L’avertura digl hotel JUFA a Savognin è gartageda gievgia passada dalla pi bel’ora. Siva d’ena lunga fasa da planisaziun dalla Uffer SA e la JUFA Hotels ò igl hotel da treis steilas pudia darveir las portas an atmosfera festiva agl areal da Grava. «Cun grond sustign dalla JUFA Hotels vainsa savia metter anturn las nossas ideias scu previa», ò detg Enrico Uffer, magnafatschenta e possessour dalla Uffer SA, avant l'avertura digl hotel anvers la FMR. Ansemen cugl fundatour dalla gruppa JUFA Hotels, Gerhard Wendl, è nia realiso en project tg’ò cuzzo ples onns. La planisaziun ò cuzzo var set onns ed igl biagier alloura anc en onn. «JUFA è en oter caliber tgi CUBE» «I dovra forsa en po taimp, anfignen tgi la gliout ò fidanza, tgi chegl è en oter project tg’igl CUBE e cun fitg bungas premissas pigl futur» ò managea Enrico Uffer. Igl CUBE, a sies taimp en project da prestige per la regiun, è saro igl mument. Ins pòssa betg cumparagler chels dus hotels, uscheia Enrico Uffer. Igl nov hotel – cun costs totals da var 20 milliuns francs – è nia realiso e biagia d’ena firma indigena. Enrico Uffer: «Nous ischan er anc a cò an en per onns e glè aint igl noss interess, tg’igl hotel vegia success.» Cugl nov hotel spera Enrico Uffer da dar novs impuls ed ideias pigl futur an Surses. Fitg bunga collaboraziun Durant la pandemia da corona è ena gronda part dalla communicaziun stada an moda digitala. Chegl seia betg adegna sto simpel. Ena gronda sfida seia er sto, d’aveir segl post a taimp igl material da biagier. Igl hotel seia sto en project fitg cumplex ed er sainza corona fiss la construcziun stada ena sfida. Ma graz­tga la bunga collaboraziun tranter la JUFA Hotels e la Uffer SA seia igl project gartagea. Igl hotel è plagn L’amprema fegn d’emda siva dalla avertura èn gio stos occupos tot igls letgs ainten las 72 tgombras. Cun en rabat spezial ò igl hotel savia carmalar l’egn u l’oter giast da far vacanzas a Savognin. Er per la staschung da stad seia igl hotel gio occupo fitg bagn. «Nous spitgagn ena occupaziun d’aglmanc 50%», ò tradia Enrico Uffer aint igl discurs cun la FMR. «Nous ischan er anc a cò an en pêr onns e glè aint igl noss interess, tg’igl hotel vegia success.» Enrico Uffer La surdada dalla clav dad Enrico Uffer (dretg) a Gerhard Wendl (segund da dretg). L’ustareia cugl salv da magler. Scu angraztg per la bunga collaboraziun surdat Enrico Uffer igl capricorn sagetto aint igl Grischun a Gerhard Wendl (dretg). Ena tipica tgombra per ena famiglia.

Siva da 26 onns è Maurus Engler da Surava canzlist. 20 onns è el sto canzlist digl cumegn d’Alvagni e siva dalla fusiun igl 2015 è el davanto canzlist digl cumegn d’Albula/Alvra. «Igl pi bel ègl da luvrar ansemen cun gliout motivada», dei Maurus Engler. Els seian en bung team ed en po scu ena pitschna famiglia. Egn e mintgign seia pront da prestar daple tgi usito causa dallas sfidas dalla fusiun e dalla situaziun dalla bova da Brinzauls. Pinavant è Maurus Engler cuntaint, sch’el è bung d’adampleir las prestaziuns da sarvetsch per la populaziun. Veia professiunala Maurus Engler è carschia se a Surava, noua tg’el ò er frequento la scola primara. Siva dalla scola secundara ad Alvagni ò el absolvia en amprendissadi mercantil tar ena banca a Coira. Pi tard ò el fatg la scola da pulizeia e luvro enqualtgi onns tar la Pulizeia cantunala digl Grischun. Avant tgi luvrar scu canzlist ò Maurus Engler gia differentas funcziuns tar la Confederaziun, tigl cantun ed er ainten l’economia privata. Betg tots aczeptan la fusiun Pi stentous seiigl da stueir declerar ad indigens e giasts decisiuns ed ordinaziuns dalla suprastanza. «Igl è percletg angal pacs tgi recloman adegna anavant.» Ma i detta anc adegna da chels tgi acceptan betg la fusiun digl cumegn e veian betg aint, tgi la suprastanza ed igls collaboratours da cumegn tschaintan ainten la madema bartga scu igls indigens. Bunga collaboraziun cugl mastral Igl mintgade è adegna en po oter e fitg variont. Sedutas da suprastanza e dalla direcziun èn ena impurtanta part dalla lavour noua tgi Maurus Engler screiva er igl protocol. Venavant on li regularmaintg discurs cun represchentants dad instanzas cantunalas per la realisaziun da differents projects. Realisaziun da decisiuns totgan er tigl mintgade da Maurus Engler scu er lavours d’administraziun. El stò delegar lavours e coordinar tot internamaintg. «Ia sortesch la posta da tot igls collaboratours e sa uscheia adegna tge tgi corra e passa tar tot las differentas partiziuns digl cumegn.» An strètg contact è igl canzlist er cugl mastral. Els vegian ena fitg bunga collaboraziun e seian adegna an discussiun e sustignan l’egn l’oter noua tgi seia pussebel. Igl lungatg tudestg dominescha Igl cumegn vala scu cumegn biling. Las sedutas vignan pero fatgas an tudestg, mademamaintg er igls protocols. Publicaziuns vignan scretgas an rumantsch e tudestg. An chel connex survign igl cumegn sustign dalla Lia Rumantscha per las translaziuns surmiranas. «Ia bait rumantsch, pero screiver rumantsch saia betg schi bagn cunchegl tgi la mia scolaziun è stada per gronda part an tudestg», dei Maurus Engler. Tranter igls collaboratours vigna discurria bler rumantsch, ma an general dominescha igl lungatg tudestg aint igl cumegn. La bova da Brinzauls aint igl center Igl 2015 èn neidas fusiunadas las suandontas set vischnancas tigl cumegn d’Albula/Alvra: Stierva, Mon, Casti, Alvaschagn, Brinzauls, Surava ed Alvagni. Causa dalla fusiun èn las occupaziuns digl canzlist e da tot igls collaboratours da cumegn sa midadas fundamentalmaintg. «Digl cumbattant singul tigl teamplayer», dei Maurus Engler. Perveia da projects intensivs scu per exaimpel la bova da Brinzauls è er sa mido igl focus da luvrar. Igl project dalla bova peglia aint en fitg grond plaz, ma ins vegia betg daple gliout interna e fetscha chegl anc sperasve, savens er siva seira sontga. «Surtot la suprastanza presta gronda lavour ainten chel sectour.» Giaveisch pigl futur «La mia pi gronda fegnameira è tgi ischans bungs da salvar la populaziun da Brinzauls tgi possan rastar ainten lour vischnanca.» Chegl spera Maurus Engler da cuntanscher cugl sies team avant tgi eir an pensiun. Ainten ena seria locca preschainta la FMR treis canzlists surmirans: Maurus Engler, Beat Jenal ed Ursin Fravi. Er Maurus Engler è led, schi las prescripziuns da corona vignan schlargedas. Nom: Maurus Engler Annada: 1963 Li da dimora: Surava Famiglia: marido, en fegl carschia Hobis: tgatscha, eir an muntogna, sport da teir

Ursin Fravi dat en’invista ainten la sia funcziun scu canzlist digl cumegn da Lantsch. Tg’igls abitants e giasts da Lantsch èn cuntaints seia per el ensatge digl essenzial alla lavour, rachinta Ursin Fravi ainten en discurs cun la FMR. Siva da 16 onns è Ursin Fravi canzlist a Lantsch noua tg’el abitescha er cun sia famiglia. «La lavour d’en canzlist è fitg interessanta ed adegna en po otra.» La lavour pretenda ena gronda flexibilitad e magara seiigl stentous da betg saveir star ve d’ena lavour, rachinta el. Ansomma spetgan oz igls cliaints tgi vigna do immediat rasposta e sclarimaint. Tuttegna è la lavour oz pi simpla per Ursin Fravi tgi all’antschatta dalla sia carriera. «Bleras tgossas èn digitalisadas uscheia tgi spargnagn ena massa taimp», rachinta Ursin Fravi. Veia professiunala Ursin Fravi è carschia se a Donat noua tg’el ò er frequento la scola primara. Siva dalla scola secundara a Ziran ò el absolvia la scola mercantila a Coira. Pi tard ò el luvro a Tusang ainten en affar da victualias e magliaretsch tgi sa numnava da sies taimp «Trepp und Kompanie». Venavant ò Ursin Fravi luvro tar la firma Schutz a Filisour, tar ena firma da biagier a Barvogn scu er tar la firma «Parpan Bau» e «Battaglia» a Savognin. An tot chellas fatschentas ò el fatg la contabilitad e las paias etc. «Ia va luvro tot chels onns ainten biro.» Igl onn 2002 ò Ursin Fravi antschet a luvrar tigl cumegn da Lantsch e siva tg’igl anteriour canzlist è nia pensiuno ò el savia surpiglier chella plazza. «A me ègl plaschia d’abitar a Lantsch ed uscheia vaia surpiglia gugent la plazza da canzlist.» Rumantsch vign anc baito ma strousch scretg Aint igl mintgade ò Ursin Fravi da far la contabilitad, preparar las sedutas dalla suprastanza noua tg’el screiva er igl protocol ed anc bler oter. «Scu canzlist ègl bung dad esser en allrounder.» Qualificaziuns spezifigas na dettigl betg pigl mastier da canzlist. D’avantatg seia franc d’aveir amprandia en mastier mercantil. Las sedutas da suprastanza scu er las radunanzas communalas vignan manadas tras an tudestg. Digl reminent, igl lungatg uffizial digl cumegn da Lantsch è tudestg. Tschertas publicaziuns vignan pero er anc fatgas an rumantsch. Cò survign igl cumegn sustign dalla Leia Rumantscha. «Ia screiv betg schi bagn surmiran cunchegl tg’ia va amprandia sotsilvan ainten scola», dei Ursin Fravi. La gliout vot adegna daple infurmaziuns «Oz varda la gliout bler pi fitg sen la detta scu tg’ins lavoura.» Igls abitants digl cumegn scu er igls giasts tgi fon or ena gronda part dalla populaziun da Lantsch, vottan adegna daple infurmaziuns e la communicaziun cunter anor vign veapi impurtanta. La suprastanza stò infurmar daple sur da projects currents. Cun la nova lescha da turissem vign la lavour cugls giasts er adegna pi impurtanta. «Igls giasts da vacanzas savessan pero neir integros pi fitg» dei Ursin Fravi e cò vei el anc potenzial pigl futur. Annotaziun: Ainten ena seria locca preschainta la FMR treis canzlists surmirans: Maurus Engler, Beat Jenal ed Ursin Fravi. Box Prenom/nom: Ursin Fravi Annada: 1961 Li da dimora: Lantsch/ carschia se a Donat Stadi civil/ famiglia: marido, en fegl ed ena feglia Hobbies: eir cun velo, eir a muntogna, cursa lunga, vurdar sport ainten la televisiun Bels muments ainten la veta: las naschientschas digls dus unfants

Siva da 10 onns è Beat Jenal canzlist an Surses. Antschet ò el igl 2011 scu canzlist da Savognin e siva dalla fusiun igl 2016 è el nia eligia scu canzlist digl cumegn Surses. «A me fògl plascheir da saveir purtar anavant igl cumegn ed influenzar decisiuns.» «Nign de è scu l’oter e las lavours èn fitg variontas.» Tigl mintgade totgan sedutas cula suprastanza noua tgi Beat Jenal fò ordavant sclarimaints tgi la suprastanza pòssa alloura far las decisiuns. An general cunseglia e sustigna el la suprastanza communala e screiva protocol. Igl screiver cumpeglia ena gronda part dalla lavour. Venavant ò el da sclareir tgossas da persunal, screiver or plazzas, coordinar tranter las differentas partiziuns e preschentar igls resultats alla suprastanza. «An pe da deir canzlist fiss oz da deir ’manader operativ d’administraziun’.» Beat Jenal ò er da surluvrar leschas dallas singulas vischnancas digl cumegn da Surses. «La fusiun dat anc adegna blera lavour. » Luvro blers onns agl ester Da gioven ò Beat Jenal absolvia la scola da traffic a Son Giagl. Ena scola spezialisada per eir a luvrar siva tar la posta, la Veiadafier retica, la Swissair u agl uffezi da dazi. «Mia mamma puzageva la posta ad Alvagni ed ella ò gia l’ideia tg’ia pudessa luvrar sen posta.» E daveiras ò el fatg en amprendissadi scu secretari da fatschenta a Puntraschigna e Tusang tar la posta. Dalunga siva ò Beat Jenal er luvro sen posta a Lausanne, Sion e Coira. «Uriund fiss la mia fegnameira stada, da surpiglier en de ena posta pi gronda scu patrung», dei Beat Jenal. Ma ensacu ègl sa do tg’el ò survagnia ena plazza tigl consulat svizzer an differentas teras dall’Europa. Siva tg’el ò fundo ena famiglia èn el e sia donna pero sa decidias da sa casar. Enqualtgi onns ò el anc luvro scu correspondent regiunal pigl Grischun central tar RTR e sen canzleia a Churwalden. En mintgade rumantsch «Per me è ensatge digl pi bel d’aveir en mintgade rumantsch.» Igl rumantsch vigna promovia cun screiver e per el seia chegl nigna sfida. La lavour varionta scu er igl contact cula gliout motiveschan igl canzlist da luvrar cun plascheir. La lavour vigna er betg lungurousa cunchegl tgi detta adegna novas dumondas e novs projects. Pers autonomia ed autoritad Adegna daple leschas restranschan la lavour. Pi bod ins vegia gia daple autonomia, oz ègl da far tot an scretg. Oz dattigl spert recurs, surtot an igl sectour da biagier. «Pi bod ins fascheva simplamaintg, oz vign blocco bler.» La gliout è betg ple pronta d’aczeptar tot. Ed ansomma, ò er igl mastral pers autoritad ed er la suprastanza vigna crititgeida. I seia grev, na, impussebel da far dretg a tots. Ma cun chegl ins stoptga veiver. «Tudestg scrivainsa or da goodwill» Surses vala scu cumegn rumantsch. Sedutas da suprastanza on li per rumantsch, pero radunanzas communalas per rumantsch cumbino cugl tudestg. Er messadis vignan scretgs an tots dus lungatgs. Ma chegl fiss ansasez betg necessari cun esser en cumegn rumantsch. Mianc da ruschanar dalla lavour tgi Beat Jenal ò, da far tot dobel. Per translatar survign el per part sustign dalla Leia Rumantscha. «Schi scrivagn angal rumantsch survagnignsa ena massa reclamaziuns dalla populaziun.» Per Beat Jenal ègl pero nigna tgossa da screiver rumantsch. «Glè ena deisa», dei el aint igl discurs cun la FMR. Box Nom/prenom: Beat Jenal Annada: 1963 Li da dimora: Savognin/ carschia se ad Alvagni Stadi civil/ famiglia: marido, dus feglias Hobbies: Sport, tgatscha ad Alvagni e passantar taimp ainten l’acla Bel muments an veta: las naschientschas digls unfants

Igl president dall’Uniun Parc Ela, Paolo Giacometti, peglia posiziun tar las ranfatschas drizzadas cunter igl manader digl parc, Dieter Müller. Chellas veva la FMR fatg publicas l’emda passada ainten La Quotidiana. Tiers la bel’ora tg’igl zarcladour ò finalmaintg purto, para da zufflar en vent criev aint igl Parc Ela. Ranfatschas anvers igl manader Dieter Müller. Tschintg ampluias tgi on disdetg la plazza e difficultads da neir paregna cun la Turissem Savognin Beiva Alvra SA (TSBA) disturban la pasch aint igl parc. Durant l’intervista cun la FMR commentescha Paolo Giacometti las singulas ranfatschas drizzadas directamaintg anvers igl manader e la situaziun tandeida cun la TSBA. Igl president dall’Unun Parc Ela conceda tgi seian nias fatg sbagls durant igl process da reorganisaziun. El cunterdei pero a tot las ramproschas drizzadas directamaintg cunter igl manader. A madem mument admetta’l pero, tgi er las miglras cumpetenzas d’en manader vallan navot, sch’igl clima seia tiztginto e schi la confidanza seia betg avant mang. Tge consequenzas tgi el e la suprastanza teiran da chel facit, resta avert FMR: Ampluias betg integros durant igl process da reorganisaziun; scumandar la bucca avant la votaziun davart la prolungaziun digl contract digl parc; schleta organisaziun; nign’empatia e betg abel da reflectar igl agen cunfar… – Tge az vo tras igl tgea, schi ligez talas ranfatschas anvers igl manader digl Parc Ela, Dieter Müller? Paolo Giacometti: Ia sung an amprema lengia fitg sursto da liger talas ranfatschas. Durant igl svilup da reorganisaziun – tgi ò antschet gio igl 2019 cun sustign professiunal extern – vagn nous integro fermamaintg l’antiera equipa digl Parc Ela. Igl è veir tgi betg tottas e tots èn stos dalla madema idea. Chegl è pero cler, normal ed er tgapibel durant en tal process. L’integraziun durant igl process da reorganisaziun è pero stada fitg vasta. E las ulteriouras ranfatschas? – Chellas tgi pertotgan directamaintg Dieter Müller scu manader? Pertutgont igl “scumandar la bucca” saia deir, tgi chegl constat betg uscheia. Avant las votaziuns vainsa stibgia dei e lung scu tg’ans viglians posiziunar. Cun esser ena organisaziun neutrala vainsa decidia – tenor la mia proposta – da betg ans participar activamaintg alla discussiun politica. Senchegl vagnsa alloura er redutgia la communicaziun externa sen Dieter Müller e la mia persunga. Chegl ò el scu magnafatschenta alloura er declaro agl team – cun scumandar la bucca ò chegl pero da far navot. Chegl tgi pertotga igl stil digl manar, lessa mademamaintg cunterdeir decideidamaintg allas ranfatschas: Ia lavour ansemen fitg strètg cun Dieter Müller. Ena mancanza d’empatia vaia durant tot chels onns mai constatto. An situaziuns da stress ègl pussebel tgi crodan tschertas formulaziuns pitost directas. Chegl totga pero tigl mintgade d’en travagl. Pinavant saia deir cun bunga cunsienztga tgi Dieter Müller è abel da reflectar igl agen cunfar e tgi el fò chegl regularmaintg. An chel cass: Nigns sbagls dalla vart da Dieter Müller? Sbagls capettan adegna. La moda e maniera scu tgi chels vignan ossa discutos – cun singulas persungas tgi formuleschan ranfatschas anvers en manader ainten las medias, sainza star no e mussar la fatscha – cat ia persunalmaintg dasperas. Gio durant igl cumbat da votaziun era igl manader nia mess an dumonda. Cunzont da persungas ed organisaziuns an Surses. La critica era gio lò alloura savens pac disfranztgeda, diffusa, e cunzont betg constructiva. Gl’è en schlet stil da mirar sen ena persunga singula, sch’ins ò retignientschas fundamentalas anvers en parc da nateira u schi’ins menziunescha aspectativas betg adampleidas tgi l’uniun purtadra suletta mianc na so realisar. Dieter Müller ò detg l’emda passada tgi schi detta problems, pendan chels betg ve d’ena singula persunga. L’Uniun Parc Ela vegia p.ex er ena suprastanza. On la suprastanza e Vous scu president disdetg? Scu suprastanza purtagn nous la responsabladad strategica e vagn er da garanteir tgi la direcziun digl Parc Ela funcziuna. En sbagl tgi vagn magari fatg è egn an connex cun la reorganisaziun. Malgro tgi eran avant mang segns da malcuntantientscha, vainsa reagea tard. Oz ord vista retrospectiva – mengia tard. Gl’era ancunaschaint tgi tschertas persungas vessan fadeia cun las structuras proponeidas e pi tard decideidas. En’organisaziun veiva d’en bung clima intern, dad ena bunga cultura ainfer l’equipa. Chella è neida disturbada antras igl conflict latent er causa dalla reorganisaziun. Tgavazzign biro d’administraziun tgi funcziuna: An vista alla critica interna e las sfidadas externas cun partenaris – è Dieter Müller anc la dretga persunga per manar l’equipa digl Parc Ela? A basa dallas sias cumpetenzas, digl sies luvrar e digl sies ager, deia cun persvasiun – EA. Schi existan pero vouschs ed organisaziuns aint igl intschess digl Parc tgi èn dall’idea tgi el na seia betg la dretga persunga, ègl chegl problematic. Alloura pò el esser anc dei en bung manader. Sch’igl clima è tiztginto e la confidanza mantga, valan las miglras cumpetenzas navot per neir anavant. Digl reminent, eventualas criticas èn d’adressar all’uniun purtadra e n’on betg da mirar sen singulas persungas. Ultra dallas ranfatschas è davanto public l’emda passada tgi l’organisaziun Turissem Savognin Beiva Alvra SA (TSBA) vegia disdetg igl contract da cooperaziun cugl Parc Ela. Az ò chella decisiun fatg surstar? Na, betg fitg. Gl’è betg l’amprema geda tgi ischans sfurzos dad elaborar ena nova cunvignientscha an tgossa. Sch’ia vard scu tg’igl è sto avant la votaziun, sunga betg sursto. La disdetga reflectescha la situaziun tgi vagn actualmaintg. Nous ischan ossa an discussiuns cugls cumegns. Cun las decisiuns communalas an favour digl contract digl parc on igls organs politics ratschet l’incumbensa da promover igl parc, per exaimpel mattond a disposiziun igls meds finanzials per far ancunaschaint igl Parc Ela. Sainza contract scrodan 75'000 francs pigl Parc Ela – raps tgi mantgan aint igl budget? Cugls raps tg’igl Parc Ela survign digl contract da cooperaziun, vainsa pladia ena persunga responsabla pigl management digls products turistics e digl marketing digl Parc Ela an Svizra. Chella vign manada da nous. Igls raps tg’igl parc survign dalla Confederaziun e digl Cantun, dastgan betg neir duvros per maseiras da marketing. Uscheia vessan nous da rabagler ansemen raps sen en’otra veia u da stritgier chella plazza. A Vous vign la lavour betg a tschessar igl proxim taimp. Az plai la rolla scu president digl Parc Ela actualmaintg? Ia sung siva digl 2010 an suprastanza e siva digl aton 2016 president dall’Uniun Parc Ela. Ainten chell’organisaziun va ia passanto onns tg’am on plaschia pi bagn tgi igl onn passo. Digl tip sunga betg ena persunga tgi tschertga controversas. Schi dei tgi vo per la tgossa e tgi vign discuto sen basa da fatgs ed an favour da fegnameiras concretas, ègl chegl an rughel ed er basignevel. Cun controversas diffusas ed explicaziuns cun potenzial instigant vaia fadeia. Paolo Giacoetti cunterdei decideidamaintg allas ranfatschas cunter igl manader digl parc.

Sonda passada ò l’Uniun da pastgeders Surses anvido alla concurrenza da pestga interna. Dodesch pastgedras e pastgeders on participo. An tot èn nias tschifs 19 peschs. Gudagnea l’occurenza ò en’eda daple Bartolo Jacomella da Beiva. Durant en bel de da stad èn pastgedras e pastgeders da Surses sa cattos per la 38avla ediziun dalla concurrenza da pestga interna. L’Uniun reunescha igls pastgeders tranter Beiva e Salouf. Jacomella gio per la seis avla geda Lubia ègl da pastger ve da tot las avas an Surses. Per mintga pesch survignan igls pastgeders 10 puncts e per mintga 10 gramms dalla peisa totala digls peschs 1 punct supplementar. Scu gio gl’onn passo ò Bortolo Jacomella fatg igl zap sensom igl podest. An tot ègl gio la seis avla geda tg’igl pastgeder passiuno dastga metter se la carunga digl «capo pastgeder» an Surses. Cun en total da 314 pts. ò igl om da Beiva distanztgea cleramaintg la concurreza. Sagond è nia Marcel Bischoff (149 pts.) e terza Silvana Deplazes (141.3 pts.). Adegna pi pacs peschs Cun l’occurenza è igl president dall’Uniun da pastgeders, Enrico Netzer, cuntaint: «Nous vagn gia madems blers participants scu gl’onn passo.» An tot seian nias tschiffs treis peschs pi pac tgi anc avant en onn. La trendenza tgi vignan pitost tschifs pi pacs peschs, seia pero betg nova. «Durant las discussiuns tg’ia magn cun oters pastgeders, sainta savens igl resung tgi seian danturn adegna pi pacs peschs», dei Enrico Netzer. En tgit ainten la statistica digl cantun Grischun conferma las impressiuns digls pastgeders suresetters. Avant bung 20 onns nivan tschiffs an media tranter 1.1 ed 1.4 peschs per amprova nudada ainten la statistica. Igls davos quatter onns è chella media stada constantamaintg tar 1.0. En muteiv per la mancanza da peschs an Surses vesa Enrico Netzer surtot tigls dus utschels - igl irung greisch ed igl cormoran – preschaints an Surses e pastgeders fitg fleissas. I dovra angaschamaint La concurrenza da pestga è betg la suletta activitad dall’uniun tgi exista gio siva da 78 onns. «La fegn d’otgover pastgagnsa or las stritgidas da schurmetg», declera Enrico Netzer. Chegl ins fetscha per piglier giu la ova digls peschs e trer peschigns. «Chels vignan alloura mess or igl onn siva a Surgôt, Sotgôt ed sen differents lais da muntogna.» Chella lavour strantga ed intensiva da persunal dovra angaschamaint. «Giovens vignan siva pitost pacs.» Er persungas tranter 30 e 40 onns seian stgersas ainten l’uniun. «Angal cun s’alamantar digls pacs peschs e far navot per promover igl domber, ègl betg fatg», manegia Enrico Netzer. Ed el agiunta: «Igl mies giaveisch scu president è, tg’ans gartegia da mutivar la gliout, uscheia tgi daplessas persungans s’angaschan activmaintg tar e per l’uniun igl proxims onns.» La fegn d’otgover vignan mintgamai pastgedas or las stritgeidas da schurmetg, scu cò a Rona. Igl podest 2021: Silvana Deplazes (3.), Bortolo Jacomella (1.) e Marcel Bischoff (2.) Tranter 5% e 10% digls peschs tgi vignan mess or surveivan e cuntanschan siva treis onns ena maseira da 24 centimeters

L’Uniun da mastirants e commers Surses (UMCS) è cuntainta cun la situaziun economica an Surses. A madem mument less ella davantar ple activa sen nivel politic. Tge monta chegl concret? Scu duess chegl gartager? E pertge gist ossa? Chegl ò la FMR lia saveir digl president dall’UMCS, Patrick Thurner. FMR: Patrick Thurner, durant igl Voss pled a caschung dalla radunanza generala dall’UMCS Vez baito d’ena «economia tgi flurescha an Surses». Tge Az renda talmaintg optimistic? Patrick Thurner: Igl 2020 è sto en onn fitg spezial. Ia less disfranztger dus puncts per explitgier la mia tenuta positiva: Primo è l’economia da Surses betg stada schi pertutgeida dalla pandemia scu chella dad otras regiuns. Naturalmaintg tgi la hotellareia e la gastronomia on pitia scu dapertot. Ena pluralitad ò pero s’accurschia nigns effects negativs u perfign profito.Secondo vusagnsa tgi vign investo. Chegl vala pigl sectour turistic – cugls hotels JUFA, Berghuus, Liun a Mulegns e Piz Mitgel – scu er per oters sectours. Chegl èn tot segns positivs e tgi rendan me optimistic. Pinavant vasainsa tgi differentas firmas ed organisaziuns dalla val on savia expandeir u planiseschan da far proxims zaps. Partan er igls impressaris chel optimissem? Ea, tenor igl mies manager bagn. La taimpra actuala è fitg optimistica. Igls resungs tg’am cuntanschan èn positivs, er pertutgont las cefras d’affar. La pluralitad digls impressaris è cuntainta cun la situaziun. Economia flurenta, impressaris cuntaints – scu Az declarez chella situa­ziun plaschevla? En tant è franc da declarar cugl fatg, tgi l’economia an Surses è neida bagn tras igl onn da corona. Chegl è sto en tant cletg e stat er an connex cun las structuras economicas dalla val. Pero da redu­tgier la situaziun plaschevla segl cletg fiss mengia simpel. Ia crei tgi durant igls davos onns seian neidas fatgas differentas preparativas necessarias per pussibilitar en svillup positiv. Per exaimpel cun metter a disposiziun taragn u cun differents sustigns digl cumegn. Schi las structuras magnan alloura a singuls projects ed iniziativas tgi mossan scu tgi pò funcziunar e tgi funcziuna er alla fegn finala, riscan er oters impressaris daple. I rigia alloura betg ple ena tema, mabagn en optimissem. Ia sung da bunga speranza tgi nign da tigneir chel schlantsch an Surses. Vous ludez las maseiras digl cumegn ed ischas cuntaints cun la situaziun actuala. A madem mument annunz­tgez tgi l’UMCS less neir pi activa sen nivel politic. Reflectescha chel desideri betg pitost igl giaveisch per midadas ed ena malcuntantientscha cugl ager dalla politica? Igl contact e la collaboraziun tranter l’UMCS ed igl cumegn è an general bunga e constructiva. Schi dat differenzas nignsa nous scu uniun activs e tschartgagn la discussiun cugl cumegn.Igl pensum principal dall’UMCS è da represchentar igls interess dall’economia. La rolla dalla suprastanza dall’UMCS è da stibgier scu tgi savagn garanteir chegl igl pi bagn – oz ed er an futur. La mutivaziun da neir pi activ è nascheida or dalla persvasiun tgi la vousch dall’economia vigna santeida igl pi bagn schi ensatgi dall’UMCS fò part alla suprastanza u occupescha igl post da mastral. Chest onn vignan occupos dus posts an suprastanza. Egn digls posts vign liber, igl sagond candidat stat a disposiziun per en’ulterioura perioda an uffezi. Scu president dall’UMCS vessa plascheir schi ena persunga commembra dall’uniun sa mattess a disposiziun e niss eligeida an suprastanza. Vot deir tgi ena persunga dall’UMCS vign a candidar chest onn? Chegl è la mia speranza. Schi vign ad ­esser uscheia è pero grev da deir. Ad impressarias ed impressaris mantga savens la peda per surpiglier en tal uffezi. Pero ia crei tgi detta anc en sagond muteiv tgi magna ad ena tscherta retignientscha ed ò gio impedia ed impedescha l’egna u l’otra candidatura: La mia impressiun è tgi la lavour an suprastanza u scu mastral è oz betg ple conotada da moda positiva an Surses. Chel pansar negativ – anstagl d’ena tscherta rancunaschientscha u aglmanc neutralitad inditgeida per la lavour prestada – deplorescha persunalmaintg fitg. La suprastanza dall’UCMS (d.s.a.d.): Pirmin Cotti, Irene Kolb, Karin Hersche, Patrick Thurner e Giancarlo Cavegn. Patrick Thurner magna la Drogaria Surses a Savognin

MD/FMR: «Migler nirogl betg ple… se cò nirogl veapi grev.» Chella u sumigliantas construcziuns totgan ve dallas meisas radondas scu igl Calanda da 0.58 l cun 4.8% alcohol. Betg angal an Surses. Er a Mustér, Turitg u a Genevra. Schi «migler nirogl betg» sa referescha tar persungas digls martgeas savens a trens fullanos u agl proxim toc gôt tgi fò li ad ena surbiageida, procuran ainten las periferias savens igl svillup economic u l’emigraziun per chitos. Las tematicas ston pero betg esser stgalpradas ainten crap. Chegl mossa l’intervista cun Patrick Thurner tgi presidescha l’Uniun da mastirants e commers da Surses. Pero betg angal l’economia para optimistica: Er igl mastral da Surses, Leo Thomann, ò ludo igl svillup durant la davosa radunanza communala. Midadas ins observa er ve dallas meisas radondas: Dasperas l’etichetta da Calanda para er dad esser sa midada la taimpra igl davos taimp. Vouschs tgi s’expriman a moda pessimista davart igl futur, survignan adegna pi savens cuntervent. Tant projects realisos, scu er experientschas digl mintgade, servan scu argumaints agls optimists. Da rasponder pertge tg’igl optimissem è carschia è betg schi simpel. Per ensatgi sarogl igls projects tgi vignan realiso siva mang. Tals èn perfranc nias sustignia antras la lengia da promoziun digl Cumegn Surses digls davos onns. Per ensatgi oter sarogl las organisaziuns ed interpresas tgi fon furora ainten l’anteira Svizra. Origen fò surstar cun la tor alva. La Uffer SA vign purtretada dalla NZZ e ludada ainten igls pi ots tungs per lour innovaziun e lour curaschi. Interessant è tgi tot las instituziuns numnadas soura vignan savens betg davend bagn ve dalla meisa radonda. Mengia grond, mengia bler, surfatg... L’impressiun da Patrick Thurner, tgi persungas angaschedas sen nivel politic èn conotadas d’ena moda negativa para gista. Ia agiuntess anc organisaziuns, firmas e persungas curaschousas alla glista. Naturalmaintg tg’ins dastga crititgier, tg’ins duess metter an dumonda las tgossas e tg’ins dastga esser d’ena idea totalmaintg cuntrara. La critica pauschala per instituziuns e persungas angaschedas e curaschousas am para pero sbagleda e dastga gugent dispareir dalla meisa radonda. *La meisa radonda duess esser simbol per la taimpra generala.

Prest an en taimp da record èn nias construias tar la Uffer SA a Savognin igls moduls per la construcziun digl «Quadrin» pigl Club da golf da Sempach. Chel ramplazza temporar igl restorant digl club, tg’è ars igl schaner 2021. Igl «Quadrin» è aint igl frataimp ena marca tg’è fitg ancunaschainta er sur igls cunfegns digl Grischun. Per la producziun da chel segna ossa gio siva digl 2013 la Uffer SA da Savognin cugls patrungs Enrico ed Andrea Uffer. An chels otg onns èn nias construias en bel domber da bietgs cun moduls da lenn, bietgs pi pitschens e bietgs pi gronds. Igl «Quadrin» è omnipreschaint tar occurrenzas da tot gener cun far igl sarvetsch giavischia. Vign el angal duvro temporar sa lascha el demontar an curt taimp. Eneda tg’el è demonto, sa lascha igl «Quadrin» montar an en oter li u per en oter event. Cugls moduls da lenn èn siva digl 2013 alloura er nias construias blers ­bietgs scu per exaimpel igl hotel Bever Lodge a Bever, la Tgesa Nordica alla Roland Arena a Lantsch u da curt igl hotel JUFA a Savognin. Er tar occurrenzas da sport u da musica on igls organisatours adegna puspe fatg adiever digl «Quadrin». Sto igl cass è chegl tigls campiunadis mundials da skis igl 2017 a Son Murezza u er gio siva da ples onns tigl event da musica «Moon and Stars» a Locarno scu dus exaimpels. Betg angal restorant La notg digls 18 segls 19 da schaner 2021 ò en incendi destruia igl restorant digl Club da golf Sempach inclus las gardarobas. Curt sessour è nia decidia da construeir en provisori per sierar la gastronomia digl plaz da golf e digl club. An en curt taimp èn alloura nias construias igls 60 moduls da lenn tar la firma Uffer SA e nias transportos a Sempach per la montascha. Igl bietg cun restorant, terrassa, dus salas e lounge ò ena largezza da 20 meters ed ena lunghezza da 35 meters. Per ena gronda part èn igls moduls da lenn nias construias cun lenn indigen. La raschung tgi la Uffer SA ò survagnia l’incumbensa da construeir igl object provisoric è tgi igl magnafatschenta digl Club da golf Sempach cunascheva igl product «Quadrin», dad oters lis scu Lantsch Tour de Ski e Locarno «Moon and Stars», dei Enrico Uffer. Igl patrung da passa 80 ampluias dei tgi siva d’aveir construia igl bietg temporar a Sempach vegia el bleras dumondas an connex cugl «Quadrin». Igl interess per la construcziun da chels moduls da lenn seia grond, siva tgi bleras persungas vegian vasia igl bietg temporar tigl Club da golf Sempach. Or da chella vista vigna la lavour a purtar fretgs. Egn da 98 clubs da golf Igl Club da golf Sempach è egn da 98 clubs da golf tgi dat an Svizra. An Svizra vainsa 57 500 omens tgi dattan activ a golf e 32 800 donnas tgi dattan regular a golf. Digl reminent aint igl Grischun vainsa 15 clubs da golf. An Surmeir èn chegl igl Club da golf Lai ed igl Club da golf Bogn d’Alvagni. Igl Club da golf Sempach ò 4000 commembers e per davantar commember activ paia ena persunga 23 000 francs. Vetiers vign alloura anc la contribuziun annuala tgi schea tar 2900 francs. Agl Club da golf dalla Svizra centrala totgan anc oters plazs da golf. Uscheia per exaimpel a Basilea, Turitg e schizont an Frantscha. Pigl Club da golf Sempach lavouran 150 collaboratours e collaboratouras. Uscheia sa preschainta igl bietg provisoric digl restorant digl club da golf a Sempach. Las salas digl restorant èn er dattadas per pi grondas festas.

(cdm/fmr) Far vacanzas da campar è an moda. Er chest onn vignan blers giasts ad esser per veia cun bus da campar u cun auto-rulotta. Offerents privats an Val Surses augmaintan lour purscheida ed igl cumegn da Surses reagescha cun en project da pilot sen chel svilup. Chegl communitgescha igl cumegn da Surses. Nova plazza da campar cun bus e tenda Muntanela a Radons, vacanzas da parcar sen igl bagn puril a Salouf u tar igl hotel Solaria a Beiva, augmaint dallas capacitads tar igl campadi Julia a Savognin u tar la plazza da campar naturala a Rona... La purscheida an Surses s’adattescha sivamang alla dumonda adegna pi gronda. Er igl cumegn da Surses reagescha segl trend da campar. El stgaffescha dus plazzas da parcar per pernottar, tgi èn concepeidas per passants e persungas tgi stattan angal curt segl li. Igls campaders pon duvrar per ena notg las novas plazzas a Salouf Cantung Giudem ed a Savognin Lareschs. Las plazzas èn betg administradas ed igl paiamaint succeda a moda digitala. Cun chel project da pilot spera igl cumegn da Surses da far experientschas per sviluppar la purscheida scu per igl cumportamaint e la direcziun da «Campaders selvadis». Ulteriouras infurmaziuns concernent la purscheida da campar an Val Surses: www.valsurses/camping

Ena cumischung s’occupa da preschaint digl svilup digl model da direcziun digl cumegn da Vaz. Per la part operativa duess en magna­fatschenta esser responsabel e per la part strategica èn chegl igl mastral e la suprastanza. Adegna puspe è la midada digl model directiv tigl cumegn da Vaz en tema. Chegl è igl cass tigl cunsegl communal e cunzont tar la suprastanza digl pi grond cumegn da Surmeir. Instradada è neida per chel intent ena cumischung tgi s’occupa er dalla midada dalla revisiun dalla constituziun da cumegn. La fegnameira dalla cumischung è d’erueir igls avantatgs ed igls disvantatgs dad installar en mangnafatschenta per la direcziun dall’administraziun communala. A chella cumischung fon part davart dalla suprastanza igl mastral Aron Moser ed igl suprastant Sascha Ginesta. Igls dus represchentants digl parlamaint communal èn Christoph Messmer e Dominick Büchler. Alla cumischung appartigna er igl canzlist Johann Gruber. Scu cunsiglieder extern è nia anagschea igl spezialist Philipp Rölli. Igls davos meis è la cumischung stada fitg fatschantada cugl sboz per elaborar en nov model directiv communal per mangs dalla suprastanza. Sparter la part operativa e la part strategica Durant la sia lavour èn igls commembers dalla cumischung s’occupos cun ples models da direcziun. Adattos èn chels models nias alla legislaziun tg’ins canoscha an Svizra. Davart digl cunsegl communal era neida inoltrada ena moziun chegl tgi pertotga igl avigneir dalla direcziun digl cumegn da Vaz. La cumischung è neida tar la conclusiun tgi igl model da sparter la part operativa e la part strategica digl cumegn da Vaz seia la miglra soluziun. Unanim è la cumischung neida tar la conclusiun da preschentar chel model directiv communal agl parlamaint ed er agl suveran. Piglia ins ò er igl exaimpel dall’economia privata. Cò eligian igls acziunaris igls commembers digl cunsegl d’administraziun, dantant tgi igl magnafatschenta vign pladia tenor ena procedura d’annuztga normala. Pigl cumegn da Vaz vot chegl deir tgi igl mastral ed igls commembers e las commembras dalla suprastanza e digl parlamaint vignan eligias da votants e votantas. Igl magnagestiun digl cumegn ­vign alloura eligia dalla suprastanza, chegl tenor la procedura da candidatura. La responsabladad resta tar la suprastanza Organ superiour rastess venavant igl parlamaint e la suprastanza. Chels dus gremis segnan alloura er per la responsabladad ­digl cumegn. Er la cumischung da gestiun resta ed igl madem vala er pigl cunsegl da scola. L’antiera direcziun dall’administraziun e pigls affars da mintgade per chellas e chels duess igl magnafatschenta esser responsabel cun sustign digls ampluias dall’administraziun communala. La politica dat avant tge tg’è da far e l’administraziun inclus igl magnagestiun segnan per la realisaziun digls fatgs. Cun betg ple aveir da s’occupar cugls affars da mintgade e cun la part operativa ò la suprastanza ed igl parlamaint daple taimp per sa dar giu cun la part strategica communala e cugl avigneir digl cumegn per exaimpel. Davart digls departamaints è pussebel da sa fatschantar pi fitg cun la direcziun politica e la strategica, dantant tgi pensums reals ins pò dar anavant agl magnafatschenta ed all’administraziun da cumegn. Digl reminent dattigl aint igl Grischun anc nign cumegn tg’ò introduia chel model directiv communal. An Svizra on persiva ples cumegns gio intro­duia chella furma per manar en cumegn. La direcziun digl cumegn duess esser politicamaintg independenta, dantant lavoura ella tenor las directivas digls organs politics. Previa è d’introdueir ena gruppa cun represchentants digl cumegn, dallas uniuns, dall’economia e digl turissem e dallas parteidas localas per persequitar e sviluppar anc pi an detagl igl model da direcziun. Igl schaner 2022 stat chel model an tavla tigl cunsegl communal da Vaz ed igl mars 2022 duess igl suveran decider an tgossa.

Da curt sunga rasto pandia ved en uschenumno podcast dalla nossa radiotelevisiun rumantscha, ena legra seria auditiva lantscheda avant passa en onn, cun igl tetel «Malinclettientschas»: Ena matta ladina ed ena matta sursilvana tgi sa smarveglian davart pleds da l’oter idiom tgi tungan curious aint igl agen. Cura tgi igl surmiran davainta tema, aintra aint igl team er anc ena terza vousch, chella dalla Sursetta Lea Spinatsch, amprendista tar RTR, ella commentescha en pêr pleds surmirans tgi fon surstar tschellas dus. Scu per exaimpel igl pled «uman», per igls oters idioms simpla­maintg en’oter pled per igl «car­stgang», e sch’ena Sursetta dei tg’ella viglia «pender se umans», tunga chegl per Ladinas e Sursilvans dètg macaber. Igl è digl reminent la rumantschaziun d’en pled tudestg, cun la respectiva spustada digl accent, chegl tgi capitava anc dètg savens da taimps cura tg’igl lungatg rumantsch era anc pi autonom. Igl «libroc» scu exaimpel igl pi classic. Ed apunta igl uman, tgi dareiva da «Umhang», quasi ena varianta digl «Vorhang». Lea Spinatsch ò pianavant menziuno igl «pup», per surmirans chegl tgi tschels idioms nomnan pop. An Surselva è igl pup dantant en pled per en … trettel. Muteiv avonda per ena reacziun hilarica. E prubabel perveia dalla bela rema ò la Surmirana agiunto er anc igl pled «flup» (e «fluppa»), en pled tgi è dètg current an Surses per denominar an moda pi saloppa marous u marousa. Chegl tgi Lea Spinatsch ò forsa betg pudia saveir: chel pled è relativ gioven e figurescha (anc) ainten nigns vocabularis. Naschia è el aint pigls onns settanta, e chegl a Riom. Invento igl veva prubabel Sep «ferm» (Janutin), en tip dètg original digls mies onns (oramai betg ple an veta), egn tgi fascheva gugent ena sdetga u l’otra. Ed all’antschatta existeva l’expressiun angal ainten la furma feminina, damai «fluppa», ena denominaziun cun en sottung pitost pegiurativ, politicamaintg oz strousch ple correcta, chegl tg’ins schess per dialect svizzer tudestg «gschleigg». U forsa analog agl vigl pled rumantsch «tuschander» per igl marous betg mengia serious. Anturn igl 1980 vev’ia gia adatto per en toc teater dalla Meirana igl hit american «Surfin’ USA» an en «Tot tgi vo cun skis», e lò veva gia integro la frasa: «E flups e fluppas dai dai siva/la cursa digls skiunzs!» Managiond pitost mats e mattas an general. Ma chella adattaziun è ­strousch stada decisiva per la derasaziun. An mintga cass è la furma masculina neida agiuntada cugl taimp er aint igl mintgade surset, ed oz figurescha l’expressiun scu sch’ella fiss gio adegna stada cò: flups e fluppas. Quant trantertung discriminont tgi ella cuntigna anc ozande, glez saia strousch ple giuditgier, oramai sung ia gio dadei davent digl «schuss», geograficamaintg e puncto generaziun marousonta. Ena tgossa è dantant franca: igl lungatg veiva! Benedetto Vigne da Turitg è autour e schurnalist liber. Benedetto Vigne...

Surses: Critica anvers Origen e cumegn Surses Avant dus emdas ò Origen preschento igl sies pi nov project – ena tor da betun anmez Mulegns. Ainten la targlischour dalla prominenza politica è nia preschento chel proxim coup da Giovanni Netzer. Dantant tgi las medias registreschan igls pleds da lod, paran las vouschs criticas da restar davos las culissas. Scu tgi gl’è bagn ancunaschaint ò la medaglia dus varts. Chella expressiun constat er schi vo per Origen ed igl sies iniziant Giovanni Netzer. Aint igl applaus per las sias ideias innovativas e provocantas, sa mesda er critica. La critica pertotga la dominanza dad Origen schi vo per oters projects ainten las vischnancas da Mulegns e da Riom. Chellas dus vischnancas èn igls dus lis centrals digl festival cultural d’Origen. Davos las culissas vign baito tgi Origen vegia igl pled final tge tgi possa neir biagia an chels lis. Origen – la nova cumischun da biagier? Giovanni Netzer, intendant ed iniziant digl festival cultural Origen ò cunaschientschas da tala critica. Tgi Origen rigia scu cabinet fantom davos la cumischung da biagier, lascha Giovanni Netzer betg valeir. «Chegl è ansomma betg uscheia», dei Giovanni ­Netzer agl telefon cun la FMR. «Nous tschartgagn igl discurs cun la gliout ed ampruagn da sensibilisar pigl tema dalla structura d’ena vischnanca e tschartgagn soluziuns a lunga vista», declera Giovanni Netzer. El accentuescha: «La cumischung da biagier communala è digl tottafatg autonoma.» Tuttegna eran igl pour Giatgen Poltera e sia donna Melanie da Riom bagn surstos da cattar agl discurs planiso cugl president communal, Leo Thomann, gist l’antiera suprastanza, inclusiv canzlist ed igls dus represchentants dad Origen, Giovanni Netzer ed Andrea Hämmerle. An chel discurs gevigl pigl plan da Giatgen e Melanie Poltera, da construeir en nov uigl a Riom per lour biestga grossa. Poltera vess gugent biagia igl uigl an vischinanza da lour datgesa a Riom, an vischnanca. Durant igl discurs è alloura sa musso bagnspert: igl li giavischia digl pour era ni cumpatibel cun las visiuns d’Origen e surtot er betg cun las preteisas dalla protecziun dalla patria, malgro tgi la tgira da monumaints veva do lour consentimaint. L’Uniun per la protecziun dalla patria è stada chella tg’ò inoltro la fegn finala igl recurs ancunter construeir igl uigl ainten la vischinanza dalla tgesa da scuder, en bietg tgi totga agl cumegn e sa catta manevel digl restorant Taratsch e la sala polivalenta a Riom. En li tgi Giovanni Netzer ò sen la glista per ulteriours plans dad Origen a Riom. La fegn finala ins è sa cunvignia da planisar igl uigl a Bartanga sur Riom. Er ancunter chel li dattigl dantant objecziuns, chest’eda dalla vart da singuls vaschigns, chegl tenor infurmaziuns digl mastral Leo Thomann. Anfignen ossa seian pero betg nias inoltros recurs. Igl taimp da recurs cozza anc anfignen mez fanadour 2021. Costs supplementars Giatgen Poltera spera da pudeir realisar igl nov uigl a Bartanga. Igl project planiso vign a custar en bung po daple tgi l’amprema varianta an vischnanca. «Nous chintagn cun passa 200 000 francs costs supplementars», dei Giatgen Poltera sen dumonda. Chels sa dettan antras midadas digls plans, ulteriours sondagis, ena veia d’access per camiuns ed en uigl pi tger. «Nous vagn betg bleras otras pussebladads», manegia Giatgen Poltera ed accentuescha tgi «nous levan star a Riom». Dus terzs digl fons posseda Giatgen Poltera a Riom dantant tg’igl rest è a Mulegns, noua tgi el ò actualmaintg igl uigl cun la biestga grossa. El è led d’aveir catto cun igl li Bartanga ena soluziun. «Gl’è betg ideal, ma nous levan ossa er betg trer alla lunga las discussiuns.» En tant desillusiuno seia el digl cumegn. Leo Thomann vegia detg tg’igl cumegn geida da tschartger ena soluziun, ma oter tgi singuls discurs seiigl capito navot, deplorescha Giatgen Poltera. Durant igls singuls discurs cugl president communal Leo Thomann vegia el, Giatgen Poltera, santia adegna puspe tg’ins vegia amprem da vurdar tge tgi Origen planisescha. Leo Thomann tigna ancunter, els vegian mano differents discurs, dalla vart digl cumegn ins vegia er piglia an meira la varianta da biagier igl uigl ainten la zona industriala sot Cunter, speras igl uigl da gaglignas da Mirco Uffer. Chella varianta ò Giatgen Poltera refuso: «Nous vagn an chel li mengia pac taragn per adampleir las preteisas per tigneir biestga grossa.» Tg’igl spazi seia en po stgers, admetta er Leo Thomann ed averta an vista agl nov li per biagier igl uigl: «Nous nign er ossa a porscher sustign a Giatgen Poltera.» Schi chegl pudess esser en sustign finanzial, per exaimpel per paer la veia d’access tigl uigl nov, tgi para dad esser igl punct decisiv, ò Leo Thomann betg savia deir sen dumonda dalla FMR. Recurs a Mulegns En ulteriour cass, noua tgi en pour ed Origen on conflicts d’interess è a Mulegns. Igls vaschigns dalla Villa Alva, Ursula e Giatgen Jegher, vessan gugent sbuo lour clavadeira sper la veia. Er els èn stos an contact cun Giovanni Netzer ed ulteriours represchentants d’Origen. «La clavadeira impedescha la vista da carar digl noss taragn ve sen la veia principala, ella è en risc per la nossa siertad», declera Ursula Jegher agl telefon. Per Origen ègl impurtant da mantigneir igl maletg da vischnanca e Giovanni Netzer ò tema tgi sch’ins steira giu la clavadeira, resta anavos ena rosna anmez vischnanca. Origen vegia dantant purschia mang agls Jeghers, declera Giovanni Netzer: «Nous levan cumprar giu la clavadeira e fissan er stos pronts da far midadas per tg’igls Jeghers vignan da passar cugl tractor e tg’ins vei er ve migler sen la veia.» Da vender la clavadeira ad Origen vigna betg an dumonda, fò da tgapeir Ursula Jegher. Siva tgi Origen ò fatg recurs ancunter la disfatga dalla clavadeira è l’antiera dumonda sen glatsch. Ursula Jegher conferma pero: «Nous ponderagn d’inoltrar danovamaintg la dumonda da sbuar, pero franc betg chest onn.» Preparativas per la tor alva La relaziun tranter igls dus vaschigns, Jegher ed Origen è difficila. Uscheia seia er la preschentaziun digl pi nov project d’Origen – la tor alva – stada en schoc per els, admetta Ursula Jegher. Els na vegian gia nignas cunaschientschas digl project da prem mang ed els pondereschan da far recurs ancunter chel project, sot la resalva tg’el possa ansomma neir realiso. Per Giovanni Netzer è cler: «Nous pigliagn fitg serious las resalvas ed ans occupagn er digls problems da parcadi u digl traffic public a Mulegns.» (Farmada dalla posta, remartga da redacziun.) Giovanni Netzer spera tgi detta discussiuns controversas. «Gl’è impurtant da manar talas discussiuns», accentuescha Giovanni Netzer. Igl mument vign la discussiun sur digl project mano tranter las instanzas federalas e cantunalas. Scu proxim vign alloura igl cumegn a s’occupar dalla tor alva. Tenor igl mastral, Leo Thomann, ins vess da stgaffeir ena zona da cultura equivalenta a chella da Riom per ansomma pussibilitar en tal project. Ena zona culturala lubiss construcziuns scu la tor alva da 30 meters otezza anmez la vischnanca. Ena midada da zona stò pero neir acceptada digls votants e dallas votantas digl Surses. Leo Thomann chinta tgi la radunanza communala pudess decider gio la fegn da chest onn u durant igl anviern tgi vign davart ena zona da cultura a Mulegns. Noua tgi targleischa è er sumbreiva Ursula Jegher dei cler, tgi seia bel tg’els possan ossa vurdar da lour tgesa agls Mulegns sen ena fassada renovada digl hotel Liun. Ma igl proxim project tgi duess nova targlischour alla vischnanca durmantada pudess purtar cun el ena gronda sumbreiva, tema ella. Ma er cò quieta Giovanni Netzer: «Igls spezialists dalla ETH on misiro cun ageid da models da 3D la sumbreiva e constato, tgi las muntognas portan la sumbreiva avant tgi la tor pudess procurar per tala.» Targlischour u sumbreiva, las discussiuns per la midada da zona per Origen vignan a mussar quanta targlischour e quanta sumbreiva tgi dovra per tigneir igl equiliber tranter projects culturals e basigns digls abitants da Surses. «La cumischung da biagier communala è digl tottafatg autonoma.» Giovanni Netzer, intendant d'Origen «Gl’è betg ideal, ma nous levan ossa er betg trer alla lunga las discussiuns.» Giatgen Poltera, pour da Riom «Nous nign er ossa a porscher sustign a Giatgen Poltera.» Leo Thomann, mastral da Surses Betg cumpatibel. Igls profils per en uigl da Giatgen Poltera a Riom on stuia svaneir siva d›en recurs dalla protecziun dalla patria. Uschia sa preschenta la tor alva agls Mulegns. Visualisaziun MAD Gl›access alla tgesa e clavadeira digls Jeghers a Mulegns è strètg ed insurvisibel. Chella clavadeira è igl crap da scarpitsch tranter Origen ed igls conjugals Jegher. Plans incumpatibels Tgi che planisescha midadas da bajetgs pli gronds a Riom u Mulegns ha da quintar cun opposiziun. Origen e ses intendant Giovanni Netzer fan tut il pussaivel per mantegnair il maletg istoric dals vitgs sursets. Quella fervenza disturba singuls purs. Pia Plaz/FMR Riom e Mulegns èn en mauns dal festival cultural Origen. Quai han er dus purs stuì percorscher cura ch’els han cumenzà a planisar agens projects. Pli spert ch’i dat projects che pertutgan il maletg dal vitg, saja quai Riom u Mulegns, intervegn Origen entras Giovanni Netzer. Quel sa dosta però cunter la pretaisa che Origen ageschia sco cabinet fantom sper las autoritads communalas. «Nus tschertgain il discurs cun la glieud ed empruvain da sensibilisar ella per il tema da la structura d’in vitg e tschertgain soluziuns a lunga vista», di Giovanni Netzer. Per cas che in project, sco l'exempel concret a Mulegns cuntrafa a la visiun d’Origen, vegn er fatg adiever da la pussaivladad da recurs. A Mulegns ha Origen uschia bloccà che ina stalla vegn stgarpada giu. Per ils possessurs da la stalla decadenta, Ursula e Giatgen Jegher, è quella in privel per la segirtad da pas­sagi. Per Origen cumplettescha la stalla il maletg istoric dal vitg. Malgrà la discussiun tranter Origen ed ils possessurs n’han ins betg pudì chattar ina soluziun. Ina autra soluziun avess er gì gugent il pur Giatgen Poltera da Riom. El vuless bajegiar ina nova stalla. A la tschertga dad in meglier lieu, ha el stuì sa suttametter al recurs da la protecziun da la patria. A las discussiuns precedentas era er sa participà Giovanni Netzer. Riom e Mulegns mussan che Origen ha ina gronda influenza en dumondas da bajegiar. Proximamain vegn però Origen a stuair far la dumonda da bajegiar. Per pudair construir la tur alva a Mulegns, il pli nov coup da Giovanni Netzer, dovra el ina midada da la zona. Quella decisiun è en ils mauns dals votants e da las votantas dal Surses.

Siva da chest onn s’angaschan catscheders dallas secziuns da catscheders Surses e Curvér pigl salvamaint da capriouls. La coordinatoura dallas acziuns da drona cun ena camera termica, Marisa Steier, è cuntainta cun l’amprema staschung. An futur ins viglia communitgier daple ed uscheia animar daples pours da nizzigier la purscheida gratuita. 22 gedas è la gruppa da salvamaint da capriouls neida clamada chesta stad. Cugls maletgs d’ena drona, èn nias cattos 14 capriouls ed uscheia salvos dalla maschina da saer. Igl inspectorat da tgatscha surdat l’incumbensa da salvar igls ghizs allas secziuns da catscheders e metta a disposiziun las dronas. Rimno experientschas e datas Tiers tgi gl’è dad esser bod segl post - savens gio avant las tschintg – e la lavour n’è betg paeda, èn seis persungas sa declaradas prontas da sa participar regularmaintg allas acziuns da salvamaint. «Ena gruppa cuntigna en pilots sculo sen la drona e da dus gidanters da tschertga», explitgescha Marisa Steier tgi coordinescha las acziuns da salvamaint. Dasperas la sia funcziun da scharnier tranter igls pours ed igls catscheders, documentescha ella mintga cattada minuziousamaintg. «Uscheia savainsa amprender davart igl sa cuntigneir digls ghizs, neir pi effiziants e priorisar singuls pros per oters onns.» Vetiers vigna tg’ins saptga cant dei tgi mintga pro dovra per neir sursgulo, chegl tgi gida per la planisaziun digl proxim onn. Participaziun ò anc potenzial Chella planisaziun vign fatga mintgamai la seira avant las tschertgas. «Igls pours dastgan annunztgier ena dumonda da tschertga anfignen allas 20 ouras digl de avant.» Malgro la flexibilitad, vegia la maioritad dalla puraglia Sursettra betg anc fatg adiever dalla purscheida. «Gl’è tgunsch pussebel tgi vagn betg fatg reclama avonda persiva. Forsa vainsa er accentuo mengia pac tgi la tschertga è gratuita», sa declera Marisa Steier la dumonda pigl mument anc modesta. Ed ella agiunta: «L’otr’onn vainsa previa da far reclama e da preschentar igls avantatgs dalla metoda.” La fegnameira seia dad augmentar la participaziun ed uscheia saveir salvar tants ghizs scu pussebel. GIo ossa renda ella attent: An cass tgi las capacitads vessan eneda betg da tanscher, fissigl d’applitgier ena moda alternativa da prevenziun, scu anfignen ossa (varda box). Tge far sch’igls ghizs leppan? Gl’amprem tagl è ple u manc fatg, igls ghiz èn veapi gronds ed uscheia manc pericilitos. La staschung per la gruppa da salvamaint vo vers la fegn. «Nous vurdagn anavos sen ena staschung enpo speciala», dei Marisa Steier. Ella declera tgi seia nia fano tard. Tscherts ghizs seian uscheia stos gio pulit gronds. «Chegl ò gia per consequenza, tgi ischans per part betg nias digls tschiffer.» I seia betg cler schi chels ghizs fissan er lippos dalla maschina da saer u schi fissan stos paralisos. Per exaimpel an Austria vignan perchegl duvradas reits cun en moni lung per tschiffer igls ghizs tgi leppan. En sistem an chella moda stat er an discussiun tar l’equipa da Surses. Pours cuntaints En pour tgi ò fatg adiever dalla purscheida è Adolf Demarmels da Salouf. Cun sursgular ena dumang quatter parcellas èn an sies cass nias cattos treis ghizs. El è sto tras e tras cuntaint cun la purscheida: «L’equipa è rivada dus gedas tar me. L’amprem’eda onigl catto treis ghizs, chels fissan schiglio tgunsch nias aint igl tractor.» Ena sagond’eda seian nias scurantos dus ghizs, sainza neir digls tschiffer. Pi tard durant igl de seian chels displaschevlamaintg nias aint igl tractor. La tschertga cun la drona cunseglia Adolf Demarmels er a sias collegas da professiun: «Pi bod pruava da scatscher igls animals cun la canera da pategls tg’ia tandiva aint igl vent.» Chella metoda seia pero savens stada pitost en lotto. «Ia cat bung da nizigier las novas tecnologias per migliurar la situaziun digls animals ainten igls pros.» Er l’organsaziun dallas acziuns loda igl pour da Salouf: «Dad organisar è ansoma betg sto cumplitgia ed ò funcziuno fitg bagn.» Igl 2020 èn nias salvos 1410 ghiz cun dronas Tracisi Demarmels, egn digls gidanters, è led d’aveir catto e salvo en ghiz. La drona an acziun. Ella vign messa a disposiziun digl inspectorat da tgatscha cantunal. Savens vignan igls ghiz er gist marcos durant las acziuns da salvamaint Igls ghizs vignan mess d’en mang digl pro ainten la sumbreiva sot ena chista tgi lascha circular l’aria. Igl pilot da drona, Banadetg Baltermia, ò anzuglia en ghiz ainten erva, per betg surpurtar la sia odour segl animal. Schi la mamma caprioul parturescha, zoppa ella igls ghizs e sa mossa darar. Tals duessan cotras neir protegeas dad inimeis. Cun saer en pro ègl savens strousch pussebel da vaseir igls ghizs tgi èn fitg pitschens. Uscheia capetigl tgi vignan tschiffs dallas maschinas. Igls ghizs morran. Er la mammas tgi lacteschan igls ghizs durant chella fasa, piteschan. Savens tschertgan e cloman ellas igl ghiz durant pless deis. Per impedeir chegl existan differentas metodas da prevenziun: Cun odours, gleischs u baclenas tgi procuran per canera aint igl vent, vign pruo da disturbar la mamma ed uscheia garanteir tgi ella dislocescha igl ghiz. Talas metodas caschungan dantant ena gronda lavour e garanteschan betg adegna igl success. Chegl mossa la statistica: Radond 3000 ghizs nivan mintg’onn unfrendas dallas maschinas da saer, avant tgi las dronas èn neidas duvradas an Svizra. Igl 2020 èn nias cattos e salvos 1410 ghizs ainten Svizra graztga allas dronas cun camera termica.

Ast te gio ligia la Revista digl noss Sulom, tgi è cumpareida avant en pêr emdas? Ia bagn. Gl’è la sagonda ediziun digl onn 2021 e la revista porta igl tetel «Animalic». Tigl amprem artetgel (nigna tema, ia cuntinuaro betg an chella moda enumerativa tras l’antiera revista) vaia direct panso: «O tge donn tg’ins pò betg liger pi savens en text da Rafael Müller!» Igl sies artetgel tgi tracta tranter oter la mort digl tgang da Pader Alexander Lozza è interessant, masdo cun bler humor e scretg an ena furma da glossa tgi fò gost da liger. Scu gio menziuno, less ia pero betg commentar mintga singul artetgel. An general fò la Revista digl noss Sulom ena pareta fitg frestga cun belas fotografias ed artetgels dad autouras ed autours da differentas generaziuns. Per me ègl cleramaintg reuschia alla redacziun da far ena bunga masdada da fatgs ed istorgias persunalas. E tuttegna am ò forsa mantgea ensatge essenzial: igls animals èn betg propi nias a pled. Ainten ena revista tgi sa nomna «Animalic» spitgess ia da pudeir liger er artetgels aglmanc per part scientifics davart temas dad animals. Ossa pudess ensatgi replitgier, tgi detta bagn tals artetgels, per exaimpel chel da Nadja Scarpatetti davart igls aviouls. Tge tg’ia manetg pero, èn fatgs dad animals «libers» e betg animals tgi nous carstgangs duvragn pigls noss basigns e regls. Scu fissigl p.ex. cun ena contribuziun davart pievels da furmeilas? E sch’ins screiva surtot dad animals da tgesa, da nez u dad animals digl circus, pudessan chels temas forsa neir tematisos cun egn u l’oter sguard critic. Gl’è p.ex. franc bel scu tgi Cornelia Candreia ò preschento animals da tgesa dad unfants e chegl cun fantascheia ed a moda divertenta. Pero ins pò sa dumandar, schi en pesch ainten en aquarium è propi cuntaint e perfign pront da far sgnoccas davart la sia situaziun. Ia less ossa betg offender ensatgi cun talas detgas, igl davos igls unfants tgi èn forsa betg anc bungs da tgapeir tge tgi fiss igl migler per las sias gaglignas e co. En zichelign critica è bagn da suarar ainten en artetgel u l’oter, per exaimpel tar las meirs da Bartolome Tscharner. Igl pi critic screiva prubabel Benedetto Vigne, tgi tematisescha igl bagnstar dad animals da tgesa. El preschainta la sia canzung da pi bod «La ballada da tgangs», ainten la quala el exprima cumpassiun per igls tgangs da sia famiglia, tgi stuevan savens star ancadanos ainten uigl. Ia cat er fitg bel, scu tgi Dominique Caglia Dosch mossa cun la sia istorgia fictiva, tgi er animals on sentimaints. Damai – tot an tot saia propi recumandar la Revista digl noss Sulom. Gl‘è betg da smarvagler, tg’igl domber d’abunents è s’augmento davent dalla restructuraziun tar ena revista. E chegl ainten en taimp tgi las medias da print èn periclitadas! Speranza vogl anavant uscheia. Forsa anc cun riscar dad esser magari en po pi critic. E tge tg’ia vusess an mintga cass gugent er ainten la proxima ediziun dalla Revista digl noss Sulom è uscheia en super angiavign scu chel digls surnoms dad animals digls abitants da Surmeir!

Venderde decidan las votantas ed igls votans digl cumegn d’Albula/Alvra davart en credit d’obligaziun da 510000 francs.Chegl è la somma tg’igl cumegn ò da purtar per far part agl project Aventura viaduct dalla Landwasser. Farrera e Barvogn/Filisour on gio detg EA agl project e delibero lour part digls daners per igl project Aventura viaduct dalla Landwasser. Venderde seira decida igl cumegn d’Albula/Alvra. I vo per 510 000 francs tg’igl cumegn duess investar aint igl project turistic. Chel project less render pi attractiva l’antiera re giun anturn igl viaduct digl tren. Planisadas èn differentas attracziuns sen, sper e manevel dallas rodaias dalla veiadafier retica cun costs d’investiziun da total 11,6 milliuns francs. La gronda part digls daners niss dalla Veiadafier retica, digl cantun Grischun e d’investours privats. Igls cumegns vaschigns digl viaduct vessan da contribueir ansemen radond 1,7 mil liuns francs, partias tranter igls cumegns d’Albula/Alvra, Farrera, Barvogn/Filisour e Tavo. Nizigier pi bagn chegl tg’è avant mang Tenor igl manader digl project Roman Cathomas è la gronda part dallas attrac ziuns gio avant mang, pero: «Cugl project lagn nous metter novs accents ainten la regiun.» Tren e nateira, cun chella cumbinaziun ins less attrer daple turists tranter Alvagni, Barvogn e Tavo. Roman Cathomas accentuescha tg’igl project so neir realiso angal cun la collaboraziun da tot igls cumegns vaschigns digl viaduct e lour populaziun. «Nous lagn integrar la populaziun aint igl project». Uscheia fissigl er pussebel da porscher ulteriouras attracziuns da privats. La fegn finala ins viglia tgi tots possan profitar dad en svilup anturn igl viaduct. «Dantant schi ensatgi less porscher sez en’attracziun u nizigier igl nom digl project, alloura sto el far part alla cuminanza d’interess IG Landwasserwelt», dei Roman Cathomas. Chella cuminanza, noua tgi fon part er igls investours principals, duess coordinar e sviluppar igl project pigl futur. Attracziuns pergrond e pitschen Cun ageid da luvratoris ins ò analiso igls davos dus onns tge purscheidas tg’ins pudess realisar sper las rodaias dalla veiadafier. Uscheia porscha igl project sper en tren pendulari cun fermadas spezialas dasperas igl viaduct, er aventuras sen en bagn puril, en viadi ve da souas tras las tschemas dallas plantas u ena spassageda cun vistas segl tren cotschen. La populaziun digls cumegns vaschigns Farrera e Barvogn/Filisour on gio decidia da leir far part. Igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra, Daniel Albertin spera ossa, tgi er igl sies suveran accepta igl credit d’obligaziun ed an chel senn er igl project Aventura viaduct dalla Landwasser: «Nous ischan persvadias tgi gl’è en bung project». Costs e gudogn An cass tg’igl cumegn d’Albula/Alvra fò part agl project mantga anc igl cumegn da Tavo. Lò vign igl parlamaint a decider anfignen la fegn avost davart igl credit d’obligaziun da mademamaintg 510 000 francs. Igl cantun Grischun ò er gio signaliso la sia prontadad d’investar radond 3 milliuns francs à fonds perdu. Roman Cathomas accentuescha tg’igl project vigna er a stgaffeir novas plazzas da lavour. Chellas sa concentreschan dantant sen la staschung da stad e pertotgan surtot lavour agl kiosk, u manar egna dallas attracziuns privatas scu igl trenign tgi circulescha tranter Filisour ed Alvagni. Pigl mastral d’Alvra, Daniel Albertin è l’ampurmischung da novas plazzas da lavour betg centrala per susti gneir igl project: «Nous stuagn gio esser cuntaints schi perdagn nignas plazzas da lavour». Pi central è per Daniel Albertin da pudeir mantigneir l’infrastructura, scu las sendas da viandar, per chel project. Ena part dallas investiziuns vignan a correr ainten la renovaziun da sendas da viandar anturn igl viaduct. Mantigneir chellas agl futur vigna franc a custar daple agl cumegn admetta Albertin: «I niro a dar costs supplementars, dantant an en rom suppurtabel pigl cumegn d’Albula/Alvra». Cass Surava Uriund fiss sto planiso d’integrar er Surava aint igl project aventura viaduct dalla Landwasser. Gl’è pero sa musso tg’igl cumegn sto schliier anc divers problems, conferma Daniel Albertin: «A Surava vagn nous da manar anc differentas discussiuns davart zonas e traffic.» E per chellas discussiun seia igl taimp mengia curt. Perchegl tgi l’Aventura viaduct dalla Landwasser duess esser pronta gio igl onn 2023 pigls giasts da manevel e lontan. Davart igl proxim pass a chel termin decida la radunanza communala d’Alvra venderde seira. Ena gronda part dallas attracziuns, scu la fermada Farrera, existan gio an en furma provisorica. Sen las rodaias duess circular en tren pendulari. Sen veia circuless en trenign sen rodas. Uscheia duess igl project sa preschentar agls turists.

Venderdi passo ò igl cumegn da Barvogn/Filisour infurmo la populaziun davart las propostas per reorganisar las structuras e la finanziaziun digl turissem an vischnanca. En’analisa ò musso tgi ena pitschna destinaziun turistica scu Barvogn/Filisour vegia da vurdar bagn segls daners e garanteir tgi tals vignan duvros effizientamaintg. Treis propostas per far midadas èn sen meisa: Primo duessan las incumbsensas turisticas a Barvogn/Filisour neir fusiunadas. Actualmaintg partan la vischnanca da Barvogn/Filisour, l’uniun turistica Barvogn/Filisour ed igls implants da Sport da Barvogn differentas incumbensas. Chegl magna a fricziuns. La societad anonima gio existenta, Implants da sport Barvogn SA, duess midar igl nom e davantar la «Visit Val Alvra SA». La vischnanca da Barvogn/Filisour fiss participada cun 30% alla societad anonima. Pinavant duess neir fatga ena nova lescha da turissem tenor igl moster digl cantun Grischun. La taxa da cura na duess betg plen eir paeda per notg, mabagn per letg u per abitaziun cun ena pauschala annuala. Chella midada generess antradas supplementaras da tranter 150 000 e 200 000 francs ad onn. La terza midada prevei da duvrar las antradas supplementaras per finanz­tgier projects turistics. Er an cass tgi la nova societad anonima vess en’eda da neir ainten las strètgas finanzialas, pudessan chels daners neir duvros. Igls abitants e possessours da sagondas abitaziuns pon participar a parteir d’immediat ad ena retschertga e s’exprimer davart las ideas. Igl november da chest onn duess neir voto davart la nova lescha da turissem. An cass d’en EA duess chella antrar an vigour igl amprem da schaner 2022. (rtr/fmr/md)

Igl student da robotica, Jonas Ulbrich, s'angascha ainten en project per cultivar verdura e fretga cun ageid da roboters. La fegnameira fiss da pudeir cultivar e raccoltar nutrimaint dapertot – er sen la gligna. Igl student cun rieischs surmiranas è responsabel pigl luvrant ainten chella orticultura speciala, pigl roboter. A parteir da chesta emda anfignen igls 25 da fanadour ins po persequitar igl project aint igl rom dalla campagna IGLUNA aint igl Museum Svizzer da Transports a Lucerna. La campagna IGLUNA ò per fegnameira da preschentar e promover tecnologias innovativas tg'ins pudess duvrar ainten l'atmosfera spaziala, per exaimpel sen la gligna. Davos chella campagna è igl giaveisch dalla SPACE INNOVATION, la cuminanza digls actours principals d'industreia e scienza spaziala, da promover igl barat d'infurmaziun e saveida tranter las universitads e l'industreia per tot las dumondas an connex cugl univers. Chest onn sa scontran passa 70 studentas e students digl antier mond a Lucerna e segl Pilatus per preschentar lour projects ad en publicum pi vast. Dantant tg'igls projects èn installos segl Pilatus ainten ena atmosfera pitost criva, pon pitschen e grond persequitar igls projects via livestream aint igl Museum Svizzer da Transports a Lucerna. Jonas Ulbrich ed igl sies team da students èn responsabels pigl project noua tgi vo per vivonda. Concret vignan els ad explotar scu tg'ins po tgirar e raccoltar tgaglias da fraias sot cundiziuns spazialas. Las tgaglias da fraias on nigna tera e vignan nutreidas cun ava e nutrimaint liquid tgi vign injecto directamaintg allas rieischs dallas tgaglias. Lascher crescher en pêr fraias paress betg dad esser ena gronda tgossa. Ma tigl project da Jonas Ulbrich tgi sa nomna GrowBotHub ins simulescha ena situaziun scu sch'ins fiss sen la gligna. Chegl monta, nign’ava, freid, vent e surtot nigna tera fritgevla. Per en carstgang po chell’atmosfera esser privlousa uscheia tg'el dovra igl sustign da roboters. Jonas Ulbrich è curt avant la finiziun digl sies studi d'inschignier da robotica alla scola politecnica federala a Losanna. El tgira igl bratsch robotic aint igl project GrowBotHub. Chel surpeglia differentas lavours rudimentaras dad ortulan. Scu po en roboter vaseir schi las fraias èn madeiras? Da chella ed otras dumondas sa fatschainta Jonas Ulbrich aint igl sies project. «Igl mument po igl bratsch roboter surpiglier angal lavours fitg rudimentaras», declera igl gioven student da 26 onns. «Per en roboter ègl fitg grev da luvrar cun organissems scu tgaglias da fraias», manegia Jonas Ulbrich e descreiva igl problem principal, «Igl roboter n’è betg anc bung da decider cura tgi las fraias èn madeiras per raccoltar ed el è er betg anc bung da sanar las tgaglias.» Igl mument vign igl roboter duvro per eir per las tgaglias ainten lour chistas e las purtar tigl carstgang. Igl project GrowBotHub s'occupa davart igl nutrimaint, oters projects dalla campagna IGLUNA s'occupan digls temas abitar, communicaziun, navigaziun u electrizitad sen la gligna. Igls commembers digls projects èn studentas e students dad universitads da tot igl mond. Anfignen igls 25 da fanadour decleran els lour projects agl publicum aint igl Museum Svizzer da Transports a Lucerna. Er Jonas Ulbrich spera tgi las tgaglias da fraias restan verdas ed els possan raccoltar l'egna u l'otra fraia alla fegn digl project. Anc è igl project all'antschatta e per Jonas Ulbrich è cler: «Ia gess gugent sen la gligna, pero betg sch'ia vess da ma nutreir digl noss project». Igl avantatg digl antier project è dantant tgi ena tala orticultura automatisada ins pudess installar betg angal sen la gligna mabagn er ainten regiuns dalla tera cun en clima extrem. Jonas Ulbrich annada: 1995 studi: inschignier da robotica alla scola politecnica federala da Losanna rieischs a: Savognin antras la mamma Rita Ulbirch-Cadotsch e Tobias Ulbrich (uriund preditgant an Surses), carschia se a Novaggio (TI) «Ia gess gugent sen la gligna, pero betg sch'ia vess da ma nutreir digl noss project» Jonas Ulbrich Lascher gustar fraias sen la gligna Igl student Jonas Ulbrich s'occuppa actualamaintg da talas dumondas an connex cun la campagna IGLUNA. Durant igls proxims deis èn igls projects da persequitar agl Museum Svizzer da Transport a Lucerna. Aint igls singuls projects vign experimento e valeto scu tgi fiss pussebel da veiver sen la gligna. Agl center dallas dumondas èn temas scu nutrimaint, abitar, communicaziun, navigaziun ed electricitad. Fegnameira dall'antiera campagna è da promover tecnologias spazialas. Jonas Ulbrich anmez igl sies project da tgaglias da fraias ed igl bratsch robotic (a dretg). Foto MAD

Sandro Derungs da Surcasti rachinta digl sies podcast per amprender sursilvan. Igl podcast tgi el fò ansemen cugl sies amei, Martin Stebler, ò survagnia bungs resungs, ma el ò er l’egna u l’otra flevlezza. Davent d’antschatta matg ins pò tadlar igl podcast «Lumpazi». Ainten chel mossa Sandro Derungs sursilvan agl sies amei, Martin Stebler. Martin Stebler è uriund digl cantun Solothurn e s’interessescha gio dadei pigl rumantsch. Cugl interess ve digl rumantsch ed igl plascheir da far podcasts digls dus ameis, è sa do igl project current «Lumpazi». Sandro Derungs explitgescha: «Nous vagn gio gia fatg eneda ansemen en podcast. Ainten chel ischan nous adegna puspe nias segl tema digl rumantsch ed ensacuras vainsa detg ‹hei, pertge faschainsa betg en podcast per amprender rumantsch›.» Sandro Derungs surpeglia la moderaziun digl podcast. El rachinta: «Moderar am fò grond plascheir. Ia va er fatg ena scolaziun da moderar e va modero tigl radio da laics toxic.fm.» Preparo ed improviso Ainten las diesch episodas digl podcast, provan Sandro Derungs e Martin Stebler pigl ple da sa focusar mintgamai sen temas specifics, p.ex. «igl corp» u «cattar igl hotel». Sandro Derungs declera, tgi els lavouran adegna ansemen ve digls cuntigns: «Avant tgi nous antschavagn a registrar igl podcast, discutainsa tge tematicas tgi nous lagn tractar. Daple preparaziuns faschainsa atgnamaintg betg.» Durant las registraziuns translatescha Sandro Derungs alloura adegna puspe expressiuns, conjughescha verbs, nomna artetgels, plurals, accordanzas dad adjectivs e.u.a. Martin Stebler prova da repeter e fò dumondas sch’el tgapescha betg ensatge – damai scu ainten scola. Scu detg, els provan dad aveir focus concrets pero scu tgi chegl è en po ainten la nateira da podcasts, discorran els magari spert eneda dad ensatge oter. «Chegl duess er esser uscheia», dei Sandro Derungs. «Nous na tagliagn er betg las registraziuns, a nous ègl impurtant tgi igl podcast resta autentic.» Ena bunga metoda per amprender en lungatg? Dasperas igl podcast, preparan igls dus giovens er cuntigns an scretg, numnadamaintg sen la pagina web «card2brain». Sandro Derungs declera: «Card2brain è ena pagina noua tgi nous cargiagn se glistas da pleds e per part er glistas da conjugar. Per mintga episoda dattigl en ordinatour correspondent cugls cuntigns tgi èn nias tractos.» Pero er cun chels cuntigns an scretg, ins pò sa dumandar, schi igl podcast seia ena bunga metoda per amprender rumantsch. Tar chella dumonda rei Sandro Derungs e dei: «Chegl ischan er nous ans dumandos avant tgi vagn antschet cugl podcast. Nous vagn alloura constato tgi dat gio blers podcasts per amprender lungatgs.» E tge deian igls auditours? «Anfignen ossa vagn nous survagnia bungs resungs», sa legra Sandro Derungs. Via Instagram ins pò numnadamaintg dar resung ad els ed er far dumondas pertutgont igl rumantsch. Chellas rasponda Sandro Derungs mintgamai e las dumondas dattan er novs impuls per proximas episodas. Tot an tot catta Sandro Derungs igl podcast «Lumpazi» ena bunga metoda per amprender sursilvan: «Cun chegl tgi nous ischan adegna an contact cugls auditours sen Instagram, ischan nous fitg flexibels e pudagn ans adattar a giaveischs. Nous ischan perfign nias dumandos dad ena donna, schi ella pudess betg sa participar ad ena episoda. Episoda 10 digl podcast vainsa damai fatg cun ella.» «Betg en expert linguistic» Igl podcast para damai da plascheir allas auditouras. E tuttegna, sch’ins tedla igl podcast scu persunga da lungatg matern rumantsch, ins s’accorscha spert tgi igl podcast ò er deblezzas. Sandro Derungs declera per exaimpel magari er ensatge angal a mesas u schizont fallo. Chella critica peglia Sandro Derungs pero fitg lev. El dei cun en surreir: «Ia sung cunsciaint digl fatg tg’ia sung nign expert linguistic da sursilvan. Martin ed ia ischans nigna scola, a nous vogl simplamaintg persiva da saveir manar en zichel ena conversaziun.» Durant igl podcast dat Sandro Derungs magari er tiers tg’el saptga ensatge betg. El prova alloura da sclareir chegl per la proxima episoda, cun consultar codeschs u dumandar ad ensatgi. E schi Sandro Derungs fò sbagls sainza s’accorscher, survign el chi e lò er resungs da Rumantschs: «Ia sung adegna extrem led schi ensatgi am fò attent sen sbagls u dat sclarimaints.» Igl podcast è damai ena metoda d’amprender en zichel pi caotica e franc betg fatga per mintgign. Uscheia saro igl podcast navot per persungas tgi lessan amprender rumantsch an furma sistematica e tgi èn disadas en’instrucziun linguistica «normala». Nignas fegnameiras concretas La fegnameira da Sandro Derungs è betg da furmar profis da rumantsch. Per chegl dettigl gio curs. El dei: «La nossa fegnameira è da contanscher la gliout e da dar anavant igl plascheir ve digl lungatg rumantsch.» El e Martin Stebler on pir ideias scu tgi igl futur digl podcast pudess vaseir or e quantas episodas tgi daro, sonigl ansomma betg anc deir. Sandro Derungs dei: «Gl’è er en po en experimaint ed en’aventura per nous, betg angal pigls auditours.» Igl setting digl podcast duess pero sa midar en po cugl taimp: «Cura tgi Martin so alloura discorrer en zichel rumantsch, fiss la fegnameira da far episodas cun temas specifics. Per exaimpel tgi schagn: ‹Oz cuschinainsa per rumantsch ni smaladign per rumantsch ni tgi giagn a visitar ensatgi tgi amprenda gist rumantsch›.» Podcast Domber d’episodas: 10 Lunghezza d’ena episoda: 40–70 min Amprema episoda: 08-05-2021 Downloads: circa 1 400 Li da producziun: studio da toxic.fm Da tadlar sen: Spotify, Podbean, Applepodcast, Googlepodcast Sandro Derungs Annada: 1992 Carschia se a: Surcasti Dimora: Son Giagl Mastier: electricist, moderatour da radio Pled rumantsch preferia: capuns, Lumnezia, carezza Canzung rumantscha prefereida: La sera sper il lag Nomra da calzers: 45

Er cun 80 onns s’angascha Rico Peterelli cun corp ed olma per igl cant e la musica. Igl cantadour, cumponist e dirigent festivescha igls sies anniversari ainten la sia patria Surses. Durant tot chels onns ò la musica accumpagnea igl giubilar ed è davantada igl elixier da veta. Actualmaintg tranescha Rico Peterelli cun igl sies chor da seniors Canziano per igl proxim concert. Rico Peterelli sez para betg dad eir an pensiun. Cun 80 onns s’angaschea el tant scu pi bod. El dirigia anc adegna dus chors, igls seniors da Canziano e la Musical Group Coira. E sch'el ò betg gist ainten mang la batgetta da dirigent, alloura screiva e cumponescha el musica per chors ed accumpognamaint in­strumental. Tgi chegl è ansomma pussebel è er d'angraztger alla sia famiglia, la donna Gnagna e las dus feglias Andrea ed Alexandra. La feglia Alexandra sustigna igl bab scu cantadoura solista e scu vice-dirigenta pigl chor digls seniors. Igl cant mess an tgigna Scu chegl tgi Rico Peterelli ò do anavant igl plascheir ve dalla musica ed an spezial pigl cant agls sies unfants ò er el survagnia igl talent musical dall'atgna mamma Alice Peterelli. Gio scu giuvenot ò el sustignia la sia mamma, tgi dirigiva igl chor masdo surset Las Vouschs dalla Gelgia, cun la sia vousch sonora. Rico Peterelli ò alloura gio durant igl sies amprems onns scu scolast primar a Casti antschett cun la scolaziun da cant solistic e musica da scola. Igl 1970 è el sa disloco a Coira, marido e surpi­glia dasperas igl sies pensum da scolast primar anc divers angaschamaints scu cantadour, scolast da cant ed er scu dirigent. Unfants e donnas Malgro tgi Rico Peterelli è carschia se a Savognin aint igl Surses, ena bastiun digl chor viril, ò el gia daple interess ve digl cant masdo. Scu dirigent da Las Vouschs dalla Gelgia ò el mano decennis alla lunga egn digls pacs chors masdos dalla regiun. Pianavant ò el dirigia blers onns igl chor dalla scola da musica da Coira. La lavour cun unfants igl ò adegna fatg grond plascheir. Per igls sies chors peglia Rico Peterelli savens er igl risplei ainten mang per cumponar l'egna u l'otra canzun cun text. Avagna teatrala Las canzungs da Rico Peterelli tanschan dad ovras seriousas anfignen tar canzungs detg humoristicas. Egn digls gronds talents, sper la sia vousch da bariton, è igl dung da Rico Peterelli da betg adegna rastar mengia serious. Sper l'avagna musicala, corra numnadmaintg er en'avagna teatrala tras igl sies corp. Rico Peterelli ò durant igls sies onns scu solit pudia cumprovar chella an differentas rollas. Ed er oz giolda el la lavour musicala e teatrala cun igl sies chor Musical Group Coira. Oz festivescha igl multitalent Rico Peterelli igl sies 80avel anniversari, ed ins po esser franc tgi vign er canto l'egna u l'otra canzun a caschung da chel de sen l'acla a Radons / Surses. Daple vign an chel li pero betg tradia. Cordiala gratulaziun!

Toni e Nicole Sigron da Muldain, cumegn da Vaz, on survagnia igl premi «Bio Bruna Award», tgi vign surdo angal a travagls bio an collaboraziun cun «Razza bregna Svizra» e FiBL. Per 20 onns latg sainza macla on els survagnia en premi da «Pours da latg unias center-ost». Igl onn da corona ò patto bler sotsour. Uscheia on er las rancunaschientschas ed onorificaziuns betg savia neir manadas tras aint igl rom usito. En menaschi premiia Igl onn 2020 èn Toni e Nicole Sigron, tgi magnan en travagl puril cun vatgas da latg a Muldain, nias premiias da «Razza bregna Svizra» e FiBL cugl «Bio Bruna Award» – en diplom dumando. Surtot tigl pavlar on da neir adampleidas cundiziuns per survagneir chel premi. Cundiziuns tgi n’èn betg da cattar tar ena producziun da latg convenziunala. Per la valetaziun vignan tratg a nez criteris misirevels: igl travagl ò dad esser certifitgia bio, i dovra aglmanc diesch contracts da standard cun animals dalla razza bregna u razza bregna originala. Igl è da sa tigneir alla media digls suandonts criteris: la cefra da cellas na dastga betg esser pi ota tgi 100 000 cellas per milliliter latg, la perioda da service (taimp tranter la purtanza e l’amprema inseminaziun) dastga cuzzar segl ple 110 deis, igl cuntign d’albumin aint igl territori muntagnard sto esser minimum 3.2% e la prestaziun dalla veta, er aint igl territori muntagnard, sto esser aglmanc 24 000 kilogramms. Angaschamaint instancabel Igl onn 2020 vessan Toni e Nicole Sigron er gia da neir onorifi­tgias per 20 onns latg sainza macla. Els furneschan igl latg da lour va­tgas aint igl «Puracenter» a Planeiras. Dall’organisaziun «Pours da latg unias center-ost» on els survagnia ena plompa scu paia per lour angaschamaint instanclabel da furneir latg sainza macla. Dus gedas agl meis vignan fatgas amprovas digl latg e chellas vignan controlladas ainten en labor. Lò vign er controllada la cefra da cellas digl latg. Igl resultat mossa, cant sangs tgi èn igls eivers dallas vatgas. Pinavant vignan dumbros scherms, chella cefra dat sclarimaint dalla higiena digl latg. Tar betg ena suletta amprova dastga la cefra da cellas esser pi ota tgi 350 000 cellas per milliliter latg e la cefra da scherms sto esser sot 80 000 scherms. Ad onn vignan oramaias manadas tras 24 amprovas, an 20 onns è chegl ena somma da 480 amprovas. Dad aveir tar tot las amprovas las cefras sot igl maximum è ena prestaziun enorma. Schi en furnitour da latg furnescha durant en onn latg sainza macla, survign el ena plachetta, tgi vign pandeida gugent ve dalla fatscheda digl clavo. Siva tschintg, diesch u 15 onns dattigl scu rancunaschientscha mintgamai ena plachetta pi gronda, pi speziala. Per 20 onns furniziun da latg sainza macla sur­vign igl pour ena plompa cun ena tschinta bagn decorada. Finalmaintg surdar en premi L’antschatta fanadour on Marco Parpan, president dall’Uniun purila Vaz, e Lucas Margreth, cassier, finalmaintg dastgea surdar en grond canaster da fretga a Toni e Nicole Sigron. Er els èn sa legros fitg, tgi egn digls sies commembers ò dastgea survagneir chella onorificaziun dumandada. La famiglia Sigron cultivescha radond 22 hectaras ainten la zona da muntogna 3, ò per regla 16 vatgas da latg e 16 tocs sterlamainta. Las vadelas vignan tratgas se, igls vadels vign fatg mez­tga, per la vendita u pigl agen adiever. Lucas Margreth, cassier, Toni e Nicole Sigron, Marco Parpan, president Uniun purila Vaz, tar la surdada digl premi.

Pacas emdas avant tg'igls scolarigns dall'amprema classa digl Surmeir scumainzan cun la scola èn igls codesch pronts. Siva tgi las vischnancas rumantschas digl Surmeir on decidia da turnar tigl surmiran anstagl digl rumantsch grischun an scola, ò igl cantun Grischun stuia procurar per igls meds d'instrucziun idomatics. Igls proxims onns spetga dantant anc blera lavour. Josy Künzler, la responsabla per igls meds d'instrucziun tigl cantun Grischun, è surlivgeida. «La tema da betg cattar persungas tgi pudessan transponer igls meds d'instrucziun an surmiran è per cletg betg sa verifitgeida. Agl manc betg pigl mument», agiunta Josy Künzler agl discurs cun la FMR. Curt siva dalla vota ziun davart reintrodueir igl surmiran an scola ò Josy Künzler dumando differentas persungas per collaborar ve da l'egn u l'oter med d'instrucziun. An tot è sto da parager per igl amprem onn da scola 2021/22 ena fibla cun differents carnets, quatter carnets da lavour da matematica ed igl codesch ed en carnet da NaTec, en med d'instrucziun per igl rom nateira e tecnica tgi vign du vro per l'amprema e sagonda classa primara. Interess avantmang Gio durant la campagna per reintrodueir igl surmiran an scola èn s'exprimeidas differentas persungas dad esser prontas per gidar a translatar igls meds da scola necessaris. Tranter chellas è er sto igl scribent ed anteriour scolast d'istorgia Linard Candreia. El ò alloura an collaboraziun cun Esther Krättli, tgi è stada responsabla per la fibla, paragea chels carnets per igls scolarigns tgi amprendan a liger e screiver. Chella fibla vign examinada ainten la practica durant igl proxim onn da scola ed alloura finalisada per l'oter onn da scola. Er pigls meds da matematica ins ò catto persungas tgi on translato igls carnets da lavour per l'amprem classa. Tranter chellas èn Angelica Augu stin da Mon e Domenica Steier, sezza scolasta primara an Surses. Tgenegnas da chellas persungas tgi vignan a collaborar er pigls proxims meds d'instrucziun è betg anc digl tot cler. Tenor Josy Künzler digl cantun Grischun suonda proximamaintg ena seduta da coordinaziun. La gronda sfidada è la grammatica Dantant tg’igls meds da matematica e nateira / tecnica èn pi simpels da rediger er per surmiran, schea la gronda lavour tigls meds da lungatg. Cò mantga an amprema lengia ena grammatica tgi scolars e scolastas pon duvrar agl mintgade an scola. La grammatica «Normas Surmiranas» dereiva anc digl onn 1987 ed è concepeida per la scola secundara. Per igl project d'ena grammatica simplifitgeida ed er igls ulteriours meds da lungatg per la sagonda anfignen novavla classa è la SAP, la scola ota da pedagogia digl Grischun, responsabla. Annalisa Cathomas magna igl team tgi elaborescha e translatescha tot igls meds pigl lungatg rumantsch, seia chegl aint igls differents idioms u per rumantsch grischun. Tgi vignan ossa anc vetiers divers meds per surmiran è per Annalisa Cathomas nign problem: «Cler, gl'è fitg sportiv da parager mintga onn novs meds da lungatg, pero faschagn nous chegl gio siva da 15 onns.» I dovra vouschs surmiranas Sper igls carnets u codeschs pigls scolars e las scolaras dattigl er da parager bler material d'instrucziun supplementar per las scolastas ed igls scolasts. Uscheia ègl da translatar commentaris e surtot produtgier er adegna pi savens material digital scu audios. Lò dovrigl alloura er persungas digl idiom tgi discorran. «Per singulas tgossas dumandagn nous directamaintg persungas d'instrucziun schi savessan transponer u discorrer per l'egn u l'oter exercezi», declera Cathomas la sia moda da proceder. «Far meds d'instrucziun è ena fitg bela lavour», accentuescha ella ed igl interess da scolastas e scolasts per collaborar seia grond. «Ia vei ansomma nign problem da betg aveir avonda persungas per far igls meds da lungatg», manegia Annalisa Cathomen. I dovra er persungas pigl lectorat Pigls proxims dus onns parigl dad esser organiso bagn arisguard persunal e repartiziun dallas singulas lavours. Dantant ègl da deir tgi la lavour da translaziun è igl mument anc survasevla. Igls meds pigls amprems dus onns da scola on pac text e blers dessegns per simplifitgier l'instrucziun digls scolarigns dallas amprems classas. Cun mintga classa pi ota s'augmainta dantant igl volumen da texts ed er digl domber da meds d'instrucziun. E cò sa metta la dumonda tgi tgi lectorescha tot chellas translaziuns? Pigls meds d'instrucziun dalla amprema e sagonda classa ò Josy Künzler, responsabla per tot igls meds d'instrucziun digl cantun Grischun dumando Reto Capeder. El è egna dallas pacas persungas tgi canoscha anc a fons tot igls problems dalla scripziun surmirana. Reto Capeder è sa mess a disposiziun per chels amprems dus onns da curriger e lectorar igls meds d'instrucziun. Pero è Reto Capeder gio 78 onns e betg bung da surpiglier chella lavour per igls meds d'instrucziun tgi suondan. En problem bagn ancunaschaint Igl problem d'aveir persungas tgi èn er bungas da lectorar las translaziuns ainten igl pi pitschen detagl grammatical e dalla sintaxa è betg angal en sfidada pigls meds surmirans dei Josy Künzler: «Ainten la Rumantscheia ins è adegna dependent da singulas persungas.» Sper Reto Capeder è Dominique Caglia-Dosch ena ferma pitga per surluvrar la grammatica surmirana. Dominique Caglia-Dosch fò part agl team dalla SAP tgi elaborescha igls meds da lungatg. Ella è dantant la suletta Surmirana ainten chel team dalla SAP e surtot responsabla per las translaziuns e las atgnadads linguisticas digl surmiran ed er responsabla pigl project d'ena nova grammatica surmirana. Er cò sa mossa igl prievel da depender da singulas persungas. «Schi vessan betg Dominique, vessan nous en problem», admetta Annalisa Cathomas. Tuttegna è ella plagn fidanza tgi tot igls meds da lungatg vignan ad esser pronts onn per onn.

Davent digls 12 anfign 23 da fanadour on igls unfants dalla 1.-6. classa da Surses gia la pussebladad da visitar differents curs digl pass da vacanzas. Chel vign organiso voluntariamaintg siva digl onn 2007 dalla Pro Junior regiun Surses. Biatlon, boxar, cuser, far pizza - garantia per mintga unfant ensatge tgi plai. Tanja Augustin/FMR La motivaziun digls organisatours è dad organisar durant dus emdas dallas vacanzas da stad en program vast pigls unfants da Surses. Igl program duess esser variont, vot deir tgi vignan purschias activitads sportivas, lavours manualas e creativas, invistas ainten divers mastiers ed excursiuns ainten la nateira. Tot igls unfants da Surses dalla vigliadetna dalla scola primara pon far part agl pass da vacanzas. Cumpiglia è er en abunamaint general Chesta stad on fatg part 35 mattatschs e 39 mattatschas agl pass da vacanzas. Per tot igls curs dattigl en domber maximal da participaziun. Mintga unfant paia 30 francs per visitar igl pass da vacanzas, independent digl domber da curs tg’el viseta. Cumpiglia è er en abunamaint general per igl Grischun per la posta, veiadafier retica ed igl bus da Coira durant las vacanzas da stad. Mintga unfant drezza aint en conto tgi vala er pigls fardagliungs. Sur chel conto pon tots s’annunztgier pigls curs. Chel conto è valevel er per igls onns tgi suondan. Curs da boxar an sala da gimnastica a Salouf tar Patrizia Plaz. Igl curs da minigolf agl lai Barnagn cugl manader Ursus Sonder. Igls clowns e la manadra digl curs Daniela Jäger on mirito la marenda. Pilates cun Patrizia Plaz. Cuser ensatge tenor igl agen gost tar la manadra Zegna Pittet-Dosch. Agl curs da bike tar Roland Kolb on surtot fatg part mattatschs.

Ramona Wasescha (32) da Savognin è emigrada avant bung dus onns an America. Chegl è pero mai sto la sia fegnameira. Ma per la sia gronda amour – James Frank – tg’ella ò amprandia a canoscher a moda virtuala, è ella stada pronta da dar se tot e bandunar la Svizra, forsa per adegna. Tanja Augustin/FMR Ansemen cugl sies om american, James Frank ed igls dus tgangs Milo e Mia abitescha Ramona Wasescha ad Oconto ainten ena tgesa cun en taragn da 3 hectaras. La vischnanca sa catta agl ost da Wisconsin agl «Lake Michigan» tgi ò ena surfatscha pi gronda tgi l’antiera Svizra. Igl proxim martgea grond è Green Bay. «Schi te vot ena atgna tgesa cun bler plaz ègl chegl fitg simpel e favorevel da survagneir an America», rachinta Ramona Wasescha aint igl discurs da telefon cun la FMR. Igl taimp d’emigrar è sto ideal Ramona Wasescha è gio stada an bler lis pigl mond anturn. Engles baita ella fitg bagn, uscheia tgi chegl seia betg sto ena gronda sfida per ella. Curt taimp siva tg’ella è emigrada igl otgover 2019 ò antschet la pandemia da corona. An America vegigl do nign «lockdown». An Svizra ègl pero sto saro tot ed ansomma, i marschava navot ple ainten la veta sociala. «Uscheia vaia mantganto pac u navot siva da chegl tg’ia va banduno la Svizra,» dei Ramona Wasescha. Chegl è sto ena pitschna consola­ziun per ella. Fadeia dad acceptar igl sistem An Svizra ò Ramona Wasescha luvro sen po­sta, tar la Postfinance e sen banca. «Ia va mianc lia luvrar cò sen posta. Cò mettas angal se marcas e chegl fiss mengia lungurous per me», dei Ramona Wasescha. Per la classa masanga èn las cundiziuns da luvrar fitg schletas. Paea ins è ad oura ed ins vegia nignas vacanzas paedas ed er sch’ins seia malsang vigna chegl betg paea. Cattar en patrung tgi paia sieranzas e cassa da malsang seia prest impussebel. La cassa da malsangs paian els sezs scu an Svizra. La cassa surpeglia pero fitg pac ed ins vegia ena quota persunala da passa 10 000 francs. Siva en onn ò Ramona Wasescha alloura finalmaintg catto lavour tar ena firma tgi fò «food delivery». Igls cliaints son pustar dama­gler dad ustareias e buteias ed ella porta chegl tar els a tgesa. «Ansasez vaia angal lia far chegl anfignen tg’ia cat ena dretga lavour», dei Ramona Wasescha aint igl discurs cun la FMR. Ma en proporziun cun oters mastiers vegia ella ena bunga paia e seia libra scu parteir aint la lavour uscheia tg’ella lavoura venavant per chella firma. Las paias seian pero betg da cumparagler cun talas an Svizra. «An Svizra ègl tot migler tgi an America.» Blera lavour perveia da corona Cunchegl tgi las ustareias èn stadas saradas, ma la gliout ò betg lia desister a chel service, vegia ella gia bleras ampustaziuns. Igl sies om James tgi lavoura scu «finish carpenter» vegia er gia avonda lavour igl taimp da corona. «An America on bleras tgesas en schler. Ma betg en schler scu chel da mia mamma a tgesa. Ansasez ègl pitost scu en plang supplementar aint igl plang sot d’ena tgesa,» rachinta Ramona Wasescha. Ed igl sies om biegia anturn da chels schlers e fò lò tot las lavours necessarias scu «finish carpenter». Perveia da corona vegian blers affars pitschens stuia sarar. Igl sustign digl stadi seia nia mengia tard ed igls affars eran gio ias concurs. «Ia turness immediat puspe an Svizra» An general plaigl a Ramona Wasescha an America. La cuntrada noua tg’els abiteschan seia fitg bela e la pussebladad d’aveir ena atgna tgesa cun grond taragn vess ella betg an Svizra. Ma ella vegia anc adegna fadeia d’acceptar las schletas cundiziuns da veiver. Tg’ella vot pero star venavant an America vegia suletamaintg da far cugl sies om. James vegia angal la sia mamma e schiglio nigna famiglia. Ed el viglia betg lascher suleta ella. Schiglio fiss el forsa pront dad eir a star an Svizra. «Tgi l’America è la tera dallas pussebladads illimitadas vign rachinto. Ma te ist fitg re­stranschia digl sistem politic» dei Ramona Wasescha. Sch’ins vegia ena massa raps possa chegl bagn constar, ma per la blera gliout corresponda chegl numnadamaintg betg alla realitad. «La qualitad da veiver è bler pi ota an Svizra.» Siva da prest dus onns betg stada a tgesa Ramona Wasescha ed igl sies om James vegian bagn gio planiso enqualtgi gedas da neir sen visita an Svizra. Per ella fissigl sto nign problem, ma pigl sies om prest betg pussebel. Els vessan gia dad eir an curantegna e chegl fiss betg sto paea. Chegl on els betg savia sa prestar. Ossa tgi las prescripziuns da corona èn schluccadas on els planiso ena visita an Svizra igl avost. Causa da chegl on tots dus fatg la vaccinaziun cunter corona per betg aveir problems tigl cunfegn. Tuttegna stoptgan els far en test cura tgi turnan an America. Ramona Wasescha sa legra fitg da mussar agl sies om la sia patria e spera tgi plaia er ad el tg’el midess forsa igl meini e niss a star cun ella an Svizra. «Ma ia tgappesch tg’el vot betg lascher anavos sulet sia mamma.» Ramona Wasescha De da naschientscha: 22 da settember 1988 Domicil: Oconto/ Wisconsin, USA Stadi civil: maridada Top an America: la nova famiglia, igls 2 tgangs ed ena massa plaz per veiver Flop an America: Igl sistem da sieranzas e cassa da malsangs Tge mantga igl pi fitg dalla Svizra: «La mia famiglia ed igls mies figliols.» La tgesa da Ramona Wasescha cun en taragn da 3 hectaras. Ramona Wasescha cugl sies om american James Frank. Dus fidevel cumpogns- igls tgangs Mia e Milo. foto mad «Tgi l’America è la tera dallas pussebladads illimitadas vign rachinto, ma te ist fitg restranschia digl sistem politic.»

Venderde passo ò preschento a firma Uffer SA a Savognin igl amprem «Quadrin» autarc. Siva ena curta fasa da realisaziun vign igl nov bungalow da 7 tonnas transpurto oz a Monas, noua tg’el resta anfignen igl otgover da chest onn. A parteir digls 17 da fanadour ins pò reservar igl quadrin per far vacanzas. Tanja Augustin/FMR Igls iniziants digl «Quadrin» autarc, Enrico Uffer e Luzi Thomann, on gia avant passa dus onns l’ideia da construeir en quadrin tgi è digltotafatg autonom. Els on alloura puspe mess dalla vart chella ideia e pir puspe piglia ainta mang chest anviern. Per la realisaziun digl quadrin èn tranter oter stoss responsabels Urs Hefti e Peter Niederberger, collaboratours dalla la Uffer SA. Per la commerzialisaziun è responsabel igl turissem Val Surses cun la magnafatschenta Tanja Amacher. Ena construcziun digltottafatg autonoma Igl quadrin autarc è concepia uscheia, tg’el dovra nignas lengias dad ava ed electricitad. L’ava vign gudagneda dalla plievgia e l’electicitad sur cellas solaras. Per arcunar l’electricitad ò igl quadrin ena battareia. Per gudagner ava tgoda per la duscha ègl da far fi an pegna. L’ava persa dalla cuschigna e digl bogn scu er las fecalias vi­gnan pumpadas ainten ena pitschna serenera mobila dasper igl quadrin. Lò vign nattagea tot e la fegn finala pon las re­stanzas sobras neir dadas anavos alla nateira. «Igl quadrin autarc cuntigna daple tecnica tgi ena tgesa d’ena famiglia», rachinta Enrico Uffer. Oz cò, dumang tscho Igl quadrin è movibel e pò da prancepi neir transpurto an mintga li tg’ò ena veia d’access. «La gliout vot oz an de esser movibla e glè d’adattar las purscheidas agl taimp dad oz», menziunescha Enrico Uffer an sia preschentaziun. Igl quadrin autarc sa catta chesta stad ed aton a Monas, ena acla tgi sa catta da vart dretga tranter Tigignas e Somtgant. La pitschna tgesi­gna cuntigna en bogn cun duscha e tualetta, ena pitschna cuschigna cun meisa e banc scu en letg da cabina. An cass ideal ò igl quadrin plaz per 2 persungas. Pussebel ègl pero er da reservar el per 4 persungas. Reservaziuns sur l’ustareia Arlos Las reservaziuns digl quadrin pon neir fatgas online sur l’ustareia Arlos da Savognin. Igls patrungs da chella organiseschan er igl transport digls giasts se Monas ed èn er responsabels per nattager igl quadrin. Ena notg costa 180 francs per ena persunga. Mintga persunga tgi vign vetiers paia anc 30 francs suraint. A parteir digls 17 da fanadour pò la tgesigna da vacanzas neir reservada anfignen igl otgover. Igls iniziants digl quadrin speran da saveir optimar igl quadrin cun las reacziuns digls giasts. Igl quadrin scu tal è numnadamaintg pir en prototip e la fe­gnameira fiss da far tot las midadas necessarias anfignen la proxima premaveira. Alloura pudessan neir produtgias anc ples quadrins autarcs. Igl «Quadrin» da davains – pitschen ma cumadevel. Foto MAD Daple tecnica tgi ainten ena tgesa d’ena famiglia. Foto MAD Ena antiera vart digl quadrin cuntigna cellas solaras. Foto Tanja Augustin Igl «Quadrin» autarc – en prototip per la Val Surses. Foto RTR/Federico Belotti

​A Mustér ò gia li la radunanza generala dall’Associaziun professiunala da tgern digl Grischun. Chegl è l’uniun tgi reunescha igls mazlers grischuns. L’associaziun è egna dallas 18 secziuns cantunalas tgi appartignan all’uniun tetgala svizra cun 1 000 commembers. Felix Venzin (Mustér) ò demissiuno siva d’esser sto 30 onns an suprastanza dall’Associaziun professiunala da tgern digl Grischun e da chels 12 onns scu president. Scu successour digl Sursilvan on igls preschaints eligia Orlando Strub (Spleia). Sa retratg dalla suprastanza è er Hansjakob Möhr (Maiavilla). Da nov è David Steier (Savognin), igl patrung dalla Mazlareia Peduzzi nia eligia a Mustér ainten la suprastanza digls mazlers digl noss cantun. El è mazler cun corp ed olma, en om d’affar serious ed en om digl rom schi vo per tgern. Remarcabel è bagn er tgi sies barba da sagond grad, Pietro Peduzzi è sto ples onns president dall’Associaziun professiunala da tgern digl Grischun. El è digl reminent er president d’onour da chell’uniun. Actualmaintg ò l’associaziun tgi reunescha igls mazlers digl noss cantun 52 commembers. Chella è neida fundada igl 1910 ed è aint igl Grischun egna dallas pi viglias organisaziuns professiunalas. Dasper David Steier è er Jean-Claude Zimmermann (Glion) nia eligia da nov ainten suprastanza. Reto Zanetti (Scuol) e Florian Rudin (Serneus) èn nias reeligias ainten chel gremi. L’uniun s’angascha pigls interess communabels digls mazlers, s’occupa cun leschas ed ordinaziuns e segna per curs e scolaziuns supplementaras per mazlers. David Steier appartigna da nov alla suprastanza dall’uniun tgi reunescha igls mazlers grischuns. Foto MAD

An Surses dattigl angal ple en stand da teir. Igl è en stand cun ples implants, pigls tiradours da 300 meters, per chels da pistola, per chels da caliber pitschen e pigls catscheders. La sanaziun ed amplificaziun digls stand ò custo 450 000 francs. La planisaziun e la realisaziun dalla sanaziun ed amplificaziun digl stand da teir a Rona ò cuzzo dus onns a mez. Da nov stat a disposiziun a tiradours ed a tiradouras scu er a catscheders e catschedras en implant da teir cun tot la tecnica moderna tgi totga oz tar en stand da teir. Per la sanaziun ed amplificaziun digl stand da teir èn nias investos 450 ​000 francs. Ena bunga part da chella somma ò surpiglia igl cumegn da Surses, davart digl cantun è er nia en bel sustign e dalla Secziun da catscheders Surses er. Davart digls commembers dallas uniuns da teir èn er neidas fatgas vers 3 000 ouras voluntarias. A favour digl stand da teir ò cunzont Not Netzer (Savognin) luvro davant e davos las culissas El è er igl president dall’Uniun da tiradours Surses. Grond sustign ò el gia an spezial d’Isidor Jäger (Sur), ena persunga tgi s’angascha siva dalla sia pensiun betg angal per l’uniun digls tiradours dalla val, mabagn er per otras uniuns da sport da Surmeir. Igls dus pensiunos on passanto igls davos dus onns a mez bleras ouras tigl stand da teir a Rona e presto lavour exemplarica. En muteiv tgi igl cumegn da Surses sustigna igl project cun ena bela somma è tgi davart dalla politica era cler tgi ainten la val duessigl dar angal ple en stand da teir. Chegl èn stand da teir cun indrezs moderns e cun la pussebladad da trer cun ples armas e sen ples distanzas. Da nov è nia fatg igl stand da pistolas cun tschiffaballas, per sagettar sen la distanza da 25 meters. Agls tiradours stattan ossa a disposiziun tschintg schebas da pistola. En’anritgeida pigl stand da teir è er igl indrez noua tgi vign sagetto sen la distanza da 50 meters cun l’arma da caliber pitschen u l’arma pneumatica. Seis novas schebas, tottas automaticas, èn ossa disponiblas per trer sen la distanza da 50 meters. Er tar chellas mantga naturalmaintg betg igl tschiffaballas, tg’è oz obligatori tar mintga stand da teir. Cun betg ple esser lubia da sagettar plom aint igl tarratsch ins ò er gia da far tschiffaballas pigl stand da 300 meters e pigl stand da tgatscha. Cun la construcziun digl nov stand da pistolas e digl nov stand per armas da caliber pitschen ò la Secziun da catscheders Surses gia da spustar igl indrez pigl teir sen la glioir e segl portg selvadi vers nord e far chels da nov. Da sperar è tgi siva tgi igl stand da teir existent è nia amplifitgia e sano vigna igl interess pigl sport da teir puspe pi grond an Surses e tgi blers tiradours e tiradouras peglian puspe or dalla stgaffa lour arma. Scu gio menziuno on tiradours e catscheders investo sezs bleras ouras per sanar ed amplifitgier igl stand da teir a Rona. Ena bunga part dallas lavours ins ò gia da surdar a firmas ed ins ò risguardo persiva menaschis indigens. L’interpresa Luzio SA da Savognin ò fatg igl stgav e la construcziun digl bietg è neida fatga dalla firma Ardüser SA d’Alvagni. Pigl tetg è stada responsabla la firma Stieger SA da Cunter e per l’electrica l’Elektro Savoldelli SA da Savognin. Pigls indrezs tecnics e per las schebas automaticas ègl duvro spezialists dalla firma Sius. Er schi dat angal 30 onns igl stand da teir a Rona on gio gia li sen chel ples occurrenzas regiunalas e cantunalas. Igl 1992 èn er nias tratgs sen chel stand igls stetgs dalla Festa cantunala da teir. Chegl è sto igl cass er igl 2012 cura tgi la Festa cantunala da teir ò gia li aint igl Grischun central. La culminaziun chella suonda bagn anc cun la Festa federala da teir 2026, tg’ò li aint igl Grischun. Tar egn da chels 17 stands noua tgi igls stetgs da 300 meters vignan sagettos totga er igl stand da teir a Rona. Chegl vala alloura er pigl stand da teir regiunal da Crappa Naira an Val Alvra. Parsoura digl comite d’organisaziun dalla Festa federala da teir 2026 è cunsiglier naziunal Martin Candinas. Agl padrinadi da chella occurrenza naziunala da teir appartignan cunsiglier guvernativ Christian Rathgeb e l’anterioura cunsigliera guvernativa Barbara Janom Steiner. Vetiers vign alloura anc igl president u la presidenta digl martgea da Coira. Magnagestiun da chella occurrenza da teir federala è Carl Frischknecht, igl president actual dall’Uniun cantunala da teir (BSV). La Festa federala da teir 2026 ò li digl mez da zarcladour anfignen igl mez da fanadour. Siva tgi l’Uniun da teir Sotgôt e l’Uniun da teir Surgôt on fusiuno avant stgers dus onns tar l’Uniun da tiradours Surses vign ossa vetiers la terza uniun. Chegl èn igls Tiradours da sport e pistola Surses. Anc è betg stada la radunanza da fusiun, pero las singulas uniuns on gio accpeto la fusiun tar lour radunanzas generalas. La fusiun duess eir an vigour cun l’antschatta digl 2022. Chella fusiun fò an mintga cass senn e rinforza la cuminanza da teir an Surses. L’uniun Tiradours da pistola e sport Surses è neida fundada igl 1956. Anfignen avant passa 45 onns è nia tratg pistola a Savognin e siva da lò anfignen gl’onn passo agl stand da pistolas ed armas da caliber pitschen a Cunter Gravas. Ossa è chegl alloura istorgia cun star a disposiziun agl stand da Rona en implant pigls tiradours e las tiradouras da pistola ed en implant per tiradours e tiradouras tgi sagettan cun l’arma da caliber pitschen e l’arma pneumatica. Cò ins vei igl bietg amplifitgia cugl stand da teir da pistolas ed igl stand da teir per armas da caliber pitschen. Foto Gion Nutegn Stgier Seis schebas stattan a disposiziun a tiradours e tiradouras tgi sagettan sen la distanza da 50 meters. Foto Gion Nutegn Stgier Not Netzer, el tg’ò passanto igls davos dus onns bleras ouras agl stand da teir a Rona. Foto Gion Nutegn Stgier Eneda igl stand regiunal Surgôt, oz igl stand da teir per l’antiera val. Foto Gion Nutegn Stgier

La raschung tgi igl cumegn da Surses ò investo ena bela somma per la compra d’en nov auto da pumpiers è la veia naziunala digl Gelgia. Staziuno è chel a Beiva e vign cunzont duvro sch’igls pumpiers vignan an acziun tar en accident stradal. Siva digl 1. da schaner 2020 è igl tratg dalla veia cantunala da Tusang a Casti, da Casti sensom igl Gelgia ed anfignen Silvaplana, veia naziunala. Dattigl en accident sen veia vignan savens er an acziun igls pumpiers tgi appartignan alla gruppa da salvamaint stradal. An Surses dattigl dus da chellas gruppas tgi vignan adegna puspe an sarvetsch tar en accident stradal tranter Solas ed igl Pass digl Gelgia. Ena gruppa totga alla basa da pumpiers Sotgôt, staziunada a Cunter e l’otra gruppa è chella dalla basa da pumpiers Surgôt, cun sedia a Beiva. Per exercezis s’uneschan las dus gruppas da salvamaint stradal digl corp da pumpiers Surses adegna puspe. I dat er cass urgents noua tgi tottas dus gruppas vignan an acziun ed alloura er accidents sen veia noua tg’è basigns angal d’ena gruppa da pumpiers. Per la gruppa da salvamaint stradal dalla basa da pumpiers Sotgôt stat a disposiziun en auto da pumpiers adatto, per la basa da pumpiers Surgôt è chegl ossa er igl cass. L’emda passada è igl nov auto da pumpiers nia preschento agls commembers ed allas commembras dalla gruppa da salvamaint stradal da Beiva. A madem mument ò er gist gia li l’amprema instrucziun e scolaziun. Igl nov auto da pumpiers fò betg angal en sarvetsch schi dat en accident sen veia, mabagn è el er en gudogn per la gruppa da salvamaint stradal staziunada a Beiva. Igl muteiv è tgi ossa è tot igl material tg’ins dovra tar en salvamaint d’en accident deponia aint igl nov auto da pumpiers. Vetiers vign tgi ossa on igls pumpiers e las pumpieras dalla gruppa da salvamaint betg d’eir cugls autos privats inclus igl material anfignen tigl li digl accident, mabagn cugl nov auto da pumpiers. Taraders, taradelas, zangas, asps e crics èn er ena part digl equipamaint digl nov vehichel da pumpiers. Ultra da chegl è er avant mang en tanc per 400 liters ava e naturalmaintg igls utensils da respiraziun. I mantgan sa tgapescha er betg uders e tot igl material schi dat en cass d’en incendi. Orlando Caspar, igl cumandant digl Corp da pumpiers Surses ò detg tgi tot igl material seia sto avant mang, uscheia tgi ins vegia gia da cumprar angal igl auto scu tal. Igl nov auto da pumpiers seia en vehichel multifuncziunal tg’ins saptga betg duvrar angal tar en accident stradal, mabagn er schi dess en incendi an vischnanca. El ò er detg tgi davart dall’Astra, igl Uffezi federal da veias, vigna la compra digl material tgi la gruppa da salvamaint dovra, sustigneida finanzialmaintg. Schi fò basigns vign la gruppa da salvamaint staziunada a Beiva an acziun schi dat en accident stradal an Surgôt ed er da Beiva anfignen Silvaplana. La gruppa staziunada sensom la val è er en sustign per la madema gruppa dall’otra vart digl pass, sch’è neccessari. I dat dantant er accidents stradals ainten la regiun noua tgi tottas dus gruppas da salvamaint vignan an acziun, chella dalla basa da pumpiers Sotgôt e chella dalla basa da pumpiers Surgôt Giancarlo Torriani, igl vicemastral digl cumegn da Surses ed igl pi «ot» pumpier dalla val è er sto preschaint tar l’amprem’instrucziun digl nov auto da pumpiers. Per la siertad dalla veia da Gelgia, per la gruppa da salvamaint staziunada a Beiva ed ansomma per la generalitad seia igl nov auto da pumpiers da gronda valour ed impurtanza. Fatg l’investiziun da 150 ​000 francs ins vegia cun saveir tgi dovra adegna puspe en tal vehichel ed er igl equipamaint vetiers. Cun esser la veia da Gelgia siva da 19 meis veia naziunala seia la compra digl nov auto da pumpiers stada indispensabla. Giancarlo Torriani ò giavischa a pumpiers e pumpieras angal igl migler sch’els ed ellas vignan an acziun tar en accident stradal. Digls costs da 150 000 francs surpeglia la sieranza d’edifezis 20%, ò declero Orlando Caspar. Igls dus vicecumandants digl Corp da pumpiers Surses ed igl vicemastral digl cumegn da Surses on plascheir digl nov auto da pumpiers. (da san.) Marco Pontiggia, Ramon Collet e Giancarlo Torriani. FOTO GION NUTEGN STGIER

Tigl teir da tgatscha dalla secziun ègl nia tar en duel tranter Gion Otto Jäger e Banadetg Baltermia. Igls dus catscheders on procuro per ena pulita tensiun tar l’occurrenza agl stand da teir a Rona. Dus puncts on decidia a favour digl victour. Tigl program annual dalla Secziun da catscheders Surses totga adegna er igl teir da tgatscha. L’occurrenza è publica, er schi igl ple èn dalla parteida angal commembers dalla secziun. La Secziun da catscheders Surses è egna da chellas 75 secziuns tgi appartignan all’Uniun cantunala digls catscheders da patenta. Chella è neida fundada igl 1913 e da preschaint è Tarzisius Caviezel, igl anteriour landamma da Tavo, president. L’uniun è cun 6 600 commembers egna dallas grondas associaziuns tgi dat aint igl Grischun. La Secziun da catscheders Surses dattigl siva digl 1939 ed actualmaintg ò ella 150 commembers A e 34 commembers B. Parsoura dalla secziun è Bernhard Poltera da Sur, sesent a Son Murezza. Alla suprastanza fon part Mariella Cotti, (Sur), Sarah Luisa Cadotsch (Savognin), Adriano Dosch (Cunter), Mitgel Arpagaus (Savognin) e Fabiano Rizzi (Beiva). Schefs da stand èn Severin Cotti (Sur) e Thomas Poltera (Rona). Els dus èn er chellas dus persungas principalas tg’on organiso igl teir da tgatscha 2021. Agl teir èn sa participos «angal» 25 catscheders. Las relaziuns da teir èn stadas bungas, chegl conferman er igls resultats digls catscheders tgi figureschan davant ainten la rangaziun. An tot èn nias tratgs 16 colps e vetiers quatter colps da prova. Sagettos èn nias otg colps sen la glioir e mintgamai dus schozs segl tgamutsch, segl capriol, segl portg selvadi e sen la muntanela. Igl resultat maximal tigl stetg sen la glioir schea tar 48 puncts. Mintgamai 20 puncts è pussebel da far cugl stetg segl tgamutsch, segl capriol e segl portg selvadi. Igl maximum tigl stetg sen la muntanela è tar diesch puncts. Per la rangaziun digl campiunadi annual quintan totp igls tschintg stetgs. Chegl vot deir tgi igl maximum schea tar 118 puncts. Campiun digl onn è nia Gion Otto Jäger (Sur). Igl catscheder passiuno ò 58 onns e vo prest quatter decennis a tgatscha. Da menziunar è tg’el è betg angal en bung catscheder, mabagn er en tiradour da vaglia. La basa per la sia victorgia ò el fatg cun mirar precis tigl stetg dalla glioir (tgatscha pitschna). Cun 47 puncts ò el fatg en punct pi pac tgi igl maximum. Igl sies pi grond concurrent, Banadetg Baltermia (Salouf) ò fatg tar chel stetg 42 puncts. Persiva ò igl catscheder da 33 onns gudagnea igls quatter stetgs da tgatsch’ota cun 68 puncts da 70 puncts pussebels. Gion Otto Jäger, igl nov campiun digl onn ò fatg tar chels stetgs 65 puncts. Alla fegn ègl tuttegna tanschia per el da gudagner l’occurrenza cun angal dus puncts daple tgi Banadetg Baltermia. Cumpletto igl podest ò Gaudenz Carisch (Riom), tranter igls catscheders bagn ena «golp viglia» cun l’annada 1954. 1. Gion Otto Jäger, Sur 112 puncts 2. Banadetg Baltermia, Salouf 110 puncts 3. Gaudenz Carisch, Riom 108 puncts 4. Sep Antona Bergamin, Cunter 106 puncts 5. Beat Wasescha, Savognin 105 puncts 6. Adriano Dosch, Cunter 98 puncts 7. Andri Baltermia, Salouf 97 puncts 8. Silvano Bergamin, Cunter 97 puncts 9. Leo Thomann, Parsonz 95 puncts 10. Norbert Poltera, Marmorera 95 puncts Gion Otto Jäger è igl campiun digl onn dalla Secziun da catscheders Surses. Foto Gion Nutegn Stgier

Luca Cadosch e Gian Ardüser sa nomnan igls dus victours digl teir da giovens e da giuvenils. L’occurrenza è la culminaziun pigls mats e las mattas tg’on fatg igl curs da tiradours giovens 2021. An diesch deis ò li a Crappa Naira igl teir da giovens cantunal. Cugl teir final è ia a fegn igl curs da tiradours giovens digl District da teir Alvra/Surses. Fatg igl curs 2021 on 15 mats e mattas. Deplorablamaintg ò igl curs an Surses betg gia li cun mantger igl interess persiva. Da menziunar è tgi an Surses on chels giovens e giuvenils tgi teiran, per en po daple interess da sagettar cun l’arma da caliber pitschen tgi cun l’arma da militer 90. Chella è er l’arma cun la quala igls giovens e giuvenils absolvan igl curs. Scumanzo ò chel alla fegn d’avregl ed ia a fegn è el sonda passada cugl teir final agl stand da teir a Rona. Diesch giovens on fatg igl curs e vetiers er tschintg giuvenils. Igl curs cumpeglia ena scolaziun fundamentala, la manipulaziun dall’arma, la siertad da chella ed alloura er igl sagettar scu tal. Pigls Tiradours da sport Alvra segna Walter Gubser per la realisaziun digl curs e per la Societad da teir Barvogn è chegl Daniel Andrist. Tots dus bungs tiradours tgi s’angaschan gio siva da blers onns per la promoziun digls tiradours giovens e dallas tiradouras giovnas. L’occurrenza tar la categoria digls giovens è stada plagn tensiun. Alla fegn finala ò en sulet punct decidia a favour da Luca Cadosch (Lantsch). Igl mat da 17 onns è nia sen 88 puncts, chegl tar diesch colps sen la scheba da diesch. Igl èn neidas tratgas treis provas, sessour seis schozs singuls e quatter colps seria. La victorgia da Luca Cadosch è ena pitschna surpresa, cunchegl tgi igls dus giovens da Barvogn Cyrill Gubser e Gino Gubser tutgivan tigls gronds favorits. Obtignia igl sagond post ò Aline Ardüser (Casti) cun far 87 puncts. La matta da 16 onns ò tignia pitg alla concurrenza digls mats e musso ena ferma prestaziun. Cumpletto igl podest ainten chella categoria ò Cyrill Gubser (Barvogn) graztga agl sies resultat dad 86 puncts. Pigl gioven da 20 onns en resultat betg cuntantevel. El totga ainten la regiun tar egn digls miglers tiradours dalla garda giovna. Nigna surpresa è persiva la victorgia da Gian Ardüser (Casti) ainten la categoria digls giuvenils. Igl mattatsch dall’annada 2007 ò sagetto 83 puncts e contanschia uscheia en ulteriour success. Ad el, scu er a sia sora Aline Ardüser, è igl teir quasi nia mess an tgigna. La raschung è tgi igl bab, Gino Ardüser è en tiradour da vaglia scu igls sies treis frars. Avant 45 onns è el schizont sto campiun grischun digls giovens. Tgi vign fatg bunga lavour a Barvogn chegl tgi pertotga la promoziun digls tiradours giovens testifitgeschan igl sagond e terz post da Marino Gubser e Lars Mark, tots dus èn nias sen 81 puncts. Resultats Giovens U21 1. Luca Cadosch, Lantsch 88 puncts 2. Aline Ardüser, Casti 87 puncts 3. Cyrill Gubser, Barvogn 86 puncts 4. Gino Gubser, Barvogn 86 puncts 5. Jan Widt, Lantsch 81 puncts 6. Leandro Gubser, Barvogn 80 puncts Giuvenils U15 1. Gian Ardüser, Casti 83 puncts 2. Marino Gubser, Barvogn 81 puncts 3. Lars Mark, Barvogn 81 puncts 4. Timo Thöni, Stierva 78 puncts Luca Cadosch è igl victour dalla categoria giovens. Foto mad Gian ed Aline Ardüser èn sen la miglra veia da far er aint igl avigneir bungs resultats tar las occurrenzas da teir. Foto mad

Tge ò Beiva da far cun la marca da calzers «on»? Nous vagn la rasposta. An cumparaziun cugl domber digls abitants dattigl segl antier mond nign oter li noua tgi vignan cumpros tants calzers da chella marca. Pero er a Savognin è en veir «run» sen chel product. L’istorgia dalla marca da calzers da correr, girar u trottar «on», è en veir success. An tudestg ins discorra d’en schinumno «Laufschuh». Chel product è da preschaint egn digls miglers exports svizzers. Da purtar calzers dalla marca «on» è oz ple tgi angal in. Chegl forsa betg angal tar la generaziun pi giovna, na er omens d’affar, directouras, medis e tgirunzas, sportists e sportistas, cameriers e l’antiera «High Society», per tots totga igl calzer dalla marca «on» tar lour «outfit». Er cun en vistgia eleganta vign betg ple purto en calzer da tgirom, na cun en calzer «on» è tot perfetg. Davos chel product da success stattan treis persungas: David Allemann, Olivier Bernhard e Caspar Copetti. La firma «on» dattigl siva digl 2010 e la sedia principala è a Turitg. Lò s’occupan 250 persungas cugl svilup, cun optimar, cun perfecziunar e cun cattar anc miglras schliaziuns pigl calzer da correr. Vetiers vignan er anc tot las persungas tgi segnan pigl marketing, per la reclama e per la tgira dalla clientella. Mundial lavouran 500 persungas per la firma «on». Cumprar igls calzers «on» ins pò oz ainten 50 teras, detg oter ainten ple tgi 5 000 affars, cunzont affars da sport. Igls iniziants e fundatours dalla firma «on» noman lour calzers «clouds» cun aveir els ena sola pitost ota e cun en tgavortg (Hohlraum). Tranter set milliuns ed otg milliuns carstgangs portan oz igl calzer svizzer dalla marca «on» tgi vign pero produtgia an Vietnam. Ferma è la fiera an Germania, an l’America ed ainten las teras asiatas. Tgi la marca da calzers «on» è oz, dasperas las marcas da calzers Adidas e Nike, predominont schi sa tracta per en calzer da sport u da girar è er d’attribuier ad en actour popular ed ad en grond sportist. Chegl èn igl actour Dwayne Johnson ed igl star da tennis Roger Federer. El è siva digl 2019 er acziunari dalla firma «on». Pero gist an America ò igl actour da films Dwayne Johnson procuro tgi la vendita da chel product è sa dublada per cefras prest incrediblas cun purtar igls calzers dalla marca «on» tigl final digl «Super-Bowl» (American Football). An America è chel sport fitg popular ed igl final persequiteschan tranter 90 milliuns e 140 milliuns aspectatours alla televisiun. 30 secundas reclama costan digl reminent passa 5 milliuns dollars. An mintga cass Dwayne Johnson, er numno «The Rock» ò fatg la pi gronda reclama pigl calzer svizzer cun purtar chel de digl final igls calzers «on», tgi igls server dalla firma ò gia da capitular cun tantas persungas tgi levan saveir daple digl calzer, tgi sa lascha cumparagler cun pantoflas da gimnastica. All’antschatta vainsa menziuno tgi a Beiva vignan vandias igls calzers «on» scu panets frestgs. Da cumprar dattigl chels a Beiva tar Gian-Marco Thomann, tg’è igl patrung digl affar da sport «Good Time». El dei tgi igls clients dumondan strousch ple siva otras marcas da calzers da correr. Mintga persunga tgi aintra tar el aint igl affar cugl intent da cumprar en calzer da sport viglia nign oter tgi chel dalla marca «on». I seia ein veir boom sen chel calzer svizzer er cun esser chel en bung product. Per en bung product seian igls clients er pronts da paer ena somma pi gronda. Gian-Marco Thomann dei: «favorevels ènigl betg igls calzers cun en prietsch da 190 francs anfignen 300 francs». Tuttegna vegia el vandia anfignen ossa an treis staschungs vers 1 500 pêra calzers dalla marca «on». El seia er losch tgi Beiva totga tar chel li noua tgi vignan cumpros an cumparaziun cugls abitants igl pi grond domber dalla marca «on». Chella novitad ò Gian-Marco Thomann retschet da Marc Maurer, igl manager operativ dalla firma «on». El è savens a Beiva cun esser marido cun Diana Rogantini, tg’è tratga se ed eida a scola a Beiva. Interessant è alloura er tgi digl domber total digls calzers «on» tgi igl affar da sport «Good Time» ò vandia anfignen ossa, èn 57% nias cumprons da donnas e 43% dad omens. Ma betg angal a Beiva vignan cumpros igls calzers dalla marca «on» an en cuntign, na er tigl Sport Wasescha a Savognin. Tar la nossa viseta ò igl vendader Sandro Dosch gist musso la pi nova collecziun digls calzers «on», calzers cun novas calours, calours pi frestgas e modernas. Sandro Dosch conferma chegl tgi Gian-Marco Thomann ò er menziuno. Calzers «on» seian in e la clientella compra ple u manc angal ple chella marca. Digl prietsch recloma strousch en client cun saveir tgi pigl madem model dalla marca «on» paia el per exaimpel a Turitg en prietsch anc pi ot. Sandro Dosch dei tgi an media venda igl Sport Wasescha per de anfignen trepêra calzers dalla marca «on». Gian-Marco Thomann mossa er tgi dat vistgadeira dalla marca «on». Foto Gion Nutegn Stgier Sandro Dosch mossa egn digls pi nov models digl calzer. Foto Gion Nutegn Stgier I dat ena bela paletta digls calzers marca «on». Foto Gion Nutegn Stgier

Agl Museum Regiunal a Savognin ò gi li dalla stad 2020 anfignen igl mars 2021 ena exposiziun speziala cugl nom «moda». L’exposiziun è ossa neida prolungada per en onn e da vaseir è la moda digl 18 avel anfignen igl 20 avel tschentaner a mang da vistgadeira, calzers e maletgs. Moda, ena fotografia momentana or d’en taimp determino. Igls vistgias mossan tge preteisas ma er tge pussebladads tgi la gliout ò gia a sies taimp. La moda ò gia dad esser funcziunala ma er pudia sarveir scu ornamaint. La moda cuntigna bleras istorgias d’en taimp gio dei passo. Pi bod niva la vistgadeira fatga da fol e materials dalla nateira per proteger la gliout cunter la fardaglia ni caleira. Oz è ella en factour economic tgi influenzescha nossa zivilisaziun. Moda scu cuntign u scu sentimaint da veta pigls creaders e purtaders dalla moda. Moda per exprimer igl spiert digl taimp. Palous, sintetic, mangola, uniformas, moda d’indians e cowboy, moda da buticas exclusivas u dalla «brocki». Munts da rusment da moda ord adiever. Digl senn e la tgutgadad dalla narradad dalla moda ègl betg da discutar. Scu er betg digl «pertge da chesta narradad da moda». Intenziuno, lantschea e calculo exactamaintg influenzescha ena elita la clientella. Ins so ansomma sa prestar da betg sa vistgeir scu tot igl rest? Vign la cretta da sasez betg influenzada sch’ins è vistgia cun tocca digl onn passo? Igls trends ins pò prest calcular. Chegl tg’è sto moda igls onns sesanta ins ò er puspe pudia purtar igls onns novanta sainza stueir sa turpager da purtar ensatge ord moda. Chegl tg’è sto ier mengia curt è oz mengia lung. L’annada 1941 da Savognin cun la moda da lez taimp. Foto Tanja Augustin Ena uniforma digl taimp da Napoleon digl 18 avel tschentaner. Foto Tanja Augustin Moda d’unfants digl taimp passo. Foto Tanja Augustin En costum classic per las donnas. Foto Tanja Augustin Teaser: Exposiziun «Moda» vign prolungada Siva dalla stad passada ins pò contemplar aint igl Museum Regiunal a Savognin ena exposiziun speziala cugl tema «moda». L’exposiziun vign prolungada per en onn e da vaseir èn differents vistgias, calzers, uniformas e tgapelas digl 18 avel anfignen igl 20 avel tschentaner. Tranter oter er ena uniforma cotschna digl taimp da Napoleon tgi regorda ve da taimps gio dei passos. Oz è la moda en factour economic tgi influenzescha nossa zivilisaziun. Moda scu cuntign u scu sentimaint da veta pigls creaders e purtaders dalla moda. Moda per exprimer igl spiert digl taimp.

Laurent Demarmels da Salouf ò ena gronda passiun. Chegl è fotografar, far igls pi bels maletgs ed eir alla tschertga da motivs singulars. Gugent fotografescha el ainten la nateira, noua tg’el catta adegna puspe en motiv pi rar u en motiv tg’è svania an pac mument. Cun aveir adegna igl sies appart da fotografar aint igl manevel è er reuschia ad el da fotografar chel utschel tgi sa nomna carossel da tgesa. Fatg la fotografia ò el ple u manc avant igl sies isch-tgesa a Salouf. Laurent Demarmels suppona tgi ensanouas sot igl tetg dalla tgesa u dalla lobgia sa catta en nia digls carossels. Igl carossel da tgesa tgi vasagn sen las dus fotografias è en utschel giovenet, naschia angal en pêr deis avant tgi Laurent Demarmels igl ò fotografo davant la sia tgesa all’antschatta dalla vischnanca, gnond da Cunter. Igls carossels da tgesa ins vei er tar nous adegna puspe,. Els èn utschels tgi veivan cunzont ainten las muntognas e chegl segl antier mond. La noda digls carossels è lour cua da calour cotschen-bregn. Igl carossel da tgesa fotografo a Salouf. Foto Laurent Demarmels Igl carossel da tgesa fotografo a Salouf. Foto Laurent Demarmels