La radunanza cumünala da Valsot ha approvà als 24 da gün il rendaquint cumünal dal 2023. Quella serra, cun entradas da bundant 12 636 000 francs ed expensas da bundant 11 382 000 francs cun guadogn net da frs. 1 254 324 francs. Quist resultat bainquant plü positiv co previs es stat pussibel per plüs motivs. Ün da quels sun las entradas da la deponia Prà Dadora: Sün quella es gnüda depositada üna quantità da material chi surpassa per bainquant las dimensiuns planisadas ed uschè eir las entradas previssas: Il cumün ha pudü registrar ün plus d’entradas da 236 000 francs. Ün oter exaimpel sun las entradas da var 325 000 pels fits d’aua da l’Ouvra cumünaivla En (GKI). Ultra da quai ha la radunanza tut cugnuschentscha da duos rendaquints d’instituziuns, a las qualas il cumün es partecipà, nempe da la Meglioraziun Tschlin e da Bun Tschlin. Il quint da la meglioraziun serra cun ün s-chavd da 217 182 francs e quel da Bun Tschlin cun ün guadogn da 15 336 francs. Las votantas ed ils votants han acceptà da dar in contrat da fabrica trais contrats da dret da fabrica, nempe a la società d’alp Ischolas per l’Alp Ischolas, a la società d’alp Pradgiant per l’Alp Pradgiant ed a Fritz Janett pella chamonna in Val Sampuoir. (cdm/fmr)

Cul Burning Mountain a Zernez nun ha insè be lö adüna ün festival da musica electronica. Sülla prada dadour il cumün vers Susch vain minch’on la fin da gün plütöst inscenà ün oter muond. Uschè han eir darcheu chattà da gövgia fin dumengia passada var 6000 persunas lur via a Zernez per ballar, star da cumpagnia e celebrar il fö dürant la plü gronda festa in Engiadina. Chi chi’d es passà quista fin d’eivna sper l’areal dal Burning Mountain Festival a Zernez via varà dalunga dudi la musica cun bler bass e percussiun. Sco ün battacour chi dà vita a quista occurrenza insolita, sunaiva la musica dürant il di e la not da gövgia fin dumengia passada. Da dadour para tuot la culissa accustica ün pa diffusa, causa cha la musica da trais palcs as maisda ed i dà ün rebomb illa val. Schi s’es però dadaint as doda be ils dj’s dal palc ingio chi s’es eir chi’s balla. I’s tratta da musica electronica da tuot las sorts, cun ün focus sün tecno e psytrance, ma tuottüna da geners plütöst dürs. Uschè sun eir eu darcheu passà quista fin d’eivna per ir a dar ün sguard in quist oter muond. I‘s tratta d’üna experienza canerusa, ma fich impreschiunanta. Ingon esa gnü sotà e celebrà suot l'insaina dal Dragun da Macun – üna legenda indigena da Zernez. Perquai sun gnüdas realisadas diversas sculpturas ed installaziuns misticas, chi d’eiran da chattar sün tuot l’areal. In cumbinaziun cun tuot las ouvras d’art as preschainta il festival sco üna plazza da giovar per glieud creschüda. Sper l'imposant palc principal, chi’d es eir gnü inscenà cun glüm e laser la not, daiva in ögl ün grond dragun da lain immez la prada. Quel d’eira eir ün lö important da la sonda saira e d‘üna tradiziun. Là s‘han nempe millis da persunas radunadas ed han observà – dürant üna show da sotunzs e fakirs – co cha’l dragun es gnü ars. Quai as poja forsa incleger sco üna tscherta offerta dals 6000 sotunzs e sotunzas als dieus dal sotar e dal fö. Sper il sotar daiva eir ün grond marchà cun vestits, cristals e clinöz da tuottas sorts, pel divertimaint dal visitadurs. Ed ün areal da posa, inua chi’d ha dat referats, concerts accustics, meditaziuns e yoga, ha pisserà per mumaints da repos. L‘atmosfera tanter la glieud ha però fat la plü gronda impreschiun. Eir scha tuots 6000 sotunzs e sotunzas nu’s cugnuoschan, am para sco cha tuots vessan üna cunvegna na scritta, nempe da passantar quatter dis cun respet, plaschair e buna glüna. Quai nu’s demuossa be in bleras cugnuschentschas chi’s fa al festival, dimpersè eir in l’areal net e’l respet invers la natüra cha’ls visitadurs vaivan. Dal giuvenil fin a la nona, bankiers, artists, glieud in sopchas cun roudas, üna stria, ün striun, pirats e l’ün u l’oter indigen. Per tuots chi passan para il Burning Mountain Festival d’esser ün lö ingio cha la glieud viva oura alch chi nun ha plü plazza illa società d’hozindi. Intant cha la previsiun da l’ora per Zernez guardaiva oura ter bletscha ün’eivna avant il Burning Mountain Festival, s’ha quella di per di amegldrada fin al punct da partenza in gövgia saira passada. Uschè chi d’eira a la fin bel sulagliv cun temperaturas agreablas dürant quasi tuot ils quatter dis. Gnanca ün temporal cuort ed intensiv in sonda vers saira nun es rivà da stüder la «muntagna chi arda». Chi sa, forsa han propi la musica e las 6000 persunas pisserà cha’l vierchel grisch – chi dominescha l’ora da quista prümavaira – s’ha quista fin d’eivna drivi per la 13evla ediziun dal Burning Mountain Festival? Diversas installaziuns da glüm han inscenà il festival dürant la not. Il Burning Mountain fFestival a Zernez ha darcheu attrat var 6000 persunas da gövgia fin dumengia passada. Al dragun dal palc principal es gnü dat vità cun glüm e lasers. Suotvart as rechatta il dj. Sün tuot il festival s'inscuntraiva ad ouvras artisticas. Il dragun, chi'd es gnü impizzà in sonda saira, dürant il fö. La tradiziun da la sonda saira: Quist dragun ha attrat fin sonda saira l'attenziun causa ouvra d'art. Cun ün grande finale è'l gnü impizzà cuort avant mezzanot cun üna gronda inscenaziun. La zona da reposar cun ün palc per musica accustica e referats. La 14avla ediziun dal Burning Mountain Festival a Zernez ha pudü gnir celebrada cun bler sulai.

Da venderdi, ils 5 da lügl fin dumengia, ils 7 da lügl ha lö il «Engadin Radmarathon» cun partenza e böt a Zernez. Pervi da quista cuorsa da velo esa da far quint cun disturbis sün via e temps da spettar. In venderdi esa tanter las 18.30 e las 21.00 da far quint cun da quists disturbis e sonda da las 06.30 fin a las 17.00. In venderdi saira es il traget da la via Zernez – Pass dal Fuorn fin Ova Spin pertoc e sonda ils tragets Zernez fin la Drossa, Forcola di Livigno – Pass dal Bernina – Puntraschigna e Zernez. In dumengia daja disturbis sün via tanter Zernez – Susch – Pass dal Flüela – Tavo – Alvagni – Bravuogn – Alvra ospiz – La Punt – sviamaint Madulain – Zernez. La Polizia chantunala giavüscha a tuot ils partecipants dal trafic da seguir las instrucziuns dals pulizists e dals funcziunaris. (cdm/fmr) Da venderdi fin dumengia esa da far quint pervi da la cuorsa da velos davent e fin Zernez cun disturbis dal trafic.

La fin d’eivna sun stattas las prümas preschantaziuns dal toc da teater suot tschêl avert «Che capodouvra». Il toc es ün omagi a 40 ons Gruppa da teater Sent. Da la partida sun teatrists e teatristas versats, ma eir persunas chi nu sun amo mai stattas sül palc. Ed i dà qualche surpraisa, sco ch’üna prouva cuort avant la premiera ha muossà. Perla es pronta per seis grond mumaint sül palc. Bun, vairamaing passa ella be sper il palc via. La vacha da Fadri Stricker fa nempe part dal cortegi da l’üsanza «la cumedgia da Sent» insembel cun duos chavals, il binderal ed üna brajada intera. Pro quella üsanza veglia invoula la giuventüm quella vacha chi dess gnir mazzada per far bacharia in chasa. Üna gruppa da maridats prouva lura da tilla chattar e manar inavo. Il punct culminant es ün cortegi cumünaivel. Dal 1998 haja dat l’ultima «cumedgia da Sent» e la gruppa da teater da Sent tilla lascha uossa reviver a chaschun dal giubileum da 40 ons da la società. Las teatristas e’ls teatrists han miss in pè ün gö liber cun trais palcs. Ellas ed els han savü mobilisar ad üna pruna amis, confamigliars e cuntschaints chi sustegnan il proget o davant o davo las culissas. Bod 90 persunas fan part pro «Che capodouvra». Sco pro l’üsanza ida a perder vaja in tuot il toc per laschar reviver mumaints passats. In prüma lingia vegnan muossadas sequenzas da rapreschantaziuns da teater dals ultims quatter decennis a Sent. Il fil cotschen es üna famiglia chi sezza vi da la maisa in stüva e chi – grazcha ad ün’invenziun da la figlia e seis ami – survain la pussibiltà da reactivar algordanzas e dafatta da dar ün sguard i’l avegnir. Trais generaziuns sül palc Da la partida es eir Andri Guler. El giova teater fingià daspö 30 ons. «Las trais rollas ch’eu giov uossa n’haja tuottas giovà fingià üna jada», quinta’l intant ch’el spetta cha las preparativas pella prouva glivran. Per el es quist toc da teater, cha Madlaina Rauch ha scrit bel ed aposta pel giubileum, alch fich special: «Eu n’ha impustüt plaschair da la giuventüm, quella fa dvantar eir a mai 20 ons plü giuven», disch Andri Guler riond. Üna da quistas giuvnas es Noemi Müller. La scolara dad 11 ons nun es be actura, ella chanta e suna eir amo la uculele sül palc. Insembel cun sia magistra da chant e cun seis bap Dario Müller ha ella dafatta cumponü la chanzun «Che capodouvra» chi vain preschantada dürant il teater. «Eu less dvantar chantadura», tradischa la giuvna talentada. Dario Müller es ün pa dapertuot, giova plüssas rollas da teater, fa part dal comitè d’organisaziun, es respunsabel pella comunicaziun e güda ingio ch’el po. «Per nossa famiglia esa bel cha güsta trais generaziuns fan insembel teater», disch el. Per Rosina Müller d’eira quai eir il motiv ch’ella ha subit dit da schi cur ch’ella es gnüda dumandada da’s partecipar al proget. Ella giova listessa rolla ch’ella vaiva giovà pro seis prüm toc da teater: Rösaspina. «Fingià mia mamma giovaiva teater, eu n’ha propi plaschair cha la tradiziun da famiglia va inavant», disch ella. Ün toc da teater fich varià Laura Salomon ha culla Justina üna rolla principala. Ella es daspö desch ons illa gruppa da teater. «Dad avair trais differents palcs e cha nus müdain suvent las culissas e las requisitas fa dvantar il toc interessant per nus ed eir pel public», disch ella. Eir da giovar our il liber cun üna bella vista saja alch dal tuottafat particular. Ella ha surmanà a seis bap Georg Salomon da giovar pella prüma jada a teater. Quel es surprais quantas uras chi vegnan investidas per realisar ün simil proget. «Mo la cumünanza es fich bella, id ha dat bleras risadas dürant las prouvas e quai fa bain al cour», manaja el. Eir per Fadri Stricker esa üna premiera da teater. Sia duonna Sabina Stricker ha giovà a teater fingià ad Ardez ed ha uossa pro quist toc plüssas rollas. «20 ons nun haja plü giovà, uossa m’allegra da star darcheu sül palc», disch ella. Fadri Stricker laiva vairamaing be manar la vacha. «Ma mincha jada ch’eu riv sül lö vain pro üna funcziun», disch el riond. Intant è’l dafatta binderal. Eir per Martin Noggler es «Che capodouvra» il prüm toc. Intant giova’l güsta trais rollas pitschnas. «Mo id es la cana», manaja el. Laschar renascher algordanzas Gudench Roner es il president da la Gruppa da teater Sent. El cugnuoscha fingià quist sentimaint da cumünanza cha gös da teater pon chaschunar. «Per nus es quist ün proget grond e nus vain plaschair cha tanta glieud ans sustegna», disch el. Eir üna o tschel dad oters cumüns sun da la partida. L’idea d’eira vairamaing dad ingaschar a las persunas chi han giovà oriundamaing las rollas i’ls tocs da teater dals ultims 40 ons, ma intant nu vivan plü tuottas e tuots o nu pon plü far part, ed uschea sun gnüts pro nouvas acturas ed acturs. Tuot las generaziuns sun rapreschantadas. Tina Fried es fingià daspö passa 20 ons sufflösa da la Gruppa da teater Sent. Ella cugnuoscha dimena fingià üna gronda part da las sequenzas da «Che capodouvra». «Listess esa üna sfida perquai chi’d es uschè blers giovaders ed i müda adüna darcheu scena», declera ella. Da scriver il toc da teater a chaschun dal giubileum nu d’eira difficil per Madlaina Rauch. L’idea d’eira svelt qua. «Minchatant as giavüscha ch’ün’algordanza possa gnir passantada amo üna jada o chi’s vezza ad inchün amo üna jada – in quist toc vain quai pussibiltà», declera ella. Il toc quinta cullas differentas scenas però impustüt eir l’istorgia da la Gruppa da teater da Sent. Las ultimas rapreschantaziuns sülla plazza da sport Palüzot a Sent han lö dals 4 fin als 7 lügl a las 20.00. Concerts ed ustaria daja a partir da las 18.00. Bigliets as poja cumprar pro la chascha da saira o online pro www.eventfrog.ch. Las plazzas nu sun numeradas, i dà ün tet sco protecziun da la plövgia. Trais generaziuns giovan insembel teater: Rosina, Dario e Noemi Müller. Duos acturas dürant la posa. Scha'ls chavals sun eir integrats i'l grond spectacul as vegna a savair be schi's va a teater a Sent. Andri Guler es daspö 30 ons teatrist e s’allegra da pudair giovar plüssas rollas ch’el ha fingià giovà üna jada. Trais palcs, bundant 40 acturas ed acturs, bes-chas, prunas da requisitas: «Che capodouvra» spordscha üna pruna variaziun.

Il biolog Steivan Brunies es stat ün dals confundatuors dal Parc Naziunal Svizzer. Davo sia pensiun ha el s-chaffi üna sesantina da tablas da biologia pellas scoulas ladinas. In onur da Steivan Brunies (1877-1953) preschainta la chasa editura editionmevinapuorger insembel cun Stefan Triebs (PNS) e Jost Falett (biolog) üna nouva ediziun da las famusas tablas da la fauna e flora in Engiadina e la Val Müstair. Il biolog Steivan Brunies, creschü sü a Cinuos-chel ed oriund da Clostra, es stat magister da scoula media a Basilea ed es ün dals confundatuors dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). El ha cumbattü üna vita intera per la protecziun da la natüra. Brunies es stat üna persunalità ourdvart polivalenta: uschè ha’l promovü sco bun clarinettist la musica populara ed ha s-chaffi davo sia pensiun 61 tablas da biologia cun nomenclatura putera per adöver da las scoulas ladinas. Ils disegns da las tablas sun gnüts fats dal grafiker (incuntschaint) Jean A. Degen. Quist’ouvra «Steivan Brunies& Jean A. Degen: Flur da riva e nuschpigna» es gnüda reedida in fuorma bibliofila ed in ün nomer limità. Ella vain preschantada in venderdi, ils 12 da lügl, a las 18.30 ad ün public interessà illas localitats dal PNS a Zernez. I gnarà discurrü rumantsch e tudais-ch. Ils organisatuors s’adattan linguisticamaing al public. La cuverta da la nouva publicaziun

La regenza ha approvà il proget per la correcziun da l’En i’l cumün da Zernez. Quai ha il chantun comunichà quista gövgia. La regenza haja garanti al cumün üna contribuziun chantunala da maximalmaing 255 000 francs. Ch’implü haja il chantun eir permiss – tenor la cunvegna da program da la Nouva gualivaziun da finanzas – üna contribuziun federala da maximalmaing 446 250 francs vi dals cuosts totals da 1,275 milliuns francs. In avuost dal 2023 vaiva dat grondas strasoras in Engiadina. L’aua gronda vaiva schlavà oura la riva a dretta da l’En a Zernez, sün üna lunghezza da 250 meters, in ün’otezza da fin 5 meters e d’üna profuondità da 6 – 8 meters. Eir la via d‘access a la sarinera d’eira gnüda donnagiada ferm. Il proget da correcziun prevezza da fabrichar ün nouv repar per proteger la sarinera, la via e las lingias d’aua. Ed id es eir previs da proteger la riva da l’En cun ün cuntschet da crappa e terra cumbinà cun bos-cha. (cdm/fmr) Il traget da l’En (sülla fotografia a schnestra) chi d’eira gnü donnagià da las strasoras dal 2023.

Dals 22 fin als 26 lügl 2024 spordscha la Lia Rumantscha per incumbenza da l’Uniun dals Grischs cuors intensivs da vallader a Scuol. Tenor üna comunicaziun da la Lia Rumantscha a las medias s’hajan annunzchadas var 150 persunas. Quai saja üna partecipaziun listess ota sco l’on passà chi conferma il grond interess vi dals cuors intensivs da vallader. Sper las lecziuns in classa daja eir quist on ün program accumpagnant cultural facultativ. Quel as cumpuona da referats, guidas, lavuratoris e contacts cun persunas rumantschas. Ün davomezdi vain organisà insembel culla Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Quatter occurrenzas da quist program cultural sun avertas eir al public interessà (guarda ils preavis suotvart). (cdm/fmr) Preschantaziun da la nouva Chasa Paterna in lündeschdi, ils 22 lügl a las 17.45 i’l Local da cultura dal BES a Scuol. Concert FÖ, AUA, TERRA, AJER in mardi, ils 23 lügl a las 17.00 illa baseglia San Lurench a Sent. Cafè rumantsch extra muros in gövgia, ils 25 lügl a las 10.30 in sala cumünala a Scuol. Prelecziun litterara in gövgia, ils 25 lügl a las 17.45 i’l Local da cultura dal BES a Scuol.

La Chasa Jaura inaugurescha quista sonda sia exposiziun d’instà cul titel Tantertemp. I’l focus d’ingon nu es sün l’ouvra d’ün artist u artista, dimpersè sülla memoria collectiva dal passà da la Val Müstair. 26 Jauras e Jauers han perquai in occasiun d’ün proget da la Biosfera Val Müstair quintà lur istorgias ed impreschiuns persunalas dals ultims 80 ons. Quellas vegnan preschantadas fin in october 2024 i’l museum istoric a Valchava. Cul svilup da la Val Müstair – d’üna regiun influenzada da l’agricultura e da l’artischanadi a la regiun turistica d’hozindi – es i a perder bler savair davart las mansteranzas e la vita da plü bod. Per pudair salvar üna part da la memoria dals temps passats chi’d es amo d’intuorn, ha il Parc da natüra Biosfera Val Müstair perquai lantschà amo avant corona üna proget dad «oral history». «Pro quella metoda da retschercha as vaja a far intervistas cun glieud indigena e’s prouva da tilla animar da quintar davart lur experienzas e vitas. Cun dumondas relativmaing avertas dess la glieud lura avair il spazi per quintar libramaing davart lur impreschiuns», declera Linda Feichtinger, manadra dal proget dad oral history cul titel «Far reviver il passà» pro la Biosfera Val Müstair. Proget na amo fini Las retscherchas in occasiun da «Far reviver il passà» nu sun amo finidas, ma intant sun fingià 26 persunas gnüdas a pled in occasiun d’intervistas cun video, ingio ch’ellas raquintan in var 1,5 uras e daplü davart lur impreschiuns da plü bod. Üna selecziun da quai cha las Jauras e’ls Jauers han gnü da quintar, es üna part essenziala da la nouva exposiziun Tantertemp, chi vain inaugurada quista sonda illa Chasa Jaura a Valchava. La FMR ha fingià pudü survgnir üna pitschna guida tras l’exposiziun in marcurdi passà ed ha clappà ün’invista illa lavur da retschercha. Üna premiera per Corina Bott Per pudair realisar il proget dad oral history vaiva la Biosfera Val Müstair scrit oura dal 2020 üna plazza da praticum. «Mia figlia as vaiva dürant la matura annunzchada per quista incumbenza. Causa ün spostamaint dal proget pervi da la pandemia e siond cha mia figlia ha lura cumanzà üna scolaziun da paura dadour la val, n’ha eu a la fin surtut quista plazza», disch Corina Bott. L’anteriura magistra da scouletta e d’economia – chi abita hoz a Valchava ed es creschüda sü a Sent – s’ha perquai tuot in üna jada occupada cun glieud dad 80 ons e daplü, invezza cun scolaras e scolars. Per ella es quai stat ün novum. E sco ch’ella disch d’eira eir la lezcha sco tala – da far las intervistas e da preparar il discuors individuals – üna premiera. Ma scha Corina Bott quinta uossa davart quistas experienzas, as bada ch’ella ha survgni ün grond plaschair vi da la lavur. E cun seis sentimaint fin per persunas ed istorgias – sco eir grazcha la motivaziun pella lezcha – ha ella pudü rablar oura l’üna o l’otra infuormaziun ed anecdota plü particulara pel proget dad oral history. Tips e sustegn Uschè sco cha Corina Bott es in seguit viagiada sü e giò pella Val Müstair a partir dal principi 2023, uschè svelt s’ha lura eir derasada la infuormaziun ch’ella saja in viadi per discuorrer culla glieud. Perquai ha ella eir sur­vgni divers tips da la populaziun.«Eu d’eira svess eir adüna agitada. La dumonda es suvent statta: Che pudessa dumandar a la glieud, sainza ch’els badan ch’eu cugnuosch fingià l’istorgia? Quai d’eira minchatant üna sfida», declera Corina Bott. Seis hom Gian Bott – chi’d es creschü sü a Valchava e cugnuoscha plü bain a la glieud – tilla ha sustgnüda fich pro’l preparar las dumondas. A la fin ha Gian Bott eir guardà tuot ils discuors, dat la critica finala e decis davart las istorgias las plü interessantas per l’exposiziun Tantertemp. Là vegnan nempe be muossadas parts da las intervistas. Tour temp e fiduzcha Corina Bott es creschüda adüna daplü illa rolla da la intervistadra ed ha survgni ün sentimaint per la lavur: «I’s sto tour il temp pella glieud e pisserar ch’els as saintan bain dürant ils discuors. Ma eir eu chi n’ha fat las intervistas am n’ha stuvü preparar bain – sco eir savair che ch’eu vögl a la fin rablar oura da la glieud.» Perquai ha ella adüna visità la glieud avant co far l’intervista cun video. Impustüt per imprender a cugnuoscher la persuna, fabrichar sü fiduzcha e survgnir ün’impreschiun in che direcziun cha’l discuors as pudess sviluppar a la fin. Uschè nun han be pudü gnir preservà il savair davart il svilup da la cuntrada e la mansteranza da plü bod, dimpersè eir istorgias plü privatas. «Davo il prüm inscunter cun üna duonna m’ha il figl dumandà: ’Ha mamma fingià quintà l’istorgia dal tor? Quella hast da dudir!’ », declera Corina Bott ed agiundscha: «Uschè d’eira cler ch’eu dumond davart il destin dal tor cur ch’eu fetsch l’intervista finala cun camera.» Da la Val Müstair fin in Pakistan Intant cha Corina Bott ha fat las 26 intervistas, ha Pascal Lampert registrà ils discuors. L’artist e curatur da la nouva exposiziun Tantertemp disch: «Schi dà ün lö ideal per quista exposiziun, lura es quai sainz’oter la Chasa Jaura. Dimena Tantertemp tocca in quista müraglia.» El agiundscha cha la mimica e la gestica giouva üna tant importanta rolla pel proget sco quai cha la glieud quinta. «Perquai esa essenzial da muossar ils videos cun tuottas emoziuns.» Per cumplettar l’exposiziun cun ulteriuras impreschiuns visualas, ha il curatur eir amo integrà fotografias istoricas dal fotograf Gian Battista Gross (1883-1862). E las fotografias da Martin Fliri Dane (1949-2019) da Tuer i’l Tirol dal Süd fan üna punt tematica sur cunfin, perfin fin in Pakistan. Ma eir ogets persunals e documainta istorica in connex cullas intervistas vegnan muossats illa sala da la Chasa Jaura. Chi chi voul gnir a savair daplü davart il passà da la Val Müstair, il destin dal tor e’l connex tanter la Val Müstair e Pakistan, po ir a visitar fin in october 2024 l’exposiziun Tantertemp a Valchava. La vernissascha da l’exposiziun Tantertemp es in sonda, ils 6 da lügl 2024, a las 16.30 illa Chasa Jaura a Valchava. La memoria collectiva jaura sco exposiziun Per pudair preservar il savair davart la cuntrada, ils mansters e la vita da plü bod illa Val Müstair, ha il Parc da natüra Biosfera Val Müstair lantschà dal 2020 ün proget dad «oral history». Cun quist möd da retschercha vegnan fattas intervistas cun glieud indigena plü veglia, chi raquinta in discuors libers davart lur experienzas e vita. Eir scha’l proget nun as amo fini, vain quista sonda inaugurada ün’exposiziun chi dà ün’invista in quista memoria collectiva jaura. Cul titel «Tantertemp» muossa la Chasa Jaura a Valchava fin in ocotober 2024 üna schelta da las 26 intervistas, chi sun gnüdas fattas fin uossa. Üna rolla principala i’l proget ha surtut Corina Bott da Valchava, chi’d es daspö principi da l’on 2023 in gir sü e giò pella Val Müstair a far las intervistas. Cun quista incumbenza ha l’anteriura magistra da scouletta e d’economia chattà üna paschiun, malgrà ch’ella nu vaiva insomma ingünas experienzas sün quel chomp. (fmr/cam) Da lügl fin october 2024 muossa la Chasa Jaura a Valchava l'esposiziun Tantertemp. L'exposiziun va perfin sur il cunfin a Tuer e da là oura fin in Pakistan. Tantertemp muossa eir ogets e documaints, chi vegnan trattats illas intervistas. La squadra davous l’exposiziun Tantertemp davant la Chasa Jaura (da schn.): Linda Feichtinger, Pascal Lampert, Gian Bott e Corina Bott.

In marcurdi, ils 10 da lügl 2024 a las 20.30 ha lö a Zernez in l’auditorium dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) il prüm referat da la seria da referats Naturama. Suot il titel «Chant d’utschels – Timing es tuot!» vain dat ün’invista co cha’ls utschels adattan lur chant als contuorns. Cumport d’uschels e PNS Sco cha’l PNS scriva in üna comunicaziun, referischa la biologa Julia Paterno dals resultats actuals da la perscrutaziun davart il cumport dals utschels in ed intuorn il Parc Naziunal Svizzer. Uschè es impustüt la bunura bod il temp cur chi’s po dudir il chant d’utschels. Julia Paterno quintarà davart ils differents chants da diversas spezchas, ma metta ün focus eir sün divers factuors externs e lur influenza süls utschels. Uschè sun canera da trafic, temperatura, temp da l’on be üna part dals factuors, scriva il PNS. (cdm/fmr)

Not Vital, l’artist da Sent cuntschaint sün tuot il muond es il possessur dal parkin da not, chi’s nomna eir «parkin not dal mot» a l’entrada dal cumün da Sent. In quel as poja giodair pro gitas manadas objects d’art unics our il liber in üna natüra müravgliusa. Amaturas ed amaturs da l’art contemporana da Not Vital da Sent s’han chattats d’incuort a l’entrada dal cumün da Sent per tour part ad üna gita manada tras il «parkin da not». Jolanda Thanei, la manadra da la gita, ha pudü salüdar a 16 persunas interessadas chi han giodü duos uras da cumpagnia in ün muond particular ed extraordinari. Cun grond savair e cun buns tschögns ha ella declerà l’art da Not Vital, però in ün möd cha minchün ha pudü far seis agens impissamaints. Eir dumondas sun gnüdas respusas cumpetentamaing. Las gitas chi han lö per regla duos jadas l’eivna vegnan organisadas da Sent Turissem cun annunzcha ouravant. La gita ha cumanzà sülla bella plazza al principi dal parc e da là davent sun tuots gnüts surprais da las ideas artisticas inaspettadas. Sün ün pitschen prà suot la plazza as poja per exaimpel stordscher üna clavella ed immez il prà sorta üna funtana sagliainta. Parc cun ün bogn avert Davo ün pêr pass s’han chattats ils preschaints davant üna lengua glüschainta fich ota e daspera üna pütta cun süsom ün cheu da chamel chi spüda aua. Güst suotvart es ün bogn avert cun chasina averta. E pacs meters sü da la costa es üna chasina chi’s rechatta i’l zoppà: cun ün schmach sün ün pom vain quella our da la terra ed es visibla. Davo üna pitschna spassegiada as riva pro la chamonna da glatsch. «Not Vital es stat a Murano in Italia ingio chi vain soflà vaider ed el ha cunvgnü cul manader da la ditta ch’els construischan üna chasa da vaider chi guard’oura sco sch’ella füss da glatsch. Üna lavur fich pretensiusa ed impustüt a manar tuot las parts da la chamonna da l’Italia fin i’l parkin a Sent es stat propcha üna lavur difficila», ha quintà la manadra da la guida. Ils preschaints sun passats speravia a las duos punts culs cheus d’asen, üna es set meters ota. La sculptura d’immez il bogn avert chi’s nomna «Lotusblume in Edelstahl» ha plaschü quel di als blers ed es gnüda fotografada diligiantamaing. Tuor per ir pella bos-cha Imposanta es la «Tuor per ir pella bos-cha», üna construcziun da lain cun ün’otezza da 16 meters e cun üna s-chala stretta chi maina als visitadurs e las visitaduras fin giò pro l’aua chi passa tras il parc. Là sun duos otras punts, üna cun üna fuorma da triangul cun culur da maghenta. Ils preschaints han vis amo diversas otras construcziuns, sculpturas e fabricats da Not Vital. Sch’inchün ha survgni buonder schi po il «parkin da not» gnir visità cun üna guida. La spassegiada tras il parc düra bundant duos uras. Implü daja la pussibiltà da tour part ad üna gita tras il Chastè da Tarasp ingio chi’s po müravgliar ulteriuras ouvras d’art da Not Vital. L’istorgia dal parkin Al principi dal 20avel tschientiner ha l’architect Nikolaus Hartmann fabrichà pel randulin Lüzza Crastan a Sent il parkin. Al principi da la Seguonda Guerra mundiala ha quel stuvü desister dal sömmi da pudair fabrichar i’l parkin eir amo üna chasa. Fingià quella jada es gnü fabrichà il parkin cun bogn avert e cun tuot las vias. Il parkin es lura creschü aint in möd chi nu’s pudaiva plü chaminar süllas vias. In mai dal 1998 ha lura Not Vital cumprà il parc e cumanzà insembel cun seis frar Duri Vital a far uorden. Cul temp sun gnüdas plazzadas sculpturas e fat installaziuns architectonicas. Insembel cul parkin es nada «SCARCH», üna gruppa, illa quala l’artist ha cumbinà art ed architectura. Las ouvras da Not Vital consistan da materialias da chürom, lain, gess, crap, bruonz, vaider, atschal, crom, argient, or ed oter plü e sun unicas. (fmr/bcs) La bella plazza pro l’entrada dal parkin. La punt dals asens. La sculptura pro'l bogn avert Il bogn avert cun ricover. La «Tuor per ir pella bos-cha». La punt in fuorma da triangul in culur maghenta. La chasina da glatsch. Üna punt magica culla manadra Jolanda Thanei.

In gövgia passada ha Scuol guadagnà cunter la Val Müstair pro’l «Donnschtig-Jass». Uschè cha quista gövgia vain l’emischiun dad SRF emissa live davent Scuol. Las preparativas cumainzan quist lündeschdi. A la prüm’emischiun d’ingon dal «Donnschtig-Jass» es il resultat final stat vaira cler cun 68 cunter 113 puncts da differenza a favur da Scuol cunter la Val Müstair. Rainer Maria Salzgeber, Sonia Kälin e Stefan Büsser visitan quista gövgia il cumün da Scuol. Ill’emischiun dal «Donnschtig-Jass» da gövgia passada han las jassistas ed ils jassists da Scuol nempe guadagnà lur partidas cunter lur concurrenza da la Val Müstair. Davo tschinch rundas d’eira il resultat vaira cler a favur da Scuol – cun ün total da 68 puncts da differenza (Scuol) cunter 113 puncts da differenza (Val Müstair). Ils Galmarinis e duos cumüns bernais L’emischiun live sün Plaz a Scuol sarà in gövgia, ils 11 da lügl, a partir da las 20.00. Ils giasts e giovaders prominents saran la moderatura Oceana Galmarini e seis frar e snowboardist Nevin Galmarini. Pel program musical pisseran tanter oter la chantadura Naomi Lareine e la band da schlager popular VoXXclub. Sün Plaz a Scuol concurrenzeschan lura ils prossems duos cumüns a la maisa da jass, quista gövgia saran quai ils duos cumüns bernais Ipsach e Sutz-Lattrigen. Restricziuns a Scuol Sot Infra ün’eivna sto uossa tuot gnir preparà sün Plaz a Scuol per realisar l’emischiun live dal «Donnschtig-Jass» dad SRF. Sco cha’l cumün comunichescha sün sia pagina d’internet, saraja da far quint dürant tuott’eivna cun restricziuns: Ils fabricats necessaris per l’emischiun vegnan fats a partir da lündeschdi, ils 8 da lügl 2024. Las lavurs da rumir tuot l’areal davo l’emischiun düraran lura fin sonda, ils 13 da lügl. Uschè nu passa il bus da Scuol Sot dürant tuot l’eivna tras Scuol Sot, el va be fin pro la fermativa Manaröl. Lapro saran ils passagis a Plaz serrats da tuottas varts – e quai da lündeschdi fin sonda. A partir da dumengia nu das-chan esser parcats ingüns autos süllas differentas plazzas da parcar o davant las chasas sün Plaz. Las plazzas da parcar pro la punt veglia ed a Porta stan a disposiziun gratuitamaing dürant tuot l’eivna a las cunfinantas ed als cunfinants. A partir da lündeschdi a las 15.00 nu das-chan esser parcats autos o oters veiculs neir a Bügl Grond – quella plazza vegn barricada cumplettamaing. Lapro esa da far quint dürant tuot l’eivna cun canera, in marcurdi saira eir cun iglüminaziun. Sainza bigliet e pro minch’ora Per pudair esser preschaint al lö nu faja dabsögn d’avair ün bigliet. Important es simplamaing chi’s saja ad ura sün plazza, forsa fingià a las prouvas generalas chi cumainzan a las 16.00. Sco cha’l portal da «Schweizer Jassverzeichnis» scriva, as spetta pro quistas emischiuns in media tanter 2000-6000 spectaturas ed spectaturs. E l’emischiun dal «Donnschtig-Jass» vain fatta pro minch’ora. L’emischiun dal «Donnschtig-Jass» a Scuol vain muossada in gövgia, ils 11 da lügl 2024 a partir da las 20.05 süls chanals dad SRF1.

En connex cun il giubileum «500 onns Stadi liber da las Trais Lias» fa in’exposiziun ambulanta viadi tras il Grischun. Per in mument sa ferma ella a Scuol. Il container cotschen dat en egl sin il parcadi davant la butia Jon Sport entamez il vitg da Scuol. Il container è in museum mobil. L’element central da l’exposiziun è ina collecziun dad objects preferids da Grischunas e Grischuns. I sa tracta dad objects, cun ils quals persunas associeschan il chantun Grischun ubain lur patria. Uschia èn exposts chalzers da muntogna, in puck dal HC Davos, ina giacca da Helly Hansen, frastga da laresch ed uschia vinavant. Las frastgas da laresch ha contribuì il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Per l’avertura uffiziala mesemna avantmezdi è el stà preschent persunalmain a Scuol. «Il laresch simbolisescha per mai la natira, la resistenza, il spiert da pionier», ha ditg Jon Domenic Parolini. Quai sajan tut attributs ch’el collia persunalmain era cun il chantun Grischun. Patria po vegnir colliada cun in clutger L’exposiziun ambulanta fa part da las diversas activitads dal giubileum «500 onns Stadi liber da las Trais Lias». Ella dat er ina curta survista istorica. «Nus avain decis da na far be ina gronda festa, mabain dad organisar differentas occurrenzas en tut il chantun», ha declerà Jon Domenic Parolini. Era il capo communal da Scuol, Aita Zanetti, ha manà in object che la collia cun il sentiment da patria, numnadamain in toc dal clutger da Sent, in ornament da crap rut. «Il sentiment po vegnir collià cun ina savur, cun in tratg preferì, cun in bigl. Jau hai in sentiment da patria cur che jau turn a chasa e ves il clutger da Sent», ha ditg Aita Zanetti. Mintgin po sa participar L’avertura uffiziala è vegnida enramada da texts dal slammader da poetry Jachen Wehrli. In’introducziun en l’exposiziun ha fatg il manader da project Christoph Luzi. L’exposiziun ha num «Stgazis grischuns fan viadi». Ils stgazis che las Grischunas ed ils Grischuns mainan tar il container durant la turnea vegnan exposts sin ina curuna per miniaturas surdimensiunada. Mintgina e mintgin po manar ses object. «Suenter la turnea mussa il Museum retic ils objects e las istorgias rimnadas en in’exposiziun speziala», ha explitgà Christoph Luzi a las preschentas ed als preschents. Part da l’exposiziun mobila fan ultra da quai fotografias dad objects e documents impurtants per il Grischun che sa chattan en 76 museums ed archivs. Questas fotografias pon ins era vesair sin il portal digital www.portacultura.gr.ch. L’exposiziun movibla pon ins visitar a Scuol fin ils 14 da fanadur 2024. Ils 12 da fanadur a las 19.00 fa Erwin Dirnberger ina represchentaziun teatrala cun il titel «Bündner Land». Dapli infurmaziuns: www.500.gr.ch. L’exposiziun mobila fa part da las activitads dal giubileum «500 onns Stadi liber da las Trais Lias». Ella va sin turnea tras l’entir chantun Grischun e mussa objects che la glieud colliescha cun la patria.

La cuorsa lunga da la 18avla ediziun da l’Engadin Radmarathon ha stuvü gnir annullada quista dumengia causa la trid’ora. Las cuorsas da venderdi e sonda han guadagnà il Grischun Andrin Züger e la Tudais-cha Janine Meyer. Ingüna cuorsa rojala pro l’Engadin Radmarathon a Zernez. Pervi da l’ora bletscha e fraida han ils organisaturs da la cuorsa sur ils pass dal Flüela e da l’Alvra stuvü ceder. La daman bod hana decis dad annullar la cuorsa ed infuormà a las velocipedistas ed ils ­velocipedists. Sco cha’l directer da la cuorsa, Flurin Bezzola, ha dit invers RTR, na laivan ils organisaturs metter in privel las ciclistas e’ls ciclists pervi da l’ora fich bletscha e fraida, impustüt süls pass dal Flüela e l’Alvra. Sco remuneraziun cha la cuorsa es gnüda annullada ingon, detta forsa pels atlets e las atletas ün bun pella partecipaziun a la cuorsa dal prossem on. Cha quai saja però amo da sclerir e decider. Andrin Züger e Janine Meyer guadognan «La Cuorta» La fin d’eivna da cuorsas dal «Engadin Radmarathon» es gnüda organisada fingià pella 18avla jada. Il maraton cun var 1000 ciclistas e ciclists populars sur tuot la fin d’eivna vain organisà in differents girs: il venderdi daja ün prolog, la sonda es l’etappa «La Cuorta» e la dumengia lura «La Svizra». Las cuorsas da venderdi e sonda han gnü lö quist on sco adüna. Andrin Züger da Favuogn ha pudü repeter in sonda sia victoria da l’on passà pro la cuorsa «La Cuorta». El ha guadagnà i’l sprint avant Rico Bogen e Leonard Hofer. Pro las duonnas es la Tudais-cha Janine Meyer statta la plü svelta, avant Bianca Bogen e Petra Eggenschwiler. Malgrà seis nom «La Cuorta» passa eir quista cuorsa sur 97 kilometers da Zernez aint a Livigno, sur la Forcola di Livigno ed il Pass dal Bernina per tuornar lura darcheu a Zernez. Ils duos victurs da «La Cuorta», Andrin Züger e Janine Meyer, han dal rest eir guadagnà in venderdi il prolog da 7 km da Zernez fin sün l’Ova Spin. L’etappa lunga – «La Svizra» – füss ida in dumengia sur 117 kilometers sur ils pass dal Flüela e da l’Alvra. Ma l’ora bletscha ha fat ün strich tras il quint d’organisaturs ed atletlas ed atlets. Il victur illa categoria dals homens, Andrin Züger, arriva a Zernez.

D’incuort ha il Parc Naziunal Svizzer publichà seis rapport da gestiun da l’on 2023. Quel dà ün’invista integrala in activitats ed evenimaints da l’ultim on. Il rapport da gestiun da l’on 2023 dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) orientescha davart diversas activitats e divers evenimaints chi sun capitats l’on passà. Il rapport cumpiglia desch differents chapitels ed ün’agiunta. Evenimaints particulars Il PNS ha pudü cumprovar cun agüd d’üna camera da sulvaschina chi detta sainza dubi ün tröp da lufs illa regiun dal Fuorn. Totalmaing s’haja chattà ot pitschens da lufs i’l territori dal PNS. Eir preschaint in quist territori es ün luf tscharver. Ün oter evenimaint plü grond es la nouva exposiziun permanenta i’l Center dal PNS chi ha gnü sia avertüra in gün 2023 e chi’s ­dedichescha a la natüra sulvadia. Ils giasts han dat resuns positivs, quai chi demuossa chi’d es reuschi da crear ün’exposiziun ­interessanta. Oters puncts essenzials La staziun d’ora a Buffalora ha masürà cha’l 2023 d’eira l’on il plü chod daspö chi s’ha cumanzà a masürar la temperatura dal 1917. Perquai cha l’inviern d’eira ourdvart süt, cha la naiv ha cumanzà ad alguar plü adura e pervi da la prümavaira choda han tuot ils stadis da svilup da la vegetaziun cumanzà plü adura. Eir la populaziun da la sulvaschina es gnüda documentada inavant. Uschea s’haja tanter oter observà pella prüma jada üna quaglia i’l territori dal PNS. Totalmaing sun dal 2023 gnüts dombrats 89 126 giasts a las staziuns da dombrar sün tuot il territori dal PNS, quai sun 2 % plü pacs co dal 2022. La Chamanna Cluozza ha gnü 6201 pernottaziuns, 573 persunas daplü co l’on avant. La nouva exposiziun permanenta es gnüda visitada da 19 198 persunas, quai sun dürant ün mez on 34 % daplü visitaduras e visitadurs co dürant l’inter on 2022. Ün oter chapitel resümescha diversas activitats da la perscrutaziun i’l PNS. Tanter oter es p.ex. gnüda realisada, sco minch’on, ün’inuondaziun artificiala i’l Spöl cul böt da gualivar la perdita da la dinamica dal stadi d’aua in consequenza a la serra dal Spöl. Chi chi voul leger l’inter rapport da gestiun dal Parc Naziunal Svizzer chatta quel per tudais-ch sün www.nationalpark.ch illa rubrica news.

Il cussagl da fundaziun da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) ha elet al principi da lügl a Bernhard Aeschbacher sco directur da la destinaziun cumünaivla. El lavura daspö 12 ons per quella. I’ls ultims duos ons ha Bernhard Aeschbacher manà la TESSVM sco co-directur insembel cun Claudio Daguati. Sco cha la destinaziun cumünaivla da l’Engiadina Bassa e Val Müstair comunichescha müda Daguati uossa plazza da lavur. In sia sezzüda al principi da lügl ha il cussagl da fundaziun da la TESSVM perquai decis da surdar a Bernhard Aeschbacher sulet il timun da la destinaziun. Davo la dunzaina d’ons ch’el lavura qua cugnuoscha quel bain las regiuns partenarias. Sainza negliger il contact persunal cul giast La TESSVM as dedicharà i’ls prossems ons eir a la digitalisaziun: I’l focus stà la sporta digitala pel giast avant, dürant e davo il viadi. «Natüralmaing resta eir il contact persunal cun noss giasts üna sporta chi’ns disferenzchescha dad otras destinaziuns», intuna la destinaziun in sia comunicaziun. La presidenta dal cussagl administrativ da la TESSVM, Gabriella Binkert Becchetti s’allegra pella collavuraziun cun Bernhard Aeschbacher e pellas sfidas chi spettan: «La strategia da la TESSVM es gnüda re-elavurada ed es uossa illa fasa da la consultaziun», disch ella, «siond cha la strategia resguarda plainamaing l’Agenda 2030 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair es ella üna basa grondiusa per posiziunar cun success nossa regiun.» Bernhard Aeschbacher surpiglia il timun da la destinaziun cumünaivla Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA.

Il Donnstig-Jass riva quist’eivna in Engiadina e vain emiss live davent da Plaz a Scuol Sot. Cha l’emischiun riva insommaa Scuol, per quai ha tanter oter eir pisserà Fabian Portmann. El es nempe stat ün da quatter giovaders da la delegaziun da Scuol, chi han guadagnà in gövgia passada il cumbat da jass live sün SRF 1 cunter la Val Müstair. In ün discuors cun la FMR ha il giuven giovader recapitulà sia carriera da jass e las impreschiuns da si’aventüra illa televisiun. «Hast propi stuvü guadagnar quist jass?», han ils genituors da Fabian Portmann (14) para dumandà a lur figl per skerz e cun ün surrier, cur chi’d han vis tuot il travasch cha’l Donnstig-Jass ha manà al principi da quist’eivna a Scuol Sot (guarda boxa). Fabian Portmann e sia delegaziun da jass nun han cun lur victoria a Seengen (AG) in gövgia passada nempe be pisserà cha l’emischiun dad SRF vain emissa quist’eivna davent da l’Engiadina Bassa, dimpersè eir cha tuot l’infrastructura riva quasi fin illa stüva da la famiglia Portmann. Els abitan nempe be pacs meters davent da la culissa da l’emischiun, chi vain fabrichada sü in Plaz, intuorn il bügl. Adonta da vias serradas, camiuns e canera, daspö lündeschdi, s’allegran però tuots pella gronda saira quista gövgia. Il plü gugent amo adüna culla famiglia «Il gö n’haja imprais a cugnuoscher pro la parantella giò la Bassa ed eu til giov fingià daspö mi’infanzia. Id es adüna stat ün highlight per mai da visitar a nona e bazegner e lura giovar a jass», s’algorda Fabian Portmann. Eir hozindi giova il scolar amo suvent jass, minchatant eir cun amis sül viadi da scoula, ma il plü gugent amo adüna culla famiglia. Ma na be la paschiun pel gö da cartas, dimpersè eir savair giovar il «Differenzler» ha pisserà cha Fabian Portmann s’ha pudü tschantar l’eivna passada vi da la maisa cul moderatur Rainer Maria Salzgeber – e muossar a quasi tuot la naziun seis savair. Pro l’emischiun d’instà da SRF – chi celebrescha ingon seis 41avel giubileum – as tratta nempe dal format culla plü ota quota da specturs/as da l’on in Svizra. Ponderà lönch A la fin esa però stat ün pa üna casualità cha’l giuven talent da jass s’ha pudü partecipar al Donnstig-Jass. Insè d’eira nempe previs cha Zernez cumbattess cunter la Val Müstair pella victoria. Ma Zernez ha principi da quist on stuvü retrar la candidatura pervi da collisiuns da termin cun ulteriuras grondas occurrenzas in lügl d’ingon. Scuol es lura sigli aint pel cumün vaschin ed uschè s’ha lura eir Fabian Portmann annunzchà pels gös da qualificaziun per decider la delegaziun. El disch: «Eu n’ha lönch ponderà sch’eu am dess insomma annunzchar. In tuot s’han a la fin partecipadas var 20 persunas als gös da qualificaziun sco eir trais giuvenils. Eu n’ha lura guadagnà la categoria dals giuvens e sun stat quart meglder da tuots.» Il jassist agiundscha ch’el nun haja però mai cret ch’el vess üna schanza d’insomma pudair rapreschantar Scuol pro’l Donnstig-Jass – perquai saja fingià la victoria pro la qualificaziun statta üna surpraisa per el. Guadagnar pel cumün In seguit ha il giuven jassist trenà amo plü intensiv, fin cha Fabian Portmann es lura in gövgia passada viagià cun sia squadra da jass ed üna delegaziun da fans da Scuol in direcziun Argovia. Davo avair survgni las instrucziuns il davomezdi sco eir ils microfons e la mascra, as rechattaiva Fabian Portmann a las 20.00 vi da la maisa da jass e pront per tour a chasa la victoria: «Eu sun stat ün pa nervus, ma apaina cha’l gö vaiva cumanzà, n’haja invlidà tuot il travasch e las cameras intuorn mai e n’ha propi pudü giodair la saira. L’atmosfera es statta fich agreabla ed i d’eira bel da giovar.» Il jassist ha però tradi a la FMR ch’el haja tuottüna resenti ün pa squitsch. Na causa la televisiun, ma plütöst siond ch’el rapreschantaiva seis cumün e laiva guadagnar per quel. Fich bun resultat Uschè ha il cumbat tanter ils cumüns ladins cumanzà ed id han adüna giovà duos rapreschantants da Scuol cunter duos da Val Müstair. I’l Donnstig-Jass vain giovà il «Differenzler», ün tip da jass ingio chi s’ha da dir ouravant quants puncts chi’s fa. I quinta la differenza tanter la prognosa e’l resultat effectiv, e quella dess esser uschè pitschna sco pussibla. In seguit als prüms duos gös ha Fabian Portmann fingià gnü il meglder resultat da la maisa cun 14 puncts, ils oters giovaders vaivan là fingià 21, 24 e 29 puncts. Davo cha seis ulteriurs duos camarads da Scuol vaivan giovà lur gös, haja amo dat ün’ultima runda decisiva, per la quala Fabian Portmann es darcheu stat in acziun per seis cumün. A la fin ha Scuol lura eir pudü guadagnar il cumbat cun 68 puncts cunter ils 113 cha Val Müstair ha gnü. «Id es stat ün’evenimaint fich special, impustüt da pudair guadagnar. E nos resultat da 68 puncts es eir amo stat ün dal plü bass in tuot l’istorgia da l’emischiun, ans han inchün dal public a Seewangen», disch Fabian Portmann. «Ün high five cun Rainer» Sco cha’l giuven jassist da Scuol quinta, ha el survgni diversas reacziuns e blera glieud til ha eir gratulà pel success. Eir scha l’agitaziun e’l travasch da l’eivna passada sun amo fich preschaintas, as sto Fabian Portmann pel mumaint dedichar a sia lavur da vacanzas illa Bieraria Girun a Tschlin. Davo cumainza per el quist utuon güsta ün’ulteriura nouva aventüra, nempe il gimnasi a Ftan. Ma guardond inavo disch Fabian Portmann cha l’aventüra Donnstig-Jass saja statta alch ch’el fess be subit darcheu. Üna roba til ha però plaschü specialmaing: «Persunalmaing d’eira fich impreschiunant da verer tuot la glieud cuntschainta e da dir ‹chau› a tuot ils promis. A mai es restà in buna memoria duos high fives cun Rainer – ün a Seengen ed ün a Scuol quist’eivna.» Il giuven jassader es eir da la partida in gövgia saira sül Plaz – e chi sa, forsa as dà lura la pussibilità per ün «terz high five cun Rainer». «30 tonnas material in 12 camiuns» Cur cha l’infrastructura dal Donnstig-Jass es gnüda fabrichada giò a Seengen in venderdi passà davo l’emischiun, d’eira la prosma destinaziun da l’emischiun cuntschainta be pacas uras. A partir da quist lündeschdi es lura rivà tuot la culissa e la tecnica pella gronda show quista gövgia sül Plaz a Scuol. In tuot es Scuol Sot in ün stedi extraordinari var tschinch dis. Uschè han chattà 30 tonnas material – var 20 tonnas sun material puntinadas – in totalmaing 12 camiuns lur via da l’Argovia in Engiadina. Fin in marcurdi bunura sun lura gnüts montats ils 200 reflecturs e l’ulteriura infrastructura. Tanter oter as tratta da la tenda da jass, il palc da show, quatter tuors pella glüm, duos tuors pel tun, ün pitschen palc, il «Hau den Lukas» e duos podest per la tecnica. Davo las ultimas provas dürant il gövgia davomezdi, filman nouv cameras a partir da las 20.05 ed emettan live dal Plaz. Sco giasts prominents sun da la partida Oceana & Nevin Galmarini – Naomi Lareine e voXXclub pisseran pel trattamaint musical. (fmr/cam) Quista gövgia vain il Donnstig-Jass emiss live da Plaz a Scuol Suot. Daspö lündeschdi han var 60 persunas güdà a fabrichar sü tuot l'infrastructura. Daspö lündeschdi han var 60 persunas güdà a fabrichar sü tuot l'infrastructura. Daspö lündeschdi han var 60 persunas güdà a fabrichar sü tuot l'infrastructura. 30 tonnas material sun rivadas in 12 camiuns da l'argovia a Scuol principi da quist'eivna. Il giovader da jass e scolar Fabian Portmann ha fat part da la delegaziun da Scuol, chi ha gudognà in gövgia passada il Donnstig-Jass a Seengen (AG).

Bainbod cumainzan ils cuors intensivs da rumantsch a Scuol cun var 150 partecipantas e partecipants. Da quels sun raduond ün terz principiants. Exista actualmaing ün «boom» d’imprender rumantsch? Linard Martinelli da la Lia Rumantscha piglia posiziun. Dal 2019 ha’l organisà seis prüm cuors da rumantsch a Scuol. Quella jada amo plütost sainza respunsabiltà e sco giarsun da Mario Pult, chi faiva quai illa rolla da promotur da lingua per la Lia Rumantscha in Engiadina Bassa. Causa cha Mario Pult giaiva in pensiun, d’eira Linard Martinelli gnü elet sco nouv promotur da lingua in Engiadina Bassa. «Eu cumanzaiva mia plazza pür als prüms avuost, ma eu n’ha listess güdà ad organisar dürant il mais lügl ils cuors intensivs da rumantsch a Scuol», quinta Linard Martinelli. Uschè ha’l pudü profitar da las experienzas e dal savair da seis antecessur. Ün on plü tard vess lura Linard Martinelli gnü d’organisar sulet ils cuors intensivs da vallader a Scuol. Ma causa la pandemia da corona nun han quels gnü lö. Uschè chi’d es passà amo ün on fin pro la premiera sco respunsabel dals cuors da rumantsch. Respunsabel pella fuormaziun «D’organisar ils cuors da rumantsch d’eira vairamaing ün’incumbenza speciala ch’eu n’ha survgni sco promotur da lingua da la Lia Rumantscha», declera Linard Martinelli. Cha quist’incumbenza nu saja vairamaing üna part dal quadern da lezchas dal promotur da lingua da la Lia Rumantscha. Cha causa ch’el d’eira sül lö e pudaiva evader tschertas lezchas plü dastrusch co il respunsabel da lingua e promoziun a Cuoira, s’haja dat quista soluziun. Actualmaing müda Linard Martinelli sia funcziun illa Lia Rumantscha. El dvainta respunsabel pella partiziun fuormaziun ed el surdà la lezcha da promotur da lingua in Engiadina Bassa a seis successur Men-Duri Ellemunter. Respunsabel pels cuors intensivs da rumantsch resta però Linard Martinelli. «Quai fa eir sen», declera’l. Cha sco respunsabel pella partiziun fuormaziuns saja’l eir respunsabel pels cuors da rumantsch. Cha la problematica da la distanza tanter Scuol e Cuoira nun exista plü. Tantüna abita Linard Martinelli a Lavin e sco ch’el declera, po’l lavurar suvent eir a chasa. Uschè cha’ls cuors intensivs da rumantsch pon profitar da si’experienza e da la cuntinuità. Consolidà sün ün ot livel Da cuntinuità as poja discuorrer eir pro’l svilup dals cuors da rumantsch. Daspö ons fingià piglian part regularmaing var 150 partecipantas e partecipants als cuors intensivs a Scuol. Sco cha Linard Martinelli declera, sun raduond ün terz da las annunzchas principiantas e principiants. Ma perche exista vairamaing quist «boom» per imprender rumantsch? D’ün «boom» nu voul Martinelli discuorrer. Cha’l nomer da partecipantas e partecipants nu crescha minch’on, cha quel saja constant e consolidà sün ün ot livel. «Nus vessan eir amo capacità da crescher», quinta’l. Ma cha lura as stessa far differentas ponderaziuns. «Actualmaing vaina 14 fin 15 differentas classas. Scha nus lain avair amo daplü partecipantas e partecipants as stessa chattar ulteriuras magistras e magisters e finalmaing eir ulteriuras classas da scoula cun ün’infrastructura per creschüts.» Cha lura füssan da chattar soluziuns cun ün’ulteriura scoula illa regiun. Optimar la sporta e dovrar la lingua Ma co füssa d’organisar üna seguond’eivna da rumantsch in Engiadina Bassa? «Eir in quist reguard vaina fingià fat ponderaziuns», declera’l ed agiundscha, cha quai stess capitar dadour la stagiun turistica. «Noss’eivna intensiva da vallader ha lö la seguonda mità da lügl d’immez la stagiun e dürant las eivnas las plü charas in Engiadina Bassa. Vairamaing nu füssa dürant quist temp da manar nanpro ulteriurs giasts. Perquai stessna ponderar d’organisar eivnas da rumantsch cuort avant o davo la stagiun turistica.» Cha tschertas reacziuns in quist reguard hajan els fingià survgni da differentas partecipantas e partecipantas chi giavüschessan cuors intensivs dürant oters mumaints. Ma cha lura as vegna subit in conflict cull’infrastructura da scoula e culla disponibilità da las magistras e dals magisters. Da tscherchar otras soluziuns co in scoula nu saja il böt, conferma Linard Martinelli, «las partecipantas ed ils partecipants aman e giodan il sentimaint da campus in scoula.» Tantüna voul el, sco nouv respunsabel da la Lia Rumantscha pella partiziun da fuormaziun, sviluppar inavant la sporta rumantscha. Uschè tschercharà’l in avegnir la collavuraziun eir culs organisaturs dad otras sportas da cuors da lingua e per imprender rumantsch in Engiadina ed in Val Müstair. «Forsa pudaina in avegnir coordinar la sporta, barattar ideas e trar a nüz sinergias», disch Linard Martinelli. El as giavüschess per l’avegnir cha las partecipantas ed ils partecipants nu frequaintan be ils cuors intensivs, dimpersè survegnan eir la pussibiltà da dovrar la lingua e discuorrer rumantsch sün via. «La lingua rumantscha surviva be scha nus tilla dovrain eir in avegnir», disch Linard Martinelli cun persvasiun. Ils cuors intensivs da vallader han lö dals 22 fin als 26 lügl a Scuol. Daplü infuormaziuns sün www.curs.ch Linard Martinelli, il promotur da lingua chi organisescha ils cuors intensivs da vallader a Scuol es in avegnir respunsabel pella partiziun da fuormaziun da la Lia Rumantscha.

Per l’uffizi dal capo cumünal da Valsot daja ün candidat. Sco chi’s po leger i’l Mas-chalch da quista gövgia, candidescha Fadri Riatsch pel post da Victor Peer ch’ha demischiunà pella fin da la perioda d’uffizi chi finischa in december 2024. Tenor constituziun cumünala ston demischiuns da funcziunaris cumünals gnir inoltrats in scrit fin la fin dal mais gün. Quai es sper il capo cumünal chi ha demischiunà eir Fadri Riatsch svessa sco suprastant cumünal. Sco chi’d es scrit plünavant pon ulteriuras propostas per l’elecziun d’ufficiantas ed ufficiantas gnir inoltradas in scrit a la suprastanza cumünala fin ils 20 d’avuost 2024. Ultra da quai pon eir gnir fattas propostas in möd direct a chaschun da la radunanza electorala. (fmr/sab)

Üna da las vias da pelegrins da San Jachen traversa eir il Grischun. Quella maina da Müstair a Scuol ed inavant a Guarda, Zernez, Tavo, Cuoira fin Mustèr. Daspö d’incuort as survain eir ün buol da pelegrins illa baselgia San Geer a Scuol. Tuot las vias mainan a Roma. L’interpretaziun da quist proverbi nun es propcha definida. Laschond davent l’interpretaziun da la baselgia catolica, as pudessa dir chi detta plüssas pussibiltats per evader üna lezcha, plüssas vias mainan al böt. Quai vala eir per la via da San Jachen (Jakobsweg). I nu dà be üna via chi maina a Santiago de Compostela. Quai es üna rait da vias tras tuot l’Europa chi rivan insacura insembel sülla via «camino francès» e quella maina lura fin al böt a Santiago de Compostela. Da congualar esa cun ün flüm chi crescha cun mincha aual lateral e chi maina finalmaing al mar. Via da San Jachen tras l’Engiadina Ün da quistas auas lateralas respectivamaing üna da quistas vias da San Jachen maina eir tras il Grischun e l’Engiadina. Las etappas grischunas cumainzan a Müstair e rivan sur Lü e la Val S-charl a Scuol. Il viadi cuntinua sur Guarda, Zernez, Brail e banduna lura sur il Dürrboden l’Engiadina in direcziun Tavo. La via cuntinua lura in direcziun Cuoira, Mustèr e Sedrun vers Amsteg. In tuot 20 etappas dombra il viadi chi segua la conquiglia sco simbol da la via da San Jachen tras il Grischun. Ils lös d’etappa sun Lü, S-charl, Scuol, Guarda, Zernez e Brail. E dapertuot as poja far il buol aint il pass da pelegrins. A Scuol as survain ün buol in differents hotels, fich tscherchà es natüralmaing eir il buol da S-charl. Ün buol illa baselgia San Geer Daspö d’incuort as survain ün buol eir illa baselgia San Geer a Scuol. «Blers pelegrins visitan sün lur viadi la baselgia San Geer e fin uossa nu pudaivan nus confermar la visita cun ün buol», declera la ravarendessa Dagmar Bertram. Il nouv buol da la baselgia refuormada da Scuol muossa il simbol dal bügl da Scuol ed ils pleds: «Eu sun la via, la vardà e la vita.» Per Dagmar Bertram esa important da render attent eir a l’importanza da l’aua illa cretta, ed ingio as pudessa far quai meglder co in Engiadina Bassa ingio chi existan numerusas funtanas d’aua minerala. Eir perquai ha ella tschernü il simbol dal bügl pel buol da pelegrins da Scuol. «Nus invidain als pelegrins da visitar nossa baselgia e da reflettar cun temas da l’aua», disch la ravarendessa ed ella agiundscha ch’in baselgia as poja meditar, leger e rumagnair. E scha qualchün tschercha agüd, as metta ella eir a disposiziun sco persuna da contact. L’importanza da l’aua Insomma metta la ravarendessa Dagmar Bertram grond pais sül tema aua na be per pelegrins. Perquai renda ella attent per exaimpel a differentas excursiuns culla geologa Anna Rauch da Sent dals 17 als 19 lügl chi lascha quintar la crappa davart l’istorgia da la terra. Eir la società grischuna Via da San Jachen organiseschan regularmaing gitas ed arrandschamaints per render attent a la via da pelegrins tras il Grischun chi’d es daspö lönch fingià eir üna sporta turistica interessanta. In dumengia, ils 28 lügl, ha lö il Di da San Jachen a Cuoira. E dürant l’on da giubileum – la società grischuna Via da San Jachen festagia nempe il 20avel anniversari – vegnan organisadas spassegiadas da la sonda cun persunas prominentas, per exaimpel als 7 settember cul cusglier naziunal Martin Candinas. Daplü infuormaziuns sün www.jakobsweg-gr.ch Ils pelegrins pon far üna buol in lur pass da pelegrins, per exaimpel il buol da S-charl o il nouv buol da la baselgia San Geer da Scuol. Via da pelegrinadi passa eir a Scuol In Europa existan bleras vias chi mainan tuottas na be a Roma, dimpersè eir a Santiago de Compostela. Tuot quellas «Vias da San Jachen» rivan insacura sülla via nomnada «camino francès». Las ed ils pelegrins chaminan lura sün quel «camino» chi tils maina a Santiago de Compostela. Üna da quistas vias vers Santiago exista eir in territori ladin. Ella cumainza a Müstair e riva passond Lü e la Val S-charl a Scuol. Qua illa baselgia reformada San Geer, cun la ravarendessa Dagmar Bertram, pon ils pelegrins daspö cuort laschar far in lur cudaschet da pelegrinadi ün buol. Quel buol es la conferma chi sajan stats a Scuol. Da là davent maina il viadi vers Zernez e Brail per bandunar l’Engiadina via Dürrboden vers Tavo. (pl/fmr)

Pervi da las diversas novitats causa il luf dürant ils ultims mais, esa i ün pa in schmanchanza chi’d es eir in gir ün ulteriura bes-cha gronda rapaza in Engiadina. Ün sguard sülla carta da web da l’Uffizi da chatscha e pes-cha muossa cha’ls uors s’han sdruagliats da lur pos d’inviern ed han intant eir darcheu chattà lur via in Engiadina Bassa. Sün quella pagina vegnan indichadas las observaziuns da bes-chas rapazas grondas in tuot il chantun, chi vegnan cuntinuadamaing actualisadas. Tanter Ramosch e Martina La plü actuala observaziun d’ün uors es dals 11 da lügl 2024 ed es gnüda fatta in vicinanza dal Piz Ajüz sül territori cumünal da Valsot. I nu’s tratta però da la prüma scuverta in quista regiun. Fingià a partir da la mità da gün 2024 es in gir almain ün uors tanter Martina e Valsot, chi’d ha tanter oter eir pisserà per ün don vi d’infrastructura als 17 da gün 2024 a Martina. In tuot sun gnüdas annunzchadas ses observaziuns da l’uors daspö ils 13 da gün sün territori da Valsot. Sco cha la carta da web indichescha, sun però fingià in mai e principi gün d’ingon gnüdas annunzchadas diversas observaziuns d’ün uors, chi d’eira in gir tanter Ova Spin ed Ardez. Sper l’incidaint vi da l’infrastructura a Martina, nun es tenor la carta da web da l’Uffizi da chatscha e pes-cha fin uossa cuntschaint ingün oter incidaint in connex cun l’uors. (fmr/cam)

«I d’eira propa üna bell’atmosfera aint i’l giardin cun bell’ora», ha Fadrina Hofmann, organisatura da la festa da giubileum da 120 ons Uniun dals Grischs (UdG), tradi invers la FMR. Preschaintas in sonda saira i’l Palace a Nairs pro Scuol d’eiran raduond 70 persunas da tuot las generaziuns. Il program festiv ha cumpiglià tanter oter eir ün pled dal secretari general da la Lia Rumantscha, Markus Solinger, ün poetry slam da la co-presidenta da l’UdG, Gianna Duschletta, ed ün concert da Cinzia Regens­burger e sia band. Cha’l public haja giodü e ballà dürant tuot il concert. «L’intent da la festa d’eira l’inscunter ed il barat, il gnir insembel e festagiar la cultura e la lingua rumantscha», ha l’organisatura dit. (fmr/aj) Üna settantina da persunas ha festagià il giubileum da l’UdG. La suprastanza da l'UdG dürant la festa da giubileum: (da schnestra): Fadrina Hofmann, Gianna Duschletta, Carmen Baumann, Victoria Mosca e Jon Duri Pult.

Eir in Engiadina Bassa haja plovü l’eivna passada fermamaing. Diversas chasas al vest da la fracziun Martina i’l cumün da Valsot sun gnüdas evacuadas la saira da la gövgia passada per motivs preventivs. Totalmaing han nouv persunas stuvü bandunar lur chasas. La via da velos e la via cumünala tanter Chanvers e la fracziun Martina ed eir tras la fracziun es gnüda serrada per motivs da sgürezza. Quai ha il president cumünal dal cumün da Valsot, Victor Peer, comunichà vers RTR. I d’eira gnü ad üna bouda pervi da la plövgia, e quella bouda ha impli il batschigl da sgürezza güsta sur la fracziun Martina. In venderdi d’eiran lavuraints vi dal chavar oura il material per cha’l batschigl nu giaja sura e per cha l’aua riva giò’n En. Las masüras valaivan fin in sonda a bunura, là haja eir schmiss da plouver. (rtr/fmr) La plövgia ferma da l’eivna passada ha chaschunà üna bouda chi ha impli il batschigl da sgürezza güsta sur la fracziun Martina.

Il Donnschtig-Jass da la gövgia passada es gnü emiss live da Plaz a Scuol Sot. Rainer Maria Salzgeber, Sonia Kälin e Stefan Büsser han bivgnantà dürant l’emischiun als duos giasts prominents Oceana e Nevin Galmarini oriunds da la regiun. Per l’accumpagnamaint musical han pisserà Naomi Lareine e Voxxclub. Eir il capo da Scuol, Aita Zanetti, ha fat ün pled dürant la sairada. I’l center da l’emischiun d’eiran però las rundas da jass, dürant las qualas ils duos cumüns bernais dad Ipsach e da Sutz-Lattrigen han cumbattü pel prossem lö da l’emischiun. Guadagnà ha Sutz-Lattrigen. (cdm/fmr) La band Voxxclub ha pisserà per üna bun’atmosfera dürant il Donnschtig-Jass. L’emissiun da Donnschtig-Jass da gövgia passada es gnüda emissa da Plaz a Scuol Sot. Ils duos giasts prominents, Oceana e Nevin Galmarini, in discussiun cul moderatur Rainer Maria Salzgeber. Il capo da Scuol, Aita Zanetti, d’eira eir da la partida.

Dürant l’eivna dals 21 fin als 26 lügl 2024 as reunischan las uniuns «Musica in cumün» ed «Ils Fränzlis da Tschlin» e Tschlin dvainta ün cumün musical chi chanta e sclingia. Mincha di daja ün concert our i’l liber da las partecipantas e dals partecipants dal cuors dals Fränzlis «il lavuratori». A la fin daja ün concert da finischun fulminant cun ün bal. Implü vain tenor üna comunicaziun a las medias muossà duos jadas il film documentar «Beyond Tradition – Kraft der Naturstimmen». (cdm/fmr) In dumengia, ils 21 lügl ed in mardi, ils 23 lügl a las 20.00 vain preschantà il film «Beyond Tradition – Kraft der Naturstimmen» i’l Kino Tschlin. Ils concerts our i’l liber sun adüna a las 16.00 in lündeschdi, ils 22 lügl pro l’Ustaria Tschlin, in mardi, ils 23 lügl pro’l Bügl suot, in marcurdi, ils 24 lügl pro’l Bügliet ed in gövgia, ils 25 lügl pro la Bieraria Girun. In marcurdi saira a partir da las 21.00 daja ultra da quai ün plazzin pachific ill’Ustaria Tschlin. In venderdi, ils 26 lügl a las 20.00 es il concert da finischun dal cuors dals Fränzlis illa sala polivalenta cun bal e büfè. Pro l’ustaria Tschlin daja in lündeschdi, ils 22 lügl ün concert our i’l liber ed in marcurdi, ils 24 lügl ün plazzin pachific.

Aint in ün dals corridors da l’Università da Varsovia ingio ch’eu lavur, chatta a giuvens chi discuorran animadamaing. Nöglia da special: l’università es plaina da giuvens chi discuorran animadamaing. Quai chi’m para curius – cun passar dastrusch possa dudir tocs da lur conversaziun – es, chi discuorran sur da la votaziun dals 9 gün davart l’Iniziativa da dis-chargia da las premias in Svizra. A Varsovia! Davo ün pêr dis chatta als listess giuvens ill’aula ingio ch’eu stögl far ün workshop davart il rumantsch. Davo il success da l’Emna rumantscha a Varsovia ch’eu vaiva gnü l’onur da co-organisar cun Mevina Puorger als 20 favrer 2024 (evenimaint descrit aint in La Quotidiana ils 8 marz 2024), m’ha contactà il circul da students elvetologists am proponind da tegner ün atelier davart il rumantsch. Eu n’ha dit subit «schi, fich jent». Davo l’entusiassem inizial am sun gnüts dubis: «Suna avuonda expert da tegner ün workshop davart il rumantsch be sulet? Fetscha bain cun acceptar?» Cul temp n’haja persvas a mai svess da savair in mincha cas daplü co students e da tils pudair offrir ün «prodot valabel». Chi chi sa rumantsch, nu sa be daplü, ma sto eir far daplü. E quai perquai cha, chi chi sa e nu fa, ha dubel puchà. La listessa lecziun as survegna eir da proverbis in otras linguas, per exaimpel in tudais-ch: Wo deine Gaben liegen, da liegen auch deine Aufgaben. Sco scha quai nu bastess, m’algorda bain da Dante Alighieri chi ha miss gli ignavi (ils indolaints) aint in l’Inferno ed eu nu vögl ir in l’infern. Eu fetsch, quai es l’unica tscherna pussibla. Meglder far co nu far, eir perche cha cur chi’s fa, crajan tschels cha quels chi fan sapchan adüna far. Ma saja far? Eu am preschaint davant l’aula dal workshop il di fixà ed a l’ura fixada. Eu am saint relativamaing sgür pervi dal grond nomer da folias da powerpoint ch’eu n’ha preparà. L’idea es cha’ls students vegnan in contact cul rumantsch tras lur cumpetenzas in otras linguas neolatinas. A quist böt tils n’haja manats cun üna seria tablas cun conguals dad ün pêr fenomens grammaticals tanter rumantsch, talian, frances, spagnöl, catalan, portugais e rumen. Uschè bleras linguas per muossar cha chi chi sa rumantsch, sa vairamaing daplü. Eu aintr ill’aula e chat als listess students chi discurrivan avant ün pêr dis davart üna da las ultimas votaziuns. Quai vuol dir chi’s tratta da students bondrius e preparats, students chi’m pon far dumondas difficilas, dumondas chi pon muossar cha chi chi fa, nu sa far. Panica? Na! E schi vess da gnir üna dumonda, a la quala eu nu savess respuonder? Eu fess beffa da mai svess cun quintar als students quista anecdota. Che fan ils Americans cur chi nu san üna chosa? I pajan ad inchün chi tilla sa. Ed ils Frances? I müdan tema. Che fan ils Tudais-chs? I tilla imprendan. Ed ils Talians? Che fan ils Talians cur chi nu san üna chosa? I cumainzan a tilla instruir. Ed eu, sco talianist, füss lura güstifichà. Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

Pro’l Piz Buin Pitschen vidvart la Chamonna Tuoi esa da far quint chi detta ils prossems ons üna bouda. Eir per quista stagiun da stà valan las masüras da sgürezza da l’on passà. Il privel es amo avantman e la situaziun vain observada inavant. «Eu nun ha temma quia», tradischa la guardgia­chamonna Denise Tinner invers la FMR in connex cul privel chi imnatscha la Chamonna Tuoi. La fin dal 2022 as vaiva nempe scuvert cha vidvart la Chamonna Tuoi es in movimaint üna gronda quantità da grippa al Piz Buin Pitschen (3255 m s.m.). La chamonna nu d’eira insè mai, e nun es neir uossa periclitada directamaing da la bouda chi pudess gnir giò dal piz, ma «be» da l’uonda da squitsch e da las particlas da crappa. Il cumün da Scuol vaiva decis la fin dal 2022 da serrar la Chamonna Tuoi sur inviern pervi dal privel cha la bouda pudess gnir giò. La stà passada vaiva il cumün permiss darcheu l’avertüra, ma be suot la cundiziun chi detta tschertas masüras da sgürezza. L’inviern passà ha la chamonna pudü restar averta ed eir quista stà po’la gnir visitada. La stagiun da stà ha cumanzà principi gün e daspö l’eivna passada saja la chamonna da Tuoi bain occupada ed haja bleras reservaziuns, infuorma la guardgia­chamonna. Masüras da sgürezza sco l’on passà Il manader gestiuns tecnicas dal Cumün da Scuol, Chasper Alexander Felix, declera cha las masüras da sgürezza sajan quist on restadas las listessas sco l’on passà. Quai significha: Masüras da protecziun bsögnaivlas vi da l’edifizi, sviar ils ultims meters da la senda our da la zona da privel ed infuormar davart la situaziun da privel. La gestiunaria da la Chamonna Tuoi es la Secziun Engiadina Bassa dal Club alpin svizzer. Sco cha’l president da la secziun, Andri Planta disch, hajan els fat l’on passà tuot quistas masüras necessarias vi da la chamonna ed eir i’ls contuorns. L’important tenor il president saja cha la barriera 200 meters avant la chamonna saja adüna serrada, quist toc da la senda es situada illa zona da privel. Perquai s’haja fat üna nouva senda vers la chamonna chi’d es our da la zona da privel. E precis quista barriera pissera tenor la guardgiachamonna Denise Tinner per discussiuns: «Tscherts giasts dumondan che chi’d es precis cha la barriera es serrada.» I detta eir glieud chi haja temma e tuorna vers Guarda cur ch’ella riva pro la barriera. Sco cha Chasper Alexander Felix declera saja gnü optimà il lö da la barriera d’incuort per cha’ls giasts chaminan inavant: «Nus vain spostà la barriera ün pa, uschea cha’ls viandants e las viandantas vezzan la chamonna e lur böt.» Observaziun eir inavant Denise Tinner ha passantà quist inviern sia prüma stagiun sco guardgiachamonna a Tuoi. Ella declera cha la chamonna haja gnü giasts dürant l’inviern e chi haja dat fich blera naiv. Eir la stagiun da stà haja cumanzà amo cun naiv e cun temperaturas plü fraidas. Ed i detta quist on bler daplü aua chi vegna giò d’ün aual illa regiun da la chamonna Tuoi. Quist’aua riva sco cha la guardgiachamonna declera sün üna senda ed ils viandants e las viandantas svian oura e rivan uschea illa zona cotschna. «Quai füssa dad evitar, perquai n’haja infuormà il cumün.» Chasper Alexander Felix conferma sün dumonda da la FMR cha’l Cumün da Scuol haja reagi subit e cha la punt stetta. Implü declera il manader cha pel mumaint nu detta ingüns indizis cha la situaziun al Piz Buin Pitschen saja plü acuta. Il piz gnia però observà inavant. I vala dimena eir dürant quista stagiun da stà dad esser attent in Val Tuoi e da reagir svelt. Quai disch eir Denise Tinner: «I’s dudiss, scha la muntogna gniss. Lura stessan tuots svelt gnir aint in chamonna.» Sviar il truoi per ir in chamonna Tuoi Il privel ch’üna bouda pudess gnir giò dal Piz Buin Pitschen in Val Tuoi es amo adüna avantman. La Chamonna Tuoi po esser averta dürant la stagiun da stà resguardond las listessas masüras da protecziun sco l’on passà. Annetta Janka-Zini/FMR La stagiun da stà illa Chamonna Tuoi ha cumanzà il principi da gün. Propa bleras reservaziuns haja la chamonna tenor la guardgiachamonna Denise Tinner daspö l’eivna passada. Numerus giasts rivan eir schi’d es da far quint cha vidvart la Chamonna Tuoi detta ils prossems ons üna bouda. La chamonna svessa nun es periclitada da quella, «be» da l’uonda da squitsch e da particlas da crappa. La guardgiachamonna tradischa: «Eu nun ha temma quia.» Ed agiundscha cha tscherts giasts hajan però temma dond ögl a la barriera ün pêr meters avant la chamonna. Il sen da quella: L’ultim toc da la senda es serrada, perquai ch’el as rechatta illa zona da privel. La sviaziun sur üna nouva senda es üna da las masüras da sgürezza chi valan in Val Tuoi. Las ulteriuras sun tenor Chasper Alexander Felix, il manader gestiuns tecnicas dal Cumün da Scuol, masüras da protecziun bsögnaivlas vi da l’edifizi ed dad infuormar davart la situaziun da privel. I’s tratta da las listessas masüras sco l’on passà. La situaziun vi dal Piz Buin Pitschen vain observada inavant. La sumbriva da la bouda chi imnatscha. A schnestra dal Piz Buin Grond as zoppa davovart il Piz Buin Pitschen, dal qual pudess gnir aval – in direcziun da la sumbriva – üna bouda vers la Chamonna Tuoi.

Da sonda, ils 27 lügl fin in sonda, ils 3 avuost ha lö mincha di üna faira da pülschs illa GRAVA­cultura a Susch. Tenor ün invid dal local cultural tscherchan raritats, antiquitats, chosas straordinarias e chosas dal mincha di üna nouva possessura o ün nouv possessur. Il rechav va in favur dal local cultural GRAVAcultura. (cdm/fmr) La faira da pülschs es mincha di dals 27 lügl fin ils 3 avuost 2024 da las 10.00 fin a las 18.00 illa GRAVAcultura a Susch. Daplü infuormaziuns sün www.gravacultura.ch o 079 364 76 00. Chi chi tschercha raritats, antiquitats, chosas straordinarias o chosas dal mincha di, po far quai prosmamaing illa GRAVAcultura.

La società Creacumün ha il böt da sensibilisar la populaziun da nüzziar las plazzas cumünalas sco lö d’inscunter. Plü bod gnivan las plazzas cumünalas nüzziadas sco lös d’inscunter. Amis, cuntschaintas e vaschins sezzaivan sül banc davant la porta chasa o intuorn il bügl immez la plazza per discuorrer insembel, barattar ün pêr pleds e quintar novitats. Ma quista actività sociala es ida in invlidanza, uschea il president da la società Creacumün, Riet Fanzun da Tarasp vers RTR: «Nus eschan persvas cha quista cumünanza daja amo adüna sco da plü bod.» Chi s’haja müdà il möd co chi’s comunichescha ün cun tschel p.ex. eir sur medias socialas, ma cha’l plaschair da la glieud da’s chattar fisicamaing saja amo adüna quia. «Id es important chi’s chatta da far quel plaschair eir darcheu süllas plazzas publicas», intuna il president da la società. Cun differentas intervenziuns voul la società Creacumün reactivar il plaschair da far adöver darcheu da las plazzas publicas: «Nus vulain motivar a la glieud da s’inscuntrar darcheu süllas plazzas.» Reviver la plazza e s-chaffir ün lö d’inscunter A Ftan han lö dürant las prosmas eivnas differentas occurrenzas sülla plazza publica. Els han fabrichà ün palc sülla plazza. Intuorn il bügl as rechattan bankins, giaschaditschs ed eir üna pasantina per uffants. La populaziun dess gnir invidada da tour plazza, da discuorrer insembel ed activar la cumünanza. L’idea es cha la plazza tocca a tuots e tuottas. Il böt es da reviver la plazza e da s-chaffir ün lö d’inscunter. Tenor Riet Fanzun saja important da motivar in prüma lingia a la glieud giuvna da far adöver darcheu da las plazzas e dal spazi public. «Quai sun quels chi mancan uossa il plü ferm süllas plazzas publicas.» Per animar cha la plazza gnia propa ütilisada, vegnan realisats concerts e teater, i vain fat musica e chantà ed i vegnan organisadas occurrenzas cun uffants da scoula ed eir activitats cun giuvenils dürant tuot la stà. La devisa es «la plazza es vos palc». Re­animar la plazza, fabrichar giò cunfins, gnir darcheu in contact, giodair il mumaint insembel culs conumans sün plazza. La società Creacumüns es persvasa cha’l bsögn da far quai saja avant man. In dumengia, ils 21 lügl ha lö da las 13.00 a las 18.00 ün aperitiv da la Pro Ftan pro’l bügl public. Daplü infuormaziuns davart la società ed otras occurrenzas as chatta sün www.creacumuen.ch. Sülla plazza cumünala a Ftan sun installadas plüssas mobiglias per tour plazza, discuorrer ed activar la cumünanza.

La Festa sül Stradun a Scuol ha gnü lö in sonda passada per la 27avla jada. I’s tratta d’ün evenimaint chi lascha invlidar il minchadi e promouva inscunters amicabels ed attractivs. La 27avla ediziun da la Festa sül Stradun a Scuol ha tradiziun ed ha attrat eir quist on s-chars 5000 visitaduras e visitaduors chi han giodü cumünaivelmaing ün di d’inscunter pro bell’ora e suot tschêl avert. Intuorn 40 stands cun üna paletta da prodots da tuot gener in ün’atmosfera da marchà han sport per trategnimaint per grond e pitschen. Eir pels uffants d’eira pisserà per buna glüna cun ün chastè per siglir, carussel, trar cul schluppet, pista cun autoins, ir a sella sül bouv chi’s stordscha in tuottas direcziuns e cul clown Stauni chi’d es da la partida fingià da bel principi a las festas a Scuol e pissera per trics e striöm chi lascha star als uffants culla bocca averta. Per pudair organisar la festa sainza impedimaints vain serrà il Stradun davent dal Coop fin pro la pizzaria da Taki per autos ed oters veiculs e fa plazza ad ün chaminar liber. Sper diversas restoraziuns sün via, per part cun musica live han preschantà var 40 stands a dretta ed a schnestra da la via lur prodots da tuot gener chi han invidà da far cumischiuns. Eir las butias lung il Stradun d’eiran avertas ed han pisserà per üna ulteriura sporta. Ün evenimaint simpatic La Festa sül Stradun a Scuol spordscha eir la pussibiltà dad inscuntrar amias ed amis da scoula chi vivan giò la Bassa, frequaintan lur vacanzas in lur patria e vivan sparpagliats in tuot la Svizra e sur cunfin. Inscunters cun bleras dumondas e respostas, cun risadas, cun buna glüna e culla dumonda «Sast amo?». Glieud chi nu s’ha vis fingià da lönch plü e chi s’allegra d’ün arivair. Davo bels inscunters ed ün bun süerv sun ils blers tuornats a chasa cun ün cour impli e cun battarias chargiadas. Eir ils pumpiers d’eiran da la partida a la festa ed han sport ün’invista in lur lavur e preschantà lur parc da camiuns e maschinas per esser pronts per cas sirius. Collavuraziun culla pulizia e cul cumün La 27avla Festa sül Stradun es gnüda organisada eir quist on dad Urs Lechthaler il «Mister Stradun»: «Eu sun da la partida da bel principi davent, üna jada nun ha gnü lö la festa causa corona. Eu organisesch la festa plü o main sulet cun agüdantas ed agüdants. La collavuraziun culla pulizia e cul cumün per far liber las plazzas da parcar e sviar il trafic funcziuna fich bain. Causa la gronda lavur chi cumainza per part fingià in schner eschan no cuntaints d’avair sustegn da sponsurs e da las entradas dal exponents chi pajan üna pauschala per lur stands». Cun quai chi s’ha gnü ils ultims ons ün pitschen deficit as füssa cuntaint schi’s pudess far quint davart dal cumün cun üna donaziun pauschala per pudair far daplü per la reclama. «Fingià in schner survegn eu e-mails e telefons da giasts chi voulan savair cura cha la festa ha lö per pudair coordinar las vacanzas. Ils invids als exposituors tramet eu fingià bod per cha quels possan reservar la data. Quels nu pajan üna gronda pauschala causa cha no nu mettain a disposiziun ils stands. Minchün chi expuona sto organisar svess seis stand», ha infuormà Urs Lechthaler. Tuots quels chi nu d’eiran da la partida han mancantà alch e quels chi d’eiran preschaints s’allegran sülla 28avla ediziun da la Festa sül Stradun a Scuol. Il Stradun a Scuol bain impli. L’organisatur Urs Lechthaler, il «Mister Stradun». Il chastè da siglir fa plaschair als uffants. Musicants singuls e gruppas han imbelli la festa. La pista dals autoins culs Verstappens nouvs. Ün pumpier pitschen in acziun.

L’Operetta Ardez tuorna quista stà per quatter rapreschantaziuns suot tschêl avert e cun üna parabla legendaria sül program. Cun sustegn d’ün cor da var 20 scolaras e scolars d’Ardez, orchester e solists vain rapreschantada l’opera «Hänsel e Grettina». Quista interpretaziun plurilingua dal cuntgnü cuntschaint vain muossada sül Plan Plaz, davant üna culissa imposanta e sün ün clerai misterius immez la natüra. Eir schi sun pel mumaint vacanzas d’instà, nun han var 20 scolaras e scolars d’Ardez dal tuot liber. Ils uffants tanter la seguonda e tschinchavla classa as partecipeschan nempe da libra voluntà ed our da spür interess e paschiun pella musica a l’Operetta Ardez. Quella rapreschainta in avuost cun «Hänsel e Grettina» ün’adaptaziun per rumantsch e tudais-ch svizzer chi tratta l’opera romantica «Hänsel und Gretel» dal cumponist Engelbert Humperdinck (1854-1921). Ma i nu sarà be da dudir la musica originala dal cumponist tudais-ch, dimpersè eir chanzuns rumantschas e melodias dad Udo Jürgens, Mani Matter o da Queen. Las chanzuns da pop cun per part nouvs texts vegnan intretschadas in ün’istorgia, chi transferischa la parabla cuntschainta i’l temp d’hozindi. Ultimas prouvas ad Ardez «Davo cha nus vain miss insembel üna schelta da las chanzuns rumantschas e da pop, han quellas servi al redschissur Ivo Bärtsch sco inspiraziun per scriver ün’istorgia intuorn la parabla ed integrond quistas melodias», disch Chasper-Curò Mani, bariton e manader artistic da l’Operetta Ardez. Insembels culs ulteriurs solists es el daspö marcurdi avant ün’eivna ad Ardez per las ultimas prouvas avant la premiera. Part da l’Operetta Ardez d’ingon fan eir amo la sopranista Sara-Bigna Janett (Grettina), Gianna Lunardi (Hänsel), Nathalie Colas (la mamma) e Daniel Bentz (la stria). Uschea es eir il cor d’uffants – chi’d ha exercità suot la bachetta da Sidonia Janett a partir d’avrigl per l’operetta – daspö l’eivna passada illa sala da gimnastica per far part da las prouvas. Intant cha’ls uffants as vaivan fin uossa be da concentrar sül chantar, hana a partir dad uossa eir d’imprender e da memorisar la coreografia. «Id es uschè bel sco cha’ls uffants dan tuot per quista producziun. Cur ch’eu sun rivada n’haja pensà chi füss obligatoric per els da gnir dürant las vacanzas a chantar», disch la solista Sara-Bigna Janett ed agiundscha «Ma i’m fa grond plaschair da verer quista squadra paschiunada, chi’s partecipescha our da libra voluntà a quist proget.» Plaschairs e pissers da dvantar genituors Per render plü attractiv ed actual il cuntgnü, ha il redschissur inramà la parabla cuntschainta in ün’istorgia chi tratta dals pissers e plaschairs da dvantar genituors. «Eu n’ha sco stuvü crear la legitimaziun per cha la parabla gnia trattada i’l töch. Ed uschea serva quella pels genituors da Hänsel e Grettina sco üna sort sfuormaziun da la realità, forsa dafatta sco ün dischöl davart quai che chi pudess capitar a lur uffants», disch Ivo Bärtsch, chi ha manà ün fil cotschen illas ideas e propostas musicalas dal manader artistic. Ivo Bärtsch lascha cumanzar il prolog sün ün plazzal da festa cun marchà, cumprais rouda da furtüna ed otras attracziuns. Quista festa piglia Laurence (la mamma) sco occasiun per dir a Peider (il bap) ch’els dvaintan genituors. Intant cha’l bap s’allegra sül nouv chapitel da famiglia, sfuondra la mamma causa resalvas e pissers in ün oter muond e placha a la fin illa parabla. Laschar reviver il Plan Plaz Ma na be Peider e Laurence fan üna visita al marchà cun circus, eir il public vain dürant l’opera transportà directamaing sün quista plazza da «chilbi». L’Operetta Ardez tuorna bainschi darcheu suot tschêl avert, ma na sco üsità sülla Plazzetta in cumün. Ingon giova il teater musical nempe in ün clerai zoppà, davant la culissa imposanta dal chastè Steinsberg e protet da grippa stipa. «Cur cha nus vain visità quist lö Plan Plaz l’on passà, vaina subit dit: Hänsel e Grettina ha da gnir rapreschantà quia. Id es il lö ideal cun üna purziun nostalgia», disch Bettina Vital, co-manadra producziun e traducziuns libret. Ella agiundscha chi’s tratta dal Plan Plaz da l’anteriur plazza da festa da god, chi’d ha gnü lö l’ultima jada avant var 20 ons, e ch’els hajan pudü reactivar alchünas da las attracziuns da quella jada pel teater musical. La squadra da l’operetta ha surgni il permiss per realisar il proget i’l clerai ed intant ha il Cumün da Scuol miss ad ir üna via plü largia chi maina al lö sco eir attachs d’infrastructura. Quists dis cumainzan lura eir las lavurs da montascha pels palcs e d'ulteriuras installaziuns. «Id es stat ün böt da nus da tour sü üna part da l’istorgia dal cumün e d’interpretar quai in l’istorgia da l’opera. Plü bod esa stat magic da gnir giò qua e far festa da god, quai vulaina nus eir laschar reviver cun Hänsel e Grettina», disch Bettina Vital, chi’d es eir creschida sü ad Ardez. Opera e «Feschtival da pop» Avant cha «Hänsel e Grettina» riva in Engiadina, vain l’opera fingià rapreschantada trais jadas ad Arosa tanter ils 25 ed ils 28 avuost 2024, però sainza il cor d’uffants d’Ardez. Quel es lura a partir dals 3 avuost da la partida per las quatter rapreschantaziuns sül Plan Plaz. E parallel a l’opera, organisescha l’Operetta Ardez in avuost eir il «Feschtival da pop» cun duos sairas cun concerts. Als 8 e 9 avuost 2024 sunan bands indigenas sco Martina Linn e Cinzia a Plan Plaz. Ma eir acts svizzers sco «I Quattro» chattaran lur via sül clerai magic, chi’d es gnü «sdruaglià» da la squadra da l’Operetta. Las quatter rapreschantaziuns da «Hänsel e Grettina» da l’Operetta Ardez sun tanter ils 3 ed ils 10 avuost 2024 sül Plan Plaz ad Ardez. Per ulteriuras infuormaziuns e per bigliets visitar la pagina da web www.operetta-plazzetta.ch La squadra da l’Operetta Ardez a Plan Plaz (da schnestra a dretta): Noemie Steinmetz, Zoi Tsokanou, Chasper-Curò Mani, Daniel Bentz (davovart cun sia figlia), Gianna Lunardi, Sara-Bigna Janett, Ivo Bärtsch, Nathalie Colas, Bettina Vital e lur uffants. Il Plan Plaz ad Ardez, ingio chi vaivan plü bod lö las festas da god. Chasper Mani düraunt las prouvas cul uffants d'Ardez. Var 20 uffants tanter la seguonda e la tschinchavla classa d'Ardez as partecipeschan our da libra voluntà a l'Operetta Ardez. Nathalie Colas, Chasper-Curò Mani e Sara-Bigna Janett sun daspö l'eivna passada ad Ardez per las ultimas prouvas.

Tanter Punt Lü e Lüsai in Val Müstair passa üna senda da trafic istorica (IVS-GR2013). Avant l’access da Lüsai e Lü tras la via chantunala actuala d’eira quista senda üna colliaziun importanta dals cumüns cul fuond da la val. Dal 2021 fin al 2024 ha il Parc natüral Biosfera Val Müstair insembel cul Cumün da Val Müstair reparà darcheu üna prüma part da quista senda da trafic istorica. Uschea detta tenor üna comunicaziun da la Biosfera Val Müstair ün’ulteriura sporta pella recreaziun locala ed implü üna separaziun tanter viandants e ciclistas. Illas prosmas eivnas seguan amo las lavurs da signalisaziun. Cun üna pitschna festa in mardi passà s’haja drivi ufficialmaing quista part da la senda pel public. Implü saja la senda tenor la comunicaziun gnüda tutta sü illa rait da las sendas da chaminar da la Va Müstair. (cdm/fmr) Avertüra festiva da la via da trafic istorica tanter Punt Lü e Lüsai.

In Val Müstair esa quist on gnü cumprovà chi dà ün tröp da lufs. Pervi da quels sun ils chans pasturs chi protegian la bescha cunter quists lufs plü agitats ed agressivs. Adonta da signalisaziuns e racumandaziuns haja dat incidaints tanter chans pasturs e turists. «Il luf nun es per il mumaint problematic, ma ils chans pasturs», resümescha la presidenta dal Cumün da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti, la situaziun actuala in Val Müstair. Chi chi’d es actualmaing in viadi in direcziun dal Lai da Rims in Val Müstair, nu tillas po surverer: In plüs lös daja signalisaziuns, saivs, ­broschüras e tablas. Il böt da quellas: signalisar chi’d es da far attenziun pervi da chans pasturs. Quels han la lezcha da proteger lur scossa da bescha cunter il luf. ­Pella prüma jada es quist on nempe gnü cumprovà ün tröp da lufs illa regiun da la Val Müstair. Quai ha per consequenza cha’ls chans pasturs sun quist on plü agitats ed agressivs (guarda eir box). Uossa cha la stagiun ota da stà es qua, po quai manar a problems. «Id es da rablar ils lufs, la bescha, ils chans pasturs, als turists ed a las turistas ün sper tschel via», declera ­David Spinnler, manader da gestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair ­quista situaziun cumulada illa regiun turistica. Cha quai nu grataja adüna muossan tscherts incidaints tanter chans pasturs e turists. Avant ün temp pasculaiva la bescha cun duos chans pasturs tanter Sta. Maria e Müstair. E precis là haja dat ­differentas morsas dals chans pasturs a turists. Sco cha David Spinnler quinta sajan ciclists rivats illa zona dals chans pasturs, uschea cha quels sajan gnüts grits e tils hajan mors. Sün quai haja dat üna sezzüda ed id es gnü scumandà da traversar quista zona cul velo signalisond üna ruta alternativa. Chans pasturs i’l hotspot turistic Daspö ün pêr eivnas passainta la scossa da bescha, ils duos chans pasturs e lur bescher la stà in vicinanza dal Lai da Rims. «Quai es precis il hotspot da turists e turistas, i vain dimena ad ün contact cun quels», uschea David Spinnler. «I’ns es consciaint chi nun es simpel e chi pudess dar conflicts», disch el ed agiundscha chi nu detta be signalisaziuns chi rendan attent als chans pasturs al lö, dimpersè eir online. Sülla pagina da la Biosfera as poja leger co chi’d es da’s cumportar cur chi s’inscuntra ad ün chan pastur. Uschea vaina racumandà da star calm e quiet, dad avair l’agen chan vi da la tschinta e da nu chaminar tras la scossa, da gnir giò dal velo e chaminar, da nu cuorrer e da chaminar quiet sper la scossa ed ils chans pasturs via. Implü daja sülla pagina online eir üna carta geografica chi muossa precis in che territori cha bescha e chans ­pasturs as rechattan actualmaing ed ingio chi saran la prosm’eivna. Cun pacs clics as vezza, ingio chi nu füss dad ir pel mumaint. Tuot in tuot insè avuonda signalisaziuns e racumandaziuns. Racumandaziuns nu vegnan resguardadas da tuots Sco cha’l bescher da la Val Müstair, Joachim Steiner quinta, nu vegnan ­quistas racumandaziuns però resguardadas da tuottas e tuots. Uschea detta adüna darcheu persunas cun chans e cun velos chi rivan sül Lai da Rims e chi nu chaminan plan o nu vegnan giò dal velo. La gronda part dals indigens e da las turistas s’infuorma ed as tegna vi da las reglas. El passainta però adüna darcheu cas problematics e quinta d’ün cas d’incuort: «Ün turist es rivà sü quia cul velo e nu vaiva ingün’idea da la situaziun.» Ch’el til haja lura stuvü declerar cha quai saja privlus e chi pudess esser ch’ün da seis chans siglia sur il serragl e til morda, sch’el nu’s cumporta calm e gnia giò dal velo. Johannes Fallet, paur respunsabel pella bescha in Val Müstair declera invers la FMR cha dürant la not sajan ils beschs ed ils duos chans serrats aint in üna saiv. Dürant il di possa dar chi sajan in ün serragl plü grond o eir chi sajan libers. «Il bescher es adüna preschaint», uschea il paur. In tschercha d’üna soluziun La presidenta dal Cumün da Val Müstair, Gabriella Binkert Becchetti, disch sün dumonda da la FMR cha pel cumün saja üna situaziun difficila. «Id es stagiun ota, la glieud voul ir sül Lai da Rims e nun inclegia chi nu stessan ir sü.» I saja evidaint cha tant l’agricultura sco eir il turissem sajan importants pel Cumün da Val Müstair. Ella es da l’avis cha in futur dovraraja ün’otra soluziun. «Il Cumün sto stübgiar che far e che recept chi güdess.» Pussibel tenor ella füssa chi dess daplü saivs pella bescha e dal sgüra eir da regular sur la cha­tscha e da guardar cha’ls lufs sajan plü dalöntsch davent da la zona abitada. Tant ella sco eir il bescher sun da l’avis cha schi va inavant uschea, passa la vöglia. Daplü infuormaziun davart ils chans pasturs in Val Müstair as chatta sün www.val-muestair.ch/de/herdenschutzhunde-mutterkuehe. Vers il Lai da Rims signaliseschan plüssas tablas chi’d es da far attenziun pervi da chans pasturs. Cumportamaint dal chan as müda pervi dal luf La Val Müstair nun es l’unic lö, ingio cha lufs, chans pasturs ed umans coexistan. In diversas regiuns dal chantun Grischun esa cumprovà chi dà tröps da lufs ed in divers lös daja chans pasturs. Incidaints tanter chans pasturs ed umans nu sun dad evitar. Annetta Janka-Zini/FMR In tuot il Grischun daja tenor il Plantahof circa 300 chans pasturs chi sun in funcziun da protecziun. Ed eir scha’l chantun Grischun es fich turistic, detta be pacs incidaints tanter chans ­pasturs ed umans. Peter Küchler, il directer dal Plantahof, declera chi detta differents cas d’incidaints: «Tschertas persunas as chattan disturbadas ed han temma, sch’ün chan be bubla. Otras jadas dà il chan be morsinas. Tragic esa natüralmaing, scha la morsa es uschè ferma cha la persuna bsögna agüd medicinal.» Be quels cas giajan illa statistica da l’Uffizi chantunal pella sgürezza da vivondas e pella sandà da ­bes-chas. Tenor quel haja dat dal 2022 duos incidaints cun morsas plü fermas e dal 2023 desch. L’on passà haja tanter quels desch cas ün chan pastur mors a plüssas persunas. Il böt saja tenor il Plantahof adüna da tegner la cifra plü bassa pussibel. Per far quai gnia tenor il Plantahof lavurà da maniera preventiva, sco p.ex. cun comunichar ed infuormar ed elavurar ün concept pella protecziun da la scossa. Ingün temp per sdüsar il nouv cumportamaint da chans pasturs Tuot quai es gnü resguardà in Val Müstair e listess haja pudü dar incidaints tanter chans pasturs e turists. «Mincha chan es ün cas unic e mincha tröp da lufs es ün cas unic», explicha il directer ed agiundscha chi detta chans chi’s cumportan lönch da maniera correcta e dandet as müda quai. «Probabelmaing haja dat ün’attacha d’ün luf la not, dimena reagischa il chan il di davo differentamaing.» Ils chans pasturs sajan lura agressivs ed agitats eir invers umans e chans ed i possa gnir a morsas. I füss lura important da tils sdüsar quai. Ma per quai nun esa temp, ils lufs sun nempe adüna preschaints. Tenor Peter Küchler vala ün’obligaziun da diligenza pel bescher respunsabel: «Eir schi dà scumonds o racumandaziuns da nun ir in ün lö, i dà adüna glieud chi va listess.» Il bescher stopcha far attenziun. A l’ur Evitar inscunters ed incidaints Annetta Janka-Zini/FMR Ils incidaints tanter chans pasturs ed umans in Val Müstair nu sun ün cas unic. In tuot il Grischun s’augmainta la quantità da tröps da lufs e plüssas regiuns piglian a nüz chans pasturs per proteger scossas. La consequenza: I dà adüna darcheu da quists incidaints tanter umans e chans pasturs. Per persunas chi han temma da chans po be fingià l’inscunter cun ün chan pastur esser negativ, sainza cha quel bubla o detta üna morsa. Ün uschè grond chan sa esser impreschiunant. E sch’el as cumporta lura da maniera plü agressiva ed agitada pervi da la preschentscha dal luf, lura esa amo plü impreschiunant. Id es evidaint, per proteger la bescha cunter il luf, sun ils chans ­pasturs irrimplazzabels. ­Quai nun esa da discutar. E la tematica dvainta amo plü delicata e cumplichada. Ils chans pasturs as rechattan nempe adüna darcheu in regiuns turisticas e sco in Val Müstair in ün hotspot turistic. Uschea cha inscunters tanter uman e chan pastur sun programmats ouravant. I dà differentas partidas chi giovan üna rolla in quista problematica. Il turissem nu po patir suot il luf ed ils chans pasturs, ma natüralmaing neir l’agricultura. Saivs, signalisaziuns, tablas, racumandaziuns, cartas online chi indichan ingio cha’ls chans pasturs as rechattan sun ün bun pass illa dretta direcziun. Forsa fessa sen dad ütilisar amo plü suvent saivs ed eir da preschantar sendas alternativas chi svian plü dalöntsch davent dals chans pasturs. Ün oter punct chi nu’s das-cha invlidar es la rolla dal bescher. Quel po forsa eir calmar ­seis chans pasturs. ­Uschea as pudessa evitar ün o tschel inscunter. I vala in mincha cas la paina da chattar bunas soluziuns co cha luf, chan pastur ed uman pon coexister sainza chi detta inscunters negativs cun bublöz, morsinas e perfin cun morsas e feridas. Quella soluziun vain tscherchada eir in Val Müstair. La stagiun ota da la stà düra amo ün pêr eivnas, id es da sperar cha’ls lufs as fetschan rars, uschea cha’ls chans pasturs as calman darcheu ün pa. Implü esa da sperar cha plü bleras persunas pussiblas s’infuorman, respettan las racumandaziuns e svian ils chans pasturs. Annetta Janka-Zini es redactura da la FMR.

A Tschlin ha gnü lö l’eivna passada il lavuratori dals Fränzlis da Tschlin cun bundant 30 partecipantas e partecipants. In quell’eivna s’han ils musicists e musicistas cun lur manaders e manadras as preschantà a tschinch concerts. La Società «musica in cumün» insembel culs Fränzlis da Tschlin han organisà l’eivna passada il lavuratori musical ed il cumün da Tschlin es dvantà dürant ün’eivna ün cumün dominà da chant e musica. Cun tschinch concerts dürant l’eivna s’han ils bundant 30 partecipants e las partecipantas pudü as preschantar ad ün public interessà e muossar che chi han imprais da lur manaders e manadras. Pels Fränzlis d’eiran da la partida sco manaders da las differentas gruppas: Duri Janett, Curdin Janett, Domenic Janett e Madlaina Janett. Ultima ha procurà sco pledadra dürant il concert da gövgia passada pro la Bieraria Girun per buna glüna cun intermezs bain cundits cun istorginas capitadas dürant l’eivna. Sco finischun dal lavuratori ha gnü lö venderdi saira la festa finala dals cuors culs Fränzlis cun ün concert dals partecipants, cun üna tschaina e cun trategnimaint musical. Ün eivna intensiva Ils manaders dal lavuratori nomnats han fuormà diversas gruppas cun instrumaints da tuot gener e trenà ils tocs chi sun gnüts preschantats dürant l’eivna al public. «No vain trenà dürant tuot l’eivna divers tocs our d’ün repertori acquistà da musica e no provain da preschantar adüna darcheu alch nouv», ha tradi Madlaina Janett. L’auditori ha dudi tanter oter ils tocs: Tanter rösers, La marcha da Barnabà, Trallalà meine Marie, e blers oters plü. Ils preschaints han dudi da las differentas fuormaziuns musica da tuot gener cun blerischems instrumaints adüna dirigi dals manaders in möd fich liber – e quai e suot tschêl avert e sülla via chi maina tras il cumün da Tschlin. A la fin lura sun eir gnüts rapreschantats duos tocs cun tuots insembel chi han fuormà la finischun dal concert. L’auditori ha dudi concertins sunats in möd liber e cun grond ingaschamaint, tanteraint eir cundits cun chant. Las fatschas riantadas dals partecipants e las partecipantas han muossà il grond plaschair da pudair concertar insembel cun oters chi’s laschan eir fascinar da la musica. Dal Xong al lavuratori dals Fränzlis Madlaina Janett ha infuormà co chi s’es gnü als lavuratoris. Plü bod gniva organisà il Xong, ün festival cultural dals trais pajais Austria, Italia e Svizra dürant 12 jadas adüna in ün oter lö. Quel festival han gnü grond success e dal 2010 ha gnü lö l’ultima ediziun, causa cha’ls organisaturs vaivan decis da glivrar cul Xong. «No dals Fränzlis vain eir adüna gnü contact cun els, ed els han dumandà scha no nu vessan interess e la pussibiltà da cuntinuar in quel segn. Uschè vain no decis da far or dal Xong il lavuratori dals Fränzlis cun lavuratoris musicals dürant ün’eivna a Tschlin», ha dit Madlaina Janett. Daspö divers ons ha uossa lö il lavuratori a Tschlin e sco cha la pledadra ha dit d’eiran adüna daplüs interessats da la partida, bod massa blers, in möd chi’s stuvaiva redüer il nomer da partecipants. Corona ha lura pisserà per üna frenada e daspö là es la partecipaziun survisibla e sün ün livel adattà. Ils partecipants s’annunzchian sainza reclama als lavuratoris e paja üna pauschala per das-chair esser da la partida e giodair ün’eivna musicala da cumpagnia. Dad uffants pitschens fin pro bazegners e nonas sun tuot las etats da la partida, adüna cun ün tschert respet vicendaivel e sainza allüras. La gruppa cul manader Curdin Janett. La pledadra Madlaina Janett ha pisserà per bun glüna. La fin dal concert cun tuots insembel. Da la partida eir ils plü pitschens. Üna gruppa masdada cun Domenic Janett. La gruppa cun partecipants plü giuvens cun Madlaina Janett. La gruppa cun Duri Janett.

Nicolas Deichmann da Sent muossa illa Grotta da cultura a Sent fotografias cul tema architectura e fotografias da cuntradas. Il titel da l’exposiziun: Lingias, stizis e sumbrivas. Sonda passada ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun chi düra amo fin als 8 d’october 2024. La Grotta da cultura a Sent es gnüda fundada dal 2006 ed ha sco böt d’inrichir la vita culturala a Sent chi’s nomna eir, «il cumün da cultura». I’s tratta d’üna società cun üna gruppa da lavur chi organisescha dürant tuot on occurrenzas da tuot gener. La grotta spordscha ad indigens e giasts üna gronda paletta dad arrandschamaints culturals ed ad artistas ed artists la pussibiltà d’expuoner lur ouvras, tanter oter concerts, prelecziuns, teater, sairas da discussiun ed exposiziuns d’art. La grotta lavura eir insembel cun scoulas, cun societats e cun artists da tuot gener e spordscha occurrenzas in rumantsch e tudais-ch. La pussibiltà da discutar ed as inscuntrar illa bar da la grotta chatta pro indigens e giasts gronda simpatia. Quella es averta per minchün per regla adüna il mardi e la sonda da las 17.00 fin las 19.00. Exposiziun da Nicolas Deichmann Nicolas Deichmann (guarda box) fa part a la gruppa da lavur da la Grotta Sent ed es tanter oter respunsabel per exposiziuns d’art. In sonda passada ha gnü lö illa grotta la vernissascha d’ün’exposiziun cun fotografias da Nicolas Deichmann cul titel «Lingias, stizis e sumbrivas». L’exposiziun düra amo fin als 08 d’october 2024. Tenor el sun fotografias grafica chi exista da glüm e sumbrivas, lingias e passivas. Lingias e sumbrivas sun tenor el elemaints profuonds cumbinats cun naiv e passivas da bes-chas. Las fotografias da si’exposiziun dessan esser ün insaj da muossar elemaints grafics chi sun preschaints illa natüra sainza agüd dals umans. Sco cha’l fotograf ha declerà a la FMR, chatta el ils motivs ch’el less fotografar in differents möds. Uschè naschan bleras fotografias be per cas cun passar dasperavia, minchatant es eir sia duonna Anna Briner da la partida, chi til renda lura attent sün alch ch’el nu vaiva gnanca vis. «Minchatant nu sun las fotografias gratiadas uschè co ch’eu laiva, lura tuorn eu darcheu inavo e tillas fotografesch danouv, amo otras fetsch eu causa ch’eu sa ingio chi sun da verer e vegn lura cun l’intenziun da tillas fotografar», disch Nicolas Deichmann ed agiundscha: «Sch’eu vegn in üna cità schi chamin’eu tras quella e vez lura chosas ch’eu sto fotografar». In sanda passada dürant la vernissascha han ils preschaints pudü müravgliar las fotografias ed han adüna pudü discuorrer cul artist e til far dumondas davart sia art. Nicolas Deichmann ha fotografà fingià sco uffant Nicolas Deichmann abita a Sent cun sia duonna Anna Briner ed ha fotografà fingià da pitschen sü. Dürant ün stüdi a Montreal ha el fat sperapro fotografias per diversas gazettas e davo il stüdi es el tuornà in Svizra culla finamira da’s dedichar a la fotografia. Lavurà ha el illa scienza da la natüra dürant var 30 ons sco geofisiker e sco magister a l’ETH a Turich. Cun visitas ad exposiziuns e cudeschs da fotografs cuntschaints til ha la fotografia adüna accumpagnà. Davo cha la fotografia digitala d’eira actuala ha el cuntinuà da fotografar ed üna part da sias fotografias sun actualmaing expostas illa Grotta da cultura a Sent. Fotografia da Nicholas Deichmann expostas a Sent. Fotografia da Nicholas Deichmann expostas a Sent. L’artist Nicolas Deichmann pro l’avertüra da si’exposiziun. Fotografia da Nicholas Deichmann expostas a Sent. Fotografia da Nicholas Deichmann expostas a Sent. Fotografia da Nicholas Deichmann expostas a Sent. Fotografia da Nicholas Deichmann expostas a Sent.

La Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa ha planisà per quist’utuon ün di da las portas avertas, indrizzà a scolaras e scolars da la settavla classa. Quist evenimaint, chi’d es previs per venderdi, ils 8 da november, dess offrir als uffants la schanza da visitar directamaing las interpresas ed acquistar ün’invista in lur operaziuns. L’occurrenza vegn organisada in collavuraziun cullas scoulas da l’Engiadina Bassa, per permetter als scolars da selecziunar ils affars tenor lur preferenzas sainza stübgiar il viadi. La Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa organisescha quist utuon ün di da las portas avertas per scolaras e scolars da la settavla classa in Engiadina Bassa. «Nos böt es da promouver e motivar la giuventüna d’imprender ün giarsunadi», declera Richard à Porta, president da la società. Fingià in occasiun da l’exposiziun regiunala EBexpo vaivan ils respunsabels da la società organisà ün davomezdi per las scolaras ed ils scolars. Uschè vaivan quels pudü visitar ils stands dals affars da l’Engiadina Bassa. Quista jada es però previs cha’ls uffants visitan las dittas directamaing sül lö e survegnan invista in tuot la gestiun dals affars. «Da pudair visitar ils affars fa daplü impreschiun co da visitar be il stand dürant l’exposiziun», disch Richard à Porta cun persvasiun. «Ils prüms rebombs sun fich positivs» Il di da las portas avertas dess avair lö in venderdi, ils 8 november. «Las scolaras ed ils scolars pon visitar duos affars, ün avant- ed ün davomezdi. Nus organisain il viadi e pisserain eir per ün giantar cumünaivel a Scuol», quinta Richard à Porta. Cha’ls uffants possan uschè tscherner che affars chi vöglian visitar tenor lur interess e sainza far pissers dal viadi. Quist di da las portas avertas vain organisà in collavuraziun cullas scoulas da l’Engiadina Bassa. In quista collavuraziun es eir gnüda fatta üna glista cun affars in Engiadina Bassa chi spordschan plazzas da giarsunadi, giarsunadis d’insaj, practicums e lavurs dürant las vacanzas. L’eivna passada han surgnia tuot ils affars in Engiadina Bassa las infuormaziuns a reguard il di da las portas avertas. Quels chi han interess da tour part e preschantar lur affar pon s’annunzchar fin als 19 avuost directamaing cul formular sülla pagina d’internet da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa. «Ils prüms rebombs sun fich positivs», quinta Richard à Porta. El es persvas cha bleras firmas s’annunzcharan, uschè cha tuot las branschas da lavur in Engiadina Bassa saran finalmaing rapreschantadas. Al principi dal nouv on da scoula survegnan lura las scolaras ed ils scolars las infuormaziuns davart la sporta e pon lura annunzchar lur interess. «La coordinaziun a reguard la partiziun süls singuls affars, transports e giantars capita lura tanter la società da commerzi e mansteranza e las scoulas», infuormescha Richard a Porta. Daplü infuormaziuns ed annunzchas sün www.hgv-unterengadin.ch La Società da commerzi e mansteranza s’ingascha per la giuventüna. Quista jada brich cun ün’exposiziun regiunala, ma cun ün di da las portas avertas per scolaras e scolaras da la settavla classa.

Maletg or da l'emissiun "Donnschtig-Jass" dals 4 da fanadur 2024.