Irontrail – el unescha tot las sfeidas d’ena cursa da trail ainten en territori alpin: lungas distanzas e grondas differenzas d’otezza. Chest onn dattigl ena premiera per la cursa: igls 6 d’avost 2022 corran var 300 currieders e curriedras 14 km u 44 km exclusivamaintg tras la Val Surses. La FMR ò discurria cugl indigen Damian Dosch, sez trailrunner passiuno e responsabel pigl percurs an Surses. Igls 6 d’avost 2022 ègl schi gliunsch: per l’amprema geda ò igl Irontrail – la cursa da trail – li exclusivamaintg ainten la Val Surses. Var 300 curriedras e currieders corran tenor libra tscherna 14 km u 44 km tras la val. Gl’è betg l’amprema geda tg’igls currieders e las curriedras corran tras igl territori alpin an Surses. A parteir digl 2012 è la cursa neida realisada igls amprems onns anc scu cursa autonoma cun start e final a Tavo. Igls onns 2015 anfignen 2018 era igl Irontrail ena cursa da trail integrada ainten la cursa Swissalpine a Tavo ed igls currieders e las curriedras passavan per part tras Surses. Damian Dosch da Savognin è sez trailrunner, ò gio pudia rimnar enqualtgi experientscha cun sa participar a differents ultratrails, tranter oter er agl Irontrail da 201 km igl onn 2015. Agl Irontrail da chest onn tg’ò li ainten la sia patria sa participescha el er – dantant betg scu currieder, mabagn scu responsabel pigl percurs aint igl comite d’organisaziun. La FMR ò discurria cun el davart las sfeidas dad organisar ena tala cursa e pertge tg’el sa participescha betg scu currieder. FMR: Damian Dosch, Vous ischas trailrunner passiuno, faschez part agl comite d’organisaziun ed ischas lò responsabel pigl percurs digl Irontrail tg’ò li per l’amprema geda an Surses. Nervous? Damian Dosch: Gl’è perfranc ena tscherta tensiun, nous speragn d’aveir ora galanta. Tot tenor schi fiss mengia privlous, per exaimpel per causa da neiv, ins vess dad annullar la cursa. Via uscheia è perfranc cò ena tscherta malsiertad. Da l’otra vart passava igl Irontrail gio pi bod tras chels trajects pi lungs an Surses ed ins ò damai en tant experientscha da marcar la veia. Andrea Tuffli dall’organisatoura Tuffli Events SA ò menziuno, tgi la regiun da Surses seia sa preschentada scu fitg hospitevla ed organisada tigls davos Irontrails tg’èn passos tras Surses. Ossa ò chella concurrenza per l’amprema geda li an Surses sez. Pertge è Surses la destinaziun predestinada per ena tala occurrenza? Realisar ena tala cursa pretenda trails tgi varteschan er chegl. Tschartgeas èn damai lis e trails attractivs, tgi na vignan pero betg an conflict cun viandantas u bikers. Surses cun la sia surfatscha porscha ena gronda reit da sendas da viandar fitg interessantas ed è perchegl predestino per trailrun. E tuttegna èn las sendas per gronda part pac frequentadas, betg igl davos perchegl tgi na dat betg pendicularas u en bus tg’èn colliias cun chellas sendas. Per l’egna è Tuffli Events SA la organisatoura digl Irontrail e la Val Surses hospitanta cun en comite d’organisaziun agl li. Tgi surpeglia la responsabladad per tge? La organisatoura – damai Tuffli Events SA – è responsabla per igls currieders e las curriedras, els fon damai igl biro, èn responsabels per la pagina d’internet, la reclama, igls sponsours e tot las infurmaziuns. Igl practic, damai tot chegl tgi succeda siva igls deis, avant e durant la cursa ainten la val, è la nossa responsabladad. Scu commember digl comite d’organisaziun ischas vous responsabels per igls tratgs ed igl proviant. Tge ègl da risguardar concret schi vo per la siertad dallas curriedras e digls currieders? Ansemen cun Adriano Peterelli sung ia responsabel pigl traject ed igl proviant, nous ischan er part digl comite d’organisaziun e dalla direcziun dalla cursa. I vo persiva da decider alla fegn digls chints schi savagn manar tras la cursa u betg. Tge tgi pertotga igl percurs ègl impurtant da marcar la veia uscheia tgi curriedras e currieders la cattan er, vurdar pigls posts da proviant e tgi tots – inclusiv igls voluntaris – seian agl li. La cursa sa nomna Irontrail. Vous vez er gio fatg experientschas cun Irontrails, pero da 201 km. Ègl ansomma giustifitgia da numnar chella cursa Irontrail schi la distanza maximala cumpeglia angal 44 km? Tot chegl tg’è daple tgi en maraton – damai daple tgi chels 42,195 km – ins nomna ultratrail. Irontrail è pitost en brand per en’occurrenza da correr sen trails. Per la distanza da 14 km vessa forsa tschartgea en oter nom. La cursa da 44 km n’è betg da sotvaletar, gl’è daple tgi en maraton e 2000 meters d’otezza ston neir survantscheas. Per l’oter onn è planisada ena distanza da 100 km ed alloura ischans cleramaintg aint igl segment dad ultratrail. Anc ins pò s’annunztgier per la cursa. A tgi cunsiglez da sa participar e cun tge tips? Per sa participar alla cursa da 44 km ins vess dad esser preparo. Gl’è perfranc basignevel d’aveir ena bunga cundiziun e tg’ins vegia igls davos meis fatg en pêr meters d’otezza. La cursa da 14 km cunseglia a mintgign tgi fò regularmaintg sport u corra, chella latta da misirar n’è betg schi ota. Vous scu trailrunner az participez betg alla cursa ainten la patria, per causa dalla vossa funcziun aint igl comite d’organisaziun. Savez ansomma star salda sonda dumang? An mintga cass, ia sung betg en trailrunner talmaintg fanatic, i na dat betg angal chegl ainten la mia veta. Ia va er plascheir da vaseir scu tgi oters corran. Ia mez poss er correr schiglio da bels deis tras la val. Irontrail an Val Surses Tgi tgi tscherna la cursa da 44 km parta a Beiva, corra sur l’Alp Natons tigl hotel Piz Platta a Tigias ed anavant vers igls Mulegns. Tras la Val Faller vogl anavant sur la Fuorcla Curtegns a Riom anfignen tigl final a Savognin. Da survantscher èn 2015 meters d’otezza. Tgi tgi tscherna la cursa da 14 km parta a Savognin, corra sur Parnoz vers Tigignas, anavant a Tigias sur Salaschigns a Riom e puspe a Savognin. Per chel percurs èn da survantscher 546 meters d’otezza. (fmr/sab) La cursa da 44 km passa tras la Val Faller sur la Fuorcla Curtegns anturn igl Piz Forbesch. Damian Dosch da Savognin corra gugent da bels deis tras la Val Surses.

L’emda passada è sto da liger tgi detta ena seira da risotto. Gio per la dieschavla geda vess chel antop tranter cantadours indigens, musicistas e musicists, la populaziun e giasts gia li. Pero l’ora ò betg lia chest onn. Cantadours indigens, persungas rumantschas tgi fon publicitad ainten ena gasetta rumantscha – e chegl an tudestg? Propi? È chegl forsa en’amprova cura tgi ensatgi risca da metter an dumonda tot chellas publicaziuns tgi vignan fatgas an tudestg. Cò fissigl. Avant dus onns vainsa debattia, sa tgiplito e piglia ena decisiun. Savez anc. Igl argumaint principal da midar igl lungatg an scola è sto da mantigneir la cultura surmirana. Dus onns èn passos – vainsa mantignia u vogl forsa perfign da mal an mender e nous laschagn eir tot dalla glatscha giu? Ossa, exact ossa dovrigl vusotras e vusoters, tot chels tg’on avant dus onns gia tema tgi la cultura surmirana mora. Tgera Meirana, pertge dattigl en Beach Volley Turnier – Anmeldung erwünscht? La Meirana è bagn anc adegna en’uniun studentica rumantscha surmirana. Tgers commembers digl comite d’organisaziun dalla Festa da musica digl Parc Ela, er tgirader dalla cultura indigena, pertge vez betg insistia cura tgi vez via tgi l’antiera publicitad è an tudestg? L’antiera communicaziun cun las scolas rumantschas ainten la nossa val, er angal an tudestg. Per me persunalmaintg ègl er ena realitad tg’igl rumantsch zappa se ansemen cugl tudestg a moda bilingua. Pero francamaintg betg angal scu decoraziun. Angal cun screiver bavegna u angraztg ègl an mintga cass betg fatg. Tgera amplueida digl biro da turissem, pertge vign publitgia l’excursiun digl curs da rumantsch da stad – Val Surses – so nah der Sprache? Para, betg fitg manevel, perfign fitg gliunsch davent. Tgera musica instrumentala da Savognin, pertge è igl antier accumpognamaint digl concert annual capito an tudestg? La stgisa tgi uscheia tots tgi ancleian, chegl è bagn managea scu sgnocca. Tger uffezi da biagier digl cumegn, pertge è igl inserat per tschartger novs ustiers angal publitgia an tudestg sen la plattafurma digitala? Ia sa, cattar ustiers rumantschs saro anc en zichel pi grev tgi cattar da chels da glianga tudestga. Pero digl reminent, a Salouf vign discurria rumantsch alla meisa radonda. Ossa dovrigl vusotras e vusosters. Aveir la risca da far attent tg’igl rumantsch ò igl sies dretg d’existenza er per far inserats, publicaziuns sen plattafurmas digitalas e communicaziuns allas medias. Ea, far publicaziuns an rumantsch monta lavour supraple. Pero avant dus onns è igl signal sto ple tgi cler, nous lagn mantigneir la cultura surmirana. Igl è neiras ouras tgi nous tots fetschan chegl. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch

36 onns on Margrit ed Adolf Poltera mano la Tgamona da skis Piz Platta. Ainten lour hetta tgi sa catta ainten la Val Faller sur igls Mulegns on els do cutier a varsaquants viandants – tant da stad scu er d’anviern. Perveia dalla vigliadetna è chesta stad l’amprema staschung tg’igl pêr hospitant na magna betg ple igl menaschi. «I reivan adegna puspe telefons da giasts tgi nissan gugent a star sur notg», dei Adolf Poltera (77). El e sia donna Margrit Poltera (72) èn stos hospitants 36 onns, on do cutier a viandants ed alpinists ainten lour tgamona privata ainten la Val Faller sur igls Mulegns. «Tgamona da skis Piz Platta» uscheia on els numno lour hetta, tradescha la tavla da lenn sur igl isch. Gl’è l’amprema stad tgi la tgamona n’è betg ple cutier per giasts, mabagn angal anc ena hetta tranter otras hettas. La fegn avost digl onn passo è igl pêr sa decidia da betg ple manar anavant lour menaschi. «Ainten ena tscherta vigliadetna vign igl mument per calar. Manar chella hetta scu albiert è pretensious e strantg», dei Adolf Poltera. Anfignen 20 letgs La Tgamona da skis Piz Platta sa catta a Tga, la fracziun principala ainten la Val Faller. Adolf Poltera ò surpiglia la hetta igl 1985 da sies bab. «Ed alloura vaia gia l’ideia da la biagier or e porscher en pêr plazs per star sur notg.» Detg e fatg. Sen basa privata ò igl pêr davert lour tgamona cun ena steiva pigls giasts, ena tgadafi, ena tgombra pi gronda pigl pêr hospitant ed ainten la part annexa dus tgombras cun anfignen 20 letgs pigls giasts. «Ainta Faller è adegna stada ena tgamona per viandants, tg’è pero eida aint. Ia sung simplamaintg sto digl meini, tgi Faller dovra ensatge per star sur notg», dei Adolf Poltera. Mano on els lour tgamona dantant angal sper la lavour principala. «Las fegns d’emda e tot las nossas vacanzas vainsa passanto aint cò, davert la hetta e do cutier a giasts. Anfignen avant 15 onns perfign er d’anviern», accentuescha Adolf Poltera tg’ò luvro varsaquants onns scu represchentant da bavrondas ainten ples parts dalla Svizra. Manar ena tala tgamona, sen basa privata e sainza current seia adegna sto ena sfeida, deian Adolf e Margrit Poltera. Schi giasts èn s’annunztgias durant igl anviern veva Adolf Poltera dad eir gio dus deis avant cun la sia schliesa a motor per scaldar la hetta – cun lenna sa tgapescha. Er magliaretsch e bavrondas ò el gia da transportar cun igl sies vehichel. Ma betg avonda, savens era la veia cuatada per causa d’ena lavegna, uscheia tg’el veva da spalar a mang per ansomma pudeir passar. E tuttegna ò igl pêr hospitant mano lour menaschi cun passiun ed ò sarvia a varsaquants giasts schi pussebel lour tratgas frestgas tgi Adolf Poltera manava mintga dus deis cugl sies vehichel ainta Faller. Betg tschartgea successours Ossa, 36 onns pi tard vo damai a fegn l’èra dalla Tgamona da skis Piz Platta, documentada an dus codeschungs da hetta fulanos cun inscripziuns, dessegns e notiztgas da varsquants giasts. Tschartger ena successoura u en successour na seia dantant betg nia an dumonda, dei igl pêr. «I vagn diversas dumondas. Pero nous ischan fitg gugent ainta Faller ed i faschess mal, da betg ple pudeir neir aint cò», dei Adolf Poltera. El accentuescha pero, tgi en tal affar fiss an totta cass en affar da sperdita e pinavant en affar sot circumstanzas manglousas. Tot chels onns on Adolf e Margrit Poltera cuschino sen la platta da fi, l’ava on els gia da pumpar da taimp an taimp cun en indrez fatg sez dalla truasch ainten hetta. «Chegl n’è betg cumparaglabel cun otras tgamonas.» 36 onns è Adolf Poltera sto mastral digl anteriour cumegn digls Mulegns e durant chels onns è el er s’angaschea per trer ena lengia d’electricitad ainten la Val Faller. «Igls beischels èn anc oz installos digls Mulegns anfignen Faller, ma els èn veids», dei el. En’anterioura decisiun dalla radunanza communala na vegia betg approvo d’installar current. Igls giasts èn sa midos Schi spert darogl ainta Faller nigna tgamona ple, tgi dat cutier agls viandants. «Nous vagn fatg chegl per aveir chella purscheida ainta Faller. Chegl ò all’antschatta er funcziuno dètg bagn, cugls onns ègl pero nia pi cumplitgia, las leschas pi strantgas», dei Adolf Poltera. «Eneda vevans en Plumpsklosett, siva vainsa stuia installar tualettas separadas ed ena serenera», dei Adolf Poltera. Pero betg angal las leschas pretendan ena miglra infrastructura, mabagn er igl giast seia davanto pi pretensious, dei Adolf Poltera. «Ozande pretendigl perfign ena duscha. La gliout è neida pi moderna ed els vignan angal anc da bel’ora, annulleschan lour reservaziun savens a curta vista.» Pizzochels, nozzas e regurdientschas Igls dus codeschs da hetta rachintan da varsaquants giasts tg’on galdia da star an cumpagneia ainten la Val Faller e las tschaveras cuschinadas dad Adolf Poltera. «Pizzochels dalla Valtellina», seia stada la sia spezialitad, dei igl anteriour mastral digls Mulegns. Sia donna seia stada ancunaschainta per las sias turtas da fretga tg’ella fascheva mintga de. Igl pêr sa ragorda da bels discurs cun giasts pero er d’evenimaints spezials scu differentas nozzas e festas tg’on gia li ainta Faller. Anc oz tgiran els contacts cun varsaquants giasts anteriours. «L’otra vart dalla medaglia: alpinists tgi n’èn betg ple turnos da lour tura e tgi vagn alloura gia dad eir a tschartger», dei Adolf Poltera. Igl contact mantga La Tgamona da skis Piz Platta resta ossa damai ena tgamona privata. La steiva dispona ossa d’en canape e las tgombras pigls giasts servan ossa scu tgombras per ameis, paraints, igls dus unfants carschias dad Adolf e Margrit Poltera e lour dus beadis. «Igl contact ed igls discurs cugls giasts mantgan schon en po. Ed igl è malampernevel schi telefoneschan e nous vagn da deir tgi la tgamona resta sarada. Ma ossa galdignsa igl taimp, faschagn en po lenna e laschagn la tgamona scu chegl tg’ella è», dei Adolf Poltera. Siva 36 onns mettan Adolf e Margrit Poltera angal anc meisa per dus persungas. La Tgamona n’è betg ple averta per giasts. La Tgamona da skis Piz Platta è ossa angal anc an adiever privat. La tgamona avant la reconstrucziun. Egn digls dus codeschs da hetta. L’anterioura pegna ainten la steiva dalla tgamona. Ainten steiva dalla tgamona on varsaquants giasts passanto lour seiras. Ena meisa on Adolf e Margrit Poltera ossa ramplazzo cun en canape. La terassa dalla tgamona anvidava da sa farmar e magler en toc turta da Margrit Poltera.

Cant romantic, melodias da bler sentimaint, cumposiziuns sonoras ed en octet tg’ò interpreto igl cumponia gist uscheia, tgi er igl cumponist Franz Schubert vess gia la pi gronda satisfacziun. La stad da producziuns 2022 ò igl Origen Festival Cultural deditgia agl spazi u agl lartg. Siva digl 2005, igl onn cura tgi l’istorgia da success d’Origen ò scumanzo, ò Giovanni Netzer, igl intendant digl festival adegna puspe tschartgea – dasper igl casti da Riom – lis extraordinaris per las numerousas producziuns. Sensom igl Pass digl Gelgia ò el insceno l’arrivada dalla regina da Saba ed agl rampar digl Lai da Murmarera èn Noah e la sia arca stos igl tema central. A Turitg alla staziun ò per exaimpel en concert imposant anritgia l’ancurunaziun dalla regina da Babel. Er an cavernas, tunnels e schlers da schurmetg ò Origen anvido igl sies public ed er lò è chel nia an rotschas. Menziunada seia bagn er anc la tor cotschna, ella tg’ins canoscha er gliunsch sur igls cunfegns svizzers. Nia an rotschas è igl auditori er agls tschintg concerts tg’èn ias a fegn marde seira e tgi èn stos deditgias agl grond cumponist austriac Franz Schubert 1797 – 1828. «Kronenhof» Puntraschigna e «Reine Victoria» Son Murezza Per chels tschintg concerts ò Giovanni Netzer sapientivamaintg tschartgea lis cun en ferm caracter, cun en’ambianza pi tgoda e locals tgi von bagn a pêr cun la musica ed igl cant romantic digl grond cumponist da Vienna. Cun Maximilian Vogler ò Origen an sia retscha en om tg’ò en grond cor per la litteratura e pigl cant romantic, cunzont er en tenor da vaglia ed ena persunga tgi so er tge tgi igl auditori giaveischa. Cun la tscherna dalla litteratura pigls concerts «Schuberts Salon» ò Maximilian Vogler gia en fitg bung mang e catto tranter las radond 600 cumposiziuns da Franz Schubert exact chellas tg’èn neidas messas an notas scu fatgas per las salas noua tgi igl Ensemble viril d’Origen ò concerto. Fiss Franz Schubert sto preschaint aint igl «Kronenhof» a Puntraschigna, aint igl «Reine Victoria» a Son Murezza, ainten la sala da cultura a Lai u ainten la sala digl hotel Liun agls Mulegns, fiss el pi prubabel sto la persunga la pi ventirevla. Igl cumponist austriac, tg’è mort gio cun 31 onns, totga tar egn digls pi impurtants represchentants dalla romantica prematura. Igl sies relasch èn var 600 cumposiziuns, ovras, sinfonias ed uverturas. En viadi cantic e litterar aint igl taimp digl cumponist Interpreto las pi belas cumposiziuns da Franz Schubert e messas an notas dad el tenor igls texts da gronds autours scu Johann Wolfgang von Goethe, Wilhelm Müller u er Johann Georg Jacobi ò igl octet tg’ins canoscha er sen camp internaziunal. Gio siva pacas melodias è nia alla gleisch e cunzont er ad ureglia tgi Franz Schubert ò mess an notas cumposiziuns d’accords intensivs, tgi sbrenslan digl plascheir anfignen tigl pi profond precipezi, la mort. Igls otg cantadours (tenor, bariton e bass-bariton) èn sa mussos dalla sia miglra vart cun cantar sober, sonor e precis gist las passaschas pi fegnas, pi tgodas, da calour e lomas. Igl madem er tigls fortissimos, schi er cantos cun en’immensa forza, ò igl ensemble digls otg omens interpreto chels cun en’exactezza considerabla e cun tung e sung digl tottafatg net. Fatg la punt tranter las melodias da belezza ò mintgamai egn digls protagonists digl cant cun liger ena poesia dalla quala igl text ò inspiro Franz Schubert da metter igls pleds an notas. Direct digls davos pleds dalla poesia ò igl octet intuno la melodia, uscheia tg’è sa do en artg litterar e cantic ampernevel e da plascheir grondious alloura er cugl pianist Thomas Wypior. El ò durant igl antier concert ansomma betg fatg l’impressiun d’esser angal en accumpagneder, mabagn è el sa musso scu en partenari verso e sieir pigl Ensemble viril d’Origen. Chegl vot deir tgi tar singulas canzungs ò el surpiglia e suno tschertas rollas digl cuntign digl text e chegl violent, misterious e da professiunalitad. Igl Ensemble viril d’Origen ò concerto dus gedas ainten la sala digl hotel Liun agls Mulegns.

Siva digl aton 1972 è l’Electro Wettstein SA en bung affar da famiglia. An chels tschintg decennis è igl travagl sa sviluppo an en cuntign tar en menaschi tgi segna per tradiziun ed innovaziun ainten la branscha. La firma ò tranter tschintg e diesch ampluias. Avant 60 onns era Werner Wettstein nia digl cantun Turitg a Beiva scu electricist e manader dalla filiala tgi la firma Pomatti SA veva da lez taimp aint igl li sensom la val da Surses. A Beiva ò igl Turitges alloura fatg cunaschientscha cun Giulia Fasciati ed igl 1965 er marido ella. Treis onns pi tard ò igl pêr biagia la «Chesa Seraina», cun magasign, biro, abitaziun e hotel-garni. Igl 1970 è naschia igl fegl Alex Wettstein e seis onns pi tard la matta Nadja Wettstein. Gio igl 1968 ò Werner Wettstein fatg cun success igls examens scu electricist cun diplom federal ed è davanto purtader da concessiun pigls cumegns da Surses. Chel mument occupava igl menaschi anfignen treis luvrants. Schizont gia anfignen 18 ampluias Igl fundamaint pigl success dalla Wettstein SA datescha digl anton 1972. Lò ò Werner Wettstein fundo cugl sies chino Nino Fasciati igl menaschi tgi exista anc oz. Antschet ins ò cun treis anfignen quatter ampluias e per l’amprema geda ò igl travagl er gia en amprendist. Er ena pitschna buteia cun apparats electrics è neida averta chel onn. Igl 1975 on Werner Wettstein e Nino Fasciati surpiglia la filiala dall’Electro Walser SA e chegl cun ampluias, amprendists e buteia. Cotras è nascheida la filiala dalla Wettstein SA a Savognin. Durant 30 onns è Mitgel Collet da Riom sto en manader fido da chella filiala. Ainten la surbiageida «Tga Davos Nord» a Savognin ò igl travagl realiso ena basa an Sotgôt. Digl 1983 anfignen igl 1986 èn nias realisos pi gronds projects scu per exaimpel la «Residenza Plaz» a Beiva. Da lez taimp ò la Wettstein SA schizont gia anfignen 18 luvrants, tants scu anc mai durant la sia istorgia da tschintg decennis. Anfignen oz gia vers 30 amprendists Avant 25 onns è sa dada per Werner Wettstein e Nino Fasciati la caschung da surpiglier la filiala digl affar electric Brechbühler a Favogn. Tiers la recessiun igls onns dalla midada digl tschentaner è sto pussebel da survantscher las sfeidas. La firma ò retschet igl 1999 igl certificat per qualitad «ISO 9001». Or dalla Wettstein SA è davantada l’Electro Wettstein SA, scu chegl tg’ella sa nomna er aint igl onn da giubileum da 50 onns. Da lez taimp cun sedia principala a Beiva e las dus filialas a Savognin e Favogn. Igl 2002 ò igl fegl Alex Wettstein fatg cun success igl examen federal scu mester-electricist ed uscheia er gia la saveida per surpiglier eneda igl travagl da famiglia. Siva tg’el veva luvro ples onns segl mastier giu la Bassa turna Alex Wettstein igl 2004 a Beiva. Nino Fasciati è chel onn ia an pensiun e sa retratg digl travagl. A parteir digl 1. d’avregl 2006 ò Alex Wettstein surpiglia la direcziun dall’Electro Wettstein SA. Visavi alla «Chesa Seraina» è neida construeida igl 2007 la «Chesa Electra», la nova sedia principala. Werner e Giulia Wettstein èn siva digl giubileum da 35 onns, igl 2008, sa retratgs adegna pi fitg digl travagl. A parteir da lò magna Alex Wettstein cun la sia partenaria Gabriela Habicher l’Electro Wettstein SA. Remarcabel è bagn tgi an chels 50 onns tgi dat igl travagl dalla famiglia Wettstein ò chel purschia a 30 giovens la pussebladad da far en amprendissadi d’electricist. Damai è la firma betg angal en patrung impurtant an Surses, mabagn er en travagl tgi segna per la furmaziun professiunala da persungas giovnas. Permanentamaintg s’adatto alla nova tecnica Igl mond è davanto adegna pi digital e cun el er l’Electro Wettstein SA. Igl affar ò sa fatg en bung nom per innovaziun igls davos onns e chegl sen differents camps: digitalisaziun, planisaziun ed automatisaziun da bietgs. Agiuntada vign er permanentamaintg la pi nova tecnica tgi dat tar la branscha electrica, ena tecnica tgi simplifitgescha l’antiera planisaziun, lavour, la construcziun e realisaziun da bietgs pi pitschens e pi gronds. A caschung dalla «Scuntrada» a Savognin, digls 5 d’avost 2022 preschainta l’Electro Wettstein SA igl info-mobil tecnic, chel avant igl affar dalla firma. Igls patrungs actuals Alex Wettstein e Gabriela Habicher. Igls anteriours patrungs e fundatours dalla firma, Werner e Giulia Wettstein.

Sonda, igls 6 d’avost dallas 15.00 allas 19.00 e dumengia, igls 7 d’avost dallas 10.00 anfignen las 15.00 ò li la populara «Fiera or dallas valischas» aint igl Gòldet dasper igl bogn avert d’Andeer. Igls expositours preschaintan alla clientella lour marcanzeia tgi on fatg sezs cun grond angaschamaint. Sen lour meisas da vendita fonigl venal igls products ainten las valischas las pi differentas. Chella fiera è ena bung’occasiun pigls expositours indigens da mussar igls scazis stgaffias cun tschaffen durant lour taimp liber. Schi cattan cumpradras e cumpraders igls renda chegl cuntantientscha per lour impundimaint artisanal. Las dus organisatouras Eva Bonadurer e Melanie Hunger sa legran da bleras visitadras e visitaders. (fmr/bt) a «Fiera or dallas valischas» d’Andeer è adegna da gronda attracziun scu tg’igl grond domber da meisas ainten las giassas dalla vischnanca demossa.

Per cattar en bel punct da vista ins stò eir ad ot. Pero betg angal l’otezza decida davart la vista, scu tgi igl Corn da Mot mossa. Schi el è er angal 2 400 meters sur mar, ins vei tantas vischnancas scu nagliour utro ainten la regiun da Surmeir. Pitost paca neiv igl anviern passo, ena premaveira mievla ed ossa temperaturas otas cun savens favogn tgod on do liber spertamaintg igl taratsch anfignen sen igls ots. Schi bod scu anc mai. Aglmanc chegl tgi ans regurdagn. Ed ossa èn gio numerous viandants vers las pizzas. Betg igl davos per cattar bels puncts da vista e contemplar la cuntrada da surangiu. Ins pudess pansar: pi ot tg’ins vo e miglra la vista. Gist uscheia ègl pero betg. I dependa er scu tgi igl piz è situo. Ed i dependa er tge tgi ins giuditgescha scu vista. D’aveir tants oters pizs scu pussebel ainten la vista panoramica da 360° so esser en criteri. Alloura è l’otezza en tant decisiva. En record naziunal an chel gro ò igl Piz Tödi. Da lò anor ins vei betg manc tgi 923 oters pizs. An Surmeir è chel record tar igl Piz Mitgel cun 746 pizs. Per vurdar giu la val Chels viandants tgi von vers igls ots e tschertgan la bela vista vottan per regla betg veir tants oters pizs scu pussebel. Els vottan pitost vurdar giu ainten la val. Giu sen las vischnancas danonder tgi els dereivan. Ed alloura so en piz tgi è isolo ed en tant liber dar liber alla nossa igleida bler daple tgi ena pizza dètg ota tgi è tschinclada da bleras otras pizzas. Gist en exaimpel concret: la Motta Palousa furma la fegn dalla cadagna da pizzas da vart dretga da Surses davent digl Gelgia via Piz Calderas e Piz Mitgel. Vers nord èn nignas pizzas tatgedas directamaintg. Uscheia è la vista dalla Motta Palousa libra vers ost, nord e vest ed ins pò veir sen 32 vischnancas. Er schi ins sa catta «angal» sen 2 146 m. s. m. Ena situaziun sumigliainta dattigl tigl Piz Toissa tgi stat tot sulet. Ordvart la cadagna digl Curver tgi vo anfignen aint igl Piz Alv. Er da cò anor ins vei ple u manc madem bleras vischnancas. Mademamaintg situo ainten ena posiziun isolada è igl Corn da Mot tgi schea sen 2 400 m. Da cò anor è la vista zont schi gronda tgi ins vei betg manc da 50 vischnancas an tot las direcziuns. En piz mecta sulet Igl Corn da Mot ò nign vaschign directamaintg vers nord. Segl ple la «Muttnerhöhe», schi ins dastga ansomma considerar chella scu piz. Da vest, gio cun en tant distanza, varda igl Piz Beverin noagiu. An direcziun ost è igl Piz Scalottas igl pi manevel. Vers sid ins vei igl Piz Toissa ed igl Piz Curver. Tots dus pero an pulita distanza. Rivar tar igl Corn da Mot è atgnamaintg dètg simpel e pretenda betg abilitads alpinas pi grondas. I dat er diversas pussebladads. Per ple u manc tottas ins stò pero planisar en de antier. Zont schi l’excursiun antscheva giu la val. Pertge angal per l’ascensiun ins stò calcular aglmanc tschintg ouras. Suandontamaintg lessans descreiver curtamaintg quatter pussebladads per rivar sen igl Corn da Mot e galdeir chella vista sen chellas 50 vischnancas. Per veir tot pi bagn ins è bagn cunsiglia da piglier en perspectiv. La veia la pi simpla e la pi curta per viandar è bagn da neir cun igl auto da posta u cun igl agen vehichel anfignen Mot Soura. Sen ena distanza da 4,3 km ins reiva cun ena differenza d’otezza da 540 m sen igl piz. Cò tanscha ena bung’oura. En’otra varianta per viandar è davent da Stierva. Ins passa las aclas da Bargung, Tiragn e Narglesa e reiva alloura sen l’alp nova. Da lò ins vo an direcziun digl feil digl Curver pitschen anfignen tar la crousch e vo lò a dretg vers igl Corn da Mot. Chella excursiun cun bung 1000 m differenza d’otezza pretenda digl viandant ca. en taimp da 6 – 7 ouras. Ena ruta sen igl Corn da Mot vo er davent dalla vart da Schons. Chella antscheva dafor Reischen e vo sur las aclas da Samest se vers l’alp dallas nursas ed alloura digl feil veador e sanester vers igl Corn da Mot. Ena tura relativamaintg leva, ple u manc adegna sen pastg. L’excursiun da 9,6 km cun ena differenza d’otezza da 650 m cozza ca. 4 ouras per tottas dus veias. Bagn la pi vela tura sen igl Corn da Mot vo davent digl parcadi sot las aclas da Munter. Ins peglia da lò la veia vers Ziteil. Lò ins ascenda da Ziteil vers vest bel adretgse segl Curver pitschen. E da lò ins pò galdeir ena belezza senda panoramica adegna segl feil. Adegna cun vista da tottas dus varts. L’excursiun anfignen segl piz è pulit lunga cun 12,2 km ed ins dovra persiva 4 ½ ouras. La differenza d’otezza anse ed angiu è 1 280 m. Bleras vischnancas anturn ed anturn Schi vagn gio menziuno all’antschatta tgi ins veia passa 50 vischnancas digl Corn da Mot anor, alloura corresponda chegl alla realitad. La vischnanca la pi manevla è naturalmaintg Mot soura e Mot. Vers vest ins vei alloura anc: Zorten, Lain, Muldain, Lai, Valbella, Lantsch, Brinzauls, Alvagni, Farrera, Tagn, Monstein, Surava e Filisour. Vers vest èn da veir las vischnancas dalla Muntogna da Schons cun Donat, Farden, Patzen, Lohn, Mathon e Vargistagn. Pinavant ins vei er Casti. E giu la val anc la capitala da Schons, Andeer. Er vers vest, pero sur la Tumliastga sen la Mantogna, pi ancunaschainta scu Heinzenberg, èn da veir ainten la Mantogna davains: Masein, Flerden, Urmein, Tschappina e Portein e sen la Mantogna dafora: Tartar, Sarn, Dalin e Präz. An direcziun nord sa mossa ple u manc l’antiera Tumliastga giugl plang cun Tusang, Tgazzas, Summaprada, Realta, Fraschno, Scharons, Pratval, Rodels, Almens, Pasqual, Tumegl, Rothenbrunnen ed alloura sen la sponda Sched ed sen igl plang suraint anc Veulden. E laschond girar anavant l’igleida vers nord e vers igl Plang cunaschainsa anc Razegn e Panadoz e Reichenau. Siva ins vei er anc diversas vischnancas angal parzialmaintg. Cotras rivainsa sen chellas 50 vischnancas tgi ins pò veir davent digl Corn da Mot. Digl reminent è igl Corn da Mot er contanschibel igl anviern cun skis da turas u cun gianellas. Gl’è pero da remartger tgi la skiada a val n’è betg fitg attractiva. Vista digl Curver pitschen sen igl Corn da Mot. Da lò anor ins dastga galdeir en panorama fitg spezial sen passa 50 vischnancas.

Discurria tar indigens e giasts ò per eneda betg ena persunga dalla politica, mabagn cun Linard Bardill en cantadour, musicist, autour ed ena persunga populara e simpatica. An Svizra è la festa naziunala adegna puspe er en’occurrenza noua tgi persungas dalla politica sa drezzan cun pleds a lour convaschigns ed a lour convaschignas. Savens è chegl mastrals, cunsigliers guvernativs, cunsiglieras naziunalas u schizont cunsigliers federals e cunsiglieras federalas. Deir ins pò er tgi pi prominenta tg’ena persunga è, e pi savens vign ella dumandada da tigneir igl pled digl 1. d’avost. A Savognin è chest onn betg sa drizzo ad indigens e giasts en om cun ena carriera politica scu or digl codesch, mabagn cun Linard Bardill ena persunga cun en carisma particular, en preditgant verso e cunzont ena persunga cun en grond cor. Cun Surses ò igl cantadour, cumponist, musicist ed autour ena relaziun pi strètga, el ò gia ples onns domicil a Parsonz. Cun la regiun ò el adegna mantignia contact ed uscheia er adegna puspe concerto e delecto unfants e genitours cun las sias canzungs per part fitg originalas. Linard Bardill è fitg popular, el ò success ed el ò er en dung aparti da sa dar giu cun unfants impedias da spiert e da corp. Pasch, solidaritad e stgaffiziun El discorra tar unfants gronds ed unfants pitschens, ò Linard Bardill detg all’antschatta digl sies pled per la festa naziunala a Savognin. Oz festivagn nous igl anniversari dalla Svizra cugls sies 26 cantuns, igl sies pievel, igl sies parlamaint, la sia regenza ed er la sia constituziun noua tgi stat scretg: igl pievel svizzer ed igls cantuns cun lour responsabladad anvers la stgaffiziun. Cun premura da renovar la confederaziun e per rinforzar la libertad e la democrazeia, l’independenza, la pasch, la solidaritad e l’avertadad anvers igl mond. Chegl cun viglia e cun risguard viceversa e respect da veiver la multifariadad dall’unitad. Chegl er an cunaschientscha dalla conquista communabla e la responsabladad anvers las generaziuns vegnentas. Garantia, tgi liber è angal chel tgi dovra la sia libertad e ve da la quala la fermezza digl pievel sa maseira cun la bagnstanza digls debels. Da chegl sa dat per me la suandonta constituziun. A New York u a Nairobi Per blers è la Svizra igl datgesa, la patria, ò menziuno Linard Bardill. Oters scheian, a tge sast, la mia patria chella ò da far navot cun politica, regenza, uffizials e chel circus. La mia patria è la cuntrada, lò noua tg’ia veiv, la mia val e la mia vischnanca, scu Savognin u Surses. Per en oter seia igl datgesa e la patria lò noua tgi igls sies collegas seian u lò noua tgi sia famiglia seia. «Ia savess veiver a New York, a Nairobi u er a Travermünde. Sch’ia va igls mies ameis, alloura sunga datgesa lò», scheia er l’egna u l’oter. En’ulterioura persunga scheia: la mia patria è igl mies lungatg. Lò noua tgi igl mies lungatg vign discurria, lò ma catta da tgesa. La mia patria è aint igl pled, tg’ia tgapesch. Schi dat lò cunsigliers federals u en president, chegl am è ansomma betg impurtant. Pi prubabel scheian oters er: la mia patria è la mia matria. «Mein Vaterland ist mein Mutterland und meine Heimat ist dort, wo ich lebendig sein darf, lebendig in der Lebendigkeit, die rundherum ist», ò accentuo Linard Bardill. Lò, noua tg’ia vign tar las plantas, tigls utschels ed animals, cun igl quals ia va en discurs, ena relaziun, chegl è per me patria. Gea tgunsch pussebel dattigl anc otras speztgas da patria. Tgi ò ossa propi dretg? E tgenegnas da chellas persungas on propi igl dretg da patria, igl dretg d’ena Svizra ed igl dretg da festivar igl anniversari dalla Svizra? Tgi è oz cò cun raschung e tgi è oz – igl 1. d’avost – cumplettamaintg deplazzo? Tots dastgan festivar la Svizra Linard Bardill ò cuntinuo igl sies pled da festa cun deir: «Mintgign ò igl dretg da festivar igl anniversari dalla Svizra, ia va fatg l’experientscha tgi an Svizra on plaz igls carstgangs igls pi differents. Ia sa tgi dat er da chels tg’èn digl aveis tgi la Svizra totga angal ad els, ad els tgi veivan gio siva da tschentaners an Svizra», chegl creia el alloura betg, ò menziuno igl oratour. La Svizra chella totga bagn a chels carstgangs tgi mintgign vegia fitg a cor. Agls gronds, pitschens, agls gros, stigls, agls vigls ed agls giovens, agls scorts ed anc … agls pi scorts, a chels tg’èn gio cò an perpeten u er a chels tg’èn angal varsaquants deis u onns alla tschertga d’ena nova patria. Chels tg’on gugent la Svizra, gea fitg gugent ella, chels dastgan festivar igl anniversari. Chels tg’on gugent la Svizra perchegl tgi lour ameis e famiglias veivan cò, chels tg’on a cor la sia cuntrada, la vischnanca ed igl sies lungatg. A chels totga la Svizra, chels tg’on gugent l’istorgia da chella, igl om cun barba e balester u a chels tgi adoreschan igls set «gists» tg’on fundo avant 170 onns la Svizra politica scu chegl tgi la cunaschagn oz. Tots dastgan festivar la Svizra er chels tgi stattan gio siva da 100 onns an Svizra u pir siva da curt. Esser fidevel alla tradiziun Concludia igl sies pled pigl de dalla festa naziunala a Savognin ò Linard Bardill cun cantar ena canzung an cuminanza cugls blers unfants preschaints. Cun l’amour tigls unfants, els tgi vegian igl avigneir dalla Svizra, vegian bagn tot igls ameis ed ameias lour senn, lour plascheir e lour forza per metter tiers, chegl tgi l’amour incumbensescha e pretenda. La tgira dalla cuntrada. Igl esser fidevel alla tradiziun, alla perscrutaziun dalla Svizra da dumang, agl vivent dalla vitalitad. Alla tgira dall’amiceztga, dalla famiglia, tot chegl tgi la noss’amour amporta. Siva tgi Linard Bardill ò concludia igl pled da festa è igl pievel sa dulzo digls bancs per cantar la himna svizra, accumpagnea musicalmaintg dalla Musica instrumentala Savognin. Integros ferm aint igl sies pled èn er stos igls unfants preschaints. Linard Bardill ò fatg varsaquants patratgs tgi tgi vegia tot igl dretg da festivar igl anniversari dalla Svizra.

Dumengia passada è sto en de da festa per l’antiera vischnanca da Morissen. Cun ena messa degna è nia festivo purdananza aint igl li lumnezian.Do igl dretg vistgia cantic alla messaò igl Chor viril baselgia Savognin. En de da stad tgi vess betg savia esser pi andoro ò do la culissa agl patrocini a Morissen, detg oter alla purdananza da Sontga Ona. Deditgeida è la baselgia da Morissen dantant a «Sogn Giachen e Sogn Philipp». Cun esser igls 25 da fanadour 2022 a madem mument scu igl patrocini a Degen, igl Openair Lumnezia, ò la pleiv da Morissen spusto la purdananza per en’emda e festivo chella igl de da Sontga Ona. Betg angal parochians digl li on catto la veia alla messa da purdananza, mabagn er blers dallas vischnancas vaschignas. Morissen, ena vischnanchetta an Val Lumnezia, en li cun ena vista magnifica, ena vischnanca cun stgers 200 abitants è sa musso an vistgia da festa dumengia passada. Tgi la purdananza ò anc ena pulita muntada a Morissen è er sa musso tar parochians e parochianas, tots eran vistgias da festa e la baselgia era occupada cumplettamaintg. Lumnezians e Lumnezianas èn stos incantos Vistgias da festa eran er igls 35 cantadours digl Chor viril baselgia Savognin, els tg’on do alla messa da «perdanonza» la nota da festa cun lour cant sacral. Canto ò igl chor ena messa lategna intunada digl cumponist Johann Gustav Eduard Stehle, igl cumponist tg’è mort igl 1915 a Son Giagl cun 76 onns. Ser Peter Aregger, igl plevant da Morissen, Vella, Vignogn e Degen, igls abitants da Morissen ed er tot las otras persungas tg’èn stadas alla messa da purdananza on stimo fitg, tgi igl Chor viril baselgia Savognin è nia cun plascheir an Val Lumnezia per dar la dretga targlischour alla messa solemna. Accumpa gneas da Jürg Wasescha agl orgel e sot la direcziun da Gianign Arpagaus, on igls omens canto an moda magnifica la messa lategna, ena messa romantica, plagn sensibilitad e da blera calour. Plagn solemnitad è alloura sto igl «Veni creator spiritus», tgi igl chor ò canto gist siva dallas supplicas, ena cumposiziun tgi schea fitg bagn agl Chor viril baselgia Savognin. Igls Lumnezians èn stos incantos digl santia ed er las Lumnezianas on galdia las vouschs virilas da Savognin, vouschs fegnas e sonoras. Do an îgl è tgi tranter igls visitaders da purdananza eran er blers cantadours digl Chor viril Lumnezia, sainza dubi igl migler chor viril rumantsch tgi vagn aint igl Grischun. Pero er digl «Chor mischedau Suraua» – er el ena furmaziun da cant cun en fitg bung nom – on bleras cantadouras e cantadours catto la veia a Morissen per assister alla messa festiva cugl pi fegn cant sacral. Uscheia è sa do siva messa en bung masditg tranter cantadours surmirans e cantadours sursilvans, els tgi sa canoschan da bleras festas da cant ed er cun adegna aveir gia bungs contacts. Tge ò igl Chor viril baselgia Savognin da far cun Morissen? Tg’ins canoscha an Val Lumnezia igl Chor viril baselgia Savognin è ple tgi evident. La furmaziun è er ancunaschainta dafor igl in tschess surmiran. Fitg bleras persungas canoschan igl Chor viril baselgia Savognin dallas messas da bara, noua tgi igl chor canta adegna e chegl gio decennis igl «Requiem», en fatg tgi vign stimo e cunzont respecto. Tgi igls cantadours da Savognin èn stos dumengia passada a Morissen ò er da far ensatge cun Marcus Caduff, igl cunsiglier guvernativ dall’Allianza digl Center, tgi dereiva da Morissen. Ruedi Caduff, egn digls sies frars, ò marido Maria Wasescha, la feglia da Baltermia e Margrit Wasescha da Savognin. Cun esser Marcus Caduff e sies frar Ruedi Caduff adegna puspe a Savognin per far en gir cugl bike e chegl cun Baltermia Wasescha, è damai stada fatga la punt tranter Savognin e Morissen e tranter igl Chor viril baselgia Savognin e la purdananza da Morissen. Rest Martin Caduff, igl bab da Marcus Caduff ed igl seir da Maria Caduff-Wasescha è chella persunga tg’ò alloura contacto igl Chor viril baselgia Savognin e vurdo schi igl chor fiss pront da neir a Morissen per ambelleir cantic la messa da purdananza. «Retgs avant Dia – retgs avant igls noss concarstgangs» Celebro la messa ò ser Peter Aregger, en spiritual tgi dereiva dalla Svizra centrala e tg’ò amprandia exemplaric sursilvan. El ò cunzont er angraztgea agl Chor viril baselgia Savognin d’aveir catto la veia a Morissen per dar alla messa da purdananza la dretga noda da cant. Las vouschs da belezza seian, scu er bler oter ainten la veta, svaneidas an curt mument e totgan agl passo, dantant restan ellas aint igl cor scu er bler oter, ò menziuno igl plevant durant igl sies preda fitg impressiunont. Cun esser retg avant Dia ins seia er retg avant mintga concarstgang. Ser Peter Aregger ò er detg tgi Dia seia cò cun nous ed er cò per nous. El vegia misericorgia cun nous, gea er blera pazienztga e seia pertschert dalla nossa veta plagn senn da responsabladad. La politica è er stada preschainta. (da san.) Daniel Solèr e Marcus Caduff. Gist curt siva messa. (da san.) Jürg Wasescha, organist, ser Peter Aregger, Maria Caduff-Wasescha e Margrit Wasescha, sia mamma. Igls omens da Savognin durant la processiun. Igl Chor viril baselgia Savognin cun Marcus Caduff, cunsiglier guvernativ, Daniel Solèr, president communal digl cumegn Lumnezia e Rest Martin Caduff.

Igls 24 da favrer 2022 ò la veta da famiglia dalla giovna donna ucraina Olga, sies om Liubomyr e lour dus unfants Rostyslav (11) e Stanislav (5) sa mido radicalmaintg. A nous tots èn las circumstanzas actualas ancunaschaintas. Siva varsaquantas notgs interrottas da sirenas e digl fatg da stueir sa retrer anetgamaintg aint igl bunker u schler dalla tgesa, ò Liubomyr piglia la donna e sies unfants ed accumpagnea els cugl tren (auto na on els betg) anfignen agl cunfegn dalla Pologna. «Liubomyr veva anc mai gia ainta mang en’arma» Per Liubomyr ègl sto cler tgi el niro a restar an patria per eir a defender la tala cun l’arma, er schi anfignen tar chel de veva el betg anc gia ainta mang en’arma. Olga dantant è neida, siva ple tgi en meis da viadi, per betg deir odissea, a Basilea e siva a Chiasso. Igls 4 d’avregl èn els rivos tar nous an tgesa a Novaggio, noua tgi vagn savia metter a disposiziun ad els dus dallas nossas tgombras ed en bogn cun tualetta separat. Olla, scu tgi ella vot neir clamada dad ameias ed ameis, è ena persunga cun igl cor segl mang (scu tgi nous schessan) ed è s’integrada dall’antschatta davent sainza pi grondas difficultads aint igl noss mintgade. Igls noss quatter unfants tgi stebgian u veivan orsoura on er dall’antschatta davent savia s’arranscher bagn cun chella nova situaziun e far igl migler ordlonder. Ma tge far cun Olla e sies dus mats durant las lungas vacanzas da stad? Vers la fegn digl onn da scola vagn mies om ed ia scu mintg’onn piglia an consideraziun da neir en qual emda a Savognin. Ma tge far cun Olla e sies dus mats? Scu donna d’en preditgant e vaschigna da Savognin vaia sainz’oter gia en grond avantatg e ma regurdo tgi detta la baselgia evangelica-refurmada a Savognin, noua tgi mies om Tobias E. Ulbrich era sto preditgant digl 1988 anfignen igl 1998 e noua tgi vagn fatg nozzas avant quasi 31 onns. Igls 23 da matg vaia damai contacto igl cumegn-­baselgia cugl president Helmut ­Andres. Siva d’aveir discuto davart varsaquants aspects cun tot igls responsabels dalla suprastanza ed aveir valeto chesta dumonda excepziunala er an risguard digl nattager igls locals e dalla gestiun dallas clavs etc., ò Helmut Andres raspundia an senn positiv e reservo igls locals per Olla e sies dus unfants. Frestgezza grischuna siva notgs tropicas aint igl Tessin Siva notgs tropicas aint igl Tessin on els galdia la frestgezza dall’ava e dallas notgs grischunas ed on pudia amprender a canoscher ena belezza cuntrada e regiun da vacanzas. Stanislav, schiglio pitost introverto, ò savia sa darveir en po ed ò pudia festivar igls 18 da fanadour igl sies 5avel anniversari. Sia mamma Olla, scu descretg a me, ò fatg egna dallas ampremas turtas fatgas an tgesa per sies fegl. Egn digls gronds highlights è sieiramaintg er sto la seira se Promastgel, noua tgi Rosanna Dosch e sies om Pol on benevento Olla ed igls dus unfants scu er igl president digl cumegn-baselgia Helmut Andres e nous per passantar ena seira speziala an cordiala cumpagneia. Ma igl bel surreir dad Olla lascha betg spareir igls gronds chitos tgi ella e sies dus mats on. Ainten chels meis tgi nous ans cunaschagn, vagn nous reis bler ansemen, ma savens er bargia davart tot chegl tgi turmainta chella mamma giovna tgi stat represchentativ per tot las persungas da tot las naziuns tgi èn alla fugia da ghera e malgisteia. Igl cor dad Olla è turmanto da bleras dumondas sainza raspostas: «Quant dei vo chella ghera anc? Cura niroia puspe a vaseir mies om u Rostyslav e Stanislav lour bab carezzo? Scu saro la nossa veta futura siva la ghera? Darogl alloura anc la nossa abitaziun tgi vagn savia mantigneir graztga alla nossa lavour ed agl sustign da confamigliars? Varon noss dus unfants en futur an Ucraina? Darogl ansomma anc l’Ucraina? Pertge lascha Putin betg an pasch l’Ucraina e s’occupescha scu tgi totga dalla sia atgna naziun? Pertge dattigl ansomma tanta ghera sen chest mond? Pertge pò en sulet om ruinar la veta da tants? Etc., etc…?» Tgi ò raspostas a dumondas schi cumplexas! Cun igl status S ò Olla la pussebladad da turnar an patria per maximal 15 deis. Igls prievels e la cumponenta psicologica – er per igls unfants – èn enorms. La malancuneia e surtot la tema da betg ple vaseir veiv Liubomyr ed oters confamigliars amos èn dantant anc pi grondas. Olla ò dantant gia la gronda schort da pudeir organisar quasi dad en de sen l’oter (cun blers telefons anve ed annò) en plaz per ella e sies dus unfants ainten en car tgi igls porta directamaintg via Como e Milang an Ucraina. Igls 27 da fanadour allas 07.35 èn els partias da Novaggio cun la posta. Schi Dia vot, speran els da pudeir turnar siva ca. 10 deis avant tgi vegian da far tras situaziuns pi sgarschevlas. Igls 29 da fanadour èn els, siva quasi 40 ouras da viadi, rivos a tgesa, noua tgi Liubomyr igls spitgiva plagn brama. Igl cumegn-baselgia evangelic-refurmo da Surses, Helmut Andres e Rosanna Dosch (suprastanta), scu er la bela regiun da vacanzas Savognin e Surses, on laschea anavos impressiuns nunamblidablas aint igls cors turmantos dad Olla, Rostyslav e Stanislav. En daveiras grond angraztg e «paia Dia» per tot agl cumegn-baselgia evangelic-refurmo da Surses. Stanislav ò festivo igl sies 5avel anniversari a ­Savognin. En selfie avant tgi parteir davent da Milang. Olga cun sies dus unfants davant la baselgia evangelica-refurmada da Savognin.

Ena veiadafier da model aint igl liber per 1,1 milliuns francs scu nova attracziun per deis da bel’ora – chegl è igl intent digl Museum dalla veiadafier a Barvogn. L’avertura duess aveir li igl onn 2024. Sen radond 4000 meters quadrats less igl Museum dalla veiadafier a Barvogn biagier ena veiadafier da model aint igl liber. Digls 1,1 milliuns francs budgetos, èn dus terzs gio sieros. Igl aton duess igl cumegn da Barvogn Filisur decider davart ena midada da zona necessaria. Differents viaducts digl cantun Neir construeida duess ena veiadafier da model cun cuntrada. La veiadafier cun trens electrics e da vapour digl tip Pehmann-Gross-Bahn LGB duessan circular sur viaducts scu chel dalla Landwasser, chel da Solas u da Tagn/Wiesen. Er la veiadafier digl Bernina e chella d’Arosa duessan neir realisadas ed igls laiets per lung dalla lengia digl tren na duessan betg mantger. Igls trenigns vignan ad aveir ena dimensiun dad 1:22,5. Chegl monta, tgi ena locomotiva ò circa en’otezza da 25 cm. An funcziun duess la veiadafier neir durant igls meis da stad ed aton. Realiso duess tot neir gist visavi digl museum existent. I sa tracta digl project «Aventura da veiadafier Barvogn» tg’igl museum lantscha, chel cuntigna sper la veiadafier da model en sectour d’antrada, en grotto ed ena plazza da giuier, scu tgi Roman Sommer, igl president digl Museum da veiadafier ò detg anvers RTR. Sch’igl project pò neir realiso, porscha la veidafier da model lavour a dus persungas a taimp cumplagn. Avertura igl 2024 Scu chegl tgi Roman Sommer ò detg, chint’ins da pudeir darveir la nov’attracziun igl onn 2024. El seia da buna speranza, tgi gartegia er da recaltger igl davos terz digls daners d’investiziun tgi mantgan anc. Igls daners duessan derivar da donaziuns, fundaziuns e daners digl mang public. Schi na vess betg da gartager da contanscher igl antier preventiv per construeir la veiadafier da model seia previa da luvrar an etappas, manegia Roman Sommer. El seia dantant da bunga speranza tgi chegl gartegia. Igl Museum dalla veiadafier Barvogn festivescha chest onn sies giubileum da 10 onns. La fegn d’emda digls 19 anfignen igls 21 d’avost dattigl en program festiv. A caschung digl giubileum duess la populaziun neir infurmada davart igl project dalla veiadafier da model. Sen chel pro less igl Museum da veidafier Barvogn construeir la veiadafier da model cun cuntrada, viaducts e tennuels. Da chels trens an chella grondezza duessan cursar or aint igl liber.

Igl marde avantmezde era en guid da muntogna ve d’ascender ansemen cun en alpinist svizzer igl Piz Ela – ena muntogna da 3338 meters otezza aint igl territori d’Alvra. El seia sto ranto cun ena soua sen ena ruta da muntogna uffiziala, ò igl pledader dalla Pulizeia cantunala, Markus Walser confirmo anvers l’agentura da novitads Keystone-SDA. Curt siva las nov è igl om da 32 onns crudo ples meters dalla muntogna giu. Igl n’è dantant betg anc cler, quant gliunsch tg’igl Grischun è crudo er schi la soua ò tignia la crudada. Igl n’è er betg cler, sch’igl ò sa tracto d’ena tura commerziala. Igl alpinist nunblesso ò alarmo immediat igl sarvetsch da salvamaint. La Rega ò pudia salvar igl guid grev blesso tg’è an prievel da veta. Igl helicopter igl ò transporto aint igl Spital cantunal a Coira. La pulizeia alpina dalla Pulizeia cantunala examinescha ansemen cun la procura publica igl andamaint digl accident, scu tg’ella screiva ainten ena communicaziun. (cdm/rtr/fmr) Igl Piz Ela.

Perchegl tg’igls sarvetschs dall’ambulanza Grischun central èn s’augmentos – cunzont ainten la destinaziun da Lai – vign la basa da nov manada da Lai an pe da Casti anor. I sa tracta d’ena fasa da test digls 15 da fanadour anfignen previsiblamaintg igls 16 d’otgover 2022. Transitoricamaintg vign la basa a Casti sarada. Scu tgi stat scretg ainten ena communicaziun allas medias è la dumonda s’augmentada, igl onn 2021 ins ò registro 1530 sarvetschs, igl amprem quartal digl 2022 è igl domber da sarvetschs s’augmento anc eneda. L’ambulanza Grischun central vign manada siva digl onn 2019 digls dus spitals da Savognin e Tusang. Las basas a Savognin, Casti e Tusang tgiran l’antiera regiun Grischun central. Cun la decisiun da spustar la basa da Casti a Lai duess neir migliuro igl taimp d’ageid per paziaintas e paziaints. La Val Alvra e la regiun da Farrera tgi èn mademamaintg part digl provedimaint dalla sanadad dalla regiun Viamala/Alvra duessan venavant neir tgiradas optimalas dalla basa a Savognin anor. (cdm/fmr) Las basas dall’ambulanza Grischun central sa cattan a Tusang, Savognin e scu fasa da test a Lai.

Igl hotel da treis steilas superiour ò cun Jan Sievers en nov schefcuschinier. Fatg igl amprendissadi da cuschinier ò igl Tudestg aint igl hotel da luxus «Sheraton» ad Essen. Avant curt ò igl hotel Piz Mitgel a Savognin retschet da Hoteleriesuisse la marca hotel da treis steilas superior. Dalla giuria «Best of Swiss» Gastro è la tgesa neida nominada scu egna dalls 100 miglras an Svizra, chegl tgi pertotga igl concept da gastronomia. Cun l’antschatta dalla staschung da stad ò igl hotel Piz Mitgel cun Jan Sievers en nov capocuschinunz. Chegl tgi pertotga la sia professiun ò el ena clera lengia cun cuschinar gugent cun products regiunals, persistents e stagiunals. El cumbinescha la sia cuschigna cun tecnica da cuschinar moderna e dat er gronda peisa alla cuschigna tradiziunala. La fegnameira digl schefcuschinier è da betg incantar angal igls giasts cun la sia cuschigna, mabagn er da motivar igl sies team da cuschinar anc pi bagn, pi fegn e pi gustous. Siva tg’igl Tudestg ò fatg igl amprendissadi da cuschiner ad Essen aint igl hotel nobel «Sheraton» ò el luvro tranter oter ainten bungas tgesas an Ollanda, an Italgia ed er an Germania. Luvro ò Jan Sievers er scu capocuschinunz aint igl restorant «Gallo» ad Essen e retschet per la sia cuschigna stupenta ena steila «Michelin». Contribuia igl sies ò el er tgi la cadagna da restorants «The Ash» è s’avanzada tar ena bunga adressa. Sot la sia direcziun dalla cuschigna è en hotel spezialiso sen seminars e dietas nia premia igl 2020 scu igl migler hotel da chel gener dalla Germania. (fmr/gns) Jan Sievers flanco digls ospitants digl hotel Piz Mitgel Michael e Marlies Gehrig.

Agls Mulegns duess neir scretg istorgia d’architectura. Chegl cun realisar ena tor cun ena nova tecnologia da stampar betun. Igl è en project dalla Scola politecnica federala da Turitg e la Nova Fundaziun Origen. Costs dalla tor alva 3.5 milliuns. An preschientscha da blers interessos digl rom, ma er da blers visitaders dallas producziuns digl Origen Festival Cultural è nia preschento igl schinumno «prototip» u detg pi concret en demonstratour dalla tor, en model digl terz plang dalla tor alva tgi duess neir realisada. Preschaintas eran er vers 20 persungas dalla Scola politecnica federala da Turitg. Ellas segnan per la planisaziun, per l’ideia, per l’innovaziun e per la realisaziun da chel project. An veir senn duess la tor alva neir stampada cun betun e chegl d’en roboter e cun ena nova tecnologia da stampar. La Nova Fundaziun Origen è cunzont responsabla per la finanziaziun digl object e sa tgapescha er per la montascha dallas pitgas da betun stampadas digitalas, tenor la nova technologia da construcziun inventada dalla Scola politecnica federala da Turitg. Blers involvos Per chella nova moda da biagier èn dasperas en bel domber professours da ples partiziuns (construcziun, technologia, statica da construcziun, materials da construcziun, geologia, svilup tecnic) er occupos gio ples meis blers students e studentas. Ena bunga part dad els ed ellas dereivan dall’Asia ed èn adegna puspe stos agls Mulegns per sa far en maletg digl li noua tgi la tor alva duess neir stampada cun la tecnologia nova e moderna. Per la realisaziun da chel project vign chinto cun investiziuns da 3.5 milliuns. Ainten chella somma èn cumpiglias igls costs dalla planisaziun, la construcziun sezza, la communicaziun tg’è er da gronda impurtanza ed alloura er la documentaziun. Giovanni Netzer, igl president dalla Nova Fundaziun Origen è fitg optimist chegl tgi pertotga la finanziaziun digl antier project. La finanziaziun seia bagn ena veira sfeida, dantant realisabla. Sainza armadeira Schinavant tgi la tor vign propi realisada alloura duess ella esser igl pi ot bietg digl antier mond tg’è construia cun la nova tecnologia digitala da biagier. Graztga a chella nova metoda da stampar sa redutgescha fitg igl quantum digl betun. Ultra da chegl ègl pussebel da construeir igl object sainza armadeira. La tor alva duess neir construeida cun moduls da betun, uscheia tgi la montascha è simpla, chegl tgi vala er per la demontascha digls moduls. 30 meters duess ella aveir, la tor alva. Igl 2028 duess ella svaneir scu chegl tgi Giovanni Netzer ò testifitgia alla FMR. Tiers divers recurs ins è optimist Per ansomma realisar chel project dovrigl dus proceduras d’approvaziun. Gio igl favrer 2022 ò igl suveran da Surses do gleisch verda alla midada da zona agls Mulegns cugl resultat da 129:87 vouschs e fatg cotras an moda democratica la basa per cuntinuar cun l’ideia da realisar chel project. Anc ò la regenza d’approvar chella midada da zona. Tant Giovanni Netzer scu er Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses, èn persvadias tgi la regenza accpeta chella midada da zona agls Mulegns. Las proximas emdas ins spetga ena rasposta da Coira. Gio alla fegn da chest meis chintan la Nova Fundaziun Origen e la Scola politecnica federala da Turitg cun la lubientscha da construcziun davart digl cumegn da Surses, per realisar la premaveira 2023 igl project cun ena pulita dimenisun. Tiers divers recurs tg’èn anc pendents, recurs perveia dall’otezza dalla tor alva, perveia digl maletg digl li e perveia dall’illuminaziun dalla tor alva èn igls iniziants digl project, scu er igl mastral digl cumegn da Surses da bunga speranza da realisar la tor alva. Realitad è tgi actualmaintg èn damai fatschantos er giurists cun chel project. Schi dat en resultat positiv pigls recurents u en resultat positiv pigls iniziants dalla tor alva stat igl mument anc ainten las steilas. Realitad è tgi anc anfignen igl pi tard igl favrer 2023 resta igl schinumno demonstratour agls Mulegns, igl prototip tgi tradescha scu tgi igl project vign construia. Igl prototip è nia plazzo segl plaz noua tgi l’anterioura garascha digl hotel Liun sa cattava. Da bunga speranza tgi igl project vign realiso. (da san.) Benjamin Dillenburger, professour dalla Scola politecnica federala da Turitg, Leo Thomann, mastral digl cumegn da Surses e Giovanni Netzer, president dalla Nova Fundaziun Origen. En cran metta a li egna dallas pitgas tgi peisa vers quatter tonnas ed ò ena lunghezza da passa quatter meters.

Igl pang frestg fatg sez agls Mulegns sa venda mintga venderde an veir senn gist uscheia scu «panets» frestgs. Fatg vign igl pang cun fregna da «Gran Alpin» e chegl ainten en furn da passa 160 onns. Eneda veva mintga vischnanca aglmanc en pastregl schi betg ples pastregls. Far sez pang era per bleras famiglias necessari cun er esser ainten mintga li famiglias grondas. Uscheia eran igls pastregls adegna occupos da casarinas tgi faschevan lour pang. Cugl rest dalla pasta nivan fatgs bitschilos, chels gustavan cunzont agls unfants fitg bagn. Oz totga chegl cun pacas excepziuns agl passo ed igl far sez pang è ple u manc istorgia. I dat tuttegna vischnancas noua tgi vign anc adegna fatg sez pang e chegl cun gronda passiun. Da bung gost ed er ancunaschaint sur igl cunfegn dalla vischnanca è igl pang fatg sez da Salouf. Las casarinas digl li fon lour pang aint igl pastregl tgi sa catta an mez vischnanca gist tar la farmada dalla posta. Ancunaschaint è cunzont er igl pang fatg sez dallas pouras da Vaz, ellas igl vendan regular a Lai e fatg vign igl bung product aint igl pastregl da Zorten. La tradiziun da far pang dattigl er anc adegna a Lantsch, noua tgi dat schizont ena gruppa ed en’uniun tgi segna adegna puspe per far pang frestg tgi vign gist or digl furn digl pastregl. Betg or digl pastregl vign igl pang fatg sez digls Mulegns. Na el dereiva or digl furn dalla «Villa Alva» tgi la Nova Fundaziun Origen ò cumpro avant dus onns e tgi sa catta aint igl schler digl bietg. Fregna neira e fregna alva Sa tgapescha tgi er ainten otras vischancas scu per exaimpel a Parsonz ed a Savognin dattigl pouras tgi fon sez igl pang e vendan el a giasts ed ad indigens. Adegna daple ins sainta er tgi casarinas fon lour agen pang a tgesa, chegl pitost pigl agen adiever. Betg pigl agen adiever è igl pang fatg sez digls Mulegns. Chel vign vandia a visitaders dalla «Villa Alva», a passants ed er a persungas dalla regiun. La pasta digl pang fò la poura Petra Hartmann da Vaz ansemen cun otras pouras, scu ella er donnas tgi canoschan tge tgi dovra per far en bung pang fatg sez e frestg. Fatga vign la pasta digl pang digls Mulegns cun fregna alva e fregna neira tgi «Gran Alpin» furnescha allas pouras e per la Nova Fundaziun Origen. Ensatge daple tg’en mez kilo Per far en pang da vers en mez kilo dovrigl 700 grams pasta da pang, dei Karin Hartmann, la feglia da Petra Hartmann. Igl scaldar igl furn da passa 160 onns cozza ple tg’en oura rachinta la matta da Vaz. Bung en’oura lascha ella coier igl pang. All’antschatta ins vegia fatg pangs d’en kilo, sa musso vegia tgi igls clients compran pi gugent en pang cun en pi pitschen peis. Anfignen 40 pangs fonigl mintga venderde agls Mulegns ainten la «Villa Alva». Cun seis francs è igl prietsch pigl pang fatg sez en prietsch modest. An mintga cass sa venda igl pang fatg sez e frestg fitg bagn ed el gosta er stupent. Magler pang or d’en furn tgi savess rachintar bleras istorgias chegl ins so betg mintga de! Gist frestg or digl furn: igl pagn fatg sez digls Mulegns. Igl furn tgi sa catta ainten la «Villa Alva» ò gio passa 160 onns.

Igl cumegn da Lantsch stat – malgro grondas investiziuns – finanzialmaintg bagn, la populaziun crescha e Lantsch davainta veapi attractiv scu li d’abitar e li da vacanzas. Simon Willi sa catta gio ainten la sia tschintgavla perioda d’uffezi scu mastral digl cumegn autonom an Surmeir. La FMR ò discurria cun el davart la politica da finanzas, igl tema fusiun e la rolla digl rumantsch aint igl cumegn. Lantsch è egn digls pacs cumegns an Val Alvra tgi n’è betg fusiuno e funcziuna damai scu cumegn autonom. Cun bunga raschung: la vischnanca tranter Casti e Lai davaint veapi attractiva, la populaziun crescha e finanzialmaintg stat igl cumegn bagn. Simon Willi magna igl cumegn da Lantsch. Igl pour e politicher da 60 onns è siva dad 11 onns an uffezi scu mastral. FMR: Simon Willi, en tgit segls voss rendachints tradescha tgi tar en post d’antradas vez fatg igls davos 20 onns en augmaint tredobel. Savez noua? Simon Willi: Chegl saron las taglias. Precis. Igl onn 2020 ò igl cumegn da Lantsch registro en record d’antradas da taglia da radond 4,1 milliuns. En fatg plaschevel per la vossa cassa. L’otra vart dalla medaglia: igls prietschs per immobiglias èn carschias rasantamaintg. Ossa duessigl dar 20 abitaziuns per indigens. È chegl la schliaziun per chel problem? Per l’egna è nia biagia fitg bler igls davos onns aint igl noss cumegn. Per l’otra dattigl a Lantsch differentas immobiglias tg’èn stadas sur ples decennis an possess dad indigens e da sagond-dimorants tg’èn siva morts. Savens on igls descendents betg interess e vendan anavant chellas immobiglias, pigl solit a sagond-dimorants. Chegl è an chel senn plaschevel tgi dat taglias causa dalla midada da mang ed igl gudogn antras la vendita da bagns immobigliars. Da l’oter mang ègl davanto ena sfeida per indigens da cattar spazi d’abitar. Cun la societad d’abitadi speragn nous fermamaintg, da schliier en tant igl problem. Da curt vez communitgia tgi la situaziun finanziala resta stabila igls proxims onns, malgro investiziuns planisadas. Ena politica d’expensas restrictiva aint igl chint economic seia la strategia. Savez concretisar chella strategia? La noss’infrastructura è à jour, veias sanainsa successivamaintg ed actualmaintg on li las lavours pigl sistem da separaziun d’ava malnetta ed ava da plievgia e neiv. Nous ponderagn e pasagn damai precautamaintg, scu e noua tgi dagn or igls daners ed an tge sectours. Fitg favorevel è tg’igls noss projects d’investiziuns pi gronds scu per exaimpel la scola da 9 milliuns èn gio ple u mang amortisos. La politica da finanzas digl cumegn na vign betg angal ludada. Ins vess da risguardar igls interess da tot igls abitants, er digls sagond-dimorants e betg angal sa focussar sen biatlon ed agricultura, la cultura vigna alla curta. Alla cultura na vign forsa betg gist do tant’impurtanza scu agl sport. Igls davos onns è lez sto aint igl center. Pero nous sustignagn per exaimpel er igl center cultural da Mirko Baselgia ad Alvaschagn e schi las uniuns ainten vischnanca dumondan per sustign ischans er pronts da contribueir la nossa part. Da nov vainsa er fatg ena cunvegna da prestaziun cun l’uniun culturala «Kultur am Pass» da Vaz per tg’els promovan la cultura ainten la destinaziun. Chegl tgi pertotga igls possessours dallas sagondas abitaziuns vainsa augmento la taxa da cura e chegl na plai betg a tots. Pero arisguard alla destinaziun è la purscheida fitg vasta, per exaimpel cun sendas da viandar, loipas u plazzas da giuier. Lantsch è politicamaintg en cumegn autonom. Turisticamaintg ins sa drezza vers Lai, an oters puncts scu la scola vers la Val Alvra. È ena fusiun ansomma en tema aint igl voss cumegn? Ed an tge direcziun gessigl? Ainten la nossa legislatura è fixada explicitamaintg la fegnameira da restar en cumegn autonom e da collaborar an tottas dus direcziuns. Schi rastagn tar la scola, chella è rumantscha. Vous vez gia fadeia da ramplazzar ena plazza vacanta, radunanzas communalas vignan manadas per tudestg, igl madem vala per la pagina d’internet digl cumegn. Tge rolla gioia igl rumantsch ansomma anc aint igl voss cumegn? Igls indigens e la generaziun 40+ discorra anc rumantsch, chegl vala er pigl plaz da scola, la giuventetna tranter els discorra deplorablamaintg savens tudestg. Aint igl noss cumegn vainsa er fitg blers abitants tg’èn novarrivos ed igls pi pacs da chels amprendan rumantsch. Rinforzar igl rumantsch è mademamaintg en punct ainten las nossas fegnameiras da legislatura. Igl n’è betg da snaer tg’igl rumantsch è nia alla curta igl davos taimp. Communicaziuns aint igl figl uffizial vignan per part anc fatgas bilingas, schiglio ègl pitost debel. Nous vagn perchegl an senn da ramplazzar an futur las tavlas aint igl cumegn cun en text rumantsch per tg’igl lungatg seia forsa en po pi preschaint. La nossa pagina d’internet è anc ena pendenza. Ena pagina rumantscha ed ena pagina tudestga na fò tenor mia opiniun pac senn, damai tg’igls ples tscharnessan la versiun tudestga sch’on da decider all’antschatta. Forsa faschessigl daple senn da porscher simplamaintg tschertas fanestras per rumantsch. Da curt vez vous detg, tgi per vous sa meida betg bler cugl nov sistem d’ena direcziun communala tgi vez instrado. La suprastanza possa ossa sa concentrar sen lavours strategicas. Scu è chegl da s’immaginar? All’antschatta avost vainsa gia l’amprema seduta dalla direcziun. Ainten chella èn neidas tractadas tgossas organisatoricas scu per exaimpel reservaziuns per la sala da gimnastica, ena dumonda per ena lubientscha da festa dalla Roland Arena ni ena dumonda per en apero digl veterinaris. I sa tracta damai da tgossas tgi n’èn betg da muntada politica e tgi na fon damai betg senn da purtar ainten suprastanza. Igl nov sistem na catta betg angal adherents: treis persungas ainten la direcziun mettan an prievel la democrazeia, perfign d’ena dictatura è nia discurria durant la davosa radunanza communala, igl cumegn da Lantsch mengia pitschen per en sistem da direcziun. Ischas d’accord? Er ia sung sto sceptic all’antschatta chegl tgi pertotga chel sistem, cunzont an connex cun la legitimaziun democratica. Angal ia fatsch part alla direcziun scu persunga eligeida digl suveran, las dus ulteriouras persungas èn dall’administraziun. Pero cunchegl tgi las tractandas dalla direcziun n’èn daveiras betg relevantas per la politica è chel sistem d’avantatg per discarger la suprastanza communala. Pinavant vagn nous en’ordinaziun tgi definescha cleramaintg tge cumpetenzas tgi la direcziun ò e tge vign tractando an suprastanza. E schi ischans ainfer la direcziun betg unanimamaintg dalla madem’ideia vogl anavant tar la suprastanza. Gio igl onn passo ischas nia confronto cun differenta critica, per l’egna la communicaziun manglousa e la direcziun ainten suprastanza, pero er critica fitg persunala anvers la vossa persunga. Ossa ègl nia pi chiet, en bung segn? An mintga cass. La cumposiziun dalla suprastanza e la collaboraziun èn fitg bungas. Chegl n’è avant betg sto igl cass e sch’igl problem è sto angal tar me ni tar chels tg’èn sa retratgs lascha avert. An mintga cass funcziuneschigl ossa fitg bagn. Vous ischas siva digl onn 2011 an uffezi, vez adegna puspe da surpurtar critica. Quant gronda è la motivaziun per cuntinuar cugl voss uffezi scu mastral? Chella è anc adegna fitg gronda. Ia sung prest pi gugent mastral tgi pour, chel uffezi è fitg interessant e variont e perchegl vaia plascheir. Damai, tge visiuns vez vous pigl cumegn da Lantsch pigls proxims onns? Per l’egna stgaffeir spazi d’abitar per indigens, cun la societad d’abitadi tgi vagn instrado ischans sen bunga veia. Ulteriours puncts impurtants èn per exaimpel la planisaziun locala e naturalmaintg igl campiunadi mundial da biatlon igl onn 2025, chel ans vign ad occupar intensivamaintg igl proxim taimp, er chegl tgi pertotga igls costs, chegl daro anc discussiuns. Mastral e pour Simon Willi (60) è siva digl onn 2011 mastral digl cumegn autonom da Lantsch. Sper igl sies uffezi magna el ansemen cun sia donna e lour treis unfants en bagn puril a Lantsch. Foto 1: Simon Willi è siva dad 11 onns mastral digl cumegn da Lantsch. Simon Willi aint igl sies biro ainten la tgesa communala da Lantsch.

La bova da Brinzauls è an general sa chietada las davosas emdas. Ed er las perfuraziuns tg’èn neidas fatgas or dalla gallareia da sondagi mossan en effect positiv. Causa digl fanadour sitg è la bova da Brinzauls an general sa chietada. Scu tg’igl cumegn d’Alvra screiva aint igl bulletign d’infurmaziun mossa la bova dantant differents svilups aint igls differents territoris. Igl territori Insla survart la vischnanca s’accelerescha siva dall’antschatta digl onn, igls territoris Caltgeras e Vest perancunter sa chieteschan siva d’en pêr meis. Igl territori dalla vischnanca sa mova cun 1,3 m ad onn en po pi plang. Schi resta sitg seiigl er da chintar tgi la bova sa mova en po pi plang, precipitaziuns montan tgi chella s’accelerescha, cunzont aint igls territoris Insla e Vest ègl alloura da chintar cun crudadas da crappa. Effect positiv è misirevel La gallareia da sondagi è tant scu construeida. Anc vign perfuro igl crepel tgi sa catta aint igl conturn dalla gallareia. Otg perfuradas èn gio succedeidas. Ossa vign fatg ena perfurada da drenascha da 125 m direcziun vischnanca. Scu tg’igl cumegn screiva pinavant seia sa sminueida la pressiun d’ava aint igl creppel anturn la gallareia. Cunzont las perfuradas ainten la part davos digl tunnel promovan marcantamaintg daple ava tgi las perfuraziuns ainten la part davant. (cdm/fmr) Durant igl meis fanadour èn neidas fatgas differentas perfuraziuns or dalla gallareia da sondagi.

An Surmeir è ancunaschaint en scot da loufs e siva da chesta premaveira er en nov pêr ainten la regiun da Lantsch. An cumparegliaziun cun otras regiuns aint igl Grischun ègl sto anfignen ossa chiet an Surmeir. Scu sa cumportan damai igls loufs surmirans e tge consequenzas pudess igl nov pêr caschunar? La FMR dat sclarimaint. Igl sagond rapport trimestrial digl Uffezi da tgatscha e pestga digl Grischun digls 5-08-2022 tradescha pigl Grischun central: sper igls scots digl Muchetta e digl Beverin ins chinta actualmaintg cun en singul louf aint igl nord digl cumegn da Vaz ed en pêr ainten la regiun da Lantsch. Aint igl decurs dallas davosas emdas ò igl uffezi er infurmo davart differents loufigns resp. da novs scots aint igl cantun Grischun, cunzont aint igl territori dalla Surselva. Tge monta chel svilup rasant per la regiun da Surmeir? La FMR ò dumando siva tar Arno Puorger, igl responsabel per animals da rapina tigl uffezi cantunal. Provas geneticas cumprovan igl pêr Scu tgi Arno Puorger ò declaro anvers la FMR sa tractigl tigl pêr da loufs aint igl territori da Lantsch d’ena femna e d’en mastgel. «Da chels dus loufs vagn nous provas geneticas cumprovadas e chegl è la premissa per ansomma aveir pudia confirmar chel pêr chesta premaveira, ena procedura tgi cozza per regla fitg dei.» I seia dantant grev da deir, siva da cura tg’igl pêr seia sa domiciliia ainten chel territori. Arno Puorger: «Observaziuns da dus loufs - cunzont aint igl territori da Stierva e da Surses - ègl do gio igl onn 2021. I sa tracta pero d’observaziuns privatas e sainza infurmaziuns dalla genetica ni ena verificaziun d’en guardiatgatscha na valan talas observaziuns betg scu cumprova tgi detta en pêr cun potenzial per ena reproducziun.» En pêr discret, sainza loufigns Igl pêr da Lantsch sa cumporta dantant betg anc extraordinari, scu tgi Arno Puorger confirmescha. «Igl è da precisar, tgi nous discurrign alloura da scarps, schi sa tracta da scarps da movel e da chels na vagn nous chesta stad betg anc confirmo ainten la regiun da Lai e Surses. Igl onn passo è chegl dantant sto igl cass aint igl territori da Surses.» En tgit sen la carta d’observaziuns digl uffezi tradescha pero scarpadas da chest onn aint igl conturn: ena scarpada da movel igls 22-07-2022 ainten la Tumliastga, ena singularitad anvers en movel biestga grossa igls 25-07-2022 aint igl territori digl cumegn da Vaz e treis scarpadas da nursas aint igl Scanvetg igls 6 resp. 7-08-2022. Arno Puorger: «Ea, chellas scarpadas èn confirmadas. Igl singul louf aint igl nord digl cumegn da Vaz pudess esser responsabel per las scarpadas dallas nursas ed igl n’è betg d’excluder tgi chel louf seia er sto activ dalla vart dalla Tumliastga. Ma igl n’è impussebel da deir da noua tg’igl louf resp. igls loufs responsabels dereivan. Perchegl vagn nous fatg provas geneticas.» Da prognostitgier en svilup futur digl pêr da Lantsch è tenor Arno Puorger fitg difficil e tuttegna constattescha el: «Normalmaintg ègl ena dumonda digl taimp anfignen tgi dat or d’en pêr en scot. Per regla dattigl siva en onn pitschens.» Ed uscheia pudess la dumonda cura tg’igl uffezi infurmescha davart «loufigns a Lantsch» er restar ena dumonda digl taimp. Surses e Val Alvra Igl pêr da Lantsch vigna observo savens aint igl conturn da Lantsch ed er an Surses, ainten la Val Alvra e cunzont vers Stierva vignan observos adegna puspe loufs. «Defineir igl territori da chel pêr na savagn nous betg anc. Ed igl n’è betg d’amblidar tgi dat er anc igl scot digl Muchetta tg’è tenor observaziuns dantant pitost activ vers Barvogn.» En scot fitg chiet, tgi na procura er betg per lengias grassas. Arno Puorger: «An cumparegliaziuns cun oters scots n’è chel betg angal fitg chiet chegl tgi pertotga las scarpadas mabagn vignan els er observos fitg pac. Igls motivs persiva am n’èn betg ancunaschaints.» Tge tgi Arno Puorger sò confirmar sen basa dallas provas geneticas è pero, tgi la femna digl pêr da Lantsch dereiva uriund digl scot digl Muchetta e la genetica digl mastgel seia neida cattada per l’amprema geda ainten la regiun digl vadret digl Aletsch aint igl Valleis. «I na stò dantant betg esser, tg’el dereiva propa er da lò», accentuescha Arno Puorger. An Surmeir ins chinta actualmaintg cugl scot digl Muchetta, en pêr aint igl territori da Lantsch, ed en singul louf aint igl nord digl cumegn da Vaz.

Seis meis è igl Buffet dalla staziuna a Casti sto saro. Siva da venderde passo è chel avert danovamaintg e chegl cun en nov hospitant. Chel sa nomna Jürgen Törkott. Igl travagl magna el cun sia feglia. Lev on las ustareias ansomma betg gia igls davos dus onns perveia dallas maseiras dalla pandemia. Ples meis on igls restorants gia da sarar cun esser fitg rigurousas las restricziuns cunter covid-19. L’egna u l’otra ustareia ò alloura schizont betg ple avert cun betg surveiver igl taimp dalla pandemia. Sto saro siva digl davos schaner 2022 anfignen l’emda passada è er igl Buffet dalla staziun a Casti. Er chel menaschi ò pitia ferm cun mantger igls giasts cura tgi las ustareias on puspe pudia retschever giasts cun turnar la normalitad ainten la gastronomia. Realitad è tgi durant corona è betg sto pussebel dad eir ad ustareia u ainten en restorant. Sa musso è alloura tgi tar ples affars gastronomics èn igls giasts betg ple turnos scu chegl tgi ustiers ed ustieras on spitgia. Mantgea ò ena tscherta cuntinuitad Igl Express Buffet a Casti è situo fitg bagn cun esser la staziun gio igl grond center da traffic da Surmeir. El datescha digl 1971 e durant blers onns è igl travagl sto, schi lagn deir uscheia, ena fitg bunga «filiala» digl hotel Alvra a Casti. Cura tgi la famiglia Schnöller n’ò betg ple mano igl Buffet dalla staziun ò mantgea, cun pacas excepziuns, ena tscherta cuntinuitad tigls ustiers. Cunzont igls davos diesch onns ègl do savens midadas tigls hospitants digl Express Buffet. Siva tgi la Veiadefier retica, la proprietaria digl bietg e local, ò fatg varsaquantas renovaziuns internas è igl Buffet dalla staziun puspe avert. Venderde passo è stada l’avertura e chegl cugl nov hospitant Jürgen Törkott. Sustignia vign el dalla feglia Jil Törkott e per la cuschigna è responsabel en cuschinier. Turno cun 53 onns ainten la gastronomia «Ia va ma legro fitg da retschever igls mies amprems giasts», dei igl nov ustier Jürgen Törkott. L’antschatta seia gartageda e scu vasia seian blers giasts cuntaints tg’igl Express Buffet vegia puspe avert, manegia igl hospitant. Siva d’aveir luvro ples onns aint igl mond dallas medias sa legra el ossa puspe da pudeir esser hospitant. Uriund dereiva Jürgen Törkott dalla gastronomia cun aveir fatg avant passa 25 onns la scola da hotel an Germania. Avant tgi midar tigls meds da massa ò igl nov ustier digl Buffet dalla staziun a Casti er mano a Coira en local e gia ò el er en’ustareia da muntogna. Sesent aint igl Grischun è Jürgen Törkott passa 30 onns. Cun 53 onns vegia el ossa lia far ena midada professiunala è sa decidia da turnar ainten la gastronomia. Avert dallas 08.00 anfignen allas 19.00 Naturalmaintg vegia el da vurdar scu tg’igl travagl marscha, er cun esser sto saro en mez onn igl Buffet dalla staziun, dei Jürgen Törkott. Avert è igl travagl dalla mesemda anfignen e cun la dumengia e chegl dallas 08.00 anfignen allas 19.00. Glindesde e marde èn deis da pôss. I dat er mintga de en menu, la mesemda, la gievgia ed igl venderde per en prietsch da 18.50 francs e la sonda e dumengia costa igl menu 24.50. La carta da speisas sezza è betg fitg gronda ed igls prietschs dallas speisas simplas èn fitg modests. I dat pitost piculezzas, chegl tgi fò er senn cunchegl tgi ena bunga part digls giasts n’ò betg adegna bler taimp cun aveir dad eir cugl tren u cun la posta. Seis meis è igl Buffet dalla staziun a Casti sto saro. Ossa ò el gia reavertura. Magnan da nov igl Express Buffet a Casti. Jürgen Törkott e sia feglia Jil Törkott.

La Dertgira districtuala Alvra survign daple persunal. Chegl per tg’igl domber digls cass pendents possa neir redutgia. Scu chegl tgi la cumischung per gisteia e sierezza digl Cunsegl grond communitgescha ins vegia eligia aint igl frataimp dus darschedras extraordinarias. Neidas eligeidas èn Barbara Steinbacher e Ladina Sturzenegger, mintgamai per ena plazza da 50% limitada sen dus onns. Igls davos onns vegian numerousas decisiuns politicas, ma er svilups dalla societad procuro per en augmaint dalla tgargia da lavour ainten las dertgiras. Chegl vala er per la Dertgira districtuala Alvra, igl domber digls cass pendents seia carschia igls davos onns e las dispetas giuridicas na possan betg ple neir liquidadas ainfer en taimp adequat, screiva la cumischung. Gio igl onn passo ò la cumischung rinforzo la Dertgira cantunala e la Dertgira regiunala Plessur. Chegl siva ena decisiun digl cunsegl grond digl onn passo. (cdm/fmr) La Dertgira districtuala Alvra survign dus darschedras supplementaras.

Daniel Steiner, colonel digl stab general ò surpiglia cun l’antschatta da chest meis igl commando digl center da recrutaziun a Mels. An en onn vignan recrutos a Mels radond 4500 cumpogns sch’els èn abels pigl sarvetsch da militer. Daniel Steiner da Savognin tg’ò 49 onns è uffizier professiunal ed igl sies grad da militer è colonnel digl stab general. Siva digl zarcladour 2018 anfignen alla fegn da fanadour 2022 è el sto cumandant dalla plazza d’armas e dalla scola da recrut d’infantareia a Coira. All’antschatta da chest meis ò igl Surmiran surpiglia igl commando digl center da recrutaziun a Mels. Igls davos quatter onns scu cumandant dalla scola da recrut d’infantareia a Coira seian stos quatter bels onns, chegl tiers las sfeidas e maseiras perveia dalla pandemia. Da manar quatter onns ena scola da recrut seia pitost en’excepziun per en uffizier professiunal, ò menziuno Daniel Steiner. I fiss er sto pussebel tg’el vess savia cuntinuar la sia veia professiunala da militer aint igl center da scolaziun a Walenstadt, manegia igl colonel digl stab general. I seia pero gist sa do tgi pigl center da recrutaziun a Mels duvrava l’armada en nov cumandant, uscheia tg’el vegia sa decidia per chel post. Seis centers da recrutaziun An Svizra on mats e mattas tgi vignan recrutos ed èn abels da far sarvetsch da militer la pussebladad da far la recruta «d’anviern» u la recruta «da stad». Scu tgi Daniel Steiner dei fetschan igl anviern, cun radond 18​000 recruts, per en po daple mats la recruta tgi la stad cun en domber ensatge pi pitschen. Testos sch’els èn abels per far militer vignan els ainten seis lis. Dasperas Mels dattigl er en center da recrutaziun ad Aarau, Monteceneri, Payerne, Rüti e Sumiswald. A Mels fon mats e mattas tgi dereivan da seis cantuns igl «examen da recrutaziun». Chegl èn: digl Grischun, da Glarunga, Son Giagl, digls dus Appenzells e da Sviz. Igl nov cumandant digl center da recrutaziun dalla Svizra orientala dei tgi an en onn vignan recrutos a Mels 4500 omens sch’els seian «fits, frestgs e mentalmaintg» capabels d’ansomma far sarvetsch da militer. Dus anfignen treis deis La recrutaziun cozza tranter dus e treis deis. Ordino per la recrutaziun vign en mat directamaintg dalla canzleia da militer digl cantun da dimora. Chegl succeda igl ple 12 meis avant tgi la scola da recruta scumainza. Mattas tg’on interess da far la recruta e militer on da s’annunztgier tigl commando da militer digl cantun. Cugl ageid da ples tests tgi vignan fatgs durant igls treis deis da recrutaziun vign eruia tge ablilitads e talents tgi mintgign ò, aint igl center stat igl stadi da sanadad, la sanadad sezza, las abilitad dallas prestaziun corporala, la psica scu er la siertad da confidanza tar l’arma persunala. Pir alloura vign decidia sen fundamaint digls resultats da chels tests sch’en mat ò l’abilitad, las premissas e cunzont la sanadad per far la recruta e per far sarvetsch da militer. Medis e psicologs Chegl tgi pertotga igl stadi da sanadad, la psica, la capacitad corporala e la confidanza tar armas vignan igls mats da 18 e 19 onns visitos da spezialists e da spezialistas. Chegl seian medis, psicologs e schizont er giurists gist schi sa tracta da dretgs. Daniel Steiner sez, cugls quatter ulterious militerists professiunals, seia cunzont responsabel per la repartiziun da militer, chegl er sen fundamaint d’en discurs, ò detg igl colonel digl stab general. Detg pi cler sch’en mat fò la scola da recrut tar l’infantareia, l’artigliareia u en’otra partiziun da militer. 60% anfignen 70% digls omens tgi vignan recrutos fon alloura er la scola da recrut ed èn pronts ed abels da far militer. Partia tiers ad ena partiziun vign en cumpogn er tenor basigns dall’infantareia u artigliareia. Digls recrutos fon 15% lour sarvetsch da militer an eneda, vot deir an 300 deis. Igl giaveisch da far sarvetsch da militer, cunzont tar l’infantareia, è avant mang tar la gronda part digls mats tg’èn pronts ed abels da far militer. Colonel digl stab general, Daniel Steiner è da nov cumandant digl center da recrutaziun da Mels cun 70 collaboratours e collaboratouras.

Seis collaboratouras digl travagl èn stadas responsablas per la redacziun dall’amprema ediziun dalla gasetta da tgesa dalla Center da Sanadad Savognin SA. 20 paginas cumpeglia chella nova ediziun. Gasettas da tgesa ins canoscha tar nous betg uscheia. I dat alloura er aint igl Grischun ples firmas tg’on en atgna gasetta da tgesa ed igl madem vala er per tgesas d’attempos e da vigls. Giu la Bassa lò on blers menaschis, bleras firmas ed er spitals e tgesas da tgira en’atgna gasetta da tgesa. Sen meisa è er l’amprema ediziun dalla gasetta da tgesa dalla Center da Sanadad Savognin SA. Bel è tgi per la redacziun dall’amprema schinumnada «Hauszeitung» èn stadas responsablas seis collaboratouras tgi lavouran a Savognin aint igl spital ed ainten la tgesa d’attempos. Chegl èn tenor alfabet Carol Caspar, Desirée Collet, Jacqueline Maffei, Lisa Savoldelli, Romi Odermatt e Jasmin Zimmermann. La gasetta da tgesa dalla Center da Sanadad Savognin SA dattigl an dus formats. En format pi grond ed en format pi pitschen e pitost cumadevel. Scu chegl tg’è da liger aint igl editorial, mess an lengias da Christine Demarmels, la directoura digl menaschi, duess la gasetta da tgesa cumpareir regularmaintg, chegl pero cun mintgamai en interval d’en pêr emdas. La gasetta sa drezza cunzont allas passa 100 collaboratouras e collaboratous, a cussadents e cussadentas, sa tgapescha er a paziaints e paziaintas e betg igl davos er a mintgign tgi vo aint ed or dalla tgesa cun spital e dimora per seniors e senioras. Ples rubricas Igl cuntign dalla gasetta da 20 paginas è dètg vasts ed er structuro bagn. I dat ples rubricas scu per exaimpel noss cussadents, istorgias e fatschas, i mantgan er betg citats, gea schizont en po baitems fon la gasetta anc pi interessanta. Recepts da tot gener er chels totgan oz tar ena gasetta interessanta ed er egn da chels ins catta cun sviglier ainten la gasetta da tgesa dalla Center da Sanadad Savognin SA. Novitads digl persunal èn er ena part tg’ins pò liger, tge talents zuppos tgi collaboratouras e collaboratours digl spital e dalla tgesa d’attempos on magari ed er tge occurrenzas tgi dat proximamaintg aint igl Center da Sanadad a Savognin. Angivigns ed ena pagina per unfants mantgan er betg. Dalla cussadenta da 101 onns Allas seis redactouras è reuschia d’edeir ena gasetta da tgesa interessanta ed er fitg vasta chegl tgi pertotga igls artetgels. Uscheia vign er purtretada Ita Giovanoli da Beiva, ella tg’è cun 101 onns egna dallas pi viglias cussadentas. Preschento vign er igl team dalla cuschigna cugl schefcuschinier Daniel Reck. Da liger è ainten chel artetgel tgi or dalla cuschigna digl Center da Sanadad dereivan las miglras «Crèmeschnitten». Istorgias pi lungas e pi curtas dattan alla gasetta er en oter cuntign ed er igls «news» digl persunal è ensatge tgi interessescha igls lectours e las lectouras, vigl e gioven e mintgign. An mintga cass maretan las seis donnas tg’on piglia la peda da far e screiver la gasetta tot respect. Siva da bung en meis ò la Center da Sanadad Savognin SA ena gasetta da tgesa. La gasetta da tgesa dattigl an dus formats.

Cun nov schlantsch vo l’amprema equipa digl CB Surses aint igl campiunadi da ballape 2022/2023. Igl cader è ple u manc identic cun chel digl davos campiunadi. Nign tema è da far igl zap dalla 4. liga ainten la liga pi ota. Da premaveira è l’aventura 3. liga stada siva d’en onn istorgia pigl CB Surses. Mengia ferms èn stos igls adversaris e la relegaziun ainten la liga pi bassa ò betg savia neir evitada. La proxima fegn d’emda scumainza er pigl CB Surses igl campiunadi da ballape 2022/2023 e chegl scu avant dus onns ainten la 4. liga. Trenadis betg schi bagn frequentos Anc seia igl team betg propi schi an furma, dei Philipp Berri, igl trenader digl CB Surses. Scumanzo cugl trenadi ins vegia avant seis emdas, dantant adegna angal cun en pitschen domber. «La raschung tgi igls trenadis èn betg stos schi bagn frequentos è tgi blers giuieders èn stos anfignen treis emdas an vacanzas e per gronda part agl exteriour», punctuescha Philipp Berri. I seia er tgapibel tgi blers giuieders vegian nizigia la pussebladad dad eir puspe ordvart la Svizra an vacanzas, siva tgi igls davos dus onns seia chegl betg sto pussebel perveia dallas maseiras da covid-19. Tuttegna è igl trenader optimist chegl tgi pertotga igl nov campiunadi da ballape. Collaboraziun cun Tusang/Tgazzas Nov è tg’igl CB Surses collaborescha anc pi ferm cun Tusang/Tgazzas e chegl er scu team dalla 4. liga. Segl scalem digls juniors funcziunga chel partenadi digl CB Surses cun Tusang/Tgazzas e Lai/Valbella stupent. Scu tgi Philipp Berri dei saptga tgunsch esser tgi schi fetscha basigns dettan giueiders digl CB Surses digl team dalla 4. ligia cun Tusang/Tgazzas u igl cuntrari er. Gist tigl goli Niclo Devonas, egna dallas fermas pitgas dall’amprema equipa digl CB Surses, savess chegl esser igl cass. Digl reminent ò Tusang/Tgazzas er en team tgi dat ainten la 4. liga, dantant betg ainten la gruppa 1 scu igls Sursetters, mabagn ainten la gruppa 2. Nign team ple ainten la 5. liga «Ia sung cuntaint tgi l’equipa ediziun 2022/2023 digl CB Surses è ple u manc identica cun chella digl davos campiunadi», manegia Philipp Berri. Naturalmaintg mantgan Curdin Baltermia e Damian Cadotsch tgi vegian termino lour carriera activa da ballape. Igl tschep digl team chel resta e chegl seia da gronda muntada per dar ena bunga staschung 2022/2023, manegia igl trenader. «Igl CB Surses ò betg ple ena squadra dalla 5. liga e per chel muteiv vaia a disposiziun l’egn u l’oter junior tgi ò gia do gl’onn passo cun chel team», dei Philipp Berri. Pussebel seia er tgi anteriours giuieders dalla 5. liga possan dar cun egna dallas equipas da Tusang/Tgazzas ed er cun l’amprema squadra digl CB Surses. Esser tranter las treis fermas squadras «La promoziun dalla 4. liga ainten la liga pi ota è nign tema», accentuescha Philipp Berri. La fegnameira seia da terminar igl campiunadi 2022/2023 tranter las treis miglras equipas dalla 4. liga. Philipp Berri taxescha igls suandonts team scu igls pi ferms concurrents pigl CB Surses. Coira e Panadoz lessan tots dus eir se ainten la 3. liga. Lumnezia ed er Schluein/Glion, dumengia proxima igl amprem adversari digl CB Surses aint igl nov campiunadi, totgan tar las pi fermas equipas dalla gruppa 1 dalla 4. liga. Adegna en pitschen misteri seia quant ferm tgi Schlarigna seia, dei igl trenader digl CB Surses. Igl amprem gi digl campiunadi 2022/2023 ò li dumengia proxima allas 15.00 a Schluein. Philipp Berri è venavant trenader dall’amprema equipa digl CB Surses. Dumengia proxima scumainza er pigl CB Surses igl nov campiunadi da ballape 2022/2023.

Dei è sto intschert schi Lai segna er la stad 2023 per l’organisaziun da cursas dalla coppa mundiala da bike. Ossa è decidia tgi igl li turistic organisescha igl zarcladour digl onn proxim per la 7avla geda per treis deis chel event internaziunal. Vign discurria an Svizra da bike alloura mantga en nom betg. Chegl è Lai, schi lagn deir uscheia, an Svizra igl «Mecca» per bikers. Igls davos diesch onns ò igl li investo fitg bler per porscher igls miglers tratgs da bike e sa fitgier er sen camp internaziunal. Igl èn nias investos er milliuns francs davart da Lai Pendicularas SA, davart digl cumegn da Vaz ed er da vart dallas organisaziuns da turissem per sa far en nom tigl sport da velos da muntogna. La basa per far chella veia è neida fatga igl 2015 cun signier Lai per l’amprema geda per l’organisaziun da cursas dalla coppa mundiala da bike. Er igls proxims dus onns è Lai sto aint igl calender dalla Coppa mundiala da bike. La culminaziun è alloura stada igl 2018 cun aveir li a Lai igls campiunadis mundials da bike cun passa 30 ​000 aspectatours. Er igl 2019 ed igl 2021 è igl li turistic sto responsabel per l’organisaziun da cursas dalla coppa mundiala da bike e chesta stad all’antschatta da fanadour er. Ossa igl 2023 digls 9 anfignen igls 11 da zarcladour dattigl puspe treis cursas da bike (cross-country short, downhill, cross-country) digls omens e dallas donnas. En preventiv da passa 1.3 milliuns francs Christoph Müller, igl president digl comite d’organisaziun dei: «Ples meis è sto intschert schi Lai figurescha er igl 2023 aint igl calender da cursas dalla coppa mundiala da bike». Da retschever la bunga novitad dall’Uniun internaziunala da ciclissem (UIC) seia sto en surlievtg per tot igls pertutgias digl comite d’organisaziun. Per pudeir organisar danovamaintg chel event da bike ins vegia gia d’investar bler taimp ed er duvro pazienztga. «Ossa ans legrainsa sen la planisaziun ed er da collaborar cugls vigls e novs partenaris», dei Christoph Müller. A parteir digl 2023 surpeglia «Discovery Sports», ena societad alla quala totga er igl emettour da televisiun Eurosport ed anc oters meds da massa, l’organisaziun e la promoziun dalla Coppa mundiala da bike, punctuescha Christoph Müller. Operativ e strategic vignigl bagn a dar varsaquantas midadas, ma betg schi grondas, dei igl president digl comite d’organisaziun dallas cursas internaziunalas da bike a Lai. Chegl tgi pertotga igl tratg da passa 4 kilometers dalla cursa da bike ins vegia strousch da far midadas u investiziuns. Igl preventiv resta scu anfignen ossa tar 1.3 anfignen 1.4 milliuns francs, ò detg Christoph Müller. Er igl 2023 stat Lai aint igl center digl sport da bike cun aveir li cursas dalla Coppa mundiala da bike.

Per la sagonda geda davainta la tiradoura campiunessa grischuna. Silvia Plaz è da preschaint la pi ferma tiradoura aint igl Grischun ed an Svizra totga ella tar las miglras matscheuras. Cun la victorgia da sonda passada è ella er pronta pigl campiunadi svizzer. L’elita grischuna da tiradours e tiradouras è sa misirada sonda passada agl stand da teir Rossboden a Coira. Dalla parteida èn stos 130 tiradours e tiradouras. Da Surmeir èn diesch tiradours sa qualifitgias pigl campiunadi grischun. Cun Urs Brazerol da Farrera è sto tranter chels diesch dels er en anteriour campiun grischun e schizont vicecampiun svizzer cun l’arma da standard. Agl tiradour da 58 onns on alla fegn finala mantgea treis puncts per turnar a tgesa cun ena medaglia. Urs Brazerol è nia «angal» 5avel, per el tg’è savens segl podest en insolit plaz ainten la rangaziun. A Coira è la concurrenza stada fitg ferma. Tranter igls 45 participants dalla categoria arma da sport an vainter èn stos varsaquants matscheurs scu per exaimpel igl victour Roger Monsch da Zezras, tg’ò sagetto 584 puncts ed uscheia 9 puncts daple tgi Urs Brazerol. Betg tranter igls miglers èn rangos igls oters tiradours da Surmeir, Claudio Brazerol e Renato Gruber da Farrera, Walter Gubser da Barvogn, Domenic Jäger da Beiva e Markus Margreth da Tinizong. Gio stada campiunessa svizra tigl final naziunal da gruppas Cun Silvia Plaz è stada dalla parteida agl campiunadi grischun er ena tiradoura tg’ò ena ferma relaziun cun Surses. Ella è la donna da Franz Josef Plaz, uriund da Savognin e sesent cun sia famiglia a Brugg AG. Silvia Plaz ò alloura an veir senn gist declasso igls concurrents tg’on tratg cun ella ainten la categoria arma 57/03 an vainter. Sagettos èn nias 60 schozs sen la scheba da diesch. Silvia Plaz ò tratg 584 puncts en resultat ple tgi excellent. Per la tiradoura da 48 onns è sto pussebel da far chel resultat graztga allas sias passas da 100/96/96/98/96 e 98 puncts. Per la tiradoura è la victorgia da sonda passada a Coira betg igl amprem tetel da campiunessa grischuna. Gio igl 2020 è Silvia Plaz stada igl pi sensom igl podest, lò pero ainten la categoria arma 57/03 dus posiziuns. Cun la gruppa da Rothenbrunnen è ella davantada avant en onn campiunessa svizra tigl final naziunal da gruppas e chest onn campiunessa grischuna cun chella gruppa dalla Tumliastga. Nov record grischun Igls 584 puncts tgi Silvia Plaz ò sagetto sonda avant mezde a Coira, cun betg schi simplas relaziuns ed ena vista pitost inquieta è en resultat da vaglia. Chel resultat è er gist en nov record grischun. Anfignen ossa è chel record cantunal sto tar 578 puncts e sagetto chels puncts ò gia Hansruedi Giger da Pasqual. Silvia Plaz è damai neida campiunessa grischuna cun chel resultat brigliant da 584 puncts. Tge tgi chel vala conferma igl resultat da 577 puncts d’Andrea Stiffler da Tavo, tg’è nia vicecampiun grischun. El è sto gio ples gedas campiun grischun e tigl teir campester ò el fatg gist treis gedas an seria igl resultat maximal da 72 puncts. Cumpletto igl podest ò Urs Nauli da Tumegl, tg’è sto avant en onn campiun grischun dalla categoria 57/03 an vainter. Romeo Poltera da Savognin è nia 14avel. Tratg cun l’arma da sport e chegl an schanuglias ed an vainter ò er Linard Jäger, igl gioven cumpogn da Cunter. Romeo Poltera para d’esser cuntaint. Silvia Plaz, la nova campiunessa grischuna.

La regenza digl cantun Grischun ò approvo la revisiun parziala dalla planisaziun locala digl cumegn da Surses tgi las votantas ed igls votants digl cumegn vevan gio concludia. Cun adattar igl plan da zonas aint igl center dalla fracziun digls Mulegns èn stgaffeidas las premissas per la «Tor digls pastiziers». La Nova Fundaziun Origen planisescha agls Mulegns en object cultural tgi prevei tranter oter d'installar ena tor cun en'otezza da 30 meters – la schinumnada «Tor digls pastiziers». Igl sectour d'utilisaziun per edifezis temporars culturals è limito a tschintg onns. Siva chel taimp stò la tor puspe neir demontada. Igl maletg digl li na vign uscheia mido angal temporarmaintg. Aint igl plan general da furmaziun èn pinavant definias igl sectour da parcadi ed ena lengia da construcziun dalla tor. (cdm/fmr) Visualisaziun dalla «Tor digls pastiziers» agls Mulegns.

Sa fatschentadas èn las persungas tgi appartignan agl cunsegl communal da Vaz cun divers temas. Tranter oter cun la revisiun totala dalla lescha da persunal, cun en credit supplementar pigl santieri da Zorten e cun ena cunvegna da cultura. Cun l’antschatta dalla scola èn las vacanzas da stad er eidas a fegn per las donnas ed igls omens tgi appartignan agl parlamaint digl cumegn da Vaz. La 6avla seduta è stada en veir maraton da prest tschintg ouras cun star an tavla an tot gist diesch tractandas. Cunvegna da prestaziun cun treis cumegns En’uniun culturala fitg activa ainten la regiun da vacanzas da Lai è la «Kultur am Pass». L’organisaziun da cultura segna cun success per la realisaziun da ples projects da cultura e chegl betg angal a Lai, mabagn er ainten las fracziuns. Pigl secretariat dall’uniun è anfignen ossa la Lai Marketing Support SA stada responsabla cun en pensum da 10%. Igl cumegn da Vaz ò dantant constato tgi l’organisaziun da marketing dat per en po daple muntada agls events da sport tgi alla cultura, uscheia tg’è mianc pussebel da promover la cultura. Chegl è la raschung tgi igls treis cumegns vaschigns da Vaz, Lantsch e Churwalden lessan far cun l’uniun da cultura «Kultur am Pass» ena cunvegna da prestaziun. Cotras duess neir dada alla cultura daple peisa. Per chel scopo vign igl secretariat dalla societad da cultura da nov mano dall’uniun sezza e chegl cun en pensum da lavour da 40%. La repartiziun dallas incumbensas tranter igls partenaris chellas èn fixadas. Per adempleir sies pensums retscheva «Kultur am Pass» digls treis cumegns ena somma annuala da 60 000 francs (Vaz 70%, Churwalden 20% e Lantsch 10%). Igl parlamaint da Vaz ò approvo chella cunvegna da prestaziun sainza ena cuntervousch. Da nov èn er igls treis cumegns represchentos mintgamai cun ena persunga ainten la suprastanza dall’uniun. Presidenta da «Kultur am Pass» è Claudia Züllig, la hoteliera digl hotel «Schweizerhof». Credit supplementar da 40 000 francs Igl taratsch digl santieri da Zorten è arschiglious e la smarscheira digl cuntign da 14 fossas è uscheia betg garanteida. La sanaziun da chellas fossas duess succeder gio aint igl decurs digl aton, uscheia tg’è pussebel igl onn proxim da realisar agl santieri da Zorten la part per urnas cun ena somma d’investiziun da 120 000 francs. Pigl mantignamaint da construcziun digl santieri a Zorten ò igl cumegn da Vaz budgeto 90 000 francs. Da chella somma von 42 000 francs pigl plaz d’inscunter e pigl mantignamaint general digl santieri. Damai restan anc 48 000 francs per la sanaziun dallas fossas. Chella costa tenor offerta pero 88 000 francs. Igl cunsegl communal ò delibero unanim igl credit supplementar da 40 000 francs. La dumonda da vart dalla suprastanza per ena plazza da lavour supplementara d’en guardabogn (100% cun ena paia dad 85 000 francs) pigl Center da sport Dieschen è betg neida approvada digl parlamaint. I mantga en concept pigl Center da sport Dieschen, ena strategia ed er las infurmaziuns basignevlas. Thomas Bläsi ò fatg la proposta da spustar chella tractanda sen la proxima seduta digl cunsegl communal. Igls preschaints èn suandos alla sia proposta schi er angal cun 8:7 vouschs. Hackers èn er pigl cumegn da Vaz en prievel Adegna daple cumegns dovran egn u ples spezialists IT per l’infrastructura tecnica (computers). Las attatgas da schinumnos «hackers» peglian tiers ed er pigl cumegn da Vaz è chegl en prievel. Chel ò bagn ena sieranza per da chellas attatgas, dantant igl risc tgi dat attatgas e cotras donns e disturbis tecnics è grond. Cun aveir en sagund IT-spezilaist ins seia er betg ple schi dependent da persungas digl rom da firmas dad IT d’orsoura. Anfignen ossa faschevan chella lavour dasperas igl IT-spezialist existent persungas externas ed igls costs èn stos per chellas igl 2021 tar 157 000 francs. Igl parlamaint ò approvo la dumonda dalla suprastanza per stgaffeir ena plazza per en IT-spezialist cun costs da radond 100 000 francs. Antras chella sagonda plazza seia er pussebel da modernisar la software digl cumegn, tgi corresponda betg ple allas pretensiuns dad oz. La fegnameira è dad aveir aint igl avigneir angal ple en sistem (server) per las datas an pe da 55 servers scu anfignen ossa. Da nov 25 deis vacanzas L’ordinaziun da persunal digl cumegn da Vaz, detg oter la lescha da persunal chella datescha digl 2006. Ossa duess chella neir revideida e chegl cun ena revisiun totala. La lescha duess neir pi moderna, pi simpla, pi concreta e corresponder allas preteisas ed ordinaziun dad oz. La fixaziun dalla paia duess esser individuala, pussebel duess er esser da luvrar angal cun en pensum parzial. Da nov duess en ampluia anfignen 49 onns aveir 25 deis vacanzas, l’indemnisaziun da maternitad per mamma e bab è fixo sen 100%. Refuso ò igl parlamaint da redutgier la lavour jamnila da 42 ouras sen da nov 40 ouras. Igl cumegn da Vaz ò da preschaint costs da persunal per ena somma da 13,4 milliuns francs inclus las prestaziuns socialas. Cun acceptar igl parlamaint la revisiun parziala dalla lescha da persunal cun varsaquantas midadas vo chella an vigour cun l’antschatta da schaner 2023. Tempo 30 Ples parlamentaris vevan inoltro e sotsignia en postulat per redutgier segl territori da vischnanca igl tempo. A chel postulat ò la surprastanza communala respundia. Anc chest onn vign la suprastanza a decider tge tocs tgi duessan enri persequitos venavant per eventualmaintg introdueir tempo 30. Chegl tenor en rapport digl biro da planisaziun Hartmann e Monsch. Ena rasposta ò er retschet Renato Cantieni sen sies postulat pertutgont la siertad a lunga vista tgi Lai possa organisar regularmaintg occurrenzas da sport internaziunalas. Prest tschintg ouras è nia debatto ainten la Sala da cultura a Lai. Hackers èn er en prievel pigl cumegn da Vaz. Ossa vign reagea cun stgaffeir ena sagonda plazza per en IT-Spezialist. Ena part digl santieri da Zorten an direcziun sid vign sanada. On do pled e fatg pertutgont l’organisaziun da cultura «Kultur am Pass» : Claudia Züllig e Fabian Bergamin.

Sur 15 onns è Mario Jegher (90) da Tinizong sa fatschanto cun l’istorgia e cronica dallas dus vischnancas Tinizong e Rona an Surses. Ord interess persunal ò el scumanzo a rimnar differentas publicaziuns. Chellas ò el ossa – cun 90 onns – edia ainten en codesch. Ainten l’intervista cun la FMR rachinta el davart l’egna u l’otra surpresa durant la sia lavour da retschertga e davart decisiuns politicas extraordinarias. Oz n’existan Tinizong e Rona betg ple scu cumegns independents. Mario Jegher (90) da Tinizong ò piglia la caschung dallas fusiuns per dar en’igleida ainten l’istorgia dallas dus vischnancas – dallas ampremas scuvertas preistoricas anfignen all’antschatta da chest tschentaner. «Tinizong e Rona – istorgia, cronica e cultura digls dus cumegns» – uscheia sa nomna igl codesch tgi Mario Jegher ò edia da curt. FMR: Mario Jegher, treis pentagons – en simbol per armuneia – èn da cattar segl cover digl voss codesch da Tinizong e Rona. Tge simboliseschan els? Mario Jegher: Igl pentagon cotschen – la calour principala dalla voba da Tinizong stat per Tinizong. Ed igl pentagon neir stat per Rona, tg’ò principalmaintg la calour neira ainten la voba. Igls dus pentagons da Tinizong e Rona signifitgeschan la fusiun digl 1998. Siva digl 2016 fon Tinizong e Rona part agl cumegn da Surses tg’è represchento scu terz pentagon circumdont. Noua vez scuvert igl voss interess per l’istorgia? Ia va gio scu mattatsch m’interesso per l’istorgia e va uscheia persequito e ligia la mi’antiera veta texts istorics e tschartgea funtangas. Pero er la lavour scu mastral ò do invista ainten la cronica digls dus cumegns da Tinizong e Rona tgi rachinta digls problems digls cumegns durant igls davos tschentaners e davart decisiuns fitg interessantas. Savez rachintar dad egna da chellas decisiuns extraordinarias? Pi bod ins na disfranztgeva per exaimpel betg tranter cumegn politic e cumegn-baselgia. Ed uscheia vaia pudia liger: «Tals tgi von sen lobgia ainten baselgia e la bandungan mengia bod survignan en castei. E da chels tgi speidan giu dalla lobgia vignan surdos agl castelan ora Riom.» Vous vez passanto e vivia l’antiera veta a Tinizong. Fissigl betg sto pi simpel da sa deditgier angal a chella vischnanca? Cura tg’ia sung sto mastral era Tinizong-Rona en cumegn politic fusiuno e perchegl vaia gist piglia tots dus ansemen. Igl è da menziunar tgi la part da Rona soura ò digl reminent adegna tutgia tar Tinizong. Chellas dus vischnancas èn damai adegna stadas lieidas l’egna cun l’otra. Cun tge motivaziun ed intensiun az vez fatschanto 15 onns cun chellas dus vischnancas e rimno tot chellas publicaziuns? L’intensiun n’è betg stada d’edeir en codesch, mabagn igl interess persunal per l’istorgia da chellas dus vischnancas. Scu inspectour digls archivs vaia survagnia ena grond’invista ainten la matergia. E siva vaia scumanzo a ma fatschantar cugl noss cumegn politic ed igl noss cumegn-baselgia. Ins catta adegna puspe tgossas interessantas. Ia va consulto adegna puspe igls archivs, er vaia piglia invista an differentas publicaziuns aint igl archiv cantunal. Ègl er do surpresas durant la retschertga? Ea, an mintga cass. Per exaimpel è stada per me ena surpresa tgi igl 1914 ò Rona dumando per en’atgna baselgia, tgesa-pravenda e santieri. Ma chels da Tinizong on detg na, chegl seia segl sies taragn. Chegl ò do grondas discussiuns ed igl cass è perfign ia davant Dertgira federala. Igl è nia decida tgi Tinizong stoptga dar giu la baselgia per tgi Rona possa fundar en’atgna pleiv. E cura az vez atgnamaintg decidia d’edeir igl voss amprem codesch? An discussiuns ainten vischnanca vaia constato tg'exista en interess pigls fatgs istorics, pero er tg’existan per part ideas ed interpretaziuns falladas. Chegl è sto igl intent da fixar chels fatgs an scretg, er pigl taimp vegnent. Igl mies material veva gio rimno e scretg segl computer e chel vaia surdo igl aton passo alla mia feglia Patricia cunchegl tg’ia veva difficultads cun la vaseida. Ella ò surpiglia la part redacziunala ed igl mies fegl Gian ò procuro per la finanziaziun. Igl voss codesch cumpeglia tgapetels fitg differents, seia chegl dalla politicia, religiun, scola ni agricultura. Erigl planiso da sa deditgier a tants differents temas? Chegl è sa resulto. A me eran ancunaschaintas las pi interessantas tgossas digls noss cumegns e da chellas leva saveir daple. Seia chegl dallas alps, l’explotaziun da fier an Val d’Err, igl travagl da cumegn dalla rezgia ni l’explotaziun dallas avas. Ma er evenimaints specials scu per exaimpel cura tg’igl urs è sto anturn 1800 sur vischnanca ed è nia sagetto da Giatgen Plaz Spinas, egn digls miglers catscheders da lez taimp. Damai en codesch cumplet? Cumplet n’ègl mai. Pero istoricamaintg ed igl svilup durant igls davos tschentaners èn mecta cumplets. Gugent vessa anc publitgia daple fotografias dallas classas, pero na vaia betg catto tantas. Durant la vernissascha da chest meis èn stadas preschaintas differentas persungas tg’on mess an vista talas fotografias. Uscheia tgi pudess forsa anc edeir en pitschen carnet supplementar. Codesch è chel cò pero igl amprem ed igl davos. Igl codesch pò neir ratratg directamaintg tigl autour Mario Jegher, Cadras 3, 7453 Tinizong, 081 684 17 24. Ni sen pustaziun tar gian.jegher@bluewin.ch, 079 458 73 61. Scolast, politicher ed autour Mario Jegher (90) è naschia a Tinizong e veiva lò anc oz ansemen cun sia donna. El è sto scolast secundar aint igl circuit da Surses anfignen tar la sia pensiun igl onn 1997. Igls suandonts set onns – anfignen igl onn 2004 – è el sto mastral da Tinizong, resp. a parteir digl 1998 digl cumegn fusiuno Tinizong-Rona. Pinavant è Mario Jegher sto 25 onns inspectour cantunal pigls archivs da Sur- e Sotses. Cun sia donna Moscha ò el quatter unfants carschias. (fmr/sab) Cronica ed istorgia da dus vischnancas Igl codesch «Tinizong e Rona – istorgia, cornica e cultura digls dus cumegns» è en codesch rumantsch cun singulas parts tudestgas. Las 270 paginas cumpeglian 12 tgapetels tematics tgi sa deditgeschan alla cronica digls dus cumegns, religiun, economia, nateira, populaziun, cultura, scola, uniuns e projects. Pinavant cumpeglia igl codesch ena contribuziun digl archeolog Manuel Janosa davart la baselgia da Son Plasch a Tinizong e la fossa da famiglia digls Marmels. Passa 110 fotografias istoricas ed actualas, plans, illustraziuns e documaints cumpletteschan la cronica. Ena gronda part dallas fotografias dereivan digl fotograf turitges Rudolf Zinggeler tg’ò documento la populaziun e la cuntrada da Surses anturn la midada digl 20avel tschentaner. (fmr/sab) Igl catscheder Giatgen Plaz Spinas e sies fegl Mateias. Egna dallas pi viglias fotografias da Tinizong ord igl onn 1863. La musica instrumentala an totta parada, sot la batgetta da Mario Jegher. Foto 1: Mario Jegher a caschung dalla vernissascha digl sies codesch a Tinizong. Igl bol postal Tinizun ò angal valia en curt taimp.

Digl arsenal antiquo tar en museum plagn vitalitad. Chegl è s’avanzo igls davos diesch onns igl anteriour arsenal da militer a Barvogn. Igl Museum da veiadafier Alvra atteira an en onn 20 000 visitaders, giasts tgi vignan digl antier mond. La fegn d’emda ò igl museum fatg festa. La lengia da veiadafier Alvra e Bernina appartigna siva digl 2008 agl Patrimoni mundial dall’UNESCO. Ella è en’attracziun mundiala ed è en veir magnet turistic. Per lung da chel tratg singular sa catta er Barvogn. Gio siva da decennis è chella vischnanca igl center pigls blers ameis dalla Veiadafier retica e pigls blers amatours dalla lengia da veiadafier Alvra e Bernina. Siva da diesch onns è Barvogn anc bler pi popular tigls nundumbrevels «fans» dalla Veiadafier retica, la raschung è igl Museum da veiadefier Alvra. La davosa fegn d’emda è nia festivo igl giubileum da diesch onns da chel museum, tg’è en museum tgi sveglia igl interess da vigl e gioven ed atteira visitaders digl antier mond. Anfignen oz vers 200 000 visitaders President dalla fundaziun digl museum è Reto Crameri, igl deputo da Surava. Alla testa digl cunsegl d’administraziun digl Museum da veiadafier Alvra stat Roman Sommer da Barvogn. La fundaziun ò la funcziun da neir tar daners pigl museum, dantant tgi igl cunsegl d’administraziun segna per la part operativa digl travagl. La societad acziunara digl Museum da veiadafier Alvra ò 800 acziunaris. Menziuno seia pero tgi 98% dallas acziuns to­tgan alla fundaziun. An chels diesch onns siva tgi igl museum è nia surdo la stad 2012 agl travagl on circa 200 000 persungas visito igl museum. Perveia dallas maseiras dalla pandemia e cun esser igl museum ples meis saro seia igl domber digls visitaders sa redutgia fitg igls davos dus onns, dei Reto Crameri. Igl 2019 vevan anc stgers 20 000 persungas visito igl museum, chegl tgi seia en bel domber. Igl 2020 – cun maseiras da corona – èn chegl alloura stos 16 800 visitaders ed igl 2020 schizont angal ple 15 000 visitaders. Cun ena media da radond 20 000 visitaders per onn totga igl Museum da veiadafier Alvra tar egn da chels museums aint igl Grischun cun igls pi blers visitaders. Fanadour, avost ed otgover Dallas antradas fò igl Museum da veiadafier Alvra en stgamgiamaint da radond 350 000 francs ad onn. Igl madem vala er pigl travagl da gastronomia tgi sa catta aint igl madem bietg scu igl museum. Reto Crameri dei tgi per star sur l’ava dovra igl museum sustign da plessas varts, cunzont er da bleras persungas privatas. Igls ferms meis cun antradas da 3500 anfignen 4200 seian igl fanadour, avost ed otgo­ver, punctuescha Reto Crameri. Sa tgapescha tgi deis da belezza scu las davosas emdas marscha igl museum betg schi bagn. «Igl Museum da veiadafier Alvra veiva ple u manc da turists digl de tgi vignan er igls ples cun la veiadafier a Barvogn», ò detg Giancarlo Lozza, el tgi se­gna tigl cunsegl d’administraziun per las finanzas. Igl bietg totga alla Veiadafier retica L’ideia da realisar a Barvogn en museum da veiadafier chella è gio stada avant prest 20 onns. Propi concret è chel project pir nia cura tgi la Veiadafier retica ò cumpro dall‘armada igl arsenal da militer. Chegl vot deir tgi igl bietg totga alla Veiadafier retica ed igl museum è sot tetg ainten chel an dretg da biagier. Christian Florin, igl schef dall’infrastructura tar la Veiadafier retica ò detg tgi cumpro ins vegia da lez taimp igl arsenal da militer per betg tgi chel vigna cumpro per muteivs da speculaziun ed er cugl intent da far or da chel en li per ameis dalla veiadafier u er ena sort deposit per trens e locomotivas viglias. Oz ins seia cuntaint d’aveir fatg or da chel anteriour bietg da militer en museum da veiadafier, manegia Christian Florin. Investos èn nias da lez taimp passa tschintg milliuns francs per la sanaziun e realisaziun digl Museum da veiadafier Alvra. Ena gronda part da chella somma è neida dallas bleras uniuns da veiadafier tgi dat er aint igl Grischun, digl Uffezi cantunal d’economia e turissem, digl cantun sez, dalla confederaziun, digl Ageid da muntogna e dalla Veiadafier retcia. Yves Broggi, el tg’è sto igl amprem president dalla fundaziun Museum da veiadafier retica, ò detg tgi anfignen oz ins vegia investo aint igl museum radond nov milliuns francs. Treis deis festa Cun en progam fitg vast, cun exposiziuns da trens, prelecziuns e blers pleds è nia festivo a Barvogn igl giubileum da diesch onns digl Museum da veiadafier Alvra. A pled è er nia Renato Fasciati, igl directour dalla Veiadafier retica. Treis pleds ò el mess aint igl center da sies pled: respect, plascheir ed angraztg. Igls iniziants e tot igls promotours digl museum maretan en grond respect. Els vegian cun passiun realiso igl museum, tgi seia oz er or dalla vart turistica, per Barvogn e betg angal per la Veiadafier retica da gronda muntada e valour. Cun plascheir vigna igl Museum da veiadafier mano ed er las exposiziuns fetschan plascheir a vigl e gioven, ò detg Renato Fasciati. Mintga persunga tgi vegia contribuia igl sies per realisar chel project, er chellas tgi vardan pigl museum ed er igls blers anteriours ampluias dalla Veiadafier retica tgi s’angaschan pigl museum, tots maretan en cordial angraztg, ò detg Renato Fasciati. Regals pigl Museum da veaidafier Alvra. (da san.) Reto Crameri, president dalla funadziun digl musuem, Renato Fasciati, directour Veiadafier retica e Roman Sommer, president digl cunsegl d’administraziun digl museum.

An collaboraziun cugl Kino Rätia Tusang ò l’Associaziun Center d’Art e Cultura Alvra fatg adiever dall’architectura dalla tribuna ainten l’anterioura tgesa da scola dad Alvaschagn. Kino agl liber Alvaschagn – sur la fin d’emda èn nias mussos films d’art, cultura e nateira. Igl è egn da divers projects tgi l’uniun ò lantschea per vitalisar la regiun e la vischnanca. Kino agl liber ad Alvaschagn – chegl è sainza dubi ena premiera per la pitschna fracziun digl cumegn Albula/Alvra an Val Alvra. Igl colp da partenza per las treis seiras da kino è succedia gievgia passada cugl film «NOT ME» tgi dat en’invista aint igl pansar e luvrar digl artist engiadines, Not Vital. An collaboraziun cugl Kino Rätia da Tusang ò l’Associaziun Center d’Art e Cultura Alvra (acaca) organiso las seiras da kino. Eir a kino è ena tgossa spontana Agl cuntrari da varsaquantas seiras da stad 2022 n’ò la gievgia passada tottaveia betg anvido ad en kino «agl liber». Siva varsaquantas emdas da bel’ora cun seiras da stad è la plievgia bramada gist rivada cugl amprem kino agl liber ad Alvaschagn. Ed uscheia on igls organisatours dall’acaca gia da procurar per en’alternativa a curta vista. Sainza far lungas è la tribuna dall’anterioura tgesa da scola ad Alvaschagn neida transfurmada ad ena sort mini-kino cun atmosfera dad open-air. «Uriund erigl previa d’installar la tenda sen tribuna e da darveir chella vers dafora per tgi la gliout possa tschantar segl pastg ordvart», tradescha Laura Giudici, egna dallas dus manadras da project tar l’acaca. La tribuna tgi colliescha l’anterioura sala da gimnastica ed igl plaz da scola seia da bel’antschatta sa preschentada scu li ideal per ena tala occurrenza. Causa dall’ora èn las var 10 persungas preschaintas sa tschantadas directamaintg sen la tribuna, contemplond la veta da Not Vital on las alas dalla tribuna avertas anvers anor tuttegna procuro per en tant sentimaint dad open-air. Malgro en pitschen domber da visitadras e visitaders èn las manadras digl project stadas cuntaintas cun igl amprem kino agl liber. «Cun talas previsiuns n’è igl pitschen domber aspectatours betg sto ena surpesa. Eir a kino è ensa­tge spontan tgi vign savens decidia a curta vi­sta», dei Gisela Stöckli, la sagonda manadra da project. Igl kino agl liber seia tuttegna ensatge tgi pudess attrer igl public. En indezi persiva seia sto igl pop-up kino tgi l’associaziun veva organiso la premaveira passada. Cun var 30 persungas seia lez sto visito fitg bagn. Art, cultura e nateira «Igl intent pigl kino agl liber è da porscher en li d’antupada per la vischnanca e per la regiun, independent da vigliadetna, derivanza u lungatg», accentuescha Laura Giudici. Ansemen cun Gisela Stöckli è ella resonsabla pigls projects dall’acaca – en’uniun tg’è neida inizieida all’antschattta digl onn 2021 digl artist Mirko Baselgia. Igl intent dall’uniun è da vitalisar la regiun e la vischnanca d’Alvaschagn a moda socio-culturala ed artistica. «Gl’è da menziunar tgi l’acaca è en’uniun independenta digl Studio Mirko Baselgia tg’è s’installo ainten l’anterioura tgesa da scola ad Alvaschagn. Igl artist fò sulettamaintg part scu suprastant dall’uniun. Nous profitagn dalla sinergias e collaboragn cugl studio. Art è pero sper nateira e cultura angal egn digls sectours dall’uniun», accentuescha Laura Giudici. En curs da studi ad Alvaschagn Egna dallas sinergias è per exaimpel en raschaint nov curs da studi dall’ibW «art e ma­stranza» tgi duess per part er aveir li ad Alvaschagn. L’uniun persequitescha dantant er oters projects socio-culturals scu per exaimpel «ruschnareias» – en barat e sa scontrar per genitours e lour unfants. An collaboraziun cun en pour indigen vign per exaimpel purschia en workshop per antagler en agen artg. «Pinavant persequitagn nous l’ideia d’en iert da calours segl areal per cultivar fretga e verdura. E la pitsch­na biblioteca duess sa sviluppar tar en li per amprestar codeschs e per prelecziuns per unfants e giuvenils», dei Laura Giudici. Tschartgea: nova manadra u manader Las ideias dall’acaca èn multifaras ed on per part er gio pudia neir realisadas. «I dovra simpla­maintg igl sies taimp, er tge tgi pertotga igl domber da participantas e participants», dei Gisela Stöckli. Uscheia ins vegia per exaimpel tigl pop-up kino bagn pudia beneventar enqualtgi indigen dalla vischnanca. «Varsaquantas igleidas scepticas èn aint igl frataimp davantadas pi curtaschevlas», dei Gisela Stöckli. Ed er puncto finanzas ins seia sen fitg bunga veia. Uscheia ins vegia pudia fixar ena cunvegna da prestaziun cugl Cantun e cugls cumegns vischinants pigls onns 2022–2024. Siva tgi l’anterioura presidenta e manadra Magdalena Suter veva banduno l’uniun per muteivs persunals, on Gisela Stöckli e Laura Giudici surpiglia ad interim igl mandat scu manadras digls projects igl november passo. Cun aveir gio cunaschia e luvro pigl Studio Mirko Baselgia ed esser activas scu intermediatouras d’art era l’incumbensa sa dada. Igl presidium dall’uniun ò surpiglia ad interim Andrin Willi, sesent a Turitg, uriund da Lantsch. «La fegnameira è cleramaintg da cattar ena persunga indigena tgi surpeglia la direcziun digls projects», accentuescha Gisela Stöckli. Premiera per Alvaschagn L’Associaziun Center d’Art e Cultura Alvra èn en’uniun tg’exi­sta siva digl onn 2021. Igl intent dall’uniun è da vitalisar la re­giun Alvra e la vischnanca d’Alvaschagn. Egn da differents projects tgi sa focusseschan sen art, cultura e nateira è igl amprem kino agl liber ad Alvaschagn. Igl colp da partenza è succedia gievgia passada. Malgro la plievgia on var 10 persungas catto la veia ainten l’anterioura tgesa da scola dad Alvaschagn. Ed uscheia on els an pe da segl pastg pudia sa tschantar directamaintg sen la tribuna cuvreida cun tetg. Las alas avertas on tuttegna procuro per en tant atmosfera dad open air. (fmr/sab) Aint igl pastregl d’Alvaschagn on gievgia sivamezde dus donnas indigenas fatg pang e procuro per en picnic pigl kino agl liber. Igl amprem kino agl liber Alvaschagn ò causa dalla plievgia gia li sen la tribuna dall’anterioura tgesa da scola. L’architectura dalla tribuna dall’anterioura tgesa da scola ad Alvaschagn è fitg adattada per seiras da kino agl liber.

La nova «Revista digl noss Sulom» cugl tetel «Paradis» fò gost da liger. Ena fermezza dalla revista è la gronda varietad da texts or dalla plema da var 10 autouras ed autours. Sper tot igl cuntign paradisic morda la nova ediziun tranteraint dantant er aint igl meil asch – per furtegna. Igl pled da set bustabs «paradis» sveglia bleras associaziuns – er tar surmiranas e sutsilvans. Chegl mossa la sagonda ediziun digl onn centenar dalla «Revista digl noss Sulom». Per igls egns è igl paradis simplamaintg la «pastira sur igl noss bagn puril» (Jan Michael, scolar ad Andeer), per oters totgan tar en dretg paradis er trottuars (Angelica Augustin) – u simplamaintg anc «dus treis bungs e pi gronds hotels» (Tanja Amacher, directoura digl turissem). Damai, en bel panopticum da vistas paradisicas. È tot angal bel e bung? Aint igl editorial dalla nova ediziun digl «Sulom» fò la redactoura Bettina Cadotsch valeir diversas raschungs tgi discorran atgnamaintg cunter la tematica digl «Paradis» – seia chegl perveia dalla pandemia u perveia dalla ghera ainten l’Ucraina. Tuttegna èn las treis redactouras Bettina Cadotsch, Pia Plaz e Cornelia Candreia sa decideidas da far en’ediziun monotematica paradisica – er or digl desideri da stgaffeir ena cunterpeisa tigl sgarschevel tgi capeta igl mument segl mond. Cun chella tematica è igl privel bagn grond da sfundrar ainten en ductus idealistic e da generalisar igl positiv an stil da «tot è bung tar nous» – ed uscheia forsa amblidar la varts pi sumbrivantas. Ma è chegl er igl cass tar chell’ediziun? Belas cuntradas – ma er la «fegn digl Paradis» Cler – aint igl «Sulom» na mantgan betg las fotografias da belas cuntradas – seia chegl segl frontispezi cun la Fuorcla d’Agnel, ma er aint igl intern cun lais e flours ed insects alpins. Sper las fotografias tgi pudessan er cumpareir ainten en catalog da vacanzas (e tg’èn digl reminent er fitg belas) mossa la revista dantant er tscherts aspects e svilups critics. L’istorgia fictiva digl autour Peder Cadotsch (1922-2002), «La vendita digl Paradis», cumparia avant bung 50 onns e resumo e commento bagn da Pia Plaz per l’ediziun digl «Sulom», è en tal exaimpel. Igl dilemma etern dallas valladas turisiticas vign illumino, numnadamaintg la dumonda da sviluppar venavant la regiun turistica u da mantigneir la patria. Ainten l’istorgia vogl per la vendita dad en toc taragn cugl nom «Paradis» ed igl conflict da famiglia tgi s’antretscha antras chella vendita. Igl text sa laschess tenor Pia Plaz er transponer sainz’oter aint igl taimp actual ed è perchegl magari brisant. Trantertungs hawaiians ed en schoggi-job Trantertungs digl paradis èn da cattar er aint igl text divertent dad Angelica Augustin «Aint igl mies paradis dattigl trottuars». Ella descreiva igl sies viadi a Hawaii, en li tg’è per connecto blers cun vacanzas scu aint igl paradis. Tot ve da chel viadi n’ò dantant betg plaschia ad ella – tant seia tradia. Per exaimpel seian tenor Angelica Augustin tscherts stereotips digls Americans propi veirs, scu per exaimpel chel digl traffic public inexistent (ed er digls trottuars inexistents). Massa d’amprender dattigl cugl artetgel da Tobias E. Ulbrich. El descreiva tranter oter la muntada da chel pled «paradis» – tgi chel dereiva dalla Persia antica (dei dei avant la bibla) – e tgi chegl signifitgieva tant scu ena bastiun, en li u ena zona defineida e determinada antras en rampar. Vot deir, navot cun en ort idillic à la Eden mabagn pitost igl cuntrari! Er tar en «schoggijob» scu chel dalla confisiera Jolanda Stgier da Parsonz/Enneda dattigl vart sumbrivantas.Chell’impressiun ins survign ligiond la bela e bagn illustrada reportascha da Bettina Cadotsch. La confisiera Jolanda Stgier creescha cun tschigulatta veiras ovras d’art scu per exaimpel en panter e fò magari turtas da nozzas gigantescas cun 10 plangs! Chegl seia bagn bel – ma igl job scu tal seia tenor Jolanda Stgier er fitg strantg ed i dovra gronda precisiun «mintga manetsch sto esser gist». Quatter meils da tschintg Damai: igl è bagn en’ediziun paradisica cugl focus segl positiv (varda igl super bung recept per la turta da tschigulatta) ma las resalvas tgi l’ediziun sburflegia angal digl positiv e digl belbel n’è ansomma betg sa cumprovada. I vign cler: tigl paradis totga er igl anfiern – u aglmanc igl cuntrast. Sainza lez ègl grev da tematisar igl bung ed igl bel. Chella balantscha digl cuntrast è gartageda agl nov «Sulom». Per dar ena nota finala – u en meil final, per pledar an lungatg dalla bibla – alloura dess ia quatter da tschintg meils per chell’ediziun digl «Sulom». Igl tschintgavel meil, lez dessigl numnadamaintg angal aint igl paradis! Per abunar la «Revista digl noss Sulom» tanschigl da screiver en mail a administraziun@sulom.ch. Costs: 25.50 inclusiv porto. Fotos Sandro Buchli

D’esser cun 80 onns anc schi bagn an gamba è bagn ena graztga da Dia. Galdia en belezza de an ena bunga cumpagneia on 29 omens e donnas tgi festiveschan chest onn chel anniversari radond. En de da stad tgi vess betg savia esser pi bel ò do la culissa all’antupada dall’annada 1942 da Surses. L’ora è eida bagn a pêr cun l’ambianza cura tgi igls omens e las donnas èn s’antupos aint igl hotel Piz Mitgel a Savognin, en’ambianza tgi targlischiva gist scu igl suglegl dalla dumang. «Bel tgi te ist er cò», «sung nia cun plascheir da Son Giagl a Savognin», «va ma legro fitg sen chel de», «ma te veist anc or bagn», tot chegl ins ò santia tigl bavegna digl inscunter dall’annada 1942 da Surses. Da 46 anvidos èn 29 stos preschaints Igl è betg l’amprema geda tgi las donnas ed igls omens da Surses tg’èn nascheidas e naschias avant 80 onns s’antopan per en inscunter d‘annada. Cuntrari ad otras annadas nizegian chels digl 1942 da s’antupar tar mintga anniversari radond. I dovra sa tgapescha er las persungas tgi segnan per l’organisaziun pigl antop d’annada. Igl è da tarmetter las invitaziuns allas persungas dall‘annada, cattar las adressas actualas da chellas, metter ansemen igl program ed er organisar igl transport agl li d’antupada ed anc bler oter. Per l’annada 1942 on fatg chegl adegna ed er ossa pigls 80 onns Renata Uffer-Peduzzi e Steffi Luzio-Peterelli da Savognin ed Othmar Jäger da Beiva. «Invitaziuns vainsa tarmess 46 ed agl inscunter èn stadas dalla parteida 29 persungas», ò detg l’organisatoura Steffi Luzio-Peterelli. I seia ple tgi angal plaschevel tgi tants e tantas vegian suando all’invitaziun, dei Renata Uffer-Peduzzi. Igl è er sa musso tgi igls omens e las donnas dad 80 onns èn ple tgi angal vitals, fits e strousch egn u egna tgi vei or da gio aveir cumplania 80 onns u neir chest onn anc 80 onns. Gio durant igl apero aint igl curtgign digl hotel Piz Mitgel a Savognin èn sa furmadas pitschnas gruppas e lungurous ègl ansomma betg sto cun dar bler da rachintar l’egn l’oter. Siva dallas ampremas baterladas ègl ia an direcziun Radons, noua tgi Fadri Arpagaus ed igl sies team digl «Berghuus» on sarvia en bung giantar agls giubilars ed allas giubilaras dad 80 onns. Igl baterlem ò cuntinuo e chegl anfignen tgi la raspada da festa è turnada a Savognin, noua tg’igl de ampernevel ò gia scumanzo. An bunga cumpagneia Damai èn igls Sursets e las Sursettas ed er las persungas tg’èn neidas notiers ed on dimora ainten la val, naschias tots durant la sagonda ghera mundiala. Els èn pero an fitg bunga cumpagneia da persungas pi prominentas tgi èn nascheidas igl madem onn scu els. Egna da chellas persungas è per exaimpel Joe Biden, igl president american tgi cumplanescha igls 20 da november igl sies 80avel natalezi. Er Wolfgang Schäuble, egn digls pi ancunaschaints magistrats dalla Germania è digl 1942. Cun Paul McCartney è tranter igls giubilars dad 80 onns er en musicist e cantadour fitg popular. El ò gia grond success cugls «Beatles». Cun Barbara Streisand ò er egna dallas pi ancunaschaintas cantadouras ensatge communabel cun chels digl 1942 da Surses, numnadamaintg ò er ella gio 80 onns. Ena bela cumpagneia. Las donnas ed igls omens dall’annada 1942 l’emda passada a Savognin. (davant da san.) Steffi Luzio-Peterelli, Luzia Tanner-Wasescha, Peder Spinatsch, Tina Fridly, (amprema retscha da san.) Peder Guetg, Helena Dosch, Trudi Capeder-Cotti, Ada De Agostini-Salis, Rita Poltera, Maria Camous, e Margrith Moser, (sagonda retscha da san.) Klaus Riedl, Giovanni D’Alessandro, Richard Signorell, Emma Spinas-Signorell, Clärli Capeder-Candreia, Gion Capeder, (terza retscha da san.) Maria Mark, Rosina Guetg, Lena Poltera, Valentina Carisch-Thomann, Giulia Wettstein-Fasciati, Monika Zogg, Renata Uffer-Peduzzi, (quarta retscha da san.) Plasch Dosch, Gion Batist Huber, Othmar Jäger, Simi Gruber, Franco Iseppi.

La pandemia ò procuro per en veir boom da campar, er an Surmeir. I existan bagn enqualtgi purscheidas per campers ainten la regiun, veaple vign pero er campo selvadi. Cun adattar igl plan directiv regiunal duess ossa neir stgaffeida la basa per sviluppar anavant las purscheidas da camping an Surmeir. Chegl vala cunzont pigl territori da Surses noua tgi exista actualmaintg anc ena purscheida limitada. Dus novs campadis per Surses – egn a Rona ed egn a Beiva: chegl tradescha la carta digl plan directiv regiunal «camping» dalla regiun Alvra. Anc è chel plan directiv pendent tigl Uffezi pigl svilup digl territori avant tg’el vign sotamess alla davos’instanza, la regenza grischuna. «Schi la regenza approvescha chel plan directiv ‹camping›, alloura è chel bagn liont per las autoritads, pero sulettamaintg ena basa per ansomma pudeir augmentar la purscheida da campadis», declera igl manader dalla regiun Alvra, Roman Bergamin. Damai, tge succeda an Surses, schi la regenza dat gleisch verda? E tge monta chegl per la purscheida da camping limitada an Surses? Purscheida limitada an Surses Ena rulotta segl parcadi dalla Scola Grava a Savognin, en camper segl Pass digl Gelgia ni en bus da VW sper ena veia d’alp – chegl èn maletgs digls davos dus onns ple tgi ancunaschaints. «La pandemia ò procuro per en boom da campar», dei Linda Netzer, manadra svilup digl li an Surses. Per l’egna è s’augmento igl domber da campers selvadis antras chel boom, per l’otra ins è da vart digl cumegn pero er dalla regiun nia pertschert, tgi la purscheida da campadis – an spezial segl territori da Surses – è limitada. Tg’igl plan directiv dalla regiun cuntigna angal an Surses novs campadis ò ena bunga raschung: actualmaintg dattigl segl territori da Surses sulettamaintg campadis cun radond 80 plazs per passants e 60 plazs per fittadigns stabels. «Cunzont aint igls centers turistics a Savognin e Beiva è la purscheida limitada», dei Linda Netzer. En’ulterioura sfeida: igl campadi Julia sper igl Lai Barnagn a Savognin pudess tenor ena nova evaluaziun neir restranschia per part ainten ena zona da prievel dalla nateira. «Nous na savagn actualmaintg betg anc deir, tge consequenza tgi chegl vess d’aveir pigl campadi a Savognin. Chel fatg ans ò pero intimo, da sclareir alternativas e perchegl vainsa laschea evaluar la situaziun specificamaintg aint igl noss cumegn», dei Linda Netzer. L’evaluaziun mossa, tgi na dat aint igl territori da Savognin nign spazi supplementar pigl camping Julia tgi fiss disponibel an taimp previsibel. Plan directiv è sulettamaintg ena basa Sen basa dall’evaluaziun vign recumando dad integrar aint igl plan directiv regiunal igl li «Mot da Tua» survart Beiva. «Igl li actual a Beiva sa catta sper la veia naziunala ed ò ena surfatscha limitada. L’evaluaziun ò musso, tg’igl sulet li alternativ è chel tigl bunker survart Beiva tgi fiss pero sulettamaintg per da stad. D'anviern passa lò la pista da skis», dei Linda Netzer. Sch’igl plan directiv vign approvo dalla regenza duess uscheia esser stgaffeida sulettamaintg la premissa e basa per augmentar la purscheida a Beiva. E tgi instradescha igl nov campadi a Beiva, schi la regenza grischuna vess da dar gleisch verda pigl plan directiv regiunal, forsa en’incumbensa digl cumegn? Linda Netzer declera: «Igl n’è betg la fegnameira digl cumegn da manar campadis. La purscheida a Beiva niron nous a sviluppar anavant ansemen cun la proprietara – igls implants da sport Beiva – e concordant cun la purscheida ainten l’antiera vallada.» Campadi a Rona è sen bunga veia Tge tgi pertotga igl nov li per en campadi a Rona currigia Linda Netzer: «Chegl n’è navot da nov mabagn ena zona tg’è neida approvada gio igl onn 2005 dalla regenza scu zona da Camping ‹Palecs›.» Christoph Passecker, directour dallas Pendicularas Savognin SA dat sclarimaint: «A risguard digl boom da campar ischans fitg interessos da porscher a ‹Palecs› a Rona en campadi. Perchegl vagn nous permangs da sviluppar chel project. Chel è actualmaintg pendent tigl cantun per en’amprema examinaziun. Gleisch verda digl cantun muntess tgi pudessans scumanzar a realisar chel project.» An tge spazi da taimp tgi chegl vess da succeder n’ò Christoph Passecker betg savia dar sclarimaint. El ò pero confirmo anvers la FMR tg’igl project niss realiso scu uriund eneda previa. Chegl monta: anfignen 180 parzellas, bungalows, en pitschen laiet ed ena plazza da giuier. Campers selvadis – en problem En problem tgi resta per tot igls cumegns an Surmeir èn tenor Roman Bergamin igls campers selvadis: «Igl grond problem an chel connex è la higiena. I vign campo noua tgi n’existan nignas tualettas, rusment vign laschea starnia e chegl magna tar malcuntantientscha. Chegl è pero cleramaintg tgossa digls cumegns e la legislaziun correspondenta.» Fatg è, tgi las leschas communalas tgi vessan da dar la directiva scu tractar campers selvadis sa disfranztgeschan fermamaintg tranter igls singuls cumegns ainten la Regiun Alvra, aint igls egns vala en scumond general, an oters n’ègl betg reglo. «Er aint igl cumegn da Surses n’è chegl betg reglo unitar perchegl tgi la lescha da biagier n’è betg anc neida unifitgeida siva dalla fusiun ed i dovra en’adattaziun. Igl è la nossa fegnameira da reglar unitar la purscheida da camping aint igl antier Parc Ela», dei Linda Netzer. Perchegl ò igl cumegn da Surses iniziia igl fanadour en kick-off cugl Parc Ela, igl cumegn d’Alvra ed igl cumegn e turissem da Barvogn. Tenor Linda Netzer ègl planiso dad anvidar a meisa igl otgover tot igls cumegns e las organisaziuns turistics dalla regiun per instradar ena gruppa da lavour tgi sa fatschainta cun talas dumondas per l’antiera regiun. I na geia betg angal per reglar la basa giuridica mabagn er per migliurar la purscheida da camping. Linda Netzer: «Las nossas ampremas discussiuns magnan er an direcziun da rinforzar ed augmentar las purscheidas actualas scu per exaimpel segls bagns purils – tenor igl motto: realisar pitschnas purscheidas tg’èn pero collieidas l’egna cun l’otra. Fatg è tgi er siva dalla pandemia resta campar en tema relevant per l’antiera regiun. Las sfeidas èn ancunaschaintas e cumegn scu er regiun èn premuros da cumbatter igls campers selvadis cun purscheidas adequatas.» La carta digl plan directiv regiunal mossa campadis existents (blo) e campadis planisos (pink) ainten la regiun Alvra. Campadis temporars n’èn betg represchentos sen la carta. Campers selvadis – en maletg ple tgi ancunaschaint. Igl territori «Mot da Tua» a Beiva è sa musso scu li adatto per en nov campadi. Schi chel vign realiso u betg dependa da differents factours. Scu proprietaria digl territori on las Pendicularas Savognin SA an senn da realisar a Rona segl territori «Palecs» en nov campadi.

Er schi igl passape è betg anc surdo uffizialmaintg agl travagl è chel nia inauguro an en rom pi pitschen. Igls iniziants dalla festa on angraztgea sen chella veia agl cantun e cunzont agl cumegn per aveir fatg chel nov passape all’antschatta digl li, gnond da sotanse. Anc èn las lavours da sanaziun dalla veia cantunala a Rona betg a fegn ed igl madem vala er pigl nov passape tgi dat aint igl quartier Mulegn. Mulegn è igl quartier gist all’antschatta da Rona, gnond sotanse da Tinizong. La correctura e sanaziun dalla veia naziunala dallas Bovas da Rona chella cozza anc anfignen alla fegn da chest onn. Treis onns ins è vedlonder cun la lavour e da preschaint ainten la fasa finala. Betg anc fitto è er igl nov passape, pigl qual ins ò gia ples projects, ples differenzas schi betg gist dispetas. Betg nia realiso avant passa diesch onns Tgi Rona è sottamess agl grond traffic è cler ple u manc a mintgign. An media passan ple tgi 3 000 autos per de tras Rona , la fegn d’emda schizont anfignen 8 000 autos. Uscheia è betg da star stupia tgi igls abitants, igls proprietaris da tgesas da vacanzas ed er igls giasts digl quartier Mulegn èn ossa ple tgi cuntaints da survagneir finalmaintg chel passape. Gia da neir realiso vess chel gio avant diesch onns dei Andreas Frank, uriund da Rona e sesent aint igl cantun Son Giagl. El è siva d’unfant adegna a Rona e chegl ainten la tgesa paterna tgi sa catta aint igl quartier da Mulegn gist dasper la veia principala. Laschea far igl passape ò igl cumegn da Surses Alla festa è er sto preschaint Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses. El ò detg tg’igl amprem project per chel passape vegia laschea far igl cumegn da Tinizong-Rona. Menziuno seia tg’igl quartier Mulegn era avant la fusiun digls cumegns an Surses sen taragn digl cumegn da Tinizong. Perveia da ples raschungs seia chel passape alloura betg nia realsio avant passa diesch onns. Cun neir la dumonda per en passape puspe pi actuala davart digls possessours da tgesas aint igl quartier Mulegn ins vegia sa cunvignia igl 2019 cun els da far igl passape. Fatg chel vegia igl cumegn da Surses er cun saveir tgi a parteir digl 2020 totga la veia da Gelgia tar ena veia naziunala. I fiss tgunsch sto pussebel tgi la confederaziun vess forsa er betg realiso igl passape, deian Leo Thomann ed er Andreas Frank. Per la realisaziun da chel passape ins ò gia rimno 30 sottascripziuns e depono chellas tigl cumegn da Surses, damai cun success. Igls iniziants principals, Andreas Frank, Fadri Durband e Niclo Lozza èn alloura er sa mussos angraztgevels anvers igl cumegn da Surses per aveir gia tgapientscha ed aveir realiso igl passape. I seia ple tgi angal plaschevel da saveir tgi an pacas emdas vigna igl passape surdo definitivmaintg agl travagl, ò detg Andreas Frank. I seia sto ple tgi angal ena veia crappousa, cun duvrar blera pazienztga e persistenza, per bunga sort betg per navot, punctuescha Andreas Frank. El dei tgi ple u manc tot igls propietaris da bietgs vegian pers ensatge taragn per tg’igl passape possa davantar realitad. Sto navot da far en viadi cugl ballun ad aria tgoda Andreas Frank è commember activ digl Club da balluns Alpenrhein e vo uscheia er savens cun egn da chels ainten l’aria. Igl de dall’inauguraziun digl nov passape fiss er sto previa da far pigls giasts anvidos en viadi pi lung cun en ballun. L’ora è dantant betg stada ideala per far chel viadi cun esser cunzont blera brainta e per eneda schizont strousch vent. Uscheia on bagn blers pudia piglier plaz siva mang aint igl canaster digl ballun, tg’è sa dulzo per ensatge daple tgi diesch meters. Igl pilot digl ballun dei tgi per palar igl ballun seia neccessaria ena patenta speziala. Radond dus ouras seia pussebel da star ainten l’aria cun en ballun. Inclus igl pilot e treis passagiers peisa en ballun 800 kilos. L’otezza maximala tg’en ballun cuntanscha schea tar 4 000 meters e la sveltezza la pi sperta seia tranter 90 e 100 kilometers l’oura. Igl nov passape a Rona è nia inauguro. Andreas Frank durant igl sies pled d’angraztgamaint.

Faners ple tgi plagns e noua tg’ins varda ins vei angal ballas da fagn. Cun varsaquantas excepziuns fon igls 160 pours da Surmeir ena bunga bilantscha intermediara dalla fanada 2022. Anc vign fatg rasdeiv an singuls lis, per part igl terziel e schizont igl quart tagl. La fanada 2022 è prest istorgia, chegl cunzont ainten las regiuns pi bassas dalla Val Alvra e da Surses. Ainten singuls lis èn igls pours anc vedlonder da far rasdeiv, oters fon anc ensatge maiers e per part vignan er anc saeas colms. A Lantsch ed a Vaz, ad Alvagni, Filisour e Surava è per part gio nia fatg u vign anc fatg igl terziel. Vessigl da far ora da crescher chinta l’egn u l’oter pour an Val Alvra da far chesta stad per la quarta geda fagn. An general discorran igls pours d’ena stad fitg sitga, cun fagn da qualitad e per gronda part er da gronda quantitad. Ainten singulas vischnancas ègl sto fitg sitg, uscheia tg’ins ò gia da scumanzar gio fitg bod cun far fagn per betg tgi l’erva arda cun esser adegna sitg e tgod. Cun mantger la plievgia è er betg carschia igl rasdeiv scu giavischia, uscheia tgi dat er cò da vischnanca tar vischnanca pulitas differenzas. Chegl tgi pertotga igl fagn grass on ples pours confermo tgi gist ainten regiuns pi otas seia chel sto da qualitad e quantitad fitg bung. Gio surpasso igl domber dalla stad 2021 La stad 2021 è la fanada gio stada fitg bunga chegl tgi pertotga la quantitad ed er la qualitad digl fagn. Ena retschertga tar ples pours da Surmeir testifitgescha tgi cun pacas excepziuns è la fanada 2022 stada anfignen ossa ple tgi bunga ainten mintga vischnanca dalla Val Alvra e da Surses. Chegl conferma er igl domber da ballas da fagn tgi Pirmin Cotti da Sur ò fatg pigls sies passa 50 clients e pours. Siva da 12 onns segna el cugls sies treis collaboratours e cun las sias maschinas per far ballas da fagn. La stad 2021 ò Pirmin Cotti fatg an tot 3 700 ballas da fagn. L’emda passada ò el gio surpasso chel domber e fatg anfignen oz radond 500 daple ballas da fagn tgi l’antiera stad 2021. La fanada 2022 seia betg anc a fegn. «Igl è tgunsch pussebel tgi anfignen alla fegn da settember schea igl domber dallas ballas da fagn fatgas tar vers 4 500 tocs. Exact quantas ballas da fagn tgi faschagn anc è grev da deir. I dependa tge tgi l’ora fò igl proxim taimp e schi crescha anc ensatge» declera Pirmin Cotti. Igl davos taimp vegian blers pours laschea far ballas da fagn cun fagn setg e betg scu usito ballas da fagn pachetadas an plastic noua tgi igl fagn stò betg esser schi setg. Sur 1400 meters sur mar fitg bler fagn Cuntrari agls pours dalla bassa dastgan igls pours da Surmeir betg sa lamentar da betg aveir bler fagn an clavo. Ena bilantscha intermediara positiva dalla fanada 2022 fò er Mario Steier da Savognin. La qualitad e la quantitad digl fagn grass seia stada schinavant bunga. Rasdeiv seia sto da far schi bod scu pussebel per tgi chel arda betg. Chegl tgi pertotga igl quantum ed er la qualitad digl fagn seia igl fagn culetg sen pros situos sur 1400 meters sur mar scu per exaimpel all’Alp Flex u er a Curtegns ple tgi angal bunga. Quant tgars da fagn tg’el vegia mano an clavo saptga el betg deir. Ensatge seia cler, per en po daple tgars cun fagn tgi anc la stad 2021. Passa 140 tgars cun fagn Fatg vegia el fagn grass, rasdeiv, igl terziel e schi l’ora lubescha saptga el far tar singuls pros schizont igl quart tagl, rachinta Armon Wyss, igl pour da Mot. I seia pero sto different da li tar li ed er da pro tar pro chegl tgi pertotga la qualitad ed er la quantitad digl fagn. A Solas seia sto pitost sitg uscheia tgi l’erva seia betg carscheida schi bagn. A Mot cò seia sto an media pulit fagn, persiva a Mot Soura per en po daple fagn tgi anc avant en onn. «Ad Alvaschagn chinta da far igl quart tagl, schinavant tgi fò anc ora da crescher», manegia Armon Wyss. Divers pros tg’el cultivescha dovran simplamaintg igl bletsch e chel vegia bagn mantgea chesta stad. Anfignen ossa vegia el mano passa 140 tgars cun fagn an clavo, per en po daples tgi la stad 2021. Pi pac fagn tgi avant en onn Vrena Crameri, la poura da Surava dei tg’ella vess anc plaz an clavo per en po fagn. Antschet a far fagn grass vegia ella per en po pi bod tgi la stad 2021 ed er a far rasdeiv seian chegl stos 15 deis pi bod. I seia tot bler pi bod chegl tgi vala er pigl terz tagl tg’ella fetscha schinavant tgi l’ora lubescha. Ballas da fagn vegia ella fatg radond 100 tocs, ca. 20 daples tgi anc avant en onn. Chegl tgi pertotga la qualitad ins dastga esser cuntaint cun la fanada 2022, chegl tgi perotga la quantitad betg gist uscheia, dei Samuel Cadalbert, igl pour da Lantsch. La fanada seia a fegn er schi tar singuls pros savessigl tuttegna dar en quart tagl. Decisiva seia cò l’ora per tgi crescha ansomma anc erva. L’ora per far fagn seia naturalmaintg stada ideala. «A Lantsch è simplamaintg sto bler mengia sitg cun plover darar schi bagn scu per exaimpel a Savognin. A Lantsch ins ò misiro eneda 5 liters plievgia ed a Savognin eran chegl 50 liters», manegia Samuel Cadalbert. El vegia er fatg en po pi pacas ballas da fagn ed er mano an clavo pi pacs tgars cun fagn. Per bunga sort vegia el anc an reserva en po fagn. Igl sies calvo seia bagn amplania, dei Kilian Margreth, igl pour da Lain. El vegia er fatg per en po daple ballas da fagn. Tiers esser pi sitg seia sto pussebel da far tranter dus e quatter tagls, tot tenor pro e tenor li. Schizont a Mot Soura sen passa 1800 meters sur mar èn neidas fatgas ballas da fagn. A Rona vign da preschaint anc fatg rasdeiv. Chesta stad on igls collaboratours da Primin Cotti fatg per en po daple ballas da fagn tgi avant en onn. En bel domber a ballas da fagn cun fagn setg e betg pachetadas an plastic tar en pour a Solas Soura. Er agls Mulegns para en faner d’esser ple tgi amplania. En pro cun ballas da fagn sur Parsonz.

Siva da 37 onns è l’uniun tgi reunescha igls veterans e las veteranas da cant istorgia. Igls passa 1 000 commembers appartignan da nov all’uniun tetgala e cantunala da cant. Dus onns ò l’Uniun cantunala da veterans da cant gia da renunztgier alla dieta annuala perveia dallas maseiras dalla pandemia. Ossa ò ella puspe gia li e chegl dumengia passada a Coira. La dieta è neida organisada digl Chor viril Coira, tg’ò er gist do igl vistgia cantic agl antop da veterans e veteranas da cant. Dalla parteida èn stos 160 veterans e veteranas ed en bel domber a giasts. Egn da chels giasts è sto Jon Domenic Parolini, igl minister da cultura digl Grischun. Stada alla dieta è er Lucretia Bärtsch, la presidenta dall’Uniun cantunala da cant digl Grischun. Sto ferm represchento è scu adegna igl Chor viril Salouf e chegl cun ena pi gronda delegaziun da veterans. Gion Darms, igl president dall’Uniun cantunala da veterans da cant ò mano la dieta an moda simpatica. Scu adegna è chella stada pitost en inscunter ampernevel, cun esser las tractandas statutaricas pitost secundaras. Reacziuns angal positivas D’integrar igls veterans e las veteranas da cant ainten l’Uniun cantunala da cant digl Grischun cun chel tema èn Gion Darms e la suprastanza dall’uniun tgi reunescha igls veterans da cant s’occupos ferm igls davos dus onns. Tar la suprastanza dall’Uniun cantunala da cant digl Grischun è chel tema er nia discuto e chegl an senn positiv. Jürg Wasescha, igl actuar dall’uniun superioura da cantadours e cantadouras ò detg tgi la suprastanza seia stada dalunga persiva d’integrar veterans da cant ainten l’uniun da cant tetgala. Persiva èn alloura er stos dumengia passada veterans e veteranas da cant, igl è betg do en sulet votum ancunter la maridaglia. Igl è nia decidia unanim per l’integraziun da veterans e veteranas da cant ainten l’Uniun cantunala da cant digl Grischun. Gion Darms dei tgi cotras ins vegia angal ple en post tgi segna per las annunztgas da veterans da cant, i simplifitgescha l’antiera administraziun ed onorifitgias vignan igls veterans e las veteranas angal ple eneda e betg dus gedas scu igls davos 37 onns. Commembers e commembras dall’uniun restan venavant er veterans e veteranas da cant da chors tg’èn betg ple existents. La dieta dattigl venavant pero sainza tractandums statutarics. La davosa dieta uffiziala chella ò li la fegn d’avost 2023 a Trun. Veterans e veteranas tgiran la tradiziun Igl cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini ò detg tgi da pudeir cantar puspe seia da gronda valour sociala. Igls veterans da cant tgiran la tradiziun digl cantar e seian en bung exaimpel per la generaziun giovna da cant cun dar anavant chella tradiziun. Lucretia Bärtsch ò detg d’aveir respect dalla lavour tgi suonda cun aveir l’uniun ossa passa 1 000 comemmbers daple antras chella fusiun. Scu veterans e veteranas d’onour (50 onns ainten en chor) èn nias onorifitgias 27 cantadours e 9 cantadouras. Da Surmeir è nia undro Mario Baltermia digl Chor viril Salouf. Sa regurdos èn igls preschaints e las preschaintas er agls 94 veterans ed allas veteranas tg’on banduno igls davos treis onns per adegna igl mond digl cant ed on fatg igl viadi ainten l’eternitad. Da chors da Surmeir èn chegl: Jochen Rischatsch, Schon Fidel Hartmann, Schatgen Margreth, Vaz, Gaudenz Janutin, Riom, Meltger Arpagaus, Gion Giatgen Steier, Savognin, Bernhard Brenn, Stierva, Vinzens Albertin, Mon, Batist Simeon-Nadig, Georg Ulber, Lantsch, Aldo Fasciati, Beiva ed Irma Mathis-Sonder, Coira. Alla fegn dalla dieta è scu adegna er nia canto e chegl sot la direcziun da Roland Capeder, accumpagnea agl clavazign da Jürg Wasescha. Quatter veterans da cant da Surmeir. (da san.) Peder Collet, Franz Anton Demarmels, Giuli Demarmels e Dolfi Sonder. Restan anc en onn suprastants dall’Uniun cantunala da veterans da cant. (da san.) Otmar Netzer e Roland Capeder.

La staschung d’alp cozza anc dus anfignen treis emdas, er schi blers pours on gio siva dall’emda passada betg ple tot las vatgas sen las passa 100 alps da vatgas tgi vagn aint igl Grischun. Gia ena stad cun temperaturas ampernevlas ò betg angal igl persunal dallas alps, mabagn er igl movel. Ena stad prest mengia sitga è stada chest onn er pigls radond 1 000 portgs tgi passaintan la stad sen egna dallas alps da vatgas aint igl noss cantun. Er igls portgs piteschan fitg digl tgod, survignan gugent en’arsantada digl suglegl cun aveir ena pel fitg fegna. Igl pi gugent on igls portgs blera bugliaca, polta e lozza e betg sch’igl è schi sitg scu chesta stad. Bagn stattan igls portgs er sen las alps cun aveir spazi avonda per sfugnier ed eir alla tschertga da rieischs, verms, insects, lavadegna, zarclem ed oter pavel. Igls radonds 1 000 portgs tg’èn sen egna dallas passa 100 alps da vatgas digl Grischun on er ena bela veta cun survagneir mintga de scotga ainten lour begls. Scotga tgi dereiva dalla producziun cura tgi vign caschea. Da 100 liters latg dattigl tuttegna 90 liters scotga. Cun aveir igls portgs sen las alps en pavel singular ed spazi da girar an abundaza ​survign la tgern en gost intesiv e la tgern è fitg fegna. Anc onigl bagn bela veta igls blers portgs tg’èn sen las alps. Ma cun turnar a val vignan tots sot igl cuntel, mazzos ed or dalla tgern dattigl liongias, cotlettas, schambungs ed oters bungs tocs tgern. (fmr/gns) Avant en onn èn chels portgs dalla razza «Parma» naschias sen l’alp da Mot. Ossa turnigl prest a val ed igl proxim zap è la mazlareia.

Dumengia, igls 4 da settember 2022 vign sarada la veia tranter Filisour e La Punt causa dall’occurrenza SlowUp. Chegl screiva la pulizeia cantunala ainten ena communicaziun allas medias. La veia d’Alvra resta sarada dallas 8.00 anfignen las 17.00 per tot igls vehichels a motor. Igl è pussebel da parteir da Barvogn direcziun Filisour anfignen las 9.00. Ambulanza, pumpiers, guardiatgatscha e pulizeia on totta de igl dretg d’access. A Filisour e La Punt vignan autistas ed autists supplitgias da far adiever digls parcadis signalisos. Igls organisatours rendan attent, tg’igl è pussebel da contanscher Barvogn u Preda cugl tren. Igl SlowUp è en’occurrenza tgi porscha en de d’aventura sainza traffic sen veia. (cdm/fmr)

Tgi tgi less amprender a correr segls trotgs pò far chegl agl Let’s Trail-Event a Savognin tg’ò li durant igls meis da settember ed otgover. Scu tg’igls organisatours da Trailrun Grischun screivan ainten ena communicaziun agls meds da massa vignan mussadas las premissas basignevlas e la tecnica da correr. Ancunaschientschas preliminaras n’èn betg necessarias, ena bunga fitness tanscha. Igl curs porscha dus moduls: igl modul 1 duess porscher en’introducziun aint igl gener da sport, igl modul 2 sa focussescha sen la tecnica da correr anse ed angiu. (cdm/fmr) S’infurmar an detagl e s’annunztgier ins pò sot www.letstrail.ch.

Oz è de da festa alla clostra Madonna del Sasso ad Orselina. La raschung è tgi pader Mauro Jöhri dastga festivar igl sies anniversari da 75 onns. Igl giubilar dastga vurdar anavos sen ena veta fitg interessanta e da success. Tiers igl sies decurs da veta cun l’egna u l’otra culminaziun è pader Mauro Jöhri adegna resto en Bivian, en Sursetter, en muntagnard, ena persunga simpla ed egn da «nous». Igl caputschign e professer da teologia ò fatg scu pader ena veia briglianta, chegl betg igl davos cun esser ena persunga fitg intelligenta, cunzont er averta, liberala, plagn carisma e cun respectar er otras religiuns. Naschia è el igls 1. da settember 1947 a Beiva ed ainten la vischnanca igl pi sensom Surses ò pader Mauro Jöhri er frequento la scola primara. Igl gimnasi ò el absolvia a Faido aint igl Tessin. Igl 1964 è el antro aint igl noviziat digls caputschigns e sessour stibgia teologia. Igl amprem a Soloturn e siva d’esser nia ordino igl 1972 scu plevant ò el cuntinuo cun chel studi a Fribourg, Tübingen e Lucerna. Doctoro ò pader Mauro Jöhri igl 1980 e davanto cotras professer da teologia. Durant diesch onns ò el instruia dogmatica e teologia fundamentala alla Scola ota da teologia a Coira e sessour sto activ scu professer da teologia all’Universitad a Lugano. Igl 1989 è el nia eligia scu superiour dalla provinza da caputschigns svizra ed igl 1995 davanto provinzial e schizont president dalla comunitad naziunala da tot igls superiours d’en urden. Per en taimp ò pader Mauro Jöhri vivia a Montreal, noua tg’èl ò fatg ena scolaziun supplementara avant tgi turnar igl 2005 puspe an Svizra e neir danovamaintg provenzial. En onn siva, igls 4 da settember 2006 ò igl tgapetel general digls caputschigns eligia a Roma pader Mauro Jöhri cun 157 vouschs da 173 vouschs pusseblas scu minister general digls caputschigns. Durant 12 onns ò el exequia chel uffezi cun blera passiun, professiunalitad, bler cor e blera avertadad, cun esser en superiour stimo e respecto dad 11 ​000 paders sesents an 101 teras. Cun eir a fegn igl 2018 chel mandat internaziunal ò igl pader caputschign passanto en taimp ainten ena clostra alla Toscana. Schinavant tgi pader Mauro Jöhri è betg ensanouas per visitar caputschigns passainta el la seira dalla veta alla Madonna del Sasso an cuminanza cun sies cunfrars. Dus da chels èn igls sies cunpatriots, pader Felicissimo Thalparpan da Lantsch e pader Andreia Schnöller da Casti. Agl giubilar la nossa sincera gratulaziun, da cor tot bung pigl 75avel anniversari e cunzont la sanadad duevla per aveir ena bela seira dalla veta e la forza basignevla per far anc varsaquantas turas. Pader Mauro Jöhri festivescha oz igl sies 75avel anniversari.

Armando Janett è siva da 9 onns egn digls treis guardiaselvaschigna an Surses, en territori tgi fò part agl district da tgatscha Alvra-Surses. Actualmaintg sa prepara el per la tgatscha vegnenta tgi scumainza sonda. La FMR ò dumando ad Armando Janett tge tg’el spetga dalla tgatscha da chest onn, tge influenza tg’igl louf pudess aveir sen tala e tge midadas tgi dat an connex cun la revisiun digls asils. Armando Janett è egn digls tschintg guardiaselvaschigna aint igl district Alvra-Surses, egn da dodesch districts aint igl cantun Grischun. Siva d’esser sto scrinari e pulicist è igl anteriour catscheder da Savognin responsabel per la selvaschigna an Surses – en pensum tg’igl guardiaselvaschigna da 42 onns adamplescha ansemen cun Geni Ballat da Parsonz e Sep Antona Bergamin da Cunter. FMR: Armando Janett, vous ischas egn digls treis guardiaselvaschigna an Surses. Proxima sonda scumainza la tgatscha. Tge sort «guardia» ischas vous durant las emdas da tgatscha? Armando Janett: La grond’incumbensa durant igl taimp da tgatscha è da controllar schi las leschas da tgatscha vignan risguardadas. En’ulteriour grond pensum è da registrar igls animals mazzos, catscheders e catschedras pon far chegl durant u schiglio pir siva la tgatscha. La plepart fò adiever dall’occasiun da lascher misirar igls animals selvadis durant la tgatscha per tgi seia liquido. Vurdo sur igl antier onn è la tgatscha per nous damai igl taimp igl pi intensiv cun deis da lavour da 12 anfignen 16 ouras. Damai stò igl guardiaselvaschigna esser disponibel 24 ouras durant set deis l’emda? Sch’ins varda cura tgi vign telefono durant la tgatscha ins ò magari chel sentimaint. Persunalmaintg sunga digl aveis tgi er nous vegians igl dretg d’ans recrear. Nous ischan pero coordinos bagn uscheia tgi en guardiaselvaschigna è adegna contanschibel. Cler, la tgatscha è intensiva ed i fò er plascheir da pudeir esser part da chels sentimaints tg’ins canoscha er sez cun esser sto catscheder. E tge spitgez dalla tgatscha 2022 an Surses? Chegl è anc en po intschert. Siva dalla stad 2021 constatagn nous tg’igl domber da tschervs è sa redutgia. En fatg tgi nous na savagn pero betg propa declarar digl tottafatg. Igls districts vischinants n’on betg registro en augmaint, pinavant na vagn nous betg daple animals tgi èn morts igl anviern passo e tg’igl louf seia angal culpont na cartagn nous er betg. Uscheia tg’ia spetg an general pitost ena tgatscha mediocra. Ed er schi l’ora resta scu chegl tg’ella è, èn igls tschervs betg tant an muvimaint. En effect positiv pudess esser l’erva bregna e setga suraint tgi procura per daple travagl. Igl è ancunaschaint tgi per exaimpel igl tgamutsch u igl capricorn èn exponias a differents factours scu per exaimpel l’orvadad. Pero er la midada digl clima procura per ena midada digl spazi d’abitar. Scu è sa sviluppada tenor la vossa opiniun la preschientscha dalla selvaschigna an Surses? Da prancepi vaia igl sentimaint tgi la midada digl clima procura per bungas circumstanzas pigl tscherv, igl è avant mang pi dei e daple pavel. En augmaint tgi pudess pero neir interrot antras igl louf. Pitost alla curta vign igl capriol causa digl louf ni igl louf-tscherver. Capricorns e tgamutschs vignan a freida dètg bagn cun la midada digl clima. Pigl grond disturbi dalla selvaschigna procura igl carstgang, en fatg tgi observagn cun gronda sceptica. El passainta daple taimp ainten la nateira, dorma dapertot ainten tendas or aint igl liber, tscherts sports èn davantos pi populars. An general porscha Surses pero en spazi da veiver ideal per la selvaschigna. A propos spazi da veiver: pigl onn proxim vignan reglos da nov igls asils da selvaschigna. Tge midadas dattigl an Surses? Sen basa dalla lescha è l’ideia digls asils da pussibilitar agls animals en spazi chiet per pussar, gist er durant igl taimp da caleira. Da l’oter mang duessan igls animals selvadis esser repartias e betg concentros sen ena regiun. Perchegl vainsa ampruo da far pitost daple asils e persiva pi pitschens. An general na dattigl an Surses pero betg grondas midadas. Igl è er da menziunar tg’igl sboz - tg’è digl reminent anc pendent tar la regenza grischuna – è nia elaboro an discussiun cugl sarvetsch forestal e las secziuns da catscheders. En oter factour tg’influenzescha igl sa depurtar dalla selvaschigna è igl louf. Tge influenza ò chel an Surses ed an spezial er an vista alla tgatscha? Pigl mument chintainsa cun en pêrign ed egn anfignen dus singuls loufs tgi giran tras Surses. An general n’observainsa betg anc tg’igls animal sa cuntignan totalmaintg oter. Igls tschervs varon anc d’amprender scu tractar chella preschientscha digl louf. Ena midada tg’observagn dantant gio ossa è tg’igls animals èn anc pi attents tgi avant. Els von angal anc curt or aint igl liber e leppan siva puspe aint igl gôt. Gist durant la tgatscha niron els a bandunar igls asils pir cura tg’igl è stgeir e turnan pi bod la dumang an siertad. Chegl capetta anc avant tg’igl catscheder ò la pussebladad da sagettar igl animal. Igl louf pudess pero er procurar, tg'igls animals selvadis vignan disturbos aint igls asils e cotras aveir en effect positiv sen igl success digl catscheder. Restagn tigl louf, er an Surses ins constatescha tg’igl louf è veapi preschaint. Scu è sa mido igl voss mintgade scu guardiaselvaschigna, dattigl lavour supplementara? An Surses vainsa igl cletg tg’igl louf ò scarpo igl onn passo pacs animals da tgesa, chest onn anc ansomma nigns. Ainten oters territoris aint igl cantun procuran igls differents scarps per en bung po surouras. Tar nous è s’intensivo igl contact cugls responsabels e pasters dallas alps e cugl uffezi d’agricultura. Nous vagn d’infurmar, declarar e cunsiglier pi savens. Durant igl anviern procuran igls scarps d’animals selvadis per lavour supplementara. Nous giagn agl li e faschagn provas da DNA. Igl mastier è cotras pero er davanto anc pi variont ed ò gudagnea ena valour. Tge vign ansomma pretendia an connex cun la scolaziun tigl guardiaselvaschigna, procura igl louf per ena scolaziun supplementara? An general stò en guardiaselvaschigna aveir termino en mastier, esser sto catscheder, aveir en nom sainza macla, esser en tant alpinist, aveir ena bunga cumpetenza sociala ed en bung îgl d’observaziun. Siva d’esser sto tschintg onns an uffezi vainsa la pussebladad da far la scolaziun federala tgi cozza treis onns, la fegnameira da mintga guardiaselvaschigna. Chegl tgi pertotga las scolaziuns internas è igl louf davanto omnipreschaint igls davos onns. Chellas cuntignan per exaimpel scu piglier las provas da DNA ni scu giuditgier la situaziun d’en scarp. Chegl pretenda ena lavour fitg exacta, cunzont per contanscher las premissas tg’igl cantun possa dumandar alla confederaziun per sagettar en louf problematic. Igl guardiaselvaschigna Nom: Armando Janett De da naschientscha: 7-11-1979 Famiglia: marido, bab da dus unfants Li d’abitar: Savognin Professiun: guardiaselvaschigna siva digl onn 2013, uriund scrinari e pulicist Spezial: Armando Janett è responsabel pigl territori digl anteriour cumegn da Tinizong cun la Val d’Err ed igl asil da selvaschigna federal, pinavant è el er responsabel pigl territori da mang dretg (vurdo direcziun Casti) sur Savognin dalla Val d’Err anfignen tigl Crap Ses. El è er anc responsabel per la tgatscha da capricorns aint igl antier Grischun. Hobis: cantar, eir cun skis Armando Janett è siva da nov onns guardiaselvaschigna an Surses. Siva digl onn 2021 constatescha igl guardiaselvaschigna Armando Janett tg’igl domber da tschervs an Surses è sa redutgia.