Gl’èn ossa passos otg onns siva tgi igls 9 cumegns dalla Val Surses èn fusiunos tigl cumegn da Surses. La suprastanza communala è actualmaintg sen gir tigls anteriours cumegns per santeir igl puls. Scu è la populaziun cuntainta siva dalla fusiun? Glindesde seira è la suprastanza stada an consulta tar la vischnanca da Salouf. Chel gir da resonanza tigls anteriours cumegns, oz fusiunos tar igl cumegn da Surses, duess esser tenor la suprastanza en ventil per la populaziun per dar aria alla sia malcuntantientscha cugls affars communals, per purtar novas ideias e far dumondas generalas. Da l’otra vart duessigl esser ena pussebladad per la suprastanza communala dad infurmar la gliout directamaintg. Sen chel gir tras las vischnanca ins è ossa gio en taimp vedlonder. Ins è gio sto a Beiva ed an Surgôt, noua tgi l’executiva communala ò gia da piglier ancunter pulita critica. Alloura a Tinizong-Rona ins ò betg gia gronda reclama ziuns.Tigl anteriour cumegn da Riom-Parsonz ègl do puspe daple objecziuns. Igl santieri scu tema central Bung 50 persungas on piglia l’occasiun a Salouf per tschartger igl dialog cugls responsabels digl cumegn da Surses. La seira è an nign cass stada signeida dad ena ferma critica generala. Ins ò bagn gia tscherts puncts da critica, pero formulos pitost an furma da giaveisch. Scu sto da spitgier è igl santieri sto igl tema da peisa dalla seira. La critica è pitost eida an chella direcziun tgi ins vegia contacto igl cumegn da Surses resp. igls responsabels an tgossa gio avant onns ed adegna puspe, pero sainza survagneir rasposta ed anc manc da neir tar ena schliaziun cuntantevla. E per resumar las discussiuns dalla seira: ena schliaziun tgi plai a tots na darogl betg. Ena curta resumaziun digls fatgs: Salouf ò gio da blers decennis en santieri cun bleras crouschs da fier battia. Cun la tgira e promo ziun digl anteriour plevant ser Duri Loza èn chegl neidas adegna daples. Anfignen tgi avant ca. 10 onns eran tot las fossas cun ena crousch da fier fixadas ainten en crap natural. Igl rom dalla fossa furmava ena reschla da granit ed anturn las fossas era casola. L’otra part digl santieri era pro an furma naturala tgi niva saea regularmaintg. Risguardond igl svilup general dad adegna daple urnas anstagl dallas fossas convenziunalas è er neida stgaffeida ena fossa communabla. Ena muntada cultural-artistica Siva dalla fusiun tar igl cumegn da Surses ins ò agl tratg da unifitgier las ovras communalas er piglia an vista igls santieris. Lò ins ò mantganto da dar daple peisa a tradiziuns localas. Uscheia er tgi igl santieri da Salouf scu antier era davanto en li da muntada cultural-artistica dasper la baselgia. Cun las crouschs da fier battia per ena bunga part da farers indigens. Magari restauradas ed adattadas e duvradas da ples generaziuns. Antras en’expertisa externa era perfign nia mess an vista da metter igl santieri sot schurmetg da monumaints. Pero chel status uffizial n’è mai nia fixo. Igl cumegn da Surses ò do peisa pitost alla singula fossa e fatg attent tgi fossas tgi on passo igl taimp minimal fixo dalla lescha cantunala duessan neir allontanadas. Er pigl muteiv tgi ins leva midar or la tera. Uscheia èn zont dalla part vers sid digl santieri svaneidas ena fossa siva l’otra e naturalmaintg las crouschs vetiers. An curt taimp è chegl tgi era nia stgaffia cun chito ed anschign sto davent. Vasond la sperdita culturala ò ena gruppa da persungas alloura tschartgea da curriger igl sbagl ansemen cugl cumegn. Ins ò formulo igl giaveisch da refar igl santieri an chella furma tgi ins metta puspe se las crouschs da fier, cun u sainza nom. Pero sainza reschla dalla fossa e cun far pro natural anturn. Chegl pero san basa voluntaria. Da vart digls responsabels digl cumegn ins è consciaint digl sbagl ed è pront da curriger chel. Ena pussebladad fiss tgi ena cumischung s’occupess dalla tgossa e tschartgess ena schliaziun cunvagnainta. Ins ò pero er fatg attent tgi perveia digl svilup cun las urnas tgi vignan angal per part messas ainten santieri, per part ainten fossas cun confamigliars, tar la fossa communabla e per part mianc ainten santieri, vi gna duvro adegna pi pac spazi per las fossas. Part dad ena schliaziun fiss er en deplazzamaint dalla fossa communabla tgi è scu para ainten en schlet li, noua tgi vign igl anviern adegna la neiv giu digl tetg. Giaveischs e dumondas individualas Dasperas igl tema digl santieri on diversas persungas menziuno mancanzas cun per exaimpel igls bancs turistics dasper las veias da fons u er igl giaveisch per sendas turisticas tgi duessan neir tigneidas libras er igl anviern. Otras persungas on menziuno veias tgi seian an en schlet stadi e fiss neiras ouras da sanar. Infurmaziuns ins ò er lia aveir an connex cun diversas leschas tgi èn gio dei an discussiun, ma betg anc an vigour. Dumondas ègl er sto an connex cugl maletg directiv e la pussebladad da dar daple autonomia allas vischnancas. Gist an dumondas ferm localas. Ins ò er lia saveir scu tgi stetta cun las zonas da biagier e la redimensiun preveida. Spezificamaintg per Salouf. En’otra dumonda pertutgiva la construcziun dallas nova tgesa da scola a Savognin resp. igl provisori a Salouf durant igl taimp da discussiun. A tot chellas dumondas ins ò savia dar rasposta angal parzialmaintg, essend tgi las leschas correspondentas èn anc an elaboraziun u èn part dalla revisiun dalla constituziun communala. Igl santieri da Salouf dalla vart vers sid anc avant divers onns cun las crouschs da fier batteidas. Igl santieri da Salouf dalla vart vers sid cugl santieri ple u manc veid.

En codesch tgi rachinta cun istorgias l’istorgia digl Hotel Piz Mitgel a Savognin – chegl è sto igl intent tgi Peder Plaz ò gia per screiver igl codesch da bung 300 paginas tg’è cumparia glindesde passo. Ainten l’intervista cun la FMR rachinta el pertge tg’el è sa deditgia all’istorgia digls sies perdavantas e scu tg’el ò collaboro cugls co-autours Sepp Waldegg e sies bab, Romano Plaz. Igl codesch «Istorgia ed istorgias – Hotel Piz Mitgel» rachinta sen 300 paginas cun 180 fotografias l’istorgia da 150 onns existenza digl hotel ed igl svilup turistic a Savognin. Ord 95 funtangas ò Peder Plaz colliia e rimno istorgia ed istorgias da treis epocas digl Hotel Piz Mitgel. FMR: Peder Plaz, vous ischas igl autour principal digl codesch «Istorgia ed istorgias – Hotel Piz Mitgel» tg’è cumparia igls 30 da matg 2022. A tgi struclez ainta mang chel codeschung? Peder Plaz: Igl codesch è da prancepi scretg per en giast digl Hotel Piz Mitgel tg’ò taimp anc en’oura, beva en glas vegn alv e less sa diverteir avant tgi eir a tschagna. Igl madem mument è chel codesch pero er per mintgign tgi sa fatschainta cun la vallada e less saveir scu tgi chella è sa sviluppada. Igl codesch sa nomna bagn Hotel Piz Mitgel, ma da prancepi cuntigna el treis grondas istorgias: chella digl hotel sez, l’istorgia digl Berghus a Radons perchegl tgi chel è colliia cugl Piz Mitgel. Scu terza istorgia rachinta igl codesch digl svilup turistic a Savognin. Nous cunaschagn an general angal l’istorgia turistica davent tg’è neida biageida l’amprema pendiculara. Igl codesch s’occupa pero er cugl turissem avant las pendicularas. Igl codesch rachinta l’istorgia digl Hotel Piz Mitgel tg’exista ossa 150 onns. En codesch da reclama? Igl è en codesch tgi vot far reclama sainza far adiever da pleds da marketing - igl è en codesch tgi vot diverteir e tuttegna esser sincer e cun substanza (rei). El rachinta betg angal las belas istorgias mabagn er las schletas – chellas cun pac success. Glè damai betg en codesch scientific, er sch’igl intent è da restar istoricamaintg correct. Igl codesch vo tuttegna a fons, vot inspirar, dar en cuntign ni en’olma a chels meirs digl hotel tg’existan anc adegna. Chegl ins fò alla fegn finala cun rachintar las istorgias digls carstgangs anturn chel hotel. Cun tge motivaziun ed intensiun Vez vous stibgia 95 differentas funtangas per screiver en codesch da 300 paginas tgi rachinta istorgias da 150 onns? Ia na va betg scretg l’istorgia digl Hotel Piz Mitgel, mabagn l’istorgia digls mies perdavants. Mia famiglia ò la tgesa sper igl hotel, ia va scuvert tgi la nossa tgesa è er part da chell’istorgia. La gronda motivaziun è stada d’ancleir mez tge tg’è sto avant la mia veta. Glè betg angal la mia istorgia, glè er l’istorgia da mintgign chise – an Surses. Da l’oter mang ò chel hotel er ena muntada per la societad se Savognin: marido, fatg batesim ni marendas da funerals è mintgign tg’ò gio fatg aint igl Hotel Piz Mitgel. Chegl è er la raschung pertge tgi la Fundaziun Piz Mitgel less spindrar igl hotel e purtar anavant el siva 150 onns. Igl codesch veiva digls maletgs istorics e las istorgias correspondentas: la pi viglia fotografia da Savognin digl 1863, inserats digl hotel ainten la NZZ igl 1877, ena fotografia dall’amprema cursa da skis Martegnas igl 1931 u per exaimpel igls amprems autos cun cadagnas per survantscher igl Gelgia. Scu ins reiva ansomma tar 95 differentas funtangas istoricas e tants maletgs exclusivs? Igl codesch è concipia uscheia tgi en lectour ni ena lectoura sperta so er contemplar angal las fotografias e liger las legendas correspondentas. Mies bab è an possess da fitg bleras funtangas, ena gronda part digls maletgs dereiva digl sies fundus. I dat pero en pêr temas tgi vagn gia paca saveida, per exaimpel l’istorgia dallas carotschas dalla posta se Surses tg’on ena grond’impurtanza. Perchegl sunga ia aint igl archiv dalla Posta a retschartger pi profond. Nign tgi sò propa cura tgi chel hotel è nia biagia. Cun examinar igl archiv da fotografias digl stadi vainsa catto ena fotografia digl 1863 tgi cumprova, tgi la tgesa existeva gio. Anfignen ossa ins era digl aveis tg’igl hotel seia nia biagia vers la fegn digls onns 1860. Segl cover digl codesch ins pò liger igl suandont: Igls texts èn en po originals, scu igl hotel, igls sies possessours e la populaziun da Surses. Tge managez cun «originals»? Detg fitg simpel ins pò cumparagler cun Asterix ed Obelix: sch’ia pains ve da Surses ischans la pitschna vischnanca, cun agen lungatg tgi vign anc discurria da bung 2 000 persungas tg’ò pero survivia passa 3 000 onns. Er igls texts èn fitg differents cun agen stil. Ia va laschea chegl aposta uscheia. Igl codesch vez realiso an collaboraziun cun voss bab, Romano Plaz ed igl anteriour possessour digl hotel, Sepp Waldegg. Aint igl pled d’avertura scrivez: la nossa istorgia sa struba aint igl cres. Scu ins stò s’imaginar la colaboraziun e lavour per chel codesch? Sepp Waldegg ò scretg igls davos 40 onns varsaquants agens texts curts tar l’istorgia digl hotel. Per exaimpel la «lotga cun las bancas» ò’l gia scretg da sies taimp per far la «psichohigiena» (rei). Pinavant ò Sepp mess a disposiziun bleras reminiscenzas tg’ia va savia duvrar. Mies bab ò rimno sur 60 onns en archiv cun bleras funtangas scu texts e fotografias istoricas dalla Val Surses. Tranter chellas per exaimpel er en’intervista cun Leza Spinatsch barmeir, igl spiritus rector digl svilup turistic digls onns sessanta da Savognin. Ia va nizigia la pussebladad da transcreiver igl rachint da valeta istorica da Leza ed uscheia igl savia far accessibel alla publicitad. La mia lavour è principalmaintg stada da colliier ni aranscher tot las funtangas tg’eran avant mang e saro uscheia igl cres. Igl codesch «Istoriga ed istorgias – Hotel Piz Mitgel» pò neir retratg sot www.suanezia.com. Istorgia ed istorgias – Hotel Piz Mitgel Igl codesch «Istoriga ed istorgias – Hotel Piz Mitgel» descreiva las treis epocas digl hotel a Savognin: igls mercenaris e las carotschas, la famiglia Spinas e la famiglia Waldegg. Glè l’istorgia digl hotel, las persungas tg’igl on stgaffia, mano, cultivo e sviluppo. El cuntigna er anecdotas e rachints da pi bod. Igl codesch rachinta per exaimpel digl svilup digl Berghus Radons, igl svilup digl territori da skis ed igl li turistic Savognin. Tar chel svilup totga er l’istorgia digls frars Wasescha tg’èn stos mercenaris giu l’Italiga. Els on fundo igl hotel cun lour pensiuns tg’els on ratschet per igl sarvetsch da militer ed on speculo sen en svilup turistic an Surses. Igl hotel è damai igl mument decisiv tranter dus epocas, igls mercenaris ed igl turissem. Igl codesch na stò betg neir ligia dall’antschatta anfignen la fegn, ins pò er liger angal singuls tgapetels sainza mantgantar igl context. Las fotografias istoricas illustreschan igl viadi istoric. Peder Plaz, Romano Plaz e Sepp Waldegg èn igls autours digl codesch. Peder Plaz è igl autour principal, el ò rimno igls texts e las funtangas correspondentas tgi Romano Plaz e Sepp Waldegg on rimno e scretg durant igls davos decennis Giasts sa preparan igl onn 1920 davant igl hotel per ena tura da skis. Cunchegl tgi na veva nign traffic era chegl pussebel sen veia. Skiijöring a Savognin anturn igl 1938. I na veva strousch traffic e perchegl niva fatg adiever dalla veia pigl divertimaint. Da vaseir sen la fotografia è Meltger Netzer cugl sies tgaval e stadal. Peder Plaz ò ainta mang per l’amprema geda igl sies codesch. Skiunzs a Son Mitgel anturn 1910. Igl Hotel Piz Mitgel anturm 1890 durant igl taimp da Gion Guetg.

Siva d’en pêr emdas è’l an funcziun: igl nov raschaint pumptrack a Savognin. Iniziainta da chel project è l’Uniun Pumptrack Surses. An collaboraziun cugl cumegn, cun uniuns e voluntaris ò l’uniun pudia realisar en’ulterioura purscheida sportiva a Surses. Per cumpensar l’intervenziun ainten la nateira èn las davosas emdas sa sviluppadas zonas biodiversas aint ed anturn igl pumptrack. Tgi tgi vo a spass e passa igl Lai Barnagn a Savognin, a chel saro crudo an îgl, tgi siva da varsaquantas emdas giran mattatschas e mattatschs, giuvenils e perfign l’egn u l’otra mamma cun lour velos e scooters sur ena pista d’ondas asfaltada: igl raschaint nov pumptrack è an funcziun. En project da passa 400 000 francs. Cun sustign digl cumegn, digl Parc Ela, uniuns e differents voluntaris ò l’Uniun Pumptrack Surses pudia realisar sia visiun. Ensatge per mintgign Igl pled pumptrack dereiva digl engles: «pump» monta tant scu pumpar e «track» stat per tratg. La fegnameira è da girar sur la pista circulara cun struclar e muantar igl corp uscheia tgi n’è betg necessari da pedalar. Igl pumptrack Savognin consista da treis parts: igl kidstrack – en pitschen pumptrack aposta drizzo aint per unfants pitschens e principants. Igl pumptrack principal sa drezza ad unfants pi gronds, giuvenils e carschias. E la plazza asfaltada gista cun elemaints è per essas-rullettas. Adrian Ballat è vicepresident dall’uniun tg’ò piglia l’iniziativa per chella purscheida sportiva: «En pumptrack è per mintgign, pigl unfant pitschen anfignen tigl sies bab. Nous lagn uneir indigens e sagond-indigens e porscher ensatge alla nossa gruppa da meira – las famiglias. Igl è ena purscheida per far sport, glè oravant ed è integro agl Lai Barnagn tgi porscha ulteriouras pussebladas sportivas.» Zarclar, razger e plantar En pumptrack è pero er en’intervenziun ainten la nateira, ena surfatscha agricola è eida a perder e neida surtratga las davosas emdas cun asfalt. En’intervenziun tg’è er consciainta ad Adrian Ballat e l’uniun: «Cugl noss concept lagn nous dar anavos en tant la biodiversitad alla nateira per cattar en cumpromiss. Chegl vainsa fatg an collaboraziun cugl Parc Ela.» Durant dus deis igl matg 2022 èn s’inscuntros mintgamai passa 20 persungas – commembers e commembras dall’Uniun Pumptrack Surses, famiglias cun unfants, indigens, sagond-indigens e luvrantas digl Parc Ela per crear zonas aint ed anturn igl pumptrack tgi duessan promover la biodiversitad: «Cun chegl tgi la nateira dat, vainsa ampruo da far igl ideal», dei Adrian Ballat. Naschia è ena seiv da lenna, en mantung crappa per insects, en bustgom ed igl è nia zarclo per pudeir samnar e stgaffeir inslas da flours tranter igl pumptrack – en project anfignen ossa unic. «Mintgign ò pudia gidar scu tgi el leva. Tant scu tg’ia sa è chegl igl amprem pumptrack cun en tal concept. Nous vagn perfign gio survagnia resungs dad otras firmas tgi realiseschan sendas da bike e tgi lessan piglier se chel concept», dei Adrian Ballat. Er en project digls giuvenils Siva dall’antschatta ò l’Uniun Pumptrack Surses integro igls giuvenils ainten sies plan e sia visiun: «Nous vagn tschartgea igl dialog ed integro els ainten la discussiun, damai ègl er igl lour project», dei Adrian Ballat. Ensatge tg’è tenor el gio sa cumprovo las davosas emdas: «Els èn savens segl pumptrack ed on en grond plascheir.» Sustign ò l’uniun pero betg angal survagnia digls giuvenils, mabagn er digl cumegn e d’uniuns. «La plepart digls costs porta igl cumegn, 350 000 francs tg’èn mai nias mess an dumonda. Per revaletar la part biologica ans ò sustignia igl Parc Ela. L’Uniun Anavant Surses ò paea igl kidstrack, per numnar en pêr exaimpels.» Uscheia ò l’Uniun Pumptrack Surses pudia contribueir radond 120 000 francs tg’els on rimno cun las donaziuns ed atgnas prestaziuns. Cun aveir vandia singulas stiertas digl pumptrack vignan an futur a splendurar sen chellas igls logos digls donatours. «Mintgign ò gost da gidar e sustigna chel project, per me persunalmaintg igl highlight. L’uniun vainsa fundo aposta pigl pumptrack. En’ideia tg’è digl reminent rivada digl president, Livio Cadotsch. An futur saro igl noss pensum da sustigneir e mussar agls giuvenils d’aveir rughel. I daro mintg’onn en zichel lavour e nous ischan motivos da gidar agl cumegn», dei Adrian Ballat. En pumptrack cun zonas verdas Pumptracks gioldan actualmaintg ena gronda popularitad, cun bunga raschung. Las pistas cun ondas asfaltadas caschungas savens per fatschas rientas tar unfants pitschens anfignen lour babs e mammas. Girar cugl velo u scooter sur igls tratgs circulars chegl ins pò siva d’en pêr emdas er far a Savognin. L’otra vart dalla medaglia: la purscheida sportiva è er en’intervenziun ainten la nateira. Per cumpensar l’intervenziun e dar anavos ensatge alla nateira ò l’Uniun Pumptrack Surses – l’inizianta digl project – organiso dus deis da lavour. Cun mammas, babs, unfants e voluntarias èn neidas stgaffeidas zonas biodiversas aint ed anturn igl pumptrack a Savognin. Igl pumptrack principal è per avanzadas ed avanzos. La fegnameira è da girar sainza pedalar. Igl kidstrack è per unfants pi pitschens tgi pon far lour ampremas experientschas sen las ondas asfaltadas. Lavour d’asfaltar igl pumptrack è lavour da modelar a mang. Igl pumptrack agl Lai Barnagn consista da treis parts: soura igl kidstrack, damez igl pumptrack principal e sotvart sa catta ena plazza per skateboards cun elemaints e sosta. Igl vicepresident dall’Uniun Pumptrack Surses Adrian Ballat sa legra digl nov pumptrack, er el fò adiever dalla nova purscheida. Durant dus deis on famiglias, unfants e voluntaris gido a revaletar las zonas aint ed anturn igl pumptrack per promover la biodiversitad.

Giuvenilas e giuvenils digl Nido del Lupo mossan siva dus onns pôssa puspe ena show da circus. Siva dus onns sainza preschentaziuns – causa corona - on las giuvenilas ed igls giuvenils digl Nido del Lupo finalmaintg puspe pudia sviluppar anavant lour abilitads ed ideias pigl circus. Elaboro on els en teater cun circus e solt. La show tgi sa nomna DIFLO cumpeglia parts musicalas e teatralas, solt, acrobatica ainten l’aria ed en final ardaint. La preschentaziun ò li or agl liber e vign mussada en differents lis durant las proximas emdas. Da treid’ora na so ella betg neir mussada. Igl Nido del Lupo è en’instituziun per giuvenilas e giuvenils tgi na son perveia da crisas u problems socials betg veiver ainten lour ambiaint uriund. Els frequaintan la scola interna, lavouran ve da projects ed on la pussebladad da scuvreir ulteriouras resursas cun projects da circus. (cdm/fmr) Lis e datas da preschentaziun 10-06-2022 allas 18.30 tar la Jugi Coira, areal Stadtbaumgarten 16-06-2022 allas 19.00 segl Arcadenplatz a Tavo 23-06-2022 allas 19.00 tigl Seegüetli a Wädenswil 14-07-2022 allas 19.00 tar la plazza da sport ad Alvagni vischnanca Igl team digl Nido del Lupo preschainta ansemen cun sies giuvenils ena show da circus e solt.

Durant igls dus onns da pandemia èn lis turistics ainten las Alps scu la Val Surses davantos veirs hotspots per las vacanzas da stad. Igl facit: igl domber da giasts è explodia. Ma scu sa prepara la destinaziun sen la proxima stad – l’amprema stad siva la pandemia? Cun quants e tge giasts ins pò chintar? La manadra digl turissem Tanja Amacher dat pled e fatg. «Nous ischan mitschias cun en îgl blo», uscheia igl facit da Tanja Amacher, manadra tar Turissem Savognin Beiva Alvra SA. Ella sa referescha sen las dus davosas staschungs da stad an Surses – dus staschungs signeidas e dominadas dalla pandemia da corona. «Igl domber da giasts è explodia durant la pandemia, nous vagn pudia beneventar daple giasts tgi avant corona, malgro l’intschertezza e malsiertad tge tgi pertotga las nossas occurrenzas. Nous vagn mess igl focus sen viandar, eir cun bike ed igl Lai Barnagn, uscheia tg’igls giasts on pudia passantar tuttegna belas vacanzas tar nous», dei Tanja Amacher. Preparaziuns cun totta intensitad Ossa, dus onns pi tard para la pandemia dad esser istorgia: las restricziuns annulladas e vacanzas aint igl exteriour atteiran peis tgi mai. Tge pomai spetga la destinaziun da Surses? Ena destinaziun tgi benevainta radond 95% giasts svizzers. Tanja Amacher: «Ia na risc betg da far ena prognosa. Per l’egna on blers igl basigns da badar puspe eneda igl savlung dalla mar tranter la detta-pe. Per l’otra pudess la ghera ainten l’Ucraina esser en muteiv per tschertas retignientschas. Seia chegl per spargner daners, damai tg’igls prietschs per sgular explodeschan, u perchegl tg’ins less esser manevel agl datgesa.» Damai scu sa prepara la destinaziun sen ena stad ed en turissem intschert? «Las preparaziuns marschan cun totta intensitad, nous ans preparagn scu per las stads avant corona. Nous na vagn pero nign’invista tge tgi pertotga las reservaziuns aint igls hotels e reservaziuns tar nous aint igl biro succedan savens spontanamaintg, independent da corona. Chegl totga tigl affar da stad», dei Tanja Amacher. Littering, tgangs da protecziun e vatgas-mamma Tar la preparaziun pigl turissem da stad totga er la «Partenza» tradiziunala – en’occurrenza tgi dat sclarimaint davart la purscheida ed igl program da stad. Siva dus versiuns virtualas sa legra Tanja Amacher tgi chella ò chest onn puspe li a moda fisica: «Igl barat individual vign stimo digls indigens e giasts.» Temas principals per chest onn èn igl littering tgi s’augmainta veapi fitg. «Perchegl lainsa tematisar e sensibilisar an chel connex. En’ulteriour focus vign ad esser scu tg’ins ò da sa cumportar tar inscunters cun tgangs da protecziun u vatgas-mamma», dei Tanja Amacher. An discussiun cugls pours ins vegia constato, tgi chellas davaintan veapi nervousas tge tgi stetta an connex cugl louf. «Perchegl vainsa resumo noua tgi las malgias sa cattan, en tema impurtant cunzont per giasts cun tgangs.» Pinavant vign preschento alla Partenza igl program vast e variont da stad tgi pò finalmaintg puspe aveir li sainza restricziuns: «Nous ischan anavos cun tot las nossas occurrenzas scu digls bels taimps vigls avant corona. Persunalmaintg ma legra zont fitg segl gigatlon l’antschatta fanadour, igl irontrail tgi turna anavos ainten la nossa vallada, la tundeida tg’ò li an en po en’otra moda e maniera, la gronda festa d’unfants tgi atteira passa 2500 unfants e carschias e la ruschnera d’ava tgi vign montada per dus emdas agl Lai Barnagn. Chegl è en program fitg vast ed attractiv – schi corona n’ans fragna betg», dei Tanja Amacher. Aint igl mender cass puspe activar la taskforce Ins chinta damai cun en turissem illimito cun tottas occurrenzas e puncts da program. Pero scu ins sa prepara pigl mender cass, per ena proxima onda da corona? «Ans preparar segls differents scenaris na savainsa betg, pero nous igls cunaschagn e savagn ossa, tge tgi funcziunescha scu e noua, seia chegl igl obligatori da mascrigna ni las occurrenzas cun en domber da persungas limito», accentuescha Tanja Amacher. Sa cumprovo seia durant la pandemia la taskforce tgi sa cumpona digl mastral, directouras e directours dallas pendicularas, turissem, gastronomeia e la scola da skis. «Schi vess da dar ena proxima onda ni restricziuns ischans spert puspe alla meisa per discutar ed organisar igl ulteriour decurs. Ena rolla centrala gioia igl Center da Sanadad Savognin tg’è gio aint igl passo sa cumprovo scu sustign impurtant, seia chegl per cunsiglier ni infurmar davart igls pi novs decurs», dei Tanja Amacher. La Partenza da stad ò li igls 11-06-2022 allas 17.00 agl Lai Barnagn, da treid’ora ainten tgesa communala a Salouf. Infurmaziuns èn da cattar sot www.valsurses.ch/partenza. Atteira igl Lai Barnagn cun sias purscheidas er siva la pandemia puspe tants giasts svizzers? Ena dumonda tgi resta averta. anja Amacher, la manadra da Turissem Savognin Beiva Alvra SA sa prepara sen ena staschung da stad scu avant la pandemia da corona.

Igls seis mastrals dalla Regiun Alvra èn s’inscuntros per s’infurmar davart igl project «Aventura Alvra». Tots sustignan igl project. La santienztga negativa dalla Dartgeira administrativa igl avregl 2022 an connex cun las punts pendentas da Solas n’è per la suprastanza digl cumegn pertutgia Alvra ena trumpada, communablamaintg cugls investours digl project ins ò fatg recurs tigl Tribunal federal. Tenor communicaziun allas medias èn igls seis mastrals dalla Regiun Alvra s’inscuntros agl li ed unisono digl aveis, tgi en tal project seia da grond’impurtanza economica e turistica, per la regiun pero er sur la regiun or. Freno da dus organisaziuns pigl ambiaint I sa tracta da dus punts pendentas sur la tgavorgia da Solas tgi duessan pussibilitar en’aventura ainten la nateira dalla tgavorgia, scu er dalla construcziun dalla veiadafier e digl implant electric tgi sa cattan agl manevel, uscheia igl meini digls mastrals. Schi en project ainten regiuns muntagnardas possa neir realiso u betg vigna veapi prescretg dad organisaziuns ordvart la regiun pertutgeida. En svilup tgi impedescha tenor igls mastrals las regiuns da realisar projects e tgi na promova uscheia er betg depopulaziun. La Dartgeira administrativa digl Grischun veva do suatientscha agl recurs da dus uniuns digl ambiaint, chellas vevan tranter oter crititgia tg’ins stuess runcar gôt per realisar igl project. (cdm/fmr) Igls seis mastrals dalla Regiun Alvra sustignan igl project dallas dus punts pendentas da Solas: (da san.) Maurin Malär (Vaz), Daniel Albertin (Alvra), Marc Fürsinger (Farrera), Luzi Schutz (Barvogn Filisour), Claudia Baumgärtner (substituta digls investours), Leo Thomann (Surses) e Simon Willi (Lantsch).

Igl teir campester ò ena tradiziun da passa 150 onns. Tratg vign chel er an Surmeir. A Crappa Naira vign sagetto sen la distanza da 300 meters ed a Rona sen las distanzas da 300 meters e 25 meters. La proxima fegn d’emda stat igl teir campester segl program, er aint igl Grischun. Tar chel teir è igl resultat bagn decisiv, dantant la participaziun è er da gronda muntada. L’occurrenza è segl mond la pi gronda occurrenza da teir tgi dat. Tratg igl teir campester 2022 vign er an Val Alvra ed er an Surses. Menziuno seia tgi la participaziun agl teir campester è er chest onn gratuita. Per trer igls 18 colps cun l’arma da militer e cun la pistola da militer ins paia navot. Per far igl maximum da 72 puncts sen la distanza da 300 meters ed igls 180 puncts sen la distanza da 25 meters dovra en tiradour u ena tiradoura bagn en bung de ed igl cletg duevel. Gl’onn passo èn chels resultats magics betg reuschias ad en participant u ad ena participanta da Surmeir. Gudagnea sen la distanza da 300 meters ò gia Beat Bütikhofer Farrera /Hünibach cun 69 puncts. Amprem sen la distanza curta è nia Dominik Oberli, Barvogn cun 169 puncts. Taimps da teir Crappa Naira 300 meters Sonda, igls 11 da zarcladour 2022 18.00-20.00 Dumengia, igls 12 da zarcladour 2022 09.00-11.30 Rona 300 meters Venderde, igls 10 da zarcladour 2022 17.00-20.30 Sonda, igls 11 da zarcladour 2022 18.00-20.30 Dumengia, igls 12 da zarcladour 2022 09.00-11.30 Rona 25 meters Sonda, igls 11 da zarcladour 2022 10.00-17.00 La proxima fegn d’emda vign tratg igl teir campester an Surmeir a Crappa Naira ed a Rona.

Dus onns ò l’uniun gia da renunztgier agl ansolver tradiziunal digls impressaris perveia dalla pandemia. Ossa ò chel puspe gia li e chegl aint igl hotel «Jufa» a Savognin. En bel domber a commembers è sto agl ansolver la dumang allas 06.00. Igl ansolver digls impressaris tgi l’Uniun da mastirants e commers Surses organisescha pigls sies radond 100 commembers ò tradiziun. L’occurrenza matutina è neida introdueida igl 2003 e chegl d’Enrico Uffer, tg’era da lez taimp parsoura dall’uniun. Lò è er neida fixada la data pigl ansolver d’impressaris e gist er las ouras per chel. Igl datum: igls 06-06 allas 06.00. Treis gedas betg gia li Gio tar l’amprema ediziun igl 2003 all’Alp Flex aint igl hotel Piz Platta è igl interess pigl ansolver sto avant mang. Chegl è alloura er uscheia 19 onns pi tard. Tenor la data vess chel gia li chest onn da Glindesde-Tschuntgesmas. Chegl è la raschung tgi igl ansolver ò betg gia li scu adegna igls 06-06 allas 06.00, mabagn en de pi tard. Cun aveir gia li l’amprema ediziun digl ansolver igl 2003 fiss da preschaint sto cugl 20avel ansolver en ansolver da giubileum. Chegl è dantant betg sto realitad cun betg aveir gia li igls davos dus onns l’occurrenza dalla dumang perveia da covid-19. Er betg gia li ò igl ansolver pigls commembers dall’Uniun da mastirants e commers igl 2009. Chegl cun organisar l’uniun chel onn a Savognin all’antschatta da zarcladour la radunanza da delegos dall’uniun tetgala e cantunala digls impressaris. Igl ple adegna segls ots Sa tignia ins ò adegna agl datum ed allas ouras, persiva betg agl li per far igl ansolver. Tscharnia ò igl organisatour digl ansolver, gist igls amprems onns, en li segls ots e cumbino l’occurrrenza dalla dumang bod cun en referat u cun infurmaziuns actualas da persungas digl rom. Gia li ò igl ansolver tranter oter alla Veduta, all’Alp Flex, ainten la Val Faller, se Tigignas, a Tigia ed er a Radons. Visito è er nia en travagl e gist sa laschea eir bagn cun ansolver ainten chel menaschi scu per exaimpel la Furnareia Stgier a Casti u la Scrinareia Uffer a Cunter. Ossa marde passo on tots galdia igl stupent ansolver aint igl hotel «Jufa» e siva da chel sa mess alla lavour scu mintga lavarde. Gio vignan montos igls amprems indrezs A pled tigl ansolver d’impressaris èn er nias Enrico Uffer, igl patrung dalla Uffer SA a Savognin e Gian Andri Capeder, igl magnagestiun dall nova rezgia a Tinizong. Enrico Uffer ò cunzont detg pertge tg’ins vegia lia realisar chel project a Tinizong e tgenegnas tgi seian las raschungs principalas. I seia dall’antschatta davent sto cler tg’ins vegia da realisar ena rezgia betg angal per Surses, mabagn pigl antier Grischun central. An 220 deis da menaschi duessan neir razgeas 50 ​000 cubics lenna. Per tgi igl affar renda dovrigl chel domber a lenna, ò punctuo Enrico Uffer. «Schi anavant vo tot tenor plan e nous ischan igl mument sen curs», dei Gian Andri Capeder. Chegl tiers tgi la furniziun da material, cunzont fier s’antarda. Proximamaintg vignan gio montos igls amprems indrezs. Chels dereivan dalla Germania d’ena firma spezialisada per rezgias. Alla fegn d’avost, antschatta settember è previa da scumanzar cun la construcziun da lenn. Igls 6 da december 2022 vigna razgeda l’amprema bora, èn Enrico Uffer ed er Gian Andri Capeder persvadias. En bel domber a patrungs è s’inscuntro per ansolver an cuminanza aint igl hotel «Jufa»

Cun Plazi Giusep Cadurvi gudogna egn digls miglers matscheurs grischuns igl teir tradiziunal. Cun anc dus oters tiradours ò igl Sursilvan sagetto igl resultat maximal da 48 puncts. Mantganto igl podest angal per en punct ò la juniora Seraina Jäger. Gist quatter onns ò betg ple gia li igl Teir Banadetg Fontana. Ossa siva tgi la pandemia è pitost angal ple en tema secundar ò l’Uniun da tiradours Surses organiso puspe igl teir tradiziunal. Chel dattigl gio siva digl 1951, damai fiss sto avant en onn igl giubileum da 70 onns Teir Banadetg Fontana. Chel tiradour tgi gudagneva chel, e chegl angal anc avant tschintg decennis, era alloura igl rètg-tiradour da Surmeir, schi betg gist igl erox dalla regiun. Anc daple attenziun davigl prest per l’uniun tgi gudagneva la standarta desiderada da Banadetg Fontana. Aint igl frataimp è alloura sa mido bler cun neir igl teir pi professiunal e cun perder igls teirs istorics er a muntada. Tar egn da chels totga er igl Teir Banadetg Fontana, chel era nia introduia igl 1951 an onour digl erox dalla Tgalavagna igl onn 1499. 12 quatters an seria Igl program digl Teir Banadetg Fontana è anc adegna igl suandont: tratg vign sen 300 meters, sen la scheba B4 e chegl 14 colps, dus provas e 12 schozs tgi chintan pigl resultat. Trer igl stetg è pussebel cun tot las armas, er las armas da sport. A Plazi Giusep Cadruvi, igl matscheur sursilvan, è reuschia da far gist 12 quatters an seria. El totga aint igl Grischun tar egn digls miglers tiradours ed el è savens davant ainten las rangaziuns da teir. Chegl betg angal sen camp regiunal, mabagn er cantunal e naziunal. Ainten la sia carriera da tiradour ò igl om da Laax, tg’è commember dalla Societad da teir Ruschein, gia ples success, cunzont tigl campiunadi grischun e tigl final cantunal da gruppas. Sagetto igl Teir Banadetg Fontana ò igl tiradour da 65 onns cun larma libra (Stutzer). Cun Plazi Giusep Cadruvi on er anc Mattia Ciapponi e Claudio Brazerol fatg 48 puncts e damai igl resultat maximal. Decidia per la victorgia a favour digl Sursilvan ò alla fegn finala igl migler schoz bass (en 99). Tratg ferm ò alloura er Seraina Jäger, la juniora cun annada 2003. Ella ò fatg 47 puncts, en fitg bung resultat e mantganto uscheia igl maximum angal per en sulet punct. Digls radond 70 participants e participantas è ella cugl 4. plaz la miglra donna tigl Teir Banadetg Fontana 2022. Rangaziun singula 1. Plazi Giusep Cadruvi, Ruschein, 48 puncts, 2. Mattia Ciapponi, Castasegna, 48, 3. Claudio Brazerol, Farrera, 48, 4. Seraina Jäger, Cunter, 47, 5. Hansjürg Waser, Andeer, 47, 6. Manuela Bieler, Panadoz, 47, 7. Hanspeter Rieder, Castasegna, 47, 8. Kevin Plaz, Rothenbrunnen/Savognin, 47, 9. Linard Jäger, Cunter, 47. 10. Theodor Jäger, Cunter, 46, 11. Ezio Chiesa, Castasegna, 46, 12. Fabian Peng, Filisour, 46, 13. Heidi Gruber, Panadoz, 46, 14. Bini Brunold, Maladers, 46, 15. Severin Torsten, Savognin, 46. Rangaziun gruppas 1. Farrera, 468 puncts, 2. Peist, 458, 3. Rona/Surses, 457, 4. Castasegna, 457, 5. Rothenbrunnen, 447, 6. Rona/Surses, 442. Tratg precis ò Seraina Jäger e stada uscheia la miglra donna tigl teir tradiziunal. Cò tigl final cantunal da gruppas. Ulteriour success per Plazi Giusep Cadruvi cun gudagner igl Teir Banadetg Fontana 2022.

Cun Toni Sonder gudogna en pastgeder passiuno la concurrenza interna dall’Uniun da pastgeders Salouf. Igl victour ò gia cletg e tgappo gist quatter tocs. Salouf è betg angal ena vischnanca cun fitg blers catscheders, mabagn er en li cun en bel domber a pastgeders. La tgatscha è a Salouf sur onn en tema, la pestga alloura angal durant la premaveira e la stad. Gio blers onns dattigl er l’Uniun da pastgeders Salouf. Da preschaint è cun Nico Demarmels, en gioven pastgeder, president dall’uniun cun passa 20 commembers. L’uniun organisescha er mintg’on la concurrenza da pestga interna, eneda cun pi blers participants ed eneda cun pi pacs. Alla concurrenza da pestga 2022 èn sa participos 12 pastgeders. An tot 17 peschs Lubia da pastger è davent dallas 05.00 anfignen allas 15.00 e chegl noua tgi seia, er ordvart la regiun. Nico Demarmels dei tgi pastgea vigna cunzont a Burvagn, Marmorera ed er a Sufers. Singuls pastgeders pestgan ainten en ual u ragn an Surses. Alla fegn dalla concurrenza da pestga vignan igls peschs pasos. Per la rangaziun dombra igl domber da peschs, per pesch dattigl diesch puncts e per diesch grams dalla peisa digl pesch mintgamai en punct. An tot èn nias tgappos 17 peschs. Digls 12 participants èn angal dus turnos a tgesa sainza en toc. Igls oters diesch on tots gia la furtegna da tschiffer aglmanc en pesch ed er daples. Gist quatter peschs ò tgappo Toni Sonder e cun chel domber er gudagnea la concurrenza. Rangaziun 1. Toni Sonder 4 peschs 590 grams 2. Nico Demarmels 2 peschs 465 grams 3. Daniel Sonder 2 peschs 461 grams 4. Conrad Battaglia 3 peschs 304 grams 5. Angelo Demarmels 1 pesch 233 grams 6. Robert Demarmels 1 pesch 224 grams 7. Andri Baltermia 1 pesch 157 grams 8. Dorian Sonder 1 pesch 126 grams 9. Silvan Sonder 1 pesch 115 grams 10. Matia Demarmels 1 pesch 108 grams Da total 17 peschs on els treis tgappo gist otg tocs. Els èn er alla testa dalla rangaziun. (da san.) Nico Demarmels, Toni Sonder e Daniel Sonder.

Per la finiziun dalla scola superioura on las 13 mattas ed igls mats piglia cumgea cun en teater. Bagn en teater da scola usito e tuttegna en teater particular. Actouras ed actours on betg discurria tudestg, persiva taliang. Pigls aspectatours tg’on betg ancletg taliang è igl text nia sottamess cun sottetel. Igl è nia giuia igl toc «Il quadro rubato». Mess an palpieri ò chel betg forsa en autour da renom, mabagn igl scolast Erhard Brenn, egn digls scolasts dalla 3. classa dalla scola superioura a Lai. Set onns on las scolaras ed igls scolars amprendia dasper oter lungatgs er taliang. Previa era da far en film u en teater tenor igl cuntign ed igl text digl codesch «Easy-Rider». Cun cuntigneir igl text da chel codesch betg material avonda per occupar rollas per 13 mats e mattas è Erhard Brenn sa decidia da screiver sez durant las vacanzas da Nadal en text adatto cun tantas rollas scu igl domber digls sies scolars. Sa do or da chel text è igl teater «Il quadro rubato». Uscheia on las otg mattas ed igls tschintg mats amprendia durant las ouras da taliang igl text per chel teater singular. En maletg d’Alois Carigiet è svania Erhard Brenn ed er la sia assitenta Jeannette Nardini on lia star schi autentics scu pussebel. L’istorgia digl teater «Il quadro rubato» è succedeida tenor lour text a Lai. Aint igl hotel «Schweizerhof» è svania durant la notg en maletg d’Alois Carigiet. Igl possessour da chel, Giovanni Rossi è en giast digl hotel ed el ò deponia igl maletg alla recepziun digl hotel. La hoteliera Alice Perrone ò annuztgia igl anguladitsch digl maletg custevel alla pulizeia da Lai. L’incumbensa dalla cumissaria e dalla pulicista è stada da cattar igl ladrung u la ladra. Ples giasts digl hotel «Schweizerhof» èn nias interregos e chegl da radagn. Chegl èn stos igl signore Giorgia Galbani, en nobel e retg giast inclus igl sies bodyguard Massimiliano Giovanetti. Suspect ò la pulizeia er gia tgi dus influenzras, dus veiras «tussis» fissan eventualmaintg las malfatschantas. Gia da dar pled e fatg on er dus oters turists ed en giast dalla Germania e possessour d’ena bischutaria e la sia ameia. Er la hoteliera e perfign igl possessour digl maletg inclus igl sies assistent Francesco Giusti on la commissaria e la pulicista piglia vedlonder e chegl serious. Fiss gio sto pussebel tgi igl propietari digl maletg vess angulo igl quader per anganar la sieranza. Alla fegn digl teater ò igl public gia d’angivinar tge giast tg’ò propi angulo igl maletg cun ena valeta da 40 ​000 francs. Fitg bunga pronunztga Ad Erhard Brenn, igl autour digl toc «Il quadro rubato», è reuschia exemplaric da dar igl duevel pever e sal agl teater. Ultra da chegl è er gartagea fitg bagn da surdar la dretga rolla a mintga scolara ed a mintga scolar. Agls mats ed allas mattas è alloura er reuschia da transfurmar lour rolla, gist uscheia scu scretga da lour scolast da taliang. Crudo an îgl è cunzont la fitg bunga pronunztga dallas actouras e digls actours. Ad ureglia è nia tgi l’egna u l’otra dallas protagonistas e digls protagonists dereivan da glianga lategna e tgi tar chellas e tar chels è igl taliang curria pi bagn. Er chegl tgi pertotga igl «outfit» on Erhard Brenn e Jeannette Nardini gia en fitg bung mang. Mantgea sen tribuna ò er betg la dretga mimica, la demanza gista ed er igl contact tigl public. Totpiglia ena prestaziun teatrala tgi mareta ple tgi angal respect e chegl an ples gros. Actouras ed actours Alice Perrone, hoteliera Larina Gartmann Giovanni Rossi, possessour digl maletg Robin Bläsi Francesco Giusti, igl sies assistent Severin Baltermi Fabiana Sala, commissaria Beatriz Leite da Silva Jacqueline Ferrari, pulicista Jessica Loibner Johannes Schneider, turist tudestg Leyla Sahin Manuela Menghini, la sia ameia Luana Leite da Silva Giorgio Galbani, retg taliang Giulio Ciapponi Massimiliano Giovanetti, bodyguard Fabian Sampaio Carvalho Rebecca, influenzra Letizia Hartmann Larissa, influenzra Jil Vogt Isabella Romanesco, turista Laura Cola Cristina Cerini, turista Mara Winter Igl text è sto da liger cun sottetel. Igl om dalla bischutaria e la sia ameia durant l’inquisiziun. Las dus influenzras cugls dus giasts taliangs. Tar la recepziun digl hotel è svania igl maletg custevel.

Noua von igls unfants da Farrera an futur a scola – se Tavo u an Val Alvra? Ena decisiun digl cantun tgi obliescha igls da Farrera da collaborar cugl cumegn d’Alvra è illegitim – uscheia la santienztga dalla Dertgira administrativa. E tge monta chegl pigls cumegns e consorzis da scola participos? La FMR ò dumando siva tigls pertutgias. «Farrera survign raschung» – uscheia igl tetel dalla novitad tg’ò fatg la runda las davosas emdas sen medias socialas. La raschung dalla raschung: ena santienztga dalla Dertgira administrativa tgi dat raschung agl cumegn da Farrera scu recurrent. Igl adversari digl recurs: igl cantun. La regenza ò gia decidia igl avregl 2020 tgi chels da Farrera seian obliias da tarmetter lour unfants venavant a scola ainten la Val Alvra. La Dertgira administrativa giuditgescha chella decisiun scu illegitima. Ella na risguarda betg l’autonomia digl cumegn. La santienztga: la decisiun dalla regenza vign annullada. Dumondas avertas a Farrera Von igls 11 unfants da Farrera igl proxim onn da scola damai gio se Tavo a scola – uscheia scu tg’igl cumegn da Farrera ò gia previa chegl gio avant quatter onns? Dumondas, tg’igl mastral da Farrera, Marc Fürsinger na sò actualmaintg betg rasponder: «Scu amprem stuagn nous discutar chellas dumondas cugl noss advocat tg’ans ò represchento an chel cass. El ans vign a cunsiglier davart igls noss proxims pass», dei Marc Fürsinger. Pigl cantun scu adversari digl recurs resta l’opziun da trer anavant la santienztga davant igl Tribunal federal. «Pigl mument ans deditgainsa anc agl cuntign e stuagn ponderar, schi fò senn da trer anavant igl cass resp. schi chel sa lascha ansomma trer anavant. Ins n’è betg adegna autoriso da far recurs. Glè pero da menziunar tgi la regenza è stada persvadeida tgi ena collaboraziun Farrera cun Alvra seia raschunevla ed ò perchegl ordino chegl uscheia avant dus onns», uscheia Simon Theus, manader substitut digl Uffezi per vischnancas digl cantun Grischun. Intervenziun ainten l’autonomia digl cumegn Igl cumegn da Farrera è egn digls unics ainten la regiun tgi funcziunescha anc scu cumegn autonom. Igl muteiv principal pertge tg’igl cumegn ò gia decidia da tarmetter igls sies unfants se Tavo a scola èn igls costs tgi pudessan neir redutgias – tenor chints digl cumegn per 44%. Igl cumegn d’Alvra intervenescha igl onn 2018 e supplitgescha igl cantun da piglier las maseiras necessarias per pudeir collaborar venavant. Igl avregl 2020 suonda la decisiun digl cantun: igls unfants da Farrera ston eir venavant aint igl cumegn d’Alvra a scola, els seian impurtants per l’existenza digl consorzi da scola Innerbelfort ad Alvagni (scoletta e primara). Ed ultra da chegl seia igl consorzi digl scalem superiour a Casti impurtant per tgi la Val Alvra possa crescher ansemen. Siva chella decisiun fò igl cumegn da Farrera recurs. Dus onns pi tard – igls 21 d’avregl 2022 – suonda la santienztga dalla Dertgira administrativa: la Regenza vegia argumento sulettamaintg ord vista dalla politica da fusiun ed uscheia betg arisguard agl tema. En’intervenziun ainten l’autonomia d’en cumegn seia giustifitgeida angal schi sa tracta d’en interess public relevant scu per exaimpel ena gronda distanza anfignen tar la scola, tgi na seia pero cò betg igl cass. Pinavant seia igl consorzi da scola Innerbelfort betg periclito seriousamaintg, cun u sainza igls unfants da Farrera. La Regenza vegia offendia l’autonomia digl cumegn, la decisiun seia illegala e d’annular. Reorganisar la scola primara? Aint igls consorzis da scola an Val Alvra ins planisescha igl proxim onn da scola scu usito: «Nous na savagn betg, scu tgi vo anavant. A curta vista planisainsa exact tuttegna, independent schi vagn igls scolars da Farrera u betg. A lunga vista fissigl da reorganisar», dei igl manader da scola Damian Dosch. Pigl proxim onn da scola fon igls unfants da Farrera or radond 17% dalla cefra da 52 scolars (scoletta e primara). «Igl consorzi primar n’è perchegl betg an prievel, glè pi tgunsch ena dumonda dalla qualitad, las classas doblas tgi managn pigl mument fissan tot tenor da reorganisar an classas tredoblas, en model manc attractiv», dei Damian Dosch. E scu s’organisescha la scola da Tavo? «Alla fegn digls chints stò igl cumegn da Farrera decider sch’ins less chegl, er an cunvignientscha cugl cumegn d’Alvra», dei Martin Flütsch, igl manader da scola da Tavo. Ins na seia a Tavo betg activ e betg alla tscherta da scolaras e scolars. Schi vess da sa mussar scu bunga schliaziun, ins detta igl mang, uscheia Martin Flütsch anavant. Farrera ed Alvra – ena relaziun ambivalenta Da cattar ena schliaziun cugl cumegn d’Alvra – chel tren para d’esser partia – aglmanc chegl tgi pertotga la scola. La relaziun tranter igls dus cumegns è siva d’onns ambivalenta. An varsaquantas radunanzas communalas da Farrera è nia discuto davart tractativas da fusiun: EA per Alvra, EA per Tavo, NA per Alvra, EA per Tavo – uscheia la successiun dallas decisiuns. Tenor refurma territoriala totga igl cumegn da Farrera scu er igls oters cumegns dalla Val Alvra tar la Regiun Alvra. La suprastanza da Farrera ò perfign gia tschartgea igl onn 2016 ansemen cugl cunsegl circuital da Tavo igl discurs cun la cunsigliera guvernativa Barbara Janom Steiner per midar la refurma – adumbatten. Chegl na corresponda betg alla strategia digl cantun, uscheia la cunsigliera. Tge damai, schi Farrera vo cugls sies unfants se Tavo – en amprem pass direcziun fusiun cun Tavo? Igl mastral Marc Fürsinger accentuescha: «I vo an chella tgossa per la scola e pertotga betg la tematica dalla fusiun.» Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra deploress chella decisiun: «Dalla nossa vart anor è la collaboraziun an mintga cass tschartgeda er venavant. Nous vagn anc schi bleras collaboraziuns cun Farrera scu per exaimpel igl codesch funsil ni igls pumpiers. Ia crei, tgi er Farrera vegia da far anc eneda igls sies partratgs schi chegl seia propa igl dretg dad eir angal cun la scola se Tavo e mantigneir las otras collaboraziuns. I na so betg esser tg’igls cumegns gronds fon la lavour ed igls pitschens peglian alloura chels sectours tg’èn adattos per lour cassa.» Tge fò damai igl cumegn da Farrera siva da chella santienztga? Tge fò igl cantun, teira el anavant igl cass? E tge capeta cugls unfants da Farrera – Alvra u Tavo? Dumondas tgi restan anc avertas. Anc von igls nov unfants dalla scoletta e scola primara ad Alvagni a scola. Igl cumegn da Farrera è egn digls unics cumegns autonoms an Val Alvra. Quo vadis – cun la scola e politicamaintg – direcziun Tavo u Alvra? Dumondas tgi restan avertas.

Passa 45 giasts èn sa participos agl apero litterar da giubileum ainten la Biblioteca populara a Savognin igls 3 da zarcladour 2022. La biblioteca exista ossa siva da 20 onns. Tenor communicaziun allas medias ò igl president digl cunsegl da fundaziun dalla biblioteca, Giancarlo Torriano discurria an sies pled d’avertura davart la construcziun dalla biblioteca e la situaziun actuala. Julia Knapp, la prelectoura dalla seira ò preligia differents texts umoristics, mintgamai an differentas travistgeidas. Igls texts èn sa referias allas differentas tratgas tg’èn neidas sarveidas agls ­giasts mintgamai tranter las prelecziuns. Las tratgas ò cuschino Giancarlo Torriani. (cdm/fmr) Passa 45 giasts èn sa participos agl apero da giubileum ed on festivo 10 onns Biblioteca populara Savognin. On plascheir digl giubileum: (da san.) Giancarlo Torriani (president dalla fundaziun e cuschinier), Julia Knapp (prelectoura), Rina Steier (confundatoura dalla biblioteca), Franca Marti (anterioura presidenta dalla fundaziun) e Reto Capeder (anteriour actuar dalla fundaziun).

Tschertas parts digl «Rutsch» da Brinzauls sa movan bagn anc adegna, dantant betg uscheia fitg scu igls davos onns durant la premaveira cura tgi la neiv liva. Chegl screiva igl cumegn d’Alvra an sies rapport mensil. Venavant gronds muvimaints èn dantant da constatar aint igl territori «Insla», en territori exponia sur la vischnanca da Brinzauls. Dantant sa mova igl sbuaditsch 11 meters ad onn – en record siva da tgi las misiraziuns on scumanzo igl onn 2011. Las raschungs n’èn betg ancunaschaintas. Persiva è igl muvimaint dalla vischnanca actualmaintg constant cun 1,45 meters ad onn. Plievgia intensiva ubagn sur ples deis possan dantant puspe accelerar igl muvimaint. Crappa rocla anfignen sen la veia cantunala Igls 25 da matg on singuls craps contanschia la veia cantunala tranter Lantsch e Brinzauls. La veia è neida sarada automaticamaintg, malgro tg’igl n’ò do nigns donns. Igls responsabels digl cumegn sclareschan, sch’igl è necessari da proteger an futur igl post per rimnar rusment. Dantant èn 600 digls total 635 meters pigl tunnel da sondagi perfuros. (rtr/fmr) Igls craps tg’on contanschia la fegn matg la veia cantunala.

Custo ò igl implant electric Adont 15 milliuns francs. Per la realisaziun da chel ò igl EWZ eneda daple risguardo tant scu pussebel firmas dalla val. Las autoritads politicas èn stadas anvidadas gio avant tgi igl project realiso è nia preschento alla populaziun. Sonda è sto de dallas portas avertas da l’ovra hidraulica Adont. Per ples cumegns da Surmeir èn las Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ) siva dad 80 onns en partenari fidevel. Graztga agl tschains d’ava tgi dereiva digl martgea da Turitg on an chels otg decennis blers cumegns er savia far adegna puspe investiziuns. An chels onns ò igl EWZ er adegna fatg sez investiziuns per modernisar, actualisar e sanar igls implants hidraulics. Chegl tg’è sto pussebel ò igl EWZ risguardo firmas indigenas per far las lavours. Excepziuns èn sa tgapescha interpresas spezialas tg’on da far cun la tecnica e cun las maschinas tg’ins ò duvro per las centralas dallas ovras electricas. Impurtant da nizigier l’ava Igl EWZ seia gio ples decennis en partenari fido pigls cumegns – gio avant la fusiun ed er siva dalla fusiun digls cumegns – punctuescha Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses. Pigl cumegn seia l’ovra hidraulica Adont sot Salouf da gronda impurtanza. Betg angal perveia digl tschains supplementar tgi vign digl martgea da Turitg, mabagn er cun nizigier igl EWZ l’ava digl Adont. Ord vista economica seia la realisaziun da chel implant electric er da gronda impurtanza. Bel seia tgi igl EWZ vegia scu adegna risguardo bleras firmas indigenas, accentuescha Leo Thomann. Chegl seia betg per sasez, dantant tigl EWZ ple u manc adegna igl cass. Scu tgi igl mastral digl cumegn da Surses ò detg vegia igl EWZ anvido las autoritads politicas dalla regiun da piglier invista dalla nova ovra electric Adont. Sonda è stada anvidada alloura la populaziun ad en de dallas portas avertas. En bel domber è sto preschaint er sch’igl interess vess savia esser ensatge pir grond. Diesch ovras electricas Igl EWZ ò aint igl Grischun total 16 ovras hidraulicas. Gist diesch da chellas sa cattan aint igl Grischun Central. Da chels diesch implants electrics èn gist otg an Surmeir. Damai è chella regiun ena regiun tgi profitescha. Las centralas dallas ovras hidraulicas sa cattan a Tinizong, ainten la Val Nandro, agl Adont a Salouf, a Casti ost e Casti vest ed a Solas. Vetiers vignan alloura anc igl Lai da Marmorera ed igl Lai da Solas. An cumparaziun cun ovras electricas cun ava digls ragns èn ovras hidraulicas cun en agen lai da farmada pi utilisablas, cun tigneir l’ava e cun pudeir duvrar chella per produtgier current tenor necessitad. Chegl monta tg’ena ovra hidraulica stat a disposiziun independent, schi dat sulegl u betg. Igls cumegns grischuns cun ovras electricas casseschan annualmaintg tschains per ena somma da radond 46 milliuns francs. Prest la mesadad da chella somma survignan ena buna part digls cumegns digl Grischun Central. Igl EWZ è aint igl Grischun Central er en grond patrung cun 84 ampluias. Igl implant electric Adont è surdo uffizialmaintg agl travagl.

Dumengia da mezde allas 11.45 è nia constato a Rona tar en travagl puril tgi tar ena remisa è rot or en fi. Las flommas èn sessour sa derasadas anfignen tar en auto da persungas parco davos igl bietg. Aint igl decurs èn la remisa ed er igl vehichel an curt taimp davantos en’unfrenda dallas flommas. Cun dalunga reager la famiglia purila è sto pussebel da spindrar las tgoras tgi sa cattavan an uigl. Per cumbatter igl fi èn stos an acziun igls pumpiers da Surses e dalla Val Alvra. Ultra da chegl è sto agl li en schinumno CARE-Team. Da preschaint è la somma digl donn betg ancunaschainta. An collaboraziun cun la procura publica vign la pulizeia cantunala ad erueir la raschung digl incendi. Carstgangs ed er animals èn betg nias tar donns. (fmr/gns) An curt mument en’unfrenda dallas flommas. La remisa ed igl uigl a Rona.

Diesch onns è Jöri Kaufmann sto uffizier da teir federal pigl Grischun. Alla fegn da chest onn vo el an pensiun. Successour davainta cun Filip Dosch ena persunga da Surmeir. Cun la fegn digl 2022 vo a fegn la lavour da Jöri Kaufmann scu uffizier da teir federal. Siva da diesch onns segna igl om da 70 onns per chel pensum, tg’è en pensum digl Departamaint federal da defensiun, protecziun dalla populaziun e da sport. Igl om tg’è uriund dalla Purtenza è colonel ed igl superiour dallas tschintg cumischungs da teir (regiuns da teir) tgi dat aint igl Grischun. A mintga cumischung da chellas tschintg stat avant en president. Cun el appartignan anc mintgamai treis anfignen quatter commembers a chel gremi. Las tschintg cumischungs da teir digl Grischun èn las suandontas: cumischung 1: Tavo, Purtenza e Signeradi cumischung 2: Coira, Scanvetg, Flem cumischung 3: Surselva cumischung 4: Grischun Central cumischung 5: Nagiadegna e vals digl sid grischunas Ampluia dalla Confederaziun Scu uffizier da teir federal è Jöri Kaufmann la persunga da contact tar las autoritads politicas cantunalas, regiunalas e communalas. El è er la persunga cun ena gronda reit a contacts tar las instanzas ed igls uffezis. Igl uffizier da teir federal è la persunga tg’ò da vurdar per la siertad tar mintga stand da teir e da tgatscha. El fò la punt tranter las uniuns da teir, igls cumegns ed igl Uffezi cantunal da militer e da protecziun civila. Ampluia è igl uffizier da teir federal dalla Confederaziun. An chels diesch onns è Jöri Kaufmann sto la persunga tg’è stada preschainta tar la collaudaziun da novs stands da teir e da tgatscha scu per exaimpel er tigl implant da teir a Rona. El è er sto responsabel pigl decurs administrativ e formal tar fusiuns d’uniuns da teir e da stands da teir. Ultra da chegl è en uffizier da teir federal er la persunga tgi segna per l’instrucziun e l’introduziun digls novs uffiziers da teir ed igls commembers dallas tschintg cumischungs da teir digl Grischun. Digl president tigl uffizier da teir federal Ferm occupo è Jöri Kaufmann sto igls dus davos onns cun la realisaziun digls tschiffaballas tigls stands da teir tg’èn da preschaint obligatorics per mintga implant da teir. Alla fegn da chest onn vo Jöri Kaufmann an pensiung. Successour dad el davainta Filip Dosch da Cunter. Actualmaintg è el president dalla cumischung da teir 5. Igl nov uffizier da teir federal digl Grischun ò 60 onns ed è tigl militer major. Jöri Kaufmann ò proponia agl Cantun Filip Dosch scu igl sies successour ed igl Cantun ò do venavant chella proposta agl Departamaint federal da defensiun, protecziun dalla populaziun e da sport. Chel ò anc da te­stifitgier la tscherna da Filip Dosch scu nov uffizier da teir federal per igl Grischun, dantant è chegl angal ena tgossa formala. Jöri Kaufmann (dretg) cugl sies successour Filip Dosch.

Per dus giuieders fidevels digl CB Surses è la carriera eida a fegn cugl gi cunter Tusang/Tgazzas. Curdin Baltermia e Damian Cadotsch èn stos 30 onns fidevels agl club. Aint igl avigneir vignan els dus betg ple ad esser activs alla plazza da ballape a Tinizong, mabagn scu aspectatours. Igl davos gi digl campiunadi dalla 3. liga ò igl CB Surses giuia a tgesa cunter igl club vaschign Tusang/Tgazzas. Cun chella parteida ò l’equipa betg angal piglia cumgea da chella liga, mabagn er da dus giu­ieders fitg fidos digl CB Surses. Per Curdin Baltermia da Salouf e per Damian Cadotsch da Savognin è igl gi cunter Tusang/Tgazzas sto igl davos tg’els on giuia cugl tricot digl CB Surses. Gio avant igl derbi digl Grischun central era cler tgi igls Sursetters on da far igl zap dalla 3. liga ainten la liga pi bassa e chegl angal siva d’ena staschung. I fiss bagn sto bel da piglier cumgea da chella liga cun ena victorgia cunter Tusang/Tgazzas ed er digls fans anfignen igl mez d’avost. Igl resultat da 2:2 conferma tgi las dus equipas on strousch sa fatg mal ed èn er stadas cuntaintas cun chel pari. Tigl adversari ò igl CB Surses gio durant onns ena fitg bunga relaziun ed er collaboraziun. En defensour scu or digl codesch Curdin Baltermia, el tgi terminescha la sia carriera da ballape cun 38 onns ò scumanzo gio da junior a giuier pigl CB Surses. El ò fatg tras mintga scalem da ballape tigl sies club uriund. Bung 18 onns ò el giuia cun l’amprema squadra digl CB Surses e sto ena ferma pitga dalla defeisa. Sto è el er en bung capitani, congiuieder e chegl betg angal segl plaz, mabagn er ordvart chel en veir amei. Curdin Baltermia è sto en defensour scu or digl codesch: stagn, deir, pront da cumbatter, agressiv e cun ena immensa survista. El ò er adegna savia cura tg’el dastga davantar pi offensiv e sorteir dalla zona da castei per susti­gneir igls attatgeders. Sies schozs ed er sies gols da distanza èn e restan legendars. Durant onns igl capo-attatgeder 38 onns ò er Damian Cadotsch, el tg’ò gia tigl CB Surses la mademma veia scu Curdin Baltermia. Gio d’unfant ò el giuia cun las equipas digls juniors digl CB Surses anfignen chel de tg’el ò fatg igl zap ainten l’amprema equipa digl club. El saptga betg deir quants gols tg’el vegia marco pigl CB Surses an chels 18 onns scu attatgder digl amprem team, ò detg Damian Cadotsch. Igl èn chegl fitg blers gols cun esser sto el durant ples onns igl capo-attatgder digl CB Surses. Adegna agl dretg post, verso cun la balla, adegna pront da far gols ed adegna en attatgeder tg’ò fatg tot oter tgi simpel a mintga defensour. Signia ò Damian Cadotsch alloura er fitg blers gols decisivs e chegl savens er anc curt avant la fegn digl gi. Tant el scu er Curdin Baltermia, tots dus èn stos giuieders fitg fidevels digl CB Surses – e chegl schizont durant la tga­tscha cun esser els tuttegna catscheders passiunos. Ossa on els daple peda per eir a tgatscha e niron er a pi­glier peda per eir a vurdar l’egna u l’otra parteida digl CB Surses cun bleras e belas regurdientschas. L’equipa digl CB Surses ò piglia cumgea digls dus giuieders fidevels (aintamez) cun en act d’angraztgamaint. On giuia igl davos gi per l’amprema squadra digl CB Surses. (da san.) Curdin Baltermia e Damian Cadotsch.

Ena clavadeira ed ena remisa èn davantadas l’unfrenda dallas flommas. Cun la procura publica vign la pulizeia cantunala ad erueir la raschung digl incendi. Carstgangs ed er animals èn per bunga sort betg nias tar donns. Dumengia da mezde allas 11.45 è nia constato a Rona tar en travagl puril tgi tar ena remisa è rot or en fi. Dalunga èn nias alarmos igls pumpiers e cun els er la pulizeia. Las flommas èn sa derasadas sessour anfignen tar en auto da persungas parco davos igl bietg. La remisa, la clavadeira ed er igl vehichel èn davantos an curt taimp en’unfrenda dallas flommas. Graztga alla bunga lavour professiunala digls pumpiers è sto pussebel d’evitar tgi la sosta e la clavadeira dasperas n’èn betg eidas a fi ed er betg neidas donnagedas digl fi. La famiglia purila Poltera ò reagea dalunga ed uscheia ègl sto pussebel da spindrar las tgoras tgi sa cattavan an uigl, bagn ensatge plaschevel tiers la malaveta per tot gl’oter. Ultra da chegl è sto en schinumno CARE-Team agl li. Da preschaint è la somma digl donn betg anc ancunaschainta. Siva 15 minutas agl li Orlando Caspar, igl cumandant da pumpiers da Surses, ò detg sen dumonda tgi allas 11.46 seia ia or igl alarm. Curt sessour èn igls pumpiers partias cun ples vehichels, igl antier equipamaint e cun tot l’oter material davent digl luvratori da pumpiers a Cunter. «Siva 15 minutas erans agl li digl incendi», dei Orlando Caspar. Persungas tg’eran gio avant agl li, scu per exaimpel igl pour, sez en pumpier verso, vegian reagea bagn, manegia igl cumandant digls pumpiers da Surses. Igl cass digl incendi da Rona conferma er tgi dovra simplamaintg material adatto, en equipamaint conform agl taimp ed er igls vehichels cun en aramaint modern. Antschet ad ardar vegigl ainten la remisa e da lò vegian las flommas er cuntanschia la clavadeira, ò detg Orlando Caspar. El ò er detg tgi cun esser blers pumpiers agl li e cugl equipamaint adatto ins vegia gia siva 30 minutas igl fi uscheia sot controlla tg’el vegia betg savia sa derasar sen la sosta e sen la clavadeira gist dasper la stalla digl incendi. 50 pumpiers da Surses e 15 dalla Val Alvra Igl è nia luvro serious, professiunal, cun calmezza ed er cun respect. Eneda tg’ins ò gia tot sot controlla è neida demontada la lenna arsa dalla clavadeira. Fatg chegl e mano ella tar en deposit vegian betg igls pumpiers, mabagn interpresas dalla regiun. Mintga lenn vegian igls pumpiers sprizzo an en cuntign cun ava per tg’els ardan betg anavant. Agl li digl deposit vegia ena guardia da pumpiers vurdo l’antiera notg tgi la lenna arda betg an eneda. Vers mesanotg ins seia sto schi anavant tgi igl fi seia sto cumplettamaintg sot controlla. Anfignen glindesde dumang vegia ena guardia da ples pumpiers survigilo igl li digl incendi ed er controllo igl conturn, ò declero Orlando Caspar. An acziun seian stos 50 pumpiers da Surses e 15 pumpiers dalla Val Alvra. Els seian er nias a Rona cun en auto-cisterna da pumpiers per sutigneir igl corp da pumpiers Surses durant la sia lavour a Rona e tigl li digl incendi. Durant igl fi ò la pulizeia vurdo tgi tot igls marveglious n’èn betg sa vischinos agl li digl incendi per uscheia disturbar igls omens e las donnas digls pumpiers. Ena clavadeira ed ena remisa èn davantadas l’unfrenda dallas flommas a Rona.

Las consequenzas dalla pandemia, la mancanza da persunal qualifitgia e la reonovaziun digl indrez da telefon on marco igl davos onn da gestiun. Igl menaschi ò fatg en stgamgiamaint da 10,1 milliuns francs. Gist frestg or dalla stampareia è igl rapport annual 2021 dalla Center da Sanadad Savognin SA. Da menziunar è tgi chel menaschi è an Surmeir egn digls gronds patrungs cun aveir 125 ampluias cun en total dad 82 plazzas cumplagnas. Bung la mesadad digls ampluias dereivan dalla regiun e dallas vals vaschignas. Pigl provedimaint da sanadad ed er pigl turissem èn igl spital, las practicas da medis e la tgesa d’attempos a Savognin da gronda muntada e da gronda valour betg angal per Surses, mabagn per l’antiera regiun. Daple lavour perveia dalla pandemia An ples partiziuns vegia la pandemia caschuno per en po daple lavour, manegia Christine Demarmels, la directoura dalla Center da Sanadad SA. Daple expensas e daple lavour perveia da chella vegia sa musso tigl nattager, tar la lavandareia, tar la recepziun, tar la tgira acuta e prolunga ed alloura er tar l’acquisiziun da tottas sorts materials. Gist igl anviern 2020/21 ins vegia anc s’accurschia ferm las consequenzas dalla pandemia. Cunzont tigl spital. Pi pac skiunzs, pi pac accidents sen pista e damanc paztgaints pigl spital acut, dei Christine Demarmels. Gia pi pac paztgaints aint igl spital ins vegia er cun s’augmentar adegna daple igls cass ambulants sen costs digls cass staziunars. Igls 42 posts ainten la tgesa d’attempos èn stos bagn occupos ed igl madem vala per las 24 abitaziuns. I sa mossa adegna daple tgi tgombras doblas èn betg ple conform agl taimp ed èn pi grevas d’occupar. Igl è nia fatg ferm adiever dalla purscheida digls tests da covid-19 cun anfignen 90 tests per de. Chegl alloura betg angal da persungas indigenas, mabagn er da giasts e turists dall’antiera regiun. Aposta pigl schurmetg da collaboratours e collaboratouras e digl antier travagl è nia construia en center da test cun en bietg annex. Pac success cun la tschertga Scu tar otras branschas professiunalas mantgan er tigl sectour da sanadad persungas digl rom. Christine Demarmels dei tgi la fiera da persunal qualifitgia, spezialistas e spezialists seia ple u manc ord diever. An moda convenziunala e nunconveziunala ins tschertga siva d’en onn persunal digl rom e chegl sainza success, cunzont persunal per la tgira. La directoura loda mintga singul ampluia, collaboratoura e collaboratour, tots vegian contribuia bler cun er esser flexibels ed uscheia dar damogn allas lavours supplementaras. Aint igl decurs digl 2021 ò la Center da Sanadad SA er retschet en nov indrez da telefon, chegl pigl bagn da persunal, cussadents e paztgaints. Bung resultat da gestiun Tar en retgav da menaschi da 10,1 milliuns francs è sa resulto igl 2021 cun ena somma da 542 639 francs en fitg bung resultat da gestiun (EBIDTA-marscha) avant tgi far amortisaziuns. An cumparaziun cugls davos onns da gestiun seia chegl egn digls miglers resultats da gestiun (5,4%), punctuescha Christine Demarmels. Igl retgav total da 10,1 milliuns francs è per 200 000 francs pi bass tgi anc igl onn avant. Tar las expensas èn igls costs da persunal cun 6,9 milliuns francs la gronda somma. Igls costs materials chels schean tar 2,6 milliuns francs. Amortisaziuns èn neidas fatgas per ena cefra da 912 000 francs. Bung onn da gestiun per la Center da Sanadad Savognin SA.

Igl tgametg è do aint igl tetg dalla baselgia viglia da Mon, chella da Son Cosmas e Dungiang. Cotras è nia donnagea egn digls gronds scazis culturals an Surmeir. La baselgia da Son Cosmas e Dungiang totga ainten la regiun Alvra tar egna dallas pi viglias. Anc pi viglia è la baselgia da Mistail. Alla fegn da matg, antschatta da zarcladour ègl dò er an Surmeir adegna puspe temporals. Betg tant temporals scu per exaimpel ainten la Svi­zra Bassa, ma tuttegna en bel domber. La seira allas 20.00 Igl è igls 23 da matg 2022, i vo vers seira, sur Mon schean neivlas neiras ed i vign tar en immens temporal cun ena dètga daratgeda. L’oura dalla baselgia da Son Francestg dat gist las otg. A madem mument dattigl ena tgamageda ed en colp scu sch’en aviun fiss crudo sen tera. Curt sessour veian ples vaschigns da Mon tgi or digl tetg digl clutger dalla baselgia viglia da Son Cosmas e Dun­giang vign fem. Arda forsa la baselgia? Alarmos vignan igls pumpiers, tg’èn er bagnspert agl li. Per bunga sort arda igl bietg istoric betg. Igl fem dereiva digl tgametg tg’è do aint igl tetg digl clutger, ia digl clutger oragiu siva la corda da fier digls dus sains anfignen aint igl taratsch. Antras igl colp digl tgametg dattigl er blera polvra tgi para da lontan d’esser fem. Igls pumpiers on alloura constato cun bung sentimaint tgi igl prievel tgi dess en incendi na seia betg avant mang. Fatg adiever on igls pumpiers er d’ena termocamera per propi esser persvadias tgi arda betg. A Mon nign tgi sa regorda Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra stat a Mon. El ò detg tgi seia daveiras do en immens colp scu schi niss la fegn digl mond cura tgi igl tgametg seia do aint igl tetg digl clutger dalla baselgia viglia. Ena tunada schi ferma vegia el darar santia a Mon. Daniel Albertin dei tgi a Mon ins sa regorda betg tgi igl tgametg fiss do eneda aint igl tetg digl clu­tger dalla baselgia viglia. Er sies bab Alexander Albertin, tgi vegia 88 onns vegia betg a chint tgi igl tgametg fiss do aint igl tetg u igl clutger dalla baselgia da Son Cosmas e Dungiang. Er ainten tot las documentaziuns tgi dat dalla baselgia viglia da Mon è mai scretg tgi igl bietg fiss eneda nia donnagea digl tgametg. Tg’ins ò angulo igl 1975 las dus statuas da Son Cosmas e Son Dungiang dantant bagn e mai ple las cattadas. Digl reminent eran igls dus sontgs schumblers e medis ed èn nias stgavazzos igl onn 303. Gio igl de siva Adelheid Hohlwegler, la presidenta digl cumegn-baselgia catolic Alvra ò detg tgi gio igl de siva dalla crudada digl tgametg vegian persungas dalla sieranza da bietgs piglia invista digl donn. Stos a Mon èn alloura er igls experts dalla tgira da monumaints, cun esser la baselgia da Son Cosmas e Dungiang sot protecziun dalla tgira da monumaints. Ossa ins vigna a lascher offereir per la lavour da reconstrueir e sanar igl tetg digl clutger donnagea, dei la donna d’Alvaschagn. Chegl sa tgapescha an strètga collboraziun cun la tgira da monumaints. Betg scu tar otras baselgias parochialas totga forsa igl clutger dalla baselgia viglia da Mon per mesadad agl cumegn politic, tar chel cass agl cumegn d’Albula/Alvra. «Na, scu la baselgia totga er igl clutger dalla baselgigna sot Mon alla Fundaziun Son Cosmas e Dungiang», ò detg Adelheid Hohlwegler. Forsa schizont pi viglia tgi 1 000 onns Sainza dubi totga la baselgia da Son Cosmas e Dungiang tar egn digls gronds scazis tgi vagn an Surmeir. La baselgia è er ­egna dallas pi vi­glias tgi dat aint igl Grischun Central. Pi viglia tgi la baselgia da Son Cosmas e Dungiang è la baselgia da Mistail tgi datetscha digl 800. Igls amprems documaints dalla baselgia viglia da Mon chels dateschan digl 1200. Aint igl codesch «Kirchen und Kapellen an der Julierroute» d’Ambros Sonder barmeir è da liger tgi seia tgunsch pussebel tgi la baselgia da Son Cosmas e Dungiang savess esser digls onns 900. Da liger è lò er tgi igl clutger seia nia construia pir alla fegn digl 14avel tschentaner. Ensatge pi viglia tgi la baselgigna da Mon è alloura la baselgia vi­glia da Lantsch. Chella datescha digl 900. Las baselgias parochialas tgi cunaschagn da mintga vischnanca an Surmeir, chellas dateschan las ples digl 1600 anfignen igl 1700. Egna dallas pi viglias baselgias parochials è la baselgia catolica da Beiva dedi­tgeida a Son ­Giagl e tgi datescha digl 1220. Clostras, uestgs, imperatours e conts Da Giovanni Netzer tg’ò stibgia teologia ed er istorgia ò la FMR lia saveir tgi tg’ò biagia chellas baselgias viglias an Surmeir. El dei tgi las ples da chellas baselgias ve­gian laschea biagier cunzont persungas bagnstantas. Ellas vevan igls daners, la ­gliout ed er igl material per lascher con­strueir da lez taimp en bietg scu ena baselgia. Fitg bagnstantas eran avant 1000 onns er las clostras, uscheia tgi er chellas ve­gian gronds marets tgi vagn anc oz da chels bietgs istorics er an Surmeir. Uestgs, imperatours, conts, prenzis e rètgs, chels levan er mussar lour pussanza avant 1000 onns cun lascher biagier baselgias er ainten la nossa regiun. Giovanni Netzer dei tgi la baselgia da Mistail seia ena baselgia carolinga, las baselgias viglias da Mon e da Lantsch seian bietgs romanics e las baselgias tg’èn neidas biageidas an Surmeir ainten las vischnancas a parteir digl 1600 seian bietgs ­gotics e barocs. La baselgia viglia da Mon avant igl donn. La baselgia viglia da Mon avant igl donn. Igl tetg donnagea digl clutger vign bagnspert reconstruia. Igl tetg donnagea digl clutger vign bagnspert reconstruia.

Tantas occurrenzas scu anc mai, da nov dattigl ena scola da bike, investo vign er aint igls neivadoirs – e Savognin davainta tar dus gronds events da sport li da farmada. Chegl èn las lengias grassas dalla «Partenza» da chesta stad. Mintgamai avant igl scumanzamaint dalla staschung, seia chegl d’anviern u da stad dattigl ainten la destinaziun da vacanzas Savognin, oz numnada Val Surses, l’occurrenza tgi sa nomna «Partenza». Tar chella vign infurmo giasts, indigens e persunal tge tgi dat da nov e tge tgi stat tot segl program igls proxims meis. Sonda passada on igls purtaders principals digl turissem infurmo la publicitad e chegl cun ena premiera. Stada è la «Partenza» betg scu usitada an sala Grava, mabagn sot tschiel avert agl Lai Barnagn. Radond 150 persungas èn stadas interessadas da tadlar tge tgi marscha tot chesta stad an Surses ed er an Val Alvra. Mano tras igl program e chegl an moda professiunala e simpatica ò Melanie Salis, l’anterioura moderatoura da radio «Südostschweiz». Investiziun dad 1,2 milliuns francs Igls giasts ed indigens èn nias beneventos da Tanja Amacher, la directoura turistica dalla regiun da vacanzas Val Surses. Ella ò detg tg’ins seia sen la dretga veia cun s’accorscher tgi igl pansar, chegl tgi pertotga igl turissem, seia pi positiv tgi er schon. Tanja Amacher ò er ludo la bunga collaboraziun cun tot igls purtaders turistics, cun las autoritads politicas ed er cun las uniuns. Igl recept da success seia sulettamaintg la collaboraziun tranter tot chels tgi s’angaschan pigl turissem. Tanja Amacher ò er preschento en bel domber d’events tgi stattan chesta stad segl program. Tranter oter ò ella numno las dus occurrenzas da sport, igl Gigathlon ed igl Swiss Irontrail, noua tgi Savognin vign ad esser li da farmada. An Surses dattigl anfignen alla fegn d’otgover tantas occurrenzas scu anc mai, ­seian chegl occurrenzas culturalas, da sport, turisticas, da kino e da musica e cant. A pled è er nia Christoph Passecker, igl directour administrativ da Savognin Pendicularas SA. El ò detg tgi da preschaint ins seia vedlonder cun la sana­ziun e modernisaziun digls neivadoirs tranter Tigignas e Somtgant. Ultra da chegl vigna er ramplazzo igl manaschamaint digl indrez da far neiv. Savo­gnin Pendicularas SA investescha per chellas midadas ena somma dad 1,2 milliuns francs. Per unfants e giuvenils Tar la regiun da vacanzas dalla destina­ziun Val Surses totga er igl Parc Ela. Veronika Widmann, egna dallas treis directouras digl parc dalla nateira, ò detg tgi seia fitg simpel: Igl Parc Ela ins duess schurmager e nizigier. Actualmaintg ins seia er vedlonder cun la realisaziun d’ena reit per la vendita e promoziun da products regiunals. L’organisaziun «Anavant Surses» chella vign ad esser responsabla er chesta stad per las infurmaziuns ed igls bungs contacts tranter igls indigens ed igls sagonds-dimorants, scu chegl tgi Patrick Thurner, igl co-president ò detg. Ultra da chegl segna l’organisaziun er per l’egna u l’otra occurrenza scu per exaimpel la «Scuntrada» a Savognin, igls 5 d’avost 2022. Ena nova purscheida è la scola da ­bike per unfants e giuvenils. Scu tgi Roland Kolb ò detg porschan ples scolas da skis da nov ­chella purscheida e chegl vala er per la scola da skis Savognin. Cugl boom da bike tg’è igl mument è chegl sieir ena fitg bunga tgossa per unfants da treis anfignen 12 onns, dantant er per carschias, schi vign giavischia. Viola Albin da Grischun Vacanzas ò preschento igl project turistic «Alpin Circle», en viadi circular turistic tras igl Grischun cun 26 highlights e 58 aventuras. Chel gir turistic magna er tras Surmeir e tranter oter er all’Alp Flex ed agl viaduct «Landwasser» a Filisour. Discurria tar giasts ed indigens ò er Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural. El ò detg tgi anfi­gnen ossa seia igl program digl festival anc mai sto schi vast e schi grond. A pled è er neida Linda Netzer tgi segna tigl cumegn da Surses pigl svilup digl li. Infurmaziun, collaboraziun e participaziun, chegl seian treis aspects tgi dastgan betg mantger per eir ainten en bung avigneir. On referia per giasts ed indigens. (da san.) Giovanni Netzer, Veronika Widmann, Patrick Thurner, Tanja Amacher, Christoph Passecker, Roland Kolb, Viola Albin e Linda Netzer.

Tenor igl plan d’ena cuminanza da lavour da dus biros d’architectura vign realiso igl schlargiamaint digl bietg da scola a Savogin. El exista or da dus objects, construia vign el per gronda part da lenn e previa da construeir igl bietg è igl 2024. Costs da chel, agl¬manc 16 milliuns francs. Igls projects dalla concurrenza d’architectonica èn nias preschantos chesta fegn d’emna a Savognin. Igl matg 2021 ò igl suveran da Surses decidia cun gronda pluralitad tgi Grava, noua tgi igl bietg existent sa catta a Savognin, seia er igl li adatto pigl nov bietg da scola. I dava er anc en’alternativa e chella fiss stada a Bursa, gnond da Tinizong, dalla vart dretga all’antschatta da Savognin. Igls votants e las votantas da Surses on pero decida per Grava ed on er incumbenso la suprastanza da lascher elaborar en project deta­glea per l’amplificaziun dalla scola a Savognin. Cler era tgi la scola existenta, tgi datescha digl 1954, duess neir ramplazzada antras en nov bietg. Chesta fegn d’emna passada èn nias preschantos igls resultats dalla concurrenza da project – inclusiv igl project victorisader. Incumbensada digl cumegn Surses da far en studi davart la realisabladad è neida l’architecta Nina Bühlmann da Turitg. La donna digl rom è alloura er stada chella tg’ò organiso la concurrenza digl project ed er la persunga tg’ò accumpagnea e cunsiglia igl cumegn da Surses anfigen ossa ed er venavant. An tot 30 annunztgas La concurrenza publica dalla prequalifiacziun e procedura è neida publitgeida igls 5 da november 2021. Musso interess per chella concurrenza on 30 architects cun lour partenaris ed on er inoltro igls documaints basignevels. Siva d’ena amprema examinaziun dallas annuztgas on diesch biros d’architectura dastgea sa participar alla concurrenza finala. Tranter chels diesch eran er seis architects digl Grischun. Igls diesch projects èn nias examinos pi an detagl e seis da chels èn crudos or dalla concurrenza. Igls projects restants èn danovamaintg nias piglias sot la marella ed an concurrenza èn anc restos treis projects, tg’èn er nias premias cun ena somma totala da 120 000 francs. La giuria cun persungas digl cumegn da Surses, dalla scola, digl cunsegl da scola e sa tgapescha la giuria cun experts e persungas digl rom ò decidia unanim tgi igl project «egn dus treis» dalla cuminanza da lavour (ARGE) digls biros d’architectura Ruch e partenari, RBA architects da Son Murezza e digl biro d’architectura per cuntadas BSLA d’Olten è igl project victour. Tenor las giurias corresponda chel project igl pi fitg allas plessas preteisas dalla concurrenza publica per la realisaziun digl nov bietg da scola. Lenna indigena Reuschia igl pi bagn d’adattar la nova tgesa da scola agl bietg existent dalla sala polivalenta Grava (construeida igl 1984 tenor igls plans digl architect Andreas Liesch), alla cuntrada ed agl maletg digl quartier è agl architect Andreas Ruch e partenaris da Son Murezza. I dat dus bietgs, en bietg per la scola primara ed en bietg per la scoletta. Igl gioven architect ò detg tgi tant scu pussebel ins vegia risguardo pigl nov bietg lenn – e chegl duess er esser lenn indigen. Sulet igl meir da basa seia betun. Igl nov bietg da scola ò treis plangs. Aint igl plang sutteran sa cattan la stanza da musica, da lavour da mang ed artisanat, la sala damagler e dus stanzas da tgira. Tigl sagond plang è l’antrada principala, dus stanzas da scola e la stanza digls scolasts. Segl terz plang dattigl quatter stanzas da scola. I dat ena stgela centrala tgi survign dalla fanesta digl tetg cler da soura. El vegia er sa decidia per grondas fanestras chegl tgi fe­tscha er ecologicamaintg senn cun aveir las stanzas da scola uscheia er fitg bler cler digl de, ò detg Andreas Ruch. Museum da Segantin ed igl hotel Saratz Naturalmaintg mantgan tar las fanestras er betg las storas. Igl nov bietg da scola ò en’otezza da set meters ed ena largezza da radond 20 meters. Igl plaz da scola chel duess davantar scu en center e chegl betg angal per scolaras e scolaras, mabagn er per otras persungas. El vegia lia dar bler spazi agl plaz da scola, tgi seia ensacu scu igl center dalla sala Grava, igl bietg da scola e la scoletta. Igl biro d’architectura Ruch e partenaris ò en bung nom ed ò tranter oter er planiso projects scu igl Museum da Segantini a Son Murezza, igl hotel Saratz a Puntraschigna, la tgamonna da Tschierva ed igl schlargiamaint dalla scola a Son Murezza ed a Tavo. Da chintar per la construcziun digl nov bietg da scola a Savognin è cun en’investiziun d’agl­manc 16 milliuns frans. Igl suveran da Surses ò anc da deliberar chella somma. Previa è chegl aint igl decurs digl aton 2022. Cun la construcziun digl nov bietg da scola a Savognin duess neir scumanzo igl 2024. Igl bietg da scola exi­stent chel svanescha per far plaz agl nov. Igls resultats dalla concurrenza ed igl project victorisader vignan preschantos er la proxima fegn d’emna digls 25 e 26 da zarcladour 2022, mintgamai dallas 14.00–17.00. Vardan igl model digl nov bietg – igls architects (da san.) Florian Rickenbacher, Andreas Ruch, Cristiano Cortesi, igl mastral Leo Thomann e la cunsigliedra ed architecta Nina Bühlmann. Ena visualisaziun dalla nova scola da Surses a Savognin. Ena visualisaziun digl corridor. «Egn dus treis» per Surses Il Cumegn Surses sto engrondir sia scola – e detg exact avant in onn aveva il suveran tratg la decisiun. Las novas localitads per scoletta e primara a Savognin duain restar en il lieu actual, a Grava. Ina varianta da dischloccar tut l’areal scolastic a Bursa, a l’entrada sid da Savognin, era vegnida sbittada. Dapi questa fin d’emna è ussa enconuschent co ch’ils novs edifizis da scola duain vesair ora. Sonda e dumengia èn numnadamain vegnids exponids a Savognin ils projects ch’èn stads en la concurrenza architectonica – e tgenin project ch’ha fatg la cursa. Il nov cumplex da 16 milliuns francs po construir ina cuminanza da project cun architects e planisaders da San Murezzan ed Olten. Lur project sa numna «egn dus treis». Il model da la nova scola (dretg) che vegn construida gist dasper il bajetg existent, cun la sala Grava. Foto Gion Nutegn Stgier

Steilas inditgeschan ainten la hotellareia la categoria da qualitad digl hotel. Ellas tradeschan er igl fittamaint dalla tgesa ed er igls sarvetschs digl hotel. Daple steilas, daple criteris e daple pretensiuns. Hotels vignan taxos e qualifitgas cun ena steila e tot tenor luxus, service e purscheida digl hotel anfignen tschintg steilas. En hotel da treis steilas superior è da nov igl hotel Piz Mi­tgel a Savognin. Superior vot deir tgi chella tgesa è dalla categoria e dalla classa la miglra. La differenza tranter en hotel da quatter steilas ed en hotel da treis steilas è betg gronda. L’emda passada ò igl hotel Piz Mitgel – tgi sa preschainta ossa an nov vistgia – retschet da Hotelleriesuisse Grischun la plachetta tgi fò attent mintgign tgi igl hotel è ena tgesa da treis steilas superior. (fmr/gns) On surdo agls hoteliers Marlies e Michael Gehrig (da mez) la tavla tgi inditgescha las steilas digl hotel, Ernst Wyrsch (san.) igl president da Hotelleriesuisse Grischun e Jürg Domenig, magnagestiun dall’organsiaziun.

Mido igls skis cugl bastung da golf on skiunzs digl cader naziunal e cun els er anteriours stars da skis dalla Svizra. Graztga agl turnier da golf a Lai – la Swiss Ski Golf Trophy – è neida rimnada ena somma da 100 000 francs per la promoziun digls stars da skis futurs. Gio per la 16avla geda ò Swiss Ski anvido ad en turnier da golf per en bung scopo. Tar la Swiss Ski Golf Trophy on golfists la pussebladad dad esser padregns d’en star da skis e cun paer ena somma d’aglmanc 5000 francs dar a golf cun el. Gist an rotscha èn nias igls ferms ­skiunzs svizzers a Lai per sa participar all’occurrenza da golf. Antschet ò igl de cun en ansolver communabel cun golfists, tots betg igls pi povers, e cugl stars da skis scu Marco Odermatt, Beat Feuz, Loïc Meillard ed er Alex Fiva. Dalla parteida èn er stos varsaquants anteriours stars da skis scu per exaimpel Didier Cuche, Mike von Grünigen, Bruno Kernen e Patrick Küng. Tranter igls padregns eran persungas impurtantas da grondas interpresas naziunalas ed er internaziunalas. Tar la Swiss Ski Golf Trophy vogl an amprema lengia bagn da sa participar, mabagn prest anc daple per sa mussar ed al­loura per eneda pudeir dastger dar a golf cun en victour olimpic u en cam­piun mundial da skis scu Beat Feuz ed Alex Fiva per exaimpel. Alla fegn finala ò igl turnier da golf purto a Swiss Ski ena somma da 100 000 francs tgi vo per la promo­ziun digls skiunzs dalla genera­ziun giuvna. Prest vogl gio segls skis Piglia taimp on igls stars da skis er pigls numerous schurnalists, per radio e televisiun. El seia nia gugent a Lai, ò detg Marco Odermatt, igl grond star tigl turnier da golf. «Schi savens dunga betg a golf, persiva daple a tennis», ò detg igl victour general dalla coppa mundiala da skis. Detg ò el er d’esser commember digl Club da golf Engelberg. Dar a golf u eir cun skis seia digltottafatg enstge oter. Tar ena cursa da skis seia la concentraziun fixada sen igl pi bler treis minutas e tigl golf ins vegia a disposiziun en pi lung taimp e la concentraziun seia uscheia reparteida sen plessas ouras. Navigar cun l’essa seia er en sport preferia dad el ò tradia igl skiunz dalla Svizra Centrala. Igl trenadi vegia gio scumanzo ed an dus emdas vogl gio segls skis per Marco Odermatt ed igls oters skiunzs svizzers. La raschung tg’ins geia chest onn pi bod segls skis seia tgi gio alla fegn d’otgover vegian li las ampremas cursas rapidas a Zermatt. Previa seia igl settember er dad eir sur mar an l’America digl Sid per sa preparar sen la staschung da skis 2022/23, ò menziuno igl campiun olimpic digl slalom gigant. Ferm fatschanto seia el er cun da tottas sorts occurrenzas, seia chegl da promoziun, da sponsours u da Swiss Ski. El vegia decidia da betg suandar a mintga invitaziun, pertge schiglio niss el ansomma betg da trenar, ò managea igl skiunz tgi vign igls 8 d’otgover da chest onn 25 onns. Dus deis l’emda vegia el prest l’obligaziun da suandar agls blers invits. Siva tg’el vegia gudagnea igl classamaint general dalla coppa mundiala da skis seia la sia popularitad anc davantada pi gronda e cun ella er gist l’obligaziun da sa mussar tar bleras occurrenzas. Chegl tgi pertotga igls novs dress da skis tgi vignan preschentos da Swiss Ski igls 5 da fanadour dei Marco Odermatt igl suandont: «Svelts on els dad esser e navot oter». Igl star da skis ò er anc detg tgi durant la sia antiera carriera da skis vegia el purto anfignen ossa igl dress da skis dalla Swisscom e cun chel er gia grond success. Da nov è Sunrise igl nov sponsour principal da Swiss Ski. Sung nign grond golfist Chels pleds ò detg Alex Fiva, igl skicrossist, campiun mundial e vicecampiun olimpic. Cun esser da Parpan, seia el nia cun plascheir alla plazza da golf a Lai per sa participar agl turnier, organiso da Swiss Ski. Dar a golf seia bagn en’angulivaziun tigl skicross, ma betg bler daple. Daple tgi treis gedas per onn ins veia el betg sen la plazza da golf, dei igl skicrossist. Tg’el seia nia eligia scu sportist grischun digl onn fetscha grond plascheir. Fatschanto seia el gio cun trenar e chegl mintga de. Tuttegna sa legra el da galdeir la sia famiglia cun eir per en taimp ainten la Toscana. Ambiziuns da gudagner igl turnier vegia el ansomma betg, ò detg Alex Fiva cun en surreir. Feuz e Salzgeber aint igl madem team Da buna luna tigl turnier da golf a Lai era er Beat Feuz, el tg’ò an sia carriera guda­gnea cursas rapidas an en cuntign ed er en tetel siva l’oter. Cugls schanugls vegia el permanentamaintg ensatge problems, ma anfignen tar las ampremas cursas vess el puspe d’esser cumplettamaintg fit. Fit era igl Bernes er per giuier a golf aint igl team cun Rainer-Maria Salzgeber, igl reporter da sport da SRF. Beat Feuz ò detg a chel: «Cotras sunga sieir tgi vign betg igl davos tigl turnier». Dalla parteida all’occurrenza da golf è er sto Didier Cuche. El è adegna pront da dar a golf, schi vo per en bung scopo. Do a golf pigls stars da skis da dumang ò el er gio agl Bogn Alvagni tigl turnier da golf da sies amei Paul Accola. Didier Cuche totga tar egn digls bungs golfists – el ò en handicap da set. Alla dumonda, sch’el trenescha ansomma anc regularmaintg cundiziun, dei el: «Navot ple tgi navot». Er vasia tigl turnier da golf a Lai ins ò Walter Tresch, avant passa 40 onns cun Bernhard Russi egn digls gronds idols da skis. Gio da lez taimp era el propi en idol e niva admiro da vigl e gioven, ò managea igl golfist da 74 onns. Walter Tresch dei tgi da chel taimp davigl betg tants idols da sport cun er betg emetter la televisiun mintga occurrenza da sport scu ossa. Digl reminent ò el siva dad 11 onns dimora a Lai e sa catta scu indigen. Actuals stars da skis ed anteriours stars da skis on do a Lai a golf per en bung scopo. Curt avant igl turnier da golf. (da san.) Alex Fiva, Thomas Tumler e Loïc Meillard. Dus Bernes e dus stars dalla cursa rapida: Bruno Kernen (san.), anteriour skiunz, e Beat Feuz, campiun mundial e victour olimpic. Beat Feuz (san.) e Marco Odermatt sen la plazza da golf a Lai. Sto dalla parteida agl turnier da golf è er Didier Cuche. Walter Tresch, igl anteriour skiunz internaziunal.

Dus onns ins veva gia da renuztgier perveia dalla pandemia agl turnier da ballape tgi dat gio passa 40 onns. La davosa fegn d’emda èn igls organisatours nias remuneros persiva, cun esser l’ora ple tgi angal magnifica. Sa participos agl turnier da ballape tradiziunal èn 30 teams, bagn ensatge pi pacs tgi anc avant 20 onns cura tg’ins veva anfignen 50 equipas. La participaziun all’occurrenza da ballape vign betg angal tigl turnier digl CB Surses adegna pi pitschna, mabagn er tar oters turniers da ballape scu per exaimpel chel digl CB Tusang/Tgazzas. L’ambianza è stada bunga la davosa fegn d’emda alla Plazza d’Ava a Tinizong, betg angal graztga alla bel’ora mabagn er perveia digls gis interessants. La categoria dallas uniuns ò gudagnea l’equipa dall’Uniun da giuventetna Savognin, avant igl team dalla Musica instrumentala Savognin e terza è neida l’Uniun da giuventetna Riom-Parsonz-Cunter. La categoria digls saleps, chella cugls pi giovens ballapeists ò decidia igl team «Hallamadrid». L’equipa «Sali Banani» sa nomna igl victour dalla categoria scolars e la squadra «Aurel ia less en unfant da tè» gudogna la categoria mix. Igls «Conads» gudognan la categoria principala, chella digls omens, cun terminar igl gi final cun ena victorgia dad 1:0. (fmr/gns) Chels mats on gudagnea la categoria principala. (davos da san.) Sosin Frumasano, Nando Parpan e Mauro Hefti. (davant da san.) Andri Haerter, Jaron Trenkwalder e Nicola Poltera.

Ea, chegl è tuttegna en tetel en po spezial. ­Craxi para dad esser en nom. Bagn en po en cu­rious. E tge tgi chel nom ò da far cun en «gilet gris» è puspe en oter misteri. Ma ossa gl’egn siva gl’oter. Craxi n’è betg en nom dad en unfant. Na, Craxi è en nom dad en corv. En normal corv. En «corvus corone». Damais chels ­utschels neirs tgi veivan anturn e magari er cun nous. Ma igl corv an discussiun è tuttegna en po en spezial. Nous abitagn agl our dalla vischnanca. Quasi ainten mez la prada. Lò èn savens er corvs. Er oters utschels, ma igls corvs fitg savens. Zont igl anviern. Els spetgan da survagneir ensatge vanzadeiras or dalla cuschigna. Cura tgi la premaveira dat liber igl taratsch vignan els pi rars. Els cattan vivonda avonda e sa mossan angal sporadicamaintg sgulond suror u sa platgond sen egna dallas tgaglias agl conturn. Egn da chels corvs niva er chesta premaveira ade­gna anavant e sa platgeva sen la trocla dallas vanzadeiras. El vign anc adegna. Ensatge survign el er adegna. Cuntrari digls oters corvs lascha el neir igls carstgangs (me) pi manevel. Spezial è igl corv er cugl sies vistgia. El n’è betg cumplettamaintg neir, mabagn ò el en libroc greisch. Sumigliaint agls demons­trants avant dus onns an Frantscha. El n’ò pero betg en «gilet jaune», mabagn en «gilet gris». Betg tgi el vess atgnadads da demonstrant u mussess activitads revoluziunaras u zont agressivas. Na, glez ansomma betg. Ma simplamaintg per far ena cumparegliaziun ord vista optica. Igls deis passan… igl corv reiva mintga de. Ples gedas an de. Siva d’en taimp vign er anc en sagond corv. La sia partenaria. Ella è pero tot neira. Ed ella lascha er betg neir schi manevel. Scu para veivan corvs an monogamia per veta duranta. Essend tgi en corv vign maximal 20 onns vigl fon els nozzas d’ôr gio cun 10 onns e chellas da platin cun 15. Igl corv è adegna tar nous e suonda nous magari er sen spassegis e dat en sgregn ainten l’aria per sa far santeir e sa platga ensanouas agl manevel. Perveia da chella relaziun prest amicabla u familiara ègl er sto cler per nous tgi el vegia er dad aveir en nom. I vagn stibgia anve ed annò per cattar igl nom adatto. Anfignen tgi ena part fitg impurtanta dalla famiglia, tgi vot betg esser numnada cò, ò managea: «Nous pudessan igl clamar Craxi.» – Ia sung dalunga sto incanto da chella proposta e bagn cun en gnoul turpetg da betg esser nia mez sen chella ideia geniala, vaia accepto chel nom. En nom tgi cuntigna tot: la nossa simpateia tar el cun igl «i» alla fegn e cun «crax» l’expres­siun fonetica tipica aint igl sies clom lev sgriztgia. Craxi lascha neir adegna pi manevel. Schi corvs «normals» tignan ena distanza da siertad minimala da ca. 20 m, schi è chella tar Craxi anc 2 m. Ed i saro angal ena dumonda digl taimp tgi el maglia or da mang. Ed igl proxim pass fiss tgi el sa platga sen la spatla. Peder Antona Baltermia da Salouf è stà passa trais decennis redactur responsabel da la gasetta emnila surmirana «La Pagina da Surmeir». Peder Antona Baltermia

Tgi nous ischan aint igl taimp dallas preschas niro strousch ensatgi e dubitar. Ed er betg tgi chella tendenza è pitost carschainta tgi igl cuntrari. Er schi vign pradgea da tottas varts dad evitar stress. Bung, prescha e stress èn forsa betg gist exact igl madem. Ma gl’on an mintga cass da far l’egn cun l’oter. E cun prescha ò er la spertezza ena relaziun directa. Tot ò u aglmanc vess dad esser oz spert: igls vehichels, la lavour, las infurmaziuns, igls apparats etc. Spertezza è oz zont populara. E betg igl davos igls records da spertezza: igl pi spert auto digl mond è igl Porsche 918 Spyder tgi vign an 2,6 secundas da 0 sen 100 km/h. Igl pi spert tren digl mond è igl Shanghai Maglev tgi rabeglia no 460 km/h. Igl pi spert carstgang è sto igl 2009 Usain Bolt cugl sies record da 9,58 secundas pigls 100 m. E siva dattigl anc mellas records da spertezza da tot las sorts. Ed ia ma resalv, schi chels records numnos èn anc oz valevels u schi els èn gio nias pulverisos. E mintga de santignsa da novs records u aglmanc da tals tgi ins ò ampruo da contanscher. Ma ossa turnagn tign tetel. Dantant tgi igl mond vign adegna pi spert vainsa quasi amblido tgi dad esser plang ò er igls sies avantatgs. E chegl bungs avantatgs tgi geidan la sanadad e la psica. Ed èn perfign gratuits e na dovran nignas grondas investiziuns tecnicas e structuralas. Ea, i vagn prest amblido dad esser plangs ed ansomma da sa farmar. Chels carstgangs tgi èn tschantos sen en banc ensanouas dasperas ena veia da fons, sen en mot dalla prada u sen en crap aint igl gôt èn davantos adegna pi rars. Persiva è carschia considerablamaintg igl domber da chels tgi fillan sur veias e sendas cun lour e-bike. Star tschanto sen en banc u sen e mot: «lungurous», deian igls ples. «Cò marscha gio navot. Nous lessan en po ‹action› e betg angal vurdar aint igl veid». Ma sch’ins peglia la peda ed ò la pazienztga e la voluntad da star en mument tschanto e contemplar: chegl è «action pur». Pardina tge tgi marscha anturn igl contemplader. Gio davant igls peis. Ena furmeila dolza e steira en bau tgi è diesch gedas pi grond e pi grev tgi ella vers igl furmiler. En utschelign sgola pac sur tera an spertezza, tgi fò star segl tgea, en mez «looping» per betg tgappar aint digl rom dalla tgaglia. Igl stgirat aint igl gôt fò ena sagleida dad ena planta tar l’otra an totta eleganza. Igl decatlonist appenzelles Simon Ehammer stess angal stupia. L’evla stat bela salda ainten l’aria. Sainza sustigns tecnics. Angal sa profitond dalla termica. Tuttegna en utschel da ca. 5 kg peisa. Se la pizza traversescha en scot tgamutschs disturbo da turists ena pare verticala an ena spertezza tgi igl alpinist Dani Arnold niss bela sblatg. Chegl è angal ena pitschna collecziun dad exaimpels tgi ins pò vaseir davent dalla gronda tribuna dalla nateira. Ena nateira plagn acziuns. Ena nateira plagn records. E chegl tot gratuit e per deir uscheia davant tgesa. Ins stò angal star en mument farmo e sa tschantar. En spievel lung pò gidar da far la tgossa anc pi attractiva. E lagn fittar chels pêr partratgs cun en citat da pader Alexander Lozza: «Or veia, la nateira è codesch da cuntign». Peder Antona Baltermia da Salouf è stà passa trais decennis redactur responsabel da la Pagina da Surmeir. Peder Antona Baltermia...

Igl Club da hockey Lai/Valbella ò vers 170 juniors e vetiers anc 50 activs. Finanzialmaintg è igl club sang. Midadas ègl do an suprastanza. Nino Spiess resta president. Igl Club da hockey Lai/Valbella dattigl gio siva digl 1930. Da preschaint dat l’amprema equipa ainten la 2. liga. Alla radunanza generala èn stos preschaints ple tgi 40 commembers e commembras. Igl rendachint 2021/2022 conferma tgi igl club è sa revignia digls chitos finanzials e tgi chel è oz sang. La raschung tgi igl club ò gia antradas da 459 ​000 francs è tgi la suprastanza è s’angascheda ferm igls davos dus onns cun tschartger novs commembers, sponsours ed er donatours. Blers novs affars fon reclama per lung dalla banda. Ultra da chegl è sto pussebel da cattar 20 novs commembers digl «Club 97», en club exclusiv cun persungas tgi paian mintg’onn ena contribuziun da 500 francs. Chel club è nia fundo avant 25 onns, chel onn tgi igl Club da hockey Lai/Valbella ò do per l’amprema geda ainten 1. liga. La «Lai Trophy», en turnier aint igl meis da favrer, cun treis equipas dalla «National League», numnadamaintg Tavo, Turitg e Zug ò er purto ena bela somma ainten la cassa digl club. En success finanzial è alloura er sto igl schinumno «Skateathon» cun ena somma da 70 ​000 francs. Promotour digls giuieders da dumang Chegl tgi pertotga la promoziun ed igl angaschamaint a favour digls juniors è igl Club da Lai/Valbella en fitg bung exaimpel. I dat strousch en club da hockey aint igl Grischun tg’ò ainten la sia retscha tants juniors scu igl club digl li turistic. La lavour tgi vign prestada per promover igls giuieders da dumang è exemplarica tigl Club da hockey Lai/Valbella. 170 mats e mattas da set anfignen 20 onns dattan ainten egn digls diesch teams da juniors digl club. Da nov vignan er vetiers passa 20 juniors digl Club da hockey Alvra. Menziuno seia tgi igls oters juniors dereivan digl antier Grischun central. Chegl er cun esser ancunaschaint tgi tigl Club da Lai/Valbella ò la promoziun digls giovens hockeyans gronda prioritad. Quatter persungas miritevlas èn sa retratgas Cun applaus on igls preschaints reeligia Nino Spiess scu president. A Lai e conturn ò el en bung contact tar indigens e giasts ed è sez anc en senior activ digl Club da hockey Lai/Valbella. Confirmos ainten lour uffezis èn nias Marco Dannacher, igl schef da finanzas e Christian Parpan, tgi segna per las occurrenzas digl club. Da nov è Leo Heini nia eligia an suprastanza per l’organisaziun digls gis e digls trenadis. Michael Kloter segna da nov per projects e pigls contacts tigls clubs partenaris digl Club da Lai/Valbella. Roger Zysset surpeglia da nov igl uffezi da support. Sa retratg dalla suprastanza è Hansjürg Bundi, tg’è er sto schef da sport. Benjamin Ginesta è sto igls davos treis onns actuar e Michele Vitali ò mano igls davos tschintg onns igl resort marketing. Blers onns è Reto Mazzolani sto schef dalla giuventetna ed er el ò mess a disposiziun igl sies mandat. En contract da tschintg onns I seia en fatg plaschevel tgi Ramon Pfranger, igl trenader principal digls juniors digl Club da hockey Lai/Valbella resta pigls proxims tschintg onns fidevel agl club, ò detg Nino Spiess. Igl anteriour giuieder digl Club da hockey Arosa è ancunaschaint a Lai pigl sies angaschamaint pigls juniors. La squadra 2022/2023 tgi dat ainten la 2. ligia è ple u manc identica cun chella digl davos campiunadi. Igl è sto pussebel d’angascher treis novs giuieders, numnadamaintg Luca Imfanger, Jan Monstein e Jeremi Mazzolani. Marco Simeon davainta da nov arbiter pigl Club da hockey Lai/Valbella e terminescha uscheia la sia carriera activa da hockey. Marco Simeon è da nov arbiter pigl Club da hockey Lai/Valbella. Ramon Pfranger (san.), igl attatgeder dalla 2. liga e trenader digls juniors, cugl president digl club Nino Spiess.

Siva da varsaquants onns celebreschan els cun screiver, poetisar e far remas la belezza dalla muntogna Muchetta an Val Alvra. Lour poesias publitgeschan els sen Twitter (la FMR ò rapporto igl aton passo davart igls «giuvnals digl Muchetta»). Eneda ad onn s’antoppa la cuminanza, tgi sa cumpona d’ambassadours, bards e troubadours, per en pelegrinadi segl Muchetta. Siva digl onn 2020 vign chel pelegrinadi accumpagnea digl pi ot grischun resp. dalla pi ota grischuna, numnadamaintg igl president resp. la presidenta digl Cunsegl grond. Siva da lour predecessours Alessandro Della Vedova e Martin Wieland ò Aita Zanetti cuntinuo chella tradiziun. Igls 19 da zarcladour 2022 è ella neida undrada scu ambassadoura. Segl piz da 2622 meters otezza è nia surdo ad ella igl documaint d’onour. «Naturalmaintg vaia lia far en maletg, schi vala propa la pagna da viandar sen chella muntogna savens ludada e glorifitgeida», ò detg Aita Zanetti siva la sia tura segl Muchetta. (fmr/sab) Surdada digl documaint d’onour alla presidenta digl Cunesgl grond Aita Zanetti.

Cun ena seria da stad «Scazis da tera» dat igl Parc Ela an collaboraziun cugl sarvetsch archeologic digl Grischun en’invista ainten projects da perscrutaziun actuals. Tenor communicaziun allas medias son interessadas ed interessos dar durant igls mies fanadour ed avost en tgit ainten tera. Accumpagnea vignan els da differents perscrutaders. Tranter oter pon participantas e participants accumpagner Patrick Cassitti, scienzio e manader dalla Fundaziun Pro Clostra St. Johann a Müstair. El dat en’invista aint igl project actual davart igl art da malager ainten la baselgia da Mistail. E digl paleontolog Heinz Furrer vignan els a saveir, pertge tg’ins ò catto saurs nudonts ainten las alps. (cdm/fmr) Las occurrenzas «Scazis da tera» Segls fastezs digls Romans (Beiva – Set) Art da malager (Alvaschagn) Saurs nudonts ainten las alps (Barvogn) Ainten la galareia d’arom da 3 000 onns (Marmorera) Scu tg’è davanto metal or dad ava, lenna e minerals (Filisour) Cattadas digl cumbat cunter igls Romans (Salouf) Viadi acustic tigl Porchabella (Val Tuors – Chamona dal Kesch, Barvogn) Daple infurmaziuns èn da cattar sot www.parc-ela.ch/sommerreihe.

Cun Michael Mark è en Surmiran nov president dall’organisaziun Leia grischuna cunter igl cancer. El è uriund da Sur e medi principal dalla oncologia e hematologia agl spital cantunal digl Grischun. La Leia grischuna cunter igl cancer è en’organisaziun cun passa 800 commembers. Da curt ò la Leia grischuna cunter igl cancer salvo la sia 66avla radunanza generala. Chella è neida fundada igl 1957 e da preschaint ò ella passa 800 commembers. La diagnosa da cancer, igl tractamaint ed er las consequenzas da chella èn per mintga pertutgia ed er pigls confamigliars bagn ena gronda grevezza. La Leia grischuna cunter igl cancer stat a disposiziun cun bungs cunsegls, seia chegl pertutgont igl process dalla malsogna, chegl tgi pertotga er sieranzas e sustign finanzial, discurs cun patrungs, prevenziun e consultaziuns generalas. Igl davos onns ò la Leia grischuna cunter igl cancer cunsiglia 548 persungas pertutgeidas da cancer e sustignia dumondas finanzials per ena somma da 133 000 francs. Tar las antradas da 1,1 milliuns francs èn donaziuns ed iertas cun ena somma da 382 000 francs egna dallas grondas cefras. Seis onns gio suprastant Daniel Beer è sto igls davos seis onns president dalla Leia grischuna cunter igl cancer ed avant 12 onns commember dalla suprastanza da chella organisaziun caritativa. Da chel uffezi è el sa retratg cun la radunanza generala 2022. Scu successour digl president partent è nia eligia Michael Mark. Igl medi ò appartignia igls davos seis onns alla suprastanza e stat ossa damai agl timung da chella uniun cantunala. Ena capacitad schi sa tracta da cancer Michael Mark ò 47 onns, el è marido e bab da treis mattatschs. Igl sies studi da masdegna ò el absolvia all’Universitad da Turitg. Digl 2003 anfignen igl 2015 ò el luvro an ples spitals aint igl cantun Son Giagl scu medi assistent ed er agl spital cantunal digl Grischun. Avant 11 onns è igl om uriund da Sur davanto medi superiour dalla partiziun oncologia e hematologia agl spital cantunal a Coira. Siva digl 2015 è Michael Mark medi principal da chellas dus partiziuns. Ultra da chegl è el siva da chest onn er docent privat alla «Università della Svizzera italiana» a Lugano. Igl medi è ena capacitad ed en spezialist schi sa tracta da cancer, tumors, malsognas e disturbis digl sang. Scu sies bab barmeir, Gion Mark, è er Michael Mark en medi fitg stimo, ena persunga tgi stat fitg manevla a mintga paziaint ed en om fido an cass urgents. Tant scu pussebel ainten la sia tgesa a Sur Sch’igl medi è betg gist ferm occupo cun la sia professiun e varda betg gist cun bler cor digls sies paziaints, ins antopa el cun sia famiglia savens a Sur. A «Tgacrest» ainten la sia tgesigna sa catta el bagn e giolda igl taimp liber. Igl spezialist per cancer ò er fitg gugent la nateira e stema chella cun tot las sias belezzas. Michael Mark dat alloura er gugent a ballape ed er a tennis. «Ia sung en grond fan digl Club da ballape Grasshopper Turitg», ò menziuno igl medi da 47 onns. 1 400 cass da cancer per onn Cancer è ena malsogna maligna tgi fò savens fegn ad ena veta giovna ed er ad ena veta attempada. Sulet aint igl Grischun vignan 1 400 persungas per onn malsangas da cancer. An Svizra schea chel domber schizont tar 42 000 cass. Per 17 000 persungas monta cancer deplorablamaintg la mort. 62% dallas persungas tgi piteschan da cancer turnan siva d’ena terapia da success puspe ainten la veta professiunala. Michael Mark è da nov parsoura dalla Leia grischuna cunter igl cancer.

En bel domber a commembers è sto preschaint alla radunanza da giubileum. Siva da diesch onns dattigl l’uniun. L’excursiun 2022 pigls commembers magna a Tavo, noua tgi igl artist barmeir è er sto fitg activ. Igl 2012 è neida fundada l’Uniun Ludwig Demarmels cugl intent da tigneir an salv e tgirar las numerousas ovras digl artist da Stierva. Ultra da chegl ò l’uniun er igl scopo da mussar venavant las ovras alla publicitad. Chel scopo è er siva diesch onns tgi dat l’uniun igl pensum principal dall’uniun. Siva d’en onn è Stephanie Giger-Reich presidenta dall’uniun ed er l’amprema donna tg’ò surpiglia chel uffezi. Da preschaint ò l’uniun radond 200 commembers, tgi dereivan per gronda part dalla regiun digl Bodan, noua tgi Ludwig Demarmels ò gia dimora 40 onns. Sa tgapescha tgi all’uniun appartignan er persungas da Surmeir, la patria digl artist uriund da Stierva. Er cun star a Romanshorn ò Ludwig Demarmels adegna gia en ferm contact tigl sies li nateiv, tar Tavo ed ansomma tigl Grischun e chegl anfignen tar la sia mort avant 30 onns. Grev da cattar novs commembers La presidenta Stephanie Giger-Reich ò detg all’antschatta dalla radunanza generala tgi da cattar novs commembers seia betg simpel. Blers digls commembers fidevels seian ossa segls onns ed uscheia perda l’uniun er blers commembers cun mureir bleras dallas persungas pi viglias cun ena commembranza. I seia egn digls pensums principals dalla suprastanza d’eir alla tschertga da novs commembers, dantant er da tgirar igl contact tigls commembers existents. Da cattar seian er lis noua tgi l’uniun vess la pussebladad da mussar alla publicitad las ovras digl artist e cunzont da far anc pi ancunschaintas las nundumbrevlas ovras da Ludwig Demarmels. 240 maletgs èn gio registros Prioritad ò per la suprastanza er da realisar en catalog dallas ovras e digls maletgs digl pictour artist surmiran. Vers 240 ovras figureschan gio ainten chel catalog digital. Igls proxims meis duessan neir vetiers anc bleras ovras, per cumplettar la collecziun. Per realisar chel project è da chintar cun costs dad 80 000 francs. Gronds marets tg’ins è sen bunga veia cun chel catalog dad ovras on Susanne Summermatter e cunzont er Gion Pol Simeon. El è sto anfignen tar la mort da Ludwig Demarmels en grond amei digl artist da Stierva. Igl om da Lantsch, tg’è sesent a Domat ò er edia en codesch an regurdientscha agl pictour artist ed er fatg en film da Ludwig Demarmels per RTR. Chint ins ò anfignen oz da vers 600 maletgs digl artist surmiran, pero vignan adegna puspe notiers ovras tg’ins canoscha betg. Susanne Summermatter dei tgi Ludwig Demarmels seia sto immens activ e pi prubabel stgaffia ple tgi 1 000 ovras. Exact ins septga dantant betg deir igl domber da maletgs mess an teila dad el. Dus presidents ed ena presidenta Martin Monsch da Tavo ò cunaschia fitg bagn Ludwig Demarmels. El è er sto igl amprem president dall’uniun. Fatg part ò el er alla gruppa da lavour cun 11 persungas tg’ò mess sen veia la fundaziun dall’uniun. A chella on cunzont fatg part persungas dalla cultura e dalla politica, cunzont dalla politica digl cantun Turgovia. Dalla radunanza generala ò Martin Monsch er laschea repassar igls davos diesch onns dall’Uniun Ludwig Demarmels. Successour digl amprem president dall’uniun è nia igl 2015 Danilo Clematide ed avant en onn Stephanie Giger-Reich. L’excursiun dall’uniun ò li igls 17 da settember 2022 e magna a Tavo noua tg’ins vign ad eir segls fastezs culturals digl pictour artist. 30 onns siva dalla sia mort Igls 18 da fanadour 2022 vignigl 30 onns tgi Ludwig Demarmels è mort. Banduno per adegna igl mond digl art ò el a Romanshorn e chegl ainten la vigliadetna da 75 onns. Chel li aint igl cantun Turgovia è sto dasper Stierva e Tavo egn da chels lis noua tgi igl pictour surmiran ò vivia ena lunga part dalla sia veta. An regurdientscha ad el derva la sia vieva Roswitha Demarmels igls 17 da fanadour 2022 las portas dalla galareia e digl atelier a Romanshorn cun ena retrospectiva da ples ovras, er da chellas tgi la publicitad ò anc mai vasia. Averta è la galareia dallas 11.00 anfignen allas 17.00 ed i dat er guidas. La galareia è er averta igls 7 d’avost, igls 4 da settember ed igls 2 d’otgover 2022 dallas 14.00 anfignen allas 16.00. Egna dallas numerousas ovras digl pictour artist surmiran. La vieva digl artist, la presidenta dall’uniun ed igl anteriour president. (da san.) Roswitha Demarmels, Stephanie Giger-Reich e Martin Monsch.

La plazza da sport La Nars a Savognin vign ad esser a fegn en onn pi tard e vign a custar daple. Uscheia è nia infurmo glindesde seira alla radunanza communala da Surses. Igl rendachint 2021 è nia approvo. La plazza da sport La Nars a Savongin na vign betg ad esser pronta scu planisada gio igl december 2022. Alla radunanza communala da Surses è nia infurmo glindesde seira tg’igls impressaris vegian igls codeschs plagns e per part seian er neidas fitg pacas offertas per las lavours. Uscheia ò la suprastanza decidia d’etappar las lavours e pinavant stò neir dumando en credit supplementar, tgi vo igl settember avant l’urna. Simon Bergamin, igl manader digl uffezi da construziun da Surses, ò detg sen dumonda dad RTR tg’igls 4,5 milliuns francs budgetos na tanschan betg. Quant pi tger tg’igl project vigna, ins vegia permangs da calcular. Igl muteiv seia la carascheia generala ed an spezial digl material da construcziun. Las differentas purscheidas dervan an ples etappas Simon Bergamin ò sincero tg’igl glatsch vigna ad esser pront pigl proxim anviern ed er las treis plazzas da tennis vignan ad esser prontas la premaveira 2023. Planiso seia alloura da ramplazzar l’ustareia existenta cugl bietg nov anfignen la fegn digl 2023. Chegl dantant cun la premissa tg’igl credit supplementar vign accepto digl suveran da Surses. Anfignen tgi las lavours èn terminadas, vign luvro cun provisoris. Approvo igl rendachint 2021 Pinavant ò la radunanza communala decidia unanimamaintg d’approvar igl rendachint 2021. Scu tg’igl cumegn da Surses infurmescha, ò la radunanza communala decidia unanimamaintg da metter 2 milliuns francs ainten la prefinanziaziun (capital agen) pigl project «construcziun tgesa da scola primara nova a Savognin». Igl rendachint 2021 sera cun en surple d’antradas da 1 675 792 francs. Las investiziuns bruttas montan a 4 908 145 francs. Igl suveran ò decidia unanimamaintg da betg acceptar la moziun tg’è neida inoltrada cun la fegnameira da migliurar la participaziun politica sen scalem communal. Chella ò gia previa tranter oter d’instradar ena tgira d’unfants durant las radunanzas communalas u ena purscheida supplementara digl traffic public. Pinavant è la radunanza communala neida infurmada davart igl sboz dalla nova lescha da sepultura e santieri digl cumegn da Surses. Votantas e votants on ossa la pussebladad d’inoltrar giaveischs e propostas anfignen la fegn fanadour 2022. Plazza da sport La Nars Igl project La Nars cumpeglia treis plazzas da tennis per la stad, e pigl anviern ena plazza da glatsch artifizial. Sper las plazzas da sport èn planisadas garderobas, indrezs sanitars, en magasin ed en’ustareia. (rtr/fmr) Simon Bergamin, manader uffezi da construcziun Surses. Igl plazzal digl implant da sport La Nars a Savognin.

Quatter luvrants ucranes èn las davosas dus emdas nias scolos a Savognin per pudeir construeir tgesettas da lenn – er ancunaschaintas scu Quadrins. La tgesetta tg’els on construia a Savognin duess sarveir an lour patria scu prototip. Els lessan produtgier ulteriours Quadrins per famiglias an l’Ucraina sainza sottetg. Anc sa catta chel prototip a Turitg e duess uscheia procurar per donaziuns. «Your donation makes a home» stat scretg segls placats tgi sa cattan anturn ed anturn la tgesetta da lenn ainten la halla dalla staziun da Turitg. La tgesetta – er ancunaschainta scu Quadrin – è en product dalla firma Uffer SA da Savognin tg’è sa spezialisada sen la producziun da tals moduls. Siva da gievgia sa catta chella tgesetta a Turitg. An radond treis ouras on quatter luvrants ucranes cun sustign da treis luvrants dalla Uffer SA erigia igl modul ainten la gronda halla dalla staziun principala. Lò stat igl Quadrin ossa per dus deis, passantas e passants pon antrar e vurdar. Sonda vign el puspe demonto e cargea sen en camiun ucranes. An l’Ucraina duess igl Quadrin sarveir scu prototip per pudeir construeir ulteriours moduls. Ena tgesetta cun tot igl basignevel Las davosas dus emdas èn quatter luvrants ucranes sa domiciliias a Savognin per luvrar ainten la halla dalla Uffer SA. Sot la reschia dall’interpresa surmirana on els construia igl modul d’abitar tgi sa catta ossa a Turitg. I sa tracta d’ena sort container da 60 m² tgi cuntigna pero tot igl basignevel per ena famiglia cun dus unfants per abitar liaint: ena gardaroba, ena steiva, en bogn cun duscha e tualetta, ena cuschigna cun dus plattas, en boiler, ena tgombra da durmeir, ena pegna, ena maschina da lavar e perfign en tumbler. Ainten la halla dalla Uffer SA on igls luvrants ucranes acquisto ed amprandia tot igl basignevel tge tgi pertotga la producziun, la montascha, pero er la siertad per construeir en tal Quadrin ainten lour patria. En concept tg’ò persvadia Enrico Uffer, igl manader e possessour dall’interpresa: «Ia na crei betg tgi nous vegian da construeir cò products ed exportar. Cun chel concept son els gidar a sasez e nous savagn gidar da realisar chegl.» Donaziuns èn necessarias «Your donation makes a home», tge tgi monta tant scu «vossa donaziun produtgescha ena tgesa» è la raschung pertge tg’igl Quadrin ò fatg la svieida sur Turitg. Ins less far attent segl project e rimnar daners per ansomma pudeir produtgier las tgesettas ainten l’Ucraina. Sonda sa mettan igls luvrants ucranes sen veia vers lour patria – ainten la valischa on els igls elemaints digl prototip. An vista agl anviern èn necessaris sottetgs per famiglias tg’on pers lour datgesa. I duess damai neir instrada en’atgna producziun da moduls tgi pon neir installos anc avant tgi la staschung freida scumainza. En «Quadrin light» L’ideia per chel project dereiva digl impressari appenzelles Martin Huber. El magna ena fabrica per roms dalla fanestra. Ena part dalla lenna reteira el dall’Ucraina, noua tg’el posseda er ena societad affiliada tgi lavoura cun lenna. Sergei Medvedchuck tgi magna la firma agl li – ed è digl reminent er sez sto a Savognin – ò descretg a Martin Huber scu tgi antieras vischnancas vignan destrueidas causa dalla ghera. «Nous na vagn nign’experientscha scu construeir da chels moduls», dei Martin Huber. Perchegl ò el contacto Enrico Uffer. Chel ò concipia en Quadrin spezialmaintg per las circumstanzas ainten l’Ucraina. «Cun chel project savainsa gidar direct agl li e schi gidagn betg uscheia na vainsa er betg dar raps ad otras instituziuns», declera Enrico Uffer concernent la sia motivaziun. Tar la Uffer SA ò Diego Casparin mano igl project: «Nous numnagn chel modul Quadrin light, glè tot bler pi simpel ed el è construia uscheia tg’els igl pon biagier siva cun las resursas tg’èn avant mang.» Evitar commerzi privat Construeir en tal modul an Svizra caschunga costs da radond 100 000 francs. «Tot tenor collaboraziuns cun otras interpresas an l’Ucraina e la producziun pi bunmartgeda pudainsa sbassar igls costs. Tuttegna chintainsa cun costs da radond 50 000 francs per modul», dei Martin Huber. Igl prototip tgi sa metta dumang sen viadi è ena donaziun dallas interpresas dad Enrico Uffer e Martin Huber ed ulteriours partenaris indigens. Per ulteriouras tgesettas èn necessarias donaziuns. Chegl è er sto igl intent tgi Martin Huber ò fundia en’uniun. «Nous speragn, tgi forsa er la Confederaziun sa participescha e sustigna igl noss project», dei Martin Huber. Pustos vignan igls Quadrins directamaintg digls cumegns an l’Ucraina. «Nous lagn evitar en commerzi privat», dei el. Per Enrico Uffer ed igls sies luvrants fetta igl project «Quadrin light» dumang cun la demontascha a Turitg e carger igl camiun ucranes. «Cugls plans tgi dagn ad els sen veia ed igl know-how tg’igls luvrants peglian cun els vaia l’impressiun, tgi chegl vess da funcziunar», uscheia igl facit da Diego Casparin. «Igl è sto en project fitg intensiv an fitg curt taimp. Igl product final è simpel pero bung. Ossa giavischainsa bunga furtegna e speragn, tgi gartegia. E schi la situaziun sa chietescha, giansa perfranc er eneda agl li e vurdagn tge tg’è reuschia», dei Enrico Uffer. Donaziuns per las tgesettas da lenn an l’Ucraina pon neir fatgas sot www.verein-ukraine-hilfe.ch En Quadrin per l’Ucraina Tgi tgi passa oz e dumang tras la halla dalla staziun da Turitg a chel crudaro an îgl ena tgesetta da lenn. Igls placats anturn ed anturn la tgesa dattan spertamaintg sclarimaint davart igl intent. La tgesetta – tg’è en product dalla firma Uffer SA da Savognin – ò catto dimora a Turitg avant tgi sies viadi cuntinuescha. Gio dumang vign ella puspe demontada ed en camiun la porta an l’Ucraina. Lò serva ella scu prototip per tgi luvrants indigens possan reconstrueir ulteriours da chels moduls. Chels servan scu datgesa per famiglias tgi on pers lour sottetg causa dalla ghera. Igl know-how per la construcziun on igls quatter luvrants ucranes acquisto las davosas dus emdas a Savognin. La montascha digl Quadrin ainten la halla dalla staziun da Turitg. Sergei Medvedchuck davant igl prototip tg’el peglia cun el an l’Ucraina. La steiva cun ena pegna. Igl bogn cun duscha e tualetta. La tgombra per durmeir. Èn cuntaints cugl resultat: (da san.) Enrico Uffer, Martin Huber Diego Casparin. Igls impressaris Enrico Uffer e Martin Huber on collaboro per gidar all’Ucraina. Anc sa catta igl «Quadrin light» a Turitg avant tg’el vo an l’Ucraina. El duess far attent e procurar per donaziuns.

Igl altar tgi sa catta ainten la baselgia da Brinzauls vala scu egn digls pi impurtants altars digl Grischun. Ord chel muteiv examinescha ena gruppa d’experts schi e scu tgi chel pudess aint igl mender cass neir evacuo, ena sfeida logistica. La FMR ò discurria cun Simon Berger, igl manader dalla Tgira da monumaints digl Grischun, davart chellas sfeidas e cura tg’igl altar vign evacuo. Igl altar dalla baselgia St. Calixtus a Brinzauls vala scu egn digls pi impurtants altars cun alas aint igl cantun Grischun. Ord chel muteiv èn expertas ed experts dalla Scola ota digls arts da Berna stos treis gedas a Brinzauls aint igl decurs dallas davosas emdas per far ampremas examinaziuns agl altar. Chellas examinaziuns duessan dar sclarimaint, schi e scu tgi chel bagn cultural da gronda valeta pudess an cass d’ena evacuaziun ni translocaziun dalla vischnanca mademamaintg neir evacuo. Igl pi custevel bagn cultural da Brinzauls La vischnanca da Brinzauls ed igl territori vischinant sglischan cun ena spertezza rasanta – chegl n’è navot da nov. Differents scenaris èn imaginabels, aint igl mender cass perfign ena translocaziun u evacuaziun. Scu tgi Simon Berger, manader dalla Tgira da monumaints digl Grischun declera, èn siva carstgang e veta er otras tgossas scu igl bagn cultural part dalla discussiun digl stab da crisa. «Ainten la discussiun da cumegn, cumegn baselgia, Uffezi da militar e da protecziun civila e la Tgira da monumaints ischans nias tar la conclusiun, tgi chel altar è igl pi custevel bagn cultural dalla vischnanca», dei Simon Berger. Ena evacuaziun pretensiousa Tge capeta damai ossa cugl altar da Brinzauls? Gio la premaveira è eida la tunga, tg’igl alatar vigna evacuo – chegl ò do da discutar. Simon Berger accentuescha tg’igl altar resta agl li – damai ainten la baselgia da Brinzauls: «Nous examinagn sulettamaintg, tge tgi fiss necessari an cass d’ena evacuaziun. Ed i s’anclei, tgi aint igl seracass ins evacuescha gl’amprem carstgang e veta e siva igl bagn cultural.» Ena tala evacuaziun digl altar cun alas vala scu gronda sfeida an tottas fassettas logisticas. Per ansomma pudeir transportar igl altar da 5,6 m otezza stò el neir piglia dapart an singuls elemaints. «Perfign igls pitschens tocs èn anc adegna fitg grevs, i dovra damai indrezs da siertad e pigl transport èn necessaris camiuns», declera Simon Berger. Ed er sch’igl transport gartegia, noua ins dat alloschi ad en altar da passa 500 onns? «I dovra ena localitad cun tschertas premissas climaticas. En li pussebel fiss per exaimpel igl luvratori da restauraziun alla Scola ota digls arts da Berna. Ia less pero accentuar, tgi chegl fiss sulettamaintg ena schliaziun transitorica anfignen tgi dess gleisch verda d’igl purtar anavos.» Examinaziuns cozzan en onn Integro expertas ed experts dalla Scola ota digls arts da Berna ò Simon Berger ord muteivs raschunevels. «Els on gio restauro avant en pêr onns igl altar da Stierva e perscruteschan actualmaintg igls altars digl taimp otmedieval. Chegl ò per consequenza, tg’els èn gio s’approfundias ainten la matergia», dei Simon Berger. Per examinar igl altar da Brinzauls èn an en amprem pass nias fatgas provas ed examinadas las parts e figuras concernent construcziun e donns. «Las dumondas scu tg’igl altar pudess neir evacuo exact na pon pero anc betg neir raspundeidas exactamaintg. Chegl suonda an en proxim pass. Ossa ègl da vurdar, scu è igl altar construia, ègl ansomma pussebel d’igl piglier dapart, scu ins so piglier dapart el e la dumonda centrala resta: scu so el neir transporto sainza donns», declera Simon Berger. Ins chinta, tgi las examinaziuns cozzan radond en onn. Survivia 500 onns Igl altar da Nossadonna da Brinzauls è prubablamaintg nia construia avant 1519. «Chegl è en bagn cultural fitg vigl e perchegl er fitg spezial. Chel altar sa catta siva da sia construcziun a Brinzauls, ò perfign survivia igl incendi dalla vischnanca igl 1874. Blers da chels altars èn causa dalla refurmaziuns u incendis nias destruias, u tg’els èn nias disclocos», dei Simon Berger. Tuttegna dattigl aint igl cantun Grischun ed ainten la regiun differents altars tg’èn cumparabels cun chel da Brinzauls, scu per exaimpel chel da Beiva tgi vign digl reminent er attribuia agl luvratori digl sculptour Ivo Strigel – scu er igl altar da Brinzauls. Igl altar ainten la baselgia da Brinzauls è passa 500 onns vigl e vala scu egn digls pi impurtants aint igl cantun Grischun. En’experta dalla Scola ota digls arts a Berna durant las examinaziuns agl altar da Brinzauls. Igl altar da Brinzauls vign examino per sclareir, schi e scu tgi chel pudess neir evacuo aint igl mender cass.