L’eivna passada ha organisà la Lia Rumantscha per incumbenza da l’Uniun dals Grischs cuors intensivs da vallader a Scuol. Ingon haja dat per la prüma vouta ün inscunter cun indigens in occasiun dal cafè rumantsch. Regularmaing organisescha la Lia Rumantsch il café rumantsch, inua cha indigens ed indigenas han la pussibilità da s’inscuntrar, tadlar referats ed otras occurrenzas. Quista stà schlargia il café ses orizont ed in gövgia passada haja dat ün inscunter cun scolars e scolaras chi han frequentà l’eivna d’imprender vallader a Scuol. Quels cuors han ingon cun 14 classas e passa 150 partecipantas e partecipants eir gnü ün record d’annunzchas. Café rumantsch extra muros Per pussibilitar ün inscunter tanter quels chi fan il cuors da vallader ed ils partecipants e las partecipantas dal café rumantsch, han ils organisatuors spustà il café rumantsch illas localitats da la scola a Scuol inua cha’l cuors da vallader ha gnü lö l’eivna passada. L’intenziun da l’inscunter es da promouver il barat tanter ils Rumantschs indigens e‘ls partecipants dals cuors. Ma l’inscunter ha portà per tuottas duos varts schanzas sco eir sfidas: Ils ­indigens e las indigenas han stuvü star attents da nu müdar sün tudas-ch per simplifichar la comunicaziun. Percunter han ils ­participants e las participantas dal cuors stuvü chattar ils güsts pleds. (rtr/fmr) L’eivna passada s‘han ils partecipants dal cafè rumantsch inscuntrats culs scolars dal cuors da rumantsch da vallader a Scuol. L’eivna passada s‘han ils partecipants dal cafè rumantsch inscuntrats culs scolars dal cuors da rumantsch da vallader a Scuol.

La Chasa Jaura a Valchava po festagiar quist on seis giubileum da 50 ons. Plü o main sco regal d’anniversari ha ella survgni da regal ün piano da la cuntschainta marca Steinway. In gövgia, ils 10 d’avuost 2023, vain inaugurà l’instrumaint ed ingrazchà al donatur. Vers la fin da quista prümavaira es rivà a Valchava ün instrumaint precius – ün nöbel clavazin a cua/piano da la marca Steinway. I’s tratta d’ün regal da Hugo Leutenegger da Turich a favur da la Chasa Jaura. Sco cha’l museum regiunal e chasa d’art scriva in üna comunicaziun, voul ella ingrazchar als 10 d’avuost 2023 per quist generus regal, e quai in fuorma musicala e festiva. Trais musicistas – Denise Hoerni (violina), Rose Kavacs (violoncello) e Barb Wagner (clavazin) – rendan onur a l’arriv da l’instrumaint in Val Müstair. Ellas sunaran illa sala da la Chasa Jaura ouvras da F. Mendelssohn Bartholdy e da W.A. Mozart. Il concert d’ingrazchamaint vain moderà da David Spinnler. Cul clavazin tras l’on da giubileum Dürant tuot la stà e l’utuon daja numerus concerts cun ed intuorn il nouv Steinway in Chasa Jaura, uschè cha l’instrumaint dà ün rom festiv al giubileum da 50 ons d’existenza dal museum regiunal e lö d’inscunter cultural in Val Müstair. (cdm/fmr) Tuot ils detagls a reguard la Chasa Jaura e davart seis program cultural dürant l’on da giubileum sun da chattar sün: www.chasajaura.ch. Il Steinway chi fa uossa parada musicala in Chasa Jaura a Valchava.

Sco cha l’Uffizi da chatscha e pes-cha ha comunichà in venderdi, ha ün chatschader fat sül territori da Zernez üna fotografia d’üna luffa-tscharvera cun duos pitschens. Il chatschader d’eira als 22 da lügl 2023 tard la saira vi d’observar sulvaschina, sco cha l’uffizi ha declerà in sia comunicaziun. I’s tratta uschè da la prüma cumprouva chi giran pitschens lufs-tscharvers chi sun nats in Engiadina, daspö cha quista spezia es gnüda extirpada illa regiun dürant la seguonda mità dal 19avel tschientiner. Fingià l’on passà vaivan chatschaders annunzchà d’avair vis pitschens lufs-tscharvers. Lura mancaivan però ils muossamaints. Circa intuorn l’on 1872 es il luf-tscharver gnü extirpà in Engiadina Bassa. Uossa viva daspö almain trais ons ün luf-tscharver mas-chel permanentamaing i’l territori intuorn Zernez. L’identificaziun precisa da la femna – cun seis duos pitschens – haja amo da capitar, sco cha’l chantun scriva in sia communicaziun da venderdi. (cdm/rtr/fmr) La cumprouva in fuorma d’üna fotografia tras il spejel lung d’ün chatschader: in Engiadina Bassa haja darcheu dat üna reproducziun da lufs-tscharvers.

Actualmaing ha lö illa Grotta da cultura Schigliana a Sent ün’exposiziun cun lavuors dals ultims trais ons da Sabine Huber. L’artista viva a Movelier (JU) e passainta daspö il 1998 dürant la stà ün temp illa cuntrada muntagnarda da Sent e contuorns. L’artista Sabine Huber viva e lavura daspö l’on 2009 a Movelier in seis atelier i’l Jura svizzer e s’ha laschada inspirar ils ultims ons, adüna dürant la stà, da la cuntrada muntagnarda da Sent e da seis cuntuorns. A las rivas illa Val d’Uina, pro la Clemgia ed in oters lös sun naschüdas dürant var 25 ons indombrablas pitturas da tusch sün palperi, squitschs da plantas, serias da monotipias, fotografias e videos, chi vegnan per part elavuradas inavant in seis atelier a Monvelier. Monotipias sun tecnicas da squitschs simpels chi servan a reproducziuns da disegns obain d’oters muosters. Cuntrari ad oters proceders da squitsch resulta adüna be ün’unica copcha incumparabla. Sunà svess a la vernissascha Sonda passada ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun da Sabine Huber a Sent chi’s nomna «aua e crappa» e chi düra amo fin ils 3 d’october 2023. «Eu sun rivada a Sent la prüma jada dal 1996 cun mia tenda pro la Val d’Uina e n’ha lura fat üna visita al cumün da Sent chi’d es stat per mai subit ün cumün da bellezza. Tuot la cuntrada m’ha fascinada e dat impuls per mias ouvras. Plü tard n’haja lura frequentà mias vacanzas illa Pensiun Platz a Sent. Eu m’ha confuondüda cull’art fingià da pitschna sü e n’ha lura fat ils stüdis a Basilea». Sco cha l’artista ha dit in occasiun da la vernissascha, ha ella fingià expost üna jada illa grotta. E Nicola Deichmann chi realisescha las exposizuns insembel cun agüdonts, ha dit cha Sabine Huber haja gnü contact cun el e cha subit saja nada l’idea da far ün’exposiziun. Cun quai cha l’artista fa eir musica, ha ella imbelli svess la vernissascha cun seis saxofon. «Eu n’ha gnü da principi davent üna buna colliaziun culs indigens e m’ha chattada bainvgnüda quia», ha dit Sabine Huber in sonda a Sent. Üna grotta per la cultura La Grotta da cultura Schigliana Sent ha il böt d’inrichir la vita culturala a Sent e spordscha ad indigens e giasts üna rich’offerta d’occurrenzas da buna qualità. Bleras artistas ed artists han ils ultims ons gnü la pussibiltà d’expuoner lur ouvras in ün ambiaint adattà. La grotta es eir ün lö d’inscunter per indigens e giasts e spordscha la pussibiltà da’s barattar cun ün magöl vin e dad avair uschè ün contact persunal cun artistas ed artists. Cuort e bön Sabine Huber es nada a Basilea ed ha stübgià a l’Università da Basilea istorgia d’art, ella ha frequantà la scoula da jazz e la scoula per art instructiva. Sper la musica e l’art educativa, cun disegnar, far gravuras, fotografias e sculpturas da palperi s’ha ella as specialisada eir ill’art da video. Ils ultims ons ha ella expost a Delémont e pro exposiziuns da cumünanza eir sur cunfin in Italia e Spogna. Ella viva e lavura daspö il 2009 a Movelier. (bcs/fmr) Inspirada da la cuntrada da Sent In sonda passada es statta illa Grotta da cultura Schigliana a Sent la vernissascha d’üna exposiziun da l’artista Sabine Huber. Ella es nada a Basilea e viva a Movelier, e daspö l’on 1998 passainta ella üna part da la stà in Engiadina Bassa a Sent ed as lascha inspirar per sias ouvras da la cuntrada muntagnarda da Sent e da seis cuntuorns. L’exposiziun actuala illa Grotta da cultura, cun lavuors dals ultims trais ons, as nomna «aua e crappa» e muossa purtrets in diversas grondezzas ed in divers stils. (fmr/bcs) Sabine Huber tanter duos exponats illa Grotta da cultura a Sent. L’artista ha sunà in sonda a la vernissascha dad "Aua e crappa" güsta svess cun seis saxofon. Ouvras da Sabine Huber da l’exposiziun actuala illa Grotta da cultura. Ouvras da Sabine Huber da l’exposiziun actuala illa Grotta da cultura.

Sonda passada ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun cul titel «Fantasias» da Nicolas Neumeier illa Tuor ad Ardez. L’artist es creschü sü a Scuol e lavura uossa tanter l’Engiadina e Berlin. Ad Ardez expuona el purtrets in acril ed öli cun bler colorit. La vernissascha da l’exposiziun da Nicolas Neumeier da Scuol illa Tuor ad Ardez ha gnü lö sonda passada e düra amo fin ils 12 d’avuost 2023. L’exposiziun da l’artist muossa divers quaders in acril ed öli cun structuras e cun culuors vivas. Sülla dumonda, sch’el lavura amo adüna sün seis manster sco magister ha respus Nicolas Nemeier: «Quai nun es simpel da lavurar ses dis l’eivna sco magister e d’avair istess amo ün pa temp per disegnar e pitturar. Cun quai cha tuottas duos chosas nu van bain insembel, am n’haja decis da’m concentrar uossa sün l’art. Da quai poss eu viver. Il prüm esa stat ün pa stret e greiv – ma intant vaja dret bain.» Cun quai cha Nicolas Neumeier viva bler in Engiadina ha el uossa eir daplü temp per contemplar la natüra richa da la regiun chi til inspirescha. Blers da seis purtrets han sequenzas da la natüra sco ch’el tilla vezza. L’exposiziun ad Ardez es sparpagliada sün trais plans da la Tuor e muossa üna gronda paletta d’ideas realisadas cun indschegn e plaschair. Üna buna glüm natürala «In nossa regiun regna üna buna e bella glüm natürala, impustüt la bunura e la saira, quai chi influenzescha mias ouvras. Qua fetscha pront tuot, fetsch mias skizzas e mias ideas cun rispli o cun charbun – e realisesch lura ils quaders a Berlin in meis atelier», ha declerà l’artist seis process creativ. Ed el ha dit: «Minchatant saja fingià da bel principi co cha’l resultat stuvess esser, ma i dà eir mumaints ingio cha’l resultat nun es uschè sco ch’eu til less. Minchatant meglder e qualvoutas eir main bun». Important pel artist es eir il sustegn dals genituors e da tuot la famiglia, quai chi detta ün bun sentimaint per sias ouvras. Seis atelier, ingio ch’el lavura es a Berlin, ingio ch’el es nat, e chosas plü pitschnas naschan eir a Scuol. A reguard il lö actual d’exposiziun ad Ardez manaja Nicolas Neumeier: «La Tuor fich veglia ed unica ed il cuntrast culs mürs da crappa natürala e cul lain vegl e da mias ouvras augmainta la valur da l’exposiziun. Eu n’ha eir l’intenziun da realisar forsa in futur exposiziuns da cumünanza insembel cun oters artists.» Sülla dumonda, sch’el nu vess l’intenziun da surtour forsa üna jada la pratcha da meidi da seis genituors ha’l dit: «Quai fa fingià meis frar chi ha fat il stüdi da medicina ed es i quella vi. Pero a mai haja adüna trat in ün’otra direcziun – pro l’art.» L’exposiziun da Nicolas Neumeier es averta adüna la gövgia e la dumengia da las 15.00 e las 18.00 , amo fin als 12 d’avuost 2023. L’artist Neumeier Nicolas Neumeier es nat dal 1989 a Berlin ed ha fat adüna darcheu vacanzas cun seis genituors e cun nona e bazegner a Scuol per far passlung ed ir culs skis. Ün bel di s’han il Neumeiers decis da far müdada a Scuol per viver e lavurar in Engiadina Bassa. A partir da la seguonda classa es Nicolas Neumeier i a scoula a Scuol ed ha imprais rumantsch. Davo la scoula populara ha el fat la matura a l’Institut Otalpin a Ftan, la scolaziun sco magister ed ha lavurà sün quel manster. Tanter Ardez, Scuol e Berlin Sonda passada ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun cul titel «Fantasias» da Nicolas Neumeier illa Tuor ad Ardez. Süls differents plans da la Tuor as poja müravgliar las ouvras da l’artist chi sun realisadas cun acril ed öli. Quaders plü gronds e plü pitschens cun structura e cun culuors vivas. Neumeier ha chattà sia via e po uossa eir viver da si’art. Las ideas per sias lavuors chatta el illa bella cuntrada da la regiun cun üna buna iglüminaziun natürala. Seis atelier ha el a Berlin ingio ch’el realisescha la gronda part da seis quaders – e chosas plü pitschnas creescha l’artist lura a Scuol. (fmr/bcs) Nicolas Neumeier avant duos da seis purtrets. Ün'ouvra da Nicolas Neumeier chi'd es exposta actualmaing in La Tuor ad Ardez. Ün'ouvra da Nicolas Neumeier chi'd es exposta actualmaing in La Tuor ad Ardez. Ün'ouvra da Nicolas Neumeier chi'd es exposta actualmaing in La Tuor ad Ardez. Ün'ouvra da Nicolas Neumeier chi'd es exposta actualmaing in La Tuor ad Ardez.

Gianluca Mayer da Vnà es sün buna via da realisar seis sömmi. El less dvantar pilot da professiun dad elicopters. Intant til mancan amo diversas uras per survgnir la licenza, ma famiglia ed amis sustegnan al giuven da 21 ons. Heli Alpin esa scrit sül chapè da Gianluca Mayer. Il giuvnot da Valsot sezza vi d’üna maisina da bistro sülla terrassa d’ün cafè a Scuol. El es güsta in visita in patria, là ingio ch’el less tuornar ün di per viver e lavurar. Pel mumaint abita Mayer a Rorschach i’l chantun San Galla, na per far ragischs, ma per survgnir alas – o meglder dit rotors. Il lö d’abitar ha’l tschernü be pervi da la vicinanza pro la plazza aviatica Altenrhein. Quia passainta l’hom giuven nempe mincha mumaint liber. Davo avair fat la licenza da pilot da hobi less l’Engiadinais uossa dvantar pilot dad elicopter da professiun. E quai voul temp e raps. Per realisar seis sömmi lavura Gianluca Mayer ingio ch’el ha güsta occasiun. Davo il temp da scoula obligatoric a Valsot vaiva’l in fuond fat ün giarsunadi da commerzi i’l sectur da turissem, però fingià il temp da recruta ha’l passantà pro l’aviatica a Payerne, schabain be dürant duos mais pervi d’üna ferida.Cun be 19 ons ha el lura cumanzà a tour lecziuns da svolar elicopter. Quella licenza ha’l intant in busacha. Uossa imprenda’l per far ils examens in 13 roms per dvantar pilot da professiun. Üna sfida finanziala «Sco pilot privat possa eir be svolar privat, ma beis böt es da lavurar pro Heli Bernina o pro la Rega», infuorma l’Engiadinais. 155 uras sun necessarias per pudair cumanzar la scolaziun pratica da pilot da professiun. Quella düra almain 30 uras. «Pür cur ch‘eu n‘ha quai e la teoria possa far la prouva pratica cun l’elicopter per dvantar lura pilot professiunal.» Be ündesch mais ha’l dovrà per gnir tras l’examen da pilot privat. Mayer es grat chi’d es i fin uossa uschè glisch perquai cha la scolaziun cuosta fich bler e sainza il sustegn da sia famiglia nu füssa pussibel per el da realisar seis sömmi da professiun. Important es uossa cha l’Engiadinais possa svolar uschè suvent sco pussibel per rivar sün sias 155 uras. Per pudair pajar il fit da l’elicopter piglia’l cun sai süls svouls ad amis, cuntschaints ed interessats. «Nu m’inrücl da nüglia» Elicopters han fascinà da pitschen sü a Gianluca Mayer. «Pro nus gira bler sün tschêl», manaja’l. La Rega transporta skiunzs cun feridas o amalats, i dà svouls da transport, vachas vegnan salvadas cun l’elicopter ed uschè inavant. Apaina majoren ha cumprà il giuvnot ün uschedit «paket da 25 uras» per imprender a svolar. «Fin a quel di nu d’eira amo mai svolà svessa cun l’elicopter, ma eu n’ha savü da prüma davent che ch’eu less e fin uossa esa i tuot bain ed eu nu m’inrücl da nüglia», quinta Mayer. Svolar elicopter es difficil, impustüt il star salda i’l ajer. «La prüma lecziun d’eira üna sfida, ma davo pacas lecziuns n’haja survgni ün bun sentimaint pel elicopter», s’algorda’l. Ils prüms svouls düraivan var 20 minuts. Davo 25 uras è'l svolà la prüma jada sulet cun sustegn dal magister sün terra. La ruta ha manà fin pro’l Rheinfall. La gronda sfida d’eira da passar la zona d’arriv a l’aeroport da Turich. Intant es svolà Mayer bundant 100 uras. Il prüm svoul in Engiadina La gronda part da la scolaziun cumpiglia però teoria. Gianluca Mayer ha gnü dad imprender eir nouv roms per dvantar pilot privat, tanter oter meteorologia, savüda dals differents sistems dal veicul ed uschè inavant. Cun success ha’l absolt fingià tschinch da 13 roms per dvantar pilot da professiun. «Tanter oter n’haja dafatta gnü da savair quantas glüminas chi’s rechattan pro la pista d’atterrar», quinta il giuven riond. Sül program sun però eir chosas praticas sco d’imprender ad agir inandret, scha’l motor nu funcziuna plü i’l ajer. «Intant svoula almain üna jada l’eivna per avair avuonda pratcha e mincha jada ch’eu svoul suna darcheu schmort dal privileg ch’eu poss giodair», disch il giuven oriund da Vnà. Ch’el nun haja amo adüna na realisà ch’el haja propi fingià fat il prüm pass grond per dvantar pilot d’elicopter da professiun. «Eu sun ambizius, sch’eu less ragiundscher alch», intuna l’Engiadinais. Il plü bel es, sco cha Gianluca Mayer disch, «da pudair svolar sur las muntognas». In si’imaginaziun dess quai far part üna jada da sia lavur da mincha di. Davo la scolaziun less el però il prüm amo «ir a ramassar uras da svolar» a l’ester per pudair persvader lura cun bler’experienza a seis patrun da giavüsch in Engiadina. Cun 21 ons es Gianluca Mayer fingià pilot privat, uossa less el dvantar pilot da professiun. L’ajer es l’elemaint da Gianluca Mayer da Vnà, in gir cun l’elicopter as sainta’l privilegià. L’ajer es l’elemaint da Gianluca Mayer da Vnà, in gir cun l’elicopter as sainta’l privilegià. Per pudair finanziar las uras da svolar piglia Gianluca Mayer cun sai ad amis e cuntschaints.

Per Jachen Könz Quai ch’eu scriv uossa, n’haja surgni da regal da Jachen Könz, vegl indschegner forestal e vegl ami da chant. El sa ch’eu n’ha jent anecdotas ed el sa quintar bain. E quista es üna da sias. Schi giain giò Guarda, ün pa sco la glieud, bain in lingia – na sco la bescha! – in stüva da scoula al principi dals ons trenta. Il magister fa dir sü ad ün scolar la lezcha. Ma el sa be ün pa. Il magister nun es gnanca zich cuntaint ed excloma: «Ma quist nun es savü!» E repeta ün pêr jadas – il plü bain s’imprenda cun repeter – cha quai nu saja savü. Fin chi basta ad ün conscolar chi ha inclet cha quai nun es savü e ch’el cloma tanteraint: «Mobain, schi nun es savü, schi esa frosler!» Ans imaginain il cheu cotschen chi couscha da rabgia armà d’üna percha – chi sa sch’ella es da salsch o da coller? – chi guarda cun ögliada fissa e fera e voul dar correger al scolar renitent. Ma il scolar fa sü ün sigl, avant co cha la percha til tocca, e’s fa our da stanza da scoula e giò per giassa, davant baselgia giò, è’l magister davo. Ma el es plü svelt co quel da la percha. Chi sa scha quel scolar d’eira Jachen, quel mat spiritus chi vaiva fingià quella jada ün fin umur e cugnuschentschas botanicas da silvicultur? E ch’el nun haja vuglü dir, modest sco ch’el es, ch’el d’eira el quel dal frosler. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po ­festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz.

La vita nun es be alba e naira, i nu dà be güst e fos. Quista experienza es forsa üna da las plü importantas in mia vita. I daiva bainschi üna jada ün temp in mia vita ch’eu vaiva l’impreschiun ch’eu vess las respostas sün bod tuot las grondas dumondas da la vita. Eu vaiva güsta fini meis stüdis in teologia, psicologia e scienzas da religiun. Da quel temp n’haja propcha cret ch’eu vess e savess las respostas correctas. Sch’inchün am dumandaiva che chi saja il sen da quist univers schi n’haja savü dar üna resposta. Sch’inchün oter vulaiva savair che chi saja l’amur til n’haja pudü declerar quai. Eu n’ha eir savü explichar che chi voul dir dad esser furtünà. Ed eir perche chi dà vita sün quist muond e che chi saja il sen da quella. Eu vess eir pudü dir che chi’ns spetta davo la mort, co chi funcziuna la reincarnaziun i’l buddissem o co cha Dieu es. Ma hoz, bod trenta ons plü tard, nun ha eu plü ingünas respostas sün tuot quistas e neir sün tuot tschellas dumondas grondas. Eu nu sa plü nüglia. Eu n’ha fat l’experienza chi nu dà be alb e nair, chi nun es adüna uschè cler scha alch es güst o fos. Eu n’ha bandunà il pajais da las sgürezzas. Eu n’ha laschà davo mai il savair. Eu sun rivà in ün lö tuot different. Ün lö, in il qual cha eir las dumondas svanischan planet. Ma quai chi resta es tuot alch oter co quai ch’eu cugnuschaiva avant. Id es alch chi surpassa tuot ils pleds, tuot las fuormas e tuot las respostas. Id es sco ün gnir a chasa in ün lö ingio cha tuot las cuntradicziuns croudan insembel. Ün lö ingio cha tuot es exclusivmaing alb e nair ed al listess mumaint tuot in culur. Ün lö ingio cha precis quai chi’d es güst es al listess mumaint eir fos. Là ingio chi’d es cumplettamaing s-chür esa eir absolutamaing cler. Eu n’ha bandunà mia prüma patria, il lö ingio ch’eu am vaiva drizzà aint, ingio ch’eu am sentiva bain, ingio cha tuot d’eira cler, simpel e sainza cuntradicziuns. Eu n’ha dat sü quista patria per chattar mia nouva là ingio chi nu dà plü ingünas sgürezzas. Là ingio chi nu dà plü ingünas sentenzas e respostas ed ingün güdichar. Quai chi resta inavo nun es nüglia chi’s pudess analisar, masürar o valütar. Quai chi resta inavo es il na savair. E quel basta per mai. Arno Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il zen-buddhissem e la mistica cristiana. Dapi 20 onns lavura el sco psicoterapeut e cussegliader da letg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

L’eivna chi vain vess la chasa e la chamonna da chatscha dad Adam Quadroni stuvü gnir inchantada a Scuol. Al principi da quist’eivna es l’inchant gnü revochà da l’Uffizi da scussiun e concuors Engiadina Bassa e Val Müstair. Ün nouv termin nun es amo cuntschaint. La radschun per revochar il termin d’inchant dals 18 d’avuost es ün recuors dad Adam Quadroni. Cha seis advocat Angelo Schwizer haja fat ün recuors da surveglianza al Güdisch chantunal, scriva la Südostschweiz in marcurdi. Il recuors ha ün effet suspensiv. Quai voul dir chi nu dà pel mumaint ingün inchant. L’advocat criticha plüs puncts i’l recuors cha la Südostschweiz po enumerar. Per l’üna saja l’inchant gnü annunzchà a cuorta vista. Tanter la publicaziun e l’inchant sajan amo stattas las vacanzas da stà. Spettar la decisiun dal Güdisch chantunal Plünavant mancaivan tenor l’advocat dad Adam Quadroni stimaziuns actualas. La documentaziun saja statta mangluossa, chi mancaivan plans da la chasa o fotografias. Invers la Südostschweiz disch l’advocat Angelo Schwizer cha’l recuors nu saja sco chi para dal tuot ingüstifichà, ch’uschigliö nu vess il Güdisch chantunal brich concess ün effet suspensiv. Quist effet suspensiv vala dimena fin cha’l güdisch ha examinà la critica dal recuors e quai düra ün pêr eivnas. L’inchant nun es però annullà. Tuot tenor co cha’l güdisch decida sto l’Uffizi da scussiun e concuors Engiadina Bassa e Val Müstair scriver oura amo üna jada l’inchant cun daplüssas infuormaziuns. Tenor l’annunzcha d’inchant, publichada in gün i’l Fögl ufficial chantunal, vess stuvü gnir inchantada la chasa cun garascha e terrain da fabrica dad Adam Quadroni, plüs prats e la chamonna da chatscha. (fmr/vi)

La Società amias ed amis da l’Ospidal Engiadina Bassa han salvà mardi passà lur radunanza i’l local da cultura dal Bogn Engiadina Scuol. Davo la radunanza ha gnü lö ün referat da Melitta Breznik davart terapias natüralas, burnout e malatias da stress. La Società amias ed amis da l’Ospidal Engiadina Bassa es gnüda fundada als 3 da settember 2003 e dombra bundant 250 commembers impustüt da l’Engiadina Bassa, ma ed eir da divers oters lös in tuot la Svizra. Ils böts da la società sun pratics, ideals e materials ed han la mera cha mincha paziaint as sainta bain a l’ospidal. Collavuraturas e collavuratuors dessan esser colliats cul ospidal e la populaziun indigena ed ils giasts dessan avair fiduzia in quella instituziun. Per realisar quists böts sustegna la società: Lös d’inscunter e chantuns da giovar, equipamaint, imbellimaint intuorn l’ospidal, masüras per promouver il bainstar dals impiegats, masüras per fliamaint e da medicina sco eir activitats da comunicaziun internas ed externas. Ils mezs finanzials per realisar ils böts vegnan da commembranzas e sponsuors. Üna jada l’on pel solit in cumbinaziun culla radunanza vegnan sports referats ed infuormaziuns chi han da chefar cun medicina, sandà e cultura. Illa cafetaria da l’ospidal vegnan eir organisadas exposiziuns d’art ed oters arrandschamaints. La radunanza La presidenta dals amis ed amias da l’ospidal, Seraina Bickel da Susch ha pudü salüdar üna vainchina da commembers e giasts a la radunanza i’l local da cultura dal Bogn Engiadina a Scuol: «No vain salvà quist on trais sezzüdas ed hoz vaina da decider davart las tractandas ordinarias.» La radunanza ha approvà il protocol ed eir il quint annual chi serra cun entradas e sortidas da s-chars 10 800 francs e cun ün gudogn da 1881 francs. Il chapital da la società s’amunta a 56 000 francs. Pro’l tractandum elecziuns es gnüda eletta Seraina Bickel sco presidenta e Martin Büsing sco vicepresident e la suprastanza in globo sainza cuntravuschs. Il manader da l’Ospidal EB, Joachim Koppenberg ha ingrazchà a la suprastanza dals amis da l’ospidal per lur lavur: «Pel mumaint sta l’ospidal dal EB sün chommas sanas, ma las previsiuns pels prossems ons dan da pensar e perquai sper eu cha no possan far quint eir in futur cul sustegn da la società dals amis da l’ospidal.» El ha manzunà cha set ospidals regiunals hajan stuvü gnir serrats e cha’ls deficits dad ospidals gronds sajan remarchabels. «Quai dà da pensar.» Referat da Melitta Breznik Davo la radunanza ha preschantà Melitta Breznik, la doctoressa manadra dal cumpartimaint da la medicina integrativa e cumplementara da l’ospidal EB seis cudesch cul titel «Naturbasierte Therapie bei Stressfolgeerkrankungen und Burnout». La medicina integrativa as basa sül corp da l’uman in möd cumplessiv cun corp, orma e spiert. Quellas parts vegnan inclusas i’l trattamaint e diagnosa dal paziaint. La medicina cumplementara vain colliada culla medicina da scoula e quella cumbinaziun vain realisada a Scuol in möd professiunal. Melitta Breznic ha quintà da terapias chi s’ha fat cun paziaints illa natüra chi augmainta tenor ella il resultat tscherchà. Las diversas fuormas da terapia chi sun gnüdas fattas sun remarchadas aint il cudesch surnomnà. La sairada es gnüda imbellida cun musica d’orgelins da la «Rümli Gang», üna fuormaziun cun üna guvenilla e duos giuvenils da la regiun. Melitta Breznic ha preschantà seis cudesch davart medicina cumplementara. La «Rümli Gang» ha pisserà per buna glüna. Seraina Bickel e Melitta Breznik (da schn.) a la radunanza dals amis da l’ospidal. Terapias natüralas in Engiadina Bassa In mardi passà ha gnü lö i’l local da cultura dal Bogn Engiadia a Scuol la radunanza da la Società amias ed amis da l’Ospidal d’Engiadina Bassa. Davo la radunanza ha la doctoressa superiura dal cumpartimaint da medicina cumplementara ed integrativa da l’ospidal a Scuol, Melitta Breznik preschantà seis cudesch chi s’occupa cun quella part da la medicina. Cun bleras terapias illa natüra da la regiun ha Breznik muossà l’importanza da la medicina cumplementara. Tanteraint ha tratgnü la «Rümli Gang» cun lur orgelins ils preschaints. (fmr/bcs)

Illas valladas da muntogna dalöntsch davent dals centers da fuormaziun esa minchatant difficil da far la scolaziun chi’s giavüscha. O lura esa da far quint cun cuosts considerabels per pernottar e viver utrò. Cun stipendis ed impraists ha la «Fundaziun Pestalozzi» pudü sustgnair l’on 2022 a 302 giuvenils chi derivan da regiuns muntagnardas svizras. Blers sömmis da mansters e scolaziuns eir da las giuvnas e dals giuvens in Engiadina-Val Müstair han pudü gnir accumplits tanter oter eir grazcha als agüds finanzials da la «Fundaziun Pestalozzi». Ella sustegna cun üna bürocrazia minimala a giuvenils da regiuns muntagnardas e periferas in Svizra, là ingio cha’l man public nu tendscha. Illa regiun Engiadina-Val Müstair-Samignun han pudü gnir concess l’on scuors 23 stipendis. Ils plü blers stipendis da la «Fundaziun Pestalozzi» – nempe 106 – sun rivats in Grischun, 63 sun its giò’l Vallais e 33 giò’l Tessin. Singuls giuvenils dad oters chantuns chi accumplischan ils criteris han eir surgni imports finanzials. Las dumondas demuossan cha la finanziaziun d’üna scolaziun dvainta impustüt là difficila, ingio cha giuvnas e giuvens sun sforzats d’abitar e da mangiar utrò, quai chi’d es il cas pro’ls blers stipendiats da la fundaziun. Occasiun per inoltrar nouvas dumondas da sustegn La «Fundaziun Pestalozzi» vain presidiada da Daniel Zeller, üna persunalità our da l'economia. La manadra da gestiun es Patrizia Tarone. A partir da subit inoltreschan giuvens e giuvnas da la Val Müstair lur dumonda a la persuna da contact da la «Fundaziun Pestalozzi», Urs Kühne, Via Mundaditschas 4, 7536 Sta. Maria, 079 415 12 98 / 081 257 58 52. La persuna da contact da la «Fundaziun Pestalozzi» per l’Engiadina es Curdin Lansel, Cul 40, 7530 Zernez, 079 833 82 15 / 081 257 58 51. Els dan ulteriuras infuormaziuns davart stipendis ed impraists. (www.pestalozzi-stiftung.ch).

La regenza grischuna ha concess l’integraziun dal cumün da Samignun i’l circul dal cudesch fundiari Engiadina Bassa/Val Müstair. Quell’integraziun aintra in vigur a Büman 2024. Il cumün da Samignun manaiva fin uossa seis agen cudesch fundiari (Grundbuchkreis Samnaun). Als 18 da gün 2023 ha il cumün decis da til integrar i’l circul dal cudesch fundiari da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Quel consista dals cumüns Scuol, Val Müstair, Valsot e Zernez. Il circul dal cudesch fundiari regiunal ha approvà la dumonda d’integraziun dal cumün da Samignun als 12 avuost 2022. La regenza grischuna permetta quist’integraziun a partir dals 1. da schner 2024. (cdm/fmr)

Als 18 avuost preschaintan las musicistas Sidonia Caviezel e Nina Mayer il prüm disc cumpact da Mi’Amia. Cun quist album tematiseschan ellas la vita, dal prüm battacour fin a l’ultim. Dal 2016 s’han inscuntradas las duos musicistas Sidonia Caviezel e Nina Mayer la prüma jada musicalmaing. «Quai ha subit dat üna sbrinzlada. Tanter da nussas esa subit stat sco ün ‹match›», quinta Sidonia Caviezel. Da «match» as discuorra, scha duos persunas as chattan sün üna plattafurma d’inscunter e marusaglia. As chattadas s’han Sidonia Caviezel e Nina Mayer in sen musical, landroura haja lura dat bainsvelt la fuormaziun cul nom logic per ün «match» musical: Mi’Amia. Cul top pop rumantsch «Chara, bella Engiadina» sun ellas svelt dvantadas cuntschaintas in tuot la Rumantschia. Però fin pro’l prüm album haja dürà bainquant plü lönch. «Il sömmi da realisar ün album d’eira bainschi avantman. Ma culla pandemia es tuot i main svelt co previs», quinta Nina Mayer. La magia da Mi’Amia Uossa esa però uschè inavant: in venderdi, ils 18 avuost 2023, a las 19.00, preschaintan Sidonia Caviezel e Nina Mayer lur prüm disc cumpact sü Motta Naluns a Scuol. Quel cumpiglia 14 chanzuns, set da quellas scrittas da Sidonia Caviezel e set da Nina Mayer. «Eu scriv plütost las balladas quietas», disch Nina Mayer e discuorra da pop-popular rumantsch, «Sidonia invezza quellas plü poppigas.» Las chanzuns sun differentas e pro minchüna as bada la scrittüra da la cumponista. Uschè different cha’l stil da las duos musicistas es, uschè different eir il möd da lavurar e cumpuoner. «Mias chanzuns sun bunas, schi naschan in damain d’ün’ura lavur», quinta Sidonia Caviezel. Pro Nina Mayer invezza stoja couscher plü lönch: «Il prüm n’haja forsa üna melodia o üna frasa e lura crescha tuot intuorn plan a plan», quint’la. Ed alch es garanti: quistas balladas pisseran per emoziuns e laschan crodar suvent eir üna larmina. Insembel elavureschan ellas lura mincha chanzun. Uschè nascha lura eir la seguonda vusch e las chanzuns dvaintan a la fin chanzuns da Mi’Amia. «Be insembel sun las chanzuns finalmaing eir cumplettas», tradischa Sidonia Caviezel la magia da Mi’Amia. E quai vala eir per las duos amias: «Insembel ans daina fiduzcha e curaschi», decler’la. Tuot las chanzuns chi vegnan uossa preschantadas sül nouv album han ün trat cumünaivel: ellas quintan da la vita, e quai dal prüm battacour fin a l’ultim. Precis perquai cumainza l’album eir cul prüm titel «Battacour». Sidonia Caviezel e Nina Mayer chantan dal prüm rier d’ün uffant, da l’amia e l’aigna muntogna, dad ir a chatscha cun bap, da ballar, d’esser grà per tuot quai chi s’ha, fin pro’ls giavüschs e las stailinas. Simplamaing da tuot ils aspets d’üna vita e cun tuot las emoziuns pussiblas. E la quintessenza segua cun l’ultima chanzun cul titel «Viva tia vita», perche chi’s viva be üna jada... Ün album modern e cool Lur prüm album han Sidonia Caviezel e Nina Mayer realisà i’l studio da Manfred Zazzi a Turich. «La collavuraziun ha funcziunà da prüma innan fich bain», disch Sidonia Caviezel. Fingià pro la registraziun dal top pop rumantsch vaivan ellas collavurà cul redschissur cuntschaint. Infra quatter dis sun gnüdas registradas las 14 chanzuns insembel culla band. Quella as cumpuona da Rolf Caflisch, Andi Schnoz e Lucas Schwarz. Da dudir sül nouv album sun eir Flurina Sarott culla violina e Gesa Hoffmann cul cello. Eir per Nina Mayer es la registraziun statta üna fich bell’experienza: «Insembel vaina chattà la megldra soluziun», quint’la. Tant Nina Mayer sco eir Sidonia Caviezel, sun uossa fich cuntaintas cul resultat final. Ellas sun persvasas da pudair ragiundscher cun lur album eir il public plü giuven. «Quai es adüna stat ün dals böts da nos prüm album, nus laivan alch modern e cool», declera Nina Mayer. Tuottas duos musicistas s’ingaschan nempe sco magistras da musica eir pel chant cun uffants e vöglian motivar cun lur disc cumpact eir als giuvens da chantar. Intant s’allegran ellas da chantar e da pudair preschantar lur prüm album. La preschantaziun dal prüm album da Mi’Amia, cun Sidonia Caviezel e Nina Mayer, ha lö in venderdi, ils 18 avuost 2023, a las 19.00, i’l restorant da Motta Naluns a Scuol. Nina Mayer e Sidonia Caviezel (Mi’Amia) preschaintan als 18 avuost 2023 lur prüm album cun nom «Vita». Engiadina: Prüm album da Mi’Amia Als 18 avuost 2023 preschaintan Sidonia Caviezel e Nina Mayer il prüm album da lur fuormaziun Mi’Amia i’l restorant Motta Naluns i’l territori da skis a Scuol. L’album cuntegna 14 chanzuns rumantschas chi tematiseschan la vita, dal prüm battacour fin a l’ultim e cun bleras emoziuns. La fuormaziun Mi’Amia es cuntschainta dal top pop rumantsch «Chara, bella Engiadina». Cun quista chanzun sun ellas gnüdas cuntschaintas illa Rumantschia. (pl/nba)

La regenza grischuna ha approvà la planisaziun locala in Val Müstair chi permetta d’innaiver la pista dal territori da skis Minschuns fin giò Tschierv. Id es ün prossem pass per pudair realisar il proget inter da «La Sassa». Ma fin cha quel po gnir realisà, düra listess amo ün mumaint. Daspö divers ons vain discurrü in Val Müstair dal proget «La Sassa» a Tschierv. I’s tratta d’ün cumplex d’allogis süsom ed aintasom Tschierv cun colliaziun directa sur üna pendiculara da gondlas (telecabina) fin aint il territori da skis Minschuns, inclusiv sistem d’innaiver fin giò la val. Ma il proget – chi’d es in trais-cha daspö 5–10 ons – ha amo da supperar ün o l’oter obstacul. Intant pon ils Implants da sport Minschuns SA, il Cumün da Val Müstair ed ils investuors dal resort (la ditta d’architectura Domenig da Cuoira) far ün prossem pitschen crötsch pro’ls pass per realisar l’inter proget. La regenza grischuna ha nempe comunichà quista gövgia ch’ella haja approvà üna revisiun parziala da la planisaziun locala da la Val Müstair, decisa dal cumün in radunanza dals 25 da mai 2022. Plü concret: il Chantun va d’accord chi’s possa innaiver la pista aval, voul dir l’inter traget tanter il territori da skis sü Minschuns fin pro’l Prà Chalchera, ingio cha’l resort «La Sassa» e la sta­ziun da val da la telecabina d’access vessan da star in avegnir. 3,5 kilometers L’innaivaziun da la pista aval es ün da trais pass da l’inter proget, sper la telecabina svessa ed il cumplex d’allogi cun plüs edifizis. In occasiun da la radunanza cumünala dals 25 da mai da l’on passà d’eira quist proget d’innaiver gnü preschantà in detagl. La pista fin giò’n val es 3,5 kilometers lunga. In invierns cun damain naiv nu po uossa la colliaziun directa per skiunzas e skiunzs adüna gnir garantida. Il nouv indriz cun 37 attachs per l’innaivaziun dess gniss spisgiantà cun aua da l’Aua da Muliniersch, ün aual vidvart il territori da skis, al pè dal Piz Daint. Quell’aua gniss pumpada in condots sülla pista. La surfatscha chi füss d’innaiver in avegnir es 6,9 hectaras gronda. La finanziaziun sta La regenza ha argumentà sia approvaziun da la revisiun parziala da la planisaziun locala cul fat cha’l territori da skis Minschuns saja «üna da las attracziuns principalas da la sporta da sport d’inviern da la Val Müstair». Sco cha’l mainagestiun dals Implants da sport SA, Daniel Pitsch, vaiva infuormà in occasiun da la radunanza cumünala in mai 2023, es la finanziaziun da l’indriz d’innaiver fingià sgürada, sur l’impraisa svess e cun contribuziuns da Chantun e Confederaziun e dal Cumün da Val Müstair – sco chi’d es manzunà i’l protocol da quella radunanza. «I’l meglder cas l’on 2025» Eir scha’l Chantun ha dat uossa seis acconsentimaint, suottastan tuot ils fabricats ed indrizs dal proget amo a la procedura da permiss per fabricats dadour las zonas da fabrica (BAB). Cura cha l’indriz d’innaiver – ma eir la telecabina ed il ressort «La Sassa» – pon gnir fabrichats, es amo intschert e dependa da recuors entrats o chi pudessan amo entrar sün ün dals singuls pass da proget. Tenor la pagina d’internet dals promotuors fan els quint – in ün avis dal schner da quist on – da pudair cumanzar a fabrichar la telecabina ed il resort «i’l meglder cas l’on 2025». (fmr/dat) Üna pista da 3,5 kilometers lunghezza dess gnir innaivada tanter il territori da skis Minschuns (sura a dretta) fin giò Tschierv, pro’l Prà Chalchera (suotvart).

La seria d’occurrenzas «Naturama» dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) organisescha adüna darcheu referats da tuot gener. In marcurdi passà ha gnü lö ün referat i’l auditori dal PNS a Zernez davart la convivenza dal dschember e da la graglia (Tannenhäher). Cha la graglia (o eir cratschla grischa) viva in stretta simbiosa cul dschember, quai es insè cuntschaint, impustüt eir a visitaders regulars dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). In quist territori vivan e creschan l’utschè ed il bös-ch. Però co precis es quista convivenza? Referat davart ils dschembers e las graglias La seria d’occurrenzas «Naturama» dal PNS orgasnisescha adüna darcheu referats da tuot gener. In marcurdi passà ha Eike Lena Neuschulz, biologa e collavuratura scientifica dal «Schneckenberg Biodiversität und Klima Forschungszentrum» a Frankfurt in Germania referi in detagl da la relaziun dals dschembers cun las graglias. Davo il salüd da Flurin Filli, manader da la protecziun da la natüra e management dal PNS, ha quel lura surdat il pled a la referenta. Eike Lena Neuschulz ha declerà cha l’existenza da plantas e bes-chas, precis là ingio chi sun dachasa, haja in prüma lingia da chefar cul clima, cullas temperaturas, quant lönch cha la naiv resta, quant lung cha l’inviern es, quant chi plouva ed oter plü. Perquai ha ella explichà: «Il dschember crescha impustüt intuorn il cunfin dal god, ün territori cun relaziuns crüjas. Las betschlas dal bös-ch restan serradas e la graglia cun seis pical ferm nun ha fadia da tillas drivir e da tour ora ils sems ch’ella metta in seis gosch, ingio ch’ella po portar intuorn schurmas da sems. Ella tschercha lura ün lö adattà, ingio ch’ella depuona ils sems per avair nudritüra eir dürant tuot l’on ed impustüt sur inviern.» Fin 100 000 sems da dschember l’on La graglia viva aint il god d’aguoglias. Sia nudritüra preferida sun sems da dschember o da nitschoulas. Id es ün utschè lavurius chi ramassa 30 000 fin 100 000 sems l’on. D’inviern sto ella lura però chavar profuond illa naiv per insomma rivar pro seis depot ch’ella vaiva fat dürant l’on. I’s fa quint ch’ella chatta var 80 % dals sems deponüts – e perquai ch’ella nu chava oura tuot, es ella respunsabla culs ulteriurs 20 % pel surviver dals gods da muntogna, impustüt dal dschember. «No vain fat perscrutaziuns illa regiun Tavo-Flüela e vain tschüf ün pêr graglias e tillas pudü munir cun GPS, in möd cha no vain lura pudü verer ter precis co chi’s muaintan. Las datas muossan cha las bleras svoulan plü o main adüna la listessa stricha, be las giuvnas graglias fan eir amo spassegiadinas dasperoura. Sün quella ruta üsitada fan ellas posas ingio chi depuonan la semenza», ha declerà in marcurdi la scienzada Eike Lena Neuschulz. Las rutas cha las graglias svoulan han üna lunghezza da fin 8 kilometers. Ellas cuan fingià in favrer e restan sur inviern adüna illa listessa regiun. Otras bes-chas chi han gugent ils sems dal dschember sun amo squilats e mürs chi han però fadia da rumper las betschlas. Üna buna memoria Las graglias han üna buna survista da lur territori e chattan adüna darcheu lur zops. Quai chi s’ha chattà oura pro las retscherchas es cha graglias plü veglias zoppan qualvoutas betschlas interas ed han tras quai daplü semenza. A man dal referat da Eike Lena Neuschulz esa evidaint cha sainza graglias nu dessa tants dschembers e sainza ils dschembers ingünas graglias. Il referat ha gnü lö in üna sala bain implida ed ils visitaduors han gnü la pussibiltà da far dumondas chi sun gnüdas respusas cumpetentamaing. Eike Lena Neuschulz in occasiun da seis referat a Zernez. Üna gruppa da dschembers. Üna graglia cun seis bel büschmaint sgaglià. Eike Lena Neuschulz in occasiun da seis referat a Zernez.

La stà passada ha il magliascorza procurà impustüt i’l Grischun dal süd per gronds dons i’ls gods. Quist on para d’esser main mal – e listess es e resta il süd dal Grischun pel mumaint pertoc il plü ferm dal magliascorza, eir causa la müdada dal clima. Per exaimpel a Müstair procura il magliascorza per flachas grischas aint il god da pin. Id es üna bes-china da be 5 mm lunghezza chi fa be pitschnas fourinas e pitschens chanals suot la scorza dals pins. E tuottüna es quist insect bun da far flus cun interas surfatschas da god. – I’s tratta pro quista bes-china natüralmaing dal magliascorza, per tudais-ch «Borkenkäfer» o «Buchdrucker». Quista stà es d’observar il fenomen p.ex. in Val Müstair, impustüt ourasom la val, a Müstair. Aint il god dominà da pins/petschs daja adüna darcheu flachs grischs. Florian Flechsig, silvicultur in Val Müstair, conferma sün dumonda da la FMR cha quists ultims duos ons haja dat adüna daplü cas da magliascorza chi han infestà parts dal god: «Il magliascorza as derasa impustüt sülla costa da la vart dal süd da la val, dimena sülla vart sumbrivainta. Là chatta el las megldras cundiziuns.» Bunas cundiziuns voul dir pel scarafag chi’d es chod dürant plüssas eivnas e chi dà paca plövgia. Quai es insè stat il cas eir quist on in Val Müstair, üna val in general vaira sütta. Impustüt i’l Grischun dal süd L’on passà – il 2022 – es stat ün ourdvart «bun» on pel scarafag. El s’ha derasà ferm impustüt illa «Regiun 5», voul dir i’l district forestal dal Grischun dal süd. Quel cumpiglia l’Engiadina, il Puschlav, la Bergiaglia e la Val Müstair. Ed impustüt aint ils gods dal Puschlav ed in quels dals contuorns da Scuol es il scarafag stat dal 2022 fich activ, sco cha Marco Vanoni, il perit per dumondas d’ecologia da god pro l’Uffizi da god e privels da la natüra declera sün dumonda da la FMR. La survista in detagl dal 2023 nun ha l’uffizi chantunal amo, ma Marco Vanoni disch: «Quist on vaina in quella regiun darcheu grond’actività dal magliascorza, eir scha tendenzialmaing es quella main ferma co l’on passà.» Sco ch’el declera po la derasaziun dal magliascorza variar ferm dad on ad on e da regiun a regiun: «Quists duos ons es stat pertoc il Grischun dal süd, avant var tschinch ons d’eiran landervia la Surselva, la Mesolcina ed il Grischun Central. Quai müda.» Pervi da la müdada dal clima Cha’l magliascorza as derasa uossa specialmaing in territoris als cunfins (Puschlav, Val Müstair, Engiadina Bassa), ha da chefar tenor Marco Vanoni pac culs pajais vaschins o forsa cun ün’otra politica forestala. El disch: «Ils scarafags nu fan grondas distanzas. Il motiv principal pella derasaziun in quista regiun es effectivamaing la temperatura choda e la süttina, quai chi indeblischa eir ils pins e spordscha uschè premissas idealas pel magliascorza.» Tant il perit dal Chantun sco eir il silvicultur local sun da l’avis cha la müdada dal clima promouva però ferm tuot la dinamica. Per prevgnir cha’l magliascorza as derasa amo plü ferm, han Florian Flechsig e sia squadra forestala da tagliar oura tschertas surfatschas da god. Ma il silvicultur renda attent: «Id es important chi s’identifichescha adura ils bös-chs infestats. Cur cha’l bös-ch perda sia culur e las aguoglias sechan via, lura esa massa tard.» Per seis uffizi forestal es quai natüralmaing üna lavur implü: «Normalmaing fain nus tagls da laina tanter utuon e prümavaira. Causa il magliascorza stuvaina far quels tagls eir aint pella stà, cur cha nus vessan insè otras incumbenzas cumünalas, sco p.ex. implantar o mantgnair sendas e vias.» Ma id es l’unica pussiblità per impedir cha’l magliascorza as derasa amo plü ferm – id es nempe da tagliar oura a temp e generusamaing parts dal god chi sun infestadas. La laina po gnir vendüda ed elavurada sainza difficultats, perquai cha’l magliascorza aintra be fin suot la scorza e nu fa plü gronds dons vi dal lain. «Tagls da scarafag» Specialmaing i’l Grischun dal süd haja dat dal 2022 blers da quels «tagls da scarafag», per tudais-ch «Käferholz» – totalmaing var 13 000 m³. In tuot il Grischun es quai stat dal 2022 var 36 000 m³ laina, tenor las infuormaziuns da Marco Vanoni. Quels tagls vegnan eir sustgnüts (cun 80 % dals cuosts) da Chantun e Confederaziun, fintant cha’l scarafag nun es amo svolà oura. Tals tagls fan trasoura sen tenor Marco Vanoni, impustüt per garantir inavant ün god ferm cun funcziun da protecziun. El renda però eir attent cha adüna nu saja necessari da tagliar oura: «Scha’l magliascorza vain identifichà massa tard, lura nu faja plü sen, perquai ch’el ha fingià infestà ün prossem bös-ch. E nus vulain eir laschar lavurar ils mecanissems natürals aint il god, voul dir dar nudritüra, spazi e temp als concurrents ed inimis dals magliascorzas chi sun süls calcogns a quels, sco p.ex. insects o utschels.» Garantir la protecziun tras il god Resümà cuortamaing: Il pitschen magliascorza es simplamaing qua ed el as derasa là, ingio ch’el chatta bunas premissas, las qualas vegnan però adüna megldras causa la müdada dal clima. Ma i resta la dumonda: Es quai insomma mal? – Marco Vanoni disch: «Pel god svess nun es quai insè uschè mal, el s’adatta, ils inims natürals cumbattan il scarafag, eir ils pins van plan a plan plü amunt causa la müdada dal clima. Ün problem vain nus sco società simplamaing là, ingio cha’l god nu riva plü d’accumplir sia funcziun da protecziun, saja perquai cha’l scarafatg ha fat crappar grondas surfatschas o perquai chi s’ha stuvü tagliar oura grondas surfatschas per prevgnir ad üna derasaziun.» La megldra «masdina» per cumbatter il magliascorza e seis dons es tenor Marco Vanoni da cultivar ün god cun diversas sorts da bös-chs e da differenta generaziun. Florian Flechsig, il silvicultur in Val Müstair es oriund da la Germania ed ha eir fingià vis là plü grondas surfatschas desdrüttas dal magliascorza. Perquai relativescha el eir ün zich la dimensiun in Val Müstair: «I nun es quia natüralmaing amo uschè dramatic sco in parts da la Germania. Ma listess esa trist da stuvair observar quist svilup e sia dinamica. Id es puchà, ma oramai stuvaina imprender da viver cun quist scarafag.» Il scarafag va suot la «pel» Il magliascorza viva in nossas regiuns – però el as derasa impustüt cur chi’d es chod e süt. Lura sun ils pins/petschs main resistents e dvaintan uschè «victimas» dal scarafag. Quel fa üna fourina aint illa scorza, va «suot la pel» dal bös-ch ed as reprodüa là. Las larvas chi naschan fouran lura minchüna ün chanal suot la scorza, lingia per lingia (perquai il nom tudais-ch «Buchdrucker» e latin «Ips typographus»). Cur cha la larva as transfuorma in üna metamorfosa in ün scarafag, as chava il magliascorza darcheu tras da la scorza e svoul’oura. Sch’el ha pro si’actività gnü gronda cumpagnia da sia sort, lura vain indebli il pin uschè ferm ch’el secha via. Quel nu riva – pervi dals chanals dal magliascorza – plü da transportar aua e las substanzas nudritivas da las ragischs fin illa romma. (fmr/dat) Üna surfatscha da god cun pins grischs aint il territori Crippels a Müstair, ün territori chi sta suot ün tschert status da protecziun da god ed ingio cha’l forestal nun ha perquai fat quista stà ün tagl per cumbatter il scarafag. Perquai as vezza uossa las flachas grischas. Üna surfatscha da god cun pins grischs aint il territori Crippels a Müstair, ün territori chi sta suot ün tschert status da protecziun da god ed ingio cha’l forestal nun ha perquai fat quista stà ün tagl per cumbatter il scarafag. Perquai as vezza uossa las flachas grischas. Üna surfatscha da god cun pins grischs aint il territori vidvart la Val Brüna a Müstair, vers e sur il cunfin svizzer. Ils dons dal magliascorza as vezza vi da las flachas grischas. Ün magliascorza aintra e sorta dad üna pitschna foura suot la scorza dal pin. Ils magliascorzas as maglian tras la scorza dad ün pin. Cur chi sun creschüts oura, bandunan els darcheu il bös-ch.

Fräsy Föhn es gnü relaschà per immediat sco president d’organisaziun dal Bike-Maraton dal Parc Naziunal ed eir dal Maraton da velo engiadinais. Il motiv saja la collavuraziun ed eir las differenzas concernent il svilup futur da las duos cuorsas engiadinaisas, scriva l’organisaziun in üna communicaziun a las medias. Fräsy Föhn es gnü elet l’on passà sco nouv president d’organisaziun da las duos cuorsas – sco successur da Claudio Duschletta chi d’eira stat ses ons al timun. Pel bike-maraton dal Parc Naziunal chi ha lö a la fin dal mais d’avuost daja üna soluziun ad interim. Il manader da la cuorsa Flurin Bezzola e la secretaria generala da la cuorsa Chantal Mayor surpiglian per quist on l’organisaziun. (rtr/fmr) Fräsy Föhn (a schnestra) cur ch’el vaiva surtut l’on passà la bachetta organisatorica da las cuorsas da velo da Claudio Duschletta.

Ella viva in üna chasina fatta dad üna harassa da legn. Sül tet esa sparpaglià corallas sblachidas e craps bels. «La casa de Toña», ha scrit inchün cun culur alba sur l'entrada. Üna rampa cun assinas fixadas cun guottas da ruina maina dal fuond fin a l’ur d’üna coppala da plastic blaua. Laint esa aua brüna. Chi sa cur cha quella sarà gnüda müdada l’ultima jada? Spüzzir spüzz’la sco la pesta. Cler, Toña nu banduna neir bod mai seis dachasa. Be scha’ls giasts püschainan, as doda ün ramplunöz e la tartaruga as struozcha our da la coppala, giò da la rampa fin sül fuond e s'avicina a la maisa da mangiar dal hostal. Forsa ch’inchün lascha crodar alch o forsa chi dà dafatta amis da bes-chas chi partan lur püschain. Mincha bunura daja nempe üna plattada plain frütta exotica: mango, papaya, bananas, dafatta melona. Toña es maldüsada, culla pletscha da la melona nu’s cuntainta ella. Sch’ella fa fingià il sforz da bandunar seis puoz brün aint il chantun da la gronda terrassa sü ot sur las giassa da La Habana Vieja, lura spett’la almain da tuot üna fletta da mango o üna roudina da banana. Apaina ch’ella ha seis butin, tuorna ella uschè svelt sco cha sias chommas da tartaruga tilla portan inavo aint illa «casita». Plop faja, cur ch’ella as lascha crodar aint ill'aua implida cun seis agens excremaints. La frütta süusa maingia ella dal rest suot aua, circundada dad üna palma, ün cactus e musica da salsa e regetton chi tuna fingià la bunura bod tras las giassas. Fadrina Hofmann è redactura tar «Engadiner Post/Posta Ladina» e viva cun sia famiglia a Scuol. Quest text è vegnì emess tar RTR sco «Impuls» ils 26 da zercladur 2023 en ina seria «cubana». Durant la stad publitgescha la FMR ina selecziun da texts emess ils davos 2-3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor. Fadrina Hofmann è redactura tar l'Engadiner Post/Posta Ladina. Foto mad

La fin da marz 2024 vain serrada la filiala da Volg a Scuol Sot. La populaziun s'ha dostada cun ramassar suottascripziuns – sainza success. Üna gövgia davomezdi da stà: Duos duonnas indigenas sortan dal Volg cun glatschs e traversan la plazza cun salaschada. Ün turist sezza sün l’ur da la valischera da seis auto chi’d es parcà davant butia e mangia la marenda ch’el ha güsta cumprà. Cur ch’ün mansteran aintra i’l Volg as doda ün «dingong» ed ün alleger «Ueilà!». Similas scenas toccaran bainbod pro’l passà a Scuol Sot. La filiala da Volg es averta be amo dürant la stagiun d’inviern e serra lura las portas per adüna. Il motiv sun sco suvent ils raps. La gestiun nu renda plü, la butia procura per massa pac schmertsch. «Il boom da Corona es passà e quai badaina eir a Scuol Sot», disch Andrea Sutter, manader da la partiziun vendita pro Volg. Ün ulteriur motiv sun investiziuns considerablas chi fessan dabsögn illas localitats da butia. Sutter fa quint cun tanter 400 000 e 470 000 francs. «Il quint nu va plü sü», es sia conclusiun. Plüssas opziuns La chasa, illa quala la butia tocca, ha plüssas partidas. Las localitats da butia as rechattan i’l possess da l’associaziun agrara Fenaco, a la quala appartegna eir Volg. A la dumonda che chi capita cun quistas localitats manaja Sutter: «I dà plüssas pussibiltats chi vegnan uossa evaluadas.» Tanter oter haja dat ün inscunter cul cumün da Scuol ed ils respunsabels hajan giavüschà da gnir contactats in chosa. Concret nu saja amo nüglia. Ün’otra pussibiltà füss da dar a fit las localitats a mansteranza o da vender ad inchün privat chi tillas pudess transfuormar in abitaziuns. E che capita cullas collavuraturas e’ls collavuratuors? «Da quels tgnain nus natüralmaing chüra e tils dain la pussibiltà da lavurar in ün’otra filiala illa regiun», infuormescha il manader da la partiziun vendita. Illas fracziuns da Scuol daja amo plüssas butias culla marca Volg. Duos organisaziuns stan davo quellas marcas: La Volg Detailhandel AG cun filialas ch’ella gestiunescha svessa, e lura daja privats chi mainan üna butia da Volg. «Nus vain üna butia ad Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, privat vain manada la butia da Sent», declera Sutter. Rinforzar butia pro’l Stradun In tuot la Svizra daja passa 350 butias da cumün da Volg. La marca fa recloma cun esser dastrusch a la populaziun, cun far part ad üna cumünanza. I’l cas da Scuol Sot perda la cumünanza ün lö d’inscunter important perquai ch’illa part istorica da Scuol nu daja bod ingünas ulteriuras sportas. «In nossa branscha daja oramai minchatant filialas chi ston gnir serradas», deplorescha Sutter. Quai haja da chefar eir cul deport da la populaziun indigena chi fetscha las cumpritas plütöst in üna butia plü gronda o pro ün discounter. Sutter es persvas chi detta i’ls prossems ons amo daplü concurrenza da firmas grondas i’l sectur commerzi in detagl a Scuol. «Nus lain uossa rinforzar il Volg chi’s rechatta pro’l Stradun», disch el. Daplü co ün affar chi sto render Passa 270 suottascripziuns han ramassà consumentas e consuments dal Volg a Scuol Sot per intimar da laschar avert la butia – invan. Las suottascripziuns sun gnüdas inoltradas pro’l cumün da Scuol chi ha lura tscherchà il dialog culs respunsabels da Volg e surdat las suottascripziuns a Sutter. «Nus vain intervgnü in quel sen cha nus vain dumandà schi nu detta pussibiltats da mantgnair la sporta cun ün nouv concept, per exaimpel cun far üna cumbinaziun tanter butia e cafè», quinta il capo cumünal Aita Zanetti. A la fin finala saja üna butia da cumün daplü co be ün affar chi stopcha render. Perquai ha dumandà Zanetti eir da contactar als respunsabels dal cumün schi dess üna pussibiltà da far la punt cun üna sporta alternativa. Il Volg as rechattà a Plaz i’l cour da la part istorica da Scuol Sot. Il Volg a Scuol Sot gnarà serrà A Scuol sun gnüdas ramassadas passa 270 suottascripziuns per tgnair eir in avegnir averta la butia dal Volg a Scuol Sot e mantgnair uschè la sporta per giasts ed indigens. Però quist’acziun para d’esser statta invana. Ils respunsabels dal Volg han nempe decis da tgnair averta la butia be amo fin a la fin da la prosma stagiun d’inviern. Eir il cumün da Scuol es gnü activ ed a tscherchà il contact culs respunsabels. Però la decisiun es tratta ed ils motivs paran evidaints. Cha la butia dal Volg a Scuol Sot fetscha massa pac schmertsch e ch’illas localitats stessan gnir fattas investiziuns considerablas da fin 470 000 francs dürant ils prossems ons, declera Andrea Sutter, il manader da la partiziun vendita pro Volg. Tenor el varan ils collavuraturs la pussibiltà da lavurar in ün’otra filiala illa regiun. (nba)

Illa quarta sezzüda da quist on ha la conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) s’occupada tanter oter da l’avegnir da l’uffizi da stadi civil. «Scha l’uffizi nu po gnir occupà cun üna persuna in possess dal certificat professiunal federal dess gnir tscherchada üna soluziun cun l’uffizi da stadi civil da l’Engiadin’Ota», scriva il mainagestiun Rico Kienz illa comunicaziun als mezs d’infuormaziun. La conferenza dals presidents ha incumbenzà al parsura ed al mainagestiun da trattar cun potenzials/as cadidats/as. Unanimamaing ha approvà la conferenza il preventiv 2024 inclusivamaing il plan da plazzas. Pro sortidas da 4 599 770 francs ed entradas da 2 059 800 resulta ün surplü d’expensas a charg dals cumüns da 2 539 970 francs. In absenza da Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta dal Cumün da Val Müstair, ha la conferenza dals presidents acceptà unanimamaing l’indemnisaziun dal president/a dal forum d’economia sco proponü. Implü ha ella fat bun la nouva clav da scumpart pel sustegn a l’Institut Otalpin Ftan per la scoula media e’l sport e nominà ils delegats illa cumischiun chi elavura üna proposta per davo la fasa transitoria da duos ons. (cdm/fmr)

Dürant la stà es creschüda la scoula da Scuol. Nouv daja ün stabilimaint provisoric cun duos stanzas da scoula. Necessari es dvantà quel pervi da l’augmaint da scolaras e scolars. Id es quiet illa stanza da la 4. primara B. Las scolaras e’ls scolars han güsta üna lecziun da gimnastica illa sala be dasper la scoula da Scuol. Be las buschas pozzan vi dals 13 bancs e süls pults spettan ils etuis a lur possessuras e possessuors. Mario Rauch, manader da scoula, contaimpla il nouv local – l’ouvra d’üna impraisa locala. I savura amo dapertuot da lain. In gün han cumanzà las lavuors vi dal stabilimaint provisoric, uossa han be amo da gnir conclüsas ultimas lavuors vi da la fatschada. Ultra da la stanza da scoula pella 4. classa B daja üna seguonda stanza da scoula chi vain dovrada pellas lecziuns d’integraziun da lingua e da promoziun integrada. Fin uossa d’eira quell’instrucziun per part illa chasa Central in vicinanza da la scoula, uossa vain il local là dovrà dal cumün da Scuol. Grondas investiziuns «Necessari es dvantà il provisori perquai cha nus vain uossa üna classa daplü co stanzas», declera Rauch. Quatter da ses classas primaras vegnan manadas sco classas parallelas. Il nouv stabilimaint es bainschi ün provisori, dess però gnir dovrà plüs ons. Il stabilimaint po gnir ingrondi fin a ses stanzas da scoula. Quai dvantess actual scha la populaziun vuscha da schi pro la votumaziun a reguard la sanaziun da la scoula. I nu dà nempe be mancanza da localitats i’ls stabilimaints da scoula actuals, dimpersè eir ün oblig da far grondas sanaziuns cumplessivas per l’import da plüs milliuns. Quai impustüt vi da la chasa da scoula veglia, ma eir vi dad oters stabilimaints cumünals. «La chasa da scoula veglia nu’s pudaraja sanar be dürant las vacanzas ed i’s douvra localitats per quel mumaint», declera il manader da scoula. Il provisori, chi vain collià sur üna passarella culla chasa da scoula, es fabrichà uschea ch’el po gnir dozà per duos plans. Ün detretschamaint L’augmaint da scolaras e scolars nun es be ün trend actual. La cumischiun Scoula Scuol+ ha elavurà ün proget chi prevezza da detretschar differents edifizis sün l’areal: la chasa da scoula, la chasa Central, la chasa cumünala e la chasa Du Parc. In avegnir dess gnir transferida la gestiun cumünala illa chasa Du Parc uschea chi dvantess liber spazi pella scoula sün quist areal. Tenor ledscha da scoula pon esser in üna classa maximalmaing 24 scolaras e scolars in primara e 22 scolaras e scolars in secundara. Evaluaziuns da las cifras da scolaras e scolars pels prossems ons muossan chi darà eir in avegnir classas parallelas. Il nomer da naschentschas s’ha augmantà i’ls ultims ons. «La tendenza es cuntraria a blers oters cumüns in Engiadina», disch Mario Rauch. Votumaziun l’on chi vain L’utuon passà ha deliberà la populaziun da Scuol ün credit da planisaziun da 500 000 francs pel proget Scoula Scuol+. Implü es gnü deliberà il credit da 250 000 francs pel provisori per la scoula chi’d es gnü realisà quista stà. Quist stabilimaint dess restar fin cha la scoula veglia es gnüda sanada ed ils nouvs locals sun pronts. In ün prossem pass vain lantschada la concurrenza d’architectura pel proget Scoula Scuol+. La votumaziun es planisada pel 2024. Intant imprendan ils uffants da la 4. classa B in lur nouva stanza da scoula clera chi nun ha propi nüglia da chefar cun ün container. Il manader da scoula Mario Rauch es cuntaint cul nouv provisori a Scuol. La colliaziun dal provisori culla chasa da scoula.

Dals 19 fin als 26 d’avuost 2023 es a Scuol ün workshop internaziunal davart il tema «Mansteranza tradiziunala – chüra ed intermediaziun». Il lavuratori vain organisà da la Fundaziun Pro Clostra San Jon in collavuraziun culla Società kalkwerk, ­l’UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair e la Fundaziun Nairs. Sco cha la Fundaziun Pro Clostra San Jon scriva in üna comunicaziun, dess il lavuratori esser üna plattafuorma pel barat d’experienzas e’l barat tanter instituziuns in Svizra ed a l’ester, chi sun activas illa chüra da mansteranzas tradiziunalas. Experts da la chüra da monumaints sco eir mansterans dad ot pajais as partecipeschan al workshop. Aperitiv d’inaguraziun e podi final Dürant l’eivna a Scuol faran ils partecipants sgrafits in tecnica tradiziunala. In gövgia, als 24 d’avuost 2023, a las 16.00, daja suot la baselgia da Scuol al Chant Baselgia 69, ün aperitiv d’inaguraziun da quists nouvs sgrafits. Implü daja in venderdi, als 25 avuost 2023, a las 14.00, üna conferenza finala cun üna discussiun al podi illa Fundaziun Nairs Scuol. Il public es bainvgnü da’s partecipar a las duos occurrenzas, sco eir da gnir spontanamaing a Scuol dürant l’eivna a far üna visita al lavuratori. Annunzchar as poja suot info@kalkwerk.ch. (cdm/fmr)

Id es stà. La glieud es a circus. Duos clowns (clons) fan lur tagnins ed ün clap viers. Ün ha ün cheu sco ün öv, ün cranz da chavels sbarüffats ed üna glazza, ün nas cotschen ed üna boccuna chi ria adüna dad ün’uraglia a tschella. Seis cumpogn ha sü ün chapè bler massa pitschen e chotschunas trattas sü fin suot la bratscha, jüblers elastics ed üna chamischöla striblada da fermun e s-charpüffels. El ha in man üna mazza e para ün nosch. El sbraja sü a tschel. Quel tschüffa temma e mütscha. E tschel davo. Il publicum ria da schloppar. Ün mattet serra ils ögls. Quel til coppa! Tuots be rian. Il mat as dà via. Il nosch piglia schlantsch e dà il cop. Tschel es ün pa chap, ma mal nu para’l d’avair. Eir cun quella foura aint il cheu sco ün öv. Ed our da quella vain aua chi sprinzla be guliv sü e bogna il resgüm. La glieud ria e splatta e güvla dal gust. Quels tegnan tuots cul nosch. Il mat scuffuonda e nu’s lascha calmar. «Mo char uffant!» El tschüffa a seis bazegner pel man. Quia nu stuna! Chi sa che chi tils vain amo adimmaint! Be our da quist circus! Qua as vezza passond giò da Bagnera ün hom vegl cun quist uffant vi dal man. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po ­festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz.

Cun üna festa vain inaugurada in sonda illa Val S-charl l’Alp Tamangur Dadora. L’alp istorica cun üna tipologia veglia es gnüda renovada daspö il 2019 per tilla mantgnair sco bain cultural e per tilla render accessibla a l’economia d’alp ed ad oter actuors. L’Alp Tamangur Dadora as rechatta aintasom la Val S-charl cun vista sül Pass da Costainas ed es gnüda fabrichada intuorn l’on 1777. L’alp al pè da la Val Bella – üna val laterala da la Val S-charl, be güst dasper il God da Tamangur – es gnüda dovrada per l’alpchada fin principi dal 20avel tschientiner. I’s tratta d’üna da las 12 anteriuras alps cooperativas dal cumün da Scuol illa Val S-charl. Chaschà vegna hozindi be amo illas alps Astras/Tamangur e Praditschöl. Tipologia veglia Daspö cha l’Alp Tamangur Dadora es gnüda datta sü l’on 1900, d’eiran ils edifizis da l’alp cun üna tipologia veglia in privel dad ir in muschna. Quista tipologia as caracterisescha tras trais parts, chi sun colliadas üna cun l’otra: üna cuort, ün refügi ed üna chamonna pel sain. L’impuls per renovar e mantgnair quista alp istorica ha dat Barbla Conrad-Roner. Seis hom Grazian Roner es cheu d’alp da la corporaziun d’Alp Praditschöl, chi’d es eir in possess dals stabels a Tamangur Dadour. Insembel cun l’architecta Mengia Mathis ed Angelika Abderhalden, mainagestiun da la UNESCO Biosafera Engiadina Val Müstair, ha ella lura inizià il proget da renovaziun ed ellas sun idas in tschercha dals mezs finanzials. Exaimpel unic «L’Alp Tamangur Dadora es ün exaimpel unic. Ella es üna perdütta d’üna tipologia d’alp veglia e sper l’Alp Champatsch – chi’s rechatta i’l museum i’l liber Ballenberg – as tratta d’üna da las unicas da seis gener chi s’ha mantgnüda fin hoz», disch Franziska Grossenbacher, manadra substituta da la Fundaziun Landschaftsschutz Schweiz. La fundaziun ha sustgnü, insembel cul Fond d’interess public dal chantun Turich e blers oters credituors, il proget da renovaziun. In collavuraziun cun impressaris indigens sun a partir dal 2019 gnüts miss ad ir ils mürs ed in seguit tuot las lavuors in lain. «Que s’ha vuglü mantgnair tuot quai che chi d’eira pussibel ed in seguit s’haja fat ün nouv tet da s-chandellas», declera Franziska Grossenbacher. Ella agiundscha cha eir blers voluntaris – sco collavuratuors da la fundaziun «Umwelteinsatz Schweiz e da la fundaziun Baustelle Denkmal» – s’han partecipats al proget da renovaziun da l’Alp Tamangur Dadora. Refügi per umans e bes-chas La majorità da las lavuors sun tenor Franziska Grossenbacher fingià gnüdas terminadas la stà passada. Ingon sun amo gnüdas glivradas las ultimas lavuors in lain sco portas e lavuors a l’intern. In futur dess l‘alp servir sco lö per chürar bes-chas e muvel chi pasculescha i’ls contuorns ed eir sco refügi per quels. Ma eir a viandants e sco lö d’excursiun per sportas da scolaziun da la Biosfera Val Müstair dess l’Alp Tamangur Dadora star a disposiziun. vo quatter ons renovaziun vain l’Alp Tamangur Dadora inaugurada in sonda.

Las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) cuntinueschan lur ingaschamaint per energias regenerablas: Per var 300 000 francs realisaran ellas ün implant fotovoltaic pella producziun dürant l‘inviern. Quel gnarà montà pro l’implant da serra Punt dal Gall. Las lavuors da montascha cumanzaran previsiblamaing in november 2023. Davo cha las OEE han survgni ün premi per lur implant fotovoltaic sül tet da lur ufficina a Zernez es quist proget sü Punt dal Gall be ün da plüs progets. Il proget principal sarà il proget «ScuolSolar»: Sül territori da skis da Scuol Salaniva esa planisà da fabrichar ün grond implant fotovoltaic. (cdm/fmr) Visualisaziun da l’implant fotovoltaic da las OEE in vicinanza da la Punt dal Gall

La regenza grischuna ha concess a l’Engiadina Turissem SA üna contribuziun chantunala da 266 000 francs per ün proget da transfuormaziun digitala in Engiadina cul nom «Furnituors da prestaziuns sco sellpoints decentrals». Sco cha la regenza scriva in sia comunicaziun da gövgia, sun ils cuosts dal proget pels prüms tschinch ons da gestiun büdschettats cun var 959 000 francs. Il proget da l’Engiadina Turissem SA ha in mera la digitalisaziun consequenta da servezzans, prodots e process relevants pel turissem. Furnituors da prestaziuns dessan gnir sustgnüts illa transfuormaziun digitala per lung da la chadaina da servezzan turistics, cul böt da mantgnair la cumpetività da la regiun turistica eir in l’avegnir. (cdm/rtr/fmr) L’Engiadina Turissem SA survain contribuziuns finanzialas dal Chantun pella transfuormaziun digitala.

Da chattar persunal qualifichà per plazzas in l’administraziun cumünala dvainta adüna plü difficil, impustüt per cumüns rumantschs. Perquai ha il Cumün da Val Müstair fingià uossa scrit oura la plazza dal chanzlist pels 1. october 2025. La presidenta cumünala da Val Müstair e’l manader da l’Uffizi da cumüns decleran quist agir anticipà cun la mancanza da persunal qualifichà pellas administraziuns cumünalas. La mancanza da persunal qualifichà es eir sün livel administrativ cumünal ün tema chi ​dà rumpatesta. Per cumüns rumantschs – causa las pretaisas linguisticas – es la sfida da chattar persunas adattadas amo plü gronda. Quai ha eir muossà l’exaimpel dal cumün Lumnezia l’on passà, cur cha’l cumün nun ha per mais na chattà ün chanzlist. Intant han els per furtüna chattà üna soluziun interna. «Sch’ün president o ün cusglier cumünal chi nu discuorra rumantsch surpiglia seis uffizi, as poja listess garantir cha’ls protocols e la comunicaziun vegnan amo fats per rumantsch, perquai chi han davo la rain ün chanzlist o üna chanzlista», disch Thomas Kollegger, manader da l’Uffizi da cumüns chantunal, ed el dumonda, «ma che fan quels cumüns, schi nu s’annunzcha ingün chanzlist rumantsch?» Bleras plazzas, pac interess Uschè es eir il Cumün da Val Müstair pertoc daspö passa ün on da la mancanza da persunal qualifichà. «I dà fich bunas plazzas da lavur in cumün e nus vain scrit oura dürant l’ultim on adüna darcheu plazzas – per furtüna vaina eir chattà a la fin ad inchün. Be per l’uffizi d’impostas vaina gnü difficultats», disch Gabriella Binkert-Becchetti, presidenta dal Cumün da Val Müstair. Per quella plazza pro l’uffizi d’impostas s’han annunzchats blers cunfinaris, quai chi nu saja tenor la presidenta ingün problem. «Nus preferin però persunas da lingua ruman­tscha e vain intant eir chattà per quella plazza inchün chi sa rumantsch.» Müdamaint da generaziuns «I’ls prossems ons van ils baby-boomers in pensiun e plü pacs impiegats pon surtour lur plazzas», disch Thomas Kollegger. Chi saja perquai essenzial cha’ls cumüns s’occuppan fingià bod avuonda da la problematica e tscherchan soluziuns per quist svilup demografic. Per cumüns rumantschs es tenor Thomas Kollegger la situaziun amo plü difficila, «causa cha’l pool da glieud chi vain in dumonda es plü pitschen.» Cun quist müdamaint da generaziuns es in duos ons confruntà eir il Cumün da Val Mü­stair: il chanzlist Not Manatschal va in pen­siun als 1. october 2025. «Ün chanzlist es in general per ün cumün la funcziun la plü importanta. Perquai vain nus dit cha nus stuvain scriver oura quista plazza fingià duos ons ouravant», disch Gabriella Binkert-Becchetti. Promouver e scolar persunal intern Il Cumün da Val Müstair ha lura publichà in lügl da quist on la prüma annunzcha per la plazza dal chanzlist per l’october 2025. Tenor la presidenta cumünala s’haja decis da scriver oura la plazza a temp, per dar a persunas interessadas la pussibilità da far ouravant la scolaziun, chi düra circa ün on e mez. «Il seguond scopo es cha nus vain üna persuna interna cha nus eschan landervia a scolar. Cun scriver oura avuonda bod, pudaina eir dar üna tscherta garanzia a quella persuna, sch’ella es in duos ons amo adüna interessada vi da la plazza», declera Gabriella Binkert-Becchetti. Tenor ella es la promoziun interna d’impiegats il futur per chattar persunal qualifichà in l’administraziun cumünala. La probabiltà ch’inchün indigen tuor­ness da la Bassa in Val Müstair nun es a seis avis, «tenor las experienzas da l’ultim on», uschè gronda. In connex cun la mancanza da persunal qualifichà, ha il Cumün da Val Müstair fingià uossa scrit oura la plazza dal chanzlist pels 1. d’october 2025. Duos ons per chattar ün chanzlist La mancanza da persunal qualifichà es eir sün livel administrativ cumünal ün tema chi ​dà rumpatesta. Quai muossa l’exaimpel actual dal Cumün da Val Müstair, chi ha scrit oura in lügl da quist on la plazza dal chanzlist, chi entress in uffizi als 1. d’october 2025. Il Cumün da Val Müstair ha dürant l’on passà adüna darcheu scrit oura plazzas da lavur in l’administraziun cumünala. Tenor Gabriella Binkert-Becchetti, presidenta dal Cumün da Val Müstair, s’haja però gnü difficultats da chattar adüna üna persuna adattada. Intant sun però tuot ils posts vacants gnüts occupats. Ch’impustüt per cumüns rumantschs saja la tschercha da persunal qualifichà difficila, «causa cha’l pool da glieud chi vain in dumonda es plü pitschen», disch Thomas Kollegger, manader da l’Uffizi da cumüns chantunal. Implü daja a partir da quists ons ün müdamaint da generaziuns, chi impitschnischa amo daplü quist pool da glieud: «I’ls prossems ons van ils baby-boomers in pensiun e plü pacs impiegats pon surtour lur plazzas», declera Thomas Kollegger. Cun quist müdamaint da generaziuns es in duos ons confruntà eir il Cumün da Val Müstair: il chanzlist Not Manatschal va in pensiun als 1. october 2025. La plazza es però fingià gnüda scritta oura la prüma jada in lügl da quist on, dimena daplü co duos ons ouravant. Cun quist agir anticipà voul il Cumün da Val Müstair dar a persunas interessadas la pussibilità da far la scolaziun.

Pella terza jada vain rapreschantà a partir dals 26 avuost il «Musical a Scuol». Ingon muossa üna vainchina da musicants indigens, ballarinas ed acturas ed actuors il «Cabaret sün turnea». Sonda a bunura a Nairs. Our da la porta d’entrada da l’Hotel Palace chi’d es averta sorta musica da jazz. Cun mincha pass plü dastrusch al vestibül vain la musica plü dad ot. Quatter musicants ed üna musicanta implischan la gronda sala i’l Jugendstil cun tuns e clings dals ons trenta: cun trumbetta, saxofon, posauna, tüba e piano. Be il battarist manca quista jada a la prouva. Cinzia Regensburger suna piano ed ella chanta eir. La musicista oriunda da Scuol chi ha 24 ons ha s-chaffi e fundà il «Musical a Scuol». Davo las prümas duos producziuns chi han gnü grond success – il prüm vaiva nom Burlesque, il seguond 80s All Night Long – as dedischa la terza al cabaret dals ons trenta. L’atmosfera mundana i’l Hotel Palace as cunfa fich grondiusamaing cun quist tema. Ramosch, Müstair, Nairs Pel mumaint es il schnat cumplex d’hotel a Nairs vöd. L’administradur ha permiss a la gruppa dal Musical a Scuol da far tant las prouvas sco eir duos rapreschantaziuns illa sala. La premiera però ha lö als 26 d’avuost illa ruina dal chastè da Tschanüff a Ramosch. Als 31 d’avuost vain il musical rapreschantà illa Chasa Jaura a Valchava e davo als prüms e duos da settember dvainta l’Hotel Palace il palc. Perche quista turnea? «Oriundamaing d’eiran nus gnüts dumandats da la Chasa Jaura da rapreschantar ün musical», infuorma Cinzia Regensburger. Cun quai cha la lavur per üna tala producziun cun 20 persunas es gronda ha decis la truppa d’integrar i’l program eir amo a Ramosch e Scuol sco lös da rapreschantaziun. «Eu laiva darcheu esser da la partida» Da las 20 partecipantas e partecipants nun han tuots amo ragiunt l’età da trent’ons. Blers dad els han fingià tut part als ultims musicals, uschea eir la ballarina Moana Rossi. Quista sonda avantmezdi sezza ella cun oters partecipants sülla terrassa da l’hotel. Els van tras il text, strichan passaschas, agiundschan müdamaints Moana Rossi giouva e balla la rolla da la ballarina Aruna, chi vain a savair tuot quai chi capita i’l club. «Eu bal simplamaing gugent», respuonda ella a la dumonda perche ch’ella s’ingascha pel «Musical a Scuol». Tuot las coreografias i’l musical derivan da la studenta da 21 ons. In tuot ha ella pudü ingaschar quatter ballarinas pel proget. «Nus guardain d’avair pro quist proget eir temp pel plaschair cun amis», disch Rossi. Quai po Angelo Werro da Sent confermar. Pro l’ultim musical d’eira’l ballarin, quista jada fa’l d’actur. El giouva il proprietari dal club. «Id es stat uschè cool l’ultima jada ch’eu laiva in mincha cas darcheu esser da la partida», disch el. Fascinà dal jazz I’l center da «Cabaret sün turnea», sco cha’l musical d’ingon as nomna, stan trais duonnas. Ellas derivan da differentas classas socialas ed han differentas biografias, ma istess tillas collia la tschercha d’amur, raps e libertà. I’l cabaret s’incuntran las trais duonnas e fan amicizcha. Üna da las protagonistas principalas es Flurina Danuser (sopran). Ella giouva a Paola Benedetto, chi d’eira gnüda arrestada pervi d’ün club cun cabaret illegal e chi riva da fügir our da praschun. Cinzia Regensburger (mezzosopran) giouva la rolla da Maria Rauch, la matta per tuot aint il club, chi tschercha la grond’amur. La terza d’ellas es Lucia Parolini (alt). Ella rapreschainta la madame Juliette Louise, ün giast regular benestant, chi nun ha, pigliand oura raps, inguotta. L’istorgia ha scrit Cinzia Regensburger. Eir ils tocs musicals ha ella arrandschà. Ün toc ha ella svessa cumponü. «Eu sun fascinada da jazz e da la musica illas lounges dals ons 1930», disch ella. Sustegn professiunal La terza producziun da «Musical a Scuol» es in plüs reguards plü professiunala co las prümas producziuns. I dà banners, flyers, üna homepage, propaganda sün social media cun fotografias inscenadas, termins da pressa ed uschè inavant. Eir musicalmaing daja sustegn professiunal e quai da vart dad Urs Leonhardt Steiner, dirigent dal Golden Gate Symphony Orchestra. Las acturas ed actuors laics vegnan accumpagnats dal coach Christian Hänny, il qual es cuntschaint illa regiun sco redschissur ed actur da teater cun bler’experienza. Fat prouvas vegna fingià daspö gün. Fin uossa han musicants, ballarinas ed acturs ed acturas fat prouvas separadas. Daspö bundant ün’eivna fa l’inter ensemble prouvas cumünaivlas. Finanzià vain il proget cun contribuziuns da sponsuors e da commembras. Circa duos uras dürarà il musical inclusivamaing la posa. Il temp da preparaziun es intensiv. «I dà uschè blera lavur, mo cur cha nus gnin insembel vaina uschè flot cha las fadias dvaintan secundaras», uschea Cinzia Regensburger. Tickets daja sülla pagina www.cinzia.info Lucia Parolini, Moana Rossi, Cinzia Regensburger e Flurina Danuser sun las protagonistas dal musical. Cinzia Regensburger in acziun pro üna da las prouvas. Las prouvas e duos rapreschantaziuns dal «Cabaret sün turnea» han lö i’l Hotel Palace a Nairs.

La revista annuala ladina il Chalender Ladin ha üna nouva redactura: Uorschla Natalia Caprez Brülhart surpiglia la redacziun da la publicaziun da l’Uniun dals Grischs (UdG). Quai ha l’uniun fat a savair l’eivna passada in ün newsletter. Uorschla Natalia Caprez Brülhart es oriunda da Ftan ed abita uossa a Cuoira. Ella ha stübgià romanistica ed instruischa actualmaing rumantsch a l’Institut otalpin Ftan. Uorschla Natalia Caprez Brülhart surpiglia uschè l’incumbenza da Bettina Vital chi ha redigi Chalender Ladin ils ultims set ons. Il Chalender Ladin es l’annuari da l’UdG e cuntegna tenor aigna descripziun «ün chalendari, üna cronica ed artichels d'interess general gruppats tematicamaing illas rubricas art, actualitads, natüra, litteratura, poesias ed istorgias e raquints.» (cdm/rtr/fmr) Uorschla Natalia Caprez Brülhart ha surtut la redacziun dal Chalender Ladin.

Ajer süt, plain cun chalur. Da quistas temperaturas nu’s cugnuoscha a chasa. Tuotta di be star intuorn e giodair quist terrain uschè ester. Grisch, besch e forsa ün zich orandsch. Eu nu less brich savair che chi’s rechatta tuot i’ls contuorns. Arogns, scarafags, reptils, serps, tuot quai nu lessa propcha verer, ma eu sa cha tuot es be in vicinanza. Eu nu pens simplamaing na landervia e cuntinuesch a leger e giodair las vacanzas e m’allegrar pel program da la saira. I düra amo var duos uras fin cha no partin per ir al grond evenimaint, para ün’aventüra inschmanchabla. Quai nu’m saja da metter avant cun terrain uschè mort e süt sech. Ma eu stun cul buonder. Uossa esa uschè inavant. No eschan tuots pronts i’l auto e giain cun quel var desch minuts avant co rivar in ün lö chi guarda oura sco mincha oter lö eir. Davant mai as rechatta alch curiusa barchetta cotschna. Üna tala barcha nun haja amo mâ vis. Il curius, eu nu vez aua. Ingio stuvessna rivar inavant cun quista barcha schi nu’s vezza ni mar ni lajet? La barcha ha montà davosü alch sort propeller, ans vess’la da transportar be cun ajer sur ir terrain dür? Na, quai nu possa m’imaginar. Las culurs dals contuorns sumaglian amo adüna ad ün di somber ill’Engiadina. In mincha cas am rechatta uossa sülla barcha, la guida as ha tschantada sülla part davovart da la barchetta, i para be ün trun. El tegna alch guaffen in man chi sumaglia ad ün levagl per masinar. Ed uossa ans dà’l eir amo uragliers, per meis frarin sun quels bler massa gronds, i pendan bod fin suot il mintun. Che risada … Ma perche dovressna uossa da quists uragliers sün üna barcha? Mobain, eu tils met sü e sun pronta. Dandettamaing faja üna canera sula, uossa saja perche chi fa dabsögn da quists uragliers. Quai chi po be esser ün propeller ha uossa cumanzà as stordscher e planet ans stumpla’l inavant. Probabelmaing vers kilometers e kilometers da cuntrada sechaditscha e brünina. Ma na, tuot in ün dandet ans sbassaina culla barcha e be pacas secundas plü tard ans rechattaina sün aua. Ed uossa saja co cha no vessan da’ns mouver inavant cun quista barcha. Quai nun es be terrain mort davant no, na, quai bricha. Davant no vezzaina kilometers e kilometers da püra palü, uschè verda sco ün tschisp i’l desert chi ha güsta survgni ün guot d’aua. Üna natüra uschè vasta, cha l’uman nu po far adöver per seis agen profit, be natüra, be bellezza. Na terrain mort, ma üna cuntrada viva cun tuot las culurs chi dà. La barcha vain uossa adüna plü svelta e cumainza a far sigls sur ils tschüfs verds dad erba chi pizzan our da l’aua brüna. Il vent rinfras-chant es quai ch’eu am n’ha giavüschada tuottadi. Quai es congualabel cul desideri da pudair baiver ün süerv aua cur chi s’ha üna said naira. La guida redüa darcheu la sveltezza da la barcha e muossa uossa cul man a dretta vers l’aua. No guardain tuots magari confus vers dretta e vezzain alch chi fa ün’impreschiun enorma. Ögls verds penetrants guettan vers no, il rest as rechatta suot la sbicha brüna. Ün crocodil es be duos pass davent da la barcha. No cuntinuain cull’expediziun. Tanteraint as vezza vachas sulvadias cun uraglias chi pendan da la vart giò. Quistas vachas sun bod cotschnas, bod brünas, bod albas e bod ün masdügl da tuot las culurs. Lura passaina eir speravia a büfals nairs sco’l charbun, quels am fascineschan bod amo daplü co’l crocodil verd. E lura am dan in ögl eir las fluors d’aua, chi han üna culur uschè glüschainta d’üna misculanza da violet sün pink fin sün blau ed amo bleras otras culurs e quai tuot a listess mumaint. Id es tuot bod massa impreschiunant, massa immens per propcha realisar. Plüprobabel douvra amo ün tschert temp fin ch’eu n’ha propcha chapi che occasiun unica ch’eu n’ha pudü passantar. Però, in quel mumaint amo gnanca nu savaivan no cha’l punct culminant ans staiva amo avant. Planet tramunta il sulai, las culurs as müdan, as maisdan üna cun tschella, uschè cha our d’ün tschêl blau dvainta uossa ün cheudouvra d’ün artist. Na, gnanca l’artitst il plü bun füss bun da disegnar be üna minuzcha da tuot quista realtà d’üna bellezza incredibla. No fain üna posa. I voul üna posa per realisar quist miracul cha la natüra ha s-chaffi. Üna tala quietezza, be il schuschuri quiet da l’aua ed ils süervs da meis fradgliuns chi giodan lur bavronda dutscha orandscha. In ün tal lö gusta la Fanta meglder, ella gusta insomma plü dutscha in Australia, l’orandsch es plü intensiv. Cun tuornar vers chasa es lura propcha capità alch chi restarà per adüna preschaint in mia memoria. Adüntrat spavainta quista barcha ün pêr utschels chi’s vaivan zoppà ill’erba. Quels han lura darcheu scurrantà ad oters chi han eir darcheu scurrantà a daplüs. Infra secundas s’ha tuot il tschêl impli cun utschels chi svoulan vers l’orizont, vers quistas culurs chi nu’s riva da disegnar. E no seguin a quists millis e millis dad utschels cun nossa pitschna barchina cotschna uschè solita. Eu dod be a mamma a dir cun fascinaziun: «Quist es sco pro Nils Holgersson.» Eu mai nun ha giodü da verer Nils Holgersson, ma eu sa precis che cha mamma ha manià. Bellezza a l’infinita – utschels svoulan sü, scurraintan ad oters e quels darcheu a daplüs. Ils «zulprins» Ils «zulprins», uschia sa numna la rubrica per auturas ed auturs giuvens, ina rubrica che cumpara en collavura­ziun da la GiuRu Giuventetgna Rumantscha cun la FMR Funda­ziun Medias Rumantschas. La finamira cuminaivla da GiuRu ed FMR è da dar spazi e vusch ad auturas ed auturs giuvens. Ils «zulprins» duain damai far qua u là sbrinzlas! Dapli infurmaziuns davart la GiuRu sin www.giuru.ch ubain via mail a giuru@giuru.ch.

La Grischun Brass ha concertà in sonda saira a Ramosch our il liber. La culissa es statta unica: In occasiun dal Festival Tschanüff ha il concert gnü lö suot la ruina chi’d es gnüda sanada dürant ils ultims 20 ons per s-chars duos milliuns francs. Il chastè chi d’eira gnü fabrichà da l’on 956 vain manzunà pella prüma jada dal 1256. Quella jada d’eira il chastè in possess da l’ovais-ch da Cuoira. Quist chastè es gnü desdrüt quatter jadas. Daspö l’on 1780 es el i in decadenza. Dürant ils ultims 20 ons es la ruina però gnüda sanada e sgürada per var duos milliuns francs ed es uossa pronta per nouva vita. Il Festival Tschanüff a Ramosch lascha reviver quist on il lö istoric – la ruina da Tschanüff – cun arrandschamaints musicals. Eir ils musicists d’eiran inchantats Quista fin d’eivna d’eira la fuormaziun Grischun Brass in visita a Ramosch. La Grischun Brass es ün ensemble da musicists amateurs, ma eir da professiun da l’inter chantun Grischun. Gian Stecher es il dirigent e maina daspö l’on 2019 l’ensemble. La GR Brass fa part a la classa «elita» ed as partecipescha adüna darcheu a concurrenzas naziunalas ed internaziunalas. «Nossa fuormaziun ha il Grischun in seis nom, perquai laina eir dar concerts in tuot las regiuns dal chantun», ha dit il dirigent davo il concert, «e la culissa qua a Ramosch cun sia müraglia veglia es statta fantastica.» Il concert nun ha fascinà be a las audituras ed audituors. Fascinà dal lö d’eira eir il star indigen Simon Gabriel, il giuven musicist da S-chanf: «Il prüm paraiva chi’s suna bler plü da bass, causa chi nu’s vaiva ingünas paraids intuorn sai», ha’l dit ad RTR, «mo lura s’haja badà chi’s vaiva il rebomb dals mürs da la ruina da Tschanüff.» Il lö dal Festival Tschanüff suot tschêl avert d’eira eir pellas otras musicistas ed ils musicists, sco chi han dit, «alch dal tuottafat special ed ün’experienza unica». Cumanzà culs Fränzlis da Tschlin Il prüm arrandschamaint cha’l Festival Tschanüff ha organisà es stat ün concert dals Fränzlis da Tschlin ed uossa quel da la Grischun Brass. Als 26 d’avuost vain lura preschantà a Tschanüff il «Musical da Scuol sün turnea» ed als 27 d’avuost haja nom sper la ruina da Tschanüff «Viva la Musica». Pro quist arrandschamaint as preschaintan artistas ed artists da la regiun e da plü dalöntsch davent. Dal line-up faran part Pascal Gamboni, Paulin Nuotclà, Mi'amia, Happy for Real, Cinzia, Mattiu e la gruppa da sot da Tina Weiss. www.festival-tschanueff.ch Al pè da la ruina sül palc – la Grischun Brass Band. Dürant vainch ons es la ruina da Tschanüff gnüda sanada per tilla mantegner i’l stadi dad hoz. Ün’atmosfera speciala per las audituras ed audituors, ma eir pellas musicantas e musicants. Cun vista vers ün futur plain vita.

Il Cor Proget festagia ingon seis 30avel giubileum cun trais concerts in Engiadina e la Val Müstair. In occasiun da quist anniversari dà l’iniziant e dirigent dal Cor Proget, Curdin Lansel, la bachetta in mans plü giuvens. Il dirigent Marcel Heis da Sent surpiglia il cor davo ils concerts da giubileum da la fin avuost e principi settember. Chantaduors e chantaduras da l’Engiadina, la Val Müstair e d’utrò, s’unischan minch’on daspö il 1993 in ün’otra constellaziun pel Cor Proget. Il cor masdà regiunal as chatta duos voutas il mais per prouvas intensivas, el chanta litteratura plü pretensiusa ed a la fin – davo bundant 20 prouvas – daja divers concerts. Id es dimena ün cor organisà ün pa oter sco cors da cumün, apunta ün cor plü ad hoc e be sur ün tschert temp da prouvas plü intensivas. «Davo meis stüdi da magister da musica a Turich, suna tuornà dal 1993 in Engiadina. Là n’haja vuglü metter in pè ün cor ün pa plü dinamic e flexibel co las societats da chant chi existivan», disch Curdin Lansel, iniziant e dirigent dal Cor Proget. Fingià pro la premiera dal prüm Cor Proget avant 30 ons ha la glieud tenor el gnü grond interess per quista alternativa als cors plü tradiziunals. «Eu n’ha tuot ils 30 ons gnü avuonda chantaduors e chantaduras, ma id ha dat adüna differentas grondezzas dal cor. Quellas müdadas e dinamicas nu d’eiran adüna uschè simplas pel dirigent», declera Curdin Lansel. Flexibilità ed ingaschamaint privat Il dirigent ha gnü in media minch’on var 35 chantaduras e chantaduors per seis Cor Proget. Ingon as partecipeschan passa 40 persunas al proget da giubileum. Sco dirigent d’ün tal cor s’haja tenor Curdin Lansel adüna dad esser ün pa flexibel. Cha sainza l’ingaschamaint privat dals commembers nu gessa da realisar la litteratura pretensiusa: «Quai va be perquai cha’ls chantaduors exerciteschan a chasa, saja il text sco eir lur vusch. Quai es important illa prüma fasa e davo esa important cha tuots vegnan a las prouvas.» Guardond inavo sün quists 30 ons Cor Proget ha Curdin Lansel fat l’experienza cha la glieud vain a chantar tenor interess – scha la musica tils plascha – e cha perquai haja il cor eir gnü ün on daplü ed ün oter damain chantaduras e chantadurs. La lingua da comunicaziun i’l cor es rumantsch, malgrà cha na tuot ils commembers nu sun da lingua rumantscha. Tenor Curdin Lansel es quai però precis eir il motiv cha singula glieud – eir da la Bassa – as partecipeschan al cor, nempe per imprender meglder la lingua e la cultura rumantscha. Giuventüna e müdamaint Pel giubileum da 30 ons sta i’l center dal program la messa in G-dur per cor masdà, orchester e solists da Franz Schubert. Quella vain inromada dad oter chant da lod, sco la motetta per duos cors «Venite populi», «Ave verum corpus» e «Laudate Dominum» da Wolfgang Amadeus Mozart e «Stabat Mater» da Giovanni Battista Pergolesi. «Las ouvras cha nus chantain han tuottas da chefar cun müdamaints illa vita. Mozart bramaiva da pudair bandunar il servezzan pro l’archovais-cha a Salzburg ed ir a Vienna, Pergolesi ha cumponü il Stabat Mater cuort avant sia mort premadüra», declera Curdin Lansel. El agiundscha cha’l seguond criteri per la schelta dal program d’ingon d’eira da vulair chantar musica da giuventüna per giuventüna. Uschè d’eira Schubert be 18 ons vegl cur ch’el ha scrit la Messa in G-dur, Mozart 20 ons cur ch’el ha cumpuonü «Venite populi» e Pergolesi 26 cumpuonind «Stabat Mater». «Da savair cha quists cumponists han crea quistas ouvras in guista giuvna età es simplamaing fascinant», disch il dirigent. Surdatta da la bachetta Na be il program da giubileum sta suot l’insaina dal müdamaint, eir il Cor Proget sta davant üna müdada. Per Curdin Lansel fuorman ils trais concerts a Valchava, Sent e Zuoz nempe il cumgià dal Cor Proget sco dirigent. E s’affond cul program d’ingon sta quist müdamaint eir in connex cun la giuventüna – o almain cun üna generaziun plü giuvna. Il dirigent Marcel Heis (30), oriundamaing da Sent, surpiglia la bachetta dal Cor Proget a partir da quist utuon (guarda box). Ma fingià ingon dirigia el la messa da Franz Schubert als concerts. «D’avair chattà cun Marcel ün successur giuven e motivà am fa grond plaschair. Meis böt d’eira da far uschè lönch sco cha la glieud ha plaschair da chantar e fin chi cumpara ün successur», disch Curdin Lansel. Uschè s’ha el decis da surdar in occasiun dal giubileum da 30 ons il cor in mans plü giuvens. Ma cumplettamaing nu’s voul Curdin Lansel retrar ed el restarà sco chantadur üna part da seis Cor Proget. Ils concerts d’anniversari dal Cor Proget 23 han lö als 27 avuost 2023 a Valchava, als 2 settember a Sent ed als 3 settember a Zuoz. L’entrada es libra. Ulteriuras infos: www.cor-proget.ch. Il giuven dirigent surpiglia Davo ils trais concerts da giubileum, surpiglia Marcel Heis (30) la bachetta pro’l Cor Proget. Sco ch’el disch, haja el tut fin uossa üna «via speciala»». Il dirigent es creschü sü a Sent, ha fat là il giarsunadi da bos-cher, in seguit il militar e la scoula media professiunala. «Davo suna lura it a stübgiar musica a Lucerna e n’ha fat ün bachelor sün posauna ed ün master in direcziun da musica instrumentala», disch Marcel Heis. Pel mumaint abita el a Siebnen i’l chantun Schwyz e lavura sco giardinier. El fa daspö var trais ons part dal Cor Proget ed es gnü commember causa cha seis bazegner chanta fingià daspö blers on i’l cor. «Siond ch’eu lavur bler, nun haja grond temp per activitats – las prouvas intensivas dal Cor Proget dürant las sondas sun però adüna stattas ün bun temp per mai, eir per rivar in Engiadina», disch Marcel Heis. El ha dürant seis stüdi da musica ramassà bleras experienzas, sco dirigent da musica instrumentala e musica d’archetists. Cul Cor Proget as dedichescha il giuven dirigent ad üna nouva sfida. Marcel Heis ha fingià dürant quist on dirigi per part il Cor Proget e dirigia eir la messa in G-Dur da Franz Schubert als trais concerts da giubileum. (fmr/cam) Müdamaint e giuventüna Dal 1993 ha il dirigent Curdin Lansel fundà il Cor Proget. Sia intenziun d’eira da metter in pè ün cor plü flexibel e dinamic co ils cors da cumüns tradiziunals, dimena ün cor plü ad hoc e be dürant ün tschert temp da prouvas plü intensivas. Il Cor Proget 23 festagia ingon seis giubileum da 30 ons cun trais concerts. I’l center dal program sta la messa in G-dur per cor masdà, orchester e solists da Franz Schubert. Quella vain inromada dad oter chant da lod da Wolfgang Amadeus Mozart e da Giovanni Battista Pergolesi. «Las ouvras cha nus chantain han tuottas da chefar cun müdamaints illa vita. Il seguond criteri d’eira da vulair chantar musica da giuventüna per giuventüna», disch Curdin Lansel, iniziant e dirigent dal Cor Proget. Ma na be il program da giubileum sta suot l’insaina dal müdamaint, eir il Cor Proget sta davant üna müdada. Per Curdin Lansel fuorman ils trais concerts a Valchava, Sent e Zuoz nempe il cumgià dal Cor Proget sco dirigent. Cul dirigent Marcel Heis, oriundamaing da Sent, ha Curdin Lansel chattà ün successur giuven e motivà, chi surpiglia il Cor Proget davo ils concerts da giubileum. (fmr/cam) Il Cor Proget festagia ingon seis 30avel anniversari. In occasiun da seis 30avel giubileum dà il Cor Proget 23 trais concerts in Engiadina e la Val Müstair. Davo 30 ons piglia Curdin Lansel (dretta) cumgià dal Cor Proget sco dirigent. El surdà la bachetta al dirigent Marcel Heis (schn.). Davo 30 ons piglia Curdin Lansel (dretta) cumgià dal Cor Proget sco dirigent. El surdà la bachetta al dirigent Marcel Heis (schn.).

In sonda passada ha gnü lö a Strada/Sclamischot ün inscunter cun ot fuormaziuns da musica populara. Organisada es gnüda l’occurrenza dad Ursina Fliri e da Luis Cagienard, insembel culla Società da giuventüna Strada Martina. Il prüm inscunter da la musica populara a Strada vaiva gnü lö dal 2013 our il liber, ma svelt s’haja badà chi füss meglder da realisar l’arrandschamaint in üna sala. Uschè es lura gnü organisà il seguond inscunter dal 2014 illa sala polivalenta a Strada. Quel es stat dedichà al 40avel giubileum da la Chapella Engiadina cul manader barmör Rudolf Fliri e cun sia chapella da famiglia. Rudolf Fliri as vaiva giavüschà cha’ls inscunters musicals dessan dvantar tradiziun ed uschè es gnü festagià in sonda passada il settavel inscunter in üna tenda a Sclamischot. Il böt es da s’inscuntrar pro musica populara per giuven e vegl, eir in algordanza da Rudolf Fliri. La pledadra da la saira, Gaby Degonda, moderatura da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ha salüdà la brajada. «Cordial bainvgnü a la sairada da musica populara a Strada in nom dad Ursina Fliri e Luis Cagienard e da la Società da giuventüna da Strada Martina. No vain il plaschair da das-chair bivgnantar diversas fuormaziuns da la musica populara – e la prüma fuormaziun cha no dudin es la Chapella Engiadina chi consista hoz da tschinch duonnas.» La fuormaziun cun trumbetta, clarinetta, orgels da man e gïun ha lura dat il bivgnaint. Mincha fuormaziun ha sport ün pitschen concert cun duos fin trais tocs. Ouravant vaiva sunà la fuormaziun Blazenka. Eir cun fuormaziuns cun chant La chapella Bündner Überhöckler da Furna cun duos clarinettas, trais orgelins da Sviz e gïun han portà ils salüd dal Partenz ed han ragiunt grond applaus. La terza gruppa cul nom AC&G voul dir Andina-Cagienard e Grass han sunà e chantà insembel cun Martin Valär chanzuns talianas e rumantschas, üna da Paulin Nuotclà, «Il prüm milliun», accumpagnà culla guitarra, orgel da man, gïun e clarinetta. La gruppa ha manà sper la musica populara ün’otra taimpra i’l concert. La Chapella Tavrü s’ha preschantada la prüma jada e consista per part da musicists chi han sunà quella saira eir in otras gruppas. Simon Koller – il plü giuven da la sairada Il star da quella Chapella Tavrü es Simon Koller d’Ardez chi suna eir pro la «Rümli Gang». El va amo a scoula ed ha sunà l’orgelin da Sviz insembel cun ün orgel da man, clarinetta e gïun. Oters tuns s’haja dudi da la Rösa Alpina cun duos jodladras accumpagnadas al orgel da man. Üna producziun solida han ils preschaints giodü da la Chapella Tasna d’Ardez chi vala sco üna da las bunas in Engiadina, schabain chi nu s’han preschantats in fuormaziun orginala. Eir els han chattà duos musicistas per cumplettar e chi han persvas plainamaing. La chapella «Schupfamusi aus Tirol» ha pisserà per ün cuort battacour pro’ls organisatuors. Els d’eiran da l’avis cha la festa haja lö pür in sonda chi vain e nu d’eiran preschaints. Per surpuntar quella foura sun gnüts quatter musicists sül palc ed han sunà cun duos orgels da man, orgelin da Sviz e gïun. Els han pisserà per buna glüna ed han survgni ün schnat applaus merità. Sainza lair lodar inchün our da tuot il ravuogl da las gruppas as sun ils blers stats consciaints cha la fuormaziun «Stelserbuaba» dal Partenz ha dat al concert cumünaivel il buol per musica populara da prüma qualità. Eir la moderatura Gaby Degonda ha chattà be buns pleds per preschantar quista gruppa. Davo ils concerts han diversas gruppas sunà musica da bal. La Società da giuventüna Strada Martina ha pisserà cha l’ustaria da festa cun mangiar e baiver funcziuna a plaina cuntantezza. Enya Denoth da quella società ha dit : «No eschan var vainch commembras e commembers e savain da dovrar las entradas da l’ustaria per far ün viadi o eir alch oter.» Simon Koller, il plü giuven interpret, ha muossà cha la generaziun giuvna es eir da la partida. Per blers sun stats ils «Stelserbuaba» dal Partenz la culmaina da la saira. Gaby Degonda in discuors cun Luis Cagienard da l’organisaziun. La brajada ha giodü la sairada musicala. Musica populara a Strada In sonda passada ha gnü lö il settavel inscunter da musica populara a Strada/Sclamischot. Quel inscunter ha gnü lö la prüma jada dal 2013 ed il seguond, dal 2014, es stat dedichà al 40avel giubileum da la Chapella Engiadina cul manader barmör Rudolf Fliri chi as vaiva giavüschà cha’ls inscunters cun musica populara dessan dvantar tradiziun. Quella tradiziun es gnüda vivüda in sonda passada per la settavla jada cun ot fuormaziuns da musica e chant chi han pisserà per buna glüna. L’organisaziun da l’inscunter es stat in mans dad Ursina Fliri, Luis Cagienard e da blers oters. (fmr/bcs)

El es ün dals cuntschaints actuors rumantschs contemporans: Lorenzo Polin da Samedan. Quista gövgia discuorra el illa Chasa Jaura a Valchava davart sia lavur e davart seis retuorn in Engiadina – ed el pigliarà cun sai eir sia figüra da Chasper Cappuns. La Chasa Jaura nomna in üna comunicaziun da medias a Lorenzo Polin (38) sco ün «Hansdampf» illa scena da teater grischuna. Il Samedrin es actur da teater e da film, improvisatur, moderatur, animatur da cultura e paur. L’on 2021 ha el pudü tour in consegna il premi da cultura da la Regiun Malögia. Il Puter Lorenzo Polin es nat a Samedan ed ha absolt, davo la matura, üna scoula d’actur a Turich. Chasper Cappuns – ün «agri-cultur» Ün da seis prüms ingaschamaints es stat dal 2011 la rolla da «Giacumbert Nau» (redschia Manfred Ferrari). Davo ha el gnü plüssas rollas illa scena da teater libra – dal 2012 ha el eir obtgnü ün premi da promoziun dal chantun Grischun. Illa Chasa Jaura quintarà Lorenzo Polin in gövgia saira, ils 24 d’avuost 2023 a las 20.30, davart sia carriera, sias motivaziuns e seis retuorn in Engiadin’Ota, ingio ch’el ha surtut il bain agricul da seis genituors a Samedan. Perquai s’affà el eir cun sia figüra da Chasper Cappuns, ün «agri-cultur» i’l vair sen dal pled. (cdm/fmr) Entrada 20.00 frs., commembers 15.00 frs. Üna reservaziun vain giavüschada. Pel bus da cultura davo l’arrandschamaint esa da preannunzchar: 081 858 53 17. Tuot ils detagls a reguard la Chasa Jaura e davart seis program cultural dürant l’on da giubileum sun da chattar sün: www.chasajaura.ch.

Per far üna als amis danais tils dia ch’els patischan dad üna malatia zuond rara, nempe dal monolinguissem. Cun excepziun da l’inglais, cha’ls blers san dovrar bod be sco lingua da comunicaziun, es lur muond danais, be là as saintna dachasa. Gronda fadia han els cul tudais-ch, la Seguonda guerra mundiala tils sta amo adüna sül stomi, eir scha tant l’istorgia, la cultura sco eir hozindi il sport e’l commerzi tils vessan da colliar. A la televisiun vegnan amo adüna muossats ils gös da ballapè inglais. Per mai es il svaneclar dad üna lingua a tschella ün divertimaint tuot special, ed eir eu stögl rier, scha meis visavi am corregia, sch’eu discuor da «dünen» (dal tudais-ch Dünen, quels muots da sablun al mar), dschand cha cun «dunen» ils Danais manajan plümas da let. Oha! Meglder vaja cur ch’eu poss blagar cun pleds sco «referere» o «appreciere» cha’l danais ha tuot simpel surtut dal frances e chi vala sco bun danais, forsa minchatant ün pa antiquà. I dà però eir pleds chi nu’s laschan tradüer, pleds chi cuntegnan üna filosofia da vita. Ün da quels es «hygge» chi vain tradüt cun pachific, «gemütlich», o chi in inglais sto gnir circumscrit plü cumplichà cun «feeling of confort», «coziness» (nu cugnuoschan els quist sentimaint?). «Hygge», star alleger, sainza problems, viver ün pa pel muond aint, sco moralist dschess eu ün pa superficial, chant popular, biera e charn grillada appartegnan pro. Cul «hygge» esa pels Danais sco cul pachific, chi pro mai evochescha il bapsegner da barb’Artur, sül bancpigna fümand la püppa e’l puob aint illa stüva choda cur cha dadoura sbischa e boffa. Co as po be ris-char da tradüer pachific cun «gemütlich»! Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). El viva oz tranter il Danemarc e l’Engiadina. Als 27 marz 2023 ho Romedi Arquint festagio sieu anniversari.

Mincha stà s’inscuntran ils Randulins da Sent in patria e quai daspö generaziuns. Eir quist on haja dat plüssas activitats pels commembers da la società Randulins da Sent. Als Randulins da Sent as doda avant chi’s tils vezza. Id es üna cumpagnia allegra chi sezza sülla terrassa dal restorant Camping Sur En e gioda la liongia brassada cun salata. Rumantsch, talian, frances, tudais-ch, inglais – plüssas linguas vegnan discurrüdas. Adüna darcheu as doda risadas. Id es ün mezdi d’avuost ed i regna atmosfera da vacanzas. Immez la gruppa da bundant 40 persunas sezza Ida Zisler. La duonna dad 83 ons discuta in maniera animada cun sia vaschina. Ella es la presidenta dals Randulins da Sent e glüscha dal plaschair cha la società es dvantada uschè vivais-cha. Be duos sairas avant sun entrats ot nouvs commembers illa società, eir Randulins plü giuvens chi discuorran amo rumantsch. «Da listessa razza» Ida Zisler es la confundatura da la società. Fingià avant cha quella es nada avant bundant 25 ons faivan Ida Zisler e sia sour mincha stà marendas pels Randulins chi tuornaivan pel solit dürant il temp da Ferragosto a Sent. «Al cumanzamaint d’eira il scopo da ramassar las adressas dals Randulins e da gnir insembel almain üna jada per star da cumpagnia», quinta la presidenta. Intant vegnan organisadas sper la radunanza generala eir plüssas activitats cumünaivlas in avuost. Ida Zisler es figlia da duos Randulins. Schabain ch’ella svessa ha passantà sia vita per gronda part in Svizra tudais-cha è’la creschüda sü cull’increschantüm e cullas istorgias dals Randulins da l’Italia, ingio cha’ls genituors d’eiran stats da chasa. «Eu n’ha adüna senti da nun esser üna Svizra tudais-cha, ma eu nu’m saint neir na sco dretta Sentinra. Be sch’eu sun culs Randulins, lura saja ch’eu sun da listessa razza», disch Ida Zisler. Dad esser Randulina saja simplamaing aint il sang. Ida Zisler disch ch’ella as sainta dapertuot ün pa estra e dapertuot ün pa dachasa. Als oters Randulins giaja quai listess. «Perfin la prosma generaziun resainta uschea – üna jada emigrant, adüna emigrant.» E listess sun las ragischs uschè profuondas cha’ls Randulins tuornan adüna darcheu in patria. Ida Zisler es perfin tuornada per dal bun a Sent – adonta ch’ella nu laiva far quai vairamaing mai. Parantella dapertuot Nicola Bardola es eir descendent da Randulins. El viva a Minca e tuorna suvent in sia chasa »sün Plaz» a Sent. Vi da las maisas sülla terrassa dal restorant a Sur En sezzan cusdrins dad el. Nicola Bardola quinta tuot fascinà da la documainta cha Christian Vallois ha preschantà duos dis avant ad üna sairada dals Randulins: 42 meters fögls cun bös-chs da famiglia ha quel pichà sü in ün local. Christian Vallois viva a Paris ed es maridà cun Madlaina Crastan, üna descendenta da Randulins. Seis böt es da reconstruir la genealogia da tuot las famiglias da Randulins da Sent. «Eu n’ha constatà cha a la fin finala sun bod tuots paraints in üna o tschella maniera», disch el riond. Nicola Bardola es commember da la società perquai cha quella chüra l’istorgia dals Randulins e pussibiltescha inscunters cun Randulins da la terza, quarta o dafatta tschinchavla generaziun. «Per part d’eiran fingià nos baps amis e nus ans cugnuschain daspö noss’infanzia da las vacanzas a Sent», quinta’l. Amo adüna saja la conscienza d’esser Engiadinais o Engiadinaisa fich profuonda. Blers Randulins hajan eir il pass svizzer. E listess manaja eir Nicola Bardola: «Nus nun eschan ni turists ni indigens.» La paschiun pell’Engiadina saja però fich gronda pro tuot ils Randulins. Adüna daplü sogiuorns Dominique Mosca es commembra da la suprastanza da la società Randulins da Sent. Ella ha plaschair chi sun preschaints a quist inscunter a Sur En Randulinas e Randulins da tuot las generaziuns – da la poppina da pacs mais fin a persunas da passa 80 ons. «Fingià noss tats e nossas tattas sun viagiats insembel in Engiadina mincha stà ed uossa va quai inavant culs inscunters quia», s’allegra Dominique Mosca. «Plü bod gnivan las famiglias a Sent e restaivan trais mais, uossa vegnan ils giuvens be amo per ün pêr dis», disch ella. La suprastanta s’algorda dals raquints da sia nona co ch’ella viagiaiva d’uffant cun sia famiglia da Pisa a Sent. Il viadi cun tren ed in charrozza düraiva trais dis. Ils homens nu sajan gnüts minch’on, pella paja sajan nats divers uffants da Randulins in patria. Sco blers oters tuorna eir Dominique Mosca uossa davo sia pensiun plü suvent a Sent. Ella viva a Firenze. Intant han las chasas dals Randulins eir s-chodamaints e pon gnir dovradas tuot on. E grazcha a whats app daja intant singuls inscunters d’inviern tanter Randulinas e Randulins a Sent. Ed ün o tschel es tuornà dafatta per adüna in Engiadina. Ida Zisler e Nicola Bardola sun descendents da Randulins da Sent.

In lündeschdi davomezdi es crodà giò pro’l Piz Lischana sper Scuol ün parasvolader. La doctoressa da la Rega ha be amo pudü constatar sia mort. Cuort davo las 16.45 ha survgni la centrala d’acziuns da la Pulizia chantunala grischuna l’annunzcha chi saja crodà giò in vicinanza dal Piz Lischana ün parasvoul gelg. La crew da la Rega e specialists dal Club alpin svizzer han chattà il disgrazchà cuort davo las 17.00 sün ün’otezza da var 2600 m s.m. Displaschaivelmaing d’eira, sco cha la Pulizia chantunala scriva, l’hom dal chantun San Galla fingià mort. La Pulizia chantunala sclerischa l’andamaint da l’accidaint insembel culla Procura publica. (cdm/fmr)

La dumonda schi dess gnir installà ün implant fotovoltaic in vicinanza dal territori da Motta Naluns pissera per discussiuns ed emoziuns. La radunanza cumünala da Scuol ha deliberà duos fatschendas per mans da la votumaziun a l’urna dals 24 settember. Scha la radunanza cumünala düra s-chars quatter uras, lura es quai ün segn cha la tematica es cuntraversa e d’importanza pella cumünanza. In quist cas vaja per l’implant fotovoltaic Scuol Solar a Sur Bos-cha. In lündeschdi saira ha gnü da predeliberar il suveran da Scuol duos fatschendas per mans da la votumaziun a l’urna dals 24 settember 2023. I giaiva pro la prüma tractanda pella dumonda fundamentala, scha’l cumün politic sco lö pertoc (Standortgemeinde) less insomma ün implant fotovoltaic sün seis territori, independentamaing chi chi til fabricha o co cha’l contrat da fabrica guarda oura. Illa seguonda tractanda es gnü discutà il contrat da fabrica elavurà tanter il cumün da vaschins da Scuol culs trais partenaris Energia Engiadina, Ouvras Electricas Engiadina SA e cumün politic da Scuol – punct per punct. Grond acconsentimaint Il terrain appartegna bainschi al cumün da vaschins, mo per inoltrar la dumonda da fabrica voula eir l’acconsentimaint dal cumün politic sco lö pertoc. «Il cumün politic chi dispuona da l’inter nüz da la facultà da giodia ha üna gronda cumpetenza administrativa, eir scha la facultà es illa proprietà dal cumün da vaschins», ha declerà il capo Aita Zanetti. Eir pro la vendita da facultà da giodia chi’d es illa proprietà dals vaschins nu das-cha il cumün da vaschins agir dal tuottafat liber dal cumün politic sco possessur dal bain fundiari. Sainza l’acconsentimaint expressiv dal possessur, dimena dal cumün politic, nun es la vendita resp. alienaziun (Veräusserung) pussibla. «Sco alienaziun valan eir drets da construcziun e da funtanas sco oters drets reals e persunals d’ütilisaziun cun üna dürada da 30 ons o daplü» ha spiegà Aita Zanetti in lündeschdi saira. La radunanza da vaschins tratta il contrat da fabrica illa posa da chatscha in settember, il cumün politic til ha discutà in radunanza e propuona per mans da la cumünanza d’urna da dar l’acconsentimaint. Tuottas duos tractandas sun gnüdas acceptadas cun gronda majorità. In sala d'eiran bundant 110 persunas. Pro tractanda 1 haja dat ses cuntravuschs, pro tractanda 2 tschinch cuntravuschs. Sco prossem pass vuscha la populaziun a l’urna. Il permiss pel implant fotovoltaic sto dar finalmaing il Chantun. Bleras dumondas avertas Fin chi ha pudü gnir vuschà in radunanza haja però dat discussiuns animadas in sala cumünala. Fingià avant cha’l proget Scuol Solar es gnü preschantà dals rapreschantants dals trais partenaris, han tut il pled votants ed üna votanta. Ün votant ha critichà la successiun da l’agir. Tenor el vess il cumün da vaschins da decider in chosa avant il cumün politic. Aita Zanetti ha rendü attent cha quai nu saja üna premissa, ma cha la radunanza da vaschins salva la radunanza ün pêr dis avant la cumünanza da l’urna. La proposta dal votant da müdar la glista da tractandas es gnüda sbüttada cleramaing da la radunanza cumünala. Chi dà divers pissers a reguard il proget han demuossà plüs votums. Donna Minar, presidenta da la IG Parahotellerie Unterengadin, ha express critica a reguard las dimensiuns dal proget da 75 hectaras. «Nus tmain cha’l parc solar haja influenzas dannagaivlas per nos turissem», ha’la dit. Ir inavant pass per pass «Il proget Scuol Solar es e resta üna sfida», ha manià Aita Zanetti. Plü madür cha’l proget dvainta e daplüssas indicaziuns precisas cha’ls respunsabels pudaran far. «Cur cha’l proget es elavurà uschè inavant ch’eir las dumondas finanzialas sun scleridas savaina eir quant cha’l proget vain a cuostair e quantas contribuziuns cha la Confederaziun darà», ha spiegà il capo. Intant as discuorra dad investiziuns da 100 milliuns francs. La Confederaziun surpigliess 100 % dals cuosts na cuernats, obain maximalmaing 60 % da l’investiziun totala. «Nus lain ir inavant pass per pass, cun ün ter tempo, cun adüna involver la populaziun.» Illa preschantaziun dal proget Scuol Solar ha concess il suprastant Chasper Alexander Felix chi's tratta bainschi d'ün implant fich grond chi darà in ögl davent dal territori da skis Motta Naluns. Planisà es ün implant cun 11 500 maisas solaras e 92 000 panels. La plüvalur da l‘implant fotovoltaic chi dess prodüer energia per bundant 20 000 chasadas es tenor el però remarchabla. «Il böt es dad inoltrar la dumonda da fabrica amo quist utuon», ha’l declerà. Scha la resposta dal Chantun a reguard il permiss rivess fin la fin da favrer, pudessan ils transfuormaturs gnir postats da prümavaira 2024. 17 mais esa da spettar a tals transfuormaturs. «L’idea es da realisar fin dal 2025 desch pertschient da la producziun d’energia ed il rest lura infra tschinch ons», ha infuormà Chasper Alexander Felix. Pisser per l’ambiaint Resentimaints nu daja illa populaziun para be pervi da las dimensiuns dal proget. Cun quai chi’s tratta dad ün’innovaziun nu daja amo valuors da referimaint a reguard l’ecologia ed ulteriurs effets secundars. Üna dumonda in radunanza d’eira, schi’s sapcha che effet cha l’implant pudess avair sül microorganissem a Motta Naluns e schi nu detta il privel d’ün «chapè da chalur» sur il territori da skis. Ün’otra dumonda d’eira, schi nu’s pudess far il prüm be ün implant da prouva per ün pêr ons e lura evaluar ils effets secundars. Che valütar plü ot? Tenor Chasper Alexander Felix vegnan installadas las maisas solaras in ün’otezza da duos meters e quai saja üna buna distanza davent dal terrain. Ultra da quai transporta il vent davent la chalur cha panels solars pudessan prodüer. Da far ün implant da prouva es tenor el legitim, ma la dumonda saja: Cun che böt? – «Quai impediss cha nus ans pudain partecipar al proget federal, e sainza subvenziuns restess l’implant ün implant da prouva.» La dumonda saja finalmaing che chi saja da valütar plü ot: La bellezza da la cuntrada o l’ecologia e la sgürezza d'energia? Plüs votants han sustgnü ils plans per Scuol Solar. Üna persuna ha rendü attent cha Scuol saja il cumün culla plü gronda surfatscha in Svizra e cha 70 hectaras sajan üna pitschna part. «Scha nus vain ün di problems economics pervi da mancanza d’energia nu vegnan ils giasts neir na plü.» Üna visualaziun dal proget Scuol Solar. Commentar Ün pitschen sacrifizi Fadrina Hofmann/PL Il proget Scuol Solar pissera per testas cotschnas. In fuond sun las opiniuns fingià fattas, quai as haja badà eir a la radunanza cumünala da lündeschdi saira. Chi es be fö e flomma pel proget chi imprometta sgürezza da provedimaint cun energia regenerabla, imports illa chascha grazcha a fits e daplü independenza da concerns d’energia da l’ester. Chi critichescha las dimensiuns dal proget, ha dubis pervi da la finanziaziun da Scuol Solar e temma dons ecologics e pel turissem. Sco pro mincha decisiun davart progets gronds daja d’üna vart ils fats, da tschella vart las emoziuns. Ed in quist cas vain pro amo üna cumponenta decisiva: I nu dà amo respostas cleras per tuot las dumondas, perquai chi’s tratta dad ün proget innovativ. Per ün implant fotovoltaic da quista grondezza in muntogna nu’s poja preschantar amo valuors d’experienza a lunga vista. E quist fat es ün terrain früttaivel per speculaziuns e teorias sainza fundamaint scientific. Fat es cha nus dovrain energias alternativas, scha nus lain viver inavant cul confort da fin qua. Dafatta ils adversaris dal proget Scuol Solar chi s’han express a la radunanza han concess quai. La tenuta para però dad esser: Nus eschan bainschi per forza solara, ma na davant nossa porta. Id es üna tenuta magari egoistica. Forza solara esa da prodüer là ingio chi dà bler sulai e quai eir d’inviern. Cler, 75 hectaras es üna gronda surfatscha ed ün implant fotovoltaic nun es nüglia da bel. Mo Scuol es cun 43 877 hectaras il cumün culla plü gronda surfatscha in Svizra. Da metter a disposiziun 75 hectaras pel bön da la populaziun svizra vess dad esser ün pitschen sacrifizi – eir pels skiunzs e las skiunzas a Motta Naluns.

Flurin Bezzola da Zernez es daspö blers ons manader da cuorsa da l’Engadin Radmarathon e dal Bike-maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer. Cuort avant l’event intuorn il PNS ha’l gnü da surtour ulteriuras lezchas e respunsabiltà. Posta Ladina: Flurin Bezzola, El es daspö ons manader dal Bike-maraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer (PNS) ed El ha d’incuort surtut ad interim la respunsabiltà sco co-president dal Comitè d’organisaziun. Co funcziuna quista dubla chargia? Flurin Bezzola: Davo chi s’ha scholt la collavuraziun cul president dal CO da fin uossa vaina parti sü las incumbenzas tanter da nus i’l team. Il secretariat general vain manà da Chantal Mayor, sco collavuratura per events da la destinaziun turistica Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM). Ella ha uossa eir amo surtut ulteriuras incumbenzas ed insembel fuormaina il presidi dal CO. Nus ans cumplettain fich bain. Las preparaziuns pella cuorsa sun bain in trais-cha. Tuot ils partecipats sun fö e flomma per l’event d’ingon. Co sun gnüdas scumpartidas las lezchas dal presidi? Nus vain scumparti las lezchas tenor nossas fermezzzas. Las lezchas in connex culla tecnica da la cuorsa n’ha eu surtut, las incumbenzas plütöst administrativas e comunicativas es nouv lezcha da Chantal Mayor. Nus giain bain daperüna. Perche esa gnü a la separaziun cul president dal CO da fin qua uschè cuort avant la cuorsa? Quista situaziun nu’ns vaina giavüschà. Il focus es uossa sülla realisaziun da l’event, las dumondas persunalas sclerirana plü tard. Illa comunicaziun da pressa d’eira scrit cha differentas ideas davart l’avegnir dal Bike-maraton d’eiran eir ün motiv pella separaziun. Schi che differentas ideas d’eiran quai? Nus vaivan differentas opiniuns e möds da lavurar. I’l detagl nu lessa però entrar in chosa. Nus ans concentrain uossa plainaimaing sün l’event. Fräsy Föhn d’eira al medem mumaint eir president dal CO da l’Engadin Radmarathon. D’eiran quists duos arrandschamaints cumpatibels? Esa pussibel da realisar quists duos events cun ün president dal CO? In fuond es quai pussibel. Il CO dal Bike-maraton es per gronda part eir i’l CO da l’Engadin Radmarathon. Chi surpiglia in avegnir las mastrinas i’l CO? Quista dumonda nun es amo decisa. Il prüm realisaina uossa il Bike-maraton intuorn il PNS. Lura sclerina la dumonda dal persunal. El fa part dal CO bod il plü lönch da tuots ed ha ramassà bleras experienzas pro tuots duos events. Es El il successur logic e la megldra soluziun sco president dal CO? Na, quai nu suna. Eu organisesch quist on fingià il 14avel Bike-maraton. Eu n’ha lönch am concentrà sper il manster sün events e less dar giò mia respunsabiltà prosmamaing e na amo surtour ulteriuras incumbenzas. Eu rest pel mumaint manader da cuorsa, tscherch però eir per quist’incumbenza üna successiun. El ha fich blera rutina sco manader da l’Engadin Radmarathon e dal Bike-maraton intuorn il PNS. Quant privlusa es la rutina per ün arrandschamaint sco quist e per il svilup futur da l’event? Rutina es our d’vista dad ün manader da cuorsa propcha tössi. Nus stuvain nempe minch’on darcheu controllar cha tuot saja in uorden, eir scha l’event ha pudü gnir realisà fich bain i’l passà. Nus stuvain minch’on chattar puncts debels e tils eliminar. Uschea vaina pudü permanentamaing megldrar ed augmentar la sgürezza pellas partecipantas e partecipants. Che sun/d’eiran puncts debels? Per exaimpel vaina üna fich buna colliaziun via funcs durant il Bike-maraton, pigliand oura sül traget da la Val Mora sün l’Alp Isela fin pro’l Pass Chaschauna. Quista foura da func vaina uossa pudü eliminar. Uossa vaina installà ün’ulteriura staziun da func cun ün hom chi sa eir, quai chi’d es d’avantag, talian. Uschea pudaina uossa dapertuot comunichar illa dretta lingua. Vairamaing üna pitschna masüra cun grond effet: Nus vain pudü eliminar quista mancanza da sgürezza e nun eschan sün quist toc parzial dal traget plü orbs. Il Bike-maraton intuorn il PNS s’ha sviluppà i’ls ultims ons fich ferm. Per exaimpel nun ha l’arrandschamaing plü lö a Gurlaina, dimpersà sül Stradun a Scuol. I dà tragets alternativs per tuot las eventualitats. Co cuntinuescha il svilup da la cuorsa? Üna cuorsa cul bike resta üna cuorsa cul bike. Il format dal Bike-maraton nu stuvaina plü müdar, l’event es gnü megldrà permanentamaing. Nus reagin eir ferm als feedbacks dals partecipants. Per exaimpel vaina darcheu introdüt la Pasta-Party al venderdi saira. Quella mancaiva a blers. Ils resuns dals partecipants pigliaina fich serius. Sun in avegnir eir e-bikes ün tema? Quella dumonda vain adüna darcheu. Amo nu vaina ingüna resposta. Ün concept per e-bikes nu vaina amo. Nus stuvain eir star attent cha nus nu surchargian l’event. Il Bike-maraton s’ha sviluppà vieplü ad ün event per l’intera famiglia, impustüt cun introdüer il traget cuort davent da Zernez. Es quai amo cumpatibel cun l’event da sport da prestaziun per bikers da l’elita intuorn il PNS? Eu sun amo adüna pervas cha quistas duos categorias sajan cumpatiblas üna sper tschella. L’atmosfera familiara vain predschada fich dals partecipants. Eir quels fich ambizius han gugent quist’atmosfera e tuornan perquai adüna darcheu. Nossa sfida es da realisar las cuorsas da quistas duos categorias sainza chi’s disturban üna a tschella. In l’areal dal böt as chatta la generaziun giuvna culs bikers da l’elita. Quai es mincha jada ün purtret grondius. Da quai viva il Bike-maraton dal PNS. Che sto El sco manader da cuorsa e co-president dal CO amo evader uschè cuort avant l’event? Nus vain gnü in marcurdi amo üna tschantada da planisaziun da tuot las eventualitats. Quella es statta decisiva. L’ora nun es displaschaivelmang amo sgüra. Il traget alternativ pigliaina in funcziun be i’l cas urgiaint. Uossa as tratta eir da coordinar tuot la logistica e far il briefing culs agüdonts. Che douvra per ch’El saja cuntaint cun l’event? Ingüns accidaints, ora da bellezza e darcheu bleras fatschas cuntaintas in l’areal dal böt. Che es Sia rolla in sonda dürant la cuorsa? Eu main activamaing ils starts a Scuol, S-chanf e Zernez. La survaglianza da tuot quai chi capita dürant la cuorsa es lura in sonda mia plü gronda lezcha. Scha tuot funcziuna tenor plan n’haja plütöst ün di quiet. Schi vain alch tanteraint stoja trar al dret mumaint las drettas decisiuns. Lura poja gnir fich hectic. Quant cuntaint es El cun las annunzchas da fin uossa? Fich cuntaint. Nus vain passa 1300 annunzchas. Quai sun passa 100 annunzchas daplü co l’on passà. Eir pella cuorsa sül traget da Zernez culla partenza a Zernez vaina pella prüma jada passa 100 annunzchas. Nus eschan bain in viadi. Sper sia incumbenza sco manader da cuorsa fa Flurin Bezzola ingon da co-president dal CO dal Bike-maraton Flurin Bezzola in acziun a Scuol sco manader da cuorsa dal Bike-maraton intuorn il PNS.

Quist’eivna es a Scuol ün lavuratori internaziunal davart mansteranza tradiziunala. Il tema central es la chaltschina e’ls divers adövers artistics da quist material natüral. Tanter oter han ils 27 partecipants da tuot il muond perquai realisà duos nouvs sgrafits exraordinaris a Scuol. La FMR es ida a visitar la squadra artistica dürant il process da naschentscha dals sgrafits. La Chasa Ajüz a Scuol es quist’eivna il chomp da basa per passa 27 experts da la chüra da monumaints e mansterans da tuot il muond. Els as partecipeschan ad ün lavuratori internaziunal davart mansteranza tradiziunala. Sper la realisaziun da duos sgrafits, dess gnir promovü il barat e la colliaziun tanter quists commembers d’instituziuns internaziunalas. Perquai abitan eir tuots suot ün tet. Entrond illa Chasa Ajüz in marcurdi davomezdi, as doda our dal schler musica d’ün didgeridoo ed our da la cuschina as vain perdütta d’üna conversaziun per spagnöl. «Ils partecipants e las partecipantas sun rivats tanter oter da l’Argentinia, la Grecia, la Germania, la Spogna e da diversas parts da la Svizra», disch Delphine Schmid, presidenta da la società kalkwerk. La società ha insembel cun la Fundaziun Pro Clostra San Jon, l’UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair e la Fundaziun Nairs invià ed organisà il lavuratori, chi’d es dals 19 als 26 avuost 2023 a Scuol. Las plazzas da lavur dals 54 mans dad ot pajais sun – sper il grond üert da la Chasa Ajüz – sparpagliats in tuot Scuol Sot. Là vegnan realisats duos gronds sgrafits cumünaivels. La chaltschina i’l center Davo il bivgniaint pro la Chasa Ajüz ed ün süerv aua dal Bügl Grond – id es 32 grads a Scuol in mardi passà – maina Delphine Schmid a la FMR in direcziun Baselgia San Geer. Cuort avant la s-chala vers il sunteri, as rechatta da la vart schnestra il prüm mür, ingio cha’ls partecipants dal lavuratori fan ün sgrafit. «Pro la publicaziun dal lavuratori vaina insè laschà avert a tuots da’s partecipar, ma siond cha nus vain co-organisà l’evenimaint, haja dat ün focus sülla chaltschina», disch Delphine Schmid. La società kalkwerk prodüa chaltschina d’ota qualità cun dolomit da la Val S-charl, chi vain ars in möd tradiziunal a Sur En da Sent. Implü s’ingascha la società per l’intermediaziun da quista mansteranza tradiziunala cul böt da manar darcheu daplü chaltschina indigena vi da las fatschadas engiadinaisas. Influenza internaziunala «Id es stat ün pa üna sfida al principi cur cha nus vain fat al prüm di il sböz pels duos sgrafits cumünaivels. Ma a la fin vaina chattà ün bun cumpromiss», disch Delphine Schmid, entrond sün üna puntinada, chi’d es cuvernada cun üna taila brüna. Davous quella as rechatta il prüm sgrafit, chi’d es fingià quasi a fin in marcurdi passà. ​Joannes Wetzel da Scuol ha instrui la gruppa illa tecnica da sgrafito ed ha eir miss a disposiziun tuot il material e l’equipamaint. Sper motivs plü tradiziunals – sco ornamaints engiadinais ed utschels – han ils partecipants sgraflà ün cour d’ün umaun o la mort, chi boffa üna flur chadaina, sül mür. Accents da culur in or e verd tradischan chi nu’s tratta d’ün sgrafit tipic e sun perdüttas da l’influenza internaziunala. Tipic nu sun neir na las temperaturas, pro las qualas naschan quists sgrafits. La FMR ha vuglü savair da Delphine Schmid, scha quai giaja bain da sgraflar las ouvras pro passa 32 grads. «La bell’ora es schon buna. Ma id es in mincha cas important cha nus vain quistas tailas chi protegian ils sgrafits cunter il sulagl – uschè chi han avuonda temp per gnir dürs», declera l’experta. Ella agiundscha cha temperaturas bassas sajan plütost problematicas per far sgrafits, causa il prievel da dschetta. Plüssas vettas Dal seguond sgrafit, chi’s rechatta a Scuol Suot pro la Punt Clozza, es in marcurdi passa pür realisada la schmoltada. Quella consista d’üna part e mez sablun da flüm da l’En ed üna part chaltschina sflurida (tud. Sumpfkalk). «In seguit vegnan missas sü trais vettas da chaltschina e lura as poja sgraflar ils ornamaints», declera Delphine Schmid. Per far il sgrafit s’haja tenor ella davo avair miss sü l’ultima vetta da chaltschina, intuorn 12 uras temp per til finir. Ariel Ramos da l’Argentia douvra per sia tecnica tradiziunala – simila al sgrafit – però daplü vettas da chaltschina co las trais pel sgrafit engiadinais. El es rivà da Cordobà, ingio cha vegnan fats uschenumnats murales. «I’s tratta d’ün sgrafit in diversas culuors, ma cun bler daplü vettas. Uschea daja implü amo ün effet da trais dimensiuns», declera el. Promouver il barat Ma similas tecnicas sco il sgrafit as cugnuoscha eir in Spogna ed in Grecia. Uschè es eir rivada Ingrid Gomez Cruz aposta da Sevilla a Scuol pel lavuratori. Ella es directura dal Museo da Cal de Moron Sevilla e disch: «Eu organisesch eir workshops per las diversas tecnicas tradiziunalas da restauraziun in connex cun chaltschina. I sun fich bleras, perche cha tuot las tecnicas tradiziunalas douvran ün pa chaltschina». Ingrid Gomez Cruz es in marcurdi davomezdi in l’üert da la Chasa Ajüz a muossar ün tecnica da fresco a partecipants interessats. Oters sun a far pitschens sgrafits o chi maisdan insembel culuors. Eir ils pigmaints da las culuors rivan da diversa crappa indigena. «Quist lö quia in l’üert dess eir servir ün pa sco labor per diversas tecnicas e pel s-chambi tanter ils experts», disch Delphine Schmid. Quist savair e lur conclusiuns han ils partecipants e las partecipantas lura amo podü discuter in venderdi in occasiun d’ün simposi illa Fundaziun Nairs. Ils duos sgrafits sun gnüts inaugurats publicamaing in gövgia passada e davo ün’eivna vegnan eir tuttas davent las tailas da protecziun, uschè chi’s po lura ir ad admirar ils duos sgrafits extraordinairs cun «touch» internaziunal. 27 experts suot ün tet La mort chi boffa üna flür püerch u ün cour d’uman realistic sun be duos exaimpels da sgrafits extraordinaris, chi sun naschüts quist’eivna a Scuol. Quels han creà 27 partecipantas e partecipants d’ün lavuratori internaziunal davart masteranza tradiziunala sün duos mürs a Scuol Sot. La finamira dal lavuratori es da promouver il barat e la colliaziun tanter experts ed expertas da la chüra da monumaints e mansterans da tuot il muond. Perquai abitan eir tuots per ün’eivna suot il tet da la Chasa Ajüz a Scuol. La FMR ha pudü ir a visitar la squadra artistica dürant il process da naschentscha dals sgrafits. (fmr/cam) Üna artista a sgraflar ils motivs. Ün dals sgrafits suot la Baselgia San Geer a Scuol, chi’d es gnü realisà dals 54 mans dal lavuratori internaziunal suot l’instruncziun da Joannes Wetzel. Duos tecnicas similas al sgrafit: a schnestra da la Spogna ed a dretta ün murales da l’Argentinia. Ün dals sgrafits suot la Baselgia San Geer a Scuol, chi’d es gnü realisà dals 54 mans dal lavuratori internaziunal suot l’instruncziun da Joannes Wetzel. Ingrid Gomez Cruz da Sevilla (schn.) e Delphine Schmid in l’üert da la Chasa Ajüz a Scuol.

Pro la cuorsa dal Bikemaraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer tocca eir adüna la cuorsa dals uffants il venderdi avant a Scuol/Gurlaina. 56 mattas e mats s’han masürats quist on in trais categorias. Intant cha curriduras e curridurs da mountainbike as masüran la sonda pro la cuorsa intuorn il Parc Naziunal Svizzer, ha lö tradiziunalmaing in venderdi saira la cuorsa dals uffants – cun partenza e böt sülla plazza da ballapè a Gurlaina. Uschè eir in venderdi passà: sco üsità s’han radunats tuots pro la plazza ed han fat avant la cuorsa ün prüm gir «prominent», quist on cul champiun olimpic Nevin Galmarini, per gnir a cu­gnuoscher la stricha. La tensiun crescha ad ün crescher ed il pledader tils ha fat amo ün pa fö suot las chommas. La partenza ha lö in trais categorias, il prüm partan ils pitschens (1 km), cun 30 partecipantas e partecipants, davo seguan il mezdans (2 km), cun 20 partecipants/as ed a la fin vegnan amo il gronds (3 km), 6 partecipants/as. «Eu m’allegr da pudair tour part a la cuorsa ed eu sun ün pa nervus, eu part pro la categoria dals pitschens», ha dit Linus Deiss da l’annada 2017 dad Ehrendingen (AG). Cul tun da la pistola da Nevin Galmarini sun partits ils pitschens sün lur parcuors ed han cumbattü per mincha meter. Cur cha tuot ils pitschens sun stats aint il böt sun gnüts ils mezdans landervia ed a la fin ils gronds. Pro’ls ultims s’haja vis fingià pro la partenza üna cadenza plü ota ed ün cumbat plü fervent per esser davantvart cur chi vain plü stret sül percuors. Trenamaint professiunal fingià bod Pro’ls gronds ha guadagnà la cuorsa Louis Hänni, annada 2011 dal RN Racing Service Course, üna da las megldras squadras da cuorsas da bike in Svizra, cun Alessandra Keller e Mathias ­Flückiger, cuntschaints eir i’l tross internaziunal. Pro las mattas grondas ha guadagnà Saskia Barbüda dad Ardez. La cuorsa s’ha splajada sainza gronds problems. Baps, mammas ed uffants sun stats cuntaints e satisfats. Las glistas da rangs da las trais categorias dals uffants as chatta sülla pagina d’internet dal Bikemaraton intuorn il Parc Naziunal Svizzer. Eir ils resultats in detagl da la cuorsa d’uffants as chatta sün la pagina da www.datasport.com. Cumbat per mincha meter pro'ls gronds. La partenza da la categoria "Vuolp" da la cuorsa dals uffants dal Bikemaraton dal Parc Naziunal. Sülla plazza a Gurlaina d’eira eir installà ün percuors cun obstaculs. Il vendschader Louis Hänni pro’ls gronds.

Cun bundant 1500 velociclistas e velociclists da tuot las etats, es la 22avla ediziun dal Bikemaraton statta ün success. Urs Huber ha guadagnà per la 7avla vouta il traget da parada – il traget «Vallader» – e Letizia Strimer dad Ardez ha sco unica indigena tut a chasa üna victoria. La FMR es ida a visitar in sonda il Stradun a Scuol, chi s’ha transmüdà in l’areal da böt dal Bikemaraton. Sco frizzas passan in sonda adüna darcheu velociclistas e velociclists giò da la Via da Trü a Scuol e fan cun plain tempo üna storta in direcziun Stradun. L’ultim amunt han els fingià superà arrivond a Ftan ed ils bikers han dürant ils ultims pêr minuts amo podü giodair il traget a val in direcziun Scuol – e quai cun üna vista da bellezza e sainza as stuvair strapatschar massa ferm. A l’ur dal Stradun – chi’d es gnü serrà per l’occurrenza a partir dal Coop – as rechattan fans, chi incuraschischan als bikers cun cloms e s-chellöz. Cun quista utlima squitta da motivaziun e pigliond la direcziun vers l’Hotel Belvedere, dan ils sportists amo üna jada gas süls ultims meters, fin ch’els rivan suot l’arch co­tschen al böt dal Bikemaraton. Cun üna frenada dandetta esa temp da gnir giò dal sez e da realisar chi’d es fini culla cuorsa. Uschè vaja in sonda passada cun1450 partecipants e partecipantas dal 22avel Bikemaraton. Sün tschinch differents tragets sun els rivats a Scuol. Il traget da parada Pel traget da parada – l’uschenomnà «Vallader» – es Scuol quella bunura, a las 7.15, eir il lö da partenza da la cuorsa da 141 km e sur var 3900 meters d’otezza. Il traget maina tras la Val ­S-charl e sur il Pass da Costainas a Fuldera. Da là oura a Livigno, sur il Pass da Chaschauna a S-chanf e lura sur Zernez inavo a Scuol. In l’areal da böt rivan in sonda fingià a partir da las 10.30 ils prüms bikers dals tragets plü cuorts. Ma il public ha da spettar fin cuort avant l’üna, fin cha’l speaker annunzcha cha’ls prüms atlets dal «Vallader» sajan cuort avant Scuol. Il travasch i’l böt vain cuort interruot, i vain plü quiet, e la musica chi gira davovart vain plü udibla. «Chi guadagnarà quista vouta la cuorsa?», dumonda il speaker al public e quinta ch’el vezza fingià il töf chi accumpogna la testa da la cuorsa. Avant co realisar chi chi passa sco prüm suot l’arch cotschen, daja ün giüvel tras las massas d’aspectatuors, chi’s rechattan spess tanter l’Hotel Belvedere e la banca chantunala. «L’atlet extraordinari es rivà ed ha guadagnà hoz per la 7avla vouta il ‹Vallader› – Urs Huber», sbraja il speaker. Il victur vain giò dal velo ed as metta giò per terra – visibelmaing commoss da sia prestaziun ed amo tuot our d’flà. Per la 7avla vouta Var ün minut plü tard riva il seguond plazzà dal traget da parada, Hansueli Stauffer. Per Urs Huber es tuot i sü in sonda: «Hoz n’haja gnü ün bun di ed eu n’ha pudü ir fin a la fin sco giavüschà. Perquai n’haja pudü distanziar la concurrenza a partir da Lavin, cur chi’d es gnü serius.» Da totalmaing 20 partecipaziuns al Bikemaraton es el rivà 19 voutas sül podest e 7 voutas süsom il podest dal traget da parada. Ma cha’l velociclist da l’Argovia plachess darcheu ingon süsom il podest nu d’eira tant cler, siond ch’el nu valaiva – causa sias prestaziuns actualas – plü sco favorit pella victoria. «Perquai d’eira tant plü emoziunal da rivar hoz sco prüm i’l böt», disch Urs Huber. In tschercha da la biera Davo l’agitaziun davart Urs Huber, as calman las schurmas d’glieud darcheu. Confamigliars, amis ed amias e partenaris cuntinueschan a re­tschaiver ils velocilists e las velociclistas i’l böt. Cun drinks da vitaminas in tuot las culuors, üna banana o üna branclada pisseran els pel bainstar dals sportists. «Grazia, ma quai ch’eu douvr uossa es üna biera», disch ün velociclist a sia duonna. Ma na be per el, dimpersè pels blers para d’esser la prüma biera fraida in quel mumaint la vaira finamira da la cuorsa. Perquai as rechatta davo il böt barricadà güst’ün char da Calanda. Là vain fat viva e festagià immez üna masdüra da savur da liangias da brassar e Dul-X. Unica victoria indigena «I d’eira fich agreabel per far la cuorsa hoz. Davo pacs guots plövgia s’ha muossà il sulai ed id es stat sensaziunal», disch Letizia Strimer dad Ardez, victura dal traget «Livignasco» sur 70 km. Davo la partenza a Livigno nun haja ella gnü las chommas sco giavüschà sü pel Pass da Chaschauna. Ma davo saja i adüna meglder ed in Engiadina – grazia al sustegn dal public – haja ella pudü rechargiar las batterias. Per Letizia Strimer esa stat la 10avla partecipaziun al Bikemaraton e perquai ha ella sur­gnü in venderdi avant la cuorsa la chamischa dals giubilars. La nouva giubilara e victura dal traget «Livignasco» es statta l’unica indigena chi ha pudü tour a chasa üna prüma plazza. (guarda box). Svilup cunter il trend Cun temperaturas da var 24 grads a Scuol e be singuls guots da plövgia para sco scha’ls organisatuors vessan gnü üna cunvegna cun Petrus. Davo las temperaturas da passa 30 grads l’eivna passada ed ün grond orizi illa not avant la cuorsa, s’ha averta in sonda üna fanestra da bell’ora dret frais-china aposta pel Bikemaraton. Quella s’ha lura serrada cun ün pêr guots da plövgia e l’arriv da l’ultim töf in sonda a las 18.00, cur cha’l 22avel Bikemaraton es i a fin. «I d’eira ün success e l’ora ha per furtüna eir tgnü. Ed eir il nomer dals partecipants e las partecipantas es stat fich allegraivel», disch Chantal Mayor, co-presidenta dal comité d’organisaziuns dal Bikemaraton. In tuot d’eiran da la partida 1450 atletas ed atlets, quai che chi sun 125 daplü co l’on passà. Quist augmaint d’annunzchas es per Chantal Mayor alch «chi fa plaschair», siond chi detta tenor ella in tuot la Svizra ün trend in direcziun main interess per cuorsas da velo. Las victuras e'ls victuors Ils 1450 partecipants e partecipants dal 22avel Bikemaraton han tuots gnü il böt a Scuol, ma els sun partits da tschinch differents lös. Uscheja suna rivats sün tschinch tragets sül Stradun a Scuol. Acclus ils tragets e las prümas plazzas dals hommens e da las duonnas. Üna glista detagliada as chatta sün www.datasport.com. (fmr/cam) «Vallader», 141 km cun partenza a Scuol Duonnas: Alexandra Zürcher Homens: Urs Huber «Jauer», 107 km cun partenza a Fuldera Duonnas: Debora Hug Homens: Silvio Hug «Livignasco», 70 km cun partenza a Livigno Duonnas: Letizia Strimer Homens: Marcel Ender «Putèr», 47 km cun partenza a S-chanf Duonnas: Jade Birchler Homens: Léo Vadon «Zernezer», 33 km cun partenza a Zernez Duonnas: Sylvia D'Amico Homens: Andre Resch Precis tanter las chalurs e la plövgia Il 22avel Bikemaraton dal Parc Naziunal ha güsta tschüf la dretta «storta» – precis tanter ils dis da chalurs e las plövgiadas da la fin d’eivna. Pro bunas cundiziuns han var 1450 ciclistas e ciclists fat la cuorsa sün ün dals tschinch tragets tanter Engiadina, Val Mü­stair e Livigno. Il traget da parada – il «Vallader» sur 141 km ​– ha guadagnà per la settavla jada Urs Huber da l’Argovia. Cun ­Letizia Strimer dad Ardez es statta pro’l traget «Livignasco» sur 70 km ün’indigena süsom il podest. La FMR es statta da la partida in sonda sül Stradun a Scuol, chi s’ha transfuormà in l’areal da böt dal Bikemaraton d’ingon.(fmr/cam) L’arch cotschen sur il Stradun a Scuol ­fuorma il böt dal ­Bikemaraton. L’arch cotschen sur il Stradun a Scuol ­fuorma il böt dal ­Bikemaraton. Urs Huber ha guadagnà il «Vallader» pella 7avla vouta. Alexandra Zürcher ha guadagnà pella terza vouta in fila il traget da parada. Foto Martin Platter Urs Huber ha guadagnà il «Vallader» pella 7avla vouta.

In sonda passada ha gnü lö illa gallaria da textilias «art textil sent» la 21avla ed ultima exposiziun da textilias. Ils cogniugals Beatrice ed Albert Lanter han invidà a la vernissascha in lur chasa da vacanzas a Stron 277 a Sent. Avant bundant 10 ons ha gnü lö la prüma exposiziun da Beatrice Lanter a Sent illa gallaria «art textil sent». Beatrice Lanter ha fingià sco mamma giuvna s’occupada cul tema textilias, dal qual ella d’eira fascinada. Ella s’ha cunfondüda da las differentas tecnicas e dal material svess in divers cuors da perfecziunamaint ed illa scoula da fuormaziun a Turich. Daspö l’on 1981 s’ha ella occupada da quilts (taila da plüssas vettas) e daspö 1994 ha ella expost insembel cun otras artistas ouvras in seis atelier ad Aeugst al Albis. Fin avant trais ons ha Beatrice Lanter eir instrui in cuors e lavuratoris. «La collavuraziun cun otras artistas da textilas han inrichi mia vita e mia lavur. Daspö cha meis uffants am douvran plü pac am cunfuond eu cun l’art da textilias, cun litteratura e cun noss üert. Meis hom ed eu fain adüna darcheu viadis plü gronds ed eu sun furtünada da tuot quistas activitats», disch l’artista. Daspö il 2013 la chasa a Sent A partir da la stà 2013 han ils Lanters adüna darcheu fabrichà oura in lur chasa da vacanzas a Sent locals ch’els han pudü dovrar per realisar las 21 exposiziuns. Ella disch: «Üna vainchina d’artists ed artistas han expost lur ouvras a Sent ed han portà vita in nossa chasa. La buna qualità da las exposiziuns ha attrat bleras visitaduras e visitaduors ed eu n’ha il bsögn d’ingrazchar a tuots per lur interess e lur fideltà.» Schabain cha Sent vain eir nomnà cumün da cultura, nu’s cugnuschaiva art da textilias tant bain, e las exposiziuns illas diversas localitats in lur chasa a Sent han promovü quell’art main cuntschainta ed inrichi la cultura a Sent. Exposiziun da sonda passada L’ultima exposiziun da Beatrice Lanter es gnüda inagurada in sonda passada ed ha attrat bleras visitaduras e visitaduors. Avant co salüdar la cumpagnia ha Beatrice Lanter dit ch’ella saja fich nervusa: «Eu discuor tudais-ch da scrittüra causa chi va uschè plü bain per leger il text preparà. Cullas exposiziuns qua a Stron vain meis hom, Albert Lanter, ed eu vuglü render plü cuntschaint l’art cun textilias chi nun ha tenor mai l’attenziun giavüschada. E nus vain provà da spordscher üna plattafuorma ideala cullas exposiziuns.» Sco ch’ella ha dit es intant capità bler in quel segmaint d’art ed i s’haja cumanzà üna discussiun animada in quel sectur artistic. Al museum d’art a Cuoira saja per exaimpel reuschi fich bain cun ün’exposiziun l’utuon passà da cumbinar il temp passà e’l temp preschaint da l’art da textilias. «Ils ultims ons reuschi ad üna gronda gruppa d’artists ed artistas da textilias da realisar ouvras impreschiunantas cun üna tecnica svillupada inavant e cun muossar il potenzial da l’art, ed ün pêr da quellas lavuors vain nus pudü expuoner qua pro nus a Sent.» Uschè ha Beatrice Lanter descrit las diversas exposiziun in lur chasa a Sent – ed ha conclüs: «Hoz festivain nus la 21avla ed ultima exposiziun, Albert ed eu eschan dvantats vegliets e nus lessan schmetter cullas exposiziuns intant chi fan amo plaschair.» L’ultima exposiziun da Beatrice Lanter es amo averta fin als 10 da settember 2023 minchadi, cun excepziun dals lündeschdis, da las 12.00 fin las 18.00. Üna da las ouvras da Beatrice Lanter, expostas actualmaing a Sent. Beatrice Lanter davant üna da sias ouvras. Üna da las ouvras da Beatrice Lanter, expostas actualmaing a Sent Üna da las ouvras da Beatrice Lanter, expostas actualmaing a Sent Art textila a Sent In sonda passada ha gnü lö illa gallaria «art textila sent» la 21avla ed ultima exposiziun da textilias illa chasa da vacanzas dals conjugals Beatrice ed Albert Lanter a Sent. La stà 2013 han ils Lanters fabrichà oura diversas stanzas da lur chasa a Sent per organisar exposiziuns da textilias. Var vainch exposituras da la Svizra ed eir d’utrò han expost lur ouvras e cumplettà cun quai la sporta culturala dal cumün da cultura Sent. Intant sun ils Lanters dvantats plü vegls ed han decis da schmetter cullas exposiziun «intant cha quellas fan amo plaschair». (fmr/bcs)

«Musical a Scuol» organisescha in gövgia, ils 31 avuost, a Valchava ün ulteriur evenimaint, quista jada cun trais partecipantas: In Chasa Jaura a las 20.30 sunan e chantan Flurina Danuser (sopran), Cinzia Regensburger (mezzosopran e clavazin) e Lucia Parolini (alt). Sco cha la Chasa Jaura comunichescha interpreteschan ellas songs da cuntschaints musicals: Chicago Burlseque, ABBA, Porgy and Bess, Cats, Jesus Christ Superstar e our dal Musical a Scuol «80s All Night Long» e «Burlesque 2020». Cinzia Regensburger es pianista e chantadura e fa musica classica, cabaret e chanta aignas chanzuns rumantschas. Flurina Danuser chanta impustüt pro musicals. Lucia Parolini stübgia scienzas da film e rumantsch. Ella ama eir il teater, in giovond e davo la camera. (cdm/fmr)

Illa Val Müstair s’haja vuglü demonstrar cha la convivenza da chans da protecziun e da turists sülla listessa prada possa funcziunar. Il prüm bilantsch. Illa regiun dal Lai da Rims, chi’d es üna perla turistica, pasculeschan quist on 300 nuorsas accumpagnadas da duos chans da protecziun. Per evitar conflicts tanter chans e turists – u perfin attachas dals chans – han ils respunsabels tut masüras specialas. Üna masüra centrala es la preschen­tscha permanenta dal bescher. Per garantir quai, s’haja stuvü svolar üna pitschna chamonna illa regiun. Ün’otra masüra es dad eri­ger saivs per separar ils turists dals chans. Il bilantsch es davo passa ün mais per gronda part positiv, i nun ha dat ingüns ­s-charps dal luf ed ingünas attachas da chans sün turists. (rtr/fmr) Al Lai da Rims esa pas-ch ingio cha chans da protecziun e turists convivan. Il prüm bilantsch es positiv.

Üna part da la plazza da camping a Sur En es statta suot aua in lündeschdi. «Sainza gronds dons», disch il possessur Wolfgang Bosshardt. Cha las masüras da protecziun s’hajan verifichadas. La fotografia dal bus gelg chi para da nodar tanter la bos-cha ill’aua da l’En, es gnüda muossada in tuot il pajais ed ha pisserà per bleras reacziuns. Sco in blers oters lös in Engiadina es i l’En eir a Sur En da Sent sur la riva oura ed ha inuondà qualche tendas e rulottas a la riva pro la plazza da campegi a Sur En. Sco cha Wolfgang Bosshardt, il possessur dal campegi a Sur En, declera, nu d’eiran ils possessurs da las tendas e dal bus gelg preschaints in lündeschdi a bunura e perquai nu s’haja pudü rumir a temp, avant co cha l’auazun es ida sur la riva. Cha’l pêrin dal bus saja stat serrà aint illa Val S-charl e nu d’eira perquai preschaint a Sur En. Adonta da la gronda auazun resta Wolfgang Bosshardt magari quiet. Ad el esa consciaint, cha schi’s viva a la riva da l’En, schi chi possa dar mincha pêr ons auazuns chi piglian suraman dal territori intuorn il let dal flüm. L’ultima jada es quai capità dal 2019, cur cha l’aua vaiva schlavà il terrain davo il restorant Sper la Punt e tut cun sai ün toc dal parkegi. Daspö quella jada ha il cumün da Scuol fabrichà pro’l parkegi ün mür da protecziun. «Quista masüra s’ha intant verifichada», declera Arno Kirchen, il manader tecnic dal cumün da Scuol. Ch’in quist lö hajan il mür da protecziun ed ils pumpiers da cumün fat lur dovair. Ingünas ulteriuras masüras Suroura es l’En lura i pür ün toc plü ingiò, davo il mür da protecziun. Cha quai saja eir previs uschè, cha perquai nu sajan previsas intant ulteriuras masüras da protecziun pro la plazza da camping a Sur En, declera Arno Kirchen. Ch’in quista zona da surscul respectivamaing da privel, nu stessan vairamaing esser tendas e rulottas. Cha’ls dons sajan minimals, conferma eir Wolfgang Bosshardt. «Camping voul eir dir: viver illa natüra. E schi’s voul far quai a la riva da l’En esa eir da far quint cun auazuns», disch il possessur da la plazza da camping a Sur En, «impustüt, scha’l terrain es in quist lö süll’otezza o dafatta plü bass co’l let dal flüm.» Concept d’urgenza pella sarinera Magari s-chars es passada l’auazun eir sper la sarinera da Scuol via. Che capitess vairamaing scha quella gniss suot aua? Eir in quist cas quieta Arno Kirchen la situaziun. «Nus vain ün concept d’urgenza per la sarinera da Scuol ed insembel culs pumpiers da cumün eschna pronts per tuot las eventualitats», disch Arno Kirchen cun persvasiun. Cha per furtüna saja il let dal flüm in quel lö fich larg e cha l’aua as scumparta uschè fich bain. «Quai less amo bler daplü aua per cha quella rivess fin illa sarinera», declera’l. Ch’oter füssa, scha l’aua da fuond vess da crescher, ma cha’l concept da sgürezza prevezza masüras eir per quist’eventualità. Sco cha’l manader tecnic dal cumün da Scuol explichescha, saja gnü elavurada fingià dal 2017 üna carta da privels per tuot il territori dal cumün da Scuol e cha quella prevezza masüras per blers privels in cumün. «Ils pumpiers e tuot ils respunsabels han fat üna buna lavur ed uschè nu vaina subi gronds dons tras l’auazun», conclüda Arno Kirchen. Üna part da la plazza da camping da Sur En es statta in lündeschdi suot aua. A San Niclà pro Strada ha l’En inondà tuottas duos varts da la riva. Il camping da Sur En es suot l’En Dal 2019 vaiva ün’auazun schlavà oura üna part dal parkegi davo il restorant Sper la Punt pro la plazza da camping a Sur En. In seguit ha il cumün da Scuol fabrichà ün mür da protecziun. Quista masüra s’ha quista jada verifichada. Pro’l nouv mür da protecziun nun es l’En i suroura. Per la paja ün toc plü aval vers Ramosch. In quist lö sun gnüts surprais ün bus ed üna tenda da l’aua gronda, intant cha’ls possessurs d’eiran serrats aint in Val S-charl. Ulteriuras masüras da protecziun e da fabrica nu sun però previsas. Quai conferma eir Arno Kirchen, manader tecnic dal cumün da Scuol. Eir per la sarinera da Scuol exista ün concept da protecziun cun integraziun dals pumpiers da Scuol. Eir quist concept s’ha verifichà ils ultims dis da l’aua gronda. (nba)

Plüssas fracziuns dal cumün da Valsot han l’aua da baiver chi’d es schmerdada. Pertoccas sun las seguaintas fracziuns: San Niclà, Strada, Chasura, Chaflur, S-chadatsch, Sclamischot e Martina. La schmerdada da l’aua saja capitada in connex cullas plövgias intensivas dals ultims dis. Probabelmaing saja l’aua d’ün aual rivada in l’inchaschamaint da l‘aua, uschea la chanzlia cumünala da Valsot invers RTR. Il cumün renda perquai attent da laschar buglir l’aua da baiver avant co tilla dovrar. L’aua as poja be baiver o dovrar in cuschina – cun s-chodar quella sün 100 grads. Sülla pagina d’internet dal cumün da Valsot daja daplü infuormaziuns ed instrucziuns. (rtr/fmr) Plüssas fracziuns dal cumün da Valsot han l’aua da baiver chi’d es schmerdada.

Tanter Lavin e Giarsun, i’l vest da la punt sur la Val Tuoi, haja dat da l’on 2021 üna crodada da crappa giò sün via. Uossa lascha la regenza grischuna sgürar la via da crappa sün via. Il proget cuostarà, sco cha la regenza infuorma, var 317 000 francs. Sco prüm gnarà la paraid da crap cur la via deliberada a man da crappa locca. Davo gnarà montada üna rait d’atschal. Dürant las lavuors poja dar singulas interrupziuns dal trafic. Las lavuors dessan esser a fin amo quist on. (rtr/fmr) Üna rait d’atschal gnarà montada sün üna surfatscha da 240 meters quadrats.

Id es üna da las plü cuntschaintas chanzuns rumantschas da chatscha: «Ferm tabac». Il text da la chanzun es da l’autur ladin Men Rauch. Però l’istorgina comica dal chatschader chi inscuntra al diavel nun es propi nada in testa dal trubadur da Scuol. I dà stizis chi sun blerun plü vegls. La FMR es ida a chatscha da quels stizis. Il magister da Müstair vaiva scrit l’intera chanzun – tuottas ses strofas – grond e gross cun craida alba vi da la tabla naira: «A chatscha ­giaiva barba Peider ...» – E tuot la brajada da terza classa ha imprais la ballada cul «chaschöl veider» e dal diavel chi fa üna «pierlada». Il punct culminant d’eira adüna il «prruumm...»! – Tant inavant l’algordanza da l’autur da quist artichel. La ballada «Ferm tabac» quinta d’ün cha­tschader e dal diavel chi s’inscuntran. Quel da las cornas voul savair che cha’l chatschader porta sül givè. Il chatschader fa crajer chi saja üna püppa e spordscha üna tratta. Sün quai tira il diavel vi da la «püppa» e tschüffa üna tunada – apunta ün «ferm tabac»! Differentas versiuns In Engiadina – i’l ravuogl dals chatschaders – es la chanzun dal «Ferm tabac» uschè famusa ch’ella vain considerada sco populara. La chanzun ha eir fat la runda cun otras cumposiziuns ed arrandschamaints. I dà p.ex. la versiun «originala» da Men Rauch, ma lura eir üna dals Fränzlis, üna dal chantadur d’operas Reto Canclini, quellas da Cla Biert e da Men Steiner, üna versiun da Peder Rauch e Benedict Stecher ed üna da jazz. Perfin il famus Vico Torriani vaiva portà il «Ferm tabac» oura aint il muond. L’autur dal text vallader, il trubadur e cha­tschader Men Rauch (1888 – 1958) varà svess chantà il «Ferm tabac» in bleras occasiuns. Eir al radio va la chanzun amo qua o là, impustüt illas emischiuns «Gratulaziuns» e «Salids da chatscha» dad RTR. Tenor il respunsabel dal program da musica, Flavio Tuor, es la versiun da Cla Biert ün dals classikers da chatscha, schabain ch’ella nu vain giavüschada tant sco oters hits chatschadristics, sco p.ex. chanzuns dad Oesch’s die Dritten, Florian Ast o Ils Jauers Arno & Aldo. Prüma versiun dal 1917 Üna prüma versiun dal text «Ferm tabac» da Men Rauch cumpara fingià ils 27 da favrer 1917 aint il Fögl d’Engiadina. Però là nu para Men Rauch amo da ris-char da star nan cun nom e prenom e publichescha la poesia suot il pseudonim «Jon Triart». Id es üna versiun bod identica cun quella in «Chanzuns per guitarra» dal 1925, publichada lura suot l’agen nom. Plü tard vain il «Ferm tabac» amo republichà plüssas jadas, in cudeschs da chanzuns e poesias o ill’ouvra cumplessiva da Men Rauch dal 1992 (tom 1). Però i po gnir dubità cha l’istorgina dal diavel chi «tir’e tschütscha» our da la chonna dal schluppet, saja propi statta ün inspiamaint da Men Rauch. I dà nempe poesias vaira sum­gliaintas chi sun gnüdas scrittas avant cha l’autur es nat a Scuol. Ed insè nun es quai neir ün misteri illa scienza litterara rumantscha. Uschè ha Michele Luigi Badilatti, linguist e redactur da l’Insitut dal Dicziunari Rumantsch Grischun, fat fingià qualche observaziun in connex cul «Ferm tabac». El renda impustüt attent ad üna publicaziun dal 1852 dad August Kopisch («Allerlei Geister», guarda boxa) chi vaiva scrit chanzuns, burlas e dittas. Michele Luigi Badilatti: «La poesia cul titel «Der starke Taback» da Kopisch es propi fich dastrusch a la versiun rumantscha da Men Rauch – impustüt a reguard il titel e la dramaturgia. A seis temp d’eira l’autur August Kopisch vaira popular, e perquai esa bain pussibel cha Men Rauch varà cugnuschü la poesia.» Badilatti renda attent amo ad ün’otra poesia cha minchün chatta facilmaing i’l internet, nempe quella da Rudolf Baumbach (1840 – 1905) cul titel «Der Förster und der Teufel». Eir quella sumaglia a la chanzun da Men Rauch, impustüt pro’l dialog tanter il chatschader e’l diavel. Ün plagiat? Es il famus «Ferm tabac» da Men Rauch dimena ün plagiat? Ha il trubadur da Scuol imbruoglià? – «Na, na, in mincha cas brich», disch Michele Luigi Badilatti cun ün surrier, «i nu’s tratta brichafat dad ün plagiat! Men Rauch ha fat svess ün’adattaziun, üna nouva versiun rumantscha chi’d es propi gratiada ourdvart bain – e chi’d es lura perfin dvantada iconica.» Cha Men Rauch nun ha mai indichà pro sia poesia ün autur antecessur, quai resguarda Badilatti eir ün pa sco spiert dal temp, sco incletta artistica e möd da lavur dal trubadur da ­Scuol: «Id es ün pa tipic per Men Rauch. El pigliaiva qua e là elemaints dad otras litteraturas e faiva landroura ün’adattaziun, el creaiva ün’aigna ouvra, sainza però indichar plü precis ‹tenor› chi o ‹suainter› chi cha l’ouvra d’eira gnüda scritta. El resguardaiva quai sco sia libertà artistica. Hozindi s’esa sgür plü attent e sensibilisà per da quellas dumondas da copyright.» Michele Luigi Badilatti renda eir attent cha suvent haja la società hozindi ün fos purtret da la creaziun dad ouvras: «Insè esa pro la litteratura precis istess sco pro otras ouvras artisticas: l’artista o l’artist nun invainta svess alch our da las nüvlas, mabain el surpiglia elemaints, tils adattescha e reconstruischa – ed el creescha uschè alch nouv. Men Rauch ha simplamaing fat quai a perfecziun cun sia chanzun dal tabac.» Gion Deplazes ha fat transparaint Cun quista interpretaziun da la creaziun dal «Ferm tabac» nun es Badilatti sulet – e neir il prüm. Fingià Gion Deplazes barmör, il cun­tschaint autur, magister e cugnuschidur da la litteratura rumantscha, vaiva rendü attent dal 1991 a la genesa «estra» dal «Ferm tabac». In sia survista da la litteratura rumantscha cul titel «Die Rätoromanen – Ihre Identität in der Literatur» vaiva el descrit a Men Rauch sco autur exemplaric da burlas e poesias da cha­tscha, il qual provaiva eir adüna da portar pro la glieud cultura populara plü veglia, sco p.ex. chanzuns. Ed in quel connex saja il «Ferm tabac» ün bun exaimpel: «Es beruht auf einer alten Sage, die auch im Surselvischen bekannt ist. Men Rauch goss sie in Verse und machte sie mit einer Melodie zur Ballade vom Jäger Peider (...)» Dimena vezza Gion Deplazes l’origen da la chanzun in üna ditta, perfin in üna legenda sursilvana, sainza però nomnar muossamaints concrets. Ma in mincha cas ha el fat transparaint cha la chanzun «Ferm tabac» nu sarà statta ün’invenziun genuina da Men Rauch. Il «starker Tobak» I dà perfin amo ün’otra pista chi pudess declerar l’origin da l’istorgina dal diavel. Il «ferm tabac» es per rumantsch sco eir per tudais-ch («starker Tobak») ün möd da dir bain cuntschaint, scha alch es ferm exagerà o perfin impertinent. I dà plüssas paginas d’internet ed eir lexicons specifics chi fan valair cha quist möd da dir – il «starker Tobak» – as referischa precis ad ün vegl raquint dad ün chatschader chi inscuntra ad ün diavel e cha lura – prruumm! Che es dimena la quintessenza da tuot la chatscha süls stizis dal «Ferm tabac»? – Po dar cha Men Rauch nun ha inventà svess l’istor­gina. Po dar ch’el varà cugnuschü la poesia dad August Kopisch o quella da Rudolf Baumbach. Po dar ch’el vaiva perfin dudi üna jada dad üna ditta cun precis quella burla. Po dar. Ma cun sia versiun originala, autonoma, divertenta e rumantscha dal «Ferm tabac» ha Men Rauch per uschedir sajettà ün tschierv da curuna. – Prruumm! «Na – i nu’s tratta dad ün plagiat! Men Rauch ha fat svess ün’adattaziun, üna nouva versiun chi’d es propi gratiada bain.» Michele Luigi Badilatti, redactur da l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun La chanzun "Ferm tabac" da Men Rauch dissegnada da l'artist engiadinais Paulin Nuotclà - oriundamaing publichà in ün'ediziun dals "Comics rumantschs". La chanzun "Ferm tabac" da Men Rauch dissegnada da l'artist engiadinais Paulin Nuotclà - oriundamaing publichà in ün'ediziun dals "Comics rumantschs". La chanzun "Ferm tabac" da Men Rauch dissegnada da l'artist engiadinais Paulin Nuotclà - oriundamaing publichà in ün'ediziun dals "Comics rumantschs". La chanzun "Ferm tabac" da Men Rauch dissegnada da l'artist engiadinais Paulin Nuotclà - oriundamaing publichà in ün'ediziun dals "Comics rumantschs". La chanzun "Ferm tabac" da Men Rauch dissegnada da l'artist engiadinais Paulin Nuotclà - oriundamaing publichà in ün'ediziun dals "Comics rumantschs". Variaziuns da tabac Per muossar las analogias tanter las differentas poesias manzunadas i’l artichel, vain copchà oura quabe il mumaint decisiv da l’istorgina, cur cha’l diavel tschüffa üna schluppettada e fa la pierlada. Der Förster und der Teufel Poesia da Rudolf Baumbach (1840 – 1905) (...) Schon saugt der Meister Urian Begierig an der Mündung. Der Förster aber spannt den Hahn. «Gebt acht! Jetzt kommt die Zündung.» Da blitzt es rot, da kracht es laut, Der Teufel liegt im Farenkraut. Doch hob er sich vom Boden schnell Und spuckte Schrot und Pfropfen, Der Förster aber sprach: «Gesell, Soll ich noch einmal stopfen?» «Herr Förster, laßt das Kraut im Sack! Zu stark ist mir das Rauchtabak.» Der starke Taback In «Allerlei Geister» dad August Kopisch (1848) (...) Herr Teufel, das ist meine Tabackspip’ – Ei lass einmal sehn, thu mir die Lieb! Lass rauchen einmal, lass schmauchen einmal! Da hält er ihm unter die Nase gross Die Doppelflinte und drückt sie los: Piff paff paradauz, piff paff paradauz! Dem Teufel der Schrot in die Nase schiesst Da schüttelt er, spuckt, rennt, ruft und niest: Ein starker Taback, ein Teufelstaback! Ferm tabac In «In bocca d’luf/Il nar da Fallun» da Men Rauch (1975) (...) Sün quai sar Peider vi’ la spordscha ... il diavel nüglia s’inaccordscha, e tir’ e tira cun dalet our da la chonna dal schluppet ... Prruumm … va quai üna sfrachada, cha’l diavel va üna pierlada culs peis amunt sco ün margnac, dschand: Sapperlot … che ferm tabac! «Sapperlot... che ferm tabac!» Cun «Sapperlot … che ferm tabac!» finischa üna da las cuntschaintas chanzuns rumantschas. Id es il «Ferm tabac» da Men ­Rauch, ingio cha’l diavel tschüffa üna tunada «our da la chonna dal schluppet» e fa «üna pierlada». Però ha il trubadur ed autur Men Rauch propi inventà svess la bell’istorgina dal diavel? – I dà qualche dubi. Perquai es la FMR ida in tschercha da stizis da l’origen da la chanzun. (fmr/dat)