Quasi igl cunterprogram digl tema dad oz, ma forsa az reiva da persvader tgi chegl ò da far daple cun pasch, tgi chegl tg’ins painsa. An mintga cass ègl en grev ed er provocativ pled an nossa societad. Durant igl mies mintgade alla lavour cugl cumportamaint da tgangs vaia pero survagnia ena nova invista an la tematica agressiuns. Igl è ena communicaziun tot naturala. Ma tar nous carstgangs ègl cumbino cun retignientschas ed er turpetgs. Tge penibel sch’ins perda en’eda la controlla e lascha or las emoziuns negativas. Agressiuns pon sa mussar fitg dad ot, cun sbritgs e canera, ma er tot da bass u perfign cun larmas. Gio d’unfant vign detg: ta calma ins sbrigia betg uscheia anturn. U anc mender, sen lour agressiun vign reagea cun sancziuns. Uscheia amprandainsa gio da pitschens: chegl dastga betg esser! Ea igl am resta navot oter tgi da neir cun scena classica, digl unfant avant igl regal digl dultschem. La mamma plagn turpetgs anvers las emoziuns digl unfant, la gliout anturn cun igleidas tgi steman u positiv ni negativ. Ma atgnamaintg ena reacziun tot normala. Igl unfant ò anc nignas otras pussebladads da reager sen la frustraziun, da betg survagneir igl giavischia. El fò chegl u cun pitgier segl palantschia u cun sbrigeir tge tg’el so e pò. Oz giainsa perfign an ena tot nova direcziun. Igl unfant survign igl dultschem, per tg’el stetta gio da l’antschatta chiet. Chegl pussibilitescha oramai la nossa bagnstanza. Midagn anc eneda tigls tgangs. Igl è er or da lour vista navot oter tgi deir cler e bagn: chegl lessa betg! Els fon chegl magari tot chiet cun schalar agl li, chegl vign pero savens survasia da nous carstgangs, uscheia tgi resta navot oter tgi da neir pi cler. Els von alloura anvers anavant cun daints e canera. Per els tot normal, per nous bler en schoc ed er turpetgs! Esser schi dad ot vo betg. Blers clients on betg fadeia cugls tgangs sez, mabagn lessan luvrar ve da chel cumportamaint perveia dallas reacziuns digls observatours. Tge ironia, tgi chels s’accorschan betg tgi lour commentars per parts agressivs èn exact igl madem scu la reacziun digl tgang. Savens vign agressiun er mess madem a violenza. Ma tranter chels dus pleds ègl cler da disfranztger. Agressiun è en sentimaint a chel tgi suonda ena reacziun, violenza è ena decisiun da far sapientiv donn ad ensatgi. Ma er nous stuagn aveir igl dretg da deir cler e bagn na! Am vign en pansier tgi am lascha betg liber: Fiss per la pasch betg pi gidevel schi vessan ena sanga tenuta anvers nossa agressiun e pi pacas retignientschas. Recunaschainsa tg’ella è part da nous, ò’la er plaz an nossa societad ed angal alloura so’la neir viveida an ena maseira sanga. Simona Demarmels ha passentà sia uffanza a Salouf. Uss stat ella a Savognin. Ella ha cumbinà duas da sias passiuns, il dar scola e la fascinaziun per chauns. Simona Demarmels è scolasta per cumportament da chauns. Scriver davart dumondas eticas ni filosoficas è per ella libertad ed il dretg da publitgar liber ses maini. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La Tgesa Jenatsch anmez Savognin vign betg sbuada – aglmanc betg igl mument. Scu tgi igl impressari Rolf Gosswiler conferma anvers la FMR, è la dumonda da sbuar egna dallas pi viglias tgesas da Savognin neida retratga. Cunter igl project planiso d’ena tgesa nova ègl do la premaveira resistenza da diversas varts. Atgnamaintg eran igls profils da biagier gio plazzos anturn la Tgesa Jenatsch anmez Savognin. Planiso è sto da sbuar la tgesa istorica tgi è passa 500 onns viglia e da construeir lò ena tgesa dobla nova cun 11 abitaziuns. Chegl ò Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) rapporto igl favrer da chest onn. Sbuar la tgesa istorica e construeir ena nova leva la firma Devonas da Cunter cugl ­impressari Rolf Gosswiler. – Ma alloura è tot nia oter. «Savognin ò difficultads da proteger la sia ierta da bietgs istorics. Igls davos decennis è eida a perder blera substanza da biagier preziousa.» Chegl screiva la Protecziun dalla patria grischuna sen la sia pagina d’internet. La Tgesa Jenatsch aint igl coc da Savognin fiss stada, tenor la Protecziun dalla patria grischuna, la proxima «sperdita» da substanza da biagier custevla. Fiss. Protestas da tot las varts Cunter igl project planiso ègl alloura pero do differents recurs da vaschigns. Ena glista cun 65 sottascripziuns (la glista è accessibla online) è neida inoltrada agl cumegn da Surses. Els pretendan da metter sot schurmetg igl bietg digl 15avel tschentaner: «Igl è neiras ouras da proteger chella tgesa per pudeir impedeir, tgi interess da speculants sa mettan tras cunter chel bietg custevel», stat scretg aint igl documaint. Ed er la Protecziun dalla patria grischuna e Martin Killias dalla Protecziun dalla patria Svizra èn s’angascheas, ansemen cugls vaschigns, per mantigneir igl bietg tgi è sto veid durant igls davos decennis (varda box). Sen la glista cantunala da bietgs «degns da protecziun» è la tgesa siva digl onn 2021. Ma er cun chel status «degn da protecziun» pudess ella neir sbuada, chel status na tanscha numnadamaintg betg per la schurmager. La glista cantunala n’è betg lionta pigl cumegn, tgi decida la fegn finala sen basa dalla lescha da biagier tge tgi capeta. Pir schi igl cumegn pretenda ainten en amprem pass igl status «protegea» per la tgesa e betg angal igl status pi bass «degn da protecziun», alloura pudess la tgesa betg ple neir sbuada. Scu tgi ­Simon Berger dalla tgira da monumaints grischuna ò gia declaro igl favrer ainten l’emissiun dad RTR, pudess sulettamaintg igl cumegn midar segl status «protegea». Retratg la dumonda da sbuar Sen dumonda dalla FMR conferma igl magnafatschenta dalla Devonas SA, Rolf Gosswiler, tgi la dumonda per sbuar la tgesa seia neida retratga. Er Marco Guetg dalla partiziun da biagier digl cumegn da Surses conferma tgi la dumonda dalla Devonas SA seia neida retratga, anc avant tgi igl cumegn vess gia da decider an tgossa: «Tranter oter er perveia digls recurs», uscheia Marco Guetg. Schi la tgesa seia ossa aint igl frataimp neida declarada digl cumegn scu «protegeda», ò la FMR lia saveir da Marco Guetg. «Na, chegl resta scu avant», daclera el. Igl «cumbat» vo anavant «Cun plascheir vagn nous piglia cunaschientscha tgi la dumonda da sbuar la tgesa Jenatsch è neida retratga», screiva Martin Killias alla FMR. Cunchegl tgi la tgesa n’è dantant betg neida declarada digl cumegn scu «degna» da neir protegeda, vo igl antier procedere prubablamaintg ainten ena sagonda runda, scu tgi la rasposta da Rolf Gosswiler dalla Devonas SA lascha sminar. «Nous vagn l’intenziun dad inoltrar a taimp raschunevel ena nova dumonda da biagier agl cumegn cun en project adatto», E «resistenza» è gio annunztgeida dalla protecziun dalla patria an vista ad en nov project tgi pudess smanatscher la Tgesa Jenatsch. «Nous nign a cuntinuar da batter pigl mantignamaint dalla tgesa», ò scretg Martin Killias alla FMR. Schi vo tenor la protecziun dalla patria e differents recurs, duess la tgesa Jenatsch anmez Savognin restar. Foto Werner Bauer La tgesa da valour istorica La Tgesa Jenatsch è neida inventarisada igl onn 2021 dalla tgira da monumaints grischuna scu bietg tgi è degn dad ena protecziun. La tgesa posseda ple u manc anc la madema structura d’abitar scu aint igl 16avel tschentaner – er graztga agl fatg tg’ella è igls davos decennis betg ple stada abitada. Digls onns 1886 anfignen igl 1894 ò igl pictour da renom internaziunal Giovanni Segantini vivia cun donna ed unfants a Savognin. Sen differentas dallas sias picturas èn da vaseir er bietgs dalla vischnanca da Savognin. Sen la sia pictura «Riposo all’ombra» digl onn 1892 è da vaseir davos tiers la Tgesa Jenatsch.

Igl suveran digl cumegn da Surses ò decidia marde seira a Savognin da deliberar la dumonda dall’ovra electrica digl martgea da Turitg (EWZ) pertutgont la renovaziun dallas concessiuns existentas per mangs digl cumegn d’urna. Las concessiuns digl dretg dallas avas Tinizong e Nandro scrodan alla fegn da matg 2035. Alla radunanza communala digl cumegn da Surses da marde seira èn stos preschaints 128 votants e votantas. Chegl èn 7.5% dallas persungas cugl dretg da votar. Cunzont la tractanda an connex cun la dumonda digl EWZ è stada pigl futur digl cumegn da Surses da gronda muntada. Igls 31 da matg 2035 scrodan las concessiuns pigl EWZ digl dretg dallas avas per las ovras electricas Tinizong e Nandro. Igls 24 d’avregl 2020 ò igl EWZ fatg agl cumegn da Surses la dumonda per ena renovaziun dallas concessiuns d’ava. Sa basond alla legislaziun federala davart igl dretg dallas avas, stò igl cumegn concessiunari decider aglmanc diesch onns avant la scadenza dalla concessiun (31 da matg 2025), sch’el seia da prancepi pront per la renovaziun dumandada digl EWZ. En partenari fido An collaboraziun cugl cantun ed an vista alla strategia cantunala pertutgont la ovras hidraulicas ò la suprastanza digl cumegn da Surses examino igls divers aspects dall’utilisaziun futura dalla forza d’ava aint igls implants digl EWZ. La consequenza da chella examinaziun è tgi la suprastanza communala è neida tigl conclus tgi seia da negar la dumonda digl EWZ da prolungar las concessiuns e da piglier anstagl an vista ena nova regulaziun dallas relaziuns d’utilisaziun. Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses, ò detg alla radunanza communala a Savognin tgi cun negar la dumonda seia igl cumegn pi liber, cotras seian er ples opziuns avertas ed er otras pussebladads per ena collaboraziun independenta. Leo Thomann ò detg: «Chel conclus è betg cunter igl EWZ – è chell’interpresa stada igls davos 70 onns adegna ena partenaria seriousa, ed è chegl anc adegna.» El ò er detg tgi tar en NA tar la prolungaziun dalla concessiun cugl EWZ seian las tractativas cugl EWZ betg sclosas. Leo Thomann ò confirmo tgi igl cumegn da Surses vigna garantia er a tractar cugl EWZ per ena eventuala concessiun, er sch’igls dretgs dall’ava totgan agl cumegn. I seia da fundar ena nova societad acziunaria cun participaziun digl cumegn da Surses, eventual er digl cantun e cun en’ovra electrica scu partenaria, per exaimpel igl EWZ. Ni cumegn u cantun saptgan esser responsabels per manar las ovras sezzas a Tinizong ed an Val Nandro. Igl cumegn ed igl cantun vegian nigna experientscha ed er betg l’abilitad tgi dovra per manar en travagl d’energeia. I dovra er l’organisaziun tgi canoscha la fiera e tgi segna per la commerzialisaziun dall’energeia, ò detg igl mastral digl cumegn da Surses. Chel travagl saptga sainz’oter esser igl EWZ. Decisiun clera Or digl mez dalla radunanza generala è plessas gedas nia detg tgi igl EWZ seia decennis en partenari da pled, fido e serious. En bung partenadi seia da gronda valour. Nia detg è er tgi davart digl cumegn seian tractativas cugl EWZ indispensablas, er schi igl suveran vess dad esser all’urna cunter la renovaziun dallas concessiuns. Decidia ò igl suveran per mangs dall’urna cun 103:16 vouschs e tar 6 abstenziuns da betg renovar la concessiun cugl EWZ. Igls bietgs totgan agl EWZ e chels vess igl cumegn alloura da cumprar per en prietsch adatto, dantant tgi las stollas inclus l’ava fissan an possess digl cumegn. Cun 115:0 vouschs tar otg abstenziuns on igls preschaints er decidia tgi la suprastanza vegia da sa fatschentar intensiv cun las pussebladads tgi dat per cattar la miglra soluziun scu venavant cun las ovras Tinizong e Nandro. Delibero divers credits Igls preschaints alla radunanza communala a Savognin on er delibero marde seira, cun 117:3 vouschs, la somma da 430 000 francs per sanar la plazza davant igl bietg da pumpiers a Cunter Gravas e davant la basa digl Uffezi da construcziun bassa digl Grischun tgi sa catta er ainten chella zona. 761 000 francs costa pigl cumegn la renaturaziun dalla zona umida all’Alp Curtegns e Radons. Chel credit è nia concedia digl suveran cun 82:33 vouschs tar 9 abstenziuns. Acceptada, e chegl cun 90:27 vouschs e 5 abstenziuns, è er neida la revisiun parziala dalla planisaziun locala digl «trail da bike Parnoz». Igls costs d’investiziun per chel tratg da bike dad 1,7 kilometers da Parnoz a Savognin montan a 240 000 frs. Cun la construcziun da chel traject da bike duess neir scumanzo la stad 2024. (fmr/gns) La radunanza communala ò decidia da betg prolungar las concessiuns d’ava cugl EWZ. Igl davos pled ò alloura igl suveran all’urna, igls 21 da schaner 2024.

Dovrigl oz anc la baselgia? – Ena dumonda curiousa u ena dumonda actuala? – Actuala per franc, pero curiousa? – Bagn er en po. Ia ma regord bagn digls amprems onns siva da scola. Ossa ins pudeva tschantar an ustareia ve dalla meisa radonda. I dava anc canorta chels onns, meisas radondas bagn amplaneidas ainten las ustareias. Tranter oter niva discussiuno er bler dalla baselgia, da religiun. Forsa era chegl en basigns dallas generaziuns tg’ins cattava chels onns an ustareia. Las generaziuns digls noss babs e tats. Mintgigna da chellas discussiuns antschaveva euforica e siva d’en mument schevan igl pi vigls bagnspert «Betg antschave cun religiun, chellas discussiuns peglian mai fegn». Mai ena fegn u mai ena schliaziun? – Piglveir betg ena fegn e pir dretg nigna schliaziun. Pansond oz anavos creia tgi gl’è sto cò en basigns da metter an dumonda la baselgia. Pero è igl respect perancunter sto mengia «cemento» e lascheva tiers pac spazi per propi s’externar scu giavischia. Crititgeida niva betg la baselgia da cuminanza, aint igl pitschen, aint igl rom dalla pleiv. Mabagn la baselgia scu instituziun e cun paca prontadad per midadas. E chellas hierarchias, ved las calas i dava navot da scassar, nivan adegna pi pac tgapiblas. Per franc niva gio speculo sur da tot chegl tgi vign oz alla gleisch. Ma propi ruschanar surlonder … na, betg propi! Perchegl forsa l’exclamaziun «betg antschave cun religiun …» La baselgia ainten l’amprema crisa? – Per franc betg. Ma egna ainten en taimp tgi dat nign zuppar ve ple, e cunzont nign anavos ple. Pradger ava e bever vegn totga definitiv agl passo. Quant tgi è vedlonder ve da tot las reportaschas negativas, sur da violenza sexuala ed oter ple, savainsa betg. Ma egn e mintgign da nous so, tgi da chegl è succedia bler. Troula, zont per chellas generaziuns tg’ia va numno all’antschatta. Tgi visitavan mintga dumengia igl sarvetsch divin e tschantavan siva ve dalla meisa radonda. Tgi eran edutgeidas da gio betg perder en schlet pled sur da baselgia e religiun, ed on do anavant chegl. Els tgi tschartgevan e cattavan sustign e confiert antras chella «instituziun». Gist chels èn nias tignias ainten igl stgeir dalla baselgia e sies represchentants. La crisa actuala dalla baselgia è en effect digls sbagls tg’èn nias fatgs da carstgangs. Da posiziuns e consequenzas falladas. Dallas sias instituziuns, digl clerus e digls uestgs. Gl’è betg ena crisa da cardientscha u digl pievel. Ins stò ossa dar adatg da betg vurdar mintga represchentant dalla baselgia scu malfatschaint. Chegl fiss donn per tot chels tg’on fatg dretg, persvadent e cunsenztgous la sia lavour. An discurs cun pader Mauro Jöhri la stad passada, am dei el tottaneneda: «La baselgia dovra events» – per carmalar ansemen la gliout. Chegl tunga tschert, ma savess esser en bung input pigl avigneir. Pansond siva sur da chel discurs am è nia andamaint. Scu celebrescha igl vatican las sias grondas messas … scu event? En tant per franc. E tge è sto l’ancunaschainta «preda segl colm» da Jesus … ? En event e schizont er ena refurma. Ma cler, pader Mauro ò raschung. La baselgia dovra events. Bler fiss pussebel, sainza sbuar igl essenzial dalla eucaristia e las tradiziuns. Schi en «event» rinforza la cuminanza, e la cuminanza lubescha da practitgier la cardientscha, egn e mintgign a sia moda e cun respect vers l’egn l’oter, alloura dovrigl chels «events. Ed alloura dovrigl er oz la baselgia. Midadas èn indispensablas aint igl avigneir. Igls responsabels per l’instituziun baselgia, igls uestgs ed igl clerus ston sa muantar. Igl pievel è pront … gio dadei. Romeo Wasescha da Savognin è ­cunsiglieder tar ena sieranza e ­lavoura aint igl Grischun Central. Romeo Wasescha

Archivs, per blers forsa ensatge lungurous. Igl maletg d’en archiv è ena stanza sainza fanestras cun bleras carungas plagn scatlas greischas. Chegl para sen l’amprema igleida propi betg attractiv. Durant las mias professiuns scu canzlista ed administratoura digl cumegn-baselgia vaia passanto bleras ouras suletta an chellas stanzas freidas sainza cler digl de. Lavours dad archiv èn lavours isoladas e solitarias. Ma cura tgi ins sa sfondra aint igl intern da chellas scatlas greischas, e vei igls mussamaints da taimps passos, sa derva en oter mond. Igl archiv mantigna igls scazis digl passo, las istorgias dalla gliout tgi viveva eneda. Nous savagn s’imaginar igl passo. Ma propi saveir scu tgi gl’è sto, savagn nous angal, schi gl’è d’anturn mussamaints tgi conferman l’imaginaziun. Tot gl’oter è or digl mond dallas praulas e dalla mitologia. Schi brevs, documaints, fotografias ed oter ple vignan betg archivos, alloura son las proximas generaziuns er betg liger igl passo. Fitg simpel. Chegl è capito cun igls relaschs da bleras donnas digls davos tschentaners. Chegl è do an îgl se a Silke Margherita Redolfi e Silvia Hofmann. Nias archivos eran relaschs da plevants, da scolasts, da mastrals, ma angal fitg pacs documaints tgi mussavan scu tgi las donnas on vivia igls davos tschentaners. Ellas on lia midar chegl ed on fundo igl 1997 igl Archiv cultural da donnas digl Grischun. Ellas on stuia cumbatter per survagneir la rancunaschientscha per lour lavour exemplarica. Ossa exista igl archiv gio 27 onns e Silke Margherita Redolfi è anc adegna manadra da chella instituziun tgi exista scu fundaziun privata e d’util public. Ena guidada tras igl Archiv cultural da donnas digl Grischun a Coira è fascinonta! Igl archiv cumpeglia relaschs da bleras differentas donnas. Documentadas èn betg angal las istorgias da donnas renumadas, mabagn da donnas scu te ed ia. Igl archiv cumpeglia an tot passa 250 archivs privats e dad organisaziuns, relaschs ed ovras d’archiv tar temas scu furmaziun e socialesser. Passa 1 500 biografias da donnas grischunas ed ena biblioteca publica cun passa 2 000 meds cumpletteschan igl inventari. La perscrutaziun digl passo vign interessanta e mossa er en maletg pi detaglea, schi gl’è avantmang en grond inventari da documaints, brevs, curriculums, diaris, fotografias, vistgadeira etc. Antras igl grond inventari on gio savia neir scretgas bleras lavours da matura, lavours da master e dissertaziuns. E chegl èn lavours tgi son screiver da nov l’istorgia, perchegl tgi ellas èn fundadas e retschartgedas. Schi vusoters ischas la proxima geda sen igl sotigltetg sgultrond an stgaffas e begls vigls e stibgez tge far cun igl relasch dalla tatta u basatta, schi panse ve digl Archiv cultural da donnas digl Grischun, la fundaziun independenta per istorgia, perscrutaziun e cultura. Sandra Baltermia-Guetg è admini­stratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf. Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf.

Siva digl onn 2009 exista igl label digl Parc Ela. Chel vign surdo per l’egna sulettamaintg a products tgi dereivan 100 % digl Parc Ela e noua tgi dus terzas dalla creaziun da valour restan aint igl parc. Per l’otra è el en label da partenadi per hotels e restorants tgi s’oblieschan a standards regiunals e persistents. Menaschis, tgi s’identifitgeschan bagn cun la muntada digl parc natural, tgi na von pero betg a pro cun chels standards, n’on anfignen ossa betg savia profitar a moda raschunevla digl label. Perchegl ò igl Parc Ela – scu chegl tg’el communitgescha – decidia d’extender igls partenadis per pudeir collaborar e rinforzar chels affars aint igl parc. Siva dall’antschatta 2023 ins ò, cun ageid da workshops, definia prancepis, chegl an collaboraziuns cun partenaris digl turissem ed agricultura, affars interessos, represchen­tants dalla suprastanza e dalla cumischung da label digl Parc Ela. Ins vegia uscheia pudia defineir en prototip pigls partenadis cun affars. Aint igl focus stattan per consequenza en svilup persistent digls affar partenadis. Surdo amprem label a Savognin Igl amprem affar tgi vign premiia scu nov partenari è Wildflower Floristik da Savognin. Igl menaschi lavoura cun affars ainten la regiun, organisescha regularmaintg en ansolver cun products regiunals e s’angascha per plantas e flours per insects, screiva igl Parc Ela. Pinavant duessan neir purschias, an collaboraziun cun ena poura, matgs flours digl Parc Ela. (cdm/fmr) Wildflower Floristik da Savognin è igl amprem affar tgi pò profitar da nov digl label digl Parc Ela.

A parteir digl onn proxim appartigna la pleiv da Brinzauls tigl cumegn-baselgia Albula. Cun la fusiun vign integro er igl rumantsch aint igl nom digl cumegn-baselgia. Da nov appartigna Georgin Bonifazi alla suprastanza. A Surava ò gia li l’emda passada la radunanza per realisar la fusiun tranter igl cumegn-baselgia Albula ed igl cumegn-baselgia Brinzauls. Igl 2017 cura tgi igls cumegns-baselgia catolics d’Alvagni, d’Alvaschagn, Casti, Barvogn, Filisour, Farrera, Mon, Stierva e Surava on fusiuno tigl cumegn-baselgia catolic Albula ò igl cumegn-baselgia Brinzauls renunztgia alla fusiun. Ossa, seis onns pi tard è chella fusiun realitad cun decider igl cu­megn-baselgia Brinzauls da far chel zap. A madem mument ò igl cumegn-baselgia Albula er accepto igl contract da fusiun cun la pleiv da Brinzauls. Ena raschung dalla fusiun è er tgi Hermann Bossi, tg’è sto decennis president digl cumegn-baselgia Brinzauls, ò passa 80 onns ed è sa decidia da renunztgier aint igl futur a chel uffezi presidial. Sen camp pastoral gio pi dei ena bunga collaboraziun Menziuno seia tgi chegl tgi pertotga la pastoraziun funcziuna la collaboraziun tranter igl cumegn-baselgia Brinzauls ed igl cu­megn-baselgia Albula gio ples onns. Las 36 per­sungas preschaintas alla radunanza da fusiun on alloura er decidia sainza pi grondas discussiuns tgi igl cumegn-baselgia Brin­zauls totga a parteir digl 1. da schaner 2024 tigl cumegn-baselgia Albula. Decidia è er nia tgi cun chella fusiun sa nomna igl cu­megn-baselgia Albula da nov, igl cumegn-baselgia Albula/Alvra. Thomas Kollegger, tg’è siva ­digl favrer 2023 president digl cumegn-baselgia Albula, ò detg tgi cun far la midada digl nom ins vegia er lia risguardar igl rumantsch e punctuar la muntada da chel lungatg e da chella tradiziun. Igls dretgs von betg a perder Thomas Kollegger dei tgi cun ena fusiun surpeglia igl cumegn-baselgia tgi accepta la fusiun igl «bung» ed igl «schlet» da l’oter partenari. Surpigleida vigna la facultad u er igls dabets, taragn vigna surpiglia, schaschants ed er las fundaziuns tgi totgan agls cumegns-­baselgia. Thomas Kollegger accentuescha tgi cun ena fusiun geian a perder ansomma ­nigns dretgs, chels restan. Er singuls privilegis restan, uscheia tgi sch’en pour da Brin­zauls vegia a tschains fons digl cumegn-baselgia, duess chegl er esser uscheia siva la fusiun. Decidia è nia dalla radunanza tgi igl pe da ­taglia resta scu anfignen ossa tar 15 %. An suprastanza digl cumegn-baselgia Albula/Alvra è Brinzauls represchento da nov antras Georgin Bonifazi. Plevant-administratour digl cumegn-baselgia Albula/Alvra resta don Federico Pelicon tgi stat ad Alvagni. Tgesas pravendas veidas Egn digls gronds pensums dalla suprastanza digl cumegn-baselgia Albula/Alvra seia dad administrar las tgesas pravendas veidas, ò menziuno Thomas Kollegger. Bung fiss da cattar famiglias u persungas tgi peglian a tschains las tgesas pravendas veidas e chegl per en tschains raschunevel. An chel senn faschess igl cumegn-baselgia er ensatge pigl aspect social e pigl mantignamaint d’en li. Da preschaint seian las tgesas pravendas da Farrera, Stierva, Surava ed eventualmaintg er chella ad Alvagni libras per dar a tschains. Igl 2024 prevei igl cumegn-baselgia Albula/­Alvra er da sanar igl clutger dalla baselgia da son Stefan a Casti. La sanaziun costa 250 000 francs. La mesadad da chella somma ­surpeglia igl cumegn politic Albula/Alvra e l’otra mesadad paia igl cumegn-baselgia Albula/Alvra. Siva da diesch meis president digl cumegn-­baselgia Albula/Alvra: Thomas Kollegger. Hermann Bossi è sto ples decennis president digl cumegn-baselgia Brinzauls. Igl cumegn-baselgia Brinzauls cun la baselgia da sontg Tgalester vign a far part da nov agl cu­megn-baselgia Albula/Alvra.

Igl edifezi digl «nov» spital a Savognin exista siva da 40 onns. L’avertura da chel bietg ò gia li gio alla fegn d’avost 1983 – tar investiziuns da lez taimp dad 11 milliuns francs. Gievgia passada è nia regurdo aint igl Center da Sanadad da chel giubileum da 40 onns – e vurdo aint igl futur dall’instituziun da gronda muntada per la regiun. Igl anteriour spital circuital a Savognin, per blers anc adegna igl «Spital Surses» – oz pero igl Center da Sanadad Savognin – è ena instituziun da gronda valour e muntada ainten la val. Chegl gio siva da prest 100 onns, cura tgi l’istorgia digl spital ò scumanzo igl 1924 cun la Fundaziun Alfons Pianta. Igl hotelier da Savognin, mort igl 1926, ò giavischia aint igl sies relasch da fundar ena fundaziun – e ­cugls 375 000 francs dall’ierta giavischia, schi pussebel, da construeir en spital per Surses. Neida cumprada è alloura la Tgesa «Manzi» a Savognin ed igl 1936 è stada l’avertura digl spital ainten chel bietg. Aint igl decurs digls proxims decennis on alloura anc ples persungas da Surses risguardo igl spital ainten lour ierta. Igl 1953/54 è nia construia igl nov spital dasper la Tgesa «Manzi» tg’ò fatg anfignen igl 1983 igl sies sar­vetsch ad indigens e giasts. L’amprema badigleida digl nov spital e dalla nova tgesa d’attempos tgi stattan anc oz è stada igls 10 da zarcladour 1981. L’avertura da spital e tgesa d’attempos è alloura stada igls 28 d’avost 1983 cun ena ­festa per la populaziun. Igl 2006/07 è nia amplifitgia ed angrondania igl bietg dalla tgesa d’attempos per ena somma da radond 11 milliuns francs. Schinavant ena curta resumaziun dall’istorgia digl Center da Sanadad Savognin. Bleras persungas on gia chito Ma ossa tigl giubilar da 40 onns, igl spital tg’è siva digl 1983 en bietg da gronda muntada per la regiun. Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses e commember digl cun­segl d’administraziun dalla Center da Sanadad Savognin SA, ò detg aint igl sies pled da bavegna dalla festa da giubileum: «Tgi igl spital ed er l’infrastructura èn oz anc bagn an rap conferma tgi bleras persungas on gia grond chito digl spital e tgi chel è nia construia avant 40 onns cun bung material.» Tiers las grondas burascas tigl sectour da sanadad e las grondas sfeidas exista igl spital anc adegna. Cun 80 plazzas cumplagnas seia igl spital da gronda muntada per l’economia ed er pigl aspect social, ò detg Leo Thomann. Tgi igl spital vegia anc oz en bung nom seia er en grond maret digls dus schefmedis anteriours Cyrill Beeler ed Albert Kuny. Els dus vegian mano exemplaric e cun bler cor igl spital e chegl digl 1983 anfignen igl 2013. ­D’evitar tgi igl spital vigna saro en de, vegia duvro bler angaschamaint da vart dalla politica, digl cunsegl d’administraziun, dall’anterioura fundaziun, digl menaschi sez e da bleras persungas, ò menziuno Leo Thomann. Digl project alla realisaziun Igl 1974 èn stos igls amprems discurs cugl departamaint cantunal da sanadad e cugl schef digl departamaint, cunsiglier guvernativ Otto Largiadèr, pertutgont ena sanaziun digl antier andamaint construia igl 1953/54. S’occupo cugl project digl nov spital ò alloura igls proxims onns igl cunsegl dalla tera, cun esser igl circuit Surses, inclus igls cumegns da Mon e Stierva, igl organ suprem digl spital circuital. Igls 23 da mars 1980 ò igl suveran da Surses accepto cun 593:70 vouschs igl project ed er la finanziaziun da chel. Victour dalla concurrenza d’architectura è sto igl biro d’architectura Rudolf Fontana da Domat cun Gioni Signorell, uriund da Sur. Igl mez zarcladour 1981 è nia scumanzo a disfar igl spital existent e curt siva ò antschet la construcziun digl nov spital. Da lez taimp èn neidas risguardadas tant scu pussebel interpresas dalla val per la construcziun digl object spital e tgesa d’attempos. Alla cumischung da biagier on appartignia da lez taimp las persungas suandontas: Franz Capeder, president, Reto Dosch, administratour digl spital, igls medis Bartli Simeon, Cyrill Beeler ed Albert Kuny, Susi Schuster, sora superioura, Gila Cott, canzlist circuital e Baltermia Peterelli, manader tecnic digl cumegn da Savognin. El ò er gia l’onour da surdar igl spital igl avost 1983 agl menaschi cun esser l’ò president circuital. Durant la construcziun digl nov spital è la Tgesa «Manzi» stada igl spital acut e la Villa «Aurora» ò purschia per ples meis tetg agls cussadents. Kurt Ehmann – en grond donatour An pled e maletg ò igl inschignier Guido ­Luzio preschento gievgia passada la istorgia digl spital ord vista da construcziun e realisaziun digls bietgs. Scu persunga digl rom el ò accumpagnea igls davos passa 40 onns min­tga construcziun, midada ed amplificaziun digl antier spital. Gronds marets tgi igl project è nia realiso avant quatter decennis on gia cunzont er igls dus presidents circuitals Tona Collet e Baltermia Peterelli. Er las persungas da Surses tg’on represchento avant 50 onns igl circuit Surses aint igl Cunsegl grond on sa tgapescha gia gronds marets per la realisaziun digl nov spital e dalla tgesa d’attempos. Per mantigneir igl spital e cunzont per evitar la centralisaziun digls spitals èn alloura s’angascheas ferm igls dus anteriours cunsigliers guvernativs Martin Schmid e Christian Rathgeb e da preschaint er cunsiglier guvernativ Peter Peyer. D’evitar tgi igl spital vigna saro u integro aint igl spital da Tusang è sto ed è anc adegna en veir cumbat. An chella tgossa èn er Leo Thomann e Guido Luzio stos fitg activs. En grond donatour e benefactour digl spital è sto er Kurt Ehmann, barmeir, ena persunga simpla e modesta tiers la sia bagnstanza. Igls davos quatter decennis è adegna puspe nia investia ainten la modernisaziun digl spital, la professiunalitad digl travagl, ainten l’infrastructura ed er ainten la tecnica medicinala. A caschung dalla festa da giubileum da 40 onns digl spital è nia detg adegna puspe tge valour tgi igl spital vegia per l’antiera regiun. Nia detg è dantant er tgi surveiver saptga igl spital angal cun far adiever da chel ed er dalla tgesa d’attempos. Da chel scazi seia d’aveir chito per tg’el surveiva er igls proxims 40 onns, on detg Leo Thomann e Guido Luzio. Oz segna Claudia Husmann per la direcziun dalla Center da Sanadad SA. Ella è la successoura da Christine Demarmels tg’ò luvro igls davos 20 onns aint igl spital ed ò mano igls davos quatter onns chel travagl. La partiziun da masdegna magnan igl medi Stefano Corra e la media Luwina Johanna Eichweber. Claudia Husmann (dretg), la directoura dalla Center da Sanadad SA cun la sia substituta Sandra ­Luzio. Guido Luzio ò preschento an pled e maletg ­l’istorgia digl spital a Savognin. Tona Collet (san.) e Baltermia Peterelli on gia gronds marets scu presidents circuitals per la realisaziun digl spital «nov». Igls dus medis anteriours cun dus donnas tg’on luvro igls davos 40 onns aint igl spital a Savognin. (da san.) Albert Kuny, Cyrill Beeler, Aileen Balestra e Gaby Thomann-Frank. Cò è igl spital «nov» cun tgesa d’attempos ainten la fasa finala dalla construcziun avant 40 onns. Igl spital «vigl» construia igl 1954 e sbuo igl 1981.

Avant 45 onns ò Savognin Pendicularas SA procuro per ena novaziun. Igl pi grond indrez da far neiv è nia surdo agl travagl. En sguard anavos. Canungs da far neiv, neivadoirs, indrezs da far neiv e neiv artifiziala totgan oz tar mintga travagl da pendicularas u tar mintga runal. Avant 45 onns era chegl betg uscheia. Cura tgi la societad acziunaria dallas pendicularas, la «Nandro SA», ò installo a Savognin la stad 1978 igl pi grond implant da far neiv dall’Euorpa ò la concurrenza an veir senn ­fatg beffas surlonder. Chegl cunzont igls travagls da pendicularas an Nagiadegna, da Tavo e cunzont er a Lai. Laschea far vevan las pendicularas da Savognin er en tatgariel «Savognin schneit für sie», per far attent e far ­reclama tgi Savognin vegia neiv. Digls runals da Beiva è neida da lez taimp dalunga la ­rasposta: «Savognin schneit für sie – Aber Skifahren in Bivio». Igls anvierns cun paca neiv èn nias adegna pi savens ed aint igl decurs digls davos passa quatter decennis èn nias installos aint igl Grischun implants per far neiv artifiziala per milliuns e milliuns francs. Oz dattigl angal ple pacas dallas 50 societads da pendicularas e da runals digl Grischun tg’on betg canungs ed indrezs da far neiv. Custo da lez taimp 3,4 milliuns francs Leo Jeker tg’ò scretg istorgia scu directour administrativ dalla «Nandro SA» e da Savognin Pendicularas SA è betg sto angal a Savognin igl pionier da promover igl far neiv tecnica, mabagn an Svizra ed er an Europa. El ò gia igls bungs contacts cun las persungas an America ed an Scandinavia tgi vevan experientscha cugl far neiv artifiziala ed ò anvido chellas a Savognin. An curt taimp è igl project digl indrez da far neiv da Savognin anfignen Fugna nia pi concret cun esser sen meisa tot las lubientschas e cunvignas digl cunsegl d’administraziun dalla «Nandro SA», digls cumegns, digl cantun, digls pours e dallas organisaziuns digl ambiaint, tg’èn mai stadas ameias digl pionier e «papa digl far neiv artifiziala», Leo Jeker. La Banca cantunala ò delibero igl credit da 3,4 milliuns francs per realisar igl implant da far neiv da Savognin anfignen Fugna cugl argumaint tgi schiglio fetschan chegl igls Austricas. Igls 12 da fanadour 1978 èn nia scumanzo cun las ampremas lavours. Construeidas èn neidas treis lengias per ava, pressiun e current. Vetiers èn neidas dus staziuns da pumpar, tschintg cumpressours, 60 spegnas per ava e pressiun scu er 22 canungs movibels per far neiv. Chella stad on igls collaboratours dalla «Nandro SA» cun lour schef e directour tecnic Teias Wasescha presto lavour exemplarica, schiglio fiss strousch sto pussebel da produtgier igls 23 da november 1978 per l’amprema geda neiv artifiziala aint igl territori da skis tranter Savognin e Fugna, la pista cun ena lunghezza da vers 4 kilometers. Avertura digl indrez antras Heini Hemmi Igls 8 da december 1978 è igl implant da far neiv nia surdo agl travagl e chegl antras Heini Hemmi, igl victour digl slalom gigant digls gis olimpics 1976 ad Innsbruck e da Tona Collet, da lez taimp president circuital. Igl interess pigls neivadoirs è sto lò immens grond ed adegna daple persungas dalla branscha da pendicularas e runals èn neidas a Savognin per vurdar igl indrez da far neiv. Cun admiraziun èn tots stos surstos da chella novaziun, sainza saveir tgi aint igls proxims onns ­s’avanza la novaziun dallas pendicularas tar en veir boom economic. Cefras e fatgs An Svizra vignan navantadas 12 100 hectaras pistas, chegl tg’èn radond 17 000 plazzas da ballape e stgers 54 % da tot las pistas. An Frantscha èn chegl 39 %, an Germania 25 %, an Austria 70 % ed aint igl Tirol digl Sid èn chegl schizont 90 %. Per far neiv per en grond territori da skis (stgamgiamaint annual da daple tgi 25 milliuns francs) costa igl far neiv 43 000 francs per de tgi vign navanto e per en territori da skis masang (cun en stgamgiamaint annual da 5 anfignen 25 milliuns francs) èn chegl 4700 francs per de tgi igls canungs èn an funcziun. 89 % digl retgav dallas pendicularas dereiva aint igl Grischun digl anviern. Aint igl Tessin è chegl igl cuntrari, numnadamaintg 74 % dalla stad. 68 % digls skiunzs e dallas skiunzas dereivan dalla Svizra. 0.1 % digl antier consum d’energeia an Svizra è d’attribueir agl far neiv artifiziala. Igl 1988 ò er Pirmin Zurbriggen (san.) treno a Savognin, cò cun Leo Jeker. Avant 45 onns è nia fatg per l’amprema geda neiv artifiziala a Savognin. Heini Hemmi (san.) el ò surdo uffizialmaintg igls indrezs da far neiv agl travagl. Dassperas el Leza Schmid, el tg’è sto decennis igl capo e promotour digl far neiv tar la «Nandro SA» e tar Savognin Pendiculars SA.

Curling Alla tschertga da sponsours e commembers Gion Nutegn Stgier/FMR Egn digls 22 clubs da curling digl Grischun è igl Club da curling Savognin. President da chel è Damian Dosch. Commembers activs ò igl club 40 dels e commembras passivas èn 15 persungas. Cun gronds zaps vogl vers anviern e tar en sport d’anviern totga er curling. Er schi curling è – schi lagn deir uscheia – betg en sport tipic grischun, ò chel tuttegna er aint igl Grischun ed an Surmeir ena tradiziun. Ainten la regiun Alvra dattigl tschintg clubs da curling e chels appartignan er all’Associaziun grischuna da curling cun en total da 22 clubs. Igls clubs da curling da Surmeir èn: Alvagni Bogn, Barvogn, Filisour, Lai/Valbella e Savognin. Vurdo naziunal dattigl 165 clubs cun passa 8000 commembers activs. Segl antier mond dattan dus milliuns persungas a curling. Las teras noua tgi vign do igl pi savens a curling èn Canada, la Scozia e la Svizra. Do a curling vign er a Savognin, pi spert tgi igl glatsch a La Nars è pront. Gio 58 onns Igl Club da curling Savognin dattigl gio siva digl 1965. Chel è nia fundo igls 13 da favrer 1965 e chegl aint igl hotel Pianta. Alla radunanza da fundaziun èn stadas preschaintas seis persungas indigenas e treis persungas dalla Bassa. An chels prest seis decennis ò igl club gia ples success e chegl sen camp regiunal ed er cantunal. Da preschaint è Damian Dosch da Savognin president digl Curling Club Savognin, e chegl siva d’en onn. El ò surpiglia chel uffezi da Conrad Plaz da Savognin tg’è sto digl 2014 anfignen igl 2022 agl timung digl club. Sper Damian Dosch ­appartignan anc Romeo Giovanoli, Fabian Huber, Remi Trenkwalder e Sven Thomann, tots da Savognin e da Cunter, alla suprastanza digl club. Igl program cumpeglia 16 turniers Damian Dosch dei tgi fiss bel, schi l’egna u l’otra persunga pi giovna sa laschess fascinar digl sport da curling e fiss dalla parteida a La Nars. «Mintgign è bagnnia, er chels tg’on anc mai do a curling», dei igl president digl club. Igl anviern 2022/23 on gia li a Savognin 11 turniers cun mintgamai tranter 13 e 24 cur­lingists e curlingistas. I dat turniers tgi on li angal la seira (igl ple la gievgia) ed alloura turniers tgi cozzan en antier de, la sonda u la dumengia. Igl anviern 2023/24 stattan gist 16 turniers segl program. Da nov dattigl en turnier digl hotel Romana cun Mirco Gruber, egn dalla Drogaria Surses cun Patrick Thurner e puspe ena part digl program è igl turnier Elektro Savoldelli cun Claudio Savoldelli. Igls dus turniers principals èn chels digl hotel Romana ed igl cup digl Volg. Chesta stad èn nias glimos igls craps e vetiers èn er nias cumpros varsaquants craps. Chegl vot deir tgi tar igl material ins è segl pi nov stand. Igls craps da curling èn da granit e mintga crap peisa vers 19 kilos. Ad en team appartignan quatter sportists e sportistas e per dar èn necessaris 16 craps cun dar en’equipa cunter l’otra. Do vignan otg u diesch schinumnos «ends». En «rink» (plaz) è bung 44 meters lung ed ò ena largezza da 4,75 meters. A La Nars ògl mintgamai quatter rentgs. Alla tschertga da sponsours Igl Club da curling Savognin è egn da chels treis clubs tgi appartignan alla «IG La Nars» (cuminanza d’interess). Igls dus oters clubs èn anc igl Club da tennis Savognin ed igl Club da hockey Ela Eagles. Chels treis clubs on la fegnameira da contribueir cun atgna prestaziun 380 000 francs agl project La Nars (center da sport). Anc è chella somma betg contanscheida, dantant ena bela cefra è avant mang. Chegl er graztga alla blera lavour voluntaria da commembers e commembras digl treis clubs. Damian Dosch dei: «Ple prestaziun e contribuziun atgna tgi dereiva da chels treis clubs, ple daners dattigl digl Uffezi da sport cantunal.» Anfignen ossa ò l’organisaziun turistica Anavant Surses sustignia la «IG La Nars» cun 50 000 francs e 50 000 francs è sto igl retgav dalla festa La Nars digls 5 da favrer 2022. Ulteriouras ­atgnas prestaziuns èn neidas exequeidas per ena somma da 40 000 francs. Actualmaintg ins seia alla tschertga da donatours e sponsours, punctuescha Damian Dosch. Mintga travagl u er mintga persunga privata vegia ples pussebladads da sustigneir igl Club da curling Savognin u la «IG La Nars». L’acziun dalla reclama dalla banda tgi sa catta anturn igl glatsch scumainza proximamaintg. Chegl vot deir tgi 40 menaschis on la caschung da far reclama per lung dalla banda. Igl glatsch per dar a curling sa catta a La Nars.

An en meis vign alla Roland Arena da biatlon a Lantsch ad ena premiera. Per l’amprema geda on li an Svizra cursas dalla coppa mundiala. La prevendita digls bigliets vo bagn. Alla Roland Arena da biatlon a Lantsch è da preschaint bler travagl, chegl betg da biatlets u biatletas, mabagn da mastirants. Treno vign bagn er tiers tgi la loipa è betg anc digl tottafatg pronta. Cun far neiv ins è gio plessas emdas vedlonder er cun temperaturas pi otas. Igl quantum dalla neiv artifiziala produtgeida las davosas emdas (snow-factory e canungs) monta a 6000m³. La speranza digls organisatours dallas cursas da biatlon dalla coppa mundiala digls 14 anfignen digls 17 da december 2023 a Lantsch è, tgi niss pi freid u tgi dess neiv naturala. Anc resta en meis, dei Philipp Bärtsch, tgi segna tar la Roland Arena da biatlon per la communicaziun. La tribuna ò ena capacitad per 4200 persungas Cun girar segl areal dall’arena dat dalunga an îgl igl bler materail d’atschal. Stangas, lattas, astas e pitgas d’atschal an en cuntign èn prontas per montar. Cun la montascha dalla tribuna è nia scumanzo alla fegn d’otgover. La tribuna ò ena capacitad per 4200 persungas. Sen chella tribuna ins ò ena bela vista sur l’antiera arena ed er segl stand da teir cun 30 schebas. Vedlonder ins è er cun montar la tenda pigls schinumnos VIPs. Chella porscha plazs a 600 persungas tg’on angal ellas igl dretg da sa lascher eir bagn ainten chella tenda. La Federaziun internaziunala da biatlon (IBU) pretenda ena gronda tenda e chegl angal per la societad illustra. Construeida vign da preschaint er la tenda noua tgi igls fans pon s’inscuntrar. Ansomma èn las preteisas e ordinaziuns dalla IBU fitg rigurousas e tenor protocol. Vandia anfignen ossa 8000 tickets Scu tgi Philipp Bärtsch ò detg ins dastga esser cuntaint cun la prevendita digls tickets. I sa mossa er adegna puspe tar las cursas da biatlon dalla coppa mundiala tgi blers fans sa decidan a curta vista da neir a vurdar las cursas. «Anfignen ossa vainsa vandia 8000 tickets inclus igls tickets digls VIPs.» El manegia tgi, schi igls biatlets e las biatletas dalla Svizra vegian success tar las cursas da biatlon ad Östersund ed a Hochfilzen – las cursas avant chellas da Lantsch – alloura s’augmainta igl interress pigls bigliets an en colp. Igl schef da communicaziun dei: «An chels quatter deis cun seis cursas, cursas da sprint, ­persecuziun e partenza da massa chintainsa cun total 30 000 aspectatours.» 500 anfignen 600 voluntaris Philipp Bärtsch el è er cuntaint cun las annuztgas digls voluntaris. Tranter chels 500 anfignen 600 voluntaris tg’ins dovra per organisar perfetgamaintg las cursas sa catta en grond domber a voluntaris tgi seia fitg fidevel. Blers da chels voluntaris seian gio stos dalla parteida tigls campiunadis mundials da biatlon digls juniors e digls giuvenils igl schaner 2020 a Lantsch e digls campiunadis da biatlon d’Europa igl anviern passo. Igls voluntaris, chels on per sasez en li noua tgi survignan damagler e dabever ed on in sottetg. Chegl è aint igl «Quadrin» existent visavi alla Tgesa Nor­dica dall’arena. Lò sa catta er igl center da medias pigls blers schurnalists e schurnalistas. Igl preventiv chel schea tar 3,2 milliuns francs. Vetiers vign anc igl mez milliun francs somma da premis tgi la IBU surpeglia. Tant scu pussebel duessan igls aspectatours e fans neir a Lantsch cugls meds da traffic publics, ò menziuno Philipp Bärtsch. Aint igl prietsch digl ticket per las cursas è cumpiglia er igl bi­gliet da posta u tren.

A caschung dalla seduta digl cunsegl da fundaziun da benevol – igl post spezialiso e d’intermediaziun per lavour voluntaria – è Luana Bergamin da Lai neida eligeida scu nova commembra digl cunsegl da fundaziun. Scu tgi benevol screiva ainten ena communicaziun, represchainta la scienziada da sport ed anterioura sportista d’elita igl sectour sport. Ella ramplazza Corin Rüttimann tg’ò demissiuno gio igl mars 2023. Luana Bergamin è possessoura e CEO da Bergamin SportConceptions ScRL a Lai e deputada al Cunsegl grond. (cdm/fmr)

Perveia dalla plievgia digl aton sglischa Brinzauls puspe pi spert, la situaziun n’è dantant betg alarmonta ed igl tunnel da drenascha mossa venavant effect. Sur Brinzauls sa mova la sponda puspe en zichel pi svelt. Scu tg’igl cumegn d’Albula/Alvra ò communitgia venderde passo seia chegl perveia dalla plievgia dallas emdas passadas. La sponda reagescha pi sensibel sen plievgia. Er la vischnanca sezza sa mova pi svelt, actualmaintg cun 1,15 meter per onn. Siva digl onn 2018 cura tg’ins ò scumanzo a misirar, ins possa observar tg’igl muvimaint vigna pi svelt cun la plievgia igl aton. La situaziun na seia perchegl betg alarmonta. En ulteriour muvimaint ins possa er misirar tar igls dies cun gôt da caltgeras, sen la vart dalla costa cunter Vazarouls. Ava aint igl fons Sur la vischnanca aint igl territori d’Armauns sa catta en grond deposit da crappa e gera tgi cuntigna bler’ava. Perveia d’otras furmaziuns geologicas na possa l’ava betg correr giu, dei igl biro da geologia BTG tgi cunseglia igl cumegn d’Albula/Alvra. Cun igl tunnel da drenascha e perfuraziuns ins less schliier chel problem. Tg’igl tunnel da drenascha funcziunescha, mossa igl muvimaint dalla vischnanca ed igl fons sot la costa. Las perfuradas mossan en effect anfignen tigl Plateau. Tg’igl muvimaint vigna puspe pi svelt, è tenor igls geologs uscheia perchegl tgi aintra pigl mument daple ava tgi chegl tg’ins possa extrar antras igl tunnel da drenascha. Documentaziun digls edifezis Tenor igl bullettign d’infurmaziuns possan las perfuraziuns cuntinuar igl mars 2024. Anfignen igl onn 2027 duessan las 100 perfuraziuns esser fatgas digl tot. Avant tgi vigna cuntinuo, documentescha igl biro d’inschigniers independent la cundiziun da tot igls bietgs a Brinzauls, chegl sen incumbensa dalla dertgira regiunala Alvra. Duessigl damai durant las lavours da construcziun dar en donn tigls edifezis, ins pudess cumprovar chegl cun las documentaziuns. Documentaziun detagleda dad ena fessa ve d’ena tgesa a Brinzauls. La cundiziun da tot igls edifezis vign pigl mument documentada. Las singulas parts dalla bova da Brinzauls – perveia dalla plievgia dallas davosas emdas sglischan ellas pigl mument pi spert.

La colonna da salvamaint dalla secziun Piz Platta digl Club Alpin Svizzer è neida alarmada igl davos onn 38 gedas. Chegl èn 11 gedas daple tgi anc igl onn avant. Nia a pled tar la radunanza generala dalla secziun Piz Platta (varda artetgel soura) è er Andy Schatz da Portein, el tgi stat agl timung dalla colonna da salvamaint dalla secziun. Igl territori dalla gruppa da spindramaint è fitg grond. El cumpeglia igl antier Grischun Central e partia aint è el an quatter subregiuns: Avras, Savo­gnin/Beiva, Tusang/Schons e Valragn. Integradas ainten la colonna da salvamaint dalla secziun èn alloura er las gruppas da spindramaint localas e la gruppa digls tgangs da salvamaint. Scu tot las otras gruppas da salvamaint tgi dat an Svizra appartigna er chella dalla secziun Piz Platta all’organisaziun tetgala e naziunala, agl Salvamaint Alpin Svizzer. Nov manader per las gruppas da salvamaint localas Alla colonna da salvamaint dalla secziun Piz Platta appartigna 100 spindraders e spindradras. Parsoura dalla staziun da salvamaint Beiva/Savognin è gio ples onns Daniel Uffer da Cunter. Manader dallas gruppas da spindramaint localas è sto anfignen ossa Marco Gianiel, uriund da Tinizong e sesent a Wetzikon. Perchegl tg’el ò mido post da lavour ed è ia tar l’Air Zermatt surpeglia da nov igl post da manader dallas gruppas da salvamaint localas dalla secziun Markus Steiner da Zirang. Gion Patzen da Farschno, el tg’ò igls davos onns mano la gruppa digls tgangs da salvamaint terminescha chel pensum e vign ramplazzo antras Martina Rüegg da Tinizong. Gist diesch gedas ins è sto ranviia alla REGA An acziun èn las colonnas da salvamaint dalla secziun Piz Platta stadas igl davos onn gist 38 gedas. An cumparaziun cugl onn precedent èn las gruppas da spindramaint neidas alarmadas 11 gedas daple. 15 gedas èn stadas an acziun las gruppas da salvamaint principalas e 23 gedas las gruppas da spindramaint localas. Chella cefra conferma tgi er las gruppas da salvamaint localas èn da gronda muntada. Er tar la secziun Piz Platta ègl uscheia tgi dat adegna daple gruppas da salvamaint localas. Dallas 38 gedas tgi alpinists ed alpinistas on ­duvro ageid dalla gruppa da salvamaint è chella gist stada diesch gedas ranvieida alla REGA. Menziuno seia tgi igl ple vign la REGA clamada scu amprem, chegl er cun esser las persungas d’ageid scu per exaimpel en medi igl pi spert agl li dall’acziun da salvamaint. Igls ples cass urgents ègl do ainten la regiun da Tusang/Schons/Andeer cun neir an acziun la colonna da salvamaint 17 gedas. Treis gedas è er neida alarmada la colonna da spindramaint da Savognin/Beiva. Eneda perveia d’ena lavegna alla Fuorcla Grevasalvas, a Solas per salvar ena bara ed a Cre digl Lai perveia d’en atterramaint sfurzo d’en parasgulader. Naziunal 3668 gedas an acziun Cun dar en sguard sen l’antiera Svizra chegl tgi pertotga las acziuns dallas gruppas da salvamaint sa mossa tgi alarmadas èn ellas neidas igl davos onn 3668 gedas. Chegl èn 12 gedas pi pac tgi anc igl onn avant. Da salvar ena bara è sto 109 gedas, chegl tg’èn 22 baras pi pac tgi anc aint igl onn precedent. Aint igl Grischun on 15 per­sungas pers lour veta cun eir a muntogna, a viandar, a scliviglier u cun suicid. Gist anc eneda tantas èn mortas aint igl Valleis, en cantun tg’è en paradis per eir a muntogna, a scliviglier ed a far turas da skis. Alla testa digls cass urgents alarmos stat cun 1523 cass igl viandar an muntogna, suando da turas da skis cun 485 cass e turas otalpinas cun 476 cass. (fmr/gns) Savens èn las gruppas da salvamaint ranvieidas er dalla REGA. Far turas alpinas è bagn en sport attractiv, dantant er cun en tschert prievel.

Dalla radunanza generala dalla secziun Piz Platta digl Club Alpin Svizzer è Marc Casparin nia reeligia pigls proxims dus onns scu president. Per contanscher igl domber da 1000 commembers e commembras mantgan anc 11 persungas. Vendere seira è stada a Farschno la 103avla radunanza generala dalla secziun Piz Platta digl Club Alpin Svizzer (CAS). Stadas preschaintas èn passa 80 persungas e chegl da tottas valladas digl Grischun Central. Siva tg’el era nia eligia avant en onn scu president ò Marc Casparin, igl alpinist da Savognin, tgi stat cun la sia famiglia a Scharans mano la sia amprema radunanza generala scu parsoura. An bung rumantsch ò el benevento commembers e commembras e sa musso cuntaint tgi tants e tantas on suando all’invitaziun. Siva d’esser en onn alla testa dalla secziun vegia el dastgea far las experientschas basignevlas per esser en bung president. Marc ­Casparin ò detg: «Plangsia vaia ainta mang mies uffezi ed ia ma legr da star venavant president dalla secziun.» Igls davos 12 meis vegia el ple u manc suando allas bleras invitaziuns ed er sto preschaint allas sedutas digls presidents dalla secziuns, chegl dallas secziuns digl Grischun, dalla Svizra orientala e dalla Svizra. Reelecziun onorevla Cun applaus on preschaintas e preschaintas confirmo Marc Casparin pigl bienni digls proxims dus onns scu president dalla secziun Piz Platta digl CAS. Igl alpinist da 43 onns è ena persungas tgi varda las muntognas betg angal da sotse – na la sia passiun è d’eir sen las munto­gnas. Mintga muntogna e mintga pizza èn per Marc Casparin bler daple tgi ­angal en bel maletg, en motiv da fotografar u ensatge ornamental. Reeligia scu schef da turas da stad è nia Christian Zinsli, igl guid da muntogna da Masein. Manadra dalla «JO» resta Flavia Gantenbein, la giovna alpinista da Casti. Delegada per la cultura e pigl ambiaint è er igls proxims dus onns Maja Barrera, la donna da Seglias. Las otras quatter persungas tgi appartignan alla suprastanza dalla secziun èn betg stadas an elecziun. Chegl èn: Susanne Salzgeber da Seglias, Sandra Casparin da Scharans, Adriano Peterelli da Savognin ed Andy Schatz da Portein. Igl onn da gestiun chel sera tar antradas da 26 200 francs cun en gudogn da 3360 francs. I dat ples raschungs A pled èn er nias Adriano Peterelli, el tg’è schef da turas anviern e Christian Zinsli, el tgi segna la stad per las turas organisadas dalla secziun. Plaschevel seia tgi dallas turas offereidas vigna fatg diever, ò detg Adriano Peterelli. En fatg seia tgi alla secziun mantgan alloura manaders da turas. Persiva dattigl ples raschungs, dei igl muntagnard. «Egna da chellas è tgi blers vottan betg surpiglier responsabladad», dei Adriano Peterelli. Cun la pandemia vegian alloura er ples manaders da turas renunztgia da manar venavant turas. En oter muteiv tgi mantgan manaders da turas seia er tgi blers vegian starmaint da far chegl cun cotras forsa mantger igl taimp per eir sez sen turas. Christian Zinsli ò detg tgi chegl tgi pertotga la midada digl clima sa lascha betg midar bler. El ò dantant detg igl suandont: «Nizigier la nateira monta er schurmager ella.» 24 giubilars e giubilaras Igl davos onn èn antradas ainten la sec­ziun Piz Platta 75 persungas. Sorteidas èn 56 persungas e banduno per adegna igl mond alpin on set persungas. Da preschaint ò la secziun 989 commembers e commembras, uscheia tg’ins dastga chintar tgi ainten igls proxims 12 meis vign la sava da 1000 commembers e commembras contanscheida. Neidas onoradas per l’our commembranza fidevla (25 anfi­gnen 60 onns) èn neidas 24 persungas. «Blers vottan betg surpiglier responsabladad» Dantant tgi otras secziuns digl Club Alpin Svizzer scu chella digl Péz Terri on a disposiziun avonda manadras e manaders da turas per tottas disciplinas (varda LQ digls 15-11-2023) para chegl tar la secziun Piz Platta d’esser ena sfeida. Scu tg’è nia rapporto alla radunanza generala mantgan alla secziun manadras e manaders, malgro tgi vign fatg diever dalla purscheida da turas. Egna dallas raschungs tenor Adriano Peterelli, igl schef da turas anviern: «Blers vottan betg surpiglier responsabladad». Marc Casparin (dretg), igl president dalla secziun Piz Platta cun Hans Stäbler, el tg’è 50 onns commember dalla secziun. Segna tar la secziun per l’organisaziun e realisaziun dallas turas da skis: Adriano Peterelli.

Siva tgi igl suprastant Rico Liesch è sa retratg scu suprastant digl cumegn Albula/Alvra mantga ena persunga ainten l’executiva communala. Pigl sies post candideschan dus omens cun dimora a Vazarouls. Igl onn 2015 on igls set cumegns Alvaschagn, Alvagni, Brinzauls, Casti, Mon, Surava e Stierva fusiuno tigl cumegn Albula/Alvra. Ainten la constituziun da cumegn è fixo tgi per la supra­stanza da set commembers e commembras duess, schinavant tg’è pussebel, esser represchentada mintga fracziun. Chegl è er oz anc uscheia cun en’excepziun. Igl post digl represchentant dalla fracziun da Brinzauls è vacant siva tgi ­Rico Liesch è sa retratg cun la fegn da settember nunspitgeidamaintg da chel uffezi (la FMR ò rapporto). Digl reminent è Rico Liesch sto igl davos mastral da Brinzauls. Tigl cumegn Albula/Alvra è el sto igls davos otg onns vicemastral. Bläsi: Gio sto an suprastanza Cun la demissiun da Rico Liesch dattigl damai aint igl cumegn Albula/Alvra en’elecziun substitutiva. Li ò chella all’urna e chegl igls 3 da december 2023. Davantar successour da Rico Liesch less Markus Bläsi, tgi stat a Vazarouls tgi totga tar la fracziun da Brinzauls. Igl pour da 42 onns è marido, bab da quatter unfants ed uriund è el da Lantsch. Digl 2012 anfignen igl 2015 ò Markus Bläsi appartignia alla supra­stanza digl cumegn da Brinzauls. Chegl anfi­gnen igl mument tgi la fusiun digls set cumegns an Val Alvra è stada realitad. El e Rico Liesch on er fatg part da lez taimp agl gremi preparatoric per la fusiun digls set cumegns tigl cumegn Albula/Alvra. Igl 2015 ò Markus Bläsi laschea la precedenza a Rico Liesch per candidar scu persunga dalla fracziun Brinzauls per la suprastanza digl cumegn fusiuno Albula/Alvra. Ossa damai sa metta igl om da Vazarouls a disposiziun per la tscherna substitutiva cun la speranza da neir eligia. El vegia interess per la politica e canoscha l’istorgia digl origin dalla fusiun digl cumegn Albula/Alvra. Markus Bläsi è alloura er angaschea tigl corp da ­pumpiers Alvra cun esser vicecumandant da chella organisaziun. Christen: Dalla Svizra centrala a Brinzauls Cuntercandidat da Markus Bläsi è Martin Christen. Dimora ò el er a Vazarouls e da professiun è el polimecanist e tecnicist diplomo HF per construcziun da maschinas. Naschia è Martin Christen igl 1990 a Wolfenschiessen NW. Quatter onns pi tard on sies genitours Sonja e Jost Christen mido domicil cun el e sies frar, ed èn nias a star a Brinzauls per surpiglier en travagl puril. A Brinzauls èn alloura anc naschias en frar ed ena sora. Digl 2003 anfignen igl 2006 ò la famiglia scaso a Vazarouls e biagia lò ena tgesa ed ena gronda clavadeira. Martin Christen ò frequento la scola primara a Brinzauls ed a Lantsch e la scola secundara a Casti. Siva digl amprendissadi da polimecanist tar la Veiadafier retica è el sa scolo venavant per davantar tecnicist diplomo HF per construcziun da maschinas. Digl 2011 anfignen igl 2022 ò Martin Christen luvro ainten la Svizra orientala e chegl an posiziun da cader tar ena firma tgi segna per construcziuns pi grondas da fier per pendicularas, vehichels sen binaris, institu­ziuns da perscrutaziun e per ovras hidraulicas. Da preschaint lavoura el tigl frar segl bagn puril a Vazarouls. Martin Christen è nubil, less promover e rinforzar scu suprastant la cuminanza e far politica reala e constructiva. Markus Bläsi (san.) e Martin Christen candideschan per la suprastanza digl cumegn d’Albula/Alvra. Markus Bläsi (san.) e Martin Christen candideschan per la suprastanza digl cumegn d’Albula/Alvra.

Dumengia proxima eligia igl suveran digl cumegn da Barvogn Filisour las persungas tgi appartignan alla suprastanza. Chegl cun excepziun digl mastral tg’è gio nia confirmo all’urna aint igl sies uffezi. Igls votants e las votantas digl cumegn da Barvogn Filisour on d’eliger dumengia proxima las quatter persungas tgi fon part alla suprastanza, sper igl mastral. Ultra da chegl ò igl suveran er d’eliger las persungas tgi appartignan alla cumischung da ­gestiun. All’urna vignan eligias er omens e donnas tgi furman igl cunsegl da scola e las persungas tg’èn commembras dall’autoritad da construcziun. Dus novas candidatas per la suprastanza Siva dalla fusiun igl 2018 digls dus cumegns Barvogn e Filisour tar en cumegn, è Luzi C. Schutz mastral da chel cumegn. El è nia confirmo gio igls 22 d’otgover 2023 aint igl sies uffezi. D’eliger ò igl suveran las otras quatter persungas tgi fon part igls proxims treis onns all’execu­tiva communala. ­Rico Florinett e ­Johannes Schmid sa mettan a disposiziun per ena reelec­ziun. Demissiuno on dantant Riet Schmid e Selina Schaniel. Da cattar persungas tgi ramplazzan el ed ella an suprastanza seia sto tot oter tgi simpel, dei Luzi C. Schutz. Alla fegn finala è la tschertga tuttegna stada da success cun las candidaturas da Madleina Schutz Madeira e da Jana Cavelti. Cun dar dus candidats e dus candidatas per quatter posts dattigl nign cumbat electoral e da supponer è tgi mintga per­sunga vigna eligeida sainza fadeia. Igls candidats e las candidatas Igls treis commembers dalla cumischung da gestiun sa mettan a disposiziun per ulterioura perioda da treis onns. Chegl èn: Jürg Hanselmann, Andreas Jufer e Jachen Valentin. Pigl cunsegl da scola candideschan da nov Corina Ambühl, Maya Steiner e Jachen Valentin. Damai dattigl treis candidats e candidatas per dus posts. Sa retratg da chel gremi èn Jutta Ganzoni e Frances Schutz. Agl cunsegl da scola appartigna er la persunga da suprastanza tgi magna igl departamaint da furmaziun, sanadad e siertad sociala. Chegl è da preschaint la suprastanta Selina Schaniel. ­Dieter Müller e Beat Raffainer candideschan puspe scu commembers dall’autoritad da construcziun. Oters candidats u candidatas na dattigl betg. Luzi C. Schutz è gio nia eligia scu mastral digl cumegn da Barvogn Filisour.

Siva d’aveir persvadia 60 minutas ò igl Club da hockey Lai/Valbella mirito la victorgia da 5:2 cunter igl magnatabella Dielsdorf/Niederhasli. Cun far igl viadi alla Bassa è igl team grischun sto pertschert tgi cun dar cunter Diesldorf/Niederhasli stetta segl ­program igl inscunter cunter egna dallas pi fermas equipas dalla 2. liga da hockey. Nia ègl per Lai/Valbella tigl gi cunter igl magnatabella actual. Adegna ­puspe è alloura sa verifitgia tgi cunter ena squadra pi ferma dattan igls Surmirans per en po migler tgi cunter en team pi debel u rango alla fegn dalla tabella. Testifitgia ò Lai/Valbella eneda daple chella realitad cun dar persvadent e chegl durant igl antier gi. Collectiv è igl team sa preschento dalla sia miglra vart, er chegl tgi pertotga viglia e spiert da cumbat ed er pertutgont la disciplina è la squadra dad Ivo Simeon sa preschentada scu tgi totga per en’equipa correcta. Casso igl pari curt avant la fegn digl amprem terz Igls giasts digl Grischun èn stos visos dalla fermezza digls Turitges e tuttegna ò Lai/Valbella davent digl inizial dalla ­parteida do cun tempo e fatg pressiun. La consequenza da chella offensiva è stada tgi ainten la 6avla minuta èn igls Grischuns ias an avantatg cun 1:0. Marco chel gol ò Christian Litscher an cumbinaziun cun Jan Monstein. L’equipa indigena ò reagea dalunga e fatg pac siva igl pari. Siva 15 minutas è igl capitani Luca ­Infanger partia an direcziun gol da Dielsdorf/Niederhasli e fatg igl 2:1 per Lai/Valbella. 25 secundas avant la fegn digl amprem terz è tuttegna anc reuschia agls Turitges da signier igl 2:2. Raoul Seiler segna dus gols Las proximas 40 minutas è betg ple reuschia agls indigens da marcar gols. Fatg fegn allas schanzas numerousas ò ade­gna Sergio Collet, igl goli da Lai/Valbella, tg’è sto en ferm sustign per la defeisa ed er per l’antiera squadra. Aint igl terz da mez èn stadas giueidas 55 secundas anfignen tgi igls Grischuns èn ias danovamaintg an avantatg e chegl cun 3:2. Pigl terz gol è sto responsabel Yannick Bruderer siva d’aveir retschet igl puc da Jan Monstein. Ulteriours gols èn alloura betg crudos aint igl terz da mez per Lai/Valbella, tiers tgi la pussebladad da far chels n’ò betg mantgea. Las davosas 20 minutas digl gi attractiv on igls Grischuns do controllo e cugl intent da decider definitivamaintg la parteida a lour favour. Ainten la 53avla minuta ò Raoul Seiler marco igl 4:2 per Lai/Valbella. Persvadia on igls giasts digl Grischun alloura er defensivamaintg cun esser la defeisa stabila anfignen tar la sirena finala. Treis minutas avant la fegn digl gi ò Dielsdorf/Niederhasli ramplazzo igl sies goli cun en ulteriour attatgeder. Raoul Seiler ò reagea igl pi bagn e fatg igl 5:2 per Lai/Valbella tigl resultat final cun trer igl puc aint igl gol veid digls Turitges. Indrez da sport Erlen, 80 aspectatours. Dielsdorf/Niederhasli-Lai/Valbella 2:5 (2:2, 0:1, 0:2) Lai/Valbella: Sergio Collet, Christian Litscher, Marco Just, Yasin Agha, Raoul Seiler, Fabio Just, Yves Koch, Jan Monstein, Dario Gredig, ­Romano Riedi, Yannick Bruderer, Armando Bearth, Jan Ferrari, Luca Infanger, Jeremy Mazzolani, Marc Cola. Igl goli Sergio Collet ed igl defensour Yasin Agha on do ena ferma parteida, scu igl antier team da Lai/Valbella.

Gion Candinas è sto en pictour tg’ò mess an palpieri e teila cunzont maletgs dalla nateira. Catto igls pi bels motivs per malager ò el aint igl antier Grischun. Da preschaint è exponeida ena collecziun digls sies maletgs aint igl Center da Sanadad a Savognin. Per dar daple veta allas pareis digl plang noua tgi sa cattan igl foyer, la recepziun, las practicas da medis ed igl bistro digl Center da Sanadad a Savognin, porscha chel adegna tetg a pictours e pictouras per exponer lour ovras. Siva da dus emdas èn exponias maletgs da Gion Candinas, barmeir, tg’è mort igl 1. da mars 2009 cun 88 onns. An moda autodidactica ò el mess an palpieri e teila bleras vischnancas, cuntradas, pizs, muntognas, colms e lais. Igl relasch da Gion Candinas da Mompé Medel cuntigna en grond domber dad ovras an calours dad ieli, acril ed aquarel. Er sch’el ò vivia cun sia donna ed igls quatter fegls a Coira, la relaziun ferma cugl sies li nateiv ò el adegna mantignia ed er tgiro. Siva dalla sia pensiun ò Gion Candinas passanto cun sia donna la stad adegna a Mompé Medel, noua tg’el sa cattava bagn e noua tg’el è sto fitg activ cun picturar. Unicats plagn calours ed expressiun Sa deditgia cumplettamaintg alla pictura ò Gion Candinas, da blers er numno Hans, pir cun eir an pensiun. Igl sies atelier ò el gia a Coira noua tg’el passantava ouras per realisar igls sies maletgs. Igls sies maletgs èn unicats, plagn calours ed expressiun. Gugent passantava Gion Candinas bler taimp ainten la nateira e chegl cun la paletta, penels e calours. Igl pictour autodidact ò catto savens plazs cun la pi bela vista per alloura metter la nateira e la cuntrada an palpieri u teila. Ad el è adegna reuschia da mussar la cuntrada e la nateira scu tg’ella sa preschentava gist chel mument, cura tgi igl dessegn è nia creo digl artist sursilvan. Cun contemplar igls maletgs da Gion Candinas dat an îgl tg’el ò er adegna sa laschea influenzar ferm dalla gleisch, dalla clerezza e digl suglegl. Mintga maletg resplenda ena tscherta legreia e conferma d’esser nia stgaffia cun gronda passiun. Per en prietsch da 50 francs u er daple Cun l’expressiun dallas sias ovras derva Gion Candinas a bagn igls îgls ad enqual carstgang per la belezza dalla nateira. Graztga all’iniziativa da Marcel e Doris Manetsch tg’on reactivo igl relasch da Gion Candinas èn d’admirar igls sies maletgs aint igl Center da Sanadad a Savognin. Els èn venals e mintgign costa angal 50 francs. La mesadad da chella somma vo a favour digl Center da Sanadad. Sa tgapescha tg’è lubia da paer daple per en maletg. Gion Candinas ò er malagea la vischnanca da Rona cun la culissa da pizzas. Riom ò el malagea igl anviern. Mess an palpieri ò el er la baselgia sa sontga Catregna a Sur.

Gudagner daners u perfign igl pang digl mintgade cun Instgram – chegl è pussebel e talas persungas dattigl er ainten la nossa regiun. Martina Bisaz da Latsch tschertga motivs, fotografescha, postescha e chegl per differentas interpresas, er internaziunalas. Per la FMR ò ella do invista aint igl sies mond da social media. «Sometimes I wish to be a cat» – «Mintgatant fiss ia gugent en giat». Chegl stat scretg segl video tgi Martina Bisaz ò publitgia chel glindesde surtratg, curt siva dalla viseta dalla redactoura dalla FMR. Da vaseir aint igl video: igl sies giat aint igl canaster ainten la sia tgesa a Latsch. «Kitkat_ch» – igl «username» da Martina Bisaz (42) sen Instagram ò da far pi pac cun la sia passiun per giats, persiva cun igl sies taimp digl studi da visualisaziun scientifica a Turitg noua tg’ella luvrava sperasve aint igl Lollypop, en affar per dultschareia. Da lez taimp n’era la plattafurma Instagram betg anc nascheida e Martina Bisaz era – scu blers oters giuvenils da lez taimp – activa sen chatrooms online. «Durant igl luvrar aint igl Lollypop am è nia andamaint igl nom kitkat scu username pigls chatrooms», dei la donna da Latsch oz, 20 onns pi tard. Igl nom è resto: scu «kitkat_ch» ò Martina Bisaz fatg gio var 3000 posts sen Insagram, noua tg’ella ò 280 000 «followers» persungas tgi persequiteschan las sias publicaziuns. Fotografar, postar, influenzar - chegl è igl mintgade da Martina Bisaz. Risco igl pass ainten l’independenza «Galerie Martina Bisaz» stat scretg sen la tavla tar l’antrada aint igl anteriour uigl da nursas a Latsch. Tgi tgi aintra – chel aintra automaticamaintg aint igl mond da Martina ­Bisaz: fotografias, codeschs digls sies viadis a Marocco, souvenirs, vistgadeira ed enqualtgi bavronda vignan purschias a visitadras e visitaders. Igl anteriour uigl sper la tgesa da sies genitours a Latsch ò Martina Bisaz biagia anturn ed è sa casada lò igl 2017, siva da chegl tg’ella era sa decideida da riscar igl pass ainten l’independenza e da visar la sia plazza scu illustratoura scientifica tigl sarvetsch archeologic da Turitg. Collaboraziuns cun Samsung ed Ikea En tgit sen igl profil dad Instagram da «kitkat_ch» dat spertamaintg en invista aint igl mintgade da Martina Bisaz: en VW T2 aint igl desert, la vischnanca da Latsch durant ena seira d’anviern, Martina Bisaz aint igl sies letg cugl sies giats. Nateira e viagier cugl sies bus e fotografar, chegl è igl sies mond e la sia passiun. «Sper igl bus VW vaia anc dus Fiats, ena passiun per oldtimers prubablamaintg irtada da mies bab», dei ella riond durant la viseta dalla FMR ainten la sia tgesa a Latsch. Sper igls varsaquants posts da «kitkat_ch» ins catta alloura descripziuns scu: «Paid partnerhip with ikeaschweiz», chegl tgi monta tant scu, tgi chel post fò reclama per en affar – an chel cass per Ikea. E gist cun chels posts gudogna ella igl pang digl mintgade. Ma scu è chegl ansomma pussebel? Martina Bisaz daclera: «Normalmaintg am contacteschan igls affars e dumondan per posts. Savens èn chegl posts unics, i dat pero er cooperaziuns sur onn, scu per exaimpel cun Ikea u Samsung, noua tg’ia fatsch adegna puspe singuls posts.» Uscheia è ella per exaimpel er stada sen tura per turissem Val Surses ed ò preschento igls «top spots da kitkat_ch». Igl prietsch per en post definescha igl influencer – damai Martina Bisaz – davantor ed alloura ègl da sa cunvigneir, gist tar partenadis pi pitschens cun preventiv limito. Radius d’influenza è decisiv per collaboraziuns Ena carriera scu chella da Martina Bisaz è ozande en semis da blers giuvenils e giuvenilas. La sia carriera scu influencra n’ò Martina Bisaz dantant betg planiso. «Cura tgi Instagram n’era betg anc propi ancunaschaint an Svizra vaia antschet a publitgier lò las mias fotografias cugl mies Fiat500, chegl era angal passiun da fotografar. Instagram sez ò alloura preschento mia persunga, chegl è sto igl mument decisiv. Siva da chegl è s’augmento rasantamaintg igl domber digls followers.» Tuttegna vess ella da lez taimp betg risco igl pass ainten l’independenza. «Ia va survagnia adegna puspe dumondas d’affars per far viadis e posts, ma cun quatter emdas vacanzas ad onn vaia adegna puspe gia da renunztgier. Igl aton 2016 vaia decidia da visar la mia plazza ed eir sen viadi anturn igl mond per Star Alliance (remartga redacziunala: ena allianza da societads aviaticas).» Siva d’alloura veiva la donna tg’è carscheida se a Zezras da chellas collaboraziuns tgi dependan digl reminent digl radius d’influenza tgi ena influencra ò. Malgro igl sies radius d’influenza è Martina Bisaz sezza tuttegna magari surstada sch’ella passa tras las giassas da Coira e sainta tottanegna «hallo Martina». «Chegl èn persungas tgi canoschan me perveia digl internet, chegl è bagn curious, ma er plaschevel» Nignas vacanzas ple Digl pass ainten l’independenza na seia ella mai s’anriclada, anzi igl cuntrari. Instagram è la sia funtanga d’antradas principalas, sperasve porscha ella anc en Airbnb, ena plattafurma per dar a fit abitaziuns. «Ia sung uscheia fitg flexibla, gist er chegl tgi pertotga igl viagier.» E tuttegna, er chella moda da veiver vegia ena sagonda vart dalla medaglia: «Ia na va betg antradas fixas, chegl è fitg intschert e propi far vacanzas an chel senn na saia er betg, er sch’ia vign davent. Ins ò adegna l’impressiun da parteir tot sen Instagram. Ia part bler, mintga seira e chegl impedescha muments per relaxar.» Ed er igl mond digital sez è s’accelero, sa meida e sviluppescha cuntinuadamaintg. «Accounts da fotografs n’èn betg ple schi dumandos, pigl mument èn reels fitg populars e perchegl va er ia da m’adattar tenor giaveischs digls partenaris.» Reels èn curts videos divertents tgi cozzan tranter 15 e 60 secundas. Dar tips a principants na saptga ella betg propi, manegia Martina Bisaz. «Ia na va gio betg planiso chella carriera», siva ponderar en mument dei ella, «ma ia recumond pigl mument da sa spezialisar sen videos e betg imitar ensatge tgi dat gio.» E tuttegna seia ella er pertscherta, tgi Instagram na seia betg ena tgossa durabla, resp. influencra ena professiun anfignen tar la pensiun. «Ia pegl tot scu tgi vign, e schi chella porta sa sera, sa derva en’otra, forsa daple Airbnb, tgi so», manegia ella pertutgont plans futurs. Latsch è davanto ancunaschaint Aint igl frataimp dattigl nundumbrevels «Instagram-hotspots» segl antier mond. Egn da chels è prubabel davanto la vischnanca da Latsch, e chegl graztga agls posts da Martina Bisaz. «Per me è chegl egn digls pi bels lis ainten la regiun. Gio scu unfant sunga stada tar mies tat a Barvogn e Latsch è per persungas schi introverteidas scu ia simplamaintg perfetg», dei ella. E tuttegna è er ella pertscherta tgi tals hotspots pon davantar talmaintg dumandos tgi chegl pò davantar ena veira sfeida causa las folas. «Chegl è la smaladicziun da chell’antiera tgossa», dei Martina Bisaz. Ella sezza varda pero, da betg marcar igl li concret sch’ella publitgescha ena fotografia d’en li nunancunaschaint ainten la nateira. «Chegl resta alloura igl mies misteri.» Ena fotografia tgi Martina Bisaz ò publitgia per Samsung. Igl sies bus VW T2 è en motiv preferia da Martina Bisaz. Viagier è egna dallas passiuns da Martina Bisaz, cò cun igl sies bus a Marocco. Chella fotografia ò Martina Bisaz publitgia an collaboraziun cun Samsung, i sa tracta dalla vischnanca da Latsch. Reclama pigl campadi a Radons. Martina Bisaz avant la sia tgesa a Latsch, ena fotografia tg’ella ò publitgia an collaboraziun cun IKEA.

Miglras purscheidas da notg: Cun la midada digl urari igls 10 da december 2023 dattigl ainten la regiun Lai-Alvra ena nova purscheida da transport «on-demand» tgi sa nomna PubliCar. Via app pon ins pustar en sarvetsch ple u manc dad isch tar isch. Far parti mesemda seira aint igl «Cinema» a Lai e siva turnar cugls meds publics da notg a Stierva? Avant en pêr onns fiss chegl angal sto pussebel cun en taxi, e chegl per en prietsch orrent. A parteir da chest anviern davainta chegl pussebel per ena tariffa d’en bigliet usito digls meds publics. PubliCar sa nomna la nova purscheida da notg ainten la regiun da Lai-Alvra. Farmadas uffizialas e virtualas PubliCar è part d’en nov concept da AutoDaPosta. En concept «on-demand» tgi l’interpresa canoscha digl Appenzell, scu tgi Christian Kindschi, Key Account Manager tar AutoDaPosta daclera sen dumonda dalla FMR: «Las persungas reserveschan lour transport via app. Ainten l’applicaziun dattigl farmadas uffizialas scu er virtualas tg’ins pò far diever. Igl è damai ple u manc en sarvetsch dad isch tar isch.» La regiun da PubliCar da Lai-Alvra classifitgescha AutoDaPosta an quatter territoris (varda carta). La purscheida ainten chels quatter territoris vala durant la staschung d’anviern mintga de, durant la staschung da stad mintgamai las fegns d’emdas. L’unica differenza aint igls quatter territoris: la frequenza digl sarvetsch. «Uber» per igl territori muntagnard Per la regiun da Lai ins renda accessibel Valbella, Sartons, Sporz, Crapera e Zorten cugl sarvetsch da PubliCar, chegl mintgamai dallas 22.30 anfignen las 4.00 e sen dumonda. Igl giast decida, cura tg’el less viagier, ena sort «Uber» – en sarvetsch ancunaschaint an martgeas pi gronds – per igl territori muntagnard. Christian Kindschi dei: «Chel sarvetsch ramplazza igl shuttle digl tschincung da pi bod. Igl sistem è andrizzo uscheia, tg’el è per l’egna effiziaint pigls transports e per l’otra schi manevel agl giaveisch digl giast scu pussebel. Chegl monta, igls viadis giavischias vignan coordinos. Schi dus persungas giaveischan igl madem mument en viadi a Muldain ed a Zorten alloura ins peglia chels dus giasts aint igl madem bus.» Igl madem sarvetsch vign purschia per la regiun da Lantsch e Vazarouls, lò simplamaintg tranter las 00.30 e las 4.00, scu tgi Christian Kindschi daclera. Alloura dattigl anc igl territori da Casti, Surava ed Alvagni vischnanca. Tranter Lai e Tavo ègl da midar sarvetsch a Lantsch. Tranter Lai e Lantsch cursescha igl PubliCar tgi stò neir reservo davantor. «Graztga agl sarvetsch dad AutoDaPosta pon abitantas ed abitants dalla Val Alvra uscheia tscherner, sch’els vulessan eir an sorteida a Tavo u a Lai.» Dus curs tranter Lai e Stierva Per tgi tgi dovra en sarvetsch per exaimpel da Lai a Mon, Stierva, Alvagni bogn u Alvaschagn, dattigl da nov en sarvetsch digital da PubliCar. Igl n’è pero tenor Kindschi betg en sarvetsch flexibel «on-demand» scu a Lai, mabagn en sarvetsch tenor urari, visibels aint igl urari dalla app SBB. «Eneda las 23.00 a parteir da Casti, perchegl tg’ins contanscha alloura anc cugls meds publics anfignen Casti, ed eneda las 01.30 a parteir da Lai. Igl sarvetsch ins stò pero reservar igl pi tard en’oura avant via la app da PubliCar u via telefon.» Igl sarvetsch da PubliCar Lai-Alvra surpeglia igl Taxi Rothorn dalla regiun sen incumbensa dad AutoDaPosta. «Nous vagn scretg or igl sarvetsch e Taxi Rothorn ò survagnia l’incumbensa.» Nov sarvetsch da notg tranter Coira e Lai Tranter Coira e Lai curseschan a parteir digls 10 da december 2023 e damai cun la midada digl urari uffiziala igls autos da posta an tact da mes’oura anfignen las 23.00. A parteir dallas 23.00 anfignen las 3.00 dattigl en curs an tact d’en’oura. «Pi bod vevan nous la notg en bustaxi. Nous vagn pero constato, tgi savens eran chels bus plagns, cunzont durant la staschung ed occurrenzas pi grondas, ed alloura vevan nous da mobilisar ulteriours vehichels», dei Christian Kindschi. «Pussebel da schlarger direcziun Surses» Cun PubliCar vign damai randia accessibel er durant la notg igl antier territori tranter Lai ed ena part dalla Val Alvra. E pertge ins schlargia chel betg anfignen Surses? Anc igl settember passo vevan giuvenilas e giuvenils da Surses exprimia igl giaveisch e formulo en palpieri per prolungar igl bus da notg da Casti anfignen Surses (la FMR ò rapporto). Christian Kindsch daclera: «Pi bod ins cunascheva ainten la regiun da Lai igl shuttle digl tschincung, sustignia digls cumegns. Igl sarvetsch da PubliCar ramplazza numnadamaintg chella purscheida, chegl sen giaveisch digls cumegns ainten la regiun. I sa tracta damai d’ena purscheida independenta e betg d’en excluder digl cumegn da Surses. Tenor basigns ègl pussebel da schlarger la purscheida an direcziun Surses.» Tariffa digls meds publics er da notg Ena tala purscheida per l’antiera regiun Lai-Alvra na fiss betg pussebla sainza sustign digls cumegns da Vaz, Lantsch, Alvra ed igl cantun. Tenor Christian Kindschi sa participeschan cantun e cumegns mintgamai cun 50 % agl deficit. «Cun chel sustign e las antradas digls bigliets ischans bungs da porscher chel sarvetsch.» Er da notg vala numnadamaintg la tariffa ed igls abunamaints digls meds publics usitos, pia sainza supplemaint da notg. «Chels na dattigl betg ple, sen giaveisch digl cantun, per rancanoscher cumplagnamaintg igl utilisader digls meds publics. I sa tracta d’ena purscheida an direcziun meds publics moderns e nous ans legragn da porscher en sarvetsch er per territoris tgi n’on oz nigns meds publics», uscheia Kindschi. El remartga, tgi seia previa ena fasa da test per treis onns. «Intermediier viadis cumplettamaintg automatic tras en algoritmus è ensatge nov, e schi necessari stuaron nous adattar igl sistem.» Igls quatter territoris digl PubliCar tranter Lai e la Val Alvra.

Ossa ènigl puspe ple tgi actuals. Igls calenders d’advent. Durant vantgaquatter deis, de per de ena surpresa. Cun zaps pitschens vers Nadal. En bel partratg. Va er ia cartia avant blers onns. Anfignen tg’ia va gia d’amprender tgi chella idilla d’advent n’è betg da cattar tar nous a tgesa. Dus mattets, dus madretschas ordvart creativas e luvrousas. D’ena vart ègl do en calender ainten dus stgaffettas. Pusadas ­l’egna dasper l’otra ègl sto en maletg da Son Niclo cun igl sies famegl. Chellas stgaffettas vainsa gia puso sen la platta da lavour dalla tgadafi. Igl sagond calender vainsa gia pandia da stgela giu. En rom gross e lung, londerve pandevan vantgaquatter satgets an furma da tschuettas. Mintga satget cun dus îgls e dus ureglias. Lavourungas, da chellas madretschas. Igls mattatschs on spitgia cun brama segl amprem da december. Lavos bod ènigl, e currias noagiu an pischama. Cun plascheir e grondas spetgas onigl davert lour amprema trocletta u lour amprem satget. E gio ègl antschet. «Mamma, el ò en regal bler pi grond! Ia less er chel!» Va ampruo da metter peregna. Ampruo, gartagea è navot. Chella differenza da grondezza da regal igls ò occupo durant igl antier de. La sagonda dumang igl madem teater scu igl de avant. Ed uscheia èn suandos anc en pêr deis, anfignen tg’ia va scumando da darveir igls singuls regals. Els on gia da spitgier varsaquants deis, ed alloura onigl pudia darveir treis u quatter satgets u troclettas an egna. Cun esser an tal mument surdumandos cun uscheia blers regals, igls è er betg crudo an îgl, sch’igl è do ena differenza da grondezza. Las madretschas on alloura er dumando, sch’igls calenders plaian. E cò puspe la madema lira digls dus mattatschs. «Sast, tschel de è igl pachet da mies frar sto pi grond.» Ia sung stada mal scu en tgang. Las madretschas on investia lour taimp, lour bungs partratgs ed on gio angal lia far en plascheir. Va discuto cun tottas dus madretschas, angraztgea da cor per lour buntad e signaliso an madem mument cler, tgi tigl proxim taimp d’advent seian igls calenders d’advent sbandageas or dalla nossa tgesa. Chegl vaia alloura er tratg tras. Varsaquants onns è igl calender d’advent sto en pled tg’am fascheva neir en tant furiousa. Igl fatg tg’igls mies mattatschs am rachintavan adegna tgi els seian igls sulets, pi tgunsch sen igl antier mond, tgi vegian nign calender d’advent, ò er betg laschea calmar la mia rela­ziun cugl calender d’advent. Cugls onns pero, è la mia relaziun cugl calender d’advent madirada. Cun esser tots dus gio en pêr onns an scola, ed igl december è savens en meis tgi stanclainta igls scolarets, vaia tschartgea ena pussebladad digls ancurascher. Ed ossa survignan els durant igl december la dumengia dumang ena surpresa. Per exaimpel en pêr soccas, naturalmaintg da chellas tgi tot igls oters on er aint. Igl è er gio do ena tgapitscha, cò naturalmaintg er egna tgi è ossa gist alla moda. Igl pi gugent regala en de da famiglia cun ena activitad speziala. En de angal per nous, en de per carger las battareias, per pudeir fittar igl onn. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter

L’agricultura aint igl Parc Ela duess neir collieida aint igl futur pi fitg cun la hotellareia e gastronomia. Perchegl on 15 persungas angaschedas per products regiunals aint igl parc fundo glindesde passo l’Uniun «Ela Genusswelt». La fundaziun dall’Uniun «Ela Genusswelt» da glindesde passo a Savognin seia en pass impurtant aint igl project pigl svilup regiunal (PRE). Chegl screiva igl Parc Ela ainten ena communicaziun. La etappa da basa ò gio scumanzo avant en onn, da lez taimp anc ancunaschaint scu «reit da products regiunals Parc Ela» (la FMR ò rapporto). L’Uniun «Ela Genusswelt» sa preschainta ossa scu purtadra digl PRE tgi ò la fegnameira d’augmentar la creaziun da valour agricola aint igl Parc Ela antras la vendita da products regiunals. Igl project vign finanztgia per gronda part dalla Confederaziun e digl cantun, en ulteriour sustign dattigl digls cumegns, la regiun Alvra e da fundaziuns. Realisar igl onn 2024 Tenor communicaziun èn s’occupadas igls meis passos differentas gruppas da lavour intensivamaintg per redutgier differents projects parzials, calcular la rentabilitad e per identifitgier las miglras furmas d’organisaziun. Heidrun Moschitz digl Parc Ela tgi magna igl project: «Cun fundar l’uniun purtadra è nia creo en term impurtant per tg’ins possa scumanzar a realisar igl PRE aint igl decurs digl onn proxim.» En’incumbensa centrala dalla nova uniun è da colliier las producentas ed igls producents cun igls consuments digls products regiunals, an spezial tranter agricultura e gastronomia. Igl onn 2024 duess perchegl aveir li tranter oter ena fiera spezialisada, noua tg’igls producents pon preschentar lour products ad ustareias, hotels e buteias. Chella duess pussibilitar da s’infurmar davart la purscheida e dumonda e crear relaziuns da fatschenta. Aint igl rom digl PRE èn planisos pinavant en center regiunal d’elaboraziun da tgern, ena caschareia d’alp mobila per l’Alp da la Creusch sur Alvagni, en local d’elaboraziun per products da latg a Salouf ed en project, tgi sviluppa en’elaboraziun professiunala e la commerzialisaziun da poma. Igls commembers fundatours dall’Uniun «Ela Genusswelt» cun ena schelta da products regiunals.

Las persungas titularas d’en mandat digl cumegn da Barvogn Filisour per la perioda d’uffezi 2024-2026 èn ancunaschaintas. Sa participos allas elecziuns communalas èn 35 % digls votants e dallas votantas. Dumengia passada ò igl suveran digl cumegn da Barvogn Filisour gia d’eliger las persungas tgi appartignan alla suprastanza, cun excepziun digl mastral Luzi C. Schutz. El è nia reeligia gio en meis avant. Stadas èn alloura er las tschernas da mandataris e mandatarias per la cumischung da gestiun, igl cunsegl da scola e l’autoritad da construcziun. Johannes Schmid cun las bleras vouschs Dallas 660 persungas cugl dretg da votar èn 231 eidas all’urna. Per la suprastanza ègl do quatter candidats e candidatas, exact igl domber basignevel per occupar igls posts. Tenor la lescha d’elecziuns èn eligeidas mintgamai las quatter persungas cun las pi bleras vouschs. Cun esser an elecziun dus candidats e dus candidatas è betg sto basigns da far adiever dalla procedura electorala. Johannes Schmid ò fatg cun 172 vouschs las pi bleras vouschs ed è nia confirmo per l’executiva communala. Rico Florinett, tg’era gio commember dalla suprastanza ò obtignia 165 vouschs ed è uscheia nia reeligia. Las dus novas candidatas on retschet las vouschs suandontas: Madleina Schutz Madeira Afonso, 150 vouschs e Jana Cavelti, 145 vouschs. Singulas persungas on tuttegna survagnia anc 103 vouschs. Igls treis omens tgi appartignan alla cumischung da gestiun èn nias confirmos an lour uffezi. Andreas Jufer ò fatg 213 vouschs, Jürg Hanselmann ò retschet 204 vouschs e Jachen Valentin ò obtignia 200 vouschs. Pigl cunsegl da scola ègl do dus candidatas ed en candidat per dus posts. Eligeida è neida da nov Maya Steiner cun 159 vouschs e da nov er Jachen Valentin cun 155 vouschs. Betg eligeida è neida Corina Ambühl cun 95 vouschs, tgi ò er gia candido da nov per chel uffezi. La terza persunga tgi appartigna agl cunsegl da scola è igl suprastant u la suprastanta tgi magna igl departamaint da scola. Reeligias per l’autoritad da construcziun èn nias Beat Raiffeiner cun 212 vouschs e Dieter Müller cun 197 vouschs. Las persungas tg’on en mandat politic tigl cumegn da Barvogn Filisour èn ancunaschaintas.

Igl suveran digl cumegn da Vaz ò refuso dumengia passada cun 53 % la nova cunvigna da prestaziun cun la Lai Marketing Support SA. Tenor chella vess igl cumegn paea ad onn 350 000 francs daple all’organisaziun da marketing. Igls votants e las votantas digl cumegn da Vaz èn betg suandos alla proposta dalla suprastanza e digl parlamaint. L’executiva communala ò gia decidia unanimamaintg da dar gleisch verda per la nova cunvigna da prestaziun cun la Lai Marketing Support SA ed igl parlamaint ò gia approvo chella cun 13:1 vouschs. Concret ègl ia tar chella nova cunvigna da prestaziun tgi igl cumegn da Vaz paia annualmaintg 350 000 francs daple alla Lai Marketing Support SA. Digl 2018 anfignen igl 2022 ò igl cumegn da Vaz paea 3 milliuns francs per onn all’organisaziun tgi segna ainten la regiun da vacanzas Lai per la reclama ed igl marketing. Supplementar èn er anc nias vetiers davart digl cumegn da Vaz an media 197 000 francs per onn per la Lai Marketing Support SA. Cun acceptar la nova cunvigna da prestaziun vess igl cumegn da Vaz paea a parteir digl onn proxim 3,35 milliuns an pe da 3 milliuns francs. Ena participaziun dad «angal» 30,9 % Dallas 1 784 persungas cugl dretg da votar on gist «angal» 30,9 % fatg adiever da lour dretg democratic ed eidas dumengia passada all’urna. Cun 259 EA e 292 NA on igls votants e las votantas refuso la nova cunvigna da prestaziun tranter igl cumegn da Vaz e la Lai Marketing SA. Maurin Malär, igl mastral digl cumegn da Vaz, dei igl suandont tar la participaziun maira: «Cun betg esser stadas a madem mument votaziuns cantunalas e federalas ò igl interess per la votaziun communala scu para mantgea.» Sursto seia el tuttegna dalla participaziun pi maira. Chegl tgi pertotga igl resultat cunter la nova cunvigna da prestaziun vegia el spitgia en resultat fitg stgers. «Igl è ena decisiun democratica e chella è d’acceptar», dei Maurin Malär. I seia er betg schi simpel da deir danonder tgi las vouschs cunter la nova cunvigna da prestaziun dereivan. Realitad è dantant tgi igls hoteliers da Lai e conturn èn s’exprimias cun ena brev da lectours ainten la gasetta regiunala «Novitats», da sustigneir la nova cunvigna da prestaziun cun la Lai Marketing SA. Cunter chella è alloura s’externia Gion-Reto Paterlini, igl president dall’Uniun da commers e mastirants Lai, cun ena brev da lectours er ainten las «Novitats». Tge decidan Lantsch e Churwalden? Siva digl NA digl suveran digl cumegn da Vaz alla nova cunvigna da prestaziun cun l’organisaziun da reclama ins dastga spitgier cun tensiun tge tgi votants e votantas digls cumegns da Churwalden e da Lantsch decidan proximamaintg. Igl cumegn da Churwalden vess da paer da nov 520 000 francs, 125 500 francs daple ed igl cumegn da Lantsch ena somma da 210 000 francs, chegl tg’èn 18 500 francs daple per la cunvigna da prestaziun cun la Lai Marketing Support SA. Cun daple daners er daple reclama per la regiun da vacanzas da Lai, chegl vot igl suveran digl cumegn da Vaz damai betg.

Igl cumegn da Vaz chinta igl 2024 cun en gudogn da 3,6 milliuns francs. Igl preventiv è nia accepto glindesde seira digl suveran alla radunanza communala. Mantgea tar chella ò er betg la perspectiva pigl onn proxim. Tigl cumegn da Vaz ègl tradiziun tgi la radunanza communala tar la quala i vign preschento igl preventiv ò li a Zorten. Approvar chel stò igl suveran dall’unica radunanza communala tgi dat aint igl cumegn da Vaz. Cun esser preschaints 83 votants e votantas e numerous giasts è igl interess per la radunanza communala da glindesde seira sto pi grond tgi er schon. An mintga cass è igl mastral Maurin Malär sa musso cuntaint tgi tantas persungas on catto la veia a Zorten. Preventiv chinta cun gudogn da 3,6 milliuns francs D’elaborar en preventiv seia ena veira sfeida per en cumegn. Ena sfeida tgi seia er adegna cumbinada cun ena tscherta intschertezza, ò detg Maurin Malär. Per aveir en indezi ins peglia la valour media digls davos treis onns. «Da budgetar las cefras dalla taglia è prest nunpussebel cun esser chellas dependentas da tants factours», uscheia igl mastral. Cun midadas minimas è igl preventiv 2024 nia accepto da votants e votantas (varda box), chel chinta cun en gudogn da 3,6 milliuns francs. Far ponderaziuns pertutgont igl pe da taglia Gian Reto Margreth, igl schef da finanzas digl cumegn da Vaz ò detg tgi digl 2018 anfignen igl 2022 vegia igl cumegn da Vaz fatg investiziuns per ena somma da 39 milliuns. Oz ins vegia en preventiv da var 62 milliuns francs ed igl 1989 cura tg’el vegia scumanzo la sia lavour tigl cumegn da Vaz vegia chel gia en preventiv da 20 milliuns francs. A pled è er neida Adelina Rischatsch, commembra dalla cumischung da gestiun. Tenor chel gremi dovra igl cumegn da Vaz aint igl avigneir en cash flow dad 8 anfignen 9 milliuns francs. Chegl tgi pertotga l’autofinanziaziun seia igl cumegn da Vaz da preschaint er aint igl scalem bass. I dovra urgent en’atgna finanziaziun dad 80 % u er daple. Preschaints e preschaintas on alloura er approvo igl pe da taglia tgi resta er igl 2024 tar 70 % dalla taglia simpla da cantun. Or digl mez dalla radunanza communala è nia detg tgi anfignen an en onn vegia la suprastanza da far ponderaziuns an tge direcziun tg’ins viglia eir cugl pe da taglia. Cun redutgier chel da 70 % sen 60 % ponderess forsa l’egn u l’oter da piglier domicil aint igl cumegn da Vaz, è nia detg. Center da seniors ed ampremas abitaziuns Maurin Malär ò er laschea repassar igl onn tgi vo alla fegn. I vigna pretandia savens tgi tigl cumegn da Vaz vegia angal igl turissem gronda muntada. Gist chegl tgi pertotga igl aspect finanzial vigna igl turissem sustignia ferm. Igl mastral ò detg tgi igl davos onn vegia igl suveran bagn gia da decider treis gedas all’urna pertutgont sustign finanzial pigl turissem, per occurrenzas e per events da sport. Realitad seia tgi tigl turissem ins seia pi unia. Cun bunga cunsienztga dastga el deir tgi prioritad vegian anc adegna la realisaziun digl nov center da seniors e da realisar ampremas abitaziuns. Chegl tgi pertotga igl center da seniors in seia an retard cun la planisaziun, perveia da dus recurs. Cugls recurrents seia da cattar ena soluziun vicendevla per gio betg aveir dad eir anfignen avant igl Tribunal federal. Fiss chegl igl cass cuzzess chella procedura treis anfignen tschintg onns. Thomas Parpan, igl vicemastral, ò detg tgi cun en recurrent ins seia sen bunga veia da neir a pêr. Plaschevel seia tgi alla tgesa d’attempos «Parc», mantga igl mument betg persunal cun esser occupos tot igls 44 posts da lavour. Er igls 35 letgs seian occupos da seniors e senioras. Chegl tgi pertotga la realisaziun d’ampremas abitaziuns sa preschainta la situaziun uscheia: pi spert tgi igl cantun detta gleisch verda per la revisiun totala dalla planisaziun locala duess chella eir dalunga all’urna aint igl cumegn da Vaz. Vigna chella acceptada duessan neir construeidas ampremas abitaziuns a Valbella. Per realisar chellas duess neir fundada ena fundaziun. A chella faschessan er part igl cumegn politic da Vaz ed igl cumegn da vaschigns da Vaz. La fegnameira pigl onn vegnent seia er da cattar schliaziuns pigl rampar digl «Heidsee», digl model da direcziun pigl cumegn, per la planisaziun digl territori e pigl kiosk digl «Lido», ò detg Maurin Malär. Preventiv 2024 Igl cumegn da Vaz chinta igl onn tgi vign cun antradas da stgers 62 milliuns ed alla fegn cun en gudogn da 3,6 milliuns francs. Tar las expensas è la somma sa redutgeida an cumparaziun cugl preventiv preschento per 350 000 francs, chegl siva tgi igl suveran ò refuso dumengia passada all’urna da dulzar la contribuziun alla Lai Marketing SA per chella somma (varda pagina 5). Igl cash flow monta a 6,3 milliuns francs. L’atgna finanziaziun schea tar 73 % ed è uscheia per 7 % sot la marca giavischeida dad 80 %. Per la fegn digl onn proxim schea la facultad digl cumegn da Vaz per abitant tar 8 135 francs. Chegl vot deir tgi igl cumegn ò ena facultad da radond 20 milliuns francs. Dabets ò igl cumegn alloura per 7 milliuns francs. La somma d’investiziun netta pigl proxim onn monta ad 8,8 milliuns francs. Igls commembers dalla suprastanza e la canzlista vardan las cefras digl preventiv. (da san.) Kilian Margreth, Maurin Malär, Thomas Parpan, Jeanne Richenberger, Romano Paterlini e Beat Fausch. La tgesa d’attempos «Parc» resta anc per en taimp pi lung.

An bung dus emdas ò li ena premiera an Svizra: per l’amprema geda dattigl cursas da biatlon dalla cuppa mundiala e chegl ainten l’arena a Lantsch. Per las soras Gasparin è chegl en «gi a tgesa» e l’occasiun da turnar finalmaintg puspe segl podest. Ad Östersund an Svezia ò scumanzo la davosa fegn d’emda la nova staschung da biatlon. An bung dus emdas spetga alloura gio igl amprem punct culminont dalla staschung sen las biatletas ed igls biatlets svizzers. Mez december vign organiso per l’amprema geda ansomma cursas dalla cuppa mundiala an Svizra, chegl ainten l’Arena da biatlon a Lantsch/Lai. Ena staschung tot speziala Per Aita ed Elisa Gasparin èn las cursas a Lai cursas quasi avant igl isch-tgesa. «Ainten la mia istorgia e chella dallas Gasparin sisters è chegl ena tgossa fitg gronda e bela ed er en po ena arrundaziun dalla nossa carriera», ò detg Aita Gasparin anvers RTR. Gugent cumbattessan las dus soras lò per en plaz da podest, cunzont ainten la cursa da staffetta. An chella disciplina èn ellas stadas gio treis gedas segl podest, chegl durant la staschung 2019/20 anc ansemen cun la sora gronda, la pioniera digl biatlon an Svizra, Selina Gasparin, tg’è sa retratga igl onn passo digl sport d’elita. «Angal ena dumonda digl taimp» Siva d’alloura n’ègl pero mai ple gartagea da contanscher en plaz sot las top treis, ples gedas stadas fitg manevel, er la staschung passada, ma mintg’eda ò mantgea ensatge pac, savens agl stand da sagettar. «Ea, chel coga podest, chel stuess turnar planget puspe eneda. Ia pains, tg’ia vegia fatg progress er aint igl teir durant chesta stad. Ed ia sung en po pi locca e sper, tgi la mia furma seia bunga», dei Elisa Gasparin. Ed ella è er persvadeida tgi gartegia chesta staschung cun chel podest, chegl anc ansemen cun Lena Häcki-Gross e la nova steila svizra da biatlon, Amy Baserga. Cun chel quartet na stoptgan ellas betg sa zuppar dalla concurrenza: «Chegl è angal ena dumonda digl taimp. Ia crei propi tgi chest anviern ischans bungas da far en podest, u forsa er dus u treis, tgi so», uscheia Elisa Gasparin cun en reir. E schi betg a Lai, alloura forsa agls campiunadis mundials igl favrer. Sper las cursas a Lai valan chels campiunadis a Nove Mesto ainten la Tschechia scu grond punct culminont dalla staschung 2023/24. Elisa cun blessuras – Aita cun nov material Tant Aita scu er Elisa Gasparin èn an mintga cass prontas per la staschung da biatlon, er sch’ellas on gia ena preparaziun en zichel speziala. Cun prest 32 onns è Elisa Gasparin egna dallas biatletas las pi rutinadas ainten la cuppa mundiala. Igl debut ainten la cuppa mundiala ò ella do igl onn 2010. Ed an tot chels onns ò ella amprandia a canoscher tottas dus varts dalla medaglia. An vista alla nova staschung n’è er betg ia tot scu giavischia. Ella ò gia da cumbatter cun la sanadad. «Ia va gia rot igl polesch, ena inflammaziun dallas spatlas e cugl trenamaint è chegl sto en po difficil. Ma igl è sto ena bela stad, ia va gia peda per la famiglia e per ameis», uscheia la biatleta anvers RTR. En’otra sfeida ò spitgia sen la sora pi giovna, Aita Gasparin (29). Ella ò bagn savia trenar sainza incaps da sanadad, ò persiva gia da s’andisar ve digl nov material. «Ia sung stada 12 onns tar Rossignol, ed ossa sunga tar Salomon. Chegl è sto ena fitg gronda midada per me. 12 onns ò chegl funcziuno ed ossa vaia gia igl sentimaint da midar ensatge. Ma ia sung fitg cuntainta», ò detg Aita Gasparin anvers RTR. Er schi skis èn skis, ena tala midada da material è per atletas ed atlets sen chel livel ena gronda midada. «Betg angal igls skis èn oters, igl sentimaint sen la neiv. Mabagn er igl antier team dalla marca tgi vagn er ainten la cuppa mundiala e tot chel process. Igl è er sto difficil da lascher emoziunalmaintg l’otra marca e far igl pass e dad aveir igl curasch da far ensatge nov.» Elisa Gasparin l’antschatta november 2023 durant las preparativas per la staschung a Tavo. Aita Gasparin l’antschatta november 2023 durant las preparativas per la staschung a Tavo.

Las ampremas 20 minutas è igl Club da hockey Lai/Valbella sto la miglra equipa aint igl gi cunter Uzwil. Alla fegn finala on igls Grischuns pers la parteida cun 6:2. Siva dalla clera victorgia da 5:2 cunter igl magnatabella Dielsdorf/Niederhasli è betg reuschia a Lai/Valbella da cuntinuar cun la seria da success aint igl gi cunter Uzwil. An cumparaziun cun la parteida cunter igl leader pareva igl team digl li turistic scu transfurmo. Cunzont siva dall’amprema pôssa ò l’equipa grischuna fatg ena fitg schleta impressiun. Chegl cunzont cun esser la defeisa betg stabila e surtot er malsieira. Casso en gol siva l’oter Parteida an direcziun Svizra orientala è la squadra da Lai/Valbella cun la clera fegnameira da turnar a tgesa cun treis puncts. Siva las ampremas 20 minutas èn igls giasts digl Grischun Central er stos sen la miglra veia da gudagner igl gi cunter Uzwil. Chegl cun scumanzar bagn igl gi e cun marcar Lai/Valbella igl 1:0 gio siva 70 secundas. Fatg chel ò Livio Roner, egn digls miglers attatgeders dalla 2. liga. Igl proxim quart d’oura è igl inscunter sto fitg angulivo, tiers tgi igls Grischuns vessan gia ples pussebladads da signier l’egn u l’oter gol. Reuschia è chegl alloura ainten la 17avla minuta a Yannick Bruderer cun far el igl 2:0 per Lai/Valbella. Curt avant la fegn digl terz ò Uzwil marco igl amprem gol. Siva dall’amprema pôssa ò alloura scumanzo igl debachel pigls Surmirans. Els on betg angal casso quatter gols, mabagn er quatter casteis. Igl terz e quart gol on igls Grischuns casso an terma da curt taimp. Aint igl terz da mez ò l’equipa da Lai/Valbella pers cumplettamaintg igl tgatsch, la survista digl gi ed er la controlla. Cun esser igls Grischuns siva 40 minutas cun 5:1 an retard è aint igl davos terz, betg ple sto pussebel da volver la parteida a sia favour. Agls indigens è schizont anc reuschia siva 54 minutas da far igl 6:2 tigl resultat final e tigl naufragi da Lai/Valbella. Patinera Uzehalle, 200 aspectatours Uzwil-Lai/Valbella 7:2 (1:2, 4:0, 1:0) Lai/Valbella: Sven Salis, Christian Litscher, Dario Noah Oswald, Raoul Seiler, Yasin Agha, Jan Salis, Yves Koch, Jan Monstein, Livio Roner, Romano Riedi, Jan Ferrari, Luca Infanger, Orlando Scherz, Yannick Bruderer, Niclas Herter, Marc Cola. Yannick Bruderer ò marco igl sagond gol per Lai/Valbella.

Per marde seira ò l’Uniun da commers e mastirants Surses anvido ad ena radunanza extraordinaria. Tema central è sto igl project solar tgi duess neir realiso ainten la Val Nandro. Igl indrez solar da radond 100 milliuns francs e cun ena producziun d’energeia per bung 25 000 casadas a Radons fatschainta er l’Uniun da commers e mastirants Surses. Realisar less chel project la Ovra electrica digl martgea da Turitg (EWZ) a parteir digl onn 2025. Preschaintas alla radunanza extraordinaria da marde passo èn stadas radond 30 persungas. Siva d’ena curta introducziun ò Patrick Thurner, igl president dall’uniun, do igl pled a Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses per las pi novas infurmaziuns tar las tractativas cugl EWZ e cun la Corporaziun d’alp Val Nandro. Igl intent dalla radunanza extraordinaria era tgi la suprastanza dall’uniun leva far en maletg scu tgi commembers e commembras veian igl project digl indrez solar «Nandro». I dat nigna votaziun all’urna Bagnspert è sa musso tgi or digls blers votums era la pluralitad digls commembers e dallas commembras pitost critic anvers igl project solar a Radons. Nia detg è tg’igl indrez solar a Radons fiss pigl martgea da Turitg gist politicamaintg navot oter tg’en placat da reclama per en bung exaimpel da produtgier energeia regenerabla. Vender la nateira per chel scopo ins na dastga an nign cass. Radons seia egn digls bels flatgs an Surses e chegl duess er restar uscheia. Igl intent da realisar aint igl territori da skis a Radons en indrez solar corresponda er betg alla strategia turistica da Surses. La destinaziun dovra urgent daple turissem er la stad e cun realisar igl project solar a Radons dessigl en tatg anmez la nateira. Nia detg è er tgi cun montar sen tetgs dallas casadas da Surses fiss pussebel da produtgier 58 gigawatts energeia solara. Chegl seian angal diesch gigawatts pi pac tgi cugl indrez solar e chegl sainza disfar la nateira. Cun las ovras hidraulicas existentas an Surses produtgescha igl EWZ per onn 220 gigawatts energeia. Menziuno è er nia tgi faschess bagn senn da montar segl tetg d’en bietg tavlas solaras, ma da far chegl costa ena bela somma. La Confederaziun sustigna igl project solar da Radons cun 60 % e persungas privatas tgi monteschan tar lour tgesas tavlas da solar segls tetgs survignan angal pac persiva. Ples gedas è nia detg tgi decider per u cunter chel project duess igl suveran all’urna e betg antras la radunanza communala. Giuridicamaintg seia ena votaziun all’urna betg pussebla, chegl tenor la constituziun da cumegn, ò menziuno Leo Thomann. Pertutgont ena concessiun decida igl suveran angal all’urna. Tar chel project sa tractigl betg d’ena concessiun, mabagn d’en dretg da biagier. Sur da chel possa la suprastanza decider ed igl suveran angal dalla radunanza communala. Votaziun consultativa L’indemnisaziun annuala tgi igl EWZ paess è er stada en tema. Aglmanc en milliun francs vess chel project solar da purtar ainten la cassa communala, è nia menziuno adegna puspe. An ena votaziun consultativa ò la maioritad da preschaints e preschaintas decidia cunter igl project er schi dess per chel mintg’onn en milliun francs. Or digls votums è pero er sa resulto tgi alla fegn finala seia en EA u en NA ena decisiun democratica e cun chella seia alloura er da veiver. Alla fegn dalla radunanza extraordinaria ò Patrick Thurner supplitgia agls patrungs da tematisar igl project da fotovoltaic er ainten lour ­affars e cugls ampluias. Pir la fegn schaner 2024 Schi tot geva tenor plan alloura vess igl suveran digl cumegn da Surses gio decidia dalla radunanza communala digls 11 da december 2023 per u cunter igl indrez solar a Radons. Gio tar la seira d’infurmaziun digl cumegn da Surses e digl EWZ digls 24 d’otgover 2023, è ples gedas nia detg da spustar la decisiun sen pi tard. Ossa è cler tgi votants e votantas da Surses decidan an chella tgossa pir alla fegn da schaner 2024 d’ena radunanza da cumegn. Chegl conferma igl mastral Leo Thomann. Las tractativas cugl EWZ e cun la Corporaziun d’alp Val Nandro prospereschan. Fatg vegia igl cumegn a tots dus partenaris ena proposta cun la speranza da s’accordar. Tar la meisa radonda dall’emda passada cun represchentants digl cumegn, dall’economia, digl turissem, dalla gastronomia e dall’agricultura seia pitost sa mussada ena tendenza cunter igl project digl indrez solar an Val Nandro. Sapientivamaintg ins veva renunztgia per chella meisa radonda d’anvidar persungas digl EWZ, uscheia Thomann. (fmr/gns) Gio montadas èn a Radons varsaquantas tavlas da solar scu test.