Las maseiras dalla Veiadafier retica (VR), d’adattar segl traject tranter Filisour e Tavo la purscheida e ramplazzar differents trens cun bus agl our digl urari occupescha er igl cumegn da Barvogn Filisour. Ins vegia bagn tgapientscha per la greva situaziun tar la VR causa dalla mancanza da locomotivistas e locomotivists, screiva igl cumegn ainten ena communicaziun da venderde passo. E perchegl seia igl cumegn er pront, da contribueir ena part scu cumegn per migliurar la situaziun. Da ramplazzar durant nov meis ple u manc tot igls trens antras bus geia pero definitivamaintg mengia gliunsch. Igl taimp da viadi sa prolunga uscheia da 25 sen 54 minutas per viadi, ed ena statistica da pendularis mossa, tgi betg manc tgi 49 persungas penduleschan da Barvogn Filisour a Tavo. Perchegl pretenda igl cumegn da Barvogn Filisour dalla VR, digl Uffezi d’energeia e da traffic digl Grischun da surluvrar las maseiras e tschartger communablamaintg schliaziuns. Pinavant sustigna la suprastanza communala la petiziun «Gegen die neunmonatige Einstellung der RhB-Linie Davos–Filisur» tg’è neida lantscheda da persungas tgi s’angaschan pigls pendularis (varda LQ digls 1-02-2024). (cdm/fmr)

La gievgia avantmezde ò la Pulizeia cantunala digl Grischun farmo agls Mulegns en pirat dalla veia. Scu tgi chella screiva ainten ena communicaziun, ins vegia misiro tigl manischunz da 39 onns ena sveltezza da 152 km/h an pe digls 80 km/h lubias. La pulizeia ò sen chegl piglia davent immediatamaintg igl permess dad eir cun auto digl burghes terc. Pinavant ò chel stuia deponer en deposit da castei dad 8000 francs. El vign denunztgia alla procura publica digl Grischun. Tgi tgi surpassa igl tempo lubia per netto 60 km/h u daple vala scu pirat dalla veia. (cdm/fmr) Igl pirat dalla veia era da viadi cun netto 62 km/h daple tgi lubia.

Igl til da tschever a Savognin è prest en’instituziun an Surses. La sonda passada ègl puspe sto schi gliunsch: Radond 140 unfants an costums ed igls Fetters Sursetters on procuro per ena bun’atmosfera cun tschiel blo e suglegl. Radond 140 unfants on do blera veta agl til da tschever da sonda passada a Savo­gnin e procuro cun lour costums e biodas per blera calour. Per la musica èn al­loura igls «Fetters Sursetters» stos responsabels. Er schi an Surmeir ò igl tschever betg ena schi gronda tradiziun scu per exaimpel a Basilea u a Lucerna, è igl til da tschever per unfants an Surses s’avanzo tar ena occurrenza fitg populara. Igl til da tschever per unfants sveglia interess tar gioven e vigl e chegl è er sto igl cass sonda passada a Savognin. Gist an rotscha èn unfants, scolaras e scolars nias vers las 13.30 per sa participar agl til da tschever. An collaboraziun cun las uniuns da donnas da Surses on igls «Fetters Sursetters» organiso l’occurrenza, tg’ò scu gio igls davos onns catto en bung resung. Contribuia bler tgi igl til da tschever ò plaschia betg angal agls participants e las participantas, mabagn er agls blers aspectatours ò alloura er l’ora magni­-fica. Lavour exemplarica dalla scoletta e scola Eneda daple è crudo an îgl tge fantascheia tgi igls unfants on schi vo pigl til da tschever. Cun vurdar pi bagn sen igls costums ins ò er constato tgi betg igl pi pitschen detagl ò mantgea e tgi igls co­stums, tgapelas ed oters accessoris èn nias cusias e zambergeas cun plascheir, passiun, fantascheia e cun blera satisfacziun. An spezial las gruppas d’unfants dalla scoletta e dallas classas primaras èn sa preschentadas agl public cun motivs e costums singulars e da calours tg’on do agl til en agen caracter e maletg. Tot pi­glia ena occurrenza tgi vess betg savia esser pi particulara per l’antschatta digl tschever an Surses.

Scumanzo ò la sia passiun cun la Canon viglia digl tat. Aint igl frataimp ò Lukas Dolge (27) pudia exponer alla pi gronda exposiziun da fotografias an Svizra enqualtgignas dallas sias fotografias, tranter chellas er igl Corn da Lantsch. La FMR ò discurria cugl om tgi stat a Lai davart igl sviglier emoziuns cun fotografias e la sia professiun scu educatour d’unfants pitschens. Igl Corn da Lantsch, exponia tranter 2 000 otras fotografias ainten ena halla d’industreia a Turitg. An verdad sa nomna la fotografia «Lenzerhorn Black & White» ed igl è egna dallas otg fotografias tgi Lukas Dolge ò preschento alla photoSCHWEIZ da chest schaner, la pi gronda exposiziun da fotografias annuala an Svizra cun passa 20 000 visitadras e visitaders. Mess ansemen igl puzzle a Lai «Se cò èn neidas ansemen tot las parts digl puzzle», dei Lukas Dolge (27). «Se cò» è la vischnanca da Lai, e las parts digl puzzle èn las sias quatter passiuns per fotografia, nateira, sport e la sia professiun scu educatour d’unfants pitschens. Igl november 2021 ò igl om, tg’è carschia se ainten la Part Soura Turitgesa, scaso ainten las muntognas grischunas, scumanzo scu staschunier tar la Scola svizra da skis a Lai. Ossa, dus onns pi tard seia el «arrivo per star». «Ia va ade­gna lia star ensanouas, noua tg’ia poss veiver or las mias passiuns, e cò è chegl pussebel.» Egna dallas sias grondas passiuns è da fotografar ainten la nateira, seia chegl la dumang bod sen l’Alp Sanaspans u la darandeida digl suglegl segl Piz Scalottas. «Chegl è per me per l’egna en equiliber cugl mintgade, pero er pas­siun inspironta. Cun las mias fotografias less ia sviglier emoziuns.» E gist chegl è er sto igl sies motto per la photoSCHWEIZ e la sia tscherna da fotografias: capricorns, en pass digl Timmelsjoch, la cascada da Lai, igl glatscher digl Morteratsch u pia igl Corn da Lantsch. Scumanzo cun la Canon digl tat Da pudeir exponer ad ena tala exposiziun da renom è l’amprema gronda exposiziun per ­Lukas Dolge, en unica fotografia dad el è anc exponeida ainten la galareia «Der Auslöser» a Lai, otras experientschas mantgan. «Gio scu famiglia pi bod era la photoSCHWEIZ en termin fix ainten l’agenda, pi tard sulet. Ed ia va adegna panso, schi te pudessas exponer lò, chegl fiss schon grondious. Igl è damai sto da gronda muntada ed en crap da miglia tgi gartegia betg a mintgign.» Igl proceder è uscheia tgi artistas ed artists ston s’annunztgier cun ena curta descripziun d’artist ed en’ovra da min­tgamai 400 segns. An en sagond pass giuditgescha ena giuria tge fotos resp. tge fotografs tgi pon exponer e tgenegns betg. Pinavant ston artistas ed artistas paer per sa participar. La sia passiun pigl fotografar ò el bagn gio scuvert scu unfant. «Da lez taimp anc cugl apparat da fotografar reflex, ena Canon, da mies tat», dei el cun en reir. Aint igl decurs digls onns seia el sa perfecziuno cun workshops, tips da profis u cun visitar exposiziuns. «Ainten las vacanzas cun ameis vaia scumanzo a far fotografias da surfar. E tottanegna ins s’accorscha tg’ins ò anc en bung mang persiva.» Ed uscheia ò Lukas Dolge scumanzo avant treis onns d’intensivar igl sies hobi, ò creo igl sies logo ed igl sies nom «Lukas Art Picture». Davantar pi multifar Lukas Dolge è pertschert: el è anc all’antschatta. Fegnameiras ò el diversas: «Ia less davantar pi multifar, less sper la mia professiun da 100% vender ‹Lukas Art Picture› scu fotograf d’occurrenzas. Gugent less ia ma perfecziunar tge tgi pertotga fotografias dalla nateira, ia less pero er far daple fotografias purtrets per pudeir luvrar anc pi intensiv cun emoziuns.» Antschet ògl bagn, chegl cun dus incumbensas tg’el ò an vista. E tuttegna remartga el: «Ia carez la mia professiun scu educatour d’unfants pitschens e sa betg m’imaginar da veiver angal digl fotografar. Uscheia poss ia tscherner las incumbensas e na sung betg dependent da chellas.» En om tranter bleras donnas Siva digl matg 2022 lavoura Lukas Dolge numnadamaintg per l’uniun Laibella tgi segna per la tgira d’unfants an Surmeir. Antschet ò el cun en pensum a Valbella e Savognin, ossa lavoura el angal ple a Valbella. Ena lavour, tgi sa lascha tenor el cumbinar bagn cun la sia pas­siun pigl fotografar. «Igl è dus monds, ainten la canorta ègl magari intensiv e strantg, pero er bel, e fotografar ainten la nateira è en bung equiliber.» A Valbella è el sper igl practicant igl unic om, an mintga cass lavoura el sen en camp tradiziunalmaintg feminin. El seia er led da pudeir luvrar ainten ena canorta tgi seia «bagnvulenta anvers omens», tge tgi na seia betg dapertot igl cass, ed er digls genitours tgi on lour unfants ainten la canorta survigna el magari bungs resungs. «Ia sustign igl svilup, poss mussar ensatge e tuttegna observar igl progress da mintga unfant.» Ed er cò nomna el las «emo­ziuns» tgi fetschan plascheir d’observar. Treis fotografias aint igl container da Dodo Pudia sviglier emoziuns ò Lukas Dolge tenor atgnas indicaziuns er sen la sia plattafurma da 4x1 meters alla photoSCHWEIZ digls 12 anfignen igls 16 da schaner 2024. «Ia va gia bels discurs, ed igl è nia stimo tg’ia era preschaint ple u manc tot igls deis, chegl na fon betg tots. Cler, igl è er do dumondas criticas, pertge tg’ia lavoura cun filters, per exaimpel. Chegl è simplamaintg la mia signatura. Ia va er survagnia bungs resungs d’oters artists, artists da renom tg’on detg tg’ia seia sen la dretga veia, chegl mutivescha, fò pero pressiun.» Cun la photoSCHWEIZ seigl scu igl maraton engiadines, noua tg’igl om polisportiv sa participescha mintg’onn: turnar igl onn proxim. En maraton pitschen ed unic spetga igls proxims dus meis a Lai. Davant igl restorant Crest’Ota stat pigl mument igl studio mobil digl artist svizzer Dodo. I sa tracta d’en container da bartgas cun igl qual igl musicist è viagia anfignen Africa. Ainten chel container oransch tgi serva ossa a Lai scu local d’occurrenzas expona Lukas Dolge anfignen igl avregl treis dallas sias fotografias. Actualmaintg expona Lukas Dolge enqualtgignas dallas sias fotografias aint igl container davant igl restorant Crest’Ota a Lai. I sa tracta digl studio mobil digl artist Dodo tgi ò catto dimora a Lai anfi­gnen igl avregl 2024. «Lenzerhorn Black & White»: Igl Corn da Lantsch è egna dallas fotografias tgi Lukas Dolge ò exponia a Turitg alla pi gronda exposiziun da fotografias. La lavada digl suglegl agl Corn da Lantsch – egn digls motivs preferias digl fotograf Lukas Dolge.

Cun la fegn da chest onn sa reteira Hermann Laim scu president dalla dertgira regiunala Alvra. Siva digl 2011 stat igl giurist d’Alvagni alla testa da chel gremi tribunal. Anfignen oz èn er ancunaschaintas las demissiuns d’ena derschedra e d’en derscheder. Aint igl Grischun vainsa siva dad otg onns 11 dertgiras regiunalas. Sottamessas èn chellas allas dertgiras cantunalas. Egna da chellas dertgiras regiunalas è la dertgira regiunala Alvra cun sedia a Casti. Chest onn ò igl suveran dalla regiun Alvra d’eliger las persungas tgi appartignan alla dertgira regiunala (tgombra civila e tgombra penala). Ultra da chegl on votantas e votants er d’eliger en nov president per la dertgira regiunala Alvra. La raschung è tg’igl parsoura actual e giurist Hermann Laim d’Alvagni sa reteira da chel mandat cun contanscher igl proxim meis la vigliadetna da pensiun. D’eliger ò igl suveran igls omens e las donnas tgi fon part a chel gremi per la perioda d’uffezi 2025-2028. Da preschaint sa cumpona la dertgira regiunala Alvra da chellas persungas: President Dr. iur. Hermann Laim, Alvagni Derschedras e derscheders Margaritha Poltera-Lippuner, Rona, (Vicepresidenta) Katharina Ulber, Lai, (vicepresidenta) Reto Barblan, Barvogn Filip Dosch, Cunter Pauli Dosch, Tinizong Renato Lenz, Lantsch Patrick Thurner, Savognin Mirco Uffer, Cunter Derschedras extraordinarias MLaw Barbara Steinbacher, Landquart, (pensum 50% limito anfignen igls 31-12-2024) Lic. iur. Ladina Sturzenegger, Puntraschigna, (pensum 50% limito anfignen igls 31-12-2024) Da nov diesch persungas Igl 2011 ò Hermann Laim surpiglia da Peder Cathomen igl uffezi presidial dalla dertgira, da lez taimp anc dertgira districtuala Alvra. Cun contanscher igl president an uffezi la vigliadetna da pensiun è el sa decidia da terminar alla fegn da chest onn la sia lavour per la dertgira regiunala Alvra. Damai ò chella da cattar en nov president u ena nova presidenta. Scu para dattigl cugl giurist Peter Guyan, da preschaint derscheder extraordinari tar la dertgira regiunala Maloja, gio ena persunga tg’ò interess da davantar successour da Hermann Laim. Naturalmaintg pon er anc otras persungas s’annunztgier per chel uffezi. Treis demissiuns èn publicas Dad eliger ò igl suveran alloura da nov diesch persungas anstagl otg persungas scu anfignen oz scu derscheders e derschedras. La derschedra an uffezi Margaritha Poltera-Lippuner ed igls dus derscheders Pauli Dosch e Renato Lenz candideschan betg ple per en’ulterioura perioda d’uffezi. Otras eventualas demissiuns èn igl mument betg anc publicas. Proximamaintg vignan las dertgiras regiunalas a publitgier aint igl figl uffizial cantunal ed ainten las gasettas regiunalas da far propostas per candidats e candidatas per derscheders e per derschedras. Scu an otras regiuns vignan a far las parteidas prubabel er an Surmeir lour nominaziuns per chels mandats tar la dertgira regiunala Alvra.

Andrina Thomann è cun passiun florista. Sonda passada è stada a Cunter l’avertura digl sies affar da flours. Singular è tg’ella ò ena buteia da flours mobila per eir d’en li an l’oter a vender igls pi bels matgs flours u er singulas flours. Egna dallas professiuns las pi creativas è bagn chella da florista u florist. Flours dattan forza, ellas vignan admiradas, flours èn en regal ideal e d’en bel matg ò vigl e gioven plascheir. Fascinada da mintga flour e cunzont d’ortensias e ranunchels è Andrina Thomann, la matta e florista da 21 onns da Parsonz. Cun esser stada adegna fitg creativa è ella sa decideida da far en amprendissadi da florista siva dallas scolas fundamentalas. Fatg chel amprendissadi da treis onns e chegl cun success ò Andrina Thomann a Coira tar l’instituziun Arbes. Sessour ò ella luvro tigl affar da flours Calonder a Coira, en travagl da renom ainten la capitala grischuna. En grond giaveisch d’Andrina Thomann è sto da davantar bagnspert independenta e d’aveir en agen affar da flours. Siva da sonda passada è chel giaveisch realitad cun esser stada l’avertura dalla buteia da flours «Rätia» ainten la zona industriala Gravas 14 a Cunter. 365 deis e durant 24 ouras Cun las sias creaziuns da flours particularas, persunalas, amurevlas e carinas viglia ella far plascheir a blers carstgangs ainten la sia patria ed er ordvart chella. «Ia less commover ed impressiunar cun la mia creativitad min­tga persunga tg’ò a cor flours», dei Andrina Thomann. Dasper igl luvratori, noua tgi Andrina Thomann segna per las sias creaziuns da flours atgnas ò la florista er andrizzo ena buteia da flours d’autosarvetsch. Durant 365 deis e 24 ouras ò mintgign la pussebladad da cumprar flours u en bel matg gist tenor agen gost e da tot las ouras. Girar tras las vischnancas Schinumnos «Foodtrucks» mobils, noua tgi dat da cumprar speisas e bavrondas ins canoscha digls martgeas u er da lis cun ena tscherta grondezza. Buteias da flours mobilas, chellas èn alloura pi raras. I dat an Svizra pacas da chellas ed aint igl Grischun ansomma nignas. Er per Surmeir è la buteia da flours mobila d’Andrina Thomann ena novaziun. Aposta per girar da vischnanca tar vischnanca e per vender flours e matgs ò ella laschea biagier anturn en auto da furniziun, uscheia tg’igl intern da chel para d’esser ena buteia da flours. Ella less cunzont er dar la caschung da cumprar flours a persungas tgi seian betg mobilas e tg’on betg en affar da flours aint igl manevel u aint igl agen li, dei la florista diplomada. Naturalmaintg adamplescha Andrina Thomann er oters giaveischs da flours, seia chegl per nozzas, anniversaris, otras festas e tar cass da malancurada. Inspiro la matta d’eir d’ena vischnanca an l’otra cun en bus a vender flours ò igl anteriour furner Pius Stgier, el tgi niva er a Parsonz dus gedas l’emda cun pang e da tottas sorts pastizareias.

Tar la constituziun dalla suprastanza communala digl cumegn da Surses ògl do ena unica midada. Adrian Ballat ò surpiglia igl departamaint da furmaziun e scola. Igl sies anteriour departamaint, igl turissem, ò surpiglia igl nov suprastant Gregor Vellacher. La suprastanza communala digl cumegn da Surses è sa constitueida da nov ed è gio siva da passa en meis activa. Do ògl tar las repartiziuns digls departamaints en’unica midada. Igl nov mastral Daniel Wasescha e successour da Leo ­Thomann segna pigl departamaint presidial. Tar chel totgan l’administraziun generala, las finanzas, las taglias ed er igls fatgs da persunal. Igl mastral è alloura er responsabel pigl stab directiv communal e pigls interess surcommunals e regiunals. Substitut da Daniel Wasescha è Adrian Ballat ed uscheia da nov vicemastral digl cumegn da Surses. Surpiglia scu giavischia igl departamaint da scola Adrian Ballat è damai nia successour da Giancarlo Torriani, tg’è sto igls davos otg onns vicemastral ed è sa retratg dall’executiva communala. Surpiglia ò Adrian Ballat alloura sen agen giaveisch er igl departamaint digl suprastant partent, igl departamaint furmaziun, scola, cultura e sport. «Ia sung fitg cuntaint tg’ia va savia surpiglier da nov igl departamaint da furmaziun e scola, igl mies departamaint preferia», dei Adrian Ballat. El vegia er grond tschaffen da realisar igl nov project da scola per Surses. Adrian Ballat è sto igls davos quatter onns alla testa digl departamaint turissem, immobiglias, traffic, militer e protecziun civila. Il manader da chel departamaint è da nov Gregor Vellacher, tg’è nia eligia da nov an suprastanza digl cumegn da Surses. Schef digl departamaint da construcziun, planificaziun digl territori e dalla planisaziun locala resta scu anfignen ossa Romeo Poltera. ­Irene Kolb magna scu anfignen ossa igl departamaint infrastructura turistica, agricultura, alps e pastgiras scu er igl forestalesser. Adrian Ballat (san.) ò surdo igl sies departamaint agl nov supra­stant Gregor Vellacher.

La musica da tschever Fetters Sursetters è an veir senn neida pi eleganta. Na betg chegl tgi pertotga forsa igl tung, mabagn igl outfit. La furmaziun sa preschainta agl public cun en cool e nov vistgia. Ena anritgeida pigl tschever an Surses è gio siva da ples onns la musica da «Gugga», igls Fetters Sursetters. Girond da li an li, cun esser preschainta sen pista ed a bals da tschever porta la furmaziun da radond 30 mats e mattas la dretga ambianza da tschever. Cun musica ­frestga, da temperamaint, plagn ritmica e tgatsch survignan las occurrenza da tschever pir dretg igl vistgia tgi totga. Apropos vistgia: igls Fetters Sursetters von chels deis sen turnea cun en nov outfit. Igls musicants e las musicantas on retschet novs vistgias, vistgias elegants. Igls costums da calour oransch e blo on fatg lour sarvetsch ed èn nias ramplazzos antras ­vistgias da calour neir e cotschen digl vegn. An îgl dat cunzont igl mantel elegant e neir, da teila moderna cun en dessegn tgi vo bagn a pro cugl tschever. La giacca è da calour co­tschen digl vegn e dat igl dretg cuntrast da calour agl mantel tg’è – schi lagn deir uscheia – la «marca» digls costums digls Fetters Sursetters. Er igls cilinders tg’igls mats e las mattas portan, dattan er an îgl e caschungan uscheia pir dretg per la dretga noda digl antier vistgia. Dus musicantas cun en bung gost Sarina Arpagaus e Flurina Devonas èn betg ­angal commembras activas digls Fetters Sursetters, na ellas èn er las dus donnas tg’on en grond maret tgi lour conmusicants e conmusicantas von chels deis sen turnea cun novs vistgias. Ellas dus on tscharnia cun la cusunza digls vistgias, Yvonne Flepp da Trun, igl urden e la teila per cuser igls novs vistgias. Ples gedas èn las dus musicantas sa scuntradas cun la Sursilvana e siva tgi Yvonne Flepp ò gia las maseiras basignevlas per cuser igls vistgias è ella eida ve dalla lavour. Radond en onn ò la cusunza duvro per far igls vistgias tgi sa disfranztgeschan – chegl tgi pertotga calours ed er stil – da tot igls costums tg’igls Fetters Sursetters on gia anfignen ossa. Las musicantas on alloura cusia se anc 444 rodi­gnas an stil da «steampunk» per dar agls ­vistgias anc daple attenziun. Igl plan da turnea digls Fetters Sursetters è da cattar sen la pagina d’internet: www. fetters-sursetters.ch. La gugga Fetters Sursetters è chesta staschung da viadi an nov vistgia. Spezialmaintg an îgl dattan igls cilinders. La gugga Fetters Sursetters è chesta staschung da viadi an nov vistgia. Spezialmaintg an îgl dattan igls cilinders.

An en onn – numnadamaintg digls 11 anfignen igls 23 da favrer 2025 on li igls campiunadis mundials da biatlon ainten la destinaziun da Lai, resp. ainten l’Arena da biatlon a Lantsch. Scu chegl tg’igls organisatours communitgeschan, èn igls 12 cumbats repartias sen nov deis. Dumengia, igls 16 da favrer 2025 ò li la persecuziun digls omens e las donnas, sonda, igls 22 da favrer 2025 la staffetta dallas donnas e digls omens, dumengia igls 23 da favrer igl start da massa digls omens e las donnas. Durant chels deis dattigl pia adegna dus cursas. Las ampremas medaglias dattigl da gudagner mesemda, igls 12 da favrer ainten la staffetta masdada. Scu tg’igls organisatours communitgeschan, èn igls bigliets gio accessibels online. Chels cumpeglian er da far diever digl traffic public dalla veiadafier Coira-Casti, scu er igl auto da posta tranter Casti-Lantsch resp. Coira-Lai-Lantsch. Er integro aint igl bigliet è en shuttle a parteir da Tusang, scu er ainten la regiun da Lai. (cdm/fmr) An en onn on li las dodesch concurrenzas digls campiunadis mun­dials da biatlon.

La gievgia grassa è gio passada. I giagn cotras ainten la fasa finala digl tschever 2024. Anc avant anveida l’Uniun da giuventetna Salouf per sonda proxima alla sia seirada da tschever, chegl cun en gi humoristic. Cattar igls giuieders per chel è dantant sto ena sfeida. A Salouf segna l’uniun da giuventetna gio da decennis per igl travagl da tschever ainten vischnanca. Ed anveida naturalmaintg tot igls nars da tschever er digl conturn. Tar la seirada totga ena humoresca. Chest onn resp. sonda proxima cun igl tetel «Navot oter tgi la verdad». Siva igl teater èn er anvidadas biodas da tot gener e gender. Speranza cun bunas tematicas or dalla veta publica e sociala dalla re­giun. Ins tschertga er da premiier la miglra bioda u la miglra gruppa. Vot deir chella gruppa tgi sa preschainta igl pi bagn concernent la sia cumparsa e tgi ò er gia la pi gronda creativitad interpretond igl tema. Da mesanotg reiva er anc la viseta annuala alla seira da tschever an sala polivalenta a Salouf: igls Fetters Sursetters fon stramblar las miraglias e sveglian igls sentimaints ritmics digl public. Pi grev da cattar giuieders L’Uniun da giuventetna Salouf ò gia igls davos onns ena sminuziun digls commembers. Eran avant 10 onns anc bod 50 commembras e commembers, èn chegl oz anc la mesadad. Annadas pi deblas èn igl muteiv. Uscheia ègl er ade­gna pi grev da cattar la gliout tgi sa participescha allas activitads. Mianc tant agl viadi communabel mintg’oter onn, tgi magna igl aton proxim u a Vienna u a Ljubljana, ma alloura pi tgunsch per cattar igls giuieders per igl teater da tschever. Tar ena uniun da giuventetna è chegl anc pi difficil, perchegl tgi na sa tracta betg dad ena gruppa stabla, mabagn ins ò ena ferma fluctuaziun. Blers giovens lavouran u stebgian orsoura ed èn per chest muteiv betg a disposiziun. Gist chest onn ins ò gia en tant fadeia da cattar igls giuieders. Ed er dad aveir las donnas per las rollas correspondentas. Gist lò n’ègl betg sto simpel. Ma curt panso: midar ena rolla dad ena donna an egna per en om. Vo betg adegna, ma è an chel cass gartagea fitg bagn. La reschia per «Navot oter tgi la verdad» on gia – scu gio da divers onns – ed er chest onn Ricardo e Simona Demarmels. Els fon bagn e cun plascheir e chegl sa surporta er sen las ­giuiedras ed igls giuieders. Aint igl lungatg digls giovens Igl teater da tschever a Salouf è – scu adatto per chel taimp – en gi humoristic. Igl tema è la preparaziun dallas nozzas digl fegl dalla famiglia. Ma betg simplamaintg ena nozza, mabagn egna alla moda: ena carotscha cun quatter tgavals, 100 columbas alvas, en orchester sinfonic, caviar e schampagn. E cler, chegl ò igl sies prietsch. E chegl è en problem per igl bab dalla famiglia tgi ò pers la plazza e vign an difficultads finanzialas. Davos igl dies dalla planisadra da nozzas e da tot igls oters stretga el per gronda part chel luxus e redutgescha er igl prietsch. La situaziun ò bler potenzial per malancligientschas e scu adegna dattigl ena buna schliaziun ed igl happy end. An incumbensa dalla Lia Rumantscha ò Gabriella Sonder-Dosch translato igl toc. Ena translaziun fitg gartageda. Per l’egna ò ella regiunaliso igl li dall’acziun e plazzo chel ainten egna dallas nossas vischnancas. Er las per­sungas paran mintgatant ancunaschaintas cun lour nom e lour cunfar. E chegl tgi è anc pi simpatic è igl lungatg. Chel è bel e pudess esser digls noss deis. Igl lungatg tgi igls giovens discorran. Ed er noms or da films e serias on da tigneir no per dar daple impurtanza allas persungas ainten las rollas. E tot naturalmaintg alla legra. Damai igl proxim termin per igls riottels: sonda seira a Salouf. Igl teater resp. tschever a Salouf ò li sonda proxima. Igl sivamezde allas 14.00 è la prova generala publica e la seira allas 20.15 è la preschentaziun da veiras. Las differentas rollas dalla humoresca on surpiglia: (da san.) Rafael Sonder (tat), Nesa Demarmels (mamma digl spous), Silvan Sonder (spous), Lorena ­Sonder (planisadra da nozzas), Dorian Sonder (sotfittadign), Flurin Demarmels (bab digl spous). (davant) Andrin Sonder (paraint).

Igl concept d’ena gasetta regiunala bilinga an Surmeir è nia refuso. Betg tot igls cumegns dalla Regiun Alvra – numnadamaintg Vaz e Surses – sustignan igl project. Pigl mument resta tot scu usito cun treis gasettas jamnilas regiunalas – ena rumantscha e dus tudestgas. Per l’Uniun rumantscha da Surmeir tg’ò lantschea cun la sia Pagina da Surmeir la discussiun, n’è chegl nigna surpresa. Ena «maridaglia» resp. fusiun dalla gasetta jamnila rumantscha «La Pagina da Surmeir» cun la gasetta jamnila tudestga «Novitats» è giud meisa. Chegl conferma Gian Sonder, president dall’Uniun rumantscha da Surmeir (URS), l’uniun tgi segna per l’ediziun da «La Pagina da Surmeir». Ena dumonda finanziala e da tenuta Siva da differents onns dattigl an Surmeir discussiuns da realisar ena gasetta bilinga per tot las vischnancas dalla Regiun Alvra. «Sen la nossa dumonda igl 2019 alla regiun, on igls mastrals dalla regiun musso interess per ena gasetta regiunala bilinga tgi corva igl antier intschess cun infurmaziuns dalla regiun.» Siva d’ena re­tschertga dall’URS tigls abunents da La Pagina da Surmeir igl onn 2021 è sa musso tgi dus terzs beneventessan ena gasetta rumantsch-tudestga. Da remartger: sa participos èn radond la mesadad da tot las abunentas ed igls abunents. «Sen chegl vainsa laschea luvrar or Silvio Lebrument dalla tgesa da medias Somedia – l’editoura dalla gasetta jamnila ‹Novitats› – en concept per ena gasetta bilinga regiunala», dei Gian Sonder. Avant en onn è chel concept – ord vista da Gian Sonder en concept tgi vess cuntanto igls giaveischs da «tottas dus varts» – alloura nia preschento alla conferenza digls mastrals dalla Regiun Alvra. Chella cumpeglia igls cumegns da Surses, Albula/Alvra, Filisour Barvogn, Lantsch, Vaz e Farrera. La proposta: ena gasetta cun ena part rumantscha (La Pagina da Surmeir) ed ena part tudestga (Novitats), integrond igl figl uffizial per tot igls cumegns. Igls cumegns surpeglian ena part digl abunamaint – numnadamaintg 49 francs per casada – e furneschan la gasetta ainten mintga casada. Aint igl decurs digl onn passo on igls mastrals alloura gia l’incumbensa da tractar la dumonda ainten lour supra­stanzas resp. cumegns – ena dumonda da tenuta per ena gasetta regiunala bilinga, pero er ena dumonda finanziala. Vaz e Surses ancunter Igls 6 da favrer 2024 – en onn siva la preschentaziun – è alloura suandada la rasposta negativa dalla regiun: igl concept na vigna betg sustignia unisono dalla regiun. Mirko Pianta, manader dalla Re­giun Alvra precisescha: «Betg stos d’accord èn igls cumegns da Surses e Vaz. D’ena vart èn chegl muteivs finanzials. I sa tracta cò digls dus pi gronds cumegns dalla regiun. Igls 49 francs per casada muntessan ena gronda tgargia finanziala per chels cumegns. Dall’otra vart sa tractigl er da muteivs politics, pi precis da ponderaziuns da politica da lungatg.» Da remartger: la Regiun Alvra consista da treis subregiuns cun differentas constellaziuns da lungatg, Vaz scu regiun cun ena maioritad tudestga, dall’oter mang Surses cun ena maioritad rumantscha. «La con­stellaziun è perchegl difficila», dei Mirko Pianta ed agiunta, tgi el persunalmaintg beneventess ord vista digl organ da publicaziun ena gasetta per l’antiera regiun. Pigl mument nign tema ple La rasposta negativa n’è per Gian Sonder nigna surpresa. «Aint igl decurs digl onn passo vaia gia differents raschienis cugls mastrals, igl tenor è adegna pitost sto da lascher star. En aspect – ultra dallas finanzas – è er stada la tema, tgi la part rumantscha savess eir a perder.» La gasetta bilinga vegia el – malgro tgi er ainten la suprastanza dall’URS na seian betg tots stos euforics pigl project – adegna vasia scu schanza pigl rumantsch: «Ins vess pudia dar schlantsch alla ‹Pagina›, garanteir la cumparsa dalla part rumantscha, ins vess contanschia daple gliout, gudagnea daple inserats.» Tgi la gasetta regiunala bilinga ò fatg naufragi è per Silvio Lebrument, president digl cunsegl d’administraziun Somedia SA, ena schanza mantgantada. «Ins vess pudia colliier igls dus lungatgs ainten ena publicaziun ed ins vess gia ena plattafurma per barattar infurmaziuns.» El conferma tgi per la «Novitats» – tgi dispona tenor impressum d’en domber d’ediziuns da 3 800 exemplars – sa meida navot. Ord vista dall’URS è igl project sistia: «Sainza igl sustign digl mang public so ord vista dalla URS betg neir realiso chel project.» Er mess ad acta igl project ò la regiun. Mirko Pianta dei: «La decisiun è fatga. Igl n’è dantant betg exclus, tg’ins stuess reager an en pêr onns ord vista economica ed examinar en nov concept per ena tala gasetta regiunala.» Ord vista dall’URS ins na seia betg ampermalo e pront da collaborar, schi la gasetta regiunala bilinga fiss puspe sen meisa, dei Gian Sonder. Da chel aveis è er Silvio Lebrument. URS cun cunsiglieder neutral «Igl basigns d’en tal concept è sto uriund da raschung finanziala», dei Gian Sonder. Per recapitular: anfignen la fegn digl 2020 ò La Pagina da Surmeir gia en’atgna redacziun, indemnisada dall’URS, ins scriveva cefras cotschnas. Siva dalla collaboraziun cun la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) è chegl sa mido, l’URS fò perfign gudogn cun la gasetta tgi dispona anc da var 1100 abonents/as. I vo oramai anavant scu usito cun treis gasettas jamnilas, integrond igl figl uffizial – ena rumantsch (La Pagina da Surmeir) e dus tudestgas (Novitats e Pöstli) – cun mintgamai en’atgna editoura (URS e Somedia). Forsa er en avantatg per l’URS, dad aveir ainta mang venavant igls feils per l’atgna gasetta? «Nous ischan an cumparegliaziun cun Silvio Lebrument tg’ò mess se igl concept betg digl rom. Per aveir ena tscherta siertad vainsa fatg adiever d’en cunsiglieder neutral tg’ò do igl sies pareri. Schi fiss ia anavant, vessans duvro el per igl concept final, cunzont er per contanscher anc l’egn u l’oter avantatg per l’URS, cunzont tigl aspect finanzial.» Avert per digitalisaziun Tenor explicaziuns da Gian Sonder vign La Pagina da Surmeir a cumpareir igls proxims 1-2 onns scu usito eneda l’emda cun cuntigns redacziunals dalla FMR. «La nossa ‹Pagina› nignsa da tigneir anavant, malgro tg’igls abunents tschessan. Siva dependigl dalla digitalisaziun.» Fiss damai betg igl mument ideal, per lantscher en product digital? Gian Sonder refusescha: «Nous ischan averts per chel tema, sulets pero betg bungs da realisar en product digital dalla Pagina. Imaginabel fiss an chel connex ena collaboraziun cun la FMR ni la Somedia. La nossa gasetta rumantscha dall’emda lainsa tigneir schi dei scu pussebel, chella tenuta vainsa adegna gia.» Igls plans da nozzas tranter las gasettas «Novitats» e «La Pagina da Surmeir» èn nias mess ad acta. Las dus gasettas jamnilas cumparan venavant independentamaintg l’egna da l’otra.

Chels telefons da nomras tgi scumainzan cun 031 ni 041 cunaschez franc tots. Ia ma dumond adegna, sch’ia dess piglier giu ni lascher scalinar aint igl liber. Franc puspe en institut da retschertga tgi less saveir tge med da lavar tg’ia preferesch, sch’ia meid mintg’onn cassa da malsangs ni tgenegna tgi seia la mia banca da confidanza. Ma i pudess naturalmaintg er esser ena collaboratoura cun ena buna acziun da vegn ni ieli d’uleivas. Ni anc migler forsa ensatgi tg’am less communitgier tg’ia vegia gudagnea en viadi digl mond, en de da skis cun en skiunz renumo ni schiglio ensatge bel. Ins so gio mai! Las marveglias am magnan igl ple tar la decisiun da piglier giu igl telefon, per esser siva desillusiunada e traplada puspe eneda ainten ena retschertga. Igls davos onns vaia ma tignia ve digl mies credo da ma participar angal ple a retschertgas politicas ni da chellas noua tgi vo per l’utilisaziun da medias. Chegl cugl intent da saveir rinforzar la mia parteida prefereida e da dar peis allas medias rumantschas. Ed ossa, capito tschel de. Ansasez era ve dalla lavour e veva propi nigna peda. Ma antras chegl tg’ia va gia mess anturn igl telefon digl biro segl telefonign, na vaia betg savia giuditgier, sch’ia vigna ossa tschartgeda privat ni tar la lavour. Basta, igl signour sainza nom è nia directamaintg tar la tgossa. I geia angal treis minutas per cattar or tgi digl mies tigneirtgesa tgi fiss ideal per piglier part tar ena retschertga sur dall’utilisaziun da medias. Oramai egn digls mies temas, e treis minutas am pareva er tg’ia saptga esser disponibla. Ma suando è en discurs sgarschevel. Igl signour ruschanava sur da nous commembers da famiglia an la terza furma. Scu schi ia fiss betg reala ve digl telefon. Persunga 1, oramai ia, 43 onns viglia, da schlattagna feminina tgi sa sainta er feminina. Sur dallas persungas 3, 4 e 5 tgi on 12, 10 e 7 onns leva igl omet saveir tge mastier tgi vegian. Chegl seian unfants, vaia detg, ed an Svizra seian unfants schurmageas da lavour d’unfants. Igl crap da scarpitsch vainsa alloura gia el ed ia cura tg’igl è ia pigl lungatg. «Rumantsch», vaia raspundia. «Rumantsch?» – «Ea, rumantsch!» El ò alloura do aint tgi las persungas 2, 3, 4 e 5 raschungan betg tudestg, ma la persunga 1 (ia) seia da glianga tudestga. «Na», vaia detg. Nous seian ena famiglia rumantscha. Ia saptga pero er tudestg. Schiglio savess el gio betg discorrer cun me. Ea, chegl seia veir. El seia pero fan digl HCD. Igl HCD seia se Tavo e lò discorrigl betg rumantsch, vaia raspundia. Igl omet è sto irrito. La fegn finala ò el repetia tot las tgossas tgi ia igl va gia tradia. Lungatg: «Nöd tütsch sprechend». O per l’amour da Dia. «Na, rumantsch.» Chegl detigl betg da tschartger or aint igl sies sistem, ò el managea. Igl mies intern bugliva gio en po. Basta, persunga 1 seia ideala per piglier part alla retschertga, ò el managea. Oramai ia! Piglia la sceptica ad el, schi detta propi chel banadia rumantsch, igl vaia alloura cun numnar la mia adressa: «Veia da Colm». El ò repetia: «Vinzens Emil Ida Anton – Dora Anton – Carol Otto Ludwig Martin.» Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf. Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf.

La Regiun Alvra duess davantar pi sperta – aglmanc chegl tgi pertotga la spertadad digl internet. Per contanscher chella fegnameira sclera la regiun actualmaintg, tge investiziuns tg’èn necessarias pigls seis cumegns per installar mintgamai fibras da vèder (Glasfaser). Chella tecnologia pussibilitescha internet pi spert ed è tenor la regiun, ena basa pigl futur. 43.1 Mbit/s – inditgescha igl «internet speedcheck» dantant tgi chel artetgel vign scretg ainten ena casada an Surmeir. Igl «speedcheck» inditgescha numnadamaintg la spertezza digl internet, vot deir, quant spert tgi datas vignan transmessas (upload/download). Cler è, 43 Mbit/s è plang – aglmanc sch’ins risguarda las preteisas d’ozande. Igl cantun Grischun screiva sen la sia pagina: «Da biagier or las regiuns cun colliaziuns d’internet aint igl sectour digl bindel ultralartg ‹Ultrahochbreitband› (min. 100 Mbit/s) è ena premissa impurtanta per far avanzar la transfurmaziun digitala aint igl cantun Grischun.» (varda box) Homeoffice, gaming e plazzas da lavour En tgit sen la carta dalla Confederaziun tgi sa basa sen las datas digl Uffezi federal da statistica tradescha: betg angal la casada, noua tgi chel artetgel è nia scretg dispona d’en internet plang. Aint igl antier territori da Surmeir sa mossa en manco, e varsaquantas casadas disponan d’en internet pi plang tgi 100 Mbits/s. Perchegl less la Regiun Alvra render accessibel l’antiera regiun cun fibras da vèder (Glasfaser) anfignen aint igls edifezis. Igl avantatg: la tecnologia da fibras da vèder pussibilitescha ena spertezza dad anfi­gnen 10Gbit/s – chegl tgi corresponda a 10 000 Mbits/s. Ena carta da Swisscom mossa, tgi aint igls cumegns da Surses e Vaz èn las fibras da vèder per part bagn gio installadas, pero betg anc tatgedas cun las abitaziuns u igls affars. Aint igls cumegns da Barvogn Filisour, Albula/Alvra, Farrera e Lantsch sa tractigl per gronda part dad internet «Highspeed» - resp. ena cumbinaziun da fibras da vèder e d’arom. I dat bagn enqual cumegns aint igl Grischun, noua tgi las fibras da vèder èn installadas per gronda part ed an funcziun, uscheia per exaimpel Coira, Tusang, Val u Segl an Nagiadegna. Ma tgi dovra ansomma internet pi spert, ni è chegl ansomma necessari? Mirko Pianta, manader dalla Regiun Alvra dat sclarimaint: «Da prancepi tot chels tgi telecargian – seia chegl per muteivs professiunals u privats – datas pi grondas (illustraziun, videos, etc.). Chegl pon esser luvrants, studentas, famiglias, instituziuns, administraziuns e spezialmaintg er giasts da vacanzas.» Da render accessibel aglmanc 100Mbit/s resp. da biagier or la regiun cun fibras da vèder seia decisiv per la regiun. Mirko Pianta: «Per l’egna èn colliaziuns effiziaintas digl internet egna dallas basas las pi impurtantas per pudeir mantigneir resp. biagier or las plazzas da lavour a moda progressiva. Las quantitads da datas tgi s’augmaintan pretendan infrastructura pi effiziainta. Per l’otra spe­tgan pero er abitantas ed abitants a tgesa en top attatg d’internet, seia chegl pigl homeoffice tgi vign adegna pi popular scu er per igl adiever privat scu homeschooling, gaming, streaming etc.» Pront las offertas la stad 2024 Mirko Pianta conferma, tgi la regiun tgi cumpeglia igls cumegns da Surses, Albula/Alvra, Barvogn Filisour, Farrera, Lantsch e Vaz – ò perchegl igl intent dad installar fibras da vèder per igl antier territori. «La realisaziun duess – schianavant tgi chegl è avant mang – neir realisada sur igls beischels existents digls cumegns, ansemen cun partenaris d’investiziun.» Actualmaintg vigna perchegl analiso la realisabladad. Igl intent seia da mussar agls cumegns noua tgi l’infra­structura digls beischels mantga resp. cun tge costs d’investiziuns e realisaziun tgi seia da chintar. Tenor explicaziuns da Mirko Pianta ègl uscheia, tg’igls cumegns – premess tg’igl suveran dei EA – èn responsabels pigl biagier or la reit resp. la finanziaziun. Dasperas contractescha la regiun cun partenaris d’investiziun per contracts da cooperaziun. Da tge partenaris tgi sa tracta concret no pò Mirko Pianta «per muteivs d’interpresa» betg tradeir. Pigl mument vignan – scu menziuno soura – erueidas las capacitads digls beischels e tge trajects tgi mantgan. «Siva da chellas lavours vignan igls partenaris da cooperaziun ans tarmetter per mintga vischnanca ena offerta per realisar. Chegl vign spitgia anfignen la stad 2024.» Ma cura vign alloura biageida or la reit, resp. a parteir da cura pon Surmiranas e Surmirans profitar d’ena colliaziun pi svelta? Mirko Pianta daclera: «La decisiun, cura ed an tge dimensiun tgi la reit pò neir realisada è tgossa digls cumegns – digl suveran.» Cantun ò en’otra strategia La Regiun Alvra n’è betg pioniera, schi vo persiva da biagier or la reit. Er igl cantun vei las colliaziuns d’internet ainten las regiuns – scu menziuno all’antschatta – scu premissa impurtanta per avanzar la transfurmaziun digitala aint igl cantun. Igl cantun ò perchegl elaboro mademamaintg en concept da promoziun tgi cuntigna er contribuziuns per las regiuns. La strategia cantunala prevei tenor Mirko Pianta dantant, da colliier angal «edifezis relevants» agl bindel ultralartg. Igl cantun screiva sen la sia pagina: «La regenza ò decidia la fegn digl onn 2018 da promover l’extensiun dallas infrastructuras a bindel lartg per render accessibel objects tg’èn relevants per igl svilup economic scu er per esser pi concurrenzial e per augmentar l’attractivitad dall’economia locala.» La Regiun Alvra seia cò d’en oter aveis, manegia Mirko Pianta: «Da realisar chella strategia caschunga gronds costs, n’è betg adequat agl taimp e pac raschunevla. Igl cantun finanztgescha igl project angal minimalmaintg cun la cundiziun tgi vigna risguardada la sia strategia. Scu menziuno persequitescha la Regiun Alvra la strategia dallas reits da fibras da vèder aint igl antier territori. Perchegl ò igl cantun refuso la dumonda da promoziun dalla Regiun Alvra – scu digl reminent er dalla Viamala. Pi spert tgi la regiun ò contracto la sia cooperaziun cun partenaris e canoscha igl basign finanzial, è planisada ena nova dumonda da promoziun per survagneir aglmanc ena pitschna contribuziun cantunala.» Bindel ultralartg e fibras da vèder Bindel ultralartg Tar ena sveltezza da transmissiun a parteir da 100 Mbit/s ins discorra d’en bindel ultralartg. Fibra da vèder Ena fibra da veder è ena fibra lunga e fitg stiglia da vèder da quarz. Cuntrari agls cabels d’arom na transmetta ella las infurmaziuns betg sur signals electrics, mabagn an furma da gleisch. Chegl vot deir tgi las datas an furma da signals da gleisch pon neir transmessas fitg svelt e sur grondas distanzas – sainza perder la qualitad. (fmr/sab) Fibras da vèder per Surmeir Aveir en top attatg d‘internet – vot deir en internet «spert» davainta veapi impurtant, seia chegl ord muteivs professiunals, pigl homeoffice u affars, pero er aint igl taimp liber vign telecargea veapi savens datas pi grondas scu illustraziuns u videos. Perchegl less la Regiun Alvra render accessibla l’antiera regiun cun fibras da vèder (Glasfaser) anfignen aint igls edifezis. Chella tecnologia pussibilitescha numnadamaintg da transmetter datas an furma da gleisch – chegl succeda fitg svelt e sin grondas distanzas. Pigl mument vign analiso ainten l’antiera regiun da Surmeir la realisabladad e cun tge costs d’investiziun tg’igls cumegns on da chintar. Las analisas duessan esser terminadas la stad 2024. «La decisiun, cura ed an tge dimensiun tgi la reit pò neir realisada è tgossa digls cumegns – digl suveran», dei Mirko Pianta, manader dalla Regiun Alvra. (fmr/sab) Fibras da vèder: ellas duessan er neir installadas ainten la Regiun Alvra per pussibilitar en internet pi spert. Sen la fotografia en’impressiun digl onn 1962 tgi mossa, quant difficila tgi la construcziun da reit cun conducts d’arom è stada. Chel onn è nia installo en cabel d’arom sur 2 km e da 15 tonnas sur igl Rivan (Walensee). Chegl per render accessibel Quinten alla reit da telefon. Per antant on igls conducts d’arom fatg lour sarvetsch. Per pudeir transmetter datas pi svelt e sur grondas distanzas èn necessarias fibras da vèder (Glasfaser) – chellas duessan perchegl neir installadas an Surmeir.

Sonda, igls 22 da zarcladour 2024 on li a Lai igls campiunadis svizzers da downhill. Organisadas vignan chellas cursas dall’Uniun Bike Events Lai, chegl an rom digl festival «Bike Kingdom Feast» e chegl sen igl tratg original dalla coppa mundiala, resp. digls campiunadis mundials igl onn 2018. Scu tg’igl è nom ainten ena communicaziun da swiss cycling dattigl quatter categorias, numnadamaintg sot 17 onns, sot 19 onns, elita e masters. Tar l’elita vignan tschartgeas igls successours da Camille Balanche e Marius Perraudin. Els vevan domino tar igls campiunadis svizzers igl onn passo a Leysin. Igls campiunadis svizzers da downhill on li eneda per onn, e chegl siva digl onn 1994. (cdm/fmr) Igls campiunadis svizzers da downhill on li a Lai segl tratg original dalla coppa mundiala. Cò en’impressiun digl onn 2021 noua tgi Camille Balanche ò gia da sa cuntantar cugl tschintgavel rang tar las cursas a tgesa.

La mesemda sivamezde è a Marmorera sen la Veia naziunala ars en auto. En sagond auto segl parcadi è er nia donnagea. Vers las 13.00 era en automobilist da 71 onns da viadi agl lai da Marmorera direcziun Savognin. Tigl restorant agl lai è la prestaziun digl motor sa redutgeida – scu tgi la Pulizeia cantunala digl Grischun screiva ainten ena communicaziun. Igl automobilist è sa farmo segl parcadi ed è sa mess an siertad. Senchegl ò igl motor digl auto antschet ad arder, e scu consequenza er en sagond auto segl parcadi. Cun en’equipa da 15 persungas on igls pumpiers da Surses stido igl incendi. Tots dus autos on en donn total. Spezialists/as digl Uffezi per la nateira e la cuntrada digl Grischun scu er igl Uffezi da construcziun bassa on sustignia las lavours agl li. A parteir dallas 15.00 è la veia puspe stada averta pigl traffic – igl amprem pero angal alternont. (cdm/fmr) Agl lai da Marmorera èn ars la mesemda dus autos. Persungas blessadas n’ègl betg do.

Da curt è stada a Coira la concurrenza svizra da chors. Chel evenimaint è nia commento e documento lung e lartg da tot las medias. Damai nign muteiv da leir remagler chegl anavant. Ma forsa en aspect spezial. Igl nom. Betg dallas canzungs. Betg dallas dirigentas e digls dirigents e betg dallas cantadouras e digls cantadours. Mabagn igl nom digls chors. Chegl è alla finala igl pi amprem, cugl qual igl public vign confrunto. Cugl nom. E sch’ins è repasso la glista digls chors participants a Coira ins ò dastgea constatar tgi gio cò rigia ena gronda creativitad, sper igls chors cun lunga tradiziun e strousch creativitad aint igl nom. Zont igls chors pi giovens u detg migler cun cantadouras e cantadours dalla generaziun pi giovna e frestga on do libertad a lour fantascheia tar igl battesim da lour furmaziun. Alla concurrenza da chors svizra a Coira è la prestaziun da mintga chor neida giuditgeida e valetada digls experts cun puncts. Nous lessan giuditgier igl nom digls chors. Betg dad en expert e betg cun puncts. Simplamaintg uscheia. E la nossa glista è fitg casuala ed arbitrara. Sen la nossa glista digls noms figurescha igl pi sensom igl chor «Incantanti». Chegl ins pogl taxar veiramaintg scu ena denominaziun geniala. «Incantanti» vot gio deir translato liber «chels tgi vottan incantar». Ed i vot deir anc bler daple. Els vottan incantar cun cant. E cun cant frestg tradiziunal e modern. Chegl fon els gio passa diesch onns. En chor da giuvenils da 15 – 25 onns. Giuvenils da diversas parts digl Grischun. Els incanteschan cun lour dirigent Christian Klucker ainten lour concerts e turneas dapertot anavant. Els on er incanto igls experts a Coira, gnond amprems da lour categoria. Scu sagonds sen la nossa glista imaginara cattainsa igl ensemble vocal «Diverticantus». Ena furmaziun dad ena tozza omens giovens da Friburg. Digl reminent dirigias dad ena donna. Er giovna. Lour intent n’è betg gist schi ot scu tigl chor numno avant. Els vottan pero diverteir cun cant. E chegl fon els an mintga cass. Terz dalla nossa rangaziun è nia igl chor «Notabene». En chor da tgombra da Basilea cun quasi 30 cantadouras e cantadours. Notabene è digl pled annò en pronom demonstrativ tgi vot atgnamaintg betg deir bler. Tant scu «…digl rest», «damai», «digl reminent» u sumigliaint. Scu nom dad en chor vottigl pero deir ena massa. Cun interpretaziun libra: bungas notas, cantar bagn cun bungs tungs (notas). Interpretar bagn las notas è gio igl A ed O digl cant ed ansomma dalla musica. Ena procedura n’è betg ensatge flot. Igl cant totga an mintga cass betg vetiers. Ma gist uscheia sa nomna en chor sto a Coira. Pero scretg en po oter e giuia cugls pleds «ProCdur». Cun tot en oter senn. Chegl è en chor masdo digl cantun Berna cun 30 commembras e commembers. Sen plaz quatter dalla nossa glista. Plaz 5: «HeartKhor». En nom engles. Tenor la pronunztga cun senn dobel. Pudess er esser «hardcore». Glez vot deir translato pled per pled «deir nuschel». Chegl ò differentas significaziuns figurativas tgi fon pero nign senn an connex cun cant. Scretg «HeartKhor» uscheia montigl «chor digl cor». «TouCHant» è igl proxim chor cun en nom en po spezial. Sen l’amprema ins schess tgi vessan ena relaziun tar la Svizra franzosa. Ònigl pero betg. La furmaziun tgi exista siva digl 2015 sa cumpona dad otg donnas giovnas da diversas parts dalla Svizra. Ma cun center pitost a Lucerna. Igl nom «TouChant» sa basa bagn agl franzos e cun chel vottan las donnas exprimer tgi ellas von ve da tot chegl tgi sa lascha elaborar musicalmaintg. Tot las direcziuns da musica. Tot canta. Ins pudess translatar lour nom. E chegl è er igl sies motto. «Otto Formaggi», na chegl saro betg en nom d’en chor? Otg caschiels? Bagn. Ea, alloura sarogl ena furmaziun ticinesa? Ègl er betg. Gl’è en quartet dobel da Friburg. Bung, ena regiun da caschiels è chegl bagn. La Gruyère… Ins canoscha pi tgunsch l’expressiun «cinque pi». Per la sosa da spaghettis cun tschintg ingredienzas tgi antschevan cun en «p». I dat pero er ena pizza tgi sa nomna «Otto Formaggi». Ena pizza vegetariana cun otg caschiels differents. E chegl è sto igl muteiv per las quatter cantadouras ed igls quatter cantadours da sa dar chel nom. La glista ins pudess cuntinuar anc en mument, ma ella è fittada… Peder Antona Baltermia da Salouf è sto passa treis decennis redactour responsabel da La Pagina da Surmeir. Peder Antona Baltermia

Igl container dalla buteia Spar a Surava scu buteia da 24 ouras vign allontano la fegn da chest meis. Chegl siva d’ena fasa da pilot planisada per en mez onn. Per pudeir mantigneir el venavant fiss sto necessari u ena gronda sviouta ni igl cumegn tgi finanztgescha en deficit. En discurs cugls responsabels digl Puracenter/Spar mossa: chips, bastunets e bavrondas eran fitg dumandadas. Dantant tgi products frestgs gevan magari an maloura. «Cun igl container a Surava ins ò tscharnia sapientivamaintg en li ordvart igls centers, damai scu buteia da vischnanca», dei Bruno Zenklusen. Igl magnafatschenta digl Puracenter a Lai renda attent agl container da Spar a Surava. Chel era nia plazzo la stad passada scu buteia da 24 ouras cun var 500 artetgels digl mintgade, per cumprar via selfservice. E siva da glindesde passo è ancunaschaint: Igl container vign allontano la fegn da chest meis. Bruno Zenklusen remartga: «Igl era dall’antschatta davent en project da pilot – limito per en mez onn anfignen igl favrer 2024.» Cumegn stuess finanztgier igl deficit Sper igl container a Surava ins vegia er plazzo treis ulteriouras boxas an differents lis scu part digl project da pilot: aint igl martgea, sper la veia principala – chegl a Rueras, Turitg Sihlcity e Son Giagl. Ossa ins teira bilantscha, dei Bruno Zenklusen. La raschung tg’igl container a Surava na vign siva dalla fasa da test betg mantignia è simpla: la sviouta era mengia pitschna. «Sch’ins vess gia ena fitg gronda sviouta, ins vess forsa pudia mantigneir igl container. Ma chegl n’è betg sto igl cass. Ed uscheia vess igl cumegn da finanztgier igl deficit.» Duvro vessigl radond 1000 francs per de. L’antschatta vegian radond 40 – 50 persungas agl de visito la buteia sen ena surfatscha da 15 m², tge tgi procurava per anfignen 500 francs agl de. Igl anviern seian las antradas sa sminueidas sen 20 – 80 francs agl de cun treis anfignen set persungas agl de tgi vegian visito igl container. Chips, products schalantos e bastunets Aint igl container a Surava devigl da cumprar radond 500 artetgels digl mintgade. Scu «top-sellers» menziunescha Monica Alig, manadra da sectour tigl Puracenter, bavrondas, chips, products schalantos e bastunets. «Tot igls artetgels tgi nous vagn purschia aint igl container èn nias cumpros. Igl era pero fitg different dad emda tar emda ed uscheia pac previsibel u planisabel.» Cunzont delicat: products frestgs. Ella menziunescha la tgern frestga scu tgern nizzada u hamburgers tgi gevan alloura magari an maloura. En oter exaimpel: pang e cornets. «Nous vagn ampruo da porscher pang frestg, en quantum minimal, cun tschintg u seis plangs, ed otg cornets u panigns. Chegl era pac dumando. Uscheia tgi vagn sistia la purscheida gio l’antschatta favrer», dei Monica Alig. Scu ulteriours products pac dumandos menziunescha ella café, pralinas e tschigulatta. «Tschigulatta d’unfants ed ovomaltina eran dantant puspe pi dumandadas.» Sistem da survigilanza fitg tger Igl cumegn d’Albula/Alvra – an possess dalla parcella a Surava – veva mess a disposiziun igl spazi scu er l’infrastructura d’electricitad necessaria. Monica Alig menziunescha dantant en ulteriour post finanzial: igl sistem da survigilanza. «Chel sistem – offeria d’en purschieder extern – procura per costs enorms. El è pero necessari per en tal sarvetsch via selfservice.» Sen dumonda dalla FMR screiva Spar Handels AG: «Igl test e la tecnica on funcziuno excellentamaintg e nous vagn pudia rimnar ancunaschientschas impurtantas. Las compras èn tottas neidas paedas.» Bikers, battasendas ed igls giovens Igls artetgels cumpros resp. tg’èn rastos aint igl regal porschan en maletg digls clients. Monica Alig explitgescha: «An general vainsa vandia singuls products. Surava è ena pitschna vischnanca e las cumischungs dall’emda ins na fò betg ainten ena tala box. Igl container era ensatge per indigens tgi vevan amblido ensatge e na levan betg far diever digl auto. Alloura er compras spontanas, bikers, viandantas, gruppas digls battasendas u possessours d’aclas.» Ins vegia bagn er gia giasts stabels scu igls giovens tg’on siva dalla sorteida anc cumpro chips avant tgi eir a tgesa, pero er gliout pi viglia. Er schi enqualtgign dad els veva retignientschas causa digls meds electronics via selfservice. Containers vignan sviluppos anavant Igl test resp. project da pilot è damai termino. Igls quatter containers vignan sviluppos anavant e testos an oters lis. Spar Handels AG screiva, tgi igl container a Rueras vign er saro la fegn digl meis. Igl container a Turitg Sihlcity vign transfurmo an en Spar Express causa vandalissem ed anguladitschs. Ed igl container a Son Giagl vign duvro per ulteriours tests. Igl container da Spar a Surava terminescha la fegn digl meis sia fasa da pilot. A mantger vignan products dumandos scu chips, bavrondas u bastunets. Chips, bastunets e bavrondas Bavrondas, chips, products schalantos e bastunets: Chegl èn igls «top-sellers», vot deir igls products tg’èn nias vandias igl pi savens aint igl container da Spar a Surava. Igls giasts stabels: indigens, bikers, battasendas ed igls giovens. Igl container era nia plazzo scu buteia da 24 ouras cun var 500 artetgels digl mintgade, per cumprar via selfservice. Igl mez onn planiso scada ed igl container vign puspe allontano la fegn digl meis, la sviouta era mengia pitschna per pudeir lascher star el a Surava. En ulteriour post finanzial: igl sistem da survigilanza tg’è necessari per en tal sarvetsch via selfservice. Scu tg’igls responsabels digl Spar on tradia, ins vegia rimno ancunaschientschas impurtantas ed igl container da Surava – egn da quatter containers da test an Svizra – vign sviluppo anavant e testo an en oter li. (fmr/sab)

Venderde passo ò gia li la prem’audiziun dalla davosa produc ziun digl festival d’anviern digl Festival Cultural Origen. Ainten la Clavadeira a Riom ò Ilia Jivoy – igl choreograf russ tgi veiva aint igl exil – preschento la sia nova ovra «Stabat Mater». I sa tracta d’ena ovra digl taimp medieval tg’è neida transfurmada an solt. La poesia tgi rachinta dallas dolours da Maria da vaseir sies fegl Jesus alla crousch, è neida messa an tung da da varsaquants cumponists classics, uscheia er igl onn 1736 da Giovanni Battista Pergolesi. Cun sia gruppa da solt ò Ilia Jivoy ossa perscruto la muntada da simbolica, tristezza, sperdita e consolaziun. Igl choreograf tgi lavoura sen sasez colliescha an sia lavour l’estetica e belezza dalla scola da ballet classica cugl lungatg da solt modern. Per «Stabat Mater» ò el tscharnia dus saltunzas e dus saltunzs or da 250 annunztgas an rom d’en casting. (cdm/fmr) Per l’ovra « Stabat Mater »«Stabat Mater» tg’è neida preschentada per l’amprema geda a Riom ò igl choreograf russ Ilia Jivoy tscharnia dus saltunzs e dus saltunzas or da 250 annunztgas.

Proxima sonda, igls 2 da mars 2024, ò li per la terza geda igl festival da sport d’anviern ainten la Roland Arena a Lantsch. Chella occurrenza pussibilitescha ad unfants, giuvenils e persungas tg’èn rastadas giovnas – seia chegl cun u sainza impedimaint – d’amprender a canoscher sports d’anviern an tottas facettas. Scu tg’igl è nom ainten ena communicaziun allas medias segnan igls Lions Clubs Lai, Tusang Viamala e Savognin/Surses an cooperaziun cun la Fundaziun hejaheja e Special Olympics per l’occurrenza a Lantsch. Totalmaintg pon ins amprender a canoscher seis disciplinas e chegl tenor igls basigns da persungas cun impedimaints: ski alpin, passlung/gianellas, biatlon, sagl cun skis, curling e scusalar/Wheelblade-parcour. Tranter las 10.00 e las 15.00 dattigl en turnus, i vign dantant betg misiro igl taimp ed i na dat nigna rangaziun. Igl festival digl sport d‘anviern na seia betg angal concepia per persungas cun impedimaints, ègl nom ainten la communicaziun. I seia ena plattafurma per survantscher barrieras e tgi unescha persungas cun differentas abilitads ed interess. (cdm/fmr) Daple infurmaziun scu er s’annunztgier ins pò sot www.biathlon-arena-lenzerheide.ch/de/wintersportfestival Ò li sonda proxima per la terza geda : igl festival digl sport d’anviern.

La proxima fegn d’emda, numnadamaintg digls 2 anfignen igls 3 da mars 2024 ò li a Savognin la cursa da Grand Prix Migros. Igl è la pi gronda cursa da skis an Svizra per unfants e giuvenils tranter 8 e 16 onns. Scu tg’igl Club da skis Savognin – igl organisatour agl li – infurmescha, vess chella cursa gia li uriundamaintg la sonda a Wildhaus e pir la dumengia a Savognin. Causa da mancanza da neiv surpeglia Savognin la cursa er la sonda. «Chegl è en fitg grond evenimaint per nossa regiun», dei Diego Casparin, president digl Club da Skis. Ins vegia annunztgas da var 1300 unfants sur tots dus deis. (cdm/fmr) Proxima sonda e dumengia ins spetga totalmaintg 1300 unfants tgi sa participeschan dus deis allas cursas da Grand Prix Migros a Savognin.

Causa d’ena retratga anticipada è davanto liber en post an suprastanza da Lantsch. Per chel dattigl dus candidats: Mark Piccaluga e Sandro Lenz. Fegnameiras on igls dus omens sumigliaintas. A Lantsch è davanto liber en post ainten suprastanza. La raschung è tgi Sheila Karrer è sa retratga anticipadamaintg tge tgi pretenda en’elecziun substitutiva. Scu tg’igl cumegn da Lantsch screiva sen sia pagina d’internet, stò tenor constituziun communala succeder chell’elecziun ainfer seis meis pigl rest dalla perioda d’uffezi. Chella cozza digl reminent anfignen la fegn da chest onn. L’elecziun succeda all’urna igls 3 da mars 2024. Pigl post dattigl dus candidats: Mark Piccaluga e Sandro Lenz. Mark Piccaluga – sagonda schanza Igl n’è betg l’amprema geda, tgi Mark Piccaluga – igl om dall’annada 1971 – candidescha per la suprastanza communala da Lantsch. Carschia se è igl installatour sanitar e cunsiglieder da vendita ad Arosa. Igl onn 2011 è el scaso cun sia famiglia a Lantsch ed è gist nia eligia an suprastanza a parteir digl onn 2012. Siva da chella perioda – quatter onns pi tard – n’è el betg nia reeligia. «Ins ò eligia en indigen», dei Mark Piccaluga. Tuttegna seia el mutivo da davantar puspe activ sen nivel politic communal. «Ia less m’angascher per abitaziuns paiablas e tgi vignan a star daple famiglias a Lantsch. Igl è impurtant, tg’igls giovens pon abitar cò e luvrar da cò anor», dei el. Mark Piccaluga vei igl rumantsch scu lungatg da scola scu egn digls muteivs, pertge tgi famiglias d’ordvart on retignientschas per neir a star a Lantsch. Igl om tgi è marido ed ò dus unfants dei, tgi sia famiglia seia en bung exaimpel persiva tgi chegl funcziuna. «Igl n’è sto nign problem. E chegl ins stò communitgier vers anor.» Sandro Lenz – igl indigen Experientscha politica ainten en tal gremi n’ò igl electrotecnicist Sandro Lenz – igl sagond candidat – anc nigna. «Ia persequitesch adegna las votaziuns e las elecziuns e vign er mez savens all’urna», dei Sandro Lenz. Igl om dall’annada 1979 è carschia se a Lantsch noua tg’el ò er fatg igl sies amprendissadi scu electricist. Siva d’esser sto davent en taimp è el turno a Lantsch ed ò fundo cun sia donna ena famiglia. Sandro Lenz è bab da dus mattatschs. Sia gronda mutivaziun per davantar suprastant seia da «furmar activamaintg igl futur da Lantsch». Sias fegnameiras èn sumigliaintas scu tar igl Mark Piccaluga, numnadamaintg da «mantigneir l’attractivitad per tot las persungas ad ed anturn Lantsch». El dei: «Ia less biagier or las circumstanzas per gliout e famiglias tgi lessan star a Lantsch.» Sandro Lenz – igl electrotecnicist less s’angascher per l’attractivitad da Lantsch. Mark Piccaluga – igl installatour sanitar e cunsiglieder da vendita candidescha per la sagonda geda scu suprastant communal.

Igls 9 e 10 da mars 2024 vign puspe suno e fatg festa a Savognin: per la 24avla geda ò li igl Nationales Alp Guggenmusiktreffen (NAGT). Scu tg’igl ò nom ainten ena communicaziun ins spetga a Savognin 14 guggas cun var 500 «guggers». Tranter chels na dastga sa tgapescha betg mantger la gugga hospitanta – igls Fetters Sursestters. Visitaders e visitadras spetga la sonda en’occurrenza musicala, preschentaziun da guggas, concert «monster», tenda da festa cun band e festa cun DJ ainten la Sala Grava. La dumengia sungan las 14 guggas dall’antiera Svizra aint igl territori da skis a Tigignas. (cdm/fmr) 14 guggas s’inscuntran igl mars durant ena fegn d’emda a Savognin pigl Nationales Alp Guggenmusiktreffen.

El discorra en dialect fitg spezial ainten la seria ficziunala dad RTR «L’ultim Rumantsch»: igl schefredactour Corsin Cavegn, giuia da Noam Jenal (27). Igl è sto ena premiera pigl actour tgi veiva oz a Basilea da giuier ena rolla rumantscha e da discorrer igl sies lungatg da tgesa: rumantsch dad Alvagni. Aint igl discurs cun la FMR ò el discurria davart las parallelas tranter sarveir café ed esser actour e pertge tgi la rolla scu Corsin Cavegn è stada ena «scuverta anvers sasez». «Igl pi gusent vigna a baiver café e vardel antuarn», rasponda Noam Jenal sen la dumonda, tge tg’el fetscha, sch’el lavoura betg gist scu actour ni ainten la gastronomia. El discorra an sies dialect surmiran, igl dialect dad Alvagni – ni «Alvagne» – scu tgi el nomna la vischnanca an Val Alvra. Igl è er en dialect tg’è da curt davanto pi ancunaschaint, chegl antras Noam Jenal sez: Scu Corsin Cavegn, igl schefredactour dalla davosa gasetta rumantscha «La Posta». Noam Jenal ò giuia ena rolla principala ainten la seria ficziunala dad RTR «L’ultim Rumantsch» tg’è cumpareida avant en meis. «Da purtar chel dialect or aint igl mond è sto fitg bel e l’amprema reacziun da mia tatta siva d’aveir via la seria è sto: Te ast propi batarlo rumantsch dad Alvagni. Ella è fitg loscha.» Igl café scu tribuna Noam Jenal (27) tschainta ainten ena gronda stanza da sedutas. Ella sa catta gist survart igl grond café ainten l’anterioura halla da spurtegls dalla Banca populara svizra anmez igl martgea da Basilea. Igl è a madem taimp egn da sies lis da lavour. Schi Noam Jenal na stat betg gist sen tribuna – da film u teater – lavoura el ainten la gastronomia, serva cafés. «Igl grond café Unternehmen Mitte è en po scu ena tribuna, ena plazza da giuier», dei el vers la schurnalista tgi tschainta da tschel mang dalla meisa ainten la stanza da sedutas. «Scu tigl esser actour ins sa muainta ainten ena stanza, ins gioia cun otra gliout», descreiva el las parallelas tranter sarveir café ed esser actour. «Structurar la veta» Actualmaintg è Noam Jenal tenor atgnas indicaziuns fatschanto cun «structurar sia veta». Cun 19 onns è el partia an Engaltera, pi tard a New York, per «cattar otras parts da me». El ò giuia differentas rollas, tudestgas ed englesas (varda box). Avant en onn è el puspe turno an Svizra – a Basilea. «Ia va realiso, tg’ia less pigl mument betg ple giuier engles. E cun chella rolla tar ‹L’ultim Rumantsch› sunga turno en po anavos a tgesa.» Cun «turnar a tgesa» manegia Noam Jenal er las sias rieischs. Carschia se è el bagn a Turitg, ò dantant discurria a tgesa cugl bab ed igl frar rumantsch dad «Alvagne» ed ebraic cun sia mamma. «Scu unfant er ia savens aint igl Grischun ed an Israel. Ia va fitg gugent la famiglia, ins è da tgesa, noua tg’ins sa sainta bagn.» Cun la rolla da Corsin Cavegn è Noam Jenal pia «turno a tgesa». I seia bagn sto en po curious da discorrer rumantsch cun gliout tgi na seia betg part dalla famiglia. «Ia veva magari igl sentimaint dad esser a tgesa, puspe en unfant gioven. Ia discorr fitg gugent rumantsch e da saveir cumbinar chegl cun la lavour è sto en’onour. Speranza dattigl ena sagonda stafla.» Igl è numnadamaintg sto l’amprema geda, tgi Noam Jenal ò giuia ena rolla rumantscha e tenor sias indicaziuns er sia pi gronda rolla ainten sia carriera d’actours. Ed el agiunta, tgi el vegia gia da translatar per sasez igls texts surmirans dalla seria an rumantsch dad «Alvagne». Ena scuverta anvers sasez Actualmaintg lavoura Noam Jenal treis anfignen quatter deis l’emda aint igl café. «Gugent redu tgessa aint igl café, ma igl è ena dumonda finan ziala.» Igl davos onn seia tot ia fitg spert, turno an Svizra, igl «ultim Rumantsch», tschartger en’abitaziun, la lavour aint igl café – chegl tranter sies domicil Basilea, igl li da registraziun Coira e sia famiglia a Turitg. Igl de or vegia el giuia e da notg amprandia igl text per l’emda proxima. «Ia veva betg propi en feil cotschen, era savens aint igl tren.» Anc na vegia el betg propi en ritmus fix, seia vedigl «arrivar» e ponderar scu organisar sia veta schi sia cumarata – uriunda dalla Brasilia – turna an patria. El na vegia pigl mument er betg en nov project scu actour an vista. E tuttegna: la fegnameira fiss da pudeir veiver digl esser actour – en mix tranter film e teater. Flavio Bundi, schefredactour dad RTR e producent da «L’ultim Rumantsch» screiva sur da Noam Jenal: «Ena scuverta tgi angal pacas persungas vevan segl radar.» Noam Jenal sez vei sia amprema rolla rumantscha scu scuverta anvers sasez. «Avant vaia mai via mamez scu actour digl mond rumantsch. Schi dat lavour per actours rumantschs – ia sung cò», dei el cun en reir, mutivo per cuntinuar la carriera rumantscha. Amprema rolla scu unfant pitschen Sia rolla scu actour rumantsch è damai ensa tge nov, pi pac dantant sia passiun pigl esser actour scu tal. Scumanzo vegia tot scu mattatsch da tschintg onns: ena rolla principala aint igl film svizzer «Tod durch Entlassung». Ena rolla, tg’è – sch’el sa regorda andretg – sa dada cura tg’el è ia a spass cun sia mamma sen veia. «Chegl è sto fitg impressiunont, i niva siva adegna discurria sur da chegl. Ed er igls onns siva cun giuier teater ainten scola vaia fatg bungas experientschas sen tribuna, va realiso tgi chegl liberescha me.» Sias rollas tg’el gioia seia en sentimaint ainten el sez. «Ia sung forsa betg uscheia scu car stgang, pero ia tschertg mamez ni chella part da me ainten la rolla e siva explorescha chella energeia ni chel sentimaint.» – Damai è Noam Jenal er en po schefredactour siva da sia rolla ainten «L’ultim Rumantsch»? «Gea», rasponda el. «Chegl ò connecto me fitg cun mias rieischs, mies bab ò er luvro scu redactour.» Ed el vegia cun sa preschentar per la rolla digl Corsin Cavegn gia «extrem gusent» a parteir dall’antschatta igl schefredactour. Ligia pi savens gasettas Durant igl discurs cun la redactoura davainta Noam Jenal adegna pi calm, la nervousadad tschessa. El ponderescha gugent er en mument, i resta chiet. Uscheia er tar la dumonda: Scu vei Noam Jenal igl futur dallas gasettas rumantschas siva d’aveir giuia ainten ena seria cugl tema central dalla davosa gasetta rumantscha? «Igl era bagn en tema dalla seria. Pero l’existenza dalla gasetta era an prievel direct, uscheia tg’ia sung pitost ma focusso sen temas scu igl conflict da morala e dall’integritad per mantigneir la gasetta e betg cun strategias a lunga vista.» Ensatge seia – sper igl sies plascheir per ena rolla rumantscha, dad esser part da chel mond – pero rasto: «Ia litg ossa pi savens gasettas, er schi sa tracta da gasettas tudestgas.» El persequitescha – graztga agls novs contacts – er pi savens igl mond rumantsch online, sen medias socialas. «Ia anclei ossa er migler sursilvan», dei el cun en reir. Actour tudestg, engles e cun rumantsch dad «Alvagne» Noam Jenal (27) è carschia se a Turitg. A tgesa ò el discurria cugl bab rumantsch e cun la mamma ebraic. Gio bod ò el scuvert igl sies plascheir per far d’actour. Cun 19 onns – siva d’aveir interrot igl gimnasi alla Scola cantunala Stadelhofen è el partia per Londra per scumanzar a stibgier alla London Academy of Music and dramatic Art teater (actour). Dus onns pi tard – igl onn 2018 è el ia a New York per cuntinuar igl sies studi. Tranteraint è el turno an Svizra, a Basilea, avant tgi parteir igl 2021 puspe a Londra. Lò el frequento divers curs d’actours. Noam Jenal ò giuia differentas rollas an teaters, films e spots da reclama, chegl an lungatg tudestg ed engles. Siva d’en onn è Noam Jenal puspe an Svizra e veiva a Basilea. El lavoura scu actour ed ainten la gastronomia. (fmr/sab) Tranter schefredactour e sarveir café Carschia se è Noam Jenal (27) a Turitg. Ma a tgesa ò el discurria ebraic cun la mamma e rumantsch dad Alvagni cugl bab. An sia rolla scu schefredactour ainten la seria ficziunala dad RTR «L’ultim Rumantsch» (varda foto) ò el randia ancunaschaint chel dialect tgi sa disfranztgescha magari digl surmiran. Sper igl esser actour lavoura Noam Jenal ainten en grond café a Basilea. E gist lò ò el do invista alla FMR ainten sia veta scu actour e tradia, pertge tgi igl grond café seia en po scu ena tribuna. (fmr/sab) Noam Jenal aint igl café a Basilea. Treis anfignen quatter deis l’emda lavoura igl actour cò per gudagner daners. Noam Jenal ainten la rolla digl schefredactour Corsin Cavegn ainten la seria ficziunala «L’ultim Rumantsch». Noam Jenal (dretg) ainten la rolla digl schefredactour Corsin Cavegn ainten la seria ficziunala «L’ultim Rumantsch».

Sandro Buchli/FMR Igls scolars e las scolaras digl cumegn da Surses èn sa preparos igls davos deis sen egn digl puncts culminonts digl onn: calonda mars. La FMR ò visito la sagonda classa ainten la scola Grava a Savognin durant la lecziun da zamberger las flours per las stgellas e plompas. Cura tgi la scolasta digl rom dalla sagonda classa, Silvana Collet, daclera scu tg’igl è da far las flours da palpieri per decorar las stgellas e las plompas, èn igls 16 scolars e scolaras dalla sagonda classa en po nervous. Els son strousch spitgier dad eir alla «lavour» e far belas flours pigl usit da calonda mars, tgi ò li scu mintg’onn igls 1. da mars. «Ia faschess igl pi gugent 2000 flours da calonda mars!», dei la matta Maura plagn agitaziun. Tge tgi dovra per far flours da calonda mars Silvana Collet e la assistenta da classa Tanja Demarmels on preparo e raso or segl palantschia igls differents figls da tot las calours, tgi dovra per zamberger la decoraziun. «Vusoters pudez tscherner las calours tgi lez, vurde pero tgi geian er a pêr en po l’egna cun l’otra.» Obligatoric seia angal da duvrar dus figls verds alla fegn dalla flour. «Per far ena tala flour dovrigl en feildarom da circa 30 centimeters, en cural ed en gummi per farmar l’antiera tgossa egn ve da l’oter», daclera la scolasta. Betg tots fetschan madem gugent chella lavour, igl egns on en po daple pazienztga da far ensatge bel tgi oters, dei ella. Betg tots digl tottafatg persvadias da calonda mars Funcziunescha alloura chel usit da scatscher igl anviern cun stgellas e plompas per propi, ò la FMR lia saveir digls scolars e dallas scolaras tgi dereivan da prest tot las vischnancas digl cumegn da Surses. Las raspostas èn differentas: «Adegna funcziuneschigl betg schi bagn», daclera Oriano. «En onn ègl navia en de siva calonda mars». Er Ursin dat digl tgea ed è dalla madem’opiniun scu Oriano: «Na, adegna vogl propi betg bagn». La speranza tgi la neiv geia davent, è tar Gino tuttegna fitg gronda, scu tg‘el dei: «Ea, ia sper fitg tgi la neiv geia davent.» Las plompas ston dantant anc neir organisadas, manegian igls unfants, aglmanc igls ples. «Ia vign tar mies tat per las plompas» dei Jonas. «Ia vign tar en pour per la mia stgella», è dad santeir da ples varts digls pults da scola. En pêr èn gio pi gliunsch: «Ia va gio a tgesa ena plompa» , dei la matta Jil. «Ia less eir a star a Tinizong» En’otra tematica da discussiun durant igl zamberger las flours è, tge tgi dat alloura giantar da calonda mars. Ainten mintga vischnanca digl cumegn è chegl numnadamaintg en po oter. A Salouf dattigl per exaimpel siva dad onns spaghettis, dantant tgi dat a Parsonz «pizochels rasos» scu tgi la scolasta daclera. Propi dramatic è chegl per igl scolarign Elijah. El dei: «Ia less eir a star a Tinizong, perchegl tgi a lò dattigl da mezde pommes cun chicken nuggets». Chella remartga procura per ena risada anturn la meisa. Igls unfants sa legran segl grond de Tge tgi è da s’accorscher durant la viseta dalla FMR tar la sagonda classa: igls unfants tgi dereivan da Beiva, da Sur, da Savognin, da Cunter, da Salouf ed uscheia venavant, sa legran fitg segl grond de. «Igl è bel tgi nous pudagn eir a correr anturn e far canera ainten vischnanca», dei egna dallas scolaras alla fegn dalla lecziun. Las flours da calonda mars tg’èn neidas preparadas chel dei èn an mintga cass prontas, ed er igls scolars na son strousch ple spitgier. Damai: calonda mars pò neir, igl unfants dalla sagonda classa vignan ad esser pronts.