Vacanzas, quai es il temp da’s recrear, ma eir il temp da s’occupar dal mantun da cudeschs chi’s vuless jent leger. Per mai per exaimpel «Der Kampf mit dem Drachen» da Hans Mohler, ün cudesch chi tratta la vita da Göri Genatsch (1596-1639). La situaziun: In Europa fa la Guerra da Trent’ons (1618-1648) ravaschia, per cumanzar esa üna guerra territoriala, vieplü però üna guerra confessiunala chi divida l’Europa in üna part catolica ed üna protestanta e chi ha lö in prüma lingia in Germania. Ed immez aint es il Grischun, strat aint in quista guerra tremenda, pervi da sias vias da pass e pervi da la Vuclina, e squassà in consequenza da quai dals Scumpigls grischuns. In quist scenari descriva Mohler la vita e la carriera da Genatsch chi til maina a la fin al titel da general da las Trais Lias e cumandant respunsabel da las truppas austriacas e spagnölas postadas al cunfin grischun. Il cudesch da Mohler as lascha leger bain, el dà ün bun purtret da la vita quotidiana da quel temp ed impustüt muossa’l l’uman e la persunalità da Genatsch in ün möd disferenzchà. Tenor Mohler d’eira Genatsch ün hom intelligiant, bain scolà, eloquent, ma fich ambizius e sainza scrupels, schi’s trattaiva da realisar sias visiuns e seis sömmis politics e persunals. Vita düranta ha’l cumbattü per ün Grischun liber e suveran, il prüm cunter la fracziun austro-spagnöla, davo cunter la Frantscha. Grazcha a sias abiltats strategicas e diplomaticas sun ils deputats da las Trais Lias stats buns da persvader al cumandant da las truppas francesas, il Duc de Rohan, da bandunar sainza cumbat la Vuclina ed insomma il Grischun occupà e da far cun quai liber la via per trattativas culs Spagnöls e culs Austriacs. L’ironia dal fat es cha la Spogna ha suottascrit il contrat cul Grischun pür davo cha Genatsch d’eira gnü mordrià a Cuoira, forsa per temma cha’ls Grischuns pudessan darcheu clomar in agüd ils Frances e cha la Vuclina giaja darcheu a perder per l’Austria e la Spogna. Ironic es eir cha quai chi d’eira adüna ün dals böts centrals cha Genatsch vulaiva obtgnair, nempe la suveranità da l’inter Grischun, es gnü realisà pür pervi da sia mort. Seis mordraretsch nun es mai gnü scleri. Per Mohler nu paran motivs politics d’esser stats la radschun da sia mort violenta, las trattativas secretas cun l’Austria ha’l nempe manà sün mandat da las Trais Lias. Plüchöntsch d’eiran quai motivs persunals, forsa l’invilgia ch’ün hom dal pövel es rivà uschè dalöntsch, forsa eir motivs religius, siond ch’el vaiva converti e d’eira dvantà catolic. Forsa esa però eir stat üna vendetta per quellas persunas ch’el ha coppà u laschà coppar dürant sia carriera, sco p.ex Pompejus Planta e Ruinelli. Ün terz punct ironic es cha l’istorgia vess plü u main invlidà a Genatsch, scha Napuliun nu vess integrà il Grischun in sia Svizra. Cun quai ha’l svaglià forzas naziunalisticas per Alt Fry Rätien, e quellas han laschà renascher a Genatsch sco eroe chi’d ha cumbattü da seis temp per la libertà e per la suveranità dal Grischun. Sco chi para d’eira sia persuna uschè interessanta cha scienzats e scriptuors da renom, sco per exaimpel C.F. Meyer, han reconstrui sia vita ed il temp dals Scumpigls grischuns e til han dat cun quai üna posiziun ill’istorgia dal Grischun ch’el forsa nu vaiva in vardà. Ed il cudesch da Mohler muossa amo alch interessant: Genatsch nu para d’avair converti per motivs finanzials u socials, mabain our d’üna ferma persvasiun interna persunala. Quai muossan las chartas a seis collegas ed amis protestants Vulpius e Gabriel cha Mohler citescha. Per motivs dramatics ha il pietist C.F. Meyer fat landroura üna tragedia. Cun success. Peider Andri Parli è translatur tar il chantun Grischun e grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

«Kindlamainta – Kinderbande» as nomna la nouva publicaziun bilingua da l’Ouvra svizra da lectüra per giuvenils (OSL/SJW). Ils raquints da Tinetta Rauch sun ambientats in üna veglia chasa a Sent. «Qua üna curiusa canerina, là ün grattöz e sgrizchöz. Da durmir gnanca da dir. Che sch’inchün as zoppess suot let aint? Ill’istorgia da Tinetta Rauch es quia ün ‘magliakindels’», scriva Bettina Vital in seis pled final illa publicaziun «Kindlamainta – Kinderbande», «scha quel ha tschüf ün uffant, dvainta’l ün hom cun barbuna spessa e set curtels intuorn la tschinta. Che creatüra da tour e mütschir!» Tinetta Rauch lascha tour part a las lecturas e lectuors a las regordanzas a sia infanzia passantada. «Seis raquints ans tschüffan e nun imbellischan», constata Bettina Vital, «mumaints cha nus tuots cugnuschain: gnir exclus e na pudair giovar culs oters, far il gö da la vardà, as svarguognar oura ils ögls, esser inamurà per la prüma jada in inchün plü vegl o apunta esser confruntà culla temma.» Tinetta Rauch tradischa co chi’d es gnü a quista collavuraziun cun l’OSL. Istorgias da Sent nadas al Lai da Turich Daspö ün temp realisescha la chasa editura Ouvra Svizra da lectüra per giuvenils (OSL/SJW) publicaziuns bilinguas. L’intent es da dar l’impuls da reflettar davart la plurilinguità in Svizra e promouver uschea il dialog tanter las culturas. «Regula Malin chi maina la chasa editura m’ha dumandà sch’eu nu vess interess da far ün da quists OSL’s in rumantsch e tudais-ch», declera Tinetta Rauch chi’d es da manster magistra ed architecta ed abita a Turich. «Quai d’eira güsta davo ch’eu d’eira gnüda mamma, uschè ch’eu nu vaiva güsta las capacitats per scriver.» Ella ha però istess pudü dir da schi: Güsta davo fini il stüdi d’architecta vaiva Tinetta Rauch survgni ün stipendi per abitar ün pêr eivnas ad Üerikon al Lai da Turich e’s dedichar plainamaing al scriver. «Eu n’ha scrit, e tradüt eir in tudais-ch, impustüt regordanzas da mia infanzia.» Ella ha dat a leger ils raquints a Regula Malin. Insembel hana tschernü quatter da quels. Giodü la libertà da l’autura Quant autobiografics sun quists raquints da Tinetta Rauch? «Quai sun impustüt sentimaints chi regordan a meis temp d’infanzia», respuond’la. Chi saja però da dir cleramaing cha las scenas sco chi sajan descrittas uossa illa publicaziun nu sajan ingünas propcha capitadas precis uschea: «Eu n’ha giodü la libertà da l’autura, n’ha ramassà üna situaziun e tschella ch’eu vaiva amo i’l cheu e fat landroura istorgias.» Il bsögn da scriver istorgias ha Tinetta gnü «apaina ch’eu savaiva tuot l’alfabet». Amo uossa chatt’la minchatant cudeschins ch’ella vaiva «bostitschà» insembel. Dürant il seminari da magistra ha’la eir inoltrà ün text pel Premi Term Bel dals Dis da Litteratura e guadagnà tant il premi da la giuria sco eir dal public. «Quai m’ha natüralmaing fat bain, scriver nun es però mai statta mia lavur principala, eu fetsch quai cur ch’eu n’ha l’inspiraziun e’l temp», disch l’autura. Las illustraziuns da «Kindlamainta/Kinderbande» ha fat la graficra e musicista Madlaina Janett. «Eu sun cuntaintischma cun quellas illustraziuns», s’allegra Tinetta Rauch, «ellas s’affan fich bain cun meis texts.» www.sjw.ch La cuverta e las illustraziuns da la «Kindlamainta/Kinderbande» da Tinetta Rauch ha fat la graficra Madlaina Janett. Fotografia OSL/SJW

In sonda haja dat ad Ova Spin ün accidaint individual d’ün töffist. L’hom es passà sur via oura e giò da la costa e s’ha feri leivmaing. Il töffist tudais-ch (42 ons) d’eira in viadi pac davo las 15.00 insembel cun trais collegas giò dal Pass dal Fuorn in direcziun da Zernez. Pro l’Ova Spin ha’l pers la controlla da seis töff. In üna storta è’l passà sur la via oura e var 15 meters giò d’üna costa fin i’l let da l’aual. Seis collegas han chürà ad el fin chi’d es rivà il team da l’ambulanza Zernez. L’elicopter da la Rega ha dozà cun agüd d’üna sua al feri fin sün via per cha la doctoressa da l’ambulanza til possa controllar. Lura til ha la Rega svolà i’l ospidal a Scuol. La via ha stuvü gnir serrada per var 30 minuts cumplettamaing. Insembel culla Procura publica eruischa la Polizia chantunala dal Grischun che chi’d es capità precis. (Pocha/fmr) L'elicopter da la Rega ha manà al feri a l'ospidal a Scuol.

Passa 70 partecipantas e partecipants s’han instradats in sonda a bunura bod da Fenga vers la Chamonna Sesvenna. Per la 18avla vouta s’haja traversà il territori da Sent dal nord vers süd, e da la partida d’eira eir Flurin Nuotclà da Sent. Adüna la prüma sonda dal mais lügl d’ün on dispêr piglian normalmaing passa 100 persunas ils 34,5 kilometers tanter la Chamonna Fenga fin pro la Chamonna Sesvenna suot ils peis. Fingià per la 18avla vouta ha gnü lö in sonda la Traversada da Sent. L’oriund intent d’eira eir ingon amo adüna listess sco avant 30 ons: Spordscher üna spassegiada a travers il territori da Sent, e quai sainza squitsch da temp. Ils plü svelts rivan davo s-chars quatter uras al böt. Ma la gronda part dals partecipants piglia plü pachific e riva vers saira illa Chamonna Sesvenna, situada i’l Vnuost e pac toc davent dal cunfin svizzer. «Nus vain gnü la cana» Id es cuort davo mezdi cha Flurin Nuotclà es rivà insembel cun seis bap Armon Nuotclà al böt pro la Chamonna. Partits d’eirna, davo üna cuorta not, a las 4.30 davent da Fenga. «Id es stat üna bellezza, bell’ora e nus vain gnü la cana», disch Flurin Nuotclà. Ingon ha el as partecipà per la 15avla jada. Seis bap, ün dals iniziants da la Traversada, ha fin uossa fat tuot las ediziuns. Cumanzà vaiva tuot da l’on 1987: Insembel cun 87 otras persunas han traversà ils ses iniziants in ün di il territori da Sent. La gruppa d’iniziants cun Peder Buchli, Cla Rauch, Steivan Zanetti, Georg Buchli, Christian Juon ed Andri Gritti han gnü l’idea d’organisar quist’occurrenza sportiva ün pa speciala e particulara. Dal nord al süd La fracziun da Sent, chi tocca uossa pro’l cumün politic da Scuol, cunfina vers nord cun l’Austria e vers süd cul Vnuost in Italia. La lingia d’ajer tanter quists duos cunfins importa 23,5 kilometers. La lunghezza dal traget da chaminar es 34,5 kilometers e schi’s piglia pro la differenza d’otezza da 1 670 meters dà quai üna distanza da prestaziun da var 50 kilometers. Flurin Nuotclà nu’s prepara specialmaing per quista chaminada. «Eu vegn regularmaing e jent in muntogna.» Ma, cha’l di davo as vezza schon chi chi haja trenà e chi na. Causa la pandemia s’haja ingon stuvü limitar il nomer da partecipants. «Id es damain lö illa Chamonna Sesvenna e qua staina respettar las masüras da protecziun», declera’l. Insembel cun Annursina Zini-Rauch e Reto Rauch ha’l organisà la 18avla Traversada. Ün evenimaint particular La Traversada da Sent ha lö pro minch’ora. «Id es ün evenimaint particular», uschè Flurin Nuotclà, ed: «Nus eschan sco üna gronda famiglia e blers as partecipeschan regularmaing a quist arrandschamaint.» E quels chi nu’s partecipeschan procuran tanter oter pel bainstar dals viandants. Uschè daja in Griosch, a Zuort, a Sur En ed in Uina Dadaint posts per as rinforzar ed as custodir. Rivats illa Chamonna Sesvenna spetta als partecipants l’üsitada sairada da cumpagnia. La partenza per la Traversada da Sent es a bunura bod, tanter las 4.30 e las 5.00. Il traget da la Traversada da Sent maina tras la chavorgia d'Uina. Ils da Sent han fat lur Traversada (fmr/afi) Fingià per la 18avla vouta ha gnü in sonda la Traversada da Sent. Passa 70 partecipantas e partecipants han traversà il territori da Sent dal nord vers süd. L’intent da quist arrandschamaint es restà adüna listess: Ils iniziants voulan spordscher üna spassegiada da Fenga fin illa Chamonna Sesvenna e quai sainza squitsch da temp. Flurin Nuotclà s’ha partecipà insembel cun seis bap Armon Nuotclà, ün dals iniziants da la Traversada da Sent. «Id es stat üna bellezza, bell’ora e nus vain gnü la cana», uschè Flurin Nuotclà. Ils plü svelts rivan davo s-chars quatter uras al böt, la gronda part riva lura vers saira illa Chamonna Sesvenna.

Il president dal Tribunal regiunal da l'Engiadina Bassa/Val Müstair es gnü achüsà pervi d’abüs da l’uffizi. Quai rapporta la «NZZ am Sonntag». L'abüs da l’uffizi stetta in connex cul cartel da construcziun ed il whistleblower Adam Quadroni. I’s tratta d’üna acziun da las autoritats dal november 2017 cunter Quadroni. Il güdisch achüsà vaiva relaschà l’ordinaziun cha Quadroni stopcha surdar a sia duonna roba dals uffants our da lur chasa. Plüs polizists, tanter dad els eir grenadiers, han survaglià a Quadroni intant cha la duonna ha rumi la roba. L’achüsader public, chi d’eira gnü incumbenzà da la regenza grischuna d'intercurrir il cas, ha inoltrà l'acta d’achüsa al Tribunal regiunal dal Partens/Tavo. Quel tratta il cas als 16 da settember. Per l'achüsà vala la supposiziun d'innocenza.

Pervi da la pandemia han ils organisaturs da la coursa da velo, l’Engadin Radmarathon, decis da restar ingon cul traget in Svizra. La cuorsa rojala, chi manaiva da Zernez sül Pass dal Fuorn fin a Livigno ed inavo sur il Pass dal Bernina es gnüda abolida. Il nouv traget, «La Svizra», es 119 kilometers lung ed ha manà a las 709 partecipantas e partecipants da Zernez sur il pass dal Flüela fin a Tavo ed inavant sur il Pass da l’Alvra fin al böt a Zernez. Pro’ls homens ha guadagnà la cuorsa rojala Marcel Wyss (3:23.11,8) da Münsingen avant Daniel Debertin (3:23.12,3) da la Germania e l’austriac Mathias Nothegger (3:24.18,3). Il meglder Engiadinais s’ha rangà sülla plazza 23. Roberto Jenal da San Murezzan es rivà i’l böt a Zernez cun ün retard da bundant 17 minutas. Nina Zoller da Cuoira ha guadagnà cun ün temp da 3:51.02,3 la cuorsa da las duonnas.

Dürant ils ultims mais s’haja renovà il Zurich Vitaparcours a Sent. Quista sporta da fitness our il liber es darcheu fich retscherchada. Far sport our il liber es daspö il cumainzamaint da la pandemia ün desideri da blers. Quai han constatà eir ils respunsabels dals Zurich Vitaparcours in Svizra. Quista sporta da fitness es gratuita e na dependenta da temps d’avertüra. L’utuon passà ha la gruppa forestala dal cumün da Scuol cumanzà culla renovaziun dal Zurich Vitapacours a Plan dals Porchs, situà illa fracziun da Sent. Intant sun las lavurs finidas e’l Zurich Vitaparcours ha pudü gnir surdat als sportists. 1,7 kilometers lung Bundant 500 Zurich Vitaparcours invidan da far sport i’ls god svizzers. Lapro daja tragets cun 15 posts e 43 exercizis o lura stan a disposiziun parcours cuorts cun ses differents posts. Ün da quists parcours da fitness as rechatta a Sent, üna fracziun dal cumün da Scuol. El es situà 2,5 kilometers vers nordost in direcziun da la Val Sinestra. Il traget ha üna lunghezza dad 1,7 kilometers cun üna pendenza da 70 meters. «Quist vitaparcours es in ün bel lö, ha üna bella vista ed es bain ragiundschibel a pè o cun l’auto», disch Antonin Hugentobler , silvicultur pro’l cumün da Scuol. Cun lain indigen Pel mantegnimaint da quista sporta da sport sun ils cumüns respunsabels. «La gruppa forestala vaiva cumanzà l’utuon passà culla renovaziun», declera il silvicultur. Ils ogets d’exercizis chi d’eiran oriundamaing da lain sun gnüts rimplazzats cun lain indigen. «Il lain es gnü resgià e miss in fuorma illa Resgia Tarasp», manzuna’l. D’incuort s’haja pudü finir las lavurs da renovaziun dal Zurich Vitaparcours, chi’s rechatta per gronda part i’l god. Pro mincha post es installà üna tabla chi declera l’exercizi. Lapro as poja trenar la cundiziun, far exercizis da forza o lura promouver l’agilità. Minchatant as inscuntra eir ad Antonin Hugentobler sül traget da fitness da Sent. «Id es üna buna alternativa chi fa eir amo plaschair.» La tabla d’infuormaziun dal Zurich Vitaparcours a Plan da Porchs a Sent. Ils ogets sun gnüts refats cun lain indigen.

Chau, eu sun Alva, ün aviöl ün pa insolit. Cur ch'eu sun nada, m'es ruotta giò ün'ala cun gnir our da la cella. Uossa n'haja be amo ün'ala. Tuots rian e fan schnöss da mai perche ch'eu nu riv da svolar e guard oura insolit. Che less eu vairamaing far amo quia? Hoz es darcheu ün di sco adüna. Tuot ils aviöls svoulan intuorn e van da fluor a fluor e darcheu aint illa chamonna d'aviöls. Be eu nu poss güdar a ramassar nectar. Eu ponderesch ün mumaint, ma i nu'm vain adimmaint che far. Davo ün lung temp vain la lavurainta Elia pro mai. «Che esa cun tai, perche est tuot suletta?», dumonda Elia. «Sast Elia, eu sun quia fingia daspö ün on in quist chantun», disch Alva. «Ma perche est quia?», less savair Elia. Alva respuonda: «Cun gnir our da la cella, am es ruotta giò ün'ala.» – «Tü est üna vaira povretta, Alva», manaja Elia. Elia stübgia. Ella less güdar ad Alva. Davo üna pezza dumonda ella: «Nu voust simplamaing üna jada provar a svolar?» – «Ma nu crajast ch'eu crouda giò e moura lura?», dumonda Alva. «Quai nu saja. Ma nus pudessan fabrichar üna cuverta da müs-chel, lura nu't fast mal, scha tü croudast giò», manaja Elia. «Bun'idea!», disch Alva. Elia va a clomar a seis meglders amis: Mauro, Lavina, Lunghin e Sarina. Elia quinta tuot ad els ed insembel vana a ramassar müs-chel. A la fin hana insembel tschinch sadellas plainas. lnsembel transportna il müs-chel fin pro la chamonna d'aviöls. Els rasan aura tuot il müs-chel davant la chamonna. Uossa va Elia per Alva. Els chaminan fin davant la chamanna. Elia disch: «Nus vain rasà oura müs-chel, per cha tü possast imprender a svolar. Uschè nu't fast mal, scha tü croudast giò.» Alva ha tut insembel tuot seis curaschi ed es siglida giò per provar a svolar. Si'ala nu's muantaiva e perquai è'la crodada gio. Elia disch: «Tü stoust lavurar cull'ala, sainza nu vaja. Tü tillas stoust far ir ferm sü e giò.» Alva prouva amo üna jada. Tuots cloman: «Hop Alva, hop Alva, hop Alva, tü rivast quai!!!» Alva siglia giò e fa ir si'ala tuot quai ch'ella po. Alva svoula sur il müs-chel oura e tuorna darcheu. «Bravo, Alva! Grondius! Tü sast svolar!!!» Alva splacha darcheu dasper els. Tuots sun cuntaints ed Alva es uschè superbgia sco lönch na plü. Elia disch: «Nus eschan tuots listess, eir scha minchün guarda oura ün pa oter.» Chiara Fröhlich da Ftan ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria «Engiadina» da la 5.-6. classa. Quella categoria aveva sco tema «In animal raquinta da sia vita». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Chiara Fröhlich da Ftan ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria «Engiadina» da la 5.-6. classa. Quella categoria aveva sco tema «In animal raquinta da sia vita».

Causa la pandemia d’eira blera glieud sforzada da müdar lur plans da vacanzas e da tscherchar alternativas. Camping e pernottar in chamonnas da muntogna es dvantà üna da las alternativas predilettas. Da quel trend profita eir la Chamonna Cler sur Ardez chi vegn frequentada impustüt da famiglias. La pandemia da corona ha miss suotsura la planisaziun da vacanzas da blera glieud. Viagar illas destinaziuns tipicas sco l’Italia o’ls ulteriurs pajais cunfinants nu d’eira plü pussibel causa restricziuns o üna situaziun malsgüra pervi dal coronavirus. Vi dal svolar a l’ester nu d’eira neir gnanca da pensar. Schi ingio ir? «Back to the roots» es uossa la devisa, impustüt per numerusas famiglias. Camping e chamonnas da muntogna han gnü l’on passà ün veritabel «boom». La stanza d’hotel comfortabla es gnüda rimplazzada cun ün mataratsch fin ed impè da fabrichar fortezzas da sablun a la riva da mar as sfenda uossa svess laina. Üna da las chamonnas da muntogna chi profita da quel «boom» es la Chamonna Cler chi’s rechatta sur Ardez. Sün 2476 m s.m. as poja far vacanzas ill’absoluta suldüm. «Boom» causa corona «Fingià i’ls ultims ons han passantà famiglias adüna darcheu ün pêr dis illa chamonna. Ma in quistas dimensiuns es quai pür daspö l’on passà il cas», disch Jon Fadri Tönett dad Ardez chi’d es daspö trent’ons schef chamonna. «Plü bod visitaivan dürant tuot la stà forsa duos fin trais famiglias la Chamonna Cler. Pel mais lügl da quist on han reservà intant fingià quatter o tschinch. Duos famiglias sun fingià stattas casü», cuntinua Jon Fadri Tönett. L’interess vi da la chamonna, chi’d es in possess privat dal Club da Skis Ardez, sarà gnü tenor il schef chamonna impustüt causa corona: «Las chamonnas dal Club Alpin Svizzer d’eiran bainschi accessiblas, ma be per üna tscherta quantità da persunas. Eu pens cha blera glieud saja perquai sviad’oura sün chamonnas privatas sco nossa.» Desister dal comfort Impustüt famiglias cun uffants ill’età tanter tschinch e quindesch ons frequaintan la Chamonna Cler. La majorità da quellas famiglias sun svizras o eir famiglias d’indigens chi abitan giò la Bassa. Cha pelplü passaintan ellas lura almain duos o trais nots illa chamonna, disch Jon Fadri Tönett ed agiundscha: «Sü Murtera d’Ardez esa bel ed i’s po laschar siglir intuorn ils uffants sainza avair temma. In vicinanza as rechatta eir il Lai Raduond. Schi’d es ün bel e chod di as poja perfin ir là a nodar.» Davent dad Ardez es la chamonna ragiundschibla a pè in trais uras e mez. Chi chi piglia sün sai quel viadi sto però esser pront da desister dal comfort ch’üna abitaziun da vacanzas spordschess. La tualetta as rechatta dadour la chamonna ed aua currainta daja be pro ün bügl. Viver rustical e simpel Per Jon Fadri Tönett es però güsta il viver simpel e rustical ün dals motivs principals chi attira la glieud: «Nus vain bainschi forz’electrica cun solar e per cuschinar es avantman üna simpla platta. Ma la glieud as po lavar be cun aua fraida o tilla sto il prüm s-chodar. Per avair chod in chamonna ston els far fö in pigna.» Ch’impustüt pels uffants saja quai lura alch fich special, disch il schef da chamonna e manaja: «Da nos temp savaivan nus fingà bod co chi’s impizza svess ün fö. Ils uffants d’hozindi invezza han cun dudesch, traidesch ons amo respet d’ün zurplin.» El agiundscha surriond: «Schi vezzan però üna sgür prouvna subit da sfender la laina.» Far vacanzas sün 2476 meters sur mar La pandemia ha fat ün strich tras la planisaziun da vacanzas da blera glieud. Ir al mar o visitar citads nu d’eira plü pussibel causa restricziuns o üna situaziun malsgüra pervi dal coronavirus. Alternativas han stuvü nan. Impustüt camping e pernottar in chamonnas da muntogna han daspö l’on passà ün veritabel «boom». Da quel trend profita eir la Chamonna Cler sur Ardez. Là as poja far vacanzas ill’absoluta suldüm. (fmr/an) La Chamonna Cler as rechatta sün 2476 m s.m. Davent dad Ardez è’la ragiundschibla a pè in trais uras e mez.

L’eivna passada han il WWF Grischun, la Fundaziun Svizra per la protecziun da la cuntrada e la Pro Natura inoltrà ün recuors cunter l’intent da transmüdarl’Alp Sprella in üna chamonna dal Club Alpin Svizzer (CAS). Üna proposta fatta in connex cul recuors procura per discussiuns. L’Alp Sprella nun es illa Val Müstair l’unic proget turistic chi’s rechatta dadour la zona da fabrica. Ün ulteriur proget es La Sassa/Minschuns, il resort da vacanzas cun colliaziun directa cul territori da skis Minschuns. Per edifizis dadour la zona da fabrica prescriva la ledscha masüras da recumpensaziun. Anita Mazzetta, la mainagestiun dal WWF Grischun, ha proponü in l’intervista dals 1. lügl cul RTR da mantgnair la Val Mora sainza üna chamonna dal CAS, quai sco masüra da recumpensaziun per La Sassa/Minschuns. «Nus dal CAS nu vain nüglia da chefar cun La Sassa/Minschuns», disch Heinz Gross, il president da la secziun dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair. Tenor el d’eira da far quint cul recuors da las organisaziuns per l’ambiaint. «E lura es quai eir lur tactica da giovar oura ils differents progets.» Ün pitschen detagl Per Anita Mazzetta es quista proposta ün pitschen detagl in tuot la chosa. «I füss üna varianta da laschar in pos la Val Mora, pustüt eir sco spazi da viver pel girun barbet e l’aglia», manzun’la. Ella accentuescha cha’l barat cul permiss per La Sassa/Minschuns e‘l scumond per Chamonna Alp Sprella nu saja il motiv pel recuors. Plünavant declera la mainagestiun dal WWF Grischun cha tenor la ledscha da la planisaziun dal spazi nu saja pussibel da müdar l’ütilisaziun da l’Alp Sprella per far landroura ün refugi per pernottar. «Il recuors vain nus fat in prüma lingia perquai cha la Val Mora es ün spazi da viver prezius.» Per las organisaziuns per l’ambiaint esa important cha las ledschas vegnan resguardadas. Procura per squitsch Cha la Val Mora saja ün ambiaint prezius, cun quai va daperüna eir Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta dal Cumün da Val Müstair. «Quista proposta procura per squitsch e metta in dumonda la democrazia directa», decler’la. Il suveran dal Cumün da Val Müstair vaiva approvà a seis temp tant il proget dal CAS e l’Alp Sprella sco eir quel da La Sassa/Mischuns. Important saja uossa da chattar cumünaivelmaing üna soluziun. «Nus discutaran quai in üna da las prosmas sezzüdas da la suprastanza cumünala.» Üna proposta dà da discuorrer (fmr/afi) L’eivna passada han inoltrà las organisaziuns per l'ambiaint WWF Grischun, la Fundaziun Svizra per la protecziun da la cuntrada e la Pro Natura ün recuors cunter l’intent d’üna chamonna dal Club Alpin Svizzer illa Val Mora. Üna proposta fatta in quist connex procura per discussiuns illa Val Müstair: La Val Mora dess gnir mantgnüda sainza üna chamonna dal CAS, quai sco masüra da recumpensaziun per La Sassa/Minschuns. Tenor Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta dal Cumün da Val Müstair, saja uossa important da chattar cumünaivelmaing üna soluziun. La Val Mora illa Val Müstair dess gnir laschada in pos.

L’on passà ha desdrüt ün orcan il parc da suas a Sur En da Sent. Lönch nu d’eira sgür, schi dà in avegnir insomma darcheu ün tal parc in Engiadina Bassa. Be var 300 meters davent dal lö vegl vegnan pel mumaint però darcheu tendüdas suas tanter ils bös-chs. Rampignar sün bös-chs es plücofacil alch cha minch’uffant fa gugent. Daspö divers ons as pudaiva far quai eir a Sur En da Sent. Il parc da suas sper il camping spordschaiva per uffants, ma eir per creschüts, divers percuors per as pendular sün punts da suas tanter ils bös-chs vi e nan o perfin per sglischir vi d’üna corda dad ün trunc a l’oter. Natüralmaing adüna sgürà ed observà da persunas scoladas. Avant ün on ha però ün orcan devastà cumplettamaing quel parc. Il vent ha cupichà 50 fin 60 bös-chs e laschà inavo ün clerai, là ingio cha’ls percuors as rechattaivan. Be var 300 meters davent dal lö vegl vain uossa però construi ün nouv parc da suas. Sün aigna iniziativa ed ad agen quint «Las lavuors han ün pa retard, ma nus sperain da pudair drivir la fin da lügl», disch Grant Thomas Fletcher. L’hom cun accent inglais es oriund da la Nouva Zelanda abita però fingià daspö blers ons in Svizra. Daspö var trent’ons lavura’l i’l turissem d’aventüras. Insembel cun ün partenari vaiva’l eir fingià construi avant dudesch ons a Sur En il prüm parc da suas in Engiadina. «Eu chat chi saja ün’importanta sporta turistica per la regiun. Id es eir alch chi m’interessa svessa ed eu n’ha impustüt plaschair, scha oters han plaschair», disch Grant Thomas Fletcher. Quai til ha motivà da surtour l’iniziativa e da construir ün nouv parc. El finanziescha eir tuot svess: «In tuot am cuostarà quai var 200 000 francs. Eu nun ha ingüns sponsurs.» Per far las lavurs da construcziun survegn el però agüd da trais rampchaders d’industria. Insembel tendan els suas tanter ils bös-chs e monteschan plattafuormas vi dals truncs. Chattar ün lö adattà Lönch nu d’eira però sgür, schi detta in avegnir insomma darcheu ün tal parc in Engiadina Bassa. Üna da las difficultats d’eira da chattar ün lö adattà. «I’s sto ir al lö e guardar che chi’d es insomma pussibel da construir. Important sun eir ils bös-chs svess. Quels ston esser sans e stabils avuonda. Quia a Sur En esa impustüt larschs chi tegnan oura avuonda pais», disch Grant Thomas Fletscher e cuntinua: «I daiva var set lös chi füssan gnüts in dumonda. Ün criteri important d’eira però eir quant ragiundschibel ch’ün lö es. Eir in quel reguard spordscha Sur En las megldras premissa. Quia s’haja üna fermativa dals mezs publics in vicinanza, plazzas da parcar sun avantman ed il camping es eir be güst pac toc davent dal parc.» «I d’eira cumplichà - ma id ha funcziunà» Per chi’s possa però tender suas tanter ils bös-chs e per part eir scrauvgiar alch vi d’ün trunc as douvra permiss da differents uffizis. «Da surgnir quels d’eira cumplichà, ma id ha funcziunà», disch Grant Thomas Fletscher surriond e manaja: «Ils uffizis d’eiran il prüm ün pa reservats, ma a la fin finala n’haja surgni però sustegn da tuots, impustüt da la vart dal cumün.» Per quist on es uossa planisà da drivir in ün prüm pass quatter percuors. Quels sun adattats impustüt per uffants e famiglias. Cumplettamaing dess drivir il parc lura l’on chi vain. In confrunt cul parc vegl saran ils percuors però ün pa plü ourdaglioter e cun damain plattafuormas. Insembel cun trais collavuraturs voul Grant Thomas Fletcher a partir da l’on chi vain lura bivgnantar var 6000 fin 7000 persunas l’on i’l plü pitschen parc da suas da la Svizra. Ün nouv parc da suas a Sur En Avant ün on ha desdrüt ün orcan il parc da suas a Sur En da Sent. Ingio chi d’eiran ils percuors es restà ün clerai cun var 50 fin 60 bös-chs cupichats. Lönch nu d’eira cler schi dà in avegnir insomma darcheu ün tal parc in Engiadina Bassa. Grant Thomas Fletcher, chi vaiva fingià fabrichà il vegl parc, ha però surtut l’iniziativa. El ha tscherchà ün nouv lö ed ha organisà ils permiss necessaris pro’ls differents uffizis. Sün agen cuost e cun agüd da rampchaders d’industria es el uossa vi da las lavurs da construcziun pel nouv parc da suas. Quel as rechatta eir darcheu a Sur En, però var 300 meters davent dal lö vegl. (fmr/an) Grant Thomas Fletcher es l’iniziant dal nouv parc da suas a Sur En. Ils prüms percuors sun fingià pronts. Per quist on esa planisà da drivir in ün prüm pass quatter da quels percuors chi sun adattats impustüt per uffants e famiglias. Esser sainza sturnizi es davantag. Sur tuot ils percuors s’esa però sgürà cun üna sua. Avant ün on ha desdrüt ün orcan il vegl parc da suas. Restà es be plü ün clerai.

L’on da gestiun 2020 es stat pel Center da sandà Engiadina Bassa pretensius e difficil. Adonta da las circumstanzas pervi dal coronavirus es il quint annual congualabel cun quel da l’on avant. Daspö passa 14 ons collavuran in Engiadina Bassa furniturs regiunals importants dal provedimaint da sandà, da la chüra, da la chüra d‘attempats e dal bainesser suot il tet dal Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB). La via cumünaivla d’eira ed es amo adüna innovativa. L‘organisaziun sgüra il provedimaint da sandà e d‘urgenza, la chüra staziunara ed ambulanta e la sporta dal Bogn Engiadina Scuol. Cun üna vasta sporta Cun passa 450 collavuraturas e collavuraturs es l’interpraisa da grond’importanza economica per la regiun. «Grazcha al svilup dal CSEB po gnir garanti il provedimaint da sandà in nossa regiun perifera e quai cun üna sporta vasta e dad ota qualità», manzunan ils respunsabels dal CSEB i’l rapport annual. Cul svilup consequaint dals servezzans po il CSEB prestar üna contribuziun essenziala e da buna qualità tant pel provedimaint sco eir per la vita da la populaziun indigena e pels giasts. «Uschè pon gnir coordinadas las sportas dals differents servezzans optimalmaing, quai a favur da las paziaintas e dals paziaints, dals cliaints, da las abitantas e‘ls abitants e dals giasts», es l’avis dals respunsabels dal CSEB. Reducziun dals paziaints L’on da gestiun da l’Ospidal Scuol es stat suot l’insaina dal coronavirus. Infra pacs dis davo cha’l prüm lockdown d’eira entrà in vigur staivan a disposiziun 55 lets per cas acuts e quatter plazzas cun apparats da reanimaziun. Il nomer dals paziaints staziunaris s’ha l’on passà as redot per 7.6% sün 1233 e quel da paziaints ambulants s’ha sbassà per 17%. Grazcha a las contribuziuns da cumpensaziun dal chantun e dals cumüns po il CSEB preschantar ün rendaquint congualabel cun quel da l’ons avant. Il s-chavd da passa 650 000 francs es pac plü ot sco quel i’l preventiv. L’Ospidal da Scuol ha gnü l’on passà damain paziaints sco üsità.

Ils organisaturs dal nouv «Festival cun sal e paiver» han pisserà la fin d’eivna a Sent per ün arrandschamaint cun surpraisas e risadas. Quatter concerts da taimpra differenta dürant duos dis – cun blers Janetts e dalets. Andri Gritti insembel cun sia duonna Gianna Bettina ed amis han organisà ils ultims ons divers arrandschamaints da tuot gener ed inrichi uschè la vita culturala a Sent. Quist on han els organisà illa baselgia San Lurench a Sent per la prüma jada il «Festival cun sal e paiver» cun 14 musicistas e musicists, tanter dad els ündesch Janetts. Concerts da surpraisa La famiglia Janett garantischa daspö ons musica in perfecziun cul grond plaschair da spordscher al auditori concerts chi vegnan da cour. Lur plaschair da far musica derasa entusiassem e maina l’auditori per ün’ura in ün oter muond. La sfida e scumissa d’eira cha’ls audituors nu savaivan che chi tils spetta a che concert in venderdi e sonda saira. Uschè d’eira pisserà per tensiun in baselgia a Sent, ed ils gronds fans dals Janetts e cumpagnia han tut part a plüssas producziuns. Al prüm concert da venderdi s’han preschantats ils Fränzlis cun giasts spezials. Da la partida: Domenic Janett (clarinetta), Anna Staschia Janett (gïa), Madlaina Janett (viola), Cristina Janett (cello) e Curdin Janett (gïun ed orgel da man). Sco giasts spezials illa seguonda part d’eiran da la partida Niculin Janett (saxofon), Barbara Gisler (gïun e cello) e Balthasar Streit (trumbetta). Concert cun gronda variaziun Sco cha la pledadra Madlaina Janett ha dit, as tratta d’ün concert cul motto «popularischem»: «Sco prüm toc vain nus sunà il toc ‹Il bal da mattinadas da Tschlin› e sco seguond üna composiziun ün pa plü nouva dal figl da Domenic ‹marcha in C pels Fränzlis›». Chi chi cugnuoscha la cumposiziun dals Fränzlis da plü bod, bada chi manca sper la clarinetta la trumbetta, chi vain uossa però rimplazzada d’ün cello. Cun grond schlantsch han il Fränzlis pisserà per buna glüna ed han dat als toccs dinamica cun bels pianos e cun fortes fin fortissimos. Davo es segui ün toc cumponü da Madlaina, ch’ella ha commentà culs pleds: «Meis partenari s’ha stuvü decider tanter orgel da man e velo da muntogna. Eu n’ha pensà, sch’eu scriv ün toc per el, schi forsa chi cupicha da la vart da l’orgel da man. Però uossa va el be plü amo cul velo!» Madlaina Janett ha pisserà cun seis möd umoristic per buna glüna e per bleras risadas. Il concert ha lura cuntinuà cun ün toc da Domenic Janett, ün da Cristina Janett ed ün «mittelpopular» da Curdin Janett, cun obstaculs musicals. Davo la mità dal concert sun gnüts pro ils giasts spezials chi han dat a tuot üna taimpra differenta. Culla trumbetta da Balthasar Streit s’haja darcheu pudü savurar vi dals Fränzlis da plü bod. L’auditori ha giodü ün concert varià ed ha muossà seis plaschair vi da las surpraisas musicalas cun ün grond applaus. Festival cun sal e paiver - cun grond applaus in baselgia a Sent. Festival cun sal e paiver - ils Fränzlis cun giasts. Festival cun sal e paiver - ils Fränzlis in fuormaziun "classica". Festival cun sal e paiver - ils Fränzlis in fuormaziun "classica".

In venderdi saira ha gnü lö la «Not dals museums engiadinais.» I’ls ultims ons d’eira quell’occurenza però limitada sün San Murezzan. Per la prüma jada han drivi quist on eir museums da Segl fin a Samedan lur portas. Museums as visitescha pelplü cur chi s’es in üna cità estra. Ils museums indigens invezza as cugnuoscha in prüma lingia be da visitas dürant il temp da scoula. Per render plü cuntschaint pro indigens, ma eir pro giasts che museums chi’d existan illa regiun, exista daspö plüs ons la «Not dals museums Engiadinais». Fin uossa vaiva quell’occurenza però lö be a San Murezzan. Per la prüma jada han pudü visitar interessats in venderdi saira tanter las 18.00 e las 23.00 eir divers museums i’l rest da l’Engiadin’Ota. Numerus giasts, ma eir indigens A las 19.00 esa amo quiet davant il Museum Engiadinais a San Murezzan. Però paca pezza plü tard s’implischa la chasa cun persunas chi vöglian imprender a cugnuoscher la cultura engiadinaisa. Las persunas sun in prüma lingia giasts da vacanzas e discuorran talian o tudais-ch da scrittüra. Tanter las visitaduras e’ls visitadurs sun eir indigens. «Per mai nun es quist la prüma «Not dals muesums engiadinais», disch Tanja Höllrigl da Samedan chi visita il Museum Engiadinais insembel cun sia mamma Silvia Höllrigl. «Nus giain però eir uschigliö a guardar ils museums e na be hoz, perquai cha l’entrada es gratuita», dischan tuottas duos. Ellas sun quista saira fingià stattas a Puntraschigna aint il Museum Alpin. «Per oters museums nu tendscha displaschaivelmaing plü il temp», disch Tanja Höllrigl. Plaschair vi dal scuvrir Camilla Minini, chi’d es daspö ils 1. da mai 2021 la nouva directura dal Museum Engiadinais, ha simplamaing ün giavüsch per quista saira: «Ün museum es üna funtana da scuvertas chi nu finischa mai. Eu speresch cha las persunas hajan quel plaschair da scuvrir chosas, precis uschè sco ch’eu n’ha quai minchadi cur ch’eu aintr in quista chasa.» Las visitaduras e’ls visitadurs tschüffan a l’entrada tablets ed ura­gliers e pon chaminar da local a local e’s laschar spieghar l’istorgia da minch’oget. «Nus spordschain eir ün gö per uffants. Els tschüffan ün fögl cun sü il detagl d’ün oget. Els ston lura chattar oura pro che oget cha quel detagl tocca», disch Camilla Minini ed agiundscha surriond: «E natüralmaing sperescha eir cha uschè bleras persunas sco pussibel visitan il museum.» Cuntaintas culla saira A Puntraschigna ha quista saira eir il Museum Alpin drivi sias portas per persunas chi vöglian s’infuormar davart l’istorgia da la chatscha, da l’explotaziun da minieras e da l’istorgia da las guidas da muntogna. Annemarie Brülisauer, manadra dal museum, es fich cuntainta culla saira: «Causa cha nus eschan la prüma jada da la partida a la not dals museums, nu savaivna che chi’ns spetta. Intant han visità fingià passa 90 persunas nos museum.» Cuntainta es eir Dora Lardelli, manadra da l’Archiv cultural da l’Engiadin’Ota illa Chesa Planta a Samedan. Adonta chi ha lö quella saira a Samedan ün concert public i’l rom da la Brass Week, han visità eir quia numerusas persunas l’archiv e s’infuormà davart la cultura da la populaziun engiadinaisa. Not dals museums engiadinais In venderdi saira ha gnü lö la «Not dals museums engiadinais» in Engiadin’Ota. Per la prüma jada han drivi quist on eir divers museums o archivs dasper San Murezzan lur portas, da quels a Segl, Puntraschigna fin Samedan. Cun guidas specialas ed occurenzas per uffants han els tut l’occasiun per preschantar lur sportas. La FMR ha visità il Museum Engiadinais a San Murezzan, il Museum Alpin a Puntraschigna e l’Archiv cultural a Samedan. Las manadras da tuots trais museums sun stattas cuntaintas culla saira. (fmr/an) Il Museum Alpin a Puntraschigna muossa in ün’exposiziun speciala il svilup dal manster da la guida da muntogna. Il Museum Engiadinais a San Murezzan as dedichescha a la cultura engiadinaisa. In ün local tanter oter eir a la lingua rumantscha.

Il Sursilvan e l’Engiadinais fan insembel affars L’Operetta giò’n Plazzetta Ardez – cha ha gnü lö dal 2015 e dal 2018 – collavura quista stà cun Opera Engiadina. Tenor üna communicaziun dals organisaturs, vain giovada l’opera buffa da Gioacchino Rossini «La cambiale di matrimonio» respectivamaing «La spusa chapriziusa». Inant cha’l chant es d’udir in vallader e sursilvan, cumpletteschan dialogs tudais-chs l’acziun. La turnea ha premiera a Zuoz e cuntinua a Segl, a San Murezzan, ad Arosa, a Stampa, per finir lura cun trais rapreschantaziuns ad Ardez. La romanista Bettina Vital ha tradüt l’opera in vallader e sursilvan. Partenaris sun il Lyceum Alpinum Zuoz, ingio chi ha lö la premiera als 22 lügl, e l’orchester da la Kammerphilharmonie Grischun chi accumpogna la producziun. Ivo Bärtsch, il manader dal Zuoz Globe, ha la redschia e Claudio Danuser dad Opera Engiadina surpiglia la direcziun musicala. A l’ensemble dals ses chantadurs per gronda part grischuns fan part eir la sopranista Sara-Bigna Janett ed ils duos bass-baritons Flurin Caduff e Chasper-Curò Mani. L’acziun originala chi giouva a Londra es gnüda translocada in üna chasa engiadinaisa, ingio chi vain chantà vallader. L’affarist ester chi riva da l’America dal Nord da l’original es in quista versiun l’affarist da la Surselva «lontana» chi chanta in sursilvan. El vain in Engiadina a far affars, ingio chi spettan numerus scumpigls - na be linguistics. (cdm/fmr) Infuormaziuns: www.operaengiadina.ch obain www.operetta-plazzetta.ch.

Ils frars Isai e Noe Näff da Sent han dominà in sonda passada la cuorsa da 16,4 km dal «Rheinquelle-Trail» a Sedrun. Ils duos passlunghists han muossà ch’els sun eir fich svelts in s-charpas da cuorrer. Isai Näff ha guadagnà la cuorsa pretensiusa cun ün temp da 1,44.43,6, trais minuts avant seis frar Noe. Tuots duos d’eiran lura eir fich cuntaints cun lur prestaziun. Las cuorsas da stà sun üna buna preperaziun a la prosma stagiun da passlung. Isai Näff es dal rest nouv commember dalla gruppa da candidats da passlung da Swiss Ski. Illa categoria da las damas sün quella distanza d’eira Daniela Schwarz da Neftenbach la plü svelta. Illa categoria roiala sur la distanza da 40,6 km ha Stephan Wenk da Bertschikon guadagnà pro’ls homens e Nina Zoller da Cuoira pro las duonnas. Ils frars Isai e Noe Näff da Sent.

Daspö 35 ons viagia Claudio von Planta in regiuns da crisa e da guerra. Adüna accumpagnà da sia camera. El es cineast ed hom da camera. Davo trent’ons a Londra es el tuornà i’l cumün da seis antenats a Susch. Da viagiar voluntariamaing in regiuns da guerras nu gniss craja adimmaint ad ingün. Per Claudio von Planta (58) es quai daspö passa 35 ons sia lavur. Accumpagnà da sia camera va el adüna darcheu in quels lösda conflicts o catastrofas umanitarias. El es schurnalist, cineast ed hom da camera. Ad Engiadinais darà seis nom Von Planta in ögl. El deriva da la famiglia aristocratica chi ha sias ragischs in Engiadina. Davo trent’ons illa chapitala da l’Ingalterra, abita Claudio von Planta daspö l’on passà a Susch. Rivà a Londra per casualità «Londra d’eira daspö il 1990 meis center da la vita. Eu vaiva imprais a cugnuoscher a mia duonna ed eir noss uffants sun nats e creschüts sü là. Davo cha mia duonna es morta l’on passà n’haja stuvü reorganisar tuot mia vita e n’ha transferi in october 2020 meis sez principal a Susch», disch Claudio von Planta. «Cun mia lavur suna in gir pel muond intuorn, uschè chi’d es istess ingio ch’eu abit», agiundscha il cineast. A Susch gioda el impustüt l’ajer net e dad esser illa natüra. El disch: «Eu nun ha plü il desideri da viver in üna cità. Da pudair viver quia es ün privilegi.» Rivà a Londra d’eira Claudio von Planta però plüchöntsch per casualità: «Dal 1989 n’haja realisà ün film d’üna gruppa da resistenza dal pövel indigen dals Papuas illa part dal vest da la Nouva Guinea. Per far tuot la postproducziun dal film n’haja stuvü ir a Londra e sun lura restà pichà.» Cha al cumanzamaint da sia carreria saja stat important da viver in üna cità gronda per fabrichar sü üna rait da contacts: «Londra ed impustüt il territori linguistic inglais spordschan las megldras premissas . » Prüm proget in Afganistan Cumanzà sia carriera ha Claudio von Planta però fingià dal 1985: «Eu stübgiavia scienzas politicas a l’Università da Turich. Dürant mias prümas vacanzas da semester laiva realisar üna cuorta cuntribuziun per la televisiun. L’idea da far ün film chattaiva simplamaing captivanta. Eu n’ha decis dad ir in Afganistan. Il pajais gniva controllà da quel temp da l’Uniun Sovjetica. Daspö il 1979 regnaiva üna guerra tanter las truppas sovjeticas e gruppas guerrilas dals Mudschahedins. Adonta cha quels conflicts han chaschunà üna gronda crisa umanitaria e blera glieud ha stuvü fügir, rapportaivan be pacas medias da quai. Per meis film n’haja accumpagnà ad üna gruppa dals Mudschahedins», quinta Claudio von Planta da seis prüm proget. Cha dürant quella lavur haja’l per la prüma jada vis quant ch’umans sun pronts da far per lur cretta: «Per attachar posts da controlla sovjetics eschna chaminats per part tras chomps da minas. Natüralmaing nun esa i lönch fin ch’ün dals guerriers es i per ajer. Per els d’eira quai però üna buna mort, üna mort dürant la «guerra soncha» cunter ils malcrettaivels.» «S’avicinar al lö dal privel es il meglder per perder la temma» Cha temma dad ir in quels territoris nun haja’l, disch il cineast: «Eu m‘interessaiva adüna fingià per temas politics ed eu less incleger meglder che chi gira propcha in quels territoris da crisa. Eu n’ha badà chi nu basta be da guardar las novitats per surgnir tuot las infuormaziuns. Las medias rapportan adüna be da tscherts aspets, ed oters facturs vegnan ignorats», declera Claudio von Planta sia motivaziun e cuntinua: «Da s’avicinar al lö dal privel es il meglder per perder la temma. Pelplü nun esa uschè dramatic ed il privel deriva da tuot ün oter lö.» Sco exaimpel quinta Claudio von Planta da si’ultim’expediziun chi til ha manà quista prümavaira da la Türchia lung il flüm Tigris fin i’l Irac. «Eu sun passà tras territoris chi d’eiran avant cuort temp amo occupats dal stadi islamistic, cuntschaint sco IS. Mia temma d’eira chi pudessan amo esser d’intuorn gruppas simpatisantas dal stadi islamistic e da gnir kidnappà. Il plü grond privel gniva però da gruppas shiitas chi d’eiran insè gnüdas mobilisadas per cumbatter l’IS. Quellas gruppas vegnan però controlladas da l’Iran e nüglia da l’Irac. Els defendan ils territoris cunter tuot.» Intervista cun Bin Laden Claudio von Planta es eir adüna darcheu gnü in contact dürant sia lavur cun persunas privlusas. Per exaimpel cun Osama Bin Laden – l’anteriur cheu da l’organisaziun terroristica Al-Qaida ed instigant da las attachas dals 11 da settember 2001 süls Stadis Units. Claudio von Planta d’eira il prüm schurnalist chi ha pudü far ün’intervista per la televisiun cul terrorist. Quai d’eira in november da l’on 1996: «Eu vaiva bainschi fingià dudi dad Osama Bin Laden, ma da quel temp savaivan be specialists quant privlus ch’el es insomma. Blers muslims arabs d’eiran da quel temp gnüts in Afganistan per til seguir, perquai chi d’eiran frustrats dals regimes autocratics in lur agens pajais. El d’eira üna persuna fich carismatica e dispuoniva da gronds mezs finanzials.» L’organisaziun savaiva precis co ch’els han dad agir cullas medias: «Els laivan avair ouravant tuot nossas dumondas. In ün monolog da 45 minuts ha lura respus Osama Bin Laden sainza interrupziun plü o main a quellas dumondas. In quist möd pudaivan els evitar cha las medias taglian insembel l’intervista e piglian ün o l’otra resposta our dal context. Da quels 45 minuts vaina a la fin pudü dovrar quatter minuts per nos film.» Il lung viadi intuorn, giò e sü Cha da s’occupar adüna cun istorgias politicas, dvainta cul temp deprimant, manaja Claudio von Planta: “I va adüna per crisas umanitarias e bler led. Cul temp as bada eir chi nu’s müda nüglia, istess quant chi’s rapporta e’s spera cha quai güda a chattar üna soluziun. Eu n’ha cumanzà dal 1985 in Afganistan. Hozindi es la situaziun amo pês. I s’ha simplamaing l’impreschiun cha l’umanità nun imprenda mai. A la fin vaja adüna per las istessa chosas – raps e resursas», declera Claudio von Planta las varts negativas da sia lavur. Dal 2004 ha el surgni però la pussibilità da savurar ün oter ajer: «Üna firma da producziun tscherchaiva ad ün hom da camera per üna documentaziun d’aventüra cul nom «Long Way Round». L’actur inglais Ewan McGregor , cuntschaint impustüt dals films da Star Wars, e seis collega Charley Boorman , eir el actur da l’Ingalterra, vaivan gnü l’idea da viagar culs töfs intuorn il muond da Londra fin a New York. Els dovraivan ad inchün chi riva da far sulet tuot las lavurs, voul dir registrar il tun e filmar, e quai eir amo cun uschè pac equipamaint sco pussibel. Grazcha a tuot meis progets in regiuns da crisa d’eira adüsà da lavur independentamaing.» Aventüras cun messadis Quel viadi d’eira per Claudio von Planta ün müdamaint agreabel: «Eu n’ha vis quanta glieud implü ch’eu riv da ragiundscher cun üna docmentaziun d’aventüra in cunfrunt cun ün’istorgia da novitats.» Chi nu vess però dad esser be ün film da divertimaint d’eira cler per tuots. Causa cha Ewan McGregor es ambaschadur da l’organisaziun per agüd a l’uffant UNICEF, han els visità dürant quel viadi adüna darcheu instituziuns i’ls differents pajais e guardà ingio chi sun ils problems, saja quai pro l’educaziun, provedimaint medicinal o la situaziun dals fügitivs. «Eu chattess curius da girar pel muond suot be cul böt da chattar il prossem «fun», sainza ün sen da respunsibilità per che chi gira insomma in quels pajais», disch Claudio von Planta. Da quels viadis han els repeti amo duos jadas. Dal 2007 cun «Long Way Down» da la Scozia fin a Kapstadt ill’Africa dal Süd e dal 2019 cun «Long Way Up» dad Ushuaia in Argentina tras l’America Centrala fin a Los Angeles i’ls Stadis Units. Grazcha a quels films haja’l surgni eir dumondas per progets sumgliaints, disch Claudio von Planta ed agiundscha: «Il plü interessant sun quellas lavurs ingio chi nu va be per l’aventüra ma chi han eir üna missiun.» Cha il meglder saja natüralmaing adüna, schi vegna ün tip chi sbatta cun üna bun’idea, manaja il cineast surriond. Il cineast cun ragischs Engiadinaisas Claudio von Planta es nat als 16 da settember 1962. El es creschü sü a Turich ingio ch’el ha visità las scoulas. Cuntschaint es il schurnalist, cineast ed hom da camera impustüt per seis films documentars da regiuns da guerras e da catastrofas umanitarias. Tanter oter ha el pudü far sco prüm schurnalist ün’intervista per la televisiun cul terrorist Osama Bin Laden. El realisescha però eir documentaziuns d’aventüras. Daspö il 2004 es el tanter oter hom da camera pro «The Long Way Series». In trais films ha accumpagnà Claudio von Planta cul töf als acturs inglais Ewan McGregor e Charley Boorman pro lur viadis intuorn il muond. Las lavurs da Claudio von Planta as chatta sün sia pagina d’internet www.vonplanta.net e la cumpletta «The Long Way Series» pro Apple TV+. In gir per regiuns da guerras e da crisas Chi gess voluntariamaing in üna regiun da guerra o da crisa. Plücofacil ingün. Claudio von Planta fa quai però fingià daspö 35 ons. Id es part da sia lavur sco cineast ed hom da camera. El purtretescha las catastrofas umanas ed ha eir fingià fatintervistas cun terrorists. Dad incleger che chi capita propcha in quels pajais es sia motivaziun. Daspö divers ons fa el però eir documentaziuns d’aventüras. Sia lavur til ha eir manà a Londra ingio chi d’eira per 30 ons seis center da la vita. Davo la mort da sia duonna ha’l però stuvü reorganisar tuot. Daspö october 2020 abita’l a Susch illa chasa da seis antenats. (fmr/an) Claudio von Planta dürant üna da sias expediziuns sül Machu Picchu a Peru. Insembel cun Ewan McGregor (schn.) e Charley Boorman (dretta) ha Claudio von Planta realisà las documentaziuns d’aventüra «The Long Way Round», «The Long Way Down» e «The Long Way Up».

Quista fin d’eivna ha gnü lö ad Emmen ed a Kriens la Festa federala da tir Lucerna 2020. Da la partida d’eiran passa 40 000 tregantas e tregants da tuot la Svizra, tanter dad els eir divers tregants grischuns. Trais dad els han procurà per medaglias: Norbert Caviezel da Cuoira ed Andri Krebs da Sent illa categoria D da trar cul schluppet ed in la categoria da pistola sur 50 meters ha Elmar Fallet da Müstair guadagnà üna medaglia. La FMR ha discuorrü cun Elmar Fallet ed Andri Krebs sur da lur paschiun. FMR: Co esa stat al Tir federal a Lucerna? Elmar Fallet: Id es stat üna bellezza e l’atmosfera d’eira buna. Il Tir federal ha lö mincha tschinch ons ed es per nus tregants la plü gronda occurrenza. Andri Krebs: Id es stat fich interessant e’l Tir federal es üna gronda occurrenza. Als differents tirs as inscuntra adüna darcheu glieud chi’s cugnuoscha. La plü gronda sfida dal final es la qualificaziun pel final dals rais: Dals 72 tregants rivan ot inavant. Cura vais cumanzà cul sport da trar? EF: Eu n’ha cumanzà dal 2009 da trar a schaibgia culla pistola. Avant traiv’eu cul schluppet. Meis barba d’eira eir tregant da pistola ed el m’ha persvas da far quist müdamaint. AK: Eu n’ha cumanzà cul schluppet dad ajer e quai in l’età da ses ons. Cun nouv ons n’haja lura trat la prüma jada cun üna dretta arma. Meis bap e meis duos bazegners d’eiran eir tregants. Meis bap ed eu vain eir fingià gnü insembel success. Quant temp liber impegnais Vus i’l trenamaint? EF: Eu vegn minch’eivna ün fin duos uras a trar e quai tuot on. D’inviern tira culla pistola d’ajer. AK: Dürant la stagiun da stà vegn’eu ün fin duos jadas l’eivna a trar. Per furtüna suna mentalmaing fich ferm, uschè ch’eu nu stoss investir bler temp in quista part dal trenamaint. Che Til fascinescha vi dal sport da trar? EF: Chi’s po invlidar dal tuottafat ils pissers e’l stress dal minchadi in quel mumaint chi s’es i’l stand e chi’s concentrescha per laschar ir il tun al dret mumaint. Elmar Fallet, Norbert Caviezel ed Andri Krebs (da schn) cun lur medaglias. AK: Quai sun ils divers aspets chi ston as cunfar al medem mumaint. Quai tendscha da la concentraziun, il trar il flà fin pro’l laschar liber il giallin al dret mumaint. Important ed eir il dret custodi da l’arma, quella sto gnir pulida davo chi s’ha sajettà 200 tuns.

Quists dis es rivà il Circus Maramber in Engiadina. La famiglia Berger e lur artists sun per la prüma jada sün turnea. Ramona e Marco Berger da Domat sun ils iniziants dal Circus Maramber, l’unic circus Grischun. «Nus lavuraivan pro ün circus e vain gnü l’idea da realisar svessa ün circus», manzuna Marco Berger. E da quella idea, in quel mumaint na maniada uschè seriusa, es nad da l’on 2019 lur agen circus. Davo chi d’eira avantman tuot l’infastuctura bsögnaivla sco la tenda da circus o las rulottas, d’eiran els pronts per lur prüma stagiun. «La fin dal 2019 vaina preschantà dürant trais eivnas nos program da Nadal», s’algorda’l, e: «Lura es gnüda la pandemia ed ha impedi a nus dad ir la stà sün turnea.» Daspö il principi da gün es la famiglia Berger insembel cun lur artistas ed artists in viadi tras il Grischun. Cun artists internaziunals Suot il motto «no risk – no fun» preschainta il Circus Maramber ün program internaziunal cun surpraisas e cun l’üna o l’otra sensaziun. Il Duo Fantastic procura cun lur acrobatica da tschüffer sopchas per mumaints da schmüravaglia. Medemmamaing insolit sun ils pösts spectaculars dals frars Hermanos Acero. Il schonglör Anton da la Russia es ün maister in chosas dal diabolo e’l clown Alan Rossi procura per buna glüna pro giuven e vegl. Ot sü suot la cupla da la tenda preschainta Nadia, ün’artista da l’Ucraïna, l’acrobatica illas talias. Il giuven artist talian, Roberto Sullacorda, preschainta per la prüma jada illa manescha dal Circus Maramber sia acrobatica vi da la stanga. Il Circus Maramber es pront per retschaiver il public. Marco e Ramona Berger sun ils iniziants dal Circus Maramber. Il Circus Maramber es dals 14 fin als 18 lügl sülla plazza da parcar da las pendicularas a Scuol e dals 21 fin als 25 lügl a Bever pro la chasa da scoula. Ulteriurs detagls as chatta sülla pagina d’internet www.circusmaramber.ch.

A la staziun da Sagliains dan in ögl pitschnas cameras dasper ils binaris. Quellas nu filman però ils passagers dals trens. Las cameras observan, scha pitschens mamifers ed amfibis fan adöver d’üna nouva sort da tunnels da passagi. Pro l’entrada da la nouva staziun da tren a Sagliains dan in ögl daspö diversas eivnas pitschnas cameras. Equipadas cun panels solars sun quellas drizzadas vers ils binaris. Ün o tschel dals passagers dal tren as varà fingià dumondà: «Che diavel filman quellas là?» La FMR es i a la retschercha. Chi chi vaiva temma dad esser sün alch registraziun da la Viafier retica po as quietar. I’l focus da quellas cameras nu stan nempe ils giasts chi viagian in tren, dimpersè ranas, mürs o lütschernas. La Viafier retica ha installà tunnels i’l perrun per cha bes-chas pitschnas possan traversar la staziun. Ün tunnel per rivar dad üna vart a l’otra «Dürant las lavurs per spostar la staziun da Sagliains e las lavurs da müdamaint vi da la staziun da Lavin ans vaina fat eir dumondas a reguard l’influenza sün l’ambiaint. A Sagliains d’eira per exaimpel ün prà, ingio cha la staziun as rechatta uossa», disch Martin Arpagaus, il manader dal proget pro la Viafier retica. Cha la regiun tanter Sagliains e Lavin saja ün spazi da viver per numerusas bes-chas pitschnas, agiundscha Martin Arpagaus. Quel spazi da viver es però gnü traparti dal perrun. Pels pitschens mamifers ed amfibis es quel greiv da survendscher: «Nus vain decis perquai dad integrar i’l perrun da la staziun a Sagliains uschè nomnats «tunnels da clima» per cha ranas, mürs ed otras bes-chas rivan da passar dad üna vart a l’otra», declera il manader dal proget. L’idea per quels tunnels vaiva Hans Schmocker. Il magister secundar pensiunà es daspö ons la corifea grischuna in connex cun amfibis. Las bes-chas ston acceptar ils passagis Ma per che motiv sun installadas insomma las cameras? «Quellas sun daspö avrigl a Sagliains. Ellas observan, scha las bes-chas fan adöver dals passagis ed ellas dombran eir quantas chi passan», declera Oliver Dosch chi ha installà las cameras e tillas survaglia. El ha stübgià ecologia e s’ha specialisà sün amfibis. Sia firma, chi s’occupa cun tematicas in connex culla protecziun da la natüra, es gnüda incumbensada da far ün monitoring. El disch: «Uschè passagis existan bainschi fingià pro diversas staziuns da tren giò la Bassa o suot vias chantunalas. Sagliains es però il prüm lö cun tunnels da passagi cun fouras i’l tschêlsura. Nus vulain uossa chattar oura, scha las bes-chas acceptan quels.» Per cha’ls mamifers e’ls amfibis passan però tras quels tunnels stopchan quels accumplir tschertas premissas, declera Oliver Dosch. Uschè sto esser avantman i’l intern dal tunnel il güst clima e las bes-chas ston eir badair cha sch’ellas aintran, ch’ellas rivan eir darcheu inoura. Surtut tuot ils cuosts Scha’ls tunnels as verificheschan nu sa Oliver Dosch però amo. «Las prümas evaluaziuns faraja lura d’utuon», manaja il biolog. Il monitoring vess da dürar var trais ons e vegn sustgnü eir da l’Uffizi chantunal per l’ambiaint e la natüra. Ils cuosts per planisar e construir ils tunnels, sco eir quels pel monitoring, ha però surtut la Viafier retica. Martin Arpagaus, il manader da proget da la Viafier retica: «Nus vain a Sagliains totalmaing tschinch da quels nouvs tunnels da clima. Tuot las lavurs ans han cuostü plü o main 100 000 francs. Sagliains es intant però l’unica staziun in Grischun cun da quels passagis.» Eir el nu sa amo, scha’ls passagis sun ün success. Ch’el haja vis bainschi fingià registraziuns, ma sün quellas nun haja’l cugnuschü ingünas bes-chas. Surriond agiundscha’l: «Forsa chi’m manca eir simplamaing l’ögl scolà.» Tras quists tunnels cun fouras i’l tschêlsura dessan ranas, mürs o lütschernas rivar dad üna vart dal perrun a l’otra. Quistas cameras observan, scha las bes-chas passan tras ils tunnels.

Eir la gestiun dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) d’eira pertocca da las masüras da restricziun pervi dal coronavirus. Adonta da quai sun ils respunsabels cuntaints cun l’on da gestiun. Il PNS ha pudü registrar ün record da visitadurs. Plünavant s’haja surgni visitas da güsta tuot las quatter grondas bes-chas rapazas. Hans Lozza, commember da la direcziun e portavusch dal PNS, dà ün sguard in l’on scuors. FMR: Id es stat l’on da corona cun masüras da restricziun e da homeoffice. Eschat surprais dal bun resultat? Hans Lozza: Nus eschan fich surprais. Quai eir pervi chi nu’s savaiva al cumanzamaint da l’on che chi capita in connex culla pandemia. Nus vain gnü gronda furtüna. D’inviern cur cha tuot ha cumanzà esa pro nus inamöd plü quiet. E cur cha las masüras sun gnüdas schlocciadas vaina pudü drivir a l’Ascensiun il Center da visitadurs. Da quel mumaint fin in october vaina adüna gnü blers visitadurs. Il schlocciamaint ha dürà precis uschè lönch sco nossa stagiun. L’on passà es però eir stat ün on da las premieras cun visitas particularas da duos grondas bes-chas rapazas? Schi, nus vain surgni visitas da la lutra e dal luf tscharver. Il particular d’eira cha’l PNS ha uschè surgni al medem on visitas da tuottas quatter grondas bes-chas rapazas: Luf, uors e las duos manzunadas. Quai chi’d es alch dal tuottafat particular. Il PNS nun es be pro’ls visitadurs bainvis, dimpersè es eir ün patrun da lavur retscherchà. Uschè s’han 89 persunas s’annunzchadas per la plazza da guardgia dal parc, tanter ellas 15 duonnas. Cura daja la prüma duonna in quista funcziun? Quai es greiv da dir. Illa stretta schelta d’eira quista jada eir üna duonna, chi ha lura as retratta. Nus eschan qua fich averts ed important sun las qualificaziuns da mincha singula candidata o singul candidat. In tuot nossa gestiun lavuran plü o main istess bleras duonnas sco homens. E cun Sonja Wipf vaina uossa eir üna duonna i’l gremi da la direcziun. L’unica bastiun masculina es quella da las guardgias dal parc. I’ls prossems ons survain il PNS passa ün mez milliun francs dal chantun e da la regiun. Quels sun previs d’investir a favur dal turissem. Che significha quai concret? Cunquai cha nus vain surgni il label sco parc d’importanza naziunala esa pussibel da surgnir agüd finanzial dal chantun. I’ls ultims ons vaina ingrondi cuntinuantamaing las sportas turisticas. Previs esa d’investir illa nouv’exposiziun i’l Center da visitadurs, quella ans cuostarà bundant duos milliuns francs. E duos milliuns e mez sun previs per la renovaziun da la Chamonna Cluozza. Grazcha a quist sustegn vaina pudü ingaschar üna persuna chi coordinescha tuot las excursiuns cha nus spordschain. L’on passà d’eiran quai 334 excursiuns. Il PNS es ün grond labor da perscrutaziun. Che sun ils importants progets da la scienza? Ün dals plü importants progets es sgüra la perscrutaziun e l’effet cha’l retuorn dal luf ha sün diversas bes-chas e sün l’ambiaint in general. Per nus es quai üna schanza unica da ramassar tuot las datas pussiblas avant chi’s fuorma ün tröp da lufs in nossa regiun. La preschentscha dal luf varà ün effet in tuot il sistem ecologic. Ün pêr cifras our dal rapport annual Il PNS ha economisà l’on passà ün guadogn da bundant 430 000 francs, quai davo avair fat las amortisaziuns. 42 persunas cun ün pensum da totalmaing 2600% lavuran i’l PNS. L’on passà han 136 813 persunas visità il PNS e’l Center da visitadurs a Zernez. Quai chi’d es ün augmaint da 51% congualà cun l’on avant. Üna retschercha fatta pro’ls giasts muossa cha l’on passà derivaivan be amo 8% da pajais esters, i’ls ons avant d’eiran quai 22%. Augmentà s’ha eir il nomer dals visitadurs giuvens in l’età da 21 fin 40 ons. Bundant 650 muossavias, tablas d’infuormaziun e da marcaziun sun installadas i’l territori dal parc da natüra. Ün augmaint haja dat tant pro’ls followers da facebook, da 28 800 sün 33 500, sco eir instagram, da 3650 sün 5500. Il PNS ha gnü l’on passà ün record da visitaders. Hans Lozza, commember da la direcziun e portavusch dal PNS, es cuntaint cun l’andamaint da l’on scuors. Ün on da success pel PNS (fmr/afi) Avant 106 ons es gnü fundà il Parc Naziunal Svizzer (PNS). D’incuort es cumparü il rapport annual 2020. Sün bundant 100 paginas as survaina ün’invista illa gestiun dal parc da natüra. L’on da la pandemia ha gnü ün effet positiv pel PNS. Uschè s’haja pudü registrar ün record da visitadurs. Il rendaquint as preschainta cun ün guadogn da bundant 430 000 francs. Hans Lozza, commember da la direcziun e portavusch dal PNS, es cuntaint cun l’andamaint da l’on scuors, chi ha manà cun sai eir üna premiera. I’ls prossems ons survain il PNS passa ün mez milliun francs dal chantun e da la regiun.

L’auto passa, inavo resta ün spüzza da gas, quels autos plü pitschens faivan canerunas chi d’eira da star stut. Pac temp davo ün tractor chi passa, quellas roudunas davovart nu m’han mai propcha plaschüdas, ün monstrum chi’m vain incunter am giaiva tras il cheu, svelt mü­tschir, uschè l’instinct. Mamma discurriva culla butiera sur da chosas chi a mai nu dschaivan bler. Am volvond inavo m’ha tschüffa l’ögliada da la duonna veglia da la chasa gronda, ils ögls d’eiran tuorbels da la vegldüm ed ella m’ha dit cun seriusità: «La glieud as müda, plü bod salüdaiv’la ed i’s brattaiva trais pleds. Hozindi as poj’esser cuntaint schi’s tschüffa almain il bivgnaint. Ils giuvnots, quels sun gnüts cha­störs! I nu san plü che chi voul dir lavurar!» Quistas murlunas sumagliaivan fich a las duos roudunas davo dal tractor, il monstrum d’eira darcheu davant meis ögls. Pür ils pleds da mia mamma, «vè uossa», m’han darcheu sdruagliada our da quista transa pac agreabla. Ons plü tard – il respet davart ils tractoruns d’eira amo adüna omnipreschaint – m’han ils pleds da la veglia dat da stübgiar plüssas jadas. Che dscharà mia generaziun in varsaquants ons ad ün’otra mattetta, eir quella cun duos tarschoulas? Da che müdadas capitadas dürant nossa vita varan nus da plondscher? As trattaraja dad üna sort invilgia, forsa l’invilgia d’avair passantà üna vita main furtünada cun ün clima main favuraivel co quel da nos temp? Il sentimaint da nu gnir incletta da la generaziun plü attempada m’ha accumpagnada dürant tuot mia infanzia, üna jada daplü, üna jada damain. In ün cumünet pitschen san blers daplü da tai co quai cha tü sast svessa. Discurrü vegna da tuot il pussibel, impustüt in ustaria, là las boccas dan dal taloc. Il corona nu vain bricha be plü bavü dals homens il venderdi davomezdi, dimpersè eir discutà dad ün e minchün sainza fin. Linard chi’d es stat fin pro sia pen­siun il meidi da cumün ha tschüf dandettamaing blera concurrenza a l’ustaria, eir seis vaschins paran d’avair fat cun el seis stüdi. Temmas e malsgürezzas, quellas sun quia, our dal radio da la butia as doda dals uors da glatsch chi nu varan bainbod plü ningün dachasa, sco eir dals pandas ed ils kengurus. La stà la plü choda, hana dit. Las süjuors, quellas am culan giò pel frunt, bain pussibel chi tuorna. Che larà quai be dir per nos futur? Vain nus umans guardà be per nus e giaina uossa planet eir svessa in malura? Quai es üna dumonda critica in tuot ils reguards. In ustaria es il pled cler, almain a la maisa raduonda ingio cha duonna Mengia radschuna cun baja: «Mia salata s’ha muossada fingià la fin da marz quist on!» – «Bom, bom», disch Linard as volvond vers mai, «pür spetta che cha la dscheta ans maina sur not, il futur, quel nu’s riva da preverer, gnanca in ustaria.» Inaquella am dumonda, sch’eu sun eir respunsabla per tscherts mortoris chi darà in futur? Cler chi’s douvra üna quantità plü gronda per avair ün effet süllas müdadas mundialas, però scha tü nu’t müdast svess, schi nun esa neir na dret da spettar da tschels chi’s müdan. Dandettamaing am sun darcheu gnüdas adimmaint las murlunas in butia. Chi sa, scha mia generaziun guardarà giò süls giuvnots be cun murlinas chi cuntegnan invezza da sdegn üna sort cumpaschiun per quai chi tils spetta, e guardond inavo probabel eir ün liger surlevgiamaint forsa na dal tuot merità? Milena Gottschalk da Strada ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria «Engiadina» da 17-25 onns. Quella categoria aveva sco tema «Il clima sa mida – jau mid il clima». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Milena Gottschalk, victura da la concurrenza da scriver Pledpierla

Avant ün pêr ons es gnü introdüt ün nouv rom da scoula: etica e religiuns. Ma che es la relaziun tanter crettas ed etica? Cler chi’s doda adüna darcheu discuorrer da valuors cristianas sco fundamaint da nossa società – ma es quai uschè evidaint? E scha las valuors chi portan il bainstar da nossa società vieplü secularisada sun üna ierta da la tradiziun cristiana – han quellas valuors üna schanza da surviver, scha la cretta vain main vivüda co plü bod? I’s po tantüna ponderar dumondas eticas our d’üna perspectiva da crettaivel sco eir our da la perspectiva d’inchün sainza persvasiuns crettaivlas. Tuots duos dependan in lur ponderaziuns da lur radschun e güdizi, da lur sentimaints ed emoziuns, da lur experienzas, e da reglas scrittas o na scrittas. Bleras reglas moralas incontestadas as poja incleger tant sco cristiana, sco eir sainza quella cretta: Na mazzar, nun involar, na dar fossa perdüttanza – schi, insè pon tuots chapir la valur da talas reglas per la convivenza. Listess suna persvas chi detta üna differenza fundamentala tanter üna perspectiva crettaivla ed üna sainza cretta sün talas dumondas. Ris-chaina dimena d’ans laschar aint süll’aventüra da viver cun Dieu Christoph Reutlinger La Bibla nun ans regala be ils desch cumandamaints o la predgia sül munt, ma üna pruna istorgias per ans dar giò cullas grondas dumondas da l’etica e co cha quellas pertoccan a nus svess. Schi’s crescha dimena sü cun quels texts, schi’s viva cun quel s-chazi d’istorgias, ha quai üna grond’influenza süll’ aigna perspectiva sül muond. Schi s’ha das-chü leger e re-leger l’istorgia dal bun Samaritan, schi lura artschaivan cumpaschiun ed amur pel prossem ün pais pel agen möd da ponderar dumondas eticas. Cull’amur eschna eir rivats pro’l punct specific d’üna etica cristiana: Ün cumandamaint d’amar nu fess tant sen in ün’etica seculara. L’effet d’ün cumond d’amar a quist o a tschel o güst a tuots, nu fa pel solit tant effet tanter umans. Ma al crettaivel appara il cumandamaint d’amar natüral: Sch’eu’m saint svess amà da Dieu, e cha mia relaziun cun Dieu am porta illa vita da minchadi, schi lura vezza nempe meis muond cun oters ögls. E schi: quels vezzan daplü, precis sco quels dal bun Samaritan. Ris-chaina dimena d’ans laschar aint süll’aventüra da viver cun Dieu – etica e cretta giaran man in man! Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva dapi bundant 7 onns en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Daspö ils 1. da lügl es darcheu avert il Cafè Carsuot ad Ardez. Cun pastizaria fatta in chasa e specialitats dan trais giuvens affarists nouva vita al local. Il cafè resta avert però be fin a la fin dad avuost. Stübgiar economia e lura as lantschar i’l muond da las cifras e scha pussibel far carriera pro üna gronda firma. Quai sarà il böt da blers chi tschernan quella via professiunala “economica”. Ma na uschè per Remy Bailloux (30) chi’d es oriund da la Savoia in Frantscha. Sia paschiun nu sun bilantschas o plans da business, dimpersè l’amur per prodots e per bunas mangiativas. Insembel cun duos partenaris ha’l fundà avant bundant ün on ün affar per delicatessas cun sez a Turich. Els nun han però üna post da vendita fix. Dürant quista stà han els perquai surtut il Cafè Carsuot immez il cumün d’Ardez. «Badà svelt cha quai nun es nos muond» «Id es bler ajer chod ed a la fin esa eir alch fich banal - las entradas ston simplamaing esser plü otas co las sortidas», disch Remy Bailloux surriond davart seis stüdi d’economia a San Galla. «I d’eira interessant, ma nus vain badà svelt cha quai nun es nos muond», agiundscha’l e sto fingià ir a tour incunter la prosma postaziun aint il Carsuot. «Nus» – quai sun el, Remy Bailloux, e Georg Hammer (30) da Turich. Els s’han imprais a cugnuoscher dürant il stüdi. Insembel han els fundà lur affar per delicatessas. La terza partenaria in quel affar es Lucie Bailloux (29), la sour da Remy Bailloux. Ella lavuraiva avant i’l muond da finanzas, s’ha però eir decisa dad ir tuot ün’otra via. Fingià sco uffant vaiva ella üna paschiun per tuortas e per dutscharias. Avant ün pêr ons es ella ida a Paris ed ha fat üna scolaziun sco pastiziera. I’l Cafè Carsuot vendan els pastizaria fatta in chasa, üna schelta da lur prodots da delicatessa ed a mezdi daja per exaimpel üna quiche, ün tartar da tschiervi o ün gulasch da püerch sulvadi. «Nus guardain lura a la fin da la stagiun quant chi’ns resta» Dals trais partenaris nun ha però ingün propcha experienza illa gastronomia. Il Cafè Carsuot es per els perquai üna buna pussibilità per ramassar experienzas in quel sectur. «Nus fain quist impustüt our da paschiun pels prodots e perquai ch’ins fa grond plaschair. Ma natüralmaing eschna eir cuntaints, scha nus fain a la fin ün pa guadogn», disch Remy Bailloux surriond ed agiundscha: «Nus vain investi bler e vain eir gronds cuosts. Nus guardain lura a la fin da la stagiun quant chi’ns resta. Intant eschna però fich cuntaints. Nus vain blers giasts e perfin la glieud dal cumün vegn pro nus a baiver lur biera, ün cafè o prouva minchatant üna da nossas specialitats.» Ardez es pels partenaris però be üna soluziun temporaria. «Nos böt füss insè da drivir a lunga vista üna butia a Guarda. Intant eschna però amo in tschercha dad üna chasa», disch Remy Bailloux. Üna vita illa natüra e da la natüra El svessa abita però fingià daspö trais ons a Guarda - i’l cumün ch’el visitaiva fingià d’uffant cun seis genituors: «Els as vaivan inamurats in quel cumün fingià avant ch’eu sun nat. Plü tard gnivan nus lura adüna duos jadas l’on a Guarda per far vacanzas.» Cha per el saja lura fingià svelt stat cler ch’el vöglia üna jada tuornar – eir per viver a Guarda. Adonta cha l’affar ha seis sez principal a Turich evitescha Remy Bailloux dad ir illa cità gronda: «Eu nu sun gugent a Turich. Ma pervi da l’interessanta gruppa da cliantella esa per nos affar simplamaing interessant dad esser eir preschaint là. Meis cour, ma eu craj eir quel da Georg Hammer e da mia sour battan però plüchöntsch per üna vita illa natüra e da la natüra.» Our da paschiun per bunas mangiativas Il Cafè Carsuot ad Ardez d’eira i’ls ultims ons adüna darcheu in differents mans. Daspö ils 1. da lügl fin a la fin d’avuost mainan uossa trais giuvens affarists il cafè. Dürant quel temp offran els pastizaria fatta svessa, prodots da delicatessa e spordschan a mezdi üna piculezza per giantar. Remy Bailloux (30), oriund da la Frantscha, sia sour Lucie Bailloux (29) e lur collega Georg Hammer (30) nu sun però gastronoms scolats. Tuots trais han lur ragischs professiunalas i’l muond da las cifras e da las finanzas. Els han fundà ün affar per delicatessas per spüra paschiun per bunas mangiativas. Il cafè ad Ardez es per els ün prüm pass per metter pè in Engiadina. (fmr/an) Remy Bailloux (schn.), Lucie Bailloux e Georg Hammer mainan amo fin a la fin d’avuost il Cafè Carsuot ad Ardez.

L’ultim mais han ils cumüns in Engiadina e da la Val Müstair preschantà lur rendaquints per l’on scuors. Adonta chi sun fingià passats ün pêr mais daspö l’ultim di da l’on, vala la paina da dar ün sguard i’ls rapports e las cifras. Quai chi interressa a mai adüna il prüm es il resultat final, dimena ha meis cumün economisà ün guadogn o üna perdita. E lura am metta vi dal leger ils singuls rapports. Per regla vain a pled il prüm la presidenta o il president (a Scuol es quai il capo) e lura segua il rapport da la scheffa o dal schef da finanzas. Üna part interessanta es quella cullas cifras indicativas. Cun pacas indicaziuns as vegna a cugnuoscher indicaturs importants, independents da la grondezza d’ün cumün o dal resultat dal quint da gestiun. Las cifras indicativas preschaintan in fuorma cumprimada infuormaziuns davart la gestiun, ed ellas sun per la direcziun ün instrumaint per decisiuns venturas.Tant inavant la teoria. La part cullas cifras indicativas as zoppa a la fin da tuot ils riassunts finanzials. Davo tantas cifras, rendaquints ed investiziuns es la tentaziun gronda da tillas sursiglir e da mancantar uschea infuormaziuns amo tuot interessantas. Las üsitadas cifras sun tanter oter il debit o il dabun per abitant, il grà da l’aigna finanziaziun, la part da l’aigna finanziaziun, part dal debit brüt o la part da las investiziuns. A man da quistas cifras as vezza cha’l cumün da Scuol ha per abitant ün dabun da 4 962 francs. Il debit net vain dovrà sco indicaziun dal debit cumünal. Üna valur negativa exprima ün dabun per abitant. Surpassa quista cifra l’import da 5 000 significha quai cha’ls debits dal cumün sun fich ots. O lura as vegna a savair cha’l cumün da Val Müstair ha il grà d’aigna finanziaziun chi importa be plü amo 2.07%, l’on passa d’eiran quai amo considerabels 690.08%. Il grà d’aigna finanziaziun muossa quant inavant cha nouvas investiziuns pon gnir finanziadas cun agens mezs finanzials. Ün grà suot 100% exprima chi sun da far nouvs debits per las investiziuns. Ün grà sur 100% permetta da liquidar debits. E pro’l cumün da Zernez esa interessant da verer il svilup da las cifras indicativas a man da graficas. Cun l’agüd da graficas as vezza visualmaing plü svelta ils svilups positivs e negativs. Grazcha a las cifras indicativas nu’s poja be congualar ils ons l’ün cun l’oter, eir il congual tanter ils singuls cumüns sun eir pussibels. E cun analisar las cifras indicativas as poja leger ils rendaquints plü effiziaintamaing. Perquai daraja eu in avegnir il prüm ün sguard sün ellas. E sper chi chattan üna plazza plü prominenta i’ls rapports da rendaquint dals cumüns e na plü zoppà a la fin d’els.

Las Ouvras Electricas d’Engiadina SA investischan 16,9 milliuns francs illa sanaziun dal tunnel Munt La Schera. Las lavurs ve­gnan fattas in duos etappas dürant ils ons 2020 e 2021. La prüma etappa ha pudü gnir realisada cun success l’on passà. D’incuort s’haja cumanzà culla seguond’etappa. Ingon esa previs da renovar il vout dal tunnel e’l spelm vain sgürà cun betun. Plünavant vegnan renovats o rimplazzats tuot ils indrizs tecnics. Da l’on 1963 vaivan surgni las Ouvras Electricas d’Engiadina SA la concessiun da fabrichar ün tunnel da La Drossa sper la via sur il Pass dal Fuorn fin pro la Punt dal Gall. Quel vess servi unicamaing pel provedimaint e’l mantegnimaint dal mür da serra Punt dal Gall. Il tunnel Munt La Schera ha üna lunghezza da 3,5 kilometers. Quel vain serrà dals prüms settember fin als 4 da december dal tuottafat. Fin la fin d’avuost resta il tunnel dürant il di avert. Il tunnel Munt la Schera vain renovà. Il tunnel Munt la Schera vain renovà.

Sco bleras instituziuns da chüra i’l chantun ed in Svizra badan eir las gestiuns da chüra dal Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB) las consequenzas da la pandemia. Sco cha’ls respunsabels dal CSEB scrivan in üna comunicaziun als mezs da massa saja la tenuta d’entrar in üna chüra gnüda plü precauta. Uschè s’ha diminuida marcantamaing l’occupaziun da lets. Implü manca vi e daplü il persunal specialisà. Perquai s’haja decis da serrar pels 1. d’october transitoricamaing la gruppa da chüra Prasas-chèr Scuol. «Quista decisiun nu d’eira uschè simpla», manzunan ils respunsabels. Ils ses abitants da la Chüra Prasas-chèr survegnan la pussibiltà d’entrar in ün’otra gruppa da chüra dal CSEB. Ed eir tuot las collavuraturas e’ls collavuraturs survegnan inavant ün’occupaziun i’l CSEB. Grazcha al model cha’l CSEB ha sviluppà es l’adöver da dovrar localitats relativmaing flexibel. L‘infrastructura pussibiltescha ün müdamaint svelt ed adattà a la situaziun actuala. La gruppa da chüra Prasas-cher exista daspö l’on 2007 e spordscha lö a nouv abitants. Ulteriuras gruppas da chüra ha il CSEB a Zernez cun nouv plazzas ed a Samignun cun ses plazzas. La Chüra Prasas-chèr vain serrada per intant dals 1. d’october 2021 fin la fin da l’on 2022. Las localitats vegnan dattas a fit sco abitaziuns al persunal.

In gövgia ha gnü lö a Sent üna sairada dedichada a l’autura da bestsellers «Elena Ferrante». In ün discuors han l’autur Nicola Bardola e la schurnalista Fadrina Hofmann han provà da scuvrir che autura o autur chi pudess insomma as zoppar davo il pseudonim da la cuntschaint’autura. Ingün nu sa chi cha l’autura famusa Elena Ferrante es insè. Suot il titel «Elena Ferrante – mi’autura geniala» han perquai l’autur Nicola Bardola e la schurnalista Fadrina Hofmann provà dad eruir in gövgia saira a Sent la dumonda chi sta a cour a blers: Chi as zoppa davo il pseudonim «Elena Ferrante»? Ün milliun cudeschs – e listess restada anonima Davo cha’l prüm tom dal ciclus napoletan «Meine geniale Freundin» es cumparü dal 2011, sun gnüts vendüts bundant ün milliun exemplars – e la fin da la feivra da Ferrante nu para d’esser amo in vista. Nicola Bardola ha stizzà in seis cudesch «Elena Ferrante – meine geniale Autorin» motivs e temas da l’autura incuntschainta, da seis raquints litterars sur il cumanzamaint da la tetralogia fin al svilup dal bestseller. Sülla dumonda da Fadrina Hofmann: «Co esa stat pussibel cha l’autura ha pudü restar ano­nima, davo ch’ella ha vendü bundant ün milliun exemplars?», ha respus Bardola: «Il misteri es ch’ingün nu sa chi ch’ella es. Ed intant nu’s dumonda plü chi ch’ella es, mabain che cha Elena Ferrante es. Ella pudess eir esser ün hom obain ün collectiv. Al principi es stat ün film dal prüm roman da Ferrante chi’d es cumparü al principi dals ons novanta.» Ella ha scrit trais romans in 14 ons. Sco cha Bardola ha dit es il stil dals romans simpel, in üna lingua chi’s chatta eir in ün roman european. Bleras speculaziuns sainza resultat Blers han provà da scuvrir chi cha Elena Ferrante es in vardà, e la dumonda centrala da Fadrina Hofmann es perquai statta in gövgia saira: «Esa important da savair chi cha l’autura es?» Ella es üna forza creativa chi ha s-chaffi las ouvras chi han üna tscherta colliaziun cun sia vita. Forsa cha la camorra pudess esser ün indizi perche ch’ella ha vuglü restar anonima, perquai ch’ella ha descrit persunas da sia patria chi s’han facilmaing identifichadas cullas persunas descrittas. «Elena Ferrante nu commentescha, ella surlascha al lectur da far seis agens impissamaints. Divers speculeschan cha Domenico Starnone obain la lectura dals romans da Ferrante Anita Raja pudessan as zoppar davo l’autura Elena Ferrante», ha dit Bardola. El ha let l’ouvra il prüm illa ediziun orginala in talian e pür plü tard in tudais-ch ed in inglais per congualar las traducziuns cul orginal. Ils cudeschs dad Elena Ferrante, sco eir quel da Nicola Bardola, d’eiran exposts a la sairada a Sent. Var 30 persunas han passantà illa salina da la chasa da scoula a Sent üna sairada fich interessanta ed infuormativa, sainza avair chattà la fin la vaira autura chi sta davo il pseudonim dad Elena Ferrante. L’autur e schurnalist Nicola Bardola Nicola Bardola (1959) es nat a Turich ed ha stübgià germanistica, litteratura taliana e filosofia a l’università da Turich, Berna e Minca. El es autur, schurnalist e traductur. Davo la matura ha el, cun 19 ons, scrit texts per diversas gazettas, davo ha’l publichà poesias, recensiuns da cudeschs e plattas ed ha eir scrit criticas da concerts. Seis cudeschs sun gnüts tradüts in diversas linguas. (fmr/bcs) L’autura anonima D’incuort ha gnü lö üna sairada illa salina da la chasa da scoula a Sent cul titel: «Elena Ferrante - mia autura geniala». Var 30 persunas sun gnüdas orientadas davart l’autura anonima chi ha vendü bundant ün milliun exemplars da seis cudesch «Meine geniale Freundin». L’autur Nicola Bardola e la schurnalista Fadrina Hofmann han provà da scuvrir chi cha l’autura pudess esser in vardà. I dà diversas speculaziuns, ma ingün nun es in cas da cumprovar chi chi’s zoppa propi davo il pseudonim. Id es dimena ün crimi d’identità. Ils cudeschs originals dad Elena Ferrante sun scrits in talian e gnüts tradüts in diversas linguas. (fmr/bcs) Nicola Bardola. autur dal cudesch davart l'autura incuntschainta: «Elena Ferrante – meine geniale Autorin». Nicola Bardola e Fadrina Hofmann han discutà e speculà davart l’autura anonima.

Id invidan da tour plazza e procuran per blera lavur da mantegnimaint. A Scuol sun d’incuort gnüts rimplazzats divers bancs. Lapro svanischa la tradiziunala culur cotschna. I’s tils chatta lung las sendas, davant portas d’chasa, pro fermativas dal trafic public, in gods, sülla pas-chüra o eir sün muntognas: Ils bancs chi invidan a far ün mumaint la posa. La cultura dals bancs in Svizra as cugnuoscha daspö tschientiners e’ls bancs toccan pro’ls bains culturals dal pajais. Sül territori dal cumün da Scuol lung las sendas ed illas ses fracziuns daja passa 520 bancs chi ston gnir custodits regularmaing. Bancs brüns Pussibiltats publicas per as tschantar sun lioms importants tanter l’uman e la natüra sco eir tanter dals umans svessa. Daspö tschientiners sun ils bancs üna part da la cultura svizra e sun üna tradiziun: Sco segn d’ospitalità invidan els ad ün e minchün da’s fermar e da tour plazza. Dürant ils ultims mais sun gnüts rimplazzats in ed intuorn Scuol divers bancs. «Blers d’els d’eiran ruots o cha las assas d’eiran marschas», declera Arno Ritzmann, il manader mantegnimaint ost da l’Uffizi da fabrica dal cumün da Scuol. Ed el disch: «Pustüt d‘inviern pro la rumida da naiv rumpan blers bancs.» Quai chi dà in ögl uossa es la culur dals bancs: Impè dal üsità cotschen as preschaintan ils bancs in ün vesti brün. «In cumün restan ils bancs cul pè da betun», disch Arno Ritzmann. Dadour il cumün sun ils bancs gnüts rimplazzats cul model cha l’agen uffizi forestal fa. I’s tratta qua dal model oriund da Sent. Bancs fats dal tuottafat cun laina raduonda. Patrinadis pels bancs I’l cumün da Scuol as chatta da tuottas sorts bancs. Ingio daja da quels da metal plü nöbels, ingio bancportas o lura ils bancs lung las diversas sendas da spassegiar. A Scuol dominaivan fin uossaa bancs da culur cotschna, intant cha quels da Ftan d’eiran blaus e tramettaivan our i’l muond ün salüd da quista fracziun. Quels intuorn Ardez indichaivan al viandant il nom dal lö ingio cha’l banc as rechatta ed ils bancs da Sent gnivan e vegnana fats eir in avegnir dals bos-chers cun laina raduonda. «In avegnir daraja in tuot las fracziuns ils medems bancs», uschè Arno Ritzmann. Ed in quellas fracziuns chi han ün’organisaziun da l’uschenomnà «Pro» (Pro Ardez, Pro Ftan, Pro Tarasp), chi procuran voluntariamaing per üna part dal custodi dals bancs, poja dar divergenzas. Ils bancs a Ftan survegnan üna placketta cun l’inscripziun dal lö ed ad Ardez poja dar cha’ls bancs restan cotschens sco fin qua. Plünavant daja la pussibiltà da surtour il padrinadi per ün banc. «Quai as cugnuoschaiva fin uossa be illa fracziun da Tarasp.» Tenor il concept elavurà per quist scopo cuosta ün banc var 500 francs e quai per bundant desch ons. «Quai es in circa la dürada fin ch’ün banc vain rimplazzà», conclüda’l. Ils bancs cotschens intuorn Ardez indichan il nom dal lö. Il banc brün as chattaraja in avegnir in tuot il territori dal cumün da Scuol. Il banc brün as chattaraja in avegnir in tuot il territori dal cumün da Scuol. Registrar seis banc predilet La società svizra Cultura da bancs s’ingascha daspö l’on 2016 per la promoziun da quista cultura. Cun l‘agüd da la populaziun svizra ha quista società inventarisà passa 20 000 bancs. In üna charta interactiva sülla pagina d’internet www.bankgeheimnisse.ch sun registrats ils lös correspundents e documentats cun üna fotografia, ün cuort commentar ed ulteriuras infuormaziuns nüzzaivlas. Sülla charta pel chantun Grischun as chatta totalmaing 544 bancs, la gronda part d’els sun in Engiadina e la Val Müstair. Ün e minchün po sün quista pagina d’internet üna fotografia da seis banc predilet e tuot las indicaziuns bsögnaivlas. E qua cha’ls bancs nu tradischan ils secrets e las istorgias ch’els vegnan a savair, s’haja eir la pussibiltà da notar l’istorgia persunala chi’d es colliada cul banc predilet.

L’Engiadina Bassa es cuntschainta sco paradis per tuot las persunas chi van jent a chaminar. Ella dispuona d’üna rait da sendas per mincha gust e mincha ambiziun. Lung quistas sendas daja üna richezza da bancs. Grazcha a la diversità d’els pudaiva il viandant fin uossa s’orientar e savaiva cunquai ingio ch’el as rechattaiva: Bancs blaus per Ftan, bancs cotschens cun inscripziun per Ardez o lura ils bancs cotschens per Scuol. Daspö la fusiun dal cumün da Scuol s’haja armonisà diversas ledschas o uni ils divers servezzans cumünals. Quai chi’d es tuot normal e chi fa eir sen pro üna fusiun. Uossa s’haja armonisà ils bancs ed in tuot las fracziuns vegnan rimplazzats ils bancs culurits cun da quels in brün. In da quists cas am vain adüna adimaint l’istorgia da Momo dal scriptur Michael Ende: L’armada dals homens vestits tuot in grisch e cun ün’apparentscha monotona. L’invidualità e la diversità sun chavazzins actuals e chi vegnan promovüts. Sto cun üna fusiun propcha ir a perder l’individualità e diversità da las singulas fracziuns? Üna da quistas diversitats d’eiran ils differents bancs, chi d’eiran eir ün segn caracteristic ed üna tradiziun da mincha fracziun. Cler, i sun “be” bancs chi han impustüt dad esser cumadaivels e scha pussibel plazzats in ün bel lö panoramic. E listess, cun armonisar eir amo ils bancs, va a perder üna pitschna tolca da culur cha mincha fracziun pudaiva dar tenor agen gust. Bainbod sarà tuot brün. Sperain cha almain las numerusas societats e las üsanzas possan mantgnair lur indivualità e procurar uschè per üna diversità in ün cumün monoton – s-chüsai, in ün cumün fusiunà.

In lündeschdi han cumanzà a Scuol ils cuors intensivs da vallader. Quels cuors düran dals 19 fin als 23 da lügl. Preschaint a l’avertüra e perfin tut part al cuors ha eir ün partecipant tuot special – il cusglier federal Ignazio Cassis. Mincha stà han lö a Scuol ils cuors intensivs da vallader. Dürant ün’eivna pon partecipants da differents s-chalins imprender o amegldrar lur rumantsch. Organisà vegnan quels cuors da la Lia Rumantscha in incumbenza da l’Uniun dals Grischs. In lündeschdi han cumanzà ils cuors cun raduond 120 partecipantas e participants – tanter dad els perfin prominenza politica: il cusglier federal e directur dal Departamaint federal d’affars exteriurs (DFAE) Ignazio Cassis e sia duonna Paola Rodoni Cassis han partecipà in üna classa. Là han els tanter oter imprais sco chi’s fa plain in pigna. «I’s sto esser part da la lingua per tilla badair» «Davo ch’eu vaiva imprais dürant mia visita in üna classa a Glion co chi’s fa üna pitschna marenda sursilvana, n’haja uossa imprais quia a Scuol co chi’s fa ün plain in pigna», disch Ignazio Cassis suriond i’l rom da l’avertüra dal cuors intensiv da vallader. Il cusglier federal intuna cha quist’eivna da cuors rumantsch immez la stà saja fantastica: «I’s sto visitar ed esser part da la lingua per tilla badair.» Pel directur dal Departamaint federal d’affars exteriurs es il rumantsch part da la plurilinguità e da l’identità Svizra. Grazcha a quella plurilinguità haja nos pajais üna rolla tuot speciala i’ls affars internaziunals. Ignazio Cassis: «Causa las differentas linguas in nos pajais eschan nus sforzats da tadlar pro e dad incleger a tschels. Quai ha dachefar bler cun diplomazia. Grazcha cha nus vain imprais da tadlar pro, rivain nus dad esser üna colliaziun tanter oters pajais e per exaimpel da far discuorrer ils Americans culs Iranais.» L’unica lingua propcha svizra «La svizra tudais-cha fa part dal territori linguistic tudais-ch, il Tessin dal territori talian e la Svizra francesa dal territori linguistic frances. Adonta chi vegn discurri per part i’l Tirol dal Süd üna lingua sumglianta, exista be in Svizra propcha ün territori linguistic rumantsch», ha dit il cusglier federal a Scuol davart sia fascinaziun pel rumantsch e cuntinua: «La lingua nun es ün concept economic. Id ha dachefar cun emoziuns. Eir scha’l rumantsch grischun es gnü s-chaffi our d’üna bun’intenziun nun es quella lingua rivada i’ls cours dals umans. Tenor il cusglier federal voula daplü co raps per chürar la lingua, els sun bainschi importants, ma nu s-chaffischan ingün avegnir. Però il cusglier federal disch: «Fintant cha la lingua fa part dal spazi da viver e fintant cha giuvna glieud disch ch’ella saja superbia da discuorrer rumantsch e cha quai saja part da lur identità, sun eu plain spranza. Ch’eu sun quia ha eir dachefar cul böt da mantgnair la lingua rumantscha. Üna lingua nu’s das-cha be chürar, i’s tilla sto eir sviluppar ed impustüt viver.» Render plü cuntschaint il rumantsch in tuot il muond Ün dals böts dad Ignazio Cassis es tanter oter eir da render plü cuntschaint la lingua rumantscha in tuot il muond. Insembel culla Lia Rumantscha e la regenza grischuna s’haja perquai s-chaffi l’Emna rumantscha. Ignazio Cassis: «Dürant il giublieum da 100 ons da la Lia Rumantscha a Zuoz vaina ponderà che chi’s pudess far per quista part da l’identità Svizra. Nus vain realisà chi’d exista ün’eivna per la lingua francesa, üna per la lingua taliana, ma ingüna per la lingua rumantscha. In favrer vaina perquai lantschà la prüm’ediziun ed in avegnir dess avair lö mincha favrer ün’Emna rumantscha.» Cha l’Emna rumantscha saja eir il motiv ch’el es uossa a Scuol. «Dürant la prüm’ediziun m’han contactà giuvens scolars da Glion da gnir pro els ad imprender ün pêr pleds rumantsch. Plücofacil cha Scuol d’eira perquai ün pa invilgius e m’ha uossa eir invidà a l‘avertüra», disch Ignazio Cassis cun ün surrier. Ota visita al cuors intensiv da vallader In lündeschi han cumanzà ils cuors intensivs da vallader a Scuol. Quels han lö minch’on dürant la stà. Var 120 partecipantas e partecipants da differents s-chalins pon imprender o amegldrar lur cumpetenza rumantscha dürant l’eivna dals 19 fin als 23 da lügl. Per l’avertüra dals cuors intensivs ha perfin tut part il prüm di dal cuors prominenza politica - il cusglier federal e directur dal Depertamaint d’affars exteriurs (DFAE) Ignazio Cassis e sia duonna Paola Rodoni Cassis. In üna classa da rumantsch han els imprais insembel cun otras partecipantas e partecipants da’s preschantar per rumantsch e perfin ün o tschella recetta per ün trat tradiziunal engiadinais. (fmr/an) Il cusglier federal Ignazio Cassis ha tut part in lündeschdi a l’avertüra dals cuors intensiv da vallader a Scuol. Dasper il cusglier federal Ignazio Cassis d’eiran preschaints a l’avertüra dal cuors intensiv da vallader eir (da schn.) Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol, Diego Deplazes, secretari general da la Lia Rumantscha, Martina Stadler, directura da l’organisaziun da turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA ed il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini.

Il Cor Proget 22 s’inscuntra darcheu per chantar. Quai scriva il dirigent Curdin Lansel in üna comunicaziun a las medias. La prüma prouva ha lö in sonda, ils 7 d’avuost 2021 da las 16.15 fin a las 19.15 illa sala da la pravenda catolica a Zernez. In seguit s’inscuntra il cor mincha duos eivnas. Il cor masdà regiunal consista da chantaduras e da chantadurs da la Val Müstair e da tuot l'Engiadina. Il program dal Cor Proget 22 cumpiglia exclusivmaing chanzuns rumantschas. Il böt es da realisar üna preschantaziun pel Festival da la chanzun rumantscha chi ha lö dals 1. fin als 3 da lügl 2022 a Zuoz. Als 30 e 31 d’october 2021 es previs üna fin d’eivna da chant i’l Schloss Goldrain i’l Vnuost. Chantaduras e chantadurs interessats sun cordialmaing bainvgnüts. Id es giavüschà da s’annunzchar ouravant pro’l dirigent Curdin Lansel sül nomer da telefon 079 833 82 15.

I tira ün ventin frais-ch sur las muntognas, i boffa üna vettina da naiv sur ils glatschers e las erbinas da muntogna chi cuccan our da la naiv ballan aint il vent. Quist ventin fraid es però massa chod per rinfras-char ils glatschers. Nos glatscheruns, albs, imposants chi garnischan las muntognas. Eir cun lur fermezza e grondezza nu sun els buns da cumbatter cunter las chalurs. Scha noss glatschers vegnan s-chodats dals razs glüschaints dal sulai ed il ventin frais-ch nun esa fraid avuonda per cha’l glatsch etern nu cumainza a guottar, schuschura l’aua inavant tras la crappa e passa giò vers la val, giò per auas lateralas, tras nossas bellas valladas e banduna fin l’ultim dal tuot nossa patria e nun es plü buna da tuornar inavo aint ils glatschers. Uossa, cun esser sur ils glatschers e cun tils verer da suringiò, davent dad ün’ota muntogna consista mia vista be our da glatsch, naiv, sfessas da vadret, da dalöntsch otras muntognas cun glatscheruns e lura vaja uschè inavant fin aint il infinit. I’m para bod impussibel cha tuot quist glatsch saja bun da svanir cumplettamaing be cul müdamaint dal clima. Eu vegn cullas s-charpas illa liadüra dals skis da tura, dun amo ün’ögliada tuot intuorn mai, e lura passa darcheu il listess impissamaint sco avant tras meis cheu. Eu vez glatsch e naiv dapertuot ingio ch’eu guard, eu sun liber, tanc energia, giod la vista e meis cour sainza pissers, infin ch’eu bad il sulai chi s-choda ferm ed intensiv giò per mia rain. Eu guard giò vers ils glatscheruns, sü vers il sulai, darcheu giò vers ils vadrets, eu bad pais in meis cour. Cun passar giò pella muntogna darcheu plain energia. La naiv siglia da la vart, cur ch’eu interrump la surfatscha alba cun meis skis da tura. I’m para sco da svolar tras las nüvlas. Ma cur ch’eu fetsch üna posa e guard inavo meis stizzi, am dumonda quant lönch ch’eu pudarà amo far stortas sur quist glatscher, sainza rivar culs skis sülla crappa. Darcheu sco süsom il piz bada quist pais in meis cour. Uossa duna ün stumpel culs bastuns e nu’m lasch plü disturbar da quists pluffers impissamaints. Eu giod la skiada e pass pella foura giò sco l’aua chi banduna ils glatschers. Quai m’es i tras il cheu, eir sch’eu vaiva dit ch’eu nu stübg plü sur da quist müdamaint dal clima. Tuot cuntaint piglia giò ils skis e tils poz sülla rain e chamin giò vers ils parkegis, pigliond la clav da l’auto our da busacha. Eu driv la valischera e met aint ils skis. Davo vegna aint il auto, stordsch la clav e cun quai ch’eu dod il motor da l’auto ad impizzar... am sajetta darcheu ün impissamaint tras il cheu. Darcheu bada quel pais in meis cour e quista jada am sainta però eir amo cuolpabel. Jon Andri Guler da Brail ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria «Engiadina» da la 7.-9. classa. Quella categoria aveva sco tema «Il clima sa mida - jau mid il clima». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Jon Andri Guler, victur da la concurrenza da scriver Pledpierla 2021

Il Cumün da Val Müstair ha introdüt illa Val Mora masüras per reglar la repartiziun dals visitadurs. Uschea as voula evitar üna situaziun simila a quella da la stà passada cur cha la Val Mora d’eira gnüda inondada da velocipedists e da viandants. «Üna perla», «ün pa Canada»: Duos exaimpels sco cha la Val Mora vain descritta in publica­ziuns turisticas. I’ls ulims ons s’ha augmentà in quista val il trafic plan sco eir quel motorisà. Il Cumün da Val Müstair ha reagi cun introdüer differentas masüras. Mancantà da controllar La Val Mora illa Val Müstair es bundant desch kilometers lunga e tendscha da la regiun Döss Radond pro l’Alp Crasta fin pro’l cunfin talian in vicinanza dal Lai da Livigno. Da l’Italia nan es la val accessibla be a pè o lura cul velo. Davent da Sta. Maria maina üna via tras la Val Vau per rivar illa Val Mora. Per far adöver da quista via as dovra il permiss da transit dal Cumün da Val Müstair. «Nus vain mancantà l’on passà da controllar quists permiss rigurusamaing», constata Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta cumünala dal Cumün da Val Müstair. Uschè das-chan be indigens chi han lur scrittüras in Val Müstair retrar il permiss. «Per part sun quists permiss lura gnüts dats inavant a terzas persunas chi nun han lur scrittüras pro nus», manzun’la. Quai chi ha procurà l’on passà per ün augmaint dal trafic motorisà. Nüvlas da puolvra La Val Müstair, e cun quai eir la Val Mora, sun gnüdas inondadas la stà e l’utuon passà da ­giasts. «La Val Mora es ün traget cuntschaint per ir cul velo da muntogna ma eir pels viandants», uschè la presidenta cumünala. Plünavant es la Val Mora üna part dal traget dal Bike-Maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer e l’access per rivar süls cuntschaints Lais da Rims. Tenor Binkert Becchetti haja dat l’on passà dis cha’ls peduns vaivan mincha desch meters d’ir our’d via als autos. «Nüvlas da puolvra sco eir disturbis permanents davart da viadis da temp liber pon disturbar fich svelt üna gita», decler’la. Trais jadas l’eivna Insembel culla Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA e l’Auto da posta ha il Cumün da Val Müstair decis da spordscher a partir da quist on trais jadas l’eivna ün servezzan da trafic public illa Val Vau. «Dürant quels dis nu vegnan emiss plü ingüns permiss da transit», manzun’la, e: «Dürant tschels dis giavüschaina, sün basa voluntaria, da planisar ils viadis a bunura bod o vers saira.» Sco ch’ella disch sajan las reacziuns sün l’introducziun da quistas masüras stattas positivas. «Ün da noss intents es da promouver il trafic public illa Val Müstair e cun l’introducziun da la carta da ­giasts dvainta l’adöver dal trafic public a partir da prossem on gratuit.» La Val Mora es ün magnet turistic. Masüras da repartiziun per la Val Mora (fmr/afi) La Val Mora es üna cuntrada da valur unica in Val Mü­stair e tras quai fich populara tant pro viandants sco eir pro velocipedists da muntogna. I’ls ulims ons s’ha augmentà in quista val il trafic plan sco eir quel motorisà. Il Cumün da Val Müstair ha introdüt illa Val Mora masüras per reglar la repartiziun dals visitadurs. Uschè s’haja decis da spordscher a partir da quist on trais jadas l’eivna ün servezzan da trafic public illa Val Vau, l’access per rivar da la Val Müstair illa Val Mora.

Il cumün da Zernez – cun seis coordinatur per turissem, sport, temp liber ed events, Fabian Schorta – ha organisà ün inscunter per giasts fidels. La fin dal arrandschamaint es stat ün giantar ed üna visita i’l Muzeum a Susch. Suot il motto «Giasts fidels dessan gnir maldüsats per lur lojalità» ha il cumün da Zernez invidà var 20 giasts chi han passantà dürant blers ons lur vacanzas a Zernez. Fabian Schorta il coordinatur per events ha pisserà per bleras fatschas cuntaintas. «Ils inscunters cun noss giasts lojals vaina organisà quist on per la terza jada per giasts chi vegnan fingià blers, blers ons pro no in vacanzas. Id es ün arrandschamaint fich important per ingraziar ad els per lur fideltà.» Mincha duos ons vain l’evenimaint organisà cun ün program, ingio chi’s fa gitas e visitas e’s po sezzer insembel e s’imprender a cugnuoscher. Per regla vain l’inscunter cumbinà cul Openair da schlagers chi vain organisà daspö divers ons. «Quista stà nun ha quel gnü lö e perquai mettaina pais sülla gastronomia, per spordscher alch oter. In sonda vaina fat ün apero e davo üna chatscha da vuolp (Schnitzeljagd) tras Zernez, ed in dumengia sun chaminats quels chi sun bain in chomma da Zernez fin a Susch», ha declerà Fabian Schorta. Sco finischiun ün bun giantar Beatrice Stöcklin chi ha accumpagnà la gruppa ha orientà davart l’istorgia da Baldirun e da la Güstizia, ed ils partecipants han giodü i’l Muzeum a Susch, ün bun giantar cumbinà cun chanzuns tradiziunalas rumantschas e talianas. Davo il giantar han blers amo visità il Muzeum avant sco tour cumgià. «Noss giasts han giodü l’atmosfera amicabla ed han gnü gust da s’inscuntrar e da brattar ils danövs. Blers s’allegran fingià sün üna prosma ediziun da l’inscunter chi vara lö in duos ons», ha dit Fabian Schorta. Organisà l’inscunter ha il coordinatur Fabian Schorta chi’d es respunsabel per evenimaints dal cumün. La finanziaziun dal arrandschamaint gratià surpiglia il cumün da Zernez. Ils preschaints han godü ün bun giantar i’l Muzeum a Susch. Ils giasts pro lur gitta cumünaivla. Ils preschaints han godü ün bun giantar i’l Muzeum a Susch. Maldüsà ils giasts fidels L’ultima fin d’eivna ha invidà il cumün da Zernez cun ses coordinatur Fabian Schorta lur giasts fidels chi passaintan daspö blers ons lur vacanzas a Zernez ad ün inscunter amicabel. La sonda davo ün apero d’eira organisada üna chatscha da vuolp (Schnitzeljagd). La dumengia üna spassegiada da Zernez a Susch ingio cha’ls partecipants sun gnüts maldüsats cun ün bun giantar i’l Muzeum a Susch. L’inscunter es gnü organisà per la terza jada ed ha lö mincha duos ons. Ils cuosts da l’arrandschamaint vegnan surtuts dal cumün da Zernez.

Ad Ardez as chattan mincha sonda trais giuvens per far musica insembel. La band «Reat» es l’ultima restanza da la scena da rock in Engiadina Bassa. Per els es lur band però bler daplü co be da sunar insembel. Rock es mort – quai vegn pretais adüna darcheu. Schi’s guarda las paradas da hits domineschan eir impustüt il hip-hop e chanzuns dals ons novanta garnidas cun ritems electronics. Eir adüna damain giuvens imprendan da sunar guitarra, bass o battaria cul böt da sunar in üna band. Amo l’ultim decenni daiva illa scena da musica locala diversas bands, intant para quella però sco morta. Ma nüglia dal tuot. Ad Ardez as chattan mincha sonda trais giuvens in lur local da prouva immez cumün e laschan tremblar cun lur musica düra las chasas engiadinaisas illa vicinanza - la band «Reat», cun Jon Andri Gaudenz (25) vi da la guitarra e vi dal chant, Arno Valentin (26) vi dal bass e Jon Nicolay (25) vi da la battaria . As chattà per cas «Musica es per mai ün möd per exprimer emoziuns», disch il guitarrist e chantadur Jon Andri Gaudenz. Seis cumpogn Arno Valentin agiundscha: «Id es üna fich importanta part da la vita e daplü co be ün hobi.» Jon Andri Gaudenz es da Lavin e Jon Nicolay dad Ardez. Els giaivan fingià insembel a scoula a Zernez ed as cugnuoschan da quel temp. Ad Arno Valentin chi’d es da Sent han els inscuntrà dürant lecziuns a la scoula da musica a Scuol. As chattà sco band han els però plüchöntsch per cas. «Arno ed eu sunaivan insembel in ün proget da bands a la scoula da musica. Cun quella band vessan nus gnü üna prouva, ma il battarist nun es simplamaing na gnü», quinta Jon Andri Gaudenz e cuntinua: «Eu savaiva però cha Jon Nicolay suna battaria e til n’ha perquai telefonà e dumondà, sch’el haja vöglia da gnir a nossa prouva a Scuol per sunar cun nus.» El vaiva vöglia e pac temp plü tard han els fundà lur aigna band. «Cool, ma il nom es scrit fos» Illa constellaziun actuala exista «Reat» daspö l’on 2015. Lur nom as referirischa a lur ragischs rumantschas. Cun crear il logo es però capità ün pitschen sbagl. Jon Andri Gaudenz: «Nus ans laivan insè nomnar «Raet» sco scurznida per «rätoromanisch». Eu n’ha disegnà il logo e til tramis plain euforia ad Arno ed a Jon.» La reacziun da seis duos cumpogns d’eira però plüchöntsch sütta. «Nus til vain respus cha’l logo es schon tuot cool, ma cha’l nom saja scrit fos», dischan Arno Valentin e Jon Nicolay surriond. Adonta dal sbagl han els però decis da’s nomnar «Reat». A lur lingua materna restan els perquai istess fidels. «Il rumantsch es üna gronda part da quai cha nus fain. Sch’eu scriv ün text per rumantsch saja precis che ch’el voul dir», manaja Jon Andri Gaudenz. E Jon Nicolay agiundscha: «Inglais nu tuness neir uschè bain. Pro inchün chi nun es da lingua inglaisa tuna la pronunzcha adüna ün pa curiusa.» Natüralmaing ragiundschessan els ün public plü vast cun chanzuns inglaisas, ma Arno Valentin disch: «Il rumantsch es però precis quai chi’ns fa gnir unics e specials. Nus survgnin eir bler resun da glieud chi chatta quai cool.» Registrar üna chanzun es sco far üna fotografia Succes nun es pels trais giuvens da «Reat» inamöd na il plü important. Tuots trais dischan: «Da pudair viver da la musica füss sainz’oter ün sömmi, ma nus savain cha quai nun es realistic. L’important es chi fa spass.» Jon Andri Gaudenz agiundscha: «Id es simplamaing flot da savair cha nus ans pudain inscuntrar mincha fin d’eivna in nos local da prouva. Minchatant sunaina eir be trais songs e discurrin lura da differentas robas e bavain ün pêr bieras.» Ün sömmi da mincha musicist s’han els però istess accumpli. Dal 2020 e dal 2021 han els registrà ün pêr da lur chanzuns e publichà quellas sün Spotify. Arno Valentin: «Il cool da registrar nossas chanzuns es cha quellas restan uschè per adüna. Quai es sco üna fotografia e’ns algorda vi dals temps passats. Cun tadlar vegnan adimmaint eir adüna differentas situaziuns cha nus vain passantà.» Cur ch’els han lura scrit avuonda chanzuns es lur prossem böt da registrar ün inter album. Davo la posa sforzada pervi da la pandemia sta per «Reat» però il prüm amo alch oter sül program. Als 6 d’avuost sunan els a las 19.00 al 39avel Open Air a Chapella. L’ultima restanza dal rock in Engiadina Bassa Avant ün pêr ons existivan in Engiadina Bassa amo diversas bands da rock. Intant es la scena locala però deserta. Be amo trais giuvens indigens as chattan mincha fin d’eivna in ün schler ad Ardez per far musica insembel: Jon Andri Gaudenz (25) da Lavin, Jon Nicolay (25) dad Ardez ed Arno Valentin (26) da Sent. Els fuorman la band «Reat». Cun lur chanzuns düras laschan els tremblar las chasas engiadinaisas in vicinanza. Els nu s’insömgian però d’üna carriera sco musicists. Da star in cumpagnia es pels trais commembers da «Reat» güst uschè important sco’l sunar insembel. (fmr/an) La band «Reat» dad Ardez. Arno Valentin, bass, Jon Nicolay, battaria e Jon Andri Gaudenz, guitarra e chant (da schn.).

Hoz po il pittur e scriptur Jacques Guidon da Zernez festagiar seis 90avel anniversari. El vain onurà hoz cun üna festa a Zuoz. Ed eir cun üna nouva publicaziun, dedichada al maister dals pleds agüzs e da l’adöver da pinels largs, dà perdütta da seis ingaschamaint. In ün discuors tradischa Jacques Guidon che ch’el fess oter e che precis listess. PL: Jacques Guidon, sinceras gratulaziuns pel 90avel anniversari. El ha scrit üna jada: «L’algord suvent ha tort». Che algords s’haja cun 90? Jacques Guidon: Blers. Multifaris e surtuot interessants. Mia vita es statta – eu less dir – eir richa dad evenimaints, d’inscunters, minchatant eir turbulents. Ma eu sun tant inavant satisfat. Quanta ficziun ha’L scuvert in Seis algords? Diversa. Schi’s less per exaimpel scriver ün’autobiografia, schi quella nu tegna püt. Perche chi’s progetta laint adüna chosas chi’s vess fat gugent o chi sun stattas o chi nu sun stattas. Ün’autobiografia es adüna, a l’incuntrari d’üna biografia, in ün tschert möd falsifichada. Lura nun ha’L amo scrit Si’autobiografia? Na, e propcha our da quel motiv na. Eu n’ha be portà insembel las datas biograficas importantas, quai surtuot pel cudesch chi cumpara uossa pel anniversari. Biografias impè n’haja scrit vaira bleras. E necrologs. In quels cas suna stat uschè objectiv sco pussibel e precaut. Ma schi’s surpiglia da scriver ün necrolog, schi’s projectescha aint eir in quel l’aigna vista e valütaziun sur da quista persuna. El es creschü sü sco figl da paur, e s’ha insömgià da gnir pittur. Invezza è’l gnü magister, ha cumanzà a scriver e pür plü tard lura eir a pitturar. Quanta lavur creativa ha lö in nouv decennis? In üna vita talmaing variada, fich blera. Quella jada nu d’eira per mai simplamaing na pussibel da dvantar pittur. Da quel temp riaivna be, cumbain cha meis barba Jon Guidon vaiva arcugnüschü fingià quella vouta meis talent artistic. Eu vaiva però d’imprender alch «nüzzaivel». Far da paur nu gniva in dumonda, lura – che restaiva? A scoula stuvaiva e vulaiva ir, perche ch’eu vaiva para üna tschert’intelligenza. Dimena restaiva be il seminari da magister. Cun üna matura in man nu’s pudaiva quella jada far inguotta, ed i nu daiva quella jada ingüns stipendis. Nus vaivan bainschi da viver, ma raps bluots nu’s vaiva. Id es stat oramai uschè, cha’l destin ha dictà mia vita. E chi Til ha regalà eir talent? Schi, i vain dit, ch’eu n’haja duos talents, quel da scriver e quel da disegnar e pitturar. I para, ch’eu n’haja iertà ün pa da tuots duos. Sch’eu scrivaiva, lura restaiva inavo la pittüra, o viceversa. Quai d’eira la situaziun da l’asen tanter duos tocs fain. E che es insomma statta l’intimaziun da cumanzar a scriver? Cumanzà a scriver – in seri – n’haja vairamaing pür, cur ch’eu sun entrà illa via d’opponent politic. Eu sentezchaiva quai chi capitaiva qua in val, cuort dit: La speculaziun e’l «marchà» cun nossa cultura. Là n’haja apunta stuvü cumanzar a scriver. Ils mezs da massa nu publichaivan nempe nossa critica. Insembel cun Romedi Arquint e Jon Plouda vaina fundà il Chardun. Quai ha stuvü esser, m’ha intimà da far quai, insomma da provar da far frunt al fraud chi gniva e chi vain fat amo adüna cun nossa val e cun nossa cultura e da provar da correger tscherts abüs. Ma nus nun eschan mai rivats da ragiundscher quist böt, nus eschan il plü da tuot rivats da spostar e tardivar tschertas tendenzas tridas. Co d’eir’la organisada, l’opposiziun? Nus d’eiran ün collectiv da var desch persunas, üna gruppa ferma, ingaschada cun corp ed orma. Nus nu d’eiran adüna da listess avis, ma quai d’eira adüna bun e portaiva früt. Nus d’eiran ün’equipa cun «ferms» collavuratuors sco per exaimpel Armon Planta o Rico Falett. Ma, nus vain gnü eir fich gronds disgusts cul Chardun. Nus gnivan attachats malamaing e dafatta imnatschats. Ma nus tgnaivan insembel sco la rascha, sco’ls mulets d’üna vouta. In quel sen es quai stat per mai ün’experienza da gronda valur. I nun es fos da nomnar a Jacques Guidon – cuntschaint sco testa fina cun ün pensar suvent «a travers» sco satiriker mordaint e critiker perseverant – sco il Don Quijote da l’Engiadina? I nun es dal tuot fos, eir scha Don Quijote es stat plüchönch üna figüra umoristica o plüchöntsch trista. Pro mai es quai alch chi giaiva sül viv e’m cuostaiva nots sainza sön. In Engiadina nu daja muglins da vent, ma bainschi oters adversaris o svilups chi güstificheschan critica ed opposiziun. Che Til vain adimaint spontanamaing? I nun es dad exagerar, ma ün exaimpel chi scruoscha amo hoz es il cartel da fabrica. Il cartel es ün exaimpel da corrupziun zoppada, d’ün nepotissem, d’ün man chi lava a tschel in auas tuorschas. Quai es incredibel. Eu nu vess pudü durmir, sch’eu nu’m vess pudü sfogar eir grazcha a nos collectiv dal Chardun. Ma eir la Lia Rumantscha ha adüna tgnü püt. Dürant il temp ch’eu lavuraiva pro la Lia Rumantscha haja dat divers telefons our d’Engiadina, cul giavüsch express da’m taschantar, cha uschigliö detta sancziuns. Eu d’eira malvis, quai es cler, ma al listess mumaint eir arcugnuschü. El es stat il prüm collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha in Engadina. Schi, eu n’ha faquint lavurà bain eir per la Lia e sun stat ün möd battasendas per tschertas intrapaisas. Nus d’eiran in quatter collavuraturs chi traivan zuond bain a paragl. Nus, insembel cul secretari Bernard Cathomas, vain miss ils binaris per quista incumbenza. Eu vaiva però gnü intant eir ün tschert success culla pittura e badà ch’eu stopcha star in patria e nu tour ed ir. Eu n’ha plü tard lura bleras jadas m’inrüclà. Vess forsa pudü far carriera, utro, a l’ester e pür lura tuornar. Ma eu nun ha mai sentenzchà a quels chi sun its per lur fat. Il plü simpel füss sgüra stat da restar magister, da s’ingaschar inavant per la lingua e da pitturar. Ma quai nu Til bastaiva? Na, quai nun ha bastü. Quai es üna roba da caracter, ma id es stat bun uschè sco chi’d es stat. Eu nu m’inrücl da quai ch’eu n’ha fat. Da quai ch’eu nun ha fat e vess stuvü far, da quai bain. El viva a Zernez, a l’ur dal cumün, sapchaintamaing? Mia chasa paterna es situada immez cumün. Nossa chasa a Tarsous vaina fabrichà dal 1979 dasperoura per avair ün atelier situà vers nord. E far politica, quai nu Til ha tantà? Na, cur ch’eu sun gnü da Zuoz a Zernez, schi qualchün vaiva bainschi gnü la bun’idea da’m propuoner sco cusglier cumünal. Quai es lura stat ün pitschen drama. I nun han savü co far per evitar üna tscherna. Fin ch’ün votant ha gnü la bun’idea da metter sü ün cuntercandidat chi – dal rest – nu savaiva gnanc’ün pled rumantsch. Quel es lura gnü elet cun bravura. Per furtüna, uschigliö nu füss eu plü qua, eu’m vess rabgiantà bler massa ferm. Il Chardun vaiva sà surtut la critica. Amo hoz fa’L quai – in fuorma da chartas da lectur... Schi, quai fetscha da temp in temp. Cur ch’eu sun gnü 70 e n’ha tschüf amo üna jada üna massiva bastunada in fuorma d’imnatschas, n’haja bainschi pensà, uossa basta, uossa glivra per dal bun, quai nu porta nüglia e nu fa sen. Ma eu nu sun stat bun da schmetter da tal te­stard ch’eu d’eira... e sun... E cumanzà a scriver aforissems. Schi, be precis. Aforissems, surtuot pel Chardun e bleras istorgias cuortas e dafatta eir duos torsos da romans. Ma eu nun ha gnü temp e la peida vuglüda da tils finir. D’ün bun pêr istorgias cuortas sun eu satisfat. Ils aforissems nu vegnan guera resguardats. Quels sun ün gener d’expressiun concisa chi sforza da pensar. Forsa, ch’ün bel di vain inchün a tils appredschar? Als aforissems sun seguits i’ls ultims ons ils duos cudaschets «Nuschella» e «Betschlas». Quai es stat per am schligerir e dvantar ün zich liric... Bainschi n’haja scrit bleras poesias, ma mai publicha alch. I vessan forsa dit: Eir amo quist...! Es El eir gnü plü sabi? Cumbain ch’eu vess gnü la vöglia da dvantar ün pa plü sabi, dschain modestamaing güdizius, nu suna dvantà quai. Adonta ch’eu speraiva adüna. (ria). I’m dschaivan adüna darcheu: Ma padima’t ün zich, id es be üna jada da viver. Quai vessa fat gugent, ma eu n’ha da l’otra vart eir giodü la vita in tuot sias fuormas d’appariziun, surtuot l’amicizcha. Apropos, che rolla giova vairamaing duonna Eva illa vita da Jacques Guidon? Eu sun fin hoz stat bain accumpagnà dad Eva, ella es statta quieta, m’ha plüchönch frenà, scha minchatant forsa eir ün pa bler. Eva es statta il pol plü quiet ed admoniva adüna, be plan, be plan! Ma quai nu sun eu stat bun da far. Ella ha bler corret mias scrivondas. Eu sun nempe ün pa ün tschavat, eu scriv ün pa svelt ed impulsiv. Ella m’es e m’es statta ün grond sustegn. Adonta cha surtuot El es fisicamaing dominant. Fisicamaing schi. E quai ha eir gnü effets positivs. Cur ch’eu giaiva nempe per la Lia da cumün a cumün ed eir illas radunanzas cumünalas a dumandar, che relaziun chi hajan cul rumantsch, e che chi fetschan pel rumantsch, m’ha güda eir mia statura e magari eir amo in cumbinaziun cun ün gniffun da grit. Quai d’eira sco fat aposta per ün «profet popular». El ha cumanza cun culurs plütost sombras, cun brün e grisch, e chattà pür avant bundant 20 ons culurs fermas. Co quai? Quai d’eira quella jada la pittura chi resplendaiva meis stadi d’anim da cumbattant e d’opponent. Ün bel di am n’haja dit per stincal: muossà culur n’haja adüna, schi muossa dimena culur eir illa pittura! Quai es stat sco üna revelaziun. E co ha reagi la glieud? I sun stats surprais. Tuot in üna jada pulsaiva tuot, ün bellischem mumaint. Culuors chi s’han lura però eir müdadas dürant il temp ed adüna darcheu as manifestadas in nouvas periodas da culur, in quella gelga, quella cotschna e d’incuort s’ha’l dafatta fidà da dovrar il verd. E cumanzà a dovrar il verd n’haja sur­tuot sün giavüsch da la glieud. Eu replichaiva: il verd es amplamaing preschaint fingià illa natüra. El guarda gugent crimis illa televi­siun, sco chi’s doda? Schi, eu guard gugent Soko’s e contemplesch gugent las fatschas e lur expressiuns. Dasperapro leg eu eir crimis, per exaimpel da Donna Leon o dad Andrea Camilleri, in inglais e talian. Tschella vouta ch’eu gniss sül muond e vess da tscherner tanter pittur, scriptur e redschissur, fess eu il redschissur. Quai ch’El ha insè fingià fat sül chomp dal teater laïc, scrivond ed inscenond tocs... Schi. Impreschiunant d’eira adüna quel mumaint cur chi s’inscenaiva teaters e gniva nanpro inchün chi nu vaiva mai giovà a teater e nu savaiva co s’adattar a la rolla. Eu dschaiva lura: Uossa hast tü apunta ün’otra identità. El muossa amo adüna culur a reguard l’Uniun Europeica ed eir pel rumantsch grischun, e quai sco ün da be pacs in Engiadina. Perche? Cun quai am n’haja fat fich blers inimis, cumbain ch’eu scriv ladin e discuor be ladin. E reguard l’UE stossa dumandar inavo: Ün’isla d’umans exclusivs – ils Svizzers – immez l’Europa unida? El ha dit, ch’El nu s’inrücla da nüglia ch’El ha fat. S’inrücla’L d’alch na evas? Schi, eu sun bain stat massa pac tolerant. La toleranza n’haja laschà ün pa d’vart. Eu sun malavita eir stat stinà. E quai s’ha müdà uossa cun 90? Apunta na, i nu s’ha müdà inguotta (ria). Avant 20 ons n’haja pensà da trar ün strich radical, suot tuot via, e da dvantar «normal», a la fin nu sun eu daplü co inchün oter. Eu am n’ha dat fadia, ma i nun es gratià. Da chi mâ n’haja be iertà quist caracter? E quai ch’El ha fat, fessa’L hoz amo üna jada precis uschè? Tuot, ma forsa o faquint plü bain. In tuot quai ch’eu n’ha fat, suna adüna eir stat ter agressiv. Eu provess d’evitar quai e da dvantar ün uman plü tolerant e da far – forsa – cullas capacitats chi’m d’eiran dattas e regaladas, qualchosa daplü. Ma uossa es quai passà, uossa esa sco chi’d es. Il cudesch «Jacques Guidon – Kaleidoskop» es gnü realisà da Silvia e Roland Stulz-Zindel ed es cumparü 2021 pro l’ediziun Gammeter Media AG San Murezzan/Scuol. Il cudesch vain preschantà hoz a las 11.00 i’l rom d’üna festina a Zuoz, i’l Hotel Castell. Jacques Guidon accumplischa als 22 da lügl 2021 seis 90avel anniversari. Jacques Guidon accumplischa als 22 da lügl 2021 seis 90avel anniversari.

In gövgia, ils 29 lügl ha lö la premiera dal seguond «Musical a Scuol». L’inizianta ed organisatura Cinzia Regensburger invida insembel cun üna quarantina d’actuors, ballerins e musicists ad üna parti spectaculara. Per proteger ils giuvenils, s’ingascha il ravarenda per üna ledscha severa chi piglia tschertas libertats a la giuventüna. La consequenza es üna rebelliun cunter tuot e minchün – cun musica da rock, büschmainta sgrischaivla, drogas ed excess d’alcohol. Quist’istorgia chi vain quintada per part i’l film american «Footloose» es statta la basa pel seguond «Musical a Scuol» chi tematisescha la scena da musica dals ons 1980. «80’s All Night Long» es il titel dal musical d’ingon chi ha premiera in gövgia, ils 29 lügl, la saira a las 21.00 sülla plazza da parcar da las Pendicularas Scuol. Il success ha motivà da cuntinuar Our da spüra lungurella causa la pan­demia dal coronavirus e causa ün’idea bluorda es gnü organisà l’on passà il prüm «Musical a Scuol» cun musica burlesca. Infra ­s-chars duos mais vaiva la giuvna studenta da musica Cinzia Regensburger da Scuol realisà il proget musical. Il rebomb dals spectatuors e l’interess medial es stat enorm. Bundant milli persunas han visità las differentas rapreschantaziuns da la giuventüna indigena a Plaz in Scuol Sot. Il grond success ha intimà da cuntinuar: «L’on passà vaina organisà il musical infra cuort temp e cun gronda naïvità», quinta l’inizianta Cinzia Regensburger. Quista jada ha ella chattà ün team d’organisa­ziun, e la lavur ha pudü gnir professiunalisada ed impustüt eir scumpartida sün plüssas spadlas. Fingià in december es gnüda fundada la Società culturala Musical Scuol chi porta finalmaing eir il ris-ch finanzial. L’inviern passà ha ella lura tscherchà ils actuors, scrit il scenari pel musical ed arran­dschà tuot las chanzuns. Sco cha Cinzia Regensburger quinta, es quista jada tuot ün pa plü grond: «Nus vain üna quarantina d’actuors, ballerins e musicants per gronda part da la regiun chi’s partecipeschan», quint’la. Ella ha tscherchà il prüm la glieud e scrit lura l’istorgia cullas rollas adattadas a mincha partecipant. Las rollas principalas giovan Cinzia Regensburger, chi stübigia musica al conservatori a Feldkirch, Simon Hänny da Sent, chi stübgia a la scoula da musical a Hamburg, Lucia Parolini da Scuol, chi stübgia scienzas da film a l’Università da Turich, sco eir Benjamin Bechtiger, oriund da Scuol e Noa Tristan Brütsch. Fascinada da la musica dals ons 80 Per Cinzia Regensburger es il proget da musical üna buna variaziun al stüdi chi’s concentrescha plütost a la musica classica. Ch’ella saja adüna statta fascinada da la musica dals ons 1980 e cha la tscherna pel «Musical a Scuol» saja statta fich diffila. Cinzia Regensburger es persvasa, cha tuot la scena da quel temp cun tuot seis avantags e dischavantags tuorna ad esser actuala. «La giuventüna rebellescha darcheu ed eir il consüm da drogas es vieplü ün tema», quinta la giuvna musicista da 22 ons chi voul cun quist proget eir drivir ils ögls als Engiadinais «bornats». Cha eir la pandemia dal coronavirus haja provochà, cha tscherts trends dals ons 1980 tuornan: La giuventüna va plü gugent a grillar illa natüra co visitar las discos, tuot quai chi’d es fat svess es cool, il movimaint da hippie fascinescha e la medicina alternativa es importanta. «Nus rebellain ed organisain svess la gronda parti», quint’la. Ch’ella nu voul però be tematisar las bellas robas, dimpersè eir il consüm da drogas. Impreschiunada dal film «Suot tschêl blau» dad Ivo Zen varà eir quist tema üna preschen­tscha importanta. Impromettan üna festa particulara Avant s-chars duos mais han cumanzà las prouvas pel musical e l’eivna passada ha gnü lö ün lavuratori respectivamaing ün chomp intensiv cun tuot ils partecipants. «Nus vain lavurà fich bain ed i s’ha fuormada ün’amicizcha tuot speciala illa squadra», quinta la manadra dal proget cun grond plaschair. Ella brama il mumaint da la prüma rapreschantaziun ed ella es persvasa cha quai dà üna festa tuot particulara. E la paschiun da mincha singul imprometta ün spectacul impreschiunant ed emoziunal. Speciala es tenor l’organisatura eir la culissa: Uschè han miss a disposiziun differentas persunas da tuot la regiun üna vainchina dad autos oldtimers dals ons 80 chi fuorman ün rinch respectivamaing ün’arena da festa. Ella invida a minchün da tour part a la parti musicala e da giodair il mumaint. Ils organisatuors racumandan dal rest da resguardar las reglas da pandemia e giavüschan da tgnair aint las trais masüras: vaccinar, guarir, testar. Causa chi das-chan tour part a mincha rapreschantaziun maximalmaing 500 persunas nun es il certificat obligatori. Las rapreschantaziuns dal «Musical a Scuol» han lö da gövgia fin sonda, ils 29 fin 31 lügl, adüna la saira las 21.00 sülla plazza da parcar da las Pendicularas Scuol. La chascha es averta a partir da las 19.00. Üna rapreschantaziun implü ha lö la sonda ils 31 lügl a las 16.30. La prouva generala ha lö in marcurdi, ils 28 lügl a las 16.30. Daplü infuormaziuns e tickets daja sün www.cinzia.info Cinzia Regensburger es inizianta dal "Musical a Scuol". Üna quarantina da persunas giuvnas per gronda part da la regiun as preschaintan al seguond Musical a Scuol.

Daspö bundant ün mais das-chan las societats da musica darcheu exercitar cumünaivelmaing. Adonta da la lunga posa sforzada nun han las societats difficultats da motivar lur commembers. I strasunan darcheu: Ils instrumaints da flà da las musicantas e dals musicants da las societats da musica da l’Engiadina e da la Val Müstair. Pervi da la pandemia hana stuvü desister da far cumünaivelmaing prouvas da musica. Dürant ils ultims mais esa gnü exercità in gruppas plü pitschnas. Uschè cha las societats da musica sun prontas per imbellir in lur cumün la Festa Naziunala. Ingüna differenza L’eivna passada s’ha preschantada la società da musica Ftan al public. «Per nos concert da plazza vaina invidà a tuot ils giubilars dad 80 e 90 ons dal temp dal coronavirus ad ün aperitiv», disch Jon Armon Strimer, il dirigent da la società da musica Ftan. Normalmaing gratulescha la musica a quels giubilars singul e pro minchün a chasa. «Subit cur chi’s pudaiva darcheu far vaina cuntinuà cullas prouvas da musica.» In avrigl han els dürant ün temp cuort ed intensiv fat musica in gruppas da tschinch. In tuot s’han tschinch gruppas s’inscuntradas duos jadas l’eivna per exceritar. Our da quist temp intensiv s’ha fuormà il quintet «Brass geniun da Ftan». A reguard la motivaziun da’s partecipar darcheu activ a las prouvas nu bada il dirigent üna gronda differenza al temp avant la pandemia. «D’instà cur chi’d es uschè lönch cler esa fingià adüna stat plü greiv da motivar als commembers», declera’l. E, tenor Jon Armon Strimer, nun haja fin uossa amo dat sortidas pervi da la pandemia. Nouvs commembers Ingünas sortidas nun haja neir na dat pro la società da musica da San Murezzan. «Anzi, nus vain a la fin da l’on passà pudü salüdar a trais nouvs commembers», uschè Paola Fliri, la presidenta da la società da musica da San Murezzan. Pervi da las vacanzas da scoula han els pudü far fin uossa be üna prouva cumünaivla. «Nus vain previs da cuntinuar cullas prouvas cur cha’l nouv on da scoula cumainza.» Eir els han profità da prümavaira da la pussibiltà d’exercitar in gruppas pitschnas. «Nus vaivan quatter gruppas e vain fat duos jadas l'eivna prouvas», disch la presidenta chi suna la clarinetta. E fin uossa nu saja amo ningün sorti pervi dal coronavirus: «Nus vain singuls chi han amo ün pa retgnentschas da gnir a las prouvas.» Prosma festa da musica dal 2027 Sco üsità imbellischaran bleras societats da musica las Festas Naziunalas i’ls cumüns. E quai adonta da la lunga posa da corona e cha bleras musicas fan la posa da stà. «Per regla cumainza l’on da musica pür d’utuon», manzuna Jachen Kienz, il president da l’Uniun da musica dal district 1. Perquai saja uossa difficil da dir scha l’üna o l’otra società haja pati pervi da la pandemia. La prosma festa da musica districtuala es planisada per l’on 2027. Prosmamaing decidarà la suprastanza da l’Uniun da musica dal distict 1 schi organiseschan quist utuon il chomp da musica 16plus o las Producziuns libras per solists ed ensembles. Las societats da musica das-chan darcheu sunar cumünaivelmaing.

Ot giarsuns han absolt cun success lur giarsunadi al Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB). Ses dad els restan fidels a lur patrun da lavur. A chaschun d’üna festa da finischiun ha undrà la manadra da la chüra, Rebekka Hansmann-Zehnder, las prestaziuns dals ­giarsuns. In seguit ha surdat Joachim Koppeberg, il mainagestiun dal CSEB, ils certificats d'abiltà. Ils seguaints absolvents han terminà cun success lur ­giarsunadi: Natalia Bischoff (specialista da sandà), Mazzina Noggler (specialista da sandà), Lina Fernandes (assistenta sandà e chosas socialas), Martina Hutkova (specialista da sandà), Nadine Paulmichl (specialista da sandà), Lucia Janett (cuschinunza), Julius Jacobs (cuschinunz) e Giovanni Cutulle (commerzi). (cdm/fmr) Ils ot giarsuns dal CSEB chi han terminà cun success lur giarsunadi.

La cunvegna da Graun survain sustegn. Diversas organisaziuns d’interess da l’Italia e da la Svizra sustegnan l’intent da realisar la colliaziun da tren i’l triangul raetic. La colliaziun da la viafier tanter l’Engiadina e’l Vnuost e Landeck es daspö ons e pustüt i’ls ultims mais ün tema omnipreschaint. Intant cha’ls regents dal Tirol dal süd, dal Tirol, dal Grischun e da la Lombardia han suottascrit l’utuon passà üna decleranza da megldrar il trafic public sur ils cunfins, han preschantà a chaschun d’üna conferenza virtuala diversas organisaziuns d’interess da las singulas regiuns lur decleraziun. 170 kilometers mancan In venderdi han la società «Pro Alpenbahnkreuz Terra Raetica», il «Rotary Bormio Contea», la «Transdolomites, Sez. Valchiavenna/Valtellina», la «Transdolomites» e la «Pro Bahn terra raetica (Südtirol)» preschantà e suottascrît üna decleranza cumünaivla. Lur intent es da sustgnair las regenzas in lur sforzs per realisar la rait da tren i’l triangul raetic. Els van cunquai daperüna culla cunvegna da Graun chi d’eira gnüda suottascrita dals regents l’utuon passà. Tenor las indicaziuns dals iniziants mancan 170 kilometers binaris per cumplettar il traget tanter l’Engiadina, il Vnuost e Landeck. Nouva società d’interess Per l’Engiadina d’eira Dario Giovanoli , il president da la «Pro Alpenbahnkreuz Terra Raetica», preschaint. «Avant duos eivnas vaina fundà quista società», declera’l. Lur intent es da promover il trafic public i’l triangul dals pajais cunfinants Svizra, Austria e l’Italia. Grond pais vain dat a la colliaziun da tren tanter ils trais pajais. «Quista colliaziun es üna schanza unica per nossa economia», uschè Giovanoli. Illa suprastanza da la società «Pro Alpenbahnkreuz Terra Raetica» sun gnüdas eletas persunas da las regiuns d’Engiadin’Ota, d’Engiadina Bassa e da la Val Müstair: Dario Giovanoli e Duosch Fadri Felix da Scuol, Franziska Preisig per l’Engiadin’Ota, Rico Lamprecht per la Val Müstair e Valérie Favre Accola da Tavo. Inavant exista eir la «AG Pro Bahnverbindung Scuol-Val Müstair-Mals» cun sia gruppa da facebook e seis bundant 2 800 commembras e commembers.

In giövgia saira ha gnü lö la premiera da l’operetta «La spusa chapriziusa» i’l Lyceum Alpinum a Zuoz. In co-producziun culla «Opera Engiadina» ha la società «Operetta giò’n Plazzetta» adattà il toc a nos temp. In tuot vegn el prechantà desch jadas in differents lös in Grischun. L’opera cul titel original «La Cambiale di matrimonio» deriva da la penna dal cumponist talian Gioacchino Rossini. La prüma jada d’eira gnü preschantà il toc da l’on 1810 a Venezia. El d’eira fingià da quella jada ün success. Amur e schigliusia, natüralmaing tuot cun ün «happy-end», fascinaiva nempe adüna fingià a la glieud. In collavuraziun cun l’«Opera Engiadina» ha transferi la società «Operetta giò’n Plazzetta» il toc in nos temp e tradüt las chanzuns in rumantsch. I’l toc original riva ün american in Ingalterra per far affars e chattar per sai üna duonna adattada. Pro «La spusa chapriziusa» es quai ün Sursilvan chi tschercha l’amur in Engiadina. La spusa chi’s dosta In Surselva mancan duonnas per maridar – almain ill’opera! Ellas bandunan lur patria e piglian ad homens d’utrò sco spus. Pel muond masculin ün problem, ma per l’affarist sursilvan Gion üna pussibilità per far affars. El voul fundar ün’agentura da matrimonis per chattar duonnas per el e per seis collegas sursilvans. Ma ingio ir per spusas adattadas? Tailanda nu va – massa pac serius e nosch per la reputaziun. Schi ingio ir? Bain cler – in Engiadina. Men Blanc, partenari d’affars engiadinais da Gion, til pudess spordscher agüd. El es güsta finanzialmaing illas strettas e tuot cuntaint da quella dumonda. Gion til offra nempe üna bella somma pel servezzan d’intermediaziun. Men Blanc decida perquai güsta d’offrir a Gion a sia figlia Aita sco spusa. Co chi d’eira d’aspettar nun es ella però insomma na inchantada. Cun agüd da l’assistent da seis bap, Ramun, e da la serviainta taliana Marina as dosta’la insembel cun seis amant Linard cunter il plan dals duos affarists. A la fin nu’s lascha l’amur sforzar e chatta svess la dretta via. Giovar cun pregüdizis e stereotips Il toc giouva in möd divertent ed autoironic cun pregüdizis, stereotips e cullas differenzas culturalas chi existivan – o existan forsa adüna amo - tanter l’Engiadina e la Surselva. Flurin Caduff illa rolla da Gion es l’affarist sursilvan nöbel e cultivà. Men Blanc, giovà da Chasper-Curò Mani, invezza es plüchöntsch ün hom engiadinais grobulan e conservativ. Sia figlia Aita, interpretada da Sara-Bigna Janett, üna rebella chi voul decider svessa co e cun chi ch’ella passainta sia vita. Eir ils ulteriurs interprets Martin Roth, Daniel Bentz e Gianna Lunardi dan a lur rolllas ün’aigna caracteristica. Eir scha’ls texts da las chanzuns sun gnüts tradüts dal talian i’l rumantsch – notabene in differents idioms – s’haja l’impreschiun cha’l toc saja gnü scrit bel ed aposta per giovar in Engiadina. Per inscenar il toc ha il redschissur Ivo Bärtsch perfin integrà l’actualità da la pandemia. La Filarmonia da chombra dal Grischun, dirigida da Claudio Danuser, ha accumpagnà musicalmaing il toc. Üna saira frais-cha, ma bella Adonta chi vaiva plovü avant la preschantaziun as vaivan ils organisaturs decis da far la premiera sco previs our i’l liber illa cuort dal Lyceum Alpinum. Cur cha’l toc ha cumanzà d’eira il tschêl adüna amo surtrat cun nüvlas s-chüras. Üna o tschell’aspettatura ed aspettatur guardaiva perquai adüna darcheu skeptic vers tschêl. A la fin esa però restà süt. Dürant la saira esa gnü serain e tuot ils preschaints han pudü giodair il toc suot tschêl avert d’üna saira da stà in Engiadin’Ota, bainschi frais-cha, ma bella. La premiera d’eira il cumanzamaint d’üna pitschna turnea tras il Grischun cun totalmaing desch rapreschantaziuns. Sül program stan termins a San Murezzan, Arosa e Stampa. Il punct culminant ha lura lö als 6, 7 ed 8 d’avuost 2021. A quellas trais datas vegn il toc giovà illa culissa unica da la Plazzetta ad Ardez. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sülla pagina d’internet: www.operetta-plazzetta.ch. Amur sforzada cun «happy-end» In gövgia saira ha gnü lö la premiera da l’operetta «La spusa chapriziusa» illa cuort dal Lyceum Alpinum a Zuoz. Adonta d’ün temporal cuort avant la preschantaziun, ha quella pudü gnir realisada sco previs our i’l liber. La co-producziun da l’«Opera Engiadina» e da la società «Operetta giò’n Plazzetta» ha transferi ün’opera dal cumponist talian Gioacchino Rossini in nos temp ed in nossa regiun. Ün affarist engiadinas chi’d es finazialmaing illas strettas voul vender sia figlia sco spusa ad ün affarist da la Surselva. In möd autoironic giouva il toc cun differenzas culturalas, pregüdizis e stereotips chi existan tanter la Surselva e l’Engiadina. (fmr/an) Men Blanc (Chasper-Curò Mani) voul vender a sia figlia Aita (Sara-Bigna Janett) sco spusa ad ün affarist sursilvan. La spusa chapriziusa Aita (Sara-Bigna Janett) e seis amant Linard (Daniel Bentz). L’affarist sursilvan Gion (Flurin Caduff) es in tschercha da duonnas adattadas per el e seis collegas. Linard (Daniel Bentz) ed Aita (Sara-Bigna Janett) partan insembel in lur avegnir sco spus e spusa.

Bettina Vital e Chasper-Curò Mani sun ün pêrin maridà cun duos uffants. Per organisar l’Operetta giò’n Plazzetta lavuran els daspö plüs ons strettamaing insembel. Eir schi han differents caracters as cumpletteschan els bain - impustüt in mumaints hectics. Adonta cha blers pêrins s’imprendan a cugnuoscher dürant la lavur, esa plüchöntsch ün’excepziun chi’s lavura insembel, schi s’es maridà. Il potenzial per conflicts para d’esser massa grond ed uschè ha gugent minchün seis agen spazi professiunal. Normalmaing es quai eir il cas pro Bettina Vital e Chasper-Curò Mani. Il pêrin es daspö 13 ons insembel e daspö ses o set ons maridats - uschè precis nu san els quai plü. Ella es traductura, lectura e redactura. Seis hom es manader artistic, chantadur, dirigent ed actur. Tuot duos sun creaculturas. Per organisar l’Operetta giò’n Plazzetta lavuran els però daspö plüs ons insembel. Pel toc actual «La spusa chapriziusa» perfin plü stret sco fin uossa. «Alch uschè funcziuna be in nossa constellaziun» «Il concept artistic d’eira adüna fingià la part da Chasper. Pro las prümas duos Operettas giò’n Plazzetta d’eir eu plüchöntsch davo las culissas e m’occupaiva da differentas lavurs organisatoricas», disch Bettina Vital. Il toc actual es ün’opera dal cumponist talian Gioacchino Rossini. «Da far ün’opera da Rossini in Engiadina per talian füss stat ün pa lungurus», manaja Chasper-Curò Mani e cuntinua: «Nus vain perquai decis da tradüer per rumantsch ils texts da las chanzuns. La dumonda d’eira però in che idiom. Apaina cha nus savaivan cha’l chantadur sursilvan Flurin Caduff es da la partida, d’eira cler chi sto esser in sursilvan e rumantsch ladin.» Sia duonna Bettina Vital disch: «Chasper m’ha lura dumondà sch’eu fess la traducziun. Quai es meis metier e per mai d’eira cler ch’eu disch da schi. Ün’opera divertenta nun ha ün’acziun enorm cumplichada, ma lavurar culla cumponenta musicala dasper quella linguistica, d’eira nouv ed üna sfida.» Chasper-Curò Mani agiundscha: «L’istorgia stuvaiva eir gnir adattada a l’Engiadina ed a la Surselva». «Eu stuvaiva però adüna guardar ingio cha quai fa sen e cha las intunaziuns tuornan culs pleds», cuntinua Bettina Vital. Cha flot saja stat per ella da savair chi chi chanta: «Chasper exercitaiva sia rolla a chasa. Uschè capitaiva ch’eu dudiva quai e til cusgliaiva per part da chantar ün oter pled. Eu n’ha amo suvent pensà, cha alch uschè funcziuna be in nossa constellaziun.» «I’s prouva da sustgnair ün a tschel uschè bain pussibel» Pro’l pêrin poja però eir gnir avant ch’els armoneschan privat e cha schi cumainzan a lavurar insembel nu funcziuna plü, o eir viceversa. Per tuots duos sta però la chosa i’l center. Bettina Vital: «La cultura e la lingua rumantscha ans stà talmaing a cour. Schi vegn la part decisiva es la priorità pro’l proget chi sto funcziunar, istess quant greiv chi’d es güsta privat.» Ch’in da quels mumaints funcziuna il pêrin però perfet. Bettina Vital disch inavant: «Schi va per la liongia, ha Chasper propcha nervas d’atschal. Eu sun plüchöntsch quella chi tira al cumanzamaint e guarda cha tuot es organisà. Schi va lura vers la premiera vegna lura nervusa. In quel mumaint surpiglia el la rolla da quel chi stumpla.» Chasper-Curò Mani manaja: «I’s prouva da sustgnair ün a tschel uschè bain sco pussibel e tenor quant’energia chi s’ha. I füss plü simpel, scha nus vessan be üna roba, ma quist nun es pel mumaint l’unic proget cha minchün ha.» Sia duonna cuntinua: «Il bun es cha nus vain fingià pudü ramassar experienzas pro las ultimas duos operettas. Nus pudain eir ans laschar sün tuot ils amis e collavuraturs e confamigliars chi suns pronts ed averts da güdar.» «Nus ans cumplettain» Dasper l’Operetta giò’n Plazetta ha eir minchün seis agens progets: «Sch’eu füss eir chantadura, gnissa cumplichà culs termins. Id es però uschè cha Chasper es pelplü davent las sairas ed eu guard lura dals uffants. Mia lavur possa far vi pel di», manaja Bettina Vital e seis hom agiundscha: «Nus ans brattain eir. Eu n’ha adüna bleras ideas. Sch’eu tilla dumond davo seis manjamaint, po quai esser fich inspirant per cuntinuar cun ün’o tschella da quellas ideas. Ella es critica e plü realista.» Quel trat caracteristic da sia duonna po esser per part però eir frustrand, sco ch’el disch inavant cun ün surrier: «Mias ideas sun al cumanzamaint adüna grondas. In da quels mumaints füssa flot d’avair inchün chi sustgniss quai e füss eir uschè euforic sco eu. Ella am prouva però svelt da tour giò sül fuond.» Bettina Vital manaja: «Hai tuorna, ma eu vez simplamaing fingià la lavur. In quel stadi sun eu lura schon ün pa il frain. Per ün proget es però eir quella vart importanta. Cun Chasper poja esser eir minchatant fich caotic. Eu til pigl però adüna serius e di, scha sias ideas am surdumondan.» Tuots duos dischan però: «Nus nun’s vain decis ün per tschel perquai chi’d es adüna tuot structurà. Nossa vita es minchatant vaira turbulenta. Noss ots sun uschè bels, sco cha noss bass pon pasar, ma nus vain tuots duos decis cha nus vulain quai uschè. Nossa vita nun es mai lungurusa.» Ün pêrin chi’s cumplettescha Bettina Vital e Chasper-Curò Mani sun ün pêrin maridà cun duos uffants. Ella es traductura, lectura e redactura. Seis hom es manader artistic, chantadur, dirigent ed actur. Tuot duos sun creaculturas. Eir scha blers pêrins s’imprendan a cugnuoscher dürant la lavur, esa plüchöntsch ün’excepziun chi’s lavura insembel, schi s’es maridà. Il potenzial per conflicts para d’esser massa grond. Per organisar l’Operetta giò’n Plazzetta lavuran els però daspö plüs ons insembel. Pel toc actual «La spusa chapriziusa» perfin plü stret sco fin uossa. Eir schi han differents caracters as cumpletteschan els bain - impustüt in mumaints hectics. (fmr/an) Bettina Vital e Chasper-Curò Mani han fich differents caracters. Schi va però per realisar ün proget as cumpletteschan els.

Dario Giovanoli da Scuol s’ingascha per nouvas colliaziuns da viafier. Daspö cuort presidiescha el la società Pro Alpenbahnkreuz Terra Raetica. Ch’el gnanca nu savaiva ch’el saja üna persuna uschè retscherchada, surria Dario Giovanoli , «ils schurnalists vöglian tuots infuormaziuns da mai.» Il motiv per quist interess per l’advocat e notar regiunal da Scuol chi ha 39 ons es seis ingaschamaint per colliaziuns da tren: «Daspö ons sustegna las prouvas per progettar e realisar illa regiun dals trais pajais Svizra, Austria ed Italia colliaziuns da tren chi pussibilteschan da rivar cul tren da Scuol giò Damal ed our a Landeck.» D’incuort ha’l surtut il presidi da la società Pro Alpenbahnkreuz Terra Raetica (vair box). El declera sia motivaziun per quist ingaschamaint. Amo da la generaziun sainza Veraina «Eu sun creschü sü qua a Scuol amo sainza tunnel dal Veraina», disch Dario Giovanoli, «scha no laivan ir oura Cuoira vaivna cul tren ün viadi lönchezzas, bod trais uras e mez.» Cur cha’l tunnel es gnü drivi vaiva’l 17 ons. «Eu n’ha vis quant cha quista colliaziun plü svelta ha manà a l’Engiadina Bassa, quai ha dat ün svilup economic enorm daspö quella jada, cun bleras plazzas da lavur nouvas.» Il seguond motiv per seis ingaschamaint es il möd da viagiar: «Eu sun adüna i jent cul tren, a la recruta giò Airolo ed a stübgiar a Friburg», manzuna’l, «e lura sun colliaziuns da viafier eir üna schanza pella natüra, causa cha’l tren nu suos-chainta l’ajer e l’ambiaint.» Paschiun pellas linguas latinas Il stüdi da giurisprudenza ha Dario Giovanoli fat in territori da lingua francesa: «Eu vaiva tschernü Friburg aposta pervi da la lingua.» Il prüm on ha’l fat tuot in frances, «eir scha quai es stat ün ter schaschin cun tuot la terminologia giuridica in frances». El nu s’inrücla da quella decisiun. Sper megliorar seis frances ha’l eir pudü far la cugnuschentscha d’ün student frances chi savaiva rumantsch: « Filip Vallois es mez da Sent, sia mamma Madlaina es üna Crastan.» Quist’amicizcha ha tgnü fin hoz, «Filip am vain suvent a far la visita qua a Scuol». La pratica d’advocatura ha Dario Giovanoli fat i’l Tessin e lavurà a Mendrisio pro’l tribunal regiunal. «Eu n’ha paschiun pellas linguas latinas», manzuna’l. Davo avair lavurà a Basilea e Cuoira es el gnü elet sco notar regiunal per l’Engiadina Bassa. Seis büro d’advocat e notar ha’l a Scuol. «Tecnicamaing ed eir finanzialmaing füssa, craj eu, pussibel da realisar il proget e colliar las regiuns vaschinas culla viafier», conclüda’l, «uossa as stoja insister e muossar cha las regiuns pertoccas hajan interess chi giaja inavant.» Box: Daspö ün tschientiner in discussiun I’l triangul Scuol-Damal-Landeck daja fingià daspö var 100 ons plans per colliar las regiuns culla viafier. Cur chi d’eira proruotta la Prüma guerra mundiala as vaiva però schmiss cullas lavuors da fabrica. Avant ün decenni s’haja lura darcheu cumanzà ad examinar pussibiltats per colliar Scuol dad üna vart cul Vnuost i’l Tirol dal süd e da tschella cun Landeck i’l Tirol austriac. Avant s-chars ün on han suottascrit las regenzas dals duos Tirols, dal Grischun e da la Lombardia üna decleranza d’intenziun da fabrichar ils 170 kilometers binaris chi mancan amo per cumplettar la rait tanter l’Engiadina, il Vnuost e Landeck. D’incuort es gnüda fundada la società «Pro Alpenbahnkreuz Terra Raetica» cul president Dario Giovanoli da Scuol e’ls grondcusgliers Duosch Fadri Felix (PLD, Scuol), Franziska Preisig (PS, Engiadin’Ota), Rico Lamprecht (PBD, Val Müstair) e Valérie Favre Accola (PPS, Tavo). Insembel cun da quistas societats d’interess illa regiun da cunfin Austria ed Italia s’ingaschan ils commembers pella realisaziun dal vegl proget «Colliaziuns da tren i’l Triangul Retic». Dario Giovanoli in seis üert a Scuol. Fotografia Flurin Andry Ingaschamaint per tren e natüra D’incuort ha surtut Dario Giovanoli il presidi da la società Pro Alpenbahnkreuz Terra Raetica. Quista società s’ingascha pel proget da colliar las regiuns vaschinas illa regiun dals trais pajais Svizra, Austria ed Italia. El es da manster giurist e maina a Scuol ün büro d’advocat. Ultra da quai es Dario Giovanoli eir notar regiunal per l’Engiadina Bassa. La FMR ha fat la visita a l’abitant da Scuol per discuorrer cun el davart sia motivaziun da s’ingaschar per quistas colliaziuns da viafier. Fingià al telefon vaiva’l dit cha’l proget saja üna gronda schanza per l’economia regiunala, «ma eir pella natüra, il tren nu suos-chainta nempe l’ajer e l’ambiaint». (fmr/fa)

Per as partecipar al 20avel Bike-maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer as douvra il tschertificat da covid. Ün mais avant la cuorsa sun duos terzs da las plazzas da partenza fingià reservadas. In ün mais, als 28 d’avuost, ha lö per la 20avla jada il Bike-maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer. Il giubileum raduond vain festagià cun l’introducziun da diversas innovaziuns: Il nomer dals partecipants vain limità, i dà ün nouv traget e’ls giuvenils in l’età da ses fin a 18 ons pon as partecipar gratuitamaing a las cuorsas cun partenza a S-chanf ed a Zernez ed al Kids-Race. Augmentar la qualità Per augmentar la qualità da l’arrandschamaint ha decis il comitè d’organisaziun d’introdüer üna limita dal nomer da partecipantas e partecipants. Quella importa 1500 persunas creschüdas. Tenor Claudio Duschletta, il president dal comitè d’organisaziun, sun ün mais avant la cuorsa duos terzs da las plazzas da partenza fingià reservadas. «Chi chi voul amo as partecipar fa bain da s’annunzchar plü svelt co pussibel. Eu craj chi nu dürarà uschè lönch fin cha tuot las plazzas da partenza sun occupadas», manaja Claudio Duschletta. Sco regal d’anniversari regala il comitè d’organisaziun als partecipants ün nouv traget. La partenza da la nouva stricha es a Zernez. «Nus sperain d’animar cun quista nouva stricha a velocipedists giuvens ed a da quels cun main ambiziuns da’s partecipar», disch il president dal comitè d’organisaziun, «e cha quels possan ramassar experienzas da cuorsas da velo.» Il böt dals tschinch differents tragets es ingon darcheu sül Stradun immez il cumün da Scuol. Be cun tschertificat Sco fingià l’on passà ston eir ingon gnir resguardadas las masüras da protecziun cunter il coronavirus. Avant ün on as vaiva spostà la data da la cuorsa da la fin d’avuost sülla mità da settember e la cuorsa ha gnü lö süllas strichas alternativas in Engiadina. Ingon spera il comitè d’organisaziun da pudair realisar la cuorsa süls tragets originals, «chi’s preschaintan actualmaing in ün bun stadi.» Inviats, ma na amo inoltrats sun ils documaints e’ls concepts da sgürezza pervi da la pandemia al Chantun. «Eu fetsch quint cha nus possan realisar nossa cuorsa da giubileum sco previs», manzuna’l, e: «Quai chi’d es sgür es chi darà üna cuorsa be cul tschertificat da covid.» E quel staran avair eir ils trais velocipedists chi s’han partecipats 19 jadas al Bike-maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer: Erwin Peng da Zizers, Jörg Heeb da Werdenberg e Ruedi Zihlmann da Langnau i. E.. Pel 20avel Bike-maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer sun pacas plazzas da partenza amo avertas.

Dals 6 als 8 avuost 2021 ha lö il 39avel Open Air Chapella. La musica po gnir giodüda sainza mascra, però be cun tschertificat da Covid. «L’on passà vaina stuvü desdir nos open air a Chapella causa la pandemia», disch Jonas Bürkli dal comitè d’organisaziun (CO) da l’Open Air Chapella, «tant plü cuntaints eschna cha no til pudain spordscher ingon.» L’arrandschamaint musical our il liber cumainza in venderdi saira cun musica engiadinaisa. Rock rumantsch e folk e country engiadinais Il 39avel Open Air Chapella cumainza a las set la saira culla band «Reat» dad Ardez. Jon Andri Gaudenz, Jon Nicolay ed Arno Valentin chi fan rock s’allegran da pudair sunar darcheu davo la posa sforzada pervi da la pandemia davant public. Sco seguonda band suna lura «Why Oscar?» da l’Engiadin’Ota cun Justin Brunjes, Marco Iten, Benny Sacks e Patrick Würms. Quista fuormaziun suna folk e country. La prüma saira dal festival a Chapella finischa cul rock da la band «Prefix» cun Andri e Christoph Casty, Andri Netzer, Marco Niggli, Rico Puorger e Curdin Urech. Lur prüm album «Sgratta’m» es fingià exaust, il public ha però amo adüna jent da dudir eir quists songs. Da «We Are Ava» fin pro’l fun-punk da «Head Smashed» La sonda cumainza a las 13.30 cul pop electronic dal trio «We Are Ava» da la Svizra Orientala. Sco seguonda suna la band indigena «Dörti Carpet» blues. La band «Ruta Contrabando» cul chantadur e cumponist portugais Hugo Tito Goncalves maisda differents stils, da reggae, fado fin al ska. Il duo «Kids of Adelaide» deriva da la Germania e cumbina folk cun rock. La saira finischa lura culla pop-punk da la gruppa Head Smashed da Cuoira. Cunquai cha lur texts nu sun adüna uschè serius vegna dit minchatant chi fetschan fun-punk. La dumengia cun alch per giuven e vegl «Pfote mampft Quark» as nomna la fuormaziun chi’s prodüa sco prüm in dumengia: Ils uffants pon decider els chi chi cumpara ill’istorgia e che chi capita in quella. Per minchün alch: La musicista Suzie Candell oriunda da l’Allgäu cumbina ils stils da musica country, blues, folk, rock e pop. Il 39avel Open Air Chapella finischa culla band Sebass da Winterthur. Da quella fan part musicists svizzers e da la Mazedonia. Els fan musica cun elemaints tanter oter eir da la musica populara da l’Europa da l’ost. La sporta a l'Open Air Chapella es attractiva eir pels uffants. Sainza invlidar la pandemia Davo ün on posa pervi dal coronavirus po gnir realisà ingon il 39avel Open Air Chapella. Quel ha lö dals 6 als 8 avuost. I sunan diversas bands engiadinaisas sco per exaimpel Prefix e Reat e grischunas sco Head Smashed. Da la partida sun eir bands da l’ulteriura Svizra e da pajais europeans. Al 39avel Open Air Chapella daja sportas attractivas eir per uffants. «No’ns allegrain da pudair organisar darcheu nos open air», disch Jonas Bürkli chi fa part dal comitè d’organisaziun da quist festival, «no lessan però pudair spordscher in quai chi reguarda la pandemia ün arrandschamaint plü sgür pussibel.» Perquai pon ir a giodair la musica a Chapella be quellas persunas chi han ün tschertificat da Covid valabel. (fmr/fa)

Taidl’il nom e lura sast cha Sassmajur es ün lö majestus chi piglia bod il flà. Meis frars sun là chi guardan cul spejel pozzats cunter la saiv süsom la paraid. I han dat ögl ils chamuotschs chi traversan cagiò il vallun pasculond. Giosom quai schuschur’il Tasnan chi suogl’ils pleds e s’unischa cul vent chi ravascha sü quia. Dal sturnizi m’haja retratta ün pa inavo vers il grippun fraid. Craps agüzs am fouran pellas costas aint e las auriclas da spelma am restan pichadas aint ils chavels. Da tschella vart da la val as vezza il Cuvel dals Utschels sco ün‘imaginaziun. La senda da Sassmajur passa vi’e da quigiò tanter ils larschs oura chi fuorman suravia ün arch da retschaivimaint. E chaminond suotoura sül tapet d’aguoglias as riva in quel muond da l’inchant chi para da star salda. Survart esa grippa, qua o là ün bös-ch schiranclà, lura las gondas chi fan gniffas culla romma schlavada, ingio chi prüa minchatant üna machöa. Bun cha’l muossavia per gnir giò da qua es ün pa zoppà ed asà, la S-chala dal Uors chi maina da tschella vart aint, tanter god e bolleruns, as poja pür provar da segnar. Giò da là s’ardüan in cas be da quels da Ftan. Quels chi cugnuoschan mincha truoi e mincha crap e chi s-chivischan scha pussibel las sendas e gnanca nu vezzan las tablas gelguas. Cur chi saintan a chà quella brama sainza remischiun da revair quels contuorns, vana lur’in impissamaints pellas louvas ed inscuntran il plü da tuot là ün o tschel muossavia: Plan dal Saut, Storta dal Corv, Clüs, Grip Grond, Valmala, Urschai, Marangun, Pass dal Futschöl, Fasch’Alba, Gonda Grossa, Piz Tasna o plüchöntsch Marangun, Muot da Lais? Noms da cuntegns chi savuran propcha da terra, da bos-cha, da sulai e da naiv. Ma guai, scha’l dragun sdarlossa sias chadainas e chi müda dindet l’ora in muntogna, chi sta lur’as confuonder per bellezzas da nossa lingua? Cun temporals e tschieratschas s-chüras es svelt pers eir il chatschader il plü versà, sco ün orb in terra incognita, grat per mincha tabla da direcziun. Sainza denominaziun ningün’orientaziun ni signalisaziun. Toponims han impustüt funcziun pratica. Quai bain. Las muntognas però nun imnatschan adüna, ellas invidan pelplü, fan parada e lur noms cun ellas. Piz Buin disch tuot. Ed il Chaschlogna nu füss il Chaschlogna, sch’el vess nom oter. Muossavias immens suna, averts a mincha viandan sco’ls muossavias gelgs. O co s’orientar illa planüra o dafatta i’l desert sainza pizs e vals? E co fess il mariner chi mai nu va davent da chà oura sül mar? Gessa’l tenor las stailas, l’angul dal sulai o cun seis instinct da randulina? Da l’au’e’l siblun darcheu culs peis sün terra ed a las indicaziuns da direcziun per rivar a las destinaziuns ed als destins aspirats. Muossavias sun eir spartavias chi’ns pon manar sülla fosa via, schi nu’s sa quala tour. Ma fintant chi’s tratta be da la via sbagliada in ün sen concret perquai cha no nu vain savü leger la charta pudaina tschüblar blau e tuornar. Inschinà esa plü difficil cun ir pella bos-cha e perder l’orientaziun. Id es da cuorrer cun tuot ils vents in tschercha dals muossavias, dad umans e lur vitas, per tils leger e’ns ingiavinar in els, tour a cour ils tschögns e provar da chattar la storta per ans salvar our dal god s-chür e’ls dilemmas, sülla via da la vantüra e da nos destin, üna via sainza retuorn. Uorschla Natalia Caprez Brülhart da Ftan/Cuira è romanista e scolasta. In mussavia en il Jamtal

Ingon po festagiar l’associaziun Bio Suisse seis 40avel giubileum. Bio Grischun gratulescha cun üna biera grischuna cun ingredienzas da Degen fin Müstair. Chi nu cugnuoscha il logo cul büttel (tud. Bio-Knospe) chi muossa cha’l paur, la paura, prodüa tenor il standard da la producziun biologica? Daspö sia fundaziun al principi da settember 1981 es dvantada l’associaziun Bio Suisse la plü gronda organisaziun per l’agricultura biologica in Svizra. Actualmaing prodüjan var 7450 pauras e paurs tenor las directivas da Bio Suisse. 1200 da quels han lur bains in Grischun. Quai significha cha passa 60% da las paurarias grischunas sun biologicas. Impringias cun biera grischuna Bio Grischun gratulescha a l’associaziun naziunala pel 40avel giubileum cun üna biera giubilara chi vain prodütta da la Bieraria Tschlin SA (BTSA). Avant duos ons vaiva quella bieraria guadagnà ils premis annuals da tuottas duos associaziuns. «Cur cha Bio Grischun ha gnü l’idea cha nossa bieraria pudess far üna biera nouva aposta pel giubileum vain nos bierer Christian Schneider ed eu stübgià cun che ingredienzas chi’s pudess far quista biera», as regorda Reto Rauch, el maina la gestiun da la BTSA. Els han improvà da resguardar differentas regiuns grischunas. Eir l’offa dess dvantar grischuna Las bieras da la BTSA sun tuottas tschertifichadas da Bio Suisses: «L’üerdi retraina da Gran Grischun, il furmaint deriva da la pauraria da la clostra da Müstair, be l’offa es bainschi cultivada da maniera biologica, però i’l chantun Soloturn e na in Grischun», infuorma’l, «insembel cul Plantahof e cun Bio Grischun eschna landervia ad implantar offa i’l Signuradi, quai nun es per intant però amo pront per retrar.» Il bierer ed el han lura gnü l’idea chi pudessan metter illa biera pel giubileum eir amo melissa d’or: «Quella retraina dal bain biologic da Ramona ed Edi Caduff da Degen in Lumnezia chi han guadagnà ingon il premi da Bio Grischun», cuntinuescha Reto Rauch, «id es propi gratià fich bain, id ha dat üna biera da stà cun ün gust frais-ch chi vain da la melissa.» Probabelmaing amo ün seguond buogl Per intant ha prodüt la BTSA ün buogl (tud. Sud) da quista biera giubilara. Ün buogl sun var 800 liters biera. «No vain vendü fingià bler da quella biera, impustüt online, perquai esa bain pussibel cha no fetschan amo ün seguond buogl.» Il manader da gestiun da la Bieraria Tschlin a Martina disch chi hajan pudü vender bain lur biera, ingon dürant il prüm mez on perfin tant sco amo mai: «No vain eir success culla biera averta, in tuot il Grischun», s’allegra Reto Rauch. Chi sajan divers hoteliers ed usters chi hajan tut in lur sporta la biera averta da Tschlin: «Quai badaina enorm, sch’ün restorant cuntschaint a San Murezzan o a Lai venda our da la spina be plü nossa biera schi significha quai grondas quantitats cha no pudain vender.» Quista stà ha introdüt la BTSA eir amo üna nouva sporta: «Il venderdi davomezdi da las trais a las ses s’haja la pussibiltà a Martina pro la bieraria da cumprar ‘giò da la rampa’ biera ed oters prodots da Bun Tschlin e da star da cumpagnia pro biera e gril», declera Reto Rauch, «quist contact direct culla glieud e pudair badair co ch’ella reagischa sün nossa biera nun es stat daspö ün on e mez plü pussibel causa la pandemia, quai am mancaiva schon ün pa.» Viva pels 40 ons Bio Suisse, as nomna la nouva biera da Tschlin. Il bierer Christian Schneider e’l mainagestiun Reto Rauch improuvan co cha la biera gusta. Biera grischuna per Bio Suisse Al principi da settember 1981 es gnüda fundada l’associaziun Bio Suisse. Ella es statta üna piuniera in chosa cultivaziun e producziun biologica. Pac plü tard es gnüda fundada l’uniun Bio Grischun. Cun 1200 commembras e commembers es ella la plü gronda secziun da Bio Suisse. Pel 40avel giubileum da l’associaziun-mamma han gnü ils Grischuns l’idea da laschar prodüer a la Bieraria Tschlin SA üna biera aposta pel giubileum. Sco cha’l manader da gestiun Reto Rauch disch ha quella survgni ün gust tuot special: «Illas ingredienzas üsitadas vaina masdà eir melissa d’or prodütta dal bain biologic Caduff a Degen.» Il furmaint deriva da la Val Müstair e l’üerdi da Gran Grischun. «Be l’offa es per intant amo da Soloturn.» (fmr/fa)

Il president federal Guy Parmelin e’l nouv ovais-ch da Cuoira Joseph Bonnemain fan in venderdi e sonda visita a la Val Müstair. Il program han preparà la presidenta dal Cumün da Val Müstair Gabriela Binkert Becchetti e la cusgliera naziunala Magdalena Martullo-Blocher. Sco prüm as laschan ils giasts preschantar da la priura Aloisia Steiner e da Walter Anderau chi maina la fundaziun Pro Clostra Son Jon la clostra da Müstair. Sün Plaz Grond, in preschentscha da cusglier guvernativ Mario Cavigelli e Martin Wieland chi presidiescha il Grond Cussagl, tegnarà Parmelin ün pled festiv. In sonda sta sül program üna visita a la LICO AG. Qua gnaran preschantats la Biosfera Val Müstair e’ls progets futurs, il resort La Sassa e la pendiculara fin sü Minschuns. La visita finischa cun ün aperitiv sü Lü. (cdm/fmr)