau ordeifer cun 7:3 encunter Danis-Tavanasa. Schluein Glion ha contonschiu in remis encunter Schlarigna. Grazia alla victoria da 2:1 ordeifer encunter Tusaun/Cazas resta Panaduz senza terrada en questa stagiun e dat igl onn vegnent ella 3. ligia. El campiunadi dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia ha Rueun festivau l’emprema victoria questa primavera. Il giug encunter il vischin dalla tabella Lumnezia ei vegnius gudignaus cun 1:0. Union Trin ha contonschiu in remis encunter Bregaglia. Il cumbat per la promoziun ella 4. ligia ei aunc buca decidius. En damonda persuenter vegnan aunc buca meins che tschun equipas: Cuera 97, Bregaglia, Valposchiavo, Val Tamina e Walenstadt. 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg – Schaan 0:3 Mels – Triesen 5:1 Sargans – Landquart 2:3 Trun/Rabius – Flums 6:1 1. Schaan 19/52; 2. Bogn Ragaz 19/39; 3. Schluein Glion 18/24; 4. Sargans 19/32; 5. Cuera 97 19/31; 6. Landquart 18/29; 7. Triesenberg 19/29; 8. Triesen 19/23; 9. Mels 18/20; 10. Trun/Rabius 19/19; 11. Domat 18/12; 12. Flums 19/7. 4. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Panaduz 1:2 Danis-Tavanasa – Lumnezia 3:7 Schluein Glion – Schlarigna 1:1 Domat – Surses 1:0 1. Panaduz 16/38; 2. Lumnezia 15/26; 3. Tusaun/Cazas 16/25; 4. Surses 16/21; 5. Schlarigna 15/17; 6. Schluein Glion 15/15; 7. Domat 16/12; 8. Lai Valbella 16/12; 9. Danis-Tavanasa 15/6. Mladost ha retratg l’equipa. 5. ligia promoziun, gruppa 1 Rueun – Lumnezia 1:0 Union Trin – Bregaglia 2:2 Valposchiavo – Cuera 97 0:5 Lusitanos de Samedan – Walenstadt 1:1 Sevelen – Val Tamina 2:2 1. Cuera 97 6/13; 2. Bregaglia 6/13; 3. Valposchiavo 6/13; 4. Val Tamina 6/11; 5. Walenstadt 7/11; 6. Union Trin 6/7; 7. Sevelen 6/7; 8. Lusitanos de Samedan 6/7; 9. Rueun 7/4; 10. Lumnezia 6/0. 5. ligia runda da primavera, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Trun/Rabius 2:4 Panaduz – Sedrun/Mustér 3:0 Vaz-sut – Schlarigna 1:1 1. Landquart 5/15; 2. Laax 5/12; 3. Vaz-sut 5/8; 4. Panaduz 5/8; 5. Trun/Rabius 5/4; 6. Sedrun/Mustér 5/4; 7. Danis-Tavanasa 5/3; 8. Schlarigna 5/2. Juniors A2, gruppa 1 Domat – Walenstadt 12:0 Grischun Central – Linth 04 2:3 Bogn Ragaz – Glaruna 2:1 Mels – Panaduz 4:2 Schwanden – Cuera 97 2:7 1. Linth 04 6/18; 2. Domat 7/15; 3. Mels 6/13; 4. Bogn Ragaz 6/13; 5. Glaruna 7/12; 6. Cuera 97 6/6; 7. Grischun Central 6/5; 8. Panaduz 6/5; 9. Walenstadt 6/1; 10. Schwanden 6/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Mels 1:2 Heiden – Montlingen 5:2 Buchs – Rheintal 1:1 Sargans – Staad 2:8 Surselva – Grischun Central 2:4 1. Surselva 7/15; 2. Heiden 6/13; 3. Rheintal 6/13; 4. Cuera 97 6/10; 5. Staad 6/9; 6. Mels 6/9; 7. Montlingen 6/9; 8. Sargans 7/6; 9. Grischun Central 6/4; 10. Buchs 6/2. Juniors B1, gruppa 1 Surselva – Bogn Ragaz 3:2 1. Vaz-sut 4/12; 2. Landquart 5/12; 3. Orion Cuera 4/6; 4. Valposchiavo 5/6; 5. Domat 5/6; 6. Schlarigna 3/3; 7. Surselva 4/3; 8. Bogn Ragaz 4/3. Juniors B2, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central 2:4 Cuera 97 – Tavau 2:7 Balzers – Surselva 4:2 1. Balzers 4/12; 2. Tavau 4/10; 3. Triesen 4/9; 4. Cuera 97 5/9; 5. Lusitanos de Samedan 3/4; 6. Grischun Central 4/3; 7. Panaduz 5/3; 8. Surselva 5/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschacherberg – Sargans 0:4 Cuera 97 – Surselva 2:1 Montlingen – Brühl 2:0 Glarnerland – Cuera 97 3:2 Mels – Balzers 4:0 1. Cuera 97 a 6/15; 2. Cuera 97 b 6/14; 3. Mels 6/13; 4. Sargans 6/11; 5. Montlingen 6/9; 6. Rorschacherberg 6/8; 7. Balzers 7/8; 8. Glarnerland 6/6; 9. Surselva 7/4; 10. Brühl 6/0. Juniors C1, gruppa 1 Valposchiavo – Buchs 4:4 Sargans – Tavau 1:6 Sevelen – Schlarigna 3:3 1. Cuera 97 6/16; 2. Grischun Central 6/14; 3. Buchs 6/10; 4. Schlarigna 6/10; 5. Tavau 5/8; 6. Domat 5/7; 7. Sargans 6/5; 8. Valposchiavo 5/3; 9. Landquart 6/3; 10. Sevelen 5/1. Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 2:4 Grischun Central – Vaz-sut 5:2 Bogn Ragaz – Domat 4:2 1. Domat 5/10; 2. Vaz-sut 5/9; 3. Bogn Ragaz 5/8; 4. Panaduz 5/7; 5. Landquart 5/7; 6. Grischun Central 5/6; 7. Cuera 97 5/6; 8. Tavau 5/3. Juniors D1, gruppa 1 Balzers – Valposchiavo 8:8 Vaz-sut – Grischun Central 6:5 1. Grischun Central 5/12; 2. Balzers 5/11; 3. Cuera 97 4/10; 4. Domat 6/9; 5. Schlarigna 4/7; 6. Vaz-sut 4/7; 7. Valposchiavo 4/4; 8. Surselva 5/0; 9. Landquart 5/0. Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Surselva b 2:3 Panaduz – Grischun Central 5:4 Vaz-sut – Domat 6:0 1. Landquart 5/15; 2. Vaz-sut 5/15; 3. Surselva b 5/12; 4. Cuera 97 5/6; 5. Panaduz 5/6; 6. Domat 5/4; 7. Surselva c 5/1; 8. Grischun Central 5/0. Juniors D2, gruppa 2 Orion Cuera – Grischun Central b 5:3 Grischun Central c – Panaduz 2:9 Tavau – Bogn Ragaz 3:7 Domat – Landquart 0:5 1. Landquart 7/18; 2. Domat 6/15; 3. Bogn Ragaz 5/9; 4. Orion Cuera 4/6; 5. Cuera 97 5/6; 6. Panaduz 5/6; 7. Grischun Central c 7/6; 8. Tavau 4/3; 9. Grischun Central b 5/3. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Triesen 0:0 Romanshorn – Au-Berneck 3:0 Uzwil – Rapperswil-Jona 1:0 1. Toggenburg 16/41; 2. Romanshorn 18/40; 3. Bühler 17/36; 4. Tusaun/Cazas 17/28; 5. Frauenfeld 16/27; 6. Uzwil 18/24; 7. Triesen 18/21; 8. Domat 17/15; 9. Cuera 97 17/13; 10. Rapperswil-Jona 17/12; 11. Au-Berneck 17/6. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Vaz-sut-Cuera 0:3 Ruggell – Surselva 0:3 Schlarigna – Triesen 2:3 Tusaun/Cazas – Mels 2:0 1. Vaz-sut-Cuera 12/33; 2. Surselva 13/31; 3. Werdenberg 12/29; 4. Mels 12/16; 5. Tusaun/Cazas 13/16; 6. Triesen 12/9; 7. Ruggell 12/7; 8. Schlarigna 12/3. Junioras FF15 1, gruppa 1 Cuera 97 – Werdenberg 1:3 Surselva – Uznach 2:1 1. Werdenberg 7/14; 2. Surselva 6/13; 3. Ruggell 5/8; 4. Uznach 6/7; 5. Cuera 97 6/0.

Avon otg onns ha la radunonza communala da Trin decidiu ina meglieraziun generala dil territori agricol. Il project da 17,5 milliuns francs subvenziuneschan Cantun e Confederaziun cun 85 %. Dacuort ha l’emprema etappa dil project da vias entschiet. Per quei intent han ins stuiu dislocar orchideas. «Las finamiras da quella meglieraziun s’accordan cun quellas dalla politica agrara dalla Confederaziun. Igl ei in instrument multifuncziunal per mantener e promover il spazi rural.» Quellas duas construcziuns formalas ein sisum l’informaziun pli actuala. Il mars 2024 ha la cumissiun da meglieraziun da Trin rendiu attent la populaziun al stan dallas lavurs e tgei che schabegi uonn. «Nus vulein realisar quei project en buna concordanza culla populaziun e culs possessurs da funs», scrivan ils responsabels. Hansjörg Hassler, anteriur cusseglier naziunal, presidiescha la cumissiun, il biro d’inschignier Grünenfelder da Domat ei meinaproject. Territori zuppau Entirs tschespets ha la biologa Lisa Elzi (dretg) ed ina collaboratura dall'interpresa da horticultura cavau ora per dislocar. Dalla surfatscha da 4724 hectaras dil territori communal da Trin ein 406 hectaras cumpigliadas, igl ei il funs cultivau ordeifer ils habitadis da Trin Vitg, Digg e Mulin. Las terrassas da Planezzas sur Trin Vitg ein las sulettas parcellas el nord, tut tschels praus e pastiras ein el sid, encunter il Rein, ed egl ost encunter Tumein. Tenor l’informaziun alla populaziun entscheiva actualmein la construcziun dalla via nova da Manalla. Tenor l’expertisa digl inschignier eis ei necessari da menar da niev la via che meina da Trin Mulin, Prada e Nedi encunter Manalla, Sax e Crestaulta. Igl ei in territori terrassau zuppau ch’ils purs da Trin han runcau avon tschiens onns. Praus grass e praus maghers, muschnas e caglias s’audan tier la gronda surfatscha sur la Val Pintrun. Igl ei in «hotspot» dalla natira. La Val Pintrun sforza da menar da niev il traffic agricol. La via existenta ei memia stretga per las maschinas dall’agricultura moderna. Gl’onn 2014 ha ina bova scarpau naven tocs dil terren sut la via, dapi lu ei quel en moviment. Perquei eis ei indispensabel da dislocar la via. Avon ch'entscheiver il scavament Gl’aspect ecologic ha oz in plaid impurtont enten planisar ina meglieraziun. Salvar e promover la varietad da spezias ei ina dalla cundiziuns generalas, lu era quella da mantener il caracter dalla cuntrada. Per ademplir quei scopo ei il biro da cussegliaziun Trifolium en acziun a Trin. El ha organisau ina bardegliada d’orchideas. Ina orchidea taclada (geflecktes Knabenkraut) Manalla schai el perimeter dalla Ruinaulta ch’ei registrada egl inventari federal da cuntradas e monuments da muntada naziunala. Perquei ei gl’accumpignament ecologic staus indispensabels per realisar l’emprema via. Avon ch’ils traxs e las maschinas da construcziun arrivien sil plaz per entscheiver il scavament, ha Lisa Elzi, la responsabla dil biro Trifolium, stuiu salvar plontas e specias periclitadas. Il territori da Manalla seigi enconuschents pervia dalla varietad d’orchideas, ei seigi quasi in hotspot dalla biodiversitad, ha la biologa confermau duront l’acziun. Buca tuttas sorts seigien raras e periclitadas, ha ella dau d’entellir. Malgrad quei seigien tuttas orchideas en Svizra protegidas e cun cavar ina via tras ina cuntrada schi custeivla sco quella da Manalla stoppien ins risguardar il status da schurmetg. Buca mo orchideas, era salischs Lisa Elzi alla lavur da cavar ora plontas e fluras. Ella lingia definida dalla via nova ha Lisa Elzi furau fests ella tiara e marcau las plontas e fluras raras. Ina interpresa da curtgins ha susteniu la biologa cun cavar e dislocar las plontas. «En tut havein nus salvau da quei da 300 orchideas ed era entginas plontas veglias caracteristicas», ha Lisa Elzi confirmau alla FMR. Sper las quater sorts d’orchideas ha ella menziunau pliras salischs ch’ella ha salvau avon ch’igl excavatur arrivi e rumpi la lingia nova definida. Il salisch ei ina fontauna da nutriment e habitadi per utschals rars da praus e pastiras. La biologa Lisa Elzi ha buca mo cavau singulas plontas mobein allontanau entirs tschespets pli gronds per bardegliar parts dil pign hotspot dalla natira da Trin. La pantofla Nossadunna, ina da 24 specias Actualmein flureschan las empremas specias d’orchideas. Ch’igl ei ina specia da plonta particulara s’encorsch’ins tras las stizuns da fluras che vendan ella. Quellas porschan orchideas en tuttas varietads, fuormas e colurs. Orchideas seporschan sco schenghetg e biaras dunnas han grond quitau dad ellas. Ins pren a casa ella per metter sil sem dalla finiastra. Igl ei plontas da casa sensiblas che drovan in plaz el cauld ed el clar. Rodund 90 % dallas orchideas derivan dallas tropas. Dallas 25'000 sorts selvadias ch’ei dat sigl entir mund creschan 73 en Svizra. Pliras da quellas ein enconuschentas: la flur-tschugalata (tud. Männertreu) che crescha sillas alps e l’orchidea stgira. E lu la regina dallas orchideas svizras, la pantofla Nossadunna. Ella ei la pli biala ed attractiva. Dapresent flurescha ella eigl Uaul Grond. Denter Sagogn e Trin entaupan pli e pli biars viandonts ella. La pantofla Nossadunna crescha en gronds tschespets. Sco tut tschellas ei ei ina flur protegida ch’ins astga ni tagliar ni scarpar, nungir cavar ora. La pantofla Nossadunna, Cypripedium calceolus

La sentupada culturala previda dallas vischnauncas da Medel, Tujetsch e Mustér da Sontgilcrest, gievgia, ils 30 da matg 2024 ell’Academia Vivian a Stagias, ha buca liug. Sin fundament dallas cundiziuns dall’aura malguessas han las treis vischnauncas stuiu prender quella decisiun. La sentupada havess giu liug uonn per la tiarza ga. Previdas eran danovamein pliras producziuns culturalas sco era la caschun da star da cumpignia. (fmr/hh)

Da venderdis entochen dumengia proxima ha liug ad Amsterdam il campiunadi mundial d’alzar peisas, powerlifting. Suenter la victoria igl onn vargau ella categoria d’alzar sur la crusch avisescha Gina Berther, oriunda da Rueras, danovamein il tetel da campiunessa mundiala ed in niev record mundial. Mo ella di era: «La cuntentientscha culla prestaziun persunala ei pli impurtonta che la victoria.» Alzar peisas ei buc in sport fetg derasau en Svizra ed aschia ni aschia buc ellas regiuns da muntogna. Sisum la Surselva ha quell’activitad denton survegniu dabia publicitad il davos onn. Il motiv persuenter ei Gina Berther (29). La dunna giuvna oriunda da Rueras en Val Tujetsch che habitescha dapi 13 onns el Valleis, ha scuvretg quei sport per sesezza. Mo buca mo quei: Dapi ch’ella aulza e stauscha peisas ha ella recaltgau plirs tetels da campiunessa svizra en powerlifting (mira era box) ed avon ualti exact in onn eis ella daventada l’emprema ga campiunessa mundiala en ina dallas treis disciplinas en Sardinia, numnadamein quella d’alzar la peisa sur la crusch. Il medem mument ha ella era contonschiu in niev record mundial d’alzar da 195 kg en sia categoria da 63 entochen 70 kg. Da venderdis entochen dumengia han ils campiunadis mundials liug ad Amsterdam e Gina Berther ei danovamein dalla partida e quei cun ambiziuns. «Strusch nervusa» Treis dis avon che Gina Berther sgoli ad Amsterdam, ha ella detg en in discuors culla FMR: «Remarcablamein sun jeu strusch nervusa e bia pli ruasseivla ch’avon in onn avon ils campiunadis mundials en Sardinia. Jeu sai buca sche quei ei buns simtoms ni buc.» Mo spert constatescha ella era: «Probabel ei quei era d’attribuir all’experientscha ch’jeu hai rimnau avon in onn a miu emprem campiunadi mundial. Jeu sai pli u meins co tut funcziuna e las preparativas per las concurrenzas ad Amsterdam ein medemamein stadas bunas.» Dapi siu emprem grond success sin plaun internaziunal ha Gina Berther fatg entginas midadas fundamentalas en sia veta. Professiunalmein eis ella engaschada ussa sco vendidra d’immobiglias a Naters, mo era els trenaments eis ella sedecidida d’ir ina nova via: «Dapi rodund in onn planiseschel jeu sezza mes trenaments, damai ch’jeu sun dil meini ch’jeu enconuschi il meglier memezza. En discuors cun miu trenader vegnan finessas discutadas.» Attenziun a vivonda e ciclus Diesch entochen dudisch uras per jamna ei Gina Berther el local d’alzar peisas ch’ei mo duas minutas spera sia habitaziun a Brig. «D’impurtonza ei era era la vivonda e sco dunna gioga era il ciclus ina fetg impurtonta rolla. Quei ei in factur ch’ils umens enconuschan buca, mo ch’ei per nus dunnas ina gronda sfida», di Gina Berther e constatescha: «Jeu sun sefatschentada intensivamein da quei tema, pertgei il ciclus ha influenza era sil svilup dallas musclas.» Dapi siu emprem tetel da campiunessa mundiala hagi ella entschiet a trenar in stel pli pauc, mo persuenter pli intensiv. «Jeu sun era sedecidida da concurrenzar sulettamein al campiunadi svizzer ed ussa al campiunadi mundial. Sis cumpetiziuns per onn sco jeu hai fatg ils emprems onns ei memia grond stress pil tgierp.» Focus sin alzar sur la crusch Dallas treis disciplinas da powerlifting preferescha Gina Berther quella d’alzar la peisa sur la crusch. En quella ha ella gudignau avon in onn il tetel da campiunessa svizra e ha alzau il record mundial en sia categoria da 63 entochen 70 kg da 192,5 sin 195 kg. Ellas preparativas pils campiunadis mundials ad Amsterdam ha ella alzau els trenaments regularmein la peisa da 200 kg. Quei fuss pia in niev record mundial en sia categoria. «Sche tut ei optimal, ein forsa schizun 205 kg pusseivels», di la Tuatschina. La categoria d’alzar sur la crusch ei la tiarza dil campiunadi, vul dir quella ch’ei sil program la dumengia. Ellas duas ulteriuras – ir ella schanuglia ed alzar giu dil baun il venderdis e la sonda – vul ella plitost spargnar las forzas: «Vuler il maximum en tuttas treis disciplinas ei damemia. Per quei motiv seconcentreschel jeu sin quella d’alzar sur la crusch. Tschentar prioritads ei era enzatgei ch’jeu hai empriu.» En quella disciplina eis ella campiunessa mundiala, ellas duas autras ha ella contonschiu igl onn vargau il secund e quart plaz. Igl emprem di dils campiunadis mundials vegli ella nezegiar surtut per s’aclimatisar. «La finamira ei da gudignar silmeins en ina categoria. Per mei persunalmein quenta denton mia prestaziun e cuntentientscha persunala. Quei ei pli impurtont che da gudignar, pertgei jeu sai buca con ferma che la concurrenza ei.» Als campiunadis mundials da powerlifting ad Amsterdam la fin d’jamna separticipeschan pressapauc 200 dunnas ed umens. Tgei ei powerlifting? Powerlifting ei ina concurrenza d’alzar peisas che secumpona da treis disciplinas: Ir ella schanuglia: Il pugnal (la peisa) schai sin in indrez purtader. L’atleta ni igl atlet che stat sin peis va suten e tschappa el cun omisdus mauns aschia che la peisa schai silla schuiala. El aulza ella, fa in pass anavos e va ella schnauglia tochen che la butschida ei sut la schanuglia. Alzar giu dil baun: L’atleta ni igl atlet schai cul dies sin ina baun. El aulza ora la peisa e lai vegnir giu quella entochen sil pèz e lu puspei anavos. Alzar sur la crusch: La peisa schai giu plaun, l’atleta ni igl atlet va ella schanuglia ed aulza la peisa entochen sill’altezia dil calun. Buca da scumbigliar ei powerlifting cun weightlifting ch’ei empau pli enconuschent. Weightlifting secumpona da duas disciplinas d’alzar peisas ed ei olimpic. Quellas duas disciplinas numnan ins trer e stuschar. (fmr/hh) Gina Berther ei semtgada pil campiunadi mundial da powerlifting ad Amsterdam. Siu focus ei silla disciplina d’alzar la peisa sur la crusch.

Vargau Tschuncheismas, e mes truchets e scaffas spetgan aunc adina sin ina schubergiada empau scosauda. Mo tgei ha Tschuncheismas da far cul disuorden en mes truchets? Il sogn Spért vegn ualvess a s’empitschar da teilas falien e da puorla sut letg en. Dil temps che jeu mavel a scola ed aunc gitg suenter, lavava mia mumma ora la casa mintga primavera. Da sum tocca dem. Sil pli tard sin Tschuncheismas veva la lavur dad esser terminada e tut veva da tarlischar e far parada. Gis en e gis ora e senza remischun tractava ella plantschius su e preits e mobiliar cun aua da savun e barschun da ris. Tapets e plumatschs vegnevan mess per zacontas uras avon casa ell‘umbriva, nua ch’els astgavan puspei ina ga guder l’aria primavauna. Silsuenter vegnevan els spurlai da rudien, avon che puspei vegnir mess leu nua ch’els s’udevan. Las cozzas da launa vegnevan tschuatadas el begl sper fontauna e messas a schigiar sin lautget. Cunquei ch’ei duvrava siu temps entochen ch’ellas eran puspei schetgas, era ei da sperar che l’aura tegni per dus gis ni aschia. Era il teppi da stiva veva la cuida da vegnir purtaus tochen avon casa per far ina pausa sur la clasira digl iert ni sur ina pluna lenna, avon che vegnir maltarschinaus dil battaponns. Umbrivals vegnevan mess a lumiar, ferton che sems e finiastras e barcuns survegnevan in bogn empau en uorden. Schubergiar era avon onns, en general e surtut en casas da purs, in bienton pli stentus ch’ozilgi. Las casas cun lur tablegiaus e plantschius da lenn simplificavan buca la lavur. E la schelta da requisits e mieds per talas activitads era plitost restrenschida. Flumer, barschun da ris e barschun da plantschius, battaponns, stratschs da schubergiar ed ina bun’aua da savun. Per finir la tschera melna pil plantschiu-stiva. Tscheu e leu in tschetschapuorla, per cass che la bescla da contact era avon maun. Lezzas eran numnadamein scartas en casas veglias. Lavar ora la casa era in ver strapaz. Per las casarinas sezzas e per las mattatschas che vevan da segidar, sco ellas savevan e pudevan. Inaga che la lavur era a fin, vev’ins persuenter in hazer quet. L’entira casa ferdava bein e per zacons gis era tut schuber e bi. Forsa eisi quellas regurdientschas, la bun’odur e quei sentiment da satisfacziun, ch’animeschan mei da dar ina schubergiada all’engronda da temps en temps. La lavur sco tala ha numnadamein buc in’immensa calamita, jeu sescarpel buca persuenter. La cuntentientscha inaga che tut tarlischa, quell’ei denton buca da sutvaletar. Sche mo l’entira acziun fuss buca schi lungurusa ed entschevess buca danovamein, strusch ch’ella ei a fin! Ei capeta magari che jeu sun in tec scuidusa sin quellas masseras e sin lezs (aunc plitost) rars casarins, che han da tuttas uras in dacasa bein rugalau e tarlischont. Ch’ein adina semtgai per retscheiver visetas. Buca mo entuorn Tschuncheismas. Co gianter setscheccan ei pomai? Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

In emprem project per ina pendiculara da Glion sil Péz Mundaun ha fatg naufragi avon varga 50 onns. Dapi 2021 datti ina nova iniziativa per ina pendiculara da Glion sil Péz Mundaun. Giendisdis vargau ha la cuminonza d’interess «R(h)ein und Rauf» informau las medias ch’il project per ina pendiculara seigi realisabels ord pugn da vesta tecnic. Tgei che quei munta e co ei va vinavon cul project declara il menader dil project Claudio Deplazes en discuors cun la FMR. A Glion e contuorn seregordan biars digl emprem project per ina pendiculara da Glion sil Mundaun. Quel ei staus actuals ils onns 1960. Zacons onns pli tard ei quella iniziativa denton vegnida messa ad acta. 2021 ha ina Cuminonza d’interess cul num «R(h)ein und Rauf» priu neunavon puspei l’idea da realisar ina pendiculara directa da Glion sil Péz Mundaun. Sco emprem ha quella cuminonza vuliu sclarir sch’in tal project fuss insumma realisabels. Quest’jamna ha la cuminonza d’interess «Rhein und Rauf» informau las medias ch’il project dalla pendiculara Glion – Péz Mundaun hagi absolviu cun success l’emprema etappa (mira LQu dils 28-05-2024). Il studi da realisabladad muossi ch’ei detti negins craps da scarpetsch evidents per cuntinuar. Da quella idea ein era ils treis president communals da Ilanz/Glion, Sursaissa – Mundaun e Lumnezia che han suttascret la communicaziun da medias ensemen cun Claudio Deplazes, il meinaproject dall’ interpresa da cussegliaziun Provisio. La FMR ha discurriu cun Claudio Deplazes. FMR: Cu savein nus quintar che la cabina meina nus naven da Glion sil Péz Mundaun? Claudio Deplazes: Quei ei adina grev da dir tier projects gronds. Nus havein ussa da far fetg biara lavur da planisaziun dil terren. Quella procedura cuozza circa dus onns. Lu quintein nus aunc inagada cun var dus onns vitier. Ins savess pia prognosticar precautamein che la pendiculara savess esser realisada entochen igl onn 2028/2029. Tge porta ina pendiculara directa da Glion sil Péz Mundaun allas vischnancas da Lumnezia e Sursaissa-Mundaun? L’idea d’ina pendiculara sil Péz Mundaun ei buca che la glieud mondi entochen il Péz Mundaun e stetti leu. Nus havein ell’emprema fasa da project fatg differents scenaris. Per exempel va ina famiglia da Glion sil Mundaun e viagiescha lu entochen Hitzegga. Naven da leu va quella famiglia forsa giu Vella e tuorna anavos a Glion cugl auto da posta. Autras persunas van forsa en direcziun Sez Nér-Wali Sursaissa e consumenschan sin quella via avon che turnar a Glion. Aschia vegnan las infrastructuras turisticas da quella vischnauncas era duvradas. E quei la stad ed igl univern. Con gronds ei il sustegn dallas vischnauncas territorialas Sursaissa-Mundaun, Ilanz/Glion e Lumnezia pil project «R(h)ein cun Rauf»? L’emprema fasa dil project ei vegnida finanziada cul sustegn finanzial dallas treis vischnauncas numnadas. Las vischnauncas vesan ussa a basa dil studi da realisabladad, ch’ei dat negins craps da scarpetsch ord il pugn da vesta tecnic. Perquei ein las vischnauncas era dall’idea da cuntinuar cun la secunda fasa dil project, nua ch’ils plans directivs cantunals e regiunals ston vegnir surluvrai. Plinavon eisi da concretisar la strategia davart igl avegnir dil turissem da stad ed unviern e rispunder allas damondas dil svilup futur dalla regiun entuorn il Mundaun. Per far quella lavur drova il project il sustegn finanzial dallas vischnauncas territorialas Sursaissa – Mundaun, Ilanz/Glion e Lumnezia. Las vischnauncas vegnan senza dubi a sustener ils proxims pass dil project. Quei era pil motiv ch’ellas ein cunscientas ch’ils unvierns daventan pli e pli volatils, savens cun dameins neiv, ferton che las stagiuns da stad daventan pli e pli attractivas. Ein las vischnauncas promtas da purtar lur obulus finanzial per realisar ina pendiculara da Glion sil Mundaun? Igl ei clar che las vischnauncas ed era las pendicularas ston separticipar cun ina part dils cuosts vid il project. Tgi che paga con ei denton ina caussa ch’ei aunc da definir en in plan da business. Aschi lunsch essan nus denton aunc buc actualmein. La pendiculara da Glion sil Péz Mundaun ei in project da muossavia. E quel ston las vischnauncas, las pendicularas e l’entira regiun purtar, ton finanzialmein sco era idealmein. Tgei ha il project actual «R(h)ein und Rauf» communabel da far cul project dils onns 1960 cura ch’ins vuleva realisar ina pendiculara da Glion sil Mundaun? Igl impurtont connex direct denter quels dus projects ei ch’ins ha adina puspei discurriu digl anteriur project dils onns 1960. Schiglioc ei il vegl project staus ina idea e pauc dapli. Quei vul dir ch’ei deva negin approfundiu. Oz essan nus gia ussa empau pli lunsch. E nus havein in studi da realisabladad che di claramein ch’il project seigi realisabels. Nus havein in num cun muntada dubla, pia d’ina vart vulein nus ir dil Rein anteriur sil Mundaun e da l’autra vart envidein nus da viagiar cumadeivlamein naven dalla staziun da Glion dad ir siado cun la cabina ed esser sil Mundaun enteifer entginas minutas. Il project per ina pendiculara da Glion sil Mundaun progredescha Quels dis ha la «Cuminonza d’interess R(h)ein und Rauf» che ha la finamira da realisar ina pendiculara che meina directamein da Glion sil Péz Mundaun informau davart il stan dil project dalla pendiculara Glion-Péz Mundaun. Il pli impurtont pareri seigi che la pendiculara seigi realisabla ord il pugn da vesta tecnic. Il giudicat dil project muossi ch’ei detti negins obstachels evidents. L’emprema fasa dil project ei vegnida finanziada cul sustegn finanzial dallas treis vischnauncas territorialas. Sco quei che Claudio Deplazes che meina il project «Pendiculara Glion-Mundaun di en l’intervesta cun la FMR vulan las vischnauncas realisar la secunda fasa dil project. (fmr/mg) Claudio Deplazes ei il menader dil project «R(h)ein und Rauf». Vesta dil territori previu per la pendiculara denter Glion ed il Péz Mundaun naven da Ladir

Sonda ha il Chor viril Breil envidau alla sentupada annuala. Ils 21 cantadurs e lur dirigenta Andrea Veraguth de Groot han concertau culla Scola da musica Surselva. Canzun communabla "Bi da seveser" cul chor viril e las 19 scolaras dad Albert Spescha (davon al clavazin). La halla ei s’emplenida stupent, geniturs e fargliuns dallas scolaras che han cooperau ein medemamein vegni per tedlar e guder. Sut la bitgetta dalla versada dirigenta Andrea Veraguth de Groot ha il Chor viril Breil purschiu ina serada da cuminonza culla Scola da musica Surselva. 19 scolaras dad Albert Spescha han presentau in program variont. Per entscheiver han tuts cantau communablamein gl’arranschament «Bi da seveser» dad Alexi & Marcus. Silsuenter ha il chor viril cantau, denter auter las canzuns da pag ch'el vegn a presentar alla fiasta districtuala a Trun. Las scolaras da cant e da musica han interpretau tocs cun cant vocal, flauta, ghitarra, gegia, cello, keyboard, clavazin e flauta traversa. Ina producziun speciala ei «Il Giacun pign da Broil» staus. Il president dil chor, Marcel Albin, ha cantau la versiun dil «Schacherseppli» ch'el ha transponiu en romontsch, sia feglia Annatina ha accumpignau el.(fmr/abc) Chor viril Breil, cun solistas dalla Scola da musica Surselva. Marcel Albin duront l'interpretaziun dalla canzun "Il Giacun pign da Broil" la versiun romontscha dil Schacherseppli. Al keyboard sia feglia Annatina Albin.

Gl’onn 1942 ha la vischnaunca da Trin concediu alla Patvag d’antruras la concessiun da trer a néz l’aua dil Flem per producir electricitad ell’ovra nova da Pintrun. Dus onns pli tard ha quella societad dallas Ovras da Domat saviu arver il menaschi cul lag da fermada da 23'000 m3. Il contract per la concessiun era fixaus sin 80 onns. Igl uost 2022 haveva la radunonza communala approbau cun gronda maioritad in credit da 400'000 francs per elaborar in project da concessiun per che la vischnaunca sappi trer a néz sezza l’aua dil Flem naven dil november 2024. Gliendisgis sera ha la radunonza communala priu ils conclus decisivs leutier. La radunonza ha approbau ina damonda da credit da 1,55 milliuns francs per la societad ed agen menaschi cun ina participaziun da 70 %. La possessura dalla concessiun d’entochen ussa, la Axpo Hydro Surselva, vegn a separticipar cun 20 % ed il Cantun cun 10 %. La Axpo Hydro Surselva vegn a far il proxim futur investiziuns dad 1,2 milliuns francs els implonts da quell’ovra. La concessiun nova fixeschan ils partenaris per ulteriurs 60 onns.(fmr/abc) L'Ovra Pintrun surpren la vischnaunca da Trin sezza.

Las cuorsas da velo da MTB ed idols sco Nino Schurter fan effect: Adina puspei bandunan bikers sportivs las vias d’uaul e suondan ils trutgs da tscharvas. Denter Laax, Trin e Sagogn scaffeschan els pistas da bike en territoris sensibels. Tochen ils onns novonta ha gl’urdein da duas rodas s’udiu tiel traffic stradal. Il velo da muntogna, il mountainbike ch’ei enconuschents culla scursaniziun MTB, ha revoluziunau quei sport e purtau novas perspectivas al turissem da stad. Il svilup ha menau ils bikers sin sendas da viandar. Ils velos electrics ch’ein vegni suenter il MTB han augmentau ils conflicts d’interess denter bikers e viandonts. Las organisaziuns turisticas e las vischnauncas han stuiu definir rutas separadas. Dapertut dat ei oz trutgs per bikers e sendas reservadas a viandonts. Prender risguard in sin l’auter vala, e quei propagheschan las destinaziuns da vacanzas lu era savens. Aschia era Flem Laax Falera. Leu han ins scaffiu purschidas turisticas aposta per mountainbikers, freeriders e downhillers. Rasant silla via d'uaul Ils uauls ein daventai zonas da recreaziun senza cunfins. Tras gl’Uaul Grond, denter Laax, Flem, Trin e Sagogn, pedaleschan tschiens persunas cun MTBs convenziunals, MTBs sportivs da downhill e MTB electrics. Ferton ch’ils pedunzs e ciclists dueien respectar in l’auter, dat ei individualists che prendan buca risguard sils habitonts digl uaul.Indigens e hosps sportivs cun cappellinas bandunan pli e pli las rutas ufficialas e suondan ils trutgs. A Staderas ei in parcadi denter Laax e Flem, igl ei la basa per scuvierer rutas «novas», sco quei ch’il suandont rapport conferma: «Silla carta ha mia dunna viu ina senda da viandar. Miarda. Cheu ei in scamond da carrar general. Pia carrein nus rasant silla via d’uaul en direcziun sid. Silla carta havein nus engartau in’autra senda. Quella meina a Planezzas. Tgisà sch’ei ha era cheu ina tabla da scamond da carrar? Na, ha ei buc! Pia viaden en quei singletrail!». Las rodas secavan el trutg aschia ch'il trutg vegn pli e pli profunds. Il rapport ei publicaus ellas medias socialas, igl ei in exempel co tensiuns san sesviluppar denter turissem, selvicultura e guardiaselvaschina. Ils sportivs vulan guder la natira selvadia, carrar sur ragischs, bots, crappa, rovens e tras pignola. Ch’els carreschan permiez tras habitadis sensibels ein ils biars buca cunscients. Per exempel il dacasa da tgiet e gaglina d’uaul. «Tuts astgan ir tras gl’uaul» Ch’il squetsch crescha ad in crescher egl Uaul Grond conferma Maurus Cavigelli, il selvicultur dil revier Sagogn-Laax. «Nus fagein trasora attents ils bikers da buca bandunar las rutas ufficialas. Sch’ins metta placats avon in trutg scumandau vegnan quels scarpai giu». La situaziun actuala seigi buca buna, tut informar e render attent gidi nuot, gi il selvicultur. Gl’emprem biker che banduna il trail ufficial suonda in trutg da tscharvas, el fa cheutras queidas ad auters. Il herox documentescha sia traversada gagliarda e publichescha ella ellas medias socialas. La consequenza ein conflicts. «Nus survegnin adina puspei reclamaziuns da viandonts e dalla populaziun. Igl ei denton grev da survigilar gl’entir territori, e castigiar savein nus era buc», declara Augustin Calivers. Il schef digl uffeci da baghegiar da Laax sa ch’ils freebikers sin lur velos robusts ignoreschan trasora tuttas recamondaziuns ed admoniziuns. In trail illegal ch'ei preparaus aposta cun tagliar il best, aschia che la roda sa "tschappar" bein. Els sorteschan bugen dallas rutas ufficialas per saver schular sur trutgs selvadis. «Igl uaul ei zona publica e tuts astgan ir tras gl’uaul», declara Jascha Schmid. El ei collaboratur dall’organisaziun turistica Flem Laax Falera. Sco responsabel dils products velo e viandar eis el ina persuna da clav dil turissem da stad. Pertuccont il habitadi da selvaschina, utschals, insumma flora e fauna digl uaul, aschunta el: «Tabu ein naturalmein ils territoris ch’ein signalisai ufficial- e claramein sco zonas da ruaus». Ellas vischnauncas turisticas digl Uaul Grond han ins pign sensori per talas iniziativas. Ina proposta co mitigar il squetsch Jascha Schmid enconuscha la problematica dils trutgs individuals che bikers ambizius arvan cuntinuadamein egl Uaul Grond. Daferton eis ei ina reit che s’extenda crusch e traviers tras gl’entir territori. Che quellas pistas san periclitar animals che vivan en quei territori ei il turisticher pertscharts. El gi denton: «Igl ei grev da tener sut controlla quella tendenza. Indigens e hosps arvan bugen trails individuals. Ei dat era neginas leschas che scamondan quei ad els», declara el. Arver trails novs ei pia buca illegal, sulettamein «buca ufficial». Il productmanager da Flem Laax Falera Turissem ha sin meisa ina proposta che pudess prender il squetsch sin flora e fauna: «Pigl Uaul Grond druvass ei ina buna purschida cun rutas definidas cun plirs singletrails ufficials. Jeu proponess da scaffir in «Trailcenter», cun pliras pistas da totalmein 20-30 kilometers», declara Jascha Schmid, quei mitigass il squetsch», eis el perschuadius. Ei detti ell’Engheltiara, ella Tschechia ed ella Slovenia buns exempels co ins sappi sligiar quei problem dils «trutgs da tscharvas» che sesarvan dapertut. In vegl trutg da tscharvas ei ussa singletrail.

Sonda, igl emprem da zercladur 2024 porscha l’Uniun Cultura Vuorz ina prelecziun musicala cun Daniela Schwegler e Sonja Morgenegg. Igl arranschament ella retscha da «Litteratura al cuolm» entscheiva allas 20.15 el hotel Ucliva a Vuorz. L’entrada ei libra. Daniela Schwegler prelegia ord sia publicaziun «Grünkraft». Quella cuntegn portrets da persunas en Svizra che sefatschentan e che lavuran cun jarvas. Sco quei che l’Uniun Cultura Vuorz scriva en ina communicaziun als mieds da massa, setracta ei d’interessantas historias che tractan la pissiun d’in tschuppel persunas. Daniela Schwegler ei enconuschenta sco autura da protrets. Cun si’emprema publicaziun cun portrets da dunnas ad alp igl onn 2013 ha ella contonschiu la gliesta dils megliers cudischs da gliez onn. Igl ei suandau cudischs cun portrets denter auter davart dunnas sco menadras da camonas alpinas ni era puras. El cudisch «Grünkraft» ch’ei cumparius uonn sefatschenta ella da persunas che lavuran cun jarvas e che nezegian aschia ils scazis dalla natira. La prelecziun vegn embellida dalla sgugialadra selvadia Sonja Morgenegg. Ils texts da sias canzuns relatan dalla carezia e dil plascher da viver. Las duas dunnas sepresentan regularmein sin tribuna dapi diesch onns. (cdm/fmr) Daniela Schwegler prelegia sonda a Vuorz ord siu cudisch «Grünkraft».

«Fagei fin cun il survetsch divin dalla dumengia!» Quei ei stau il tetel d’ina columna ch’ei cumparida avon paucas jamnas ella gasetta tudestga «Die Zeit». Enstagl da far vinavon tochen che negin vegn pli en baselgia, meglier gia ussa far fin cun quella purschida. Lu hagien las baselgias temps ed energia per autras caussas. La plevonessa Hanna Jacobs ha provocau massa reacziuns cun siu meini. Per exempel: Il survetsch divin san ins buca semplamein dismetter, el ei il center dalla cardientscha e dalla cuminonza. Zatgi auter ha detg: Il survetsch divin ei in ritual che dat tegn a massa carstgauns, era sch’els van buca mintga dumengia en baselgia. Ed ins ha era saviu leger: Finalmein zatgi che critichescha, co ei vegn sfarlatau resursas per ina minoritad. Clar ei ch’il diember da quels che van regularmein en baselgia, vegn adina pli pigns. Clar ei era: sper las dumengias culs bauns vits dat ei aunc adina survetschs divins che carmalan bia glieud en baselgia. E Hanna Jacobs ei era buca l’emprema che pretenda da far fin cun priedis e survetschs divins. Per biaras reacziuns da lecturas e lecturs hai jeu gronda capientscha. Per quels ch’ein la dumengia bugen ora ella natira ni che gaudan semplamein il temps liber, sco era per quels che anflan ruaus e buns impuls en baselgia e cun far oraziun, ni era per quels che han anflau autras vias per viver lur spiritualitad. Pli gronda breigia hai jeu cun quels che manegian che sulettamein quei che schabegi la dumengia avonmiezgi en baselgia seigi il ver. Ina teologa ha inaga raquintau, co ella ei vegnida en discuors cun jasters tier ina spassegiada cun lur tgauns. Beingleiti hagi ei dau intensivas discussiuns sur da damondas dalla veta, ed ella seigi sesentida sco en in survetsch divin interactiv. Ins vegn en discuors in cun l’auter, empren in da l’auter e vegn rinforzaus. Ella ha realisau, che survetsch divin sa succeder schibein en baselgia cun rituals e sacraments, sco era en auters loghens. Era leu nua ch’ins conta ensemen, nua ch’ins accumpogna differenta glieud, ni tier projects che dattan sustegn e speronza. Ei fuss gie propi in segn da paupradad, sche baselgia ed evangeli seconcentrassen sin ina ura ad jamna. E co stat ei uss cul survetsch divin la dumengia? Jeu manegel che Hanna Jacobs hagi dau buns impuls. Mo enstagl da far fin cun il survetsch divin dalla dumengia, vuless jeu plitost ch’ins cali da definir baselgia cun il diember da quels che visetan ils survetschs divins. E sesarvi finalmein a novas structuras e fuormas, seigi quei uss la dumengia ni il luverdis. Anja Felix-Candrian è plevonessa refurmada. Ella instruescha religiun ed etica en scola primara e superiura en il Partenz ed a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Actualmein dumbra il club da golf Buna Vista Sagogn 537 commembers. Quels s’entaupan ils 7 da zercladur 2024 per trer bilanza. La managera nova sto calar per motivs da sanadad. Ord vesta sportiva sco era finanzialmein seigi stau in onn solid: Quei scriva Christian Capaul, il president dil club da golf Buna Vista Sagogn. El presidiescha medemamein la societad-purtadra, la Golf Sagogn-Schluein SA. Igl onn 2023 ha quella contonschiu in recav schuber da 73’296 francs. En siu rapport annual scriva il president da buns resultats tiels commembradis, perencunter hagi il persunal caschunau cuosts supplementars. Il svilup dils commembers seigi fetg legreivels, commentescha Christian Capaul. Ils 7 da zercladur 2024 vegn el a dar plaid e fatg surlunder alla radunonza generala. Gl’onn vargau ha il club organisau il campiunadi grischun. Malgrad discletg cull’aura seigi l’occurrenza gartegiada ed ins hagi saviu far la megliera reclama per la plazza Sagogn-Schluein. Onn vargau haveva la stagiun entschiet gia ils 2 d’avrel culs greens da stad e sin 18 ruosnas. Gl’onn current 2024 ei quei buca il cass. La cumissiun dil plaz sa aunc buca dar liber tuts vials, las ruosnas 2-7 ein aunc serradas pervia dil terren bletsch. Ina squadra cumplettamein nova ha giu da surprender il secretariat, quei che seigi buca stau sempel, menziuna il president dil club. Sco successura dil manager partent haveva Mirjam Fassold entschiet sia plazza, per motivs da sanadad ha quella denton stuiu demissiunar dacuort.(fmr/abc)

Sonda passada han ins entupà bleras dunnas en il conturn dal Titthof, da la vart nord da la staziun da Cuira. La radunanza da delegadas da l’Uniun svizra da las dunnas catolicas è stada a Cuira, en il center da la plaiv catolica da Cuira. Simone Curau-Aepli presidiescha l’Uniun svizra da las dunnas catolicas. Igl è in’associaziun cun 120'000 commembras en 17 uniuns chantunalas e 600 localas. La secziun grischuna presidiescha Irmgard Cavigelli da Siat. L’uniun grischuna è activa en l’entir chantun, cunzun en las regiuns da tradiziun catolica, pia en Surselva, Surmeir, Plaun e Puschlav, dentant er en vischnancas pariteticas e cun diaspora. Suenter che la radunanza era stada l’onn passà a Baden en l’Argovia ha la suprastanza chantunala envidà las dunnas catolicas svizra a Cuira. 240 delegadas Sco quai che Simone Curau-Aepli ha ditg sonda passada suenter ch’ella era arrivada al Titthof, è ella sa legrada fitg da pudair esser puspe ina giada en il Grischun. Igl è la patria da ses um Beat Curau che deriva da Tumegl. Il motto persunal da la presidenta svizra è il suandant: «Dunnas che na pretendan nagut, prendan ins per il pled. Ellas retschaivan nagut». I saja in citad da Simone de Beauvoir, ha ella puntuà. La suprastanza svizra cun las ospitantas, da sen. Fabienne Roos, Iva Boutellier, Simone Curau-Aepli, Irmgard Cavigelli, Domenica Christoffel, Karin Weber, Lydia Corradini e Katharina Jost Graf (da sen. a dretg). Foto Augustin Beeli «Las uniuns da dunnas localas prestan lavur voluntaria che rinforza, che fa senn e che promova la cuminanza», ha Simone Curau-Aepli puntuà. Cun sustegn da las plaivs prestian las uniuns blers servetschs essenzials per il bainesser general. A l’entschatta da la radunanza ha la presidenta chantunala Irmgard Cavigelli beneventà las radund 240 delegadas. Ella saja loscha dals resuns e buns contacts cun la centrala ed haja er grond plaschair da pudair beneventar tantas delegadas a la dieta annuala en la chapitala grischuna. Cun organisar e preparar la radunanza svizra han las consuprastantas Rita Gfeller, Elvira Boner ed Edith Capaul sustegnì ella, medemamain la mainagestiun Domenica Christoffel da Sevgein. Silvia Casutt-Derungs, suprastanta da la Baselgia chantunala catolica ed Eva-Maria Faber, la rectura da la Scol’auta da teologia, han er salidà la delegadas a Cuira. La presidenta svizra ha rendì attent en ses rapport annual als puncts impurtants da la lavur da voluntaris che l’uniun ha prestà l’onn passà. L’Uniun svizra da las dunnas catolicas n’haja betg gì tema da tematisar e metter en dumonda dogmas en il num da la gistia. Uschia pretenda l’uniun per exempel ch’in abort na vegn betg chastià, che glieud che charezza in l’auter po maridar e ch’ins vivia ed apprezieschia en la Baselgia catolica clamadas spiritualas da dunnas. En il center da la lavur dals proxims tschintg onns da l’uniun centrala è l’impuls «WirWirkenWeiter». Igl è in concept da mantegnair e promover la lavur voluntaria. L’uniun svizra e sias secziuns chantunalas s’engaschan per ina solidaritad vivida ed umana cun tuts concarstgauns, tant en la proxima vischinanza, en vitgs, regiuns e sur quellas ora.

Sonda avonmiezgi ha il chor d’affons TICO envidau a concert. Il num dil chor ei program e nuot auter che la scursaniziun da «TiContas». Onn vargau eran 27 scolaras e scolars dall’emprema tochen la quarta classa sepresentai ell'aula Grava. Pigl onn da cant 2023/24 ein 32 dall’emprema tochen la tschunavla separticipai als exercezis cun Umberto e Rinaldo Camathias. Ils dus frars han refundau in chor ch’existeva gia ils onns otgonta. Suenter il début dil chor, il matg 2022 cun 18 affons e pil giubileum 150 onns Flurin Camathias, ed onn vargau il concert pil gi dallas mummas, ha TICO purschiu in niev divertiment musical. Vestgi cun jeans, camischut alv ed ils schubalas gagls han ils affons perschuadiu cun in program frestg ed articulaziun exemplarica. Ina messa d'affons Il chor d'affons TICO da Laax, cun Umberto Camathias. Entschiet il concert han ils affons cun ina body percussion, pia cant cun moviments. El center dil concert d’uonn ei la messa d’affons da Gion Balzer Casanova cun text da sur Giusep Venzin stada. Ei secapescha buca da sesez ch’in chor d’affons conta ina messa cun kyrie, dentercant, offertori, sanctus ed agnus dei. Tonpli ch’il chor ha cantau ordadora ella. Igl ei la messa ch’il chor ha cantau da Dumengi’Alva. Nov affons che contan cun TICO han festivau quei gi l’emprema s. Communiun aschia ch’igl ei stau ina caschun d’embellir la fiasta cun quella messa romontscha scaffida aposta per affons. Sco Rinaldo Camathias ha explicau, haveva el sez cantau quella avon 35 onns cul chor d’affons da Gion Balzer Casanova. Gieri e René Spescha havevan lezza gada fatg gl’accumpignament instrumental. Chor d'affons Laax TICO en acziun ell'aula Grava Gl’atun vargau ha il chor TICO entschiet ils exercezis. Gia da Nadal ha el envidau ils geniturs ad ina sentupada e fatg a quels ina surpresa musicala. Al concert da sonda vargada han els fatg in plascher era a tattas e tats, fargliuns, augs ed ondas, padrins e madretschas. Heidi Casutt-Cathomen ha accumpignau il concert al clavazin ed Albert Spescha alla ghitara. In’entschatta divertenta ei stada la canzun en tudestg cul tetel «Ipp Zippelipp Zippelonikus» dil nanin cun in num liung e cumplicau. El center dil concert ei la messa d’affons stada. Il chor ha denton aunc purschiu in bloc cun plirs canons, per exempel il spiritual engles «I wake up this morning». Umberto Camathias ha envidau gl’auditori da separticipar, il canon cull’entira sala ha plaschiu era als protagonists sin tribuna. La finala ha gl’auditori era astgau tedlar las canzuns che TICO vegn a cantar alla fiasta da cant districtuala a Trun.

En in giug da pauca qualitad gudogna Schluein Glion la mesjamna sera cun 3:2 encunter Domat 2. Il giug ha duront las entiras 90 minutas strusch giu nivel da 3. ligia ed il pign diember d’aspectaturas ed aspectaturs ha per cletg aunc viu el davos quart d’ura treis gols ed ei aschia silmeins vegnius remuneraus per la pial dira da mirar la partida entochen alla fin. Domat 2, l’equipa ch’ei sil secund davos plaz ella tabella ed ei consequentamein ferm periclitada da vegnir relegada ela 4. ligia, ha naven dall’entschatta dau gronda peisa alla defensiva. Cun bunamein tut ils giugadurs eis ella seplazzada entuorn si’atgna zona da puniziun e ha mirau da buca survegnir gols. Schluein Glion ha fatg il giug, ha elavurau enqual caschun da marcar, mo munchentau tut quellas entochen la 26avla minuta. En quella minuta ha Leandro Bastos sittau ina flanca naven dall’ala seniastra direct sil tgau a Serafin Bundi che ha marcau il 0:1. Enstagl d’encurir consequentamein il proxim gol ha Schluein Glion priu ei empau pli patgific e lubiu als indigens da serevegnir empau. E cun lur emprema acziun offensiva eis ei schizun reussiu ad els d’egalisar. Cédric Seewer ha stuschau la balla ella reit, suenter ch’el ei vegnius survius da siu frar Damian Seewer. Suenter pausa ei il giug vegnius pli lungurus e pér el davos quart ura ha ei aunc dau empau moviment sil plaz. Ella 76avla minuta ha Remy Manetsch marcau sin flanca da Lars Caduff cul tgau ord cuorta distanza igl 1:2. Ella 81avla minuta ha Ruben Rechenbach profitau d’ina malcapientscha ella defensiun da Domat e sittau il tierz gol per Schluein Glion. E mo ina minuta pli tard ha Sandro Dietrich medemamein profitau d’ina malcapientscha ella defensiva dils hosps e sittau il secund gol pils indigens. Tier quei resultat eis ei lu restau entochen la fin. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Domat - Schluein Glion 2:3 (1:1) Vial, Domat. 60 aspectatur(a)s. Arbiter: Mohm. Gols: 26. Bundi 0:1, 39. Cédric Seewer 1:1, 76. Manetsch 1:2, 81. Rechenbach 1:3, 82. Dietrich 2:3.Domat: Brot, Parpan, Durmisi, Cédric Seewer, Da Silva, Iozzo, Zimmermann, Reinprecht (79. Almagbaly), Alessio Seewer, Spiller, Dietrich.Schluein Glion: Capaul, Laurin Zala, Sgier (46. Derungs), Gianluca Casutt, Gartmann, Paulin, Bundi (79. Bastos), Rechenbach (61. Manetsch), Bastos (61. Vinzens), Lars Zala (76. Rechenbach) , Caduff.Remarcas: Schluein Glion senza Afzali, Aron e Mattia Büchler, D’Atria, Coray, Holderegger, Pool (blessai) sco era Bearth e Deplazes (absents). Corners: 1:8.

La regenza grischuna ha dau la lubientscha da baghegiar per las ovras da fotovoltaica dil Vorab, Scharinas e Nalps en Surselva. Tuttas treis vegnan realisadas el rom dil Solarexpress dalla Confederaziun. Sco quei che l’administraziun cantunala dil Grischun ha communicau la gievgia, ha la regenza grischuna dau la lubientscha da baghegiar a treis implonts da fotovoltaica en Surselva. Ei setracta da quel dil Vorab a Laax sco era da Nalps e Scharinas sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch. Tuts treis projects sebasan silla lescha federala d’energia, respectivamein las directivas dil Solarexpress dalla Confederaziun. Cul Solarexpress ha la Confederaziun la finamira da puder realisar aschi spert sco pusseivel ed a moda nuncumplicada implonts fotovoltaics gronds en regiuns aultalpinas. Temps da recuors da 30 dis Il project dalla Repower SA e dall’Arena Alva SA sin intschess dalla vischnaunca da Laax ei previus ella vischinonza dalla staziun da muntogna dil Vorab sin 2600 meters sur mar. Cun occasiun dalla radunonza communala dils 13 da fenadur 2023 han las votantas ed ils votants dalla vischnaunca approbau quei project. El duei vegnir realisaus sin ina surfatscha da strusch 50 hectaras cun 21 000 moduls solars e producir electricitad per rodund 2400 casadas. Sin damonda dalla FMR ha la Repower SA communicau ch’ella hagi medemamein survegniu la lubientscha persuenter digl Inspectorat federal per current ferm. Aschilunsch ch’ei dat negins recuors ils proxims 30 dis sin fundament dalla lubientscha da baghegiar concedida dil cantun, vegn il cussegl d’administraziun dalla Repower SA a decider entochen la fin dalla stad 2024 definitivamein davart la construcziun dall’ovra. «Sche tut va tenor plan lein nus instradar las lavurs preparatorias aunc uonn. Igl onn vegnent eis ei previu da realisar e da colligiar rodund 15 % digl implont culla reit d’electricitad. 2027 duei l’entira ovra esser construida», scriva la Repower. Dus implonts en Val Tujetsch Ils projects Scharinas e Nalps ha il suveran da Tujetsch approbau alla radunonza communala dils 18 d’uost 2023. L’interpresa Energia Alpina vul realisar in grond implont da fotovoltaica alpin el territori da Scharinas e Cuolm Val. Sin ina surfatscha da rodund 30 hectaras duein 45 000 moduls producir electricitad per 6500 casadas. Damai che l’Energia alpina ha medemamein la lubientscha digl Inspectorat fedreal per current ferm, san las lavurs da planisaziun cuntinuar. (Mira era LQ dils 30 da matg 2024.) In ulteriur project da fotovoltaica previus en Val Tujetsch ei quel a Nalps che senumna Nalp Solar. El vegn baghegiaus dall’Axpo. El duei vegnir realisaus ella vischinonza dil lag da fermada da Nalps e cuntener 19 000 moduls solars sin ina surfatscha da rodund diesch hectaras. Planisada ei ina producziun totala d’energia per 2200 casadas. Davart il stan dallas lavurs e schebein l’ovra ha medemamein survegniu la lubientscha digl Inspectorat federal per current ferm, ha la FMR survegniu la gievgia neginas informaziuns dall’Axpo muort il firau. Visualisaziun dall’ovra da fotovoltaica a Nalps en Val Tujetsch.

Suenter la victoria la mesjamna sera ordeifer encunter Domat ha Schluein Glion aunc adina bunas schanzas da contonscher il secund rang final ella gruppa 1 dalla 3. ligia. Trun/Rabius ei sin buna via da mitschar dalla relegaziun. La mesjamna sera ha Schluein Glion gudignau il giug da 3. ligia encunter Domat cun 3:2. Grazia a quella victoria salva l’equipa trenada da Patric Casutt il contact cul secund dalla tabella, Bogn Ragaz. Dumengia proxima retscheiva Schluein Glion a casa l’equipa da Triesenberg ch’ei sil sisavel plaz. Quei adversari ha Schluein Glion battiu la fin da settember cul resultat satel da 3:2. Ina victoria a casa duess pia era esser pusseivla. Trun/Rabius ha in avantatg da siat puncts sin Domat ella tabella. Domat ei sil secund davos plaz, quel munta la relegaziun ella 4. ligia. El giug da sonda suentermiezdi encunter il capogruppa Schaan astga l’equipa da Claudio Bundi strusch quintar cun in success. Spiarda Domat denton sia tiarza davosa partida ordeifer encunter Cuera 97, resta Trun/Rabius aschia ni aschia per silmeins in’ulteriura stagiun ella 3. ligia. En quella gruppa 1 dalla 3. ligia ein duas decisiuns gia curdadas: Schaan contonscha la promoziun ella 2. ligia regiunala e Flums sto serender ella 4. ligia. Danis-Tavanasa tiel capogruppa El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia frunta Danis-Tavanasa la sonda suentermiezdi sil capogruppa Panaduz che dat l’auter onn il campiunadi dalla 3. ligia. Danis/Tavanasa ha buca giu ina stagiun cuntenteivla e ha gudignau sulettamein dus da 13 giugs. Ils treis davos adversaris da questa primavera ein sper Panaduz era Tusaun/Cazas e Domat. Forsa ch’ei reussescha tuttina aunc da recaltgar in punct ni l’auter. Il tierz davos giug dalla stagiun absolvan era Lumnezia e Schluein Glion. Las duas equipas semesiran dumengia suentermiezdi a Vella. Lumnezia ei sil secund plaz dalla tabella ed ei il clar favorit en quei giug encunter il tschunavel dalla tabella. Ella runda da promoziun dalla gruppa 1 dalla 5. ligia vegnan las duas equipas eruidas che san dar la stagiun vegnenta ella 4. ligia. Las tschun equipas ell’emprema mesadad dalla tabella – Cuera 97, Bregaglia, Valposchiavo, Val Tamina e Walenstadt – che vegnan en damonda per quels dus plazs, dattan tuttas la fin d’jamna encunter adversaris che sesanflan ella secunda mesadad dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Mels 1:2 Domat – Schluein Glion 3:4 Triesen – Sargans so. 16.00 Schaan – Trun/Rabius so. 16.00 Flums – Mels so. 18.00 Landquart – Bogn Ragaz du. 14.00 Cuera 97 – Domat du. 14.00 Schluein Glion – Triesenberg du. 17.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Danis-Tavanasa so. 14.00 Surses – Tusaun/Cazas so. 17.00 Lumnezia – Schluein Glion du. 15.00 Schlarigna – Lai Valbella du. 16.00 5. ligia promoziun, gruppa 1 Bregaglia – Lusitanos de Samedan so. 16.00 Lumnezia – Valposchiavo so. 17.00 Cuera 97 – Sevelen so. 18.00 Val Tamina – Union Trin so. 18.00 5. ligia runda da primavera, gruppa 1 Laax – Vaz-sut ve. 20.00 Trun/Rabius – Landquart ve. 20.30 Schlarigna – Sedrun/Mustér so. 17.00 Danis-Tavanasa – Panaduz so. 19.00 Juniors A2, gruppa 1 Cuera 97 – Mels du. 13.00 Linth 04 – Domat du. 13.00 Glaruna – Grischun Central du. 13.00 Panaduz – Bogn Ragaz du. 14.00 Walenstadt – Schwanden du. 17.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Grischun Central – Sargans Tinizong so. 13.00 Montlingen – Surselva so. 13.30 Mels – Buchs so. 14.30 Rheintal – Heiden so. 15.00 Staad – Cuera 97 du. 15.30 Juniors B1, gruppa 1 Surselva – Landquart Schluein so. 13.00 Vaz-sut – Valposchiavo so. 15.00 Schlarigna – Orion Cuera du. 12.00 Bogn Ragaz – Domat du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Panaduz – Triesen so. 11.30 Surselva – Lusitanos de Samedan Sedrun so. 14.00 Grischun Central – Cuera 97 Cazas so. 16.00 Tavau – Balzers so. 16.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Mels so. 13.00 Surselva – Rorschacherberg Schluein so. 15.00 Brühl – Cuera 97 du. 10.00 Sargans – Glarnerland gl. 20.00 Juniors C1, gruppa 1 Schlarigna – Domat so. 12.00 Cuera 97 – Valposchiavo so. 13.00 Buchs – Sargans so. 13.30 Grischun Central – Sevelen Cazas so. 14.00 Tavau – Landquart so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Domat – Panaduz so. 10.00 Vaz-sut – Tavau so. 13.00 Cuera 97 – Grischun Central so. 13.00 Bogn Ragaz – Landquart so. 14.30 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Surselva so. 12.00 Grischun Central – Cuera 97 Lai so. 12.00 Landquart – Vaz-sut so. 13.30 Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Panaduz so. 10.00 Surselva c – Grischun Central Laax so. 13.00 Domat – Landquart so. 17.30 Surselva b – Vaz-sut Sedrun du. 14.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Toggenburg – Frauenfeld 6:0 Frauenfeld – Romanshorn so. 18.00 Au-Berneck – Tusaun/Cazas du. 11.00 Rapperswil-Jona – Toggenburg du. 13.30 Domat – Cuera 97 du. 17.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Surselva – Werdenberg Tavanasa du. 14.00 Schlarigna – Tusaun/Cazas du. 14.00 Vaz-sut-Cuera – Mels du. 16.00 Triesen – Ruggell du. 17.00 Junioras FF15 1, gruppa 1 Uznach – Cuera 97 so. 10.00 Werdenberg – Ruggell so. 13.30

Cun Ivo Maissen entra ina nova fatscha ella scena dallas pendicularas sursilvanas. Igl um da 49 onns che viva cun sia famiglia gia dabia onns a Mustér surpren l’entschatta october 2024 il tgamun dallas pendicularas da Breil. En quella funcziun eis el medemamein responsabels per il Pradas Resort da Breil cun sias 113 habitaziuns da vacanzas. Carschius si ei Ivo Maissen a Cuera ed ad Igis ed il studi dalla economia da menaschi ha menau el en ses giuvens onns ella Bassa, nua ch’el ei era s’engauschaus duront 30 onns professiunalmein. Ils davos onns ha Ivo Maissen menau ina interpresa da 130 collaboraturas e collaboraturs ch’elavura soluziuns per manischar datas electronicas a favur da practicas da miedis en Svizra. Malgrad che Ivo Maissen lavura ella Bassa enconuscha el detg bein la Surselva. Cun sia dunna e ses treis affons viva el dapi biars onns a Mustér. E da leu anora passenta el ina buna part da siu temps liber sin skis ni sin il velo. Quei tradescha il niev directur dallas pendicularas da Breil en in discuors cun la FMR. Ivo Maissen (49) ei bein cunscients da buca posseder econuschientschas detagliadas dallas pendicularas e dalla gastronomia. El ei denton perschuadius da saver nezegiar sia experienza da tgamunar ina interpresa ella nova incarica professiunala a Breil. FMR: Cun surprender il post da directur dalla pendicularas da Breil mideis Vus cumplet la branscha. Veis Vus sapientivamein tschercau quella midada professiunala? Ivo Maissen: Jeu sun dapi 30 onns engaschaus professiunalmein ella Bassa. Jeu sun s’endisaus vid quella situaziun e mia famiglia cun mes treis affons medemamein. Duront il temps da corona hai jeu sentiu il giavisch da far cun 50 onns enzatgei cumplet auter. Prender cun mei las experienzas professiunalas che jeu hai fatg entochen ussa, denton far ina midada, midar la prespectiva. La fin digl onn vargau hai jeu priu la decisiun da s’engaschar professiunalmein el sectur da sport e dils cuolms. Leu passentel jeu era bugen miu temps liber e cun quella sparta sesentel jeu era colligiaus emoziunalmein. Geograficamein hai jeu tschentau insumma negins cunfins per la midada professiunala. Il fevrer da quei onn hai jeu visau mia plazza che jeu hai occupau duront sis onns senza haver ina nova en vesta. Igl avrel hai jeu intervegniu che las pendicularas da Breil tschercan in niev directur e hai tertgau: Daco buc? Dapli che na sa il cussegl d’administraziun gie buca dir. Secapescha che jeu sun staus cunscients da buca posseder enconuschientschas specificas dalla branscha da pendicularas e dalla gastronomia. Denton ha la nova sfida interessau mei. Sco ei para haveis Vus tuttina perschuadiu il cussegl d’administraziun? Jeu hai sentiu che quei cussegl d’administraziun ei fetg cumpetents. Jeu sundel staus perschuadius ch’el vegni a prender ina decisiun a favur dalla interpresa e che jeu da mia vart vegni a prender ina decisiun en mia favur. Tuttenina ei tut iu ualti spert. En mia nova incumbensa portel jeu tutta experienzas che jeu hai denter auter cun tgamunar ina interpresa. Malgrad Vossas experienzas da tgamunar ina interpresa, la branscha turistica ei per Vus nova. Tgei enconuschientscha dil turissem haveis Vus aschidengi sco aspectatur? Il turissem semida gia pervia dalla midada dil clima ed ils basegns dalla societad semidan medemamein. La Surselva posseda ina fideivla clientella turistica ed ei vegn ad esser impurtont da buca piarder ils fastitgs che han entochen ussa purtau success. Secapescha ch’ins sto era plidentar e sefatschentar cun novas purschidas. Las valurs turisticas fundamentalas che han purtau success el vargau vegnan era ad esser impurtontas egl avegnir. Vus haveis plidentau las midadas sco per exempel la midada climatica. En vesta da quellas circumstanzas drova ei empau curascha da semetter al tgamun dad ina pendiculara? Carstgauns ed interpresas san s’adattar. La carstgaunadad ei adina stada confruntada cun sfidas ed ha la finfinala anflau sligiaziuns. Nus savein gie ch’ils unviarns vegnan pli cuorts e che la tendenza muossa ella direcziun dad unviarns pli migeivels e pli instabils. Quellas midadas ein tuttavia pretensiusas, denton era captivontas. Sin quellas midadas dat ei rispostas, sch’ins tscherca ellas. Per exempel vegn la sesiun da stad pli liunga, sche quella digl unviern vegn pli cuorta. La vischnaunca da Breil dumbra biabein 1700 habitontas e habitonts e da quels sa prest la mesadad co il directur dallas pendicularas ha da far sia lavur. Vus steis en Vossa nova incarica dapli el focus public, ina nova situaziun persunala? Actualmein lavurel jeu el sectur da sanadad. Nossa fatschenta ei la pli impurtonta interpresa ella branscha dad informaziuns da practicas da miedis. Nus astgein furnir noss survetschs a biabein 6000 miedias e miedis e da quellas e quels 6000 miedis e miedias sa era la mesadad co che nus savessan far meglier nossa lavur. Quei spazi da tensiun ei a mi buca nunenconuschents. Igl ei impurtont da tedlar ils meinis dalla glieud. Bunas ideas ha mintgin ed ei vala la peina da tedlar quels pareris. Sch’igl ei pusseivel da realisar quellas ideas ei tschella damonda. Jeu creigel che la summa dallas ideas dat la finfinala la via ch’ins sa e duei caminar. Pertuccond ils persunal ei la situaziun semidada ils onns vargai. Igl ei ozilgi buca sempel da tener e recaltgar persunal. Gie, quei ei aschia, era ella branscha da software ei la situaziun semidada da rudien, quei che pertucca il persunal. Leu exista la pusseivladad da luvrar ordeifer, ils aschinumnai nomads digitals lavuran da leu anora nua ch’els sesentan gest dacasa. En nossa interpresa actuala essan nus adina sespruai da scaffir in spert d’equipa. La finamira ei dada, la via da contonscher quella finamira san ins elavurar communablamein. Sin quella via dat ei adina puspei situaziuns nua ch’ins ei confruntaus cun novas sfidas. Quellas situaziuns pon era enfirmir il spert d’equipa. Vus essas carschi si a Cuera ed ad Igis e vivis cun Vossa famiglia dapi biars onns a Mustér. Tgei ha intimau Vus da prender dimora ella Cadi? Mia dunna e jeu essan burgheis da Mustér e possedin ragischs en quei liug. Jeu hai sco affon passentau mias vacanzas da scola tier miu tat sco fumegl. Mia dunna ha medemamein passentau dabia temps sco affon a Mustér. Sco giuvenil ein ins da Cuera anora s’orientaus plitost dad ir cun skis a Laax. Enaquella ch’ins ha famiglia ed affons ei la perspectiva puspei semidada empau e nus havein passentau nossas vacanzas a Mustér. Leu havein surpriu avon prest 15 onns la casa da vacanzas da mes geniturs. Suenter dus treis onns essan nus stai dil meini che nus savessan era midar domicil da famiglia dalla Bassa a Mustér. Quei vul era gir, midar en in territori romontsch ch’ei per ina famiglia che tschontscha tudestg bein empau ins sfida? Tut quei ei stau pusseivel grazia agl engaschi da mia dunna che ha frequentau cuors da romontsch. Jeu capeschel romontsch detg bein, jeu creigel che jeu vegni era a discuorer dapli romontsch enaquella che jeu passentel dapli temps en Surselva. Als Sursilvans ed allas Sursilvanas vegn magari renfatschau ch’els seigien buc ils pli aviarts. Co resentis Vus quei? Jeu creigel ch’ils Sursilvans seigien aviarts, sch’ins fa igl emprem pass. Lu ein els era fetg fideivels e lu sedattan era bunas e liungas amicezias. Jeu ­hai anflau a Mustér buns amitgs e sesentel bein intregraus e quei malgrad che jeu tschontschel buca romontsch. La mentalitad sursilvana ei forsa buca da paregliar cun la mentalitad dil ­Tirol dil Sid cun lur curteseivladad, quei ei semplamein aschia. Jeu creigel ch’ils Sursilvans e las Sursilvanas ­possedien in tratg caracteristic che plai era als hosps da vacanzas. Ins lai viver quels che vegnan d’ordvart lur atgna veta e quella mentalitad plai a mi ­persunalmein. Sco Vus haveis gia menziunau, il sport gioga ina rolla impurtonta en Vossa veta? Gie, quei ei aschia, jeu separticipeschel mintg’onn a treis events sportivs. Igl unviern alla Trofea Pez Ault, ina cuorsa da skis da turas, duront la stad al brevet dallas Alps cul velo sur differents pass egl intschess dil Gotthard e lu aunc igl atun al maraton da bike ell’Engiadina. Sin tgei selegreis vus il pli fetg l’entschatta october cu Vus entscheveis cun Vossa nova incarica al tgamun dallas pendicularas da Breil? Sil niev, sil nunenconuschent, silla glieud che jeu emprendel d’enconuscher, silla sfida, sin meinis critics e secapescha sigl emprem unviern e co quel vegn a sepresentar. Jeu sepreparel sin in intensiv emprem unviern e jeu selegrel fetg da quella nova incumbensa.

Proxima fin d’jamna retscheiva il CB Lumnezia l’US Schluein Glion a casa. Quella partida da 4. ligia vegn ad esser sin in plaz da ballapei natiral. En in ni dus onns pudess quei denton veser ora auter, seigi la partida lura ella Lumnezia ni ella Foppa. A Glion ed a Vella dat ei numnadamein plans concrets da construir plazs da ballapei artificials el decuors dil proxim onn. La FMR ha dau in sguard sils plans dalla vischnaunca Ilanz/Glion che vul denton dapli che mo in niev plaz da ballapei. Cul granulat da plazs da ballapei artificials eis ei empau sco cul sablun sper la mar. Zanua en calzers, caultschas ni cavels resta adina empau da quei material fin ch’ins porta lu a casa. Quei san era ballapedistas e ballapedists sursilvans – ni en mintga cass lur mummas e babs che fan lischiva. Plazs artificials ein numnadamein nuota ina novitad el Grischun ed en Surselva. A Laax e Mustér treneschan ins dapi decennis sin tals, cura ch’ils plazs natirals stattan buc a disposiziun pervia da neiv ni plievgia. E quei adina sut las pli u meins medemas cundiziuns. En Surselva prefereschan ins tuttina plazs natirals, aschia para ei silmeins, e quei malgrad che quels ein mintgaton plitost prau e paliu che pastget. Egl avegnir savess quei denton semidar, silmeins a Glion ed a Vella (mira box). Leu vulan vischnauncas ed uniuns remplazzar ils plazs natirals cun artificials el decuors dil proxim onn. Pli grond ed adattau als basegns Purtadra dil project dil plaz artificial a Glion ei l’US Schluein Glion che drova gia ussa quei plaz per trenaments e giugs. Il plaz artificial ei denton colligiaus cun in project pli grond per igl areal Fontanivas a Glion che cumpeglia in pumptrack sco era in implont da skate. Cunquei ch’igl ei previu da construir quel sin il pastget da trenament sper il plaz da ballapei, cumpensass il plaz artificial la sperdita da quei terren. Tenor la communicaziun allas medias dil parlament communal dad Ilanz/Glion dils 26 d’october 2023 fuss il plaz artificial numnadamein levet pli gronds e savess vegnir duvraus pli intensiv ch’il plaz actual. Plinavon seigi la qualitad da plazs da ballapei artificials buna ozildi, ei seigi pli sempel da mantener quels ed els seigien cumpurteivels cugl ambient. Fontanivas a Glion sco center sportiv Cul niev plaz da ballapei artificial, il pumptrack ed igl implont da skate ha Glion pia plans per baghegiar ora siu center da sport a Fontanivas. Pil mument cumpeglia quel gia plazs da ballapei, da beachvolley e da tennis, in pumptrack mobil ed il bogn aviert. La vischnaunca ha denton gia in’ulteriura idea pigl avegnir, sco il scarvon communal dad Ilanz/Glion Michael Spescha explichescha: «En 15 entochen 20 onns fuss ei lura l’idea da realisar ina pendiculara che meina da Glion sil Mundaun. Ina staziun vegness construida tenor ils plans actuals a Fontanivas sut il plaz da ballapei artificial che vegness era gest renovaus lura. In plaz da ballapei sil tetg d’ina staziun d’ina pendiculara fuss singulars e la dimensiun da quei baghetg lubess da construir ulteriuras purschidas sco restauraziun, cabinas, tualettas ni era in plaz da tennis sut tetg.» Quei project porta il num «R(h)ein & Rauf», aschia Michael Spescha vinavon, e duess purtar turists directamein dil Rein si ella muntogna. Pil mument ein denton il pumptrack, igl implont da skate, il plaz artificial e cunzun lur finanziaziun prioritars. La finamira seigi numnadamein da garantir quella aschi spert sco pusseivel per saver entscheiver cullas lavurs da baghegiar igl atun 2024. Glion sco vischnaunca da basa Cunquei che la purtadra dil project per in niev plaz da ballapei artificial, l’US Schluein Glion, sa buca finanziar quel cun agens mieds, ei ella dependenta dil sustegn dil cantun e da vischnauncas. Sco Michael Spescha di, eis ei previu che Ilanz/Glion sco vischnaunca da domicil conceda ina contribuziun finanziala unica: «Sin fundament dalla lescha dalla promoziun da sanadad, prevenziun e sport sa la vischnaunca sustener quei project. Mo il parlament sto aunc decider davart ina contribuziun.» Plinavon seigi ei planisau da dumandar ulteriuras vischnauncas, cunzun quellas nua che l’US Schluein Glion ei dacasa. Budgetai per il niev plaz da ballapei ein 1,7 milliuns francs. Sustegn dil cantun Il cantun Grischun ha era gia signalisau en ina preinformaziun da sustener il plaz artificial en il rom dil KASAK, dil concept per stabiliments da sport cantunal (mira box). Quei vul dir ch’il cantun Grischun susteness ils plazs da ballapei dall’US Schluein Glion e ch’el registrass quels en lur catalog da centers da sport. Plinavon sustegn il cantun il project cun ina contribuziun ord il fondo da sport. Las contribuziuns cantunalas muntan tenor il preventiv rodund 300 000 francs ed ein da gronda muntada per la resalisaziun dil project, aschia Michael Spescha. Ord vesta dil cantun daventass l’infrastructura dall’US Schluein Glion lura in center da ballapei regiunal en Surselva, sco Michael Spescha di: «Ils plazs da Schluein e Glion fussen per il cantun sco ina basa da ballapei en Surselva. L’US Schluein Glion fuss denton vinavon responsabla per l’occupaziun dils stabiliments.» Niev plaz e nova infrastructura a Vella Sco il president dalla vischnaunca Lumnezia Daniel Solèr declara, han ins era gia dètg claras ideas per in niev plaz da ballapei a Bual: «A Vella lein nus remplazzar il plaz natiral cun in artificial e vitier remplazzar il baghetg actual cun in niev baghetg per garderobas, in deposit da maschinas ed in liug da sentupada. Actualmein essan nus ella fasa da planisaziun e formulein ils carnets da duer per schar offerir differentas fatschentas.» Per la lavur preparatoria ha la vischnaunca elegiu ensemen cul CB Lumnezia ina cumissiun da project. Quella secumpona da treis representants dalla suprastonza communala e da dus representants dil CB Lumnezia. El decuors dil zercladur finalisescha quella cumissiun ils carnets da duer ed envida silsuenter differentas fatschentas d’inoltrar ideas per il niev baghetg e plans per il niev plaz da ballapei cun ils calculs da cuosts, aschia Daniel Solèr. Co il plaz duei veser ora e cun tgei cuosts ch’ins sappi circa quintar, ei ferton enconuschent grazia ad in studi. Per ch’ins sappi lura entscheiver a baghegiar, sto lura il credit vegnir presentaus alla radunonza communala e la finfinala decida ina votaziun all’urna. Il KASAK GR Igl onn 2004 ei la lescha per promover il svilup economic (LSE) dil Grischun ida en vigur e dus onns pli tard ha la regenza grischuna approbau il KASAK (Kantonales Sportanlagenkonzept), pia il concept per promover stabiliments da sport da muntada cantunala. Igl onn 2015 ei la LSE vegnida adattada, aschia ch’il cantun sa era sustener stabiliments da sport da muntada naziunala e regiunala. Consequentamein ei era il KASAK vegnius adattaus. Il KASAK actual, quel dils 25 d’october 2016, definischa denter auter, tgei criteris ch’in stabiliment da sport sto ademplir silmeins parzialmein per survegnir sustegn dil cantun. Il secund criteri pretenda per exempel ch’il stabiliment vegni duvraus d’uniuns cantunalas u naziunalas per trenaments, il siatavel ch’il stabiliment seigi colligiaus bein al traffic public e privat, ed igl otgavel che la vischnaunca da basa ni la regiun sustegni il stabiliment da sport. Quels ch’adempleschan ils critieris vegnan lura susteni dil cantun tenor il KASAK cun ina summa che munta tochen 25 % dils cuosts e vegnan registrai el catalog cantunal. Quei muntass lura ch’il cantun savess duvrar il stabiliment da sport per trenaments, el cass concret ils plazs da ballapei dall’US Schluein Glion. Il sustegn en il rom dil KASAK pretenda quella prestaziun vicendeivla. Ord vesta dil ballapei sursilvan pudess quei denton esser ina schanza da mantener a liunga vesta in center da sport ella Foppa. Ellas regiuns pli periferas san clubs da ballapei numnadamein buca quintar cun il KASAK. Plans per plazs da ballapei artificials Aunc ein plazs da ballapei artificials plitost ina raritad en Surselva. Sulet a Mustér e Laax treneschan ballapedistas e ballapedistas sin tals. Las partidas vegnan ferton giugadas sin plazs natirals. Quei savess denton semidar el decuors dils proxims onns – silmeins ella Foppa ed ella Lumnezia. A Glion ed a Vella seconcretiseschan numnadamein ils plans da construir plazs da ballapei artificials. Egl areal Fontanivas a Glion duein las lavurs sche pusseivel entscheiver igl atun 2024. La vischnaunca vul denton dapli che mo in niev plaz da ballapei, sco la FMR ha enderschiu dil scarvon communal Michael Spescha. Il plaz da ballapei ed il pastget da trenament egl areal da Fontanivas a Glion ein gleiti in plazzal tenor ils plans da Glion. La vischnaunca vul construir cheu in plaz da ballapei artificial, in pumptrack ed in implont da skate.

Damaun sonda e dumengia ei Glion il center dallas festivitads dil Stadi liber dallas Treis Ligias. L’emprema dallas treis fiastas pil giubileum da 500 onns dapi la fundaziun dalla Republica dallas Teis Ligias ha liug egl emprem marcau spel Rein. La FMR ha visetau las preparativas e dau in sguard dils program ensemen cun l’organisatura Ursina Jecklin. Igl era aunc fetg quiet el marcau vegl da Glion la davosa mesjamna suentermiezdi. E tuttina vegnev’ei scargau uorden tscheu e leu, plazzau giatters per serrar giu vias, baghegiau e tratg cabels. Quella gada eisi buc il Städtlilauf e buc il Städtlifest, mobein la fiasta historica da 500 onns dapi la sigilada dalla brev dil Stadi liber dallas Treis Ligias igl onn 1524. Ursina Jecklin e Rino Caduff ein ils organisaturs dil Bundstag a Glion. «Jeu sun ils davos dis mo vida cuorer e telefonar», di Ursina Jecklin. «Igl ei ina lavur engrazieivla d’organisar quella fiasta. Da l’autra vart sun jeu leda cura che tut ei vargau.» La curatura dil Museum Regiunal Surselva ei sper la fiasta sur igl entir Bundstag era vidlunder da realisar el museum sia exposiziun speciala «13X Ilanz/Glion.Cumin e cuminonza». 200 hosps e 160 scolaras e scolars A Glion marscha zatgei la proxima fin d’jamna. Il schinumnau Bundstag porta entgins puncts culminonts da program. Per exempel il til festiv cun 200 hosps e 21 classas da scola. Quei til ha liug la sonda avonmiezdi e parta allas 11.00 naven dalla staziun viers il marcau vegl. Il til vegn accumpignaus dalla Musica da Glion. Alla fin dil cortegi stat l’avertura sin la Plazza da Sontga Margreta cun ils plaids dil comité d’organisaziun, dil president communal da Ilanz/Glion, Marcus Beer e dil cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Ella vegli buca far termagls cun prognosas, di Ursina Jecklin: «Nus quintein e sperein che las occurrenzas dil Bundstag vegnien visitadas da var 1000 persunas per di. Tut dependi naturalmein fetg dall’aura. Lein sperar ch’il sulegl seigi da nossa vart.» Mercenario A basa da quei ch’ei succediu dil temps ch’il Stadi liber dallas Treis Ligias ei vegnius fundaus, han l’autura Susan Rupp ed il reschissur ed actur David Flepp scret entginas episodas historicas sco scenas da teater. Enteifer quellas scenas datti denton era connex cul temps present. Quei corrispundi diltuttafatg al giavisch dils organisaturs dil Bundstag, di Ursina Jecklin en discuors cun la FMR. «Quels connexs denter l’historia ed il present havein nus era en auters loghens dil Bundstag.» Las rollas dil teater entitulaus «Mercenario» che vegn giugaus sonda e dumengia mintgamai quater gadas vegnan dadas d’acturas ed acturs dalla societad Anna Catrina da Glion. Tribuna aviarta e fiera dil medieval Sonda endamaun punct allas 10.00 suna ina tiba il salid matutin silla tribuna aviarta avon la casa pervenda reformada da Glion. Quella tribuna ei la plattafuorma per producziuns musicalas. Uniuns da sault, bands, gruppas da costums formaziuns instrumentalas e chors vegnan a seproducir silla tribuna. Plinavon concertescha il chor viril Ligia Grischa sut la bitgetta da Christoph Cajöri duas gadas la dumengia da miezdi en baselgia reformada da Sontga Margreta. Per liung dil marcau vegl ha liug omisdus dis ina fiera medievala cun mistergners che muossan co ins luvrava avon 500 onns. 13X Ilanz/Glion. Cumin e cuminonza Il Musueum Regiunal Surselva arva la fin d’jamna l’exposiziun speciala che muossa 150 portrets fotografics da persunas che vivan els 13 vitgs da Ilanz/Glion. La vernissascha da quella exposiziun entitulada «13X Ilanz/Glion.Cumin e cuminonza» ha liug oz venderdis-sera allas 19.00 el Museum Regiunal Surselva. Omagi al cantun Grischun Il Chor mischedau da Sumvitg vegn a separticipar dil Bundstag cun in «highlight» da quei giubileum da 500 onns dapi il patg dil Stadi liber dallas Treis Ligias. «Ti eis il cantun da miu cor» senumna la canzun ch’ei vegnida iniziada da Surselva Tourismus e che vegn cantada dallas 40 cantaduras e cantadurs dil Chor mischedau da Sumvitg. Ei setracta d’ina nova versiun dalla canzun «Graubünda». Quella nova versiun mischeida ils tacts dil producent Manfred Zazzi culs tuns classics dil chor. Far punts «Nus vulein baghegiar punts dapertut nua che quei ei pusseivel», di Ursina Jecklin. «Punts en tuns e musica, punts denter nossas fracziuns e punts enteifer las ligias grischunas historicas.» Quei che legri fetg ella, seigien las bialas relaziuns persunalas sedadas ord la lavur pil Bundstag a Glion. Jaromir Kreiliger, in dils fotografs per exposiziun «13x Ilanz/Glion.Cumin e cuminonza» hagi constatau ch’el seigi vegnius pli dacasa ad Ilanz/Glion entras sia lavur cullas vischinas e vischins. 13 gadas Ilanz Glion Damaun sonda e dumengia ha liug a Glion la fiasta da 500 onns dil Stadi liber dallas Treis Ligias. Sper in program cun numerusas activitads arva il Museum Regiunal Surselva in’exposiziun speciala che sefatschenta dalla convivenza enteifer ils 13 vitgs dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Mussai vegnan portrets fotografics da Lucia Degonda e Jaromir Kreiliger da 150 persunas che vivan ellas 13 fracziuns da Ilanz/Glion (mira foto). (fmr/mg) Sper la tribuna silla Plazza da Sontga Margreta declara Ursina Jecklin il program ed il scopo dalla tribuna sco plattafuroma culturala. Ella cuort dil museum giogan acturas ed acturs laics entginas scenas historicas scretas sco teater da Susan Rupp e David Flepp Sguard en ina stanza dalla nova exposiziun speciala 13XIlanz Glion el Museum Regiunal Surselva

Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

En vesta allas elecziuns communalas dil settember vegnent seretilan pliras persunas da lur mandats politics a Mustér. Denter quellas era l’entira cumissiun da gestiun. Sco quei che l’administraziun communala ha communicau sin damonda dalla FMR, seretila Wendelin Jacomet sco commember dalla suprastonza communala. Vinavon a disposiziun per l’executiva communala stattan il president communal René Epp ed ils geraus Jris Lombris-Manetsch, Clemens Berther e Paul Flurin Schmidt. Jris Lombris e Clemens Berther ein en uffeci dapi otg onns, Paul Flurin Schmidt dapi quater onns. Sin damonda dalla FMR ha René Epp argumentau sia recandidatura suandontamein: «Nus havein mess bia sin via ils davos quater onns ed jeu less cuntinuar cun quels projects. Jeu sun motivaus cumpleinamein e hai plascher da s’engaschar vinavon en favur dalla vischnaunca, era sch’igl ei magari grev e stregn.» René Epp candidescha per la secunda perioda d’uffeci. Dils 15 commembers dil cussegl da vischnaunca han siat demissiunau: ­Armin Berther, Adrian Deflorin, Edgar Durschei, Mario Flepp, Armin Manetsch, Larissa Fry Schuster e Helga Probst-Linder. En corpore seretila la cumissiun da gestiun. Curdin Cajacob, Sonia Lutz-Schmidt e Flavio Murer han inoltrau lur demissiuns sil termin fixau il venderdis vargau. Medemamein demissiunau ha Simon Bergamin dil cussegl da scola. Ils 22 da settember 2024 elegia Mustér ses gremis politics pils proxims quater onns. Entochen ils 23 d’uost 2024 han vischinadis, partidas localas e gruppas da silmeins 15 votantas e votants la pusseivladad da far propostas per la suprastonza communala, il cussegl da vischnaunca, la cumissiun da gestiun ed il cussegl da scola. René Epp candidescha per la secunda perioda d’uffeci sco president communal da Mustér.

Il deposit di MRS a Glion el Paradiesgärtli ei barschaus giu la sonda sera dils 11.05.2024

Il deposit di MRS a Glion el Paradiesgärtli ei barschaus giu la sonda sera dils 11.05.2024

Il deposit di MRS a Glion el Paradiesgärtli ei barschaus giu la sonda sera dils 11.05.2024

Uolf Candrian durant in viadi en la Val Gardena, tar ils Ladins da las Dolomitas.

Il deposit di MRS a Glion el Paradiesgärtli ei barschaus giu la sonda sera dils 11.05.2024

Il Hobbit e vegnì translatà da Not Soliva per Sursilvan

Seraina Caduff - autura per la seria "Columnas or dal mund"

Clau Scherrer fa emprova cun il Chor cecilian Trun e Cantus firmus Surselva per l'occurrenza "Detgas e fatg(a)s d'ina perdetga metta" da 600 onns Lia Grischa a Trun.

Ina scena da l'exposiziun "Di da s. Gieri 1698" en il Museum Cuort Ligia Grischa.

Vista sin il plaz da ballape ed il pastget da trenament en l'areal da Fontanivas a Glion.