En la vegliadetgna da 60 onns è mort sonda passada a Cuira Ramun Spescha (1961–2022). Cun sia lavur ha il graficher, oriund da Domat, marcà decididamain era publicaziuns ed occurrenzas da la litteratura rumantscha. Ils emprims onns dals Dis da litteratura a Domat ha el creà il concept grafic-visual da quest’occurrenza, nua che ses frar ed autur Flurin Spescha era co-organisatur. Ramun Spescha – ch’aveva emprais da cumpositur – ha er creà a partir da l’entschatta la cumparsa grafica da la Chasa Editura Rumantscha ch’exista dapi l’onn 2010. El ha mess si il bul uschia a publicaziuns sco p.ex. quellas recentas da Leo Tuor, Göri Klainguti u da Tresa Rüthers-Seeli. Ensemen cun ses frar Flurin Spescha barmier ha el fundà dal 1996 la chasa editura litterara «ediziun edescha», la quala Ramun ­Spescha ha sviluppà vinavant ad in’editura per publicaziuns d’art grischun, cun il num ­«edescha art». El ha era creà differentas scrittiras actualas en il spazi public – uschia p.ex. ils logos dal center da cultura Nairs ubain dal Museum Segantini a San Murezzan. Ramun Spescha è creschì si a Domat en ina famiglia engaschada en litteratura ed art. Ses bab Hendri e ses frar Flurin èn stads auturs, ses aug Matias in dals enconuschents artists grischuns dals davos decennis. Ensemen cun sia dunna Diana Jörg Spescha ha el in figl. (fmr/dat)

La cuminanza grischuna per sendas envida viandantas e viandants d’emprender co sa cuntegnair tar inscunters cun chauns che protegian muntaneras. 18 participantas e participants han prendì part la sonda vargada a l’emprima da duas scolaziuns al Plantahof a Landquart. La damaun eran anc tuttas participantas e participants plain mirveglias tge che schabegia en las proximas trais uras. Igl incumbensà chantunal per la protecziun da muntaneras, Jan Boner, ch’è sez pur da nursas e pastur ha raquintà tge incumbensa ch’ils chauns da protecziun hajan. «Jau emprov da declerar a vus il cumportament dals chauns. Suenter èsi pli simpel da chapir co ch’igl è da sa depurtar cura ch’ins scuntra ils chauns da protecziun.» Causa il return dal luf stoppian las muntaneras sin las pastgiras e sin las alps vegnir protegidas. «Ed ils chauns da protecziun han ina clera incumbensa.» Quests chauns na sajan dentant absolutamain nagin privel per l’uman, sche quel sa deportia endretg, ha Boner ditg. «Sche vus inscuntrais chauns da protecziun ch’èn agitads, lura han quels forsa gì avant situaziuns da stress, per exempel cumbats cun lufs. Ma sche vus sco viandants restais ruassaivels e na spaventais betg ils animals, lura na succeda nagut.» Ina da las impurtantas reglas è tenor Jan ­Boner da star quiet e da dar temp als chauns da percepir la situaziun. «Ciclists duain vegnir giu dal velo e stuschar quel. Drizzar in fist vers ils chauns po gidar da tegnair sin distanza quels. Il fist na duess dentant mai guardar ensi, mabain adina engiu vers il terren. Ed il contact visual cun ils chauns duess succeder be cun volver il chau e guardar sur la spatla ora.» Sch’ins sa volvia ruassaivlamain cun il corp davent dal chaun dettia quai il signal, ch’il passant n’haja betg interess e veglia passar sperasvi. En ina segunda part dal curs han las participantas ed ils participants gì la pussaivladad d’experimentar cun ina muntanera protegida ils tips e trics che l’expert Jan Boner aveva dà en il local da teoria. Sco quai che l’incumbensà per chauns da protecziun ha ditg suenter l'exercizi a la FMR, detti la pussaivladad da guardar sin la pagina d’interent da l’organisaziun Herdenschutzschweiz. «Là datti ina charta interactiva che mussa nua en il Grischun ch’i dat actualmain muntaneras che vegnan protegidas da chauns da protecziun.» Il gestiunari da la Cuminanza grischuna da sendas, Stephan Kaufmann, ha appellà al respect dals umans envers las muntaneras ed envers ils chauns da protecziun. Quest respect saja absolutamain en l’interess da sia instituziun. «Viandar è in sport naziunal en Svizra. 57% da la populaziun inditgescha d’ir a viandar regularmain. Ils ultims dus onns cun la pandemia è il basegns da far spassegiadas creschi marcantamain. Da medem mument è dentant creschì er il potenzial da conflict tranter viandants e chauns da protecziun.» La Cuminanza grischuna da sendas possia be sensibilisar per in conflict d’interess che saja baingea avant maun, che possia però vegnir eliminà cun agir correct. Dumandà trais participants Ramuna Fischer, Lucerna Jau lavur tar la Cuminanza da sendas da Lucerna ed hai gì mirveglias co ch’ils Grischuns fan quai cun ils viandants ed ils chauns da protecziun. Quai che jau hai udì e vesì qua oz chat jau fitg bun. Bleras bunas infurmaziuns davart ils chauns e simpels tips co ch’il carstgaun po evitar conflicts cun ils animals. Jau sent ch’ils Grischuns han ina gronda experientscha en chaussa. Gion Hitz, Landquart Mia motivaziun da vegnir qua oz è da surve­gnir cussegls per mes problem dad ir a viandar cun in chaun. Jau hai in chaun e mia dumonda è co reageschan ils chauns da protecziun sin in viandant sco jau cun in chaun da chasa? Nus avain survegnì qua fitg buns ­cussegls en la teoria ed en la pratica. Monika Vetsch, Berna Jau sun ina viandanta entusiasmada e sun fitg gugent sin viadi a pe en il chantun Grischun. Jau less uss emprender d’inscuntrar ils chauns da protecziun da muntaneras senza che jau stoppia avair tema da quels. Jau hai gia frequentà il curs pertutgant inscunters cun ­vatgas-mamma. Là hai jau gì success cun ils tips che jau aveva survegnì. Grischun Ir pli plaun e metter ils mauns en satg La Cuminanza grischuna per sendas ha envidà sonda vargada viandantas e viandants al Plantahof per mussar las reglas impurtantas tar inscunters cun ils chauns che protegian muntaneras. «La preschientscha dals chauns da protecziun è necessaria per proteger noss animals da chasa», ha il manader dal curs ed incumbensà chantunal per la protecziun da muntaneras, Jan Boner, ditg als 18 participants. Cun respectar insaquantas reglas saja dentant pussaivel d’evitar conflicts cun ils chauns. Las participantas ed ils participants han per exempel emprendì ch’ins na duess betg currer u spaventar ils animals. Ils viandants han pudì experimentar en la pratica ils cussegls da l’expert. (fmr/mg) Pagina 3

Mia dunna ristga da crudar en l’illegalitad. Schegea ch’ella na fa atgnamain nagut auter che quai ch’ella fascheva gia fin dacurt. Tge è capità? Dapi blers onns faschain mia dunna ed jau regularmain turas cun il mountainbike. Per ordinari sin vias da guaud u sin vias champestras. Fin avant in pèr onns n’eran quellas turas betg adina libras da conflicts. Gievi memia stip ensi, smaladiva mia dunna mainsvart mes ventrigls che parevan – tenor ella – mai da daventar stanchels. Per amur da nossa pasch matrimoniala l’hai jau finalmain regalà in e-bike – cun il resultat che jau perd uss adina terren sin ella. Ma ussa datti speranza per mai. Dapi il 1. d’avrigl (quai n’è betg in skerz d’avrigl) dastga mia dunna be pli ir cun ses e-bike cun far glisch – era sch’il sulegl da stad splendura giu da tschiel cun tutta forza. Quai ha l’effect che l’accu da l’e-bike da mia dunna sto furnir dapli energia. Pia sto mia dunna sa restrenscher in zichelin per betg ristgar da star salda anticipadamain cun in accu vid. Ch’il Cussegl federal ha introducì l’obligatori da glisch per e-bikes ha da far cun la segirezza sin via. Sch’ils e-bikes hajan glisch, vegnia augmentada la segirezza dals e-bikists en il traffic, ha il Cussegl federal argumentà. Pertge che quai vala be per e-bikes e betg era per velos normals, n’ha la Regenza betg declerà. Jau na sun betg da princip cunter questa regla. Sco automobilist hai jau era gia constatà diversas giadas che velos cun glisch èn bler meglier visibels che velos senza glisch. Spezialmain, sche la visibilitad è restrenschida tranter di e notg ubain per motivs meteorologics. Ma pertge duess la segirezza da mia dunna esser meglra, sche nus giain cun mountainbike da cler bel di sin la via cunter l’Alp Muota sur Ladir, nua ch’ins entaupa normalmain strusch in auto? Tuttina n’enconuscha la lescha nagin pardun: Tgi che va cun in e-bike senza glisch sin terren public, sto quintar da stuair pajar ina multa da 20 francs – era sin l’Alp Muota. Il medem Cussegl federal che ha mess en vigur l’obligatori da glisch per ils e-bikes ha era instradà ina mitigiaziun da l’uschenumnà «paragraf da filaders», pia da quels cumpogns che surpassan cun lur autos u töfs cleramain las limitas da tempo. Sco filader vala ina persuna che surmunta per exempel la spertadad maximala dad 80 km/h per 60 km/h e dapli. Ed en la zona da 30 vala in sco filader, sch’el charrescha là cun 70 km/h e dapli. La lescha messa en vigur l’onn 2013 preveseva per filaders in chasti da detenziun da minimum in onn. Ussa ha il Parlament federal decidì sin proposta dal Cussegl federal che las sancziuns per filaders sajan memia rigurusas ed ha stritgà en il «paragraf da filaders» il chasti da detenziun obligant da minimum in onn. Las dretgiras pon pia era punir in filader be cun in chasti pecuniar. Ultra da quai ston ils filaders be pli deponer lur permiss da manischar al minimum per in onn enstagl da dus onns, sco pli baud. Ha mo in da quels che han pledà per quellas mitigiaziuns patratgà tge effect che quai ha sin la segirezza en il traffic? Il signal dal stadi als filaders è totalmain fallà, essend che filaders vesan lur agir gia dapi adina be sco in delict da chavalier. E tge conclusiun pon ins trair londerora? Charrar cun in mountainbike senza glisch sin l’Alp Muota è in delict che sto vegnir chastià. Percunter na duess’ins betg prender per mauns memia rigurusamain ina persuna che fila cun in auto u töff extremamain svelt sin vias publicas. Almain ina accordanza datti tranter quels dus exempels: Quai ch’è dretg, n’è betg adina (en)dretg. Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la «Südostschweiz». Dapi l’october 2021 è el pensiunà.

I va a tuttas e tuts medem! In mais avant las votaziuns federalas sgolan en chasa ils documents da votaziun, inclusiv la broschura cotschna cun las explicaziuns. Sa chapescha per rumantsch – lain sperar! Però lura vegn il problem, per quellas e quels che vulan far lavur democratica seriusa: Tge èsi da votar tar la «Surpigliada da l’Ordinaziun da la UE davart la Guardia europeica da cunﬁn e da costa (svilup da l’acquist da Schengen)»? Tge diavel è quai insumma? – Insatge da Frontex avev’ins bain udì u legì! Però nua datti forsa anc dapli infurmaziuns u ina survista? – Sa chapescha è da chattar bler en la famusa broschura cotschna, inclusiv ils arguments pro e contra. Però igl è gia saira tard ed il svung per leger ussa anc passa 50 paginas lingua administrativa è plitost pitschen! Perquai il tip: Dapi in brav temp publitgescha il Cussegl federal – ensemen cun las broschuras cotschnas – era videos tar mintga singul project da votaziun. Dal rest vegnan quels videos era realisads en net e stget rumantsch. Tar il video davart la «Surpigliada da l’Ordinaziun etc...» ves’ins bain tge che Frontex è exact e tge che l’engaschament svizzer ha da far cun mias vacanzas en l’Italia. Ed i vegn era explitgà tge ch’èn ils puncts dispitaivels en connex cun questa «guardia da cunfin europeica», p.ex. ils uschenumnads «pushbacks». Sa chapescha porschan era ils videos, sco la broschura cotschna, mo explicaziuns «sitgas», senza firlefanzas. Però en ils videos vegn tut accumpagnà d’illustraziuns che gidan a chapir er a livel visual (e forsa perfin en moda divertenta) per tge ch’i va insumma. Bun, er tar quests videos è la lingua bravamain tecnic-administrativa. Però tge vul’ins far – la lavur democratica resta ina dira nusch! Buna vuschada ils 15 da matg! Ils videos èn da chattar sin las paginas da la Confederaziun: www.admin.ch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Extract or dal video da la Confederaziun davart la votaziun federala da "Frontex", dals 15 da matg 2022. Extract or dal video da la Confederaziun davart la votaziun federala da "Frontex", dals 15 da matg 2022.

L’Uniun fiera jamnila da Glion ed il Marchà da l’emna da Cuira annunzian lur emprim di da martgà la sonda proxima, ils 7 da matg 2022. Las restricziuns dal coronavirus crodan pli u main. Tant a Cuira sco a Glion han ins medem blers vendiders sco l’onn passà. L’interess da la clientella per ils products dal martgà da Glion è creschi ils ultims onns. Per fitg blera glieud èsi daventà in ritual d’ir la sonda avantmezdi tras il martgà da l’emna. Enconuschents en il Grischun è il martgà da Cuira cun var 60 vendidras e vendiders. In martgà da l’emna fitg tschertgà è dentant er quel a ­Glion sin Plaz-fiera. Il terz martgà cun products frestgs è quel da Samedan che cumenza en in mais, ils 7 da zercladur 2022. Tant la presidenta da la Fiera jamnila Glion, Gabriela Spescha, sco er il president dal martgà da l’emna a Cuira, Stefan Walter, han confirmà a la FMR, che lur occurrenzas sajan bler pli tschertgadas dapi il cumenzament da la pandemia. La clientella paria d’avair fidanza en ils products indigens ed apprezieschia ultra da quai il martgà sco lieu d’inscunter. «A Cuira turnain nus tar il martgà da la sonda avant­mezdi cun las medemas distanzas ed en ils medems lieus sco avant la pandemia», ha Stefan Walter ditg. Tier la fiera oriunda turna er la Fiera jamnila da Glion. La presidenta Gabriela Spescha: «Nus tegnain anc las distanzas e laschain decider a mintga vendidra u vendider sez, sch’el vul lavurar cun mascrina u senza. Ma da principi na datti nagin obligatori pli.» Tant la Fiera jamnila da Glion sco er il mar­tgà da l’emna da Cuira èn martgads da purs. Quai vul dir, a Cuira dastgan be purs dal Grischun exponer e vender lur products. Tenor Gabriela Spescha da la Fiera jamnila a Glion è il temp da stad in temp intensiv per ils mar­tgadants. «Perquai n’avain nus quest onn prevedì naginas occurrenzas extrordinarias sper la fiera. Nus essan dentant averts per colla­vuraziuns per exempel cun la fiera da chaschiel annuala.» Er Stefan Walter ha confirmà che las sondas da vendita muntian in grond engaschament per ils producents. «E cunquai che nossa clientella è fitg cuntenta cun la fiera, na faschain nus betg anc grondas occurrenzas accumpagnantas.» Omadus martgads da products frestgs han ina gronda clientella regulara. Per il martgà da l’emna da Samedan cumenzà la stagiun da vendita in mais pli tard suenter il temps da vacanzas.

Tut persula, cun tenda ed in pitschen indrez da cuschinar cun gas è Christina Ragettli da Flem viandada tras las Alps da Triest enfin Monaco. Ella ha absolvì ina buna part da la Via alpina che maina sin sendas marcadas. Quatter mais è ella viandada tras sis terras. Dacurt ha Christina Ragettli publitgà il cudesch «Von Wegen» ed en quel relata ella da sias aventuras e da ses grond siemi da viandar tut persula sur cuolms e vals. Cun intginas fotos da ses viadi dat ella in’impressiun dal mintgadi, saja durant in’ascensiun sin la naiv, in bogn en in lai da muntogna ni la fin finala il bogn final en la mar a Monaco. En il cudesch cun pli che 250 paginas descriva Christina Ragettli tut quai che ha accumpagnà ella sin quest viadi: Plaschairs, notgs fraidas sin enfin 3000 meters sur mar e cun durmir pauc, mals, plievgia, sulegl e sentupadas persunalas e cun la selvaschina. Tut las regurdientschas ha ella nudà ni dictà a sesezza cun novitads sin il telefonin – tut en furma dad in diari cun blers detagls. Il cudesch dat in’invista en in viadi cun tensiun ed en ina furma veramain autentica. Tant il viadi sco era il cudesch èn novas experientschas per Christina Ragettli. Il cudesch descriva en emprima lingia il viadi cun tut sias numerusas fassettas ed il sentiment e l’atmosfera persunala duront quels quatter mais. L’autura dat dentant er intgins tips co sa preparar per in tal viadi. Avant che partir en sia aventura ha ella legì cudeschs davart viadis pli lungs, tranter auter quel da Sarah Marquis – ina Svizra da 50 onns – che ha traversà il desert da Gobi en l’Asia centrala. Da la blera lectura ha ella laschà s’inspirar per ils quatter mais sin viadi sin la Via alpina. Il cudesch cumparì en la Chasa editura Aris è ina buna lectura gist per il temp da viandar che stat avant porta. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura. Christina Ragettli ei viandada avon dus onns 2363 km silla Via Alpina....

Dapi dus onns è la mancanza d’abitaziuns pajablas in problem cunzunt en l’Engiadina. Ad interim ha la stgarsezza d’abitaziuns er cuntanschì autras regiuns dal chantun. Cunzun las vischnancas turisticas èn pertutgadas. La FMR s’ha infurmada tar il cusseglier guvernativ Marcus Caduff sco schef dal Departement d’economia publica e fatgs socials davart la tematica mancanza da spazi d’abitar. Per Marcus Caduff èn primarmain las vischnancas dumandadas d’agir sin basa da la Lescha chantunala da planisaziun dal spazi. Sa chapescha che la Regenza haja prendi notizia da la problematica, ha el ditg. La quota ­d’alloschis vacants u vids saja fitg bassa en tscherts lieus. «I dat vischnancas che han fitg pauc spazi d’abitar e quai ha da far cun dif­ferents facturs. Che la balla è tar las vischnancas mussa per exempel in studi correspundent che la Regiun Malögia ha publitgà l’emna passada. Las vischnancas pon agir cun ­mobilisar il terren.» Questa pussaivladad hajan las vischnancas tenor la Lescha chantunala da planisaziun dal spazi, ha explitgà cus­seglier guvernativ Marcus Caduff. Il manader dal departament chantunal d’economia publica e fatgs socials accentu­escha en quest connex la clera repartiziun da las incumbensas tranter chantun e vischnancas. Per promover igl agen possess da abitar haja il chantun instruments surtut per persunas cun ­entradas pitschnas. Marcus Caduff ha ditg ch'ina studia recenta muossia che las regiuns da muntogna sajan vegnidas pli attractivas sco ­lieus da abitar e luvrar e quai ­grazia a la colliaziun cun la rait da bindel ultralad. «Jau pens per exempel vid ils plazs da lavur da home­office ch’èn vegnids cun la pandemia en nossas vischnancas. Era da laschar pagar ora il capital da pensiun è fitg attractiv per il Grischun.» Il cusseglier guvernativ ha plidentà cun quests exempels auters effects sin il spazi da abitar. «La dumonda è uss, schebain il stadi stuess interve­gnir areguard ils pretschs da locaziun. Ins pudess far quella discussuin, ma jau persunalmain sun sceptics sche quai è bun.» Grischun Il spazi d’abitar pajabel vegn stgars En bleras vischnancas dal Grischun mancan abitaziuns per ils indigens, per novdomiciliads e per stagiunaris. Tenor l’Uffizi federal da statistica pertutga la mancanza cunzunt las regiuns dal Partenz e Tavau, l’Engiadina e la Val d’Alvra. Ina cumbinaziun da plirs facturs han contribuì a la mancanza d’abitadis: La realisaziun da l’iniziativa da segundas abitaziuns, la nova Lescha da la planisaziun dal territori, ils tschains bancars fitg bass durant la pandemia e l’interess d’acquistar atgna proprietad en il territori da muntogna. Da guardar ch’il spazi d’abitar saja accessibel per tuts saja il pensum da las vischnancas, ha il cusseglier guvernativ Marcus Caduff ditg a la FMR. (fmr/mg)

In’exposiziun extraordinara en il Museum Retic sa deditgescha al mercenariat. En servetsch dad imperatur, retg e papa èn stads era particularmain blers umens da Domat. La directura dal museum Andrea Kauer ha declerà dacurt a la vernissascha, ch’ins haja cun l’exposiziun mess l’uman da quel temp en il center, «evitond tut las eroisaziuns». En il pajais alpin criv Grischun s’haja circa in terz da la populaziun giuvna masculina decis, causa la misera economica, da daventar mercenaris. Ils Grischuns en servezzan ester avevan bainbaud ina fitg buna reputaziun ed eran tschertgads da las differentas chasas roialas e dals potentats. La directura dal museum ha engrazià per tut ils documents ed emprests ch’il museum haja survegnì da tut las varts per l’exposiziun extraordinara. Ella ha engrazià surtut era a la vischnanca burgaisa da Domat per ils emprests, ils quals dettian perditga da la gronda tradiziun da mercenariat da Domat e possian vegnir preschentads en connex cun l’exposiziun extraordinaria. Frantscha, Napoli e’l stadi vatican Sper la Frantscha s’han laschads recrutar umens da Domat er suenter il Congress da Vienna tranter 1827 e 1859 per il 3. regiment svizzer a la cuort roiala dal rai da Napoli u dal 1832 fin 1859 per l’emprim regiment papal dad esters. En l’exposiziun chattan ins maletgs dad uffizials da renum da Domat, sco Leonhard Anton Willi (1803-1889), il qual deriva sez d’ina famiglia da mercenaris. El ha servì a Napoli sco sergent grenadier, per part era’l activ a Cuira e fascheva reclama per ses regiment. Durant la campagna militara en Sicilia è el vegnì blessà ed è turnà da l’onn 1853 en sia patria, nua ch’el è daventà president communal. Da sia descendenza fan part tranter auter l’uvestg da Limburg Dominicus Willi e l’entagliader da mascras Albert Anton. Fidel Crufer (1820-1884) era en il servezzan da l’armada papala dal stadi vatican. Sco chapitani s’ha’l participà a la defaisa da Roma cunter il moviment unitar talian ed è turnà suenter la conquista da la Citad eterna a Domat. Fidel Crufer aveva dus frars, Carl e Giacum Luzi, ch’eran medemamain en servezzans esters. Il tschop d’ordonanza cotschen da Giacum Luzi Crufer, tenent dals voluntaris tar il 1. regiment da la British-Swiss Legion (1824-72), il qual era en acziun a la Guerra da Crimea 1855/56, è era expost e sveglia oz cun la situaziun actuala patratgs particulars. In’unifurma da gala garnida cun medaglias dal chapitani dals Zuavs Joh. Anton Thomalè (1834-1883) deriva dal possess da la vischnanca burgaisa da Domat. La Guardia svizra – tradiziun da Domat a Roma En la Guardia svizra papala n’han servì dapi l’onn 1854 betg damain da 42 umens da Domat. Uschia è la vischnanca quella che metta a disposiziun ils pli blers gardists dal Grischun. Sin livel svizzer ranghescha Domat sin la sisavla plazza. A quai renda attent il maletg cun Fridolin Fetz (1917-1994), en la Guardia svizra dal 1941-1956. L’anteriur gardist svizzer è a las annadas pli attempadas anc en megliera memoria sco portier robust tar la Banca Chantunala Grischuna a Cuira. Ils servezzans militars a l’ester han senza dubi influenzà considerablamain cultura e tradiziun a Domat. Quai badan ins anc oz tar festas ecclesiasticas, cur che la Cumpagnia da mats sa metta a Sontgilcrest en posiziun. Unifurmas istoricas èn concepidas tenor las directivas or da servezzans esters. Las processiun da Sontgilcrest e Nossaduna d’avust, las qualas tutgan tar las festivitads las pli impurtantas da la vischnanca, èn influenzadas dals servezzans mercenars. Medemamain mussan las unifurmas istoricas da la Musica da Domat u dals «Emser Tambouren» ch’ellas èn inspiradas dals servezzans a l’ester. La Guardia svizra – ina tradiziun dals da Domat a Roma. Sin il maletg sergent Fridolin Fetz (1917-1994). En servezzan dal stadi Vatican: Litinent colonel Leonhard Anton Willi (maletg sura), chapitani Fidel Crufer; a san. il tschop dal chapitani dals Zuavs Joh. Anton Thomalè, emprests da la vischnanca da burgais Domat.

En l’administraziun chantunala lavuran en il Grischun pli paucas dunnas che en auters chantuns. Surtut datti paucas dunnas en posiziuns da manar. Quai mussa tranter auter l’analisa «egual21» che la regenza grischuna ha laschà far ils davos mais ed ha preschentà mesemna a Cuira. Il Grischun ha laschà analisar ils davos mais l’egualitad tranter um e dunna en l’admini­straziun chantunala. Il rapport cun il num rumantsch «egual21» mussa bain er las fermezzas dal Chantun sco patrun da lavur, dentant era sias flaivlezzas. Dapli dunnas en il cader L’analisa mussa tranter auter ch’il chantun Grischun lascha sco patrun da lavur bler’autonomia tar il temp da lavur. Ed il persunal profitescha era d’ina buna purschida da furmaziun e da scolaziun. Sper quests aspects positivs mussa l’analisa – ch’il Post per egualitad tranter um e ­dunna ha laschà far ad experts externs – dentant era potenzial d’agir. E quel potenzial vuless la Regenza eruir. Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, al qual suttastà il Post per egualitad, ha declerà mesemna a Cuira: «L’administraziun chantunala ha en questas dumondas ina func­ziun d’exempel era per autras branschas.» L’analisa «egual21» mussa che mo 36% dal persunal chantunal èn dunnas. En la media svizra han las administraziuns chantunalas 49% dunnas. Anc pli gronda è la differenza tar las funcziuns da manar: Be quatter da 39 uffizis chantunals vegnan manads d’ina dunna. Plinavant importa la cumpart da plazzas parzialas tar l’administraziun chantunala mo sin 28% – era quai è cleramain sut la media svizra da 42%. Ils proxims pass Durant il proxim onn duai uss ina gruppa «interdepartamentala» elavurar mesiras per meglierar la situaziun. La finamira da l’entir project fiss da cuntanscher dapli egualitad tranter um e dunna en l’administraziun chantunala. L’emprim pass da l’entir plan d’acziun «egual21» è ussa terminà cun la ­retschertga. Quella era vegnida fatga online tar tut ils 3069 collavuraturs e collavuraturas – 1747 han partecipà. Las mesiras da la gruppa da lavur duain lura vegnir implementadas en il decurs dal 2023.

Exact dapi 25 onns datti en l’administraziun chantunala il Post da stab per l’egualitad da las schanzas. Dapi l’onn passà è Barbara ­Wülser la manadra da quel post. La FMR ha fatg ad ella trais dumondas en connex cun l’analisa «egual21». FMR: En cumparegliaziun cun il rest da la Svizra lavuran en il Grischun marcantamain damain dunnas en l’administraziun chantunala – e damain dunnas han func­ziuns da manar. Tge ha il Chantun fatg sbaglià enfin ussa? Barbara Wülser: L’analisa n’ha sa chapescha betg evaluà il passà per eruir eventuals sbagls. Ella è in’analisa dal status quo per vegnir a savair tge ch’ins pudess meglierar – tgeninas structuras, tgenins process e tgeninas circumstanzas ch’i fiss da midar? Magari na dependi er betg mo dal patrun da lavur, sche las premissas èn favuraivlas per l’atgna carriera professiunala. Er auters facturs han ina grond’influenza – facturs socials, ­culturals e politics. En il Grischun è il maletg ­tradiziunal da la repartiziun da las rollas anc detg derasà. Quai declera e rinforza ­l’inegualitad. L’analisa mussa ch’i dat trasora er bunas circumstanzas da lavur per coordinar p.ex. famiglia e lavur. Ma i dat era potenzial en l’administraziun. Tge fissi da prender a mauns bainprest? L’analisa «egual21» mussa gea che l’admini­straziun è gia detg avanzada en dumondas d’egualitad e tar la cumpatibilitad da lavur e famiglia. Qua u là datti divergenzas tranter las pussaivladads e la percepziun da quellas. Vul dir che forsa manca l’infurmaziun u l’enconuschientscha tge che fiss tut pussaivel e realisabel. Perquai datti crai mesiras ch’ins pudess prender a mauns detg spert. P.ex. valessi la paina da far sistematicamain discurs cun persunas che vegnan geniturs e da discutar lur avegnir professiunal. Oz datti gea sin il pli discurs cun futuras mammas – però plitost darar cun futurs babs. Ed in ulteriur pass pudess esser da sensibilisar per dumondas da schlattaina gist en process da recrutar persunal. Però da proponer talas mesiras è incumbensa da la gruppa che va ussa vi da la lavur. Igl è da supponer che en quella gruppa ch’elavura mesiras concretas vegnia sin il tapet la dumonda da quotas, gist en func­ziuns da manar. Fiss quai ina soluziun? Quai è la fin dals quints lura ina decisiun politica. Ins po però dir: Per cuntanscher ina midada da cultura en in manaschi, vul dir da meglierar la cultura da lavur cun teams maschadads, dovri silmain 30%-40% da mintga schlattaina, damai silmain tantas dunnas u tants umens. Però ina quota n’è betg mo ina cifra, mabain era in process, nua ch’igl è da definir vias, co implementar, co mesirar etc. E lura èsi era da resguardar: I dat en general branschas cun dapli u damain dunnas u umens. Quai è er uschia en ­l’administraziun chantunala.

Actualmain vegnan differents projects premiads cun la Distincziun Architectura dal Grischun exponids en plirs lieus dal ­Grischun. A Cuira ha l’Uniun Premi d’architectura dal Grischun envidà mesemna a dus referats davart la construcziun da citads contemporana. E quai cun dus projects distinguids e realisads en la chapitala grischuna. Ins po senz’auter dir ch’i saja stada ina dieta spezialisada per architects e persunas dal sectur da construcziun e per amaturs d’architectura. Christian Auer da la suprastanza da l’Uniun Premi d’architectura dal Grischun ha beneventà il public e ditg che l’uniun veglia sensibilisar e promover la discussiun davart la construcziun urbana. Tranter ils schrebertins ed il sgrattanivels da Cuira vest sa chattan en in abitadi 96 abita­ziuns sin ina lunghezia da 200 meters. Quest object è vegni distinguì da l’Uniun Premi ­d’architectura dal Grischun. Sco quai che ­l’architect Daniel Ladner dal Biro Bearth e ­Deplazes da Cuira ha declarà saja la finamira stada da construir in spazi d’abitar cun dimoras simplas che possian vegnir finanziadas. Suttastritgà ha l’architect il grond spazi da curtin e las lautgas da mintga abitaziun cun vista vers sid e vers nord. Il num «Quatter stagiuns» ­signifitgescha er la buna qualitad da viver durant tuttas stagiuns da l’onn. Gia il num di ch’ì sa tracta d’ina pitschna citad en la citad. L’architect engiadinais Men Duri Arquint ha preschentà ses project da renum cun otg chasas exclusivas en il quartier da villas da Cuira. La citad da Tusculum en il nord da Roma cun bleras villas e sedias da superritgs haja animà el da sviluppar l’idea da las otg chasas exclusivas sin la spunda sulegliva dal ­«Böschaguot» sur Cuira siador. I sa tracta da duas gruppas a quatter chasas ch’èn construidas ina vi da l’autra senza, che ina u l’autra da las villas disturba in dals vischins. En ina discussiun al podium manada dal planisader da la citad ed architect David Canzoni han ils dus undrads cun la Distincziun d’architectura David Ladner e Men Duri Arquint discutà davart las schanzas e las sfidas da construir ­abitadis en moda contemporana. L’architectura contemporana na saja betg exnum ina dumonda dal pretsch, mabain surtut da l’incumbensa, da la qualitad dal lieu e da las ideas da l’architect, esi vegni ditg. Er il docent Christian Auer ha ditg a la FMR, ch’el saja stà surstà gia a la surdada dals premis che omadus projects preschentads porschian ina excellenta qualitad da viver. Ils dus architects han appellà a la politica che stuess a lur avis sa stentar pli fitg cun procurar per la basa legala per realisar abitadis da buna qualitad. Las leschas da bajegiar stuessan conceder dapli libertads. «En Svizra regia il pensar da parcellas. Mintgin construescha sia chasa amez sia parcella e punct.» Cun rumper quella monotonia pudess’ins realisar bels abitadis cun ina buna qualitad da viver. La Distincziun d’architectura dal Grischun è vegnida surdada il november 2021 per la ­sisavla giada. 82 projects eran vegnids inoltrads per la promoziun e per la renconuschientscha. Sis projects – tranter auter igl ­abitadi «Quatter stagiuns» dal biro d’architectura Bearth + ­Deplazes a Cuira – en vegnì ­distinguids. Il project Tusculum da Men ­Duri Arquint e set ­ulteriurs projects han survegnì in premi da renconuschientscha.

Var 500 candidatas e candidats da 39 cirquits electorals dal Grischun stattan a disposiziun per ils 120 sezs en il Cussegl grond. Igl è l’emprima giada ch’il parlament grischun vegn elegì tenor il sistem dal proporz. Il nov sistem d’elecziun è ina gronda sfida per Chantun e vischnancas che han d’eruir ils resultats. Co succeda quai? La FMR ha discurrì cun Walter Frizzoni che stat (per la davosa giada) a la testa dal biro electoral chantunal. Cumenzà cun la preparaziun per las elecziuns dals 15 da matg 2022 haja la Chanzlia chantunala la primavaira 2021, ha Walter Frizzoni ditg. Las dumondas da la tecnica, da l’organisaziun u er dumondas giuridicas haja la Chan­zlia chantunala sclerì gia baud. «Nus avain elegì ina gruppa da lavur da sis persunas da la chanzlia ch’èn sa fatschentadas intensivamain cun il di electoral. Quel di è ina gronda sfida per nus.» FMR: Quant enavant pon ins lavurar cun concepts per in’elecziun cun in sistem dal tuttafatg nov? Walter Frizzoni: Concepir pon ins per exempel la basa legala. Nus avain preparà l’ordinaziun davart l’elecziun dal Cussegl grond. En quell’ordinaziun avain nus definì fitg bleras chaussas organisatorias. Plinavant avain nus concepì documents fisics ed ina instrucziun digitala per las votantas ed ils votants. Era gia dal 2021 avain nus evaluà in nov program da computer per las elecziuns da proporz dal Cussegl grond. La preparaziun da l’informatica è insumma stà in grond project. Fitg cumplexa è era stada la lavur da preparar il material da votaziun. Nus avain fatg 39 cudeschets cun mintgamai trais fin tschintg glistas da candidatas e candidats. E quai tut en trais linguas. Il pli pitschen sbagl tar ina glista electorala pudess avair consequenzas fatalas. Quai èn damain stadas lavurs concepziunalas, las qualas èn stadas necessarias. Sa chapescha ch’igl ha anc dà autras sco la lavur da communicaziun e la lavur da medias. Sche Vus pensais a la dumengia electorala – tgenina è la pli gronda sfida per il biro electoral dal Chantun? Quai è anc grev da dir. Tut sto funcziunar bain e s’endentar. Igl è sumegliant sco tar las elecziuns dal Cussegl naziunal. Ma las elec­ziuns dal Cussegl grond èn per ils motivs numnads anc pli cumplitgadas. En quants pass succeda la determinaziun da las novas deputadas e dals novs deputads? Grosso modo en dus pass: En in emprim pass faschain nus l’uscheditga attribuziun superiura. Quai vul dir, d’eruir la forza da las partidas sin plaun chantunal a basa da las vuschs che las partidas han survegnì. Ditg fitg curt, stuain nus eruir quants sezs che las partidas survegnan en l’entir chantun. Cur che quai è enconuschent suonda il segund pass; aifer quel vegnan ils sezs attribuids als circuls electorals tenor la forza da las partidas. Il cussegl grond vegn elegì tenor il sistem da proporz che sa numna «Puckelsheimer dubel». Daco èn ins sa decidì per quest sistem? Perquai ch’il «Puckelsheimer dubel» satisfa a tuttas pretensiuns da noss nov sistem d’eleger il Cussegl grond. Quest sistem porscha ina gulivaziun chantunala da las vuschs, malgrà che nus avain 39 circuls electorals. Cun il Puckelsheimer dubel pudain nus satisfar a las pretensiuns ch’il Tribunal federal ha cun sia decisiun tschentà al sistem d’elecziun dal Grischun. La dumengia d’elecziuns è ina gronda sfida per la Chanzlia chantunala, dentant era per las vischnancas. Co funcziunescha la collavuraziun tranter vischnancas e Chantun? Las administraziuns communalas giogan ina rolla fitg centrala il di d’elecziuns. Nus da la chanzlia avain creà in concept d’instrucziun en trais parts per las vischnancas. En ina part da quel concept vegnan las administraziuns communalas scoladas cun il nov program da tschiffar las vuschs. En ina segunda part avain nus mess a disposiziun a las vischnancas in modul d’excercitar cun controllar las glistas e preparar quellas per la registraziun en il program dad EED. E l’emna vargada avain nus ultra da quai fatg in gir d’emprova, nua che las vischnancas han pudì simular in di d’elecziun ed uschia rimnar experientschas. Jau sun persvas che quai vegnia a funcziunar bain. Cura pon las candidatas ed ils candidats quintar cun lur resultat il di da l’elecziun ? Tenor lescha ston las vischnancas avair inoltrà lur resultats d’elecziun enfin la dumengia a las 17.00. Cunquai ch’ils 120 sezs vegnan repartids tenor il proporz sur l’entir chantun, stuain nus avair l’emprim ils resultats da finadina da las 101 vischnancas. Damai, sche nus avain tut ils resultats fin las 17.00 quintain nus da pudair communitgar ils resultats tranter las 17.00 e las 18.00. Per Vus è l’elecziun da la Regenza e dal Cussegl grond l’ultim grond pensum avant che ir en pensiun. Avessas Vus pensà cura che Vus avais cumenzà sco vicedirectur da la Chanzlia chantunala che Vossa finiziun vegnia ad esser l’emprima elecziun da proporz dal Cussegl grond? …Uss che Vus faschais menziun da quai; jau hai cumenzà mia carriera tar la Chanzlia chantunala l’onn 1991 cun l’elecziun dal Cussegl grond. Jau ma regord anc bain da quel di. Ed ussa terminesch jau mes temps tar il Chantun cun l’emprima elecziun dal Cussegl grond tenor proporz. Questa davosa elecziun è en min­tga cas per mai sco giurist ina experientscha fitg interessanta. Gea, il rudè sa serra! Pronto per il proporz Dapi la primavaira 2021 sa prepara l’administraziun chantunala per las elecziuns chantunalas dals 15 da matg 2022. Bleraslavurs administrativas e giuridicas èn stadas necessarias per la midada dal sistem d’eleger las 120 deputadas e deputads. Il chantun Grischun è probablamain il chantun cun il pli pretensius sistem d’elecziun da la Svizra. Cun il sistem da proporz che sa numna «Puckelsheim dubel» ha il Chantun bain chattà in sistem che satisfa a las pretensiuns per l’elecziun futura dal Cussegl grond. Quai che vegn dentant anc vitiers en il Grischun èn ils 39 circuls electorals cun 39 differents cudeschets cun glistas da candidatas e candidats. E vitiers vegn er che tut è vegni preparà en las trais linguas chantunalas. Tenor la chanzlia chantunala vegnan las deputadas ed ils deputads novs eruids en dus pass principals; en igl emprim pass vegn fatga l’uscheditga attribuziun superiura. La chanzlia sto eruir quants sezs che las partidas survegnan sur l’entir chantun. Cur che quai è cler suonda il segund pass; aifer quel vegnan ils sezs attribuids als circuls electorals tenor la forza da las partidas. Per il manader dal biro electoral chantunal, Walter Frizzoni, che ha cumenzà l’onn 1991 sia carriera sco vicedirectur da la Chanzlia chantunala cun in’elecziun dal Cussegl grond è l’elecziun da la regenza e dal parlament chantunal il la dumengia proxima ses davos grond project. En curt temp va Frizzoni en pensiun. Cumenzà e chalà cun ina elecziun dal Cussegl grond, u sco Walter Frizzoni sez ha ditg: « Il rudé sa serra!

La primavaira e la stad han ampuaunas e frajas stagiun auta. Il grond problem da quests fritgs è ch’els van svelt a mal e ch’ins na po conservar bain els. Jau hai prest adina gì fritgs cun ina barba da miffa. Dacurt m’hai jau perquai laschà cussegliar, tge pussaivladads ch’i dess per conservar la frajas u am­puaunas davent da la curuna en butia per almain trais u quatter dis. Indispensabel è sco ch’i para da conservar tuttas spezias da pumaraida en frestgera. Ina regla generala quant ditg che frajas, ampuaunas u izuns tegnan na datti betg. Muras ed ampuaunas tegnan maximalmain trais dis en frestgera. Per conservar dovra la fritga spazi. Mia cussegliadra ha ditg ch’ins duessi prender las frajas ed ampuaunas immediat ord la stgatla da stizun e metter ils fritgs en ina stgatla da conservar, e quai sche pussaivel sin in palpiri da cuschina. Per cas ch’ils fritgs vegnian tuttina da miffa, na saja quai nagin motiv per dismetter tut ils fritgs. Ei basti d’allontanar ils fritgs grischs da miffa e quels en­turn ils fritgs attatgads. Ils auters possian ins lavar fitg bain e lura giudair. E lura hai jau anc survegnì in auter tip: Per evitar miffa vi da la pumaraida ­duess’ins far bogn als fritgs en aschieu. Trais scadiolas aua fraida ed ina scadiola aschieu bastia per far bogn als fritgs durant circa ina minuta. ­Suenter quest bogn stoppian ils fritgs vegnir lavads bain cun aua fraida, fin che la savur dad aschieu saja davent. Jau hai empruvà quai: Mias frajas èn stadas giudiblas anc quatter dis pli tard. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs - senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Nus vivevan fortunads en noss pajais – en nossa bella citad! Charkiv è la segund gronda citad da l’Ucraina, cun dus milliuns persunas da differentas naziunalitads e da differentas religiuns – Ucranais, Russ, Gidieus, Armens etc. I dat qua ina gronda quantitad dad universitads, e blers students e studentas da differents pajais vegnan a studegiar en nossa citad. Charkiv è la citad che cunfinescha cun la Russia. Ina gronda part da la populaziun discurra russ. Ed i dat bleras famiglias internaziunalas, damai famiglias maschadas. Mia famiglia è ina da quellas. Jau sun adina stada ina persuna che s’occupava pauc da politica, jau carteva adina che en il 21avel tschientaner chattia la glieud cuminaivlamain ed en mintga occasiun ina cuvegnientscha. Uschia viveva jau cuntenta e fortunada, ed jau fascheva mes plans. Jau vegn però a ma regurdar per adina da la damaun dals 24 da favrer 2022 – cura che jau sun vegnida dasdada dad explosiuns. «Quai na pon bain betg esser fieus d’artifizi – la damaun da las 5.00…», hai jau pensà. Jau era surpraisa ed er indignada da questa canera. Ed jau n’hai betg realisà che la guerra aveva gist entschet en quel mument… – Las novitads èn lura arrivadas sco in schoc per tuttas e tuts. Jau n’era betg buna da crair. Quai na po bain betg esser! Però igl era la realitad. Durant quella notg eran las explosiuns d’udir lunsch davent da noss quartier. Mintgina e mintgin crajeva che tut vegnia a chalar prest. Però la damaun vegnivi sajettà e bumbardà anc pli intensivamain. La glieud ha entschet immediat a far provisiuns. Davant ils tancadis e davant las apotecas hai dà colonnas adina pli lungas. Intginas stizuns ed apotecas n’han gnanc pli avrì quel di. Sin via era anc adina blera glieud – e mia mamma è perfin ida ora a spass cun ses chaun. Tuttina èn vegnids endrizzads ils tschalers da protecziun en las chasas – e blera glieud è sa rendida en quels per spetgar ch’il bumbardament chalia. Ils blers durmivan però anc adina en lur letgs. Il terz di da la guerra ha lura però entschet cun ina terribla explosiun ed in incendi. La raschun era stada ina granata explodida en nossa vischinanza che aveva er anc dà fieu ils autos. Quai ha fatg tema – e quella ha limità immediat noss radius. Nus avain avrì noss tschaler ed avain cumenzà da ir giu en quel durant ils bumbardaments. Nus udivan trasora explosiuns. En contact cun auters pudevan nus chattar ora tgenins quartiers da la cita che vegnivan gist prendids en mira. Igl è terribel! Malapaina ch’ils bumbardaments tschessan, scrivain nus a parents ed amis per dumandar: «Co vai a vus?» E nus survegnin la resposta: «Nus essan en vita!» Mia mamma lavura sco scolasta. En la gruppa da lur classa vegni era communitgà tranter uffants. Mia mamma legia e crida… Uffants en la vegliadetgna da 10-11 onns scrivan in a l’auter. Els emprovan da dar confiert a quellas e quels ch’han ferm tema. Insatgi ha scrit ch’ils geniturs dian che tut saja bainbaud finì. E la matta dumonda: «Vul quai dir che nus vegnian tuts a murir?» Mia mamma emprova da sustegnair e da quietar ses scolars. Igl è privlus en la citad. Els han entschet a sajettar rachetas. Quai è il pli mal! Destrucziun enorma – per part er pervi da las undas da pressiun. I n’è betg pli segir da durmir en nossa chasa. Perquai pudain nus ir en il grond tschaler da la clinica gist dasperas. Questa clinica n’è anc betg bajegiada a fin, porscha tuttina bun ricover: Las paraids na stremblan betg ed ins n’auda betg uschè savens las explosiuns. La notg èsi fitg fraid en il tschaler, el n’è betg stgaudà. Però igl è silmain illuminà. Nus spetgain mintgamai sin il proxim di, sperain ch’il scumond da sortir vegnia abolì e che las explosiuns fineschian. Per il solit èsi la damaun in pau pli ruassaivel… Nus currin lura a chasa, per ans stgaudar e per baiver in té. Nus empruvain da durmir, però betg en noss letgs, mabain sin il fund dal pierten. I vegn ditg che quai saja pli segir. Ma blers bandunan di per di la citad da Charkiv. Tgi ch’ha l’occasiun, va en ils vitgs dasperas ubain en in’autra citad. Quai è fitg depriment. E perquai ponderain era nus dad ir davent… Charkiv! Mia bella ed amada citad da Charkiv è en muschna. Anc adina na vul mes chau betg acceptar la realitad. Tut para dad esser in lung e tementus siemi! Jau giavischass uschè ferm da pudair sdasdar en la vita d’avant, la vita d’avant la guerra! Ils bumbardaments or da l’aria vegnan adina pli frequents. Dapi trais dis na datti nagina glisch pli. E lura er betg pli aua. Perquai avain nus decis da partir – ils 5 da mars 2022. A revair mes dachasa… la chasa, en la quala han vivì generaziuns da mia famiglia. Jau crai che jau vegnia a turnar – che ti Charkiv vegns a surviver! L’Ucrainaisa Elina Babkina è fugida ils 5 da mars 2022 or da sia citad natala Charkiv. Dapi dus mais viva ella ensemen cun sia mamma e sia tatta a Tinizong. En ina seria da tschintg «Diaris dad in’Ucrainaisa» raquinta Elina Babkina da sia fugia e da sia vita da las davosas emnas. Elina Babkina da l'Ucraina quinta da sia fugia. L'Ucraina Elina Babkina en in vagun da la Viafier retica.

Dapli candidatas e candidats che sezs per la regenza grischuna, in nov sistem electoral ed in record da 491 candidaturas per il Cussegl grond. Quai è il punct da partenza per las elecziuns dals 15 da matg. Quellas empermettan damai tensiun. E tuttina han mancà las grondas debattas ed emoziuns. In sguard sin la campagna electorala da las differentas partidas grischunas. Cun ils pleds «naginas grondas caneras – mabain grond respect» pon ins resumar las impressiuns dals maina-campagnas da las partidas grischunas, silmain da l’Allianza dal Center (AdC), da la Partida verd-liberala (PVL) e da la Partida verda (PV) davart il cumbat electoral dals ultims mais. Gian Michael da la AdC manegia en quel connex: «Nus na stuain betg avair in sistem sco en l’America u en l’Italia. Nus essan Grischuns e pudain mussar tge che nus savain e na stuain betg bittar merda in sin l’auter.» «Mintgin ha fatg ses agen cumbat» Sumegliant sco tar la AdC tuni era tar la Partida populara (PPS). Il maina-campagna Andrea Florin di sin dumonda dad RTR: «En la campagna na vulain nus betg sajettar sin autras persunas e provocar emoziuns, mabain nus vulain ina Regenza equilibrada e restar tar ils fatgs.» Al timun da la campagna da la Partida liberaldemocratica (PLD) è Johannes Flury. Ed el resumescha la campagna actuala en il Grischun cun ils pleds: «Formulà in pau da piz pudess’ins dir: mintgin ha fatg ses agen cumbat electoral ed ha laschà da la vart ils auters.» La Partida socialdemocratica (PS) cun ses maina-campagna Sascha Müller salida che tematicas èn stadas en il center e betg scandals sco avant quatter onns cun ils embrugls enturn il cartel da construcziun. Persvader cun cuntegns e persunas Ins po dir che las partidas beneventian ch’il cumbat electoral 2022 na saja betg stà tant confruntativ. Tar la AdC u er tar ils Verds hai num ch’i saja stà lur strategia da betg far canera, percunter d’empruvar da persvader cun cuntegns e persunas. La PPS ch’è – cunzunt sin nivel naziunal – magari enconuschenta per plazzar sias posiziuns cun blera canera, haja en il Grischun gì in’autra strategia. Ins na saja mintgatant betg d’accord cun quai che tscherts exponents naziunals dian ed emprovia perquai da far auter en il Grischun, di Andrea Florin. La sfida da chattar candidatas e candidats Insatge ch’ha duvrà bler engaschi tar tuttas partidas è la midada dal sistem electoral tar il proporz. Causa quella midada hai numnadamain duvrà dapli candidats e candidats. E la tschertga per quellas persunas en tuttas regiuns saja stada ina sfida – surtut per partidas grondas. En tscherts circuls na saja insumma betg gartegià da chattar glieud avunda u ch’igl haja duvrà bler da persvader persunas da era simplamain candidar senza avair schanzas, mabain per uschia rimnar vuschs per la partida. En quel connex raquinta Gian Michael (AdC) in’anecdota: «Nus stuevan inoltrar las glistas da las candidaturas enfin glindesdi saira a las 24.00. La davosa glista avain nus dà giu mo ina mes’ura avant!» Las partidas pitschnas percunter accentueschan però er las schanza dal nov sistem electoral. Ins saja uschia en mintga cas daventà pli ferm en regiuns, nua ch’ins n’aveva enfin uss nagina u strusch ina preschientscha, tuttina tge resultat ch’i dettia lura ils 15 da matg. E quant custa tut? En connex cun la campagna electorala bain visibla cun ils blers placats en l’entir Grischun, sa tschenta la dumonda: Quants raps impundan las differentas partidas per las elecziuns? Tge che sa lascha dir: Co ch’ils budgets da campagna sa cumponan, è different da partida tar partida. Ina tscherta summa vegn mintgamai or da la cassa da la partida, vitiers vegnan donaziuns d’organisaziuns e persunas privatas. Schegea ch’igl è da dir che las partidas n’èn en Svizra (anc) betg sfurzadas da render transparenta lur finanziaziun da campagnas. Quasi medems imports A la testa è la PLD cun in budget total da 300 000 francs. Quella summa renda il maina-campagna Johannes Flury gugent transparent. Circa medem bler raps impundan las autras trais partidas grondas. Envers RTR han quellas inditgà ils suandants imports: la AdC ha duvrà 230 000 francs, la PS e la PPS mintgamai 220 000 francs (guarda survista). La PS ha confermà envers RTR che ses candidat per la Regenza, cusseglier guvernativ Peter Peyer, paja vers 45 000 francs ord l’atgna bursa e che la partida haja survegnì donaziuns pli grondas dals sindicats da fin 5000 francs. Era la PLD ha survegnì ina donaziun gronda da ca. 5000 francs – persunas privatas dettian savens summas pli pitschnas da circa 200 francs. Da summas tranter 30 e 3000 francs discurra l’AdC. E la PPS accentuescha che ses budget saja pli u main il medem sco tar las ultimas elecziuns. Las duas partidas pitschnas – la Verda e la PVL – finanzieschan lur cumbat electoral per il Cussegl grond surtut cun donaziuns pitschnas da persunas privatas. Ils budgets da las partidas Partida/Regenza/Cussegl grond AdC/200 000/30 000 PLD/150 000/150 000 PPS/100 000/120 000 PS/100 000/120 000 Verds/25 000 PVL/30 000 Las indicaziuns da lur budget han fatg las partidas sin dumonda dad RTR. Savevas vus che... La campagna è en la fasa finala. La glista cun las 491 candidaturas per il Cussegl grond è straminabla – grev d’avair la survista. Perquai avain nus piclà ora be trais observaziuns or da la «glista grischuna». Tenor il motto «Savevas vus che...»? Savevas vus che… Werner Wyss da la PPS (cirquit Belfort) è cun annada 1945 il pli vegl candidat? Interessant è però er che tar las 20 pli veglias persunas che candideschan per in sez en il Cussegl grond èn 11 da la PPS. Però er la gli­sta da la PS/Verda ha intgins «vegls» – sis candidats/as tranter ils 20 pli vegls èn da quella glista. Savevas vus che… Müller e Meier n’èn betg ils nums da famiglia ils pli frequents? Ils victurs èn las famiglias Maissen, Schmid e Spescha, cun mintgamai quatter candidaturas. E tgi che crai che Hans e Maria sajan ils prenums ils pli frequents, quel sbaglia: Il prenum il pli frequent è Martin e Martina (17 giadas), suondà da 14 Stefans (Stephan, Stefano etc.) e da 14 Andreas, Andris ed Andrins. Savevas vus che… 36 candidatas e candidats èn puras u purs (da purs convenziunals enfin viticulturs)? Surpassà vegn il «pur» mo dad ina professiun: «interprendider/interprendidra» (var 40 indicaziuns). Mo duas candidatas han indi­tgà lur professiun cun «mamma». Savevas vus che… era persunas domiciliadas dador in circul electoral pon candidar per quel sco deputà u deputada? Damai po p.ex. ina persuna da Vella atgnamain candidar a Ramosch. Totalmain èsi 28 candidatas e candidats che n’èn tenor la glista uffiziala betg domiciliads en il circul, en il qual els/ellas sa metta a disposiziun per l’elecziun. In prominent cas è l’anteriur secretari general da la Lia Rumantscha, Urs Cadruvi. El candidescha per la PLD en il circul Mustér, schegea ch’el è domicilià a Maiavilla. Ils blers da quels 28 candidats dad «exil» ha la PPS, numnadamain exact 10. Savevas vus che… 154 da las 491 candidaturas èn dunnas? Quai è en mintga cas dapli che avant quatter onns, dentant vegniva là anc elegì tenor il sistem da maiorz. Cun il nov sistem pon candidar dapli persunas ed ergo era dapli dunnas. Ma era en relaziun van quest onn en cursa dapli dunnas – 31% dunnas èsi sin la glista uffiziala. Avant quatter onns eri mo 20%. (fmr/dat) Fasa finala en ina campagna particulara En in’emna èsi cler tgi che lavura ils proxims quatter onns en la regenza ed en il parlament grischun. Il nov sistem electoral procura per tensiuns e per blers placats. Ma il cumbat electoral vegn valità da las partidas sco pauc confruntativ. Var 300 000 francs haja sia partida pajà per la propaganda electorala da quest onn. Quai ha declerà quests dis il maina-campagna da la PLD, Johannes Flury, envers RTR. Cun quai fiss la campagna da la partida liberaldemocratica stada – sch’ins po crair a las indicaziuns fa­tgas da tut las partidas grischunas – la pli chara. Las autras trais partidas grondas (AdC, PPS e PS) han impundì 220 000 enfin 230 000 francs. L’entira campagna grischuna vegn valitada en general – ed er da las partidas sezzas – sco main confruntativa che autras giadas. Ils maina-campagnas da tut las partidas han confermà envers RTR che mintgin haja «fatg ses agen cumbat electoral». Ed il responsabel tar la AdC, Gian Michael, ha ditg gist en quest connex: «Nus na stuain betg avair in sistem sco en l’America u en l’Italia. Nus essan Grischuns e pudain mussar tge che nus savain e na stuain betg bittar merda in sin l’auter.» Il nov sistem d’eleger è en mintga cas stà er ina sfida per las partidas, surtut per chattar uschè bleras candidatas e candidats sco pussaivel che van en cursa ils 15 da matg 2022. I pendan dapertut, ils placats electorals - er en il Welschdörfli a Cuira.

La damaun, curt suenter ch’il scumond da sortir, ch’era vegnì ordinà sin fundament dal dretg da guerra, è vegnì annullà, avain nus entschet cun las preparativas per nossa partenza da Charkiv. Las preparativas èn stadas difficilas. Quella notg n’hai jau betg durmì per spira tema, ed a las tschintg ha il svegliarin scalinà. En mes chau er’ina gronda confusiun: tema, prescha, bleras tastgas, tge prender cun mai, tge betg? – Ma a las 6.30 dals 5 da mars 2022 eran nus finalmain en viadi. Amis han gidà nus da chattar la via la pli segira e libra – cun l’auto tras citad. Il mender è stà da bandunar il cunfin da la citad, perquai ch’en la citad vegnivi sajettà. Dieu ha gidà nus sin l’entira ruta. Nus essan ids ordaifer la regiun da Charkiv. Qua eri gia pli ruassaivel. E là avain nus chattà benzin. Amis han gidà nus da chattar medicaments per mia tatta. Sin via per cumprar quels medicaments vai però vinavant fitg plaun, i dat grondas colonnas, nus na pudain betg guntgir, schizunt sin las vias las pli pitschnas datti lungas colonnas. I para sco sche nus fissan in’eternitad sin viadi, ma nus cuntanschain tuttina l’emprim lieu en mira e survegnin ils medicaments per la tatta. Quai ha quietà nus in zic. Ma nus stuain ir vinavant, en in lieu segir. Amis han gidà da chattar in hotel, schebain ch’igl è grev quels dis da chattar in albiert. Tut ils hotels e las abitaziuns èn plainas cun carstgauns ch’èn fugids da l’Ucraina da l’Ost. Il di è lung e nus stuain chattar l’hotel avant ch’il scumond da sortir entschaivia. Uschiglio stuain nus passentar la notg sin l’autostrada. Ma igl è gartegià! Nus eran a chaud ed avain pudì pernottar en l’hotel. Tut era sco en temp da pasch, mo che nus avain stuì stizzar las chazzolas. La damaun avain nus solvì ed essan puspè ans mess sin via. Igl era nunpussaivel da cuntanscher ils cunfins, la glieud era gia dus dis en colonna. Perquai avain nus decidì dad ir en il center da l’Ucraina. Igl era ina citad quieta, nagins sajettims ed igl avess dà qua in hotel u ina abitaziun. Nus avain passentà in pèr dis en in center da reconvalescenza – ensemen cun blers auters. Mintgin vegn tractà bain, bunamain la mesadad da las famiglias vegnan cun animals da chasa (giats, chauns, portgets da mar). Igl è era blers uffants. Glieud da Charkiv, Sumy, Kiev e Tschernigov. Nus stain in pèr dis qua per rimnar noss patratgs ed ans revegnir da la midada difficila, ma era per decider, tge far vinavant. Intginas famiglias vivan gia dapi l’entschatta da la guerra en quest cumplex, ils uffants han gia fatg amicizias e termaglian ensemen. I dat giaglinas ed era fasans e pavuns. In di fa in pavun la roda cun sia cua. Jau crai che quai saja in bun segn! Tut vegn bun! Tut vegn bun – malgrà las schlettas novitads e malgrà il fatg ch’ins auda era qua l’alarm d’attatgas ord l’aria. Il possessur dal cumplex quietescha nus, el di ch’i na dettia nagina raschun dad avair tema. Ma era en ses egls è da vesair la tema… La televisiun en stanza funcziuna, ma nus na guardain betg – las novitads èn memia sgarschaivlas. L’entir temp essan nus en contact cun quels ch’èn restads a Charkiv. Fin uss na datti nagut consolant danor la scuverta che nus essan uss tuts, tuts Ucrains, ina famiglia. Ed en quest pajais entschaiva la damaun cun ils pleds «Allegraivel nov di. Co vai?» – e finescha cun: «Hajas ina notg ruassaivla». L’Ucrainaisa Elina Babkina è fugida ils 5 da mars 2022 or da sia citad natala Charkiv. Dapi dus mais viva ella ensemen cun sia mamma e sia tatta a Tinizong. En ina seria da tschintg «Diaris dad in’Ucrainaisa» raquinta Elina Babkina da sia fugia e da sia vita da las davosas emnas. Elina Babkina da l'Ucraina quinta da sia fugia.

«La stigmatisaziun sociala cunter persunas ch’èn HIV-positivas è anc adina in grond problem», di Lisa Janisch, la manadra da l’Agid grischun cunter AIDS. Quai malgrà che persunas che sajan HIV-positivas hajan bunas terapias e possian viver ozendi senza impediments. En il Grischun vivan actualmain circa 300 persunas cun quella diagnosa. Il tema HIV ed AIDS è crudà in pau en emblidanza ils davos dus onns er pervia da l’actualitad dal coronavirus. Tenor il rapport annual da l’Agid grischun cunter AIDS sajan las agendas da las persunas da cussegliaziun tuttina stadas plainas e pli che plainas cun termins. Blers da quests termins pertutgan persunas ch’èn infectadas da nov cun HIV. Tenor la manadra da l’Agid grischun cunter AIDS, Lisa Janisch hajan fitg bleras e blers anc il maletg da pli baud avant lur egls. Tenor quel muntava igl esser HIV-positivs ch’ins stoppia murir. «Nus empruvain da gidar da vegnir a frida cun la diagnosa e da cussegliar co viver cun il virus da HIV.» «Fitg blers tschertgan la cussegliaziun da l’Agid grischun cunter AIDS perquai ch’ellas ed els vegnan exclus en il mintgadi», ha Lisa Janisch ditg a la FMR. «Sch’in dentist prenda per exempel ina persuna cun HIV pir sco davosa pazienta u pazient dal di cun l’argument ch’el stoppia suenter quest tractament dischinfectar la sutga, lura è quai ina stigmatisaziun cunter persunas HIV-positivas. Ed il medem vala per la protecziun da datas che vegn violada entras indiscreziuns.» La manadra da l’Agid grischun cunter AIDS na chapescha betg daco che malsegirezzas na vegnan betg scleridas. Anc oz, damai 40 onns suenter ils emprims cas dad AIDS en Svizra, è la stigmatisaziun dals umans cun il virus preschent tant en la vita privata sco er en il mund da la lavur preschenta. «Igl è strusch da crair, ma i capita anc adina ch’insatgi na survegn betg ina plazza perquai ch’ella u el è HIV-positiv. Ed i capita er ch’ina chasa d’attempads na prenda betg ina persuna HIV-positiva. Quai è abstrus, sch’ins considerescha ch’ina persuna cun HIV cun terapia na po betg infectar cun HIV in’autra persuna.» Lisa Janisch ha confermà ch’i dettia pli blers HIV-positivs en las regiuns urbanas ch’èn las regiuns champestras. Ma che quai na muntia betg che tut quellas e quels en las citads derivian era da las citads. Blers omosexuals cun HIV che vegnian exclus u stigmatisads en las regiuns champestras mondian en las citads as abitar per avair ruaus. «Quai n’è dentant betg in trend. Bleras e blers HIV-positivs restan er qua», di Janisch. En las vischnancas dal Grischun vivian circa 300 persunas cun HIV. «Las bleras vivian cun la terapia da medicaments che impedescha che la malsogna dad AIDS possia insumma rumper ora.» Ina persuna positiva che fetschia la terapia na possia infectar nagin pli. Uschia haja er gia dà dunnas cun HIV che hajan parturì uffants sauns, ha ditg Lisa Janisch da l’Agid grischun cunter AIDS . Tenor l’Agid grischun cunter AIDS è HIV è oz anc adina ina greva malsogna ch’ins sa dentant tractar. Tar novs contacts cusseglia Lisa Janisch exnum anc adina da duvrar condoms. Lura cusseglia ella da laschar far in test medicinal suenter mintga nov contact. Per persunas che sajan gia HIV-positivas porschia la terapia ina buna protecziun. “ La perscrutaziun medicinala è sin buna via da scuvrir terapias ch’elimineschan in bel di dal tuttafatg la malsogna da HIV. Sin il pli tard dapi il coronavirus savain nus dentant ch’in virus ei in problem global. Perquai na po il problem dal virus da HIV mai vegnir schlià be per la Svizra.» Grischun Viver cun il virus da HIV 40 onns èn passads dapi ch’igl è vegnì rapportà per l’emprima giada da persunas cun AIDS. Er en Svizra hai dà blers morts ils emprims onns cun il virus. Sin l’entir mund vivan tranter 37 e 41 milliuns umans cun l’infecziun da HIV u cun AIDS. En Svizra èn pressapauc 16 600 umans HIV-positivs. Ils ultims onns han ins registrà mintg’onn circa 100 novas infecziuns. Tenor l’Agid grischun cunter AIDS datti en il Grischun var 300 persunas ch’èn HIV-positivas. Dapi ils onns 1990 existan medicaments ch’impedeschan che la malsogna da AIDS po rumper ora. L’Agid grischun cunter AIDS è vegnì fundà per cussegliar pazientas e pazients e per lantschar campagnas da prevenziun. Er oz che l’infecziun da HIV è sut controlla sa participescha il post da cussegliaziun a las grondas occurrenzas dal Grischun cun campagnas da prevenziun. Sco quai che la manadra da l’Agid grischun cunter AIDS, Lisa Janisch ha ditg a la FMR, survegnia ella fitg blers buns resuns surtut dals giuvenils ch’ins inscuntria per exempel als Open airs u era ad auters eveniments pli gronds. (fmr/mg) Pagina 2

La saira dals 11 da mars 2022 hani ditg a nus ch’i dettia ina pussaivladad dad ir fin als cunfins. Nus avain pachetà nossas chaussas, avain prendì cumià ed essan partids la damaun dals 12 da mars 2022 a las 6.00. Puspè in lung viadi. Ma questa giada cun fitg pauc traffic. Nus essan stads 16 uras da viadi. La notg avain nus passentà tar parents da noss manischunz Alexander. Glieud dal tuttafatg estra ha dà albiert a nus, sco sche nus fissan parents. Grazia zunt fitg a tuts! La damaun eran nus gia als cunfins cun l’Ungaria. Curiusamain n’eran betg blers qua. Als cunfins essan nus vegnids tractads fitg bain. Mia tatta ha survegnì in document (ella n’aveva betg in pass biometric) e noss chaun è vegnì intercurì d’in veterinari ed ha survegnì in pèr buccadas. Lura essan nus vegnids retschavids da voluntaris. Nus avain survegnì té chaud, paunins garnids ed ils uffants han survegnì dultschims. Ils voluntaris ans han gidà en il bus che ha manà nus en la proxima citad en in center da voluntaris, installà en la baselgia dals baptists. Là han persunas che discurrivan ucranais dumandà davart noss plans e supplitgà da’ns registrar. Blera glieud era là, trasor sa furmavan gruppas per ch’i na dettia scumbigls. Tut era organisà perfetg. A mia tatta han ins mesirà la pressiun dal sang ed ella ha survegnì tablettas. In pèr uras pli tard eran nus sin viadi vers Budapest. Ina dunna giuvna e ses dus figls han accumpagnà nus. Ella fascheva quitads perquai ch’ella discurra mo ucranais ed ha supplitgà nus da gidar ella a Budapest. Voluntaris han chattà in hotel per nus, nua che nus avain pudì star cun noss animals e nua ch’i deva pretschs reducids per Ucranais. E puspè stuain nus engraziar per quest agid. Cordial engraziament! Budapest ha retschavì nus ils 13 da mars 2022 cun sulegl. Nus essan ids en l’hotel e suenter a la staziun per cumprar bigliets. Igl aveva blera glieud a la staziun. Nus n’avevan betg quintà cun ina colonna talmain lunga, trais uras avain nus stuì spetgar en retscha per cumprar bigliets. Ma anc pli surprendent era insatge auter! Jau sun stada surstada quantas persunas che levan gidar nus. La glieud è vegnida encunter directamaing, ha offrì da pavlar ils animals, ha dà sandwiches, tschigulatta e fritgs. Igl ha era dà schuppa chauda, vestgadira, artitgels d’igiena e schizunt termagls per ils uffants. Era chasets per ils animals hai dà, perquai che senza chasets na pon ins betg ir cul tren. Durant che nus eran en colonna, avain nus entupà ina persuna interessanta. L’Ollandais Ferco era vegnì extra en l’Ungaria per gidar persunas da l’Ucraina. El gieva enturn cun in placat. Sin quel eri scrit: I dat trais plazzas en l’auto per ir en l’Ollanda. Nossa enconuschenta era interessada da quell’offerta. Ella n’aveva insumma nagin plan, sia suletta finamira era dad ir cun ses uffants uschè lunsch sco pussaivel da la guerra. Nus avain discurrì cun l’um ed igl è sa mussà ch’el era da Den Haag, ma el è gia stà savens a Budapest e discurriva in zic ungarais. Sias figlias èn voluntarias a Den Haag e gidan d’intermediar famiglias. Nus essan ans cunvegnids ch’el vegnia l’auter di en l’hotel per nossa amia Ekaterina e ses dus figls. Nus trais avain però cumprà in bigliet Budapest-Vienna e Vienna-Turitg. Sin ils bigliets eri scrit si «Solidarity». Quai è stà l’emprima giada ch’ils pajais da la UE han lubì a fugitivs da viagiar libramain. Jau hai salvà ils bigliets sco souvenir. En il tren hai jau entupà mes camarat da classa e sia famiglia che jau n’aveva betg pli vis dapi 12 onns! Igl è stà ina entupada nunspetgada e fitg cordiala. Natiralmain che jau avess giavischà che las circumstanzas fissan stadas autras, betg uschè tragicas, ma da quels muments ma paran fatschas enconuschentas anc pli famigliaras. Il camarat da classa e sia famiglia èn ids vinavant a Leipzig. Nus avain prendì cumià dad els a Vienna. In mument fitg trist. Tant els sco nus n’eran betg da viadi sco turists, mabain sin la fugia da la guerra. L’Ucrainaisa Elina Babkina è fugida ils 5 da mars 2022 or da sia citad natala Charkiv. Dapi dus mais viva ella ensemen cun sia mamma e sia tatta a Tinizong. En ina seria da tschintg «Diaris dad in’Ucrainaisa» raquinta Elina Babkina da sia fugia e da sia vita da las davosas emnas. Elina Babkina da l'Ucraina quinta da sia fugia.

A la radunanza generala da la Federaziun grischuna dal Sport da Tir la davosa fin d’emna a Salouf ha il cumandant da la zona territoriala 3, divisiunari Lucas Caduff, discurrì davart l’optica da l’armada svizra en connex cun la guerra en l’Ucraina. La FMR ha fatg intginas dumondas en quest connex al divisiunari rumantsch Lucas Caduff. Lucas Caduff ha discurrì da l’optica militara. E cun quai manegia il divisiunari tranter auter la lavur da l’uffizi d’infurmaziun da l’armada, dentant era da quella da la Confederaziun. Il timun da l’armada saja permanentamain vidlonder ad analisar la situaziun en l’Ucraina. Sper ils dus servetschs d’infurmaziun naziunals haja l’armada er anc agens chanals d’infurmaziun che porschian in maletg anc pli vast da l’actualitad. L’infurmaziun saja fitg impurtanta er per valitar e trair conclusiuns areguard la situaziun da la Svizra. FMR: Sch’ils stadis da l’Uniun europeica (UE) vegnissan stratgs viaden en il conflict da guerra en l’Ucraina – tge muntass quai per la Svizra e per nossa situaziun militarica? Lucas Caduff: Quai muntass in nov pass d’escalaziun che tutgass er noss pajais fermamain. Blers stadis da l’UE èn part da la NATO. Quai vuless pia dir che sche la UE vegniss implitgada en quest conflict, lura ve­gniss er la NATO implitgada. Davent da quel mument avessan nus in conflict mundial, perquai che lura fissan per exempel er l’Australia ed ils Stadis Unids da l’America involvids e vegnissan ad esser partida da guerra cun la NATO. Sut il stritg: Sch’il conflict prendess surmaun en l’Europa midass quai fitg bler sin il stgalim internaziunal. L’escalaziun vegniss a crescher e quai avess er grondas consequenzas per la Svizra. Quant grond è il privel per la Svizra? Or dal punct da vista militaric n’è il privel per la Svizra betg grond en il mument. L’armada russa ha difficultads da dumagnar l’armada da l’Ucraina. Malgrà tut las decisiuns irraziunalas ch’igl ha dà l’ultim temp en quest conflict, hai jau tuttina la speranza che la Russia na vegnia betg ad attatgar ils stadis da l’Europa dal vest. Cun l’armada odierna da la Russia giess quai en mintga cas ditg, sche buca nunpussaivel da far ina attatga en nossas regiuns. Ina attatga terrestra è ina chaussa. Co giuditgais Vus la probabilitad d’attatgas chemicas u schizunt nuclearas? La discussiun areguard il diever d’armas chemicas vegn provotgada in pau dal president da l’Ucraina Selenski en il mument. Fin uss n’avain nus naginas infurmaziuns ch’i fissan vegnidas applitgadas armas chemicas en la guerra da l’Ucraina. E tar las armas nuclearas hai jau l’impressiun che nus na stuain en il mument avair nagina tema che quellas vegnian applitgadas. Vulair conquistar in regiun respectivamein da liberar il confrars russ en ina regiun ubain attatgar il mund entir cun armas atomicas èn pelvair duas fitg differentas chaussas. Tge prognosa dais Vus per la guerra en l’Ucraina or dal punct da vista dad oz, dus mais e mez suenter il cumenzament dal conflict? Quai è fitg grev. Avant dus mais hai jau ditg che quest conflict na vegnia betg a cuzzar ditg, perquai che l’armada russa saja pli ferma che l’armada da l’Ucraina. En il fratemp avain nus dentant vesì che l’armada da l’Ucraina ha ina fitg gronda voluntad da sa defender. L’Ucraina retschaiva infurmaziuns, muniziun ed armas quasi «à discrétion» dal vest e qua tras po ella far frunt a la Russia a moda e maniera fitg ferma. Perquai sun jau da l’opiniun che questa guerra vegnia anc a cuzzar ditg. I vegn a dar ina uschenumnada guerra strapatschanta, damai, ina guerra che maglia bleras infrastructuras, material e deplorablamain era aunc bleras vitas d’umans. Quai muntass che nus avessan a la fin da questa guerra ina situaziun da pat? Precis. Jau na crai betg ch’i dettia ina victoria totala da la Russia. Quai ch’ins auda ils davos dis, ch’i dettia ina cupitga dal president russ Wladimir Putin, na crai jau dentant er betg. Tranter 80 ed 85% dal pievel russ sustegna actualmain ses president. E quai er perquai ch’il pievel da la Russia retschaiva en il mument be las infurmaziuns che procuran per il sustegn da Putin. Che l’Ucraina vegnia a sortir da questa guerra sco victura n’è per mai er betg realistic. Jau suppon che questa guerra vegnia a cuzzar ditg e che nus guardian deplorablamain cunter ad ina nova «guerra fraida», sco durant ils decennis suenter la Segunda Guerra mundiala. Tgi è divisiunari Lucas Caduff? Lucas Caduff (61) è creschì si a Schlans en Surselva. Suenter ch’el ha frequentà il seminari da magisters a Cuira è el stà in curt temp scolast primar enfin ch’el è entrà en servetsch tar l’armada svizra sco uffizier da professiun. Tar l’armada svizra è Lucas Caduff s’avanzà l’onn 2010 fin tar il grad da brigadier e cumandant da l’infantaria da muntogna. Dapi l’onn 2016 è Caduff divisiunari e maina la divisiun territoriala 3. Divisiunari Lucas Caduff è il partenari da las autoritads en situaziuns extrordinarias. La divisiun territoriala 3 cumpiglia ils chantuns Grischun, Schwyz, Tessin, Uri e Zug. Al manader da la divisiun territoriala 3 èn suttamess in battagliun da stab, quatter battagliuns d’infantaria, in battagliun da genia ed in battagliun da salvament. In divisiunari è in uffizier da duas stailas En bleras armadas dal mund discurr’ins da generals dad ina, duas u trais stailas. En Svizra è quai auter. Ils pli auts uffiziers svizzers èn ils cumandants da corp. A quels appartegna er il schef da l’armada. Ils quatter cumandants da corp han trais stailas sin lur uniforma. Sut els en ils divisiunaris ed in da quels è il Sursilvan Lucas Caduff. Ils 18 divisiunaris da l’ar­mada svizra han duas stailas sin lur uniforma. Ils uffiziers cun ina staila èn ils 31 brigadiers ch’i dat actualmain en l’armada svizra. Grischun Lucas Caduff quinta cun ina lunga guerra Dacurt ha il divisiunari Lucas Caduff referì davart l’optica da l’armada svizra envers la guerra en l’Ucraina. El na spetga betg ch’il conflict escaleschia en il mument. L’armada russa haja grev da penetrar cunter l’armada da l’Ucraina che mussia ina gronda veglia da far resistenza. Fin uss na dettia er naginas infurmaziuns ch’i fissan vegnidas applitgadas armas chemicas en la guerra da l’Ucraina. Er areguard il diever d’armas nuclearas ha Lucas Caduff manegià ch’i na dettia en il mument nagins signals che talas armas vegnissan applitgadas. La FMR ha dicurrì cun il divisiunari Lucas Caduff. Pagina 2

Igl è in tren per il viadi Vienna-Turitg, ils 14 da mars 2022. Igl ha pauca glieud en il tren. Nus viagiain cun noss mini-chaun, in vulpet ch’ha num Charm. El è temelitg, el n’urla betg ed el na dorma betg, el è gnervus, sch’el na senta betg noss mauns en vischinanza. Perquai charsinain nus el trasor. Igl è stà in lung viadi. Sper nus sesevan carstgauns da l’Ucraina, duas dunnas e quatter uffants. Nus avain discurrì in zic cun ils mattets. In aveva 15 onns, l’auter 11. Igl è sa mussà ch’els eran da viadi senza lur geniturs. Quels èn restads en l’Ucraina – ed en Svizra spetga lur onda. Ch’els vegnian ad abitar tar ella. Las dunnas na savevan anc betg nua ir. Il bigliet era per Turitg, e lura...? Tuts eran stanchels dal lung viadi e da l’intschertezza. Nagin na pudeva s’imaginar da viagiar en tala maniera – senza rauba, senza finamira, senza raps. Mia mamma ed jau essan viagiadas savens pli baud. Nus ans preparavan per in viadi. Igl è adina stà ina bella experientscha, cun bleras bunas impressiuns. Ma uss ans sentin nus mo anc stanclas e confusas. Mia tatta bragia perquai che sia sora è restada a Charkiv. Ella ha 85 onns e na vuleva betg bandunar ses dachasa. Nus avain era laschà enavos nossa chasa a Charkiv. Tge vegn a schabegiar? Tge pudain nus spetgar? Nagin na sa... Uschia viv’ins, fa plans, cumpr’en – e lura statt’ins cun ina pitschna tastga en in pajais ester, irrità e plain tema. Ins na sa betg, sch’i vegn a dar in lieu, nua ch’ins po turnar. Ed ins na sa betg, schebain ins vesa anc ina giada la patria. Charkiv vegn bumbardà permanentamain. Bler vegn devastà. Nus empruvain da betg discurrer da quellas chaussas terriblas, ma noss patratgs turnan adina puspè tar la dumonda: «Pertge? Pertge? Tge succeda sco proxim cun nus? Co duain nus viver en l’avegnir?» Jau poss gia tradir: Nus avain gì gronda fortuna! Nus savevan nua che nus giain. Nus essan vegnids envidads dad in um grondius, mes ami Franz Dosch. El sustegna mai dapi ils emprims dis da guerra ed ha envidà mai e mia famiglia e mes chaun en sia bella chasa en las muntognas, a Tinizong. El ha retschavì nus sco ina famiglia. El è vegnì per nus ils 14 da mars 2022 a la staziun da Sargans – igl era bunamain anc notg – ed ha manà nus cun l’auto en sia chasa. El ha ditg: «Stai en mia chasa, jau sun fitg led che vus essas en segirtad.» Nus essan immens engraziaivels ad el per ses agid, per ses bainvegni cordial e ch’el ha gì talmain quità da nus. Franz ha gidà nus cun noss documents da fugitivs. Ses amis han purtà a nus ina pluna vestgadira. In cordial engraziament a tut ils carstgauns amiaivels che han tractà nus cun chapientscha e pazienza. L’Ucrainaisa Elina Babkina è fugida ils 5 da mars 2022 or da sia citad natala Charkiv. Dapi dus mais viva ella ensemen cun sia mamma e sia tatta a Tinizong. En ina seria da tschintg «Diari dad in’Ucrainaisa» raquinta Elina Babkina da sia fugia e da sia vita da las davosas emnas. L'Ucrainaisa Elina Babkina en in vagun da la Viafier retica.

Cun la construcziun da la nova praschun a Realta ha il Servetsch archeologic dal chantun Grischun exchavà l’onn 2016 l’anteriur santeri dal stabiliment Realta. Las 103 barras chattadas èn vegnidas examinadas per sclerir l’effect da las mesiras repressivas sin ils corps da las persunas pertutgadas. Ils resultats èn vegnids publitgads l’onn 2019. Ier è vegnì preschentà sper la praschun in crap commemorativ per las persunas internadas per sforz. La conferenza da medias a Realta en il lieu da regurdientscha è stada in pau sco il funeral d’ina chaussa che tuts avessan il pli gugent ch’ì n’avess mai dà, d’ina istorgia che secca e consternescha. L’execuziun giuridica dal Grischun dals 19 e 20avel tschientener na fa propi betg ina buna figura cun quests schabetgs. Ma apparentamain vul’ins far remedura: Il chantun Grischun ha tschentà il crap commemorativ per regurdar ad ina istorgia da mesiras repressivas dal 19 e 20avel tschientaner. Ils represchentants dal servetsch archeologic dal Grischun cun cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, la presidenta communala da Cazas, Pascale Steiner, e Padruot Salzgeber, il directur dal Stabiliment giudizial Realta, han tuts trais discurrì d’in chapitel difficil e da carstgauns cun ina sort fitg trista. Per Padruot Salzgeber è la scuverta da l’istorgia da l’arrest da sforz er in mument per mussar ch’ina praschun ed ina dimora en ina praschun funcziunescha oz tut auter che avant 100 onns. Quai ch’i dettia anc oz sajan mortoris en ina praschun. «Per mai èsi impurtant da metter en il dretg context dal temp ils schabetgs. Forsa ch’ins metta en 100 onns en dumonda quai che nus faschain oz. Quai pertutga tuttas activitads e betg sulettamain las praschuns.» Er il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha mess ils schabetgs tragics en il context da temp: «Il Chantun ha vulì elavurar questa istorgia. Il crap commemorativ stat er sco segn che quai è succedì.» L’instituziun cun il num «Chasa da correcziun chantunala Realta» è vegnida construida a partir da l’onn 1854 a Cazas. Tier la chasa tutgava in agen santeri. Plazzads en la chasa vegnivan umens e dunnas da tuttas vegliadetgnas che valevan sco povers ni pativan d’ina malsogna psichica. Da lez temp vegniva paupradad considerada sco consequenza d’in cumportament fallà d’ina persuna. Per che talas persunas na sajan betg ina chargia per famiglia, vischnanca e societad èn ellas vegnidas plazzadas en instituziuns ed han patì da mesiras repressivas. L’agid sfurzà en il Grischun ha cumenzà suenter ils 1850 ed ha cuzzà fin l’onn 1981. Ins sto supponer che sulettamain a Realta èn tut en tut fin 1500 persunas stadas internadas per forza. Il santeri da la chasa da correcziun da Realta è vegnì bandunà ils onns 1930. Las retschertgas en connex cun l’instituziun e ses santeri èn terminadas. Per la presidenta communala da Cazas Pascale Steiner èsi er bun per sia vischnanca ch’il Chantun haja tschentà il crap cun la tavla da bronz: «Igl è in trist chapitel er per la vischnanca. Ed igl è impurtant, ch’ins n’emprovia betg simplamain d’emblidar tut, mabain ch’ins sa regorda dals pertutgads sco er dal lieu. Ins duai savair che quai è stà a Cazas.» La casa da correcziun a Realta L’onn 1854 è la «Chasa da correcziun chantunala Realta» vegnida bajegiada. Ins ha lura era installà in agen santeri per las persunas internadas defunctas dal nov stabiliment. A maun dals registers tradids da la chasa da correcziun èn enconuschents ils nums ed ulteriuras datas da bleras persunas ch'èn mortas durant lur temp en la chasa da correcziun e ch'èn vegnidas sepulidas là. Las funtaunas istoricas mussan in vast spectrum da persunas internadas sfurzadamain cun dunnas ed umens da tuttas duas confessiuns, da differentas vegliadetgnas ed er da provegnientschas ordaifer il chantun. Ellas vegnivan caracterisadas sco «negligentas», sco «mitschafadias» u sco «vagantas». Dal principi davent aveva la chasa da correcziun ultra da quai ina «partiziun da narramenta» per persunas che pativan da malsognas psichica. Finiziun d’in trist chapitel Suenter il rapport scientific davart las 103 barras chattadas l’onn 2016 en il santeri da la praschun da Realta, ha il Chantun tschentà in crap cun ina tavla da bronz commemorativa per regurdar ad ina istorgia tragica en l’execuziun giudiziala dal Grischun. Avant sis onns – durant la construcziun dal nov stabiliment giudizial Cazas Tignez – ha il Servetsch archeologic dal chantun Grischun stuì exchavar l’anteriur santeri dal stabiliment. L’onn 1854 avev’ins numnadamain construì a Cazas ina «Chasa da correcziun chantunala Real­ta». Dasperas era in santeri per persunas internadas defunctas dal nov stabiliment. Las persunas en la «Chasa da correcziun» vegnivan caracterisadas sco «negligentas», «mitschafadias» u sco «vagantas». Ultra da quai aveva la chasa da correcziun ina partiziun da «narramenta». Il chantun Grischun ha vulì elavurar cun in studi scientific il chapitel da la la chasa da correcziun a Realta. Cun pleds da malavita per quai ch’è succedì han ils represchentants dal Chantun e da la vischnanca da Cazas preschentà a las medias il crap commemorativ. «Igl è in trist chapitel er per nossa vischnanca», ha la presidenta communala Pascale Steiner ditg a la FMR, «ma igl è impurtant, ch’ins n’emprovia betg simplamain d’emblidar tut, mabain ch’ins sa regordia dals pertutgads sco er dal lieu. Ins duai savair che quai è stà a Cazas.» Pagina 2

Prest dus mais essan nus ussa davent da chasa, davent da noss amis e da lieus enconuschents. Tut quai manca a nus e nus faschain bler quitads. Nus savain ch’i vegn trasor sajettà e bumbardà a Charkiv. Las sirenas ed explosiuns èn ina realitad sgarschaivla per tut quels ch’èn restads là. Jau vuless anc ina giada engraziar a tut quels che gidan ils Ucranais en quests grevs temps. Els n’eran betg preparads dad anc ina giada stuair entschaiver insanua da nov lur vita. Quai vegnin nus era a stuair far. Ma il mument vivain nus en la memoria dal passà e pensain cun tema vi da l’avegnir – u che nus empruvain simplamain da betg patratgar vidlonder. Perquai che intschertezza e malsegirtad chaschunan panica. Nus vivain per il preschent – per oz. Plaun a plaun è il saun giudizi puspè turnà, nus n’avain betg pli gì d’avair tema da ramurs e caneras. En Svizra essan nus vegnids retschavids cun bratscha averta. Natiralmain è quai il merit da mes ami Franz Dosch, ch’i va uschè bain cun nus. El gida a nus en nossas lavurs cun instituziuns ed autoritads, el è ì cun nus cun ses auto privat tar ils differents uffizis federals e chantunals ed è adina stà a disposiziun, sche nus avevan dumondas. El è in um cun in cor dad aur. Adina ha el tractà nus cun amur e premura e sustegnì nus cun tut. Jau sun stada fitg inspirada ed interessada da la Svizra. Perquai emprend jau uss tudestg ed emprov da discurrer perfin in zic rumantsch. Igl è ina gronda schanza da viver en ina tala regiun speziala, nua ch’in linguatg unic ed exclusiv vegn discurrì. Sper il linguatg m’interessesch jau era per l’istorgia e las tradiziuns da quest pajais ch’è fascinant en sia bellezza e diversitad. Jau hai gugent cuntradas che sa midan tut tenor regiun, aura e stagiun. Franz ha fatg enconuschent nus cun grondius umans. Nus avain visità Clara che ha in museum da poppas a Surava. Nus avain giudì la visita en il museum ed avain discurrì cun ses um. Il museum è singular, qua sent’ins emoziuns spezialas, sco sch’ins fiss puspè turnà en l’atgna uffanza. Clara ha raquintà las istorgias da ses exponats. Igl è in lieu fitg interessant. Ils Svizzers han gugent lur pajais, vivan las tradiziuns e mantegnan l’apparientscha oriunda dals bajetgs. Nus avain emprendì insatge da la tecnica da far paun. Las duas soras Dolores e Gabriella han gì plaschair da mussar a nus co ch’ellas fan paun en in vegl furnel en il vitg da Salouf. Ellas han fatg 60 pauns enina! Quai è ina lavuruna. Nus avain dastgà sagiar ed igl è stà delizius! Nus emprendain d’enconuscher la vita da purs, quant fitg ch’els lavuran e quant gugent ch’els fan quai ch’els fan. Quai merita respect! Mia famiglia ed jau lessan engraziar a bleras persunas per lur ospitalitad. Quai èn noss vischins, il pur, noss grondius amis Teresa e Hans, Daniel e Sofia e lur figls, e blers auters. Els han demussà gronda chapientscha per noss problems ed han sustegnì nus en noss pli grevs muments. Grazia a Franz avain nus fatg enconuschientscha cun la cuschina svizra ed emprendì d’enconuscher blers recepts interessants. Noss ami è sa mussà sco grondius cuschinier! E sch’el envida la fin d’emna il gril, lura merita el in cumpliment spezial. Questa primavaira avain nus realisà che chaussas materialas na valan nagut. Il pli impurtant èn pasch e buns umans. La guerra ha laschà enavos blera dolur en mes cor, ma ils umans en Svizra gidan nus tras quests grevs muments e sustegnan nus. Ils umans qua èn grondius, amicabels ed amiaivels. Jau sper da pudair vegnir la proxima giada sco turista en quest pajais mirveglius. Ed jau vegn puspè ad admirar la cuntrada magnifica, a giudair la cuschina naziunala, far amicizia cun umans e vegnir a savair anc dapli da la cultura. Jau engraziel a Vus per tut! L’Ucrainaisa Elina Babkina è fugida ils 5 da mars 2022 or da sia citad natala Charkiv. Dapi dus mais viva ella ensemen cun sia mamma e sia tatta a Tinizong. En ina seria da tschintg «Diaris dad in’Ucrainaisa» ha Elina Babkina raquintà da sia fugia e da sia vita da las davosas emnas. L'Ucraina Elina Babkina en in vagun da la Viafier retica....

Las temperaturas da stad èn arrivadas: Questa fin d’emna avran blers bogns averts lur batschigls. In bogn cun in program spezial è quest onn quel dal Sand a Cuira che festivescha ses 100avel anniversari. Vidlonder da preparar la stagiun da bogn sajan els gia dapi intginas emnas, han ils responsabels dals bogns averts da Glion, Davos Munts, Cuira e Tusaun ditg. L’avertura dals bogns averts da Glion/Fontanivas, dal Lag la Cresta a Trin, dal Lai Bargnagn a Savognin e dals bogns da Cuira Obere Au e Sand ha lieu uss sonda. Il bogn avert da Tusaun avra la mesemna proxima sias portas. Il Lag la Cauma a Flem è gia avert las fins d’emna da bell’aura dapi mez avrigl, la stagiun da bogn uffiziala cumenza pir il zercladur. Era pir il zercladur avra il bogn avert Trü a Scuol ed ils bogns averts en Engiadin’Ota. A Lai è l’areal dal Lido gia avert, la stagiun da far bogn uffiziala en «igl Lai» a Lai cumenza ils 23 da matg 2022. Las temperaturas dals lais natirals èn sa chapescha pli bassas che quellas dals bogns artifizials, nua che l’aua vegn per part stgaudada. Ier eran las temperaturas dal Lag la Cauma e dal Lag la Cresta sco er dal Lag da Laax tranter 13 e 15 grads. Tar il Lai da Lai ed tar il Lai Bargnagn a Savognin n’han ins inditgà naginas temperaturas. L’aua dals bogns averts Obere Au e Sand a Cuira è stgaudada e la temperatura ier era tranter 20 – 24 grads. La temperatura da l’aua stgaudada en il bogn da Glion è enturn 27 grads ed a Scuol 24 grads. Era a Scuol vegn l’aua stgaudada. Il bogn avert en il Sand a Cuira festivescha questa stad ses 100avel anniversari, e quai cun differents eveniments da giubileum. Uschia datti in’exposiziun cun ina revista istorica cun maletgs da l’archiv municipal da Cuira. Quest’exposiziun è averta l’entira stad. Il zercladur datti supplementarmain la pussaivladad d’acquistar entradas pli bunmartgadas en il bogn avert Sand. Events spezials porschan er auters bogns averts dal Grischun. A Davos Munts en Lumnezia ed a Tusaun datti producziuns da Kino open air ed a Glion èsi previs da far ina occurrenza da nudar da notg. En intgins lieus turistics vegn il program cun ils eveniments en ils bogns publitgà a curta vista.

Per la quarta giada ha il deputà en uffizi, Gian Michael (AdC) da Donat, candidà per il sulet sez che il circul electoral da Schons ha dabun en il parlament grischun. Quel ha el bain defendì, dentant cun ina pitschna maioritad. Gia antruras enconuscheva il circul electoral da Schons surtut duas partidas che concurrenzavan ina l’autra: ils burgais-democrats e pli tard l’Allianza dal Center ed ils liberals. Quellas duas partidas han fin oz tschentà ils blers deputads en il Cussegl grond. Exact quest cumbat electoral ha ins era quest onn pudì observar, dentant sulettamain sin placats e flyers. Alla fin dals quints ha Gian Michael fatg 23 vuschs dapli che ses concurrent da la PLD Silvio Kunfermann. «Jau hai gì la speranza da vegnir reelegì ed era optimistic. Sch’ins va en in cumbat electoral, vuless ins era gudagnar. Jau ma legr, da pudair represchentar vinavant la Val Schons ils proxims quatter onns en il parlament grischun«, di Gian Michael. "Sch’ins va en in cumbat electoral, vuless ins era gudagnar."

Commentari Ils perdiders da las elecziuns per il Cussegl grond pon sa consolar cun ils pleds famus da l’anteriur primminister britannic Winston Churchill: «La democrazia è la pli nauscha furma statala – cun excepziun da tut las autras.» Quel citat sa laschass er applitgar per il nov sistem d’elecziun en il Grischun, il proporz. Era il proporz è ina «nauscha furma» d’eleger – cun excepziun da tut las autras. Il nov sistem electoral ha procurà ussa per in vair terratrembel politic e per sconfittas che fan mal. Schegea che tut ils seismografs avevan previs quest terratrembel, tuts eran bain preparads e dattan ora ussa statements dad esser satisfatgs cun ils resultats. Ma la salata è servida: Il grond bloc burgais cun PLD ed AdC ha pers en il parlament 28 sezs, las alas sanestras e da la vart dretga han gudagnà. La PPS fa in sigl enavant da 16 sezs, la PS/Verda da 9 sezs. Sche quai n’è betg istoric, lura tge? Però sch’ins cumpareglia quel resultat cun las elecziuns da la regenza (guarda sura), lura datti in paradox: Ils victurs da las elecziuns dal parlament èn ils perdiders da las elecziuns da la regenza – e sutsura. Qua il sistem proporziunal, là il sistem da maioritad. Qua la constellaziun nova, là la repartiziun «veglia» da la pussanza. Ma il nov sistem d’eleger (dal parlament) ha damai servì ier dumengia nair sin alv in nov menu, in da l’avegnir. Trais observaziuns en quel connex: Il nov sistem ha purtà ina nova campagna en il Grischun. Anc mai n’hai dà uschè blers placats per il «land» enturn. Anc mai n’hai dà tantas candidaturas. Ed anc mai n’hai dà candidaturas da persunas che n’avevan sinceramain gnanc interess u las cumpetenzas da politisar en in parlament. Mo tranter da nus: In u l’auter «clown» politic è stà sin las glistas! I dess da raquintar diversas anecdotas. Perquai fai – quai è la segunda constataziun – propi mal da vesair, sche persunas profiladas ed engaschadas na pon betg politisar vinavant a Cuira en il parlament grischun. Il sistem proporziunal ha impedì lur reelecziun. Ma atgnamain èn quels perdiders mo ils «Peders nairs»! Els han la disfortuna ch’i tutga els durant lur temp d’uffizi, perquai ch’il Grischun ha en il vair senn dal pled «tratg panaglia» sur decennis cun midar il sistem electoral. Gist las atgnas partidas han sa tegnì enfin la pitra fin vi dal sistem vegl che garantiva pussanza en la regiun ed a livel chantunal. Il grond bloc burgais cun AdC e PLD aveva enfin ussa ca. 75% dals sezs en il Cussegl grond. Propi in spievel vardaivel dal spectrum politic en la societad n’è quai betg. E la terza observaziun: L’èra grischuna cun entiras valladas monocromas (dad ina colur) è definitivamain finida. La Surselva era adina naira u oranscha – ina lunga tradiziun. Era autras valladas avevan «tradiziuns» da partidas: l'Engiadin’Ota era plitost liberala, l’Engiadina Bassa «populara», il Grischun Central vegniva represchentà a Cuira da politichers burgais. Ussa èn las valladas pli sgiagliadas, i dat pitschens tacs cotschens e verds, garnids cun blers pitschens sulegls da la PPS. La salata è pli maschadada e la data dals 15 da matg 2022 marca perquai ina ruttadira en la tradi ziun politica. È quai ussa bun u nausch per il Grischun? En ina chapientscha democratica è quai in fitg bun svilup. Il parlament dat – grazia al proporz – in meglier spievel da la diversitad politica. Quai n’è anc betg ina garanzia per buna lavur, ma ina buna premissa. Ed igl è bain pussaivel che era la regenza grischuna survegn cun proxima chaschun novas «ingredienzas».

La vischnanca da Trun è vischnanca da trend per il servetsch da retschertgas tar votaziuns naziunalas. Sco il suveran da Trun votescha l’entira Svizra. Era pertutgant l’elecziun da la regenza grischuna ha Trun tutgà la noda. Ina reportascha dal grond di da las elecziuns grischunas. A las elecziuns naziunalas vala Trun sco vischnanca da trend. «Ils resultats da Trun vegnan resguardads da GFS, il servetsch da consultaziun da Berna, per publitgar resultats da trend en il decurs dal di da votaziun», di Sandra Gautschi, la canzlista da Trun. «Sco Trun elegia l’en­tira Svizra.» Constat, ils resultats da la vota­ziun federala da Trun èn fitg sumegliants al resultat svizzer. Era quai che pertutga la regenza grischun è il suveran da Trun sa drizzà als giavischs grischuns, u il cuntrari. Era sche la successiun da l’elecziun nà dal dumber da vuschs na correspunda betg dal tuttafatg al resultat grischun. Cun l’urna sut bratsch Sin plaz posta d’Andiast stat la suprastanta communala da Breil, Maria-Luisa Middea, la dumengia avantmezdi cun l’urna sut il bratsch. La vischnanca porscha a votantas e votants dad Andiast la davosa pussaivladad da sa participar a la vota­ziun da las 10.15 enfin a las 10.30. «Quella giada fan pli bleras convischinas e convischins diever da la purschida», di la suprastanta. L’urna sut bratsch da la suprastanta para bainprest dad esser plaina. Intginas ed intgins da las votantas e dals votants sin via al servetsch divin fan anc lur obligaziun da burgaisa e burgais avant che sa render en baselgia. Natiralmain ch’i dat anc ina u l’autra baterlada pervia da l’elecziun. Principalmain l’elecziun da la regenza dat da discutar. Tanschi per Jon Domenic Parolini da restar en la regenza n’è da quellas uras betg la suletta dumonda che fatschenta votantas e votants. Ella fatschenta era schurnalistas e schurnalists e probabel era il candidat sez avant ch’ils emprims resultats èn sin maisa. Situaziun excepziunala en la chasa da medias RTR a Cuira Cura ch’ils cabels d’electricitad e da transmissiun èn tatgads per las stgalas e sulers da la chasa da medias da RTR a Cuira, lura regia la situaziun excepziunala. Il di d’elecziun è la chasa da medias a Cuira emplenida cun schurnalistas e schurnalists che spetgan sin em­prims resultats e discutan tgi che vegn elegì e tge partida che po rinforzar e tgi che perda influenza en il parlament. E sper guardar sin il tablet ils nov resultats d’elecziun vegn era guardà da fanestra ora sche la candidata ed ils candidats arrivan en la chasa da medias per dar pled e fatg. Ed els arrivan, sco emprims la candidata ed ils candidats per la regenza che han dumagnà l’elecziun e che dattan gugent scleriment. E plansieu arrivan era ils timuns da partida e scheffas da fracziun che dovran stediamain il telefonin per analisar ils resultats d’elecziun. Ils resultats definitivs derivan dentant dal computer dal chantun cun il program dal matematicher tudestg Friderich Pukelsheimer. Sia dubel proporziunala metoda da divisur cun arrundaziun da standard vegn duvrada per reparter ils sezs en il Cussegl grond, l’uschenumnà Pukelsheimer dubel. Impussibel senza program da computer «Senza il program da computer èsi strusch pussaivel da far quella reparti­ziun finala, nus fissan emnas vida quintar.» Il politolog Clau Dermont ha analisà en la chasa da medias successivamain ils resultats dals singuls circuls d’elecziun per definir las fermezzas politicas en il parlament. El sa gia la dumengia suentermezdi nua ch’il program dal computer sto anc far ina zambregiada per la repartiziun finala. Gia avant ch’il computer chantunal ha elavurà la repartiziun finala era gia cler per il politolog che las singulas fracziuns en il parlament grischun èn pli gulivadas. «Quai dat interessantas constellaziuns politicas per recaltgar maioritads en il parlament.» En las vischnancas da Trun e Breil ed en la plipart da las vischnancas grischunas è l’elecziun da la regenza e dal parlament ida a fin pli baud. Il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett ha anc gì da svidar l’urna da Schlans a la 10.30 per che sia equipa possia cuntinuar e terminar la dumbraziun da las vuschs e trametter ils resultats da Trun sco giavischà da mezdi a Cuira. Cumenzà a dumbrar han Sandra Gautschi, Denise Tomaschett ed Ivan Derungs gia la dumengia a las 7.30. Malgrà la midada dal sistem electoral per l’elecziun dal Cussegl grond n’han els betg gì gronda fadia cun il di d’elecziun. «Normalmain dumbrain nus en dus, quella giada essan nus en trais», di il president communal e fa attent a sia rolla da survegliar la dumbraziun da las vuschs dal suveran da Trun. «Jau hai gì ier saira ina sentupada da classa e sun stà in pulit pervia da la dumbraziun dad oz.» La canzlista da Trun, Sandra Gautschi, era la damaun anc da l’idea che la participaziun a la votaziun saja quella giada pli auta ch’avant quatter onns cura che 34% dal suveran da Trun è sa participà a l’elecziun dal Cussegl grond. Cun 31,7% è ella dentant pli bassa. La pli gronda schelta da candidats e candidatas n’ha betg pudì carmalar dapli votantas e votants.

Tar las elecziuns chantunalas da dumengia han gudagnà las dunnas. Il Cussegl grond ha da nov 39 dunnas e cun Carmelia Maissen èn las dunnas er puspè represchentadas en la regenza. Gudagnà ha però er la PPS che ha acquistà trais giadas dapli sezs en il Cussegl grond che avant trais onns. E gudagnà ha era partida La Verda ch’è l’emprima giada represchentada en il parlament. Quai èn mo trais da pliras midadas che las elecziuns da dumengia han purtà. La FMR ha rimnà tschintg observaziuns. Il proporz ha procurà per ina midada da las forzas politicas en il Cussegl grond. Bunamain la mesadad dal parlament, 55 deputadas e deputads, èn novizas e novizs. I dat partidas che han pers mandats, per exempel ils liberaldemocrats (PLD) u l’Allianza dal Center (AdC). Ma da l’autra vart hai dà victurs: la PPS e l’ala sanestra. Da quai han rapportà ier tut las medias. Ma il Cussegl grond ha ultra da quai er bleras giuvnas e giuvens nov elegids – e la cumpart da dunnas è creschida. Intginas observaziuns: Da 154 dunnas che han candidà èn 39 vegnidas elegidas. La cumpart da dunnas è uschia creschida dad ina quarta ad ina terza dal Cussegl grond. Ils politichers burgais beneventan quest augment da las dunnas. «Quai na basta betg» di però la presidenta da La Verda, Anita Mazzetta: «Nossa finamira è da cuntanscher ina cumpart da 50% dunnas en il parlament.» Er Barbara Rimml dal collectiv da la chauma da las dunnas è fitg cuntenta cun l’augment da las dunnas en il Cussegl grond: «I sto dentant reussir d’augmentar la cumpart da dunnas sin la mesadad dal Cussegl grond.» 16 da las 39 dunnas elegidas èn socialdemocratas u da La Verda. La trilinguitad grischuna è stada in tema impurtant en la legislatura che va uss a fin. Da nov sesan circa 30 deputadas e deputads rumantschs en il Cussegl grond. Per Andri Perl, president da la PS dal Grischun è la promo­ziun dal rumantsch e dal talian in tema central: «Nus avain gudagnà sezs en regiuns ruman­tschas. Plinavant è la translaziun simultana en il Cussegl grond stada ina iniziativa or da nossas retschas» di Andri Perl. Malgrà ch’il secretari da la Lia Rumantscha, Diego Deplazes (AdC), vegn a mancar sco deputà ils proxims quatter onns, para l’engaschament per las linguas minoritaras dal Grischun d’esser segirà. Il proporz è stà la schanza da La Verda per fi­tgar pe en il parlament chantunal. La Verda è dentant stada avisada en il cumbat electoral da la collavuraziun cun la PS. «Nossa finamira è da pudair candidar tant pli svelt cun ina atgna glista e d’avair in’atgna fracziun», di la presidenta da La Verda, Anita Mazzetta, a la FMR. Per ils verds e verd-liberals èn ils temas da l’ambient e dal clima ils temas impurtants. Géraldine Danuser, ch’è presidenta dals verd-liberals dal Grischun, vesa che sia partida po construir punts tar las partidas burgaisas per exempel cura ch’i sa tracta da projects dal plan d’acziun chantunal Green Deal en il Cussegl grond. Per las tematicas dal clima e da l’ambient han tant La Verda sco era ils verd-liberals signalisà envers la FMR ina collavuraziun en il Cussegl grond. Circa in settavel da las candidatas e dals candidats per il Cussegl grond han 30 onns u damain. La fracziun cun ils pli blers giuvens è da nov l’AdC. Per il co-president da quella partida, Kevin Brunold, n’è però betg la vegliade­tgna impurtanta, mabain la persuna. «E fitg impurtanta è era la dumonda da las allianzas. Damai: Tgi fa allianzas cun tgi». La presidenta dals verd-liberals, Géraldine Danuser, è cun 27 onns ina da las giuvnas deputadas: «Jau fiss fitg leda, sche nus fissan anc dapli giuvens cun interess per la politica chantunala». Per ella saja quai program da render pli attractiv il Grischun per giuvnas e giuvens che vulan far politica. Anita Mazzetta da La Verda è persvasa ch’i vegn a dar grondas midadas tar la cultura da discussiun en il nov parlament, tranter auter era sco consequenza da pli bleras parlamentarias e parlamentaris giuvens. La retschertga d’opiniun da l’institut Sotomo d’avant insaquantas emnas (per incumbensa da Somedia ed RTR) ha procurà per grondas letras en las medias, cunzunt en connex cun l’elecziun da la regenza. Uschia è stada pertu­tgada l’AdC cun sias trais candidaturas. Tenor la retschertga era il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini en privel da betg vegnir reelegì. Per il president da la AdC, Kevin Brunold, èn retschertgas d’opiniun savens nunexactas e derasan intschertezzas. Perquai n’ha la re­tschertga d’opiniun betg cuntentà ina part las partidas. Che la retschertga è stada per part malprecisa è segir er d’attribuir al nov sistem d’elecziun cun il proporz.

Las elecziuns 2022 èn passadas ed oravant tut las dunnas-victuras han retschet flurs. Carmelia Maissen, la nova commembra da la regenza grischuna, po avair survegnì intgins matgs. Dentant er autras dunnas han retschet gratulaziuns e matgs fluras. Il mais da matg è insumma quel da las fluras, per exempel il di da las mummas. I dat anc autras chaschuns da regalar in bel «mazzolin di fiori». Tgi che retschaiva flurs vul avair uschè ditg sco pussaivel plaschair da quellas. Perquai il tip dad oz a Carmelia Maissen e tut las autras dunnas che han survegnì flurs. I na ston betg esser las rosas classicas, i pon er esser intginas rosas da Tschuncaisma, u flurs da prada cun magheritas e scabiosas. Be: co far per ch’il matg tegnia e restia bel? Latiers datti in simpel tric da la tatta. Avant che emplenir la vasa cun aua, mettai en quella in tschadun da caffè cun zutger. Bleras dunnas pon conuscher quest tip, ellas crajan dentant plitost a l’effect dal liquid en la brev che è fermada vi da la confecziun dal matg flurs. I va er senza quest liquid artifizial, numnadamain cun il tschadun zutger. Sco umans ed animals, drovan er plantas aua e zutger.Cler ch’ins duess er tgirar in zic las flurs che fan parada en la vasa. Quai dat in zic lavur. Impurtant fissi d’emplenir suenter mintga di l’aua e midar quella mintga 2-3 dis dal tut. Alura betg emblidar il tschadun zutger. Uschia pon Carmelia Maissen e tut las dunnas avair plaschair pli ditg da lur matgs.

Il parlament communal da Domat ha debattà il glindesdi saira il quint annual 2021 che serra cun in gudogn considerabel e che sveglia giavischs. Il president communal Erich Kohler ha gì plaschair da pudair preschentar quest glindesdi saira al cussegl communal «in fitg bun» quint annual 2021. Quel serra tar expensas da var 33,8 milliuns cun in grond surpli d’entradas da 4,8 milliuns. Budgetà era in deficit da 63 000 francs. Success cumplain ed entradas supplementaras Ina gronda disciplina cun far expensas – spar­gnà en sis secturs totalmain 1,6 milliuns francs – haja manà a quest fitg bun resultat. Latiers hajan cunzunt er entradas supplementaras da var 1,3 milliuns francs contribuì – taglias spezialas da sulom, midada da maun, ierta e donaziuns. Era gudogns da contabilitad en la facultad finanziala da var in milliun francs hajan gì consequenzas positivas. Cunquai ch’il parlament haja savens crititgà d’avair budgetà memia pessimistic sch’ins haja gì in surpli d’en­tradas, ha Kohler rendì attent sin il success cumplain, ina «Punktlandung», tar las taglias da las persunas giuridicas e natiralas. Il quint annual correspundia tar persunas natiralas e giuridicas (cun 10 ed 8 milliuns) fitg exact al budget. Era Valentin Spescha, il president da la cumissiun da gestiun, che ha suttastritgà en ses rapport la fitg buna situaziun finanziala da la vischnanca, ha punctuà ch’i saja adina grev da planisar tar las taglias spezialas. Impuls per debattar pe da taglia En la discussiun èn ils pledaders da las frac­ziuns sa mussads fitg cuntents cun la situaziun finanziala da Domat ed han fatg attent che quai sveglia era giavischs. Ils milliuns gudagnads sforzian quasi da sbassar las taglias, uschia Stephan Schwager (PLD). Era per la PPS dettia bler spazi per sbassar las taglias, uschia Stefan Theus. Suenter il gudogn extrem aut en il segund onn da crisa stoppia vegnir returnà uss insatge al pajataglia. Il president communal Erich Kohler ha ditg ch’i na vegnia sapientivamain betg fatg discussiuns davart taglias cura ch’ins tractia il quint. Sin fundament d’ina interpellaziun da Ruben Durisch (PPS) na vegnia era il parlament betg a pudair snegar la dumonda. Cunquai vegn la suprastanza communala intimada dad examinar «la situaziun finanziala e da taglia futura». Suprastanza e parlament vegnan anc a decider da quell’interpellaziun. Adina cura ch’il quint annual vegn tractà, vegn gist era organisà in’ura da dumondas. Da quella è vegnì fatg diever stediamain a questa sesida dal cussegl communal. Rapport annual e quint annual 2021 èn vegnids deliberads unanimamain.

Venderdi cumenza a Gossau l’occurrenza da chant naziunala cun 333 chors che derivan da tut ils 26 chantuns da la Svizra. Als experts sa preschentan er 25 chors grischuns. Trais chors virils rumantschs concerteschan schizunt cuminaivel. Per nov dis daventa Gossau il center dal chant naziunal. Il Festival svizzer da chors sa lascha cumparegliar cun ina Festa da chant federala. Chantar cuminaivel, quai è il motto da l’occurrenza da chant svizra a Gossau. Experts, auditurs ed audituras vegnan ad udir in program multifar interpretà da vegl e giuven e da giuvenils e d’uffants. Chors virils e chors maschadads chantan chanzuns popularas, tradiziunalas da jazz, da pop, schlaghers – e jodlà vegn schizunt er. Il Festival svizzer da chors cumenza ils 20 da matg 2022 e cuzza fin ils 28 da matg 2022. Cun 9000 chantadurs e chantaduras Da la partida èn a Gossau 333 chors che derivan da tut las regiuns da la Svizra. En tut ve­gnan a l’occurrenza da chant naziunala 9000 chantadurs e chantaduras. A sa preschentar als experts ed er al public vegnan ils chors en nov differents lieus da silenzi. Sin il program stattan lura er 125 concerts spezials. Annunziads per il Festival svizzer da chors 2022 èn lura er 25 chors dal Grischun. Sin champ naziunal tutgan ils chors grischuns, e quai cunzunt ils chors rumantschs, tar l’elita. Blers da quels chors han in fitg bun num. Dals 25 chors grischuns che chantan a Gossau derivan gist 14 chors da regiuns rumantschas. Sper ils chors da vallada Ligia Grischa, Lumnezia e Surses èn da la partida al festival da chant tranter auter il Chor cecilian Trun, Chor viril Laax, Cor viril Engiadina Bassa, il Chor viril Domat ed il Chor mischedau Suraua – per numnar mo in­tgins. La giuventetgna da chant dal Grischun è cun ils dus chors Incantati ed il chor da giuvenils da noss chantun represchentada cun dus chors da la classa superiura. Trais chors – in concert da gala In dals chors da vallada è il Chor viril Ligia Grischa. El stat sut la direcziun da Christoph Cajöri. A Gossau vegn il chor a chantar trais chanzuns. Ina da quellas è «Il paun palus», bunamain l’imni sursilvan, mess en notas da Georgius Schmid von Grüneck. Chant pli contemporan è lura la melodia «Il tschiel plein steilas» che Flavio Bundi ha mess en notas tenor in text da Donat Cadruvi. Il Chor viril Lumnezia chanta tranter auter sco gia tar la Festa da chant chantunala il 2018 a Chiavenna la chanzun fitg pretensiusa «Canzun dal signun» cumponida dad Eduard Lombriser tenor il text da Gion Battesta Sialm. Dapi intgins onns stat quest chor sut la batgetta da Retus Giger. Pretensiusa è dentant er la chanzun «Return» ch’il Chor viril Surses vegn a chantar sut la direcziun da Rainer Held. Il text deriva dal pli enconuschent poet surmiran, da pader Alexander Lozza. E mess quel en notas ha Ernst Broechin, in dals gronds cumponists. Ils trais chors da valladas concerteschan lura cuminaivel, e quai la sonda, ils 28 da matg 2022 a las 19.30 en la baselgia da son Andrea a Gossau. Gia tar la Festa da chant federala da 2015 a Meiringen avevan ils trais chors virils concertà cuminaivel ed intgantà il public cun lur vuschs sonoras. Quai vegnan las trais furmaziuns segir e franc er a far a Gossau cun lur concert da gala. Il Chor viril Surses è er da la partida a Gossau. Qua avant quatter onns tar l’occurrenza da chant chantunala a Chiavenna.

L’enviern è passà. La naiv è sa retratga sin la pizza. I chatscha il verd sin la prada. Bel. Ma jau sun sco narra da la naiv da primavaira. Na sai betg pertge. Sco sche jau na fiss anc betg pronta per la midada. Jau auz l’egliada. La brama ma stira ensi vers ils glatschers, cun ils skis. Partir or da chamona en il frestg, anc sut tschiel stailì, la naiv schelada ans porta. Nus giain sco en trance. Plaunet sa retiran las ultimas stailas en la cleritad dal di. In mund alv e blau. E nus giain e giain vers il piz... È il mund uschè bel e serain sco quai ch’il di sa preschenta oz? U ans dat el da crair alv per nair? Canera. Audas? L’em­prim na fas gnanc stim danunder ch’ella vegn. Ma ella è qua. Adina pli dad aut! Aviuns militars che fan lur exercizis. I strasunan las muntognas! Tranteren crais bunamain ch’i sajan passads, ma qua turna il fracass puspè da l’autra vart, anc pli smanatschond che avant. Na chalani betg bainprest? Tge fani si qua en il tschiel? I treneschan per la guerra. Na, din els, nus na faschain betg guerra. Nus cumbattain be l’inimi. Inimi? Nua è l’inimi? L’uman chatta adina in inimi, sch’el sa senta mal e vul mussar vers anora quant ferm ch’el è. El n’ha betg paus e crai da stuair cumbatter. Mussar cun la forza tgi ch’el saja. Mo atgnamain è el in pauper sdratsch. Na, il mund n’è betg uschè bel sco quai ch’il di sa preschenta oz. ­Giain a chasa. Ve, trid’aura cun chametg e tun. Surtuna quest viers d’aviuns e prenda’ns l’illusiun che nus sajan enorm buns. Ve, tschajera! Ans prenda la vista ed ans fa avanzar be pass per pass. Adina ans orientond da nov. Palpar davant il nas. Ans prenda la visiun che nus dumognian tut be cun smatgar in pum. Ans bogna cun ina plievgia chauda per che nus drizzian puspè l’egliada sin la terra. I chatscha il verd. Ur’e temp da semnar. Semnar pasch e speranza. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha. Aita Dermont-Stupan

L’associaziun Magistraglia Grischun cumbatta dapi blers onns per ina meglra paja per las persunas d’instrucziun en scolina. Dal 2021 aveva la Dertgira administrativa dal Grischun renvià in plant pervia da discriminaziun.Tenor ina resposta parlamentara en il Cussegl grond duess ussa dentant vegnir fatg remedura en chaussa. La FMR ha fatg quatter dumondas al manader dal Departament chantunal d’educaziun, Jon Domenic Parolini Jon Domenic Parolini ha accentuà en il discurs, che la scolina haja ozendi in auter status e saja daventada pli e pli impurtanta per l’integra­ziun e la furmaziun da las proximas generaziuns. La revisiun da la Lescha chantunala da scola dettia l’occasiun da far las midadas tar las scolinas. «La revisiun da questa lescha ma stat fitg a cor», ha ditg Jon Domenic Parolini envers la FMR. Ina renconuschientscha pli gronda e meglras cundiziuns da lavur per las persunas d’instrucziun da la scolina sajan necessarias. FMR: La pajas da la magistraglia da scolina èn memia bassas en il chantun Grischun. Er la Regenza vul apparentamain midar quai cun la proxima revisiun da la lescha da scola. Daco succeda quai pir sis onns suenter ch’ins ha cumenzà cun l’introducziun dal Plan d’instrucziun 21? Jon Domenic Parolini: Tar la davosa revi­siun da la lescha da scola avant diesch onns han ils responsabels – per tge motivs er adina – desistì d’adattar las pajas da las persunas d’instrucziun en scolina. Al mument ch’il plan d’instrucziun 21 è vegnì introducì n’aveva la Regenza da lezzas uras betg previs ina revisiun da la lescha da scola actuala. Ils ultims onns avain nus plinavant gì in plant pendent cunter las pajas bassas tar il Tribunal admini­strativ. Quel plant è ve­gnì refusà. Uss vul la Regenza ed en spezial jau sco responsabel dal Departament d’educaziun prender per mauns uschè svelt sco pussaivel questa revisiun parziala da la lescha da scola ed augmentar las pajais minimalas. En la resposta en scrit a la suppleanta dal Cussegl grond Barbla Conrad-Roner respunda la Regenza ch’ella va d’accord che las pajas da la magistraglia da scolina èn memia bassas. In pau reservà tuna la formulaziun «nus examinain ubain i vegn examinà». Pertge uschè defensiv? Jau sun cuntent da pudair prender posiziun davart questa dumonda. En la resposta da la Regenza vegn duvrada l’expressiun «examinar». Quai surtut perquai ch’il sboz che va pli tard en la procedura da consultaziun n’è anc betg terminà e sto anc vegnir preschentà a la Regenza. Sch’ins legia dentant la resposta da la Regenza fin a la fin pon ins constatar, ch’ella renconuscha cleramain la necessitad d’agir en tut las dumondas da Barbla Conrad-Roner. Tut ils puncts menziunads en la dumonda vegnan tractads en il rom da la revisiun da la lescha ed i vegnan preschantadas propostas per meglieraments resp. midadas en la procedura da consultaziun. Co statti concretamain cun las pajas dal persunal da scolina? Las pajas da las persunas d’instrucziun en scolina duessan vegnir auzadas sin il livel da las pajas da las persunas d’instrucziun da la scola primara. A mai stat quest postulat fitg a cor ed jau m’engasch persunalmain per ch’i dettia in augment. È l’obligatori da scolina er cuntegnì en la consultaziun? L’obligatori da frequentar la scolina durant dus onns duess vegnir introducì sco consequenza logica a la pratica actuala ed al Plan d’instrucziun 21. Cura senta la magistraglia las midadas? La basa per questas midadas è la lescha da scola. Perquai stuain nus accelerar la revisiun parziala da la lescha da maniera che quella possia entrar en vigur speranza dal 2024/25. Co vesi ora pertutgant il status da la mussadra/mussader da scolina? Exista la pussaivladad che quellas e quels survegnissan in status da «magister da classa»? A las persunas d’instrucziun in scolina duess er vegnir dà in lecziun da distgargia per la magi­stras da classa analog a la scola primara e secundara. La proposta fiss cun ina lecziun l’emna. Quant gronda è la differenza da paja? Tenor la tabella da pajas actuala da la scola populara uffiziala dal Grischun crescha la differenza da pajas tranter la magistra­glia da scolina e la magistraglia da scola primara cun mintga stgalim da paja. En il stgalim da la paja minimala gudogna ina magistra u magister da scolina 60 000 francs ed ina magistra u magister primar 72 000 francs per onn. La differenza è damai 12 000 francs per onn. Sin il stgalim da paja il pli aut gudogna la magistra u il magister da scolina 76 200 francs e la magistra u il magister primar 91 440 francs per onn. La differenza sin quest stgalim è 15 240 francs per onn. La lunga via ad ina paja correcta Durant la sessiun da december 2021 aveva la deputada Barbla Conrad-Roner (AdC, Suot Tasna) inoltrà ina dumonda a la Regenza. Ella vuleva savair daco che las persunas d’instrucziun da la scolina grischuna hajan las pli bassas pajas da l’entira Svizra. Las pajas grischunas sajan schizunt anc pli bassas che quellas dal segund davos chantun en la rangaziun. Cun la revisiun da la Lescha chantunala da scola previsa sajan d’auzar las pajas da las persunas d’instrucziun da scolina. A la fin finala sa tractia er da tegnair bunas persunas d’instrucziun en il chantun. En in segund punct aveva Barbla Conrad-Roner giavischà che la scolina vegnia declerada obligatoria en la Lescha chantunala da scola. La resposta da la Regenza durant la sessiun d’avrigl 2022 mussa ch’ins vul far ina midada en la dumonda da l’indemnisaziun da las persunas d’instrucziun da scolina. Ord vista da la Regenza saja incontestà, ch'i dovria per quellas persunas – sper ina motivaziun intrinsica – er ina motivaziun extrinsica commensurada, vul dir tranter auter ina paja andanta. La Regenza saja da l’avis che las cundiziuns d'engaschament e da salari sin il stgalim da la scolina en il chantun Grischun stoppian – en il senn d’in meglierament da las cundiziuns d’engaschament – vegnir examinadas. Uss èsi da far insatge La regenza grischuna renconuscha il basegn d’auzar las pajas da la magistraglia da scolina. La nova lescha da scola duai purtar in augment da las pajas. Quai metta en vista il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini en l’intervista cun la FMR. Dapi onns cumbattan las magistras ed ils magisters da scolina per meglieras cundiziuns da paja. Avant quatter onns han l’Associaziun Magistraglia Grischun, la Centrala da dunnas dal Grischun ed insaquantas magistras e singuls magi­sters decidì da purtar plant tar il Tribunal administrativ dal Grischun pervia da la discriminaziun envers la magistraglia da scolina. Il tribunal ha dentant renvià il plant. La magistraglia ha sinaquai decidì d’ir la via politica. La suppleanta dal Cussegl grond Barbla Conrad-Roner (AdC, Suot Tasna) ha inoltrà en la sessiun dal december 2021 ina dumonda parlamentara areguard las cundiziuns da lavur da la magistraglia da scolina. En la davosa sessiun ha la Regenza prendì posiziun a la dumonda. Il schef dal departament chantunal d’educaziun, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è da l’opiniun che las pajas da las magi­stras e dals magisters da scolina duain vegnir adattadas a quellas da la magistraglia da la scola primara «A mai stat quest postulat fitg a cor e jau m’engasch persunalmain per ch’i dettia in augment.» E quai duai succeder cun ina revi­siun da la lescha da scola chantunala. Quella è en preparaziun per il mument tar il Departament chantunal d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient. (fmr/mg)

L’auter di sun jau puspè ina giada viagiada cun il tren da Berna vers il Grischun. E senza vulair hai jau fatg il belauschen duas giuvnas Sursilvanas. Jau n’hai propi betg vulì – ma i n’è betg ì auter. Cler ch’ellas han pensà che nagin na chapeschia. Tgi chapescha gia rumantsch en il tren da Turitg a Cuira?! – Ma propi, igl era schon magari hart da chapir lur rumantsch modern. Quai che jau hai chapì: Las duas cute-as giuvnas cun venters bluts, sco ch’igl è halt moda il 2022, eran stadas ensemen a Turitg a far ina shoppingtour. E gist sesidas en il tren, eran ellas anc vi dad editar lur video u reel u story u co che quai ha num per Instagram. Natiralmain sto esser musica en il video, musica ch’ellas han tadlà senza Kopfhörers uschè ch’igl ha dà in pau il feeling da pli baud, cur che tuts empruvavan or ils Klingeltons da lur natels. Bun pia, la story davos la story è ch’ellas duas, che n’èn ensasez betg BFFs (Best Friends Forever) èn stadas ensemen a Turitg e che la BFF dad ina dad ellas vegn ad esser u huara permalada. «La scuidonza vegn ad esser gronda, aber quei ei a mi schisseglich», di la blonda. L’autra, quella cun ils chavels brins, discurra uschè da bass che jau na chapesch nagut. En mintga cas: Ussa vegn fatg il posten… Duas minutas pli tard, la blonda: «Jeu hai gia 16 views! In pèr likes e cunzunt in Herz! Ah, quella ha era fatg il liken. Aber jeu sai bu sch’ella manegia serius ch’igl ei cute…» – La brina di insatge che jau na chapesch betg. Segir ha ella gia dapli likes. Trais minutas pli tard, la blonda: «20 views, aber igl ei unscharf, quei hassegiel! Cons views has ti?» Ed uschè vinavant. Tranteren dattan ellas la bucca (la blonda) sur dad ina conscolara a la Kanti (!). Or dal punct da vista linguistic èsi fitg interessant tge ch’ella lascha ora: «Quella ei schon huara hinterhältiga e fallida», «ella vesa or sco in holi», «quella sa buca stuppar la fressa», «siu frar ei era schi hässlichs»… Ma or dal punct da vista da la maniera e dal bun cumportament èsi magari frogwürdig. Per fortuna midan ellas tema: «Tgei sugus quetas ils megliers? Verd ni ­cotschen?» – Ed jau vegn a savair ch’i dat dus differents verds tar ils Sugus. Ed jau vegn a savair anc dapli: cura che nus essan arrivadas a Cuira han vesì 81 followers la story da la blonda. Ed ina na-followra ha udì ella. E tut ils na-followers lecturs e lecturas da la Quotidiana han uss legì ella. Donn ch’i na dat betg in button per far il liken en gasetta! Chatrina Josty-Kreuzer dat scola e viva en il chantun Berna. Chatrina Josty

Dapi circa in mais mussa la redacziun da la FMR qua sura la seria fotografica «Antruras da sura». Oz mussain nus la citad da Cuira. Singuls lecturs e singulas lecturas han scrit a la redac­ziun e dumandà, sche nus pudessan metter a disposiziun la fotografia originala. Nus avain lura adina rendì attent a la collec­ziun da maletgs da la Biblioteca da la Scol’auta politecnica (ETH) da Turitg. Blers maletgs dad «Antru­ras da sura» vegnan da quella collecziun. La Biblioteca da l’ETH rimna, administrescha e renda accessibel online diversas collecziuns fotograficas. Per il mument ha l’archiv 3,5 milliuns documents. Tut è digitalisà sin la plattafurma «e-pics» da la biblioteca. P.ex. è da chattar là l’entira collecziun da l’agentura da fotografia Comet Photo AG da Turitg. Circa in milliun maletgs ve­gnan da quell’agentura ch’ha fatg bancrutta l’onn 1999. Tranter ils onns 195–1999 aveva la Comet Photo furnì fotografias per la pressa svizra – reportaschas davart politica, sport, cultura e traffic. P.ex. èn da chattar fotografias dal star-dirigent Herbert von Karajan che va a spass cun sia dunna Eliette a San Murezzan. U lura èn da chattar fotografias da cusunzas a Donat da l’onn 1976. Ubain ch’i dat da scuvrir ina grondiusa reportascha cun 263 maletgs da Pigniu da l’onn 1983 (foto). I vala en mintga cas la paina da svutrar en la collecziun da la ETH. Igl è simplamain da resguar­dar bain las cundiziuns d’utilisaziun, ils dretgs e las licenzas. La pagina è accessibla sur: https://www.e-pics.ethz.ch/de/home/ Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. Reportascha da fotografia dal 1983 a Pigniu - or da la collecziun da la Biblioteca ETH

La Val Medel n’è betg mo ri­tga d’aua, guaud e crappa, mabain er da sendas da viandar. Ellas mainan en las val vischinantas da la part sura da la Surselva u er en la Val Blenio e la Leven­tina. Las pussaivladads da viandar èn uschè attractivas sco numerusas. Bauns, fontaunas e chaschuns da grillar porschan pussaivladads da far in paus e giudair la natira e cuntrada. Ina senda tut speziala è quels dals senns. La partenza è sur il vitg da Curaglia. Da là maina ella envers Biscuolm, in lieu ch’era abità pli baud. La bellezza chaplutta deditgada a s. Barla e s. Brida è ina perditga persuenter. Quest pitschen sanctuari vegn menziunà en in protocol dal 1658. S. Brida è dal reminent la patruna dals animals da chasa, da prads e pas­tgiras. Da là maina la senda vers Pardatsch e lura sur il Rain da Plattas. La proxima staziun cun ina gruppa da bajetgs agriculs e mises è Gliarauns. Da là cuntanscha il viandant lu puspè il vitg da Curaglia. Questa senda porscha la chaschun da scuvrir la func­ziun dals senns en ina moda natirala: vesair, tadlar, savurar, gustar e sentir succeda per ordinari senza far grondas pondera­ziuns. Sin la senda dals senns dalla Val Medel sa porscha la chaschun da daventar conscients da quels senns. Uschia pon ins tadlar la ramur dal vent e da l’aua, savurar vid ina planta, gustar aua frestga u sentir la crappa e las miscalcas vi dals pes. Tablas d’infurmaziun porschan tips davart noss senns ed indicaziuns davart la Val Medel. Il temp per viandar cuzza tranter duas e trais uras. Igl è dentant era pussaivel da giudair tut las fassettas da la natira a l’ur da questa senda e planisar persuenter in entir di. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza senza garanzia che quel «tip» plaschia alura. La caplutta da s. Barla e s. Brida en Val Medel.

Anc fin dumengia proxima ha lieu a Cuira l’Inscunter dal teater svizzer. Suenter ils emprims inscunters en l’ulteriura svizra ha la scena dal teater professiunal tschernì il Grischun ed il Principadi dal Liechtenstein sco lieu da sentupada. En il center da l'occurrenza stat ina preschentaziun curatada da var set producziuns da teaters municipals e da la scena libra. Dasperas datti lavuratoris, installaziuns e discussiuns. L’Uniun dals teaters svizzers ha inizià l’Inscunter dal teater svizzer che ha lieu mintg’onn la fin da matg. Quest inscunter che vegn era sustegnì da l’Uffizi federal da cultura duai esser ina plattafurma per preschentar la diversitad culturala, artistica e linguistica da la Svizra sin il champ dal teater. Per la gestiunaria da l’inscunter Katrin Lötscher han Cuira ed il Principadi dal Liechtenstein las premissas idealas per ina tala occurrenza. «Cun il reschissur Manfred Ferrari avain nus ina persuna da contact en il Grischun che sa tge ch’i dovra per exequir ina tala occurrenza.» Manfred Ferrari sa regorda ch’el haja vesì casualmain ina broschura da l’Inscunter svizzer da teater: «Ensemen cun la direcziun dal teater da la citad da Cuira hai jau contactà Julie Paucker, la dramaturga e manadra artistica da l’inscunter. Jau sun da l’opiniun ch’igl è impurtant per nus Grischuns da surmuntar nossas muntognas e da tschertgar il contact cun la scena da teater da la Bassa.» Sco quai che Manfred Ferrari ha ditg a la FMR èsi per la scena da teater grischuna era fitg interessant d’udir tge che quels da la Svizra franzosa, taliana u tudestga dian dal teater Grischun. La manadra artistica da l’Inscunter svizzer da teater, Julie Paucker, ha gì l’incumbensa da tscherner set da 23 producziuns da teater da l’entira Svizra per l’inscunter a Cuira. Sco quai ch’ella ha ditg, haja ella tschertgà e chattà tocs extraordinaris e remartgabels. «Quest’onn sun jau charrada per l’entira Svizra enturn a guardar tocs. Igl è fitg interessant da guardar las differenzas da la moda co ch’i vegn giugà. I dat differenzas tranter regiuns, ma per exempel era differenzas tranter teaters municipals e teaters libers.» Ensembles stabels sco en Svizra tudestga na dettia per exempel betg en Svizra franzosa, ha la manadra artistica manegià. Ils Romands fetschian per mintga producziun novas selecziuns d’acturas ed acturs. Tenor Julie Paucker dettia quai tut in auter stil da lavurar, dentant er in auter stil da discussiunar sur dal teater. Paucker è vegnida sustegnida da duas persunas da lingua franzosa e taliana en sia lavur da selecziun. Ils teaters ch’èn vegnids selecziunads per l’inscunter da quest’emna a Cuira ed en il Liechtenstein èn fitg differents nà da lur estetica. Il fil communabel saja l’actualitad «In toc teater sto esser deditgà ad in tema actual», di Julie Paucker. «Il teater sto esser datiers dals schabetgs actuals or en il mund. Il temp dal coronavirus ha furnì a nus bleras istorgias en quest connex.» En la selecziun da quest onn saja la situaziun dal clima in tema, in auter saja la debatta davart ils dretgs dad um e dunna. Quai che manchia per motivs d’actualitad saja la guerra en l’Ucraina. «In toc fitg politic è per exempel il ‹Danse macabre› – in saut dals morts sin la deponia da rument. Quests maletgs sensibiliseschan e provocheschan. Quai è ina incumbensa impurtanta d’in toc teater.» Durant ils sis dis da l’Inscunter dal teater svizzer datti sper las producziuns da teater era insaquantas occurrenzas da rom. Ina da quellas è il Forum per acturas ed acturs da teater giuvens. Per quest forum envidan ils responsabels da l’inscunter ina gruppa d’acturas ed acturs professiunals ch’èn pli giuvens che 35 onns da sa participar da l’entir program e da purtar agens inputs. las davosas producziuns da teater a Cuira Ils 20-05-2022 a las 18.30 en il Teater Cuira GISELLE... tenor Théophile Gautier et Henri de Saint-Georges mise en scène: François Gremaud Ils 20-05-2022 a las 21.15 en la Postremise DR CHURZ, DR SCHLUNGG UND DR BÖÖS Johanna Heusser mise en scène: Johanna Heusser

Renumnà è daventà l’autur Bernhard Schlink, naschì da l’onn 1944 a Bielefeld cun ses roman cumparì dal 1995 «Der Vorleser». Quel è vegnì translatà en passa 50 linguas ed ins ha fatg er in film landeror. Mes tip oz è dentant da leger la pli nova ovra da l’autur tudestg, «Die Enkelin». Quella è cumparida da l’onn 2021 tar la chasa editura Diogenes: Birgit è mitschada tar Kaspar en il vest da la Germania. Pir suenter sia mort scuvra Kaspar che maina ina libraria tge pretsch ch’ella ha gì da pajar per pudair fugir: Cun sfegliar en il relasch litterar da sia dunna legia Kaspar ch’ella aveva parturì ina figlia e la laschada enavos tar il bab en la DDR da quella giada. Kaspar va en l’ost ed emprenda a conuscher la figlia e ses um. Els che fan part d’ina cuminanza d’activists da dretga, uschenumnads «völkische Siedler»: Els glorifitgeschan las ragischs tudestgas e snegan il Holocaust. Il pèr ha ina figlia giuvna che numna a Kaspar d’emprim ennà «tat». El cumbatta per pudair avair contact cun sia «biadia», era, sche lur munds na pudessan betg esser pli differents… A mai ha plaschì quest cudesch fitg bain. L’autur Bernhard Schlink descriva da moda fina co ch’i reussescha al tat e la biadia da chattar ina via per s’encleger, malgrà las differenzas apparentamain insuperablas. Era la fin dal raquint m’ha plaschì fitg bain, ma da quella na tradescha nagut qua.

Sonda passada è stada a Mesauc la 128avla radunanza da delegadas e delegads da l’Associaziun grischuna da pumpiers (AGP) – en preschientscha da cusseglier guvernativ Peter Peyer e da la presidenta dal Cussegl grond, Aita Zanetti. Tranter auter è vegnì onurà Nicolo Bass per ses engaschament da 20 onns en l’associaziun. En occasiun da la radunanza da l’AGP ha la presidenta dal Cussegl grond, Aita Zanetti, regurdà als gronds brischaments d’avant 100 onns en si’atgna vischnanca da Sent, nua che 40 chasas eran vegnidas destruidas en ina notg. Perquai ha ella express ses engraziament e sia renconuschientscha per las sfidas e las lavurs dals pumpiers. Quai ha Aita Zanetti suttastritgà – tenor ina communicaziun a las medias da la AGP – cun ils pleds: «La prontadad da gidar na sa chapescha betg da sasez.» Aifer 15 minutas al lieu Durant l’onn passà en las squadras da pumpiers en il Grischun stadas en acziun 1140 giadas. Il cusse­glier guvernativ Peter Peyer ha appellà en ses pled er a la collavuraziun ed a la chapientscha dals patruns da lavur, perquai che gist en il chantun Grischun saja pussaivel tar ils pumpiers mo in sistem da milissa, entant ch’in sistem cun pumpiers da professiun na saja betg realistic. Il parsura dal Departament da giustia, segirezza e sanadad ha era rendì attent en occasiun da la radunanza da delegads en il Castello a Mesauc al concept da pumpiers 2030. Tenor quel concept duessan las squadras da pumpiers esser – en 80% dals cas – al lieu d’incendi aifer mo 15 minutas. Perquai saja l’augment da zonas da tempo 30 ina sfida speziala. Il regent giavischa perquai ch’i dettia a livel naziunal excepziuns per ils pumpiers. 20 onns en suprastanza Il president da l’AGP, Roland Farrèr, ha pudì manar la radunanza tras las tractandas statutaras senza grondas discussiuns. Perquai che la pandemia aveva impedì d’organisar las radunanzas da delegads, èn vegnids approvads a Mesauc gist dus rendaquints annuals. Roland Farrèr ha però era deplorà ch’il giubileum da 125 onns da l’associaziun chantunala è a la fin dals quints crudà en l’aua causa corona. La radunanza da delegads ha elegì Nicolo Bass da Scuol sco commember d’onur da l’AGP. Ils davos 20 onns è el stà engaschà en la suprastanza, l’emprim sco cassier e silsuenter sco vice-president. En vista a la radunanza da delegads ha demissiunà Nicolo Bass. Sco ses successur è vegnì elegì en suprastanza Buolf Armon Planta da Ramosch. (cdm/fmr) La presidenta dal Cussegl grond, Aita Zanetti, gratulescha a Nicolo Bass (san.) per la commembranza d’onur – ed al nov suprastant da l’AGP, Buolf Armon Planta, per si’elecziun. Cusseglier guvernativ Peter Peyer (da san.), presidenta dal Cussegl grond Aita Zanetti e Roland Farrèr, president da l’AGP – en occasiun da la radunanza da delegads da l'Associaziun grischuna da pumpiers a Mesauc.

Dapi principi 2020 exista la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR), la fundaziun successura da l’Agentura da novitads rumantscha (anr). Il cussegl da fundaziun po preschentar ussa in segund rapport annual legraivel. Durant ses emprims dus onns d’existenza ha la FMR reorganisà il manaschi redacziunal ed etablì novas furmas da collavuraziun cun ses differents partenaris. Da vart publicistica èn quels partenaris la Gammeter Media, la Somedia, l’Uniun Rumantscha da Surmeir ed RTR. A livel instituziunal èsi la Confederaziun ed il chantun Grischun. Durant il davos onn 2021 ha la FMR tranter auter pudì signar ina nova cunvegna da prestaziun (tripartita) cun la Confederaziun ed il chantun Grischun, la quala vala per ils onns 2021-2024. Medemamain ha il cussegl da fundaziun elavurà e deliberà durant il 2021 ina strategia per il svilup futur da la FMR. A livel operativ ha la FMR surpiglià quest onn la producziun da la gasetta emnila «Pagina da Surmeir». Da la redacziun sur la correctura enfin tar il layout final è la part redacziunala da questa revista ussa en maun da la FMR. Tar la gasetta dal di interrumantscha «La Quotidiana» hai dà – en collavuraziun cun la partiziun tecnica da la Somedia – in rinfrestgament grafic. Il persunal da la redacziun ladina da la FMR ha midà cumplettamain en il decurs dal 2021. Ultra da quai ha la redacziun centrala a Cuira pudì far midada en in biro in pau pli spazius en la Chasa da medias RTR. Las sfidas futuras da la FMR vegnan però ad esser la recrutaziun da persunal ed il svilup medial en general ch’ha sa manifestà cun tutta vehemenza durant il temp da la pandemia. La FMR vul sa preparar per quellas sfidas per pudair dar las respostas adequatas e surtut per pudair garantir er en avegnir ina buna purschida schurnalistica rumantscha ensemen cun tut ils partenaris. Per la fin dal 2021 eran engaschads/as tar la FMR 19 collavuraturs/as en in pensum total da 1430%. Il quint annual da la FMR serra, tar expensas dad 1,82 milliuns francs, cun in surpli d’expensas da 18 500 francs. La presidenta dal cussegl da fundaziun FMR, Corina Casanova, è satisfatga era cun il segund onn da gestiun: «Malgrà ina reorganisaziun da basa da l’instituziun e malgrà il temp difficultus da la pandemia èsi reussì a la FMR da garantir sia purschida publicistica per ses partenaris medials e surtut per lecturas e lecturs. Ed igl è er gartegià da metter fil en guila per il svilup futur da la fundaziun. Il cussegl da fundaziun vuless perquai engraziar a l’entira redacziun per ses engaschament.» Per pudair realisar sia incumbensa schurnalistica rumantscha po la FMR quintar cun partenaris cumpetents e fidaivels. Il cussegl da fundaziun engrazia perquai a la Confederaziun ed al chantun Grischun per il sustegn finanzial. Da l’autra vart procuran las chasas edituras ch’il pled schurnalistic scrit vegnia derasà tar Rumantschas e Rumantschs. Perquai descha er ad els in engraziament per la buna collavuraziun durant l’onn 2021. La Fundaziun Medias Rumantschas collavura dapi l'onn 2020 cun divers titels medials rumantschs - cun la Posta Ladina, RTR, la Pagina da Surmeir e La Quotidiana.

Davent dals 25 da zercladur fin ils 3 da fanadur 2022 ha lieu en Carinzia (Kärnten) la quarta ediziun da l’Europeada. Quai è il campiunadi europeic da ballape da las minoritads naziunalas autoctonas en l’Europa. Da la partida èn er duas equipas ruman­tschas, ina da dunnas ed ina dad umens. La FMR ha discurrì cun Giuanna Caviezel ch’è en la suprastanza da l’uniun CBR (Cultura Ballape Rumantsch) e ch’è ina da las giugaduras rumantschas. L’uniun Cultura Ballape Rumantsch (CBR) ha la finamira da promover la lingua rumantscha cun dar la pussaivladad a las commembras ed als commembers da s’inscuntrar cun autras minoritads linguisticas e da sa mesirar cun talas en ina concurrenza sportiva. La CBR pussibilitescha als commembers da sa participar en in turnus da quatter onns al turnier da ballape cun il num Europeada. Quel è adina collià cun in barat cultural da las minoritads linguisticas participadas. La Europeada è vegnida organisada per l’emprima giada l’onn 2008 en il Grischun, damai en la Rumantschia. Quatter onns pli tard han ils Sorbs da la Germania organisà il turnier e l’onn 2016 ha l’Europeada gì lieu en il Tirol dal Sid. FMR: «Unics en cuminanza» – quai è il ­slogan da l’Europeada 2022 en la Carinzia. Tge munta «unics en cuminanza» per las duas equipas rumantschas? Giuanna Caviezel: Il slogan n’avain betg nus inventà, ma el sa cunfa anc bain cun nus Rumantschas e Rumantschs. Nus tuttas e tuts essan unics ed il pled unics stat per las minoritads. A l’Europeada sa participeschan gea sulettamain minoritads autoctonas. Mintga minoritad è insatge unic ed uschia essan era nus Rumantschas e Rumantschs singulars. Quai ch’è spezial tar l’Europeada: Nus Rumantschas e Rumantschs faschain insatge ensemen per avair in success communabel en il gieu cunter ils auters. Ma nus minoritads ensemen essan er ina cuminanza ed avain cunquai er in fund cun sfidas communablas. Esser unics munta dentant era che mintga equipa d’ina minoritad ha si’atgna istorgia? Gea sa chapescha. Er or da l’istorgia sa dattan las sfidas ch’èn er fitg differentas. En l’invitaziun a l’Europeada hai jau legì che l’Europeada saja dapli ch’in eveniment da sport. Abstrahà dal esser unic, tge vul quai dir? L’occurrenza è en scadin cas dapli che mo giugar ballape. Sper il ballape datti era ba­rats interculturals. Per nus Rumantschas e Rumantschs èsi ultra da quai in barat interrumantsch perquai che nus, tranter giugaduras e giugadurs rumantschs, n’ans enconuschain betg. Be intgins en nossas duas squadras s’enconuschan. Nus emprendain damai er pir d’enconuscher ina l’autra ed in l’auter. Cunquai è er ademplida ina funcziun impurtanta da l’Europeada. Ballape e barats interculturals? Entaifer il turnier datti in di da cultura. E là stat il barat intercultural en il center. Durant quest di avain nus l’occasiun d’emprender d’enconuscher la situaziun da las autras minoritads europeicas. Persunalmain chat jau impurtant da cumbinar il giugar a ballape cun il barat intercultural. Vus giais per l’emprima giada sco giugadura e commembra da suprastanza da la CBR ad ina Europeada. Tge è Vossa motivaziun? Igl è l’entira occurrenza. D’ina vart giog jau fitg gugent ballape. Da l’autra vart m’interess jau per minoritads. Sa chapescha er per il rumantsch. Jau emprend dentant er fitg gugent d’enconuscher autra glieud. E tgi èn las giugaduras ed ils giugadurs rumantschs? Sco ditg, mo paucs da nus s’enconuschan gia. Las giugaduras ed ils giugadurs da las equipas rumantschas vivan in pau dapertut en il Grischun ed en Svizra. Nus avain ina buna maschaida da giugaduras e giugadurs da la Surselva, da l’Engiadina e dal Grischun Central che vivan en ils territoris d’origin ed en la diaspora. Nus avain persunas en la vegliadetgna da 16 enfin varga 30 onns e che derivan da tuttas spartas socialas. L’Europeada 2022 ha lieu en la Carinzia en l’Austria. Tge porscha questa regiun en il sid da l’Austria puncto minoritads? La Carinzia ha ina minoritad Slovena che sa numna «Slovens da la Carinzia». Circa 25 000 persunas han inditgà l’onn 2001 d’apparte­gnair a la minoritad dals Slovens da la Carinzia. En la Carinzia vivan en tut circa 560 000 persunas. Ils Slovens èn damai ina fitg ­pitschna minoritad. E questa minoritad è l’organisatura da la proxima Europeada. Gieus da ballape da las squadras rumantschas a l’Europeada 2022 Las dunnas rumantschas giogan en la suletta gruppa da dunnas cunter las suandantas squadras: Team Koroska da la Carinzia (gieu prerunda ils 26 da zercladur 2022 a las 10.30) Squadra dal Tirol dal Sid (gieu prerunda ils 27 da zercladur 2022 a las 10.30) Ladinas da l’Italia (gieu prerunda ils 28 da zercladur 2022 a las 10.30) Ils umens rumantschs giogan en la gruppa A ensemen e cunter las suandantas squadras: Croats en la Serbia (gieu prerunda ils 26 da zercladur 2022 a las 14.30) Team Koroska da la Carinzia (gieu prerunda ils 27 da zercladur 2022 a las 17.00) Team Armanamea/minoritad rumena (gieu prerunda ils 28 da zercladur 2022 a las 14.30) Il gieus da final (quartfinal enfin final) han lieu a partir dals 30 da zercladur enfin ils 2 da fanadur 2022. Detagls davart la Europeada 2022: www.europeada.eu Tge è ina minoritad autoctona? Minoritads autoctonas en l’Europa èn tenor la Federaziun europeica da las minoritads (FUEN) pievels che vivan sco minoritads en in stadi. I dat plirs motivs daco ch’in pievel è daventà ina minoritad. Quai po avair da far cun ils cunfins dal pajais ch’èn en il decurs da l’istorgia vegnids tratgs da nov. I po dentant er avair da far cun auters eveniments istorics. Las minoritads n’han mai fundà in agen stadi ed èn restadas part d’in stadi cun in pievel maioritar. Tenor la FUEN datti en l’Europa dapli che 400 cuminanzas minoritaras. En tut èn quai 100 milliuns umans che appartegnan ad ina minoritad naziunala autoctona. Europeada 2022 Duas equipas rumantschas van en l’Austria En in mais, dals 26 da zercladur fin ils 3 da fanadur 2022, ha lieu il pli giusdim l’Austria, en la Carinzia/Kärnten il tschintgavel turnier da ballape da las minoritads naziunalas autoctonas da l’Europa, la Europeada. Da la partida èn era duas equipas rumantschas, ina da dunnas ed ina dad umens. Questas duas equipas èn organisadas en l’uniun Cultura Ballape Rumantsch (CBR) ch’ha per finamira da promover la lingua rumantscha cun s’inscuntrar cun autras minoritads linguisticas e da sa mesirar cun talas en in turnier. La CBR pussibilitescha a sia commembranza da sa participar en in turnus da quatter onns al turnier da ballape Europeada ch’è adina collià cun in barat cultural da las minoritads linguisticas participadas. L’Europeada era vegnida organisada per l’emprima giada l’onn 2008 en il Grischun, il turnier aveva damai gì lieu en la Rumantschia. (fmr/mg) Pagina 3 L’equipa rumantscha CBR da las dunnas (cotschen) durant in gieu l’onn 2018 a Schluein. Foto mad

«A mi ha ina praula, il vent oz raquintau. Ei mava ina gada, pil mund entuorn in bau.» Quests emprims vers da la chanzun famusa dal bau sursilvan chant jau mintgamai cun grond anim e plain gust. Però gia tar la secunda u terza strofa chant jau in pau pli ruassaivel, perquai che jau na ma regord betg tschient per­tschient dal text – tge vargugna! E per tut quels tips e quellas tipas sco jau che na tegnan betg endament uschè bain las terzas u quartas strofas da chanzuns popularas e che chantan be il refrain fitg dad aut, è mes tip dad oz ideal. Dapi in temp datti numnadamain ina pratica applicaziun che schlia quels problems da betg tegnair endament la chanzun. L’app cun il num «Falleri Fallera» dal sviluppader da software Marco Deplazes porscha ils texts da varga 2000 chanzuns tudestgas, talianas, franzosas – ed apunta era chanzuns ruman­tschas! Per ils Engiadinais è per exempel la «Chara lingua da la mamma», tü sonor romontsch ladin», e per ils Surmirans la chanzun «A tgesa» (Schi gliunsch davent stò i’oss star, e sa betg cur, tgi poss turnar). E dal rest: la quarta strofa da la chanzun dal bau cumenza uschia: «El stat sin ina comba, e saulta spert sul prau, cheu vegn ruclond la roda, e smacc’il pauper bau. Grazia «Falleri Fallera»! La app è disponibla sin tut ils chanals enconuschents. Di per di dat in redactur u ina redactura da la FMR in tip – senza la garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Maletg da l'app "Falleri Fallera" cun texts da chanzuns per chantar da cumpagnia.

Las lingias grassas e finas dal mais da matg 2022 Era tras quest mais sa tira puspè ina lingia fina, in motto. Na, engiavinà fauss, il chavazzin n’è betg «elecziuns», mabain «nus ed ils auters». Che «nus ed ils auters» avain savens ils medems interess, ha p.ex. intunà il cusseglier guvernativ Marcus Caduff dacurt a Rabius. En occasiun da la radunanza generala da l’Uniun Lag Salischinas ha el accentuà l’impurtanza per projects sco quel dad in lai artifizial ad Igniu, tranter Sumvitg, Rabius e Surrein. Ed el ha fatg quai cun ils pleds: «Quei ch’ei bien pils hosps da vacanzas ei era bien pils indigens.» Insumma, questa tesa è en mintga cas interessanta. Nus revegnin anc a quella frasa en il decurs da quest text. Sut il motto «nus ed ils auters» pon ins era metter ina frasa dad Aita Zanetti, suprastanta dal Cumün da Scuol e presidenta dal Cussegl grond. En sia vischnanca è ella responsabla per il sectur energia ed ha perquai preschentà dacurt ad Ardez il «Plan Lumière» da Scuol e sias fracziuns. «Plan Lumière» – quai tuna nobel e franzos, n’è dentant nagut auter ch’in concept per l’illuminaziun publica. La vischnanca vul illuminar pli bel, pli ecologic e pli spargnus ses vitgs. Ed ussa vegn la frasa dad Aita Zanetti: «Cun l’inglüminaziun publica esa sco pro bleras infrastructuras cumünalas sco plazzas da parcar o lös da ramassamaint da las immundizchas – minchün ha gugent schi’d es dastrusch, ma preferischa chi saja sül terrain dal vaschin.» Ella ha raschun – uschè simpel èsi: Il profit per nus, la merda pli gugent als auters. L’Engiadina Bassa n’ha pli nagina squadra da ballape che dat campiunadi. Questa stagiun s’ha il CB Scuol numnadamain retratg dal campiunadi, causa mancanza da giugaders ed interess. Damai ha il club il medem destin sco avant onns il CB Zernez. Ed uschia na datti pli nagins clubs da ballape ladins che dattan en ina liga … stop! I dat anc ina squadra – il CB Val Müstair. Però quel na gioga betg cun «nus» en il Grischun, mabain cun ils «auters» en il Tirol dal Sid. Questa sonda pas­sada han els giugà encunter Mals, gist dador il cunfin. Il resultat: 1-1. Il CB Val Müstair ha numadamain salvà anc cun in gol en la 90avla minuta l’onur dal ballape ladin! Il num «Jacky» tuna englais. Però il famus cuschinier e spezialist da cotlettas Jacky Donatz barmier era tuttina in da «nus»: la mamma era da Savo­gnin, el è creschì si a Samedan ed el discurriva gugent e savens rumantsch. Apunta, Jacky aveva en sasez num «Jakob Andrea». Avant paucs dis è stà ses funeral a Turitg, en preschientscha da blera prominenza surtut dal sectur gastro­nomic. Il past da bara ha rendì tutt’onur al schef-cuschiner: Igl ha dà cotlettas. Jacky Donatz avess gì in milli gust. Normalmain chattan paleontologs l’ossa da dinosaurs tar ils «auters» en l’Africa e l’America e betg tar «nus». Ma avant passa 40 onns aveva in team da perscrutaders chattà en la vischinanza dal Corn da Tinizong diesch costas ed in spundigl dad in animal gigantic. Quest mais ha la FMR rapportà davart las pli novas analisas en quel connex. Quellas vegnan a la conclu­siun ch’i sa tracta tar l’ossa da restanzas dad in saur nudant enorm, uschè grond sco ina balena. Damai aveva Giovanni Netzer propi raschun avant var diesch onns. Là aveva ses Festival cultural Origen fabritgà sin il mir da fermada a Murmarera (betg lunsch davent dal Corn da Tinizong) in’immensa arca da Noa. Ussa, intgins onns pli tard, cumprova l’ossa dal saur nudant: Il Noa da la Bibla era propi sbartgà suen­ter il diluvi a Murmarera. Cun nus vai bain! Sche vus vulais ina cumprova, lura furnin nus gugent intginas cifras dals quints annuals che vischnancas grischunas han preschentà quest mais: Zernez fa 650 000 francs gudogn, Flem 3,2 milliuns, Tujetsch in mez milliun, Lai scriva in plus incredibel da 5,7 milliuns, perfin la Val Müstair fa in gudogn da 770 000 francs, Domat scriva in plus da 4,8 milliuns. Tut quels gudogns avain nus Grischunas e Grischuns per gronda part d’engraziar als «auters». Chavazzin: taglia sin midada da maun. Cun auters pleds – las cumpras d’immobiglias han laschà scalinar ils pliffers communals. E tge faschain nus ussa cun tut quels daners? – Co fissi cun investir en spazi d’abitar per indigens? – Tuppa idea! Las elecziuns tar nus en il Grischun na pudain nus sa chapescha betg ignorar en questa revista mensila. E là datti duas observaziuns interessantas. Primo: Per plaschair mai fidar a re­tschertgas d’elecziun. Ina gronda re­tschertga da l’institut Sotomo dal famus politolog Michael Hermann aveva prognostitgà ina cursa extrem piz a cup tranter ils candidats e la candidata per la regenza grischuna. Insumma, la prognosa era uschè dasperas che las ­duas chasas da medias ch’han pajà la retschertga, RTR e Somedia, sa dumondan ussa, sch’ellas na vulessan betg engaschar la proxima giada ils «Wetterschmöckers» dal Muotathal. La segunda observaziun: Igl è dad esser sceptic envers maina-campa­gnas da las partidas, cura ch’els fan indicaziuns davart ils raps impundids per il cumbat electoral. Pertge? – Las quatter partidas grondas (PLD, PPS, PS, AdC) han sincerà envers las medias dad avair duvrà mintgina tranter 200 000–300 000 francs per lur campagna. Pussaivel? Faschain in quint a chau sin basa da quest exempel: Sche in unic placat da l’APG penda duas emnas en vischinanza dad ina staziun grischuna, lura custa quai var 1000 francs, tut tenor lieu e durada da la placataziun dapli u damain. Ussa, quants placats da las 500 candidaturas avais vus vis las davosas emnas en il Grischun? E quants inserats en gasetta? E quants flyers en las chaschas da brevs? E quantas campagnas sin medias socialas? – Probabel è quai tut vegnì fatg cun lavur voluntaria. La vischnanca da Zernez ha realisà dacurt ina capodovra linguistica. En la fracziun da Susch ha ella montà mussavias e tavlas cun infurmaziuns en pliras linguas: per tudestg, franzos ed englais – ma betg per rumantsch. Il president communal partent Emil Müller s’ha perstgisà tut franc e sincer d’avair negligì il rumantsch cun ils pleds: «Nus tilla vain simplamaing invlidada.» – Insumma, forsa ha el prendì memia ferm a cor ils pleds da Marcus Caduff a Rabius. As regurdais anc? – «Quei ch’ei bien pils hosps da vacanzas ei era bien pils indigens.» Normalmain illustrescha Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. Ma en l’Engiadin’Ota ed en Bregaglia, nua che l’illustratur viva, è il mais da matg la stagiun morta. Tuts èn davent, tuts èn en vacanzas – er Jon Bischoff.

Dus collegas han insistì senza fin e misericordia. Che insa­tgi che s’interesseschia per ballape, haja da guardar la seria da comedy Ted Lasso. Va bain, lura halt! Sur Ascensiun hai jau guardà 12 episodas! «Binge waching» ha quai num per bun rumantsch. Però tgi è quest Ted Lasso? – Ted Lasso è in American ed atgnamain in trenader dad American Football. Per motivs betg propi transparents a l’entschatta da la seria vegn Ted Lasso engaschà dad in club da ballape da la Premier League en Engalterra, l’AFC Richemond (in club fictiv). Damai, in American che n’ha nagin’idea da la regla dad offeside u da tactica avess da salvar il club mediocher da Richemond, e quai cun ina truppa caotica da giugaders egomans u cun problems d’encreschade­­-tg­na? La scheffa dal club è ina milliunaria ch’ha atgnamain mo ina finamira: da ruinar l’AFC Richemond, per pudair prender vende­tga da ses ex-um. Insumma, igl è ina missiun impussibla per Ted Lasso. Però nagin n’aveva fatg quint che quest schani è talmain gentil, serve­tschaivel, attentiv, indulgent, positiv e divertent ch’i fa bunamain mal. Ted Lasso è simplamain in flot. Però ha el a la fin success cun l’AFC Richmond? Quai è ina buna dumonda... Ted Lasso è ina seria tut banala, ma ina seria per rir e star bain. Perfin la NZZ è stada dacurt talmain intgantada ch’ella ha rendì omagi cun la frasa: «Ted Lasso – eine Fussballserie heilt die Welt». Apple-TV aveva numnadamain lantschà la seria amez la crisa da corona, cura ch’i deva pauc da rir. L’emprima stafla/stagiun è cumparida il 2020, la segunda il 2021. Tuttas duas parts èn accessiblas sin Apple TV+. La terza stagiun è en producziun. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. La seria "Ted Lasso" vegn emessa tar Apple TV.