Daspö l’on 1972 es l’ouvra electrica Pradella in funcziun. Per pudair cuntinuar a prodüer energia per 200 000 chasadas han ils transformatuors da las maschinas stuvü gnir rimplazzats. La concessiun da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) düra fin da l’on 2050. Per cha lur ouvra Pradella chi prodüa energia regenerabla daspö l’on 1972 possa far quai fin quella jada, ston gnir rimplazzats ils transformatuors da las maschinas chi han 51 ons. Quellas fuorman set pols da transformatuors inclus ün pol da reserva. Trais da quists pols fuorman ün banc transformatuor. Sur quels bancs po gnir furnida üna prestaziun da 180 MVA, resp. 245 000 PS. Als 17 favrer 2023 sun gnüts bivgnantats a Pradella ils prüms duos pols da transformatuors. Ed il terz pol da la prüma furniziun parziala es rivà als 23 favrer a Pradella. Ün pol paisa 80 tonnas, il pais total dal transport pesant importaiva 130 tonnas. Cur cha’ls transformatuors sun implits cun öla e montats, pasarà mincha pol da transformatuors 107 tonnas. La montascha sarà finida e pudarà gnir tutta in funcziun fin la fin d’avrigl 2023. Il transport pesant culs transformatuors in direcziun da Scuol.

Chalandamarz il prüm termin per s’annunzchar Ingon ha lö il 22avel Bike-maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer (PNS). E quist on es stat per tuottas e tuots quels chi vöglian as partecipar a la cuorsa l’occasiun il prüm termin per s’annunzchar fingià il di da Chalandamarz. Sco cha’l comitè d’organisaziun dal Bike-maraton ha comunichà, vain quist on sporta la Pasta-Party in venderdi directamaing sül Stradun a Scuol e na plü in Gurlaina. Il president dal comitè d’organisaziun Claudio Duschletta ha dat giò quella funcziun. Seis successur dvainta Fraesy Föhn. El cuntinuarà a sviluppar il Bike-maraton per chi resta inavant üna cuorsa inschmanchabla. Dal rest, sco chi para, trenescha Claudio Duschletta fingià diligiaintamaing pel 22avel Bike-maraton intuorn il PNS da quista stà. (cdm/fmr)

Chalandamarz es ün’üsanza tradiziunala chi vain festagiada adüna ils prüms da marz in cumüns i’l intschess rumantsch dal Grischun. Mincha cumün ha seis möd da festagiar l’evenimaint e la FMR ha fat quist on üna visita al Chalandamarz da Scuol. Cur chi’s doda il s-chellöz da zampuogns, talacs e s-chellas, cur chi’s doda il schloppar da las giaischlas ed as vezza uffants cun chamischas blauas, fazöls da culöz, tingalins cotschens ed ornats cun rösas da palperi da crep in tuottas culuors, lura esa Chalandamarz. La festa bramada da scolaras e scolars cun cortegis cun bler colorit e cun chanzuns rumantschas chi dan perdütta da cultura s-chetta. A Scuol s’han radunats raduond 200 uffants e magisters a las 8.00 pro la chasa da scoula ed han avant co ir sül viadi chantà ün pêr chanzuns da Chalandamarz. «Il Chalandamarz a Scuol vain festagià cun duos cortegis implü il cortegi da la scoulina. Quai va fin a mezdi e davomezdi ha lö il bal dals pitschens e la saira la disco dals gronds. Ils raps chi vegnan inchaschats van aint la chascha da viadis, quels nu cuernan ils cuosts da tuot ils viadis e perquai vegnan inchaschats raps eir fingià avant il di da Chalandamarz», ha declerà Fadri Mosca, ün dals magisters. Ils cortegis sun gnüts accumpagnats da blera glieud indigena, ma eir da giasts chi han giodü quist’üsanza tradiziunala. Da la partida d’eiran eir magisters chi’s tgnaivan però inavo ed han laschà celebrar la festa a lur scolars. Indombraivlas fotografias dals visitaduors algordan al di bramà e chattan lur via in tuot la Svizra e sur cunfin e dan perdütta da l’üsanza da Chalandamarz. Sün diversas plazzas s’haja dudi s-chellöz, chanzuns tradiziunalas ed il schloppar da las giaischlas per s-chatschar ils malspierts e l’inviern. Ragischs pajanas Las ragischs dal Chalandamarz derivan dal temp pajan da l’imperium romanum. Tenor il Chalender giulian cumanzaiva l’on al principi dal mais marz ed in regiuns plü chodas cumanzaiva lura eir la prümavaira. Il mais da marz d’eira dedichà a Mars, il Dieu dal sulai e da la guerra. Chalanda voul dir in quist cas il prüm di d’ün mais. L’evenimaint gniva celebrà quella jada cun festas pumpusas, rovand a Mars per la benedicziun da chomps, prada e muaglia. Ils Romans sun rivats a seis temp eir in nossas regiuns ed han laschà inavo parts da lur üsanzas. S-chellond e giaischlond dessan gnir s-chatschats eir hoz amo ils malspierts e figüras invisiblas. L’üsanza vain celebrada da cumün a cumün in möd different, ed eir il bal da Chalandamarz nun es dapertuot istess. Ils raps chi vegnan ramassats quel di van illa chascha da scoula e vegnan dovrats per viadis da scoula. Las chaschieras e chaschiers han gnü bler da far e las entradas sun gnüdas notadas minuzchusamaing. Il ballin pels pitschens ha lö la davomezdi e pels uffants da 5 fin 9avla classa la disco da la saira. «Chalandamarz, Chalandavrigl laschai las vachas our d’ui, la naiv schmarschescha, l’erba crescha scha dais qualchosa schi Dieu s’benedescha e scha nu dais inguotta schi’l luf as sbluotta.» Avant ils cortegis han ils scolars chantà ün per chanzuns da Chalandamarz. Avant ils cortegis han ils scolars chantà ün per chanzuns da Chalandamarz. Il char bain decora tocca pro’l Chalandamarz da Scuol. Il char bain decora tocca pro’l Chalandamarz da Scuol. E scha nu dais inguotta schi’l luf as sbluotta, esa eir scrit sül char da Chalandamarz. Eir ils plü pitschens d’eiran da la partida. Eir ils plü pitschens d’eiran da la partida. Il giaischlöz tocca pro’l cortegi. Il giaischlöz tocca pro’l cortegi.

La gruppa da teater «Chadaina Tschanüff» preschainta a partir da sonda üna cumedgia in trais acts illa sala polivalenta a Strada. Il toc umoristic quinta l’istorgia dals frars Peder, Paul e Jörg, trais paurs magari malsvouts. Ün ferm orizi es passà sur il tet dal bain da l’Uors ed ha portà üna gronda surpraisa pels trais frars Peder, Paul e Jörg. Els vivan fin in quel mumaint üna vita simpla e solitaria. Tuots trais sun nubils e nu vöglian savair bler da las duonnas. Quists trais martuffels han gürà sülla fossa da lur bap da restar nubils e da pisserar inavant per la pauraria. Lur chasarina tils ha plainamaing suot controlla ed ella cumonda las festas. Pels «trais uors da glatsch» nu daja oter, co da seguir. Ma apunta, pel solit vain tuot oter co planisà: la veglia chasarina Veronica, la giuvna maschnera Madlaina e la guaivda da Chaposch vöglian far la barba als trais paurs malsvouts. Üna cumedgia mincha duos ons «Daplü nu laina tradir», disch Peder Caviezel chi maina la redschia dal teater a Strada. Daspö bod 40 ons giova el regualarmaing teater e daspö qualche ons fa’l eir redschia. La gruppa da da teater «Chadaina Tschanüff» preschainta per regla mincha duos ons üna cumedgia. Fin avant la fusiun dal cumün da Valsot, gniva giovà plütost a Ramosch. «Causa conflicts da termins cul palc da la chasa da scoula da Ramosch, vaina müdà fingià l’ultima jada illa chasa da scoula a Strada ingio cha tuot l’infrastructura es ideala», quinta Peder Caviezel. L’ultima preschantaziun ha gnü la gruppa da teater avant trais ons. «Las prümas preschantaziuns vaina amo pudü far, las ultims vaina stuvü s-chassar causa il coronavirus», declera’l. Tant plü grond saja uossa il plaschair da pudair tuornar sül palc per procurar per rier e plaschair pro’ls spectatuors. In sonda, ils 4 marz 2023, esa lura uschè inavant ed ils actuors sun pronts per la prüma preschantaziun. Illa prouva da lündeschdi saira han els amo glimà vi dals detagls da la cumedgia da Maximilian Vitus, tradütta in vallader da Jonantoni Grond. Ün toc pretensius per as divertir «Eu n’ha tschernü quista cumediga causa cha quella s’affà bain cun noss’occupaziun da la glieud», disch Peder Caviezel. Quista jada as partecipeschan set acturs paschiunats da Scuol fin Strada. Daspö la fin da november han lö las prouvas duos jadas l’eivna. «Las ultimas eivnas sun lura amo plü intensivas», infuorma’l. Il prüm as tratta tenor el dad imprender il text e davo as possa lura cumanzar a giovar teater. Cha uossa giaja amo per laschar ir tras e surgnir sgürezza e cha dürant las posas ed eir davo las prouvas vegna discus intensivamaing a reguard ils detagls. «Quist toc es fich lung e pretensius», declera il redschissur. Ch’impustüt ils trais «martuffels» hajan rollas fich pretensiusas cun enorm bler text per imprender our dad oura. Peder Caviezel es persvas, cha’l public as pudarà divertir. Da chattar ils tocs adattats in rumantsch es sco ch’el constata mincha jada üna gronda sfida. Ch’el haja eir fingià stübgià da tour darcheu tocs, cha la gruppa da teater haja fingià giovà i’ls ultims 40 ons. «Quist toc es gnü giovà fingià avant var trent’ons in Val Müstair», infuormescha’l. Cha be pacs s’algordaran landervia, uschè cha las supraisas restaran eir surpraisas fin cha’l temporal sdarlossa il bain da l’Uors. Las preschantaziuns dal toc umoristic in trais acts cun nom «Ils trais martuffels», giovà da la gruppa da teater «Chadaina Tschanüff», han lö in dumengia, ils 4 marz, a las 20.00, in dumengia, ils 5 marz, a las 15.00, in venderdi, ils 10 marz, a las 20.00, e per finir in sonda, ils 11 marz, a las 20.00. Davo l’ultima preschantaziun in sonda, ils 11 marz, pissera la giuventüna da Strada-Martina per l’ustaria. Reservaziuns pro Doreen Carpanetti (079 774 40 47), adüna la saira da las 18.00 a las 20.00. Ils trais frars Peder, Paul e Jörg rovan per l’amur da la maschnera. Forsa cha la guaivda da Chaposch tils farà la barba? Trais uors da glatsch malsvouts Teater a Strada «La glieud voul darcheu as divertir», disch Peder Caviezel da Ramosch. Motiv avuonda per el sco redschissur da la gruppa da teater «Chadaina Tschanüff» da tuornar davo trais ons pandemia darcheu inavo sül palc. In sonda, ils 4 marz 2023, ha lö la premiera dal toc umoristic «Ils trais martuffels» illa sala polivalenta da la chasa da scoula a Strada. La cumedgia quinta l’istorgia dals trais frars malsvouts Peder, Paul e Jörg dal bain da l’Uors. Els han gürà da restar nubils e perquai nu vöglian els savair bler da las duonnas. Almain fin hoz… Ma eir in quist’istorgia vegna finalmaing oter co planisà. (pl/nba)

Avant 100 ons – als 1. da marz 1923 – es mort Duri Pinösch a Cuoira. El es stat ün pionier dal svilup turistic in Engiadina Bassa ed ha fabrichà e manà il Hotel Waldhaus a Vulpera. Grazcha a Duri Pinösch exista eir l’ospidal regiunal a Scuol. In üna revista da vacanzas Merian d’eira scrit üna jada, cha’ls cheus glorius grischuns nu d’eiran artists e scienziats, dimpersè hoteliers: cha noms sco Badrutt a San Murezzan, Gredig a Puntraschigna o Pinösch a Vulpera hajan manà il svilup turistic eir in Engiadina. Ün pionier per quist svilup in Engiadina Bassa es stat Duri Pinösch chi’d es mort a Chalandamarz avant 100 ons a Cuoira. El es nat dal 1845 sco uffant d’üna famiglia da paurs a Ftan. Il manster da commerciant ha’l imprais dal 1863 fin 1869 illa Drogaria Schucany illa Reggio Emilia. Sco cha l’autur dal cudesch «Waldhaus Vulpera – Geheimnisse eines Grandhotels», Jochen P. Ziegelmann, infuormescha, ha Duri Pinösch fundà dal 1870 e 1872 – davo ils fös da Lavin e Zernez – duos magazins da vivondas e fat müdada cun seis affar dal 1874 ad Ardez. Quia ha’l fabrichà sü ün grond affar da vin e colonials cun import direct dal Tirol. Il commerciant dvainta hotelier Vairamaing füss quai stat fingià l’affar da la vita, però per Duri Pinösch nu bastaiva quai amo dal tuot. El vaiva oters böts. El ha vendü seis affar ad Ardez ed ha tut a fit dal 1877 il Hotel Victoria a Ftan. «Dürant il temp da scuraschamaint e stagnaziun, ha’l surtut dal 1883 il Hotel von Moos a Vulpera our dal fallimaint», scriva Ziegelmann in seis cudesch. Cha cun quist pass haja’l miss la basa per üna gronda intrapraisa d’hotels cun renom mundial. El ha fabrichà la «Villa Wilhelmina» ed ha cuntinuà cun sia visiun fin pro la fabrica dal Hotel Waldhaus a Vulpera cun l’architect cuntschaint Nicolaus Hartmann. Sco cha Ziegelmann declera, d’eira la Waldhaus Vulpera AG dürant lung temp cun passa 650 lets in differents stabilimaints üna da las plü grondas intrapraisas d’hotels in Svizra. Pro quist cumplex d’hotels toccaivan per exaimpel eir la Villa Maria e la Villa Silvana. Seis affars d’eiran organisats fich bain ed han survivü sainza dons per exaimpel eir la Prüma Guerra mundiala. In quists temps da crisa ha Duri Pinösch güdà e sustgnü tuot l’Engiadina Bassa. Tanter oter ha el regalà il terrain per fabrichar l’Ospidal Engiadina Bassa a Scuol e sustgnü quel eir finanzialmaing. Sustgnü eir il svilup economic Duri Pinösch nun es stat be ün hotelier pionier. El ha eir sustgnü il svilup economic e social. Per exaimpel ha’l sustgnü l’electrificaziun ed il provedimaint d’aua a Vulpera e contuorns. Eir pro la fabrica dal traget da la Viafier retica fin a Scuol, ha Duri Pinösch gnü pled in chapitel. El ha nempe sustgnü la fabrica dal Tunnel da Val Tasna cun 100 000 francs. Pro sia mort dal 1923, til d’eira consciaint cha si’ouvra da la vita possa cuntinuar cun success. Seis figl Gustav Pinösch vaiva surtut la direcziun e pac temp davo sia mort es gnüda fabrichada la plazza da golf – dal rest la terza plazza da golf in Grischun – e qualche ons plü tard il bogn avert dal pionier da bogns Beda Hefti (quella jada il terz bogn avert in Svizra). «Perseveranza maina success» d’eira sia devisa da la vita e quists pleds sun eir scrits sül monumaint in algordanza da Duri Pinösch a Vulpera. E l’algordanza a quist pionier es eir l’unic chi’d es restà: Il scharm mundial es intant sfluri e Vulpera e dorma daspö blers ons il sön da rösaspina e spetta al prossem pionier chi voul cuntinuar a scriver l’istorgia da Vulpera. Duri Pinösch es stat ün pionier dal svilup turistic in Engiadina Bassa.

A la fin da december 2021 ha l’organisaziun turistica introdüt i’ls cumüns Scuol, Valsot, Zernez e Val Müstair la carta da giasts. Per la fin dal prüm on es uossa avant man üna prüma bilantscha. «Per introdüer definitivamaing i’ls quatter cumüns in Engiadina Bassa e Val Müstair la carta da giasts vaina decis üna fasa da pilot da trais ons», declera Bernhard Aeschbacher, co-directur da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM), «quella düra uossa amo fin in december 2024.» Ch’els da l’organisaziun turistica vaivan uossa, davo ün on, buonder quant success cha la carta da giasts haja, cuntinuescha’l. Perquai ha la TESSVM fat üna retschercha pro giasts, «ma eir pro seguond-indigens, albergiaders, interpraisas da transport sco eir pro’ls cumüns svessa.» Uossa hana analisà ils resultats davart il prüm on carta da giast. Quai chi’d es resultà fa plü co plaschair als turistikers da la destinaziun cumünaivla. «D’instà amo plü cuntaints co d’inviern» Il grà da cuntantezza dals giasts es d’inviern 82 % e d’instà perfin 95 %. «Il plü ferm predschan ils giasts chi pon grazcha a quista nouva carta far adöver gratuitamaing dal trafic public ed a Scuol d’instà eir da la pendiculara», infuorma Bernhard Aeschbacher, «la carta animescha da scuvrir la regiun e da quai profitan eir ils affars regiunals.» Cha la sporta da la carta da giasts saja tenor resuns eir ün bun argumaint da tuornar illa regiun e da tilla cusgliar ad oters, agiundscha’l. Da vart da l’hotellaria e la parahotellaria es la gronda part persvasa da la carta e sustgnissan l’introducziun definiva da quella: «Ün factur critic es unicamaing la plü gronda lavur administrativa cha quai dà», disch il co-directur da la destinaziun, chi s’haja però vis cha grazcha a la rutina as diminuischa quella lavur. Las reacziuns dals respunsabels da las interpraisas da transport sun, sco ch’el disch, fich positivas: «Els sustegnan la cuntinuaziun a lunga vista da la carta da giasts.» Puncts d’optimar avant co introdüer L’analisa muossa però eir puncts critics vi da la nouva sporta: «No vain l’intent da s-chaffir plü grondas plüvaluors pels giasts classics d’inviern chi van culs skis o cun l’assa e pels proprietaris da l’abunamaint general.» Sco ulteriur punct nomna Bernhard Aeschbacher chi’s vöglia reponderar amo üna jada il perimeter pel trafic public pels giasts a Zernez tanter l’Engiadina Bassa ed Ota. «Implü tscherchaina üna soluziun pella colliaziun cun l’auto da posta fin in S-charl, quella nun es fin uossa inclusa illa sporta da basa.» Ch’in discussiun stettan eir rabats pellas attracziuns principalas i’ls singuls cumüns, sco cha quai saja il cas in bleras otras destinaziuns, cuntinuescha’l. «In qualchüns dals cumüns gnaran eir repassadas las ledschas pella finanziaziun dal turissem, quai es üna basa importanta per introdüer definitivamaing la carta da giast», manzuna il co-directur da la TESSVM. «Carta promouva l’abiltà da concuorrer» Martina Hollenstein Stadler, l’anteriura directura da la destinaziun Engiadina Samignun Val Müstair ha contribui bler a la nouva sporta. Eir ella ha plaschair dals resultats: «Grazcha a la cuntantezza a reguard la carta da giasts po la destinaziun rinforzar sia cumpetività invers otras destinaziuns alpinas», es ella persvasa, «ed ultra da quai es la carta eir ün pass important a favur d’ün svilup turistic perdürabel.» Uossa, davo la prüm’analisa, surdà ella la direcziun dal proget al co-directur Bernhard Aeschbacher. Ad el spettan discuors bilaterals e discussiuns cun tuot las parts invoutas per decider scha e co chi’s vöglia cuntinuar culla carta da giasts. L’ultim pled varan ils cumüns, causa ch’els pajan la sporta via las taxas turisticas. Pel co-directur da la TESSVM esa evidaint, perche ch’el less gugent proseguir cul proget: «Üna buna sporta es il meglder marketing.» Muossond la carta pon ils giasts ir gratuitamaing eir culla pendiculara da Scuol sün Motta Naluns. Eir partenaris satisfats da la carta La Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) ha lantschà in december 2021 üna nouva carta da giasts. Quella spordscha a tuot ils giasts da l’hotellaria e parahotellaria ed als seguond-indigens il dret da viagiar gratuitamaing cul trafic public ed eir amo oters avantags. Davo il prüm da trais ons fasa da pilot ha la TESSVM analisà las reacziuns da giasts e partenaris davart la carta da giasts. Ils resultats sun per gronda part positivs: 95 % dals giasts d’instà ed 82 % dals giasts d’inviern han dit chi predschan la carta pels giasts. Eir ils partenaris turistics sun per gronda part cuntaints da quella. (fmr/fa)

Aita Biert e Men Steiner dan, davo passa 40 ons chi chantan insembel, a Turich lur ultim concert. Quist concert vaivna vairamaing previs da dar fingià avant duos ons. Cumanzà a chantar insembel han Aita Biert e Men Steiner i’ls ons 1970. «Avant duos ons vaina lura discurrü insembel e dit, nu füssa bun da dar ün pêr concerts sco finissascha? avant co finir per dal bun», disch el, «e siond cha no d’eiran tuots duos da l’idea cha quai füss üna bun’idea vaina guardà in differents lös ingio cha no pudessan dar noss ultims concerts.» Da l’on 2021 han els chantà in territori ladin ed a Cuoira. Previs füss stat eir ün concert a Turich. Quel nun hana però pudü dar causa la pandemia da corona. «Uschea vaina decis da dar nos ultim concert in gövgia, ils 9 da marz 2023 a Turich Oerlikon, illa Giesserei.» Chi saja il dret mumaint per dar quist concert da cumgià, disch Aita Biert cun ün surrier: «Men ha cumpli l’ottantavel ed a la fin da quist on cumplisch eu settanta, e sco chi’s sa nu vegnan las vuschs megldras cun gnir vegls.» Sco plü bod ils «cantastorie» giò’n Italia Il program dal concert sarà plü o main il medem sco quel dals concerts chi vaivan dat avant duos ons: «Dad üna vart sun quai chanzuns popularas cha no chantaivan fingià plü bod, eir cun Cla Biert, il bap dad Aita, ed eir chanzuns da Men Rauch.» Cha l’idea saja chi quintan istorgias, cullas chanzuns, declera Men Steiner, chi’s possa congualar quai culs «Bänkelsänger» da plü bod, in talian «cantastorie». Ün exaimpel dad üna da quistas istorgias es la chanzun Barba Peder da Men Rauch, quella cul ferm tabac: «Quista chanzun vaiva’l publichà dal 1925, ma la glieud nu tilla chantaiva», quinta Men Steiner. La melodia dal cumponist Peder Champell sarà statta massa difficila, suppuona’l, «perquai ha Men Rauch publichà dal 1950 üna nouva versiun dal Barba Peder.» Quista chanzun ha lura gnü success e vain chantada amo hoz. Program cuntegna eir chanzuns da Men Steiner Il program da lur ultim concert cumanzarà culla chanzun «Da quai chi sa tratta». I seguaran p.ex. quella dal Bel Bernard, dal Randulin ed eir la chanzun «Fila fila» ed quella dal silip e la furmia. «Quella daja in üna pruna variaziuns, dur e mol, ed eir in plüs idioms», infuorma Men Steiner, «la chanzun vain chantada eir ill’Italia dal nord ed eir in differentas variaziuns.» Üna part da las chanzuns chi chantan ha Men Steiner scrit svess, sco p.ex. «Il temp», ingio ch’el parta dal Big Ben a Londra e quinta co chi’s va intuorn cul temp. Ün’otra cul titel «Sveltezza 40?» vaiva’l fat dals ons 1980, cur cha’ls automobilists circulaivan amo cun 60 kilometers l’ura tras ils cumüns. E che significha quist ultim concert per Aita Biert? «Sainza tristezza e grata pel bel temp» «Per mai es quist ultim concert fich bler, cun el va ün’era a fin», disch ella, «na quella da Men ed Aita, dimpersè ün’era da las chanzuns rumantschas chi sun gnüdas ramassadas da bleras persunas.» Ün da quels es stat eir seis bap Cla Biert: «El tillas chantaiva il prüm sulet, davo cun mia mamma e lura eir cun mai.» Lura es gnü Men Steiner dvantà giuven colleg da seis bap, «ed uschea vain el ed eu portà inavant quistas chanzuns dürant passa quatter decennis.» Il prüm concert vaivna dat da l’on 1978 a Cuoira illa Klibühni. Sco ch’ella cuntinuescha sarà quist concert per ella sgüra alch fich bel ed eir emoziunal: «Sainza pretender dad esser perfets, no nun eschan chantaduors da professiun, vaina pudü portar inavant quistas chanzuns dürant tuot quists ons.» Ch’ella saja eir enormamaing grata ad RTR chi registrescha quist concert a Turich: «Eir uschea as poja mantgnair üna schelta da chanzuns rumantschas, la registraziun es lura ün documaint cun valur istorica.» Il concert dad Aita Biert e Men Steiner in gövgia, ils 9 da marz 2023, illa Giesserei a Turich Oerlikon cumainza a las 19.00. Aita Biert e Men Steiner s’allegran per lur ultim concert a Turich. Pronts per l’ultim A Turich Oerlikon illa Giesserei dan Aita Biert e Men Steiner in gövgia saira lur ultim concert. Insè vessna fat quai fingià avant duos ons, ma la pandemia da corona ha fat müdar ils plans. Che significha pel duo da dar uossa propcha lur ultim concert? A la FMR han els quintà dal program da quist concert chi cuntegna eir chanzuns da Men Steiner, da lur intent cun quel ed apunta eir da lur sentimaints ambivalents. Tuots duos han dit chi sajan grats per quist bel temp chi hajan gnü insembel. Il prüm concert vaivna dat da l’on 1978 a Cuoira illa Klibühni. Aita Biert ha dit chi sarà però eir ün mumaint emoziunal, quist ultim concert, «da schmetter davo daplü da quatter decennis». Per ella es quist concert eir ün omagi a seis bap Cla Biert chi vaiva ramassà bleras da las chanzuns rumantschan cha’l duo Men Steiner ed Aita Biert ha chantà in tuot quists ons. (fmr/fa)

Pro la fusiun da Scuol ha il cumün introdüt da l’on 2015 il büro linguistic. Daspö bundant ün mais til maina Cilgia Benderer. Cun fusiunar avant s-chars ot ons ils cumüns da Guarda fin Sent al cumün da Scuol vaiva quel s-chaffi ün büro linguistic. Quai s’haja fat per procurar cha las infuormaziuns cumünalas in fuorma da fögl volant sco eir sülla pagina d’internet cumünala sajan tuottas eir in rumantsch. Implü laiva il cumün eir cha missivas ed oter sajan bilinguas. Sco prüma manadra da quist nouv büro vaiva il cumün elet a Marianna Sempert. Quella es uossa ida in pensiun. Sco successura es gnüda tschernüda Cilgia Benderer. Be gnü da müdar büro Ch’ella haja grond plaschair da sia nouva lavur, disch Cilgia Benderer chi ha cumanzà quella al principi da favrer. Dürant ses ons vaiva ella lavurà pro l’uffizi d’impostas cumünal da Scuol. «Id es alch special, tuot oter co lavuors cun cifras ed eir cun blera rutina», constat’la, «pro la lavur i’l büro linguistic invezza as vegna confruntada adüna darcheu cun alch nouv. Minchatant sarà quai eir üna sfida, ma da tschella vart fa quai eir bain, uschea as resta alerta.» Sco ch’ella disch tilla ha sia antecessura Marianna Sempert introdütta bain in sia nouva lezcha. «Ella es eir adüna pronta da’m sustgnair, sch’eu vess dad avair dumondas. Quai es ün bun sentimaint.» A Cilgia Benderer plascha eir bain ch’ella cugnuoscha fingià tuot il team in chasa cumünala da Scuol. Quai es eir stat ün criteri, cur ch’ella ha decis da s’annunzchar per quista plazza da 60 pertschient. «Üna pussibiltà dad esser eir creativa» Ch’ella pensaiva adüna cha quai saja üna bella plazza a Scuol, da pudair tradüer ed eir da pudair esser ün pa creativa, p.ex. in quai chi reguarda il layout da las comunicaziuns, disch la nouva manadra dal büro linguistic da Scuol, «pro la lavur cullas cifras invezza es tuot defini e fixà fin pro l’ultim detagl.» Ch’ella saja bainschi suletta in seis nouv büro, «ma las chosas ch’eu n’ha da tradüer vegnan da tuot ils differents uffizis cumünals. Uschea n’haja contact cun tuots.» Scha Cilgia Benderer ha üna dumonda o üna proposta schi ha’la da far be pacs pass per discuter quai culs ufficiants cumünals. «Sco dit, id es üna bella lavur e’l cumün es eir ün bun patrun da lavur», disch ella e surria, «uossa inamöd, culla nouva presidenta cumünala Aita Zanetti chi’d es eir da Sent.» Eir grazcha a la magistraglia da Sent Cilgia Benderer ha frequentà la scoula primara e secundara a Sent ed ha fat davo a l’Institut Otalpin a Ftan la scolaziun da commerzi. «Eu n’ha adüna gnü gugent linguas e lej eir bler.» Ch’ella haja eir üna gronda colliaziun cul rumantsch: «Meis genituors sun tuots duos da lingua rumantscha ed in scoula a Sent vaina adüna gnü magisters chi s’han ingaschats ferm per quista lingua.» Ella ha però eir da lavurar cun tudais-ch. «Per no Rumantschas e Rumantschs es quai la lingua dal pan, sco chi’d disch, perquai tilla vaina imprais da fuond sü», manzuna ella e disch cun ün surrier, «no vain gnü dad imprender bler our dad oura, sco p.ex. las preposiziuns, sco ün versin, per minchga cas, ‘mit, von, zu, bei, nach’ etc.» ilgia Benderer es la nouva manadra dal büro linguistic a Scuol. Büro linguistic cun nouva manadra Daspö ün mais maina Cilgia Benderer il büro linguistic dal cumün da Scuol. Ella chi lavuraiva plü bod i’l uffizi d’impostas cumünal ha plaschair da la nouva lavur. Il büro linguistic ha Scuol introdüt da l’on 2015, in occasiun da la fusiun cumünala. Quel büro es gnü s-chaffi per procurar cha tuot las infuormaziuns cumünalas sün fögls volants, broschüras e sülla pagina d’interent sajan bilinguas. Ils prüms ot ons ha Marianna Sempert manà quist büro e fat las lavuors da traducziun in rumantsch e per part eir in tudais-ch. D’incuort es ella ida in pensiun ed ha surdat la clav da büro a sia successura Cilgia Benderer. A la FMR tradischa quella perche ch’ella ha decis da surtour quist’incumbenza. (fmr/fa)

«Neolatin. LitteraturA Nairs» es il titel dal terz festival per litteratura rumantscha als 18 e 19 da marz 2023 a Nairs. Poetessas e poets da linguas neolatinas s’inscuntran illas localitats da la Fundaziun Nairs per preleger e discutar cun auturas ed autuors rumantschs. Las curaturas Flurina Badel e Bettina Vital han concepi quista jada ün program pluriling chi lascha inscuntrar las partecipantas e partecipants plüssas jadas in differentas constellaziuns. In sonda s’inscuntran l’autur catalan Pol Guasch culla poetessa putera Jessica Zuan. Yolanda Castaño da la Galicia discutarà cun Leta Semadeni. Il poet portugais Carlos Coelho s’inscuntra cun l’autura Gianna Olinda Cadonau e la poetessa ladina Nadia Rungger da la Val Gherdeïna cul poet vallader Dumenic Andry. Il tschinchavel duo litterar consistarà da l’autura tessinaisa Prisca Agustoni e l’autura engiadinaisa Romana Ganzoni. In dumengia discutarà l’intermediatura da litteratura e traductura Ruth Gantert cun differentas traducturas e traductuors rumantschs. (cdm/fmr)

Chasper Pult sül Times Square, Chasper Pult al sez da l'ONU e Chasper Pult a la Wall Street. Videos divertents cun lecziuns da rumantsch per las vias da New York han rendü attent a nossa lingua. E cha quai saja gratià, disch la respunsabla per l’acziun Aita Pult. A New York es l’eivna rumantscha gnüda festagiada quist on pella prüma jada sainza pandemia, disch la scheffa da cultura pro’l consulat general a New York, Aita Pult. Quai ha pussibilità da realisar sper ils evenimaints digitals eir evenimaints al lieu. Uschea es nada l’idea d’ün cuors da rumantsch a New York. Per il cuors s’ha miss il linguist rumantsch Chasper Pult in l’aviun in direcziun metropola. E l’interess es stat plü grond co pensà, declera Aita Pult. «Nus vaivan sperà chi gnian almain 30 persunas, rivadas sun però passa 100.» Daplü co 800 linguas discurrüdas «New York es üna cità ingio chi vegnan discurrüdas daplü dad 800 linguas», declera Aita Pult chi’d es oriunda da l’Engiadina Bassa. Ch’uschea haja la glieud da New York üna gronda sensibilità ed ün grond interess per otras culturas e linguas. Ed il rumantsch be pacs chi cugnuoschan, tant plü grond es l’interess da la populaziun chi’d es adüna a la tschercha dal nouv: the new thing. Da la scheffa da cultura pro’l consulat general a New York deriva l’idea ed il concept pellas lecziuns inglais rumantschas. Causa il success da las acziuns dals ultims ons s’haja decis da cuntinuar cullas acziuns rumantschas. L’eivna rumantscha es gnüda festagiada l‘eivna dals 20 da favrer. E quai na be a New York, dimpersè in diversas ambaschadas sün tuot il muond. Il departament da l'exteriur voul nempe render attent a nossa lingua minoritara. Tanter oter perquai cha’l rumantsch es ün exaimpel pel plurilinguissem e la convivenza da differentas culturas – eir minoranzas. Il linguist Chasper Pult declera in cuorts videos singularitats da la lingua rumantscha. Screenshot RTR

A Samignun es mort il president cumünal in uffizi Karl Jenal ill’età da 58 ons, scriva il cumün da Samignun sün sia pagina d’internet. Karl Jenal d’eira daspö var ün on president cumünal. Avant es el stat tschinch ons activ i’l cussagl cumünal e dal 2019 fin dal 2021 ha’l fat part da la suprastanza cumünala da Samignun. (rtr/fmr) Karl Jenal, il president cumünal da Samignun, es mort surprendentamaing.

A Valchava es da chasa la Biblioteca Jaura ed a Müstair la biblioteca dals chapütschins e la biblioteca da la fundaziun Pro Clostra San Jon. Ün proget prevezza da fundar üna società chi s’occupa da quistas trais bibliotecas. Als 30 da marz 2023 a las 20.00 gnarà salvada a Valchava illa Biblioteca Jaura la radunanza da fundaziun da la società «Bibliotecas da la Val Müstair». Da che società chi’s tratta, quai sa Marco Gilly, il president da la Società Chasa Jaura chi’d es la proprietara da la Biblioteca Jaura. «Üna desditta ha dat l’impuls» Davo bod quatter decennis ch’el ha manà la Biblioteca Jaura ha Hans-Peter Schreich dat giò a la fin da l’on 2022 las clavs da quella. Fin l’on passà vaiva el ramassà e catalogisà sainza pretender paja passa 13 000 documaints. Quella biblioteca consista dad üna vart d’üna part da la biblioteca da Tista Murk chi vaiva regalà quella a la Chasa Jaura e da tschella da tuot quai cha’l bibliotecar partent ha ramassà e documentà dürant ils s-chars 40 ons. «Quai es stat il punct da partenza per nos proget nomnà Bibliotecas da la Val Müstair», declera Marco Gilly. «Siond cha Hans-Peter s’ha retrat, d’eira uossa da chattar üna persuna cul know how necessari per manar quista biblioteca documentara», cuntinuescha’l e disch cha la Chasa Jaura nu vess ils mezs finanzials necessaris per ingaschar üna persuna cullas cugnuschentschas toccantas per manar inavant la biblioteca. Trais böts principals Davo avair survgni da las commembras e commembers da la Società Chasa Jaura l’incumbenza da tscherchar üna soluziun per lur biblioteca, ha la suprastanza analisà la situaziun. «I s’ha vis chi existan illa val, ultra da la biblioteca veglia da la clostra San Jon a Müstair chi vain administrada da las muongias, in tuot trais bibliotecas», infuorma Marco Gilly, «nossa, quella da la fundaziun Pro Clostra San Jon e la biblioteca dals chapütschins chi tocca a la raspada catolica da Müstair.» Ch’uscheja saja nada l’idea dad unir quistas trais bibliotecas documentaras fundond la società Bibliotecas da la Val Müstair, manzuna’l. Sco ch’el agiundscha restan las bibliotecas possess dals proprietaris da fin qua. «Ils böts principals sun da sgürar l’access public a las archivalias da las trais bibliotecas, da s-chaffir üna documentaziun unifichada e da chattar las finanzas per impiegar ad inchün chi procura per quel access e da chattar las finanzas necessarias per pajar la bibliotecara o il bibliotecar.» Chi s’haja calculà cha quai füss üna plazza da tanter 20 fin 25 %. Sainza la biblioteca claustrala Patrick Cassitti, il manader scientific da la fundaziun Pro Clostra San Jon, preschainta las bibliotecas chi’s rechattan illa clostra a Müstair: «La biblioteca clostrala chi cuntegna var 2000 cudeschs es possess da la clostra e vain administrada da las sours svessa.» La biblioteca specialisada da la fundaziun svessa consista, sco ch’el cuntinuescha, da var 1500 cudeschs scientifics davart archeologia, istorgia d’art, istorgia, protecziun da monumaints e restauraziun. «No vain qua eir documaints davart s-chavamaints archeologics illa clostra da Müstair svessa, ma eir in oter lös in Grischun e sur il cunfin chantunal e naziunal», declera’l, «uschea as poja congualar ils chats archeologics e las metodas da s-chavamaints.» La radunanza da fundaziun da la società «Bibliotecas Val Müstair» es in gövgia, ils 30 marz a las 20.00 illa Biblioteca Jaura a Valchava. La Biblioteca Jaura a Valchava as pudessa eir nomnar la memoria da la Val Müstair. Engiadina Bibliotecas collavuraran Davo bod 40 ons ha a la fin da l’on 2022 Hans-Peter Schreich dat giò las clavs da la Biblioteca Jaura a Valchava. Quella biblioteca es proprietà da la Società Chasa Jaura. Cun stübgiar co chi dess ir inavant cun quella biblioteca ha la suprastanza da la società analisà la situaziun e vis chi dess amo ulteriuras bibliotecas in Val Müstair. Sco cha’l president Marco Gilly ha declerà invers la FMR, es nada l’idea cha la Biblioteca Jaura collavuress culla biblioteca da la fundaziun Pro Clostra San Jon e culla biblioteca dals chapütschins. Quellas duos bibliotecas as rechattan illa clostra da Müstair. Ch’uschea as pudessa profitar da las sinergias, ha’l constatà. I’s prevezza da fundar üna società cul nom Bibliotecas da la Val Müstair. Na pertocca da quist’uniun da bibliotecas da la Val Müstair es, sco chi disch Patrick Cassitti, il manader scientific da la fundaziun Pro Clostra San Jon, la biblioteca da la clostra: «Quella vain administrada da las muongias svessa.» (fmr/fa) La biblioteca da la fundaziun Pro Clostra San Jon cuntegna blers cudeschs scientifics davart istorgia, istorgia d’art e protecziun da monumaints.

Dürant il december passà ha la giarsuna specialista da sandà (FaGe) Ladina Kirchen fat part als champiunadis chantunals. Tanter las 11 partecipantas e partecipants ha ella persvas a las expertas e’ls experts il plü ferm. Ladina Kirchen (18) da Tschlin ha chattà sia professiun da sömmi – specialista da sandà (tud. FaGe). Seis plaschair vi dal manster e seis savair ha ella preschentà pro’ls champiunadis chantunals da FaGe i’l december passà. Qua ha ella guadagnà il titel da la megldra giarsuna. Quist titel parta ella cun ün’ulteriura giarsuna da FaGe da l’ospidal a Tusaun. «Eu nu sun ida a quella concurrenza cun l’intent da gudagnar, dimpersè per pudair far nouvas experienzas», disch Ladina Kirchen. Istess ha ella persvas a la giuria e fat la prüma plazza, uschè ch’ella s’ha qualifichada pels «SwissSkills» chi han lö quist utuon. Avair umor e rier dürant la lavur Ladina Kirchen fa seis terz on dal giarsunadi i’l «Center da sandà Engiadina Bassa» a Scuol. «Quai chi’m plascha pro quist manster es ch'eu poss güdar a las paziaintas e’ls paziaints e tils regalar eir mincha di ün surrier.» I’ls ultims ons es ella dvantada ün’allroundra e bainvissa pro las paziaintas e’ls paziaints. Per ella es, sco cha Ladina Kirchen disch, la comunicaziun ed esser averta il plü important pro la chüra da las persunas. S’inclegia vegnan tenor ella pro eir las incumbenzas-clav chi’s stopcha savair far in möd concentrà e professiunal – «güst uossa cur chi va vers ils examens finals dal giarsunadi». Dar la fiduzcha e na surchargiar Ladina Kirchen es gnüda accumpagnada da l’instructura Sonja Schmidt dürant l’inter giarsunadi. «Cur ch’eu n’ha dudi cha Ladina es gnüda prüma n’haja schon gnü plaschair ed ün pa eir baja», disch la tutora. Tenor ella esa in prüma lingia important dad esser qua per las giarsunas e’ls giarsuns. Nouvas incumbenzas introdüa ella pass per pass – per na surchargiar a la giuventüna. Ch’ella muossa las nouvas incumbenzas adüna tenor il medem schema, disch l’instructura: Il prüm guardan ils giarsuns e las giarsunas be che ch’ella fa. Davo vegna lura exercità svessa suot survaglianza. A la fin, cur cha Sonja Schmidt vezza cha’ls giarsuns han avuonda sgürezza, tils dà ella la fiduzcha e la respunsabiltà. Esser in buns mans Dad esser a l’ospidal es d’inrar ün’experienza agreabla, schi s’es però i‘ls mans da la megldra giarsuna da FaGe, lura es il sogiuorn plü liger. Nicolo Roner da Sent ha gnü ün’operaziun plü gronda ed es per quist motiv restà ün pêr dis in l’ospidal per as reabilitar. El disch ch’el stima fich la lavur da la giarsuna Ladina Kirchen ed as fida cumplettamaing dad ella. «Ladina dà cumplainamaing il sentiment dad esser in buns mans», disch Nicolo Roner, ch’ella saja adüna qua pellas paziaintas e’ls paziaints. «Schi da üna jada ün problem, lura esa be da sclingiar e Ladina vain be subit per dar sustegn.» Ladina Kirchen es cuntainta d’avair chattà ün manster chi tilla satisfa. foto RTR Ün di cun Ladina Kirchen In december ha Ladina Kirchen da Tschlin tut part als champiunadis chantunals da mansters. Ella fa il giarsunadi da specialista da sandà (tud. FaGe) a Scuol pro’l Center da Sandà Engiadina Bassa. La giarsuna ha guadagnà il titel da la megldra giarsuna. Quist titel parta ella cun ün’ulteriura giarsuna specialista da sandà chi lavura i’l ospidal a Tusan. RTR ha accumpagnà a Ladina Kirchen dürant ün di da lavur in l’ospidal regiunal a Scuol. Ella disch che chi tilla plascha vi da seis manster. A pled vegnan eir sia instructura Sonja Schmidt ed ün paziaint da Ladina Kirchen. (fmr/fa)

As basond sün l’artichel 17 da la constituziun cumünala dal cumün da Scuol ha inoltrà ün votant üna petiziun cun trais dumondas. A la prüma, scha’l rumantsch saja amo adüna la lingua ufficiala, sco cha quai d’eira avant la fusiun? respuonda la suprastanza (i’l riassunt da sia ultima sezzüda): «Tenor l’artichel 5 es il rumantsch vallader la lingua ufficiala e la lingua da scoula.» Las missivas da las votaziuns cumünalas vegnan stampadas be in rumantsch, la versiun tudais-cha vain publichada sülla website. Perche publichescha il cumün illa medema gazetta inserats in rumantsch ed in tudais-ch? «Per cha’ls inserats as possan drizzar a plü bleras persunas pussibel sun quels bilings», es la resposta a la seguonda dumonda, «in Grischun daja bleras persunas chi nu san rumantsch e chi füssan forsa fich adattadas per üna plazza vacanta.» La dumonda perche plazzar duos inserats illa medemma gazetta para güstifichada a la suprastanza. Ella es da l’avis da publichar da quinderinavant be ün inserat: «Illa Posta Ladina rumantsch ed illa Südostschweiz tudais-ch». Sco terza ha vuglü savair il votant perche cha’ls inserats sajan uschè detagliats: «I’s po sainz’oter rediger ils inserats in fuorma main extaisa. Cun ün code QR as poja render attent a l’inserat detaglià.» (cdm/fmr)

Daspö l’on 2013 publichescha l’Uniun dals Grischs ils dicziunaris puter e vallader online. Chi chi dvainta successur da Gion Tscharner, il redacter chi ha chürà dürant quists ons quella sporta, nun es amo cuntschaint. Daspö ün decenni as chatta sülla pagina d’internet www.udg.ch ils dicziunaris ladins da Gion Tscharner. Fingià avant vaiva el redigi, per incumbenza dal chantun, ils dicziunaris stampats in puter e vallader. Daspö l’on 2013 ha el actualisà davo man las versiuns online, corret eventuals sbagls e cumplettà ils dicziunaris online integrond neologissems. Sper quai ha’l eir schlargià l’adöver dals dicziunaris puter/vallader online cun agiundscher infuormaziuns tematicas ed etimologicas. La banca da datas cuntegna hoz var 99 000 indataziuns pel puter e circa 145 000 pel vallader. Da l’on 2016 ha il linguist furni eir las conjugaziuns da var 4000 verbs puters e valladers. Quellas conjugaziuns sun gnüdas integradas i’ls dicziunaris ladins online. Successiun per intant amo na reglada «Avant ün on ha l’UdG survgni ils drets d’edir dal cantun ed eu n’ha demischiunà sco redacter», scriva Gion Tscharner in sia charta da lectur publichada in quista gazetta, «mo malavita as retardescha la surdatta, siond cha l’UdG nu para d’avair temp d’actualisar ils dicziunaris chi sun creschüts per bainquant daspö l’ultima actualisaziun.» Ch’apaina cha l’UdG varà accumpli las diversas pendenzas schi saja el cuntaint da pudair surdar la redacziun, «davo esser rivà a 90 ons», a forzas plü giuvnas. Co esa cun quista successiun?, ha la FMR dumandà a Victoria Mosca, la presidenta da l’UdG. «No eschan sun buna via e vain soluziuns pussiblas, eir culla Lia Rumantscha eschna in barat», respuonda quella, «subit cha quai es fix e suottascrit pudaina comunichar quai.» Cura sarà quai il cas? Ella s’impaissa bainbod: «Als prüms avrigl vaina nossa radunanza generala. Eu pens cha per quel termin saja quai pront per preschantar.» Gion Tscharner disch chi sajan però eir otras chosas amo pendentas: «Sainza vulair entrar i’ls detagls esa da dir cha p.ex. l’adöver da meis register dals Chalenders Ladins chi pussibiltescha da chattar persunas o temas nun es amo reglà dal tuot.» Cha l’UdG saja in trattativas per cuntinuar a sviluppar il vocabulari e la pagina d’internet adattar al temp dad hoz, disch Victoria Mosca, «ed eir las pendenzas gnaran scleridas prosmamaing.» Il teolog e romanist Gion Tscharner sföglia in «seis» dicziunari puter–tudais-ch, al qual el s’ha dedichà ils ultims trais decennis. Chi s’occupa dals dicziunaris ladins? Il prüm vaiva Gion Tscharner da Zernez redigi, per incumbenza dal chantun, ils dicziunaris stampats in puter e vallader. Da l’on 2013 ha l’Uniun dals Grischs (UdG) digitalisà quels dicziunaris ladins e miss sün sia pagina d’internet. Da l’on 2016 ha il romanist e teolog furni eir las conjugaziuns da var 4000 verbs puters e valladers. Quellas sun gnüdas integradas i’ls dicziunaris ladins online. L’on passà ha Gion Tscharner demischiunà sia plazza. Chi chi surpiglia sia successiun nun es amo cuntschaint. Victoria Mosca chi presidiescha l’UdG disch chi’s saja sün buna via per chattar soluziuns in quist ed amo in oters reguards. L’UdG sto eir renovar sia pagina d’internet.

A chaschun dal Di dals amalats als 5 da marz 2023 ha il «Cor Viril Engiadina Bassa» fat üna visita illa Dumra d’attempats ed illa Chüra Lischana in l’ospidal a Scuol. Quistas visitas musicalas han tradiziun daspö decennis. Ma causa las masüras in connex cul Covid-19 nu d'eira dürant ils ultims duos ons pussibel dad entrar e chantar in quistas instituziuns. Tant plü grond d’eira il plaschair da las abitantas ed ils abitants da las duos chasas, da pudair finalmaing darcheu üna jada dudir ün pitschen concert cun chanzuns cuntschaintas e nouvas. Eir ils commembers dal cor han gnü grond gust da pudair regalar ad attempats ed amalats ün mumaint dad armonias e cuntantezza in lur minchadi na adüna fich simpel. (cdm/fmr) Il Cor Viril d'Engiadina Bassa ha chantà a Scuol per attempadas ed amalats.

Daspö quatter ons s'occupa la Val Müstair da la dumonda co ed ingio concentrar ils lös da scoula illa val. Uossa ha la suprastanza decis - in avegnir vegnan instruits ils uffants da tuot ils s-chalins a Müstair. Tenor las instanzas da scoula e da cumün dessan tuot ils uffants ir in avegnir a Müstair a scoula. Fingià daspö l’on 2019 es il cussagl da scoula da la Val Müstair landervia ad evaluar il lö ideal per centralisar las scoulas. Quai scriva il Cumün da Val Müstair in üna communicaziun als meds da massa. Pervi da la pandemia da corona ed eir perquai ch’ün suprastant respunsabel per la scoula mancaiva, s’haja quist'analisa però retardada. Per intant vegnan ils uffants instruits in divers s-chalins scolars a Müstair, Sta. Maria e Valchava. Üna scoula per var 100 uffants Insembel cun ün büro specialisà ha il Cumün da Val Müstair analisà la situaziun actuala e propuona uossa üna scoula centrala a Müstair. Quist cumplex da scoula haja il plü grond spazi, ils edifizis sajan fingià accessibels sainza barrieras e l'areal haja d’instà üna plazza da giovar e d’inviern üna plazza da glatsch be in vicinanza. La scoula a Müstair pudess uschè spordscher plazza per ils uffants da scoulina fin i'l s-chalin ot, voul dir per raduond 100 uffants. Il Cumün da Val Müstair ha decis perquai in favrer da laschar elavurar in detagl il proget chi correspuonda a las pretaisas dal Plan d’instrucziun 21. Tenor la communicaziun dal cumün sustegnan eir il cussagl da scoula ed ils mainascoulas quist agir. Implü scriva il cumün ch'el s'occuparà da la dumonda co ütilisar in avegnir ed a lunga vista eir ils edifizis da scoula e scoulina a Sta.Maria e Valchava. L'idea saja da chattar per quellas localitats ün adöver a bön dal cumün. Sur dals prossems pass gnarà la populaziun infuormada i’l decuors da la prümavaira. (cdm/rtr/fmr) L'edifizi da scoula Müstair - in avegnir lö d'instrucziun per tuot ils uffants da la Val Müstair.

Ils acziunaris e las acziunarias da las Ouvras Electricas d’Engiadina (OEE) han salvà in venderdi passà sülla Motta Naluns a Scuol lur 68avla radunanza generala. Las ouvras han prodot dürant il 2022 bler damain energia – i mancaiva l’aua. Il president dal cussagl administrativ, Martin Schmid, ha pudü bivgnantar in venderdi tanter oters eir il nouv directur da las OEE, Giacum Krüger. Quel ha surtut la stà passada la direcziun da Michael Roth, il qual d’eira stat dürant ot ons a la testa operativa da l’impraisa. Sco cha las ouvras scrivan in üna communica­ziun a las medias, haja Martin Schmid drivi sülla Motta Naluns seis pled cull’observaziun ch’in Europa, davo l’invasiun da la Russia ill’Ucraina, sun gnüts ils temps plü greivs. Ed el haja rinvià a las consequenzas correspundentas cha quai haja gnü pel sectur d’energia. L’energia saja bain gnüda plü cuostaivla, però displaschaivlamaing saja la producziun d’energia da las OEE statta cun 0,9 milliardas uras kilowatt ferm suot la producziun da media da plüs ons. Da declerar saja quai cun la süttina generala e cha’ls affluents d’aua per las ouvras sun stats per 31 % ­suot la media, dimena d’eira uschè pac’aua sco amo mai daspö cha las OEE sun idas in funcziun dal 1970. Causa la bassa producziun s’amuntan eir ils cuosts da producziun. Damain raps da concessiun Sco cha la «Südostschweiz» ha rapportà hajan las OEE pudü pajar causa quista producziun redotta be 16 milliuns francs concessiuns a chantun e cumüns – tschinch milliuns damain co l’on avant. Sco punct plü allegraivel es gnü manzunà in venderdi a la radunanza generala la realisaziun dal proget «Gemeinschaftskraftwerk Inn» (GKI) sül cunfin svizzer-austriac chi’d ha pudü ir in funcziun parzialmaing vers la fin da l’on. Las OEE sun partecipadas cun 14 % vi da quist ulteriur «s-chalin» idraulic da l’aua da l’En. A reguard l’insuos-chimaint dal Spöl cun PCB – capità l’on 2016 dürant lavuors da sanaziun illa serra a Punt dal Gall – speran las OEE dad esser «sülla guliva da böt», sco chi ha nom illa communicaziun a las medias. In quist connex haja il cumün da Zernez e Scuol propuonü, sco cha la «Südostschweiz» ha rapportà, da retgnair üna part da las reservas pel cas da repercussiuns finanzialas pels cumüns, voul dir scha quels stuvessan amo as participar vi dad ulteriurs ­cuosts in connex culla sanaziun dal flüm. La radunanza ha però sbüttà in venderdi la proposta da Zernez. Da Carl a Peer Sco nouv rapreschentant dals cumüns concessiunaris, in successiun da Not Carl, ha elet la radunanza in venderdi a Victor Peer, actualmaing president dal cumün Valsot. Ultra da quai ha la radunanza tut cumgià davo 8 ons dal vicepresident dal cussagl administrativ, Beat Imboden ed elet a Amédée Murisier da la Alpiq Suisse SA, sco seis successur. (cdm/fmr) Il president dal cussagl d’administraziun, Martin Schmid (schn.), ed il nouv directur, Giacum Krüger. Sülla Motta Naluns han ils acziunaris e las acziunarias da las OEE salvà lur 68avla radunanza generala.

Per la 53avla jada s’ha partecipà Ruedi Nuolf da Vulpera in dumengia al Maraton da skis engiadinais. El es ün da quatter curriduors chi’d han fin uossa fat mincha maraton daspö la prüm’ediziun l’on 1969. Üna visita a Vulpera ed i’l böt da la cuorsa. Tant saja tradi – el til ha fat eir quist on. Ruedi Nuolf ha fat per la 53avla jada il Maraton da skis engiadinais. Ma perquai ha el stuvü star sü bod in dumengia per tour a las 5.15 il tren da ­Scuol in direcziun Engiadin’Ota. Cul numer 26 157 es il giubilar lura parti a las 8.51 per la 53avla jada da Malögia vers Segl. Ils giubilars sun quels curriduors/as chi han almain piglià part 40 voutas al Maraton da skis engiadinais. Ruedi Nuolf es dafatta be üna da quatter persunas chi ha fat tuot ils maratons – dimena 53. «Eu nu m’ha preparà specialmaing per la cuorsa e fetsch quint d’avair intuorn trais uras. Causa ch’eu vaiva d’operar il schnuogl avant trais mais fetscha ingon però be il mez maraton da 21 kilometers fin a Puntraschigna», quinta il giubilar amo ün di avant sia cuorsa in sia stüva a Vulpera. El agiundscha ch’el sarà quista stagiun in total be i var 40 km a trenar – ma ch’el haja per la paja trenà ün pa daplü la bra­tscha. Ün ferm bratsch es in mincha cas stat d’avantag – el es nempe currü il maraton quist on i’l stil classic. Cun glüm da frunt «Scha la glieud am dumonda che chi d’eira ün dals highlights per mai, lura dischi ch’eu sun rivà üna vouta suot ils prüms 1000 curriduors. Ma siand cha pro la prüma ediziun dal 1969 as vaivan partecipats be var 980 persunas, nun es quai neir na uschè üna gronda pre­staziun», disch Ruedi Nuolf cun ün rier. D’insomma cumanzar cul passlung til vaiva persvas seis anteriur schef, cur ch’el lavuraiva da quel temp a Champfèr. Quel d’eira fich sportiv ed uschè sun el e Ruedi Nuolf adüna its davo la lavur cun üna glüm da frunt a trenar la saira. In marz dal 1969 es Ruedi Nuolf lura stat cun 22 ons per la prüma vouta a la partenza dal Maraton da skis engiadinais a Malögia. «Pro la prüma ediziun nu manaiva il traget amo sur il Lej da Segl, ed ad Isola as vaiva dad ir a munt tras il god. Quai es lura stat magari dür fin a la fin», disch Ruedi Nuolf. Las prümas ediziuns ha el fat i’l stil classic, plü tard eir i’l stil da Sittonen e skate. Cun skis da laina e stinfs da lana Da las 53 voutas cha Ruedi Nuolf ha fat il «Engadiner» ha’l fat tschinch voutas il mez maraton da Malögia a Puntraschigna. Sper il svilup dal numer da partecipantas e partecipants s’ha in quist temp tenor el impustüt sviluppà il material. «Pro las prümas ediziuns d’eira amo in gir cun skis da laina, cun cho­tschas da trainer e stinfs da lana. Ma i’s rivaiva eir giò uschea», disch Ruedi Nuolf. In memoria til es eir restà ün maraton cun temperaturas arcticas da 20 grads suot nolla. Chi saja stat fich dür da rivar a la fin giò S-chanf e ch’el haja eir gnü sur tschinch uras pel traget. Ma dafatta suot talas circumstanzas extraordinarias nun ha’l dat sü. Ed uschè es il giubilar stat da la partida fin hoz a mincha Maraton da skis engiadinais. «Ma ­tuot in tuot esa stat fich bels maratons. Quai chi’d es natüralmaing enorm bun es l’organisaziun, quai funcziuna da narrischem», disch Ruedi Nuolf. Üna baderlada «Eau nu sun quel chi va sün temp. Eau vegn per ir tras e per rivar giò’l böt. Na ch’eu vuless ragiundscher ün temp special. Sch’eau vez ad inchün ch’eu cu­gnuosch, lura am ferma eir per dir ciao e dar üna baderlada», disch Ruedi Nuolf. In seis meglders temps è’l rivà ils 42 km da Malögia a S-chanf in var duos uras e quaranta minuts – intant fa’l quist traget in tanter quatter e tschinch uras. «L’on passà, als 17 november, n’haja survgnü üna mezza protesa i’l schnuogl. Fingià avant l’operaziun n’haja dit al docter ch’eau tilla fetsch be sch’eu poss eir far il maraton. Il docter ha lura manià chi vess da funcziunar», disch il giubilar. In dumengia es lura seguida la cumprouva: seis docter vaiva gnü radschun e Ruedi Nuolf es rivà in 2 uras e 57 minuts cun la nouva protesa da Malögia a Puntraschigna. Tenor el es a la fin tuot i bain, eir sur ils lais da l’Engiadin’Ota saja la loipa statta in uorden. «Ma la fin tras il God da Staz d’eira schon düra. A San Murezzan n’haja eir stuvü spettar var 20 minuts causa chi nu d’eira plazza sülla loipa. Ed uossa vegna a far viva ed a baiver ün magölin. Fin l’on chi vain!» – ha dit il giubilar Ruedi Nuolf cuort davo ch’el es rivà in dumengia per la 53avla vouta al böt d’ün Maraton da skis engiadinais. Ruedi Nuolf ha bleras algordanzas da las 53 ediziuns ch’el s’ha partecipà al Maraton da skis engiadinais. Ruedi Nuolf in dumengia passada al böt a Puntraschigna.

Il suveran dal Cumün da Val Müstair ha decis ün scumond absolut per fös artificials, rachetas e petardas. Cun 64 % SCHI es gnü decis da müdar l’artichel 10 da la ledscha da polizia. Fin uossa d’eira pussibel da far fös artificials o da laschar svolar rachetas cun permiss dal cumün o in general a las festas dals prüms d’avuost e da Silvester. Implü ha la populaziun da la Val Müstair approvà la nouva ledscha davart la protecziun da la populaziun dal Cumün da Val Müstair. 68 % da las persunas han miss ün SCHI ill’urna. La le­dscha dess reglar las cumpetenzas e las incumbenzas dals organs cumünals, sco eir la finanziaziun da las expensas colliadas cun la protecziun da la populaziun. La partecipaziun a la votaziun es statta pro var 27 %. (rtr/fmr)

Illa categoria da las duonnas resta ingon la medaglia d’or dal Maraton da skis engiadinais illa val e Giuliana Werro da Zernez tilla ha pudü tour in dumengia a chasa a Zernez. La giuvna atleta da 23 ons nu vess però fat quint cun quist grond success. Cun l’ediziun dad ingon s’ha partecipada Giuliana Werro pür trais jadas al Marathon da skis engiadinais lung e duos jadas al mez maraton da Malögia a Puntraschigna. L’atleta professiunala es nada dal 1999 e fa part da la squadra da passlung da Swiss Ski. Sper il passlung fa ella ün stüdi a distanza davent da Zernez. In dumengia es ella rivada in ün temp da 1.42.50,9 da Malögia a S-chanf ed ha uschè guadagnà la plü gronda cuorsa populara da la Svizra. Seis club da skis ha davo la cuorsa organisà ün pitschen retschaivimaint e cun blera glieud dal cumün ha ella pudü festagiar sia victoria. FMR: Co esa per Ella sco Engiadinaisa da guadagnar üna tala cuorsa cuntschainta sün terra indigena? Giuliana Werro : Quai d’eira fich special ed emoziunal. Prüma s’haja qua tuot la glieud chi’s cugnuoscha. I para ün pa sco chi’s pudess uschè eir dar inavo alch a quels chi’m sustegnan – eir schi nun es adüna uschè simpel. Da pitschen insü as vezza quist maraton e’s va sü a vaira, schi nu’s fa part svess. Pro mai d’eira uossa schon lönch ün sömmi da pudair guadagnar il Maraton da skis engiadinais – ma cha quai va fingià quist on nu vessa mai pensà. Dimena d’eira quai per Ella üna gronda surpraisa da rivar sco prüma duonna i’l böt a S-chanf? Il prüm böt d’ingon d’eira per mai sgürischem da rivar suot las prümas desch. E lura dürant la cuorsa – cur ch’eu n’ha badà cha tuot va bain – eir da rivar forsa suot las prümas ses. Cler s’haja adüna i’l cheu chi’s pudess eir far üna plazza da podest u dafatta da guadagnar la cuorsa. Ma eu savaiva chi’d es fich greiv e ch’eu vaiva üna gronda concurrenza. La victoria d’eira ün pitschen sömmi, ma na ch’eu vess stübgià bler vi da quai. S’ha Ella preparada specialmaing pel Maraton da skis engiadinais? E che füss forsa ün’ingredienza secreta per avair success sül traget tanter Malögia e S-chanf? Causa cha nus vain bod mincha fin d’eivna cuorsas, nun haja gnü bler temp per am preparar specialmaing pel maraton. Pelpü d’eiran quai cuorsas plü cuortas – ma quai sun eir buns trenamaints. La fin d’eivna avant il maraton d’eira lura amo a trenar sün üna distanza ün pa plü lunga. Ün bun trenamaint es dal sgür üna buna preparaziun ed eir da trenar sün tragets plü lungs. Eu pens però cha’l plü important saja d’avair il plaschair e da s’allegrar per la cuorsa, lura s’esa preparà bain, dschessa. La 53avla ediziun dal maraton ha gnü adattaziuns dal traget e sur ils lais nu d’eira neir na la cuverta grossa da naiv üsitada. Co d’eiran dimena las circunstanzas per rivar da Malögia giò i’l böt? I d’eira schon oter per ir, però id es i bler meglder co ch’eu vess cret. Eir süls lais hana fat üna super lavur. Ed eir la soluziun dal traget dal Lai da San Murezzan sülla Meierei d’eira per nus prüms fich buna, i d’eira bel plazza, i d’eira ün bel «stuz» e tuot d’eira preparà bain. Per las circunstanzas da naiv chi d’eiran han ils organisatuors fat üna fich buna lavur. Cura ha Ella badà in viadi vers S-chanf ch’Ella pudess guadagnar il 53avel Maraton da skis engiadinais? Ma propi cret n’haja pür cur ch’eu d’eira i’l böt. Il cumanzamaint sur ils lais d’eirna amo tuottas duonnas insembel e là n’haja provà da star ün pa davoaint e da spargnar energia per esser pronta cur chi rivan lura ils homens. Quai perche chi dà adüna ün pa ün caos ed i’s perda ün pa our dals ögls las duonnas. Lura n’haja provà da lavurar inavant. Sur il Lai da San Murezzan d’eiran lura amo avant mai las ultimas duonnas e meis böt d’eira da pudair ir meis tempo a partir da la Meierei, causa cha là d’eira plazza per tschüfer oura. Quai sun eu rivada da far e lura n’haja badà cha las otras nu rivaivan plü davo a mai. Eu n’ha pensà: Uossa prouvast simplamaing – schi và sü, vaja sü ed uschigliö n’haja almain provà. Giuliana Werro da Zernez ha guadagnà il 53avel Maraton da skis engiadinais.

Cun Alina Andrighetti, Jon Zanetti ed Imre Kruit sun viagiadas trais scolaras e scolars da l’IOF a Singapur pella EiM Student Leadership Conference dals 16 als 18 favrer. Els sun gnüts accumpagnats dal magister da classa da la 6G Michal Buchovecky. Cul tema «Da l’istorgia a la ierta – imprender dal passà e s-chaffir üna ierta pel futur» han els passantà dis interessants ed instructivs i’l Dulwich College a Singapur. Implü hana fat numerusas nouvas amicizchas cun giuvenils da tuot il muond. Dürant quist lavuratori da trais dis han la scolara e’ls scolars gnü l’occasiun da‘s dedichar plü profuond al tema «Leadership» e s-chaffir colliaziuns cun giuvenils da medemm’età dad otras culturas. (cdm/fmr)

La Corporaziun Energia Engiadina, chi rapreschainta ils cumüns concessiunaris da las Ouvras Electricas Engiadina, es gnüda infuormada in gövgia a reguard il proget Scuol Solar. Implü han las delegiadas ed ils delegiats scumparti 5 % dals fits d’aua per cultura e sport da giuvenils. Nicolo Bass/PL In occasiun da la radunanza da delegiats da la Corporaziun Energia Engiadina (CEE) in gövgia vers saira a Giarsun, ha preschantà Heinz Gross in nom da la società Scuol Solar il proget per ün implant grond da fotovoltaica a Sur Bos-cha i’l territori da skis Motta Naluns sur Scuol. Heinz Gross es collavuratur da las Ouvras Electricas Engiadina (OEE) e rapreschainta la società Scuol Solar chi’d es gnüda fundada dals partenaris Energia Engiadina, Ouvras Electricas Engiadina e dal cumün politic e dal cumün da vaschins da Scuol. Quista società voul inoltrar fingià quist ­utuon üna dumonda da fabrica pel proget da fotovoltaica per pudair tgnair aint tuot ils termins fich sportivs. La Confederaziun suste­gna nempe las investiziuns per progets solars gronds cun 60 %, be scha quels vegnan realisats cumplettamaing fin la fin dal 2028 e scha almain 10 % da l’energia previsa vain prodütta fingià la fin da l’on 2025. «Perquai eschan ün pa suot squitsch ed ils böts sun fich spor­tivs», ha quintà Heinz Gross. Energia solara per 12 000 chasadas Il böt da la società Scuol Solar es da realisar ün implant solar da var 20 hectaras cun üna producziun annuala maximala da var 50 milliuns uras kilowatt. Quai correspuonda ad üna quantità d’energia per var 12 000 chasadas. Sco congual ha Heinz Gross declerà, cha in Engiadina Bassa e Val Müstair existan per exaimpel 4300 chasadas. Sco ch’el ha eir manzunà, haja il territori Sur Bos-cha fich bunas premissas per realisar ün implant grond da fotovoltaica e Heinz Gross es optimistic e da buna spranza cha quist proget possa gnir realisà cul sustegn correspundent. Las delegiadas ed ils delegiats da la Corporaziun Energia Engiadina, chi rapreschaintan ils cumüns concessiunaris da las Ouvras Electricas Engiadina da La Punt fin Martina, han tut cogniziun da la preschantaziun dal proget. Cogniziun hana eir tut da las tractandas statu­tarias e da las explicaziuns dal president da la Corporaziun Energia Engiadina Victor Peer. Quel ha infuormà ils preschaints cha la corporaziun saja in trattativas cullas OEE a reguard il predsch d’energia ed impustüt a reguard la definiziun dal predsch da producziun. Tenor il contrat da concessiun das-chan nempe ils cumüns concessiunaris retrar l’energia supplementara pels cuosts da producziun plus ün rap per ura kilowatt. «Da sclerir es la dumanda, scha’l predsch da producziun vain influenzà eir scha las OEE cumpran l’energia supplementara pels cumüns dad oters partenaris», ha in­fuormà Victor Peer. Vendita d’energia a Samignun Ils cumüns concessiunaris han retrat dal 2022 in tuot 9,97 milliuns francs fits d’aua. 5 % da quist import vain miss a disposiziun minch’on per la promoziun da cultura e sport da giuvenils illa regiun. Eir quist on han deliberà las delegiadas ed ils delegiats passa 40 dumondas da sustegn per totalmaing raduond 485 000 francs. In avegnir po la Corporaziun Energia Engiadina eir far quint cun ün guadogn da raduond 140 000 francs l’on our da la vendita d’energia supplementara al cumün da Sami­gnun. Perquai han decis ils preschaints, da na plü inchargiar in avegnir ils cuosts d’admini­straziun da 20 000 francs al fondo dals 5 %, dimpersè da surtour quists cuosts cul guadogn our dal Samignun. Sco president da la CEE es gnü reelet il capo cumünal da Valsot e president da la Regiun EBVM Victor Peer pels prossems quatter ons. Implü han las preschaintas ed ils preschaints elet a Gianna Rauch Poo sco nouva administradura da la CEE a partir dals 1. schner 2024. Ella succeda uschè a Fritz Felix chi ha manà l’administraziun ils ultims decennis. Per man­tgnair las cugnuschentschas ed il savair dal administradur partent, es quel gnü elet sco commember liber illa suprastanza da la Corpora­ziun Energia Engiadina. Squitsch politic e giuridic Suot varia ha manzunà il president cumünal da Zernez Domenic Toutsch ils disgusts dal cumün a reguard la disgrazcha cun PCB i’l flüm dal Spöl. Cha’l cumün da Zernez haja per decret d’uffizi da las instanzas chantunalas, da surtour 9 % dals cuosts dal don e da la sanaziun. Cha pro cuosts da sanaziun da 20 milliuns francs, stuvess il cumün da Zernez per exaimpel surtour bod duos milliuns francs. Sco cha Toutsch ha manzunà in occasiun da la radunanza da la CEE, contesta il cumün da Zernez quista decisiun, cun squitsch politic e giuridic, pro tuot las instanzas pussiblas. La società Scuol Solar voul realisar ün implant fotovoltaic da var 20 hectaras a Sur Bos-cha i’l territori da skis Motta Naluns a Scuol. Als 1. schner 2024 surpiglia Gianna Rauch Poo da Fritz Felix (a dretta) sco administradura da la chascha da la Corporaziun Energia Engiadina. A schnestra il president da la corporaziun Victor Peer. Corporaziun in trattativas cullas OEE Quant cuosta l’energia supplementara cha’l cumüns concessiunaris retiran da las Ouvras Electricas Engiadina? – Vairamaing es quai üna simpla dumonda, però la resposta nun es evidainta. Ils cumüns concessiunaris han tenor contrat da concessiun il dret da retrar la forza supplementara pels cuosts da producziun plus ün rap per ura kilowatt. Però decisiv es la definiziun dals cuosts da producziun. In quist reguard nun sun las Ouvras Electricas Engiadina ed ils cumüns concessiunaris dal listess maniamaint. «Nus eschan in trattativas e sperain da chattar üna buna solu­ziun», ha dit il president da la Corporaziun Energia Engiadina (CEE) Victor Peer in occasiun da la radunanza da delegiats. Las delegiadas ed ils delegiats han scumparti ün mez milliun francs per cultura e sport. (nba/pl)

In venderdi, ils 17 marz, ha lö la vernissascha dal cudesch «Piz Linard» illa Grotta da cultura Schigliana a Sent. L’artist Peter Horber da Bern/Ftan e Maria Chatrina Gisep Hofmann preschaintan lur cudesch illustrà in lingua tudais-cha e rumantsch vallader. La moderaziun vain fatta da Mario Pult. L’arrandschamaint cumainza a las 20.15. Ouravant ha lö la radunanza generala da la Società Grotta da cultura Sent. Davo la rapreschantaziun es la bar amo averta. Pel bus da cultura gratuit vers Scuol, Ftan, Ardez, Tarasp, as poja s’annunzchar pro la chascha. (cdm/fmr)

Ingon festagia la Tessanda Val Müstair a Sta. Maria seis 95avel anniversari. Daspö il 2017 vain quella manada da Maya Repele chi ha cun grond ingaschamaint e cun ideas frais-chas pudü dar nouva vita a l’interpraisa da masteranza illa Val Müstair. Dal 2017 es Maya Repele gnüda tschernüda i’l cussagl da fundaziun da la Tessanda Val Müstair a Sta. Maria, davo ch’ella vaiva fingià dal 2015 cuort fat part da quel. Quel d’eira a seis temp confruntà cun grondas sfidas. Maya Repele ha surtut il manaschi ed ha uschè drivi ün nouv chapitel per la Tessanda Val Müstair (guarda box). Imprais a cugnuoscher la val ha Maya Repele grazcha ad ün ami chi ha üna chasa da vacanzas illa Val Müstair. Oriundamaing es ella da Turich, ha ün background ed üna scolaziun d’economia da manaschi ed ha lavurà blers ons illa comunicaziun. Adonta ch’ella nu sa tesser svess, ha seis savair professiunal güdà a dar nouvas perspectivas a la Tessanda Val Müstair. Ün stumpel da motivaziun «In schner 2018 vaina lura dit: Uossa daina gas per dal bun. Quel on vaina festagià il 90avel anniversari, uossa vaina da far üna festa chi svaglia blera attenziun», disch Maya Repele. Causa cha la tessanda nu vaiva a seis temp ingüns mezs finanzials a disposiziun, ha la mainagestiun gnü l’idea d’invidar ad ün politiker per generar quista attenziun giavüschada. L’invid es i directamaing giò Berna pro’l cusglier federal Ignazio Cassis. «El ha acceptà nos invid pel lügl 2018 sco giast d’onur cun grond plaschair. In seguit vaina gnü var tschinch mais per adattar ed amegldrar blera roba illa tessanda. Quai es stat per tuottas ün grond stumpel da motivaziun», s’algorda la mainagestiun. In quist temp sun gnüts sviluppats nouvs prodots, il logo es gnü surlavurà e la butia es gnüda drizzada aint nouv. Implü s’haja miss ad ir ün showroom in üna vaidrina, ingio chi’s po guardar a las tessunzas sur las spadlas. Ma Maya Repele ha eir defini da nouv tuot ils process da lavur e la cumprita da las materias primaras. Ingrondi il sortimaint per quasi il dubel «Cur ch’eu n’ha cumanzà vaivna 21 artichels da chadafö chi generaivan quasi 70 % dal schmertsch. Ma cun quists artichels vaina gronda fadia da tgnair aint la marscha. Per ün schal o ün set da maisa invezza es la cliantella plütöst pronta da pajar daplü», disch Maya Repele. Uschè sun pass per pass gnüts sviluppats da tuottas sorts nouvs artichels, tanter oter schals, süaintamans da hamam, tas-chas, tapets, textilias per la maisa e cuvertas. Daspö ch’ella ha surtut la Tessanda Val Müstair ha Maya Repele pudü ingrondir e schlargiar il sortimaint per quasi il dubel. Hozindi vegnan tenor la maingestiun vendüts daplü accessoris, ils quals contribueschan al bun andamaint dals affars. Per la paja s’ha la quota dals artichels da chadafö diminuida sün var 37 %. «Causa ch’eu sun da Turich savaiva che cha mias collegas vöglian cumprar. Uschè n’haja eir pudü adattar il sortimaint als bsögns actuals da la glieud da dadour la Val Müstair. Là vaina eir üna gronda basa da fans», disch Maya Repele. Inspirà da la s-chaffa da Donna Leon La Tessanda Val Müstair nun ha planisà üna gronda festa pel 95avel anniversari d’ingon – causa cha in tschinch ons esa fingià darcheu ün grond giubileum – ma Maya Repele laiva istess metter in pè alch special. «L’autura Donna Leon es eir dachasa illa Val Müstair ed ella ans sustegna fingià daspö lönch ideologicamaing. Sch’ella es qua ed inchün voul laschar se­gnar ün cudesch, lura vegn’la gugent a far quai», disch la mainagestiun. Uschè han Maya Repele e Donna Leon avant var quatter ons guardà tras diversas textilias veglias, chi d’eiran illa chasa da Donna Leon. Tanter da quellas d’eira eir ün toc stoffa cun ün muoster da tesser irregular. Uossa ha Maya Repele dumandà a Donna Leon scha la Tessanda possa reprodüer quista stoffa. «Ella ha be subit dit da schi. Uossa faina ün’ediziun limitada e numerada da 95 tocs da süaintamans in tschinch culuors suot il nom ‹inspirà da la s-chaffa da Donna Leon›. Quai es fantastic ch’üna autura cun renom internaziunal sustegna la Tessanda Val Müstair», disch Maya Repele. La Tessanda Val Müstair La Tessanda Val Müstair es ün’interpraisa da masteranza tradiziunala, chi’d es gnüda fundada dal 1928 a Sta. Maria. Amo hozindi vegna tessü sco plü bod sün talers da lain, chi han per part daplü da 100 ons. Pel mumaint lavuran 18 impiegadas illa tessanda – var la mità sun tessunzas – dal rest amo cusunzas e collavuraturas illa vendita sco eir duos giarsunas. I’s tratta d’üna ditta ingio cha lavuran be duonnas. Avant il 90avel giubileum d’eira la tessanda confruntada cun divers problems. In quels ons ha Maya Repele surtut la gestiun. In seguit ha ella dat nouva vita a l’interpraisa da masteranza e cun bleras ideas innovativas ha ella drivi ün nouv chapitel per la Tessanda Val Müstair. Fingià dal 2020 ha quella – davo 15 ons perdita – lura scrit cifras nairas. Quai grazcha a las adattaziuns i’l sortimaint, ils process da lavur e la cumprita da las materias primaras. Hozindi es la Tessanda Val Müstair cuntschainta sur ils cunfins da la val e dal chantun oura e s’ha pudü etablir sco ditta chi prodüa texti­lias d’ota qualità. Revival davo il 90avel anniversari Dal 2017 vaiva la Tessanda Val Müstair ün futur intschert e la ditta d’eira confruntada cun divers problems. Maya Repele, la nouva mainagestiun a partir dal 2017, ha cun grond ingaschamaint e frais-chas ideas pudü dar nouva vita a l’interpraisa da mansteranza. Maya Repele ha surtut la Tessanda Val Müstair a St.Maria dal 2017, cuort avant il 90avel giubileum da quella. L’interpraisa da masteranza fundada dal 1928 vaiva a seis temp da cumbatter cun divers problems. La nouva maina­gestiun – cun backround d’economia da manaschi e gronda experienza illa comunicaziun – ha daspö là drivi ün nouv chapitel per la Tessanda Val Müstair. Maya Repele ha adattà tuot ils process da lavur e la cumprita da las materias primaras sco eir ingrondi il sortimaint per quasi il dubel. Pel giubileum da 90 ons dal 2018 ha ella invidà al cusglier federal Ignazio Cassis, chi ha acceptà l’invid sco giast d’onur. «In seguit vaina gnü var tschinch mais per adattar ed amegldrar blera roba illa tessanda. Quai es stat per tuottas ün grond stumpel da motivaziun», disch Maya Repele. Daspö là s’ha la ditta pudü etablir ed ingon festagia la Tessanda Val Müstair seis 95avel anniversari. In quist’occasiun reprodüa la tessanda üna textilia veglia our da la chasa da Donna Leon illa Val Müstair. (fmr/cam) La Tessanda Val Müstair festagia ingon seis 95avel anniversari. La Tessanda Val Müstair festagia ingon seis 95avel anniversari. La Tessanda Val Müstair festagia ingon seis 95avel anniversari. Ils talers sun per part dapü co 100 ons vegls. La Tessanda Val Müstair es üna ditta ingio cha lavuran be duonnas. Maya Repele maina daspö il 2017 la Tessanda Val Müstair e tilla ha pudü salvar cun ün grond ingaschamaint.

D’incuort ha la giuvna autura sursilvana Laura Schütz prelet a l’Institut Otalpin a Ftan our da seis raquint istoric biling «Hotel Destin». La scolara Selina Martina Müller quinta da quist inscunter e dal s-chambi interidiomatic. D’incuort n’haja let plü da manü il cudesch «Hotel Destin» da Laura Schütz. Eu m’ha dumandada quals temas ch’ella tratta, che tips da figüras ch’ella caracterisescha, che relaziuns chi han tanter pêr, schi dà fors’eir parallelas tanter las duos famiglias manzunadas o eir che impor­tanza e funcziun cha la lingua ha. Jent il rumantsch ed il tudais-ch Laura Schütz es lura gnüda pro no a preleger our da seis raquint istoric biling «Hotel Destin», ans dar ün’invista in si’ouvra ed a respuonder a nossas dumondas. La CH-Reihe pussibiltescha ad auturs/as da preschantar lur ouvras cun lur traducturs/as. Ma Laura Schütz es gnüda suletta, causa ch’ella ha scrit in duos linguas seis cudesch, in rumantsch ed in tudais-ch. Il raquint istoric as splaja al cumanzamaint da l’hotellaria in Grischun, dürant il 19avel tschientiner. Per s’acquistar üna savüda plü profuonda davart ils fats istorics da quist’epoca ha’la fat diversas retscherchas, let e guardà films. Ella ha eir tadlà las istorgias da temps passats cha sia nona e seis bazegner till’han quintà. Perche il raquint sco cudesch biling? – La giuvna autura da Falera ans ha tradi ch’ella ama il rumantsch ed il tudais-ch e nun ha savü decider quala lingua chi’d es sia preferida respectivamaing in che lingua ch’ella dess scriver. Per ella esa svelt stat cler ch’üna simpla traducziun in rumantsch o tudais-ch nu gnia in dumonda. «E lura ha meis bap dit: ‹Fa ün cudesch cun plüssas figüras chi discuorran diversas linguas.›» – Quist impuls till’ha inspirada ed uschè es nada l’idea da scriver ün cudesch biling cun duos perspectivas. Duos linguas – duos muonds La lingua ha üna grond’importanza in seis raquint. Il tudais-ch e’l rumantsch trapartischan duos muonds: Il muond dals giasts, dals esters richs e benestants, da quel dals indigens chi vivan üna vita simpla e fan da paurs. L’hotel rapreschainta il post d’inscunter da las classas socialas. In quist lö as maisdan ils linguachs e cun els las tradiziuns, las vistas dal muond ed ils ideals da las differentas classas. Las duos protagonistas persunificheschan quist svilup tanter pêr. L’istorgia bilingua vain nempe quintada our da l’optica da duos giuvnas cun differentas ragischs e situaziuns socialas. Catrina vain purtretada sco matta orvna grischuna chi viva in povertà. Ella abi­ta cun sia nona buntadaivla e’ls cusdrins pro seis barba grobulan e despotic chi fa trid cun Catrina. Quista part dal cudesch es scritta per rumantsch grischun. L’otra part es in lingua tudais-cha. Là quinta Luise ils evenimaints our da sia perspectiva. Luise es üna giuvna maladüsada, benestanta, da la Germania, plü precis da Würzburg. Ed ella es l’incuntrari da Catrina. Linguas e persunagis as cruschan Il destin voul ch’ellas s’inscuntran in ün hotel cumprà dals genituors da Luise a Saruns, ün lö fictiv in vicinanza da Cuoira. La relaziun tanter las duos giuvnas es il prüm problematica e distanziada. Ma üna situaziun dischagreabla per Luise pervi ch’ella nun inclegia rumantsch, fa svagliar si’empatia per Catrina chi vain confruntada di per di cul muond tudais-ch ed ester per ella. Uschea as chattna e realiseschan chi sun sumgliaintas e quai daplü co pensà al cumanzamaint. Cun imprender ed instruir üna a tschella las duos favellas as fuorma ün’amicizcha profuonda tanter las duos giuvnas chi passaintan lura blers bels mumaints insembel. Plü cha las culturas da las mattas as cruschan e plü cha’ls linguachs as maisdan. Tuot tenor situaziun discuorrna lura rumantsch o tudais-ch. Uschea cufforta Catrina per tudais-ch a Luise, inschinà, sch’ella es impulsiva, per rumantsch. Ma güsta cur cha la prüma stagiun es surmuntada cun success capitan ils fiascos. Tuots chi sun in ün’agitaziun: Co giaraja inavant cul hotel? O cul futur da las mattas? Ston las duos giuvnas bandunar ils cuntuorns e tuornar i’l minchadi anteriur? Catrina pro seis barba e Luise in seis vegl dachà our il Tudais-ch chi tilla es dvantà ester? – Scha tuot va oura in bunas nu lessa tradir. A mai haja dat in ögl cha per cha tuot fetscha sen a la fin in ün raquint plü lung, faja dabsögn da far lavur da construcziun cun scriver. Dal plot vaiva l’autura Laura Schütz defini avant co scriver be’l cumanzamaint, il punct culminant, il success da l’hotel chi va almain e la fin. Invlidà barrieras idiomaticas Laura Schütz ha preschantà seis raquint in ün möd simpatic e cun plaschaivlezza. Da maniera interactiva ans ha’la laschats approfundir ill’istorgia fictiva dal cumanzamaint da l’hotellaria ed ans identifichar culs caracters da las duos giuvnas protagonistas da plü o main noss’età. Ourdvart interessant per no es stat il fat ch’ella ha scrit seis «Hotel Destin» sco lavur da matura. L’anteriura maturanda ans ha quintà da las difficultats e dals dalets da scriver ün cudesch e co cha la serrada dürant la pandemia da corona tilla ha regalà bler temp per scriver. Cun ella vaina pudü discuter sur da nossas lavurs da matura e da noss sömmis pel futur. Ella ans ha eir dumandats che gener cha no preferissan, scha no vessan da scriver, e quala lingua cha no tschernissan. Reflexiuns chi’ns restan eir per nos avegnir. E Laura Schütz ans ha quintà da la collavuraziun culla Chasa Editura Rumantscha, dals lectorats e correctorats. Siond üna giuvn’in noss’età n’haja in mincha cas il sentimaint ch’ella ans ha chapits. Cun sia vusch agreabla ha’la attrat noss’attenziun e’ns ha laschats invlidar la barriera tanter il sursilvan e’l vallader. Laura Schütz dürant la preschantaziun da seis «Hotel Destin» a l’Institut Otalpin a Ftan.

Quista fin d’eivna dals 18 als 19 da marz 2023 ha darcheu lö l festival «LitteraturA Nairs» in Engiadina Bassa. La terz’ediziun da quist inscunter litterar rumantsch porta il titel «Neolatin» ed accentuescha las colliaziuns dal rumantsch cun sias linguas sours da la famiglia neolatina. Üna part marcanta i’l program da quist on dal festival «LitteraturA Nairs» sun inscunters e barats lirics. Tschinch autuors ed auturas rumantschas e tschinch poets e poetessas da differentas linguas neolatinas legiaran e discutaran insembel. Divers duos neolatins Uschea s’inscuntrarà il poet giuven catalan Pol Guasch in sonda culla poetessa putera Jessica Zuan sül palc dal center cultural a Nairs, sper l’En. Il poet portugais Carlos Coelho chi viva a Scuol as baratta culla liricra valladra Gianna Olinda Cadonau da Scuol. La poetessa galiziana (d’üna regiun dal nord da la Spogna cun ün’aigna lingua) Yolanda Castaño discuta e legia cun l’autura engiadinaisa Leta Semadeni. E la poetessa ladina da las Dolomitas Nadia Rungger sarà sül palc da Nairs cun l’autur vallader Dumenic Andry. Davo il palc interneolatin da sonda saira – üna perfomance multimediala cun Astrid Alexandre, Annina Sedlacek, Selina Beghetto e Myriam Gurini – segua in dumengia la daman l’ultim inscunter «neolatin» tanter l'autura tessinaisa Prisca Agustoni e l’autura engiadinaisa Romana Ganzoni. Pro tuots quists inscunters lirics daja, sper üna discussiun tanter ils duos interculturals, eir üna prelecziun cumünaivla. Tschinch poesias da mincha poet e poetessa sun nempe gnüts tradüts in rumantsch. La lirica i’l center dal festival Üna particularità dal rumantsch ed eir dad otras linguas minoritaras es ch’üna gronda part dals cudeschs publichats sun collecziuns da poesias. Eir perquai han las duos curaturas dal festival «LitteraturA Nairs», Flurina Badel e Bettina Vital, miss il focus sülla lirica neolatina. Flurina Badel declera in quel connex: «Plü s-chars cha’l vocabulari dad üna lingua minoritara vain e daplü pais cha’ls singuls pleds survegnan.» Rico Valär, professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Università da Turich moderescha in dumengia üna discussiun davart scriver lirica in linguas neolatinas, la relaziun dal rumantsch cun quellas e la politica da lingua. Quai discuta el insembel cun differents poets e poetessas. Eir tradüer lirica – ün tema contestà – vain tematisà al festival a Nairs. In dumengia davomezdi discutaran ils traductuors e las traducturas da las poesias davart tradüer lirica neolatina pro’l discuors al podium moderà da Ruth Gantert. Il festival cumainza in sonda, ils 18 da marz a las 10.00 e düra fin in dumengia saira. Detagls sün nairs.ch/neolatin. Las duos organisaturas e curaturas dal program dal festival "LitteraturA Nairs" - la romanista Bettina Vital (schn.) e l'artista Flurina Badel. "Bestial" d'eira il tema avant duos ons a Nairs: Annetta Ganzoni (schn.) in discussiun cun Susanna Fanzun ed Attilio Bivetti.

La Gruppa da teater da Sent preschainta quista fin d’eivna üna cumedgia tuottafat speciala cun colliaziun in tschêl. E scha qualchün disch ün pled trid, daja sfrachadas. La premiera es in venderdi saira illa chasa da scoula a Sent. Mincha jada ch’el blastemma, daja üna sfrachada giò da tschêl. Sco scha qualchün til less metter a püt. Però il tschêl es blau, strasoras nu sun in vista. Dunque, üna situaziun straordinaria per Michael Cordennier, chi nun es dal rest adüna uschè onest, ma almain da bun cour. Ma daspö cha quist anguel cun nom 17-2-4 til es crodà davant ils peis, es il muond tuot confus e la reacziun dal char Segner es directa. Sco sch’el nu vess svess fingià problems avuonda, s’ha el da’s confuonder eir amo cun quist anguel malsvout, chi survain il nom «Angelino». Quist anguel – chi vess vairamaing da güdar ad üna Michell Corday – nu vain propcha da tgnair ourdglioter ils noms. Forsa cha l’atterramaint pac lom ha listess gnü ün effet secundar cun consequenzas in seis agir. In mincha cas: Eir quist’istorgia segua al destin cun plü o main influenza dal reginom dal tschêl. E cur cha Michell Corday – dal rest üna metressa, chi lavura per ün servezzan d’accumpagnamaint – sclingia sün porta, chatta eir Angelino üna soluziun per sia incumbenza terrestra. Dialog, caracter e mimica La Gruppa da teater da Sent preschainta las prosmas duos fins d’eivna la cumedgia «Angelino – eir anguels crodan lom» illa chasa da scoula a Sent. Quist toc teater, scrit da Reiner Woop, es gnü tradüt da Christian Hänny bel ed aposta pella preschantaziun a Sent. «Eu n’ha imprais a cugnuoscher quista cumedgia fingià avant var desch ons, e laiva adüna fingià preschantar quella üna jada a Sent», quinta Christian Hänny, chi ha dal rest eir surtut la redschia dal toc. Cha’l toc viva da las trais persunas principalas, da lur dialog, lur caracter e lur mimica, quinta’l. «Eu n’ha quista jada defini il toc e lura tscherchà ils actuors correspundents», declera Christian Hänny. Ed el nun ha be tscherchà, dimpersè eir chattà ils drets actuors i’l ravuogl da la Gruppa da teater da Sent. E las rollas sun sco scrittas aposta per quels. «La gronda sfida es da tgnair la tensiun e la concentraziun fin l’ultim», quinta Gudench Roner, chi’d es president da la Gruppa da teater da Sent e giova la rolla da Michael Cordennier. Insembel cun Ursina Mauri (Michell Corday) e Dario Müller (Angelino) preschaintan ils trais actuors principals lur paschiun e lur talent da giovar teater eir per rollas plü difficilas. Ed eir las ulteriuras commembras e commembers da la Gruppa da teater Sent sün e davo il palc s’allegran da la premiera in venderdi saira a Sent. Tratgnair e divertir ils preschaints «Quista jada vegna propcha serius», declera Gudench Roner. L’ultima jada nempe vaiva cumanzà la pandemia dal coronaviurs pacs dis avant la prüma preschantaziun. Tuot inviern vaivan ils teatrists da Sent exercità, a la fin però per nüglia. Perquai es il plaschair quista jada eir tant plü grond. Ed ils teatrists da Sent han exercità regularmaing duos jadas l’einva fin pro’l grond mumaint. Ma il toc teater chi vain preschantà, es tuot oter co serius. «Quista jada vaina vuglü preschantar üna cumedgia. Davo tant temp da pandemia esa important cha’ls spectatuors hajan plaschair e possan as divertir», disch il president da la Gruppa da teater a Sent. Ed eir il redschissur Christian Hänny es da quist’idea ed el ha chattà il toc ideal per ragiundscher quist böt. Ed il plü tard cur cha la famiglia Fougère riva sül palc, in tschercha da la prüm’ediziun dal cudesch da Romeo e Giuglia, es la confusiun cumpletta. In mincha cas cha’l tschêl sur Sent srantunarà mincha saira, obain dal rier da las spectaturas e dals spectatuors illa sala polivalenta da la chasa da scoula a Sent, o lura propcha da las blastemmadas dad Angelino e da Michael Cordonnier. E chi sa, forsa crouda eir als visitaduors ün anguel davant ils peis. La Gruppa da teater Sent preschainta il toc «Angelino – eir anguels crodan lom» in venderdi, ils 17 marz, in sonda, ils 18 marz, in dumengia, ils 19 marz, in venderdi, ils 24 marz ed in sonda, ils 25 marz, adüna a las 20.00. La prevendita es mincha di da las 16.00 a las 19.00 sül nomer da telefon 081 864 19 28. La Gruppa da teater da Sent culs trais acturs principals, Ursina Mauri, Gudench Roner e Dario Müller, preschaintan il toc «Angelino – eir anguels crodan lom», suot la redschia da Christian Hänny.

Quist on festagia la Società da musica Tschlin seis anniversari da 150 ons. La gronda festa da giubileum cun ulteriuras societats da musica vaschinas ha lö als 24 da gün a Sclamischot. Quista sonda, ils 18 da marz, es il concert annual da la Società da musica Tschlin illa sala polivalenta a Tschlin. La musica da Tschlin chi suna suot la bachetta dad Armon Caviezel e Curdin Caviezel preschainta ün program varià. Ils tocs culminants dal concert saran «A Nordic Trilogy» da Darrol Barry e «Bliss – Impressions of a Village» da Jacob de Haan. Però eir marchas e polcas, sco eir tocs da trategnimaint cuntschaints nu mancaran. In duos parts dürant il concert preschantaran Duri Janett ed Erwin Salis eir la cronica da la Società da musica Tschlin, ch’els duos han miss insembel bel ed aposta pel giubileum da 150 ons. Il concert da la Società da musica Tschlin cumainza a las 20.30. (cdm/fmr)

Eu chant jent ed eu chant suvent, ­saja quai in coros, ma eir per mai privat. E cler ils temps avant Nadal, il temp da Paschiun ed eir da Pasqua am fan gnir adimmaint las melodias dals corals chi toccan pro. Ed i’m fan gnir adimmaint eir ouvras grondas sco las paschiuns o l’oratori da Nadal da Johann Sebastian Bach. Ün dals prüms numers da quist oratori es il coral d’advent famus: Co dess eu tai retschaiver. Sco bod ingün oter coral tocca quel pro las eivnas avant Nadal. «Co dess eu tai retschaiver», cun quel coral cumainzan per mai Advent ed il temp da Nadal. Ma Bach fa chantar ün’otra melodia: «Co dess eu tai retschaiver». Vo badaivat, id es ün oter coral chi as zoppa quia, ün coral chi nu tocca pro Advent, ma pro Venderdi sonch: O cheu plain sang e plajas. Perche fa Bach quai? Pro el nun es quai per cas, el voul dir alch cun plazzar üna melodia da Paschiun aint immez l’evenimaint da la naschentscha da Gesu. Ma che voul el ans dir? Forsa voul el dir: Quist uffant, dal qual vain festagià quia la vgnüda, es destinà per üna via vers il patir e vers la crusch, el ha da portar la crusch da prüm davent. O voul el dir quai: I sun ils istess umans chi s’allegran uossa da la vgnüda da l’uffant ed ün di sbrajaran els: Til mettai a la crusch. L’entusiassem da la dumengia da las palmas as müda d’ün mumaint a l’oter. O voul el dir quai: I nu dà vita sainza patir, nascher e murir sun intretschats l’ün aint i’l oter. I resta ün misteri co cha s’allegrar e patir sun scumpartits, dalets e misergias ed ün uman porta leivmaing, l’oter porta greiv quai ch’el ha da portar. O dafatta quai: Scha no lain sieuer a Gesu, nun es quai la via la plü simpla, be gloria e bainesser, algrezcha e plaschair, ma eir üna da dumondas e dubis, da portar ed avair greiv. O forsa eir quai: In tuot quai cha tü fast tras, bel e bun e nosch e greiv, nun est tü sulet. Meis char Johann Sebastian, tü ans hast dat musica ourdvart bella, ma eir bler da ponderar. Grazcha! Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun e president da la Lia Rumantscha. El viva en il Partenz. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «I resta ün misteri co cha dalet e patir sun scumpartits.» Johannes Flury

L’artist Peter Horber da Berna/Ftan e Mariachatrina Gisep Hofmann da Scuol han preschantà in venderdi saira illa Grotta da cultura a Sent il cudesch «Piz Lischana» – ün cudesch cun purtrets, in tudais-ch e rumantsch. Peter Horber da Berna/Ftan e Mariachatrina Gisep Hofmann da Scuol han preschantà in venderdi passà illa Grotta da cultura a Sent lur cudesch «Piz Lischana». Per la moderaziun ha pisserà Mario Pult. Il manader dal proget, Peter Horber, ha realisà sias ideas e fat ils purtrets. Ed el ha eir scrit il text tudais-ch. Mariachatrina Gisep Hofmann ha lura fat la redacziun da quel text e tradüt quel in rumantsch vallader. L’istorgia da la regiun ill’istorgia Sper ils disegns cuntegna il cudesch Piz Lischana sün mincha pagina il text in tuottas duos linguas. Mariachatrina Gisep Hofmann ha dit in occasiun da la preschantaziun dal cudesch a Sent: «Spezial vi da quel cudesch e bod unicas sun las annotaziuns chi dan sclerimaint davart chosas chi vegnan avant aint il text.» Il cudesch chi cumpiglia 34-36 paginas cul format 29 x 21 cm, cun illustraziuns in culur ed alb e nair, es gnü edi da la chasa editura Somedia. Sper il raquint da la gita da duos dis intuorn il Piz Lischana davent da Scuol infin a Sur En, cuntegna la publicaziun eir infuormaziuns davart l’istorgia da la regiun e davart bes-chas e plantas. Sco cha Peter Horber ha dit in venderdi illa Grotta da cultura es nat il cudesch our dal plaschair da crear, structurar e fuormar. Mario Pult e Mariachatrina Gisep Hofmann han prelet parts our dal cudesch in tudais-ch e rumantsch, uschè cha las visitaduras ed ils visitadurs a la preschantaziun a Sent han survgni üna buna survista dal cudesch. Il cudesch es adattà per famiglias e giuvenils a partir da 12 ons. Da Scuol a Sur En – sur il Piz Lischana Ill’istorgia da «Piz Lischana» vaja pels duos fradgliuns Chasper e Selina chi quintan davart üna gita cun lur bazegner. Els partan cun l’auto da posta davent da Scuol vers S-charl. A San Jon sortan els da la posta e chaminan sü vers la chamonna Lischana dal Clup alpin svizzer, ingio ch’els pernottan. Il di davo a bunura rampignan els sül Piz Lischana, üna da las plü otas muntognas in Engiadina Bassa. Dürant lur gita inscuntran els ün tröp da capricorns e bleras otras bes-chas. La gita sur il plan dals Lais da Rims ed our da la Val d’Uina es lunga e stantusa. Dürant il viadi capita adüna darcheu alch nouv ed interessant, impustüt causa cha’l bazegner quinta adüna qua e là alch sur da l’istorgia da la regiun e davart las bes-chas e plantas. Uschè rivan Chasper, Selina ed il bazegner a la fin brav stanguels e furtünats a Sur En. Üna gita, ün cudesch e duos linguas In venderdi passà es gnü preschantà illa Grotta da cultura a Sent il cudesch «Piz Lischana», üna publicaziun in lingua rumantscha e tudais-cha. Il cudesch cun illustraziuns e cun text tudais-ch da Peter Horber, culla redacziun dal text e traducziun in rumantsch vallader da Mariachatrina Gisep Hofmann quinta l’istorgia d’üna gita da duos dis dals fradgliuns Chasper e Selina cun lur bazegner. Sper la gita orientescha il bazegner eir davart l’istorgia da la regiun e davart plantas e bes-chas. Il cudesch es adattà per famiglias cun giuvenils a partir da 12 ons. (fmr/bcs) Ün’illustraziun our dal cudesch «Piz Lischana». Mariachatrina Gisep Hofmann e Peter Horber in occasiun da la preschantaziun da la publicaziun «Piz Lischana» a Sent. La cuverta dal cudesch «Piz Lischana».

I pudess ir ün pass inavant culla sanaziun dal Spöl suot il mür da serra Punt dal Gall. Ils partits intretschats propuonan da sanar il flüm plü cumplessivamaing sco quai cha’l chantun vaiva decretà l’on 2021. Il Parc Naziunal Svizzer (PNS), las Ouvras electricas d'Engiadina (OEE), la Pro Natura, il WWF ed Aqua Viva van daperüna co chi lessan sanar il Spöl. Quai han quistas instituziuns communichà da cumünanza in venderdi passà. Dals recuors al cumpromiss I va per nettiar il Spöl dal tössi PCB chi vaiva suos-chantà il flüm l’on 2016 in connex cun lavuors vi dal mür da serra Punt dal Gall. Cunter üna disposiziun da l’Uffizi pella natüra e l’ambiaint dal Grischun avant duos ons vaiva il PNS fat recuors e pretais cha’l flüm gnia sanà süll’intera lunghezza e na be sün ün traget plü cuort. Eir las organisaziuns da l’ambiaint vaivan fat recuors, perquai cha’ls plans dal chantun nu d’eiran tenor ellas sufficiaints. E las OEE vaivan fat recuors perquai ch’ellas nu d’eiran prontas da pajar per tuot la sanaziun. Optimà las pretaisas dal Chantun La proposta cha tuot ils partits han elavurà e comunichà uossa da cumünanza segua i’ls puncts principals a la disposiziun dal chantun dal 2021. In general saja però previs da far üna sanaziun plü cumplessiva, scrivan ils partits. Las masüras dessan gnir optimadas per redüer amo plü ferm il grad da polluziun. Implü dess eir gnir nettià amo üna jada il batschigl da calmar al pè dal mür (Tosbecken). E lura dess eir gnir prolungà il traget sanà per 90 meters. La part suot dal Spöl dess davo gnir arschantada cun auazuns artificialas e contralladas. Ils partits van eir daperüna co dischmetter il PCB, co far las controllas davo la sanaziun e co cumpensar per il PCB chi restarà adonta da tuot las masüras amo aint il flüm. Il böt saja, uschè scrivan las instituziuns, da cumanzar cullas lavurs da sanaziun quist prossem on 2024. Davart il punct dispitaivel chi chi paja quant a la fin vi da l’intera sanaziun nu s’han ils partits exprimits in lur communicaziun. Ils pro­ssems dis gnarà suottamissa la cunvegna da cumpromiss al chantun Grischun, il qual stuvarà decider davart ils recuors obain decretar üna nouva sanaziun dal Spöl. (cdm/rtr/fmr) Il cas dal Spöl In settember dal 2016 vaiva üna firma specialisada fat lavurs da sanaziun vi dal mür da serra Punt dal Gall da las OEE. Pro quellas lavuors haja dat ün incap e particlas da la protecziun da ruina (PCB) sun rivadas aint il Spöl. Quai ha gnü per consequenza tanter oter cha peschs sun morts aint in quist flüm chi’s rechatta per part sün territori dal Parc Naziunal Svizzer. Masüraziuns da l’Uffizi pella natüra e l’ambiaint han muossà cha’l sedimaint dal flüm es contaminà sur plüs kilometers cul tössi PCB – specialmaing ferm aint il batschigl da calmar (Tosbecken) al pè al mür. Quel batschigl es gnü sanà dal 2017. Scha e co cha’ls ulteriurs 5,6 kilometers dal Spöl – tanter il mür da serra ed il Lai dad Ova Spin – han da gnir sanats, e chi chi paja quai, es amo re­stà avert. In favrer 2021 ha l’uffizi chantunal però relaschà üna disposiziun ed oblià las OEE da sanar üna part dal Spöl. Cunter quista disposiziun han il PNS, las OEE e las organisaziuns da l‘ambiaint fat recuors. (rtr/fmr) Uschè svelt sco pussibel stuvess il flüm Spöl - contaminà dal 2016 cul tössi PCB - gnir sanà. Uossa es sün maisa üna soluziun da cumpromiss per accelerar la sanaziun.

La populaziun da Sta.Maria in Val Müstair ha tschüf pac bunas nouvas avant trais eivnas. Duos cumischiuns federalas han sbüttà las propostas per sviar il trafic chi va uossa tras cumün. Co inavant? – Üna recapitulaziun ed üna tschercha da respostas tanter esser in imbarraz e da buna spranza. Dürant divers ons ha la Val Müstair – e cun ella il Parc da natüra Biosfera Val Müstair – vendü la «surpraisa jaura». Quai d’eira üna trocla da lain cun aint specialitats da la regiun, p.ex. salsiz, chaschöl e licör dad iva. Daspö ils 28 da favrer 2023 ha la «surpraisa jaura» tschüf üna nouva connotaziun. Quel di ha il chantun Grischun nempe comunichà chi pudess ir amo fich lönch fin cha’l trafic gnarà svià a Sta.Maria. L’Uffizi da construcziun bassa ha fat a savair cha güsta duos cumischiuns federalas – la Cumischiun federala per la protecziun da la natüra e da la patria (CFNP) e la Cumischiun federala dals monumaints istorics (CFMI) – refüsan las propostas elavuradas dürant ils ultims mais ed ons (guarda boxa). Duos variantas Tuot las persunas intretschadas i’l proceder per elavurar variantas da sviamaint sun propi stattas «stuttas sco’l giat da Flurin» dürant la lectüra da l’expertisa da las duos cumischiuns federalas. Uschè p.ex. Gabriella Binkert-Becchetti, Reto Knuchel e David Spinnler. Tuots trais d’eiran illa gruppa accumpagnanta e paritetica chi vaiva miss sün maisa duos propostas favurisadas per ün sviamaint da Sta.Maria. Per resümar cuort quellas duos variantas da la gruppa: üna varianta prevezzaiva ün sviamaint al süd, da la vart da l’Umbrail, cun duos tunnels davant e davo (445 m e 600 m) e tanteraint amo üna punt e spartavia vers il Pass da l’Umbrail. La seguonda varianta füss ün tunnel da 600 m da la vart nord dal cumün, però sainza access direct a la via da l’Umbrail. Pro quella varianta gess il trafic dal pass tuottüna amo tras cumün. «Greiv d’incleger» In ün’expertisa da la fin da favrer 2023 han las duos cumischiuns d’experts/as però refüsà decisamaing tuottas duos variantas – impustüt sün basa da duos inventaris. I va per il «ISOS» e per il «IVS». Il prüm vala per purtrets da cumün, il seguond per vias istoricas. E per dir simpel: quasi l’inter cumün da Sta.Maria e tuot seis cuntuorn sun in l’inventari, e perquai suottamiss ad ün o l’oter status da protecziun. Perquai disch la presidenta cumünala da la Val Müstair hoz, cun qualche di distanza da la prüma lectüra da l’expertisa federala: «Dürant la lectüra esa stat greiv d’incleger las conclusiuns. Impustüt am disturba cha tenor las cumischiuns valan apparaintamaing ils criteris da protecziun dad ISOS daplü co la glieud chi viva a Sta.Maria.» Ed eir l’indschegner chantunal Reto Knuchel conceda: «Eu sun stat ferm dischillus pro la lectüra, perquai cha la gruppa da lavur ha propi fat ün fich bun job – e las variantas proponüdas staivan a la fin sün üna basa fundada.» «Il cumün patischa» Illa gruppa accumpagnanta d’eiran da la partida rapreschantantas e rapreschantants dad uffizis chantunals, dal Cumün Val Müstair ed experts externs. Sco rapreschantant dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair es eir stat da la partida David Spinnler, il mainagestiun dal parc. Eir sia organisaziun vess insè sustgnü las propostas da la gruppa accumpagnanta. Ed eir per el es a la fin il güdicat da las duos cumischiuns federalas stat üna brava surpraisa: «La fracziun da Sta.Maria patischa enorm dal trafic. Il cumün es insè üna perla ed i stuvess finalmaing dar üna soluziun, per pudair dar amo daplü valur a quist lö, eir turisticamaing.» Las duos cumischiuns federalas nun han vuglü tour posiziun invers la FMR concernent lur expertisa. Ellas han rinvià a lur funcziun «consultativa». Ultra da quai stettan tuottas dumondas ed examinaziuns per il prossem proceder illa cumpetenza dal chantun Grischun. La FMR ha bain survgni invista ill’expertisa da las cumischiuns, nu das-cha però citar our da quella, perquai chi’s tratta dad üna procedura currainta. Tant saja però tradi: l’expertisa nu revela daplü co quai cha’l Chantun ha communichà d’incuort. Voul dir cha las cumischiuns refüsan dad üna vart las duos variantas favurisadas. Ma ellas fan da l’otra vart eir duos propostas chi han fat star stut. Üna proposta füss da reglar il trafic tras Sta.Maria cun amplas e la seguonda varianta füss ün grond tunnel da var 2-3 kilometers suot il cumün oura. Squassar la testa Ma quistas duos propostas chi vegnan sü da Berna fan squassar la testa. Il plü ferm pro la presidenta cumünala chi disch: «Eu nu sa propi che cha quellas cumischiuns han ponderà.» Per David Spinnler füssa da tour pellas cornas almain üna da quellas duos propostas: «Per Sta.Maria faja prescha. Perquai füssa tenor mai da metter sü immediat, voul dir fingià per quista stà, üna soluziun cun amplas, sco cha las cumischiuns propuonan. E lura esa d’examinar, scha quai funcziuna o brich, per in cas eir far valair invers la Confederaziun ils dischavantags dad üna tala soluziun.» Gabriella Binkert-Becchetti e Reto Knuchel sun intant plü skeptics invers quella masüra. La presidenta declera perche: «Quai da las amplas nu funcziuna. Nus vain fingià provà cun cadets chi dirigian il trafic. E la consequenza sun stattas colonnas e malavöglia da tuottas duos varts dal cumün.» Reto Knuchel renda attent cha üna buna soluziun cun amplas nu saja nimia bunmarchada e nu possa be gnir installada a cuorta vista. Argumaints cunter il tunnel lung Uschè resta la varianta dal tunnel lung suot Sta.Maria oura. E quia sbuorflan da tuottas varts ils argumaints chi stan a travers. Prüma füssan quai ils cuosts. Intant cha las variantas proponüdas cun tunnels plü cuorts cuostessan tanter 40 ed 80 milliuns, as discurrissa pro’l «tunnelun» da var 200 milliuns francs. E quai füss tuottüna dret bler per ün sviamaint chi sto impustüt schligerir il cumün dal trafic dürant var tschinch mais, dürant il temp cha la via da l’Umbrail es averta tanter gün ed october. Gabriella Binkert-Becchetti porta amo oters argumaints cunter ün tal tunnel suot Sta.Maria our: «I dovress sortidas da sgürezza, la gestiun cuostess bler daplü ed in Val Müstair nu vessan nus gnanca plazza per tuot il material chi gniss chavà oura. Ün ulteriur argumaint cunter ün tunnel lung: il cumün da Sta.Maria gniss svià cumplettamaing, blers affars chi vivan tuottüna eir dal trafic, perdessan lur existenza. Las variantas propostas da nossa vart vessan tuottüna amo pussibiltà ün access dret svelt a Sta.Maria.» Il Chantun ha fingià experienza cun tals tunnels suot cumüns oura – sco p.ex. a Saas, Roveredo o Trin. E listess sustegna Reto Knuchel ils argumaints da la presidenta cumünala. Implü disch el: «Ün tunnel in quista dimensiun stess eir in ferma concurrenza cun oters sviamaints e progets plü gronds, saja quai a Segl/Plaun da Lej o a Susch. La consequenza füss chi dess üna priorisaziun da tals progets.» Cun oters pleds: Sta.Maria stuvess spettar amo plü lönch. Co inavant? Insè esa la prüma jada cha’l Chantun ha tschernü per ün’elavuraziun da variantas da sviamaint ün proceder uschè larg. Impustüt il proceder culla gruppa accumpagnanta paritetica es stat nouv. Lura s’haja dumandà ouravant ün’expertisa a las cumischiuns federalas. La via üsitada füss quella da preschantar a la Confederaziun – in fuorma d’üna müdada dal plan directiv inclusiv proceder d’exposiziun – ün proget fingià concret ed elavurà in detagl. Per evitar lavur «pel giat» e per chattar üna buna soluziun per Sta.Maria s’haja tschernü uossa quista via per uschedir «concilianta». Cun oters pleds: I’s laiva sentir il puls, avant co tscherner la varianta finala ed avant co ir vi da la lavur da detagl. Es quel proceder stat uossa invan? – «Na», manaja Gabriella Binkert-Becchetti, «il proceder da Sta.Maria po uossa servir eir sco exaimpel per oters progets.» Uschè daja eir, sco cha Reto Knuchel conferma a la FMR, oters progets da sviamaint chi vegnan discutats ed elavurats in gruppas accumpagnantas pariteticas. Examinar da manü In connex cul proget da sviamaint da Sta.Maria vezza l’indschegner chantunal be üna pussibiltà co proseguir: «Il prüm pass es uossa propi dad elavurar respectivamaing examinar da manü las duos variantas cha las cumischiuns propuonan – v.d. l’idea cun las amplas ed il tunnel lung. Pür cur cha quella lavur es fatta, pudaina guardar inavant. Uossa ans stuvaina simplamaing tour quel temp.» Teoreticamaing pudess il Chantun eir persequitar inavant üna da las duos variantas da la gruppa accumpagnanta, ignorond simplamaing l’expertisa da las cumischiuns. Ma schi’s sa cha la Confederaziun as basa per regla süllas racumandaziuns da las aignas cumischiuns, vess üna tal proceder pac bunas vistas da success. Avair pazienza E che resta dimena davo la prüma surpraisa e la prüma spuolvrada? – Gabriella Binkert-Becchetti fa curaschi: «Nus nu dain loc. I füss puchà per la buna lavur prestada dürant ils ultims mais. Nus sustgnain al Chantun pro las prosmas evaluaziuns ed instradain tuot ils mezs politics pussibels – per chattar a la fin üna soluziun. Nus eschan da buna spranza.» E che esa da dir a la populaziun da Sta.Maria e da la Val Müstair? – Reto Knuchel chi cugnuoscha la «via dolorosa» cul sviamaint da Sta.Maria disch: «Uschè ferm chi’m displascha da dar quista resposta, ma la populaziun sto uossa simplamaing avair pazienza e spettar nossas prosmas examinaziuns. Nus restain landervia ed eschan in contact cul cumün.» Pass per pass Il proget per ün sviamaint da Sta.Maria es per uschedir üna «never-ending-story». Daspö var 30 ons trattan il Chantun ed il cumün da Sta.Maria – e plü tard il cumün fusiunà Val Müstair – tuottas pussiblas variantas per ün sviamaint. Üna survista: Avuost 1997: Il cumün decida in radunanza dad instradar üna soluziun da sviamaint. 2012-2014: Il Chantun elavura üna varianta da sviamaint «süd». Fin a quist mumaint vain discurrü a Sta.Maria adüna be da sviamaints sur terra. October 2013: Seguonda votaziun cumünala – 83% da votantas e votants lessan ün sviamaint. October 2019: In connex cul proget dal sviamaint a Schmitten/Ferrera decida il Tribunal federal da refüsar üna varianta d’üna via averta tras la cuttüra. Quai ha eir consequenzas per las propostas da Sta.Maria. Las autoritats chantunalas ston reponderar il sviamaint, tranter oter cun analisar a fuond tuot ils pussibels interess (Interessenabwägung). Utuon 2020: L’Uffizi da construcziun bassa surdà ad ün büro da planisaziun d’elavurar plüssas variantas. E l’uffizi installescha eir üna gruppa paritetica chi accumpogna l’inter process. Avrigl 2021: Pro üna dieta vegnan discutadas a Sta.Maria güsta nouv differentas variantas per ün sviamaint. Lügl 2022: Il büro da planisaziun e la gruppa accumpagnanta delibereschan duos variantas. Quellas suottametta l’Uffizi da construcziun bassa per ün’examinaziun a duos cumischiuns federalas: la Cumischiun federala per la protecziun da la natüra e da la patria e la Cumischiun federala dals monumaints istorics. Favrer/marz 2023: Las duos cumischiuns extraparlamentaras refüsan las variantas propostas. Ellas cussaglian da perseguitar be duos ideas, quella dad üna soluziun dad amplas tras cumün e quella dad ün nouv tunnel plü lung suot il cumün oura. (fmr/dat) Sta.Maria, fotografà a Chalandamarz 2023 – ün cumün chi s’ha fuormà istoricamaing lung las vias da transit in fuorma da crusch. Dal süd (sura) vain giò la via da l’Umbrail. In tschella axa transischa il trafic aint ed oura da la Val Müstair. La prüma varianta proposta da la gruppa accumpagnanta – la varianta süd: duos tunnels, cumbinats tanteraint cun üna punt chi maina sur Sta.Maria sur la Muranzina. La seguonda varianta prooposta da la gruppa accumpagnanta – la varianta nord: ün tunnel suot Sta.Maria via, ma sainza access a la via da l’Umbrail.

In venderdi passà ha gnü lö a Scuol la 60avla radunanza generala da la Gruppa regiunala dal TCS Engiadina Bassa/Val Müstair. Sper las tractandas ordinarias ha preschantà Noemi Tschenett il TCS Drive Camps e Karl Andersag ha muossà ün video da la punt a Vulpera. Il president da la Gruppa regiunala dal Touring Club Svizzer (TCS) Engiadina Bassa/Val Müstair, Armon Parolini da Scuol, ha pudü salüdar üna trentina da commembers e commembras a la radunanza generala i’l Hotel Bellaval a Scuol. 1116 commembras e commembers Davo üna tschaina da cumpagnia ha gnü lö la radunanza cullas tractandas ordinarias chi nun han dat grondas discussiuns. La Gruppa regiunala dal TCS al ost da la Svizra cumpiglia il territori dals cumüns da Brail fin Martina cun Samignun e la Val Müstair. La gruppa dombra 1116 commembras e commembers ed as raduna üna jada l’on a la radunanza generala. Il TCS es il plü grond club da mobilità in Svizra. Sco cha’l president Armon Parolini ha declerà in venderdi a Scuol daja dürant l’on eir oters inscunters: «La suprastanza as chatta duos fin trais jadas l’on ed eu pigl part a la radunanza dal TCS chantunal. La 60avla radunanza generala da nossa gruppa regiunala es eir ün inscunter amicabel cun la pussibiltà da’s chattar üna jada l’on e barattar ils danövs.» Ün «camp» per imprender Avant 12 ons vaiva surtut Armon Parolini la carica sco president da la Gruppa regiunala dal TCS Engiadina Bassa/Val Müstair. Davo cha Chasper Baumann vaiva desdit seis mandat per radschuns da sandà, vaiva elet la radunanza in avrigl 2011 ad Armon Parolini sco president. Hoz fan part a la suprastanza: Annina Mayer, Fadri Tschenett, Rolf Grieder, Beni Malgiaritta, Arno Camenisch ed Armon Parolini. Davo la radunanza ha infuormà Noemi Tschenett da la Val Müstair davart il TCS Drive Camps. I’s tratta d’üna occurrenza per giuvenils cun as parderdscher e cun finischiun da l’examen da teoria e cun ir cul auto sün ün areal sgür. Cun ün cuors per l’agüd d’urgenza, infu ormaziuns importantas davart l’auto, imprender in cumünanza e cun plü pacas lecziuns pro’l magister d’autoscoula spordscha il «camp» blers avantags. Video davart la punt da Vulpera Sco finischiun da la sairada dal TCS a Scuol han ils preschaints pudü verer ün video da Karl Andersag davart la punt chi collia la via d’Engiadina cun Vulpera/Tarasp. Quel muossa l’avertüra da la punt dals «10 dal 10 dal 2010 a las 10 e 10». In quel es eir gnü preschantà la rumida da naiv fich stantusa sülla via da Nairs fin Vulpera. Implü la festa d’inauguraziun da la punt culs presidents cumünals da Scuol (Jon Domenic Parolini) e Tarasp (Christian Fanzun), cul rapreschantant da la regenza grischuna, Stefan Engler e cul indschegnier chantunal Heinz Dicht. Sco cha Stefan Engler vaiva dit quella jada sun las punts i’l chantun Grischun ils fabricats marcants chi domineschan la natüra. Il film muossa üna festa cun musica, cun chant, cun pleds festivs e cun ün gnir plü daspera dals duos cumüns Scuol e Tarasp chi nun han gnü ill’istorgia adüna be temps amicabels. Hoz fuorman Tarasp/Vulpera e Scuol insembel cun 5 otras fracziuns ün cumün. Armon Parolini ha manà la radunanza. El es president daspö il 2011. Üna trentina da commembers ha tut part a la radunanza generala.

In avegnir van tuot ils uffants dal cumün da Valsot a Strada a scoula. Perquai vain fabrichà ün stabilimaint da scoula. Las lavours da fabrica han cumanzà. Our da la chasa da scoula vöda a Ramosch dess gnir realisà spazi d’abitar per indigens. In gövgia avantmezdi ha gnü lö la prüma palada pel nouv stabilimaint da la chasa da scoula a Strada. Avant cha’ls lavuraints cumainzan però cul s-chav, ston gnir sviadas las lingias d’aua, da forz’electrica e da fibras da vaider, chi passan actualmaing precis pro la plazza da sport existenta, ingio chi vain fabrichà il nouv stabilimaint. «Quistas lavuors düraran maximalmaing trais eivnas e lura pudaina cumanzar cul s-chav», quinta Fadri Riatsch da Vnà. El es commember da la suprastanza cumünala e respunsabel per l’infrastructura cumünala da Valsot. Cha tuot il plan da termins saja fich sportiv, declera’l. Cha tuot il stabilimaint dess gnir realisà fin a Nadal. «Nus vulain far müdada cun tuot la scoula dürant las vacanzas da Nadal e Büman, uschè cha las scolaras ed ils scolars pon cumanzar l’on 2024 illa scoula da Strada», quinta Fadri Riatsch. Ad el esa con­sciaint, cha da tgnair aint quist plan da termins saja per tuots üna gronda sfida. Raduond 70 scolaras e scolars Actualmaing dombra la scoula da Valsot raduond 70 scolaras e scolars inclus la scoulina. Tuot quists uffants vegnan intant instruits in differents lös: la scoula primara ha lö a Ramosch ed il s-chalin ot e la scoulina a Strada. L’on passà ha lura decis il cumün da Valsot da concentrar la scoula in ün lö – e quai a Strada. In gün da l’on passà ha lura acceptà la radunanza cumünala da Valsot ün prüm credit per finanziar üna part da l’ingrondimaint da la scoula a Strada ed in occasiun da la radunanza da preventiv es lura gnü fat bun il credit cumplessiv da 4,4 milliuns francs. «A Strada es l’infrastructura plü nouva e plü moderna e culla plazza da sport es il lö plü adattà», argumantescha Fadri Riatsch la decisiun per la chasa da scoula a Strada. Eir il stabilimaint exi­stent vain uossa actualisà, impustüt survain eir la chasa da scoula actuala ün ascensur. «Quai capita dürant las vacanzas da quista stà a partir dals 26 gün», declera il respunsabel per l’infrastructura dal cumün da Valsot. In avegnir van lura ils uffants da la scoula primara a scoula i’l stabilimaint existent ed il stabilimaint nouv sarà reservà pel s-chalin ot. Cha tuot in tuot s’haja lura üna capacità per var 130 scolaras e scolars. Implü cuntegna il nouv stabilimaint lura eir ün local pella magistraglia e per la mainascoula, ün local per experimaints e chemia, ün local per lavurs da gruppa ed apunta, trais stanzas grondas pella prüma fin terza reala e secundara cun infrastructura moderna. Ed eir quist stabilimaint survain natüralmaing ün ascensur. Üna part publica eir per societats Ils duos stabilimaints da scoula vegnan colliats ün cul tschel. Implü es previs in colliaziun culla plazza da sport eir ün annex public cun tualettas e duschas, sco eir ün local per societats. Sco cha Fadri Riatsch declera, vain il stabilimaint nouv realisà in lain. «Uschè pudaina re­sguardar eir ün material da fabrica indigen», quinta’l e accentuescha, cha pro la surdatta da las lavuors da fabrica, hajan pudü gnir resguardats per gronda part affars indigens. E per finir vain lura amo installà ün indriz fotovoltaic sül tet dal stabilimaint nouv. «Nus vain provà da resguardar tuot las ideas e tuot ils giavüschs», quinta Fadri Riatsch. Ch’illa cumischiun correspundenta sajan stattas resguardadas tuot las cumpetenzas e gruppas d’interess. Cun far müdada cun tuot la scoula a Strada, vain vöda il plü tard in schner 2024 lura la chasa da scoula a Ramosch. «Nus vain decis da realisar üna concurrenza d’ideas», quinta Riatsch. Cha illa situaziun actuala saja ün giavüsch da la suprastanza cumünala, da realisar spazi d’abitar per indigens in quist stabilimaint a Ramosch. Cha in cumbinaziun culla nouva butia be daspera, tuornarà uschè listess darcheu ün pa vita sülla plazza da scoula a Ramosch, eir scha’ls uffants van in avegnir oura Strada a scoula. La prüma palada dal nouv stabilimaint da scoula a Strada. Da schnestra: Albin Paulmichl (cumün da Valsot), Seraina Felix (architecta), Claudio Bulfoni, Gianna Rauch Poo (manadra da scoula) e Fadri Riatsch.

Flurin Caviezel ha tratg sonda saira tut ils registers da ses numerus orgels da maun. El ha plegà e stratg a tut pudair ils fols da quels instruments ed ha laschà sortir musica calma e «lupfiga» – ed el ha raquintà istorgias tristas e da rir. Sonda passada è stada a Cuira la premiera dal nov program «Falten» dal cabarettist grischun-engiadinais-globetrotter. Tge e tgi è Flurin Caviezel atgnamain? – È el in cabarettist ubain in musicist multifar? È el forsa in collecziunader d’istorgias ubain in scolast da musica sin il palc? In flaneur multilingual u in trubadur sin il velo? In cumediant cun talent musical ubain in musicist cun talent cumediantic? – Forsa è Flurin Caviezel in pau dal tut. Tar ses nov program cabarettistic ha el dentant mess, ensemen cun la reschissura Sara Francesca Hermann, in ferm accent sin la musica e sin ses talent straordinari da sunar ed intermediar musica da quasi l’entir mund. Ma tge diavel ha quai da far cun las faudas? Faudas dapertut Las faudas èn atgnamain mo il fil cotschen evident, per uschè dir placativ e repetitiv, tras la «one-man-show» che Flurin Caviezel ha mussà sonda passada en la sala fullanada dal Teater Cuira. Igl è stà in program cun «faudas» da tuttas varts. Sa chapescha sa zuppan quellas dapi in tempet en la fatscha da 67 onns da Flurin Caviezel. Ma lura vai en il program da var 90 minutas era per «faudas» tectonicas, per faudas supprimidas cun botox, per la dretga tecnica da «faudar» in pullover, in aviun da palpiri u in velo. Ma atgnamain è la tematica principala da la saira sa zuppada apunta davos las faudas, saja en la testa dal cabarettist (en furma d’anecdotas ed istorgias) e surtut davos las faudas dals fols dals orgels (en furma da musica). In viadi musical Cumenzà la saira ha Flurin Caviezel en il stgir, cun ina chanzun tranquila e trista, sunada cun in classic orgel da maun. Or dal stgir e senza bleras requisitas sin il palc ha il cabarettist lura cumenzà a «splegar» ses viadi musical cumenzond tar l’atgna biografia musicala en Engiadina Bassa ed arrivond vers la fin en Argentina. Latiers ha il multi-instrumentalist Flurin Caviezel – che savess gea era sunar stupent il clavazin u la gìa – sa concentrà plainamain sin l’instrument che al stat probabel il pli ferm a cor: l’orgel da maun. Per betg sa far memia simpla la chaussa ha Flurin Caviezel sunà circa ina ventgina da differents orgels: p.ex. il famus «Schwyzerörgeli», l’orgel american da Cajun, il bandoneon da tango, la «Schrammelharmonika» viennaisa, la pitschna concertina englaisa ubain il «organetto delle Abruzze». Mintga orgel ha si’atgna istorgia, ses agen tun ed in’autra tempra. Sco sch’i fiss il pli normal dal mund ha Flurin Caviezel sunà cun differenta tecnica tut quests instruments e ha laschà strasunar las pli variadas melodias cun agid da registers accordeonistics en tuttas colurs. E sco sch’i fiss il pli normal dal mund ha Flurin Caviezel era chantà e discurrì en differentas linguas dasper il dialect grischun: englais, portugais, franzos, talian e natiralmain era rumantsch. Da Tschiertschen enfin en California Sin ses viadi musical ha Flurin Caviezel raquintà-sunà-chantà las pli diversas anecdotas. Per exempel è el sa regurdà da l’Engiadinais Jachen Scharplatz che pusava adina ses chau sin l’orgel durant sunar ina (trista) chanzun da saut. In punct culminant dal program è era stada la demonstraziun co che las corifeas svizras dal «Schwyzerörgeli», Josias Jenny, Peter Zinsli e Res Gwerder, sunavan lur instruments. Surtut l’imitaziun dal «Ländlerkönig» Peter Zinsli da Tschiertschen ha procurà per risadas en sala. Ma il viadi musical «orgelistic» da Flurin Caviezel ha era bandunà la Svizra – cun il velo, perquai che Flurin Caviezel ha ils davos onns adina fatg viadis pli lungs cun ses velo, gudagnond ses raps da viadi era sco trubadur sin vias e plazzas. Uschia ha Flurin Caviezel raquintà da ses inscunters musicals a Montenegro, da la «Dancing Night» en la pampa irlandaisa, da la scuverta da l’orgel da Cajun en ina stizun en California, ubain da la collisiun dal Boléro da Maurice Ravel cun ina melodia populara da la Germania en ina biblioteca franzosa. Tut quels inscunters ha Flurin Caviezel adina garnì cun la musica e l’orgel dal lieu, da maniera che vers la fin dal program era il palc plain orgels, accordeons, «patgificofons» ed auters instruments per «faudar». La maridaglia cun la musica Uschia n’avess il program cabarettistic «Falten» atgnamain gnanc duvrà il tema principal da las faudas. Flurin Caviezel po divertir ed inspirar bain avunda cun sias istorgias musicalas, senza ch’i dovra in fil cotschen che para inqual giadas forsa in pau tschertgà. Ed in program cabarettistic na sto gnanc esser adina per forza «lustig» – el po era esser simplamain bel, bel trist, bel spiertus-musical e bel anecdotic-parodistic. Exact là èn ils muments ils pli ferms da «Falten», cura ch’il viz u la narradad da Flurin Caviezel fa maridaglia cun la musica e lascha sautar e chantar il public. Sco la fin dal program da sonda saira: Flurin Caviezel suna sin sia pitschna concertina ina melodia bain enconuschenta a tuttas e tuts. E l’entira sala entschaiva a chantar: «Muss i denn, muss i denn zum Städtele hinaus.» – Là è Flurin Caviezel simplamain Flurin. E simplamain grondius. En il decurs da quest onn vegn Flurin Caviezel a preschentar anc numerusas giadas ses program «Falten». Detagls sin: flurincaviezel.ch. Flurin Caviezel prenda per mauns durant ses program «Falten» vers ina ventgina dad orgels da maun e fa cun quels in viadi musical da l’Engiadina enfin en Argentina. Flurin Caviezel prenda per mauns durant ses program «Falten» vers ina ventgina dad orgels da maun e fa cun quels in viadi musical da l’Engiadina enfin en Argentina.

I’ls contuorns da Scuol sbuorflan passa 20 funtanas mineralas our da la terra. Bleras da quellas sun inchaschadas ed i’s po ir a degustar las auas chi han per part fich differents gusts. Ma co staja cun quistas funtanas hozindi? E perche vegnan tschertünas serradas dürant l’inviern? La fin dal 19avel tschientiner d’eiran Scuol-Tarasp hotspots europeics da sandà. Na be il rich s-chazi da diversas funtanas vaiva pisserà pel success dal lö da cura – las funtanas dad Emerita e Lucius a Tarasp sun cun fin 17 g/l eir las plü ot mineralisadas da l’Europa. «Tanter ils ons 1850 e 1900 es lura eir gnüda inchaschada la gronda part da las funtanas mineralas da Scuol. Ma daspö là nu s’haja per part però plü renovà quellas», disch Matthias Merz, geolog chi perscrutescha fingià daspö blers ons las funatans mineralas intuorn Scuol. El es eir i’l cussagl da fundaziun da la «Fundaziun Pro aua minerala» chi s’ingascha pel mantegnimaint e l’asscessibilità da las funtanas mineralas. Fundaziun per las funtanas mineralas «Il bsögn da baiver l’aua minerala da Scuol es i ferm inavo, quai es bod be amo ün idealissem da blera glieud chi disch: hai, a mai vala quai alch», disch Matthias Merz. El agiundscha cha’ls batschigls dal Bogn Engiadina Scuol gnian però eir implits cun aua minerala e cha l’aua ha schon eir amo ün’otra valur. Eir Matthias Merz baiva fingià daspö sia infanzia da las auas fortas, sco cha l’aua da las funtanas mineralas vain eir nomnada a Scuol e contuorn. Hozindi baiva’l mincha seguond di per seis bsögn da magnesium da l’aua da la funtana da Lischana. Per listess laschar viver inavant la tradiziun da las auas fortas a Scuol, es la «Fundaziun Pro aua minerala» vi da metter in pè ün nouv proget. Per quel ha il cumün da Scuol eir deliberà l’on passà ün sustegn finanzial da var 1 milliun francs. «Nus vain planisà dad inscenar plü modern las funtanas, ma da mantgnair al listess mumaint nossa tradiziun. Ed eir ils implants e’ls inchaschamaints dessan gnir sanats», disch Matthias Merz. Inscenar tuot ils aspets Implü dess eir gnir rendü accessibel ün crap da tuf – ün deposit da chaltschina – chi’s rechatta dadour il cumün da Scuol. Cun metter ad ir üna senda cun üna plattafuorma, chi maina speravi a quist tuf, voul la fundaziun muossar tuot ils aspets da las funtanas mineralas. «Là as fuorman nempe structuras fich interessantas. Uschè as poja quasi guardar pro, sco cha las plantas vegnan petrifichadas dals minerals da quist’aua.» La funtana da Runà chi ha laschà crescher quist tuf, nun es hozindi però plü accessibla publicamaing. Ella as rechatta a la fin dal cumün da Scuol in direcziun Sent e plü bod gniva ella our da la terra precis pro’l grip. Cur chi’d es lura gnüda fabrichada üna chasa var 30 m plü amunt dürant ils ons 1980, es gnüda nizzada üna avaina d’aua minerala pro las lavuors da construcziun. Matthias Merz disch: «Daspö là es la funtana sco tala integrada davo il schler da quella chasa. L’aua vain manada tras ün büschen davant l’edifizi sur l’oriund crap da tuf, chi crescha inavant e chi dess uossa gnir inscenà.» Funtanas vegnan e van A Sent es perfin stalivada üna funtana. Uschè nu cula plü l’aua da la funtana da Stron, chi gniva oura in ün bügl in cumün. «Causa las sondas da chalur es plü probabel gnüda perforada ün’avaina d’aua obain cha’l grip es gnü sdarlossà da maniera cha l’avaina cull'aua minerala es gnüda sviada. Ma i pudess esser cha la funtana gniss darcheu ün di», declera il geolog. El agiundscha però, cha la quantità d’aua da la funtana da Stron d’eira plütost pitschna ed chi nu d’eira neir na ün’aua minerala dad ota qualità a reguard ils minerals. Ün’ulteriura funtana, quella da Vih a Scuol, nun es neir na plü culada tanter ils ons 2007 e 2008, in quist cas per radschuns climaticas: «Ils ons tanter il 2003 e’l 2006 d’eiran dürant la stà enorm süts. Causa cha l’aua da Vih ha tanter trais e tschinch ons per rivar darcheu our dal fuond, es quella lura pür cullada regularmaing cun quist retard da trais fin tschinch ons», declera Matthias Merz. Hozindi cula la funtana da Vih però darcheu sco üsità. Funtanas serradas Tenor il geolog Matthias Merz culan però las ulteriuras funtanas mineralas amo bain e quai vess eir da restar uschè: «Causa l’ot squitsch idrostatic da las auas mineralas chafuol suot terra, ans restaran quellas il plü lönch mantgnüdas». Ma las funtanas dad Emerita e da Lucius – chi sun inchaschadas illa büvetta da Tarasp – nu sun plü accessiblas publicamaing daspö cha l’edifizi ha stuvü gnir serrà dal 2007 causa privel da boudas. Davart il futur da la büvetta infuormescha la Società Pro Büvetta Tarasp quist venderdi a Scuol. E las chasas da funtana da Bonifacius, Carola e Sfondraz vegnan pelplü serradas d’inviern. La funtana da Carola es malamaing accessibla dürant l’inviern e la funtana da Sfondraz es integrada in ün restorant, chi’d es be avert d’instà. Otas temperaturas Ma quist inviern es la funtana da Bonifacius – chi’s rechatta tanter Nairs ed Ardez dasper la via – listess statta averta. Tenor Johannes Studer, il capo funtanas dal cumün da Scuol, haja quai da chefar cullas otas temperaturas d’ingon: «Normalmaing es il privel cha’l büschen dschela. Ma causa cha blera glieud baiva regularmaing da quist’aua, tilla vaina laschad’averta sur inviern.» Ma quella chasa da funtana es tenor Matthias Merz eir gnüda serrada i’ls ultims ons per otras radschuns: «Tar la chasa da funtana da Bonifacius haja d‘inrar eir dat vandalissem davart da turists da transit chi nu savaivan che cha quel stabilimaint es. Perquai dess in futur il bügl eir gnir rendü accessibel uschè cha la glieud sa eir ch’is tratta d’üna funtana minerala.» La chasa da funtana da Bonifacius. Normalmaing vain quella serrada d’inviern. Ma ingon è’la restada averta causa las temperaturas otas. La chasa da funtana da Bonifacius. Normalmaing vain quella serrada d’inviern. Ma ingon è’la restada averta causa las temperaturas otas. Serrada daspö il 2007: Davart il futur da la büvetta Tarasp infuormescha la Società Pro Büvetta Tarasp quist venderdi a Scuol. Il tuf da la funtana da Runà, chi dess gnir rendü accessibel da la Fundaziun «pro aua minerala». Davovart as vezza la chasa, ingio cha la funtana as rechatta hozindi.

La fin d’eivna dals 18 e 19 marz s'ha fuormà i'l center cultural a Nairs ün arch poetic. In quel edifizi a la riva da l'En chi tira adimmaint temps da gloria cun bogns e curas e giasts da tuot il muond. La «cura» da quists duos dis dal festival «LitteraturA Nairs» es statta drizzada a multifaras punts liricas tanter linguas neolatinas chi s’han unidas in fuorma fantastica cul rumantsch ladin. Professer Rico Valär ha fuormà al cumanzamaint dal festival üna basa cun pilasters sgürs ed impreschiunants. El ha dat üna vista panoramica dals divers movimaints da renaschentscha culturala e linguistica illas diversas linguas minoritarias o minorisadas dürant il 19avel tschientiner. Dürant ils duos dis s'han inscuntrats sül palc divers pêrs da poetessas e poets ladins e poetessas e poets dad ün’otra lingua neolatina. Pussanza e minorità Il prüm da quists tandems lirics es stat quel da Pol Guasch e Jessica Zuan cun lur reflexiuns davart lur poesias catalanas e puteras. Üna pitschna tscherna da lur ouvra es gnüda preschantada in fuorma originala e tradütta. Üna da las poesias da Pol Guasch es gnüda preletta da las duos vuschs, in ün dialog catalan e vallader, in ün dialog tanter autur e traductur. Quist prüm dialog poetic e poetologic es stat ün dals plü intensivs dal festival inter: la discussiun chi’d es nada tanter ils poets da diversas minoritats linguisticas ha muossà las grondas sumglientschas da la problematica d’üna lingua minoritara in cunfrunt culla lingua dominanta chi metta in privel la lingua minorisada. E quai independentamaing da la situaziun socio-politica, istorica o numerica. La tensiun tanter üna cumünanza linguistica plü pussanta ed üna plü debla funcziuna tenor mecanissems fich sumgliaints e suvent perfidamaing destructivs. Quista prüma discussiun davart la situaziun linguistica d’üna lingua minoritara s’ha repetida in diversas fuormas ed a divers livels eir tanter il poet portugais Carlos Coelho e Gianna Olinda Cadonau, tanter la poetessa galega Yolanda Castaño e Leta Semadeni, tanter la poetessa ladin-dolomitana Nadia Rungger e Dumenic Andry, e per finir, tanter la poetessa tessinaisa Prisca Agustoni e Romana Ganzoni. L’importanza politica da la poesia da las minoranzas es gnüda missa in relaziun culla lingua dominanta in minchün dals tschinch tandems poetics a divers livels. Punts tanter las linguas neolatinas ll seguond di dal festival han gnü lö plüs podis. La discussiun fich interessanta culs autuors invidats – moderada da Rico Valär - ed il podi culs traductuors rumantschs, moderà da Ruth Gantert, han sport al public la pussibiltà da chattar ün nouv access als texts dals giasts neolatins. Las diversas punts chi sun gnüdas construidas tanter las linguas neolatinas, grazcha al gener da la poesia, sun gnüdas missas in relaziun cullas differentas punts chi han pür pudü gnir s-chaffidas per dal bun grazcha a las traducziuns da las ouvras dals giasts neolatins e chi sun gnüdas missas i’l center amo üna jada cun üna part da l’ouvra cha’ls giasts neolatins han manà a Nairs. Declamà diveras jadas cullas duos metafras da las «brancladas» dals texts originals, unidas illa lingua «unfichanta europea» e las «brancladas» in lur traducziuns. Las traducziuns – uschè la conclusiun dal podi – stuvessan nascher in ümil servezzan da l’original e na in üna concurrenza cul original e rivan pür lura da s-chaffir ün’armonia tanter il genuin ed i'l vesti d’ün’otra lingua. Cha mincha branclada saja üna traducziun – ans disch la poetessa galega Yolanda Castaño in üna da sias poesias. Quellas brancladas poeticas dad original e traducziun sun stattas ün fil cotschen dal festival e sun gnüdas dattas a divers livels poetics e reals. Ün grond püschel da las poesias originalas dals giasts neolatins e dals autuors ladins es gnü preschantà in üna stupenda collascha artistica dad Astrid Alexandre, Annina Sedlacek, Myriam Gurini e Selina Beghetto (concept e redschia). Il public ha inscuntrà danouv las poesias dudidas dürant ils tandems in fuorma originala e tradütta: uossa però in fuorma transpuonüda artisticamaing. Ün grond giodimaint! La vernissascha litterara da dumengia davomezdi – moderada dad Annetta Ganzoni – ha preschantà üna publicaziun cun poesias da tschinch auturas rumantschas dals tschinch idioms in ün’ediziun in rumantsch e frances. Las traducziuns sün gnüdas procuradas da l’editura Denise Mützenberg. Quista racolta ans dess esser fanal per la forza da la litteratura feminina da noss dis. Cha no tuots dessan esser plains d’optimissem cultural, manaja Flurina Badel chi – insembel cun Bettina Vital – ha organisà quist festival tuottafat special. Perfin ün manifest cultural per la poesia neolatina internaziunala es gnü tut in mera. La cumünanza tanter public e palc es dvantada üna spezcha dad unità armoniusa ed ha fuormà ün’insla da spranza. Dal cumanzamaint fin a la fin cul popup poetic, dürant il qual persunas dal public han prelet poesias in differentas linguas neolatinas. Ün cunterexaimpel artistic a la tuor da Babel Ils duos dis dal festival Neolatin sun stats ün bellischem exaimpel quant dastrusch cha las linguas neolatinas pon esser, scha l’intenziun, la tematica ed il spiert cumünaivel tillas unischan. Duos dis chi pudessan esser ün cunterexaimpel artistic a la tuor da Babel chi suvent separa l’uman da l’uman, perfin schi discuorran la medemma lingua. Duos dis cregns da la spranza cha la lingua poetica pudess esser internaziunala e sainza cunfins e barrieras. Duos dis chi dan spranza cha’ls pleds chi ris-chan da murir i’l desert, perche chi sun dvantats «süts» in quel gioden zoppà ed invlidà e nu vegnan plü tuts in bocca, sco cha Nadia Rungger disch in sia poesia «paroles sutes y moles», chattan darcheu aua per renascher a nouva vita. Cha la poesia saja «üna lingua minorisada» disch Yolanda Castaño. Dürant quist festival sun las linguas minorisadas stattas i’l center absolut e sun dvantadas – almain per ün mumaint – raïnas pussantas. Litteratura es gnüda giodüda sainza ch'ella gnia valurisada o valütada, sainza ch'ella gnia missa sün stadairas chi svaglian malinclettas. La lirica chi ha bainschi ragischs profuondas illa tristezza da nossa existenza, es statta buna dad unir in serenità melancolica: E di üna fin. Las lingias dal man piglian duos vias chi mai nu s’inscuntran: tü, quella da la vita; eu, quella chi disch cha mia dolur es ün utschè. (Pol Guasch / trad.lad. Jachen Andry) Mevina Puorger Da schnestra a dretta: Inscunters neolatins a Nairs (da schn.): Carlos Coelho, Nadia Rungger, Pol Guasch, Rico Valär, Prisca Agustoni, Jessica Zuan, Yolanda Castaño e Bettina Vital.

L’Uniun dals Grischs (UdG) invida pels 15 d’avrigl 2023 a Sent illa Grotta da Cultura ad ün poetry slam. Pro quist tip d’occurrenza prelegian persunas lur texts ad ün public – texts chi pon esser poesias, istorgias o perfin üna sort «rap». Minchüna e minchün ha temp ses minuts per sia performanza. A la fin decida il public chi chi guadogna la concurrenza e cun quai eir üna butiglia licör dad iva. I dess – tenor la UdG – esser üna sairada pachifica, divertaivla e da buna cumpagnia rumantscha. La saira vain moderada da Romana Ganzoni e tanter oter «slamman» Hannah Flury, Nadja Hort, Selina Müller e Janic Maskos. Tenor l’invid da l’UdG nu daja amo üna scena da poetry slam rumantscha. E l’organisaziun chi promouva la lingua e cultura ladina vuless müdar quai quist on, tanter oter cull’occurrenza a Sent. (cdm/fmr) Il «poetry slam» engiadinais ho lö in sonda, ils 15 avrigl 2023 illa Grotta da Cultura a Sent. La bar es averta a partir da las 19.30. A las 20.00 cumainza il slam. Chi chi vess interess da’s partecipar cun ün «slam» po s’annunzchar suot: info@udg.ch.

Dals 153 furnituors d’aua i’l Grischun chi han stuvü inoltrar üna documentaziun al Chantun nu sun brich amo tuots pronts. Fin uossa mancan amo 45 documentaziuns, quai adonta ch’els avessan stuvü far quai fin la fin da l’on passà e han gnü peda tschinch ons per quai. Per garantir chi detta avuonda aua da baiver, adonta privels da la natüra o oters disturbis sco per exaimpel ün’interrupziun da la forza electrica, ha il Chantun elavurà üna documentaziun electronica pels singuls furnituors d’aua i’ls cumüns grischuns. Cun quella vegna guardà schi douvra masüras supplementaras per pudair garantir il provedimaint dad aua da baiver. Fingià fat la documentaziun: Scuol La gronda sfida pro la documentaziun es da ramassar tuottas datas necessarias e lura pavlar ün sistem electronic chantunal cun quellas. Cha’l cumün da Scuol haja fat quai cun agüd d’ün büro extern, disch ­Gian Duri Bott, il manader da l’infrastructura cumünala. Davo avair ramassà tuottas datas haja tenor el dovrà amo üna jada quatter fin tschinch mais fin cha tuottas datas d’eiran i’l sistem. Il cumün da Scuol ha fat seis dovair, la documentaziun es uossa pro’l Chantun per l’examinaziun. Quasi a fin culla documentaziun: Val Müstair Ch’in Val Müstair as saja sün buna via per pudair inoltrar la documentaziun, disch la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti. Il provedimaint d’aua occupa actualmaing in Val Müstair: Pervia da la süttina actuala pudessa dar strettas illa fracziun da Müstair. Chi s’haja però fingià üna soluziun, disch Gabriella Binkert: Nempe uders pel transport d’aua dad ün reservoir a l’oter per garantir il provedimaint d’aua a Müstair. Vers la fin dal mais dess il Cumün da Val Müstair avair pront la documentaziun per inoltrar quella al Chantun. I mancan amo 45 documentaziuns In Sursès as saja bain chi s’haja da far quella lezcha per l’Uffizi per natüra e l’ambiaint, chi nu s’haja però amo fat grondas lavuors vi da quel proget. Quai disch Martegn Netzer dal servetsch tecnic cumünal. «In ün cumün s’haja da far amo bler oter, la documentaziun nun es perquai süsom la glista da prioritats.» Güst pro ün cumün fusiunà sco Sursès daja per mincha fracziun ün provedimaint d’aua, tuot in tuot sun quai 14 reservoirs – «dimena üna gronda lavur da ramassar tuot las datas necessarias». Martegn Netzer disch chi’s chattess svelt üna soluziun provisorica per surmuntar ün mumaint pel cas chi vess da dar strettas. Ma ch’a la fin finala fetscha eir il cumün da Sursès sia lezcha, ch’ün termin concret per cumanzar cul proget nu detta però amo ingün. Sper la documentaziun da Sursès mancan eir amo quellas da 44 oters cumüns. I dürarà dimena amo.

Eu sun ün dret aventürier! Mincha fin d’eivna ün nouv plan, sü pellas muntognas, giò da las muntognas, in pajais exotics fetscha viadi, il plü gugent vegna svess – plü svelt, plü dalöntsch. Schi, l’aigna forza es meis motor, ed eir sch’eu nu pens adüna landervia: Eu sa cha meis Salvader viva. (Giob 19,25) Eu sun giuven, n’ha il cheu plain ideas, l’agenda plaina da termins, quia svelt üna sezzüda, là duna svelt üna man, meis collavuratuors am predschan, i pon far quint cun mai, eu sun cumpetent, e sa realisar quai ch’eu n’ha tut per mans … Sch’eu vess temp per mai? Per trar il flà? Per ponderar las grondas dumondas? Schi lessna forsa güst amo savair, sch’eu riv dad ir a predgia? – Na, ma eu sa cha meis Salvader viva. (Giob 19,25) Eu’m saint amo giuven, pro la lavur es gnüda la respunsabiltà. Eu nu sun directer, eu nu discuor neir brich be da la vita professiunala, ma da la vita svess, e da quels cha nus eschan per oters umans. Per ün hom, per üna duonna, per uffants, per genituors, per vaschinas, per giarsuns, per quels chi han simplamaing güst dabsögn ch’eu sun ün mumaint qua per els, cun els. E minchatant am dumonda: Saja portar quista respunsabiltà? Lura suna grà da sentir: Eu sa cha meis Salvader viva. (Giob 19,25) Eu nu sun plü quel ch’eu d’eira. Forsa saja fingià daspö ün temp, forsa ch’eu vess stuvü tadlar a quai cha oters dschaivan, ch’eu vess stuvü müdar alch. Ma i giaiva massa svelt. Adün’inavant! Sainza badair ch’eu nu faiva plü oter co ir a perder. Ed uossa: Nu vaja plü. Ni inavant ni inavo. I’m manca la forza, la sandà. Eu sa cha meis Salvader viva. (Giob 19,25) Eu sun ün oter. Na meglder, na pê. Eu n’ha imprais che chi m’es important. Schi, eir avant maniaiva da savair quai, ma uossa – pensa – n’haja inclet. Eu sun gnü plü sensibel. Forsa plü avert. Eu sa: i nu dà be üna via. Ma bleras. Eu’m pigl il temp per umans chi’m sun chars, eu’m s-chaffisch spazi per paschiuns chi’m sun preziusas. Schi: Eu sa cha meis Salvader viva. (Giob 19,25) Eu n’ha experienza. Daplü co eir fingià! E güst pervi da quai bada, quant pac ch’eu sa, quant pac ch’eu n’ha vis … Per tuot quai ch’eu da-sch passantar, per tuot ils inscunters, per la bellezza, per tuot ils mumaints inschmanchabels suna grà. Meis viagiar es leiv. Eu sa cha meis Salvader viva. (Giob 19,25) Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva dapi divers onns en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. Per tuot quai ch’eu da-sch passantar, per tuot ils inscunters, per la bellezza, per tuot ils mumaints inschmanchabels suna grà. Christoph Reutlinger

Daspö passa duos decennis pulischa Carlos Coelho dürant la not ils batschigls dal Bogn Engiadina a Scuol. La quietezza nocturna til ha inspirà – ed uschè ha’l cumanzà avant var 20 ons a scriver poesias in sia lingua materna, il portugais. Üna vita tanter uders, inspiraziun, tastatura e raits socialas. «Schi’s lavura dürant il di es il tscharvè suvent distrat. Eu lavur da not, l’uder fa la lavur quasi svess ed eu nun ha da stübgiar bler. Là am vegnan lura ils pleds», declera il poet Carlos Coelho. El lavura daspö 23 ons da not e fa part da la squadra da nettiar i’l Bogn Engiadina a Scuol. Sch’el vain inspirà — pelpü sun quai be pledins o üna frasina — lura scriva’l sü quai be subit. Davo la lavur sorta’l lura a chasa tuot ils impissamaints e tils arrandscha in fuorma da poesia. Il nettiader e poet ha la fin d’eivna passada gnü sia premiera sün ün palc al festival «LitteraturA Nairs», ingio ch’el ha miss tuot ün pa sül cheu. L’internet sco medium Cumanzà a publichar sias prümas poesias ha Carlos Coelho a partir dal 2009, a scriver fingià avant var 20 ons. Al cumanzamaint amo sün ün blog poetic specialisà e davo lura eir sün Facebook. Ma tuot suot ün pseudonim. «Al principi n’haja be publichà il text sco tal, ma intant til integrescha in üna fotografia, chi dess eir provochar in ün tschert sen», declera il poet. Dal 2012 es lura cumparü seis prüm tom da poesias «Se a lua soubesse». El ha vendü var 10 000 exemplars da quist cudesch, ma siond cha la chasa editura es ida in fallimaint, d’eira l’ouvra lura svelt exausta. In seguit ha Carlos Coelho cumanzà a publichar in aigna redschia seis cudesch in l’App Store. «Ma pelpü regala eir ils cudeschs. Sch’inchün tils cumpra in Brasilia, lura esa adüna greiv fin cha quists raps sun in Svizra. Eu chat simplamaing bel, scha la glieud legia mias poesias», disch Carlos Coelho. Intant as chatta totalmaing trais cudeschs dad el in l’App Store e tanter oter eir ün cudesch da cuschinar angolais. Ad Angola – ün’anteriura colonia portugaisa – è’l nempe nat. Cun 12 ons es Carlos Coelho lura rivà in Portugal e daspö il 1989 è’l in Svizra. Provochar «Che bütsch es quai, scha nu’m mettast gnanc il man vi dal chül» — üna da las poesias cuortas da Carlos Coelho, da las qualas cumpara in media minch’eivna üna sün Facebook. Là ha’l eir passa 20 000 followers. Las poesias pisseran illas raits socialas per bleras reacziuns. Impustüt duonnas til contacteschan per messagi privat. Sias tematicas principalas sun pelpü la cumbinaziun dad amur e dolur integrond elemaints erotics. «Quai sun las robas chi m’interessan. Eu dschess cha 60 % fin 70 % hajan üna significaziun erotica e cha’l rest saja sarcassem», disch il poet. Sper la not chi til inspirescha per sias poesias, han eir la natüra e las muntognas engiadinaisa üna gronda influenza sün sia lavur, manaja Carlos Coelho: «Intant nu poss eu neir na plü ir davent da qua. Üna fin d’eivna va amo, mo davo stoja tuornar in Engiadina. Quia suna eir dvantà poet.» Miss tuot sül cheu In Engiadina ha Carlos Coelho lura eir fat il prossem pass, la fin d’eivna passada: el s’ha partecipà al festival «LitteraturA Nairs» davart la poesia neolatina. Per el esa stat üna premiera, avant nu s’ha el amo mai partecipà activamaing sün ün palc, prelegiond e discutond sias poesias. «I d’eira fich interessant, ma tuot la glieud vaiva ün background universitar ed intellectual, eu sun a la fin dal di nettiader», disch Carlos Coelho. El agiundscha ch’el d’eira perquai magari nervus avant l’occurrenza, ma chi saja stat üna fich bella experienza. Ch’intant sapcha’l eir ingio ch’el stetta sco poet. E las reacziuns da vart dal public til han eir dat nouv schlantsch: «Blera glieud ha dit a mai ch’eu saja stat fich rinfras-chant. E Rico Valärha dit ch’eu saja ün pirat, ch’eu n’haja miss tuot sül cheu.» Tanter uders, tastatura e raits socialas Carlos Coelho fa daspö passa duos decennis part da la squadra da nettiar nocturna dal Bogn Engiadina a Scuol. La quietezza da la not til ha inspirà ed uschè ha’l cumanzà avant var 20 ons a scriver aignas poesias. «L’uder fa la lavur quasi svess ed eu nun ha da stübgiar bler. Là am vegnan lura ils pleds», disch Carlos Coelho. El es nat in Angola, rivà cun 12 ons in Portugal ed abita daspö l’on 1989 in Svizra. Dal 2009 ha il poet lura cumanzà a publichar sias poesias portugaisas illas raits socialas. Seis stil cuort, simpel e provocant pissera daspö quella jada per bleras reacziuns. E quai eir grazcha a sias tematicas principalas: l’amur, la dolur e l’erotica. (fmr/cam) Carlos Coelho lavura da not i’l Bogn Engiadina e da di lavura’l vi da sias poesias. Carlos Coelho lavura da not i’l Bogn Engiadina e da di lavura’l vi da sias poesias. Il «poet-pirat» ha partecipà in sonda passada a Nairs in ün tandem liric cun Gianna Olinda Cadonau.Wendt

Illa fracziun da Müstair es in mardi passà collidà ün giuvenil sül kickboard cun ün auto. Üna automobilista da 66 ons d’eira in viadi in mardi passà vers las 18.00 sülla Via Maistra a Müstair in direcziun Sta.Maria. Al listess mumaint d’eira ün giuvenil da 13 ons sül kickboard in viadi sülla Via Dosü in direcziun Via Maistra. Cur cha’l manaschunz dal kickboard es rivà pro l’entrada da la Via Maistra, haja dat üna collisiun cun l’auto. Pro l’accidaint es il giuvenil plachà da l’otra vart da la via per terra. Ün meidi d’urgenza ha pisserà insembel cun üna squadra dal Servezzan da salvamaint Müstair pel giuvenil, el d’eira feri be ligermaing. La Pulizia chantunala grischuna sclerischa l’andamaint da l’accidaint. (cdm/fmr) La Via Maistra ed a dretta l’entrada da la Via Dosü a Müstair, ingio chi ha dat la collisiun in mardi passà.

Daspö marcurdi passà ha lö la müdada da la butia veglia illas nouvas localitats sülla plazza da scoula da Ramosch — diversas abitantas e divers abitants sun a güdar. La radunanza cumünala da Valsot vaiva decis i’l 2021 ün credit dad ün milliun francs per fabrichar ün nouv edifizi per la butia illa fracziun da Ramosch. Quel es intant gnü fabrichà sülla plazza da scoula. Ed uossa es tuot pront per far müdada. Sper la butia daja eir ün cafè. Bleras agüdontas ed agüdonts da Ramosch güdan uossa a far la müdada da las localitats anteriuras i’l nouv edifizi. Difficultats cun la località veglia Dal 2019 vaiva la famiglia Häfner, chi manaiva la butia a Ramosch, comunichà da serrar causa pensiun. Els han surdat la butia a Wanda Hopmann. Pervia da differenzas tanter il possessur da la località e la manadra da butia s’haja stuvü tscherchar üna soluziun. La nouva butia immez la fracziun da Ramosch prevezza da drivrir sias portas quista sonda, ils 25 da marz 2023. (rtr/fmr). Quist dis as partecipeschan bleras agüdontas ed agüdonts da Ramosch a la müdada da la butia chi driva quista sonda. Quist dis as partecipeschan bleras agüdontas ed agüdonts da Ramosch a la müdada da la butia chi driva quista sonda.

Tenor disposiziun ufficiala dals 16 da november 2022 sto il cumün da Zernez as partecipar als cuosts da fin uossa dal cas da l’incap cul PCB e dals dons plü vegls i’l Spöl. Cunter quista decisiun fa il cumün però recuors. I’ls ultims mais han il Parc Naziunal Svizzer (PNS), las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) e plüssas organisaziuns d’ambiaint elavurà cumünaivelmaing ün proget da cumpromiss per sanar aint il parc il flüm Spöl chi’d es gnü contaminà cun bifenils policlorats (PCB). Tenor üna comunicaziun da medias correspundenta dess il flüm gnir sanà plü svelt e plü cumplessiv pussibel. La proposta chi’d es gnüda elavurada a chaschun d’üna maisa raduonda es uossa gnüda suottamissa al chantun Grischun. Quel vess da decider in chosa prosmamaing. Las organisaziuns manzunadas vaivan i’l on 2021 protestà per differents motivs cunter la prüma disposiziun da l’Uffizi per natüra ed ambiaint (tud. ANU) Grischun per sanar la part sura dal Spöl. Culla proposta inoltrada uossa van las organisaziuns da l’ambiaint tuottas daperüna. Cumün chi «disturba il stadi actual»? Amo ingün accord nu daja pro la repartiziun dals cuosts pella sanaziun, impustüt eir in relaziun culs cuosts chi ha dat fin uossa. Tenor la disposiziun ufficiala da l’ANU dals 16 da november 2022, la quala regla il scumpart dals cuosts da las masüras per registrar e reparar ils dons i’l rom da l’execuziun d’uffizi antecipada, stuvess eir il cumün da Zernez as partecipar, e quai sco «disturbader dal stadi actual», als cuosts da fin qua. Tenor giurisdicziun es ün «disturbader dal stadi actual» quel chi ha il domini giuridic ed effectiv sur dal lö contaminà. La disposiziun ufficiala prevezza cha’l cumün politic da Zernez as partecipescha cun 2,25 % als cuosts chi ha dat causa l‘incidaint dals 21 e 22 da settember 2016. Als cuosts da dons chi vaiva dat plü bod, sto il cumün as partecipar perfin cun 8,91 %. Uschè resulta pels cuosts da fin qua tenor disposiziun ufficiala ün import pel cumün da Zernez chi s’amunta a var 90 000 francs. Cunter quista disposiziun ha il cumün da Zerner fat a temp recuors. Recuors dal cumün da Zernez In occasiun da la radunanza dals cumüns concessiunaris Cooperaziun Energia Engiadina (CEE) dals 9 da marz e la radunanza da las OEE als 10 da marz 2023 ha il president cumünal da Zernez, Domenic Toutsch, fat palais publicamaing sia malcuntantezza. El ha critichà il scumpart dals cuosts e la rolla da Zernez sco «disturbader dal stadi actual», eir scha’l territori es dat a fit fingià daspö passa 100 ons al PNS e cha’l cumün nun ha plü ingün pled in chapitel. Implü ha Domenic Toutsch rendü attent, cha schi gniss applichada la medemma clav da scumpart eir pel proget futur da sanaziun, cha lura vess il cumün da Zernez da far quint cun üna cumpart dals cuosts considerabla. «Pro cuosts da sanaziun da 20 milliuns francs stess il cumün surtour var duos milliuns francs», ha calculà il president cumünal ed appellà eir a la solidarità dals oters cumüns. I’l scrit da recuors per mans da la regenza grischuna ha il cumün da Zernez eir fat valair chi nu saja gnü dat ad el l’udida giuridica e cha’l cumün nun haja pudü inoltrar ingüna posiziun. Eir perquai fa il cumün da Zernez la dumonda dad annullar la disposiziun ufficiala da l’Uffizi per natüra ed ambaint dals 16 november 2022 e da rinviar quella a l’ANU per ün nouv güdicat. Sco cha cusglier guvernativ respunsabel, Jon Domenic Parolini, il schef da l’Uffizi d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint, ha laschà confermar via il servezzan giuridic, saja il recuors dal cumün da Zernez entrà. Chi s’haja instradà ils pass correspundents. Uschè vessan da survgnir tuot ils partits pertocs uossa la pussibiltà da tour posiziun. Quant lönch cha quist proceder in chosa scumpart dals cuosts dürarà, nu’s possa in quist mumaint amo dir.

In occasiun da la radunanza da la Società da commerzi e mansteranza es gnüda tematisada la sporta per giarsuns e la mancanza da persunal e persunas qualifichadas. Ün tschert potenzial daja pro duonnas e pensiunats. In venderdi ha gnü lö la radunanza generala da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa i’l Auditorium dal Parc Naziunal a Zernez. Il president da la società, Richard à Porta, ha pudü salüdar üna tschinquantina da commembras e commember. In quist’occasiun ha eir referi Brigitte Küng, co-manadra da gestiun dal Forum d’economia dal Grischun, a reguard la mancanza da persunal e persunas qualifichadas in Grischun. Tenor sias explicaziuns van daspö il 2015 minch’on daplü persunas in pensiun co quai chi vegnan davo giuvens. E quista situaziun gnarà amo plü difficila. «In avegnir nu pudarà plü gnir occupada mincha tschinchavla plazza da lavur», ha quintà Brigitte Küng. Cha quistsas cifras resultan d’ün stüdi cha’l Forum d’economia haja fat ils ultims ons. In seis referat ha discurrü Brigitte Küng d’ün «dischequiliber demografic». Duonnas, pensiunats ed immigraziun Il stüdi dal Forum d’economia dal Grischun prevezza plüssas masüras. Nempe da chattar models da lavur attractivs per motivar a las pensiunadas ed als pensiunats da lavurar eir sur il termin da pensiun. Ch'in quist reguard saja impustüt da chattar soluziuns pro l’imposta sül guadogn e pro las prestaziuns socialas. «Scha quels chi vöglian lavurar inavant vegnan cha­stiats cun impostas e contribuziuns socialas, nu saja l’interess propcha grond», ha dit Brigitte Küng. Cha eir pro las duonnas saja quia ün tschert potenzial. Cha eir quia daja models da lavur flexibels e megldras strutcturas dal di. Ün grond potenzial vezza Küng eir pro l’immigraziun: «Nus stuvain surlavurar nos si­stem da contingents», ha dit la co-manadra dal Forum d’economia Grischun. Cha’l Grischun saja fich attractiv sco lö d’abitar e da lavurar. Cha las pussibiltats tanter lavurar e temp liber sajan fich grondas e cha quai saja bainschi interessant per glieud chi vain nanpro. Ma cha’l sistem da contingent impedischa actualmaing l’immigraziun dad oters pajais. E la quarta masüra cun potenzial vezza ella illa digitalisaziun ed automatisaziun. Quia daja, tenor ella, plüssas pussibiltats per rimplazzar il tschinch­avel lavuraint. Tgnair chüra dal sistem da scolaziun «Nus dovrain simplamaing daplü uffants», ha dit il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini, in occa­siun da la radunanza a Zernez. Quai in connex cul referat da Brigitte Küng, ma eir as basond süls pleds da Riet Bulfoni ed Anna Mathis Nesa a reguard la situaziun actuala da la scoula industriala a Samedan. Vieplü mancan las scolaras ed ils scolars, respectivamaing las giarsunas ed ils giarsuns in Engiadina ed illas valladas dal süd. La consequenza es, cha’ls mansters svanischan da las scoulas industrialas illa regiun, e la scolaziun dals mansters vain concentrada a Cuoira. Sco cha Jon Domenic Parolini ha declerà, dombraiva la scoula industriala a Samedan dal 2002/03 amo 293 scolaras e scolars. «Dal 2021/22 d’eiran quai amo 186 giarsunas e giarsuns», ha’l constatà. Riet Bulfoni ha perquai appellà da tgnair chüra dal sistem binar da scolaziun e da las scoulas industrialas correspundentas. «Scha la scoula indu­striala vain serrada üna jada, varana difficultats da chattar amo giarsunas e giarsunas. E scha’ls giuvens van davent ad imprender ün manster, nu tuornarana plü uschè svelt in Engiadina», ha dit il giuven affarist Riet Bulfoni, chi ha surtut be d’incuort üna garascha d’autos tradiziunala a Scuol. Preschantar mansters a l’EBexpo La mancanza da giarsunas e giarsuns ha eir motivà la suprastanza da la Società da commerzi e mansteranza da preschantar dürant l’EBexpo (28 – 30 d’avrigl 2023 illa halla Gurlaina a Scuol) in maniera prominenta ils affars chi spordschan plazzas da giarsunadi. Sco cha Richard à Porta, president da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa ha infuormà dürant la radunanza, esa previs cha las scolaras ed ils scolars dals s-chalins ots da l’Engiadina Bassa e Val Müstair visitan il venderdi davomezdi l’exposiziun regiunala e survegnan süls singuls stands infuormaziuns detagliadas a reguard ils mansters e las plazzas da giarsunadi. Dürant la radunanza sun gnüdas evasas tuot las tractandas sainza discussiuns. Richard à Porta es gnü reelet sco president da la società. Eir ils commembers da la supra­stanza sun gnüts reelets. Sco nouv commember es gnü elet Daniel Högger da Samignun. A la radunanza da la Società da commerzi e mansteranza EB ha il president Richard à Porta (schnestra) pudü salüdar a Brigitte Küng dal Forum d’economia Grischun ed al cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini.

Üna visita muossa, la Büvetta Tarasp sper Scuol crouda vieplü in decadenza. Puchà, ma reparabel, dischan ils experts. Eir sch’importantas lavuors sun intant gnüdas executadas resta üna cuorsa cunter il temp. Prüma priorità ha la stabilisaziun dal grip. Immez la sala ingio cha’ls giasts cun magöls cun aua minerala flanaivan, ingio chi gniva fat musica ed ingio cha pitschnas butiettas vendaivan lur prodots, es uossa üna puntinada bandunada. Illa paraid es üna gronda foura e giò per terra sun assas, parts da la construcziun dal tet e craps. Werner Reichle, architect e president da la società Pro Büvetta Tarasp, chi’d es gnüda fundada da l’on 2012, piglia suot ögl il don cun pisser: «Quel nun haja dat causa il grip davo la Büvetta chi schmacha, dimpersè pervi da parts dals mürs da sustegn da la via veglia vers Tarasp chi sun rodladas giò.» Eir Christian Müller nun ha plaschair. Il partenari e manader da l’Architektur gutundgut GmbH cun büros a Turich e Rotterdam e manader a temp parzial da las lavuors da sanaziun da la Büvetta vess gugent schi’s gniss inavant plü svelt cullas lavuors da sanaziun, impustüt in chosa stabilisaziun dal grip. Cunquai cha quel imnatscha l’edifizi nu’s possa far nöglia vi da la büvetta, «pigliand oura lavuors per sgürar quella e las reperaturas las plü necessarias». Perquai es l’entrada illa büvetta serrada. «Nus eschan però istess gnüts ün grond pass plünavant», uschea Müller, «il chantun Grischun elavurescha suot la direcziun dal cumün da Scuol ün preproget per sanar il grip.» Inavo a sia funcziun oriunda «Uossa vaina la sgürezza cha Confederaziun e Chantun possan decider imports finanzials per stabilisar il grip sur la Büvetta. Quai ans fa spranza chi’s possa dar a l’edifizi darcheu sia funcziun oriunda.» Sainza vögliar tradir detagls davart il prestüdi per sanar il grip discuorra Christian Müller da raits illa part suot dal grip chi pudessan tschüffer sü crappa o bos-cha chi crodessan giò. «Amo es bler avert. Il plü important esa uossa da savair quant ferm chi’s possa lavurar vi dal grip, sainza ris-char cha las duos funtanas d’aua minerala müdan lur via i’l grip o perfin chi staliveschan.» «L’edizi as lascha amo salvar» Inavo i’l edifizi cun cupla, ingio chi sbuorflan las duos funtanas las plü ferm mineralisadas da l’Europa, «Lucius» ed «Emerita». Qua gniva manada nan plü bod in büschens da metal eir l’aua da la funtana «Bonifacius». Qua muossan impustüt dons vi dals mürs co cha’l grip schmacha permantamaing. Implü fa il sal ill’aua minerala schloppar tablas da marmel vi da las paraids e’ls büschens fan ruina. Werner Reichle disch: «La restauratura Michelle Jegge ha fat qua dal 2022 sia masterthesis, gnond sustgnüda da Stefan Wuelfert, il plü ot protectur da monumaints da la Svizra e president da la Cumischiun federala per protecziun da monumaints.» E Christian Müller agiundscha ch’ella haja pudü muossar cun sia lavur detagliada chi detta amo spranza pella Büvetta Tarasp. «Mo i’s sto uossa agir e na be observar co cha l’edifizi crouda in muschna.» Id es bler capità dürant l’ultim on Ultra da quai s’occupan actualmaing culla Büvetta ündesch students d’architectura dal Politecnicum da Turich. Els fan pro lur professer Roger Boltshauser üna lavur da diplom in connex cun quista büvetta. Implü es tuot l’edifizi gnü scannà cun laser in trais dimensiuns per avair la megldra basa per l’ulteriura planisaziun. Ed üna gruppa d’experts ha analisà pussiblas masüras da fabrica pella sanaziun e fat üna calculaziun dals cuosts. «Quella correspuonda bain cun nossa cha nus vaivan fat avant duos ons», s’allegra Christian Müller. Uschea cuostarà la sanaziun da la büvetta tanter 11 e 12 milliuns francs. La sanaziun dal tract ost chi nun es istoricamaing uschè prezius cuostess tenor el ulteriurs 3,5 milliuns francs. Eir l’edifizi da la funtana Carola chi’s rechatta in vicinanza dess far part plü tard üna jada da l’ensemble da la Büvetta. Christian Müller e Werner Reichle sun, sco chi dischan, persvas cha la società Pro Büvetta Tarasp haja fat, insembel cul cumün da Scuol e Chantun e Confederaziun, ün grond pass vers il böt dal proget, «da salvar la Büvetta Tarasp e tilla tour darcheu in funcziun». Ulteriuras infuormaziuns: www.pro-büvetta-tarasp.ch Pro Büvetta Tarasp survain impraist dal cumün da Scuol In venderdi es gnüda salvada i’l Bogn Engiadina Scuol la 11avla radunanza generala da la società Pro Büvetta Tarasp in preschentscha da 30 commembers. Dad ün grond plaschair ha discuorrü il president Werner Reichle, cha tant da vart da la Confederaziun sco eir dal Chantun s’haja survgni decleranzas da sustegn per proteger la Büvetta dad ulteriurs dons, ha’l dit. Na amo decis esa tenor el chi chi surpiglia la respunsabiltà per sgürar la riva da l’En, quai gnarà decis dürant las prosmas eivnas. Werner Reichle ha tut cumgià da Christian Fanzun sco commember da la suprastanza e da chaschier Paul Solèr e tils ingrazchà per lur lavur. Il cumün da Scuol es rapreschantà uossa cun Daniel Stecher da Tarasp illa suprastanza. Sco nouvas commembras in suprastanza sun gnüdas elettas Martina Melcher da Turich e Ftan ed Anetta Wetzel-Fanzun da Tarasp. La nouva presidenta cumünala da Scuol, Aita Zanetti, ha ingrazchà pella lavur da la Pro Büvetta a favur da quist monumaint cultural important. Als 20 da marz ha il cussagl cumünal da Scuol approvà ün impraist da 50 000 francs. Uschea po la Pro Büvetta cuntinuar sias lavuors cul böt da la reavertüra da la Büvetta da l‘on 2026. La radunanza ha approvà il rapport e’l quint annual, dat dis-charg a la suprastanza suot la direcziun da Werner Reichle e dozà la contribuziun da commembranza da 50 sün 75 francs. (jd) Werner Reichle (schn.) e Christian Müller observan ils dons vi da l'exteriur da la Büvetta Tarasp a Nairs. Üna vista illa halla da la Büvetta Tarasp cul don da craps actual. Christian Müller (schn.) e Werner Reichle illa part cun cupla da la Büvetta Tarasp a Nairs. Spranza pella Büvetta Tarasp Daspö l’on 2012 s’ingascha la Pro Büvetta Tarasp per proteger la veglia büvetta a Nairs da crodar in decadenza. Sco cha’l president Werner Reichle e’l manader da proget Christian Müller han pudü dir a la radunanza generala da la società s’esa ün bun toc plü dastrusch al böt: Dad üna vart esa resultà dad üna lavur scientifica cha l’edifizi es amo salvabel. Da l’otra han Confederaziun e Chantun comunichà chi possan contribuir lur part per salvar la büvetta. (fmr/fa)

In Engiadina Bassa vain lavurà pel mumaint vi d’ün cudesch cun chanzuns rumantschas per uffants. Quel cudesch cuntegnarà lura eir illustraziuns e differents QR-codes, sur ils quals las chanzuns pon gnir tadladas. Quellas sun per part gnüdas registradas la fin d’eivna passada a Sent. L’idea per ün nouv cudesch cun nouvas chanzuns rumantschas ha gnü l’autura e magistra pensiunada da Sent, Leta Mosca. Per cas haja il cumponist renomnà svizzer, Rudolf Lutz, regalà ad ella üna chanzun rumantscha per uffants. Quai haja dat il schlantsch da far ün nouv cudesch, ha declerà la duonna dad 84 ons invers RTR. Ella s’algorda: «Mia reacziun es statta: oh, quist füss alch per noss scolars e nossas scolaras dal s-chalin bass e da la scoulina. Ed uschè ha cumanzà nossa collavuraziun.» – Schabain cha Rudolf Lutz d’eira il prüm mumaint ün pa skeptic, sco ch’el quinta: «Eu n’ha dumandà: Vulais vus propi ch’ün ’Unterländer’ fetscha chanzuns per vus? Ma Leta Mosca m’ha lura instrui e declerà las intunaziuns dals pleds. Uschè esa lura stat pussibel da far quista lavur.» E dürant la lavur da cumposiziun ha el eir fat ün’observaziun: «La musicalità da la lingua ruman­tscha, voul dir in quist cas dal vallader, m’ha propi fascinà.» Ün cudesch per tadlar Il proget da la nouva publicaziun cun chanzuns d’uffants nun es ün cudesch classic «be» cun texts e notas, mabain ün cudesch per güsta eir tadlar tuot las 25 chanzuns. Uschè disch l’inizianta dal proget cun ün surrier: «Ma na – il principal es bain il chantar. Be las notas tuot sulettas nu clingian.» Perquai daja pro tuot las chanzuns eir illustraziuns ed eir amo ün QR-code chi svia süllas chanzuns registradas d’uffants da la regiun. Quellas registra­ziuns sun gnüdas fattas la fin d’eivna passada a illa baselgia da Sent. Cumponistas indigenas Ma avant co registrar vaivan Leta Mosca e Rudolf Lutz tscherchà – per las cumposiziuns – la collavuraziun cun cumponistas indigenas, uschè cun Nina Mayer, Sidonia Caviezel e Braida Janett, cun differents chors d’uffants da la regiun e culla Scoula da musica da l’Engiadina Bassa. Leta Mosca ha tschernü – sco punct da partenza – poesias da differentas auturas ed auturs rumantschs. Quels vers han lura il cumponist e las cumponistas transfuormà in melodias. E tenor üna da las cumponistas, Nina Mayer, es quista tscherna statta fich buna: «Leta Mosca ha tschernü fich bels versins chi sun adattats per scoulina e pels uffants da prüma fin quarta classa. Id es suvent alch divertent obain alch cun bes-chas, uschè chi’s po integrar bain ill’instrucziun.» Il böt dal proget es da publichar il cudesch amo vers la fin da quist on, voul dir per Nadal. La fin d’eivna han uffants registrà üna part da las chanzuns dal nouv cudesch illa baselgia da Sent. La fin d’eivna han uffants registrà üna part da las chanzuns dal nouv cudesch illa baselgia da Sent.

In Strada haja ars in marcurdi in ün ui ed illa chasa chi tocca pro. Id ha dat gronds dons materials. Ün paur da 20 ons d’eira cuort davo las ses la saira in stalla cha’l grü pel fain es tuot in üna jada stat salda. L’hom ha vis svelt cha’l motiv d’eira chi ardaiva illa part sura da la stalla. El ha be subit evacuà sia famiglia sco eir passa 30 vachas ed armaints. Ils corps da pumpiers Muttler, Pisoc e Samignun sun stats tuotta not cun üna tschientina da pumpiers occupats cun stüder il fö. Ün team dal Servezzan da salvamaint Scuol ha trattà il paur ambulantamaing pervi dal privel d’intös-chamaint da füm. Davo las lavuors da stüder ha üna guardgia da fö survaglià l’ui e la chasa. Vi da quels duos edifizis haja dat dons materials da plüs tschientmilli francs. La Pulizia chantunala eruischa il motiv da l’incendi. (cdm/fmr) Id ha ars a Strada il prüm in ui e davo eir illa chasa d’üna famiglia da paurs.

A Valchava es gnüda fundada quista gövgia la «Società Bibliotecas da la Val Müstair». Quella ha per mira d’unir in ün’organisaziun tuot las bibliotecas publicas da documentaziun e da garantir la chüra dad archivalias da differentas instituziuns in Val Müstair. Dürant blers ons ha il ravarenda Hans-Peter Schreich ramassà, chürà ed intermedià üna richa biblioteca da documentaziun per la Val Müstair. Quella «Biblioteca Jaura» d’eira adüna affiliada al museum regiunal da la Chasa Jaura a Valchava ed as basaiva sün ün prüm relasch da l’autur e bibliotecar Tista Murk barmör. Davo bod 40 ons da grond’opperusità ha il bibliotecar Hans-Peter Schreich giavüschà da pudair surdar «sia» biblioteca in mans d’üna successura o d’ün successur. Trais instituziuns La Società Museum Chasa Jaura es perquai ida in tschercha da soluziuns per garantir inavant la chüra e la documentaziun professiunala da tuot las archivalias. Quai scriva ella in üna communicaziun a las medias. Ed ella ha chattà cul Cumün da Val Müstair e culla Fundaziun Pro Clostra San Jon duos ferms partenaris chi güdan a garantir uossa quista documentaziun jaura. Grazia a la collavuraziun vegnan missas unidas la «Biblioteca Jaura» e las secziuns d’archiv da la biblioteca da chapütschins da Müstair e la biblioteca da la Fundaziun Pro Clostra San Jon. La nouva constellaziun pussibiltess perfin d’integrar otras collecziuns archivalas e documentaziuns chi pertoccan la Val Müstair. Prüma suprastanza In gövgia saira es la nouva «Società Bibliotecas da la Val Müstair» gnüda fundada a Valchava, in preschentscha da rapreschantantas e rapreschantants da tuottas instituziuns intretschadas. Sco prüm president es gnü elet Jürg Goll. La suprastanza as cumpuona da Selina Bisaz, Cristiana Fliri-Feuerstein, Patrick Cassitti e da Chasper Stuppan. Sco prüma incumbenza vuless la «Società Bibliotecas da la Val Müstair» ingaschar ün/a bibliotecar/a a temp parzial, organisar l’administraziun da las archivalias ed etablir l’instituziun per il prossem futur. Las archivalias restan però al mumaint in lur lö pro las instituziuns colliadas, sco cha la Società Museum Chasa Jaura scriva. Ill’anteriura sala cumünala da Valchava as rechattan tuot las materialias da la «Biblioteca Jaura» chi’d es uossa reunida illa «Società Bibliotecas Val Müstair». Ill’anteriura sala cumünala da Valchava as rechattan tuot las materialias da la «Biblioteca Jaura» chi’d es uossa reunida illa «Società Bibliotecas Val Müstair».