El è igl elemaint tgi fò neir fitg spert igls skis da passlung: igl fluor. Perchegl fogl betg surstar, tgi er l’industreia da tscheira da skis fò adiever da chel stupent elemaint. La medaglia ò pero dus varts: la substanza vala scu teissa per uman ed ambiaint. Tuttegna n’èn betg anc scumandadas tot las tscheiras cun fluor – malgro tgi dess alternativas. La FMR rasponda las seis dumondas centralas an connex cun la tscheira dispitevla. Resultats alarmonts digl magazin Ktipp igl schaner passo: quasi ainten mintga terz pesch engiadines sa catta fluor, en teissa per carstgang ed ambiaint. Igl teissa dereiva dalla tscheira digls passlunghists tgi sglischan cun lour skis sur igls lais engiadines. Igl problem cugls carbons da fluor ainten la tscheira da skis è ansasez navot da nov. Las autoritads on reagea: la UE ò scumando igl onn passo ena part digls carbons da fluor. A parteir digl zarcladour 2021 vala chel scumond er an Svizra. 1. Tge sa meida concret per chesta staschung d’anviern? Sen basa digl scumond tgi vala siva dalla stad passada dastga betg ple neir fatg adiever da tschertas tscheiras tgi cuntignan fluor. I sa tracta dalla colliaziun C8 – ena substanza, tgi sa decumpona zont schlet. D’oters carbons da fluor scu la colliaziun C6 vigna anc adegna fatg adiever, er ainten la coppa mundiala. La UE, la Svizra e la FIS preveian pero pigls proxims onns en scumond general da tscheiras cun fluor. Da preschaint na dattigl pero anc nigns instrumaints adattos per misirar la substanza agl ski. 2. Pertge sa catta fluor ansomma ainten tscheira da skis? Fluor è en elemaint idrofob (wasserabweisend). Durant tg’igl ski sglischa sur la neiv resultescha en pitschen film d’ava tranter ski e neiv. Igl fluor redutgescha damai la sfruschada tranter ski e neiv ed igl ski sglischa graztga agl fluor pi bagn sur la neiv. Digl reminent: fluor vign perchegl er duvro per textilias, electronica, cumbat cunter incendis e perfign ainten artetgels medicinals. 3. Tge carbons da fluor dattigl? Tot tenor tscheira vignan agiuntos differents fluors, er numnos PFAS. Chels sa disfranztgeschan an lour colliaziun e lunghezza chemica. I dat per exaimpel la colliaziun C6 ni C8 tg'ins catta savens ainten tscheiras. An cumparegliaziun cun la colliaziun C8 èn fluors dalla colliaziun C6 en po pi mievels. 4. Tge donns per uman ed ambiaint caschunga igl fluor? Tot las PFAS èn fitg persistentas, vot deir, PFAS tgi sa cattan aint igl ambiaint na vignan betg decumponeidas e pon caschunar cancer. Tgi tgi scolda tscheira cun fluor e na fò betg adiever d’ena mascra professiunala, respeira vapours da teissa. Sch’igl passlunghist u igl skiunz sglischa sur la neiv, lascha el anavos igl fluor. Tschertas plantas son piglier se chel fluor e schi animals maglian chellas plantas, sa depositescha la substanza ainten las cellas. Chegl caschunga problems cugls daints tigls animals ed igl peis digl corp digls novnaschias sa sminuescha. Vasia sur onns son varsaquantas PFAS damai caschunar donns per uman ed ambiaint. 5. Dattigl products alternativs? Differentas marcas porschan tscheiras deiras e liquidas sainza fluor, signias vignan ellas cugl brand «PFC free». La marca Toko porscha danovamaintg tscheiras deiras sot igl nom «Triple X». Chellas tscheiras cuntignan treis novas substanzas tgi redutgeschan la sfruschada tranter ski e neiv. Er segl camp professiunal dattigl aint igl frataimp varsaquantas alternativas. Per exaimpel porscha la marca Vauhti fitg bungas tscheiras liquidas sainza fluor tgi vignan duvradas per la preparaziun finala. 6. Tge disavantatgs portan products sainza fluor? Scu elemaint idrofob è fluor ord concurrenza. Tenor Jens Haucke tgi prepara skis da passlung aint igl affar Baselgia Sport a Lai mossan igls products alternativs pero bungs resultats, gist per amatours. Durant igls deis freids cun temperaturas bassas sa mossan strousch differenzas. Igl grond problem seia cun temperaturas pi tgodas – vot deir sch’igl è pi tgod tgi -2 grads – igl ski preparo cun fluor è alloura en po pi spert. Er Jens Haucke prepara varsaquants skis sainza far adiever da tscheiras cun fluor. Aint igls regals sa cattan aint igl frataimp varsaquants products sainza fluor.

Els èn skiunzs professiunals e frars – Sandro e Livio Simonet da Casti. La staschung vegnenta è pi speziala tgi schiglio: Sandro Simonet parta per l’amprema geda scu atlet dalla squadra naziunala e Livio Simonet dat igl sies debut ainten la coppa mundiala. Per la FMR vaia discurria cugls dus frars davart tratgs communabels, taimp liber e la rolla da lour genitours. Igl è sto en de decisiv ainten la carriera digl skiunz da Casti, Sandro Simonet (26): Aint igl slalom dalla coppa mundiala igl schaner passo a Chamonix ò el fatg igl zap da posiziun 30 sen igl podest ed è davanto terz. Swiss-Ski pretenda en podest per appartigneir alla squadra naziunala, uscheia ò el do liber igl sies plaz aint igl cader B. Egn da chels plazs occupescha da curt igl sies frar Livio Simonet (23). Angal skis cun cantas Igl è en de da november cura tg’ia ma scontr cugls dus Simonets aint igl local da fitness ainten l’arena da biatlon a Lantsch. Oravant treneschan varsaquants passlunghists. Igls dus frars èn peregna, tgi la loipa seia navot per els. «Igl è mengia strantg e tigneir la balantscha sainza cantas è difficil», manegia Sandro Simonet. Tge tgi pertotga las disciplinas alpinas sa distinguan igls dus frars: Sandro Simonet sa focusescha cunzont segl slalom, e la disciplina prefereida da Livio Simonet è igl slalom gigant. Èn las cursas rapidas forsa mengia spertas pigls Simonets? «Per me ègl definitivmaintg mengia privlous, ni mengia lungurous», manegia Livio Simonet. Oter vei chegl igl sies frar: «Avant tgi far cursas rapidas lessa primarmaintg ma migli­urar e tigneir la constanza aint igl slalom. A lunga vista lessa pero er absolver cursas rapidas.» Tigneir e stabilisar la posiziun Las davosas emdas ò Sandro Simonet passanto an Svezia per trenar segls skis e testar igl material. Igls trenamaints da fitness èn las davosas preparaziuns per l’amprema cursa da slalom igls 12 da december an Val d’Isère. «Ia sung pront», dei el optimistic. Dantant tgi Sandro Simonet spetga oramai anc sen l’amprema cursa per chella staschung ò igl sies frar dacurt do igl sies debut ainten la coppa mundiala cun esser partia aint igl slalom parallel a Lech/Zürs. Igl sies debut peglia el cun umor e manegia: «Igl era ansasez per navot, sung crudo or a va fatg nigns puncts. E tutte­gna erigl ena bel’experientscha.» Daple success ò el persiva gia igls 23 da november a Zinal cun gudagner igl amprem slalom gigant da chesta staschung sen livel da FIS. Fegnameiras persequitescha Livio Simonet dantant betg: «Ia va pigl mument ena bunga furma, forsa tanschigl schizont per egn u dus zaps anavant. Ia vard, tge tgi la staschung porta.» En team da slalom fitg ferm Tigneir la furma e stabilisar la sia posiziun vala er per Sandro Simonet, simplamaintg dus zaps davant igl sies frar. Igl favrer on li igls gis olimpics a Peking, sa participar pon pero angal igls quatter miglers da mintga disciplina. La concurrenza è gronda: Actualmaintg sa cattan seis atlets svizzers aint igls top 30 dalla disciplina slalom. «Scu atlet è l’olimpiada adegna la fegnameira. L’equipa da slalom svizra è dantant fitg ferma, uscheia tg’igl na saro betg schi simpel. An general lessa esser pi constant tg’igls davos onns», dei Sandro Simonet. Madem e tuttegna different Digls quatter fardagliuns seian els dus sumi­gliaints, deian igls dus Simonets. «El è treis onns pi vigl e simplamaintg gio en po pi carschia», dei Livio Simonet cun en surreir durant tgi nous tschantagn segls gaffens da fitness. Cun esser igl frar pi gioven è el adegna en pêr zaps davos sies frar, aglmanc sen nivel sportiv. «Ia sung perfranc ainten la sia sumbreiva, vei chegl pero positiv: Uscheia vaia igl mies pôss e sa ma sviluppar anavant.» E tge dei igl sies frar grond? Sandro Simonet: «El fò slalom gigant ed ia slalom. Via uscheia è el ansomma betg davos me, mabagn gio en zap davant me», dei Sandro Simonet. Ena famiglia sportiva Igls Simonets èn ena famiglia sportiva: la mamma anterioura skiunza, igl bab en grond fan da skis ed igls ulteriours dus frars skiunzs durant lour unfanza. «Igl noss taimp liber vainsa passsanto ve lò», dei Sandro Simonet e mossa direcziun digl territori da skis da Lai. Quatter unfants, seis onns dapart e differents programs da skis: ena veira sfeida pigls genitours. «Chegl è sto en stress per la mamma. Sainza igls noss genitours fissans tots dus betg a chel punct dalla carriera», dei Sandro Simonet. Eir cun skis è la professiun Aint igl taimp liber èn igls frars darar segls skis. «En de da skis ad onn è la fegnameira», manegia Sandro Simonet. Eir cun skis n’è betg en hobi, mabagn lour professiun. «Ia leva adegna davantar profi. Tge tgi vign siva la carriera è avert. Ia pains, tg’ins so adegna scumanzar ensatge nov», dei Sandro Simonet. Ensatge nov scumainza pigls dus frars an mintga cass er chesta staschung: cursas ainten la coppa mun­diala scu part dalla squadra naziunala resp. digl cader B ed ena staschung olimpica. Ia sort l’arena da biatlon a Lantsch e sung marvegliousa, quantas gedas tg’igl nom «Simonet» cumpara chesta staschung an gleisch verda segl monitour. Sandro Simonet De da naschientscha: 05-07-1995 Carschia se: Casti Li da dimora: Savognin Disciplina: slalom Uniun: squadra naziunala Skis: Rossignol Hobis: tgatscha, pastger, liger Livio Simonet De da naschientscha: 24-08-1998 Carschia se e li da dimora: Casti Disciplina: slalom gigant Uniun: cader B Skis: Rossignol Hobis: fotografar «Cursas rapidas èn lungurousas» Eir cun skis è lour passiun e professiun: Sandro e Livio Simonet da Casti. Las bunas prestaziuns digls dus frars igl anviern passo fon la staschung vegnenta anc en po pi speziala tgi schiglio: Sandro Simonet (26) totga da nov tar la squadra naziunala ed igl sies frar Livio Simonet (23) dat igl debut ainten la coppa mundiala. Ultra da chegl spetgan igls gis olimpics a Peking. La redactoura Sandra Balzer ò visito igls dus Simonets durant en trenamaint da fitness ainten lour patria. Aint igl discurs cun la FMR on igls frars rachinto pertge tg’els sa focuseschan pigl mument angal sen disciplinas tecnicas e pertge tg’igls skis da passlung na fissan navot per els. Igls dus frars Livio (san.) e Sandro Simonet treneschan gugent er ansemen aint igl local da fitness a Lantsch. Sandro Simonet (san.) durant las davosas preparaziuns avant l’amprema cursa da skis. Igl sies frar Livio Simonet ò chesta staschung gio absolvo enqualtgi cursa. Els èn frars e skiunzs professiunals: Livio (san.) e Sandro Simonet.

Dalla notg aint igl de cun cant meditativ tgi vo bagn a pêr cugl advent ò do all’aurora en’ambianza tgoda, eleganta e profonda. Vouschs scu anghels on laschea davantar la dumang ­en’aventura cantica tg’è eida fitg a cor. Igls concerts da Rorate digl Origen Festival Cultural èn a fegn. Igl è la dumang allas 06.00, igl è anc stgirainta notg. Sensom igl Pass digl Gelgia zofla en vent malampernevel. Igl tschiel è betg digltottafatg seragn e tuttegna ins vei l’egna u l’otra steila. I para tgi seia la notg da Nadal, schi calma è la nateira, da ferma expressiun, ma an verdad ègl alla tgitta digl de. Bod or dallas plemas L’egn u l’oter camiun passa an direcziun Nagiadegna u an direcziun Surses. Grond travagl è dantant betg anc. Igl barometer chel testifitgescha tgi cun minus 15 grads è la temperatura pi freida, pi criva e pi malamparnevla. Tranteraint passa er anc la sfola e la sia gleisch para scu tg’ella fiss ena anc pi gronda steila da Nadal. La tor cotschna è illuminada e tschents e tschents candeilas procuran per en’atmomsfera loma, mievla ed agreabla. Igl traffic dalla dumang peglia tiers er cun esser per veia quatter postas, er sch’è la duman bagnmarvegl. Igl auditori digl Rorate, igl concert tgi stat segl program, sorta dallas postas e vo schi spert scu pussebel ainten la tor cotschna per betg far cunaschientscha cugl clima sen 2284 meters sur mar. Igl è en bung masdetg tigl auditori tg’è sa decidia da neir gio bod or dallas plemas per eir sen Gelgia e per assister agl Rorate. An îgl croda tgi las donnas ed igl omens tg’èn nias cun la posta da Son Murezza sensom igl pass, èn ensacu pi bagn vis­tgias tgi igl auditori tg’è nia cun las treis postas da Coira e da Surses sen Gelgia. Igl è ena calmezza, uscheia tg’ins ò l’impressiun tgi seia anc mesanotg e betg gio la dumang allas 07.00. Igl public ò piglia plaz anturn la tribuna ed ins sainta strousch angal en pled. Tot tgi sa legra per la messa festiva e per las melodias tgi laschan davantar igl taimp anfignen Nadal tar en radi da speranza. Gronda targlischur Igls treis anghels, per eneda tots vistgias a neir, e betg an alv, aintran e sa mettan anmez las numerousas candeilas ed anturn igl altar. Igl auditori po betg spitgier tgi las vouschs digls treis anghels resungan, alla fegn finala èn igls visitaders digl Rorate gio siva da passa treis ouras an peis e sa legran tots digl cant gregorian tar l’aurora la dumang. Chegl tgi suonda è da schi gronda targlischour scu las steilas digl tschiel seragn sensom igl Pass digl Gelgia. Strousch ena persunga deplorescha d’esser neida schi bod or digl letg tgod e far igl vaidi sensom igl pass. La raschung è tgi igls treis anghels Maximilian Vogler, Martin Logar e Johannes Hill interpreteschan las melodias an moda schi fegna, expressiva, plagn eleganza profonda. All’antschatta digl grondious Rorate ò Serge Schmuki, el tg’è sto responsabel per la gleisch anc gia da dar cun l’illumina­ziun en cunterpeis alla stgirainta notg, dantant pi dei tgi igls treis anghels on incanto igl auditori e pi paca influenza ò gia la gleisch artifiziala. Persiva ò l’aurora dalla dumang procuro per adegna daple atmosfera, ambianza e pigl dretg maletg ainten la tor cotschna. Ena gleisch pi ferma reflectescha ainten las fanestras dalla tor cotschna, igl è chegl danovamaintg la gleisch dalla sfola, ella tg’è chella dumang betg crudada per l’amprema geda an îgl. L’antschatta d’en nov de I vign adegna pi cler dafora e las vouschs magnificas digls treis anghels davaintan anc pi cumplettas, pi radondas e pi coloradas. Aint igl frataimp ègl de, e gist an chel mument cura tgi igls treis cantadours cantan per la fegn la canzung da Nadal tradiziunala «Dad ena frastga nescha» vignan las muntognas digl Gelgia andoradas digls amprems radis da suglegl tgi annunztgan l’antschatta d’en nov de. Cugl davos tung, cun la lavada da suglegl è igl Rorate a fegn ed igl auditori schi entusiasmo tgi per betg disfar l’ambianza, la calmezza ed igl anim vign renuztgia agl applaus mirito, chegl sen giaveisch digls treis anghels. Els on procuro tgi la tor cotschna è davantada per passa en’oura tar en paradis celestial. Igl è las 08.30 e las quatter postas sa mettan puspe sen veia per manar igl auditori a tgesa, noua tgi igl Rorate resta anc dei an memorgia cun esser sto en deletg dall’aurora la dumang. Cant da vaglia tar l’aurora la dumang sensom igl Pass digl Gelgia. Ena dumang singulara cugl Rorate ainten la tor cotschna.

A Tinizong vign construeida la pi gronda rezgia digl Grischun. L’investiziun schea tar 22 milliuns francs. Nizigier pi fitg la resursa gôt agl li, chegl less Enrico Uffer, igl iniziant principal digl project. Anfignen 40 000 meters cubic lenna duess neir eleborada per onn. Igl project «resurses 2025» cun la con­strucziun d’ena nova e moderna rezgia ed en center da cumpetenza per lenna vo ainten la fasa da realisaziun. La dumonda da biagier è neida inoltrada e gio igl mars 2022 duess la rezgia existenta a Tinizong tgi datescha digl 1947 far plaz alla nova rezgia. Investos per la realisaziun dalla pi gronda rezgia digl Grischun e pigl center da cumpetenza per lenna vi­gnan 22 milliuns francs. Sulet la maschina da razger costa 14 milliuns francs. Chella ins vegia gi da pustar gio avant en pi lung taimp, ò detg Enrico Uffer. Per l’investiziun digl antier project segnan investours privats. Scu tgi Enrico Uffer, igl iniziant principal digl project dei seia la finanziaziun garanteida, uscheia tg’ins possa realisar a parteir digl mars 2022 la rezgia nova a Tinizong. Lenn seia oz en product dumando ed aint igl avigneir seia lenn tschartgea anc daple tgi ozande. Igls davos dus decennis seia nia fatg bunga lavour chegl tgi pertotga igl svilup, l’elaboraziun e producziun dalla matergia prima lenn, dei Enrico Uffer. Menziuno seia cò tgi lavour da pionier ò er fatg an chella tgossa la Uffer SA, schi pansagn angal agls «Quadrins», en product d’Enrico Uffer e sies team. Lenna dall’antiera regiun La branscha da construcziun pitescha igl mument fitg cun betg aveir avonda material, dei igl patrung dalla Uffer SA, en travagl cun passa 80 ampluias. La raschung è tgi igls furnitours digl material son betg furneir chel allas firmas e gist er allas scrinareias e lennareias. Enrico Uffer è en impressari fitg innovativ, en om d’affar tg’ò vasia gio avant blers onns tge products tg’èn oz dumandos ed er ena persunga tgi vei scu tgi l’economia sa sviluppescha e tge influenza tgi chella ò per la branscha da construcziun an diesch onns. Chegl è er ena raschung tg’el less aint igl futur nizigier anc pi fitg las resursas indigenas. Cun nizigier la resursa gôt agl li ed uscheia optimar costs, viadis da transport e porscher ena plevalour agl client. «La lenna duess neir elaborada agl li noua tg’ella crescha», dei Enrico Uffer. Perchegl dovrigl ena rezgia gronda scu chella tgi vigna realisada a Tinizong. Igl naufragi dalla rezgia gronda da Domat seia anc adegna preschaint, da far seia simplamaintg migler, cun passiun e cun eir sen la fiera cun lenn indigen e da qualitad. 10 plazzas da lavour Gian Andri Capeder, igl magnagestiun dalla «resurses 2025» ò detg tgi la rezgia nova a Tinizong vigna ad esser dependenta da tot la lenna radonda dalla re­giun. Chegl è er en muteiv tgi la rezgia vign a collaborar cun las interpresas forestalas Thomann SA da Parsonz, Florinett SA da Barvogn e Hemmi SA da Churwalden. Ainten la fasa iniziala ­duessan 30 000 meters cubic lenna neir razgeas a Tinizong, cugl taimp alloura anfignen 40 000 meters cubic lenna. Capacitad fiss schizont avant mang per razger 70 000 meters cubic lenna. La rezgia nova da Tinizong vign er ad aveir a disposiziun las maschinas las pi modernas. An 80 secundas vign ena bora razgeda. Gian Andri Capeder ò menziuno tgi per de ins chinta tgi tschintg camiuns ma­gnan la lenna a Tinizong. La lenna vign igl amprem scursada. Igl scursar e razger cozza per bora angal treis minutas. Digl lenn tgi vign razgea davaintan essas tgi von alloura sen la fiera. Er ainten otras regiuns Enrico Uffer, el ò detg tgi cun Leo Thomann, igl mastral digl cumegn Surses e president dalla Selva, l’organisaziun tgi unescha igls proprietaris da gôt digl Grischun, vegia el gia ena persunga cun fi e flomma pigl project dalla rezgia. Sainza sies angaschamaint ins stess oz betg curt avant la realisaziun da chel project. Leo Thomann sez el ò detg tgi per la regiun, pigl cantun e pigl forestalesser seia la realiaziun dalla rezgia e digl center da cumpetenza per lenna da gronda valour e da gronda impurtanza. Fetscha la rezgia da Tinizong experientschas positivas duessan suandar anc oters da chels projects scu per exaimpel an Surselva, an Purtenza ed er an Nagiadegna, ò punctuo Enrico Uffer. I fiss bagn en’investiziun da vers 108 milliuns francs, la creaziun da valour chella schea alloura er tar 40 milliuns francs per onn. Andreas Zindel, dalla Zindel SA da Maiavilla, el ò menziuno tgi gist da preschaint seia avant mang tar la planisaziun da construcziun ena situa­ziun intscherta cun nigna siertad. Cun la rezgia nova a Tinizong fiss gist chegl tgi pertotga la construcziun da lenn garanteida la furniziun da material. On preschento igl project dalla rezgia nova a Tinizong. (da san.) Gian Andri Capeder, Enrico Uffer e Leo Thomann. Ena visualisaziun dalla rezgia gronda planisada a Tinizong. La davosa bora è neida razgeda glindesde ainten la rezgia a Tinizong.

Igl cumegn da Farrera è venavant alla tschertga d’en mastral. Er dalla radunanza da cumegn è betg sto pussebel da cattar en successour u ena successoura pigl mastral partent Hubert Weibel. Las 170 persungas cugl dretg da votar tgi stattan a Farrera èn stadas anvidadas venderde passo ad ena radunanza da cumegn. Da chellas èn cumpareidas 30 persungas. Tiers tgi an tavla stava la tscherna d’en mastral u d’ena mastrala, da dus suprastants u suprastantas è igl interess per la radunanza communala damai sto angal tar 17%. Per Hubert Weibel tg’è siva digl 2013 mastral a Farrera è la radunanza da cumegn stada la davosa tg’el ò mano. Per la fegn da chest onn ò el inoltro la demissiun scu mastral. Avant tgi davantar mastral igl 2013 è el sto seis onns an suprastanza. 15 onns an funcziun politica pigl cumegn da Farrera seian avonda, ò managea igl mastral partent. Er dalla radunanza communala è betg neida proponeida ena persunga per la successiun da Hubert Weibel. El è da bunga spranza tg’ins catta en om u ena donna tgi surpeglia igl uffezi da mastral u da mastrala. Anfignen tg’ins vegia catto chella persunga segnan las quatter persungas tgi fetschan part alla suprastanza per la direcziun digl cumegn, ò detg Hubert Weibel. En om ed ena donna Demissiuno on er igl suprastant Viktor Schwarz e la suprastanta Chiara Caspar. Per el e per ella è sto pussebel da cattar ena successiun cun las persungas da Marc Fürsinger, magnagestiun dalla buteia Coop a Filisour e Tina Caspar, casarina. Igls preschaints on er accepto igl preventiv 2022 digl cumegn da Farrera tgi sera tar antradas e sorteidas da 2.3 milliuns francs cun en deficit da 191 ​000 francs. Igl cumegn da Farrera prevei da far gl’onn proxim investiziuns per ena somma da 640 ​000 francs. Investo vign cunzont aint igl provedimaint dalla forza, dall’ava ed ainten la plazza da giuier. Igl pe da taglia chel resta scu anfignen ossa tar 100% dalla taglia simpla digl cantun. Anc adegna nign tema per Farrera seia ena fusiun cun oters cumegns, ò menziuno Hubert Weibel. Igl cumegn da Farrera è alla tschertga d’ena persunga tgi surpeglia igl post da mastral u da mastrala.

24 deis ò cuzzo l’aucziun e l’acziun da reclama digls dus territoris da skis da Savognin e da Beiva. Igl stuc (gag) d’intgantar igls dus territoris da skis per aveir chels angal per sasez, per la famiglia, per ameis u per ampluias ò sviglia en grond interess. Christoph Passecker, igl directour administrativ da Savognin Pendicularas SA dei tgi igl effect da reclama seia an mintga cass reuschia. Bleras medias vegian scretg digl intgant e chegl seia er sto igl intent principal dall’acziun. I seia betg ia tant per la somma digl intgant, mabagn daple per far reclama per Savognin e per Beiva, ò detg Christoph Passecker. Igl intgant ò cuzzo digls 11 da november anfignen igls 5 da december 2021. Aveir per en de las pistas da Savognin e Beiva, detg pi exact igls 17 da december 2021, ò alloura igl sies prietsch. La persunga tg’ò intganto igl territori da skis da Savognin paia 8 000 francs per l’aucziun. I seia ena firma dalla bassa tgi vegia purschia tant per aveir igl territori da skis da Savognin pigls ampluias, ò menziuno igl directour administrativ da Savognin Pendicularas SA. Passa 4 000 persungas on consulto la pagina d’internet digl intgant digl territori da skis da Savognin. La persunga tg’ò intganto igl territori da skis da Beiva paia 3 333 francs per eir en de cun skis. Ensatge daple tgi 2 500 persungas on fatg en click sen la pagina d’internet per vurdar scu tgi igl intgant sa sviluppescha. 10% dalla somma digls dus intgants von alla fundaziun Scalottas da Scharans. (fmr/gns) Eir cun skis a Savognin, per en de sainza oter skiunzs. Chegl è pussebel graztga ad en intgant.

Offensiva dalla Parteida socialdemocratica Alvra/Surses er tar las elecziuns digl cunsegl grond digl mez da matg 2022. Ainten mintgign digls quatter circuits electorals tgi dat an Surmeir candidescha aglmanc en candidat u ena candidata dalla PS per far igl zap aint igl parlamaint cantunal. L’emda passada èn igls socialdemocrats digl Grischun sa radunos a Coira per nominar lour cunsiglier guvernativ Peter Peyer per las elecziuns dalla regenza digl mez da matg 2022. Tar la radunanza da nominaziun èn er las elecziuns digl cunsegl grond stadas en grond tema. La fegnameira dalla PS grischuna è dad eir cun 120 candidats e candidatas aint igl cumbat electoral, damai cun gist tants commembers e tantas commembras scu chegl tgi igl parlamaint grischun ò actual. Ainten mintga circuit electoral digls total 39 tgi vagn aint igl cantun, duess candidar er en candidat u ena candidata dalla PS per en post aint igl cunsegl grond. Las secziuns dalla PS grischuna èn fidevlas a lour parteida-mamma ed uscheia ò er la PS Alvra/Surses catto persungas tgi sa mettan a disposiziun per las tschernas cantunalas an en mez onn. Cotras survignan las parteidas burghesas pulita concurrenza er aint igls quatter circuits electorals d’Alvaschagn, da Belfort, Barvogn e Surses. Ena donna e dus omens an Surses Gio siva dalla stad passada è ancunaschainta la candidatura d’Adrian Ballat, uriund da Parsonz e sesent a Savognin. Da preschaint appartigna el all’executiva digl cumegn da Surses. La sia fegnameira è da represchentar davent digl zarcladour 2022 chella regiun aint igl parlamaint cantunal. Adrian Ballat ò 34 onns, ò amprendia da mecanist agricol e da constructour da metal. El è er scolast da snowboard. Tiers tgi Surses vign represchento er igls proxims quatter onns dalla nova perioda da legislatura,angal antras en deputo u ena deputada aint igl cunsegl grond, candideschan gist treis persungas per chel uffezi. Dasper Adrian Ballat èn chegl la commersanta e poura e mamma da treis unfants Sandra Baltermia-Guetg (Allianza digl Center) da Salouf ed igl electroinschignier ed absolvent dalla Scola ota tecnica Rapperswil, Fabio Luzio (PLD) da Cunter. Alvaschagn: ena rotscha candidats e candidatas Actualmaintg è igl circuit electoral d’Alvaschagn represchento aint igl cunsegl grond antras Reto Crameri da Surava e Romano Paterlini da Lai. Tots dus èn stos commembers dalla PCD e fon ossa part all’Allianza digl Center. Scu tgi Romano Paterlini ò confirmo anvers la FMR na vign el betg ple a recandidar per en’ulterioura perioda d’uffezi. Tgi tg’igl duess succeder decida la parteida igls 21 da december 2021. Tgi l’Allianza digl Center survign concurrenza dalla PLD è realitad cun candidar Sascha Ginesta da Valbella e Nico Züllig da Lai scu deputos. Sascha Ginesta ò 38 onns e fò part agl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas. Nico Züllig ò fatg ena scolaziun scu expert da restauraziun e frequento siva da chella la scola ota per economia a Turitg. Els èn nias nominos dalla radunanza da nominaziun dalla PLD. Martin Bühler, igl candidat dalla regenza grischuna è er sto preschaint alla nominaziun ed el ò menziuno tgi angal an cuminanza, cun blera bunga viglia da mintgign e cun esser solidarics vignans da survantscher la pandemia. Ed els tots survignan concurrenza dalla PS cun la candidatura da Julia Huber, la giurista da 38 onns cun dimora a Valbella. Cun Giglia Gantenbein da Casti dattigl anc en’ulterioura candidata dalla PS, ena matta dall’annada 1999. Betg anc laschea igl giat or digl satg ò la PPS Alvra tgi niro pi prubabel er a preschentar en candidat u ena candidata pigl circuit electoral Alvaschagn. La neza cunter igl barba Igl intent da restar venavant deputo ò er Felix Schutz (PLD) da Filisour, tgi represchainta igl circuit electoral da Barvogn aint igl cunsegl grond. Igl deputo actual survign concurrenza or dall’atgna famiglia. Sia neza Seraina Schutz, tg’ò 26 onns, stebgia sociologia ed è presidenta dalla PS Alvra candidescha per chella parteida per en post aint igl cunsegl grond. Gaby Ulber da Lantsch è commembra dall’Allianza digl Center ed ella niro er a restar deputada digl circuit electoral da Belfort. Er ainten chel circuit vo la PS aint igl cumbat electoral e chegl cugl fisicher Andrin Caviezel tgi stat a Lantsch, è marido, bab da treis unfants ed ò 38 onns. Bler daple candidats e candidatas tgi posts pigl cunsegl grond aint igls quatter circuits electorals da Surmeir.

Siva d’aveir pers ples gis ò igl team grischun musso ena reacziun e chegl gist cunter Son Giagl, igl magnatabella. Igl è sto igl migler gi da Lai/Valbella aint igl campiunadi actual. Igls giuieders da Lai/Valbella ed er las persungas tgi stattan tar mintga gi alla banda tigl club grischun, èn stos visos dalla fermezza digl adversari. Bagnspert è sto evident tgi l’equipa digl Grischun central era motivada, cun la fegnameira da far treis puncts cunter igl leader. Lai/Valbella ò er profito tgi tigls giasts digl cantun da Son Giagl mantgevan varsaquants giuieders cun esser blessos, malsangs u schiglio occupos. Aint igl amprem terz ò Son Giagl strousch gia en stetg cunter la squadra indigena, tg’è sa mussada da bunga luna. Siva angal ena minuta èn igls Grischuns ias an avantatg cun 1:0 graztga agl gol da Dario Lütscher. Ver las fegn dallas ampremas 20 minutas on Jan Ferrari ed igl capitani Ramon Pfranger anc signia dus gols per Lai/Valbella tigl resultat intermediar da 3:0. Casso dus gols an terma da pacas secundas Siva dall’amprema pôssa èn igls indigens ansomma betg stos preschaints. An terma da pacas secundas on els casso dus gols, uscheia tgi igl gi era per cupitgier a favour da Son Giagl. Lai/Valbella ò reagea dalunga e fatg an curt mument dus ulteriours gols antras Dario Lütscher e Jan Ferrari, els tgi on gio gia signia igls dus amprems gols digl gi. Siva 30 minutas ò alloura Livio Roner tratg igl 6:2 per l’equipa grischuna. Igl davos terz è bagn sto ensatge pi angulivo, dantant agls giasts è betg ple reuschia da far anc en gol. Persiva on igls indigens pudia sa legrar anc dus gedas cun far Ramon Pfranger en ulteriour gol e Dario Lütscher igl sies terz gol persunal tigl resultat final dad 8:2 per Lai/Valbella. All’antschatta digl sagond terz èn Lai/Valbella, la defeisa ed igl goli stos ferm sot squitsch.

Gion Nutegn Stgier/FMR An Surmeir è tradiziun tgi Son Niclo vign betg igl de da Son Niclo, mabagn igl de avant, igls 5 da december. Igl è alloura ena casualitad tgi vagn gist antupo la seira vers las 17.00 Son Niclo cugl famegl Anselm ed igls dus asens «Frankieboy e Benjamina» ad Alvagni. Ad Alvagni segna l’Uniun da vischnanca per l’organisaziun da Son Niclo. Anvidos èn betg stos angal igls unfants d’Alvagni, mabagn er chels dallas vischnancas vaschignas, Farrera e Surava. Igls unfants on antupo Son Niclo ed igl famegl Anselm tar la plazza da giuier tgi sa catta agl our dalla vischnanca an direcziun Farrera. Radond 30 unfants on spitgia cun brama tgi Son Niclo reiva. Pi manevel tg’el niva e pi quiet tg’è nia agl li digl antop tranter unfants e Son Niclo. Cunzont igls unfants pi pitschens tignivan adegna pi fitg lour mammas cun neir la tema adegna pi gronda, pi manevel tgi Son Niclo rivava. Eneda tg’el è sto agl li on igls unfants ansomma betg ple gia tema dad el e digl famegl. Son Niclo ò er detg d’aveir santia tgi igls unfants d’Alvagni e dallas vischnancas vaschignas seian bravs unfants. An gruppas èn nias recitos versets, igl è nia canto per Son Niclo e dumando on igls unfants sch’el vegia er corona? En mattatsch ò detg igl suandont a Son Niclo: «Samichlaus du Superman, leider bin ich Schmutzli Fan». «Superman» è ena figura da comics tgi dat gio decennis, en om tgi so sgular, cun ena forza surumana, invulnerabel e svelt. Ma ossa tuttegna anc en verset per Son Niclo e betg per «Superman». Son Niclo vign oss bagnbodcun igl asen or digl gôt.Ainta mang en grond fistung,segl sies dies en grev satgung. Nouschs e meila e biscuits,per tot chels tgi èn pulitsed agls malperderts el portaena lunga, lunga torta.

100 onns giovna Durant igls davos deis on las abunentas ed igls abunents dalla Revista digl noss Sulom ratschet la nova ediziun. I sa tracta d’ena ediziun da giubileum. Per la 100 avla geda è cumparia igl Sulom, scu tgi la publicaziun dalla Uniun rumantscha digl Grischun central vign gugent numnada. Adegna pi giovna Anstagl da davantar adegna pi vigl, sa preschainta igl Sulom onn per onn pi gioven e frestg. Chegl ò betg da far angal cugl layout modern ed igl format da revista, mabagn er cun la redacziun. Chella è davantada sur tot igls onns adegna pi giovna. Da nov fò la schurnalista Bettina Cadotsch part alla redacziun. Ella ramplazza Rafael Müller tgi ò luvro durant divers onns ansemen cun las redactouras Cornelia Candreia e Pia Plaz. 100 persungas – 100 passiuns Per l’ediziun da giubileum è la redacziun eida alla tschertga da 100 persungas e lour passiuns. Scu tg’igl Sulom pò surveiver graztga agl angaschi da persungas tgi screivan e ligian rumantsch, pon er las regiuns periferas rastar attractivas perveia digl angaschi da lour abitantas e lour abitants. Aint igl stil da purtrets pi curts e pi lungs, preschainta la redacziun persungas dallas differentas regiuns digl Grischun central. Scu tgi tot ò antschet Igl scribent Linard Candreia dat en sguard ainten l’istorgia digl Sulom. E gio sen las ampremas paginas dalla nova ediziun ins pò liger igls pleds tg’igl amprem redactour digl Sulom, Andreia Steier, ò drizzo igl onn 1921 allas lectouras ed agls lectours. Chels pleds rendan attent tgi la situaziun digl rumantsch è, ier scu oz, difficila ma betg sainza speranza. Proxima ediziun Strousch è la nova Revista digl noss Sulom cumpareida, sa metta la redacziun gio alla lavour per la proxima. Igl tema è bagn anc avert, ma la redacziun sa legra da contribuziuns da gioven e vigl via l’adressa dad email info@sulom.ch. Abunamaint, La Revista digl noss Sulom per angal, 25.50 CHF ad onn per 2 ediziuns. Pustaziuns via: administraziun@sulom.ch

Marde passo è nia sviia igl ual «Ava da Tuors» a Barvogn. La raschung: igl ual corra sur ena cascada ainten ena cuppa e svanescha siva sutteran. Ainten differents lis vign l’ava puspe nonavant. Chegl procura actualmaintg per grondas schaladas – per exaimpel an furma da candeilas da glatsch sper la veia cantunala tranter Barvogn e Filisour. Igl ual «Ava da Tuors» a Barvogn svanescha siva digl matg 2021 sutteran e procura per en grond problem: ainten differents lis dalla val anor schloppa l’ava puspe or da spondas e creplas. (la FMR ò rapporto igls 30 da settember 2021) Pertutgeida è er la veia cantunala tranter Filisour e Barvogn: durant la stad anc permanent bletscha èn ossa sa furmadas varsaquantas candeilas da glatsch ve digl crepel sper veia. Igl amprem pass per spindrar la veia da schalantadas e crudadas durant igls proxims meis è ossa succedia – igl ual è nia sviia. En de istoric Igl è sto en de istoric marde passo ainten la Val Tuors. Agl li, noua tg’igl ual corra sur ena cascada ainten ena cuppa e svanescha siva cumplettamaintg sutteran on luvrants da construcziun sviia igl ual. La consequenza: l’ava corra ossa tras en beischel sper la cuppa ve. Ainfer circa en’oura è la cuppa sa svidada veaple. Differenta blocca e crappa èn neidas alla gleisch. «Igl proxim pass saro da sierar igl crepel dalla vart, per tgi la cuppa resta veida. Alloura scumanzainsa a stuppar la rosna cun beton per tgi l’ava corra an futur betg ple ainten chella rosna. Scu tgi faschagn chegl exact, na savainsa oz betg anc deir. Igls geologs ed inschigniers stuaron examinar la situaziun ainten la cuppa», ò detg Luzi C. Schutz, igl mastral da Barvogn Filisour. Schliier igl problem avant la premaveira Igl fenomen digl ual da Tuors tgi svanescha sutteran è ancunaschaint. Gio igl onn 1919 ins ò gia da sviier igl ual per amplaneir la rosna cun beton. «Anfignen ossa sa mossa ena repetiziun analoga digl 1919. Nous mattagn ansasez puspe an urden la maseira da lez taimp», dei Luzi C. Schutz. Igl proxim pass saro d’installar ena platta da beton tgi corva la cuppa uscheia tg’ins po deinstallar puspe igl sviamaint provisoric. «Chellas lavours stuagn nous far igls proxims meis. Schi la neiv liva la premaveira, magna igl ual mengia blera ava pigl sviamaint», accentuescha igl mastral. Aveir pazienztga Anfignen tg’igl sviamaint da marde passo mossa en effect er alla veia cantunala tgi sa catta en pêr kilometers lontan dalla cuppa, saro da spitgier en pêr deis u perfign emdas. Luzi C. Schutz spera pero, tg’igl problem cun las candeilas da glatsch sa schleia alloura. «Nous vagn grondas difficultads cun candeilas da glatsch. Acutalmaintg èn luvrants digl Uffezi da construcziun bassa occupos mintga de cun pitgier giu las candeilas digl crepel e metter sal sen veia.» Igls costs montan passa en mez milliun francs. Pigl mument è igl cumegn patrung da construcziun e porta er igls costs. Igl cumegn dumonda pero actualmaintg igl cantun ed oters profitaders scu per exaimpel la Veiafier retica da sa participar agls costs. Siva igl sviamaint sa mossa ena cuppa amplaneida cun blocca e crappa. Gronds problems alla veia cantunala: luvrants digl Uffezi da construcziun bassa ellimineschan actualmaintg mintga de candeilas da glatsch. Igl ual «Ava da Tuors» avant igl sviamaint: l’ava corra sur ena cascada ainten ena cuppa e svanescha siva cumplettamaintg.

Els èn rars: igls hits da pop e rock surmirans. Sper Saskia Demarmels, Olivia Spinatsch e Benedetto Vigne dattigl strousch en artist surmiran da renom. Ma pertge? Noua sa zoppa igl pendant surmiran da Mattiu Defuns? Gianni Tschenett, Pascal Gamboni, Astrid Alexandre, Mattiu Defuns, Corin Curschellas, Curdin Nicolay…la glista digl Top Pop Rumantsch è daveiras fitg varionta. I sa tracta d’ena seria da tetels musicals, lantscheda dad RTR per promover la musica da pop e rock rumantsch. Ma halt! – Noua èn igls artists surmirans? Bilantscha desillusiunonta Exact 48 tetels da differents interprets sa cattan dantant sen la glista digl Top Pop Rumantsch tgi exista siva digl onn 2005. Igl è betg uscheia tgi RTR vess fatg ena stierta anturn igl in­tschess surmiran: Cun «Dus pass cun me» dad Olivia Spinatsch igl onn 2006 e «Mies cor» da Saskia Demarmels igl onn 2019 sa cattan dus tetels surmirans sen la glista. Digl rest cumpara Benedetto Vigne cun «Trubadur» igl onn 2011 aint igl duet cugl Vallader Paulin Nuotclà. La Sursilvana Corin Curschellas ò perfign canto surmiran igl onn 2006, cun la canzung «Shaana», digl reminent en text da Benedetto Vigne. Alla fegn digls chints dat chegl radond treis tetels surmirans da 48 Top Pop Rumantschs – ena bilantscha desillusiunonta. Ma noua eir pigls tetels surmirans, sch’igls interprets mantgan? Tg’igls interprets surmirans mantgan, tradescha er en tgit sen la pagina d’internet dad R-tunes: igl amprem label per musica contemporana d’artistas ed artists rumantschs. Tranter igls 13 artists inditgias sa catta betg en sulet surmiran. Manfred Zazzi tgi magna igl label accentuescha: «Ia canosch la scena relativamaintg bagn. Sper Benedetto Vigne, Olivia Spinatsch tgi n’è dantant betg ple activa e Saskia Demarmels canoscha nigns Surmirans tgi faschessan musica da pop u rock.» Nous vagn talent musical! La musica instrumentala Salouf Mon Stierva, igl Chor masdo Alvra, igl Chor viril Surses e perfign la gugga Fetters Sursetters – las furmaziuns musicalas cumprovan: igl talent musical è definitivamaintg avant mang, er an Surmeir. È musica da pop damai simplamaintg en gener betg popular? Benedetto Vigne – egn digls sulets, en pionier tgi ò influenzo la musica da rock rumantscha scu pacs oters – manegia: «I dat ena limitaziun culturala an Surses, sch’ins cumpareglia cun la Nagiadegna ni la Surselva. I vagn bagn differents chors – lò vainsa cultura.» Damai mantga forsa er simplamaintg igl muvimaint cultural da rock e pop? En bung potenzial Schi simpel n’ègl alloura tuttegna betg: cun Carmen Cresta ni Naomi Candreia existan dus artistas da pop contemporanas uriundas da Surmeir – ellas cantan pero engles. E perfign Saskia Demarmels ò edia da curt la sia sagonda canzung – per engles. «’Even myself’ è en’amprova scu tgi gartegia cugl engles», ò detg Saskia Demarmels da curt aint igl discurs cun la FMR. «La musica vagn nous aint igl sang», dei Olivia Spinatsch. «Igls noss chors èn categoria 1A ed i dat en grond potenzial. Ia canosch er persungas fitg talentadas tgi vessan plascheir. I mantga alloura forsa igl curaschi da s’annunz­tgier per en Top Pop ni per eir ainten ena band. Chella retignientscha è forsa en po la nossa cultura.» Vagn nous damai mengia paca fidanza da sasez per ans exprimer musicalmaintg sen tribuna – an surmiran? Betg la gronda tribuna I dat bagn l’egn u l’oter impuls per promover la cultura musicala da pop e rock an Surmeir: per exaimpel igl Open Air Beiva ni Hall im Stall an Surses tgi provan da carmalar igls talents or da lour zops e d’animar igls giovens da s’exprimer cun far musica. Retignientschas per zappar sen tribuna canoscha er Benedetto Vigne – igl battacor sen tribuna ò magari impedia la sia carriera musicala: «Ia na sung mai sto en canung sen tribuna e va perchegl er do mengia pacs impuls.» Sumigliant vei chegl er Olivia Spinatsch: «Ia na sung betg chella tgi fò musica per star sen tribuna. Igl è igl cant sez tgi fò or per me l’essenza dalla musica.» Damai sa preschaintan las Surmiranas ed igls Surmirans forsa pi gugent aint igl zuppo e dovran er betg exnom la gronda tribuna. «I dovra magari er ensatgi tgi ò en schinumno ‹break-through› e davainta ena pitga. Al­loura dessigl forsa er en’animaziun per oters», dei Bendetto Vigne. Igls hits da pop ni rock surmirans èn damai rars – chegl mossa er en tgit sen la glista quotididana da musica rumantscha sen RTR: Pascal Gamboni cun «Tschicago», Curdin Nicolay cun «Kindl» – e naturalmaintg Mattiu Defuns cugl sies hit «Ti». Ansasez donn tg’igl sies pendant an Surmeir zoppa igl sies hit surmiran apparentamaintg anc aint igl sies schler. Interprets surmirans èn rars Sch’igl vo per interprets da pop e rock surmirans ins discorra definitivmantg da marcanzeia rara. Chegl cumprova er igl fatg, tgi da 48 Top Pop Rumantsch – ena seria da tetels musicals dad RTR – èn exact 3 tetels interpretos d’artistas ed artists surmirans. Perttge sa zoppan igls rockadours surmirans? Cun chella dumonda è ena redactoura dalla FMR sa fatschantada. On Surmiranas e Surmirans mengia paca musica aint igl sang? U fra­gna igl battacor sen tribuna enqualtgi talent? La FMR dat rasposta. Benedetto Vigne (san.) cun la sia gruppa «el mar treis» – ansemen cun Elmar Deflorin e Thomas Gloor. Cugl tetel «Dus pass cun me» è Olivia Spinatsch stada l’amprema artista surmirana tgi ò preschento en Top Pop Rumantsch. La sia davosa canzung «Even myself» ò Saskia Demarmels da Salouf edia per engles.

Igl cumegn da Barvogn Filisour dumonda chels deis la populaziun pigl dretg, per pudeir installar survigilaziuns da video aint igls locals da rimnar rusment. Uscheia fissigl pussebel d’identifitgier persungas e nomras d’autos an cass da rusment dismess fallo u acts da vandalissem. «Nous vagn problems cun dismessas illegalas tigls noss locals per rimnar rusment», declera Luzi C. Schutz, mastral digl cumegn da Barvogn Filisour. Igl cumegn ò perchegl relaschea aint igl figl uffizial en decret general per installar ena survigilanza da video tigls locals per rimnar rusment. Da survigilar cun video en tal li public po esser delicat, gist an connex cun la protecziun da datas. È chegl ansomma legal? E tge capeta cun las registraziuns? Dumandar pigl dretg A Barvogn Filisour nissan filmadas persungas ed igls nomers da lour autos – tot ansasez datas sensiblas. Igl cumegn elaborescha actualmaintg en nov concept da dismessa, per exaimpel vignan installos mologs a Barvogn ed a Filisour biegia igl cumegn igl grond local «Frevgias» per rimnar rusment. «Nous dumandagn ossa pigl dretg, per tgi pudessans forsa installar las survigilaziuns. Schi chegl saro alloura igl cass tar tot las dismessas, n’è betg anc cler. La survigilaziun duess an mintga cass procurar per en effect starmentont», accentuescha Luzi C. Schutz. Dismessas illegalas Igl davos taimp ò igl cumegn da Barvogn Filisour observo varsaquantas dismessas illegalas, i sa tracta primarmaintg da satgs nunuffizials tgi vignan dismess tuttegna aint igls locals. Igl mastral concretisescha las observaziuns: «Anturn igl local provisoric ‹Frevgias› a Filisour vainsa per exaimpel ena seiv. Regularmaintg, i sa tracta prubabel d’ena singula persunga, schea lò en singul satg da rusment nunuffizial tgi vign patto sur la seiv. Cun ena survigilaziun savessans eleminar da chels cass», dei Luzi C. Schutz. Angal en problem a Filisour? A madem taimp ò igl cumegn da Zernez ainten la Nagiadegna relaschea en decret general per pudeir installar ena survigilanza da video tar en local da rimnar rusment ainten la fracziun da Susch. «Separar chel rusment betg lubia è pigls noss luvrants communals ena gronda lavour ed ans caschunga er costs», ò declero igl mastral da Zernez Emil Müller, anvers la FMR. Er ainten otras fracziuns digl cumegn ins vegia gia aint igl passo da chels problems tg’ins vegia pero savia schliier cun survigilar cun video, dei Emil Müller venavant. Populaziun ò igl dretg da far recurs Igl decret general aint igl figl uffizial ò igl cumegn da Barvogn Filisour relaschea avant treis emdas. Chel decret è part dalla procedura legala ed ansomma premissa per tgi ena instituziun – an chel cass igl cumegn – possa survigilar igl spazi public cun video. Tge tgi vala scu spazi public è reglo ainten la Lescha cantunala davart la protecziun da datas. Chella lescha definescha er tge tgi vegia da capitar cun las datas registradas. Aint igl cass da Barvogn Filisour vignan las registraziuns stidadas automaticamaintg siva da set deis, sch’ellas na vignan betg utilisadas per proceduras penalas. Digl rest èn ellas accessiblas angal per commembers dalla suprastanza e digl Uffezi da biagier ed er angal alloura, sch’igl è nia constatto ena dismessa illegala ni en act da vandalissem. La populaziun ò taimp 30 deis a parteir dalla publicaziun per inoltrar recurs cunter igl decret, vot deir anfignen igls 18 da december 2021. BOX: Valetar pi ot la protecziun dallas datas? «Ia na sung ansomma nign amei dalla survigilaziun da video.» – chegl dei Thomas Casanova, igl incumbenso per la protecziun dallas datas digl cantun Grischun. El è l’instanza da controlla independenta tgi survigilescha tgi la protecziun dallas datas vigna realisada e risguardada. El è er post da consultaziun e d’infurmaziun per persungas privatas e l’administraziun.Tenor Thomas Casanova ègl exagero da survigilar cun video en local per rimnar rusment. El declera pertge: «Ensatgi tgi depona ensatge tg’el na dastgess betg e vign tschiff, survign angal ena multa disciplinara. Las datas tgi vignan registradas, damai igls purtrets dallas persungas ed igls nomers digls autos, èn pero fitg delicats. Per me n’è betg dada la relaziun tranter castiier cun ena multa e proteger datas persunalas cunter maladiever. La protecziun dallas datas stuess neir valetada pi ot e perchegl fissigl da desister alla survigilanza cun video.»Scu incumbenso per la protecziun dallas datas pò Thomas Casanova pero angal cunsiglier. Decisiv è pero chegl tgi stat ainten la lescha: «Tenor la Lescha cantunala davart la protecziun da datas dastga en cumegn montar cameras da video – er per survigilar en local per rimnar rusment», dei Thomas Casanova e precisescha: «Aint igl artetgel 3a, nomer 1, stat numnadamaintg tg’igl spazi public e chel spazi tgi è accessibel agl public possan neir survigilos cun apparats per transmetter e registrar purtrets per identifitgier persungas. Chegl, schi la siertad publica ed igl urden public seian pericilitos e schi chegl seia necessari per proteger edifizis tgi servan ad en scopo public ni alloura per proteger utilisadras ed utilisaders.» (fmr/an) Igl cumegn Barvogn Filisour elaborescha actualmaintg en nov concept da dismessa. Da curt èn nias installos mologs a Barvogn.

Igl asen ò purto Maria a Betlehem. Igl asen è er igl cumpogn tgi stat cugl bov dasper igl parsepen e contaimpla igl bambign. Er ia va en asen tgi gioia ena rolla ainten egna dallas mias istorgias digl taimp da Nadal. Per egna vaia en asen sen dus tgommas a tgesa. El è en asnung e fò asnareias, ergo en asen. Per l’otra ò chel asnung gia angal en sulet giaveisch per Nadal. En pischama, an furma dad asen. Cun capuza, cun ureglias lungas e davos en piz cua. Betg igl mender giaveisch per Nadal, en pischama. Chel duess purtar igl bambign. Cun saveir tg’igl bambign ò savens blera lavour, vaia lia gidar. Va vurdo noua tg’ia pudess pustar en tal pischama dad asens. Bagnspert vaia catto ena pagina d’internet. En pischama an furma dad asen per mianc vantg francs. Va pusto e spitgia cun plascheir tgi chel pachet bandunga la China e vigna a Cunter. Tots dus antschevan cun en C. Chegl è bagn en segn. Ozande ègl incredibel, a Cunter ins po suandar a moda digitala igl process da pacatar igl pischama, ins po vurdar cura tg’igl pischama bandunga la China e cura tg’igl pischama passa igl cunfegn svizzer. E sch’el è alloura eneda puso avant tgesa, dattigl perfign en messadi. Tot correct. Sung turnada a tgesa e va davert la stgaffa da brevs. Nign pachet. Sung eida ainten garascha a tschartger, nign pachet. Sung eida avant la porta sensom, nign pachet. Sung eida alla posta, va musso tg’igl pischama vess tenor las mias infurmaziuns dad esser a cò, els on pero catto navot. Tschartgea cun tot la bunga viglia, pero asens nign tg’ò via. Chel asen è mai nia anfignen tar nous. Persungas pi versadas ainten pustaziuns an China on perfign managea tgi chel asen vegia mai banduno la China, pessimists totals on perfign detg tgi chel asen vegigl mai do. Igl bambign ò gia dad esser spontan e purtar ensatge oter. Pero chel pischama dad asen è returno er igl onn proxim sen la glista da giaveischs. Ena geda, è ni­gna geda. Va pusto anc ­eneda chel asen. Pero chest’eda sunga stada furbra. Va panso, tgi sch’igl amprem pachet seia ia a perder, saro chegl capito angal perchegl tg’è sto aint angal en pischama. Per tg’igl pachet davainta pi grond, vaia gist pusto anc gleischs pigl iert. Ed er cò vaia pudia suandar mintga pass digl mies pachet, ossa en pachet grond. L’ò banduno la fabrica ed ia agl cunfegn dalla China. Tge pomai ossa. Igl pachet è nia tarmess anavos alla fabrica. I vegian fadeias da lascher eir igl pachet sur igl cunfegn, igl cartung seia rot. Sung betg neida agitada. Anc spazi da taimp avonda anfignen Nadal. Pero chel pachet è mai ple nia tarmess vers la Svizra. Anc eneda nign pischama dad asens. Dus amprovas tg’èn eidas dalla glatscha giu. Ia va betg angal lia pustar en asen, ia crei tgi cò ò ensatgi fatg bravamaintg dad asen cun me. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch

Cun la festa d’advent tradiziunala von las activitads digl onn dalla Gruppa cordial Savognin e conturn a fegn. Chest onn è chella scuntrada stada aint igl restorant Arlos ainten en’atmosfera plaschevla ed ampernevla. Ins ò propi gia l’impressiun dad esser fitg bagnnia ed igls hospitants cun lour persunal ans on ratschet cun totta cordialitad. Aint igl sies pled da bavegna ò igl manader dalla gruppa, Joachim Wasescha exprimia igl sies plascheir tgi ena bela raspada ò, malgro las circumstanzas digl taimp, do suatientscha all’invitaziun. An spezial benevainta el las treis secretarias tgi on sustignia el durant chels 20 onns tgi la gruppa exsista. Chegl èn Erika Tschupp scu amprema gidantra, suandada da Monika Zogg e da preschaint fò Bigna Modetta chella lavour. Er quatter commembers/As fundatours/As èn preschaints alla festa. Dus dad ellas on perfign festivo chest onn igls 90 onns. Sessour dat el igl pled ad Erika Tschupp. Ella ans benevainta da sia vart er an nom da sies partenari Hanspeter Jordi, tgi è deplorablamaintg aint igl spital e so betg esser preschaint. La gronda surpresa… …igl giantar è nia sponsoriso gist da chella persunga tgi ò dad esser absenta perveia da malsogna. A Hanspeter Jordi von igls noss miglers giaveischs per ena bunga guariziun ed en stagn paiadia per igl sies grondious regal. Scu tgi Joachim Wasescha ò savia rachintar vegia el fatg cun Hanspeter diversas turas da skis ed er da stad turas an muntogna. El è er en fervent commember dalla gruppa e sa participescha allas occurrenzas, schi la vigliadetna e la sanadad lubeschan. – Siva da tot chellas explicaziuns ans ò igl stupent giantar gusto anc bler migler e la speranza dad aveir Hanspeter puspe tranter nous igl onn proxim è gronda ed Erika igl porta igls noss miglers giaveischs persiva. Er son Niclo ans ò fatg ena viseta ed i vagn stuia constattar tgi er el s’accorscha igl peis dalla vigliadetna. Scu tgi el ò detg vegia el spitgia ena rotscha d’unfants ed ossa stetta el davant ena bela cumpagneia da spir carschias. Pero er per chels ò el gia en pêr bungs pleds. La pertga ò el laschea dalla vart – el pansaro tgi chella nizegia tuttegna navot ple! Carezza e gleisch Scu usito gio da blers onns spetga la cumpagneia sen l’istorgia da Catrina Würtenberg. Ed er chest onn ò chella betg mantgea. Igl motto da chest onn è sto «carezza e gleisch» e chegl pacheto ainten dus istorgiettas. Ena pitschna insla tgi era an prievel da neir unfrenda dall’ava gronda era abitada angal ple dalla carezza e chella ò tschartgea adumbatten ageid tar la retgezza, la luschezza, la tristezza e la furtegna. Pir igl viglet, igl taimp, ò exaudia igl sies giaveisch ed ò spindro l’insla. Las religiuns digls muslims, digls gidias, digls hindus e la religiun cristiana canoschan la gleisch da candeilas. – En pitschen toc tscheira ed en muc feil da mangola sa cattavan propi inutils sen chest mond ed eran tot trests. Cugl muc mangola na davigl nign pullover tgod e cun chel pitschen tochet tscheira nigna gronda candeila per sclarier las notgs stgeiras. Ma els èn tuttegna s’unias tar ena pitschna candeila e tgi so schi els dus on do gleisch agl bambign ainten la sia povra stalletta? Cun en pêr canzungs d’advent e Nadal è la festa eida a fegn e giavischond anc en bel taimp avant las festas, en bel Nadal ed en ventirevel onn nov èn tots ias cuntaints vers tgesa. Son Niclo ò randia puspe eneda viseta alla Gruppa Cordial.

Sumvitg ei buca gest ina destinaziun da turissem da renum naziunal ni schizun internaziunal. Tonaton porscha la vischnaunca enqual attracziun. Ina ei segir la Greina, l’autra la caplutta a S. Benedetg, in’ovra digl architect Peter Zumthor. Ton la Greina sco la caplutta attilan turists cun differents interess en vischnaunca: D’ina vart interessai dalla natira, da l’autra vart dall’architectura. Culs mieds finanzials mudests che stattan a disposiziun ha Sumvitg Turissem sviluppau ils davos onns ina bufatga activitad. Cun sustegn da pliras varts – denter auter era dalla vischnaunca – ei vegniu investau denter auter ellas plazzas da termagliar. Ina da quellas, numnadamein quella ad Igniu, duei vegnir cumpletada ussa cun ina nova purschida. Per bike e reiver La fin d’uost da quest onn ha la radunonza generala da Sumvitg Turissem presentau ideas per dus interessants projects che duein vegnir realisai igl onn vegnent. Ad Igniu denter Rabius e Surrein sesanfla ina dallas duas plazzas da giug dalla vischnaunca da Sumvitg e leu duein ulteriurs elements enrihir la purschida. D’ina vart ei quei in minitrail da bike cun pliras rutas e differents obstachels cun ina lunghezia da rodund 700 meters. Sco quei ch’il president da Sumvitg Turissem, Andy Monn di, ei quel adattaus ton per affons sco per avanzai ed ambiziunai, famiglias, giuvenils e carschi. Da l’autra vart duei ina preit da crap che sesanfla ella vischinonza dalla plazza da giug vegnir nezegiada sco preit da reiver. Ella ei adattada per differents nivels da grevezia. «Quellas duas attracziuns augmentan la purschida existenta per indigengs e hosps da vacanzas. Ellas prendan risguard dil trend da bike actual e dil giavisch dalla glieud per activitads ella natira», puntuescha Andy Monn. Alla tscherca da daners Per saver cuvierer ils cuosts da rodund 100 000 francs da quels dus projects ei Sumvitg Turissem ussa alla tscherca da daners. Sco quei che l’organisaziun scriva en ina circulara surprendan la vischnaunca da Sumvitg, il cantun Grischun e Sumvitg Turissem ina part dils cuosts. Andy Monn spera ch’ei reusseschi da recaltgar ils mieds finanzials el decuors dils proxims meins per aschia saver entscheiver cullas lavurs da baghegiar la primavera. Parallelmein sper l’acziun da rimnar daners lavuran ils responsabels pils dus projects era vid ils detagls, sco la basa legala, per saver realisar las duas attracziuns. Bike-trail e preit da reiver ad Igniu Sumvitg Turissem vul realisar in niev minitrail da bike sco era ina preit da reiver ad Igniu. Leu denter Rabius e Sumvitg sper la plazza da ballapei sesanfla gia ina plazza da termagliar. Cun quella purschida nova less l’organisaziun dil turissem plidentar ton indigens sco hosps da vacanzas. Ils dus projects ensemen ein calculai cun cuosts da rodund 100 000 francs. Per saver finanziar quell’investiziun ei Sumvitg Turissem ussa alla tscherca da donaturs e sponsurs. Ina part dalla finanziaziun ei gia segirada entras contribuziuns dalla vischnaunca e dil cantun. La finamira ei da saver ereger il minitrail da bike e la preit da reiver ad Igniu primavera proxima. (fmr/hh) Carta culla purschida previda ad Igniu denter Rabius e Surrein.

Donnas tgi èn an relaziuns cun impressaris surpeglian savens lavours administrativas aint igl affar, schibagn tg’ellas èn sperasve er anc casarinas e mammas. En curs dall’Uniun grischuna d’artisanadi e mastregn porscha ena furmaziun supplementara – per la donna da fatschenta. La FMR ò discurria cun Sabina Wolf tgi è responsabla pigl curs, davart donnas tgi surpeglian savens pensums ple tgi cumplagns. Ellas ageschan e magnan, stattan pero davosnoda digls affars. Malgro tg’ellas n’èn savens betg digl fatg surpeglian donnas tgi èn an relaziun cun impressaris pensums administrativs da tot gener: correspondenza, communicaziun, fatgs digl personal ni contabilitad. Pero betg angal glez, schi ellas èn a madem taimp anc casarinas e mammas resultescha en pensum da lavour da 150%. L’Uniun grischuna d’artisanadi e mastregn porscha specialmaintg a chellas donnas ena scolaziun – professiunala scu er mentala. Metter prioritads Igl curs per la donna da fatschenta porscha a moda simpla la basa per pudeir far las lavours administrativas ainten en’interpresa da grondezza masanga. Igl curs cozza radond en mez onn ed ò li mintgamai en mez de l’emda. All’antschatta digl curs ò li en seminari da dus deis, el duess dar la pussebladad per en amprem barat tranter las participantas. Pigl seminari d’introducziun da chest onn èn 19 donnas digl antier Grischun s’inscuntradas la fegn otgover a Lai aint igl hotel Schweizerhof. Sabina Wolf è responsabla per igl curs tgi exista gio siva da 25 onns. L’introducziun tematisescha tranter oter la fidanza da sasez e las atgnas fermezzas. «Bleras donnas na son betg noua metter prioritads ed on igl sentimaint da stueir surpiglier tot las lavours aint igl affar. Savens na son ellas er betg scu communitgier cun lour partenaris davart tgossas tgi pertotgan igl affar», dei Sabina Wolf. Situaziuns individualas Ainfer la gruppa sa mossan dantant grondas differenzas scu tgi las donnas tractan las atgnas deblezzas. «Nous vagn donnas fitg reservadas ed otras èn pi avertas e von per ageid, sch’ellas èn surdumandadas», dei Sabina Wolf. Varsaquantas donnas èn scoladas an oters camps e sa participeschan tuttegna agl affar digl partenari. «Nous vagn pero er donnas, tgi èn sezzas possessouras d’en affar. An general visitan las donnas igl curs cun gronda motivaziun per sa scolar e neir pi sieiras segls camps adminstrativ», dei Sabina Wolf. 75% digl tigneirtgesa Dacurt ò la sociologa Franziska Schutzbach detg ainten en’intervista cun SRF, tgi donnas surpeglian radond 75% dalla lavour an famiglia e digl tigneirtgesa, a madem taimp lavouran ellas pi e pi per gudogn. Er Sabina Wolf observescha en tal svilup. «Chegl n’è pero betg angal en fenomen tar donnas tgi lavouran aint igls affars da famiglia mabagn an general», accentuescha ella. «Chellas donnas tgi visitan igl noss curs sa veian pero betg scu unfrendas mabagn fon ellas chegl da libra viglia ed èn prontas da gidar or e discarger lour omens», dei Sabina Wolf. «Ins n’è betg suletta» En punct central durant igl seminari digl curs è igl barat tranter las participantas: tadlar, rachintar, dar tips e profitar dallas experientschas dallas otras participantas e saveir profitar dalla ancunaschientschas practicas digls referents. «Tranteraint dovrigl angal en pitschen input. Igl fò simplamaintg bagn da vaseir, tg’ins n’è betg suletta ainten ena tala situaziun», dei Sabina Wolf. Igl curs è dumando e vign per regla mano tras mintg’onn. Dantant sa dumonda Sabina Wolf, sch’igl fiss betg da darveir igl curs per tot igls genders. «Ia crei tgi las plessas donnas d’ozande èn scoladas migler tgi anc avant 25 onns cura tg’ins ò iniziia igl curs. Ultra da chegl vainsa er singulas dumondas dad omens tgi sa participessan gugent ad en tal curs», manegia Sabina Wolf. «Igl mies om ò en affar da transports e danov vainsa en bed & breakfast, aint igl qual nous faschagn tot sez. Cun aveir amprandia fisioterapeuta vaia nign’ideia da biro e sieranzas. Digl curs spetga tg’el porscha la saveida da basa. Igl pi impurtant è per me pero igl barat tranter las donnas.» «Ia surpegl differentas lavours da biro aint igl noss affar cun 18 luvrants. Igl curs ranfrestga las ancunaschientschas digl amprendissadi scu commerzianta e mossa, tge tg’è sa mido sur igls onns. Ultra da chegl pussibilitescha igl curs en barat cun referents ed otras donnas tgi dereivan mademamaintg dalla practica.» «Siva da 20 onns managn igl mies om ed ia ena scrinareira ed ena pitschna buteia da mobiglia cun 13 collaborautours. Ia sung responsabla per l’antiera administraziun e correspondenza. Aint igl frataimp surpeglia perfign discurs cun cliaints. Ia na sung betg digl fatg cun aveir fatg ena scolaziun pedagogica. Ossa vaia finalmaintg peda per far igl curs tg’am porscha la basa per las mias lavour aint igl affar.» Martina Brazerol-Bossi (45) da Farrera, affar per installaziuns, maridada e mamma da dus unfants (12 e 16) «Ia surpegl differentas lavours da biro aint igl noss affar cun 18 luvrants. Igl curs ranfrestga las ancunaschientschas digl amprendissadi scu commerzianta e mossa, tge tg’è sa mido sur igls onns. Ultra da chegl pussibilitescha igl curs en barat cun referents ed otras donnas tgi dereivan mademamaintg dalla practica.» Graziella Luzio (42) da Savognin, possessoura d’en b&b, maridada «Igl mies om ò en affar da transports e danov vainsa en bed & breakfast, aint igl qual nous faschagn tot sez. Cun aveir amprandia fisioterapeuta vaia nign’ideia da biro e sieranzas. Digl curs spetga tg’el porscha la saveida da basa. Igl pi impurtant è per me pero igl barat tranter las donnas.» Las 19 participantas durant lour seminari d’introducziun a Lai. Erica Müller (48) da Martina, scrinareia, maridada e mamma da dus unfants (15 e 17) «Siva da 20 onns managn igl mies om ed ia ena scrinareira ed ena pitschna buteia da mobiglia cun 13 collaborautours. Ia sung responsabla per l’antiera administraziun e correspondenza. Aint igl frataimp surpeglia perfign discurs cun cliaints. Ia na sung betg digl fatg cun aveir fatg ena scolaziun pedagogica. Ossa vaia finalmaintg peda per far igl curs tg’am porscha la basa per las mias lavour aint igl affar.»

Igl «Zauberwald» a Lai è anavos: Siva en onn pôssa è venderde passo stada l’avertura digl otgavel gôt magic agl our da Planeiras. Radond 20 deis cumpara igl gôt an en nov vistgia: 15 installaziuns da gleisch, 20 acts musicals e differents stands da fiera procuran per en evenimaint per tot igls senns. Igl è la otgavla ediziun digl «Zauberwald» tgi ò avert las portas venderde passo. Graztga a differentas installaziuns da gleisch sa meida igl gôt agl our da Planeiras an en li magic. La cuntrada navantada porscha ena culissa particulara e la cumbinaziun da nateira ed art procuran per en sentimaint magic cun spassager tras igl «Eichhörnliwald». 15 illuminaziuns L’art illuminada digls 15 artists anveida da far en gir tras igl gôt e da sa lascher fascinar ed inspirar. Las installaziuns laschan chest onn betg angal sclareir igl gôt, mabagn er la speranza tar mintga singul visitader e visitadra. Igl onn passo ò la pandemia impedia da segnar la magia singulara aint igl «Eichhörnliwald» a Lai. Persiva è igl gôt nia illumino cun varsaquantas culas alvas – chegl sot igl motto «segn da speranza» (Sign of HOPE). Exact chellas culas èn ossa neidas recicladas e sa preschaintan chest onn scu tarment pignoul da Nadal tgi consista da 105 culas alvas. Mademamaintg splendurescha anmez igl gôt ena gligna surdimensiunala tgi dat bunamaintg igl sentimaint da sa cattar davant igl original. Cun la gligna procuran quatter artistas ed artists da Coira, numnos «Nominal», per en sentimaint da constanza e calmezza. Art indigina Tranter differents artists da renom interna­ziunals porscha igl gôt magic er enqualtgi art indigen. Agl our digl gôt cumparan flours da granulat an oransch, cotschen e mellen. Sot la reschia digls dus scolasts Lukas Moos e Patrick Nyfeler da Lai on la tschintgavla classa e scolaras e scolars digl scalem superiour construia radond 300 flours. Davostiers accumpognan las vouschs or digl otpledader dallas giovnas artistas ed artists l’installaziun. Els rachintan davart lour speranza e motivaziun aint igl mintgade. Lorena Paterlini da Lai preschainta cun la sia illuminaziun ena sagonda installaziun indigena. Cun differents maletgs tgi vignan projectos agl our digl gôt fò ella attent sen gleisch artifiziala. Scu per exaimpel la tgamola tgi perda l’orientaziun, sch’ella vign pi manevla a peirs electrics. L’installaziun anveida da star salda en mument e contemplar igls maletgs davart l’illuminaziun artifiziala aint igl mintgade. Art illuminada, musicala e culinaric Igl gir fetta alloura tigls differents stands da fiera tgi porschan enqualtgi magliaretsch. Dasperas porscha igl gôt magic mintga seira en program da musica fitg variont. Sen la tribuna illuminada tranter igls varsaquants stands da fiera ò Luca Hänni do igl amprem concert venderde aint igl gôt magic digl onn 2021. Cun excepziun digls 24 da december è igl «Zauberwald» avert anfignen igls 30 da december e chegl mintga de dallas 16.30 anfignen las 23.00. Davos la gligna da Lai L’istorgia digl «Zauberwald» a Lai ò antschet igl onn 2013. Igl festival aint igl gôt agl our da Planeiras unescha art, musica e bagnstar culinaric. Per la otgavla geda anveida chest onn igl gôt durant 20 deis da far en gir tras la cuntrada navantada. 15 artistas ed artists internaziunals preschaintan lour installaziuns da gleisch. Dantant dattigl er enqualtgi artista ed artist indigen tgi preschaintan ovras. Tranter oter on scolaras e scolars dalla scola da Lai construia radond 300 flours tgi splendureschan ossa an cotschen, mellen ed oransch aint igl «Zauberwald». La FMR ò visito igl festival e fatg en gir magic. L’artista indigena Lorena Paterlini projectescha differents maletgs davart gleisch artiffiziala. 105 culas recicladas preschaintan en pignoul da Nadal. Las plantas fon segns cun differents îgls ed observeschan las visitidadras ed igls visitaders digl gôt magic. Siva en onn pôssa cumpara igl gôt agl our da Lai puspe an en vistgia magic. Radond 300 flours da granulat preschaintan scolaras e scolars dalla scola da Lai. Ena gligna surdimensionala splendurescha anmez igl gôt magic.

El è anavos – igl Irontrail. La cursa da trail cumpara dantant an en nov vistgia: Scu cursa autonoma, ainten ena nova regiun pero cun pi pacs kilometers tgi usito. Dus differentas cursas da 44 e 14 km pon neir absolvadas igls 6 d’avost 2022 exclusivamaintg tras la Val Surses. Igl Irontrail – el unescha tot las sfeidas d’ena cursa da trail ainten en territori alpin: Lungas distanzas, grondas differenzas d’otezza, anetgas midadas da l’ora ed alla fegn finala cun 201 km igl pi lung e pretensious ultramaraton dallas Alps. Tgi tgi sa participescha ad ena tala cursa para propa d’esser en po da fier. Realiso per l’amprema geda igl onn 2012 è la cursa neida realisada igls amprems onns anc scu cursa autonoma cun start e partenza a Tavo. Igls onns 2015 anfignen 2018 era igl Irontrail ena cursa da trail integrada ainten la cursa Swissalpine a Tavo. Ossa è igl ultramaraton puspe anavaos scu cursa autonoma, cun la Val Surses pero ainten ena nova regiun – dantant cun pi pacs kilometers tgi usito. Regiun excellenta Igl Irontrail tgi ò li igls 6 d’avost 2022 porscha dus cursas: La cursa lunga da 44 km scumainza a Beiva ed ò igl final a Savognin. La cursa da 14 km ò la partenza ed igl final a Savognin. «Igls onns 2012 anfignen 2015 passavan las curriedras ed igls currieders gio tras Surses. La regiun è sa preschentada scu fitg hospitevla ed organisada uscheia tg’igl è ossa sa sviluppada chella collaboraziun», dei Andrea Tuffli, tgi è egn digls organisatours digl Irontrail. Pinavant porscha igl Parc Ela tenor Andrea Tuffli tratgs fitg attractivs e varios: «Pi manevel ins so betg esser alla nateira.» Disturbis da selvaschigna Ma ègl giustifitgia da numnar ena cursa «Irontrail», sch’ella è strousch dus kilometers pi lunga tgi en maraton classic? Noua resta igl caracter dad «iron», da fier? Sa tgapescha, tgi dat differents actours cun differents interess: Per l’egna igls organisatours e la regiun sezza tgi porschan en’occurrenza extraordinaria ed augmentescha uscheia la valeta dalla regiun Surses. Da l’oter mang è ena tala cursa er en disturbi per la nateira. «Ansasez erigl previa ena cursa da 161 km quasi scu disciplina roiala e cugl caracter tipic dad ‹iron›. Dantant èn las obligaziuns pertutgont igl disturbi dalla selvaschigna schi strantgas tgi vagn gia da dismetter chella ideia», dei Andrea Tuffli. Cun tants kilometers corran las participantas ed igls participants er sur notg. «Tscherts tratgs èn scumandos da passar durant la notg. Igl fiss sto previa da correr sur igl Pass da Set a Juf ed anavos a Tga an Val Faller. Chegl dat simplamaintg mengia blers disturbis e na porta nigna lubientscha», dei Andrea Tuffli. Persiva è previa ena cursa dad 82 km a parteir digl onn 2023. «Chegl saro alloura er la disciplina roiala», manegia Andrea Tuffli. Quantas persungas tg’èn gio annunztgeidas pigl amprem Irontrail an Surses na leva Andrea Tuffli betg tradeir: «Chella cefra n’è betg anc signifitganta, dantant chintainsa cun 200 anfignen 300 participantas e participants.» La cursa da 44 km passa tranter oter er tras la Val Faller sur la Fuorcla Curtegns anturn igl Piz Forbesch.

Sonda passada ò gia li a Savognin ainten sala Grava la partenza d’anviern tg’è neida moderada da Steffi Buchli. A madem mument on differents expositours vandia lour products alla fiera da Nadal sen la Plazza Grava. La magnafatschenta digl turissem Savognin Bivio Albula AG, Tanja Amacher, ò pudia beneventar en grond public an Sala Grava. Surtot ena massa sagond-indigens e giasts on catto la veia alla seira d’infurmaziun. «Siva da chegl tgi vagn betg savia manar tras igl onn passo an chella moda e maniera la partenza ègl ossa propa en bel mument per me da puspe pudeir baitar davant tanta gliout», dei Tanja Amacher. Steffi Buchli, anterioura moderatoura tar SRF e schefa da sport digl Blick, vign siva da blers onns an vacanzas an Surses. Ella ò mano igl public tras la seira. «Schi manevel ad en oter mond» Igl Turissem ò fatg reclama chesta stad cugl motto «Schi manevel ad en oter mond» e chegl cun grond success. La pagina d’internet ò catto ena massa interessents e bler traffic. L’attractivitad dallas singulas purscheidas è stada ota. Sur 10 000 clics èn nias fatgs e chegl tranter oter pigls favorits Alp Flex e l’ustareia Berghus a Radons. Swiss Irontrail l’amprem’eda an Surses Malgro la situaziun dalla pandemia èn planisadas differentas occurrenzas er per chest anviern e pigl onn proxim. Chegl èn tranter oter la festa da Nadal a La Nars tgi ò li igls 26. da december 2021, en musical per unfants igls 20. da favrer 2022 e la festa d’unfants a La Nars igls 27.da favrer 2022. Ved premaveira è puspe planiso igl Proffix Swiss Bike Cup e da stad igl Swiss Irontrail tgi ò li per l’amprem’eda an Surses. Chegl angal en pêr dallas occurrenzas planisadas. Project pi grond a La Nars Linda Netzer, manadra digl svilup regiunal, ò oriento igl public davart igl project a La Nars, igl areal noua tg’igls runals d’unfants sa cattan. Planiso fissan treis novas plazzas da tennis noua tgi pò neir fatg glatsch artifizial d’anviern. Venavant fiss planiso da strer giu l‘ustareia e biagier en cumplet nov bietg. Per saveir preparar bagn igl areal da skis pigls unfants e la loipa da cursa lunga vess da neir investo ainten en nov navantader. Igls costs pigl antier project fissan radond 4 milliuns francs. Igl pievel da Surses decida l’oter onn alla urna davart chest project. Giuador segls skis Er schi la partenza d’anviern ò pir gia li ossa, las pistas èn gio davertas la fegn d’emda siva digls 4 da december e chegl cun stupentas cundiziuns da neiv. A parteir digls 18 da december è igl menaschi alloura davert mintga de. Er la veia da stadal è gio preparada. La concurrenza d’intgantar las pistas da Savognin e Beiva per en antier de ò gia en fitg grond e positiv resun tar oters territoris da skis scu er ainten las medias. Chest venderde è la pista daverta pigl victour dalla concurrenza- en victour anc betg ancunaschaint. Steilas e candeilas an differentas variaziuns. Decoraziun da Nadal fatga or da lenn vigl para d’esser ena purscheida attractiva. Punsch e vegn buglia cunter las temperaturas freidas da sonda passada. Tanja Amacher (dretg) surdat a Steffi Buchli en regal scu angraztg per la moderaziun tras la seira. Christian Widmer antaglia en pignoul da Nadal or d’en bloc da glatsch. Fotos Tanja Jäger

An pacs meis ò igl hotel Piz Mitgel survagnia en l’intern en nov vistgia. An ena sagonda fasa suonda da premaveria la sanaziun externa digl bietg da passa 150 onns. La fegn d’emda è stada la reavertura digl hotel da tradiziun a Savognin. Dus deis ò cuzzo la festa dalla reavertura digl hotel Piz Mitgel. Igl hotel Piz Mitgel a Savognin è egn da chels hotels an Surses cun ena fitg gronda tradiziun. Tar chels totgan er igl hotel Post a Beiva, igl hotel Liun agls Mulegns, igl hotel Pianta a Savognin ed er igl hotel Post a Cunter. Tots chels hotels totgan tigl maletg dalla vischnanca e tots chels hotels èn da valour nunpaebla. Scu er oters hotels ainten la regiun ò er igl hotel Piz Mitgel gia fitg bungs taimps e taimps pi maiers. Igl bietg tgi datescha digl 1868 ò an sia istorgia da 15 decennis mido plessas gedas possessour e direcziun. Hotelier cun corp ed olma Siva digl 1961 è igl hotel Piz Mitgel sto an possess dalla famiglia Waldegg. Igls davos passa 40 onns on Sepp e Regina Waldegg mano cun gronda passiun, bler cor e cun plascheir chella tgesa da tradiziun. Cun aveir gia igl avregl 2021 la caschung da vender igl hotel alla Funda­ziun Piz Mitgel Val Surses è igl pêr ia ainten la pensiun miritada. Chegl cun pudeir sa regurdar a bels e pi pac bels taimps scu hospitants dad egn da chels hotels istorics digl Surmeir. Cunzont Sepp Waldegg è sto cun corp ed olma hotelier e pigls sies giasts ò el adamplia mintga singul giaveisch tenor las pussebladads pusseblas. An chels passa 40 onns scu hospitant èn igls numerous giasts stabels davantos ameis da Sepp e Regina Waldegg, ameis digl hotel ed er da Savognin. Igl nov pêr hospitant Michael e Marlies Gehring dastga sa legrar da surpiglier digls hospitants partents ena tgesa cun ena ro­tscha giasts fidevels. Mintga tgombra è individuala Per la sanaziun digl hotel Piz Mitgel investescha la fundaziun radond tschintg milliuns francs. 3,1 milliuns francs èn nias mess anfignen ossa a disposiziun da donatours, benefactours ed ameis digl hotel Piz Mitgel. Luzi Thomann, igl president dalla Fundaziun Piz Mitgel Val Surses è da bunga speranza da neir antras donaziuns e sustigns er anc tigls 1,9 milliuns francs tgi mantgan anc per sanar igl hotel cumplettamaintg. Menziuno seia alloura er tg’igl cumegn da Surses ò sustignia la sanaziun cun ena somma da 250 000 francs, scu tenor lescha, schi sa tracta per mantigneir u sanar en hotel existent u er nov (5% dalla somma d’investiziun). Cun antschever cun la sanaziun vegia sa musso tgi da far angal ena sanaziun parziala seia digl tottafatg la veia fallada, ò detg Luzi Thomann. Perchegl ins vegia fatg tot las 29 tgombras doblas da nov. Mintga tgombra è individuala, da grond spazi ed andrizzada cun bler gost, cun bler cor e mobiglia istorica. Cun aveir Eveline Saupper, tgi fò er part alla fundaziun ed è stada la manadra da construcziun, ena bunga relaziun tigl hotel «Bürgenstock», tgi sa catta ainten la Svizra Centrala, è sto pussebel da surpiglier da chella tgesa nobla l’egn u l’oter mobel, tg’è scu fatg pigl hotel Piz Mitgel, cun la sia lunga istorgia. Ena bela somma è neida investida per la nova cuschi­gna, tg’è ossa ena cuschigna fitg moderna ed adequata. Ansomma ò igl intern digl bietg re­tschet ena sanaziun pi fegna, chegl tgi vala er pigls locals da gastronomia. Venavant igl «cor» digl hotel è la sala, en local an stil floral ed en li cun en’ambianza tgoda ed ampernevla. Da nov dattigl aint igl hotel Piz Mitgel er ena schinumnada «Smokerlounge» cun en bel sortimaint da cigaras. 20 ampluias Cun Michael e Marlies Gehring ò la fundaziun catto en pêr tgi magna igl hotel Piz Mitgel an lour senn. Igls novs hospitants on gio mano fitg bungas adressas e sa legran ossa da dar alla tgesa digl Piz Mitgel nova veta. Sainza igl ageid digls 20 ampluias seia chegl pero betg pussebel. Igls collaboratours e las collaboratouras seian igl capital da mintga travagl, ò accentuo igl hotelier. El è er cuntaint tgi anteriours ampluias digl hotel Piz Mitgel e da Sepp e Regina Waldegg èn restos fidevels alla tgesa. En fatg plaschevel seia er tgi anteriours ampluias digl hotel Alpina a Tschiertschen, igl menaschi tgi Michael e Marlies Gehring on mano avant tgi neir a Savognin, èn stos fidevels e lavouran ossa aint igl hotel Piz Mitgel. Chel è ossa en veir bischu ed ena gronda anritgeida betg angal per Savognin, mabagn per l’antiera regiun. En bischu è betg angal igl hotel, na er igl schler da vegn è fitg singular cun 130 sorts vegns. Blers gratulants e gratulantas La reavertura digl hotel Piz Mitgel è neida festivada cun blers giasts dagliunsch e damanevel. Stos preschaints èn er blers donatours ed er Bruno Weber ed Otto Gerber, els tgi appartignan alla Funda­ziun Piz Mitgel Val Surses. Bruno Weber è igl partenari d’Eveline Saupper, ed Otto Berger el è igl anteriour patrung e possessour digl hotel «Krone» a Lenzburg, egna dallas miglras adressas aint igl cantun Argovia. Fatg en viva sen la sanaziun reuscheida digl hotel Piz Mitgel on er blers represchentants e represchentantas dalla politica, digl turissem, dalla gastronomia e dall’economia. Tanja Amacher, la directoura turistica dalla Val Surses è sa mussada ventirevla tgi Savognin vegia ossa cun la sanaziun digl hotel Piz Mi­tgel ainten la purscheida ena tgesa cun en agen scharm. Er Christoph Passecker, igl directour administrativ da Savognin Pendicularas SA è sa drizzo agls novs hospitants figl hotel Piz Mitgel ed allas persungas tg’appartignan alla fundaziun. Romano Plaz ed igl sies fegl Peder Plaz on do en tgit ainten l’istorgia da 150 onns digl hotel. An bung treis meis cumpara igl codesch cun l’istorgia digl hotel Piz Mitgel. Per la redacziun da chel segnan Peder Plaz e Sepp Waldegg. Igl hotel Piz Mitgel ò survagnia an l’intern en nov vistgia. Egna dallas tgombras renovadas e sanadas. Igls novs hospitants digl hotel Piz Mitgel e las persungas tgi fon part agl cunsegl da funaziun. (da san.) Luzi Thomann, Eveline Saupper, Bruno Weber, Marlies Gehring e Michael Gehring. Sen la foto mantga Otto Gerber digl cunsegl da fundaziun. Or dalla Grotta e davanto igl local La Posta.

Manzignas, preteisas e ramproschas anvers la suprastanza e la calostra perveia dalla disdetga digl plevant, ser Clau Martin Bieler. Igl facit dalla radunanza fitg emoziunala da gievgia seira digl cumegn-baselgia catolic da Vaz: en eclat cumplet cun aveir gia da romper giu la radunanza siva treis ouras. La basa da partenza tg’ò caschuno gievgia passada per immens bler material da discussiun è la disdetga digl plevant ser Clau Martin Bieler. El bandunga Vaz alla fegn da chest meis, siva d’esser sto 9 onns responsabel per la pastoraziun a Vaz. Ena part digls parochians on catto bagnspert igls culpants siva dalla disdetga uffiziala digl plevant. La suprastanza cugl president ad interim Gian-Carlo Bläsi vegia betg tschartgea igl dialog cun ser Clau Martin Bieler ed er betg fatg igl pussebel per tg’el stess venavant plevant a Vaz. Ultra da chegl vegia la calostra da Lai, Angela Gigliotti procuro per intrigas, ambrogls e cunzont per malapasch tranter collaboratours e collaboratouras dalla pleiv inclus igls parochians. Ad ella seia d’attribueir igl pi bler tg’igl prer peglia cumgea da Vaz. Ena veira confusiun Antschet ò igl drama gio igl mars 2021 cun sa retrer Leo Sigron, igl mastral digl cumegn-baselgia Vaz an en colp. Gia da surpiglier chel uffezi ad interim ò alloura Gian-Carlo Bläsi tg’era vicepresident. El cunascheva bagn la situaziun intensiva tranter la pleiv, igls parochians, igls collaboratours e las collaboratouras, ser Clau Martin Bieler e la suprastanza digl cumegn-baselgia. Igl plevant partent vala scu pitost conservativ, en fatg tgi plascheva naturalmaintg betg a tot igls parochians. Oters persiva on stimo, respecto ed angal ludo la lavour da ser Clau Martin Bieler. Cunzont chellas persungas èn neidas a pled dalla radunanza digl cumegn-baselgia. Ellas èn er stadas chellas tg’on drizzo ple u manc angal schlet pleds anvers la suprastanza digl cumegn-baselgia. Gian-Carlo Bläsi ò detg tgi chel baitem, las numerousas manzignas, las bleras preteisas ed an spezial las intrigas noschas vegian caschuno per tot chella confusiun e per chel diavlarem. El ò er musso agls 30 preschaints dalla radunanza igls treis ordinatours plagns, cun la correspondenza perveia digls ambrogls ainten la pleiv. El seia adegna sto real, objectiv e tar la tgossa, ò punctuo igl vicepresident digl cumegn-baselgia Vaz. An preschientscha d’en giurist Adegna puspe ò Gian-Carlo Bläsi gia da supplitgier per daple disciplina durant la radunanza. Menziuno seia tgi chella ò gia li ainten la baselgia da Valbella e chegl an preschientscha digl giurist Benno Burtscher. Schinavant tg’era basigns è er el nia a pled, er per calmar en po las emoziuns. Gian-Carlo Bläsi ò detg ples gedas tgi igl muteiv pertge tgi ser Clau Martin Bieler vegia inoltro la disdetga seia betg ancunaschaint. Realitad seia tgi la suprastanza vegia tschartgea adegna puspe igl dialog cun el, dantant sainza success. Or digl mez dalla radunanza è nia detg tgi ainten la brev da disdetga vegia el bagn argumento pertge tg’el bandunga la pleiv. Chegl è pero betg igl cass ed è er betg necessari tar ena visada dalla plazza. Ins vess gia da relascher gio dadei la calostra Angela Gigliotti, ella seia igl diavel an persunga, è nia detg. Anfignen tar la tractanda seis da diesch, tgi cumpigliva las elecziuns dallas persungas per la suprastanza (perioda 2022-2024) ins è nia, pi anavant dantant betg. Benno Burtscher ò cunsiglia da romper giu la radunanza siva da treis ouras e da fixar en termin per ena radunanza extraordinara cun la tractanda principala: elecziuns. Da deir è tgi adegna puspe è nia pretendia tgi Gian-Carlo Bläsi sa reteira dalla suprastanza e tgi seia da ramplazzar el cun en’otra persunga. Cun tge persunga è dantant betg nia alla gleisch tar la radunanza plagn tensiuns. Igl president ad interim ò er detg adegna puspe tgi seia betg schi correct da far ramproschas a persungas tgi seian betg preschaintas, scu ser Clau Martin Bieler ed er la calostra Angela Gigliotti. Sanaziun digl clutger dalla baselgia da Zorten En tema è er sto la sanaziun digl clutger dalla baselgia da Zorten. Igl cumegn-politic da Vaz paia per chella sanaziun angal 51 000 francs e betg l’antiera somma dalla sanaziun. Per la sanaziun digl clutger dalla baselgia a Lai vegia igl cumegn da Vaz surpiglia digl tottafatg igls costs da sanaziun e chegl seia betg an urden. Benno Burtscher ò detg tgi seia fixo ainten nigna lescha tgi en cumegn-politic vegia da surpiglier igls costs dalla sanaziun digl clutger-baselgia. Chegl seia pitost ena practica tgi vigna fatga. Er an chella tgossa ò Gian-Carlo Bläsi retschet angal critica. El seia commember digl cunsegl communal da Vaz e gio lò vess el gia d’intervigneir e pretender tg’igl cumegn da Vaz surpeglia igls costs totals per sanar igl clutger dalla baselgia da Zorten. Manzignas, preteisas e ramproschas Causa dalla disdetga digl plevant da Vaz, ser Clau Martin Bieler è la radunanza digl cumegn-baselgia catolic dalla gievgia passada stada fitg emoziunala. Siva d’esser sto 9 onns responsabel per la pastoraziun a Vaz bandunga igl plevant igl cumegn. Ena part digls parochians ò catto bagnspert igls culpants per la disdetga: La suprastanza na vegia betg tschartgea igl dialog cugl plevant e la calostra da Lai, Angela Gigliotti vegia procuro per intrigas, ambrogls e cunzont per malapasch tranter collaboratouras e collaboratours dalla pleiv. Siva treis ouras ins ò gia da romper giu la radunanza. Igl mument sclera nign suglegl sur la pleiv da Vaz cun las dus baselgias da Lai.

Igls proxims onns stat l’arena da biatlon Roland a Lantsch aint igl center da ples occurrenzas internaziunalas. Tranter oter on li igls campiunadis europeans da biatlon e l’amprema cursa da biatlon dalla coppa mundiala. La culminaziun èn alloura igls campiunadis mundials da biatlon igl 2025. Igl center da biatlon cun l’arena Roland e la Tgesa Nordica a Lantsch ins canoscha aint igl frataimp aint igl cres da biatlon. L’arena totga tar egna dallas pi belas arenas da biatlon tgi dat an Europa. Siva digl 2013 on er gia li all’arena adegna puspe cursas da biatlon pi pitschnas e pi grondas. Cursas da biatlon dalla coppa «IBU» on gio gia li ed igl schaner 2020 schizont igls campiunadis mundials da biatlon digls juniors. En event tg’ò attratg en grond public e tg’è er sto decisiv tgi la «IBU», l’Uniun internaziunala da biatlon, ò surdo a Lantsch ed a Lai l’organisaziun digls campiunadis mundials da biatlon 2025. Tgi igl antier Grischun central vign a profitar dallas occurrenzas internaziunalas da biatlon tg’on li igls proxims onns a Lantsch, è realitad. Per la regiun da vacanzas da Lai è strousch pussebel da porscher cutier agl antier tross da biatlon, ad atlets ed atletas, agls trenaders ed assistents ed agls numerous fans. Biatlon totga oz tar egn digls sports igls pi populars cunzont an Germania ed an Scandinavia. Gio profito dallas cursas da biatlon Tgi las vals vaschignas profiteschan dallas cursas da biatlon all’arena Roland a Lantsch è indubitabel. I dovra tuttegna las dretgas persungas tgi s’angaschan persiva e tg’èn pertschertas tgi la regiun na vo per exaimpel betg angal da Savognin a Tinizong u da Savognin a Cunter. Na oz è da pansar ed er collaborar regiunal. Turisticamaintg è Surmeir ena regiun, vot deir da Beiva anfignen Lai e da Valbella anfignen Barvogn. Damai è er Lantsch, inclus las cursas internaziunalas da biatlon betg ordvart la regiun, mabagn anmez la regiun. Igl ò duvro dei anfignen tgi er igls turistichers da Surses èn stos pertscherts da chegl. Ossa è chegl pi cler cun aveir gia igls responsabels digl turissem da Surses en inscunter cun Silvio Baselgia. El segna tar l’arena da biatlon Roland per las preparativas e per l’organisaziun da tot igls events da biatlon tgi stattan igls proxims onns segl program. Menziuno seia tgi gio igl schaner 2020 on divers teams tg’èn sa patricipos agls campiunadis mundials da biatlon digls juniors gia cutier an Surses e chegl a Beiva, Sur ed a Savognin. «Mintga voluntari è bagnnia» Silvio Baselgia dei tgi igls organisatours dallas cursas da biatlon a Lantsch seian fitg dependents er dallas vals vaschignas. Surses seia situo ideal, cun esser contanschibel an pac taimp davent dall’Arena da biatlon Roland. En avantatg vegia Surses er cun esser contanschibel igls deis dallas cursas sainza igl traffic grond tranter Coira, Lai e Lantsch. Silvio Baselgia è persvadia tgi dallas passa 40 naziuns vignan bleras a tschartger cutier er an Surses, er per esser en po davent digl travagl pi grond. Blers teams peglian er pi gugent cutier ainten abitaziuns, simplamaintg er cun mantger igl finanzial per star ainten en hotel. Er da chella vart saptga Surses angal profitar. «Ranviias ferm ischans alloura er digls voluntaris e gidanters da Surses», punctuescha Silvio Baselgia. I dovra mintga singul voluntari e tar las davosas cursas da biatlon seia sa musso tgi er bleras persungas da Surses seian stadas cun plascheir a Lantsch scu voluntaris. El spera ferm tgi betg angal indigens s’annunztgan scu voluntaris, mabagn er giasts da Surses. Silvio Baselgia è pertschert tgi Surses vigna a profitar er a lunga vista digls gronds events da biatlon a Lantsch. Tigls fans da biatlon seian las distanzas per eir a vurdar las cursas secundaras. Ultra da chegl vegia Surses cun la planeira da Rona er en li ideal per far passlung. I savess er esser tgi blers teams nizegian chella purscheida per trenadis libers. Igl schaner 2023 on li a Lantsch igls campiunadis europeans da biatlon ed igl december da chel onn l’amprema cursa dalla coppa mundiala da biatlon. Igl favrer 2025 segnan Lantsch e Lai alloura per l’organisaziun digls campiunadis mundials da biatlon cun mintgamai passa 20 ​000 aspectatours per cursa. Tot chels tschertgan cutier e da supponer è tgi tschertgan er an Surses. Silvio Baselgia el è egna dallas pi impurtantas persungas schi vo per l’organisaziun da cursas da biatlon a Lantsch. Dallas cursas da biatlon duess er Surses profitar cugl center da passlung a Rona.

Cun la seduta è igl parlamaint digl cumegn da Vaz s’inscuntro per la davosa geda an chella cumposiziun. I dat midadas siva tgi otg persungas èn sa retratgas da chel gremi u èn da nov commembras dalla suprastanza. La otgavla e davosa seduta digl cunsegl communal per chest onn è stada en po pi speziala. An tavla èn bagn er stos affars politics, dantant er plessas undrientschas. Previa era da piglier cumgea dallas persungas tgi sortan dalla suprastanza digl cumegn da Vaz e digl cunsegl communal an cumbinaziun cun la tschagna da Nadal digl cumegn. A chella ins ò pero renunztgia perveia dallas maseiras cunter la pandemia. Betg piglia cumgea digl parlamaint ò Roland Berther igl president, mabagn ò el mano la sia davosa seduta scu parsoura da chel. Successour dad el davainta igl 2022 Christoph Messmer. An dus onns 16 milliuns francs A pled è nia Armin Margreth, el tgi magna igl departamaint da construcziun e d’agricultura. El ò mess sen meisa las cefras tg’igl cumegn da Vaz ò paea igls davos dus onns a firmas indigenas per lavours da construcziun ed er otras. Gist an connex cun la surdada dallas lavours da construcziun per la nova scola a Lai è igl cumegn nia crititgia ferm. El vegia ple u manc angal risguardo interpresas d’orsoura. Ansomma peglia el mengia pac risguard segls travagls indigens schi geia per surdar lavours da construcziun. La realitad sa mossa alloura tot otra. Digl fanadour 2020 anfignen igl zarcladour 2021 ò la suprastanza digl cumegn da Vaz surdo lavours a firmas indigenas per ena somma da stgers seis milliuns francs. Chegl èn 52% dalla somma investada per construcziuns. Vetiers vignan anc passa dus milliuns francs tgi sa cumponan or dallas investiziuns per lavours da 50 000 francs e pi pac, tg’igl departamaint da biagier e la cumischung da biagier pon surdar. Aint igl madem taimp ò la suprastanza surdo lavours a firmas d’orsoura per ena somma da quatter milliuns francs, lavours spezialas tgi firmas indigenas vessan betg savia far. Chegl èn 36% dalla somma d’investiziun totala da construcziun. 12% (1,4 milliuns francs) èn ias ad interpresas d’orsoura, chegl tenor igl dretg da submissiun. Armin Margreth el ò musso neir sen alv tgi an dus onns 2020/2021 ò igl cumegn surdo a firmas inidgenas lavours per ena somma da 16 milliuns francs. Inoltrescha en menaschi indigen en’offerta e seia chella per 5% pi ota tgi chella dalla concurrenza d’orsoura vigna tuttegna risguardada l’interpresa indigena. Schea l’offerta per 10% pi ota vigna tschertgea igl discurs cugl patrung digl travagl indigen per redutgier la somma dall’offerta per 5%. Real è damai tg’igl cumegn da Vaz sa mossa generous anvers firmas indigenas schi vo per surdar lavours da construcziun. Sto cun passiun president digl parlamaint Preschento è er nia igl plan strategic pigl «Heidsee» tgi duess esser pigls proxims onns en instrumaint e mossaveias per far igl conturn da chel anc pi attractiv. Ena bilantscha digl davos onn on fatg igl mastral Aron Moser e las quatter persungas tgi appartignan alla suprastanza communala. Onoradas èn neida las persungas tgi sortan digl cunsegl communal. Chegl èn Romano Paterlini, el tg’è sto 15 onns commember digl parlamaint da Vaz. El è nia eligia da nov an suprastanza. 9 onns commembers digl parlamaint èn stos Andreas Muhmenthaler e Markus Voneschen. Seis onns ò Thomas Meier fatg part a chel gremi ed en onn pi pac Alberta Kercho-Sigron. Kilian Margreth meida digl parlamaint an suprastanza, Maurin Malär surpeglia igl uffezi da mastral ed Alex Moser è sa retratg siva da treis onns aint igl cunsegl communal. Pleds d’angraztgamaint èn er nias drizzos agls suprastants partents. Armin Margreth è sto 15 onns commember dall’executiva ed avant anc 9 onns commember digl parlamaint. Elisabeth Sigron-Cantieni sa reteira siva da 12 onns scu commembra dalla suprastanza e Sascha Ginesta siva esser sto seis onns commember da chel gremi. El è nia eligia da nov aint igl parlamaint digl cumegn da Vaz. Aron Moser è sto seis onns president communal e vign ramplazzo antras Maurin Malär. Venavant an suprastanza resta Thomas Parpan. Da nov all’executiva da cumegn fò part Beat Fausch, el tg’è sto seis onns commember dalla cumischung da gestiun. Roland Berther ò detg tg’el vess anc gugent cuntinuo scu president digl parlamaint, en uffezi tg’el vegia fatg cun blera passiun. Sortan dalla suprastanza communala. (da san.) Elisabeth Sigron-Cantieni, Aron Moser, Armin Margreth e Sascha Ginesta.

Igls nov da favrer 2001 ò la radunanza communala da Savognin do gleisch verda per realisar igl «Pavillon da Scuder», approvond igl credit ­basignevel. Igls 16 da december da lez onn è gio neida inaugurada la Biblioteca populara Savognin ainten chest bietg, ed oz festivescha ella igl sies 20avel anniversari. Igl bietg da scuder dasper igl Punt Crap niva betg ple duvro, gio digls onns 80 annò, ed era per eir an decadenza. Durant ples onns niva pondero, tge tg’ins pudess far cun el. ­Anfignen tg’ena gruppa da seis giovens da Savognin ò preschanto l’ideia d’igl sbuar ed igl ramplazzar cun en bietg d’en’architectura extraordinaria cun cantungs an pizs ed en tetg cun la culmogna inversa. «Nous vagn sviluppo l’ideia, scu tg’igl bietg da scuder pudess neir duvro per realisar en edifezi ­futuristic per dar sottetg alla Sala Segantini, alla Biblioteca populara e nizigier ena terza part per en affar tgi ò davert tot onn», sa regorda Patric Vincenz. Igls 9 da favrer 2001 ò la radunanza communala da Savognin approvo igl credit dad 1,3 miliuns. Aint igl ravogl dalla cumischung da biagier è alloura nia elavuro igl project fatg dad Enrico Uffer. Angal 11 meis per eriger igl center da cultura An terma d’angal endesch meis è nia realiso chel remarcabel center da cultura cugls salvs per la Sala Segantini ed igl spazi per la biblioteca, per la quala l’Uniun da donnas, cun ­l’inizianta Rina Steier alla testa, era gio da divers onns annò alla tschertga d’en local. ­L’Uniun da donnas veva dantant er gio procuro pigl capital da partenza da 50 000 francs per la compra d’indrezs e codeschs. Igl menaschi dalla biblioteca ò’la pero stuia ­surlascher agl cumegn, perchegl tgi chel vess surpasso las sias pussebladads. «Gio da purtar igls costs annuals fiss simplamaintg betg sto pussebel per l’Uniun da donnas», motivescha Domenica Steier, la presidenta ­d’alloura. Cun la donaziun menziunada ed igl sustign dad 80 000 francs dalla fundaziun Denzler ò la si’uniun organiso l’amprema compra da 2347 codeschs e medias tigl Sarvetsch svizzer per bibliotecas a Berna. 13 deis per andrizzar la biblioteca Ma i na seia tottaveia betg sto simpel da far eir igl menaschi, conferma Peder Wasescha, igl amprem president dalla fundaziun, perchegl tg’ins veva anc nignas experientschas da manar ena biblioteca. Perchegl vegia igl cumegn da Savognin fundo igls 24 da set­tember 2001 la Fundaziun Biblioteca popu­lara Savognin tgi ò survagnia la funcziun d’angascher persunal, far eir ed administrar igl menaschi ed inoltrar dumondas da ­sustign, perchegl tgi tant era evident, tgi la biblioteca possa betg purtar sasezza. ­«Uscheia ègl sto gido, tg’igl Sarvetsch per bibliotecas svizras ò mess a disposiziun ed andrizzo igl mobigliar», dei Judith Soliva, l’amprema bibliotecara. Igls 4 da december 2001 on ellas retratg igl salv. Graztga agl ageid da ples voluntarias e dus donnas professiunalas dalla Biblioteca cantunala èn las carungas stadas amplaneidas anfignen all’inauguraziun festiva digls 16 da december. Cunsiglier la clientella è igl pi impurtant «La gliout an vischnanca ò er reagea fitg ­bagn», dei Judith Soliva tgi ò mano la ­biblioteca durant 13 onns. «Gio dus meis pi tard vevans do ad amprest var 2 000 meds ed alla fegn ­digl amprem onn èn chegl stos gio passa 10 573», screiva ella aint igl sies ­amprem rapport annual. Oramai ègl sa ­musso bagnspert, tgi las stentas correspondevan ad en vast basigns. Tg’igl menaschi è partia schi bagn è er en maret dallas bibliotecaras tgi vevan da prestar blera lavour per modesta paia e tot a mang all’antschatta, anfignen tg’igl com­puter e surtot igl scanner on livgia la lavour d’andatar. La biblioteca amprestava alloura betg angal codeschs, ma­bagn er cassettas, ­videos e gis ed organisava da tottas sorts occurrenzas durant igl onn, scu prelecziuns, preschentaziuns da ­codeschs e sa participond alla «Notg da ­rachints». «Chels ar­ranschamaints eran grondious muments tgi davan veta speziala alla biblioteca e cunzont las rachintaziuns da Daniela Steier èn stadas adegna ena culminaziun», sa regorda Judith Soliva. Siva digl giubileum da diesch onns ò la ­Biblioteca gia d’eir alla tschertga d’ena nova manadra. Igls 2011 è Nora Netzer antrada an sarvetsch. Ella ò surpiglia igl timung la premaveira 2014, siva d’aveir fatg la scolaziun basignevla. Dantant ò Sabine Vincenz gia surpiglia igl post dall’amprema assistenta ­Lisbeth Mareischen. Nora Netzer prest en decenni alla testa Atgnamaintg erigl previa da festivar igl 20avel anniversari cun ena festa da vaglia. Ma an ­vista alla pandemia, ò igl cunsegl da ­fundaziun decidia da reparteir las festivitads sen en antier onn, da maniera tgi daro oramai mintga meis egna anfignen dus ­occurrenzas. «Chegl è en angraz­tgamaint alla nossa cliantella tgi ans sustigna adegn’anavant», dei ­Nora Netzer. Chels arranschamaints duessan animar la gliout da frequentar puspe la biblioteca tgi ò bagn pitia en po perveia dalla pandemia. «Preveidas èn lecturas per carschias, p.ex. cun Philipp Gurt e Doris Röckle ed arranschamaints creativs per carschias ed unfants, pigls quals i vign rachinto istorgias eneda agl meis», annunztga la bibliotecara. «Uscheia crescha l’attractivitad dalla nossa biblioteca», dei Giancarlo Torriani, igl parsoura actual dalla fundaziun. «Schi vagn ena biblioteca attractiva, alloura è er siaro igl sies futur. Impurtant ègl per nous da la ­mantigneir. Chegl è en’instituziun culturala tgi è ­essenziala, betg angal per Savognin, mabagn per l’antiera regiun. Ella dat veta alla cuminanza.» Angal la partiziun digls codeschs ­rumantschs n’è betg ple tgirada scu digl taimp da Reto ­Capeder, tgi procurava adegna pigls codeschs igls pi actuals. 20 onns e var 200 000 amprests Tgi la Biblioteca populara Savognin cor­responda ad en vast basigns demossan igls dombers tgi montan davent dall’antschatta tranter 8000 e passa 10 000 amprests annuals. Chels sa cumponan ozande surtot da bel­letristica, codeschs auditivs, DCs, DVDs, litteratura tematica e gis. An chels 20 onns ò la biblioteca do ad amprest var 200 000 meds. «Digl 2016 annò vainsa er anc introduia la biblioteca digitala», dei Nora Netzer. «An chel risguard dattigl ena gronda dumonda, ­uscheia sa lascha schlarger igl adiever digl abunamaint sainza costs supplementars.» Per 70 francs pon famiglias amprestar en domber nunlimito da meds, 60 frs. costa en abunamaint singul e 25 frs. chel per giuvenils. Naturalmaintg tgi chellas antradas na corvan betg las expensas annualas da radond 50 000 ­francs. «Perchegl è la biblioteca dependenta digl sustign digl cumegn», dei Sabine Vincenz ed agiunta tgi la biblioteca seia dantant er daventada en li popular da s’antupada. Perchegl tgi l’istorgia dalla Biblioteca populara è en sucess da dus decennis ègl evident tgi Patric Vincenz concluda: «Sch’ia vard anavos sen chels 20 onns passos, sunga digl tottafatg satisfatg dalla decisiun digl favrer 2001.» L’architectura particulara digl «Pavillon da Scuder» è igl center da cultura da Savognin ed adegna en teirasguard dasper igl Punt Crap. La squadra dalla Biblioteca populara Savognin Nora Netzer (san.) e Sabine Vincenz (dretg) cugl ­president dalla fundaziun, Giancarlo Torriani. «Las rachintaziuns da Daniela Steier èn stadas adegna ena culminaziun per tots», sa regorda Judith Soliva. «Ins bissigiva tot onn, anfignen tg’ella rivava puspe.»

Tgi la Biblioteca populara da Savognin ò pudia neir realisada è egn digls marets da Rina Steier: la deputada digl Cunsegl grond digls onns 2000 ò gia mess feil an guglia per la realisaziun da chell’instituziun tgi è davantada en impurtant center cultural per Savognin e tot la vallada. FMR: Danonder dereiva atgnamaintg ­l’ideia uriunda da fundar ena biblioteca? Rina Steier: L’ideia è stada mia. Ma per ansomma saveir, scu tgi seia da piglier a mang chegl, vaia gl’amprem fatg igl curs da bibliotecara. Ia era lez mument deputada aint igl Cunsegl grond a fascheva er part dalla cumischung per bibliotecas. An collaboraziun cun lezza vainsa procuro, tgi survignans la biblioteca ambulonta. Chella è alloura er stada cò en taimp ed ella ò an mintga cass fatg gost alla gliout d’amprestar codeschs. Ia era alloura presidenta dall’Uniun da donnas e va savia cunsiglier, scu tgi seia da metter an funcziun ed andrizzar ena biblioteca. Igl 1994 sunga neida eligeida scu deputada, alloura è chegl sto oramai anturn igl 1996, ­cura tg’ia va lantschea l’ideia dalla biblioteca. Ia veva alloura er gia raschieni cun Iso ­Camartin. Er el ò vido igl fi ainten me per chella tgossa. Ed an consequenza vez Vous alloura mess feil an guglia? Gl’amprem è sto da procurar per daners. Nous vagn gia fatg igl codesch da cuschinar ­«Cuschina surmirana» aposta per dar igl ­retgav da chel alla biblioteca futura. Graztga a chella ed otras acziuns vainsa savia metter a disposiziun 50 000 francs per cumprar ­codeschs. È l’ideia da realisar la biblioteca alloura neida purtada anavant dall’Uniun da donnas? En taimp ègl sto l’Uniun da donnas tgi ò purto anavant chell’ideia. Ma la dumonda digl local era betg schlieida. Uriundamaintg erigl previa da biagier en’annexa alla scola, uscheia tg’ins vess pudia organisar la biblioteca ansemen cun las scolas. Ma chel project è betg nia approvo. Siva ègl sa do ena nova occasiun, perchegl tg’igl cumegn ò gia da sbuar igl indrez da ­scuder. Igl cumegn ò alloura installo ena fundaziun per organisar igl menaschi e per pudeir recaltger las contribuziuns digl Cantun e d’otras fundaziuns an favour dalla biblioteca. Alloura ischas Vous er stada confundatoura dalla fundaziun dalla biblioteca? Na, la mia lavour da preparaziun è stada fatga. Pinavant è neida realisada la biblioteca tenor en different concept. Ia la vess atgnamaintg lia dar en zichelign oters accents: nous vagn gia survagnia igls codeschs da Peder ­Cadotsch. Ia va gia l’intenziun da far en cantung angal per las sias ovras. Chegl è alloura betg nia fatg cun l’argumentaziun, tgi seia betg lartg avonda. Ma chegl tg’ia vess surtot anc lia far ainten la biblioteca, fiss sto en cantung d’infurmaziun davart igl svilup turistic a parteir digls 1962. Lò ins vess pudia mussar documaints da lez taimp, scu p.ex. placats e prospects vigls, perchegl tgi nous vagn nagliour en center da documentaziun dall’istorgia locala. Ma chegl è er betg nia approvo an connex cun la biblioteca. I dava perfign gliout tgi am scheva: «Te ist nara da dar or tant daners per ena biblioteca.» La documentaziun davart igl turissem fiss franc davantada en punct attractiv pigls esters, scu tg’igl exaimpel da Son Murezza am veva musso. Lò niva tanta gliout per s’infurmar davart igl svilup e per vurdar, scu tgi chegl era pi bod. Per exaimpel segls prospects vigls da Savognin ins catta reclamas per en ­«Luftkurort». I niva betg fatg reclama per eir cun skis. E Giovanni Netzer leva ornar las fanestras ­digl Pavillion da Scuder cun maletgs da Segantini. Chegl levigl oramai er betg.Ansomma, cura tgi la biblioteca è stada sen bunga veia, ègl sto fatg per me. Per la sia realisaziun ègl oters tgi on gia d’aveir chito. Ia va adegna panso: cò ston ossa eir vedlonder er oters, betg adegn’anavant igls madems. L’anterioura deputada Rina Steier ò gia lantschea l’ideia da stgaffeir la Biblioteca populara Savognin avant passa en quart tschentaner.

Siva dalla fegn settember 2021 lavouran diesch miniers cun gronda prestaziun tranter Casti e Brinzauls. La raschung: strousch an en onn duess esser construia en tunnel sot «igl Rutsch» da Brinzauls per drenar la bova da sotanse e pudeir frenar uscheia la bova da Brinzauls. Per la FMR vaia do en tgit aint igl intern digl tunnel. «Donnas èn tar nous pitost raras», sa perstgisa Johann Riesslegger ed am dat en combi an grondezza 46. Ia schluit ainten chel «onepiece» tgi splendurescha an en oransch penetrant. Ia ma saint scu en clown avant la sia premiera: En vistgia targlischaint e bler mengia grond, las tgotgschas stuppadas aint igls stivagls da gomma surdimensiunals ed en casc mellen tgi decorescha la mia testa – mantga angal igl nas cotschen. Igl jumbo Johann Riessleggeer è polier segl plazzal dalla galareia da sondagi sot Brinzauls (varda box) ed am peglia oz cun el aint igl intern dalla galareia. Christoph Nänni tgi è geolog tigl Uffezi da construcziun bassa ò mademamaintg catto oz la veia segl plazzal tgi sa catta tranter Casti e Brinzauls. «Adatg, igl jumbo», cloma Johann Riesslegger. Nous ans cattagn davant l’antrada d’en tunnel tgi duess spindrar ena vischnanca, ena veia principala, ena lengia dalla veiadafier – ea, prest en’antiera vallada. Sper nous passa igl jumbo – ena maschina tgi fò ena tarmenta canera e tgi ò dus bratschs da circa treis meters lunghezza tgi von davantor. Nous giagn siva chel roboter e faschagn igls amprems pass aint igl tunnel. Ena savour da meffa A parteir digls 20 da settember 2021 lavouran cò radond diesch miniers da glindesde anfignen venderde. 250 m gliunsch èn els gio sa perfuros direcziun «igl Rutsch» da Brinzauls. «Nous perfuragn radond set meters per de, 385 m mantgan anc. Pigl mument vainsa singuls lis tgi gottan, pero ia crei, tg'igls geologs spetgan daple ava», dei Johann Riesslegger durant tgi nous tgaminagn veadaint pigl tunnel. Aint igl mies nas dominescha spert chella tipica savour da tunnel, umida, ena savour da meffa. Anetgamaintg sa ferma igl jumbo davant ena pare – staziun finala – aglmanc per oz. La pare è signeida cun puncts mellens. «Igls puncts tgi vignan perfuros», declera Johann Riesslegger. Ia vign segl jumbo e ma posiziunesch sper en minier portughes tgi dirigia igls dus bratschs (igls perfuraders) sur l'armatura. Got a got, crap a crap Igl jumbo scumainza a perfurar. Siva exact 3,2 m è igl sies bratsch svania cumplettamaintg aint igl creppel e vign perchegl puspe tratg anor – proxima rosna. Ed uscheia perfureschan igls bratschs alternond – rosna per rosna – meter per meter. Las gutellas tgi crodan giu digl plafung segl mies nas paran d'adattar lour tact agls perfuraders. Dantant sa fatschainta Christoph Nänni cugl creppel. El peglia singulas provas da crappa e las contaimpla fitg exact. «Ia vard, quant crap marsch (Schiefer) e quant crap-caltschigna tg'èn avant mang. E scu sagond varda, an tge direcziun tgi las avagnas passan», declera igl geolog. Igl decurs dallas avagnas e la sort crap dattan sclarimaint davart igl decurs noua tgi l’ava cula. Pi spert tgi nous furagn sot ‹igl Rutsch› sperainsa, d'antuppar l'ava. Chegl saro circa an 50 meters», dei Christoph Nänni. Liongias da dinamit Malgro amprems dubis ma sainta fitg sieira ainten chel tunnel, perfign an stivagls bler mengia gronds. El è illumino fitg bagn, plachettas mossan la veia anor ed i dat perfign ena box cun en apparat da respiraziun tgi tanscha per 60 minutas! Nous laschagn luvrar anavant igl manischunz ed igls sies collegas e tgaminagn puspe direcziun sorteida. En pêr meters davos igl jumbo spetga en vehichel, cargea cun scatlas da dinamit. I sa tracta da lungas liongias an furma da cilinder. «Cun chellas vignan stuppadas siva las rosnas tg'igl jumbo ò perfuro, chegl dus gedas per de», declera Johann Riesslegger. La proxima sagliantada da chesta seira ò deplorablamaintg li sainza me – ord muteivs da siertad. Nous turnagn e cuntanschagn igl cler digl de. La mia igleida sa drezza vers «igl Rutsch». «È chegl igl spindramaint? E tge, sch’els cattan betg l’ava tgi tschertgan?», am vogl tras testa. Christoph Nänni declera, tg’igl seia anc mengia bod per ena prognosa, schi la galareia porta propa er igl effect giavischia, digl reminent en’investiziun da 14 milliuns francs. Dantant peglia el en souvenir or dalla sia cassatga: en crap marsch digl intern. «Levast?», dumonda el. En crap da Brinzauls? Ia fatsch en segn da na.Da chels vaia definitiv gio via avonda. La galareia da spindramaint La vischnanca da Brinzauls ed igl territori vischinant sglischan. Discurriva ins avant 4 onns anc d’en pêr centimeters, sglischa la vischnanca actualmaintg 1,4 meters ad onn aval – la sponda sur vischnanca per part schizont cun 10 meters ad onn. En factour essenzial an connex cun la bova è l’ava tgi sa catta aint igl antier sistem sutteran. Or dalla galareia vignan fatgas differentas perfuraziuns ainten la massa tgi sglischa, tenor plan capeta chegl igl avregl 2022. L’ava duess uscheia pudeir scular e dar sclarimaint, schi la pressiun dall’ava sot Brinzauls possa neir sbassada. Igl polier Johann Riesslegger (dretg) ed igl sies minier durant la lavour cugl perfurader. Igls amprems treis meis èn igls miniers sa perfuros 250 m an direcziun da «igl Rutsch» da Brinzauls. Mintga perfuraziun cozza en pêr secundas e contanscha ena lunghezza da 3,2 m aint igl creppel. Igl geolog Christoph Nänni peglia provas da crappa. Ellas dattan tranter oter sclarimaint scu tgi las avagnas èn furmadas. Igls dus bratschs servan scu perfuraders. Las rosnas vignan pi tard amplaneidas cun dinamit.

Tenor igl Uffezi per la scola populara ed igl sport na ston las scolas chest onn betg desister dalla festa da Nadal – malgro corona. Er pon las scolas anvidar igls genitours – perfign ena festa aint igl interiour fiss lubeida, dantant angal cun certificat. E scu sa decidan las scolas an Surmeir? La FMR ò dumando siva tigls magnascolas. Siva digls 9 da december 2021 vala per occurrenzas culturalas cun public extern ainten las scolas en certificat obligatoric aint igl interiour. Occurrenzas aint igl liber èn lubiedas sainza certificat, sch’igl domber da persungas resta sot 300. Las prescripziuns pussibiliteschan allas scolas an Surmeir differentas furmas da festas da Nadal, dantant resta er la pussebladad da desister cumplettamaintg ad ena festa. Scola sainza preschientscha digls genitours «Corona è ena bunga vercla da deir giu tot», dei Damian Dosch. El è magnascola dallas scolas an Val Alvra. Radond dus onns on las scolas an Val Alvra gia da desister dad occurrenzas e festas allas qualas igls genitours fissan stos preschaints. «Igl è marscho ansomma navot. Igls unfants dalla scoletta e l’amprema classa n’on anc mai gia igls genitours ainten scola, tge tg’è ansasez da grond’impurtanza», accentuescha Damian Dosch. Sen basa da chel fatg èn las scolas primaras an Val Alvra sa decideidas da finalmaintg puspe festivar igl taimp d’Advent ed anvidar igls genitours. «Chegl naturalmaintg sen basa facultativa. Tgi tgi ò plascheir dess sa participar», manegia Damian Dosch. Cursa da posts a Lantsch ed Alvagni «La devisa è, tg’ins è oravant. Ins less excluder nigns genitours. Chegl fiss igl cass, sch’ins faschess ena festa aint igl interiour cun certificat», dei Damian Dosch. A differents posts repartias anturn la tgesa da scola da Lantsch on perchegl unfants e lour genitours gievgia pas­sada pudia zamberger, liger istorgias, fotografar e far pitschens gis d’anschign. Avant la tgesa da scola ègl nia repartia punsch e liongias. Er la scoletta e scola primara d’Alvagni s’orientescha ad en model sumgliant. «Nous faschagn ena cursa da posts aint igl gôt», dei Jann Thöny, igl magnascola. Ins vegia perfign racumando agls genitours da metter se ena mascra. Igls dus magnascolas accentueschan dantant, tg’ins s’orientescha agls tests repetitivs tgi vignan fatgs mintg’emda ainten mintga classa. «Cun chels tests vainsa ena sort radar tgi dat sclarimaint, sch’igl virus è ainten scola. Schi vessans gia ena massa pools positivs vessans gia da reager», dei Damian Dosch. Festas aint igl ravogl pi pitschen an Surses En po en oter model persequitescha la scola Surses, lò n’èn planisadas ni cants u concerts. Tenor igl magnascola Jörg Bühler festiveschan las singulas classas primaras aint igl ravogl pi­tschen, sainza public. «Nous ischan simplamaintg precauts. Gist actualmaintg vainsa pus­pe en pool positiv», dei Jörg Bühler anvers la FMR. Igl scalem superiour fò la sia finiziun agl our digl gôt. «Chegl saro fitg simpel. Igl vo simplamaintg pigl star ansemen e magler en pêr momas tgi vagn fatg sezs», dei Jörg Bühler. Fiera da Nadal a Filisour Igls unfants da Filisour on igls davos meis zambergea differentas tgossas tg’els vendan ossa tar ena fiera da Nadal. «Igl daro er anc ena pitschna preschentaziun cun en pêr canzungs, sa tgapescha tot oravant», accentuescha igl magnascola, Jann Thöny. El vegia gia ena suletta dumonda d’ena mamma tgi seia sa dumandada, sch’igl fetscha senn da far ena festa da Nadal. «Chegl è pero en’excepziun», accentuescha igl magnascola. «Corona è ina buna vercla da dir giu tut» Desister cumplettamain dad ina festina da Nadal? U festivar tuttina Nadal, resguardond las mesiras actualas? Quellas dumondas sa tschentan ussa las scolas popularas. Però betg mo la scolas mabain era uniuns sco per exempel ils chors èn pertutgads da las mesiras actualas e ston decider, co s’organisar il proxim mais. La FMR respunda dumondas en connex cun las novas mesiras da corona. Tenor in scriver da l’Uffizi per la scola populara ed il sport dals 9 da december 2021 vala tar occurrenzas culturalas da scola sco festas da Nadal in’obligaziun da certificat per persunas a partir da 16 onns. Sut questas circumstanzas èn occurrenzas da scolas publicas en localitads internas bain pussaivlas – dentant be cun certificat. Occurrenzas en il liber pon vegnir organisadas cun fin 300 persunas (inclusiv scolaras e scolars) senza obligaziun da certificat. «Ins na vuless excluder nagins geniturs», quai è tenor il mainascola Damian Dosch la devisa da las scolas en Val Alvra. Quai fiss dentant il cas, sch’ins faschess ina festa en l’interiur cun certificat, di Damian Dosch. «Corona è ina buna vercla da dir giu tut», di il mainascola. Las scolas en Val Alvra èn perquai sa decididas da festivar lur fieras e cursas da posts be al liber, però suenter dus onns puspè ina giada cun preschientscha dals geniturs. A differents posts on igl unfants e lour genitours pudia zamberger, liger e far gis d’anschign. Er igl magnascola Damian Dosch (cun gleisch da front) è sto preschaint ad egn digls posts a Lantsch. A differents posts on igls unfants e lour genitours pudia zamberger, liger e far gis d’anschign. En radi da speranza a Lantsch: Siva radond dus onns ò puspe gia li en’occurrenza cun public.

Roland Farrér da Stierva è cumandant da pumpiers dalla Val Alvra, president dalla Associaziun grischuna da pumpiers e vicepresident tar la federaziun svizra. Sper sia professiun da pour e sia famiglia èn igls pumpiers la sia gronda passiun. «Da mattatsch vaia via cun agens îgls en’arsa an mez vischnanca a Stierva. Chegl am ò fatg gronda impressiun scu tg‘è nia stido chel fi», rachinta Roland Farrér agl discurs cun la FMR. Sies bab era uffizier a sies taimp uscheia tgi chegl è spert er davanto en semi per Roland Farrér. Detg e fatg. Cun 16 onns è el antro tigls pumpiers da Stierva – tranter oter er per pudeir tutgier eneda tigls gronds ed eir a bever ena biera an ustareia. Dus onns pi tard ò el absolvia igl curs da manader da gruppa e cun 20 onns è el davanto uffizier. Pi tard vizecumandant digls pumpiers da Stierva e siva dalla fusiun digl cumegn Albula/Alvra è el davanto pacs onns siva cumandant. La bova da Brinzauls è ena sfeida Ena sfeida seia igl taimp da vacanzas. «Te sast mai quanta gliout tg’è d’anturn e sch‘igl è alloura avonda gliout segl post schi vess dad arder.» En’otra sfeida digl cumandant da pumpiers è la bova da Brinzauls. Ma els vegian absolvia differents curs uscheia tg’els vessan d’esser preparos. «Nous vessan da sarar giu igl territori, alarmar, evacuar la gliout or dallas tgesas ed esser cò per chellas persungas tgi dovran ageid», rachinta Roland Farrér. An vista a chel scenari vegian els tranter oter fatg en exercezi ainten la tgesa da vigls ad Alvagni. Igls abitants dalla tgesa da vigls on stuia simular tgi viglian betg bandunar lour tgesa. Roland Farrér e la sia truppa da pumpiers on amprandia scu eir anturn cun chella gliout. Grev da puspe motivar la gliout da neir a prova «Igl taimp da corona patta adegna puspe anturn igl noss program da provas», dei Roland Farrér. Els vegian betg ple savia far provas cun tots ansemen e stuia sparteir igls trenamaints. Mintga truppa lavoura ensanouas oter. Schi dess en cass da corona fiss angal pertutgeida ena truppa an pe da tottas. Las reacziuns digls suldos seian differentas. «En per dovran la pandemia scu stgeisa per betg stueir neir a prova. Igl è betg simpel da puspe motivar la gliout da sa participar regularmaintg agl trenamaint», menziunescha Roland Farrér. Durant en pêr emdas èn numnadamaintg neidas fatgas ansomma nignas provas. Betg metter mengia bod igl pignoul da Nadal an steiva Scu cumandant da pumpiers ò Roland Farrér candeilas electricas segl pignoul da Nadal. Er cun talas possigl dar ena arsa, ma il prievel seia bler pi pitschen. «Pignouls da Nadal, tschapels d’advent e candeilas èn igl pi grond prievel da fi durant igl taimp da Nadal», daclera Roland Farrér. A tschapels d’advent setgs seigl pi scort da betg ple vidar las candeilas. Ed ansomma – sch’ins bandunga la stanza stò mintga candeila neir stidada. Er el vegia magara da sa piglier pigl nas ed esser consequent. Igl pignoul da Nadal vegia adegna da veir aint avonda ava tg’el seia betg mengia spert. Igl migler seigl da betg plazzar el mengia bod an steiva mabagn pir da Nadal ni curt avant. Zitat: «Igl pi impurtant per me è da vurdar tgi la mia gliout – chegl èn an tot passa 90 dels – turnan a tgesa sangs e frischs siva d’ena missiun.» Roland Farrér. Box: Roland Farrér De da naschientscha: 3.11.1971 Li da dimora: Stierva Famiglia: Marido e 3 unfants carschias Professiun: Pour e cumandant da pumpiers Cumandant da pumpiers siva da: 17 onns Hobbies: Pumpiers, famiglia Speisa prefereida: En bung toc tgern Foto 1: Roland Farrér da Stierva è cumandant da pumpiers Alvra e chegl cun corp ed olma. Foto 2: bfb-cipi.ch – cun prevenziun ins so evitar ena massa donns. Foto 3: Igl ABC schi arda. Foto 4: Roland Farrér (sanester) daclera alla sia gliout igl exercezi ainten la tgesa da vigls d’Alvagni. Fotos MAD

Prest 20 onns è Claudio Dedual da Parsonz (54) carro cun la sia schliesa a motor aint igl territori da skis da Savognin. An tot chels anvierns ò el gia bleras belas e manc bungas experientschas. A parteir da chest anviern surpeglia l’ustareia Steil’Alva da Radons chel sarvetsch. L’ideia da porscher en sarvetsch da taxi sen la neiv ò gia Claudio Dedual, cura tgi la pendiculara da Savognin – Malmigiucr - Radons è neida demontada. Perchegl tgi Radons n’è betg ple sto cuntanschibel sen veia directa cun la pendiculara, ò Claudio Dedual lantschea chel sarvetsch da taxi. Anfignen otg persungas ò el transporto mintgamai cun en tgar annex ve dalla schliesa a motor. Er giasts prominents ò el transporto, egna digls sies giasts regulars è stada la cantadoura talianga Gianna Nannini, tgi possedeva ena tgesa da vacanzas aint igl territori da skis da Savognin. Scu chegl tgi Claudio Dedual ò detg anvers RTR, vegia el adegna fatg igl sarvetsch da taxi cun grond plascheir. El vegia stimo igl contact cugls sies giasts ed anc oz vegia el bungas amiceztgas cun gliout tg’el canoscha digl eir cun taxi. Sen viadi cun «Alpöhi» Mintgatant ègl er do angaschamaints spezials per Claudio Dedual. Uscheia ò el gido a far transports durant dus emdas per igl film da Heidi, tg’è nia filmo per part an Surses. Losch seia el tg’el vegia pudia trer igl stadal digl actur principal Bruno Ganz e chegl durant ena scena da film. En’oter angaschamaint spezial seia sto chel, cura tg’el seia nia clamo per transportar igls pumpiers tar en’acla cun en barschamaint d’en tgamegn. An bela regurdientscha ò Claudio Dedual er igl de, noua tg’el ò catto en unfant tgi veva pers igls sies genitours e spitgiva dasperas la veia aint igl freid. Ena regurdientscha tgi fò neir trest anc oz igl anteriour taxist da schliesa a motor è chel de avant passa diesch onns, noua tg’ena gruppa d’indigens è neida ainten ena lavegna. Taxi vo an novs mangs A parteir da chest anviern surpeglia l’ustareia Steil’Alva da Radons la fatschenta da taxi e chegl sot igl nom Snoxi.ch. Da nov pon neir fatgs viadis er durant l’emda e scu adegna po er neir transportada bagascha. Scu chegl tgi Claudio Dedual ò detg, vigia el gugent er gidar or cun la sia experientscha, schi fetscha da basigns. Claudio Dedual aint igl sies elemaint.

Cant sacral da vaglia ò laschea amblidar per 70 minutas corona, ò incanto igl auditori e caschuno tgi mintgign dastga sa legrar sen la gronda festa. Cun vouschs tgi èn eidas a cor on cantadours e cantadouras laschea davantar igls concerts tar en’aventura cantica. Igls concerts da Nadal digl Origen ensemble vocal èn gio ples onns en veir magnet ed atteiran adegna en grond auditori. La raschung è fitg simpla. Cun esser la qualitad digl cant dalla classa superioura èn igls concerts er adegna vandias or an curt taimp. Chegl è er sto igl cass tigls quatter concerts tg’èn ias a fegn dumengia ainten la tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia. Igl Origen ensemble vocal sot la direcziun da Clau Scherrer ò procuro tgi davantvart è per eneda betg sto corona, mabagn cant impressiunont. La darandeida singulara ò alloura laschea davantar igls concerts tar ena simbiosa dalla nateira e digl cant, uscheia tgi la seira è s’avanzada tar ena magnifica, plagn glischour e cun totta eleganza. Litteratura da cant fitg pretensiousa Per eneda ò igl grond «maestro» Clau Scherrer betg gia tscharnia litteratura da cant da cumponists tg’on per exaimpel mess an palpieri oratoris da Nadal scu Johann Sebastian Bach e Franz Schubert. Na, el ò tscharnia cumposiziuns digls cumponists franzos Francis Poulenc e Moris Duruflé. Ultra da chegl ò Clau Scherrer, scu grond amatour da Gion Antoni Derungs, er fatg onour agl cumponist sursilvan cun cattar litteratura da cant tg’era scu fatga pigls concerts da Nadal. Las cumposiziuns tgi Clau Scherrer ò tscharnia è stada litteratura da cant tg’ò pretendia concentraziun cumplagna, exactezza attenta, ena bung’ureglia e cunzont la qualitad basignevla per interpretar igl cumponia, uscheia scu mess an notas e chegl durant 70 minutas e digl antier ensemble vocal. Igls concerts èn sa sviluppos tar en’aventura cantica, tg’èn chegl tgi pertotga varietad, qualitad, largezza ed interpretaziun da cattar darar tar nous. Detg oter, quatter concerts tg’èn stos gliunsch davent dalla hectica e dalla fiera da Nadal, persiva amplania la tor cotschna cun tungs plagn calour e glischour. Ena armuneia finala Scu gio menziuno ègl duvro per interpretar las cumposiziuns vouschs da qualitad. Vetiers cantadours e cantadouras cun experientscha e cunzont er en dirigent digl caliber da Clau Scherrer tgi segna per en’unitad sen tribuna. Angal da vurdar tiers ad el è sto en deletg, en gioldamaint ed en plascheir cun transfurmar el la sia professiunalitad e las sia calmezza segl antier chor. Las cumposiziuns digls cumponist franzos, da Gion Antoni Derungs e Christophe Schiess on betg angal cumpiglia passadis romantics, calms ed expressivs, na er dissonanzas, disccordia, gea per part schizont tungs fozs. Tuttegna ò igl ensemble adegna persvadia chegl tgi pertotga sung, perfetgadad e cumplagnadad. Alla fegn dallas melodias è la furmaziun adegna sa cattada tar en’unitad, tar en’armuneia finala e tar en tung sonor, uscheia tgi las dissonanzas ed igls disaccords èn sa furmos tar accords fegns e tgods, scu las 200 candeilas tg’on caschuno per en maletg contemplativ sen tribuna. Tgod è er sto alla fegn digls concerts igl applaus digl auditori, en applaus ple tgi mirito per en chor ed igl sies dirigent tg’on caschuno per blera gleisch cantica sen 2 284 meters sur mar. En li singular, cant extraordinari e cumposiziuns da Nadal tg’èn eidas fitg a fons. Chegl èn stos igls quatter concerts digl Origen ensemble vocal.

El è responsabel per egn digls pi impurtants elemaints durant las preschentaziuns digl Festival Cultural Origen – Serge Schmuki (50) da Turitg. Siva dall’antschatta dad Origen metta el la dretga gleisch aint igl dretg li e procura uscheia per inscenaziuns da gleisch ed en’atmosfera particuala. La FMR ò visito igl designer da gleisch agl plaz da lavour actual – ainten la tor cotschna segl Pass digl Gelgia. FMR: Nous ans cattagn cò ainten la tor cotschna, radond ena terza consista da fanestras ed igl è fitg cler. Dovrigl ansomma anc en designer da gleischs? Serge Schmuki: Gleisch è en elemaint per crear. Las occurrenzas dad Origen èn planisadas uscheia, tg’ellas on li durant igl passadi tranter de e notg respectiv cler e stgeir. Uscheia vign adegna integrada er la gleisch naturala. Exact cun chegl luvragn nous: all’antschatta dalla preschentaziun colliagn nous la gleisch naturala cun gleisch artifiziala e creagn veaple ena transfurmaziun anfignen tar la gleisch artifiziala. Scu ins stò s’immaginar uscheia ena transfurmaziun? All’antschatta dallas preschentaziuns realisescha l’aspectatoura strousch la gleisch artifiziala. Dantant succeda dafora en spectacul da differentas nianzas da calour scu rosa, blo, oransch u mellen. Cun la gleisch artifiziala amprov ia da reconstrueir exact chellas nianzas er sen tribuna. La gleisch naturala da dafora, tgi è digl reminent bler pi dominanta, definescha uscheia la gleisch sen tribuna. Cun la mia gleisch artifiziala saia luvrar en po cunter la gleisch naturala e dar agl aspectatour igl sentimaint, tgi la gleisch vigna angal da dafora. Vers la fegn digl concert dominescha angal anc la gleisch artifiziala. Gleisch naturala – gleisch artifiziala. Tge è ossa ena bunga gleisch? Ena gleisch è adegna alloura bunga, sch’ella na vign betg messa an discussiun. Per exaimpel durant en teater sen tribuna dastga la gleisch betg attrer l’attenziun digls aspectatours, chegl n’è betg la funcziun dalla gleisch. Gleisch po sarveir d’en mang scu funtanga per tg’igl public veia ansomma ensatge. Da l’oter mang sustigna la gleisch er las istorgias sen tribuna. La gleisch scu tala rachinta pero betg l’istorgia. Ia sung perchegl dependent d’ena sceneria, en toc da teater ni en concert. Ia sustign las emoziuns durant las scenas. Per exaimpel ena scena agressiva po neir sustigneida cun gleisch tgi tschorva levet igl public. Damai tge ischas Vous ossa: architect, designer, artist, scenograf ni ena masdada? Ansasez sung ia en planisader da gleisch. Chegl dependa pero adegna dall’occurrenza. Ad occurrenzas cun public scu teater ni solt sung ia en designer da gleisch. Igl scenograf rachinta en’istorgia – ia sustign las istorgias sen tribuna cun la mia gleisch e sung chel mument en scenograf da gleisch. En architect construescha per exaimpel en bietg – ia sustign la concepziun digls locals. Damai,saia perfign esser en architect da gleisch. Ia lavour pero adegna ansemen cun persungas e sung perchegl an nign cass en artist da gleisch. Siva dall’antschatta dad Origen igl onn 2005 ischas Vous adegna puspe preschaint scu designer da gleisch. Rutina ni adegna puspe novas sfeidas? Tecnicamaintg ègl rutina: igl indrez da gleisch ed igls apparats sa meidan betg. Dalla vart creativa dependigl siva da me, tgi na davainta betg rutina. Las preschentaziuns sa dinstinguan l’egna da l’otra, on differents scripts, differents messadis e differents artists. Perchegl ègl adegna puspe ena sfeida. Ia adattesch ansansez l’atmosfera dalla gleisch allas differentas scenas ed alla fegn finala a mintga singula preschentaziun. Igls 21 da december è igl pi curt de digl onn. Tge staschung preferiz vous scu designer da gleisch? Scu designer da gleisch sogl demoralisar, da luvrar ainten en salv sainza gleisch naturala cun la saveida, tgi dafora è anc cler. Sainza gleisch sa sainta igl carstgang betg propi bagn e perchegl va er ia fitg gugent sch’igl è ampernevel bel cler de. Metter la dretga gleisch aint igl dretg li Serge Schmuki (50) da Turitg, uriund da Berna, ò stibgia design da gleisch alla Parsons School a New York. Igl onn 2002 ò el fundo la firma Tokyoblue tgi metta la dretga gleisch agl dretg li. Tranter oters ò Serge Schmuki illumino exposiziuns aint igl Museum Svizzer da Transports, la show Happy Day dad SRF u differentas exposiziuns aint igl Stapferhaus a Lenzburg. Siva dall’antschatta digl Festival Cultural Origen è Serge Schmuki adegna puspe activ lò scu designer da gleisch. Nianzas naturalas ed artifizialas Las occurrenzas digl Festival Cultural Origen èn planisadas uscheia, tg'ellas on li durant igl passadi tranter de e notg – respectiv cler e stgeir. Chegl cun buna raschung: igl designer da gleisch po uscheia sustigneir las cantadouras u actouras cun gleisch naturala ed artifiziala. Las inscenaziuns da gleisch e las differentas nianzas procuran uscheia per en'atmosfera particulara segl Pass digl Gelgia. La FMR ò accumpagnea Serge Schmuki, igl designer da gleisch dad Origen. Radond ena terza dalla tor cotschna segl Pass digl Gelgia consista da fanestras. Serge Schmuki procura per la dretga gleisch aint igl dretg li durant las preschentaziuns dad Origen ainten la tor cotschna segl Pass digl Gelgia.

Seis onns è Aron Moser sto mastral digl cumegn da Vaz. Alla fegn da chest meis vo igl sies uffezi a fegn. Durant igl sies taimp scu mastral ò chel investo 75 milliuns. Tranter oter è er neida approvada la nova lescha da turissem. Cun la midada digl onn survign igl cumegn da Vaz cun Maurin Malär en nov mastral. El suonda ad Aron Moser tg’è sto siva digl 2016 mastral digl pi grond cumegn dalla regiun Alvra. Igl avost 2015 ò el gia gudagnea scu noviz dalla politica communala igl cumbat electoral cunter Hannes Parpan, igl impressari da construcziun e deputo digl circuit Alvaschagn. Igl avost 2018 è Aron Moser sa decidia da candidar danovamaintg per chel post ed alla fegn gudagnea cler igl cumbat electoral cunter Lucas Margreth, igl pour indigen. La tscherna d’Aron Moser scu mastral digl cumegn da Vaz igl avost 2015 è stada ena pitschna surpresa e la conferma tgi igl suveran ò lia ena midada an suprastanza ed agl timung da chella. Er schi Aron Moser ò gia surpiglia igl 1994 la tgesa paterna a Lain, scaso cun la sia famiglia digl Tessin a Lain per piglier dimora, ò el pir igl 2012. Avant ò el vivia 20 onns ainten la Svizra franzosa e sessour gia blers onns dimora aint igl cantun Tessin cun esser cumandant dallas plazzas militaras d’Airolo, Losone, Monte Ceneri e Tesserete. Ignazio Cassis scu uffizier Avant tgi scumanzar la sia carriera da militer ò Aron Moser fatg las scolas fundamentalas a Zorten. El ò detg tgi da lez taimp vess el mai s’imagino dad eir eneda cun Franck Piccard a muntogna e pernottar ainten la regiun da Les Diablerets ainten en iglu. Tg’el faschess en rom da studi tar l’armada franzosa, englesa ed ungaresa chintava el scu mattatsch er betg. Tgi igl president digl cunsegl federal gudogna giu eneda tar el igl grad d’uffizier vegia el er mai panso digl taimp scu scolar primar e secundar. Managea ò Aron Moser igl cunsiglier federal Ignazio Cassis tgi è igl 2022 president dalla confederaziun. Ed er d’esser en de mastral digl cumegn da Vaz, vess el mai panso. Oz totga chegl gio er prest agl passo cun eir a fegn igl sies mandat cun la midada digl onn. «Scolaziun e furmaziun èn da gronda impurtanza» La valour dallas scolas seia an chel seis onns scu mastral stada ena gronda necessitad. «Scolaziun e furmaziun èn da gronda impurtanza per l’antiera veta», dei Aron Moser. Siva tg’el seia nia mastral a Vaz vegia el accentuo adegna puspe quant impurtant tgi seia d’aveir ena bunga scola, betg angal a Lai, mabagn er a Zorten. L’investiziun dad 11 milliuns francs per angrondaneir e modernisar igl bietg da scola a Lai seia ple tgi giustifitgeida, ò detg igl mastral partent. Fatg pulitas investiziuns ins vegia er tar la scola da Zorten, chegl tgi seia sto navot oter tgi dretg. Las premissas da scola seian aint igls martgeas bagn otras, pero duessan chellas betg esser mendras ainten las regiuns periferas. Ena bunga scolaziun e furmaziun fundamentala seia per mintgign en bung fundamaint per la veta privata e professiunala. Stabilitad ad en cumegn dattan la scola, las uniuns e las antradas da taglia, dei Aron Moser. «Solas Soura è uscheia impurtant scu Valbella» An chels seis onns scu mastral vegia el fatg tot igl sies pussebel per esser en mastral per mintgign. Lai scu center vegia el adegna respecto, dantant seian las fracziuns er stadas fitg a cor ad el. «Solas Soura è uscheia impurtant scu Valbella», ò managea Aron Moser. Igl madem vala er per las fracziuns Lain, Muldain e Zorten. Losch seia el d’aveir introduia tar chellas treis fracziun durant la staschung igl tact da mes’oura digl auto da posta e tranter staschung da mintga oura (dallas 06.00 anfignen allas 21.00). Aint igl sies taimp d’uffezi seia reuschia da surdar chel tratg digl bus da sport ad auto da posta, uscheia tgi la posta surpeglia chels costs. I dovra bungas colliaziuns tigl traffic public ed er an chella tgossa dastga el vurdar anavos d’aveir fatg igl sies dueir pigl bagn d’indigens e giasts. Sanadas seian er neidas las farmadas da bus e da posta uscheia tgi chellas correspondan er per persungas cun soptgas da rodas, ò menziuno Aron Moser. Redutgia igls dabets per otg milliuns francs La somma d’investiziun tg’è neida fatga digl cumegn da Vaz durant chels seis onns tgi Aron Moser è sto mastral, schea tar 75 milliuns francs. Investiziuns èn neidas fatgas aint igl provedimaint d’energeia, dall’ava e cunzont er ainten l’infrastructura turistica. Er chegl tgi pertotga la collaboraziun digl cumegn cun la Lai Marketing Support SA e cun Lai Pendicularas dastga el discorrer d’en success, dei Aron Moser. Losch seia el bagn er tgi an sies taimp d’uffezi seia sto pussebel da redutgier igls dabets digl cumegn da Vaz da 19 milliuns francs sen 11 milliuns francs. El dastga surdar agl successour Maurin Malär, en cumegn sang chegl tgi pertotga las finanzas, dantant er l’infrastructura. I seia er sto pussebel da vender l’anterioura tgesa communala e la «Casa son Duno» a Zorten. Bel seia er tgi igls davos seis onns vegia Lai er retschet daple hotels e tgi ulteriours seian planisos a Fadail ed a Sanaspans, punctuescha Aron Moser. Cun excepziun dalla votaziun pertutgont igl credit per la plazza da sport vegia igl suveran accepto mintga lescha, mintga credit e mintga revisiun, dei igl mastral tgi vo proximamaintg an pensiun. En fatg plaschevel seia tgi la lescha da turissem seia sot tetg, ena lescha tgi seia stada fitg dispitevla, manegia Aron Moser. Losch seia el cunzont tgi igl suveran vegia delibero avant curt la somma da 700 ​000 francs pigls Special Olympics 2029, tgi vegian er li a Lai e conturn. Chegl tgi pertotga l’economia seia el pitost per ena collaboraziun cun la regiun Plessur tgi cun la regiun Alvra. Politicamaintg duess igl cumegn da Vaz esser drizzo vers la regiun Alvra. La regiun Alvra chella profitescha an tots cass d’en ferm cumegn da Vaz. Aron Moser dei d’esser per ena midada aint igl cumegn da Vaz e da ramplazzar igl canzlist cun en magnafatschenta. Chel fiss responsabel pigls affars da mintga de e la direcziun dall’administraziun, dantant tgi la suprastanza fiss responsabla per la strategia. Aron Moser crei pero tgi igl suveran seia cunter far chella midada. Votantas e votants seian per ena schinumnda tscherna da testas e betg per en magnafatschenta. El vegia fatg experientscha tgi discorrer cugl mastral viglia mintgign, vigl e gioven. Ple taimp per la famiglia Cun 65 onns seia sto taimp da far plaz ad en successour. Tgi igl suveran da Vaz vegia eligia cun Maurin Malär ena persunga giovna scu mastral fetscha grond plascheir, dei igl mastral tgi vo an en pêr deis definitivmaintg an pensiun. Ossa sa legra el immens d’aveir daple taimp per la sia famiglia, chellas vegian savens gia da renunztgier agl bab ed agl tat. Tg’el vigna ad esser daple a tgesa fetscha er plascheir a sia donna, ò detg Aron Moser cun en surreir. An chels onns 40 onns scu uffizier e colonel seia el sto savens orsoura e mantgea vegia er igl taimp per la donna e per la famiglia. Er durant chels seis onns scu mastral vegian sedutas tutgia tigl mintga de, uscheia tgi la famiglia seia neida alla curta. Chegl sa meida ossa ed el vigna a galdeir pir dretg la sia famiglia, concluda Aron Moser. Seis onns è Aron Moser sto mastral digl cumegn da Vaz. An pacs deis vo igl sies mandat a fegn. Solas Soura, egna dalla fracziuns tgi totgan tigl cumegn da Vaz.

Premis per lour biestga da qualitad èn per Luzi Steier e sies fegl Mario Steier ple u manc obligatori. Gist dus premis on els retschet da curt per la madema vatga tar la 20avla exposiziun da biestga «Kuhakrobatik». L’exposiziun da biestga «Kuhakrobatik» è en’occurrenza tgi sveglia betg angal igl interess digls pours digl Grischun, mabagn èn er adegna dalla parteida pours e cunzont martgadants dalla bassa. La raschung è tgi tar l’exposiziun è da vaseir biestga da qualitad, vatgas tgi totgan tar las miglras aint igl Grischun ed animals tgi dereivan or digls uigls da pours tg’ins canoscha perveia da lour tratga da biestga dalla classa pi ota. L’occurrenza ò li a Tgazzas, lò noua tgi l’Uniun purila grischuna è er staziunada. L’ediziun da giubileum dalla «Kuhakrobatik», la 20avla, ò attratg en grond public, tg’ò alloura er vasia biestga da fitg bunga qualitad. Igl expert turitges Stefan Knecht è sto ple tgi angal incanto dallas belas vatgas tg’el ò pudia valetar e piglier sot la marella. 54 vatgas tg’on fatg l’amprema geda L’exposiziun da biestga «Kuhakrobatik» è a madem mument er igl campiunadi grischun, noua tgi la pi bela vatga digl cantun vign erueida. Annunztgeidas fissan stadas 110 vatgas tg’on fatg l’amprema geda (amprema lactaziun). Chellas 110 vatgas fissan neidas or digls uigls dad 80 pours. Perveia dallas maseiras da corona on blers pours renunztgia all’exposiziun, uscheia tgi èn stadas exponeidas alla fegn finala 54 vatgas da dus anfignen treis onns. La realitad è tgi blers pours èn cunter la vaccinaziun da covid-19, chegl tg’è er igl muteiv tgi blers dad els èn betg stos preschaints cun lour vatgas a Tgazzas cun betg esser vaccinos. Las victouras da mintga partiziun Igls pours grischuns tg’on biestga dalla razza «Brown-Swiss» ainten lour uigls totgan an Svizra tar chels pours cun ena tratga da fitg bunga qualitad. Chegl è er d’attribueir alla biestga tgi Mario Steier ò ainten uigl. El ò surpiglia chest onn igl bagn puril da sies genitours Luzi e Ruth Steier, tg’on vivia, luvro e mano cun blera passiun igls davos passa 30 onns igl bagn puril a Savognin. La biestga dalla classa ota è per Mario Steier quasi l’ierta dalla lavour seriousa digls sies genitours. Las 54 vatgas tgi igl expert Stefan Knecht ò valeto a Tgazzas èn stadas parteidas aint an set partiziuns. Las victouras da mintga partiziun èn eidas ainten l’occurrenza finala per erueir la bela dallas belas vatgas. Las set finalistas seian vatgas cun fitg blera substanza, cun en bung corp ed en bel eiver. La vatga «Phili Pippilotti» da Mario Steier mareta igl tetel da champion perveia dalla sia fermezza, cun aveir ena miglra largezza ed en profond brost. La vatga or digl uigl digls Steier’s da Savognin mareta er igl premi tar la concurrenza digl pi bel eiver. La vatga vegia en bel preeiver, ella vegia en lartg ed ot eiver, en eiver cun en ferm volum central e vetiers er correctas tettas. Stefan Knecht, igl expert ò accentuo tgi la vatga «Phil Pippilotti» seia an veir senn ena vatga plagn «power». Pigl gioven pour Mario Steier èn chels dus tetels tar l’occurrenza «Kuhakrobatik» en success ed igl mussamaint da cuntinuar uscheia scu pour passiuno e cun esser pour cun corp ed olma. Belas vatgas ò igl expert er vasia da dus ulteriours pours da Surmeir. Chellas èn ainten uigl d’Erwin Arnold a Casti e da Samuel Cadalbert a Lantsch. Rangaziun Champion 1. Steier’s Phil Pippilotti Mario Steier, Savognin 2. Jasmine-Et Rico Deflorin, Castiel 3. Daisy Erwin Arnold, Casti 4. Linda Simon Wisler, Parpan Rangaziun pi bel eiver 1. Steier’s Phil Pippilotti Mario Steier, Savognin 2. Zita Rico Deflorin, Castiel 3. Jasmine-Et Rico Deflorin, Castiel La famiglia Steier, la vatga «Pippilotti» ed igl gidanter. (da san.) Luzi, Ruth, Mario e Martina Steier e Dino Balestra.

En derbi tranter las dus equipas digls lis turistics cun bler gols ed anc daple casteis. Igls giasts dalla Nagiadegna ota on tignia pitg agl team indigen angal aint igl amprem terz. Cun chella victorgia è Lai/Valbella gio qualifitgia per la runda digls playoffs. Siva dalla clera tarrada da 5:0 cunter Engiadina è sto da spitgier ena reacziun da Lai/Valbella aint igl derbi cunter Son Murezza. Chegl è alloura er sto igl cass, cun gudagner l’equipa digl Grischun central cun en cler resultat. Cun chella tarrada è er betg reuscheida la revanscha agls Engiadines, els on gio gia pers a tgesa cun 5:3 cunter igls Surmirans. Persvadia aint igl powerplay Las ampremas 20 minutas digl derbi èn stadas angulivadas, chegl conferma er igl resultat dad 1:1. Marco igl amprem gol ò Son Murezza e chegl siva set minutas. Remarcabel è tgi igls Engiadines on signia chel cun en om pi pac segl glatsch perveia digl castei cunter Gian-Luca Ravo. Dei è betg gartagea all’equipa indigena da far igl pari, tiers las numerousas schanzas. Marco igl 1:1 ò Lai/Valbella quatter secundas avant la fegn digl amprem terz. Sagetto chel ò Raoul Dünser aint igl powerplay cun aveir casso Son Murezza en castei da dus minutas. Siva dall’amprema pôssa on igls indigens surpiglia igl cumond segl glatsch e marco treis gols. Ainten la 26avla minuta ò Yannick Bruderer fatg igl 2:1 per Lai/Valbella an cumbinaziun cun Livio Roner. Diesch minutas pi tard ò Luca Bassin marco igl 2:2 per Son Murezza. Curt avant la sirena intermediara on Ramon Pfranger e Lars Egli fatg mintgamai en gol, tigl avantatg da 4:2 per Lai/Valbella. An curt taimp dus gols Siva 44 minutas ò Son Murezza fatg en ulteriour gol antras Kevin Eggimann e scursania igl resultat sen 4:3. Dei è chel resultat betg sto valevel cun marcar Lai/Valbella gist dus gols an ena minuta, tigl resultat intermediar da 6:3. Fatg igls dus gols pigl team digl Grischun central on Raoul Dünser e Yannick Bruderer. Anfignen tar la sirena finala è crudo angal ple en gol e chegl aint igl powerplay siva 53 minutas. Ramon Pfranger ò signia igl 7:3 tg’è a madem mument er sto igl resultat final. An pe da gols ègl persiva do casteis aint igl davos terz, detg pi exact gist 13 gedas dus minutas (aint igl antier gi 18 casteis). Lai/Valbella: Leon-Vincent Sarkis, Nidal Agha, Yasin Agha, Raoul Dünser, Enzo Monstein, Lars Egli, Marc Cola, Livio Roner, Christian Litscher, Maurus Caflisch, Yannick Bruderer, Orlando Scherz, Ramon Pfranger, Jan Ferrari, Nicola Lenz, Marco Simeon. Box: Tabella 2. liga gruppa dus 1. Illnau/Effretikon 32 puncts 2. Son Giagl 32 puncts 3. Son Murezza 25 puncts 4. Dielsdorf/Niederhasli 25 puncts 5. Lai/Valbella 24 puncts 6. Kreuzlingen/Konstanz 21 puncts 7. Weinfelden 19 puncts 8. Engiadina 18 puncts 9. Bassersdorf 15 puncts 10. Dürnten 14 puncts Marco Simeon è en giuieder gioven e tuttegna ena ferma pitgia per Lai/Valbella.

Igl taimp d’advent, en taimp magic, plagn gleischs, decoraziuns e rituals, ins pudessigl pansar. Ma stress, potenzial da conflicts e mengia blera lavour è la realitad. Tot ò d’esser fitto sen la fegn digl onn. Ia va l’impressiun tg’ia sainta adegna daple la detga: «Sung ia leda, tg’ia va betg ple chel stress da cumprar regals. Nous vagn dismess chella tradiziun an famiglia.» Nadal sainza regals? Betg cun me. E naturalmaintg sunga pertscherta tgi en pêr struban ossa igls îgls e painsan: «Ella saro ena materialistica.» Ma per me on regals da far navot cun esser materialistic. Er ia sung dall’opiniun tgi vigna surfatg, cunzont tigls unfants. Tar las ples dallas tgombras d’unfants am crodan or igls îgls, sch’ia vei quanta roba tgi catta plaz ainten en salv. Mabagn chegl è en oter tema. Far en regal ad ensatgi monta tg’ins vegia gugent e respectescha la persunga. Piglier peda per chella, far patratgs da tge tg’ella vess plascheir. Cura tg’ia compr ensatge per ensatgi painsa agl sentimaint tg’igl regal duess sviglier. Forsa ènigl surstos, perchegl tg’ia va gia nudo ensatge tg’è nia menziuno durant igl onn. Ia pains agls îgls targlischonts perchegl tg’ia va catto ensatge tgi la persunga sa giavischiva, n’ò sezza pero betg cumpro. Ia saint gio a deir igls critichers: chegl ins so er far ensacu oter. I sto betg esser adegna ena tgossa! Naturalmaintg, ed igl rest digl onn amprova, cun otras acziuns, da mussar allas persungas tg’ia las vegia gugent e tg’ia las respectescha. Ma far eneda ad onn en regal ad els pò bagn er esser – sainza neir titulada scu persunga materialistica. Ia va simplamaintg fadeia cura tgi «cumprar en regal e far en plascheir ad ena persunga tg’ins ò gugent» vign titulo scu en stress. Ia sung en carstgang pitost caotic e va adegna dad eir anc igls 24 da december ainten ena buteia per ensatge. Ma stress am fògl betg chegl, mabagn gl’oter. Bleras gedas sainta digl «team da nign regals, pi pac stress» la frasa:«Sast a nous ègl pi impurtant tgi seians chella seira tots ansemen, ad ena bunga tschagna. Anstagl adegna chel teater cun regals anve ed annò. Schi ia less u dovr ensatge, compra chegl mez.» Adegna? Cura oter tgi da Nadal ins fò schiglio regals? Lez betg am dar da creir tgi chellas persungas fetschan alloura durant igl antier onn adegna puspe regals ad oters? Ia sung persvadeida tgi gist la nossa societad tgi ò adegna schi bler da far, dovra da chellas festas per far andamaint da screiver ena bela carta cun tgers pleds u en regalign da cor. Ed ea, er ia sung aint igl luxus tg’ia sa cumprar mezza tgossas tg’ia dovr u less. Ma chegl è betg cumparabel cun en regal, ena surpresa ed igls partratgs tg’en’otra persunga ò fatg davart tè. Pertutgont igl star ansemen sunga franca, tgi a chellas persungas tgi fon regals è chegl gist schi impurtant scu agls oters. Schiglio faschessan els betg tanta lavour davant or. Ea, las glistas èn lungas avant Nadal, ma per la mia famiglia scu er ameis vessigl tenor me adegna d’aveir plaz sen ella. Chegl è tenor me igl pi bel ve digl schintgetg. Cura tg’ia survign igls schintgetgs schi saia tgi l’otra persunga ò fatg partratgs per me. Uscheia az giaveischa en bel Nadal cun ena glista veida e l’egna u l’otra surpresa. Simona Demarmels è scolasta a Lantsch. Ella è carscheida se a Salouf. Siva da chest onn è ella co-presidenta dall’Uniun Rumantscha Grischun Central.

Carmine Abate, scribent calabres cun domicil ainten la regiun digl Trentino, ò publitgia da curt igl roman «Il cercatore della luce» (Igl tschartgeder dalla gleisch) tar la renumada tgesa editoura Mondadori. Igl è en’ulterioura amprova da s’avischinar alla curta veta terrestra digl artist Giovanni Segantini (1858-1899) siva digl roman biografic dad Asta Scheib cugl tetel «Das Schönste, was ich sah» (2009). Carmine Abate ò retschertgea minuziousamaintg sen basa da lavours gio edeidas, ma er inedeidas, ed ò visito igls lis d’acziun, numnadamaintg er chels grischuns scu per exaimpel Savognin, Malögia, Soglio ed igl Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna. Zont impressiunontas èn las parts dall’unfanza sventirevla da Giovanni Segantini ad Arco alla vischinanza digl Lago di Garda, er graztga agl fatg tg’igl scribent veiva agl manevel. Sper la veta ple u manc cronologica digl «artist dalla gleisch» vign integro en rachint digl taimp bler pi tard tgi culminescha ainten en’istorgia d’amour. «Maria a trasbordo» Ins ligia las 344 paginas nuninterrottamaintg cun tensiun, schibagn tg’igl scribent taliang lavoura cun en lungatg dètg elevo. Belezza la passascha, noua tgi Carmine Abate sa revelescha scu passiuno digl art, descrivond l’ancunaschainta ovra Maria a trasbordo scu suonda: «… la barca piena di pecore fino all’inverosimile, la madre e la sua creatura strette strette in un angolo, il padre pensieroso ai remi, l’acqua e il cielo avvolti attorno a loro in un abbraccio di luce, che a me dava una sensazione di serenità» (...la bartga fulanada cun nursas, la mamma e la sia createira stretgas stretgas ainten en cantung, igl bab pansarous agl timung, l’ava ed igl tschiel zuglias d’ena ambratscheda da suglegl tgi am dava en sentimaint da quietezza). L’amour schi profonda anvers la mamma tg’igl artist ò pers cun set onns, è en feil cotschen ainten la sia veta. «Per lui la parola madre è sacra», pretenda Carmine Abate cun raschung. Igls citats ancunaschaints Durant la lectura ins antopa er igls citats da Giovanni Segantini tgi on fatg la currella: «Soglio, la soglia del paradiso» (Soglio, la sava digl paradis), «Artisti si nasce, non si diventa» (Artist ins nescha, ins na davainta betg), «Voglio vedere le mie montagne» (Ia less vaseir las mias muntognas), «Arte e amore vincono il tempo» (Art ed amour survantschan igl taimp). Chel davos citat ins pò liger segl santieri a Malögia scu scripziun sen la fossa communabla da Giovanni e Bice, nateiva Bugati. Carmine Abate manegia tgi seia pitost la famiglia tgi vegia creo chella bela construcziun cugl caracter da proverbi. Betg schinigia la sanadad Giovanni Segantini ò malagea cun passiun ed a moda instanclabla, negligiond er las sias forzas fisicas e psichicas. Per las lavours an connex cun l’exposiziun mundiala a Paris vegia el luvro anfignen sedesch ouras an de. Igl artist è mort segl Munt da la Bês-cha an consequenza d’ena pleuritis (Brustfellentzündung). Chel tgapetel descreiva Carmine Abate extendeidamaintg e cun gronda dramatica. L’amour, schi profonda e sincera tranter Giovanni e Bice, cumpara repeteidamaintg aint igl roman. Durant tg’igl consort era fatschanto cun las lavours artisticas preligiva la consorta or dad ovras classicas. «Senza Bice sarebbe stato analfabeta a vita.» Igl artist stueva esser sto en grond adherent digl scribent franzos Alexandre Dumas (1802-1870), tradescha Carmine Abate. L’istorgia parallela L’istorgia parallela sa spleia surtot tranter Besenello (Trentino) e Malögia. Mauro Adamo ò gia luvro a sias ouras scu capoortulan aint igl «grande hotel Kursaal» a Malögia, accumpagnea digl fegl Carlo. Chel vegia fatg regularmaintg tarmagls cugls unfants digls Segantinis. Carlo ò fatg pi tard carriera scu inschignier giun Calabria ed ò marido en’indigena cun rieischs albanesas. Chella rachinta an fitg ota vigliadetna agl beadi Carlo davart las bungas relaziuns tranter las famiglias Segantini ed Adamo. Ainten la baita (ena speztga d’acla) se Scanuppia sa catta er en maletg original cugl motiv d’ena mamma tgi peglia pigl bratsch en unfant. Igl beadi Carlo less saveir adegna daple davart igl artist da renom mundial. El fò la finala cugl bike en viadi organiso tgi magna digl Trentino an Nagiadegna segls fastezs digls Segantinis. Ed el s’inamurescha ainten la guida… Mureir dus gedas? Carmine Abate dilucidescha ainten l’ovra er l’impurtanza digl rachintar, noua tgi carstgangs, scumparias gio d’en taimp, reveivan puspe. La tatta Moma manegia cun persvasiun: las istorgias cuntinueschan uscheia a veiver anavant ainten tè. «Sarebbe tremendo morire due volte, morire per sempre.» Il cercatore di luce, romanzo, Carmine Abate, Mondadori, 2021. Arco posseda en casti, digl qual ins dastga galdeir en bela vista. Igl novissim roman da Carmine Abate vign ad aveir en grond esit an Italia. Ad Arco regorda er en monumaint agl artist dalla gleisch.

La Cadagna da furtegna ò rimno venderde passo per unfants an misergia. Egn digls projects grischuns tg’è er gio nia sustignia dalla Cadagna da furtegna è igl Nido del Lupo ad Alvagni. Igl Nido del Lupo ad Alvagni è siva da 13 onns igl datgesa per anfignen otg giuvenilas e giuvenils tranter 12 e 18 onns. Igls giuvenils on fitg differentas istorgias. Per exaimpel èn igls genitours tranter oter dependents da drogas, psichicamaintg betg abels da vurdar da lour unfants ni tg’igls giuvenils èn sezs stos ainten ena clinica. Els vignan aint igl Nido del Lupo anfignen tg’els èn stabils avonda ed on ena schliaziun scu anavant, per exaimpel cun ena plazza d’amprendissadi ni ena famiglia da tgira. Ainten l’instituziun ò mintgigna e mintgign las sias incumbensas. Chegl na geida betg angal agls giuvenils da neir independents, mabagn ògl er raschungs finanzialas. «Nous finanztgagn tot nusezs. Uscheia na vagn nous betg en cuschinier. Nous cuschinagn tot nusezs ansemen cun igls giuvenils. Nous nattagiagn nusezs la tgesa e faschagn lenna. Nous abitagn tots sot en tetg, uscheia tgi er mintgign stò gidar», declera Marina Venzin, la pedagoga sociala. En mintgade structuro Igls deis aint igl Nido del Lupo èn structuros minuziousamaintg. La dumang on las giuvenilas ed igls giuvenils scola. Igl scolast prepara las lecziuns individualmaintg tenor igls basigns digls giuvenils. Igls sivamezdes dattigl alloura differents projects, declera Marina Venzin «u tgi nous faschagn ensatge ansemen ainten tgesa ni giuador, scu per exaimpel eir cun skis.» En elemaint central tar igl Nido del Lupo è igl circus. La raschung è tgi blers giuvenils na vegian betg fatg experientschas cun circus. Uscheia na vegian els ni sentimaints positivs ni negativs cun chel. Pinavant seia en circus er ensatge per mintgigna e mintgign. Graztga alla Cadagna da furtegna Per mussar agls giuvenils tge pussebladads d’amprendissadis anfignen studis tg’els on, ò igl Nido del Lupo en cunsiglieder da professiun. Per realisar da chellas purscheidas, èn els dependents da donaziuns d’organisaziuns scu la Cadagna da furtegna, dei Marina Venzin. Venavant dei ella «angal cugl ageid dalla Cadagna da furtegna ègl sto pussebel per la noss’instituziun da luvrar ansemen cun en coach da professiun tg’accumpogna igls giuvenils ed organisescha cun els igls sondadis.» Per igl giubileum da 75 onns ò la Cadagna da furtegna organiso chels deis en’acziun da solidaritad per unfants. Venderde passo è sto igl de da rimnada naziunal. Donaziuns pon anc adegna neir fatgas segl conto da posta 10-15 000-6 cugl tgavazzign «unfants» u schiglio directamaintg via pagina d’internet www.glueckskette.ch. Igl Nido del Lupo sa catta ad Alvagni.

Cun Reto Crameri, igl deputo actual, e da nov cun Luana Bergamin less l’Allianza digl center digl circuit electoral Alvaschagn defender igls dus posts aint igl Cunsegl grond. Ainten chel circuit vignigl tar en veir cumbat electoral, dattigl anfignen ossa seis persungas tgi candideschan per dus posts. I vo anc seis meis anfignen tgi igl suveran grischun eligia la regenza ed er las persungas tgi appartignan per la proxima perioda da legislatura agl parlamaint cantunal. A chel less er l’Allianza digl center Alvaschagn venavant appartigneir, schi pussebel cun dus persungas scu anfignen ossa. Romano Paterlini da Lai, el tg’è siva digl 2014 deputo sa metta betg ple a disposiziun per ena candidatura. La raschung è tg’el è nia eligia an suprastanza digl cumegn da Vaz. Chel nov uffezi e la sia professiun scu agent da sieranzas lubeschan strousch da far er anc sen camp cantunal politica cun simplamaintg mantger igl taimp. Ultra da chegl vegia el er anc ena famiglia, ò menziuno igl deputo partent. Cun persvasiun politicher An preschientscha da cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini, la deputada Gaby Ulber, circuit electoral Belfort, e la candidata dall’Allianza digl Center Surses Sandra Baltermia ò gia li la radunanza da nominaziun a Lai. Romano Paterlini è sa musso cuntaint tgi Reto Crameri da Surava, igl deputo actual sa metta a disposiziun per ena reelecziun. Igl giurist, notar e pour seia cun persvasiun politicher. El veiva per la politica, aint igl frataimp ins canoscha el er a Berna cun el far politica conform agls fatgs, reala e correcta. Cun aveir ples uffezis presidials, esser angaschea betg angal sen camp politic, mabagn er sen camp turistic, economic e social ins canoscha Reto Crameri scu ena persunga seriousa. Igl deputo da 31 onns e co-president dalla fracziun dall’Allianza digl Center ò detg tg’el candidescha gugent per restar venavant commember digl parlamaint grischun. Venavant less el s’angascher per las regiuns periferas e cunzont per ena buna colliaziun digl traffic public ainten chellas. Er ainten las regiuns periferas dovrigl bungas scolas e da gronda impurtanza seia mintga singula instituziun. Per tgi las regiuns periferas vegian en bung avigneir dovrigl er avonda e cunzont taragn da biagier paiabel, ò detg Reto Crameri. El seia er chel tg’unescha pitost igls martgeas cun la campagna tgi separar martgeas e campagna. Stada alla sessiun dallas donnas Gia da renuztgier alla radunanza da nominaziun cun esser malsanga ò Luana Bergamin da Lai. Romano Paterlini el ò detg tgi l’Allianza digl center Alvaschagn dastga esser loscha da preschentar cun Luana Bergamin ena donna, ena candidata giovna, ena persunga fitg averta, communicativa e cun fermas relaziuns tigl sport, tar la scienza e tigl turissem. Via livestream ò Luana Bergamin detg tg’ella candidescha cun plascheir pigl Cunsegl grond. La donna da 36 onns è er stada avant pacas emdas alla sessiun da donnas a Berna e tranter oter er gia contact cun cunsigliera federala Viola Amherd e cun cunsiglier naziunal Martin Candinas. Stibgia ò Luana Bergamin scienza da sport ed economia publica. Vess ella da neir eligeida aint igl parlamaint cantunal less ella metter prioritads per ena miglra scolaziun e furmaziun, s’angascher per societads da tot gener, naturalmaintg er pigl turissem, pigl sport e betg igl davos er pigl bagn dallas famiglias. Er igl sistem ecologic aint igl turissem seia en tema tg’interessescha ella fitg, ò menziuno Luana Bergamin. Plagn motivaziun geia ella aint igl cumbat electoral e sa legra sen ena bunga collaboraziun cun candidats e candidatas dall’Allianza digl Center. Luana Bergamin less far igl zap digl sport e dalla scienza ainten la politica cantunala e davantar deputada. Igl om e las donnas tgi candideschan per l’Allianza digl Center an Surmeir cugl cunsiglier guvernativ da chella parteida. (da san.) Reto Crameri, Sandra Baltermia, Gaby Ulber e Jon Domenic Parolini.

Igls cumegns d’Albula/Alvra, Surses scu er las ovras electricas ewz on sottascretg mesemda, igls 22 da december 2021 igls contracts per prolungar la concessiun dall’ovra electrica Casti vest. Siva digl onn 1944 dovran las ovras electricas ewz l’ovra electrica vest a Casti per produtgier electricitad. La concessiun correspondenta cozza anc anfignen igls 2 da fanadour 2022. Per prolungar la concessiun anfignen igl onn 2050 èn stadas necessarias tractativas sur ples onns. Mesemda, igls 22 da december 2021 èn igls mastrals Daniel Albertin (Albula/Alvra) e Leo Thomann (Surses) scu er Michael Baumer, igl manader digl departamaint digl menaschi industrial digl martgea da Turitg ed igl directour dall'ewz Benedikt Loepfe perchegl s'inscuntros. Els on sottascretg igl contract per la prolungaziun dalla concessiun anfignen igl onn 2050. Cumegns on approvo la concessiun Igl suveran digls dus cumegns d’Albula/Alvra e Surses on approvo allas radunanzas commnulas respectiv all’urna igl november 2021 la nova concessiun. Igls dus mastrals Daniel Albertin e Leo Thomann on accentuo, tgi la forza hidraulica seia da grond'impurtanza pigl cantun Grischun e tg'ins vegia cun prolungar la concessiun mess en accent an favour dalla forza hidraulica. La dumonda per la concessiun ed igl project vign ossa inoltrada tigl cantun Grischun per approvar la tala. Cantung e cumegns survignan 12,5 milliuns francs Radond 15 milliuns francs investeschan las ovras electricas ewz per prolungar la concessiun. Sper costs pigl project ed intents da renaturalisar èn cumpigleidas taxas da concessiun ed indemnisaziun per la renunztga agl return digls implants da 12,5 milliuns francs. Chella somma vo a favour digls dus cumegns Albula/Alvra e Surses scu er agl cantun Grischun. (cdm/fmr) Èn stos preschaints per prolungar igl contract dalla concessiun: (da san.) Benedikt Loepfe (directour ewz), Michael Baumer (manader digl departamaint digl menaschi industrial digl martgea da Turitg), Daniel Albertin (mastral Albula/Alvra), Maurus Engler (scrivant communal Albula/Alvra), Leo Thomann (mastral Surses), Beat Jenal (scrivant communal Surses).

L’emprema avertua ei buca gartegiada, la secunda denton fetg bein. A Rueun han tschun dunnas realisau in café ch’ei aviarts ina ga ad jamna ella sala dalla scola veglia. Discussiunau dad arver in café han ellas gia avon onns. «L’idea era dad arver in café ni ina ustria duront la stad el Tessin e gl’unviern a Tavau.» Quei dil Tessin e da Tavau ei restau in project plitost da fantasia. Il café han las tschun dunnas da Rueun lu tuttina realisau, sco quei che Barla Tschuor e Luzia Cadalbert han relatau. Ellas han da cuminonza cun Marlis Camiu, Antonia Simmen e Rosita Valaulta aviert «La Sala» ella anteriura sala dalla casa scola veglia a Rueun. La pusseivladad ei sepurschida enaquella che Corin Curschellas ha affittau la sala dalla vischnaunca. La cantautura e musicista ei stada incantada dalla idea dallas tschun dunnas da realisar en quei stabiliment in café. Il Cussegl federal ha impediu l’emprema avertura L’emprema avertura ei denton buca gartegiada. Giu envidau la populaziun da Rueun e contuorn al liug da sentupada per in e scadin havevan las tschun dunnas la dumengia dils 13 da december 2020. Il Cussegl federal ha denton impediu quei plan e serrau sils 14 da december denter auter tuttas ustrias pervia dalla pandemia. Bunas caussas drovan ina secunda partenza e quella ei succedida ils 27 da zercladur 2021. E dapi lu ei «La Sala» a Rueun mintgamai aviarta il margis dallas 9.00 entochen las 11.30 ed ils suentermiezgis dallas 14.00 entochen allas 18.00. Per cumpleina cuntentientscha dallas tschun dunnas. Il resun ei ordvart positivs e la clientella vegn regularmein il margis ella sala dalla casa da scola veglia a Rueun. Duront la stad ha la terrassa avon esch era carmalau in ni l’auter hosp da vacanzas. «La glieud ha plascher dalla purschida e quei fa plascher a nus.» Las dunnas ein mintgamai presentas en duas il margis ed aschia han ei era peda per dar ina paterlada cun ils hosps. «Il suentermiezgi ei frequentaus meglier, principalmein all’entschatta cun nus havein aviert.» Pil mument basta ei da schar aviert «La Sala» in gi ad jamna. Da tempra singulara La plipart dallas dunnas ein engaschadas ella professiun e surveschan caffè, te e pettas fatgas sezzas el temps liber. Ed ellas vulan era buc exnum concurrenzar l’ulteriura gastronomia el vitg. Denton sclaus eis ei buca che la purschida dalla Sala a Rueun vegn pli tard slargada. «La Sala» ei ina localitad da tempra singulara, endrizzada cun stil che regorda ina part dalla populaziun da Rueun a temps passai. Avon che la nova halla polivalenta ei vegnida construida l’entschatta dils onns 80 surveva la sala dalla casa da scola veglia per liug da fiasta, da teater e da gimnastica. Aschia selai era filosofar el café La Sala da temps passai. Las tschun dunnas denton sefatschentan cun las circumstanzas actualas. Perquei che las fieras da Nadal e Daniev ein vegnidas abolidas ein ellas sedecididas da realisar il margis proxim, ils 28 da december, in program special che sedrezza era alla giuventetgna. Denter auter cuntegn quei program special vin cauld e suppa da giutta e la Sala resta aviarta entochen la sera dallas 19.00. La Sala a Rueun astga s’emplenir il davos gi d’avertura digl onn vegl.

Pigl onn 2022 è igl usit digls steilers nia organiso da nov. Las scolastas on treno las canzungs cun igls unfants gio davantor an scola. Igl sivamezde digls 6 da schaner 2022 – igl de da Buneia – on igls unfants liber per cantar ainten lour vischnanca. Da Buneia, Son Silvester u ena dumengia: mintga vischnanca an Surses veva igls davos onns la sia atgna tradiziun digls steilers e differentas persungas responsablas tgi organisavan chel usit e trenavan las canzungs cugls unfants. Chegl capitava aint igl taimp liber e sen basa facultativa. Pigl onn 2022 – numnadamaintg pigls proxims steilers – dattigl enqualtgi midadas. Ena vallada, ena scola e differents usits «Ansasez ischans ena scola, ena val – pertge betg far ena cuminanza or da chel usit», dei Alexandra Disch, ella è scolasta primara alla scola Surses ed inizianta dalla midada. Las davosas emdas on las scolastas dalla scola Surses treno fleissa las canzungs pigls steilers, sa tgapescha durant igl taimp da scola. Igl sivamezde da Buneia, igls 6 da schaner 2022, è nigna scola uscheia tgi chel usit da gronda tradiziun varo li ainten tot las vischnancas sursettas igl madem de. Dantant tgi Savognin cunascheva gio igl usit tg’igls unfants dattan pitschens concerts sen divers plazs ainten vischnanca, gevan igls unfants ainten las otras vischnancas da casal tar casal. A parteir da chest onn cantan igls steilers ainten mintga vischnanca angal anc dafora (varda box). En sammelsuri da canzungs Persungas responsablas ainten las singulas vischnancas tgi vistgeschan igls unfants u organiseschan ena tschagna communabla dovrigl dantant venavant. Per ansomma pudeir organisar ena tala midada ò Alexandra Disch perchegl er contacto chellas persungas per sa cunvigneir, scu organisar igl usit digls steilers an futur. Spert ins è ia d’accord tgi la scola exercitescha davantor las canzungs e garantescha uscheia, tgi chel usit exista er igls proxims onns. Ainten mintga vischnanca on las responsablas defino la «canzung digls steilers» dalla vischnanca uscheia tg’igl è sa sviluppo en sammelsuri da canzungs da steilers dall’antiera vallada. Igl directour dalla scola da musica Claudio Steier, ò arranschea las canzungs segl palpieri. Mantigneir la cultura Da taimp an taimp è ena pitschna midada u adattaziun dalla tradiziun necessaria per pudeir mantigneir venavant la tradiziun. Betg angal la pandemia è igl muteiv, tg’igls unfants cantan dafora e betg ple aint igls casals. La realitad era, tg’igls unfants eran betg adegna bagnnias ainten las steivas e cantavan gio savens davant las tgesas. Igls usits vigls, els stattan e crodan alla fegn digls chints cun persungas tgi organiseschan e mantignan la cultura e cuminanza sursetta. Ord chel muteiv cantavan per exaimpel igls steilers igls davos onns er betg ple ainten las vischnancas da Tinizong e Beiva. Cun integrar la scola, las scolastas, igl cumegn baselgia Surses, l’uniun da donnas Savognin scu er las persungas responsablas ainten las singulas vischnancas, ins dat valeta a chel usit e procura uscheia per en mantignamaint digls steilers er pigls proxims onns. BOX Concerts digls steilers Salouf 15.30 Del 16.00 Mulegn 16.30 Dimvei 17.00 Sumvei 18.30 Plaz Parsonz 14.00 Mezvei 14.30 Visoura 15.00 Devoziun ainten baselgia s. Niclo 16.00 Dinvei Riom 15.00 Truasch Sumvei 16.00 Sot Gasetta, dasper la plazza da volver 17.00 Plaz tar la staletta Cunter 17.00 Las Vals, bloc A 17.30 Cruschada Sur Baselgia – Sur Meir 18.00 Truasch Sumvei Savognin 16.00 Baselgia Nossadonna 16.30 Center da Sanadad 17.00 Baselgia Son Mitgel (cun petta digls 3 sontgs rètgs e punsch) 18.00 Biblioteca Tinizong 17.15 Sumvei 17.45 Cadras 18.00 Baselgia (cun punsch) Bivio 17.00 Dorfplatz Bivio 17.30 Hotel Solaria 18.00 Hotel Guidon Igls steilers da Cunter igl onn 2020. Igls steilers da Savognin igl onn 2020. Igls steilers circa igl onn 1923 segl plaz avant baselgia da Son Mitgel a Savognin. Igls steilers cantavan diversas canzungs, uscheia an rumantsch, tudestg e taliang. Igls rètgs sen la fotografia (da san.) Martegn Arpagaus, Pius Plaz, Tona Wasescha e Mitgel Plaz. Igls steilers circa igl onn 1956 a Salouf. Da sanester: Heinrich Demarmels, Ernesto Vigne, Reto Capeder, Sep Antona Demarmels (da Cecilia), Meltger Devonas (Cadorna), Franz Demarmels (da Mulegn). Igls steilers da Salouf igl onn 2020.

La dumonda da testar an connex cugl coronavirus s’augmainta. Sper igl Center da Sanadad Savognin SA porscha siva da curt igl hotel Danilo en sagond center da test a Savognin. La FMR ò discurria cugls responsabels digls dus centers davart la dumonda actuala da testar e tge influenza tgi Omicron e las maseiras on segl cumport da testar dalla gliout an Surses. Siva digls 20 da december 2021 valan las novas reglas e maseiras an connex cun la pandemia da corona. Erigl avant anc pussebel dad eir a tschanar u aint igl center da fitness cun en certificat da 3G – vaccino, gueria u testo, dovrigl ossa ainten blers sectours digl mintgade en certificat da 2G – vaccino u gueria. E perfign chegl na tanscha betg dapertot, per part dovrigl anc en test supplementar. La grippa è anavos Digls 12 centers da test tg’igl cantun Grischun inditgescha sen la pagina d’internet è egn integro aint igl Center da Sanadad Savognin SA. «Siva dall’adattaziun dallas maseiras vagn nous en grond augmaint da persungas tgi sa laschan testar», dei Christine Demarmels, la directoura digl Center da Sanadad Savognin SA. Igl sa tracta pero an amprema lengia da persungas tgi on sintoms u gia contact cun persungas positivas. Damai seia igl augmaint betg da remanar all’adattaziun dallas maseiras. «Igl onn passo n’ògl betg do ena grippa, chest onn dantant schon. Per consequenza fò mintgign cun sintoms en test», dei Christine Demarmels. Ampluias supplementars Las capacitads per testar èn sa tgapescha limi­tadas. «Cura tg’ins era obliia da surpiglier igls costs pigl test è er sa redutgia igl domber da persungas tgi sa laschevan testar. Ossa èn igls tests puspe gratuits, dantant pero cun la regla da 2G, perchegl na vainsa er betg chinto cun en augmaint», dei Christine Demarmels. Causa digl augmaint ò igl Center da Sanadad reagea ed angaschea dus persungas supplementaras per dominar la gronda dumonda da testar. «Tenor prognosa an connex cun la nova varianta dad Omicron stuainsa chintar cun en ferm augmaint supplementar», accentuescha Chri­stine Demarmels. Sagond center da test a Savognin Siva digls 17 da december 2021 porscha igl hotel Danilo en supplementar center da test a Savognin. Tenor Oliver Bühler, igl possessour digl hotel Danilo ins less cun chella purscheida su­stigneir e discarger igl basigns da testar a Savo­gnin. «Avant la davosa decisiun digl Cunsegl federal na savevan nous betg, schi las capacitads per testar an Surses tanschan. Nous n’ans levans exponer a nign risc», dei Oliver Bühler anvers la FMR. Sch’igl nov center da test aint igl hotel Danilo seia d’ancleir scu sustign u concurrenza na leva la directoura digl Center da Sanadad Christine Demarmels betg commentar. Augmaint vers la fegn digl onn Per mintga center da test aint igl cantun Grischun stò dantant en medi u ena apotechra surpiglier la responsabladad. Per consequenza è igl center da test aint igl hotel Danilo sottamess all’apoteca Xtrapharm, en apoteca turitgesa, chella è er responsabla per la recrutaziun digl persunal. Bruno Rüegg, igl apotecher responsabel posseda dantant ena lubientscha da practitgier la professiun er aint igl cantun Grischun. «Igl vign testo. Siva dalla davosa decisiun digl Cunsegl federal pero betg an chellas dimensiuns scu tg’igl fiss sto sainza las novas maseiras», dei Oliver Bühler. Dantant ins spetga per la fegn digl onn en augmaint digls tests, perchegl tgi la gliout viglia festivar Son Silve­ster e chegl seia an differents lis angal pussebel cun en certifictat 2G+ (vaccino u gueria e testo), manegia Oliver Bühler. Cunzont persungas cun sintoms u contacts cun persungas positivas sa laschan testar aint igl Center da Sanadad Savognin SA. Siva da radond dus emdas porscha igl hotel Danilo en sagond center da test a Savognin.