Causa dalla disdetga digl manader dall’administraziun communala ò la suprastanza digl cumegn d‘Albula/Alvra eligia Hubertus Fanti scu successour. Chegl communitgescha igl cumegn. ­Hubertus Fanti (58) abitescha a Coira e surpeglia igl post da Maurus Engler pigls 1. da matg 2023. Pinavant screiva igl cumegn, tgi Hubertus Fanti adamplescha las premissas per neir a freida cun las sfeidas digl mintgade digl cumegn, chegl causa experientschas professiunalas polivalentas. Da tge experientschas concretas tgi sa tracta, na resulta betg or dalla communicaziun. (cdm/fmr) Hubertus Fanti surpeglia l’antschatta matg 2023 igl post scu manader dall’administraziun communala digl cumegn d’Albula/Alvra.

UNICEF Svizra e Liechtenstein premieschan igl cumegn da ­Surses scu amprem cumegn aint igl cantun cugl label «cumegn bagnvulent anvers unfants». Chegl resulta or d’ena communicaziun allas medias. Sur ples onns ed an strètga collaboraziun cun l’associaziun tetgala cantunala jugend.gr seia igl cumegn da ­Surses sa fatschanto cun igls temas promoziun, participa­ziun e dretgs dalla giuventetna e digls unfants. Cun en plan da maseiras less igl cumegn dar ena vousch a sies unfants e giuvenils. Egna da chellas maseiras cun participaziun activa è sto igl pumptrack a Savognin, ulteriouras duessan tenor communicaziun suandar. Label vign surdo la fegn matg «Chella distincziun ans fò grond plascheir ed ans mutivescha. Nous lagn ans angascher per igls noss unfants, per giovnas e giovens. Ellas ed els èn igl noss futur. Igl label è la paia per la lavour prestada anfignen ossa ed a madem taimp l’obligaziun da persequitar la veia pigleida. I dat da far anc bler», uscheia Giancarlo Torriani, schef digl departamaint scolaziun digl cumegn da Surses. Uffizialmaintg vign igl label surdo igls 31 da matg 2023 a caschung d’ena festa publica. (cdm/fmr) Igl pumptrack a Savognin è sto egna dallas maseiras cun participaziun activa dad unfants e giuvenils.

La Pro Origen sustigna er chest on las producziuns digl festival cultural cun ena somma da 110 000 francs. L’uniun da promoziun ò passa 1500 commembers. Da nov alla suprastanza appartigna Nora Saratz, la presidenta communala da Puntraschigna. Radond 100 persungas on catto la veia a Riom ed èn stadas preschaintas alla radunanza generala dall’Uniun da promoziun Pro Origen la fegn d’emda passada. Da preschaint ò chella 1504 commembers e commembras (contribuziuns annualas da 113 000 francs). I seia en fatg plaschevel tgi la Pro Origen vegia anc adegna tants commembers e commembras, ò detg Andrea Hämmerle, igl president dall’uniun da promoziun. El è er nia reeligia pigls proxims dus onns scu parsoura dalla Pro Origen. Confirmadas èn er neidas las ulteriouras persungas tgi appartignan alla suprastanza. Chegl èn: ­Peter Janutin, Thomas Kollegger, Gaby Thomann-Frank e Gion Nutegn Stgier. Per Claudia Hürlimann, tg’è sorteida da chel gremi siva set onns, on igls preschaints eligia Nora Saratz an suprastanza. Ella è presidenta communala da Puntraschigna, deputada ed er gronda promotoura d’Origen. Igl davos decenni è la Nagiadegna Ota davantada adegna pi impurtanta er per las producziuns digl Origen Festival Cultura, uscheia tgi cun Nora Saratz vignan igls contacts cun la regiun dall’otra vart digl Pass digl Gelgia rinforzos anc pi ferm. Gio 18 onns activa La Pro Origen è avant 18 onns neida fundada cunzont per sustigneir las producziuns digl festival cultural. Chegl è er sto igl cass gl’onn passo cun sustigneir ella las producziuns cun 150 000 francs. Chesta stad dereiva dalla vart dalla Pro Origen per las producziuns 110 000 francs. Andrea Hämmerle ò detg an sies pleds tgi Origen vegia betg gia schi simpel e vigna er betg aveir chesta stad schi simpel perveia dalla ghera dalla Russia cunter l’Ucraina. Russas e Russ, Ucranes ed Ucranesas seian ena gronda part digl ­festival cultural. Andrea Hämmerle spera er betg tgi la crisa dallas bancas vegia consequenzas per la cultura an general. Dadas or vignan davart digl stadi milliardas per spindrar ena banca ruinada an pe d’investeir a lunga vista chels daners ainten la promoziun dalla cultura. Sur dalla persistenza da milliardas e milliuns seia mianc da discorrer, ò punctuo igl an­teriour cunsiglier naziunal. Er schi blers e bleras creian anc adegna betg tgi la tor cotschna svanescha, seia chegl realitad alla fegn d’avost 2023. Chegl seia er dretg uscheia, chegl ord vista giuridica, legala ed er artistica. La tor seia en’istorgia contemporana e chegl seia ple tgi gist. Ella seia igls davos onns s’avanzada tar en bietg ancunaschaint betg angal aint igl Grischun, mabagn an Svizra e schizont tar en’icona mundiala. Gia agl liber a Riom Tar la radunanza generala dalla Pro Origen ò tradia Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival cultural , er adegna igl program da stad. Igl feil cotschen durant la stad culturala 2023 è igl cumgea dalla tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia. Las ampremas producziuns on gio li aint igl meis da matg a Turitg, chegl an cumbinaziun cun la tor alva tgi vign realisada la premaveira 2024 agls Mulegns. Igl zarcladour antscheva igl cumgea dalla tor cotschna e chegl cun concerts digl Ensemble vocal Origen, sot la direcziun da Clau Scherrer. Interpretadas vignan canzungs d’adia, messas an notas da Johannes Brahms. I suondan alloura gist tschintg novas coreografias cun solt e musica. Ins vegia aposta renunztgia da cantar en requiem scu cumgea dalla tor ò menziuno Giovanni Netzer. Persiva canta igl chor d’Origen aint igl meis d’avost ainten la tor plessas gedas las vespras festivas digl grond cumponist Sergei Wassiliewitsch Rachmaninov. Igl cumgea final dalla tor cotscha igls 31 d’avost 2023 duess alloura davantar en veir spitachel, ò menziuno Giovanni Netzer. Er a Riom, noua tgi igl datgesa d’Origen sa catta dattigl da vaseir aint igl casti quatter producziuns da solt, tg’ins ò anfignen oz anc mai vasia. Segl program stat a Riom er en teater sot tschiel avert, pigl qual l’arsa da Riom digl 1864 dat igl cuntign. Ena producziun cun actours ed actouras laics, da professiun, cun cant e musica e schizont cumegia. Betg per las giassas digl antier Grischun è la stad tgi vign la gruppa cumedianta d’Origen cun Fabrizio Pestilli. Guidas, referats, Laudes e Complet mantgan er betg. Saro resta anc igl hotel Liun perveia da lavours da sanaziun. L’avertura è preveisa igl aton 2023. (fmr/gns) Nora Saratz (san.) ramplazza Claudia Hürlimann an suprastanza dalla Pro Origen. Andrea Hämmerle resta pigls proxims dus onns president dalla Pro Origen.

Igls commembers dall’organisaziun turistica «Anavant Surses» on fatg ena proposta tar la radunanza generala da sonda seira. Da Savognin Pendicularas SA e digl cumegn da Surses pretendan els da cattar communabel ena soluziun per annavar igl territori da skis da Radons. «Anavant Surses» è l’organisaziun turistica tg’unescha cunzont sagond-demorants ed er igls indigens da Surses (total 402 commembers). L’incumbensa principala dall’uniun è da tgirar e promover igls contacts tigls giasts, d’organisar regularmaintg occurrenzas per giasts ed indigens e cunzont d’integrar pi ferm igls giasts d’abitaziuns secundaras ainten la cuminanza e societad da vischnanca. Agl timung dall’uniun stattan Patrick Thurner ed Urs Zurkirchen. Alla suprastanza appartignan alloura er anc Adrian Ballat, Bettina Bergamin, Hubert Müggler e ­Rony Spinatsch. Sorteida dalla suprastanza è cun la radunanza generala Veronica Janett-Netzer. Tema central dalla radunanza è sto igl territori da skis da Radons tgi vign betg navanto scu otras pistas digl intschess da skis da Savognin. «Lez eir aint igl futur turissem e giasts?» Igl «motor» dalla dumonda quant anavant tgi Savognin Pendicularas SA ed igl cumegn da Surses seian cun la soluziun per annavar igl territori da skis da Radons è Marcel Leupi, en ­giast tgi vign gio 50 onns a Savognin. Savognin seia an tgossa indrezs da far neiv sto en pionier, dantant aint igl decurs digls onns pers digl tottafatg chel avantatg tg’ins veva eneda sen la concurrenza. Da Savognin Pendicularas SA e digl cumegn da Surses pretendan igls commembers dad «Anavant Surses» da cattar communabel ena soluziun per annavar igl territori da skis da Radons. Igl proponent principal da chella pretensiun spetga davart da Savognin Pendicularas SA e digl cumegn da Surses tgi vigna communitgia scu tgi la soluziun per annavar igl territori da skis da Radons veia or aint igl avigneir e scu tgi igl plan da realisar igls indrezs da far neiv sa preschainta. Marcel Leupi ò alla fegn da sies pleds perfign detg: «Lez ansomma er aint igl futur turissem e giasts?» Costs da vers 20 milliuns francs Preschaint alla radunanza generala dad «Anavant Surses» è er sto Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses e commember digl cunsegl d’administraziun da Savognin Pendicularas SA. Er dalla parteida era Leo Jeker, igl grond pionier digl annavar a Savognin. Leo Thomann ò detg tgi d’annavar igl territori da skis Radons seia adegna puspe en tema. El dei tg’ins vegia gio schizont igl tratg tgi vess da neir navanto. Igls indrezs da far neiv pigl territori da skis da Radons seian bagn en tema, dantant igl access da Radons chel seia da gist schi gronda impurtanza. Igl project per navantar las pistas da Radons chel ­custess vers 20 milliuns francs. Per realisar chel project dovrigl urgent daples amprems giasts tar Savognin Pendicularas SA. Per la producziun da far neiv dovrigl er daple energeia ed ena nova lengia da current da Tinizong a Radons er chella costa ensatge. La viglia da cattar ena soluziun per navantar igl territori da skis da Radons seia avant mang tar Savognin Pendicularas SA ed er tigl cumegn da Surses, ò accentuo igl mastral. Betg da cumparagler cugl 1978 El vegia adegna plascheir sch’igl far neiv vigna tematiso, ò managea Leo Jeker. El ò pero er detg tgi igl 1978 cura tg’ins vegia realiso igls indrezs da far neiv a Savognin seia l’antiera procedura da lubientschas e da recurs stada per en po pi simpla tgi oz. Oz gess gio la procedura da planisaziun ple tgi angal dei, cun esser las organisaziuns digl ambiaint chellas tgi cumondan, uscheia Leo Jeker. Igl realisar indrezs da far neiv seian oz ena tgossa cumplexa. Da gronda impurtanza seia tgi la pista aval seia navantada, chegl tgi seia a Savognin igl cass cun esser annavada la pista digl Piz Martegnas anfignen a Savognin. Ena societad acziunara da pendicularas saptga oz an nign cass investeir angal sezza per novs indrezs da far neiv. Chegl seia en’ovra communabla (service public) da ples purtaders. Menziuno ò Leo Jeker er tgi tgi investours tgi lessan investeir possan er far chegl, gist aint igl taimp dad oz cun schi blera opposiziun e recurs sainza fegn. Detg ò Leo Jeker er tgi Savo­gnin Pendicularas SA vegian gl’onn passo investia 1,2 milliuns per la sanaziun e per migliurar igls neivadoirs tranter Somtgant e Tigignas. 100 000 francs per La Nars Igl davos onn da gestiun dall’uniun ò «Anavant Surses» sustignia igl project digl center da sport a La Nars cun 50 000 francs. Mademamaintg la madema somma ò retschet la Scola da skis Savognin pigls novs indrezs da far neiv a La Nars. Tar las antradas dall’organisaziun èn igls radond 40 000 francs dalla contribuziun annuala digls commembers, la somma la pi ota. Igls costs pigl post d’administraziun, da communicaziun e marketing schean tar 17 000 francs. La suprastanza dad «Anavant Surses» è igl davos onn neida indemnisada cun ena somma da 4170 francs. Igl territori da skis da Radons na vign betg anc navanto.

Cun excepziun dalla «Insla» sa calma igl territori sur la vischnanca da Brinzauls, el sglischa veapi plang. Tge tgi pertotga la ­«Insla» s’accelerescha igl muvimaint venavant, chegl actualmaintg cun ena spertezza da 25 meters ad onn, infurmescha igl cumegn d’Albula/Alvra. Schi chegl sa sviluppescha uscheia anavant, ins na saptga betg excluder, tgi la «Insla» ni parts da chella sglischan ni crodan aint igl decurs da chest onn. Ins na saptga pigl mument pero betg deir davantor en tal evenimaint. Igl cumegn accentuescha, tgi na detta per la vischnanca da Brinzauls actualmaintg nign prievel e tg’ins infurmescha cuntinuadamaintg. Schi vess da dar en tal evenimaint, chintan expertas ed experts tgi chel ­s’annunztga en pêr emdas davantor uscheia tg’ins vess avonda taimp d’evacuar la vischnanca. Igl cumegn seia preparo per en tal scenari. Igl territori dalla vischnanca sa calma cuntinuadamaintg, tge tgi seia igl effect digl tunnel da sondagi. (cdm/fmr) Gievgia, igls 13 d’avregl 2023 allas 19.00 infurmescha igl cumegn ainten la tgesa da scola Cumpogna scu tg’ins sa prepara per en’evacuaziun pussebla dalla vischnanca da Brinzauls.

La Societad sieranza da biestga Alvra dattigl gio siva da 22 onns. 80 pours da Surmeir on siero lour animals tar chella sieranza. La somma dalla biestga sierada schea tar 6.4 milliuns francs. A Casti ò gia li la 23avla radunanza generala dalla Societad sieranza da biestga Alvra. President da chella è igl pour David ­Sigron da Vaz. Alla radunanza generala da mesemda passada èn stos preschaints 20 pours e pouras. I seia sto en davos onn da gestiun ­pitost quiet, ò menziuno igl parsoura dalla societad da sieranza. Perveia digl louf vegian igls pours bagn gia igl davos onn daples marquits, ò detg David Sigron. Ultra da chegl seian igls pours er stos fatschantos cun aveir lour animals la malsogna «botulismus», ò managea igl president dalla societad da sieranza. Chegl è ena malsogna tgi dat antras plessas bacterias. Chel teissa caschunga per paralisa e so er esser mortal per la biestga. Daple accidents tgi malsognas Annunztgias èn nias igl 2022 alla Societad sieranza da biestga Alvra total 62 donns (accidents e malsognas). Dus donns ò la sieranza betg savia surpiglier. Surpiglia ò la sieranza donns per 32 cass cun accidents dalla biestga e 27 cass cun malsogna digls ­animals. Scu tgi Sonja Christen, ella tgi magna igl post da ­gestiun dalla sieranza ò detg, seian chegl stos igl davos onn diesch daple accidents tgi anc igl onn precedent. Er seian per eneda nias annunztgias daple cass cun accidents tgi cass cun malsognas. La somma tg’è neida paeda or per cass cun accidents tar la biestga chella schea tar 56 034 francs, sainza trer giu la franschisa. Pigls cass cun malsognas digls animals ò la sieranza paea or 39 320 francs, er cò sainza trer giu la franschisa. Total ò la sieranza gia cass da donns per ena somma da 95 354 francs. Paeas or èn nias siva d’aveir tratg giu la franschisa da 21 764 per cass cun accidents e 1013 francs per cass cun malsogna, netto 72 577 francs. Per sierar lour animals on igls pours la schelta tranter quatter models. Total paian els cun la reducziun dallas premias (somma da 42 313 francs) per onn premias an ena cefra da 73 831 francs. Tar la biestga grossa (vatgas, tremas, muias sterlas e vadels) schea la somma digls animals sieros tar 1842 anvernadas. Tar la biestga manedla (nursas, tgoras da latg, tgoras e portgs) tar 77 anvernadas. Digls total 32 accidents annunztgias alla sieranza èn 13 succedias sen las alps e 19 ainten uigl u segl bagn puril. 21 bagns purils on gia aglmanc en cass, 9 travagls on mintgamai annunztgia dus cass, 5 menaschis on mintgamai annunztgia treis cass alla sieranza ed en pour ò gist gia tigl travagl puril tschintg cass da donn. Societad sieranza da biestga Alvra Suprastanza David Sigron, Vaz, president Rafael Demarmels, Parsonz Jost Niederberger, Stierva Nicole Heinrich, Filisour Revisours Dario Albertin, Salouf Philipp Berri, Casti Post da gestiun Sonja Christen, Brinzauls David Sigron. David Sigron Ena bunga part digls accidents tar la biestga grossa succeda an uigl.

Igl 2022 è igl domber digls accidents sen veias an Surmeir s’augmento. Total èn nias annunztgias alla pulizeia 215 accidents stradals. Chegl èn 9 daple tgi anc aint igl onn precedent. Treis persungas on schizont pers lour veta. La statistica cugl domber digls accidents stradals digl 2022 tgi la pulizeia cantunala ò publitgia l’emda passada conferma tgi an Surmeir ègl do igl 2022 daple accidents sen veia tgi anc igl onn avant. Detg concret èn chegl 215 accidents succedias ainten la regiun Alvra sen las veias cantunalas, lateralas e sen la veia naziunala N29. Aint igl Grischun ins ò registro igl 2022 totalmaintg 2 327 accidents da traffic, dus pi pac tgi anc igl onn avant. Igls cass digls mortoris schea tar 17 morts, chegl èn dus cass daple tgi anc igl 2021. 13 accidents daple Cugl Pass digl Gelgia tgi totga tar la veia naziunala N29 (Tusang-Silvaplana) , igl Pass d’Alvra, avert angal la stad, e la veia digl Gelgia da Coira a Casti è cunzont da staschung’ota pulit traffic sen las veias an Surmeir. Vetiers vign alloura er anc igl traffic dallas veias lateralas, dasper igl traffic dallas veias principalas. Sch’ins painsa tgi sulettamaintg sur igl Pass digl Gelgia von an media passa 4 000 autos per de è chegl en bel domber a vehichels vurdo sur igl antier onn. An cumparaziun cugl grond traffic tgi vagn er ainten la regiun Alvra è, cun en total da 215 accidents stradals, chel domber tuttegna anc modest. Chegl èn 9 accidents daple tgi anc igl 2021. Igl domber digls accidents cun donns da persungas è cun 22 cass, ensatge pi bass tg’igls onns avant. Donns materials ègl do an Surmeir tar tots 215 accidents sen veia. Igls onns 2020 e 2021 on nignas persungas gia pers lour veta antras en accident stradal ainten la regiun Alvra. Gl’onn passo on gist treis persungas pers lour veta an Surmeir antras en accident da traffic. Remarcabel è tgi tottas treis persungas èn mortas sen veias tgi sa cattan aint igl cumegn da Vaz. Cun consultar igl domber digls accidents da traffic tenor igls seis cumegns tgi vagn an Surmeir èn igls pi blers accidents stradals stos aint igl cumegn da Surses, cun en total dad 88 accidents da traffic. Chegl èn tuttegna 16 daple tgi anc igl onn avant. Aint igl cumegn d’Albula/Alvra ègl do gl’onn passo 53 accidents, 9 pi pac tgi anc igl 2021. Menziuno seia tgi cun Casti schea igl center da traffic da Surmeir aint igl cumegn d’Albula/Alvra, en li noua tg’igls automobilists cun lour vehichels vignan da tottas direcziuns. Remartgea seia er tgi igl domber digls accidents da traffic, tgi la pulizeia registrescha, èn tots annunztgias alla pulizeia, chels tgi dat sainza tgi la pulizeia vign an acziun, mantgan ainten la statistica, er ainten la statistica da Surmeir. Accidents tenor cumegns Cumegn 2021 2022 Albula/Alvra 62 53 Barvogn/Filisour 14 15 Farrera 10 8 Lantsch 10 14 Surses 72 88 Vaz 38 37 Total Surmeir 206 215 Legendas : En accident cun ples persungas blessadas ègl do tranter Silvaplana e Beiva. A Lantsch ò en automobilist pers la controlla digl sies vehichel e nia giud veia.

La sonda passada ò gia li la sagonda exposiziun digls giovens allevatours da tgoras e nursas a Tgazas, noua tgi 40 giovnas e giovens on preschento 145 tgoras e 60 nursas. L’Uniun digls giovens allevatours da tgoras e nursas è neida fundada igl 2017. E gio dus onns pi tard onigl gio fatg l’amprem’exposiziun da lour biestga manedla a Tgazzas. Pero la pandemia ò interrot la cuntinuaziun. Pir chest onn onigl oramai realiso lour sagond premi. Igl spezial da chell’exposiziun è, tg’igls allevatours dastgan betg aveir daple tgi 30 onns. Igls pi vigls dastgan pero metter a disposiziun lour animals a confamigliars u a gidanters giovens per igls preschentar all’Arena Grischuna a Tgazzas. Tot igls animals on dad esser registros aint igl codesch d’allevamaint. «Promover giovens allevatours» La part principala dall’exposiziun è stada chella dallas tgoras, tar la quala igl è nia preschento otg razs an 37 categorias: la gronda è stada chella digl raz da stralas, suandada dallas saanas e dallas tgoras peil-tgamutsch. «L’intenziun dalla noss’uniun è da promover giovens allevatours e l’exposiziun igls duess far plascheir», dei igl president digl comite d’organisaziun, Franco Hassler da Maiavilla, tg’è sez en pour da tgoras passiuno. Dasper igl cumbat ainten las singulas categorias ègl do anc tschintg concurrenzas spezialas. La principala da chellas è stada la cuppa da menaschis. Chella è neida dominada da treis tgoras or digl uigl da Dino Balestra da Savognin, preschentadas digl gioven pour da tgoras Damian Caratsch da Termign (Trimmis). Igl criteri principal da chella categoria è stada igl equiliber tranter tottas treis tgoras. Ena fitg ferma tratga da tgoras Er la categoria dalla tgora cugl pi bel eiver è neida dominada d’ena tgora or digl uigl da Dino Balestra, preschentada dalla matta Lola Zanoli. Cunchegl ò Dino Balestra gudagnea igls premis impurtants da chell’exposiziun, tgi è, digl reminent, stada averta agls allevatours dall’antiera Svizra. Perchegl ins dastga concluder, tgi Dino Balestra dispona actualmaintg d’ena fitg ferma tratga da tgoras peil-tgamutsch. Naturalmaintg tg’ins ò lia neir a saveir digl gioven pour da 33 onns, scu tgi el prepara las sias tgoras per en tal premi. Igl impurtant seia igl bung tractamaint e pavel. El pavla sper igl agen fagn anc roba curta tgi cuntigna quatter garnezzas. «E nous burschanagn e lavagn ellas tgi on igl peil tgi targleischa e vurdagn da razzar tgoras cun en eiver equilibro», dei Dino Balestra. Graztga agl sies tractamaint spezial, è la prestaziun da latg da singulas dallas sias var 60 tgoras cun 800 anfignen 900 l ad onn sur la media digl raz bregn. Da chel fò’l caschiel e tschigrung tgi èn tschartgeas sen la fiera. Graztga alla bunga rangaziun a caschung da chell’exposiziun s’augmainta er la stema e la valeta dalla sia tratga. Lola Zanoli (1. da san.) cun la tgora Rucola, or digl uigl da Dino Balestra, tgi ò gudagnea la categoria dallas tgoras peil-tgamutsch dallas annadas 2019-2020, e Niclà Pittet (giacca verda) cun la tgora Evitta. Las treis tgoras da Dino Balestra (2. da san.) tgi on domino la cuppa digls menaschis, cugl sies gidanter Chris Alder e l’allevatoura giovna Lola Zanoli, anramos dallas damas d’onour.

Ena veta pigl cant, chegl ins dastga attribueir a Gionign Arpagaus da Savognin. Sonda passada è el nia undro cun la medaglia papala «benemerenti» cun esser 50 onns cantadour activ digl Chor viril baselgia Savognin. Siva dalla messa festiva da cresma ò gia li l’undrientscha per Gionign Arpagaus. All’antschatta dalla surdada dalla medaglia da maret ò gratulo Tiziano Bruseghini, igl president digl Chor viril baselgia Savognin. Or digls mangs digl uestg Joesph Maria Bonnemain ò igl cantadour passiuno retschet la medaglia da maret e papala «benemerenti». Undradas cun chella vignan persungas tg’on gronds marets per la baselgia catolica. Gionign Arpagaus tg’ò 72 onns, ò retschet chella medaglia cun esser siva da 50 onns en amprem tenor fidevel e premuro digl Chor viril baselgia Savognin. Pigl anteriour scolast primar è igl cant è sto, ed è anc oz, igl accumpagneder igl pi fidevel ainten la sia veta da passa set decennis. Cantar è per el igl punct central dalla sia veta. En taimp cantadour activ da quatter chors Igl nov purtader dalla medaglia «benemerenti» canta bagn siva d’en mez tschentaner cugl Chor viril baselgia Savognin. Canto ò Gionign Arpagaus e chegl cun grond angaschamaint er cugl Chor viril Surses, igl Chor da concert Grischun e 22 onns cugl Chor Davos Fallung, noua tg’el è er sto dirigent. Scu dirigent e vicedirigent è el er sto fatschanto tigl Chor viril baselgia Savognin. «Per en pi lung taimp vaia schizont canto cun quatter chors», dei Gionign Arpagaus. El ò er managea tgi chegl muntava ple tgi 100 provas per onn. Schi tgenegns èn igls cumponists preferias digl cantadour plagn passiun da Savognin? Gion Duno Simeon, Alvin Muoth, Duri Sialm. Els tots vegian mess an notas veiras pedras digl cant. Ma er cumposiziuns d’Ernst Broechin scu per exaimpel «La baselgia viglia da Lantsch» e cumposiziuns da Hans Ludwig Heinrichs. Igl requiem da Georg Schmid von Grüneck totga tar egna dallas cumposiziuns tgi Gionign Arpagaus canta pero igl pi gugent ed er igl pi savens. Igl uestg Jospeh Maria Bonnemain ò surdo la medaglia papala agl onoro Gionign Arpagaus.

Sonda passada on seis mattas retschet a Savognin la cresma digl uestg Joseph Maria Bonnemain. Ena messa solemna, noua tgi las cresmantas èn stadas las persungas principalas è eida fitg a cor a vigl e gioven. Cun metter igl confirmader igl mang segl front da cresmants e cresmantas retschevan igls giuvenils igl son Spiert e la forza da Dia per la veta futura. An chel senn è la cresma ena maiorenitad, noua tgi l’atgna decisiun pertutgont la veia religiousa da cresmants e cresmantas stat aint igl center. Chegl ò alloura er detg Jospeh Maria Bonnemain, igl uestg da Coira allas seis giovnas tg’èn neidas cresmadas. Ena veira onour Concelebrants dalla messa da cresma èn stos ser Zenon Tomporowski e ser Adam Pradela. Igl bol festiv alla messa da cresma ò alloura do igl Chor viril baselgia Savognin, sot la direcziun da Gianign Arpagaus. Canto ò igl chor la messa lategna da Xaver Witt, en’ovra plagn colorit, targlischour e da belezza. Igl chor è nia accumpagnea agl orgel da Jürg Wasescha. «Anc saia betg far messa an rumantsch» Igl uestg Joseph Maria Bonnemain è sa musso da fitg bunga luna e cun en carisma singular. An curt ò el attratg l’attenziun e la simpateia dallas seis mattas, lour madretschas e da tot igls parochians. Benevento ò el la raspada da festa an rumantsch e chegl schizont an en bung rumantsch. «Anc sunga betg abel da far messa an rumantsch», ò punctuo igl uestg Joseph Maria Bonnemain. Aint igl sies preda impressiunont ò el detg tgi vala adegna la pagna da far chegl tgi Jesus pretenda e spetga da mintgign da nous. Purtar igl messadi da Jesus or aint igl mond, chegl seia l’obligaziun digls cristians. Igl uestg Jospeh Maria Bonnemain ò er detg an chel connex allas seis mattas tg’èn neidas cresmadas: «Per vusotras è la cresma betg oz, mabagn è, per vusotras cresmantas, la cresma chegl tgi capeta ainten la vossa veta a parteir da dumang». Aveir en’ureglia per tots, far adiever digl «GPS» digl cor per eir la veia communabla cun Jesus, chegl recumonda el a mintgign. El fetscha savens adiever digl «GPS» aint igl auto e da chel seia el er adegna dependent ò detg igl uestg cun en surreir. Ansomma ò el aint igl sies preda testifitgia adegna puspe tg’el para d’esser en uestg plagn humor, avert ed er cordial. La punt tranter igl evangeli e la cresma sezza ò fatg igl Chor viril baselgia Savognin cun cantar igl veni creator spiritus, ena melodia tg’è eida bagn a pêr cun la funcziun tg’è suandada. A pled èn er neidas las seis mattas tg’on retschet la cresma. Ellas on ruia tar Dia per pasch segl antier mond, tgi nous carstgangs veian la valour dalla nateira e da vaseir la veta pi clera. Ser Adam Pradela ò angraztgea agls genitours dallas seis mattas per lour educaziun exemplarica, per la prontadad da battager ellas, da far l’amprema communiun e retschever la cresma. Angraztgea ò el er a mintga persunga tg’ò contribuia igl sia per tg’igl de dalla cresma davainta tar en de nunamblidabel. Igl uestg sez ò detg alla fegn dalla messa: «Ia pegl cun me igl Chor viril baselgia Savognin per aveir en bung chor per las messas da festa ainten la catedrala». Ena messa da cresma degna sonda passada ainten la baselgia da Nossadonna a Savognin. Las cresmantas, igl uestg ed igls dus plevants da Surses. (da san.) Malin Poltera, Lucia Steiner, Aita Decurtins, ser Adam Pradela, uestg Jospeh Maria Bonnemain, ser Zenon Tomporowski, Fiorella Battaglia, Lorena Plaz e Mia Spinatsch. Fotos Gion Nutegn Stgier

La dumengia da Pasca è sa disgraztgea a Parsonz en paracrudader durant igl vuleir sa platger. Igl pilot da paracrudader da 29 onns è partia la dumengia tar la staziun da muntogna da Martegnas sen en’otezza da 2650 m s.m. Curt avant las 15.30 è el sgulo tar la plazza d’atterrar planisada tar l’acla da Malmigiucr sur Parsonz. Tenor ampremas ancunaschientschas dalla Pulizeia cantunala digl Grischun, è igl parisol crudo ansemen sen en’otezza da radond 10 meters, senchegl è igl om crudo per tera. Igl pilot è nia tgiro immediat da persungas tgi sa cattavan tar l’acla. Ena crew dalla Rega ò sgulo igl om blesso mez-grev aint igl spital cantunal digl Grischun a Coira. (cdm/fmr) Igl li d’accident tar las aclas Malmigiucr.

Per dar albiert temporarmaintg a persungas ucranesas tgi tschertgan protecziun compra igl cantun en cutier provisoric dalla firma Uffer da Savognin segl areal dalla Scola cantunala Coira per radond 2,4 milliuns francs. Cutier vign gio duvro Gio l’antschatta digl zarcladour passo ò igl cantun pudia piglier a tschains igl cutier. Siva d’alloura ò igl stabilimaint pudia neir utiliso scu center da transit. Actualmaintg èn sot tetg lò 120 fugiteivs e fugiteivas ucranesas, tranter chels e chellas er 60 unfants. Igl edifezi da lenn consista or da passa 100 moduls prefabritgias ed è nia construia uriundamaintg aint igl rom dalla renovaziun digl convict dalla Scola cantunala. El è nia duvro scu cutier provisoric per las scolaras externas ed igls scolars externs dalla Scola cantunala ed er nia piglia a tschains digl cantun anfignen igl otgover 2020. Igls moduls seian nias produtgias per ena dirada da veta d’aglmanc 25 anfignen 30 onns e la qualitad seia schi bunga, tg’els possan neir duvros anc dei per oters intents. (cdm/rtr/fmr) Igl cantun Grischun compra igls Quadrins segl areal dalla Scola cantunala Coira per radond 2,4 milliuns francs.

Per l’amprema geda èn nias surdos l’emda passada igls Swiss biatlon awards. Chegl sen iniziativa digl comite d’organisaziun digls campiunadis mundials da biatlon 2025 a Lantsch. Retschet egn da chels ò er Niklas Hartweg, da preschaint igl migler biatlet svizzer. Passa 100 persungas èn stadas dalla parteida all’occurrenza cun surdada digls awards da biatlon l’emda passada a Lai. Pigl team svizzer da biatlon, cunzont digls omens, ma er dallas donnas è eida a fegn ena staschung 2022/23 cun fitg bungs resultats. El seia ple tgi cuntaint ò menziuno Lukas Keel, igl schef dalla disciplina biatlon tar Swiss Ski. Ainfer l’equipa seia adegna stada ena fitg bunga ambianza, en bung schinumno «Teamspirit» ed er la dretga dinamica vegia betg mantgea. Ultra da chegl seia igl team da biatlon s’avanzo tar en’unitad e chegl seia er ena raschung pigl success dalla davosa staschung da biatlon. Da nov commember digl cader naziunal da Swiss Ski Preschento an pled e maletg la staschung da biatlon 2022/23 excellenta da Niklas Hartweg ò Jürg Capol, igl schef operativ dalla occurrenzas internaziunalas da biatlon alla Roland Arena. El ò fatg cun Niklas Hartweg ena bilantscha dallas cursas da biatlon digl davos anviern. I seia bagn stada ena tscherta grevezza d’esser tar mintga cursa tranter igls pi ferms biatlets, ò menziuno Niklas Hartweg. Plagn tensiun seia bagn stada la davos cursa a Kontiolahti, noua tgi geva cunzont per gudagner igl classamaint general digls biatlets U25. «Tar chella cursa sunga sto per en po pi nervous tgi tar otras cursas», ò detg igl biatlet da 23 onns. Tot piglia dastga el esser fitg cuntaint cun la davosa staschung da biatlon cun esser sto gist quatter gedas segl podest, manegia igl biatlet tgi stat a Lai. Graztga agls sies bungs resultats fò Niklas Hartweg igl zap digl cader naziunal B da biatlon aint igl cader naziunal da biatlon da Swiss Ski. Da retschever chel award da biatlon fetscha grond plascheir e procura er pigl dretg tgatsch da cuntinuar uscheia. Nias undradas cun en award èn er Aita Gasparin, Elisa Gasparin ed Amy Baserga, ellas treis on er gia ena bunga staschung da cursas, cunzont Amy Baserga cun dus posts da podest an cuminanza cun Niklas Hartweg. Treis dumondas a Niklas Hatrweg FMR: Tge faschez las proximas emdas, ossa tgi la staschung dallas cursas da biatlon è a fegn? Niklas Hartweg : Ia va ples termins cun sponsours e donatours e vign a pigler bler taimp per tgirar igl contact cun chels, chegl tg’è da gronda impurtanza. Per dus emdas vigna an vacanzas agl Maroc e chegl per surfar e galdeir temperaturas pi ampernevlas. Alla fegn da chest meis scumainzan gio igls amprems trenamaints. È igl trenadi da sagettar intensiv ainten la Roland Arena da biatlon sto la basa pigl Voss success dalla staschung 2022/23? Sieir, cun la Roland Arena da biatlon stat a disposiziun a biatlets ed a biatletas en li tg’è ple tgi ideal per trenar. Cugl stand da teir e da nov la pista per skis da rodas è Lantsch per me gio siva da treis onns igl li scu fatg per trenar e chegl durant igl antier onn. Sunga betg ainten en li per far cursas dalla cuppa mundiala passainta bler taimp alla Roland Arena da biatlon, er cun aveir dimora a Lai. Cun scumanzar alla fegn da chest meis igls trenamaints pigl anviern 2023/24 dez Vous daple peisa agl trenamaint da correr e passlung anstagl agl sagettar, noua tgi Vous tutgez gio oz absolutamaintg tar l’elita mundiala? Bler vign treno cunzont cundiziun e chegl an ples modas e manieras. Correr, jogging, eir cun velo, perseveranza, forza e tot igl pussebel per esser an furma ed esser fit all’antschatta dalla staschung da biatlon 2023/24. Tralascher igl sagettar dastga an nign cass er sch’ia va fatg cò igls davos meis en immens progress. An en onn sagetta durant igls trenamaints passa 13 000 schozs. Politica e biatlon an unitad. (da san.) Maurin Malär, mastral Vaz, Niklas Hartweg, biatlet, Lenzi igl mascot dalla Roland Arena da biatlon, Simon Willi, mastral Lantsch e Karin Niederberger, mastrala Churwalden. Niklas Hartweg, igl biatlet.

Avant radond diesch onns è stada l’avertura d’en tunnel dad 850 meters a Solas – betg pigl traffic, mabagn per gera, roma e balma. Igl tunnel resp. la galareia magna anturn igl rampar da Solas e duess evitar, tg’igl volumen digl lai da farmada sa redutgescha. En decenni siva dalla construcziun è la FMR spassageda tras la galareia ed è eida alla tschertga da facits d’en sviamaint strousch visibel. Savevas vous, tgi cunzont l’Alvra, pero en tant er la Gelgia portan mintg’onn var 100 000 cubics material anfignen tigl rampar da Solas? Chel material – sedimaints, balma, roma, gera (an grondezza d’ena balla da tennis) – sa depositescha ed amplanescha da davos anavant uscheia sur igls onns igl volumen digl lai. Las consequenzas: la producziun d’electricitad vign redutgeida ed i procura per en problem da siertad digl rampar. Ord chel intent on las Ovras electricas da Turitg EWZ biagia igls onns 2010-2012 ena galareia tgi sviescha igl material anturn igl rampar ainten la tgavorgia da Solas. Crennas scu mussamaint Ena gronda porta da fier magna directamaintg ainten la galareia da Solas. Sanester è visibla la sorteida dalla galareia, lò noua tg’igl material dalla Val Alvra e Surses vign oramai darschanto direcziun tgavorgia digl Meir (Schyn), siva da chegl tg’el è nia sviia tras la galareia. «Igl material lascha anavos fastezs ed è mademamaintg mussamaint, tgi la galareia transportescha propi er material», dei Lucien Stern, igl manader dallas ovras electricas digl Grischun Central. El renda attent allas varsaquantas crennas aint igl fundamaint dalla galareia. «Chegl era all’antschatta ena surfatscha glischa.» La bova da Brinzauls fò tema Minimum 70 cubics per secunda, la sveltezza maximala è anfignen 180 cubics per secunda, vignan darschantos tras la galareia da Solas. Darschanto vign 1-3 gedas ad onn, tar ava gronda. «Alloura darvign nous la clappa e l’ava corra tras la galareia. Ed alloura cura tg’igl lai è sa sbasso avonda darschaintigl er igl material», daclera Lucien Stern. Per contanscher chel effect da darschantar seiigl necessari ava gronda, agiunta el. Chegl è cumparagliabel cun ena bognera tgi cuntigna gera e sablung: igl material tgi sa catta giudem darschaintigl pir alloura, cura tg’igl spievel dall’ava è bass avonda. Darschanto vign a Solas mintgamai 12 anfignen 24 ouras. Damai, milliuns cubics ava tgi von er a perder, ena sperdita economica? «Ea, pero da chell’ava na savessans er schiglio betg far adiever.» Lucien Stern renda attent agl sagond problem dalla terrenisaziun: sedimaints tgi von ainten la turbina, damai ava tschuffa tgi na so betg neir duvrada per produtgier electricitad. Ma tge, schi na dat nign’ava gronda, scu per exaimpel la stad passada? Igl implant da gera Alvra a Casti peglia bagn or 20 000-30 000 cubics gera ad onn, chegl na tanscha pero betg. «Igl onn passo na vainsa betg savia darschantar», dei Lucien Stern. E procura chegl per chitos? «Ea», conceda Christof Oertli, manader hydro tar l’EWZ. «Ia va marveglias quant material tgi vign mobiliso tar la proxima ava gronda an Val d’Alvra. Tals evenimaints extrems tgi s’augmaintan èn ena sfeida, betg angal per la forza hidraulica.» El renda er attent alla bova da Brinzauls: «Schi niss giu daple material niss chel bod u tard a Solas, chegl am fò en tant tema.» Solas scu project da perscrutaziun Ena galareia – scu chella da Solas cun en preventiv da 40 milliuns francs – tgi sviescha igl material è egna dallas maseiras pusseblas per evitar ena terrenisaziun mengia gronda, cass cuntrari fiss d’extgavar igl material da taimp an taimp or dalla caldera. La terrenisaziun digl lai da farmada da Solas n’è tottaveia betg en’excepziun. Chel problem è ancunaschaint an differents oters lis. Sper igl volumen tgi vo a perder e material tgi vo anfignen ainten la turbina pò igl material er stuppar la svidera da fons. «Chella stò funcziunar per pudeir svidar igl lai an cass d’urgenza», dei Christof Oertli. Schi la terrenisaziun s’avanza anfignen tigl meir, alloura na fiss chegl betg ple garantia. La galareia da Solas è damai er en tant lavour da pionier ed en project da perscrutaziun digl institut experimental per construcziun idraulica dall’ETH (VAW). Ainten la galareia èn installadas surfatschas da test da differents materials scu basalt, betun ni atschal, uscheia ins examinescha igl material cun la miglra proporziun tranter prietsch e prestaziun. «Chegl è en tema impurtant an connex cun la terrenisaziun da lais da farmada, igl basign è cò, gist tar lais alpins», dei Lucien Stern. Igl rampar da Solas è nia biagia igl 1986. Scu chegl tgi Christof Oertli rachinta, vegia gio l’ava gronda digl 1987 amplania ena gronda part digl lai. Naivitad digls constructours da lez taimp? «Ins ò gia ena bunga cretta da sasez. Previa era ena pitschna fora agl meir per darschantar sedimaints pi pitschens ed ins ò detg tgi chegl seia alloura igl problem dalla proxima generaziun.» E chella è damai sa decideida igl 2009 per la galareia. «Sainza la galareia fiss igl lai oz plagn ed igl rampar na funcziuness betg ple. Nous vagn igl dretg dallas avas anfignen igl 2057, igl è damai en’investiziun pigl futur», dei Christof Oertli. Grev da misirar quant material tgi vign darschanto Igl material tgi vign darschanto ò dantant er anc en aspect ecologic: «Ainten la tgavorgia digl Schyn mettan peschs l’uera, la gera è necessaria per chel process», dei Christof Oertli. Quant material tgi vign darschanto è grev da misirar, las crennas dattan perdetga tg’igl material passa tras igl tunnel. Christof Oertli agiunta tg’ins seia er siva da diesch onns anc ainten la fasa iniziala per amprender, scu tg’ins saptga far adiever a moda optimala dalla galareia. Igl proxim plazzal a Solas niro bagnbod, scu tgi Lucien Stern daclera. «Nous lagn sanar igl meir, detg pi exact la protecziun da corrusiun tar la svidera da fons.» Cura n’ò el betg anc lia concretisar. Per andrizzar igl plazzal seia da darschantar igl lai, ena procedura pi cumplexa. La clappa – ella è l’antrada per la galareia da Solas ed uscheia per ava e material digl lai da Solas. Impressiun digls onns da construcziun 2010-2012. Impressiun digls onns da construcziun 2010-2012. Sanester: Durant igl darschantar digl lai vign nonavant igl rampar tgi magna l’ava resp. igl material direcziun galareia. Dretg: igl lai è amplania, igl rampar betg ple visibel. La galareia da Solas magna anturn igl rampar da Solas, uscheia ins less evitar, tg’igl lai s’amplanescha cun material. Visualisaziun dalla terrenisaziun: sedimaints, balma, roma e gera sa depositeschan ed amplaneschan da davos anavant sur igls onns igl volumen digl lai. Ainten la tgavorgia da Solas – a Punt vedra – è la galareia a fegn ed igl material vign darschanto direcziun tgavorgia digl Meir (Schyn). Anfignen 180 cubics per secunda vignan darschantos tras la galareia. La galareia dad 850 meters a Solas: las crennas aint igl fundamaint èn igl mussamaint, tgi cun darschantar igl lai da farmada vign er darschanto material. Igl lai da farmada a Solas: mintg’onn sa depositeschan cò var 100 ​000 cubics material. Igl lai da farmada a Solas: mintg’onn sa depositeschan cò var 100 ​000 cubics material.

Dus prelecziuns cun mintgamai 100 persungas, en codesch, en’istorgia reala e cun l’ediziun digl codesch «Ich hole dich» termino definitiv ena perioda dalla veta. Mess an pled chella e chegl an en tudestg ancligibel ò Ruth Widmer tgi stat a Savognin. Ruth Widmer ins canoscha anc oz an Surses cunzont cun esser stada nov onns ustiera digl restorant Taratsch a Riom. Durant 15 onns ò ella avant er mano cugl sies om Werner ­Widmer, barmeir, igl camp da Savognin Pendicularas SA a Savognin. La donna tgi vo vers igls 70 ò gist an sia veta scu matta fatg tras fitg bler, savens tamia per la sia veta e cunzont cumbattia pigl sies fegl, igl qual è nia rapino agl Iran e chegl digl agen bab. L’antiera veta ò chel destign occupo fitg Ruth Widmer, ed er accumpagnea ella anfignen avant dus onns. Chel mument tg’ella è stada bunga da metter igl sies grond destign an pleds ò la mamma e tatta er savia trer en stretg da chella part da sia veta succedeida avant bung 50 onns. Igl impuls è nia d’ena schurnalista da SRF Da chel destign on igls blers e fidevels giasts da Ruth Widmer mai savia u santia. Allas persungas tg’èn adegna stadas ad ella fitg ­manevlas ò la donna bagn rachinto da chegl tg’è succedia cura tg’ella veva 20 onns, ma er chellas on tignia chella istorgia per sasez. Rahel Boksberger, ella tg’era moderatoura tigl emettour «Radio Top», ed oz tar SRF, veva santia avant bung diesch onns digl destign da Ruth Widmer e tematiso chel per ena concurrenza tgi geva per gudagner en premi da ­medias. Detg e fatg e cun l’istorgia da famiglia da Ruth Widmer ò la schurnalista gudagnea igl 2012 igl premi da medias dalla Svizra orientala tar la categoria radio. La sia contribuziun «Nöd ohni min Sohn» è neida taxada dalla giuria scu la miglra e la pi interessanta contribuziun. La moderatoura da radio ò alloura er intimo Ruth Widmer da screiver en codesch da chel destign da famiglia e chegl ò ella ossa er fatg. Bagnspert ò l’autoura catto ena tgesa editoura, tg’è er stada pronta da sustigneir ella ed er d’edeir igl codesch «Ich hole dich». Sen bung 100 paginas descreiva l’anterioura ustiera l’istorgia reala capitada avant 50 onns. Ruth Widmer dei: «Per antant vaia laschea stampar 1000 tocs.» Ella seia er surstada quantas persungas tgi vegian gio cumpro igl ­codesch ed anc pi grond plascheir vegia ella tgi igl interess per las dus prelecziuns igl av­regl 2023 aint igl clavo da «Hall im Stall» a Savognin vegian sviglia en immens interess. «Tanta gliout vessa mai spitgia», dei la donna tgi dereiva da Winterthur. Digl reminent: Pigl frontispezi digl codesch è sto responsabel Christian Widmer-Caspar, igl sies sagond fegl. Turitg-Londra-Montreal Aint igl codesch «Ich hole dich» descreiva Ruth Widmer l’istorgia reala cugl rapimaint digl sies fegl Jamal, uscheia nomna l’autoura chel aint igl codesch. Cun 20 onns è la matta turitgesa eida an Engaltera per amprender engles. Cun eir an sorteida è ella an en colp s’inamurada ainten en gioven Iranes, tg’ella nomna aint igl codesch Semir. Turnada ­puspe an Svizra cun la sia grond’amour è ella neida an speranza, igls problems èn nias adegna pi gronds. Siva d’aveir marido Semir è igl pêr emigro an Canada noua tgi Jamal è alloura er naschia igl november 1976. Puspe turno an Svizra ò la lètg digl pêr tot oter tgi funcziuno. Igl è nia schinavant tgi Semir è ia en de cun Jamal agl Iran e chegl sainza deir en pled alla sia donna ed alla mamma digl mattatsch. Ferma e cun blera speranza è Ruth Widmer suandada agl sies om a Teheran ed er catto lò el ed er sies carezzo Jamal. En’otra cultura, en’otra religiun ed en digl tottafatg oter veiver ò betg fatg davantar la donna Svizra ventirevla, uscheia tg’ella è turnada cun Semir e cun Jamal an Svizra, noua tg’en grond process da divorzi ò scumanzo ed er igl cumbat pigl dretg da tgira da Jamal. Oz veiva Jamal, el tg’ò nom Daniel Widmer-­Bühler cun la sia famiglia an Canada e scu Ruth Widmer ò er el contact tar sies bab ­Semir, tgi veiva an Svizra. Da cumprar igl codesch «Ich hole dich» dattigl aint igl «Hobby Kiosk» a Savognin u er ainten las librareias. Uscheia sa preschainta igl frontispezi digl codesch cun en’istorgia reala. Ruth Widmer fiss neida gugent actoura, davantada è ella alloura ustiera ed ossa schizont autoura.

Lungs tgavels alvs, «en hippie», el sunga gugent la tiba e s’angascha instanclabel per persungas «agl our», per dependents da drogas: Werner Erb (72). Igl sies «timeout» scu paster igl ò mano an Surses, noua tg’el abitescha siva da 42 onns a Rona, en li per «sa retrer e recrear». Eneda l’emda sunga el la tiba aint igl Stadt­park a Coira, carmalescha passants cugls tungs da tiba, ed intermediescha cugls dependents. La FMR igl ò visito aint igl parc digl martgea. Mesemda sivamezde: per lung dalla Grabenstrasse resungan tungs da tiba e cun s’avischinar agl Stadtpark sa verifitgescha chegl tg’ia va smino: seis sunga-tibas concerteschan segl pro anmez igl parc, en parc anmez igl martgea da Coira tg’è ancunaschaint per ena scena da drogas averta. Ia aintr. Quatter unfants sagliottan, aint igl cantung dretg èn sa radunadas enqualtgi persungas anturn en gril, ainta mang en ­bitgier ed ena servela. Davos vart tschaintan ulteriours dad els, igls egns feman – pipas, cigarettas – oters on ainta mang en «Gralsburg» – en mez liter biera, da cumprar per 55 raps aint igl Denner. Per Werner Erb (72) – igl sunga-tiba da mang dretg – en li noua tg’el sa scontra cun dependents; discutescha, fò ­musica e dat a frisbee. Chegl mintga mesemda sivamezde. Intermediar tranter dafora e davains Nous tschantagn sen egn digls varsaquants bancs aint igl parc. Werner Erb mossa nundumbrevlas fotografias digl Stadtpark digls davos onns, el scumainza a rachintar. El s’angascha voluntariamaintg. Mintga mesemda sivamezde sa scontra el cun la sia gruppa da sunga-tibas aint igl parc digl martgea. Cun ageid dad ulteriouras persungas vign grillo, repartia liongias, café, biscuits e petta – paea cun donaziuns ed or digl agen satg da Werner Erb ed igls sies gidanters. Igl noss discurs vign interrot adegna puspe: «Werner, ia at duvress alloura anc spert», «Werner, ast tschintg minutas?» An general para l’atmosfera chesta mesemda chieta, calma, paschevla. Otras mesemdas aintra el er ed igls dependents stettan ­colonna perchegl tgi «dovran el». Tge? «Digl tot. Ia sung en bung auditour. Sung pero er en tant en liom tranter igl mond aint cò e chel ordvart chels meirs. Per exaimpel schi ensa­tgi dovra tgira medicinala, els sa turpegian.» E daners? «Ea», conceda Werner Erb. Agls pi vigls detta el er tranteraint 10 u 20 francs, chels seian an cumparegliaziun cugls giovens pi fidevels, paian anavos. I na seia betg adegna simpel, ena sfeida. Gist er igl sarvetsch da notg tar igl ageid per surveiver Grischun (UHG) tg’el fetscha anc regularmaintg. Pero er igl consum da cocain an furma da cristal tgi seia actual siva da treis onns igl detta da pansar. «Chegl fò fitg agressiv.» Gio siva dad onns s’angascha el per en spazi da consum a Coira, en li schurmagea, en model ancunaschaint an oters martgeas. El crititgescha igl betg-ager dalla politica. «La regenza è mengia conservativa, e la nossa gliout mora, 10 – 20 persungas ad onn.» En cor dad ôr «Werner è en om cun en tarmenta grond cor, en cor dad ôr pur. Cun dus ureglias avertas», am dei egn digls dependents durant tgi ­Werner Erb discorra en pêr meters dalla vart cun en oter dependent tgi para da duvrar ageid. Tranteraint discor ia cun Ueli (68). El less ­numnar angal igl sies prenom. «Igls 10 da matg 2023 vainsa igl noss dieschavel giubileum.» El geida siva digl 2013 las mesemdas sivamezde a Werner Erb. «Werner è en car­stgang chiet. Sch’ia vess d’aveir puspe eneda problems cun alcohol, saia, tg’ia sa eir tar el. El è igl noss ‹Stadtgartenpapi›. Schi el cala, alloura cal er ia.» «En tarmenta cuntrast» La mesemda seia reservada pigl parc. ­«Chegl totga tar me. Er ia sa tancar aint cò energeia, betg angal els da me», rachinta Werner Erb. Lavar leva igl om tgi regorda en po ad en Indian siva da passa 40 onns a Rona, en «timeout» scu paster igl on mano igl onn 1981 an Surses, lò è el sto 18 onns paster, igl anviern ò el luvro scu scolast da skis ed agl runal. Ossa è el igl «Alpöhi» digl Stadtpark. Schi seian dus monds tgi sa scontran cò, vi ia ­saveir. «Igl è en tarmenta cuntrast», conceda el. «Pero, ia sung en hippie tgi sunga tiba, damai er egn ‹agl our›», dei el mussond segls dependents. Igl sies angaschi social n’igl è betg nia mess an tgigna, betg directamaintg. Sies bab – igl pi ot funcziunari da taglia digl cantun Basilea campagna – igl vess gugent vasia a suandar agls sies fastezs. Werner Erb ò fatg la scola mercantila, è nia tarmess dalla firma a Basilea igl 1971 a New York per far carriera. E cura tg’el vess gia da tagler igls sies tgavels e purtar cravatta vegia el smess siva en de, cumpro en töff e fatg ena tura dad otg meis tras Canada e l’USA. «Ia sung en carstgang dalla libertad. Durant chels meis vaia visito schi blers reservats d’Indians tg’ia viset anc oz mintg’onn», rachinta Werner Erb durant igl noss discurs segl banc, el seia er sto marido diesch onns cun ena Mez-indiana dad Oklahoma. Digl 1998 anfignen tar la pensiun igl 2015 è Werner Erb sto angaschea tar la UHG a Coira scu pedagog social, gio da lez taimp vegia el fatg lavour da streetwork aint igl Stadtpark. Avant diesch onns seia el sa decidia da far ­liber la mesemda sivamezde ed intermediier tranter passants ed igls dependents. «Igls tungs dalla tiba duessan carmalar e procurar per contact.» Tiba – la gronda passiun Nous nign interrots puspe, ena donna cun tgavels alvs sa ferma. Werner Erb saleida e la preschainta scu anterioura sunga-tiba. «Ia at va via ainten la televisiun, ‹Bauer, ledig, sucht›», dei la donna. Igl pêr dall’emissiun è sto an Surses e tranter oter nia instruia da Werner Erb per sunar tiba. «Chels dus èn stos coga bungs», remartga Werner Erb. La proxima stad saptga el eir treis meis a Zermatt per sunar tiba, «sunar davant igl Matterhorn, chegl è fenomenal», dei el tot incanto. Per el seia Surses ed igl sies domicil Rona en li per sa retrer, per sunar tiba, per far chegl tg’el viglia. La idilla trumpescha, manegia el. Neir dependent ins saptga segl antier mond, er an Surses. El rachinta digl sies amprem onn a Rona, dalla mattatscha tgi seia curreida tigl prer e vegia detg tg’igl Salvader seia cò, e digls dus onns scu actuar da Rona, igl protocol seia nia ­translato dad ensatgi ed el igl vegia alloura preligia allas 15 persungas per rumantsch. Mintgign canoscha el, el canoscha mintgign, an Surses scu er aint igl Stadtpark. E quant dei ò el an senn da s’angascher cò per igls dependents, igl dumond ia. «Schi dei scu tg’ia va energeia, e chegl vign ia adegna ad aveir. Ia na va mai gia en burnout, graztga alla tiba tg’ia sung gio 38 onns. Igls tungs bass èn la mia meditaziun.» «Ia sung en hippie tgi sunga tiba, damai er egn ‹agl our›», dei Werner Erb da sasez. «Ia sung en hippie tgi sunga tiba, damai er egn ‹agl our›», dei Werner Erb da sasez. Werner Erb (dretg) cun la sia gruppa da tiba aint igl Stadtpark da Coira.

Tigl Final digl «Grand Prix Migros», la pi gronda cursa da skis digl mond per unfants e giuvenils, on igls skiunzs e las skiunzas digl Grischun musso fermas prestaziuns. La delegaziun grischuna è turnada a tgesa l’emda passada gist cun 15 medaglias. Igl «Grand Prix Migros» è igls successour digl anteriour «Ovo Grand Prix» ed el ò igl madem intent. El è la plattafurma per unfants e giuvenils tg’on en talent da skis e tgi paran er d’esser sen la dretga veia per eventualmaintg far carriera. Allas diesch cursas da ­qualificaziun (dus aint igl Grischun, Sursaissa e Tavo) digl «Grand Prix Migros» sa participeschan anfignen 6000 mats e mattas ed allas cursas finalas passa 700 unfants e giuvenils. Igl zap ainten egn digls caders da skis naziunals fò alloura angal en pitschen domber. Antschet lour carriera da success cun gudagner igl «Ovo Grand Prix» u «Grand Prix Migros» on per exaimpel Pirmin Zurbriggen, Franz Heinzer, Didier Cuche, Beat Feuz ed er Marco Odermatt. Igl Grischun avant igl Valleis Igls finals 2023 digl «Grand Prix Migros» èn stos l’antschatta avregl 2023 a Les Diablerets ed ord vista grischuna èn chels stos en veir success. Skiunzas e skiunzs da nigns oters cantuns on fatg tantas medaglias scu chellas e chels digl Grischun. Total ò igl team grischun fatg quatter medaglias dad ôr, quatter d’argient e set da bronz. Cun 15 medaglias è igl Grischun alla testa dalla rangaziun digls cantuns, avant igl Valleis cun 11 medaglias, Berna e Son Giagl cun mintgamai otg ­medaglias. Sa participos allas cursas finalas ­digl «Grand Prix Migros» èn skiunzs e skiunzas da 16 cantuns, digl Principadi da Liechtenstein e schizont dalla Nova Zelanda. Agls finals èn stos dalla parteida 770 unfants e giuvenils dallas annadas 2007 anfignen 2015. Ulteriour success per Minna Bont Egna dallas quatter medaglias dad ôr ­dall’equipa grischuna è d’attribueir a Minna Bont, la skiunza da Lantsch. La dobla campiunessa grischuna ò testifitgia er tigl final digl «Grand Prix Migros» 2023 la sia classa. La skiunza da 15 onns ò gudagnea igl slalom gigant (annada 2008) e chegl cun en avantatg da 39 tschentavels sen Anna Flatscher da Mörschwil SG. Cumpletto igl podest, dantant gio cun en retard da 72 tschentavels sen la ­victoura grischuna, ò Lara Porta da ­Meiringen BE. Stadas dalla partenza a chel slalom gigant èn 40 mattas dall’annada 2008. Plazs da podest per ­Grischuns e Grischunas annadas 2007–2015 Slalom gigant Medaglias dad ôr: Minna Bont, Lantsch, Charlotte Bayh, Tavo, Igor Salvetti, Schlarigna, Nino Mic Feuerstein, Samedan Medaglias d’argient: Gian Brigger, Parpan Medaglias da bronz: Timo Hartmann, Lunden, Lily Ann Blattmann, Serneus, Pia Veraguth, Vuorz, Jonas Mirer,Sursaissa, Ron Kretz, Sursaissa, Dario von Planta, Scharans Combi race Medaglias d’argient: Josselin Moubayed, Flem, Lara Aerni, Arosa Medaglias da bronz: Silas Caduff, Glion, Jonas Mirer, Sursaissa Minna Bont è stada la pi svelta aint igl slalom gigant dallas mattas annada 2008. Passa 700 mats e mattas èn stos dalla parteida agl final digl «Grand Prix Migros».

Sur ples ouras ò la Pulizeia cantunala controllo venderde passo igl tempo da traffic sen la veia naziunala ad Alvaschagn. 35 gedas ègl do ena denunztga per manaschunzas e manaschunzs. Agl li vala ena spertezza maximala dad 80 km/h. Curt siva las 16.15 è nia misiro en automobilist da 33 onns cun 145 km/h. Igl manaschunz portughes tgi veiva an Svizra ò pudia neir farmo a Silvaplana e neir denunztgia. El ò gia da dar giu igl sies bigliet immediat. Pinavant ston chintar 12 dallas persungas mengia spertas cun la retratga digl bigliet. Igl indrez da controllar igl tempo da traffic, ad Alvaschagn.

Swiss Ski ò communitgia las selecziuns per la staschung 2023/24 da biatlon. Do ancunaschaint ò l’organisaziun a tge caders tgi ­biatletas e biatlets appartignan da nov. Digl cader C anfignen tigl cader naziunal fon part 20 biatletas e biatlets. Da chel domber dereivan gist 8 biatletas e biatlets digl Grischun. Igl pi grond zap ò fatg Niklas Hartweg da Lai, el tg’è sto igl anviern 2022/23 gist quatter gedas segl podest tar cursas dalla coppa mundiala da ­biatlon. Anfignen anc avant pacs deis era igl biatlet da 23 onns anc commember digl cader B digls biatlets. Nov appartigna el agl cader naziunal ed è uscheia commember digl pi ot cader da Swiss Ski. Cun el totga er anc Sebastian Stalder da nov agl cader naziunal, igl biatlet turitges tgi stat ad Alvagni. Venavant agl cader A da Swiss Ski appartignan las dus soras Aita Gasparin ed Elisa Gasparin, ellas tg’èn datgesa a Lantsch. Lea Meier da Tavo ed Irene Cadurisch da Maloja èn er la proxima staschung d’anviern commembras digl cader B da biatlon. Laurin Fravi da Lantsch el è betg ple commember digl cader B digls biatlets, mabagn da nov digl cader C da Swiss Ski. Silvano Demarmels, igl biatlet da Salouf el e scu gio la davosa staschung er igl anviern 2023/24 commember digl cader C digls biatlets. Scu gio ancunaschaint è Serafin Wiestner da Trin sa retratg digl sport da biatlon e chegl cun 33 onns. Nico Salutt, igl biatlet da Zernez, el dall’annada 1998, er el è sa retratg digl sport da ­prestaziun e vign betg ple a sa participar a cursas internaziunalas da biatlon. (fmr/gns) Niklas Hartweg è da nov commember digl cader naziunal da biatlon.

La Biblioteca Beiva-Surgôt è egna dallas pi pitschnas bibliotecas digl Grischun. Pigl li turistic è ella ena gronda anritgeida e chegl gio siva 36 onns. Igl davos onn da gestiun on 254 persungas fatg adiever dalla purscheida da codeschs. Ella è ena pitschna instituziun a Beiva ed an Surgôt e tuttegna da gronda muntada: la Biblioteca Beiva-Surgôt. Igl 1987 è chella neida fundada e chegl sen iniziativa da plessas persungas da Beiva e dallas otras vischnancas da Surgôt. Egn digls iniziants principals da lez taimp è sto Werner Wettstein (Beiva) el tg’ò ­alloura er gist surpiglia igl uffezi da president. Durant 25 onns è el sto en parsoura fitg activ, ena persunga cun angaschamaint per la Biblioteca Beiva-Surgôt. Igl 2012 ò el surdo igl sies post a Gabriela Habicher (Beiva). Radond 1200 codeschs A disposiziun stattan ainten la biblioteca a Beiva ad indigens e giasts radond 1200 codeschs e chegl litteratura da tot gener, litteratura tu­destga, talianga e rumantscha. Damai è la Biblioteca Beiva-Surgôt uffizialmaintg l’unica biblioteca «trilinga» e gio retschet igl 1996 en premi persiva. Gl’onn passo on 254 persungas fatg adiever dalla purscheida dalla biblioteca. Amprestos èn nias igl davos onn an tot 335 codeschs, 224 codeschs per carschias e 111 codeschs per unfants e giuvenils. Scu tgi Gabriela Habicher, la presidenta ò menziuno, man­tga cunzont igl amprest da codeschs ad unfants, cun Beiva betg ple aveir ena scola e la biblioteca da scolars sa cattar a Savognin, noua tgi er igls pacs unfants da Beiva von a scola. Igl 2018 avant la pandemia vevan anc 173 carschias e 178 unfants e giuvenils fatg adiever la ­Biblioteca Beiva-Surgôt. Igl pi ferm meis chegl tgi ­pertotga amprests da codeschs è er igl 2022 sto igl meis da favrer ed igl pi debel igl meis da settember. Gabriela Habicher resta presidenta An tavla dalla radunanza dalla biblioteca da sonda passada è er stada la tscherna dallas persungas tgi appartignan alla suprastanza dalla Biblioteca Beiva-Surgôt. Siva digl 2012 è ­Gabriela Habicher presidenta dalla biblioteca. Chegl resta ella er pigls proxims dus onns siva da sia reelecziun onorevla. Scu actuara e ­manadra dalla biblioteca è neida confirmada Christine Besek (Beiva). Venavant per las finanzas dalla biblioteca segna Silvia Lozza (Marmorera). Collaboratoura dalla biblioteca vign er a restar aint igl futur Denise Giovanoli (Beiva). La contribuziun annuala è betg neida midada dalla radunanza generala 2023. Chella resta scu anfignen oz tar 20 francs per persungas singulas. Tar antradas e sorteidas da stgers 10 000 francs sera igl onn da gestiun 2022 dalla Biblioteca Beiva-Surgôt cun en gudogn da 253 francs. L’instituziun ò 70 commembers e commembras e da chella cefra èn 30 donatours e donatouras. Igl cumegn da Surses ò sustignia igl davos onn la Biblioteca Beiva-Surgôt cun 6000 francs e la contribuziun tgi dereiva digl cantun monta a 690 francs. Menziuno seia er tgi la gruppa da teater Beiva sustigna er ­adegna la biblioteca e chegl cun ena pi gronda somma. Alla fegn dalla radunanza ò Giancarlo Torriani, igl minister da cultura digl cumegn da Surses angraztgea a tot las persungas tgi s’angaschan per la Biblioteca Beiva-Surgôt ed er fatg attent all’impurtanza dalla biblioteca per vigl e gioven e per indigens e giasts. Siva digl 2012 presidenta dalla Biblioteca Beiva-Surgôt: Gabriela Habicher.

Mancumal, i exista er en «Uri» an Sarde­gna, pero scu vischnanca. I seia stada quasi en’obligaziun da sa farmar en mumentign agl ­cantun Uri, sa regorda en indigen, igl qual ò gia luvro scu gioven an Germania. La festa dall’artischocca ad Uri ­digls 12 da mars 2023 sa spleia agl avert ed atteira mintg’onn massa ­public. Sper igl intent forsa primar da preschentar tra­tgas tipicas, scu per exaimpel «i gnocchetti artigianali col cacioffo», dattigl ena fiera e supplementarmaintg en program da basa vast. Scu punct culminont la seira allas otg suonda anc igl fi artifizial. ­Arisguard igl program da basa lessa menziunar dus purscheidas. Chest onn è neida imi­tada ena nozza alla moda sarda da pi bod. Igl passadi digl datgesa dalla spousa a chel digl spous è nia accumpagnea da musica e solts tradiziunals. Igls costums sards on sa tgapescha tutgia tar la culissa e ceremonia zont emoziunala. Las scenas on fatg andamaint las mintinadas, practitgeidas tranter oter a Murmarera. En sagond evenimaint: igls tungs sonors digls dus chors dad Uri, chel da donnas e chel dad omens. La dinamica è elaborada bagn, ritmicamaintg quasi perfetg e las vouschs equilibradas. L’articulaziun e la pronunztga èn stadas schi cleras tg’igl sard è davanto lungatg propi paranto cugl noss rumantsch. Dus canzungs paran dad esser igls hits sen l’insla: «No potho reposare» (Ia na poss betg pussar) e «Duru duru» (Far ninnananna). Las cantadouras ed igls ­cantadours sards sa preschaintan an furma da cres, en usit da pastours, transmess da generaziun a ­generaziun. Lagn anc perder en pêr pleds arisguard igl sard tgi vign considero scu lungatg, igl qual s’approximescha zont fitg agl lategn. An chel connex vaia ligia ensatge edifitgont ed ampurmattont ainten la gasetta quotidiana «L’Unione Sarda» digls 25 da favrer 2023: Igl gioven cunsiglier communal da San Vito, Danilo Melis (22), è s’inamuro aint igl sard e s’angascha cun totta forza per igl lungatg e la cultura, irtada digls perdavants. El porscha schizont curs gratuits «di lingua sarda». Anvers la gasetta s’externa’l tranter oter: «Bisogna prendere coscienza di cosa siamo, il sardo è una realtà dell’essere e se non lo conosciamo e non lo parliamo rischiamo di vivere una existenza zoppa.» – «Nous stuagn esser cunsciaints da chegl tgi ischans, igl sard è ena realitad digl esser e schi nous igl cunaschagn betg ed igl discurrign betg, riscainsa da veiver en’existenza zoppa.» Linard Candreia, autour, deputo ed ­anteriour scolast da lungatg ed istorgia ò passanto igl meis da mars 2023 an Sardegna ed ò gia belas antupadas, ligia las gasettas digl li, sa participo a festas, visito bibliotecas, ­museums e fatg turas a pe. Linard Candreia

Ena festa degna scu tgi totga per ena giubilara da 100 onns. Manageda è la Societad da consum Savognin e conturn tg’è neida fundada igl 1923. Diesch decennis è chella stada finanzialmaintg ena societad sanga, chegl tg’ella è er aint igl onn da giubileum. La radunanza generala cun tschagna dalla Societad da consum Savognin e conturn ò schiglio li adegna ainten ena sala d’en hotel a Savognin. Cun esser igl 2023 igl onn da giubileum da 100 onns dalla societad ò l’occurrenza gia li sonda passada excepziunalmaintg an sala Grava a Savognin. La raschung è er stada tgi, per la radunanza da giubileum cun tschagna, eran annunztgeidas 200 persungas. «Nous ischan propi surstos tgi tantas persungas èn neidas alla festivitad da 100 onns», dei Bruno Wasescha, igl president dalla societad. I fetscha grond plascheir tgi tants commembers e tantas commembras vegian catto la veia an sala Grava. Diesch decennis ena fitg bunga collaboraziun Benevento an spezial ò el cunzont Baltermia (Mia) Guetg tg’è president d’onour dalla Societad da consum Savognin. Suandos all’invitaziun dalla societad giubilara èn er Roman Brenn, igl president dalla Societad da consum Alvra/Surses ed igl contabilist da chella, Silvio Dosch. En cordial bavegna ò Bruno Wasescha purschia allas famiglias Spinatsch e Wasescha, tg’èn siva da 100 onns las affitadras dallas localitads dalla buteia son Mitgel a Savognin. Siva da diesch decennis seia la collaboraziun cun las dus famiglias ple tgi angal exemplarica, ò accentuo igl president dalla Societad da consum Savognin e conturn. Aint igl center dalla seira è betg stada la radunanza generala, mabagn la festa centenaria dalla societad. Igl è nia sarvia ena stupenta tschagna, cuschinada e sarveida dalla Mazlareia Peduzzi, cun David Steier ed igl sies persunal. Tignia legra la raspada da festa ò igl cabaretist e musicist Flurin Caviezel. An en colp ò el gudagnea la simpateia digls preschaints cun adattar igl sies program agl giubileum da 100 onns dalla societad, agl capito igl davos onn a Savognin ed an Surses. La fundaziun è stada igls 5 da favrer 1923 Damai dattigl la Societad da consum Savognin e conturn gio siva da 100 onns. Igls 5 da favrer 1923 on 24 persungas fatg igl fundamaint persistent dalla societad cun fundar chella. Amprem president è sto e chegl gist per 13 onns Not Spinatsch, barmeir. Igl intent da fundar la societad è stada da porscher roba ed artetgels e chegl per en prietsch modest, products tg’ins duvrava pigl basigns digl tigneirtgesa ed agricol. 43 onns è la buteia stada aint igl bietg dallas famiglias Spinatsch e Wasescha alla veia principala a Savognin. Igl 1966 ò la buteia fatg en stgamgiamaint da 250 ​000 francs. Cun l’antschatta digl turissem igl 1962 ò er antschet igl svilup dalla societad, uscheia tgi la buteia ò fatg gio chel onn ena sviouta da 600 ​000 francs. Tschintg onns pi tard è neida realisada ena filiala a Grava ed an en colp è igl stgamgiamaint dalla societad da consum carschia sen 950 000 francs. Igl 1978 è neida averta la nova buteia a Grava ed en onn pi tard è la sviouta stada tar 2.3 milliuns francs. Igl 1984 è neida angrondaneida la buteia a son Mitgel ed igl stgamgiamaint è s’augmento sen 3.5 milliuns francs. Igls proxims onns èn las buteias neidas sanadas ed adattadas adegna puspe allas preteisas digls clients. Igls davos diesch onns è la sviouta dalla Societad da consum Alvra s’augmentada an en cuntign e chegl tar ena somma da passa 5 milliuns francs. Igl proxim meis vign la buteia son Mitgel renovada cumplettamaintg ed er modernisada e chegl per 450 ​000 francs. Pussebel è chegl angal cun esser alla testa dalla societad e dallas treis buteias persungas fidadas, seriousas, tgi vardan bagn digl antier travagl e betg igl davos igls clients fidos. Bung onn da gestiun 2022 Tiers aveir fatg igl davos onn da gestiun cun 5.2 milliuns francs stgamgiamaint, 171 ​000 francs pi paca sviouta tgi anc igl 2021 ins dastga esser cuntaint cugl affar, dei Conrad Plaz, igl administratour dalla Societad da consum Savognin e conturn. La raschung persiva seia tgi igl 2021 ins ò gia per en po daple giasts svizzers cun betg eir agl exteriour an vacanzas perveia dalla pandemia. Gl’onn passo seian blers Svizzers sa decidias d’eir puspe agl exteriour per far vacanzas e da chella realitad vegian er s’accurschia las treis buteias dalla societad. Igl administratour dei pero tgi cun en stgamgiamaint da 5.2 milliuns francs schea chel tuttegna per en mez milliun francs pi ot tgi avant corona e chegl seia tuttegna plaschevel. Fidevels e bungs clients seian anc adegna igls 550 commembers dalla societad, tgi fetschan savens adiever dallas treis buteias e vegian cumpro aint igl davos onn per ena somma da radond 1.5 milliuns francs. Avant tgi paer taglia e gia expensas extraordinarias da 150 ​000 francs ò la Societad da consum Savognin e conturn fatg igl davos onn da gestiun en gudogn da 183 ​000 franc. Sa resulto è alla fegn finala en gudogn da 27 ​500 francs. Tar las sorteidas èn igls costs da roba cun 3.9 milliuns francs la gronda somma, suandada digls 873 ​000 francs costs digl persunal. Ursina Solèr è sorteida siva da seis onns dalla suprastanza dalla societad. Per ella on igls preschaints eligia Daniel Fitzi, igl schef da finanzas digl cumegn da Surses. (fmr/gns) Presidents dalla societad 1923 – 1936 Not Spinatsch 1936 – 1942 Gion Netzer 1942 – 1948 Mitgel Guetg 1948 – 1958 Peder Wasescha 1958 – 1964 Tona Steier 1964 – 1967 Ulius Pool 1967 – 1974 Leza Spinatsch 1974 – 1979 Tona Guetg 1979 – 1989 Tona Steier-Steier 1989 – 2017 Baltermia Guetg 2017 – Bruno Waseschaanfignen oz Administratours 1923 – 1967 Anna e Batist Spinatsch 1967 – 1988 Hansjochen Wasescha 1988 – 1994 Peter Gsell 1994 – Conrad Plazanfignen oz Igl administratour dalla societad, igl president d’onour ed igl parsoura actual. (da san.) Conrad Plaz, Baltermia Guetg e Bruno Wasescha. Ursina Solèr vign ramplazzada an suprastanza antras Daniel Fitzi. Neidas gugent alla festa da giubileum èn er: (da san.) Heidi Spinatsch, Annette Spinatsch-Oudin, Annalies Köchli-Wasescha e Martina Spinatsch. Olivia Collet (san.) e Rosi Guetg las dus manadras dallas buteias a Salouf e Savognin dattan en tgit ainten la cronica dalla societad giubilara, cumpareida a caschung digls 100 onns. Viva pigl giubileum. (da san.) Silvia Schneider, revisoura dalla societad, Silvio Dosch e Roman Brenn dalla Societad da consum Alvra Surses. Flurin Caviezel el ò do alla seira la dretga taimpra divertenta. David Steier cuschinier e mazler cun corp ed olma.

La veia carabla zerpegia a munt davent dalla partenza Alghero per survantscher ples tschent meters otezza. La macchia mediterrana, igl tgagliom semperverd, corva en territori vast. Da taimp an taimp ins diglia l’egna u l’otra muntanera nursas e schizont asens tgi pasculeschan chietamaintg. La vischnanca da Villanova/Monteleone schea scu en nia rectangular sen ena terrassa cun ena vista magnifica. Bagn vasibel sen la plazza principala è igl monumaint digl suldo nunancunaschaint cun nudadas sotve las bleras unfrendas dall’amprema e sagonda ghera mundiala. La baselgia principala, la chiesa madre, è deditgeida a San Leonardo. Ve d’ena pare agl extern digl bietg sacral menziunescha ena tavla tgi en plevant vegia pastoro a cò durant tschintg decennis! «È anche stato il comandante del paese!», pretendan en vigliet ed ena viglietta digl li quasi unisono. El, en om dad otganta onns, vegia fatg siva d’aveir frequento tschintg onns la scola populara, igl paster. Cun diesch onns igl vegia igl bab laschea bel sulet or ainten la campagna. Grondas temas durant las notgs da stgiraglia igl turmentavan, s’anzugliond e sa zuppond aint igl caput neir. Ella ligia gugent l’egn u l’oter codesch, «è un bel passatempo», ed ans cunseglia la biblioteca communala. Schi nous viglian intervigneir daple davart Villanova/Monteleone seia chegl propi igl dretg li. Palau. Anc adegna è’l barbier cun corp ed olma. Antonio è dall’annada 1949. Igl sies salon, egn digls lis impurtants d’antupada, sa preschainta alla moda viglia ed è tapezo cun fotografias dalla vischnanca portuala da pi bod. Igls omens attempos e radunos tschaintan sen pultrungas cumadevlas e lessan saveir a tot prietsch daple davart la mia derivanza. Igl anteriour «amministratore del comune» rachinta plagn entusiassem d’en viadi an Svizra avant en pêr decennis. Son Giagl igl vegia propi plaschia, surtot las collinas digl conturn. Chellas seian scu fatgas artifizialmaintg. La voba da Berna cugl urs seia la madema scu chella da Palau ed i fiss da far en schumbleradi. (Da manevel dalla vischnanca sarda exista en crap cun la furma d’en urs.) Er ia antschev a far dumondas. Tottanegna gira igl noss tema anturn igl banditissem an Sardegna. Singuls protagonists seian anc an veta, an perschung, scu latitants ni a tgesa … I cumpara ena donna e peglia pigl bratsch egn digls omens. El seia orv e tschertga mintga de la cumpagneia. Antonio, igl barbier, pussibilitescha gliunsch sur la vigliadetna da pensiun or, anc contacts socials da gronda valeta. Linard Candreia, autour, deputo ed anteriour scolast da lungatg ed istorgia ò passanto igl meis da mars 2023 an Sardegna ed ò gia belas antupadas, ligia las gasettas digl li, sa participo a festas, visito bibliotecas, museums e fatg turas a pe. Linard Candreia

Linard Candreia A Fonni giolda en'antupada spontana cun Giovanna, ena donna segls onns, vistgeida an neir alla moda viglia. Per neir vigl ins dastga mai «fermarsi», star salda, seia la sia devisa. An vischnanca dettigl bleras e blers cugl nom Giovanna e Giovanni. «È il nostro santo prottetore.» Chel fe­tscha schi bler per la populaziun, uscheia tgi seia simplamaintg en act d’angraz­tgevladad da sa regurdar agl sies prenom. Da Fonni, cun 1000 m s m. la pi ota vischnanca an Sardegna, ins surmonta cugl auto anc circa ulteriours 500 m otezza sen ena veia bagn carabla da catram. Per lung dalla suletta soptgera da skis an Sarde­gna ins ascenda a pe an ­direcziun dalla Punta la Marmora per cuntinuar sessour sen ena senda solida. La tschema è a 1834 m s m., zont remarcabel per relaziuns mediterranas. Igl tetg dalla Sardegna surpassa schizont las otezzas sur mar da Beiva e Silvaplana. La vista segl piz cun ena crouschunga da metal è stupenta. Da se cò para l’insla propi dad esser muntagnarda e ferm crestousa. Da gliunsch saleida en lai tgi sumeglia a chel da Planeiras. L’alp dormulenta sotve vers nord sottastretga la gronda quietezza tgi rigia. En pêr singuls flatgs neiv èn perdetgas d’en strantg anviern passo. I cumparan sper blera crappa e crappi­gna igl genever e las minicolas, perancunter mantgan las muntanelas, igls tgamutschs ed igls capricorns. Las tgirlangas laschan sminar tgi agls muflons cun las cornas strubadas a furma da tschertgel parigl rer da plascheir sen la Punta la Marmora. Anc ensatge croda an îgl: la Sardegna è agl intern pac populada an relaziun cun otras regiuns taliangas: 1,64 milliuns abitants sen 24 090 km². Macchia, macchia ed anc eneda macchia. «Darsi alla macchia», am vign andamaint scu locaziun tgi signifitgescha «svaneir aint igl labirint digl tgagliom semperverd», numnadamaintg fugeir per en pi lung taimp digls carabinieris. Alla vischinanza dalla pi ota muntogna insulara sa catta Orgosolo, la vischnanca dalla Barbagia selvatga, pac di­stanta da Nuoro, la capitala dalla provinza cugl madem nom. Orgosolo ò amplania pi bod las cronicas neiras dallas gasettas: igl era egn digls lis ancunaschaints perveia digl banditissem cun tranter oter gheras da famiglias, las schinumnadas «faidas». Igl onn 1961 ò igl film «Banditi a Orgosolo» digl reschissour palermitan Vittorio De Seta (1923-2011) fatg la currella. Linard Candreia, autour, deputo ed anteriour scolast da lungatg ed istorgia ò passanto igl meis da mars an Sardegna ed ò gia belas antupadas, ligia las gasettas digl li, sa participo a festas, visito bibliotecas, museums e fatg turas a pe. linard Candreia

Igl anteriour manader digl uffezi da construcziun digl cumegn da Surses, Simon Bergamin, ò banduno igl anviern passo anticipadamaintg igl sies post. Da preschaint è chella plazza betg occupada. Chegl vot betg deir tg’igl uffezi da construcziun na seia betg activ. Ena persunga digl rom, tgi dereiva d’orsoura è s’occupada ad interim cugls affars tgi pertotgan igl manader digl uffezi da construcziun e chel uffezi. A parteir dall’antschatta d’avost 2023 è igl post da manader digl uffezi da construcziun digl cumegn da Surses puspe occupo. La suprastanza digl cumegn da Surses ò eligia Urs Amstutz scu nov manader digl uffezi da construcziun. Igl om da 52 onns stat gio siva da ples onns a Riom e siva digl 2017 lavoura el tigl uffezi da construcziun bassa digl cantun scu manader da projects (veias principalas). Avant tgi davantar igl 2017 manader da projects tigl uffezi da construcziun bassa cantunal ò Urs Amstutz fatg ples experientschas professiunalas ainten la Svizra centrala e chegl ple u manc adegna segl sectour da construcziun bassa. Digl reminent è el actualmaintg er commember dalla cumischung da biagier digl cumegn da Surses. Scu tgi Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses ò detg anvers la FMR, ins vegia gia varsaquantas annunztgas pigl post da manader digl uffezi da construcziun. Alla fegn finala ins seia sa decidia per la persunga d’Urs Amstutz, cunchegl tgi el canoscha gio chel uffezi scu commember dalla cumischung da biagier digl cumegn da Surses. (fmr/gns) Urs Amstutz davainta nov manader digl uffezi da construcziun digl cumegn da Surses.

Igl tratg dalla Veiadafier retica (VR) tranter Filisour e Barvogn è sto interrot igl marde avantmezde, chegl causa da crudada da crappa. Scu tgi la Veiadafier retica ò communitgia na seian neidas a donn nignas persungas. Igl RegioExpress 1 100 Samada-Barvogn ins vegia pudia farmar avant igl li dalla crudada. A parteir da marde mezde è la lengia d’Alvra dalla VR puspe stada carabla, igl traject ò pudia neir rumagea ed igls trens curseschan puspe tenor urari. (cdm/fmr)

Siva d’ena sanaziun è renovaziun da ples meis sa preschainta igl anteriour bietg da scola a Beiva an nov vistgia. Igl bietg da scola è nia sano tar en object polivalent. Investo ò igl cumegn da Surses persiva 1,5 milliuns francs. Igl anteriour bietg da scola a Beiva è egn da chels edifezis tgi ò pers la sia muntada siva dalla fusiun digls cumegns da Surses igl 2016 tar en cumegn. Siva dalla premaveira 2018 ò er la scola a Beiva saro per adegna las portas, cun simplamaintg mantger unfants aint igl li sensom Surses. La sala da gimnastica ò ­purschia tetg durant blers onns alla gruppa da teater da Beiva, dantant cun surpiglier la pandemia igl mintga de ò er chella gia da renunztgier igls davos onns allas preschentaziuns popularas. Chegl vot deir tgi igl bietg da scola è, cun pacas excepziuns, sto veid ed er betg nia duvro. Ossa siva la renovaziun e sanaziun duess igl bietg survagneir puspe daple veta. Eneda è chegl antras igls ­pumpiers e sa tgapescha er graztga alla gruppa da ­teater da Beiva. Gio igl anviern 2024 duessan igls teatrists e las teatristas da Beiva procurar per seiras divertentas ainten la nova sala ­polivalenta ainten vischnanca. Er graztga alla UVIAS Tg’igl anteriour bietg da scola è oz en edifezi polivalent è er d’attribueir agl Uffezi federal da veias (UVIAS). La raschung è tgi cun esser la veia da Gelgia siva digl 2020 veia naziunala (N29) è igl corp da pumpiers da Surses er ­responsabel pigl salvamaint stradal a Beiva e conturn. Per metter sot tetg seis autos e vechichels da pumpiers, material ed equipamaint mantgevan a Beiva igls locals adattos. Igls pumpiers da Surses ed er igl cumegn da Surses on catto ena bunga schliaziun cun nizigier igl anteriour bietg da scola, tgi fò en grond sarvetsch agls pumpiers dalla gruppa da salvamaint staziunos an Surgôt. Or digl partera èn neidas fatgas garaschas pigls vehichels da pumpiers e locals per material ed equipamaint. Persiva retscheva igl cumegn da Surses annualmaintg 120 000 francs dalla confederaziun per la prontezza digls pumpiers da neir an acziun tar accidents sen la veia naziunala digl Gelgia schinavant tgi fò basigns. Sa participada agls costs pigls locals da pumpiers è alloura er la sieranza d’edifezis. Dallas stanzas da scola tar la sala da teater Scu tgi Giancarlo Torriani, igl schef digl departamaint da scola e cultura digl cumegn da Surses dei, ò la sanaziun e renovaziun custo radond 1,5 milliuns francs. Sano e biagia anturn è nia tenor igls plans digl architect Willi Cajochen da Savognin, tg’è uriund da Beiva. Cun excepziun dallas lavours da construcziun ò igl cumegn da Surses risguardo per chella reconstrucziun digl object polivalent angal firmas da Surses e chegl travagls da Beiva anfignen Salouf. Plascheir ò Giancarlo Torriani bagn digl antier bietg tgi sa preschainta an nov vistgia, ma anc pi grond plascheir ò el dalla nova sala polivalenta. Chegl cun esser gio divers onns commember dalla gruppa da teater da Beiva. «Ia ma legr gio ossa da giuier igl anviern proxim puspe teater e chegl ainten la nova sala polivalenta tgi porscha plaz a 120 persungas», dei Giancarlo Torriani. Cun la renovaziun e sanaziun on las dus anteriouras stanzas da scola fatg plaz alla nova sala polivalenta, tg’è ossa pi gronda e cun ena tribuna stabla, chegl tg’era anfignen ossa betg igl cass. Aint igl decurs da chesta premaveira vign igl bietg polivalent, la «Sala Polivalente Bivio», inaugurada uffizialmaintg cun ena festa ed en de dallas portas avertas. Giancarlo Torriani ed Anna Wasescha-Giovanoli ins canoscha er scu actour ed actoura dalla gruppa da teater Beiva. Uscheia sa preschainta igl bietg polivalent oz siva dalla sanaziun e renovaziun.

Maschinas agricolas dalla marca «Reform» ed ena bela paletta d’autos dalla marca «Toyota» ò cumpiglia l’exposiziun da premaveira dalla Sigron SA a Lain. L’occurrenza ò betg attratg angal igls clients fidevels digl affar da famiglia, mabagn er bleras otras persungas. La Sigron SA a Lain è en fitg bung exaimpel per en travagl da famiglia tgi funcziunescha bagn. Gl’onn proxim dastga chel menaschi festivar igl giubileum da 70 onns, damai set decennis cun en bung sarvetsch, clients cuntaints e cunzont er clientella fidevla. Da taimp an taimp anveida la Sigron SA cun garascha e travagl da transports ad ena exposiziun, seia chegl da maschinas agricolas u er d’autos. La davosa fegn d’emda è puspe sto schi gliunsch cun darveir la Sigorn SA las portas digl menaschi cun l’exposiziun da premaveira. Cumbino chella ins ò gist cun l’exposiziun da biestga, tg’è stada gist visavi dallas garaschas digl travagl dallas famiglias Sigron. Exponeidas eran da tottas sorts maschinas agricolas dalla marca «Reform», maschinas pi pitschnas e pi grondas ed er maschinas per daple scopos. Gronda è er stada la paletta digls autos exponias, autos dalla marca «Toyota». Do pled e fatg on Joannes Fried, igl schefgaraschist e Sascha Bläsi, igl manader dalla partiziun maschinas agricolas. Bunamaintg la mesadad Joannes Fried, igl Engiadines tg’è manader dalla garascha dei d’aveir clients fidevels. Sper la blera clientella indigena ins vegia er numerous giasts tgi vegian en’abitaziun u ena tgesa ainten la regiun da vacanzas da Lai scu clients fidos. Seian els ainten la regiun an vacanzas portan els igls autos per lascher far reparaturas u per lascher far servis. Alla dumonda sch’ins venda en auto e sch’en cumprader paia chel contant u fetscha en contract da leasing dei el: «La mesadad dallas persungas tgi compran en auto nov paian chel e l’otra mesadad sa decida da cumprar chel per leasing». Igls indigens chels paian igl auto pitost an eneda, er cun saveir tgi chel tigna tranter 12 e 15 onns, punctuescha Joannes Fried. An media passa 20 onns Ensatge pigl îgl èn alloura er stadas las maschinas agricolas exponeidas segl areal dalla Sigron SA. Sa tgapescha tgi èn nias mussos igls pi novs models dalla marca «Reform». Uscheia è stada exponeida, dasper tot las bleras otras, ena maschina pitost per en travagl communal ed ena maschina cun cargiafagn, tottas dus fon lour sarvetsch basignevel. Sascha Bläsi, igl manader dalla partiziun maschinas agricolas dei: «La maschina pigl adiever communal e forestal cun tot las sias agiuntas tecnicas costa radond 250 000 francs». Igl «Reform» cun cargiafagn, tot tenor cun tge equipamaint costa tranter 160 000 francs e 200 000 francs. Vegia en pour chito dalla sia maschina alloura possa el tigneir chella an media 20 onns schi betg pi dei. La gronda part digls pours fetscha cun lour maschina per onn tranter 100 e 250 ouras. Cun ena bunga maschina ins saptga tgunsch far anfignen e daple tgi 6 000 ouras. Tigls pours seia er uscheia tgi schi els seian cuntaints cun ena marca dalla maschina, alloura na meidan els betg ple la marca, manegia Sascha Bläsi. El dei er: «I dat oz nignas schletas maschinas». Compra en pour ena maschina paia el savens chella an en colp, dantant er cun cumprar ella per leasing. Diversas maschinas an ples grondezzas e cun differentas funcziuns èn stadas exponeidas a Lain. Diversas maschinas an ples grondezzas e cun differentas funcziuns èn stadas exponeidas a Lain.

Cun eir Adelia Peduzzi an pensiun è l’èra «Peduzzi» a fegn tar la Mazlareia Peduzzi a Savognin. Digl tottafatg constat chegl betg propi, cun esser David Steier siva da tschintg onns igl nov patrung e proprietari dall’ancunaschainta mazlareia. El è numnadamaintg igl sotnev da Pietro Peduzzi, tg’ò mano cun sia donna Adelia Peduzzi, decennis la mazlareia cun saveida, cun cor, cun clients fidevels e cun tgern da qualitad. Betg anc lia eir an pensiun Igl 2018 cura tgi David Steier ò surpiglia chel travagl è sies barba da sagond grad, Pietro Peduzzi sa retratg digl affar e schinavant tg’è sto basigns sto a disposiziun agl sies sotnev per en cunsegl. Adelia Peduzzi ò betg lia eir avant tschintg onns an pensiun ed è sa decideida da star anc aint igl menaschi, chegl cun esser anc plagn vitalitad ed er per far la punt tranter igls clients fidevels e David Steier, clients dalla mazlareia, clients da gliunsch e da manevel. Venderde passo ò Adelia Peduzzi cunsiglia e sarvia per la davosa geda la clientella dalla Mazlareia Peduzzi cun aveir contanschia la vigliadetna da pensiun. An chels 42 onns tg’ella è stada an buteia èn ias aint ed or blers clients, da chels tg’èn davantos ameis dalla famiglia Peduzzi e steman oz igl nov e gioven patrung David Steier inclus igls sies products da qualitad. (fmr/gns) Viva sen la pensiun dall’anterioura patrunga Adelia Peduzzi (terza da san.). Sanester David Steier, siva da tschintg onns nov patrung dalla Mazlareia Peduzzi.

Dumengia passada ò igl club da ballape CB Surses pudia beneventar igl FC Untervaz sen la Plazza d’ava a Tinizong. Agls Surmirans ègl reuschia da mussar ena bunga prestaziun, chegl conferma igl resultat final da 5:0. «En goal siva l’oter» Gio siva set minutas ò Dorian Sonder sagetto igl 1:0 pigl CB Surses. «Nous ischan ias aint plagn energeia e vagn dalunga savia far igl amprem goal», ò detg igl trenader Flurin Demarmels anvers la FMR. Siva ins vegia bagn gia da morder en pêr minutas, anfignen tgi seia reuschia da far igl 2:0. Chegl è succedia ainten la 26avla minuta antras Julian Jenal. «Siva vainsa fatg en goal siva l’oter», rachinta igl trenader. Anc avant la pôssa on Laurin Frigg e Manuel Simonet procuro pigl 3:0 resp. igl 4:0. Igl tschintgavel e davos goal ò alloura anc fatg Manuel Simonet ainten la 53avla minuta. «A nous è gartagea bler, ad els pac, chegl malgro tg’els on gia dus penaltis», uscheia igl facit da Flurin Demarmels. Cun 19 puncts sa catta igl CB Surses pigl mument segl quart plaz dalla gruppa 1 dalla 4. liga. Igl proxim gi ò li sonda proxima a Vella, noua tg’igl CBS scontra igl CB Lumnezia tgi sa catta pigl mument segl setavel rang dalla gruppa 1. (fmr/sab) Fatschas cuntaintas: Igl CB Surses siva digl gi cunter igl FC Untervaz.

«Veira protecziun digl clima anstagl commerzi da perdung» – uscheia igl tetel d’ena brev averta cun la quala Greenpeace International è sa drizzada glindesde passo agl president dalla FIS Johan Eliasch. Greenpeace pretenda veiras maseiras per proteger igl clima anstagl da paiamaints da cumpensaziun da CO². La FIS sa nomna sezza siva da dus onns «neutral agl clima». Tenor atgnas indicaziuns cumpensescha ella las emissiuns da CO² dallas occurrenzas dalla FIS cun ageid d’ena atgna iniziativa per proteger igl gôt tropic. Greenpeace crititgescha er tgi las occurrenzas dalla cuppa mundiala dalla staschung passada vegian caschuno ulteriours lungs viadis cugl eroplan. Ins pretenda d’adattar igl calender da cursas e da vurdar tgi chellas vignan fatgas uscheia tgi viadis e las emissiuns correspondentas vignan redutgeidas sen en minimum. Sandro Simonet ed ulteriours 500 atlets ed atletas on sottascretg Greenpeace sa metta uscheia digl mang digls radond 500 atlets ed atletas tg’on sottascretg la brev averta digl skiunz alpin austriac Julian Schütter digl favrer passo. Els pretendan tgi las emissiuns da CO² vignan redutgeidas per la mesadad anfignen igl onn 2030, chegl an accordanza cun la scienza scu er maseiras transparentas arisguard la protecziun digl clima. Tigls sotsignias totgan dus profis dalla cuppa mundiala, Mikaela Shiffrin ed Aleksander Aamodth Kilde. Dalla Svizra on 26 atletas ed atlets sottascretg, tranter chels er igl Surmiran Sandro Simonet, ni Daniel Yule e Joana Hählen. Scu chegl tgi sportschau.de screiva, vegia la FIS scretg ainten ena reacziun publica tg’ella benevainta igl angaschi digls sportists e parta igls chitos an vista allas prognosas dall’ora tgi vignan adegna pi difficilas. Ella ò dantant ranvia la critica davart las atgnas stentas per la protecziun digl clima ed ò fatg attent tranter oter all’atgna iniziativa digl gôt tropic. (cdm/fmr)

Igl expert Andres Valär ò vasia biestga da bunga qualitad tar l’exposiziun da biestga locala a Vaz. La bela dallas belas vatgas dereiva digl uigl d’Erwin Arnold, ella ò nom «Candy» e vign igl avost seis onns. Eneda daple è l’exposiziun da biestga ­dall’Uniun purila Vaz stada en antop an ­bunga cumpagneia e cun en grond public. L’exposiziun da biestga locala ò sviglia igl interess da vigl e gioven e dalla parteida èn stos passa 200 aspectatours. Vasia ins ò betg angal pours da Surmeir, mabagn er puraglia dallas otras regiuns digl Grischun Central ed er ­l’egn u l’oter pour dalla Surselva. Crudo an îgl è tgi tigls expositours da biestga è do ena midada da generaziun cun aveir ­surpiglia a Vaz la garda giovna igls bagns ­purils. Per part ins ò gist vasia treis generaziuns da pours tg’eran preschaintas all’exposiziun. Chegl conferma bagn tgi aint igl cumegn da Vaz ò betg angal igl turissem ena gronda muntada, mabagn totga er l’agricultura tigl li. Siva tschintg onns puspe ena exposiziun La Societad da tratga da biestga Vaz è ena organisaziun cun ena tradiziun da 124 onns. Oz sa nomna chella: Uniun purila Vaz. All’uniun fon part 30 pours e da chels betg angal pours cun ena tratga da biestga, mabagn er pours cun travagls da biestga manedla. L’uniun, ­cugl president Marco Parpan, è activa durant igl antier onn ed organisescha pigls commembers e lour famiglias occurrenzas da tot gener. Igl èn ossa er gio 25 onns tgi l’uniun segna mintga dus onns per l’organisaziun dall’exposiziun da biestga locala, tg’ò gia li sonda passada a Lain, visavi alla Garascha Sigron. La davosa ediziun ò gia li avant tschintg onns cunchegl tgi la pandemia ò betg lubia d’organisar l’exposiziun da biestga. Uscheia è betg da star stupia, tg’igl plascheir davantor per l’occurrenza da sonda passada è sto grond. Animals da 18 travagls purils Sa participos all’exposiziun èn 18 pours cun total 100 animals. Vetiers on set ulteriours pours preschento lour animals da razzas da biestga tgi cunaschagn betg uscheia tar nous. Da contemplar eran er tgoras da ples razzas ed er nursas. Cun Andres Valär ò en expert digl rom vurdo pi stagn sen las vatgas, tremas, muias e vadelas. Igl pour da Jenaz ò fatg gio tar las preselecziuns digl avantmezde las sias notiztgas per erueir mintgamai igl pi bel animal da mintga categoria da total 14 partiziuns. Giuditgia ò igl expert tenor igls suandonts criteris: cumparsa, format, fundamaint, tgommas, eiver, tettas e la sia interpretaziun persunala. Igl expert ò fatg chegl an moda fitg tgapibla, uscheia tgi betg angal igls pours èn ias d’accord cun el, mabagn er igls numerous visitaders. «An general vaia vasia biestga da bunga qualitad, cun risguardar tgi chella exposiziun è digl domber digls ­animals, betg ena schi gronda», dei Andres Valär. Ena tala occurrenza è betg angal igl maletg dall’antiera societad da biestga, mabagn er en maletg dalla qualitad digls animals. Ultra chegl è er igl aspect social da gronda valour, cun organisar l’exposiziun ­vign l’agricultura er pi manevla a mintga visitader e la cuminanza tranter pours survign uscheia er daple muntada. «Candy» è la bela dallas belas Per la lotga finala e per davantar miss Vaz èn sa qualifitgeidas seis vatgas e tremas. Chegl mintgamai dus dad Erwin Arnold, da Kilian ­Bergmann, schizont dus original bregnas e da David Sigron. Simpel ò igl expert ansomma betg gia ed alla fegn ò el anc vurdo giu pi bagn las seis finalistas avant tgi tscherner la vatga «Candy», d’Erwin Arnold scu la miss Vaz. La bela dallas belas è ena vatga tg’è nascheida igl avost 2017, tg’ò fatg treis gedas ed è la feglia digl tor «Haegar». Erwin Arnold, igl possessour dalla nova miss Vaz ò surpiglia avant treis onns igl travagl puril da Roman Collenberg, barmeir, a Casti. El dei: «An possess da Candy sunga nia cun surpiglier igl travagl puril a ­Cumpogna a Casti». Tg’igl pour, tgi dereiva ­digl cantun Uri, ò animals d’ota qualitad aint igl sies uigl conferma tgi da tschintg tetels ò el gudagnea cugls sies animals gist treis tetels. Menziuno seia tgi Roman Collenberg, barmeir, veva gio fitg bela biestga an uigl. Las pi belas Miss Vaz 1. Candy, Erwin Arnold, Casti 2. Nora, Erwin Arnold, Casti 3. Alina, David Sigron, Lai Miss eiver 1. Candy, Erwin Arnold, Casti 2. Nora, Erwin Arnold, Casti 3. Alina, David Sigron, Lai Miss armainta 1. Wendi, Erwin Arnold, Casti 2. Lara, Ueli Betschart, Lain 3. Gina Lia, Ueli Betschart, Lain Coppa da travagls 1. David Sigron, Lai 2. Ueli Betschart, Lain 3. Domenico Margreth, Lai Mamma e feglia dus animals 1. Domenico Margreth, Lai 2. Kilian Bergmann, Lai 3. David Sigron, Lai Las treis pi belas vatgas tar l’exposiziun da biestga a Lain cun lour patrungs, igls pours (da san.) Gian Marco Cadosch, Erwin Arnold e David Sigron. Totgan tar en’exposiziun da biestga: stgellas e scalots. Ena tgora cugl sies ansoul. Cuntaint d‘aveir er el biestga da qualitad: David Sigron. Treis anteriours pours da vaglia. (da san.) Paulin Parpan, Hans Telli e Giochen Parpan. Erwin Arnold, igl pour da Casti cun la sia vatga «Candy», la nova Miss Vaz. I dat anc ellas: las vatgas cun cornas.

Gievgia dumang ò la Pulizeia cantunala grischuna fatg sen la veia digl Pass digl Gelgia a Rona davains vischnanca ena controlla dalla spertadad. Igl apparat tgi maseira igl tempo ò registro en auto tg’era da viadi cun ena sveltezza da 144 km/h. Sainza la toleranza prescretga signifitgescha chegl en tempo netto da 140 km/h. La pulizeia ò farmo igl automobilist tgi ò ena vigliadetna da 23 onns ed igl ò denunztgia tar la Procura publica digl cantun Grischun. En schinumno pirat dalla veia è chel u chella automobilista tgi surpassa aint igl cass concret la sveltezza permessa per 60 e daple kilometers l’oura. Ainten chel li sper Rona vala la spertadad maximala dad 80 km/h. Agl Croat tgi abitescha ainten Svizra ò la Pulizeia cantunala grischuna piglia davent igl permess dad eir cun auto gist segl li. (cdm/fmr) Igl automobilist da 23 onns era da viadi bler mengia spert.

Igl venderde e la sonda digls 5 e 6 da matg 2023 ò li l’exposiziun davart gleischs anticas aint igl museum local da Mot Soura. La nova exposiziun aint igl museum local da Mot Soura cumpeglia da tottas sorts gleischs an tottas grondezzas e furmas scu per exaimpel stelas da lenn-tiev, battafis a zurplegns. Aint igl center dall’exposiziun stattan candeliers, forbeschs da glimegls, capalots da stidar, oramai objects da fier battia. L’exposiziun tg’ò li chest venderde e la sonda metta la peisa principala sen gleischs dad avant l’invenziun digl petroli – igls mussond igls objects alla gleischs da stelas da lenn-tiev e glimieras. Tgadafis sainza fanestras Durant tschentaners niva cuschino sur igl fi avert tgi ardeva trasor aint igls fuclars dallas tgesas purilas da Mot, per solit numnos lò simplamaintg «Chuchiloch». L’expressiun «Chuchiloch» era gista, perchegl tgi las tgadafis vevan nignas fanestras, dantant angal en’orva vers anor tgi sclariva en po igl intern. Abstraho digl prievel da fi permanent, era er igl fem an tgadafi adegna ena mulesta pigls abitants dalla tgesa. Igls tgamegns dallas tgesas da Mot vevan er ni caput ni mantel per schurmager cunter sbrenslas. Pigl solit vevan las tgesas mianc en tgamegn. Igl criticher da musica austriac, Eduard Hanslick (1825 – 1904), ò descretg las sias experientschas cun las glimieras scu suonda: «Chellas stuevan nous vidar cun zurplegns, tgi derasavan ena spizza da zolper stgivousa. Las glimieras tuffousas illuminavan da lez taimp er las miglras tgesas burghesas. Igl era sgarschevels instrumaints da marteris, tgi nivan stidos cun la forbesch da glimegls scurvanada, Chella sa cattava sen mintga meisa. Chellas odiiv’ia a mort e fegn gio da mattatsch. Tge turmaint, schi chella era motta e betg da duvrar ...» (fmr/bt) A caschung dall’exposiziun «Gleisch anticas» aint igl Museum da Mot Soura ègl da vaseir igls pi differents objects d’illuminaziun scu glimieras alimentadas cun seif.

Dumengia, igls 7 da matg 2023 fò l’Uniun per la tratga da tgoras Surses la sia preschentaziun digl movel sen la plazza dalla scola Grava a Savognin. L’Uniun per la tratga da tgoras Surses consista actualmaintg da 10 commembers activs tgi preschentaron var 70-80 tgoras. Dumengia, igls 7 da matg 2023 avantmezde vignan punctadas las tgoras da mintga travagl ed igl sivamezde ò li la concurrenza digls giovens allevatours tgi preschentaron lour ansoulas. Chellas vignan alloura giuditgeidas tenor igls criteris usitos e rangadas losiva. Per las tgoras grondas na dattigl chest onn nign premi cun rangaziun scu igls onns passos. Punctadas pon angal neir tgoras da raz tgi èn registradas aint igl codesch d’allevamaint. Igl expert è Carli Cathomas da Breil. Per solit organisava l’Uniun per la tratga da tgoras Surses la si’exposiziun mintg’onn. Chest onn vign ella fatga ena dumengia. Igl muteiv persiva è, tg’igls pours da tgoras vottan mussar lour tratga alla populaziun indigena ed agls giasts. Per las visitadras ed igls visitaders vignigl perchegl er andrizzo en’ustareia da festa sen la plazza da scola, cun tgern grillada e naturalmaintg er cun liongias e hamburgers fatgs cun tgern da tgoras. Giubileum da 25 onns Cun chella caschung festivescha l’Uniun per la tratga da tgoras Surses igl sies giubileum da 25 onns. Scu rancunaschientscha surdat igl president Mario Devonas ena stgella a mintga commember. «Nous anvidagn tot la gliout, indigens e giasts, da neir a vurdar la nossa tratga da tgoras e festivar cun nous igl giubileum da 25 onns Uniun per la tratga da tgoras Surses», dei igl pour da tgoras passiuno Dino Balestra. (fmr/bt) L’exposiziun da tgoras ò li dumengia, igls 7 da matg 2023 a parteir dallas 9.30 sen la plazza da scola Grava a Savognin. Igls 7 da matg 2023 preschainta l’Uniun per la tratga da tgoras Surses la sia tratga sen la plazza dalla scola Grava a Savognin.

La Musica instrumentala Salouf Mon Stierva ò anvido sonda passada agl concert annual a Salouf cun participaziun dalla Musica giuvenila Viamala da Tusang. Tenor communicaziun è la sala polivalenta a Salouf stada amplaneida anfignen igl davos plaz ed igl program ò purschia blera variaziun per las numerousas auditouras ed igls numerous auditours. Pertge tgi la Musica giuvenila Viamala da Tusang è ansomma neida a Salouf ò sia raschung. Adegna pi grev vignigl da cattar giovnas musicantas e giovens musicants. La Musica instrumentala Salouf Mon Stierva ò igl mument dantant ena generaziun giovna. Sofia ed Anna Laura Sonder da Salouf sungan ainten la Musica giuvenila Viamala, Sofia Sonder sunga dantant er gio ainten la Musica instrumentala Salouf Mon Stierva. (cdm/fmr) La Musica giuvenila Viamala da Tusang agl concert annual dalla Musica instrumentala Salouf Mon Stierva. Igls solists Fabia Farrér ed Adriano Simonet aint igl dirndl e tgotschas da tgirom.

Gist 108 atlets ed atletas figureschan la staschung da skis 2023/24 ainten egn digls divers caders da ski alpin da Swiss Ski. Digls 59 skiunzs selecziunos dereivan gist 12 digl Grischun e totgan all’Associaziun grischuna da skis (BSV). Igl unic skiunz da Surmeir tgi appartigna agl cader naziunal è Stefan Rogentin digl Club da skis da Lai/Valbella. A chel cader totga er Gino Caviezel, tg’è commember digl Club da skis Beverin, è dantant bler a Lai cun aveir igls sies genitours dimora an chel li. Agl cader naziunal A, appartignan nigns skiunzs da Surmeir. Persiva èn digls 34 atlets tgi figureschan aint igl cader naziunal B gist treis dels digl Club da skis da Lai/Valbella. Chegl èn Gilles Roulin, Livio Simonet e da nov er Sandro Simonet. Ad el è reuschia da far igl zap digl cader naziunal C, aint igl cader naziunal B. Venavant commember digl cader naziunal B è Fadri Janutin, tg’è commember digl Club da skis Sursaissa, dantant uriund da Marmorera ed er savens a lò noua tgi sies bab Christian Janutin ò ena tgesa. Silvano Gini, tgi stat a Champfèr ed è uriund da Beiva è, scu gio la davosa staschung, er la proxima staschung commember digl cader naziunal C da Swiss Ski. Seis skiunzs da Surmeir u cun relaziuns tar chella regiun, tgi appartignan agls caders da Swiss Ski, chegl ègl strousch do eneda e chegl mossa tgi alla basa è neida fatga fitg bunga lavour tigls clubs da skis. (fmr/gns) Sandro Simonet è da nov commember digl cader naziunal B da Swiss Ski.

Pertutgont la revisiun parziala dalla constituziun digl cumegn da Surses decida igl suveran all’urna. Approvada è neida la revisiun totala dalla lescha d’indemnisaziun per commembers/as dallas autoritads e cumischungs digl cumegn da Surses. Glindesde seira è stada en’ulterioura radunanza communala digl cumegn da Surses. Stadas preschaintas èn 58 persungas. Chegl èn 3.3 % digls votants e dallas votantas cugl dretg da votar. An tavla èn stadas treis tractandas principalas. Sto an tavla è er en credit supplementar da 560 000 francs per ena punt a Parsonz. Chel credit supplementar è nia delibero cun nignas cuntervouschs. Las lavours da sanaziun digl punt on gio scumanzo. Total montan igls costs a 1,360 milliuns francs. Da chella somma surpeglian igl cantun e la confederaziun 893 500 francs. Ad en parlamaint vign renunztgia Igl amprem sboz dalla constituziun communala revedeida parzialmaintg è nia preschento agl suveran igl davos d’otgover 2022 a caschung d’ena seira d’orientaziun. Sessour ò igl suveran pudia exprimer la sia opiniun concernent la revisiun parziala dalla constituziun communala proponeida pertutgont las midadas preschentadas scu variantas. An media on piglia posiziun tranter 20 e 100 persungas pertutgont las dumondas singulas. Aint igl decurs digls davos meis ò la suprastanza communala evaluo las posiziuns inoltradas e las examinadas an detagl. La constituziun communala è neida adattada anc eneda ed è neida tractandada dalla radunanza communala da glindesde seria, per neir deliberada per mangs digl cumegn d’urna digl 18 da zarcladour 2023. La suprastanza communala è digl cler aveis tgi la structura d’organisaziun actuala seia la pi adattada per la grondezza digl cumegn da Surses. Perchegl è nia desistia d’installar en parlamaint ainten la constituziun communala. Introduia vign igl referendum facultativ Siva d’aveir examino igls avantatgs e disavantatgs digls dus models da direcziun «direcziun communala» u «CEO» è la suprastanza communala neida alla conclusiun tg’igl model da direcziun practitgia anfignen ossa e tg’è sa cumprovo, seia igl model igl pi adequat pigl cumegn da Surses. Da nov ò igl suveran la pussebladad da far adiever digl referendum facultativ. Chegl vot deir, tgi decisiuns dalla radunanza communala ston neir sottamessas alla votaziun all’urna, schi 80 votants/as pretendan igl referendum ancunter la decisiun. Dall’otra vart vign la cumpetenza finanziala dalla radunanza communala angrondaneida. Agl referendum facultativ èn sottamess conclus dalla radunanza communala davart expensas unicas tranter en milliun francs e quatter milliuns francs e davart expensas ­periodicas tranter 100 000 francs e 400 000 francs. Da nov è fixo ainten la constituziun communala tgi la suprastanza communala seia oblieida d’organisar radunanzas d’orientaziun davart projects e fatschentas da muntada ­speziala, schinavant tgi aglmanc 50 votants/as pretendan chegl cun ena dumonda an scretg. L’elecziun digls commembers e dallas commembras dalla cumischung da biagier stat venavant ainten la cumpetenza dalla suprastanza communala. Discussiuns ègl bagn do pertutgont la revisiun parziala dalla constituziun communala cun total 68 artetgels. Or digl mez dalla radunanza èn neidas propostas da far ena midada tar la formulaziun dallas schlattagnas tar en artetgel, da formular e defineir pi cler e pi liberal la cumposiziun dalla direcziun digl cumegn e da sbassar las vouschs basignevlas pertutgont igl referendum facultativ dad 80 vouschs sen 60 vouschs. Igl suveran ò pero refuso tottas treis propostas. Uscheia on preschaints e preschaintas approvo la revisiun parziala dalla constituziun digl cumegn sainza far midadas per mangs digl cumegn d’urna an bung set emdas e chegl cun 54:2 vouschs. Strousch gronda opposiziun Tractandada è er neida la revisiun totala dalla lescha d’indemnisaziun per commembers e commembras dallas instanzas e cumischungs digl cumegn da Surses. Chella datescha anc digl taimp cura tgi la fusiun digl cumegn da Surses è eida an vigour igl onn 2016. Ossa è ella neida adattada an consequenza dallas experientschas fatgas igls davos onns. Sa musso è igls davos set onns tg’igl taimp impundia dalla suprastanza communala è considerablamaintg pi ot tgi previa. An vista allas elecziuns communalas digl avost 2023 ins ò catto per inditgia d’eir sur igls codeschs chegl tgi pertotga l’indemnisaziun dallas autoritads da cumegn e dallas persungas tgi appartignan a cumischungs. Per igl presidi communal monta chegl ena paia annuala da 155 870 francs per en pensum da 100 %. L’indemnisaziun per persungas dalla suprastanza fiss 24 950 francs cun en pensum da 20 % (varda box). La revisiun totala dalla lescha d’indemnisaziun è neida acceptada e chegl cun 45:13 vouschs. Sen proposta dalla suprastanza è nia voto an scretg. Fatg surstar ò, tg’è strousch do discussiuns gist er pertutgont l’indemnisaziun digl mastral e digls suprastants. Damai on 3.3 % da votants e votantas decidia per daple paia per las persungas dallas instanzas politicas digl cumegn da Surses. An vigour vo la nova lescha d’indemnisaziun igls 1. da schaner 2024. Indemnisaziuns commembers e commembras d’uffezis e cumischungs Mastral pensum da 100 % 155 870 francs Vicemastral supplementar 5 000 francs Commembers e commembras 24 950 francsda suprastanza pensum da 20 % Paia fixa otras autoritads e cumischungs President cumischung 4000 francs (3000 francs)da gestiun Ulteriours commembers/as 1500 francs (1000 francs) President cunsegl da scola* 4000 francs (3000 francs) Ulteriours commembers/as 1500 francs (1000 francs) President cumischung 4000 francs (3000 francs)da biagier* Ulteriours commembers/as 1500 francs (1000 francs) *schinavant tgi chel u chella appartigna betg alla suprastanza. An parantesa l’indemnisaziun actuala. Indemnisaziun per ourags Per autoritads e commembers/as 50 francs (anfignenda cumischungs scu er da ossa 40 francs)cumischungs spezialas. Las dus persungas digl rom tg’on cunsiglia la suprastanza communala an connex cun la revisiun parziala dalla constituziun da cumegn. (da san.) Georg Aliesch e Thomas Nievergelt. Igl Punt Mulegn a Parsonz tgi datescha digl 1968 vign sano e construia da nov.Foto cumegn da Surses

Siva d’en onn è ancunaschaint tgi Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses candidescha igl avost da chest onn betg ple per en ulteriour bienni. Anc dattigl dantant uffizialmaintg nigns candidats u candidatas per la sia successiun. Cun l’antschatta da schaner 2016 è eida an vigour la fusiun digl nov cumegn da Surses. Pigl post digl mastral ò gia candido angal Leo Thomann. Quatter onns pi tard è el nia reeligia per chel uffezi, schi er betg ple schi cler scu tar l’amprema elecziun. Per las elecziuns digls 20 d’avost 2023 sa metta el betg ple a ­disposiziun scu mastral digl cumegn da Surses. Chegl tgi pertotga pussebels successours u pusseblas successouras per Leo Thomann ègl igl mument anc calm. Noms curseschan bagn, dantant noms concrets mantgan anc. Nign interess Ples varts vasessan Patric Vincenz, igl davos mastral digl cumegn da Savognin, scu en bung successour da Leo Thomann. Cun contactar el ò el detg da betg aveir interess da candidar scu mastral digl cumegn da Surses, er sch’el vigna adegna puspe dumando da far chel zap. Ensacu vegia el termino la sia carriera politica activa er cun esser professiunalmaintg fitg angaschea. En nom an connex cun l’elecziun digl mastral ins ò er santia adegna puspe las davosas emdas, numnadamaintg chel digl pour Ignaz Plaz da Savognin. «Ma ia sa ansomma betg tgi tg’ò laschea circular igl mies nom per ena candidatura pigl post digl mastral da Surses», dei Ignaz Plaz cun en surreir. Adegna puspe vegia el gia telefons cun la dumonda schi seia propi veir tg’el candidescha scu ­mastral e scu successour da Leo Thomann. «Ma cugls mies onns na fatscha strousch da chegl», manegia Ignaz Plaz. Filip Dosch tg’è sto igl davos mastral digl cumegn da Cunter, ò detg tgi ples persungas vegian intimo el da candidar pigl uffezi da mastral digl cumegn da Surses. «Fatg pansiers an chella tgossa vaia ansomma nigns anfignen ossa», punctuescha Filip Dosch. Armando Janett tg’è uriund da Tinizong e stat a Savognin mossa interess per candidar eventualmaintg per la successiun da Leo Thomann. Anc seia pero navot concret. Er davart dallas parteidas vign betg fatg mucs, chegl cun betg anc aveir gia lour radunanzas generalas. Tractandar igl tema mastral vign l’Uniun da commers e mastirants Surses per la radunanza generala digls 24 da matg 2023 a Beiva. Sieir nign tema I dat er singulas persungas tg’èn digl aveis tgi Leo Thomann sa metta tuttegna a disposiziun scu mastral aglmanc per dus onns sch’ins catta nign successour u successoura per el. Leo Thomann dei: «En’ulterioura candidatura vign per me betg an dumonda, schi er angal per dus onns. Ia va 67 onns e sung ossa otg onns mastral e chegl tanscha». Sa tgapescha tg’igl mastral an uffezi giaveischa da cattar en successour u ena successoura per chel uffezi. «I fiss daveiras tot oter tgi bung da betg cattar en mastral u mastrala pigl cumegn da Surses», dei Leo Thomann. D’eliger ò igl suveran da Surses igls 20 d’avost 2023 betg angal ena persunga tgi surpeglia igl mandant da Leo Thomann, mabagn er igl post da Giancarlo Torriani tg’è da preschaint vicemastral digl cumegn da Surses. El dei tgi per 99 % vigna el betg ple a candidar per la suprastanza per en’ulterioura perioda d’uffezi. Gugent vess el anc realiso igl project dalla nova scola a Savognin, ma cun esser chel project ainten la fasa da planisaziun geia ­chegl anc en taimp anfignen tar la realisaziun. Tant saptga el deir: «Ia sung an contact cun ples persungas da Surgôt, cun la speranza tg’egna da chellas fiss pronta da candidar pigl mies post an suprastanza, uscheia tgi la part soura dalla val fiss represchentada venavant an chel gremi». Simpel da cattar en candidat u ena candidata seia dantant ansomma betg, manegia Giancarlo Torriani tg’ò 76 onns e chinta da terminar la sia carriera politica. An elecziun vign er Adrian Ballat, tgi stat alla testa digl departamaint da turissem. El candidescha puspe per la suprastanza digl cumegn da Surses. Nign tema seia per el da candidar scu mastral, accentuescha Adrian Ballat. Igl termin per inoltrar candidaturas pigl presidi communal u pigls dus posts da suprastanza è fixo segls 20 da fanadour 2023. Sandra Baltermia-Guetg sa metta betg a disposiziun Ena retschertga da RTR mossa, tgi dalla suprastanza actuala seia nia detg da tots tgi sa mettan betg a disposiziun pigl post da mastral ni mastrala, suprastanza ­bagn, ma betg daple. Schiglio vign pigl mument discurria e speculo ena massa allas meisas radondas. En’ulteriour nom an connex cun ena candidatura pussebla è Sandra Balterima-Guetg da Salouf. La mamma da treis mattas s’angascha ferm per l’egualitad dad om e donna, egn digls muteivs per surpiglier igl presidi dallas donnas dall’Allianza ­digl Center Grischun. Avant en onn ò ella candido pigl Cunsegl grond – per sulettamaintg 11 vouschs n’ò la veia dantant betg mano ella aint igl parlamaint cantunal. Scu tg’ella ò detg l‘emda passada aint igl profil da RTR seia igl interess ed igl angaschi politic rasto. Sen la dumonda sch’ella candidescha pigl uf­fezi scu mastrala da Surses ò ella dantant detg anvers RTR, tg’ella sa metta betg a disposiziun. (rtr/fmr) En’ulterioura candidatura scu mastral vign betg ple an dumonda per Leo Thomann. Anc na dattigl nignas candidaturas uffizialas pigl uffezi da mastral digl cumegn da Surses.

Bilantscha intermediara positiva da Lai Pendicularas SA siva la davosa staschung d’anviern. Tenor las prognosas chinta la societad acziunara anfignen alla fegn digl onn da gestiun 2022/23 cun ena sviouta da vers 35 milliuns francs. Igls proxims meis suondan ples investiziuns. La basa pigl bung onn da gestiun 2022/23 da Lai Pendicularas SA anfignen oz è tgi graztga agls neivadoirs e sistems da far neiv èn las relaziuns da neiv stadas fitg bungas igl davos anviern. Abundanza canungs da neiv ed indrezs moderns per far neiv seian aint igl avigneir en indesistibel fundamaint per sierar igl travagl d’anviern, dei Thomas Küng, igl CEO da Lai Pendicularas SA. Differentas investiziuns La stad 2022 on 224 128 amprems giasts fatg adiever dallas pendicularas da Lai. Chegl èn 3,2 % pi pacs giasts tgi anc la stad 2021. Igl trend mossa tuttegna tgi la stad davainta adegna pi attractiva, screiva Lai Pendicularas SA an sia communicaziun. Igl anviern 2022/23 è igl domber digls amprems giasts sa redutgia per 10 % sen en total dad 1,281 milliuns amprems giasts. Chegl tgi pertotga igl stgamgiamaint dalla staschung d’anviern passada è chella la sagonda miglra siva digl anviern da record 2021/22. Tenor las prognosas chinta la societad acziunara anfignen alla fegn digl onn da gestiun 2022/23 cun ena sviouta da 35 milliuns francs. Igl onn da ­gestiun da record 2021/22 ò Lai Pendicularas SA fatg cun 37,3 milliuns francs ena schi gronda sviouta, scu anc mai an sia istorgia siva dalla fusiun dallas pendicularas a Lai igl 2005. Igls proxims meis vignan fatgas investiziuns da 12 milliuns francs tranter oter per l’inscenaziun dalla staziun digl Corn Cotschen, per ­migliuramaints e correcturas da pistas, per veias e per l’attractivitad d’eir cun bike. 30 milliuns francs duessan igls proxims onns neir investos pigl sistem da far neiv e per neivadoirs. Felix Frei, igl president digl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA dei: «I dat nignas alternativas cun nizigier ulteriouras resursas d’ava e d’augmentar la producziun da far neiv cun neivadoirs e canungs.» 2,2 % damanc sviouta Er Arosa Pendicularas SA fò ena bilantscha intermediara positiva digl onn da gestiun 2022/23. Scu tgi la societad screiva ò ella fatg anfignen igls 31 da mars 2023 en stgamgiamaint da 31,1 milliuns francs. Chegl èn angal 2,2 % pi pac sviouta tgi anc aint igl onn da gestiun 2021/22. Igl stgamgiamaint angal da transport chel è sa redutgia per 6,7 % sen en total da 19,1 mil­liuns francs. Persiva ins ò fatg bungs affars cugls travagls da gastronomia tgi totgan ad Arosa Pendicularas SA. Cò è la sviouta s’augmentada per 7,6 % sen 8,4 milliuns francs. Er tigls menaschi d’alloschamaint è igl stgamgiamaint s’augmento e chegl per 5,5 % sen en total dad 1,7 milliuns francs. La somma d’investiziun tgi la societad acziunara dallas pendicularas prevei d’investar igl 2023/24 schea tar stgers otg milliuns francs. (fmr/gns) Bunas relaziuns da neiv igl anviern passo a Lai angal graztga alla neiv artifiziala.

Igl parlamaint digl cumegn da Vaz ò approvo igl chint 2022. Chel sera cun en gudogn da set milliuns francs daple tgi tenor preventiv. Sa musso generous è igl cunsegl communal cun deliberar ples credits. Alla 14avla seduta digl parlamaint digl cumegn da Vaz èn stadas preschaintas da 15 persungas tgi appartignan a chel gremi 13 persungas. Egna dallas am­premas tractandas è stada l’elecziun substituiva d’en commember per la cumischung da biagier. Sa retratg anticipo da chella cumischung è Christoph Messmer, siva d’aveir fatg quatter onns a mez part a chel gremi. Proponias per chel mandat substituiv èn nias Philipp Ulrich e Gian-Carlo Bläsi. Eligia scu nov commember dalla cumischung da biagier è alloura nia Philipp Ulrich e chegl cun 8:5 vouschs. Igl rendachint 2022 digl cumegn da Vaz è nia approvo e chegl unanim. Chegl fò betg surstar, sera chel tar antradas da 56,6 milliuns francs cun en gudogn da 10,7 milliuns francs. «Igl è daveiras en onn extraordinari e bung chegl tgi pertotga las finanzas», dei Maurin Malär, igl mastral digl cumegn da Vaz. Ena raschung persiva seian cunzont las pi otas antradas da taglia. Da budgetar chellas seia er tot oter tgi simpel, ò punctuo igl schef da finanzas digl cumegn da Vaz ­Gian Reto Margreth. Realitad è tgi igl 2022 ò igl cumegn da Vaz gia tar las antradas da taglia cun en total da 25,4 milliuns francs gist tschintg milliuns francs daple tgi tenor preventiv. S’augmentada è angal la somma dalla taglia da cumegn per treis milliuns francs an cumparaziun cugl onn avant. Er la somma dalla taglia sen gudogn antras la vendita da bagns immobigliaras è cun 4,8 milliuns francs per 1,9 milliuns francs pi ota tgi anc aint igl rendachint 2021. Igl «cash flow» digl chint communal 2021 digl cumegn da Vaz chel schea tar 13,1 milliuns francs. Alla fegn da december 2022 veva igl cumegn da Vaz ena facultad netta per ­abitant da 9819 francs tar 2712 abitants. Investiziuns nettas ò igl cumegn da Vaz fatg gl’onn passo per ena somma da 6,2 milliuns francs. Or digl mez digl parlamaint è nia detg tgi aint igl avigneir ins duess esser pi avurdo cun far igl preventiv, per tgi detta alla fegn finala en gudogn pi modest. Da preschaint ins è vedlonder cun las lavours per eriger dus ulteriouras staziuns per carger autos electrics. Egna da chellas sa catta tigl parcadi «Allod» e l‘otra tar la baselgia da Valbella. Per eriger chellas dus ò igl cunsegl communal approvo en credit supplementar da 200 000 francs e chegl sainza cuntervouschs. Interessantas èn an mintga cass las cefras digl domber dallas cargedas digls autos electrics. Igl 2017 eran chellas tar 115 cargedas, igl 2020 tar 1258 cargedas e gl’onn passo tar 4179 cargedas. Per daple discussiuns ò caschuno igl credit supplementar da 100 000 francs per las prestaziuns da coordinaziun e communicaziun dalla Lai Marketing Support SA chegl a favour digl plan da destinaziun 2030. Chel è pero mademamaintg nia approvo alla fegn finala. Cun 12:1 vouschs è er nia delibero igl credit d’impegn dad 1 milliun francs per l’organisaziun digls campiunadis mun­dials da biatlon 2025 all’arena da biatlon Roland a Lantsch. Chella somma sa cumpona da 500 000 francs scu contribuziun fixa e 500 000 francs scu garanzeia da deficit. Sur da chel credit decida igl suveran da Vaz all’urna e chegl igls 18 da zarcladour 2023. Digl reminent ò igl cumegn da Lantsch gio delibero cun 38:1 vouschs 810 000 francs per chel scopo. Betg surdo dus postulats Gian-Carlo Bläsi, igl cunsiglier com­munal ò inoltro en postulat tgi pretenda tgi igl areal anturn la baselgia da Lai duess neir pi attractiv cun ansomma betg esser en bel maletg. Da far ins vess sen chel areal en bietg multifuncziunal (sala da cultura, stanzas per seminaris, localas per exposiziuns) ed er ena nova baselgia. Igl palamaint ò decidia cun 10:3 vouschs da betg surdar chel postulat alla suprastanza. Igl madem vala er pigl postulat digl cunsiglier communal Michele Vitali. An sies postulat screiva el tgi igl cunsegl da scola vegia avant curt decidia an en cass tgi unfants da famiglias tgi veivan a Lain, Muldain e Zorten vegian la pussebladad d’eir a scola a Lai. El argumentescha tgi tenor discurs cun famiglias ins seia digl aveis tgi l’instrucziun da scola a Lai seia da miglra qualitad (professiunal ed infrastructura). Ins dastga sa dumandar schi fiss betg migler da sa concentrar sen angal en li da scola e da far or digl bietg da scola a Zorten abitaziuns. El ò an sies postulat er fatg la dumonda quants scolars e scolaras tgi las treis fracziuns ­vegian igls proxims onns. Romano Paterlini, el tgi segna an suprastanza pigl departamaint da scola e d’educaziun ò detg tgi igls proxims tschintg onns ins vegia a Lain, Muldain e Zorten an media 40 unfants tgi geian a Zorten a scola ed a scoligna. Igl parlamaint ò gia paca tgapientscha pigl postulat da Michele Vitali ed er s’exprimia per mantigneir la scola a Zorten. Chegl demossa er tgi igl cunsegl communal ò refuso da surdar igl postulat alla suprastanza e chegl unanim. È la scola da Lai miglra tgi chella da Zorten? Igl cunsegl communal da Vaz è sa raduno venderde passo per ples decisiuns. Tranter oter ègl ia pigl chint annual digl onn 2022, l’arena da biatlon e dus postulats. Igl chint annual da Vaz sera cun en plus da 10,7 milliuns francs, chegl è var tschintg milliuns francs daple tgi budgeto. Chegl seia d’attribueir allas pi otas antradas da taglias, chegl tgi seia pi grev da budgetar. Per l’arena da biatlon a Lantsch ò cunsegl communal approvo en credit d’impegn dad 1 milliun francs, ena fatschenta tgi stò anc neir approvada all’urna. Pigl postulat digl cunsiglier communal Michele Vitali schi fiss betg migler da sa concentrar sen angal en li da scola a Lai e dar se la scola a Zorten ò igl parlamaint gia paca tgapientscha. Michele Vitali veva argumento tgi tenor discurs cun famiglias ins seia digl aveis tgi l’instrucziun da scola a Lai seia da miglra qualitad (professiunal ed infrastructura). (fmr/gns/sab) Quatter ouras ò cuzzo la seduta digl parlamaint digl cumegn da Vaz.