Passa 600 anteriuras scolaras ed anteriurs scolars dal Lyceum Alpinum Zuoz haun festagio il giubileum da 100 ans Zuoz Club – cun bger sport, grandas festas e visitas in lur veglia scoula. Il Zuoz Club, il club dals anteriurs scolars dal Lyceum Alpinum Zuoz, es gnieu fundo l’an 1923. Que cul böt da tgnair il contact cun la scoula, il contact traunter sieus anteriurs scolars e da metter a disposiziun a nouvs diplomands la rait da tuot ils anteriurs scolars. Daspö ch’eir mattas paun frequenter la scoula, vela que eir per ellas. Ils böts dal club sun restos i’ls listess daspö 100 ans. Actuelmaing faun part var 3000 persunas al club. Ils commembers sun organisos in var 20 gruppas regiunelas sün tuot il muond. Per las festiviteds da giubileum sun commembras e commembers viagios da l’Australia, l’America e da tuot l’Europa a Zuoz. Old Boys e Young Girls Ils commembers as nomnan Old Boys. Tenor il vicepresident dal Zuoz Club, Patrick Steger, ho quel pü probabel da chefer cun ün magister inglais chi d’eira a la scoula i’ls ans 1920. Anteriurs scolars – da quel temp d’eira il Lyceum Alpinum üna scoula da mats – gnivan numnos Old Boys. Las commembras dal club vegnan intaunt numnadas Young Girls. «Pü bod nu faivan auncha part uschè bgers anteriurs scolars al club, hozindi sun que però var 80 % dals diplomands chi aintran», disch Patrick Steger. Almain duos voutas l’an s’inscuntra il Zuoz Club in Engiadina, pels Summer ed ils Winter Games. Que’s tratta da concurrenzas sportivas i’ls sports da sted e d’inviern traunter commembers e commembras dal Zuoz Club e scolaras e scolars actuels dal Lyceum Alpinum Zuoz. (rtr/fmr) Var 600 anteriuras scolaras e scolars dal Lyceum Alpinum haun festagio il giubileum da 100 ans Zuoz Club.

Driing, driing, driing … Ou na, mieu svagliarin sclingia. Perche sclingia quel già la bunura a las ses? Que es bger memma bod! Cò am vain adimmaint ch’eau stögl auncha fer las lezchas da mate. Cun pocha vöglia pigli mieu sach da scoula e stir our il quadern da mate. Eau guard las lezchas. Que es uschè greiv, eau nun incleg que simplamaing na. 7 x 8, que do 57, a na, uossa seja: 51! Na, na, che merda, eau nu se que, forsa 54? Mieu bap picha vi da la porta e vain in mia staunza. – «Dai, dai, Tim, tü stust uossa ir a scoula! U voust gnir darcho memma tard, tü pizochel da merda?» El am guarda cun öglieda noscha e serra la porta cun ün sfrach. A nu’m resta oter cu da trer aint las s-charpas, piglier mieu sach da scoula e cumanzer a chaminer a scoula. La scoula es be ün mez kilometer dalöntsch davent da nossa chesa. Eau od già a sclinger. «Ou, ad es già las och, che merda, uossa cumainza la scoula», disch eau currind vers la scoula. Il prüm vainsa duos lecziuns da matematica. Nos tema es amulains, quels nu se eau insomma brich, lo sun eau melischem. Il magister nun ho gugent, scha’s vain memma tard a scoula. Eau evr la porta da la staunza da classa. Che grascha, tuots sun già cuaint. Eau vegn eir svelt in staunza e tschaint tar mia plazza. Il magister chi m’ho vis a gnir aint, disch cun tun sever: «Tim, tü est gnieu tschinch minuts memma tard. Que nu vo. Tü survainst ün chastih!» – Eau stögl scriver giò üna pagina dal dicziunari e que sainza sbagls. Zieva disch il magister: «Tim, che do 7 x 6?» – A, que vessi da savair. – «7 x 6, que do ... que do ... que do ... eau craj 43.» – Tuots cumainzan a rir. Il magister ria eir. – «Tim, 7 x 6 nu do 43, que do 42! Tim, tü stust imprender a chesa ils amulains e que mincha secunda cha tü hest temp!», cumanda il magister. Il rest da la lecziun vains da schoglier ün fögl cun quints dad amulains e scu lezchas d’he eau auncha ün oter fögl cun sü quints. Finelmaing, a sclingia, la posa granda. Tuots cuorran sbragind e riand our da staunza. Eau pigl mieu paunin e tir aint be plaun mias s-charpas. Alura vegn eir eau our. Cuour vegni tar ün lö quiet, inua ch’üngün nu’m secca. Eau cumainz a manger mieu paunin. Anguoscha, cò vegnan Max e sia gang. Max clama: «Tim, tü totelet, nu sest niauncha fer our ün quint da poppins!» – Tuot ils oters rian. – «Laschè’m in pos!», respuond eau. Ma els vegnan pü cunter e Max am do ün puogn aint il vainter. Eau cumainz a crider, intaunt ch’ün dals oters am do ün schleppun. Eau bad saung chod. – «Eau nu’s d’he fat ünguotta, perche am pichais vus?» – Max disch: «Cler cha tü’ns fest mel! Tü fest mel a noss ögls, perche cha tü guardast our uschè trid e spüzzast scu ün chucal!» – Tuots rian darcho. Eau lasch cruder mieu paunin e cuor uschè svelt scu auncha mê in mia vita. Be davent, davent da cò e mê pü turner. Zieva üna pezza am fo que fadia da respirer, eau nu riv pü. Eau tir ferm il fled e tschaint sün ün crap. Perche faun quels uschè trid cun me? Perche nu’m laschane in pêsch? Eau nu’ls d’he fat ünguotta. Pü bod m’haune almain auncha lascho in pos, ma uossa am pichane eir auncha. A sun propi perfids cun me. Eau stun sü e chamin inavaunt. Intaunt suni rivo dadour vschinauncha aint il god. Zieva passa üna mezz’ura rivi tar üna chavorgia pü chafuolla cu 500 meters. Che dess eau uossa be fer? Ir a chesa nu possi, lo nun es que neir na bel. Mamma es ferm amaleda e bap nu m’ho gugent e fo trid cun me. E mieu chaun Rex ch’eau d’he gieu uschè gugent, es eir auncha mort l’eivna passeda. Rex d’eira mieu unic amih, cun el d’heja almain pudieu ir a spass ed el ho adüna tgnieu cun me. El d’eira ün chaun uschè cher. Ed uossa nun es el pü cò. Eau cumainz a crider. Che dess eau be fer? Eau vegn ün pass vers la chavorgia e guard ingiò. Be ün sagl. Alura sun eau mort e d’he mieu pos. Eau pigl svung, cuor e sagl. Eau ser ils ögls, eau croud vers la foppezza. Uossa saregia tuot bainbod a fin. Ma eau viv auncha! Che merda! Eau d’he vulieu murir! Eau evr ils ögls e tir ün vaira sagl. Eau nu poss crajer a mieus ögls. Eau sun darcho cusü sülla collina da la chavorgia. Cu mê es que be pussibel? Eau sagl aunch’üna vouta, ma quista vouta nu serri ils ögls. Eau am lasch cruder vers il vöd, ma dandettamaing croudi adüna pü plaun ed eau vez cu cha mia bratscha as mouva, sü e giò e sü e giò – eau riv da svuler! Che bel! Eau plach darcho süsom la chavorgia. Cler ch’eau prouv aunch’üna vouta da saglir giò vers la chavorgia ed auncha üna vouta. Ma a capita adüna il listess! Que es bain incredibel! La tschinchevla vouta ch’eau am lasch cruder vers la foppezza, svouli pü dalöntsch, nempe vers chesa. A chesa cuor eau svelt in mia chambra e vegn sün mieu let. Eau craj ch’eau hegia survgnieu superforzas! Pü tard m’indrumainzi, eir scha vo pür vers saira ed eau dorm fin a bunura. A cumainza a fer cler cur ch’eau stun sü bger pü bod cu üsito. D’eira que tuot be ün sömmi? La vardet? Eau dun ün sagl giò da mieu let da duos plauns e propi ... Eau svoul eir üna runda tres tuot mia staunza. Uschè qualchosa bel nu m’es auncha mê capito! Ün pô pü tard am clama mieu bap per ir a scoula. Cun svung pigl eau mieu sach da scoula, evr la porta d’chesa, am volv per guarder ch’üngün nu saja in gir e svoul vers la scoula. Ma eau svoul uschè ot, ch’üngün nu’m vezza, eau svoul perfin sur las nüvlas. A scoula am seccan darcho Max e sieus collegas. Els dian darcho ch’eau spüzza e guarda our trid. Ad es scu adüna, ma quista vouta m’es que listess. Cur ch’eau tuorn a chesa la saira, fatsch eau güst il prüm las lezchas dals amulains, eir scha’m mauncha la vöglia. – 7 x 4, que do 28. 9 x 7 do 63. 8 x 5 do 40. – Uossa am pera que bger pü simpel ed eau schogl tuot il fögl cun plaschair. Duos robas se eau uossa. La prüma roba es ch’eau vuless adüna viver. E la seguonda roba es quella: Fer amulains so minchün, ma svuler, que se be eau. Ma que nu tradesch eau ad üngün. Burtel Defila da Chapella ha gudagnà cun quest text la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha «Plima d’aur/Pledpierla 2023» en la categoria «Engiadina» da la 5/6avla classa. Quella categoria aveva sco tema «superforzas». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Burtel Defila

La sted 2023 es fin uossa pels purs in Engiadina üna buna a reguard la quantited e la qualited dal fain. In Engiadin’Ota ho que do quist an fin ad ün quart dapü fain ed in Engiadina Bassa fin il dobel uschè bger in conguel cun oters ans. Quist an ho que do in ögl cha’ls purs haun già cumanzo bundant duos eivnas pü bod a fer cun fain in Engiadina’Ota scu üsito. Ed uossa es la granda part da las planüras giò’n val eir darcho delibereda da sieu prüm vstieu verd. La FMR ho fat üna retschercha tar quatter purs da Silvaplauna, sün 1815 meters sur mer fin a Ramosch sün 1236 meters sur mer, a reguard la stagiun da fer cun fain 2023. Adonta da la differenza da var 600 meters otezza, haun tuot ils purs fin uossa gieu üna stagiun cuntantaivla – cun bger fain d’ota qualited e bun’ora per sger e mner tuot suot tet. Var ün quart dapü Anton Giovanoli, pur da Silvaplauna, nun ho fin uossa auncha pudieu sger tuot ils pros ed ho da spetter auncha fin als 15 lügl 2023 per cuntinuer. Cha que saja causa ils contrats per la protecziun d’utschels, ho’l declaro. Ma lo inua ch’el ho già fat cun fain, ho’l quist an tuottüna bado üna differenza: «Nus vains quist an pudieu racoglier var ün quart dapü cu l’an passo. E l’an passo d’eira già ün bun an. Eau dschess cha que es il meglder an daspö il 2016.» Eir a S-chanf, chi’s rechatta var 150 meters pü bass cu Silvaplauna, ho il pur Arno Gabriel pudieu sger var ün quart dapü. Tuots duos purs da l’Engiadin’Ota haun quist an pudieu cumanzer pü bod e vezzan ils motivs da la buna racolta grazcha a l’ova chi’d es riveda in avrigl ed in meg. In cumbinaziun cun la bell’ora e las otas temperaturas, hegia que do optimelas cundiziuns pel crescher da l’erva. Arno Gabriel disch: «La chalur e l’ova sun rivedas al dret mumaint ed uschè es tuot gratagio. Impustüt süls pros cha d’he auncha semno aint da prümavaira, d’heja pudieu sger auncha dapü erva.» El es intaunt già quasi a fin cun fer cun fain quist an, e que es quist an eir pü bod scu üsito. Buna quantited e qualited Eir a reguard la qualited saja l’erva buna fin uossa, haun manzuno ils duos purs da Silvaplauna e S-chanf. E cu guarda oura tuot la situaziun giosom la val? A Scuol ho il pur Anton à Porta eir pudieu sger quist an var ün quart dapü cu la media. Que chi do tenor el però in ögl nun es be la quantited dal fain, dimpersè eir la buna qualited. Da che chi dependa tenor el üna buna qualited dal fain, ho la FMR vulieu savair dad el. «Üna buna qualited es scha l’erva nun es auncha memma veglia, scha’ls stüjs sun pütöst gross e scha l’erva nun ho memma föglia.» A Ramosch sün 1236 meters sur mer ho il pur Martin Bischoff sün tscherts pros dafatta pudieu sger il dobel in conguel cun la media, ho’l confermo invers la FMR. El disch: «Impustüt süllas terrassas sulaglivas sur Ramosch vainsa quist an pudieu sger duos voutas uschè bger – e que grazcha ad üna prümavaira ümida. Süls pros illa val, ils quêls assavainsa eir oters ans, vainsa racolt circa listess bger.» Süls ots es que damain Dals pros i’ls ots, chi vegnan tar Martin Bischoff scu eir tar Anton à Porta sgios pür pü tard, nu s’aspettan ils duos purs da l’Engiadina Bassa uschè üna buna racolta cu illa val. Tenor els saja que lo adüna darcho gnieu pü fraid e cha que hegia alura freno il crescher da l’erva. Ma cha que as pudess tuottün auncha remetter illas prosmas eivnas. Da der giò üna prognosa a reguard la qualited dal rasdiv 2023 es tenor tuots quatter purs difficil. Ma siand cha’s hegia quist an cumanzo magari bod a fer cun fain, pudess quel eir gnir bun a reguard la quantited. Ils purs in Engiadina haun fin uossa pudieu racoglier traunter ün quart ed il dobel dapü fain cu la media. Tenor ils purs engiadinais s’ho quist an pudieu racoglier traunter ün quart ed il dobel dapü cu oters ans. La granda part da las planüras illa val sun già uossa quasi tuottas sgedas in Engiadin’Ota. Ün quart fin il dobel dapü fain quist an Quist an ho que do in ögl cha’ls purs haun cumanzo pü bod a fer cun fain in Engiadina. E quel fain ch’els haun fin uossa mno suot tet es tenor ils purs d’üna buna qualited. Per Anton à Porta, pur da Scuol, es ün bun fain, scha l’erva nun es auncha memma veglia, scha’ls stüjs sun pütöst gross e scha l’erva nun ho memma föglia. Da quista erva buna haun ils purs engiadinais pudieu racoglier fin uossa in tuot la val. E que in schurmas. Perche cha na be la qualited es ourdvart buna, dimpersè eir la quantited es quist an remarchabla. Uschè haun ils purs Anton Giovanoli da Segl ed Arno Gabriel da S-chanf pudieu racoglier var ün quart dapü fain cu la media dals ultims ans. A Ramosch ho il pur Martin Bischoff sün tscherts pros sulaglivs dafatta pudieu racoglier var il dobel dapü erva. La FMR ho fat üna pitschna retschercha davart la stagiun da fer cun fain 2023 ed ho dumando a quatter purs da Silvaplauna fin Ramosch davart lur experienzas cul prüm tagl quist an. (fmr/cam)

La nouva organisaziun turistica da l’Engiadin’Ota, Engiadina Turissem nu survain üngün CEO. Il cussagl administrativ ho decis da lavurer cun üna co-direcziun. Chi chi faro part da la direziun gnaro communicho düraunt las prosmas eivnas. Impü ho il cussagl administrativ defini ils accents pella lavur futura. Traunter oter dess la transfuormaziun digitela cuntinuer. I’l prossem pass elavuraro il cussagl insembel cun partenaris da prestaziun üna strategia da turissem regiunela. D’utuon es que eir previs la lantscher il process da coordinaziun cun San Murezzan Turissem, uscheja cha las duos organisaziuns turisticas paun entrer in funcziun ils prüms da schner 2024. (rtr/fmr) Il Cussagl administrativ da l’Engiadina Turissem: Reto Wilhelm, Bettina Bülte, Richard Plattner, Kurt Bobst, president, Andrea Belliger e Martin Barth.

La cronica tratta l’istorgia da la baselgia evangelic-refurmeda a partir da la refurmaziun fin tar la fusiun. Il cudesch as po que cumprer tar Refurmo. In tschinch chapitels e sün 335 paginas descriva l’autur Jon Manatschal l’istorgia da la baselgia evangelic-refurmeda da l’Engiadin’Ota fin tar la fusiun da las och raspedas a Refurmo l’an 2017. L’istorgia cumainza i’ls ans aunz la refurmaziun, cur cha l’uvas-ch da Cuira cumandaiva auncha las festas. Ella cuntinuescha culla refurmaziun svessa e zieva cun l’istorgia da tuot las raspedas da l’Engiadin’Ota. L’Engiadin’Ota aunz la refurmaziun Aunz la refurmaziun era l’uvas-ch da Cuira responsabel per l’Engiadin’Ota. Taunt per las dumondas ecclesiasticas scu eir per quellas mundaunas. Rapreschanto d’eira l’uvas-ch en Engiadin'Ota tres ils Plantas ed ils Salis. «Cul temp vaiva la glieud ün’ira cunter quists rapreschantaunts da l’ovais-ch da Cuira, eir perque varon blers decis da refurmer lur cretta», suppona Jon Manatschal. La refurmaziun La refurmaziun ho düro ün po pü lönch in Engiadin’Ota, cun esser pü dalöntsch davent da Cuira. Sustegn ho ella survgnieu pustüt da Gian Travers a Zuoz e Jachiam Bifrun a Samedan – a Zuoz, Samedan e San Murezzan d’eiran las baselgias principelas da l’Engiadin’Ota. Els duos haun eir s’ingaschos fermamaing per cha la populaziun imprenda a leger e scriver e possa lura leger svessa la Bibgia. «La cretta refurmeda as basa sülla Bibgia, perque d’eira important cha la glieud possa leger svessa quels texts sainza esser dependenta dad oters», declera l’autur da la cronica. Il temp zieva la refurmaziun Zieva la refurmaziun – la fin dal 16avel tschientiner – es sto ün temp cun bgers cumbats e granda poverted. Ils ravarendas haun reagieu e miss in vigur a la sinoda evangelic-retica reglas per tuot la populaziun. Traunter oter d’eira gnieu prescrit, ch’ir a predgia saja obligatoric e gnia controllo. «A nu daiva üngün pardun, düraunt l’ura da predgia d’eiran serro tuot, eir las ustarias», disch Jon Manatschal. Da l’otra vart d’eira gnieu decis cha’ls ravarendas stöglian instruir a la giuventüm düraunt l’inviern in roms elementers scu scriver e leger. Cun que d’eira missa la basa pella scolaziun populera. La separaziun da stadi e baselgia L'an 1874 es ida in vigur la nouva constituziun federela chi ho separo stadi e baselgia. Las vschnaunchas d’eira dimena obliedas da funder raspedas e da viver zieva da las taxas da baselgia. Jon Manatschal descriva in «Refurmo in Engiadin'Ota» l’istorgia da mincha singula raspeda da l’Engiadin'Ota. La fusiun L'ultim chapitel tratta la via vers la fusiun da las och raspedas da l’Engiadin'Ota l'an 2017. Las discussiuns vaivan cumanzo già 20 ans pü bod cul giavüsch da collavurer pü strettamaing. Our da quella collavuraziun es naschieu dal 2002 «Il Binsaun», la cooperaziun da las raspedas, ed our da quella lura «Refurmo» dal 2017. Il cudesch da 335 paginas es biling: «Scha’ls protocols d’eiran in rumauntsch, d’heja scrit rumauntsch, sch’els d’eiran in tudas-ch d’heja tschernieu quella lingua», ho conclüs l’autur Jon Manatschal. L’autur da la cronica Jon Manatschal ha survgnieu l'incumbenza da scriver la cronica zieva la fusiun da las raspedas. L’ideja nu d’eira da trer ün strich, dimpersè blerant da metter quist pass in ün context istoric. Cunque ch’el saja pensiuno ed haja gieu temp e pustüt eir cun esser sto ingascho decennis illa raspeda da Samedan hegia el survgnieu l’incumbenza da metter insembel la cronica, ho el dit invers RTR. Jon Manatschal d’eira president da la raspeda da Samedan ed eir dad «Il Binsaun». (rm/rtr)

Intaunt chi dvainta not as sdasdan las istorgias davart ils abitants d’üna vouta da la chesa… In venderdi passo es steda la premiera dal töch teater «Tres 100 portas» illa Chesa Planta a Samedan. Clings da clavazin cun bger sentimaint as faun udir tres ils locals s-chürs. Tuot in üna vouta, ün guardiaun particuler dal museum chamina tres ils sulers e quinta da temps passos. Üna duonna vain tiers our dad üna staunza. Il public vain rapieu e mno in ün temp passo fictiv. A vain quinto dal gnir, ir e passer in quista chesa. Üna vouta sun las pitschnas episodas amüsantas, absurdas, lura darcho melanconicas e profuondas. Adüna accumpagnedas dal curius pedel e da sia cumpagna. Als pudains nus crajer? «E che es già la vardet?«, dumanda il pedel al public chi’d es be buonder. Biling cun suottitels tudas-chs Bger tar quista producziun da teater pera dad esser capità uscheja e vaira. Als auturs Manfred Ferrari e Donat Caduff es que gratagio da der cun agüd da documaints vegls e fats nouvs ün’invista in temps passos. Ils monologs in lingua rumauntscha e taliauna vegnan accumpagnos da suottitels tudas-chs projectos sün paraids müttas.. La redschia piglia cun sai al public in adüna otras epocas, istorgias e bramas. A Lorenzo Polin scu guardiaun dal museum gratagia que da prüma davent da fasciner il public. La dama giuveda da Margeritha Saltamacchia maina al public sün ün viedi cul carussel da sentimaints. Interruottas vegnan las scenas dal teater musicalmaing adüna al dret lö dad Eleni Mitrousia al clavazin a cua. Il teater «Tres 100 portas» as po que verer auncha och voutas. Chi chi less verer la guida teatrela da 90 minutas stu però fer prescha. Perche cha tar üna rapreschantaziun paun esser preschaintas be il pü da tuot vainch persunas ed üna reservaziuns es obligatorica. Il töch teater cumainza adüna a las 21.00, a vain cusglio da trer aint vestieus chods. Ulteriuras infuormaziuns: www.chesaplanta.ch L’actur Lorenzo Polin e sia collega actura Margherita Saltamacchia.

Da gün fin settember es mincha mardi bunura ün marcho a Samedan. Vendeders e vendedras spordschan da frütta e verdüra fin a tuottas sorts specialiteds e regalins. Il marcho eivnil es gnieu miss in pè da Baldina Cantieni Kobi avaunt 12 ans, chi ho stuvieu chatter l’üna u l’otra soluziun creativa per realiser sia ideja. Per la fin da quista sted do ella giò la bachetta in mauns pü giuvens. Dal 2011 es gnieu introdüt ün marcho eivnil a Samedan, chi’d es adüna al mardi bunura düraunt ils mais da sted. L’ideja per quel ho gieu Baldina Cantieni Kobi (85). Ella es creschida sü a Samedan, abita intaunt eir darcho a Samedan, ma staiva bgers ans giò la Bassa ad Urdorf i’l chantun Turich. Lo è’la eir gnida inspireda pel marcho da Samedan. Ella disch: «Dal 2010 ho gieu lö ün’occurrenza cul tema ‹Gnir vegl a Samedan›, inua cha’ls partecipants haun pudieu scriver sü idejas per augmanter la spüerta in cumün. Eau d’he lo per la prüma vouta fat la proposta per ün tel marcho, scu ch’eau il vaiva vis ad Urdorf.» Ella agiundscha cha sia ideja nun hegia al principi survgnieu uschè ün grand sustegn. Uschè ch’ella ho alura cumanzo svess a sviluper ed invier ün marcho eivnil da sted a Samedan. Ün’ideja dvainta realited «In seguit suni ida tal president cumünel da quel temp al preschanter mia ideja cun ün pitschen conceptin. E quel d’eira alura dalum inchanto dal marcho», s’algorda Baldina Cantieni Kobi. In seguit s’ho ella missa in tschercha da paurs e marchadants indigens, chi pudessan avair interess da gnir a vender lur prodots quatter voutas al mais, adüna il mardi bunura da las 8.30 fin a las 11.30. E que da gün fin settember. Chi venda la verdüra? La seniora ingascheda vaiva magari svelt chatto e miss insembel üna squedra da vendeders e producentas, ma qualchosa la maunchaiva per pudair valair scu dret marcho: Qualchün chi venda verdüra. Ils 12 marchadants, chi vendan eir al marcho eivnil da Cuira ed ils quêls ella ho dumando dad gnir eir a Samedan, haun tuots sdit giò. Cha que saja memma dalöntsch davent da gnir in Engiadina, saja sto il motiv principel, s’algorda Baldina Cantieni Kobi e disch: «Sainza verdüra nu füss que però üngün dret marcho.» L’inizianta nun ho lascho luoch ed ho uschè alura chatto ün otra soluziun. «Eau d’he contacto la ditta Venzi+Paganini da Samedan ed els ans mettan daspö il principi a disposiziun la verdüra, la quêla els mainan minch’eivna speravi al marcho», declera Cantieni Kobi. Squedra da vendedras Per la vendita da la verdüra vaiva l’organisatura però auncha da chatter glieud. Perche cha la ditta Venzi+Paganini metta be a disposiziun la verdüra e piglia zieva il marcho darcho invaous tuot que che cha nun es gnieu vendieu. L’inizianta ho alura chatto ün’ulteriura soluziun per quist problem. La vendita surpiglia daspö principi üna squedra da var quatter duonnas our dal ravuogl da la florista Brigitte Mettler, chi las peja eir qualchosa per lur servezzan al marcho. E scu chi’s tuocha per üna vschinauncha bilingua, vain la frütta e la verdüra eir descritta per rumauntsch e tudas-ch. Dal peperun cotschen, a diversas salatas fin a tomatas in diversas fuormas e culuors as chatta da tuotta sorts buna frütta e verdüra a Samedan. Eir iffaunts dessan gnir Uschè es que quist an già la 13evla sted cha’l marcho vain organiso a Samedan. Pü bod d’eira quel auncha sper la baselgia principela sün üna plazza, intaunt sun que var nouv baunchas sülla plazza davaunt la Chesa Planta Samedan. E per quista sted ho Baldina Cantieni Kobi auncha ün’ideja per integrer eir las generaziuns pü giuvnas: «Pü bod as vzaiva auncha cò e lo iffaunts chi haun vendieu lur giovarets vegls davaunt üna chesa. Eau d’he penso cha queco pudess auncha esser ün’ideja pel marcho.» Perque as dessan iffaunts interessos annunzcher tar Baldina Cantieni Kobi u tar sia successura Ursula Mühlemann. Ch’ellas metessan gugent a disposiziun üna bauncha als iffaunts e que natürelmaing eir gratuit. Per Baldina Cantieni Kobi es quista sted l’ultima scu co-responsabla pel marcho. «L’an passo d’heja comunicho ch’eau vöglia der giò il marcho e la vschinauncha ho però dit ch’els vöglian in mincha cas continuer cun quel. Eau d’he uossa 85 ans ed üna vouta esa eir temp per schmetter», disch Baldina Cantieni Kobi cun üna tscherta superbgia cha que vo eir in avegnir inavaunt cun «sieu» marcho a Samedan. Il marcho emnil a Samedan es auncha fin la fin settember 2023 mincha mardi bunura. A partir da las 8.30 fin a las 11.30 vegnan spüerts divers prodots, mangiativas e regalins sülla plazza davaunt la Chesa Planta. In mardi, als 2 avuost 2023, nun es üngün marcho. Sper divers prodots, specialiteds e regalins, vain eir spüerta verdüra e frütta al marcho eivnil da Samedan. Sper divers prodots, specialiteds e regalins, vain eir spüerta verdüra e frütta al marcho eivnil da Samedan. Baldina Cantieni Kobi ho gieu l’ideja pel marcho eivnil a Samedan. La fin da quista sted do ella giò la bachetta in mauns pü giuvens. Da gün fin settember es il marcho mincha mardi bunura sülla plazza davaunt la Chesa Planta Samedan. Da gün fin settember es il marcho mincha mardi bunura sülla plazza davaunt la Chesa Planta Samedan. Chi vendaro la verdüra? Traunter gün e settember do que micha mardi ün marcho a Samedan. Inizio quel vaiva Baldina Cantieni Kobi dal 2011. Ad üna occurrenza cul tema «Gnir vegl a Samedan» vaiva ella fat la prüma vouta la proposta per ün tel marcho emnil da sted. Bger sustegn per sia ideja nu vaiv’la però survgnieu a quel inscunter, uschè cha la seniora ho miss in pè in egna redschia ün marcho emnil a Samedan. In ün discuors cun la FMR ho ella quinto davart las diversas sfidas ch’ella ho gieu fin cha la prüma verdüra es gnida vendida al prüm marcho avaunt 12 ans. Ella vaiva nempe contacto tuot ils marchadants, chi vendan eir al marcho eivnil da Cuira ed ils quêls ella ho dumando dad gnir eir a Samedan. Ma quels haun tuots sdit giò. Cha que saja memma dalöntsch davent da gnir in Engiadina, saja sto il motiv principel, s’algorda Baldina Cantieni Kobi e disch: «Sainza verdüra nu füss que però üngün dret marcho.» Intaunt vain però vendieu la 13evla sted da tuottas sorts verdüra e frütta scu eir otras specialiteds al marcho davaunt la Chesa Planta. (fmr/cam)

La seria d’occurrenzas e referats dal Parc Naziunal Svizzer «Naturama» organisescha in marcurdi, ils 19 da lügl 2023 illa sala da conferenza da l’Hotel Belvedere Scuol, ün referat cul biolog pensiunà Christian Marti. El ha lavurà dürant 31 ons pro la Staziun ornitologica svizra da Sempach e referescha davart aspets biologics ed aspets musicals dal chant dals utschels e quai fond musica, chantond e tschüvlond. L’uman s’allegra minch’on da prümavaira scha’ls utschels cumainazan darcheu a tschüvlar. E quist chant d’utschels es eir gnü imità ed integrà in numerus tocs musicals. Ma quist chantar ha importantas funcziuns ed es plain missivas pels members da la listessa spezcha, scrivan ils organisatuors da Naturama in üna comunicaziun. L’entrada a l’occurrenza es libra. (cdm/fmr) Il biolog pensiunà Christian Marti referescha davart aspets biologics ed aspets musicals dal chant dals utschels.

Cun üna granda festa ho la Fundaziun de Planta celebro in sanda passeda güsta duos giubileums: 80 ans daspö la naschentscha da la fundaziun e 50 ans eivnas da lingua e cultura a Samedan. Cun prominenza da politica e cultura scu eir cun ün vast program accumpagant es gnieu celebro dadains ed intuorn la Chesa signurila i’l cour da Samedan. «Hozindi pudess quista chesa esser ün hotel da tschinch stailas, üna chesa cumünela u üna chesa privata. Ma grazcha a las quatter fundaturas da la Fundaziun de Planta es quista chesa hozindi ün center da cumpetenza per lingua e cultura rumauntscha in Engiadin’Ota», uschè s’ho Chasper Pult, president da la Fundaziun de Planta, drizzo in sanda passeda al public in occasiun da la festa da giubileum a Samedan. Il giubileum dobel dad 80 ans Fundaziun de Planta e 50 ans eivnas da lingua e cultura es gnieu celebro in Chesa Planta, in l’üert restructuro e sül Plazzet. Aunz il act da festa a las 18.00, ho Chasper Pult auncha preschanto sia nouva exposiziun «Puter – a global language». Il linguist e president da la Fundaziun de Planta disch: «L’exposiziun prouva da musser cu cha’l puter scu ün idiom dal rumauntsch, es collio cun otras linguas. Ma ella muossa eir las diversas specialiteds dal puter.» Da las rischs dal rumauntsch i’l latin e’l retic fin tal prüm dicziunari rumauntsch-chinais, muossa l’exposiziun divers aspets e connex dal rumauntsch sün tuot il muond. Oratuors da nom e da pom Per festager il giubileum dobel es riveda la crème de la crème dal muond rumauntsch – ed eir il oratuors d’eiran da nom e da pom. Zieva Chasper Pult haun discurrieu il president dal cussagl naziunel, Martin Candinas, scu eir il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini. ­Tuots duos politikers haun do ün sguard persunel sülla Chesa Planta, siand cha tuots duos abitaivan üna vouta a Samedan. Ma cha da quel temp nun la hegiane mê visito. Uschè haune eir rendieu attent in lur pleds festivis al svilup da la Chesa Planta i’ls ultims ans. Perche cha daspö il 2010 es eir gnieu miss ad ir ün museum d’abiter. Daspö lo s’ho la Chesa Planta adüna dapü avierta pel public. E daspö l’an passo es eir darcho gnieu rendieu accessibel il grand üert davous la chesa istorica. «Daspö cha Martina Shuler-Fluor ho surpiglio il timun, vain miss auncha dapü pais sül puter. E tres que s’ho la Chesa Planta avierta auncha dapü pels indigens», disch Chasper Pult. Regalins e gratulaziuns Ma na be dal livel federel e chantunel es gnieu gratulo ed ingrazcho a la Fundaziun de Planta. Eir la Regiun Malögia, rapreschanteda da Christian Brantschen, scu eir il president cumünel da Samedan, Gian Peter Niggli, haun manzuno l’importanza da la fundaziun per l’Engiadina e’l rumauntsch. Intaunt sustegnan eir ­tuot las vschinaunchas da l’Engiadin’Ota las eivnas da lingua e cultura, dimena ils cuors da rumauntsch da sted a Samedan. E scu cha que tuocha per üna granda festa, s’ho la Fundaziun de Planta eir pudieu allegrer d’ün u l’oter regal. Uschè survain la fundaziun passa 8000 caricaturas da la famiglia dal caricaturist JüPa (Jürg Parli), chi’d es mort l’an passo. Ed ün abiedi dad Artur Caflisch, Olivier Weber-Caflisch, ho dono set purtrets ed üna sculptura da sieu non scu eir il manuscrit originel da «Mia musa». «La terza donaziun es ­tuot il materiel dal dicziunari e la biblioteca da Rudolf Tönjachen. Impü survgninsa da sieus descendents eir qualche mobiglia istorica da randulins», ho declaro Chasper Pult. Üna «supergroup» rumauntscha Sper la granda festa da giubileum s’ho la fundaziun de Planta eir fat svess duos pitschens regalins. Düraunt l’aperitiv in lüert es nempe gnieu inauguro il pavigliun renovo. Quist ­pitschen edifizi da l’an 1855 es gnieu conservo e restauro e sto uossa darcho a disposiziun a la generalited. «E scu ulteriur regalin per nos ­giubileum vainsa vulieu fer üna chanzun da giubileum. E chi oter füss gnida in dumanda per nus Puters scu Martina Linn?», disch ­Martina Shuler-Fluor. Uschè ho la musicanta da La Punt Cha­mues-ch compono üna chanzun aposta per la granda festa ed ho cun sustegn da Shuler-Fluor scrit il text pel töch «Nossa chesa». Quel ho alura eir gieu premiera in sanda saira in occasiun d’ün concert finel. Per quel s’ho aposta furmeda üna «supergroup» rumauntscha cun Martina Linn, Astrid Alexandre, Ursina Giger, Pascal Gamboni, Rees Coray e Samuel Bauer. Minchün dals stars da la musica rumauntscha ho alura auncha clet oura duos töchs, cha la band ho rapreschanto cumünaivelmaing. Quist concert da passa ün’ura ho tresoura musso cha’l rumauntsch e la cultura rumauntscha vivan e que cun musica fras-cha e cun artists giuvens. Uschè cha la Fundaziun de Planta ho in sieus prüms 80 ans pudieu accumplir sieu lezcha principela: da mantegner e promouver il rumauntsch e da der cun la Chesa Planta ün dachesa fisic a las Rumaun­tschas ed als Rumauntschs. Granda festa cun giubileum dobel La Fundaziun de Planta Samedan ho invido in sanda passeda ad üna granda festa da giubileum. Da festager d’eiran güsta duos anniversaris, nempe 80 ans daspö la naschentscha da la fundaziun e 50 ans eivnas da lingua e cultura a Samedan. Martin Camichel/FMR Il giubileum dubel dad 80 ans Fundaziun de Planta e 50 ans eivnas da lingua e cultura es gnieu celebro in sanda passeda in Chesa Planta, in l’üert restructuro e sül Plazzet. Aunz l’act da festa a las 18.00, ho il linguist e president da la Fundaziun de Planta, Chasper Pult, auncha preschanto sia nouva exposiziun «Puter – a global language». Oratuors da nom e da pom – traunter oter il president dal Cussagl naziunel, Martin Candinas, e’l cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini – haun in seguit gratulo ed ingrazcho a la Fundaziun de Planta per l’ingaschamaint pel rumauntsch. Sper ils pleds festivs ho la Chesa Planta però eir survgnieu diversas donaziuns e regalins, scu p.ex. set purtrets ed üna sculptura dad Artur Caflisch. E la fundaziun s’ho eir fat svess ün regalin: «E scu ulteriur regalin per nos giubileum vainsa vulieu fer üna chanzun da giubileum. E chi oter füss gnida in dumanda per nus Puters scu Martina Linn?», disch Martina Shuler-Fluor, mnedra da la Chesa Planta Samedan. La chanzun «Nossa chesa» es eir gnida preschanteda in occasiun d’ün concert da passa ün’ura. Per quel s’ho aposta furmeda üna «supergroup» rumauntscha cun Martina Linn, ­Astrid ­Alexandre, Ursina Giger, Pascal Gamboni, Rees Coray e Samuel Bauer. Pagina 7 La supergroup rumauntscha: (da schnestra a dretta) Rees Coray, Pascal Gamboni, Astrid Alexandre, Martina Linn, Ursina Giger e Samuel Bauer. La festa da giubelium d’eira in chesa, sül Plazzet, ma eir in l’üert restructuro. Visita da nom e da pom (da schn.): Martin Candinas, Gian Peter Niggli, Christian Bran­tschen, Martina Shuler-Fluor, Jon Domenic Parolini e Chasper Pult.

In sanda organisescha la Chesa Planta Samedan il prüm forum da litteratura suot il titel «Favella bella». Als 22 lügl 2023 es il prüm festival da litteratura, organiso da la Chesa Planta Samedan, il center da cumpetenza per la lingua e cultura d’Engiadin’Ota. Sper la litteratura as po però eir giodair las cumposiziuns da la musicista da La Punt Chamues-ch, Martina Linn. Ella preschainta ils resultats melodius chi spievlan la tschercha da sias rischs rumauntschas chi l’ho purteda a Sta. Maria in Val Müstair. Scu cha la Chesa Planta Samedan scriva in üna comunicaziun, staun insembel cun Linn auncha trais otras duonnas sül palc: Rut Plouda, Anna Ratti e Jessica Zuan, chi prelegian da lur ouvras. Scu cha’l titel dal forum «Favella bella» tradescha es l’arrandschamaint dedicho in prüma lingia a la litteratura. Discussiun trilingua Da las 10.00 fin al sain da not sto la Chesa Planta Samedan suot l’insaina da scripturas e scriptuors e dad auturas ed autuors rumauntschs scu eir da giasts da lingua taliauna e tudas-cha. Il di culturel cumainza cun üna lectüra ed üna discussiun trilingua cun Silva Semadeni, Corina Huber-Maier ed Annetta Ganzoni. In occasiun da la vernissascha «Launa da pavagls» – coorganiseda cun la Chasa Editura Rumantscha – staun darcho trais duonnas i’l center da l’attenziun: la poetessa Jessica Zuan, la musicista Astrid Alexandre e l’artista Flurina Badel, chi moderescha la prelecziun. Per üna seguonda vouta tuorna Badel sül palc. Quista vouta intervistesch’la la cuntschainta scriptura plurilingua Leta Semadeni, chi prelegia our da si’ouvra «Eu sun bain eir sco tü». Reminiscenzas da l’infanzia A pled vegnan sanda eir Nina Dazzi e Fadrina Hofmann. Ellas inchauntan il public cun l’orma engiadinaisa e papàs da militer. Ün cuntrapunct ad ün program pütost feminin, prelegia il scriptur renumno da Zuoz Dumenic Andry da sia ultima ouvra «Zina zina zana...– prosa cun proverbis» chi descriva cun umur proverbis e battibuogls quotidiauns. Il forum vo a fin cun reminiscenzas da l’infanzia chi sun gnidas scrittas per la «Chasa paterna 140» e chi vegnan prelettas da las auturas e dals autuors chi derivan tuots da l’Engiadin’Ota e da Bravuogn. Il punct finel – per nu dir il sain da not sonor – fo il chantautur Curdin Nicolay. (cdm/fmr) «Favella bella», il prüm forum da litteratura illa Chesa Planta es a partir da las 10.00 a Samedan. Entreda: tuotta di 40 francs, singula 10 francs. Ulteriuras infurmaziuns: info@chesaplanta.ch, tel. 081 852 12 72. In sanda es il prüm forum da litteratura "Favella bella" organiso da la Chesa Planta Samedan.

Daspö 50 ans organisescha la Fundaziun de Planta las eivnas da lingua e cultura a Samedan. Uschè ho la fundaziun mno pü daspera la cultura rumauntscha e’l puter a millis d’interessos. Duos partecipantas, chi frequaintan ils cuors daspö duos e tschinch ans – e chi sun tuot arsantedas pel rumauntsch – haun recapitulo cun la FMR lur process d’imprender la lingua. Martin Camichel/FMR «Zieva las prümas lecziuns suni güsta ida in ün restorant e d’he dumando scha possa pajer per rumauntsch. Eau nu d’he inclet la resposta, siand cha nu cugnuoschaiva auncha las cifras. Ma que s’ho simplamaing d’avair il curaschi e da discuorrer», disch Karin Jundt, chi imprenda daspö duos ans rumauntsch. Insembel cun Claudia Herrmann, chi fo part als cuors per la tschinch’evla vouta, frequainta ella quista sted il cuors da conversaziun. Ellas sun duos da passa 120 partecipantas e partecipants, chi’s chattan quistas eivnas a Samedan illa chesa da scoula. Da lündeschdi fin venderdi vegnan lo adüna spüertas las eivnas da lingua e cultura organisedas da la Fundaziun de Planta. Las duos duonnas plain schlauntsch ed interess pel puter haun in cuort temp imprains la lingua ed haun in ün discuors cun la FMR quinto davart lur motivaziun d’imprender rumauntsch. La baderleda d’eira natürelmaing per puter. In vacanzas in Engiadina Tuottas duos partecipantas sun gnidas in contact cul rumauntsch causa vacanzas in Engiadina, ma tuottas duos nu haun üngünas rischs illa Rumantschia. «Eau gniva già da matta a Zuoz in vacanzas ed intaunt vainsa eir üna pitschna abitaziun da vacanzas a S-chanf. Impü d’heja lavuro ün pêr stagiuns interas scu magistra da skis a Zuoz», disch Claudia Herrmann dal chantun Argovia, chi lavura in üna agenzia da publicited e marketing ad Aarau. Stüdgio ho ella taliaun e frances ed ho perque adüna inclet ün pô che cha’ls Rumauntschs intuorn ella discurrivan sün pista u in cumün. Ma da discuorrer svess nun hegia propi funcziuno. Connex cul taliaun Uschè s’ho Claudia Herrmann avaunt tschinch ans finelmaing decis da s’annunzcher a las eivnas da lingua e cultura a Samedan. «Sch’eau nu fatsch que uossa, alura nu fatschi que mê», s’algorda Herrmann ed agiundscha «ed intaunt suni fich cuntainta cha d’he fat quist pass.» Karin Jundt ho eir ün connex cul taliaun, siand ch’ella es creschida sü biling tudas-ch taliaun. E suvenz ho’la eir passanto sias vacanzas in Engiadina. Ella declera: «Avaunt duos ans d’heja alura gieu la pussibilited da piglier a fit üna pitschna abitaziun cò a Samedan. Daspö lo viv eau 50 % in Engiadina e 50 % giò la Bassa a Stäfa.» La schanza da pudair piglier a fit l’abitaziun d’eira tenor ella eir il punct da partenza per dir «Hai, uossa cumainz eau eir ad imprender rumauntsch», s’algorda Karin Jundt. Uschè resta que fras-ch Zieva il prüm cuors avaunt duos ans ho Karin Jundt piglio il cudesch «Grammatica ladina» da Gian Paul Ganzoni e la es ida tres da la prüma fin a l’ultima pagina. Ch’ella saja üna persuna chi stüdgia fich sistematicamaing e ch’ella hegia impü imprains magari svelt tuot il vocabulari dal mez d’instrucziun. Parallelamaing ho ella cumanzo a s’inscuntrer cun la magistra Annalea Stuppan per üna lecziun mincha trais eivnas, inua ch’ella ho pudieu fer dumandas. «Eau sun pensiuneda e d’he gieu bger temp per imprender la lingua. Impü prouv eau da trer a nüz mincha situaziun inua ch’eau poss discuorrer rumauntsch», uschè Karin Jundt davart las radschuns ch’ella ho imprains uschè svelt la lingua. Eir Claudia Hermann ho zieva sia prüm cuors da rumauntsch cuntinuo cun üna lecziun mensila, però in üna pitschna gruppa da tschinch duonnas giò la Bassa. «Sara Francesca Hermann ho alura fat cun nussas üna lecziun da passa ün’ura cun conversaziun e tscherts aspets gramaticals», disch Claudia Herrmann. Düraunt la pandemia hegian els alura cuntinuo cun las lecziun in möd online. Ma uschigliö nun hegia ella uschè bgeras pussibiliteds da discuorrer rumauntsch. Ella vo eir in tschercha da videos, textins e post rumauntsch. U taidla radio e guarda cuorts videos dad RTR. Claudia Herrmann disch: «Uschè resta il rumauntsch adüna ün pô fras-ch.» Baderledas e giavüsch Karin Jundt ho eir tgnieu fras-ch sieu rumauntsch ed ho publicho d’incuort insembel cun Gianna Duschletta il cudesch biling tudas-ch rumauntsch «Baderledas und Einsichten». In quista collecziun dad anecdotas ed istorgias cuortas baderlan las auturas da lur algordanzas, experienzas, observaziuns ed impissamaints. Karin Jundt declera: «Nus nu vains scrit ils texts e las anecdotas cun l’intenziun da scriver ün cudesch d’instrucziun. Dimpersè da scriver ün cudesch biling per persunas chi imprendan rumauntsch.» Ils texts nu sun mê pü lungs cu üna pagina, sülla pagina schnestra as rechatta il text tradüt e sülla pagina dretta il text originel. Claudia Herrmann disch: «Eau vaiva già adüna considero l’Engiadin’Ota scu mieu seguond dachesa, ma daspö ch’eau riv eir da m’exprimer pü u main in puter ho que do aunch’üna relaziun pü stretta cun la cultura e la vita engiadinaisa.» Ma per pudair exerciter il puter i’l minchadi, haun las duos duonnas auncha ün giavüsch a las Engiadinaisas ed als Engiadinais: «Discurri per plaschair rumauntsch cun nussas!» Karin Jundt (schnestra) e Claudia Herrmann (dretta) a las eivnas da cultura e lingua Samedan. Karin Jundt (schnestra) e Claudia Herrmann (dretta) a las eivnas da cultura e lingua Samedan.

In occasiun dal Festival da Jazz a San Murezzan do Ursina Giger güsta trais concerts sülla terrassa da l’Hotel Hauser quist’eivna. La musicista, oriundamaing da Mustér, abita a Turich e s’ho chatteda cun la FMR illa cited a la Limmat per ün discuors davart sia musica. Già la fin d’eivna passeda s’ho udieu la vusch dad Ursina Giger in Engiadina. In occasiun dal giubileum dubel da la Fundaziun de Planta ho’la do – insembel cun oters stars da la scena da musica rumauntscha – ün concert sül Plazzet a Samedan. E traunter oter ho la Sursilvana eir chanto puter. E que nun es niauncha passeda ün’eivna, e que s’oda darcho ad Ursina Giger (38) in Engiadina, be però ün pêr kilometers pü insü. Ella fo nempe part quist an al Festival da Jazz a San Murezzan e do in gövgia, venderdi e sanda ün concert sülla terrassa da l’Hotel Hauser. Traunter sias concerts in Engiadina es l’artista però darcho ida a Turich, inua ch’ella abita daspö desch ans. Lo s’ho Ursina Giger chatteda in lündeschdi passo per ün discuors cun la FMR. Da la musica classica al jazz «Ad es propi bel da pudair ir a suner al Festival da Jazz, impustüt cha pudains suner trais sairas üna zieva l’otra. Uschè as po eir piglier part svess ün pô al festival», disch Ursina Giger. Sias rischs musicalas nun ho ella però i’l jazz, dimpersè illa musica classica. Düraunt sia infanzia a Mustèr chantaiva ella in divers cors, sunaiva clavazin e s’ho alura decisa dad ir a stüdger musica. Ma ella nu vulaiva stüdger musica classica ed es steda ün pô in tschercha: «A la fin d’heja alura chatto il jazz e d’he stüdgio que a Lucerna. Lo d’heja eir cumanzo a scriver las prümas chanzuns, da funder mieus prümas bands e d’avair ils prüms concerts», declera Ursina Giger. Cul jazz hegia ella alura pudieu schlarger il orizont musical. Uschè hegia ella chatto ün tscherta liberted: «Que ho scu aviert mieu cosmos», constatt’la. Ün an al nord Vers la fin dal stüdi dal 2010 ho l’artista eir gieu la pussibilited dad ir per üna an a Kopenhagen. Lo hegia ella cumponieu bger ed ho uschè chatto sia egna vusch da scriver chanzuns. Dal 2011 è’la turneda inavous in Svizra ed ho fundo sia band Ursina, cun la quêla ella es eir da la partida al Festival da Jazz. «Ma Ursina s’ho adüna darcho müdeda e sviluppeda i’l decuors dals ans. Cun la band d’heja alura eir imprains a piglier sü musica ed a der concerts», declera l’artista. L’an a Kopenhagen ho eir lascho inavous stizis illa musica dad Ursina Giger. Ella scriva daspö lo – sper chanzuns sursilvanas – eir chanzuns inglaisas e la melanconia dal nord s’ho eir sfueda aint in si’ouvra. Sper sia band Ursina es l’artista però eir activa i’l trio «La Triada», insembel cun Astrid Alexandre e Corin Curschellas. Üna direcziun cha nu s’aspetta Sie musica caracterisescha Ursina Giger scu melodiusa e cun bgeras culuors. Ma ch’ella hegia eir fich gugent scha la musica maina dals accords no in üna direcziun cha nu s’aspetta uschè. «Eau od suvenz eir da la glieud cha mia musica saja melanconica. Perque d’heja eir pruvo da der cunter a que e da scriver songs cun dapü groove», declera Ursina Giger. Sch’ella compuona, ho ella pelpü al princip ün fragment d’üna melodia u üna sequenza d’accords. Pelpü vain pür zieva il text: «La musica es schont pütost mia fermezza. Ad es minchataunt greiv sch’eau d’he üna melodia e stögl alura chatter per quella il text, sainza müder il ritem e l’atmosfera.» Ün fundus da respostas Fin uossa ho Ursina Giger registro e publicho trais egens albums, nempe «Hiding Behind A Mask / Time Is A Thief» (2014), «You Have My Heart» (2017) e «When I Let Go» (2021). Actuelmaing es l’artista a realiser – insembel cun la fotografa Angelika Annen – ün proget d’ün gener ün pô different. Per quel haun las duos duonnas tschercho 70 persunas da la generaziun Y (annedas 1980-1999) illas regiuns Grischun, Schwyz e Turich – lur patrias e’l lö inua ch’ellas vivan. A chaschun da la chanzun «Hold On» dad Ursina – chi tematisescha che cha’ns resta a la fin scu umauns e che chi’d es important illa vita – haun ellas discus la chosa culs 70 partecipants. «Our da quist fundus da respostas – que sun impissamaints fich sincers ed intims – prouv eau uossa da scriver chanzuns. Angelika Annen inscenescha las respostas fotograficamaing», declera Ursina Giger. Que daro trais exposiziuns illas regiuns Schwyz, Grischun e Turich. La prüma vernissascha es als 12 october 2023 a Steinen, Schwyz in l’Atelier R6. Las exposiziuns a Turich ed in Grischun saron alura dal 2024. Lös e datas nu sun però auncha fixos. In occasiun da la festa da giubileum da la Fundaziun de Planta, ho Ursina Giger già chanto l’eivna passeda a Samedan. Ursina Giger dasper la Limmat a Turich, inua ch’ella abita daspö desch ans.

La cronica «Refurmo in Engiadin’Ota» tratta l’istorgia da la baselgia evangelic-refurmeda a partir da la refurmaziun fin tar la fusiun. In tschinch chapitels e sün 335 paginas descriva l’autur Jon ­Manatschal l’istorgia da la baselgia evangelic-refurmeda da l’Engiadin’Ota fin tar la fusiun da las och raspedas a Refurmo l’an 2017. L’istorgia cumainza i’ls ans aunz la refurmaziun, cur cha l’uvas-ch da Cuira cumandaiva auncha las festas. Ella cuntinuescha culla refurmaziun svessa e zieva cun l’istorgia da tuot las ­raspedas da l’Engiadin’Ota. L’Engiadin’Ota aunz la refurmaziun Aunz la refurmaziun era l’uvas-ch da Cuira responsabel per l’Engiadin’Ota. Taunt per las dumondas ecclesiasticas scu eir per quellas mundaunas. Rapreschanto d’eira l’uvas-ch en Engiadin’Ota tres ils Plantas ed ils Salis. «Cul temp vaiva la glieud ün’ira cunter quists rapreschantaunts da l’ovais-ch da Cuira, eir perque varon blers decis da refurmer lur cretta», suppona Jon Manatschal. La refurmaziun La refurmaziun ho düro ün po pü lönch in Engiadin’Ota, cun esser pü dalöntsch davent da Cuira. Sustegn ho ella survgnieu pustüt da Gian Travers a Zuoz e Jachiam Bifrun a Samedan – a Zuoz, Samedan e San Murezzan d’eiran las baselgias principelas da l’Engiadin’Ota. Els duos haun eir s’ingaschos fermamaing per cha la populaziun imprenda a leger e scriver e possa lura leger svessa la Bibgia. «La cretta refurmeda as basa sülla Bibgia, perque d’eira important cha la glieud possa leger svessa quels texts sainza esser dependenta dad oters», declera l’autur da la cronica. Il temp zieva la refurmaziun Zieva la refurmaziun – la fin dal 16avel tschientiner – es sto ün temp cun bgers cumbats e granda poverted. Ils ravarendas haun reagieu e miss in vigur a la sinoda evangelic-retica reglas per ­tuot la populaziun. Traunter oter d’eira gnieu prescrit, ch’ir a predgia saja obligatoric e gnia controllo. «A nu daiva üngün pardun, düraunt l’ura da predgia d’eiran serro tuot, eir las ustarias», disch Jon Manatschal. Da l’otra vart d’eira gnieu decis cha’ls ravarendas stöglian instruir a la giuventüm düraunt l’inviern in roms elementers scu scriver e leger. Cun que d’eira missa la basa pella scolaziun populera. La separaziun da stadi e baselgia L’an 1874 es ida in vigur la nouva constituziun federela chi ho separo stadi e baselgia. Las vschnaunchas d’eira dimena obliedas da funder raspedas e da viver zieva da las taxas da baselgia. Jon Manatschal descriva in «Refurmo in Engiadin’Ota» l’istorgia da mincha singula raspeda da l’Engiadin’Ota. La fusiun L’ultim chapitel tratta la via vers la fusiun da las och raspedas da l’Engiadin’Ota l’an 2017. Las discussiuns vaivan cumanzo già 20 ans pü bod cul giavüsch da collavurer pü strettamaing. Our da quella collavuraziun es naschieu dal 2002 «Il Binsaun», la cooperaziun da las raspedas, ed our da quella lura «Refurmo» dal 2017. Il cudesch da 335 paginas es biling: «Scha’ls protocols d’eiran in rumauntsch, d’heja scrit rumauntsch, sch’els d’eiran in tudas-ch d’heja tschernieu quella lingua», ho conclüs l’autur Jon Manatschal. La cronica güst cumparüda tratta l’istorgia da la baselgia evangelic-refurmeda da l’Engiadin’Ota daspö la refuorma

Iffaunts da tuot la regiun treneschan düraunt quist’eivna sülla plazza da ballapè San Gian a Schlarigna scu ils profis. Treneders professiunels da l’equipa da Nico Elvedi e Jonas Omlin muossan lur trics ad iffaunts da l’Engiadina. La meglra equipa da ballapè engiadinaisa, il CB Schlarigna, pussibilitescha eir quista sted darcho ün trenamaint tuot speciel. In collavuraziun cun la scoula da ballapè da Borussia Mönchengladbach, haun iffaunts da la regiun l’occasiun da trener sco ils profis. Iffaunts da ses fin quattordesch ans saun profiter dals trics dals trenaders da juniors da Borussia Mönchengladbach. L’amulain dal ballapè La scoula da ballapè da Borussia Mönchengladbach visita püs lös in Svizra, Schlarigna es l’unic lö in Grischun. Düraunt trais dis vain musso ad iffaunts interessos l’amulain dal ballapè. Els haun la pussibilited da trener suot cundiziuns professiunelas. Sper il trenamaint do que mincha di eir gös da ballapè pels iffaunts. Uschè dess gnir sdasdo tals iffaunts e giuvenils il plaschair vi dal sport. Adüna darcho pussibilitescha il CB Schlarigna differents champs da trenamaint. Traunter oter eir cun treneders d’üna «granda» equipa. La squedra da Borussia Mönchengladbach es üna da las fermas equipas da la Bundesliga. La stagiun 2019/2020 vaiva l’equipa dals giuveders svizzers Nico Elvedi e Jonas Omlin termino sün plazza quatter e s’ho uscheja qualificho per la fasa da gruppa da la Champions League. (rtr/fmr) La stupenta culissa da la plazza da sport cun la Baselgia San Gian. La stupenta culissa da la plazza da sport cun la Baselgia San Gian. Iffaunts treneschan cun treneders professiunals da Borussia Möngengladbach a Schlarigna.

La «Schweizer Illustrierte», «L’illustré» e «La Domenica» tscherchan per la 8evla vouta la «La vschinauncha svizra da l’an». Traunter oter sun eir rivedas Chapella e Valchava suot ils finalists. Dal 2021 ho La Punt Chamues-ch guadagno la concurrenza «La vschinauncha svizra da l’an». Eir quist an sun güsta darcho duos vschinaunchas rumauntschas – u meglder dit duos fracziuns – nominedas pel titel, nempe Chapella e Valchava. Per la concurrenza da quist an, organiseda da la «Schweizer Illustrierte», «L'illustré» e «La Domenica», vain tschercheda üna vschinauncha cun üna festa chi’d es periodicamaing, chi ho tradiziun e chi sto suot l’insaina da la cumünaunza. Festas da tuots geners Scu cha’ls organisatuors da la concurrenza scrivan, po que esser üna festa da vignas cun preschantaziuns d’art, üna festa da cumün cun teater, musica u bal, üna granda tavolata tres la vschinauncha, üna festa extraordinaria dals prüms avuost u üna baselgia cun üna richa tradiziun ed istorgia. Tenor las premissas po que però eir esser ün’occurrenza creeda da nouv chi do nouvs impuls al cumün e chi dess avair lö regulermaing. Seguonda fasa finela Las propostas per las vschinaunchas haun pudieu gnir inoltredas fin principi gün 2023. In seguit ho ün giuria elet och finalists e finalistas da tuot las regiuns linguisticas. Uschè es gnieu elet Chapella causa l’openair chi’d es daspö passa 40 ans minch’an in avuost in vicinanza da l’ospiz. E Valchava es rivo i’l final causa la festa da la racolta, chi’d es minch’an in october. Auncha temp per vuscher Uossa es la concurenza illa seguonda runda finela e fin a la fin dal mais as po auncha vuscher online pels favorits. In avuost vain alura comunicheda «La vschinauncha svizra da l’an 2023». La vschinauncha victura po alura düraunt ün an druver il titel per fer reclama per se svess. Impü do que üna festa per la vschinauncha, insembel cun tuot ils sponsuors da la concurrenza, a la quela sun invidos tuot ils abitants e las abitantas dal cumün. Suot il seguaint QR-code as riva sülla pagina da web per vuscher giò davart «La vschinauncha svizra da l’an 2023». Chapella e Valchava sun i’l finel per «La vschinauncha svizra da l’an 2023». Que’s po auncha vuscher giò fin a la fin da quist mais. Chapella e Valchava sun i’l finel per «La vschinauncha svizra da l’an 2023». Que’s po auncha vuscher giò fin a la fin da quist mais.

Il scarafag glüschaint taliaun (luciola italica) dvainta adüna pü rer in Grischun. Probabelmaing il do que be pü illa Bergiaglia, in Puschlev ed illa Val Müstair. Tenor l’Uffizi federel da l’ambiaint es il stedi da la biodiversited in Svizra insufficiaint. Ün terz da las spezchas sun in privel da svanir. Il motiv principel es cha’ls spazis da vita svaneschan u cha la qualited da quels dvainta pü e pü noscha. Que ho eir influenzas pels scarafags glüschaints – ils «vermins da glüsch». In tschercha dal scarafag glüschaint in Val Müstair In Svizra do que quatter sorts da scarafags glüschaints. Üna sort es il scarafag glüschaint taliaun (luciola italica) e quella es fich rera. In Grischun daiva que avaunt passa 20 ans, tenor la info fauna, auncha trais lös in Grischun cun quist scarafag glüschaint specific, nempe in Bergiaglia, in Puschlev ed in Val Müstair. La info fauna es il center naziunel svizzer da datas ed infurmaziuns davart la fauna. Sün dumanda da RTR in quellas regiuns, nun ho üngün pudieu confermer l’existenza dal scarafag glüschaint taliaun. Illa Val Müstair haun singulas persunas però pudieu raquinter inua che els s’algordan d’avair vis pü bod tels scarafags. Uscheja es que sto pussibel ad RTR da filmer e cumpruver l’existenza da singuls scarafags glüschaints taliauns illa Val Müstair. Il scarafag glüchaint taliaun glüscha düraunt nots chodas i‘l mais lügl (tuot tenor ora e clima). La femna tschainta e glüscha per terra e sün erva, il mes-chel svoula ed es activ fin intuorn mezzanot. (rtr/fmr) Il scarafag glüschaint taliaun (luciola italica) es do que probabelmaing be pü illas vals dal süd grischunas.

Seraina Friedli, oriundamaing da La Punt Chamues-ch, es pel mumaint in Nouva Zelanda als Champiunedis mundiels da ballapè da duonnas. Per la terza goalie da la squedra naziunela svizra es que il prüm champiunedi mundiel ch’ella fo part. In ün’intervista cun la FMR ho ella discurieu davart il ballapè da duonnas, ils champiunedis momentans e davart sia futur in ün club a l’ester. La goalie Seraina Friedli (30) es la prüma Engiadinaisa chi fo part ad ün champiunedi mundiel da ballapè. Creschida sü è’la a La Punt Chamues-ch e giouva daspö il 2005 per divers clubs da ballapè svizzers (guarda box). Daspö bundant trais eivnas es ella insembel cun la squedra naziunela svizra da ballapè da duonnas in Nouva Zelanda, inua cha tscherts gös dal champiunedi mundiel haun lö – ils oters gös da la fasa da gruppa sun in Australia. Seraina Friedli nun es in quists trais gös fin uossa auncha steda in acziun, ma ella ho observo mincha gö dal baunchin oura. Her haun las duonnas svizras giuvo ün 0:0 cunter la Nouva Zelanda e s’haun uschè qualifichedas pel ochevelfinel. Il discuors cun Seraina Friedli es gnieu fat l’eivna passeda, auncha avaunt las noviteds ­allegraivlas. FMR: L’Europa ho passanto i’ls ultims dis ils pü chods da l’an cun temperaturas extraordinarias. Cu sun las circunstanzas per giuver ballapè da l’otra vart dal muond? Seraina Friedli: Cò in Nouva Zelanda es que fich agreabel pel mumaint, siand cha que es inviern. Las temperaturas sun intuorn desch gros e que es optimel per giuver ballapè. Da giuver uossa a chesa nu füss sgürischem na uschè agreabel. E cu sun fin uossa ieus ils prüms duos gös als champiunedis mundiels ? Il prüm gö cunter las Philippinas vainsa giuvo fich suveraun e guadagno duos a nolla. Que d’eira güsta bun da cumanzer ils champiu­nedis mundiels cun uschè ün gö. Il seguond gö vainsa eir giuvo solid cunter la Norvegia, chi ho giuvo fich bain. Lo vainsa a la fin fat ün nolla a nolla. Fin uossa vainsa tenor me ragiunt ün bun resultat e pudains esser cuntaintas cun nossa prestaziun. Eau svess nu d’eira fin uossa auncha in acziun, causa cha vains üna ierarchia severa a reguard chi chi po giuver. Dimena scha nossa goalie as feriss u crudess oura, alura pudess eau alura giuver. Cu valütescha Ella las schanzas da la Svizra per üna medaglia quist an? Eir scha vains fin uossa giuvo bain ed essans in üna buna cundiziun, vainsa cò als cham­piunedis üna ferma concurrenza. Impustüt tar pajas chi haun già pü lönch giuvedras professiunelas, as bada ch’ellas haun ün niveau fich ot. Favoritas sun sgürischem las Americaunas, chi haun eir guadagno ils ultims duos champiunedis mundiels, e las Brasilaunas sun eir fermischmas. Ed a la fin dals quints nu’s po neir na schmancher la Germania, chi’d es adüna pronta per üna surpraisa. Da gnir a chesa cun üna medaglia saro schont difficil, ma insomma na impussibel. Uossa vainsa da ster cul buonder e da der il meglder. Badais Vus giuvedras cha las medias rapportan dapü davart dal ballapè da duonnas – as pudess eir discuorrer d’ün pitschen hype da medias? Hai, que as bada schont. Già i’ls ultims ans in Svizra s’ho bado ün interess pü grand pel ballapè da duonnas, que vegnan musso dapü gös ed in generel es il ballapè da duonnas pü preschaint i’l minchadi. Que vaivans già bado l’an passo düraunt il champiunedis europeics, già lo vaivans üna granda attenziun. Ed uossa quist an in Nouva Zelanda pera bod auncha d’esser d’intuorn dapü interess. Eir las medias localas ans haun già visitedas cò düraunt ün trenamaint ed haun discurrieu cun nussas. Ed impü sun eir adüna darcho pitschnas mattas a guarder tiers a nus, que es fich bel. Ma in conguel cul ballapè dals homens pudainsa sgürischem auncha piglier sü qualchosa. Dimena ho que hozindi eir dapü idols feminins per mattas in conguel cun pü bod? Schi, in mincha cas. Eau sun auncha creschida sü cun idols masculins, scu Gianluigi ­Buffon u Oliver Kahn. Que’s ho müdo in mincha cas tres la preschentscha pü granda dal ballapè da duonnas illas medias. Impü do que eir in Svizra dapü giuvedras professiunelas e quellas sun pü preschaintas cu pü bod. Ma que es eir cò intuorn ün potenziel per promouver il ballapè da duonnas auncha dapü. E che fo Seraina Friedli sch’ella tuorna darcho da «Down Under»? Do que plans pel futur? Hai, que do in incha cas plans pel futur. Cur ch’eau tuorn vareg eau be ün pêr dis temp per am reposer, zieva cumainza güsta darcho üna nouva aventüra. Eau vegn nempe a giuver pel club belgiais RSC Anderlecht, chi fo part da la prüma liga da ballapè da duonnas belgiaisa. Eau d’he già üna vouta giuvo tar ün club ­taliaun e sun zieva darcho turneda in Svizra, dimena d‘heja già fat experienzas a l‘ester. Que m‘ho plaschieu bain. Fin quist an d’heja giuvo tar Turich. Siand ch’eau nu sun pü la pü giuvna, am d’heja decis dad ir aunch’üna vouta davent per ün temp. Sch’eau nu vess fat uossa, füss que forsa sto memma tard ün bel di. Eau vulaiva simplamaing aunch’üna vouta avair ün’aventüra. Eau m’allegr fich sün quist nouv chapitel. La goalie engiadinaisa Seraina Friedli es naschida dal 1993 a Samedan ed es creschida sü a La Punt Cha­mues-ch. Sia carriera sülla plazza da ballapè ho la goalie cumanzo dal 2005 tal club da ballapè da Lusitanos de Samedan. Lo ho ella giuvo tschinch ans fin ch’ella ho müdo l’an 2010 tal club da Tusaun-Cazas. Seraina Friedli es alura ida dal 2012 in direcziun da la Bassa ed ho müdo scu amatura tal club da ballapè da Turich. A partir dal 2018 ho ella auncha giuvo per duos ans a Berna. Tals duos clubs es ella steda in acziun tar qualche gös da l’UEFA Women’s Champions League ed ho eir guadagno titels naziunels. La sted 2020 ho Seraina Friedli suottascrit ün contrat per ün club taliaun da San Gimignano illa seria A. La stagiun 2021/22 ho Seraina Friedli giuvo pel FC Aarau. Per la stagiun 2022/23 es ella darcho turneda a Turich. Zieva ils champiunedis mundiels müda la goalie engiadinaisa tal RSC Anderlecht illa prüma liga belgiaisa. (fmr/cam) Seraina Friedli es oriundamaing da La Punt Chamues-ch ed es la terza goalie da la squedra naziunela svizra da ballapè. Seraina Friedli düraunt ün trenamaint aint il Tahuna Park a Dunedin in Nouva Zelanda. Fotos Ellas sun üna runda inavaunt La squedra naziunela da ballapè da duonnas svizra es riveda her, dumengia üna runda inavaunt tals champiunedis mundiels da ballapè in Australia e Nouva Zelanda. Traunter oter eir cun sustegn engiadinais da la terza goalie Seraina Friedli, chi s’ho piglieda il temp per ün’intervista cun la FMR. Daspö bundant trais eivnas es la squedra naziunela da ballapè svizra in Nouva Zelanda als champiunedis mundiels da ballapè da duonnas. Cun ün nolla a nolla cunter il co-osp, la Nouva Zelanda, s’haun las duonnas qualifichedas in dumengia pel ochevelfinel. Part da la delegaziun svizra fo eir la terza goalie Seraina Friedli, chi’d es creschida sü a La Punt Cha­mues-ch. Per ella es que la prüma vouta ad ün champiunedi mundiel. Ma fin uossa nun es la goalie engiadinaisa auncha steda in acziun in Nouva Zelanda. In ün’intervista cun la FMR ho Seraina Friedli quinto davart ils prüms gös ch’ella ho observo dal baunch oura. «Da gnir a chesa cun üna medaglia saro schont difficil, ma insomma na impussibel», disch Seraina Friedli. Tenor ella paun las duonnas svizras però esser cuntaintas cun lur prestaziun fin uossa. (fmr/cam)