L’Uniun purila Surselva ha envidau il vendergis vargau a Siat per render attent a l’alpegiaziun periclitada entras ils lufs e lur trieps che creschan ad in crescher. Representantas da l’agricultura e la politica ein stai presents e vulan s’engaschar communablamein per dumignar la sfida actuala. «Oz fagein nus neginas pretensiuns viers ils politichers presents.» – Quei ha il president dall’Uniun purila Surselva, Silvan Caduff getg il vendergis vargau a Siat. Leu ha l’uniun purila envidau ad in fiug d’admoniziun a favur dalla pasculaziun dallas alps e pastiras periclitadas dil luf. Silvan Caduff ha explicau viers ils presents che la situaziun dalla stad vargada cun varga 430 animals da nez scarpai spossi la forza da puras e purs, pasturas e pasturs. El ha formulau sia nuncapientscha che las uniuns per la protecziun dalla natira s’absentien dils purs. «Daco risguardan els buca nossas stentas da mantener la biodiversitad.» E Silvan Caduff sedamonda daco ch’ils quitaus dall’agricultura vegnien buca pri serius da quella vart. «Quei fiug che arda cheu a Siat ed aunc en biars loghens en Svizra ed en pliras tiaras europeicas ei in fiug da solidaritad dils pertuccai.» Pertscharts dils fatgs che muentan Pretensiuns viers la politica ein era buca necessarias sco quei che las explicaziuns dil cusseglier guvernativ e president dalla regenza grischuna, Marcus Caduff han tradiu. «Quei che schabegia momentan muossa che la situaziun ei cumplet ord il moni.» Marcus Caduff ha getg dad esser bein pertscharts ch’ils schabetgs dalla stad vargada muentien ed inquieteschien purs e pasturs. «Era per ils collaboraturs digl Uffeci d’agricultura ei la situaziun actuala ina hipoteca.» Il cusseglier guvernativ ha regurdau allas stentas da ses collaboraturs e sias collaboraturas da promover la protecziun dallas muntaneras. «Per la finfinala stuer encorscher ch’ils lufs untgeschan adina pli stedi la protecziun dallas muntaneras.» Malgrad las stentas da proteger las muntaneras ein ils scarps sedublegiai la stad vargada. Ord vesta dil cusseglier guvernativ sto il diember da lufs vegnir reglaus. Marcus Caduff: «Jeu vai aunc buca studegiau en detagl las decisiuns ch’il Cussegl dils stans ha priu pertuccond la revisiun dalla lescha da catscha.» Tenor il president dalla regenza grischuna dat ei negina alternativa alla via democratica e politica per instradar las midadas necessarias per dar damogn agl animal scarpont. Ella dretga direcziun Per il cusseglier naziunal Martin Candinas va la proposta dil Cussegl dils stans ella dretga direcziun, sco el ha getg il vendergis vargau a Siat. «Jeu sun da buna speronza ch’il Cussegl naziunal suondi la proposta.» Era sch’il cusseglier naziunal grischun ha regurdau ch’ils cantuns da muntogna seigien buc aschi bein repesentai el Cussegl naziunal sco el Cussegl dils stans. Martin Candinas ei era da buna speronza da puder perschuader ina maioritad dil suveran svizzer per cass che la revisiun havess da vegnir ina ulteriura ga avon il pievel. «La davosa votaziun dalla lescha da catscha havein nus buca piars pervia dil luf, mobein pervia dad autras parts dalla lescha da catscha ch’ein stadas dispiteivlas.» Martin Candinas ha appellau als presentsda nezegiar ils contacts cun ils hosps da vacanzas per far attent sin ils problems e panzieris dalla populaziun muntagnarda en connex cun il luf. «Els ein impurtonts ambassadurs che portan nossa vesta e nossa situaziun ella Bassa.» Per la presidenta communala dad Ilanz/Glion e futura cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ston ils cantuns survegnir dapli cumpetenzas dad intervegnir viers ils animals scarponts. «Las persunas el liug enconuschan e san giudicar meglier la situaziun.» Ord sia vesta ei quei ina impurtonta premissa per che l’agricultura indigena sappi aunc en 50 onns nezegiar e tgirar las alps.

Las organisaziuns dalla protecziun dalla natira ein pauc incantadas dalla soluziun presentada dacuort dil Cussegl dils stans per reglar ils lufs. Ellas regordan che quella decisiun corrispundi buc al consens elavuraus da diversas organisaziuns. Il president dalla Uniun purila grischuna vesa quei in tec auter e ha pauc sterment dad in eventuala nova votaziun davart la lescha da catscha. Il Cussegl dils stans ha decidiu la jamna vargada da reveder la lescha da catscha federala aschilunsch ch’ils lufs san vegnir regulai e sittai sco quei succeda dapi decennis per exempel tiels capricorns. Buc exnum per plascher dallas organisaziuns per la protecziun dalla natira, sco quei ch’il president dalla Pro Natura Urs Leugger ei s’exprimius viers la FMR. «Il Cussegl dils stans ignorescha deplorablamein il consens che las organisaziuns per la protecziun digl ambient han anflau cun diversas organisaziuns agraras, dalla muntogna, dalla catscha e dil forestalesser.» El regorda al coc da quei consens che lubescha d’intervegnir e regular la populaziun da lufs leu nua ch’ella caschuna donns. «Ei dat lufs che fan negin donn e che ston era buca vegnir sittai.» Spitgar la decisiun dil Cussegl naziunal Tenor l’interpretaziun dad Urs Leugger possibilitescha la soluziun decidida dil Cussegl dils stans dad intervegnir e reglar la populaziun da lufs independentamein dils donns ch’els caschunan. «Nus sperein fetg e vegnin era a s’engaschar per ch’il Cussegl naziunal tuorni cun la revisiun dalla lescha da catscha sils fastitgs dil consens.» Vess quei buca dad esser il cass vegnan las organisaziuns digl ambient ad analisar ils resultats finals dalla revisiun dalla lescha da catscha, gi il meinafatschenta dalla Pro Natura. «E pér lu sefatschentein nus cun ils proxims pass.» Negin sterment dil referendum Da quels proxims pass lai il president dall’Uniun purila grischuna, Thomas Roffler buca stermentar. «Pli bugen in referendum ed ina decisiun dil pievel ch’ina schliata lescha.» Thomas Roffler conceda ch’ei hagi dau in consens denter ils representants dall’agricultura, dil forestalesser, dalla catscha e las organisaziuns digl ambient co reglar ils lufs. «Quei ei in pass normal per lantschar ina discussiun politica.» Thomas Roffler regorda alla incumbensa dil parlament da stipular ils detagls dalla lescha. E havess ina ulteriura decisiun dil suveran en caussa lescha da catscha e regular ils lufs d’esser necessaria, ha il president dall’Uniun purila grischuna negin sterment dil pass all’urna. «Lu eis ei nossa caussa da perschuader il pievel.»

Cun il repertori dil niev disc cumpact «Crappa da fiug» han ils Galiots dau anim a lur fidau publicum la sonda vargada el Cinema Sil Plaz a Glion. Ils Galiots caminan culla crappa da fiug sin ils fastitgs che la formaziun romontscha lai anavos dapi dus decennis ella scena da musica indigena. Atgnas melodias ed er empristadas, garnidas cun remas romontschas pregnantas. Igl ei semplamein aschia ch’ina band vegn pli veglia e cun ella siu publicum. In fatg ch’ei era semussaus la sonda notg sin e sper la tribuna dil Cinema Sil Plaz. Biars ch’ein vegni a tedlar ed accumpignar il batten dil niev disc cumpact dils Galiots la sonda vargada han gia visitau in ni l’auter concert da quella formaziun el decuors dils dus decennis vargai. Ed els han danovamein re­tschiert quei ch’ins spetga dils Galiots e lur protagonists Flavio Huonder (cant e ghitara) e Corsin Stecher (bass e ghitara), Francisco Gonzalez (percussiun), Sep Sgier (ghitara e bass) e Fabian Huonder (tastas e cant): Agens arranschaments musicals e covers da melodias enconuschentas e meins enconuschentas. Tut denton enramau da texts romontschs ord atgna plema, per regla da Flavio Huonder, ina da Fabian Huonder «Si Pigniu» ed entginas inspiradas da texts da Victor Durschei. Dapi 20 onns a Domat Continuitad dils Galiots semuossa era en lur liug da prova. «Dapi 20 onns exercitein nus el medem local da prova a Domat.» In motiv per Fabian Honder ed ils Galionts da dedicar ina canzun a Domat. «Tumas tartarugas» enramada dalla musica da Deep Purple «Strange kind of women». Musica da rock cun ina ferma preschientscha dil ritmus dallas ghitaras. Ed il publicum ha seschau incantar dalla ritmica dils Galiots. E schizun entgins giuvenots han persequitau plitost agl ur il concert ils Galiots e lur Crappa da fiug. Denton sco ei sauda ozilgi – cun il telefonin enta maun. Ils protagonists dall’entschatta Malgrad tutta cuntinuitad dalla musica dil Galionts, midadas ha ei dau diversas ella historia dalla band. Flavio Huonder e Corsin Stecher appartegnan al coc dall’emprema ura. Entgins ein i, auters vegni. Per il batten dalla nova disc cumpact han ils Galiots sfurzadamein stui schar temps. «Igl ei ussa uras da saver presentar quei dc.» E la sonda vargada ha il musicist Dario Hess assistiu sco padrin da far printgas, e buca mo gliez. Communablamein han el ed ils Galiots procurau per dabia crappa calirada sin la tribuna dil Cinema cun lur song communabel. E Dario Hess ha cun sia band dau anim vinavon alla notg dil rock romontsch silla medema tribuna. Cuort avon il concert alla bar dil Cinema ha el aunc tradiu: «Igl adrenalin crescha plaunsiu, quei ei bien, quei drovi.» Ina buna caussa, quei adrenalin, sch’ins ha la quida da veser e tedlar il musicist tuatschin sin tribuna. Aschia ch’ins sto insumma buca far quitaus per quei rock romontsch. La crappa romontsch rocla vinavon e quei cun dabia fiug, crappa da fiug. Crappa che ha para era plaschiu als treis giuvenots. Els ein s’avischinai suenter il concert al percussiunist Francisco Gonzalez: «Quei ei stau in super concert.»

La vischnaunca Ilanz/Glion ha astgau beneventar el decuors digl onn vargau 470 novas habitontas e novs habitonts. Ina part d’els ein stai presents la sonda vargada agl emprem gi dils novs residents. La vischnaunca ha purschiu puschegn ella aula dalla casa da scola e dabia informaziuns. Exact 99 fontaunas posseda la vischnaunca dad Ilanz/Glion. E sin buca meins che 130 kilometers selai ei viandar sin intschess communal. Tradiu quels fatgs ha la presidenta communala als novs habitonts la sonda vargada ella aula dalla casa da scola a Glion. Carmelia Maissen ha purschiu aunc bia autras informaziuns agl emprem gi dedicaus als novs residents. Sco quei ch’il scarvon communal Michael Spescha ha explicau ein buca meins che 470 persunas setratgas neutier ella vischnaunca dad Ilanz/Glion duront igl onn vargau. E biabein 60 d’els han dau suatientscha agl invit dalla vischnauca agl emprem gi dils novs residents questa sonda vargada. Carmelia Maissen ha presentau en cuorts plaids la giuvna historia dil «construct» communal Ilanz/Glion. Ella ha tradiu da haver astgau explicar ad ina delegaziun chinesa las atgnadads dalla democrazia communala svizra. Aschia ha la delegaziun chinesa vuliu saver, sche mintga singula vischnaunca hagi astgau decider autonom davart la fusiun. «Ils Chines han era vuliu saver, sche mintga habitont hagi saviu decider sez nua secasar.» E rispunder ha la presidenta communala era stuiu sin la damonda dalla delegaziun chinesa, sche la vischnaunca sappi expropriar terren privat per in project da baghegiar. «Nossa qualitad da viver e nossas libertads ein buca dapertut normalitad», ha Carmelia Maissen detg als novs habitonts. Tontas uniuns sco fontaunas Sco quei che la vicepresidenta communala Caroline Gasser ha explicau viers las novas habitontas e viers ils novs habitonts, posseda la vischnaunca dad Ilanz/Glion circa tontas uniuns sco fontaunas. Ed in tozzel da quellas uniuns ein sepresentadas la sonda – per far gust alla purschida e gudignar in ni l’auter niev commember. «Las uniuns ein ina ferma petga dalla veta sociala da nos vitgs e da nossas fracziuns.» La vicepresidenta communala ha presentau entgins usits e fiastas, ton els vitgs sco el marcau da Glion – usits pli mudests e fiastas che carmalan visitaders dall’entira regiun. Empriu d’enconuscher han ils presents era la suprastonza, la direcziun communala ed ils schefs dallas singulas partiziuns administrativas. Delectau il publicum han il Chor cecilian da Glion sco il Chor mischedau da Rueun-Siat. Il dirigent Gion Tschuor dil Chor mischedau Rueun-Siat ha gest nezegiau la caschun d’integrar igl entir auditori el cant dil chor da Rueun e Siat – er per propi far gust ad eventualas novas e novs commembers. Sesentir da casa Avon che sededicar al puschegn survius dalla Uniun da dunnas da Glion ha Ester Vonplon aunc explicau sias experienzas da viver en ina fracziun dad Ilanz/Glion. «Jeu sun secasada avon biabein sis onns a Castrisch.» Turitg e Berlin appartegnan als domicils d’antruras dalla fotografa Ester Vonplon ch’enconuscha era bein las tiaras digl ost. Castrisch enconuscheva ella sco domicil da sia tatta. S’enriclada da haver elegiu ils domicil dalla tatta per agen dacasa e quel da sia feglia ha ella buc. «Jeu sesentel fetg bein cheu.» Ella ha getg da haver anflau in bien ambient da luvrar sco artista, e cun il Cinema Sil Plaz era ina purschida culturala ch’ella appreziescha. Alla qualitad da viver contribuescha era il lungatg romontsch a Castrisch che la feglia empren en scola. «E sco persuna senza agen auto sundel jeu dependenta dil traffic public e sai nezegiar cheu las bunas colligiaziuns.»

Ils ustiers e possessurs dalla Casa Fausta Capaul a Breil enqueran sin la primavera proxima migiurs per il menaschi tradiziunal a Breil. La veta da famiglia e la lavur intensiva ella gastronomia selain strusch cumbinar. Sco a biars auters menaschis gastronomics eis ei buca reussiu d’engaschar persunal supplementar per sedescargar digl engaschi persunal. «Nus essan sedecidi da surdar l’ustria Fausta Capaul sin l’entschatta da matg 2023 en auters mauns.» Quei scrivan ils ustiers e possessurs dalla Casa Fausta Capaul Selina e Tobias Lechmann-Albrecht en in brev drizzada als amitgs e hosps dalla pli veglia ustria da Breil. «La fin dalla sesiun d’unviern vargada essan nus sedecidi da calar.» L’ustiera Selina Lechmann tradescha ch’ei seigi buca forsa munconza da hosps che hagi intimau da far quei pass. «Il cuntrari, il menschi marscha fetg bein, e da quei anora essan nus fetg cuntents.» La lavur el menaschi ei fetg intensiva per la hoteliera ed il cuschinier. «Principalmein duront la sesiun aulta» sco quei che Tobias Lechmann puntuescha. «Nossa veta da famiglia vegn alla cuorta.» Ils ustiers numnan la Fausta Capaul ch’els han surpriu avon varga dus onns sco in project da cor. Igl onn avon che surprender il menaschi ei la feglia Nina Sofia naschida. In aunc pli ferm project da cor dils conjugals. «Nus vegnin fermamein susteni neu da mia famiglia ed era neu da nies persunal.» E tuttina maunca beinduras il temps da sefatschentar cun la descendenza, la lavur pretenda preschientscha el menaschi. Ulteriur persunal maunca «Nus havein in fetg bien e fideivel tschep dad emploiadas ed emploiai» puntuescha l’ustiera dalla Fausta. Selina Lechmann: «Igl ei denton buca pusseivel da survegnir ulteriur persunal per descargar mei el servis ni miu um en cuschina.» Quella munconza da persunal ei in dils motivs principals che ha la finala intimau Tobias e Selina Lechmann da calar sco ustiers dalla Fausta. «Nus encurin in migiur sin l’entschatta dalla proxima sesiun da stad», di Tobias Lechmann ch’ei perschuadius d’anflar migiurs che meinan la casa. «Per nus eis ei impurtont da saver ch’il spért dalla Fausta cuntinuescha.» Bein bandunan Tobias e Selina Lechmann la Casa Fausta Capaul cun ustria, combras e habitaziun. La casa resta denton en lur possess. Co els s’engaschan vinavon professiunalmein ei aunc aviert. «Nus vulein denton vinavon star ella regiun e sche pusseivel habitar ella vischnaunca da Breil.» Ed els vegnan era el futur a dar in’egliada ni far ina viseta ella Fausta, era sche nova glieud meina il menaschi. «Jeu creigel senz’auter da spert anflar ina sauna distanza tiel menaschi.» Avon che prender distanza stat aunc ina ulteriura sesiun d’unviern avon porta. Entochen ils 23 d’october 2022 resta l’ustria aviarta e la davosa sesiun d’unviern per Selina e Tobias Lechmann- Albrecht ella Casa Fausta Capaul entscheiva igl emprem da december.

El rom dil Flims Festival ha igl ensemble Le Phénix sunau ovras dils Beatles. La gruppa englesa ei aunc oz renomada per sia musica da rock, per sias balladas cantadas e per l’invenziun dad in stil da musica da pop. El concert dalla gievgia vargada el Hotel Schweizerhof a Flem han il ghitarrist Andi Schnoz ed Erich Tiefenthaler cun la flauta traversa sunau las parts solisticas. Entschiet haveva la historia dils Beatles avon 60 onns. Tuttas paradas da hits numnavan sco hit numer 1 canzuns dalla gruppa da Liverpool. Pliras da lur cumposi­ziuns eran meins en e meins ora els diesch emprems rangs dils charts digl mund. John Lennon, Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr han era creau cun lur outfit in cult ed entras lur musica ei naschiu ina nova cultura da musica da pop. Reminiscenzas dils onns sissonta Plein marveglias ei in vast publicum serimnaus el Hotel Schweizerhof a Flem per tedlar co las ovras dils Beatles tunan sco musica classica. Detg cuort e bein, igl ei musica che va a cor e che dat spazi als interprets per improvisaziun. Il sextet digl ensemble Le Phénix ha mussau cun sentiment e gust il cuntegn dallas ovras d’origin. Mintga musicist/a ha survegniu sia part d’improvisar senza destruir la melodia originala. Entginas cumposiziuns ein resunadas plitost lontan digl original mo tuttina bein enconuschentas. Tals arranschaments s’integreschan ella classica moderna datier dad ovras da Boulez e Mes­siaen. La canzun la pli renomada dils Beatles ei bein «Yesterday». Quell’ovra ei vegnida sunada giu dil fegl original. La vusch da McCartney ei interpretada dil cello entras ­Mathias Kleiböhner ni dalla flauta traversa dad Erich Tiefenthaler. Semegliont han era las ovras «Michelle ma belle» e «When I’m sixty-four» resunau. Gie, «sixty four» ei forsa era stau la media da vegliadetgna dil publicum. Buc da smarvegliar, pertgei en lur giuventetgna han ellas ed els fatg atras la histeria dils Beatles, che ha muentau milliuns teenagers sil mund. Oz renescha la reminiscenza ils sentiments dil temps culs idols dils anno 1960 entras las melodias nunemblideivlas. Igl applaus final ha documentau il fatg ed il plascher dils ­presents. Igl ambient historic dil Hotel Schweizerhof ha contribuiu sia part vid tal sentiment nostalgic. Le Phénix e ses interprets da musica Mathias Kleiböhmer, intendant da Flims Festival, ei satisfatgs dil success che la musica classica ha retschiert en plirs concerts dalla stad. «Nus cuntinuein cul manifest musical era igl onn proxim», di el, mo lai aviert en tgei moda ch’il festival sepresenta egl avegnir. La flexibladad professiunala da siu ensemble lubescha ad el dad experimentar. Il concert dalla gievgia vargada ha documentau cun tgei spontanitad ils artists sunan. Ils solists Tiefenthaler e Schnoz ein da casa el rom da musica da pop, rock e soul. Els san s’integrar el stil classic e cunzun la ghitarra electrica cul rinforzament electronic sa far valer siu tun en ­e-musica. Decisiv ei denton tgi che suna ella. Andi Schnoz ei il profi cugl instrument. El carsina buca sulet ils tuns ord igl instrument, el scriva era plirs arranschaments per las ovras dil concert. ­Michael Neff segna sco arranschader per ulteriurs tocs musicals. A moda simpatica ha Andi Schnoz moderau il concert. Ch’el ei sefatschentaus cun la musica dils Beatles ha el confirmau: «Quellas melodias hai jeu sunau gia cura ch’jeu hai empriu da sunar ­ghitarra.» Uss – sco profi – procura el che la rihezia dallas cumposiziuns dils Beatles resti actuala. Igl ei gartegiau grazia agl ensemble Le Phénix.

Il giug denter Trun/Rabius e la secunda’equipa da Domat entscheiva cun entginas mesas schanzas per omisduas equipas. Quellas schanzas seresultan pil pli entras situaziuns da standard ni entras sbagls. Ella 24avla minuta arva Daniel Pfister il score: igl 1:0 per l’equipa da casa, suenter in’acziun cun bia engaschi ed era empau cletg. Cuort suenter ha Trun/Rabius aunc la gronda schanza d’alzar il resultat entras Orlando Monn, mo il siet va suro. Suenter mesura vegn lu Domat era meglier el giug e promt croda igl 1:1 suenter ina malprecauziun ella defensiva. In schoc per l’equipa indigena. Ei suonda ina fasa cun massa sperditas da bals e pigns fouls. Entochen pausa han lu aunc omisduas equipas schanzas da sittar gols, la pli gronda ha Patrizio Decurtins che tucca denton la petga. Aschia va ei cul resultat dad 1:1 ella pausa. Suenter pausa vesan ins spert che Trun/Rabius ei buca cuntents mo cun in pari. Gianin Derungs ha gia baul la gronda schanza d’alzar il resultat, mo il bien goli da Domat perschuada inaga dapli cun ina parada. Ella 49avla minuta succeda ei lu finalmein. Ils indigens van en avantatg entras in gol da Patrizio Decurtins. Da menziunar ei cheu cunzun igl assist culla sola dad Orlando Monn. Uss ei il giug lantschaus ed ei suonda puspei ina fasa cun ina schanza suenter l’autra per omisduas equipas. Patrizio Decurtins nezegia ina da quellas suenter ina bial’acziun singula cun in siet el cantun a bass: 3:1. Il giug para cunquei dad esser decidius e puspei domineschan fouls e malexactadads ella davosa mes’ura dil giug. Suenter 70 minutas aulza Patrizio Decurtins sin 4:1 suenter in corner. Igl attaccader setta pia in hattrick enteifer biebein 20 minutas. Silsuenter suondan puspei entginas situaziuns da standard ed ina da quellas meina al 5:1 per l’equipa da casa. Il giuven defensur Lucas Maissen fa siu emprem gol per Trun/Rabius entras in culp cul tgau. Trun/Rabius gudogna il giug suenter ina buna prestaziun cunzun gest suenter pausa e va per treis puncts impurtonts encunter in adversari che sesanfla ella medema regiun dalla tabella. Aschia vegn Trun/Rabius da sedistaccar empau dalla zona dalla relegaziun. (cdm/fmr) 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Domat 5:1 (1:1) Pustget, Trun . 260 aspectatur(a)s. Gols: Daniel Pfister 1:0, Domat 1:1, Patrizio Decurtins 2:1, Patrizio Decurtins 3:1, Patrizio Decurtins 4:1, Lucas Maissen 5:1. Trun/Rabius: Damian Schmed, Mirco Pfister, Ramon Orlik, Lucas Maissen, Sandro Orlik, Daniel Pfister, Dennis Monn, Mathias Flepp, Orlando Monn, Patrizio Decurtins, Robin Monn. Reservas: Beat Cadruvi, Salvatore Stagliano, Silvan Muoth, Gianin Derungs. Domat: Armin Beso, David Bucek, Fabrizio De Luca, Mathias Pfister, Mauro Stolz, Cedric Sewer, Marc Da Silva, Alessio Sewer, Esa Ehrler, Damian Sewer, Danilo Iozzo. Reservas: Nicolo Stolz, Fabian Luck, Alessio Iozzo, Bardh Bojaxhi, Luca Prinoth, Arber Bojaxhi. Remarcas: Trun/Rabius senza Livio Janka, Remo Alig, Fabio Caduff, Mauricio Cathomas e Pascal Schmed.

Cun ina prestaziun solida e cunzun disciplinada reussescha ei a Schluein Glion da gudignar il giug encunter il club da ballapei da Ruggell, l’equipa ch’ei era vegnida relegada questa stad dalla secunda ella 3. ligia e che ha gudignau ils emprems tschun giugs dil campiunadi 2022/23. Per l’emprema ga en questa sesiun eis ei era reussiu a Schluein Glion da survegnir negins gols, quei ch’ei stau il fundament per la victoria en in giug intensiv sin in terren bletsch e grev. Naven dall’entschatta han ils hosps dil Principadi dil Liechtenstein giu empau dapli dil giug, senza denton saver crear bunas caschuns per sittar in gol. Era l’equipa da Schluein Glion ei cun sias spertas cunterattaccas buca vegnida fetg malsegira ella zona da puniziun. Aschia croda igl emprem gol plitost surprendentamein en la 37avla minuta. Laurin Zala seglia ensemen cun in defensur sin ina flanca dall’ala seniastra e meina la balla plitost cul dies che cul tgau davos da gol en. Cuort avon la pausa fuss ei bunamein reussiu a Schluein Glion d’alzar il resultat. Suenter in culp liber ei la balla vegnida rebattida a Serafin Bundi che ha sittau direct, il goli da Ruggell ha deviau il siet ferm ella traversa e da leu ei la balla curdada avon la lingia da gol. Donn. Suenter pausa han las numerusas aspectaturas ed ils numerus aspectaturs viu pli u meins il medem giug sco all’entschatta. Ils hosps ein stai pli bia en possess dalla balla, malsegir ella zona da puniziun ein ei denton vinavon strusch vegni. Sulettamein ina roscha corners han els astgau sittar, ils quals han era buca purtau fretg. Allas cunterattaccas da Schluein Glion ha vinavon l’exactadad el davos pass muncau. Cura che tut ils presents spitgavan sil schul final dil bien arbiter ei lu tuttina aunc in gol curdaus e quei per l’equipa da casa. Simon Gallmann ha acquistau e defendiu ina balla ora en l’ala dretga ed ei vegnius da sittar ella bass ella zona da puniziun, nua che Tiziano Vinzens ha buca targlinau e sittau la balla el cantun bass seniester. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Ruggell 2:0 (1:0) Crap Gries. 324 aspectatur(a)s. Arbiter: Vrsajkovic. Gols: 37. Zala 1:0; 95. Vinzens 2:0. Schluein Glion: Capaul, Dermont, Coray, Derungs, Büchler, Sgier; Zala (68. D’Atria), Bundi (46. Vinzens), Afzali (85. Gallmann), Michel, Caduff (94. Egger). Ruggell: Dietsche, Simon Maag, Ducak, Stefan Maag (63. Kilian Büchel), Lukas Büchel, Kollmann; Risch (73. Allgäuer), Özcan, Ospelt, Haas; Schreiber. Remarcas: Cartas melnas: 38. Zala, 42. Bundi, 45. Stefan Maag e 81. Lukas Büchel (tut per fouls). Schluein Glion senza Bearth, Cabalzar, Cavegn, Deplazes, Matthias Derungs e Stabile (blessai ni absents). 45. siet ella traversa Schluein (Bundi). Corners: 2:8.

Al final dil «Proffix Swiss Bike Cup» la fin d’jamna a Gstaad ha Vital Albin saviu festivar in success dubel: el gudogna la cuorsa ed il classament total dil Swiss Bike. Pil ciclist sursilvan ch’ei carschius si a Tersnaus havess la stagiun buca saviu ir meglier a fin. Suenter in dir cumbat cun Marcel Guerrini – il tschunavel dil campiunadi mundial – ha Vital Albin saviu festivar la tiarza victoria el «Proffix Swiss Bike Cup». Grazia a quella victoria ha el era saviu decider la valetaziun totala dil cup en sia favur. Il Lumnezian da 24 onns resumescha quei success suandontamein: «Igl ei veramein stau ina finiziun perfetga dalla stagiun. Jeu sun aunc staus motivaus ina ga cumpleinamein. Aschia hai jeu saviu mussar mia megliera prestaziun che ha la fin finala gidau a gudignar il cup. Jeu sun fetg ventireivels che quei ei reussiu a mi. Saver ir aschia ella pausa stagiunala ei secapescha fetg bi.» Grazia allas prestaziuns dils ulteriurs commembers dall’equipa ha il Team Thömus Maxon cun Vital Albin e denter auter era Alessandra Keller, era gudignau la valetaziun dil di dils teams. Alessandra Keller ha gudignau la concurrenza dallas dunnas, medemamein suenter in dir cumbat culla concurrenza. (cdm/fmr) Vital Albin (amiez) terminescha la stagiun cun in bi success.

Schluein Glion salva il contact culla testa dalla 3. ligia e Trun/Rabius sedistacca dalla zona dalla relegaziun. Mo era ulteriuras equipas sursilvanas da ballapei dils activs e dils juniors san mirar anavos sin ina buna fin d’jamna. Schluein Glion ha battiu Ruggell el duel dallas meglieras equipas dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Cun quei resta la tensiun alla testa dalla tabella salvada. Schluein Glion ei uss secund ella tabella cun in punct retard sin Valposchiavo che ha festivau in’ulteriura aulta victoria (6:0 ordeifer encunter Tusaun/Cazas). Treis impurtonts puncts ha Trun/Rabius recaltgau el giug encunter la secund’equipa da Domat. En in giug fetg variont ei la fin finala reussiu ina clara victoria avon agen publicum. Aschia ha l’equipa dalla Cadi saviu far in pass anavon ella tabella ed ei uss otgavel. El cumbat dallas duas meglieras equipas sursilvanas dalla 4. ligia denter Lumnezia e Danis-Tavanasa ein ils Lumnezians i culla plema. Cun 3:0 han els tarmess l’equipa dalla Cadi anavos a casa. La secunda da Schluein Glion ha contonschiu in remis a casa encunter Tavau. Cun tschun puncts schai Schluein Glion sil tierz davos plaz. Vaz-sut ha era gudignau la sisavla partida da quest campiunadi e sa aschia francar igl emprem rang ella tabella. Union Trin resta capogruppa dalla gruppa 2 dalla 5. ligia suenter la victoria encunter la secunda da Vaz-sut. Laax e Rueun han gudignau lur partidas encunter autras equipas sursilvanas. 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Ruggell 2:0 Tusaun/Cazas – Valposchiavo 0:6 Triesenberg – Eschen/Mauren 4:0 Triesen – Schaan 2:0 Landquart – Buchs 4:2 Trun/Rabius – Domat 5:1 1. Valposchiavo 6/16; 2. Schluein Glion 6/15; 3. Ruggell 6/15; 4. Triesenberg 6/12; 5. Triesen 6/10; 6. Landquart 6/9; 7. Schaan 6/8; 8. Trun/Rabius 6/6; 9. Eschen/Mauren 6/6; 10. Domat 6/4; 11. Tusaun/Cazas 6/3; 12. Buchs 6/1. 4. ligia, gruppa 1 Vaz-Sut – Surses 4:0 Cuera 97 – Valposchiavo 3:0 Schlarigna – Panaduz 0:1 Schluein Glion – Tavau 1:1 Lumnezia – Danis-Tavanasa 3:0 1. Vaz-sut 6/18; 2. Cuera 97 6/15; 3. Panaduz 6/13; 4. Surses 6/10; 5. Tavau 6/8; 6. Lumnezia 6/8; 7. Danis-Tavanasa 6/6; 8. Schluein Glion 6/5; 9. Valposchiavo 6/3; 10. Schlarigna 6/0. 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia-Lai/Valbella 2:4 Taminatal – Sargans 3:2 Panaduz – Landquart 1:2 Lusitanos de Samedan – Mladost 1:0 Tusaun/Cazas – Bogn Ragaz 1:3 1. Lai Valbella 6/16; 2. Val Tamina 6/15; 3. Lusitanos de Samedan 6/13; 4. Panaduz 6/12; 5. Landquart 6/10; 6. Mladost 6/10; 7. Sargans 6/3; 8. Bogn Ragaz 6/3; 9. Bregaglia 6/3; 10. Tusaun/Cazas 6/3. 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Vaz-sut 2:0 Trun/Rabius – Domat 2:2 Danis-Tavanasa - Rueun 1:3 Cuera 97 – Sedrun/Mustér 7:0 Laax – Lumnezia 4:1 1. Union Trin 6/18; 2. Domat 6/14; 3. Rueun 6/13; 4. Laax 6/11; 5. Sedrun/Mustér 6/7; 6. Lumnezia 6/6; 7. Cuera 97 6/6; 8. Vaz-sut 6/5; 9. Trun/Rabius 6/4; 10. Danis-Tavanasa 6/1. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Rorschach-Goldach – Brühl 0:1 Gossau – Au-Berneck 9:0 Cuera 97 – Tobel-Affeltrangen 2:2 Dardania – Rotmonten 3:6 Romanshorn – Winkel 1:8 Teufen – Surselva 2:3 1. Brühl 7/21; 2. Gossau 7/19; 3. Tobel-Affeltrangen 7/16; 4. Rorschach-Goldach 8/15; 5. Surselva 7/9; 6. Cuera 97 7/8; 7. Winkeln 7/7; 8. Dardania S. Gagl 7/7; 9. Romanshorn 7/7; 10. Teufen 7/6; 11. Rotmonten 8/6; 12. Au-Berneck 7/4. Juniors A1, gruppa 1 Schlarigna – Widnau 3:1 Domat – Montlingen 3:7 Appenzell – Uznach 3:4 Buchs – Eschenbach-Wagen 4:0 Bogn Ragaz – Altstätten 3:7 1. Uznach 7/21; 2. Altstätten 7/16; 3. Montlingen 7/15; 4. Buchs 7/13; 5. Bogn Ragaz 7/10; 6. Appenzell 7/8; 7. Eschenbach-Wagen 7/6; 8. Domat 7/4; 9. Widnau 7/4; 10. Schlarigna 7/4. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Teufen – Uznach 5:1 Rheintal – Surselva 3:0 Rorschach – Tobel-Affeltrangen 0:2 1. Romanshorn 7/21, 2. Tobel-Affeltrangen 7/18; 3. Uzwil-Henau 7/16; 4. Zuzwil 7/16; 5. Amriswil 7/15; 6. Teufen 7/12; 7. Rheintal 7/10; 8. Eschen/Mauren 6/4; 9. Surselva 7/3; 10. Rorschach-Goldach 7/2; 11. Buchs 6/1; 12. Uznach 7/1. Juniors B1, gruppa 1 Grischun Central – Domat 11:3 Landquart – Schlarigna 8:0 1. Landquart 7/19; 2. Grischun Central 7/19; 3. Schlarigna 7/7; 4. Tavau 5/6; 5. Domat 6/4; 6. Orion Cuera 6/0. Juniors B2, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central 6:0 Valposchiavo – Lusitanos Samedan 2:3 Vaz-sut – Trübbach 5:1 Balzers – Bogn Ragaz 3:6 1. Vaz-sut 5/15; 2. Lusitanos de Samedan 6/14; 3. Panaduz 6/12; 4. Valposchiavo 7/12; 5. Bogn Ragaz 6/10; 6. Surselva 6/6; 7. Trübbach 6/6; 8. Grischun Central 6/4; 9. Balzers 6/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Herisau – Brühl 5:1 St. Gagl dunnas – Arbon 2:5 Rorschach – Staad 2:2 Cuera 97 – Bogn Ragaz 6:1 Surselva – Appenzell 11:0 1. Herisau 7/18; 2. Staad 7/16; 3. Rorschach-Goldach 7/13; 4. Arbon 7/12; 5. Cuera 97 7/12; 6. Surselva 6/9; 7. Brühl 7/7; 8. S. Gagl dunnas 7/6; 9. Appenzell 7/4; 10. Bogn Ragaz 6/2. Juniors C1, gruppa 1 Mels – Ruggell 5:1 Grischun Central – Gams 6:2 1. Sargans 5/15; 2. Grischun Central 6/13; 3. Gams 6/12; 4. Walenstadt 5/10; 5. Domat 6/10; 6. Mels 6/7; 7. Ruggell 6/6; 8. Tavau 6/3; 9. Buchs 6/0. Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Panaduz 5:0 Vaz-sut – Surselva a 0:5 Grischun Central – Surselva b 2:7 Domat – Schlarigna 8:3 Valposchiavo – Cuera 97 7:3 1. Schlarigna 8/18; 2. Panaduz 9/16; 3. Landquart 5/15; 4. Surselva b 7/13; 5. Valposchiavo 6/12; 6. Domat 7/9; 7. Surselva a 6/6; 8. Grischun Central 7/4; 9. Cuera 97 6/3; 10. Vaz-sut 7/3. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 3:2 Grischun Central – Landquart 2:4 Orion Cuera – Domat 0:1 1. Domat a 7/19; 2. Landquart 6/18; 3. Panaduz 6/12; 4. Sargans 7/12; 5. Orion Cuera 6/9; 6. Grischun Central 6/4; 7. Mels 5/3; 8. Cuera 97 6/3; 9. Domat b 6/0. Juniors D2, gruppa 1 Surselva c – Panaduz 4:3 Bogn Ragaz – Valposchiavo 3:4 Surselva b – Domat 5:3 Schlarigna – Landquart 5:2 1. Valposchiavo 6/15; 2. Schlarigna 7/15; 3. Bogn Ragaz 8/13; 4. Surselva c 7/10; 5. Grischun Central 7/9; 6. Landquart 7/6; 7. Panaduz 7/6; 8. Surselva b 7/6; 9. Domat 7/0. Juniors D2, gruppa 2 Balzers – Bogn Ragaz 0:4 Landquart – Orion Cuera 3:9 Cuera 97 – Tavau 0:10 Mels – Val Tamina 12:0 Grischun Central – Vaz-sut 0:6 1. Domat 8/21; 2. Tavau 7/18; 3. Vaz-sut 7/13; 4. Mels 7/12; 5. Landquart 7/12; 6. Balzers 9/10; 7. Grischun Central 7/9; 8. Val Tamina 8/6; 9. Orion Cuera 6/5; 10. Bogn Ragaz 6/5; 11. Cuera 97 6/3. Damas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Uzwil 3:3 Ebnat-Kappel – Domat 2:2 Widnau – Au-Berneck 6:3 1. Toggenburg 6/18; 2. Uzwil 5/10; 3. Rapperswil-Jona 5/10; 4. Widnau 5/9; 5. Domat 6/8; 6. Ebnat-Kappel 5/7; 7. Romanshorn 6/7; 8. Frauenfeld 5/6; 9. Weinfelden-Berg 5/4; 10. Triesen 6/4; 11. Au-Berneck 6/3. Damas 4. liga, gruppa 1 Mels – Schlarigna 6:0 Tusaun/Cazas – Untervaz-Cuera 1:4 Triesen – Buchs 0:12 Surselva – Schwanden/Linth 6:1 1. Mels 5/15; 2. Vaz-sut-Cuera 6/15; 3. Buchs 5/10; 4. Eschenbach 5/10; 5. Surselva 5/9; 6. Schlarigna 6/6; 7. Schwanden-Linth 5/3; 8. Tusaun/Cazas 5/3; 9. Triesen 6/0. Junioras FF-15, gruppa 1 Cuera 97 – Werdenberg 2:5 Triesen – Widnau 9:2 Eschenbach – Mels 10:1 1. Werdenberg 6/18; 2. Linth 5/10; 3. Surselva 5/10; 4. Eschenbach 5/10; 5. Triesen 6/10; 6. Cuera 97 6/9; 7. Widnau 5/3; 8. Domat 5/0; 9. Mels 7/0. Seniors 30+, gruppa 1 Cuera 97 – Tavau 1:1 1. Cuera 97 5/13; 2. Tavau 4/8; 3. Plaun/Imboden 4/8; 4. Tusaun/Cazas 5/8; 5. Vaz-sut-Landquart 4/1; 6. Lusitanos de Samedan 4/1; 7. Schluein Glion 4/1.

La dumengia vargada han las damas dils Desertina Bulls entschiet la sesiun d’unihoc a Sargans. L’equippa sursilvana era sepreparada intensivamein duront ils trenaments da stad. Denter auter ein ellas stadas igl uost treis dis en in camp da trenament a Tenero. Cun quellas bunas premissas ein ellas idas plein fidonza egl emprem giug encunter Zürisee Unihockey. Desertina Bulls - Zürisee Unihockey 9:1 Punct las 10.00 arva igl arbiter il giug ed ils Desertina Bulls attaccan las adversarias cun in nundetg tempo. Suenter duas minutas dat Aline Cajacob in pass ad Alexandra Flepp che marca cun in bi siet da distanza igl emprem gol pils Bulls. Ella quarta minuta survegn Tamara Derungs la balla, fa in solo sur igl entir plaz, dat il pass sin Aline Cajacob e lezza ha in bien egl per Gada Cathomas che sietta il 2:0. Il Bulls mettan igl adversari enorm sut squetsch ed aschia vegn Jana Caduff da sittar enteifer paucas secuntas dus ulteriurs gols pils Bulls sin pass da Selina Giger. Las adversarias ein schoccadas e han piars il fil dil giug. Quei nezzegian ils Bulls. Avon pausa sietta Gada Cathomas il meritau 5:0. Suenter pausa ha il trenader dau la caschun dad ina ni l’autra ulteriura giugadura da mussar tgei ch’ella sa. Quella fidonza ha Anica Seiler nezzegiau. Cugl emprem contact da balla marca ella cun in bellezia siet sut la traversa il 6:0 pils Desertina Bulls. Zürisee pren in time out ed entras quel vegnan ellas levet meglier el giug. Cun Mila Demont en gol han las Sursilvanas denton ina ferma petga che parescha quels paucs siets che vegnan sin gol. Ils Bulls laian buca luc e vulan rimnar vinavon massa puncts. Cun bialas cumbinaziuns vegnan las giuvnas dalla Romontschia adina puspei tier bunas caschuns avol gol dallas adversarias. Gada Cathomas realisescha cun dus ulterius gols sin pass dad Anica Seiler ed Aline Cajacob ina tripletta. Sco davos ha era aunc Tamara Derungs sittau siu emprem gol da campiunadi e segirau all’equippa ina grondiusa victoria. Cun 9:1 han las damas dalla Surselva gudignau igl emprem giug da campiunadi. Desertina Bulls – Schaffusa 2:1 Suenter ina cuorta pausa spitgava igl adversari da Schaffusa sillas Sursilvanas. Quei ei ina giuvna equipa che dat tacticamein fetg bein. Per spargnar forzas han ils Bulls dau in tec pli defensiv e mirau tgei che las adversarias fan. Aschia ein lezzas era vegnidas tier las empremas bunas schanzas dad ir en avantatg. Marina Bearth en gol dils Bulls ha denton parau quels siets. Plaunziun ein era las Sursilvanas vegnidas meglier el giug. Cun dus siets ella petga ei il cletg denton aunc buca staus silla vart dallas Grischunas. Suenter pausa han las damas da Mustér alzau il tempo e promt ein ellas vegnidas tier massa bunas schanzas. Adina puspei maunca ei fetg pauc per ch’ils Bulls savessan marcar igl emprem gol. Sco igl ei il bia, tgi che fa buc els survegn els. Aschia sietta Schaffusa suenter in sbagl ella defensiva igl emprem gol dil giug. Quei ha buca muentau fetg ils Bulls. Cun in enorm spért d’equipa e cun plein perschuasiun d’aunc gudignar quei giug aulzan ellas aunc inagada il tempo. Cun in bellezia siet ord la distanza egalisescha Alexandra Flepp. Ei va aunc tschun minutas e l’equipa da Mustér vul mo ina caussa, gudignar quei giug. Duas minutas avon la fin dat Gada Cathomas ina biala cumbinaziun da pass sin Alexandra Flepp che sietta il 2:1 pils Bulls. Tuttas giugaduras seglian sil plaz e festiveschan quei gol sco sch’ei havessan gudignau il campiunadi. Quei muossa tgei plascher e tgei spért d’equipa che regia ell’equipa. Cun quellas duas victorias tuornan ellas anavos ella Surselva cun quater puncts. Desertina Bulls cun Tamara Derungs, Selina Giger, Anna Quinter, Alexandra Flepp, Corina Venzin, Anica Seiler, Gada Cathomas, Janna Venzin, Aline Cajacob, Fabiana Bearth, Estella Mazzetta, Jana Caduff, Mila Demont, Marina Bearth e Noemi Zanin. L’equipa da damas dils Desertina Bulls ei partida cun duas victorias el campiunadi.

Il Lag digl Oberst ei buca schi enconuschents sco siu frar, il Lag Grond. Igl ei ina zona humida da muntada cantunala. La vischnaunca da Laax ha retschiert il num da quella cuntrada, Il num romontsch ei lu era «Lags» e gl’emblem digl uoppen, il glischun, dat perdetga da quei. Il Lag digl Oberst s’auda tier in sistem ecologic fetg sensibel. Ils davos decennis ei la zona humida sereducida ed ins vesa nuot d’ina surfatscha d’aua. L’jamna proxima ei ina gruppa dalla Fundaziun «Stiftung Umwelteinsatz» en acziun en quei territori. Per mantener la biodiversitad e la muntada dil Lag digl Oberst ston ins adina puspei tgirar la paliu e la surfatscha circumdonta. La fundaziun che ha prestau la stad vargada lavur cumina a Vignogn vegn a realisar las mesiras tenor in concept digl Uffeci da natira ed ambient. Il biro d’ecologia Atragene accumpogna l’intervenziun e las mesiras, l’jamna proxima vegn el a presentar quellas alla publicitad.(fmr/abc) La zona dil Lag digl Oberst (dretg) a Laax.

La tuorta da nuschs ei bein culinaric tipic dil Grischun. Quei malgrad che la protagonista dalla specialitad vegneva buca dil Grischun. Quei semida, gia oz dat ei nuschs grischunas. Era Ernst Hänny da Castrisch sa purtar en dus treis onns sia emprema racolta a Malans. Gl’avrel 2023 vegn ei diesch onns ch’il pur Ernst Hänny ha plantau 70 nughers a Castrisch. Quei ch’ei schabegiau ils 10 d’avrel 2013 pareva, sco acziun pil futur, lunsch naven ed era ina certa resca. Ernst Hänny ha ughegiau, el ha plantau las enfiarlas sin ina da sias parcellas, buca lunsch sur il vitg. El haveva entschiet ad extensivar siu menaschi e la plontaziun dalla pumera ha s’udiu tiel niev concept da menaschi. Ils onns ein vargai, las enfiarlas carschidas, differentas ha el stuiu remplazzar, mo generalmein ei la bilanza suenter diesch onns empermettonta. «Uonn hai jeu saviu racoltar en tut rodund 200 kilos nuschs», declara el. Ernst Hänny relativescha ch’ei seigi buca mo fretgs dalla plontera giuvna, mobein era dils nughers vegls. El conferma ch’ei hagi uonn fetg bia nuschs. «Jeu stoi constatar che era ils quacs e las sgagias, ed auters animals selvadis, han fetg bugen nuschs», Tut las enfiarlas han gia purtau. Gl'implont pli professiunal en Svizra Sia racolta drova Ernst Hänny en emprema lingia per producir ieli. Igl ei ina specialitad ch’el venda direct. El Grischun dat ei negina pélla, aschia sto el purtar las nuschs a Gottshausen el cantun Turgovia. Liberar quellas dalla crosa ei l’occupaziun che dat la pli gronda lavur. El sappi s’immaginar dad purtar el futur ina part dalla racolta era a Malans. Leu ha ina gruppa da purs, uni en ina cooperativa, installau in center da smaccar nuschs. «El futur duei la tuorta da nuschs grischuna cuntener effectivamein mo pli nuschs grischunas», ha Johannes Janggen declarau all’entschatta d’ina girada tras il center. Sonda ha massa glieud vuliu mirar quei center da cumpetenza dalla nusch svizra. La maschina ch’ins savess numnar per romontsch «la smachera da nuschs» ei gl’implont pli professiunal ed effizient ch’ei dat en Svizra. Dalla cooperativa fan producents da nuschs dils cantuns Grischun, Sogn Gagl e Lucerna. Il president Johannes Janggen ha plantau a Malans e contuorn 1500 nughers, ella Val dil Rein songagliesa cultiveschan auters commembers 15 hectaras da quei fretg. La maschina da raccoltar nuschs, ella alea da Malans. Entochen ussa derivavan las nuschs ch’ins drova per vivonda e specialitads dil pasterner cunzun da Chile, dils Stadis Uni e dalla Moldavia. Grazia a quei center da cumpetenza a Malans, culla cooperativa da producents, vegn quei a semidar. La «smachera da nuschs» consista da principi d’ina retscha da maschinas. Egl emprem process vegnan las nuschs lavadas e schigientadas, lu vegnan ellas menadas sin ina tschenta tras duas maschinas che smaccan, suflan naven la crosa e zavreschan fretg e crosa. Cun in tierz e quart pass vegnan las nuschs zavradas pli fin cun ina maschina che sa identificar fretg e restonzas dil cries. La lavur a maunc che Ernst Hänny da Castrisch fa, savess el el futur surdar a quella gruppa da maschinas a Malans. Sco quei che Johannes Janggen ha declarau a caschun dil gi dallas portas aviartas, pren il center encunter quantitads naven da 100 kilos. Rigurusas reglas valan pertuccont higiena, las nuschs astgan buca esser bletschas, pertgei gliez fuss ina gronda resca per infectar gl’entir sistem da maschinas culs bulius da méffa. La nusch (Juglans regia) La nusch (tud. Walnuss) enconuscha mintg’affon. Oriundamein deriva ella dalla Persia. Ils Romans han importau ella en nossa cuntrada, vul gir ellas regiuns alpinas cun clima adattau. In nugher vegn tochen 20 meters aults e sa contonscher ina vegliadetgna tochen 120 onns. Lenn-nugher ei fetg tschercau, plinavon gl’iel, la feglia verda e la secca, schizun sias fluras. Buca per nuot han ils Romans vuliu dapertut nua ch’els eran quei fretg precius entuorn els. Las nuschs ein zavradas e semtgadas per pachetar.

Hans Caprez ed Arnold Spescha han prelegiu, e Christina Riesch ha accumpignau: Vendergis ha ina pulita raspada astgau guder ella sala dil Ringel a Trin ina purschida cumpletta da litteratura e musica. Presentar quellas duas persunalitads seigi sco da purtar aua el Rein, ha il president dalla Cuminonza romontscha da Trin, Carl Caflisch, manegiau all’entschatta dalla sera. Hans Caprez ha parantella a Trin, ei denton naschius e carschius si a Castrisch. Arnold Spescha ha ligioms cun Trin tras numerusas scolaras e scolars ch’ein stai a scola tier el. Omisdus, in annada 1940, l’auter 1941, han absolviu ils onns tschunconta il seminari da scolasts a Cuera e s’enconuschevan da quei temps. Lur via ha menau en differentas direcziuns. Nibels che sestauschan ed il tat che bragia La protagonista ed ils protagonists dalla sera, Hans Caprez, Christina Riesch ed Arnold Spescha. Aschi differenta ei era la prelecziun stada. Hans Caprez ei ius a Turitg ed ei daventaus schurnalist dalla revista critica «Beobachter», Arnold Spescha ha promoviu en romanistica ed ei staus scolast da franzos, romontsch e talian alla scola cantunala a Cuera. Sia preferientscha per la musica ha el tgirau en siu temps liber. Vendergis sera han quels dus umens divertiu ina roscha presents ella sala dil Ringel. Alternond han els prelegiu, Hans Caprez cun reminiscenzas da sia affonza e giuventetgna, Arnold Spescha da sias poesias. Buca paucas da quellas han ils pli differents cumponists mess en musica. «Ina sera fetg enrihonta, cun cuntrasts delectonts», ha ina persuna manegiau resumond la serada ella sala dil Ringel. Christina Riesch ha capiu fetg bein d’empunir ed embellir musicalmein las prelecziuns. La musicista e cantadura ei docenta alla Scol’aulta da pedagogia a Cuera. Dapi 20 onns instruescha e fa ella musica. Pér dacuort, ils 16 da settember, ha ella sezza dau il concert «Ida y Vuelta» ella sala dil Ringel. Ella ha fatg la punt denter las prelecziuns cun cant d’ina purezia ch’ei s’accordada cun prosa e lirica. Hans Caprez ha dau envesta, raquintond en siu lungatg popular ed intim, dalla veta da famiglia e dils originals da Castrisch. L’affinitad pil fleivel e stuschau Ils presents han empriu d’enconuscher tat Gieri, onda Maria ed onda Mengia. Persunalitads e realitads che s’audan tiel vargau. Daco ch’el haveva stuiu dar sia ura da bratsch sco pègn al taxist a Mustér, ha el era tradiu. Igl ei ina historia d’amur raquintada cun lungatg viv e divertent, el ha partiu quella reminiscenza cugl auditori. Il liricher Arnold Spescha han ins tedlau nuotameins attentamein. Gl’auditori ha seschau menar tier maletgs e situaziuns, nibels che sestauschan, il vent che termaglia, dall’aurora tiel tgietschen dalla sera. Gl’auditori ei staus incantaus dalla cumbinaziun culs dus auturs e la musicista. «Schi different, e tuttina ina unitad inspironta, perfetga ed animonta», ha in auditur resumau la sentupada el Ringel a Trin.

Andreas Cadonau/FMR Uss ein ils fatgs sin meisa e jeu stoi conceder ch’els ein buc ual motivonts. Per dubitar ils fatgs meins agreabels seporscha denton pauc, sche buca negin spazi. Memia pesonta ei la brev che ha communicau dacuort quels fatgs, pesonta gia neu da sia cumparsa cun ils logos ufficials dalla Confederaziun svizra, dil Departement federal per economia, formaziun e perscrutaziun e cun il bul dalla Universitad da Turitg. Il tetel dalla brev adressada a mi persunalmein: «Tgei che nus havein anflau ora davart tias caultschas suten e tiu terren.» Per buca stuer recapitular aunc ina ga la relaziun dallas atgnas caultschas suten, igl agen terren cun la Svizra ufficiala lessel cussegliar da dar in’egliada egl archiv dalla La Quotidiana (plaid da tscherca: caultschas suten) ni il link da SRF https://www.srf.ch/play/tv/srf-news-videos/video/unterhosen. Avon che cuntinuar culla lectura fuss ei segir d’engrau da consultar ina ni l’autra dallas fontaunas indicadas. Ei po gidar ad augmentar la capientscha per las lingia suandontas. La brev ufficiala confirma gia sin la secunda pagina che jeu seigi mediochers. Jeu stoi conceder, ina constataziun ordvart malemperneivla, ina nauscha frida viers la cunscienzia dall’atgna valur. Avon ch’arver la brev erel jeu secapescha dall’idea dad esser in megaferm pur sursilvan, dotaus cun ina intelligenza in bienton sur la media, da buna cumparsa, communicativs ed insumma in cool tip. Ed ussa quella valetaziun da mediocradad, per l’olma masculina agrarsursilvana in desaster. La segirtad da sesez ei sil fiat luada sco la neiv dalla primavera vargada, enteifer secundas. Preziadas lecturas e preziai lecturs, jeu stoi conceder ch’igl ei buca sempel da scriver quellas lingias. Pli bugen havess jeu teniu tut quei el tschelau, schau esser e bess la brev el canaster da pupi. Demai che Roger Federer muossa dapi onns con success ch’igl um sa recaltgar, sch’el muossa sentiments, sundel jeu persunalmein vegnius alla conclusiun ch’era il pur grischun e sursilvan sto s’adattar al temps modern e ch’ei seigi uras da sesarver. Roger Federer piarda gie larmas suenter terradas ed aunc pli biaras da victorias. Ed il maletg derasaus avon paucs gis che muossa Roger silla sutga dil Cup Laver a Londra a sponder petras larmas ha dau a mi il stausch decisiv da metter ils fatgs sin meisa. Secapescha che la brev ufficiala che ha tradiu ils resultats scientifics dall’examinaziun dad in pèr caultschas suten da mangola inclus las provas da terren vegn buc alla conclusiun che jeu persunalmein seigi mediochers, mobein miu terren. Il pur grischun e sursilvan s’identifichescha denton cun siu tschespet. Il tratsch ei part digl agen esser, far e demanar. Seigi quei terren plats, malulivs ni spundivs, carpus, grugnus ni ulivs. Il pur viva en cumpleina harmonia cun sia gravauna e la luschezia e harmonia creschan secapescha sche l’egliada tonscha sur biaras hectaras terren e buca sulet sin in per meters quadrats. La fritgeivladad da miu tratsch valetescha la scienza per mediocra, il terren per aschs e buc adattaus per trer legums (gliez ei aunc in fatg ch’ins po acceptar) ed ei maunca humus. Persuenter cuntegn miu tratsch circa 50 % sablun. Strusch da crer, Vuorz sesanfla lunsch naven dalla riva dalla mar, tgei caussas. Il fosgen ei plitost rars, nitrat medemamein e jeu sedamondel nua che tut la grascha e ghela che jeu hai bess sur decennis ei svanida. Da quels muments pli grevs van las remas da Gion Antoni Huonder a mi tras il tgau, remas accumpignadas dils tuns da Hans Erni. Il pur suveran e sia: «O libra, libra paupradad artada da mes vegls». Per la paupradad pon ins silmeins aunc recaltgar empau cumpassiun, aber per la mediocradad? Cun quella ein ins definitiv spels calzers.

L’ustria Curtginet alla staziun da val dallas pendicularas denter Vuorz ed Andiast ei impurtonta per il menaschi da skis sco per la purschida gastronomica duront igl unviern. Al possessur dall’ustria, il garaschist Daniel Friberg da Rueun, eis ei reussiu d’engaschar in ustier per la proxima sesiun d’unviern. «Jeu vai anflau in ustier per la proxima sesiun», gi Daniel Friberg, dapi entgins onns possessur dalla ustria che sesanfla sper la staziun da val dalla sutgera che meina da Curtginet el territori da skis da Breil/Vuorz/Andiast. Damai che las pendicularas ein sedistaccadas dad ina part da lur purschida gastronomica avon paucs onns ha il garaschist da Rueun cumprau l’ustria al parcadi dallas pendicularas denter Vuorz ed Andiast. E Daniel Friberg ha anflau igl ustier Daniele Emanuele che porscha naven dall’entschatta dalla sesiun d’unviern puschegn a skiunzas, skiunzs ed auters visitaders. Il niev ustier dil Curtginet ei buca nunenconuschents ella regiun essend ch’el meina gia ina ustria a Rueun, «L’angolo dei Sapori», l’anteriura ustria e pensiun Miraselva che sesanfla datier alla Via Alpsu. Cuschina taliana e burgheisa En siu «cantun dils aromas» porscha Daniele Emanuele ina cuschina taliana e burgheisa cun pizzas e pasta ferm presentas silla carta da tratgas. «Quell’offerta vegn jeu era a mantener igl unviern ella ustria Curtginet sper il solver che nus vegnin medemamein a porscher.» La sera resta il Curtginet denton serraus, sco Daniele Emanuele tradescha. Il niev ustier dil Curtginet sto aunc mirar da siu menaschi a Rueun che resta aviarts era duront igl unviern. La gronda sfida d’anflar persunal per la proxima sesiun gastronomica para Daniele Emanuele da haver dumignau: «La gronda part dil persunal ei engaschaus.» Demai ch’il Curtginet ei staus serraus sur stad enaquella ch’il migiur vegl ha bandunau il menaschi la primavera vargada, fageva la novitad la curella ch’il menaschi resti era serraus duront igl unviern. Daniel Friberg conceda ch’ei seigi buc ual stau sempel d’anflar in niev migiur. Ed el ha medemamein concediu da far ponderaziuns co adattar il menschi a Curtginet. «Principalmein la purschida da lagher corrispunda buc als basegns d’ozilgi.» Co e nua che Daniel Friberg vul investir ell’ustria Curtginet ha el denton buca vuliu tradir. «Per quei eis ei semplamein aunc memia baul.» L’ustria e siu spazi cun il biro dalla scola da skis e la filiala dalla fatschenta da Menzli Sport sesanflan ella zona dil commerci turistic a Curtginet. Leu existan directivas pertuccont economisar stabiliments, novs ni existents. «Quei ein caussas che jeu stoi aunc sclarir en detagl», gi il garaschist da Rueun e possessur dalla ustria Curtginet, Daniel Friberg. Leds e cuntents Leds e cuntents ch’igl ei reussiu al possessur d’anflar in ustier per il Curtginet ein ins era tier las pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast, sco quei ch’il directur Beat Zenklusen confirma. «Ina ustria serrada alla staziun a val fuss tut auter che cuntenteivel.» E quei buca mo pervia dallas tualettas che sesanflan alla staziun a val a Vuorz/Curtginet ell’ustria. Il directur dallas pendicularas puntuescha ch’ins hagi stipulau el contract da vendita l’obligaziun da mantener l’ustria. «Duront che las pendicularas van, sto il Curtginet esser aviarts.» Dallas consequenzas sch’ei fuss buca reussiu d’anflar in niev ustier han ins per cletg buca stuiu far ponderaziuns.

Dacuort ha la Surselva Romontscha presentar in niev carnet da plaids cul tetel «miu gidonter». L’autura Laura-Alessia Arpagaus ha rimnau e documentau en quel 1300 plaids. Igl ei in mied didactic auditiv, in vocabulari ludic da memorisar per egl ed ureglia. Il cuntegn ei concentraus sin 54 paginas. Mintgina ei dedicada ad ina tematica. Ins vegn menaus dils tetels «A meisa» tochen «Vestgadira», empren d’enconuscher il bein puril, ils firaus, las emoziuns, vitg e marcau. 49 spartas dil mintgagi e dalla veta ein representai. «Model ei il cudisch da Luzi Cadruvi staus», declara Laura-Alessia Arpagaus duront ch’ella sfeglia ella lavur. Igl ei in gries carnet el format A4. La pagina dil cuntegn ei cumplets ed exacts. En in capetel scriva ella dil punct da partenza per quei project, e tgei che la Surselva romontschi spetgi dad ella. La giuvna da Sagogn ei sededicada en sia lavur da diplom alla Scola mercantila Surselva al project «miu gidonter». Igl ei l’emprema ediziun d’in mied didactic cun quei tetel. Scolast Luzi Cadruvi da Ruschein haveva ediu quel 1977. Lu deva ei aunc nuot auter che gross vocabularis, ils brins sursilvan-tudestg e tudestg sursilvan da Vieli/Decurtins. Igl ei daventau in mied popular per l’instrucziun els cuors da romontsch. Laura-Alessia Arpagaus e Toni Vinzens han presentau "miu gidonter" In passun, da 1977 el 2022 45 onns pli tard ha gl’idiom sursilvan puspei duvrau agid e sustegn. «Cun cumbinar cul digital ei quei in product innovativ. Ins duess cuntinuar cun quella fuorma, pertgei ei sto esser enzatgei persistent», declara il president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens. Pér il zercladur eis el vegnius elegius sco successur dad Alberto Palaia. In meins pli tard ei il «gidonter» niev da 2022 cumparius sco carnet. «Ei duei esser in sustegn per persunas ch’emprendan romontsch», declara Toni Vinzens. Siu antecessur haveva empuniu il contact culla classa da diplom dalla Scola mercantila Surselva. Ina dallas scolaras, Laura-Alessia Arpagaus da Sagogn, ha giu tschaffen ed ei stada motivada da concepir da niev «miu gidonter». L’ediziun 2022 sedifferenziescha pulitamein da quella dil 1977. Il temps ei buca sefermaus, il svilup cul computer haveva lu gest entschiet e negin discurreva trasora dil laptop, apparats da copiar possedevan mo specialists, nungir patronas da tenta. La maschina da scriver electrica ed auters apparats electronics ein vegni cuntinuadamein silla fiera. Sin pagina 15 da «miu gidonter» ha l’autura rimnau 20 tals, il telefonin ei il pli impurtont. Ina pagina ord il carnet "miu gidonter" dall'autura Laura-Alessia Arpagaus. La Surselva Romontscha ha ediu el. Il 2022 san ins schizun scaldar pegna cun agid dil telefonin. Il niev mied d’emprender ei lu era colligiaus cun quei pign apparat digital multifuncziunal. Mintga pagina, culs 20 plaids da mintga tematica, cuntegn in code QR. Cun quel arrivan ins silla pagina digital-auditiva. Cun dus clics sesarva quella. Persuna che san buca romontsch e che vul exercitar la pronunzia, san far quei cun tedlar e plidar mintga plaid. Vitier ha Laura-Alessia Arpagaus creau mintgamai diesch construcziuns. «Igl ei stau ina lavur creativa», conceda ella el discuors culla FMR. Era las construcziuns ch’ella ha creau san ins tedlar ed exercitar. La fin da zercladur ha la giuvna autura finiu siu scolaziun propedeutica a Glion. Ella vegn ussa ad absolver ad Aschera il cuors preparativ per la Scol’aulta da pedagogia a Cuera. Sia finamira eis ei da daventar scolasta. Ils resuns ed il sustegn finanzial ch’ella ha retschiert pil niev «miu gidonter» motiveschan ella. «Jeu sun fetg engrazieivla ch’jeu hai astgau realisar quei mied», gi la futura studenta. Il president dalla Surselva Romontscha, sco editura da «miu gidonter», aschunta: «E nus essan engrazieivels ch’ei dat persunas sco Laura-Alessia che s’engaschan activamein pil romontsch». Il frontispezi dil carnet el format A4 Il carnet «miu gidonter» san ins empustar tier la Surselva Romontscha (www.surselva-romontscha.ch), Ligia Romontscha (www.liarumantscha.ch) ni tier la proxima libraria (cun indicar la numra ISBN-13: 978-3-03900-921-3.

In orchester sinfonic ei pilpli lunsch naven dils affons. Denter las occupaziuns dil temps liber ha la musica classica buca la prioritad. La musica classica attrai denton, sch’ins avischina e presenta ella. Quei ha il dirigent e musicist Christian Barenius fatg gliendisdis ella scola primara a Trun. El Grischun dat ei dapi 17 onns in orchester sinfonic da giuvenils. Da quel fan actualmein 42 giuvenils part. Els sunan gegia, viola, cello, contrabass, bariton, posauna, fagot, oboa… «Na, clavazin s’auda buca tier gl’instrumentari d’in orchester sinfonic», ha Christian Barenius declarau als affons ch’ein sepostai gliendisdis endamaun entuorn el. Ella sala da cultura han els giu ell’emprema lecziun dall’jamna ina ura da musica. Il menader digl Orchester sinfonic dil Grischun ha avischinau els ad instruments, vuschs, tacts e notas. «Ils instrument a corda sesan davon, lu suondan ils instruments da flad da lenn, e davostier quels da stuors e la pauca. «La pauca, gliez ei in instrument zun impurtont, cun siu bom bom ferm e segir», ha il referent puntuau. Exercezis el tact da quater quartas Ins ha s’encurschiu che quella lecziun speciala ha plaschiu als affons. Els ein separticipai ed han giu marveglias. Christian Barenius ha mussau co ins diregia in orchester. Quella persuna che stat davontier ha la survesta digl entir menaschi. Ella sto tener la survesta da tochen 20 vuschs. Mintga instrument ha in’autra, la pauca sco l’emprema gegia. Il dirigent sto s’adattar alla cumposiziun, ed ils musicists sunar el tact dil dirigent. «Vus saveis ussa direger inagada cun mei», ha Christian Barenius intimau e smenau la bratscha, «in, dus, treis, quater», ha el dumbrau el tact da quater quartas. Buca in grev pensum pils scolars, ha ei ha pariu. Tuts ein separticipai agl’exercezi culla melodia «Frar Gion Giachen». Forsa perquei che ina da lur conscolaras ha assistiu. Eva Luisa Scherrer, niazza da Christian Barenius, ha sunau il cello duront che cameratas e camerats han dirigiu el tact. Eva Luisa Scherrer e Christian Barenius presentan ils instruments als scolars. Duront la lecziun han ils scolars dall’emprema tochen la sisavla classa buca mo tedlau teorias. Christian Barenius ha aviert l’artga, el ha mussau che la «corda» da quella secumpona buca mo d’in, mobein da circa 200 cavels dalla cua-cavagl. L’artga stendida streha sur las cordas, e quei producescha il tun. Ils affons han era astgau tener enta maun la gegia e strihar cull’artga. Ella lecziun han els era empriu la differenza denter ina gegia ed ina viola. La gegia suna il sopran, e la viola suna igl alt, ei la sempla cumparegliaziun cul chor vocal. Il musicist ha dumandau ils affons alla fin sch’els sappien contas vuschs ch’in chor hagi. «Quater», ha ina buoba dalla sisavla saviu, in’autra ha cumplettau ch’ei detti sopran, alt, tenor e bass. Tier in orchester dat ei buca quater, mobein tochen 20 vuschs. E quellas ensemen fan musica. Cun gegias, clarinettas, paucas e trumpettas. A Trun, Salouf e Cuera ein ils proxims concerts digl Orchester sinfonic da giuvenils dil Grischun. Gl’emprem ei venderdis, ils 14 d’october 2022, allas 17.00 a Trun. Igl ei in concert special per affons. Allas 20.00 suonda il concert grond cul tetel «Emotion – Emotsiya». Omisdus concerts ein el center communal. La sonda dils 15-10, allas 16.00 (concert d’affons) ed allas 19.00 (concert grond) ein ils concerts a Salouf, en casa da scola. Dumengia, ils 16-10, allas 17.00, ei il concert «Emotion – Emotsiya» ella sala dil Titthof a Cuera. Gl’orchester da giuvenils, per rimnar experientschas L’Associaziun dallas scolas da musica dil Grischun porta finanzial- ed organisatoricamein gl’Orchester sinfonic da giuvenils dil Grischun. Quel han ins fundau il 2005 sco instituziun da partenza per rimnar experientschas en in orchester e fuffergnar aria sinfonica. Pils giuvenils ei quei essenzial, semegliont a skiunzs, ciclists ni auters sportists che sto saver separticipar a cuorsas e concurrenzas. Era musicists drovan sfidas ed il contact ella gruppa d’interess. Gl’interess da far musica sinfonica ei lu era carschius considerablamein ils davos onns. Aunc zacons onns emprendevan per exempel en Surselva sis giuvenils da sunar la gegia, actualmein eis ei 25. Quels vulan sunar e dar concerts ensemen. Gl’Orchester sinfonic da giuvenils dil Grischun rimna els da tuttas valladas e regiuns. Da Tschuncheismas dat ei mintgamai in camp a Samedan ell’Engiadina, e gl’october in’jamna d’orchester a Breil. Uonn ei quella dils 8 tochen ils 16 d’october, igl ei la 18avla gada. Igl orchester sinfonic da giuvenils dil Grischun, sin plaz cadruvi a Breil.

Il mardis sera suenter las 21.00 ha la survigilonza da catscha cantunala sittau ina giuvna femella luf dil triep dil Wannaspitz sin intschess dalla vischnaunca da Lumnezia. Persuenter haveva igl Uffeci federal per natira dau la lubientscha ils 6 da settember 2022. Il luf sesanflava ella vischinonza da territori habitau. Sco quei ch’igl Uffeci per catscha e pesca dil cantun Grischun scriva en ina communicaziun sin sia homepage, vegn igl animal intercuretgs patologicamein al Center per medischina da pèschs e selvaschina (FIWI) a Berna. L’examinaziun genetica succeda al Laboratoire de Biologie de la Conservation all’Universitad Losanna. (cdm/fmr)

Daco ha il general Suworow traversau las Alps svizras cun si’armada russa igl atun 1799? Daco ei il Pass Pigniu daventaus in drama per el e sia schuldada? Tgei munta ei sch’in corp cun 15 000 umens arriva en in vitg pign sco Pigniu cun 70 habitontas e habitonts? Tgei sa la historia da quei eveniment e tgei dian las historias a nus che vegnan adina puspei raquintadas? Daco fatschenta ina vacca dad Elm ils Glarunes e las autoritads grischunas? Tgei ha il «Sechseläutenmarsch» a Turitg da far cun Suworow? E: co ei quei eveniment vegnius transmess ella pictura, la litteratura e la musica? Il marsch da Suworow atras las Alps svizras sveglia biaras damondas – aunc oz. Entginas rispostas emprova igl autur dil cudisch «Weltgeschichte auf der Dorfbühne – Suworow, Geschichte und Geschichten» Arnold Spescha da dar venderdis, ils 7 d’october 2022 naven dallas 20.15 el hotel Ucliva a Vuorz. La discussiun vegn menada da Hans Fäh. Entrada libra, collecta. (cdm/fmr/hh)

Ils 4 d’october 2012, avon diesch onns, ei Hans Moser morts ella vegliadetgna da 90 onns. Tras sia lavur da caricaturist era il habitont da Laax fetg presents en Svizra. La casa da cultura Cularta dedichescha in’exposiziun speciala al dessignader, caricaturist e columnist. Sia lavur per la revista satirica Nebelspalter e Schweizer Spiegel han peisa speciala en quella. Visual, humoristic, informativ: Cun quels treis adjectivs savess’ins circumscriver quei ch’ils curaturs preparan actualmein ella Cularta a Laax. Gl’emprem mument para la tematica isada: Da Hans Moser han ins viu, udiu e legiu bia el decuors d’uonn. Ils 13 da fevrer havess el cumpleniu il 100avel anniversari. Per siu centenari ha la fundaziun Pro Laax dedicau ad el diversas occurrenzas. Yvonne Gienal e Remo Arpagaus fan las davosas preparativas per l’exposiziun speciala cul tetel «Am Anfang war kein Hund». Ei pudess esser il punct culminont ed in’exposiziun cun irradiaziun naziunala. Il cuntrast ha inspirau el L’jamna vargada ha la fundaziun tarmess ellas casadas da Laax e contuorn gl’invit leutier. Il frontispezi ei illustraus cun ina caricatura. Hans Moser ha fatg quella 1960 per la numra 8 dalla revista Nebelspalter. Ins vesa la cabina plein glieud d’ina pendiculara. Il meinacabina cun bucca aviarta para da sevilar ed ils passagiers miran engiu. Leu vesan ins fastitgs ch’in skiunz ha tratg ella cuntrada alva. Il commentari: «Da ist einer zu Fuss hinaufgestigen und hat uns die ganze Landschaft verschandelt». Il frontispezi che Hans Moser ha fatg pil Nebelspalter 2/1956. Ins enconuscha la staziun da muntogna da Naraus sur Flem. «En sias lavurs focusescha Hans Moser oravontut la politica svizra, la protecziun digl ambient ed il turissem», scriva la Cularta egl invit. Gl’emprem hagi el caricau Svizras e Svizzers ord vesta d’in giuven American cun ragischs svizras, pli tard sco Svizzer cun ragischs americanas. A Laax, Flem e Falera enconuschan ins quella persunalitad tras sia collaboraziun sur biars onns culla gasetta locala Arena Alva. Mintg’jamna cumpareva ina da sias caricaturas cul protagonist Closchi. «Quella perioda ei buca el center», puntuescha Remo Arpagaus, «el ha fatg bia bia auter, nus vulein presentar quei che Hans Moser ha fatg pil Nebelspalter e pil Schweizer Spiegel», gi il curatur. Hans Moser ei pli actuals che mai. Quei constatesch’ins sch’ins s’approfunda ell’exposiziun. Cun mintga dessegn tuccava el la noda, el uegliava, mussava, averteva. Cun mintga fatscha, mintga mimica dallas persunas. Gronda influenza silla revista satirica Il Schweizer Spiegel ei ina revista tipica ch’ei dat buca pli. Per quella ha il caricaturist cooperau pli che 20 onns. Cul Nebelspalter ha el collaborau varga 50 onns. «Gl’American, fegl dad emigrants svizzers – il bab da Schaffusa, la mumma dalla Val Müstair – era vegnius en «sia» Svizra. El considerava quella sco insla amiez l’uiara, sco paradis dalla pasch. Il trauma dil schuldau che era staus ell’uiara ha accumpignau el. En sia lavur ha Moser priu el focus il cuntrast e la realitad ch’ei semussada. Nebelspalter e Schweizer Spiegel, mo era autras casas edituras, han profitau da sia creativitad cun tuscha e colurs. Il curatur Remo Arpagaus avon ina preit cun originals da Hans Moser. Hans Moser ha influenzau essenzialmein il cuntegn dil Nebelspalter. Ella Cularta san ins admirar 79 frontispezis ch’el ha creau per quella revista. Originals dalla pli aulta qualitad ein exponi. Mintga streh, mintga detagl, tut colurau a maun. Enten preparar l’exposiziun eis ei semussau sco ina sfida d’anflar il material. Siu atelier a Laax ha Hans Moser surdau ad uras alla fundaziun Pro Laax. Ord quei grond arcun ha Remo Arpagaus bein saviu prender bia, gl’archiv da Nebelspalter e Schweizer Spiegel eran denton buca leu. «Ei ha dau numerusas surpresas e historias duront las retschercas», tradescha Remo Arpagaus. El surstat sez ed ei impressiunaus dall’immensa prestaziun da Hans Moser. L’exposiziun ch’entscheiva sonda proxima a Laax ei l’emprema che presenta l’ovra dil renomau caricaturist. «Igl ei in’exposiziun da muntada naziunala e buca mo regiunala», puntuescha lu era Yvonne Gienal. Las medias svizras vegnan buca sa saver ignorar quei ch’ei da veser tochen ils 5 da mars 2023 a Laa L’exposiziun speciala da Hans Moser arva sonda proxima, ils 8-10-2022, allas 14.00, cun ina introducziun. Ella ei aviarta tochen ils 5 da mars 2023. Temps d’avertura, mintgamai gievgia tochen dumengia, 13.30- 16.30. Sur Nadal e Daniev mintga gi. Ulteriuras informaziuns www.cularta.ch Sura ils originals, sut las copias da graficas da Hans Moser. mintga streh, mintga lingia, ei lavur a maun.

Sonda, ils 15 d’october, finescha la stagiun da tir da 300 meters el stan da Rofna a Degen. 180 tiraduras e tiradurs ein separticipai questa stagiun al Sté Surselva. Da quels settan denter 50 e 60 il superfinal dalla «runda da casa 2022». Il super final dalla «runda da casa 2019»i haveva Pieder Antoni Halter gudignau. Lu ha la pandemia tschentau cunfins. Onn vargau ei stau ina runda pli pintga cun 149 participonts. «Uonn savein nus registrar in carschen da 20 %, numnadamein 180 tiraduras e tiradurs ein separticipai. Igl ei la megliera dapi biars onns», gi Leonard Casutt. El ei il schef dil comite che organisescha enteifer il District da tir Surselva quella concurrenza. Ils participonts han da sittar 20 siets silla schiba A10. Sittau vegn el stan da casa, perquei ei il Sté Surselva era enconuschents en cerchels da tiradurs sco «runda a casa». Alicia Beer ha gudignau «Igl ei fetg legreivel che tons han fatg part uonn al Sté Surselva. Ils davos diesch onns era il diember numnadamein sesminuius cuntinuadamein», declara Leonard Casutt. El renda attent alla differenza da vegliadetgna. «En tgei auter sport dat ei ina differenza dad 81 onns. Il pli vegl, Arthur Buchli da Versomi, ei dall’annada 1931, ed il pli giuven, Kilian Stucki, medemamein dalla societad da Versomi, dall’annada 2012. Cun 36 participonts ei la categoria dils giuvens lu era representada fetg bein uonn. «Quei ei legreivel e dat curascha da far vinavon», commentescha il schef dil comite d’organisaziun. En quella categoria J ha Alicia Beer, commembra dall’uniun da tir Sedrun, gudignau cun 186 puncts, avon Livia Stucki da Versomi (184) e Silvan Camathias dall’uniun Laax-Falera (180). Tensiun el stan da tir Rofna a Degen, pil superfinal dil Sté Sursilvan. Treis ulteriurs favorits La categoria E ei la gronda cun 78 participonts, igl ei quella dils tiradurs che settan culla buis d’assagl 90 e cul carabiner. Alla testa da quella ei Otto Derungs dalla societad da tir da Castrisch. El ha gudignau la runda da casa cun 190 puncts, Claudio Buchli dalla societad Riein-Sevgein ha sittau in e Toni Tönz da Val S. Pieder dus puncts dameins. Al superfinal a Degen maunca buca in dils megliers tiradurs sursilvans. Quels dalla categoria A settan culla buis da sport. Guido Sgier dalla societad da Ruschein ha gudignau en quella e va el final a Degen cun 196 puncts, avon Toni Caduff dalla societad Lumnezia e Hermann Jemmi da Castrisch..Omisdus, ed era Marc Berther da Sedrun e Raimund Spescha dalla societad Ruschein han contonschiu 194 puncts. Ils tiradurs dalla categoria D settan culla buis d’assagl 57/03. Gudignau en quella ha Andreas Cabriel dalla societad Vuorz cun193 puncts avon Leila Cavegn da Ruschein (193) e Geli Casanova dall’uniun da tir Lumnezia (188). Dils 180 participonts ein 50 tochen 60 sequalificai pil superfinal dils 15 d’october 2022 a Degen Rofna.

Ella siatavla runda dil campiunadi da ballapei regiunal frunta Trun/Rabius el giug da 3. ligia sin Ruggell che ha spiars entochen uss sulettamein in giug. Schluein Glion ei hosp d’Eschen/Mauren. El campiunadi dalla 4. ligia s’inscuntran Surses e Lumnezia che han aunc dau ella 3. ligia la stagiun vargada. Duas equipas dil Principadi dil Liechtenstein ein ils adversaris dallas duas squadras sursilvanas la fin d’jamna el campiunadi da ballapei. Trun/Rabius ha segiramein il pli grev pensum cun Ruggell sco adversari. Ruggell ha gudignau ils tschun emprems giugs e spiars igl emprem pér la fin dall’jamna vargada encunter Schluein Glion. Perencunter ha Trun/Rabius buca giu ina partenza optimala el campiunadi. En sis giugs ei resultau entochen uss sis puncts. Schluein Glion ei hosp d’Eschen/Mauren che sesanfla sigl otgavel rang cun sis puncts ord sis giugs. L’equipa dalla Foppa che ha ambiziuns sigl emprem rang sto en sesez recaltgar puncts encunter quella squadra. In interessant giug ei quel dalla gruppa 1 dalla 4. ligia denter Surses e Lumnezia. Igl ei la scuntrada dallas duas equipas ch’ein vegnidas relegadas la primavera dalla 3. ella 4. ligia. El campiunadi niev ha Surses recaltgau entochen ussa diesch puncts, Lumnezia otg. Sin fundament da quella raccolta da puncts ed igl avantatg da casa van ils Surmirans sco favorits en quei giug sonda encunter sera. Danis-Tavanasa retscheiva il davos dalla tabella Schlarigna e ha aschia ina buna caschun da recaltgar ulteriurs puncts. Insumma buca sin turas ei la secunda equipa da Schluein Glion vegnida entochen ussa. Els sis emprems giugs ha ei dau sulettamein tschun puncts. Cun Valposchiavo ha Schluein Glion dumengia suentermiezdi in adversari ch’ins duess saver batter. El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia frunta il capogruppa Union Trin ordeifer sin Rueun che sesanfla sil tierz plaz dalla tabella. Gudogna Union Trin quei giug, munta la differenza da puncts sin Rueun gia otg. Da l’autra vart s’avischinass Rueun claramein al capogruppa cun ina victoria da sia vart. 3. ligia, gruppa 1 Ruggell – Trun/Rabius so. 16.00 Schaan – Landquart so. 16.00 Valposchiavo – Triesen so. 17.00 Domat – Tusaun/Cazas so. 17.00 Eschen/Mauren – Schluein Glion so. 17.00 Buchs – Triesenberg du. 14.30 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 so. 16.00 Surses – Lumnezia so. 17.00 Valposchiavo – Schluein Glion du. 14.00 Danis-Tavanasa – Schlarigna du. 15.00 Tavau – Vaz-sut du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Bregaglia so. 15.30 Sargans – Tusaun/Cazas so. 17.00 Lai Valbella – Lusitanos de Samedan so. 17.00 Mladost – Panaduz so. 18.00 Landquart – Val Tamina du. 14.00 5. ligia, gruppa 2 Sedrun/Mustér – Danis-Tavanasa ve. 20.00 Lumnezia – Trun/Rabius so. 16.00 Rueun – Union Trin so. 16.00 Vaz-sut – Laax du. 14.00 Domat – Cuera 97 du. 15.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Au-Berneck – Teufen du. 11.00 Brühl – Romanshorn du. 11.00 Winkeln – Gossau du. 12.00 Surselva – Cuera 97 Glion du. 13.00 Tobel – Dardania S. Gagl du. 16.00 Juniors B, Youth League, gruppa 2 Surselva – Buchs Tavanasa so. 12.00 Eschen/Mauren – Rorschach so. 15.00 Uznach – Rheintal du. 14.00 Amriswil – Teufen du. 15.30 Juniors B1, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna Lai so. 12.00 Domat – Tavau so. 15.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Bogn Ragaz – Surselva du. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Domat Tinizong so. 15.00 Tavau – Sargans du. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Valposchiavo so. 14.00 Domat – Cuera 97 du. 13.00 Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva so. 11.00 Juniors D1, gruppa 1 Landquart – Domat so. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Valposchiavo – Surselva c du. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Bogn Ragaz – Landquart so. 10.00 Vaz-sut – Cuera 97 so. 11.00 Domat – Mels so. 13.00 Orion Cuera – Grischun Central so. 15.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Frauenfeld – Weinfelden-Berg so. 18.00 Romanshorn – Ebnat-Kappel so. 19.15 Rapperswil-Jona – Triesen du. 11.00 Uzwil – Toggenburg du. 13.00 Domat – Widnau du. 17.00 Damas 4. liga, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Schwanden-Linth ve. 20.15 Buchs – Surselva ve. 20.15 Eschenbach – Triesen du. 11.00 Vaz-sut-Cuera – Mels du. 16.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 Schluein so. 11.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tavau – Tusaun/Cazas ve. 20.15 Schluein Glion – Vaz-sut-Landquart ve. 20.15 Plaun/Imboden – Cuera 97 ve. 20.15

Malgrad ch’ils prezis da carn creschan, regiunalitad e producziun durabla ein aunc adina ferms arguments per la clientella. Quei vala ton per ina mazlaria en in vitg turistic, sco per ils producents che commercialiseschan sezs la carn ni per tals che vendan ils animals sin fiera. Carn ei buca semplamein carn. Enconuschentamein dat ei carn piertg, carn vadi, carn bov, carn gaglina, per numnar las sorts las pli derasadas. E lu dat ei, pli u meins enconuschent, in tozzel sche buca dapli labels ch’empermettan ina derivonza durabla dalla carn. Producida tenor prescripziuns pli severas dalla protecziun digl animal. In dils pli enconuschents labels ei «Naturabeef» l’antschaus avon onns dil detaglist Coop. In label da carn bov che vegn administraus dall’organisaziun dils purs da vaccas-mumma. El ravugl dalla votaziun per l’iniziativa davart la tratga intensiva ei vegniu communicau en plirs mieds da massa ch’ils consuments cumprien adina dapli carn bienmarcau e tralaschien da cumprar carn da labels che garanteschan durabladad. Jon Paul Thom representa el Grischun l’organisaziun svizra dils purs da vaccas-mumma. Pertuccond Naturabeef sa el buca confirmar in trend negativ. «Cuntrari, nus encurin momentan novs menaschis che furneschan carn bov el canal da Naturabeef.» Jon Paul Thom gi che la fiera funcziuni bein ed ils prezis constettien. «Igl ei ver che nus havein buca recepiu novs producents per in cert temps.» L’organisaziun dils purs da vaccas-mumma sesprova da sulet producir tonta carn da Naturabeef sco la fiera drova. Aschia selai tener a mistregn ils prezis per ils producents. Anflar novs menaschis che furneschan el canal da Naturabeef ei buc ual in problem tenor Jon Paul Thom. «Nus havein commembers che spetgan da saver furnir.» Surselva sco argument da vender In label sco tal ei buc in tema tiel mazler Venanzi Schmed da Breil. La carn bov ch’el e sia dunna Isabelle Schmed vendan ella stizun a Breil deriva per la pli gronda part dalla Surselva. «La derivonza regiunala ei nies pli ferm argument da vendita.» Ils armauls vegnan era mazzai ed elavurai egl agen menaschi avon che la carn setschenta en stizun. Biabein 80 % dils clients dalla mazlaria Schmed ein hosps da vacanzas. «Els schazegian fetg da cumprar products che derivan e ve­gnan elavurai el liug.» Carn piertg e carn gaglina sto il mazler cumprar per gronda part ordvart. «Quei trai natiralmein buca talusia sche jeu stos gir che quella carn vegn si dalla Bassa.» Il mazler da Breil conceda da haver stuiu alzar il prezis da ses products pervia dalla carischia. «Visavi als prezis els marcaus essan nus cheu aunc adina favureivels. Biars clients ein plitost surstai ch’ils prezis da carn ella stizun a Breil ein buca carschi pli fetg.» Ils biars producents che furneschan la biestga alla mazlaria Schmed ein producents da bio. Quei vala era per la plipart dils producents grischuns da Naturabeef. Tier la carn ei bio buc exnum in grond tema, ils labels domineschan era la derivonza regiunala. Risguardar l’atgna lavur Pius ed Anna Caminada vendan gia dapi decennis carn bov digl agen menaschi. «Ils prezis havein nus alzau avon dus onns.» Il pur da Vrin ei cunscients ch’ei fuss ussa temps da puspei alzar il prezi per sia carn. «Ella vendita directa eis ei impurtont da risguardar l’atgna lavur.» Schabegia quei buc eis ei pli favoreivel da vender igl armaul sin fiera e sche pusseivel el canal da Naturabeef. «Argumentar ni plitost discussiunar ses prezis da carn ha Pius Caminada strusch stuiu viers la clientella. «Las persunas che cumpran nossa carn san nua e co la biestga vegn tenida ed enconuschan pura e pur», ei igl argument principal dalla vendita directa da Pius ed Anna Caminada. «Secapescha che nus havein clients che calan tuttenina da retrer carn, sch’ei fan quei pervia dil prezi ni per autras raschuns sai jeu per regla buc.» Dapli e buca dameins Strusch in’autra victualia vegn discutada aschi ferm sco la carn. Reducir da consumar carn per proteger il clima e respectar igl animal ein ils arguments ils pli fervents. Ina pretensiun che vegn para udida. Per persuna consumeschan Svizras e Svizzers en media adina dameins carn. Tenor il rapport agrar 2021 han ils Svizzers consumau igl onnn 2020 buca meins che 447 482 tonnas carn da vendita. Per tgau ei il consum sereducius per 0.45 % sin 50.91 kilos. Ils onns 80 dil tschentaner vargau era quella media per persuna aunc sin varga 60 kilos per onn. Demai che la populaziun ei carschida dapi lu, crescha era il quantum dalla carn consumada en Svizra. Igl onn 2021 visavi agl onn precedent per buca meins che 1,3 %. Senza risguardar la carn che vegn cumprada da tschella vart dil cunfin. Per plascher da quels che produceschan carn. La valeta da producziun dalla carn en Svizra definescha la statistica agrara 2021 per igl onn 2020 sin 2,9 milliardas francs. Quei ei buca meins ch’ina quarta dall’entira valur dalla producziun agrara en Svizra. La carn la pli beinvesida dalla populaziun svizra ei la carn piertg che cuarcla 41 % digl entir consum da carn. El Grischun denton dominescha la producziun da carn bov. (fmr/ac)

Igl ei grev per ina Grischuna da vegnir prida seriusa. Buc en emprema lingia el Grischun sez, cheu dat ei mo ils problems usitai ch’ins ha sco dunna e persuna pli giuvna. Mo surtut ordeifer il Grischun, schispert ch’ins arva la bucca. L’emprema gada hai jeu encurschiu quei duront miu studi da filosofia a Berna. El cuors sur dil teolog Boethius level jeu cuntinuar la discussiun ella pausa ed elaboravel la differenza semantica denter «ewig» ed «unendlich». Ils commilitons tedlavan tier tut fascinai – e suenter la fin da miu excuors hai jeu saviu pertgei. «Bisch du vom Bündnerland?», ei stada lur risposta, era insumma la risposta regulara sin tut quei che jeu schevel, suandau d’in raquent sur da vacanzas da skis el Grischun, ina tatta cun ragischs romontschas, ina tura da muntogna et cetera ad eternum (buc infinitum!). In pèr onns pli tard la medema reacziun tier mia lavur el biro. Il tema saveva esser aunc aschi se­rius, jeu aunc aschi vilada – cura ch’jeu clamavel ora che quei mondi buca vinavon aschia, sche nus savessan buca per plascher discutar quei cuort. Lu era la risposta ina pintga parodia: «Kkhhömer bitte kkhhurz», suandau dad in pèr cumpliments con bi ch’il tudestg grischun seigi, propi aschi simpatic, il pli bi dall’entira Svizra, jeu stoppi exnum mantener il dialect. E tgei che jeu hagi schon puspei vuliu gir avon? Che buc il cuntegn da quei ch’ins gi quenta, era clar a mi. Mo jeu pendevel aunc vid l’illusiun che silmeins il tun ni la posa dil tgierp hagi in’influenza. La verdad ei che mo il dialect quenta. Sch’igl ei il dialect tudestg grischun. Independent da quei ch’ins gi: ins para mudests e fetg carins e surtut innocents. Jeu hai adina viu quei sco punct negativ, enzatgei che impedescha per far carriera. Pér grazia a Pierin Vincenz hai jeu capiu che quei ei en sesez ina schanza. Aschi gitg che tuts tratgan ch’ins seigi in «Bündner ­Buab vo da Berga», san ins far e schar tgei ch’ins less, ir en etabilissments nua ch’ins less – negin smina enzatgei. Sch’ei vess buca dau in pèr derschaders senza humor e probabel senza udida per dialects (eran ei forsa Tudestgs?), havess Vincenz saviu far gitg vinavon cun siu bien num e las nauschas fa­tschentas. E seigien honests: Perfin ussa, suenter la sentenzia, vala el aunc adina plitost sco «filou» che sco criminal. In Ospel cun siu dialect da Basilea haveva ei in tec pli grev. En mintga cass stuess quei effect – lein numnar el «effect Pierin» – ve­gnir nezegiaus pli ferm. Jeu appelleschel a tuts Grischuns ed a tuttas Grischunas da prender l’iniziativa ed occupar posts principals en Svizra. Ei dat bia memia paucs CEO’s grischuns, ei savess levamain dar dapli. Lein schar rir tschels sur da nies dialect, duront che nus surprendin la pussonza. Ins vegn aunc adina buc a prender nus serius – mo gliez fa lu pli «kkhhai Kkhhummer». Annatina Foppa da Favugn abitescha dapi curt a Vienna – nua ch’ils Austriacs reageschan tut intgantads sin ses «putzig» dialect svizzer. Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna....

Cu jeu sun staus a Roma, zacu ils onns 90, hai jeu frequentau cuors da lungatg e litteratura, mo jeu hai era gudiu il marcau etern cun siu flad profund che respira ils tschentaners, quei marcau fascinont, nua che vargau e present s’en­taupan e s’embratschan. In di sun jeu serendius el Colosseum. In edifeci magic cun sias entradas, sias scalas e ses scalems, cun ses zulers e passadis. Igl ei sco d’entrar en in auter mund, in mund che seregheglia e sereviva tuttenina. Gladiaturs passan sin la scena. Bestgas seglian ord ils camons e sederschan ell’arena. La catscha entscheiva. La catscha sin carstgauns ed animals. Quella catscha eterna. Jeu siemiel. Cheu tuttenina vesel ­jeu in spiritual cun ­sutan’e culier che para d’observar mei. Era jeu mirel sin el cun ina damonda sin las levzas. Mo el ei pli sperts. El seigi Don Pietro Paolo Giovanni Scipione e vegni mintgaton el Colosseum per far endamen alla glieud che Roma consisti buca mo dil Colosseum e dil Forum Romanum, da tempels ed artgs. Ins astgi buc emblidar da visitar er las baselgias e cunzun «le sette chiese», las grondas basilicas: S. Pietro, S. Paolo fuori le mura, S. Giovanni in Laterano, S. Maria Maggiore e tschellas. Monuments da rara bellezia. Quei seigi buca mo art e historia, quei seigi oraziun. Ed er el colosseum stoppi ins era far mintgaton oraziun, e seigi ei mo cun in pèr plaids d’imploraziun ni d’engraziament, ni schizun mo cun in’egliada suppliconta ni engrazionta viers il tschiel. L’oraziun mantegni il carstgaun. Mo lu ha el cuntinuau da raquintar quei ch’ins stuessi aunc mirar e veser. En emprema lingia il Vatican cun la Basilica di san Pietro ed il papa. Ei seigi solemn, cu 150 000 persunas serimnien sin la Piazza San Pietro, «una piazza santa». Ins stuessi esser ­da crap per buca sentir ­l’atmosfera. «Venite, Roma è eterna in tutto.» La Piazza San Pietro ei buca mo sontga, setta ei sco in paliet tras miu tgau. Ina gada che nus essan stai leu, mia dunna ed jeu, vein nus cumprau dus meils giu d’in stan. Quels han custau ca. tschun francs l’in. Cu jeu hai detg si per la dunna vendidra che quei seigi empau da car, ha ella rispundiu: «Ma dovete sapere: È una mela santa.» Forsa sogns, denton cunzun cars ein els stai, quels meils, mo era buns, gliez stoi jeu er dir. Don Pietro Paolo Giovanni Scipione ha tratg mei pil bratsch vinavon, schegie che jeu vevel l’impressiun ch’jeu seigi strusch presents per el. El dumandava nuot. Buca danunder che jeu vegni ni tgei che jeu fetschi a Roma. El tschintschava e tschin­tschava pli per sesez che per mei. Mintgaton fetg dad ault, tut a cantond, e mintgaton mo sut vusch, scutinond e murmignond. Ed el sesfundra sco en in’extasa e raquenta e siua – ed ei tuttenina svanius, sco laguttius dil Colosseum. Arnold Spescha è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala a Cuira. Dacurt è el vegnì undrà a ­Cuira cun il premi Stephan Jaeggi per ses engaschament a favur da la musica instrumentala.

La famiglia Schmid de Grüneck da Glion ei morta ora gia 1758, ses beins immobigliars caracteriseschan aunc oz il marcauet. Il purtret da Christoffel Schmid von Grüneck representa l’ascensiun, mo era il declin dalla famiglia prominenta. Ils possessurs da quei maletg han plazzau el a Glion en in liug public accessibels per tuts. Gieri Casura (1877-1939), juvelier ed urer da Glion, haveva ina affecziun speciala per historia e beins culturals. El ei staus heraldicher, rimnader e perscruttader. Igl onn 1937 ha el ediu sez in cudisch dils uoppens dallas famiglias sursilvanas. Tochen sia mort eis el s’interessaus per la historia locala e dalla Surselva. Gia baul haveva el observau che buca tuts possessurs da casas purilas sco signurilas apprezieschan ils beins artai. Gieri Casura rimnava oravontut per salvar, e per garantir ch’igl uorden resti a Glion ni silmeins ella regiun. Morta ora suenter 175 onns Il purtret dil generalmajor Christoffel Schmid de Grüneck da Glion. La munconza da finanzas sfurzava biaras famiglias da vender bienmarcau mobigliar ed entiras stivas inclus plafons e plantschius. En quei connex ha Gieri Casura salvau denter auter il purtret da Christoffel Schmid de Grüneck. Quei maletg era vegnius 1730 dalla Hollandia anavos a Glion, ensemen culla facultad e la rauba dil general. Quei um haveva fatg ina carriera briglianta en survetsch militar hollandes. El ei morts senza descendenza directa ed ha contribuiu al declin dalla dinastia. Gl’arziduca Ferdinand da Habsburg haveva nobilisau 1583 la famiglia Schmid de Grüneck da Glion e 175 onns pli tard ei quella, malgrad tutta pussonza ed influenza, morta ora. Aunc oz eis ella denton presenta a Glion. Ils mirs dil marcau, la Porta Sura, Casa Gronda, casa Carniec e casa Calonder han connex cun ella. Il general ch’ei returnaus a Glion sco purtret dat perdetga dalla dinastia. Hanspeter Vieli, naschius e carschius si a Glion e sesents a Turitg, ha scret ina cuorta informaziun tier quei maletg. El Caffè Sil Plaz a Glion penda el dapi cuort en ina nischa sper in’ura baroca. Cull’informaziun vul la famiglia Vieli-Casutt declarar la biografia da Christoffel Schmid de Grüneck e dar peisa alla muntada dalla famiglia. Tuts astgan veser el Gia cun 15 onns era Christoffel Schmid de Grüneck vegnius mistral dalla Foppa, cun 20 onns han ins tarmess el en Valtelina sco podestà dallas Treis Ligias. Sia carriera ha cuntinuau pauc pli tard en survetsch militar hollandes. A siu marcauet da Glion eis el staus attaschaus ed el valeva sco tschercau benefactur e padrin. Sur maridaglias empruavan las famiglias da noblezia da rinforzar ed augmentar lur influenza e pussonza. Quei han era ils Schmids de Grüneck praticau. Christoffel ha tuttina buca saviu contribuir alla cuntinuitad. El ei morts persuls, siu purtret ei returnaus a Glion, e restaus leu tochen oz. Quei pign relict fuss probablamein svanius sche Gieri Casura havess buca cumprau el. Cu lez ei morts 1939 – era senza descendenza – ha il nevs Max Vieli-Casutt artau el. Ella sala da dertgira dalla casa Calonder, oriundamein era ina casa Schmid de Grüneck, ha el dau en emprest il purtret. En quei liug ufficial ha il purtret dil general s’accordau culla funcziun dalla sala. Cu la possessura dalla casa Calonder ha buca pli lubiu il diever public dalla sala da dertgira, ha la famiglia Vieli capeivlamein era buca pli vertiu ch’igl object empristau pendi en quei liug privat. Sin quei ha il maletg anflau in suttetg niev ella casa Cumin a Glion. Ella stanza da sesidas dalla suprastonza communala dalla vischnaunca Ilanz/Glion era il purtret dil general denton buca accessibels per tuts. Ord quei motiv han ils artavels Vieli decidiu da prender anavos el en lur casa paterna. Dapi cuort penda il general el plaunterren, ella nischa dil Caffè Sil Plaz. Leu dat el perdetga dil span e debat dalla niebla famiglia Schmid von Grüneck da Glion. La nischa cul purtret da Christoffel Schmid de Grüneck da Glion.

L’jamna proxima porscha la gruppa regiunala Surselva dil TCS Grischun puspei a lur commembers las controllas da segirtad. Quell’acziun tradiziunala digl atun a Glion ei denton buca pli el container special staziunaus silla plazza-fiera, mobein alla Via dil Rein sura. «Schei controllar manez e manedel vies auto», intimescha la circulara dil TCS. Gion Petschen, il president dalla gruppa regiunala Surselva dalla secziun grischuna dil TCS, renda attent ad ina novaziun en connex cull’acziun tradiziunala digl atun. Pli baul tarmetteva il TCS Svizra mintga atun siu vehichel special pil test da segirtad en Surselva. Dus gis era il container special dil patruglier staziunaus a Mustér e dus a Glion. Dapi 12 onns ei il test mo pli a Glion. Grazia alla mobilitad ei la distanza negin problem, l’acziun da segirtad en vesta agl unviern ei concentrada sin in liug en Surselva. Dapi dus onns sa il TCS Svizra deplorablamein buca pli metter a disposiziun siu vehichel special. «Nus havein tuttina vuliu porscher quei survetsch a nos commembers ed havein perquei encuretg sligiaziun», declara Gion Petschen. Cun sia experientscha professiunala da mecanist d’autos ha el contactau las garaschas dil contuorn, sia finamira eis ei stau d’anflar in liug stabel che garantescha da cuntinuar l’acziun en Surselva. Siu engaschi ha giu success, el ha anflau il liug niev alla Via dil Rein Sura a Glion. Sisum quella, datier dalla rundella Glion vest, era pli baul il liug dallas controllas da vehichels digl Uffeci da circulaziun dil Grischun. El plaun-sut dalla garascha Spescha haveva quel affittau duas localitads per quellas controllas. Il president dalla gruppa regiunala Surselva dalla secziun grischuna dil TCS puntuescha che la sligiaziun anflada ei in project da pilot pigl entir Grischun. «Igl ei in test. Era tschellas siat autras gruppas regiunalas savessen organisar lur acziun en quella fuorma, vul gir en cooperaziun cun ina garascha. La garascha Spescha a Glion metta a disposiziun dus locals ch’ein endrizzai corrispundentamein cun ascensur per alzar vehichels, indrezs per controllar freins e plemas, insumma, manez e manedel quei che pertucca la segirtad digl auto. In patruglier dil TCS ei margis e mesjamna proxima sil plaz, el vegn a controllar las parts relevantas dils vehichels ch’ein annunziai. Pils commembers ei l’acziun bunamein gratuita, buca-commembers pagan 80 francs. (fmr/abc) L'acziun dallas controllas da segirtad ein cheu alla Via dil Rein Sura a Glion.

Il hotel e restaurant La Furca a Mustér che ha scumiau maun questa primavera ei uss da niev in menaschi da hotellaria cun treis steilas. Dacuort han ils possessurs dil hotel, la famiglia da Bisera ed Edin Garibovic, obteniu quella novitad da HotellerieSuisse. Per ademplir las pretensiuns d’in menaschi cun treis steilas vegnan buca meins che 247 criteris giudicai e punctai. 270 puncts ein la fin finala necessaris persuenter, il hotel La Furca ha obteniu 315. Conjugals cun gronda experientscha Ils possessurs novs dil hotel ein oriunds da Montenegro. Igl onn 1995 ein Edin e Bisera vegni en Svizra sco students. Per saver finanziar cheu lur veta han els luvrau ella gastronomia. «Ord ina stagiun ein duas vegnidas e la fin finala fetg biaras», di Edin Garibovic. El ei la lura seperfecziunaus sco cuschinier e sco um dil servis sco era els fatgs da sommelier, sia consorta ha terminau il studi en lungatg franzos e litteratura. Edin Garibovic ei staus engaschaus ils davos onns en plirs hotels, il davos sco directur operativ el hotel Sempachersee a Nottwil, in hotel cun quater steilas. El ha denton era luvrau sco menader dalla gastronomia el hotel Oberwaid a S. Gagl ed el Swissotel a Turitg. Treis onns ein els stai engaschai ell’ustria da muntogna Furgglis a Tschiertschen. Sevivi en bein Il menaschi a Mustér meinan Bisera ed Edin Garibovic communablamein cul fegl Albin, la feglia Alina frequenta il gimnasi dalla claustra. Els porschan ina cuschina classica e specialitads regiunalas. «Nus essan sevivi en fetg bein a Mustér, la cuntrada ei sensaziunala e la glieud amicabla ed aviarta», di il hotelier suenter rodund quater meins engaschi el vitg claustral. (fmr/hh) La famiglia Garibovic ch’ei possessura dil hotel e restaurant La Furca a Mustér. Da sen. Alina, Edin, Bisera ed Albin Garibovic.

Marcus Weber, Vincent Augustin, Francestg Cajacob, René Epp, Martin Kreiliger e René Sutter ein vegni reeligi il venderdis sera el cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Mustér SA. Alla radunonza generala che ha giu liug el restaurant da muntogna a Caischavedra ha il president Marcus Weber orientau ils acziunaris davart las investiziuns che succedan il mument e ch’ein sin rucca. Parlet e Dadens vegnan remplazzai Dapresent ed igl onn vegnent vegn investau ella sanaziun ed engrondaziun dil restaurant da muntogna a Caischavera sco era ella terrassa da quel. L’auter onn eis ei previu d’ereger il restaurant niev a Cuolm da Vi. La lubientscha da baghegiar persuenter ei avon maun. Il mument ein las Pendicularas Mustér SA aunc vid sclarir la lubientscha per astgar far diever da quell’ustria ina ga ni l’autra la notg. Ils davos detagls vegnan medemamein sclari il mument pertuccont il project dalla nova scursalera a Caischavedra. Ord la casa da persunal digl anteriur hotel Baur vegn construiu il mument sis habitaziuns secundaras. Ellas vegnan finidas primavera, tenor Marcus Weber ein tuttas gia vendidas a Svizzers. «Ils proxims onns stuein nus era remplazzar la sutgera dils Parlets ed il runal Dadens. Quellas duas investiziuns ein calculadas cun rodund 15 milliuns francs», di Marcus Weber sin damonda dalla FMR. Igl avegnir duei la sutgera dil Parlet disponer da sutgeras per quater persunas e buca sco entochen dacheu per treis. Quen positiv La stad vargada ha purtau allas pendicularas dameins entradas che la stad 2021. Tonaton plaida Marcus Weber d’in bien resultat: «Nus essan cuntents.» La collaboraziun cun Sedrun Mustér Turissem e l’Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA taxescha el per fetg buna: «Nus luvrein tuts egl interess dalla regiun.» Igl onn da fatschenta 2021/22 han las Pendicularas Mustér SA fatg ina sviulta da 15,8 milliuns francs. Las entradas ein per biebein 1,3 milliuns francs pli aultas ch’igl onn avon. Suenter las expensas, tscheins e deducziuns resulta in gudogn da rodund 11 200 francs tier in cash flow da circa 1,5 milliuns francs. Igl onn avon havevan las Pendicularas Mustér SA aunc fatg ina sperdita da rodund 540 000 francs. (fmr/hh) Il president dil cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Mustér SA, Marcus Weber.

Il Pass Lucmagn ei frequentaus bein igl unviern, surtut da persunas che vivan el Tessin ed il Grischun. Sco transit – sco quei ch’ins ha temiu a sias uras – vegn el strusch nezegiaus. Quei resorta dalla retscherca fatg sin via ils onns 2011 entochen 2022. La statistica ch’ei vegnida presentada il venderdis sera alla radunonza dalla Pro Lucmagn a S. Maria muossa che rodund 80% dils viagionts sul pass igl unviern habiteschan el Tessin ni el Grischun. Quei ei in clar mussament ch’il pass survescha en emprema lingia alla populaziun ed als hosps da vacanzas dalla Val Blenio e dalla Surselva. Rodund in tschunavel dils viagionts derivan dalla Svizra ni digl exteriur. Biars vegnan per far sport Interessantas indicaziuns dat ei era davart la finamira dils viadis digl unviern sur il pass. «Biebein ina tiarza da quellas e quels che derivan dil sid fan quei pervia dil sport sin neiv en Surselva. En direcziun sid va la glieud surtut per far visetas privatas», constateschan Nora Zürcher-Gasser e Fabrizio Conceprio dalla cumissiun tecnica. S’augmentai fetg ils davos onns ein ils viadis da glieud per motivs da fatschenta. Ina reducziun ha ei dau tier Talians: La cumpart dils autos cun numeras talianas ei sereducida da siat pertschien (2002 – 2011) sin treis pertschien (2011 – 2022). «Damai che la retscherca ei vegnida fatga mo entgins dis duront mintga unviern, ein ils resultats relativs», di Nora Zürcher-Gasser. Medemamein eis ei pusseivel che bein enqual viagiont ei serendius sur il pass la damaun baul e la sera tard cura che las persunas dalla retscherca eran aunc buca en funcziun. Tuttina porscha la retscherca bunas indicaziuns davart las frequenzas: «Ils davos diesch onns ein ellas carschidas per in pertschien. En media passan 365 vehichels mintga di il pass igl unviern.» Dus gronds projects Dapresent vegn la gallaria dil nord dil Scopi prolunghida. Sco quei ch’il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas, ha communicau il venderdis sera alla radunonza, duess quella vegnir finida l’auter onn: «Lu daventa la via dil pass aunc pli segira ed en media vegnin nus a saver tener aviert el aunc pli ditg ch’entochen dacheu.» Cun desideri spetgan ils representants dalla Pro Lucmagn sin mesiras per la segirtad davart dil sid. «El contuorn d’Acquacalda duess ei dar petgas per siglientar lavinas e mesiras forestalas», di Martin Candinas. Tut en tut setracta ei d’in project cun cuosts da rodund diesch milliuns francs. Medemamein sestenta la Pro Lucmagn d’introducir in traffic public sul Lucmagn igl unviern: «Nus essan en contact culs cantuns e sche tut va bein, duess quei esser pusseivel igl unviern 2023/24.». En discussiun ei ina lingia da bus da Mustér entochen Olivone ni eventualmein Biasca. La fiasta pil giubileum da 20 onns dalla Pro Lucmagn che havess giu liug avon dus onns vegn arranschada ils 5 d’uost 2023 sil hospezi da S. Maria. Duas ga ha quella fiasta stuiu vegnir spustada pervia dalla pandemia. Novs funcziunaris Tini Flepp da Mustér ed Elio Solari d’Olivone ein seretratgs sco substituts dils responsabels pil menaschi d’unviern al Pass Lucmagn. Omisdus ein stai biars onns en survetsch e han constribuiu alla segirtad cun lur experientscha denter auter en fatgs da lavinas. Niev substitut dad Otti Flepp dalla vart sursilvana ei il forester communal da Medel Andreas Stucki. Dalla vart dil sid vegn Filippo Genucchi da Castro substituius igl avegnir dad Oddvar Bassi d’Olivone, in um ch’ei medemamein engaschaus el forestalesser. Il Pass Lucmagn ei staus aviarts igl unviern vargau 170 dis. Sulettamein treis dis ha el stuiu vegnir serraus per motivs da segirtad. Grazia alla pauca neiv ei il survetsch d’unviern staus favoreivels en cumparegliaziun culs onns avon. Quel ha custau 545 000 francs, rodund 80 000 francs sut la media dils davos 22 onns. «In sa adina migliurar la collaboraziun» Hosp prominent alla radunonza generala dalla Pro Lucmagn ei la presidenta dil Cussegl grond dil Tessin, Gina La Mantia, stada. Ella ha buca mo purtau ils salids dil parlament cantunal, mobein era presentau sia vesta persunala dil pass: «Per mei eis el in liug da cletg cun ina cuntrada extraordinaria.» Hans Huonder/FMR Cura ch’ins hagi presentau oriundamein l’idea da tener aviert il pass igl unviern, hagi ella giu miserias, di Gina La Mantia: «Jeu havevel tema ch’il pass vegni nezegiaus pil transit, mo sco igl ei allura semussau, ei quei buca il cass.» Il Pass Lucmagn hagi ina liunga historia seigi pertuccont traversala alpina duront biars tschentaners ni era ils plans per ina viafier: «El colligia denton era duas culturas - dus lungatgs – e bia tradiziun per exempel dil commerci.» Ils barcuns ses’arvan Dapi 22 onns onns ei il Pass Lucmagn era aviarts igl unviern. La finamira principala dils iniziants ei stada quella da dar novs impuls all’economia, en special quella dil turissem. La Val Blenio ch’ei onz pli isolada dil turissem che la Surselva ei buca semidada da num en quels onns. Il cuntrari: bein enqual menaschi surtut da hotellaria ha serrau l’escha ed ils barcuns. Tonaton vesa la presidenta dil Cussegl grond dil Tessin, Gina La Mantia che habitescha ad Olivone, entgins radis al firmament: «Suenter che nus havein realisau il center da sport a Campra essan nus uss era vid in project polisportiv cun differenta purschida ad Olivone. Medemamein ha ei puspei dau moviment positiv el project dalla terma ad Acquarossa.» Ella menziunescha era il hotel Arcobaleno ad Olivone ch’ei vegnius sanaus cumpleinamein. «La Val Blenio ei fetg biala» En connex cull’avertura d’unviern dil Pass Lucmagn menziunescha ella denton era la pusseivladad dils affons dalla Val Blenio da saver visitar il gimnasi dalla claustra a Mustér. «Quei ei secapescha ina grondiusa caussa. Mes affons ein carschi, mo sch’els fussen en quella vegliadetgna fagess jeu medemamein ponderaziuns concretas da tarmetter els ella scola media a Mustér», di la socialdemocrata ch’ei carschida si ad Emmenbrücke el cantun Lucerna e che viva dapi 30 onns ad Olivone. La pli aulta Tessinesa digl onn 2022/23 constatescha denton era che pli e pli bia casas veglias ein oz puspei habitadas: «Quei po esser in effect dalla pandemia. La glieud ha fatg persenn che la Val Blenio ei fetg biala.» Nezegiar vicendeivlamein la purschida Gina La Mantia vesa il Pass Lucmagn surtut pil diever local: «Igl ei ina caschun da serender en cuort temps en l’autra val, era per glieud che fa vacanzas d’ina vart ni l’autra dil pass.» La purschida – per exempel da products da menaschis purils ni da mistregn ed artisanadi – ei interessanta ton ella Val Blenio sco en Surselva. Ch’ils contacts economics ein vegni intensivai ils davos onns muoss la retscherca che la Pro Lucmagn ha fatg ils davos rodund diesch onns tiels viagionts silla via dil pass. «Naturalmein ch’ei dat adina pusseivladads da migliurar la collaboraziun, era el cass dil Lucmagn. Impurtont ei ch’ils contacts seigien avon maun e vegnien manteni», di Gina La Mantia. Colligiaziun per intents locals Las retschercas fatgas ils davos onns tier autistas ed autists muossan ch’il Pass Lucmagn vegn nezegiaus igl unviern surtut per intents e motivs locals. La tema che la via daventi igl unviern ina da transit ei buca severificada. Hans Huonder/FMR La Pro Lucmagn ha schau interrogar ils davos diesch onns viagiontas e viagionts dil Lucmagn duront igl unviern. En media passan mintga di rodund 365 autos il pass igl unviern. 80 %da quels autos portan ina numera tessinesa ni grischuna. Ferton ch’ils autists dil sid tschercan la Surselva per sedivertir silla neiv, fan quels dil nord ina spassegiada el sid per far visetas privatas. Quels resultats ha la cumissiun tecnica communicau la gievgia sera alla radunonza generala dalla Pro Lucmagn sil hospezi da S. Maria. Alla radunonza ha era la presidenta dil Cussegl grond dil Tessin, Gina La Mantia, assistiu sin invitaziun dil president Martin Candinas. En siu plaid ha ella ludau la gronda lavur che vegn prestada en favur da quella colligiaziun digl entir onn. Enviers la FMR ha ella era priu posiziun sin entginas damondas pertuccont il svilup dalla Val Blenio e la cooperaziun sul pass: «Naturalmein ch’ei dat adina pusseivladads da migliurar la collaboraziun, era el cass dil Lucmagn. Impurtont ei ch’ils contacts seigien avon maun e vegnien manteni.» «Impurtont ei ch’ils contacts seigien avon maun e vegnien manteni.» Gina La Mantia, presidenta dil Cussegl grond dil Tessin La presidenta dil Cussegl grond dil Tessin Gina La Mantia ed il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas.

Plaun a plaun retuornan las structuras ed activitads dalla musica d’avon corona, era en Surselva. Sin rucca ei ina proxima fiasta da musica districtuala igl onn vegnent a Val S. Pieder. Il president dil District da musica Surselva, Ivan Vinzens, ei vegnius numnaus il venderdis sera commember d’honur. La radunonza da delegai dil district il venderdis sera ella Sala da cultura a Trun ei stada ell’enzenna dallas tractandas statutarias e dallas informaziuns. Il punct culminont ei la nominaziun d’Ivan Vinzens da Sursaissa sco commember d’honur staus. Cuort avon era el vegnius reeligius sco president, mo haveva il medem mument annunziau che quei seigi definitivamein sia davosa perioda d’uffeci da dus onns: «Gia avon otg onns hai jeu communicau mi’abdicaziun, suenter diesch onns eis ei lu definitivamein temps da calar.» Engaschi fetg intensiv 2002 ei Ivan Vinzens vegnius eligius ella suprastonza dil district, dapi 16 onns eis el president. Il vicepresident Adrian Degonda ha caracterisau il niev commember d’honur suandontamein: «Ina savida nundetga sil sectur dalla musica, s’identifichescha cullas societads da musica, ei in perfecziunist e segida nua ch’el sa.» Ivan Vinzens ha sunau en biaras musicas, ha dirigiu ed adempliu las pli differentas funcziuns. En siu temps en suprastonza ein pliras fiastas da musica sesplegadas, leutier otg camps 25+. Che la nominaziun sco commember d’honur ei sefatga gest a Trun en siu vitg nativ e sia vischnaunca burgheisa, ha commuentau il musicist cun tgierp ed olma. Ultra dad el ein dil reminent era Adrian Degonda (vicepresident), Andrea Capeder-Janka (finanzas), Corsin Alig (actuar) e Simona Casaulta (assessura) vegni reeligi sco suprastonts per la proxima perioda d’uffeci da dus onns. Val S. Pieder ellas preparativas La fin d’jamna dils 3 e 4 da zercladur 2023 ei Val S. Pieder il center dalla musica en Surselva. La sonda ha liug la fiasta da musica districtuala e la dumengia la fiasta da musica cantunala dils giuvenils. Gerold Casaulta e siu comite d’organisaziun selegran: «Ei duei esser ina fiasta d’amitgs per amitgs.» 13 musicas – da quei ina d’ordeifer – ein s’annunziadas provisoriamein per la fiasta. L’annunzia definitiva ha da succeder entochen la fin da november. La sonda avonmiezdi sepresentan las musicas el Center Glüs, suenter miezdi ei la concurrenza da marschar. Per tocs communabels stat la plazza dil vitg a disposiziun. Leutier vegn erigiu ina gronda tenda da fiasta. In ulteriur grond arranschament digl onn vegnent ei la fin d’jamna da musica +25 dils 7 ed 8 d’october a Sedrun. Leutier vegn lu il zercladur 2024 la fiasta da musica cantunala a Claustra. 17 milliuns per musica d’amaturs «Ils districts ein la spina dorsala dall’uniun da musica cantunala. Els ein datier dallas societads ed ein informai», di Andy Kollegger, il president dall’Uniun da musica cantunala dil Grischun. Alla radunonza a Trun ha el constatau che las societads da musica han surmuntau senza pli gronds problems la pandemia: «Tuttina ha quei temps mussau nua che nus havein problems», puntuescha el. Aschia han ins constatau che pli paucs affons e giuvenils laian instruir en musica ch’avon la pandemia: «Sch’ei vegn detg publicamein che cant e musica fetschien malsauns, ei quei secapescha buca fetg productiv. Cant e musica ein buca pli malsegirs che auter. Il cuntrari: la musica instrumentala ei il levon ella pasta dalla societad», puntuescha Andy Kollegger. El constatescha denton era: «In’ulteriura tala fasa havess probablamein grevas consequenzas per nus.» 17 milliuns francs hagi la Confederaziun sbursau en quels onns sco sustegn finanzial dalla musica d’amaturs per surmuntar las sperditas finanzialas caschunadas dallas restricziuns necessarias en connex culla pandemia. Il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, ha purtau ils salids dalla suprastonza communala. En quei connex eis el senezegiaus dalla caschun da menziunar che Trun ei lundervi d’organisar ina gronda fiasta igl onn 2024, numnadamein quella da 600 onns Ligia Grischa. Cun quella puntuescha Trun buca mo si’impurtonza historica, mobein era quella d’esser in liug cun gronda cultura vivida di per di. Lavur ed activitad ha buca muncau Malgrad la pandemia e biars arranschaments sisti ei il district da musica e cun el las societads buca staus lischents ils davos dus onns. Pliras societads han festivau giubileums cun in ni dus onns retard. Vigogn ha fatg quei en cumbinaziun cun il Grand Prix Vignogn. A quel ein siat musicas vegnidas envidadas e han delectau il publicum a Vella. Menziun speciala ha Ivanz Vinzens fatg en siu rapport annual dalla nominaziun d’Arnold Spescha pil Premi Stephan Jäggi. Igl ei la pli aulta distincziun pusseivel en Svizra sil camp dalla musica instrumentala ed en quei senn ina fetg gronda honur pil purtader. Surmuntau bein la pandemia Las societads da musica paran da haver surmuntau bein ils rodund dus onns cun restricziuns pervia dil coronavirus. Quei ha il president dall’Uniun cantunala da musica dil Grischun, Andy Kollegger, detg il venderdis alla radunonza da delegai dil District da musica Surselva e Trun. 17 milliuns francs hagi la Confederaziun sbursau en quei temps sco sustegn finanzial per la musica d’amaturs. Il president dil district, Ivan Vinzens, ei vegnius numnaus commember d’honur. Dapi 20 onns eis el commember dalla suprastonza e dapi 16 onns president, dus onns eis el aunc promts d’ademplir quella funcziun. Sper el ein ils quater ulteriurs suprastonts vegni reeligi. (fmr/hh) Ivan Vinzens ei niev commember d’honur dil District da musica Surselva. En dus onns seretila el sco president.

L’uniun La Vitrina da Curaglia ei lundervi d’organisar in’exposiziun decentrala en clavaus sper la senda da viandar en Val Medel. Leu duei vegnir mussau fotos e films vegls, presentau raquents e raschienis denter las generaziuns dalla val. Ina part dil project ein era sequenzas ord il teater «Monas e Minas», filmadas la sonda ella vischinonza dalla punt romana a Pali. Hans Huonder/FMR November 1367 sper la punt d’Urlengia giu spel Rein: Igl avat da Mustér, Jakob von Buchhorn, ei sefatgs sin viadi ella Val Medel. El vul tschintschar culs vischins dalla val. Els ein vilai perquei ch’igl avat vul surschar a luvrers jasters dalla Svizra Centrala l’incumbensa d’explotar argien sin incarica dalla claustra. Ils Medelins sesentan cuglienai, pertgei il terren cullas minas s’auda ad els. Cun disfidonza spetgan els igl avat sper la punt. La sentupada ei la fin finala ina tragedia. Ella hectica vegn igl avat stuschaus, croda sin in crap e miera. La historia da quella disgrazia ei cumparida sco novella da pader Maurus Carnot igl onn 1914 e 1941 el 21avel Tschespet. «Monas e Minas ei aschidadir igl epos naziunal dalla Val Medel», di Albert Lutz, il president dall’uniun La Vitrina che prepara l’exposiziun decentrala davart La Val Medel, il project da cultura LaVitrina.ch. Ils 15 da fenadur 2023 duei l’emprema part da quella vegnir aviarta en ina stalla dalla vart sut dalla casa communala a Curaglia ed esser accessibla permanent. La finanziaziun per l’emprema etappa ei reglada. Las sequenzas ord «Monas e Minas» ein ina part dil project, vul dir dalla cronica da film davart la Val Medel. La cronica da film duei silsuenter era esser da veser per internet. Stuiu adattar il text La Gruppa da teater Medel ed ulteriuras persunas ein semessas a disposiziun per representar las scenas ord il toc Monas e Minas, aschidadir las sequenzas da coc da quella novella. Il drama ei vegnius presentaus la davosa ga ils onns 1970 en Val Medel. La reschissura dalla gruppa, Evelina Giger, ha adattau il text original per quella registraziun: «Biars plaids eran antiquai e buca capeivels. Medemamein havein nus vuliu in text cul dialect medelin, quei ei aunc ina ga enzatgei auter.» En duas sentupadas ein las scenas vegnidas exercitadas. Registrau ellas ha Guy Fässler. El ei um da camera professiunal che ha era gia filmau emissiuns dil Tatort. La registraziun dil tun – buca ina sempla caussa sper in flum – ei stada ella cumpetenza da Mourad Keller. Las acturas, ils acturs e statists han giu da sepresentar en vestgadira stgira e calzers robusts sco dil temps dil schabetg. Ella vischinonza d’Urlengia Sco quei che la co-menadra dil project La Vitrina, Daniela Kienzler di, ein tut en tut rodund 30 persunas engaschadas en ina rolla ni l’autra. L’organisaziun culla gruppa da teater seigi stada fetg pragmatica. La punt da Pali che meina sur il Rein ei buca lunsch naven dall’anteriura punt d’Urlengia, leu nua che la disgrazia era succedida. Oz ha la cuntrada leu in auter maletg, era perquei ch’ins ha deponiu leu da mintga vart dil Rein material da scavament per las gallarias d’aua dils lags da fermada. Il project da cultura La Vitrina vegn dil reminent cumpletaus era cun ina lavur artistica. Lukas Bardill e Daniela Gerber vegnan a far in’installaziun visuala dil Caschleglia, ina sculptura da lenn dil Vigeli dallas Islas. Tenor Albert Lutz ha quel viviu il 19avel tschentaner e suenter in grev accident da catscha eis el sededicaus a lavurs d’entagliar e sculptura da lenn. Il Péz Caschleglia – in dils fargliuns dil Muraun e Cazirauns – ei ina da quellas lavurs. Monas e Minas, scena pil project La Vitrina en Val Medel. Igl avat Jakob von Buchhorn arriva il november 1367 en Val Medel per discuorer culs vischins. Igl um da camera Guy Fässler discuora ils detagls culla gruppa d’acturs e statists. La scena decisiva dil toc «Monas e Minas»: igl avat ei per tiara e morts. Igl avat – giugaus da Mario Pally – emprova da perschuader ils vischins da Medel.

Mirond da finiastra o fetsch jeu persenn: Ei fa atun. Brentina enzuglia nies quartier da Casut. Tscheu e leu vesel il tschiel blau che cuchegia tras la nebla. Ed en cuort vegn tut ad esser sclariu ed il sulegl scaulda e la pezza ei fetg datier. In magnific maletg. Jeu gaudel la quietezia digl atun. Schegie, adina ei quei buca stau aschia. Pli baul era la stad mia stagiun preferida. E sch’enzatgi vess detg a mi enzatgei auter, vess mo scurlau il tgau. Ins di magari cun la vegliadetgna vegn ins pli sabis. Gest quels plaids paran dad esser vers. Ussa vesel la veta ord in’autra perspectiva. Con bi eis ei che nus astgein viver cun las quater stagiuns. La primavera cu tut seregheglia – tut catscha da niev ed ei fa plascher da luvrar en iert e guder il cantinem dils utschals. Lu suonda la stad. Guder la veta el liber. Las cauldas seras da stad envidan da star da cumpignia. Viver viaden el di e seruassar ni viagiar el lontan. Ed ussa ch’ils dis vegnan pli cuorts e la brentina enzuglia la tiara, uss savein nus guder il ruaus e selegrar dallas bialas colurs. Gl’atun envida nus da spassegiar viado ella natira. Ed jeu gaudel da turnar, e sch’ei fa freid ed ei bletsch – metter enzacons lenns en pegna e star a cauld. Suenter in temps forsa era empau melanconic suonda gl’unviern. El cuarcla la cuntrada cun ina cozza alva. Strusch in utschi aud’ins pli. Tscheu e leu in fastitg solitari. Tgi che sa e po s’entaupa sin pista ni sin loipa. Ils auters strusch ughegian da sortir ord casa. E tuttina savein nus emprender bia dalla natira. Nus carstgauns essan adina alla tscherca ed emblidein savens ch’ei drova pauc per esser cuntents e ventireivels. Ei drova buca bia per anflar il dretg equiliber. Lein arver nos egls e far dapli stem tgei che schabegia entuorn nus. Viver cun la natira. Admirar la bellezia scaffiziun. Encurir sco la natira il ruaus per serevegnir e survegnir nova forza. Tut ha siu temps – savein nus leger ella Bibla. El temps dad oz savess quei tunar aschia: In temps per barhar ed in temps per ruassar. In temps da raccoltar ed in temps da guder la raccolta. In temps da sentupar e star da cumpignia ed in temps da seretrer e ponderar. In temps da realisar siemis ed in temps per planisar. Lein pia guder gl’atun cun tut sias fassettas. Prender la caschun da recaltgar, sco las plontas en curtgin, nova forza. Beinsavend ch’ei vegn lu puspei in temps nua che tut seregheglia daniev ed ei dat nova veta. Andrea Cathomas-Friberg da Dardin è mussadra e catecheta. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il giug a Ruggell ha strusch entschiet ch’igl adversari dil Principadi da Liechtenstein meina gia cun 2:0. Igl 1:0 setta Philipp Ospelt suenter in bi solo naven dil miez dil plaz. Ils giugadurs da Trun/Rabius ein en quella scena mo statists. Era il 2:0, puspei entras Ospelt, croda suenter ina malprecauziun ella defensiun. Propi ina duscha freida per l’equipa dalla Cadi. Sil pli tard suenter in siet da Ruggell ella petga ein ils giugadurs da Trun/Rabius denton neunavon. Ils hosps vegnan plaunet meglier el giug, laian circular il bal empau pli ditg ellas atgnas retschas e vegnan da crear entginas schanzas. Cunzun denter la 30. minuta e la pausa ha Trun/Rabius pliras ga discletg da buca scursanir il resultat. Duas ga setschenta il bal ella traversa, omisduas ga suenter culps cul tgau dils defensurs Ramon Orlik e Lucas Maissen. Era entgins siets da distanza anflan buca la via ella reit dil goli da Ruggell. Cun 2:0 per ils indigens va ei pia ella pausa. Suenter pausa ha Trun/Rabius gest aunc ina schanza suenter ina situaziun da standard, mo puspei va il bal per pauc buca da gol en. Silsuenter vegn il giug empau pli ruasseivels. Ils indigens ston buc exnum far in gol e Trun/Rabius vegn buca da far in. Ella 66. minuta croda la decisiun. Suenter in bal liung dil goli ed in sbagl individual ella defensiun marca Philipp Ospelt siu tierz gol dil giug e mo duas minutas pli tard vegn Ruggell schizun aunc da marcar il 4:0 suenter in corner. Ins astga propi dir ch’il resultat ei empau memia aults e corrispunda buc alla prestaziun mussada, damai ch’il CB Trun/Rabius ha giu bunas fasas el giug nua che gols havessen stuiu curdar. Il 4:1 entras in culp da tgau da Ramon Orlik ei lu mo pli cosmetica dil resultat. Pil CB Trun/Rabius va ei vinavon mesjamna sera allas 20.00 a Flums cul giug digl 1/8-final dil Cup svizzer. Livio Janka 3. ligia, gruppa 1 Ruggell – Trun/Rabius 4:1 (2:0) Ruggell, Freizeitpark Widau. 60 aspectatur(a)s. Gols: 5. Ospelt 1:0, 9. Ospelt 2:0, 67. Ospelt 3:0, 69. Allgäuer 4:0, 87. Ramon Orlik 4:1. Ruggell: Andrin Dietsche. Philip Seemann, Lukas Büchel, Stefan Maag, Kilian Büchel, Rainer Fischer, Colin Haas, Philipp Ospelt, Tamer Özcan, Florian Allgäuer, Tim Schreiber. Reservas: Andreas Hofer, Andrin Risch, Corsin Matt, Ramon Adejumo e Malik Özkan. Trun/Rabius: Daniel Monn, Mirco Pfister, Ramon Orlik, Lucas Maissen, Sandro Orlik, Daniel Pfister, Dennis Monn, Silvan Muoth, Orlando Monn, Patrizio Decurtins, Gianin Derungs. Reservas: Beat Cadruvi, Livio Janka, Tizian Duff e Robin Monn. Remarcas: Trun/Rabius senza Salvatore Stagliano, Remo Alig, Mathias Flepp e Damian Schmed.

Cun ses gols numra 12, 13 e 14 en questa sesiun decida Lars Caduff il giug encunter la secund’equipa dil club da ballapei d’Eschen/Mauren gia en l’emprema mesadad. L’equipa da casa ha strusch giu in’occasiun da sittar in gol duront igl entir giug ed ei stada cuntenta da buca survegnir pli bia gols suenter la pausa. Pusseivladads per alzar il resultat havessen ils giugadurs da Schluein Glion giu numerusas. Suenter tschun minutas haveva il club da ballapei da Schluein Glion gia giu pliras bunas caschuns da marcar gols ed el menava era gia cun 2:0. Gia ella secunda minuta ha Aron Büchler deviau in corner ord cuorta distanza en gol e suenter mo tschun minutas ha Lars Caduff sittau in penalti el cantun bass, suenter ch’el era vegnius fiers a tiara ella zona da puniziun. En quei stil eis ei iu vinavon. Schluein Glion ha giu schanzas en abundonza per alzar il resultat, las qualas ein denton tuttas vegnidas munchentadas. Ella 21avla minuta ha Eschen/Mauren scursaniu il resultat, praticamein cun sia emprema attacca seriusa. Suenter in siet da cantun ha il defensur Raphael Goop sittau la balla cul tgau ella reit. Quei ei denton mo stau in cuort intermezzo offensiv dall’equipa indigena. Silsuenter ha ella puspei stuiu seconcentrar da buca schar alzar Schluein Glion il resultat. Quei ha funcziunau dètg bein entochen cuort avon pausa. Lu ha Lars Caduff puspei surpriu la reschia dil giug e sittau en mo treis minutas dus ulteriurs gols. Inagada eis el vegnius survius da Serafin Bundi neu dalla vart seniastra e la secunda gada da Gian Sgier neu dalla vart dretga. Dalla secunda mesadad dat ei da scriver nuot. Schluein Glion ha empruau d’alzar il resultat, quei ei buca reussiu. Eschen/Mauren ha cumbattiu per buca survegnir dapli gols, quei ei reussiu. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Eschen/Mauren - Schluein Glion 1:4 (1:4) Plazza da sport Eschen. 125 aspectatur(a)s. Arbiter: Kojadinovic. Gols: 2. Büchler 0:1, 5. Caduff 0:2, 21. Goop 1:2, 40. Caduff 1:3, 43. Caduff 1:4. Eschen/Mauren: Carigiet, Goop (66. Levin Ritter), Weibel, Riberio de Sousa (46. Bayram), Warren Kaiser (43. Gabelmann), Marxer (66. Demirel), Nicolas Kaiser, Kolb, Zivanovic (50 Kaufmann), Yannick Ritter, Hilti (66. Bayraktar). Schluein Glion: Capaul, Dermont, Coray (46. Casutt), Derungs, Büchler, Sgier (66. Egger), Michel (46. Bearth), Zala (66. Gallmann), Bundi (75. Michel), Afzali; Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 25. Büchler, 69. Levin Ritter, 72. Kaufmann e 78. Demirel (tut pervia da fouls). Schluein Glion senza Cabalzar, Cavegn, Deplazes, Matthias Derungs, Stabile e Vinzens (blessai, malsauns ni absents). Corners: 3:5.

300 ein viandai e sediverti Il di da viandar la sonda vargada a Sedrun – intitulaus cun «Puls al cuolm» – ei staus in success. Rodund 300 persunas ein separticipadas a quei eveniment organisaus da Star Productions en collaboraziun cun Sedrun Mustér Turissem. Ultra dallas pusseivladads da viandar ella val han las participontas ed ils participonts era saviu guder in program da rama. Quel ha cumpigliau activitads sco far striegn, sittar cun ballester ni far scuflas da savun. Entginas formaziuns da musica han embelliu la purschida. Sco quei che Beat Müller dils organisaturs communichescha, ein ils resuns sin quella purschida stai fetg buns, la glieud giavischi ina repetiziun da quei arranschament. (fmr/hh) Surtut famiglias cun affons pigns ein separticipadas al di da viandar. Di da viandar a Sedrun cun program da rama.

Suenter la siatavla runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia sparta sulettamein in punct ils treis emprems ella tabella, denter quels Schluein Glion. Trun/Rabius ha incassau la tschunavla terrada stagiunala e per l’emprema ga ha il capogruppa dalla 4. ligia, Vaz-sut, spiars quest atun. Ina tiarza dil campiunadi da ballapei regiunal ei absolvida. Ellas differentas ligias e gruppas ein ils favorits sils em­prems rangs secristallisai ora, aschibein sco las equipas involvidas ella relega­ziun. En 3. ligia s’auda Schluein Glion tiels favorits e sco ei vesa ora uss sto Trun/Rabius far tuts sforzs per mantener il contact cul miez dalla tabella. Schluein Glion ha festivau ina clara victoria ordeifer encunter Eschen/Mauren, ferton che Trun/Rabius ha stuiu suttacumber al tierz dalla tabella, Ruggell. In’ulteriura aulta victoria ha il capo­gruppa Valposchiavo festivau, quella ga ei Triesen vegnius sut las rodas cun 7:1. Vaz-sut spiarda El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha il capogruppa Vaz-sut spiars ordeifer encunter Tavau ed aschia incassau l’emprema terrada da quest atun. Las treis equipas sursilvanas Lumnezia, Danis-Tavanasa e Schluein Glion han gudignau tuttas lur giugs. Lumnezia ha gudignau il duel encunter Surses – las duas equipas che han aunc dau en 3. ligia la stagiun passada. En 5. ligia cuntinuescha Union Trin cun sia seria da victorias. La fin d’jamna ei reussiu la siatavel victoria en retscha, Union Trin ei claramein alla testa dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Ruggell – Trun/Rabius 4:1 Schaan – Landquart 4:0 Valposchiavo – Triesen 7:1 Domat – Tusaun/Cazas 1:4 Eschen/Mauren – Schluein Glion 1:4 Buchs – Triesenberg 1:3 1. Valposchiavo 7/19; 2. Schluein Glion 7/18; 3. Ruggell 7/18; 4. Triesenberg 7/15; 5. Schaan 7/11; 6. Triesen 7/10; 7. Landquart 7/9; 8. Eschen/Mauren 7/6; 9. Tusaun/Cazas 7/6; 10. Trun/Rabius 7/6; 11. Domat 7/4; 12. Buchs 7/1. 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 0:6 Surses – Lumnezia 3:7 Valposchiavo – Schluein Glion 0:1 Danis-Tavanasa – Schlarigna 1:0 Tavau – Vaz-sut 2:1 1. Vaz-sut 7/18; 2. Cuera 97 7/18; 3. Panaduz 7/13; 4. Tavau 7/11; 5. Lumnezia 7/11; 6. Surses 7/10; 7. Danis-Tavanasa 7/8; 8. Schluein Glion 7/8; 9. Valposchiavo 7/3; 10. Schlarigna 7/0. 5. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Bregaglia 0:3 Lai Valbella – Lusitanos de Samedan 0:1 Mladost – Panaduz 4:0 Landquart – Val Tamina 1:0 1. Lai Valbella 7/16; 2. Lusitanos de Samedan 7/16; 3. Val Tamina 7/15; 4. Landquart 7/13; 5. Mladost 7/13; 6. Panaduz 7/12; 7. Bregaglia 7/6; 8. Sargans 6/3; 9. Tusaun/Cazas 6/3; 10. Bogn Ragaz 7/3. 5. ligia, gruppa 2 Sedrun/Mustér – Danis-Tavanasa 1:2 Lumnezia – Trun/Rabius 2:3 Rueun – Union Trin 1:4 Vaz-sut – Laax 3:3 Domat – Cuera 97 1:1 1. Union Trin 7/21; 2. Domat 7/15; 3. Rueun 7/13; 4. Laax 7/12; 5. Sedrun/Mustér 7/7; 6. Cuera 97 7/7; 7. Trun/Rabius 7/7; 8. Vaz-sut 7/6; 9. Lumnezia 7/6; 10. Danis-Tavanasa 7/4. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Au-Berneck – Teufen 1:3 Brühl – Romanshorn 5:1 Winkeln – Gossau 4:4 Surselva – Cuera 97 1:2 Tobel – Dardania S. Gagl 2:0 1. Brühl 8/24; 2. Gossau 8/20; 3. Tobel-Affeltrangen 8/19; 4. Rorschach-Goldach 8/15; 5. Cuera 97 8/11; 6. Surselva 8/9; 7. Teufen 8/9; 8. Winkeln 8/8; 9. Dardania S. Gagl 8/7; 10. Romanshorn 8/7; 11. Rotmonten 8/6; 12. Au-Berneck 8/4. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Surselva – Buchs 2:5 Eschen/Mauren – Rorschach 3:2 Uznach – Rheintal 3:4 Amriswil – Teufen 5:0 1. Romanshorn 7/21; 2. Tobel-Affeltrangen 8/21; 3. Amriswil 8/18; 4. Uzwil-Henau 7/16; 5. Zuzwil 8/16; 6. Rheintal 8/13; 7. Teufen 8/12; 8. Eschen/Mauren 7/7; 9. Buchs 7/4; 10. Surselva 8/3; 11. Rorschach-Goldach 8/2; 12. Uznach 8/1. Juniors B1, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna 5:0 Domat – Tavau 4:1 1. Grischun Central 8/22; 2. Landquart 7/19; 3. ­Tavau 7/9; 4. Domat 7/7; 5. Schlarigna 8/7; 6. Orion Cuera 7/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Bogn Ragaz – Surselva 2:3 1. Herisau 7/18; 2. Staad 7/16; 3. Rorschach-Goldach 7/13; 4. Arbon 7/12; 5. Cuera 97 7/12; 6. Surselva 7/12; 7. Brühl 7/7; 8. S. Gagl dunnas U17; 7/6; 9. Appenzell 7/4; 10. Bogn Ragaz 7/2. Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Domat 3:6 Tavau – Sargans 1:5 1. Sargans 7/21; 2. Grischun Central 8/16; 3. Domat 7/13; 4. Gams 6/12; 5. Walenstadt 6/10; 6. Mels 6/7; 7. Ruggell 6/6; 8. Tavau 8/3; 9. Buchs 6/0. Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Valposchiavo 1:3 Domat – Cuera 97 1:3 1. Schlarigna 8/18; 2. Panaduz 9/16; 3. Landquart 6/15; 4. Valposchiavo 7/15; 5. Surselva b 7/13; 6. Domat 8/9; 7. Surselva a 6/6; 8. Cuera 97 7/6; 9. Grischun Central 7/4; 10. Vaz-sut 7/3. Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva 6:1 1. Cuera 97 7/21, 2. Uznach 7/15; 3. Glarnerland 6/12; 4. Rapperswil-Jona 7/9; 5. Buchs 6/3; 6. Surselva 7/0. Juniors D1, gruppa 1 Landquart – Domat 1:1 1. Domat a 8/20; 2. Landquart 7/19; 3. Panaduz 6/12; 4. Sargans 6/12; 5. Orion Cuera 6/9; 6. Grischun Central 6/4; 7. Mels 5/3; 8. Cuera 97 6/3; 9. Domat b 6/0. Juniors D2, gruppa 1 Valposchiavo – Surselva c 2:2 1. Valposchiavo 7/16; 2. Schlarigna 7/15; 3. Bogn Ragaz 8/13; 4. Surselva c 8/11; 5. Grischun Central 7/9; 6. Landquart 7/6; 7. Panaduz 7/6; 8. Surselva b 7/6; 9. Domat 7/0. Juniors D2, gruppa 2 Vaz-sut – Cuera 97 8:3 Domat – Mels 8:2 Orion Cuera – Grischun Central 14:2 1. Domat 9/24; 2. Tavau 8/19; 3. Vaz-sut 9/17; 4. Landquart 7/12; 5. Mels 8/12, 6. Balzers 9/10; 7. Grischun Central 8/9; 8. Orion Cuera 7/8; 9. Val Tamina 8/6; 10. Bogn Ragaz 6/5; 11. Cuera 97 7/3. Damas 2. ligia, gruppa 1 Frauenfeld – Weinfelden-Berg 2:1 Romanshorn – Ebnat-Kappel 2:2 Rapperswil-Jona – Triesen 2:2 Uzwil – Toggenburg 2:5 Domat – Widnau 0:3 1. Toggenburg 7/21; 2. Widnau 6/12; 3. Rapperswil-Jona 6/11; 4. Uzwil 6/10; 5. Frauenfeld 6/9; 6. Ebnat-Kappel 6/8; 7. Romanshorn 7/8; 8. Domat 7/8; 9. Triesen 7/5; 10. Weinfelden-Berg 6/4; 11. Au-Berneck 6/3. Damas 4. liga, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Schwanden-Linth 1:1 Buchs – Surselva 4:2 Eschenbach – Triesen 15:2 Vaz-sut-Cuera – Mels 2:1 1. Vaz-sut-Cuera 7/18; 2. Mels 6/15; 3. Eschenbach 6/13; 4. Buchs 6/13; 5. Surselva 6/9; 6. Schlarigna 6/6; 7. Schwanden-Linth 6/4; 8. Tusaun/Cazas 6/4; 9. Triesen 7/0. Junioras FF-15, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 0:0 1. Werdenberg 6/18; 2. Linth 04 6/13; 3. Surselva 6/11; 4. Eschenbach 5/10; 5. Triesen 6/10; 6. Cuera 97 7/10; 7. Widnau 5/3; 8. Domat 6/0; 9. Mels 7/0. Seniors 30+, gruppa 1 Tavau – Tusaun/Cazas 4:2 Schluein Glion – Vaz-sut-Landquart 3:4 Plaun/Imboden – Cuera 97 2:1 1. Cuera 97 6/13; 2. Tavau 5/11; 3. Plaun/Imboden 5/11; 4. Tusaun/Cazas 5/8; 5. Vaz-sut-Landquart 5/4; 6. Lusitanos de Samedan 4/1; 7. Schluein Glion 5/1.

Sonda ha l’Uniun da tratga da biestga Lumnezia organisau l’exposiziun d’atun. Il giuven expert Mirco Sutter ha giudicau bunamein 80 animals che 19 allevaturs han menau el rudi. Sco la numra 1 dil gi ha el elegiu la genetscha Berna ord la stalla da Renzo Blumenthal. Igl ei nuot auter ch’ina casualitad: la numra 1 dil catalog ei daventada la numra 1 sil plaz, respectiv la numra 1 dil gi. Il giuven expert Mirco Sutter da Maton en Val Schons, ha nuota giu in pensum lev. Quei ha el era confirmaui. Suenter ch’el haveva rangau tuttas endisch partiziuns ha el giu peda da dar in emprem pareri alla FMR. «Fetg fermas genetschas en emprema lactaziun hai jeu viu. Igl ei grev da giudicar las meglieras dallas meglieras». El ei staus l’emprema gada a Vella, all’exposiziun dalla primavera era el staus en acziun tiels allevaturs en Val S. Pieder. Sco el ha getg, ei l’exposiziun d’atun la schanza pils allevaturs da mussar animals cun potenzial pil futur. Igl ei il caracteristic dil premi da genetschas. Ina massa experts entuorn il rudi. Gl'exteriur digl animal Puspei ha l’Uniun da tratga da biestga Lumnezia purschiu als visitaders in catalog culs detagls da mintgin dils animals ch’era annunziaus. Gl’expert giuven mo versau ha buca controllau detagls e datas dil singul animal. Siu pensum eis ei da giudicar spirontamein tenor criteris exteriurs. Mirco Sutter ha commentau mintga partiziun specificamein. Per la producziun da latg eis ei impurtont ch’igl iver eî pendius si bein el venter e proporziunaus optimalmein, era la harmonia dil tgierp sto constar. Ferms garlets ed in bi ligiom central ein ulteriurs criteris decisivs per ina liunga lactaziun cun prestaziun constanta. Igl ei la finamira dalla tratga. All’exposiziun han ils affons dils allevaturs puspei cooperau. Els han purtau maletgs e dessegns ch’els havevan fatg dil menaschi da lur famiglia. Ils affons ein vegni el rudi nua ch’els han astgau commentar lur contribuziun pil premi da genetschas 2022. All’exposiziun d’atun ein mintgamai era ils allevaturs da biestga brina da Surcuolm, Flond e Luven envidai. Generalmein gaudan tuts quei gi da cumpignia. Uonn eis ei stau in gi cun aura da premi. Era sch’ei havess ner basegns da plievgia, ei lezza setenida anavos. La rangaziun finala ha gl’expert saviu commentar da schetg. Cu ils allevaturs eran sin viadi a casa, ha ei entschiet a plover. Quasi sco schenghetg dall’exposiziun gartegiada. Berna, la nova Miss Lumnezia 2022, cun Moreno il fegl digl allevatur Renzo Blumenthal, e las duas damas d'honur, Seraina Capaul e Monica Andreoli. Rangaziun Partiziun 1, genetschas Berna, da taur Swizzero, Renzo Blumenthal, Vella; 2. Gemsli, Glenwood, Peter Rohrer, Vattiz; 3. Bonita, Levi, Pius Riedi, Morissen; 4. Verena, Passat, Pieder Caviezel, Surcuolm; 5. Mayeli, Lennox, Marco, Andreas e Severin Arpagaus, Cumbel; 6. Queen, Capucino, Maurus Blumenthal, Morissen. Partiziun 2, genetschas Taifun, Capuchino, Pieder Caviezel, Surcuolm ; 2. Bruna, Biver, Bruno Arnold, Lumbrein ; 3. Loreley, Lennox, Urs Spescha, Surcuolm ; 4. Colina, Salomon, Paul e Simona Caduff, Morissen ; 5. Bali, Renzo Blumenthal, Vella. Partiziun 3 genetschas Silber, Glennwood, Peter Rohrer, Vattiz ; 2. Vivalda, Udoro, Brigitte/Patric Blumenthal/Capaul ; 3. Fenjala, Silverstar, Bernard Capaul, Lumbrein ; 4. Fin Big Star, Paul e Simona Caduff, Morissen ; 5. Tessa, Alasko, Patric Capaul, Lumbrein ; 6. Graziella, Blooming, Peter Rohrer, Vattiz ; 7. Aita, Haegar, Toni Cadonau, Flond. Partiziun 4 genetschas Genua, Lennox, Paul e Simona Caduff, Morissen ; 2. Cita, Bays, Toni Cadonau, Flond ; 3. Sarah, Alasko, Patrick Sgier, Tersnaus ; 4. Lia, Highlight, Pius riedi, Morissen ; 5. Selin Haegar, Patrick Sgier, Tersnaus ; 6. Clara, Becker, Alexander Casanova, Lumbrein ; 7. Debora, Haegar, Toni Cadonau, Flond. Partiziun 5, genetschas Nuria, Norwin, Urs Spescha, Surcuolm ; 2. Zoe, Brigitte/Patric Blumenthal/Capaul, surcasti ; 3. Silvia, Jerk, Renzo Blumenthal, Vella ; 4. Sonja, Boss, Patrick Sgier, Tersnaus ; 5. Hella, Silverstar, Bernard Capaul, Lumbrein ; 6. Saluti, Victor, Brigitte/Patric Blumenthal/Capaul, Surcasti. Partiziun 6, mugias pleinas Flurina, Turayo, Bernard Capaul, Lumbrein; 2. Cadie, Aldo, Gion Peder Vinzens, Luven; 3. Mira, Barca, Marco, Andreas e Severin Arpagaus, Cumbel. Partiziun 7, mugias original brinas Edelweiss, Wurzel, Peter Rohrer, Vattiz; 2. Winnie, Wendel, Peter Rohrer, Vattiz; 3. Jalta, Joel, Peter Rohrer, Vattiz. Partiziun 8, vaccas 2. lactaziun Barcelona, Bender, Urs Spescha, Surcuolm ; 2. Jacky, Lennox, Peter Rohrer, Vattiz ; 3. Madleina, Lennox, Pieder Caviezel, Surcuolm ; 4. Sina, Benno, Peter Rohrer, Vattiz ; 5. Merle, Pieder Caviezel, Surcuolm ; 6. Santoria, Phil, Pius Riedi, Morissen. Partiziun 9, vaccas, 3. lactaziun Palmira, Calvin, Renzo Blumenthal, Vella ; 2. Hildi, Phil, Bruno Arnold, Lumbrein ; 3. Goldi, Jongleur, Peter Rohrer, Vattiz. Partiziun 10, vaccas, 4 e dapli lactaziuns Elodie, Jolden, Urs Spescha, Surcuolm ; 2. Loria, Alasko, Renzo Blumenthal, Vella ; 3. Binia, Jongleur, Renzo Blumenthal, Vella ; 4. Shorley, Silverstone, Raimund Caduff, Degen ; 5. Linda, Nandolo, Fabian e Laura Cabalzar, Lumbrein. Partiziun 11, vaccas original brinas Mia, Mino ; 2. Genj, Rino ; 3. Nadin, Nino ; 4. Vinetta, Valser ; tuttas da Peter Rohrer, Vattiz. Cup da menaschi Renzo Blumenthal, Vella; 2. Paul e Simona Caduff, Morissen; 3. Peter Rohrer, Vattiz. Bi iver, genetschas Berna, Renzo Blumenthal, Vella; 2. Genua, Paul e Simona Caduff, Morissen; 3. Silver, Peter Rohrer, Vattiz. Bi iver, vaccas Hildi, Bruno Arnold, Lumbrein ; 2. Palmira, Renzo Blumenthal, Vella ; 3. Jacky, Peter Rohrer, Vattiz. Las damas d'honur ferman gest ils tschupials allas victuras.

Avon tschun onns eis ella sedecidida da bardigliar ella casa da vegls Plaids a Flem. Leu ha ella buna tgira e buna cumpignia. Mintgaton maunca alla giubilara da 100 onns, Augusta Pelican-Wellinger, la cumpignia da jass. Siu anniversari ha il fegl parochial dalla pleiv da Laax dil meins da settember annunziau. Tenor quel havess ella duiu festivar ils 11 da settember ils 100 onns. «Na, quei ei buca endretg. Quels dalla vischnaunca han fatg la fiera, gl’ufficial ha registrau mei in meins memia baul», gi Augusta Pelican-Wellinger. Ella seigi naschida ils 11 d’october 1922. La registraziun han tut ils uffecis importau silsuenter els cudischs, culla data fallida. Daco ha ella pli tard buca schau curreger quei sbagl. «Per nus eis ei adina stau clar ch’ella hagi ils 11 d’october il gi da naschientscha», declara la feglia Antoinette Schmid-Pelican ed era il frar, Rinaldo Pelican, seregorda buca ch’ei havess zacu dau cumplicaziuns pervia da quei act ch’ei importaus falliu els cudischs civils. Ina midada ha la giubilara mai vuliu, quei seigi buca stau necessari. La seniora da Laax ch'ei da Schluein Duront il discuors culla FMR sesa Augusta Pelican-Wellinger a meisa dalla cafetaria ella casa da vegls Plaids a Flem. La liunga front da finiastras cun vesta magnifica viers sid e la Cadeina dil Signina fa effect, gest ussa gl’atun culs uauls colurai. Che quell’attempada ei cuntenta tradescha sia fatscha sereina. Ella ri e surri, teidla attentamein e separtipescha interessada al discuors. Gie, ella gaudi las visetas e l’attaschonza da ses confamigliars, conferma ella. Mo zatgei maunchi meinsvart: «Sch’jeu survegn zatgi che dat hartas, tschappel jeu la caschun. Vegnir ensemen cun ina gruppa ei buca pli schi sempel», deplorescha ella. La giubilara da 100 onns ri savens ed ei da buna fei. Augusta Pelican ei ufficialmein la seniora dalla vischnaunca da Laax. Ella sesenta denton aunc adina sco da Schluein. Leu eis ella naschida ed ha viviu la gronda part da sia veta. Avon prest 20 onns ha ella bardigliau. Ella casa dalla feglia e dil schiender ha ella giu ina pintga habitaziun. A Laax habitava era il fegl ed a Flem l’autra feglia. Augusta era independenta ed ha saviu guder la sera dalla veta. Spert ha ella anflau cumpignia a Laax, e tuttina manteniu ils contacts culs da Schluein. «Il recept principal da vegnir 100 onns ei per mei il jass», puntuescha la dunna. Conversond cun ella tradescha pauc sia vegliadetgna. Mo mintgaton, sch’ins damonda, pari ch’ella emblidi ch’il temps ei buca sefermaus. Siu consort Toni, morts 1999, ei aunc presents. Lez ha cantau biars onns ella Ligia Grischa, el era maschinist tier la Patvag a Trin Staziun e pli tard a Tavanasa. Il temps dalla Posta Veglia Augusta Pelican-Wellinger ei carschida si el vitg dadens a Schluein ensemen cun treis soras, Mengia Barla, Gheta e Paula. Ils geniturs eran Pieder ed Ursula. Pli tard ha ella entschiet a survir ell’ustria Posta Veglia. Cull’ustiera Josefina Coray havevi ella ina fetg buna relaziun, ella ei era stada fideivla alla Posta Veglia suenter la maridaglia. «Nus habitavan gie mo dasperas, aschia che Fina saveva adina clamar mei», raquenta la giubilara. Leu ha ella fatg amicezia cun siu consort Anton Pelican. Da derivonza da Vrin era lez era carschius si a Schluein. Els han maridau e giu quater affons. Gl’onn 1963 ha la famiglia bardigliau dil vitg dadens el vitg dado. El quatier da Sogn Pieder han els priu domicil ella casa paterna da Donat Cadruvi. Lez era in onn pli giuvens che Augusta ed era s’etablius a Glion. Cun spért alert raquenta Augusta da quella e tschella reminiscenza dalla Posta Veglia. Ses egls sbrenzlan, suenter viaspras eri il teppi adina semtgaus, «per quels che vegnevan a dar jass. Els restavan gitg», tradescha ella. Suenter mesanotg eri aunc da far uorden e schubergiar, gi la dunna da 100 onns riend. Augusta Pelican, culla feglia Antoinette Schmid-Pelican ed il fegl Rinaldo Pelican.

Gievgia sera ha la fundaziun Franz Attenhofer envidau a Flem ad ina sera publica tier ina tematica ultra-actuala. La Svizra ei confruntada, a proxima e liunga vesta, cun ina pulita sfida. Il CEO dalla Repower, Roland Leuenberger, ha dau ina survesta dalla situaziun ed ils representants dalla proveditura Flims Electric rendiu attent a sligiaziuns regiunalas en vesta alla munconza d’energia. Las sligiaziuns ch’els planiseschien seigien buca concepidas per l’entira Svizra, mobein pil perimeter dalla Flims Electric, ha il CEO Marco Illien declarau. Il meinagestiun e siu antecessur Martin Maron han presentau ella halla d’events a Flem plirs projects che dueien gidar da dumignar la crisa d’energia. L’occurrenza da gievgia sera a Flem ei stada detg tecnica, ed ils referats ein stai empleni cun cefras e graficas. Tuttina han ils numerus presents capiu il messadi: La Svizra, las regiuns, il singul tenercasa, ston sligiar in problem che savess vegnir acuts. A liunga vesta, tochen circa gl’onn 2050, sto la Svizra saver curclar sezza siu consum da current electric. Ei drova dapli implonts Il CEO dalla Repower, Roland Leuenberger, ha confirmau quei en sia survesta dalla situaziun. Leuenberger fa, ensemen culs schefs da Alpiq, Axpo e BKW e dallas instanzas federalas, part dalla gruppa directiva per garantir il provediment electric. Igl ei in gremi strategic dalla confederaziun. Era l’organisaziun OSTRAL ha Leuenberger menziunau en siu referat. Il cussegl federal ei en contact permanent cun quella, igl ei la scursaniziun tudestga per «Organisation für Stromversorgung in Ausserordendlichen Lagen». L’associaziun dallas ovras electricas svizras ha fundau quella gia avon 30 onns. Ussa han ins priu ord truchet il manual, la OSTRAL vegn activada mo el mender cass, sch’ei seresultass propi ina munconza d’energia. Aunc oz ei la Svizra dependenta d’imports da current electric oravontut per curclar il consum digl unviern. Ella media ei quei dus tochen tschun terrawatt l’ura (TWh). Il CEO dalla Repower ha era saviu gir ch’il consum general d’electricitad creschi tochen gl’onn 2050 sin 84 TWh. «Per che nus saveien curclar il basegn supplementar stuein nus baghegiar implonts novs che produceschan 40-50 TWh. Finamira seigi ch’ins sappi egl avegnir curclar 80% dil basegns svizzer da current. Roland Leuenberger ha presentau la situaziun actuala ellas tiaras vischinontas, Tiaratudestga, Frontscha ed Italia ein confruntadas cul medem problem sco la Svizra. Ton la midada dil clima sco la Russia che scroda sco furnitura da gas sforzan d’agir, era quellas tiaras ston garantir il provediment a lur populaziun. Il mir dil Grimsel, in drama Tenor Roland Leuenberger sto la Svizra seconcentrar el futur silla producziun d’agen current e silla diversifiacziun. Ina dallas finamiras eis ei da garantir ch’ils lags d’accumulaziun ellas Alps ein pleins per 83%. Senza imports stoppien ins denton tschentar la damonda con gitg che 8600 GWh els lags tonschien. Tonpli che las proceduras per augmentar lur prestaziun s’entardien. El ha menziunau il mir da fermada sil pass dil Grimsel. Ils plans da realisar quei project fussen dagitg semtgai, las discussiuns politicas seigien denton infinitas, Leuenberger ha tschintschau d’in «drama» al Grimsel. Las mesiras che la confederaziun hagi instradau per garantir il provediment tonschien a cuorta e media vesta buca da sligiar il problem, ha Roland Leuenberger explicau. Ils lags da fermada en Svizra valan sco arcun, respectiv sco batteria da producziun. 23% dall’energia hidraulica, 8600 GWh, ei sco reserva els lags artificials el Grischun. Il glatscher ei seretratgs. Pil provediment d'aua ha quei consequenzas. In project innovativ cul lag da Nagens Suenter quella survesta svizra ha il CEO da Flims Electric, Marco Illien plidau. «Nus duvrein sligiaziuns pil futur, e perquei era avunda aua d’aulta qualitad d’omisduas regiuns», ha el getg e rendiu attent allas auas da Laax e da Flem. Il territori dil Vorab ha in intschess da rodund tschun km2 e gl’intschess cunfinont da Segnes 13,5 km2. Cun plirs projects sesprova Flims Electric da nezegiar il potenzial. G’anteriur CEO da Flims Electric, Martin Maron, ha dau ina survesta da certs plans concrets che l’interpresa ha. En collaboraziun cullas vischnauncas e culla gruppa Arena Alva, prepara ella dus programs da pilot. In da quels ei in lag da fermada ella stretga dalla Fuorcla sur l’Alp Plaun. In’auter preveda d’alzar il lag d’accumulaziun a Nagens. Quel tschaffa actualmein 220'000 m3, ina studia ha mussau ch’ei fuss pusseivel d’alzar il livel per emplenir in milliun m3 aua. Il concept per quei futur lag multifuncziunal a Nagens ei avanzaus. Previu eis ei era d’integrar implonts fotovoltaics privats che produceschan dapli che quei ch’els drovan. Cun quei lag engrondiu duei la destinaziun turistica Flem Laax Falera esser l’emprema ellas Alps cun in provediment electric 100% libers da CO2. Alla fin da sia presentaziun ha Martin Maron schau plidar il renomau Albert Einstein: «Nus savein buca sligiar nos problems cun patertgar tuttina sco quei che nus havein creau els», ha quel getg inagada. La midada dil clima ed ulteriurs facturs averteschan e cusseglian d’esser innovativ e da sediversificar. Lag Nagens sur Laax

Il gliendisdis endamaun ei in um curdaus plirs meters a Sedrun suenter ch’in tschabergal ha schau suenter. El ei vegnius blessaus grevamein. Cuort avon las 08.00 leva il spazzatgamin serender ella secunda alzada d’ina casa sin in tetg. Enten far quei ha il tschabergal dalla scala schau suenter ed igl um ei curdaus sis meters el profund sin in plaz. Tiarzas persunas han tgirau igl um. Communablamein cun in miedi d’urgenza dil liug ed in team d’ambulanza dil spital da Glion ha l’equipa dalla Rega prestau igl emprem agid medicinal dil disgraziau. Silsuenter eis el vegnius sgulaus el Spital cantunal a Cuera. (cdm/fmr) Il liug digl accident a Sedrun.

In onn suenter la victoria alla cuorsa da muntogna Claro Pizzo ha Nina Zoller da Mustér contonschiu il secund rang. La cuorsa ei vegnida arranschada sin ina distanza scursanida. «A mi ha il tempo muncau. Mo suenter las concurrenzas a Norseman e Livigno hai jeu era buca fatg la massa», di la dunna da 35 onns suenter in temps da cuorsa da 1.39.45 uras. Per motivs da segirtad han ils organisaturs strihau ils davos kilometers dalla cuorsa damai ch’ei haveva dau 15 cm neiv sil Pizzo di Claro sin 2727 m s.m., leu nua che l’arrivada fuss stada. Suenter la plievgia dalla notg era la neiv denton puspei naven il di da concurrenza. «Per la cuorsa sco tala ei quei secapescha stau donn, aschia ha la pli biala part muncau», di Nina Zoller. Aschia ei l’arrivada stada al Lago di Canèe, en sesez la posiziun dil davos dentertemps dalla cuorsa sin 2198 m s.m. Leu haveva Paola Stampanoni, avon in onn aunc tiarza ella cuorsa, in avantatg da 2,27 minutas. «Ellas parts teissas dalla concurrenza han mias combas semplamein buca saviu cuorer pli spert», declara Nina Zoller. Per ella eis ei stau l’emprema concurrenza suenter ils dus triatlons da distanza liunga en Norvegia ed a Livigno. (cdm/fmr) In ulteriur plaz da podest per Nina Zoller (sen.).

El territori cun lavineras dalla Val Clavaniev sur Mustér vegn plantau 1500 plontinas da pégn en favur dalla regiuvinaziun digl uaul. Per quell’altezia ed en quella disposiziun dil terren ei il pégn aunc adina la plonta favorisada persuenter. L’jamna vargada e quest’jamna ei il Project uaul da muntogna engaschaus a Mustér. «Igl ei il sisavel onn che nus luvrein ella Val Clavaniev», di Anna Schmidt. La Tudestga ch’ei oriunda dil contuorn da Ravensburg ei engaschada sco menadra da project per quellas lavurs. Ella ei forestra e per la quarta ga en in engaschament a Mustér: «Quei ha secapescha igl avantatg ch’jeu sai observar il svilup dalla lavur fatga ils onns avon, concretamein co las plontinas prospereschan.» Duas jamnas da lavur L’jamna vargada e quest’jamna ein en tut 25 voluntari(a)s s’engaschai egl uaul da muntogna dalla Val Clavaniev che survescha era sco uaul da protecziun pil vitg da Clavaniev e parts dil vitg da Mustér. Leutier ein vegni treis menaders da gruppa e la cuschiniera. Agl ur dalla lavur el terren spundiv gaudan las participontas ed ils participonts che derivan surtut dalla Svizra, mo lu era dalla Germania ed ulteriuras tiaras dall’Europa, la casa forestala dil Tir. Leu han els dimora. En quellas duas jamnas vegn fatg terrassas el territori denter las lavineras. «Quellas ein necessarias per che nus sappien plantar bein las plontinas e ch’ellas hagien aschia in fundament stabil per lur svilup da crescher», di Anna Schmidt. Tut en tut vegn plantau uonn 1500 plontinas, gia ils tschun onns avon ei il medem diember mintgamai vegnius planaus. Ch’ins fa quei en quei territori sur plirs onns ora ha differents motivs: «Il principal ei segiramein ch’ei dat onns che las plontas prospereschan bein, auters onns meins. Sche nus plantassen tuttas il medem onn e havessen allura schliats onns da carschament, fuss bia lavur per nuot.» Las plontas duein surprender in mument la funcziun dallas lavineras e proteger territori habitau e colligiaziuns da via e viafier da lavinas e bovas. Pégn malgrad midada dil clima Sco quei ch’il forester communal da Mustér, Simon Cathomen ha detg sin damonda dalla FMR, vegn il pégn aunc adina preferius sin quell’altezia per la regiuvinaziun digl uaul: «Sin fundament dalla midada dil clima quintein nus che las temperaturas s’augmentien per dus entochen treis grads. En regiuns bassas ha il pégn difficultads igl avegnir, sin quella altezia cheu da strusch 2000 meters denton buca. Quei ei in’altezia ideala per siu avegnir.» Las plontinas che vegnan messas el territori ein vegnidas tratgas el curtgin forestal cantunal a Rodels. Ils sems derivan digl Uaul Run, pia dil liug nua che las plontinas vegnan messas ussa. Ch’ins preferescha il pégn d’autras specias da plontas ha denton aunc in ulteriur motiv: «Las plontinas da pégn ein buca aschi tschercadas dalla selvaschina, aschia ch’ellas pretendan era buca ulteriuras mesiras da protecziun», dian Anna Schmidt e Simon Cathomen. Il project sisum la Val Clavaniev che havess en sesez giu da vegnir terminaus uonn, vegn prolunghius per dus onns. «Il motiv che nus savein buca terminar il project sco previu ei che nus havein buca survegniu il diember sufficient da plontinas dil curtgin cantunal. Aschia vegn il rest plantaus ils dus onns vegnents», di Simon Cathomen. Glieud cumpleinamein motivada Il forester communal ei fetg cuntents culla lavur che las gruppas dil Project uaul da muntogna prestan: «La glieud ei fetg motivada. Uonn ei bia glieud giuvna engaschada el project, quei croda en egl.» La vischnaunca indemnisescha il project cun ina pauschala per plontina. Sper las terrassas per las plontinas e plantar quellas ei era vegniu erigiu ils davos onns polizists en quei territori. Quei ei construcziuns che protegian las plontas giuvnas. Las plontinas plantadas ils davos onns prospereschan dil reminent bein. «Quei ch’jeu hai saviu constatar catschan ellas oreifer. Sulet quellas digl onn vargau sentel jeu ch’ellas piteschan dalla sitgira da questa stad», constatescha Anna Schmidt. Mirau sul polisch ora vegn ina da 25 plontinas la fin finala ad esser enzacu carschida ora dil tut sco pégn: «Zatgeininas mieran, autras ston lu vegnir tagliadas pli tard per possibilitar ad autras da crescher bein.» Plaz da lavur cun survesta magnifica Ella Val Clavaniev a Mustér vegn plantau il mument plontinas da pégn per promover la regiuvinaziun denter las lavineras. Aschia sa igl uaul surprender leu la funcziun da protecziun en entgins decennis. La lavur che vegn fatga da voluntaris dil Project uaul da muntogna ei pretensiusa, surtut pervia dil terren spundiv. Persuenter vegnan las dunnas ed ils umens oriunds dalla Svizra e d’autras tiaras dall'Europa remunerai cun ina bellezia survesta. (fmr/hh) Project uaul da muntogna. Il plascher da luvrar en favur digl uaul da muntogna ei veseivels. La lavur el terren spundiv pretenda era attenziun. Las lavineras porschan la protecziun necessaria per la regiuvinaziun. 1500 plontinas da pégn vegnan plantadas quellas duas jamnas.

L’erosiun dil vitg da Peiden porscha la metafra per ina inscenaziun el Teater Cuera che senumna «Peiden». Las relaziuns persunalas digl actur Bruno Cathomas e dil cunautur Roman Weishaupt ella Lumnezia-sut ei il fundament per l’inscenaziun. «Peiden» raquenta dad in vitg muntagnard situaus sin ina spunda sulegliva. In vitg ch’ei barschaus duas ga, ch’ei vegnius reconstruius e che ruschna plaunet dalla spunda giu. «Peiden» ei in’atgna producziun dil Teater Cuera che vegn presentada per l’emprema ga sonda, ils 29 d’october allas 19.30 a Cuera el teater dil marcau. Tiels vitgs da Peiden e Peiden Bogn han igl actur oriunds da Laax, Bruno Cathomas ed il directur dil Teater Cuera, Roman Weishaupt in fil biografic. Scuvretg ragischs communablas «Mia mumma ei carschida si a Peiden e la mumma da Bruno Cathomas a Peiden Bogn.» Roman Weishaupt regorda ad in discuors denter el e Bruno Cathomas a caschun dad ina inscenaziun el Teater Cuera avon dus onns. Duront quei discuors han Bruno Cathomas e Roman Weishaupt buca sulet scuvretg lur ragischs communablas ella Lumnezia-sut. «Nus essan spert stai perscharts che quei vitg che ruschna plaunet ella val porscha ina historia predestinada per la tribuna.» Buc ina historia dramatica cun bova e disgrazia che succeda tut surura, gi Roman Weishaupt. Na, plitost ina «historia dad ina erosiun stabila», sco quei che Mariano Tschuor descriva en in text accumpignont l’inscenaziun. «Quella erosiun stabila mo cuntinuada stat en cuntradicziun cun nossa imaginaziun da cuolms e vals sco simbols dalla perpetnadad», manegia Roman Weishaupt. El ei cunautur da «Peiden» ensemen cun igl autur Bruno Cathomas ed il reschissur Rafael Sanchez. Fontauna d’inspiraziun «Jeu lessel prender mia derivonza, mes antenats e mia veta sco fontauna d’inspiraziun per ina sera da monolog sin tribuna.» Quei tradescha igl actur Bruno Cathomas ella communicaziun derasada dil Teater Cuera. E dapli dalla fontauna d’inspiraziun persunala digl actur oriunds da Laax tradescha Mariano Tschuor en siu text. El lai repassar la veta da Bruno Cathomas dalla giuventetgna a Laax e siu pass el mund dalla tribuna professiunala entochen el temps contemporan. Ina via che ha schau turnar igl actur ina ni l’autra ga silla tribuna indigena. Per exempel igl onn 2009 sco reschissur dall’inscenaziun el liber a Laax: «Il siemi dalla notg da sogn Gion». A Mariano Tschuor pareva Bruno Cathomas lu dad esser madiraus. «Sco giuvenot da 17 onns eis el adina scappaus, il pli fetg dad el sesez.» Mariano Tschuor conceda ch’ei detti bein colligiaziuns denter quei ch’ei cheu, igl indigen e quei ch’ei pli lunsch naven. «Gest ils artists dalla veta muossan ch’ins sa colligiar ils dus pols.» Ed el vesa ella biografia da Bruno Cathomas co in carstgaun ed artist po dar damogn all’erosiun. «Ina ga pli precaut ed ina ga pli excessiv.» Impurtontas historias localas Per il directur dil Teater Cuera, Roman Weishaupt eis ei impurtont ch’il teater po presentar sin tribuna las atgnas historias grischunas. «Per nus dil teater ein quellas inscenaziuns neu dil persunal e dallas finanzas ina sfida.» El regorda al fatg ch’il Teater Cuera ei ina instituziun hospitonta e ch’atgnas producziuns ston vegnir finanziadas supplementarmein. «Aschia che nus savein buca presentar mintg’onn ina tala producziun.» Da bial’entschatta eis ei stau clar che la biografia da Bruno Cathomas stat el center dall’inscenaziun dada en lungatg romontsch, dialect tudestg e tudestg da scartira. «Demai che Bruno Cathomas ha gia luvrau cul reschissur Rafael Sanchez eis ei reussiu d’engaschar in um dil fatg versau.» Per il maletg da tribuna ei Duri Bischoff responsabels e sper las inscenaziuns dils 29 d’october, ils 3, 4 ed ils 5 da november mintgamain allas 19.30 el teater a Cuera dat ei aunc ulteriurs arranschaments. Sonda, ils 30 d’october allas 17.00, ella aula dalla casa da scola a Laax, discuora Mariano Tschuor cun Bruno Cathomas sur dil mund, dalla veta e segir era davart il teater. Margis, igl 1. da november ein tut ils interessents per la historia da Peiden envidai allas 14.00 alla meisa rodunda el Bogn da Peiden. In arranschament moderau da Roman Weishaupt e da Mariano Tschuor en collaboraziun cugl Archiv communal Lumnezia. Entradas via www.theaterchur.ch. Erosiun d’habitonts Il vitg da Peiden sesanfla alla via che colligia Peiden Bogn cun la Lumnezia sura. Ferton che Peiden Bogn era da vegl enneu enconuschents per sia aua curativa, ei il vitg da Peiden plitost enconuschents perquei ch’el sesanfla sin terren instabil. Peiden ha dabia experienza cun fusiuns communalas. Gia igl onn 1963 ha Peiden fusiunau cun la vischnaunca vischinonta da Uors. Igl onn 2002 ei la vischnaunca da Suraua seconstituida e diesch onns pli tard ei Peiden daventaus part dalla vischnaunca Lumnezia. Analog allas fusiuns ei la populaziun da Peiden sesminuida. Il punct culminont neu dalla populaziun ei igl onn 1910 staus cun 147 habitonts. Oz vivan aunc 16 persunas permanent a Peiden sper entgins habitonts cun sedia secundara. (fmr/ac)

Il fenomen enconuschents ella Bassa sefa valer pli fetg els spitals grischuns. Adina dapli persunas fatschentan ils survetschs d’urgenza cun bagatellas. Anflar sligiaziuns per sviar las lappalias medicinalas dil survetsch urgent dils spitals ei buca sempel. Alla directura dil Spital regiunal Surselva Claudia Käch fa il svilup empau quitaus, il directur dil spital regiunal a Tusaun Reto Keller discuora dad in: «Urgent basegns d’agir.» La direcziun dils dus spitals regiunals plidenta in svilup ch’ins constatescha dapi entgins onns era el Spital cantunal a Cuera, sco quei ch’il plidader da medias Dajan Roman confirmescha. Adina dapli persunas consulteschan las partiziuns d’urgenza dils spitals pervia da bagatellas medicinalas ed occupan il persunal cun lappalias. Talas ch’ins pudess liquidar via telefon ni surschar l’auter gi al miedi da casa. «Las frequenzas en nossa partiziun d’urgenza ei carschida visavi agl onn vargau per 20 %» conceda Reto Keller. Buc in novum, ils davos onns ein las frequenzas ella partiziun d’urgenza dil spital a Tusaun carschidas mintgamai per la procentuala da duas cefras. Per dar damogn a tut ils pazients ch’ein entrai tras la porta dil survetsch d’urgenza ha Reto Keller sulet ina opziun. «Jeu stoi engaschar dapli persunal.» Enconuschentamein ei il persunal medicinal buca avon maun gest en abundonza. Buca temps per bagatellas Tons pazients e pazientas dapli ha il Spital regiunal Surselva buca stuiu tractar ella partiziun d’urgenza, sco quei che Claudia Käch gi. E tuttina eis ella empau inquietada «dil svilup ch’ins enconuscha entochen dacheu plitost els spitals dils marcaus.» Inquietada ei Claudia Käch principalmein avon la sesiun d’unviern cun biars accidents da skis. «Lu havein nus negin interess da sefatschentar cun lappalias.» Claudia Käch attestescha alla clientella indigena dad esser pli precauta cun serender el spital pervia dad ina bagatella. Ton ella sco il directur dil Spital regiunal a Tusaun constateschan che las visetas creschan principalmein duront las uras agl ur. Lu cu il survetsch d’urgenza dils miedis da casa ruaussa. Claudia Käch manegia «da stuer discuorer cun ils miedis da casa d’extender lur survetsch d’urgenza.» Reto Keller vesa buca sulet il survetsch d’urgenza restrenschiu dils miedis da casa che meina dapli pazients cun bagatellas el spital. «Igl ei era in svilup dalla societad.» Il directur dil spital da Tusaun fa attent ch’il survetsch d’urgenza seigi adina occupaus. Ferton ch’il pazient sto gl’emprem consultar il miedi che ha survetsch d’urgenza. «Aschia ch’igl ei in bien ton pli practic da direct serender el spital.» Claudia Käch vesa la pusseivladad da rinforzar il survetsch da telefon per pigliar si bagatellas e cussegliar pazientas e pazients cun malessers meins acuts. Che la pratica dalla medischina generala da casa egl agen spital po surprender ils cass da bagatellas e descargar il survetsch d’urgenza ei ord vesta dalla directura momentan negina opziun. «Nus encurin urgent ina ulteriura miedia ni in miedi per quella pratica.» Pauc incantai dalla pauschala Cullas bagatellas els survetschs d’urgenza dils spitals sefatschenta era la politica naziunala. Leu fa ina pauschala la currella. Ina pauschala d’incassar da talas persunas che fan diever dil survetsch d’urgenza pervia dad ina bagatella. Ina proposta che vegn sco proxim a fatschentar il cussegl naziunal. Reto Keller ei sceptics viers quella pauschala. «Ei vegn ad esser grev da distinguer la bagatella dil cass seriurs.» Claudia Käch da sia vart vesa en quella pauschala insumma negina opziun. «Stoi jeu lu engaschar ina persuna ch’incasesscha la pauschala?» Ed ella vesa era problems giuridics per il spital e siu persunal che sto decider tgei che vala sco bagatella e tgei buc. Neu dils Spital cantunal a Cuera han ins buca vuliu commentar ina eventuala pauschala per bagatellas el survetsch d’urgenza. Pil mument surlain ins quella damonda alla politica.

La crisa dil clima ei cumbinada cun ina crisa dall’energia. Ellas Alps liuan ils glatschers, e gliez ha consequenzas directas per las ovras hidraulicas. Quellas ston far tut per augmentar la producziun e per garantir il provediment a liunga vesta. Roland Leuenberger, il CEO dalla Repower, dat rispostas sin singulas damondas che fatschentan actualmein la populaziun. La tematica ei zun actuala, per la Svizra eis ei ina sfida considerabla: La humanitad ha giavischau la digitalisaziun. Buca il davos grazia alla pandemia ei quella vegnida pli spert che spitgau. Ella ha gronds avantatgs, oravontut lubescha ella d’optimar la communicaziun. La digitalisaziun ei denton era dependenta da current electric ch’ei adina a disposiziun. Scenaris d’ina munconza da current electric mettan actualmein en damonda il provediment illimitau e garantiu da tuttas uras. L’uiara ell’Ucraina augmenta la malsegirtad. Oravontut gl’unviern ei la Svizra dependenta dils imports d’energia. El serracass savess la Confederaziun decretar limitaziuns, contingentar e schizun disponer serradas sfurzadas. Roland Leuenberger, il CEO dalla proveditura Repower, fa part dalla gruppa directiva federala per la garanzia dil provediment d’energia. Cun Axpo, Alpiq e BKW s’auda Repower tier las grondas interpresas. Ella discutescha e condecida las mesiras che fussen da prender en quei serracass. A caschun dalla sera da referat che la fundaziun Franz Attenhofer ha organisau vendergis a Flem ha la FMR giu caschun da tschentar enqual damonda a Roland Leuenberger. Ils davos onns ei tut vegniu pli spert, la digitalisaziun ha optimau proceduras. Aschia stuessan ins forsa era ponderar forsa era quellas per las lubientschas da baghegiar ni engrondir ovras hidraulicas Co giudicheis Vus la situaziun respectiv il prighel d’ina munconza d’energie pigl unviern proxim e quels che suondan? Roland Leuenberger, CEO Repower La situaziun ei e resta tendida e malsegira. Ensemen cul Cussegl federal han las producentas d’electricitad en Svizra instradau bia per che nus hagien quest unviern a disposiziun schi biaras uras kilowatt sco pusseivel. Era la branscha da gas ha fatg sia lavur. Demai che la Svizra sa buca desister normalmein mintg’unviern da current importau e che nus savein buca sefidar pli dils imports, drova ei ussa nus tuts. Nus tuts stuein propi spargnar schi biaras uras kilowatt sco mo pusseivel. Senza imports vegn ei tuttina buc ad ir. Igl ei in fatg che las tiaras dall’Uniun europeica (UE) miran pli e pli per sesezzas. Co vesa ei ora a cuorta ni liunga vesta cull’electricitad pigl unviern? Ei constat che nossas tiaras vischinontas miran pli e pli mo per sesezzas. Ils proxims onns sto la Svizra veramein renunziar sin cunvegnas per imports garanti, nus vegnin ignorai pli e pli politicamein. Malgrad ch’ei fagess senn era per la UE, ord vesta dalla tecnica dalla reit e per garantir il provediment, da cooperar culla Svizra. Nus stuein pia prender serius il fatg, ei vegn a dar nuot auter che da producir bia current electric regenerabel d’unviern en Svizra. Forza hidraulica gudogna pia pli e pli bia impurtonza. El cass concret munta quei che la Repower fa ussa tut per reactivar siu project sil Lag Bianco cun alzar il mir da fermada sil pass dil Bernina? La politica ha puspei empriu d’appreziar l’impurtonza dalla forza hidraulica en Svizra. Buca mo pertuccont garantir il provediment electric, era pertuccont la neutralitad al clima, la creaziun d’atgna valur indigena e la stabilitad dalla reit. Il project Lago Bianco ei concepius sco ovra d’accumulaziun a pumpa. Demai ch’ins promova sin plaun statal ed ufficial massivamein ell’Europa ils implonts solars e da vent e che la UE limitescha imports ed exports, ha quei midau funtamentalmein il model da fatschenta dallas ovras d’accumulaziun a pumpa. Deplorablamein sustegn e promovan ins en Svizra entochen oz buca tals projects, malgrad che talas «batterias» fussen d’enorma impurtonza. Ord quei motiv ei il project Lago Bianco actualmein aunc adina buca economics. Nus dein denton segir buca si pervia da quei. Ei drova denton novas ovras regenerablas. Savens cuozzan las proceduras per la lubientscha da baghegiar fetg gitg. Savess ei esser che quei va el futur pli spert? La strategia d’energia dalla Confederaziun preveda che nus stuein producir en Svizra tochen gl’onn 2050 supplementarmein 45 tochen 50 uras terrawatt current electric. Quei ei ina quanitad enorma, e nus essan denton bia memia plauns. Senza accellerar las proceduras da planisaziun e da lubientscha vegnin nus mai a contonscher quella finamira. Las mesiras ch’il Cussegl federal pren per accellerar las proceduras per forza hidraulica ed implonts da vent tonschan per bia buca. La politica sto esser sincera. Senza reducziuns tiels interess da schurmetg el dretg material e senza reducziuns el dretg da recuors vegn ei buca ad ir. En vesta al prighel d’ina munconza da provediment electric resta ina damonda: Ein vehichels electrics, autos, velos, maschinas agricolas eav. propi la sligiaziun ultimativa dil futur? Nus astgein buca far il sbagl d’opponer in encunter l’auter las sfidas a cuorta vesta ed ils interess a liunga vesta. Ella protecziun digl ambient ei nossa generaziun obligada da ponderar pils biadis. Nus stuein bandunar il traffic fossil cun sias emissiuns da gas nuscheivels al clima. Nus savein veramein buca untgir quella via. E sche tuts che han in vehichel electric produceschan il current cugl agen implont solar, ei quei ton meglier.

Il museum da Camilius, il cristagl II, il mulin da Surin e la stela da Sietschen: quels project ha l’uniun Pro Lumerins tractau a caschun da sia radunonza generala. Tut quei ch’ei instradau, ei sin buna via, ei il facit dalla sentupada. «Igl ei stau in onn fetg intensiv. Il cristagl II ha dau bia lavur», ha il president dalla Pro Lumerins, Ramun Capaul, declarau all’entschatta da siu rapport annual. Sco mintg’onn ei la radunonza stada sonda vargada ora el liber, sil plaz denter la casa pervenda e l’ustria Lumerins. Igl ei il liug tradiziunal da pli baul dalla radunonza communala. Quei cristal II ha dau bia lavur alla delegaziun dalla Pro Lumerins ch’ei sededicada a quei project. Las stentas dad Elmar Collenberg e Gian Derungs ein daferton avanzadas. La finanziaziun dalla repatriaziun seigi ensemen, ha Gian Derungs declarau en siu rapport. Igl ei in project che cuosta 100'000 francs. II matg 2023 vegn il cristagl II transportaus el niev local adattaus architectonicamein aposta ad el. Actualmein ein ins vidlunder da far las lavurs. L’anteriura stizun, el plaunsut dalla casa dall’ustria Lumerins, vegn a loschar definitivamein gl’oject particular. «Nies intent ei cunquei ademplius e nus savessen atgnamein sligiar l’uniun», ha Ramun Capaul manegiau cun in surrir. La collecziun da Camilius Collenberg Gl’onn 2006 haveva ina gruppa d’interess fundau la Pro Lumerins cugl intent da s’engaschar pil cristagl I dil péz Regina. Gl’onn 2009 ha l’uniun cumprau quel ed il december 2010 eis el returnaus a Lumbrein. Tschun onns pli tard ha el anflau siu plaz definitiv el «cuvel» dalla Casa d’Angel. Ed ussa retuorna era il cristagl II. Grazia a buns contacts culla fundaziun SKKG da Winterthur eis ei gartegiau da perschuader ils responsabels da dar era al cristagl II in plaz representativ a Lumbrein. El retuorna sco emprest permanent el «cuvel» sut l’ustria Lumerins. Ch’ins sa buca semplamein sligiar l’uniun Pro Lumerins cumprova il fatg ch’ella dispona d’in tschep da 180 commembers. Era divers auters projects ein sin buna via, auters vegnan a suandar. Ramun Capaul e Daniela Derungs han rapportau dalla collecziun remarcabla d’uaffens, isaglia e mobiglias pintgas da Camilius Collenberg. Quei habitont da Lumbrein ha rimnau tschiens tocs, schubergiau e conservau els en siu clavau gest sur la Casa d’Angel. Il passiunau rimnader ha descret construcziun, funcziun e muntada da mintga singul object. Ina inventarisaziun scientifica eis ei buca, denton in precius arcun da savida dil mintgagi puril e da mistergner. Ils biars objects representan il temps avon e duront la mecanisaziun. Buca mo tretschas, tarscheuls e sporas, butschins, valischas, gl’erbsch e la farcla, era gl’emprem telefon e gl’emprem radio, fan part dalla collecziun. La Pro Lumerins ha susteniu il project da documentar tut quei. Christina Solèr ha redigiu ils texts da Camilius Collenberg. Cun quella basa ha Daniela Derungs fotografau ils objects da lenn ni da fier. La grafichera diplomada da communicaziun, design e concepts visuals ha duvrau l’entira collecziun per sia lavur finala alla scol’aulta. Ella ha fatg quei en fuorma d’in cudisch cun fotografias alv-ner, texts cuorts ed informaziuns. «Ei va per conservar savida. Jeu sun seconcentrada denter auter sin objects ch’ins enconuscha strusch pli, e sin objects nua che Camilius sa raquintar ina anecdota», ha la grafichera explicau. Stela da Sietschen e mulin da Surin La Pro Lumerins sin viseta el msueum da Camilius Caollenberg (davontier), da sen. Ramun Capaul, Gian Derungs, Raimund Solèr, Elmar Collenberg, Anton Capaul e Daniela Derungs. «Nus persequitein vinavon quei project», ha Ramun Capaul puntuau alla radunonza generala. Demai che tuttas datotecas ein a disposiziun, fuss ei l’idea da prender en vesta ina publicaziun per in e scadin dil museum da Camilius Collenberg. L’idea ei denton aunc buca avanzada. Sesviluppaus ei perencunter il project dalla stela da Sietschen. Quei object prehistoric ei staus integraus – sco copia dil Museum retic a Cuera – ell’exposiziun speciala dil Museum naziunal a Turitg. Sco il president ha declarau, san ins daferton datar pli precis la stela anflada el contuorn da Sietschen, datier dalla via da Surin. La Pro Lumerins ei vidlunder da far musters per ina copia da crap artificial. Previu eis ei che la stela vegni plazzada gl’onn proxim a Sietschen, il liug nua ch’ins ha anflau ella la primavera 1961. In num local ella vischinonza ei Tumbas, quei che fa allusiun ad in vegl liug da cult. La finala ha la Pro Lumerins aunc discutau il project da documentar meglier e render accessibel gl’areal dil mulin da Surin. Giosch Gartmann ha tratg a strada quel. Rest Gieri Caminada e sias soras Maria Catrina Solèr-Caminada ed Onna Ursula Capaul-Caminada ein ils davos che seregordan aunc dil menaschi ch’il bab e la mumma menavan. Suenter ei il mulin ius en muschna. Gl’impuls che Giosch Gartmann ha dau, han la vischnaunca e l’organisaziun Surselva Turissem acceptau beinvulentamein. Ord la discussiun dalla radunonza generala eis ei resortiu ch’ins giavischass da documentar il vegl object, denton senza disfar la magia dil liug archaic e solitari sper l’aua dalla Val Serenastga.

Per la secunda ga ha l’Uniun da cavalcar Trun e contuorn organisau a Favugn ina concurrenza da siglir cun cavagl. Ellas concurrenzas principalas ei Fabian Styger d’Oberägeri cun sias cavallas Calinka de Champloue e Guisenyi buca staus da batter. Diesch concurrenzas ha l’uniun purschiu el Center da cavalcar e terapia Zarazass a Favugn la fin dall’jamna vargada. Quei center ei buca mo ina pensiun per cavals, mobein porscha era pusseivladads da rehabilitaziun per cavals ed in’infrastructura moderna cun caschuns da trenament e concurrenza. Quell’infrastructura da cavalcar ha l’Uniun da cavalcar Trun e contuorn nezegiau per siu turnier. L’uniun ei vegnida fundada igl october 1998 e dumbra biebein 40 commembras e commembers. La presidenta dall’uniun e dil comite d’organisaziun Natalie Bearth da Trin – sustenida da Manuela Henny da Sursaissa ed Ursina Mehli da Cuera – ha purschiu las cundiziuns idealas allas cavalcadras ed als cavalcaders. Sulet l’aura ha buca manegiau aschi bein culs organisaturs. Il plaz da concurrenza ei vegnius preparaus optimalmein pigl arranschament cun diesch concurrenzas da 70 entochen 125 cm. Communablamein culs dus construiders dil parcours Guido Balsiger e Mico Macot ha il team d’organisaziun purschiu gia la sonda buca meins che sis concurrenzas. Malgrad il program pulpiu ei il turnier sur dus dis sesplegaus tenor plan. In clar dominatur Ellas duas concurrenzas principalas sur 120 e 125 cm ei Fabian Styger d’Oberägeri ius culla plema. Sias duas cavallas Calinka de Champloue e Guisenyi ein buca stadas da batter quels dus dis. Ina fetg buna prestaziun ha era sia partenaria Véronique Mérel, medemamein d’Oberägeri, mussau cun Top Admirable. Ella ei daventada secunda e quarta. Ella concurrenza da 125 cm ei Celestine Rhyner seclassada sco secunda e tiarza cun Dior van de Lucashoeve e Boss Quality. Ella concurrenza da 120 cm eis ella era aunc seclassada cun No Limit de Pomme. La matadura locala Catrina Arpagaus ei daventada tiarza cun Armani sur 120 cm e sisavla sur 125 cm cun Azu de Fontenottes. Situaziun extraordinaria Il turnier plein buna atmosfera ei vegnius umbrivaus la sonda suentermiezdi dalla mort tragica d’in cavagl participont. Duront il parcours eis el collabaus. Ils organisaturs cun la presidenta e veterinaria Natalie Bearth han reagau prudent e professiunal, mo era cul sentiment necessari e la duida contristezia. Il motiv dalla mort dil cavagl ei aunc buca enconuschents. En entelgientscha culla giuria ed il consentiment dil cavalcader pertuccau ch’ei legreivlamein buca seblessaus, ei vegniu decidiu pli tard da cuntinuar culla concurrenza. Alla rangaziun ha il speaker Jürg Werner anflau ils dretg plaids per quella greva situaziun per tuts. (cdm/fmr/hh) Fabian Styger ei ius culla plema a Favugn cun sias cavallas.

L’jamna vargada ha la Puntreis SA a Mustér contonschiu cun success dus da treis scalems dil sistem da ­sustegn dalla Fundaziun «TOP-Menaschi da forma­ziun» (TAB). Aschia survegn il menaschi uss il certificat che segna interpresas che s’engaschan specialmein per la formaziun da giuvenils. Anflar persunas che vulan seschar scolar e formar ellas endretg ei ina sfida. Cun quella vegnan biaras interpresas confruntadas ozildi. Las persunas ch’ein responsablas per la scolaziun e formaziun ston esser sil pli niev stan dalla tecnica e savida. Ellas ston denton era esser promtas d’esser persunas da referenza per quellas persunas che sescoleschan ed aschia da posseder las cumpetenzas socialas persuenter. Dus da treis scalems Sco quei ch’ils responsabels pil center da tgira Puntreis a Mustér scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, dispona il menaschi uss dalla savida concreta e dil material d’instrucziun per la formaziun d’emprendists. Da l’autra vart vegn il menaschi distinguius ufficialmein dalla Fundaziun «TOP-Menaschi da formaziun» («TOP-Ausbildungsbetrieb») ed obtegn da quella il certificat. Il responsabel per la scolaziun, Fatmir Spescha, ha contonschiu la certificaziun sil sectur dalla gastronomia che vala il medem mument era per l’entira casa. Cun quella qualificaziun sa Puntreis gidar ils giuvenils enten prender lur decisiuns duront la tscherca digl emprendissadi. Suenter ch’il menaschi da tgira ha contonschiu il scalem 2 da quei sistem ha el uss la pusseivladad da sepreparar pil scalem 3 ed aschia d‘extender sia cumpetenza sil sectur dalla formaziun. Tgei munta quei certificat? La Fundaziun «TOP-Menaschi da formaziun» ei in sistem naziunal che sustegn e distingua las pusseivladads professiunalas. Ella fa il sistem da formaziun attractivs. La fundaziun sustegn tuts menaschis enten augmentar lur qualitad da formaziun e surdat en quei connex in label. Quel survegnan las interpresas che s’engaschan intensiv ella formaziun da carstgauns giuvens. En cumparegliaziun cun auters labels risguarda quel cheu buca mo la qualitad dalla formaziun sco tala, mobein era il svilup dils giuvenils avon che prender lur decisiun d’emprendissadi ni scolaziun. Emprendists ein buca mo igl avegnir da mintga menaschi, els ein era d’impurtonza pigl image d’ina interpresa. Giuvenils bein scolai fan reclama en lur cerchels persunals pil menaschi, mo lu era tier lur patruns futurs e la clientella. Sco quei che la fundaziun constatescha sin sia homepage, ei la formaziun dils giuvenils ina gronda sfida. Quei sistem unic per la Svizra ei vegnius undraus igl onn 2017 digl anteriur cusseglier federal Johann Schneider-Ammann cugl «Enterprize». Quei sistem da formaziun vegn era cussegliaus digl Institut federal per la scol’aulta dalla formaziun professiunala. (cdm/fmr/hh) Fatmir Spescha (amiez) ha la cumpetenza pretendida dil certificat.

Ier han ils responsabels dall’uniun Ruinaulta priu cumiau ufficialmein dil president partent Christian Theus. Cun siu engaschi e sia coordinaziun dils acturs ei la cuntrada dalla cavorgia daventada in’attracziun. Il meinaproject Ernst Bachmann permiert era vegnius elegius sco schef digl Uffeci d’energia dil Grischun. Perquei han ils representants dallas 11 vischnauncas entuorn la cavorgia stuiu remplazzar el. Il fevrer 2008 ha Christian Theus, lezza gada president communal da Panaduz, surpriu l’incumbensa. Il niev menader dil project Ruinaulta ha giu ina finamira: «Revaletar la cavorgia dalla Ruinaulta turisticamein e render accessibla ella». Ier ha el mussau, a caschun dil cumiau ufficial, als presents siu concept dall’entschatta. Igl ei in plan el format A3, tenor exempel strategic-militar. La part sut cuntegn treis colonnas culs tetels «analisa», «finamiras» e strategia». La part sura ina skizza dalla cavorgia, cul Rein, ils vitgs, punts, vias e sendas. Vitier differents quadrels en plirs loghens cul bustab A. Igl ei il simbol per las plattafuormas panoramicas che eran previdas. «Quei plan includa propi tut quei ch’ei vegniu fatg ils davos 15 onns», declara gl’autur Christian Theus.t L'uniun Ruinaulta ha undrau Christian Theus (enamiez), sen. il meinagestiun Jean-Marc Rietmann, dretg il president Martin Hug. Ussa professiunalisau Igl ei stau necessari da fundar l’uniun per saver organisar las lavurs e contonscher las finamiras. Dapi lu ha l’uniun Ruinaulta realisau sis plattafuormas panoramicas, instituiu il survetsch da rangers, baghegiau duas punts per pedunzs, coordinau la signalisaziun, empuniu contacts cun organisaziuns turisticas, collaborau cun Arena tectonica Sardona e cul Parc dalla natira Beverin. La Ruinaulta ei avanzada ils davos 15 onns sco ina dallas attracziuns centralas dalla stad el nord dil Grischun. La cavorgia ei commercialisada ed omnipresenta ellas medias. La davosa prestaziun da Christian Theus ha siu successur menziunau a caschun dalla sentupada finala. Il president communal da Flem, Martin Hug, ha getg ei aschia: «Grazia al plan da management Ruinaulta havein nus astgau instituir in post da fatschenta professiunal». Quei plan ha la regenza grischuna approbau il matg vargau. E quei munta vinavon ch’il cantun separticipeschi als cuosts da sviluppar vinavon e promover la cavorgia dalla Ruinaulta. Pils onns 2002 tochen 2024 ha quella da bien ina contribuziun da 705’000 francs vid ils cuosts totals dall’uniun dad 1,2 milliuns francs. «Quei post professiunal sa ussa surprender la rolla da coordinatura el management dil territori», ha Martin Hug explicau. Sco meinagestiun ha l’uniun engaschau il matg vargau Jean-Marc Rietmann da Trin. Gl’anteriur canzlist da Trin ha entschiet sia plazza nova da meinagestiun, il post ei domiciliaus ella casa da scola veglia a Flem. In baun pli president partent Martin Hug ha engraziau al president partent, cun spért da piunier e perseveronza hagi Christian Theus suandau la strategia ch’el sez haveva definiu il 2008. Per siu engaschi ha l’uniun regalau ad el in baun silla plattafuorma panoramica Spitg. Igl ei il punct oragiudem la cavorgia dalla Rabiusa cun vesta grondiusa sil coc dalla Ruinaulta. Martin Hug ha era menziunau che la lavur prestada garanteschi ussa da cuntinuar. «Jeu lasch bugen s’infectar cul fiug e la passiun che miu antecessur ha giu per la cavorgia», ha Hug manegiau. Christian Theus sil baun ch'ei dedicaus ad el, plazzaus sil Spitg, sur la Ruinaulta.

Gl’artist Lawrence McLaughlin ei staus gliendisgis a Trun. El ei vegnius aposta dalla Frontscha per mirar da «sias» nuorsas da betun silla senda d’art. «Jeu hai in narr plascher che quella vischnaunca pintga porscha in tal implont», ha gl’American declarau el discuors. Culla «vischnaunca pintga» manegia el Trun. Lawrence McLaughlin ei naschius e carschius si a Litchfield en Minnesota. Oz viva el gl’unviern a Phoenix el stadi Arizona. Avon diesch onns era el staus en contact cul museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. Sur gl’architect Rico de Castelberg haveva el empriu d’enconuscher Leo Demund permiert. Lez e Fis Guldimann han iniziau la senda d’art a Trun. Sco Lawrence McLaughlin di, ein ovras dad el exponidas en divers loghens ell’Europa, en Svizra a Trun ed a Roveredo. La stad 2012 ha el mussau sculpturas da betun ch’el haveva creau ella Casa Bundi a Disla. Gl'artist Lawrence McLaughlin ei viagiaus dalla Frontscha per mirar da sias nuorsas. La stad passenti el per gronda part ell’Europa, cuntinuescha el. Siu atelier ei a Sancerre el center dalla Frontscha. Igl ei ina vischnaunca cun structuras semegliontas sco Trun, 1370 habitonts e datier dil flum Loire. Gliendisgis vargau ei Lawrence McLaughlin viagiaus cun siu auto a Trun. Sin invit digl artist indigen Fis Guldimann ha el visitau puspei inagada la senda d’art. Ina dallas nuorsas da betun ch’el haveva creau per l’attracziun turistic-culturala haveva rut il dies. «Jeu hai reparau la nuorsa aschia ch’ins s’encorscha strusch ch’ella haveva aviert il dies», ha el declarau. El suppona che neiv e glatsch havevien donnegiau la sculptura. Demai ch’el ei staus sil plaz, ha el aunc dau als nas dallas nuorsas colur dad aur. Gest ussa, gl’atun, seigi ei bellezia dad ir a spass sin quella senda, ha gl’artist manegiau. La sculptura OGNA da Matias Spescha enconuscheva el d’ina viseta da pli baul. Quei che hagi fatg surstar el positivamein ei l’ustria nova dil campadi, quei baghetg hagi valetau enorm la cuntrada denter il vitg ed il Rein, ha el commentau. Avon in meins haveva la FMR rapportau dalla senda d’art, quella drovi ina remedura, divers objects seigien buca pli en bien stan. Il responsabel dalla cumissiun da cultura, Wendelin Decurtins, haveva puntuau che l’attracziun vegni renovada en etappas.(fmr/abc)

Vendergis proxim envida Surselva Impact Lab (SIL) per la secunda gada a Schluein ad ina presentaziun da start-ups novs. Ei setracta da firmas giuvnas ch’ein dependentas d’investurs che ­creian el potenzial da quellas. Ils investurs respectiv clients da pilot ein medemamein envidai. Igl ei la caschun d’entrar en contact cun 12 firmas giuvnas activas en differents secturs. Naven dallas 14.00 sepresentan quellas ella sala dil casti Löwenberg. In e scadin astga separticipar e tedlar ils referats. Pils start-ups eis ei la caschun da mussar lur purschida ad investurs che han in senn per innovaziuns. Las 12 firmas novas lavuran ellas spartas mobilitad, persistenza ella vestgadira da sport, musica e cant, survetschs giuridics, sanadad, agricultura cun roboters, skis e live-stream dad occurrenzas en Surselva. (fmr/abc)

Peiden daventa tema en in teater daus da Bruno Cathomas. L’erosiun dil vitg da Peiden porscha la metafra per ina inscenaziun el Teater Cuera che senumna «Peiden». Las relaziuns persunalas digl actur Bruno Cathomas e dil cunautur Roman Weishaupt ella Lumnezia-sut ei il fundament per l’inscenaziun. «Peiden» raquenta dad in vitg muntagnard situaus sin ina spunda sulegliva. In vitg ch’ei barschaus duas ga, ch’ei vegnius reconstruius e che ruschna plaunet dalla spunda giu. «Peiden» ei in’atgna producziun dil Teater Cuera che vegn presentada per l’emprema ga sonda, ils 29 d’october allas 19.30 a Cuera el teater dil marcau. Tiels vitgs da Peiden e Peiden Bogn han igl actur oriunds da Laax, Bruno Cathomas ed il directur dil Teater Cuera, ­Roman Weishaupt in fil biografic. Scuvretg ragischs communablas «Mia mumma ei carschida si a Peiden e la mumma da Bruno Cathomas a Peiden Bogn.» Roman Weishaupt regorda ad in discuors denter el e Bruno Cathomas a caschun dad ina inscenaziun el Teater Cuera avon dus onns. Duront quei discuors han Bruno ­Cathomas e Roman Weishaupt buca sulet scuvretg lur ragischs communablas ella Lumnezia-sut. «Nus essan spert stai perscharts che quei vitg che ruschna plaunet ella val porscha ina historia predestinada per la tribuna.» Buc ina historia dramatica cun bova e disgrazia che succeda tut surura, gi Roman Weishaupt. Na, plitost ina «historia dad ina erosiun stabila», sco quei che Mariano Tschuor descriva en in text accumpignont l’inscenaziun. «Quella erosiun stabila mo cuntinuada stat en cuntradicziun cun nossa imaginaziun da ­cuolms e vals sco simbols dalla perpetnadad», manegia Roman Weishaupt. El ei cunautur da «Peiden» ensemen cun igl autur Bruno Cathomas ed il reschissur Rafael Sanchez. Fontauna d’inspiraziun «Jeu lessel prender mia derivonza, mes antenats e mia veta sco fontauna d’inspiraziun per ina sera da monolog sin tribuna.» Quei tradescha igl actur Bruno Cathomas ella communicaziun derasada dil Teater Cuera. E dapli dalla fontauna d’inspiraziun persunala digl actur oriunds da Laax tradescha Mariano Tschuor en siu text. El lai repassar la veta da Bruno Cathomas dalla giuventetgna a Laax e siu pass el mund dalla tribuna professiunala entochen el temps contemporan. Ina via che ha schau turnar igl actur ina ni l’autra ga silla tribuna indigena. Per exempel igl onn 2009 sco reschissur dall’inscenaziun el liber a Laax: «Il siemi dalla notg da sogn Gion». A Mariano Tschuor pareva Bruno Cathomas lu dad esser madiraus. «Sco giuvenot da 17 onns eis el adina scappaus, il pli fetg dad el sesez.» Mariano Tschuor conceda ch’ei detti bein colligiaziuns denter quei ch’ei cheu, igl indigen e quei ch’ei pli lunsch naven. «Gest ils artists dalla veta muossan ch’ins sa colligiar ils dus pols.» Ed el vesa ella biografia da Bruno ­Cathomas co in carstgaun ed artist po dar damogn all’erosiun. «Ina ga pli precaut ed ina ga pli excessiv.» Impurtontas historias localas Per il directur dil Teater Cuera, Roman ­Weishaupt eis ei impurtont ch’il teater po presentar sin tribuna las atgnas historias grischunas. «Per nus dil teater ein quellas inscenaziuns neu dil persunal e dallas finanzas ina sfida.» El regorda al fatg ch’il Teater Cuera ei ina instituziun hospitonta e ch’atgnas producziuns ston vegnir finanziadas supplementarmein. «Aschia che nus savein buca presentar mintg’onn ina tala producziun.» Da bial’entschatta eis ei stau clar che la biografia da Bruno Cathomas stat el center dall’inscenaziun dada en lungatg romontsch, dialect tudestg e tudestg da scartira. «Demai che Bruno Cathomas ha gia luvrau cul reschissur Rafael Sanchez eis ei reussiu ­d’engaschar in um dil fatg versau.» Per il maletg da tribuna ei Duri Bischoff ­responsabels e sper las inscenaziuns dils 29 d’october, ils 3, 4 ed ils 5 da november min­tgamain allas 19.30 el teater a Cuera dat ei aunc ulteriurs arranschaments. Sonda, ils 30 d’october allas 17.00, ella aula dalla casa da scola a Laax, ­discuora Mariano Tschuor cun Bruno Cathomas sur dil mund, dalla veta e segir era davart il teater. Margis, igl 1. da november ein tut ils interessents per la historia da Peiden envidai allas 14.00 alla meisa rodunda el Bogn da Peiden. In arranschament moderau da Roman Weishaupt e da Mariano Tschuor en collaboraziun cugl Archiv communal Lumnezia. Entradas via www.theaterchur.ch. Erosiun d’habitonts Il vitg da Peiden sesanfla alla via che colligia Peiden Bogn cun la Lumnezia sura. Ferton che Peiden Bogn era da vegl enneu enconuschents per sia aua curativa, ei il vitg da Peiden plitost enconuschents perquei ch’el sesanfla sin terren instabil. Peiden ha dabia experienza cun fusiuns communalas. Gia igl onn 1963 ha Peiden fusiunau cun la vischnaunca vischinonta da Uors. Igl onn 2002 ei la vischnaunca da Suraua seconstituida e diesch onns pli tard ei Peiden daventaus part dalla vischnaunca Lumnezia. Analog allas fusiuns ei la populaziun da Peiden sesminuida. Il punct culminont neu dalla populaziun ei igl onn 1910 staus cun 147 habitonts. Oz vivan aunc 16 persunas permanent a Peiden sper entgins habitonts cun sedia secundara. (fmr/ac)

Ton Trun/Rabius sco Schluein Glion dattan la fin d’jamna encunter adversaris meins bein classai ella tabella. Ina buna caschun per omisduas equipas da recaltgar ulteriurs puncts. Ellas ulteriuras ligias e gruppas dils activs e juniors ei il program da giugs restrenschius pervia dallas vacanzas d’atun. La tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia cun participaziun d’equipas sursilvanas pren plaun a plaun conturas. Suenter siat da 22 rundas ei Valposchiavo alla testa cun in punct avantatg sin Schluein Glion e Ruggell. Alla cua ei Buchs cun in sulet punct ord siat giugs. Cun duas victorias e tschun terradas ei Trun/Rabius otgavel ella tabella. Dumengia suentermiezdi ha la squadra dalla Cadi la caschun da recaltgar ulteriurs puncts. Hosp a Pustget ei Eschen/Mauren. Igl adversari dil Principadi dil Liechtenstein ha tuttina biars puncts sco Trun/Rabius sin siu conto ed ei vischin ella tabella. La latiarna cotschna Buchs ei hosp da Schluein Glion. Suenter las prestaziuns mussadas entochen ussa quest atun eis ei en sesez clar tgi ch’ei il favorit en quella scuntrada. Schluein Glion ha spiars entochen ussa sulet il giug encunter il capogruppa Valposchiavo, aschia che Buchs duess esser in adversari ch’ins stuess saver batter. In derbi en 4. ligia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia retscheiva Danis-Tavanasa la squadra da Schluein Glion. Omisduas sesanflan ella secunda mesadad dalla tabella, han denton ina clara distanza sil davos Schlarigna. Sin fundament dallas prestaziuns mussadas entochen ussa quest atun astgan ils aspectaturs spitgar in giug uliv sonda sera a Mutteins. El campiunadi dalla 5. ligia retscheiva il capogruppa Union Trin l’equipa da Domat che sesanfla sil secund plaz dalla tabella. Cun ina victoria encunter quei adversari savess Union Trin far gia uss in ulteriur impurtont pass en direcziun 4. ligia. Laax retscheiva Rueun. Las duas equipas ein vischinas ella tabella e spartidas da sulet in punct. Danis-Tavanasa che ha gudignau la davosa fin d’jamna encunter Sedrun/Mustér ei hosp da Cuera 97. Cun in’ulteriura victoria savess Danis-Tavanasa surdar la latiarna cotschna ad in’autra equipa. 3. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Ruggell so. 17.00 Schluein Glion – Buchs so. 18.00 Triesenberg – Schaan du. 14.00 Valposchiavo – Domat du. 14.00 Trun/Rabius – Eschen/Mauren du. 15.00 Triesen – Landquart du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Schluein Glion so. 18.00 Cuera 97 – Surses giev. 20.30 5. ligia, gruppa 2 Laax – Rueun ve. 20.00 Cuera 97 – Danis-Tavanasa so. 13.00 Domat – Union Trin du. 13.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Dardania S. Gagl – Surselva du. 12.00 Au-Berneck – Winkeln du. 13.00 Gossau – Brühl du. 13.00 Teufen – Cuera 97 du. 13.30 Juniors B, Youth League, gruppa 2 Zuzwil – Eschen/Mauren so. 14.00 Buchs – Uznach so. 14.30 Rheintal – Amriswil so. 15.00 Uzwil-Henau – Teufen so. 15.00 Rorschach-Goldach – Surselva du. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Landquart Vella so. 11.00 Juniors D elita, gruppa 1 Buchs – Rapperswil-Jona so. 10.00 Cuera 97 – Glarnerland so. 12.00 Juniors D2, gruppa 2 Grischun Central – Bogn Ragaz Tinizong so. 13.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Frauenfeld so. 19.15 Toggenburg – Rapperswil-Jona du. 11.00 Weinfelden-Berg – Uzwil du. 11.00 Au-Berneck – Domat du. 11.00 Widnau – Romanshorn du. 11.30 Seniors 30+, gruppa 1 Tavau – Plaun/Imboden ve. 20.15 Lusitanos Samedan – Schluein Glion ve. 20.30

Ina ga dapli ei la claustra a Mustér stada quest’jamna il liug da sentupada ed exercezi per la musica ed il cant. 60 persunas han nezegiau la purschida d’instrucziun dall’Uniun dalla musica sacrala digl uestgiu da Cuera. L’uniun digl uestgiu coordinescha e sustegn las stentas da sias secziuns enten promover la musica sacrala. Ella dat peisa specialmein alla promoziun dil cant liturgic communabel e la capientscha pils interess generals dalla musica en baselgia. Consequentamein porscha ella era maun per la perfecziun sin quei sectur. L’jamna da musica en claustra ei ina part dalla purschida dall’uniun. Suenter 2020 ha quella giu liug per la secunda ga a Mustér, avon eis ella vegnida offerida pliras ga a Nossadunnaun ni era a S. Gagl. «En claustra a Mustér havein nus las cundiziuns veramein idealas per quei arranschament. Leu ed el contuorn el vitg havein nus biaras localitads che nus savein nezegiar, leutier sa la glieud prender directamein dimora en claustra. Nus sperein che nus sappien cuntinuar cheu era ils proxims onns», di Pieder Jörg, participont dall’jamna e president dall’Uniun per la musica sacrala Grischun e constatescha: «Nossas participontas e nos participonts gaudan quella veta cheu en claustra.» Da tuttas regiuns Che l’jamna da musica dall’Uniun dalla musica sacrala digl uestgiu da Cuera vegn appreziada muossa la gronda participaziun. «Quest’jamna ein 60 persunas stadas presentas. Ellas derivan da tuts cantuns digl uestgiu e per part era d’auters. Dil Grischun ein participontas e participonts da tuttas regiuns stai presents cun excepziun dallas valladas dil sid», di Pieder Jörg. Biars dils participonts ein laics, auters ein en funcziuns sco organists e dirigents ni era substituts da quels, novizs ni era avanzai e per part era musicists professiunals. Il cant el chor ei aschidadir igl element communabel da tuttas e tuts. Leutier ein vegni ateliers che han purschiu la caschun da seperfecziunar el cant, enten diregier ni sunar l’orgla. Sogn Spért sco motto Expertas ed experts da tuts treis secturs han instruiu pli u meins dalla damaun entochen la sera. Ils ateliers han saviu vegnir eligi tenor interess dils cantadurs, dirigents ni organists. «Il tema d’uonn ei il sogn Spért staus. Per quei motiv havein nus eligiu l’ovra «Pfingst-Gesänge» dil cumponist Carl Rütti pil cant communabel», di Pieder Jörg. Carl Rütti vegn ad esser presents oz venderdis sera cura ch’il chor conta sias ovras en baselgia claustrala duront las viaspras allas 17.45, probabel vegn el a sunar l’orgla. Il program dall’jamna ei staus fetg pulpius. Aschia ei il mardis vargau staus reservaus per in’instrucziun all’orgla da pader Theo Flury dalla claustra da Nossadunnaun, in di tut special pils organists, per part professiunals. Cantau, sunau l’orgla e dirigiu Per la secunda ga ha l’Uniun dalla musica sacrala digl uestgiu da Cuera organisau sia jamna da musica en claustra a Mustér. Cheu han las 60 participontas e participonts cattau cundiziuns idealas persuenter. «Nus havein tut sut in tetg e pils ateliers stattan ulteriuras localitads el vitg a disposiziun», di Pieder Jörg. El ei president dalla secziun grischuna dall’uniun digl uestgiu. L’jamna ei sedrizzada ton a cantaduras e cantadurs sco era dirigents, organists e lur substituts. La part communabla da tuts ei mintgamai il cant el chor stada. En quel ei vegniu exercitau l’ovra «Pfingst-Gesänge» dil cumponist Carl Rütti. Il s. Spért ei staus il motto dall’jamna che va a fin oz venderdis e che vegn – aschia spera Pieder Jörg – ad haver liug era igl avegnir a Mustér. L’uniun digl uestgiu coordinescha e sustegn las stentas da sias secziuns enten promover la musica sacrala. Ella dat peisa specialmein alla promoziun dil cant liturgic communabel e la capientscha pils interess generals dalla musica en baselgia. (fmr/hh) Dunnas ed umens – surtut dils cantuns digl uestgiu da Cuera – han fatg communablamein musica. La claustra da Mustér porscha pliras localitads idealas per cant e musica. Il chor ha exercitau in’ovra dil cumponist Carl Rütti.

A Sagogn vegni puspei fatg teater. Suenter ina pausa da dus onns en consequenza dil coronavirus envida l’Uniun da teater da Sagogn da vegnir e mirar la cumedia criminala cul tetel «Il gat». La FMR ha visitau ina dallas davosas emprovas avon la premiera da sonda. Dapi igl uost fan las acturas ed ils acturs da l’Uniun da teater da Sagogn emprovas per la cumedia criminala «Il gat». ­Manfred Veraguth ha scret il toc ed ei era reschissur. «Igl avantatg da luvrar cun in agen toc ei, ch’ins sa far libramein midadas ed adattaziuns duront il temps d’emprovas. Magari eisi era d’adattar al lungatg da l’actura ni digl actur», ha ­Veraguth detg a la FMR. Las sis acturas ed acturs hagien naven da bial’entschatta giu gronda simpatia pil toc «Il gat». «Ei dat tier mintga producziun da teater ina fasa che tut va tenor plan. Lu datti denton era in interval nua che tuts ein empau staunchels da far emprovas. Quella fasa han ils da Sagogn schiglioc adina giu in meins avon la premiera. Mo uonn ei quei mument pli stentus vegnius pér ussa viers la premiera.» Sia conclusiun da quei seigi, ch’il slontsch ed il plascher da puspei saver far teater suenter la pausa da pandemia hagi teniu bunamein en­tochen la premiera. Dil cuntegn Ina cumedia in tec criminala che raquenta cun bia humor d’in plan d’enguladetsch genial e co quel va grondiusamein dalla glatscha giu. Quei ei detg cun paucs plaids il cuntegn dil toc «Il gat». Stefan drova urgentamein daners ed emprova d’engular ina curalla. El ha fatg in plan per in enguladetsch ch’ei tenor el gron­dius. «Aschi in bien plan d’engular ha ei aunc maina dau», di Stefan. Mo pil solit san ins buca planisar tut. Zatgei nunspi­tgau schabegia adina. «In scheni criminal eis Ti buc», constatescha Cristian, igl amitg da Stefan. Sco quei ch’igl autur e reschissur Manfred Veraguth di, gioghi il toc cun cartas aviartas. «Il publicum sa naven da bial’entschatta tgei che schabegia, mo sto tuttina far attenziun sch’el vul suandar il plan dil Stefan entochen ch’il malfatg vegn scuvretgs dalla polizia.» Ils acturs d’uonn Dils 20 commembers activs dall’Uniun da teater Sagogn ein treis dunnas e treis ­umens sin tribuna uonn. Patricia Tönz gioga la rolla dalla Sandra. «A mi plai d’esser la persuna ruasseivla el teater, denton era quella che ha sco ina dallas sulettas l’entira survesta e sa tgei che marscha.» Guido Tschuor gioga la rolla principala dils ­umens. El ei il Stefan ch’ei igl autur dil plan genial d’enguladetsch «Jeu hai ina rolla fetg varionta cun ina stedia preschientscha sin tribuna. Quei plai a mi». Annamaria Welter gioga la rolla dall’Annamengia Barclamiu. «Jeu giogel bugen inagada ina dunna cun in hazer temperament. Cheu marscha za­tgei.» Il schef da la polizia ei Giacumin ­Curau, alias Roman Niederberger: «Quei che plai a mi ei, ch’jeu sun il schef da mia assistenta Maja Marleina e che nus dus vegnin da sclarir il cass tochen la fin.» La Maja Marleina gioga Georgina Janki: «Miu schef el teater ha gia detg tgei che plai a mi. Aschia ch’jeu sai mo concluder ch’igl ei ussa uras ed jeu spetgel vess che nus savein sepresentar al publicum.» Ina cumedia buca memia tuppa Per la co-presidenta dall’Uniun da teater da Sagogn, Stefanie Lombris ed il reschissur Manfred Veraguth eisi clar, che ­l’Uniun da teater da Sagogn vul sepresentar cun tocs che diverteschan il publicum. «Cu jeu sun vegnius dumandaus l’emprema gada da far reschia a Sagogn, eisi ­vegniu giavischau ina cumedia buca ­memia tuppa. U ch’jeu haiel anflau in tal toc ni ch’jeu hai giu mez ina idea e scret in toc. Mo nus essan stai fideivels a nossa devisa.» E Stefanie Lombris di: «Nus vulein che nies publicum sappi passentar in pèr uras da recreaziun cheu tier nus a Sa­gogn. Nus essan leds che nus savein ­puspei sepresentar a nies publicum suenter ch’il coronavirus ha fatg in streh tras il quen a nus ils davos dus onns.» «IL GAT» a Sagogn en halla polivalenta Sonda 15-10-2022 allas 20.15 uras (ustria) Dumengia 16-10-2022 allas 14.00 uras (stiva da café) Mesjamna 19-10-2022 allas 20.15 uras Venderdis 21-10-2022 allas 20.15 uras (ustria) Sonda 22-10-2022 allas 20.15 uras (ustria) Reservaziuns +41 78 795 47 34 (denter las 18-19 uras) Teater a Sagogn Cumedia criminala suenter la pandemia Dapi biars onns sepresenta l’Uniun da teater da Sagogn mintg’onn d’atun cun in teater. La pandemia ha sfurzau l’uniun da far dus onns pausa. Uonn ha l’Uniun da teater e siu reschissur ed autur Manfred Veraguth puspei preparau in toc. Igl ei ina cumedia criminala ed il tetel da quella ei «Il gat». Ina cumedia in tec criminala che raquenta cun bia humor d’in plan d’enguladetsch genial e co quel va grondiusamein dalla glatscha giu. Igl uost han ins entschiet cun ils excercezis da teater e sonda proxima ei la premiera. Ei suondan lura aunc quater producziuns entochen ils 22 d’october 2022. (fmr/mg) Copresidi e reschia: Stefanie Lombris (copresidenta da l'Uniun da teater Sagogn e Manfred Veraguth, autur e reschissur Acturas ed acturs: (davos da san.): Georgina Janki sco Maja Marleina; Curdin Venzin sco Cristian; Roman Niederberger sco Giacumin Curau; (davon da san.): Guido Tschuor sco Stefan, Annamaria Welter sco Annamengia Barclamiu; Patricia Tönz sco Sandra La polizia fa lavur precisa Documents suspectus Il plan d'enguladetsch vegn preparaus

Sonda ha l’Uniun da tir Lumnezia envidau tiraduras e tiradurs al final dil ste Surselva silla distanza da 300 meters. Els han puspei organisau quella concurrenza finala dalla stagiun a Degen Rofna. 65 dils 180 tiradurs ein separticipai. Pil District da tir Surselva po ei esser ina satisfacziun alla fin dalla stagiun 2022. Il schef dil Sté Surselva ed organisatur dalla concurrenza, Leonard Casutt, Falera, ha getg ei aschia: «Oz ein 65 tiradurs cheu, quei ei in niev record. E quels han sittau buca mo normal, mobein excellent». Enteifer tuttas concurrenzas ei il ste Surselva ina speciala. Quella ha mintga tiradur astgau sittar digl 1 d’avrel tochen ils 15 d’uost el stan dalla societad. Tuts 180 participonts dil ste han astgau separticipar, muort collisiuns da termins han divers favorits denton muncau. Tensiun tochen il davos Malgrad quei eis ei stau ina concurrenza representativa, bein preparada ed organisada. Il president dall’Uniun da tir Lumnezia, Reto Collenberg, e sia equipa han purschiu las meglieras cundiziuns a tuts participonts. Schizun l’aura ei stada favureivla. Quei ch’ei dau en egl uonn ei la gronda categoria dils tiradurs giuvens. Da quella sedistinguan ils treis fargliuns Stucki da Valendau Turisch, Kilian, Anita e Livia Stucki. Ils commembers dalla societad da tir Signina da Versomi ein stai presents a Degen al final sursilvan. La runda da qualificaziun el stan da Rofna han ils presents sittau silla schiba A10, tschun siets d’emprova e 10 singuls. Lu ha la concurrenza sportiva cuntinuau en fuorma da cup, puspei sin schiba A10, sis siets singuls en sis minutas sin camond, cun annunziar la davosa minuta. Ellas quater categorias han ils finalists cunquei eruiu ils campiuns. Ils victurs dil Ste Surselva 2022, el stan a Degen Rofna, da sen. Roman Egger, Tarcisi Cadruvi, Robin Casaulta ed Otto Derungs. Suenter ch’igl era gl’avonmiezgi aunc lev tuorbel, ei la glisch semigliurada essenzialmein. Che la bandiera da venta ha entschiet a sesalzar il suentermiezgi ha strusch disturubau ils megliers dils megliers, els han teniu a mistregn lur constituziun mentala. Treis dad els s’audan tiels rutiniers ch’ein disai cun tuttas cundiziuns. Il tiradur giuven da Castrisch, Robin Casaulta, annada 2006, fa honur alla generaziun giuvna da sia uniun el ha gudignau il tetel ella categoria J. In ulteriur da Castrisch ha dumignau tutta concurrenza ella categoria E. Otto Derungs haveva gia gudignau la runda da casa, el final ha tut constau per el aschia ch’el ha saviu defender gl’emprem rang. Ella categoria D haveva Tarcisi Cadruvi contonschiu ella runda da casa il 13avel rang culla buis 57/03. El final ha il commember dalla societad da tir da Ruschein gudignau il tetel. Roman Egger, annada 1944, tiradur sportiv dalla medema societad, ha fatg surstar ina gada dapli. Gia ella runda da casa haveva el perschuadiu cul sisavel rang da 43 participonts. El ha sittau il meglier el stan da Rofna e gudignau culla buis libra da sport.

Sco finiziun dall’jamna d’exercezi a Breil ei gl’Orchester sinfonic da giuvenils dil Grischun sepresentaus la fin d’jamna a Trun, Salouf e Cuera. Igl ei stau ina sentupada impressiunonta cun musicistas e musicists giuvens. Mintg’onn duront las vacanzas d’atun s’entaupan varga 40 giuvenils al camp d’exercezi a Breil. L’Associaziun dallas scolas da musica dil Grischun han fundau avon 18 onns in Orchester sinfonic da giuvenils. Dapi lu han affons naven dil scalem ault la pusseivladad da sunar en ina formaziun gronda. Gest per tals che han elegiu instruments dalla classica, sco per exempel gegia, viola, fagot, oboa ni cello, eis ei essenzial ch’els sappien sunar schi baul sco pusseivel en in orchester e sefamigliarisar cun quel. Camille Saint-Saëns Gest quei porscha gl’Orchester sinfonic da giuvenils dil Grischun. L’jamna vargada ein 45 giuvenils digl entir cantun, susteni da menturs e meinaregister pli avanzai, s’entupai a Breil. Christian Barenius, il menader e fundatur dalla formaziun, ha grond tschaffen dalla dinamica che sesviluppescha mintgamai enteifer paucas uras. «Tuts vegnan fetg motivai e gaudan d’exercitar da cuminonza vid in program», ha Christian Barenius confirmau. Il giuven dirigent Georg Köhler haveva elegiu per els in program cul tetel «Emotion – Emotsiya». Quel associescha alla musica franzosa e russa ord il temps dalla Romantica. Naven dall’entschatta crescha la gruppa e survegn tegn, tuts tilan vid il medem sughet e la finamira ei il concert sinfonic. Georg Köhler ha dirigiu gl'Orchester sinfonic da giuvenils dil Grischun. Pilpli ston ins ir giu els marcaus dalla Bassa ni ellas metropolas europeicas per tedlar musica classica autentica da tal livel. Pilpli ei la distanza denter orchester ed auditori gronda. Quei ch’igl Orchester sinfonic da giuvenils dil Grischun ha presentau als concerts a Trun, Salouf, ed ier sera a Cuera, ei prestaziun dalla classa superiura. Ella sala a Trun, ed en quella a Salouf, ei gl’auditori staus datier agl orchester. Aposta pils affons ha Georg Köhler dau in schatg ord il program. Duas uras avon il concert principal han buca mo ils pigns, era lur geniturs, astgau s’avischinar als musicists e lur instruments. Il program dil concert ei stau in deletg en tuts reguards. Gl’orchester sinfonic da giuvenils ha fatg tutta honur a sia «sora gronda», alla Kammerphilharmonie dil Grischun. Pial-gaglina ha ei fatg da tedlar, guder, mirar al assister al concert. Gl’entusiassem digl entir collectiv han ins sentiu. Las cumposiziuns dalla romantica dil Franzos Camille Saint-Saëns e dils Russ Mikhail Glinka, Modest Mussorgsky ed Alexander Scriabin, han commuentau, ellas ein stadas in deletg, intepretadas a moda che ha fatg surstar. Per lur prestaziun, lur purschida e lur anim per la musica classica mereta quella formaziun propi ina ovaziun speciala.

Sonda ha la gruppa Arena Alva, en collaboraziun culs allevaturs dalla regiun, envidau all’exposiziun da genetschas. Communablamein han agricultura e turissem purschiu ina sentupada amiez il resort da vacanzas The Rocks. «Jeu sto conceder ch’igl ei stau per mei ina speciala exposiziun», ha Andreas Walser declarau sin damonda dalla FMR. Il pur ed expert da biestga brina ei staus en acziun sonda all’exposiziun da genetschas a Laax Murschetg. Per l’ina ei il liug specials, il rudi da reisgiadira vegn preparaus mintgamai amiez la surbaghegiada The Rocks. L’exposiziun speciala ei semussada ord vesta dils aspectaturs entuorn il rudi e las lattas culs animals. Rodund 1000 persunas han ins dumbrau a quella manifestaziun purila. Fetg bia turists han giu interess d’assister inagada ad in’exposiziun da biestga dalla regiun. «Per nies stan puril ei quei ina gronda schanza ed ei fuss da beneventar fetg sch’ins cuntinuass cun quell’exposiziun» ha Andreas Walser manegiau. El ei denton buca vegnius a Murschetg per valetar quei aspect, mobein gl’exteriur dils varga 50 animals ch’ils allevaturs han presentau ad el. Sco gl’expert ha declarau alla FMR, ha el viu animals da fetg buna qualitad. Enteifer las partiziuns seigien las differenzas stadas fetg stretgas, el hagi viu genetschas cun futur empermettont. Sez allevatur, ha el Walser stuiu decider ord ina preselecziun da paucs criteris, maletg general dalla genetscha, butschida, fundament ed iver. Buca la bellezia digl animal decidi la finala, mobein criteris economics, pia per la prestaziun ella producziun da latg. All’exposiziun d’uonn ein allevaturs da biestga brina da Trin tochen Rueun separticipai. Il tetel da Miss Arena Alva – en quell’arena speciala a Murschetg – ha la vacca en emprema lactaziun da Hans-Jakob Telli gudignau, avon dus animals ord il nuegl da Marcus Casutt da Falera. La nova Miss Arena Alva 2022, da Hans-Jakob Telli da Trin Mulin. Seniester gl'expert Andreas Walser, dretg la famiglia Telli culla vacca Omega. Rangaziun Partiziun 1, stiarlas Melissa (taur CR7); 2. Ledy (Antonov); 3. Benny (Jaguar); 4. Nesa (Simbaboy); 5. Matilde (Dobry Byk); 6. Fausta (Simbaboy); 7. Rebecca (Jeronimo); tuttas da Roman Niederberger, Fidaz. Partiziun 2, mugias B-Laila (Norwin), Roman Niederberger, Fidaz; 2. Skye (Blooming), Gion Cathomen, Falera; 3. Havanna (Senator), Primus Cajochen, Ruschein; 4. Elisabella (Passat), Gion Cathomen, Falera; 5. Halma (Torres), Primus Cajochen, Ruschein. Partiziun 3 genetschas Garvera (Capucino), Primus Cajochen, Ruschein; 2. Qaskiya (Holdrio), Marcus Casutt-Wehrli, Falera. P artiziun 4 vaccas 1. lactaziun Optima, (Jongleur), Arno Cadalbert, Rueun; 2. Inca (Phil), Pascal Darms, Falera; 3. Granada (Echo), Primus Cajochen, Ruschein; 4. Amira (Bender), Arno Cadalbert, Rueun; 5. Brandy (OMalley), Arno Cadalbert, Rueun. Partiziun 5 vaccas 1. lactaziun Quora (Corey), Marcus Casutt-Wehrli, Falera; 2. Quarz (Coray), Marcus Casutt-Wehrli, Falera; 3. Shaggy (Falk), Arno Cadalbert, Rueun; 4. Quowita (Phil), Wendelin Casutt-Cathomen, Falera; 5. Vereina (Surselvastar), Hanspeter + Daniela Buchli, Flem; 6. Quotidiana (Phil), Marcus Casutt-Wehrli, Falera. Partiziun 6 vaccas 1. lactaziun Omega (Defender), Hans-Jakob Telli, Trin Mulin; 2. Helvetia (Lennox), Hanspeter + Daniela Buchli, Flem; 3. Bridget (Biver), Roman Niederberger, Fidaz; 5. Olina (Cliff), Hans-Jakob Telli, Trin Muln; 5. Evina (Glenwood) Simon Cathomas, Falera; 6. Paikea (Lennox), Wendelin Casutt-Cathomen, Falera. Partiziun 7 vaccas 2. lactaziun Evita (Bender), Arno Cadalbert, Rueun; 2. Pearl (Bender), Hans-Jakob Telli, Trin Mulin; 3. Tilla (Naldo), Simon Cathomas, Falera; 4. Jelenka (Big Star), Arno Cadalbert, Rueun; 5. Luna (Cadence), Simon Cathomas, Falera; 6. Mia (Simbaboy), Gion Cathomen, Falera. Partiziun 8 vaccas 3.-5avla lactaziun Melissa (Calvin), Marcus Casutt-Wehrli, Falera; 2. Floh (Blooming), Simon Cathomas, Falera; 3. Tara (Blooming), Lucrezia Janutz, Flem; 4. Schwalbe (Grischa Star), Hans-Jakob Telli, Trin Mulin; 5. Steila (Morillo), Arno Cadalbert, Rueun; 6. Delfine (Blooming), Gion Cathomen, Falera. Partiziun 9 vaccas schetgas Elisa (Egal), Hanspeter + Daniela Buchli, Flem; 2. Nixe (Haegar), Hans-Jakob-Telli, Trin Mulin; 3. Jane (Haegar), Hans-Jakob Telli, Trin Mulin. Bi iver vaccas 1. lactaziun Quowita, Wendelin Casutt-Cathomen, Falera; 2. Quora, Marcus Casutt-Wehrli, Falera; 3. Omega, Hans-Jakob Telli, Trin Mulin. Bi iver vaccas 2. – 5avla lactaziun Tilla, Simon Cathomas, Falera; 2. Jelenka, Arno Cadalbert, Rueun; 3. Evita, Arno Cadalbert, Rueun. Miss Arena Alva 2022 Omega, Hans-Jakob Telli, Trin Mulin; 2. Quora, Marcus Casutt-Wehrli, Falera; 3. Quarz, Marcus Casutt-Wehrli, Falera.

Vendergis ha l’uniun Surselva Impact Lab organisau a Schluein ina sentupada per firmas giuvnas ch’enqueran investurs e per investurs ch’enqueran talas. El casti Löwenberg ha ei dau vivs discuors entuorn products, survetschs ed innovaziuns. Ins sa cumparegliar l’occurrenza da vendergis vargau a Schluein cun ina fiera da pli baul: Il pur stregliava sia pli biala mugia ni genetscha e menava quella silla plazza fiera a Glion. Quella visitavan ils marcadonts. Els mavan tras las retschas, miravan, tuccavan, dumandavan. Vid las lattas era bia buna biestga. Tgi purscheva e tgi encureva tala. El casti Löwenberg ein 12 firmas giuvnas sepresentadas als «marcadonts». Els, ils investurs, enqueran caschuns da metter ina part da lur daners a disposiziun ad ina firma giuvna che drova capital per sesviluppar. Gl’investur vesa la rentabilitad a media vesta. Sche l’idea ha success profitescha era gl’investur. Maschina multifuncziunala Ils startups ed investurs el Löwenberg, cuort suenter la fin dalla sentupada. Sco quei ch’il menader dil ressort startups dall’uniun Surselva Impact Lab, Willy Bischofberger, ha resumau l’occurrenza da vendergis a Schluein, eis ei stau in bien «gi da fiera». Ins hagi intermediau 29 clients da firmas, vinavon hagi l’occurrenza saviu intermediar 13 investurs interessai. Mintga startup hagi saviu gudignar in investur interessau, treis schizun dus. La quota da success dalla sentupada seigi 91%, ha Bischofberger resumau. Denter las firmas ch’ein sepresentadas, ei era quella da Gian Caduff e Daniel Vincenz. Ils dus interprendiders giuvens ein sespecialisai sin motors electrics. Tier lur clients s’auda daferton era la Aebi da Burgdorf che producescha maschinas agricolas. El Löwenberg han els mussau ina tala maschina multifuncziunala. Ins sa pender vid quella la balca da segar, taglianeiv, criec ni fresa d’arpagar gl’er. Ina firma ch’ei vidlunder da seprofilar ei quella da Roland Duss. El porscha in istem da plemas per la producziun da skis. Vinavon producescha Duss era töfs gronds mo levs e pli ecologics. Bunas notas ha plinavon la firma YourStage retschiert. Ella emetta professiunalmein occurrenzas da sport e da cultura, finamira eis ei da seprofilar cun filmar occurrenzas en Surselva Sustegn da Cantun e Confederaziun maunca aunc Discuors cun Ralf C. Schlaepfer, president Surselva Impact Lab. Avon in onn ha Voss’uniun organisau l’emprema gada el casti Löwenberg ina sentupada per interprendiders ed investurs. Essas cuntents cugl interess? Gie, en scadin cass. L’occurrenza d’avon in onn ha motivau nus da cuntinuar. Nus havein ussa sespruau d’optimar l’organisaziun. Aschia ha ei uonn dau presentaziuns en duas stanzas. Per mintga startup havein nus quintau mintgamai 30 minutas, 15 minutas per presentar e 15 minutas per rispunder damondas. Jeu constateschel che quella fuorma plai e secumprova, gl’interess da separticipar crescha ad in crescher. Haveis era retschiert resuns negativs? Mo critica constructiva. Igl ei pér la secunda gada che nus organisein quella dieta per startups cheu a Schluein. Jeu manegiel ch’ins sappi optimar e migliurar vinavon ella els detagls. Per exempel stuess’ins coordinar che tuttas presentaziuns entscheivan e finescha il medem mument aschia ch’ins sa circular senza disturbis d’in local a l’auter. Puspei ha ei dau 12 presentaziuns. Tgei motivescha quellas interpresas giuvnas ed innovativas da vegnir a Schluein? Igl ei tut interpresas givnas dalla Svizra cun ideas novas. Ina gronda part ha la sedia ella regiun ni ei colligiada culla Surselva ni il Grischun. Da principi essan nus aviarts per firmas da startups dall’entira Svizra e regiuns cunfinontas denter Milaun e Minca. Quellas metropolas ein gie buca pli lunsch naven dalla Surselva che Turitg. Nossa finamira eis ei e resti da trer interpresas en nossa regiun. Per l’economia regiunala ei quei ina gronda schanza da tener persunal che mass schiglioc giu la Bassa. La Surselva duei buca mo esser domicil dils «vegls» fideivels hosps da vacanzas, mobein era domicil d’interpresas giuvnas. La gronda part dallas immobiglias da vacanzas s’auda alla generaziun 60+. Co sa la Surselva Impact Lab contribuir ina «midada da generaziun»? Nus, che havein vargau ils 60, vegnin probabel buca pli a veser quella midada. Nus stuein denton metter fil en guila che quei schabegi. Cun nies engaschi sespruein nus da contribuir leutier. Quei tut drova temps. Ralf C. Schläpfer, president communal Schluein e president dil SIL Löwenberg Retscheveis Vus resuns ord la populaziun, ni dils startups che separticipeschan? Ils startups dattan a nus resuns empermettonts. Singulas han anflau investurs e survegniu il capital ch’els encurevan. Il bia va ei per in ni plirs milliuns. Grazia al contact ch’ei sedaus cheu gartegia quei adina puspei. Semigliurar san ins adina puspei. Nus havein entschiet pér avon treis onns cun nossa lavur pil Löwenberg ed ei dat propi aunc bia da far. Cun tgei prioritads? Quei ei claramein il persunal e la professiunalisaziun. L’organisaziun SIL consista actualmein d’in pedel che nus havein engaschau. Auters emploiai dat ei aunc buc. Tut gl’auter schabegia cun persunas che lavuran sco voluntaris. Ha ei aunc plaz el casti Löwenberg per firmas giuvnas ch’enqueran in domicil da fatschenta? Gie, ei ha aunc plaz. Mo era per glieud ch’enquera in biro en fuorma da coworking, cun tutta infrastructura, per luvrar e sebrattar cun auters. Per glieud che vegn cheu en vacanzas e vul dasperas aunc luvrar empau, ei quei ina purschida ideala. Spetgeis Vus era ina participaziun, operativa ni strategica, da vischnauncas ed instituziuns publicas dalla Surselva? La Regiun ha gia susteniu nus fetg enten sviluppar il concept e realisar quel. Cheu el Löwenberg savein nus porscher l’academia MINT per affons. Igl ei ina purschida ch’ei aviarta per tuts ch’ein interessai als roms matematica, informatica, scienzias dalla natira e tecnica. La Regiun Surselva ha procurau ils tablets ch’ils affons drovan per quella purschida ed era dau ina contribuziun pil material d’instrucziun. Ussa spetgel jeu en emprema lingia la contribuziun dil Cantun e dalla Confederaziun. Els han empermess quella sche la vischnaunca da Schluein separticipeschi. La radunonza communala ha approbau ina contribuziun da 100'000 francs ed ussa spetgel jeu lur cumpart. Drova il SIL quellas contribuziuns oravontut per renovar l’infrastructura, ni per tgei? Gie, quei duvrein nus per mantener la substanza e per isolar la casa. Nus havein gia renovau la part encunter vest. Nus stuein ademplir las cundiziuns ch’il schurmetg encunter incendis pretenda. Per part havein nus stuiu scarpar ora plantschius da lenn e betunar tut da niev. Quei cuosta. Il gi dallas portas aviartas ch’ei staus la fin d’uost ed oz puspei cun quell’occurrenza pils startups, dattan curascha da cuntinuar la via che nus havein entschiet.

… survegnan ins els. Quei che cuostass uss al redactur EUR5 el «Phrasenschwein» d’ina emissiun tudestga da ballapei sin Sport1, declara fetg bein il giug dalla dumengia dil CB Trun/Rabius. L’equipa da casa dictescha numnadamein la partida naven dall’entschatta. Cheutras sedattan pliras occasiuns da marcar in gol, mo ellas vegnan tuttas munchentadas. Quellas schanzas buc nezegiadas dattan zanua al versau fan da ballapei il sentiment che quei savess aunc esser alla fin in boomerang. Suenter pausa dominescha il CB T/R buc pli schi clar la partida. Tuttina vegnan ils hosps dil principadi – priu o tier in siet che Damian Schmed parescha suveran – buc tier pli claras schanzas. Entochen ella 71. minuta: Emir Muratoski semettan atras sin l’ala e setta Eschen/Mauren per propi en avantatg. Trun/Rabius muossa tgei cletg la dretga reacziun e vegn sis minutas pli tard d’egalisar entras Daniel Pfister sin pass da Robin Monn. La partida para uss puspei da better pli fetg sin la vart dall’equipa da casa. Mo ei vegn auter: in bal liung dalla vart dils hosps provochescha in’excursiun d’il goli da Trun/Rabius. Emir Muratoski vegn da metter il bal sper Damian Schmed ed aschia da marcar siu secund gol da quei di. Mo quellas lingias dueigen buc vegnir interpretadas sco critica enviers il goli da Trun/Rabius. Memia savens vegni emblidau ch’il CB T/R sto gia l’entira sesiun giugar cun in goli che dat normalmein sin la posiziun da defensur e sco ei vesa ora vegn quella situaziun era buc a semidar entochen la fin d’atun. Ina situaziun da principi fetg malemperneivla e buc cumpatibla per in’equipa en 3. ligia. Perquei mereta la prestaziun da Damian fin d’jamna per fin d’jamna nuot auter che respect. Quei gol ei tuttina ina duscha freida per Trun/Rabius. Ils trenaders reagheschan immediat cun purtar in tierz attaccader. E pilver, ella propi davosa acziun dil giug vegn Patrizio Decurtins suenter in sbagl dil goli d’Eschen/Mauren aunc tier ina grondiusa schanza, mo il goli fa bien siu sbagl aschia che Trun/Rabius spiarda ina partida ch’ei astgan atgnamein mai e pli mai spiarder a casa. (cdm/fmr) 3. ligia gruppa 1 Trun/Rabius – Eschen/Mauren II 1:2 (0:0) Pustget, Trun. 250 aspectatur(a)s. Gols: 71. Emir Muratoski 0:1, 77. Daniel Pfister 1:1, 84. Emir Muratoski 1:2 Trun/Rabius: Damian Schmed, Mirco Pfister, Ramon Orlik, Lucas Maissen, Sandro Orlik (64. Beat Cadruvi), Robin Monn, Denis Monn (85. Gianin Derungs), Mathias Flepp (73. Livio Janka), Remo Alig, Patrizio Decurtins, Gianin Derungs (73. Robin Monn). Eschen/Mauren: Ruben Miranda Lima, Raphael Goop, Victor Hugo Ribeiro de Sousa, Simon Kolb, Luca Gabelmann, Emir Muratoski, Luca Ritter, Besart Bajrami, Aleksandar Zivanovic, Levin Ritter, Marius Hilti. Remarcas: Trun/Rabius senza Orlando Monn e Salvatore Stagliano.

Cun stentas e fadigias ha l’equipa da Schluein Glion recaltgau la sonda sera a Crap Gries treis ulteriurs puncts encunter il davos dalla tabella, quei denton senza mussar ina prestaziun grondiusa. Igl ei plitost stau ualti magher quei ch’ei vegniu presentau allas aspectaturas ed als aspectaturs, mo la finala quentan mo il treis puncts. Da bellezia relaziuns ha Schluein Glion surpriu naven dall’entschatta il domini dil giug e sfurzau igl adversari ella defensiun. Duas grondas schanzas (Marino Cavegn e Lars Caduff) ed in ferm siet da distanza ella traversa (Serafin Bundi) ein denton stadas las sulettas acziuns offensivas dall’emprema mesadad che valan da vegnir menziunadas. Il trenader da Schluein Glion ha reagau da pausa e ha midau dus giugadurs offensivs (Sattar Afzali e Tiziano Vinzens), ils quals han lu era procurau per empau veta avon il gol digl adversari. Mo igl emprem fuss bunamein Buchs 1b ius en avantatg. Cuort suenter la pausa ei numnadamein Callum Ormond mitschaus dalla defensiun e siu siet ha per cletg tuccau mo la petga. En la medema minuta ei Lars Caduff vegnius lantschaus dalla vart dretga ed el ha surviu la balla perfetgamein a Sattar Afzali che steva tut persuls avon il gol. Aschia ha il giuven attaccader strusch saviu munchentar da marcar igl 1:0. Mo treis minutas pli tard ha Tiziano Vinzens giu la gronda pusseivladad d’alzar il resultat, ord cuorta distanza ha el denton sittau la balla lunsch sur il gol ora, strusch da crer. Ella 55avla minuta eis ei lu veramein reussiu a Buchs 1b d’egalisar. Philipp Kolbe ha plazzau in culp liber da bien 25 m exact el cantun ault dretg ed aschia battiu Flurin Capaul che ha schiglioc buca giu bia da far en quei giug. Sin quei gol ha Schluein Glion reagau cun marcar il 2:1 entras Lars Caduff. El ei vegnius survius da Carlo Bearth che ha – enstagl d’alzar la balla cun in culp liber ella zona da puniziun – stuschau ella ruffinau sper il mir vi al caposettagols. Lez ha buca schau supplicar e sittau la balla ferm ed exact el cantun bass al resultat final. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Buchs 1b 2:1 (0:0) Crap Gries. 210 aspectatur(a)s. Arbiter: Wanjek. Gols: 47. Afzali 1:0; 55. Kolbe 1:1, 61. Caduff 2:1. Schluein Glion: Capaul, Dermont, Coray, Derungs, Büchler (67. Casutt), Sgier, Michel (46. Vinzens), Cavegn (36. Zala), Bundi (46. Afzali), Caduff. Buchs 1b: Wood, Ugrica (86. Oesch), Wirth, Kolbe, Schäpper, Kormany Levente (77. Secli), Pavlov, Brunettini, Ormond, Sibona (57. Jakupi), Bieri. Remarcas: Cartas melnas: 29. Sibona (reclamar), 70. Schäpper (foul), 74. Bieri (relcamar), 78. Caduff (reclamar) e 87. Ledetzky (trenader). Carta mellen/cotschna: 87. Bieri (foul) . Schluein Glion senza Deplazes, Matthias Derungs ed Egger (blessai ni absents). 36. siet ella traversa Schluein (Bundi) e 46. siet ella petga Buchs 1b (Ormond). Corners: 2:4.

Egl otgavel giug dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia ha Schluein Glion contonschiu la siatavla victoria. Ina prestaziun minimala ha tunschiu pil success. Trun/Rabius ha munchentau da sittar gols la dumengia e ha la fin finala spiars encunter Eschen/Mauren. Culla victoria encunter Buchs – il davos dalla tabella – ha Schluein Glion pudiu francar il secund plaz ella tabella. Alla testa sesanfla vinavon Valposchiavo che ha festivau in’ulteriura aulta victoria, quella ga cun 6:1 encunter la secund’equipa da Domat. Trun/Rabius vegn buca sin turas quest atun. El giug encunter Eschen/Mauren – il vischin dalla tabella – ei la schanza da recaltgar puncts avon agen publicum vegnida munchentada. Aschia seruschna la squadra dalla Cadi sil novavel plaz. Mender classai ein mo aunc Tusaun/Cazas, Domat e Buchs. El cumbat dallas duas equipas sursilvanas dalla gruppa 1 dalla 4. ligia – Danis/Tavanasa e Schluein Glion – ein ils giugadurs dalla Foppa i culla plema. Cun quella victoria da 2:0 a Mutteins s’avonza Schluein Glion ella tabella ed ei uss sisavla. Danis-Tavanasa resta sigl otgavel plaz cun nov puncts ord otg giugs. El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia ha il capogruppa Union Trin schau plemas per l’emprema ga quest atun. Il giug encunter il secund dalla tabella Domat ei ius a fin senza gols e cun in punct per mintga squadra. In remis ha ei era dau denter Laax e Rueun, ferton che Danis-Tavanasa ha spiars ordeifer encunter Cuera 97. 3. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Ruggell 0:1 Schluein Glion – Buchs 2:1 Triesenberg – Schaan 3:1 Valposchiavo – Domat 6:1 Trun/Rabius – Eschen/Mauren 1:2 Triesen – Landquart 4:0 1. Valposchiavo 8/22; 2. Schluein Glion 8/21, 3. Ruggell 8/21; 4. Triesenberg 8/18; 5. Triesen 8/13; 6. Schaan 8/11; 7. Landquart 8/9; 8. Eschen/Mauren 8/9; 9. Trun/Rabius 8/6; 10. Tusaun/Cazas 8/6; 11. Domat 8/4; 12. Buchs 8/1. 4. ligia, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Schluein Glion 0:2 1. Vaz-sut 7/18; 2. Cuera 97 7/18; 3. Panaduz 7/13; 4. Lumnezia 7/11; 5. Tavau 7/11; 6. Schluein Glion 8/11; 7. Surses 7/10; 8. Danis-Tavanasa 8/9; 9. Valposchiavo 7/3; 10. Schlarigna 7/0. 5. ligia, gruppa 2 Laax – Rueun 2:2 Cuera 97 – Danis-Tavanasa 5:2 Domat – Union Trin 0:0 1. Union Trin 8/22; 2. Domat 8/16; 3. Rueun 8/14; 4. Laax 8/13; 5. Cuera 97 8/10; 6. Sedrun/Mustér 7/7; 7. Trun/Rabius 7/7; 8. Vaz-sut 7/6; 9. Lumnezia 7/6; 10. Danis-Tavanasa 8/4. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Dardania S. Gagl – Surselva 3:2 Au-Berneck – Winkeln 1:3 Gossau – Brühl 2:1 Teufen – Cuera 97 3:1 1. Brühl 9/24; 2. Gossau 9/23; 3. Tobel-Affeltrangen 8/19; 4. Rorschach-Goldach 8/15; 5. Teufen 9/12; 6. Winkeln 9/11; 7. Cuera 97 9/11, 8. Dardania S. Gagl 9/10; 9. Surselva 9/9; 10. Romanshorn 8/7; 11. Rotmonten 8/6; 12. Au-Berneck 9/4. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Zuzwil – Eschen/Mauren 8:3 Buchs – Uznach 5:3 Rheintal – Amriswil 5:3 Uzwil-Henau – Teufen 8:0 Rorschach-Goldach – Surselva 4:3 1. Romanshorn 8/24; 2. Tobel-Affeltrangen 9/21, 3. Uzwil-Henau 8/19; 4. Zuzwil 9/19; 5. Amriswil 9/18; 6. Rheintal 9/16; 7. Teufen 9/12; 8. Eschen/Mauren 9/10; 9. Buchs 9/7; 10. Rorschach-Goldach 9/5; 11. Surselva 9/3; 12. Uznach 9/1. Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Landquart 0:5 1. Landquart 7/18; 2. Schlarigna 8/18; 3. Panaduz 9/16; 4. Valposchiavo 7/15; 5. Surselva b 7/13; 6. Domat 8/9; 7. Surselva a 7/6; 8. Cuera 97 7/6; 9. Grischun Central 7/4; 10. Vaz-sut 7/3. Juniors D elita, gruppa 1 Buchs – Rapperswil-Jona 3:2 Cuera 97 – Glarnerland 3:4 1. Cuera 97 8/21, 2. Glarnerland 7/15; 3. Uznach 7/15; 4. Rapperswil-Jona 8/9; 5. Buchs 7/6; 6. Surselva 7/0. Damas 2. ligia, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Frauenfeld 0:3 Toggenburg – Rapperswil-Jona 3:2 Weinfelden-Berg – Uzwil 1:1 Au-Berneck – Domat 5:0 Widnau – Romanshorn 0:1 1. Toggenburg 8/24; 2. Frauenfeld 7/12; 3. Widnau 7/12; 4. Uzwil 7/11; 5. Rapperswil-Jona 7/11; 6. Romanshorn 8/11; 7. Ebnat-Kappel 7/8; 8. Domat 8/8; 9. Au-Berneck 7/6; 10. Weinfelden-Berg 7/5; 11. Triesen 7/5. Damas 4. liga, gruppa 1 Buchs – Mels 1:2 1. Vaz-sut-Cuera 7/18; 2. Mels 7/18; 3. Eschenbach 6/13; 4. Buchs 7/13; 5. Surselva 6/9; 6. Schlarigna 6/6; 7. Schwanden-Linth 6/4; 8. Tusaun/Cazas 6/4; 9. Triesen 7/0. Seniors 30+, gruppa 1 Tavau – Plaun/Imboden 1:1 Lusitanos Samedan – Schluein Glion 2:1 1. Cuera 97 6/13; 2. Plaun/Imboden 6/12; 3. Tavau 6/12; 4. Tusaun/Cazas 6/8; 5. Vaz-sut-Landquart 5/4; 6. Lusitanos de Samedan 5/4; 7. Schluein Glion 6/1.

Questa stad han biars spassegiaders frequentau la senda tematica d’uaul denter Vrin e Lumbrein. Suenter 12 onns han Norbert Capeder, Luis Gartmann e Johann Clopath renovau e cumplettau ella ensemen culs luvrers communals dalla Lumnezia. Enconuscheis vus la differenza denter cuacotschna da curtgin e cuacotschna da casa? Gnanc schi sempel d’eruir. Tier la tabla cun quellas duas specias d’utschals restan ins pendius. Per tedlar ed eruir la differenza denter il cant da quella e da l’autra drovan ins il telefonin. Ins sa tedlar 24 specias. Gest il prelat, in utschi pli stampau cun bec gries, fa surstar: Siu cant fin corrispunda per nuot a siu aspect fisic. Il medem tiel smaccacocs. Era il tun dil quac e quel dil tgaper grond san ins tedlar. Omisdus s’audan tier la famiglia dils utschals-cantadurs. Silla distanza da tschun kilometers dat ei aunc numerusas autras scuviertas. Ins vegn tier 15 differentas staziuns. A pign e grond porschan quellas mintgamai ina activitad. Ei ha duvrau ina renovaziun Iniziau la senda tematica d’uaul ha Mario Alig. Gl’onn 2009 ch’el era selvicultur da Vrin e Lumbrein ha el giu l’idea d’in project e dumandau la scola Vrin-Lumbrein da segidar. «Nus havein bugen cooperau ed in onn pli tard inaugurau gl’implont», raquenta il scolast pensiunau Norbert Capeder. Lu instrueva el aunc alla scola primara Vrin e Lumbrein. Ils affons hagien construiu ils siat posts cun grond engaschi, sa el aunc. Il selvicultur ha coordinau las lavurs, el ha semtgau il material, organisau ils transports, ils luvrers communals han fatg las casettas e tschentau quellas els loghens fixai. Sco sponsur principal han ils responsabels saviu gudignar la Fundaziun Linsi da Stäfa. Quella ha garantiu da finanziar il project. La senda culs siat posts digl uaul ha anflau spert accoglientscha ed ei daventada ina pintga attracziun turistica entadem la Lumnezia. Lenna ch’ei exposta adina all’aura pitescha denton. «Suenter diesch onns havein nus constatau che la senda tematica duvrass ina renovaziun», raquenta Norbert Capeder vinavon. Demai ch’el era pensiunaus daferton, ha el priu a mauns la caussa. El ei ius tras ed ha registrau las munconzas, Mario Alig, schef dall’infrastructura dalla vischnaunca fusiunada, ha dau maun liber ad el d’organisar la renovaziun. Gl’Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira ha susteniu l’idea da cumplettar ils siat posts cun ulteriurs e surpriu ils cuosts necessaris. Norbert Capeder ha astgau realisar sias ideas, «sco voluntari», puntuescha el. Cul scrinari Luis Gartmann e cul fotograf Johann Clopath ha Norbert Capeder anflau dus ulteriurs voluntaris. Omisdus ein era pensiunai ed han cooperau. «Luis ha fatg las casettas e Johann las fotografias, lez ha era fatg il layout dallas tablas cullas illustraziuns», gi Norbert Capeder. El sez ha organisau ch’ils luvrers communals installeschien las tablas e las mobiglias. «Il project renovau e cumplettau envida d’emprender ad enconuscher la natira e gl’uaul, quei va pli tgunsch cun ina activitad», manegia Norbert Capeder. Sch’ins resta pendius tier quella dil cant dils utschals ei quei in segn che la finamira ei contonschida. Tematicas dallas 15 staziuns La senda tematica d’uaul denter Vrin e Lumbrein ei ina biala spassegiada ch’ins sa far in avon- ni suentermiezgi, naven dalla primavera tochen tard gl’atun. Da recumandar eis ei dad ir la senda naven da Vrin en direcziun Lumbrein. Il pli cumadeivel eis da prender gl’auto da posta Glion-Vrin. Sch’ins damonda curteseivlamein il manischunz, ferma quel cuort avon Vrin, sigl ault dalla Val Miedra, e lai descender. Leu prendan ils viandonts la via da meglieraziun che meina anavos en direcziun Lumbrein. Da recumandar eis ei dad ir cun festa, pertgei ella Val Miedra ei il trutg cun terren da plattamorta savens bletschs. Per guder la senda d’uaul dueien ins quintar treis uras. Silla distanza da 5 km vegnan ins tier las suandontas staziuns: Teila falien; feglia (cumbiniala); bests da plontas (xilofon); tschuettas (ella cuscha); flurs e fretgs (legn); telefon dil petgalenn (per tedlar e surstar); refugi d’insects (mirar ed observar); tschittas (tabla cun fotografias); plontas da guilas (legn); fastitgs (legn); diari d’in pégn (dumbrar rudials); impurtonza digl uaul (memory); utschals da rapina (giug cun lignar); vuschs d’utschals I (audio, cun code QR); vuschs d’utschals II (audio, cun code QR).

Lucas Caduff, divisiunari e cumandant dalla Divisiun territoriala 3, pren fetg serius las smanatschas dalla Russia da duvrar armas atomaras. Il prighel direct per nossa populaziun ei tenor siu pareri momentan buca fetg gronds. La situaziun pudess denton escalar sche la scatla dalla Pandora cun las armas atomaras havess da sesarver. Il divisiunari ed actual cumandat dalla Divisiun territoriala 3 Lucas Caduff sa mirar anavos sin ina liunga carriera ell’armada svizra. Igl ­officier ch’ei oriunds da Schlans ha denter auter da sustener las instanzas civilas duront situaziuns extraordinarias. E pertuccont la situaziun ella Ucraina pon ins tschintschar dad ina situaziun extraordinaria che pertucca la Svizra a moda indirecta. FMR: San ins tschintschar actualmein dad ina situaziun extraordinaria pertuccont smanatschas cun attaccas atomaras? Lucas Caduff: Gie quei san ins, la situaziun actuala selai forsa aunc paregliar cun la crisa da Cuba dall’entschatta dils onns 60 ni cu l’armada russa ei entrada cun forza ell’Ungaria igl onn 1956 e dudisch onns pli tard ella Tschecoslovachia. Lu regeva ina semeglionta malsegirtad che caschunava quitaus ch’ei pudessi dar ina attacca cun armas atomaras. Con serius ston ins prender las smanatschas actualas? Jeu creigel che nus stueien prender fetg serius quellas smanatschas. E jeu vesel era che buca sulet la Svizra e l’armada svizra prendan serius quellas smanatschas, mobein tuttas tiaras dil vest. Nus savein semplamein buca nua che la lingia cotschna dil president dalla Russia sesanfla. Il president russ posseda differentas armas atomars e differentas opziuns da duvrar quellas. Tier quellas opziuns appartegnan aschinumnadas armas atomaras tacticas cun in effect restrenschiu. Igl effect da quellas armas ei bein sgarscheivels, denton cun in effect local. Destruir ni infectar cun radioactivitad igl entir mund ei buca pusseivel, silmeins buca cun quellas armas tacticas. Vus tschintscheis dad ina destrucziun ­locala entras quellas armas atomaras tacticas. Con restrenschius ei quei effect da quellas armas? Sche Putin ei dil meini che sia lingia cotschna seigi surpassasda ed el sedecida da duvrar quellas armas atomaras tacticas lu sedrezza el pli probabel alla ductrina e lescha russa dad astgar duvrar quellas armas. Tenor lescha russa astga el duvrar ellas per seriscuder encunter attaccas viers il territori russ. Enaquella ch’ils territoris ucranes, uss occuppai dalla Russia, han pli u meins sfurzadamein declarau ni stuiu declarar dad esser part dalla Russia, ha Putin scaffiu, ord sia vesta, la legitimaziun da duvrar las armas atomaras tacticas pervia da quels territoris. Priu il cass che las armas atomaras tacticas vegnan en funcziun, exista in prighel che la radioactivitad sedrezza era encunter l’atgna populaziun ni schuldada? Gie, quei sa schabegiar, leu nua che quella arma explodescha ei ina part dil territori contaminaus. El cass dils intschess annectai sedrizzass l’attacca pia era viers la popula­ziun che Putin pretenda ch’ella seigi russa e ch’el vul liberar. Ed en quei territori dat ei era in cert prighel per l’atgna truppa. Denton sa negin sch’il president russ ei era promts d’attaccar direct il territori dalla Ucraina cun talas armas. Tgei muntass in tal scenario per nossa populaziun, stuessen nus quintar che la radioactivitad crescha tier nus? Sche las attaccas atomaras restan localas creigel jeu buc che nus sentin directamein enzatgei da quei. Ina arma atomara tactica ei buca da paregliar cun la disgrazia da Tschernobyl ni Fukushima. Quei che fa denton sterment a mi persunalmein ei la damonda tgei effect che quei ha cura ch’enzatgi drova l’em­prema arma atomara. Quei ei sco dad avrer la scatla da Pandora cun consequenzas che negin sa nua ch’ellas meinan la finfinala. Ina frida cloma l’autra e lu sa ei secapescha schabegiar che nus survegnin problems che nus havein mai vuliu. E ch’ei dess era reacziuns corrispundentas dil vest? Davart quellas reacziuns san ins sulet specular. Nus possedin neginas informaziuns co e nua ch’il vest reagass sin in tal scenario. Las pusseivladads dalla Svizra ein en quei cass restrenschidas? Encunter armas atomaras enconuschin nus sulet la defensiun passiva. Per la populaziun munta quei da mirar ch’ils tschalers da protecziun funcziuneschien. Jeu creigel denton che quei scenari seigi malegiau empau il giavel vid la preit. Co vegn l’armada svizra a frida cun quels novs scenaris? Secapescha che l’armada svizra lavura e trenescha cun tals scenaris. E dil reminent havein nus retschiert empau dapli daners ed en cuort in niev aviun da cumbat. La populaziun ha midau empau l’egliada sin la valur dall’armada en connex cun il conflict ell’Europa? Per part segir, la capientscha ch’ei drova ina armada promta da sedefender sch’ei fa da basegns ei carschida. En Svizra probabel buc aschi fetg sco per exempel en Tiaratudestga. Ed era nus ell’armada vesein ch’ei fa da basegns dad era trenar la defensiun e buca primarmein mo il schurmetg. Novissimamein dat ei certs signals da vuler contrahar denter la Russia e l’America? Con serius che quels signals ein vegnin nus a veser. Jeu creigel denton che quei conflict ei aunc gitg buc a fin. Ed ei fuss falliu da manegiar che l’armada russa seigi terrada. Jeu manegiel che nus vegnin a veser sil pli tard la primavera proxima ch’ella ei aunc adina habla d’agir cun novas forzas. Quei muossan deplorablamein era las attaccas cun rachetas russas encunter differents marcaus dalla Ucraina.

Las sfidas dallas pendicularas grischunas da dumignar la proxima sesiun da skis ein buca pintgas. E tuttina desistan biaras d’augmentar ils prezis. Il meinafatschenta dall’Uniun dallas pendicularas grischunas Marcus Gschwend senta dabia beinvuglientscha viers la branscha ed in desideri dalla clientella da puspei sedivertir sin pista. Il meinafatschenta dall’Uniun dallas pendicularas grischunas, Marcus Gschwend ei alla Olma nua che sia branscha sepresenta actualmein, tenor atgnas indicaziuns, alla pli gronda exposiziun publica svizra. «Jeu sun staus surstaus dil resun direct che jeu hai retschiert da visitadras e visitaders.» Al meinafatschenta dall’Uniun dallas pendicularas grischunas ei vegniu palesau con impurtont ch’ei seigi stau da saver ir cun skis duront corona. «La glieud selegra da puspei ir cun skis e schazegia nossa purschida.» Resuns che han fatg plascher a Marcus Gschwend e che lain mirar cun optimissem viers la proxima sesiun da skis. Quei malgrad las grondas sfidas che regian era suenter corona per la branscha turistica grischuna la pli impurtonta. Prezis stabils E sco ei para ston skituras e skiturs che van quest unviern cun skis en Surselva buca quintar da stuer pagar dapli per las activitads sin pista. Las biaras interpresas augmentan buc ils prezis, autras sulet moderat, sco quei ch’ellas han communicau dacuort viers SRF. Ina interpresa ch’augmenta buc ils prezis dad ir cun skis ein las Pendicularas da Mustér, sco quei ch’il meinafatschenta Stefan Arnold di. «Nus vulein buca strubegiar vid la spirala da prezis, secapescha cul patratg da carmalar dapli hosps a Mustér.» Motivs d’alzar ils prezis havess Stefan Arnold avunda. «Nies contract actual per la furniziun d’electricitad tonscha aunc entochen l’entschatta digl onn niev.» Quei vul dir che las Pendicularas da Mustér ston cumprar il current per igl onn proxim sin la fiera libra. Stefan Arnold ei cunscients che quei po vegnir car, sche buca fetg car. «Ei fa mal che l’economia sto star botta per las negligientschas politicas.» In’autra sfida che fatschenta buca mo la branscha turistica ei il problem da recrutar avunda persunal, principalmein per la gastronomia. «Nus havein construiu 50 stanzas a disposiziun a nies persunal.» In grond avantatg, tenor las indicaziuns da Stefan Arnold. «Jeu hai udiu da biaras emploiadas ed emploiai da vuler luvrar a Mustér perquei che nus savein porscher ad els in suttetg.» Perseveronza Cun perseveronza mira era Stefan Schmid viers la proxima sesiun da skis. El tgamuna la vischnaunca da Val sogn Pieder e las Pendicularas da Val. «Nies sistem da cunfinanziar las pendicularas cun daners dalla taxa da loschament e cun in augment dalla taglia da schischom funcziuna.» Stefan Schmid regorda agl onn da fatschenta 2021/22 che noda puspei in cash-flow cuntenteivel. «In che lubescha da patertgar vid investiziuns.» L’entschatta da november presentan las pendicularas il quen alla radunonza dad acziunarias ed acziunaris. «Augmentar ils prezis ei tier nus negin tema.» Insumma ei la pendiculara entochen Gadastatt gratuita grazia alla contribuziun communala. «Quella purschida gratuita semuossa positiv ellas frequenzas dalla ustria da cuolm» accentuescha Stefan Schmid. El tralascha denton buca da conceder da haver breigia d’anflar persunal per quella ustria. Pertuccond cuosts da current ei Stefan Schmid buc inquietaus. «Sco vischnaunca da concessiun havein nus in contract da basa cun las ovras.» Paregliar prezis ei strusch pusseivel Avon prest ina jamna ha la «Handelszeitung» communicau che las pendicularas austriacas augmentien ils prezis en media per 5 tochen 10%. Talas indicaziuns generalas per il Grischun sa Marcus Gschwend buca far. «Nus havein calau da far da quellas indicaziuns, il prezi schai cumplet els mauns dalla responsabladad da mintga singula interpresa.» Ei dat aunc in auter motiv ch’impedescha d’indicar exact ils prezis dad ir cun skis el Grischun. Biaras interpresas enconuschan in sistem da prezis dinamics. Quei vul gir ch’ir cun skis ei pli car da bial’aura ed duront la sesiun aulta che per exempel in gi da schliatt’aura ella dentersesiun. Che quei sistem lubeschi allas pendicularas d’augmentar ils prezis tras igl esch davos lai il meinagestiun dalla Uniun dallas pendicularas grischunas buca valer. «Na, quei ei in sistem normal ch’autras branschas enconuschan gia dagitg.» E che las pendicularas dall’Austria enconuschan buc. «Ellas han bia dapli turists digl exteriur e lavuran cun pauschalas.» Il

La Fundaziun Victor de Castelberg ha inoltrau alla vischnaunca da Mustér la damonda da baghegiar per reconstruir la tegia dall’Alp Lumpegna. Sche quella tegia, destruida d’ina lavina, survegn quella lubientscha ei momentan incert. Igl edifeci sesanfla ella zona da prighel. Provisoris ein atgnamein buca fatgs per la perpetnadad, e provisoris ein era buca fetg agreabels per quels che ston viver e luvrar lien. Il menaschi dall’Alp Lumpegna ha stuiu secuntentar gia la tiarza stad cun in provisori essend ch’ina lavina ha destruiu la tegia d’alp igl unviern 2019. Buca per plascher dil migiur dall’alp, Silvio Pfister che ha stuiu organisar per la stad 2020 tut alla sperta in suttetg per pasturas e pasturs – persunal d’alp che pertgira cauras, nuorsas, vaccas-mumma e cavals dil pur da Schlans e dad auters pursanavels. Denter auter sto quei persunal d’alp secuntentar cun ina jurta ed ina rulotta plazzada sper la stalla ch’ei buca vegnida donnegiada igl unviern 2019. «Quei provisori ei tut auter ch’emperneivels per il persunal d’alp,» gi Silvio Pfister. Ella zona da prighel Reconstruir la tegia destruida ei denton buc aschi sempel, sco quei che La Quotidiana ha gia rapportau igl october 2020. Entras la lavina digl unviern 2019 sesanfla il stavel dalla Alp Lumpegna tuttenina ella zona da prighel 1, sco quei che la damonda da construcziun publicada dalla vischnaunca da Mustér el Fegl Ufficial Surselva dil vendergis vargau tradescha. E construir ella zona da prighel ei da principi buca pusseivel. Quei confirma era il vicemenader digl Uffeci per il svilup dil territori, Linus Wild. «Igl artechel dalla lescha che tracta construcziuns ellas zonas da prighel ei fetg restrictivs.» Per il migiur dall’Alp Lumpegna Silvio Pfister eis ei clar ch’il niev suttetg per il persunal d’alp sto star leu nua ch’il vegl edifeci sesanflava. «Ella vischinonza dalla stalla e l’ulteriura infrastructura.» Che quei ei denton buc aschi sempel ha ton il migiur stuiu constatar sco era il possessur dall’Alp Lumpegna, la Fundaziun Victor de Castelberg. Il meinafatschenta da quella fundaziun, Oliver Jucker, tschontscha da diversas examinaziuns instradadas neu dalla fundaziun per cumprovar, ch’ins sappi reconstruir la tegia aschia ch’ella seigi buca periclitada dad ina nova lavina. «Avon biabein in onn havein nus giu ina uatga el liug cun exponents da divers uffecis ed instituziuns.» Plirs meinis Dalla partida ei era il migiur dall’Alp Lumpegna, Silvio Pfister staus. Presents ein tenor sias indicaziuns stai representants dalla Assicuranza da baghetgs, dalla vischnaunca, digl Institut dalla perscrutaziun da neiv e lavinas, digl Uffeci d’agricultura ed era neu digl Uffeci per il svilup dil territori. «Da principi ein tuts stai dil meini ch’ei seigi pusseivel da reconstruir la tegia aschia ch’ella ei buca periclitada da lavinas.» Bunamein da tuts neu digl Uffeci per la planisaziun dil territori ei vegniu in na cun far attent allas restricziuns legalas da construir ella zona da prighel. In argument ch’il migiur dall’Alp Lumpegna ha breigia da capir. «La tegia vegn gie duvrada sulet duront la stad, aschia che neginas persunas ni animals ein periclitai.» Spera sin glisch verda Che la fundaziun possessura dalla Alp Lumpegna ha malgrad il na digl Uffeci per la planisaziun dil territori tuttina inoltrau la damonda da baghegiar, argumentescha il meinafatschenta Oliver Jucker cun il provisori malcuntenteivel. «La vischnaunca da Mustér ei medemamein buc incantada da quei provisori.» Oliver Jucker spera ch’igl Uffeci per la planisaziun dils territori examineschi da rudien la situaziun dalla Alp Lumpegna e ch’el detti glisch verda per reconstruir igl edifeci. Il vicemenader digl Uffeci per la planisaziun dil territori, Linus Wild conceda, da buc enconuscher en detagl la situaziun dall’Alp Lumpegna. «La damonda da baghegiar setschenta segir sin nossa meisa priu il cass che la vischnaunca sezza renviescha buca la damonda da construcziun.» Demai che la vischnaunca ha gia publicau la damonda da construcziun vegn quei strusch ad esser il cass. Malgrad las restricziuns che la lescha definescha per baghetgs ellas zonas da prighel, ha Linus Wild dau d’entellir ch’igl uffeci vegni segir ad eruir las pusseivladads che la lescha porschi ella damonda da reconstrucziun dalla tegia dall’Alp Lumpegna. E la lescha cantunala ha era il meinafatschenta dalla Fundaziun de Castelberg studegiau. «Sch’ei dat in na neu digl Uffeci per la planisaziun dil territori, eis ei buca sclaus che nus sedecidin per la via da dretg.»

Dacuort ha la Missiun cristiana digl ost tarmess allas organisaturas localas la documentaziun per l’acziun dils pacs da Nadal. En diesch loghens en Surselva san ins dar giu il pac per glieud en pupira. «Il material da quei pac duei far in plascher ad affons, a famiglias en pupira, a seniors isolai e carstgauns cun impediments», declaran las dunnas dil comite ch’ei puspei semess alla lavur. Tschun da quellas ein Jacqueline Pfister da Vuorz, Petra Cavelti e Rita Gfeller da Sagogn, Bettina Caviezel da Luven e Heidi Günthart da Rueun. Ils davos onns han ellas constatau ch’il sustegn per l’acziun dalla Missiun cristiana digl ost ei carschius cuntinuadamein. Adina dapli pacs ein serimnai ed il camiun ch’ei vegnius mintgamai la fin da november en Surselva ha transportau pli e pli biars ella centrala a Worb sper Berna. Onn vargau ha quella transportau 124'800 pacs ellas tiaras digl ost che l’acziun sustegn. El center ein carstgauns dall’Albania, da Bulgaria, Moldavia, Rumenia, Bielorus, Cosovo ed Ucraina. «In pac da Nadal ei in segn ch’ins parta il destin e la situaziun difficila», scriva l’organisaziun en connex cull’acziun digl atun 2022. Buca mo la Missiun cristiana digl ost, aunc treis ulteriuras ovras humanitaras cristianas, portan la responsabladad ed organiseschan l’acziun dils pacs da Nadal. En tuttas regiuns dalla Svizra han ellas anflau partenarias che procuran la logistica en 500 loghens. Diesch da quels ein en Surselva. Las organisaturas sursilvanas rendan explicitamein attent ch’ins dueigi setener vid las directivas dil cuntegn dils pacs. Era scatlas specialas san ins retrer per quei intent en otg dils diesch loghens. Dapli informaziuns mira www.weihnachtspäckli.ch Ils loghens e las persunas en Surselva Ils pacs da Nadal che vegnan rimnai san ins dar giu tochen ils 25 da november els suandonts loghens: Glion: Menzli Sport Sagogn: Petra Cavelti e Rita Gfeller Laax: Myriam Knöpfel, Via Davos Baselgia 10 Luven: Bettina Caviezel (mo tochen 23-11) Rueun: Heidi Günthart (absenta 24-10 – 1-11) Siat: Irmgard Cavigelli Vuorz: Jacqueline Pfister Andiast: Volg Breil: Volg Mustér: Café Goldmann

Gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun organisescha uonn en quater loghens decentrals in gi d’acziun per la populaziun. Igl ei ina specia da «fiasta d’uaul» cun tenda, attracziuns e presentaziuns. Sonda, ils 29 d’october, ei a Glion la manifestaziun regiunala per la Surselva. «Gl’uaul, il multitalent», ei il slogan che gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun ha tscharniu per l’acziun digl onn. Entschiet ha quella a Tumein cun in gi tematic. Ils 7 da matg ha la populaziun dalla Val dil Rein da Cuera giu caschun da visitar la manifestaziun cugl uaul el center. Ils 11 da zercladur ei l’acziun stada a Tusaun, ils 9 da fenadur a Tavau. En cuort, sonda, ils 29 d’october, eis ella a Glion. La manifestaziun «Gl’uaul, il multitalent» ei dedicada alla populaziun dalla Surselva. Ei deva strusch uaul pli «Rodund 30% dalla surfatscha dil cantun Grischun ei curclada cun uaul. E la surfatscha crescha cuntinuadamein. Ils davos 30 onns ei gl’uaul carschius ella media per 1400 hectaras ad onn», scriva gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira ell’introducziun digl invit pil gi digl uaul a Glion. Ins stoppi schurmegiar e tgirar, mo era duvrar el a moda persistenta, scriva gl’uffeci vinavon. Il pli impurtont pensum dils uauls grischuns seigi da schurmegiar da prighels dalla natira, «gl’uaul da schurmetg ha perquei, cun ina cumpart da 61% dall’entira surfatscha, ina muntada extraordinaria.» Per biars secapescha ei da sesez ch’ei dat insumma el Grischun surfatschas d’uaul. Quei era tuttavia buca adina aschia. Gl’uaul ei carschius, perquei ch’ins ha giu quitau dad el. Tochen ils onns 1860 sescarpavan ils habitonts en vitgs e valladas per mintga rom e mintga scorsa. Ins haveva explotau gl’uaul ed aschia ha el buca saviu schurmegiar da lavinas e bovas. Quels onns ha la regenza grischuna scaffiu in uffeci forestal cantunal, quel ha organisau la scolaziun dils selviculturs e migliurau il sectur dil forestalesser. Ils forestals han entschiet a cultivar sistematicamein ils uauls. Ellas differentas valladas han ins plantau uauls da schurmetg sur vitgs, uclauns, vias ed infrastructuras. Cun grond success, pertgei gia paucs decennis pli tard han las vischnauncas saviu engaschar gruppas forestalas. Quellas han racoltau e vendiu lenna e contribuiu che quella ei daventada ina dallas resursas economicas principalas dil Grischun. Oz secapescha quella surfatscha verda dil Grischun bunamein da sesez. Gl’uaul crescha schi bein e schi spert che la regiuvinaziun pitescha. Ed ins drova gl’uaul per far sport, cuorer, ir a spass e cun velo, ir a catscha. «Per quei scopo ei gl’uaul cheu», commenteschan biars. Paucs sedamondan co ei fuss sch’igl uaul muncass. Actualmein mauncan oravontut uauls diversificai larischs, viazza ed autras specias. Il pégn ha ins tratg varga in tschentaner aposta perquei ch’el crescha spert e porscha buna racolta. Per in uaul persistent duei el denton buca dominar. Pli che mai drova ei selviculturs, gruppas forestalas, organs ed interprendiders forestals. Senza lur lavur nezegiassan tut ils sforzs nuot, negin che mirass dils stabiliments da schurmetg encunter prighels dalla natira. A quels ed auters aspects vul gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun render attent cun sia «fiasta d’uaul» a Glion. Cul cavazzin «gl’uaul, il multitalent», purschein nus ensemen culla vischnaunca Ilanz/Glion ina purschida cun attracziuns e presentaziuns per pign e grond», scriva gl’uffeci en siu invit. Las visitadras ed ils visitaders sappien scuvierer ils differents talents digl uaul. Igl gi d’acziun ei sonda, ils 29 d’october 2022, dallas 10.00 tochen las 15.30, a Glion, sper il bogn Fontanivas. Ulteriuras informaziuns mira www.multitalentwald.ch

Ils 16 d’uost 2022 ha Helen Riedi-Projer da Glion, ensemen cun Selina Gartmann da Val S. Pieder a Glion, envidau a Castrisch la populaziun ad ina sera d’orientaziun. Ina dad ellas haveva negina experientscha cun utschals, haveva denton entschiet a s’interessar per l’ornitologia. L’autra haveva survegniu da pign ensi dil bab interess e passiun per fatgs dalla natira. Suenter ils emprems contacts en ina gruppa lucca han las duas dunnas decidiu ch’ei fussi da sondar sch’ei dessi en Surselva avunda glieud che parta lur interess pils utschals. La finamira fussi numnadamein da fundar ina nova secziun sursilvana da Birdlife Grischun. Igl ei l’organisaziun cantunala dalla naziunala Birdlife Svizra. Las specias d'utschals sereducescha, els drovan nies sustegn. Birdlife Svizra includa 20 secziuns cantunalas, 430 uniuns pil schurmetg dalla natira e 68'000 commembers. Intent central eis ei da mantener e promover la natira, oravontut utschals e lur spazis da viver. L’organisaziun naziunala exista dapi 1922. Exact sigl anniversari da 100 onns dall’organisaziun tetgala naziunala eis ei previu da fundar ina secziun sursilvana. Gl’interess per la sera d’orientaziun a Castrisch ha intimau las duas iniziantas da cuntinuar cullas preparativas leutier. Varga 40 persunas havevan priu part alla sera a Castrisch e bunamein tuttas han era manifestau a scret gl’interess per l’uniun nova. Tom Bischof, meinagestiun da Birdlife Grischun, e Sergio Wellenzohn, il president dall’uniun Vogelschutz Landquart, han referiu quella sera e presentau intent ed activitads da lur organisaziuns. L’uniun da Landquart fuorma, ensemen cun quella da Cuera, quella dalla Tumliasca e quella ell’Engiadina, il quartett che rimna el Grischun ils amitgs dils utschals. En Surselva duei ussa nescher la tschunavla secziun da Birdlife Grischun. Sco quei che Helen Riedi e Selina Gartmann han informau, ein ellas fetg satisfatgas dalla sentupada a Castrisch. Suenter ils 16 d’uost han ellas cuntinuau las preparativas da fundar la nova secziun sursilvana. En num dalla gruppa preparativa ha Helen Riedi tarmess dacuort gl’invit per la radunonza da fundaziun dall’uniun nova. Quella ei fixada sin vendergis, ils 4 da november 2022, allas 19.45, ella sala dil luvratori communal a Castrisch.(fmr/abc)

Sonda, ils 22 d’october 2022, allas 18.00, presenta Urs Augstburger ella Sala Cristalla ella halla da sport e cultura Dulezi a Sedrun siu cudisch. Igl ei in’occurrenza tut speciala, presentada da TujetschVivaCultura: ina prelecziun multimediala davart in drama alpin ella part sisum dalla Surselva. Urs Augstburger viva e scriva ad Ennetbaden ed a Mustér. El enconuscha la cuntrada e la populaziun dalla regiun. En siu dieschavel roman raquenta el la historia da famiglia da treis generaziuns. Ella succeda a Dadens, tracata amurs, embrugls familiars, cristallas e descriva la veta quotidiana sur onns ora. Quei tut ei enzugliau en in drama alpin, dil qual certins dil vitg san dapli che auters e bia ei el zuppau e vegn cuschentau. Davart tut quei raquenta el cun grondas enconuschientschas, cun bia sensibilitad ed ironia fina. La historia vegn presentada en fuorma d’ina revista multimediala cun extracts da films historics ed actuals, cun fotos da temps vargai ed accumpignada cun canzuns e tuns e naturalmein era cun texts ord il roman ch’igl autur presenta sez. Alla fin dat ei la pusseivladad d’ina scumiada da patratgs tier in apero e meisa da cudischs dalla papetaria Andrea Hosang da Mustér. (cdm/fmr) Igl autur Urs Augstburger.

Ils amitgs dil ballapei dalla Surselva astgan selegrar sin in’interessanta scuntrada ell’Arena Crap Gries Carwash Isla a Schluein. Sonda, ils 22 d’october 2022 retscheiva il team U18 dalla Svi­zra Orientala en in giug da campiunadi la squadra U17 dil Club da ballapei Turitg (Team Turitg). Il giug entscheiva allas 14.00. Sco quei che l’US Schluein Glion scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei il team dalla Svizra Orientala partius fetg bein ella stagiun currenta. Pliras equipas ein fetg datier ina da l’autra ella tabella e denter quellas sesanfla era la squadra dalla Svizra Orientala, mo lu era Young Boys, Team Fribourg, CB Lucerna e CB Rapperswil-Jona/GC. El cader dall’equipa dalla Svizra Orientala che vegn trenada da Michael Nushör ensemen cun ­Nico Gruber e Claudio Bundi sesanflan era d’entgins talents dalla Surselva. L’US Schluein ch’organisescha quei giug spera che biars amitgs dil ballapei anflien la via ell’arena. Ina biala culissa d’aspectaturs dessi franc motivaziun als indigens da mussar ina prestaziun extraordinaria. Suenter quei giug da juniors retscheiva l’emprema equipa da Schluein Glion la squadra dil Club da ballapei Schaan. Pils indigens ch’aviseschan la promoziun ella 2. ligia ha ei num recal­tgar puncts era en quella scuntrada. Quei giug entscheiva allas 17.00. (cdm/fmr)

(cp) Il hosp dalla proxima scuntrada ella Biblioteca Lumnezia ei Gabriel Alig. Igl um da 97 onns ei staus igl onn vargau sil Terri e selegra d’astgar presentar uonn siu emprem cudisch «Gestern war nicht heute – Ier era buca oz». El cuntegn regurdientschas e memorias da sia veta. Naschius ei Gabriel Alig 1925 a Vrin sco fegl vegl d’ina famiglia purila da nov affons. Sia affonza e giuventetgna ha el passentau a Vrin. En giuvens onns ha el fatg empau il pur, ei staus pastur d’alp ed ei staus luvrer en diversas occupaziuns. Gest suenter l’uiara ha el fatg la scola da recrut e silsuenter ha el absolviu la formaziun sco guardiacunfin a Basilea. El fa survetsch el Puschlav ed en Val Müstair, pli tard ella Val Renana ed il davos a Cuera. Malgrad l’absenza professiunala ha Gabriel Alig manteniu il contact cun sia patria nativa da Vrin, seigi quei sco catschadur, alpinist ni apicultur. Era cun varga 90 eis el adina en moviment, seigi quei a pei ni cun velo. Tgei recepts dat ei per vegnir vegls e restar fits? Da quei e d’auter resda Gabriel Alig venderdis sera allas 19.00 ella Biblioteca Lumnezia a Vella. La serada vegn moderada da Martin Cabalzar. (cdm/fmr)

Naven da St. Margrethen, giudem la Val dil Rein songagliesa, tochen a Cazas en Tumliasca, meina ina lingia da gas. Quella proveda era Cuera cun quella fontauna d’energia. La Erdgas Ostschweiz AG conferma che la lingia anteriura digl Oleodotto del Reno fineschi a Cazas. Il Grischun ei ina tiara dil transit denter sid e nord. Impurtontas rutas menavan pli baul tras il territori dallas Treis Ligias. Il Lucmagn ed il Spligia ein stai duront tschentaners pass preferi che colligiavan Tiaratudestga ed Italia. Il traffic stradal silla A13 suonda aunc oz la ruta dil Lag Bodan e da Turitg, viers il Grischun ed il sid dallas Alps. Gl’onn 1960 ha gl’advocat Ettore Tenchio (1915-2015) fundau la societad Oleodotto del Reno. Quella ha purtau e finanziau ina lingia che transporta buca glieud, rauba e vehichels, mobein ina fontauna d’energia. Tochen 1997 ha il conduct transportau ieli criu dil port a Genua tochen ad Ingoldstadt en Tiaratudestga. Demai che la societad naziunala taliana ENI ha remplazzau suenter 32 onns quella lingia cun ina pli favureivla ellas Alps digl ost, ei gl’Oleodotto del Reno sesvidaus. Bischel emplenius cun nitrogen Gl’Oleodotto del Reno da 135 kilometers denter St. Margrethen ed il pass Spiglia ha denton buca piars diltut sia funcziun. 1997 han ins entschiet a transportar gas tras il bischel cun in diameter da 55 centimeters. Enstagl digl ieli criu che vegneva si dil sid, la la «pipeline» transportau gas giu dil nord. Denton mo pli sin in tschancun da 70 kilometers. Quei conferma Andreas Bolliger, meinagestiun dalla Erdgas Ostschweiz AG. Avon sis onns ha quella firma cumprau la lingia oriunda digl Oleodotto ed integrau ella en sia reit. «Nossa interpresa proveda oz la Val dil Rein, la reit finescha a Cazas», declara Bolliger. Talas tablas rendan attent alla lingia sutterrana da gas dalla Erdgas Ostschweiz AG Il toc naven da Cazas tochen sil pass dil Spligia ei denton buca vits. «Quel cuntegn nitrogen», conferma Patric Vogel, collaboratur dil biro d’inschignier HMQ da Tusaun. HMQ ei responsabels pil toc grischun che ha piars sia funcziun. Ils bischels ein empleni sin ina distanza da 31 kilometers nitrogen. Dapi varga sis onns spetgan els sin ina nova funcziun. Il nitrogen ei necessaris per tener la tensiun e per mantener intacts gl’implont da transport. Geopolitica freina il project L’interpresa grischuna Greenconnector vuless nezegiar il bischel vit digl anteriur Oleodotto per baghegiar, installar e mantener ina lingia sutterrana da current electric da tensiun aulta. Planisau fuss ei da remplazzar la lingias libras che colligian il Grischun e la Lombardia. Las circumstanzias geopoliticas actualas freinan denton las preparativas per quei project. Patric Vogel conferma sin damonda dalla FMR che siu biro hagi actualmein mo l’incumbensa da controllar la lingia vitta da 31 kilometers. Tschels 70 kilometers s’audan alla Erdgas Ostschweiz. Lezza sa garantir vinavon als consuments il provediment cun gas. «Secapescha, pil mument ei quei negin tema. Nus havein negins problems cul provediment demai ch’ils arcuns ein empleni bein», conferma Andreas Bolliger. Ensemen culs auters provediturs da gas seigien els vidlunder d’examinar ulteriuras pusseivladads che garanteschan a liunga vesta il provediment cun quella fontauna d’energia, gi il meinagestiun dalla Erdgas Ostschweiz AG. Impurtonta proveditura da gas La Erdgas Ostschweiz AG ei la secund-gronda proveditur dalla Svizra. «Igl ei la suletta interpresa regiunala independenta cun ina reit da transport d’aulta tensiun», declara il meinagestiun Andreas Bolliger. Mintg’onn transporta ella rodund 13,2 uras Terrawatt tras ina reit da 615 kilometers. Igl ei ina tiarza dil consum da gas en Svizra. La Erdgas Ostschweiz ei responsabla pil provediment naven da Schaffusa el nord, St. Margrethen egl ost tochen Winterthur, Turitg ed ina part dil cantun Argovia. Viers sid meina in bratsch tochen a Cazas. Quella lingia garantescha il provediment da Cuera, la Val dil Rein e la Tumliasca. La reit da gas da tensiun aulta ei colligiada el nord direct cullas reits tudestgas da Terranets BW ed egl ost culla proveditura austriaca Energienetze GmbH. El vest secolligian las lingias dalla Erdgas Ostschweiz cullas internaziunalas. La principala meina da Berna sur ils pass Grimsel e Simplon viers Milaun tochen La Spezia. Alla via dils Polacs denter Domat e Giuvaulta ei la lingia sutterrana marcada cun tablas oranschas.

Guido e Corina Sgier d’Andiast, René H. Meyer da Laax, Thomas Gautschi da Vella, Lucas Vincenz e Tobias Lechmann da Breil, lu Linus Arpagaus da Glion e Valère Braun da Flem, vinavon Tino Zimmermann da Schnaus, Marionna Casutt da Val S. Pieder e Fabia Caduff da Sursaissa: han luvrau ier sur miezgi silla plazza-cumin. Ils commembers dalla Gilda svizra dils ustiers-cuschiniers ein vegni, sco squadra communabla, per cuschinar per ina bun’ovra. Toni Darms, anteriur ambassadur dalla Gilda grischuna e capo dalla gruppa sursilvana, ha giu in uffeci d’honur. Suenter ch’ei ei staus biars onns alla testa dil comite, ha el retschiert il tetel da conférencier. El ha buca stuiu star davos il stan, mobein ha astgau plidentar ils passants. Il bi gi d'atun ha animau Ils gastronoms etabli han saviu selegrar d’ina fuola glieud. Suenter las 12.00 ei ina colonna seformada avon il stan da risot. Sco quei ch’ins ha udiu han ils hosps schau gustar la tratga tradiziunala dalla Gilda. Birolistas e birolists, pensiunai, glieud da fatschenta, giuvnas famiglias e turists ellas vacanzas d’atun, sco era passants casuals dalla fiera han fatg ina bun’ovra duront lur tschavera. Il bi gi e l’aura da fiera han animau da star ni seser in mument e schar gustar. La squadra dils cuschiniers etabli sin plazza cumin, enamiez en nér la gidontra, Carmelia Maissen. Sco mintg’onn ha ina persuna prominenta susteniu la squadra. Uonn ha la presidenta partenta da Glion, Carmelia Maissen, priu enta maun il caz, ella ha dau ora ina gronda part dallas 450 purziuns ch’ils cuschiniers han vendiu. Ins ha saviu mirar co ils cuschiniers han barsau giu las tschaguol, dersch lien il ris dalla marca «Ben’s paraboiled», aschuntau il vin-alv, schau cuer empau, lu aschuntau il buglion culla spezaria. Adina turschond culla palutta lada han els mess lien in brav toc pischada. Avon che survir el, han els aunc cumplettau il taglier cun quadrels e cocs da zetgas, ed il risot ha aunc retschiert ina garnitura cun andutgel. «En tut havein nus duvrau 40 kilos ris, 15 kilos zetgas, 10 kilos caschiel sgartau e 150 andutgels», sa Thomas Gautschi. Il recavl dall’acziun vegn dabien buca mo alla societad da MS. Uonn sustegn la Gilda dils cuschiniers etabli la scaffa da brevs digl aunghel da Nadal. Igl ei l’acziun d’advent dall’Uniun da dunnas catolicas dil Grischun. La mesadad dil recav che la Gilda ha incassau al stan da risot retscheiva gl’aunghel. fmr/abc)

La quarta Art Stussavgia che va proximamein a fin ei sespruada d’emprender dalla tiara. Quendisch artistas ed artists han realisau e presentau duront la stad lur visiun dil dialog cun la natira. En quei dialog artistic contemporan entra era la populaziun dalla vischnaunca Stussavgia, bugen ni nuidis. Igl iert sur Tenna agl ur dalla via da megliera­ziun croda en egl. Buca pervia dalla truffla, fava, jarvas, flurs-sulegl ei bia auter che crescha en quei iert. En egl corda el plitost pervia da siu liug empau solitari agl ur dalla via. Schiglioc denton in iert sco ei dat aunc biars ella vischnaunca da Stussavgia. Pér l’egliada sin ina tabla agl ur digl iert tradescha ch’ei stracta dad ina ovra dils dus artists Gerda Steiner e Jürg Lenzlinger, in’ovra plazzada ni meglier getg semnada aposta per la quarta exposiziun Art Safiental che cuoza aunc entochen la fin dalla jamna. Ina exposiziun cun 15 ovras postadas sigl entir intschess dalla vischnaunca da Stussavgia, elavuradas dad artistas ed artists svizzers e da derivonza internaziunala. L’exposiziun stat sut l’enzenna «Emprender dalla tiara.» Ils organisaturs dalla Art Stussavgia scrivan en ina communicaziun dalla necessitad dad entrar en in dialog pli intensiv cun la tiara e sias midadas. Interessant forsa era d’endriescher co la populaziun indigena sefatschenta cugl art en siu intschess e co ella resenta per exempel igl iert d’art. La pura Anne Casutt da Tenna ha ina sempla e perschuadenta risposta: «Mintga iert ei ina ovra d’art.» Il president communal ei s’avischinaus agl art Art contemporan ei buca la specialitad dil president communal da Stussavgia Lukas Züst. «Na, eis ei veramein buc.» El precisescha denton: «Jeu sun mai ius en in museum e mon pli probabel era buc egl avegnir en in museum per contemplar art contemporan.» E tuttina tradescha il president communal dad esser confruntaus a moda positiva cun art pervia dalla exposiziun Art Stussavgia. «A mi plai che las ovras ein integradas en nossa cuntrada, dalla Ruinaulta entochen entadem la val sin 2500 meters sur mar.» E quellas ovras entaupa il president communal sch’el ei sin tura tras sia vischnaunca. «L’ovra digl artist dall’India Dharmendra Prasad che ha enzugliau las preits d’in nuegl cun fein, valetescha Lukas Züst sco ordvart «coola.» Ed il president communal manegia che l’acceptanza dalla populaziun seigi carschida dapi l’emprema Art Stussavgia lantschada avon otg onns. «Quei muossa era il fatg che Dharmendra Prasad ha survegniu il nuegl ed il fein per realisar sia ­ovra.» Lukas Züst quenta che la populaziun giavischi da vegnir integrada ella exposiziun. «Secapescha ch’ei ha dau e ch’ei dat aunc adina vuschs criticas viers la Art Stussavgia.» La meisa rodunda ei secalmada Vuschs criticas viers la Art Stussavgia ha l’ustiera dil Rathaus a Stussavgia Plaz, Petra Morger udiu principalmen avon otg onns a caschun dalla emprema exposiziun. «Alla meisa rodunda ei vegniu discutau intensiv e quei pro e contra.» Pareris da miardas e daners fiers ella Rabiusa ein confruntai sin menis che han viu ell’exposiziun ina buna reclama per la vischnaunca e sia populaziun. Suenter otg onns e quater exposiziuns ein lan discussiuns stulidas, silmeins alla meisa rodunda dil Rathaus. E sche l’Art Stussavgia carmala dapli hosps dalla val en sa l’ustiera buca gir. «Duront corona havein nus giu dabia hosps e la stad actuala cun bia bialaura pli paucs.» Sezza ha ella buca contemplau biaras ovras exponidas. «Ellas ein fetg spatitschadas per l’entira val entuorn. Che l’exposiziun seigi arrivada en vischnaunca manegia era la pura Anne Casutt. «Secapescha ch’ei dat tscheu e leu da quels che tugnan, mo quei ei normal.» La pura da Tenna manegia che la collaboraziun denter artistas ed artists e la populaziun possi aunc vegnir meglierada: «En quei grau ha ei aunc spazi.» Ed ella tuorna aunc ina gada tiegl iert dil duo d’artists Gerda Steiner e Jürg Lenzlinger. «Igl ei atgnamein in mussament da paupradad sch’ins sto definir in iert sapientiv sco object d’art per che la glieud daventi pertscharta dalla valur da quei che crescha en iert.» La critica dad Anne Casutt sedrezza denton buc viers il duo d’artists. La raccolta da quei iert ei part dalla finissascha dalla Art Stussavgia 2022 dalla proxima fin dalla jamna. Ed il clavau da Dharmendra Prasad po ins aunc contemplar duront igl unviern. Ulteriuras informaziun via www.artsafiental.ch

Suenter la terrada la dumengia a casa encunter Eschen/Mauren spetga sin Trun/Rabius uss Buchs, il davos dalla tabella. Schluein Glion dat il giug dalla novavla runda dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia a casa encunter Schaan che sesanfla el miez dalla tabella. Encunter Schaan ha Schluein Glion da far nuot auter ch’il pensum da casa: En mira ei la promoziun ella 2. ligia e persuenter drova ei ina victoria encunter quei adversari. Cun in egl vegn l’equipa dalla Foppa a tschaghignar en direcziun Liechtenstein. Leu retscheiva il tierz dalla tabella Ruggell il capogruppa Valposchiavo. Cun ina victoria savess Ruggell stuschar Valposchivo giu digl emprem plaz e sequent quei resultat savess Schluein Glion – cun ina victoria encunter Schaan – salidar sonda sera dalla testa dalla tabella. In impurtont giug absolva Trun/Rabius encunter Buchs. Encunter quei adversari eis ei praticamein in’obligaziun da recaltgar puncts, pertgei ils Songaglies han sulet in punct sin lur conto suenter otg giugs. Sche Trun/Rabius vul mantener il contact culla miez dalla tabella, ei ina victoria necessaria, cass cuntrari resta l’equipa dalla Cadi el cumbat encunter la relegaziun. Lumnezia retscheiva Schlarigna El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ei Lumnezia sco sulett’equipa dalla Surselva questa fin d’jamna en acziun. Ils Lumnezians retscheivan la latiarna cotschna Schlarigna che ha spiars tuts siat giugs d’entochen ussa. Lumnezia sesanfla sil quart plaz dalla tabella e va sco clar favorit en quei giug da dumengia suenter miezdi a Vella. El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia fan ils dus emprems dalla tabella Union Trin e Domat pausa la fin d’jamna. Il tierz – Rueun – retscheiva Lumnezia che sesanfla sil tierz davos plaz dalla tabella. Cun ina victoria savess Rueun s’avanzar sil secund plaz. Sedrun/Mustér retscheiva Laax che ha aunc dau ella 4. ligia la stagiun vargada. Sedrun/Mustér ha buca saviu perschuader quest atun cun sulettamein siat puncts ord siat giugs, Laax ha cun 13 puncts bunamein il dubel. Trun/Rabius ei hosp da Vaz-sut. Las duas equipas ein vischinas ella secunda mesadad dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Ruggell – Valposchiavo so. 14.00 Eschen/Mauren – Tusaun/Cazas so. 16.00 Schluein Glion – Schaan so. 17.00 Buchs – Trun/Rabius so. 17.15 Landquart – Triesenberg du. 14.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Tavau so. 16.00 Valposchiavo – Vaz-sut du. 14.00 Lumnezia – Schlarigna du. 15.00 5. ligia, gruppa 1 Sargans – Tusaun/Cazas 4:2 Sargans – Bregaglia so. 17.00 Mladost – Tusaun/Cazas so. 18.00 Landquart – Bogn Ragaz du. 14.00 Lusitanos de Samedan – Panaduz du. 15.00 5. ligia, gruppa 2 Sedrun/Mustér – Laax ve. 20.30 Rueun – Lumnezia so. 14.00 Vaz-sut – Trun/Rabius du. 14.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Surselva – Rorschach-Goldach Tavanasa so. 17.15 Rotmonten – Gossau du. 12.00 Winkeln – Teufen du. 12.00 Dardania S. Gagl – Cuera 97 du. 14.30 Brühl – Au-Berneck du. 14.30 Tobel-Affeltrangen – Romanshorn du. 16.00 Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Montlingen du. 11.00 Widnau – Domat du. 12.00 Schlarigna – Bogn Ragaz du. 12.00 Eschenbach-Wagen – Appenzell du. 13.30 Uznach – Buchs du. 16.00 Juniors B, Youth League, gruppa 2 Teufen – Rheintal so. 11.00 Surselva – Zuzwil Trun so. 12.00 Eschen/Mauren – Romanshorn so. 14.00 Tobel-Affeltrangen – Uzwil-Henau so. 15.30 Uznach – Rorschach-Goldach du. 14.00 Amriswil – Buchs du. 16.00 Juniors B1, gruppa 1 Landquart – Grischun Central so. 12.00 Tavau – Domat so. 16.00 Landquart – Tavau mes. 19.30 Domat – Orion Cuera giev. 20.30 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Balzers Sedrun so. 14.00 Lusitanos de Samedan – Vaz-sut so. 15.00 Grischun Central – Trübbach Cazas so. 15.00 Valposchiavo – Panaduz du. 10.00 Vaz-sut – Bogn Ragaz mes. 20.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Staad – S. Gagl dunnas U17 so. 10.30 Arbon – Rorschach-Goldach so. 13.00 Cuera 97 – Surselva so. 13.00 Appenzell – Brühl so. 14.30 Juniors C1, gruppa 1 Domat – Walenstadt so. 11.00 Gams – Ruggell so. 11.00 Buchs – Mels du. 10.30 Juniors C2, gruppa 1 Surselva b – Valposchiavo Tavanasa so. 14.00 Surselva a – Domat Vella du. 11.00 Cuera 97 – Grischun Central du. 13.00 Vaz-sut – Landquart mar. 19.30 Juniors D, elita, gruppa 1 Glarnerland – Surselva so. 11.30 Cuera 97 – Buchs so. 12.00 Uznach – Rapperswil-Jona so. 14.00 Buchs – Surselva mes. 17.30 Glarnerland – Uznach mes. 18.30 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart so. 13.00 Domat – Panaduz so. 17.00 Mels – Grischun Central du. 10.00 Sargans – Orion Cuera giev. 18.30 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Domat so. 10.00 Landquart – Surselva b so. 10.00 Schlarigna – Surselva c so. 12.00 Valposchiavo – Grischun Central so. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Mels – Balzers du. 10.00 Grischun Central – Bogn Ragaz Tinizong mar. 18.30 Landquart – Val Tamina mes. 18.30 Orion Cuera – Tavau mes. 18.30 Bogn Ragaz – Cuera 97 giev. 18.45 Damas 2. liga, gruppa 1 Frauenfeld – Widnau so. 18.00 Triesen – Toggenburg so. 18.15 Romanshorn – Au-Berneck so. 19.15 Rapperswil-Jona – Weinfelden-Berg du. 11.00 Uzwil – Ebnat-Kappel du. 13.00 Damas 4. liga, gruppa 1 Eschenbach – Tusaun/Cazas du. 11.00 Schwanden-Linth – Schlarigna du. 13.00 Triesen – Surselva du. 17.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Surselva – Eschenbach Tavanasa so. 10.00 Cuera 97 – Triesen so. 10.00 Werdenberg – Linth 04 so. 14.00 Widnau – Domat so. 16.00

Pervia dallas temperaturas fetg aultas per da quei temps sto l’Arena da skis Andermatt-Sedrun spustar la partenza ella stagiun d’unviern al Gemsstock. En sesez era ei previu d’arver il territori da skis ils 29 d’october 2022, pervia dallas cundiziuns dall’aura actualas ei quei pusseivel probabel pér ils 12 da november 2022. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa era ei previu da metter il menaschi en funcziun mintgamai per las fins d’jamna. Sin fundament dallas prognosas dall’aura eis ei buca da quintar cun neiv l’jamna vegnenta. Duess quei tonaton esser il cass la fin d’october ni l’entschatta november savess il menaschi vegnir aviarts eventualmein gia ils 5 da november 2022. Naven dils 26 da november 2022 eis ei previu da tener aviert mintga di il territori da skis dil Gemsstock. La partenza ella stagiun da skis fa il territori da skis Andermatt-Sedrun-Mustér prevedentamein ils 3 da december 2022 per las fins d’jamna e naven dils 17 da december 2022 permanent. (cdm/fmr)

Gl’october, il meins dalla racolta ei, cunzun en regiuns cun clima favureivel, il meins dalla gronda varietad culinarica. Il litgun da Sagogn representa quella abundonza da products dalla tiara. Alice Cavelty-Cavelti, oriunda da quei vitg e sesenta a Schluein, ei ina dallas paucas che fan il litgun original. «La pasta sto esser schetga», declara la cuschiniera duront ch’ella survescha il past. Ella ha gest priu ord furnel la platta, tegn quella culs vons e metta sin meisa la tratga principala: ils treis litguns ha ella gia tagliau en rodas, ei savura delicius. Per Alice Cavelty-Cavelti eis ei enzatgei ch’ei dat buca regularmein, denton silmeins ina gada ad onn. Ella fa il litgun sin giavisch da sia famiglia, ni sch’ella ha visetas. Empriu da far quel ha ella gia da mattatscha, da sia mumma Madalena. E lezza po haver empriu ei da sia mumma, la Margriata Cavelti, morta 1942. Ellas famiglias da Sagogn haveva quella tratga semplamein gronda tradiziun. Igl ei in past ch’ins cuschina per ordinari gl’atun, cu ils begls ed arcuns ein pleins. Il litgun «tegn en» 1998 ha il historicher Martin Bundi (1932-2020) publicau in carnet separat ord las Annalas, annada 111/1998. Egl emprem capetel ei il litgun el center. La tradiziun orala raquenti d’in usit da Sagogn. Probabel gia avon il 16avel tschentaner seradunevi la giuventetgna carschida, ils ledis, il gi da perdanonza, l’emprema dumengia avon sogn Gagl (16. d’october) sil plaun da Muleins. Cheu devi ei in past e divertiment da cuminonza. Il litgun che las mattauns cuschinavan en ina vanaun era da grossezia extraordinaria. La fiasta populara d’antruras ei sespiarsa gia dagitg. Era Alice Cavelty sa buca da quella. Ella sa denton fetg bein co ins cuschina il litgun. Suenter ch’ella ha purtau la platta culs treis litguns tagliai en rodas, porta ella ina culla carn, lu suonda ina scadiala culla buglia-meila. «Ussa eis ei cumplet», gi ella, envida da sesurvir giavischond in bien appetit. «In past da perdanonza», va ei tras il tgau. La cuschiniera e siu consort attestan ch’ei detti buca memia savens in past schi pulpiu. La cuschina moderna emprova dad ignorar tratgas memia grassas. Aschia s’auda era il litgun tier quellas per umens ferms che van ad uaul, per purs che van a segar ed lennaris che portan blocca tugi. Il litgun ei ina tschavera che «tegn en», semegliont sco maluns, capuns e bizochels. Avon che metter en furnel «La buglia-meila sto esser frestga, lu gusta ella il meglier», gi la cuschiniera. Ella ha a disposiziun fretgs digl agen curtgin sper casa. La pli gustusa buglia dat ei cun Boscop, aunc megliera cun Gravensteiner, lezza sort ei denton tumpriva e buca adattada da conservar. Il litgun da Sagogn fa Alice Cavelty cun ina pasta da bizochels. Ella truscha la frina e la prisa sal cun latg e dus ovs, aschunta empau pulenta ch’ella fa cuer il gi avon. «Buca emblidar péra tosta manizzada, e tenor gust, aunc uettas», remarca ella. La ligiongia e la carn-piertg cumpletteschan il past nutritiv da peisa. Enzatgei essenzial astg’ins buca emblidar sch’ins vul survir il litgun. Nas-fins schessen forsa naven quei. «Igl ei denton impurtont», puntuescha la cuschiniera. Ella descriva: «Cu il litgun ei cotgs, prendan ins el ord la cazzetta e metta silla platta per survir. Seigi lu in sulet liung e gries, ni plirs: ins taglia el en rodas, metta suro bia pischada, tschugarnescha – era generusamein – cun caschiel sgartau, e metta en furnel. Aschia eis ei veramein il litgun, gl’original past da perdanonza dils da Sagogn. Il litgun - ni plirs exemplars - ei gest vegnius ord il furnel sin meisa. Ella pasta dil litgun vegn péra tosta manizzada e - tenor gust - uettas. La poesia dil litgun Gion Cadieli, il poet da Sagogn, ha dedicau ina poesia al litgun. Is 2 da november eis ei en cuort exact 70 onns ch'el ei morts ils 1952. En sia ovra litterara ha el dedicau ina poesia al litgun da Sagogn. Saveis pertgei miu car Sagogn Ha en si’arma, stagl d’in sogn, in hazer grond e gries litgun? Tedlei, tedlei, da buna fei Vi jeu a vus dir il pertgei, vus indicar oz la raschun. Miu tat a mi ha raquintau che siu basat dei ver risdau che nos babuns de pli da vegl havevien da vart su dil vitg plantau la vegna gia daditg, surtut a Quadras ed a Bregl. La vegna dev’in flot bien vin, pleins fiug e d’in aroma fin. Mo ina menda veva el: enstagl da dar ensi el tgau, dev’ellas combas el empau, sdernend per tiara quel e tschel. Cheu ha in sabi um tertgau: Jeu vi ad el stuppar il vau ed entschalir il miu magun. Pischad’e frina ha el priu ed en cuschina cumponiu in hazer grond e gries litgun. Il mied quel ei, strusch empruaus, per excellents secomprovaus. Il vin fagev’ad el zun nuot, sin siu litgun sco fundament savev’el derscher giuaden in bi tschallat de sia buot. Ses convischins han natural lu er vuliu duvrar quei tal. E quei ei ussa la raschun, che miu schi bi e car Sagogn ha en si’arma, stagl d’in sogn, in hazer grond e gries litgun. Il litgun (dretg) vegn survius cun ligiongia e buglia-meila.

Las exposiziuns da biestga ein sereducidas cuntinuadamein ils davos decennis. Actualmein organiseschan ils elevaturs dalla razza brina da latg aunc treis exposiziuns en Surselva. Ils purs che presentan lur biestga a Laax/Murschetg decidan il november co e sch’insumma cuntinuar. «Igl ei in mussament dallas midadas ell’agricultura dils davos 20 onns.» Paul Caduff, elevatur da biestga da Morissen ed expert d’exposiziun manegia las treis exposiziuns da biestga ch’ein dacuort sepresentadas en Surselva. A Breil sil parcadi dallas pendicularas, a Vella ed a Laax/Murschetg. Avon varga 20 onns organisava pli u meins mintga societad da tratga da biestga igl atun sia exposiziun da biestga. Exposiziuns che piteschan dapi lu dad ina cuntinuada digren. Biars elevaturs dalla razza brina han midau tier la tratga da vaccas-mumma. E divers elevaturs dalla razza brina han piars la motivaziun da separticipar, auters han calau. Paul Caduff manegia ch’ei seigi impurtont da mantener las treis exposiziuns. «Secapescha ch’ins sa ponderar da concentrar aunc pli fetg, denton lu perdein nus pli probabel expositurs.» In pareri che Carli Tuor dall’Uniun da tratga da biestga Cadi parta. El regorda all’exposiziun dalla sonda vargada a Breil che hagi mussau che l’organisaziun funcziuneschi. «Nus organisein vinavon ina exposiziun igl atun a Breil ed ina la primavera a Trun communablamein cun ils elevaturs d’Andiast, Vuorz e Sursaissa.» Decider co vinavon Neu dil diember dils expositurs stat l’exposiziun da biestga a Laax/Murschetg sin la pli fleivla comba. Dudisch d’els che derivan dallas vischnauncas dalla Arena Alva inclus Rueun han dacuort exponiu lur biestga amiez il travasch turistic da Murschetg. Ord quella optica ei l’exposiziun da biestga a Murschetg in success. A turistas e turists plai la purschida agrara e quei vala medemamein per ils turistichers. Ils expositurs da Murschetg retscheivan perquei era dabia sustegn dallas pendicularas che mettan buca mo a disposiziun l’infrastructura. Co vianvon cun l’exposiziun a Murschetg decidan ils purs ad ina radunonza l’entschatta november, sco quei che Roman Niederberger gi. El che tgamuna il comite d’organisaziun discuora medemamein dad in svilup ell’agricultura che hagi sminiu il diember d’expositurs. Pliras variantas vegnan tematisadas denter ils pursanavels per mantener l’exposiziun a Murschetg. Denter auter vegn discutau da motivar elevaturs da Valendau ni dalla Stussavgia da separticipar. E dad arver l’exposiziun ad ulteriuras razzas da biestga da latg e buca seretrenscher sulet sin la razza brina. «Jeu sun da buna speronza che nus pudein cuntinuar.» Buca exagerar cun preparar animals Paul Caduff ha era fatg ses patatgs co motivar ni buca spuentar ils elevaturs dalla exposiziun lumneziana. «Nus astgein buc alzar memia zun il nivel dall’exposiziun.» Paul Caduff manegia buca la qualitad dalla biestga, mobein la moda da preparar ils armauls silla exposiziun. «Jeu persunalmein vegn egl avegnir a desister da tunder la biestga per l’exposiziun.» Ina meini che Roc Muoth da Breil parta. El separticipescha dapi onns cun sia biestga ad exposiziuns e gi che a Breil hagien ins adina desistiu da preparar memia zun la biestga. «Ei tonscha da tunder igl iver.» Cun restar empau pli mudests stermentien ins buc elevaturs che valeteschan la tratga forsa per empau meins impurtonta. «E ch’ein tuttina promts e selegran da separticipar ad ina exposiziun» manegia Roc Muoth. Impurtont per la cuminonza Ton Paul Caduff sco Roc Muoth ein buca mo pertscharts dalla muntada dallas exposiziuns per la cuminonza purila. «Il turissem ei fetg interessaus che l’agricultura sepresenta alla publicitad.» Roc Muoth ha menziunau ils sutegn ch’il turissem porschi sil plaz d’exposiziun a Breil ella vischinonza dil Ressort Pradas. Per dapli sustegn d’ordvart per l’exposiziun plaida era Paul Caduff. «Nus essan adina pli paucs e la lavur resta pli u meins sin las medemas schuialas.» A Murschetg ein las schuialas purilas en quei grau descargadas, leu vai plitost da motivar ulterius expositurs.

Venderdis, ils 28 d’october 2022 informeschan la suprastonza communala da Medel e la cumissiun administrativa dall’Ovra electrica Medel (OEM) la populaziun davart la situaziun dall’energia electrica. L’orientaziun entscheiva allas 19.00 ella Sala a Curaglia. Sper la presentaziun dallas novas cundiziuns da fatschenta dall’OEM vegn oravontut informau davart las mesiras ch’ein da prender arisguard la scartezia d’energia e cun tgei prezis d’energia ch’igl ei da quintar igl avegnir. Medemamein vegnan dilucidadas las novas cundiziuns generalas da fatschenta per la colligiaziun vid la reit electrica. Sco quei che la suprastonza communala e l’OEM scrivan en ina circulara a vischinas e vischins, ei il messadi corrispundent d’anflar silla pagina d’internet dalla vischnaunca, respectivamein dall’OEM, ni ch’el sa vegnir retratgs dall’administraziun communala. Davart las cundiziuns novas vegnan vischinas e vischins a saver decider alla radunonza communala dil december 2022. (fmr/hh) Ils prezis per energia electrica creschan era en Val Medel.

La vischnaunca da Lumnezia sto tschercar ina nova canzlista ni in niev canzlist communal. Ivan Derungs terminescha siu uffeci suenter strusch dus meins. Sco il vicepresident communal Curdin Capeder ha detg sin damonda da RTR, ei il contract da lavur che haveva entschiet cull’entschatta da settember vegnius sligiaus per immediat. La Lumnezia sto pia puspei ir alla tscherca d’in canzlist. Quei suenter che la vischnaunca haveva gia giu miserias d’occupar igl uffeci la davosa ga. Dapi igl atun 2021 era ella stada alla tscherca d’in canzlist. Questa primavera ha ella allura annunziau ch’ella hagi cattau ina soluziun cun Ivan Derungs. Igl um da 25 onns ha ragischs lumnezianas e ha surpriu il post da Marcus Cavegn ch’ei ius en pensiun. Medemamein haveva la suprastonza communala informau la primavera che Martin Rupp hagi demissiunau per immediat per motivs persunals e che Renzo Blumenthal surprendi ad interim igl uffeci forestal sper si’incumbensa sco cau dil departament da construcziun. (rtr/fmr) La Lumnezia sto tschercar danovamein ina canzlista ni in canzlist communal.

La sonda suentermiezdi ei la selecziun dils juniors sut 18 onns dalla Svizra sid-orientala semesirada a Schluein culla squadra dils juniors sut 17 onns dil Club da ballapei Turitg. Las aspectaturas ed ils aspectaturs han saviu persequitar in interessant giug da campiunadi da juniors sil pli ault nivel da quella categoria. Il giug ei ius a fin cun in remis 3:3. Ils gols per la squadra «indigena» han Dario Stöber e Lars Zala sittau. Grazia a quei punct mantegn l’equipa dalla Svizra sid-orientala il contact cullas meglieras squadras en quella gruppa. Dalla partida en quei giug ei era in junior dalla Surselva staus, numnadamein Ronny Casutt da Falera, giugadur dall’Uniun sportiva Schluein Glion. Al «Team Südostschweiz» appartegnan dus ulteriurs Sursilvans, numnadamein Fadri Carigiet da Dardin e Lance Pool da Laax. La selecziun dalla Svizra sid-orientala vegn trenada da Michael Nushör ensemen cun ses dus assistents Nico Gruber e Claudio Bundi. Ch’ei dat enteifer la gruppa equipas cun giugadurs sut 18, respectivamein 17 onns, ha in sempel motiv. Las formaziuns cun juniors sut 17 onns ein equipas da clubs cun squadras activas professiunalas, ferton che quellas cun giugadurs sut 18 onns ein da clubs d’amaturs ni selecziuns regiunalas. (fmr/hh) Ronny Casutt (vid la balla) en acziun pil team dalla Svizra sid-orientala.

La vischnaunca da Medel ha dau nums a sias vias el territori habitau. Quels corrispundan per gronda part als nums dils loghens nua che las vias sesanflan. Quei project ei en sesez daditg sin tapet, uss ha el saviu vegnir realisaus en connex culla sanaziun dallas vias el vitg da Curaglia e cun sustegn finanzial dil cantun. Fuorns ei Fuorns e Pardé ei Pardé. Sulet el vitg da Curaglia dat ei in tschuppel vias da rimnada ni da quatier. «A Curaglia differenziavan nus entochen ussa denter Sur Vitg e Sut Vitg. La differenza fageva sulettamein la numera dalla casa che corrispundeva alla numera dall’assicuranza da baghetgs», di il president communal da Medel, Claudio Simonet. Els uclauns cun ina situaziun surveseivla da casas, ei ina via per gronda part quella che meina tier las pli biaras casas, aschia a Soliva ni Fuorns, Pardé ni Drual/Matergia e Platta. Dar allas vias nums ei stau in tema avon rodund 20 onns, mo lu ha la vischnaunca schau curdar l’idea. En connex cul project dalla sanaziun dallas vias enteifer il vitg da Curaglia ei la damonda da dar nums danovamein setschentada. «A sias uras ha il cantun giu acceptau noss’idea dallas numeras da casa tenor l’assicuranza da baghetgs. Igl onn vargau ei igl impuls da dar nums allas vias danovamein vegnius dil cantun. Quella caschun cumbinada cun in sustegn finanzial dil cantun havein nus nezegiau quella ga. Igl ei aschidadir stau la davosa caschun da survegnir daners dil cantun per quei project», di il canzlist communal Valentin Pally. Discurriu culs vischins …. «Naven dall’entschatta havein nus giudicau quei project era ord vesta culturala e historica», puntuescha Claudio Simonet. Concret: «Nus havein empruau da numnar las vias tenor ils loghens da quei intschess. Per quei motiv essan nus era stai en contact cun vischinas e vischins che han saviu relatar nums dils loghens.» Tonaton di Claudio Simonet era: «En sesez ha tut stuiu ir relativamein spert, pertgei nus havein secapescha vuliu nezegiar la sanaziun dalla via el quatier Sur Vitg a Curaglia per montar leu las tablas pils nums. Persuenter eis ei era stau necessari da montar petgas.» Ensemen cul president dalla cumissiun da baghegiar Alfons Venzin ein Claudio Simonet e Valentin Pally sefatschentai da nums per las vias e loghens nua plazzar las tablas. Buca sempla ei la fin finala la tscharna dils nums stada: «Bunamein mintga parcella ni curtgin ha in num cheu tier nus. Plinavon dat ei differenzas ell’ortografia dils nums. In exempel: ils ins dian Unglatsch, auters Urglatsch ed aunc ina ga auters Gliunglatsch. La fin finala essan nus sedecidi per Via Unglatsch.» ….. ed agiu pragmatic Ei hagi giu num sedumandar tgei che fetschi la fin finala senn, mo era tgei che seigi capeivel e pronunziabel per in e scadin: «Nus havein era patertgau vid la glieud da lieunga tudestga. Ei munglass esser in num sche pusseivel nuncumplicau ella pronunzia.» Valentin Pally numna era la situaziun a Platta: «Leu havein nus decidiu da dar il num Via Drual pertgei quella via meina dalla via cantunala a Platta a Drual. Ei havess probablamein fatg pauc senn da dar il num Via Platta per in pign tschancun da via ch’ei lu tuttina la via en direcziun Drual.» Claudio Simonet e Valentin Pally ein pertscharts che buca tuttas vias portan nums dils loghens pertuccai dils straduns: «Ils nums ston era far senn ord vesta digl entir cumplex.» Tut en tut ein 22 vias vegnidas numnadas ed ina ei – co savess ei esser auter – la Via Principala. Ella meina dalla via cantunala a Curaglia ensiviars sper la baselgia ora entochen ella sbuccada ella via forestala enviers Val Plattas. Surdau ad ina fatschenta Discussiuns ha ei dau enteifer la gruppa da lavur era pertuccont la colur dallas tablas culs nums dallas vias. La fin finala ei quella sedecidida per blau. Blauas ein medemamein las numeras dallas casas. Sco quei che Claudio Simonet di, san ils vischins denton era eleger per quellas in’autra colur, ston lu denton pagar sezs la tabla en in tal cass. La fabricaziun dallas tablas e la montascha da quellas ei vegniu surdau ad in’interpresa privata. Stuiu sclarir ha la vischnaunca era cun eventuals possessurs da terren nua e co plazzar las petgas, respectivamein las tablas. Las tablas dallas vias ein vegnidas montadas il davos temps, dapresent vegnan quellas vid las casas repartidas ni montadas. Igl entir project ha custau rodund 40 000 francs, la mesadad dalla summa surpren il cantun. 4,5 milliuns francs per las vias La primavera 2022 ha il suveran da Medel acceptau in credit da 4,5 milliuns francs per la sanaziun da vias el territori habitau dalla vischnaunca, surtut a Curaglia. L’emprema etappa da quei project ei vegnida realisada questa stad e vegn terminada definitivamein l’auter onn. Ei setracta dil tschancun dalla Via Principala a Sur Vitg. Quella sanaziun cuosta rodund 800 000 francs. La vischnaunca ha cumbinau la sanaziun da vias cul remplazzament dalla canalisaziun. Il medem mument han la corporaziun d’aua e l’Ovra electrica Medel giu la caschun da remplazzar lur lingias. Sco quei ch’il president communal Claudio Simonet di, ein las lavurs sesplegadas fetg bein e speditiv: «En sesez era ei previu da far quella sanaziun en dus onns, mo nus basignein persuenter sulettamein in onn.» La sanaziun da quella via ei buca stada sempla, damai ch’ella vegn nezegiada da vischins, possessurs da mises, in menaschi da hotel, dalla resgia communala e da biars purs che cultiveschan praus e nezegian pastiras per exempel en Val Plattas. La proxima etappa dil project da sanaziun da vias pertucca las Via Raveras e la Via Fravia ella part veglia dil vitg da Curaglia, medemamein a Sur Vitg. Igl entir project da vias ei calculaus cun in cuoz da rodund otg onns. Ils cuosts per la sanaziun surpren la vischnaunca. Tenor il canzlist communal Valentin Pally dat ei buc in sistem da perimeter ella vischnaunca da Medel. En connex cul project han vischinas e vischins la pusseivladad da sanar lur plazs e parcadis sin agen quen. Parallelmein culla sanaziun da vias han las autoritads communalas semtgau ina lescha da parcar. Quella tracta il suveran il december. Il canzlist communal Valentin Pally ed il president communal Claudio Simonet (dretg) a Sur Vitg a Curaglia sper las tablas dallas vias Fravia e Raveras. Las vias portan nums capeivels e per gronda part tenor nums da loghens locals. Medel ha dau num allas vias Ussa han las vias els vitgs ed uclauns dalla Val Medel era nums. En in process che ha cuzzau rodund in onn ei il project vegnius realisaus. 40’000 francs cuosta el, la mesadad da quell’expensa surpren il cantun. Dau num ha la gruppa da lavur cun Claudio Simonet, Valentin Pally ed Alfons Venzin en emprema allas vias a Curaglia. Leu dat ei ina partida vias, quei ch’ei buca il cass per exempel a Fuorns ni Drual nua che ualti bein tuttas casas sesanflan sper la via principala dil vitg. «Per eruir quels nums havein nus era giu contact cun vischinas e vischins. Els han saviu dir a nus co ins numnava e numna aunc oz quei ni tschei liug. Tuttina eis ei buca stau sempel da sedecider per in ni l’auter num», di il president communal Claudio Simonet. Quei project da numnar las vias ei era staus en connex cul project dalla sanaziun da vias el territori habitau. (fmr/hh)

Ins sa numnar ei «historia», ni «cultura» ni «evoluziun», «svilup» ni ­«progress»: adina stat davostier il grond sforz human da sesalvar ord ils flums da ­destrucziun, ord prighels e turnighels da vents cuntraris. Ella teologia survegn quei il num da «soteriologia», dal grec «sotèr» – salvader. Ei dat grondas soteriologias ella historia ed ella cultura. Ed ei dat è bia pintgas historias da salvament che s’insereschan pli u meins cunscientamein el horizont dils sforzs mal­guess humans da sesalvar. Ei dat errurs. Ei dat vias che portan giud via, che van en err ed ein tschella vart dil sforz human da sesalvar. Cheu lein nus skizzar treis gronds models da «soteriologia», entschevend culs pli novs. Sch’ins vuless leger il Faust da Goethe sco gronda «soteriologia», fuss quei ina lectura forsa reductiva, che mettess denton tuttina en evidenza ina dinamica che caracterisescha la veta e la gronda historia che tscherca da sesalvar. Cuntrastadas da forzas negativas, diabolicas, da Mefistofeles che sepresenta a Faust aschia: «Ich bin ein Teil von jener Kraft, die stets das Böse will, und stets das Gute schafft» (vv. 1335-36); «ich bin der Geist, der stets verneint … So ist denn alles, was ihr Sünde, Zerstörung, kurz das Böse nennt, mein eigentliches Element» (v. 1338; vv. 1342-45). Il patg cul giavel constituescha d’ina vart ina forza retardonta, mo ei da l’autra vart ferment dinamic ella tscherca della pli aulta ventira. L’emprema part dil Faust, expressiun dil span e debat individual ­animaus dal patg cun Mefistofeles, finescha Goethe (1749–1832) en giuvens onns (1775/76). Entuorn 1800 tochen alla mort va la lavur vid il Faust II, uss en ina optica universala, dictada dal spért classic (grec e latin). Igl ei sco in grondius fresco poetic che representa l’entira historia en sia cuntinuada tscherca dil bein universal che Faust contonscha mo el presentiment, schend: «Im Vorgefühl von solchem hohen Glück geniess’ich jetzt den höchsten Augenblick» (vv. 11585–86) e miera. Mefisto sa far nuot auter che constatar la beffa della historia: «Mir ist ein grosser, einziger Schatz entwendet: die hohe Seele, die sich mir verpfändet, die haben sie mir pfiffig weggepascht» (vv. 11829–32). El fresco universal representa Goethe ord sia optica las forzas spiritualas della tradiziun cristiana: docturs, anachorets (eremits), aunghels, il «Chor der Büsserinnen», realitads della historia, part della cultura neo-classica ch’exprima per Goethe il sforz human reussiu da sesalvar: «Wer immer strebend sich bemüht, den können wir erlösen» (vv. 11936–37). In’ulteriura gronda visiun da salvament, ina «soteriologia», che cumpren sin sia moda tut quei ch’il mund antic ha contribuiu per capir ils percuors dils humans, ei la «Divina Commedia» da Dante (1265–1321) cul viadi da Dante ch’era sin vias puleinas e sto reprender siu viadi human atras Inferno e Purgatorio per arrivar al Paradiso. Mo davos tut, seigi dil Faust da Goethe ni della Commedia da Dante stat historicamein la Bibla sco perdetga d’il grond «project» da salvament. Cun ses 46 cudischs dil Veder Testament ed ils 27 dil Niev ­Testament cuarcla el sc’in enorm mosaic varga 1500 onns. Siu Canon sepresenta sc’in’ovra d’art. Buc ina sola expressiun humana che tenda viers il salvament – seigi per vias gradas ni uiarschas – maunca: naven dals cudischs historics, sur las leschas, las canzuns, las lamentaschuns, la poesia d’amur, las pro­fezias, las brevs, l’admoni­ziun: in compendi dellas ­retschercas humanas da salvament, mo aunc avon perdetgas digl ir en err, da se­piarder e dil basegns da sesalvar senza esser el cass da trer sesez persuls ord las ­palius dil mal tenor il recept «wer strebend sich bemüht» dil Faust. È buca la magia dil Faust per enconuscher tgei che tegn ensemen il mund en siu intern (vv. 382–83). Quei che la Bibla sco ovra d’art en siu ensemen propona ei il vegnir encunter digl Altissim en plaids, en ovras, tedladas, emblidadas, refusadas e danovamein regaladas ed acceptadas. Buc il patg cul giavel, Mefisto, stat all’entschatta, mobein – ­suenter la criua realitad dil frar (em­prem carstgaun schendrau!), Cain, che mazza siu frar Abel – la «noda de Cain» da vart de Diu che duei proteger el dalla vendetga (Gen 4,15). Cun quella entscheiva la historia da salvament, la historia humana insumma, da disgidas e da salvament gratuit, rasada o sur tschentaners el grond poem, quel dils 73 cudischs dil Canon. Ursicin G.G. Derungs è autur ­rumantsch ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Il Program San Gottardo vul risguardar igl avegnir pli fetg ils criteris ecologics. Il svilup turistic duei vegnir persequitaus vinavon, cun el denton era auters secturs economics cun potenzial. Ils proxims meins duein las pusseivladads ella regiun vegnir discussiunadas ed examinadas per aschia saver formar il program pils onns 2024 entochen 2027. Igl onn 2008 ei il Program San Gottardo (PSG) vegnius lantschaus. La finamira da quei project tenor la Nova politica regiunala dalla Confederaziun ei da promover il svilup dallas quater regiuns vischinontas Surselva, part su dil Tessin, Ursera e Goms el Valleis. Dapresent marscha il program dils onns 2020-2023, mo gia uss vegn tschentau ils binaris per in’ulteriura etappa, quella da 2024 entochen 2027. La Confederaziun ed ils quater cantuns pertuccai vulan sestentar vinavon da sviluppar il territori dil Gottard sustenend finanzialmein projects ed iniziativas. Cun in sguard sils davos 14 onns engaschament dil program di il menader Dieter Bogner: «La structura pil program vegnent vegn segiramein ad esser semeglionta all’actuala. Nus constatein ch’il PSG ha saviu muenter dabia. Enten promover projects pli gronds ei bia auter – per exempel il commerci – vegniu en moviment e ha aschia giu spazi da sesviluppar.» In dils gronds projects ch’il Program San Gottardo ha susteniu ei segiramein la colligiaziun dils territoris da skis d’Andermatt-Sedrun e Mustér. Pil program actual 2020-2023 stattan a disposiziun 5,5 milliuns francs a fond perdue e 37 milliuns francs per emprests dalla Confederaziun. Ils cantuns Grischun, Tessin, Uri e Valleis separticipeschan equivalentamein a quels sustegns finanzials. Accent all’ecologia «Per saver concepir il program pils proxims quater onns han las discussiuns culs responsabels dallas regiuns entschiet e vegnan intensivadas ils proxims meins. En luvratoris vegnin nus ad evaluar las pusseivladads per projects da muntada surregiunala», di Dieter Bogner sin damonda dalla FMR. Secapescha ch’igl aspect turistic gioga vinavon in’impurtonta rolla. El program actual ein aua e cultura elements centrals dalla promoziun, per la proxima perioda duei la persistenza semover aunc pli fetg el center dallas ideas. «L’economia ei impurtonta, mo l’ecologia era. En quei connex lein nus mirar tgei che nus savein muenter concretamein», puntuescha Dieter Bogner. In’emprema idea en tgei direcziun che quei program pudess ir dat igl «Incubatur da turissem» ch’il PSG ha lantschau il settember. A Blinzuna han pli che 20 teams discussiunau e presentau ideas pil svilup futur. Las proximas jamnas vegnan quellas ideas evaluadas ed il schaner vegnan las ideas premiadas. «Quellas ideas pertuccan tut il pusseivel naven dil sport entochen viandar, agricultura e hotellaria», di Dieter Bogner che meina dapi siat onns il PSG. Medemamein ein ils responsabels operativs pil Program San Gottardo lundervi da rimnar ideas co promover la cultura, respectivamein interessants projects en quella direcziun. «Nus essan perschuadi che l’entira cadeina da plivalur profitescha era dalla cultura. Nus stuein denton empruar da profitar pli fetg da quei potenzial», di Dieter Bogner. Ei seigi buca l’idea da sustener arranschaments da cultura classics, persuenter detti ei autras fontaunas: «Nus lessen empruar da serrar las largias che vegnan buca promovidas d’autras varts.» Dabia ei en moviment Dapresent lavura il PSG vid plirs gronds projects. In da quels ei la colligiaziun dallas sendas da mountain-bike dallas quater regiuns. «La planisaziun da quella reit da vias da velo colligiada ei en sesez terminada. Nus savein tgei lavurs ch’ein aunc da far nua per garantir ina reit cumpleta», di Dieter Bogner. Ferton che las lavurs dalla realisaziun en Surselva ed Ursera ein s’avanzadas bein, duessen quellas el Valleis succeder la stad vegnenta. En retard ei il Tessin: «Leu setschenta il mument aunc la damonda dalla finanziaziun.» La finamira ei da terminar quei project sil pli tard il 2025. En elavuraziun cun sustegn finanzial dil PSG ei era il project Lag Salischinas a Sumvitg, mo lu era quel dalla Via Francisca del Lucomagno. Quella via meina dil Lag da Constanza sur il Lucmagn atras il Tessin entochen a Ruma. Dalla vart dall’Italia ei la signalisaziun gia succedida, uss less l’associaziun «Amici della Via Francisca del Lucomagno» era far quei dalla vart svizra. Midadas persunalas Ella giunta directiva dil Program San Gottardo dat ei duas midadas persunalas. Dalla vart dil Valleis vegn Ivo Nanzer remplazzaus d’Esther Schlumpf. Suenter il studi e la disserta­ziun en humangeografia eis ella dapi 2015 menadra da project tiel Center regiunal d’economia Oberwallis SA. Ina midada dat ei medemamein dalla vart grischuna. Il sviluppader regiunal partent Ruedi Büchi vegn remplazzaus da sia successura Céline Meury. Naven dil schaner 2023 eis ella en funcziun. Nezegiar il potenzial dalla cultura Igl onn 2008 ei il Program San Gottardo vegnius lantschaus. El rom dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun ha el susteniu plirs projects surregiunals dapi lu. Dapresent marschan las preparativas per in niev program, quel da 2024 entochen 2027. L’ecologia, mo era il sectur cultural duein giugar igl avegnir ina rolla aunc pli impurtonta. Hans Huonder/FMR Sco quei ch’il menader dil post da fatschenta dil Program San Gottardo (PSG) a Glion, Dieter Bogner, ha detg sin damonda dalla FMR, vegn il proxim program a star en rama dils davos e digl actual. Ils proxims meins vegnan las discussiuns davart ils projects intensivai ellas quater regiuns pertuccadas: Surselva, part su dil Tessin, Ursera e Goms. Ils projects duein esser persistents e generar ina plivalur per las regiuns. «L’economia ei impurtonta, mo l’ecologia era. En quei connex lein nus mirar tgei che nus savein muenter concretamein», puntuescha Dieter Bogner. In’emprema idea en tgei direcziun che quei program pudess ir dat igl «Incubatur da turissem» ch’il PSG ha organisau il settember. A Blinzuna han pli che 20 teams discussiunau e presentau ideas pil svilup futur. Las proximas jamnas vegnan quellas ideas evaluadas ed allura premiadas. Dabia potenzial vesa Dieter Bogner tier la cultura ella regiun dil San Gottardo. Bein enqualin savessi profitar da quella. Pagina x «L’economia ei impurtonta, mo l’ecologia era.» Dieter Bogner, menader dil Program San Gottardo Dieter Bogner e siu team sefatschentan il mument buca mo dils projects currents dil Program San Gottardo, mobein era dil program vegnent pils onns 2024 entochen 2027.

Ils proxims treis meins expona Ignaz Jacomet da Mustér/Peisel ses maletgs dalla fauna e flora ella claustra dominicana a Glion. Els dattan investa ella gronda varietad dalla natira, mo muossan era l’egliada dil catschadur pils detagls. Ignaz Jacomet (64) malegiava bugen da buob, mo il temps suandont ha quell’activitad lu buca pli occupau el entochen avon rodund 20 onns. «Da far ora lenna hai jeu giu in accident culla detta. Vid ir cun skis eis ei buca stau da patertgar», seregorda el. Enten far uorden en ina camoda ein cartas cun fotografias d’animals vegni enta maun ad el: «Zaco han quels maletgs fascinau mei ed jeu hai entschiet a malegiar quels sujets.» Ils emprems onns ei quei succediu cun rispli, pli tard ha el fatg emprovas cun ieli e dapi dus onns malegia el cun acril. Il detagl fascinescha Ignaz Jacomet che ha giu empriu oriundamein da pictur e ch’ei staus engaschaus pli che treis decennis tiegl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun avon ch’ir en pensiun avon rodund in onn, ei fascinaus surtut dil detagl: «Jeu malegiel giu da fotografias, mo emprovel da metter ils sujets en in’acziun en in connex culla natira. Igl ei aschidadir ina cumbinaziun dil sujet malegiau cun in contuorn ch’jeu vesel empau auter.» Il plascher vid quell’occupaziun ch’ei daventada ils davos onns era empau pissiun, ha el surtut pervia dalla lavur vid il detagl: «A mi plai ei da sefatschentar da piculezzas ch’ein da constatar ella natira.» In sguard sin ses maletgs a casa a Peisel, leu nua ch’el ei era carschius si, muossa ch’el ei in amitg dalla natira e ch’el sa che fauna e flora ein plein facettas. Quellas segnan ils maletgs dil petgalenn, dil capricorn ni il tgau dil cavriel. «Igl ei buca adina sempel da dar la dretga mimica ad in animal, pertgei sco catschadur ves’ins numerusas expressiuns singularas.» La fauna e flora fascineschien el: «Jeu malegel bugen enzatgei real. Igl ab­stract ei buca mia caussa.» Occupaziun surtut igl unviern Ella claustra dominicana a Glion muossa el dall’entschatta november 2022 entochen il schaner 2023 ina part da sias lavurs, il mument ein quei rodund 40 maletgs. Igl ei l’emprem’exposiziun per Ignaz Jacomet che va a catscha dapi passa 40 onns: «Duas ga hai jeu mussau mes maletgs all’exposiziun cumineivla cun auters artists ella casa da scola a Segnas. Quei cheu ei veramein l’emprema cun lavurs spirontamein da mei.» Malegiar ei si’occupaziun oravontut duront igl unviern: «Culs dis ein bruts ei quei ina bellezi’activitad.» Duront quei temps malegi el savens; bia ni pauc bunamein mintga di. Ina ga ni l’autra hagi el era fatg maletgs sin giavisch, per exempel per in natalezi. Cun in tschuppel da ses maletgs ha Ignaz Jacomet era gia creau calenders. Aschia ei era quel pigl onn 2023 semtgaus e promts per la vendita. Fauna e flora en acril Dil november entochen il schaner da l’auter onn expona Ignaz Jacomet da Mustér/Peisel ina schelta da ses maletgs ella claustra dominicana a Glion. Dapi 20 onns portretescha el oravontut animals selvadis. El fa quei cun acril, mo surtut cull’egliada dil catschadur ed amitg dalla natira. Ses maletgs muossan capricorns che fan in paus, camutschs attents ni il petgalenn enten si’activitad alla tscherca d’in vierm ni d’in bau. (fmr/hh) En siu dacasa a Peisel a Mustér lavura Ignaz Jacomet vid ses maletgs cun sujets dalla fauna e flora. In maletg fascinont d’in capricorn ton sco finius.

L’organisaziun «Tischlein deck dich» salva vivonda che duess vegnir dismessa. Ella reparta quella a persunas en pitgira ell’entira Svizra ed il Principadi dil Liechtenstein. En 144 loghens da repartiziun contonscha ella mintg’jamna varga 21 000 carstgauns. Cun quei presta l’organisaziun ina contribuziun sociala ed en favur dall’ecologia sco era in agir da respect visavi il diever da vivonda. Il concept secumprova dapi varga 20 onns. La mesjamna, mintgamai dallas 14.30 entochen las 15.30, san persunas basignusas senezegiar dalla purschida era el Center Aua Viva a Mustér/Raveras. Leu vegn l’acziun arranschada en cooperaziun dalla Fundaziun «Tür auf – mo vinavon», la Pleiv evangelica Cadi sco era l’Uniun «Tischlein deck dich». (fmr/hh)

Partidas encunter l’equipa alla cua dalla tabella ein adina cumbinadas cun rescas. D’ina vart vegn ei spitgau ina clara victoria, da l’autra vart muossan ils resultats dall’equipa da Buchs che lur terradas ein adina mo stadas stretgas. Per quei motiv savevan ils giugadurs da Trun/Rabius ch’ei spetgi ina greva partida sin els el cantun S. Gagl. Ed aschia eis ei era vegniu. Dall’entschatta enneu emprova l’equipa da casa da vegnir malsegira cun bals liungs sils attaccaders sperts. Denton muossan era ils hosps dalla Cadi ina partida animada, aschia ch’ei seresulta gia spert sin omisduas varts bunas schanzas. Ina da talas nezegia Gianin Derungs ella 16. minuta suenter ina buna midada da tempo enamiez da Mathias Flepp e procura aschia pil 0:1 pil CB T/R. La partida resta animada cun occassiuns dad omisduas varts, il resultat semida denton buc entochen pausa. Ella secunda mesadad emprova Buchs da far dapli squetsch. Quei reussescha era, denton gioga Trun/Rabius bein ella defensiva e lubescha buc pli grondas schanzas. E sco igl ei savens en tals giugs sa ina situaziun da standard far la differenza. E quei capeta era. 15 minutas avon la fin vegn il CB T/R tiel secund gol entras Ramon Orlik suenter in bi culp liber da Salvatore Stagliano. Buchs fiera uss tut anavon e dat cheutras la caschun als hosps da vegnir tier conters. In tal vegn nezegiaus da Gianin Derungs sin pass da Remo Alig. Quei ei definitiv la decisiun. Trun/Rabius gudogna in’impurtonta partida alla fin tuttina a moda relativ suverana e mantegn aschia il contact cul miez dalla tabella. (cdm/fmr) 3. ligia gruppa 1 Buchs 1b – Trun/Rabius 0:3 (0:1) Rheinau, Buchs. 100 aspectatur(a)s. Gols: 16. Gianin Derungs 0:1, 75. Ramon Orlik 0:2, 87. Gianin Derungs 0:3. Trun/Rabius: Damian Schmed, Mirco Pfister, Ramon Orlik, Lucas Maissen, Sandro Orlik, Daniel Pfister (84. Toni Cathomas), Beat Cadruvi (67. Salvatore Stagliano), Mathias Flepp, Remo Alig, Patrizio Decurtins (79. Livio Janka), Gianin Derungs. Buchs: Dominic Wood, Nikola Ugrica, Colin Wirth, Philipp Kolbe, Tolga Han Ünlü, Fabiano Hardegger, Albin Selimi, Adrian Pavlov, Luca Schäpper, Levente Daniel Kormany, Callum Ormond. Remarcas: Trun/Rabius senza Denis Monn, Orlando Monn, Robin Monn e Silvan Muoth.

La historia da quei giug ha il giuven attaccader da Schluein Glion, Sattar Afzali, scret. Buca meins che quater gadas ha el sittau la balla ella reit ed aschia decidiu il giug. Grond meret han denton era ses congiugadurs giu che han mintgamai lantschau el optimalmein. Da cundiziuns idealas, era sch’il terren era empau grevs, suenter la ferma plievgia duront la notg silla sonda, ha il giug entschiet fetg uliv. Ils hosps da Schaan ein stai ualti agressivs e han buca schau bia plaz a Schluein Glion da crear attaccas malsegiras. Aschia ha ei cuzzau bien 20 minutas avon ch’il giug ei vegnius pli interessants. Lu ha Afzali surpiu la reschia. Ella 21avla minuta ha el dirigiu in culp liber en direcziun dil cantun ault, il qual ha strihau la traversa e treis minutas pli tard ha el sittau igl 1:0. Bein survius da siu partenari ell’attacca, Lars Caduff, ha el plazzau la balla suveran sper il goli vi el cantun dretg. Ella 36avla minuta ha Schaan giu sia megliera caschun da sittar in gol. Il siet da distanza da Helder Gonçalves ei denton rebattius dalla traversa giu sin (forsa era dadens) la lingia e lu anora, aschia ch’igl arbiter ha buca schulau. Tgisà tgei ch’il VAR havess getg? Quei ei denton stau mo in cuort intermezzo offensiv dils hosps, pli biaras bunas caschuns da sittar gols ha la defensiun da Schluein Glion buca lubiu ad els duront igl entir giug. Mo ina minuta pli tard ha persuenter Afzali sittau siu secund gol, quella ga cun in siet plazzau el cantun ault. Suenter pausa ha sco emprem Carlo Bearth alzau il score sin 3:0 e mussau ch’el sa aunc adina nua ch’il gols stattan a Crap Gries. Quei ei numnadamein stau siu emprem gol per l’USSI suenter siu retuorn da Cuera 97. Cun quei gol ei il giug praticamein staus decidius. Dus ulteriurs gols dad Afzali ella 60. e 63. minuta, omisdus sittai cun bia ruffinessa e saung freid, han denton aunc alzau il resultat e purtau all’equipa da Schluein Glion l’otgavla victoria el novavel giug da campiunadi. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Schaan 5:0 (2:0) Crap Gries. 215 aspectatur(a)s. Arbiter: Luman. Gols: 24. Afzali 1:0, 37. Afzali 2:0, 53. Bearth 3:0, 60. Afzali 4:0, 63. Afzali 5:0. Schluein Glion: Capaul, Gallmann, Coray, Derungs, Vinzens (67. Büchler), Sgier (67. Egger), Michel, Bearth, Bundi (67. Zala), Caduff, Afzali (75. Cabalzar). Schaan: Strunk, Matthias Quaderer (52. Joos), Eberle, Pereira, Ubavic, Fabio Quaderer, Öhri (67. Banzer), Mazreku, Licci, Gonçalves (46. Sobkova), Antunovic (83. Gonçalves). Remarcas: Cartas melnas: 48. Antunovic (foul), 61. Derungs (reclamar) e 81. Eberle (foul). Schluein Glion senza Cavegn, Casutt, D’Atria, Deplazes, Dermont, Matthias Derungs e Stabile (blessai ni absents). 21. siet ella traversa Schluein (Afzali), 36. siet ella traversa Schaan (Gonçalves) e 73. Siet ella petga Schluein (Zala). Corners: 2:4.

Las duas meglieras equipas da ballapei dalla Surselva – Schluein Glion e Trun/Rabius – han gudignau lur giugs la fin d’jamna. El campiunadi dalla 4. ligia ha Lumnezia spiars a casa encunter la latiarna cotschna Schlarigna. Il campiunadi regiunal da ballapei va plaun a plaun a fin quest atun. Duas rundas ein aunc d’absolver, lu suonda la pausa d’unviern. Quella pausa vegn enrihida dil campiunadi da ballapei mundial el Katar. La fin dall’jamna vargada ha Schluein Glion victorisau per l’otgavla ga quest atun el campiunadi dalla 3. ligia. Schaan ch’ei staus hosp a Crap gries ha stuiu suttacumber cun 0:5. Cun quella victoria salva Schluein Glion tuttas schanzas per la promoziun ella 2. ligia primavera proxima. Sulet Valposchiavo ha in punct dapli sin siu conto. In’impurtonta victoria ha Trun/Rabius contonschiu el giug ordeifer encunter Buchs. Cun quels treis puncts sedistanziescha l’equipa dalla Cadi claramein dalla cua dalla tabella e salva il contact cul miez dalla tabella. Negin success ha Lumnezia giu el giug encunter Schlarigna che haveva recaltgau entochen quei di aunc gnanc in sulet punct. Ils Engiadines ein denton semussai la dumengia da lur megliera vart e han victorisau a Vella cun 3:1. Malgrad la terrada resta Lumnezia sil quart rang dalla tabella, la distanza tiel capogruppa Vaz-sut munta denton gia diesch puncts. El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia ha Rueun gudignau siu giug encunter Lumnezia ed ei uss secund ella tabella. Laax che ha battiu Sedrun/Mustér ei quart e sil sisavel plaz suonda Trun/Rabius che ha contonschiu in remis ordeifer encunter Vaz-sut. 3. ligia, gruppa 1 Ruggell – Valposchiavo 1:2 Eschen/Mauren – Tusaun/Cazas 3:1 Schluein Glion – Schaan 5:0 Buchs – Trun/Rabius 0:3 Landquart – Triesenberg 0:6 1. Valposchiavo 9/25; 2. Schluein Glion 9/24; 3. Triesenberg 9/21, 4. Ruggell 9/21; 5. Triesen 9/16; 6. Eschen/Mauren 9/12; 7. Schaan 9/11, 8. Landquart 9/9; 9. Trun/Rabius 9/9; 10. Tusaun/Cazas 9/6; 11. Domat 9/4; 12. Buchs 9/1. 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Tavau 3:0 Valposchiavo – Vaz-sut 1:6 Lumnezia – Schlarigna 1:3 1. Vaz-sut 8/21, 2. Cuera 97 8/21; 3. Panaduz 8/16; 4. Lumnezia 8/11; 5. Tavau 8/11; 6. Schluein Glion 8/11; 7. Surses 8/10; 8. Danis-Tavanasa 8/9; 9. Valposchiavo 8/3; 10. Schlarigna 8/3. 5. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Va Tamina 2:0 Sargans – Bregaglia 5:3 Mladost – Tusaun/Cazas 10:1 Landquart – Bogn Ragaz 7:0 Lusitanos de Samedan – Panaduz 3:0 1. Lai Valbella 8/19; 2. Lusitanos de Samedan 8/19; 3. Landquart 8/16; 4. Mladost 8/16; 5. Val Tamina 8/15; 6. Panaduz 8/12; 7. Sargans 8/9; 8. Bregaglia 8/6; 9. Tusaun/Cazas 8/3; 10. Bogn Ragaz 8/3. 5. ligia, gruppa 2 Sedrun/Mustér – Laax 1:4 Rueun – Lumnezia 6:0 Vaz-sut – Trun/Rabius 1:1 1. Union Trin 8/22; 2. Rueun 9/17; 3. Domat 8/16; 4. Laax 9/16; 5. Cuera 97 8/10; 6. Trun/Rabius 8/8; 7. Sedrun/Mustér 8/7; 8. Vaz-sut 8/7; 9. Lumnezia 8/6; 10. Danis-Tavanasa 8/4. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Surselva – Rorschach-Goldach 2:3 Rotmonten – Gossau 3:2 Winkeln – Teufen 3:0 Dardania S. Gagl – Cuera 97 2:1 Tobel-Affeltrangen – Romanshorn 1:0 1. Brühl 9/24; 2. Gossau 10/23; 3. Tobel-Affeltrangen 9/22; 4. Rorschach-Goldach 9/18; 5. Winkeln 10/14; 6. Dardania S. Gagl 10/13; 7. Teufen 10/12; 8. Cuera 97 10/11; 9. Rotmonten 9/9; 10. Surselva 10/9; 11. Romanshorn 9/7; 12. Au-Berneck 9/4. Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Montlingen 3:3 Widnau – Domat 7:1 Schlarigna – Bogn Ragaz 3:2 Eschenbach-Wagen – Appenzell 1:0 Uznach – Buchs 2:2 1. Uznach 8/22; 2. Altstätten 8/17; 3. Montlingen 8/16; 4. Buchs 8/14; 5. Bogn Ragaz 8/10; 6. Eschenbach-Wagen 8/9; 7. Appenzell 8/8; 8. Widnau 8/7; 9. Schlarigna 8/7; 10. Domat 8/4. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Teufen – Rheintal 4:2 Surselva – Zuzwil 0:6 Eschen/Mauren – Romanshorn 2:2 Tobel-Affeltrangen – Uzwil-Henau 4:3 Uznach – Rorschach-Goldach 2:1 Amriswil – Buchs 6:4 1. Romanshorn 9/25; 2. Tobel-Affeltrangen 10/24; 3. Zuzwil 10/22; 4. Amriswil 10/21; 5. Uzwil-Henau 9/19; 6. Rheintal 10/16; 7. Teufen 10/15; 8. Eschen/Mauren 10/11; 9. Buchs 10/7; 10. Rorschach-Goldach 10/5; 11. Uznach 10/4; 12. Surselva 10/3. Juniors B1, gruppa 1 Landquart – Grischun Central 4:0 Tavau – Domat 10:1 1. Landquart 8/22; 2. Grischun Central 9/22; 3. Tavau 8/12; 4. Domat 8/7; 5. Schlarigna 8/7; 6. Orion Cuera 7/0. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Trübbach 2:5 Valposchiavo – Panaduz 3:5 1. Vaz-sut 5/15; 2. Panaduz 7/15; 3. Lusitanos de Samedan 6/14; 4. Valposchiavo 8/12; 5. Bogn Ragaz 6/10; 6. Trübbach 7/9; 7. Surselva 6/6; 8. Grischun Central 7/4; 9. Balzers 6/0. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Staad – S. Gagl dunnas U17 4:1 Arbon – Rorschach-Goldach 1:1 Cuera 97 – Surselva 3:2 Appenzell – Brühl 0:8 1. Staad 8/19; 2. Herisau 7/18; 3. Cuera 97 8/15; 4. Rorschach-Goldach 8/14; 5. Arbon 8/13; 6. Surselva 8/12; 7. Brühl 8/10; 8. St. Gagl dunnas U17 8/6; 9. Appenzell 8/4; 10. Bogn Ragaz 7/2. Juniors C1, gruppa 1 Domat – Walenstadt 8:5 Gams – Ruggell 10:1 Buchs – Mels 3:6 1. Sargans 7/21, 2. Domat 8/16; 3. Grischun Central 8/16; 4. Gams 7/15; 5. Mels 7/10; 6. Walenstadt 7/10; 7. Ruggell 7/6; 8. Tavau 8/3; 9. Buchs 7/0. Juniors C2, gruppa 1 Surselva b – Valposchiavo 2:4 Surselva a – Domat 0:6 Cuera 97 – Grischun Central 2:3 1. Landquart 7/18; 2. Schlarigna 8/18; 3. Valposchiavo 8/18; 4. Panaduz 9/16; 5. Surselva b 8/13; 6. Domat 9/12; 7. Grischun Central 8/7; 8. Surselva a 8/6; 9. Cuera 97 8/6; 10. Vaz-sut 7/3. Juniors D, elita, gruppa 1 Glarnerland – Surselva refretg Cuera 97 – Buchs 9:0 Uznach – Rapperswil-Jona 1:2 1. Cuera 97 9/24; 2. Glarnerland 7/15; 3. Uznach 8/15; 4. Rapperswil-Jona 9/12; 5. Buchs 8/6; 6. Surselva 7/0. Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart 1:9 Domat – Panaduz 3:8 Mels – Grischun Central 1:7 1. Landquart 8/22; 2. Domat a 8/20; 3. Panaduz 7/15; 4. Sargans 6/12; 5. Orion Cuera 6/9; 6. Grischun Central 7/7; 7. Mels 6/3; 8. Cuera 97 7/3; 9. Domat b 7/0. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Domat 5:7 Landquart – Surselva b 2:3 Schlarigna – Surselva c 4:4 Valposchiavo – Grischun Central 5:0 1. Valposchiavo 8/19; 2. Schlarigna 8/16; 3. Bogn Ragaz 8/13; 4. Surselva c 9/12; 5. Grischun Central 8/9; 6. Surselva b 8/9; 7. Landquart 8/6; 8. Panaduz 8/6; 9. Domat d 8/3. Juniors D2, gruppa 2 Mels – Balzers 10:2 1. Domat 9/24; 2. Tavau 8/19; 3. Vaz-sut 9/17; 4. Landquart 8/15; 5. Mels 9/15; 6. Balzers 10/10; 7. Grischun Central 8/9; 8. Orion Cuera 7/8; 9. Val Tamina 8/6; 10. Bogn Ragaz 7/5; 11. Cuera 97 7/3. Damas 2. liga, gruppa 1 Frauenfeld – Widnau 3:4 Triesen – Toggenburg 3:1 Romanshorn – Au-Berneck 1:1 Rapperswil-Jona – Weinfelden-Berg 2:1 Uzwil – Ebnat-Kappel 1:4 1. Toggenburg 9/24; 2. Widnau 8/15; 3. Rapperswil-Jona 8/14; 4. Frauenfeld 8/12; 5. Romanshorn 9/12; 6. Ebnat-Kappel 8/11; 7. Uzwil 8/11; 8. Domat 8/8; 9. Triesen 8/8; 10. Au-Berneck 8/7; 11. Weinfelden-Berg 8/5. Damas 4. liga, gruppa 1 Eschenbach – Tusaun/Cazas 4:0 Schwanden-Linth – Schlarigna 2:2 Triesen – Surselva 0:4 1. Vaz-sut-Cuera 7/18; 2. Mels 7/18; 3. Eschenbach 7/16; 4. Buchs 7/13; 5. Surselva 7/12; 6. Schlarigna 7/7; 7. Schwanden-Linth 7/5; 8. Tusaun/Cazas 7/4; 9. Triesen 8/0. Junioras FF-15, gruppa 1 Surselva – Eschenbach 8:1 Cuera 97 – Triesen 4:2 Werdenberg – Linth 04 1:5 Widnau – Domat 1:3 1. Werdenberg 7/18; 2. Linth 04 7/16; 3. Surselva 7/14; 4. Eschenbach 7/13; 5. Cuera 97 8/13; 6. Triesen 7/10; 7. Domat 7/3; 8. Widnau 7/3; 9. Mels 7/0.

En sia seduta da venderdis proxim, ils 28 d’october 2022 en halla Cons sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Mustér dalla lescha pil manteniment dallas ovras da meglieraziun e d’uaul. Il diever dallas vias d’uaul, vias da funs, vias d’alp, vias d’avertura e d’autras vias ei actualmein reglaus el reglament da traffic dalla vischnaunca. «Entras l’activitad dalla meglieraziun funsila – respectivamein dil diember da vias carschent entras quella – eis ei necessari da reveder, resp. d’elavurar ina nova lescha per quei intent», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca. Quei seigi ina pretensiun dil cantun pil manteniment dallas ovras da meglieraziun. Cunquei che vias d’uaul e vias da meglieraziun secruschan, ein ins era sefatschentaus en quei connex cullas lubientschas da carrar pigl entir intschess dalla vischnaunca. (fmr/hh)

Silla via dils Polacs denter Glion e Rueun entaupan ins actualmein animals attents e merviglius. Ch’igl ei buca nuorsas d’in raz special sa mintg’affon. Ciclists e curriders sportivs han per ordinari negina peda da sefermar, s’avischinar alla purteglia e da contemplar quella legra muntanera. Ins savess supponer ch’igl ei lamas. Na, igl ei alpacas ch’il possessur ha tundiu da frestg. Lur frisuras e las grossas «stivlas» dattan ad ellas in aspect simpatic. Alpaca ei pia buca lama, tgeinina ei lu bein la differenza? Il lama han ils pievels indigens sidamericans domesticau, semegliont a nossa nuorsa, avon mellis onns. Bia pli tard han els priu era sia parenta, l’alpaca, entuorn els. Perquei eis ella pli spuretga. Ils carstgauns dallas Andas han entschiet a trer l’alpaca pervia da sia launa fina che dat pli cauld che quella dil lama. Lama, alpaca, guanaco e vigugna ein las quater specias dils camels sidamericans. Pér suenter che Columbus haveva scuviert l’America han ins saviu classar ellas. Tochen lu enconuschevan ins il dromedar ed il camel cun duas gobas. Las quater specias dil «mund niev» han cumplettau quella classa d’animals. Ferton ch’il lama deriva dil guanaco, duei gl’alpaca derivar dalla vicugna, ina parenta dalla grondezia d’in cavriel. Il tratg caracteristic da tuttas sis specias da camels ein las duas unglas, respectiv la pèra calzers vid mintga comba. Alpacas ein circa la mesadad pli pintgas e grevas che lamas. Ozilgi drovan ins omisduas specias en Svizra pervia dalla launa, per paschentar pastiras e per accumpignar nuorsas.

Avon entgins meins ei seformada a Pitasch ina gruppa d’interess che sededichescha alla historia locala. Dumengia suentermiezgi ha quella organisau in «gi dallas portas aviartas». El center ein il cudisch da Pitasch da Flurin Caviezel e las registraziuns dils chorals che Hans Cadetg ha fatg. Gl’arcun da rimnar ei affiliaus agl Archiv cultural Foppa. Gl’onn 1940 hagi in signur Gautschi fatg amogna alla pleiv da Pitasch in harmonium. El haveva giu cumpassiun cun quella pleiv, demai che quella possedeva negina orgla da baselgia. Sia unica cundiziun era stada ch’il schenghetg vegni era duvraus per accumpignar il cant en baselgia. Cun 15 vuschs ha la radunonza approbau unanimamein il regal generus e la cundiziun. Il protocol rapporta dalla radunonza e dalla decisiun dils 15 votants. Lezs, ils umens, han buca quintau cull’opposiziun dallas dunnauns e mattauns. Sche quei harmonium vegni en baselgia, contien ellas buca pli, hagien ellas schau saver lur umens e revoltau encunter l’installaziun dil harmonium. Dapi 300 onns cantavan ins ils chorals en sopran, alt, tenor e bass – senza accumpignament. La finala ei il harmonium arrivaus a Pitasch, ei ius en casa da scola ed en emblidonza. Il harmonium ei ius en emblidonza Ils da Pitasch han teniu culla pasch e tgirau vinavon il cant da chorals en quater vuschs. Quella historia véra ha Andreas Caviezel raquintau dumengia suentermiezgi ella baselgia da Pitasch. In triep indigens e hosps han tedlau e stuiu rir dall’episoda. En connex cun quei cant da chorals han els priu part ad in’occurrenza speciala en quei connex. Il cantar ils chorals en quater vuschs e senza accumpignament d’instruments ha funcziunau tochen avon paucs onns. Sco dapertut ei l’isonza deporablamein sespiarsa. A moda preventiva ha Hans Cadetg, convischin da Pitasch, registrau, cun sustegn da plevon Heiner Nidecker, ils chorals ch’ils da Pitasch cantavan da priedi. El ha buca saviu registrar tuts, aschia ch’il plevon ha organisau pli tard in chor ad hoc. Quel ha cantau tut ils chorals che muncavan. Dumengia han ils responsabels da quei project explicau la lavur. Las registraziuns prestan buns survetschs aunc oz. Grazia alla tecnica sa il plevon actual Albrecht Merkel eleger la canzun e colligiar quella cul sistem accustic-auditiv che Hans Cadetg ha installau ella baselgia. Las persunas che van a priedi san cantar il choral ella vusch individuala cul «pievel». Ils dus plevons presents han explicau senn e muntada dil cant da chorals en quater vuschs. «Il cant ecclesiastic era ina moda da viver e tgirar la cuminonza. Quei cant ch’jeu hai udiu dumengia per dumengia ei iu a cor e resta per mei en miu intern», ha gl’anteriur plevon Heiner Nidecker manegiau. Ils presents han buca mo tedlau las registraziuns, mobein han era astgau cantar plirs chorals en lur vusch. Sco gia pli baul sa mintgina e mintgin cantar, seigi cun leger giu las notas dalla canzun, cun tedlar la vusch dalla vischina ni dil vischin, seschar menar ed aschia vegnir pli e pli segirs. Diversas scuviertas Tals cudischs ligiai han colonias fatga pli baul da lur dimora da vacanzas a Pitasch. Divers documents da Pitasch ein archivai egl arcun local che la cuminonza d'interess tgira. Deia Caviezel e sias biadias Olivia e Noelia muossan la bandiera dalla "Schützenmusik Pitasch" da 1889. Flurin Caviezel surdat al president digl Archiv cultural Foppa la fotografia dalla Schützenmusik Pitasch ed il cudisch da Pitasch. Hans Cadetg ha surdau ad Andreas Caviezel il disc cumpact cullas registraziuns. Daco in archiv local? Ils commembers dalla cuminonza d’interess a Pitasch sesprovan da render attent a quei ch’ei dign da salvar e conservar, material che mass autruisa el rumien ed ella barschera. Ina cunvegna cugl Archiv cultural Foppa garantescha che quei uorden vegn deponius en in liug segir a Pitasch. Documents en casas privatas, actas da famiglias, d’uniuns ed anteriuras societads dil vitg manifesteschan ina part vivida dalla cultura. Talas actas privatas ein buca suttamessas al dretg cantunal ni ecclesiastic. In e scadin ei libers da disponer – e dismetter – brevs veglias, documents ed actas, malgrad ch’igl ei per part prezius material da valeta per la historia dil vitg. La cuminonza d’interess sededichescha exact a quei sectur, ella s’engascha ch’ins surdat ad els talas scartiras. Suenter quella part en baselgia ha la raspada dislocau ella halla polivalenta. Leu havevan las Fontanivas – aschia senumna l’uniun da dunnas dils vitg reformau dalla Foppa – preparau tuortas, pettas e caffè. Gl’anteriur deputau liberal Lorenz Alig ei staus responsabels tochen sia pensiun pils archivs dallas fracziuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion. El ha undrau la lavur digl anteriur president communal da Pitasch, Flurin Caviezel. Quel ei attaschaus grondamein alla historia e cultura da siu vitg nativ. Avon in onn ha el ediu en atgna responsabladad il cudisch «Retrospectiva da nossa vischnaunca Pitasch». Igl ei in cudischun da 355 paginas che presenta vitg, historia e cultura en 76 texts e capetels ils pli differents. Sco Flurin Caviezel ha raquintau suenter la laudatio, eis ei gartegiau ad el duront sias retschercas da far diversas scuviertas, «legreivlas e nunspitgadas», ha el puntuau. Il cudisch ch’el ha fatg, ha el daferton ediu en ina secunda ediziun. En quei cudisch san ins era leger ch’ils da Pitasch cantavan e sunavan generalmein bugen. Gl’onn 1845 han ins fundau ina societad da musica ed il medem temps era in chor mischedau. Lez ha tgirau duront varga 150 onns il cant da chorals.

A Laax ha ina societad inoltrau dacuort ina damonda da baghegiar. Il hotel Posta Veglia vegn renovaus e survegn ina casa annexa cun sis habitaziuns administradas turisticamein. Gl’onn proxim vegn ei 150 onns dapi che Laax ha ina posta. Quei monopol statal han ins confidau lu alla famiglia da capitani Cavelti. Quel haveva baghegiau casa e surpriu l’agentura da posta. Dapi 1873 s’auda la casa marcanta cunquei tiel maletg dil vitg da Laax. La casa dalla Posta includeva era l’ustria e la stizun. Avon 20 onns ha René Hans Meyer cumprau la casa da gronda tradiziun e menau vinavon ella sco hotel. Numerus objects e fotografias vid las preits dallas stivas dattan perdetga dalla muntada che quella casa privata ha giu per Laax. Actualmein ha gl’uffeci da baghegiar publicau la damonda da baghegiar dalla posta Veglia. Ina societad «Posta Veglia», culs representants Hansulrich Benz e Mario Solèr, omisdus sesents a Stuttgart en Tiaratudestga, vul surbaghegiar la terrassa ed il pavigliun che surveschan oz per l’ustria ed il hotel. Il hotel Posta Veglia Laax survegn balcuns ed ina casa cun pliras habitaziuns administradas. Ina investa els plans publicai muossan ch’igl ei previu da cumplettar il hotel cun ina casa da pliras famiglias. Il hotel vegn sanaus, las treis alzadas encunter sid ed encunter nord survegnan balcuns. La casa dalla Posta ha buca il medem status da schurmetg sco per exempel la Casa Leunga, la casa Arpagaus ni la casa paterna da Flurin Camathias ch’ein ella vischinonza. Gl’aspect dalla Posta Veglia culla tipica colur cotschna vegn buca midaus, cun excepziun dils balcuns sco element niev. Ella planisaziun locala ei gl’object taxaus sco caracteristic e marcant. Cun quella classificaziun astgan ils possessurs far certas midadas architectonicas. Spazzar il baghetg e remplazzar el cun in diltut niev ei denton buca pusseivel. Tenor la damonda da baghegiar dat ei davos il hotel existent duas casas novas cun mintgamai treis habitaziuns per néz turistic. Las sis habitaziuns da 3 ½ e 4 ½ stanzas vegnan duvradas per scaffir letgs caulds. Tenor la moda e maniera da baghegiar vegn gl’object niev a survegnir in tetg d’eternit solar, gl’implont da scaldar vegn plinavon colligiaus culla calira a distanza dalla vischnaunca da Laax. La surbaghegiada Posta Veglia corrispunda allas normas dalla nova planisaziun locala che camonda da trer a néz enteifer otg onns la surfatscha libra d’ina parcella.

Tier la vischnaunca Lumnezia hai dau biaras midadas da persunal ils davos meins. Ei ha dau visadas e sortidas en pliras partiziuns. Per novas discussiuns ella publicitad procura cunzun la sortida nunspitgada dil niev canzlist ch’ei staus mo in meins e miez en uffeci. La vischnaunca Lumnezia, fusiunada avon 10 onns, ha actualmein da batter cun in problem da persunal acut. Pliras persunas han fiers la faulsch el canvau dapi la primavera vargada. Bandunau la vischnaunca han denter auter in anteriur collavuratur dil revier forestal, il menader digl uffeci da baghegiar, ina persuna el secretariat ed il canzlist nievelegiu.Ils motivs per las visadas ein differents. Il president communal Daniel Solèr ha detg a la FMR, che buca tuttas e tuts hagien denton visau la plazza: «Nus havein era giu persunas ch’ein idas en pensiun suenter biars onns da survetsch tier la vischnaunca. Autras ed auters ein sedecidi da calar ed ir en pensiun pli baul.» Tier la plazza da canzlist e tier igl uffeci da baghegiar hagien ins vuliu separar quels dus pensums, ha Solèr detg: «Nus havein dau in niev profil a quellas plazzas. La canzlista ni il canzlist ha pia era survegniu ina nova rolla e sto exequir quella era enviers la clientella. Da medem mument havein nus elegiu ina nova persuna responsabla pigl uffeci da beghegiar.» Negins problems cun discussiuns publicas Il president communal Daniel Solèr ha detg ch’el sappi che biaras midadas en ina admini­straziun publica caschunian discussiuns ella publicitad. Aschi ditg sco quei che las criticas all’adressa dalla suprastonza communala constettian, hagi el insumma negins problems cun quellas discussiuns. Las visadas dil bostger communal, dil menader digl uffeci da baghegiar, dalla secretaria ed dil canzlist, hagien lur agens motivs independents in da l’auter, ha Daniel Solèr accentuau. Visada en entelgientscha vicendeivla La plazza dil canzlist communal en Lumnezia ei stada publicada ditg e liung e sin plirs canals. Gia quei ha procurau per discussiuns enteifer vischinas e vischins. Suenter liunga tscherca ha la suprastonza communala tuttina anflau in canzlist che ha entschiet sia plazza igl 1. da settember 2022. Mo gia in meins e miez pli tard ha el bandunau l’administra­ziun communala Lumnezia el temps d’em­prova. Daniel Solèr: «Nus essan secunvegni en entelgientscha vicendeivla da seseparar enteifer il temps d’em­prova. Ils motivs han buca giu da far cun la persuna dil niev canzlist, mobein plitost cun caussas ch’ein succedidas che nus sco suprastonza communala havein buca saviu acceptar.» Dapli ha il president buca vuliu dir. Ussa ei la suprastonza communala vidlunder da tschercar ina successiun. Forsa, ha Solèr confirmau, catti ins era ina soluziun interna: «Nus vegnin era a discussiunar la caussa cun nossa cumissiun dil persunal.» Ensi ed engiu e sin tuttas varts Ton il president communal Daniel Solèr sco era Thomas Kolleger, il schef digl Uffeci cantunal da vischnauncas, han confirmau envers la FMR ch’il profil d’in canzlist seigi fetg vasts. Il canzlist sestendi ensi viers la suprastonza, engiu viers siu persunal ed anoviars sin tuttas varts viers la populaziun e la clientella. Ed areguard las discussiuns ella publicitad ha Thomas Kolleger dau d’entellir, che la situaziun actuala dalla vischnaunca Lumnezia muossi ch’ei seigi era tier administraziuns communalas buca sempel pli da survegnir persunal qualificau. Vitier vegni aunc la situaziun linguistica cun l’obligaziun da discuorer romontsch che limi­teschi il diember da candidaturas. Thomas Kollegger: «La canzlista ni il canzlist communal drova ina cumpetenza sociala e da communicaziun ordvart buna. El sto esser fetg capavels e sensibels en la conversaziun cun autoritads, vischins ed uffecis.» Pareris dalla meisa rodunda constattan buc «Quei fuss buc en uorden, sche la suprastonza vegness buca reelegida pli dil suveran lumnezian pervia da la situaziun dil persunal», ha il president Daniel Solèr rispundiu alla damonda, sch’el stermenti buc il verdict da las votantas e dils votants tier las proximas elecziuns communalas en dus onns. «Jeu saiel schon s’imaginar ch’ei dat persunas che dattan la cuolpa a la suprastonza communala ussa. Mo quels pareris dalla meisa rodunda constattan buc e quei porta buca vinavon nus.» Era il schef digl uffezi cantunal da vischnancas avertescha en quei senn: «Sper la munconza da persunal per l’administraziun han las vischnauncas grischunas aunc in auter problem, numnadamein quel d’insumma anflar suprastontas e suprastonts.» Biaras midadas en Lumnezia Tier l’administraziun communala Lumnezia hai dau numerusas midadas persunalas dapi la primavera vargada. Il davos che ha bandunau la vischnaunca suenter mo in meins e miez ei il canzlist communal. Martin Gabriel/FMR Duront in liung temps ei la plazza dil canzlist communal dalla vischnaunca Lumnezia stada publicada. A la finfinala han ins cattau in canzlist ch’ei entraus en sia nova plazza igl 1. da settember 2022. Mo gia miez october ha il niev canzlist bandunau l’admini­straziun communala Lumnezia el temps d’em­prova. Ussa ei la suprastonza communala danovamein vidlunder da tschercar ina canzlista ni in canzlist. Tier la vischnaunca Lumnezia hai dau biaras midadas da persunal il davos temps. «Duas visadas ein succedidas pervia da pensiun e lu hai era dau persunal che ha giavischau d’ir en pensiun anticipada», ha il president communal Daniel Solèr declarau enviers la FMR. «Nus deplorein fetg las visadas anetgas dil davos temps. Per exempel quella d’in anteriur selvicultur, d’ina emploiada da l’administraziun, dil menader digl uffeci da baghegiar ni era dil niev­elegiu canzlist.» La suprastonza communala vegli interprender tut il neccessari per puspei vegnir en ina buna situaziun da persunal. Era tier igl Uffeci cantunal da vischnauncas han ins priu notizia dalla fluctuaziun da persunal en Lumnezia. Thomas Kolleger, il schef digl uffeci: «Ad interim han era las vischnauncas pli grev da survegnir persunal qualificau ed en Lumnezia gioga aunc il factur dil lungatg romontsch ina gronda rolla per las annunzias.»

En paucs dis entscheiva il meins dallas olmas. Pia ei il temps da stad e la stad tardiva definitiv vargaus e cun el las dumengias da perdanonza. Sco davosa pleiv en Surselva festivescha Laax mintgamai miez october sia fiasta. La secunda dumengia d’october ha miu vitg nativ da Lumbrein (e sper Lumbrein era Sagogn) festivau per la 302avla gada sia fiasta en honur da Nossadunna dolorusa. Uonn muort plievgia denton senza processiun e tuttina cun messa festiva plein cant, musica e parada. E perfin in bi priedi ed in aperitif. Per in cor cartent bein in gust sin quei che spetga nus in di en l’auter mund. Pertgei la perdanonza da Lumbrein vala – ensemen cun sogn Placi a Mustér – bein sco ina dallas pompusas sin tratsch romontsch. La liunga historia dalla perdanonza da Lumbrein cun relicts dalla pas­siun dada a Lumbrein la davoda gada 1882 ha sia calamita era oz. Stevan las perdanonzas antruras pér da dretg sut il motto: «Fiasta gronda nus camonda la Baselgia oz da far» eis ei oz plitost ina dumengia ordinaria per in ni l’auter. Ord bia buccas audan ins lu era: Ozildi veinsa tudi perdanonza. Quei constat – silmeins sin meisa eis ei buca ina differenza denter in ni l’auter di. La pupira ei vargada. Las spisas ein lu era stadas il motiv daco che la perdanonza ei vegnida spustada naven dalla cureisma sin la secunda dumengia d’october. Pertgei la fin finala ei la perdanonza buca mo cheu per nutrir spért ed olma, mobein era il tgierp. Cunquei che las combras da carn eran serradas duront la cureisma devi in menu vegetari (!) quei di ed aschia vegneva la fiasta numnada «tscheiver da caschiel». La fin dalla jamna da perdanonza a Lumbrein empeila mei sper gronda legria denton era cun empau nostalgia. Pertgei las regurdientschas d’antruras ein bialas: Bab mazzava per nus e per convischins il tschut da perdanonza per che mumma sappi suenter far furtem e manedel ordlunder. Il gentar vegneva sur­vius en stiva a roschas da parents. Per numnar duas. Per mei era ed ei quella fin dalla jamna zatgei che ha purtau e porta a mi gronda identitad e la finfinala ina dallas pli bialas fins d’jamna digl onn. Schegie che la rama da perdanonza a casa ei oz in zechel pli mudesta denton tonaton cun in buon­tad barsau – e quei da bov. Il tschanc ha stuiu ceder. Ei era in plascher ed ina agitaziun da gidar antruras mumma da preparar tut a casa. Oz ei miu liug d’engaschi la baselgia. Las rodund 60 persunas che la processiun da Lumbrein drova per saver far ella tenor il rodel, drovan lur utensils per purtar duront processiun e las mattatschas ed il Geni drovan lur vestgadira per esser conform al rodel e lur muntada. Aschia che jeu e mes collegas dalla cumissiun responsabla havein buca mo avon sesidas da mirar che tuts posts seigien occupai, mobein lu era la sonda da preparar reliquiars, s. Cruschs etc., la dumengia menar atras la processiun ed il gliendisdis pus­pei metter naven tut en siu liug. La pagaglia per tut quei ei il mument cu la proces­siun semova atras il vitg enamiez ina magnifica culissa alpina ch’ei enzugliada en in vestgiu atunil. Ed ussa ei la sesiun da perdanonzas a fin. Pia finiu da festivar e viaden el silenzi. La natira fa avon ei – ella sesiara e semetta a ruaus. In sentiment che va a prau cun la nostalgia en mei e cun las expressiuns ch’ins auda buca mo da perdanonza a discurrend, mobein era schiglioc adina puspei els vitgs: Ins vesa negin sin via, stivas stgiras e tut ei miert ora. Il mund intact e forsa era perfetg ch’ins s’imaginava ni less setener vidlunder ei daventaus marschs. Gie, bia ei semidau e sesvidau. La finfinala denton era il plascher e la flomma en ­biars dad insumma dar intec cuntervent a quei svilup. In desinteress sefa sentir ella societad – ins s’avonza a muntatuttinas. Bein ei nossa perdanonza a Lumbrein aunc ina dallas davosas bastiuns che viva aunc adina. La speronza che quei cuozi aunc ditg ei necessaria, era sch’in vegl verset romontsch gi: Tgi che viva dalla speronza, quel miera dalla plaronza. Ei drova dapli che mo speronza, ei drova la flomma d’idealissem per buca schar ir tut a schmerscha e da dar cunterpeisa al sentiment da resignaziun. E forsa drova il carstgun gest perquei pir che mai perdanonzas per silmeins in di sentir con bi ch’ei sa esser, sche numerus convischins s’engaschan per ina caussa e creeschan aschia ina vera cuminonza. Ina cuminonza che porta in l’auter e ses usists denton era ina cuminonza nua ch’ils usits portan ils carstgauns. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira.

Gl’onn vargau ha il post da svilup dalla Regiun Surselva lantschau il project «AvegnirSurselva». Finamira eis ei stau da sviluppar ina strategia da promover il viver e luvrar en Surselva. Il meinagestiun Duri Blumenthal conferma ch’igl ei buca in document ch’ins ha scaffiu pil truchet. «Secapescha, quei ei in project dalla regiun e per la regiun. E quel vegn adattaus onn per onn», declara Duri Blumenthal. Il meinagestiun dalla Regiun Surselva rispunda la damonda dalla FMR co ei seigi cul muossavia ch’il post dil svilup regiunal ha lantschau ed elaborau. Onn vargau ha il sviluppader regiunal Rudolf Buchi lantschau il project «AvegnirSurselva. «El passau cumpigliava la strategia da sviluppar la regiun sulettamein la perspectiva economica», san ins leger el rapport annual dil sviluppader regiunal. L’economia ei colligiada cugl aspect social, cun viver e habitar. La demografia che ha mussau ils davos 20 onns cuntinuadamein in regress, ha sfurzau da reponderar la vesta. Aschia ha il sviluppader regiunal priu a mauns autruisa il project. Melli persunas han cooperau Il post dil sviluppader regiunal ha elaborau in questiunari electronic ed analog per eruir munconzas, basegns e giavischs dalla populaziun. Varga 1000 persunas ein separticipadas alla retscherca. Parallellamein leutier ha Rudolf Büchi encuretg il discuors direct cun 50 persunas ch’el ha seleczunau tenor principi casual. Quellas han era giu da prender posiziun davart gl’avegnir dalla Surselva. En tschun workshops da mintgamai in miez gi ha quellas persunas discutau a moda concentrada las damondas centralas. Treis talas ein stadas el center: «Co dueien nus viver e luvrar egl avegnir en Surselva?», «co sa la regiun daventar pli attractiva per indigens, mo era per habitonts secundars e turists?» e «co mein nus entuorn cullas sfidas futuras?» Enten analisar la procedura participativa culla populaziun ha il sviluppader regiunal fatg ina constataziun interessanta: «Las rispostas subjectivas dils interrogai els workshops harmoniseschan per gronda part cullas datas dalla consultaziun digitala cullas 1000 persunas», rapporta Rudolf Büchi. Digl entir process ein seresultai sis accents centrals. Cun quei resultat ha il sviluppader saviu formular ils sis puncts d’accent pil niev muossavia. «Igl ei ils sis principis directivs dalla Regiun Surselva», declara il meinagestiun Duri Blumenthal. Quels valien buca mo pigl onn current. «Ils proxims onns vegnan quels adina puspei controllai, reponderai e adattai ella situaziun», explichescha el. Culla fin digl onn banduna Rudolf Büchi sia plazza tier la Regiun Surselva. Il sviluppader regiunal daventa meinagestiun dall’interpresa Axpo Hydro Surselva. Sia successura Céline Meury vegn a surprender denter auter era il dossier dalla strategia regiunala ch’ins ha definiu cun agid dalla populaziun. El dossier eis ei definiu ch’il process participativ cuntinueschi en fuorma d’ina nova retscherca online. «Quella strategia regiunala duei buca mo esser in muossavia per projects dalla nova politica regiunala, mobein era in instrument per dar impuls alla Surselva», gi il meinagestiun Duri Blumenthal. Casa Surselva, sedia dalla Regiun Surselva a Glion, via dil Glogn 22a. Ils accents, cul cuort messadi central M obilitad: La Surselva possibilitescha ina mobilitad ecologica per l’entira regiun e per giuven e vegl. Convivenza: La Surselva promova la convivenza e sia varietad culturala. Economia diversificada : La Surselva stabilescha in’economia vasta e variada. Ambient e resursas : La Surselva nezegia sias resursas natiralas a moda effcienta e persistenta. Turissem e temps liber: La Surselva sesviluppescha ad ina regiun turistica sur gl’entir onn, ch’ei integrada bein el spazi local da viver e habitar. Habitar e viver: Consolidar e rinforzar la Surselva sco spazi da habitar e da viver. Mintga punct cun cuort messadi ei formulaus sin in document el format A4 cun introducziun cuorta. Suenter enumerar 3-4 sfidas e schanzas, suondan mintgamai treis propostas co contonscher la finamira.

La Regiun Surselva ei ina dad 11 organisaziuns ch’ein resortidas dalla refuorma territoriala. La Regenza grischuna ha concludiu e realisau quellas sin basa da votaziuns dil pievel. L’emprema havein nus priu il settember 2012, la decisiun da realisar quella refuorma. Lu, ils 30 da november 2014, havein nus stuiu approbar la basa legala ed igl 1 da schaner 2016 ei la refuorma territoriala ida en vigur. Per la Surselva eis ei stau pétter da stuer dar naven structuras carschidas e secumprovadas. Il parlament regiunal ei ius a piarder, ils cumins han ins eliminau, bia dallas structuras datier dil pievel ein svanidas. Avon la refuorma era la populaziun pli colligiada cull’organisaziun regiunala. La Regiun Surselva ei oz in gremi administrativ cun ina roscha surveschs ed uffecis. Il grond ei il Center da formaziun Surselva, in visibel la dismessa da rumians Plaun Grond. Tras la refuorma territoriala ha la Surselva piars empau sia forza cumbattiva e da piunier. In fatg ch’ei aunc oz buca plausibels ei che Flem e Trin s’audan tier Imboden e buca pli tier la Surselva. Gest per fatgs economics e dalla planisaziun eis ei buca stau prudent da separar ellas dalla destinaziun Flem Laax Falera. Quei hagi ni influenza ni consequenzas, repetan las autoritads adina puspei. La separaziun ha privau la Regiun Surselva d’impuls e contacts digl Alpsu tochen Rehanau. La refuorma ei denton cementada per 150 onns ni semper. La Regiun Surselva cun ses gremis strategics, la conferenza dils presidents communals e la giunta regiunala, agescha da niev tenor ils principis directivs. Igl ei ina strategia regiunala che consista da sis puncts d’accent. Quella han ins sviluppau ensemen cul pievel en ina procedura participativa. Il document ei dètg cumplexs e teoretics. Mo igl ei in muossavia, ina specia da constituziun. Per che la strategia hagi denton success e detti impuls, duess la Regiun Surselva buca calar da communicar cul pievel. Il process participativ sto cuntinuar en ina fuorma. Quei garantescha che la populaziun sesenta colligiada culla Casa Surselva. E ch’ella ei motivada da dar impuls.

Ils 16 da november 2022 eis ei 125 onns dapi ch’il poet Gian Fontana ei naschius. Numerusas da sias poesias han cumponists mess en musica e pliras generaziuns han seschau inspirar da ses texts. Schizun dissertaziuns han ins fatg da sia ovra. Da 1921 tochen sia mort, ils 30 da november 1935, ha Gian Fontana scret nungetg bia. Dumengia, ils 13 da november 2022, organisescha la Cuminonza romontscha da Flem in gi commemorativ per el. Il program ella baselgia da Fidaz entscheiva allas 10.00 cun in survetsch divin celebraus da ser Luzi Battaglia. Suenter suonda gl’act commemorativ cun in referat dil historicher Manfred Veraguth. Musica cumplettescha la festivitad ella baselgia nua che Gian Fontana ei vegnius battegiaus 1897. (fmr/abc)

Sonda proxima, ils 29 d’october 2022 vegni dau troccas a Glion. L’Uniun da troccas da Glion envida tut las amaturas ed ils amaturs dil «scart troccas» da vegnir e giugar cun las spadas, cuppas, rosas e troccas. La suletta premissa per separticipar al maraton da troccas da Glion ei il plascher da sesfundrar el mund dil giug e dalla tensiun. Il giug da troccas cun sias 78 cartas en quater colurs che deriva dalla famiglia dils giugs da Tarock s’auda tier la Surselva sco ils Capuns ed ils Maluns. «Dar troccas ei buca mo giugar», dian Annalisa Cathomas, Pia Blumenthal, Sep Cadruvi e Fritz Schwörer, ils quater commembers dil comite d’organisaziun dil maraton da troccas a Glion. «Per nus ei in turnier ni in maraton ni era mintga ‹scart› da troccas ina sentupada da cumpignia e d’aventura communabla.» Las sentupadas da troccas hagien muncau nundetg duront la pandemia, han ils organisaturs detg en discuors cun la FMR. Igl emprem maraton da troccas a ­Glion ha il Club da troccas da Glion organisau igl atun 2020. Igl onn vargau hai dau ina pausa pervia dalla pandemia. A Glion vegn dau troccas dapi onns ed annorums Avon onns entupav’ins bunamein en mintga ustria da Glion ina ni duas meisas che devan troccas ni jass. Oz ei l’ustria Rätia a Glion aunc in dils paucs loghens egl emprem marcau spel Rein ch’ei vegn dau troccas silmeins inagada per jamna. Las commembras ed ils commembers dil club da troccas ein adina puspei sin laghetg sch’ei dess enzatgi che havess tschaffen d’emprender da dar troccas. «Nus essan aviarts per mintgina e mintgin che ha interess», di Pia Blumenthal. Ed ella aschunta che suenter ch’ins hagi empriu d’enconuscher cartas e re­glas vegni la rutina cun giugar: «Il maraton da sonda proxima ei forsa buca dispet la caschun ideala per entscheiver, mo tgi ch’entscheiva ussa sa dar il proxim maraton.» In maraton pretenda perseveronza Sep Cadruvi spera ch’ei detti uonn tuttina biaras participontas e participonts sco 2020. «Tenor il stan actual da dallas annunzias duessan nus vegnir sin 32 giugaduras e giugadurs, quei fussen dus dapli che 2020.» Il maraton entscheiva sonda endamaun in quart dallas nov e cuozza entochen la sera allas nov e mesa. Denteren datti ina pausa da miezdi cun gentar ed ina pausa da café. «Clar che per persunas pli ve­glias ei quei stregn» manegian Annalisa Cathomas e Sep Cadruvi. Fritz Schwörer ch’ei president da l’Uniun da troccas da Glion declara il sistem: «Ei dat otg rundas da qualificaziun. Las otg meglieras equipas contonschan ils finals ed ils auters giogan vinavon per ils ulteriurs rangs.» Igl emprem rang gudogna 300, il secund 200 ed il tierz 150 francs. Annunzias per separticipar al maraton da troccas san ins far entochen gievgia, ils 27-10-2022 a l’adressa da e-mail: annalisacathomas@hotmail.com/telefon: 081 943 32 59 Dar troccas ei dapli che mo in giug Ils organisaturs dil maraton da troccas a Glion che ha liug la proxima sonda han detg en discuors cun la FMR che «dar in scart troccas» seigi dapli che mo dar in giug. «Per nus ei in turnier ni in maraton ni era mintga sera che nus dein in ‹scart troccas› ina sentupada da cumpignia e d’aventura communabla.» Il maraton da troccas a Glion che cuoza dudisch uras porscha in’ulteriura caschun d’inscunter per las amaturas ed ils amaturs dallas troccas. (fmr/mg)

Dapi 15 onns ein Flurina Candinas e Rico Schlosser d’Andiast in pèr. Els han dus affons, fan il pur ed ein manischunzs d’autos da posta. En l’emissiun «Jaaa! Die Sendung mit Herz» da SRF han ei dau investa en lur veta d’amur e Rico ha finalmein dumandau sia Flurina da maridar. Grondas declaraziuns d’amur ha Rico Schlosser buca fatg a Flurina Candinas – silmeins buc cun plaids. La damonda da maridar sil casti da Munt Sogn Gieri a Vuorz ei tuttina stada romantica ed emoziunala. Cun agid dalla feglia Liana ha el numnadamein formau in grond cor ella cuort dalla tuor. Silla damonda dalla FMR, schebein el seigi in romanticher manegia Rico: «Buc aschi» e Flurina ­agiunta riend «voll buc». Il team da SRF ha accumpignau culla camera la famiglia duront treis dis ad Andiast, Vuorz ed a Flem nua ch’ils manischunzs van cun auto da posta. Autras sequenzas per l’emissiun nova «Jaaa! Die Sendung mit Herz» ein vegnidas filmadas duront dus dis el studio a Lucerna. Tras l’emissiun han la moderatura Nicole Berchtold, il musicist Stress e la «Dragqueen» Paprika menau ed els han era formau la giuria. Promts da maridar L’idea da separticipar ei buca vegnida dil pèr mobein dil team da SRF che ha dumandau sch’ei fussien dalla partida. Flurina Candinas ha numnadamein gia mussau il 2019 en l’emissiun «Landfrauenküche» con bein ch’ella sa cuschinar. Lezza ga ha ella gudignau e quels dalla televisiun havessien giu bugen sche Rico havessi fatg ad ella ina damonda da maridar duront l’emissiun. Malgrad ch’ei ponderavien gia daditg da maridar erien ei aunc buca promts avon treis onns per far quei pass. «Ussa er’ei bien per nus», dian omisdus e tradeschan ch’ei seigien maridai plitost per motivs da «segirtad» per la famiglia. «Sch’ei fuss schabegiau enzatgei cun Flurina havess jeu gnanc giu il dretg d’educaziun per nos affons», di Rico Schlosser. Fan da Stress e viceversa «Ina part dil team da SRF enconuschevan nus gia dalla Landfrauenküche ed igl ei stau bi da seveser. Nicole, Stress e Pa­prika havein nus empriu d’enconuscher sco persunas zun simpaticas ed emperneivlas. Nus havein giu in bien temps ensemen», seregorda il pèr. Rico tradescha ch’el enconuschevi Stress mo dil radio e cu el hagi viu el l’emprema ga havevi el buc idea tgi quei seigi: «Quei tip haveva en ina coola giacca e quei hai jeu detg ad el.» Stress ei sepresentaus e davostier hagien quels dil team da televisiun pudiu rir da cor ed insumma hagi il team giu le­gher cun els trasatras. «Jeu sun vegnius fan da Stress», di Rico e Flurina aschunta riend: « Gie, ed el da tei.» Rico tradescha era: «Jeu schevel gl’entir temps ch’ei dueigien termetter a casa nus, jeu havess giu auter da far.» Quels dalla giuria hagien denton manegiau ch’ei drovien ussa els per l’emissiun ed ei stoppien aunc star empau. Con grondas lur schanzas da gudignar erien, savevien ei denton buc. «Oh mattei schon» Il casti ei staus igl ambient ideal per far la damonda che Flurina spitgava enzaco gia daditg. Cu Rico ha telefonau ad ella e detg da vegnir a Munt Sogn Gieri saveva Flurina buca tgei che spetgi ella. Il pur ha priu ella pil maun e menau el cor da strom illuminaus cun glischs da candeilas: «Flurina, vul ti maridar mei?» Quei ei stau tut quei che Rico ha detg enten far stgir a sia cara. «Vuls bu star en schanuglias?», ha ella dumandau emoziunada. «Na, gliez fetsch jeu buc», ha Rico rispundiu e Flurina ha detg gie – ni plitost – «oh mattei schon». Beinsavend che quell’acziun ei stada in pulit sforz pil pur. «Nos umens muntagnards ein buc disai da mussar emoziuns», manegia la pura. «Quei ei mia carezia», ha Rico lu tuttina aunc detg e sia cara ei bunamein luada dil plascher. Ella ha mussau ses sentiments cun preleger ina brev d’engraziament per romontsch. Perschuadiu la giuria Treis pèrs ein semesirai en l’emissiun «Jaaa! Die Sendung mit Herz» ed han fatg lur pusseivel per perschuader la giuria cun lur historia d’amur. Flurina e Rico ed in ulteriur pèr ein vegni el final e han giu d’emprender in sault cun agid dil coach da saltar Marc Aeschlimann. Tier «Für immer uf di» da Patent Ochsner han il pur e la pura saltau e Rico ei perfin semess en schanuglias avon sia Flurina. «Super gemacht, voll Improvisation», ha Stress commentau ed era Nicole Berchtold e Paprika ein stadas commuentadas il pli fetg dil pèr d’Andiast. Aschia han Flurina e Rico gudignau e survegniu 20 000 francs per festivar nozzas. Finalmein maridai Per puder mussar ina sequenza da nozzas en l’emissiun ha tut stuiu ir spert. Sco Flurina declara, ha ella organisau las nozzas civilas enteifer duas jamnas. Quellas han giu liug ils 8 d’october ella sala da dertgira dalla Cuort Ligia Grischa a Trun. Silsuenter han ei festivau a Surrein ella Destillaria Candinas ensemen cun rodund 40 persunas, famiglia ed amitgs. Grond plascher han ils geniturs giu dalla surpresa da lur affons Liana e Livo che han cantau per els enzacontas canzuns. En mintgacass ein els ussa finalmein maridai. Fuss quei era aschia sch’ei dess buca l’emissiun «Jaaa!»? «Forsa havessen nus aunc ditg ponderau – lein ni lein buc. Aschia ha quei ina ga stuiu vegnir sin meisa e quei ei bien per nus quater», di Flurina. Ussa po la historia d’amur – che ha entschiet avon 15 onns duront beiber café a Rueun – cuntinuar. Suenter 15 onns sco pèr ein Flurina e Rico ussa maridai. Da quei selegran era lur affons Liana e Livio.

La dumengia vargada ein las damas dils Desertina Bulls serendidas a Gossau per la secunda runda da campiunadi. Gia sil viadi a Gossau el bus era l’atmosfera buna e tuttas selegravan sils dus giugs. Sco emprem spitgava igl adversari oriund da Heiden sils ­Desertina Bulls. Ina giuvna equipa che fa mintg’onn in grond progress. Las empremas diesch minutas ei stau in palpar dad omisduas equipas. Ils Bulls eran plitost passivs ed aschia ei Heiden vegniu tier enzacontas bunas acziuns avon gol. Pli ditg ch’il ­giug mava e meglier ch’ils Bulls ein vegni el ­giug. Las Sursilvanas han priu enta maun il ­giug ed entschiet cun in pressing encunter las adversarias. Aschia vegneva Heiden pli e pli fetg sut squetsch e las Sursilvanas han giu numerusas bunas caschuns dad ir en avantatg. La precisiun muncava denton aunc dalla vart dils Desertina Bulls, aschia che las duas equipas ein idas cun in 0:0 ella pausa. Suenter pausa han ils Bulls aunc inagada alzau il tempo e smaccau Heiden davos igl agen gol. Suenter dus siets ella petga dils Desertina Bulls steva ei aunc adina 0:0. Ei era mo pli ina damonda dil temps tochen che las Grischunas siettien igl emprem gol. Ella 32avla minuta sietta Gada Cathomas finalmein il meritau emprem gol pils Bulls sin pass dad Aviva Mazzetta ed Alexandra Flepp. Uss ei il nuv sesligiaus, Corina Venzin sietta cun in bi siet da distanza il 2:0 sin pass da Noemi Zanin. Sco finiziun nezegia Gada Cathomas ina cunterattaca e sietta il 3:0 ch’ei era il resultat final. Aschia ha Mila Demont realisau siu emprem «shut out» el gol pils Desertina Bulls. Battiu Heiden – spiars encunter Sargans Il secund giug han ils Bulls giugau encunter Sargans. Cun quella equipa haveva la squadra dalla Surselva aunc in quen aviert suenter in ­giug da cup. Aschia eran tuttas giugaduras motivadas da gudignar quei giug. Igl ei denton vegniu auter che quintau. Las giuvnas da Mu­stér eran surstadas digl ault tempo e la tecnica dallas giuv­nas da Sargans. Aschia era Sargans gia ella 10avla minuta cun 3:0 en avantatg. Suenter in time out dil trenader han ils Bulls anflau me­glier el giug. Enteifer ina minuta ve­gnan las Sursilvanas da far dus gols entras Anica Seiler e Gada Cathomas. Suenter pausa ei il giug aunc ina­gada vegnius pli intensivs e dirs. Mintga duel per la balla era fetg intensivs ed ei vegneva regalau nuot ina a l’autra. Suenter in castitg da duas minutas encunter ils Bulls ei Sargans puspei vegniu dad ir en avantatg cun dus gols differenza. Suenter quei gol han las giuvnas da Mustér puspei piars il fil. Las adversarias havevan bia memia bia plaz e cun tups sbagls han las Sursilvanas incassau dus ulteriurs gols aschia che Sargans menava il giug cun 6:2. L’equippa da Mu­stér ha denton mussau caracter e mai dau si. Las davosas diesch minutas han ils Bulls aunc inaga anflau anavos el giug. Cun bialas cumbinaziuns ein ellas vegnidas tier ina ni l’autra buna caschun da sittar ulteriurs gols. Aschia eis ei reussiu ad Alexandra Flepp da sittar il meritau tierz gol pils Bulls sin pass da Gada Cathomas. Cuort suenter dattan Selina Giger e Jana Caduff ina biala staffetta da pass davos il gol dallas adversarias ed Estella Mazzetta nezegia quei bi pass avon gol e sietta il 4:6 pils Bulls. Cun massa paradas ha Mila Demont teniu las Sursilvanas el giug, alla fin ha ei denton buca tunschiu da purtar a casa quater puncts. Igl ei stau in grond cumbat sco ei s’auda en in derbi. En gardaroba ein lu tut ils fastitgs dil giug semussai pér da dretg, cun tut las blauas, las aveinas sluppadas ni ils egls blaus dad entginas giugaduras. L’equipa da Mustér ha denton mussau caracter, cumbattiu e mai dau si. La proxima caschun da gudignar encunter Sargans han ils Bulls ella runda da casa miez fevrer. UHC Desertina Bulls cun Selina Camenisch, Corina Venzin, Anica Seiler, Gada Cathomas, Jana Caduff, Noemi Zanin, Estella Mazzetta, Mila Demont, Selina Giger, Anna Quinter, Tamara Derungs, Alexandra Flepp, Milena Derungs, Aviva Mazzetta, Ramona Simonet. Victoria e terrada per las dunnas dils Desertina Bulls la fin dall'jamna vargada.

El cuora selvadi giu dil cuolm Munt e sper il Crap Fraissen ora. Ella spunda sur il Lag grond sbucca el en in letg artificial. Gl’Ual Fraissen a Laax sespiarda en in areal ch’ei nezegiaus intensivamein. Quei duei semidar. La radunonza communala ha approbau in project da correctura e revaletaziun ecologica da quell’aua. Gl’Ual Fraissen enconuschan ils da Laax sco aua che cuora giu da Siel e da Munt. Sut quels cuolms ei la Val ed il Crap Fraissen. Malgrad ch’igl ual tarmetta si’aua al Lag Grond, san biars indigens, ed era ils biars hosps, strusch ch’el exista. Pertgei el ei canalisau. Pér da ferms urezis e da malauras sefa el sentir. Quei ei stau il cass il november 2002 e gl’uost 2005. Lu ei gl’Ual Fraissen ius suro ed ha fatg gronds donns. Per cletg mo da cultira. El cuora tras ils quatiers Grava e Fraissen e traversa quei territori habitau, lu la zona da bogn dil Lag Grond. Ella part giudem han ins currigiu e canalisau el suenter las malauras. Ins ha menau el en in letg artificial. Sco aua ruasseivla sbucca el dapi lu ella paliu, e leu entscheiva il Lag Grond. Rinforzar il schurmetg Actualmein profitescha «mo» il Lag Grond digl Ual Fraissen. L’aua che cuora el lag para oz in obstachel senza senn e veta. En certs loghens eis ella tuttavia in biotop per pèschs ed amfibis. La zona humida han ins tuttina giudicau ils davos 20 onns plitost sco impediment ch’ei enta peis. Il project che la suprastonza communala ha presentau mesjamna alla radunonza communala vul integrar gl’ual ella cuntrada e revaletar quella ecologicamein. Gl'ual Fraissen ei actualmein serraus en in letg artificial. Gl’onn proxim sto la vischnaunca sanar la via Grava. Quella ei vegnida duvrada ils davos siat onns intensivamein sco via d’access a divers plazzals da baghegiar. La sanaziun da quella via ha prioritad il 2023 ed en quei connex vulan ins era curreger gl’ual. Ch’ins rinforza il schurmetg encunter bovas e malauras ei clar. El futur vulan ins denton era revaletar sia preschientscha. Marietta von Pfuhlstein, inschigniera dil biro Eichenberger Revital da Cuera, ha presentau il project. Emprema prioritad eis ei da schurmegiar las casas e l’infrastructura dil quatier. Decisiv eis ei da remplazzar il bischel memia stretg nua che la via Grava traversa il letg digl ual. «La segirtad vulan ins garantir cun mesiras punctualas en singuls auters loghens», ha l’inschigniera explicau. Nova zona d'aventura per scoletta Sut la punt dalla Via Grava e quella dalla Via Gerba entscheiva ina zona cun riva revaletada. Gl’Ual Fraissen vegn integraus ella cuntrada e sa cuorer pli libramein encunter la paliu. L’inschigniera ha mussau exempels d’uals ch’ins ha revaletau a Sogn Murezi, Cazas e Masein en Tuliasca. Davon la scoletta vegn la blocca grossa allontanada ed il terren formaus da niev sco spazi aviert. Gl'Ual Fraissen, vesta viers nord. Ella situaziun actuala ei gl’ual in prighel pils pigns. La scoletta nova ei aunc ussa encugnada denter Via Grava, il tetg dalla halla da parcar e gl’ual cun siu letg profund. El futur survegn la scoletta in biotop sco quei ch’ils affons giavischan. La sortida directa meina giu alla riva digl Ual Fraissen. Ir sper l’aua ei buca pli prigulus, anzi, aventurus. Gl’ual meandrescha naven dalla punt dalla Via Grava tochen ella paliu, el survegn ina riva planiva cun caglias e structuras. Sco quei che Marietta von Pfuhlstein ha explicau en sia presentaziun, ha la vischnaunca sviluppau il project ensemen culs quater uffecis cantunals responsabels per ambient, pesca, uaul e planisaziun. Tuts quater han dau glisch verda per la revaletaziun digl Ual da Fraissen. Situaus denter ils baghetgs novs dalla scola e l’Ustria Lags vegn el a daventar ina nova attracziun per pign e grond, jester e dumiesti. Il preventiv quenta cun cuosts bruts da 960'000 francs. 6,1 milliuns francs per la fusiun Aunc avon la tractanda digl Ual Fraissen ha la suprastonza informau ils presents dallas preparativas per la fusiun dallas vischnauncas Laax, Sagogn e Schluein. Il meinaproject Adrian Wolf ha mussau la cunvegna. Igl ei in document da duas paginas e miez culs puncts pli relevants. Denter auter eis ei reglau che las planisaziuns localas da tuttas treis vischnauncas restan en vigur aschia sco quei ch’ellas han approbau ellas avon il termin dalla fusiun. Lezza entrass en vigur legala igl 1 da schaner 2024. Il romontsch vegn fixaus sco lungatg ufficial e da scola. Aposta per la promoziun dil romontsch conceda il Cantun ina contribuziun da 500'000 francs. En tut survegn la vischnaunca fusiunada ina contribuziun dad 6,1 milliuns francs. Il pei da taglia ei fixaus ella cunvegn cun 40 % dalla taglia cantunala sempla. Ils da Sagogn e Schluein survegnan las medemas informaziuns. A Laax decida la radunonza communala ils 7 da december 2022 davart ina proposta per mauns dalla votaziun all’urna. Sagogn e Schluein decidan la fusiun a caschun d’ina radunonza communala ils 27 da schaner 2023, la medema sera vegn dumbrau las vuschs dalla votaziun all’urna a Laax.

Il davos mardis – sera ha l’organisaziun Palliative Care Surselva envidau igl enconuschent promotur dalla medischina palliativa Roland Kunz da referir davart sias enconuschientschas ed opiniuns en connex cun la fin dalla veta. La Surselva ha a sias uras giugau ina rolla da pioniera el Grischun ellas damondas digl accumpignament da pazientas e pazients dal survetsch palliativ. Gia igl onn 2011 ha pliras iniziantas ed ini­ziants dils secturs da tgira e socials fundau in survetsch palliativ transitoric. Ad interim ha la medischina palliativa fitgau pei en Surselva ed egl entir Grischun. Roland Kunz, anteriur caumiedi d’in spital da Turitg e pionier dalla medischina palliativa en Svi­zra ha carmalau in grond publicum en l’aula a Glion. In’autra definiziun dalla fasa finala dalla veta Negin miedi svizzer ha fatg ton pil svilup da la tgira palliativa en Svizra sco Roland Kunz che ha luvrau entochen sia pensiun avon in onn en il spital Waid a Turitg. En quei temps ha Kunz era tgaumunau biars projects da Palliative Care. Dapi bunamein 40 onns s’engascha Roland Kunz sco mediatur per ina davosa fasa da la veta, nua ch’ils basegns e giavischs dallas pazientas e dils pazients stattan el center e buc il cumbat encunter la malsogna. Sco quei che Kunz ha detg alla FMR, fetschi ei negin senn da semplamein cumbatter malsognas cun terapias e medicaments. «Tenor mei eisi il pli impurtont da procurar che la pazienta ni il pazient sappi viver senza mal e passentar in bien temps ella fasa finala dalla veta.Il temps da veta ei limitaus per nus tuts.» La decisiun schai tier mintga singul/a Tenor Roland Kunz ei in pazient ni ina pazienta en la fasa palliativa naven da quei mument ch’ella ni el realisescha ch’el ha ina malsogna nuncurabla. «La fasa palliativa entscheiva cun vegnir cunsicents ch’ins sto murir zacu. En quei mument eisi impurtont da planisar tgei ch’ins vul aunc far en quei temps che resta.» La gronda gruppa da pazientas e pazients seigi denton aunc adina quella che vegli cumbatter cun terapias entochen il pli peter davos mument. Medischina palliativa versus eutanasia activa Las organisaziuns d’eutanasia activa sco per exempel Exit ni Dignitas survegnan adina dapliras commembras e commembers che segireschan la fin da lur veta, en cass ch’ei dat negina speronza pli. Roland Kunz ha detg ch’el hagi fatg l’experientscha che la gronda part da quellas e quels che mondien tier Exit seigien mo paucas pazientas e pazients che hagien sintoms ni temian il process da murir ni dolurs. Biaronz seigien quei persunas da tuttas vegliadetgnas che veglian buca daventar dependentas e buca esser isoladas e malsaunas per exempel en ina casa da tgira. Roland Kunz: «Biara glieud vul era haver la controlla totala da sesez tochen la pli davosa secunda e tema da vegnir en la tgira d’in hospezi.» Quellas e quels che hagien quellas temas, duessian prender in exempel dallas casas da tgira. «Leu abiteschan exclusivamein persunas che san, ch’ellas absolveschan la davosa part da lur viadi terrester en quei liug. Quella glieud viva pil pli bein tochen la fin en quellas instituziuns.» La politica ha duvrau memia ditg Oz seigi ins finalmein aschi lunsch ch’ei detti ina strategia palliativa en l’entira Svizra, ha Roland Kunz getg en siu referat a Glion. Quei che maunchi ussa seigien las finanzas. «Sch’il Cussegl federal havess creau ina lescha per la tgira palliativa avon 20 onns cura che nus havein iniziau nossas ideas, lu fussen nus oz en in auter liug. El mument eisi buca sempel da survegnir daplirs raps.» Ils augments dallas premias dallas cassas da malsauns igl onn 2023 plaidien encunter las stentas a favur da dapli finanzas per stabilisar igl accumpignament palliativ, ha Kunz getg duront siu referat. Qualitad da viver entochen alla fin Mardis vargau ha il miedi da geriatria e specialist dalla medischina palliativa, Roland Kunz referiu a Glion davart la qualitad da viver sin il pli davos tschancun dil viadi terrester, avon che murir. Decider davart la moda e maniera co ins vegli passentar quella pli davosa part dalla veta, stuessi ins avon ch’ella seigi cheu. Decider duessi ins perencunter senza squetsch. Bien fussi ei da silmeins decider con anavon ch’ins vegli prender decisiuns, avon che surschar la fin al destin. (fmr/mg) Roland Kunz, pionier da la medischina palliativa en Svizra

Ei dat siemis che van profund. Quei vala schibein pils buns sco era pils schliats siemis. Enqualga van els schi profund ch’els midan schizun la veta. Sco p.ex. tier Jacob. Dad el e siu siemi savein nus leger en la bibla (Gen 28, 10-22). Igl ei, tenor miu manegiar, in raquent che tschaffa ed in che stat exemplaricamein era per nies temps. Jacob era sin la fugia perquei ch’el veva cuglienau siu bab e siu frar. La sera eis el semess a durmir sut tschiel aviert. Sco plumatsch ha in crap stuiu survir, forsa simbolicamein pil buordi dalla cuolpa ch’el purtava egl intern. La notg ha Jacob giu in intensiv siemi. El ha viu ina scala ch’era francada sin tiara e tunscheva viaden en tschiel. Sin quella scala mavan aunghels si e giu. Sisum la scala era Dieus e lez ha detg: «Jacob, jeu sun tiu Diu. La tiara nua che ti schais vi jeu regalar a ti ed a tia descendenza. Jeu vegn ad esser cun tei e buca bandunar tei.» Il siemi ha midau la veta da Jacob. Malgrad sia cugliuneria ha Dieus dau ad el l’empermischun dad esser cun el. La scala el siemi ha fatg punt denter tschiel e tiara e colligiau Jacob cun Diu. El stgir da sia veta ed el silenzi dalla notg ha la vusch da Diu pudiu contonscher Jacob e midar sia veta. Quei ha Jacob fatg veseivel cun tschentar sidretg il crap che veva surviu sco plumatsch. Lez stat da quei mument enneu sco tierm da midada en sia veta. Quei liug terrester ei daventaus per el in liug divin che Jacob ha numnau «casa da Diu». Siemis e visiuns san era midar nossa veta. Sco quei ch’il tschiel el siemi da Jacob ei seviarts ed ha mussau ina scala da colligiaziun denter tschiel e tiara, aschia san siemis e visiuns era arver a nus novs horizonts e perspectivas ed iniziar midadas per nies futur. Dom Helder Camara, igl enconuschent uestg brasilian, ha inaga detg: «Sche in siemia persuls ei quei sulet in siemi. Sche biars siemian communablamein ei quei l’entschatta d’ina nova realitad.» Realisar siemis drova savens curascha, perquei ch’els paran sin l’emprema egliada nunrealisabels. Da cuminonza va denton tut meglier e cugl agid da Diu aunc bia meglier. Flurina Cavegn-Tomaschett da Breil è teologa ed assistenta pastorala. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Realisar siemis drova savens curascha, perquei ch’els paran sin l’emprema egliada nunrealisabels.»

Las societads acziunaras dallas pendicularas da Sursaissa e Mundaun che salvan lur radunonzas generalas questa fin d’jamna, san mirar anavos sin in fetg bien onn da fatschenta. Sco quei ch’ils cussegls d’administraziun dallas duas pendicularas scrivan els rapports annuals, ein ils menaschis returnai pli u meins alla normalitad suenter las restricziuns pertuccont corona igl onn avon. Contribuiu al bien onn da fatschenta han lu era las cundiziuns da neiv, respectivamein las bassas temperaturas che han lubiu la producziun da neiv artificiala per l’entschatta dalla stagiun. Leutier ein vegni biars dis cun sulegl. Quellas cundiziuns praticamein idealas han carmalau bia glieud sillas pistas dallas pendicularas da Sursaissa, respectivamein Mundaun. Consequentamein s’auda igl unviern tier ils megliers dils davos 12 onns, quei che pertucca las frequenzas. Sco quei ch’ils cussegls d’administraziun scrivan els dus rapports annuals, ha era il final dil Grand Prix Migros per la fin dalla stagiun attribuiu allas bunas frequenzas. Svilup legreivel Il svilup positiv dallas frequenzas ha la fin finala era giu in effect legreivel sils quens che las duas societads, presidiadas da Josef Brunner da Glion, san presentar. Las Pendicularas Sursaissa SA han contonschiu in recav operativ da 5,9 milliuns francs. Quei ei 21,7% dapli ch’igl onn avon e contonscha aschia in niev record. S’augmentadas levamein ein las expensas dil menaschi, aschia che la societad contonscha in EBITDA da 3,2 milliuns francs. Quel corrispunda a 53,7% dalla sviulta totala. Quei excellent resultat lubescha da reducir il capital jester e da far amortisaziuns per 2,25 milliuns francs. Onn da record Fetg buns ei era il resultat dallas Pendicularas Mundaun SA. Il recav dil menaschi contonscha bunamein tschun milliuns francs, quei che corrispunda ad in augment da 15% en cumparegliaziun cugl onn avon. Las expensas ein per sulettamein 3% pli aultas, aschia che las Pendicularas Mundaun SA contonschan in resultat da record cun in EBITDA da biebein 2,5 milliuns francs. Quei corrispunda a 51,5% dil recav total. Aschia ha la societad saviu amortisar il capital jester per 1,62 milliuns francs e far amortisaziuns dalla facultad dallas investiziuns da 1,8 milliuns francs. Il territori da skis da Sursaissa Mundaun.

La vischnaunca da Medel fa ponderaziuns da sanar sia casa communala, la Tgasa Lucmagn a Curaglia. Per evaluar il volumen dil basegns ei vegniu installau ina cumissiun. Denter auter eis ei previu da curclar il tetg cun indrezs da fotovoltaica. Igl onn 1986 ha la vischnaunca da Medel construiu la Tgasa Lucmagn. Dapi lu dat quella buca mo suttetg all’administraziun communala, mobein era alla stizun dil vitg che vegn serrada la fin da quest meins. Ina gruppa da lavur ei lundervi da sclarir co quella pudess vegnir menada vinavon. Biars onns ha la Posta purschiu leu siu survetsch en ina localitad separada avon che surdar quella alla stizun dil vitg. Medemamein ha la Banca Raiffeisen Cadi giu ina filiala el center communal. Quella ei vegnida serrada avon ina partida onns, la localitad ei uss en possess dalla vischnaunca da Medel. Medemamein cuntegn la Tgasa Lucmagn pliras habitaziuns. Grazia a quella casa gest sper la via cantunala ha la vischnaunca da Medel survegniu a sias uras in center che tegn quen da differents survetschs, era sche quels ein sereduci ils davos onns. Manteniment necessari Sco quei ch’il president communal Claudio Simonet ha detg sin damonda dalla FMR, duei la casa vegnir sanada: «Nus havein installau ina cumissiun che fa las ponderaziuns necessarias davart il project.» Ualti spert duein las lavurs ella stizun vegnir fatgas. «Tgei basegns ch’exista leu vegn ad esser dependent dils giavischs da quellas e quels che meinan la stizun igl avegnir ni era dil furnitur», di il president communal. En mintga cass seigi ei necessari da refrestgentar la localitad. «La substanza dil baghetg ei fetg buna, la qualitad dalla construcziun ei qualitativa. Quei ei ina buna premissa per quella sanaziun», di il canzlist communal Valentin Pally. Tonaton fa ei da basegns d’emplenir entginas sfendaglias ella fatschada ni era da remplazzar las finiastras. «Ina dallas finamiras ei segiramein era da curclar il tetg cun indrezs da fotovoltaica. Parallelmein essan nus era dil meini che quei duei succeder sil tetg dalla casa Sentupada», di Claudio Simonet. Il plan da termins ei pli u meins fixaus: «La finamira ei da saver far las lavurs el decuors digl onn 2024, aschilunsch ch’il suveran conceda lur era il credit persuenter. Gia igl onn vegnent vegn ei ad esser necessari da far las lavurs vid la stizun per che quella sappi – speronza – vegnir aviarta ton pli spert.» La Tgasa Lucmagn – il center communal da Medel – duei vegnir sanada parzialmein. Il center communal duei vegnir sanaus 1986 ha la vischnaunca da Medel aviert siu center communal a Curaglia. Dapi lu ha quei baghetg marcant amiez il vitg dau suttetg a differents survetschs, sco era ina partida habitaziuns. Schegie che la substanzia da construcziun ei fetg buna, ha il baghetg tonaton da basegns d’ina sanaziun, surtut energetica. Medemamein vegn fatg ponderaziuns il mument da curclar il tetg cun in indrez da fotovoltaica. Sco quei ch’il president communal Claudio Simonet ha detg alla FMR, sefatschenta ina cumissiun il mument dil project. En in’emprema etappa eis ei previu da sanar las localitads dalla stizun. (fmr/hh)

Questa fin d’jamna vegn la secunda davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal da quest atun absolvida. Las equipas da 3. ligia da Schluein Glion e Trun/Rabius san dar lur giugs avon agen publicum. Schluein Glion retscheiva Landquart. L’equipa dalla Foppa ei secunda ella tabella e ha buca meins che 15 puncts dapli sin siu conto ch’igl otgavel dalla tabella. Quella differenza lai en sesez negin dubi tgi ch’ei il favorit en quei giug. Ina nusch empau pli dira ha Trun/Rabius da smaccar dumengia suentermiezdi. Sin viseta a Pustget ei Schaan. La squadra dil Principadi dil Liechtenstein ei siatavla ella tabella cun endisch puncts, Trun/Rabius ei novavel cun dus puncts pli pauc. Cun ina victoria savess l’equipa dalla Cadi far in bien pass anavon ella tabella. Lumnezia encunter il capogruppa El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia gioga Schluein Glion encunter Panaduz ch’ei tierz ella tabella. La squadra dil Plaun ha giu ina buna partenza el campiunadi quest atun e recaltgau 16 puncts en otg giugs. Meins encorunada da success ei la partenza da Schluein Glion stada cun endisch puncts. Tonaton astgess la scuntrada esser fetg aviarta. Lumnezia ei hosp dil capogruppa Vaz-sut. Suenter la terrada surprendenta encunter il davos dalla tabella Schlarigna la dumengia vargada, astg’ins spitgar ina reacziun dils Lumnezians. Danis-Tavanasa – igl otgavel dalla tabella – ei hosp da Cuera 97 che sesanfla sil secund plaz cun tuttina biars puncts sco il capogruppa Vaz-sut. Resta Union Trin senza terrada? El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia retscheiva il capogruppa Union Trin l’equipa da Sedrun/Mustér. Union Trin ha treis ga dapli puncts sin siu conto – quei di en sesez tut davart la situaziun da partenza per quei giug. Union Trin ha recaltgau 22 puncts els otg giugs d’entochen ussa. Ina caschun da recaltgar ulteriurs puncts ha la secund’equipa da Trun/Rabius el giug encunter Cuera 97, il vischin dalla tabella. Ina semeglionta situaziun sepresenta per Lumnezia encunter Vaz-sut, ferton che Danis-Tavanasa ei hosp da Domat, il tierz dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Triesenberg so. 16.00 Valposchiavo – Eschen/Mauren so. 17.00 Domat – Ruggell so. 17.30 Schluein Glion – Landquart so. 18.00 Trun/Rabius – Schaan du. 15.00 Tusaun/Cazas – Buchs du. 17.00 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Panaduz ve. 20.15 Cuera 97 – Danis-Tavanasa so. 17.00 Vaz-sut – Lumnezia du. 17.00 Valposchiavo – Tavau du. 14.00 Schlarigna – Surses du. 14.00 5. ligia, gruppa 1 Val Tamina – Mladost so. 18.00 Panaduz – Lai Valbella so. 18.00 Tusaun/Cazas – Landquart du. 13.00 Bregaglia – Lusitanos Samedan du. 14.30 Bogn Ragaz – Sargans du. 16.00 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Sedrun/Mustér ve. 19.30 Trun/Rabius – Cuera 97 so. 15.30 Lumnezia – Vaz-sut so. 16.00 Danis-Tavanasa – Domat so. 19.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Teufen – Dardania S. Gagl du. 12.00 Rorschach-Goldach – Cuera 97 du. 12.00 Romanshorn – Surselva du. 12.00 Gossau – Tobel-Affeltrangen du. 12.00 Au-Berneck – Rotmonten du. 12.00 Winkeln – Brühl du. 12.00 Juniors A1, gruppa 1 Appenzell – Schlarigna du. 12.00 Buchs – Widnau du. 13.30 Bogn Ragaz – Uznach du. 14.00 Domat – Altstätten du. 15.00 Montlingen – Eschenbach-Wagen du. 16.15 Juniors B, Youth League, gruppa 2 Uzwil-Henau – Rheintal so. 14.15 Buchs – Teufen so. 14.15 Rorschach-Goldach – Amriswil so. 14.15 Zuzwil – Uznach so. 14.15 Romanshorn – Surselva so. 14.15 Tobel-Affeltrangen – Eschen/Mauren so. 14.15 Juniors B1, gruppa 1 Grischun Central – Orion Cuera Cazas so. 13.00 Schlarigna – Tavau so. 14.00 Domat – Landquart so. 15.30 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Grischun Central so. 13.00 Balzers – Lusitanos Samedan so. 13.00 Panaduz – Surselva so. 13.30 Trübbach – Bogn Ragaz so. 13.30 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Arbon so. 09.30 Herisau – Appenzell so. 13.00 Rorschach-Goldach – Cuera 97 so. 13.00 Surselva – Staad Laax so. 13.30 St. Gagl dunnas U17 – Bogn Ragaz so. 14.30 Juniors C1, gruppa 1 Mels – Gams so. 11.00 Walenstadt – Buchs so. 16.00 Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Cuera 97 so. 12.00 Schlarigna – Surselva b so. 12.00 Valposchiavo – Vaz-sut so. 13.30 Grischun Central – Surselva a Cazas so. 15.00 Juniors D, elita, gruppa 1 Buchs – Uznach so. 10.00 Rapperswil-Jona – Glarnerland so. 10.00 Surselva – Cuera 97 Vella so. 11.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Sargans so. 10.00 Orion Cuera – Mels so. 13.00 Grischun Central – Cuera 97 Lai so. 15.00 Domat – Mels du. 11.00 Juniors D2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Landquart so. 10.00 Grischun Central – Schlarigna Lai so. 13.00 Surselva – Panaduz Tavanasa so. 14.00 Domat – Valposchiavo du. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Landquart – Mels so. 10.00 Cuera 97 – Val Tamina so. 10.00 Grischun Central – Domat Cazas so. 11.00 Vaz-sut – Orion Cuera so. 11.00 Tavau – Bogn Ragaz so. 15.00 Damas 2. liga, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Rapperswil-Jona so. 19.15 Weinfelden-Berg – Triesen du. 11.00 Au-Berneck – Frauenfeld du. 11.00 Widnau – Uzwil du. 11.30 Domat – Romanshorn du. 17.00 Damas 4. liga, gruppa 1 Surselva – Eschenbach Laax so. 16.00 Mels – Schwanden-Linth so. 18.00 Tusaun/Cazas – Buchs du. 15.00 Vaz-sut-Cuera – Schlarigna du. 16.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Domat – Mels so. 09.30 Linth 04 – Widnau so. 10.00 Eschenbach – Werdenberg so. 12.30 Triesen – Surselva so. 14.00 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut-Landquart – Lusitanos Samedan ve. 20.30

Quels gis eis ella puspei arrivada, la tiba 2022. La tiarza gada ha Manfred Veraguth, il redactur dil Calender per mintga gi, produciu in carnet separau per affons. La tiba 2022 ei fetg divertenta. Ella ei cumparida gest il dretg muments sils 31 d’october. Denter auter cuntegn ella numnadamein ina poesia cul tetel «Buna notg da helloween». Savevas vus ch’in vierm vegni denter treis e maximal otg onns vegls? Excepiu il cass ch’in’uolp, in tais ni in utschi magli buca avon la gustusa buccada. Aunc in’autra damonda en connex cull’uolp: manegieis vus che quella giappi, sgregni ni tguli? Era la tematica da Halloween cumpara en quell’ediziun. Manfred Veraguth presenta cuortamein gl’usit ch’ei arrivaus ell’Europa neu dall’America. Oriundamein havevan ils emigrants irlandes priu quel cun els sur l’Atlantic. Daco ch’ils affons van sevestgi e mascrai da casa tier casa e pretendan zatgei dultsch declara il redactur sin pagina 10 ed 11 dalla nova tiba. Quels gis distribuescha la Fundaziun Calender per mintga gi il carnet attractiv e nizzeivel. Manfred Veraguth han puspei redigiu gl’organ accumpignont che sedrezza ad affons, scolas e famiglias. Las varga 50 paginas legian ins sco da beiber aua. Quell'illustraziun e gl'artechel da Manfred Veraguth tractan digl usit american dils 31 d'october. Squadra cumprovada Il november 2020 ha Manfred Veraguth ediu l’emprema gada il carnet special pils affons. Numerus resuns han motivau da cuntinuar. Cun Sabina Candinas da Surrein ha il redactur anflau ina persuna che sustegn e scriva pil product stampau. Era carschi han plascher da sfegliar, sedivertir e s’informar ella tiba. «Nus essan sespruai da far in carnet che porta empau divertiment a giuven e vegl. Oravontut sperein nus vinavon che la tiba anfli la via ellas scolas romontschas», scriva Manfred Veraguth ell’introducziun dalla tiba 2022. La tiarza annada ha el fatg culla squadra cumprovada. Ueli Pfister ha contribuiu danovamein cullas bellezia illustraziuns e Johann Clopath ha impaginau texts, graficas e maletgs. «El ha mirau che tut vesi ora bein», scriva il redactur responsabel ell’introducziun. Tier l’equipa dalla tiba 2022 s’audan era scolaras e scolars. Quella gada 12 affons dalla tschun- e sisavla classa da Castrisch. Cun lur scolasta Andrea Veraguth de Groot han els scret historiettas cun tetel sco «Il flamingo silla fuigia», «La veta da Lexi», ni «Igl emprem falen silla glina». Dil «Lexi» scriva Sandra da Sevgein. La tiba ei gl’organ adattau e beinvegniu per publicar sia historietta e quels da sias cameratas e da ses camerats Alea, Larissa, Cherubim, Otavia, Elena, Zoe, Alessandro, Annina, Elise, Enea e Tobias. Ils giuvens scribents creativs habiteschan a Sevgein, Luven e Castrisch. Els s’audan tier la generaziun ch’ei disada da pign ensi da manischar cun iPat, els creschan si cun quei mied, els s’informeschan e communicheschan cullas medias socialas. Poesias inspirontas Malgrad quei ei la tiba, in carnet stampau e ligiau ch’ins sa tener enta maun, leger, fuffergnar, sfegliar, tuttina aunc enzatgei pratic e cumadeivel. Malgrad digitalisaziun avanzada selegran aunc biars ch’ei dat in tal product analog-convenziunal. Per returnar tier la damonda dall’entschatta tgei viers che l’uolp fetschi. La risposta anflan ins sin pagina 51 dalla tiba 2022. Il redactur trai il connex culla gruppa Ylvis dalla Norvegia e da sia canzun «What does the fox say?» Apropos musica: Las poesias ella tiba inspireschan da recitar dad ault, da tschintschar e dad esser creativs. En quei senn ei la tiba 2022 puspei in mied perfetg per pign e grond. Manfred Veraguth ha redigiu, Johann Clopath ha impaginau la plascheivla publicaziun, Ueli Pfister ha malegiau e dessignau bia e Sabina Candinas collaborau cun texts e culs legns. Quels elements astgan buca muncar, medemamein buca las retschercas dil cumissari da polizia Cahenzli. Ella tiba ein lecturas e lecturs envidai da gidar el da far indicaziuns dalla famiglia Dettaliunga. Il frontispezi dalla tiba ei digl illustratur Ueli Pfister da Vuorz a Basilea. La Tiba 2021 san ins retrer direct tiel redactur Manfred Veraguth, Gassa Stretga 4, 7152 Sagogn, mail: manfred.veraguth@bluewin.ch. In exemplar cuosta 8 francs, per scolas 6 francs. Il redactur selegra da retscheiver resuns silla publicaziun.

La vischnaunca da Sagogn sa installar dumbraders d’aua digitals. La radunonza communala ha approbau mesjamna sera unanimamein ina damonda da credit da 130'000 francs per quei intent. Cunquei eis ei quest atun la davosa gada ch’ils possessurs da casas ed objects ston leger giu la cefra dil dumbrader, notar quella sil formular dalla canzlia e tarmetter anavos el alla vischnaunca. La lavur administrativa per quei ressort ei carschida ils davos onns cuntinuadamein. El futur duei la digitalisaziun levgiar considerablamein da tschaffar las datas, facturar, admonir e controllar quei sectur. Cul consentiment dalla radunonza communala sa l’administraziun communala ussa installar il program digital. Ils luvrers communals vegnan a remplazzar ils dumbraders. El futur visetan els ina gada ad onn il local nua ch’il dumbrader digital ei installaus. Las datas registradas drovan ins sulettamein per facturar il consum d’aua dalla singula immobiglia. Sco quei che la suprastonza communala ha informau la radunonza, ein ils cuosts per remplazzar ils dumbraders da 30 e dapli onns rodund 105'000 francs. Vitier vegnan rodund 10'000 francs pils cundrezs electronics. Sco reserva per cass specials han ins previu ina summa da 15'000 francs. Tals dumbraders survegnan in cundrez per leger giu digitalmein la cefra dil consum d'aua.

Ils 26 d'october 2022 ha il parlament communal Ilanz/Glion surdau unanimamein alla suprastonza communala l’incumbensa Frei pertuccont catalog da mesiras per augmentar l’attractivitad dalla vischnaunca. Il parlament incumbensa la suprastonza communala d’elaborar in catalog da mesiras concret pils proxims tschun onns per vender turistica- ed economicamein la destinaziun «Ilanz/Glion ed augmentar l’attractivitad dil center da da sias fracziuns. Oravontut vulan ins promover che secund-indigens daventien indigens, ins vul slargiar gl’internet spert ed il traffic public sco era mantener ed extender il provediment da basa, dil temps liber, dil sport e dalla cultura. La suprastonza communala ha ussa sis meins peda da presentar al parlament communal ina proposta co ella quenta d’ademplir quell’incumbensa vasta. Plinavon ha il parlament tractau in credit supplementar per l’illuminaziun da LED els centers dils vitgs. A caschun da sia sesida dils 28 d’avrel 2021 haveva la legislativa approbau in credit da 970’000 francs per midar l'illuminaziun publica sin LED. Tenor il concept ch’ins ha presentau lezza gada era sulettamein in tip da cazzolas previus pigl entir intschess communal, execepiu il marcau vegl da Glion. Enten realisar il project eis ei lu semussau ch’il tip da cazzola tscharniu ei in element jester els centers historics dils vitgs. Per saver risguardar las pretensiuns dallas zonas da schurmetg dil maletg dil vitg han ins stuiu installar en quels loghens in auter tip da cazzola, tal ei in tec pli cars ch’il planisau. Cun ina stretga maioritad ha il parlament communal refusau il credit supplementar necessari ell’altezia da 115'000 francs.(cdm/fmr/abc)

La sonda vargada ha l’Uniun da troccas da Glion envidau al secund maraton da troccas. 34 trochistas e trochists han dau troccas duront dudisch uras. La finfinala han Vitus Dermont e Sebastian Camathias gudignau il maraton. «Sch’ins vul gudignar drov’ei rutina, ins sto saver dar, enconuscher il partenari e capir quei che lez discuora, mo ins sto era haver las cartas», declara Sep Cadruvi dil comite d’organisaziun dil maraton da troccas ch’ei in’acziun dall’Uniun da troccas da Glion. El ei cuntents culla participaziun, ei pudessi denton era vertir aunc dapli teams. Uonn han ils organisaturs astgau beneventar 17 teams, pia treis dapli che agl emprem maraton da troccas a Glion. Dallas 34 persunas eran strusch ina tiarza dunnas, las troccas paran pia aunc adina d’esser ina domena dils umens. Ei ha dau otg rundas da qualificaziun. Las otg meglieras equipas han contonschiu ils finals ed ils auters han dau vinavon pils ulteriurs rangs. Ferton ch’ils victurs han gudignau 300 francs han ils secunds survegniu 200 francs e pil tierz rang ha ei aunc dau 150 francs. Troccas versus giugs digitals Enzacontas fatschas giuvnas vid las meisas da giug cumprovan ch’igl ei tuttavia buca mo in giug per persunas sils onns. Sara Norina Bearth da Rabius ed Elena Candinas da Surrein ein stadas las participontas las pli giuvnas dil maraton. Il plascher per las troccas han lur famiglias dau vinavon allas mattas ch’ein semesiradas per l’emprema ga ad in maraton da troccas cun carschi. Sco Stefania Bearth, la mumma da Sara Norina, ha declarau, dattan tut ses treis affons troccas e quei dètg bugen. Quei era sch’ella hagi all’entschatta bunamein sfurzau els da dar quei giug. Ei astgavien numnadamein haver il telefonin per dar giugs digitals pér suenter haver dau in scart troccas. Ella sala dil hotel Rätia era la tensiun e concentraziun d’observar en mintga cantun. Tuts han duvrau concentraziun e perseveronza per dar dudisch uras troccas. «Buca tuts han la concentraziun che tonscha per dudisch uras», manegia Sep Cadruvi. Sche quella lai suenter cusseglia el da beiber enzatgei dultsch, quei gidi. Per enzatgi che sa buca dar troccas eran ils «discuors» buca da capir ni laschavan mo sminar tgei che seigi manegiau. «Dir manzegas ei lubiu, ti sas dir tgei che ti vulas. La finfinala cugliunas o sesez sche ti dias buca la verdad», declara Cadruvi. In passet munti per exempel d’haver fetg bunas cartas ed in passun seigien schliatas cartas. Ei detti denton era teams che drovien quels plaids gest il cuntrari. Rangaziun 1. Vitus Dermont e Sebastian Camathias, 29/240; 2. David Tuor e Lothar Cajacob, 22/53; 3. Sep Cadruvi e Julian Cathomas, 21/14; 4. Peter Montalta e Norbert Carigiet, 22/136; 5. Renata Cathomas e Helena Diethelm, 23/124 ; 6. Flurina ed Annalisa Cathomas, 23/51; 7. Marcus Manetsch e Norbert Maissen, 22/34 ; 8. Flavio Huonder e Vendelin Giossi, 20/63; 9. Stefania Bearth e Linus Beer, 20/-81 ; 10. Lucas Camathias e Marcus Tschuor, 19/-66.

En stizuns da menaschis purils ella Bassa vegn engulau dabia e per entginas ei quei perfin in motiv da serrar las portas per adina. En Surselva ei la situaziun megliera, almeins a Dieni, Segnas e Mompé Medel. Sco la gasetta Schweizer Bauer ha rapportau la mesjamna vargada, vegn ei adina puspei engulau en stizuns da menaschis purils ella Bassa nua che la clientella po survir sesezza. Ladras e laders engolan daners ord la cassa ni prendan rauba senza pagar. La FMR ha vuliu saver co ei vesa ora en Surselva e dumandau possessurs da stizunettas a Mompé Medel, Dieni/Sedrun e Segnas sch’ei vegni era engulau ord lur stizuns. Sco las puras ed ils purs han detg vegn ei per fortuna denton engulau fetg pauc. Pegliau ils laders La stizunetta dalla famiglia Manetsch a Mompé Medel vegn oravontut frequentada da passants e hosps da vacanzas. Sco Armin Manetsch di, constetti la cassa buc adina il davos temps. El ha remarcau ch’igl ei vegniu empau mender il davos miez onn. Tuttina manegia el ch’ei vegni buc engulau bia. Tscheu e leu mondi la cassa buca si per enzacons francs – ina ga muncavien era 30 francs – mo ch’ei vegnessi veramein engulau regularmein savessi el buca dir. Ei seigi denton era buca sempel da controllar mintga di cun tut igl inventar ch’ei hagien en stizun. Questa stad hagi el observau ina gruppa da giuvenils che sedepurtavi suspectus ed informau la polizia. Quella hagi pudiu tier ils giuvenils alla staziun a Mustér. «Ensemen culla polizia havein nus pli tard discurriu culs giuvenils e confruntau els cun gl’enguladetsch. Cun excepziun d’in scolar ein tuts stai mal da quei ch’ei han fatg. Quei ei stau la megliera terapia, meglier che da far pagar in dètg castitg», di Armin Manetsch. El enconuscha denton purs ella Bassa che han stuiu calar cun lur stizun perquei ch’ei vegnevi engulau aschi bia. Giu cletg Era culla famiglia Berther – che posseda la Stiziunetta a Dieni ella val Tujetsch – va ei semegliont sco culla famiglia Manetsch. «Ei vegn buca naven bia», di Cornelia Berther e manegia d’haver giu dabia cletg entochen ussa. Ella Stiziunetta sa la clientella pagar cun Twint ni bar. Tenor Berther ei la cassa aunc mai vegnida rutta si e grondas summas hagien mai muncau. Forsa hagi quei era da far empau cul fatg che la Stiziunetta sesanfli gest sper casa ed ei hagien quella en egl, sch’ei mirien da finiastra ora. Per gl’auter hagien ei buc exnum signalisau bein aschia che buca mintgin vesi ch’ei hagi a Dieni quella stizun. Ina segirada encunter enguladetschs hagien ei buca fatg. Sch’ei vegnessi engulau fetg bia, serassien ei probablamein la Stiziunetta ni arvessien mo certas uras e cun survir la clientella. «Ei fuss aviert bia pli pauc e la clientella che fa lur cumpras la fin d’jamna muncass», suppona Cornelia Berther. Sin ella spetga il proxim temps massa lavur, mo la dunna selegra. La famiglia Berther ha numnadamein baghegiau casa e prest po la flurista endrizzar sia Stiziunetta en casa nova. Ei scalina en stizun ed a casa Sil bein puril da bio Salez a Segnas posseda la famiglia Bucheli-Caduff ina stizunetta nua che la clientella po survir sesezza e pagar bar ni cun Twint. «Nus essan fetg, fetg cuntents. Enguladetschs ein aunc mai stai in tema tier nus», selegra Silvia Bucheli-Caduff. Tscheu e leu hagi la clientella forsa buca gest giu ils daners necessaris en sac, mo quei seigi buc in problem. Ei laschien lu anavos in cedel cun ina notizia ch’ei portien ils daners l’auter di. Ei hagi era dau tals che hagien tarmess quei che muncavi culla posta. «Nus serrein sur notg e pil di ora fa il scalin automatic vid igl ésch in bien survetsch. Quel avertescha nus cu enzatgi entra ella stizun. Il scalin aud’ins leu ed en nossa casa», declara la pura. Quei possi decuraschar persunas che schessien forsa svanir enzatgei sch’ei havessien il sentiment ch’ei vegni buc controllau. Adina puspei denunzias Tenor Markus Walser, il plidader da medias dalla Polizia cantunala dil Grischun, po quella buc evaluar specificamein enguladetschs en stizuns da survir sesez sin beins purils. Ella registratura possien ei sulet encurir ladernetschs, ladernetschs clandestins ed aschia vinavon. In enguladetsch en ina stizunetta sil bein puril seigi buc in fatg per sesez ed aschia possien quels era buca vegnir evaluai. Ei possien denton confirmar, che possessuras e possessurs da stizuns sin beins purils fetschien adina puspei denunzias d’enguladetschs tier la Polizia cantunala dil Grischun. Videosurveglianza Ina videosurveglianza egl intern d’ina stizun sil bein puril ei lubida cun risguardar las prescripziuns corrispundentas e cun far in avis corrispundent. Las registraziuns astgan lu era vegnir messas a disposiziun alla polizia per eruir ils delinquents. Ina videosurveglianza dil spazi public entras persunas privatas ei denton da principi buca lubida. Ella Stiziunetta da Cornelia Berther a Dieni vegn ei per fortuna buc engulau bia. Ella cassa dalla stizunetta a Mompé Medel tier la famiglia Manetsch maunchi enqualga enzacons francs, denton buc savens.

La sonda ha gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun envidau a Glion ad in interessant viadi d’exploraziun el Paradiswäldli. Igl uaul ha fascinau pign e grond cun ses talents, oravontut famiglias giuvnas han nezegiau la purschida da #MultitalentGuaud. El num digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natria ha il selvicultur cantunal Urban Maissen fatg la sonda in cordial beinvegni als nummerus interessai ella tenda da fiasta a Glion. Cullas tschun occurrenzas da #MultitalentGuaud egl entir Grischun, lessi igl uffeci sensibilisar la populaziun pil multitalent uaul. Quellas han gia giu liug a Tumein, Tusaun e Tavau e la davosa per uonn ei stada a Glion. La tschunavla e davosa occurrenza ha liug l’auter onn el Puschlav. El ha rendiu attents ils presents al temps avon 150 onns. Lu vegnevi igl uaul surduvraus per explotar lenna da brisch ni per baghegiar. Il resultat eri in uaul che savevi buc ademplir il pensum sco uaul da schurmetg. La glieud hagi viu ch’ei sappi buc ir vinavon aschia e quei hagi menau all’emprema lescha forestala. Cul temps modern seigi era la valur e l’impurtonza digl uaul sco liug da recreaziun e biodiversitad vegnida appreziada. «Igl ei impurtont da declerar e mussar alla populaziun tut las valurs e funcziuns da nies uaul multitalentau», ha Urban Maissen puntuau. In bien uaul «In uaul senza bulius ei buc in bien uaul», ha Egmont Heisch declarau als visitaders da siu stan ed aschuntau ch’ils biars bulius vivien en ina simbiosa cullas plontas. Il controllader da bulius e sia collega Lia Heini-Piacentini ein stai presents all’occurrenza #MultitalentGuaud per presentar la Controlla da bulius Surselva. Als interessai han ei declarau co ins enquera bulius e sin ina meisa han els mussau ina pulita variaziun ch’ei aunc d’anflar actualmein els uauls sursilvans. Era ils pumpiers dalla vischnaunca Ilanz/Glion ein stai presents e han explicau il cumbat encunter incendis d’uaul. Sprizzar aua cun in tal bischelun ha secapescha fascinau ils affons. In’aventura speciala ei il stan da Marius Hublard staus. El ha presentau co la glieud dil temps da «Ötzi» viveva e surviveva els uauls. Ils affons stevan en retscha per sittar cun balester ni era per sunar cullas «tibas» ord ossa ni cornas. Biodiversitad e midada dil clima Cun spassegiar tras gl’uaul ein ils visitaders arrivai tier in tschuat differents posts. Aschia per exempel era leu nua ch’ei han survegniu informaziuns davart la midada dil clima. Marco Vanoni che meina la partiziun digl uaul da schurmetg ed ecologia digl uaul tiel cantun ed il hortulan Christian Schelling han mussau differentas plontas che creschan els uauls dil Grischun. Els han discurriu culs visitaders davart la biodiversitad ed era pertgei ch’igl ei impurtont da retener la midada dil clima. Sco Marco Vanoni ha declarau, spetgien ei buc ch’igl entir uaul mondi empaglia pervia da schitgira e calira, mo ei detti certas plontas pli sensiblas che stoppien suttacumber. Pli cauld ch’ei vegni e pli ad ault ch’il cunfin digl uaul sestauschi, quei succedi era leu nua che las pastiras vegnien buca pli pasculadas. Era l’impurtonza dalla cultura mischedada enviers la monocultura ei stada in grond tema el Paradiswäldli e secapescha han ils affons saviu emprender bia a moda ludica. Per exempel cun «plantar» in uaul da schurmetg el dretg liug per che la bova da crappa tuchi buc il vitg. Ei han era viu ch’igl uaul ei il spazi da viver per biars animals selvadis, sentiu ch’el ei era in liug da recreaziun e buc il davos astgau observar tier la firma Coray co la raccolta da lenna succeda. Patertgar en tschentaners A caschun dall’avertura ufficiala ha Carmelia Maissen – la presidenta dalla vischnaunca hospitonta Ilanz/Glion – teniu in plaid festiv. «Tgi che lavura egl uaul sto patertgar en generaziuns e tschentaners», ha ella declarau. Ei tonschi buca mo da mirar en l’atgna scadiala ni da far dependenta la lavur dalla rendita actuala. Buca per nuot derivi il plaid persistenza – ch’ins drovi uss empau dapertut – neu dil forestalesser. Pli baul vegnevien ils uauls sblundergiai per scaldar e baghegiar. Pli tard hagi la glieud realisau l’impurtonza digl uaul. Tenor Carmelia Maissen ei ina tiarza dalla surfatscha dalla vischnaunca Ilanz/Glion surcarschida cun uaul. 90% da quei uaul ademplescha sia funcziuns sco uaul da schurmetg. Il controllader da bulius Egmont Heisch (dretg) muossa la varietad che crescha aunc gl’atun en nos uauls. Uaul multitalentau Igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun ha envidau uonn allas occurrenzas #MultitalentGuaud a Tumein, Tusaun, Tavau e la sonda vargada a Glion. La tschunavla e davosa occurrenza vegn organisada il 2023 el Puschlav. La finamira ei d’intermediar las valurs digl uaul multitalentau. Aschia scriva gl’Uffeci d’uaul e prighels dalla natira lur era sil prospect dall’occurrenza: «Nies uaul posseda biars talents. El schurmegia nus encunter curdada da crappa e lavinas, furnescha lenna, ei spazi da viver per animals e plontas e porscha a nus carstgauns spazi per recreaziun, moviment e sport. Igl uaul ei pilver in multitalent.» Ulteriuras informaziuns: www.multitalentwald.ch Marius Hublard ha mussau co la glieud surviveva egl uaul dil temps da crap ed irom. Ils animals selvadis egl uaul han attratg ils affons ed il guardiapesca ed ils guardiacatscha han rispundiu massa damondas. In post divertent per emprender tgei plonta che ha tgei feglia.

Questa fin d’jamna han las Pendicularas da Sursaissa e Mundaun salvau lur radunonzas generalas. Tenor la secretaria Rita Holderegger ein omisduas sesplegadas a moda speditiva e tut las propostas digl cussegl d‘administraziun ein vegnidas acceptadas unanimamein sco proponidas. Il cussegl d‘administraziun dallas pendicularas Mundaun ei vegnius reelegius unanimamein (Josef Brunner, president e Sigi Caduff e Norbert Sax sco commembers). Omisduas societads han saviu nudar igl onn da fatschenta 2021/2022 sco onn da record (La Quotidiana ha rapportau il venderdis, ils 28 d’october 2022). Las Pendicularas Sursaissa SA han contonschiu in recav operativ da 5,9 milliuns francs ed aschia nudau in record (21,7% dapli ch’igl onn avon). Era las Pendicularas Mundaun SA han pudiu presentar in recav dil menaschi da bunamein tschun milliuns francs.

Sonda, ils 13 da matg 2023 ha liug il Städtlilauf a Glion. Sut quei tetel vegn ei a dar treis differentas concurrenzas per giuven e vegl. Sco l’Uniun Städtlilauf a Glion scriva en in communicau allas medias, duessan amitgs dil sport popular nudar il termin dils 13 da matg 2023 en lur calender. Curridras e curriders che s’anunzian entochen la fin november 2022, survegnan tschun francs rabat cul code 1AGLION. Sin els spetga ina cuorsa varionta tras Glion ed il marcau vegl historic. «Cul Städtlilauf a Glion lein nus etablir a Glion in’occurrenza per giuven e vegl, per indigens e hosps», di la presidenta dil comite d’organisaziun Marita Leis. Ei vegn era procurau per in attractiv program accumpignont. (cdm/fmr) Ulteriuras informaziuns ein d’anflar sin: www.laufaglion.ch Mattias Menzli da Menzli Sport che sustegn l’occurrenza e Marita Leis selegran sil Städtlilauf 2023.

Al davos giug a casa dalla sesiun d’atun astga il CB Trun/Rabius beneventar danovamein ina gronda raspada da fideivels fans a Pustget. La tensiun ei gronda, cun ina victoria havess il CB T/R saviu far il segl sil 7avel rang ella tabella ed aschia era vargar l’equipa da Schaan, quei ch’ils hosps levan naturalmein evitar per tut prezi. Ed aschia entscheiva la partida era. Gia dall’entschatta vegn ei giugau cun in tempo enorm. Schaan entscheiva meglier il giug, la schanza gronda s’auda denton suenter diesch minutas all’equipa da casa; Robin Monn tucca deplorablamein mo la traversa. Suenter in quart’ura vegn l’equipa dil principadi tier in culp liber. Daniel Sobkova sieta il bal ord 23 m belezia plazzau e procura aschia pil 0:1. Tschun minutas pli tard schula igl arbiter penalti pils hosps. Sandro Orlik survegn il bal ord dus meters distanza el bratsch. Ston ins schular en quella situaziun penalti? Ina damonda per discussiunar allas meisas rodundas. Sobkova nezegia la caschun ed aulza sin 0:2. Buc giugau mal e tuttina 0:2 anavos, aschi spert sa ei ir. Trun/Rabius lai buc stermentar e vegn aunc tier duas bunas acziuns, il resultat resta denton. La lontschetta gronda ei buc ida duas ga entuorn suenter pausa ch’ei ha num 0:3 per Schaan. Gie, tgei far uss? Fierer la faultsch el canvau ni cumbater vinavon? Trun/Rabius sedecida da cumbater vinavon e pil ver, ella 70. minuta sietta Patrizio Decurtins igl emprem gol pil CB T/R. Ils fans ein uss cumplettamein dalla partida e suenter ina biala acziun singula da Gianin Derungs vegn schizun il 2:3. Las davosas minutas a Pustget ein fetg hecticas. Cunzun il goli da Schaan, che ha mussau notabene ina grondiusa partida, procura per enqual dagreta cun siu giugar sin temps (buc meins che tschun ga sto il fisioterapeut cuorer duront la partida sil plaz per tgirar el). Alla fin reussescha ei deplorablamein buc al CB T/R da vegnir d’egalisar ed ils treis puncts van a Schaan. L’equipa da casa ha mai cediu e cumbatiu entochen la fin, quei che mereta respect. Tuttina ei quei in ulteriur giug che vegn spiars cun in gol differenza (il tschunavel uonn) e quei ei la gronda differenza enviers la sesiun vargada. (cdm/fmr) 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Schaan 2:3 (0:2) Pustget, Trun. 280 aspectatur(a)s. Gols: 15. Daniel Sobkova 0:1, 20. Daniel Sobkova 0:2 (penalti), 46. Matias Antunovic 0:3, 70. Patrizio Decurtins 1:3, 83. Gianin Derungs 2:3. Trun/Rabius: Damian Schmed, Mirco Pfister (77. Livio Janka), Ramon Orlik, Lucas Maissen, Sandro Orlik, Robin Monn (68. Denis Monn), Beat Cadruvi (46. Salvatore Stagliano), Mathias Flepp, Daniel Pfister, Patrizio Decurtins, Gianin Derungs. Schaan: Igor Migueis Da Graca, Maik Pereira de Moura, Fabio Quaderer, Matthias Quaderer, Samuel Cernadas Gallardo, Alexander Ubavic, Krenar Mazreku, Marco Oehri, Matias Antunovic, Daniel Sobkova, Lucas Eberle. Remarcas: Trun/Rabius senza Remo Alig, Orlando Monn e Silvan Muoth.

All’equipa da Schluein Glion eis ei buca reussiu la sonda vargada da batter l’equipa da Landquart, era sch’ella ha dominau igl entir giug. Quei denton senza vegnir tier bia bunas caschuns da marcar gols. Memia pauc tempo, memia pauca exactadad ellas acziuns e memia pauca veglia da cumbatter han lubiu a Landquart da recaltgar in punct cun ina prestaziun defensivamein solida. Gia ella tiarza minuta han ils hosps dil Signeradi sittau il 0:1 entras Nando Oertli. El ha deviau in culp liber da gronda distanza levamein cul tgau e ha aschia surmuntau Alessandro Casutt, il qual ha per l’emprema gada pertgirau il gol da Schluein Glion en questa sesiun. Silsuenter ei l’equipa da Landquart seconcentrada da defender quei avantatg. L’equipa da casa ha consequentamein dominau ed empruau da dar ina sviulta al giug. Quei ei denton reussiu mo a mesas, auter che ina roscha siets da cantun han las attaccas buc purtau. Ord in da quels siets da cantun fuss il 1:1 lu tuttina aunc bunamein curdaus cuort avon la pausa. Il siet cul tgau da Gianluca Coray ei denton aunc vegnius frenaus dad in defensur sin lingia. Cun quater midadas da giugadurs ha il trenader da Schluein Glion reagau da pausa ed aschia aunc procurau per dapli dominanza sil plaz. Landquart ei strusch pli vegnius ord l’atgna mesadad, las attaccas da Schluein Glion ein denton buca vegnidas bia pli malsegiras. Ella 57avla minuta ei silmeins l’egalisaziun tuttina aunc reussida. Laurin Zala che ha astgau giugar suenter la pausa en sia posiziun preferida dalla vart dretga ha reteniu in pass ord la defensiun da Landquart e dirigiu la balla cun in bi siet el cantun ault dretg. Tier quei pari eis ei restau entochen la fin, aschia che Schluein Glion ha piars dus ulteriurs puncts sil capogruppa Valposchiavo el davos giug da casa da questa sesiun. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Landquart 1:1 (0:1) Crap Gries. 195 aspectatur(a)s. Arbiter: Dilemen. Gols: 3. Oertli 0:1, 57. Zala 1:1. Schluein Glion: Casutt, Gallmann (46. Büchler), Coray, Derungs, Zala, Egger (46. Sgier), Michel (46. Cabalzar), Bearth, Bundi (46. Vinzens), Afzali, Caduff. Landquart: Mayer, Hermle, Oertli, Martin, Sutter (67. Hashani), Candrian, Oswald, Lampert, Fausch, Madureira (Ribeiro), Pirovino. Remarcas: Cartas melnas: 61. Martin (foul) e 71. Oertle (foul). Schluein Glion senza Cavegn, Casutt, D’Atria, Deplazes, Dermont, Matthias Derungs e Stabile (blessai ni absents). Corners: 12:1.

Schluein Glion e Trun/Rabius han buca perschuadiu en lur giugs da 3. ligia la fin d’jamna. Per quei motiv ha ei lu era buca tunschiu per victorias. Tut auter che buna ei la davosa runda era stada per las equipas sursilvanas dalla 4. ligia. Tgi che sietta buca dapli gols ch’igl adversari, sa buca gudignar. Quei vala ton pil giug da Schluein Glion encunter Landquart sco quel da Trun/Rabius encunter Schaan. Omisduas equipas han buca saviu perschuader malgrad tuttas stentas da contonscher il success cumplein. La differenza da Schluein Glion tiel capogruppa Valposchiavo daventa aschia aunc pli gronda e Trun/Rabius piarda plaun a plaun il contact cul miez dalla tabella. La fin dall’jamna vegnenta vegn la davosa runda da quest atun dada. Schluein Glion ei hosp da Triesenberg che sesanfla sil tierz plaz dalla tabella e che ha sulettamein in punct pli pauc sin siu conto. Trun/Rabius dat siu davos giug da quest atun a Landquart. Il campiunadi cuntinuescha lu puspei la fin da mars 2023. Terradas per Lumnezia e Danis-Tavanasa Era el campiunadi dalla 4. ligia han las equipas sursilvanas buca perschuadiu questa fin d’jamna. Sulet Schluein Glion ha recaltgau a casa in punct encunter Panaduz. Danis-Tavanasa ha spiars ordeifer encunter Cuera 97 e Lumnezia ha stuiu suttacumber al capogruppa Vaz-sut cun 0:3. Las treis equipas sursilvanas sesanflan aschia vinavon ella secunda mesadad dalla tabella, dil sisavel entochen igl otgavel plaz. El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia marscha Union Trin cun gronds pass en direcziun 4. ligia. Suenter la victoria a casa encunter Sedrun/Mustér munta igl avantatg sil secund dalla tabella Domat gia sis puncts. Lumnezia ha gudignau siu giug a casa encunter Vaz-sut, ferton che Trun/Rabius e Danis-Tavanasa ein restai senza ulteriurs puncts. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Triesenberg 1:3 Valposchiavo – Eschen/Mauren 5:0 Domat – Ruggell 1:2 Schluein Glion – Landquart 1:1 Trun/Rabius – Schaan 2:3 Tusaun/Cazas – Buchs 3:0 1. Valposchiavo 10/28; 2. Schluein Glion 10/25; 3. Triesenberg 10/24; 4. Ruggell 10/24; 5. Triesen 10/16; 6. Schaan 10/14; 7. Eschen/Mauren 10/12; 8. Landquart 10/10; 9. Trun/Rabius 10/9; 10. Tusaun/Cazas 10/9; 11. Domat 10/4; 12. Buchs 10/1. 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Panaduz 2:2 Cuera 97 – Danis-Tavanasa 5:2 Vaz-sut – Lumnezia 3:0 Valposchiavo – Tavau 0:1 Schlarigna – Surses 0:1 1. Vaz-sut 9/24; 2. Cuera 97 9/24; 3. Panaduz 9/17; 4. Tavau 9/14; 5. Surses 9/13; 6. Schluein Glion 9/12; 7. Lumnezia 9/11; 8. Danis-Tavanasa 9/9; 9. Valposchiavo 9/3; 10. Schlarigna 9/3. 5. ligia, gruppa 1 Val Tamina – Mladost 2:0 Panaduz – Lai Valbella 1:2 Tusaun/Cazas – Landquart 1:1 Bregaglia – Lusitanos Samedan 4:3 Bogn Ragaz – Sargans 1:1 1. Lai Valbella 9/22; 2. Lusitanos de Samedan 9/19; 3. Val Tamina 9/18; 4. Landquart 9/17; 5. Mladost 9/16; 6. Panaduz 9/12; 7. Sargans 9/10; 8. Bregaglia 9/9; 9. Tusaun/Cazas 9/4; 10. Bogn Ragaz 9/4. 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Sedrun/Mustér 2:1 Trun/Rabius – Cuera 97 1:2 Lumnezia – Vaz-sut 4:3 Danis-Tavanasa – Domat 2:6 1. Union Trin 9/25; 2. Domat 9/19; 3. Rueun 9/17; 4. Laax 9/16; 5. Cuera 97 9/13; 6. Lumnezia 9/9; 7. Trun/Rabius 9/8; 8. Vaz-sut 9/7; 9. Sedrun/Mustér 9/7; 10. Danis-Tavanasa 9/4. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Teufen – Dardania S. Gagl 3:3 Rorschach-Goldach – Cuera 97 1:5 Romanshorn – Surselva 5:4 Gossau – Tobel-Affeltrangen 5:2 Au-Berneck – Rotmonten 2:2 Winkeln – Brühl 2:3 1. Brühl 11/30; 2. Gossau 11/26; 3. Tobel-Affeltrangen 11/22; 4. Rorschach-Goldach 11/21; 5. Dardania S. Gagl 11/16; 6. Winkeln 11/14; 7. Cuera 97 11/14; 8. Romanshorn 11/13; 9. Teufen 11/12; 10. Rotmonten 11/10; 11. Surselva 11/9; 12. Au-Berneck 11/5. Juniors A1, gruppa 1 Appenzell – Schlarigna 7:1 Buchs – Widnau 1:2 Bogn Ragaz – Uznach 1:4 Domat – Altstätten 2:4 Montlingen – Eschenbach-Wagen 4:1 1. Uznach 9/25; 2. Altstätten 9/20; 3. Montlingen 9/19; 4. Buchs 9/14; 5. Appenzell 9/11; 6. Widnau 9/10; 7. Bogn Ragaz 9/10; 8. Eschenbach-Wagen 9/9; 9. Schlarigna 9/7; 10. Domat 9/4. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Uzwil-Henau – Rheintal 1:1 Buchs – Teufen 6:2 Rorschach-Goldach – Amriswil 3:4 Zuzwil – Uznach 1:1 Romanshorn – Surselva 9:1 Tobel-Affeltrangen – Eschen/Mauren 7:1 1. Romanshorn 11/28; 2. Tobel-Affeltrangen 11/27; 3. Amriswil 11/24; 4. Zuzwil 11/23; 5. Uzwil-Henau 11/23; 6. Rheintal 11/17; 7. Teufen 11/15; 8. Eschen/Mauren 11/11; 9. Buchs 11/10; 10. Uznach 11/5; 11. Rorschach-Goldach 11/5; 12. Surselva 11/3. Juniors B1, gruppa 1 Grischun Central – Orion Cuera 17:1 Schlarigna – Tavau 2:2 Domat – Landquart 0:4 1. Landquart 10/28; 2. Grischun Central 10/25; 3. Tavau 10/13; 4. Domat 10/10; 5. Schlarigna 9/8; 6. Orion Cuera 9/0. Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Grischun Central 9:1 Balzers – Lusitanos de Samedan 4:6 Panaduz – Surselva 3:5 Trübbach – Bogn Ragaz 3:6 1. Vaz-sut 7/21, 2. Lusitanos de Samedan 8/17; 3. Panaduz 8/15; 4. Bogn Ragaz 7/13; 5. Surselva 8/12; 6. Valposchiavo 8/12; 7. Trübbach 8/9; 8. Grischun Central 8/4; 9. Balzers 8/0. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Arbon 1:4 Herisau – Appenzell 7:2 Rorschach-Goldach – Cuera 97 5:1 Surselva – Staad 2:2 St. Gagl dunnas U17 – Bogn Ragaz 2:4 1. Herisau 8/21, 2. Staad 9/20; 3. Rorschach-Goldach 9/17; 4. Arbon 9/16; 5. Cuera 97 9/15; 6. Surselva 9/13; 7. Brühl 9/10; 8. S. Gagl dunnas U17 9/6; 9. Bogn Ragaz 8/5; 10. Appenzell 9/4. Juniors C1, gruppa 1 Mels – Gams 5:7 Walenstadt – Buchs 7:1 1. Sargans 8/24; 2. Gams 8/18; 3. Domat 8/16; 4. Grischun Central 8/16; 5. Walenstadt 8/13; 6. Mels 8/10; 7. Ruggell 8/6; 8. Tavau 8/3; 9. Buchs 8/0. Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Cuera 97 4:0 Schlarigna – Surselva b 8:2 Valposchiavo – Vaz-sut 9:2 Grischun Central – Surselva a 11:0 1. Landquart 9/24; 2. Schlarigna 9/21; 3. Valposchiavo 9/21, 4. Panaduz 9/16; 5. Surselva b 9/13; 6. Domat 9/12; 7. Grischun Central 9/10; 8. Surselva a 9/6; 9. Cuera 97 9/6; 10. Vaz-sut 9/3. Juniors D, elita, gruppa 1 Buchs – Uznach 3:3 Rapperswil-Jona – Glarnerland 4:1 Surselva – Cuera 97 0:16 1. Cuera 97 10/27; 2. Uznach 10/17; 3. Glarnerland 9/16; 4. Rapperswil-Jona 10/15; 5. Buchs 10/10; 6. Surselva 0/0. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Sargans 7:4 Orion Cuera – Mels 10:1 Grischun Central – Cuera 97 4:2 Domat – Mels 2:5 1. Landquart 8/22; 2. Domat 8/20; 3. Panaduz 8/18; 4. Orion Cuera 8/15; 5. Sargans 8/12; 6. Grischun Central 8/10; 7. Mels 8/6; 8. Cuera 97 8/3; 9. Domat 8/0. Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna 3:2 Surselva – Panaduz 2:2 Domat – Valposchiavo 9:5 1. Valposchiavo 9/19; 2. Schlarigna 9/16; 3. Bogn Ragaz 8/13; 4. Surselva c 9/12; 5. Grischun Central 9/12; 6. Surselva b 9/10; 7. Panaduz 9/7; 8. Landquart 8/6; 9. Domat 9/6. Juniors D2, gruppa 2 Landquart – Mels 1:7 Cuera 97 – Val Tamina 4:4 Grischun Central – Domat 0:11 Vaz-sut – Orion Cuera 1:5 Tavau – Bogn Ragaz 10:2 1. Domat 10/27; 2. Tavau 10/22, 3. Mels 10/18; 4. Landquart 10/18; 5. Vaz-sut 10/17; 6. Orion Cuera 9/14; 7. Balzers 10/10; 8. Bogn Ragaz 10/10; 9. Grischun Central 10/9; 10. Val Tamina 10/7; 11. Cuera 97 9/5. Damas 2. liga, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Rapperswil-Jona 3:3 Weinfelden-Berg – Triesen 3:3 Au-Berneck – Frauenfeld 2:1 Widnau – Uzwil 7:1 Domat – Romanshorn 1:0 1. Toggenburg 7/24; 2. Widnau 9/18; 3. Rapperswil-Jona 9/15; 4. Frauenfeld 9/12; 5. Ebnat-Kappel 9/12; 6. Romanshorn 10/12; 7. Domat 9/11; 8. Uzwil 9/11; 9. Au-Berneck 9/10; 10. Triesen 9/9; 11. Weinfelden-Berg 9/6. Damas 4. liga, gruppa 1 Surselva – Eschenbach 0:4 Mels – Schwanden-Linth 2:0 Tusaun/Cazas – Buchs 0:1 Vaz-sut-Cuera – Schlarigna 3:0 1. Vaz-sut-Cuera 8/21; 2. Mels 8/21; 3. Eschenbach 8/19; 4. Buchs 8/16; 5. Surselva 8/12; 6. Schlarigna 8/7; 7. Schwanden-Linth 8/5; 8. Tusaun/Cazas 8/4; 9. Triesen 8/0. Junioras FF-15, gruppa 1 Domat – Mels 19:0 Linth 04 – Widnau 12:0 Eschenbach – Werdenberg 4:2 Triesen – Surselva 3:4 1. Linth 04 8/19, 2. Werdenberg 8/18; 3. Surselva 8/17; 4. Eschenbach 8/16; 5. Cuera 97 8/13; 6. Triesen 8/10; 7. Domat 8/6; 8. Widnau 8/3; 9. Mels 8/0. Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut-Landquart – Lusitanos Samedan 3:0 1. Cuera 97 6/13; 2. Plaun/Imboden 6/12; 3. Tavau 6/12; 4. Tusaun/Cazas 6/8; 5. Vaz-sut-Landquart 6/7; 6. Lusitanos de Samedan 6/4; 7. Schluein Glion 6/1.

En mia activitad professiunala hai jeu giu abundontamein l’occasiun da persequitar e commentar la politica ed ils politichers e lur opras. Biars han imponiu, auters han trumpau. Singuls ein carschi en lur uffeci, auters pigiurai. Ed jeu stoi conceder: Sco commentader ein ins magari inclinaus da far il sabiut. Cu Ueli Maurer ei vegnius eligius 2008 el Cussegl federal hai jeu giu taxau sia elecziun sco accident da menaschi. Ed jeu sun buca staus persuls, cun paucas excepziuns ha l’entira schurnaglia svizra dau ella medema crena. Sco president dalla PPS fuva Maurer in veritabel tgaun da catscha, in ch’urlava dad ault e provocava bugen e savens. El senuspeva buca da titular ils adversaris sco «parasits socials», «lomiaders» (Weichspüler), «seniasters e pulitets naivs» (Netten). El targeva tut ils registers dalla propaganda cun placats disgustus che suggeravan che tut ils jasters seigien nuorsas neras, creatiras obscuras e criminalas. Sut sia egida ei la PPS lu era sesviluppada d’ina pintga partida rurala da purs alla pli ferma forza politica da nossa tiara, acquistond ina secunda sutga el Cussegl federal. E tonaton vegneva siu parsura Maurer ridiculisaus sco secundant e fumegl devot e servil dil patrun ed ideolog strategic omnipotent Blocher. Al zenit dalla pussonza vegn Christoph Blocher eligius 2003 el Cussegl federal, Maurer resta president da partida. Ei semuossa denton bein spert ch’igl impressari e parlamentari fulminont, disaus da cumandar e buca d’exequir, ei semplamein inhabels da s’inte¬grar en in’autoritad collegiala. Cul sustegn d’intrigants ord autras partidas vegn el remplazzaus da sia «amitga da partida» Eveline Widmer-Schlumpf ord il Grischun. E la reacziun dalla maiestad permalada ha buca schau spitgar. La «culponta» e sia entira secziun grischuna vegnan fiersas orembora ord la partida. Era Samuel Schmid supporta buca la tenuta arroganta e la retorica marziala dalla secziun dominonta da Turitg. Cheu batta l’ura dil fideivel e solid schuldau da partida Ueli Maurer. El vegn eligius el Cussegl federal, sche era mo péz a cup e cun ina suletta vusch avantatg. Las medias reunidas, inclusiv la pintga La Quotidina, spargnan buca cun critica e beffas. Denton il niev cusseglier federal fa la finala surstar tuts. D’in gi sin l’auter mida Maurer cassacca, maglia rida, daventa pli moderats e ponderaus. E tuttina resta el fideivels a sia lingia, malgrad che siu agir ei buca libers da cuntradicziuns. El deplorescha la munconza da cohesiun naziunala sco sia PPS polarisescha e divida denton vinavon la societad cun posi¬ziuns extremas ed intolerantas. El desavuescha sia successura Viola Amherd tier il budget militar. Ed el sesolidarisescha amiez la pandemia da corona culs sceptichers, sepostond cun camischut da protesta el til dils plumpadurs (Treichler). Alla urna ha Maurer stuiu prender encunter enqual terrada. Las finanzas federalas ha el denton defendiu cun viarva e success cunter l’engurdientscha seniastra. Per l’economia eis el staus in partenari fidau ed ella crisa da corona ha el giu striunau en in gienà ensemen cullas bancas ed ils cantuns in program da salvament exemplaric. Sco fegl da purs e buca academicher ha el maina snegau sias ragischs e sia tentua rurala e conservativa. Era sco cusseglier federal eis el restaus sempels e mudests, senza alluras e cunfar affectau, ferton ch’auters poltichers sesentan magari enorm impurtonts e lain crescher la cresta. Quei ha fatg el credibels e simpatics. Suenter che Maurer banduna la fin digl onn, suenter 14 onns, il Cussegl federal ston biars commentaders reveder lur meini. Era jeu, malgrad che nus vein era vinavon buca exnum il fein sil medem ladretsch. Martin Cabalzar, Cumbel, è stà durant passa 20 onns schefredactur da la gasetta La Quotidiana – e commentader.

Ier ha la presidenta communala da Ilanz/Glion priu cumiau da siu «menaschi». Ella ei stada il davos gi en funcziun en quei post. Bunamein tschun onns ha ella menau l’operativa e l’executiva dalla vischnaunca. Aunc avon ha ella gidau da formar quella sco emprema presidenta dil parlament. Ei seigi siu davos gi en casa cumin, ed ei seigi stau in grond plascher ed ina honur d’astgar gidar da formar la nova vischnaunca Ilanz/Glion: Ier ha Carmelia Maissen priu cumiau d’uffecis, funcziunaris, vischnauncas ed organisaziuns. Igl ei stau ina dallas davosas lavurs che la presidenta communala ha reglau. Apparentamein buca la pli delicata, malgrad ch’ella conceda: «Cun in egl larmont prendel cumiau da vus tuts» drizzond in grond engraziament allas collaboraturas ed als collaboraturs ed als collegas dalla suprastonza. Ei seigi il trer vid il medem sughet che procuri ch’ins sappi realisar ils survetschs e projects a favur dalla populaziun. Buca in soli da quels, e buca ina solia idea seigi l’ovra d’ina persuna singula, mobein sesviluppeschi ord ina cooperaziun da biaras forzas. Ella seigi segira che las vias secruschien puspei, e sin quei selegri ella, finescha Carmelia Maissen sia communicaziun finala. Naven da Daniev 2023 eis ella cussegliera guvernativa e commembra dalla regenza grischuna. La FMR ha discurriu culla schefa designada dil departament cantunal d’infrastructura, energia e mobilitad. Vus banduneis oz, ils 31 d’october 2022, definitivamein Vies biro en casa cumin a Glion. Cun tgei sentiments ? Oz portel cunzun sentiments da melanconia cun mei. Jeu prendel cumiau da mes collaboraturs ch’ein stai sur onns part da miu mintgadi. Grazia ad in ferm engaschi da tuts ed ina collaboraziun da cunfidonza havein nus realisau projects, instradau iniziativas e purschiu survetschs per nossa populaziun. Co haveis Vus priu cumiau dil persunal en casa cumin? Gievgia vargada han ils collaboraturs fatg a mi ina surpresa e menau mei el Cinema sil Plaz per ina biala sera da cumpignia. Leu han ils collaboraturs dil menaschi communal surdau a mi in baun da lenn fatg sez ed ord in pégn da nies uaul. Quel survegn in plaz special en nies curtgin a Castrisch. Dat ei ina pendenza principala che Vus surdeis a Vies successur Marcus Beer? La gliesta da projects ch’ein sin rucca ei liunga. Dus dils projects gronds ein franc la staziun da Glion e la planisaziun locala. Tgei giavisch pli impurtont drizzeis Vus alla populaziun da Vossa vischnaunca pil futur? Nossa vischnaunca sco center dalla regiun e cumbinaziun da marcau e campagna ha grond potenzial. Jeu giavischel alla populaziun da Glion ch’ella hagi gust da scuvierer quei potenzial aunc pli fetg, ch’ella creschi entras quei ensemen ed hagi la pazienzia sch’ei drova magari duas emprovas per far in pass. Vegnis Vus a prender domicil a Cuera culla midada ella Regenza? Carmelia Maissen ha priu cumiau dalla casa cumin da Glion. Na, miu dacasa resta a Castrisch. Cun il tren avon porta ni cun auto sundel spert a Cuera ed anavos. La Viafier retica vegn pia ad haver ina muntada speciala en Vossa veta privata sco professiunala? Gia oz viageschel jeu schi savens sco pusseivel cul traffic public. Quei vegnel era a far el futur. Biaras gadas vegnel denton era ad esser da viadi cun auto – en nies cantun muntagnard e spazius ei quei savens gnanc auter pusseivel. Quei ei la realitad en nies cantun e stuein rinforzar pil futur, ina mobilitad multimodala. Sco schefa dil departament d’infrastructura, energia e mobilitad spetgan pulitas sfidas sin Vus, ni buc? Quei ei aschia. Il departement cumpeglia massa temas e projects da gronda actualitad e ch’ein da relevanza pil futur. Carmelia Maissen, fageis Vus gleiti la patenta dad ir a catscha? Sco schefa dil departament corrispundent fuss ei bein la megliera via da seluvrar en quella sparta da lavur? Jeu sun stada quest atun in di a catscha cun in collaboratur dalla vischnaunca ch'ei in catschadur passiunau. El ha introduciu mei empau els misteris dalla catscha grischuna ed ellas differentas fasettas interessantas da quella. Essan turnai senza preda, tuttina eis ei stau in di fascinont. Silmeins in tec sundel uss preparada sin quei tema, era sch'jeu haiel aunc d'emprender ina massa. Per vegnir anavos tier Vossa lavur sco presidenta communala: da tgei essas il pli loscha da haver contonschiu per la vischnaunca Ilanz/Glion? Biars han sutschatzegiau il process dil crescher ensemen suenter ina fusiun schi gronda sco quella da Ilanz/Glion. Malgrad las irritaziuns ch’ein aunc adina presentas e che drovan siu temps havein nus dumignau ils davos onns d’instradar plirs projects e da crear in moviment da svilup en nossa vischnaunca. Quei vent frestg ed iniziativ che vegn purtaus da biars legra mei.

La sonda ha in guardiaselvaschina sittau in luf mascal sin intschess dalla vischnaunca da Lumnezia. Quei scriva igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun sin sia homepage. Il luf era blessaus grevamein vid la spatla. Il cadaver vegn tarmess all’universitad da Berna per intercurir la blessura en detagl. A Losanna vegn el allura analisaus geneticamein. Ella regiun nua ch’il luf ei vegnius sittaus semovan ton lufs dil triep dil Wannaspitz sco da quel da Valgronda. Plinavon communichescha igl uffeci, ch’il Cantun hagi la lubientscha da sittar dus lufs giuvens dil triep dil Wannaspitz sco era il bab luf dil triep dil Beverin. (cdm/rtr/fmr)

Dapi l’entschatta october ei l’ustria Posta Veglia a Schluein serrada. Igl anteriur ustier Riccardo Wolf va novas vias. Igl 1. da november arvan ils novs ustiers las portas dalla Posta Veglia. Anna-Maria Sarnowska e Marek Repam vulan pupergnar lur hosps cun ina cuschina internaziunala. Anna-Maria Sarnowska (30) ei ina Polaca e siu um Marek Repam (37) ei oriunds dalla Slowachia. Els han luvrau en pliras tiaras ella gastronomia, aschia era en Grezia, Tiaratudestga, Austria, el Tirol dil Sid ni en Gronda Britannia. Ils davos ­siat onns ha Anna-Maria Sarnowska luvrau sco survienta ad Andermatt, ed era siu um ha fatg quei ils davos tschun onns. Aschia enconuschan ei bia cuschinas e vulan era porscher quella varietad als hosps. Ferton ch’els dus vegnan a luvrar el service ed aschia esser en contact culla clientella, han ei engaschau dus cuschiniers ed in gidonter. In cuschinier deriva da Pologna e l’auter dalla Slovachia, perquei vegn ei era surviu specialitads da quellas tiaras ella Posta Veglia sper la via cantunala a Schluein. Mintgin ha sia historia La stad vargada ha il pèr bandunau Andermatt per secasar a Flem. «Ad Andermatt era igl unviern memia liungs e freids», declara Anna-Maria Sarnowska riend. Da Flem anora hagien ei encuretg in menaschi gastronomic per far il pass en l’independenza. «La Posta Veglia ei in’ustria sco fatga per nus, tut ei renovau e niev ed en bien stan, aschia fai plascher da luvrar», di la dunna. Avon duas jamnas han ei bardigliau e vivan ussa cun lur tgaun Hugo ella habitaziun sur l’ustria. Quei seigi ideal, aschia seigien ei adina d’entuorn. Cun excepziun dallas vacanzas e dil gliendisdis duei l’ustria lu era esser aviarta mintga di naven dalla damaun allas 9.00 entochen la sera. Il pèr selegra sin l’avertura e di: «Nus carezein nossa lavur ed il contact culs hosps. Ei fa plascher da paterlar culla glieud, mintga carstgaun ha sia historia e quei ei fascinont.» Anna-Maria Sarnowska discuora siat lungatgs e manegia ch’ella vegni cul temps era a capir romontsch. Tudestg svizzer eri all’entschatta era fetg grev, mo ussa mondi quei dètg bein. Scolar ils cuschiniers dil futur Igl anteriur ustier dalla Posta Veglia, Riccardo Wolf da Trun ei tuttavia buc unfis da cuschinar, el va denton tuttina novas vias. Il motiv principal daco ch’el ha calau sco ustier ei il temps da luvrar cun jamnas d’entochen 80 uras. Cun famiglia seigi quei pusseivel, denton buca quei ch’el vegli. Il bab da Gian Salvatore – che ha in onn e miez – vul numnadamein veser co siu fegl crescha si: «Per mei ei quei pli impurtont che la carriera sco ustier.» Il temps sco ustier dalla Posta Veglia a Schluein seigi staus in temps fetg intensiv cun massa sfidas. Denton era in fetg bi temps che hagi purtau bia ad el: «Cun l’ustria hai jeu empriu bia pil futur. Ella Posta Veglia hai jeu saviu viver ora mia creativitad culinarica ed aschia porscher a biars hosps bials muments.» Igl avrel 2023 entscheiva el sco scolast pratic tier Ga­stro Grischun. El vegn ad esser responsabels per la scolaziun pratica ed ils exa­mens da cuschiniers e cuschienieras el Grischun. Apero d’avertura: Mardis, igl 1. da november 2022 allas 11.00 arva l’ustria Posta Veglia a Schluein puspei sias portas. Tuttas e tuts ein cordialmein beinvegni. Marek Repam ed Anna-Maria Sarnowska selegran da lur sfida nova sco ustiers dalla Posta Veglia a Schluein.

La situaziun mundiala cun l’uiara e la munconza d’energia e gas ha era in effect en Svizra. Con fetg ch’ei influenzescha la fatschenta, respectivamein il menaschi dallas pendicularas Mundaun e Sursaissa ha la FMR vuliu saver da Josef Brunner da Glion. El presidiescha omisduas societads acziunaras. La fin d’jamna vargada han las societads acziunaras dallas pendicularas da Sursaissa e Mundaun salvau lur radunonzas generalas e pudiu presentar resultats da record (la FMR ha rapportau ils 28 ed ils 31 d’october 2022). Ils recavs dils menaschis da 5,9 milliuns francs per las Pendicularas Sursaissa SA e bunamein tschun milliuns francs per las Pendicularas Mundaun SA han las societads impundiu per reducir il capital jester e per far amortisaziuns dalla facultad. La FMR ha fatg enqual damonda a Josef Brunner, il president dallas societads acziunaras dallas pendicularas Mun­daun e Sursaissa. Las pendicularas Mundaun e Sursaissa han scret la davosa sesiun cefras da record. Tgei prognosa fageis Vus per la sesiun 2022/23? Josef Brunner: Tier premissas tuttina bunas sco gl’unviern vargau, pia fetg bunas relaziuns dall’aura e strusch re­stricziuns statalas, astgass ei puspei dar ina fetg buna sesiun. Autruisa eis ei buc pusseivel da far ina prognosa. Savess la situaziun generala cun uiara, pandemia ed aschia vinavon haver in’influenza sil menaschi dallas pendicularas Sursaissa e Mundaun? Aschi lunsch ch’il stadi intervegn buc ella fiera e sancziuna buca restricziuns, temin nus neginas influenzas negativas sin fundament dalla situaziun critica ell’Europa. Quei damai che corona ei – sco enconuschent – buc aschi present pli. Fan ils prezis carschents per la forza electrica quitaus a Vus, e tgei consequenzas finanzialas han quels augments dils prezis pils dus menaschis? Pil 2022/23 disponin nus aunc da contracts da furniziun per cundiziuns ve­glias sil marcau liber. Ils prezis per la retratga d’energia electrica regulada ein perencunter buca s’augmentai aschi fetg. Aschia essan nus en quei grau en ina buna situaziun. Han las pendicularas Sursaissa e Mundaun gia instradau mesiras specialas per spargnar forza electrica? Mesiras da spargnar forza electrica ein adina in tema per nus. La stad vargada havein nus per exempel installau apparats da camond pli efficients pils scaldaments electrics dallas staziuns. Ils dus menaschis han in grond parc da maschinas. Las endisch pistunzas drovan circa 200 000 liters diesel per onn. Vegn ei a dar leu mesiras da spargn? Per exempel cun preparar a moda differenta ni buc aschi savens las pistas? Il management dallas pistas vegn segir exa­minaus, damai che nossas pistunzas duein ussa era vegnir equipadas cun mieds d’agid electronics moderns sco apparats per mesirar l’altezia dalla neiv ni ils cunfins dallas pistas ed aschia vinavon. Ha quei in effect sils prezis per cartas dil di ni abonnaments – vegnan quels ad esser pli aults quest unviern? Gie, nus havein alzau ils prezis per 2 francs ni circa 3% tier las cartas dil di e medemamein per circa 3% tiels abonnaments. Quels augments da prezis ein denton gia vegni decidi la primavera, per adattar las tariffas alla carischia ed alla purschida. Ulteriurs augments da tariffas sin fundament dalla situaziun nova ein buc previ. Josef Brunner (sen.) en discuors cun Simon Osterwalder che presidiescha la societad acziunara da Surselva Turissem.