As dumandaivat eir mincha di che chi’s pudess cuschinar da giantar, che far da tschaina? Schi s’es in daplüs vi da la maisa lura es la schelta da propostas automaticamaing plü vasta. Sulet dvainta quella discussiun ün pa plü difficila. Ün’alternativa spordscha il sguard in l’internet: Mantuns da paginas cun recepts da tuot gener. Las propostas sun infinitas. I’s po tscherner tanter trats chi sun simpels o greivs per cuschinar, cun o sainza charn, il recept dal di, recepts per tuot l’eivna o ils recepts ils plü populars. Fich pratica es la funcziun ingio chi’s po indichar per quantas persunas chi’s cuschina. Ün duos clicks e la quantità da las ingredienzas per üna persuna es adattada. Be co far a dovrar ün quart agl? Ün quart öv? O ün’ottavel sdunin sal? Cunquai cha cuschinar nu tocca güsta pro mias occupaziuns predilettas suna ida in tschercha d’otras soluziuns. Il nouv hit es l‘uschenomnada foodbox: In üna trocla da chartun rivan las mangiativas pels trats chi s’ha tschernü. Ün’idea chi ha surgni cul film «Lunchbox» dal reschissur Ritesh Batra daplü attenziun. Il pratic vi d’üna foodbox es cha tuot las ingredienzas sun avantman precis illa quantità bsögnaivla. Cullas cartas dals recepts, chi sun missas pro, esa simpel da cuschinar il trat. Be, n’haja quist’eivna propcha cuaida da quai chi’m vess gustà l’eivna passada? Adonta chi vain impromiss cha quista sporta saja ecologica vain insembel üna gronda quantità da rument: Sper il chartun pustüt eir bler plastic. Meis experimaint foodbox ha dürà pacas eivnas. Intant cuschin‘eu darcheu a la moda veglia, chi ha tuottüna daplü avantags sco dischvantags. Eu poss decider a cuorta vista e tenor meis gust che cuschinar ed eu n’ha ün toc damain rument. E tagliar verdüra stossa pro l’üna o l’otra metoda. E’ls vegls cudeschs da cuschinar han passantà ün revival in mia cuschina.

A Müstair s’han chattats d’incuort il president federal Guy Parmelin e’l nouv ovais-ch da Cuoira Joseph Maria Bonnemain. I’l focus da lur visita staiva la clostra Son Jon, ma eir la regiun, la populaziun e progets economics. Arriv da visita prominenta in venderdi davomezdi a Müstair: Il nouv ovais-ch da Cuoira e’l president da la Confederaziun svizra e sia duonna s’han laschats preschantar la clostra Son Jon. Davo sia ordinaziun vaiva l’ovais-ch Joseph Maria Bonnemain accentuà ch’el haja il desideri da visitar las instituziuns ecclesiasticas importantas da sia ovais-chia. Üna da quellas es sainza dubi la clostra benedictina da Müstair. Ella ha passa 1200 ons e fa part daspö l’on 1983 dals bains culturals mundials da l’Unesco. Qua s’ha chattà Bonnemain culla priura Aloisia Steiner e las muongias da la clostra Son Jon. El s’ha inscuntrà però eir cun magistratas e magistrats cumünals e chantunals e cun Walter Anderau, il president da la Pro Clostra Müstair. Quista fundaziun es incumbenzada da restaurar il bain cultural mundial da l’Unesco. Progets da la clostra i’l focus Davo il giantar cumünaivel in clostra ha Elke Larcher manà tras il museum clostral ch’ella maina ed orientà davart ils progress da la restauraziun da la clostra. Ella ha eir manzunà il stadi dal concept per ün ulteriur svilup da la clostra. Quel prevezza da da cumprar l’Hotel Chalavaina vaschin e da s-chaffir ün center scientific pella perscrutaziun da l’archeologia dal temp medieval tempriv. Part dal concept fan eir l’ingrondimaint moderat e la renovaziun dal museum da la clostra sco eir la müdada d’ütilisaziun da las anteriuras stallas da la clostra. Cun ün pa retard sun rivats al principi dal davomezdi eir il president federal Guy Parmelin e sia duonna a Müstair. Els vaivan acceptà l’invid da las duos politicras dal PPS, Gabriela Binkert Becchetti, la presidenta dal Cumün da Val Müstair, e la cusgliera naziunala grischuna Magdalena Martullo. Invidats d’eiran eir il president da la regenza grischuna Mario Cavigelli e’l plü ot Grischun, il president dal Cussagl grond Martin Wieland. Impreschiun d’üna regiun perifera ferma Ils rapreschantants da la politica e da l’economia locala han profità da l’occasiun da la visita prominenta. Els han muossà al minister d’economia ed als oters giasts co chi’d es pussibel da procurar per ün’economia perdürabla eir in üna regiun perifera e muntagnarda: Cumünaivelmaing hana tut suot ögl progets agriculs dal concept dal svilup regiunal PRE sco la nouva chascharia e la nouva bacharia a Müstair. Lura han ils giasts tut l’occasiun da discuorrer sün Plaz Grond a Müstair culla populaziun. Els han tgnü pleds e’s laschats divertir musicalmaing. La preschentscha da Guy Parmelin illa regiun ha fini in sonda cun üna visita a la firma per fuonds Lico AG a Müstair. Quella es activa internaziunalmaing. Qua es il president federal implü eir gnü a savair daplü da la Biosfera Val Müstair, dal proget planisà per ün access al territori da skis e da spassegiar Minschuns e dal proget La Sassa a Tschierv. Per l’aperitiv final s’ha rendüda la società illustra, ouravant Magdalena Martullo, sülla fracziun da Lü. Seis bap, l’anteriur cusglier federal Christoph Blocher es vaschin d’onur da quist cumün. Fotografia da giasts ed osps davant la clostra, illa lingia davant immez l’ovais-ch Joseph Maria Bonnemain e Guy Parmelin e sia duonna. L’ovais-ch Joseph Maria Bonnemain es stat impreschiunà da l’intern da la clostra Son Jon cha’l perit Bernd Nicolai (schn.) ha preschantà. Ota visita in Val Müstair Grond’agitaziun in venderdi a Müstair. Il nouv ovais-ch Bonnemain e’l president federal Parmelin han visità la clostra Son Jon e s’inscuntrats culla populaziun. JON DUSCHLETTA Il nouv ovais-ch da Cuoira Joseph Maria Bonnemain chi ha cumpli quist’eivna 73 ons ha fat la visita a la clostra Son Jon a Müstair chi ha l’età da 1200 ons, a las muongias benedictinas ed a las persunas chi rapreschaintan l’administraziun e la fundaziun da la clostra. Cur ch’el d’eira gnü ordinà sco ovais-ch vaiva’l dit ch’el haja l’intenziun da far la visita a tuot las instituziuns ecclesiasticas importantas da sia ovais-chia. Il president federal svizzer e minister d’economia Guy Parmelin ha profità da l’occasiun ed ha visità insembel cun sia duonna la Val Müstair. Joseph Maria Bonnemain e Guy Parmelin pro ün past chi’d es gnü servi illa clostra Son Jon a Müstair.

80 uffants e giuvenils svizzers, austriacs e tudais-chs as partecipeschan al proget «Move INN now». Dürant il viadi cul velo lung l’En vegnan els sensibilisats pels spazis vitals a la riva da flüms. «Juhui, no eschan al böt»: Davo trais dis viadi cul velo da muntogna da Samedan vers Martina sun rivats in sonda davomezdi 35 uffants e giuvenils da las organisaziuns Giuventüna e sport Sarsura Zernez e nordic Scuol a San Niclà. Els d’eiran accumpagnats da Flurina Eichholzer ed Anna Mathis sco eir da plüs voluntaris. Qua sun gnüts pro eir uffants austriacs cun lur manader Magnus Lantschner . A la brajada spettaivan a la riva da l’En in l’ischla da San Niclà ses posts tematics organisats da la Pro Terra Engiadina (PTE). Quella fundaziun vain manada da la biologa Angelika Abderhalden . Da la forella fin pro’l castor «Chenünas da las bes-chas chi vivan illa o sper l’aua cugnuschais?», ha dumandà pro’l prüm post tematic Birgit Kohl . Ella vaiva preparà fotografias p.ex. da la forella, da la furmia da l’aua e dal merl da l’aua. Cun agüd da models ha ella declerà als uffants chi chi viva co a la riva da flüms sco l’En. «Microplastic» d’eira il tema pro’l post dad Anna Sidonia Marugg chi fa actualmaing ün praticum pro la PTE. Ils partecipants han fat ögliuns cur ch’ella ha declerà chi düra fin 460 ons fin cha’l plastic da mascrinas cunter il coronavirus schmarschischa cumplettamaing. Nicolina Marugg ha declerà als uffants chenüns splerins chi vivan i’l spazi vital ogna e Thomas Kohl chenünas plantas chi creschan qua. Cun fols da castors ed oter ha il guardgiasulvaschina Curdin Florineth preschantà quista bes-cha chi’d es tuornada avant pacs ons darcheu in Engiadina. «Quist di ha dat als ils uffants üna buna survista dal spazi vital prezius flüm e rivas», ha constatà Magnus Lantschner. In collavuraziun cul Tirol e la Baviera Il proget Move INN now ha lantschà l’Uffizi federal pel svilup dal territori (fud. ARE). «Quist e prossem on presidiescha la Svizra la Convenziun da las Alps», ha infuormà Ueli Seewer , il vicedirectur da l’ARE, «no vain decis dad organisar ün arrandschamaint in fuorma da stafetta chi cumpiglia plüs pajais cun uffants e giuvenils da quels.» Uschea es nat il proget Move INN now cun in Svizra il di in ün’ischla da l’En. Ch’els vaivan collavurà fingià plü bod cun Angelika Abderhalden e la PTE, ha’l manzunà, «perquai eschna stats cuntaints ch’ella ha organisà quist di tematic a la riva da l’En a Strada.» Il sesavel post tematic d’eira situà a San Niclà e vaiva il titel «mangiar – Essen»: Cilgia Etter e seis team han procurà pella tschaina cumünaivla. Causa chi gniva da plouver han tschanà ils uffants engiadinais e tirolais illa baselgina da San Niclà. La stafetta lung ün flüm cuntinuarà Ils giuvenils austriacs han cuntinuà il viadi cul bus. Siond cha’l viadi cul velo tras la chavorgia dadour Martina nu füss stat attractiv han tschernü ils organisatuors quista varianta. Il viadi cun aigna forza tils manarà da Tösens a Puntina. La terz’etappa cumainza pels uffants e giuvenils tudais-chs a Altötting in Baviera e maina fin a Passau, ingio cha l’En sbocca i’l Danubi. «Quist on chi vain prevezzaina danövmaing dad organisar ün viadi lung ün flüm chi cuorra tras plüs dals ot pajais da la Convenziun da las Alps», ha Karin Augsburger , collavuratura scientifica da l’ARE, «forsa lung il Rain o forsa eir lung il Rodan.» Birgit Kohl declera als uffants che bes-chas chi vivan in l’aua o güst sper quella. Ueli Seewer, il vicedirectur da l’Uffizi federal pel svilup dal territori ARE, muossa sül plan ingio cha las singulas gruppas sun. Curdin Florineth chi’d es guardgiasulvaschina ha preschantà als uffants il castor e laschà provar quant glisch cha seis fol es. Angelika Abderhalden e Karin Augsburger (da schn.) in discussiun ill’ischla da San Niclà. Inchantar uffants per l’En Quist’eivna sun partits 35 uffants engiadinais a Samedan cul velo da muntogna. Sün lur viadi lung l’En fin a San Niclà hana fat plüssas fermativas. Els han p.ex. fat ün’excursiun pro’l flüm lateral Beverin e’s laschats muossar a Ftan il vegl muglin. A San Niclà tils han perits lura preschantà bes-chas e plantas chi’s chatta ill’aua da l’En o a la riva dal flüm. Qua hana surdat la bachetta simbolica da la stafetta «Move INN now» a lur collegas austriacs. Insembel hana pudü visitar tschinch posts tematics e verer che chi viva e crescha tuot a la riva ed ill’aua da l’En. L’arrandschamaint ha organisà la Svizra chi presidiescha quist e prossem on la Convenziun da las Alps. Ils posts vaiva preparà la Pro Terra Engiadina.

Var 470 persunas han visità in gövgia saira la premiera dal Musical a Scuol. L’inizianta ed organisatura Cinzia Regensburger cun tuot la cumpagnia da giuvenils, han persvas cun musica, chant e sots, ma impustüt eir cun ün’istorgia captivanta e dialogs emoziunals. In gövgia saira es stat quia il grond mumaint per Cinzia Regensburger da Scuol ed üna quarantina da partecipants, per gronda part giuvenils da la regiun: la premiera dal Musical a Scuol cun musica dals ons 80. Var 470 persunas han visità quist spectacul chi ha surprais na be cun musica e sots, dimpersè eir cun ün’istorgia captivanta e dialogs emoziunals. L’istorgia svess, animada eir dal film «Footloose», es hozindi tant actuala sco plü bod. Dürant la pandemia han impustüt ils giuvenils stuvü ceder e las grondas festas sun stattas scumandadas. Eir i’l Musical a Scuol scumonda il ravarenda festas e bals causa ün accidaint mortal da quatter giuvenils, ün da quels eir seis agen figl. Ils giuvenils as dostan cun partis scumandadas, alcohol e drogas. Uschè vain tematisada ill’istorgia eir la scena da drogas da quella jada in Engiadina ed a Turich. A la fin ha il ravarenda però incletta pels giavüschs e pissers dals giuvenils ed il Musical a Scuol finischa cun üna gronda festa. Minchün ha pudü tour part Cinzia Regensburger da Scuol es inizianta ed organisatura dal Musical a Scuol. Intant cha’l musical da l’on passà cul tema burlesque d’eira gnü organisà plütost spontanamaing ed a cuorta vista, ha la giuvna studenta da musica investi quista jada daplü temp ill’organisaziun. Ella ha gnü in mincha mumaint las mastrinas in man ed ella ha persvas illa rolla principala insembel cun Simon Hänny da Sent, chi visita daspö ün on la scoula da musical a Hamburg. Cun Lucia Parolini e Benjamin Bechtiger da Scuol, han gnü duos ulteriurs giuvnots indigens, rollas importantas in quist’istorgia captivanta. E mincha rolla es gnüda adattada a las qualitats da mincha singul actur. «Minchün chi ha vuglü as partecipar, ha pudü tour part», ha quintà Cinzia Regensburger dürant la preparaziun. Ch’ingün nu saja gnü exclus. E tuot ils partecipants ingrazchan per la fiduzcha cun üna preschantaziun fascinanta. Cun paschiun ed amur pel detagl La paschiun dals giuvenils per quist proget s’haja badà in tuot ils detagls. Fingià l’entrada sül plazzal da festa d’eira decorada cun fotografias e gazettas dals ons 80 e dafatta ils «Comics» da Paulin Nuotclà vegnan preschantats sün üna paraid. Perfin il «Bravo» cun ün’ediziun bel ed aposta pel Musical a Scuol nu das-cha mancar – eir scha’l ravarenda ha vairamaing scumandà da leger quist magazin da giuventüna. Quist’ediziun speciala dal «Bravo» vain vendüda sül plazzal insembel cun oters prodots chi sun gnüts realisats e zambriats svess. Ed eir il palc – circundà d’üna dunzaina dad oldtimers dals ons 80 – persvada cun bler’amur pel detagl. Tuot es in simbiosa e muossa impreschiunantamaing che lavur chi sta davo quist’iniziativa da la giuventüna indigena. E schi’s vezza il resultat, s’haja eir incletta per las emissiuns da canera da las ultimas sairas a Scuol. Cinzia Regensburger e Benjamin Bechtinger han giovà rollas importantas i'l "Musical Scuol". Acturas ed actuors laics e mez-laics han preschantà ün musical fascinant.

Ils pleds festivas toccan pro’ls 1. avuost sco ils lampiuna e’ls fös süllas otezzas. Ils oraturs as dan fadia d’atstrar l’interess dal public. Be, chi decida che persunas chi das-chan tgnair il pled festiv? Ils quatter chanzlists da l’Engiadina Bassa ed ün’oratura decleran l’organisaziun correspundenta. Il Cumün da Val Müstair ha ingon, pervi dal coronavirus, desisti da la festa ufficiala dals 1. avuost. Uschè nun ha la suprastanza cumünala stuvü tscherchar üna oratura o ün oratur. Tenor las indicaziuns da Not Manatschal, il chanzlist dal Cumün da Val Müstair, as decidaiva per regla duos fin trais mais avant la festa per üna persuna. A Zernez es il president cumünal respunsabel per la tscherna da l’oratur. «El decida in aigna cumpetenza», uschè il chanzlist Corsin Scandella. Ingon ha gnü Peter Peyer, cusglier guvernativ dal chantun Grischun e schef dal departamaint da güstia, sgürezza e sandà, l’onur da tgnair il pled festiv. A reguard la tscherna dal tema pel pled festiv daja üna tscherta coordinaziun tanter l’oratur e’l president cumünal, chi fa il pled da bivgnaint. «Quai per evitar chi discuorran sur dal medem tema.» In congual cullas Festas Naziunalas avant la pandemia haja dat ingon üna festa sainza tenda e cun ün’organisaziun plü simpla. A Scuol ha mincha fracziun festagià seis 1. avuost. Mincha suprastant es respunsabel per l’organisaziun da l’oratur e pel bivgnaint. «La tscherna vain fatta var quatter mais avant. Però id es uschè cha per part dumondna fingià lönch ouravant. I nun es adüna uschè simpel da chattar inchün chi tegna il pled dals 1. avuost», manzuna Andri Florineth, il chanzlist dal cumün da Scuol. Per la fe­sta han stuvü gnir resguardadas las reglas da protecziun da pandemia. «La suprastanta d’Ardez ha elavurà ün concept per Ardez. Ella ha dat inavant quel a tschels suprastants per cas chi lessan far alch simil.» A Valsot ha il capo cumünal invidà a l’oratura Ladina Heimgartner. El fa quai bundant duos mais avant la festa. L’unic müdamaint pro l’andamaint da la Festa Naziunala d’ingon d’eiran eir qua las masüras da protecziun pervi da la pandemia. Per regla sun las oraturas e’ls oraturs libers illa tscherna dals temas per lur pleds festivs. Uschè ha gnü Martina Stadler, la directura da Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) bleras ideas. Ella ha gnü l’onur da tgnair il pled festiv illa fracziun da Ftan. «L’unic chi vain giavüschà es da discuorrer tudais-ch e cha’l pled dess dürar tanter 10 e 15 minutas», disch’la. Avant ün pêr ons ha’la fingià üna jada gnü l’onur da tgnair il pled festiv. «Id es schon alch special e üna tscherta nervusità es avantman.» Martina Stadler, la directura da la TESSVM, ha tgnü il pled festiv dals 1. avuost a Ftan. Foto Dominik Täuber Teaser: Engiadina: L’onur dal pled festiv Per mincha oratura e mincha oratur esa ün’onur da tgnair il pled festiv dals 1. avuost. «Id es schon alch special e üna tscherta nervusità es avantman», uschè Martina Stadler, la directura da Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA, chi ha tgnü il pled festiv a Ftan. Ils quatter chanzlists da l’Engiadina Bassa decleran l’organisaziun dals pleds festivs. A Scuol sun ils suprastants da mincha fracziun respunsabels per l’organisaziun da l’oratur e pel bivgnaint. A Zernez ed a Valsot decidan ils presidents cumünals ed in Val Müstair es quai i’ls mans da la suprastanza cumünala. (fmr/afi) pagina 7

Men Steiner ed Aita Biert fan üna turnea da cumgià. Els han cumanzà avant 40 ons a chantar cumünaivelmaing chanzuns popularas in möd tradiziunal ed els han rapreschantà la cultura rumantscha genuina in tuot la Svizra ed a l’ester. Quist ultim viadi dess svagliar algordanzas ed evochar il passà. Nicolo Bass/PL In occasiun da la festa pel tschientavel anniversari da Cla Biert chi ha gnü lö in lügl da l’on passà, sun tuornats Men Steiner ed Aita Biert insembel sül palc. Bod 20 ons nu vaivan els plü chantà insembel publicamaing, però per la commemoraziun dal chantautur, actur e scriptur Cla Biert nu das-chaivan mancar las chanzuns popularas. E chi oter co Men Steiner ed Aita Biert vessan pudü preschantar quellas il plü bain? Els, chi han perfecziunà e rendü preschantabla la chanzun populara rumantscha sur blers ons. Els, chi han portà il silip e la furmia da la prada muntagnarda sün differents palcs in Svizra ed a l’ester. La preschantaziun l’on passà a Scuol vess vairamaing gnü d’esser il pretact d’üna turnea da cumgià defintiva. Però la pandemia dal coronavirus ha impedi quist ultim viadi cumünaivel tras l’Engiadina ed in tuot il Grischun. Ma la turnea es be statta suspaisa e nun es ida in invlidanza: In marcurdi, ils 4 avuost, cuntinuescha il viadi da la chanzun populara cun Men Steiner ed Aita Biert a Zuoz. Prüm concert illa Klibühni a Cuoira Cumanzà lur viadi cumünaivel han Men Steiner ed Aita Biert al principi dals ons 70 cun ün concert illa Klibühni a Cuoira. «Nus chantaivan las chanzuns popularas a chasa in stüva e davo maisa», quinta Aita Biert, la figlia da Cla Biert barmör. Ella es fich grata per quist’educaziun musicala e bels mumaints da chant e musica in famiglia. Eir Men Steiner es adüna stat fascinà da Cla Biert ed el visitaiva regularmaing seis mentur ed ami. Uschè es eir nada insacura la collavuraziun musciala tanter l’hom culla guitarra Men Steiner e la figlia dal grond scriptur ladin Aita Biert. Lur prüm concert illa Klibühni a Cuoira tils ha dat curaschi da cuntinuar ed i sun seguits üna tschientina da concerts e rapreschantaziuns in Grischun, in Svizra e dafatta a l’ester. Els duos rapreschantaivan sco ambaschadurs la cultura rumantscha ed els han gnü differentas cumparsas eir culs Fränzlis da Tschlin. Sco puncts culminants in lur carriera cumünaivla manzunan Aita Biert e Mens Steiner concerts a Minca ed a Paris. «Ün mumaint chi’d es eir restà in fich buna memoria e chi’d ha motivà da cuntinuar, es stat ün concert illa Tonhalle a Turich», quinta Men Steiner. «Da chantar insembel es mincha vouta üna bellezza», agiundscha Aita Biert cun sentimaints e paschiun. Per ella sun las chanzuns popularas e tuot las algordanzas üna ierta musicala persunala da gronda valur. «Cun quista turnea da cumgià less eu simplamaing eir dir grazcha per tuot», decler’la. Grazcha per quist grond regal da seis genituors. La turnea finala es perquai bler daplü co ün cumgià. Tradiziunal e sainza experimaints Dürant lur ons activs sco chantautuors rumantschs han Aita Biert e Men Steiner visità blers lös ed imprais a cugnuoscher blera glieud. Ün da quists inscunters davo üna rapreschantaziun, tils ha pussibiltà da registrar differentas chanzuns e prodüer la prüma platta da grammofon. Lur chanzuns sun in seguit gnüdas derasadas per «Radio International» sün bod tuot il muond. Ingio cha la cultura multifaria da la Svizra gniva preschantada – per exaimpel a festas dals prüms avuost o a festivals culturals – nu das-chaivan Men Steiner ed Aita Biert mancar. Els sun però adüna restats modests ed han desisti da far gronds experimaints musicals. La fundamainta sun adüna stattas las chanzuns culs texts da Cla Biert, Men Rauch o lura da Men Steiner svess. Al cumanzamaint da quist millenni, han Men Steiner ed Aita Biert vuglü far üna posa. Quella ha dürà bod 20 ons fin pro la festa in occasiun dal tschientavel anniversari da Cla Biert. Ed uossa cuntinuescha finalmaing l’ultim viadi culla turnea da cumgià. «Minchatant n’haja tscherts dubis ed i manca la rutina», disch Men Steiner. Eir cun sia grond’experienza sül palc, crescha l’agitaziun pacs dis avant il concert. El es nempe ün perfecziunist e voul planisar minch’eventualità. «Mobain», citescha Aita Biert ün dit da seis bap chi d’eira adüna fich daspera al public ed eir ella voul cun paschiun e simpatia chattar il fil culs spectatuors giuvens e vegls. In mincha cas vöglian els quintar ün’istorgia cun mincha chanzun e giodair insembel las ultimas rapreschantaziuns sül palc. Turnea da cumgià Avant bundant 40 ons han Men Steiner ed Aita Biert debütà sülla Klibühni a Cuira. Davo bleras cumparsas cumünaivlas sun las vuschs dals duos trubadurs rumantschs dvantadas müttas – mo uossa voulan els far reviver quel temp. Al grond plaschair dals amatuors da la musica populara rumantscha tuorna il duo musical sül palc e va per ün’ultima jada sün turnea. Las chanzuns inchantan, svaglian algordanzas ed evocheschan il passà. Ils concerts han lö seguaintamaing: Marcurdi, ils 4 avuost, a las 18.00 a Zuoz. Da bell’ora sün Plaz e da trid’ora illa Baselgia San Luzi. In venderdi, ils 20 avuost, concerteschan Men Steiner ed Aita Biert a las 20.15 i’l Chastè da cultura a Fuldera. Ulteriurs concerts han lö als 20 october illa Baselgia avierta a Segl ed als 21 november a Sent. Ün ulteriur concert varà lö eir a Cuoira. Il termin ed il lö nu sun amo definits e vegnan dats cuntschaints plü tard. (nba) Men Steiner ed Aita Biert tuornan culla chanzun populara sül palc per üna turnea da cumgià. Men Steiner ed Aita Biert sün lur turnea da cumgià Dals ons 70 han gnü Aita Biert e Men Steiner il prüm concert cun chanzuns popularas tradiziunalas illa Klibühni a Cuoira. Daspö quella jada es passada bler’aua davo l’En ed ils duos chantauturs han fat viadi cul silip e la furmia sün tuot il muond. Al principi dal millenni hana vuglü far üna posa, quella ha però dürà bod 20 ons. Pür l’on passà sun tuornats Men Steiner ed Aita Biert insembel sül palc e quai in occasiun da la festa d’anniversari 100 ons Cla Biert. Quai vess vairamaing eir stuvü esser il cumanzamaint da la turnea da cumgià. Però la pandemia ha fat ün strich tras il quint. In marcurdi, ils 4 avuost, cuntinuescha uossa finalmaing il viadi dal silip e la furmia cun ün concert da Men Steiner ed Aita Biert a Zuoz. (pl/nba)

L’Hotel Tarasp a Tarasp/Fontana, fabrichà ils ons 1873-75 ha passantà temps da conjunctur’ota, ma eir temps burrascus. Hoz es quel in possess d’ün investur talian ed as rechatta in ün stadi deplorabel. L’Hotel Tarasp es gnü fabrichà ils ons 1873 fin 1875 dal tenent Jakob Franz Pazeller i’l temp ingio cha’l turissem ha buollà il futur da la regiun. Al pè dal Chastè da Tarasp e sper il Lai da Tarasp es gnü construi ün hotel e pensiun per giasts chi tscherchaivan pos per predschs radschunaivels. L’hotel ha müdà repetidamaing possessurs ed August Koller chi manaiva seis hotel a Tavo ha manà eir l’Hotel Tarasp sün buna via e cun grond success. I’ls on 50 e 60 d’eira l’hotel il center dal sport da tiratschoccas e Koller president da l’associaziun svizra da quel sport. Plü tard es l’hotel i in mans dad oters possessurs e davo cha ün da quels ha fat dal 2001 fallimaint es l’Hotel Tarasp dvantà possess da la banca Credit Suisse. Quella ha vendü l’hotel dal 2002 a Claudio Bernasconi e plü tard es quel i in mans da l’investur Walter Vismara da Milan. Proget futuristic il center dal cumün Vismara ha lura laschà elavurar a seis architect ün proget cun üna surfabricaziun cun hotel, abitacul public ed abitaziuns da cunproprietà. Il prüm proget futuristic ha fat naugragi e dal 2006 ha Vismara preschantà ün proget nouv chi ha satisfat tant a la populaziun da Tarasp sco eir a las instanzas chantunalas. Per pudair realisar il proget ha il cumün da Tarasp stuvü far üna revisiun parziala da la zona da fabrica a Fontana. Il permiss per la revisiun dal Chantun pel müdamaint parzial da la zona da fabrica es gnü concess dal 2008. Ledscha da seguondas abitaziuns La ledscha da seguondas abitaziuns chi’d es gnüda approvada dal pövel svizzer e missa in vigur al principi dal 2016 ha lura dat al proget il cuolp final. Sainza la vendita da seguondas abitaziuns nun esa stat pussibel da finanziar il proget ed l’Hotel Tarasp patischa daspö quella jada ed as preschainta actualmaing in ün stadi desastrus. Sco cha’l president cumünal da Scuol, Christian Fanzun disch ha il cumün rendü attent a Vismara al stadi desolat. «No vain comunichà cun Vismara plüssas jadas e relaschà ün decret in connex cullas masüras da sgürezza, cha’l stadi da l’hotel nu saja be desastrus, ma eir fich privlus pel trafic e per peduns.» Ed implü : «No vain eir gnü contact cun differents investurs chi füssan pronts da realisar eventualmaing ün proget e da dar nouva vita al center da Tarasp.» Vismara però craja amo adüna da chattar üna soluziun per realisar üna nouva surfabricaziun. Uschè resta fingià daspö lönch üna situaziun dischagreabla chi ruina il purtret dal center da Tarasp. La populaziun ed eir il cumün da Scuol speran sün ün miracul chi pudess imbellir e reactivar il center cul chastè, lai e baselgia pel bön dad indigens e giasts. Impustüt la fatschada vers vest es in ün stadi desolat. L’entrada vers la via da cumün ha stuvü gnir sgürada. L’Hotel Tarasp sbraja La populaziun indigena cun lur giasts e tuots quels chi sun stats ultimamaing a Tarasp han pudü s’atschertar cha’l Hotel Tarasp es in ün stadi deplorabel. I nun es be ün purtret pac bel per ün lö turistic sco cha Tarasp es, id es eir privlus per quels chi passan sülla via tras cumün. Sco cha’l capo da Scuol Christian Fanzun infuorma ha il cumün gnü contact cun plüs investuors chi füssan pronts dad investir i’l Hotel Tarasp. Il possessur da quel, l’investur Walter Vismara da Milan, spera però amo adüna da chattar üna soluziun per pudair realisar il proget chi’d es gnü planisà dal 2006. Per realisar quel ha il cumün quella jada Tarasp, hoz Scuol ed il Chantun approvà ün müdamaint parzial da la zona da fabrica. (fmr/bcs)

Actualmaing sun expostas ouvras d’art da Jachen Canal illa Tuor ad Ardez. Sias ouvras actualas consistan da striblas pittüradas impustüt cun culuors d’aua. Jachen Canal (1949) es nat e creschü sü a Scuol ed ha lavurà in büros d’architectura a Scuol ed a Cuoira sco architect impiegà e plü tard sün agen quint. Insembel cul giarsunadi da disegnadur da fabrica ha el frequentà üna scolaziun sco grafiker. «Eu n’ha disegnà adüna jent, fingià sco uffant e plü tard n’haja lura lavurà cun tusch e quai in möd figürativ. Da quai sun eu dvantà stuf e pittürà plü tard quai chi vain da cour, our da meis intern e vieplü eir abstract.» Cun sia fantasia immensa ed imaginaziun ha el adüna darcheu fat logos per firmas, societats ed instituziuns chi sun illa regiun omnipreschaints. Ils blers da quels sun creats a man e na via ün program da computer. Actualmaing ha Canal ün atelier in si’abitaziun a Scuol ingio ch’el lavura e pittüra e seis sömmi füss ün atelier abitabel. Cumbinà culla müraglia veglia ad Ardez «Meis böt ingon d’eira da far üna bell’exposiziun qua ad Ardez, e per mai es quella gratiada, in quistas müraglias veglias da la Tuor d’Ardez», disch l’artist. Quista tuor appartegna al cumün da vaschins da Scuol. «Eu n’ha eir dumondas per far ün’exposiziun giò la Bassa ma quai nu fa prescha, uossa m’allegra da pudair expuoner in quista tuor.» Sco cha Jachen Canal declera nu pittüra e disegna el per s’inrichir, ma per far plaschair a sai e per tuot ils amaturs da seis möd da s’exprimer. «Scha quels han eir plaschair schi es il plaschair dubel.» Grond fan da Hansruedi Giger «Cur ch’eu n’ha fat müdada a Cuoira n’haja dat ögl in üna vaidrina ün’ouvra da Giger e quai m’ha fat ün’impreschiun enorma. Eu n’ha vis cha quel faiva quai cun üna pistolina per culur e n’ha lura eir cumprà üna e cumanzà da lavurar cun quella e badà co cha quai funcziuna.» Giger d’eira ün artist cuntschaint sün tuot il muond eir pervi ch’el ha survgni ün Oscar. Canal ha lura as cunfondü plü detagliamaing cun seis idol e fat üna visita i’l museum da Giger i’l Chastè a Gruyères. Jachen Canal fa art e disegns cha la glieud inclegia eir schi nun han uschigliö l’access ad art contemporana. El nu valütescha l’art dad oters, ha però minchatant fadia dad incleger l’intenziun dad oters artists. El vaiva l’impreschiun cha sias ouvras nu sajan bunas avuonda per expuoner fin ch’ün cuntschaint da Canal ha dit üna jada: Schi s’ha survgni in chüna ün tal talent per disegnar e pittürar schi’s stuvessa esser in dovair partir quel indschingn culs conumans e muossar las ouvras publicamaing.» L’exposiziun illa Tuor ad Ardez es averta amo fin ils 29 d’avuost in mardi, gövgia, sonda e dumengia da las 16.00 fin las 19.00. L’artist Jachen Canal cun duos da sias ouvras. Utschels üna jada in ün oter möd. Tarasp purtretà in striblas. Art actuala da Jachen Canal ad Ardez (fmr/bcs) Actualmaing e fin ils 29 d’avuost muossa Jachen Canal da Scuol sias ouvras illa Tuor ad Ardez. Quella appartegna al cumün da vaschins da Scuol e spordscha plazza per exposiziuns e per oters arrandschamaints culturals. L’art in striblas da Canal es extraordinaria e fa bain a corp ed orma. Canal nu fa art per guadagnar raps, ma per partir seis dun d’artist cun seis conumans. El ha lavurà avant sia pensiun sco architect in divers büros d’architectura ed a la fin sco architect independent. Sper il giarsunadi da disegnadur da fabrica s’ha el scolà sco grafiker. L’exposiziun illa müraglia veglia da la Tuor ad Ardez es averta il mardi, gövgia, sonda e dumengia da las 16.00 fin las 19.00.

Davo ot ons e 103 films ch’el ha muossà surdà Angelo Andina il club Kino da Tschlin a successuors. Üna gruppa da commembers dal club as chatta prosmamaing per discuter co cuntinuar. FLURIN ANDRY/FMR Immez il cumün da Tschlin as rechatta in ün anteriur ui fabrichà oura sco local polivalent il Kino Tschlin. «Il kino vain manzunà eir i’l cudesch da Silvia Schaub davart ‘111 lös chi’s sto avair vis in Engiadina’», ha dit Angelo Andina in mardi saira pro la preschantaziun dal 103avel film («Heute bin ich Samba») ch’el ha muossà qua. 19 persunas da Scuol fin Tschlin d’eiran preschaintas. Chi saja eir ün lö attractiv ed autentic, ha’l accentuà, «cun entrar aint da la cuort da la chasa Augustin para chi’s savura amo üna pa la stalla da plü bod.» El ha declerà co chi d’eira gnü a quist kino. Cur cha’l runal cumünal es gnü serrà Per dar als uffants da cumün la pussibiltà dad ir culs skis vaivan abitantas ed abitants da Tschlin fundà üna società e cumprà ün pitschen runal. Ün pêr ons han ils uffants imprais sülla pista sper il runal ad ir culs skis. «Da l’on 2013, cur da la società es gnüda scholta, ha decis la radunanza dal runal da metter a disposiziun l’import da 5000 francs», s’ha regordà Angelo Andina, «quels d’eiran destinats per fundar a Tschlin üna nouva sporta culturala.» Quist’incumbenza ha la radunanza dat ad Angelo Andina. Insembel cun sia duonna barmöra Ursula ha’l decis da fundar il club Kino Tschlin. «L’interess da gnir a verer ils films d’eira magara grond», ha’l cuntinuà, «il prüm d’eira pro mincha film in media üna trentina da persunas.» II Kino Tschlin vaiva bundant 100 commembras e commembers dad Ardez fin Martina. Uossa dombra’l 90 persunas. Istess d’eira dvantà l’avegnir dal pitschen kino intschert. «Il stumpel decisiv ha dat la pandemia» Il Kino Tschlin ha, sco ch’Angelo Andina ha dit, sper seis scharm eir dischavantags: «Dad üna vart es quai sia posiziun a la periferia.» Cha divers dals commembers hajan dit chi hajan d’inviern ün pa temma da far la not il viadi sü Tschlin ed inavo, ha’l declerà, «e lura ha nos kino eir be üna taila pitschna chi nu pussibiltescha da verer films cun suottitels.» La radschun principala cha l’interess pella sporta dal pitschen kino s’ha diminuida es però tenor el la pandemia dal coronavirus: «Daspö cha no pudain darcheu muossar films sun gnüdas adüna be var quatter, tschinch persunas, il motiv sarà cha blers han temma da s’infettar i’l local dal kino.» Ün’otra radschun saran, sco ch’el suppuona, las nouvas tecnologias chi pussibilteschan da verer ils plü nouvs films minchün pro sai svess a chasa. Perquai ha’l decis da schmetter da muossar films a Tschlin, «eu sun però gugent pront dad introdüer a mias successuras e successuors in l’adöver da l’infrastructura per muossar ils films e dar eir oter sustegn.» La sporta gnarà mantgnüda Davo l’ultim film ch’Angelo Andina ha muossà i’l Kino Tschlin han ils preschaints discuss l’avegnir da quista sporta culturala a Tschlin. Ils blers d’eiran da l’avis chi saja da mantgnair il pitschen kino immez cumün. Üna gruppa cun commembras e commembers da Tschlin ha decis da’s chattar in sonda chi vain i’l local dal kino e discuter co proseguir e scumpartir eir las differentas incumbenzas. Inavant activ i’l sectur cinematografic Angelo Andina schmetta bainschi da manar il Kino Tschlin. In avegnir lavurarà’l però insembel culla cineasta Susanna Fanzun pel Kino Nairs: «Il böt da quel es dad attrar daplüssa glieud indigena oura i’l Center cultural Nairs.» Els cumbinan la preschantaziun dals films adüna cun üna tschaina cumünaivla. Per l’avegnir hana il proget dad organisar minch’on ün festival cineastic, adüna darcheu cun ün oter tema. «L’avantag cha quist kino gioda es cha Nairs es in stretta vicinanza da Scuol e da sias fracziuns», ha constatà Angelo Andina. In mardi saira ha Angelo Andina preschantà i’l Kino Tschlin seis ultim film. L’entrada dal Kino Tschlin. Müdadas pro’l Kino Tschlin Daspö l’on 2014 exista a Tschlin in ün anteriur ui fabrichà oura per adöver polivalent il Kino Tschlin. Davo 103 films ch’el ha muossà in quist kino ha decis Angelo Andina da’s retrar. In avegnir es el activ i’l Kino Nairs dal Center cultural in stretta vicinanza da Scuol. In mardi saira ha’l muossà seis ultim film a Tschlin. Davo la rapreschantaziun han la vainchina da persunas preschaintas discuss co proseguir. Chi nu possa tantüna esser cha la sporta dal kino cumünal gnia scholta, d’eiran ils blers da l’avis. Üna gruppa cun commembras e commembers da Tschlin as chattarà in sonda per discuter co proseguir e per scumpartir las differentas lavuors. Angelo Andina ha dit ch’el saja gugent pront da sustgnair a seis successuors. (fmr/fa)

Il «Mühlendoktor» Kurt Fasnacht da l’Argovia examina bainbod il stadi dal muglin da Tarasp e fa ün’inventarisaziun da quel. Il proprietari, il cumün da Scuol, prevezza da surdar a la Pro Terra Engiadina la gestiun dal muglin. Il muglin da Tarasp es situà sper la resgia cumünala ed es gnü dovrà fin i’ls ons 1970. El nun es plü in ün bun stadi e vain dovrà be plü sco magazin. «Uossa esa però in discussiun da reactivar darcheu il muglin chi sta suot protecziun da la Chüra da monumaints», infuorma Fadri Blanke chi maina illa suprastanza dal cumün da Scuol il dicasteri agricultura e forestal, «el dess gnir ütilisà per lavuratoris per demonstrar a la scoulas da quia e d’utrò co cha’l gran gniva elavurà dürant la guerra ed eir plü tard.» La gestiun e l’organisaziun dals events dess surtour la fundaziun Pro Terra Engiadina (PTE) culla manadra Angelika Abderhalden. In collavuraziun cullas paurarias Cha’l muglin da Tarasp chi lavuraiva cun forz’electrica sarà gnü fabrichà dürant la Seguonda guerra mundiala a chaschun da l’uschenomnada «Anbauschlacht», suppuona Fadri Blanke, «cur chi gniva cultivà uschè bler gran chi nu bastaiva plü culs muglins existents.» Il muglin toccaiva plü bod a la Società da muglin da Tarasp. Chi saja avant man in l’archiv cumünal ün fich bel cudesch, ingio chi gniva tgnü nota precis chi chi vaiva muglinà quant in tuot quels ons, agiundscha’l. Ün ulteriur böt cha cumün e PTE han es, sco cha Fadri Blanke manzuna, «da collavurar cullas paurarias da cumün e da la regiun e da crear forsa prodots indigens, sco p.ex. flöchs e forsa eir giuotta.» Il cumün da Scuol sustegna quists intents. «Il prüm esa però da verer in che stadi cha’l muglin a Tarasp es insomma e che chi füss da far per til reactivar darcheu.» Quell’incumbenza ha il cumün surdat a Kurt Fasnacht da Küttigen ill’Argovia. Quel es specialist per muglins istorics. «Ün’inventarisaziun e na üna reparatura» Ch’el haja survgni dad Angelika Abderhalden la dumonda, sch’el nu pudess verer schi’s possa amo muglinar cul muglin a Tarasp, disch il perit chi’d es da manster tant mugliner sco eir falegnam, «per chattar üna resposta a quista dumonda fundamentala stoja drivir las maschinas per verer co chi guard’oura in lur intern.» Lura starà’l controllar manüdamaing eir il motor e la transmissiun dal muglin. «Eu farà dimena ün’inventarisaziun per verer che chi’d es da far per pudair tour darcheu in funcziun quist muglin a Tarasp, ma amo ingünas lavuors da reparatura.» Kurt Fasnacht vaiva insè previs da cumanzar la lavur fingià l’eivna passada. Causa chi nu d’eira però amo ingüna forz’electrica i’l muglin ha’l stuvü suspender la lavur. «Eu n’ha temp darcheu a la fin da quist mais o lura in october.» La tradiziun dals «Mühlenärzte» in Germania Kurt Fasnacht s’ha specialisà per muglins: «In Germania daiva plü bod uschenomnats ‘Mühlenärzte’, ed eu cuntinuesch cun quista tradiziun», disch el, «be ch’eu nomn quai qua in Svizra ‘Mühlendoktor’». Il meidi per muglins d’eira, sco ch’el declera, «quel chi fabrichaiva ils muglins e tils gestiunaiva, e schi faiva dabsögn tils cumadaiva’l eir.» Seis patruns da lavur sun privats, cumüns, associaziuns ed organisaziuns dal man public. «Eu lavur plü o main adüna insembel cullas Chüras da monumaints chantunalas.» Quai es il cas eir pro quist muglin electric a Tarasp. Per savair cur cha’l muglin es gnü fabrichà ha Kurt Fasnacht scrit a la firma chi exista amo hoz: «Eu nun ha amo survgni resposta, ma id es fich bain pussibel cha’l muglin saja gnü fabrichà dürant la Anbauschlacht illa Seguonda guerra, cur chi nu bastaiva be culs muglins existents.» Nouva vita al muglin da Tarasp Il muglin da Tarasp chi vain dovrà be plü sco magazin dess gnir renovà. Il cumün da Scuol ha incumbenzà ad ün expert per muglins istorics da tour suot ögl il muglin: Il «Mühlendoktor» Kurt Fasnacht da l’Argovia drivarà las maschinas da quel e controllarà’l eir il motor e la transmissiun dal muglin. Fadri Blanke chi maina illa suprastanza cumünala da Scuol il dicasteri agricultura e forestal declera che intent chi s’haja cul muglin: «I’s less reactivar quist muglin chi sta suot protecziun da la Chüra monumentala per demonstrar a scoulas e giasts co cha’l gran gniva elavurà dürant la guerra ed eir amo plü tard.» La gestiun e l’organisaziun dad events surdarà il cumün a la Fundaziun Pro Terra Engiadina. (fmr/fa) Il muglin da Tarasp vain dovrà hozindi sco magazin. Üna vista i’l intern dal muglin sper la resgia cumünala da Tarasp.

D’incuort ha preschantà Angelika Overath seis texts preferits illa baselgia a Sent. Las prelecziuns sun gnüdas imbellidas cun sequenzas musicalas da Rudolf Lutz. Angelika Overath viva daspö l’on 2007 insembel cun seis hom Manfred Koch e cun seis figl giuven a Sent in Engiadina Bassa. Ella ha scrit divers cudeschs cun raquints e poesias eir in lingua rumantscha. L’arrandschamaint cun ella es gnü organisà a chaschun da 40 ons Biblioteca cumünala Sent (1981-2021). Pel giubileum da 40 ons ha preschantà la scriptura Angelika Overath seis texts predilets. Sias poesias rumantschas ha prelet Leta Mosca. Rudolf Lutz s’ha laschà inspirar dals pleds ed ha improvisà al clavazin a cua. Ouravant ha Overath quintà co chi sun rivats a Sent: «Amis da no han fat la proposta da far vacanzas d’inviern per ir culs skis. Ün da noss amis ha quintà ch’el haja dudi i’lradio chi detta para ün cumün curius cul nom Scuol e no vain decis da passantar las vacanzas in Engiadina Bassa.» Ella descriva il viadi cuort avant Nadal dal 1992 per rivar in Engiadina. Sün via cun naiv sur il Flüela «No in viadi cun l’auto sü da la Bassa sur Clostra, Tavo, sur il Flüela cun pneus d’instà e naiv sün via. Manfred surprais cha no d’eiran bod be sulets sün via ha miss plü dascus il radio. Davo il Flüela Ospiz tscherchaiva el la megldra schlerna ed eu n’ha dumandà perche fast quai ? Resposta, naiv.» Ella ha inclet. Sia figlia Florence sül sez davovart cul bös-chin da plastic in man ha dumandà quant lönch vaja amo? Na plü uschè lönch, ha dit mamma. Cuort avant Susch ha la pitschna vuglü sortir da l’auto, apaina coura ha’la stuvü vomitar. Tuots d’eiran cuntaints cur chi sun rivats a Scuol in lur hotel. «Uschè ha cumanzà noss’amur per l’Engiadina.» Overath ha quintà l’istorgia in möd bler plü extais e cun passaschas cun umur süt. Tanter las prelecziuns adüna ün intermezzo musical da Rudolf Lutz, davo l’istorgia dal viadi ün’interpretaziun da Chara lingua della mamma. Ils audituors han dudi blera raquints our da differents cudeschs dad Overath. Ün otr’istorgia quinta dal viadi da Scuol sü Sent cun l’auto da posta ed üna terza davart la chatscha. Poesias rumantschas «Rumantsch es ün lingua da bellezza, üna lingua cun purtrets. Cunquai ch’eu nu sa uschè bain rumantsch prelegia uossa Leta Mosca ün pêr da mias poesias.» Üna cul titel: Cun ün rispli. Cun ün rispli nun est mai suletta, sulischem suletta nun est cun ün rispli. Forsa hast ün rispli da culur (ma quai nun importa) e disegnast üna lingia, üna lingia guliva, üna lingia directa, sast, fin in Africa, e tü dodast-che dodast ? O lura üna lingia ad arch, üna lingia ondulada, üna barcha da lingua vers Istanbul, guarda ils delfins! Tü poust eir far üna lingia da la Viafier retica e i’s vezza la pizza alba da l’Engiadina suot lur blau sco’l glatsch dals Schlumpfs. Cun ün rispli nun est mai suletta, tü est la guardialingias da ta vita. Ils preschaints illa baselgia a Sent han giodü üna sairada linguistic-musicala ed han muossà lur plaschair cun ün schlass applaus. Angelika Overath Angelika Overath es nada a Karlsruhe, ha fat ils stüdis a Tübingen ed ha promovü davart la culur blaua illa lirica da la moderna. Ella lavura sco reportra, sco criticra da litteratura, autura da romans e docenta per scriver in möd creativ. Davo divers ons in Grecia viva ella daspö il 2007 cun seis hom e cun seis figl il plü giuven a Sent. Per gnir a cugnuoscher il rumantsch vallader plü bain ha ella cumanzà da scriver poesias. Scriver in üna lingua ch’ella ha imprais e tradüer illa lingua materna es per ella ün experimaint creativ, pro’l qual ella vegn a cugnuscher nouv la lingua estra e sia aigna. Angelika Overath, Leta Mosca e Rudolf Lutz han giodü l’applaus. Angelika Overath ha prelet istorgias e poesias. Prelecziun a Sent (fmr(bcs) «Tanter Sent ed Istanbul» d’eira il titel da la sairada chi ha gnü lö in venderdi passà illa baselgia San Lurench a Sent. L’arrandschamaint d’eira gnü organisà pel giubileum da 40 ons Biblioteca cumünala da Sent. I’s trattaiva d’ün arrandschamaint culla scriptura Angelika Overath e seis texts predilets. Las poesisas rumantschas sun gnüdas prelettas da Leta Mosca. La sairada es gnüda accumpagnada da Rudolf Lutz chi s’ha laschà inspirar dals pleds ed improvisà sequenzas musicalas al clavazin a cua. Overath viva cun seis hom e cun seis figl plü giuven daspö il 2007 a Sent in Engiadina Bassa.

Il Marchà d’Ardez ha tradiziun e vain organisà daspö var 15 ons sün basa privata. Da la partida d’eiran quist on 33 exposituors cun lur agens prodots. L’on passà nun ha gnü lö il Marchà d’Ardez causa il coronavirus e quist on es quel darcheu resüstà, davo bod trais eivnas trid’ora, pro ora stupenda. Fingià in venderdi a bunura d’eira il marchà bain visità e las fatschas riantadas daivan perdütta da buna glüna e da plaschair. Sco cha Gertrud Caviezel ha infuormà d’eiran quist on 33 exposituors da la partida: «Il marchà d’Ardez es gnü organisà fin uossa da duos persunas ed uossa da mai cun agüdonts. Quel vain organisà sün basa privata.» Ils exposituors nun han da pajar per expuoner. Cun ün’excepziun: L’organisaziun fa minch’on üna gluetta cul logo e mincha stand sto cumprar almain üna da quellas. «Cun quella munaida poss eu darcheu cumprar üna tenda per cha quels chi nun han ün tet sur il cheu sajan eir protets. Implü survegna dal cumün da Scuol ün sustegn finanzial e cun quel sun cuernadas las spaisas pel marchà.» Ils exposituors chi vegnan minch on survegnan da Caviezel ün invid e quels chi sun interessats s’annunzian. Prodots artischans «No mettain pais d’avair in prüma lingia exposituors cun prodots artischans o prodots paurils. Impustüt esa eir bel schi’s po verer qua pro nos marchà co cha’ls prodots vegnan fats.» Per serrar la via tras cumün fa Caviezel la dumonda al cumün e quel organisescha quai. Ella survain lura il permiss per duos dis per realisar il Marchà d’Ardez. «L’ustaria vain organisada daspö quatter ons da la Società da musica Concordia d’Ardez.» Il marchà d’ingon es gnü imbelli cun producziuns instrumentalas. Per tuot ils amatuors da prodots artischans e paurils d’eira pisserà per üna schelta multifaria. Il chavogner cun seis chavogns, il falegnam cun prodots intagliats, prodots agriculs sco liongias, charnpierch, övs, chaschöl e bler oter plü. Il Marchà d’Ardez es cuntschaint ed es ün evenimaint chi inrichischa la sporta turistica pels giasts, ma eir pels indigens. La via tras il cumün cun salaschada e cun bellas chasas engiadinaisas al pè da la Ruina Steinsberg es sco fatta aposta per organisar ün marchà. Il Marchà d’Ardez es gnü realisà eir ingon sülla via tras cumün. Divers stands cun prodots paurils da lur aigna pauraria. Ad Ardez d’eira eir pisserà per trategnimaint musical. Marchà ad Ardez (fmr/bcs) Daspö var quindesch ons vain organisà il marchà artischan dad Ardez. Gertrud Caviezel organisescha cun agüdonts il marchà e la Società da musica Concordia Ardez es respunsabla per l’ustaria. Ils exposituors survegnan ün invid ed as pon annunziar pel marchà. Caviezel survain ün import pauschal dal cumün da Scuol per l’organisaziun ed ils exposituors pon preschantar lur prodots sainza pajar alch per lur stand. Davo cha’l marchà da l’on passà es dvantà victima dal coronavirus d’eiran quist on 33 exposituors da la partida. Caviezel e seis team dan pais cha’ls prodots exposts sajan artischans o paurils.

I’ls ultims dis d’eira la via tras il cumün da Tschlin serrada. Pro la chasa dals Janetts sun gnüts filmats ils Fränzlis cun collegas musicists e la chantadura Sara Bigna Janett. Grondas activitats sper il Bügl Sot e la Chasa Muttler d’immez Tschlin. Sün via vaivan installà ils homens da la firma per producziuns da films «Sternehagel» las cameras, ils microfons e tuot quai chi douvra per filmar. Davant els d’eiran chi sunaivan ils Fränzlis da Tschlin culs frars Curdin e Domenic Janett e lur figlias Anna Staschia Janett, Cristina Janet t e Madlaina Janett . Sün l’ur dal Bügl Sot vestida in üna schocca cun crinolina d’eira lur cusdrina, la chantandura d’opera Sara Bigna Janett . Da la partida d’eiran eir il saxofonist Niculin Janett , la cellista Barbara Gisler , la violinista Flurina Sarott , la pianista Simone Keller, Joscha Schraff a la melodica e’l trumbettist Balthasar Streit . Sün ün mürin d’eira scrit sülla tabla da redschia «Tschlin retour». In üna posa ha Kathrin Siegfried , ella maina la redschia insembel cun Georg Vogel , declerà da che chi’s tratta qua. Cumbinà musica e film sül palc «Da prümavaira 2022 van ils Fränzlis da Tschlin sün turnea il prüm in Grischun, davo in tuot la Svizra», ha dit la co-redschissura e dramaturga Kathrin Siegfried, «lur concerts cumbinan els culla rapreschantaziun dal film ‘Tschlin retour’.» Seis collega Georg Vogel ed ella, chi mainan insembel la firma Sternehagel, han survgni l’incumbenza da far il film, cun scenari e tuot. Siond cha’ls Fränzlis sun da Tschlin hana gnü l’idea da filmar in quist cumün. «No vain s-chaffi ün’istorgia chi fuorma sco üna sort fil cotschen da nos film», ha ella declerà. Il film cumainza a Scuol ingio cha Curdin Janett aintra i’l auto da posta per Tschlin. El s’indurmainza ed i capitan robas fantasticas: «Id aintra p.ex. d’immezza stà üna duonna in dress cun skis e bastuns, il schofför Gian Janett ha tuot in üna jada sü ün chapè sco plü bod ils postins», ha tradi Kathrin Siegfried, «e cur cha l’auto da posta ferma a Tschlin sorta Curdin da quel e’s rechatta tuot in üna jada d’immez il palc cullas quatter commembras dals Fränzlis plus Niculin Janett e Barbara Gisler , Fränzlis Large as pudessa nomnar quai.» «Il sömmi da mincha musicist» Quist on chi vain cur cha’ls Fränzlis Large van sün turnea esa pro’ls concerts sül palc adüna eir üna taila. «Sper l’accordeon e’l gïun varà Curdin Janett eir amo ün apparat cun ün pom cotschen», ha cuntinuà la co-redschissura, «cur ch’el schmacha lassura vegnan muossadas scenas dal film cun tuot quista glieud chi ha sunà e chantà qua a Tschlin – Fränzlis XXLarge, as pudessa dir qua.» Chi saja sco il sömmi da mincha musicist, ha agiunt Kathrin Siegfried, «Curdin po clomar sül palc a tuot ils musicists e musicistas ch’el ha jent.» Il team da Sternehagel ha filmà ils Fränzlis ed amis in differents lös a Tschlin, p.ex. illa sala dal Muttler o illa Bieraria Girun, e per l’ultima scena apunta davant la Chasa Muttler. «Id es fich bel da lavurar cun quistas musicistas e musicists fich differents chi sunan musica da plüs geners, da la classica al jazz fin pro la musica populara», ha conclüs Kathrin Siegfried. La premiera da la turnea dals Fränzlis cumbinada cul film Tschlin retour es als 13 avrigl 2022 i’l teater da cità a Cuoira. D’immez cumün sper la Chasa Muttler es gnüda filmada üna scena dal film «Tschlin retour». Dürant üna da las posas ha decleraà la co-redschissura Kathrin Siegfried da che sort da film chi’s tratta. Il co-redschissur Georg Vogel in acziun. La tabla da redschia pel nouv film culs Fränzlis da Tschlin. Ün film pella turnea dals Fränzlis «Tschlin retour» as nomna il film chi vain registrà in quists dis a Tschlin. Suot la redschia cumünaivla da Kathrin Siegfried e Georg Vogel vain realisà ün film particular. Il film vain fat culs Fränzlis da Tschlin e cun amias ed amis musicists da tuot il pajais. Ch’els hajan tschernü per filmar plüs lös a Tschlin, p.ex. il palc illa sala da la Chasa Muttler o la stradella chi passa sper quella via, disch ella. Il film gnarà muossà quist on chi vain pro’ls concerts in occasiun da la turnea dals Fränzlis. La premiera sarà in avrigl 2022 i’l teater da cità da Cuoira. «Il film cuntegna elemaints nats da nossa fantasia e fa adöver da tuot las pussibiltats cha quel gener spordscha», declera Kathrin Siegfried. (fmr/fa)

La sporta dal club Kino Tschlin d’eira periclitada: Davo ot ons vaiva Angelo Andina annunzià ch’el schmetta da muossar films. Uossa ha surtut ün team quista lavur. Davo 103 films ch’el ha muossà i’l Kino Tschlin i’l local polivalent in chasa Augustin ha Angelo Andina scrit als commembers dal club ch’el schmetta. Quai paraiva puchà a blers da quels. Davo la preschantaziun da seis ultim film ha üna gruppa decis da cuntinuar cun quista sporta culturala a Tschlin. D’incuort s’han chattats i’l local sper il Kino Tschlin Ottiglia Augustin e Flurin Andry, Gretta Caviezel, Anne Imobersteg, Duri Janett, Giovannina Tratschin e Tina Vital per discuter co chi dess ir inavant. Prüma rapreschantaziun als 14 settember Preschaint d’eira eir Angelo Andina. El ha declerà che lavuors chi’d es tuot da prestar per pudair muossar films i’l pitschen kino. I’s tratta dad üna vart da gnir maister culla tecnica e muossar ils films. Avant esa eir amo da tscherner quels. L’inchaschar dals commembers ils 30 francs l’on e far contabiltà es eir üna lavur. (L’entrada singula s’amunta a 7 francs.) Lura ston gnir scrits ils texts per render attent a las preschantaziuns da films i’l Kino Tschlin. Quels vegnan publichats illa pagina d’arrandschamaints regiunala e scha pussibel eir illas gazettas e mediums rumantschs. Tachar oura ils placatins cun l’avis pel prossem film i’l kino a Tschlin es ün’otra lavur. Essenzial es eir da procurar pels drets per muossar ils films. Las preschaintas e preschaints han scumparti las differentas incumbenzas. Els han decis da muossar il film adüna il seguond mardi dal mais. Il prüm film, la romanza «Broken Flowers» dal redschissur Jim Jarmusch, muossa la gruppa als 14 settember. Per quista prüma preschantaziun culla nouva gruppa vain sport dürant la posa ün apero cun buntats. Il nouv team ha surtut las differentas incumbenzas per pudair manar il Kino Tschlin.

Al principi da setttember surpiglia la doctoressa Cordula Gubler la pratcha da seis collega Andri Kasper. Siond ch’ella posseda üna chasa a Tarasp cugnuoscha ella bain la regiun. «Cun plaschair pudaina comunichar cha no vain chattà per nossa pratcha a Scuol üna successura ideala», scriva Andri Kasper a sias paziaintas e paziaints, «Cordula Gubler es media specialista per medicina interna generala FMH e spordscha tant medicina generala sco eir medicina chinaisa.» Andri Kasper prevezza da tour ün on congedi e davo far be amo trattamaints cun medicina chinaisa. Annina Kasper spordscha eir dürant seis congedi trattamaints da Tuina in ün rom redot e tenor cunvegna. «No eschan suvent in nossa chasa a Tarasp», disch Cordula Gubler a la FMR, «e cur ch’Andri ch’eu cugnuosch fingià daspö passa vainch ons ha dumandà sch’eu nu vöglia dvantar sia successura nun haja gnü da stübgiar lönch.» Ella surpiglia la pratcha a Scuol in Chasa Belvair als 6 settember 2021. (fmr/fa) Cordula Gubler cugnuoscha fingià daspö lönch l’Engiadina Bassa.

L’uniun Amias & amis da l’Ospidal s’ingascha daspö l’on 2003 per l’ospidal regiunal da l’Engiadina Bassa (Ospidal) a Scuol. Per lur radunanza da commembers d’ingon vaivna invidà a quatter perits in chosa Covid 19. Actualmaing fan part da las Amias & amis da l’Ospidal 220 persunas ed üna vainchina commembers passivs da tuot l’Engiadina Bassa. «L’on passà nu vaina pudü salvar causa corona nossa radunanza da commembers annuala», ha declerà Seraina Bickel da Susch chi presidiescha l’uniun in mardi i’l local da cultura dal Bogn Engiadina Scuol. «Siond cha la pandemia as fa amo adüna valair vaina ingon decis dad invidar a quatter experts dad explichar la situaziun e respuonder dumondas dals preschaints.» Il virolog Jon Duri Tratschin da Tschlin, il meidi da chasa Martin Büsing da Scuol, il meidi e directer da l’Ospidal Joachim Koppenberg e’l psicolog Urs Trottmann da Scuol han fat quai minchün our da sia perspectiva professiunala. Pussibel da’s vaccinar eir sainza preannunzcha Jon Duri Tratschin ha explichà l’istorgia dal cumbat cunter virus. «Ils virus nu sun essers vivaints, per as multiplichar douvrna portaders, umans, bes-chas, plantas», ha’l declerà, «ils prüms vaccins cunter virus chi chaschunan malatias esa gratià da s-chaffir pür i’ls ons 1950.» Ch’eir il Covid 19 gnia transportà da bes-chas sco l’utschè mezmür, ha’l dit e manzunà las pussibiltats per cumbatter quista malatia: «Antibiotica nu güda cunter virus, perquai douvra vaccins, e quels actuals culla tecnica RNA sun plü sgürs co plü bod, causa chi pon gnir prodüts sainza insuos-chamaints.» Martin Büsing e Joachim Koppenberg han accentuà cha la profilaxa cunter il coronavirus saja la vaccinaziun. In l’Ospidal vegna vaccinà cul vaccin da Moderna chi procura per üna protecziun sgüra per 94%. «Quai significha chi’s po tuot tenor istess gnir amalà dal Covid 19, ma main ferm», hana declerà, chi saja perquai da’s cuntgnair eir davo la vaccinaziun per sgürezza sco schi nu’s füss vaccinà. «In nos center da vaccinaziun i’l Ospidal esa in sonda, ils 21 avuost, da las 13.00 a las 16.00 pussibel da’s vaccinar cunter corona eir sainza preannunzcha», ha dit Koppenberg. «Scha la pandemia dà sün l’anim» Urs Trottmann ha manzunà il privel cha l’intschertezza davart il Covid 19 e seis svilup po avair pella sandà psichica. El ha cusglià da tscherchar in quists mumaints la balantscha tanter cheu e sentimaints, «ed avant co dvantar depressiv discuorrer cun ün bun ami o amia.» Privlus poja tenor el eir esser da s’infuormar davart la pandemia i’l internet, «sainza savair quant qualifichadas cha las infuormaziuns sun.» A la sairada ch’Urs Trottmann ha moderà ha tut part üna tschinquantina da persunas per gronda part fingià grischas. I til es gratià dad evitar chi detta ün uschenomnà «Glaubenskrieg» tanter quels chi salüdan la pussibiltà da’s vaccinar cunter Covid 19 e’ls oters chi sun plütöst cunter la vaccinaziun. Nouvas commembras in suprastanza La radunanza da commembers da las Amias & Amis da l’Ospidal ha approvà unanimamaing ils rapports e’ls quints annuals pels ons 2019 e 2020: «Da l’on 2019 ha fat noss’uniun cun ün chapital da 54'900 francs üna perdita da 1900 francs», ha preschantà la chaschiera Seraina Bezzola, «e l’on passà vaina fat pro ün chapital agen da 53’700 francs ün guadogn da 2900 francs.» Da la suprastanza sun sortits Erna Koller davo 14 ons e Fadri Häfner (9 ons). Per els sun gnüdas elettas Anna Barbla Buchli e Leta à Porta. Demischiunà ha eir il revisur da quint Angelo Andina. Quella funcziun ha surtut Fadri Häfner. Reelets pels prossems duos ons sun gnüts la presidenta Seraina Bickel, il vicepresident Urs Trottmann, la chaschiera Seraina Bezzola e’ls commembers Martin Büsing ed Annina Mengiardi. Ils experts e la presidenta, Joachim Koppenberg, Martin Büsing, Urs Trottmann, Seraina Bickel e Jon Duri Tratschin in discussiun. Ils perits in chosa Covid 19 han declerà e respus dumondas, Urs Trottmann, Jon Duri Tratschin (in pè), Martin Büsing e Joachim Koppenberg. Sainza vulair avair radschun L’uniun Amias & amis da l’Ospidal a Scuol ha salvà d’incuort sia radunanza da commembers annuala. Per spordscher als interessats la pussibiltà da s’infuormar davart la pandemia vaiva la suprastanza invidà a quatter experts. Il virolog Jon Duri Tratschin, il meidi da chasa Martin Büsing, il meidi, directur da l’Ospidal ed eir dal Center da Sandà Engiadina Bassa Joachim Koppenberg e’l psicolog Urs Trottmann han declerà la situaziun dal Covid 19 our da lur differentas perspectivas. A la sairada ha tut part üna tschinquantina da persunas. Quellas han respettà il giavüsch dal moderatur Urs Trottmann da’s laschar infuormair sainza far palais be las aignas opiniuns e na laschar valair quellas dad oters.

L’Institut Otalpin Ftan perseguitescha in avegnir üna strategia persistenta sainza problems finanzials. La sporta vain ingrondida ed ils debits invers il cumün da Scuol vegnan pajats. Il cumün invezza sto desister dal dret da precumprita. In marz da quist on es gnü cuntschaint, cha Dulwich College International haja surtut la majorità da las aczias da l’Institut Otalpin Ftan SA (IOF). D’ün mumaint a tschel sun svanits tuot ils problems finanzials dals ultims ons. In mardi davozmezdi ha preschantà l’IOF in preschentscha dal rapreschantant da la scoula internaziunala e nouv commember dal cussagl administrativ da l’IOF Christian Gürtler, la strategia ed ils böts da l’Institut Otalpin Ftan als capos cumünals da la regiun ed ad otras organisaziuns. Sco ch’el ha declerà resta il focus da la scoula media privata sül gimnasi e la matura internaziunala (International Baccalaureate IB). Las scolaras ed ils scolars han in avegnir dafatta la pussibiltà da far la matura e l’IB insembel. Pel gimnasi vegna instrui in avegnir sper rumantsch, talian, frances eir «mandarin». Implü vain miss pais, cha las scolaras ed ils scolars possan as dedichar dürant plüs mais ad ün tema dal cour illas spartas socialesser ed ecologia. Eir la sporta da sport da prestaziun a l’Institut Otalpin resta e vain dafatta fabrichad’oura. La sporta d’üna scoula secundara invezza vain strichada in avegnir, ils uffants dessan absolver la scoula secundara in lur cumüns. «Las ot scolaras e scolars chi visitan actualmaing la scoula secundara a l’IOF das-chan restar, nouvs scolars nu vegnan tuts sü», hat infuormà Christian Gürtler. Nouva sporta «Ignite» Sco cha Gürtler ha declerà, sarà in avegnir il program da scolaziun «Ignite» ün elemaint central da l’institut a Fan. Quist program as drizza a students dal nouvavel on da scoula da tuot las scoulas partenarias e promouva l’imprender cun far experienzas per exaimpel illa natüra. «Ed ingio as pudessa far quai meglder co in Engiadina?», hat dit Gürtler, chi’d es bainschi Svizzer, ma chi viva la gronda part da sia vita a l’ester. Cun quist program dess gnir promovüda la cumpetenza sociala ed il sen per ecologia, natüra e l’aigna respunsabiltà. Grazcha ad «Ignite» dessan visitar a partir da l’on da scoula 2022/23 ulteriurs 70 scolars da las scoulas partenarias in Asia l’Institut Otalpin Ftan e passantar quia differents moduls a trais mais sogiuorn. Cha quista sporta saja unica in Svizra e cha l’Institut Otalpin Ftan surpiglia uschè üna rolla importanta illa famiglia da las scoulas internaziunalas da Dulwich College International chi perseguiteschan üna fuormaziun persistenta, ha’l infuormà. «Per quista sporta eschna dependents eir da buns partenaris illa regiun», ha’l manzunà. Cha’ls uffants dessan pudair far lur experienzas per exaimpel i’l god, in paurarias, in ouvras electricas ed in oters affars ecologics. Eir la sporta da sport dess gnir augmantada in collavuraziun cun differentas societats illa regiun. Renovar ed ingrondir Il president dal cussagl administrativ dal IOF Jon Peer ha infuormà implü cha’ls credits dal cumün da Scuol da trais milliuns francs vegnan pajats inavo fin la fin da quist on. Per la paja dess il cumün da Scuol desister dal dret da cumprita respectivamaing da precumprita. Sco ch’el ha dit, vain il stabilimaint renovà e modernisà dürant ils prossems ons. In ün seguond pass esa dafatta previs d’ingrondir la sporta per fin 400 scolaras e scolars cun fabrichar nouvs stabilimaints. Quant cha l’IOF voul investir i’ls prossem ons, nun ha il president dal cussagl administrativ vuglü tradir. Cha be fingià la digitalisaziun e modernisaziun dals locals da scoula cuostarà finalmaing plüs milliuns francs. Suot il tet dad «Education in Motion» Dulwich College International es üna part d’ün’intrapraisa mundiala chi’s preschainta suot la marca Education in Motion (EiM). Quist’intrapraisa cumpiglia differentas scoulas internaziunalas, plattafuormas da scoulaziun online e partecipaziuns a nouvs models da scolaziun. Suot quist tet es uossa eir l’Institut Otalpin Ftan chi part da la famiglia da scoulas sco per exaimpel Dulwich College International, Dulwich International High School o lura eir Green School. In tuot vegnan instruits suot quist tet 10 000 scolaras e scolars da passa 45 naziuns cun üna rait da 3000 collavuratuors sün tout il muond. (nba) Ils duos commembers dal cussagl administrativ sun optimistics: Christian Gürtler (a schnestra) e Jon Peer. La sporta a l’Institut Otalpin Ftan vain ingrondida dürant ils prossems ons cun ün program d’actività persistent. Focussar ed ingrondir l’Institut Otalpin a Ftan In marz da quist on ha surtut Dulwich College International la majorità da las aczias da l’Institut Otalpin Ftan (IOF). Fin uossa nu’s savaiva inandret che chi sun las intenziuns da quista scoula internaziunala. In mardi han ils respunsabels da la scoula internaziunala e Jon Peer chi presidiescha il cussagl administrativ da l’IOF infuormà areguard la nouva strategia ed ils böts pel futur da la scoula media regiunala. La sporta da gimnasi e la maturità internaziunala IB (International Baccalaureate) vain mantgnüda e schlargiada. In avegnir vegna instrui sper rumantsch, talian e frances eir «mandarin» a l’Institut Otalpin a Ftan. Implü vegna s-chaffi eir ün nouv program d’impuls nomnà «Ignite». Quel sustgnarà ad uffants da 13 e 14 ons pro l’imprender cun far svess experienzas illa natüra. La sporta da la scoula secundara a l’IOF invezza vain strichada: Ils uffants dessan absolver la scoula secundara in lur cumüns. Ils debits al cumün da Scuol paja la Dulwich College International amo quist on inavo, per la paja sto il cumün desister dal dret da precumprita. I’ls prossems ons esa previs da fabrichar ulteriurs stabilimaints per dar suottet da daplüssas scolaras e scolars. (nba)

In üna seria d’artichels preschainta la FMR «Bernais/as Engiadinais/as» – uschè eir Valentin Bezzola da Scuol. Illa chapitala svi­zra gioda el da pudair esser sai svess e da far adöver da sia «secret superpower». Dadour la fanestra avierta as doda ad inchün a sunar clavazin. Cun sclingir glivra la melodia, e Valentin Bezzola da Scuol driva la porta per sia abitaziun. Drizzà aint esa cun stil – bleras plantas e la mobiglia veglia dan ün sentimaint prüvà. La stanza da musica dà subit in ögl, drizzada aint cun differents instrumaints ed ün triangul vi da la paraid. Il stüdi da musica da jazz Daspö duos ons stübgia Valentin Bezzola musica da jazz a Berna. Avant ha el vivü per ses ons a Turich, ingio ch’el vaiva cumanzà ün stüdi d’indschegner da scienzas da l’ambiaint: «Eu n’ha badà cha quai nu d’eira il dret per mai.» Listess es Bezzola restà a Turich davo avair schmiss cul stüdi, ha lavurà in differents secturs, ed ha adüna fat musica. «A Berna suna gnü specificamaing per stübgiar musica, quia am plaschaivan ils magisters e las magistras il plü bain», quinta Bezzola. «Il meglder esa adüna là, ingio chi’s as sainta il meglder, quai sun preferenzas persunalas, e per mai es quai Berna. Eu nu m’inrücl insomma na ch’eu sun gnü a Berna.» «A Berna am sainta bain» Cur cha Valentin Bezzola varà fini seis prüm master in trais ons, sarà’l magister da musica: «Quai es la via la plü sgüra. Il böt füss però dad esser ‹freelancer›, da pudair far musica, scriver musica.» Plü co facil agiundscha’l amo ün seguond master. «Plü tard nu s’haja plü la pussibiltà dad imprender dad uschè buna glieud e d’avair a disposiziun l’infrastructura cha las universitads spordschan», declera il student. Uschè sarà seis dachasa eir pels prossems ons quista abitaziun a Berna, ch’el parta cun sia amia, ma ch’el ha pudü transfuormar in sia aigna dmura. Pel futur craja el, cha tuot saja pussibel. El sa da s’imaginar da restar illa chapitala, ma eir da star in ün oter lö in Svizra o dafatta in ün oter pajais: «Tuot tenor ingio ch’eu poss lavurar ed ingio ch’eu am saint bain.» Ma per intant es el fich cuntaint, Berna es tenor Valentin Bezzola il masdügl perfet tanter l’Engiadina e Turich – id es üna cità, ma al listess mumaint eir ün pa sco ün cumün, per exaimpel cullas butias chi sun serradas la dumengia. «Minchatant am manca però la quietezza da l’Engiadina, la pasch.» L’importanza da las ragischs Per Valentin Bezzola esa da gronda valur ch’el ha pudü passantar sia infanzia in Engiadina. Ch’el es rumantsch tocca per el pro sia identità. Sco Rumantsch haja el blers avantags, declera Bezzola riond: «Quai es sco mia ‹secret superpower›. Cun mai stübgian blers da lingua francesa e quels sun adüna surprais ch’eu tils incleg, eir sch’eu nu discuor frances.» La colliaziun cun l’Engiadina e cun la lingua es per Valentin Bezzola fich preschainta ed importanta. Per el es quai ün sentimaint da patria ed ün lö, ingio ch’el po adüna tuornar. L’Engiadina es per Valentin Bezzola eir quel lö, ingio ch’el ha la famiglia ed ils amis ch’el cu­gnuoscha daspö blers ons. El es fich grat dad avair a quistas persunas in sia vita, ma per seis svilup persunal haja fat fich bain dad ir a star a Berna: «Meis amis engiadinais am cugnuoschan cun la buscha ch’eu port. Els san tuot sur da mai. Quai es fich bel dad avair uschè bunas relaziuns cun meis amis. A Berna nu cugnuschaiva però ad ingün ed uschè n’haja pudü imprender a cugnuoscher nouva glieud, sainza quella buscha. Eu n’ha pudü exprimer parts da mai ch’eu nu savaiva ch’eu n’ha, e simplamaing esser eu.» Musica illa vita persunala Cun divers da seis amis engiadinais fa Valentin Bezzola amo hoz musica, pel mumaint suna el illa band da pop grischuna «Tawnee». Ils fundaturs da la gruppa dovraivan ün bassist, e schabain cha Valentin Bezzola gnanca nu sunaiva il bass, til hana dumandà. «Eu sunaiva differents instrumaints e n’ha lura eir imprais a sunar il bass. Daspö là sun eu il bassist.» Culla pandemia es il far musica insembel ün pa i a perder, ma al listess mumaint ha el gnü bler temp per exercitar. «Musica es però alch chi’s fa insembel ed optimalmaing davant ün public.» Sün ün palc as sainta Valentin Bezzola nempe il plü bain. Sün ün palc – o sulet in ün god plain tschiera. Cuort e bön Occupaziun: student da musica da jazz Eted: 27 onsA Berna daspö: 2019 Lö predilet a Berna: il god pro la Länggasse Lö predilet in Engiadina: il banc pro’l bügl d’aua minerela i’l quartier Tof Pled predilet in tudais-ch bernais: Glünggu (tottel) Bernais/as Engiadinais/as – üna seria Gianna Duschletta ha passantà sia infanzia in Engiadina – e sco bleras e blers oters ha ella stuvü bandunar la val, saja per far viadis, per buonder da viver in cità, per lavuors obain per stüdis. Daspö ün on viva Gianna Duschletta uossa a Berna. In üna seria per incumbenza da la FMR s’ha ella dumandada: Co vaja ad oters Engiadinais chi vivan illa chapitala svizra? Co sun quels rivats illa chapitala? Che sun lur istorgias? Dürant la seria voul ella scuvrir, perche chi’s clappa a l’Engiadinais our da l’Engiadina, ma l’Engiadina mai our dal Engiadinais. Gianna Duschletta fa ün stüdi da magistra secundara ed ha scrit quist ultim on regularmaing pellas redacziuns da la FMR e da la Posta Ladina. (fmr) Da chasa a Berna Daspö duos ons fa Valentin Bezzola a Berna il stüdi da musica da jazz. L’Engiadinais as sainta bain illa chapitala svizra. Ün motiv es il stüdi chi til satisfa, ün oter però es l’abitaziun ch’el parta cun sia amia: Id es ün’abitaziun prüvada cun üna bella stanza da musica cul clavazin e culs oters instrumaints. Valentin Bezzola varà fini seis prüm master in trais ons, lura sarà’l magister da musica. El ponderescha da far lura eir amo ün seguond master: «Plü tard nu s’haja plü la pussibiltà dad imprender dad uschè buna glieud e d’avair a disposiziun l’infrastructura cha las universitads spordschan.» (fmr/fa/gd) In sia abitaziun a Berna as sainta el bain. Sco lö da refügi til d’eira quai important ch’el as possa sentir da chasa. Valentin Bezzola da Scuol dà üna pitschna demonstraziun da seis talent sco musicist e bassist.

L’autura Flurina Badel ha scrit ün nouv cudesch cul titel «üert fomantà». In sonda preschainta ella sia nouva publicaziun a Guarda. L’antologia da la poetessa da Guarda cuntegna poesias valladras. Quellas ha tradüt in frances l’editura Denise Mützenberger . Ils disegns ha fat Jérémie Sarbach . Id es üna raschlada tras differents temps dal scriver da Flurina Badel cun poesias plü veglias da l’on 2006 fin pro las plü nouvas da l’on passà. La vernissascha dal «üert fomantà» in sonda, ils 14 avuost, cumainza a las 16.30 i’l üert da la Chasa Torel pro la Plazzetta 57.

In Val Müstair as sustegnan vicendaivelmaing la mansteranza, il commerzi e la gastronomia. E quai fa quist’uniun daspö 75 ons. «Al principi da gün pro nossa radunanza generala vaina stübgià che cha no pudessan far per festagiar nos 75avel giubileum», as regorda Karin Casty-Greiner chi maina il presidi da l’Uniun da Mansteranza e Gastro Val Müstair (UMG) insembel cun Gian Ulrich Pitsch . Ella es co-manadra d’ün affar da pittüra e stuccatura a Sta. Maria e Zuoz ed el co-manader d’üna garascha e transports a Tschierv. «Ün’exposiziun ans paraiva mal far in quists temps da corona, perquai vaina decis cha no fetschan alch plü pitschen in november cun noss commembers.» Quai sarà, sco ch’ella disch, üna tschaina cumünaivla: «I dependa co cha la pandemia as sviluppa, a la pêra faina la festa pür pel 76avel giubileum.» Per trattar cun instanzas cumünalas e chantunalas «Il scopo da l’UMG es da pudair i’l cas da problems e difficultats as reunir e chattar insembel soluziuns», explicha la co-presidenta, «lura rapreschainta noss’uniun eir seis interess invers il cumün ed eir pro’l Chantun.» L’UMG es commembra da l’Uniun da mansteranza chantunala e dà inavant a seis commembers tuot las infuormaziuns chi aintran da quella vart: «Güsta in quist temp da corona vaina adüna darcheu survgni infuormaziuns chantunalas co as cuntgnair e che far», manzuna Karin Casty-Greiner. Ella constata chi saja stat ün temp difficil, «i nu’s savaiva in divers reguards na che far e co agir, per exaimpel culla lavur cuorta, perquai eschna stats cuntaints dal sustegn da l’uniun chantunala.» Alch laiva l’UMG però istess far in occasiun da seis 75avel giubileum. Amo tuot ils protocols daspö la fundaziun Karin Casty-Greiner s’ha declerada pronta da scriver pel Mas-chalch regiunal üna contribuziun davart l’istorgia da l’UMG. «Per furtüna vaina tgnü bain in salv tuot la documainta da noss’uniun, sco p.ex. tuot ils protocols scrits in quists 75 ons», disch ella, «il plü difficil esa stat da leger ils protocols scrits a man, hozindi cha tuot vain scrit cul computer nu s’esa plü adüsà da leger da quels texts.» Ch’implü haja ella eir pudü surtour diversas infuormaziuns: «Dal giubileum da 50 ons es amo avant man la publicaziun e qua n’haja chattà bler da la fundaziun e dals prüms ons da noss’uniun.» Svilup remarchabel impustüt i’ls ons 1960 Cha’l plü grond svilup in quists ultims 75 ons haja gnü la sparta economica in Val Müstair a partir dals ons 1960, manzuna la co-presidenta Karin Casty-Greiner ün exaimpel da l’istorgia da l’UMG, «la renovaziun da bleras chasas e da pauarias han portà blera lavur. In quels ons sun eir gnüdas fabrichadas las chasas cumünalas e las chasas da scoula cun salas polivalentas, la sarinera, l’Ospidal Val Müstair e bler oter plü.» Sco ch’ella constata as preschainta la situaziun per l’UMG eir uossa dret bain: «Schi nu füss il corona chi renda l’avegnir intschert pudessna esser cuntaints, id es bler da far pel mumaint pellas differentas spartas da noss’uniun.» 102 commembers da tuot las spartas L’Uniun da Mansteranza e Gastro Val Müstair ha pel mumaint 102 commembers e commembras. «Quai sun blers mansterans, ils hoteliers ed usters, eir ün pêr proprietaris d’abitaziuns da vacanzas, ils blers butiers e’ls coiffeurs», infuorma Karin Casty-Greiner chi maina il presidi da l’UMG insembel cun Gian Ulrich Pitsch. Vicepresident es Pierre-René Grond. Ils ulteriurs commembers sun l’actuar René DeThomas, Katrin Mittner ed Oscar Walther. Pierre-René Grond (schn.), Karin Casty-Greiner e Gian Ulrich Pitsch mainan actualmaing l’Uniun da Mansteranza e Gastro Val Müstair. 75 ons a favur da l’economia regiunala Ingon po festagiar l’Uniun da Mansteranza e Gastro Val Müstair (UMG) seis 75avel giubileum. Co ch’ella farà quai nun es pervi da la pandemia dal corona amo decis. A l’UMG fan part 102 commembers da las differentas spartas economicas: da la mansteranza, l’hotellaria e gastronomia e dals oters affars illas fracziuns dal Cumün da Val Müstair. Daspö quist on mainan Karin Casty-Greiner e Gian Ulrich Pitsch l’UMG. «La radunanza generala da noss’uniun d’eira da l’avis chi nu saja pussibel da far causa il corona ingon ün’exposiziun in occasiun dal giubileum da 75 ons», disch la co-presidenta, ch’els fetschan perquai in november be alch pels commembers. Per render attent al giubileum ha’la scrit üna contribuziun i’l Mas-chalch.

D’incuort ha gnü lö illa baselgia San Lurench a Sent ün concert cun Flurina Sarott (violina) e Bosiljka Kulisic Cavic (accordeon). Il duo ha concertà fingià al principi da lur stüdi insembel. La Società d’Ütil public da Sent cun Regula Ursprung organisescha fingià daspö blers ons concerts da tuot gener illa baselgia San Lurench a Sent. La baselgia es fich cuntschainta per sia bun’acustica e vain frequentada diligiaintamaing. Ils concerts sun adüna bain visitats e spordschan üna buna qualità musicala. In dumengia passada han concertà Flurina Sarott (violina) e Bosiljka Kulisic Cavic (accordeon) ed han derasà cun lur program musical multifari ün’atmosfera prüvada. I s’ha svelt badà la colliaziun musicala-amicabla chi ha cumbinà ils duos instrumaints in ün’unità surprendenta. Las duos musicistas han muossà lur paschiun musicala e multifaria cun gronda sensibilità e savair. Ils preschaints han giodü ün viadi emoziunal e varià tras divers stils da musica. Musica es üna lingua universala chi vain incletta dapertuot, istess cura e da chi cha quella es gnüda scritta ed our da che cultura ch’ella deriva. Ün concert varià Il Duo Sarott-Kulisic han preschantà ün concert varià cun ouvras da cumponists cuntschaints. Il concert ha cumanzà cun ün toc da Georg Friedrich Händel in quatter parts chi müdaiva suvent da dur in moll. Davo üna cumposiziun dad Astor Piazzolla, ün toc in ot parts dal cumponist cuntschaint da la Russia, Dimitri Schostakowitsch . A la fin musica da klezmer in ses parts cun tempo e cun grond indschign da la dainta. Las ouvras han sdruaglià e sustgnü emoziuns da pasch ed ün’atmosfera da plaschair da viver. Sarott ha dit: «No organisain noss concerts svessa ed eir davart la schelta dals tocs cha no preschantain al public decidaina no. Cun quai cha no nu müdain instrumaints daina pais cha’l program saja varià per chi nu dvainta lungurus.» Üna baselgia bain occupada ha giodü ün concert varià cun duos musicistas cun grond savair musical. Las duos musicistas Flurina Sarott oriunda da Scuol ha ragiunt dal 2013 il «Master of Arts in Music Performance» a la Scoul’ota d’art a Berna. Dal 2015 lura il «Master of Arts in Music Pedagogy» a la Scoul’ota d’art a Turich. Daspö il 2015 fa ella part parzialmaing al Tonhalle Orchester Turich. A Weinfelden es ella magistra da violina. Flurina Sarott ha survgni diversas distincziuns. Bosiljka Kulisic deriva da la Bosnia-Herzegowina ed ha stübgia musica a Novi Sad ed a Belgrad. Eir ella ha frequentà las scoulas otas d’art a Berna ed a Lucerna e serrà giò ils stüdis cun ün master. Pel mumaint lavura ella sco solista e fa part in diversas fuormaziuns da musica da chombra. Ella instruischa accordeon a la scoula da musica a Lucerna. Flurina Sarott (violina) e Bosiljka Kulisic (accordeon) han satisfat al numerus public. Las duos musicistas Flurina Sarott (violina) e Bosiljka Kulisic (accordeon) in acziun. Concert cun violina ed accordeon a Sent (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö ün concert illa baselgia San Lurench a Sent cun Flurina Sarott (violina) e Bosiljka Kulisic (accordeon). Ellas han preschantà ün concert varià cun cumposiziuns da cumponists cuntschaints in divers stils musicals ed han manà il public sün ün viadi emoziunal. Cun quai ch’ellas nu müdan instrumaints dürant il concert dan ellas grond pais cha’l program saja varià per chi nu dvainta lungurus. Ils tocs preschantats a Sent han svaglià emoziuns ma eir pasch, fin pro allegria e plaschair da viver. Il concert es gnü organisà da la Società d’Ütil public da Sent culla respunsabla Regula Ursprung.

In sonda ha invidà la Società da chatschaders Lischana-Scuol ad ün «Di d’aventüra god e sulvaschina» a S-charl. Il böt d’eira d’infuormar davart las differentas lezchas d’ün chatschader. Sül prà davant la Schmelzra a S-charl para d’avair lö üna radunanza da bes-chas. Vuolps, tass, boc da chavriöl, üna chavra da chavriöl cun seis usöls e differents ­utschels sun da la partida. Ma natüralmaing nun sun quai bes-chas vivas dimpersè impagliadas. Ellas faivan part d’ün dals posts d’infuormaziun i’l rom dal prüm «Di d’aventüra god e sulvaschina» chi ha gnü lö in sonda passada a S-charl. La Società da chatschaders Lischana-Scuol ha organisà quell’occurrenza per muossar ad indigens ed a giasts interessats cha pro la chatscha vaja per daplü sco be per sajettar üna bes-cha. Sül program staivan excursiuns, referats ed activitats da cumpagnia. Ingün problem dad image «La chatscha nun es be chatschader – schluppet – bes-cha morta» disch Mario Duschèn, president da la Società da chatschaders Lischana-Scuol ed agiundscha: «Nus vulain infuormar a la glieud cha scha nus schluppettain üna bes-cha nu vaja in prüma lingia per la charn. L’incumbenza da regular la populaziun da sulvaschina e’l servezzan da custodi sun eir part da nossa lavur sco chatschaders. Id es important cha la glieud vezza che cha nus fain precis.» Ch’adonta da las differentas initiativas cunter la chatscha nu craja el però cha la chatscha haja ün problem dad image, disch Mario Duschèn ed agiundscha: «Eu sun persvas cha nus fain ün buna roba e cha nus fain eir alch per la natüra. Cha nus gnin attachats da differentas varts es per nus però ün dals motivs cha nus ans vain decis cha‘ns stuvain drivir amo daplü ed organisà quist di d’aventüra.» Eir ingüna mancanza d’üna nouva generaziun da chatschaders Ch’il rom da quist’occurrenza tils saja stat impustüt important d’integrar ils uffants e da tils dar ün’invista illa cha­tscha, declera Mario Duschèn. Üna mancanza d’üna nouva generaziun da chatschadras e chatschaders giuvens nun hajan els però. Tenor Mario Duchèn es güst l’incuntrari il cas: «Nus vain pel mumaint bod massa bleras interessentas ed interessents. Per las scolaziuns cha nus spordschain eschna pel mumaint bod al limit. Illa regiun Cuoira vaina daplü da 90 annunzchas ed in Engiadina Bassa Val Müstair 29.» Ch’els nun hajan amo mai gnü uschè bleras annunzchas, disch Mario Duschèn ed agiundscha: «Normalmaing s’interessan tanter 10 e 15 giuvnas e giuvens l’on per far la patenta da chatscha.» Tenor exista eir adüna amo il trend ch’adüna daplü duonnas vulessan dvantar chatschadras. Uschè sun daplü dad ün terz dals absolvents da la patenta duonnas. Eir in avegnir dis d’aventüra In sonda han chattà la via a S-charl impustüt turists per as partecipar al prüm «Di d’aventüra god e sulvaschina». Mario Duschèn disch: «Nus eschan stuts ch’in confrunt cun indigens esa daplü turists. Var duos terzs da la glieud deriva d’utrò. Quai ans fa eir ün pa superbi e demuossa ch’eir la glieud da la Bassa as voul infuormar davart la chatscha grischuna.» Eir in avegnir dessa dar da quists dis d’infuormaziun: «Nus vain copchà quist evenimaint da la regiun da Cuoira. Là vegnan però be invidats scoulas per muossar che cha’ls chatschaders fan tuot. Causa cha nus eschan però üna regiun turistica provaina dad integrar a tuots, voul dir uffants, creschüts, indigens e giasts.» El spera ch’eir otras societats da chatschaders as pig­lian ün exaimpel dad els ed organiseschan in avegnir eir da quists evenimaints. Ün di d’aventüra per grond e pitschen In sonda passada ha gnü lö a S-charl il prüm «Di d’aventüra god e sulvaschina». Organisà ha quel di d’infuormaziun la Società da chatschaders Lischana-Scuol. Cun excursiuns, referats ed activitats da cumpagnia han els preschantà ad indigens ed a giasts interessats las differentas lezchas da la chatscha. Tenor Mario Duschèn, president da la società da chatschaders, tils d’eira impustüt important da muossar cha pro la chatscha nu giaja be per sajettar üna bes-cha. Pels organisaturs d’eira impustüt important dad integrar ils uffants e da tils dar ün’invista illa chatscha. (fmr/an) Mario Duschèn da Scuol es il president da la Società da chatschaders Lischana-Scuol. El es ün dals iniziants dal prüm «Di d’aventüra god e sulvaschina» chi ha gnü lö sonda passada a S-charl.

Da Val Tuoi fin Russenna s’haja chattà bescha s-charpada dal luf ed in Val d’Uina es gnü observà ün uors. Arno Puorger da l’Uffizi da chatscha e pes-cha sa daplü. «In quai chi reguarda bes-chas rapazas grondas vaina gnü lönch quiet in Engiadina Bassa», constata Arno Puorger chi’d es pro l’Uffizi da chatscha e pes-cha grischun (UCP) collavuratur scientific per da quistas bes-chas rapazas, «sül Pass dal Fuorn esa bainschi daspö plüs ons duos lufs, quels sun han però ter discrets.» Quista situaziun quieta in Engiadina Bassa s’ha müdada a la fin da lügl. Tuot s-charps da lufs Cuort avant la festa naziunala svizra ha l’UCP survgni las prümas annunzchas da s-charps da nuorsas ed agnels: «In Val Tuoi sun gnüts s-charpats trais beschs, als prüms avuost ün besch plü inoura vers Ardez», disch il scienzià Arno Puorger, «ed als 4 avuost s’haja constatà sün Champatsch, tanter la s-chabellera Salaniva e’l lift set beschs s-charpats.» In tuot hana dombrà in quel cuntegn fin in lündeschdi 11 beschs s-charpats. E tanteraint haja dat s-charps da bescha eir sün Russenna: «Eir sün l’alp da bescha da Ramosch vaina indizis cha quai sarà stat ün luf e na ün uors, eir schi s’ha observà pac plü tard ün uors in Val d’Uina.» La derivanza dals lufs amo incuntschainta Ch’els da l’UCP nu sapchan amo, esa be ün luf o plüs ed es quai ün dals lufs dal Pass dal Fuorn, cuntinuescha Arno Puorger: «Plücofacil nun es quai il cas, i para propcha chi saja entrà ün o forsa eir duos lufs illa regiun», disch il perit, «i’l Tirol dal süd constatna adüna daplüs lufs.» Ma siond cha’l numer da lufs crescha ün pa dapertuot nu’s saja tenor el da dir d’ingionder cha quist o quists lufs in Engiadina Bassa derivan: «Che chi’d es però dret sgür es chi nu’s tratta in quista regiun amo d’ün tröp da lufs.» La protecziun da las scossas vain examinada Permiss da sajettar ün luf chi fa gronds dons esa, sco ch’el disch, «be scha’ls s-charps sun capitats in situaziuns protettas. Quai voul dir scha la scossa d’bescha d’eira protetta d’üna buna saiv electrica o da chans da protecziun da la dretta razza.» Arno Puorger infuorma ch’el stopcha amo sclerir l’ultim cas dal s-charp chi ha dat d’incuort sü Champatsch. «Ma pro’l rest dals s-charps chi sun success nu’s pudaraja dir cha la bescha d’eira protetta bain avuonda per sajettar il luf.» Uors in Uina per intant amo fich discret Ün chatschader chi d’eira als 10 avuost in Curtinatsch, üna val laterala da la Val d’Uina, ha vis ün uors. El ha annunzchà quai al guardgiasulvaschina Curdin Florineth e quel es i aint ed ha pudü observar l’uors üna ter pezza. Tras il spejel lung ha’l fat üna fotografia. «Implü es l’uors i i’ls contuorns dal Piz Ajüz in üna trapla fotografica», disch Arno Puorger. Chi nu’s sapcha amo da dir co cha l’uors as cuntgnarà, constata’l, chi s’haja per intant amo be las observaziuns dal chatschader e dal guardgiasulvaschina: «Fin uossa as tratta d’ün uors fich discret, quai chi füss eir giavüschabel», constata’l, agiundschond cha quai as possa però eir müdar: «Scha l’uors chatta pavel in vicinanza da chamonnas o pro’ls cumüns schi poja eir dar ch’el dvainta problematic», explichescha’l. Chi nu’s sapcha co cha l’uors saja rivà in Val d’Uina, conclüda Arno Puorger, «id es üna populaziun da uors i’l Trentino, forsa deriva’l da quella.» Chi s’haja observà d’incuort almain duos uors eir i’l Tirol dal nord: «Forsa cha quist uors es eir gnü aint da l’Austria e rivà in Uina.» In Val d’Uina es l’uors i in üna trapla fotografica Bes-chas rapazas in Engiadina Bassa Davo ün temp plü lung cha bes-chas rapazas grondas nu d’eiran plü stattas preschaintas in Engiadina Bassa s’ha quai müdà ingon a la fin da lügl. In Val Tuoi, sün Champatsch e sün Russenna ha la guardgiasulvaschina constatà diversa bescha s-charpada. Nuorsas e per part eir agnels sun dvantadas victimas da lufs. Als desch d’avuost ha lura ün chatschader da Sent vis illa Val d’Uina eir amo ün uors. Quel as cumporta per intant amo da maniera natürala, «quai voul dir, el es fich discret», declera Arno Puorger, pro l’Uffizi da chatscha e pes-cha dal Grischun es el collavuratur scientific e s’occupa da las bes-chas rapazas grondas. Co cha l’uors es rivà in Val d’Uina nun es cuntschaint.

«üert fomantà» as nomna il nouv cudesch da la scriptura engiadinaisa Flurina Badel. Insembel cun l’editura Denise Mützenberger, chi ha tradüt las poesias per frances, ha gnü lö a Guarda in sonda passada la preschantaziun dal cudesch. Che far schi s’ha üna bloccada da scriver? Cun quella dumonda d’eira confruntada l’on passà l’autura Flurina Badel da Guarda. Sia recetta es statta quella da simplamaing scriver. In quella fasa sun nadas tschinch poesias chi dan il titel a sia plü nouva publicaziun - «üert fomantà». Il cudesch nu cuntegna però be nouvas ouvras da la scriptura engiadinaisa dimpersè eir üna schelta da poesias fingià publichadas, tanter oter dal cudesch «tinnitus tropic» cul qual ella ha guadagnà dal 2020 il Premi da litteratura svizzer. Las poesias dal cudesch «üert fomantà» sun uossa cumparüdas in duos linguas. L’editura Denise Mützenberger ha tradüt ils texts in frances. Cumbatter la bloccada cun scriver Cha l’on passà saja stat ün on difficil, manaja Flurina Badel e disch: «Dad esser statta onurada cul Premi da litteratura svizzer, ma da na pudair far la turnea da prelecziuns, m’ha displaschü. Impustüt ils discuors e’ls inscunters cun oters scripturs am mancaivan. Discuorrer dal scriver es ün dals mumaints chi dà cuntinuaziun al scriver.» Ch’ella haja gnü l’on passà cun lavurar vi d’ün roman eir üna bloccada da scriver, disch Flurina Badel: «Eu am n’ha però istess serrada aint mincha bunura in mia stanzina a Guarda e n’ha simplamaing cumbattü la bloccada cun scriver.» Da quel temp lavuraiva ella eir bler aint in seis üert suot il cumün da Guarda: «Eu n’ha badà cha scriver e far üert han grondas parallelas. Il plü difficil es per mai da zerclar, perquai ch’in quel mumaint as daja ad üna planta la pussibilità da gnir plü ferma co tschella. Quai es pro’ls pleds eir uschè. Cun strichar pleds tschüffan tschels daplü forza.» Cha perquai sajan las poesias da «üert fomantà» eir las plü zercladas da sias poesias e per part eir fich cuortas. In tschercha d’üna vusch giuvna e contemporana «üert fomantà» es gnü edi da la chasa editura «Les Troglodytes» da Denise Mützenberger e Claire Krähenbühl. Denise Mützenberger es da lingua francesa ma ha üna gronda paschiun pel rumantsch. Sia chasa editura ha tanter oter eir fingià publichà cudeschs da Duri Gaudenz da Scuol. «Dal 2014 d’eir eu in tschercha d’üna vusch giuvna e contemporana. Inchün am vaiva lura dat l’adressa d’email da Flurina Badel», quinta Denise Mützenberger davart seis prüm contact culla scriptura. Cha Flurina Badel tilla haja lura tramiss ils texts «ün puogn poesias» - üna collecziun dad sms ch’ella vaiva scrit tanter ils ons 2006 fin 2008 a seis ami da quel temp, quinta l’editura ed agiundscha: «Ün pêr ons plü tard ans eschna lura inscuntradas dal viv a Guarda. Eu m’algord d’avair fingià da quella jada tradüt üna poesia dal vallader in frances. Cun tradüer esa adüna üna sfida da mantgnair la forza, la singularità e la magia da l’original. I’s doda però quant dastrusch cha’l rumantsch e’l frances sun.» Sviluppà üna nouv’amur Per Flurina Badel d’eira la lavur da traducziun ün grond plaschair: «Causa cha meis bap es da lingua francesa discurrivan nus a chasa dasper il tudais-ch e’l rumantsch eir adüna frances. Quai d’eira però ün frances plüchöntsch famigliar. A scoula n’haja svelt badà cha sch’eu less avair bunas notas, nu basta quel. Davo la matura nu’m n’haja però plü occupada culla lingua. Dürant la lavur vi dad «üert fomantà» n’haja però pudü scuvrir amo üna jada cumplettamaing da nouv qui­sta lingua. I s’ha sviluppà üna nouva amur. Eu nu craj chi detta ün meglder möd per entrar in ün text co da til tradüer», disch Flurina Badel. Eir ils numerus preschaints a la prelecziun a Guarda s’han pudü persvader quant bain cha’l frances e’l rumantsch armoneschan. Implü cumprouva Flurina Badel cun «üert fomantà» cha’l rumantsch nun es vi dal murir oura. Denise Mützenberger manaja a la fin da l'occurrenza perfin: «Nus vain dudi üna lingua vivainta. Ün rumantsch pel 21avel tschientiner.» La prosma prelecziun da «üert fomantà» es in venderdi, ils 20 d’avuost 2021 a las 18.00, a Schlarigna i’l Chesin Manella. Cuort e bön Flurina Badel es nada dal 1983 e viva a Guarda. In seguit ad üna scolaziun schurnalistica ha ella lavurà sco moderatura ed autura da films. Dal 2015 ha’la surgni il master a la «Hochschule für Gestaltung und Kunst» a Basel. Dal 2017/2018 es Flurina Badel statta studenta da giast a l’«Institut für Sprachkunst der Universität für angewandte Kunst» a Vienna. Daspö il 2014 lavura ella insembel cun Jérémie Sarbach. Insembel hana surgni il premi d’art Manor. Daspö il 2016 es Flurina Badel redactura respunsabla per l’emischiun da litteratura «Impuls» da RTR. Per seis cudesch «tinnitus tropic» es ella gnüda undrada dal 2020 cul Premi da litteratura svizzer. La scriptura engiadinaisa Flurina Badel (schn.) e l’editura Denise Mützenberger han prelet in sonda passada in rumantsch e frances our dal cudesch «üert fomantà».

La ledscha da fabrica dal Cumün da Val Müstair prescriva cha tuot las tablas da reclama ed infuormaziuns sajan in rumantsch e forsa eir in üna seguonda lingua. Per quista prescripziun nun han tuots incletta. Ferienwohnung», «heute geschlossen» o «open» sun exaimpels da tablas cun avis per giasts ed indigens. «In nossa ledscha da fabrica esa fixà cha’ls texts sün tablas pel trafic, tablas da reclama e da quellas per da tuottas sorts avis stopchan esser scrits in rumantsch», declera Elio Meier chi maina l’uffizi tecnic e da fabrica dal Cumün da Val Müstair, «admissas sun eir tablas bilinguas, rumantsch ed üna seguonda lingua.» Chi saja implü eir da dumandar a l’uffizi da fabrica cumünal il permiss per pender sü tablas da reclama, agiundscha’l. «Minchatant eir disgusts causa la prescripziun» Sch’inchün vain pro Elio Meier pel permiss da pender sü üna tabla da reclama o ün avis schi sto quel controllar il text: «Schi’d es be in tudais-ch nu possa oramai dar il permiss», infuorma’l e disch chi haja dat l’ultim temp ün pa disgusts pervi da quai. Sco ch’el declera vaiva l’ün o l’oter abitant da la Val Müstair as senti ün pa dischavantagià: «Il motiv d’eira cha’ls üns vaivan dumandà permiss e na survgni pervi dal tudais-ch ed oters vaivan simplamaing pendü sü tablas in tudais-ch sainza dumandar il permiss.» Ch’ün signur vaiva s’agità ün pa da quista prescripziun e muossà ad Elio Meier ingio chi sajan tuot tablas be in tudais-ch, «p.ex. pro la clostra da Müstair». Perquai ha il cumün publichà i’l mas-chalch d’avuost ün avis. In quel vegna rendü attent a l’oblig da dumandar il permiss per tablas da reclama e da resguardar la lingua rumantscha. «Suprastanza e cumischiun da fabrica ston intervgnir scha quista pretaisa nu vain accumplida», vegna indichà. Causa la lingua ufficiala da la Val Müstair La radschun per quista prescripziun es cha la lingua ufficiala dal Cumün da Val Müstair es rumantsch: «Schi sun tanteraint da quels sco eu, da lingua tudais-cha, schi stona acceptar oramai cha’l cumün voul avair la ‘fatscha rumantscha’», disch Elio Meier, «ils giasts dessan verer fingià süllas tablas cha’l cumün cun sias fracziuns es da lingua rumantscha.» El svessa es oriund Sangallais, sia duonna es da Müstair. Il pêr abita qua daspö bundant ün on. «Meis rumantsch vain adüna meglder, almain spera quai», disch Elio Meier cun ün surrier, ch’el as sfadia d’imprender la lingua da la Val Müstair. «Cul giavüsch da respettar la ledscha» «No scrivaran a quels abitants da nos cumün chi han pendü sü tablas da reclama per lur affars o abitaziuns be in tudais-ch a l’entrada da las fracziuns, cul giavüsch chi müdan quai», cuntinuescha il manader da l’uffizi tecnic. Da controllar cha quai gnia eir fat es difficil a realisar, «perquai speraina cha tuots respettan quist artichel illa ledscha da fabrica.» El conclüda cun ün exaimpel chi muossa chi saja minchatant difficil a pretender ün’inscripziun rumantscha: «Pro üna garascha p.ex. esa simplamaing üsità da dovrar l’expressiun ‘car-wash’, in da quels cas nun insistarà il cumün chi gnia creà eir ün pled rumantsch.» In avegnir dessan esser da quists avis sco qua pro l’entrada da Müstair eir in rumantsch. Il disegn dal let güdess ad incleger da che chi’s tratta eir a giasts da lingua estra.

Daspö ils 21 da lügl 2021 stà üna crusch da lain sül Piz Umbrail in Val Müstair. Avant nu marcaiva ingün simbol quist piz bain frequentà sün passa 3000 m s.m. Il «Team da turas Umbrail» ha müdà quai. In regiuns catolicas sco’l Tirol dal Süd o l’Austria esa üsit cha’l piz d’üna muntogna ha sü üna crusch. La crusch sarà però ün dals simbols religius ils plü cuntschaints. E precis our da quel motiv es ella statta i’ls ultims ons adüna darcheu i’l center da polemicas, schi’d es insomma amo actual d’expuoner tals simbols crettaivels illa cuntrada. Sül piz d’üna muntogna po avair üna crusch però eir tuot ün’otra significaziun – nempe da marcar il böt. Ün dals pizs ils plü cuntschaints in Val Müstair es il Piz Umbrail cun 3032 meters sur mar. Daspö ils 21 da lügl 2021 ha eir el sia crusch. Üna crusch da lain da quatter meters otezza «A nus paraiva adüna puchà cha sül Piz Umbrail nun es ingüna crusch. Almain es quai ün dals pizs ils plü bain frequentats da la Val Müstair», disch Manuela Zen dal «Team da turas Umbrail» - üna cumünanza d’amaturs da turas da skis chi ha perfin quella muntogna in seis logo. Perche cha’l Piz Umbrail nu d’eira fin uossa amo marcà cun quel simbol nu sa Manuela Zen però da dir. Al team da turas esa uossa però reuschi d’organisar ch’el survegn finalmaing eir el sia crusch. «Nus vain contactà il cumün per dumandar che chi’s pudess far. L’uffizi forestal ans ha lura subit offert da far per nus üna crusch da lain», cuntinua Manuela Zen. Perquai cha quella ha però ün’otezza da quatter meters d’eira il prossem problem dad insomma organisar il transport. Quel d’eira nempe be pussibel cun ün elicopter. Grond sustegn da la gastronomia «Nus vain lura cumanzà da tscherchar sponsurs per pajar il svoul. Causa chi van impustüt blers giasts da vacanzas sül Piz Umbrail, vaina dumandà in prüma lingia ad hoteliers e gastronoms, schi füssan pronts d’ans sustgnair», uschè Manuela Zen inavant. E quai d’eirna lura eir: «Els chattaivan nos intent üna fich buna roba. Infra cuort temp vaivna ramassà avuonda raps.» Als 21 da lügl 2021 d’eira lura uschè inavant. La crusch es gnüda transportada cun l’elicopter sül Piz Umbrail e fixada sül grip. Causa chi gnivan illa regiun güsta fats transports da laina cul elicopter e’l cumün pudaiva güst eir rimplazzar la crusch sül Piz Terza, ha cuostü quel svoul al «Team da turas Umbrail» be 1000 francs. «Per mai nun ha la crusch üna simbolica religiusa» Da metter sü ün oter simbol sco üna crusch nu gniva per Manuela Zen e seis cumpogns dal team da turas in dumonda, eir schi daiva bainschi glieud chi nu laiva sustgnair il proget precis our da quel motiv: «Per mai nun ha la crusch üna simbolica religiusa, ella es plüchöntsch il simbol chi s’es rivà al böt e chi s’ha ragiunt il piz. Implü as vezza uossa eir cun chaminar da suot insü ingio cha quel es insomma.» Causa cha la chadaina da muntognas da l’Ortler as tira inavant, nu savaivan avant blers alpinists na ingio cha’l Piz Umbrail es insomma, agiundscha Manuela Zen. L’inauguraziun planisada pels 8 d’avuost 2021 es però gnüda sditta giò pervi da noschas previsiuns da l’ora. Uossa varà quella lö als 19 da settember 2021. Planisà es ün cult divin ecumenic cun in seguit ün aperitiv per tuot quels chi han vöglia da tour part. Causa la pandemia esa però da s’annunzchar ouravant. Il «Team da turas Umbrail» piglia gugent incunter las annunzchas. Daplü infuormaziuns as chatta sülla seguainta pagina d’internet: https://www.vibra-fit.net/ttumbrail. Il «Team da turas Umbrail» davant la nouva crusch sül Piz Umbrail in Val Müstair. La crusch da lain chi ha ün’otezza da quatter meters marca il Piz Umbrail sün 3032 meters otezza.

Traversar üna jada las Alps sco ils curriers da posta a chavagl, quai fa Men Juon chi spordscha uschigliö turas a chavagl davent dal bain San Jon sper Scuol. In dumengia parta’l a Lindau in direcziun da Milan. Quai chi d’eira ill’America dal Nord dal 19avel tschientiner il Ponyexpress d’eira pella glieud illas Alps il currier da Milan o quel da Lindau: Üna colliaziun svelta e fidada sün üna ruta sfadiusa. Intant cha la ruta americana d’eira in funcziun be var duos ons faivan ils curriers in Europa minch’eivna la tura da Lindau sur las Alps a Milan ed inavo. E quai dürant plüs tschientiners. «Am vess annunzchà sco currier da Lindau» Sco ils curriers dals temps passats guadogna eir Men Juon seis pan da minchadi culla forza da chavals. Mincha stà passainta’l daplü co 60 dis in sella per manar plüs tschients giasts davent da San Jon sper Scuol sün üna trentina da differentas turas da plüs dis illas Alps. Men Juon discuorra be gust dal currier istoric: «Sch’eu füss nat avant 700 ons vessa eir vuglü far da currier…» Ün giavüsch ch’el po s’accumplir quista stà – almain per üna tura. Pacs lös per pernottar culs chavals Als 22 avuost as metta Men Juon in viadi cun üna gruppa da desch giasts davent da Lindau per traversar, sco plü bod ils curriers, las Alps. Quai nun es üna tura simpla, plü bod na e neir uossa: «Viagiar a chavagl d’eira plü bod la regla. Hozindi es quai l’excepziun. Perquai daja fich pacs lös per pernottar, lös chi sun in vicinanza da la ruta istorica e chi’ns laschan passantar las nots in vicinanza da noss chavals.» Oter sco lur collegas plü bod fa la gruppa moderna eir üna tura plü cuorta: Da Lindau in set dis ad Andossi in Italia ed in set dis darcheu inavo. Ils curriers da Milan e da Lindau faivan il viadi Lindau-Milan ed inavo adüna in tschinch dis e mez. (pdm/fmr) Men Juon ama las turas cun chavals in bellas cuntradas alpinas.

Prosm’eivna gnarà Aita Zanetti eletta presidenta dal parlamaint grischun a chaschun da la sessiun d’avuost. Tanter sezzüdas e raschlar ha ella chattà ün mumaint per dar invista in sia vita politica e privata. «La saira nu vaja, là n’haja üna sezzüda e la davomezdi esa da güdar a far cun fain, il meglder gessa a mai la bunura», ha dit Aita Zanetti d’incuort. Il di davo retschaiv’la la visita da la FMR illa chasa dad ella e da seis hom Jachen a Sent. «In vista a l’elecziun probabla sco presidenta dal Grond cussagl n’haja sentimaints ambivalents», disch la grondcusgliera (Allianza dal Center, Suot Tasna) chi fa part da quel daspö l’on 2018, «dad üna vart m’allegra e n’ha buonder co cha quai sarà, da tschella però n’haja schon eir respet da quista nouva carica.» Chi saja qua eir il plaschair chi possa surtour quista carica darcheu üna jada üna duonna ed inchün da l’Engiadina Bassa, agiundscha la politicra. Ils drets da las duonnas tilla stan a cour Ad Aita Zanetti stan ils drets da las duonnas a cour: «Il dret d vuschar nu vaina amo uschè schnuaivel lönch, per cha las duonnas possan eir far politica stuvaina procurar pellas circumstanzas necessarias.» Ch’ella haja la furtüna cha seis hom fetscha da paur e chi hajan uschea ün model da vita flexibel, uschè ch’ella possa eir ir a far politica, constata Aita Zanetti. Ils prüms ons daspö la fusiun al cumün da Scuol d’eira ella l’unica duonna i’l cussagl cumünal. D’incuort es gnüda pro amo Seraina Caviezel d’Ardez. «Per cha las duonnas possan ir illa politica douvra p.ex. eir canortas», nomna ella üna da las premissas necessarias. «E lura stuvaina verer, sün nivel politic, che chi douvra per pussibiltar pro las famiglias a tuots duos, ad hom e duonna, da restar illa vita professiunala cun ün pensum redot.» S’ingaschada in differents möds Creschüda sü es Aita Zanetti a Sent cun trais sours plü veglias. «Quai m’ha forsa eir ün pa fuormada, cha no nu vaivan ingün puob in famiglia», suppuon’la. A Ftan ha’la fat la scoula da commerzi ed ha lavurà lura ün on a Rapperswil e trais a Cuoira. «Fingià quella jada d’eiran Jachen ed eu marus e marusa», disch ella cun ün surrier, «perquai suna tuornada a Sent subit cur chi’d es stat pussibel.» Quai voul dir, cur chi’d es gnüda libra üna plazza ill’administraziun cumünala da Scuol. «Interess pella politica n’haja vairamaing adüna gnü, apaina tuornada da Cuoira m’haja ingaschada illa politica cumünala.» Tanter oter es ella statta scheffa da god «Quai am paraiva bun, ch’üna duonna po manar eir ün oter dicasteri co be quel dals fats socials.» Cur ch’ella e seis hom han fundà famiglia e’ls uffants Seraina, Not, Jon e Flurin d’eiran amo pitschens ha Aita Zanetti s’ingaschada per caricas ün pa plü davo las culissas, sco p.ex. illa società da l’Ütil public da Sent o illa suprastanza dal consorzi Chasa Puntota a Scuol: «Quistas caricas sun main visiblas, ma eir importantas, il plü jent vessa cha da quellas füssan ün pa sco ün dovair per far plü tard politica.» Parti giavüschà tant burgais sco eir democratic Cur ch’Aita Zanetti d’eira entrada sco giuvna illa suprastanza da Sent d’eir’la tuot stutta cha’ls collegas vaivan dumandà sch’ella nu less entrar in ün parti politic. «Per mai d’eira cler chi dess esser ün partic burgais e democratic», as regord’la, «perquai suna entrada i’l PPS fin chi’ns han büttats oura in globo.» Ch’ella d’eira in quist parti plüchöntsch in l’ala schnestra, disch la grondcusgliera da Sent, «uossa suna illa mità: Davo ils ons i’l PBD suna uossa commembra da l’Allianza dal center.» Aita Zanetti conclüda cun ün giavüsch: «A mai paressa bun schi s’intimess a persunas giuvnas da s’ingaschar pel bön public, da lavurar in gruppa in cumischiuns ed organisaziuns significha nempe ün guadogn persunal impajabel», accentuesch’la, «i nu’s survain be invistas chi nu’s vess uschigliö, id es eir bun pella fuormaziun umana: cun far part d’ün gremi s’imprenda a tadlar als argumaints dals oters ed a chattar insembel ün consens.» Cha quai saja eir illa politica uschea, agiundsch’la, «la cundiziun cha quai grataja es però chi saja avant man propcha la voluntà da’s chattar e na be da cultivar tscherts temas sainza vulair chattar soluziuns.» Cuort e bön: Prenom: Aita Nom: Zanetti Data da naschentscha: 16 november 1970 Professiun: commercianta Domicil: Sent Hobbies: leger e musica Cudesch actual: las Rimas da Chasper Po Important illa vita: umur Aita Zanetti our in lobgia da la chasa a Sent.

La suprastanza cumünala dal cumün da Scuol ha decis da nu metter a disposiziun infrastructura cumünala chi’s rechatta illa zona da fabrica per montar antennas da 5G. Il november 2019 vaiva l’impraisa da communicaziun Swisscom dumandà da pudair montar ün’antenna da 5G vi dal clucher da la frac­ziun da Ftan. Cunter quella dumonda d’eiran entradas lura diversas protestas. Perquai vaiva il cumün sisti la dumonda. La Swisscom ha uossa temp 20 dis per tour posiziun invers la decisiun dal cumün da Scuol. (rtr/fmr)

Il cusglier guvernativ Peter Peyer e la meidia chantunala Marina Jamnicki han lodà il il Center da Sandà Engiadina Bassa (CSEB). Avrona es statta la staziun finala da las visitas tradiziunalas da las regiuns ed ospidals dal Grischun dal cusglier guvernativ. «Il CSEB es amo adüna ün model exemplaric per centers da sandà regiunals», ha dit il cusglier guvernativ. Cha’l CSEB haja reagi a la pandemia in möd professiunal, ha infuormà Marina Jamnicki, ch’in otras regiuns nun haja quai funcziunà main bain sco qua. Il meidi Joachim Koppenberg chi presidiescha il CSEB ha dit cha la pandemia dal Covid saja statta la prüma crisa plü gronda per Ospidal e center da sandà: «Grazcha a nossas structuras vaina pudü reagir svelt ed applichar las masüras necessarias.» Cha’l CSEB saja grazcha a la stretta cooperaziun cul Chantun bain posiziunà i’l cumbat cunter la pandemia, ha accentuà Philipp Gunzinger chi fa part dal cussagl da fundaziun dal CSEB. (fmr/fa) Joachim Koppenberg, Peter Peyer, Marina Jamnicki e Philipp Gunzinger han orientà davart l’esit da la visita a l’ospidal e’l center da sandà regiunal.

La cumünanza d’interess Parahotellaria Engiadina Bassa ha 86 commembers. Quels rapreschaintan 190 abitaziuns, plüssas chasas per gruppas ed ün cumün da la Reka cun insembel var 1100 lets. «Nos böt es da megliorar in collavurond la cumpetenza dals fittaders e la qualità da lur sporta e comunicaziun», ha declerà la presidenta Donna Minar in gövgia saira a chaschun da la seguonda radunanza generala da la cumünanza d’interess (CI) Parahotellaria Engiadina Bassa in sala cumünala da Scuol. E quai vöglna ragiundscher cun scolaziun e perfecziunamaint. «Quists arrandschamaints pussibilteschan eir chi s’imprenda a cugnuoscher vicendaivelmaing, lura nu sto cumbatter minchün be dapersai.» «trafic public inclusiv» sün buna via Da la suprastanza fan part sper la presidenta l’actuara Bea Stöcklin , il chaschier Gian Minar e las assessuras Verena Erni, Cornelia Folie e Martina Hänzi . La CI collavura culla Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM), cun l’Uniun regiunala d’hotellaria, culla ZWET (Vereinigung der Zweitwohnungsbesitzer Scuol) e culla promoziun d’economia Scuol. «Actualmaing vaina 86 commembers da Zernez fin Martina chi rapreschaintan 190 abitaziuns da vacanzas, plüssas chasas per gruppas e’l cumünin da la Reka a Scuol», ha orientà Donna Minar, «insembel sun quai circa 1100 lets, quai es ün bel success.» Ella ha infuormà d’ün ulteriur success: «Nos proget principal, la carta pels giasts ‘trafic public inclusiv’, es grazcha a la lavur da la TESSVM sün buna via», ha orientà Dona Minar. Martina Stadler chi maina quist’organisaziun turistica ha preschantà la nouva carta pels giasts. Per üna fasa pilot da trais ons «Cun agüd da perits vaina elavurà la nouva carta pels giasts ‘ÖV inklusiv’ cun duos sportas», ha dit Martina Stadler, «la sporta da basa es favuraivla ed es per tuot ils giasts dad hotellaria e parahotellaria. La sporta exclusiva cuosta ün pa daplü e vain retratta be da noss partenaris chi vöglian quai.» Cun quista carta pels giasts po la TESSVM augmentar tenor ella l’abiltà da concuorrer illas Alps: «Uschea vaina eir pro no üna tala carta cul trafic public inclusiv e na be noss concurrents, p.ex. il Tirol dal süd o il Schwarzwald.» La carta chi gnarà introdütta als 11 december d’ingon as disferenzchescha ün pa da cumün a cumün. Ella vain finanziada cun dozar be pac la taxa da cura. La fasa pilot düra trais ons. Eventuals deficits surpiglian ils cumüns. Las tractandas statuarias ha evas la radunanza da möd speditiv: Ella ha approvà tuot las tractandas unanimamaing. Verena Erni, Donna Minar e Martina Hänzi (da schn.) observan il svilup da las commembras e commembers. Chi chi vaiva interess s’ha pudü laschar preschantar dal perit Fadi El Baghadadi la tecnica dal Bogn Engiadina Scuol.

Daspö dumengia han Guarda, Lavin & Ardez insembel il label «Cumün alpinist». Ils oratuors a la festa d’entrada han bivgnantà ils nouvs commebers illa cumünanza da quists cumüns in tschinch dals ot pajais da las Alps. Gronda festa quista fin d’eivna a Lavin, Guarda ed Ardez: Abitants e giasts han festagià insembel l’entrada da quists trais lös illa rait «Cumüns alpinists» chi dà in Austria, Germania, Italia, Slovenia ed uossa eir in Svizra. Ün da quels cumüns sun las trais fracziuns in Engiadina Bassa. Tschel es St. Antönien i’l Partens chi ha fingià festagià l’adesiun a quista rait. «Cumüns alpinists sun cumüns situats in üna cuntrada alpina intacta, cun üna cultura chi viva, ün turissem moderà ed abitants cun ün’affinità per l’alpinissem», ha declerà Sven Berchtold chi lavura a Scuol pella destinaziun turistica. Sco coordinatur regiunal ha el manà l’organisaziun da la festa in Engiadina Bassa. Culs promoturs da l’economia L’idea da s-chaffir quists cumüns vaiva gnü dal 2008 il Österreichischer Alpenverein ÖAV: «La Convenziun da las Alps ha il böt da procurar i’ls ot pajais da las Alps per ün svilup perdüraivel da sias regiuns alpinas», ha dit il manader dal comitè d’organisaziun da la festa in Engiadina Bassa, «ils cumüns alpinists dessan esser sco craps da mosaïc per realisar il böt da la convenziun.» Per organisar la festa ha Sven Berchtold gnü il sustegn dals duos promoturs da l’economia, da Zernez Fabian Schorta e da Scuol Niculin Meyer. «Insembel vaina decis che far ingio e cun chi ed a chi invidar.» La broschüra pella festa cuntegna texts da Berchtold, Martin Künzle, Christian Wittwer e Philippe Wäger dal Club Alpin Svizzer (CAS). Ils cumüns alpinists in Grischun es ün proget dal CAS e vain sustgnü da chantun e Confederaziun. Cun preschantaziun dals singuls cumüns Per organisar la festa ha il comitè collavurà eir culla secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal CAS, cul president Heinz Gross e cun Martina Peretti chi maina pella secziun la partiziun marketing e cultura. «Cun els vaina gnü l’idea da far in sonda üna spassegiada cumünaivla da Lavin sü Guarda cun preschantaziuns da las duos fracziuns», disch Sven Berchtold, «a Lavin han fat quai Linard Martinelli e Jürg Wirth ed a Guarda Maria Morell e Maria Louise Meier.» Ad Ardez han manà tras cumün Jon Duri Vital, Jonpeider Strimer e Walter Schmid. Act ufficial ad Ardez In dumengia ha gnü lö l’act ufficial: In sala polivalenta d’Ardez han ils preschaints pudü tadlar ils pleds da las rapreschantantas e rapreschantants da las differentas instituziuns, pella Convenziun da las Alps Marianna Elmi, per l’Uniun directiva internaziunala Miro Erzen e pel CAS Andreas Schweizer. «Per nos chantun esa üna grond’onur chi sun gnüts tschernüts lös in duos regiuns grischunas per dvantar prüms cumüns alpinists in Svizra», ha dit cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini, «in nossa regiun m’haja fat plaschair cha’ls cumüns da Scuol e Zernez han collavurà e pussibiltà quist cumün alpinist cullas trais fracziuns.» Cha la regiun cullas Dolomitas d’Engiadina Bassa, la chadaina dal Silvretta e las differentas chamonnas haja d’instà e d’inviern üna sporta attractiva pels alpinists, ha’l dit, «cul nouv label dals cumüns alpinists po nossa regiun trar a nüz amo meglder quist potenzial.» Ils duos capos, da Scuol Christian Fanzun e da Zernez Emil Müller, han express la spranza da pudair bivgnantar blers giasts chi gnian «a far gitas in nossa regiun alpina intacta, p.ex. sül Piz Linard o sül Piz Buin, e chi predschan eir da gnir a cugnuoscher la lingua rumantscha.» Christian Fanzun e Jon Domenic Parolini (schn. e dretta) s’han laschats preschantar a Sven Berchtold la broschüra dal cumün alpinist Lavin, Guarda & Ardez. Marianna Elmi, la vicesecretaria generala da la Convenziun da las Alps, ha bivgnantà il nouv commember illa rait dals cumüns alpinists, davovart musicantas e musicants da la società Concordia. Festa a Lavin, Guarda ed Ardez Daspö l’on 2008 existan in Austria, Germania, Italia e Slovenia uschenomnats cumüns alpinists. Daspö dumengia fan part da quella rait eir Ardez, Guarda e Lavin. Insembel cun St. Antönien sun quai ils unics cumüns alpinists in Svizra. A la festa per l’entrada in quista rait ha tut part eir cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini: «Ils cumüns alpinists spordschan natüra, quietezza e persistenza», ha’l constatà e dit cha quai correspuonda al bsögn da blers giasts, «ma eir a la filosofia da la destinaziun turistica d’Engiadina Bassa e Val Müstair».

Ün fenomen da crappa chi dà in ögl, impustüt aint ils parcs grischuns (eir manzunà il artichel «Lago mio» illa Quotidiana dals 19 avuost), es la dolomia. Dolomia es crappa da chaltschina, ma chi cuntegna magnesium impè da calcium. La dolomia fuorma tipicamaing costas stipas, grisch-cleras cun gravas vastas. Minchün cugnuoscha la cuntrada da dolomia sül Pass dal Fuorn cun blers tieus, chi creschan jent sülla dolomia. La chadaina dal Reticon as nomna perfin «las Dolomitas dal Grischun» ed illa regiun Alvra/Surses fuorma la dolomia las costas impreschiunantas dal Piz Mitgel, dal Corn da Tinizong e dal Piz Ela. I’s po dumandar che cha la dolomia in Grischun ha dachefar cullas Dolomitas i’l Tirol dal Süd. Geologicamaing sun quels nempe listess. La crappa «dolomia» es nomnada davo il geolog «Déodat de Dolomieu», oriund da Dolomieu, Dpt. Isère, in Frantscha, chi ha descrit la dolomia in sia publicaziun da 1791. Davo la crappa ha’l mineral, da qual la dolomia consista, nom «dolomit». Be plü tard han las «Dolomitas» surgnü il nom dal mineral. Dolomit es ün mineral da chaltschina, i’l qual raduond 50% dal calcium es rimplazzà da magnesium e chi ha perquai üna structura cristallina differenta co il calcit. La fuormaziun dal dolomit es amo adüna incuntschaint. Daspö passa 200 ons perscruteschan ils geologs la fuormaziun dal dolomit ed han publichà millis da stüdis. Ningün nun ha fin uossa savü da fabrichar dolomit a temperaturas bassas aint il lavuratori. Id han provà da metter pro tants aditivs, sco sulfid, grass, ardschiglia e perfin bacterias. Il resultat es adüna listess: magnesium-calcit as fuorma plü svelt, ma quel nu muossa la structura tipica dal dolomit. Ils scienziats sun daperüna cha la gronda part da las dolomias illas Alps, in Grischun ed illas Dolomitas, es gnüda depuonüda dürant il temp Triassic, avant 250 fin 200 milliun ons, sün üna gronda plattafuorma a l’ur dal mar Tethys. Las cundiziuns d’eiran sumgliaintas a la costa d’Abu Dhabi dad oz. La plattafuorma es episodicamaing inoundada dal mar, ma l’aua svapurescha pervi da las temperaturas otas, e quai sforza la precipitaziun da belma chaltschinuossa. Uschea sun vettas depuonüdas üna sün l’otra, chi resulta in ün mantun da bancs regulars visibels illas costas dolomiticas. In quista belma lomma han ils dinosaurs laschà inavo lur fastizis. Ma quai chi suvent nun es cler, es, scha quista belma consistiva fingià da dolomit o scha calcit s’ha transfuormà a dolomit be plü tard. La fuormaziun dal dolomit resta ün dals gronds misteris illa geologia. Nouvas teorias vegnan adüna darcheu propuonüdas, sco quella cha’l dolomit as fuorma tras l’agregaziun da nanoparticlas d’üna grondezza da pacs milliunavels millimeters. Cumprovar quistas teorias cun experimaints nu pudess be solver il problem dal dolomit, ma eir tradir alch davart las cundiziuns aint il mar anteriur. Quai pudess dar liber la vista sün ün muond ester, cun ün mar fich different dad hoz, mo chi ha lascha inavo seis fastizis sco dolomias, chi fuorman hoz la bella cuntrada grischuna. Piz Ela (a schnestra) e Piz Rugnux (center) muossond ils bancs regulars aint illa costa da la Dolomia Principala.

La Festa da stà da la Fundaziun Nairs es stat in sonda passa ün schlass grazia fich a tuot ils sponsurs dal proget «Be Nairs». Il böt es stat da ragiundscher ün import dad 80 000 francs ed il resultat muossa bundant 90 000 francs. La Fundaziun Nairs culla chasa dals artists, culla halla d’art e cul labor da cultura spordscha ad artistas ed artists dürant tuot on plazzas da lavur e da viver. Da tuot las annunzchas per pudair passantar ün temp a Nairs nu pon gnir resguardadas tuottas. Sper la pussibiltà da pudair lavurar a Nairs han lö adüna eir exposiziuns d’art, pel mumaint üna cul titel «It is not the End of the World». In tschercha da raps Il Center per art contemporana vain sustgnü finanzialmaing dals commembers, dals Amis da Nairs, da la regiun, dal chantun e da divers sponsurs. Adonta da quai ston ils respunsabels culs duos co-directurs Christof Rösch e Cornelia Schwab adüna darcheu cumbatter pellas finanzas. Perquai s’haja inizià quist on il proget «Be Nairs», ün’acziun da crowdfunding. Dürant 32 dis, dals 12 da favrer fin als 15 da marz 2021, ha gnü lö la tschercha per raps sün medias socialas, in dialog cun artistas ed artists, cun fundaziuns ed ulteriuras persunas. Il tema es stat l’importanza da l’art vers l’extern, l’importanza da la residenza d’artists e la rolla da Nairs illa società svizra. Na be munaida – ma eir comunicaziun Implü s’haja eir organisà discussiuns cun giasts invidats davart la portada da l’art i’l temp da crisa. Il resultat da l’acziun da crowdfunding sun stats 90 000 francs chi pussibilteschan ün ulteriur on il program d’artists in residenza. Sco cha Christof Rösch ha dit, sun els cuntaints cul resultat: «In quist möd co chi’s po organisar hozindi üna tal’acziun sur las raits socialas e medias da massa es quai stat per nus la prüma prouva. Nus vain sperà cha quist arrandschamaint pudess eir avair ün effet comunicativ e nus vain badà a man da las reacziuns cha quai es quai stat il cas. No vain gnü reacziuns sur divers chanals dals mezs da massa ed eir in discuors persunals». Be Nairs ha survgni donaziuns da 10 fin 5000 francs, per part eir donaziuns anonimas e per part culla indicaziun precisa co cha quella munaida vess da gnir douvrada. «Dal man public survgnin nus raduond 30 pertschient da las finanzas e la chasa dals artists es uschè suotfinanziada. Perquai stuvaina adüna darcheu chattar soluziuns per tilla pudair mantgnair inavant». Festa da stà Culla festa da stà chi’d ha gnü lö in sonda passada han ils respunsabels ingrazià als sponsurs per lur donaziuns generusas. La Fundaziun Nairs ha per la paja pudü dar ün’invista i’ls process d’art insembel cun artistas ed artists in lur ateliers ed as persvader cha lur donaziuns sajan bain investidas. A partir da las 16.00 fin vers mezzanot es gnü sport in sonda ün program varià cun l’exposiziun da quatter artistas cul titel «It is not the End of the World», cun üna documentaziun da fotografias dal proget da Mayk Wendt, cun prelecziuns dad amis da Nairs e cun diversas attracziuns musicalas, sco per exaimpel culs musicists da jazz fich cuntschaints Co Streiff e Tommy Meier. Üna sporta culinarica ha chattà la simpatia dals preschaints. Tanteraint han gnü lö discuors uffizials cun Hortensia von Roda, Christof Rösch e Cornelia Schwab. La co-directura da la Fundaziun Nairs, Cornelia Schwab, ha salüdà la raspada. Ün dals puncts culminants a la Festa da stà a Nairs es stat il concert da Co Streiff e Tommy Meier. La Festa da stà a Nairs es statta bain visitada in sonda passada.

La fin d’eivna passada ha gnü lö la festa da stà da la Buttega a Scuol. Üna festa cun ustaria cun trategnimaint musical e cun marchà. La Buttega vain manada da Karin Hänni e spordscha ot plazzas d’abitar cun occupaziun in gruppas i’l sectur gastro. Tenor handicap dals abitants da la Buttega vain sport üna chüra individuala per minchün e minchüna, servezzan cumplain o tenor bsögn ed accumpognamaint. Ils abitants vivan in stanzas singulas cun bogn-duscha e tualetta. La Buttega spordscha eir locals da cumünanza fich generus ed üna chadafö separada. Illa comunità vivan creschüts a partir da 18 ons chi giodan insembel üna vita da famiglia. La Buttega offerischa eir prodots elavurats in chasa, sco artichels in palperi, stoffa, fieuter ed eir cun masalanas. La festa da stà spordscha minch’on a las persunas cun impedimaint la pussibiltà da’s trattgnair e da passantar ün di insembel cun paraints, amis ed otras persunas chi han vöglia da viver ün di in cumünanza. L’ora stupenda ha sustgnü l’idea ed attrat blers visitadurs e visitaduras. (fmr/bcs) Ils visitaduors da la Festa da la Buttega han giodü la cumünanza.

Avant trais eivnas ed uossa darcheu: La via chantunala pro’l cuntegn Bos-chetta tanter Valchava e Sta. Maria ha stuvü gnir serrada dumengia d’not causa üna bouda. «Da dir cha la Val Vau e la Val Mot sajan la Val Parghera da la Val Müstair füss exagerà», ha dit Peder Caviezel, manader da gestiun dal District 4 da l’Uffizi da Construcziun Bassa chantunal (UCB) cun basa a Scuol, «ma id es schon uschea cha schi cumainza in ün lö a gnir giò boudas significha quai cha la muntogna es casü instabila.» Üna da quistas boudas haja dat in dumengia saira i’l cuntegn Bos-chetta tanter Valchava e Sta. Maria. «Qua s’unischan las auas da la Val Vau e da Mot per passar suot la via chantunala oura», ha declerà il perit, «infra üna mezz’ura haja dat fich gronds temporals, in möd cha l’aua da Mot ed ün pa eir da la Val Vau han strat cun sai bler material instabil, ün pêr milli cubics.» Bandunà l’auto e’s salvà a pè Intuorn las 20.30 es la bouda gnüda da casü giò: «Ün grippun d’eira massa grond per passar suot la punt oura ed ha stagnà il material fin chi’d es i sura», ha declerà Peder Caviezel. In quel mumaint cha l’aua ha cumanzà a fluir sur la via oura es rivà ün automobilist cun seis veicul e s’ha fermà pro la punt. «El ha badà ch’el nu füss plü rivà da tschella vart ed ha, per gronda furtüna, bandunà seis auto e’s salvà a pè.» La bouda ha strat l’auto cun ella, i’l veicul s’ha fermà var 200 meters suotvart. Quel auto demoli cumplettamaing han stradins ed agüdonts strat sü in lündeschdi a bunura. «Per furtüna nun esa capità nöglia al manaschunz», accentuescha Peder Caviezel, «pro da quists evenimaints esa il plü important ch’ingün nu gnia feri – dons ma­terials as poja metter ad ir il di davo.» Via per peduns eir demolida Parallel a la via chantunala passa a Bos-chetta eir üna via per peduns: «Quella es gnüda dannagiada totalmaing.» El d’eira da buna spranza cha la punt svessa nun haja subi gronds dons. «Quai güdichescha in mardi o marcurdi ün specialist da nos uffizi», ha infuormà Peder Caviezel. In lündeschdi sun el e specialists per privels da la natüra e da la partiziun dons d’aua svolats cun l’elicopter süls ots a verer co cha la situaziun as preschainta: «Schi’s fa quai svelt davo la bouda as vezza il meglder quant grond chi’d es il privel chi gnia giò amo daplü material.» Eir in lündeschdi s’haja pudü rumir la bouda tant inavant per laschar circular il trafic sün ün vial. I'l material giò dals ots s'ha stagnà pro la punt a Bos-chetta, tanter Valchava e Sta. Maria.

La conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair ha elet a Tunika Pfeiffer sco substituta dal manader da l’Uffizi da scussiun e fallimaint. Ella ha 43 ons e lavura pro’l Center d’intermediaziun da lavur a Samedan sco cusgliadra da persunal. Sia nouva plazza cumainza ella ingon al principi da november. La conferenza da presidents ha approvà il budget 2022: Pro sortidas da 4,24 milliuns francs ed entradas da 2,26 milliuns francs resulta ün surplü da sortidas dad 1,98 milliuns francs a charg dals cumüns. La Lia Rumantscha banduna seis büro ch’ella vaiva drivi a Scuol dal 2016 illa part davo da la pastizaria-cafè Cantieni. La conferenza dals presidents ha fat bun l’intent da realisar üna cumünanza da büro culla LR i’l büro «scoula da musica/integraziun» illa Chasa du Parc a Scuol. Il post d’integraziun müda illas localitats da la curatella professiunala. (cdm/fmr)

La cuntrada cultivada in Engiadina Bassa es gnüda terrassada cun agüd da mürs sechs. La Pro Terra Engiadina s’ingascha daspö l’on 2001 pel mantegnimaint da quels mürs. «Mürs sechs spordschan ün spazi vital important a bleras bes-chas e plantas», declera la biologa Angelika Abderhalden chi maina la gestiun da la fundaziun Pro Terra Engiadina (PTE). Ch’implü dettan quists mürs fuorma a la cuntrada cultivada in Engiadina Bassa: «Uschea sun ils mürs sechs eir elemaints importants da la cuntrada.» Per quistas duos radschuns s’ingascha la PTE daspö vainch ons pel mantegnimaint dals mürs sechs, tuot tenor eir pella refacziun da quels. «Minch’on pudaina refar var 200 meters quadrats surfatscha da mürs sechs», infuorma ella. In collavuraziun cun Chantun ed instituziuns La PTE fa minch’on dumondas da sustegn pro l’Uffizi chantunal per natüra ed ambiaint, pro’l Fond Cuntrada Svizra e per part pro la Fundaziun svizra pella protecziun da la cuntrada. «I’s tratta da sustegn finanzial, ma eir da l’intermediaziun da perits per mürs sechs», explicha Angelika Abderhalden. Quels muossan co chi’s mantegna o refa mürs sechs dad üna vart als homens da la SUS (Stiftung Umwelteinsatz Schweiz) chi praistan servezzan civil. «Da tschella vart vaina eir voluntaris chi vegnan a güdar in connex culla ‘Ferienarbeitswoche’ cha la Pro Natura organisescha insembel culla SUS.» Ils cumüns sustegnan la lavur organisada da la PTE cun aignas prestaziuns: cun metter a disposiziun maschinas, il sustegn da lavuraints cumünals o forsa eir cun procurar per pussibiltats da pernottar pels homens dal SUS. Il prüm a Zernez, uossa a Cha Noschas sur Martina Ingon han cumanzà las lavuors a favur da mürs sechs a Zernez: Ils homens da la SUS han miss ad ir ün mür sech chi’d es in vicinanza d’üna senda istorica. Tenor l’Inventar federal da las vias istoricas IVS es quai üna «via cun substanza». Il medem vala pella senda istorica chi passa a Cha Noschas sur il cumün da Martina: «A Cha Noschas as chattan restanzas d’ün vegl cumün», disch la manadra da gestiun da la PTE, «in quist lö istoric, forsa eir preistoric, chi sa?, esa previs da realisar lavuors da mantegnimaint in plüssas etappas.» Avant co tour suot ögl las restanzas da müraglia han ils homens da la SUS renovà ingon il mür sech lung la senda istorica. La seguond’etappa a Cha Noschas gnarà realisada quist on chi vain. Culla coordinaziun da la PTE sun gnüts renovats e mantgnüts ingon eir mürs sechs a Strada lung la Senda dal magliavirüclas ed in Val S-charl. «Render visibels ils stizis dal passà» La FMR ha gnü l’occasiun da discuorrer cun trais partenaris da la PTE in connex culs mürs sechs: Nicolas Ilg da la SUS ha dit cha la sanaziun da mürs sechs in Engiadina Bassa saja üna fich bella lavur eir pels homens chi praistan servezzan civil: «Els imprendan üna lavur fich veglia chi’d es preziusa per l’aspet, ma eir pella biodiversità da la regiun.» Lisa Zimmermann es per l’uffizi chantunal per ambiaint e natüra l’incumbenzada per mürs sechs: «L’uffizi tscherna d’utuon ils progets ch’el sustegna i’l prossem on, ed i fa plaschair da verer il resultat da las lavuors, sco p.ex. a Cha Noschas.» Chi til saja adüna darcheu gnü dit chi füss da far alch per mantegner quista veglia colonia sur Martina, ha dit Johannes Florin da la Chüra da monumaints chantunala, «quai pudaina uossa far in etappas, cul böt da render legibla l’istorgia da Cha Noschas.» Johannes Florin, Lisa Zimmermann e Nicolas Ilg (da schn.) davant il mür sech a Cha Noschas chi’d es gnü renovà. Ecologic ed estetic in üna Ils mürs sechs fuorman la cuntrada cultivada in regiuns alpinas. Üna da quellas es l’Engiadina Bassa. Blers da quists mürs ris-chan però planet da crodar in muschna. Siond cha’ls mürs sechs sun eir il spazi vital da numerusas bes-chas e plantas as sfadia la Pro Terra Engiadina (PTE) da tils mantgnair e renovar. Quai fa l’organisaziun cul sustegn dal chantun ed in collavuraziun cun differentas organisaziun sco la SUS (Stiftung Umwelteinsatz Schweiz). Quella lavura cun homens chi praistan servezzan civil. Ingon han PTE e quists homens lavurà eir a Cha Noschas sur Martina. Sco cha Johannes Florin da la Chüra da monumaints grischuna ha dit as chatta qua ils stizis d’ün cumün fich vegl, «quant vegl nun es amo cuntschaint». (fmr/fa) Quist mür sech a Cha Noschas es darcheu in ün bun stadi.

In sonda, ils 28 d’avuost, a las 20:30, cumainza La Vouta a Lavin sia stagiun culturala. Quai fa’la cun Lisa Christ . «Quista duonna ha üna ‘message’», haja nom il program, «e quella preschainta ella sül palc in fuorma tant fina sco burascusa». Pro’l gö «Ich brauche neue Schuhe, üna burasca d’impissamaints da Lisa Christ as tratta d’üna cumbinaziun dals genres ‘spoken word’ e cabaret. La redschia maina Nicole Knuth . In dumengia a bunura a las 11:00 invida La Vouta ad üna matinea cul toc «Via Mala» tenor il roman da John Knittel cun Gian Rupf e Volker Ranisch . Ils duos acturs preschantaran in fuorma da teater litterar ün’adaptaziun libra da quel roman. Lisa Christ stübgia sch’ella haja avuonda s-charpas o na.

Pel giubileum pon ils organisatuors spordscher in sonda darcheu la cuorsa da bike sül traget original, eir cun Livigno e Pass da Chaschauna. Per survgnir ils permiss han ils organisatuors stuvü elavurar ün concept da protecziun cunter corona. «No eschan in ün bun stadi in quai chi reguarda las preparaziuns per nos 20avel bike-maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer», ha dit in marcurdi Claudio Duschletta chi presidiescha il comitè d’organisaziun (CO), «cun passa 1400 annunzchas eschna fich cuntaints.» In tuot pon as partecipar 1500 persunas in sonda al bike-maraton intuorn il PNS. Culs permiss da Cuoira e da l’Italia L’on passà nu’s vaiva pudü far la cuorsa sül traget original cun Livigno e’l Pass Chaschauna (vair box). «Ingon però pudaina far la cuorsa darcheu sülla ruta tradiziunala, per l’anniversari dal bike-maraton es quai natüralmaing grondius», s’ha allegrà il president dal CO, «i füss propcha stat puchà scha no vessan stuvü far la cuorsa sülla stricha alternativa.» Ils organisatuors han fat a las partecipantas e partecipants ün regal d’anniversari: «Ingon as poja partir eir davent da Zernez fin a Scuol, quel traget es adattà eir per uffants plü pitschens chi lessan far la cuorsa insembel cun lur genituors.» Üna premiera daja eir giò da Chaschauna vers S-chanf: «Avant duos ons d’eira gnü fatta üna nouva senda, ün nouv Trail pels bikers per rivar oura S-chanf», ha declerà Claudio Duschletta, «l’on passà nu vaina pudü inaugurar quel Trail causa chi s’ha pudü far la cuorsa be sül traget alternativ.» «Cun zonas dals trais G’s» Chi saja stat plü pretensius a s-chaffir il concept da protecziun cunter corona, ha cuntinuà il manader dal CO: «Ingon sun las pretaisas da vart dal chantun plü grondas co l’on passà.» Ils organisatuors han stuvü definir zonas 3G («getestet, geimpft, genesen»). Ils partecipants ston muossar a l’organisaziun da la cuorsa il tscherficat o il test e lura survegnna ün bindelin vi dal bratsch. «Be quels chi han quist bratschulet pon circular libramaing illas differentas zonas», ha dit Claudio Duschletta, «sainza nu survegnna ingüns nomers da partenza e sun exclus da la cuorsa.» Quistas zonas sun là ingio cha’ls organisatuors scumpartan ils nomers, i’ls areals da partenza ed i’l böt a Scuol. Cul sustegn da passa 400 voluntaris «L’ora in sonda sarà plüchöntsch frais-cha», ha supponü il schef dal CO, «ma schi’s sa quai oravant as poja eir verer da’s trar aint inandret.» Quai vala tenor el impustüt pels circa 400 voluntaris chi sun tuotta di sül traget ed exposts a l’ora. Quistas persunas chi güdan derivan da l’Engiadina, da la Val Müstair e da Livigno. «I nu sarà in sonda ün di da pumpa, ma eu craj cha no possan istess far la cuorsa sül traget original», ha conclüs Claudio Duschletta. Tragets per profis, amaturs ed uffants In sonda, ils 28 avuost 2021, vain realisà pella 20avla jada il bike-maraton chi maina intuorn il Parc Naziunal Svizzer. Il traget «vallader» maina da Scuol in Val Müstair, a Livigno, S-chanf ed inavo a Scuol (141 kilometers, 3848 meters differenza d’otezza), il «Jauer» da Fuldera a Scuol (107 km, 2756 m), il «Livignasco» da Livigno a Scuol (70 km, 1871 m), il «Putèr» da S-chanf a Scuol (47 km, 870 m) e nouv eir il traget «Zernezer» da Zernez a Scuol (33 km, 435 meters differenza d’otezza). Ils partecipants dal bike-maraton vegnan quist on pella prüma jada giò da quista senda, giò dal Pass Chaschauna vers S-chanf. Cun duos regals pel cumplion Ingon festagescha il bike-maraton chi maina intuorn il Parc Naziunal Svizzer il giubileum da 20 ons. La cuorsa es in sonda chi vain e maina darcheu süls tragets tradiziunals Val S-charl, Val Mora, Livigno, Chaschauna e giò da l’Engiadina inavo darcheu a Scuol. Sco chi disch Claudio Duschletta chi maina il comitè d’organisaziun ha quel survgni il permiss be culla cundiziun chi procuran per ün concept per as proteger cunter il corona. Ils maximalmaing 1500 partecipants ston muossar il tschertificat, avair fat il test o esser guarits da quista malatia. Per l’anniversari dal bike-maraton passa la cuorsa pella prüma jada giò d’üna nouva senda giò dal Chaschauna ed üna da las cuorsas cumainza ingon a Zernez. (fmr/fa) Sco da l’on 2010 manarà il bike-maraton eir ingon darcheu tras territori talian, qua da la Val Mora vers il Passo di Fraéle

Illas valladas da muntogna esa minchatant difficil da pudair far la scolaziun chi’s giavüscha. O lura esa da far quint cun cuosts considerabels per pernottar e viver utrò. Cun stipendis ed impraists güda qua daspö 60 ons la «Fundaziun Pestalozzi». Dürant l’on 2020 ha sustgnü quista fundaziun a 311 giuvenils chi derivan da regiuns muntagnardas svizras. La «Fundaziun Pestalozzi» es gnüda constituida da l’on 1961 e vain presidiada da Daniel Zeller. La manadra da gestiun es Erika Andrea chi ha ragischs rumantschas, ella deriva da la Val Schons. A partir da subit pon giuvnas e giuvens da la Val Müstair inoltrar lur dumondas a la persuna da contact da quista fundaziun, ad Urs Kühne a Sta. Maria (081 257 58 50). La persuna da contact da la «Fundaziun Pestalozzi» per l’Engiadina es Curdin Lansel a Zernez (081 257 58 51). (cdm/fmr)

«I Have a Dream», quai ha dit Martin Luther King als 28 avuost 1963. Pacas frasas sun rivadas da transfuormar il muond daspö 58 ons sco quists quatter pleds. Egualità sociala, economica, politica e legala per nairs ed albs es statta la pretaisa dal discuors da quella jada a Washington. Sco ün refrain as repetta l'exclamaziun «I Have a Dream» dürant il discuors suot il Lincoln Memorial davant 250 000 persunas. «I Have a Dream» ha mobilisà las massas ed ha müdà la società – ed es tantüna restà ün sömmi fin hozindi. «Eu n'ha ün sömmi» es il contrast radical al muond real da quella jada ed es restà ün contrast eir i'l muond dad hoz. «I Have a Dream» sumaglia al semin da la mustarda illa sumaglia da Gesu. El cuntradischa a la realtà actuala e porta in sai fingià la realtà nouva. Il sömmi es il semin, our dal qual po crescher ün muond nouv. El disch cha la realtà actuala nun ha l'ultim pled. Eu n'ha il sömmi cha'ls umans taidlan ün sün tschel, invezza da's ferir cun pleds. Stephan Bösiger, reverenda Ed hozindi? Eu n'ha ün sömmi. Eu n'ha il sömmi cha'ls umans taidlan ün sün tschel, invezza da's ferir cun pleds. Eu n'ha il sömmi cha argumaints valan alch illa discussiun, invezza da las parolas vödas. Eu n'ha il sömmi cha mincha singul surpiglia sia part da la respunsabiltà per sai svess e per la società, invezza da muossar via sün tschel. Eu n'ha il sömmi cha la diversità vain vissa sco inrichimaint per tuots, invezza dad ün'imnatscha. Eu n'ha il sömmi cha la prestaziun da mincha singul uman survain la stima ch'ella merita, invezza da l'intunaziun dals deficits e sbagls persunals. Eu n'ha il sömmi cha nos muond es capabel da's transfuormar, invezza chi gnia cementà ün passà chi per part es surpassà. Eu n'ha il sömmi cha minchün vain respettà sco uman, invezza da gnir sbüttà per seis esser. Ma bain: Forsa nu sun meis sömmis voss sömis, e voss sömmis na ils meis. Quai nun es però quai chi decida. L'essenzial es cha nus imprendan darcheu dad avair sömmis e da tils exclamar i'l muond, da tils exprimer e da tils dar ün fuond per ch'els possan dvantar realtà. Martin Luther King ha muossà avant 58 ons cha s'insömgiar nu manaja da durmir, a l’incuntrari. El es i tras il muond cun ögls averts ed ha sdruaglià cun seis sömmis las massas, per transfuormar il muond. Quai ch'el ha exclamà quella jada pudess esser per nus l'invid per sömgiar inavant – cun sens svagliats baininclet – per cha'l muond possa as transfuormar. In quel sen: Buns sömmis a tuots! Dal 2015 enfin il 2018 è Stephan Bösiger stà reverenda refurmà da la Val Müstair. Ussa è el reverenda da la plaiv da Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Ils paurs in Val Müstair han tut in funcziun i’ls ultims ons üna nouva chascharia ed eir üna bacharia. Uossa suna landervia a realisar il terz proget, üna sechaduoira e deposit da lur gran. Daspö l’on 2012 sun ils paurs da la Val Müstair landervia a realisar ün proget regiunal PRE. «Quel consista da trais parts», declera Janic Fasser chi maina la gestiun ed administraziun da tals, «tant la chascharia sco eir la bacharia regiunala vaina pudü fabrichar e tour in funcziun i’ls ultims ons.» Uossa s’haja tut per mans la terza part, il deposit e la sechaduoira dal gran chi vain cultivà in Val Müstair. Circa 120 tonnas gran minch’on Quista cultivaziun da gran ha tradiziun in Val Müstair. «No racogliain minch’on circa 120 tonnas gran e furnin quel tanter oter eir a l’uniun Gran Alpin», constata Janic Fasser, «bundant 10 pertschient dal gran da Gran Alpin deriva da la Val Müstair.» Il gran vain mieut in Bergaglia, i’l Muglin Scartazzini a Promontogno. Dimena, bler success culla cultivaziun dal gran illa regiun? «Schi, ma a no manca ün lö per depuoner e sechantar il gran», respuonda’l. Ch’els possan bainschi far adöver d’ün stabilimaint cumünal a Müstair per quel serv sainza stuvair pajar fit, cuntinuescha’l, «quist stabel es però vegl ed in fich nosch stadi, el nu correspuonda plü a las pretaisas d’hozindi.» Perquai es gnü lantschà il proget parzial PRE «Gran Val Müstair»: Per cuosts da var 600'000 francs esa previs da renovar il deposit ed impustüt la sechaduoira dal gran. «No survgnin bainschi subsidis da Chantun e Confederaziun sco eir sustegn da differentas fundaziuns e vain eir agens mezs», cuntinuescha’l, «i’ns mancan però istess amo finanzas.» Perquai hana organisà cun agüd da la Banca Raiffeisen (lokalhelden) ün uschedit crowdfunding. «Gronda simpatia pel proget in Val» Ch’els hajan il böt da ramassar tanter 50'000 fin 80'000 francs, infuorma Janic Fasser, «scha no survgnissan 80'000 francs nu dovressna ingün chapital ester.» Cul crowdfunding hana cumanzà al principi d’avuost. Ch’el bada gronda simpatia per lur proget, manzuna’l, chi s’haja ramassà dürant ils prüms desch dis fingià 10'000 francs. «Davo vaina survgni circa milli francs al di, uossa vaja ün pa plü plan», constata’l. Per lur contribuziuns survegnan las donaturas e donatuors ün grazcha fich tenor l’import, «dad üna carta postala ad ün kil farina alba da la Val fin pro’l nom dal donatur o la donatura ingravà i’l silo.» Insembel cul parc natüral regiunal «No sustgnin quist proget da la sechaduoira e deposit da gran jauer per plüssas radschuns», disch David Spinnler, il directur dal Parc natüral Biosfera Val Müstair, «dad üna vart contribuischa la cultivaziun dal gran al mantegnimaint da la biodiversità illa regiun e da tschella vart fan ils chomps da gran illa regiun eir ün bel aspet.» Quai es, sco ch’el declera, d’avantag pel turissem in Val Müstair. «Ün avantag significha quai eir pels prodots regiunals, scha’ls furner ed oters pon far ils prodots cun farina indigena.» Il proget Gran Val Müstair as faja tenor Janic Fasser quint d’avair realisà fin da l’on 2023. Ulteriuras infuormaziuns as chatta i’l internet: www.lokalhelden.ch/getreide-val-muestair. Il plü bler gran illa regiun cultiva la pauraria da la clostra da Müstair. Ils chomps da gran in Val Müstair procuran per ün bel aspet da la cuntrada. I vain cultivà gran in Val Müstair Ils paurs in Val Müstair han realisà i’ls ultims ons ün proget cumünaivel in trais parts. Davo avair fabrichà üna chascharia ed üna bacharia regiunala, as dedichna uossa al proget nomnà Gran Val Müstair. Sülla fotografia as vezza a Johannes Fallet chi maina la pauraria da la clostra a Müstair. Quella prodüa il plü bler gran illa regiun. Ils paurs da la Val Müstair prevezzan da fabrichar üna sechaduoira ed ün deposit per lur gran. Finanzià vain quist proget eir cun ün crowdfunding. (fmr/fa) Johannes Fallet chi maina la pauraria da la clostra implischa sachs cun gran.

Daspö quista stà treneschan ün pêr mats e giuvnots la luotta a Sur En da Sent. Mincha lündeschdi saira tiran els aint las chotschas da taila ed imprendan il «Kurz» il «Gammen» o eir il «Brienzer». Bainbod perfin in ün local a Scuol. La tradiziun da la luotta nun es in Engiadina uschè derasada sco in otras parts da la Svizra. La fascinaziun per quist sport ourdvart tradiziunal e s-chet svizzer es in Svizra Centrala o i’l chantun Berna bler plü derasada. Tuottüna ha il sport eir seis amis in Engiadina. Avant bundant desch ons han ün pêr amis da la luotta fundà la Societed da luotta Engiadina. Svelta han raduond 180 commembers passivs tut part a quista società. Üna vainchina d’uffants e giuvnots han lura eir cumanzà cul trenamaint da luotta in Engiadin’Ota. Cun ir dals ons es l’euforia chalada «Ün ha cumainzà cul giarsunadi utrò, per ün oter es il sport da hockey gnü plü important, ed ün terz ha schmiss culla luotta pervi d’üna ferida.» Tenor il president da la Societed da luotta Engiadina, Berni Locher, daja differents motivs per schmetter cul sport. Davo ils prüms ons da l’euforia es il numer dals activs pro la Societed da luotta Engiadina gnü adüna plü pitschen. La fin finala d’eiran be plü duos fin trais uffants chi vessan amo gnü l’interess da far la luotta. Uschè s’haja dürant ils ultims duos ons quasi schmiss culs trenamaints. L’interess d’eira simplamaing massa pitschen. Nouv schlantsch in Engiadina Bassa Perquai ha l’anteriur luottader Jon Fadri Carpanetti da Sent darcheu cumanzà culla luotta. Sün iniziativa dad Albin Riatsch da Sent spordscha el uossa mincha lündeschdi saira trenamaint da luotta per chi chi voul a Sur En da Sent, pro’l campegi. Tanter pins e rulottas ha Carpanetti installà insembel cun ün pêr mats e giuvnots da la regiun üna stupenda plazza da luotta. «Il trenamaint da hockey quasi mincha saira es gnü massa bler. Perquai d’eira a la tschercha dad üna actività sportiva ch’eu nu stoss far mincha di. Uschè n’haja decis per la luotta. Daspö ch’eu tir svess aint las chotschas da taila ed imprend da büttar il visavi aint il resgüm, suna fascinà da quist sport.» Albin Riatsch ha pudü organisar amo ad oters amis e collegas chi voulan imprender la luotta. Il prüm d’eiran be in duos, uossa davo ils mais d’instà, trenescha fingià üna deschina il sport da tradiziun a Sur En. Chattà ün local per trenar eir dürant ils mais d’inviern La regularità dal trenamaint es importantanta. Perquai d’eiran ils giuvens luottaders dürant las ultimas eivnas in tschercha dad ün local per pudair far il trenamaint eir suot tet. La tschercha ha gnü success. Il proprietari dal vegl hotel «Sternen» a Scuol metta a disposiziun il magazin da l’hotel als luottaders da la re­giun. Uschè pon ils giuvens luottaders dar üna glimada vi dal «Kurz» vi dal «Gammen» e vi dal «Brienzer» – uossa eir dürant ils mais d’inviern. A Sur En da Sent vaja daspö quista stà dür sün dür cun far la luotta aint il resgüm – il sport da tradiziun ha ün revival in Engiadina. A Sur En da Sent vaja daspö quista stà dür sün dür cun far la luotta aint il resgüm – il sport da tradiziun ha ün revival in Engiadina. A Sur En da Sent vaja daspö quista stà dür sün dür cun far la luotta aint il resgüm – il sport da tradiziun ha ün revival in Engiadina.

Davo cha la cuorsa ha gnü lö l’on passà be sün ün traget alternativ, es stat quist on il 20avel Bike-Maraton dal Parc Naziunal darcheu sülla stricha orginala. 1377 velociclistas e ciclists han giodü la cuorsa gratiada pro bunas cundiziuns. Guadagnà il Bike-Maraton han tanter oter ün’indigena ed ün victur da seria: Urs Huber e Tinetta Strimer. Davo cha’l concept da sgürezza es gnü acceptà dal chantun Grischun e da l’Italia per Livigno han ils organisatuors, a lur testa il president da l’organisaziun, Claudio Duschletta, gnü glüm verda per dar l’attach. Per pudair accumplir las masüras da sgürezza s’haja decis da restren­dscher il nomer da partecipants creschüts sün 1500. Claudio Duschletta ha eir muos­sà via avant la cuorsa cha eir quist on ston gnir resguardadas las masüras da protecziun, perquai han partecipants, visitaduors e voluntaris stuvü as tgnair vi dal concept da sgürezza. Voul dir: ün numer da partenza han survgni be partecipantas e partecipants chi han accumpli las trais reglas: vaccinà, testà o guari. Pro la 20avla ediziun da la cuorsa ha Claudio Duschletta eir pensà in seis pled da salüd illa broschüra als iniziants da quella jada ed ha ingrazchà a quels per lur curaschi d’organisar ün dals plü gronds bike-maratons in Svizra. Eir a tuot la squadra d’organisaziun da la cuorsa cun var 400 voluntaris ha el drizzà ün grazia fich. Fingià venderdi saira han gnü lö las cuorsas dals uffants in trais categorias cun 98 partecipants. La sonda a las 7.15 es statta la partenza da la cuorsa «Vallader» davent da Scuol (141 km) e da la cuorsa «Jauer» davent da Fuldera (107 km). Plü tard lura la cuorsa Livignasco (70 km), la cuorsa «Puter» davent da S-chanf (47 km) e davent da Zernez (33 km). Tuot las cuorsas cun böt sül stradun a Scuol han gnü lö 1377 partecipants. La differenza d’otezza da Scuol sün 1201 m s.m. ed il plü ot punct Chaschauna, tanter Livigno e S-chanf sün 2692 m s.m. ha pretais üna buna cundiziun. Urs Huber ed Alexandra Zürcher Our’d vista sportiva ha Urs Huber dal chantun Argovia scrit la plü bella istorgia. Urs Huber ha guadagnà la cuorsa per la tschinchavla jada. In tuot es el perfin fingià stat uschè 18 jadas sül podest da la cuorsa intuorn il Parc Naziunal. Quai es record. El ha guadagnà sül traget «Vallader» avant Markus Kaufmann e Marc Stutzmann. Sülla stricha lunga «Vallader» ha guadagnà pro las duonnas Alexandra Zürcher avant Bettina Schuler e Carmen Zaugg. Eir era our’d vista indigena haja dat ün success: Tinetta Strimer, chi’d es svessa eir commembra dal comité d’organisaziun dal Bike-Maraton, ha guadagnà in möd suveran la cuorsa sur 107 km («Jauer»). Bunas cundiziuns ed ün accidaint plü gravant Las cuorsas sun gnüdas manadas tras pro bunas cundiziuns ed in möd fair, ed ils organisatuors han prestà üna lavur stupenda. Il 20avel Bike-Maraton restarà uschè in buna memoria. Pro’l böt sül stradun a Scuol d’eira organisà ün post cun massaschas, ün post per pulir ils velos pro la chasa da scoula e la pussibiltà da far la duscha pro’l bogn cuernà Quadras. Il facit da Claudio Duschletta es stat: «Displaschaivelmaing vaina gnü ün pêr accidaints, da quels chi sun its in schniffas sainza grondas blessuras ed ün da quels plü greiv.» Tanter Bos-cha ed Ardez d’eira crodà ün curridur e’s vaiva feri al cheu. Perquai es el gnü svolà cul elicopter a Cuoira a l’Ospidal chantunal. Tenor infuormaziuns dad RTR s’haja però pudü constatar cha las feridas nu sun tant gravantas, uschè cha’l curridur po bainbod darcheu bandunar l’ospidal. Il facit dal 20avel Bike-Maraton po dimena far il schef da l’organisaziun, Claudio Duschletta: «Tuots sun cuntaints e nus da l’organisaziun eir.» Ils resultats da las cuorsas as chatta sülla pagina d’internet www.datasport.com. Cun ün surrier in fatscha sül Pass Chaschauna – la victura indigena Tinetta Strimer. Urs Huber dal chantun Argovia ha guadagnà pella tschinchavla jada il Bike-Maraton dal Parc Naziunal. Qua es es in viadi sül Pass Chaschauna. Ün giubileum special Sonda passada ha gnü lö pro bunas cundiziuns il 20avel Bike-Maraton dal Parc Naziunal. Causa la situaziun pandemica sun ils organisaturs stats sforzats da trar tras ün concept da preven­ziun e sgürezza. Uschè es gnüda limitada la cifra da partecipantas e partecipants sün 1300 – e mincha atleta ed atlet vaiva da cumprovar dad esser obain vaccinà, testà o guari dal coronavirus. Our’d vista sportiva haja dat ün victur cuntschaint fingià dals ultims ons. Urs Huber dal chantun Argovia ha guadagnà la cuorsa per la tschinchavla jada – ün record. Pro las duonnas haja dat sül traget da 107 km (partenza a Fuldera) cun Tinetta Strimer perfin üna victura indigena. Il comité d’organisaziun intuorn seis president Claudio Duschletta es in mincha cas stat satisfat da l’ediziun da giubileum: «Tuots sun cuntaints e nus da l’organisaziun eir.» (fmr/dat/bcs)

La populaziun da Sent ed il Cumün da Scuol han fat in sonda passada il bainvgnü a Sent pella nouveletta presidenta dal Grond cussagl – per Aita Zanetti. Ella es gnüda accumpagnada ed onurada da deputadas e deputats, da la regenza grischuna ed eir da «sia» glieud da Sent. Id es stat in sonda passada ün mumaint emoziunal pella nouveletta presidenta dal Grond cussagl, Aita Zanetti, cur ch’ella es rivada sün Plaz a Sent. La presidenta dal parlamaint grischun es nempe rivada direct davo la sessiun aint da Cuoira, accumpagnada da deputadas e deputats, da la regenza grischuna e da las scheffas e dals schefs da las diversas partiziuns da l’administraziun chantunala. Fingià quai es üna flotta raspada. I s’ha però lura vis be subit, cha da verer lura tuot la populaziun radunada immez cumün e da dudir ils prüms tuns e suns da la Società da musica Sent han comoss ad Aita Zanetti, malapaina ch’ella es sortida dal bus dal «viadi special» sü da Scuol. Tanter tuot la brajada preschainta sün Plaz a Sent d’eiran eir confamigliars ed amias ed amis da la presidenta dal Grond cussagl. Duos dals uffants dad Aita Zanetti han bivgnantà lur mamma cun tuns musicals, sco commembers da la Società da musica Sent. Surprais da la carriera Pel stret ravuogl da famiglia es la carriera politica vaira «rasanta» da la paura e mamma da quatter uffants eir ün pa üna surpraisa. Quai ha tradi a la FMR üna da las sours da la nouva presidenta. Dasper esser paura es ella al mumaint nempe ingaschada politicamaing sco vicecapo da Scuol, sco deputada, sco co-presidenta dal nouv parti grischun da l’Al­lianza dal Center (AdC) e da nouv apunta eir sco plü ota deputada dal Grischun. Jachen Zanetti ha observà la festa sün Plaz ün pa a l’ur. Il consort dad Aita Zanetti ha dit invers la FMR ch’el nu stetta tant jent i’l center. Cun plaschair ha’l perquai surlaschà il palc a sia duonna e cun quai eir l’incumbenza da tour incunter las numerusas gratula­ziuns, da far impringias e dad ingrazchar pel ingaschamaint cun metter ad ir la festa. Ün zich superbi da la recugnuschentscha demuossada in sonda passada invers sia duonna ha el però tuottavia li­stess laschà badair. Cha la nouva presidenta dal Grond cussagl es ferm inragischada a Sent ed eir i’l Cumün da Scuol nun es stat da surverer a la festa. La populaziun ha tadlà cun attenziun las explicaziuns sün plazza ed ha gnü plaschair da l’onur demuossada invers la convaschina. Ma la glieud ha eir amo gnü gust d’alch oter, sco ch’üna persuna ha tradi: «Id es cool da verer qua üna jada tanta prominenza politica.» Prominenza cun umur E quella prominenza politica s’ha preschantada eir amo da tuot ün’otra vart in occasiun da las festivitats a Sent. Quai s’ha fingià muossà pro’l viadi aint da Cuoira, aint il tren nostalgic da la Viafier retica. Per üna jada nu sun stattas las debattas e las tematicas politicas aint il center, mabain la cumpagnia. Eir persunas da la politica pon sainz’oter avair bler umur! Tradiziunalmaing piglian perquai – adüna in occasiun da la festa dal nouv presidi dal parlamaint – il pled il president da la regenza grischuna ed eir ils schefs da las singulas fracziuns. Els pi­glian lura suot la marella «umoristica» las activitats ed ils exponents politics in Grischun. A Sent es quai stat il cas dürant il giantar in tenda da festa. Uschè ha tanter oter eir il president da la regenza grischuna, Mario Cavigelli, recapitulà seis termins da l’on passà, tanter oter eir ün inscunter cul nouv ovais-ch Joseph Maria Bonnemain. Quel haja insisti invers el cha la PCD e la PBD nu possan maridar be civil, mabain stopchan far quai eir in baselgia. Il nouv ovais-ch haja dit: «Maridar pon ils duos partits a Clostra, Tavo, Scuol o a San Murezzan. Il lö da la nozza nun es impor­tant. La nozza sto però esser catolica.» Il Cumün da Scuol, inclusiv Sent, es in mincha cas refuormà. Il cumün ha in ogni cas fat tuott’onur in sonda passada a sia vaschina prominenta. Uschè cha eir il rest da la prominenza politica dal Grischun ha pudü tuornar saduollada e satisfatta a chasa da la sessiun d’avuost – be listess scha catolic o refuormà. La novelegida presidenta dal Cussegl grond, Aita Zanetti, ed il salter/mastgaltg dal Grischun, Julius Maissen. Il bab gratulescha a sia figlia Aita Zanetti - en occasiun da la festa a Sent per l'elecziun sco presidenta dal Cussegl grond. Aita Zanetti fa il bainvegni sin Plaz a Sent, en occasiun da la festa per sia elecziun sco presidenta dal Cussegl grond, ils 28 d'avust 2021. Aita Zanetti, la novelegida presidenta dal Cussegl grond, circundada dals commembers da la regenza grischuna e dal salter/mastgaltg - en occasiun da las festivitads d'elecziun a Sent, ils 28 d'avust 2021.

Las lecturas ed ils lecturs da la gasetta «Südostschweiz» vaivan elet in marz da quist onn il persunal da chüra sco «Grischun da l’on 2020». Per üna jada pudaivan gnir elettas – causa la situaziun extraordinaria da la pandemia – interas gruppaziuns per quel titel. Gudagnà ha lura il persunal da chüra cun 42,6% da las vuschs. Uossa fa il pocal/bacher dals victurs eir fermativa aint il Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB), sco cha l’organisaziun scriva in üna communicaziun als meds da massa. Il bacher, in fuorma dad ün capricorn, farà dürant ils prossems dis il gir in tuot las instituziuns dal CSEB, tanter oter eir illa Chasa Puntota a Scuol, i’l Chalamandrin in Samignun o lura illa Gruppa da chüra Röven a Zernez. (cdm/fmr) Il premi "Grischun da l'onn 2020" fa fermativa tar il Center da sandà Engiadina Bassa.

Jachen Erni ha preschantà in gövgia passada seis cudesch cun disc cumpact illa Grotta da cultura a Sent. Id es stat causa la pandemia eir üna sort vernissascha, ün on davo la publicaziun dal cudesch. Quel quinta da la musica populara da plü bod in Engiadina ed es garni cun bleras fotografias ed anecdotas. Il cudesch cul titel «Las melodias dals randulins» es cumparü dal 2020 e quinta dal temp passà da la musica populara in Engiadina. Il cudesch cuntegna eir ün’agiunta cullas notas da 26 tocs da musica sunats da la Chapella Erni ed ün disc cumpact (DC). La preschantaziun dal cudesch in gövgia passada aint il piertan da la Grotta da cultura a Sent es gnüda accumpagnada cun divers tocs sunats da la Chapella Erni. A reguard il cumün tschernü pella preschantaziun dal cudesch ha dit Jachen Erni: «Sent vaina tschernü causa chi’d es capità fich bler a reguard la musica populara in quist cumün. Nus nu vain pudü far l’on passà e quist on ingüna vernissascha pervi dal coronavirus e per nus dess esser quista saira üna pitschna vernissascha retardada.» Sülla cuverta dal cudesch as vezza üna fotografia dal 1956 cun seis bap Anton culla gïa, la mamma da Jachen chi ha adüna sustgnü la paschiun dals Ernis, sia sour Annina vi da la citra, Mengia cun seis orgel da man e Jachen sco puob culla clarinetta. Ün cudesch cun DC e na ün DC cun cudeschin «Eu nun ha mai gnü sco böt da far ün cudesch. Ma dal 2020 vaina registrà ün DC cun agüd dad Ueli Mooser-Nuotclà chi ha eir fat ils arrandschamaints. Cun sfögliar illa documainta da meis bap e pervi d’ün cudesch chi deriva da Siena suna gnü süll’idea insembel cun Mooser da scriver ün cudesch.» Ün oter motiv es eir stat cha seis figl Jon ha manià cha sainza üna pitschna descripziun dal DC nu’s poja metter quel sül marchà. Jachen ha lura cumanzà a scriver quell’agiunta, ma scrit bler massa bler – ed uschè s’haja decis da far ün cudesch cun DC e na ün DC cun cudeschin. «Per scriver ün cudesch m’ha eu senti surdumandà, ma sun stat pero pront da ramassar las datas necessarias. Nus vain lura gnü la furtüna cha la scriptura Anna Miller ha surtut quella lezcha. Ella ha passantà divers dis pro nus a Scuol e s’ha cunfondüda culla materia.» Per sortir ed agiundscher las datas s’haja chattà ün agüd illa persuna da Markus Brühlmeier, schurnalist ed istoriker chi vaiva fingià collavurà cun Anna Miller. «Uschè es nat il cudesch cullas notas da Siena chi han dat il stumpel final per realisar l’ouvra.» Il cudesch dedichà ad Anton Erni La persuna principala i’l cudesch es Anton Erni chi’d es nat dal 1913 a Sent. El d’eira ün uffant d’üna famiglia da pastiziers ed es creschü sü cun seis frar e cun sias sours. El imprendaiva gugent e d’eira eir buondrius ed ha svelt badà cha quellas virtüts sun importantas pella vita, ma eir indispensablas per ün musicant. El ha cumanzà fingià bod a sunar la trumbetta. Intant cha’l trumbettist giuven amaiva sia trumbetta, sunaiva be ün pêr kilometers davent il grond Cla Genua in ün salon a Sent. Quel vaiva stübgià musica al Conservatori a Firenza e sunaiva impustüt eir musica classica. Ün oter muond d’eira quai, perche cha musica classica nu’s cungnuschaiva da quel temp a Sent. Cla Genua ha lura vivü davent dal 1916 a Sent e instruiva musica ed ha fuormà la vita musicala dad Anton in möd surprendent. Anton Erni ha lura maridà dal 1943 ad Ursolina Lansel ed ha fat müdada a Tschlin e surtut là üna pauraria. Musica toccaiva pro’l minchadi Culs uffants Jachen, Annina, Mengia e Giacumina ha Anton fat a chasa musica chi toccaiva pro la famiglia Erni pro’l minchadi. Anton s’ha ingaschà illa musica da Tschlin, eir sco dirigent e sunaiva suvent in plüssas fuormaziuns per festas e nozzas. Il scenzià da musica e musicant Flurin Caviezel ha chattà ils drets pleds per descriver la publicaziun sülla cuverta davovart dal cudesch: «Istorgias ed istorgias, ramassadas e raquintadas cun gronda premura. Roba da test, ün s-chazi da nossa cultura ed ün grond plaschair per leger, na be pels amis da la musica populara.» Jachen Erni ha prelet ed infuormà davart seis cudesch - a la preschantaziun dal cudesch "«Las melodias dals randulins». Quella ha gnü lö illa Grotta da cultura a Sent. La Chapella Erni ha imbelli la sairada da la preschantaziun dal cudesch "«Las melodias dals randulins» da Jachen Erni. Quella ha gnü lö illa Grotta da cultura a Sent.

In gövgia saira, ils 2 da settember 2021, dà Corin Curschellas a Valchava illa Chasa Jaura ün concert cun seis ensemble actual «Rodas». Quel as cumpuona da l’accordeonista Patricia Draeger, da la cellista Barbara Gisler e da la chantadura svessa, da Corin Curschellas. La fuormaziun exista daspö l’on 2016 ed as vaiva constituida insè per ün’unica rapreschantaziun al «Alpentöne Festival». Intant ha «Rodas» fa inavant seis gir e seis concerts. Sunadas e chantadas vegnan chanzuns popularas rumantschas, chanzuns gualsras, canzoni dal Grischun talian sco eir chanzuns in dialect tudais-ch da Cuoira, scrittas da Corin Curschellas svess. Corin Curschellas vain eir intitulada la « grande dame » da la chanzun rumantscha – impustüt perquai ch’ella s’ha occupada intensivamaing cul chant popular rumantsch. A bleras chanzuns veglias ha ella dat i’l decuors dals ultims ons – in diversas fuormaziuns e variaziuns – ün nouv vesti musical, ün vesti arcaic-modern e sgiaglià. (cdm/fmr) Il concert da «Rodas» ha lö gövgia saira, ils 2 da settember, a las 20.30, in Chasa Jaura a Valchava. Il trio «Rodas» cun (da schn.) Barbara Gisler, Corin Curschellas e Patricia Draeger.

Il Parc Naziunal Svizzer (PNS) renovescha actualmaing la «Chamanna Cluozza» per 2,6 milliuns francs. Las lavuors sun in plaina trais-cha – sco cha redacturas e redacturs da meds da massa han pudü observar pro üna visita al lö in lündeschdi avantmezdi. Ün’intenziun centrala pro la renovaziun da la «Chamanna Cluozza» es da vulair algordar a la chamonna d’origin – per exaimpel eir cul tet da s-chandellas chi vain güsta realisà pel mumaint. La «Chamanna Cluozza» es l’unica chamonna alpina aint il Parc Naziunal ingio chi’s das-cha pernottar. Dürant ün on dombra ella var 4000 pernottaziuns ed es uschè üna da las plü bain frequentadas chamonnas in Grischun. Ella d’eira gnüda fabrichada l’on 1910 in connex culla creaziun dal PNS ed es adüna darcheu gnüda ingrondida. Uossa tschüffa la chamonna dimena ün nouv facelifting. Las lavuors düran amo fin la mità d’october. La reavertüra es planisada in gün dal 2022. (fmr/rtr) La "Chamanna Cluozza" aint il Parc Naziunal Svizzer vain renovada per 2,6 milliuns francs. Las lavuors sun la fin d'avuost 2021 (30-08-2021) amo in plaina vigur. La "Chamanna Cluozza" aint il Parc Naziunal Svizzer vain renovada per 2,6 milliuns francs. Las lavuors sun la fin d'avuost 2021 (30-08-2021) amo in plaina vigur.

La Fundaziun Nairs a Scuol ha organisà üna sairada cun Michael Lüthy chi ha declerà co cha art vain defini e che chi sun sias fuormas multifarias. Michael Lüthy es scienzià d’art ed istoriker cun professura a Stuttgart. La Fundaziun Nairs a Scuol ha cumanzà in avuost cun üna «Art Lecture». E la prüma part da quel ciclus da referats cun discuors ha gnü lö d’incuort illa sala da la chasa d’artists d’art contemporana a Nairs. Il ciclus culs referats da Michael Lüthy cun temas da las scienzas d’art, cun dumondas filosoficas, politicas, da la società ed istorgia actuala dessan cumplettar la sporta d’art illa chasa d’artists a Nairs. La dieta voul eir algordar e tour ün exaimpel dals cuors academics a Tavo i’ls ons 20 dal tschientiner passà cul tema «Che es l’uman?» A Nairs as vaja davo ad otras dumondas sco p.ex.: Che es art? Che po l’art as prestar? Co nascha art? L’idea da la seria d’arrandschamaints «Art Lecture» es nada in collavuraziun dal scienzià ed istoriker d’art Michael Lüthy e da la dramaturga da teater Cornelia Schwab, la co-directura actuala da la Fundaziun Nairs. Ils referats dessan inrichir eir la collavuraziun culs artists e las artistas chi vivan e lavuran a Nairs. «Fa quai cha tü chattast per bun» E che vain insomma tematisà precis in quists referats? Michal Lüthy ha declerà quai cul discuors ch’el ha gnü ouravant cun Cornelia Schwab, la co-directura da Nairs. Quella til vaiva invidà da gnir in Engiadina. Sülla dumonda: «Che spettaivat vus da mai?», haja Cornelia Schwab dit: «Fa quai cha tü chattast per bun.» Ed uschè sun nats referats specifics per quist lö. Michael Lüthy: «Eu less provar da discuorrer davart robas, sur da las qualas i s’ha forsa plütost temma da discuorrer.» Il scienzià d’art ha introdüt seis referat cun üna part teoretica, seguind a la dumonda da la definiziun da l’art, ed as referind eir al filosof Ludwig Wittgenstein. Perquai ha Michael Lüthy manià: «Art ha üna definiziun cun urs diffus, e minchatant dovraina ils urs diffus per analisar art.» La moderna saja ün’epoca ingio cha influenzas da la filosofia, da l’estetica, da la religiun obain eir da la politica improuvan da definir art. Tenor Lüthy esa da disferenzchar tanter far art e tanter publichar art. Conguals da differents artists Cun ün pêr purtrets exemplarics ha Michael Lüthy lura illustrà a Nairs differents geners d’art, dad art d’otras epocas fin a l’art contemporana. Uschè ha’l p.ex. muossà ün purtret da l’impressiunist Paul Cézanne cun sia famusa «Montagne Sainte-Victoire». O lura ha’l muossà las particularitats dad ün purtret da Vincent van Gogh. Sco exaimpel d’art contemporana ha Lüthy muossà lavuors da Maurizio Cattelan, actualmaing ün star illa scena d’art. L’artist oriund da Padua inscenescha situaziuns provochantas e scurrilas – tuot ün oter gener d’art co quel da Cézanne e van Gogh. Michael Lüthy ha discurrü liber ed in ün möd viv, ma per ün laic nun esa stat adüna uschè simpel d’incleger. In ün prossem referat discuorra el davart exposiziuns. Davo il referat ha gnü lö üna discussiun ed id ha dat la pussibiltà da star da cumpagnia. Co definir art? D’incuort ha gnü lö illa Fundaziun Nairs, center per art contemporana a Nairs/Scuol, ün referat cun Michael Lüthy. El ha discurrü davart art e sias differentas fuormas. Michael Lüthy es scienzià d’art ed istoriker cun professura a Stuttgart. Tanter oter ha el congualà art dal 19 e 20avel tschientiner e muossà via sün l’art contemporana. Art as lascha tenor Michael Lüthy definir be cun urs diffus – ma cha minchatant as douvra ils urs diffus per insomma pudair analisar art. Il referat ha gnü lö illa sala da la chasa d’artists a Nairs ed ils preschaints han a la fin dal referat gnü la pussibiltà da discuttar cun l’expert. (fmr/bcs) Michael Lüthy ha referi i’l Center cultural Nairs, i'l rom da la seria «Art Lecture», chi'd ha cumanzà in avuost 2021. Il Center cultural a Nairs/Scuol.

Cuntschaintamaing po il Parc da natüra Biosfera Val Müstair festagiar quist on 2021 seis giubileum d’existenza da 10 ons. In occasiun da quel anniversari ha l’organisaziun laschà far our da lain ün «selfie-point». Insè nun esa inguott’oter co ün grond rom da lain, in fuorma dal logo da la Biosfera Val Müstair. Id es però ün rom sainza cuntgnü laint, sainza tabla o purtret. Il rom dess animar la glieud da far fotografias tras il rom e da partir quellas sün medias socialas cun ün hashtag correspundent. Il «selfie-point» es üna da plüssas acziuns da giubileum da 10 ons dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Sco cha David Spinnler, il manader da gestiun dal parc, declera invers la FMR, haja dat fingià otras pitschnas acziuns dürant quist on: La populaziun in Val Müstair ha surgni üna busta cun semenza indigena, sün medias socialas sun gnüts publichats statements da diversas persunas in val e l’aigna gazettina dal parc s’ha dedichada d’incuort al giubileum. Principi d’october füssa stat previs da festagiar il giubileum in occasiun da la festa da racolta a Valchava. Quella es però gnüda annullada causa la situaziun pandemica. Daspö l’avuost da quist on fa il «selfie-point» il gir tras la regiun. El vain installà plü o main eivna per eivna in ün oter lö in Val Müstair – sco cha’l Parc da natüra ha infuormà d’incuort eir aint il Mas-chalch, la gazetta ufficiala da la Val Müstair. Dürant l’avuost es il rom da lain stat plazzà in ün lö prominent sün Süsom Givè/Pass dal Fuorn, cun vista vers la Val Müstair. Intant as rechatta’l a Sta.Maria e restarà là fin als 5 da settember. Per finir sarà’l lura darcheu sül Pass dal Fuorn. Il rom per far «selfies» es stat plazzà dürant l’avuost sül Pass dal Fuorn – cun vista vers la Val Müstair.

Quista stà renovescha il Parc Naziunal Svizzer per 2,6 milliuns francs la Chamanna Cluozza. Sco fingià la chamonna originaria dal 1910 varà eir la chamonna renovada darcheu ün tet da s-chandellas. Daspera vain construida üna tuor chi servirà sco allogi pellas collavuraturas e’ls collavuraturs. Tuot las lavuors sun uossa sün buna via, schabain cha’l lö dal plazzal es special. La Val Cluozza vala cun sias vals lateralas sco cuntrada ourdvart sulvadia. Ella es eir statta ün dals prüms reservats natürals insomma ed es stat uschè eir al cumanzamaint da la funda­ziun dal prüm parc naziunal alpin. La Chamanna Cluozza d’eira gnüda fabrichada l’on 1910 da Curdin Grass da Zernez. Ella serviva lura sco allogi tant pels guardians dal parc sco eir pels giasts dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). Passa 4000 pernottaziuns La Chamanna Cluozza es adüna statta occupada plü bain ils ultims ons, impustüt a partir dal 2014. Sco cha’l directur dal PNS, Ruedi Haller, ha explichà in occasiun dad üna visita dals meds da massa da lündeschdi pro’l plazzal, daja differentas ra­dschuns per quel boom da giasts: «Per l’üna vaina festivà il giubileum da 100 ons dal parc, e lura ha eir l’emischiun televisiva da ‹Hüttengeschichten› rendü plü cuntschainta la chamonna.» Las passa 4000 pernottaziuns l’on 2018 han però manà ad üna situaziun insupportabla pella squadra. Els nu vaivan bod na plü la pussibiltà da’s retrar. E lura sun las paraids ed ils ­fuonds fabrichats sainza isolaziun cunter la canera. «Quai es stat il motiv da far uossa üna renovaziun plü gronda», ha declerà Hans Lozza, schef da la communicaziun. Adüna darcheu renovà I’l decuors dals ultims decennis es la Chamanna Cluozza adüna darcheu gnüda renovada e refatta. Cun totalmaing raduond 30 plazzas per durmir s’haja lura augmantà quella cifra dal 1950 sün 58 lets. La renovaziun plü cumplessiva haja dat da l’on 1993. Pro üna concurrenza d’ideas es il büro d’architectura Capaul & Blumenthal lura sorti sco victur perquai ch’el ha persvas cun seis proget «Treglia» chi prevezza ün nouv fabricat dasper la chamonna, ün edifizi in fuorma d’üna tuor chi servirà sco allogi pels collavuraturs. L’abitacul principal vain renovà in möd decent per optimar ils process da lavur i’l minchadi. Las installaziuns tecnicas vegnan adattadas. «La stüvetta spordscha plazza per maximalmaing 60 persunas, quai chi’d es üna sfida pel persunal. Perquai nun esa stat ingün’opziun da dozar la cifra dals lets», ha declerà Ruedi Haller. Ingün confort «Durmir immez il Parc Naziunal Svizzer» – quai dess esser la devisa tenor ils respunsabels dal parc. Chavazzins sco «unic, istoric, fantastic, attractiv, d’origin e persistent» vessan da guidar la gestiun da la chamonna. Quai es eir stat üna da las radschuns d’allontanar ils tets d’eternit. Las s-chandellas originalas d’eiran nempe gnüdas cuvernadas l’on 1967 cun ün tet d’eternit. La consequenza es statta chi daiva asbest dadaint. Uossa as muossa la Chamanna Cluozza darcheu cun ün tet da s-chandellas: «Nus lain cha’l giast sainta darcheu il ‹spirit› da la prüma chamonna», uschè ils pleds da Ruedi Haller. Sfida logistica L’access a la Chamanna Cluozza es pella renovaziun üna sfida. I nu dà ingüna via, be üna senda stretta maina illa val sulvadia. Plü bod gnivan fats ils transports cun müls. Hoz ve­gnan lavuraintas e lavuraints – sco eir il material – transportats cun elicopters. Per radschuns ecologicas e per spargnar capitan quels transports però be lündeschdi e venderdi. Uschè cha lavuraintas e lavuraints passaintan l’inter’eivna in Val Cluozza. Tenor urari La renovaziun gira actualmaing tenor urari e tenor il plan da cuosts, conferma Ruedi Haller. El disch: «Scha l’ora permetta da lavurar fin la mità d’october, lura stuvessan nus esser a fin lura culla renovaziun. Il tet da s-chandellas es fingià bod fini, e per las ulteriuras lavuors da fabrica bastan ün mais e mez.» La festa da reavertüra publica es previsa vers la mità da gün dal 2022. «E schi nu capitan güsta dons plü gronds chaschunats tras la natüra, lura nu fetscha quint plü cun ingünas renovaziuns plü grondas i’ls prossems 20 ons», manaja Ruedi Haller. Che e chi es regiunal? La persistenza es ün aspet central in connex culla renovaziun da la Chamanna Cluozza. Quai vala tant pel sectur architectonic, sco eir ecologic o lura in dumondas da la gestiun. Uschè vain l’aua persa per exaimpel nettiada in futur tras cumpost da verms ed üna sarinaziun vegetala. «Ill’intera Svizra es quai ün proget da pilot», disch Hans Lozza. Ultra da quai vain optimà il pitschen implant electric. Fabrichà vain cun materials natürals. Per exaimpel derivan las s-chandellas da la re­giun e sun gnüdas missas a disposiziun dals cumüns dal parc. Quai chi pertocca la gestiun dal minchadi vegnan redots tant sco pussibel ils svouls da furniziun, tanter oter cun spordscher bavrondas natüralas – voul dir tè e sirup impè da Coca-Cola. Cun dovrar prodots regiunals e cun redüer la sporta da charn dess gnir diminuida l’impronta ecologica. Pro tanta regiunalità as poja dumandar, perche chi sun insomma gnüts ingaschats architects d’utro, da dadour l’Engiadina. Ruedi Haller respuonda: «Da quel temp vaina invidà quatter büros d’architectura, tuots dal Grischun, duos da l’Engiadina. Il proget da Glion ha persvas. Quai es bain ün zich special, ma i’s sto in quist cas contemplar la regiunalità eir ün zich plü vast. Ultra da quai es il Grischun amo adüna regiunal in ün Parc Naziunal Svizzer.» Ingün’alternativa Fin hoz es la Chamanna Cluozza l’unica chamonna accessibla per giasts aint il PNS. Eir la sgürezza es perquai ün aspet central. I nu detta ingün lö alternativ, schabain cha l’edifizi as rechatta in üna zona da privel. Perquai haja il PNS lascha eriger dal 2006 ün repar davo la chamonna, quinta il directur. La chamonna spordscha ün’atmosfera ed ün lö romantic. Eir sco cha la chamonna as preschainta cun tuot ils indrizs ed il mobigliar, po ella esser ün’experienza unica. Culs pleds dal directur Ruedi Haller: «Sch’ün giast voul giodair autenticità, lura po el gnir illa Chamanna Cluozza. L’aventüra e l’experienza sulvadia aint il parc po il giast nempe far impustüt la bunura bod e la saira tard – e quella pussibiltà daja insè be illa Chamanna Cluozza.» Renovaziun in ün lö sulvadi Il Parc Naziunal Svizzer renovescha pel mumaint la Chamanna Cluozza. Quella d’eira gnüda fabrichada avant bod 100 ons, da l’on 1910. La renovaziun da la chamonna es uossa üna sfida speciala. Perquai cha’l plazzal da fabrica nun es accessibel per veiculs a motor, ston tuot las lavuraintas ed ils lavuraints, ed eir tuot il material, gnir transportats cul elicopter. Però i nun es be il transport chi’d es üna sfida, mabain eir diversas lavuors. Uschè sto mincha s-chandella gnir inguottada a man. La renovaziun chi chaschuna cuosts da totalmaing 2,6 milliuns francs düra amo fin la mità d’october d’ingon. La reavertüra es previsa per la fin da gün dal 2022. Il Parc Naziunal Svizzer renovescha la Chamanna Cluozza per 2,6 milliuns frs. Mincha singula s-chandella sto gnir inguottada a man. La nova tur che serva sco alloschi per ils collavuraturs. L’architect Ramun Capaul ed il directur dal Parc Naziunal Svizzer Ruedi Haller sun cuntaints cul avanzamaint da las lavuors.