Chalira po manar a schleta luna e per part ad agressiuns – ma schizunt a mazzaments? Quai para d’esser il cas en il gieu sut tschiel avert «CHUR 1947» che sa basa sin il roman da Philipp Gurt. El vegn preschentà actualmain a Cuira. La FMR ha discurrì cun Nikolaus Schmid, il president da «FRECH» («Freilichtspiele Chur») che surprenda la rolla da Walter Caminada e cun Curdin Caviezel che gioga Jürg Mehli e Peter Marugg. «Die Hitze bleibt!», excloman ils acturs e las acturas al cumenzament dal gieu sut tschiel avert. Gia en l’emprima scena dal teater vegn l’impurtanta rolla – tenor Nikolaus Schmid schizunt la rolla principala – da la chalira vesaivla. En il setting da la stad 1947 a Cuira vegnan duas giu­vnas assassinadas. Il policist («Landjäger») Walter Caminada cumenza gist cun las retschertgas, era sch’el avess sez basegn d’agid. Bainsvelt vegn Jürg Mehli, in surdmit che lavura sco famegl en l’instituziun per povers e povras, inculpà. Caminada però è sceptic ed investighescha vinavant, ensemen cun ses gidanter Peter Marugg... «A mai plaschi bain da giugar il cumissari», ri Nikolaus Schmid. «Igl è divertent da cuntinuar l’istorgia cun tschentar dumondas e da mussar, co che Caminada sa revegn.» Al cumenzament dal gieu fa il policist numnadamain ina parita maltarschinada e patescha d’ina dependenza d’alcohol e da tubac. Quai sa mida tras in inscunter casual cun la media Menga Fanzun, giugada da Rebecca Indermaur. Curdin Caviezel ch’era sa participà a la seria «Metta da fein» surprenda gist duas rollas. «Il pachet da las duas figuras fitg differentas da Mehli e Marugg chat jau cool», di el. Curdin Caviezel sto sa transfurmar svelt, per part en 15 secundas. Uschia al fetschia surstar, ch’intgins/as aspectaturs ed aspectaturas realiseschan pir a la fin ch’el gioga duas rollas. El giaudia dentant fitg, da puspè pudair esser sin tribuna suenter bunamain in onn. Tras in tip è «FRECH» vegnì sin l’idea da giugar in teater a basa dal roman da Philipp Gurt. «Suenter che nus avevan tractà in tema pli cumplex cun Bertolt Brecht en il toc da l’onn 2018, vulevan nus ussa preschentar in auter teater che pledenta dapli persunas», declera Nikolaus Schmid. D’avair ina varianta da text anc betg concepida per in teater, als haja interessà. Gerhard Meister ha lura dramatisà l’istorgia. «Il temp d’oz n’è betg cumparegliabel cun l’onn 1947, uschè bler è sa midà», manegia Nikolaus Schmid. La stad da quel onn haja ditg valì sco stagiun da record pertutgant la chalira, ils davos onns sajan las temperaturas però stadas anc pli autas. Tuttina dettia ina parallela cun il temp dad oz: «Sco en il toc che gioga curt suenter la Segunda Guerra mundiala, ans chattain nus era oz cun la pandemia en il temp suenter ina crisa che n’è anc betg finida». Pertutgant restricziuns da corona ha «FRECH» decidì ch’ils aspectaturs e las aspectaturas duajan purtar mascras. «Pretender in certificat da corona na vulevan nus betg, per motivs finanzials e per betg excluder tschertas persunas», manegia Nikolaus Schmid. Ins avessia stuì impunder blers daners per mesiras da segirtad. «Sche pussaivel giugain nus adina, era schi plova levamain», di Curdin Caviezel. Ch’ins è exponì a l’aura saja in dals dischavantatgs d’in teater al liber. Era ramurs d’autos u da giuvenils che fan festa, sappian disturbar. L’atmosfera giuadora e las pussaivladads co utilisar la chasa da scola tar la «Quaderwiese» plaschan dentant fitg bain a Curdin Caviezel. Ins passentia ina stad nunemblidaivla ensemen sco team. Che tuts collavuran, amaturs ed amaturas cun profis, plascha era a Nikolaus Schmid. Da preschentar anc il segund cudesch da Philipp Gurt «Helvetia 1949» n’è però betg planisà. «Quai na giess betg a prà cun nossa tradiziun. Nus vulain adina empruvar insatge nov», ri Nikolaus Schmid. Il teater al liber vegn anc preschentà intginas giadas fin ils 12 d’avust 2021. Dapli infurmaziuns èn da chattar sut www.freilichtspiele-chur.ch. Ina scena or dal toc «CHUR 1947». Amez l’actur sursilvan Curdin Caviezel. Foto mad/Momir Cavic Teaser: In viadi en il temp A chaschun dal gieu sut tschiel avert «CHUR 1947», che sa basa sin il roman da Philipp Gurt, emprenda il public d’enconuscher il temp da suenterguerra a Cuira. Qua regia in’atmosfera smanatschanta: Durant la stad 1947 vegnan duas giuvnas assassinadas a moda brutala. Il policist Walter Caminada cumenza bainsvelt cun las retschertgas. Nikolaus Schmid (president da «FRECH» ed actur) e Curdin Caviezel (actur) han discurrì cun la FMR davart restricziuns da corona, tge ch’i munta da giugar en il liber e descrit la rolla speziala da la chalira.

Tge duain ins pigliar a mauns en las vacanzas sch’igl è schlett’aura sco actualmain? «Lain dar in gieu!», fa bainspert insatgi la proposta en ina tala situaziun. Tar blers gieus dentant na pon las persunas che n’èn betg gist vidlonder, far nagut auter che spetgar. Sch’ins è ina gronda gruppa u sch’ins gioga cun insatgi che ponderescha gugent fitg ditg avant d’agir, po quai daventar vaira lungurus. Quest problem na datti betg tar il gieu «Qwixx», qua èn constantamain tuts vidlonder. Mintga giugadur e mintga giugadura survegn in cedelin cun quatter retschas da cifras en differentas colurs. La finamira è da pudair cruschar uschè bleras cifras sco pussaivel e rimnar uschia ils pli blers puncts. I dat sis dats, quatter da colur e dus alvs. Mintga runda bitta in auter giugadur u in’autra giugadura ils dats. El/ella annunzia la summa dals dats alvs. Tuts e tuttas dastgan ussa – ma na ston betg exnum – cruschar la cifra numnada dad ina retscha da colur sin lur bloc. La persuna che ha bittà ils dats po anc supplementarmain cumbinar ils puncts d’in dat alv cun in dat da colur e cruschar la cifra che sa dat da la retscha da la medema colur. Ma attenziun: Uschè facil sco quai ch’i tuna n’èsi betg! Il giugadur u la giugadura ch’è vidlonder sto adina cruschar ina cifra, sche quai n’è betg pussaivel datti puncts minus. Ins sto cruschar las cifras da sanester a dretg da la retscha. Igl è lubì da laschar ora cifras, quellas na dastgan dentant betg vegnir cruschadas pli tard. Sch’insatgi finescha ina retscha, na dastgan era ils auters giugadurs e las autras giugaduras betg pli cruschar cifras da quella. Sch’in giugadur u ina giugadura survegn per la quarta giada minus puncts u sche duas retschas da cifras èn finidas, è il gieu a la fin. Lura pon ils puncts vegnir dumbrads ensemen. Ina runda cuzza mo tranter 15 e 20 minutas, uschia ch’igl gieu na sa tira franc betg a la lunga ed è era adattà sch’ins ha ina giada betg bler temp. Cura che ti ta chattas la proxima giada en ina runda da gieu lungurusa, ta recumond jau pia da proponer «Qwixx». Bun divertiment e buna fortuna! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Qwixx - in gieu che na daventa betg lungurus. Foto mad

Il Homo sapiens na conuscha nagins cunfins. Dentant er plantas ed animals dislocheschan dapi tschientaners sur ils oceans. Plantas che pon s’adattar a clima e cundiziuns dal terrain pon daventar in privel ed ina mulesta. I dovra perquai strategias per cumbatter ellas, las neofitas invasivas. Las emnas passadas ha la FMR preschentà mintga di sin la davosa pagina da la LQ in curt purtret d’ina neofita invasiva. Tge che quai è san lecturas e lecturs entant: Igl èn plantas che chaschunan problems. Da las radund 350 specias da neofitas ch’i dat en Svizra, tutgan 10 % tar las invasivas. I va per quellas, igl èn plantas che pon periclitar la flora locala, ellas pon esser in privel per la sanadad u er far donn a l’economia tras erosiuns u auters privels da la natira. En questa contribuziun finala da la seria «Es ti fit, u neofit?» vulain nus dar ina survista, sclerir dumondas e resumar aspects en connex cun las neofitas invasivas. Basa legala cunter neofitas invasivas: Pertge cumbatter? Dapi che Columbus è navigà 1492 sur l’Atlantic ed ha scuvert l’America datti neofitas. Igl èn plantas estras ch’ils exploraturs han manà en l’Europa. Bleras han enritgì il plan da nutriment da la populaziun dal continent vegl, las pli prominentas èn tartuffel e tirc, alura er bleras verduras, fluras e plantas decorativas. 10 % da las circa 350 specias importadas sa mussan sco problem per l’uman e ses ambient. Perquai ch’ellas èn fitg fermas, stgatschan neofitas invasivas tut quai che crescha en lur conturn. La Confederaziun ha stuì relaschar leschas che definischan exact tge che po vegnir importà vinavant e tge ch’ins sto finalmain cumbatter. L’ordinaziun davart la derasaziun d’organissems egl ambient (Freisetzungsverordnung) è la basa legala latiers. Igl è in cumpendi che concretisescha quai che è da far. L’ordinaziun è ina broschura da 38 paginas cun 63 artitgels e 23 paginas annexas. La strategia da cumbatter ellas La Confederaziun ed ils Chantuns han sviluppà ina strategia che sa cumpona da tschintg parts: A. Interrumper la derasaziun da las neofitas invasivas; B. Observar lur derasaziun actuala e la tendenza da derasaziun; C. Impedir l’ulteriura derasaziun; D. Cumbatter ellas en territoris sensibels; E. Cumbat sur l’entir territori svizzer; F. Emprovas scientificas ora en la cultira. En il chantun Grischun è l’Uffizi per la natira e l’ambient respunsabels per las neofitas invasivas. Ils davos onns ha el sviluppà la strategia per nossas regiuns muntagnardas. Entaifer l’Uffizi è Sascha Gregori respunsabel per il sectur da las neofitas. El organisescha las gruppas dal servetsch civil che vegnan en acziun en las vischnancas e cusseglia era quellas. L’Uffizi ha stgaffì egls d’infurmaziun e racumondaziun per cumbatter las specias pli dominantas, per exempel la rigera (Einjähriges Berufskraut), il sanetsch cun feglia satiglia (Schmalblättriges Greiskraut), la balsamina cun glonda (Drüsiges Springkraut) e la darvenna da Mantegazzi (Riesenbärenklau). Mintga vischnaunca ha ina persuna da contact per cussegliaziun ed acziuns cunter las neofitas invasivas. Per il pli èn quai ils selviculturs. La tematica è relevanta enfin tar la procedura per lubientschas da construcziun. La balsamina cun glonda è ina neofita invasiva. Perquai è ella d'eliminar. Rapport annual 2020 da las neofitas grischunas Sascha Gregori, il respunsabel da l’Uffizi per la natira e l’ambient, ha da far mintg’onn in rapport davart las specias estras invasivas en il Grischun. Quel da l’onn 2020 è cumparì questa primavaira. Igl è in document che includa tut ils aspects dal management da las neofitas, las novas cifras ed ils resultats. L’onn passà èn commembras e commembers dal servetsch civil stads 1244 dis, resp. 7650 uras da lavur en acziun per cumbatter las neofitas invasivas. Tar questa truppa sa mussa ina reducziun drastica da persunas ch’ein a disposiziun. En ses rapport menziuna Sascha Gregori ils sforzs e la lavur ch’i vegn fatg cun flyers e tablas d’infurmaziun per sensibilisar la populaziun. En vista a la dimensiun che l’invasiun da neofitas pren, sto il Chantun metter prioritads. Actualmain sa limitescha il cumbat sin 11 specias e prioritad han biotops protegids. 7 da quels biotops èn en Surselva (Cahons, Sumvitg; Cauma, Schluein; Disla, Pardomat; Ruinaulta, Versomi; Lag digl Oberst, Laax; Ogna da Pardiala, Breil; Plaun da Foppas, Glion; Ulteriurs èn Isla Bella e Isla Spinatsch, Domat, Panaduz e Tuleastga; Rodauen, Trimmis; Seidengut, Cuira). Infurmaziuns, posts da cussegliaziun, links e litteratura tar la tematica guarda: www.www.anu.gr.ch; www.neophyt.ch; www.infoflora.ch Topinambur avant la fluriziun, en ina zona umida sa derasa ella nuncontrolladamain. Enritgament u smanatscha? En il Grischun datti 350 neofitas ed en Svizra anc 250 latiers. Da tuttas radund 600 specias sa cumportan sulettamain 10 % sco invasivas ed a moda problematica. La pli gronda maioritad è cumplettamain discreta e nunprigulusa. Per che la minoritad na daventia ina mulesta pli gronda e chaschunia anc dapli problems, ston ins cumbatter ella. Quai è pussaivel cun diversas metodas ed è dependent dal lieu. Betg il cumbat è dentant il pli impurtant. Anc pli impurtant è la prevenziun. Il motto general è «Defendai gia al cumenzament». Betg spetgar e guardar co che las neofitas invasivas creschan, mabain strair ora ed eliminar pitschens gnieus/ignivs che cumenzan a sa mussar. Sdrappar ora ina planta e metter quella en in satg da rument è pli effizient che da volver enturn ina entira surfatscha. Tge plantar empe da la lupina u la siringia da stad? Tar la variaziun da plantas indigenas na datti prest nagins cunfins. I dat bler dapli plantas attractivas che fan miglier effect, èn pli nizzaivlas ed er adattadas. Er quai dependa tut dal terrain, dal lieu e dal niz giavischà. As laschai cussegliar dals spezialists da l’orticultura e da la selvicultura. La torta d'aur (qua a Schluein Crap Gries) sa derasa senza controlla. Intginas dumondas a l spezialist Erwin Jörg Erwin Jörg, avain nus, la populaziun, pers il cumbat cunter las neofitas invasiva s? Da maniera generala na pon ins betg respunder questa dumonda. I dat vairamain specias tar las qualas il cumbat è segir gia pers. Uschia èn p. ex. las duas tortas d’aur da l’America dal nord (Solidago canadesis, amerikanische Goldrute) sa derasadas dapertut ed igl è quasi nunpussaivel d’eliminar questas plantas en l’entira Svizra. Qua ston ins sa limitar da proteger ils biotops periclitads e/u protegids. Quai vegn alura era gia fatg cun bun success en tut ils chantuns. In exempel tar il qual nun n’avain insumma betg pers il cumbat è l’ambrosia. Tar questa planta han las campagnas d’infurmaziun e da cumbat cumenzà gia fitg baud e quatras han ins era survegni a mauns dretg bain la situaziun. Sulettamain en il territori dal Lai Léman ed en il chantun Tessin datti grondas populaziuns damai che la semenza arriva là sur il cunfin atras ils camiuns. Vegn il problem da las neofitas survalità u sutvalità? La populaziun sutvalitescha segir il problem. D’ina vart èsi per part bellas plantas ch’ins tgira bain schizunt en ils ierts-chasa. Da l’autra vart na conuscha la maioritad da la glieud gnanc endretg las plantas e n’è er betg cunscienta quant derasadas che las diversas specias èn gia. Latiers na conuscha la glieud er betg il grond potenzial da donn da questas neofitas invasivas. I para d’esser pli e pli grev da chattar voluntaris che gidan da cumbatter la derasaziun massiva da las neofitas. Pertge na pon ins betg clamar dapli glieud (p. ex. voluntaris, uniuns, servetsch civil eav? Quai pudess’ins tuttavia, sche dapli glieud fiss pronta da s’engaschar gratuitamain per la generalitad. Jau sun da l’avis ch’ins stuess indemnisar per far questas lavurs. Alura pudess ins surlaschar als profis il cumbat. Igl n’è numnadamain betg fatg cun in engaschi sulet ed unic. Il medem onn ed ils onns suandonts drovi adina puspè controllas e novas intervenziuns. Cun voluntaris na pon ins gea betg far far quest pensum. L’entira organisaziun e logistica sto vegnir schliada a moda professiunala. La populaziun sto savair ch’il cumbat cunter neofitas invasivas è cumbinà cun fitg blera lavur e ch’el vegn er a custar bler. Tge schabegia sche nus laschain a la natira la via libra. Na vegnan las neofitas invasivas betg ad arrivar a lur cunfins? Sco dapertut en la natira vegni a dar novs equilibers resp. gulivaziuns. Las neofitas vegnan a popular tuttas nischas ecologicas che cunvegnan ad ellas. Quest process vegn la midada dal clima segir a favurisar. Las plantas indigenas vegnan a guntgir ora las neofitas, lezzas stgatschan las indigenas damai che las estras èn disadas cun temperaturas pli chaudas. • Erwin Jörg è biolog promovì (dr. biol.) ed abita a Sursee/Lucerna. El vala sco in dals pli renconuschids spezialists da neofitas da la Svizra. El è stà engaschà dapi 1994 en la partiziun promoziun da la natira dal chantun Berna. Dapi 2004 s’occupa Erwin Jörg intensivamain cun neofitas e s’engascha era en divers gremis chantunals e federals. El ha dà numerus curs da scolaziun e fatg referats en tut la Svizra. Dapi quest onn è el pensiunà. La flur dalla balsamina cun glonda (Drüsiges Springkraut) ei fetg attractiva e dat en egl.

Las stad è il temp, nua che blers han finalmain puspè ina giada temp da leger. La FMR ha dumandà diversas librarias tge cudeschs ch’èn il mument ils pli populars. Sche ti es pia a la tschertga d’ina lectura per las vacanzas, chattas ti qua ils tips ultimativs! «En il mument èn tranter auter ils crimis ‹Flüchtiges Begehren› da Donna Leon e ‹Die Tote am Wasserfall› da Regine Imholz fitg dumandads tar la clientella. Nus als pudain era recumandar bain per prender en las vacanzas, il cudesch d’Imholz surtut sch’ins las passenta en la Surselva, cunquai che ‹Die Tote am Wasserfall› gioga en la regiun. En general remartgain nus che la glieud cumpra gugent crimis captivants, ma era biografias che sa laschan leger tgunsch.» «Nus elegiain mintgamai in agen ‹cudesch dal mais› al qual nus vulain render spezialmain attent. Il mument è quai ‹Stay away from Gretchen› da Susanne Abel. I sa tracta d’ina istorgia da famiglia dal temp da suenterguerra. Nus al avain tschernì per mussar las parallelas cun il temp d’ozendi en pajais sco la Siria. In auter cudesch che jau poss recumandar è il crimi ‹Bittersüsse Zitronen› da Luca Verdun. Cunquai che quel gioga a Capri è el spezialmain adattà per siemiar da la stad, surtut sch’ins na po quest onn forsa betg ir en vacanzas. Actualmain preferescha la glieud crimis regiunals, per s’imaginar d’esser en in tschert lieu. Plinavant legian blers gugent lectura simpla davart temas umoristics per emblidar per in mument la pandemia.» «Il cudesch ‹La rumur dal flüm› d’Oscar Peer che gioga en il conturn da Lavin è il mument il pli popular. Oscar Peer era in scrivent rumantsch adina actual, el pledenta anc oz a tut las generaziuns. Nossa libraria vegn sezza accumpagnada da las ramurs dal flum Clozza. Nus remartgain che cudeschs illustrads da differents geners èn il mument spezialmain dumandads. Per prender en las vacanzas recumandain nus per uffants il cudesch ‹Sommer auf Solupp› d’Annika Scheffel e per creschids ‹2610 m ü.M. Irma Clavadetscher. Ein Leben auf der Coaz-Hütte› d’Irene Wirthlin.» «Stay away from Gretchen» è in’istorgia dal temp da suenterguerra. Foto mad «Oscar Peer s’adressescha anc oz a tut las generaziuns.» Foto mad Crimis captivants sco «Flüchtiges Begehren» da Donna Leon èn fitg populars. Foto mad Seria da stad Il davos temp na regian betg propi temperaturas chaudas. Persuenter procura la FMR per in zic atmosfera da stad cun ina pitschna seria, en la quala vegnan dà tips da persunas dal fatg davart glatschs gustus, cudeschs captivants e sandalas a la moda. (fmr/ls) Teaser: Grischun: Seria da stad Tge glatsch gusta il meglier? Tge cudesch è adattà per prender en las vacanzas? Pon ins purtar soccas cun sandalas? Da quellas dumondas tracta ina pitschna seria da stad che cumpara ils proxims dis en La Quotidiana. La FMR dumonda mintgamai diversas persunas dal fatg per cussegls e recumandaziuns davart in tema spezial en connex cun trends da questa stad. Oz cumpara l’emprima part da la seria cun tips da lectura. Tuttina sche ti t’interesseschas per crimis u plitost per istorgias da famiglia, chattas ti franc in cudesch adattà. (fmr/ls) Pagina 2

Ina rait d’internet svelta surtut per il territori da muntogna ed ina strategia da spectrum lartg per tegnair pitg al svilup da la digitalisaziun: Dus postulats che cusseglier naziunal Martin Candinas ha inoltrà cun l’argument da las schanzas egualas per il territori muntagnard. La critica dals adversaris da 5G encunter las antennas da telefonia 5G na sajan betg giustifitgadas, di Martin Candinas en il discurs cun la FMR. FMR: En Vossa moziun inoltrada pretendais Vus dal Cussegl federal in internet svelt per il territori da muntogna. Il Cussegl federal ha refusà questa moziun. Ed il Cussegl dals chantuns ha sistì questa tractanda. Ed uss? Martin Candinas: L’atun passà ha il Cussegl naziunal acceptà mia moziun cun 176 cunter 2 vuschs. Avant la debatta en il Cussegl dals chantuns han ils responsabels da la Swisscom pretendì che la realisaziun da mia moziun mettia la Swisscom en grondas difficultads finan­zialas. Ils gestiunaris da raits da cabels han sin quai cumbattì mia moziun cun tutta forza. Ed il Cussegl dals chantuns ha lura sistì mia mo­ziun cun l’argument da vulair dapli infurma­ziuns en chaussa. Per las regiuns da muntogna e per la periferia è quai stà ina gronda trumpada. La cussegliera federala Simonetta Sommaruga ha questa primavaira signalisà da vulair ademplir mia moziun cun na pretender nagut dals gestiunaris da raits da cabels e cun far pliras excepziuns a l’adressa da la Swisscom. Enfin la fin da quest onn duess la proposta concreta dal Cussegl federal esser sin maisa. La realisaziun duai succeder ils proxims onns. Jeu sun spanegià sin las discussiuns che suondan. I fa propi prescha. Per mai vai memia plaun, dentant almain en la dretga direcziun! Vus avais er deponì questa primavaira in postulat en connex cun l’internet svelt e dumandais il Cussegl federal da preschentar ina strategia dal spectrum lartg. Il svilup tecnic è creschì ils davos onns. Perquai hai jau - suenter il success cun 10 megabits da l’onn 2016 - inoltrà ina nova moziun per in augment sin 80 megabits per secunda. I dovra ina clera strategia naziunala per l’internet spert. Sche nus na faschain betg quai vegn il foss digital adina pli grond. Jau sun fitg persvadì che questa situaziun cun differentas purschidas tranter citads e territori da muntogna na correspunda er betg al «service public». Il Cussegl federal sto cumprovar co el vul realisar l’internet spert a favur da l’entir pajais. I dovra davart da la Confederaziun ina offensiva finanziala per l’infrastructura d’internet. Quai dentant mo en ils lieus nua ch’il martgà na funcziuna betg. Per ordinari èn quai ils lieus en la periferia ed en la muntogna. En il Grischun datti gronda resistenza cunter las antennas da 5G. Tge connex datti tranter 5G e l’augment dals megabites? Adina pli savens vul la Swisscom porscher ses servetsch d’internet sur las antennas, saja quai 4G ubain 5G. Per mises ed alps è quai franc ina buna opziun. I na po dentant betg capitar che vischnancas e fracziuns vegnan tractadas sco mises ed alps e colliads mo entras las antennas. 5G è ina realitad d’enorma impurtanza per noss avegnir digital. Cun impedir antennas faschain nus donn a nus sezs. I dovra omaduas tecnologias. A chasa duai l’internet vegnir via cabel, sin viadi sur l’antenna. Pudess l’augment dal provediment fundamental en direcziun 80 megabites dentant vegnir chapì fallà dals adversaris da 5G? Ils adversaris da 5G ston avair plaschair da mias pretensiuns per l’internet svelt via cabel. Senza questas investiziuns datti duas alternativas: L’internet sur antennas u nagin internet. Da la vart sanestra ed alternativa hai jau adina gì il sustegn cumplain per mias pretensiuns per in augment dal provediment fundamental. Cler che mes engaschament supplementar per 5G n’è betg bainvesì dapertut. In mund adina pli digital pretenda dentant investiziuns sin tut ils secturs tecnologics. Gia en paucs onns è 6G il grond tema. Co stat quai cun la cumpatibilitad dal spectrum lartg cun effizienza d’energia ch’è gea in postulat central da la strategia d’energia 2050? Dapli consum munta era dapli consum d’energia. En las citads gioga il martgà tranter ils furniturs mordio. Qua vegn purschì enfin 10Gbit per secunda, damai in internet ch’è 1000 giadas pli svelt che noss provediment fundamental. La dumonda è simpla: Vulain nus renunziar a l’internet svelt, fertant che tal vegn purschì en ils centers da la Svizra da tut temp, e quai da plirs furniturs? Mia resposta è NA. Politica d’energia na po betg vegnir fatga a cust da la populaziun da muntogna. Nus guardain la fin finala che l’electricitad vegnia producida cun energia regenerabla. Tant pli essan nus obligads da far diever da nossas resursas cun saun giudizi. La nova strategia dal spectrum lartg duai vegnir realisada ils proxims 8 fin10 onns. È quai realistic? La pretensiun da formular ina strategia dal spectrum lartg n’è betg il davos ina consequenza da la politica dals davos onns. Il Cussegl federal n’ha mai vulì agir. Uschia na po quai dentant betg ir vinavant. Per mai èsi cler che la strategia dal Cussegl federal sto esser enconuschenta aifer in enfin dus onns. Sche la Confederaziun fa investiziuns ston ils ins­truments correspundents vegnir elavurads e la finanziaziun reglada. Questa missiun ch’il parlament sto exequir en la proxima legislatura dovra bler temp. En 8 fin 10 onns stuain nus en tutta cas vesair ils emprims resultats da la strategia. Nus discurrin cun raschun bler davart investiziuns en projects da vias e viafiers. En l’avegnir ston dentant era las investiziuns finanzialas en las raits digitalas surve­gnir ina muntada sumeglianta. I dovra betun, dentant adina dapli er megabits e gigabits! Martin Candinas

La moda sa mida da stagiun a stagiun. La FMR ha dumandà persunas dal fatg tge model da sandalas ch’è en vogue questa stad e sclerì la dumonda delicata, sch’ins dastga purtar soccas cun sandalas? Part II da la seria da stad da Laura Schütz. «Questa stad èn ils uschenumnads ‹espadrilles› cun in chaltgogn a cugn (Keilabsatz) en moda. Plinavant èn sandalas cun crappa da colur e talas che sbrinzlan dumandadas. Ils ‹loafers› cun franzlas u or da tgirom èn medemamain populars. Tenor mai na duess ins betg purtar soccas cun chalzers averts. ‹Adilettas› èn lubidas, però mo a chasa u en curtin!» «Interessantamain vendain nus las bleras sandalas ordvart la stagiun. Ultra da quai funcziuna l’uman savens anticiclic, pia cumpra el sandalas era sch’igl è schleta aura. In’excepziun èn ils flip-flops, quels vendain nus mo, sch’igl è fitg chaud. Sandalas sportivas da trekking che han ina lunga durada da vita èn spezialmain dumandadas. Purtar soccas cun sandalas – quai na va betg tenor mai. ‹Adilettas› èn medemamain in no-go, però vala la fin finala: ‹Bel è quai che plascha›.» «Questa stagiun èn sandalettas elegantas cun in chaltgogn da bloc (Blockabsatz) e pantolettas da tgirom popularas. Tgi che vul insatge pli extraordinari ed è in tip sportiv cumpra sandalas da plateau. Flip-flops pon ins purtar tenor mai en il temp liber, però betg cumbinà cun chautschas lungas. Insatgi che porta soccas cun ‹adilettas› fa quai a mes avis per metter in tschert statement u demonstrar ina sort ‹Mut zum Hässlichen›.» Il mument èn ils «espadrilles» cun in chaltgogn da cugn (Keilabsatz) en moda. Foto spera.de is licensed under CC BY 2.0 «Loafers» or da tgirom u cun franzlas èn populars. Foto menswear market is licensed under CC BY 2.0 «Insatgi che porta soccas cun ‹adilettas› vul metter in tschert statement.» Foto HamburgerJung is licensed under CC BY-SA 2.0

Mintga onn vegn in milliun tonnas material sintetic duvrà en Svizra, quai èn 125 kilos per persuna (onn da referenza 2010). Nus udin savens che nus duessan reducir noss consum da plastic. Ma co far quai? La firma «Duschmödeli» porscha alternativas per meds da far la duscha ed auters products d’igiena. «JippyHippie», «Piperita» u «PrimZahl» sa numnan ils meds ferms da far la duscha che la firma porscha. Cunquai ch’els n’èn betg liquids, dovran ins automaticamain pli pauc dal product. Ins lascha era enavos mo paucas restanzas nuschaivlas. L’emballadi n’è betg da pla­stic sco tar ils meds ordinaris, mabain da palpiri. Tge che ma plascha era bain, è ch’ins è infurmà bain davart las ingredienzas. In «Duschmödeli» consista d’ieli natural (p.ex. ­ieli d’ulivas), da bugada («Lauge»), d’ielis eterics e pigments da terra. L’inventadra da la firma svi­zra Nicola Casanova declera a moda divertenta ed averta sia idea ed ils process da lavur sin sia website. Ella fabritgescha ils products suletta a maun. Sper meds da far la duscha producescha ella tranter auter deodorant e savuns per ils chavels. Jau chat ils «Duschmödelis», ch’èn era adattads sco regal, ina buna alternativa als meds d’igiena convenziunals. Schizunt en las vacanzas als pon ins prender en in pitschen satget u en ina boxa. Tgi ch’è daventà mirveglius chatta dapli infurmaziuns sin www.duschmoedeli.ch. Sut il suandant link www.bafu.admin.ch/bafu/de/home/themen/abfall/abfallwegweiser-a-z/kunststoffe.html po ins s’infurmar davart noss diever da material sintetic e ses recicladi. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. I dat blers differents savuns. Foto mad L'emballadi n'è betg da plastic, mabain da palpiri. Foto mad

Jau na port anc nagin trais sin il dies, mo en ina causa appartegn jau gia tar la generaziun veglia: i sa tracta da leger cudeschs. Telechargiar il cudesch sin il telefonin u cumprar in uschenumnà “E-Book-Reader” nun è simplamain betg simpatic a mai. Jau hai empruvà or quella metoda, ma il sentiment da tatgar alura anc dapliras minutas al di vid in display è per mai nagina opziun. Per quai legel jau il pli gugent en moda e maniera tradiziunala, vul dir cun il cudesch en il maun. Il problem cun ils cudeschs è dentant, che quels empleneschan, ina giada legids, la curuna da cudeschs en stiva e na vegnan strusch pli duvrads ina segunda giada. Per evitar quest problem datti bibliotecas. Quai è segir ina buna chaussa. Ma anc meglier pareva a mai il tip da mia amia: ella cumpra ils cudeschs per paucs francs en la brocki, legia els ed als porta puspè enavos en la brocki. Jau hai era empruvà or quel tip ed sto dir ch’el constat per mai. Cler, che jau sto esser averta areguard ils temas, ma sin l’auter maun hai jau nagin term da purtar enavos il cudesch ad uras en biblioteca e sin la curuna da cudeschs èsi dapli plaz per la pulvra.

Il «Plantahof» a Landquart è enconuschent sco scola da purs e puras. Las davosas tschintg emnas ha el dentant gì ina autra funcziun. 86 giuvenils e giuvenilas da circa 14 onns da las vals dal sid dal Grischun e dal chantun Tessin èn sa participads/das ad in curs da tudestg durant lur vacanzas da stad. La FMR ha visità il «corso di tedesco». Ina veglia chanzun tudestga resuna tras in radio. Ils scolars e las scolaras taidlan concentradamain ed emprovan d’emplenir las largias sin lur fegl da lavur. L’organisatur dal curs Adrian Luzi declera ch’i saja il pli impurtant da promover lur abilitads da tadlar e discurrer. Il curs eria vegnì creà per promover l’integraziun da minoritads linguisticas en il chantun Grischun. Al cumenzament vegniva quel era frequentà da giuvenils e giuvenilas da la lingua rumantscha, ils davos onns n’era l’interess da lezza vart dentant betg avant maun. En il fratemp è era glieud dal Tessin bainvegnida, ils Grischuns e las Grischunas han però prioritad. Adrian Luzi declera che la reclama funcziunia surtut sur propaganda a bucca. «Per part eran gia ils geniturs qua u che persunas d’instrucziun motiveschan lur scolars e scolaras», raquinta el. La reclama para d’avair in bun effect. Il curs ha mintgamai 120 fin 130 annunzias, ma mo 86 pon vegnir resguardadas pervia da las capacitads restrenschidas da l’infrastructura. Uschia n’èsi era betg pussaivel da sa participar durant duas stads. Tuttina na sa participeschan betg tuts e tuttas da libra veglia, mabain per part plitost sin giavisch dals geniturs. Plinavant pon tschintg emnas esser in temp vaira lung. Ils blers chattian però svelt amis ed amias, manegia Adrian Luzi. «Els/ellas bragian cura ch’i vegnan e cura ch’i van», ri la scolasta Astrid Alexandre. «Nus essan leds che nus n’avain gì nagin cas da corona», di Adrian Luzi. Pervia da tests regulars na ston ins purtar naginas mascras durant la scolaziun, quai ch’engrevgiass l’instrucziun. Grazia al curs èn ils giuvenils e las giuvenilas a la fin da la stad in onn d’instrucziun tudestga ordavant a lur conscolars e conscolaras. Las 105 lecziuns linguisticas vegnan anc cumplettadas d’instrucziuns tematicas. Riend sa rimna ina gruppa da scolars e scolaras quel di giua­dora en in rudè. Il tema è: «Acziun e reacziun». Uschia emprendan ils giuvenils e las giuve­nilas pia perfin in zic fisica durant la stad. «Il livel è fitg different: Cun intgins/as pon ins gia avair ina conversaziun cura ch’els arrivan, entant ch’auters/as na chapeschan anc betg pled», manegia Astrid Alexandre. Tenor lur nivel vegnan ils scolars e las scolaras partids/as en en ina da las set classas. Il curs saja adattà per emprender ordavant u per emplenir largias. «Savens sa dattan legras situaziuns durant l’instrucziun» raquinta Jann Duri Bantli, ch’è gia per la 10avla giada là sco scolast. Blers/as scolars e scolaras dumondian a l’entschatta sch’els/ellas possian ir «in die Toilette», pervia da la formulaziun taliana «andare in bagno». Dus scolars interrumpan il discurs perquai ch’els ans vulan preschentar in drama d’amur ch’els han exercità. «Ich liebe dich!…. Ich dich nicht!», excloman els, durant ch’els passan si e giu e chaschunan ina risada tar ils aspectaturs e las aspectaturas. Intgins giuvenils sa participeschan perquai ch’els vulan far il gimnasi u far la maturitad professiunala en ina regiun tudestga. Autras giuvenilas visitan il curs, perquai ch’il tudestg vegn valità sco lingua impurtanta per il futur. «Jau sun qua per emprender tudestg da scrittira», raquinta Mathias Chiesa che deriva da Ruvigliana e frequenta la quarta classa dal curs. Tras parents sa el gia in zic tudestg svizzer. Sia conscolara Larissa Baldi da Lostallo manegia ch’ella possia uss scriver pli facilmain. «‹Genau› ist mein deutsches Lieblingswort», raquinta ella. Era Mathias Chiesa ha in pled tudestg preferì, numnadamain «Katastrophe». «L’urden en las chombras è era ina catastrofa», ri Adrian Luzi sinaquai. Eva Consoli da Roveredo che frequenta la segunda classa dal curs raquinta loschamain ch’ella haja uss la survista dals temps grammaticals tudestgs. Ella pudessia s’imaginar da frequentar in di la scola chantunala. Il suentermezdi suenter l’instrucziun en scola han ils giuvenils e las giuvenilas temp per in project sco zambregiar u ballape ch’els pon tscherner sez. Per part èn era excursiuns u occurenzas planisadas, per quel di ina saira da grillar. La davosa emna è speziala. La festa da finizun e la visita en il «Alpamare» èn ils highlights dal curs. Durant quella emna han però era ils examens «Fit in Deutsch» lieu. Quai è in test da tudestg da l’institut da Goethe per persunas tranter 10 e 16 onns. Sch’ils giuvenils e las giuvenilas dumognan l’examen, han els/ellas suenter in certificat dal nivel A1 u A2. Quels nivels correspundan als emprims dus dals sis stgalims da cumpetenzas dal rom da referenza europeic per linguas. Jann Duri Bantli di dentant ch’emprender tudestg saja mo ina cumponenta dal curs. «Ils giuvenils e las giuvenilas che van mo la fin d’emna a chasa madiran en divers aspects durant la stad», manegia el. Ils scolars e las scolaras dattan adia e cloman «Auf Wiedersehen!». L'instrucziun tematica ha lieu giuadora. Foto Laura Schütz Eva Consoli vul forsa frequentar in di la scola chantunala. Foto Laura Schütz Ils scolars e las scolaras lavuran concentradamain vi da lur incumbensas. Foto Laura Schütz Teaser: «Els cridan cura ch’i vegnan e cura ch’i van» La FMR ha visità il curs da tudestg al Plantahof, nua ch’i ha dà legras surpraisas. Pagina 2

Mieurs, misarogns, durmigliets e talpas – il cudesch «Mäusephilosophie» cun dissegns da Lea Gredig drizza il focus sin ils moviments da las mieurs. Cumplettads vegnan ils dissegns cun quatter essais filosofics davart las mieurs e l’art da dissegnar. Cura avais vus vis l’ultima giada ina mieur? E cura ina mieur viva? Ina en moviment, betg memia svelta, uschia che vus l’avais pudì observar? Èsi gia daditg? Co era? La finala èn quests animals svelts e spuritgs. L’art da metter il moviment sin palpiri Lea Gredig da Samedan ha transmess sin palpiri l’esser da las mieurs, lur moviment permanent. Punct da partenza eran las illustraziuns per il cudesch «Die Mäuse und ihre Verwandten» dal zoolog grischun Jürg Paul Müller, cumparì l’enviern passà. Or da quests dissegns ed ils sbozs è naschida in’exposiziun en la gallaria da la citad da Cuira e cun quella ensemen anc in segund cudesch: «Mäusephilosophie. Die Zeichnungen von Lea Gredig». Passa 50 paginas dal cudesch èn deditgadas a las skizzas. En pliras sequenzas pon ins persequitar il svilup da l’emprim sboz fin al dissegn final; mintgatant pari bunamain sequenzas dad in film animà. Pertge che purtrets ans plaschan In dals essaists, Niklaus Heeb, declera a moda instructiva, co ils dissegns daventan in’experientscha sensuala – betg mo per l’artista, mabain era per l’observader. Il professer per illustraziun scientifica dat in’invista en la lavur da dissegnar, preschentond las reglas fundamentalas da cumponer in purtret: Nua metter ils accents, nua ils spazis vids? Co guidar l’egliada dal contemplader? Entras questa savida daventan l’observader e la contempladra conscients dals mecanissems da nossa percepziun e da la dumonda: Pertge ans plaschan atgnamain ils purtrets che ans plaschan? En ils ulteriurs essais èn lecturas e lecturs confruntads cun mieurs anticas e mieurs da comics, cun il mund da quests mammals pitschens e l’atgna (nun)savida da quels, cun cumparegliaziuns da dissegns e fotografias, cun definiziuns dad art, cun la rolla da l’illustratura tranter art e scienza (Lea Gredig, da professiun illustratura scientifica, sa chatta qua en ina posiziun tranter l’art liber e l’illustraziun biologicamain correcta). Avair mirveglias sco art da l’art I dat glieud cun retenientschas da prender enta maun in cudesch intitulà sco «filosofic»; forsa ch’ils editurs havessan pudì evitar quest obstachel tschernind in auter titel. I constat però: quests texts èn per part cumplexs, han dentant era passaschas bain accessiblas. E mintga text cuntegna pensiers che portan in nov access a percepziuns dal mintgadi, p.ex. vesend la proxima giada fastizs da mieurs u contemplond in purtret. Gist il text il pli pretensius en sia argumentaziun, quel dad Andreas Brenner, cuntegna ina da las bellas tesas: che la fin da l’uffanza plaina da misteris saja marcada dad ina dischillusiun, cura ch’il mund daventa raziunal. Tgi che mantegnia l’interess e l’avertadad per ils misteris era sco creschì, restia artist. Quest pensier, numnadamain da mantegnair las mirveglias, è er applitgabel per l’ovra da la «Mäusephilosophie»: Pertge betg inscuntrar cun avertadad quests animalets (mintgatant mulestus)? Pertge betg svegliar il sensori e las mirveglias per mieurs imaginaras e realas, utschels-mezmieur u talpas? (Per tgi che sa dumonda, pertge che las talpas sajan en questa seria: las talpas, sco ils misarogns er, èn insectivors e na tutgan betg tar l’urden dals animals ruiders sco las mieurs «normalas», però han sco quellas tschertas communabladads.) La «Mäusephilosophie» è in bel cudesch. Evidentamain pervi dals dissegns fascinants da Lea Gredig, ma er en sia furma: discret en alv e nair, cun ina aptica agreabla grazia al palpiri lom, ina liadira adattada (la «Schweizer Broschur») per avrir bain il cudesch. In dals bels e fins detagls è il fil da la liadira: Per il pli sche pussaivel nunvesaivel, resorta quel qua en ina fina colur rosina. Sco in fastiz da la pel transparenta vi dad ureglias, toppas e nas da las mieurs. Andreas Brenner, Mathias Gredig, Niklaus Heeb, Markus Wild: «Mäusephilosophie. Die Zeichnungen von Lea Gredig». Gammeter Media SA, S. Murezzan/Scuol, 2021, 116 paginas, 29 CHF. Da preschent èn exponids ils dissegns en la gallaria da la citad da Cuira (gist sper l’entrada en la chasa-cumin): «Mäuse – Bewegungen – Wahrnehmungen»; anc fin ils 15 d’avust, da mesemna fin dumengia, mintgamai las 15–19 uras. Dissegn dal misarogn da l’aua (grafit sin folia) Il frontispizi dal nov cudesch «Mäusephilosophie» Skizza da soricinae (tud. Rotzahnspitzmäuse), ina sutfamiglia dals misarogns (grafit sin folia) Dissegn da soricinae (tud. Rotzahnspitzmäuse), ina sutfamiglia dals misarogns (grafit sin folia) fotos mad

Amez il Parc Ela - circumdà da massivs dolomits - sa chatta sin ina autezza da 2640 m sur mar il Lai Tigiel. I po bain esser che dinosaurs gievan avant 200 milliuns onns qua a spass, lur fastizs fossils han els en mintga cas laschà enavos (bogn faschevan els probabel insanua auter che en il Lai Tigiel). Quels fastizs po ins admirar sin ils pizs da Bravuogn Piz Ela, Corn da Tinizong e Piz Mitgel. Sin tuttas trais muntognas han perscrutaders chattà en ils onns 2000 fastizs dals gigants. Ina visita da tals fastizs è però ina chaussa pli difficila e pretenda experientscha alpina (e forsa in pau curaschi). Il Lai Tigiel sa chatta entamez quel lieu istoric, numnadamain davant la paraid sid dal Corn da Tinizong. Dal reminent: L’onn 2006 ha in paleontolog grischun (perscrutader da la scienza da creatiras da la geologia istorica) chattà in skelet fossil d’in saur sgulant fin lura nunenconuschent en questa cuntrada. El è vegnì numnà «Raeticodactylus filisurensis» tge che munta tant sco «det grischun da Filisur». Tgi che è damain a la tschertga da creatiras anteriuras a quel porscha il Lai Tigiel ina buna alternativa. Il lieu envida da far ina pausa pli lunga per mangiar inqual marendinas u forsa sfunsar en ina lectura. Tgi sa, forsa na sfunsas ti betg mo en tes codesch mabain era en in auter mund. Il Lai Tigiel gioga ina rolla centrala en il cudesch «Sindoria» da Dominique Dosch. El è in portal per arrivar en «tschel mund» - in mund ideal, senza turists, surbajegiadas ed i vegn discurrì mo rumantsch. Suenter tia pausa recumond jau da viagiar vinavant per trais quarts d’ura direcziun Pass digls Orgels. Gia durant l’ascensiun po ins contemplar las turs da crappa giganticas en furma dad orgels che sa chattan da maun sanester e dretg dal pass. E sin il pass han ins anc ina giada ina vista fantastica direcziun Lai Tigiel. Differentas sendas mainan da Savognin, Tinizong u Filisur/Bravuogn tar il lai che glischa en in blau stgir. Tgi che vuless prender la chaussa in tic pli patgific, quel metta ses auto sin il parcadi Plang la Curvanera che sa chatta sur Savognin. En radund duas uras cuntanscha ins lura il lai. Avant in per onns hai jau fatsch la traversada da Filisur sur il Pass digls Orgels sper il Lai Tigiel vi fin Savognin cun mes bike. Ina memoria a questa tura sa chatta en furma d’ina noda sin mes corp. Malgrà schletas regurdanzas ma regord jau gugent enavos ad ina episoda da quel di, cura che inqual purs indigens sesevan davant ina tegia d’alp e vulevan savair, tge tura che jau haja fatg. Suenter mias explicaziuns (da mia cupitgada n’hai jau betg raquintà) han els cumenzà a far beffas da mai. «Ma varda giu ella, chella cò varo angal stumplo igl velo. L’a vei betg propa or, scu tg’ella faschess massa sport.» «Lago mio», hai jau pensà e giavischà in bel di (per rumantsch). Cifras e fatgs Num: Lai Tigiel Autezza: 2460 m s.m. Ascensiun: Davent dal parcadi «Plang la Curvanera» sur Savognin en circa 2 uras, davent da Tinizong circa en 3,5 uras, davent da Barvuogn circa en 5 uras Pizs enturn il lai: Piz Mitgel, Corn da Tinizong, Pizza Grossa, Piz Ela La siluetta dal Lai Tigiel. Il Lai Tigiel cun il Piz Platta davosvart. Il Lai Tigiel ord vista dal Corn da Tinizong. Il Lai Tigiel ord vista dal Pass digls Orgels.

La regenza grischuna vul concretisar las propostas dal model directiv elavurà per il turissem da sanadad en il Grischun. Ella ha incaricà Yvonne Brigger da coordinar projects che pledentan giasts che vulan sa recrear cun sustegn da la medischina. Ils plans èn vegnids preschentads ier a Cuira. «Las resursas per promover il turissem da sanadad èn avant maun en il Grischun.» Il cusseglier guvernativ e schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad, Peter Peyer, ha declerà ier a Cuira la purschida medicinala decentrala. «Il turissem da sanadad po gidar a mantegnair quella purschida decentrala a lunga vista.» Peter Peyer è vegnì sustegnì a la conferenza da pressa dal minister d’economia grischun, Marcus Caduff. Il schef dal departament d’economia publica e fatgs socials ha regurdà a diversas retschertgas che vesessan in excellent avegnir per il turissem da sanadad. «Pli baud vegnivan bleras persuna en il Grischun per curar in malesser, ozendi vegnan blers giasts per promover lur bainstar corporal per prevegnir al malesser.» Il cusseglier guvernativ Marcus Caduff è persvadì che l’infrastructura turistica e medicinala grischuna po cuntentar ils giavischs da quels giasts. Dal model directiv al post da coordinaziun Nov n’è il turissem da sanadad betg. Avant quatter onns ha il chantun incumbensà Philipp Gunzinger dad elavurar in model per turissem da sanadad en il Grischun. La lavur è terminada e Philipp Gunzinger ha surdà la batgetta ad Yvonne Brigger. Ella è incaricada dal chantun cun sustegn dad ulteriurs commembers dad ina cumissiun da carmalar la medischina ed il turissem pronts da sa fatschentar cun purschidas specificas che pledentan il giast betg sulet a la tschertga da recreaziun. «Nus vulain daventar ina da las impurtantas adressas dal turissem da sanadad en Svizra.» Co che Yvonne Brigger vul cuntanscher questas finamiras ha ella explitgà ier a la conferenza da pressa. Da malsognas cronicas enfin wellness Far wellness e sa recrear cun sustegn da la medischina ha tenor Yvonne Brigger in potenzial per las instituziuns grischunas. Quest potenzial vesa ella era en la tgira spor­tiva tant per sportistas e sportists ambizius sco professiunals. E sco terz punct da partenza propona Yvonne Brigger da sa fatschentar cun vacanzas per persunas che pateschan da malsognas cronicas. Brigger ha punctuà l’incumbensa principala da sia cumissiun da coordinar e sustegnair ideas concretas ch'èn avant maun. «Ils projects ston vegnir da las regiuns e da las instituziuns.» Per render pli enconuschent tant las pussaivladads dal turissem da sanadad sco il sustegn da la cumissiun e gruppa da coordinaziun, ha Yvonne Brigger annunzià per l’atun proxim ina tura tras il Grischun.

Grammatica! Ortografia! – Mintgatant tunan quels pleds sco ina smaladicziun u ina sdiavlada: Ti tabalori ma fas ve­gnir l’ortografia! Ti fas ina tschera sco ina grammatica dal 18avel tschientaner! E da stuair sa sfadiar cun cudeschs da grammatica, quai è gea schon bunamain ina tortura scumandada dals dretgs umans. Però i dat excepziuns. Ed ina da quellas excepziuns rumantschas è «L’ambulanza linguistica» realisada da Jacques Guidon l’onn 1990. Geabain, igl è il medem Jacques Guidon da Zernez ch’ha pudì festivar dacurt ses 90avel anniversari. Ed igl è il medem Jacques Guidon ch’è era artist, autur da teaters, promotur da lingua, scolast, satiricher ed activist politic-cultural. Insumma, sia «Ambulanza linguistica» è vegnida edida da l’Uniun dals Grischs e garnida cun illustraziuns da l’enconuschent caricaturist rumantsch «Jüpa» (Jürg Parli). Da tge sa tracti tar «L’ambulanza linguistica»? – Igl è ina broschura cun tips e trics linguistics per Ladinas e Ladins. E sin las 44 paginas renda Jacques Guidon attent a sbagls frequents en ils dus idioms vallader e puter. Trais pitschens exempels: Enconuschais vus la regla dal «co» e «sco», ina da las grondas traplas en ils idioms ladins? Cura èsi da scriver «dalönch» e cura «dalöntsch»? Èsi da scriver «uffizial» u «ufficial»? – L’ambulanza dat simplas respostas. Bain cler, la pitschna «Ambulanza linguistica» na po betg esser cumpletta e sistematica sco grondas ovras linguisticas. Però ella è in sustegn divertent e lev per tut quellas e quels che n’han betg adina per mauns in cudeschun da grammatica u d’ortografia. Schegea che «L’ambulanza linguistica» ha gia 30 onns, è ella anc adina bain duvrabla. Ed ella è venala en librarias rumantschas. Per 8.20 francs – pli pauc «co» in pachet cigarettas. Tant po valair ina sbrinzla correctezza linguistica! Di per ti dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs. "L'ambulanza linguistica" - ina publicaziun da l'Uniun dals Grischs dal 1990.

L’associaziun da proprietaris da guaud en il Grischun, la SELVA, ha pudì salvar venderdi passà en la Val Bregaglia puspè ina radunanza generala «normala», suenter in onn pausa da corona. A Stampa ed a Soglio han numerus commembers – sco la SELVA scriva en ina communicaziun – approvà tut las fatschentas statutaras ed uschia pudì dar distgargia als organs da l’associaziun. Ina da las tematicas centralas en Bregaglia è stada la problematica «guaud-selvaschina», sco la SELVA scriva. Il president da la regenza, Mario Cavigelli, ed ils dus manaders d’uffizi Adrian Arquint ed Urban Maissen, hajan pudì preschentar als commembers la strategia e las mesiras correspundentas dal chantun, mesiras preschentadas dacurt era a la publicitad. Quella strategia era vegnida elavurada perquai ch’il guaud grischun ha difficultads da sa regiuvinar. Perquai prevesa il chantun enfin l’onn 2035 numerusas mesiras. Tranter auter vul el intensivar localmain la cha­tscha ubain promover singulas sorts da plantas. Questa strategia chantunala, preschentada e discutada en Bregaglia, haja pudì persvader ses commembers, scriva la SELVA. La SELVA è in’organisaziun da non-profit, la quala represchenta ils interess dals possessurs da guaud en il Grischun – tant possessurs privats sco era publics, sco p.ex. vischnancas. (cdm/fmr)

Forsa èsi la stad bletscha che ha stimulà la redacziun da la Terra Grischuna da s’occupar en l’ediziun dad uss cun l’aua sco element en bleras furmas e dievers. En il Grischun curra l’aua ­ritgamain. Ella emplaina 615 lais – insaquants vegnan preschentads en la revista – e spisgenta blers flums sco era il Rain e l’En. Pli che 100 implants idraulics produceschan current ­e procuran per tschains d’aua bainvegnids en las cassas dal maun public. Sper, sin e sut l’aua (sfunsar) sa sentan ins bain ed i curra era bler. Quai vegn tranter auter exemplifitgà cun preschentar l’istorgia da la famiglia da Franco Giani. El cursescha sco chapitani dapi 1969 cun sia bartga «Segl Maria» mintgamai la stad sin il Lej da Segl e n’ha mai mancà en tut quels onns onn da manar la bar­tga. I saja il post da sia vita, di l’um da 77 onns, e gnanc patratga d’ir en pensiun, mabain vul ir vinavant cun ses giasts sin il lai engiadinais. Cu la bova da Flem è vegnida giu e furmà in lai a Glion La bova da Flem, u l’uschenumnà Flimser Bergsturz, è stada ina da las pli grondas bovas en las Alps insumma. Ella è vegnida giu avant ca. 9450 onns – tenor ils geologs dal temp suenter ch’ils davos glatschers eran luads. La massa da material ha fermà il Rain e mess ­Glion sut l’aua. Sa dà è in grond lai. Il material è sa sbuvà fin vers Domat, nua che la tumas dattan anc oz perditga da quai, Cuira e da Tumleastga en. Il lai aveva ina lunghezza da 29 km e tanscheva fin si Rabius. El fiss restà il pli grond lai en il Grischun, sch’il Rain n’avess betg mangià e stuschà atras la massa da la bova e fatg liber il letg dal Rain sin oz 610 m. La Ruinaulta, la chavorgia fatga da l’aua tras il material da la bova, dat anc oz ina invista impressiunanta en il passà. «Via d’aua transalpina» – project d’in vischin da Vrin Extendidamain vegn la visiun da l’inschigner Pietro Caminada, oriund da Vrin e sesent en l’Italia, preschentada e descritta. El leva transportar vitgira cun grondas bartgas en e tras in sistem da bischens-sclusaduirs parallel sur las Alps. Sia via d’aua transalpina dueva ir davent dal port da mar a Genua, tras in chanal sur l’Apennin, la planira dal Po al Lai da Como e da Clavenna sur il Pass dal Spleia tar la chavorgia da la Roffla, da la Viamala a Tusaun e da là sin il Rain a Cuira e vers il Lai da Constanza e fin Basilea. En tut aveva la via da navigaziun ina lunghezza da 591 km cun 361 km en chanals e 43 km en bischens. 50 bastiments da vi­tgira duevan mintgamai transportar 50 tonnas rauba dal Mar Mediterran en l’Europa Centrala mo tras la forza da l’aua. Quest plan genial – tenor dir da blers – ha Pietro Caminada gì preschentà 1907. L’idea va tras l’entira pressa. Resultat: Gronda admiraziun dals ins, numerusas resalvas tar blers auters – era en il Grischun. Ma ord il project fantastic dal carismatic inschigner da Vrin en l’Italia n’è daventà nagut. La via gigantica da navigaziun tras las Alps – da Genua al Lai Bodan – n’è betg vegnida realisada – e quai ord raschuns finanzialas e suenter las viafiers transalpinas realisadas (Simplon, Gottard e Brenner) n’existiva era nagin basegn pli persuenter. En il necrolog per ses parent ha il posteriur uvestg da Cuira, msgr. Rest Giusep Caminada, scrit en il «Tagblatt» per Pietro Caminada, mort 1923 a Roma: «El era in chau da fieu, cun ina lunga barba alva e chavels fin sin la spatla, in Vesuv ardent cun naiv sin il spitg.»

«Ussa fissi da far urden», pens jau mintga saira cun finir la lavur e vesair co che mes pult sa preschenta. «Ah na, l’emprim hai jau merità in bun cafè», pens jau per il solit. Il di suenter m’enricla alura da n’avair betg fatg urden. Ma uss hai jau chattà il cudesch «Die Kunst, auf(zu)räumen» dad Ursus Wehrli. Da professiun è el tipograf, dapi l’onn 1987 fa el cabaret, ensemen cun Nadia Sieger (Ursus & Nadeschkin). Avant 21 onns ha’l cumenzà a far urden. Sco emprim s’ha’l deditgà a l’art: El ha taglià reproducziuns da maletgs renumads en ils singuls elements e fatg urden cun quels. En quest cudesch dentant fa’l urden cun ina purziun pommes frites, cun ina schuppa da bustabs, cun ina plazza da parcar u er cun la scrittira chinaisa: El ha prendì ils singuls elements da sis letras chinaisas ed ha mess adina ils medems sin in mantun. Cun sfegliar quest cudesch cumparì dal 2011 tar la chasa editura kein & aber hai jau tuttenina survegnì veglia da far urden era sin mes pult: Tut ils risplis guardan uss en la medema direcziun, tut ils blocs sin in mantun, ils dicziunaris sin in auter e’ls kulis blaus èn separads dals nairs. Ed ussa mes tip: sche vus avais fadia d’avair urden, cumprai il cudesch dad Ursus Wehrli.

Entant che ils uffants en il chantun Grischun han cumenzà avant in’emna cun la scola, ha la gronda part dals uffants da la Bassa anc pudì giudair l’emna passada ina davosa emna da vacanzas. Per ils uffants rumantschs da la Bassa hai dà quest onn in­a ­purschida speziala: in’emna champ da stad purschì da la Lia Rumantscha. L’idea dad in champ da stad per ils uffants da la Bassa è naschida or da discurs cun geniturs d’uffants che visitan la scola rumantscha u la canorta a Turitg. La publicitad, organisaziun e communicaziun cun ils geniturs è en mauns da la Lia Rumantscha. Il program per il champ da stad è vegnì organisà e manà da differentas persunas cun ina scolaziun pedagogica. La FMR ha accumpagnà ils uffants e lur manadras durant in di da lur champ. Uffants da tut ils idioms Igl è las nov la damaun a la staziun principala da Turitg, nua che uffants e manadras s’entaupan per ina proxima aventura. Ils uffants vegnan per part da la chapitala turitgaisa ma era dal conturn, sco questa mesemna en damaun. Il viadi maina oz a Winterthur, precis al Bruderhaus, in parc d’animals selvadis. Ils otg uffants èn l’entschatta anc in pau schenads, ma quai sa mida svelt sin la via a pe da la staziun dal bus enfin a l’entrada dal parc d’animals. Ina curta pausa a la plazza da giugar lascha daventar ils uffants aifer curt temp buns amis, era sch’els na s’enconuschevan betg avant. Durant la visita dals singuls animals discutan dus dals mattatschs co ch’ins numna il tschierv, il luf-tscherver u era il portg selvadi en ils auters idioms e – tge surpraisa – la differenza è minima. Il luf turitgais Durant brassar la liongia han ils uffants, ch’èn tranter tschintg ed indesch onns, fatg ensemen termagls sur ils cunfins bilings. Natiralmain ch’i crudavan savens er frasas tudestgas. La realitad è numnadamain quella ch’ils blers uffants discurran bain rumantsch cun bab u mamma, ma gia cun ils agens fragliuns è savens il tudestg la lingua dominanta. Ils discurs rumantschs e tudestgs èn alura vegnids interruts quel mument che l’emprim ha scuvrì il luf. Vi e nà èn currids tut ils uffants per pudair tegnair en egl il luf. Entant che quest animal procura plitost per lingias grassa en il Grischun, ha el fascinà ils uffants dal champ da stad. Cuntents e stanchels èn uffants e manadras pli tard puspè sa mess sin via cunter chasa. Mintgamai a las tschintg la saira vegn ditg adia a la staziun da Turitg, quella citad che vala sco il pli gronda vischnanca rumantscha. Da la bartga enfin en il labor La vista sin il luf è stada in dals punct culminants da questa emna rumantscha. Ils uffants han però er visità la citad da Lucerna, fatg in viadi sin il Lai da Turitg, visità il museum d'indians, experimentà en il Technorama a Winterthur e per la fin anc visità in bain puril en la Part Sura Turitgaisa. Malgrà ch’il champ ha purschì in program vast, è il dumber d’annunzias plitost stà pitschen. In project da pilot Conradin Klaiss, manader Furmaziun tar la Lia Rumantscha, è cuntent cun il dumber da participants. «Cunquai ch’igl è stà fitg grev da chattar ina persuna che maina il champ, avain nus pudì far fitg tard reclama. Quatras n’han intginas famiglias betg pudì annunziar pli lur uffants.» Per Conradin Klaiss è il champ da stad 2021 in project da pilot gartegià. «Nus vulain en mintga cas cuntinuar cun il champ.» Per pudair porscher er proxim onn in program varià per ils uffants da la Bassa, ston diversas dumondas anc vegnir scleridas. Per l’ina dovri manadras u manaders e per l’autra dovri daners. Quatter uffants ch'han participà al champ da stad 2021, organisà da la Lia Rumantscha.

Pli baud aveva mintgina e min­tgin in da quels cudeschs sin il pult. Ubain in exemplar per la scola u la versiun «deluxe» en plirs toms: il lexicon. Sch’ins vuleva savair cura che Pythagoras aveva fatg ses quints, lura eri da sfegliar en il lexicon. Oz n’èsi betg pli da sfe­gliar, mabain da googlar. Quai è flot! Però tuttina èsi main flot ch’ils venerabels lexicons fan ussa pulvra sin las curunas. E perquai vuless jau metter a cor la lectura dad in pitschen lexicon ch’è vegnì per mauns dacurt: il «Kleines Hand Lexikon – Wissenswertes von A-Z». Igl è in lexicon da 200 paginas (ideal per prender sin tualetta). E sfegliond hai jau pudì emprender chaussas incrediblas. Savevas vus p.ex. ch’il pled «boicot» deriva dad ina persuna? Savevas vus quant aut ch’in gol da ballape ha dad esser tenor reglament? Savevas vus cura che l’umanitad ha inventà il rispli? Savevas vus quantas uras ch’i cuzza dad ir cun la navetta da Le Havre enfin a Southampton? Il «Kleines Hand Lexikon» dat respostas sin tut quellas dumondas. Cler, vus schais ussa forsa che quel lexicon (annada 1980) saja gea antiquà e che las dumondas sajan tuttas plitost tuppas, vul dir in savair inutil. Tgi vul schon savair l’autezza dad in gol? Però qua èsi da cuntradir! Datti propi in savair inutil? Il pli tard cura che vus stuais respunder la davosa dumonda en il gieu dal milliun – e quella vul savair quantas uras che la navetta ha tranter Le Havre e Southampton, il pli tard lura, as regurdais vus dal «Kleines Hand Lexikon». En l’antiquariat custa quel be var 2 francs. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip, in cussegl u ina recumandaziun a lecturas e lecturs – senza garanzia però che quel tip plaschia lura a tuttas e tuts. Il "Kleines Hand Lexikon - Wissenswertes von A-Z"

La pandemia ha chaschunà ina pausa sfurzada per la cultura. La fin da matg da l’onn passà aveva la FMR discurrì cun trais artistas rumantschas – cun Sara Francesca Hermann, Flurina Badel ed Astrid Alexandre. Ussa, suenter passa in onn cun lockdowns ed undas pandemicas e pauca vita culturala ed artistica, ha la FMR danovamain intervistà las trais artistas per guardar tge ch’è sa midà dapi lura. Sara Francesca Hermann FMR: Co vesa Vossa lavur artistica ora dapi la stad passada? Sara Francesca Hermann: La stad 2020 n’hai jau betg gì la pussaivladad da lavurar sco teatrista. Jau hai tschertgà lavur sco pledadra e lura gì intginas pitschnas incumbensas. Jau aveva l’impressiun che l’entir mund da cultura saja durmentà, ma jau na vuleva per tut pretsch betg midar mastergn. Mintgatant hai jau gì ina crisa ed hai mess en dumonda il futur da la furma da teater. La finala hai jau dentant surmuntà quellas crisas en il senn da «uss pir da dretg». Dapi il zercladur vesi ora meglier grazia a l’avertura. Jau lavur vi da differents projects libers. Ussa hai num «parturir tut ils projects ch’eran vi da durmir.» En il davos artitgel avain nus discurrì da difficultads finanzialas – co è quai stà durant il davos onn? A l’entschatta da la crisa aveva glieud independenta gronds dischavantatgs, suenter è ella dentant vegnida sustegnida fitg. Jau n’hai survegnì nagin agid cunquai che jau ma lasch engaschar da project a project, sco che quai è savens il cas tar il teater. L’ultima opziun era da s’annunziar sco dischoccupada tar l’Uffizi da lavur, quai che jau hai lura fatg il december. Perquai che jau na correspund betg al «tip ordinari da lavur» è quai stà ina lunga procedura. Jau sun uss anc adina tar il Center regiunal per intermediaziun da lavur e vegn a restar annunziada en vista ad ina quarta unda. Sche jau gudogn insatge, stoss jau annunziar quai, alura na survegn jau nagins daners. Pensais Vus che la pandemia midia/haja midà la lavur culturala ed artistica? A mai n’ha corona betg dà gronda inspiraziun. Jau pens però che la pandemia ha dà valur a mia lavur: La glieud vesa ussa quant impurtants ch’inscunters culturals èn e quant lungurus ch’igl è senza els. Tar las preschentaziuns dal zercladur, suenter che jau n’aveva betg giugà in onn, hai jau badà ch’il public era fitg cuntent. Tge èn Voss proxims plans e las proximas lavurs? Jau pled ina rolla en il gieu auditiv «Porchabella» sut reschia da Gian Rupf ed hai fatg part al «Frauenrütli» da l’emprim d’avust, nua che jau hai prelegì istorgias davart il moviment feministic. Plinavant lavur jau vid mes agen project da teater «Pajaz e palorma», per il qual jau hai retschavì ina contribuziun a l’ovra a chaschun da la concurrenza per lavur culturala professiunala dal chantun. En vista a mia lavur na sun jau il mument betg dal tut optimistica, jau ves a vegnir la quarta unda. Jau pens dentant, che jau fiss spiertalmain gia in zic preparada en cas ch’i duess dar ina. Co statti cun la festa da giubileum da Mummenschanz planisada per 2022? Jau na fatsch dapi il fanadur betg pli part da Mummenschanz. Jau pens dentant ch’i vegnia bain ad esser pussaivel, ussa ch’i dat in certificat da Covid. Per il teater betg-instituziunal, dal qual jau fatsch part, èsi pli grev dad avair ina segirezza finanziala. Jau n’hai betg pli ina tschertezza cumpletta, perquai che jau hai ina professiun libra ma na lavur betg cun in status d’independenta. Quai vul dir che jau ma lasch emploiar da project a project. E sch’ins na po betg pli giugar teater pervia da da la pandemia, na datti era nagina paja. Astrid Alexandre FMR: Co vesa Vossa lavur artistica ora dapi la stad passada? Astrid Alexandre: La stad 2020 eri meglier, là hai jau gì intginas pitschnas represchentaziuns sco in toc da saut a Zuoz ed hai dà pliras giadas concerts per paucas persunas. L’enviern 2020/21 hai jau lavurà sco substituta en ina scola e hai gì divers auters projects. Jau hai vulì nizzegiar il temp per exercitar. Cun in teater avain nus perfin fatg sco sch’i dess ina premiera, a la quala nus avain envidà en in’actura per dar feedback. Pir davent dal avrigl, matg hai jau puspè gì preschentaziuns. Fin il november hai jau ussa planisà mes program. Quest atun vegni a dar in «Kulturtsunami». Igl è ironic ch’ins sto ussa tuttenina dir giu projects: Jau avess actualmain lavur per duas persunas. Ins bada però era che tuts èn daventads precauts: Pli lunsch ch’il november planiseschan paucs ed en contracts datti ussa per part la clausula da pandemia. Quai munta ch’ins na vegn betg pajà, sch’ina occurenza n’ha betg lieu pervia da corona. En il davos artitgel avain nus discurrì da difficultads finanzialas – co è quai stà durant il davos onn? Mias otg emissiuns ad onn che jau fatsch per RTR èn mia suletta entrada fixa. Bler è crudà davent, ma sco artista libra sun jau disada quai. A l’entschatta hai jau dumandà per agid. Da dumandar en divers lieus è stà memia cumpli­tgà, perquai ch’ins na sa betg exact quant su­stegn ch’ins survegn e cura che quel arriva. Jau hai lura gì ina tscherta luschezza en il senn che jau na vuleva betg restar a chasa e spetgar, mabain restar en moviment. Uschia hai jau tschertgà auters jobs: Jau hai dà scola, fatg translaziuns e correcturas e realisà workshops online. Pensais Vus che la pandemia midia/haja midà Vossa/la lavur culturala ed artistica? Jau pens che tut quai ch’ins viva ha in’influenza. Sco artist u artista es ti adina part da tia ovra. Dad ina vart ha la glieud ussa badà che l’art è impurtant, ma da l’autra vart fai mal sch’ins auda en in temp da crisa che l’atgna lavur è «irrelevanta per il sistem.» La pandemia n’era betg inspiranta per mai, cunquai ch’i capitava adina il medem. Tuttina hai jau scrit la musica per in toc da teater durant quest temp. «Extinction Lamento», che vegn preschentà l’atun, tracta il fenomen da la spariziun da spezias. Jau vi render attent a la bellezza che va a perder. Jau hai remartgà che jau realisesch gugent in teater pli politic, era pervia da la pandemia. Tras corona ans tschentain nus dumondas ecologicas. Tge èn Voss proxims plans/las proximas ­lavurs? Il settember realisesch jau la musica dal toc da teater «Fouché – die Kunst der Intrige» sin la «Klibühni». Quest temp vom jau era a lavurar en il studio cun Ursina Giger e Corin Curschellas da noss trio «La Triada». L’october vegn il teater «Extinction Lamento» preschentà. Tranteren hai jau intgins pli pitschens projects e suenter stoss jau guardar co ch’i va vinavant. Tge è capità cun ils projects planisads dal festival a Mexico e dal teater planisà per il settember passà? Quels n’han omadus betg gì lieu. Jau aveva pensà ch’i daventia in onn da viadi per mai. Jau fiss ida a Mexico ed al Balcan cun ina gruppa da teater collectiva (Extinction Lamento) ed anc persula a Madagaskar. Il Festival Internacional Cervantino a Mexico n’è betg vegnì spustà. I n’è betg cler cura e sche quel ha lieu, cunquai ch’il 2022 è era gia plain cun chaussas spustadas. Flurina Badel FMR: Co vesa Vossa lavur artistica ora dapi la stad passada? Flurina Badel: Las exposiziuns da l’art figurativ che jau creesch cun mes partenari Jérémie Sarbach èn vegnidas spustadas per gronda part. Jau sun leda d’avair pudì realisar intgins projects impurtants. Dumondas per novas exposiziuns avain nus pir survegnì il matg, l’entir ciclus da l’onn è pia vegnì spustà. L’art è flexibel, uschia avain era nus chattà novas furmas durant quest temp, sco organisar occurenzas giuadora, a moda digitala u cun in public pli pitschen. In mez onn avain nus pudì ir cun in stipendi a Berlin e lavurar là en in atelier. Pertutgant il scriver èsi stà ina catastrofa: Tut las prelecziuns, era en connex cun il premi da litteratura svizzer, n’han betg pudì avair lieu. D’ina vart è il temp pia adattà per scriver en ruaus, ma da l’autra vart regia ina intschertezza che blochescha ins internamain. En il davos artitgel avais Vus era menziunà difficultads finanzialas – co è quai stà ussa il davos onn? Cunquai che mes partenari e jau vendain nossas ovras oravant tut tras inscunters persunals, avain nus gì là grondas sperditas. Nus avain dentant omadus survegnì sustegn dal chantun ed mes premi ans ha era gidà. Jau al avess però duvrà pli gugent per avair temp per scriver e betg per finanziar il mintgadi. Pensais Vus che la pandemia midia/haja midà la lavur culturala ed artistica? Las circumstanzas èn sa midadas. En Germania avain nus vis quant svelt ch’artists ed artistas pon daventar povers/povras. Sch’ins sa chatta en ina situaziun precara, influenzescha quai era la lavur. Jau n’hai betg gì temas existenzialas. Per giuditgar co la pandemia ha midà la lavur en general, èsi tenor mai anc in zic baud. Ins bada dentant che blers/as artists ed artistas acceptan tut las dumondas ch’els/ellas survegnan, ord tema d’ina quarta unda. Inspirà n’ha la pandemia anc betg mai: Jau n’hai anc creà naginas ovras or da mascrinas. Tar l’emprima occurenza suenter il lockdown hai jau sentì quant prezius ed impurtant che l’art è. Tge èn Voss proxims plans e las proximas lavurs? L’atun è plain projects. Jérémie Sarbach ed jau pudain finalmain preschentar las lavurs che nus avain creà a Berlin ed a Guarda a differentas curaturas e collecziunaders. Quest mais ha gì lieu la vernissascha da l’antologia da poesias «üert fomantà». Ella cuntegna lirica da mai ed ina translaziun da las poesias en franzos. Il settember hai jau ina prelecziun cun Dumenic Andry en connex cun il premi da litteratura svizzer. L’october ha lieu il festival da litteratura «Bestial» che jau curatesch ensemen cun Bettina Vital. Plinavant datti era in Open Studio per tuts en noss atelier a Guarda. Finalmain datti puspè visitas fisicas e l’art po vegnir recepì cun tut il ils senns! Co statti cun il project da scriver in roman? Il roman gioga en il temp preschent e tracta la tematica da la fatschenta d’immobiglias en l’Engiadina Bassa. Tras corona è la situaziun sa midada: L’interess da cumprar chasas veglias per las duvrar sco chasas da vacanzas è daventà anc pli grond, la purschida è daventada pli pitschna. Ussa na ma sun jau anc betg segira sch’il roman duai giugar avant u durant la pandemia. Sara Francesca Hermann Sara Francesca Hermannlavura sco teatrista. Cun ses project da teater «Pajaz e palorma» ha ella gudagnà il premi en la sparta «teater» da la concurrenza per lavur culturala professiunala dal chantun. Da l’ensemble da la gruppa svizra Mummenschanz na fa ella betg pli part. L’emprim d’avust è Hermann stada d’udir a chaschun dal «Frauenrütli». Hermann è mamma d’ina figlia e gioga actualmain ina rolla dal gieu auditiv «Glatscher Porchabella». Astrid Alexandre Astrid Alexandre lavura en divers secturs artistics. Ella è chantautura e multi-instrumentalista. Alexandre collavura per divers projects da teater, per exempel procura ella per la musica da «Fouché – die Kunst der Intrige» che vegn preschentà quest settember. Ella fa era part da la gruppa musicala «Triada» ensemen cun Ursina Giger e Corin Curschellas e lavura sco redactura en in pensum parzial tar RTR. Questa stad ha ella dà scola als curs da tudestg a Landquart. Flurina Badel En il duo «Badel/Sarbach» creescha Flurina Badel art figurativ ensemen cun ses partenari Jérémie Sarbach. L’onn 2019 han els retschavì il premi d’art «Manor». Plinavant è ella autura e responsabla per l’emissiun «Impuls» da RTR. Per ses cudesch da poesias «tinnitus tropic» ha ella retschavì l’onn 2020 sco emprima dunna rumantscha il premi da litteratura svizzer. «Ussa hai num parturir ils projects ch’eran vi da ­durmir.» Sara Francesca Hermann «Finalmain datti puspè visitas fisicas e l’art po vegnir recepì cun tut ils senns!» Astrid Alexandre «I regia ina intschertezza che blochescha internamain.» Flurina Badel Astrid Alexandre Flurina Badel Sara Francesca Hermann

Pertge cumenzas a leger, sch’il titel scumonda quai? Quest text è scrit per rumantsch grischun (RG) ed RG na chapesch’ins betg. RG è in bastard. RG è artifizial. RG n’è betg cool. RG è simplamain grascha. Quest text pudess cuntegnair restanzas dad ironia ed ironia na po betg mintgin magunar, nundir chapir. Plinavant pudess el cuntegnair fastizs da divertiment ed en in temp sco quel dad oz na sa divertesch’ins betg, er betg en il zuppà cun ina gasetta enta maun. Pia: Svelt bittar davent la gasetta! U almain deponer ella uschia che nagin percorscha che Ti l’has gì enta maun. Pertge scriv’jau lura tuttina en RG? Perquai ch’jau sai! Perquai ch’igl è simpel. Perquai ch’jau provochesch gugent. Perquai ch’jau ma legrel dad udir critica sco: «Tia davosa glossa è stada super, perquai ch’jau n’hai betg stuì leger ella. Cunzunt la davosa frasa m’ha plaschì fitg bain.» Ed jau ma legrel er adina puspè dad udir frasas sco «Pli gugent tudestg che RG. Jau fatsch adina la decleranza da taglia per tudestg. Sch’i dess ina per sursilvan, lura faschess jau ella per rumantsch.» Cler, pleds sco «entrada», «facultad», «taxa per donns elementars», «taglia sin immobiglias» e «taglia da baselgia» na chapescha strusch in Sursilvan. Per sursilvan avess quai numnadamain num: «entrada», «facultad», «taxa per donns elementars», «taglia sin immobiglias» e «taglia da baselgia». Cura ch’i vegn uschè cumplitgà preferesch er jau «Einkommen», «Vermögen», «Gebühr für Elementarschäden», «Immobiliensteuer» u «Kirchensteuer». Qua san ins almain da tge ch’ins discurra. E sch’i va per formulaziuns sco «Kapitalleistungen aus einer anerkannten Form der gebundenen Selbstvorsorge», lura chapescha er il davos schulori per tge ch’i va. La fin finala è quai tudestg e betg RG e nus na laschain betg valair gugent che nus na chapin betg tudestg. Che nus na chapin dentant betg RG, cun gliez pudain nus quasi ans gloriar. Senza dubi – jau hai er gia legì texts en RG ch’jau n’hai betg chapì. Ma quai n’ha da far nagut cun RG. Quai ha da far cun la cumplicaziun dal scrivent u da la scriventa. Er en in’autra lingua na scrivessan quels e quellas betg pli chapaivel. Avais vus era gia constatà – i dat glieud che formulescha gugent cumplitgà per valair envers ils auters sco pli intellectual. Ch’i na chapeschan sez strusch quai ch’i scrivan n’emporta nagut. Enstagl da: «Damaun tgunsch ch’i plova» din els: «Per damaun èsi da quintar cun precipitaziuns probablas». U enstagl da: «La polizia sclerescha» – «Il fatg è object da scleriments polizials». U lura enstagl da: «Ella ha ditg gea» – «Ella ha respundì la dumonda da maniera affirmativa». Jau vuless era valair sco intellectual. Perquai formulesch jau uss inqual frasa cumplitgada. Ma per ch’i na vegnia betg memia intellectual furnesch jau anc gist l’interpretaziun latiers: Emprova intenziunadamain invana da sa razzar = sex protegì. Bain è el punctual, ma sia punctualitad è fitg individuala e cuntegn magari elements da retardament. = El è in bun schani, ma adina memia tard. Sa chattar en la fasa finala da l’act digestiv = far cac. Jau hai avertì da betg leger da questa grascha! E per finir: La proxima glossa è puspè per sursilvan cun ina presa lumnezian. E sche Vus avais tuttina legì enfin la fin, lura suonda ussa anc questa infurmaziun davart l’autur: Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Durant blers onns è el era stà redactur da La Quotidiana. Erwin Caduff , columnist da la FMR

2. liga regiunala, gruppa 1 Montlingen – Au-Berneck 0:0 Winkeln – Mels 0:6 Schluein Glion – Herisau 2:2 Vaduz – Dardania S. Gagl 1:1 Domat – Abtwil-Engelburg 3:0 Ruggell – St. Margrethen 1:2 3. liga, gruppa 1 Weesen – Glaruna 0:4 Surses – Sargans 1:4 Valposchiavo – Trun/Rabius 2:0 Uznach – Bogn Ragaz 2:2 Landquart – Eschenbach 2:3 4. liga, gruppa 1 Laax – Panaduz 2:2 Bogn Ragaz – Vaz-sut 2:2 Valposchiavo – Cuira 97 1:4 Schlarigna – Danis-Tavanasa 2:2 Schluein Glion – Domat 1:0 5. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Union Trin 2:2 Mladost – Panaduz 5:1 Sedrun/Mustér – Lumnezia 2:1 Danis-Tavanasa – Rueun 0:7 Juniors A1, gruppa 1 Glaruna – Appenzell 0:4 Sargans – Rorschach-Goldach 1:2 Dardania S. Gagl – Surselva 2:1 Rotmonten – Tavau 4:1 Rebstein – Diepoldsau-Schmitter 3:3 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Gossau – Rheintal 2:0 Frauenfeld – Zuzwil 2:3 Winkeln-Rotmonten – Surselva 4:10 Tobel-Affeltrangen – Teufen 3:1 Cuira 97 – Uzwil-Henau 2:5 Brühl – Rorschach-Goldach 4:1 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Lusitanos Samedan 4:4 Surselva – Schlarigna 3:3 Vaz-sut – Domat 0:6 Tavau – Valposchiavo 3:6 Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Ruggell 4:2 Flums – Grischun Central 3:4 Sargans – Walenstadt 1:2 Landquart – Mels 1:4 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Surselva a 12:2 Cuira 97 – Domat 4:1 Bogn Ragaz – Surselva c 4:2 Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva a 10:1 Uznach – Glarnerland 5:1 Domat – Toggenburg 3:4 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Panaduz a 2:3 Grischun Central a – Valposchiavo 7:3 Landquart a – Mels a 2:8 Grischun central b – Buchs a 1:8 Juniors D2, gruppa 1 Cuira 97 – Surselva b 5:1 Orion Cuira – Domat b 1:5 Grischun Central c – Surselva c 1:11 Juniors D2, gruppa 2 Vaz-sut – Landquart b 2:11 Mels b – Val Tamina 3:4 Damas 2. liga, gruppa 1 Romanshorn – Rapperswil-Jona 0:0 Au-Berneck – Triesen 2:3 Bütschwil – Ebnat-Kappel 2:3 Linth-Schwanden – Widnau 1:7 Domat – Tusaun-Cazas buca dau Damas 4. liga, gruppa 1 Flums-Walenstadt – Schwanden-Linth 3:1 Tusaun-Cazas – Buchs 0:4 Vaz-sut-Cuira – Surselva 4:2 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut-Landquart – Tusaun-Cazas 7:1 Tavau – Cuira 97 0:3 Schluein Glion – Plaun/Imboden 1:1

Actualmain vegn sanada la «Grabenstrasse» a Cuira, la via tranter la Plazza da la posta ed «Untertor», damai la passascha che passa sper il Museum d’art vi. La citad da Cuira sto refar là tut las lingias e chanalisaziuns. E quellas lavurs vegnan era accumpagnadas dal Servetsch archeologic dal Grischun, sco il manader Thomas Reitmaier ha confermà envers la FMR. La raschun per l’accumpagnament scientific: En il foss sa chattan anc ils fundaments da la miraglia veglia da la citad da Cuira. En quest cas sa tracti da l’uschenumnada «Stadtgrabenmauer», in mir extern dal dretg mir da citad. Ins suppona che quest mir saja vegnì construì en il temp medieval tardiv, en il 13avel u 14avel tschientaner. Per il mument – enfin ch’il foss vegn emplenì puspè – èn da vesair restanzas da quest mir enfin en l’autezza da 3 meters.Tenor infurmaziun da Thomas Reitmaier han ins ussa era chattà restanzas da laina en ils fundaments, ils quals pudessan permetter da datar pli exact la construcziun da quest mir. Restanzas da la «Stadtgrabenmauer» en la «Grabenstrasse» a Cuira – per il mument èn quellas visiblas causa che la via vegn sanada. Restanzas da la «Stadtgrabenmauer» en la «Grabenstrasse» a Cuira – per il mument èn quellas visiblas causa che la via vegn sanada. Restanzas da la «Stadtgrabenmauer» en la «Grabenstrasse» a Cuira – per il mument èn quellas visiblas causa che la via vegn sanada. Restanzas da la «Stadtgrabenmauer» en la «Grabenstrasse» a Cuira – per il mument èn quellas visiblas causa che la via vegn sanada.

Ils Rumantschs èn sco ils tighers: morts or. En vista a l’exposiziun cun il titel da lavur «Rumantsch è biodivers» en la Chasa dal chantuns a Berna vali la paina da dar in sguard sin ils pleds da quest motto. Perquai ch’el ha raschun, il purtader da l’exposiziun, cusseglier guvernativ Christian Rathgeb: la diversitad culturala ha da far a moda detg concreta cun la diversitad biologica. Tgi vess p.ex. pensà ch’il rumantsch saja cumparegliabel cun il tigher? Avant var 100 onns sa cumponiva la spezia da «Panthera tigris» anc da 100 000 exemplars, repartids sin nov sutspezias per las vastadads da l’Asia enturn. Oz existan anc tschintg sutspezias che dumbran totalmain stgars 4000 exemplars. Da quels n’è gnanc in terz femellas fertilas. Funcziunalmain è il tigher mort or. Vul dir: I dat bain anc in pèr exemplars, però de facto n’è la populaziun betg abla da surviver or dad atgna forza. En Svizra datti ca. 60 000 exemplars dal «Homo rumantschensis», en il Grischun var 40 000, repartids sin tschintg sutspezias da differenta grondezza, tschertinas en privel da svanir cun la proxima generaziun. La lingua rumantscha na para betg da pudair surviver be cun la forza dals individis che la discurran. Sco il tigher dependa er il rumantsch da la bainvulientscha (politica) dad ina spezia (apparentamain) superiura. Il tigher na vegn probabel betg a svanir cumplettamain, mabain ad exister vinavant en zoos e reservats. El è uschia daventà in mitos or da las paraulas (l’Uorsin lascha salidar), in giat predatur senza morsa (tut il pli anc per rivalitads internas entaifer il claus), degenerà al giat charin da reclama (exempels rumantschs à gogo). El n’agescha betg pli en ses abitadi natiral ch’è destruì ubain fragmentà talmain ch’ils individis na s’inscuntran betg pli. Empè da viver en in vast ambient (sur culms e valladas, en barat almain sporadic cun auters individis), sa mova el en in territori limità e cunfinà. Il tigher. U è il congual cun in animal uschè roial bravamain arrogant? Sin la pagina dal chantun Grischun statti bain che la Svizra saja «pli multifara, pli interessanta e pli colurada grazia a la lingua la pli veglia anc discurrida en il pajais». Ma il tigher è tuttina il retg da la dschungla! L’animal emblematic per dignitad, forza e selvadiadad! El sa chatta a la testa da la chadaina da nutriment! Ma tgi è en ina tala chadaina sut il rumantsch? Gnanc il gualser pli. Per cumparegliar fissi probablamain d’ans servir dad in’autra spezia. Co fissi forsa cun la simpla lieur brina? U in animal invertebral, sco la lindorna da postigliun u l’echiura? (Be googlai ina giada «Igelwurm»!) Ma cler, quai na fiss betg uschè prestigius. Sche schon murir, lura cun classa! Sco il tigher. Anc n’èsi dentant betg a fin. La finala semna Rathgeb speranza cun ses invit per «Rumantsch è biodivers». Ma be cun speranzas e luschezzas (memia grondas) na cuntansch’ins betg exnum la generaziun (re)productiva. Cun classa magari anc. Almain ina differenza dessi en la parallela tranter tighers e Rumantschs: Ils umans (rumantschs) han – u pudessan avair – ina schientscha per lur situaziun. E per quella dal tigher er. Mo per cas. Silvana Derungs è redactura dal DRG a Cuira. Las infurmaziuns davart ils tighers na stattan però betg en il DRG, mabain en «Das Ende der Evolution. Der Mensch und die Vernichtung der Arten» dal zoolog tudestg Matthias Glaubrecht. Silvana Derungs

Il proxim mez onn van gist diesch collavuraturas e collavuraturs dad Radiotelevisiun Svizra Rumantcha (RTR) en pensiun. Quest’unda da pensiunaments è atgnamain anc ina consequenza da la votaziun da «NoBillag» da l’onn 2018. Per il schefredactur Flavio Bundi èsi ina situaziun pauc agreabla. Tuttina è el optimistic che RTR possia occupar il proxim temp ina buna part da quellas plazzas, malgrà in ferm program da spargn tar l’interpresa. Sch’il magazin Weltwoche scriva in artitgel sur da la SRG SSR, lura prenda la redacziun ora il chanun grond. En il cas actual dad RTR, nua ch’ina deschina da collavuraturas e collavuraturs va proximamain en pensiun, tunassan las lingias grassas uschia: «Il grond exodus tar RTR!» ubain «Diesch randulinas dad RTR bandunan la val!» En in tun main polemic èsi pli banal: Diversas collavuraturas e collavuraturs han cuntanschì ensemen la vegliadetgna da pensiun ed intgins dad els fan diever ussa dad in’acziun da discount da la SRG SSR (la chasa-mamma dad RTR) che pussibilitescha pensiunaments anticipads. «Betg flot per RTR» La situaziun è però tuttina speziala per RTR. La pli gronda interpresa rumantscha n’è anc mai stada confruntada cun ina tala unda da pensiunaments. Ed en cumparegliaziun cun las soras ed ils frars dad SRF, RTS ed RSI èsi in’interpresa bler pli pitschna. Perquai manegia Flavio Bundi, il schefredactur dad RTR, sin dumonda: «En cumparegliaziun cun quellas interpresas n’è ina fluctuaziun en questa dimensiun betg flot. Cun la glieud che va ussa en la bainmeritada pensiun perdain nus blera experientscha e savida, ed i van era a perder raits e contacts a livel regiunal u naziunal.» In «zutger» enfin la fin da schaner 2022 Ina part dals «pensiunists» dad RTR po far diever dad in «zutger» che la SRG SSR porscha ils proxims mais a collavuraturas e collavuraturs ch’èn manaivels a la pensiun. Igl n’è betg gist ina chista plain marenghins ch’els survegnan, però in import fix che pussibilitescha dad ir pli baud en pensiun. Quest’acziun da la SRG SSR era però valaivla mo aifer in temp limità, enfin il pli tard la fin da schaner 2022. Perquai datti ussa gist ina’unda da pensiunaments. ​Tranter las persunas èn era collavuraturas e collavuraturs ch’avevan posiziuns-clav aifer l’interpresa. Pius Paulin era blers onns manader da la partiziun tecnica. René Spescha, l’anteriur moderatur da radio e da televisiun, è stà manader da redacziun ed aveva ussa in post en la coordinaziun naziunala. Linus Livers ha manà ils davos onns la redacziun da la Surselva e dal Grischun Central. La preistorgia dals pensiunaments Il program da pensiunament da la SRG SSR è anc ina consequenza da la votaziun «No Billag» da l’onn 2018. Schegea ch’il suveran svizzer aveva refusà l’iniziativa per abolir la SRG SSR, ha l’interpresa empermess mesiras da spargn. Quella «cura» ha la SRG SSR, e cun ella era RTR, concretisà avant paucs mais. I va per respargns annuals da 50 milliuns francs a livel naziunal. Ed era RTR vul spargnar onn per onn 1,5 milliuns francs (da ses budget total da circa 24 milliuns francs). Ils pensiunaments actuals èn damai mo ina da las mesiras da l’entir pachet da spargn, igl è era ina mesira per evitar relaschadas. Occupar plazzas impurtantas Malgrà il program da spargn vul Flavio Bundi però occupar il proxim temp ina buna part dal pensum da lavur total da 790% che banduna l’interpresa. El di: «I dat plazzas sco p.ex. quellas ora en las regiuns, quella da la collavuraziun naziunala u p.ex. quella da l’emissiun da Cuntrasts ch’èn dad eminenta impurtanza per RTR. Là essan nus era optimistics da pudair engaschar glieud motivada.» Sco el declera vegnan las plazzas occupadas en in emprim pass a l’intern da l’interpresa. Uschia ch’i vegn a dar ina rotaziun interna. Pir suenter vegnan lura publitgads inserats per las plazzas necessarias er a l’extern. Quants pertschients che vegnian a la fin remplazzads saja pir pussaivel da dir en in segund e terz pass, «cun metter ensemen puspè il puzzle», uschia il schefredactur. Ina strategia per l’avegnir dad RTR Tant cun las mesiras da spargn sco era cun las fluctuaziuns actualas vala per Flavio Bundi la devisa: «Er sch’i dat squitsch da spargn, èsi da prender encunter questa sfida e da chattar soluziuns creativas, spezialmain era en il rom dad in transfer digital.» Perquai resta anc la dumonda, sche RTR sto reducir sia purschida da program il proxim temp? Flavio Bundi manegia: «Sco enfin qua vul RTR porscher in program vast e varià. Perquai avain nus elavurà ina strategia cun il num ‹RTR 2023›. Quella definescha pertge, per tgi, cun tge e nua che nus vulain esser preschents ils proxims onns.» Sco mesiras da spargn concretas numna il schefredactur p.ex. las emissiuns da musica al radio che na vegnan betg pli moderadas la saira, la parada da hits ch’è vegnida stritgada u il studio da televisiun che vegn munì actualmain cun cameras telecumandadas. Per la paja schlargia RTR cuntinuantamain si’offerta sin ils chanals digitals sco p.ex. cun podcasts u la plattafurma digitala «Play Festas» che cuntegna var 800 registraziuns da festas da chant e musica. «Cun la glieud che va ussa en la bainmeritada pensiun perdain nus blera experientscha e savida. Ed i van era a perder raits e contacts a livel regiunal u naziunal.» Flavio Bundi, schefredactur RTR Diesch collavuraturs e 790% Tranter las persunas che van ussa en pensiun èn diversas persunas engaschadas gia blers onns tar RTR e perquai era enconuschentas – cun lur vusch e cun lur lavur – en il mund rumantsch: Alois Beer, Armin Gruber, Beat Manetsch, Corina Luck, Hubert Giger, Maia Just, Marionna Lombriser-Cadruvi, Linus Livers, Pius Paulin e René Spescha. Ina part dad ellas ed els fan u pon far diever da l’offerta da la SRG SSR per in pensiunament anticipà. Totalmain occupavan quellas diesch persunas in pensum da lavur da 790%. Ina collavuratura da radio enconuschenta ch’è ida en pensiun quest’emna è Marionna Lombriser-Cadruvi. Passa trais decennis ha ella accumpagnà cun sia vusch las audituras ed ils auditurs rumantschs tras il di. Ella ha moderà nundumbraivlas emissiuns, tranter auter era quellas da las gratulaziuns – la davosa giada quest mardi, ils 23 d’avust 2021. RTR engascha totalmain 165 persunas – quintà enturn sin pensums da 100% fissan quai 128 emploiadas ed emploiads. In’unda da pensiunaments tar RTR En il decurs dal proxim mez onn van gist diesch collavuraturas e collavuraturs dad RTR en pensiun, per part anticipadamain. Da declerar è quell’unda da pensiunaments en emprima lingia cun las mesiras da spargn da la SRG SSR. Ils nums èn bain enconuschents ad in publicum rumantsch: Linus Livers, René Spescha, Marionna Lombriser, Pius Paulin, Hubert Giger ed auters. Exact diesch collavuraturas e collavuraturs da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) fan proximamain – enfin la fin da schaner 2022 – il pass en la pensiun. La chasa da medias la SRG SSR sto spargnar massivamain ils proxims onns. Ed ensemen cun sia chasa-mamma sto er RTR trair la tschinta. Ina da las mesiras da spargn èn pensiunaments anticipads che la SRG SSR pussibilitescha ussa. Ina part dals diesch collavuraturs dad RTR fa diever da quest’acziun. Ina tala unda da pensiunaments n’hai anc mai dà tar RTR. Era per il schefredactur Flavio Bundi èsi ina situaziun particulara, gist durant in perioda da spargn. Tuttina resta el optimistic: «Er sch’i dat squitsch da spargn, èsi da prender encunter questa sfida e da chattar soluziuns creativas.»

As imaginai: In scolast dat 44 onns scola – en il medem vitg, sin il medem stgalim, perfin en la medema stanza da scola. E tar ses davos di da scola, il di da ses pensiunament, sesa el sin il begl che sa chatta sper «sia» chasa da scola ed el sto supprimer las larmas. Quai è la davosa passascha dal film da Cuntrasts «Gion Gieri – il scolast dal vitg chala», emess dad RTR quests davos dis. L’autura Petra Rothmund ha accumpagnà il scolast Gion Gieri Sgier durant ses davos onn da scola a Sevgein. Cun sia camera ha l’autura filmà il «scolast Gion Gieri» a chasa en curtin, sin via a scola, en l’instrucziun e durant ina rimnada da palpiri vegl. Quai para a prima vista dal diavel nunspectacular. Ma èsi perquai era lungurus? Ed insumma: Èsi lungurus da restar 44 onns scolast en il medem vitg? Gion Gieri Sgier dat ina resposta decisa a quella dumonda, betg cun pleds, mabain cun esser uschia sco el è. Gion Gieri Sgier è in scolast sco or dal cudesch. El para d’esser in da quels scolasts che ademplescha (en furma positiva) il maletg idealisà che nus avain dad in magister primar rumantsch en noss vitgs – in scolast engaschà che s’empatscha per ses uffants e per la cuminanza. Uschia ha era Gion Gieri Sgier tranter auter instruì sper l’instrucziun primara anc la flauta, el ha dirigì la musica da giuvenils u lavurà sco catechet. A la dumonda da l’autura Petra Rothmund, sch’el stettia forsa mal dad adina avair ditg gea, dat el la simpla resposta: «Na.» Il film è in omagi, sa chapescha per la persuna e per il scolast Gion Gieri Sgier. Ma il medem mument èsi er in omagi da restar fidaivel a la cuminanza pitschna e per avair la confidenza ch’ins po era chattar la gronda fortuna e satisfacziun en quai che para «pitschen». Il film è persunal ed intim e mussa ch’i n’è betg lungurus da restar fidaivel. Ch’i n’è betg lungurus da surpigliar responsabladad. Ch’i n’è betg lungurus e senza senn da tgirar la tradiziun e la cuminanza. Quai culminescha en la passascha-clav, nua che Gion Gieri Sgier sto cridar pervi da la halla polivalenta, bajegiada intgins onns suenter si’entschatta a Sevgein. Ad el na vai betg per la halla sco bajetg. Ad el vai per la halla sco il lieu da condensat ed expressiun da convivenza, cuminanza e cumpa­gnia. Ad el vai per las relaziuns che nus tgirain tranter pèr ed en il microcosmos communal. Perquai di Gion Gieri Sgier er en ina da las emprimas reflexiuns sur dal dar scola: «Scola ei relaziun.» – Gea, la scola è relaziun. La scola è part da la vita. Damai è la vita surtut relaziun. I vala propi la paina da guardar il Cuntrasts «Gion Gieri – il scolast dal vitg chala». Igl è però da cussegliar da metter da la vart in fazielet per las davosas tschintg minutas dal film, surtut tar la fin, cura ch’il scolast sesa sin il begl sper «sia» scola. Ina bellezza da cridar. Il film «Gion Gieri – il scolast dal vitg chala» è vegnì emess dumengia saira a las 17.20 sin SRF1. El è però accessibel sin ils chanals online da www.rtr.ch ubain PlaySuisse. La scena finala dal film «Gion Gieri – il scolast dal vitg chala» .

Il president dal Cussegl grond, Martin Wieland è da l’avis d’avair presidià il parlament grischun durant in onn istoric. Quai ha el ditg a chaschun da ses davos pled d’avertura da la sessiun la mesemna passada en la sala dal Cussegl grond a Cuira. Per la davosa giada en ses onn presidial è Martin Wieland sa drizzà ier, mesemna a deputadas è deputads. El ha pudì far quai a Cuira en la sala dal Cussegl grond suenter pliras sessiuns a Tavau en il center da congress. En ses pled d’avertura per la sessiun d’avust ha Martin Wieland ditg dad avair presidià il parlament grischun durant in onn istoric. «E quai betg sulet pervia da corona.» Il president dal parlament ha enumerà intginas fatschentas tractadas durant ses temp d’uffizi. «Il Cussegl grond ha deliberà in nov sistem electoral che vegn a midar la cuntrada politica grischuna sco anc mai durant l’existenza da noss chantun.» Menziunà ha il president dal Cussegl grond medemamain la conclu­siun da la cumissiun parlamentara d’inquisiziun areguard il cartel da con­strucziun. «Jau sun persvadì ch'il Grischun vegn ad esser pli ferm suenter questa fatschenta.» Gronda onur La preschientscha dal president dal parlament n’è causa corona betg stada talmain dumandada durant ils emprims diesch mais da ses uffizi. Tuttina ha Martin Wieland ditg ch’i saja stà ina gronda onur da presidiar il Cussegl grond e da represchentar quel. «Da tut las varts hai jau pudì giudair ina gronda stima cun in'auta acceptanza e cun vast respect.» E nundumbraivlas giadas saja el vegnì beneventà cun ils pleds: «Vus essas il pli aut Grischun». El ha ditg dad esser stà in pau perplex da questa expressiun. El saja la finala sulet elegì sco deputà dal pievel è nominà dal parlament per in onn sco president dal Cussegl grond. «Nossa democrazia chapescha il pievel sco pussanza suprema.» Martin Wieland è da l’avis ch’il pli aut Grischun na saja betg el sco persuna, mabain sco represchentant da la populaziun grischuna. «Betg jau ornesch l'uffizi, mabain l’uffizi ornescha mai». ”

Aita Zanetti ha surpiglià la mesemna il presidi dal Cussegl grond. La deputada da l’Allianza dal Center oriunda da Sent e represchentanta da Suot-Tasna è vegnida elegida da deputadas e deputads cun 111 da 115 vuschs. «Grazia fitg per la fidanza.» La nov elegida presidenta dal Cussegl grond, Aita Zanetti, ha discurrì en ses emprim pled a deputadas e deputads sco presidenta dad ina gronda onur da surpigliar il timun dal parlament grischun. «Ina incumbensa che jau vegn ad exequir cun plaschair e respect.» La cuminanza è in dals puncts centrals per la nov elegida presidenta. «Quella cuminanza funcziuna sulet grazia a l’engaschi da bleras persunas.» Persunas activas en vitgs e vischnancas tant en organisaziuns sportivas, caritativas, culturalas e politicas. «Ellas contribueschan essenzial a l’esser grischun.» Aita Zanetti ha fatg attent als prads da fluras che giaschian ad ella sco pura fitg a cor. Ellas sajan sco unitad da bellezza unica e singulara. «Mintga singula flura ed erva è dentant impurtanta per la cuntrada culturala.» Guardar da tschella vart Aita Zanetti ha regurdà ad in num local «Sur il foss vi» che deriva dad in vegl foss da protecziun dal militar. La nova presidenta dal Cussegl grond ha regurdà ch’i saja impurtant da surpassar il foss e guardar co la situaziun vesia ora da tschella vart. «Da tschella vart na para il foss forsa gnanc uschè grond.» Oz, che las differenzas vegnian magari punctuadas e tgiradas, possia il pass sur il foss vi porscher novas vistas. E la nova presidenta ha menziunà la diversitad linguistica dal chantun Grischun e ha ditg ch’ella saja gia sa spruvada da tgirar la trilinguitad grischuna sco vicepresidenta dal Cussegl grond. Engrazià ha Aita Zanetti er a sia famiglia. «Ella dat forza, inspiraziun ed accumpogna mia lavur cun in spiert critic.» Clamar al timun dal Cussegl grond ha Aita Zanetti era pudì il deputà Tarcisius Caviezel (PLD, Tavau). El è vegnì elegì da deputadas e deputads sco nov vicepresident dal Cussegl grond.

La situaziun cun il triep da lufs dal Beverin è vegnida pli delicata. Ina pastra dad in’alp en il conturn dal Piz Beverin ha gì confruntaziuns directas cun lufs – ses chaun è perfin vegnì attatgà da quels. Ussa vul il chantun eliminar quatter lufs. «I dat lavur, ma quai è damai noss’incumbensa.» Quai èn ils emprims pleds dad Adrian Arquint, il manader da l'Uffizi da chatscha e pes­tga dal Grischun sin la dumonda da la FMR, co il «management» da lufs saja il mument. E la situaziun actuala sin la Muntogna da Schons valitescha el sco «situaziun unica», schegea ch’i dat stgarps d’animals da niz er en Surselva, p.ex. en la regiun Stagias/Valgronda. Adrian Arquint declera: «Nus avain en Val Schons propi attatgas u confruntaziuns cun lufs tar il muvel grond, sco p.ex. sin asens. E surtut avain nus ussa gì dacurt las confruntaziuns cun umans, v.d. cun la pastura.» Pastra spaventa il luf Tge è capità exact ils davos dis sin l’alp da muvel sitg, cun var 180 arments, situada gist sut il «Einshorn»? Sco il chantun Grischun ha communitgà a las medias mesemna en damaun è capità il suandant: Sin l’alp hai dà dus inscunters privlus tranter la pastra ed ils lufs. Tar l’emprim inscunter era la pastra sin via cun il chaun tar sia muaglia. Là è ella vegnida surprendida dad in luf sin ina distanza da 10 meters davos ella. Il luf marmugnava. La pastra ha sinaquai reagì endretg: Ella ha fatg canera, uschia che l’animal è s’allontanà. In’emna pli tard, en il medem territori, è la pastra vegnida surprendida perfin da trais lufs. Quels han attatgà il chaun pastur. Pir suenter che la pastra ha puspè clamà detschartamain, han ils lufs taglià la corda. Il medem di han la pastra e dus purs lura observà or da distanza silmain sis chagniels e tschintg lufs creschids en quel lieu d’inscunter. Cumportament problematic Adrian Arquint è sez stà quests dis sin l’alp en Val Schons. El ha gì contact cun pastra e purs, sco era cun il guardiaselvaschina local. Tenor el èn las descripziuns crediblas e perquai è sia analisa la suandanta: «Nus avain al Beverin in triep che fa dapi 2-3 onns difficultads. Surtut il bab dals lufs giuvens mussa tenor nus in cumportament problematic. El è daventà pli impertinent, el attatga animals da niz, el si­glia sur saivs ed el ha mazzà in asen. Lura savain nus ussa ch’il triep è creschì cun silmain set lufs pitschens. Ed ussa hai dà situaziuns privlusas per l’uman.» Perquai dumonda ussa il chantun la Confederaziun – la quala decida, sche e quants lufs che pon vegnir sajettads – da regular il triep dal Beverin. Concret è la dumonda da pudair sajettar trais dals silmain set lufs giuvens, e gist er lur bab. Tenor Adrian Arquint èn ademplids tut ils criteris per eliminar quels animals. L’entir proceder per survegnir la lubientscha po però cuzzar dus enfin trais emnas. Per Adrian Arquint en mintga cas «memia ditg resguardond la situaziun actuala.» Ina chargia per la pastra Er Peter Küchler, il directur dal Plantahof, è en stretg contact cun la pastura, la quala ha era fatg scolaziuns a Landquart. Il directur manegia: «Per la pastura è questa situaziun ina chargia.» Tuttina vul ella restar cun il muvel ad alp e nus pudain porscher a la glieud al lieu il su­stegn necessari cun guardiaselvaschina u auters experts en chaussa. A lunga vista vulessan tant Adrian Arquint sco era Peter Küchler dapli cumpetenzas e flexibilitad per situaziuns individualas cun regular la populaziun da lufs. Quai vuless dir en quest cas da pudair reagir pli spert e pli autonom cun reglar la coexistenza da luf ed alpe­giaziun en la Val Schons. Situaziun delicata sin alp en Val Schons Sin in’alp al pe dal Piz Beverin hai dà quests davos dis ina confruntaziun delicata tranter ina pastura ed il triep da lufs che viva en quella regiun. Tar in inscunter han trais lufs perfin attatgà il chaun da la pastura. Tenor il manader da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, Adrian Arquint, è la situaziun cun il triep dal Beverin daventada problematica – el discurra envers la FMR dad ina «situaziun unica». Perquai ha il chantun fatg ussa la dumonda da pudair sajettar trais lufs giuvens ed era il bab da quels. Surtut quel bab-luf chaschuna dapi 2-3 onns rumpatesta tar l’agricultura en Val Schons, tranter auter cun avair mazzà l’onn passà in asen. (fmr/dat)

Igl è stà ina surpraisa avant paucs dis, cura ch’igl è vegnì enconuschent che duas dunnas candideschan ensemen per il presidi da la Lia Rumantscha: Gianna Luzio ed Urezza Famos. Cun quai ch’ellas vegnan purtadas da las trais uniuns affiliadas regiunalas da la Lia Rumantscha pudess lur elecziun mo anc esser ina formalitad la fin d’october a Sent. La FMR ha discurrì cun las duas candidatas davart lur status dad «exotas», co ch’ellas s’han chattadas e davart il rumantsch grischun. FMR: Sco parsuras da la Lia Ruman­tscha fissas vus absolutamain «exotas». Savais pertge? Urezza Famos: (ri) Probabel perquai che nus fissan las emprims dunnas en quel post. Schebain che dunnas n’èn gea betg exotas! U forsa perquai che nus n’essan betg linguistas? Vus essas duas persunas che vivan e lavuran surtut ordaifer il territori ­rumantsch e schizunt ordaifer il Grischun – è quai in problem? Gianna Luzio: Na. Bleras Rumantschas e blers Rumantschs vivan dador il territori rumantsch. Ed uschia pudessan nus era represchentar bain quella part. Urezza Famos: Jau na ma consideresch betg sco persuna «mo» da la diaspora. Jau hai era ina chasa a Vnà, ina part da mias firmas a Scuol, sun editura dal Magazin Piz ed hai era auters impegns en il chantun. Jau ma consideresch plitost sco persuna tranter ils munds, en tuts dus territoris. Gianna Luzio: Nus avain tuttas duas fermas ragischs en il Grischun, jau a Savognin ed Urezza en Engiadina. Cun questa candidatura purtain nus era en in’experientscha che bleras Rumantschas e Rumantschs partan – numnadamain quella dad ir davent. Grazia a nossas experientschas dador il mund rumantsch pudain nus purtar en novas raits e contacts. Da quai pudess profitar la LR, quai è la forza da nossa candidatura. Avant intgins mais hai dà ina brev averta che pretendeva ch’ina dunna vegnia finalmain elegida presidenta da la LR. Cun vossa candidatura è quai ussa mess sin via. Èsi per vus plitost in’obligaziun per ademplir quella pretensiun «feminista» – u èsi era gust per l’uffizi? Gianna Luzio: En mintga cas èsi surtut gust. Nus purtassan gea en quest post, dasper «esser dunna», era bleras autras experientschas, cumpetenzas ed energia per metter en moviment insa­tge. Ma bainchapì, igl è anc ina candidatura! Ussa han las delegadas ed ils delegads da decider. Urezza Famos: Cura che questa brev da las dunnas è stada actuala, sun jau ve­gnida contactada or da la rait da las dunnas rumantschas (ina gruppa da whatsapp, rem. red.). Quai m’ha fatg surstar. Jau na vegn gea betg or dad in ravugl «linguistic», schebain che jau publitgesch rumantsch e sun colliada ferm cun la lingua. Jau hai tuttina ponderà la dumonda. E gia questa primavaira hai jau gì l’idea per in co-presidi ed hai era deponì envers l’Uniun dals Grischs quell’idea e che jau stess en cas a disposiziun. Pir avant paucas emnas è tut vegnì pli concret. Gianna Luzio: Jau sun vegnida contactada questa primavaira or dal ravugl da las uniuns affiliadas. Sinaquai hai jau fatg mias ponderaziuns ed er mes telefonats (ri) – perquai che er jau n’era enfin ussa betg en ils ravugls da la LR. E lura m’è vegnì ad ureglia che Urezza Famos avess interess. E perquai hai jau lura, avant las vacanzas da stad, prendì en maun il telefon e contactà ella, senza savair che era ella fiss fitg averta per in co-presidi. Lura avain nus prendì il temp per ans emprender d’enconuscher ed avain sentì spert che nus essan duas dunnas che funcziunan detg sumegliant – e che nus ans cumplettain bain. Urezza Famos: Nus n’ans enconuschevan betg avant, avain però realisà spert che quest duo pudess funcziunar. I pudess propi esser ina buna soluziun per la LR. Gianna Luzio: Cun nossa candidatura fissan represchentadas differentas re­giuns, differents idioms, differentas experientschas. E quai sa cumplettass lura anc cun il secretari sursilvan, Diego Deplazes. Urezza Famos: A mai èsi anc impurtant da dir che tut quella discussiun davart «Frauenpower» na ma plascha betg. Nus na candidain gea betg mo perquai che nus essan dunnas, mabain perquai che nus essan da l’idea da purtar en nossas experientschas multifaras e nossas cumpetenzas. Co vulais vus collavurar e reparter incumbensas e tematicas en in tal co-presidi? Urezza Famos: Quai n’avain nus sa chapescha anc betg pudì approfundar. L’emprim stuain nus vegnir elegidas – e pir lura pudain nus concretisar nossa collavuraziun. Gianna Luzio: Nus avain era basegn da dapli invista en l’intern per pudair ans organisar. Co-presidis èn dentant en moda. I dat gea era co-presidis en auters gremis, p.ex. tar differentas partidas politicas. Quai po funcziunar bain. Impurtant è che nus essan in duo che ar­monisescha bain. Nus essan ussa en stretg contact persunal, quasi di per di. Urezza Famos: Mintgina da nus ha sias fermezzas. Gianna ha segir dapli cumpetenzas per la politica. Qua ans stuain nus prender il temp da chattar bunas soluziuns co reparter tut. Tgi che candidescha per il presidi da la LR, quel u quella sto surtut savair respunder ina dumonda tut banala: Tge è rumantsch per tai? Gianna Luzio: Il rumantsch è ina lingua impurtanta per la Svizra. Nus Rumantschas e Rumantschs essan confruntads da pitschens ensi cun il fatg ch’i dat pliras linguas, ch’igl è da tadlar in sin l’auter e da chapir il conuman, ses basegns e sias temas – per lura chattar soluziuns cuminaivlas. Quella cumpetenza ed experientscha pudain nus far valair anc pli ferm sin livel svizzer – gist en il temp dad oz, nua ch’i dat dapertut tendenzas che mintgin resta cementà sin sia posiziun. Nus na stuain betg adina mo esser «Bittsteller» ed esser ils pitschens, mabain er avair la conscienza che nus pudain porscher insatge prezius a la cuminanza. Urezza Famos: Rumantsch è mia lingua dal cor e dals siemis. Ma igl è era la lingua per dumbrar. Grazia al rumantsch èsi stà pli facil per mai d’emprender autras linguas. E quai è ina fermezza da la lingua ch’ins ha dad accentuar. Cler, nus essan ina lingua minoritara. Ma senza ils «debels» na funcziunan er betg ils «ferms». Nus Rumantschas e Rumantschs pudain tuttavia er accentuar las fermezzas da nossa lingua. Senza il «R» na fiss la Svizra betg quai ch’ella è oz – multilinguala, multiculturala. Ina particularitad europeica dad avair quatter linguas uffizialas. Tge sto l’uniun tetgala da Ruman­tschas e Rumantschs en mintga cas prender per mauns il proxim temp – gist en ina emprima fasa da voss uffizi? Gianna Luzio: Qua vulain nus propi esser modestas e precautas. Vul dir: l’emprim vegn l’elecziun e lura pudain nus ans approfundar en la tematica. Quai ch’ins po forsa dir è che nus avain l’impressiun ch’il rumantsch e la Lia Rumantscha pudessan gudagnar dapli visibilitad e preschientscha. Urezza m’ha raquintà ch’ella haja intimà ses figl da dumandar en ses ravugl da collegas tgi ch’enconuscha la LR u sa tge che la LR fa. Las respostas èn stadas modestas. Urezza Famos: Nus stuain propi – en cas da noss’elecziun – l’emprim ans approfundar en las tematicas, avant che sviluppar e communitgar gia gronds accents. Jau sai, jau sun in chau plain ideas, creativitad e spontanitad. Ma ussa prendain nus pass per pass. Empruvain damai cun in’autra dumonda: Digitalisaziun, diaspora, scola, famiglias… nua van voss interess en in emprim mument? Urezza Famos: Sa chapescha vegn jau da la vart da l’economia da cultura ed or dal mund medial. E sch’ins viva per part en la diaspora, lura ves’ins ch’i dat grond potenzial promovend là il rumantsch. Però quai èn tut tematicas ch’èn era formuladas en la nova strategia da la LR. Ed en quella stuain nus anc ans approfundar. Gianna Luzio: Guardain forsa era da l’autra vart: La LR ha ussa survegnì ina nova cunvegna da prestaziun cun chantun e Confederaziun. Era là esi noss’incumbensa dad ina giada guardar tge ch’èn las premissas ed incumbensas da quella vart. E lura èsi da guardar co che quai quadra cun las visiuns da la LR. Or d’experientscha en auters gremis sai jau ch’i vala la paina dad avair clers focus – sviluppond surtut las fermezzas da l’organisaziun. I n’è betg pussaivel da far tut per tuttas e tuts. Però apunta, quai prendessan nus lura per mauns pass per pass. E tge vul quai dir per la strategia da la LR ch’è atgnamain gia pronta sin maisa? Urezza Famos: Gianna ed jau essan ensemen da l’idea che nus na vulain betg scriver anc ina giada da nov la strategia. Ma tuttina vegnin nus ad examinar tut la chaussa, discurrer cun partenaris ed il team e trair nossas conclusiuns, senza perder ussa anc ina giada onns ed onns cun elavurar tut da nov. Nus duas na fissan - crai jau - era betg las persunas adattadas per star anc ina giada trais onns vi dad in palpiri da strategia. Per finir ina dumonda che na dastga oramai betg mancar, resguardond tut las discussiuns cuntraversas dals davos onns: rumantsch grischun gea u na? Gianna Luzio: Jau na sun mai stada direct en contact cun rumantsch grischun, jau hai fatg tut las scolas en surmiran. Mia mamma era Sursilvana, jau hai passentà bellas vacanzas a Surrein. Pir pli tard, tar la Confederaziun, hai jau duvrà il rg per far qua u là ina translaziun p.ex. per il cusseglier federal Alain Berset. Per mai è uschia il rg simplamain anc in idiom dapli, en in mund ch’era per mai gia avant detg multi-idiomatic. Urezza Famos: En Engiadina n’hai jau ditg betg gì grond contact cun auters idioms dad ordvart la val. Però i va a chapir in l’auter – sch’ins vul! E forsa stuain nus far dapli punts en avegnir tranter Rumantschas e Rumantschs. Jau chapesch rg e perquai è el simplamain in idiom dapli. Quest mund da plirs idioms e varietads è bain ina sfida, però igl è era ina ritgezza. L’elecziun a Sent Quest venderdi saira sa preschentan Gianna Luzio ed Urezza Famos a Flem – en il rom da la radunanza da la Surselva Romontscha – sco candidatas uffizialas da las uniuns affiliadas regiunalas da la Lia Rumantscha (LR). Ensemen cun l’Uniun Rumantscha Grischun Central (URGC) e l’Uniun dals Grischs (UDG) era vegnì furmda ina cumissiun per tschertgar candidatas e candidats per la successiun dal president actual, Johannes Flury. L’elecziun ha lieu ils 30 d’october a Sent, a chaschun da la radunanza da delegadas e delegads da la LR. (fmr) Gianna Luzio Gianna Luzio (41), oriunda da Savo­gnin, è dapi il 2018 secretaria generala da la PCD – oz è quai l’Allianza dal Center (AdC). Avant è ella stada durant tschintg onns referenta tar il Departament federal da l'intern da cusseglier federal Alain Berset. Ella è stada engaschada tranter auter per il Fe­stival cultural Origen e tar il Parc Ela. A Berna, nua ch’ella viva ussa, è ella presidenta dal cussegl da fundaziun dal «Museum alpin svizzer». Urezza Famos Urezza Famos (58), oriunda da Scuol, è interprendidra, cussegliadra en dumondas da cultura e da communicaziun, editura e mamma. Tranter auter ha ella co-fundà, inizià u manà interpresas sco l’Acla da fans, il Magazin Piz, l’Hotel Piz Tschütta ed il Center d’art contemporan Nairs. Ella è mamma dad in figl da 16 onns e viva tant ad Uetikon am See (ZH) sco era en Engiadina Bassa. Las co-candidatas Gianna Luzio ed Urezza Famos candideschan per in co-presidi da la Lia Rumantscha. Co èsi vegnì a quella co-candidatura? Tgi èn las duas dunnas? Pertge vulan ellas s’engaschar a la testa da l’uniun tetgala rumantscha? La FMR ha fatg l’intervista cun ellas. Ellas na s’enconuschevan anc betg enfin avant paucas emnas – han lura però fatg enconuschientscha ed èn ussa mintgadi en contact: Gianna Luzio, secretaria generala da la partida svizra da l’Allianza dal Center, ed Urezza Famos, interprendidra e cussegliadra da cultura e da communicaziun. Ensemen candideschan ellas per co-presidiar la Lia Rumantscha. Quest venderdi saira sa preschentan ellas per l’emprima giada publicamain – en occasiun da la radunanza da la Surselva Romon­tscha a Flem. Pretensiun da las dunnas Ina brev averta da l’onn passà aveva bittà grondas undas en Rumantschia. Passa 70 dunnas avevan suttascrit quella brev – suenter che la Lia Rumantscha aveva elegì cun Diego Deplazes in um en il post da secretari general. La pretensiun quella giada: Il post dal presidi sto vegnir occupà la proxima giada cun ina dunna! Ussa para damai dad ir en vigur quel giavisch – perfin cun duas dunnas. E tuttina na vulessan las duas candidatas betg accentuar per forza il fatg dad esser dunnas. Urezza Famos di: «Nus na candidain gea betg mo perquai che nus essan dunnas.» E Gianna Luzio agiunta: «Dasper ‹esser dunna› purtassan nus en il presidi anc autras experientschas, cumpetenzas ed energias.» Urezza Famos, cussegliadra en dumondas da cultura e da communicaziun Gianna Luzio, secretaria generala da l'Allianza dal Center

Avant 65 onns – numnadamain ils 26 d’avust 1956 – è cumparì l’emprim «Bravo». Aifer curt temp ha il magazin gudagnà in status popular e procurà per l’educaziun sexuala da millis giuvenils. Ma nua è il «Bravo» ussa? Datti insumma anc il magazin da cult? Tge status ha il magazin en temps d’access online? Per la FMR hai jau retschertgà e dumandà passants da lur regurdientschas al magazin popular. In sguard en ils regals dals magasins en il kiosc conferma: I dat anc il «Bravo». Jau ma sent bittada enavos per 20 onns. Automaticamain va mia sfegliada – sco pli baud – direcziun «Dr. Sommer». Ed jau constatesch: I dat anc las paginas ch’eran in dals motivs principals per dar ora ils daners da satg. La dumonda a la vendidra al kiosc pertutgant la frequenza da publicaziun dat scleriment: il «Bravo» cumpara anc mensilmain. Pli baud era quai anc emna per emna. Be dus exemplars Il «Bravo» d’ozendi para anc adina d’esser il medem, saja quai la savur da paginas frestg stampadas, ils posters en differentas grondezzas, il quiz per chattar ora quant expert ch’ins è per exempel tar il tema «erecziun», la «fotostory» e natiralmain las paginas da scleriment sexual «Dr. Sommer». Intginas midadas observ jau tuttina contemplond pli exact il magazin actual. Jau ma regord betg d’avair pajà 5.80 frs. per in magazin. Forsa stat quai era en connex cun la pagina dal titel che cumpara ozendi en in material pli elegant. La vendidra dal kiosc a Lai ma raquinta ch’els survegnan mo pli dus exemplars per mais e ch’ella na vendia betg adina tuts dus. Sche, alura sajan quai mattas giuvenilas che cumpran magari in exemplar. Ma ella remartga: «En temps d’internet na cumpra in giuvenil betg pli in magazin. Pertge duai el dar ora radund sis francs, sch’el sa s’infurmar gratuitamain en l’internet? Magasins per uffants pli pitschens marschan meglier.» Sumegliant sa mussa la situaziun en il kiosc a la staziun da Cuira: «Nus vendain anc tranter otg e diesch exemplars per mais. Quai na marscha betg pli sco pli baud», raquinta la vendidra. «Dr. Sommer-Team» Sper las infurmaziuns davart stars, musica e televisiun procura il «Bravo» er per l’educaziun sexuala, quai a partir dals onns 1960 sut il pseudonim «Dr. Christoph Vollmer e Dr. Kirsten Lindstroem». Il psuedonim «Dr. Sommer» ha sia entschatta la fin dals onns 1960. Dapi lura respunda il team dumondas da giuvenils. Durant ils temps glorius cuntanschevan tranter 3000 e 5000 brevs cun dumondas da la pubertad e sexualitad la redacziun dal «Bravo». Il magazin era marcant per differentas annadas da giuvenils. E la dumonda: «Dastgas ti gia cumprar il ‹Bravo›?» era ina dumonda centrala per nus giuvenils, damai che i deva intgins che avevan geniturs che scumandavan da cumprar il «Bravo». Jau ma regord bain che la mamma d’in conscolar confiscava las «paginas dals bluts» uschia ch’el dastgava tuttina leger il «Bravo» e schenghegiar a mai ils posters da la Kelly Family. 1,58 milliuns exemplars L’emprim «Bravo» è cumparì ils 26 d’avust 1956 cun il suttitel «Die Zeitschrift für Film und Fernsehen» cun ina ediziun da 30 000 exemplars. Marilyn Monroe era illustrada sin l’emprim maletg da cuverta. Spertamain ha il magazin gì ina success cun la consequenza ch’ins ha augmentà il dumber d’ediziun. Gia ils onns 1950 e 1960 eran quai plirs tschientmilli exemplars. Il punct culminant ha il magazin cuntanschì l’onn 1991 cun ina ediziun da 1,58 milliuns exemplars. Dapi l’onn 1998 ha la vendita dal «Bravo» chaschunà in minus da 91.5% pertutgant ils exemplars d’ediziun, ed el cumpara actualmain anc cun ina ediziun da radund 80 000 exemplars. Causa la reducziun han ins l’onn 2015 decidì d’edir il magazin be pli mintga duas emnas. A partir da l’onn 2020 cumpara il «Bravo» schizunt mo mensilmain. La suletta pussaivladad Ina amia ch’è creschida si ils onns 1980 raquinta: «Il ‹Bravo› era noss magazin. Quai era la suletta pussaivladad che nus avevan. Nua avessan nus uschiglio survegnì las infurmaziuns? Per nus era quai l’educaziun sexuala. Ultra da quai cumpravan nus il ‹Bravo› era pervia dals posters. Il magazin cumpravan nus per in u dus francs.» Mia retschertga ha mussà: l’interess davart temas sco popstars, dumondas da pubertad e sexualitad, trends ed il sa posiziunar en differentas dumondas dal mintgadi d’in giuvenil n’è betg sa midà. Ma las infurmaziuns na tschertgan ils giuvenils betg pli en in magazin sco il «Bravo», mabain en il mund digital. Il magazin «Bravo» cumpara actualmain anc cun ina ediziun dad 80 000 exemplars. «Jau n’hai mai cumprà il ‹Bravo›, ma tuttina hai jau mintgamai dà in sguard en ils ‹Bravos› da mia sora.» Dunna: «Sco emprim ma vegn endament il ‹Starschnitt› da pli baud. Ils onn 1970 aveva jau in tal da Elvis Presley. Jau ma regord anc fitg exact, co che quel veseva ora. I fa anc oz mal, che jau n’hai betg pli quel.» Um: «Cun il ‹Bravo› sun jau creschì si. Mintga emna hai jau cumprà il ‹Bravo›. Ins stueva cumprar mintga exemplar per contemplar il ‹Starschnitt›. Jau aveva in da Kiss.» «Jau hai forsa cumprà ina u dus giadas il ‹Bravo› pli baud. Quai na m’interessescha betg.» «Ins era fitg interessà al ‹Bravo›. Cumprà n’hai jau betg il magazin, dentant deva jau gugent ina sfegliada tar amias. Ils popstars na m’han betg interessà uschè fitg, quai eran lura plitost las istorgias da Dr. Sommer.» «Jau guardava tranteren ils ‹Bravos› da mes amis ed els ma regalavan era l’in u l’auter poster. Cumprà mez n’hai jau dentant mai il magazin.» «Jau era sco giuvenila en la riga blaua e là han ins ditg che il ‹Bravo› na saja betg etic. En in champ avain nus alura ars il ‹Bravo› e quai ha procurà per mirveglias ed uschia essan nus vegnì tar il ‹Bravo›.» «Nus na savain gnanc tge ch’il ‹Bravo› è. Sche nus duvrain infurmaziuns guardain nus en l’internet.» «Il ‹Bravo› era nossa uffanza, nus avain adina batlegià tar noss geniturs per dastgar cumprar il magazin. Ils posters avain nus adina pendì vi da la paraid.» «Quai era l’emprim magazin ch’ins aveva il sentiment ‹Quel è be per nus›. Ina part da l’educaziun sexuala ha surpiglià il ‹Bravo›. Jau na ma regord betg d’avair cumprà il ‹Bravo›, però fascheva il magazin adina la runda.» In exemplar da l’emprima ediziun dal «Bravo» è da chattar sut https://www.bravo-archiv.de/gast/BRAVO%201956-01original.pdf

Damaun sonda, ils 28 d’avust, ha lieu l’avertura da l’exposiziun «Corsin Fontana. Scalafundas» en il Museum d’art dal Grischun a Cuira. L’exposiziun vegn mussada fin ils 21 da november 2021. Corsin Fontana ha fatg differents viadis en territoris arabs, quai ha influenzà sia lavur artistica e gioga ussa ina rolla centrala en l’exposiziun. L’artist Corsin Fontana (1944) mussa sias ovras dapi l’onn 1968 en numerusas exposiziuns en instituziuns naziunalas ed internaziunalas. Corsin Fontana è creschì si a Domat, ha vivì blers onns a Basilea e pendulescha oz tranter Basilea ed il Grischun. Gia l’onn 2009 aveva Corsin Fontana exponì numerusas ovras en il Museum d’art dal Grischun. «Il visitader emprenda d’enconuscher l’artist d’ina nova vart. Quai è stà il motiv da far ussa ina ulteriura exposiziun cun Corsin Fontana», ha ditg il directur dal museum d’art dal Grischun, Stephan Kunz, ier gievgia en occasiun da la preschentaziun a las medias. «Scalafundas» – in pled inventà L’expsiziun actuala «Scalafundas» – che ha sia vernissascha venderdi saira da las 16.00 en il Museum d’art dal Grischun – drizza il focus sin las lavurs dals ultims diesch onns da Corsin Fontana. «Scalafundas»? Tge pomai pudess quai esser, sa dumonda forsa in u l’auter lectur u lectura ruman­tscha. «Sco uffants duvravan nus inqual pleds che tunavan rumantsch e ‹scalafundas› è in da quels. Damai è il pled ‹Scalafundas› be inventà e n’exista betg en il dicziunari», raquinta Corsin Fontana. L’artist integrescha ussa singulas ovras e gruppas d’ovras precedentas che n’èn fin ussa betg vegnidas mussadas. La finamira e la pretensiun da l’exposiziun èsi da mussar la lavur artistica da Corsin Fontana ma er d’eruir il medem mument auters connexs e da communitgar novs puncts da vista. Tar l’exposiziun actuala cumpara in catalog cun 80 illustraziuns dad ovras pli novas da Corsin Fontana en ina confruntaziun cun cassettas da musica da sia collecziun privata. Musica ed art Cunzunt cun integrar la gronda collec­ziun da musica nordafricana da Corsin Fontana metta l’exposiziun in focus nunspe­tgà. L’atelier da Corsin Fontana saja emplenì cun musica, varsaquantas cassettas da musica araba sajan rasadas ora sin il palantschieu, ha raquintà il directur dal museum. Essend che Corsin Fontana ha adina puspè fatg viadis en il territori arab ha quai influenzà sia lavur artistica. Tuttenina daventan categorias che na stevan fin ussa betg en il center impurtantas: glisch e sumbriva, surfatscha e spazi, mussar e cuvrir, visibilitad ed invisibilitad, metter en retscha e variaziun, ritmus e dinamica. La simplificaziun radicala entra en dialog cun autras furmas d’art e da cultura. Materials «povers» Corsin Fontana ha tschernì dapi il cumenzament la via da la simplificaziun e da la reducziun, ha lavurà cun materials «povers» sco taila, vaschias da portgs u laina. A partir da l’onn 2011 lavura Corsin Fontana pli e pli cun crida dad ieli. Las lingias, las gri­glias, ils rasters èn daventads ils elements che portan ils maletgs da Corsin Fontana e mussan structuras vivas plain sensualitad. La vernissascha ha lieu oz venderdi da las 16.00-20.00. Ina annunzia n’è betg necessaria. L’exposiziun dura dals 28 d’avust fin ils 21 da november. Exposiziun «Scalafundas» L’artist grischun Corsin Fontana preschenta exposiziun «Scalafundas» en il Museum d’art dal Grischun. Corsin Fontana preschenta sia nova exposiziun «Scalafundas» en il Museum d’art dal Grischun.

La fin d’emna ch’è gist passada pudess ins metter bain sut l’ensaina da las dunnas, silmain en il Grischun. Per l’ina hai dà gronda festa a Sent per la novelegida presidenta dal Cussegl grond, Aita Zanetti (pagina 7). Ed a Flem, a la radunanza da la Surselva Romontscha, èn sa preschentadas l’emprima giada cuminaivlamain las duas candidatas per in co-presidi da la Lia Rumantscha, Urezza Famos e Gianna Luzio, (pagina 3). Damai: in viva sin las dunnas! «I gira» u «i marscha», pudess ins damai dir en connex cun la represchentanza da las dunnas en gremis publics. Però adatg, tranter costums, musica e festivitads per 50 onns dretg da vuschar per las dunnas, pudess vegnir survis insatge: I dat anc bler da far! E quai cumprovan gist quests ultims dis da l’avust 2021. Intgins exempels: Ier dumengia hai dà elecziuns communalas a Vaz (pagina 8). Cun trais candidats. Tuts umens. Era tar la suprastanza hai dà per ils quatter posts quatter candidats. Tuts umens. L’emna passada ha gì lieu la sessiun dal Cussegl grond, puspè ina giada en la sala usitada a Cuira. Però er là datti in maletg fitg masculin: Mo in tschintgavel dals commembers dal parlament èn dunnas. E davantvart, tar ils sezs dals commembers da la regenza grischuna datti actualmain ina quota da dunnas da 0%. I dat damai anc lavur, dal livel communal enfin si en las sferas cun aria pli fina en la politica grischuna. Quest’emna, ils 2 da settember, datti a Berna per exempel ina festa en Chasa federala. Igl è ina festa per sa regurdar dal dretg da vuschar per las dunnas conquistà avant 50 onns. Quai èn impurtants muments per adina puspè render conscient a la cuminanza che l’egualitad n’è anc betg cuntanschida. I dovra pajas egualas, structuras dal di per famiglias, models da lavur flexibels, ina ferma promoziun da dunnas etc. Ils plazzals da lavur èn enconuschents. Cun auters pleds: Er sch’i dat a Flem ed a Sent signals positivs per las dunnas, datti dasperas anc (memia) blers signals sco a Vaz. Aita Zanetti, la novelegida presidenta dal Cussegl grond, circundada dals commembers da la regenza grischuna e dal salter/mastgaltg - en occasiun da las festivitads d'elecziun a Sent, ils 28 d'avust 2021.

Il luf ha dominà venderdi passà ina buna part da l’ura da dumondas en il Cussegl grond. Tranter auter è vegnida la dumonda quants lufs che hajan insumma plaz en il chantun Grischun. Ina cifra concreta n’ha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli betg pudì dir. «Quants lufs han plaz en il chantun Grischun?» Quai ha il deputà Reto Crameri (Center, Alva­gni) vulì savair dal cusseglier guvernativ e schef dal departament d’infrastructura, energia e mobilitad, Mario Cavigelli. Reto Crameri è in da sis deputads ed ina deputada che han nizzegià l’ura da dumondas dal venderdi passà en il Cussegl grond per tematisar il luf. Principalmain per savair da la regenza grischuna dapli da la strategia co dumagnar ils problems chaschunads dad ina populaziun creschenta da lufs. Almain 17 trieps en l’entira Svizra In dumber acceptabel da lufs ubain da trieps da lufs per il chantun Grischun n’ha il cusse­glier guvernativ betg vulì definir. El ha dentant regurdà a las explicaziuns da la Kora – ina instituziun che perscrutescha il cumportament dals animals da rapina en la cuntrada culturala svizra. «Jau enconusch il dumber da trieps definì da la Kora per l’entira Svizra», ha Mario Caviezel explitgà avant il Cussegl grond. «Bainprest ha il chantun Grischun cuntanschì persul il dumber da trieps da lufs che la Kora ha postulà per l’entira Svizra.» En il rapport dal fanadur 2020 da la Kora scriva l’organisaziun da 125 trieps da lufs necessaris en l’entir spazi europeic da las Alps per segirar l’existenza dal luf a lunga vista. Per l’entir intschess alpin svizzer inclus il Giura discurra la Kora da 17 trieps da lufs necessaris per segirar l’existenza da quest animal da rapina. Tenor las enconuschien­tschas uffizialas vivan 11 trieps da lufs en Svizra e da quels sis en il chantun Grischun. Il luf chaschuna problems Quella concentraziun da lufs chaschuna problems en il Grischun. Problems che creschan, sco ins ha pudì udir tant da las dumondas sco nà da las respostas dals cussegliers guvernativs Mario Cavigelli e Marcus Caduff. En la resposta drizzada al deputà Reto Crameri ha Mario Cavigelli regurdà ch’ils chantuns da muntogna discuteschan sur da dumbers da lufs che sajan anc da responsar ed acceptabels per ils umans che vivan en quest intschess. La Kora da sia vart pretenda ina tala discussiun tranter tut ils pajais da las Alps. I fetschia pauc senn da far talas discussiuns mo en singulas regiuns – era perquai ch’ils lufs èn fitg mobils e surmuntan grondas distanzas. Activar la clausula da polizia Per il mument sa concentreschan las stentas dal chantun Grischun sin dumagnar las sfidas en­taifer ils agens cunfins e da reglar ils trieps da lufs. «Ma las cumpetenzas ed il spazi d’agir dal chantun èn limitads», sco quai che Mario Cavigelli ha accentuà pliras giadas venderdi en il parlament. «Sche necessari vegn il chantun a far diever da la clausula generala da polizia.» La clausula lubescha d’intervegnir, sche corp e vita da l’uman èn periclitads.

Tgenin è il mais il pli patriotic en Svizra? Bain cler, il mais d’avust. Per cumprovar il caracter patriotic da quest mais, suonda ina seria d’exempels e schabetgs da las davosas emnas. Anc avant ch’ils pleds patriotics dals 1. d’avust èn strasunads tras la patria, ha la presidenta communala Gabriela Binkert Becchetti pudì beneventar ina cumpagnia illustra en Val Müstair. In’entourage prominenta ha numnadamain visità la val perifera. Tranter auter eran da la partida il president da la Confederaziun Guy Parmelin, il president dal Cussegl grond Martin Wieland, il president da la regenza grischuna Mario Cavigelli e – last but not least – l’uvestg da Cuira Joseph Maria Bonnemain. Sin la fotografia da cumpagnia ch’è cumparida en gasetta dat però en egl insatge. Quest nov uvestg da Cuira n’è betg il pli grond! Vul dir: tranter Guy Parmelin e Gabriela Binkert Becchetti vesa el ora sco in scolaret. Però attenziun cun umens plitost pitschens: Dschingis Khan, Nikita Chruschtschow, Deng Xiaoping e Kim Jong Il – quai eran tuts umens pitschens. Ma laschain star da trair conclusiuns e parallelas istoricas da tala dimensiun. Il nov uvestg para gea dad esser detg simpatic. La Regiun Surselva vul procurar per il bainstar economic, social e cultural en patria. Tgi che vul sa sviluppar dovra però ina strategia. Avant che scriver quel palpiri strategic, vul perquai il sviluppader regiunal Roland Büchi l’emprim eruir ils basegns da la populaziun cun agid d’in questiunari online. In pass da svilup valitescha el dentant gia ussa sco fitg necessari per la Surselva, numnadamain quel da colliaziuns sveltas da l’internet. E Roland Büchi ha concretisà quai envers la FMR a maun d’in exempel da ses agens uffants: «Sch’els havessen da decider duront ina jamna denter la duscha ed igl internet, crei jeu fermamein ch’els renunziassen alla duscha.» Nus sperain en mintga cas ch’i savuria adina bain en chasa dals Büchis, per che tuts possian sa sviluppar. Ils da Ftan vegnan da tegnair libra la patria da radiaziuns da 5G. Silmain dad ina part dals radis. Quest mais è numnadamain vegnì enconuschent che la vischnanca da Scuol (cun la fracziun da Ftan) na dat nagina lubientscha a la Swisscom per installar ina tal’antenna vi dal clutger da Ftan. Dal rest, quai è in clutger che stat in zichel tort sco la Tur inclinada da Pisa. Nus schain: Ftan senza 5G, quai è schon ok. Basta ch’il clutger e l’entira raspada restian fidaivels al 3G: «getestet, genesen, geimpft.» Ina persuna ch’è en mintga cas restada en patria quest mais è il cusseglier naziunal Martin Candinas. Sfegliond las gasettas grischunas fa però surstar ses program dal mais avust: Tranter auter è el stà en Val Müstair ad ina reuniun da sia partida, el è stà in dals (sulets!) visitaders da l’Agrischa a Lantsch, el ha discutà a Glion cun sora Ingrid Grave davart il luf, el ha preschentà a Cuira (sco president dal comité d’organisaziun) la Festa federala da tir a Cuira, el ha visità l’implant da recicladi Salavras/Rueun. Facit: Noss um a Berna fa in pèr kilometers tras la patria durant in mais. Er ina buna tschigulatta po esser «patria». Quai aveva ditg ina giada l’autur rumantsch barmier Clo Duri Bezzola en in’emissiun da televisiun. Sco ina tschigulatta po forsa era in bun cudesch esser ina sort «patria». Perquai è la FMR s’infurmada en librarias grischunas, tge cudeschs che vegnan insumma legids questa stad. Fitg interessanta è stada la resposta da la libraria a Scuol che sa chatta gist sper il flum Clozza. La Clozza è dal rest in flum detg selvadi che fa bravamain canera – ins auda fitg bain sia ramur er en quella libraria. Damai turnain enavos tar la dumonda: Tge cudesch è il hit da quella libraria a Scuol? – «La rumur dal flüm» dad Oscar Peer. No joke! La scola ha entschet. E perquai è ina redactura da la FMR ida l’emprim di da scola en in vitg ch’ha da batter cunter ina digren da la populaziun: a Duvin. Ensemen cun Pitasch èsi pussaivel dad mantegnair la scola cumplessiva dal vitg. Però els èn paucs – totalmain anc indesch uffants. Ina frasa dad ina mamma durant l’emprim di da scola è perquai restada en buna memoria, perquai ch’ella ha er numnà in grond avantatg dad ina scola pitschna sco quella da Duvin: «Els ein aschi paucs ch’ei ston mirar da vegnir perina.» – Quai fiss bain in bel motto en general, per l’entir mund. Era per il mund rumantsch. Mintgatant fan apunta las pitschnas chaussas surstar en patria rumantscha. Uschia p.ex. in inserat da la Scola primara Donat ch’è cumparì dacurt en las gasettas grischunas. Quella scola tschertga numandamain in/a scolast/a rumantscha che substituescha la scolasta actuala che fa in congedi per in mez onn. Quai è atgnamain tut nunspectacular. Interessant è però che l’inserat è scrit per tudestg... Nus giavischain en mintga cas buna fortuna cun la tschertga ed avain sin questa via era gist procurà per in pau reclama – rumantscha! Anzi. Pelvair, i dess anc da menziunar blers auters exempels «patriotics» u persunas colliadas en ina u l’autra furma cun la patria: Ils lufs dal Beverin dattan rumpatesta a la patria, Aita Zanetti represchenta sia patria sco pli auta deputada grischuna, il manader operativ Dieter Müller banduna sia patria dals davos 15 onns – il Parc Ela, diesch collavuraturas e collavuraturs dad RTR bandunan lur patria professiunala per ir en pensiun etc. Però cun la patria èsi sco cun la tschigulatta – memia bler fa mal il venter. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais vegn la rubrica illustrada da Jon Bischoff normalmain cun in schurnal grafic – quest mais croda deplorablamain quel «schurnal». Il proxim mais vegni però puspè pli grafic. (fmr)

Tgi che ha in chaun enconuscha segir era da quels dis, nua che la motivaziun dad ir ora cun el n’è betg propi gronda. Ma la bestga sto ir ora e na s’interessa ni per il fatg che la patruna e vi dal leger in crimi plain tensiun, ni ch’il daratga...ella sto ir ora uss e basta! E co ma motivesch jau ussa? Logic, co possessura d’in chaun sai jau, ch’igl na dat betg nausch’aura - mo nauscha vestgadira, ma quai na basta betg per ma motivar. Per ma motivar dad ir ora cun mes chaun, ma metta in usché situaziuns la finamira, da chattar sin il gir in crap en furma dad in cor. Empè da chaminar guardond en il vid...la cuntrada s’enconuscha schon...guard jau per terra e tschertg crappa che ha la furma dad in cor. Perquai mes tip dad oz...la proxima giada che vus stuais ir a chaminar senza grond tschaffen, tegnai avert ils egls per «craps d’amur». Jau sun suenter usché ina spassegiada adina puspè surpraisa da la multifariadad da la natira dad ans mussar in crap en furma da cor. Mintgatant sa dovra in zic fantasia per verer il cor, ma vus vegnis a vesair ch’il ha daprtut usché craps e che la spassegiada è fatga pli spert sco pensà. Dal rest...quist tric funcziuna era schi’s fa ina tura cun l’um, nua ch’ils auda già dapli ina mesa ura «nus essan gist tar quella chamonna, mo pli fin suenter quella curva...». Ma là cussegl jau da tegnair avert ils egls per in bel e grond crap, che ha mo lieu en el satgados dal um...! Bella spassegiada cun numerus «craps d’amur» sin vossa via. Foto Daniela Dobler

Chiara Weishaupt ha gudagnà la disciplina roiala e bunamain declassà la concurrenza. Nevil Bardelini el è il victur tar ils giuvens e Luca Schmid è stà tar ils giuvenils il pli sisum il podest. 60 mats e mattas da diesch fin 21 onns èn stads da la partida al di grischun dals giuvens arma 50 meters a Landquart. L’occurrenza è er la finiziun dal curs che las uniuns da tir organiseschan mintga stad per ils giuvens ed ils giuvenils che sajettan cun l’arma da caliber pitschen. Trais mattas sin il podest La disciplina roiala è quella nua che vegn tratg 60 culps e quai mintgamai 20 en schanuglias, en venter ed en pais. En quella concurrenza han las mattas persvas e laschà als mats strusch in stetg. Chiara Weishaupt (Degen) ha tratg il pli ferm e guda­gnà cun in resultat da 556 puncts. La matta da 17 onns ha cunzunt sajettà en venter ed en pais fitg ferm. Per l’absolventa dalla Scola media spezialisada a Glion in ulte­riur success en sia anc giuvna carriera da tir. Manuela Lorez (Tusaun) vegn segunda cun diesch puncts damain che la victura. Cumplettà il podest ha Enrica Caluori (Razén) cun il resultat da 545 puncts. Chris Wolf (Trun) el ha mancà da far in plaz da podest per be trais puncts cun ve­gnir quart. La categoria U17-U21 ha gudagnà Nevil Bardelini (Pasqual) cun far 396.6 puncts. Lea Schmid (Landquart) è vegnida sin il segund plaz cun sis puncts pli pauc ch’il victur. Cumplettà il podest ha Angelina Pünchera (Landquart) cun il resultat da 389.5 puncts. Tar ils giuvenils U13-15 sa numna il victur Lucas Schmid (Landquart) grazia a ses 186 puncts. Plaz 2 è ì a Milena Beeli (Tusaun) 185 puncts e Morena Bondolfi (Poschiavo) è vegnida terza cun far 184 puncts. La concurrenza da las gruppas han dominà Landquart, Poschiavo, Tusaun e Surselva. Stadas sin il podest tar la concurrenza roiala èn: (da san.) Manuela Lorez, Chiara Weishaupt ed Enrica Caluori.

«Est tü uossa ün turist u ün terrorist?» han chantà «Tabularasa» sin la cumpilaziun rumantscha legendara «revoluziun – grooves rumantschs», edida l’onn 1999. Dapi lura è capità magari bler sin quest mund e sur dal terrorissem na fan ins nagins skerzs. Ma la chanzun avess segir era il potenzial da daventar in hit en il Oberland Bernais. Per planisar la «Landschulwoche», che jau hai fatg (stuì far!) cun mia quarta classa, 21 uffants nun-muntagnards cun background da migraziun, sun jau stada gia durant las vacanzas da stad a recognoscar a Kandersteg. Là hai jau fatg l’enconuschientscha da Signur Gerber, il pedel dal «Ferienheim Bergfried», ch’è noss quartier durant il champ. E sch’el l’enconuschess, lura chantass Signur Gerber la chanzun da «Tabularasa» di e notg. El la chanta gia! Cun ses pleds. I saja ina catastrofa cun il turissem a Kandersteg, accentuescha el tar mintga inscunter. E durant l’emna dal champ èn quels inscunters fitg frequents. I dat adina insatge da far per Signur Gerber ed adina insatge per s’agitar. Ils turists parcheschian l’auto dapertut nua ch’i va e na va betg, u ch’els vegnian en roschas cun il tren, stettian en pes (senza mascrina e senza distanza) en il Volg e cumprian davent als indigens anc la davosa servela, u plitost il davos toc tofu, per ir tar il ­Oeschinensee cun chalzers da gimnastica u sandalettas e rassas curtas e fatschas smincadas e sixpacks per lura far la fotografia perfetga. Quests influencers, quai saja il pir. Influencer e «tamil tigers» (ses pleds) che vegnian cun tastgas da cumissiuns dal Migros. E pervi da quests turists na possia el betg pli ir cun ses bike. Signur Gerber è in da quels bikeists passiunads e pensiunads che blastemman lura magari era si per tut che na va betg ord via. «Ti f. da tgil! » cloma’l cur che jau al telefonesch per far giu la surdada da la clav. «Hai jau gista ditg f. da tgil? Betg si per vus! Si per quest ­Olland­ais qua che va si per ina via champestra nua che jau vom grad cun velo.» Gea, Signur Gerber è in caliber tut spezial, ma el na para insaco betg dad esser il sulet a Kandersteg. Ils indigens sa protegian da l’invasiun turistica cun metter si dapertut tavlas cun scumonds da passar e placats scrits cun letras grondas che admoneschan da betg laschar rument e da betg far quai e tschai ed insumma. Kandersteg en alv e cotschen – scumandà, scumandà, scumandà. Turist = terrorist. Jau hai chapientscha e dun da badar questa a Signur Gerber cun al raquintar da mes trauma d’uffanza pervi dals millis da schlittunzs che passavan d’enviern cun lur schlittas tras la vischnanca da Bra­vuogn. E cun quai hai jau enta maun il bun pedel. Ed el daventa, almain cun mai e cun mia classa, paschaivel sco ina nursa. Ina nursa bain protegida encunter il luf. Ma quai è in auter tema. Per il proxim inscunter cun Signur Gerber. Chatrina Josty-Kreuzer, lavura sco scolasta a Moosseedorf en il chantun Berna. Chatrina Josty