Il proget Halla da chavalger a San Murezzan progredescha. Scu cha la suprastanza cumünela comunichescha ho la vschinauncha lascho elavurer ün preproget. A sun gnidas fattas examinaziuns a reguard la fundamainta e la substanza architectonica da la halla. La mira es da pudair druver quella düraunt tuot l’an. La festa dals prüms avuost, il concert annuel, rapreschantaziuns da sot e da teater dessan pudair gnir spüerts qua. Quai vela però eir per concerts e rapreschantaziuns dad artists sün turnea. Cha’l preproget muossa cha’ls cuosts nu surpassaran il rom fixo, cuntinuescha la vschinauncha da San Murezzan. «Uschea s’ho que ragiunt ün prüm böt d’etappa. Uossa as po que cumanzer ad elavurer il proget da fabrica», as legia illa comunicaziun da la vschinauncha. Il proget e’l credit gnaron suottamiss a las votantas e votants da San Murezzan ils 27 november 2022. (cdm/fmr) La halla da chavalger a San Murezzan dess dvanter localited per arrandschamaints culturels.

L’Academia Engiadina AG ho fat a la Regiun Malögia üna dumanda per güder a finanzier la scoula media specialiseda «Sandet e pedagogia». Cha’l numer da scolaras e scolars da quista SMS nu basta per mner la gestiun in möd rentabel. La suprastanza da Samedan renda attent cha l’instrucziun sül s-chelin da scoula media saja chosa dal chantun. Que vela tenor la comunicaziun da la vschinauncha eir per las scoulas medias chantunelas. «La manchaunza actuela da persunas d’instrucziun illa sanited publica e da magistras e magisters pudess a prüma vista motiver üna cunfinanziaziun da la scoula media specialiseda cun raps d’imposta da la vschinauncha», as legia i’l rapport da la suprastanza, «quist problem nu po però gnir scholt ne da la scoula media specialiseda da l’Academia Engiadina e neir na da las vschinaunchas da la Regiun Malögia.» Chi drouva per fer quelo ün discurs socielpolitic ed imsüras sün s-chelin naziunel, «scu ch’ellas sun gnidas introdüttas causa l’iniziativa da chüra». (cdm/fmr)

Segl ho avaunt bundant ün’eivna e mez preschanto pussiblas imsüras per reagir sül svilup immobigliar negativ per indigens. Segl es la prüma vschinauncha chi ho fat propostas politicas per der cunter a la problematica. Tenor lur bsögns sun però eir las otras vschinaunchas in Engiadina vi da definer imsüras e prossems pass. La situaziun immobigliara cun la man­chaunza da spazi da viver per indigens es daspö ün mez an üna tematica chi nu svanescha pü our dal minchadi da las Engiadinaisas e dals Engiadinais. Sper Segl, chi’d es gnida activa scu prüma vschinauncha in quista chosa, do que in Engaidina Bassa impuls our da la popula­ziun, scu la societed Anna Florin. Causa cha la situaziun immobigliara es da cumün a cumün differenta, trattan las vschinaunchas la problematica cun differentas prioriteds. Ma las suprastanzas cumünelas da Valsot fin sü Segl s’occupan da la tematica. La FMR ho dumando a tschinch cumüns davart lur proceder in quista chosa. Mobiliser terrain e stricher inventar Giòsom l’Engiadina Bassa nu s’es confrunto cun üna situaziun immobigliara telmaing difficila scu in Engiadin’Ota u a Scuol. Ma la chosa es tenor Gian Claudio Oswald, chanzlist da Valsot, üna tematica delicata: «Tuot che chi’d es avaunt maun es do a fit. Che cha’l cumün ho però es terrain da fabrica favuraivel per progets per indigens. A maun da la nouva planisaziun as voul eir pisserer per avuonda terrain da fabrica in tuot las fracziuns», disch Gian Claudio Oswald. In ün prossem pass dessan eir ils edifizis caracteristics pel purtret dal lö gnir strichos our da l’inventar. Que pertuocha traunter oter stallas e talvos. Quels nu pudessan zieva il nouv dret pü gnir müdos in immobiglias secundaras. Quista propo­sta da la suprastanza cumünela vess quist an auncha da gnir suottamiss a las votantas e votants da Valsot. Observer ed evaluer situaziun immobigliara Eir a Zernez nu s’es cofrunto cun ün situaziun telmaing difficila scu in otras regiuns in Engiadina. Corsin Scandella, chanzlist da la vschinauncha da Zernez, declera: «Pel mumaint nu vainsa üngünas imsüras prontas. Nus nu vzainsa que auncha uschè problematic a Zernez, ma guardainsa cun ögls avierts che cha’ls chantunais faun.» Poch pü in sü illa val a Zuoz, as es eir auncha a sclerir ils egens bsögns. «Il cussagl cumünel da Zuoz nun ho auncha defino imsüras concretas, dimpersè vain uossa evaluo il bsögn detaglio per spazi da viver», disch il chanzlist da Zuoz Patrick Steger. Pü üngüns trics e predschs fixos A Madulain as ho tenor Marianne Gasser, chanzlista cumünela, daspö passa 20 ans üna quota da 35% da prümas abitaziuns. Marianne Gasser disch: «Che cha nus nun acceptains pü es cha per exaimpel persunas estras cumpran ün’abitaziun ed annun­zchan cò la nona cun üna permiss B. Zieva duos, trais ans vain alura comunicho cha la nona saja amaleda e zieva vögliane cumprer liber l’abitaziun e fer landroura ün’abitaziun secundara. Que nu vo.» Impü do il cumün da Madulain pür il permiss da fabrica, scha’ls predschs da vendita da las abitaziuns sun già fixos ouravaunt. «Que es uossa il pü nouv coup da nous. Uschè rivainsa forsa da ragiun­dscher qualchosa», declera la chanzlista. Üngüna restricziuns, dimpersè pussibilter progets Tenor Nora Saratz Cazin, presidenta cumünela da Puntraschigna, as es già pü lönch vi dal discuter la problematica immobigliara. «Nus vains discus differentas pussibiliteds, eir in direcziun da restricziuns. Lo nu vulainsa però gnir activs. Nus vulains bgeraunz gnir activs cun la mira da pussibiliter progets ed avrir il spazi per nouvas soluziuns» declera la presidenta cumünela. La suprastanza cumünela da Puntraschigna es vi da l’examiner la pussibilited da constituir üna fundaziun chi sgüress prümas abitaziuns per indigens. «Que cha nus vulains eir piglier sü illa ledscha da fabrica es da pudair mobiliser il terrain da fabrica. Sül territori da Puntraschigna exista auncha terrain da fabrica per passa 150 abitaziuns in mauns privats», declera Nora Saratz Cazin. Per cha que’s renda per investuors da fabricher spazi da viver indigen as es in tschercha da möds per motiver quels. «Scha que nu gratagess a la suprestanza cumünela, alura as vess da trer a nüz la pussibilited da sfurzer als proprietaris da fabricher svess u da vender il terrain da fabrica», agiundscha Nora Saratz Cazin. Mobiliser e forsa redimensiuner La suprastanza cumünela da San Murezzan es eir già pü lönch a discutter la chosa. In üna tschanteda in gövgia passeda haune oriento davart il nouv model directiv da la revisiun da la planisaziun locala. «Nossa vschinauncha es confrunteda cun qualche sfidas. La pü granda es da der cunter al chal da la populaziun permanenta», disch Reto Matossi, vicepresident cumünel e suprastant dal departament da fabrica in üna communicaziun da medias. Per generer spazi da viver per indigens voul la suprastanza cumünela da San Murezzan mobiliser duos parcella libras i’l areal Du Lac. Impü dess gnir sclero giò scha las grandas zonas da viver, zonas maschdedas e zonas da center dessan gnir redimnensiunedas. Front: Fer plazza per indigens Las vschinaunchas in Engiadina haun differentas strategias per tratter la manchaunza da spazi da viver per indigens. La FMR ho fat üna retschercha e ses cumüns haun do sclarimaint davart lur prossems pass per der cunter al svilup immobigliar. Martin Camichel/FMR Segl vaiva avaunt bundant ün’eivna e mez preschanto scu prüma vschinauncha imsüras pussiblas per generer dapü spazi da viver per indigens. Las otras vschinaunchas discutan la chosa eir già pü lönch i’ls gremis politics – ils prossems pass vegnan però da cumün a cumün definos tenor ils egens bsögns. Puntraschigna es üna vschinauncha chi’d es pertucheda pü ferm cu otras. La presidenta cumünela Nora Saratz Cazin declera: «Nus vains discus differentas pussibiliteds, eir in direcziun da restricziuns. Lo nu vulainsa però gnir activs.» A Puntraschigna vain traunter oter evalueda la pussibilited da constituir üna fundaziun chi sgüress spazi da viver indigen. Sper Puntraschigna haun auncha tschinch otras vschinaunchas do sclarimaint davart lur strategias per dapü prümas abitaziuns. «Nus vains discus differentas pussibiliteds, eir in direcziun da restricziuns.» Nora Saratz Cazin, presidenta cumünela Puntraschigna Da Valsot fin sü Segl s’occupan las suprastanzas cumünelas cun la situaziun immobigliara.

In marculdi, ils 6 d’avrigl 2022 a las 17.30 as preschainta la pianista Eleonora Em illa baselgia refurmeda a Segl. Que scriva l’organisaziun da turissem da Segl in üna comunicaziun a las medias. La figlia da genituors coreans es naschida dal 1987ad Usbekistan. Ella ho visito la Scoul’ota zürigaisa da las arts ingio ch’ella ho fat la scolaziun da pianista da concert. In sia carriera ho Eleonora Em guadagno già püssas occurrenzas e suno cun differentas artistas ed artists ed in differentas furmaziuns. In sieu concert a Segl preschainta la pianista töchs da Chopin, Gounod, Liszt e Gershwin. La quantited da plazzas es limiteda ed üna reservaziun es giavüscheda. A nu vela üngün oblig da mascrina u da certificat. Infurmaziuns do que tar Sils Tourist Information cul nomer da telefon +41 81 838 50 50 u online: www.sils.ch/events (cdm/fmr) La pianista Eleonora Em suna illa baseglia refurmeda a Segl.

In marculdi, ils 13 d’avrigl 2022 a las 17.30 ho lö l’ultima rapreschantaziun i’l ram da la seria dals concerts classics dal marculdi illa baselgia refurmeda a Segl. Que scriva l’organisaziun turistica da Segl in üna comunicaziun a las medias. Il schef d’orchester da la Tonhalle Turich Klaidi Sahatci (violina) e seis figl Alexander Sahatci (violina e clavazin) sunan ouvras da Bach, Mozart, Tartini, Clara Schumann, Wieniawski e Shostakovich. Il duo da bap e figl vain accumpagno al clavazin da Kateryna Tereshchenko. La quantited da plazzas es limiteda ed üna reservaziun es giavüscheda. A nu vela üngün oblig da mascrina u da certificat. Infurmaziuns do que tar Sils Tourist Information cul nomer da telefon +41 81 838 50 50 u online: www.sils.ch/events (cdm/fmr) Klaidi Sahatci (violina) e seis figl Alexander Sahatci (violina e clavazin) sunan illa baseglia refurmeda a Segl.

Ün’iniziativa pretenda ün scumand da fös artificiels sül territori cumünel da La Punt Chamues-ch. Cun 120 suottascripziuns da las 539 persunas cul dret da vuscher da La Punt Chamues-ch saja quella valabla, scriva la vschinauncha in ün rapport da la suprastanza. Siand ch’ün scumand da fös artificiels gnia discuto actuelmaing in l’intera Regiun Malögia, voul la vschinauncha spetter cha’s chatta üna soluziun cumünaivla, avaunt cu suottametter l’iniziativa a la radunanza cumünela. (rtr/fmr) Ün’iniziativa pretenda ün scumand da fös artificiels.

Ir a processer davaunt il tribunel cuosta bger. Taxas da tribunel, onuraris dad advocats, cuosts per ün’expertisa ed oter – ün prievel finanziel per chi chi tschercha da clapper il dret da sia vart. Avaunt circa 200 ans daiva que però tuot oters prievels chi imnatschaivan düraunt ün process giuridic. Que pudaiva perfin ir per la vita dad üna part dal process: Oriund dal dret germanic düraunt il temp medievel existiva in Europa fin i’l 19evel tschientiner üna fuorma extrema da schoglier ün process: Üna da las parts pudaiva dumander ün duel davaunt il tribunel («Gerichtskampf»). Que nu d’eira simplamaing il dret dals puogns. Que d’eira da dumander al güdisch da’s pudair cumbatter sün ün champ. E que d’eira be permiss in cas cha que manchaivan cumprouvas solidas, per exaimpel scha que staiva pled cunter pled da duos perdüttas. Il cumbat davaunt il tribunel gniva resguardo scu sentenzcha da Dieu («Gottesurteil»): Il cher Segner sustegna quel cumbattant chi ho il dret da sia vart. Uossa pudessans metter a lö quist’istorgia aint illa s-chantschietta dal passo. L’ultima vouta cha ün duel es gnieu appruvo dad ün tribunel d’eira in Ingialterra l’an 1818, cur cha’l güdisch ho permiss ad ün achüso da mordraretsch da’s defender in ün cumbat invezza da gnir sentenzcho dal tribunel. Ma nun as sbaglier! Que do fin hoz da quists furbers chi dumandan «trial by combat» davaunt tribunels – impustüt, chi vess penso que, i’ls Stedis Unieus da l'America ed in Ingialterra: Davaunt ün tribunel ad Iowa (USA) l’an 2020, aint in üna procedura da divorzi ho ün hom dumando da’s cumbatter cun sia ex-duonna cun üna speda giapunaisa. Ün oter hom ho dumando davaunt ün tribunel in Ingialterra l’an 2004 ch’el possa cumbatter cun ün rapreschantant dal uffizi da traffic invezza da pajer üna multa per nun avair registro in uorden sieu auto. Ils güdischs haun refüso ils cumbats in tuots duos cas. Interessant es però – per ün giurist – scu cha’ls proponents cumbattants haun argumento davaunt il tribunel: Els haun fat valair cha il dret da’s cumbatter davaunt tribunel nu saja mê gnieu proibieu da la constituziun, uschè ch’as possa aunch’adüna invocher a quel dret. Il güdisch americaun es perfin entro aint illa dumanda, la ho tratteda e ho alura decis – per furtüna per la ex-duonna dal petent – cha que füss sproporziuno da schoglier ün divorzi cun üna luotta da spedas. In Svizra es que oter. Ils mezs procedurels sun enumeros aint in nos Cudesch da procedura civila (ZPO). Que es ün catalog finel. Che cha nun es sülla glista nu’s po neir na dumander al güdisch. Il cumbat (niauncha cul balaister zieva la metoda da Guglielm Tell) nun es previs da nos sistem giuridic scu metoda da regler conflicts. Almain pudareg’eau uossa lascher a chesa cun ün bun sentimaint mieu curtè da giglioffa per il prossem termin da tribunel. Christian Fey è advocat e notar a Cuira. Christian Fey – advocat e columnist da la FMR...

A reguard il svilup da la plazza aviatica a Samedan do que auncha bgeras dumandas aviertas. In venderdi saira ho gieu lö a Puntraschigna ün’occurrenza d’infurmaziun. Passa 100 interessedas ed interessos sun seguits in venderdi saira a l’invid da l’interpraisa d’infrastructura da la plazza aviatica Samedan (Infra RFS) per l’occurrenza d’infurmaziun aint il Rondo a Puntraschigna. Ils respunsabels da la Infra RFS, experts per l’aviatica ed experts per l’ambiaint, haun preschanto in detagl il proget pel svilup da la plazza aviatica. L’importanza da la plazza aviatica per la regiun nu dubitescha quasi üngün – a la saireda d’infurmaziun haun però pissero impustüt ils seguaints puncts per discussiuns: Es la grandezza dal proget güstificheda, perche cuosta il proget quatter voutas dapü cu previs, cu dess il proget gnir finanzio e po la populaziun auncha üna vouta decider davart il proget? «La plazza aviatica nu vain ingrandida» «La grandezza dal proget correspuonda als bsögns augmentos», ho dit Daniel Peter, mainagestiun da la Infra RFS in venderdi saira a Puntraschigna. El ho declaro cha que resulta dad üna vart dal bsögn da la regiun Engiadin’Ota dad esser collieda cul trafic aviatic e da tschella vart dals bsögns cha la gestiun da la plazza aviatica portan cun se. Cha la ledscha per la promoziun da la plazza aviatica regiunela pretenda cha quels duos facturs vegnan resguardos tar la planisaziun, ho agiunt Daniel Peter. Üna da las persunas preschaintas ho argumento cha nu’s possa güstificher la grandezza planiseda be a basa d’üna ledscha. Ella vulaiva savair scha que detta ün’analisa da bsögn chi muossa cu cha la tendenza pel futur saja. «A nu do üna nouva analisa da bsögn», ho dit Christian Meuli, president da la cumischun administrativa da la Infra RFS, «la plazza aviatica nu vain ingrandida, la pista resta istess lungia e la prestaziun eir.» Ch’els adattan be l’infrastructura existenta als bsögns d’hozindi: «Nus varons las istessas operusiteds scu hoz, ma cun üna infrastructura moderna.» «Tschercher investuors privats u la finanziaziun tres il maun public» Il punct il pü dispüttaivel sun ils cuosts dal proget. Dal 2017 vaiva la populaziun da l’Engiadin’Ota appruvo ün credit da 22 milliuns francs per la modernisaziun da l’infrastructura. Intaunt s’haun quels augmentos sün 88 milliuns francs – la Infra RFS vaiva oriento già als 14 da gün 2021 davart quist svilup. Cha quellas duos cifras nu sajan congualablas, ho dit Daniel Peter: «Culs 22 milliuns es sto planiso be il svilup dal minz. Quel vess però be sgüro il menaschi da la plazza aviatica a lungia vista cun rimplazzer infrastructura necessaria.» Cha pünavaunt cumpiglia la prüm’etappa da construcziun uossa eir ulteriuras etappas da svilup, ho agiunt il mainagestiun, «be uschè correspuonda la plazza aviatica eir in avegnir als bsögns ed es rentabla.» La finanziaziun dals 88 milliuns dess gnir realiseda seguintamaing: 22 milliuns cul credit appruvo, 15 milliuns surpiglian ils menaschis d’elicopter Helibernina e Rega svess per lur infrastructura e duos milliuns finanziescha la Infra RFS cun agens raps. Dimena resta üna differenza da 49 milliuns francs. Per quel import do que duos pussibiliteds, scu cha Christian Meuli ho declaro: «Tschercher investuors privats u la finanziaziun tres il maun public.» Aunch’üna vouta davaunt il pövel? Impustüt cha’s vöglia tschercher investuors privats ho i’l passo pissero per critica invers la Infra RFS, cha nu vegna infurmo transparentamaing, e per tema d’üna privatisaziun da la plazza aviatica. Eir in venderdi saira haun preschaintas e preschaints exprimieu quels dubis invers ils respunsabels. «Culla Rega e la Helibernina vain nus già hoz gesturs privats a la plazza aviatica», ho argumento Christian Meuli, «impü exista üna basa leghela per lascher finanzier secturs parziels tres investuors privats.» Cha detta quella pussibilited saja gnieu comunicho già dal 2017 illa missiva da votaziun. Adversaris criticheschan pünavaunt cha’l proget nu correspuonda pü a que cha’s vaiva voto e stöglia perque aunch’üna vouta gnir davaunt il pövel. Scha que capita, uschè Christian Meuli, decida la conferenza da la plazza aviatica a la fin d’october 2022. Che es insomma planiso? La plazza aviatica regiunela Samedan as rechatta sün 1707 m s.m. ed es ün dals pü ots aeroports in Europa. Düraunt ün an as plachan u partan a Samedan traunter 12 000 e 20 000 svouls. Culla modernisaziun planiseda voul la Infra RFS adatter la plazza aviatica als bsögns d’hozindi. Impustüt dessan ils abitaculs dal terminal gnir modernisos e sper que eir gnir s-chaffieu ün’infrastructura moderna pels menaschis d’elicopter scu la Rega e la Helibernina. Impü es que planiso d’ingrandir las surfatschas da deposit per aviuns e da fabricher nouvs hangars per aviuns moderns. (fmr/an). Las structuras da la plazza aviatica Possessur dal terrain da la plazza aviatica Samedan es il chantun Grischun. Il Chantun ho do quel terrain in dret da fabrica a l’intrapraisa d’infrastructura da la plazza aviatica regiunela Samedan (Infra RFS) chi’d es üna corporaziun da dret public independenta da las 11 vschinaunchas da l’Engiadin’Ota. Ella es la possessura dals implaunts da la plazza aviatica ed es la cumischiun administrativa sün nivel strategic. Sün nivel politic es la conferenza da la plazza aviatica respunsabla per la plazza aviatica Samedan. Ella as cumpuona da presidentas o presidents o da suprastantas o suprastants da las vschinaunchas purtedras. Societed gestiunaria e respunsabla pel trafic aviatic es la Engadin Airport SA. Proget ho do da discuter «A do bsögn da sclarimaint», que vaiva comunicho Christian Meuli, president da la cumischun administrativa da l’interpraisa d’infrastructura da la plazza aviatica Samedan (Infra RFS), la mited da favrer a las medias. Reportaschas haun pissero per dumandas a reguard ils intents ed il svilup da la plazza aviatica. La Infra RFS vaiva pervi da que decideu imsüras per infurmer e comunicher pü activmaing ed in möd transparent davart temas scu structuraziun, finanziaziun, svilup dal proget, ambiaint e cuntredgia. Üna da quellas imsüras es sto ün’occurrenza d’infurmaziun pel public interresso. Quell’occurrenza ho gieu lö in venderdi saira aint il Rondo a Puntraschigna. (fmr/an) Culla realisaziun dal proget planiso voul la Infra RFS adatter la plazza aviatica Samedan als bsögns actuels. La Infra RFS ho infurmo in venderdi saira a Puntraschigna davart il proget per la modernisaziun da la plazza aviatica Samedan.

Avaunt passa duos eivnas es gnida fundeda la societed «insembel» – üna societed chi s’ingascha per la coordinaziun e la spüerta da lavur voluntaria. In seguit ho gieu lö üna saireda d’infurmaziun, il uschenumno «kick-off event», per interessos da tuot las branschas scu eir per privats. Rosanna Beltracchi, mnedra dal post da coordinaziun a Samedan dad «insembel» quinta da l’ideja, la realisaziun e l’avegnir da la societed voluntaria. Lavur voluntaria as cugnuoscha in Engiadina da las grandas occurrenzas da sport, scu las cuorsas da coppa mundiela u il Maraton da skis engiadinais. Il bsögn per offrir scu eir per fer adöver da lavur voluntaria es però eir cò i’l minchadi. Que haun ils chos davous la societed «insembel» impustüt bado daspö il cumanzamaint da la pandemia dal 2019. L’ideja es creschida, experienzas sun gnidas ramassedas ed a Samedan es gnieu drizzo aint ün punct da coordinaziun. «insembel» ho gieu ün start fulminant. FMR : Chi sto davous la societed «insembel» e che circunstanzas Als haun motivos per funder üna societed per lavur voluntaria? Rosanna Beltracchi : Othmar Lässer, mneder dal post da la Pro Senectute a Samedan, ho già gieu püssas voutas l’ideja da realiser üna tela chosa. El ho adüna darcho clappo telefons cun glieud interesseda. Pü tard, cun la pandemia, as ho alura bado cha que ho ün grand bsögn da lavur voluntaria, scu per exaimpel ün servezzan da cumprer aint. Que’s po propi dir: l’ideja ho clappo chammas al principi da la pandemia. Al cumanzamaint d’eira que be ün’ideja, üna gruppa da proget, ed uossa s’ho finelmaing fundo la societed. Part da quella d’eira traunter oter l’asil da vegls, societeds da duonnas, la baselgia catolica, la baselgia refurmeda scu eir privats. Eau sun pür daspö december 2021 da la partida tar «insembel». Intaunt d’he surpiglio la gestiun dal post da coordinaziun a Samedan. Quel es a la fin suottamiss a la suprastanza da la societed. In marculdi, ils 6 avrigl 2022 ho gieu lö il uschenumno kick-off event. D’eira l’interess grand davart la populaziun e che spartas professiunelas s’haun partecipedas a la saireda? Ma que ho gieu da tuot ün pô – sajan que rapreschantants dal turissem e da l’economia, societeds socielas, societeds da sport, la chesa da cultura scu eir ils battasendas. Eau stögl propi dir, cha bgera glieud es seguida a nos invid. Nus scu societed vains gieu ün grand gust, que d’eira eir bel da vzair cha uschè bgera glieud ho gieu plaschair ed interess. Eau craj cha tuots haun bado cha que drouva quista lavur voluntaria. Que güda a bgers e que fo bain a tuots. Il kick-off event d’eira per nus ün bel resun. A chi as drizza vossa societed e che lavuors faun part da vossa spüerta? Que sun duos parts a chi cha nus ans drizzainsa. Nus tscherchains voluntaris chi haun temp da güder e sun motivos, da giuven fin vegl. Que do lavuors per minchün, minch’eted e minch’interess. Lur servezzan po alura gnir fat tar differentas occurrenzas, scu concerts u tar üna festa. Ma eir servezzans sociels tuochan natürelmaing tiers. Uschè do que eir bgeras lavuors cun attempos scu ir als fer la visita, fer gös ed ir a spass. Ma eir famiglias, chi haun güsta clappo ün iffaunt, paun profiter da nos sustegn. Insè dess que per minchün da fer qualchosa. In üna seguonda part ans drizzainsa a tuot las organisaziuns chi pudessan druver voluntaris, scu fundaziuns, societeds, organisaziuns e dittas. Actuelmaing vainsa eir bger da che fer culs fügitivs da l’Ucraina. Quels rivan in Engiadina e nus tscherchains voluntaris chi als decleran la cultura, ils cumüns e cu cha vivainsa cò. In generel cu cha nossa regiun funcziuna. Ella es la mnedra dal post da coordinaziun a Samedan. Cu funcziuna que alura, scha’s voul dvanter voluntari? Il post da coordinaziun a Samedan as pudess congualer cun üna börsa da lavur. Nus pigliains adüna incunter las lavuors chi do e tscherchains per quellas voluntaris adattos. Nus fains adüna ün contrat culs voluntaris e’ls accumpagnainsa tres tuot il servezzan. Scha que vess da der dumandas u conflicts traunter ils partieus, essans adüna cò per als sustgnair. «insembel» es ün’agüd, ün sustegn ed ün ingaschamaint sociel. Que nun es be lavurer gratuitamaing, uschè cha noss partenaris pudessan spargner ün lavuraint. Eau vegn eir adüna a guarder che lavuors ed organisaziuns cha que sun e’m vögl eir sgürer cha noss voluntaris nu vegnan trats a nüz dals partenaris. Perque fainsa adüna ün contrat. Nus vaivans già bgeras dumandas da voluntaris e que’s po dir cha il di zieva il «kick-off event» vainsa pudieu partir scu üna bomba. Interessedas ed interessos chattan ulteriuras infurmaziuns suot www.insembel-engadin.ch. Il post da coordinaziun as rechatta a Samedan i’l büro da la Pro Senectute, illa via Retica 26. Rosanna Beltracchi ed Othmar Lässer al «kick-off event». La societed per lavur voluntaria «insembel» ho gieu ün start fulminat daspö la fundaziun.

In marculdi saira ho gieu lö a S-chanf üna radunanza cumünela. Sper las nominaziuns per la tscherna substitutiva da trais commembers da la cumischiun da gestiun e trais ulteriuras cunvegnas, haun ils da S-chanf vuscho giò davart ün contrat da furniziun ed ün contrat d’obligaziun cun la Holzvermarktung Graubünden AG. Per avair üna megldra situaziun per la vendida da laina, ho la vschinauncha da S-chanf examino la pussibilited da collavurer cun la Holzvermarktung Graubünden AG. La suprastanza cumünela ho preschanto in marculdi saira duos contrats cun quella ditta a la radunanza cumünela. La Holzvermarktung Graubünden AG amegldrescha la pusiziun sül marcho da laina ed ho eir üna sistematica da controlla d’almain quatter ögls. Megldra pusiziun sül marcho Il contrat da furniziun e’l contrat d’obligaziun cun la Holzvermarktung Graubünden AG haun pissero in marculdi saira per las pü bgeras dumandas e discussiuns a S-chanf. Quella organisaziun es gnida fundeda l’an 2019 ed ün dals böts es da piglier insembel pitschnas quantiteds da laina per ragiundscher ün meglder predsch sül marcho. Per pudair profiter da quist’agentura, ho la vschinauncha da cumprer aczias da l’agentura in valur da 10 000 francs e da suottascriver ün contrat d’obligaziun pels acziunaris scu eir ün contrat da furniziun. Bundant 80% da la laina in Engiadina vain hozindi commerzialiseda sur la Holzvermarktung Graubünden AG. Cun l’organisaziun ho la resgia ün contrat da dret da precumprita sün tuot il larsch e’l dschmeber, dimena sün la laina d’ota qualited. Causa cha’l pign es üna materia primara globela e causa cha que ho üna surspüerta da quista laina, nu fo il pign part dal contrat. Fin cha la laina nun es gnida mneda sün resgia e fin cha la qualited nun es gnida taxeda ed accepteda da la resgia S-chanf, restan ils cuosts e’ls ris-chs tar l’agentura. Quella clappa però per mincha m³ laina vendida ün pitschen import. Almain quatter ögls Sper la megldra situaziun sül marcho per la resgia S-chanf, ho la collavuraziun cun la Holzvermarktung Graubünden AG ün ulteriur avantag: cun l’organisaziun vain eir sgüreda üna sistematica da controlla d’almain quatter ögls. Uschè dess gnir garantieu, cha la laina vain vendida pel predsch dal marcho. Impü vegnan ils bös-schs registros digitelmaing e que già aint il god. Cun quista sistematica vegnan eir evitedas eventuelas inculpaziuns futuras. Eviter achüs ingüsts A l’ur pertuochan quists contrats eir las inquisiziuns cunter l’anteriur mainagestiun da la resgia e la deponia. El d’eira gnieu achüso ingüstamaing d’esser sto invout in sproposits. A la radunanza cumünela dals 16 favrer 2022 d’eira gnieu communicho, cha’l rapport finel da la Regenza grischuna a reguard il mainagestiun da la deponia Bos-chetta Plauna dischimpegna las instanzas cumünelas. Causa cha l’examinaziun davart la resgia nun es auncha finida, nun ho il president cumünel pudieu der sclarimaint in quista chosa. «Davart l’examinaziun areguard la resgia nu pudainsa auncha dir ünguotta, la chosa es auncha tal güdisch, respectivmaing tar la procura publica», declera Riet Campell. Ils avantags da la collavuraziun cun l’organisaziun haun motivo als da S-chanf d’accepter ils duos contrats davart la Holzvermarktung Graubünden AG cun be üna cuntervusch. Trais candidats cun experienza politica Causa cha tuot ils trais commembers da la cumischiun da gestiun haun do aint la demischiun, ün in novemeber e duos la mited marz, ho gieu lö tenor ledscha cumünela üna radunanza da nominaziun. Per ils trais posts vacants s’haun già aunz la radunanza lascho metter sü trais candidats: ils serrürier e farrer Curdin Joos da S-chanf, il indschegner pensiuno Arthur Sandri da Chapella e Cornel Widmer, mneder da la sparta investiziuns d’immobiglias tar la sgüraunza Zürich. El es oriundamaing da la Bassa, ma abita daspö il 2020 a S-chanf. Tuots trais candidats haun già experienza politica sül livel cumünel u chantunel. Düraunt la radunanza nun ho que do üngünas ulteriuras nominaziuns. L’urna per la tscherna da la cumischiun da gestiun es alura avierta dals 4 als 6 meg düraunt l’avertüra dal büro cumünel. Trais cunvegnas, trais voutas schi «In tschertas vschinaunchas nu po la populaziun vuscher giò davart telas cunvegnas, a S-chanf vegnan però telas cunvegnas, causa ledscha cumünela, davaunt votumaziun», declera il president cumünel als preschaints. Ils da S-chanf haun vuscho giò davart duos cunvegnas cun la regiun Malögia, üna pertuocha l’alluntamaint da plastic e l’otra pertuocha la prestaziun cun la Regiun Malögia davart ils svilup regiunel. A reguard l’alluntamaint da plastic vegnan uossa eir miss ad ir molocs per la raccolta da plastic a S-chanf. Causa la nouva cunvegna davart il plastic, vain installo a Zuoz üna pressa da plastic, la regiun es alura respunsabla pel trasport e l’alluntamaint dal plastic. Tuot las duos cunvegnas da prestaziun cun la Regiun Malögia scu eir il nouv contrat da logopedia cun las vschinaunchas da l’Engiadin’Ota sun gnidas aderidas sainza cuntervuschs. Ils da S-chanf haun a la radunanza cumünela accepto tuot las propostas da la suprastanza cumünela.

Per pudair reagir adequatamaing ad uondas da fügitivs da l’Ucraina, haun las dudesch vschinaunchas da la Regiun Malögia miss in pè üna gruppa da lavur regiunela. Böt da quella es da coordiner in futur las lavuors ed da pisserer per la chüra dals fügitivs. Sper l’allogi, la lingua e la scolaziun sto üna buna integraziun dals fügitivs i’l focus da la gruppa da lavur La realited es trista, ma vaira – mincha di arrivan passa 1000 fügitivs Ucrainais in Svizra. Cun mincha di cha la guerra düra pü lönch es adüna damain da fer quint cha la situaziun as calmaro i’ls prossems mais. Sün iniziativa da la vschinauncha da San Murezzan es intaunt gnida fundeda üna gruppa da lavur regiunela. Persunas da lingua e da derivanza ucrainaisa sun eir invoutas. La gruppa da lavur nu voul be pisserer per l’allogi e la scolaziun dals fügitivs, eir l’integraziun e la pussibilited da piglier part al minchadi sun aspects chi faun parts da las lezchas chi aspettan la regiun. In generel as voul esser pront per l’avegnir e «der ün ‘raster’ a la situaziun per pudair avair pront respostas a dumandas futuras», uschè Michael Pfäffli, commember da la gruppa da lavur Ucraina. Cifras ipoteticas Da fer prognosas areguard quaunts fügitivs chi pudessan arriver in Engiadina es difficil. Tenor Michael Pfäffli fo l’Uffizi per migraziun quint cha 300 000 fügitivs pudessan river in Svizra. «Eau part adüna da cifras ipoteticas. Areguard üna quota da scumpart dals fügitivs fatschi quint cha’l chantun Grischun varo da surpiglier 3%, dimena 10 000 persunas. L’Engiadin’Ota vess alura darcho da surpiglier arduond 7% da quels, dimena var 700 fügitivas e fügitivs», declera Michael Pfäffli. Quistas cifras sun be ipoteticas e’s basan sün ün quint da Michael Pfäffli. Areguard l’intschertezza e per pudair reagir proactivamaing a la situaziun, es gnida missa in pè la gruppa da lavur Ucraina. Involver a tuots d’interess La gruppa da lavur regiunela vain mneda dal servezzan sociel Engiadin’Ota/Bregaglia e quatter persunas faun part dal minz pü stret: Giulia Dietrich, mnedra dal team servezzan sociel regiunel a Samedan, Michael Pfäffli, suprastant cumünel San Murezzan, Andera Gilli, president da la conferenza dal presidents Regiun Malögia ed Ueili Rechsteiner, chanzlist da San Murezzan. Sper rapreschantants politics faun eir specialists da differentas spartas part da la gruppa da lavur. ­Saja que areguard traducziun e communicaziun, inte­graziun, abiter e scolaziun, la gruppa da lavur s’ho missa in colliaziun cun tuot ils partieus d’interess. Diversas societeds, la baselgia, privats, ma eir persunas oriundamaing da l’Ucraina, cumpletteschan la squedra. Ün dals böts principels es d’organiser nouvas spüertas pels fügitivs, in collavuraziun cun instituziuns ed organisaziuns regiunelas. La collavura­ziun dess gnir pü efficiainta e cun pü pochas expensas. Il dret da decider resta inavaunt tal Chantun, la Confederaziun e las vschinaunchas. Pussibiliter ün minchadi ed integrer Tenor Michael Pfäffli es üna da las grandas sfidas per la gruppa da lavur da chatter allogi pels fügitivs. La lingua es ün ulteriur punct difficil. Causa cha la granda part dals fügitivs sun mammas cun iffaunts e giuvenils da tuot las eteds, ho la gruppa da lavur miss ün dals focus sülla scolaziun. Per pudair faciliter l’imprender tudas-ch, sun las scoulas da la regiun Malögia perque in tschercha da magisters pensiunos u magisters cun capaciteds libras. Cuors da tudas-ch sun però eir planisos per glieud creschida. In collavuraziun cun l’Academia Engiadina vain fabricheda sü üna spüerta da cuors da tudas-ch e forsa in ün seguond pass eir cuors da taliaun. Per quista spüerta sun ils respunsabels eir in tschercha da magistraglia qualificheda. Ün ulteriur aspet chi sto a cour a la gruppa da lavur es l’integraziun dals fügitivs. In quel connex als dess gnir pussibilito da piglier part a la vita dal minchadi. Michael Pfäffli disch: «Nus pruvains propi d’accumplir nossa respunsabilited scu gruppa da lavur invers ils fügitivs, in tuot ils aspets. Nus vulains esser pronts adura, scha la cifra dals fügitivs s’augmantescha.» In tschercha da voluntaris Per s-chaffir spüertas adattedas s’ho la gruppa da lavur regiunela drizzeda mardi passo a la populaziun da la regiun. Per pudair integrer e mner insembel ils fügitivs e’ls Engiadinais, sun ils respunsabels in tschercha da voluntaris. Glieud privata chi voul güder as po metter a dispusiziun per inscunters da cafè al zievamezdi, activiteds da temp liber u pasts cumünaivels. Impü vegnan eir tscherchedas persunas chi accumpagnan ils fügitivs a termins u faciliteschan il cumanzamaint i’l minchadi engiadinais. Cugnuschentschas da la lingua inglaisa sun in üna prüma fasa la basa da comunicaziun. Interessedas ed interessos as dessan s’annunzcher tar Andreas Wassmer, ravarenda refurmo da San Murezzan. La Regiun Malögia as prepara per uondas da fügitivs da l’Ucraina. Foto madBild Mayk Wendt

In sanda passeda ho gieu lö a Samedan il di da las portas aviertas dal nouv post da polizia regiunel. In Engiadin’Ota e Brega­glia agischa la Polizia chantunela uossa be pü davent da Cho d’Punt. La centralisaziun dals posts da polizia ho pissero però eir già per discussiuns. L’interess da la populaziun es sto grand. Bgeras persunas sun in sanda seguidas a l’invid da la Polizia chantunela per visiter ils büros dal nouv post regiunel a Cho d’Punt a Samedan e per survgnir ün’invista illa lavur da polizia. La centralisaziun dals posts da polizia ho però eir già pissero per discussiun. Ün punct da critica es sto traunter oter cha la polizia nu saja pü preschainta illas vschinaunchas scha que do be auncha ün post centrel. Zieva cha la Polizia chantunela vaiva decis da serrer sieu post a Puntraschigna ho per exaimpel la vschinauncha da Puntraschigna desdit il contrat culla Polizia chantunela e surdo las incumbenzas da la polizia cumünela a la Polizia cumünela da San Murezzan. La FMR ho dicurrieu cun Andrea Mittner, schef da la regiun Engiadina da la Polizia chantunela. FMR: L’Engiadin’Ota es insembel culla Bregaglia ün territori fich vast per la Polizia chantunela. Che sun ils avantags d’ün post centrel a Samedan? Andrea Mittner: Nus vaivans büros in differents lös in Engiadin’Ota e la Bregaglia. Pervi da las structuras decentralas d’eiran tscherts process da lavur pü greivs. Eir il lö d’eira per part ün problem. Tar nos vegl post da polizia a Samedan vaivans nus parcos nos autos in trais differents lös. Uossa vains nus tuot ils autos in üna garascha. Las sinergias sun dimena bger pü grandas, ils process da lavur sun bger pü simpels e cotres essans nus bger pü efficiaints in nossa lavur. La centralisaziun dals posts da polizia – eir in otras regiuns – capita traunter oter i’l ram da las nouvas structuras da la Polizia chantunela. S’ho quella centralisaziun dimena verificheda? Hai, eir scha la temma tar la populaziun d’eira cha nus nun essans pü listess preschaints. Ma perque cha las patruglias sun bger per streda essans nus tuottüna visibels dapertuot. Impü essan nus uossa bger pü ferms perque cha nus pudains uossa agir be pü davent dad ün lö. Impustüt la populaziun da la Bregaglia nu d’eira cuntainta culla decisiun da serrer lur post da polizia. Pü bod vaivans nus il post a Castasegna cun trais polizists. Per part d’eira quel post occupo però be cun üna persuna. Hozindi, cun ün servezzan centraliso cun arduond 35 polizists, pudains nus accumplir nos servezzan bger pü flexibel e da tuot las uras – eir illa Bregaglia. Perque cha nus collavurains uossa eir culla polizia taliauna nu do que eir üngün cunfin pü per cumbatter la criminalited. Schi stu esser ans sustegnan ils carabinieris illa Bregaglia. Dal rest sun las localiteds a Castasegna auncha adüna avaunt maun. Scha qualchün da la Bregaglia ho ün problem ma nun es mobil, ho’l la pussibilited da fer giò ün termin e da passer tar nus illas localiteds. El ho manzuno las collavuraziuns cun polizias dad oters pjaias – quellas existan però finigà pü lönch? Precis. In Engiadina Bassa collavurains nus già pü lönch cun l’Austria. Daspö arduond duos ons illa Val Müstair eir cul Tirol dal Süd ed uossa apunto eir illa Bregaglia. Nun es que mê sto ün tema da fer il post regiunel a San Murezzan, chi’d es il pü grand lö in Engiadin’Ota. A la fin decida la politica ingio chi vain fat ün post. Ma eau craj cha quell’occasiun cha nus vains surgnieus cò a Samedan ed in quist lö es unic. A saro greiv da chatter qualchosa sumgiaint in Engiadin’Ota, pajebel per uschè bgera glieud ed cun uschè bgera plazza scu cha nus dovrains. Es uossa dimena centraliso tuot la Polizia chantunela in Engiadin’Ota? Na, la polizia criminela e la gruppa scientifica sun intaunt auncha a San Murezzan. Cur cha’l center d’administraziun regiunel a Samedan saro fabricho vegnan eir quellas duos gruppas auncha centralisedas. La Polizia chantunela ho chatto a Cho d’Punt üna fich buna infrastructura. Fo que zieva auncha sen da fer müdeda in quel center d’administraziun? Scu dit sun que decisiuns politicas ingio chi vain fat ün post da polizia. Nus essans intaunt però cuntaints cha vains survgnieus quistas localiteds. Per la lavur cha nus stuvains fer hozindi per la populaziun es quista infrastructura perfetta. Scha nus füssans in pêr ans i’l center d’administraziun regiunel füss que però la listess buna infrastructura. Andrea Mittner es schef da la regiun Engiadina da la Polizia chantunela. In sanda passeda ho gieu lö ün di da las portas aviertas dal nouv post da Polizia regiunel a Samedan.

Üna experienza sula da las eivnas passedas: a nu s’inclegia da se cha il di es vairamaing eir il di e cha la not es propi la not. Il manzneder e sieus lacais nomnan il di «not» e la not «di». Sainza gnir cotschen da varguogna. Eir cha la pêsch es la pêsch ed as differenzescha da la guerra scu üna guerra, nun es cler ed evidaint. Il manzneder e sieus lacais nomnan la guerra «deliberaziun ed operaziun speciela» ed els nomnan la pêsch «guerra e genocid». Ed al president güdev chi‘d es gnieu elet libramaing a Kiew, ümilieschan il manzneder e sieus lacais cul pled dal «nazi dependent da drogas». Dalum cha l’opponent es gnieu svalüto telmaing e la lingua es tuottafat inundeda d’ün mer da manzögnas, suos-chan discuorrer las armas. La manzögna sistematica e cinica es la portiera per la brutalited. Il reschim, da quel sieus potentants crajan apparaintamaing vi da lur egnas manzögnas, ho uossa il permiss ed üna via libra sainza scrupels morels per mincha excess da violenza. La consczienza es morta, mazzeda d’üna propaganda permanenta. Daspö ils ans trenta dal tschientiner passo, nun es la lingua pü gnida pervertida uschè scu in nos temp, cur cha nus gnins perdüttas dal crim da violenza monstruus cunter il pövel da l’Ucraina. Dal 1947 d’eira cumparieu il cudesch «LTI- Notizbuch eines Philologen». Quel cudesch impreschiunant deriva da Victor Klemperer, ün Güdev tudas-ch e scienzio da litteratura, chi ho survivieu l’uschedit «terz reginam» in Germania. Aint ill’ouvra manzuneda perscrutescha’l l’escalaziun constanta da la lingua i’l adöver d’iminchadi ed analisescha cu cha ün vocabulari as müda in ün stedi dad ingüstia. El descriva detagliedamaing la transfurmaziun da la lingua chi as sviluppescha vers üna barbaria, eir lo nua ch’ella ans inscuntra in üna fuorma dutscha – e la violenza as zoppa suot la surfatscha, indutschida cun manzögnas subtilas. Hozindi vess Victor Klemperer darcho bger da fer. In ün cudesch apocrif da la Bibgia, que voul dir ün cudesch dadour la Bibgia ufficiela ma tuottüna chantunais, aint ils uschè numnos «Töchs dal cudesch Daniel» as chatta il vers: «Cun tia manzögna desdrüast tia egna vita» (1,59). Ün pled profuond e vair. Il manzneder e sieus lacais nun haun üngün avegnir. Els trapassaron cun ed aint immez lur manzögnas. La manzögna so be desdrür e nu so mê fabricher sü qualchosa. A la fin desdrüescha ella se svess. La tragedia invezza es cha’l manzneder e sieus lacais piglian cun se millis oters umauns illa mort, fin cha lur dis saron passos üna vouta. Cha ün cuffort pussaunt nu saja mê schmancho: quel Gesu Christ chi’d es «la via e la vardet e la vita» in sia persuna, ans imprometta: «La vardet as liberaro». El svess procuraro per dret e satisfacziun a tuot las victimas preschaintas da la violenza manznedra. Eir a favur da las victimas numerusas da la manzögna in Russia svess rendaro Dieu güstia. Causa cha Dieu es l’amur e la vardet. David Last è reverenda refurmà a Bever ed a La Punt Chamues-ch. David Last , reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair e la Regiun Malögia haun a maun da progets da pilot introdüt sachs d’immundizchas speciels per plastic, in tuottas duos regiuns as peja per ün sach da 60 liters 2.90 francs. In relaziun culs cuosts d’ün sach normel d’immundizchas da 60 liters es il nouv sach in Engiadina Bassa pü bunmarcho, in Engiadin’Ota pü cher. Perche? Il proget da pilot davart ils sachs d’immundizchas per plastic es illa regiun Engiadina Bassa/Val Müstair gnieu termino la fin da l’an passo. Causa il grand success es gnieu decis d’introdüer il sach speciel. La Regiun Malögia nun ho auncha termino la fasa da pilot, l’alluntamaint es auncha in maun da la Martin Conrad Transport AG. Que do però üna granda differenza traunter las duos regiuns. In Engiadina Bassa pera que d'esser pü attractiv da ramasser il plastic. Lo es quel sach speciel nempe pü bunmarcho - in relaziun cul sach normel. Illa Regiun Malögia es que güsta l'incuntrari: il sach per plastic es pü cher cu quel da las immundizchas normelas. Proget da pilot na auncha termino Sper ils lös da ramassamaint per PET e per otras butiglias da plastic, chi’s rechattan pelpü davaunt l’entredgia da butias da mangiativas, as po illa Regiun Malögia daspö bundant ün an bütter davent plastic in sachs speciels. La vschinauncha da Silvaplauna d’eira la prüma in Engiadin’Ota, chi vaiva introdüt ün tel sach e’l rüt da plastic po eir gnir do giò i’l lavuratori cumünel. Intaunt haun las otras vschinaunchas da la Regiun Malögia da’s decider, scha l’alluntamaint dal plastic dess in futur gnir organiso da la regiun. In tschertas vschinaunchas es quella decisiun auncha pendenta. Ufficielmaing nu sun ils sachs auncha gnieus introdüts da la regiun e quels paun intaunt gnir retrats sur la Martin Conrad Transport AG. Sper quella ditta e sper la vschinauncha da Silvaplauna paun ils sachs eir auncha gnir retrats a La Punt-Chamues-ch ed i’l «do it» a Punt Muragl. Tar las vschinaunchas da Silvaplauna e da La Punt-Chamues-ch as tratta que da quels cumüns, chi haun già pü lönch accepto la cunvegna cun la regiun. Substanzas estras Per ün sach speciel per plastic da 60 liters as peja illa Regiun Malögia 2.90 francs, ün sach ordinari d’immundichzas da 60 liters cuosta 2.70 francs. Jenny Kollmar, mnedra da gestiun Regiun Malögia disch: «Pel sach speciel pel plastic vainsa tschernieu ün predsch pü ot in conguel cul sach normel d’immundizchas, causa cha vulainsa eviter cha vegnan büttedas davent substanzas estras. Scha’l sach per plastic füss pü bunmarcho, gnissan pü probabelmaing ramassedas substanzas chi nu tuochan aint in quel.» Tuot tenor che statistica cha’s consultescha, vegnan alura 40% fin 60% dal cuntgnieu da quels sachs darcho reciclos, uschè la mainagestiun. Que do glieud in Engiadin’Ota, chi nun inclegia la differenza da predsch traunter ils duos sachs. Persunas chi vivan ün minchadi ecologic, cumpran inamöd il nouv sach – il stimul da’s parteciper per l’otra glieud, almain our da vista finanziela, nun es taunt grand. Il predsch scu impedimaint In Engiadina Bassa es il cas güst viceversa: per render pü attractiv la spüerta dals sachs speciels e la racolta da plastic, ho la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair tschernieu ün predsch pü bass pel sach speciel pel plastic. Uschè cuosta il sach d’immundizchas da 60 liters 3.70 francs e’l sach speciel per plastic 2.90 francs. «Nossa filosofia es quella, cha’l sach per plastic stu esser pü bunmarcho. Sch'el füss pü cher, füss que sgürischem ün impedimaint. Sch'el füss listess cher scu quel normel d’immundizchas, schi füss que pü simpel da bütter tuot aint il normel. Perque è’l tar nus pü bunmarcho», disch Rico Kienz, mainagestiun da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Per piglier resguard sün l’hotellaria, ho la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair d’incuort eir introdüt ün sach da 240 liters. Ils sachs vegnan racolts illas vschinaunchas e zieva purtos a Scuol. Da lo oura vegnane alura mnos our a Cuira. Fin uossa bun success In Engiadina Bassa e la Val Müstair nun es previs d’installer pressas pel rüt da plastic, in Engiadin’Ota areguard il success dal proget da pilot dimpersè schond. Eir scha las pressas nu sun auncha pustedas, es planiso d’installer üna tela in mincha cumün pü grand. Que, causa cha’l volüm dal plastic es ün töch pü grand, il pais però pü pitschen in conguel cun las immundizchas chasaunas. La Martin Conrad Transport AG, la quela es actuelmaing respunsabla per l’alluntamaint dal plastic illa Regiun Malögia, po fer üna bilauntscha positiva dal proget da pilot. Els ramassan daspö sur ün an il plastic illa regiun Malögia e survegnan uschè intuorn trais tonnas plastic mincha mais. Tenor ils respunsabels da la ditta vain cul predsch pü ot dal sach propi evito, cha substanzas estras vegnan büttedas i’l sach speciel. Que saja alura eir meglder per ragiundscher ün pü ot pertschient da reciclagi. Che filosofia chi animescha dapü glieud da’s parteciper a la nouva spüerta, as vzaro pür in futur cun evaluer las massas da plastic in relaziun a la populaziun. La spüerta es però in tuottas duos regiuns ün success. Il sach pel plastic da la Regiun Malögia es in conguel pü cher cu quel da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. In tuot las duos regiuns da l’Engiadina sun ils nouvs sachs pel plastic ün success. Front: Listess predsch, different stimul A maun da progets da pilot sun illa Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ed illa Regiun Malögia gnieus introdüts sachs speciels per la racolta da plastic. Per ün sach da 60 liters as peja in tuottas duos regiuns il medem predsch da 2.90 francs. In conguel culs predschs pels normels sachs d’immundizchas es il predsch pel nouv sach tenor regiun pü bunmarcho u pü cher. Uschè as peja in Engiadin’Ota 20 raps dapü pel nouv sach, in Engiadina Bassa ün franc pü poch. Quista differenza dal predsch ho da che fer cun differentas filosofias e stimuls areguard la nouva spüerta. Ils mainagestiuns da las duos regiuns haun do sclarimaint areguard lur andamaint.

L’implaunt da biatlon i’l territori Clavadels a Puntraschigna vess da gnir ingrandieu. Previs sun üna terza schaibgia e duos nouvas armas a caliber pitschen. Tres que dess s’augmenter cleramaing la capacited da l’implaunt, scriva la suprastanza da Puntraschigna in sieu rapport. Ils cuosts d’investiziuns importan 48 000 francs. La suprastanza da Puntraschigna ho decis da sustgnair quellas cun 25 000 francs. L’Uffizi da sport grischun surpiglia üna contribuziun als cuosts totels da 20%. Il rest surpiglia il club da skis Bernina Puntraschigna. L’ingrandimaint da l’implaunt da biatlon a Puntraschigna es previs per l’inviern 2022/2023. (rtr/fmr)

La Rega exista daspö 70 ans. Als 27 d’avrigl 1952 es gnida fundeda l’organisaziun da salvamaint aviatic. A Samedan as rechatta üna da las 13 basas d’elicopters in Svizra. Ils elicopters alvs e cotschens da la Rega cugnuoscha in Svizra minchün. Scha s’oda da lontan il bruntuler dal rotor ed ün da quels elicopters cumpara in tschêl, do que püprobabel pochs chi nu’s ferman e til guardan zieva. Als 27 d’avrigl 1952 – dimena avaunt 70 ans – es gnida fundeda l’organisaziun da salvamaint aviatic. Daspö quella vouta es ella dvanteda ün partenari indispensabel per la polizia, pumpiers ed otras organisaziuns da salvamaint – ma eir per mincha persuna blesseda u in privel. Üna da las 13 basas d’elicopter da la Rega as rechatta a Samedan tar la plazza aviatica. La FMR ho visito la basa ed ho discurrieu cul mneder e pilot Giorgio Faustinelli (56). FMR: Guarda El eir aunch’adüna zieva ad ün elicopter al tschêl? Giorgio Faustinelli: Schi. (ria) Que ho lascho zieva un pô cun l’eted, ma la fascinaziun es aunch’adüna cò. Eau guard schont zieva a mincha aviun ed a mincha elicopter. La Rega ho üna granda fascinaziun – na be tar iffaunts, dimpersè eir tar creschüts. So’L El dir d’ingionder cha quella fascinaziun deriva? Eau craj cha que hegia da chefer cun duos chosas. Dad üna vart es que la fascinaziun pel svuler. Eir scha que es hozindi qualchosa normel, es que aunch’adüna qualchosa da special chi’s riva da fer svuler alch scu ün elicopter. L’oter motiv es la Rega scu organisaziun da salvamaint – scha’s vezza ad ün da noss elicopters as so, cha qualchün ho dabsögn d’agüd. Adonta da quella fascinaziun do que però eir opposiziun cunter basas nouv planisedas. Zieva vuschs criticas ho la Rega sistieu ils plans per üna basa a Tavo. Füss steda quella basa importaunta eir per l’Engiadina? Nus badains cha’ls accidaints d’inviern piglian tiers adüna dapü – l’inviern passo tar nus per 15%. Quella basa a Tavo füss traunter oter eir steda planiseda per ans sustgnair düraunt dis cun bgers servezzans. Ils plans sun bainschi actuelmaing sistos, ma scha’s pudess ünsocura realiser quella basa füss que sgürischem ün buna chosa eir per nus. La basa Samedan ho – cun tuot l’Engiadina, Val Müstair, la Bregaglia, Val Poschiavo e per part eir il Tirol dal Süd – ün fich grand territori. Nu fess üna seguonda basa in Engiadina sen? Schi’s dumandess als da l’Engiadina Bassa – per exaimpel a l’ospidel da Scuol – füssan quels fich per que. Fin cha nus essans da Samedan in Engiadina Bassa düra que 15 minuts, fin Samignun perfin 20 minuts. Düraunt las stagiuns otas d’inviern e d’insted pudessans nus druver fich bain üna seguonda basa in Engiadina. In meg ed in november, dimena düraunt la stagiun morta, nu fess quella però sen. Cò a Samedan es staziuno be ün elicopter. Cu as riva dimena d’accumplir tuot ils servezzans düraunt ün da quels dis intensivs? Düraunt quels temps survgnins nus sustegn d’ün elicopter cun crew cha’d es normelmaing staziuno illa Svizra Bassa. Quel vegn transitoricamaing staziuno ad Untervaz e po uschè güder dapertuot i’l Grischun. Che significaziun ho la basa a Samedan insomma per la regiun? La basa tuocha tar il service public. Üna regiun turistica scu l’Engiadina nu funcziuness sainza ün elicopter da salvamaint. Que na be pervi dal servezzan da salvamaint, dimpersè eir per transferir paziaintas u paziaints in oters ospidels in cas urgiaints. Che sun las sfidas d’üna basa in Engiadina? Que do impustüt sfidas aviaticas. Nus essans la basa da la Rega situeda il pü ot e vains in vicinanza muntagnas cun otezzas intuorn ils 4000 m s.m. Pü ot cha’s svuola, pü fin cha l’ajer vain. Nus svulains perque minchataunt a la limita da la prestaziun da l’elicopter. Scha vain auncha tiers vent, es svuler auncha pü difficil u per part niauncha pü pussibel. Per pudair salver a qualchün sül Piz Bernina stuvains nus per exaimpel il prüm placher e s-charger l’elicopter per esser pü ligers. Do que ün salvamaint chi L’es resto particulermaing in memoria? Que do bgers – bels e main bels. Ma tuot ils salvamaints chi sun difficils, ma chi vaun lura bain sun bels. Fich grand plaschair fo que scha persunas chi haun gieu ün greiv accidaint ans vegnan a visiter illa basa zieva chi sun guarieus e quintan ch’ils vo darcho bain. As vo tar mincha servezzan cun l’istess sentimaint? Eau poss be discuorrer per mè, ma perque cha nus essans eir be umauns es que adüna different. Schi sun invouts iffaunts es que adüna fich speciel u schi quinta mincha minut tar ün greiv blesso. As stu adüna lavurer concentro, ma in quels cas s’ho ün’otra pressiun cu scha’s vo a tschercher ad üna persuna sparida. As stu que esser specielmaing fascino da l’aviatica per dvanter pilot dar la Rega? (stübgia) Eu pens fin tar ün tschert punct schont, a nun es üna lavur da 08/15. A voul schont ün po dapü fö per fer quist mister. Ma scha’s tscherna quista via s’ho quel già automaticamaing. D’eira già illa scoulina fascino dal svuler – Giorgio Faustinelli. Dal 1999 ho el cumanzo scu pilot d’elicopter tar la Rega. Daspö il 2010 es el il mneder da la basa a Samedan. Già scu iffaunt fascino dal svuler Giorgio Faustinelli (56) es naschieu e creschieu a San Murezzan. Zieva la scoula primera ho el frequento il Lyceum Alpinum a Zuoz ingio ch’el ho fat la matura. El era fascino già ill’eted da scoulina dals aviuns chi partivan ed as plachaivan sülla plazza aviatica a Samedan. Perque s’ho el decis da dvanter pilot. Sia scolaziun scu pilot d’elicopter ho el fat tar il militer ingio ch’el es sto desch ans pilot da professiun. Dal 1999 ho el müdo tar la Rega – il prüm tschinch ans illa basa ad Erstfeld i’l chantun Uri. Zieva ho el fat müdeda cun sia famiglia in Engiadina ed ho lavuro illas basas a Samedan ed ad Untervaz. Daspö il 2010 es el mneder da la basa a Samedan. Ün elicopter da salvamaint dal tip AgustaWestland DaVinci chi’d es eir staziuno a la basa da la Rega a Samedan. Cun sias trais roudas ed ils schlusigls s’affo el specielmaing per atterer sün terrain melgualiv illas muntagnas. In 15 minuts in mincha lö da servezzan La Rega ho in tuot la Svizra 13 basas d’elicopter. Quellas basas sun pusiziunedas uschè, cha’s riva infra 15 minuts temp da svoul in mincha lö da servezzan. La Rega ho eir trais jets d’ambulanza a la plazza aviatica a Turich. Davent da lo partan quels per servezzans in tuot il muond. Illa basa da la Rega a Samedan sun impegos trais pilots, trais sanitaris da salvamaint e nouv meidis – da quels nouv meidis sun duos impiegos parzielmaing, set sun meidis chi haun già lavuro per la Rega e chi sun uossa impiegos in ospidels. Els prastan servezzan tenor bsögn. La basa da Samedan ho impü eir dudesch specialists per fer salvamaints pretensius illas muntagnas – per regla sun que guidas da muntagna chi sun trenos cun l’elicopter. La Rega es üna da la pochas organisaziuns da salvamaint na militeras sül muond chi po fer eir salvamaints düraunt la not. Perque svoula ella davent da Samedan per part eir scha’d es ün evenimaint i’l Tirol dal Süd. Düraunt l’an 2021 es svuleda la Rega ad arduond 18 000 evenimaints – davent da la basa da Samedan a traunter 600 fin 700 evenimaints. Finanzieda es la Rega impusüt da las contribuziuns annuelas da las arduond 3,6 milliuns fauturas e fauturs. D’eira già illa scoulina fascino dal svuler – Giorgio Faustinelli. Dal 1999 ho el cumanzo scu pilot d’elicopter tar la Rega. Daspö il 2010 es el il mneder da la basa a Samedan. Già dal 1957 svoulaiva la Rega servezzans da salvamaint in Engiadina. Dal 1977 es lura gnida fabricheda la basa a la plazza aviatica a Samedan. Daspö 70 ans salvamaints our da l’ajer Als 27 d’avrigl 1952 es gnida fundeda la Rega. Daspö quella vouta es ella dvanteda ün partenari indispensabel per otras organisaziuns da salvamaint – ma eir per mincha persuna blesseda u in privel. La Rega ho in tuot la Svizra 13 basas d’elicopter. Quellas basas sun pusiziunedas uschè, cha’s riva infra 15 minuts temp da svoul in mincha lö da servezzan. La Rega ho eir trais jets d’ambulanza a la plazza aviatica a Turich. Davent da lo partan quels per servezzans in tuot il muond. Üna da las 13 basas d’elicopter da la Rega as rechatta a Samedan tar la plazza aviatica. La FMR ho visito la basa ed ho discurrieu cul mneder e pilot Giorgio Faustinelli (56). (fmr/an)